·No text on this page.

·THE
KASHI SANSKRIT-SERIES
(HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMĀLĀ)
NO 59
(Karma Knule Section Nui)
THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTÉ.
MADRAS
APASTAMBAGRHYASUTRA
WITH TWO COMMENTARIES
THE ANAKULA OF HARADATTA MISRA
And
THE TATPARYADARSANA OF SUDARSANACHARYA
"VEDAVISARADA, MIMAMSAKFSAR
Pandit. f Chinnaswami Sastru.
Professor of Mman, Bonucu Town I'versity,
with Introduction, Explanatori Nutcu und Inder
TIIVIEN, LEISHLP & OPS
ALKHISTVIS HARD 144. ITA
Mhet haar kuumbwe werkvapur, Ilmutte
Youth w fimpli,
Rw
Regnstered accur direct to Au XXV 1867
(All Rights Rered by the PuWishen)

·Agent
1 Otto Harrassowitz, Lipg
GERVANY
Arthur Probsthun,
Oriental & Foreign Bookseller
London
3 The Oriental Buch-supplying Agones,
HONA

·हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा ला समाख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः कर्मकाण्डविभाग(७)पश्चमं पुष्पम् । आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् ॥ श्रीहरदत्तमिश्रविरचितयाऽनाकुलया वृत्या श्रीसुदर्शनाचार्यविरचितेन तात्पर्यदर्शनेन च व्याख्यानेन समलङ्कृतम् । धाकाशीहिन्दविश्वविद्यालयमीमासाप्रधानाध्यापकेन वेदविशारदन मीर्मासाकेसरिणा पण्डितप्रवरेण श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिणा स्वकृतमा पूर्वमीमामीयविषमस्थल टिप्पण्या यमालाकन्य यथामति परिशोधितम् । - जयकृष्णदाम-हरिदास-गुप्तः- चौखम्बा-संस्कृत-सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। स. १९८५ अत्य सर्वेऽधिकारा राजनीयनियमानुमारेण प्रकाशन स्वायत्तीकना ।

·हमारे यहा हर तरहकी छपाई व जिल्लसा का कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा मापा पुस्तको क मिलने का पना-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·किञ्चित प्रास्ताविकम् ॥ . अवेदा नै मापस्तम्बगृल्यसूत्र श्रीहरदत्ताचार्य कृतयाऽनाकुलाख्यया वृत्या श्रीसुदर्श- नाचार्यविरचितेन तात्पवदर्शनेन चोपवृहितमभ्येतृसोकर्याय मुद्राप्य प्राकाश्य नीयते । यद्ययस्य नेद (१)प्राथमिक प्रकाशनम् , देवनागरीप्रन्धतैलज्ञाक्षरेषु देशान्तरेऽस्मद्देशे व बहुत्र यत्ती मुद्रितमासीत् तथापि समप्रणानन व्याख्यायेन मण्डित मदवुनैवात्मानमिद प्रथमतयाऽऽविर्भावयतीति शक्यते वक्तुम् । बिपन्नानगो बिष्टनिंटम (Winteiniti) महामायेन ध्यास्वयोरनयोस्सङ्ग्रह प्रकाशित , न मामरयम । अनो मन्ये प्रन्यस्यास्य