·आनन्दाधनसंस्कतमन्त्रावलिः
(२)
रुद्राध्यायः
[ सायणाचार्यभट्ठभास्करप्रणी भाष्याभ्यां संवलितः]

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184020
LIBRARY
UNIVERSAL

·OUP--43--30-1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
52941
POG,
Accession No.
VAIR
52363
Call No.
Author
Title
BSTETIST :
.
1935,
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्क: २ रुद्राध्यायः। सायणाचार्यभभास्करप्रणीतभाष्याश्यां संवलितः। आनन्दाश्रमस्थविद्वद्भिः संशोषिता। हरि नारायण आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपचने श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुदयित्वा प्रकाशितः। चतुर्थीयमङ्कनावृत्तिः। शालिवाहन शकाग्दाः १८५७ । खिस्ताब्दाः १९३५ । ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )। मूल्यमाणकषट्कयुखो रूप्यकः (१०६)।

·No text on this page.

·ॐ नमः परमात्मने। - . ऋग्भिः स्तुवन्ति यजुर्मिर्यजन्ति सामभिर्गायन्ति' इत्युक्तेजनार्थकस्य यजुर्वेदस्य पञ्चमोऽयमध्यायः 'रुद्राध्यायः' इत्युच्यते । चतुर्थेऽध्याये सर्वा इष्टकाचितय उक्ताः । रुद्राध्यायसंज्ञकेऽस्मिन्पञ्चमेऽध्याये चित्यनौ होम उच्यते । अस्य च कर्मकाण्डे पाठात्कङ्गित्वम् । तथा च श्रुति:- रुद्रो वा एष यदग्निः स एतर्हि जातो यहि सर्वश्चित: स यया वत्सो जातः स्वनं प्रेप्सत्येवं वा एष एतर्हि भागधेयं प्रेप्सति तस्मै यदाहुतिं न जुहुयादध्वयुं च यजमानं च ध्यायेच्छतरु- द्रीयं जुहोति भागधेयेनैपैनर शमयवि नानिमार्छत्वध्वर्युने यजमाना ' इति । स्मृतिरपि-चमकं नमकं चैव पौरुषं सूक्तमेव च । नित्यं त्रयं प्रयुञ्जानो ब्रह्मलोके महीयते इति ।। याज्ञवल्क्योऽपि- सुरापा स्वर्णहारी च रुद्रजापी.जले स्थितः। सहस्रशीर्षाजापी च मुच्य सर्वकिल्विषः ।। इत्यादिमिरस्य काङ्गत्वं प्रसिद्धमेव भवति । जाबालोपनिषदि ज्ञानहेतुत्वमप्यस्य श्रूयते । तथा च ब्रह्मचारिभिः 'किंजप्येनामृतत्वमश्नुते' इति पृष्टो याज्ञवल्क्य आह-'शतरुद्रीयंग ' इति । ' एवानि ह वा अमृतस्य नामधेयानि भवन्ति । एतेर्ह वा अमृतो भवति' इति । कैवल्योपनिषदि'यः शवरुद्रीय. मषीते सोऽग्निपूतो भवति ' इत्यादिभिः । स्मृतयोऽपि- 'सततं रुद्रजाप्योऽसौ परां मुक्तिमवाप्स्यति'। इत्यादयो बढ्यः । एवं कर्माङ्गत्वज्ञानहेतुत्वाम्यां विषषिभिर्मुमुक्षुभिश्चावश्यमाद- रणीयोऽयं रुद्राध्यायः । वर्तते चास्य सर्वत्र पठनपाठनप्रचारो विशेषतया दाक्षिणा- त्येषु । यद्यपि केवलं पाठमात्रेणाप्ययमिष्टफलदो भवत्येव तथाऽपि- उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृणन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं विसो जायेव पत्य उशती सुवासाः ।। इत्यादिषु वेदार्थाभिज्ञस्य प्रशंसोक्तेः । यद्गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्यते। अनमाविव शुष्कैयो न तज्ज्वलवि कर्हि चित् ॥ - - ·(२) इत्यादिमिरनर्थज्ञस्य निन्दाश्रवणात् । स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थन इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेवि ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ इत्यादिभिरानभिज्ञस्य स्थाणुत्वोक्त्या निन्दाया अर्थज्ञस्य च सकलकल्याणप्रार. भिधानादर्थज्ञानमत्यावश्यकमेव । स्थाणुरिति दृष्टान्तः । छिन्नशाख शुष्कं वृक्षमूलं स्थाणुशब्देनोच्यते । केचित्वर्थमनानतोऽपि यथावत्पाठमात्रेणेव कर्माङ्गवं सिध्य- तीति मन्यन्ते । स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ' इत्यस्याध्ययनविधेर्वेदाक्षरग्रहणेनैव चरि- तार्थत्वम् । पूर्वकाण्डार्यज्ञानं कर्मानुष्ठानाक्षिप्तम् । कर्मानुष्ठानं पाठात्रेणैव मवतीति तन्न सर्वसंमतम् । 'अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमा' इत्यादिष्वनर्यज्ञस्य पाठका- धमत्योक्तेरर्थज्ञानं विना पाठमात्रमपि न सम्यक्तथा भवितुमर्हति । यद्यपि कर्मानुष्ठानं केवलेन मन्त्रपाठनैव सिध्यति तथाऽपि केवलानुष्ठानाद्विद्यासहितेऽनुष्ठाने फलतिशय- मामनमन्ति च्छदोगा::-'तेनोभी कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च । यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यव. तरं भवति' इति । अध्ययनं नामार्थज्ञानपूर्वकमक्षरग्रहणम् । तथा सत्यध्ययनविधेय- ज्ञानपूर्वकमक्षरग्रहणेनव चारितार्थं भवेन्न केवलमक्षरग्रहणेनैव । ज्ञानहेतुत्वं त्वज्ञानं विना न भवेदेव । आधुनिकानां तु सर्वेषामर्थज्ञानस्याऽऽश्यकत्वे न काऽपि विप्रति. पत्तिः । तसिद्धं कर्माङ्गत्वेऽप्यस्य रुद्राध्यायस्यायग्रहणस्याऽऽवश्यकत्वम् । भर्यज्ञानसाधना ने तु निगमनिरुक्तव्याकरणादीनि सन्त्येव । परं तेप्वकृतबहुलपरि- श्रमाणां भाप्यं विनार्थज्ञानं न सुलममिति मत्वा वेर्दिकमार्गप्रवर्तकस्य पीरबुक्कभूपते- मन्त्रिणा माधवाचार्येण चत्वारोऽपि वेदा व्याख्याताः । तत्र यजुर्वेदव्याख्याने तस्य पञ्चमोऽध्यायोऽयं रुद्राऽध्यायोऽपि व्याख्यातः । तत्र च केवलं रुद्राव्यायाविधि- सूनां समग्रस्य तस्य ग्रन्यस्य संपादन बहुवित्तव्ययायाससाध्यमिति मत्वा सुलभत्वे- नास्य प्रचारो भूयादिति विचार्याऽऽनन्दाश्रमाधिपतिना प्रथमं सायणभाष्यसहित एवायं रुद्राध्यायो मुद्रितुमारब्धः । एतस्मिन्नेव समये वाईक्षेत्रनिवासिभिः गङ्गाधर: अनन्त नित्सुरे इत्यभिधर्मभित्रैर्भट्टभास्कर कृतभाष्यसहितमेकं पुस्तक मत्सविधे प्रेषि. तम् । एतददृष्टपूर्वमतीव समीचीनं भट्टभास्करभाष्यं विदुषां सुलभं भवत्तिति विचार्थ तदप्यत्र संगृहीतम् । तदेवं भाष्यद्वयसंवलितोऽयं रुद्राध्यायः सर्वेषां पठनपाठनार्थ- ज्ञानादिभिः कर्माङ्गत्वं ज्ञानहेतुत्वं साधयविति । मन प्रसङ्गतो माधवाचार्यस्य किंचिद्वृत्तं वर्धते । तत्र दक्षिणस्यां दिशि कर्णाटक.

·देशे तुङ्गमद्रानदीतीरे पम्पानामकं सरः क्षेत्रं च वर्तते । अस्यैव विजयानगरमिति प्रथा पूर्वस्मिन्काल आसीत् । इयमेव कैश्चित्किष्किन्धानगरीत्यप्यभिधीयते । संगति तु 'गोवलकोण्डा' इति प्रसिद्धमेतन्नगरं यत्र च विरूपाक्षाख्यया स्वदर्शनेन तत्र. त्यानापावयति स्म भगवशंकरः । तत्र वैदिकमार्गप्रवर्तकः स्वप्रतापपरिशोषितप- रिपन्थिसरो वीर बुक्कभूगलो नाम सार्वभौम आसीत् । तस्येन्द्रस्य बृहस्पतिारेव नलस्य सुमतिरिव रामस्य वसिष्ठ इव धर्मसुनस्य धम्य इव पृथोः सौनामि नरिव कुल- गुरुमन्त्री राजकार्यधुरन्धरोऽयं माधवाचार्य आसं त् । यस्य च विहसितबृहस्पति- शुकचाणक्यादिनीतिविभवस्य शास्त्रे लौकके व्यवहारे च महती प्रतिष्ठाऽऽसीदत एव माधवार्यमाधवाचार्यमाधवामात्यइत्यादी-यमर्थकानि नामान्युपलम्यन्ते तेषु तेषु मन्येषु । * अस्य च- * अत्र ताम्रपत्रस्थितमिदमनुसंधेयम् - तस्मिन्भारतवर्षदक्षिणदले देशोऽस्ति कर्णाटक- स्तन्मध्ये सरिदुत्तमा विजयते सा तुङ्गमद्रामिधा । यत्तीरे दुरिताटवीहुतवहो देवो विरूपाक्ष इ- त्यास्ते संततमन्तरेण सुमनःस्रोतस्विनीचिन्तनम् ॥ १ ॥ यस्योपकण्ठे विजयाभिधाना सा दुर्जया रानति राजधानी । यस्यां विरूपाक्षकटालदग्धमुज्जीवन्ति स्मरमुत्पलाक्ष्यः ॥ २ ॥ वंशे यदोरभिनवांश इवाच्युतस्य श्रीसंगमादननि सङ्गररङ्गभीमः । श्रीबुक्कराज इति धिकृतशत्रुरेष तामध्यतिष्ठदथ मध्यमलोकपालः ॥ ३ ॥ तस्याऽऽज्ञया माधवमन्त्रिवर्यः प्राशाजयन्तीपुरराज्यमृद्धम् । यन्मन्त्रशक्त्या वपुरुत्सृजन्तोऽप्यरातयः स्वास्थ्यमही भजन्ते ॥ ४ ॥ आशान्तविश्रान्तयशाः स मन्त्री विशो जिगीषुर्महता बलेन । गोवाभिधां कौङ्कणराजधानामन्येन मन्येऽरुणदर्णवेन ॥ प्रतिष्ठितांस्तत्र तुरुष्कसंधानुत्साद्य दोष्णा मुवनैकवीरः । उन्मूलितानामकरोत्प्रतिष्ठां श्रीसतनाथादिसुधामुजां यः ॥ ५ ॥ इत्यादि । स्वस्ति श्रीशके त्रयोदशाधिकत्रिशतोत्तरसहस्र ( १३ १३ ) गते वर्तमानप्रजापति- संवत्सरे वैशाखमासे कृष्णपक्षेऽमावास्यायां सौम्यदिने सूर्योपरागपुण्यकाले स्वस्ति. श्रीमन्महामन्त्रीश्वर उपनिषन्मार्गप्रवर्तकाचार्यः श्रीमन्माधवराजः कुञ्जरविषयवर्तिनं कुचरनामानं ग्राम माधवपुरमिति पथितनामानमग्रहारं कृत्वा, इत्यादिविस्तरभया. दलं पल्लवितेन ।

·-- (४) श्रीमती जननी यस्य सुकीर्तियणः पिता। सायणः सोमनाथश्च मनोबुदी सहोदरौ ॥ १ ॥ यस्य बौधायनं सूत्रं शाखा यस्य च याजुषी । भारद्वाज यस्य गोत्रं सर्वज्ञः स हि माधवः ॥ २ ॥ इति पराशरस्मृतिव्याख्योपक्रमे स्वयमेव तेनैवोक्तत्वाच्छीमती जननी मायणः पिता सायणः सोमनाथश्चमी द्वौ भ्रातरौ बौधायनं सूत्रं यानुषी शाखा भारद्वाज गोत्रं चाऽऽसीदिति ज्ञायते । कुत्रचित् ' सायणो भोमनाथश्च ' इत्यपि पाठान्तरं दृश्यते । तस्मात्सायणसोमनाथसंज्ञको वा सायणभोगनाथसंज्ञको भ्रातराविति निश्चतुं न शक्यते । तथा च वेदार्थप्रकाशो माधवाचार्यकृतः सायणाचार्यकृतो वेत्यपि न ज्ञायते । केचिदा- धुनिकाः पण्डिता -माधवाचार्यस्तावद्राजकार्यनिमग्न एव आसीत् । तस्य च भ्राता सायणाचार्यस्तेनैव वेदार्थप्रकाशादीन्महतोऽनेकान्ग्रन्थानिय माधवाचार्यनाम्ना प्रसिद्धिं प्रापिता यथा राज्ञो देवगिरीश्वरस्यामात्यो हेमाद्रिः वाश्रितपण्डितवरबोपदेवकृतैर्बहु- भिप्रन्यैः स्वनाम्ना स्यापितैन्य कृदिति प्रसिद्धिं गतस्तथैवायं माधवाचार्यः सायण- कृतग्रन्थैः प्रसिद्धिं गत इति वदन्ति । वस्तुतस्तु नात्र किमपि प्रमाणमुपलभामहे रदाश्रित्यास्यनुमानस्य प्रमाणकोटौ प्रवेशः स्यात् । माधवाचार्यकृतत्वेन प्रसिद्धेषु विभिन्नेषु ग्रन्थेषु कुत्रचित् ' सायणमाधवीये' कुत्रचित् 'माधवामात्यविरचितो' कुत्र. चित् ' सायणाचार्यविरचिते माधवीथे' इत्याग्रुपलभ्यते । अतो वेदार्थप्रकाशा- दिग्रन्थकर्ता सायणो वा माधवो वेति महान्संशयः । सोमनाथकृता ग्रन्था न कुत्राप्यु. पलम्यन्ते । भट्टसोमेश्वर इत्येको महान्पण्डित आसीत् । तत्कृता बहवो मीमांसा. ग्रन्था उपलभ्यन्ते । स एव सोमनाथो वाऽन्यो वा कश्चनेत्यपि न निश्चेतुं शक्यमत आस्तां गहनावगाहेन । माधवाचार्यजन्मसमयः शके १३०० तमे वर्षे आसीदिति केचन वदन्ति । उप- लब्धताम्रपत्रलेखे १३१३ प्रजापतिनाम्नि संवत्सरे वैशाखकृष्णपक्षेऽमायां सूर्यग्रहणे वैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीमाधवाचार्येण कुच्चरसंज्ञकस्य ग्रामस्य स्वनाम्ना माधवपुरामिति नाम निघाय चतुर्विशतिसंख्येभ्यो विद्वद्भ्यो ब्राह्मणेभ्य उदकपूर्वकं तहत्तमिति ज्ञायते । तस्माच १३१३ तमे वर्ष एतद्दानं दत्तमिति गृहीतं चत्त्रयोदशशतकस्य चतुर्थे चरणे तस्य जन्माऽऽसीदित्यनुमितं भवति । माधवाचार्येण पूर्वस्मिन्वयसि प्रथमं वीरबुकभूपालस्यानन्तरं किंचित्कालपर्यन्तं तत्सूनोश्च सुगृहीतनामधेयस्य हरिहराख्यस्य मन्त्रित्वं कृतमिति ज्ञायते। यतोऽथर्वण- वेदार्थप्रकाशसमालो हरिहरनामोल्लेखस्तेनैव कृतः । अनन्तरमैहिकसुखनिरपेक्षण .

·-
-
-
(५)
माधवाचार्येणोत्तस्मिन्वयस्यहिकसाम्राज्यधुरै स्ययाऽऽमुष्मिकसाम्राज्यपूर्वहणायन
चतुर्थाश्रमः स्वीकृतः। तत्र विद्यारण्यतीर्थ इति प्रथिताऽस्याभिधा । चतुर्थाश्रमेऽप्यनेन
श्रीमद्भगवत: शंकराचार्यस्य शारदापीठे शृङ्गवेरपुरे तापट्टाधकारः स्वीकृत इति
ज्ञायते । तस्मिंश्च पट्टे शंकराचार्यत्षड्विंशतितमोऽयं विद्यारण्यमारती आसीदिति
ज्ञायते । चतुर्थाश्रमेऽस्य गुरवः शंकरानन्दस्वामिन आसन् । यतस्तत्कृतपञ्चदश्यां
"नमः श्रीशंकरानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने" इति शंकरानन्दस्य गुरुत्वेन मिधानं स्पष्टम् ।
चतुर्थाश्रमग्रहणानन्तरं द्वैताद्वैतविषये बहुभिर्मतान्तरास्थितैः पण्डितरस्य विवादोऽभू-
दिति । विशिष्टाद्वैतमतवादिनाऽक्षोभ्यमुनिसंज्ञकेन केनचिन्महापण्डितेन काश्चीनगरे
बहुदिनपर्यन्तं विवाद आसीदिति श्रूयते । तत्र च जयापजयविषय उभयमतास्थायिनां
महान्कलहः । केचन विशिष्टाद्वैतवादिन एवं वदन्ति-
• विद्यारण्यमहारण्यमक्षोभ्षमुनिरस्छिनत् ' इति ।
अन्येऽद्वैतवादिनः-
• अक्षोभ्यं क्षोभयामास विद्यारण्यो महामतिः
इत्यादि यथाभिलषितं जल्पन्ति । तदास्तां स्वमताग्रहगृहीतानां जल्पनाविवेचनेन ।
श्रीमन्माधवाचार्यकृता प्रन्यास्त्वेते
१ ऋग्वेदभाष्यम् २ यजुर्वेदभाष्यम् ३ सामवेदभाष्यम् ४ अथर्वणवे.
दभाष्यम् ५ चतुर्णा वेदानामतरेयताण्ड्यादिब्राह्मणभाष्याणि ६ परा-
शरम्मृतिभाष्यम् ७ जैमिनीयन्यायमालाविस्तर ८ सर्वदर्शनसंग्रहः ९
अनुभूतिप्रकाशः १० दशोपनिषदीपिका ११ ब्रह्मगीता १२ पञ्चदशी
१३ जीवन्मुक्तिषिक: १४ अपरोक्षानुभूविटीका १५ माधवपतिः ।
इत्यादयोऽन्ये च बहवस्तत्कृता ग्रन्था उपलभ्यन्ते । स्कन्दपुराणान्तर्गतसूतसंहिता
व्याख्याकर्ताऽपि माधव इति प्रसिद्धः । केचन सायणमाधव एव स इति वदन्ति ।
अस्मत्संगृहीतसूतसंहिताटीकापुस्तके-
प्रणपामि परं ब्रह्म यतो व्यावृत्तवृत्तयः ।
अविचारासह वस्तु विषयी कुर्वते धियः ॥ ११ ॥
श्रीमत्काशीविकासाख्यक्रियाशक्तीशसेविना ।
श्रीमत्यम्बकपादान्जसेवानिष्णातचेतसा ॥२॥
बेदशास्त्रविष्ठात्रा श्रीमन्माषवमत्रिणा।
तात्पर्यदीपिका सूतसंहिताया विधीयते ॥ ३ ॥
क्रियते वत्मकरणतात्पर्यप्रयनपूर्वकं विश्वदम् ।
विषमपवाक्यविवरणं मन्दधियामनुग्रहाय भक्त्वा च ॥ ४ ॥

·(६) इति वर्तते । तस्मात्काशीनिवासिना व्यम्बकपादाब्जसविना कनचिन्माधवसंझकेन विदुषयं सूतसंहिताटीका निर्मितेत्यनुमीयते । किंच माधवाचार्यकृतमन्यस्य- बागीशायाः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥ इत्ययं श्लोको राजशासनमुद्रिकव प्रायस्तस्कृतेषु ग्रन्थेषु सर्वत्रोपलभ्यते । सूतसंहि- ताटीकायां स न कुत्रापि दृश्यते । तथैव माधवनिदानकर्ताऽप्यन्य एव । शतप्रश्नक- रूपलतिकाकृन्माधवः कश्चनातीवार्वाचीन इति प्रतिभाति । अथ द्वितीयं भ.प्य भटभास्कर कृतम् । अथ कोऽयं भट्टमास्करः कुत्रत्यश्वेत्यादि. विवक्षायामस्येतिवृत्तं किमपि न ज्ञायते । अनेन सर्वस्थापि यजुर्वेदस्य माध्यं कृतम् । श्रीमच्छंकरभगवा पूज्यपादस्थितिसमये मट्टभास्कारसंज्ञकः कश्चन शाक्त आसीदिति माधवाचार्यकृतशंकरविनयसंज्ञकाद्ग्रन्थाज्ज्ञायते । तमिन्नेव समयेऽन्योऽपि भट्टमा. स्करी ज्योति शास्त्रप्रवर्तक आसीदिति श्रीमदान-दगिरिकृतशंकरविजयादवगम्यते । एनयोरन्यतम एवायमितिरवीकारे न किंचितप्रमाणमुपलभामहे । किंच शंकराचार्य- मकालीनस्यास्यतिप्राचीनत्व एतत्कृतयजुर्वेदभाष्यादीनां श्रीमन्माधवाचार्यकृतवार्थ. प्रकाशादिग्रन्थेषु न कुत्राप्युल्लेखः । भट्टगुरुसंज्ञको मीमांसकधुरीणो महान्पण्डित आसीदिति वेदार्थप्रकाश उक्तम् । स च भट्टकुमारिल एवेति विदुषां मतम् । तथाऽपि यजुर्वेदभाष्यकृद्भट्टभास्करस्तु कुत्र कदा वा जात इति निर्गतुमशक्ता वयम् । तथाऽपि भट्टभास्करोऽयं माघवाचार्यान्न प्राचीन इति तु निश्चितमेवेति विदो विदांकुर्वन्तु । तदेवं सायणाचार्यभट्टभास्करकृतभाष्यद्वयसंवलितोऽयं रुद्राध्यायो विदुषां मोदमाव. हसर्वतो विजयतामित्यभ्यर्थयते- तत्रभवतां सेवाभिलाषी वामनशास्त्रिया। । .. - ·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। रुद्राध्यायपदानामादर्शपुस्तकं । इतिसंबित पुण्यपत्तननिवासिमिः 'केशव मलार गुरुजी ' इत्येतैर्दत्तम् । सायणाचार्य कवरुद्राध्यायभाष्यस्याऽऽदर्शपुस्तकानि पञ्चैवोपलब्धानि । वानि यथा- क. ख. संज्ञिते-वे० शा० संपन्नगङ्गाधरशास्त्रिदाताराभिषेर्दते । ग. संक्षित-वे. शा. संपनबासुदेवशाखिभिर्दत्तम् । घ. संज्ञितं-पुण्यपचननिवासिभिः आपटे इत्युपनामधारिमहादेवचि- मणाजि इत्येतैर्दत्तम् । तच्च शालिवाहनशके १७३९ श्वरनामसंवत्सरे आषाढशुदनवम्मा लिखितम् । 6. संज्ञित-जयपूरनिवासिमिनारायणभट्टपर्वणीकर इत्येवै पेषितम् । भट्टभास्करकृतरुद्राध्यायभाष्यस्थाऽऽदर्शपुस्तकदयमेवोप- लब्धम् । तद्यथा- क. संज्ञितं--बटोदरनिवासिभिः श्रीपद्धापासाहेबराळ इत्येतेः प्रेषि- तम् । ख. संज्ञित-बाईक्षेत्रनिवासिभिनित्तुरे इत्येत: प्रेषितम् । आपटे इत्येषां पुस्तक मुक्त्वाऽयेषां पुस्तकानां लेखनसंग्रहादिकाको नैव दृष्टः। बामनशास्त्रिशर्मा।

·No text on this page.

·ॐतत्सदमणे नमः। सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहितः- रुद्राध्यायः। सायणाचार्यकृत उपोद्घातः। यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ इष्टकाचितयः सर्वाश्चतुर्थे हि समापिताः । रुद्राध्याये पश्चमे तु चित्यग्नो होम उच्यते ॥ २ ॥ कर्मप्रकरणे पाठात्कर्माङ्गत्वमपीध्यते । जानहेतुत्वमप्यस्य तयोपनिषदीरितम् ॥ ३ ॥ किंजप्येनामृतत्वं नो ब्रूहीत्युक्तो मुनिर्जगौ । शतरुद्रीयकेणेति जाबाला आमनन्ति हिं॥ ४ ॥ स्मृत्यागमपुराणेषु रुद्राध्यायप्रशंसनम् । बहस्ति तद्विस्तरेण रुद्रकल्पेऽभिधास्यते ॥५॥ इह कर्माङ्गन्ता यादृग्वाणिवा ब्रामणेन वाम् । बोर्बु शब्दार्थमात्रस्य पितुतिः क्रियते स्फुटा ॥ ६ ॥ कल्पः-'शतरुद्रीयं जुहोति जतिलयवाग्वा वा गवीधुकयवाग्वा वा गतिळेगवीधुकसक्तभिः कुशयवसापाऽजातीरेण मृगीक्षीरेण चाऽर्कपर्णेनो- दतिष्ठमुत्रस्य पक्षस उत्तरापरस्यां सक्त्यां विकण्या स्वयमातृण्णायामनु परिचारं वा । नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येवाननुवाकास्नेषं विभज्यापि वा प्रय- मादुपक्रम्य नमस्वक्षभ्य इवि जानुदन्ने धारयमाणो रयकारेभ्यश्च व इत्युपक म्य नमः स्वायुधायेवि नाभिदन्ने शेषेण भागवतानेभ्य आस्यदन्ने हुस्वा सह- स्राणि सहस्रश इति दर्शवितानान्हुत्वाऽन्वारोहान् जुहोवि नमो रुद्रेभ्यो ये पुषि- ज्यामिति जानुदने धारयमाणो नमो रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्ष इति नामिदन्ने नमो १.प. 'स्य सर्वोप । २ ख.. तत् । ३ .. क्तुभिवा कु। ४ ख. 'रिकर । ५१० 'बसाने । ख. शाऽनुवाकान्हु'।

·- सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता- न००० रुद्रेभ्यो ये दिवीत्यास्पदने हुत्वेतानेव यजमानं वाचयित्वां एतानेव विप- रीतान् प्रत्यवरोहान्दुत्वा संचरे पशूनामर्कपर्णपुदस्यति यं द्विष्यात्तस्य संचरे ' इति । भट्ट भास्करकृत उपोद्धातः। ॐ अतः परममिकाण्डमेवान्यावं तत्र चरमायामिष्टकायां " शतरुद्रीय जुहोति नमस्ते रुद्र मन्यव इति । रुद्रो वा एष यदग्निः स एतहि जात: इत्यादि प्रामणम् । रुद्रो वा एष यदमितस्यैते तनुवो" इत्यादि च 'अजाक्षीरेण जुहोति ' ग्राम्याणां पशूनां पयसा जुहुयात् .' इत्यादिनाम- णम् । अर्कपर्णेन जुहोति' इति । 'अङ्गिरसः सुवर्ग लोक यन्तः' इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्रायं प्रयोगक्रमः-उदङ्मुखस्तिष्ठन्मुखदघ्ने धारयन् ' नमस्ते रुद्र मन्यवे' इति प्रविपधान्तमेवमनुवाकं तनिगद्य द्वितीय तृतीयौ चतुर्थस्य यत्राभिजानाति · नमः क्षत्तृभ्यः' इति ततः स्वाहा करोति वता मागावत्य नाभिदध्ने धारयन् ' संग्रहीतृभ्यश्च वः' इति प्रतिपद्यावशिष्ट मनुवाक्यस्य निगध पश्चम षष्ठं सप्तमस्य च यत्राभिजानाति 'नमो वाय च' इति aas स्वाहा करोति । बवो दक्षिणात्य जानुदन्ने धारयन् 'नमो वाय च' इति प्रविपद्यावाशिष्टपनुवाकस्य निगवाष्टमं नवमं दशमं चकादशस्य च पत्राभिजानाति । य एतावन्तश्च इति ततः स्वाहा करोति । " प्रेषा विभक्तं जुहोति " इत्यादि ब्राह्मणम् । इयत्यग्रे जुहोति' इत्यादि च । वकस्निभागः षण्णवतिमन्त्राः। ततः प्रत्यङ्ङावृत्त्य गुल्फदप्ने धारयन् नमो बद्रेभ्यो ये पृथिव्याम् ' इति हुत्वैवद्यजमानं वाचयति "विस उत्तरा आहु- वीर्जुहोति" इत्यादि ब्राह्मणम् । एता देववाः सुवर्या या उत्तमाः इत्यादि च । नामिदघ्ने धारयन् 'नमो भयो ये दिवि ' इति हुवा पजमानं वाचयति । अस्य रुद्राध्यायस्य ऋषिमंगवानेव, अभिः काण्ड. ऋषि, छन्दो महाविराट, देवताऽपि च शंभुः । प्रविमन्त्रमृषादयो व्याख्यावसरे वक्ष्यन् । एष यज्ञसंयुक्तः कल्पः । अथवा यबसंयुक्ताः प्रयोगा। श्रुतिस्मृतिपुराणादिषु प्रसिदा मोक्षधर्मपापक्षपवित्तारोग्यायुष्या- दिफला बहलो विधन्ये वेषु च काचिद्बमः । प्रतिमन्त्रं च प्रयोगविशेषाः पुरस्वाक्ष्यन्त । तत्र जाबालोपनिषदि-' अथ हेनं ब्रह्मचारिण ऊचुः । किंजण्येनेवामृतस्वमश्नुत इवि बहीति स होवाच याज्ञवल्क्या शतरुद्रिषण' इति एतानि हवा अमृतस्य नामधेयानि भवन्ति एई वा अमृतो भवति' ख. ग. हुस्खा ता । १ स्व. ग. स्वाता ।

·- नि०००] वाध्याया। इति । कैवल्योपनिषदि । यः पातद्रियमधीते सोऽमिपूतो भवति स्वर्णम्ते. पात्पूनो भवति सुरापानापूनो भवति ब्रह्महत्यात्पूतो भवति कृत्वाकृत्यात्पू- वो भवति तस्मादविमुक्तमाश्रितो भवति अत्यापी सर्वदा सकता जपेत् । अनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् । तस्मादेवं विदित्वेनं कैवल्यं फलमश्नुते ।। इति फेवल्यं फलमश्नुते ॥ इनि । आइ शातासपा- रोयं कृत्वा गुरुदारांश्च गत्वा मधं पीत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा । भस्मच्छमो भस्मशरपाशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः ।। इति । आह याज्ञवल्क्या-सुरापः स्वर्णहारी च रुद्रजापी जले स्थितः । सहस्रशीर्षाजापी च मुच्यते सर्वकिल्विषः ॥ शुक्रियारण्यकजपो गाययाश्च विशेषतः । सर्वपापहरा ते रुद्रकादशिनी तथा ॥ वेदमेकगुणं जप्त्वा तदद्वैव विशुध्यति । रुट्रैकादपिनी जप्त्वा तदह्रव विशुध्यति ।। इति । माह शङ्क:-"मुवर्णस्तेनो रुद्राध्यायी मुच्यते" इति । माहतुरच्यङ्गिरसौ-एकादशगुणान्वाऽपि रुद्रानावृत्य धर्मवित् । महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति । बायुमोक्तपुराणे-यच रुद्राअपेनित्यं ध्यायमानो महेश्वरम् । यश्च सागरपर्यन्त सलवनकाननाम् ॥ सर्वाना(मा)त्मगुणोपेता सुवृक्षजलशोभिताम् । दयाकाश्चनसंयुक्ता भूमि चौषधिसंयुताम् ।। तस्मादप्यधिकं तस्य सकृद्वद्रजपाद्भवेत् । मपमा समुन्मुश्य यस्तु रुद्राञ्जपेत्सदा । स सेनैव च देहेन रुद्रः संजायते ध्रुवम् ॥ अपेनानेन विमेन्द्रा नृपाश्चान्ये द्विजातयः । हित्येवं सकलं पापं गताः शिवपुरं पुरा। मां च परमेशस्य सामीप्यं लब्धास्वथा ॥ इति । बया-चमकं नमकं चैव पौरुषसूक्तं तथैव च । नित्यं वयं प्रयुञ्जानो ब्रह्मलोके महीयते ॥ सपा-चपकं नमकं होतृपुरुषसूक्तं जपेत्सदा । पवित्स महादेवं गृहं सहपविर्वथा ॥ ॥

·.. N सायणाचार्ययभारकरभाष्यसाईता-नion.] बबा-भस्मदिग्धशरीरस्तु भस्मशायी जितेन्द्रियः । सतसं रुद्रजाप्योऽसौ परी मुक्तिमवाप्स्यति ॥ रोगधाम्पापयांश्चैव रुद्र जप्त्वा जितेन्द्रियः । रोगात्पापाद्विनिर्मुक्तो अतुलं सुखमश्नुते ॥ माह बा-रहसि कतानां महापातकानामपि शतरुदीयं प्रायश्चित्तम्" इति । आहाऽऽपस्तम्ब:- "यस्य रुद्रः प्रजा पशून्वाभिमन्येतोदा परेत्व उदाजपंचदित्य यन्नसंयुक्तः कल्पः" इति । ईशानयने च " अत्र रुद्राऊजपे. प्रथमोत्तमौ पा" इति । अयं च ब्रह्मविद्यारूपत्वादुपनिषन्मन्त्रराधिः प्रश्नः। अस.एष रहस्यप्रकरण आम्नायते । ब्राह्मणविनियोगानुरोधेन त्वत्र व्याचक्ष्महे। एकमतमध्ययुगाखास्तासु सर्वासु चेयं रुद्रोपनिषदाम्नायते । शातं रुद्रा देवता मस्थति शतरुद्रीयमुच्यते । शतरुद्राईवेति च्छमात्ययः। अनया च रुद्रोप- निषदा ब्रमविद्या प्रतिपाद्यते । ब्रमणश्च त्रीणि रूपाणि सन्ति । एक कार्य- रूपं सर्योपादानतया सर्वात्मकम् । इतरत्पुरुषाख्यं सृष्टिस्थितिसंहारनिमि. चम् । यमप्याविधकमन्यत्परं रूपं निर्गुणं निरञ्जनं सत्यज्ञानानन्दलक्षणम् । देतषिणाऽप्युक्तम् " विश्वं भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च षद । सर्वो शेष रुद्रः" इति। " यो देवानां प्रथम पुरस्ताद्विश्वा धियो कद्रो: महर्षित" इति । उकं च- संसारी चिदचिभ्योऽन्यः कचिकचिदनाविकम् । जयत्वनादिनिधनो महादेवो महार्णवे ॥ इति ॥ किंच-मूर्त्यष्टकमधिष्ठाय बिभर्तीदं चराचरम् । आत्मत्रयमधिष्ठाय सृष्टयादि प्रकरोति स" ॥ वम योऽसी संहारकर्ता सर्वदा देवोऽधितिष्ठति । कार्यकाले सन्या सा च देवस्य घोरा तनूः । अन्या शिधा । यथोक्तम्--'रुद्रो वा एष यदमिस्त- स्यते तनुवौ घोराऽन्या शिवाऽन्या' इति । "यसरुद्रीयं जुहोति येवास्य घोरा सनूस्वां तेन शमयति" इत्यादि च । शक्तिश्च सर्वदा विचित्रा संहार- कारिणी तस्य संहारकर्तृप्रभृतयो देवस्य घोरास्तनपस्तासु भयङ्कग । तस्मा- मयमेनानुवाकेन तादृशं देवं क्रुदं प्रसाथ तस्योपसंहारकरणानि च नम इस्यादिमिनमस्कृत्य प्रसादयति । यथोक्तम्--"येवास्य वोरा तनूस्त वेन धमयति । पदसोपारा जुहोति येवास्थ शिवा तनूस्वा सेन श्रीणातीति । वन- स्वामुपसंहार्य द्वितीयमभूतिभिरष्टाभिरनुवाकैर्देवस्य वैश्वरूप्येण स्तुतिं नम- कारं च करोति । एवं च देवा सुतरां प्रसीदति ब्रवो. कादयाभ्याम:

·५ [MORN.] कद्रावाया। अयं वाचते" अयं महावाक्यार्थः । केचिदाहु-प्रथमेनानुवाकन क्रुद्ध देवं प्रसाथ ततोऽष्टाभिरनुवाकैः किमधिष्ठानमधिष्ठाय देवस्तिष्ठतीत्यजाननस पराचरं तदधिष्ठानशडून्या नमस्कृत्यान्त्याभ्यामभयं प्रार्थयते। देवो हि परमः खाताच्यभूमिः किंचिस्किचिदधिष्ठाय जगतो निग्रहानुग्रहो करोति । तया हि- यक्षरूपेणाऽऽविर्भूय देवान्ध्यामोहयामास । विटवेषधारी सपत्नीकानृीन्द्र साभ्रेषयामास । किरातवेषालंकृता पाण्डुसुतेन च सह चिक्रीड । भैरवबीजव. पुषा कथांचिंषधारिण्या देव्या सह गजाननं जनयापास। ऐन्द्ररूपेण कंचि. अत्वं तपसच्यावयितुपियेष । अर्भकरूपेण देव्या उत्सङ्गमधिशिश्ये । औलूकेन वपुषा कस्मैचिदृषये ज्ञानमुपदिदेश । उन्मत्त्वेषभूषितो देवोत्तमा- याऽऽत्मप्रजननमलंकृतं जगत्कारणत्वेन दर्शयामास । सापराषमात्मानं मार- यितुकाम कंचिद्भत्थं निवारयितुं वस्त्रनिर्णेजनाश्मनः प्रादुर्बभूव । भूविवरा- द्मष्टं हविः कस्यचित्तत्रैव कृतसंनिधानो बुभुजे । एवं स्वामिमतविविधवे- पविग्रहपरिग्रहेण कडतो देवदेवस्य लीलायितमिदं विश्वं ववे । अतो वैध रूप्येण स्तुत्वा नमस्करोति । यथोकम्- चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च । ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयोऽसि शंकर ॥ इति । अप नमकप्रथमानुगके प्रथमामृर्चमाह- हरिः ॐ नमस्ते रुद्र मन्यव उतो त इषवे नमः । नमस्ते अस्तु धन्वने बाहुभ्यामुत ते नमः ॥१॥ नमः ते रुद मन्य उतो इति ते इषवे नमः नमः ते अस्तु धन्वने बाहुण्यामिति बाहुऽक्याम् उत ते नमः ॥१॥ सा० मा० हे रुद्र ते त्वदीयो यो मन्युः कोपस्तस्मै नमोऽस्तु । स पन्युरस्महै. रिष्येष प्रसरतु न त्वस्मामु । उतो अपि च ते तवेषये नमस्त्वदीयाय बाणाय नमोऽस्तु । तथा ते धन्वने त्वदीयाय धनुषे नमोऽस्तु । उतापि च ते बाहु. भ्यां त्वदीयाभ्यां धनुर्बाणोपेनाभ्यां हस्ताभ्यां नमोऽस्तु । एतत्सर्व वैरिष्वेव प्रवर्वका न तु मयीत्यभिप्रायः ॥१॥ म. भा० मा० ॐ नमस्ते रुद्र मन्यव इत्यस्य कश्यप ऋषिरुद्रो देवता । अनु- छुपान्दः । प्रत्यक्षकवा एतदादयः पश्च मन्त्राः । ॐ स्वाहा स्वत्रा वषाणम - .

·F सायणाचार्यभभास्करभाष्यसाहिता- [roion01 इति पाणी मामानि । वाङ्मनःकायैराराध्याधीनात्मस्वयंपादनं ब्रम. थापानामधेयं नमःशब्दार्यः । हे रुद्र तव स्वभूनाय पम्यवे क्राधाय नमोऽ. स्तु । अस्विति वक्ष्यमाणमन्त्रादनुपज्यते । रोदयति सर्वमन्तकाल हाते रुद्रा। ५ रोदगिलुपच " इति रक्प्रत्ययः । पौराणिकादयस्तु बहुधा वदन्ति- कतो नादान्त द्रवति द्रावयतीति वा रुद्र इति केचित् । पृषोदरादिस्वायथा- भिमतप्रत्ययविकारार्थविशेषलाभः । रुत्या घेदरूपया धर्मादीनवलोकयति मापसतीति वा रुद्र इत्यन्ये । रुत्या वागूपया वाच्यं प्रापयतीति केचित् । करमा मगररूपया स्वाम्मान प्रापयशीतगतरे । रुद्रो रौतीति सत्ये रोख्या माणो द्रवति प्रविशति मानिति रुद्र रत्यन्ये । यथा-"विधा बद्धो वृषभो पोरगीत महो देवो मर्या आविवेश" इति । अन्ये अवते रुक्तेजो लुवकारे- कार फाति । भन्नि नित्ययोग वा प्रत्ययः । वर्णव्यावृत्त्या रुद्रस्तेजस्वीति । महा-रोधिका बन्धिका मोहिका वा शक्तिरतद्वाम्तम्या द्रावयिता वा भक्ते- भो रुद्रा । रुदं संसारदु खं द्राषयतीति रुद्र इति केचित् । पया-अशुभद्रावको रुद्रो यज्जहार पुनर्भवम् । तस्माच्छिवस्ततो रुद्रशब्देनात्राभिधीयते ॥ इति । कति शब्द राति ददातीति प्राणो रुद्र इत्यन्ये । कति अब्दं वेदात्मानं ब्रमणे ददाति कल्पादाविति रुद्र इत्यपरे । यथा-"यो वै वेदाश्च महि. णोति तस्मै" इति । एवं तीर्यकारी स्वस्वसमयानुगुणं रुद्रपदं व्यु पाद्यते । मन्यवेदीप्तिकर्मणो " यजिमनिशुन्धिदसिजनिभ्यो युः मन्युः क्रोधः क्रोधात्मिका तव शक्तिः शान्तिरूपा भवतु । मा वधिष्ट भक्ता. निति भक्तविषये तस्योपसंहारं प्रार्थयते । एवमिवादिष्वपि वेदितव्यम् । उगे उत-उ इति निपातसमाहारोऽयमपि चेत्यस्यार्थे वर्तते । ते सवेषवे शराय नमः । "त इषु९ समस्कुर्वतामिमनीकर सोम शल्यं विष्णुं तेजनम् " इत्येवंरूपा वैदिकी देवस्येषुः । शास्वान्सरे च-"तस्या अमिरनीकमासी- स्सोमा शल्यो विष्णुस्तेजनं वरुणः पर्णानि" इति । किंच ते धन्वने धनुषे चनमोऽस्तु । कनकोलो देवस्य धनुः इति पौराणिकाः। महाभारते तु-स कृत्वा धनुरोंकारं सावित्री ज्यां महेश्वरः । इयांश्च चतुरो वेदान्सर्वदेवमयं रथम् ॥ इत्युक्तम् । धनुःशब्दपर्यायो धन्वशब्दः । दाता वनिपि नुम् हस्वः । उतापिप से सब बाहुभ्यामपि नमोऽस्तु । प्रसिद्धी बाहू । द्विवचनमबन्धम् । बायो हि देवस्य बाहवा । महतारमरासनण्यापूववाहुयामिपायं वा। अत्र सर्वेपी " इति युपत्ययः।

·। [R०००] रुद्राध्याया। पसनानां मन्युर्मूलमिति तस्य पूर्व नमस्कारः कृतः । ततः साक्षाध्यसन- कारित्वान्मन्युसमनन्तरमिषु नमस्कना । तत इषु तमनन्तरं तदपादानभूवाय धनुषे च नमस्कारं पायुङ्क। तबस्तदुभयव्याप्ती बाहू नमश्चक्र इति केचिदाहुः । एवे मन्युप्रभृतयो देवस्य बोधविशेषाः क्रोधादिकार्यकारित्वा तत्तद्भावेन रूप- म्त इति । इत्थमनेन मन्त्रेण देवस्य घोरा तनूर्जगदुपसंहारप्रवृत्ता प्रसाद्यते । अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणादिकं ब्रूमः-कुच्छू द्वादशरावं चरित्वकादश- सहस्रपमिहितदिनानि निरन्तरं जपन्कृतपुरश्चरणो भवति । तोऽनेन पद- लिणं नमस्कारं च कुर्यात् । ततो दक्षिणामूर्तिसंनिघावेकादशसहस्रनपादशेष पापं नश्यति । ततो लक्षजपात्सप्तजन्मकृतं पापं नश्यति । तस्मिनेव दक्षिणा- मूर्तिसनिधावनि निधाय घृतपायसं अपवित्वा स्वामी जुहुयात्साक्षावं पश्यति । तस्मिन्नेव सर्वतोऽरस्निमात्रमनिकुण्डं कृत्वा स्वायो कापिलेन घृतेन शवसहस्रं जुहुयाद्गाणपत्यं लभते । अथैतयर्चा राजो वक्ष्यते-राजा पुरश्चर- णसिद्धेन ब्राह्मणेन लिङ्गे पूनां कारयेत् । तत्पकारो वक्ष्यवे-लिङ्गस्य दक्षि- गतोऽनिकुण्डं विधाय मथित्वाऽ निधाय नित्यवदाज्येन दुर्वाभिा शुद्धन बण्डलेन अमीसमिद्भिः प्रत्येकपष्टसहस्रं जुहुयात् । देवस्य संनिधी जपेदष्ट- सहस्रम् । देवालयमभितः प्रदक्षिणमष्टसहस्रम् । ताण्डवं देवस्य संनिधौ। प्रणामनमस्कारावयष्ट सहस्रो । एतः कर्ममिभगवानतिसुमसमो भवति । ध्यानम्- आकर्णकष्टे धनुषि चलनी देवामिषु भासवि संधानम् । ध्यायेमहेश महनीयवेषं देव्या युतं योधतनुं युवानम् ॥ १। द्वितीयामृचमाह- या त इषुः शिवतमा शिवं बभूव ते धनुः । शिवा शरव्या या तव तयां नो रुद्र मृडय ॥ २ ॥ या ते इषः शिवतमेति शिवऽतमा शिवम् बभूव ते धनुः । शिवा शरव्या या त तयां नः रुद्र मृडय ॥ २ ॥ सा० भा. हे रुद्र से त्वदीया येयमिषुः शिवतमा शान्ततमा बभूव । सथा, ते स्वदीयं यदनुः शिवं शान्वं बभूव । सथा या च तव शरध्या तवेषुधिस्तया, शान्वयेवा तेन च शान्तेन धनुषा तया च शान्तया परव्यया नोऽस्मान्मृडः प सुखय । भक्तेषु प्रवृत्त्यभावात्तेषां शान्तत्वम् ॥ २ ॥ - ·.' सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [म०प्र.अ] म०मा०मा० या त इषुः शिवभत्यस्याऽऽत्रेय ऋ। शंभुर्देवता । अनुष्टु. प्छन्दः। हे रुद्र या ते तवेषुः शिवतमाऽतिशयेन भक्तानां मुखकरी। न केवलं' हस्सालंकारमात्रभूना बभूवेति वक्ष्यमाणमनुषज्यते । भवतीत्ययः । “छन्दसि लुङललिः" इति वर्तमाने लिट् । शिवं बभूव वे धनुः । तत्रापि यच्छ- ब्दोऽध्याहा: । यच्च ते धनुः शिवं बभूव ते भक्कान्यति सुखकरं भवति न केवलं हस्तान्तरमलंकरोति । या च तव शरव्या शिवा भक्तानां सुखकरी च। शृणावसिाकर्मण अप्रत्यये शरुशब्देनाऽऽधमुच्यते। " धुनिः शिमीयाछ. रुमार ऋजीपी" इति हि दृश्यते । ततः समूहे स्वार्थ वा यप्रत्ययस्तदन्च क्षेपणीये चक्रादौ वर्वते । दृश्यते हि "अवसृष्टा परापत शरव्ये ब्रह्मसरशिता" इति । संज्ञाशब्दत्वात्स्त्रीलिङ्गता । यद्वा पाशादिलक्षणो यप्रत्ययः । छान्दसम. तस्वरितत्वम् । यद्वा शरवः शरास्तेभ्यो हिता शरव्या इषुधिः । पूर्ववत्स्त्रीलि- -वा। सर्वासापिषूणां शिवत्वात्तदाधारस्य शिवत्वप्रार्थना । यया ग्रामः प्रसी- दत्विति । यद्वा मा भूदिषणामपादानमित्याशास्ते । यथा वक्ष्यते-"अयो य इशपिस्तवारे अस्मिनिषेहि नम्" इति । तया नोऽस्मान्मृडय सुखय । कयाऽ. नन्तरमकतया शरव्यया उपलक्षणत्वाचेवा तया न च धनुषा । यदा लिङ्कसंख्ये अपिवति । व्यत्ययो वा द्वयोः । तरिष्वादिभिरस्मान्मृत्यर्थः। पदा करणविभक्तो 'सुपां सुलुक् ' इति यादेशः। एवमीशी शान्तां तनुं गीत्वाऽस्मान्मृदयेत्याशास्वे घोरतनपसंहारार्थम् । संज्ञापूर्वको विधिरनित्या इति मुडेलघूपपगुणों न क्रियते । ' तवममा छन्दास ' इति ववशब्द आयु- दाचः । एतन्मन्त्रं द्वादशादिनानि चरुमोजी जपित्वा कृतपुरश्चरणो पिनियोक्तं पोग्यो भवति । अनार्थी तस्तिलतण्डल यावकामल ककरक मेकादशसहस्रं जुहु- पादभवानमिजायते । एतेन राजा दुर्मिक्षनिवारणार्य विलगडमिश्रित चरुणा स्वामौ शतसहस्रमाहुती: कारयेत् । ततः समिक्षमामिजायते राज्ये । ध्यानम्- ध्यायेऐवं सुस्मितं स्यन्दनस्थं देव्या सा तेजसा दीप्यमानम् । विष्वासालंकृताभ्यां कराभ्यां शूराकार स्तूपमानं सुरायः ॥ २ ॥ तृतीयामृचमाह- पा ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी । तया नस्तनुवा शंतमया गिरिशंताभिचाकशीहि ॥ ३ ॥ अघौरा अपापकाशिनीत्यपापकाशिनी - - या ते रुद्र शिवा तनूः ·[R.R००] केंद्राध्याय:। तयां नः तनुवा शंतमयेति शं-तमया गिरिशतेति गिरिऽशंत अभीति चाकशीहि ॥ ३ ॥ सा०मा० द्वे हि रुद्रस्य तन् । तथा चोपरिष्टादाम्नायते- रुद्रो वा एष बद. मिस्तस्यैते तनुवो घोराऽन्या शिवाऽन्या' इति । हिंसिका घोरा, अनुग्राहिका शिवा। हे रुद्र ते तव या तनूः शिवाऽस्मास्त्रनुग्रहकारिण्यत एवाघोरा हिंसि- का न भवति । अघोरत्वमेव स्पष्टी क्रियते-अपापकाशिनी पापं हिंसारूपम- निष्टं प्रकाशयतीति पापकाशिनी तादृशी न भवतीत्यपापकाशिनी गिरौ कैलासे स्थित्वा नित्यं प्राणिभ्यो यः शं सुखं तनोवि स गिरिशंवस्तस्प संबोधनं हे शिरिवंत शंतमयाऽतिशयेन सुखकारिण्या तया तनुवाऽभिचाकशीहि मामभि- लक्ष्य प्रकाशं कुरु । वाशी त्वदीयां तनुं प्रकाश्य मा सुखिनं कुर्वि त्यर्थः ॥ ३ ॥ म०मा०भा० या ते रुद्र शिवा तनूरपोरेत्यस्य काश्यप ऋषिः । शंभुर्देववा। स्वराडनुष्टुप्छन्दः । यक्षराधिकत्वाबृहतीवि केचित् । 'दशको चैवाष्टको प बृहती ' इति वचनात् । शान्ता तनूद्धिविधा । सायुधा निरायुधा च। तत्र मयमाऽनन्तरेण मन्त्रेण प्रतिपादिवा । इतरा बनुरनेन प्रतिपाद्यते । हे रुद्र या वे तब शिवा शान्ताऽभयहेतुस्त नः शरीरम् । यामाह शिवाऽन्येति । तनुशन्द- पर्यायस्वन शब्द उपत्ययान्वः । अघोराऽक्रूरा । स्वपराधीनभयद्वयोतुत्वामा- षतिपादनार्थ शिवत्युक्तेऽप्यघोवि पुनर्वचनम् । तदेवाऽऽहापापकाशिनी। पापं व्यसन वस्यापकाशयित्री । व्यसनहेतूनामायुधानामभावात् । उभव- प्राप्यव्ययपूर्वपदपकृतिस्वरत्वम् । यद्वा पापफलानां दुःखानामभकाशयित्री । पापविनाशहेतुत्वात्स्मर्तृणाम् । तया तनुवा तन्वा शंतमया सुखतमया स्मर्तृ- णामविशयेन सुखहेतुभूवया निरतिशयानन्दस्वभावया। 'इयडुवमकरणे सन्वादीना छन्दसि बहुलम् ' इत्युवहादेशः । नोऽस्माननिचाकशीहि। अ. स्मान्नति पुन: पुन: प्रकाशय । काशीरछान्दसं ह्रस्वत्वम् । यदा-चाकशीतिः पश्यतिकमाँ । यङ्लुगन्वश्छान्दसः। अयमय:-शंतमया तनत्यंभूतस्त्व- मस्मानाभिमुख्येनानुग्रहदृष्टया पश्यति। हे गिरिव गिरी केलासे नित्या- विभूती या माणिभ्यः शं तनोति स गिरिशंतः । वनोत्पत्यया । पहा गिरिमंघस्वत्र स्थितो यः पाणिभ्यः पर्जन्यरूपेण शंतनोति । अथवा गिरि बाचि स्थित्वा वेदे तिष्ठमर्यरूपेण शंतनोति । मुणवे वा विष्ठन्ध्पेयरोग निर . - ·- . सायणाचार्यभवपास्करभाष्यसहिता [arrots मियममानन्दलक्षण शंतनोति मलदाससम्या, इत्पलकू। कोचिदाहुः कंध्यामिति मत्वर्थीयस्तपत्यया । कैलासादिषु स्थानेषु यः संजातमुखो वसति स गिरिशंत इति । अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्-हविष्याशी त्रिरात्रं जपन्कुतपुरश्चरणो भवति । अयतया गोशान्ति कुर्यात् । गोष्ठमध्ये सर्वतो हस्तमात्रमनिकुण्डं विधाय मथितऽनौ वैकडूतापामार्गसमियां दधिषधुघृतमक्तानामयुतं जुहुयात् । अयाने- नवापरा गोशान्ति वक्ष्यामः । ब्राह्मणैर्घटबलमभिमन्त्रितं. सर्वगन्धाधिवासिवं कृत्वा शसहस्र जापित्वा गाः मोक्षेद । गवां शान्तिर्भवति । ध्यानम् - स्पेराननं चन्द्रकलावतंसं गङ्गाधरं शैलसुतासहायम् । • त्रिलोचनं भस्मभुजंगभूषणं ध्यायेत्पशूनां पविमीशिवारम् ॥ ३ ॥ चतुर्थीमृचमाह- पामिषु गिरिशत हस्ते विमर्धस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिंसीः पुरुषं जगत् ॥ ४ ॥ पाम इर्षम् गिरिशंतति गिरिशंत हस्तै बिर्षि : अस्तवे । शिवाम् गिरित्रेति गिरि-त्र ताम् कुरु मा हिसीः पुरुषम् ' - जगत् ॥ ४॥ ": सा० मा हे गिरिशंत यामिषु पाणमस्तवें वरिषु प्रक्षेप्तुं हस्ते विमर्षि । गिरि कालासाख्यं त्रायते पालयतीति गिरिप्रस्तत्संबोधन हे गिरित्र तथाविध हे रुद्र तो हस्ते धृतापि शिवामस्मासु शान्तां कुरु । पुरुषमस्मदीयं मनुष्यं जगन्मनुष्यव्यतिरिक्कमपि जङ्गमं गवादिकं मा हिंसी ॥ ४ ॥ भ० मा० भा० यामिषु गिरिशंत शिन वचसेस्येतयोगौतम ऋषि गोधूम इति केचित् । रुद्रो देवता । यामिषुमिति निचूदनुष्टुप् । शिवेन वसेत्यनु- शुप् ।भाभ्यां त्रिपुरदहनमवृत्ता घोरा तन पसायते। हे गिरिशंव व्याख्या- सम्यामिषु हस्ते विभार्षि धारयसि । किमर्थमस्तवे 'देवानां प्रार्थना. नन्तरं हन्तम्पानसुरान्पति क्षेप्तुम् । यामाहुर्देवाः-क इमामासिष्यतीति का स्थब्रुबरुद्रो वे क्रूरः सोऽस्यस्विति । सोऽनचीदरम् । इति । 'तुमर्षे से सेन्' इति तयन्यत्ययः। यद्वा त्रिपुरतृणदहनानन्तरं या 'कृतार्या वयोकका- रिमीमुपसंह हस्ते विभाष सामिषु शिवा कल्याणकरी कुरु । स्वदमकाम- विवा-यानेव विषयी करोति तथाऽवधातम्यम् । मा हिंसी ·. [FORom रुदावार स्तमपुरुषं साधुत्त विल्यम् । स एव हि पुरुषव्यपदेवपईसिविल जगजङ्गमगोपहिष्यादिकं यत्पुरुषातिरिक्त सच मामी प्रदर्शनवाद स्थावरमविपन्नलतादिकमारमा हिंसीः । एवं पुरुषादिपरिहारेण हलाका विषाकरणमिपोः शिवत्वम् । हे गिरित्र मिरि केलासं वायत्ते निवासस्वक बहुभम्यतः इति गिरि ' आनोज्नुपसर्गे का। यदा गिर्भपम्प भापको वर्षवितृस्वादान्यता गिरिसशस्य रयस्य नायकस्तदक्यवानां देवानां पाया फस्यात् यद्वा गिरायाच्यावचसा प्रायका परिपालका। यथापितपक्ष नाव। यत्ययेन द्वितीयार्थे सप्तमी । पूर्व बदलुक् ॥ ४ ॥ पञ्चमीमृचमाह- शिवनावर्चसावा गिरिशाच्छो बदामसि । यथा नः सर्वमिज्जगदयक्षम सुमना असत् ॥ ५ ॥ शिवेन वर्चसा वा गिरिश अच्छे बदामसि । यथा नः सर्वम्। इत् जगत् अयक्ष्मम् सुमना इति सु-मनाः असत् ॥ ५ ॥ सामा० गिरी कैलासे शेते तिष्ठतीति गिरिशोहे गिरिश- स्वापरछ प्राप्तुं शिवेन मङ्गलेन स्तुतिरूपेण वचसा पदामसि वयं प्रार्थयापहे । यथा येन प्रकारेण नोअपक्षीयः सर्वमिज्जगत् । इच्छब्दोऽवधारणे* यथा सर्वमपि मनुष्यपश्चादिकं जङ्गमजातमयक्ष्म रोगरहित सुमना असत्सौमनस्योपे' भवति तथा कुरु ॥ ५॥ भ०भा०मा० अथ द्वितीयाशिवेन वचसेविहे गिरिश गिरी कैलासेवेव इति गिरिश गिरी उश्छन्दसि ' इति डा। यद्वा प्रशस्तो गिरिस्स्यास्तीति निवासत्कनेकि । लोपादिलक्षणः शः। यद्वा गिरेकैलासस्य मेघस्य वा गिरां वाचकवेदमणवात्मनामीश ईश्वरम्। पृषोदरादित्वाद्धस्वस्वम् । शिवेन बचमा त्वदीपगुणसंकीर्तनपरतया कल्याणकरेण तव श्रीीतेकरेण. वा स्तोत्र- लक्षणेन वचनेन त्वामेव साश्वगुणसंयुक्तपच्छाऽऽभिमुख्यकरणेन बदा-. पसि वदामः । स्तुम इत्यर्थः । इदन्तो मसि । निपातस्य च ' इति संहि.. सायामच्छन्दस्य दीर्घत्वम् । अच्छेत्यव्ययमाभिमुरुये वर्तते । आप्तुमित्यु.. क ... 'म प्रानग, 'णे । ३ ख. ग. 'तं यथा भ'।"