व्याख्याययुतस्य प्रथमामिदमाविष्करणमवश्य मुदमावहदत मार्गपारशीलिनामिाते । सुदर्शनाचार्यकृतस्य तात्पर्यदशनस्य सर्वत्र दक्षिण भारत प्रसिद्धिविरला सम स्तीति विदितचरमेव । सत्र च "कचिदि" त्यनेन प्रायश प्रतिसूत्र दण्डनार्थ मतान्त- रप्रदर्शनार्थ वा कस्यचिन्मतमनाते । तत्र कचित्त्वचित् खण्यस्येव स्वारसिकता प श्यना मया क्स्येद मतम् । इति कस्माचन वर्षगान्पूर्व तदन्वेषणे प्ररत्तन पचनदक्षेत्रे दक्षिणदेशस्थिने कस्य चित्पण्डितस्व गृह ममग्रानाकुला वृत्तिरुपलब्धा । ता च माम गन्येण परिशालयता मया एतद्वन्थकारमतमेव नात्पर्यदशने यज्यते इत्यवगन्छता पनद्- न्यस्य खण्डवप्रन्यापेक्षया गभारता शब्दमगढवत्ता चावलोक्य तन्मुद्रण दत्तचित्तेन तदैवतम्य प्रतिलिपिरेका कारिता । ततो याते कियति चन काले तत काशीमागतेन मया एतन्मुद्रणाधमयबाधित यदाऽयमभ्युपागन्छन् श्रीमान् चोखाम्बापुस्तकालया- धिपति तदा आदर्शपुस्तकान्वेषण आयतमानन प्रथम पुस्तकमेक प्रत्नप्रन्यसमुद्धारणे नितरा निविष्टदृष्टाना पण्डितधोरयाणा श्रमिना आ वा ध्रुवमहाशयानामदरकपया प्रास, श्रीकाशीविश्वविद्यालयीयपुस्तकालयस्थ वियनामुद्रित, नागराक्षरलिमित सरस्वतीभव नान् श्रीवाराणसेयप्रसिद्धपुस्तकार यात श्रीमता प्राचीन प्रस्थापिकरणेऽनवरत दत्ताच नाना विडतवरेण्याना श्रीगोपानाथकविराजमहोदयानामनुस्म्पया लब्धमपरम , मान कटस्थमेकम् , इति अनाकुलापुस्तकत्रितबमवलम्च्यारन्ध मुद्रणावादी पञ्चाशत पर्यन्त मुद्रितमासीत् । प्रायशस्विध्वपि पुम्न वेषु अशुद्धिस्थलेऽपि परम्परमेकमत्यमा सौन् । परन्तु कचिस्पष्टनर (कशन ग्रन्यपातमनुमाय तत्राप्य फरातिमषा दृष्टा तावतेव त्रिवप्युत्पन्नविशय श्रीकाशीहिन्दूवश्वविद्यालय यापरूपदमधितिष्ठता मन्मित्रमगीना वेदा प्रथमत बनानगरे (१४८) तम किस्नाद ज्योतिर्विलाममन्त्रालये पन्या गए, वियनानगर (110) तमे विस्तब्दे देवनागरलिया, तनो महीधरराजवा यो (1) बिना में रजा यमुद्रणालय तनो भदपी (1) विनय मन्थाबारेषु, नत कुम्भघोणे (..) वनमा चराको मुक्तिम् । तत्र मावि तार्पणवाननैव मक मुदिनमामी नानाकलपा ॥ शुदिपक र । नता ·प्रस्तावना। - चायीणा प श्रीविद्या बरशमणा सविधे न्यवेदयम्-यत तिथिहस्तलिखितमनाकुलापुम्न क्मेकमाना यतामिति। ते च तदानामेव काशीस्थश्रीबापूदीक्षितजडेमहोदयेभ्य पुस्तक्मेक मानारय मह्यमदु । तत्र च पूर्वस्व पुस्तके यो महान् पाठभेदस्समदृश्यता तदा च महति भशय पतित तत्कालागतानामस्मन्मित्रमणीना ५ आर ए शाक्षिणा मुखाद्विश्वभारती- पुस्तकालये पुस्तकमकमस्तीत्यवगम्य ततस्तदानाथयम्। तैलजाक्षरलिखितेन दक्षिणदेशादेव विश्व भारतीयामतेन तेन सह श्रीबापूदीक्षितपुस्तकस्य