·११ सायणाचार्यभभास्करभाष्यसाहिता [२०००] स्वार्य इति नैरुताः। अशिवेन हि पचनेन देवः क्रुध्येत् । यथा "पा स्था द्र बुधा मा नमोभिर्मा दुष्टुती वृषभमासहूती " इति । तस्माच्छिवेन वचसा स्वा स्तुमः । किमर्थमिति चेत्तदाह-यथा नोऽस्माकं संबन्धि सर्वमित्सर्वमेव जगज्जङ्गमं पुत्रादिकं पश्चादिकं च । एवकारकरणात्स्यावरं च वृक्षादिकम् । अयक्ष्ममरोगम् । ' नसुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । मुमनाः । अत्र लिङ्ग व्यत्ययः । शोभनमनस्कं च सोमनसात्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । अस- स्यात् । अस्तेः पश्चमो लकारः । 'लेटोऽडाटौ ' इत्यडागमः। यत्कारपिदं तदर्थ त्या तुमः । यदा कथमित्याकाङ्क्षायामाह-यथा त्वयि स्तूयमान इत्यमिदं संपद्यते तथा स्तुम इति । एतयोः पुरश्चरणमेकविंशति दिनानि निरन्तरं जपः । ततः कृतपुरश्चरण एताभ्यामकालमरणप्रतिघातं कुर्यात् । सिदेन ब्राह्मणेन राजा कारयेदकाळ. मरणं न भवति राष्ट्रे । आभ्यां तिलवाहिगोधूमयवानां दधिमधुघृतानां लक्ष जुहुयादेकविंशति दिनानि । तस्मिन्राष्ट्रेऽकालमरणभयं न भवति । नर- भिदिनरुपद्रवा नश्यन्ति । अष्टादशभिर्दिनैरखिलं जगदकालमरणमुपशम- यति । ध्यानम्- सांग्रामिण वपुषा प्रविराजमान हप्यत्पुरत्रयतृणाशनिमन्दहासम् । दैत्यान्दिधक्षुमचलेश्वरचापपाणिं ध्यायेत्पुरारिपमरोघरयाधिरूढम्॥५॥ षष्ठीमृचमाह- अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक् । अहरिश्च सर्वाञ्जम्भयन्सर्वाश्च यातुधान्यः ॥ ६ ॥ अधीति अवोचत् अधिवक्तेत्यधि-वक्ता प्रथमः दैव्यः भिषक् । अहीन च सर्वान् जम्भयन् सर्वाः च यातुधा- न्य इति यातु-धान्यः ॥ ६॥ सा०मा० यो रुद्रोऽधिवक्ताऽषिकोऽयमित्येवं सर्वेषामग्रे मां प्रति वक्तुं क्षम. इसेनोक्ते सति मम सर्वाधिक्यं सदानीमेवास्तीति । अतस्वादशो रुद्रोऽध्य. पोचत । पा सर्वाधिकं वदतु । कीदृशोऽधिवक्ता । प्रथमः । देवानां मध्ये मुख्यः । देव्यः । सर्वान्देवानहवि । स्वयं देवान्पालयितुं सम इत्यर्थः । भिषक । एवस्य ध्यानमात्रेण सर्वरोगोपषपनादयं चिकित्सकः । कि - ·. - - . - [...] कद्राध्यापा हुन् । अहीच सर्वान्सर्पव्याघ्रादीन्सर्वानपि । सर्वाष यातुधान्यः सर्वा भपि राक्षसजातीर्जम्भर्यान्वनाशयन् ॥ ६॥ म०भा०मा० अध्यवोचदधिवक्तेत्यस्यानुष्टुप् । निदिति केचित् । कन्व ऋषिः । शंभुर्देवता । एतदादयश्चत्वारो मन्त्राः पगेक्षकृताः । अध्यवोचत् । अषिनवीतु । · छन्दसि लुङ्ललिटा ' इति लोडर्थे लुङ् । अधिकमध्यारुख वा पचनपधिवचनम् । पक्षपातेन वचनमित्यर्थः । यथा 'ब्रामणायाधि- पात् ' इति । यद्वोपरिभावेनैश्वर्षेण वचनमधिवचनं भक्तानस्मान्मत्यधिव. बीतु । अधिवक्ताऽधिवचनस्वभावः । सदा भक्तेभ्योऽधिवचनसमों वा। यदा • अर्हे कृत्यतृचच ' इति तृच् । अधिवक्तुपईन् । अनीश्वरा अघिg. धन्तो हास्या भवेयुः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तदेवाईत्वमाह-अयमा प्रधा- नभूतः । दैव्यो देवेषु भवः । देवाचायो' इति पञ् । यदा देवनं देवो दिव्यर्थानां क्रीडादीनामन्यतमः । सत्र भवः क्रीडायां सुखरूपः । विजिगी. पायां जयरूपः । व्यवहारे विविक्तरूपः । द्योतने प्रकाशरूपः । स्तुती स्तुत्य- रूपः । गतो गन्तव्यरूपो वायुरूपो बा। यहा दिव्यज्ञानोपपना देवास्तेषु भवः प्रथमः । दिव्यज्ञानोपपनाना मुख्य इति यावत् । भिषग्वधः । ग्याषि. तापसंसारादीनां व्यसनानां चिकित्सक इत्यया । भिषक्तमं त्वा भिषा शृणोमि ' इति च मन्त्रान्तरम् । भिषज् चिकित्सायां कण्वादिः । वे हि धातवः प्रातिपदिकानि च । यद्वा मियां सादयिता नाशयिता भिषग्यद्वा भीती सज्जते मनसा प्राप्यते । अभयत्वात् । यद्वा देहभेदनः सीदति सज्ज. त्यनुगृह्णाति वा भिषक् । पृषोदरादिः । किं कुर्वनधिबवीतु, अत्राऽऽह-अही- १५ सर्वाञ्जम्भयन् । जम्भनेन हेतुना । जम्भनं नाशनं तदर्थमित्वर्यः । 'लक्षणहेत्वोः' इति हेतौ शता । आगत्य हिंसन्ति जन्तनित्यहयः । इन- नशीलाः प्रत्यक्ष प्रजानां हिंसका व्याघ्रसर्पवृश्चिकादयस्वान्सञ्जिम्भयन्सूद- पन् । चशब्दोऽवधारणे सर्वानित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । सर्वानेव जम्भव- मिति । ' माङि श्रिहनिम्यां इस्वत्वं च ' इति डिपत्ययः । तत्र चोदाच इत्यधिकारादुपपदस्योदात्तत्वम् । सर्वाश्च यातुधान्या सर्वाश्च यातुधानमा- वीर्जम्भयन् । शसि ' वा छन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वाभावः । यात. पन्ति दुःखयन्ति यातको दुःखयित्र्यो मायाः । यतते। क्लेशकर्मणो ण्यता. दुपत्ययः । ता निधीयन्ते निष्ठन्त्येष्विति यातुधानाः । अधिकरणे ल्युट् । तो जाविलक्षणो की । । उदात्तस्वरितयोर्यणः' इति विभक्तिः सर्यते। एतदुक्तं भवति । आजिघांमून्सर्वान्वृश्चिकप्रभृतीनशान्ताम्भिहव्याघ्रचोरादीय १. ग... सर्वानपि राक्षसान् जम्भयन । - - ·११ सायणाचार्यभट्टमास्कारमाध्यसाहिता [HOROINT प्रत्योणाइन्सुमुचुक्तास्परोक्षेण पीडा कुर्वनो बायाषिमो रसःमिशानादीवास पपस्मारादीच सर्वान्सूदयन् । मा मेष्टायुप्माक्षिण्यामीत्यपिय सामईन्देश पोऽस्मानाविधीस्थितिमा अधारण मन्त्राय पुरश्चरणम् अकुर चरित्वा ततः परं पर दिनानि शाकानूलपपरभोजी दिवाऽऽवश्यकाविरोधेन तिष्ठभिरन्तरं जपतपुरब रणो भवति । ततोऽनेन राजा रक्षा कारयेत् । सर्वरक्षार्थ श्वेतसिदार्थतण्डुल. दुर्वापश्च समैराज्यसिक्तैरात्मने नौ मथिते वा नित्यषदष्टसहस्रहोपः। विधे- पेण यो दशसहस्रहोमा सस्मिष तिलंगुडयवपयोमिश्रितचरुणाऽष्टसह- लोमा। राजा दीर्घ युभषतिः । सर्वत्र काले च दक्षिणा दद्यात् । दक्षिणा.च विषिषा । उत्तममध्यपाधमभेदेन । सुवर्णनिष्क दशसहस्रं दक्षिणोत्तमा । पञ्च सहस्रं मध्यमा। त्रिसहस्रपघमा । अथवा त्रिशतमुत्तमा। द्विशतं मध्यमार। निकशतमधमा। यग्मिकर्मणि फर्माङ्ग दक्षिणा सु विधीयते । प्रथम दक्षिणा दद्यास्पश्चास्कर्माङ्गदक्षिणाम् ।। एक सर्वत्र काले दक्षिणा दद्यात् । यदा- उत्तमा चतुःषष्टिः । मध्यमा द्वानियत । चतुषितिरधमाः। बहुक र्तृकेषु प्रतिपुरुषमुत्तमा दातम्या एका कर्तृक मकसौष । अथाप्युवाहरनो- अत्यल्पदक्षिणो यज्ञो यजमान समयते । इति राम वत्साशानां चोचमा दक्षिणा दातव्या। अन्येषां मध्यमादिका: । विभवे सति यो योहान कुर्याविधिविस्ताम्। नैव तत्फलमाप्नोति प्रलोभाक तमानसः ॥ इति.... दशपुरुषकर्तृके सहस्रं दक्षिणा देया। प्रश्नकर्तृके चतुष्कर्तृके गा पञ्चकम् । एकहो त्रिशतम् । आचार्यस्य द्विगुणम् । आचार्यों भगवानेनि मन्वय सविधा: दक्षिणा देवा । तत्रामौ मन्त्रकलशं निदध्यात अपुरो मन्यासाशस्थापन सौवर्ण-राजतं पा कळ स्थापयेत् । तदेवमानका वसनि होम कार्य: । होमाते कलशेदकेन राजानं मोक्षः । गुरोरेषा निविशेषकाही राजा कुतरक्षो भवति । अनेनैवापरमपिवल्मीकममा मासीललामणसिद्धार्थानकादशकृत्वोऽभिमा यो दिशं गवां वर्ष यिता यामादिशु पक्षिपेत् । ततः शुद्धो. जागच्छन् । व्याप्तकरणारा सससस्ताविम्यो मुच्यते । अनेनैकमर रोगनाशनं प्रवक्ष्यते-भातुर सर्प पासमिनितानत्वाशिखामा अध्या स्थापयेदारोग्यं स्यात् । श्वेवस परेषा कुमारग्रहादिभार गुरुयते नाग पलमात्रमभिमन्च पयसि ·- - fromot०] रुद्राध्याया। २५ शिवा कायपिवाऽऽत्माविष्टसहस्र वाष्टशत हुत्वा शेष पिबेत् । गर्मरोगा नयनित ध्यानम्- चन्द्रार्धमालि काळारि व्यालयज्ञोपवीतिनम् । ६ वलत्पावकसंकाशं ध्यादेवं त्रिलोचनम् ॥ ६ ॥ सप्तमीमृचमाह- असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमङ्गलः। ये चेमा रुदा अभिता दिक्षु श्रिताः सहस्रशो वषा हेडे ईमहे ॥ ७ ॥ असौ यः ताम्रा अरुणः उत बन्धुः सुमङ्गल इतिसु-मङ्गलः । के च इमाम् रुदाः अभितः दिक्षु श्रिताः सहस्रश इति महस्र--शः अवेति एषाम् हेड: ईमहे ॥ ७ ॥ सा० मा० यो रुद्रोऽसौ मण्डलस्थादित्यरूपः स च ताम्र उसका. स्वन्तरक्तः । अरुण उदयामीषदकः । उतापि च बभ्रुस्ततोऽप्यूर्व पिङ्गलः । एवमन्येऽपि वर्णास्ततत्कालगताउनेपाः । सुमङ्गलो नानावर्ण: संस्तदा तदाऽन्धकारादिनिवर्तकत्वादत्यन्तमङ्गलः । ये चान्ये रश्मिरूपा रुद्रा इमामभितोऽस्या भूमे। परितो दिक्षु श्रिवा भाज्यादिदिवस्थिवा, है च सहस्रशोऽनेकसहस्रसंख्याका . एषामादित्यतद्राश्मिरूपाणां सर्वेषां रुद्राणां हेडः क्रोधसदृशं वीक्ष्णत्वमवेमहे भक्ति नमस्कारादिना निवार- है पामा ७ ॥ । म० मा० मा० असौ यस्ताम्र इत्याचाऽऽस्तारपङ्क्तिः। "परौ द्वादशाक्ष- रापास्तारपक्ति इति वचनात् । “पञ्चपदा पङ्क्तिः" इति केचित् । असो. योऽवसर्पतीवि जगती षट्पदा । एतयो काल ऋषिः । मरुत्वानिति केषित् । मादित्यात्मा-रुद्रो देवता । "असौ यस्ताम्र इत्यनेनाऽऽदित्यमुपतिष्ठते" इति पातपथब्राह्मणम् । देवस्य अगदुपसंहारकमविष्टा मर्तिवादिस्वरवाष्य- (वाद । भक्तविषये तत्मसादनमताभ्यां मार्य यते । मसावित्यागु- ल्या निर्दिशति । असावूलोकवादित्यः । कीनस्वान उदयसमयेतिः रक्तः । तमासंपर्कात्तथा भाति । केचिदाहुः-भूछविसंपर्कादिति । अथारुणः पदयादूर्ध्वमीपदकः । उतापि च वचः । ततोऽप्यूय पिङ्गकः । गौर हात ·। १६ सायणाचार्यभभास्करभाष्यसाहिता [न०प्र०) केचित् । यद्वा विधं विमति बोधपदानादिनेति बभ्रुः । 'कुर्भश्च' इति कुप. त्ययः । सुमङ्गलः सर्वमङ्गलसमृदिमांस्तदेतुत्वात् । बहुव्रीहो 'नसुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । एवंविधोऽमावादित्यो यः । ईशादित्यरूपो यो रुद्र इत्यर्थः । ये च रुद्रा रुद्रसधर्माणो रुद्रेण समानवेषविभूतयो देवेन सृष्टाः सदैव देवस्यानुचरा वेमां पृथिवीमभितो दिक्षु श्रिताः । सहस्रशः सहस्रं सहस्रं भूत्वा तिष्ठन्ति । जगतां पुण्यपापानुरूपं फलं दातुम् । 'संख्यै- कवचनाञ्च वीप्सायाम् ' इति शस् । 'अमितः परितः' इति इदमो द्वितीया। केचिदाहुः- अस्याऽऽदित्यात्मनो रुद्रस्य स्वभूता रश्मिरूपा रुद्रा ये पृथि- बीमभितस्तिष्ठन्त्येषाममुष्प रुद्रस्पैषां च रुद्रानुचराणां हेडः क्रोधमनादरं पाऽवेमहेऽपनयामः । स्तुविभिनमस्कारैवेति शेषः । हे अनादरे । हे. क्रोध इति यास्का । उभयमपि गृह्यते । विहिताविक्रमनिमित्तमस्माद्विषयमनादरं प्रतिषिद्धसेवानिमित्वं क्रोधं चेत्युभयमप्यपनयाम इति । ईगो केवलोऽयं यास्त्रकर्मा । “सदावन्मागमीमहे" इत्यादौ वया दर्शनात् । 'बहुलं छन्दास' इति व्यत्ययेन पो लुक् । अवपूर्वस्त्वपनयने वर्तते । यद्वाऽवाचीनं यथा तथा याचामहे ॥ ७॥ अष्टमीचमाह- असौ योऽवसपैति नीलग्रीवो विलोहितः । उतैन गोपा अदृशन्नहरानुदहार्यः । उतैनं विश्वा भूतानि स दृष्टो मंडपाति नः ॥ ८ ॥ असौ यः अवसर्पतीत्यव-सर्पति नीलग्रीव इति नील-ग्रीवः विलोहित इति वि-लोहितः। उत एनम् गोपा इति गो-पाः अदृशन् अदृशन् उदहार्य इत्युद-हाथैः । उत एनम् विश्वा भूतानि सः दृष्टः मृडयाति नः ॥ ८ ॥ सा०मा० यो रुद्रो नीलग्रीवः कालकूटधारणेन नीलवर्णा ग्रीवा यस्यासो नी- भग्रीवः। स एष विलोहियो विशेषेण लोहितवणा: समसो मण्डली भूत्वाऽ- - . - १.ग, सीम ·[न०प्र०अ०] रुद्राध्यायः। घसर्पत्युदयास्तमयो संपादयितुं प्रवर्तते-तस्य च रुद्रस्य मण्डलवर्तिस्वरूप. धारणे प्रयोजनमुच्यते-उतापि च गोपा वेदशास्त्रसंस्काररहिवा गोपाल अध्यन मण्डलवर्तिनमादित्यरूपिणं रुद्रमदृशन्पश्यन्ति । उदहार्य उदकानां हारिण्यो योषियोऽप्येनमशन्पश्यन्ति । उतापि चैनं मण्डलवर्तिनमादित्वरू- पिणं रुद्रं विश्वा भूतानि गोमहिष्यादयः सर्वेऽपि माणिनः पश्यन्ति । सर्वेषां दर्शनार्थमेव हि रुद्रस्याऽऽदित्यमूर्तिधारणम् । कैलासादिवर्ति रुद्रस्य रूपं तु वेदशास्त्राभिरेव दृश्यते नान्यः । तादृशो रुद्रो दृष्टः सनोऽस्मान्मृदयादि । सुखिनः करोत्वित्यर्थः ॥ ८ ॥ भ०भा०मा० अथ द्वितीया । असाविति प्रत्यक्षमेव दर्शयन्ब्रवीति । असा- वादित्यात्मा यो रुद्रः । अवसर्पत्यवाचीनं सर्पति । अस्तमयसमयेऽधो गच्छ- तीव प्रतिभाति । यद्वाऽवसर्पवि देशान्तरं गच्छति । अपार्येऽवशब्दः । नील. ग्रीवः । कालकूटविषालंकृतग्रीवः । पिलोहितः । स्वयं विशेषेण लोहितः । ज्वलत्पाचकसदृशः । अव्ययपूर्वपदपकृतिस्वरत्वम् । यद्वा नीलग्रीवविलोहि- वपदे आदित्याविशेषणे एव उभे । असन्त्युदकमिति ग्रीवा रश्मयः । असतेगिर- वेर्वा शेवयह जिहत्यादिना बन्यत्ययो निपात्यते । उदयात्मभृत्युदकस्य ग्रह- णादस्वं गच्छतो यस्य नीला रश्मयस्तमसोऽभिसंसर्गाचदानी रश्मयस्वाशा इस भवन्तीति । यद्वा नीलग्रीवो निलीनरश्मि । विलोहितो विविध लोहि. तमुदयास्तमयकाले हि तमसः संपर्कोल्लोहितमिव मण्डलं दृश्यते । अयायं देव उदयास्तमयाभ्यां लोकयात्रा वर्तयनाबालगोपालं प्रसिद्धः । न देवस्य मूतन्तरवच्छ्त्यादिभिर्यतः प्रतिपायत इति पतिपादयितुमाह-उतापि चैन- मादित्यरूपं देवमज्ञानां प्रयपोदाहरणभूता गोपा अप्यदृशन्पश्यन्ति। उदास लललिटः' इवि लुङ । ' इरितो वा इत्यङ् । तथाऽदृश दहार्यः । उदकस्य हारिका घटदास्यो गोपेभ्योऽपि च क्षुद्राः। हरतेः कर्मण्यण 'मन्या. दन' इत्यादिना उदकस्योदभावः । अण्णवत्वान्डीप् । उदाचनिवृचिस्व- रेण तस्योदात्तत्वे ' उदात्तस्वरियोर्यणः' इति विभक्तिः स्वर्यते । किमिदं विभज्याभिधीयते । सर्व एव देवस्य महिमावेदने गोपालादिकल्पा एवेति प्रदर्शयितुमाह-विश्वा विश्वानि । 'शेश्छन्दसि बहुलम् ' इति लुप्यते । विश्वान्यपि भूतान्येनं भगवदूपं देवमदृशन् । श्रुत्यादिभिरपि दुर्वानं चक्षुषेष पश्यन्ति स देव एवं सर्दष्टः प्रत्यक्षेणानुभूयमानोऽस्मान्मृडयाति मृत्यतु सुखयतु । लेटयाडागमः। केचिदस्तं गच्छद्भगवद्विषयमेव व्याचक्षते । तत्रास्त १ ख. ग. 6. अतिसुखिनः । -

·-
१८ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित:- न०प्र०अ०]
गच्छता भगवता जगतामुपकारान्प्रदर्शयितुमुपक्रात एनमस्तं यन्तं भगवन्तं
देवं गोपाः पश्यन्ति । गवां ग्रामनगरपाप्तिकाले प्रतीक्षमाणा उदहार्योऽपि
पश्यन्ति, अस्तं गच्छति भगवानहो इतो मुच्यामह इति । यद्वा-अस्तमया-
मागेवोदकोद्धरणं कर्तव्यम् । अस्तमिते तु तस्य निषिद्धत्वादिति पश्यन्ति ।
किंबहुना विश्वान्यपि भूतानि एनमस्तं यन्तं पश्यनि । मृगशकुनवराहादी-
नामपि निलयगमनादेस्तदधीनत्वात् । द्विजातयोऽप्यग्निहोत्र संध्यावन्दनकाला.
र्थिनो भमवन्तमस्तं यन्तं प्रतीक्षन्ते । एनं तावदस्तं यन्तं देवं सर्वेऽपि पश्य-
न्ति । तच्च प्रतिषिद्धम्-
नेक्षेतोयन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन ॥ इति ।
तस्य नामयुक्तरूपता प्रदर्शयितुं गोपादिग्रहणम् । तत्र प्रतिषिद्धेऽपि दर्शने
प्रमादादुपस्थानकाले वाऽस्माभिदृष्टोऽस्मान्मृडयतु सुख यतु । यद्यपि प्रमादा-
दिना दृश्यते तत्पापमपनुद्योपस्थानफलं च दत्त्वाऽस्मान्मृडयतु ।
अयेतयो पुरश्चरणार्य च कृच्छ्रमेकं चरित्वा षोडश दिनानि निरन्तरं जपेत् ।
एताभ्यामनावृष्टया सत्यां वृष्टयर्थ कार्यम् । आन्तमादि वा । ब्राम
णापश्च सिद्धानाहूय तैः कार्यम् । तेषामुष्णीषवसनकर्णवेष्टन कण्ठाभरण.
करमण्डनादि दद्यात् । सिद्ध होमपं तिलगण्डुल यवानां दधिमधुघृताक्तानां
शतसहस्र जुहुयात् । वेतससमिधां क्षीराक्तानां तद्वत्तेषां पश्चानामेको जपेच्च.
स्वारो जुहुयुरेकादश्च दिनानि दीक्षित्वाऽन्त्यदिने रक्ततामरसैरष्टसहस्रः प्रत्ये.
कमाराधयेत् । सकुज्जपित्वा कर्मकालेन पावृत्योपस्पृशंश्च वीक्ष्याऽऽसीता-
न्यथा प्रायश्चित्ती भवेदासमातेरग्मिरक्षा कर्तव्या । अवसानदिने भगवानादि.
त्यो महावृष्टिं प्रमुञ्चति । वेतसपुष्पाणामयुतं जुहुयात् । सविता वरं ददाति ।
उद्यन्तमस्तं यन्त्रमादित्यमेताभ्यामुपतिष्ठत । कण्ठदने जले स्थित्वैवाभ्या-
मुभयकरपूर्णजलमादित्यमभिजपप्रक्षिपेत् । प्रतिदिनमष्टसहस्रं कृत्वा नव
दिनानि । ततः सविता मनःकाममासंवत्सरं ददाति। जपापुष्पाणां मध्वक्ता-
नामेकविंशतिसहस्रं जुहुयात् । सवितुः प्रसादाज्जातिस्परत्वं लभते। चतुर्वे-
दिकुले जनिः । ध्यानम्-
मण्डलान्तरगत हिरण्मयं भ्राजमानवपुर्ष शुचिस्मितम् ।
चण्डदीधितिमखण्डितद्युति चिन्तयेन्मुनिसहस्रसेवितम् ॥ ८ ॥
नमीमृचमाह-
नमो अस्तु नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुषे ।
अथो ये अस्य सत्त्वानोऽहं तेयोऽकरं नमः ॥ ९ ॥

·[म०प्र०अ०] रुद्राध्यायः। १९ नमः अस्तु नीलग्रीवायेति नील-ग्रीवाय सहस्राक्षायेति स- हस्त्र-अक्षाय मीढुषे । अथो इति ये अस्य सत्त्वानः अहम् तेश्य: अकरम् नमः ॥ ९ सा० मा० यः पूर्वोक्तरीत्या नीलग्रीवः स एव इन्द्रमूर्तिधारणेन सहस्राक्षः स पुनः पर्जन्यमूर्तिधारणेन मीद्वान्सचकः । वृष्टिकर्तेत्ययः । तादृशाय रुद्राय नमोऽस्तु । अयो अपि च ये केचिदस्य रुद्रस्य सत्त्वानो भृत्यरूपाः पाणिन स्तेभ्यः सर्वेभ्योऽहं नमोऽकरं नमस्करोमि ॥ ९ ॥ म० भा० भा० नमो अस्तु नीलग्रीवायेत्यस्यानुष्टुप्छन्दः । ऋषिभंगवा. शंभुः । देवता च शंभुरेव । नमो अस्तु नीलग्रीवाय नीलकण्ठाय । सहस्रा. क्षायानेकचक्षुष इन्द्ररूपाय । बहुव्रीही सक्थ्य क्ष्णोः' इति समासान्तः पच् । सति शिष्टश्चित्स्वरः । मीढुषे वृष्टिद्वारेण भुवः सेक्त्रे जगद्योनो वा । स्वीर्यस्य सेको पुरुषरूपेण वा गर्भाणामाधाः । मिह सेचने । ' दाश्वान्साहान्मी. द्वांश्च' इति निपातः । अथो अपि च येऽस्य देवस्य स्वभूताः सत्त्वानो महान्तः प्रमथगणास्तेभ्योऽप्य हं नमो नमस्कारमकरं करोमि । छान्दसो लुङ् । 'कमहरु- हिभ्यश्छन्दसि ' इति च्लेरडादेशः। ऋशोऽडि गुणः । सीदतेः प्र ईरिसद्यो- स्तुट्चेति कनिब्बहुलवचनात्केवलादपि भवति। सदनशीला देवं प्रत्यासमाः। अथास्य पुरश्चरणम्-पञ्चदश दिनानि हविष्याशी निरन्तरं जपेत् । शिव- समीपे पश्चिमद्वारालये कुण्डमरत्निमात्रं सर्वतो विधाय मथितामावर्कपुष्पैरमा- वास्यायामारभ्य दशदिनावधि प्रत्यहं सहस्रं हुत्वा घृतपायसं देवाय निवेद. येत् । सर्वार्थसिद्धिा स्यात् । अनेन च पुत्रकामाना(गां) क्रिया वक्ष्यते । पश्च दिनानि दीक्षित्वा शंभोरालये नदीतीरे गोष्ठे वा गृह्णीयात् । देवालये चेहे- वस्योपर्यन्यत्र कुम्भ आवाय तस्य पत्रिमे भागेऽग्नि संस्थाप्य शमीसमियां शमीपत्राणां दधिमधुघृताक्तानां प्रत्यहमेकादशसहस्रं जुहुयादिनत्रयं पञ्च दिनानि घा दीक्षित्वा कार्यम् । प्रतिदिनमष्टसहस्रं तदर्थमष्टयतं वा । तामरसपुष्पाण्युपरि विन्यसेत्तदभाचे पत्रं वा । एवं कृत्वाऽन्त्यदिनेऽष्टसहस्रं तदर्धमष्टशवं वा ब्राह्मणान्मोजयेत् । द्रव्यत्यागं विशेषेण कुर्यात् । एकादशरुद्ररूपान्भोजयि- स्वा तेषां किंचिद्वस्तु प्रदाय दक्षिणतो देवसंनिधावाचार्यमधिकं भोजयित्वा दक्षिणों दद्यात् । दक्षिणाऽप्युप्तवीजा भूमिः । मानमप्युच्यते-नवारनिद- . - १व. ग. ल. कनीलग्रीवः ।

·- २० सायणाचार्यमभास्करमाप्थसाहता- न०म० भ०] ण्डेनाटतं, कुण्डलाय सुवर्णमपि प्रतिदिन पादनिष्कं तेन कुण्डलं निर्माय दात- न्यम् । कांस्यपात्रकामेरेवमेव हि । एवं पुत्रकामी कृत्वा भुषभावात्पुत्र- वान्भवति । यावदक्षिणा भूमिस्तावदविच्छिन्ना संततिर्भवत्यासंवत्सरात्सि- दिर्भवति । एतत्फलं समजन्मना संबध्यते तस्मादलुप्तं कुर्यात् । ध्यानम्- शरचन्द्रप्रकाशेन वपुषा शीतलद्युतिम् । ध्यायेसिहासनासीनमुमया सहितं शिवम् ।। ९॥ दशमीमृचमाह- प्रमुश्च धन्वनस्त्वमुभयोरानियोाम् । याच ते हस्त इषवः परा ता भगवो वप ॥ १० ॥ प्रेति मुश्च धन्वनः त्वम् उभयोः आत्नियोः ज्याम् । याः च ते हस्ते इषवः परेति ताः भगव इति भग--वः वप ॥ १० सा० भा० हे भगवो भगवनपूजावन्महदैश्वर्यसंपन्न रुद्र त्वं धन्वनस्त्वदी- यस्य धनुष उपयोरानियोः बोटयोरवस्थिता ज्यां पौवी प्रमुश्वावरोपय । याश्च ते हस्त इषवो वर्तन्ते ता अपि परावप परित्यज ॥१०॥ भ०मा०भा० प्रमुञ्च धन्वन इत्याचास्तिस्रोऽनुष्टुभः । नारद ऋषिः । श्रीरुद्रो देवता । अत्र नमस्ते रुद्रेत्यारभ्य नवभिर्मन्त्रैः क्रुद्धं देव प्रसाद्यातः परं तस्योपसंहारकारणान्युपसंहारयितुं प्रक्रमते । तत्र द्वौ प्रत्यक्षकृती मन्त्री । तृतीया परोक्षकृतः। प्रमुञ्च शियिली कुरु । धन्वनो धनुव उभयोरात्नियोया कोटयोर्या ज्या बद्धा तो प्रमुश्च । अवततज्यं धनुः कुर्वित्यर्थः । तथा याश्चा- म्यास्ते हस्ते स्थिता इषवो जगदुपसंह ताः परावप परित्यज । यथाऽस्मामा- भिमुखी भवन्ति तथा कुरु । तूणीर एव तिरोहिताः स्थापय । यत्र कुत्राच. द्वाऽन्तहिताः कुरु । किमभिर्धनुरादिभिरस्मद्भयंकरैरिति यावत् । हे भगवो भगवन् “ मतुवसो रु संबुदो छन्दास ' इति रुत्वम् । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । जानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इवीरणा ॥ १० ॥ एकादशीमृचमाह- अवतत्य धनुस्त्वर सहस्राक्ष शनेषुधे । निशीय शल्यानां मुखौ शिवो नः सुमना भव ॥ ११ ॥ - ·शिवः नः [न००म०] भद्राध्यापन २१ अवतत्येत्यव--तत्य धनुः त्वम् सहस्राक्षेति सहस्र--अक्ष शत- पुध इति शत- इषुधे । निशीति नि--शीर्य शल्यानाम् मुखा : नः सुमना इति सु-मनाः भव ॥ ११ ॥ सा०मा० रुद्ररूपेण सहस्रसंख्याकान्यक्षीणि यस्यासौ स तथा । शत- संख्याका इषुधयो बाणस्थापनकोशा यस्यासी शतेषुधिस्तादृश हे रुद्र धनु- रखवत्यावरोपिवज्याकं कृत्वा शल्यानां बाणानां मुखा मुखानीपुगवलोहा. नामपाणि निशीर्येषुधिषु न्यग्भावेन शीर्णाणि कृत्वा नोऽस्मान्पति सुमना अनुग्रहयुक्तः सन्धिवः शान्तो भव ॥ ११ ॥ म०भा०भा० अथ द्वितीया । अवतस्यति । मुखेति तृतीयपादान्तः । हे सह- साक्ष । व्याख्यातम् । हे शतेषुधे । यस्य भूयिष्ठा इषवः सन्ति तस्य बहुभि. रिषुधानैर्भवितव्यमिति भावः । 'कर्मण्यधिकरणे च' इति किप्रत्ययः । त्वं धनुः पिनाकाख्यमववत्याववतज्यं कृत्वा शल्यानां शराणां मुखा मुखानि निशीर्य नितरां विशीर्णानि कुण्ठीकृतानि कृत्वा नोऽस्माकमुपरि शिषः सुम. नाश्च भव । सतामप्यपचाराणां क्षमया शिवः शान्तो भूत्वा मद्विषये मद्भ. कोऽयमिति सुमनस्केन च नित्यं त्वया भवितव्यमिति । यद्वेस्थमस्माभिः प्रा. य॑मानः सुमना एव भूत्वा भयहेतूनां धनुरादीनां चोपसंहारादपगतभयहेतु: शिवो भवेति । · सोमनसी' इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् ॥ ११ ॥ द्वादशीमृचमाह- विज्यं धनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवा उत । अनैशन्नस्येषव आभुरस्य निषङ्गर्थिः ॥ १२ ॥ विज्यमिति वि--ज्यम् धनुः कपर्दिनः विशल्य इति वि.. शल्यः बाणवानिति बाण--वान् उत। अनेशन् अस्य इषवः आभुः अस्य निषङ्गथिः ॥ १२॥ सा० भा० कपर्दो जटाजूट: सोऽस्यास्तीति कपर्दी रुद्रस्तस्य धनुर्विज्यं विगतज्याकमस्तु । उतापि च बाणा आस्मिस्तिष्ठन्धीवि बाणवानिधिः स च विशल्पोऽस्तु । इषुगतानां शल्यानां बदरे गोपिनत्वेन बहिराविर्भूवशः M - - ·॥ २२ सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहित:- [म०प्र००] लबरहितोऽस्तु । अस्व रुद्रस्येषवो बाणा इषुधौ प्रक्षिप्ता अनेशन्वेदमसमर्या भवन्तु । अस्य रुद्रस्य निषङ्गथिर्वाणाधार आभुरग्तु ईषत्लभुरस्तु । कुड्या निखातशङ्कावासञ्जितत्वेन बाणान्धारयितुमेव प्रभवतु । नतु वाणाकर्षण. योग्य इत्यर्थः । अथवा निषङ्गायिः खड्गकोश: सोऽपि पूर्ववत्कचिदारोपित त्वेन खड्गं धारयितुमेव प्रभवतु नतु खड्गाकर्षणसमर्थः ॥ १२ ॥ भ० भा० भाः अथ तृतीया । विज्यामिति । कपर्दो जटाजूटस्ततो देवस्य धनुः पिनाकाख्यं विज्यं विगतज्याकमस्त्विति शेषः । अथास्य देवस्य बाण- पानिषुधिर्वाणा अस्मिन्सन्हीति सोऽपि विशल्यो विगतबाणोऽस्तु । पूर्व वाणवानपीदानी विशल्यो भूयादिति भावः । उताप्यर्थे । बाणवानपीत्यर्थः। 'दीर्घादर्टि' इति रुत्वम् । आतोऽटीत्यनुस्वार । किंचास्य देवस्य स्वभूता इषवोऽनेशनश्याः स्युः। छन्दसि लुङ्लङ्' इति नशेराशिषि लुङ् । पुषादि- स्वारलेरङ् 'नशिमन्योरलिटयेत्वम्' इत्येकारः। यद्वा-अस्येषुधेरिपोऽनेश- न्यत्र कापीषुधेरन्य त्रादृश्यास्तिष्ठन्तु । तेनायं विशल्यः संपद्यत इति प्रकृतस्य समर्थनम् । किंचास्य देवस्य निषङ्गायिरप्याभुरस्तु । नितरां नियमेन वा कोशेन सज्जत इति निषङ्गः खड्गः स निधीयते यत्र स निषङ्गायिः खड्- गकोशः । परोक्षवृत्त्या धकारस्य थकारः। "परोक्षामिया इव हि देवाः" इति। पूर्ववकिप्रत्ययः । आ ईषद्भवतीत्याहुः । आईपदर्थे । विप्रसंभ्य इति डुप- त्ययः । व्यत्ययेनाऽऽङ्यपि भवति । किंचिन्यूनं भवनमाभवनं तच्च खड्- गेन विना सत्तामात्रेणावस्थानं निषङ्गधारणस्वभावस्य खड्गकोशस्य निष. ङ्गण सहावस्थानं पुष्कलभावस्तेन विनाऽवस्थानमाभवनमिति । तेन सोऽ- पि खड्गरहितो वर्ततामिति भावः । यद्वा निषज्जते कोका इति निषङ्गायिः खड्गः । 'नौ षञ्जयिन्' इति धायन्प्रत्ययः । आभुरस्तु न्यूनशक्तिरस्तु कुण्ठितमभावमीषद्भवनमिति । आसां तिमृणामृचा पुरश्चरणम्-कृच्छ् चरित्वाऽऽत्मानं संशोध्य नव दिनानि जपेरिसद्धो भवति । एताभियुद्धकाले भूपतेरायुधान्यभिमन्य कुशक- एटकानां सहस्रं जुहुयात् । युद्धोपनीताः शत्रवो हीयन्ते । ध्यानम् - उद्यद्भास्करकोटिप्रकाशमादीप्तदहनमूर्धानम् । भीपणभुजंगभूषं ध्यायेद्विविधायुधं रुद्रम् ॥ इति । द्वितीयस्य ध्यानम्-रुद्रं सुरनियन्तारं शूलखट्वाङ्गधारिणम् । ज्वालामालावृवं घ्यायेद्भक्तानाममयमदम् ॥ इति ।। १२ ॥

·ते ॥ [म०००] रुद्राध्यायः । त्रयोदशीमृचमाह या ते हेतिमीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः । तयाऽस्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परिभुज ॥ १३ ॥ या ते हेतिः भीढुष्टमेति मीदुः--तम हस्त बभूव ते धनुः । तयाँ अस्मान् विश्वतः त्वम् अयक्ष्मया परीति भुज ॥१३॥ सा० भा० हे मीढुष्टमातिशयन कामाभिवर्षक या त हेविस्तत्र संबन्धि खड्गादिरूपं यदायुवं यदपि ते तव हस्ते धनुर्वभूव । अयक्ष्मयाऽनुपद्रवका- रिण्या तया हेत्या तथाविधेन धनुषा च त्वमस्मान्विश्वतः परिन्भुज सर्वत: परिपालय ॥ १३ ॥ म. भा० भा० अथ या ते हेतिरित्याद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभः । ऋषिदेवता व भगवानेव । हे मीढुष्टम । मीढ्वान्व्याख्यातः । अतिशयेन सेक्ता । या ते तव स्वभूता हेतिरायुधं धनुर्नाम तव हस्ते बभूव भवति । छ।न्दसो लिट् । अवियूतीत्यादिना हिंसाकर्मणो इन्तेः तिन् उदात्तत्वमेत्वं च निपात्यते । तया हेत्या धनुर्नाम्न्या । अयक्ष्मया भक्तानत्यरोगहेतुभूतया । ' नसु- भ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदाचत्वम् । विश्वतो भयहेतोरस्मास्त्वं परिभुज सर्वतः परिपालय । सर्वकालं सर्वेण च प्रकारेण सर्वस्मादुरितादस्मारक्ष । साहितिको बकारोपजनश्छान्दसः । उकं च प्राविशारो ' उपसर्गपाय एषः इत्यादि । भुजेत्रिकरणव्यत्ययेन शः । यद्वा विश्वतो विश्वान्स पुत्रपौत्रानस्मा- पाहीति । सार्वविभक्ति कस्तसिः । केचिदाहुः-हेतिहिंसा या वे त्वत्कर्तृका हिंसा । यदर्य तव हस्ते हिंसार्थसाधनं धनुस्तिष्ठति तयाऽस्मानित्यादि तुल्षम् ॥ १३ ॥ चतुशीम माह- नमस्ते अस्त्वायुधायानांतताय धृष्णवे । उभाश्यांमुत ते नमो बाहुल्यां तव धन्वने ॥ १४ ॥ नमः ते अस्तु आयुधाय अनातायेत्यना--तताय धृष्णवे । उभार्याम् उत ते नमः बाहुल्यामिति बाहु-याम् तवं धन्वने ॥१४॥ - . 2 ते ·. - २४ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिवा न०प्र०अ०] सा० भा० हे रुद्र ते त्वदीयायाऽयुधाय बाणरूपाय नमोऽस्तु । कीरशा- याऽऽयुधाय । अनातवाय धनुषि संघानामावादप्रसारिताय । धृष्णवे स्वरूपेण प्रहन्तुं प्रगल्भाय । किंच ते त्वदीयाभ्यामुभाभ्यां बाहुभ्यां नमोऽस्तु । तथा तव त्वदीयाय धन्वने नमोऽस्तु ॥ १४ ॥ म. भा. भा० अय द्वितीया । नमस्त इति । तव स्वभूवायाऽऽयुधाय नमोऽस्तु । अनावतायानाततज्याय । अस्मादेव विशेषणादनुरत्राऽऽयुधं विवक्षितम् । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । धृष्णवे सुदृढाय । अभकानां वा घर्षणशीलाय । ' सिगृषि ' इत्यादिना क्नुः । किंच ते त्वदीयाभ्यामु- भाभ्यां दक्षिणोत्तराभ्यां बाहुभ्यां नमः । याभ्यां विभीमः । एतदेव प्रकर. वितुमादराय पुनरपि धनुषो नमस्कारं करोति । यद्वा पूर्वमायुधग्रहणमिषा- देव वर्तते । अनातवाय । अनुयुक्तायेत्यर्थः । यद्वा गदामुद्गरमभृतिकमायुधं गृह्यते । यदनाततमसज्जिवमेव कुडयलिखितसर्या दिवट्टष्णु भयंकरं भवति तस्मै तापनमः । ततो बाहुभ्यां द्वित्वमविवक्षितम् । ततो धन्वने । प्रधान- भूवाय ॥ १४ ॥ पञ्चदशीमृचमाह- परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः । अथो य इषुधिस्तवाऽऽरे अस्मन्निधेहि तम् ॥ १५ ॥ परीति ते धन्धनः हेतिः अस्मान् वृणक्तु विश्वतः । अथो इति यः इषुधिरितीषु-धिः तवं आरे अस्मत् नीति धेहि तम् ॥ १५॥ हस्तै दिविषव उनायां द्वाविशतिश्च । इति रुद्राध्याय प्रथमोऽनुवाकः । सा. भा. हे रुद्र ते त्वदीयस्य धन्वनो हेविर्वाणशल्यरूपाऽस्मान्विश्वतः सर्वतः परिवृणक्तु वर्जितान्करोतु । अस्मान्मा बाघवामित्यर्थः । अयो अपि च यस्तचेषुषिस्तमस्मदारेऽस्मत्तो दूरे निधेहि स्थापय ॥ १५ ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु:संहितायां चतुर्थकाण्टे पञ्चमप्रपाठके श्रीरुद्रभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः । म० मा० भा० अथ तृतीया । परित इति । सवेति तृतीयपादान्तः । ते तब धन्वनो धनुषो हेतिहिंसा हननं भाषसापनोऽत्र हेतिशब्दः । धनुनिमित्ता वा हिंसा साऽस्माविश्वतो विश्वपकारं परिहणक्त परिवर्जयतु । यदाऽस्मान ·.. [न.वि.म.] रुद्राध्यायः । ३५ विश्वव विधान्पुत्रपौत्रादिसहितान्सर्वप्रकार परिवर्जयतु । अयो अन्य- चाऽऽशास्महे । तव स्वभूतो य इषुधिर्वत्र भीष्मा इषवः । वमस्मदस्मत्त आरे दूरे निधेहि स्थापय । यद्वाऽऽरेऽरीणां समूहे निधेहि । अस्मत्तं आच्छिद्या- स्पदाभिमुख्य निवर्सवेति । अयेवासामृचा पुरश्चरणं पूर्वोक्तानां तिमृणापिव कुर्यात् । एवाभिरपि संग्रामकाळे वेळमेकादशपदीपसहस्राई द्रोण्या प्रक्षिप्य तत्र देवमावाब लोक. पाले? सहाऽऽराध्य स्पृष्ट्वा सप्त दिनानि प्रतिदिनमष्ट सहस्रं जपेत् । तेन सिद्धतेलेन प्रदीपानेकादशसहस्त्रमारोप्य शत्रुराज्ये प्रत्यासने राजानं विना सेनानीः पुरो गच्छेत् । दृष्ट्वा दीपज्वाला शत्रुसेना नावविष्ठते । एक्त्यमा- बादेव शत्रयो विनश्यन्ति । अन्यदप्येताभिरेवाराविनगरे सिद्धवेषधारिणी बामणाः का मन्त्रसिद्धाः शत्रोरभिचारं कुर्युः । राजा यदुपयुके वस्तु तदेताभिः स्पृष्ट्वा दृष्ट्वा च स्पर्शनदर्शनायोग्य वन्मुखाच्छृत्वाऽभिचारोऽस्त्विाति जपेयुः । मन्त्रान्तेऽम्पदपि शङ्ख विधाय नगरचतुष्पये देवालये देवारापे साल. खाययोरन्यवरस्मिन्नपि नगराङ्गभूते सहस्राभिमन्त्रि खनेयुः । वनगरं शंभु- कोपात्संवत्प्तरत्रयानश्यवि व्याधिना । एवं कारपितुराचार्यस्य राज्यसमें देयमिति । सर्वत्र मन्त्रप्रभावारिसध्यति । प्रमाणबुद्धया कार्यमिति। ध्यानम्- प्रणमदमरलोकमौलिपालाकुसुमरजोऽरुणपादपमयुग्मम् । अनवरतमनुस्मरेद्भवान्या सह जगतां पितरं पिनाकपाणिम् ॥ १५ ॥ इति श्रीमट्टभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये रुद्रपने प्रथमोऽनुवाकः ।। समानोऽयं प्रथमोऽनुवाकः । सा० भा० प्रयमानुवाके भगवतो रुद्रस्य या प्रधानभूता अनुरिषुधनुहस्सा ai बहुषा प्रसाद्य वस्य ये लीलाविग्रहा जगनिर्वाहहेववस्तेऽभिरनुवाको प्रसाधन्ते । तेष्वनुवाकेषु सर्वाण्यापि यजूंषि । तान्यपि द्विविधानि । उभय- तोनमस्काराण्यन्यवरतोनमस्काराणि च । वत्र त्रिष्वनुवाकेषु नमस्कारादिक नमस्कारान्तमेकेकं यजुः । इतरेषु पश्चस्वनुवाकेषु मनस्कारादिकमेव यजः । तत्र द्विवीयेऽनुवाके त्रयोदश यजूंषि । तत्र प्रथमं यजुराह- नमो हिरण्यवाहवे सेनान्ये दिशां च पतये नमः ॥१॥ - ·२६ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: न०वि० अ०] नमः हिरण्यवाहव इति हिरण्य-बाहवे सेनान्य इति सेना-न्ये दिशां च पतये नमः ॥ १ ॥ सा०मा० हिरण्यनिर्मितान्याभरणानि बाह्रोर्यस्यासौ हिरण्यबाहुः स च संग्रामेषु सेनां नयतीति सेनानीस्तादृशमूर्तिधरो यो रुद्रस्तस्मै नमोऽस्तु । यश्च दिशां पालको रुद्रस्तस्मै नमोऽस्तु ॥ १ ॥ भ०भा०भा० नमो हिरण्यवाहव इत्यस्यानुवाकस्य ऋषिर्मण्डका । छन्दो महागायत्री । रुद्रो देवता । तत्र प्रथमेनानुवाकेन भगवन्तं रुद्र प्रसाद्य तस्यो. पसंहारकारकाणि च प्रसाद्य तान्यप्युपसंहार्यात ऊर्ध्वमष्टाभिरनुवाकैस् वैश्व. रूप्येण स्तुत्वा नमस्कर्तुं प्रारभते । तत्र "त्रिष्वनुवाकेषु नमस्कारादिनमस्का- रान्तमेकं यजुः " इति शाकाणः । " नमस्काराद्येकं यजुनमस्कारान्वमेकं यजुः " इति यास्कः। अष्टावनुवाकावष्टौ यजूंषि " इति काशकृत्स्नः । तत्र यो यो रुद्रयोः स्तुतिनमस्कारौ । अथ " दिदिभ्यो जुहोति" इति शतपथ. ब्राह्मणे दर्शनात् । नस्कारप्रवृत्तिनिमित्तभेदेनैकस्मिन्नपि भेदमारोप्य द्वित्वमुप- पाद्यते वहूनां तु संकीर्तन एकमितरस्य विशेषणं वेदितव्यम् । यथा हिरण्य. बाह सेनान्ये दिशां च पतये नम इति । तेषां च केचिदुभयतोनमस्काराः। केचिदन्यतरतोनमकाराः । तत्र ब्राह्मणं च भवति ते है। घोरतरा रुद्रा उभयतोनमस्काराः । अयते शान्ततरा येऽन्यतरतोनमस्कारा" इति । पूर्व ब्रह्मणा सृष्टयर्थ प्रार्थितो देव आत्मसधर्मणो रुद्रानसृजत् । अन्यत्रेदमुक्त- म्-"तुल्यसृष्टिप्रतिषेधाच" इति । तत्र बहुवचनान्तेषु तेभ्यो देवानुचरेभ्यो वा नमस्काराः। एकवचनान्तेषु देवाधिष्ठानशङ्कया सर्वेभ्यः सर्वत्र नमस्काराः क्रियन्ते । अथ पृथग्यजुषां छन्दांसि ब्रूमा-एकाक्षराणां दैवी गायत्री । यक्ष- राणां दैव्युष्णिक । यक्षराणा देव्यनुष्टुप् । चतुरक्षराणां देवी बृहती। पश्चाक्ष- राणां देवी पङ्क्तिः । षडक्षराणां दैवी त्रिष्टुव्याजुषी वा गायत्री । सप्ताक्षराणां देवी जगती । याजुषी वोष्णिक् । अष्टाक्षराणां प्राजापत्या गायत्री। याजुषी वाऽनुष्टुप् । नवाक्षराणां याजुषी वृहती । आसुरी वा जगती। दशाक्षराणां याजुषी पङ्क्तिः । आसुरी वा त्रिष्टुप् । एकादशाक्षराणां याजुषी त्रिष्टुप् । आसुरी वा पङ्क्तिः। द्वादशाक्षराणां याजुषी जगती। प्राजापत्या वोष्णिगा. सुरी वा बृहती । साम्नां वा गायत्री । इत्यादि यथाशास्त्रं बोद्धव्यम् । तत्राऽऽ. दो तव स्वभूतमिदं विश्वं त्वमस्य स्वामीति न कश्चिदपि स्वामी स्वं हिन- इतीवि प्रदर्शयितुं देवस्प विश्वपतित्वं प्रतिपादयति । प्राधान्याच प्रथमं द्रव्य. " ·[न०वि०म०] कद्राध्यायः। विषयमाधिपत्यं प्रतिपाद्यते । नमो हिरण्यवाहवे हिरण्यालंकृतवाहवे हिरण्य- विकाराः कटकादयो बाह्वोर्यस्य । समुदायविकारपष्ठयाश्च बहुव्रीहिर्वा चोत्तरपदलोपवेति बहुव्रीहिः । गड्वादित्वात्सप्तम्याः परवचनमाहिताग्न्या- दिर्वा द्रष्टव्यः । वाहुग्रहणं चोपलक्षणम् । विविधालंकारालंकृतसर्वप्रदेशत्वा- देहस्य हिरण्यसदृशवाहवे वा । हिरण्यसदृशसर्वाङ्गायेत्यर्थः । श्रूयते हि- आपणखात्सर्व एव मुवर्णस्तस्यति । स्मर्यते च- रुक्मानं स्वमधीगम्यं विद्यात्तु पुरुषं परम् । इति । यद्वा-हितं च रमणीयं च सद्धिरण्यस्य हिरण्यत्वम् । पृषोदरादिः । हृद- यरमायामति वा। वाशबाहवे नपोऽस्त्विति शेषः । सेनान्ये सेनाः संघाता। यथा देवा मनुष्याः पितरोऽसुरा रक्षांसि पिशाचा यक्षाः किंनरा विद्या- घरेश्वरप्रभृतयश्चेति भोक्तृसंघाताश्चेतनाः । प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तस्तत्त्वसंघातश्च भोग्योपवन्धनवर्गोऽचेतनः । तासां नेत्रे स्वस्वाधिकारानुरूपेण स्वामित्वेन नियन्त्रे । ' उदात्तयणो हल्पूर्वान् ' इत्यस्य ' नोधात्वोः' इति प्रतिषेधे उदात्तस्वरितयोर्यणः' इति विभक्तिः स्वर्यते । पूर्वस्य चेदं विशेषणं विशेष्यं वा । दिशां च पतये नमः । दिशां प्राच्यादीनां पतये पत्ये लोक- पालात्मने नमः । षष्ठीयुक्तश्छन्दास वा' इति घिसंज्ञा । यद्वा दिशां पति- रादित्यः । दिशामुत्पादकत्वादिति । तथा हि---- यत्रोदेति सविता सापाची । यत्र दृश्यमानो गच्छति सा दक्षिणा । यत्रास्तमति सा प्रतीची। यत्र दृश्य- मानो गच्छति सोदीची । आहुश्च- सर्वेषामुत्तरो मेरुर्लोकालोकश्च दक्षिणः । इति । य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते " इति । देवसंकीर्त- नानन्तरं तदुपासनास्थानभूतस्य सवितुः संकीर्तनमिति । यद्वा-दिशो व्यव- स्था द्रव्धगुणकर्मादिविषया धर्माधर्मादिविषया दिग्देशकालादिविषया च तासां पतये प्रवर्तयित्र । सेनानां च नियन्त्रे हिरण्यवाहवे नम इति । ' सावे- काचः' इति दिक्शब्दस्य विभक्तेरुदात्तत्वम् ॥ १ ॥ " अथ द्वितीयं यजुराह- नौ वृक्षेत्यो हरिकेशेष्यः पशूनां पतये नमः ॥२॥ १ क. 'शां नियामक।

·२८ सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहिता- [न०वि.अ.] नमः वृक्षेयः हरिकेशेष्य इति हरि-केशेयः पशूनाम् पर्तये नमः ॥२॥ सा०मा० हरितवर्णाः केशाः पर्णरूपा येषां वृक्षाणां वे हरिकेत्रास्वाह. शेभ्यो वृक्षेभ्यो वृताकाररुद्रमूर्तिभ्यो नमोऽस्तु । यो रुद्रः पशूनां पालकस्त- स्मै नमोऽस्तु ॥२॥ भ०भा०मा० नमो वृक्षेभ्य इति। वृक्षरूपेभ्यो रुद्रेभ्यो वृक्षेषु वा तिष्ठद्भया । वास्थ्यात्ताच्छन्धम् । यथा पश्चा: क्रोषन्तीति । हरिकेशेभ्यो हरितवर्णानि केशस्थानीयानि पर्णानि येषां वेभ्यो हरितवर्णकेशेभ्यो वा । यद्वा-तुभव. दृता ब्रह्मादिपिपीलिकान्ता ब्रह्माण्डक्षितिमरूढाः सर्व एव वृक्षाः । वृधवे. श्छेदनकर्मणः सपत्यये वृक्षाः । विनाशवन्त इति यावत् । तदात्मभ्यो नमः । हरिकेशेभ्यो हरितवर्णकेशेभ्यः । पशूनां पतये नमः । तेषां पशूनां स्वभूतानां द्विपदा चतुष्पदा च पतये । स्वामित्वे वर्तमानाय नमः । यथा " येषामीशे पशुपतिः पशूनां चतुष्पदामुत च द्विपदाम् " इति । ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च पक्षवः परिकीर्तिताः । तेषां पवित्वाद्विश्वेशो भवः पशुपतिः स्मृतः ॥ इति च पुराणे । सर्वदा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनः । तेषामधिपवित्वाच तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ॥ इति पहाभारते । 'नामन्यतरस्याम् ' इति षष्ठया उदात्तत्त्वम् ॥ २ ॥ तृतीयं यजुराह- नमः सस्पिोंराय त्विषीमते पथीनां पतये नमः ॥३॥ नमः सस्पिनराय त्विषीमत इति विषि-मते पथीनाम् पतये नमः ॥ ३ ॥ सा०मा०संस्पिशन्दो बालतृणपाची । पीवरक्तः संकीर्णवर्णी पिञ्जरः । बालतृणवत्पिञ्जर सस्पिञ्जरः । पृषोदरादित्वात्साधुः। स च त्विषीमान्दीप्ति- १ ख. सस्शब्दो वालतृणवाची । पिञ्जरशब्दः पीतरकसंकीर्णवर्णे । बालतृणवत्संकीर्णवर्णः सस्पि. अरः । ग. स. सस्पिशब्दो बालतणवाची । जरसूशन्दः पीतरते। बालनणवत्संकीर्णवर्णः सस्पिक्षरः ।

·off..] सहाध्यायः पोस्वथाविधक मूर्तये नमोऽस्तु । पथीनां पाखोकदक्षिणोत्तरतृवीयमार्गाणां पतिः पाळको यो रुद्रस्वस्मै रुद्राय नमोऽस्तु ॥ ३ ॥ भ० मा०मा० नमः सस्पिञ्जराय स्विषीमते । सस्पि बासतृणं तद्रक्तवर्णाय सस्पिविकाप्रभृतयो यबद्वहस्तेषां जरपिता नायिता सस्पिञ्जरः । यज्ञघा- तकरलोजरयित्रे। पिञ्जरं रक्तपीतं शष्पवत्पिञ्जराय । पृषोदरादित्वादिष्ट- स्वरूपलाभः । त्विषीमते स्विषिर्दीतिरतिशयेन दत्ते तेजिष्ठवपुषे स्वयंप्रका. शबानरूपाय वा । विषेरिगुपधारको मतुपि धरादीनां च' इति दीर्घत्वम् । पथीनां पतये नमः । सन्मार्गाणां लौकिकानां वैदिकानां च प्रवर्वयित्रे । बदा-अचिरादिमार्गाणां पतयेऽतिवाहयित्र । टिलोपाभावश्छान्दसः । यदा पथिमन्तः पययो द्रष्टारो ब्रह्मादयस्तेषां स्वामिने । पथिशन्दान्मत्वर्थीय ईकारः । पूर्ववत्षष्ठया उदात्त्वम् । केचिदाहुः सा भक्षणे' । 'आगमहन' इति किमत्ययः । सप्सीतिवक्तव्ये वर्णद्वयव्यत्ययेन सस्पीति विक्रियते । भक्षयितारो रक्षाप्रभृतयः सन्मार्गदेषिण उच्यन्ते । यथा " काण्डे काण्डे वै क्रियमाणे यनर रक्षार सि जिघासन्ति " इति । तेषां जरयिता नाशयिता सस्पिञ्जरः । गमश्चेति चकाराखप्रत्ययः । दासीभारादित्वात्पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । त्विषीमते महातेजसे नमः पयीनां पतये तेषां पया प्रवर्तकाय च नम इति ॥३॥ चतुर्थ यजुराह- नमो बालुशाय विव्याधिनेऽनानां पतये नमः ॥ ४ ॥ नमः बालुशायं विव्याधिन इति-विव्याधिनै अनानाम् पतये नमः ॥४॥ सा० भा० बिभर्ति रुद्रमिति बभ्रुषभः स एव बन्लू रळयोर्भेदाभाषः । तस्मिञ्छते विष्ठतीवि बलुवास च विद्वेषिणां विशेषेणं विध्यतीति विव्यापी तथाविधाय विव्याधिने नमोऽस्तु । यश्चानानां पालको रुद्रस्वस्मै नमोऽस्तु॥३॥ म० मा० मा० नमी बलुशाय । बभ्रुः कपिलपिङ्गलस्वर्णवते । यदा बभ्रुर्वृषभो विभीति । कुद्मश्रति कुपत्ययः । तद्वते । कोमादित्वाच्छः । कपिळकादित्वाद्रेफस्य लत्वम् । यदा बभ्लो वृषभे शेत इति बलुशस्तस्मै नमः। विविध विध्यति बुभुक्षादिरूपेण पाडपतीवि विव्यापी तस्मै । अयादि- - ·३० सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित:- न०वि०अ०] स्वाणिनिः। अनानां पतये नमः । अदनीयानामोषधीनां स्वामिने । त्य- दानेन जीवानां तर्पयित्रे नमः ॥ ४ ॥ पञ्चमं यजुराह- - नमो हरिकेशायोपवीतिने पुष्टानां पतये नमः ॥५॥ नमः हरिकेशायति हरि-केशाय उपवीतिन इत्युप-वीतिनै पु- ष्टानाम् पतये नमः ॥५॥ सा० मा० हरिकेशाय नीलमूर्धजाय पलितरहिताय । उपवीतिने मङ्गलार्थ यज्ञोपवीतधारिणे रुद्राय नमोऽस्तु । पुष्टानां परिपूर्णगुणानां पुरुषाणां पतये स्वामिने नमोऽस्तु ॥५॥ भ० मा मा० नमो हरिकेशाय नीलमूर्धजाय नित्ययूने नमः । उपवीतिने यज्ञोपवीतिने । मङ्गलाचारायेत्यर्थः । पुष्टानां पतये नमः । परिपूर्णगुणानां स्वामिने । यद्वा-पुष्टयः पुष्टानि । दश पुष्टयः सन्ति । वाक्पुष्टि नपुष्टिः शरीरेन्द्रिय पुष्टिीहक्षेत्रपुष्र्धिनधान्य पुष्टिः प्रजापुष्टिः पशुपुष्टिमिपुष्टिर्धर्षपुष्टिर- णिमादिपुष्टिरिति । तेषां पालयित्रे नमः ॥ ५ ॥ षष्ठं यजुराह- नमो भवस्य हेत्यै जगतां पतये नमः ॥ ६॥ नमः अवस्य हेत्यै जगताम् पतये नमः ॥ ६ ॥ सा० भा० भवः संसारस्तस्य हेतिरायुधम् । संसारच्छेत्रे रुद्राय नमोऽस्तु । जगा पालको यो रुद्रस्तस्मै नमोऽस्तु ॥६॥ भ० मा०भा० नमो भवस्य हेत्यै। भवः संसारो हेतिरायुधं संसारस्य च्छेत्रे । यद्वा भवस्य या हेतिः संसारनिमित्ता हिंसा तस्यै तदात्मने नमः । उदात्त. यण इति विभक्तरुदात्तत्वम् । हेतिशब्दोऽन्तोदात्तो निपातितः। जगतां पतये नमः । जगतां पृथिव्यादिलोकानां स्वामिने । 'वर्तमाने पृषन्महत्' इति १ ख, ग. ल. नीलालकमूर्धजाय । .