महन्सादृश्यमामान्। एव पुस्तक्ष्य- स्वकरीतिता पुस्तकत्रयस्य चान्यप्रकारनामवलोक्य कतरदनयोमध्ये युक्ततरमिति विण याय प्रवृत्तस्य मम कानि चन प्रमाणान्युपलब्धानि -- तायोके पुस्तकद्वये "केचिदि" त्यादिना (१ तात्पयदर्शगऽनदिता विषया अक्षरश उपलभ्यन्ते। प्राथमिक चत्रिके न नो- पलभ्यन्ते । किश्च मुदर्शनाचाय समावनाप्रकरपारम्भ (११:१) "केचित् 'अबान उपाकमान्सचने व्याख्यास्याम' इत्यादिक व्रतपटल नाम व्याचक्षते । नेतन् ," इत्यादिना व्याख्यान्तरे उपनयनानन्तरोत बनपटल खण्डयति । व्रतपटलोऽव हरदत्तोत एव भ- विनुमईनि । अयान इति सत्रानुपूज्या ऐक्यान् । अपि च "तष्या पोर्णमास्या रोहिण्या या विरनेत्" ( आप घ । १.२ ) इनि मत्रव्याख्यानावसरे उज्वलाया हरदत्ताचाय 'उत्सर्जन कुयान । तम्यापि प्रयोगो गृह्य पवाक्त' इति स्वयमेव कल्पते । तेन उपा कोत्सर्जनप्रयोग कश्चित् गुह्ये हरदत्ताचायशक्त इत्यवगम्यते । स च नायीक राव द्विके उपलभ्यते, न प्राथमिके त्रिके । तेनेद प्रतायते-देश द्विविधा कोशा सन्ति । केचन प्रयकारेण यथालिखितमन्यूनानतिरिक्ता , केचन ततस्सगृहीता इति । अतोऽन्यूनानतिरिक इतासीकमेव द्वय शुद्धनरमिति निरचिनवम् । तदनुरोधेनेव च तत प्रभृत्यमुद्रापय याबद्न्यसमाप्ति। प्राथमिक त्रिकमपि तत्र तत्राक्षरशोधनादावृषक रोति स्म । तत पुनरपि पुस्तकमेक दक्षिणदेशादानायितम् । एव- (1) मचिम्टस्थमेक पुस्तक (0) सरस्वतभियनादागतमेक, (३) वियनामुद्रितमपर, (5) श्राबापूदानितानामेक, (५)विधभारतीय तेलाद्वापरलिमितमक. (-) दक्षिणदेशादानीत प्रत्याक्षरलिन्वितमपर इति षाणामना फुलापुस्तकाना साराग्यनेयमनाकुला प्रति मुनिता । तात्पथदर्शन तु अन्यत्र मुदितमपि अनाकुलाखण्डनरूपत्वात् खण्डनवण्यग्रन्थयारे कन ममावेशे पठितणामुपकार मन्यानेन, (१) महारपुरे देवनागराक्षरेषु अनेकपाठभेदेन सह मुद्रितमेक, (7) विवन्नानगरे मुद्रितमपरमस्मद्विश्वविद्यालयस्य , १ १२ ११६ , पर वनुदिता भागो नाति प्राथमिक पुस्तकोऽपि ।

·प्रस्तावना। - (३) मदपुया प्रन्याक्षरेषु मुद्रितमित रन हनुमद्धास्वरेव प्रास्वामिचानिमहादयेंदन, (6) कुम्भधोणे नेम्वेवाक्षरेषु मुद्रितमन्यन् मक्षिकटस्थ, इति पुस्तकचतुष्टयमवलम्ब्य सहाय वेन मुद्रितम् । मूत्राणि ब्याख्या या सह मुद्रि तान्यपि पाठमोकमार्थ पृथगपि मुद्रिनानि । नत्र हरदत्तमुदर्शनाचार्ययो सूत्राक्षरेषु ना- ताव दृश्यते वमत्यम् , परन्तु सूत्रच्छेद तदर्थवर्णाने च प्रायशस्तौ बिबदत एव । अतो यत्र सूत्रमरूबाया तन्दे वा माय तयो , तदपि तत्तसूत्रपृष्टाधाभागे तत्तत्तण्डान्ते च निदिष्टम् । व्याख्यवायत्र मीमामापदायी आत्ता ते तत्र तत्र सम्पग्विवेचिता । सूत्र- स्थास्य भाष्यमेक कपर्दिस्वामिना रचित प्राचानमुपलभ्यत इदानीमपि, यदे वानुमुतवान मुदशनाचार्य स्वीयमन्थे । यद्यपि तदेयतावता न कुवापि मुद्रितामिति तस्यापि मुद्रणमवश्य कतव्यमामात् , तथापि तदिदाना मद्रपुर्या मन्मित्रम प० टि. आर चिन्तामणिशमणा मद्रणायाममिति श्रुला न तत्र मया व्याधुतम् । सूत्रम्यास्य कता भगवान्महर्षिापरलम्वस्त्रिशतनात्मक मन्यमे कमगार चत् । यत्रा दित प्रश्नाना (१)योपिशव्या दर्शपूर्णमागप्रमनाने गहरूमा यस पन्नानि कतानिकानि कमांपाम्नातानि । चनुविशतितमे प्ररने परिभाषामूत्राणि प्रवासण्ट हानमन्त्राति पठि तानि । पविशतिषविशतिनमयो प्रश्नयों गधोक्तामोपयुक्ता मन्त्रा इतस्ततत्समा हवन ममावेशिता । सप्तविंशाततम प्रश्न गार्थ कर्म विधायका, योऽय प्रकृतप्रन्या स्मक । अष्टाविंशत्येकोनविशतितमा प्रश्नो धर्मसूत्रात्मका । त्रिशतमश्शुर बसूत्रात्मक, यो वतानि रकमापयिकदिाचताकाटीना प्रमाणादकमविदयति । एवं श्रोतबधमात्मना विभक्तोऽय अन्य तत्तिरायशायामवरम्पैच प्रवृत्त इति नाविदितम् । अन्येऽपि चपेचन मूत्रकारा शाग्याभिमामवलम्ब्य सूत्राण्यरचन् । ते व वाघायन,भारद्वाज,मलाबाट,विमनस,वाधुलप्रभृतय । मवश्वेषु म ब भगवानापस्तम्ब एव स्वगृह्यसूत्रे आन्मा प्राटिमानमितरकुलम प्रमटयामास । प्रथमतम्लाषद्गुलाकमणामव श्यकनव्यानाम कानिमा माना जातकमादाना सस्काराणा कम कचन मनमि निवाय मन्त्रास्तदुपकार कान इतस्ततम्मलग्य प्रश्नद्वयात्मक भागमेक समपादयत्। यद्यपि तत्रत्या मन्त्रा वेदादिपूरल पन्त एव तथापि इतस्तलो विशकालिनाना तेषामनन् गुन्यो करा- मैक्रमानुसारेण सङ्कलनमापस्तम्बत्यव । अतस्तस्माभिवचक्रमेणव गृह्याणि कर्माणि विद. धानस्य तत्र मन्त्रप्रतकमन्त। उत्तरवा, उत्तराया, उत्तराभि , उत्तरेण यजुषा,इत्येव वि नियोगकापन मुशकमभूदस्य । तेन च महाया ममपादि । एव सूत्रकारान्तरापेपयाऽयमनुष्ठेयाना निवाना नमित्तिकानाच गामा कर्मणां पति- पादनेऽ'यसाधारणा नैपुणामाविश्वकार । शब्दविस्तर , यावच्छक्तिमदगवत्र कर्मणा १ यत्र भूलरमहाशवन-मा दैतश्चनुर्विशति मना वजानिककर्म सम्बा पन । पञ्चविंशत पार भावम् । पावन गार्यम-वा । इत्यूक्त सापकतम्बवसत्रभूमिकाया तन तम्बमनाव यन पनि भुला लिजिनामांत मनि ।

·४ प्रस्तावना। प्रायश विधान, तत्र तत्र चातिदेशचातुरा, अवश्यानुष्ठेयभिशागा कमणा प्रायशोऽकयनमित्यादिना सर्वानप्यतिशते सूत्रकारान महर्षिरयमित्यव यवतव्य भवति । अतस्साशाणसुन्दरीमद मापस्तम्यगृह्यसूत्रमिति नातिशयाक्ति । अय गृह्यसूत्रात्मको भाग प्रयोविंशतिरखण्डात्मना विभकस्सूत्र कारेण । अत्र सर्वेष्वपि प्राचीनेषु हस्तलिखितेषु मूलपुस्त केषु