·[न० द्वि०अ०] रुद्राध्यायः । ३१ जगच्छन्दो निपाव्यते । तत्र शतृवद्भावात् 'अभ्यस्तानामादिः' इत्यायुदात्त. त्वम् । संसारे प्राणिनः खेदयति खिन्नांश्च रक्षतीति समुदायाः। कैचिदाहु:- नमो हिरण्यवाहव इत्यादिभिः पञ्चभिर्मन्त्री पञ्च ब्रह्माणि पृथग्वर्णानि प्रतिपाद्य ततः षष्ठेनानेन संसारस्योच्छेत्ता पञ्चवक्त्रो देवः प्रतिपाद्यत इति ॥ ६ ॥ सप्तमं यजुराह- - - नमो रुद्रायोऽऽतताविने क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ७ ॥ नमः रुदाय आतताविन इत्या-तताविनै क्षेत्राणाम् पतये नमः ॥ ७ ॥ सा० भा० आततेन विस्तारितेन धनुषाऽवति रक्षतीत्याततावी तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । क्षेत्राणां पालको यो रुद्रस्तस्मै नमोऽस्तु ॥ ७ ॥ भ० भा० भा० नमो रुद्राय व्याख्यातम् । आतताविन आवतेनाऽऽरोपि- तज्येन धनुषा जगन्त्यवते तादृशं वा धनुरववे धारयते । अवतेः सुष्यजातो णिनिः । तादृशेन वा धनुषा तद्वते । मत्वर्थीयो विनिः । । अन्येषामपि दृश्यते ' इति दीर्घत्वम् । क्षेत्राणां पतये नमः । क्षेत्राणां शरीराणां रक्षकाय स्वामिने वा । तथा हि- ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ इति । अविमुक्तादीनां पुण्यक्षेत्राणां वा स्वामिने । पुण्यक्षेत्रपालात्मने वा । संसा- रस्योच्छेत्रे प्रवयित्रे च नम इति भावः ॥ ७ ॥ अष्टमं यजुराह- - नमः सूतायाहन्त्याय वनानां पतये नमः॥ ८ ॥ नमः सूताय अर्हन्त्याय वनानाम् पतये नमः ॥ ८ ॥ सा० भा० सूतः सारथिस्तस्मै । अहन्त्याय वैरिभिर्हन्तु मशक्यस्तादृशाय रुद्राय नमोऽस्तु । यो वनानां पालकस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु ॥ ८ ॥ भ० भा० भा० नमः सूताय । सूतः सारथिनियन्ता । जगधन्त्रात्मनी रथस्य नियन्तृत्वेन । यद्वा सूतः पुराणानां वक्ता । तदधिष्ठाने युगादौ । यदा ·३२ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता- न०वि०अ०] सूवायाभिषुससोपात्मने । छान्दसं दीर्घत्वम् । अहन्यायाहन्तव्यायाऽऽत्म- ज्योतिथे । महाशक्तित्वेन न हन्यत इति । वकारोपजनश्छान्दसः। अव्यय- पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यदा निहसितोपसर्गः । आहन्ति विश्वम् । करि कुव्यः । यद्वाऽहमेव सर्वमिति भावोऽहन्ता तत्रभवोऽहन्यः । भवे छन्दसि' इति यत् । यद्वाऽहमिति निपातः । अबचात्यप् । अहंकारे निरूढः । सर्वत्र च्छान्दसमायुदात्तत्वम् । बनानां पतये नमः । विविक्तानामरण्यानां श्मशा. नानां वा स्वामिने नमः॥८॥ नवमं यजुराह- - नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमः ॥ ९॥ नमः रोहिताय स्थपतये वृक्षाणाम् पतये नमः ॥ ९ ॥ सा० भा० रोहितो कोहितवर्णः स्थपतिः प्रभुस्तस्पै रुद्राय नमोऽस्तु । वृक्षाणां पालकस्वस्मै रुद्राय नमोऽस्तु ॥ ९ ॥ म. भा. मा० नमो रोहिताय लोहितवर्णाय । कश्चिदाह-रोशन्दो वाच- करूपस्तस्यै हिताय तत्र वा निहिताय । रोहिते बिच । स्थपतये खाण्डि- काय । यद्वा गृहादीनां करें । अपर आह-स्थाता च सर्वत्र पावा च सर्वस्य । पृषोदरादिः । वृक्षाणां पतये नमः । वृक्षाः प्रसिद्धाः [* वास्थापयति वृश्थिति ] ॥९॥ दशमं यजुराह- नमो मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणां पतये नमः ॥ १० ॥ नमः मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणाम् पतये नमः ॥ १० ॥ सा. भा. राजसभायां मन्त्रालोचनकुशलो मन्त्री स च वणिजो स्वामित्वे- न वाणिजः । वस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । बनगता गुल्मादयः कक्षास्वेषां पाळकाय ॥ १० ॥ म०भा०भा० नमो मन्त्रिणे मन्त्राः पञ्च ब्रह्मादयस्तद्ववे । यद्वा मन्त्रो गुप्तभाषणं * अत्र योरप्यादर्शपुस्तकयोरयमेव पाठः । परं ' तेषां पतये नमः' इति सुवचं भाति ।

·नि.द्वि.अ.] रुद्राध्याय:। ३३ गुप्तं भाषणीया उपनिषदः । तदने प्रतिपादकत्वेन । यद्वा मन्त्रात्मने । सप्तको- टिसंख्यास्तत्वेनास्य सन्तीति । वाणिजाय वणिगेव वाणिजः । प्रज्ञादित्वा- स्वार्थिकोऽण् । वणिग्रूपधारिण इत्यर्थः । स्वेच्छया कदाचित्तथा संभवात् । यद्वा तत्सादृश्याचाच्छब्धम् । स यथा वणिक्सर्वजनपदव्यवहारविषयं परिच्छिनत्त्येवमयं सर्वजन्तुकसाक्षीति । यद्वा वणिजि व्यवहर्तरि भवो वाणिजः । यदा वाणी वाग्वाचकादिस्वरूपा तस्यां वाच्यादिस्वरूपेण जातो वाणिजः। छान्दसं ह्रस्वत्वम् । कक्षाणां पतये नमो गिरिनदीनदगहरगुल्माद- यश्च कक्षास्तेषां स्वामिने । तत्र स्थितानां जन्तूनां वा रक्षकाय । यद्वा कक्षा गहना देशा भाषागहना धर्माधर्मादिगहनाश्च तेषां परिवढाय ॥१० ।। एकादशं यजुराह- नमो भुवन्तये वारिवस्छतायौषधीनां पतये नमः ॥ ११ ॥ नमः भुवन्तये वारिवस्कृतायेति वारिवः-कृताय ओषधीनाम् पतये नमः ॥ ११ ॥ सा०मा० भुवं तनोतीति भुवन्तिस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । वरिवो धनं वस्य फर्ता परिवस्कृत्स एव वारिवस्कृतस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । ओषधीनां ग्रा- भ्यारण्याना पालकरतस्मै रुद्राय नमोऽस्तु ॥ ११ ॥ म०मा०मा० नमो भुवन्तये । भवति विश्वमस्मिनपादानत्वेन सचामषान. तया वर्तत इति भुवन्तिः। सर्वदा सर्वत्र भवतीति वा भुवन्तिः । भुवो झिच् बहुळवचनाद्गुणाभावः । यद्वा भुवं तनोतीवि भुवन्तिस्तृणमुल्मौषधिपादपा. दीनां भूम्याधारत्वेन विस्वारयितेति । वारिवस्कृताय । बरिवो धनं सस्य कर्ता बरिषस्कृव । पूर्ववत्स्वार्थिकोऽण् । वारिवस्कृतः । यद्वा वरिवस्कवां धन- मर्जयतां सहायत्वेन संबन्धी वारिवस्कृता । अन्य आह-वरिवः परिचर्या तस्य कारो वरिवस्कृतो भक्तास्वेषामयं वारिवस्कृतः । भक्तवत्सल इति यावत् । वारिणि जळे कवो वासो पेन तस्मै वारिवस्कवाय विष्णुरूपाय परुणरूपाय वा । आहिताग्न्यादित्वानिष्ठायाः परनिपातः । 'अतः कुकाम' इत्यादिना सत्वम् । ओषधीनां पतये नमो ग्राम्याणामारण्यानां च पतये सोमात्मने भूतात्मनोत्पादिताना सोमात्मना रक्षकापति । ओषान्त पाकान्त पीयन्त इत्योषधयः । दासीभारादिः ।। ११ ।। G

·३४
सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता-
[न०वि०अ०]
द्वादशं यजुराह-
-
नम उच्चै?षायाऽऽक्रन्दयते पत्तीनां
पतये नमः ॥ १२ ॥
नमः उच्चै?षायेत्युच्चैः-घोषाय आकन्दयत इत्यांकन्दयते
पत्तीनाम् पतये नमः ॥ १२॥
सा०भा० युद्धकाल उच्छ्रितो घोषो ध्वनिर्यस्यासावुर्घोषस्तस्मै । आक्र-
न्दयन्वैरिणां रोदयिता तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । पत्तीनां पादचारिणो योधाः
पत्तिशब्दवाच्यास्तेषां पालकाय नमोऽस्तु ।। १२ ।।
भ०मा०भा० नम उच्चै पायोच्छ्रितशब्दायोच्छ्रितस्तोत्राय वा । उच्चैबैषा
मेघादयस्तद्रूपाय । आक्रन्दयते । आक्रन्दनं युद्धे समाहानं तस्य कागयो।
शत्रूणां वा सर्वतो रोदयित्रे । युद्धेषु जयकारिण इति यावत् । पत्तीनां
पतये नमः ।
एको रथो गजको नराः पञ्च पदातयः ।
अयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीते ॥ इति ।
तासां स्वामिने । यद्वा-पदातीनां पतये पदाविरूपेण त्रीनपि लोकान्स्वयं
जेतुं क्षमायेति ॥ १२ ॥
त्रयोदशं यजुराह-
-
-
नमः कृत्स्नवीताय धावती
सत्त्वनां पतये नमः॥१३॥
नमः कृत्सवीतायेति रुस्न-वीताय धावते सत्त्वनाम् पतये
नमः ॥ १३॥
इति रुद्राध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ।
सा• भा० कृत्स्नं सैन्य वी वेष्टित नासो कृत्स्नवीतस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु ।
धावते पलायमानानां परकीयसन्यानां पृष्ठतो गच्छन्यावस्तस्मै रुद्राय नमोऽ.
स्तु । सत्त्वानः सात्त्विकाः शरणागतास्तेषां पालकाय नमोऽस्तु ॥ १३ ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्यप्रकाशे यासंहितायां
चतुर्थकाण्डे पश्चममपाटके श्रीरुद्रभाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥

·[न.द्वि.अ.] कदाध्यायः । ३५ भ० मा० मा० नमः कृस्नवीताय । कृत्स्नं शरीरं वीतमाच्छादित कञ्चु. कादिना यस्य । कृत्स्नं वा जगदीतं भक्षितमन्तकाले येन तस्मै । अथर्वशिरथ भवति । सरमै उपसंह महाग्रासाय वै नमो नमः' इति । कश्चिदाह-कृत्स्नस्य जगतो चीताय · वी गतिव्याप्तिपजनकान्त्यसनखादनेषु' इति । एतद्रूपाय । कुत्स्नेन वा जगता गतव्याप्तप्रजातकान्तासितखादिवरूपाय । यद्वा वीते नष्टे जगवि कृत्स्नात्मना स्वयमेवावतिष्ठतीति कृत्स्नवीतः । यथा न सन्न चास. पिछव एव केवलः' इति । पृषोदरादिः । धावते । वेगितं गच्छते शीघ्रं वा प्रसी. दते । कृत्स्नात्मना स्वयमेवातिष्ठते । भक्तपातकानि शोधयते वा। सत्त्वना पतये नमः । सत्त्वानो व्याख्याताः। अयेतस्यानुवाकस्य पुरश्चरणम्-अर्धकच्छ् चरित्वाऽष्टसहस्रं चरुमोजी जपेत्तावच्छंभोरालयमेकादश प्रदक्षिणाः प्रतिसंध्यं कुर्यात् । जेपसमाप्तौ देव. माराध्य तत्संनिधौ ब्राह्मणानेकादश भोजयित्वा कृतपुरश्चरणो भवति । तेन पूर्व राज्ञां वक्ष्यसे-शत्रूणां मारणकामो रक्तसर्पपस्तैिलाक्तानयुतं जुहु. याहतावृतो। तेन कर्मणा शत्रवो नश्यन्ति । सर्षपपिष्टमादाय देवमनुलिप्य शत्रु- नामग्रहणपूर्वकं जपेदष्टसहस्रम् । एकादशरात्रेण शत्रूणां राज्ञा महाज्वरोजायते। सनैव ते नश्यन्ति । युद्धे प्रत्यासन्ने देवस्योपरि माञ्जिष्ठं पटमारोप्य स्वयं शुदो भूत्वा दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेनैतद्गच्छत्यनुवाकान्ते वदन्नष्टसहस्रं पञ्च दिनानि जपेत् । शत्रूणां राजा स्थानाद्गच्छति । अथ वशीकर्तुकामः पालाशाश्वत्यक- तापामार्गाणां मधुघृताक्तानामयुतं जुहुयात्क्रमशो वर्णचतुष्टयं वशमानयति। राज्यकामो राजा कुमुद सौगन्धिकोत्पलानां मधुयुतमयुतं जुहुयाद्राज्यश्रियमुप- तिष्ठते । श्रीकामश्चेत्पङ्कजानामयुतं जुहुयाच्छ्रीमान्भवति । मेधाकामः पला. शपुष्पं कपिलाज्येनाक्तमयुतं जुहुयान्मेधावी भवति । शत्रु जेतुकामो जपमे- कादशसहस्रं कुर्याच्छत्रयो विजिता भवन्ति । प्रतिदिनमष्टोत्तरशतमष्टाविंश- ति वा प्रदक्षिणा नमस्कारांश्च यावज्जीवं कुर्यात् । इह लोके सुखी भूत्वाऽन्ते कैलासमाप्नोति । ध्यानम्-- मुक्तालंकतसर्वाङ्गमिन्दुगङ्गाधरं हरम् । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूळे समासीनं सहोमया ॥ १३ ॥ इति श्रीभट्टभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रपश्ने द्वितीयोऽनुवाकः । इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ सा० भा० द्वितीयानुवाक उभयतोनमस्काराणिः कानिचिद्यजूंष्युक्तानि । अथापराणि तथाविधान्येव तृतीये द्वादश यजूंष्युच्यन्ते ।

·- सायणाचार्यभट्ठभास्करभाष्यसाहिता- [न.तृ.अ.] तत्र प्रथमं यजुराह नमः सहमानाय निव्याधिन आव्याधिनीनां पतये नमः॥ १ ॥ नमः सहमानाय निव्याधिन इति नि-व्याधिने आव्याधिनी- नामिया-व्याधिनीनाम् पतये नमः ॥ १ ॥ - सा० मा० सहमानो विरोधिनोऽभिभवंस्तस्मै । निवरा विरोधिनो विध्य- वीति निव्याधी वाशाय । आ समन्तादिध्यन्वीत्याव्याधिन्यः शूरसेना- स्तासां पाळकाय नमः ॥ १ ॥ म० मा०मा० नमः सहमानायेत्यस्यानुवाकस्य महादेव ऋषिः । बृहवी छन्दः । देवताऽपि महादेव एव । पूर्वानुचाके द्रव्यविषयं देवस्याऽऽधिपत्य प्रतिपादितम् । अत्र तु क्रियाविषयमाधिपत्यं प्रदर्शयितुमारभसे-नमः सह- मानाय । सहविरभिभवकर्मा छन्दसि । स्वन्यतिरिक्त सर्वमभिभवति । अनु. दात्त्वालसार्वधातुफानुदात्तत्वे धातुस्वरः । अपर आइ-सहमानाय क्षममा. णाय । कुवानप्यपराधान्भकानामिति । निव्याधिने नितरां ताडनशीलाय। ग्रह्मादित्वाणिनिः । अनपराधानप्यभक्ताभिवरां विध्यत इति भावः । आ- व्याधिनीनां पतये नमः । आभिमुख्येन सर्वतो वा ताडयन्तीनों सेनानां पतये स्वामिने नमः । पूर्ववणिनिः । द्वितीयं यजुराह- - नमः ककुभायं निषङ्गिणे स्तेनानां पतये नमः ॥ २॥ नमः ककुभाय निषङ्गिण इति नि-सजिने स्तेनानाम् पतये नमः ॥ २ ॥ सा०मा० ककुभाय ककुमसदृशाय प्रधानभूतायेत्यर्थः । निषङ्गी खड्गहस्त- स्वस्मै नमः । स्वना गुप्तचौरास्तेषां पालकाय नमः । रुद्रो हि कोठया नट इच बचद्वेषं पत्ते। यदा तस्य सर्वजगदात्मकत्वाये यत्र यथा वर्तन्ते तत्र तयारूपेण ·३ [नतृ०म०] कदाध्यायः। केद्रो वर्तत इति रुद्रस्य सात्म्यिमनुसंघातुं मन्त्रैरेवमुच्यते । स्तनादिशरीरेषु कद्रो द्वेधा वर्तते जीवरूपेणेश्वररूपेण च । तत्र च यजीवरूपं तत्स्तेनादि. धन्दानां वाच्योऽर्थः । स एव शास्त्रेषु निन्यः । यत्त्वीश्वररूपं तत्स्तेनादि- शब्दरुपलक्ष्यते । तदनुसंघानं तु पापक्षयहेतुत्वेन परमपुरुषार्थ इति लक्ष्यार्थ. विवक्षया मन्त्रेषु लौकिकाः शब्दा। प्रयुज्यन्त इति द्रष्टव्यम् । उपलक्षकवा- च्यार्यद्वारेण लक्ष्योऽयों मुग्धैरपि सहसा सम्पग्बोढुं शक्यते । यथा शाखाग्रे चन्द्र इत्यत्र । तस्माल्लक्ष्यार्थस्यैव विवक्षायामपि सुखावबोधद्वारत्वेन मुख्या. वाचकाः शब्दाः प्रयोक्तव्याः ॥ २॥ म०मा०मा० नमः ककुभाय प्रधानायोच्छ्रिताय वा वृषभस्य वा ककुदि भावीति । पृषोदरादिः । निषङ्गिणे खड्महारकुशलाय । स्तेनानां पतये नमः । स्तेनाचोराः प्रच्छन्नवपुषो येऽपहारो धनस्य । स्तेन चौर्ये पचाधच्। स्तेनानामप्याश्रितानामाश्रितवत्सलतया तत्पापनोदनेन स्वामी भूत्वा रक्षणं करोतीति । यद्वा स्तेयकारिणां परिवढाय स्तयकरणे तत्समो नास्तीति ॥२॥ तृतीयं यजुराह- नमो निषङ्गिण इषुधिमते तस्कराणां पतये नमः ॥ ३ ॥ नमः निषङ्गिण इति नि-सङ्गिने इषुधिमत इतीषुधि-मते तस्कराणाम् पतये नमः ॥ ३ ॥ सा० मा० धनुषि संघातुं हस्ते धृतो बाणो निषङ्गः पृष्ठे बद्धो वाणाधार इषुषिस्तदुभययुक्ताय नमः । तस्करा: प्रकटचोरास्तेषां पालकाय नमः ॥३॥ म. भा० भा० नमो निषङ्गिणे भक्तेषु निरन्तरं सक्तिमते । इषुधिमते । निषङ्गेषुधी व्याख्याती तद्ववे नमः । उभयत्त्वविधानार्य पुनर्निषङ्गिग्रहणम् । नितरां वा सङ्गो निषङ्गस्तद्वते । चौर्यरुचप इषुधिं च वहते । तस्कराणां पतये नमः । वनादिषु तिष्ठन्तो ये प्रत्यक्षं हरन्ति ते सार्यापहारकादयस्त- स्कराः । ' दिवाविभानिशा' इति करोतेष्टः । 'तबृहतोः करपत्योः' इति सकारस्तलोपश्च । 'लघावन्ते योश्च' इति प्रथमस्योदात्तत्वम् ॥ ३ ॥ . । १ख. ग. ङ. रुद्र एवं वर्तते। .

·.. ३८ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न०तृ.अ.] चतुर्थं यजुराह--- नमो वचते परिवञ्चते स्तायूनां पतये नमः ॥ ४ ॥ नमः बचते परिवञ्चत इति परि--बञ्चते स्तायूनाम् पतये नमः ॥ ४ ॥ सा० भा० स्वामिन आप्तो भूत्वा तदीय क्रयविक्रयादिव्यवहारेषु यत्र कापि यत्किचित्तद्रव्यापहारो वञ्चनं सर्वेष्वपि ब्यवहारेष्वपह्नवः परिवञ्चनं तदुभय. रूपाय नमः । गुप्तचोरा द्विविधाः । दूरादागत्य रात्रावज्ञाताः सन्तः कपाटो- दाटनेन ये द्रव्यापहारस्ते स्तेनाः । स्वकीया एव भूत्वा रात्रावाह वाऽन्यै- रज्ञावाः सन्तोऽपहर्तारो ये ते स्तायवस्तेषां स्तायूनां पालकाय नमः ॥ ४ ॥ भ० मा०मा० नमो वञ्चते । वञ्चतिर्गत्यों विपलम्भार्थो वा । विपलम्भ- कारिणे नमः । परिवञ्चते । परितः सर्वत्र गच्छते विप्रलम्भं कुर्वन्कचिदपि न प्रतिहन्यते तस्मै । स्तायूनां पतये नमश्छद्मचारिणो ये वस्त्रादीनपहरन्ति कप- टसाधुवेषास्ते स्तायवः । “उत्त स्मैनं वस्त्रमाथि न तायुम्" इत्यादी दर्शनात् । तत्र वा सकारलोपोऽत्र वा सकारोपजनः। 'नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदा- तत्वम् । 'टै वेष्टने' । तस्मा द्वहुलवचनात्कृवापानिवदुण्पत्ययः । तायते उणि सकारोपजनः ॥ ४ ॥ पञ्चमं यजुराह- - नमो निचेरवे परिचरायारण्यानां पतये नमः ॥ ५ ॥ नमः निचेरव इति नि -चेरेवं परिचरायेति परि--चराय अर- ण्यानाम् पतये नमः ॥ ५॥ सा० भा० स्वामिगृह एव कदाऽपहरिष्यामीत्यनया बुद्धया सावधानो निर- न्तरं चरणशीलो निचेतः । परित आपणवीयिभवाटिकादावपहारबुदया चर- णशीलः परिचरः । तदुभयरूपाय नमः । मागें गन्नन्द्रव्यापहारेण बाधितुं निरन्तरमरण्ये वर्तमानाचोरा अरण्यास्तेषां पालकाय नमोऽस्तु ॥ ५॥ भ० भा० मा० नमो निचेरवे निभृतं नितरां वा चरणशीलाय । उपत्यये ·[न०००] रुद्राध्याय।। ३९ छान्दसमेत्वम् । परिचराय परितः सर्वतश्वरतीति परिचरः प्रकाशचरः । पचा. घच् । अरण्यानां पतये नमस्तास्थ्यात्ताच्छब्धम् । अरण्यवासिनां दस्यूना पतयेऽरण्यक्षितां वा स्वामिने ॥ ५ ॥ षष्ठं यजुराह- - नमः सकावियो जिघांसद्यो मुष्णतां पतये नमः ॥६॥ नमः सृकाविश्य इति मुकावि--यः जिघांसद्य इति जिघां- सत्-यः मुष्णताम् पतये नमः ॥ ६ ॥ सा० भा० सृकशब्दो वज्रवाची तेन स्वशरीरमवन्ति रक्षन्तीति सकाविनः । प्राणिनो हन्तुमिच्छन्तश्चोरा जिघांसाः । तदुभरूपाय नमः । कृषिका: सन्तः स्वामिधान्यानामपहर्तारो मुष्णन्तस्तेषां पाळकाय नमः ॥ ६ ॥ भ० भा० भा० नमः मुकाविभ्यः सूकमिति वज्रनाम । तेन चाऽऽयुधमात्र लक्ष्यते । तद्वद्भयो रुद्रानुचरेभ्यो वा । मत्वर्थीयो विनिः । अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । यद्वा मुकादीनामायुधानामपितृभ्यः । ' सुष्यजातो ' इति णिनिः । अन्य आह-आयुधविशेषकुशला अननीविनो मनुष्यजातिविशेषा एव इति । जिघासद्भयो हन्तुमिच्छद्भयो मनुष्यविशेषा इत्यन्ये । मुगवां पतये नमः । धनादीनामपहारो मोषः । मुष स्तेये शतुरनुपः' इति विभ- तेरुदात्तत्वम् ॥ ६॥ सप्तमं यजुराह- नमोऽसिमद्भयो नक्तं चरड्यः प्रसन्तानां पतये नमः ॥ ७ ॥ नमः असिमद्भय इत्यसिमत्-यः नक्तम् चरद्भय इति चरत्- यः प्रहन्तानामित प्र--कृन्तानाम् पतये नमः ॥ ७ ॥ सा० भा० असिमन्तः खङ्गधारिणश्वोराः । ये रात्रौ चरन्तो वीभ्यां निर्ग: धान्याणिनो बाधमानाचोरा नकं चरन्तस्तदुभयरूपाय नमः । हत्वैवापह- रन्तः प्रकृन्तास्वेषां पालकाय नमः ॥ ७ ।। - - - -

·४०
सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न.तृ.अ.]
भ० भा० भा० नमोऽसिमद्भयः । असिः खड्गस्तद्वद्भयो रुद्रानुचरेभ्यः ।
ह्रस्वनुड्भ्यां मतुपू ' इति मतुप उदात्तत्वम् । नक्तंचरद्भयो रात्रौ चर-
द्भयो रुद्रानुचरेभ्यः । अदुपदेशालसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । प्रकृन्तानां पतये
नमः । प्रकर्षेण च्छिन्दतां पतये । रात्रौ चरन्तो हत्वैव प्राणिनो धनादिक.
मपहरन्ति । — कृती छेदने ' पचायच् । ' छन्दस्युभयया ' इति तस्य सार्व.
धातुकत्वाच्छः ॥७॥
।
अष्टमं यजुराह-
-
नम उष्णीषिणे गिरिचराय
कुलुश्चानां पतये नमः ॥ ८॥
नमः उष्णीपिणे गिरिचरायेति गिरि--चराय कुलुश्चानाम् पतये
नमः ॥ ८॥
सा० मा० शिरोवेष्टनवानुष्णीषी यो ग्रामजनवदुष्णीषेण शिरो वेष्टयित्वा
वन्मध्ये प्रविश्य वर्तमानश्चोर उष्णीषी । गिरी काष्ठादिसंपादकानां वस्त्रा-
दिकमपहर्तुं चरतीति गिरिचरस्तदुभयरूपाय नमः । कुं भूमि गृहक्षेत्रादिकं
लुश्चन्त्यपहरन्तीति कुलुश्चास्तेषां पालकाय नमः ॥ ८ ॥
म. भा. मा० नम उष्णीषिणे शिरोवेष्टनववे शिरस्त्राणवते वा । गिरि-
चराय पर्वतचारिणे । कुलुश्चानां पतये नमः । कोः पृथिव्या हर्तारः कुलुश्चा
राज्ञां भुवोऽपहारिणः । यद्वा कुत्सिवं लुमन्तीति कुलुशा विचित्रव्यसनो.
त्पादनेन ये धनान्यपहरन्ति । यद्वा कुलानां लुञ्चकाः कुलश्चाः । दिवीयव.
णलोपः। 'लुश्च अपनयने' पचायच् ॥ ८ ॥
.
नवमं यजुराह-
नम इघुमद्भयो धन्वावियश्च
वो नमः ॥ ९ ॥
नमः इघुमङ्ग्य इतीषुमत्--¥यः धन्वाविषय इति धन्वावि.-क्यः
च वः नमः ॥ ९ ॥
सा० भा० भीषयितुं हस्ते बाणधारिण इषुमन्तस्तथा भीषयितुं हस्ते धनुः
धारिणो धन्वाधिनस्तदुभयरूपा हे रुद्रा वो युष्मभ्यं नम इति । विशेषणद-
पेन मन्त्रवाक्यं भेत्तुं द्विर्नमस्कारः ॥९॥

·[न.तृ००] रुद्राध्यायः। ४१ म०मा० मा• नम इषुपद्भयः । अतः परं युष्मच्छन्दप्रयोगात्मत्यक्षकता मन्त्राः संघाताच नमस्क्रियन्ते । पूर्वत्र. हि प्रायेण तत्पतिरेव नमस्कृतः । इष्मद्भय इषु हस्ते बिभ्रद्भयो धन्वाविभ्यश्च वो नमो धनुईस्त आददानेभ्यो मत्वर्थीयो विनिः । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । हिशेभ्यो युष्मभ्यं नमः ॥ ९॥ दशमं यजुराह- . . नम आतन्वानन्यः प्रतिदानश्यश्च वो नमः ॥ १० ॥ नमः आतन्वानाय इत्या-तन्वानाः प्रतिदर्धानेश्य इति प्रति-दर्धानायः च वः नमः ॥ १० ॥ सा० भा० धनुषि ज्यामारोपयन्त आतन्वानास्तद्रूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः ॥ १० ॥ म०भा० मा० नम आतन्वानेभ्यः । षण्याततज्यानि कुर्वद्भया प्रतिदधा- नेभ्यश्च पो नम आवतज्ये धनुषि शरान्संदधानेभ्यश्च । कुदुत्तरपदाकृतिस्वर- वेन · अभ्यस्वानामादिः' इत्यायुदात्तत्वम् ॥ १० ॥ एकादशं यजुराह- नम आयच्छेद्यो विसृजयश्च वो नमः ॥ ११ ॥ नमः आयच्छद्भय इत्यायच्छेत्-यः विसृजद्भय इति विस. जत्-यः च वः नमः ॥ ११ ॥ सा० भा. ज्याविकर्षणं कुर्वन्त आयच्छन्तः । वाणं मुश्चन्तो विसृजन्तः । शेषं सर्वत्र पूर्ववद्वयाख्येयम् ॥ ११ ॥ म०मा०मा० नम आयच्छद्भयः । धनुषि शरान्संधायाऽऽकर्षयः । अदुप- देशालसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । विसनद्भयश्च वो नम आरोप्य शरान्मुश्च ऋचा शत्रुदेहं प्रति ॥ ११ ॥ - ·१२ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहितः- [म० त०] द्वादशं यजुराह- - नमोऽस्यद्भयो विध्यङ्ग्यश्च वो नमः ॥ १२ ॥ नमः अस्यद्य इत्यस्यत्-यः विध्यद्भय इति विध्यत्-य: च वः नमः ॥ १२॥ सा०भा० मुक्तस्य बाणस्य लक्ष्यपर्यन्तं गमनमसनं तस्य कारोऽस्यन्तः। लक्ष्यसमीपगतस्य बाणस्य लक्ष्ये प्रवेशो वेधस्तस्य कर्तारो विश्वन्तः॥१२॥ भ०भा०भा० नमोऽस्यद्भया । 'असु क्षेपणे । विसृज्य परान्विक्षिपद्भयो रिप्रदेहं प्रापयद्भयः। विध्यद्भयश्च वो नमः शत्रुशरीरं ताडयद्भयः ॥ १२ ॥ सा०मा० त्रयोदशं यजुरारभ्य सप्तदशयजुष्पर्यन्तानि स्पष्टार्थानि यजुष्याह- नम आसीनत्यः शयाने यश्च वो नमः ॥ १३॥ नमः आसीनेयः शयांनेायः च वः नमः ॥ १३ ॥ म०भा०भा० नम आसीनेभ्यः शयानेभ्यश्च वो नमः । उभये प्रसिद्धा। अनुदात्तत्त्वान्ङित्त्वाच्च लसार्वधातुकानुदात्तत्त्वम् ।। १३ ।। नमः स्वपझ्यो जायश्च वो नमः ॥ १४ ॥ नमः स्वपट्य इति स्वपत्-य: जायद्भय इति जाग्रत्- यः च वः नमः ॥१४॥ भ० भा० भा० नमः स्वपद्भयो जाग्रद्यश्च वो नमः । प्रसिद्धा एव । उक्त एवं स्वरा ॥१४॥ नमस्तिष्ठद्भयो धावग्यश्च वो नमः॥ १४ ॥ - ·[न.तृ.अ.] रुद्राध्याथः। ४३ नमः तिष्ठेद्य इति तिष्ठत्-यः धावद्भय इति धावत्-श्यः च वः नमः॥ १५॥ म० मा मा० नमस्तिष्ठद्भयो घावद्भयश्च वो नमः । अदुपदेशाल्लसार्वघातु- कानुदात्तत्वम् ॥१५॥ नमः समायः सभापतिष्यश्च वो नमः ॥ १६ ॥ नमः समायः सभापतिभ्यः इति सभापति-यः च वः नमः ॥ १६ ॥ - म० भा० मा० नमः समाभ्यः संघीभूयाऽऽसीनेभ्यः । सभापतिभ्यश्च वो नमः । संघानानां स्वामिभ्यः । स्थानपतिभ्यो वा । पत्यावैश्वर्ये' इवि पूर्वपदपकृतिस्वरत्वम् ॥ १६ ॥ नमो अश्वेश्योऽश्वपतिश्यश्च वो नमः ॥ १७॥ नमः अश्वश्यः अश्वपतिपय इत्यश्वपति-यः च वः नमः॥ १७ ॥ इति रुद्राध्याये तृतीयोऽनुवाकः। भ० मा० मा० नमो अश्वेभ्योऽश्वविग्रहेभ्यः । केचिदाहुः-न विद्यते स्वं धनं येषां तेऽस्वा * अश्वाः, वेभ्यः । निष्परिग्रहेभ्य इति यावत् । अश्वपतिभ्यश्च वो नमः । अश्वाध्यक्षात्मभ्यः । महाश्रीमद्भयो वा । पूर्वव- स्वरः । सर्वे वे ते देवस्यानुचरा देवस्यैव वा लीलाविग्रहविशेषाः ॥१७॥ अर्थतस्यानुवाकस्य पुरश्चरणम्-कृच्छ्रे चरित्वा पञ्चसहस्रजपात्कृतपुरश्चरणो भवति । जनपदव्याधिषु सत्सु राजा शान्ति कारयेत् । सिद्धाह्मणेरेका. दशभिरीश्वराळये जपः कार्यः । पञ्चभिर्जपः । पञ्चभिोमः। एको ब्राह्मण- स्तिलौदनं प्रतिनमस्कारं जुहुयात् । शतसहस्रं जपः । एवं कवे जनपदव्या- धिर्नश्यति । वाहनानां रोगे तिलपिष्टमिश्रापूपैराहुतिमात्रैरेकादशसहस्रहोमाद्वा- हनानां सामान्यन्याघिनश्यति । अन्यव्याघौ वाहनावासेऽपामार्गतण्डुलैराज्य- * सायोरभेदं पठन्ति केचित् । न विद्यते श्वस्तनं धनं येषां त इत्यपि भाष्यपाठः ।

·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [नdow] मिश्ररष्टसहस्रं जुहुयात् । तेषां व्याधिनश्यति । प्रधानन्याधौ शुद्धतण्डुबैराज्य सिक्तैः शंभोराळये अवसहस्रं जुहुयात् । अमात्यानां रोगेऽपि दूर्वापामार्गः प्रत्येकमष्टसहस्रं जुहुयात्तेषां व्याधिनश्यति । राजव्याधावुच्यते-सिद्धा- मणैरेकविंशत्या कार्यम् । तेषामेको ब्रह्मा । राजप्रमाणं सर्वतोऽग्निकुण्डं कृत्वा तत्र मथिताग्निमाधाय द्वंद्व भूत्वा जुहुयुः। तण्डुलतिलश्यामाकनीवारापामार्ग- दुर्वाकमलकिञ्जल्कशुद्धौदनाज्यानि होगद्रव्याणि । सर्वे च गव्याज्यामिश्रं च भवति । तस्मादग्निकुण्डाइक्षिणपश्चिमता कलशं जलपूर्ण स्पृष्ट्वा ब्रह्मा जपेत् । आहुविरपि सप्तनाडिकान्ता निरन्तरम् । एवममावास्याप्रभृत्यमावास्थान्त होमः। अथ राजरोग उदीर्णधेदुदयात्मभृत्यास्तमयादोमः । नातिकाहोमस्य दक्षिणा प्रतिदिनं प्रतिपुरुषमनिष्कः । दिवा होमे तद्विगुणम् । आचार्यस्य वद्धि- गुणम् । कळशजलेन प्रोक्षणं राजोपभोग्यद्रव्येषु कर्तव्यम् । एवं कृते राज. रोगो विनश्यति । अन्यदप्युच्यते-राजरोगविनाशार्थ नित्यवदनेनानुवाकेन शुक्लतण्डुलैराज्यतिलमिश्रितैरष्टसहस्रमाहुतयो होवव्याः । अनेन राजा नित्य नीरोगो भवति दीर्घायुश्च भवति । अन्येषामपि रोगे सत्यनेनानुवाकेन प्रतिनमस्कारं तिळवीहियवैराज्याक्तैर्मधुसिक्तैरष्टसहस्रं जुहुयात्तेषां व्याधि- नश्यति । अनेनानुवाकेनाभिचारा उच्यन्ते-राजा चान्यतरस्य राष्ट्रस्य रोगबाहुल्यमिच्छन्नमान्नैव वाराहादिभिर्मासैलक्षं होमः कार्यः (मं कुर्यात् )। रिपुराष्ट्रं समुदिश्याभिचारं करोमि फटस्वाहेति । एवं मांसहोपेन रिपुराष्ट्र प्रजाश्च शुष्यन्ति । अथ वैकङ्कतसमिद्भी रक्तसूत्रवेष्टिवाभिः शतसहस्रं होमः । अनेन शत्रोमहाज्वरो भवति । परराष्ट्रजनैरुपभोग्यं जलादिकं वस्तु स्पृष्ट्वा वीक्ष्य वा शतसहस्रं जपं कुर्याद । यस्तदस्तूपयुङ्क्ते स संवत्सरानश्यति । श्मशानामावर्कसमिद्भिः शतसंवत्सर(सहस्रं) जुहुयात् । तेन शत्रुराजनगरं व्याधिना नश्यति । अारण्यं भवति । अनेनैव चामुण्डालये दक्षिणाभिमुखो भूत्वा मापतिलैस्तैळाकैरेकादशसहस्रं जुहुयात् । परराष्ट्रपजा च मसूरिका. भिर्वाध्यते । अनेनैवापरमुच्यते-पश्चिमद्वारे शंभोरालये देवस्य पादपी- ठेऽग्निमपस्मारिणं स्पृष्ट्वा सप्तसहस्रं जपेत् । शत्रुराज्यं स्मृत्वा मन्त्रान्ते 'प्रज्वल ज्वालापस्मारिन् ' इति वदेत् । एतेन राजशत्रुरपस्मारी भवति । अनेनैव सर्वपदगं राजानं स्मृत्वा शुद्धतण्डलकृतपिष्टेराहुतिमात्रौ शतसहस्रहोमेन राज- यक्ष्मोत्पद्यते । तेनैव नश्यति । अथ ध्यानम्- रूपयौवनसंपन्ना मूतव वनदेवता । पुष्पिताशोक'नागसहकारभिशपमः ॥

·२०००] रुद्रापाय। ४५ पश्चाधिविनक्षत्रो मायूरकृतशेखरः । अकलमरचन्द्रपूर्णविम्बसमाननः ।। मान्ते बदकपर्दान्तो बसानधर्म-कोपलम् । सध्यापसव्यविधृतकृतपाकाविभूषितः ।। पाराकदम्बपञ्जेन नाभिदेशपलम्बिना । भाजयप्रेक्षणीयेन प्रेक्षणीयोऽपि त्रुमिः ।। भार्याऽस्य चारुसर्वाङ्गी वन्यालंकारभूषिता । आदर्शमूर्तिः शोभाना बन्यानामिव निर्मला ।। सस्या हस्ते धनुर्दत्वा परमेकं च निर्मकम् । द्वितीयमंसमालम्य शिष्टं वामेन बाहुना ॥ सुगन्धिपुष्पस्तबकमाघ्रायाऽऽघ्राय पाणिना । वीज्यमानो मन्दमन्दं नवपल्लवशाखया ॥ समावृतो बालकैश्च श्वेभिश्चापि मनोहरैः । गच्छद्भिरातो सातव्यो जगतां गुरुः ।। एवंभूतो महातेजाः किरातवपुरीश्वरः । इति श्रीभट्टभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रप्रश्ने नमके तृतीयोऽनुषाकः ॥ ३ ॥ इति तृतीयोऽनुवाकः। सा० मा० तृतीयानुवाके यान्युभयतोनमस्काराणि यजूंन्युक्तानि तेभ्योऽ- न्यानि कानिचिदुभयवोनमस्काराणि यजूंषि चतुर्थेऽभिधीयन्ते । तत्र प्रयमं यजुराह- नम आव्याधिनी यो विविध्यन्तीयश्च वो नमः ॥१॥ नमःआव्याधिनीय इत्या-व्याधिनीयः विवियन्तीय इति वि--विध्यन्तीयः च वः नमः ॥ १ ॥ सा० मा० आ समन्ताद्वेटुं शक्ताः स्त्रीमूर्तय आव्याधिन्यो विशेषेण बेद्धं शक्ता विविध्यध्यस्ताभ्यो नमः ॥१॥ - १ क. भिक्षुभिश्चेति।

·- ४६ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता (म०प०अ०] भ० भा० मा० नम: आव्याधिनीभ्य इत्पस्यानुवाकस्य दुर्वासा ऋषिः । उष्णिक्छन्दः । शंभुर्देवता । अतः परं क्रियागुणद्रव्यविषयमाधिपत्यं द्रष्ट ध्यम् । अस्मिन्ननुवाके सर्वे मन्त्राः प्रत्यक्षकवाः । संघावा एष च नमस्क्रि. यन्ते । नम आध्याधिनीभ्यः । आविध्यन्ति सर्ववस्वाडयन्तीत्यायाधिन्यो रुद्रसेना जातिविशेषाश्च । पूर्ववणिनिः स्वरश्च। विविध्यन्तीभ्यश्च वो नमः । विविधं बहुप्रकारं ताडयन्तीभ्यः ॥ १ ॥ द्वितीयं यजुराह- नम उगणा यस्तृश्हती.यश्च वो नमः ॥ २॥ नमः उगणायः तृश्हतीभ्यः च वः नमः ॥ २ ॥ सा० मा० उत्कृष्टगणरूपाः सप्तमातृकाधाः स्त्रिय उगणाः । हिसितुं समर्था दुर्गाथा उग्रदेवतास्तूंहत्यस्ताभ्यो नमः ॥ २ ॥ म० मा० मा० उगणाभ्यः । उत्कृष्टगणाभ्य उद्गीर्णगणाम्यो वा । उदोऽ- न्त्यलोपश्छान्दसः। "पत्यङ्गस्त्रिगुण सी क्रमादाख्या ययोत्तरम् । सेनामुखं गुल्मगणौ" इति गणलक्षणम् । पत्तिरुक्ता । तृरहतीभ्यश्च वो नमः । हिंसाविशेषानुत्पादयन्वीभ्यः । 'तृहू हिंसायाम्' रौधादिकः । 'शतुरनुमः' इति नद्या उदात्तत्वम् ॥२॥ तृतीयं यजुराह- नमो गुत्सेन्यो गुत्सर्पतिश्यश्च वो नमः ॥ ३ ॥ नमः गृत्सेयः गृत्सपतिय इति गृत्सपति--यः च वः नमः ॥३॥ सा० मा० गर्धनशीला गृत्साः । विषयलम्पटा इत्यर्थः । तेषां पालका गृत्सपतयस्तेभ्यो नमः ॥ ३ ॥ भ० भा० मा० नमो गृत्सेभ्यो मेधाविया । ये बुद्धिमत्तया जीवन्ति ते ·रुद्राध्यायः। [न०प०अ०] ४७ गृत्साः । गृत्सपतिभ्यश्च वो नमः । ये बुद्धिमत्तया गृत्सन्ति जीवन्ति तेषां पतिभ्यः स्वामिभ्यः । पत्युत्तरलक्षणं पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ ३ ॥ चतुर्थ यजुराह- नमो वातश्यो व्रातपतिष्यश्च वो नमः॥४॥ नमः वातायः व्रातपतित्य इति व्रातपति--यः च वः नमः ॥४॥ सा० भा० नानाजातीनां संघा वातास्तेषां पाळका घातपतयस्तेभ्यो नमः॥४॥ भ० भा० भा० नमो बातेभ्यः । नानाजातीया अनियवृत्तय उत्सेधजी- विना संघा वावास्तेभ्यः । व्रातपतिभ्यश्च वो नमस्तेषां ब्रावानां पालयितृ- भ्यश्च ॥४॥ पञ्चमं यजुराह-- -- नमो गणेायो गणपतियश्च वो नमः ॥ ५॥ नमः गणेयः गणपतिपय इति गणपति-यः च वः नमः ॥ ५॥ सा. भा. देवस्यानुचरा भूतविशेषा गणास्तेषां पालका गणपतयस्वेभ्यो नमः॥६॥ भ० मा० भा० नमो गणेभ्यः । प्रमथादिदेवानुचरेभ्यो भूतगणेभ्यः । गण- पतिभ्यश्च वो नमः । तेषां गणानां पालयितृभ्यश्च ॥ ५ ॥ षष्ठं यजुराह नमो विरुपायो विश्वरूपेयश्च वो नमः ॥६॥ नमः विरूपेश्य इति वि-रूपेयः विश्वरूपाय इति विश्व--रू- पायः च वः नमः ॥ ६॥ - - ·सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहिता [न०००] सा० भा० विरूपा.विकृतरूपा नामुण्डादयः । विषल्पास्तुरंगगमवक्त्रा. दिनानाविधरूपधारिणो भृत्यास्तेभ्यो नमः ॥ ६ ॥ म. भा. भा० नमो विरूपेभ्यो विकृतरूपेभ्यः । ननमुण्डादिभ्यः । हीना- तिरिक्ताङ्गेभ्यो वा । विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः । स्वेच्छया. गजसिंहव्याघा- दिनानारूपधारिभ्यः । 'बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम्.' इति विश्वशब्दोऽन्तो- - सप्तमं यजुराह- नमो महङ्ग्यः क्षुल्लकेयश्च वो नमः ॥ ७ ॥ नमः महद्भय इति महत्--यः क्षुल्लकेयः च वः नमः ॥ ७॥ सा० भा० अणिमाद्यैश्वर्योपेता महान्तः । सहिताः क्षुल्लकाः ॥ ७ ॥ म० मा० भा० नमो माद्भयः । ज्ञानाकारप्रभावैर्वृहद्भयः । पानधिकृत्येदं भववि- सार्केन्दुग्रहनक्षत्रां यां कुर्यु महीतले । प्राण्याष्टगुणमैश्वर्य ये न यान्ति सुविस्मयम् ।। येषां विस्मयते नित्यं कर्मभिर्भगवाशिवः ॥ इति । क्षुल्लकेभ्यश्च वो नमः क्षुद्रज्ञानाकारणभाषेभ्यः । यदा सोदयित्वा लोल- यित्वा कदनं कृत्वा वर्तमानेभ्यः । अन्येऽप्याहु:-क्षुधं क्षोदं वा लान्तीति क्षुल्लाः । तता प्रागिवीयः क इति ॥ ७॥ - भष्टमं यजुराह-- - नमो रथियोऽरथाय- श्च वो नमः ॥८॥ नमः रथिाय इति रथि--यः अस्थायः च वः नमः ॥८॥ सा० भा० रथमारूढा रथिनस्तद्रहिता अरयास्तेभ्यो नमः ॥ ८॥ भ० भा० भा० नमो रथिभ्यो स्थवद्भयो रथारूतेभ्यः । अरयेभ्यश्च वो नमस्तदिपरीतेभ्यः पदाविभ्यः। नसुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥८॥ - - ·न.प०अ०] रुद्राध्याका सा० मा० नवममारभ्य सप्तदशपर्यन्तानि स्पष्टानि यजूंच्याह । नवमं यजुराह- नमो रथयो रथपतियश्च वो नमः ॥ ९॥ नमः रथेापः रथंपतिश्य इति रथंपति-य: च वः नमः॥९॥ भ. मा० भा० नमो रयेभ्यो स्थरूपेभ्यो रथावयवभूतेभ्यो वा । यथाऽऽह महामारवे- हयांश्च चतुरो वेदान्सर्वदेवमयं रयम् । इति । भविष्यपुराणे च- अर्काब्जनेमिर्वेदाश्वस्त्रयस्त्रिंशन्मसन्मयः । पुरारेः कल्पितो देवः स स्यो असारथिः॥ इति । स्थपतिभ्यश्च वो नमः । रथस्वामिभ्यः ॥९॥ - दशमं यजुराह- नमः सेनायिः सेनानिायश्च बो नमः ॥१३॥ नमः सेनाभ्यः सेनानिय इति सेनानि-प: च वः नमः ॥१०॥ भ०भा०मा० सेनाभ्यः सेना भूत्वा क्रीडद्भयः । सेनानिभ्वश्च वो नमः । सेनानेतृभ्यः । छान्दसो हस्वः ॥ १० ॥ एकादशं यजुराह- - नमः क्षत्तृायः संग्रहीतायश्च वो नमः ॥ १३ ॥ नमः क्षत्तृष्य इति क्षत्तु-य: संग्रहीतृय इति संग्रहीतृ- अयः च वः नमः॥११॥ म०मा०मा० नमः सत्तृभ्यो स्थानां शिक्षयितृभ्यः । संगृहीतृभ्यश्च वो नमः:सारथिभ्यःये रश्मीन्संगृह्णन्ति ॥ ११ ।।

·५०
सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता
[न०००]
द्वादशं यजुराह-
नमस्तक्षयो रथकारेश्यश्च
वो नमः ॥ १२॥
नमः तक्षाय इति तक्ष-यः रथकारेश्य इति रथ-कारेण्यः
च वः नमः॥ १२॥
भ०भा०भा० नमस्तक्षभ्यो वर्धकिभ्यः सर्वे चैते शिल्पिनो जातिविशेषा
देवाधिष्ठानशङ्कया नमस्क्रियन्ते । रथकारेभ्यश्च वो नमः । साधुरयक-
र्तृभ्यः ॥ १२ ॥
त्रयोदशं यजुराह-
-
नमः कुलालेयः कोरेग्यश्च
वो नमः ॥ १३ ॥
नमः कुलालेयः कीरैश्यः च वः नमः ॥ १३ ॥
म०मा०भा० नमः कुलालेभ्यः कुम्भकारेभ्यः । ते हि कुं मृदं लालयने ।
'लल ईसायाम्' । कर्मारेभ्यश्च वो नमः । लोहकारेभ्यः । तेषां हि अरमलं
पर्या कर्म भवतीति काराः ॥ १३ ॥
चतुर्दशं यजुराह-
नमः पुअिष्टेयो निषादेयश्च
वो नमः ॥ १४ ॥
नमः पुञ्जिष्टेयः निषादेयः च वः नमः ॥ १४ ॥
सा० भा० पक्षिपुञ्जानां घातकाः पुञ्जिष्टाः । मत्स्यघातिनो निषादास्तेभ्यो
नमः॥ १४॥
भ० मा० भा० नमः पुञ्जिष्टेभ्यः। पक्षिणा बन्धकेभ्यः । वे हि पुञ्जिना संघ-
षता वयसा वेष्टयितास। वेष्टनेनिषादेभ्यश्च वो नमः। मत्स्यघातिनो नि-
पादारवे हि नितरां सादयिवारः । संघशो जन्तून्मारयितुकामत्वात् ॥ १४ ॥

·- [न.च००] कद्राध्याथा। ५१ पञ्चदशं यजुराह- नम इषुलद्भयौ धन्वकृयश्च वो नमः ॥ १५॥ नमः इषुलद्भय इतीपुकृत्-क्यः धन्वलद्भय इति धन्वछन्- यः च वः नमः ॥ १५॥ म०भा०भा० नम इषुकृद्भया । साधुशरकुद्यः । धन्वकृयश्च वो नमः । साधुचापकर्तृभ्यः ॥ १५ ॥ - षोडशं यजुराह- → - नौ मृगयुष्यः श्वनिायश्च वो नमः ॥ १६ ॥ नमः मृगयुश्य इति मृगयु--क्यः श्वनिमय इति श्वनि--क्यः च वः नमः ॥ १६ ॥ सा० मा० शुनां गलेषु बद्धानां पाशानां धारकाः श्वनयः ॥ १९ ॥ भ० भा० भा० नमो मृगयुभ्यः। मृगव्याधेभ्यः । ते हि मृगान्यान्ति सात- त्येन जिघांसया। ' मृगवादयश्च' इति याते: कुप्रत्ययः । यद्वा मृगमात्मन इच्छन्तीति सुप आत्मनः क्यचू । ' क्याच्छन्दास' इत्युप्रत्ययः । 'न च्छ. न्दस्यपुत्रस्य ' इत्तीत्वाभावः । श्वनिभ्यश्च वो नमः । शुनां नेतृभ्यः पाल- यन्ति ये शुनः श्वागणिकाः । छान्दसं ह्रस्वत्वम् ॥ १६ ॥ सप्तदशं यजुराह- नमः श्वभ्यः श्वपतिश्यश्च वो नमः ॥१७॥ नमः श्वाय इति श्व-- यः श्वपतिश्य इति श्वपति-यः च वः नमः ॥१७॥ इति रुद्राध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । सा मा० अत्र द्वितीयानुवाको लीलार्यदेवतामूर्तिप्राधान्येन स्तोतुं प्राचः। - ·१३ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [मच०] तृतीयानुषाकबोरमूर्विभाषान्धेन स्तोतुं प्रातः । चतुर्थो नानाजातिमूर्तिमाधा- पेनति विभागो द्रष्टव्यः । इति सायणाचार्यविरचिो मापवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतु. र्यकाण्डे पञ्चममपाठके श्रीरुद्रभाष्ये' चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ मम्मा०भा० नका वभ्या वरूपधारिभ्यः। 'सार्वेकाचा' इतिप्राप्तस्य विभ- पत्युदात्तत्वस्य न गोश्वन्' इति प्रतिषेधः। श्वपतिभ्यश्च वो नमः । शुना स्वामिभ्यः । क्षेत्रपाळरूपेभ्यो वा । पत्युत्तरपदलक्षणं पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । एवंरूपेभ्यो युष्पश्यं नमः । केचिदाहु:-सर्वेऽपि चैथे विविधाराधनसंपणीव. परमेश्वरप्रसादमाजो जातिविशेषा एव नमरिक्रयन्त इति ॥ १७॥ अथास्यानुवाकस्य पुरश्चरणम्-कुच्छ्रे द्वादवरात्रं तद च कृत्वा नवसहस्र जपेत् । ततः शिवालयेऽष्टसहस्रं प्रदक्षिणं कुर्यायावत्मदक्षिणासमाप्तिस्तावाभि- रन्तरं जपेत् । तदा कतपुरश्चरणो भवति । अत्र दिनादयो न प्रेक्षिवव्याः । पदा चिस्तदा कर्तव्यम् । राजयक्ष्मावृतो मत्यैः सिद्ध दिजं वृत्वा शान्ति कुर्यात् । वो तो विषः कारपितुरमौतद्गुहैकदेशे कुण्डं बाहुमात्रं विधाप तस्य पुरो केंदिं कृत्वा तत्र नवं घट जम्पूर्ण तन्तुवेष्टितं निधाय देवमनेनानुवाकेनाऽऽ. बाघ गन्धादिभिरभ्यर्च्य गन्धं कर्पूरं पुष्पं तामरसं धूपमुशीरादिदशा दीप सर्पिषा समप्येवमाराध्याऽऽत्मानमपि तत्वमाराध्यैकादश दिनानि दीक्षित्वा कुर्यात् । प्रारम्भदिने मन्त्रपुष्पान्तं कृत्वाऽनुवाकनकादपकुत्कः प्रविनम- स्कारमाज्येन हुत्वा तत्संनिधाघेकविंशतिसहस्रं जपेत् । वदा वत्मभृति याव दन्तममिः संरक्ष्यः । ततोऽपि परश्वो नित्यकार्य कृत्वा तिललाज वीहिष- वैराज्यमधुसिक्तैरेकादशकृत्वोऽनुवाकेन होमः। एवं त्रीणि दिनानि प्रतिदिन मधुसर्पिषा जुहुयात् । ततो वे दिने सप्तमाष्टमे अश्वत्थापामार्गहोमः पूर्ववत् । तत एकदिनमुदयात्मभृति आस्तमयमावश्यकनित्याविरोधेन निरन्तरमनुवाक जपेत् । ततो नवमे मधुसर्षिषा होमः । दशम उदयास्तपयं जपेत् । ततः समा- प्तिदिनेऽनेनानुवाकेनासहस्रकमलपुष्पा प्रतिनमस्कार देवपाराधयेत् । ततो गौरीमाराध्य ब्राह्मणेाधिनिर्मोचनमस्त्विति वाच्यम् । दानकालेऽष्टसहस्रं सदर्धमष्टश वा रामः । स्वरेषामष्टशवं तदर्ध पञ्चविंशतिनिष्क वा। एक्मेकस्य पृथग्दानम् । ततः कर्मदक्षिणा दातव्या । प्रतिदिनमेकनिष्कम् । ततोऽपि सर्व. दक्षिणेति धेनुर्देया। एवं समाप्य देवं विसर्जयेत् । देवालयादिकर्तुरेवम् । ततो घटजलेन तं स्नापयेत्मोक्षयेदा । एतेन सजयक्ष्मा नश्यति । भुषसादादेव दीर्घापुर्ववति । अनेनेचानुवाकेन मेहशान्तिकच्यते । मेहकारवामी मधुसर्मिपा ·- [FORON] रुद्राध्यायः। ५३ मतिमपस्कार नषसहस्त्रमाहुतीर्जुहुयान्मेहो नश्यति । अन्येषामपि कुष्ठादीनां शतसहस्रमनुवाकं जपेत् । व्याधयो नश्यन्ति । ज्वरादिसंनिपाते शक्तो ब्राह्मणों नाभिमाने जले स्रोतसि स्थित्वा रक्तकमलमष्टसहस्रं प्रतिनमस्कारं लिपे । शेषण भृङ्गिरिटिपूजा कर्तव्या । एवं कृते महाज्वरो नश्यति । पूर्व- ममेन राजयक्ष्मणोः निर्हरणमुक्तम् । घोरत्वाद्राह्मणो विद्वानेव गुरुभवेद- न्यथा कलहक्रिया भवति । तस्मादलोपः कार्यः । ततो ध्यानम्- भस्मोद्भासितसर्वाङ्गन्जटामण्डलमण्डितम् । ध्यायेध्यक्ष वृषारूढं गणेश्वरयुतं हरम् ॥ इति श्रीमभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रपश्ने चतुर्थोऽनुवाकः । इति चतुर्थोऽनुवाकः । सा० मा०' चतुर्थेऽनुवाक उभयतोनमस्काराणि यजूंषि समापितानि । अथ पश्चममारभ्य नवमान्तेष्वनुवाकेषु नमस्कारोपक्रमाण्येव यजूंष्याम्नायन्ते । तत्र पञ्चमानुवाके प्रथमं यजुरारभ्य पञ्चदश यजूंष्याह- नमो भवाय च रुद्राय च ॥ १ ॥ नमः भवाय च रुद्राय च ॥ १ ॥ सा० मा० भवन्ति माणिनोऽस्मादिति भवः । रुत् रोदनहेतुभूतं दुःखं द्रावयतीति रुद्रः ॥१॥ म मा० मा० नमो भवाय च नमो ज्येष्ठाय चेत्यनुवाकयोऋषिदेवता च भगवाशंभुरेव । छन्दो महाविराट् । एवं त्रिभिरनुवाफदेवस्य विश्वाधिपत्यं प्रतिपादितम् । अतः परपष्टमूर्त्यधिष्ठान भेदेन च देवः स्तूयते । गता उभयतो. नमस्काराः। अत: परमन्यतरतोनमस्काराः । तत्रापि पुरस्तानमस्कारा:-नमो भधाय च रुद्राय च । भवत्यसौ सर्वत्र सर्वदेति भवः। पचायच् । भवत्येव न कदाचिदपि न भवतीति । भावयति सर्व भाष्यते सर्वैरिति वा । 'बहुलं संज्ञा. छन्दसो' इति णिलुक् । भवत्यस्मिन्सर्वमिति वा । व्यत्ययेन दोरम्' उभ्छादिष्टव्यः । अयं चाष्टमूर्विष्वपापधिष्ठाता । रुद्राय व्याख्यातम् । अयं सूर्यस्याधिष्ठाता । अत एघाधिष्ठातृपकरणे पुनराम्नायते ॥ १ ॥ नमः शायं च पशुपतये च ॥ २ ॥ नमः शर्वाय च पशुपतय इति पशु-पतये च ॥ २ ॥ - ·- सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न०प०अ०] सा० भा० शृणाति हिनस्ति पापमिति शर्वः । पशुसमानानज्ञानिनः पुरुषा- पालयतीति पशुपतिः॥२॥ म० मा० मा० नमः शर्वाय च । शृणाति हिनस्ति सर्वमन्तकाल इति शर्वः। 'श हिंसायाम्' । 'कृगशदभ्यो वः'। अयमग्नेरधिष्ठाता । पशुपतये च पशूना पालयित्रे । पुनराम्नातं पूर्ववत् । अयं हि भूमेराधिष्ठाता । पातेर्डतिः । परादि- श्छन्दसि बहुलम् ॥२॥ नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ॥ ३ ॥ नमः नीलग्रीवायेति नील--ग्रीवाय च शितिकण्ठायेति शिति--कण्ठाय च ॥ ३॥ सा० मा० कालकूटधारणेन नीलवों ग्रीवैकदेशो यस्यासो नीलग्रीव: शितिः श्वतवर्णोऽवशिष्टः कण्ठप्रदेशो यस्यासौ शितिकण्ठः ॥ ३ ॥ भ० भा० भा० नमो नीलग्रीवाय च । व्याख्यातम् । शितिकण्ठाय च । "शिती धवलमेचको" इति निघण्टुदशनात् । सहस्रतमो हि भागो भगवतः कण्ठस्य कालकूटविषानलेन नीलिमानमगाव । यद्वाऽऽदराय पुनर्वचनम् । यथाऽम्बिकापतय उमापतये पशुपतये नमो नम इति । 'शितेनित्यावह्वजिवि' उत्त- रपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'स्वाङ्गशिटामदन्तानाम्' इति कण्ठशब्द आशुदात्तः॥३॥ नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च ॥ ४ ॥ नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशायति व्युप्त--केशाय च ॥ ४ ॥ सा० भा० कपर्दो जटाजूटोऽस्यास्तीवि कपर्दी । मुण्डिनकेशो व्युप्तकेशः। पाशुपतादिवेषेण कपर्दित्वम् । यत्यादिवेषेण मुण्डितकेशत्वम् ॥ ४ ॥ भ० भा० भा० नमः कपर्दिने च। स्पष्टम् । व्युप्तकेशाय च । मुण्डितकेशाय च यजमानमूर्तये। अर्धमुण्डितकेशी व्युतकेश इत्यन्थे । पूर्वपदपकृतिस्वरत्वम् । त्रापि 'गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । ' उदात्तस्वरितयोर्यणा' इत्युकारः स्वर्यते ॥ ४ ॥ नमः सहस्राक्षाय च शतधन्वने च ॥ ५॥ नमः सहस्राक्षायेति सहस्र--अक्षाय च शतधन्वन इति शत धन्वने च ॥ ५॥ -

·न०प०अ०]
रुद्राध्यायः।
सा० मा० इन्द्रवेषेण सहस्राक्षत्वम् । सहस्रभुजावतारित्वेन शतसंख्याकैर्ध-
नुभिरुपेतत्वम् ॥ ५॥
म० मा० भा० नमः सहस्राक्षाय च । बहुचक्षुष इन्द्ररूपिणे वा । शतध-
न्वने च । बहुधन्वने बह्वायुधाय वा ॥ ५॥
नमो गिरिशाय च शिपिविष्टाय च ॥ ६ ॥
नमः गिरिशाय च शिपिविष्टायेति शिपि-विष्टाय च ॥ ६ ॥
सा० मा० गिरौ कैलास शेते तिष्ठवीति गिरिशः । विष्णुमूर्तिधारी शिपि-
विष्टः । " विष्णुः शिपिविष्टः" इति श्रुतेः ॥ ६ ॥
भ० भा० भा० नमो गिरिशाय च । व्याख्यातमेव । शिपिविष्टाय च ।
निवेष्टितशेपाय सर्वदा देवदारुचनप्रदेशादौ वा । यद्वाऽऽदित्यात्मने । यथा
स्कन्दपुराणे-
शैव्याच्छयनयोगाद्वा शीति वारि प्रचक्षते ।
तत्पानाद्रक्षणाद्वाऽपि शिपयो रश्मयो मताः ॥
तेषु प्रविष्टः सविता शिपिविष्टस्तदोच्यते ।
यद्वा पशवः शिपयः । " यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपिः" इति श्रुतेः ।
सर्वमाणिध्वन्तर्यामिरूपेण प्रविष्टायेत्यर्थः ॥ ६ ॥
नमो मीढुष्टमाय चेषुमते च ॥ ७ ॥
नमः मीढुष्टमायेति भीदुः-तमाय च इघुमत इतीपु-मते
च ॥७
सा० मा० मेघरूपेणात्यन्तं वर्षयिता मीदुष्टमः । बाणधारक इषुमान् ॥७॥
भ० भा० भा० नमो मीढुष्टमाय च । सेक्तृतमाय । अयस्मयादित्वेन भसं-
प्रत्वादसोः संप्रसारणम् । इषुमते च बहिषव इषुहस्वाय वा । महाशूरायेति
यावत् ॥ ७ ॥
नमो ह्रस्वार्थ च वामनाय च ॥ ८ ॥
नमः ह्रस्वायं च वामनाय च ॥ ८ ॥
सा० भा० शरीरेऽत्पप्रमाणत्वं ह्रस्वत्वम् । अङ्गुल्यायवयवसंकोचाद्वाम-
नत्वम् ॥ ८॥

·- ५६ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न०००] म० मा० भा• नमो ह्रस्वाय च । अल्पप्रमाणाय । वामनाय च । संकुचि- वागाय ॥८॥ नमे बृहते च वर्षीयसे च ॥ ९ ॥ नमः बृहते च वायसे च ॥ ९ ॥ सा० भा० आकारेण प्रौढो बृहन् । गुणैः समृद्धो वर्षीयान् ॥९॥ भ० भा० भा० नमो बृहते च । आकारेण महते । ' बृहन्महबोरुपसंख्या- नम् ' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । वर्षीयसे च वृद्धतमायाऽऽकारेण मानादिना वा। प्रियस्थिरादिना वृदस्य वर्ध्यादेशः ॥९॥ नमो वृद्धाय च संवृध्वंने च ॥ १० ॥ नमः वृद्धाय च संवृध्वन इति सं-वृध्वने च ॥ ३० ॥ सा• मा० वयसाऽधिको वृद्धः । सम्यक्श्रुतिभिर्धितः संवृध्वा ॥ १० ॥ भ० मा० भा० नमो वृद्धाय च वयसा महते । संवृध्वने च सम्पग्वृदाय । स्तुतिभिनित्यं वर्धमानायेत्यर्थः । यथा “ वर्षन्तु त्वा सुष्टतयः" इति । यद्वा सम्पग्वर्धयित्रे भक्तानाम् । पूर्ववणिलुक् । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति कनिप् ॥१०॥ नमो अग्रियाय च प्रथयाय च ॥ ११ ॥ नमः अप्रियाय च प्रथमाय च ॥ १३ ॥ सा० भा० जगदुत्पत्तेः पूर्वमवस्थितोऽग्रियः। सभायां मुख्यः प्रथमः ॥११॥ म० भा० मा० नमो अग्रियाय चाग्रे भवाय । ' अग्रायत्' इति यत् । ' यतोऽनावः' इत्यायुदात्तत्वम् । छान्दस इकारोपजनः । यद्वा 'घच्छौ च' इति घः। छान्दसमायुदात्तत्वम् । प्रथमाय च प्रधानाय च ॥ ११ ॥ नम आशबै चाजिरायं च ॥ १२ ॥ नमः आश च अजिरायं च ॥१२॥ सा० भा० आशुापी । अजिरो गमनकुशलः ॥ १२ ॥ भ० भा० भा० नम आशवे च शीघ्रव्यापिने । प्रश्नोत: कृवापानिमि इत्युपत्ययः । अजिराय च । गमनकुश्चलाय । ' अज गतिक्षेपणयोः । अजिरशिधिरादौ किरच्प्रत्ययो वीभावाभावश्च निपात्यते ॥ १२ ।। . - -- .