खण्टश। विभाग एव दृश्यते । पटलविभागस्य ना मपि न अयने । अतोऽय पटल विभागोऽर्वाचीनो भाष्यकारादिभिरेवाहन इति गम्यते । कोऽस्य कालः महपिरयमापस्तम्भ कदा क देशमलचकारेति नाद्यापि कनापौदतया निरणायि, तथापि (Genge Buhler) वूलर महायायेन आपस्तम्बधर्मसूत्रभूमिकाया बहुभिहेतु भिरस्य कालदशादियावनाय यतिनम् । न ततो मया प्रमाणान्तरमधिमुपलब्ध, तथापि यत्किञ्चिदुपलाल धीमता पुरत उपस्थापयामि- सूत्र मरेण ताचदनेन व्याकरणाननुगता व्यवहारे क्वचिदपि देश इदानामप्रयुक्का केचन शब्दा प्रयुज्यन्ते बर्मसूत्र इव गृह्यसूत्रेऽपि । ने यथा--रावा ३ १२)नानमामा , नदीनामा (३-१३)अभाव (694)आरोहना {५-२०) तरता(-२) पुस्खा (६-१1) जिम्मत (५-५) त्रिता(१०-११) प्रष्ट (११-- )अभ्यानायन(१२-७)राति (१२-१४) तेत्तिरेण(१६-० )अमुष्टि (२०-११)मर्ग (२०-१२)ग्रासवरा 4(२१-७) मान (२२-१३)सम्बाये (२५-२) कुवा(२३-७) इत्यादि । अन्यऽपि अवास्य दक्षिणेन(२०११)तस्य वपा(२१-४)वासश्चतुयाम्(११-०४) इति पर्व चतुथा, सप्तम्वयं द्विनीया इत्यादयो विभक्तविपरिणामा अमिता | यद्यपि मूत्रकारान्तराररपि एवविभक्तिव्यत्यास कियने, यथा-आश्वलायनगृह्य-अयास्य शिम(१-५-17) अथास्य सण्डुलागार(1-11-4)इत्यादि, पारस्करेऽपि - अवास्य दक्षिण हस्त(१-१-३)भवाचे दक्षिणमगम्(१-११-०)इत्यादि तथापि यावन्त आपस्तम्बसूत्रे, न तावन्नोऽन्यत्र व्याकरणाननुगता उपल-यन्ते। बौधायनीवे गृये पर के चनोपल यन्त । एवमपाणिनीयपदप्रयोगे महग्स्य कारणदपेन भाव्यम्-महर्षिणानेन पाणिनिपूर्वकालिकेन भाव्यम् , अथवा अनन्तरकालिकेनापि पाणिनीयान् नियमाननभ्युपग- न्छना भाव्यम् । तत्र तदनन्तरकालिकस्म सत तनियमान युपगमे विशेषकारणादर्शनान् तत्पूर्वकालिक एवाव महषिरासीत् इत्यवगम्यते । अतो यदि लिस्तात् पूर्वमष्टमशताब्दी सनमशताब्दा वामगवत पाणिने माल ताई ततोऽपिपूर्वकालिकनामुना दशमशनानांगतन नवमशताब्दीस्थितेन वा भाव्यम् । कोऽस्य देशः नामिक, पूना, आभडनगर,सतारा, षोलापूरप्रभृतिषु वक्षिणदेशेषु आपस्तम्बीयाना बहुलमुलम्मात् , पूर्वकालिकराजभिस्तद्देशीय चापस्तम्वीयानुद्दिश्येव भूम्यादिदानम्व - ·प्रस्तावना। । नामंशासनादितोऽगमाश्च तासूत्रकारेणापि तद्देशीयेनेव भाव्यम् । किच "उदी च्यवृत्तिवेदासनगतेपदपात्राननम्" (आप ध ११४ १५) इत्यासनेपविष्ठाना हस्ते उद कदानमुदीच्यानो सम्प्रदाय श्राः" इति वदा आत्मनो दाक्षिणात्यत्समवबोधयति । एते न कारणत्रयेणापस्तम्बो दक्षिणदेशनिवासीति गम्यत इति (१)कूलरमहाशय । नदेमह युक्ति सह पश्यामि । न हि आपस्तम्बीयाना दक्षिणदेशनिवासित्वमापस्तम्बस्यापि तद्देशीयत्वे कारण भवितुमति । उत्तरदेश एवं पूर्वमबस्थित केनापि कारणेन