·च न०६०.] रुद्राध्याय।। नमः शीधियाय च शीश्याय च ॥ १३ ॥ नमः शीघियाय शीश्याय च॥ १३ ॥ सा०मा० शीघ्रियः शीघ्रगामी । शीमशब्द उदकप्रवाहवाची तत्रावस्थिता शीभ्यः ॥ १३ ॥ म०भा०मा० नमः शीधियाय च । शीघ्र वहन्तीअप्सु भवाय । पूर्ववदिका- रोपजनः । शीभ्याय च शीघ्रं वहन्तीप्वप्सु भवाय । शीघ्रस्यैवावान्तरभेदः शीभावः । उभयत्र 'मवे छन्दसि' इति यत् । 'यतोऽनावा' इत्युदात्तत्वम् । उत्तरत्रापि यचामनेनाादाचत्वं वेदितव्यम् ॥ १३ ॥ नम ऊपाय चावस्वन्याय च ॥ १४ ॥ नमः ऊर्याय च अवस्वन्यायेत्यव-स्वन्याय च ॥ १४ ॥ सा० भा० मस्तरङ्गैरन्वित ऊर्थः । अवस्वने ध्वनिरहित स्थिरजळेन- स्थितोऽवस्वन्यः ॥ १४ ॥ म०भा०भा० नम ऊर्याय च । अमिषु तरङ्गषु भवाय । छान्दस आधुदा- तस्वाभावः । यस्येतिलोपात्यागेव स्वरः कर्तव्यः । तत्र द्वघचत्वापावास्वरि- तस्वमेव प्रवर्तते । अवस्वन्याय घ । स्थिरमुदकमवस्वनम् । अवाचीनः स्वनोऽ- वेति । अपगतः स्वनोऽस्मादिति षा। अपार्थोऽवशब्दस्तेन स्तिमितमुच्यते । ४॥ नमः स्रोतस्याय च द्वीप्याय च ॥ १५ ॥ नमः स्रोतस्याय च द्वीप्याय च ॥ १५॥ इति रुद्राध्याये पञ्चमोऽनुवाकः । सा०मा० स्रोतसि प्रवाहे स्थितः स्रोतस्यः । द्वीपे जळमध्यवर्तिभूमौ स्थितो दीप्या । अकस्मिन्यजुषि चतुर्थ्यन्ताभ्यां पदाभ्यां नमाशब्दं पृथगन्तुं समुच्चयायों चकारी पठितौ ॥ १५ ॥ इति सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु:संहितायां चतुर्थ- काण्डे पञ्चमप्रपाठके श्रीरुद्रभाष्ये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ तष भवाय ॥ १५. ऊमौ तरङ्गे स्थित ऊर्यः ।

·५८ - सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०प०अ०] भ० मा०मा० नमः स्रोतस्याय च । स्रोतसि भवाय । द्वीप्याय च । जलत उन्नता भूमिट्टीपो द्वयोः पार्थपोरापो यस्मिन्देशे सन्तीति द्वीपः । 'ऋक्पू- रब्धूः' इति समासान्तः। द्वयन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईव' इतीत्वम् । पूर्वत्प्रत्ययः । एतेषामधिष्ठातृत्तिभेदाः ॥ १५ ।। इति श्रीभट्टभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रपश्ने पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः । सा०मा० पश्चमेऽनुवाके कानिचिदन्यतरतोनमस्काराणि यजूंष्युक्तानि । अथ षष्ठे तथाविधान्येवान्यानि कानिचिद्यजूष्युच्यन्ते । तत्र विद्यमानानि पञ्चदश यजूंप्याह - नमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च ॥ १ ॥ नमः ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च ॥ १ ॥ सा० मा० विद्यैश्वर्यादिभिरधिको ज्येष्ठः । तद्रहितोऽल्पः कनिष्ठः ॥ १ ॥ भ०भा०भा० नमो ज्येष्ठाय च । वृद्धतमाय प्रशस्यतमाय । ' वृद्धस्य च इति ज्यादेशः । कनिष्ठाय च । युवतपाय वालतमाय स्वल्पतमाय वा। 'युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्' इति कनादेशः । 'ज्येष्ठकनिष्ठयोर्वयसि' इत्य. न्तोदात्तत्वम् । प्रशस्यतमो वा ज्येष्ठः । ज्य चेति ज्यादेशः । व्यत्ययेनान्तो- दात्तत्वम् ॥ १॥ नमः पूर्वजाय चापरजायं च ॥ २ ॥ नमः पूर्वजायेति पूर्व-जायं च अपरजायेत्यपर-जाय च ॥२॥ पूर्व जगदादौ हिरण्यगर्भरूपेणोत्पन्नः पूर्वजः । अपरस्मिञ्जगद- घसानकाले कालान्यादिरूपेणोत्पन्नोऽपरजः ।। २ ।। म० भा० भा० नमः पूर्वजाय च । पूर्वस्मिन्काले जाताय । अजातायेति यावत् । 'सप्तम्यां जनेर्ड:' । या सर्वप्राणिभ्यः पूर्वभाषिनी सत्ता सेह जन- नेन लक्ष्यते । मुख्यस्य जन्मनोऽभावात् । श्रूयते हि "अजात इत्येवं कश्चि- भीरुः प्रपद्यते” इति । अपरजाय च । अपरस्मिन्काले जाताय सर्वपाणिभ्य ऊर्ध्वमपि विद्यमानाय ॥२॥ नमो मध्यमार्य चापगल्माय च ॥ ३ । : सा. भा. १ ख. ग. प. काले संहाम्।

·- [म०प०म०] रुद्राध्यायः। नमः मध्यमाय च अपगल्भायेत्यप- गल्माय च ॥ ३ ॥ सा० भा० मध्यकाले देवतियगादिरूपेणोत्पन्नो मध्यमः। अपगरमोडमरू. टेन्द्रियो बालः ॥ ३॥ भ० भा० मा० नमो मध्यमाय च । मध्यमकाले भवाय विद्यमानाय । अपगल्भाय च । अत्यन्तशिशवे । ' गल्भ पाष्टर्थे ' पचायच् ॥ ३ ॥ नमो जघन्याय च बुनियाय च ॥ ४ ॥ नमः जघन्याय च बुनियाय च ॥ ४ ॥ सा० भा० जघने गवादीनां पश्चाद्भागे वत्सादिरूपेण भवो जघन्यः। बुध्ने वृक्षादीनां मूले शाखादिरूपेणोत्पन्नो बुध्नियः ॥ ४ ॥ भ० मा० भा० नमो जघन्याय च । जघनं कटिपश्चाद्भागस्तत्र भवाय । पूर्व- वत् 'भवे छन्दसि' इति यत् । बुनियाग च । चुनं मूलं तत्र भवाय । पूर्व- वदिकारोपजनः ॥ ४ ॥ नमः सोफ्याय च प्रतिसर्याय च ॥ ५॥ नमः सोयाय च प्रतिसर्यायेति प्रति-सीय च ॥ ५।। सा० भा० उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां सह वर्तत इति सोभो मनुष्यलोकः । अत एवाऽऽथर्वर्णिका आमनन्ति--"पुण्येन पुण्यलोकं जयति पापेन पापमु- भाभ्यामेव मनुष्यलोकम्" इति । तत्र भवः सोभ्यः । प्रतिसरो विवाहादी हस्ते धार्यमाणो रक्षाबन्धस्तमहतीति प्रतिसर्यः ॥ ५ ॥ भ० भा० भा० नमः सोभ्याय च । सोमं नाम गन्धर्वनगरम् । "शाल्वः सोभमधिष्ठाय" इति महाभारते दर्शनात् । इदं च सर्वनगरोपलक्षणम् । तत्र भवाय । पूर्ववदायुदात्तत्वाभावः । केचिदाहुः-उभाभ्यां शीतोष्णाभ्यां द्वंद्वरू. पाभ्यां सहितं सोमं तत्र भवाय । अकृतसंधेरेव स्वरः प्रवर्तते । प्रतिसर्याय च । प्रतिकूलं सरणं प्रतिसरो रक्षाबन्धो वा तत्र भवाय । पूर्ववद्यत् ॥५॥ नमो याम्पाय च क्षेम्बाय च ॥ ६ ॥ नमः याम्याय च क्षेम्याय च ॥ ६ ॥ १ ख. ग, नयति।

·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता- [न०प०अ०] -- सा० मा० यमलोके पापिशिक्षकरूपेणोपनो यायः । क्षेमो मोक्षस्वमह. जीवि क्षेभ्यः ॥६॥ म. मा० मा० नमो याम्याय च । यम उपरमोऽस्तकालः प्राणसंयमनं तत्र भवाय । यद्वा यमस्य पुरं याम्यम् ।' यमाच्चति वक्तव्यम्' इति ण्यः । सत्र भवाय । सेम्याय च । क्षेमो रक्षा मोक्षो वा गुप्तिस्थानं वा तत्र भवाय । पूर्ववद्यत् ॥६॥ नम उर्वर्याय च खल्याय च ॥ ७ ॥ नमः उर्वर्याय च खल्याय च ॥ ७ ॥ सा० मा० उर्वरा सर्वसस्याढया भूमिस्वामर्हति धान्यविशेषरूपेणेत्युर्वर्यः । खलो धान्यविवेचनदेशस्वमर्हति मेढयादिरूपेणेति खल्यः ॥ ७ ॥ म० मा० मा० नम उर्वर्याय च । उर्वरा सर्वसस्याढया भूमिस्तत्र मवाय । खल्याप च । सस्थानां शोधनस्थानं खलं वत्र भवाय ॥ ७॥ नमः श्लोक्याय चावसान्याय च ॥ ८॥ नमः श्लोक्याय च अवसान्यायेत्यव-सान्याय च ॥८॥ सा० मा. श्लोका वैदिकमन्त्रास्वत्यतिपाद्यत्वेन तत्र भवः श्लोक्यः । अव- सानं वेदान्तस्तत्मविपाद्यत्वेन तत्र भवोऽवसान्यः ॥ ८॥ म. मा० मा० नमः श्लोक्याय च । 'श्लोक संघा' । पादबदोऽक्षरसं- घासः श्लोकस्तत्र भवाय । अवसान्याय च । अवसानं सर्वार्थोपसंहारो जीवितावसानं वा तत्र भवाय । अपर आह- श्लोक्याय वेदेषु भवाय । अवसान्याय च वेदानामवसान उपनिषदि भवाय ॥ ८ ॥ नमो न्याय च कक्ष्याय च ॥ ९ ॥ नमः वन्याय च कक्ष्याय च ॥ ९ ॥ सा. मा. वने वृक्षादिरूपेण भवो बन्यः । कक्षे लतादिरूपेण भवः कक्ष्यः ॥ ९॥ म. मा० मा० नमो वन्याय च । वृक्षादिरूपेण वने भवस्तस्मै । कक्ष्याय च । वनकक्षावुक्तौ । नत्र भवाय । कक्ष्यो लतादिरूपः । एते भूपेरधिष्ठातु- भैदाः ॥ ९॥ १०. पेण भवो या। - - ·- - [न०प००] रुद्राध्याय:। ६१ नमः श्रवायं च प्रतिवाय च ॥ १० ॥ नमः श्रवायं च प्रतिश्रवायेति प्रति-श्रवाय च ॥ १० ॥ सा० भा० श्रूयत इति श्रवः शब्दः । प्रतिश्रवः प्रतिध्वनिः॥१०॥ म. मा० भा० नमः श्रवाय च । शब्दात्मने । श्रूयत इति श्रवः शब्दः । यदा सर्वत्र श्रूयमाणाय सुप्रसिद्धाय । सि संज्ञायां घः। प्रतिवाय च । प्रतिशब्दरूपाय प्रतिवचनरूपाय वा ॥ १० ॥ नम आशुषेणाय चाऽशुरथाय च ॥ ११ ॥ नमः आशुषेणायेत्याशु-सेनाय च आशुरथायेत्याशु-रथाय च ॥११॥ सा० भा० आशुः शीघ्रगामिनी सेना यस्यासावाशुषेणः। आशुः शीघ्र. गामी रयो यस्यासाषाशुरथः । ॥ ११ ॥ म० मा० भा० नम आशुषेणाय च । शीघ्रब्यापिसेनाय । 'सुषामादिषु च' इति षत्वम् । आशुरयाय च । बीघ्रगामिरथाय ॥ ११ ॥ नमः शूराय चावभिन्दते च ॥ १ नमः शूराय च अवभिन्दत इत्यव-भिन्दते च ॥ १२ ॥ सा० मा० शूरो युद्ध धैर्यवान् । अवभिन्दन्वैरिणां प्रहवा ॥ १२ ॥ भ० भा० भा० नमः शूराय च । महावीगयाभीरधे । अवभिन्दवे च । स्वभकविद्विषामयत्नेन भेधे । धर्मद्विषो मूनों भिनत्तीति । शतुरनुपः इवि विभक्तरुदात्तत्वम् ।। १२ ॥ नमो वर्मिणे च वरूथिनै च ॥ १३ ॥ नमः वर्मिणे च वरूथिने च ॥ १३ ॥ सा० मा० वर्मी कञ्चुकोपेतः । वरूथी गृहोपेतः ॥ १३ ॥ म० मा० मा० नमो वर्मिणे च । कञ्चुकधारिणे । ब्रीह्यादित्वादिनिः । वरूपिने च । धरूयं सारयेर्गुप्तिस्थानं तद्वते । विशिष्टगृहाय वा ॥ १३ ॥ नमो बिल्मिने च कवचिने च ॥ १४ ॥ नमः बिल्मिने च कवचिने च ॥ १४ ॥ ॥ - ·सायणाचार्यभट्टमारकरभाष्यसाहित:- न०प०अ०] सा०मा० बिल्म विलोपत युद्ध शिरोरक्षकं तदस्यास्तीति बिल्मी । कवचः शरीरक्षकः सोऽस्यास्तीति कवची ॥ १४ ॥ भ०भा०भा० नमो विल्मिने च । विल्मं बिलं बिलवत्सच्छिद्रं शिरस्त्राणादि। भरममाजनमित्यन्ये । “ विल्मं भाजनम्" इति नैरुताः। तद्ववे । कवचिने । अङ्गरक्षावते । यद्वा कवचमागुल्फावलम्बि कञ्चकम् ॥ १४ ॥ नमः श्रुतायं च श्रुत सेनाय च ॥ १५ ॥ नमः श्रुतायं च श्रुतसेनायेति श्रुत-सेनाय च ॥ १५॥ इति रुद्राध्याये षष्ठोऽनुवाकः । सा० भा० श्रुतो वेदेषु प्रसिद्धः । श्रुना बन्दिपु प्रसिद्धा सेना यस्यासो श्रुतसेनः ।। १५॥ उति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थ- काण्डे पञ्चमप्रपाठके श्रीरुद्रभाष्ये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ भ० भा०मा० नमः श्रुताय च । विख्याताय श्रुतिप्रसिद्धाय वा । यदुक्तम्- "विश्वम्याधिपतिर्विश्वस्याधिष्ठाता विश्वाकारस्त्वम्" इति । तत्र श्रुतिरेव प्रमाणमिति भावः । श्रुतसेनाय च । विख्यात सेनाय श्रुतिपसिद्धसेनाय वा । यानि तवोक्तान्यायुधानि शरादीनि तान्यपि श्रुतिपसिद्धान्येवेति । व्यत्य- येन समासान्तोदात्तत्वम् ॥ एतयोरनुवाकयोः पुरश्चरणम्-त्रिरात्रं चरुभोजी स्याजपेदय निरन्तरम् । एकादश दिनानि कृतपुरश्चरणो भवति । ततः कर्मोच्यते-एताभ्यां श्वेतक- मलैः प्रतिनमस्कारं मासं लिङ्गस्योपरि क्षिपेदेकादशकृत्वः । राज्यश्रीवर्धते । ब्राह्मणानेकादश भोजयेद्देवस्य दक्षिणामूर्तः सकाशे राज्ञो जन्मदिने राजानौ मयितेऽनौ वाऽश्वत्थसमिधा घृताक्तानामेकविंशतिसहस्रं जुहुयात् । दूर्वाणा. मेकादशसहस्रम् । एवं कृते राज्ञो जयायुषी वर्धते । एतौ विजयाथै मासि मासि शतसहस्रं जपेन् । एताभ्यां संग्रामे प्रत्यासम्ने राबो महानसपकानेन सोपदं. शेन भक्तेन दधिमधुघृताक्तेन प्रतिनमस्कारमेकादशकत्वो हुत्वा शेषं बलिं भूमा निधायाऽऽदाय जलमिश्र प्रतिसेनामभिप्रक्षिपेत् । सा सेनाऽचिरामष्टा भवति । एताभ्यामेव शुद्धतण्डुलराज्यसिक्तैरनौ हुत्वा शेषं शत्रुमभिमक्षिपेत् । स नष्टो भवति । एताभ्यामेव रानः सर्वायुधानि स्पृष्ट्वा सहस्रमभिमन्त्रयेत्। वेषां तेनो वर्षो । एचाभ्यामेव परसेनां रतिक्षिपेत्सा सेना चिरं नष्टा भवति । एताभ्या. -- ·नि०स०अ०] रुद्राध्यायः। मेव परसेनास्तम्भ उच्यते - असमिद्भिरादित्यं प्रतिनमस्कारं शतसहस्रं जुहु. यात् । परसेनास्तम्भं करोमि स्वाहा । एवं कृते शत्रुसेना स्तम्भिता भवति । एताभ्यामेव राज्ञः सर्वाणि भोज्यवस्तून्यभिमन्त्रयेत्तान्यमृतानि भवन्ति । एताभ्यामेव परसेनाशोषणभिच्छन्वक्ष्यमाणं कुर्यात । हरिणवराहशशकपिञ्जल. कलविङ्कमृगाणां मांसैद्यन्तराले शूद्रानीताग्नौ प्रतिद्रव्यं शतसहस्रं जुहुयात् । अपैरप्याहुतिमात्रं लक्षं जुहुयात् । प्रतिनमस्कारं परराष्ट्रपनाशोषणं करोमि स्वाहेति । एवं कृते परराष्ट्रमजाः शुष्यन्ति । तेषां दक्षिणाः सुवर्णरजतमो- भूमिवस्त्रादय इति राज्ञामेवमुक्तम् । अन्येषामुच्यते-पन्ध्यानामनपत्याना- मताभ्यां स्वामी मतिनमस्कारधुदुम्बरसमिधा दधि-धुघताकानामेकविंशति- सहस्रं जुहुयात्। नमस्कारगणित कलशस्तन्तुभिष्टितनवपटात लपूर्णः प्रति- नमस्कारमधिषेकः । जपेदष्ट सहस्रमेताम्यामेव महादेवमभिषिश्वेत्सप्तनाडिकामा- त्रमेवी जपेत्तदक्षिणमष्टसहस्रं कुर्यात् । एताभ्यां पिष्टपण्डमभिमन्य प्राशयेत् । एताभ्यां शमीपत्रनिद्याः स्रोतसि प्रतिनमस्कारमेकादश कृत्वो जपेत् । एत: प्रयोगः शुदानां रुद्रसमानः पुत्रो भवति । स्त्रीपुंसोरष्टात्रिंशदष्ट चत्वारिंशद्वर्षा- दूर्ध्वमपि प्रयुञ्जानयोः पुत्रो जायते । यस्तु स्ववंशकरो भवति शिवभक्तो जायते तस्य हस्तयोः शूलाङ्को भवति । एताभ्यां घृतपायसं श्रपयित्वाऽट- सहस्रं जुहूयात् । तदाऽन्यजन्मनि ब्राह्मणो जायते । एताभ्यां सूत्रमभिमन्य गर्मिणीहरत बध्नीयात्तदा गर्भनाशो न स्यात् । एताभ्यां कुमारग्रहादिन- स्तानां भस्मधुपरक्षां कारयेद्रात्री च शिखा बनीयात् । कुपारग्रहभयं न भवति । स्थानम्- गौरीकराम्बुजन्यस्तस्वर्णशल शरासनम् । इषुहस्तं रथारूढं नरनारीतनुं स्मरेत् ।। इति श्रीभट्टभास्करविचिते यजुर्वेदभाले बीरुद्र ने पहोऽनुवाकः ॥६॥ इति पष्ठोऽनुवाकः । सा० भा० पटेऽनुवाके यान्यन्यतरबोनमस्काराणि यजुष्युक्तानि तेभ्योऽ- न्यानि कानिचिद्यजूंषि सप्तमेऽभिधीयन्ते । भ० भा० भा० विश्वाधिपत्यं देवस्व प्रतिपाद्य तस्य घोपणमेव कुनाह । तत्र विद्यमानानि पोश यजूप्याह- नौ दुन्दुरपाय चाऽऽहनन्याय च ॥ १ ॥ नमः दुन्दुस्याय च आहनन्यायेत्या-हनन्याय च ॥ ३ ॥ -

·.
६४ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहता- [न०स०अ०]
सा० मा० दुन्दुभ्यां भेो भवः शब्दो दुन्दुभ्यः। आहन्यते साडयतेऽनेने-
त्याहननो दुन्दुभ्याघातार्यो दण्डस्तत्र ताडनरूपेणोत्पन्न आहनन्यः ॥ १ ॥
भ० भा० भा० नमो दुन्दुभ्याय चेत्यनुवाकस्य हेमकोश ऋषिः । श्रीरुद्रो
देवता । महापङ्क्तिश्छन्दः । नमो दुन्दुभ्याय च । दुन्दुभौ भवाय दुन्दुभि-
शब्दात्मने । प्रसिद्धविभवायेति यावत् । यद्वा दुन्दुभ्यादिवादित्ररूपाय । यथा
"सैषा वाग्वनस्पतिषु वदति या दुन्दुभौ या तूणवे या वीणायाम्" इति ।
पूर्ववद्भवे छन्दसीति यव । आहनन्याय च । दुन्दुभिराहन्यतेऽनेनेत्याइननो
वंशदण्डस्वत्र भवाय ॥ १ ॥
नौ धृष्णबै च प्रमृशाय च ॥ २॥
नमः धृष्णवे च प्रमृशायेति प्र-मृशाय च ॥ २ ॥
सा०भा० धृष्णुयुदे पलायनरहितः । प्रमशः परसैन्यवृत्तान्तपरामर्शकः॥२॥
म. भा. मा० नमो धृष्णवे च घर्षणशीलाय । समस्तजगद्रक्षणकुशलाय
वा । सिगृधि ' इत्यादिना क्नुः । शक्तोऽप्यविशेषश्चेत्किमनेनेत्याह-
प्रमृशाय च । सर्वपरामर्शकुशलाय पण्डिताय । इगुपधलक्षणः कः। अपर
आह-प्रकृष्टशीला प्रमृश इति । सर्वे यात्मनः कामाय देवं भजन्ते । श्रेषसे
निःश्रेयसाय वा । स्वार्थमिव स्वयं मन्यमानो देवस्तारक्षतीवि ॥ २ ॥
नमो दूताय च प्रहिताय च ॥ ३ ॥
नमः दूताय च प्रहितायेति प्र-हिताय च ॥ ३ ॥
सा• भा० दूतस्तु वृत्तान्तज्ञापनकुशलः । पहिवः स्वामिना प्रेषितः पुरुषा
भ० भा० भा० किंबहुना दौत्यादिकमपि कृत्वा भक्तान्रक्षतीत्याह- नमो
दूताय च । दृतः संदेशहरस्तदात्मनाऽपि कदाचिद्वर्तमानायेति । भक्तवत्सल.
वयाऽग्निरूपेण वा देवानां दूत्यं कुर्वते वा । यथा “ अमिं दूर्व वृणीमहे "
" अनिर्देवानां व आसीत् " " त्वं दूतः कपिरसि प्रचेताः" इति । पहि-
ताय च । प्रेषकराय भक्तवत्सलतयेव हि कदाचित्तदपि करोति । अग्न्य.
भिप्रायं वा । स हि देवान्प्रति यजमान: प्रहितो भवति । गविरनन्तर शव
पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा प्रकर्षण हितः माहितः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्व-
रत्वम् ॥ ३॥
नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च ॥ ४ ॥
॥३॥

·- [न०स०अ०] रुद्राध्यायः। नमः निषङ्गिण इति नि-सङ्गिने च इषुधिमत इतीपुधि- मते च ॥४॥ सा० मा० निषङ्गी खड्युक्तः । इषुधिमान्बाणाधारयुक्तः ॥ ४ ॥ म०मा०मा० नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च । व्याख्याती। पूर्व स्तयकरण. विषयतया विशेषणद्वयमानातम् । इदानीं तु रक्षणविषयामिति विवेकः । भूत- रक्षणार्यमायुधग्रहणमपि देवः करोतीति ॥ ४ ॥ नमस्तीक्ष्णेषवे चाऽऽयुधिन च ॥ ५ ॥ नमः तीक्ष्णेषव इति तीक्ष्ण-इषवे च आयुधिनै च ॥ ५॥ सा. भा० तीक्ष्णा इषयो यस्यासौ तीक्ष्णेपुः । बहून्यायुधान्यस्य सन्ती- त्यायुधी ॥५॥ भ० भा०मा० नमस्तीक्ष्णेषवे च । निशित शराय । आयुधिने च । बहुभिः प्रशस्तैर्वाऽऽयुधैर्युताय । भूम्नि प्रशंसायां वा मत्वर्थीय इनिः ॥ ॥ ५ ॥ नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च ॥ ६ ॥ नमः स्वायुधायेति सु-आयुधाय च सुधन्वन इति सु-धन्ध- ने च ॥ ६ ॥ सा० मा० शोभनमायुधं त्रिशूलरूपं यस्यासी स्वायुधः । शोभनं धनुः पिनाकरूपं यस्यासौ सुधन्वा ॥ ६ ॥ भ० भा० भा० नमः स्वायुधाय च । शोभनायुधाय । अमोघायुधाय वा । नन्सुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्त्वम् । यद्वा शोभनाकारायुधः स्वायुष- स्तस्मै । आयुधानि गृह्णातीति। किंच त्वमेव तदईत्वात्तच्छोमन इति । यथा " अर्हन्बिर्षि सायकानि धन्व" इति च । सुधन्वने । शोभनकोदण्डाष । प्राधान्यादस्य पृथगुपादानमतिशयप्रदर्शनार्य वा । शोभनतरवन्वने सौवर्ण- स्वात् । ' आधुदासं यच्छन्दसि' इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । ॥ ६॥ नमः मुत्याय च पश्याय च ॥ ७ ॥ नमः नुत्याय च पश्याय च ॥ ७ ॥ - - ३

·६६
-
सायणाच र्यभट्टभास्करभाष्यसहित:- न०स०अ०]
सा० भा० सुतिः पादसंचारमात्र योग्यः क्षुद्रमार्गस्तमहतीवि सुत्यः । पन्या
स्थाश्वादिसंचारक्षमः प्रौढो मार्गस्तमईतीति पथ्यः ॥ ७ ॥
म०भा०भा० अधुना भृत्यरक्षणविषतया सर्वत्रापि सन्नियन्तेति प्रतिपाद.
यति । नमा जुत्याय च । स्रुतयः क्षुद्रमार्गास्तत्र भवाय । पूर्ववत् ' भवे
छन्दसि' इति यत् । 'यतोऽनावः' इत्याद्युदात्तत्वम् । पथ्याय च । पन्थानो
महामार्गास्तत्र भवाय ॥ ७॥
नमः काट्याय च नीप्याय च ॥ ८ ॥
नमः काव्याय च नीप्याय च ॥ ८ ॥
सा० भा० कुत्सितमटति जलमत्रेति काटोऽल्पप्रवाहयोग्यः कुरयापदेशस्तत्र
जलरूपेण भवः काट्यः । यस्मिन्प्रदेशे पर्वताप्राज्जलं न्यग्मावेन पवति स
प्रदेशो नीपस्तमईवीति । तत्र जलरूपेणावस्थितो नीप्यः॥ ८ ॥
भ०मा०मा० नमः काट्याय च । काटः कूपः । “ इन्द्रं कुत्सो वृत्रहणं
शचीपति काटे निवाहळ " इति दर्शनात् । यद्वा कटयां भवं काट लिङ्गम् ।
नता अर्वा रेणुककाटो अश्नुते " इति च दृश्यते । तत्र भवः काटयो
लिङ्गे नित्यं संनिहितायति यावत् । नीयाय च । निर्गता नीता आपो यस्मिन्स
नीप: प्रदेशः । ' द्वयन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ' तत्र भूताय । काटयतीप्ययोरा.
युदातत्वाभावश्चान्दसः। यस्येतिलोपात्तु प्रागेव स्वरमत्तेदयत्वाभावः॥८॥
नमः सूयाय च सरस्याय च ॥९॥
नमः सूर्याय च सरस्थाय च ॥ ९ ॥
सा० भा० सूदः कर्दमप्रदेशस्तत्रत्वजलरूपः सूयः । सरः प्रसिद्धं तत्रत्य-
जलरूपः सरस्यः ॥ ९ ॥
भ० मा० भा० नमः सूधाय च । यत्र कदाचिदपि जलाभावो न दृश्यतेस
सूदः कर्दमस्तत्र भवाय । सरस्याय च । सरः कृत्रिमजलाशयस्तत्रत्यजळ-
-
रूपः सरस्यस्तत्र भवाय ॥ ९ ॥
नमो नाचार्य च वैशन्ताय च ॥ १० ॥
नमः नायाय च वैशन्ताय च ॥ १० ॥

·.
[1०स०अ०]
रुद्वाध्यायः।
६७
सा० भा० नदीगतजलरूपो नाधः । अल्पसरो वेशन्तस्तत्रत्वजलरूपी
वैशवः ॥१०॥
भ० भा. भा० नमो नाधाय च । नदीगतजलरूपो नाबस्तत्र भवाय ।
पायोनदीभ्यो ड्यण' । यद्वा नादे भवो नायस्तस्मै । पूर्वबदायुदात्तत्वाभावः।
वैश्ताय च । अल्पसरो वेशन्तस्तत्रत्यजलरूपो वैवन्तः । देवतर्पणाद्यर्थ
यत्राऽऽपो वेश्यन्ते ते वैशन्ता देवखाताः । 'जविशिभ्यां झन्' वत्र भवाय।
'वेशन्ताहिमवद्भयामण्' ॥ १० ॥
नमः कूप्याय चावट्याय च ॥ ११ ॥
नमः कूप्याय च अवट्याय च ॥ ११ ॥
सा० भा० कूपस्थजलरूपः कूप्यः । अवटस्थजलरूपोऽवट्यः ॥ ११ ॥
भ० भा० मा० नमः कूपाय च । कूपे भवाय। कूपस्थजलरूपः कूप्यस्तस्मै ।
अवट्याय चावटो गाऽवटस्थजलरूपोऽवटयः । तत्र भवाय ॥ ११ ॥
नमो वाय चावाय च ॥ १२ ॥
नमः वाय च अवाय च ॥ १२ ॥
सा०मा०वर्षजलरूपो वयः । वर्षनिरपेक्षः समुद्रादिजलरूपोऽवयः ॥१२॥
भ० भा० भा० नमो वाय च । वर्षजले भवाय । अवाय च । न
वोऽवष्यः समुद्रजले भवाय । ' ययतोश्चातदर्थे ' इति गुणपविषेधवृत्तनः
परस्यान्तोदात्तत्वम् । केचिदाहुः-अवर्षजले समुद्रादी भवायेति । तदा
व्यत्ययेनान्तोदात्तत्वम् ॥ १२ ।।
नमो मेध्याय च विद्युत्याय च ॥ १३ ॥
नमः मेध्याय च विद्युत्यायेति वि-युत्याय च ॥ १३ ॥
सा• भा० मेघेषु स्थितो मेघ्यः । विद्युता सह चरवीति विद्युत्यः ॥ १३ ॥
भ० भा० भा० नमो मेध्याय च । मेघे भवाय पूर्ववदायुदात्तत्वाभावः ।
विगुत्याय च । विद्युता सह चरतीति विद्युत्यस्तत्र भवाय ॥ १३ ॥
नम ईध्रियाय चाऽऽतप्याय च ॥ १४ ॥
नमः ईधियाय च आतप्यायेत्या--तप्याय च ॥ १४ ॥

·६८ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न०स०अ०] सा० भा० ईधं निर्मलत्वेन दीप्यमानं शरददं तत्र भव ईध्रियः । आतपेन सह दृष्ट आतप्यः ।। १४ ॥ भ० भा. भा० नम इधियाय च । ईधं दीप्तं शरदभ्रम् । नजल्यात् । ' वाविधेः ' इति विधीयमानो बहुलवचनात्केवलादपि कन्प्रत्ययः । तत्र भवाय । इकारोपजनश्छान्दसः । यद्वा--अग्न्यादिसंप्रयोगात्तप्तनले भवाय । आतप्याय च । आतपे भवाय ॥ १४ ॥ नमो वात्याय च रेष्मियाय च ॥ १५॥ नमः वात्याय च रोज्मयाय च ॥ १५ ॥ सा०मा० वातेन सह दृष्टो वात्यः । रिष्यनित विनश्यन्ति भूतान्यति रेष्मः प्रलयकालस्तत्र भवः शर्करापाषाणादिसहितो दृष्टिजलविशेषो रेमियः ॥१५॥ म० मा०मा० नमो वात्याय च । वातेन कुता वृष्टयो वात्यास्तत्र भवाय । रोपियाय च । रिष्यन्ति विनश्यति भृशं भूतानि यति रेष्मा युगान्तकाले पाषाणशर्करावर्षी संवर्को नाम वातो वाति स रेष्पा । ग्रीष्मतुरिति केचित् । वातोद्भूताः पासवो रेष्माण इत्यपरे । तत्र भवाय । इकारोपजनात्यागेवाऽऽ. शुदात्तत्वम् ॥ १५ ॥ नमो वास्तव्याय च वास्तुपाय च ॥ १६ ॥ नमः वास्तव्याय च वास्तुपायेति वास्तु-पाय च ॥१६॥ इति रुद्राध्याये सप्तमोऽनुवाकः । सा०मा० वस्तु धनं गवाश्वादिपदार्यरूपं तत्र तत्चत्कार्यरूपेणावस्थितो वास्तव्यः । गृहनिर्माणार्या भूमिर्वास्तु तत्पालको वास्तुपः ।। १६ ॥ इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतु. र्यकाण्डे पञ्चमप्रपाठके श्रीरुद्रभाष्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ म०मा०मा० नमो वास्तव्याय च । वस्तु धनगवाश्वादिरूपं तत्र तत्कार्यरूप. सया स्थिताय । यद्वा वास्तुनि भवाय । वास्तुपाय च । वास्तु पातीति पातेः कः । वास्तुस्वामिने वा । यथा "नमो रुद्राय वास्तोष्पतये" इति ॥ १६ ॥ अस्यानुवाकस्य पुरश्चरणम्--एकोपवासं कृत्वाऽष्टशतं जपेत्कृतपुरश्चरणो भवति । अनेन चातुर्वर्ण्यवश्यकामोऽश्वत्थोदुम्बरवटप्लक्षसमिधो दधिमधुघृ- वाता जुहुयादयुतं तदा वश्याः स्युः। मेधाकामः कपिलाज्यं पञ्चसहस्रं जुहु- यान्मेधावी जायते ! पुष्टिकामोऽपूपैर्नवसहस्रं जुहुयात् । आरोग्यकामः ·M [10०म०] रुद्राध्याय: ६९ खादिरीणां समिधा दधिमधुघृताक्तानां पञ्चसहस्रं जुहुयात् । रूपकामोऽयुतं चूतपल्लवान्दधिमधुघृक्षाकाजुहुयात् । श्रीकामः कान्तारे स्वाकारप्रमाण- मग्निकुण्डं खनित्वा तत्र मथितामौ श्वेतकमलानां दध्यायक्तानां पञ्चसहस्रं नुहुयात्साक्षाच्छीरुपतिष्ठते । तस्याः प्रसादेन तदन्वयो यावद्भूस्तावर्धते । कार्पासपटकामस्तु कार्पासबीजैर्मध्वक्तैरयुतं जुहुयात् । अनेन कार्पासपटा उपलभ्यन्ते । धेनुकामो गो व्रजे ह्येतमनुवाकं जपन्प्रदक्षिणमयुतं कुर्यादे- नुमाप्नोति। पुत्रकामः पलाशसमिधा दधिमधुघृताक्तानामयुतं जुहुयात् । वंश- करं पुत्रं लभते । आयुष्कामो दूर्वाणां घृताक्तानामयुतं प्रतिवर्ष जुहुयात् । शतायुभवति । विद्याकामोऽश्वत्थसमिधामाज्याक्तानां शतसहस्रं जुहुयात्सर्व- विद्यापारगो भवति । राज्यकामः सौगन्धिकानां मध्वक्तानां पञ्चलक्षं जुहु. यात्सम्राडभिजायते । अथ मुक्त्युपाय उच्यते । तत्राऽऽदौ चान्द्रायणं चरि- स्वतमनुवाकमेकविंशतिसहस्रं जपित्वा ततः परं पञ्चसहस्रान्त प्रदक्षिणं प्राणा- यामं कृत्वा ततः पश्चात्स्वाग्नौ शंभुसंनिधौ पालाशाश्वत्थसमियां मधुघृताक्तानां लक्षत्रयं जुहुयात् । ततः शंभुषसादान्मुक्तो भवति । अन्ये च तस्कुल जाता रौरवेऽपि पच्यमानाः शिवपुरे रमन्ते । यावदिन्द्रपञ्चकमतीतं भवति । वत्कुळ- जाता यावदियं पृथिवी तावद्र्धन्ते । ध्यानम्- जटाभिलम्बमानाभिर्नृत्यन्तमभयप्रदम् । देवं शुचिस्मितं ध्यायेद्वयाघ्रचर्मपरिष्कृतम् ।। इति श्रीभभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रपश्ने सप्तपोऽनुवाकः । इति सप्तमोऽनुवाकः । सा० मा० सप्तमेऽनुवाके यान्सन्यतरतोनमस्काराणि यजूं धुक्तानि तेभ्योऽ. न्यानि कानिचिदन्यतरतोनमस्काराण्यष्टमेऽनुवाके कथ्यन्ते । तत्र विद्यमानानि सप्तदश यजूंष्याह- नमः सोमाय च रुद्राय च ॥ १ ॥ नमः सोमाय च रुद्राय च ॥ १ ॥ सा० मा० उमया सह वर्तव इति सोमः । रुत् रोदनहेतुःखं तद्रावयति विनाशयतीति रुद्रः॥१॥ १ सोमायेत्यत्र पदपाठेऽवग्रहादर्शनात्समासासंभवेनेदृशविग्रहानुपपत्तिः । अतः सूतेऽसौ सोम इति विग्रहो युक इति भाति ।

·१
सायणाचार्यभट्ठभास्करभाष्यसाहत: [न०अ००]
म० मा० मा० नमः सोमायत्यारभ्य यापनमो वः किरिकेभ्य इत्यको
मन्त्रः । अस्य ऋषिर्भगवानेव । छन्दो महानुष्टुप् । देवताऽपि भगवानेव ।
अत्र देवस्यानुग्रहरूपाणि प्रदर्शन्ते । रुद्रपशुपत्यादिशब्दानां पुमरभिधानं
देवस्यानुग्राहकरूपतामपि प्रख्यापयितुम् । नमः सोमाय च । उभया सहित
सोमस्तस्मै । प्रसादकाले हि देवः सोमः संनिघत्ते । चन्द्रात्मने वा । तदात्मा
हि देवः पितृवेद(देव)मनुष्यास्तर्पयति । सोमयागात्मने वा । तेन हि रूपेण पुरु.
पानभ्युदये योजयति । एवमनवधारणात्समासपक्षेऽप्यनवग्रहोऽदोषः । यथाss.
हुः-"व्युत्पत्त्यनवधारणामावगृह्यते " इति । रुद्राय च प्राणिनापन्सकाले
रोदयित्रे । कृपया हि देवो महासंहारं करोति संसारखेदनव्यपगमार्थम् ।
रुत्संसारदुःखं द्रावयतीति रुद्र इत्यादयोऽप्यर्थविशेषाः प्रागेवोक्ताः ॥१॥
नमस्ताम्राय चारुणाय च ॥ २ ॥
नमः ताम्राय च अरुणाय च ॥ २ ॥
सा. मा० आदित्यरूपेणोदयकालेऽत्यन्तरक्तस्ताम्रः । उदयार्ध्वमीषद्र-
तोऽरुणः ॥२॥
भ० मा० भा० नमस्ताम्राय चारुणाय च । आदित्यविषयौ व्याख्यातौ ।
आदित्यात्मना हि देवः प्रबोधदानादिना जगदनुगृह्णावि । कर्माणि च
जन्तूनां साक्षात्करोति ॥२॥
नमः शंगायं च पशुपतये च ॥ ३ ॥
नमः शंगायं च पशुपतय इति पशु-पतये च ॥ ३ ॥
सा० भा० शं मुखं गमयति प्रापयतीति शंगः । पशूनां पालपिता पशु-
पतिः ॥ ३॥
म. भा० भा० नमः शंगाय च । शं सुखं गमयतीति शंगः । सुखायपा-
नानां सुखयिता सुखस्यैवोत्पादयिता तस्मै नमः । 'अन्येष्वपि दृश्यते' इति
गमेडः : । पशुपतये च । पशूनां स्वामिने । भयहेतुभ्यः पापरोगचौरादिभ्यो
रक्षित्रे । परादिश्छन्दसि बहुळमित्युत्तरपदायुदात्तत्वम् ॥ ३ ॥
नमें उग्रायं च भीमाय च ॥ ४ ॥
नमः उग्राय च भीमाय च ॥ ४ ॥
सा० भा० विरोधिनो नाशयितुं क्रोषयुक्त उग्रः । दर्शनमात्रेण विरोधिनो
भयहेतुर्भामः ॥ ४ ॥

·[न• ०अ०] रुद्राध्यायः । ७१ म०मा०मा० नम उग्राय च । पापरोगादिभिर्नरकायैश्च स्वयमनमिभवनी. याय येभ्यः पशून्याति प्रसह्य वा तेषामभिभविः । यजमानमूरधिष्ठाता चायम् । भीमाय च । तेषां पापरोगादीनामेव भयहेतवे । विभेत्यस्पादिति भीमः । भियः पुग्वेति मकात्ययः। 'भीमादयोऽपादाने' । येभ्यो जगद्विभेति तेऽपि पापरोगादयस्त्वत्तो विभ्यतीति भावः । अयं चाऽऽकाशमूर्नेरधिष्ठाता ॥४॥ नमो अवधाय च दूरेवधाय च ॥ ५ ॥ नमः अग्रेवधायेत्यग्रे-वधाय च दूरेवधायेति दूरे--वधाय च ॥ ५ ॥ सा• मा० अग्रे पुरतो वोऽस्येत्यग्रेवधः । एवं दूरेवधः ।। ५ ॥ भ० मा० भा० नमो अवधाय च । अग्रेऽभिमुखे स्थित्वा हन्तीति । पचा- घच् । छान्दसो वधभावः । ' तत्पुरुषे कृति बहुलम् ' इत्यलुक् । कृदुत्तर- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा-- अग्रे पूर्व जिघोसायामेव जिघांसूनां घातकाय । रेवधाय च । दूरेऽपि स्थितानां हन्त्रे दूरेऽपि काले दुरात्मनां हन्त्रे ।। ५ ।। नमो हन्त्रे च हनीयसे च ॥ ६ ॥ नमः हन्त्रे च हनीयसे च ॥ ६ ॥ सा० भा० पुरतो दूरे वा वर्तमानं विरोधिनमनायासेनैव हन्तीत्यर्थः । लोकेऽपि यो यत्र विरोधिनं हन्ति वत्र तद्रूपेणायमेव इन्ता । अव एवेश्वरे- णार्जुनं प्रत्युक्तम् " मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् " इति । संहा- रकालेऽतिशयेन सर्वेषां हन्ता हनीयान् ॥ ६ ॥ भ० मा० भा० नमो इन्त्रे च । यो नाम कश्चिद्धन्ति तदात्मने । किं बहुना सर्वोऽपि इन्वा त्वया बलेन हन्तीति भावः। हनीयसे च । अविशयन हन्त्रे। यो नाम कश्चिद्धन्ति सोऽतिशय्यते । 'तुश्छन्दास' इति हन्तृ शब्दादीयसुन् । 'तुरिष्ठेमेयासु' इति तृलोपः । एवं विश्वातिशयितबलो येन भवानेव पशूनां पतिर्भवितुमर्हति ॥ ६ ॥ नमो वृक्षे यो हरिकेशेयः ॥ ७ ॥ नमः वृक्षायः हरिकेशाय इति हार-केशेयः ॥ ७ ॥ Prayon- ·- - ७२ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०अ००] सा० भा० हरितवर्णानि केशसदृशानि पर्णानि येषां ते हरिकेशास्तथाविधा ये वृक्षाः कल्पवरुप्रभृतयः । तद्रूपोऽयं रुद्र इत्यर्थः ॥ ७ ॥ भ० भा० भा० नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः । उभयतोनमस्कारेषु व्याख्याती। देवो हि स्वाभिमवेन येन केनचिदाकारेण वृक्षादिरूपेणाप्याविर्भूय जगदनु- गृहातीति ॥ ७॥ नमस्तारायं ॥ ८ ॥ नमः तारायं ॥ ८॥ सा० भा० तारः प्रणवप्रतिपाद्यः ॥ ८ ॥ भ० भा० भा० नमस्ताराय । वारयति संसारसागराज्जन्तूनिति तारा । पचायच् । यथा जाबालोपनिषदि अत्र हि जन्तोः प्राणेरुत्क्रममाणस्य रुद्रस्वारकं ब्रह्म व्याचष्टे" इति । तस्मै नमः। प्रणवरूपाय वा ॥ ८ ॥ नमः शंभवें च मयोभवै च ॥ ९ ॥ नमः शंभव इति शम्-अवै च मयोभव इति मयः- भवे च ॥ ९॥ सा० मा० सुखं भावयत्युत्पादयतीति वा शंभुः । मयः सुखं भावय- तीति मयोभूः ॥९॥ भ० भा० भा० नमः शंभवे च । शं सुखमस्माद्भवतीति शंभुः सुखहेतुः । सुख एव वा सर्वदा भवतीति शंभुः । सुखैकरूपं सुखं भावयतीति वा शंभुः। सुखपकाराणां द्रष्टा । डुपकरणे मितवादिभ्य उपसंख्यानमिति डुपत्ययः । मयोभवे च । मयोऽपि सुखमेव । ऐहिकामुष्मिकरूपेण वाऽभ्युदयनिःश्रेय. सरूपेण वा भेदः । यद्रा दुःखशमनरूपं सुखं शमित्युच्यते । इतरत्तु मय इति ॥९॥ नमः शंकराय च मयस्कराय च ॥ १० ॥ नमः शंकरायेति शम्--करायं च मयस्करायेति मयः--क- राय च ॥ १० ॥ सा० मा० एकं विषयसुखमपरं मोक्षसुखमिति तयोविवेकः । पित्रादिरूपेण लौकिकसुखं करोतीति शंकर।। आचार्यशास्त्रादिरूपेण मोक्षसुखं करोवीति ·। [न० अ०अ०] रुद्राध्यायः। ७३ म यस्करः । साक्षात्मुखकारित्वमेताभ्यां पदाभ्यामुक्तमेतन्मुखेन कारयितृस्वं पूर्वाभ्यां पदाभ्यामिति विवेकः ।। १० ॥ भ०भा०मा० नमः शंकराय च । सर्वप्राणिमः शं सुखं ताच्छील्येन करो. तीति शंकरः । 'कुजो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु' इति टः । यद्वा · शमिघातो. संज्ञायाम्' इत्यच् । शंकरदेवो हि तच्छीलस्त संज्ञश्च ! यथोक्तम्--शमिधातोः संज्ञायामिति धातुग्रहणं कृत्रो हेत्वादिषु टपतिषेधार्थमिति । शमेव करोतीति वा शंकरः । मयस्कराय च । मय उक्तम् । ताच्छील्येन तत्करोतीति मय. स्करः । कृबो हेत्विति टा । अतः कुकमीत्यादिना सत्वम् ॥ १० ॥ नमः शिवाय च शिवतराय च ॥ ११ ॥ नमः शिवाय च शिवरायेति शिव-तराय च ॥ ११ ॥ सा०भा० शिवः कल्याणरूपः । स्वयं निष्कल्मष इत्यर्थः । अतिशयेन शिवा शिवतरः ॥ ११ ॥ भ० मा० भा० नमः शिवाय च । शिवोऽकल्मषो निस्वैगुण्यः । सर्वात्मना कल्याणः शिवः सुप्रसिद्धस्तस्मै नमः । शिवराय च । अभ्युदयनिःश्रेयसा- ख्यकल्याणकारिण्यपि शिवशब्दो गुणवृत्त्या वर्तते शिवोऽभ्युपायः" इति । तया देवः शिवकरत्वाच्च शिव इति । यथाऽथर्व- शिखायां " शिव एको ध्येयः शिवंकरः सर्वमन्यत्परित्यज्य " इति । महाभारते च-समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थासर्वकर्मसु । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेवः शिवः स्मृतः ॥ इति । अतिशयन शिवः शिवकरः शिवतरः । अविपर्ययेण वा शिवं करोति स शिवकरः । शिवतरस्तस्मै नमः ॥ ११ ॥ नमस्तीर्थाय च कूल्याय च ॥ १२ ॥ नमःतीयाय च कूल्याय च १२ ।। सा०भा० स्वभक्तानपि निष्कल्मषान्करोतीत्यर्थः । तीर्थ प्रयागादी संनि- हितस्तीयः । कूले नदीतीरे प्रतिष्ठापितलिङ्गरूपेणावतिष्ठत इति कूल्यः ॥ १२ ॥ भ० भा० भा० इदानीमाधारविशेषवशेन देवो जगदनुगृहावीत्याह-नम । यथा "शिवः पन्या: १.

·- सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०अ० अ०] स्तीथ्यार्य च । तीर्थ प्रयागादि तत्र भवाय । पूर्ववद्यत्मत्या स्वरश्च । कूल्याय च । कूलं कावेर्यादीनां तीरं तत्र भवाय ।। १२ ।। नमः पार्याय चावार्याय च ।। १३ ॥ नमः पार्याय च अवार्याय च ॥ १३ ॥ सा०मा० पारे संसारसमुद्रस्य परतीरे मुमुक्षुभिर्धेयत्वेनावतिष्ठत इति पार्यः। अवारेऽक्तिीरे संसारमध्ये काम्यफलप्रदत्वेनावतिष्ठत इत्यवार्यः ॥ १३ ।। म०मा०मा० नमः पार्याय च । नद्यादीनां पारं परतीरं तत्र भवाय । पूर्व- वदायुदात्तत्वाभावः । अवार्याय च । अवारमक्तिीरं तत्र भवाय । कश्चि- दाह- "संसारविषयं तीर्थादिकम् " तीर्थस्थानीयाः समवायाः शेषादयस्ती. र्यानि तत्र भवाय । तत्र स्थित्वा जगदनुगृह्णातीति । कूलं कालादि तत्र भवाय । परतीरं विशुद्धं पारं तीरमविशुद्धमवारतीरमिति ॥ १३ ॥ नमः प्रतरणाय चोतरणाय च ॥ १४ ॥ नमः प्रतरणायेति प्र-तरणाय च उत्तरणायेत्युत-तर- णाय च ॥ १४ ॥ सा० भा० प्रकृष्टेन मन्त्रजपादिरूपेण पापतरणहेतुः प्रवरणः । तत्त्वज्ञानरू. पेण कुन्नसंसारोत्तरणहेतुरुत्तरणः ॥ १४ ॥ भ०भा०भा० नमः प्रतरणाय च । तरणं प्लवनम् । उत्तमासु योनिषु जन्म प्रकर्षः । करणे ल्युट् । कुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'लिति' इति प्रत्ययात्पूर्व- स्योदासत्वम् । संसारमतरणे प्लवरूपत्वम् । अस्मिन्संसारे प्रकर्षण तरणहेतवे। उत्तरणाय च । अस्मात्संसारादुत्तरणहेतवे निर्गमन हेतवे । प्रत्ययादि पूर्व- बत् ॥ १४॥ नम आतार्याय चालायर्याय च ॥ १५॥ नमः आतार्यायेत्या--तायीय च आलायर्यायेत्या. लायर्याय च ॥ १५॥ सा०मा०संभवत्यपि संसारोतरणहेती तत्त्वज्ञाने तदुपेक्ष्य काम्यकर्मामुष्ठाने ११. नेन ।

·न०अ०अ०] रुद्राध्यायः ७५ संसारे पुनरागमनमातारस्तमहतीत्यावार्यः । अलं संपूर्ण यथा भवति तथा कर्मफलमत्तीत्यलादो जीवः । " तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति " इति श्रुतेः । तस्य प्रेकरत्वेन तत्संबन्धित्वादालाघः ।। १५ ॥ भ०भा०भा० नम आतार्याय च । संसारतीरं प्राप्यापि कर्मशेषेण पुनरावर्त- नमातारः । 'अवे तृस्वोघ' सर्वत्र बहुलवचनादायपि भवति । तत्र भवा- यानुग्राहकतया तत्र स्थिताय । आलाधाय च । आलादः सर्गः । भूयो भूयः संसारसागर आवर्तरूपेण परिभ्रमणमालादः । 'लज लजि भर्सने'। वर्णव्यत्ययेन जकारस्य दकाः । लदिरेव वा प्रकृत्यन्तरं तत्र भवाय । केचिदाहु:-आलादः स्वर्ग इति । स हि सुखान्वरं भर्सयतीति ॥ १५ ।। नमः शष्प्याय च फेन्याय च ॥ १६ ॥ नमः शष्प्याय च फेन्याय च ॥ १६ ॥ सा मा० शष्यं बाळतणं गङ्गातीरादावुत्पन्न कुशाङ्कुरादि वर्दहतीति शष्यः । नदीमध्यगतं फेनमईवीति फेन्यः॥ १६ ॥ भ० मा० भा० नमः शष्प्याय च । शष्पं कुशदर्भादि पवित्रभूतं तत्र भवाय । फेन्याय च । फेने भवाय ॥ १६ ।। नमः सिकत्याय च प्रवाशाय च ॥ १७ ॥ नमः सिकत्याय च प्रवाह्यायेति प्र-वाह्याय च ॥ १७ ॥ इति रुदाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः। सा० भा० सिकतामईतीति सिकत्यः। प्रवाहमईतीति । प्रवाह्यः यः पुरुषः श्रद्धालुः सन्नानादितत्परो निरन्तरं गङ्गादितीरे वर्तते तद्रूप इति शष्प्यादि. शब्दानां चतुर्णी तात्पर्यार्थः ॥ १७ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतु- थकाण्डे पश्चमप्रपाठके श्रीरुद्रभाष्येऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ भ० भा० मा० नमः सिकत्याय च । सिकतासु भवाय । प्रवाशाय च । प्रवाहे नदीस्रोतसि भवाय ॥ १७ ॥ इति श्रीमदभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रप्रश्नेऽष्टमोऽनुवाकः ||८|| इत्यष्टमोऽमुक्तकः ।

·७६ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०न० अ०] सा०मा० अष्टमेऽनुवाके यान्यन्यसरवीनस्काराणि यजूंज्युक्तानि तेभ्योऽ- प्यन्यानि कानिचिनवमेऽनुवाक उच्यन्ते । तत्र विद्यमानान्येकोनविंशतिसंस्थाकानि यजूंष्याह- नम इरियाय च प्रपथ्याय च ॥ १ ॥ नमः इरियाय च प्रपथ्यायेति प्र-पथ्याय च ॥ १ ॥ सा० भा० इरिण खरं तत्र भव इरियः । पपयो बहुभिः सेवितो मार्गस्तत्र भवः प्रपथ्यः ॥१॥ म. भा. भा० नम इरिण्याय च । इरिणमषरं तत्र भवाय । प्रपथ्याय च । महसः पन्थाः प्रपयो बहुभिः सेवितो मार्गस्तत्र भवाय ॥ १ ।। नमः किशिलायं च क्षयणाय च ॥ २ ॥ नमः किशिलायं च क्षयणाय च ॥ २ ॥ सा०मा कुत्सिताः क्षुद्राः शिला यत्र प्रदेशे तादृशः शार्करिल: प्रदेश किंपिलः। क्षयणो निवासयोग्यो देशः॥२॥ म० भा० भा० नमः कि शिलाय च । कुत्सिता क्षुद्राः शिला यत्र किंशिक: शार्करिलः प्रदेशस्तत्स्थाय । तास्थ्यात्ताच्छब्धम् । यद्वा किं शिला उत स्फटिकादिकमिति यत्र संदेहः स प्रदेशविशेषः किंशिलस्तत्स्थाय । क्षयणाय च । 'क्षि निवासगयोः '। अधिकरणे ल्युट् । क्षयणो निवासयोग्यो देश- स्तत्स्थाय । पूर्ववदुपचारः । अन्य आह--संसारिविशेषाः सर्व एते शष्पादय इति । शष्पाः शष्पकल्पा: स्वल्पप्राणाः । फेनाः फेनकल्पाः स्वल्पायुषः । सिकताः सिकताकल्पा अतिक्षुद्राः । प्रवाहाः प्रकृष्टवाहा महाविभूतयः । इरिणाः । इरिणकल्पाः शून्यशक्तयः। प्रपथाः प्रकृष्टपार्गवर्तिनः । किंशिला। कुत्सिवशीलाः । छान्दसं ह्रस्वत्वम् । क्षयणाः क्षयशीलाः । तेषु सर्वेष्व- विशेषेणानुग्राहकतया वर्तते । सर्वानुग्राहकत्वादिति भावः ॥ २ ॥ नमः कपर्दिने च पुलस्तये च ॥ ३ ॥ नमः कपर्दिने च पुलस्तये च ॥ ३ ॥ - । १ ग. मूपरं । V ·. [न०न०म०] रुद्राध्यायः॥ ७७ सा० मा० कपर्दी जटाबन्धवान् । भक्तानां पुरतस्तिष्ठतीति पुलस्तिः ।३।। भ०भा०भा० नमः कपर्दिने च । गतम् । पुलस्तये च । पुलस्तयः कुन्तला- स्तद्वते । मत्वर्थीयो लुप्यते । प्रसादकाले कदाचित्कपर्दी कदाचित्कुन्तलवा- न्देव आगच्छतीति : केचिदाहुः--सर्वदा सर्वेषां पुरस्तिष्ठतीति पुलस्तिः । पुलस्तिरिति पृषोदरादित्वाद्रूपसिदिः । एवं महानुभावोऽपि सर्वदा सुकभ एवेति दर्शितम् ॥ ३॥ नमो गोष्ठयाय च गृह्याय च ॥ ४ ॥ नमः गोष्ठयायेति गो-स्थ्याय च गृह्याय च ॥ ४ ॥ सा०भा०गवां स्थानं गोष्ठं तत्र भवो गोष्ठयः । गृहे भवो गृह्यः ।। ४ ।। भ०भा० भा० भगवति तामेव मुलभतां प्रपञ्चयितुमाह-- नमो गोष्ठयाय च । गवां स्थानं गोष्ठम् । गावस्तिष्ठन्त्यस्मिनिति । मुपि स्थः' इति कः । 'अम्बाम्बगो' इति मूर्धन्यः । तत्र भवाय । गृह्याय च । गृहे भवाय ॥४॥ नमस्तल्प्याय च गेयाय च ॥ ५ ॥ नमः तल्प्याय च गेयाय च ॥ ५॥ सा ०भा०तल्पे खट्वायां शयानस्वल्प्यो गेहे प्रासादे भवो गेहः ॥ ५ ॥ भ०भा०भा० नमस्वल्प्याय च । तल्पं खट्वादि तत्र भवाय । गेह्याय च । गेई प्रासादादि । भवाय ।। ५ ।। नमः काटयाय च गहरेष्ठाय च ॥ ६ ॥ नमः काट्याय च गहरेष्ठायेति गहरे-स्थायं च ॥६॥ सा०भा० कुत्सितर्मटतीति कटं कण्टकितळतादि तत्पूर्णतया दृष्प्रवेशत्वं प्राप्नोतीति वा दुर्गमरण्यविशेषः काटस्तत्र भव: काय्यः । गह्वरे विषमे गिरि- गुहादी विष्ठतीति गह्वरेष्ठः ॥ ६ ॥ भ०भा०मा० नमः काटयाय च । व्याख्यातमेतत् । कुपस्थजलरूपेण वा जग- दनुगृह्णाति । गहरेष्ठाय च । गिरिगह्वरादिषु स्थिताय । पूर्ववत्कः । तत्पुरुपे कृति बहुलम् ' इत्यलुक् । सुषामादित्वात्पत्वम् ॥ ६ ॥ १ ख. ग. जटाजुटवान् । २ ख. ग. घ. इ. अटति कण्टकितलतादिपूर्णतया दुष्प्रवेशलं प्राप्नोतीति दुर्गम । - - ·- - सा. भा. सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न०म० अ०] नमो ह्रदय्याय च निष्प्याय च ॥ ७ ॥ नमः हृदय्याय च निवेष्प्यायति नि-वेष्प्याय च ॥७॥ सा० भा० हृदेपु अगाधजलेषु भवो हृदय्यः । निवष्पं नीहारजलं तत्र भवो निवेष्प्यः ॥ ७ ॥ म० भा० भा० नमो ह्रदय्याय च । हृदे भवाय । पूर्ववद्यत् । हृदय्या उप- संख्यानमिति वचनादयादेशः । निवेष्प्याय च । निवेष्पमवश्यायोदकम् । विप्ल व्याप्तौ ' प्रोणादिकः परत्ययः । तत्र भवाय ॥ ७ ॥ नमः पासव्याय च रजस्याय च ॥ ८ ॥ नमः पासव्याय च रजस्याय च ॥ ८॥ पांसुषु परमाणुष्ववस्थितः पासव्यः। रजसि विस्पष्टायां धूरक्षा- मवस्थितो रजस्यः ॥ ८ ॥ म० भा० मा० नमः पासपसव्याय च । पांसुषु, सूक्ष्मरेणुषु भवाय । रज- स्याय च । विपरीतेषु स्थूलरेणेषु भवाय । गुणवचनो वा रजःशब्दो लोक- यदस्य पारे रजसः" इति ॥ ८॥ नमः शुष्क्याय च हरित्याय च ॥ ९ ॥ नमः शुष्क्याय च हरित्याय च ॥ ९ ॥ सा० भा० शुष्केषु काष्ठेषु भवा शुष्क्यः। हरितमात्र भवो हरित्यः ॥९॥ म. भा० भा० नमः शुष्क्याय च । शुष्कं नीरसं तत्र भवाय । हरित्याय न । हरितमाई तत्र भवाय ॥ ९ ॥ नमो लोप्योय चोलप्याय च ॥ १० ॥ नमः लोप्याय च उलप्याय च ॥ १० ॥ सा० मा० लुप्यते तृणादिकं यस्मिभिति लोपः कठिनपदेशस्तत्र भनो कोप्यः । उलपा बल्वजास्तृणादयस्तत्र भव उलप्यः ॥ १० ॥ भ० भा० मा० नमो लोप्याय च । लुप्यते तृणादिकमस्मिमिति लोपः कठिनप्रदेशः। तत्र भवाय । उलप्याय च । उकपा बरपजास्तृणादयः । वत्र भवाय । ददति वा देवो भवाय ॥ १० ॥ बचनो वा। - - ·- - - [न.न.१०] रुद्राध्यायः। ७९ नम ऊाय च सूर्याय च ॥ १३ ॥ नमः ऊाय च सूर्याय च ॥ ११ ॥ सा० भा. उा पृथिव्या भव ऊर्यः । शोभना ऊर्मयो यस्यां नयां संयं समिरसत्र भवः सूर्यः ॥ ११॥ भ० भा० भा० नम ऊाय च । उा पृथिव्यां भवाय । छान्दसं दीर्घ- त्वम् । भूतळमात्रं गृह्यते । साय च । मूर्मिरन्तःसुषिरा प्रतिकृतिः । सूर्य सुपिरामिवेति दर्शनाद । सत्र भवाय । ' मूर्मि ज्वलन्तीं वा श्लिष्येत् ' इति वचनात् ॥ ११ ॥ नमः पाय च पर्णशयाय च ॥ १२ ॥ नमः पर्याय च पर्णशयायेति पर्ण-शाय च ॥ १२॥ सा० मा० पर्णेषु पत्रेषु भवः पर्यः । शुष्काणां पर्णानां संघातः पर्णशद- स्तत्र भवः पर्णशयः ॥ १२ ॥ म० भा० मा० नमः पाय च । पर्णेषु पत्रेषु भवाय । एतेषादिषु विष्वपि पूर्ववदायुदात्तत्वाभावः । पर्णशद्याय च । शुष्काणां पर्णानां संघातः पर्णशदस्तत्र भवाय । एवं नाम सुलभोऽसीति । एवमनुग्रहप्रकारा देव- स्योक्ताः॥ १२॥ नमोऽपगुराणाय चाभिन्नते च ॥ १३ ॥ नमः अपगुराणायेत्यप-गुरमाणाय च अभिन्नत इत्य- भि-वते च ॥ १३ ॥ सा० भा० अपगुरमाण उद्यतायुधः । अभिघ्नन्महरन् ॥ १३ ॥ भ० मा० भा० अथ निग्राधेषु दुरात्मसु कयं देव आचरतीत्याह-नमोऽप- गुरमाणाय च । आयुषमुघच्छमानाय निग्राह्यान्हन्तुम् । 'गुरी उद्यमने' कदुत्तरप्रकृतिस्वरत्वम् । सार्वधातुकानुदात्तत्वे विकरणस्योदात्तत्वम् । अभिन्नते चापगूर्य हन्तव्यानाभिमुख्येन हिंसते । ' शतुरनुमः' इति विभ तेरुदात्तत्वम् ॥ १३॥ नम आक्खिदते च प्रक्खिदते च ॥ १४ ॥ - ·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित:- [न० न०अ०] - नमः आक्खिदत इत्या-खिदते च प्रक्खिदत इति प्र- खिदते च ॥ १४॥ सा० भा० आविखदनीपतखेदयन् । प्रक्खिदन्नत्यन्तं खेदयन् ॥ १४ ॥ भ० भा० भा० नम आक्खिदते च । अभिपीडनेन कांश्चिदीषत्खेदयते । प्रक्खिदते च । कांश्चित्प्रकर्षण खेदयते यथापराधम् । 'खिद परिघाते ' उदा. तेत्तौदादिकः । परिघातः परितोदः । उभयत्रापि च्छान्दसो वर्णोपजनः । प्रातिशाख्ये चोक्तम् “ उपसर्गपाथ एषः इत्यादि । ' शतुरनुमः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । एवं निग्राह्यानिगृह्णातीति ॥ १४ ॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणादिकं ब्रूमः-कृच्छ्रद्वयं चरित्वाऽऽदौ पञ्चशतं जपेत्कृतपुरश्चरणो भवति । पूर्व राज्ञामुच्यते-राजा यदा साम्राज्यमिच्छति तदा वक्ष्यमाणं कुर्यात् । कालो वसन्तो देशो गिरिः शर्वाळयः कान्तारं वा तत्रालये वा देवस्य संनिधौ ब्राह्मणैः कार्यसिद्धिं वाचयित्वा तान्संपूज्य प्रारम्भः । आयाममावास्यायां वा तयोरन्यतरस्यां प्रारम्भः । ब्राह्मणा. मन्त्रसिद्धान्गृह्णीयात् । यद्वा-आचार्यः सद्यः कर्मसिद्धिं कुर्यात् । आचार्य इति कल्पपिसिद्ध उच्यते । स यथा वदेत्तथा सिद्धिर्भवति । तत्र सद्य:- सिद्धिरुच्यते-ब्राह्मणास्तस्मादाचार्यात्संशुद्धान्मन्त्रमादाय पञ्चदश दिनानि निरन्तरं जपेयुः । ततः कर्मयोग्या भवन्ति । एवं सिहोमः कार्यः । पति- नमस्कारमाहुलिप्रक्षेपः । होमद्रव्याणि तिकबीहियवादयः साज्याः । होम- काला उच्यन्त-उदयात्मभृत्यास्तमयमनवरतमेकादशद्विजौस्त्रिंशादिनानि कार- येदेवम् । होमकर्तृभ्य उत्तरीयादयः पात्रेण दातव्याः । आचार्यस्यापि कुण्ड- लादयः । होमानेरुपरि सर्पिष्पात्रं सदा स्रोतो भवेदणुधारमेवं कर्म यावत्स- माप्यते ताव देवस्यापि प्रतिदिनमष्टसहस्रं भोजनं कार्यम् । ब्राह्मणानपि तावत: प्रतिदिन भोजदन्त्यदिने नित्याद्विगुणम्। आचार्यों भगवानेवेति मन्तव्यम् । आचार्यस्य सारभूना भूमितिच्या । ऋत्विजां शतं शतं निष्कास्तदर्धा वा दक्षिणा दावव्या । तदद्विगुगमाचार्यायेति । तत्र शिवपूनायां गन्धः कर्पूर- मिश्रितः । कमलानि पुष्पाणि । धूपः कर्पूरमिश्रितो गुग्गुलुः । दीपो गव्याज्य इति । नैवेद्यं तुक्तम् । एवं रुद्राराधनं पतिसंवत्सरं कार्यम् । एवमाराध- नाद्राजा सम्राड्भवेत् । राजानो ये सागरमध्यस्थास्त रुद्ररूपईन्यमाना भवन्ति । इह सी भुवं भुक्त्वाऽन्ते रुद्ररूपैरनुगृह्यमाणः शिवपुरं वत् । वत्र रुद्ररूपी भूत्वा कल्पायुवं शिवपुरे भोगान्भुक्त्वा सप्तद्वीपाधिपती राजा शिवभक्तो जायते । तस्य करयोः पिनाकाङ्को भवति ।

·८१ - - [नन०अ०] रुद्राध्याय:। तेनाङ्केन रुद्राराधनकारीत्यवगन्तव्यम् । अन्यस्यापि यस्य राजो हस्तयो- रङ्को भवति सोऽपि रुद्राराघनकारीति मन्तव्यः । एवमेकादशब्राह्मणैः पति- संवत्सरं रुद्राराधनं कर्तव्यम् । अत्रैवापरमुच्यते-राजा शत्रुनाशकामोऽतिश- तेन ब्राह्मणेन कारयेत् । शत्रु राजानं महाखदिररूपिणं कृत्वा कस्मिंश्चि. द्विविक्त देशे जलपूर्णकुम्भे देवघामावाह्य तत्संनिधावग्निमाधाय शमीसमिद्भिः सफण्टकाभी रुधिराताभिः शतसहस्रं जुहुयात् । रुधिरं च बैडालं प्रशस्त भवति । ततस्तदूपं प्रत्यङ्गं लोहशङ्कुभिः प्रतिनमस्कारं खानयित्वा तदुपरि राजा स्वपादं विन्यसेत् । विन्यासकाले गुरुजपेत् । ततो राजा ब्राह्मणानां शवं भोजयेत् । ततो देवं विसर्जयेत् । एवं कृते परराजा संवत्सरत्रपामष्टो भवति । अन्यच्च तदेव रूपं सशृङ्खलं कृत्वा पूर्ववद्धोमः । ततो राजाऽचिरा- उसृजली राजवश्यत्वं व्रजेत् । अन्यदपि वक्ष्यते-शत्रुराजनगरे कृत्रिमवेष- धारिणो राजपुरुषाः सम्राह्माणाः सिद्धाः प्रविश्य चतुष्पथेषु चैत्येषु देवाल- वेषु राजसभासु राजद्वारे च लोहशङ्कनपि वाशतसहस्राभिमन्त्रिवान्कृत्वा गुप्ता न्यसेयुः । ततो भस्माभिमन्त्रितं सर्वतो विकिरेयुः। जलमपि विकिरेयुः। एवं कृते तत्पुरमासंवत्सरत्रयान्नष्टं भवति । तत्र खदिरबदर्यादयो वनस्पवयो रोहन्ति । ततो विकृतवेषाः परराजपुरजलाशयेषु कण्ठमाणे जळे तपः कुर्वन्तः सूर्याभिमुखा अष्टशतदिनानि प्रतिदिनमष्टशतगुणं जपेयुः । जपकाले भगवतो हालाहलमे कराभ्वामिमन्त्रयेयुः। एवं कृते वजलपायिनो वाह- नादयो विषदष्टा इव नश्यन्ति । एवं कुर्वन्तो विद्वांसो गुप्तमेव कुर्युः । प्रत्य- क्षेण राजभयं सयो जायते । अत एव गुप्तपेव कार्यमिति । एषां कर्तृणां राज्यासमा दक्षिणा स्यादिति । तवो ध्यानम्- पिनाकपाणि भूतेशमुद्यत्सूर्यायुतद्युतिम् । भूषितं भुजगायेत्कण्ठेकालं कपर्दिनम् ।। नमो वः किरिकायों देवाना हृदयायः ॥ १५॥ नमः : वः किरिकायः देवानाम् हृदयायः ॥ १५ ॥ सा० भा० किरन्ति भक्तेभ्यो धनानीति किरिका उदारा रुद्रावताराः । ते . च देवानां हृदयभूताः । सर्वदेवर्षियत्वात् । तादृशेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः॥१५॥ भ०भा०मा० अथ नमो का किरकेभ्य इत्यारभ्यानुमाकान्तमेको मन्त्रः। अस्य मन्त्रस्य ऋषिदेवता च भगवाजांभुरेव । जगवी षट्पदा छन्दः । अयं व मन्त्रः प्रत्यक्षकवः । युष्मच्छन्दप्रयोगात् । एवं देवस्य कीलाविग्रहमृत्यधिा- ११ ·४२ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न० न०अ०] रगुणक्रियाजात्याकृतिभेदभिन्नाः प्रत्येकं प्रतिनमस्कृताः । इदानीं तु समूह- रूपेण नमरिक्रयन्ते । देवं नमस्कृत्येदानी तदनुचरा नमस्क्रियन्त इति केचित् । प्रसिद्धवेषाकारा देवस्य नमस्कृताः। अज्ञातस्वभावा अन्ये जगतां शासितारो गुप्ता वर्तन्ते । त इदानी नमस्क्रियन्त इत्यपरे। इयांस्तु पक्षः साधिष्ठः । अज्ञा. तविषयः प्रागेवैक उपपन्नतरो भवति । उक्तम्-देवानां हृदयेभ्य इति देवानामेव हृदयवर्तनं वयं जानी इति नमस्कारयोगाद्धि सर्वेषामेतद्विशेष- णम् । अन्य उक्तव्यतिरिक्ता जगतां शासितारः किरिकादिस्वभावा यान् देवादय एव जानन्ति न मनुष्यादयः । तेभ्यो युष्मभ्यमपि नमोऽस्तु । यूयं च प्रसीदत । आयुधानि चोपसंहरतेत्यर्थः । नमो वः किरिकेभ्यः । किरतिहिंसाकर्मा किरन्ति स्वेच्छया लोकानिति किरयः । ' कृगृशपृकुटिभिदिच्छिदिभ्यश्च' इति इप्रत्ययः । फिदिति हि तत्रा- नुवर्तते । अज्ञाताय । प्रागिवाक' करतिर्वा । अब इ.' इति इप्रत्ययो गुणे कृते छान्दसमुपधाया इत्यम् । कुर्वन्त्युत्पादयन्ति स्वेच्छया लोकानिति किरयः । त एव किरिकाः । देवाना हृदयेभ्यः । देवानामेव हृदये परिवर्त. मानेभ्यः । तास्थ्याचाच्छब्द्यम् । देवा एव युष्माजानन्ति । यद्वा देवानां हृदयेऽनुग्रहायाऽऽविर्भवद्भयः। स्माभिमवसिद्धये ते सदा स्मर्षमाणेभ्य इति यावत् । यद्वा देवानां हृदयभूतेभ्यस्तेषां विशेषेणाऽऽसतमेभ्यः । देवाश्च पृषि- यन्तरिक्षयोस्था अभिवायुसूर्याः सविभूतय एकादश । एकादश यया- "ये देवासो दिव्यंकादशस्थ" इत्यादि । ततस्त्रिषु लोकेपु त्रयस्त्रिंशद्भवन्ति । पामेकस्य विभूतिभूताः शतं देवास्तेषां च त्रयस्त्रिंशत्संख्यास्त्रयो गणा अग्निवायुसूर्यप्रधानास्ते संभूयकोनशतं भवन्ति । एकशततमो गणस्य प्रधान- भूतः। एवं पृथिव्यामेकादश प्रधानभूतास्ते च त्रयस्त्रयः क्रियमाणास्त्रयस्त्रिंश- भवन्ति । ते च त्रयस्त्रिंशसंख्यास्त्रयस्त्रिंशद्भवन्ति गणा गणाधिपश्चैकादशः। उक्त च 'त्रयो देवा एकादश त्रयस्त्रिंशाः सुराधसः' इत्यादि । एता एव वा देवता अग्नेषिभूतयो वायुसूविपी चाग्न्यनुविधायिनी द्वौ । एवं सर्व संभूयको- नचत्वारिंशत्साहितं शताषिकं सहस्रम् । तावन्तोऽन्तरिक्षस्था वायुविभूतयो देवास्तत्र स्वमिसूर्यविशेषौ द्वी सूर्यानुविधायिनी द्वौ। एवं स संभूपेकोन- चत्वात्सिहित शतत्रयाधिकं सहस्रत्रयं देवा भवन्ति । श्रूयते च-'' त्रीणि पता त्रीसहस्राण्यनि त्रिशच्च देवानव चासपर्यन्" इति। सर्वेऽपि च नानावे- षाधिकारा इष्टापूर्त भागधेया महतो भूतस्थ विस्फुलिङ्गाः । इसनेकस्मिन्त्र- पाण्डे प्रक्रिया। अनन्तायविधा ब्रह्माण्डपिण्डिका इत्यलमतिप्रसङ्गेन॥१५॥ ।

·[न मैं ० अ०] रुद्राध्यायः ८३ नमो विक्षीणकेश्यः ॥ १६ ॥ नमः विक्षीणकोय इति वि-क्षीणायः ॥ १६ ॥ सा० मा० क्षीणेभ्यो विपरीता विक्षीणकाः । कदाचिदपि क्षयरहिता इत्यर्थः ॥ १६ ॥ भ० भा० भा० नमो विक्षीणकेभ्यः। अभक्तानां व्याधिचोरनरकादिभि. विचित्रां हिंसो प्राणिनां कुर्वद्भयः । क्षिणु हिंसायाम् , उदात्तस्वरितेत्तानादिकः। विविधं क्षिण्वन्तीति विक्षीणका: 'इगुपधज्ञामीकिर. कः' । तदन्तात्पूर्ववत्मा- गिवीयः कः । धातोरिकारस्य च्छादसं दीर्घत्वम् । अपर आह–'क्षी हिंसायाम् ' क्यादिकस्ततः शत्रन्तारपूर्ववत्नागिवीयः कः। विविध क्षीणन्स्य- जाता इति ते विक्षीणकाः । च्छादसी रूपसिद्धिः। विक्षीणकेभ्य इति यावत् । तथैव वाजसनपिनः पठन्ति ॥ १६ ॥ नमो विचिन्वत्तायः ॥ १७ ॥ नमः विचिन्वत्केय इति वि-चिन्वतायः ॥ १७ ॥ सा० भा० विचिन्वन्ति अपेक्षितमर्थ संपादयन्तीति विचिन्वत्काः ॥ १७ ॥ भ०मा०मा० नमो विचिन्वत्केभ्यः । इमे सुकृतिन इमे दुष्कृतिन इति निग्रही- तुमनुग्रहीतुं च ये जन्तून्विचिन्वन्ति ते विचिन्वत्कास्तेभ्यः । पूर्ववत्कः ॥१७॥ नम आनिहतेयः ॥ १८ ॥ नमः आनिहतेश्य इत्यानिः-हतेयः ॥ १८ ॥ सा० भा० आ समन्ताभिशेषेण इतं पापं यैस्त आनिहताः ॥ १८ ॥ भ०मा०मा० नम आनिहतेभ्यः । हननं इतं हिंसा । आकारो मर्यादायाम् । निरिति निश्चये । यमर्यादया क्रियते यच्च निश्चितमेव क्रियते तदानिहतं तद्वद्भयः। अर्शआदित्वादच् । न वाऽन्यायेन कुर्वन्ति न चापराधिषदासत इति । यद्वा व्यत्ययेन कर्तरि निष्ठा । मर्यादया निश्चयेन हन्तृभ्य इत्यर्थः । कुदुत्तर- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । अपरे सु ब्रुवते-हन्तेर्गतिवृत्तेरियं कर्मणि निष्ठा । मर्या- दया निर्गमिता आनिहता इति । सहयजनसंकीर्तनाद्यनौचित्यभयादेवतान्त- रेभ्यः पृथककृता इत्यर्थः । मन्त्रान्तरं च भवति । मा त्वा रुद्रचुक्रुधामा नमोभिर्मा दुष्टुती वृषभ मा सहूती" इति । ब्राह्मणं च भवति-"स्थायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते " इति । यद्येवं गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदपकृतिस्वरत्वं - ·१ -- . ४ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता 11००अ०] माप्नोति । महदादीनां चेत्युत्तरपदान्तोदात्तत्त्वं भविष्यतीत्यदोषः ॥ १८ ॥ नम आमीवत्तायः ॥ १९ ॥ नमः आमीवत्केश्य इत्या-मीवत्कायः ॥ १९ ॥ इति रुद्राध्याये नवमोऽनुवाकः । सा०मा० आ समन्तान्मीवन्ति स्थूलीमावं प्राप्नुवन्धीत्यामीवत्काः। पत्र विक्षीणकविचिन्वत्कानिहतामीवत्केषु देवानां हृदयेभ्य इत्यनुपज्यते ॥१९॥ पश्चमानुवाकमारभ्य नवमान्तेष्वनुवाकेष्वन्यतरतोनमस्काराणि बहूनि यजूंष्यभिहितानि । तैः सः परमेश्वरस्य सात्म्यिं प्रतिपादयितुपेकैकेन यजुषा स्थावरं जङ्गमं चैकै रूपमभिहितम् । अनुवाकभेदस्तु क्रतोहिप- योगे मन्त्रभेदाभिप्राणेण द्रष्टव्यः । एकैकोऽनुवाक एकैको मात्रा । वत्र तस्य पुरश्चरणादिपकारस्तु रुद्रकल्पेऽभिधास्यते । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्यपकाशे यजु:संहितायां चतु- यकाण्डे पश्चमप्रपाठके श्रीरुद्रभाष्ये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ भ० मा० मा० नम आमीवत्केभ्यः । समन्ताद्विजृम्भमाणेभ्यः । 'मीव स्थौल्ये' उदात्तेद्भौवादिकः । ततः शत्रन्तात्पूर्ववत्कः । अन्ये ब्रुवते-पम- न्वादिसद्भ्य इति । इतरेतरव्यावृत्तौ न कश्चिदवकाशो यतो दुरात्मानोऽ- पसर्पयुरिति भावः । ' मीञ् हिंसायाम् ' उदात्तत्क्रयादिकः । ततः शत्रन्ता- पूर्ववत्कः। वर्णव्यत्ययेन नकारस्य वकारः 'मीनातेर्निगर्भ' इति ह्रस्वत्वं व्यत्यनेन न क्रियते । एवंविधेभ्यो युष्मभ्यं नमोऽस्तु ॥ इति ॥ १९ ।। अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्-पराकं चरित्वा चत्वारिंशत्सहस्र जपेत्कृत. पुरश्चरणो भवति । मन्त्रशोधनार्थ गुरुसंनिघावष्टसहस्रं जपेत् । ततः कर्म. योग्यो भवति । अनेन मन्त्रेण दुःसाध्यं किंचिन्न विद्यते । मन्त्रप्रभावात्सर्व संपद्यते । अनेन काम्यं कर्मोच्यते-देवस्य दक्षिणामूर्तेः संनिधावात्मानौ. मथितानी वा लाजतिलानां लक्षं जुहुयात्सुवर्णमुत्पद्यते। अपामार्गषेणुबीज- यवानां दधिमधुघृताक्तानामयुवं जुहुयात् । स्वर्णसहस्रमुत्पद्यते । कन्धाकामो गुग्गुलेन स्वेष्टकन्यासमाकृति कृत्वा तामुपलभ्य पश्चसहस्रं जप्त्वा ततस्तां छित्त्वा षट्सहस्रं जुहुयात् । सर्वाभरणभूषितामिष्टां कन्यां लभते । पद्मोत्पल. कुमुदानां लक्षं जुहुयात् । तस्य रानलक्ष्मीः प्रत्यक्षा भवति । पालाशा- कुराणां पयोक्तानां लक्षं जुहुयात् । यक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाचादयो दृश्यानुव- श्याश्च भवन्ति । महाकान्तारभूतलेऽग्निकुण्डं विधाय मथितानो बिल्वफला.

·८५ न००] रुद्राध्यायः नामयुतं जुहुयात् । पत्राणां मुष्टिमात्राणां घृताकानां पञ्चसहस्रं जुहुयात् । पिल्व फलाकारं सुवर्णमुत्पद्यते स्पर्शवेधी पिण्डो भवेत् । सार्वभौमसुतार्थी देवस्योपरि शुभ्राणि कमलानि गव्याज्याक्तानि लक्षं जुहुयात् । सार्वभौमः पुत्र उत्पद्यते । शमीसमिधामग्रं नतं कृत्वा रजतपात्रे निधाय दधिमधुघृता. कानामयुतं जुहुयात् । शिवभक्तं पुत्रं लभते । श्वेतवचार्घफलचूर्ण रौप्यपात्रे निधाय कापिलेन सर्पिषाऽऽलोडयायुताभिमन्त्रितं कृत्वा सेवेत । स्वयं कवि- भवतिः । उदुम्बरसमिधां दधिमधुघताक्तानामयुतं जुहुयात् । महाभोग्यभि- जायते । मनोजवमिच्छञ्जागरणं कुर्यात् । पुरश्चरणमपि विशेषेण भवति । सांवत्सरिकं कृच्छ्रे चरित्वाऽऽत्मानं संशोध्य ततोऽष्टादश दिनानि चरुशाक- मूलफलाहारी निरन्तरं जपेत् । अन्तरा बुद्धिपूर्व स्वप्नो न स्यादबुद्धिपूर्व तु स्वप्नेः स्नात्वा जपेद । ततस्तदन्ते मन्त्रानुक्शार्थ गुरवे स्वर्णनिष्कपञ्चक दद्यात् । पथात्पश्चाशत्सहस्रं गुरुसंनिधौ देवसंनिधौ वा जपेत् । ततः साक्षा- दुमापती रुद्रः प्रत्यक्षो भवति । तत्प्रसादात्स्वयं मनोजबी भवति । यं यं देशमभिकामयते तं तं देशं गुरुं च स्मृत्वा मन्त्रमष्टशतमावर्तयेत् । वदेशगामी भवति । एवं मनोजवप्रकार उक्तः । ततोऽदृश्यप्रकार उच्यते--अवापि. पूर्वक्त्पुरश्चरणमहश्यावश्यकाले लोहितं चन्दनं कपिलापयसा संक्लिय वक्षो- दमश्वत्थपत्रे निधाय संस्पृश्याष्टसहस्रं जपेत् । ततस्तेनाऽऽत्मानमुपलिप्य देवं स्पृष्ट्या स्मृत्वां प्राणायामं धारयेत् । ततः केनचिददृश्यो भवति । राजवश्यकामो लोहितचन्दनक्षोदमयुताभिमन्त्रितं कृत्वा तन्तुवेष्टितां गुटिकां कृत्वा नित्य- बदाजगृहप्रवेशे स्वळलाटे धारयित्वा प्रविशेत् । राजा राजपुरुषाश्च वश्या भवन्ति । यं यं नाशयितुमिच्छेत्तस्य तस्य नामग्रहणपूर्वकमयुवमेकपादो भूत्वा देवस्य संनिधौ जपेत् । संवत्सरानश्यति । देवस्य दक्षिणामूर्तेः संनिधौ नित्यमष्टशतं जपेत । राजपुरुषेभ्यो भयं न विद्यते । ध्यानम्- विश्वत:पाणिपादाब्जं विश्वतोक्षिशिरोमुखम् । ज्वलन्तं विश्वमावृत्य तेजोराशिं शिवं स्मरेत् ॥ इति श्रीभट्टभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रप्रश्ने नवमोऽनुवाकः ॥९॥ इति नवमोऽनुवाक । सा० मा० द्वितीयमारभ्य नक्मान्तेष्वनुवाकेषु विविधानि यजूंष्युपयतोनम- स्काराण्यन्यवरतोनमस्काराणि चोक्कानि । अथ दशमेऽनुवाक ऋग्रुपा मन्त्रा उच्यते।

·८६ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता- [न०६० अ०] तत्र प्रथमामृचमाह- । दापे अन्धसस्पते दरिदन्नीललोहित । एषां पुरुषाणामेषां पशूनां मा शेर्माऽरो मो एषां किंचनाऽऽममत् ॥ १ द्वापै अन्धसः पते दरिद्रत नीललोहितेति नील-लोहित ॥ एषाम् पुरुषाणाम् एषाम् पशूनाम् मा भेः मा अरः मो इति एषाम् किम् चन आममत् ॥ १ ॥ सा० भा० दापयति कुत्सितां गति प्रापयतीति द्रापिः । पापिनो नरकप्रदा- नेन क्लेशयतीत्यर्थः । अन्योऽन्न तस्य पति: पालकः। भक्तानामन्नं पालयती- त्यर्थः । दरिद्रदकिंचनः स्वयं विरक्तः केवल इत्यर्थः । एकमेवाद्विवीयं ब्रह्म।नेह नानाऽस्ति किंचन" इति श्रुतेः । कण्ठे नीलोऽन्यत्र लोहित इति नीललोहितः । एतैः शब्दः संबोध्यमान हे रुद्र । एषामस्मदीयानां पुरुषाणां पुत्रपौत्रादीनाम् । एषामस्मदीयानां पशूनां गोपहिष्यादीनां च समूई मा भेर्मा भीषय । एषामुक्तानां सर्वेषां मध्ये किंचनकमपि वस्तु माऽरो मा गच्छतु मा विनश्यत्वित्यर्थः । मो आममन्मैव रुग्णं भूत् ॥ १ ॥ भ० मा० भा० द्रापे अन्धसस्पत इत्यस्य ऋषिः पुलहः । छन्द आस्वार- पङ्क्तिः, ' परी चेद्वादशाक्षरावास्तारपक्तिः । श्रीरुद्रो देवता । एवं विश्वरूपेण देवं स्तुत्वाऽतः परमभयं याचते-द्राप इति । नि- कृष्टाया यावनानुभवात्मिकाया दारिद्रयात्मिकाया वा गतेर्विकर्मणां ग- मयितः । यद्वा सर्वस्य लोकस्योपसंहारलक्षणायाः शोच्याया गतः का- रयितः । 'द्रा कुत्सायां गतौ । ण्यन्तात् ' अच इ.' इतीपत्ययः। 'अर्तिही इत्यादिना पुक् । यद्वाऽऽमोतेय॑न्तादिपत्ययः । आपयिताऽऽपिणं द्रा सेव कुत्सिता गतिस्तस्या आपयिता द्रापिः । यद्वा-द्रापिरिति कवचनाम । उप. चारेण तद्वति वर्तते । मत्वर्थीयो वेकारो द्रापिः । सर्वत्र षाष्ठिकमामन्त्रिता- धुदात्तत्त्वम् । हेऽन्धसस्पते । अन्धोऽन्नम् । अद्यत इत्यन्धः । 'अदेर्नुम् पश्च' इत्यमुन्प्रत्ययः । तस्य पते स्वामिन् 'षष्ठयाः पतिपुत्र' इति सत्वम् । 'सुबाप- त्रिते पराङ्गवत्स्वरे' इति षष्ठयन्तस्य पराङ्गवद्भावः । 'आमन्त्रित पूर्वमविद्यमा- नवत्' इति पूर्वस्याऽऽमन्त्रितस्याविद्यमानत्वात्ततः परस्य षष्ठयामन्त्रितसमुदा- यस्प षाष्ठिकमामन्त्रितत्वादायुदात्तत्वम् । हे दरिद्रन्निष्परिग्रह । अनाहतप.

·न०००] रुद्राध्याय: रिग्रहेति यावत् । ' दरिद्रा दुर्गतौ' शतरि. जक्षियादित्वेनाभ्यस्तत्वानाभ्य- स्तादिति नुमभावः । स्वयमन्धसस्पतिरपि दुर्गतस्वभाव इति । पूर्वयोराम- त्रितयोरविद्यमानत्वात्पादादित्वाच्चेदं न निहन्यते । षाष्ठिकमायुदात्तत्वमेव । हे नीललोहित । देवस्य हृदयादाविर्भूतो रुद्रो नीललोहितो यो हि भिक्षाटना- दिकं चकार तस्या नीलम लोहित नरनार्यात्मकत्वात् । नामरूपात्मकत्वा- द्वा । अन्य आह-कण्ठे नीलमन्यत्र लोहितमिदं रूपमिति । यद्वा-निलीनं नितरां निरस्त कालुष्यमत्यति नीललोहितः। पूर्ववनिघातस्याभाव आधुदा- तत्वम् । एवं भगवन्तं संबोध्याभयं याचते-एषां पुरुषाणामिति । एषामस्मदी- यानां पुरुषाणां पुत्रादीनामेषां चास्मदीयानां पशूनां च गवादीनां मा भेर्मा भीषयया । क्रियाग्रहणं कर्तव्यमिति संपदानत्वाचतुर्युर्य बहुलं छन्दसीति षष्ठी । यथा समुद्रस्य न पिबन्तीति भाव इत्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्थाद्विभेते- लुङ 'बहुलं छन्दसि' इतीडभावः । सिचि वृद्धिं बाधित्वा छान्दसत्वाव्यत्य येन गुणः क्रियते । मिनत्ते डि 'दश्च' इति दकारस्य रुत्वम् । पूर्ववदीडभावे पूर्ववद्गुणश्च । इमान्मा भेर्मा हिंसीरित्यर्थः । पुरुषव्यत्ययो वा । माऽरः। ऋच्छतिरयमापूर्वो व्यसनकर्मा । यथा ' आर्तिमाछेद्य जमानः' इति । अत्राऽऽत्मना केवल एव तमर्थमाचष्टे । द्योतका झुपसर्गाः । अरन्त वि. तण्यर्याल्लुङि ' सर्विशास्त्यतिभ्यश्च ' इत्यङ् । ' ऋशोऽङि गुणः' इति गुणः । इमान्माउरो माऽऽर्तिमपं५ । आर्षिर्मा जनीत्यर्थः । पूर्ववत्पुरुषव्यत्य. येन वा । एषां मध्ये कश्चिदपि माऽरत् । माऽऽतिमरत् । आनि मा गमदि. स्यर्थः । अत्र च मा मेर्मा चार इति चार्यस्य गम्यमानत्वात् । ' चादिलोपे विभाषा ' इति प्रथमा तिड्विभक्तिर्न निहन्यते । द्वितीया तु निहन्यते । एवं मा उ मो उश्वार्थे । मा चेत्यर्थः । किंचिदपि ज्वरादिकमेषां पश्चादीनामाम- मद । इमान्पश्वादी स्त्वत्प्रसादेन मा हिंसीदित्यय: । ' रुजार्थाना भाववच. नानामज्वरेः' इनि कर्मणि षष्ठी । 'अम रोगे' ण्यन्ताल्लुङि च्लेश्वङादेशः । सन्वद्भावाभावश्छान्दसः । अत्स्मृदृत्वरपथम्रद ' इति विधीयमानमत्वं व्यत्ययेनास्यापि भवति । यद्वा कश्चिदाह-आमो भगः। आमं करोति आमयति । आमयतेलुङ् । किमपि ज्वरादिकमेवां पुरुषादीनामाममदाम मा कादिति । अग्लोपित्वादेव सन्वद्भावाभावः । पुरुषव्यत्ययो वा । एषां पश्चादीनां संबन्धि किंचिदप्यपत्यादिकं वस्तु मा हिंसीरिति । अभाव- पचनकर्मत्वाद्रुजायनामिति षष्ठ्यभावः । अत्रैषामिति विरभिधीयते । एषु तृतीयः । इदमोऽन्यादर ' इस्पशादेशे सर्वानुदात्त इतरयोस्तूडिपिति विभ :

·तो ध्यानम्- सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता- न०००] क्रुदात्तत्वम् । पशूनापित्यत्र 'मामन्यतरस्याम् ' इति नाम उदासत्वम् ॥१॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्- एकाहमुपवासं कृत्वाऽयुतं जपेत् । कुवा. रश्चरणो भवति । कपिलाज्येनाऽऽीयामयुतमाहुतीर्जुहुयात् । करधनो भवति । ज्वरे संनिपाते तस्य शिरस्तो दूर्वाग्राणां पञ्चसहस्रं जुहुयात् । तस्माज्ज्वरा- म्मुक्तो दीर्घायुभवति । अभिचारमोक्षकामो वैकडूतानामयुवं जुहुयात् । तस्याभिचारेभ्यो भयं न विद्यते । महाजनद्रोहे तिलाज्यसिक्तमयुतं जुहु- पात् । ततो भयं न विद्यते । उदुम्बरति लानामयुतं जुहुयात्सर्वभूतेभ्यो भयं न विद्यते । ग्रामनगरमध्येऽनिमुपसमाधाय तत्र घृवाक्ततिलपिष्टानामयुतानि जुहुयात् । अश्वत्यदलेषु बलिमुपहरेत् । आदावप्पष्ट सहस्रं जुहुयात् । तस्य रुद्रो भैरवरूपी भूतः सह स्वयं दृश्यो भवति । दृष्ट्वा यदि चलेदुन्मादी भवति । अचलस्य तस्य महासिद्धिर्भवति । आपदि तद्रूपं स्मरेदापद्भयश्च मुक्तिर्मवति। आगुल्फासितकञ्चको डमरुकाश्लिष्टो लसत्कुन्तली शुली कुण्डलिवश्रवाः सतिलको मन्दं कणभूपुरः । श्रीमभिर्मकदन्तपङ्क्तिकिरणः वायमानाननो देवो भैरववेषभूषितवपुर्येयो मृडानीपतिः ।। अथ द्वितीयामृचमाह- या ते रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहोपजी । शिवा रुदस्य भेषजी तयां नो मृड जीवसे ॥ २ ॥ या ते रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहोषजीति विश्वा- है-मेषजी । शिवा रुद्रस्य भेषजी तयां नः मृड जीवसे॥२॥ सा० भा० हे रुद्र ते त्वदीया शिवा शान्ता तनूर्या विद्यते तया तन्वा नोs- स्मान्जीवसे जीवयितुं मृडय सुखय । कथं तन्वाः शिवत्वं तदुच्यते-यस्मा- देवं विश्वाहभेषजी सर्वेष्वहस्सु रंगदारिद्यादेरौपधवद्विनाशहेतुस्तस्माच्छिवा । किंच यस्माद्रुद्रस्य तादात्म्यप्राप्त भेषज्योषधरूपा ज्ञानप्रदानेन जन्ममरणा- दिदुःखं निवारयवि तस्मादप्येषा शिवा ॥ २ ॥ भ० भा० भा० या ते रुद्र इत्यस्य मन्त्रस्य ऋषिः स्कन्दः । छन्दोऽनुष्टुप् । देवताऽपि स्कन्दरूपी रुद्रः । या ते रुद्र शिवा तरिति । हे रुद्र या ते तत्र शिवकरी सुखकरी तनूस्त या नो मृडयेति वक्ष्यमाणेनान्वीयते । तयाऽस्माक- मपि शिवं कृर्विति । तत्र द्विधा शिवत्वम् ' देवस्य वन्याः सर्वदुःखनिवृत्तिभेष: - ·८९ । [न०६०अ०] रुद्राध्यायः। जवादात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिपजत्वाच । तत्र प्रयममात्रपरिग्रहे धनपुत्रस्वर्गात. दिसांसारिक सुखमानप्रदानेन देवो मृडयेव ! द्वितीयमात्रपरिग्रहे तु निःश्रेयस.. लक्षणमेव देवः शिवं कुर्यात् । तस्मादुभयविधसुखमाप्तिमाशासान आह- शिवा विश्वाहभेषजीति । विश्वान्यहानि विश्वाहाः। राजाहःसखिभ्यष्ठच् । तेषु भेषनी विश्वेश्वप्यहस्सु भेषजमावं न जहातीति भेषजान्तरं देशकालस- कलशरीरावस्थादिभेदेन हि कदाचिदेव भेषजं स्यात् । 'केवलमामक इति डीसप्तमीपूर्वपदपकृतिस्वरत्वम् । पूर्वपदे च 'परादिश्छन्दसि' इत्युत्तरपदा- युदात्तत्वम् । ईदृशी या शिवेशस्वभावा तया शिवन्यपदेशं भजत इत्यर्थः। किंच शिवा रुद्रस्य मेपजीति । अयं रुद्रशब्दः क्रियानिमित्तकः । रुजं. संसाराख्यं रोग द्रावयतो विनाशयतस्तव मेषजी तनूः । तया तन्वा संसार. रोगाद्भूतांस्त्वं भिषज्यसि । तादृशी च क्या या शिवा ताहास्वभावा वया च शिवव्यपदेशभितया शिवव्यपदेश भनत इत्यर्थः । तदुभयविषशिवत्वस्वभाव- शालिन्या तन्वा नोऽस्मान्मृड सुखय । 'छन्दस्युभयथा' इति शप आधधातु- फत्वाणिलोपः । जीवते जीवितुम् । यथा वयं स्वस्था जीवेम तृतियोगेन जीवात्मलाभेन च । यद्वाऽस्माञ्जीवयितुं त्वया हि सर्व जीवयितव्याः । अभिमतप्रदानेन धारयितव्याः । 'तुमय ससे' इत्यसेन्प्रत्ययः ॥ २ ॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्-अष्टशतमाणायामान्कत्वा पञ्चसहस्र जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । अनेन केवलं गर्भरक्षा विधातव्या । नान्यत् । व्यक्त गर्ने तृतीये मासि रक्षां कुर्यात् । रुद्रमा प्रति ब्रामणेन ददभिदौ स्ववि. भवानुगुणमलंकृत्य शंभुमिव तं नमस्कुर्माद । साधुगर्भेऽपाधवो न प्रेक्षि. तव्याः । यदाऽपि रुचिर्भवति वदेव कव्यम् । राज्ञो गृहान्तराले विविक्त:- चागर्वाग्गामि स्वीकृत्य ध्वजायलंकाररलंकृत्य मन्त्रद्वयेन प्रस्थशुद्धतण्ड- लैविकीर्य तस्मिन्ननिहुण्डं वेदिकां च कृत्वा वेदिकायां साधारणघटस्योपरि महासेनमन्त्रेण स्वर्णपुष्पेग भुमावाह्य तस्विभागामिद्वयन कलशाबिन्दु. युतांस्तन्तुवेष्टितान्स्वर्णगौरापिदिलान्समुद्रशामिनदीजलपूर्णानवपटच्छ- मानिधाय तस्मिन्मध्ये जलपूर्ण घटणेशमादिदिवसगणने सुवर्णनान्यत्र नव- रत्नपूर्ण कृत्वा त्रीणि नीरघटे पक्षिप्य महावसनैः प्रच्छाद्य सुस्थिरान्क- स्वा देवस्याऽऽराधनं गन्धलेपः श्रीकण्ठं सामरसपुष्पं शीतारिधुपं दीपं याव. दन्तं सर्पिषा सर्वत्र कर्पूरमिश्रमेवमाराध्य तत्र संनिधावुपस्थानमन्त्र जपित्वा अतः पटसंस्कारयन्त्रेण होमं कुर्यात् । होमद्रव्यं च तिलदुर्वाग्रलाजतुलस्युशीर: १२ ·९. - सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [२०६०१०] दषिमध्वाज्यसंयुक्त जुहुयात् । ततो हविष्पूजा । असिस्थतण्डुलपकं हवि- स्वेमानो होमं कुर्यात् । तेन मन्त्रेण होतव्यं सतो गन्धवासं कर्पूरयुक्तं दद्या- दुरेशियो वाऽन्यो भुङ्क्ते तदेव गुर्वोः संभवन् । एवं सायं तद्युगं च स्पृष्ट्वा अपेदाचार्यः । तत्र नित्यवस्त्रपरिवृत्तिर्वसनोत्तरीये च भवतः । एवमर्वाग्यं पूजा । बामणानपि वावतो भोजयेन्नित्यम् । एवं विधानस्य राज्ञ एव शक्तिः। एवं कृते सदपत्यमायुष्मद्भवेत् । गर्भपातो न विद्यते । सर्व गन्धादन्यदुपदेशतः प्रधानम् । होमदेशं स्त्रीशूद्रा न प्रविशेयुः । न पाखण्डादयो वैदिकत्वान्मन्त्रस्य । अन्त्यदिने स्नानम् । तद्दण्डदानरूपेण दद्याद्गुरवे । ततः कुपारग्रहार्थ गणपूजा कुर्यात् । तदपस्यमायुष्मद्भवति । यदं प्रसङ्गादन्यदुच्यते- कन्यार्थी लभते कन्यां हुत्वा लाजान्घृतप्लुतान् । अपामार्गसमिद्धोमेरलक्ष्मी नाशयेदबुधः ।। सर्वकल्पषनाशाय जुहुयाच्च सिलाहुतीः । ब्राह्मणादीन्वशे कुर्याद्धत्वा खदिरसंभवान् ।। सितरक्कैनीलपीतेः सूत्रः संवेष्टितान्क्रमात् । लक्षं हुत्वा घृतं सर्वान्कामानामोति साधकः ।। जुहुयास्त्रकामास्तु कुसुमैः कुमुदादिभिः । पर्ण जुहुयात्पुष्पं तद्वर्ण वस्त्रमानुयात् ।। वृष्टिकामः शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते । रक्तद्रव्येण तत्रैव मण्डलं परिलेखयेत् ।। मण्डलस्य पुरस्तात्तु नवं कुम्भं निधापयेत् । सूत्रेण वेष्टितं सम्यक्परितं गन्धवारिणा ॥ मावास्येत्ततः कुम्भे सूर्यमैकाग्रभानसः । सत्रस्थमर्चये देवं पूर्ववत्साध कोचमः ॥ पयसा जुहुयात्तत्र शतमष्टोसरं बुधः । ध्यायकारधीः सूर्य जपेन्मन्त्रसहस्रकम् ।। एवं कुर्यात साहं द्वादशाहमयापि वा। व: प्रसको भगवान्महावर्षे प्रमुश्चति ॥ अहोरात्रमुपोध्यैव पुत्रकामः शुचित्रतः। पायसं जुहुषादनावष्टोत्तरशताहुतीः ।। ऋतुस्नातां ततो भार्या शुचिवस्त्रामलंकृताम् । मोजयेद्धतशेष तु जपन्नष्टशतं बुधः ।।

·[२०६०१०]
बदाध्यायः।
११
प्रामणभोजयेञ्चैव कारयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
ततः पुत्रमवाप्नोति तेजस्विनमनामयम् ॥
अनिष्टदर्शने चैव सथा दुःस्वप्नदर्शने ।
अभिचारकृतैर्दोषैरलक्ष्म्या च समाते ।।
विग्रहाद्युपसर्गे च भये च समुपस्थिते ।
तथा च ग्रहपीडा भूतावेशकतेषु च ॥
एवमादिषु चान्येषु दोषेषुपहितेषु च ।
पूर्वोक्तं मण्डलं कृत्वा नवं कुम्भ तथैव च ॥
गन्धोदकेन संपूर्ण सर्वमङ्गलसंयुतम् ।
एलालवङ्गकर्पूरनिम्बजातिफलैर्युतम् ।।
देवमावाह्य कलशे वर्चयेत्तत्र होपयेत् ।
मन्त्रेणानेन तद्देवमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥
अभिमन्य ततस्तेन ह्यात्मनो वा परस्य वा ।
अभिषेकं प्रकुर्वीत सर्वदोषैर्विमुच्यते ॥
यस्तु मन्त्रं जपेनित्यं प्रातः स्नात्वा सहस्रकम् ।
श्रीरारोग्यं च तेजश्च वर्धते तस्य सर्वदा ।।
संवत्सरं जपेद्यस्तु क्षीराहारो जितेन्द्रियः ।
अर्चनं च यथाशक्ति कुर्वनयुतमन्वहम् ॥
संसिद्धिमतुलां गच्छेदाणिमादिगुणैर्युताम् ।
किं तस्य मानुषेोंगेः प्रसन्ने वै जगत्पती॥
बहुना किमिहोक्तेन तच्चित्तस्तत्परायणः ।
सद्भावभावितो मन्त्र जपेन्मुक्तो भवेन्मुनिः ॥ इति ।
ध्यानम्-द्रुतचामीकरपख्यं शक्तिपाणिं षडाननम् ।
मयूरवाहनारूडं स्कन्दरूपं शिवं. स्मरेत् ।।
तृतीयामृचमाह--
इमार रुदाय तवसे कपर्दिनै क्षयद्वीराय प्रभरामहे मतिम् ।
यथा नः शमसद्विपदे चतुष्पदे विश्व पुष्टं ग्राम अस्मिन्नना-
तुरम् ॥ ३॥

·। १९ सायणाचार्यभट्ठभास्करभाष्यसहित: [न०६०अ०] इमाम् रुदाय तवसे कपर्दिने क्षयद्वीरायेति क्षयत्-वीराय प्रेति भरामहे मतिम् । यथा नः शम् असत् द्विपद इति द्वि-पदे चतुष्पद इति चतुः-पदे विश्वम् पृष्टम् ग्राम अस्मिन् अनौतुर- मित्यना-तुरम् ॥ ३ ॥ सा० भा० यथा येन प्रकारेण नोऽस्मदीयाय द्विपदे पुत्रपौत्रादिरूपाय मनु- ध्याय । चतुष्पदे गोमहिष्यादिरूपाय पशवे च शमसत्सुखं स्यात् । किंचा- स्मिन्ग्रामे विश्वं सर्व प्राणिजातं पुष्टं सुखपूर्णमनातुरमुपद्रवरहितं च यथा भवति तथा वयं रुद्राय रुद्रार्थ इमां मति पूजाध्यानादिविषयां बुद्धिं प्रभरा. महे प्रकर्षेण पोषयामः । कीदृक्षाय रुद्राय । तवसे बलयुक्ताय । अस्मदपेक्षितं कर्तुं समर्थायेत्यर्थः । कपर्दिने जटाबन्धयुक्ताय तापसवेषायेत्यर्थः । क्षयद्वी. राय क्षीयमाणपतिपक्षपुरुषाय । अन्य भानरूपपापविनाशहेतव इत्यर्थः॥३॥ म०भा०भा० इमा रुद्राय तवसे कपर्दिन इति द्वयोर्माण्डव्य ऋषिः। द्वे अपि जगत्यौ। रुद्रो देवता । केचिदाहुः-ऋन्द्वयसमुदायात्मक एको मन्त्रः । अनुष्टुप् छन्द इति । इमारुद्रायति । इमां मतिमीदृशीं बुद्धिं मानसपूजाख्यां रुद्राय प्रभरामहे प्रकर्षेण धारयामः । रुद्र सर्वदा मनमा पूजयाम इति यावत् । मन्यतेरिच्छाकर्मणः क्तिनि रूपम् । मतिरिति स्तुविनाम । इमां मम मति स्तुत्यात्मिको पूजां रुद्राय प्रभरामहे । सर्वदा रुद्रं स्तुत्याऽऽराधयाम इत्यर्थः । मन्त्रे वृषेत्यादिनोदात्तः क्तिन् । भृञ् भरणे' भौवादिकः । स्तुतिभिहविषां प्रदानैश्च तद्विषयां मतिमविच्छिन्नां कुर्म इत्यभिप्रायः । यद्वा रुद्र एव स्तोत- व्य उपासितव्यः प्रश्रयितव्यो द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति । तद्विषयामेव मतिं सर्वदा विभृम इति । कीदृशाय । तवसे वर्धयित्रे । तु इति सौत्रो धातुद्धयर्थः । ततो ण्यन्तादसुनि उदात्तनिवृत्तिस्वरेणासुन एवोदात्तत्वम् । यद्वा तवो वलं तद्वते तवसे । मत्वर्थीयो लुप्यते । ततश्च बदति वृत्तेरतद्विषयत्वादायुदात्तत्वाभावः । कपर्दिने गवम् । क्षयद्वीराय । क्षियन्ति निवसन्ति वीरा विक्रान्ता यस्मिन्यमाश्रित्य स क्षयद्वीरः। 'क्षि निवासंगत्योः ' सौदादिकः । छन्दस्युभययेति शस्याऽऽर्धधातुकत्वान्डित्वा- भावः । यदा 'क्षि क्षये' भौवादिकः । क्षयन्ति विनश्यन्ति वीरा यं प्राप्य 'स "क्षयरः । पूर्ववच्छतुरार्धधातुकत्वाल्ल सार्वधातु कानुदात्तत्वाभावात्तत १ ग. ड. पक्षिपु' । २ ख. ग. था पुरुषरूपाय पाप ।

·[मद०अ०] रुद्राध्यायः । एकादेशस्योदात्तत्वम् । यद्वा विकरणव्यत्ययेन शः। अब प्रभरणं विशे- ज्यते- यथा याग्विधे प्रभरणे सति नोऽस्माकं स्वभूताय द्विपदे पुत्रादये चतुष्पदे पश्वादये च शं मुखमसत्स्यात्पञ्चपो लकारः। 'लेटोऽडाटौ ' इत्य- डागमः । 'संख्यासुपूर्वस्य ' इति पादस्य लोपे ' पादः पत्' इति पद्भावः । क्रियाग्रहणं कर्तव्यमिति संपदानत्वाच्चतुर्थी । तत्र प्रथमे द्वित्रिभ्यां पादमि. त्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । द्वितीये तु बहुव्रीहिलक्षणं पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । पुनश्च विशेष्यते-यथा च प्रभरमाणेष्वस्मासु विश्वमपि प्राणिजातं यदस्म- दीयं न भवति तदपि पुष्टमनातुरं च स्यात् । कास्मिन्ग्रामे यत्र वयं वसामा। कीदृशेशी मतिं प्रभरामेति । आहुश्च पौराणिका:- रुद्राध्यायी वसेद्यत्र ग्रामे वा नगरेऽपि वा। न तत्र क्षुत्पिपासाद्या दुर्भिक्षव्याधयोऽपि च ॥ इति । अथवा यथा नोऽस्माकं ग्रामेऽस्मिन्द्विपदे चतुष्पदे च शं स्यात् । विश्वपपि वस्तु धनधान्यादिकं समृद्धमनामयं च स्यादित्यस्मिन्नित्यत्र-अडिदमिति विभक्तरुदात्तत्वम् ।। ३ ॥ चतुमिचमाह- मृडा नौ रुदो तनो मयंस्कृधि क्षयद्वीराय नमसा विधेम ते । यच्छं च योश्च मनुरायजे पिता तश्याम तवं प्रणीतौ ॥ ४॥ मृड नः रुद्र उत नः मयः कृधि क्षयौरायेति क्षयत्-बी- राय नमसा विधेम ते । यत् शम् च योः च मर्नुः आयज इत्या-रजे पिता तत् अश्याम तव रुद्र प्रणीताविति प्र- - - रुद्र नीती॥ ४॥ सा० मा० हे रुद्र नोऽस्मान्मृडयेह लोके सुखय । उतापि च नोऽस्माकं परलोकेऽपि मयः सुखं कृधि कुरु । क्षयद्वीराय क्षपितास्मदीयपापाय ते तुभ्यं नमसा नमस्कारेण विधेम परिचरेम । पिता पालको मनुः प्रजापतिः शंच सुखं च योश्च दुःखपृथग्भावं च यदायजे यत्किंचित्संपादिवांस्तत्सर्व वयं ·९५ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०००] हे द्रसव प्रणीतौ प्रणये स्नेहातिशय सत्यश्याम प्राप्नुयाम ॥ ४ ॥ म० मा० मा० अथ द्वितीया- मृडा नो रुद्रेति । हे रुद्र नोऽस्मान्मृडय । पुत्रधनादिसमृद्धया सुखितान्कुरु । पूर्ववणिलोपः । यचोऽतस्तिकः' इति दीर्घत्वम् । उतापि च नोऽस्माकं मयः सुखं निरतिशयानन्दात्मकं कृषि कुरु । 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् धिभावश्च । 'कः करत्करति' इत्यादिना सत्वम् । क्षयद्वीराय । व्याख्यातम् । पूर्ववत्कर्मणः संप्रदानत्वाचतुर्थी। क्षय- दीरं त्वां नमसा नमस्कारेणान्नेन वा चरुपुरोडाशादिलक्षणेन विधेम परिच- रेम । विधतिः परिचरणकर्मा । यया स्वामेव सर्वदा परिचरेम तथाऽस्मा- न्मृडय मयश्च कुरु । यद्वा हे रुद्रास्मान्मृडय मयश्च कुरु । तदर्थ त्वां क्षयीरं परिचमेति विभक्तिव्यत्ययः । इत्यं सुखमाप्तिः प्रार्थिता । अधुना दुःखनिव- त्तिमाशास्ते-शं शमनमागतानां दुःखहेतूनाम् । योः पृथग्भावोऽनागतानां दुःखहेतूनामनुन्मेषः पृथग्भावः । पृथग्भावकर्मणो यौवेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति विच्प्रत्ययेन प्रथमा णिद्वद्भावाभावश्च । यदा-असुनवादेशाभावः । यद्यादृशं शं च योश्च मनुमन्वानः सर्वज्ञः पिता प्रजानां पिता प्रजापतिस्त्वया स्रष्टुत्वे सुनियुक्तः । आयजे । आङ् मर्यादायाम् । मर्यादया दत्तवान् । वर्णाश्रमादिभेदेन व्यवस्थितं कृतवान् । इत्थमसौ दुःखपहाणं कुर्यात् । अत्रै. त्वाभ्यासलोपयोः कृतयोर्वर्णव्यत्ययेनैकारस्याकारः । बचास्तु "आयेजे" इत्येवाधीयते । केचिदाहुः 'आयजे' आत्तवान्पक्षत्वेन स्वीकृतवानिति । तत्तथैवाश्याम, अश्नुत्रीमहि त्वत्मसादेन प्रपत्ता मा भूम । सत्यपि प्रमादे त्वत्प्रसादेनातिक्रमदोषभाजो मा भूमेति । अश्नोतेर्लिङ् । व्यत्ययेन परस्मै- पदम् । बहुळं छन्दसीति विकरणस्य लुक् । यद्वा-आशिषि लिङ्। 'छन्द- ग्युभयथा' इति सार्वधातुकत्वात्सलोपः । हेतुमाह-तव रुद्र प्रणीतौ । रुद्रेवि पुनर्वचनमाभिमुख्यातिशयप्रविपत्त्यर्थम्। हे रुद्र प्रणीतौ शासने यस्माद्वर्वामहे । यद्वा तवास्मासु प्रणीतौ प्रणये भृत्यस्वामिभावनिमित्तेऽनुग्रहे सति तदश्या- पेति । 'तादौ च निति' इति गते प्रकृतिस्वरत्वम् । केचिदाहुः-प्रसिद्ध एव मनुः स्मर्तृत्वे त्वया नियुक्तः प्रजानां पिता हितकारित्वेन पितृस्थानीयः शं दुःखपहाषणप्रकारं यादृशं व्यवस्थितवांस्तथैवानुवीमहि यस्मात्त्वां परिच. राम इति । अपरे तु ब्रुवते-यत्त्वदीयं शं योश्चोभयविधदुःखपहापणप्रकारं मनुः सर्वज्ञोऽपि जगतां पिता प्रजापतिरायज आभिमुख्येनाऽऽयजति प्रशं. सति स्वयमप्यादचे वा तद्वयमश्याम तादृशरक्षामाजनं भूयास्म इति । यजे- रात्मनेपदं प्रथमपुरुषेकवचने लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तकारलोपे 'अवो .

·९५ - [न०६०अ०] रुद्राध्यायः। गुणे' इति पररूपत्वं विकरणव्यत्ययेन यः । तेन सत्यपि लसार्वधातुकानु- दत्तत्व एकादेशस्वरेणान्तोदाचत्वम् ॥ ४ ॥ अथानयोः पुरश्चरणम्-कुच्छू चरित्वा नवसहस्रं जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । अमावास्यायां चतुष्पथेऽग्निमुपसमाधाय दघिसारमयुताहुतिमात्र जुहुयात् । गषादीनां शान्तिर्भवति । एताभ्यामेव राजवाहनानां शान्तये जलं स्पृष्टा प्रत्यामयुतं जपं कृत्वा जपजलेन वाहनशाला प्रोक्षयेत् । वाहनानां शान्तिर्भवति । वाहनानां किंचिदुपयोज्यं तेन जलेन मिश्रितं कृत्वोपयोज- येत् । तिरश्चां शान्तये तिलमाध्यमिश्रं जुहुयादयुनम् । अन्येषां शान्तये दूर्वा- णामयुतं जुहुयात् । तेषां शान्तिर्भवति । ध्यानम् - दिव्यसिंहासनासीनं स्तूयमानं महर्षिमिः । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सोमं सोमार्धधारिणम् ॥ पञ्चमीमृचमाह- मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं मा न उक्षन्तमुत मा ने उक्षितम् । मा नौ वधीः पितरं मोत मातर प्रिया मा नस्तनुवौ रुद्र रीरिषः ॥ ५॥ मा नः महान्तम् उत मा नः अकिम् मा नः उक्षन्तम् उत मा नः उक्षितम् । मा नः वधीः पितरम् मा उत मात- रम् प्रियाः मा नः तनुवः रुद्र रीरिषः ॥ ५ ॥ सा० मा० हे रुद्र नोऽस्मदीयं महान्तं पुरुषं स्थविरं मा रीरिषो मा हिंसीः । उतापि च नोऽस्मदीयमर्भकं बालं मा रीरिषः । किंच नोऽस्मदीयमुक्षन्वं सेचनसमर्थ पुरुषं मा रीरिषः । उतापि च नोऽस्मदीयमुक्षित गर्भस्थं पुरुषं मा रीरिषः । नोऽस्मदीयं पितरं मा वधीः । उतापि च मातरं मा वधीः । नोऽस्मदीयाः प्रियाश्च सनुवः शरीराणि मा रीरिषः ॥ ५ ॥ भ० भा० भा० मा नो महान्तमित्यस्य ऋपिर्देवरावा । छन्दो जगती । नन्दीश्वररूपो रुद्रो देवता । मा नो महान्तमिति। हे रुद्र नोऽस्माकं संबन्धि. में महान्तं पितामहादिकमनुग्राह्य विद्यावयोभिज्येष्ठं पुत्रं वा श्रद्धवगुणकं मा पपी रोगादिभिर्मा हिंसीः । उतापि चास्माकमर्भकमत्यन्तशिशुं पुत्रमग्राह्यं मा - ·९५ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [१०६००] वधीर्मा ने उक्षन्तं सेचनसमर्थ तरुणं संतानकरं मा वीः। उतापि च मा न उक्षितम् । सिकं गर्भस्थमनुकम्प्यतरं मा वधीः । पितरम् । स्पष्टम् । उतापि च मावरमपि मा वधीः । श्रद्धेयतरावेतौ । तथा नोऽस्माकं प्रियास्तनुवः पारीराणि भियत्वादेव मा रीरिषो मा हिंसीः। रोगादिभिः पीडिता मा कुमाः । भार्यापुत्राद्यपेक्षं च बहुवचनम् । अस्माकमस्मदीयानां च प्रियास्व- नूर्मा रीरिष इति ॥ ५॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम् --- उपवासत्रयं कृत्वा पञ्चसहस्रं जपेत् । कृत- पुरचरणो भवति । अनेन स्वजनरक्षा कव्या । यवतिलानामाज्याकानाम- युतं जुहुयात् । अश्वत्थसमिधामथुतं जुहुयात् । आज्येनायुतं जुहुयात् । प्रतिसंवत्सरमायामयुतं जुहुयात् । एवं कृत आत्मीयत्रीवालवृद्धजनस्य शान्तिर्भवति । अन्यस्मिन्नपि शान्तिकरणे जपमयुतं कुर्यात् । विशेषेण राजा मतिमा मन्त्रेणानेन कान्त्यर्थमायां होमं कारयेत् । तेन राज्ञोऽन्तःपुराद- योऽपि वर्धन्ते । ध्यानम्- बालेन्दुमुकुटं देवं तरुणादित्यविग्रहम् । ध्यायनन्दीश्वराकारं मणेश्वरसमावृतम् ।। षष्ठीमृचमाह- मा नस्तोके तनथे मा न आयुषि मानो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । वीरान्मा नौ रुद भामितो वधीह- विष्मन्तो नमसा विधेम ते ॥६॥ मा नः तोके तनये मा नः आयुषि मा नः गोपु मा नः अश्वेषु रीरिषः । वीरान् मा नः रुद भामितः वधीः हविष्मन्तः नमसा विधेम ते ॥ ६ ॥ सा० भा० हे रुद्र नोऽस्मदीये तोकेऽपत्यमात्रे तनये विशेषतः पुत्रे मा रीरिषो हिंसां मा कुरु । नोऽस्मदीय आयुषि मा रीरिषः । नोऽस्मदीयेषु गोषु मा रीरिषः । नोऽस्मदीयेप्वश्वेषु मा रीरिषः । भामितः क्रुद्धः सन्नोऽ. स्मदीयान्वीरान्भृत्यान्मा वर्धा: । वयं हविष्यन्तो हविर्युक्तास्ते तुभ्यं नमसा नमस्कारेण विधेम परिचरेम ॥ ६ ॥ - - ·न००अ०] रुद्राध्यायः। भ०मा०मा० मा नतोक इत्यस्य मन्त्रस्य ऋषिभगवान् । छन्दो जगती। देवोऽपि भगवायेव । मा नतोक इति । हे रुद्र नोऽस्माकं तोके पुत्र बनये तत्पुत्रे च पा रीरिषः। मा हिंसां कथाः । तद्विषये रोगादिभिहिसको मा भूः । द्वितीयाथै वा व्यत्ययेन सप्तपी।तोकं तनयं च मा हिंपीरिते “आयुः षोडशव- पशतं म ह षोडशं वर्षशतमजीवत् । प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति" इति च्छान्दोग्ये श्रवणात् । "विंशतिवर्षश" इति सांवत्सरिकाः । “सप्तविंशत्यधिकानि शचं वर्षाणि" इत्येके । "शतमेव" इत्यन्ये । तस्मिन्नायुषि मा रीरिषः । मानो गोषु । गोमहिष्यादिषु मा रीरिषः। तथाऽश्वेषु अश्वगजादिषु मा रीरिषा । वीरांचास्मदीयान्मा वधीः । भामितः । आचारेण क्रोधितोऽपि सन् । वेत प्रजननकर्मणः। पीराः प्रजास्तस्य पुनहगं सत्पुत्रपरिग्रहणार्थम् । विक्रान्ता वा वीराः । 'भाप क्रोधे' यन्नानिष्ठा । यद्वा संजातक्रोधो भामितः । कृताप- चारेवाप्यस्मासु भामितो भूत्वा मा वधीः । तदर्थ वयमपि हविष्मन्तश्वरुपुरो- डाशादिलक्षणेन हविषा तद्वन्तो नमसा नमस्कारेण ते तव विधेम परिचरेम । पूर्ववषष्ठी द्वितीयाथै वा । त्वां परिचरेपेत्यर्थः ॥ ६ ॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरण-छच्छ्रे चरित्योदुम्बरपात्रेण कापिलं सपि: सहस्राभिमन्त्रितं कृत्वा तेन स्वानो मयिो वाऽसहस्रं हुवा महाव्याहृविभि- हुँत्वा शतं शेषपशित्वा त्रिरात्रमुपवपेत्ततश्चरुभोनी पश्चाशत्सहस्र जपेत् । गुरवे पञ्चनिष्कं दद्यात् । ततः कृत्तपुरश्चरणो भवति । अनेन, राज्ञामायुष्का- मानामुच्यते-नित्यवद्राना स्वामौ मथितेऽपि वा केवल माज्यसिक्तैस्तिकर. युतं जुहुयात् । अष्टभिर्बाह्मगैरष्टासु दिक्षु राजानममितो भस्माष्टशताभिम- न्त्रितमादाय राजरक्षां कुर्यात् । तदपि नित्ययकार्यम् । अनेनैवापरमुच्यतेश्वे- तकमलैर्दधिमधुशाक्तरयुजुहुयात् । एकादश रुद्रम गैप्रिसिद्धः समः सिदैवी होमः] कार्यः। अथ सबसिद्धियो । प्राचार्यान्मन्त्रं लगा त्रिरा- प्रमुपोष्य त्रिरात्रं निरन्तरं जपेसयः सिद्धो भवति । तत्तत्कर्मयोग्यतावता । एवं कुते राज्ञां श्रीधते । अनेन दुर्वाणां घृकानामयुतं नित्यवदेव जुहु- पात् । राना चिरजीवी भवति । अनेन कल शा नष्टसहस्रपष्टशतं वा जल पूर्णा- स्वर्णरजतताम्रमयान्वाऽभिमन्य गन्धादिभिराराध्य नववस्त्रवेष्टितान्कृत्वाऽ. न्यान्यपि मङ्गलानि कृत्वाऽऽचार्यो राजजन्मदिने राजानं स्नापपद्यावतो हि कलशाः स्युः । एवं कृते राजा दोषैः कायिकैः पावकादिमिरप्पलिप्तो भवति । राज्ञो वा वृद्ध्यर्थमनेन नित्यवदेकेन सद] बाह्मणेनाष्टहस्रं जां कारयेत् । १२ ·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: न०६०० वाहनायुधशालासु रत्नाकरादिषु च मासि मासि सौम्ये नक्षत्रे शान्ति कुर्यात् । अश्वत्थापामार्गसमिधा दधिपधुघृताक्तानामयुतं जुहुयात् । गतायु. पोऽध्यायुर्वर्धते । छूते व्यवहारे च मन्त्रमेतं जपेन पराजितो भवति । त्रिरा. प्रमुपोज्य निरन्तरं जपेत् । ततश्वरुभोजी बिल्वफलानां मध्वाक्तानामयुतं जुहुयात् । स्वर्णसहस्रं लभते । कुमुदानां दधिमधुघृतानामयुतं जुहुयात् । कन्या लमते । अनेनैव संवत्सरं चरुभोजी कपिलाघृतेन स्वामी नित्य बदष्ट- सहस्रमष्टशतं वाऽऽहुतीर्जुहुयात् । सर्वस्मान्महापातकान्मुच्यते । अनेन मल- यजसोदमभिमन्य ललाटे धारयेत्सर्वे घश्याः स्युः । अपामार्गसपिद्भिरष्टस- स्र प्रतिजन्मदिने जुहुयादपमृत्युं जयति । दृष्टिकामा सूर्य जपापुष्पैरयुतैरारा- घयेद्रकोष्णीषवसनानुलेपनो भूत्वाऽऽदित्यवारे। भगवानादित्यो महादृष्टिं मुश्चति । दूरमार्गगामी दश शर्करा गृहीत्वाऽष्टसहस्राभिमन्त्रिता दिक्षु दशसु मक्षिप्य गच्छेत् । स तु यावद्गमनं क्षेमी भवति । कर्मणामविघ्नकामो मन्त्रमयुतं अपित्वा कर्माऽऽरभेत । अनायासेन कर्मणामन्तं गच्छेत् । पुत्रकामोऽनेन लक्ष- माज्येन जुहुयाद्वंशकरं पुत्रं लभते । यं जेतुमिच्छेत्तं वंसिकताकारं विषाय तस्य शिरास स्थित्वाऽयुतं जपेत्सर्वत्र विजयी जायते । अन्यदपि सर्वमनेन संभवति । मन्त्रममावादेवस्य साक्षासिद्धानामेव फलति । अन्येषां प्रथा प्रयासा इति मन्तव्यम् । ध्यानम् - दधानमेकादशधा विभक्त- देहं विशुद्धम्फटिकमकाशम् । वेजोनिधि शूलिनमिन्दुमौलि विचिन्तयेत्तत्र सदेव रुद्रम् ॥ सप्तमीमृचमाह- आरात गोन उत पूरुषन्ने क्षयद्वीराय सुन्नमस्मे ते अस्तु । रक्षा च नो अधि च देव ब्रह्मा च शर्म यच्छ विहींः ॥ ७ ॥ आरात् ते गोघ्न इति गो-ने उत पूरुषघ्न इति पूरुष-घ्ने क्षयद्वीरायेति क्षयत्-वीराय सुम्नम् अस्मे इति ते अस्तु । रक्षं च नः अधीति च - - ·न०६०अ०] बदाध्यायः। १९ देव ब्रूहि अधा च नः शर्म यच्छ द्विवर्हा इति द्वि-बहीः ॥७॥ सा० भा० गोघ्नं गोध्नस्य पुरुषले पुत्रपौत्रादिपूरुषघ्नस्य यदीराय पित. भृत्यस्य ते तवोग्रं रूपमारादस्तु दूरे तिष्ठतु । यत्तु सुम्नं स्वदीयं सुखकरं रूपं तदस्मे अस्मास्वस्तु । “घोराऽन्या शिवाऽन्या" इति । यच्छरीरट्यमुक्त वगेर्दयोर्मध्ये यद्धोरं शरीरं तवरे गच्छतु । शिवं शरीरमाऽऽगच्छत्वित्पर्यः । किंच नोऽस्मारक्ष सर्वतः पालय । किंच हे देवाधिद्ब्रह्मस्मानितरेभ्यो यज- मानेभ्योऽधिकान्देवेषु ब्रूहि । अधा च अपि च । द्विवहीं द्वयोर्लोकयोध- यिता त्वं शर्म यच्छ सुखं दहि ।। ७ ।। भ० भा० भा० आरात्त इति मन्त्रम्य ऋषिरत्रिः। त्रिष्टुपच्छदः । शंभुर्देववा। आराच इति षष्ठचर्य चतुर्थी वक्तव्येति सर्वाश्चतुर्थ्यः । उताप्यर्थे । गाः पुरु- षांश्च नतो हिंसतस्तव यत्सुम्नं मुखं गवां पुरुषाणां च हिंसया या तव तृप्तिः साऽऽरादरे अस्तु । अस्मत्तोऽन्यत्र तथा कुर्वन्क्रीडतु देव इत्यर्थः। इन्। 'बहुलं छन्दसि' इति किषि उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तेरुदात्तत्वम् । क्षयदी- रस्य तव यत्सुम्नं तदस्मे अस्मास्वस्त्वित्यर्थः । यत्सुम्नं सुखं तदस्मास्वस्त्विति अहिंसामात्रेणेव । एतेन कृतीति देवो न मन्तुपईतीत्याह-रक्षा च नोऽस्मान् । 'दयचोऽतस्तिङः' इति दीर्घत्वम् । इदं चाप्यस्त्वित्याह । यद्वा रूपमित्य. ध्याह्रियते । गवादीनां हन्तुस्तव यद्रूपं क्रूरं तदारादम्तु । सुपा सुलुगिति से आदेशः। क्षयन्ति निवसन्ति वीराः प्रजा अस्मिन्निति क्षयद्वीरो ब्याख्यातः । अभिगम्योऽनुग्राहकस्वभावः । सर्वेषामिति यावत् । तादृशस्य तव वत्सुम्न- मनुग्राह्यरक्षणपभवा तृप्तिः साऽस्मास्वस्त्वित्यर्थः । अधि च देव ब्रहि । आधि- वचनं व्याख्यातम् । किमस्मत्मार्थनया देव एव मा भेष्ट रक्षिष्यामि च" इत्यस्मानाधिपत्येनासकृद्वदत्वित्यर्थः । यद्रा पक्षपातेनास्मभ्यं हि न सर्वलोकसाधारणमिति । अधा च अपि च । 'निपातस्य च ' इति दीर्घ- त्वम् । नोऽस्मभ्यं शर्म सुखं यच्छ देहि । द्विवहीं लोकदयप्रथितमैहिकमा- मुष्मिकं चेत्यर्थः । 'बृह वृहि वृद्धौ' । द्वयोर्लोकयोरपि बृद्धवे इति द्विवहाँः । गतिकारकयोरिति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चेत्यसुन् । 'परादिश्छन्दसि बहुलम्' इत्युत्तरपदायुदात्तत्वं च । बहुव्रीहिवा । नपुंसकैकवचने छान्दसं दीर्घत्वम् । बदा देवस्येदं विशेषणम् । इह चामुत्र च सुखस्य बईपिता त्वमिति । " द्वयोरेव लोकयोहयिता" इत्यन्ये । यद्वा बई इति पक्षनाम । दिनहीं। पक्षद्वयावलम्बी । ऐहिकमामुष्मिकं च धर्म प्रच्छेति ॥ ७ ॥ " ·सायणाचार्यभट्ठभास्करभाष्यसाहित:- न०६०१०] अथास्प पुरश्चरणम्-त्रिरात्रमुपोष्य त्रिरात्रं निरन्तरं जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । अनेनाऽऽयुष्कामानामेव नान्येषामित्याहुः । “शतायुः पुरुष उच्यते" इति श्रुतेः । एवं सति इह जन्मान जन्मान्तरे वाऽऽयुषः क्षयकारणैः कर्म- भिर्वालादयो नियन्ते तेषामायुर्वर्धनाय मन्त्रेणानेन प्रयोग उच्यते । नित्यवद- नेन स्वामी सर्पिषाऽष्टसहस्रपष्ट शतं वाऽऽहुतीर्जुहुयात् । दुर्वाणामष्टसहस्रं दधि- मधुघृताक्तानां जुहुयात् । स्वजन्मनक्षत्रे नित्यमेवाष्टसहस्रं जपेत । आर्द्रायां विशेषेण प्रत्या दूर्वापामार्गशपीतिलानां दधिमधुघताक्तानां प्रत्येकपयुतमा- हुतीर्जुहुयात् । रात्रौ यावत्पश्चसहस्र जपेत्तावत्प्रदक्षिणाः कुर्यात् । राजा जन्मदिने दूर्वापामार्गादि प्रत्येकमयुतं जुहुयाद्राजा दीर्घायुभवति । अशक्तानां स्रोतसि होमः । ततोऽत्यन्ताशक्तानां जप एव । शुद्धतण्डुलैमध्वाज्याक्तर- युवं जुहुयात्तस्यायुर्वर्धते । मन्त्रेणानेन देवस्योपरि अर्क सुमनोभिरयुतमाराध. येत् । तस्य श्रीवर्धो । पश्चिमद्वारालये वा चरुभोज्यधाशायी ब्रह्मचर्यवान. क्षारालवणाशी देवमभितः सहस्रं जपेत् । एवं कवे शतायुः सप्तजन्मसु भवति । अशक्तस्य भिक्षाहारः प्रशस्त इति । अथ ध्यानम्- कुर्वाणं संनिधौ देव्या देवमानन्दताण्डवम् । हुताशनधरं ध्यायेत्तप्तकाश्चनसंनिभम् ॥ अष्टममृिचमाह- स्तुहि श्रुतं गतसदं युवानं भृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम् । मृडा जरित्रे रुद स्तवानो अन्यं ते अस्मन्निवपन्तु सेनाः ॥ ८॥ स्तुहि श्रुतम् गर्तसमिति गर्त-सदम् युवानम् मृगम् न भीमम् उपहनुम् उग्रम् । मृड जरित्रे रुद् स्तानः अन्यम् ते अस्मत् नीति वपन्तु सेनाः ॥ ८॥ सा०भा० हे मदीयवचः श्रुतं प्रसिद्धं रुद्रं स्तुहि । कीदृशम् ।गर्तसदं गर्नस- हो हृदयपुण्डरीके सर्वदा तिष्ठन्तम् । “वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति" इति स्मृतेः । युवानं नित्यतरुणम् । उपहनुमग्रं प्रलयकाले सर्व जगत्संह - ते ·[न०६००] रुद्राध्यायः। मुग्ररूपिणम् । तत्र दृष्टान्तः । भीमं मृगं न । भयंकर सिंहमिव । यथा गजा विदारणाय उग्रः सिंहो भवति तद्वत । हे रुद्र स्तवानोऽस्मद्वचसा स्तूयमानी जरित्रे जरणशीले दिने दिने क्षीयमाणेऽस्मच्छरीरे मूड मुखं कुरु । ते त्वदीया: सेना अस्मदन्यं वैरिणं निवपन्नु विनाशयन्तु ।। ८ ।। म. भा० भा० स्तुहि श्रुतमित्यस्य वैयाघ्र ऋषिः । त्रिष्टुप् छन्दः । रुद्रो देवता । विग्रहस्यात्युग्रवादीत्या पूर्वार्धन देवं परोक्षीकृत्याऽऽह-स्तुहि श्रुतामति । आत्मन एवायमन्तरात्मनः प्रैषो भिद्यते च वाक्यम् । हे मदीयान्तरात्मनस्तुहीति । यद्वा पुरुषव्यत्ययः। ईदृशं स्वां संवानीति । श्रुतं व्याख्यातम् । गतसदं गर्नमिति रथनाम तत्र सीदति तिष्ठतीति त्रिपुर- दहनादाविति गर्तसत् । यद्वा हृदयाभ्यन्तरं गतम् । केचिदाहुः-'गिरति कवलयति विश्वमिति गर्ने विश्वस्यावारकस्तेजोविशेषः कश्चित् ' इति अन्य आहुः --'गीर्यन्नेऽग्निना भक्ष्यन्ते प्रजा अत्रेति गर्ने स्मशाने ' इति । 'शब्दवानाकाशो गर्तम्' इत्यपरे । युवानं नित्यतरुणम् । ' युवा पिता स्वपा रुद्र एषाम् " इति च मन्त्रान्तरम् । मृगं न भीमम् । मृगः सिंहादिः सिंह एव वा मृगरातमिव भीमं भयंकररूपम् । उपरिष्टादुपचारत्वादुपमार्थीयो नशब्दः । उपहनुम् । उपसंहर्तव्यानां शत्रुप्रभृतीनामुपसंहरणायोधतम् । 'कृहनिभ्यां क्नुः ' इति क्नुप्रत्ययः । छान्दसस्तकारोपजनः । उग्रम् । अनभिभवनीयमुद्गुर्ण च । “उपसंहर्तुं मृन्युम्" इति केचित् । उग्रं मृत्युसदृश- मित्यर्थो वेदितव्यः । एवंविधं भगवन्तं स्तुहीति । द्वितीयोऽधः प्रत्यक्षकृती देवसंकीर्तनेन किंचिदद्वयपेतत्वात्तु भयस्थ । अत्र देवसकाशात्मुखमाशास्ते । मृड मृडय सुखसु । पूर्वर दीर्घत्वम् । जरित्रे स्तोत्रे । पूर्ववत्संपदानत्वाचतुर्थी । जरितारं मां मृडयेत्यर्थः । · वयोहानौ ' दिवादिः । ज्वरादिराधृषीय: स्तुतिकर्मा छन्दसि । उदात्तयण इति विभक्तेरुदात्तन्वम् । स्तवाना स्तोतव्य- स्त्वम् । सम्यानच् स्तुव इति विधीयमानो बहुलवचनात्केवलादपि भवति न च भवति । किंच तव सेना अनुचरसंघाता जगत्क्षोभकारिणो मरीचिनि- चया वाऽस्मदस्मत्तोऽन्यमन्यत्र निवपन्तु निघ्नन्तु । निवपतिर्वधकर्मा ॥८॥ अथास्य पुरश्चरणम् । एकरात्रमुपोष्य त्रिरात्रं निरन्तरं जपेत् । कतपुरब- रणो भवति । वैकडून्तसमियां विषतलाक्तानां स्मशानानौ लक्षं जुहुयात् । शत्रवो नश्यन्ति । शत्रुनापग्रहणं कृत्वा देवस्य संनिधौ भस्मपाणिरयुतं जपेत् । तस्य शत्रोमहाज्वरो भवति । श्वेतसिदायरयुतं जुहुयात् । शत्रोर्ममूरिका १ ग. क. रूपधारिणम् ।

·- - १०२ सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहिता [न०६००] जायन्ते वाभिरेव म्रियते । शत्रोहक्षेत्रादिषु मन्त्रेणानेनावट खानयित्वा वा कल्पं रोमास्थिशर्करादिकं खातयेत् । तस्य शीघ्रं नाशो भवति। ध्यानम्- उद्यद्भास्करकोटिप्रकाशमादीप्तदहनमूर्धानम् । अम्बरनिलयं भीमं ध्यायेदभयं शिवं सुरोधनुतम् ॥ शरमाकतिर्देवो ध्यातव्य इति केचित् । नवमीमृचमाह- परिणौ रुद्रस्य हेतिर्वृणक्तु परि त्वेषस्य दुर्मतिरघायोः । अव स्थिरा मघवंयस्तनुष्व मीढस्तोकाय तनयाय मृडय ॥ ९ ॥ परीति नः रुदस्य हेतिः वृणक्तु परीति त्वेषस्य दुर्मति- रिति दुः-मतिः अपायोरित्यंघ-योः अवेति स्थिरा मघ- बद्भय इति मघवत्-यः तनुष्य मीः तोकार्य तनयाय मृडय ॥९॥ सा० भा० इन्यतेऽनयेति हेतिरायुधं रुद्रस्य हेति!ऽस्मान्परिवृणक्तु परितो पार्जितान्करोतु । कदाचिदपि मा विध्यत्तित्यर्थः । त्वेषस्य क्रोधोज्ज्वलित- स्याघायोरघं पापं महाररूपमिच्छतो रुद्रस्य या दुर्मतिरुग्रबुद्धिः साऽप्यस्मा- परिवृणक्तु । स्थिरा विरोधिनाशनाय यादृग्दुर्मतिरस्ति तो मघवद्भयो हविर्लक्षणानयुक्तेभ्यो यजमानेभ्यः सकाशादवतनुष्वावतवामपनीतां कुरु । हे मीदः कामाभिवर्षक तोकायास्मत्पुत्राय तनयाय तदीयपुत्राय च मृडप सुखं देहि ॥९॥ म०भा०भा० परि णो रुद्रस्येत्यस्य च्छन्दस्त्रिष्टुप् । ऋषिदेवता च भगवाने- व । अत्रापि विग्रहस्य पूर्ववदुग्ररूपत्वात्परोक्षपत्यक्षकृतत्वमर्धयोर्वाक्यभेदश्च। परि णो रुद्रस्यति । हन्यतेऽनयेति हेतिरायुधम् । 'ऊतियूति' इत्यादौ तिम- न्चोदाचो निपातितः। नोऽस्मान्रुद्रस्य हेतिः परिवृणक्तु सर्वतो वर्जयतु । पुत्र- पौत्रसहितानित्यर्थः। 'वजी वर्जने' रौधादिकः। 'उपसर्गाबहुलम्' इति णत्वम् । १ ख, 'नाशिनीहक्!

·नद००] रुद्राध्याय:। १०३ किंच त्वेषस्य क्रोधोज्ज्वलि वस्य देवस्य । 'विष दीप्तौ पचाद्यच् । अघा. बोरघं व्यसनं पुरुषाणां पापकारिणामिच्छतीत्यघायुः। 'छन्दसि परेच्छाया. मपि ' इति क्यच् । 'अश्वाघस्याऽऽन् ' इत्यात्वम् । 'क्याच्छन्दसि ' इत्युम- त्ययः । तादृशस्य देवस्य या दुर्मतिर्निग्रहात्मिका बुद्धिः सा चास्मान्परिव- णक्तु निग्राद्याः पापकर्मिणो वयं मा भूमेति प्रार्थितं भवति । कृदुत्तरपदम- कृतिस्वरत्वेन मतिशब्देऽन्तोदात्तत्वम् । 'मन्त्रे वृष' इति तिन उदात्तत्वात् । किंच स्थिरा स्थिरम् । 'सुपां मुलुक्' इति द्वितीयकवचनस्याऽऽकारधनुषि वर्तते स्थिरत्वयोगात् । इमा रुद्राय स्थिरधन्वने " इत्यादौ च दर्शनात् । अवतानस्य च ज्याविषयत्वात् । अयमर्थः। स्थिरधनुरवतनुष्वावततज्यं कुरु । शिथिलयेत्यर्थः । यदा वचनव्यत्ययेनेकस्मिन्बहुवचनम् । 'शेश्छन्दसि' इति शेर्लोपः । स्थिराणि धनूंष्यवततज्यानि कुर्विति । सन्त्येव वा देवस्य कार्यवशेन बहूनि धनूंषि तानि सर्वाण्यवतनुष्वेति । क्षेमाय प्रार्थयामः। मघ- वद्भयो मघवदर्यम् । मघमिति धननाम । हपिर्लक्षणेन धनेन तद्वन्तो मघवन्त- स्तदर्थ त्वं धनुरवतनुष्व । तान्मा हिंसीरित्यर्थः । को नाम मघवतोहिनस्तीति चेत् । अयं भावः । यथा हविष्मन्तो वयं निर्भयास्तव यष्टारः स्याम तदर्थव- तनुष्वेति । अपर आह-"स्थिरग्रहणेन दुर्मतिविशिष्यते। या स्थिरा निश्चलक- रुपा दुर्मतिरस्म न दातव्या" इति । तां मघवद्भयोऽवतनुष मघवतां कृते तांशिथिल छन । मघवत्स सादृशमध्यवसायं मा कृथा इति यावत् । स्थिरशब्दाव ' सुपा मुलुक्' इति द्विवीयैकवचनस्य लुक् । साहितिको वा मकारस्य लोपः । “स ईमन्द्रास्विति" यथाऽनवधारणाद्यथाश्रुवमेव पदकारा मन्यन्ते । इदं चापर पाचापहे । हे मीदवा सेक्तः । व्याख्यानो मीट्वान् । 'मतुवसोः' इति रुत्वम् । पोकाय पुत्राय तनयाय तत्पुत्राय च मृडय सुखय । पूर्ववत्कर्मणः संपदान- स्वम् । मृड सुखने ' इगुपपलक्षणः कः । मृहं करोतीति णिच् । यद्वा हेतु. माणिचि 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति लघूपधलक्षणो गुणो न क्रियते॥९॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्-कृच्छ्र चरित्वा नव दिनानि प्रविदिनमष्ट- सासं जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । अनेन पुत्रकामानामेव कर्तव्यम् । एत- दपि गुप्तं कुर्याद । दावानलरूढस्य पलाशखदिरादेः समिधा दधिमधुघृता- कानां पश्चिमद्वारे शिवालये त्वयुतं जुहुयात् । शिवसदृशं पुत्रं लभते। देवा- लयेऽश्वत्थच्छायायामात्मगृहगोष्ठयोर्वाऽऽायाममावास्यायां वा कृष्णपोऽ. एम्यां वा प्रारम्भः । पूर्वद्युबमोजिनौ दम्पती भवतः । प्रतिमन्त्राक्षरं कलशां. इतन्तुवेष्टिताजालपूर्णान्मतिष्ठाप्य वेषां मध्ये कुम्भमुच्चस्तरं निधाय तस्मिन्देव ।

·१०४ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [नद०३०]
सोममावास्येत् । ' आयातु भगवान्कैलासात्' इत्याबाह्य गन्धादिभिरभ्यर्व
ततः पूर्ववन्मध्यकलशमारभ्य प्रतिकलशं मन्त्रादित एकमेकमक्षरं न्यसेत् ।
वतो नवसहस्रं जपेत् । तत उद्देशकामौ श्यामाकलाजानां मधुघृताक्तानामष्ट-
सहस्त्र हुत्वा तन्मात्रमाज्येन च हुत्वा तत आदिकलशमादाय तत्तदक्षररूपिणं
भगवन्तं स्मरन्नापयेत् । एकासनमेवी प्रतिष्ठाप्य कुम्भजलेन च स्नापयित्वा
ब्राह्मणानष्टसहस्रमष्टशवं कशतमन्ने भोजयेत् । तत्र कलशवस्त्रत्रीयादीना-
चार्याय दत्त्वा । भोजयित्वा दक्षिणाकाले पश्चनिष्कं त्रयं वा दद्यादेवं-
रूपाया दक्षिणायाः किंचिदपि न्यूनं न भवेदेवं दत्वा दम्पती भुञ्जीयाता-
मेवं तयोः पुत्रः शिवतमो दीर्घायुरुत्पद्यते । अथ पूर्वोक्तकशिक्तावपरमुच्यते-
अशको मन्त्रमिमं जपेत्पश्चिमद्वारे । देवालयेऽहोरात्रं प्रदक्षिणं कुर्यात् । उदया-
लभूत्यास्तमयादस्वमयात्मभृत्योदयात्तत्र विघ्नो यदि विद्यतेऽशक्का न सन्ति
चेच्छतः सन्नशक्तमात्मानं मत्वा कुन नश्यति । तस्मात्पुरश्चरणयुक्तो
गुरुरप्रमत्तः कुर्यादिति । अशक्तानां मजाकामानामगतीनामनुग्रहं वक्ष्यामः ।
अष्टशवमेकचत्वारिंशतमेकशिति वा दिनानि दीक्षित्वा चरुभोजी पश्चिमद्वारा-
लये प्रतिदिनमष्टशवं जपेत् । प्रदक्षिणमष्टशतं कुर्यात् । नित्यवदश्वत्यस्य पूर्णा-
तरमूलादारभ्याष्टसहस्रं जपेत् । अश्वत्थचतुर्दिक्षु मतिदिनमष्टसहस्र जपेत् । एवं
समाप्प यावच्छक्ति तावद्वा ब्राह्मणान्दीक्षायुक्ताभोजयेदेवं कृते वंशकर
पुत्रं लभत इति । ध्यानम्-
गजचर्माहततर्नु स्फुरत्वहरणोपलन् ।
सर्वपापहरं ध्यायेद्देवं कुञ्जरभेदिनम् ॥ इति ।
दशमीमृचमाह---
मीढुष्टम शिवतम शिवो नः सुमना भव । परमे वृक्ष आयुधं
निधाय कृति वसान आचर पिनाक विनदागहि ॥ १० ॥
मीढुष्टमेति मीटुंः-तम शिवतमेति शिव-जम शिवः नः सुमना
इति सु-मनाः भव । परमे वृक्षे आयुधम् निधायेति नि-धार्य
तिम् वसानः एति चर पिनाकम् विझत एति गहि ॥१०॥

·[न०००] रुद्राध्यायः । सा० भा० हे मेदुष्टमातिशयेन सेचक कामाभिवर्षक हे शिवतमातिशयेन शान्त स्वरूप। नोऽस्मान्पति शिवः शान्तः मुमनाः सौमनस्येन स्नेहेन युक्तश्च भव । आयुधं त्रिशूलादिकं परमेऽत्युनते वृक्षे वटाश्वत्यादिरूपे निधाय यथाऽस्माभिर्न दृश्यते तथाऽवस्थाप्य कृत्तिं वसानो व्याघ्रचर्ममात्रं परिधान आचरास्मदाभिमुख्यनाऽऽगच्छ । आगच्छन्नपि पिनाकं विभ्रद्भूपणार्य धनु- मात्रं हस्ते धारयन्वाणादिकं परित्यज्याऽऽगह्यागच्छ ।। १० ।। म०मा०भा० मीढुष्टपेत्यस्य वैराज ऋषिः । पञ्चपदा त्रिष्टुप्छन्दः । यथाहु:- " चतुर्मिरष्टाक्षरद्वादशाक्षरेण चैतत्रिष्टुप्" इति । तत्र तृतीयव्यतिरिक्ताश्च- त्वारोऽष्टाक्षराः । देवता शंभुरेव । मीढुष्टमेति । हे मीढुष्टमातिशयेन सेक्तः। उत्तमपुंस्त्वेति यावत् । व्याख्यातं चेदम् । हे शिवतमातिशयेन शिवंकर । प्रथमस्याऽऽमत्रितस्याविद्यमानत्वान्न द्वितीयमपीदं निहन्यते । द्वयोः पाक्षिकमायुदात्तत्वम् । इत्यं देवेन कर्तव्यमि. त्याह-नोऽस्माकं सन्नास्माकीनो भूत्वा निष्ठशिवः सुमनाः भव । अस्माक- मपि शिवं कुर्वस्माकमपि शोभनं मनः कुरु । उपकरोमीत्येवं वर्तस्वति यावत् । 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । तदर्थमित्थं देवेन कर्तव्यमित्याह- परम उच्छ्रिते वटकर्णिकारादौ त्वदाये वृक्ष आयुधं त्रिशूलादिकं भीषणं निधाय क्षेमं निक्षिप्य । यत्र निहितं वयं न पश्यामः । यद्वा परमे दूरप्रदेश वृक्षादावस्मदृष्टयगोचरे निघाय कृत्तिं वैयाघ्रं चर्म वसानः परिदधान आचर वर्तस्व । यद्वाऽस्मदाभिमुख्येनाऽऽगच्छ । वसेरनुदात्तत्वाल्लसार्वधातुका- नुदात्तत्वम् । किंचाऽऽगच्छंस्त्वं पिनाकं केवलं ज्यावाणरहिनं दण्डपात्रं भूष. णमा हस्ते विभ्रदागहि । आगच्छस्मिान्धाति । गमे । बहुलं छन्दास' इति शपो लुक् । बिभतः शवरि ' अभ्यस्तानामादिः इत्याधुदात्तत्वम् ।।१०।। अथास्य पुरश्चरणम्--एकरात्र पञ्चदशसहस्रं जपेत्कृतपुरश्चरणो भवति । अर्थनाशभये प्राणसंशये घोरातिमय वा चोरादिभये केवलाज्येन पश्चसह- साहुतीर्जुहुयात् । नेभ्यो मुच्यते । ध्यानम् - मङ्गलायतनं देवं युवानमतिसुन्दरम् । ध्यायेद्वनचराकारमागच्छन्तं पिनाकिनम् ॥ इति । एकादशीचमाह- विकिरिद विलोहित नमस्ते अस्तु नगवः । यास्ते - , १ ख. ग. छ, 'मेऽभ्युनते । २ ग. ङ. त्यादेपरि नि । १० ru ·-- १०६ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०६०अ०] सहस्र हेतयोऽन्यमस्मन्निवपन्तु ताः ॥ ११ ॥ विकिरिदेति वि-किरिद बिलोहितेति वि-लोहित नमः ते अस्तु भगव इति भग-वः । याः ते सहस्रम् हेतरः अन्यम् अस्मत् नीति वपन्तु ताः ॥ ११ ॥ सा०मा० कीर्यन्ते भक्तानां संनिधौ बहुधा प्रक्षिप्यन्त इति किरयो धनानि वानि ददातीति किरिदः । विशेषेण किरिदो विकिरिदः। विलोहितो लोहि- त्यरहिव श्वेत इत्यर्थः । अत एव मान्त्रिकाः पञ्चाक्षरध्याने स्मरन्ति- ध्येयो मुक्तापरागामृतरसकलिताद्रिप्रभः" इति। यद्वा-विशेषेण लोहितो विलोहितः। बत एवाटाक्षरध्याने स्मरन्ति-" काश्चनाभो ध्येय: पद्मासनस्थः" इति । भगवो भगवषड्गुणसंपन्न । भगशब्दस्य षड्गुणवाचित्वं स्मयते-- ऐश्वर्यस्य सपग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोचव षण्णां भग इतीरणा ॥ इति । प्रकारान्तरेण भगवच्छन्दनिर्वचनं च- उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानापागति गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ।। बथोक विशेषणत्रयविशिष्ट हे रुद्र ते तुभ्यं नमोऽस्तु । ते तव सहस्रं सह- ससंख्याका या इतयो यान्यायुधानि सन्ति ताः सर्वा अस्मदन्यं विरोधिनं निवपन्तु विनाशयन्तु ॥ ११ ।। भ०भा०भा० विकिरिदत्यस्य मन्त्रस्य ऋषिः पुलहः । छन्दोऽनुष्टुप् । भु. देवता । विकिरिदेति । हे विकिरिद विकिरिदशब्दो व्याख्यातः। किरतिहिंसा- कर्मा किरि हिंसां ददतीति किरिदान्यायुधानि तद्रहितो वा पिकिरिदः । पर- मार्यतः परपीडनान्यायुधानि तव न सन्तीति भावः । यद्रा विविधं हिंसन्ति माणिन इति विकिरया पापव्याधयः संसारादयस्तेषां दाता खण्डयिता विकि- रिदः । · दो अवखण्डने ' । आमन्त्रिताधुदात्तत्वम् । विकीपुन्हन्तव्यान्ख- ण्डयतीति विकिरिदेति केचित् । हे विलोहित । विगतं लौहित्यमधैं यस्य स विलोहितः । अर्थ नीलोऽन्विरे लोहित इति कृत्वा । उक्तं च-"दरिद्रबी- कलोहितः" इति । "पुरुष कृष्णपिङ्गलं" इति च मन्त्रान्तरम् । केचिदाहु- ·१०७ -- [२०६० अ०] कद्राध्याया। विगतं लोहित्यं कालुष्यं स विलोहितः निर्विकार इति । परमार्यतस्तव विकारहेतवः कापि न सन्ति । दूरे हि मन्युप्रभृतयो विकाराश्चित्तकालुवा. भवाः । यत्राऽऽयुधानि गृह्यरंस्तैश्च प्राणिनो निगृह्मरन्निति भावः। एतदेव प्रकटयन्नाह-भगशब्दस्य षड्गुणवाचित्वं स्मयते- उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वत्ति विद्यामविद्यां स च वाच्यो भगवानिति ॥ भगवो हे भगवस्तुभ्यं नमोऽस्तु । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्चापि षण्णां भग इतीरणा ॥ 'मतुवसो रु' इति रुत्वं पूर्वपदायुदात्तत्वं प्रथमयोरामन्त्रितयोः । एवमेक- मप्यायुधं परमार्थतस्तव नास्त्यथापि जगदुपसंहारादौ यास्ते सहस्रं हेतयो यानि सहस्रसंख्याकान्यायुधानि विद्यन्ते ता अस्मदस्मत्तोऽन्यं निवपन्तु निघ्नन्तु त्वत्मसादाद । यद्वा कोऽपि विकारहेतुः परमार्यतस्तव नास्ति अथापि याम्त सहस्रं हेतयो हिंसा निष्कर्मणां निग्रहप्रकारास्ता अस्मत्तोऽन्यं निक्षन्तु पीडयन्तु । निग्राह्या वयं तव पा भूमेति प्रार्थयते ॥ ११ ॥ अथास्य पुरश्चरणम्-त्रिरात्रं चरुयोजी दशसहस्रं जपेत् । तदन्ते दशसहस्त्र प्रदक्षिणाः कुर्वञ्जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । अनेन महाजनविरोधे सकळसं- घातं दधिमधुघृताक्तानां समिधामयुतं जुहुयात् । भयं न भवति । सर्वातुका- मोऽपामार्गसमिधा कापिलाज्यसिक्तानां शतसहस्रमाहुतीर्जुहुयात् । एतेनैव बरा- हादयो वश्या भवन्ति । तिरश्चो जेतुकामो विल्यसमिधां दधिमधुघृताकानां शत- सहस्रमाहुतीर्जुहुयात् । अपो जेतुकामो जलस्य मध्य आत्मानिमाधाय कापिलेन पयसा शतसहस्रमाहुतीर्जुहुयात् । अद्भयो भयं न जायते । एवमन्यदपि पच- ज्जेतु कामो भवति तत्तनापग्रहणं कृत्वा कापिलाज्येन शतसहस्र जुहुयात् । तत्तत्सर्व जयति । ततो ध्यानम् । प्रसन्नवदनं सौम्यं रचितोद्वाहमण्डनम् । अम्बया सहितं ध्यायेत्सुरसंघैरभिष्टुतम् ।। इति ॥ द्वादशीमृचमाह- सहस्राणि सहस्रधा बाहुवोस्तव हेतयः । तासामीशानो भगवः पराचीना मुखाँ कधि ॥ १२॥ - ·- सायणाचार्यभट्ठमारकरभाष्यसहित:- [न००अ०] सहस्राणि सहस्रधेति सहस्र-धा बाहुवोः तव हेतवः । तासाम् ईशानः भगव इति भग-वः पराचीना मुखां कृधि ॥१२॥ इति रुद्राध्याये दशमोऽनुवाकः । सा०भा० हे रुद्र तव बाहुवाईस्तयोईतयः सहस्रधा सहस्रपकाराः सहस्राणि सहस्रसंख्याका विद्यन्ते । धनुः खड्गस्त्रिशूलमित्येवं जातिभेदेन सहस्रपका. रत्वम् : एकै कस्यां जातो वहवः सहस्रसंख्याकाः । हे भगवः षड्गुणोपेत वीशानः समर्थः संम्तासां हेतीन मुखानि शल्यानि पराचीना कृषि अस्पत्तः पराङ्मुखानि कुरु ।। १२ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते पाधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतु- र्यकाण्ड पञ्चमपाटके श्रीरुद्रभाध्य दशमोऽनुवाकः ॥१०॥ भ०भा०भा० सहस्राणि सहस्धेत्यस्य नारद ऋषि: । कण्वो वा ऋषिः । अन्टुप् छन्दः । रुद्रो देवता । राजोपद्रव शान्ती विनियोगः । सहस्राणि सहस्रधेति । सहस्राणि बहुतयाः सहस्रधा सहस्रपकारास्तव ब ह्वोरवायता हेतय आयुधानि । द्विवचनमतन्त्रमित्युक्तम् । यद्वा सत्स्वपि बहुषु सायुधेपु वा हुद्वयमेव प्रहारे व्याप्रियत इति बाह्वोरित्युक्तम् । तन्वादीनां 'उन्दसि बहुलं' इत्युवङादेशः । एकैकस्या एव वा सहस्रसंख्योपदृश्यते । एकैकैव सहस्रं तव वाह्वाईतय इति । अथ तव बाहोर्या हेत यो हिंसामकाराः सहस्राणि सहस्रधा च सन्तीति । हे भगवस्तासां हसीनां मुखा मुखानि पराचीनान्यस्मान्मत्यनभिमुखानि कृधि कुरु । तासां वा हिंसानां मुखानि उपक्रमानस्मदनभिमुखान्कुरु । ईशानस्त्वं सर्वेश्वरः । तासां वा हेतीनामी- शानः प्रयोक्तुमुपसंहर्तुं यथेष्टविषये च प्रवर्तयितुं समर्थस्त्वमिति तासां मुखानि पराचीनानि कुर्विति गम्यत एव । ' शेश्छन्दसि' इति शेलॉपः । करोतेलोटि : बहुलं छन्दसि' इति विकरणस्य शपो लुक् घिभावश्च । ईशेर- नुदात्तेत्वाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् ॥ १२ ॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते-कृच्छ्रार्ध चरित्वा पञ्चदशसहस्रं जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । अनेन पन्त्रेण पुरुषाणां राजोपद्रवशान्ति कुर्यात् । शाल्मलीवैकङ्कतसमिद्भिर्तीहियवतिलानि सर्पिःसिक्तान्ययुतं जुहु- यात् । उपद्रवा नश्यन्ति । भगवतो दक्षिणामूर्तेः संनिधौ शतसहस्रं जपेत् । प्रधानपुरुषमारणे वल्मीकमृत्तिकालिङ्ग कृत्वाऽनेन मन्त्रेण यावच्छीणमभि-

·१०९
[न०ए००]
रुद्राध्यायः।
पिनेसतस्ता मृदमादाय नद्यो प्रक्षिप्य तत्तीरे स्वाग्नौ शुद्धतण्डुलैघृताक्त-
रयुतं जुहुयात् । तस्य मरणमुपशमयति । महाकान्तारगामी भस्माष्टसहस्रम-
भिमन्य सर्व तेन शरीरमवलिप्य गच्छेत् । तस्य किमपि भयं न भवति ।
कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ श्मशाने बिडालमांसेन सौदनेन बलिमुपहरेत् " राक्षसे-
भ्यो बलिमुपाहरामि" इति । ततस्तेभ्यो भयं न विद्यते । महीशास्तुः
कोपोपहताना सुवर्णमहाशास्तुः सनिधावनेनाष्ट सहस्रमाज्येन जुहुयात् । कुक्कु.
टमांसेन बलिमुपहरेत् । तत्र नववसनानि सुवर्णादिकं च होमस्य दक्षिणां द.
घात् । निष्कत्रयमेकं वा राष्ट्रशतभागो वा दातव्य इति । अन्येषामपि दैवोपहता-
नामनेन मन्त्रेण सर्पिषाऽष्टसहस्रं जुहुयात् । देवोपद्रवा नश्यन्ति । ततो ध्यानम्-
सर्वपापहरं देवं सर्वाभरणभूषितम् ।
सर्वायुधधरं ध्यायेत्सर्वलोकमहेश्वरम् ॥
इति श्रीभट्टभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये श्रीरुद्रप्रश्ने दशमोऽनुवाकः॥१०॥
।
इति दशमोऽनुवाकः ।
सा० मा० दशमेऽनुवाक ऋग्रुपाः केचिन्मन्त्रा उक्ताः । अथैकादशे शिष्टा
ऋचः शिष्टानि यषि चोच्यन्ते । तत्राऽऽदो दशसंख्याका ऋचः ।
तत्र प्रथमामृचमाह-
-
सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्रा अघि भूम्याम् । तेषाई सह.
स्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ३ ॥
सहस्राणि सहस्रश इति सहस्र-शः ये रुद्राः अधीति
अम्याम् । तेषाम् सहस्रयोजन इति सहस्र-योजने अवेर्ति
धन्वानि तन्मसि ॥ १ ॥
सा० भा० भूभ्यामधि भूमेरुपरि ये रुद्राः सहस्रशः सहस्रपकाराः सहस्राणि
सहस्रसंख्याकाः सन्ति । सहस्रश इति जात्युक्तिः । विनायकामयशेलादयो
जातिभेदास्ते सर्वेऽपि रुद्रविशेषाः । तत्राप्येकस्यां जातौ बहुभिः सहस्रैः
संख्याता मूर्तिविशेषास्तेषां सर्वेषां धन्वानि धनूंषि सहस्रयोजनेऽस्मत्तः सह-
स्रयोजनव्यवहिवदेशेऽवतन्मसि अवततज्याकानि स्थापयामः ॥ १ ॥

·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०ए० अ०] भ० मा०मा० सहस्राणि सहस्रश इत्यानुष्टुभोऽनुवाकोऽवतानसंज्ञको दशः। तेषां सहस्रयोजन इति सर्वत्रानुपयुज्यते । जपादावाद्यन्तयोस्त्वाम्नायते । नमो रुद्रेभ्य इत्यादीनि त्रीणि यजुषि । अनाऽऽहुः-"ब्रह्मणा प्रार्थितेन देवेन सृष्टा देवतुल्या रुद्राः सर्वेषां स्थावरजङ्गमानां रक्षणपोषणोपसंहारादि कुर्वाणाः कर्मानुरूपं फलं प्रापयन्तः सर्वत्र ब्रह्माण्डे नानारूपा वायुभता रश्मिमनुष्या- दिरूपाश्चाधिवसन्ति त इदानी प्रसाधन्ते" । अन्ये वाहुः-देवोऽयमनु- ग्राह्यवशेन शतधा सहस्रधा शवसहस्रधाऽऽत्मानं विभज्य प्रत्येकं दर्शनाभि- मतप्रदानादिकमनुग्रहं करोति । ते च तथा विभक्ता अनादौ संसारेऽसंख्याता अनुग्रहाय जगतः प्रवर्तन्ते । तानषिकृत्यैते मन्त्राः प्रवर्तनो" इति । अन्ये त्वाहुः-" संहर्तुर्देवस्य क्रोधात्मविस्फुलिङ्गाः प्राणिनोऽभिमन्यमानाः सर्वेषु लोकेषु संचरन्ति तेषामियं प्रसादना" इति । "रुद्रसदृशा गणेश्वरा रुद्रा" इत्यपरे । तत्राऽऽदौ चतुर्णी मन्त्राणां दुर्वासा ऋषिः । शेषाणां देवल ऋषिः। अनुष्टुप् छन्दः । सर्वेषां रुद्र एव देवता । तत्र प्रथमा । सहस्राणि सहस्रश इति । सहस्राणि अनेकसहस्रपरिमाणाः। महस्रशः सहस्रं सहस्रं भूत्वाऽवस्थिता । 'संख्यकवचनाच्च वीप्सायां' इति शम् । एकैकशोऽनेकसहस्रसंख्यापरिमिता अनेकसहस्रात्मानः सन्तो ये रुद्रा अघि भूम्यां भूमेरुपरि वर्तन्ते । अधिरुपरिभावे । यद्वा 'अधिरैश्च अधि भूम्याम् । भूमेरीश्वरा इत्यर्थः । 'अधिरीश्वरे' इति कर्मप्रवचनीयत्वम् । यस्मा- दषिकं यस्य चेश्वरवचनमिति सप्तमी । कर्मानुरूपं पाणिनो निगृह्णन्तोऽनुगृह्ण. न्तश्च ये पृथिव्यामीशितृत्वेन वर्तन्ते तेषां धन्वानि धषि अवतन्मास अव- तन्मः अवततज्यानि कुर्मः । 'इदन्तो मसि'। स्तुतिभिर्नमस्कारैईविभिश्च प्रसा- दयामस्तान्यथा धनूंष्यवतत्य शान्ता भवन्तीति भावः। सहस्रपोजने योजनानां सहस्रं सहस्रयोजनम् । अष्टौ धनासहस्राणि योजनम् । असमर्थः । यत्राह- मस्मि तत्र समन्तात्सहस्रयोजनादग्विर्तमानानां तेषां धनयवतन्मस्ततः परस्तात्त्वधिज्यधन्वान एव तिष्ठन्त्विति । अथवा योजनानां सहस्रपतीत्य वर्त- मानानामपि वेषां धनूंष्यवतन्मः किं पुनस्ततोऽग्विर्वमानानामिति ॥१॥ द्वितीयामृचमाह- अस्मिन्महत्यर्णवेऽन्तरिक्ष भवा अधि ॥ २ ॥ अस्मिन् महति अर्णवे अन्तरिक्ष भवाः अधि ॥ २ ॥ सा. भा० अस्मिन्दृश्यमाने महत्यर्णवे महासमुद्रमहशे प्रौढेऽन्तरिक्षेऽधि- - ·- नि०ए०अ०] रुद्राध्यायः। श्रित्य वर्तमाना भवा रुद्रमूर्तिविशेषा ये सन्ति तेषां सहस्रयोजन इत्यायु: कार्यमुत्तरार्धं द्वितीयादिषु नवमान्तास्वृक्ष्वनुषज्यते । तदनुषङ्गयोतनायैव दशम्याचि पुनः पठितम् ॥ २ ॥ भ० भा० मा० अथ द्वितीया । अस्मिन्महत्यर्णव इति य इत्यध्याहियते । अस्मिन्महति अधिकेऽर्णवे। अणसा दृष्टयुदकेन तद्वति । अन्तरिक्षे । अर्णसो लोपश्च' इति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः । अधि उपरि वर्तमाना अन्तरिक्षस्ये. श्वरा वा ये भवा रुद्राः । तेषामित्यादि गतम् । अथवा "अर्णवे सपुद्रे अन्त- रिक्षे च ये भवा" इत्येके । द्यावापृथिव्योरन्तरा मध्ये क्षियति निवसती. त्यन्तरिक्षम् । पृषोदरादिः ॥२॥ तृतीयामृचमाह- नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अधः क्षमाचराः ॥ ३ ॥ नीलग्रीवा इति नीलग्रीवाः शितिकण्ठा इति शिति-कण्ठाः शर्वाः अधः क्षमाचराः ॥ ३ ॥ सा० मा० ग्रीवायामेकस्मिन्मदेशे नीलवर्णा नीलग्रीवाः प्रदेशान्तरे श्वेत- वर्णाः शितिकण्ठास्तादृशाः शर्वा रुद्रमूर्तिविशेषाः । कीदृशाः । अधः क्षमा- चरा भूमेरधस्तापातालेषु संचरन्ति तेषामित्यादि पूर्ववत् ॥ ३ ॥ भ० भा० मा० अथ तृतीया । नीलग्रीवा इति । अत्रापि य इत्यध्याहियो । नीलग्रीवाः शितिकण्ठा इति । गते । अधः क्षपाचराः पृथिव्या अधः पाता. ललोके ये चरन्तीश्वरत्वेन वर्तन्ते । शर्वा रुद्राः । तेषामित्यादि समानम् ॥३॥ चतुर्थी मृचमाह-- नीलग्रीवाः शितिकण्ठा दिव५ रुदा उपश्रिताः ॥ ४ ॥ नीलग्रीवा इति नील-ग्रीवाः शितिकण्ठा इति शिति- कण्ठाः दिवम् रुदाः उपश्रिता इत्युप-श्रिताः ॥ ४ ॥ सा० भा० दिवमुपश्रिताः स्वर्गे वर्तमानाः ॥ ४ ॥ भ० भा० भा० अथ चतुर्थी । नीलग्रीवा इति । य इत्यध्याहार्यमेव । नील- ग्रीवाः शितिकण्ठा रुद्रा दिवमैन्द्रादिलोकमुपश्रिताः स्वामित्वेनोपसंपाप्ताः । तेषामित्यादि स्पष्टम् । कयपि व्यत्यपेन कः । गविरनन्तर इति पूर्वपदप- कतिस्वरत्वम् ।। ४ ॥ - ·-- ११२ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता [न०ए०अ०] एषां चतुर्णा मन्त्राणां पुरश्चरणादिकं ब्रूमः । चान्द्रायणं चरित्वा काय- शोधनार्य पञ्चसहस्र जपेत् । ततः कृतपुरश्चरणो भवति । आभिचारिकं कर्म मन्त्रैरेतः कुर्यात् । राजा ब्राह्मणैः स्वदेशजातोमं कुर्यात् । शाल्मलीसाल- वेत्रवेणुशराणामर्कतूलवेष्टितानां शरुधिराक्तानां शतसहस्रं जुहुयात् । अत्र पिष्टन स्निग्धेन सक्ष्मेण शत्रुप्रतिकृति कृत्वा प्राणान्संस्थाप्य क्रमेण च्छित्त्वाऽ. टसहस्रं जुहुयात् । ततः शशरुधिरेणाक्तान्कू नष्टसहस्रं जुहुयात् । एते: प्रयोगैः शत्रवो नश्यन्ति । एतैरेव मन्त्रैरभिचारं प्रतिकुर्वाणो दूर्वाणां दधि- मधुघृवातानां पञ्च सहस्रं जुहुयात् । राज्ञस्तस्याभिचारदोषा नश्यन्ति कार- यितुः । ततो ध्यानम् - दंष्ट्राकरालवदनं ज्वलज्ज्वलनमूर्धनम् । बिभ्राणं विशिखं दीपं ध्यायेद्भुजगभूषणम् ॥ पञ्चमीमचमाह-- ये वृक्षेषु सस्पिञ्जरा नीलग्रीवा विलौहिताः ॥ ५ ॥ ये वृक्षेषु सस्पिञ्जराः नीलग्रीवा इति नील-ग्रीवाः विलो- हिता इति वि-लोहिताः ॥ ५ ॥ सा० भा० यथा लोकेष्वास्थता रुद्रास्तथा वृक्षेष्वपि स्थिताः । सेषु केचित् सस्पिञ्जराः शष्पवद्धाळतृणवत्पिञ्जरवर्णाः। नीलग्रीवा नीलवर्णग्रीवाः । केचित् ग्रीवादेशे नीलवर्णोपेनाः । अपरे पुनर्विलोहिता विशेषेण रक्त- वर्णाः। ईदृशा ये सन्ति वेषामित्यादि ॥ ५॥ म. भा० भा० अथ पञ्चमो मन्त्रः । ये वृक्षेविति । वृक्षेषु स्थावरजङ्गमात्मसु जीवेषु वृक्षेष्वेव वा ये रुद्राः । सस्पिञ्जराः शष्पापञ्जराः । शयं बालतृणम् । लोकपीडकानां जरयितारो नीलग्रीवा नीलकण्ठाः । विविधलोहिता विगत- कालुण्या वा । स्वामित्वेन रक्षितृत्वेन चाधिकाः सन्ति तेषामित्यादि सुबोधम् ॥ ५॥ षष्ठीमृचमाह- ये भूतानामधिपतयो विशिखासः कपर्दिनः ॥ ६ ॥ - ·- - [न०ए०अ०] रुद्राध्यायः। ११३ ये भूतानाम् अधिपतय इत्यधि-पतयः विशिखास इति वि-शिखासः कपर्दिनः ॥ ६॥ सा०भा० भूतशब्देनान्ततिशरीराः सन्तो मनुष्योपद्रवकारिणो गणविशेषा उच्यन्ते । तेषामधिपतयो ये रुद्रास्ते पु केचिद्विशिखासो मुण्डितमूर्धानः । अपरे कपर्दिनो जटाबन्धोपेतास्तेषामित्यादि ॥ ६ ॥ म०भा०भा० अथ षष्ठो मन्त्रः । ये भूतानामिति । भूतानां पञ्चमहाभूतानां गणानां वाऽधिपतयो ये रुद्राः प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतास्तत्सुखदाश्च तेष्वधिव- सन्ति । विशिखासः शिखारहिता विविधशिखा वा विविधरश्पयो वा। निरुदकादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । आजसेरसुक् ' [इति जसोऽसुक् । य ईशा ये च कपर्दिनो जटामुकुटयारिणस्तेषामित्यादि गवमेव ॥ ६ ॥ सप्तमीमृचमाह- ये अन्नेषु विविध्यन्ति पात्रेषु पिबतो जनान् ॥ ७ ॥ ये अन्नेषु विविध्यन्तीति वि-विध्वनि पात्रेषु पिर्वतः जनान् ॥ ७ ॥ सा ०भा० ये रुद्रा अन्नेषु भुज्यमानेषु गूढत्वेनावस्थिताः सन्मो जनान्विषि- ध्यन्ति विशेषेण धातुवैषम्पादिना वाधन्ते । तथा पात्रषु पातव्येषु क्षीरोद- कादिषु गूढत्वेनावस्थिताः सन्तः पिबतो जनाधिविध्यन्ति । तेषामित्यादि ॥७॥ म०भा०भा० अथ सप्तमः । ये अन्नेविति । ये रुद्रा अनेषु अदनी येषु भुज्य- मानेवोदनादिषु वस्तुपु लिन्तो विविध्यन्ति । अत्तन्पापिनो धातुवैषम्या- दिना विविध पापानुरूपं व्याध्यादिभिर्यातयन्तीत्यर्थः । पात्रेषु पातव्येषु पयःप्रभृतिषु तिष्ठन्तो विविध्यन्ति पिवतः पायिनः । पिवत इत्युपलक्षणम् । अन्ने तिष्ठन्तोऽदतः पात्रेपु तिष्ठन्तो विविध्यन्तीति । यद्वाऽमेष्वदनीयेषु तिष्ठन्तो विविध्यन्ति पात्रेष्वमत्रादिषु चषकादिषु तिष्ठन्त इति । तेषामित्यादि गतम् ॥ ७॥ - एषां त्रयाणां पूर्ववत्पुरश्चरणादिकं सर्वम् । अष्टमीमृचमाह - ये पथां पथिरक्षय ऐलबुदा यव्युधः ॥ ८ ॥ ។ ·" ११४ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: न०ए०अ०] ये पथाम् पथिरक्षय इति पथि-रक्षयः ऐलवृदाः यव्युधः ॥८॥ सा०मा० ये रुद्राः पीथरक्षयो लौकिकवैदिकमार्गाणां रक्षकाः । नात्र केषां. चिदेव मार्गाणां किंतु सर्वेषां पयां ते च रक्षकाः । ऐलवृदाः । इरा अनं तस्य समूह ऐरं ऐरमेव ऐलं तद्विभ्रतीत्येलभृत ऐलभूत एव एलवृदाः । अन्नपदा- नेन पोषका इत्पर्यः । ते च यव्युधो यौति मिश्री भवति विरोधं करोतीति युः शत्रुः । युभिः शत्रुभिः सह युध्यन्तीति यव्युधः । अस्मदनिष्टनिवारका इत्यर्थः । तेषामित्यादि ॥ ८ ॥ म०भा०म० अथाष्टमः। ये पयामित्यु भये पन्थानः । लौकिकाच वैदिकाश्च । तेषां पथां रक्षितारो ये रुद्रास्तेषामीशितारस्तानिरोद्धं वैश्च प्राणिनः प्रस्था. पयितुं समर्थाः । पयां सर्वेषां संबन्धिनः । पयि रक्षय इति समस्तव्यस्ताभ्यां प्रतिपाद्यते । यथा वसूयवो वसुपते वसूनाम् " गवामसि गोपविरेक इन्द्र " इति । "निधीनां त्वा निधिपति हवामहे" इत्यादि । पयो रक्षन्ति । 'छन्दसि वनसन' इत्यादिना इन्प्रत्ययः । ते विशेष्यन्ते । पयामिति साकल्य- प्रतिपादनार्थ वृत्तौ संख्याविशेषामतिपत्त्यन्त नविशेषलाभायावृत्तिरपि समाश्रियत इति । ऐलवृदाः । इरा अभं रलयोरेकत्व स्मर्यते। इलां बिभ्रति सन्मार्गवर्तिभ्यो दातुमिति इलाभृतः । ड्यापोः संज्ञाछन्दमोर्बहुलम्' इति हाव. ख इलभृतः । पनादित्वात्स्वार्थिकाःण ऐलभृताः परोक्षत्वाय वर्णव्यापत्तिा क्रियते । 'परोक्षपिया' इति । चतुर्थपथमयोस्तृतीयौ । ऐलदाः। यदा-अय. स्मयादित्वेन पदत्वात्तकारस्य जश्त्वेन दकारः । वर्णव्यत्ययेन भकारस्य बकारः। अपर आहुः-इराणां समूह ऐरं तस्य भर्तार ऐलबृद इति । शेष समानम् । वृणोतेर्वा संवरणकर्मणः । कि पि दत्वादि सपानम् । यव्युधः । यौतेषिचि यो इति युवशब्दपर्याया। युवामिरेव युध्यन्त इति यव्युधः । महा- भूयासः । छान्दसोऽवादेशः। यद्वा युवशब्द एवं समस्यते । स्थलदुर' इत्या. दिनोत्तरपदे व्यत्ययेन यणादिपरं लुप्यते पूर्वस्य च गुणः पूर्ववदवादेशः । केचिदाहुः-यूयन्ते-मिश्याने शरीरेन्द्रियमाणा अनेन इति या शब्देनाऽऽयुरु. च्यते । तस्य संग्रहतारो यव्युधः । अकारलोपश्छान्दसः। एतदुक्तं भवति-लौकि- कपैदिकमार्गषु वनानां कर्मानुगणं कम्पश्चिदनमायुश्च ददति के पश्चि. दुभयमपदरन्ति पश्चिदानं दत्त्वाऽऽयुरपहरन्ति केभ्यश्चिदाईत्वाऽनमप. हरन्ति । अपरे तु ब्रुवते यद्विध्यन्वीति यव्युधः । यद्वेध्यं तदेव विध्यन्वीति न ·- - । न०ए००] कदाध्यायः। कदाचिदतिक्रपकारिणः । विध्यवेविचि पूर्ववदनोदात्तता धातोरुपधाया उकारा । तेषामित्यादि समानमेव ॥ ८॥ नवमीमृचमाह- ये तीर्थानि प्रचरन्ति मुकावन्तो निषङ्गिणः ॥ ९ ॥ ये तीर्थानि प्रचरन्तीति प्र-चरन्ति सकावन्त इति मृका- वन्तः निषङ्गिण इति नि-सङ्गिनः ॥ ९ ॥ सा० मा० ये रुद्रास्तीर्थानि काशीपयागादीनि रक्षितुं प्रचरन्ति । कीदृशा रुद्राः । सृकावन्तः सकाः क्षुरिका हस्ते धार्यमाणास्तीक्ष्णाग्रा आयुधविशेषा- स्तद्युक्ताः केचित् । अपरे निङ्गिणः खड्गयुक्तास्तेषापित्यादि ॥ ९ ॥ भ०भा०भा० अथ नवमः, ये तीर्थानीति । ये रुद्रास्तीर्थानि अविमुक्तादीने प्रचन्ति केभ्यश्चित्तीर्थफलं दातुं केभ्यश्चिन्निरोद्धं मुकावन्त आयुधवन्तः । • अन्येषामपि दृश्यते ' इति दीर्घत्वम् । निषाङ्गणः खड्गवन्तो नितरां वा सङ्गन्यन्तस्तेषामित्यादि सुबोधम् ॥ ९ ॥ अनयोः पुरश्चरणम् --कृच्छू चरित्वा पश्चसहस्रं जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । एताभ्यामृतुगमनदिने स्वानावष्टसहस्रं कापिलेन पयसा सपिर्विमिश्रेण जुहुयात् । तत ऋनुगामी भवेत् । तत्र विद्वान्वंशकरः पुत्रो जायते एवाभ्या- भेव महातीर्यगमने स्वानौ शुद्धतण्डुलै राज्यसिक्तैग्युनं जुहुयात् । तीर्थपना- लपनगच्छेत्स्नात्वाऽऽगत्य स्वाग्निमाराध्य वाचं विसृजस्तीर्थफर्क यथार्थपश्नुते। ध्यानादि पूर्ववत् । दशमीमृचमाह- य एतावन्तश्च भूयासश्च दिशौ रुदा वितस्थिरे । तेषा५ सहस्रबोजनेऽव धन्यानि तन्मसि ॥ १० ॥ ये एतावन्तः च भूयासः च दिशः रुदाः वितस्थिर इति वि-तस्थिरे । तेषाम् सहस्रयोजन इति सहस्र-योजने अवेति धन्वानि तन्मसि ॥ १० ॥ - ·. सह- - - सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहता [न०ए०.] सा०मा० ये रुद्रा एतावन्तश्च सहस्राणि सहस्रश इत्याग्भिर्यावन्त उक्ता- स्तावन्तोऽपि । भूयांसश्चतोऽप्यधिका अन्ये बहवोऽपि दिशो विवस्थिरे सर्वा दिशः प्रविश्य स्थितास्तेषामित्यादि । इत्यं दक्षसंख्याका ऋच उक्ताः ॥ १० ॥ भ०भा०भा० अथ दशमः । य एतावन्तश्चति । यावन्तोऽभ्युक्ताः स्राणि सहस्रशः' इत्यारभ्य 'ये तीर्थानि' इत्येवमन्तेषु मन्त्रेषु निर्दिष्टा रुद्रा एतायन्तश्च भूयांसश्च रुद्रा इतोऽपि बहुतरा दिशो वितम्थिरे सर्वा दिशो च्याप्य स्थिताः । यद्वा-एतावन्तः । एतावत्तया परिच्छेत्तुमशक्या: । एताव. द्भिर्वा भूयिष्ठत्वादिभिः परिच्छेदैः परिच्छिद्यमाना ये रुद्रा भूयांसश्च सर्वा- स्मनैताव सामतीत्य वर्तमाना दिशो वितस्थिर इति । 'छन्दसि लुङ्लङ्' इति वर्तमाने लिट् । ' समवप्रविभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम् । वेषामित्यादि व्याख्यातमेव । पुनराम्नानं सर्वानुषङ्गप्रदर्शनार्थम् ॥ १० ॥ पुरश्चरणादिकं सर्व पूर्वबद्दष्टव्यम् अप त्रीणि यजूंष्युच्यन्ते- नमो रुदेश्यो ये पृथिव्यां येऽन्तरिक्षे ये दिवि येषामन्नं वाते वर्षमिषवस्तेयो दश प्राचीर्दर्श दक्षिणा दर्श प्रतीचीर्दशोदीची- दशोस्तेिश्यो नमस्ते नौ मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तं वो जम्भे दधामि ॥ ११ ॥ नमः रुदेश्यः ये पृथिव्याम् ये अन्तरिक्षे ये दिवि येषाम् अन्नम् वातः वर्षम् इषवः तेश्यः दश प्राचीः दश दक्षिणा दर्श प्रतीचीः दर्श उदीचीः दर्श ऊर्ध्वाः तेश्यः नमः ते नः मृडयन्तु यम् द्विष्मः यः च नः द्वेष्टि तम् वः जम्भे दधामि ॥११॥ सा० भा० अत्र पृथिव्यादिलोकभेदादिषु भेदाच्च यजुवयं द्रष्टव्यम् । तदैवं पाठः संपद्यते । ' नमो रुद्रेभ्यः' इत्युपक्रम्य 'ये पृथिव्यां येषामन्नमिषवः' इत्याद्यो मन्त्रः। 'येऽन्तरिक्ष येषां वात इषवः' इति द्वितीयो मन्त्रः । ये दिवि येषां वर्षमिषः' इति तृतीयो मन्त्रः । तेभ्यो दश माचीरित्यादि सर्वत्र समानम् । ते .

·[म०ए०अ०] छद्राध्याया। ११७ ये रुद्राः पृथिव्यां वर्तन्ते तेष्वपि रुद्रषु येषां रुद्रविशेषाणामअमेष बाणा अपथ्यानभक्षणे प्रवर्त्य वाऽमार्य चौर्य कारयित्वा वा यान्हिसन्ति तान्प्रति हिंसकानां रुद्राणामन्नमेषवस्तेभः पृथिव्यां स्थितेभ्योऽनवाण. केभ्यश्च रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । तथा ये रुद्रा अन्तरिक्ष वतन्वे तेषामपि मध्ये येषां वात इषवस्तीवेण वायुना रोगानुत्पाद्य हिंसन्ति तेभ्योऽन्तरिक्षवर्तिभ्यो वातेषुभ्यश्च स्द्रेभ्यो नमोऽस्तु । तथा ये रुद्रा दिवि वर्तन्ते तेष्वपि येषां रुए. विशेषाणां वर्षमेवेषवोऽतिवृष्टयनावृष्टिभ्यां प्राणिनो हिमन्ति तेभ्यो दिवि स्थितेभ्यो वर्षेषुभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । कीदृशो नमस्कार इति स एव विशे- प्यते । दश प्राचीः माङ्मुखत्वेनाञ्जलिकरणे दशाङ्गुलयः पागग्रा भवन्ति । एवं दक्षिणादि पूर्वान्तेषु योज्यम् । ईदृशैरालिविशेषैस्तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । ते च रुद्रा नोऽस्मान्मृडयन्तु सुख यन्तु । ते वयं नमस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मो यश्च वैरी नोऽस्मास्तूष्णीमवस्थि- सानपि द्वष्टि । तमुभयविधं चैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्भे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि ॥ ११ ॥ भ० भा० मा० नमो रुद्रेभ्य इत्यादिर्याजुषो मन्त्रः । अस्य ऋषिभंगवा- नेव । अनुष्टुबेव च्छन्दः। रुद्र एव देवता । अनेन मन्त्रेण पृथिव्यादिलोक. प्रयवर्तिनो रुद्रान्नमस्कृत्य तेभ्य आत्मनः सुखमात्मद्वेषिणां च विनिपास प्रार्थयते । अत्र त्रयाणां यजुषां 'नमो रुद्रेभ्यः' इत्येतत्तेभ्यो दशेत्यादि च सर्व समानम् । ये पृथिव्यां येषामन्त्रमिषव इति प्रथमस्य विशेषः । येऽ- न्तरिक्ष येषां वात इषव इति द्वितीयस्य । ये दिवि येषां वर्षमिषव. इति तृतीयस्य । नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां वर्तन्ते येषामन्नामिषवोऽनमेवेपुस्थानीयं हिंसा- साधनमिति यावत् । तत्र काश्विदनं भक्षयन्तोऽपथ्याशनादिना व्याधीनुत्पाद. यन्तो विध्यन्ति । कांचिदनशनं कृत्वा बुभुक्षया विध्यन्ति । कांश्चिददनार्थ स्तेयादि कारयित्वा वधादिकं प्रापयन्ति । एवं दुष्कर्मसु हिंसासाधनं येषाम तेभ्यो नमोऽस्त्विति । अथ नमस्कारो विशेष्यते । दश प्राचीः प्राच्योऽगुलयो दश प्राङ्मुखाञ्जलिरूपा एवं दश दक्षिणा दक्षिणामुखाञ्जलिरूपा दश प्रतीच्या प्रत्यङ्मुखाञ्जलिरूपा दशोदीच्य उदङ्मुखाञ्जलिरूपा दशो; ऊर्ध्वपुखा. जलिरूपा एवं प्रतिदिशमेभिरअन्लीभिर्यः क्रियत ईदृशोऽयं नमस्कारस्तेभ्यो रुद्रेभ्योऽस्तु ते च नो मृडयन्तु । ते वयमीदृशं नमस्कारं कुर्वाणा वं द्विष्मः। यश्व नोऽस्मानीशनमस्कारकारिणो द्वेष्टि तं वो युष्माकं जम्भे दन्ते । जाता- वेकवचनम् । जम्भेषु दधामि स्थापयामि । वं भक्षयत इत्यभिमायः । पार्थ- - ।

·११८ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०ए००] पतिनो दन्ता जम्मा इत्यन्ये । तेभ्यो नम इत्यादि पञ्चचोडासु व्याख्यान एवेति । अत्र प्राचीरुदीचीरित्येसयोः 'अनिगन्तोऽश्चतावप्रत्यये । इति मत। प्रकृतिस्वरत्वम् । प्रतीचीरित्यत्र 'चौ' इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । प्राची: पती- चीरित्यत्राच इत्यल्लोपे चाविति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । उदीचीरित्यत्र 'उद ईत' इतीत्वम् । त्रिज्वपि वा छन्दास' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । केचिन्कुर्म इत्यध्याहरन्ति । तेभ्यो दश माचीरगुली कुर्मस्तथा दक्षिणायाः। एवं तेभ्यो नमस्कुर्मो नमस्कारं कुर्म इति । अन्ये त्याहु:-~आदी नमो रुद्रेभ्य इति वाचिको नमस्कारः कृतस्तेभ्यो दश प्राचीरित्यादिकस्तु मध्ये कायिकस्तत- स्तेभ्यो नम इत्यन्ते मानसः । एवं कृत्वा ते नो मृडयनित्वत्यादिना स्वाभि- मतं प्रार्थयत इति । अथ द्वितीयम् । नमो रुद्रेभ्य इति य अन्तरिक्षे स्थिता येषां वात इषवो चात एव हिंसासाधनं वातस्य न्यूनातिरेकादिभिर्वृत्तिमकारैः पाणिनो ये हिंसन्ति प्राणादीनां वा पञ्चानामययावृत्त्युत्पादनेन ये पाणिनः पीरवन्ति दश प्राचीरित्यादि समानमेव । अथ तृतीयम् । नमो रुद्रेभ्यो ये दिवि स्थिता येषां वर्षमिषव स्थानीय हिंसासाधनमत्तिवृष्टयनावृष्टयादिभिय प्रजानां हिंसां कुर्वन्ति वेभ्यो दक्ष माचीरित्यादि समानम् ॥ ११ ॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम् - एकविंशतिदिनानि दीक्षित्वा पच पच दिनानि नाम्यवस्तु भुञ्जीताऽऽममेव सर्व भवेत् । प्रथमपञ्चकं पयः । द्वितीय फलम् । तृतीयं दधि । चतुर्थमपि फलम् । एक उपवास एवं चरित्वैकवि- शतिदिनानि हविष्याशी निष्ठन्सदा जपेत्ततः पञ्च दिनानि गलप्रमाणजलस्थो भवेत् । एकदिनमघमर्षणविधानेन जपेत् । आचार्यस्य दशनिष्कं सुवर्ण दद्यात् । तत्समां च शुश्रूषां कृत्वा कृतपुरश्चरणो भवति । ततो नित्यवत्स्वा- मावनेनाष्टसहस्रमष्टशतं वाऽऽहुतीराज्येन जुहुयात् । यावज्जीवमनन्यमना जपेत् । ततोऽनेन कर्तव्यं कर्पोच्यते । एवं सिद्धस्य वक्ष्यमाणममावास्यायां स्वाग्नौ कपिलाज्येनाष्टसहस्रपाहुतीर्जुहुयात् । हुत्वा केशानालिप्याष्टशतं जुहु- यात् । अथर्वशिरःप्रत्युक्तविधानेनाऽऽराधनम् । ततः कृत्या रक्ताङ्गी रक्तमूर्धना रक्तनयनोत्पद्यते । पूर्वमेवाजारुधिरपूरिताश्चतुरः कुम्भानस्थापयित्वा तेस्था तर्पयेत्। अन्यथाऽऽत्मानं नाशयेत् । तया सर्वानाशयेत्सर्व चाभिमतं साधयेत् । अनेनाऽऽज्येनायुतं जुहुयात् । कालज्ञानमुत्पद्यते । आयुषः प्रमाणं सर्वमेवो- त्पद्यते । कापिलेन पयसा जुहुयादयुतम् । जातिस्मरो जायते । उवाच च ·रुद्राध्यायः । [न.ए.अ.) श्रुतं रुद्रपसादेन सर्वमेव यथातथम् । एकादशैकादशवो दानमुक्तं तथाऽनघ । पश्चगोकर्णिकं दानं शंभुदानं तयैव च । सार्वभौमकरं भूमे कलशस्थापन तथा । शिखास्फुटितसंस्कारखण्डनिर्माणदानकम् । रुद्रकादशपूजा च सोमवासुफिसंश्रुता ।। जातिस्मरक्रिया पुण्या कुलदानं तयैव च । राज्ञामन्यच्च यत्कल्प्यं सर्वमुक्तमशेषतः ।। भूयोऽपि रुद्रमन्त्रेण वदस्व भवनाशनम् । अपमृत्युजयं कर्म राजामेव विशेषतः ॥ समन्त्रकं सोपदेशं कालदेशं तथैव च । सर्वमेतदनेनैव साध्यमुक्तं हि शंभुना ।। (तैत्तिरीयसंहिता ५ । ४ ।) तमिममेकादशानुवाकात्मकं रुद्राध्यायं विनियुके- रुदो वा एष यदमिः स एतर्हि जातो यहि सर्वश्चितः स यथा वत्सो जातः स्तन प्रेप्सत्येवं वा एष एतर्हि भागधेयं प्रेप्सति तस्मै यदाहुतिं न जुहुयादवयुं च यज॑मानं च घ्यायेच्छतरुदीय जुहोति भागधेयनैवैन शमयति नातिमार्छत्यध्वर्युर्न यज- मानः ॥१॥ रुवः वै एषः यत् अग्निः सः एतहि जातः यहि सर्वः चितः सः यथा वत्सः जातः स्तनम् प्रेप्सतीति प्र-ईप्सति एवम् पै एषः एतहि भागधेयमिति भाग-धेयम् प्रेति ईप्सति तस्मै यत् आहुतिमित्या-हुतिम् न जुहुयात् अध्वर्युम् च यज॑मानम् च ध्यायेत् शतरुदीयमिति शत-रुदीयम् जुहोति भागधेयेनेति- भाग-धेयेन एव एनम् शमयति न आतिम् एति ऋच्छति अध्वर्युः न यजमानः १॥

·. १२० सायणाचायभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०ए०० सा० भा० यस्मिन्काले चीयमानोऽग्निरशेषचितिनिष्पादनेन सर्वश्चितो भवति एतस्मिन्कालेऽयमग्निरुत्पन्नो भवति । सोऽयमुत्पन्नोऽग्निरेव रुद्र इत्युच्यते । देवैः स्वकीयवामवस्वदाने सति रोदनाद्वा प्राणिनां रोदनहेतुदुःखस्य द्राव- णाद्वामिरेव रुद्रः । यथा लोके जातो वत्सस्तदानीमेव स्तनं प्राप्नुमिच्छति एवमेवेष एतस्मिंश्चितिसंपूर्तिकाले समुत्पन्नो रुद्रनामकोऽग्निः स्वकीयं भाग मिच्छति । तस्मा अग्नये कस्याश्चिदाहुनेरहोमेऽध्वर्यु यजमानं च भक्षयितुं ध्यायेदमिः । अतस्तत्परिहाराय शतरुद्रीयं जुहुयात् । शतमित्यपरिमितत्वं लक्ष्यते । अपरिपिता रुद्रा यस्मिन्नध्याये प्रतिपाद्यन्ते सोऽध्यायः शव- रुद्री यस्तेन होमे सति स्वकीयभागेन रुद्रस्य तुष्टत्वादध्वर्युयजमानौ न म्रियते ॥१॥ अथ होमद्रव्यं विधत्ते- यग्राम्याणां पशूनां पयसा जुहुयाग्राम्यान्पशूञ्छुचाप- येद्यारण्यानामारण्याञ्जतिलयवाग्यां वा जुहुयादवीधुकयवाग्या वा न ग्राम्यान्पशून्हिनस्ति नाऽऽरण्यन् ॥ २ ॥ पशूनाम् पर्यसा जुहुयात् ग्राम्यान् पशून् शुचा अर्पयेत् यत् आरण्यानाम् आरण्यान् जतिलय वाग्वेति जर्तिल-यवाग्वा वा जुहुयात् गवीधुक्यवाग्वेति गवीधुक-पवाग्या वा ने ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति न आरण्यान् ॥ २ ॥ सा० भा० शचाप संपातनरोगेण योजयेत् । जतिल आरण्यतिलः । गवीधुका आरण्यगोधूमाः ॥ २ ॥ पक्षान्तरं विधत्ते- अथो खल्लाहुरनाहुति जतिलाश्च गवीधुकाश्चेत्यजक्षी- यत् ग्राम्याणाम् १ क. संपातेन ।

·-- नि०ए० अ०] रुद्राध्यायः। १२१ रेण जुहोत्यागेयो वा एषा यदजाहुँत्यैव जुहोति न ग्राम्पान् पशून्हिनस्ति नाऽऽरण्यांनं ॥ ३ ॥ अथो इति खलु आहुः अनाहुतिरित्यना-हुतिः वै गतिलाः च गवीधुंकाः च इति अजक्षीरेणेत्यजा-क्षीरेण जुहोति आनेयी वै एषा यत् अजा आहुत्येत्या-हुत्या एव जुहोति न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति न आरण्यान् ॥ ३ ॥ सा० भा० अदनीयं यद्न्यं तदेवाऽऽहुतियोग्यम् । यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः इति न्यायाव । जतिला गीधुकार मनुष्य यन तपादाहुतियोग्या न भवन्तीत्याहुः । पूर्वपक्षोपन्यासादूर्ध्वमाहुः । तस्मादु- भयं परित्यज्याजाहीरेण जुहुयात् । अजाम्योरुभयोः प्रजापतिमुखनन्य. त्वेन साजात्यादियमजाग्नेय्यत आहुतियोग्यैव । अतस्तत्क्षीरद्रव्येण जुहोति ग्राम्यारण्पपयसोरस्वीकारात्तेऽपि पशवो न हिस्यन्ते ॥ ३ ॥ होमसावनभूतां जुहूमपवदितुं साधनान्तरं विधते- अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तोऽजाया घमा प्रासिञ्चन्सा शोचन्ती पर्ण परानिहीत सोकोऽभवत्तदर्कस्यकित्वमर्कप- णेन जुहोति सयोनिवार्य ॥ ४ ॥ अङ्गिरसः सुवर्गमिति सुवः-गम् लोकम् यन्तः अजायाम् धर्मम् प्रति असिञ्चन् सा शोचन्ती पर्णम् परेति अजिहीत सः अर्कः अभवत् तत् अस्य अर्कत्वमित्यर्क-त्वम् अर्क- पर्णेनेत्यर्क-पर्णेन जुहोति सपोनित्वायेति सयोनि-त्वाय ॥४॥ सा० भा० प्रवर्यकाले महावीरे संतसं घृतं क्षीरसहितं घः। घर्म प्रया. णव्यग्रा अङ्गिरसः प्रमादादजायां प्रकर्षणासिञ्चन् । सा शोवती साऽप्यना तेनोष्णनेन तप्यमाना पर्णसदृशं स्वकीयं रोमसंघं भूमावपातयत् । स च रोमसंघातोऽकः प्रसिदारूण परूनः । अर्चनीयेन पुष्पेन प्रवर्यनेन - .. 11 ·: - १२२ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न०ए० अ०] तयाविधनाजारोमसंघातेन चोत्पनत्वादस्य स्थावरस्यानाम संपन्नम् । तेना. कपर्णेन होमे सति पर्णक्षारयोरुभयोरप्यनन्यकार्यत्वात्समानयोनित्वं संपाद्यते ॥ ४ ॥ होमकाले किंचिद्विशेषं विधत्ते- उदतिष्ठजुहोत्येषा वै रुदस्य दिक्स्वायोमेव दिशि रुदं निरवदयते चरमायामिष्टंकायां जुहोत्यन्तत एव रुदं निरवंदयते ॥ ५॥ उदङ् तिष्ठन् जुहोति एषा वै रुदस्य दिक् स्वायाम् एव दिशि रुदम् निरवदयत इति निः-अवदयते चरमायाम इष्टकायाम् जुहोति अन्ततः एव रुदम् निरवदयत इति निः-अवदयते ॥ ५॥ सा०भा० अन्त्यप्रदेशचतिनी चरमेष्टका सा च सूत्रकारेण दर्शिता- 'उत्त- रस्य पक्षस उत्तरापरस्या सक्त्या विका ५ स्वयमातृष्णायाम्" इति । अन्त्यदेशगतेन होमेन ऋरमिमं रुद्रपन्तत एव निःसारयति ॥ ५ ॥ रुदाध्याये होमसाधनमन्त्रविभागं विधत्ते- वेधाविभक्त जुहोति त्रयं इमे लोका इमानेव लोकान् समावीर्यान्करोति ॥ ६ ॥ त्रेधाविभक्तमिति त्रेधा-विभक्तम् जुहोति त्रयः इमे लोकाः इमान् एव लोकान्समावद्विर्यानिति समावत्-वीर्यान् करोति ॥ ६ ॥ सा० भा. तत्र धा विभाग एवं करणीयः । 'नमस्ते रुद्र' इत्यारभय 'सभापतिभ्यश्च वो नमः' इत्यन्ता प्रथमो भागः। नमो अश्वेभ्यः' इत्या. रम्य ' अवार्याय च ' इत्यन्तो द्वितीयो भागः । नमः प्रतरणाय च। इत्यारभ्य : य एतावन्तश्च ' इत्यूचा सहितस्तृतीयो भागः ॥ ६ ॥ - ·- - [न०ए० अ०] बद्राध्याया। १२३ तिसृष्वप्याहुतिषु क्रपेण जानुदघ्नादिदेशेषु मुग्धारणं हस्ताभिनयन विधत्ते - इयत्यये जुहोत्ययत्यथेयति त्रयं इमे लोका प्राय एवैनै लोकायः शमयति ॥ ७ ॥ इयति अग्रे जुहोति अर्थ इयति अर्थ इति त्रयः इमे लोकाः एयः एव एनम् लोकेश्यः शमयति ॥ ७ ॥ नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यामित्यादियजुस्वयसाध्यं होमं विधत्ते- तित्र उत्तरा आहुतीर्जुहोति षट् संपद्यन्ते षड़वा ऋतवे ऋतु- भिरेवैन: शमयति ॥ ८॥ तिस्रः उत्तरा इत्युत-तराः आहुतीरित्या-हुती जुहोनि षट् समिति पद्यन्ते षट् वै ऋतवः ऋतुभिरित्युतु-भिः एव एनम् शमयति ॥ ८ ॥ पूर्वोत्तरपक्षभङ्गयाऽनुपरिक्रम्य होमं विधते-- यदनुपरिकामै जुहुयादन्तरवचारिण५ रुदं कुर्यादयो खल्याहुः कस्यां वाहं दिशि रुद्रः कस्यां वेत्यनुपरिकाममेव होतव्यमपरि- वर्गमेवैन५ शमयति ॥ ९ ॥ यत् अनुपरिक्राममित्यनु-परिकामम् जुहुयात् अन्तरवचारिण- मित्यन्तः अबचारिणम् रुद्रम् कुर्यात् अथो इति खलु आहुः कस्याम् वा अहं दिशि रुद्रः कस्याम् वा इति अनुपरिकाममि- त्यनु-परिकामम् एव होतव्यम् अपरिवर्गमित्यपरि-वर्गम् एव एनम् शमयति ॥ ९॥ - ·१२४ सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहिता [न०ए०भ०] सा०मा० अनुपरिक्राममनुक्रमेण परितो भ्रपणं कृत्वा यदि जुहुयात्तदानी- तं रुद्रमन्तरवचारिणमग्निक्षत्रस्य मध्ये प्रविश्य चरन्तं कुर्यात् । स च प्रविष्टः रत्वादुपद्रवं करोत्येव तस्मात्परिभ्रमणं न कर्तव्यमिति पूर्व: पक्षः । अयो- शब्दः सिद्धान्तोपक्रमार्थः । अभिज्ञास्त्वेवमाहुः । खल्लाहुःशब्द उपन्य स्तपक्षनिराकरणद्योतनार्थः । यदुक्तं--पूर्वपक्षिणा तन्न भवतीत्यर्थः । अयं रुद्रः सर्वत्र संचरन्कदा कस्यां दिशि वर्तने कस्यां वा न वर्तत इति को ज्ञातुं समयोऽतो रुद्रगन्वेष्टुमनुक्रमेण परिभ्रमणं कृत्वैव होतव्यम् । तथा सति परितो यत्र कापि स्थितं रुद्रमवर्जयित्वैव शान्तं करोति । शान्तत्वादेवान्तः भविश्यायं रुद्रः सन्नन्तः सञ्चरन्नोपद्रवं करोतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ नमो रुद्रेभ्य इत्यादिमन्त्राणां यजमानवाननं विधत्ते एता वै देवताः सुवया या उत्तमास्ता यज॑मानं वाचयति ताभिरवैन५ सुवर्ग लोकं गमयति ॥ १० ॥ एताः वै देवताः सुवर्या इति सुवः-ग्योः याः उसमा इत्युत्- तमाः ताः यज॑मानम् वाचयति ताभिः एव एनम् सुवर्गमिति सुवः-गम् लोकम् गमयति ॥ १० ॥ सा०भा० एतैर्य जुभिः प्रतिपाद्या या देवताः सन्ति ताः स्वर्गहेतनोऽत एवो- तमा उत्कृष्टाश्चरममन्त्रप्रतिपाद्यत्वाद्वोत्तमत्वम् । ता अध्वर्युर्यजमानं वाच. येत् । तत्प्रतिपादकानि यजूषि पाठयेदित्यर्थः । तथा सति ताभिरेव देवता. भिरेनं यजमानं स्वर्ग प्रापयति ॥ १० ॥ अर्कपर्णस्य परित्यागदेशं विधत्ते- यं द्विष्यानस्य संचरे पशून। न्यस्ये द्यः प्रथमः पशुरभितिष्ठति स आर्तिमाछति ॥ ११ ॥ - - यम् द्विष्यात् तस्य संचर इति सम्-चरे पशूनाम् नीति १ परिभ्रमेण । २ सन्नतः।

·[न०ए०भ०] रुद्राध्यायः। १२५ अस्येत् यः प्रथमः पशुः आभतिष्ठतीत्यभि-तिष्ठति सः आतिम् एति ऋच्छति ॥११॥ सा० भा० यं पुरुषं यजमानो द्विष्यात्तस्य पशूनां संचरमदेशे तर्कपर्ण परित्यजेत् । तत्त्यक्तं पर्ण यः पशुः प्रथम इनरेभ्यः पूर्वः सत्रभिक्रम्य तिष्ठति स म्रियेत ॥ ११॥ अत्र विनियोगसंग्रह:- प्रश्ने तु पश्चमे प्रोक्तः शतरुद्रीयहोपकः । सभापतिभ्य इत्यन्त एको मन्त्रः प्रकीर्तितः ।। भवार्यायेत्यन्त एकस्तपसीत्यन्त उत्तरा। नमो रुद्रेभ्य इत्येषु पृथिव्यादिविभेदतः ॥ वैधा भिन्मस्ततो होमे षण्मन्त्रा इह कीर्तिताः ।। अथ मीमांसा- दशमाध्यायस्याटमपादे चिन्तितम् -- जर्तिलोक्तेश्चतुर्धा किं विकल्पोऽथ पाश्रुतिः । विकल्पः पूर्ववन्मेवं वाक्येक्यात्पयसा सह ।। - अग्नौ श्रूयते - जतिलग्वाग्वा वा जुहुयाग्देवीधुकयगग्वा वा न ग्राम्या- न्पशून्हिनस्ति नारण्यानथो खल्वाहुरनाहुति जतिलाच गवीधुकाश्चेत्यजक्षीरेणं जुहोत्यानेयी वा एषा यदजाहुत्यैव जुहोति ॥ सा० मा० जतिला भारण्यतिलाः । गवीधुका आरण्यगोधूमाः । वयो. रुभयोर्विकल्पः श्रौत एव । अनाहुतिरिति पूर्वयोः पक्षयोषितत्वादोमामा- वस्तृतीयः पक्षः । न चात्र जतिलगवीधुकयोरनाहुतित्ववचनेन पर्युदासः संभवति । आहुतिपदान्वितस्य नञ्पदजस्य जतिलगवीधुकपदान्वयायो- गात् । पयोविधिश्चतुर्थः पक्षः । एतेषां परस्परविरुदानां चतुर्णा गत्यन्तरा. भावेन पोटशिग्रहणाग्रहणवद्विकल्पे प्राप्ते ब्रूमः । पयोविधिना सह जर्तिला. देरेकनाक्यत्वेनार्यवादत्वं युक्तम् । ग्राम्यारण्यपशुहिंसाराहित्येन प्रशस्तयो- ·१२६ सायणाचायभट्टभारकरभाष्यसहितः- [न०ए०अ०] रपि जति लगवीधुकयोरग्निहामं प्रत्याहुतिस्वं नास्ति । पपसस्तु वस्ति । इत्यं महाभागं पय इति । तस्मादर्थवादः । वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमश्चतुरो देवाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे यजुःसंहितायी चतुर्थकाण्डे पञ्चमप्रपाठके श्रीरुद्रभाष्य एकादशोऽनुवाकः समाप्तः॥ इति श्रीरुद्राध्यायनमकभाष्यं समाप्तम् । वृषाधिरूढं देवेशं सर्वलोकैककारणम् । ध्यायेद्ब्रह्मादिभिः स्तुत्यं पार्वतीसहितं शिवम् ॥ अस्य रुद्रसमुदायस्य केवलं जपमात्रेण सर्वसिद्धिः । त्रिषवणम्नायी जपि- त्वा पञ्चमहापातकात्पूतो भवति । अथ सर्वकामार्यः शौनकोक्तः प्रयोगा- अथापरं पूर्वोक्तविधिना मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा प्रस्थमात्रपरिणामपरिपिता. कलशानक्षतगन्धपुष्पसहिनोदकयुक्तान्कृत्वा पूर्वोक्तविधिना देवमभ्यर्य देव. पार्श्वे रुद्रप्रयमानुवाकमन्त्र राज्याहुनी हुन्वा रुदैकादशिनी जपेत् । जपान्ते 'अग्नाविष्णू'- इत्येकादशानामनुवाकानापेकै जपेत् । ततः पञ्चामृतैः स्नाप. येत् । ततः पञ्चगव्येन । ततो 'नमस्ते-' इति प्रथमयोपचाराः । ततो यथा. शक्ति ब्राह्मणानरुद्रवे दिनो भोजयेत् । सर्वे कामाः संपद्यन्ते । अथवा रुद्रम- हारुद्रातिरुद्रध्वन्यतमं जप्त्वोक्तसंख्यया पायसं जुहुयात् । सर्वकामानवाप्नो- ति । अथचैवमेव यथासामय क्षीरेण घृनेन च स्नापयेत् । रुद्राध्यायेनाभि- माव्य ‘मा नस्तोके-' इत्यनेन घृतपायसेनायुतं जुहुयात् । अथ देशेऽन्तर्धाय कपटग्रहादिषु मध्य एष एव विधिरुच्चाटने । फटकारेण सर्वकार्याणि समा. रभेत् । अय राज्यकापस्य पद्मसौगन्धिकोत्पलाना 'प्रमुश्च धानः-' इति मन्त्रेण भगवतो महेश्वरस्योभयचन्दनाक्तानां शतसहसं महेश्वरस्य शिरस्या- रोपयेत् । राजा श्रियं विन्दति । 'नमो वः किरिकेभ्यः- इत्यनेन तिल- २ण्डुलानामाज्यातानां शतसहस्रं जुहुयात् । राज्यं प्राप्नोति । अथान्यो बौधायनोक्ता रुद्रमहारुद्रातिरुद्राणामन्यतमं जप्त्वोक्तसंख्यया राष्ट्रकामो यवानाज्याका- नयुतं जुहुयात् । अथ श्रीकामस्य । रूद्रमहारुद्रातिपदाणामन्यतमं जया पायसेनायुतं जुहुयात् । श्रियं लभते । वित्तकामस्य 'हमार रुद्राय' इत्यनेन दिलैः शतसहस्र जुहुयात् । अथ कालिकापुराणे सनत्कुमार:- ·न०ए०भ०] रुद्राध्यायः। १२७ आदावङ्गानि संयोज्य स्नात्वा देहे स्वके द्विजः । ततो वत्स महादेवं पूजयेद्विधिपूर्वकम् ।। एकं लिङ्ग नदीतीरे ह्यपरास्यं जलैः स्नपेत् । पञ्चगव्येन भूयोऽपि शंभुं पल शतेन च ॥ संस्नाप्य वारिणा भूयो ध्यात्वा तं जगदीश्वरम् । ( एकं लिङ्ग वृषभादिपरिचाररहितम् । अपरास्यं पश्चिमाभिमुखम् ) तद्गोरोचनया साध लेपयेद्भक्तिनो हरम् ॥ श्रीवृक्षोत्यैस्ततः पौनिश्छिद्रेजन्तु वर्जितः । नैव पर्युषितैः स्निग्यैः प्रोक्षितरचे येच्छिवम् ॥ एकादश दिनान्येवमर्चयेत्तं महेश्वरम् । विधिनाऽनेन देवेशं भूयस्तं वै निर्वाध मे ।। दिनान्येकादशैवाऽऽदौ पूजान्ने होममाचरेत् । सायबिल्वदलर्नित्यं दक्षिण दिशमास्थितः ।। एवं नीलोत्पभूयः पद्मश्चैव सुगन्धिभिः । होममी प्रति त्रिरेकादश्वासरान् ।। सघृतं गुग्गुलं दग्धा नित्यमेन हरप्रियम् । पूजान्ते परया भक्त्या तस्वयं धनसंचयः । वित्तकामो पदा सोऽ। स्थादालिङ्गय वनस्पनीन् । जपेद्रुद्राञ्छि ध्यावे व ते मता ययुः ।। सपुष्पं वा तर ब्राझं विवालिङ्गय ताञ्जपेत् । आवर्तयन्बहून्वारान्स वृक्षो हैमता ब्रजेत् ।। तीये कनखले गत्वा जप्त्वा रुद्रावहून्पुनः । जपेन्मध्यनले कृष्णपाषाणा मतामियुः ।। महापर्वतमाश्रित्य अबष्टभ्यरिने दिन । जपेदेकादशाहाने निर्षि भामोति पुष्कलम् ।। समिधो पैतसीश्चतत्रिमध्वक्ता जुहोति यः । तदने जायते तस्य द्रविणं पुष्कलं बहु ॥ मधुबिल्वादयो वृक्षा आलिङ्गायैकादशे दिने । जपान्ते हेपतां यान्ति तथ्यं तत्र न संशयः ॥ १ ययुः इति पाटान्तरम् ।

·१२८ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित:- [न०ए०अ०] अथवा लिङ्गमाश्रित्य स्वयंभुमपराङ्मुखम् । संछायैकादशाहानि जपेदेतत्सुपङ्कनैः ।। पशून्वा कुत्सिताश्चैव न पश्येन च संस्पृशेत् । यं पश्येव्यपयाते तु हेमं स्याद्वादशेऽहनि ॥ अथान्धः- - - कृष्णाष्टमी समारभ्य यावत्कृष्णचतुर्दशी । स्थाण्डिलं चोपलिप्यापस्तरे वा जपेत्सुधीः ।। 'नमो अस्तु नीलग्रीवाय ' इत्यनेन सहस्राभिमन्त्रितं घृतपायसमीश्वराय निवेदयेत् । कार्षापणानां सहस्रमुत्पद्यते । अथान्यः । ' प्रमुश्च धन्वनः इत्यनेन यथासिद्धानं महानसेऽनावष्टसहस्रं जुहुयात् । द्रव्यमव्यवच्छिन्न- मक्षयं भवति । अथान्यः । ' नमो वः किरिकेभ्यः' इति तिलाहुतीनामयुवं जुहुयात् । कार्षापणानां सहस्रमुत्पयते " । इति कालिका पुराणे । अथानकामस्य शौनकः- असौ यस्ताम्रः' इत्यनेनोभयेनाहरहरुदयास्तमययोगदित्यमुपनिष्ठता. क्षय नमुपविष्ठने । अथ बौधायनः उदुम्बरसमिद्भिर्मध्वक्षतर्वा रुद्रमहारुद्रातिरुद्राणापन्यत्तमं जप्त्वा पन्त्रोक्त- संख्यया जुहुयादनमुत्पद्यते। अथ दृष्टिकामस्य शौनकः । । असी यस्ताम्रः' इत्यनेनोदकशाकयवाहारो वेतससमिधामयुतं जुहुया. द्गुडक्षीराक्तानां पातं जुहुयात् । भगवानादित्यो वृष्टिं मुश्चति । अथाऽऽयुष्कामस्य स एवाऽऽ६-- आयुष्कामः पूर्वोक्तविधिना देवमाराध्य सर्वदिक्षु रकपीतकृष्णवलीन्द- त्वा रुदैकादशिनीमेकादशकवो जप्त्वा · भारात्ते गोन' इति षोडशोपचा- रान्कृत्वा तमेव मन्त्रं सहस्र जपेत् । व्याधितश्चेवेदिने ब्राह्मणाय दक्षिणां दत्त्वा सहस्रं जापयेत् । व्याधिपः प्रमुच्यते शतायुभवति । अय पुत्रकामस्य शौनकः- ' परि णो रुद्रस्य ' इति वटसमिधामयुतं जुहुयात्पुत्र आयुष्मानुत्पद्यते । अथ गोकामस्य स एव- . १ अत्र 'स्वयंभ्वपरदिङ्मुखम् ' इति शुद्धः पाठः कल्पनीयः ।

·[न.ए.अ. द्राध्यायः । १२९ 'नमो वः किरिकेभ्यः । इति मन्त्रेण वैकडूतोदुम्बरसमिधा दध्यक्ताना- मयुतं जुहुयात् । अनन्तगोस्वामी भवति । न च गावः प्रक्षीयन्ते । अथवाऽने- नैव मन्त्रेणार्कपर्णशतं गोपयसैकादशाऽऽहुवीर्जुहुयादेकादश गाव उत्पद्यन्ते । अयवाकामस्य स एवाऽऽह- महाचतुष्पये वल्मीकमृदा लिङ्ग प्रतिष्ठाप्य पञ्चगव्येन स्नापयेत् । 'नमो वः किरिकेभ्यः' इत्यनया चाभिमन्य मा नस्तोके' इति घृतपायसं दिनद्वयं बिल्वमुपहरेद । दक्षिणामूर्ती वचाफल सपर्धफलं चूर्ण सुमक्ष्मं कृत्वा ताम्रभाजने न्यसेत् । कपिलाघृतेनाऽऽलोड्य प्रदेशिन्या नियुताभिमश्रित कृत्वा पिवेदप्रविहतवाक्यो भवति । पुनः स एव-'द्रापे अन्धसस्पते' इत्यादिना शतसहस्रं जुहुयात् । वासा- स्थक्षराणि भवन्ति । अथ वश्पकामस्य बौधायन:- रुद्रकादशिनीलघुरुद्रमहारुद्रातिरुद्रेश्चन्यतमं जप्त्वा जुहुयाच्छ्वेतपुष्पाणि स विश्वं कुरुते वशम् । अथ कृत्स्नं जगत्कश्चिदशीकर्तुं समीहते । नाभिमात्रजलस्थश्च जपेद्रुद्रान्वहूंस्तथा ॥ कृत्वा वार्चनं शंभोरादाय नियमं ततः । आदित्याभिमुखो भूत्वा रुद्रानावर्तयेत्सदा ॥ तस्याऽऽवतयतो रुद्राञ्जिताक्षस्य च धीमतः । वृषकेतुः समायाति वरदो भक्तवत्सलः ।। अथाऽऽरोग्यकामस्य शौनक:--'मा नो महान्तम्' इति मन्त्रेण तिलाहु. तीनामयुतं जुहुयात् । बालानां परिजनस्याऽऽरोग्यं भवति । अथ प्रत्युप. स्थिते सर्वभये क्लेशविमोक्षकामः पूर्वोक्तविधिना मन्त्रदेवन्याप्तादिकं कृत्वा बळींश्च दत्त्वा मीढष्टम' इति पुन: पोडशोपचारं कृत्वा रुद्रैकादशिनीमेका- शकृत्वो जप्त्वा जापयित्वा वा रुद्रवेदिनं सर्वेभ्यो भयेभ्यः प्रमुच्यते नात्र संशयः। 'इमा रुद्राय' इति मन्त्रेण दधिमधुपायसाहुतीनां प्रत्येकमयु जुहुयात्सर्वमयान्युपशाम्यन्ति । अय शान्तिकामः पूर्वोक्तविधिना मन्त्रदेवन्यासादिकं कृत्वा देवमाराध्य रुद्रवेदिनं ब्राह्मणमाचार्य वृत्वा स्वयंभूलि मभिगम्य तत्राप्यनेनैव विधि- नाऽऽराधनं कृत्वा पञ्चामृतेः स्नापयित्वा प्रथमानुवाकेनाऽऽज्यहोमं कृत्वा देवं संपूज्य · नमस्ते रुद्र मन्यवे' इत्येकादशानुवाकानां जपं कुर्याद्धारा- मास्रावयन् तथा जपान्ते 'अग्नाविष्णू सजोषसे' इत्येकादशानुवाकानामेकमेकं १ क. 'मर्थफ।

·अध्य- १३० सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित: [न०ए०अ०] जपेत् । पुनः पञ्चामृतः स्नापयेत्ततो देव समभ्यर्पा भक्ष्य भोज्ययुतं नैवेद्यं दत्त्वा चतुरः पूर्णकलशान्पञ्चमृत्तिकापञ्चपल्लवपञ्चरत्नयुतानक्षतगन्धधूपादि- भिरर्चयित्वा सितवस्त्रवेष्टितान्कृत्वा · शं नो वातः पवताम्' इति शान्ति ध्यायञ्जप्त्वाऽभिषेकं कारयेच्छान्तिर्भवति । ततः स्वस्यो भवति । आचार्याय सितवस्त्रयुगुलं धेनुं काञ्चनं च दद्याद्राह्मणांश्च भोजयेच्छान्तिर्भवति । पुन: शौनकः-'मा नो महान्तम्' इति मन्त्रणाश्वत्थसमिधामयुतं जुहुयात् । प्रति. संवत्सरं यात्रायामयुतं जुहुयात् । एवं कृत आत्मीयस्य बालस्त्रीद्धजातस्य शान्तिः । 'नमो भवाय' ' नमो ज्येष्ठाय' इत्येताभ्यां कुमारग्रहादिग्रस्ताना भस्माभिमन्य रक्षा कारयेत् । रात्री शिखां च वध्नीयात्कुमारादिग्रहभयं न भवति । ' मीढुष्टम शिवतम' इति महाभये चौरमयेऽग्निभये प्राणात्य वा मनसा जपेत्ोषणाऽऽगच्छति इमा रुद्राय ' इत्यनेन सुवर्णदवा- कुरैः शतसहस्रं जुहुयात् । महाज्वरोपघाते गतायुरपि दीर्घायुर्भवति । 'नमस्ते रुद्र मन्थ' इति चतुभिः प्रत्यूचं ययगोधूमगवीधुकजतिलानां दधिमधुघृताक्ता- नामयुतं जुहुयात् । एकादशद्वादशरात्रेण वा वायुमुपशमयति । वोचदधिवक्ता ' इति सर्वरक्षा कर्तव्या । आतुरेभ्यः सर्पपासप्ताभिमन्त्रिता. करवा चतुर्दिश प्रक्षिपेद्दशदिक्षु रक्षा कृता भवति । पथि गच्छतोऽसच्छा- न्तिमुपगच्छति । सर्पण ब्रह्मराक्षसभूतपिशाचादिभ्यो मोक्षयति । ' या ते रुद्र शिवा तनः' इति ऋग्याऽन्तमा तया प्रतिवासरं सहस्राभिमन्त्रित कृत्वकादश ग्रन्थीन्दत्त्वा वालाना गुर्विणीनां च हस्ते बध्नीयात् । बाला गुर्विण्यश्च सुखेन वर्धन् । यक्षराक्षसाग्रुत्सादनं च । 'सहस्राणि ' इति रक्तवाससा रकोणीषरक्तमाल्यानुलेपनदेवं समचेर्यत । श्मशान एकक्षे नदी. पुलिने चतुप्पथे वने वा कासितण्डलपरिवेष्टिता महात लाक्तां श्मशानानी प्रदीन यवपिष्टनैकादशभिमन्त्रितेन यक्षराक्षसादः शत्रोरपि प्रतिकृति कृत्वो. रसि कटुवैलेन प्रतिमां कृत्वाऽऽस्थाप्य दक्षिणभूमिमाग एककेन शरेणैकादशमा- णायतनेषु विवोदयेत् । सहसागतं सकललोकगतं वा शत्रुमुत्सादयति । 'नमो रुद्रेभ्यः' इति मध्याह्ने रुक्मकण्टकैर्जुहुयात्सप्पैश्चाहरहवा प्रत्यापत्ती राष्ट्र देवयोनयः सपिशाचाच भ्रंशन्ति खचरीणां स्त्रीणां यातुधानानां वा भस्मी भवन्ति । अयेमाः शान्तया--' इमा५ रुद्राय इति मन्त्रण गवामपघाते गोष्ठमध्येऽग्निमुपसमाधाय वैकङ्कतसमिधामयुतं जुहुयात् । गवां शान्तिर्भवति । यावन्तश्चतुष्पदास्तावद्भय एवमेव शान्तिविधि . . १ क. वारामिति पाटान्तरम्।

·[न०ए०भ०] रुद्राध्यायः। १३१ कुर्यात् । " नमस्ते रुद्र मन्यवे " इत्यनेन गवामुपघाते गोष्ठमध्येऽग्निमु- पसमाधाय वैकडू-तसमिधामयुतं जुहुयात् । पश्चादीनां शान्तिदिगुणेन महा- शान्तिरिति । अथ शत्रुपारणकाम: पूर्वोक्तविधिना मन्त्रन्यासादि कृत्वा दिक्पालेभ्यो रक्तौदनबलीन्दत्त्वा · स्तुहि श्रुतम् ' इत्यनेन षोडशोपचारान्कृत्वा रुद्रैका- दशिनीमेकादशकृत्वो जपित्वा पुन: ' स्तुहि श्रुनम् ' इति सहस्रं जपेत्पत्य. हम् । सप्तरात्रेण शत्रुविनाशो भवति । अथ कृत्यामुत्पादयितुकामो रक्त- वाससा रक्तोष्णीषरक्तमाल्यानुलेपनैर्देवमर्चयेत् । श्मशानाङ्गणे लोहितश- लाकाः प्रादेशमात्रा महातैलाता लक्षं जुहुयात् । " उत्तिष्ठ रक्ताङ्गि रक्तनेत्रे रक्तकेशि " कन्यां व क्षिप्रमेव रुधिरकुम्भेन पूर्णमासमात्रेण तर्पयेत् । अन्यथा कारमेव हिंसेत् । सा त्वरिता यन्त्रिता वदति “ के घर्षयामि वद वा ज्ञायते यदि त्रैलोक्यस्थितमभ्युत्सादयिष्यामि " इति । तथा चैकै. कस्य शरीरस्य ग्रामे नगरे गृहे च प्रयोगः । शाकं यशस्य मुश्योक्ष्यमुपौष्य द्वादशरात्राणि लघुभ्यो लघूनि महान्तीति अमहीनानि तुलापुरुषचान्द्राय. णानां मध्यम एव विकल्प्य ग्रहणे त्वाचम्य नित्याभिवाद्यावलम्विनाऽन्यथा पठेत् , इति । प्रमुञ्च धन्वनः' इति पड्भिरायुधमभिमन्य संग्रामोप- नीता। शत्रवः पलायन्ते । अभिमुखा नावतिष्ठन्ते । दर्भकण्टकानामयुतं जुहुयात् । प्रभूतः शत्रूयते क्षत्रियादिः । क्षत्रियो दिवसत्रिभागे वैश्यः षड्- भागेन चतुर्भागेण शूद्रः । तथा चाव्याहतं कर्मेत्याचक्षते । ' विकिरिद विलोहित ' इति यथा शत्रुभिरनेकपर्यायसुप्तशत्रुमुखे जुहुयात् । सर्वे विभ- नमनसो विमुखाः शत्रवश्व पलायन्ते । 'नमो हिरण्यवाहवे' इत्यनुवाकैः कटुतैलाक्तानां राजाभिशन्तिानां सर्वपाहुयात् । चक्रमुत्सादयति । फदकारेण देवस्योपरि मालामघोशिरा( ! )मवलम्ब्य सशिरसा वस्त्रेण रुधिरमाप्लाव्य त्रिकटुकेनाभ्पज्य देवकराङ्गुलिना रेखामुत्पाद्य शत्रो मा. नुस्मरञ्जपेत् । सबल समुदाय शत्रुमुच्चाटयति । एवं कृत्स्नं ग्राममुच्चाटयति एकाह्ना । राजानमहोरात्रेण संपूर्णपर्धदिवसेन क्षत्रिय क्षपयति । दिवस- त्रिभागेण वैश्यं चतुर्भागेण शूद्रम् । तथा चाव्यानं कर्मेत्याचक्षते । एत- सर्व शौनकोक्तं हेमाद्रौ । अथ मेरुतन्त्रोक्तम्-- रौद्री धारां ततः कुर्यात्लोच्यते तद्विधानकम् । नमस्ते रुद्रामाविष्णू इत्यध्यायद्वयेन च ।। १ क. अन्नहीनानि इति पाठान्तरम् । -

·-
१३२ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता [न०ए०स०]
आवर्तनमिति प्रोक्तं गङ्गास्नानफलपदम् ।
आवर्तनाभिषेकं तु यः कुर्यात्मत्यहं नरः ॥
तस्यैव दिनजं पापं दैवजं नाशमाप्नुयात् ।
संध्यावन्दनतः क्षीणं तच्चत्माग्जन्मजं भवेत् ॥
एका पाठो नमस्तेऽस्य ह्यनुवाकः परस्य च ।
एवं भवाय नमस्तेऽस्यानाविष्णू तथैककम् ॥
इयं रुद्री समाख्याता रौद्रपापनिकन्तनी ।
अनया प्रत्यहं यस्तु कुल्लिङ्गाभिषेचनम् ॥
जन्मजन्मकृतं पापं वर्षमध्ये प्रणश्यति ।
रुद्रीभिरेकादशभिर्क घुरुद्रः प्रकीर्तितः ।।
अनेन सिक्तं यलिङ्ग ते न पश्यन्ति भास्करिम् ।
एकादशभिरेतैस्तु महारुद्रः प्रकीर्तितः ॥
निर्धनो धनमामोति महापातकनाशनः ।
अनेन विहितो होमः सोमयागफलपदः ॥
अनधिकारी दीक्षायां करे पक्षस्त्वयं मता।
एकादशमहारुद्भरविरुदः प्रकीर्तितः ॥
अविपापहरो यस्मादृष्टाऽन्या नैव निष्कृतिः ॥
इति मेरुतन्त्रोकं विधानं समाप्तम् ।
इति श्रीभभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्येऽग्निकाण्डे श्रीरुद्रपश्नसंज्ञिता
पञ्चमः प्रपाठक: समाप्तः ।
समाप्तमिदं नमकभाष्यम् ।

·च०प्र०स०] रुद्राध्यायः। १३३ - अथ चमकभाष्यप्रारम्भः। यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ परिषेचनमुख्यास्तु संस्काराः षष्ठ ईरिताः । वसोर्धारादया शिष्टाः मोच्यन्तेऽस्मिस्तु सप्तमे ।। कल्प:- अग्नाविष्णू सजोषसा ' इति चतही हुत्वौदुम्बरी सुचं व्याममात्रीं मृदा प्रदिग्धां पवादासेचनवतीं घृतस्य पूरयित्वा ' वाजश्च मे प्रसवश्च मे ' इति संततां वसोर्धारा जुहोत्यामन्त्रसमापनांदिति । अत्र ह्येका. दशभिरनुवाकैर्भन्त्रः समाप्यते । चतुर्ग्रहीतहोममन्त्रपाठस्तु- ॐ अनाविष्णू सजोषसेमा वर्धन्तु वां गिरः । युग्नै जेभिरा गतम् ॥ १ ॥ ओम् अनाविष्णू इत्यमा-विष्णू सजोषसेति स-जोषसा इमाः वर्धन्तु वाम् गिरः । यन्नैः वाजेभिः एति गतम् ॥ १ ॥ सा० भा० हेऽमाविष्णू युवा सजोषसा समानपीती भवतम् । वां युवयो. रिमा गिरः स्तुतिरूपा वाचो वर्धन्तु वृद्धि प्रामवन्तु । युवामपि द्युम्नैर्धन- जेिभिरनैश्च युक्तावागतमिहाऽऽगच्छतम् ॥ १॥ अयैकादशानुवाकात्मको मन्त्र उच्यते । अनुवाकभेदस्त्वयज्ञसंयुक्त कर्मणि पृथमन्त्रत्वेनानुष्ठेयत्वादुपपद्यत इति ॥ तत्र प्रथामानुवाकपाठस्तु वाजेश्च मे प्रसवश्च मे प्रय॑तिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च मे ऋतुश्च मे स्वरश्च मे लोकश्च मे श्रावश्च मे श्रुतिश्च मे ज्योतिश्च मे सुर्वश्च मे प्राणश्च मेऽपानश्च मे व्यानश्च मेऽ- सुश्च मे चित्तं च म आधीतं च मे वाक्च मे मनश्च मे चक्षुश्च मे श्रोत्रं च मे दक्षश्च मे बलं च म ओजश्च मे - - ·- १३४ सायणाचार्यभाष्यसाहिता [च०स०अ०] सहश्च म आयुश्च मे जरा च म आत्मा च मे तनूश्च मे शर्म च मे वर्म च मेऽङ्गानि च मेऽस्थानि च मे परूष च मे शरीराणि च मे ॥ १ ॥ वाजः च मे प्रसव इति प्र-सवः च मे प्रयतिरिति प्र- यतिः च मे प्रसितिरिति प्र-सितिः च मे धीतिः च मे क्रतुः च मे स्वरः च मे श्लोकः च मे श्रावः च मे श्रुतिः च मे ज्योतिः च मे सुवः च मे प्राण इति प्र-अनः च मे अपान इत्यप-अनः च मे व्यान इति वि-अनः च मे असुः च मे चित्तम् च मे आधीतमित्या-धीतम् च मे वाक् च मे मनः च मे चक्षुः च मे श्रोत्रम् च मे दक्षः च मे बलम् च मे ओजः च मे सहः च मे आयुः च मे जरा च मे आत्मा च मे तनूः च मे शर्म च मे वर्म च मे अङ्गानि च मे अस्थानि च मे परूष च मे शरीराणि च मे ॥ १ ॥ सा० भा० वाजोऽनम् । चशब्दो वक्ष्यमाणद्रव्यापेक्षया समुच्चयार्थः । मे मम कल्पतामिति पदं दशमानुवाके वक्ष्यमाणं सर्वत्रानुपज्यते । संपद्यतामित्यर्थः। प्रसवोऽनस्याभ्यनुज्ञानं दीयतां भुज्यतामित्येवंरूपम् ।। प्रयतिः शुद्धिः। प्रसितिर्बन्धनमन्नविषयकपौत्सुक्यम् । धीतिरन्नधारणम् । ऋतुरनहेतुर्यनः । स्वरो मन्त्रगत उदातादिः । श्लोकः स्तुतिः। श्राव। श्रावयितृत्वसामर्थ्यम् । श्रुतिः श्रवणसामर्थ्यम् । ज्योति प्रकाशः । सुवः स्वर्गः। प्राणापानव्याना वायु- वृत्तिविशेषाः । असुस्तवृत्तिमान्वायुः। चित्तं मनोजन्यं ज्ञानम् । आधीतं तेन ज्ञानेन सर्वदा विषयीकृतं द्रव्यम् । वागादयश्चत्वारः प्रसिद्धाः। दक्षो ज्ञानेन्द्रिय- गतं कौशलम् । वलं कर्मेन्द्रियगत सामर्थ्यम् । ओजो बळ हेतुरष्टमो धातुः । सहो वैरिविषयमभिभवितृत्वम् । आयुः मसिद्धम् । जराऽऽयुषो वलीपलिवा.

·[च०५०म०] रुद्राध्यायः। दिपर्यन्तत्वम् । आत्मा शास्त्रप्रसिद्धः परमात्मा । तनू शोभनसनिवेशं वपुः । शर्म सुखम् । वर्म शरीररक्षककवचादि । अङ्गानि संपूर्णावयवाः । अस्थानि यथास्थानं स्थितान्यस्थीनि । परूषि अगुल्यादिपर्वाणि । शरीराणि पूर्व- मनुक्ताः शरीरावयवाः॥१॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थकाण्डे सप्तपप्रपाठके चमकभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ द्वितीयमाह- ज्यैष्ठ्यं च म आधिपत्यं च मे मन्युश्च मे भामश्च मेऽ- मश्च मेऽम्भश्च मे जेमा च मे महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे वर्मा च मे दाघुया च मे वृद्धं च मे वृद्धिश्च मे सत्यं च मे श्रद्धा च मे जगच मे धनं च मे वशश्च मे विषिश्च मे क्रीडा च मे मोर्दश्च में जातं च में जनिष्य- मणिं च मे सूक्तं च मे सुकृतं च मे वित्तं च मे वेयं च मे भूतं च मे भविष्यच्च मे सुगं च मे सुपथ च म ऋद्धं च म ऋद्धिश्च मे क्लुप्तं च मे क्लृप्तिश्च मे मतिश्च मे सुम- तिश्च मे ॥ २॥ ज्येष्ठचम् च मे आधिपत्यमित्याधि-पत्यम् च मे मन्युः च मे भामः च मे अमः च मे अम्भः च मे जेमा च मे महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे वर्मा च मे दाघुया च मे वृद्धम् च मे वृद्धिः च मे सत्यम् च में श्रद्धति श्रत्-धा च मे जगत् च मे धनम् च मे वशः मे विषिःच मे क्रीडा च मे मोदः च मे जातम् च मे जनिष्यमाणम् च मे सूक्तमिति सु-उक्तम् च मे सुकृत- मिति सु-कृतम् च मे वित्तम् च मे वेयम् च मे भूतम् च ॥ मे मे 1192 ·सायणाचार्यभाष्यसहिता [च०प्र०अ०] मे भविष्यत् च मे सुगमिति सु-गम् च मे सुपथमिति सु-पर्थम् च मे ऋद्धम् च मे ऋद्धिः च मे क्लुप्तम् च मे क्लप्तिः च मे मतिः च मे सुमतिरिति सु-मतिः च मे ॥ २ ॥ सा० भा० ज्येष्ठथं प्रशस्तवमत्वम् । आधिपत्यं स्वामित्वम् । मन्युभामशब्दो क्रोधावान्तरविशेषवाचिनी । एको मानसा । अपरोऽअमादिलिङ्गजन्यो बाह्यः । अमोऽप्रमेयत्वं विरोधिभिरियत्तया परिच्छेत्तुमशक्यत्वम् । अम्मा शैत्यमाधुर्योपेतमुदकम् । जेमा जयसामर्थ्यम् । महिमा महत्त्वं जयसंपादित- धनादिसंपत्तिः । वरिमा वरणीयत्वं पूज्यत्वम् । प्रयिमा गृहक्षेत्रादिविस्तारः। वमा पुत्रपौत्रादिशरीराणि । द्राघुषा पुत्रपौत्रादिविषयं दीर्घत्वम् । अवि- च्छिन्ना संततिरित्यर्थः । वृद्धं प्रभूतमन्नं धनं च । वृद्धिविधादिगुणैरुत्कर्षः । सत्यं यथार्थभाषणम् । श्रद्धा परलोकोऽस्तीति बुद्धिः। जगत्, जङ्गमा. जङ्गमात्मकं गवादि । धनं सुवर्णादि । वशः सर्वस्वाधीनत्वम् । विपित शरीरकान्तिः । क्रीडाऽक्षयूतादिः । मोदस्तज्जन्यो हर्षः । जातं पूर्वसिद्धा- पत्यम् । जनिष्यमाणं भविष्यदपत्यम् । सूक्तमुक्समूहः । सकृतं वजन्यम- पूर्वम् । वित्तं पूर्वलब्धम् । पेयमितः परं लब्धव्यं द्रव्यजातम् । भूतं पूर्व- सिदं क्षेत्रादि । भविष्यत्संपत्स्यमानम् । सुगं सष्ठ गन्तव्य बन्धुजनयुक- ग्रामान्दरादि । सुपयं चोरादिरहितो मार्ग: । ऋद्धं वर्धित धनादिकमनुष्ठि- तकर्मफलं वा । ऋद्धिरनुष्ठास्यमानसत्रफलम् । क्लुप्तं समर्थ स्वकार्यक्षम- द्रव्यम् । क्लुप्तिः स्वकीयसामर्थम् । मतिः पदार्थमात्रनिश्चयः । सुमतिः दुर्घटराजकार्यादिनिश्चयः ॥ २ ॥ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिव माधवी पदार्यप्रकाशे यजु:संहितायां चतुर्यकाण्डे सप्तममपाठके चमकभाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ तृतीयमाह- शं च मे मयंश्च मे प्रियं च मेऽनुकामच मे काभश्च मे सौमनसश्च मे भद्रं च मे श्रेयश्च मे वस्यश्च मे यराश्च भगश्च मे दविणं च मे यन्ता च मे धर्ता च मे क्षेमश्च मे - १ख, अपरः क्षेपादि।

·च [प-तृ००] रुद्राध्याय।। १३७ धृतिश्च मे विश्व च मे महश्च मे संविच्च मे ज्ञात्रं च मे सूच मे प्रसूश्च मे सीरं च मे लयच म ऋतं च मेऽमृतं च मे यक्ष्मं च मेऽनामयच्च मे जीवातुश्च मे दीर्घायुत्वं च मेऽन- मित्रं च मेऽभयं च मे सुगं च मे शयनं च मे सूषा मे सुदिनं च मे ॥ ३॥ शम् च मे मयः च मे प्रियम् च मे अनुकाम इत्य- नु-कामः च मे कामः च मे सौमनसः च मे भदम् च मे श्रेयः च मे वस्यः च मे यशः च मे भगः च मे द्रविणम् च मे यन्ता च मे धर्ता च मे क्षेमः च मे धृतिः च मे विश्वम् च मे महः च मे संविदिति सं–वित् च मेज्ञात्रम् च मे सूः च मे प्रसूरिति प्र-मूः च मे सीरम् च मे लयः च मे ऋतम् च मे अमृतम् च मे अयक्ष्मम् च मे अनाम- यत् च मे जीवातुः च मे दीर्घायुत्वमिति दीर्घायु-त्वम् च मे अनमित्रम् च मे अभयम् च मे सुगमिति सु-गम् च मे शयनम् च मे सूषेति' सु-उषा च मे सुदिनमिति सु-दिनम् च मे ॥ ३ ॥ सा० भा० शंशब्द ऐहिकसुखवाची । मय:शब्द आमुष्प्रिकसुखवाची । पियं भीतिकारणं वस्तु । अनुकामोऽनुकूलस्वनिमित्तेन काम्यमानः पदार्थः । एत- दुपयमैहिकमेव तारतम्गोपेतम् । काम आमुस्मिकः स्वर्गादिकः । सौमनसो मनःस्वास्थ्यकरो बन्धुवर्ग: । भद्रं कल्याणमिह लोके रमणीयम् । श्रेयः पर. लोकहितम् । वस्यो निवासहेतुर्ग्रहादिः । यशः कीर्तिः। भगः सौभाग्यम् । द्रविणं धनम् । यन्ता नियामक आचार्यादिः । धर्ता पोषकः पित्रादिः । क्षेमो विद्यमानधनस्य रक्षणशक्तिः। धृतिमापद्यपि निश्चलत्वम् । विश्वं । १८ ·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता- [च०४०अ०] सर्वजनानुकूल्यम् । महः पूजा । संविद्वेदशास्त्रादिविज्ञानम् । मात्र जापयित- त्वसामयम् । सः पुत्रादिप्रेरणसामर्थ्यम् । प्रसू(त्यादिभेरणसामर्थ्यम् । सीरं गोलाङ्गलादिकृषिसाधनसंपत्तिः । लयस्तत्मतिबन्धनिवृत्तिः। ऋतं यज्ञादिकर्म । अमृतं तत्फलम् । अयक्ष्मं राजयक्ष्मादिप्रबळव्याधिराहित्यम् । अनामयज्ज्व- गद्यल्पव्याधिराहित्यम् । जीवातुर्जीवनकारणं व्याधिपरिहारार्थमौषधम् । दीर्घायुत्वमपमृत्युराहित्यम् । अनमित्रं वैरिराहित्यम् । अभयं भयराहित्यम् । मुगं शोभनगमनम् । सर्वैरङ्गीकताचरणमित्यर्थः । शयनं शय्योपधानादिसं- पत्तिः । सूषा स्नानसंध्यावन्दनादियुक्ता शोभनः मावाकालः । सुदिनं पनदानाध्ययनादियुक्तं कृत्स्नं दिनम् । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थकाण्डे सप्तपप्रपाठके चमकभाष्ये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ चतुर्थमाह- ऊर्च मे सूनृतां च मे पर्यश्च मे रसंश्च मे घृतं च मे मधु च मे सग्घिश्च मे सपीतिश्च मे कृषिश्च मे वृष्टिश्च मे जैत्रं च म औद्भिद्यं च मे रयिश्च मे रायश्च मे पुष्टं च मे पुष्टिश्च मे वि- भु च मे प्रभु च मे बहु च मे भूयश्च मे पूर्ण च मे पूर्णतरं च मेऽक्षितिश्च मे कूर्यवाश्च मेऽन्नै च मेऽर्वाच्च मे बीहयश्च मे य- वांश्च मे माषांश्च मे तिलाश्च मे मुद्राश्च मे खल्वाश्च मे गोधूमांश्च मे मसुरांश्च मे प्रियङ्गवश्च मेऽणवश्च मे श्यामा- काश्च मे नीवारांश्च मे ॥ ४ ॥ ऊर्ध्वं च मे सूनृता च मे पर्यः च मे रसः च मे घृतम् च मे मधु च मे सन्धिः च मे सपीतिरिति स-पीतिः च मे कपिः च मे वृष्टिः च मे जैत्रम् च मे औद्भियमित्यौत्-भि- यम् च मे रयिः च मे रायः च मे पुष्टम् च मे पुष्टिः च मे विश्विति वि-च मे प्रविति प्र-भु च मे बहु च मे भूयः मे ·[१०प०अ०] रुद्राध्यायः। १३९ च मे पूर्णम् च मे पूर्णतरमिति पूर्ण-तरम् च मे अक्षितिः च मे कूर्यवाः च मे अन्नम् च मे अक्षुत् च मे ब्रीहयः च मे याः च मे माषाः च मे तिलाः च मे मुद्राः मे खल्वाः च मे गोधूमाः च मे मसुराः च मे प्रियङ्गवः च मे अर्णवः च मे श्यामाकाः च मे नीवारीः च मे ॥ ४ ॥ सा० भा० अ, अन्नसामान्यम् । सूनृता मियोक्तिः। प्रयामभृत्योऽभवि- शेषाः । पयः क्षारम् । रसस्तत्रत्यं सारम् । घृतमधुनी प्रसिद्ध। सन्धिर्वन्धुभिः सह भोजनमित्पर्यः । तथा सपीति: सहपानम् । कृषिवृष्टी अन्नस्य हेतुत्वेन प्रसिद्ध । जैत्रं जयशीलम् । सुक्षेत्रमित्यर्थः। औद्भियपुद्भिदो तरुगुल्मादी- नामुत्पत्तिः । रयिः सुवर्णम् । रायो मणिमुक्तादिः । पुष्टं पूर्वोक्तमेव सुवर्ण- मतिसमृद्धम् । पुष्टिः शरीरपोषः। विभ्वादयोऽक्षित्यन्ता धान्यविषया उत्तरो- त्तराभिवृद्धया सप्तापि तारतम्येन द्रष्टव्याः। न केवळ प्रवृद्धान्येव धान्यानि किंतु, अल्पान्यपीत्युच्यन्ते । कयवाः कुत्सितयवाः । अन्नं प्रसिदम् । अक्षु- दन्नसाध्यः क्षुत्परिहारः । व्रीहियवमाषतिलमुद्गाः प्रसिद्धाः । खल्वा मुद्रेभ्योऽ- पि स्थूलबीजाः । अथर्ववेदभाष्ये तु खल्वाश्चणका इति व्याख्यातम् । गोधूमाः प्रसिदाः । मसुरा मुद्गवत्सूपहेतवः । प्रियङ्गवः प्रसिद्धाः । अगवा सूक्ष्म- शालयः । श्यामाका ग्राम्या धान्यविशेषाः । नीवारा आरण्याः। इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु:संहितायां चतुर्थकाण्डे सप्तमप्रपाठके चमकभाष्ये चतुर्थोऽनुवाकः ।। ४ ।। पञ्चममाह- अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयश्च मे पर्वताश्च मे सिक- ताश्च मे वनस्पतयश्च मे हिरण्यं च मेऽयश्च मे सीस च मे त्रपुश्च मे श्यामं च मे लोहं च मेऽग्निश्च म आफैश्च मे वीरु- धश्च म ओषधयश्च मे कष्टपच्यं च मेऽकृष्टपच्यं च मे ग्राम्याच १ ख. ग. ह. रसः क्षीरम् । घृतं तत्रत्यं सारम् । मधु प्रसिद्धम् । २ ख. सग्धिः सस्त्री. भिन्धुभिः । इ. सन्धिः सक्तुभिर्षन्धुभिः ।

·- में १४० सायणाचार्यभाष्यसहित: [०प०अ०] मे पशव आरण्याश्च यज्ञेन कल्पन्तां वित्तं च मे वित्तिश्च मे भूतं चे मे अतिश्च मे वसु च मे वसतिश्च मे कर्म च मे शनिश्च मेऽर्थश्च म एमश्च म इतिश्च मे गतिश्च मे ॥ ५॥ अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयः च मे पर्वताः च मे सिकताः च मे वनस्पतयः च मे हिरण्यम् च मे अर्यः च मे सिम् च मे त्रपुं च मे श्यामम् च मे लोहम् च मे अग्निः च मे आपः च मे वीरुधः च मे ओषधयः च मे कृष्टपच्यामिति कृष्ट-पच्यम् च मे अकृष्टपच्यमित्यकृष्ट-पच्यम् च मे ग्राम्याः च मे पशवः आरण्याः च यज्ञेन कल्पन्ताम् वित्तम् च मे वितिः च मे भूतम् च मे भूतिः च मे वसु च मे वसतिः च मे कर्म मे शक्तिः च मे अर्थः च मे एमः च मे इतिः च मे गतिः च मे ॥ ५॥ सा० भा० अश्मादयः प्रसिद्धाः । श्याम कृष्णायसम् । लोहं कांस्यता- म्रादि । अग्न्यादयः प्रसिद्धाः । ग्राम्यारण्यपशवो यज्ञेन निमित्तीभूतेन कल्पन्त समर्था भवन्तु । वित्तं पूर्वलब्धम् । वित्ति विलाभः । भूतमेश्व- योपेतं पुत्रादिकम् । भूतिः स्वकीयमैश्वर्यादिकम् । वसु निवासपाधनं गवा- दिकम् । वसतिनिवासाधारो गृहादिः । कर्माग्निहोत्रादिकम् । शक्तिस्तदनुष्ठा- नसामर्थ्यम् । अर्थः प्रयोजनविशेषः । एम एतव्यं प्राप्तव्यं सुखम् । इतिश्य- नमिष्टप्राप्त्युपायः । गतिरिष्टमाप्तिः । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यासंहिवायां चतुर्यकाण्डे सप्तमप्रपाठके चमकभाष्ये पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ षष्ठमाह- अग्निश्च म इन्द्रश्च मे सोमश्च म इन्द्रश्च मे सविता च ·च मे इन्द्रः च मे सरस्वती च मे इन्द्रः च मे पृषा च मे इन्द्रः [च०प०अ०] रुद्राध्यायः। म इन्द्रश्च मे सरस्वती च म इन्द्रश्च मे पूपा च म इन्द्रश्च मे बृहस्पतिश्च म इन्द्रश्च मे मित्रच म इन्द्रश्च मे वरुणश्च म इन्द्रश्च मे त्वष्टा च म इन्द्रश्च मे धाता च म इन्द्रश्च मे विष्णुश्च म इन्द्रश्च मेऽश्विनौ च म इन्द्रश्च मे मरुनश्च म इन्द्रश्च मे विश्व च मे देवा इन्द्रश्च मे पृथिवी च म इन्द्रश्च मेऽन्तरिक्षं च म इन्द्रश्च मे द्योश्च म इन्द्रश्च मे दिशश्च म इन्द्रश्च मे मूर्धा च म इन्द्रश्च मे प्रजापतिश्च म इन्द्रश्च मे ॥६॥ अग्निः च मे इन्द्रः च मे सोमः च मे इन्दः च मे सविता - - - च मे बृहस्पतिः च मे इन्दः च मे मित्रः च मे इन्दः च मे वरुणः च मे इन्द्रः च मे त्वष्टा च मे इन्दः च मे धाता च मे इन्द्रः च मे विष्णुः च मे इन्द्रः च मे अश्विनौ च मे इन्द्रः च मे मरुतः च मे इन्दः च मे विश्व च मे देवाः इन्द्रः च मे पृथिवी च मे इन्दः च मे अन्तरिक्षम् च मे इन्द्रः च मे द्यौः : च मे इन्द्रः च मे दिशः मे इन्द्रः च मे मूर्धा च मे इन्द्रः च मे प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः च मे इन्द्रः च मे ॥ ६ ॥ सा० भा० अग्न्यादयः प्रसिद्धा देवतास्तैः सर्वैः सह समान भागोपनत्वा- दिन्द्र एकैकया देवत्या सह पठ्यते । दिवशब्देन प्राच्यादिचतस्र उच्यन्ते । मूर्षशब्देन चो; दिक् । सा च मुख्यत्वाभिपायेण पृथनिर्दिष्टा । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु:संहितायां चतुर्थकाण्डे सप्तमप्रपाठके चमकभाष्ये पष्ठोऽनुवाकः ।। ६ ।। १८ (अ) ·सायणाचार्यभाण्यसाहितः- : - [च०स०अ०] समाह- - अशुश्च मे रश्मिश्च मेऽदयश्च मेऽधिपतिश्च म उपाय- शुश्च मेऽन्तर्यामश्च म ऐन्द्रवायवश्च मे मैत्रावरुणश्च म आश्विनश्च मे प्रतिप्रस्थानश्च मे शुक्रश्च मे मन्थी च म आग्रयणश्च मे वैश्वदेवश्च मे ध्रुवश्च मे वैश्वानरश्च म ऋतुग्रहाश्च मेऽतिग्राह्याश्च म ऐन्दानश्च मे वैश्वदेवश्च मे मरुत्वतीयांश्च मे माहेन्द्रश्च म आदित्यश्च मे सावित्रश्च मे सारस्वतश्च मे पौष्णश्च मे पात्नीवतश्च मे हारियोजना - मे ॥ ७ ॥ - अशुः च मे रश्मिः च मे अदायः च मे अधिपति- रित्यधि-पतिः च मे उपाशुरित्युप-अशुः च मे अन्त- मि इत्यन्तः-यामः च मे पेन्द्रवायव इत्यैन्द्र-वायवः च मे मैत्रावरुण इति मैत्रा-वरुणः च मे आश्विनः च मे प्रति- प्रस्थान इति प्रति-प्रस्थानः च मे शुकः च मे मन्थी च मे आग्रयणः च मे वैश्वदेव इति वैश्व-देवः च मे ध्रुवः च मे वैश्वा- नरः च मे ऋतुग्रहा इत्य॒तु-ग्रहाः :च मे अतिग्राह्या इत्यति- ग्राद्याः : च मे ऐन्द्राम इत्यैन्द्र-अमः च मे वैश्वदेव इति वैश्व- देवः च मे मरुत्वतीयाः च मे माहेन्द्र इति माहा-इन्द्रः च मे आदित्यः च मे सावित्रः च मे सारस्वतः च मे पौष्णः - ·- [च अ०अ०] रुद्राध्याया। १४३ च मे पानीवत इति पानी-वतः च मे हारियोजन इति हारि-योजनः च मे ॥ ७ ॥ सा भा० अश्वादयः सोमग्रहविशेषाः सोमप्रकरणे प्रसिद्धाः। तत्र रश्मि- ग्रहादर्शनाददाभ्यस्यैव ग्रहस्य गृह्यमाणत्वादशं पृथक्कृत्य रश्मिशब्देन निदि- श्यते । रश्मीनां तु तद्ग्रहणसाधनत्वात् । तथा च तद्ग्रहणमन्त्रः पठ्यते- " शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णाम्यह्नो रूपेण सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ इति । अधिपति. शब्देन दधिग्रहो विवक्षितः । तस्य च श्रेष्ठत्वादाधिपत्यम् । अत एव श्रूयते- " ज्येष्ठो वा एष ग्रहाणाम्" इति । प्रतिरस्थानशब्देन द्विदेवत्यग्रसहभावी प्रतिनिधो विवक्षिनः । ध्रुवारूयस्यैव ग्रहस्यावन यनदशायां वैश्वानरसूक्त- पाठात्तदवस्थापनो वैश्वानर शब्देनोच्यते । आद्यो वैश्वदेवः प्रातःसवनगतः । उत्तरस्तृतीयसवनगतः । सारस्वत्ग्रहोऽभिषेचनीयाख्यविकृतौ द्रष्टव्यः । "सारस्वतं ग्रहं गृह्णाति" इति तत्राऽऽम्नानात् । एवं पौष्णोऽपि विकृतिगामी द्रष्टव्यः। इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थकाण्डे सप्तमप्रपाठके चमकभाष्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अष्टममाह- - इध्मश्च मे बर्हिश्च मे वेदिश्च मे धिष्णियाश्च मे सुचश्च मे चमसाश्च मे ग्राणिश्च मे स्वरवश्च म उपरवाश्च मे धिष- वणे च मे दोणकलशश्च मे वायव्यानि च मे पूतभृच्च म आधवनीयश्च म आग्रीधं च मे हविर्धानं च मे गृहाश्च मे सदश्च मे पुरोडाशाश्च मे पचताश्च मेऽवअथश्च स्वगाकारश्च मे ॥ ८ ॥ इध्मः च मे बर्हिः च मे वेदिः च मे धिष्णियाः च मे सुचः च मे चमसाः च मे ग्रावाणः च मे स्वरवः च मे मे १ ख. इ. प्रतिनिधिFह्यो । ग. प्रतिनिग्राह्यो।

·- - १४४ सायणाचार्य भाष्यसहित: [च०न.अ.] उपरवा इत्युप-रवाः च मे अधिषवणे इत्यधि-सर्वने च मे द्रोणकलश इति द्रोण-कलशः च मे वायव्यानि च मे पूत - दिति पूत-भृत् च मे आधवनीय इत्या-धवनीयः च मे आगी- ध्रमित्यानि-इधं च मे हविर्धानमिति हविः-धानम् च मे गृहाः च मे सदः च मे पुरोडाशाः च मे पचताः च मे अवभृथ इत्यव-पुथः च मे स्वगाकार इति स्वगा-कारः च मे ॥ ८ ॥ सा • भा० इध्मादीनि यबाङ्गद्रव्याणि यज्ञपकरणे प्रसिद्धानि । गृहाः पत्नीशालादयः । पंचताः शामित्रादयः । स्वगाकारः शंयुवाकः । तेन हि यथास्वं देवताना हविर्गमनं क्रियते । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थकाण्डे सप्तमप्रपाठक चमकभाष्येऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ नवममाह- अनिश्च मे धर्मश्च मेऽर्कश्च मे सूर्यश्च मे प्राणश्च मेऽश्वमेधच मे पृथिवी च मेऽदितिश्च मे दितिश्च मे योश्च मे शरीरङ्- गुलयो दिशश्च मे यज्ञेन कल्पन्तामृक्च मे साम च मे स्तोम॑श्च मे यर्जुश्च मे दीक्षा च मे तपश्च म ऋतुश्च मे व्रतं च मेऽहो- रात्रयोर्वृष्टया बृहद्रथन्तरे च मे यज्ञेन कल्पेताम् ॥ ९ ॥ अमिः च मे धर्मः च मे अर्कः च मे सूर्यः च मे प्राण इति प्र-अनः च मे अश्वमेध इत्यश्व-मेधः च मे पृथिवी च मे अदितिः च मे दितिः च मे यौः च मे शक्करी: अङ्गुलंग: दिशः - १ ख. पचताः सदःशामित्रादयः क्षुद्रावयवाः ।

·- [च०६०अ०] रुद्राध्याय।। १४५ च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ऋक् च मे सामं च मे स्तोमः च मे यजुः च मे दीक्षा च मे तपः च मे ऋतुः च मे व्रतम् च मे अहोरात्रयोरित्यंह:-रात्रयोः वृष्टया बृहद्रथन्तरे इति बृहत्- रथन्तरे च मे यज्ञेन कल्पेताम् ॥ ९ ॥ सा • मा० अग्निश्चीयमानो वह्निः । धर्मः प्रवर्य: । इन्द्रायार्कवते पुगेडाशम्' इति विहितो यागोऽ।। ' सौर्य चरुम' इति विहितो यागः सूर्यः 'प्राणाय स्वाहा' इति विहितो होमः प्राणः । अश्वमेधः प्रसिद्धः । पृथिव्यादयो देवताविशेषाः । शंकरस्यायं शकर्यः । अङ्गुलयोऽङ्गुलि बद्विराटपुरुपस्यावयव. विशेषाः । दिशः प्राच्याद्याः। चशब्दाद्विादशोऽपि । ताः सर्चा मे मदीयेन यज्ञेन कल्पन्तां स्वस्वव्यापारसमों भवन्तु । ऋगादयो मन्त्रविशेषाः स्तोमः सामात्तिरूपं स्तोत्रम् । दीक्षा यजमानसंस्कारः । तपः पापक्षयार्थमन शनादि । ऋतुर्यज्ञाङ्गभूतः कालः । व्रतमेकम्तनादि । अहोरात्रयोः संबन्धिनी या वृष्टि. स्तया मदीयं सस्यं कल्पनामिति शेषः । बृहद्रथन्तरे सापनी । ने च पदीयेन यज्ञेन कल्पेतां स्वम्बव्यवहारसपर्थे भवेताम् । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुःसंहितायां चतुर्यकाण्डे समप्रपाठके चमकभाष्ये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ गर्भाश्च मे वत्साश्च मे व्यविश्च मे व्यवी च मे दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे पश्चाविश्च मे पञ्चाबी च मे त्रिवत्सश्च मे त्रिवत्सा च मे तुर्य वाट् च मे तुयॊही च मे पष्ठवाच्च मे षष्ठीही च म उक्षा च मे वशा च म ऋषभश्च मे वेहच्च मेऽनड्वान् च मे धेनुश्च म आयुर्यज्ञेने कल्पनां प्राणो यज्ञेन कल्पतामपानो यज्ञेन कल्पतां व्यानो यज्ञेनं कल्पतां चक्षुर्यज्ञेन कल्पता श्रोत्रं यज्ञेन कल्पता मनो यज्ञेने कल्पतां वाग्यज्ञेन दशममाह - १ इ. स. ग. रुद्राया । २ शक्करस्यायमित्यक्षराण्यसंबद्धार्थानीति भाति । १९ ·- - - - १४६ सायणाचार्यभाष्यसाहितः- [च०००] कल्पतामात्मा यज्ञेन कल्पतां यज्ञो यज्ञेन कल्पताम् ॥ १० ॥ गर्भाः च मे वत्साः च मे व्यविरिति त्रिअविः च मे त्र्यवीति त्रि-अबी च मे दित्यवाडिति दित्य-वाट् च मे दित्यौही च मे पञ्चाविरिति पञ्च-अविः च मे पञ्चावीति पञ्च- अवी च मे त्रिवत्स इति त्रि-वत्सः च मे त्रिवत्सेति त्रि-वत्सा च मे तुर्यवाडिति तुर्य-वाट् च मे तुर्थीही च मे पष्ठवादिति पष्ठ-वात च मे पष्ठीही च मे उक्षा च मे वशा च मे ऋषभः च मे देहत् च मे अनड्वान् च मे धेनुः च मे आयुः यज्ञेन कल्पताम् प्राण इति प्र-अनः यज्ञेन कल्पताम् अपान इत्यप-- अनः एजेन कल्पताम् व्यान इति वि-अनः यज्ञेनं कल्पताम् चक्षः यज्ञेन कल्पताम् श्रोत्रम् यज्ञेन कल्पताम् मनः यज्ञेन कल्पताम् वाक् यज्ञेनै कल्पताम् आत्मा यज्ञेन कल्पताम् यज्ञः यज्ञेन कल्पताम् ॥ १० ॥ सा०मा० गर्भा वसाश्च प्रसिद्धाः। साधसंवत्सरो वत्सरूपः पुंगवस्यविः । तथाविधा गौरूयवी । द्विसंवत्सर ऋषभो दित्यवाट् । तथाविधा गौदित्यौही। सार्धद्विसंवत्सर ऋषभः पश्चाविः । तथाविधा गौः पञ्चावी । संवत्सरत्रयोपेत ऋषभस्त्रिवत्सः। तथाविधा गौस्त्रिवत्सा । सार्धत्रिवत्सर ऋषभस्तुर्यवाट् । तथा- विधा गौस्तुयाँही । चतुःसंवत्सर ऋषभः पष्ठनाट् । तथाविधा गौः पष्ठाही। सेचनमर्थ ऋषभ उक्षा । वन्ध्या गौशा। उक्षणोऽप्याधिकवयस्क ऋषभः । गर्मघातिनी गौहत् । शकटस्य वाहकोऽनड्वान् । नवपसना गौर्धेनुः । आयुरादयः प्रसिद्धाः । आत्मा शरीरम् । उक्ता आयुरादयो मदीयेन यज्ञेन - - - १ अत्र मूर्धन्यपाठ एव साधीयान व्याकरणसिद्धन्वात्पूर्वोत्तरानुकूल्याछ ।

·- - - - - [च०ए-अ.] रुद्राध्यायः। कार्यक्षमा भषन्तु । यन. करिष्यमाणोऽश्वमेधादिः सोऽप्यनेनानुष्ठीयमानेन यज्ञेन स्वकार्यक्षमो भवतु । इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थ- काण्डे सप्तमपपाठके चमकभाष्ये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ एकादशमाह- एका च मे तिसश्च मे पञ्च च मे सप्त च मे न च म एका- दश च मे त्रयोदश मे पञ्चदश च मे सप्तदंश च मे नर्वदश च म एकविशतिश्च मे त्रयोविशतिश्च मे पञ्चविशतिश्च मे सप्त- विशतिश्च मे नवविशतिश्च म एकत्रिशच्च मे त्रयस्त्रि५. शच्च मे चतस्रश्च मेऽष्टौ च मे द्वादश च मे षोडश च मे वि५- शतिश्च मे चतुर्विशतिश्च मेऽष्टाविंशतिश्च मे द्वात्रिशच्च मे पशिच्च मे चत्वारिशच्च मे चतुश्चत्वारिशच्च मेऽष्टाच- त्वारि शच्च मे वाजश्च प्रसवश्चापिजश्च क्रतुश्च सुवश्च मूर्धा च व्यनियश्चाऽऽन्त्यायनश्चान्त्यश्च भौवनश्च भुवनश्चाधि- पतिश्च ॥ ११ ॥ एका च मे तिस्रः च मे पञ्च च मे सप्त च मे नवं च मे एकादश च मे त्रयोदशेति जय:-दश च मे पञ्चदशेति पञ्च- दश च मे सप्तदशति सप्त-दश च मे नवदशेति नव-दश च मे एकविशतिरित्येक-विशतिः च मे गोविशतिरिति जय:-विशतिः च मे पञ्चविशतिरिति पञ्च-विशतिः च मे सप्तविशतिरिति सप्त-विशतिः च मे नविश- तिरिति नव-विशतिः च मे एकत्रिशदित्येक-त्रिशत् - - ·-- - -- - १४८ सायणाचार्यभाष्यसहिता- [दे० अ० अ०] च मे त्रयस्त्रिशदिति त्रय:-त्रिशत् च मे चतस्रः च मे अष्टौ च मे द्वादश च मे षोडश च मे विशतिः च मे चतुर्विशतिरिति चतुः-विशतिः च मे अष्टाविंशतिरि. त्यष्टा-विशतिः च मे द्वात्रिंशत् च मे पश्शिदिति षट्-त्रिशत् च मे चत्वारिशत् च मे चतुश्चत्वारि- शदिति चतु:-चत्वारिंशत् च मे अष्टाचत्वारिशदित्यष्टा- चत्वारिंशत् च मे वाजः च प्रसव इति प्र-सवः च अपिज इत्यपि-जः च कर्तुः च सुर्वः च मूर्धा च व्यश्भिय इति वि.-अग्नियः च आन्त्यायनः च अन्त्यः च भौवनः च भुवनः च अधिपतिरित्यधि--पतिः च ॥ ११ ॥ सा०मा० एकादिशब्दाः संख्यापराः । वाजादयः सर्वे मम सन्विति शेषः। वाजोऽनम् । प्रसवस्तस्योत्पत्तिः । अपिजस्तस्यैव पुनःपुनरुत्पत्तिः । ऋतुः संकल्पो मोगादिविषयो यागो वा। युवस्तस्योत्पत्ती हेतुरादित्यः । मूर्धा यौः : । व्यश्नियः, विशेषेणाश्नुते व्याप्नोतीनि व्यश्न आकाशादिस्तत्र भवो व्यग्नियः । आन्त्यायनः, अन्वे जातः । अन्त्यः, अन्ते भवः स्थिनः । भुवने भवो भौवनः । भुवनो जगदात्मकः । अधिपतिरधिष्ठाय पालयिता । राजा, इति अहोबलभाष्ये । अथवा वाजाद य क्षेत्रादिमासान नामविशेषाः। तदानी ते सर्वे मीणन्तु इति वाक्यशेषः । चकाराः परस्परसमुच्चयार्थाः । अनुक्तका- लादिदेवतासमुच्चयार्थी वा ॥ ११ ॥ यथोक्तकादशानुवाकरूपमन्त्रमाध्यं होमं विघत्ते - वसोधारी जुहोति घर्मेि धाराऽसदिति वा एषा हूयते घृतस्य वा एनमेषा धाराऽमुष्मिल्लोके पिन्वमानोपतिष्ठते ॥ १ ॥ वसौः धाराम् जुहोति वसौः मे धारी असत् इति बै - - ·-- - - [दे. भ.अ.] रुद्राध्यायः । १४९ एषा हूयते घृतस्य वै एनम् एषा धारी अमुष्मिन् लोके पिन्व- माना उपेति तिष्ठते ॥ १ ॥ सा० मा० वसोधनस्य धारा सातत्यं ययाऽऽहुत्या लभ्यते सेयमाहुतिर्व- सोर्धारा तां जुहुयात् । तदेतदुक्तनिर्वचनं सूच्यते । यो यजमानो जुहोति स प्रथमं मम धननैरन्तयं भूयादित्येवं कामयते । ततस्तेनेयमाहुति हयते तेन होमेननं यजमान स्वर्गे लोके घृतस्य धारा पिन्वमाना प्रणयति सेवते ॥१॥ तत्र द्रव्यं विधत्ते-- आज्येन जुहोति तेजो वा आज्यं तेजो वसोर्धारा तेजैसे- वास्मै तेजोऽव रुन्धे ॥ २॥ आज्न जुहोति तेजः वै आज्यम् तेजः बौः धारी तेजसा एवं अस्मै तेजः अवेति रुन्धे ॥ २ ॥ सा० भा० सुवर्णादिधन समृद्धपि ध्रुवं जोरूपत्वं प्रसिद्धम् ॥ २ ॥ कामप्राप्तिहेतुत्वेनापि तामाहुति प्रशंसति अयो कामा नै बसोर्धारा कामनिवार्य रुन्थे ॥ ३ ॥ अथो इति कामाः वै वोः धारी कामान् एव अवेति रुन्धे ॥ ३ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सातत्यं विधत्ते-- यं कामयेत प्राणानस्यान्नायं विच्छिन्यामिति विग्राहं तस्य जुहुयात्प्राणानेवास्यान्नायं विच्छिनत्ति ॥ ४ ॥ यम् कामयेत प्राणानिति प्र-अनान् अस्य अन्नायमित्य- न-अयम् वीति छिन्द्याम् इति विग्राहमिति वि-ग्राहम् तस्य जुहुयात् प्राणानिति प्र-अनान् एव अस्य अन्नायमित्यन्न- अयम् वीति छिनत्ति ॥ ४ ॥ - - - २० ·१५० - सायणाचार्यभाष्यसहिता [दे० अ०म०] यं कामयेत प्राणानस्यानाय सं तनुयामिति संततां तस्य जुहुयात्प्राणानेवास्यानाय सं तनोति ॥ ५॥ यम् कामयत प्राणानिति प्र-अनान् अस्य अन्नायमित्यन- अयम् समिति तनुयाम् इति संततामिति सम्-तताम् तस्य जुहुयात् प्राणानिति प्र-अनान् एव अस्य अन्नाद्यमित्यन्न-अयम् समिति तनोति ॥ ५॥ - सा ० भा० यस्य यजपानस्य प्राणाननं च विच्छिन्द्यामित्येवं द्विषन्नध्वर्यु- रेतं मन्त्रं मध्ये विगृह्य जुहुयात् । यस्तु प्राणानामन्नम्य सातत्यं कामयते सोऽयं संततामाहुति जुहुयात् ।। ५ ॥ अथ वाजच म इत्यादीनि अन्नं च मे क्षुच म इत्यतः प्राकृतानि चतुश्चत्वारिंश. दधिकशतसंख्याकानि वाक्यानि तानि द्वादशसंघरूपेण विभज्य प्रशंसति- द्वादश द्वादशानि जुहोति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणै- वास्मा अन्नमय रुन्थे ॥ ६ ॥ - द्वादश द्वादशानि जुहोति द्वादश मासाः संवत्सर इति सम्- वत्सरः संवत्सरेणेति सम्-वत्सरेण एव अस्मै अन्नम् अवेति रुन्धे ॥६॥ सा० मा० द्वादशनां वाक्यानां समूहो द्वादशम् । तानि च द्वादशानि पुन- द्वादशसंख्याकानि । तथा सति चतुश्चत्वारिंशदधिकशतसंख्या संपद्यते । तद- न्तर्गतद्वादशसंख्याया मासद्वारा संवत्सररूपत्वात्संवत्सरसाध्यमानं प्रा. नोति ॥६॥ १ अत्र प्राक्तनानीति पाठः साधीयान् इति भाति । २ क. तदन्तश्च । घ, ततद्वादश ।

·- - - [दे० अ०० रुद्राध्यायः । १५१ अथ चतुर्थीनुवाकगतानि वाक्यानि प्रशंसति- अन्नै च मेऽक्षुच्च म इत्यहितद्वा अन्नस्य रूप५ रूपेणैवान्नमय रुन्धे ॥ ७ ॥ अन्नम् च मे अक्षुत् च मे इति आह एतत् वै अन्नस्य रूपम् रूपेण एव अन्नम् अवेति रुन्धे ॥ ७ ॥ सा० मा० अन्नमित्यादिभिर्वाक्यैर्यत्मविपाय तत्सर्वमन्नस्य रूपम् । क्षुदभा- वस्यान्नसाध्यत्वादुपरितनानां च ब्रीह्यादीनामनसाधनत्वात् ॥ ७ ॥ अथ पञ्चमानुवाकगतानि वाक्यानि प्रशंसात- अग्निश्च म आपश्च म इत्यहिषा वा अन्नस्य योनिः सयो- न्येवान्नमव॑ रुन्धे ॥ ८॥ अमिः च मे आपः च मे इति आह एषा वै अन्नस्थ योनिः सयोनीति स-योनिः एव अन्नम् अवेति रुन्धे ॥ ८ ॥ सा० भा० अने: पाकहेतुत्वादन्नयोनित्वम् । अपां चौपधिजनकत्वादन्नयो.. नित्वम् । एतन्मन्त्रपाठेनानेकपकारकारणसहितमन्नं प्राप्नोति ॥ ८ ॥ अथ षष्ठानुवाकगतानि वाक्यानि प्रशंसति- अर्धेन्द्राणि जुहोति देवता एवार्य रुन्धे यत्सर्वेषाममिन्द्रः प्रति तस्मादिन्द्रो देवतानां भूयिष्ठभाक्तम इन्दमुत्तरमाहेन्द्रियमेवास्मि- नुपरिष्टाद्दधाति ॥ ९ ॥ अर्धेन्द्राणीत्यर्ध-इन्द्राणि जुहोति देवताः एव अवेति रुन्धे यत् सर्वेषाम् अर्धम् इन्द्रः प्रतीति तस्मात् इन्द्रः देवानाम् भूयिष्ठभातम इति भूयिष्ठभाक्-तमः इन्दम् उत्तरमित्युत्-त- रम् आह इन्द्रियम् एव अस्मिन् उपरिष्टात् दधाति ॥ ९ ॥ - ·- वै १५२ सायणाचार्यभाष्यसाहिता [दे०स०अ०] सा० भा० येषां वाक्यानामर्धेविन्द्रः पठ्यते तान्यर्धेन्द्राणि । तेषु वाक्येषु अग्नीषोमादीनां देवतानां पूर्वार्धष्वाम्नातत्वाद्देवताः प्रामेति । यद्यस्मात्कार. णात्सर्वेषां वाक्यानां प्रत्यर्धमिन्द्रः पठ्यते तस्मात्कारणादयामिन्द्रो भूयिष्ठ. भाक्तमः । भूयिष्ठं प्रभूतं हविर्भजतीति भूयिष्ठभागतिशयेन तादृशः । यस्मा. द्वदं इन्द्रमत्रोत्तरार्धगतं प्राह तस्मादस्मिन्यजमानेऽप्युपरिष्टाच्छिरोभागे चक्षु- रादीन्द्रियं स्थापयति ॥ ९॥ सप्तमाष्टमयोरनुवाकयोरवस्थितानि वाक्यानि प्रशंसति- यज्ञायुधानि जुहोति यज्ञो वै यज्ञायुधानि यज्ञमेवाव॑ रुन्धेऽथो एतद्वै यज्ञस्य रूप रूपेणैव यज्ञमय रुन्धे ॥ १० ॥ रज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि जुहोति यज्ञः यज्ञायुधा- नीति यज्ञ-आयुधानि यज्ञम् एव अवेति रुन्धे अथो इति एतत् वै यज्ञस्य रूपम् रूपेणं एवं यज्ञम् अवेति रुन्धे ॥ १० ॥ सा० भा० अश्वदाभ्यादिग्रहरूपाणि यज्ञसाधनानि साक्षाद्यज्ञनिष्पादकत्वा- द्यज्ञस्वरूपाणि । इध्मावहिरादिभिर्यज्ञः परम्परया निरूप्यते नतु ग्रहरिव साक्षानिष्पाद्यते । तस्मात्तानि यज्ञस्य रूपयेतैरन्तरङ्गैबहिरङ्गैश्च राज्ञायूधैर्यज्ञ प्राप्नोति ॥ १० ॥ अन्तिमस्य स्वगाकारवाच्यम्य तात्पर्य दर्शयति-- अवभृथश्च मे स्वगाकारच म इत्याह स्वगात्यै ॥ १ अवश्थ : च मे स्वगाकार इति स्वगा-कारः च मे इति आह स्वगात्या इति स्वगा-कृत्यै ॥ ११ ॥ सा० भा० स्वाधीनत्वकरणायेत्यय: ॥ ११ ॥ नवमानुवाके पूर्वार्धगतानि वाक्यानि प्रशंसति - अग्निश्च मे धर्मश्च म इत्यहितद्वै ब्रह्मवर्चसस्य रूप५ रूपेणैव ब्रह्मवर्चसमव॑ रुन्धे ॥ १२ ॥ ॥ - इत्यव-पृथः - ख, ग. . 'दमन्त्रोत्त' । १ स्व. अस्य प्रहरूपाणि । ३ ५. वाक्यस्य ।

·-
-
[दे०अ०भ०]
रुद्राध्यायः।
१५३
अमिः च मे धर्मः च मे इति आह एतत् वै ब्रह्मवर्चसस्येति
ब्रह्म-वर्चसस्य रूपम् रूपेण एव ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम्
अवेति रुन्धे ॥ १२ ॥
सा • भा० अग्न्यादिभिब्राह्मणकर्मनिष्पत्तरेतेषां ब्रह्मवर्चसरूपत्वम् ॥१२॥
एतस्मिन्नेवानुवाक उत्तरार्धगतानि वाक्यानि प्रशंसति-
ऋक्च मे साम च म इत्यहित छन्दसार रूप५ रूपेणैव
छन्दाश्स्यवं रुन्धे ॥ १३ ॥
ऋक् च मे साम च मे इति आह एतत् वै छन्दसाम् रूपम्
रूपेण एव छन्दांसि अवेति रुन्धे ॥ १३ ॥
सा० सा० ऋगादिकं छन्दसां वेदानां स्वरूपमित्ति प्रसिद्धम् ॥ १३ ॥
दशमानुवाके पूर्वार्धगनवाक्यानि प्रशंसति--
गर्भाश्च मे वत्साश्च म इत्याहैतद्वै पशूना५ रूप५ रूपेणैव
पशूनवरुन्धे ॥ १४ ॥
गर्भाः च मे वत्साः च मे इति आह एतत् वै पशूनाम् रूपम्
रूपेण एव पशून् अवेति रुन्धे ॥ १४ ॥
-
---
-
सा० भा० गर्भवत्सादीनां पशुरूपत्वं प्रसिद्धम् ॥ १४ ॥
तस्मिन्ननुवाक उत्तरार्धगतानि वाक्यानि प्रशंसति--
कल्पांजुहोत्यक्लप्तस्य क्लुप्त्यै ॥ १५ ॥
कल्पान् जुहोति अक्लृप्तस्य क्लुप्त्यै ॥ १५ ॥
सा० भा० आयुर्यज्ञेन कल्पतामित्यादयो मन्त्राः कल्पाः । पूर्व यद्यद्वस्त्व.
क्लप्सं स्वस्वकार्यसमर्थ न भवति तस्प तस्स सामापाय होमः ॥ १५ ॥

·- -- १५४ सायणाचार्यभाष्यसहितः [दे०अ०भ०] एकादशानुवाके पूर्वभागगताति वाक्यानि प्रशंसति- युग्मदयुजे जुहोति मिथुनत्वाय ॥ १६ ।। युग्मदयुज इति युग्मत्-अयुजे जुहोति मिथुनत्यायेति मिथुन-त्वाय ॥१६॥ सा० मा० चतस्रश्च मेऽष्टौ च म इत्यादिकं समसंख्यारूपं युग्मम् । एका च मे तिस्रश्च म इत्यादि विषमसंख्यारूपयुग्मं राशिद्वयम् । स्त्रीपुरुषवत्पर. स्वरविलक्षणत्वान्धिथुनत्वाय संपयते ॥ १६ ॥ राशिद्वयेऽप्युत्तरोत्तराधिक्यं प्रशंसति- उत्तरावती भवतोऽभिकान्त्यै ॥ १७ ॥ उत्तरावती इत्युत्तरा-वती भवतः अभिकान्त्या इत्यभि- क्रान्त्यै ॥ १७ ॥ सा० मा० एकत्वादुत्तरं त्रित्वम् । तस्माचोत्तरं पञ्चत्वम् । तथा चतुर्था- दुत्तरमष्टत्वम् । तस्माच्चोत्तरं द्वादशत्वम् । एवमुभयोरुत्तरावत्वेनाभितो व्या. प्तिर्भवति ।। १७॥ युग्मायुग्मसंख्यावाचिशब्दाना तात्पर्य दर्शयति- एका च मे तिस्रश्च म इत्याह देवछन्दसं वा एका च तिसर्थ मनुष्यछन्दसं चतस्रश्चाष्टौ च देवछन्दसं चैव मनुष्यछन्दसं चार्य रुन्धे ॥ १८॥ एका च मे तिस्रः च मे इति आह देवछन्दसमिति देव-छन्दसम् वै एका च तिस्रः च मनुष्यछन्दसमिति मनुष्य-छन्दसम् चत्तस्रः च अष्टौ च देवछन्दसमिति - १ ख. "न्मिभ्रकत्वाय।

·-
.
-
(दे०अ००]
सद्राध्याया।
१५५
देव-छन्दसम् च एव मनुष्यछन्दसमिति मनुष्य-छन्दसम्
च अवेति रुन्धे ॥ १८॥
सा० भा० विषमसंख्यया देवानां प्रियाणि च्छन्दांसि निष्पाद्यन्ते । सप-
संख्यया तु मनुष्यप्रियाणि । अतस्तदुभयं प्राप्नोति ॥ १८ ॥
राशिदयेऽप्यत्तरोत्तरसंख्यावृद्धवधि प्रशंसति-
आ त्रयस्त्रिशतो जुहोति त्रयस्त्रिशद्वै देवता देवता ए-
वाऽव॑ रुन्ध आऽष्टाचत्वारिशतो जुहोत्यष्टा चत्वारिशदक्षरा
जगती जागताः पशवो जगत्यैवास्मै पशून रुन्धे ॥ १९ ॥
एति त्रयस्त्रिशत इति त्रयः-त्रिशतः जुहोति त्रयस्त्रि-
शदिति त्रयः-त्रिशत् वै देवताः देवताः एव अवेति रुन्धे एति
अष्टाचत्वारिशत इत्यष्टा-चत्वारिशतः जुहोति अष्टाचत्वारि-
शदक्षरेत्यष्टाचत्वारिशत्-अक्षरा जगती जागताः पशवःजगत्या
एव अस्मै पशून् अवेति रुन्धे ॥ १९ ॥
अस्मिन्ननु नाक उत्तरभागगतानि वाक्यानि प्रशंसति-
वाजश्च प्रसवश्चेति द्वादशं जुहोति द्वादश मासाः संवत्सरः संव-
त्सर एवं प्रतितिष्ठति ॥ २० ॥
वाजः च प्रसव इति प्र-सवः च इति द्वादशम् जुहोति
द्वादश मासाः संवत्सर इति सम्-वत्सरः संवत्सर इति सम्वत्सरे
एव प्रतीति तिष्ठति ॥ २० ॥
सा० भा० अत्र विनियोगसंग्रह:-
अनाविष्णू वसोर्धारामेकादशभिरादितः ।
अनुवाकैर्जुहोत्येकामाहुनि संवतां घृतात् ॥ इति ॥ २० ॥

·-- १५६ सायणाचार्यभाष्यसहित: [दे०अ०अ०] अथ ममांसा- द्वादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-- मन्त्रादौ किं वसोर्धारा मन्त्रान्ते वाऽत्र संततेः । आयो होमेषु संवत्या द्वादशान्तेषु तद्धतिः ॥ अग्नौ किंचिकर्म विहितम् । संततां वसोर्धारां जुहोतीति । तत्र मावत्यम- च्छिन्नत्वम् । वच्च मन्त्रकर्मणोः सहोपक्रपे सत्युपपद्यते । तस्मान्मन्त्रादौ कर्म- संनिपाव इति प्राप्से ब्रूमः । तस्मिन्धसोर्धाराकर्मणि " द्वादश द्वादशानि जुहोति इति श्रुतेः । द्वादशभिर्मन्त्रवाक्यैः संपाद्यमेकाहुतिस्वरूपम् । तद्यथा- वाजश्च मे प्रसवश्च मे प्रयतिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च मे क्रतुश्च मे स्वरश्च मे श्लोकश्च मे श्रावश्च मे श्रुतिश्च मे ज्योतिश्च मे सुवश्च मे ॥ २३ ॥ सा० भा० इत्येतैदशभिर्मन्त्रवाक्यरेकाहुतिहातव्या । ईदृशा उत्तरा आहु- तयः । 'प्राणश्च मेऽपानश्च इत्यादिभिर्नियाघाः । ते च होमा द्वादश । तेषु मध्ये विलम्बाभावः सातत्यम् । न तु पन्त्रकर्मणोः सहोपक्रमाः । तस्मा. पूर्वन्यायेन मन्त्रान्ते कर्मसंनिपातस्य नास्ति विघ्नः ॥ २१ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे यजुःप्ताहितायां चतुर्यकाण्डे सप्तमप्रपाठके चमकभाष्य एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ - ॥ इति चमकभाष्यं समाप्तम् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.