पश्चाइक्षिणदेशगतै त कुतो न भाम्यम् । यद्यच पक्षोऽ-युपगम्येत तद्यापस्तम्बस्यापि उत्तरदेशावस्थितलमेव सिध्यति । "उत्तरत्ति" इनि क्धनमात्रेण वद्यापस्नम्बस्व दाक्षिणात्यत्व सिध्यत् , स्त्र मातुलमुता प्राप्य दाक्षिणात्यस्तु तुप्यनि, इनि दाक्षिणात्य निन्दन् तत्रभवान कुमारिल पादोऽपि कथमात्मन उत्तरदेशायत्व नावाधयेत् । कुनो या "कमाण्यपि जैमिनि परार्थ त्वात् (पृ मी म ३-१-४)इति मीमामा सूत्रै स्वनाम गृणन् भगवान जैमिनि सूनकारस्व जोमनि भिन्नता नावाधयेत् । अतो मन्ये नेदमापनम्बस्य दाक्षिणात्यलमाधकामेति । प्रत्युत्तोत्तरदेशीय प्रमाण कमपल-पने-अ हि सामन्तप्रकरणे वीणागाय-या गय मन्त्रद्वयमकामिकादं पठति- "यागमरिरेख नो राजेनि सा वीरवादिषु । वित्तचा आमीनास्तारेग यमुने तय ।। सोम एव । नो रामत्याहुबामगा प्रजा । वित्तचका आसीनास्तोरणासो तव" इति । मन्त्रयोरनवोस्यमय-हे यमने । तब नारे आमाना साल्वदेश निवासिनो जना युगन्धरपुत्र एवात्माक रानेति वदन्ति । ब्राह्मणास्तु सोम एवात्माक राजेनि बढ़- न्ति" इति । जन प्रकरणे सर्वऽपि सूत्रकारा द्वितीयमेव मन्त्र पन्ति । जयतु मन्त्रद्वय पठित्वा उसरया पृषा सा पाना, बाबणानामित। (आप ग 11.4 मन्त्रयस्य विनियोग वदनि गृश्य। 'साल्वदेशवाविना त्रयाणा वणाना पूर्वा मन्त्र, अन्यदे शवामिना द्वितीय ' इति कादिम्वामी बभागे । इतरषु सूत्र कारेषु श्रुतिस्मृत्यादी प्रथम गणनीयतया सर्वत्र प्रमिका मामला भागरिव मेवोपाददाम् ता परियम द्वितायपरि गणन या यमुना, ततीरास्थित कञ्चन देशविशेष, तमा पकत च तात्कालिक कञ्चन राजान मनुवदन् स्वस्त्र यमुनातीरम्बसार पर्दशाभिजनता स्वकालिक राजान च सूचयताव मे भाति । न ममेदानामेवम बदमिति निणागोरगते, अभयह कनिदे। कर्तुमति युक्तर प्रमाणमित्येतावदुपक्षियने । निर्णय विचारशाला प्रमाणम् । व्याख्यात्रीविधये श्राहरदत्ताचार्य प्राचान , सुदर्शनाचार्याऽवाचीन इनि पुर्व मधि तम् । तत्र पूवा यद्यपि द्वितीय आगमन पवमीमासादिशास्त्रान्तरप्रणयिता नावि- (1) माय भूपाल गोपभाभकाया - ·६ प्रस्तावमा। करोति स्वान्थे, तथापि बहुश्रुनोऽने कसनव्याख्याता इयन नाम्नि विशय । अनेन (१) आपस्तम्ब गृहमन्त्रस्याख्या (.) आपस्तम्बगहासप्रव्याख्यानाला, - (.) आपस्तम्भधर्मसूत्रव्याख्योज्वलाल्या, . (४) (1)आपस्तम्बपरिभाषाव्याख्या, (५) आश्वस्यायनगृशमूत्रन्यायाऽनाविलानाम्ना, . (6) गोतम पर्मराबव्याख्या मिताक्षरानामिका, ((२)शिकाच्या या पदमजरा नि ग्रन्था । अय शिवभक्तो यतो माल शिव नमस्कारात्मकमेव करोति । किनकमेव लोक तत्तद्न्धनामविपरिवतनमात्रकरणेन आप स्तम्बाखलायनगृधयों गोतम पर्ममूत्रस्य च व्याख्यायामादौ न्यवेगवन् । तद्यथा- (1) नमो म्द्राय यद्धमापस्तम्बेन निर्मितम् । क्रियते हरदत्तेन तस्य प्रतिरनाकुला ॥ (४) नमो रुद्राय यदगृधमाश्चन्यायननिर्मितम् । कियने हरदत्तेन तस्य प्रतिरनाविला ॥ (.) नमो रुद्राय वधर्मशास्त्र गानमानिमितम् । क्रियते हरदत्तेन तस्य यूनिमिताक्षरा ।। इनि । 'प्रणिपत्य महादेव हरदत्तन बीमता' । इन्यकरूप पूर्वा मिकामिकाण्डभाष्यारम्भे उज्वलावृत्तौ च । अत्र सर्वत्र "नमो रहाय" इत्यय भाग इलोकान्तमत प्रति मायने। सत्यव गासन भूमिकाया विन्टरनिटन (Dr Winternati) महाशयेन "नमो रुद्राय" इति भाग पयक्करय तत पद्यस्वापरिपूर्णतामभिसन्वाय तरपरणार्थ "यन पद्यमापस्तम्बेन सत्रकारण निर्मितम्" । इति भवितुमर्हनि इत्य यह कृत सोऽनव बानकत एवेति वकव्य भवति । अय च दाक्षिणात्यो दक्षिणदेशे कावेरीतानिवासीति ज्ञायते । यत सीमन्तोजयना- न्तर्गतस्य "नवानिर्देशश्च यस्या वमन्ति" (आप गृ १४-६) इति सूत्रस्य न्याख्यानाच सरे एकाग्मिकाण्इभाष्ये च -'यस्या वसन्ति यामुपजीवन्तीत्यर्थ । यथा-तीरेण कावेरि तवे' ति दक्षिणदेशे प्रसिद्धा (क) कावेरीमेवोपाददाति स्म । एवमादवलायनसूत्रव्याख्यायाम पि कावेरामेव प्रथम निदिशति स्म यते।ऽत्र गायनारायणेन(७)गाया एव नामो. १ आपस्तम्मनातसूत्रम्य पदारनप्रभृति इदनाचार्य ध्याश्या कूता यदनगतोय परि- भाषाव्याच्या भाग इवपि वदन्ति बहर । भूमिकाया पृ यु म। ३ औव प्रथमपृष्ठे। । अनन्तापनमुदिताइनलापनगृये २पृष्ट । पूनानादि गोलभ पृष्ठ । आव ] ! आ तश ने मुद्रिनामके। आश्च ५५ बम्बईमुहिनपुन ।

·प्रस्तावना। पातम् । यतोऽस्य कावर्या पक्षपान तनोऽय कविरीतीरनिवासीत्यवगम्यते । अस्य जीवनकाल वित्तीयपनदशाब्दा तत शतवर्षेभ्य पूर्व वेति भूलरमहाशयन(1) निणातम्। द्वादशशताब्या अन्त इति(२) १० गणपति शास्त्रिण । पञ्चदशब्दात पूनमित्यत्र तु नास्त्येव विशय । यनो १६६८ वक्रमाब्दे निर्णयसिन्धोस्स्वप्रन्यस्य समाप्ति वदन्त श्री कमलाकरमा सुदर्शनाचार्यमुनिसन्ति नन्न । तेन च सुदर्शनाचार्यस्य काल किस्तबीया पोजशाब्दी पञ्चदशादी येत्यवगम्यते। तत्पूर्वतनम हरदत्ताचार्येण पज्ञदशाब्दीगतेनैव भाव्यम् । यदि तु प० गणपतिशास्त्रिणामाशयानुरोधन पदमारीकारोऽप्ययमेव हरदत्ता चार्य इत्ला युगम्यते नतस्तदुतहेतुना द्वादशशताब्दीगत एवाय हरदताचाय इत्यवश्य मेवाभ्युपगन्तव्यम् । परन्तु पदमारीश्रुतिसूक्तिमालपोरण्ययमेव कति अभ्युपगमे अन्य कोनमिक्य विना नदपि ग्रन्यद्वयमामूल परिशालयता न किमपि प्रमाणान्तरमपलब्धम् । श्रीहरदत्ताचाय मुदशनाचाययोविषये इतिवृत्तमेक दक्षिणदेशे प्रसिद्धम्-"अस्ति का चन कमपुर नाम द्विजातिवमतिश्चोलदेशे। तत्र श्रीवैष्णवस्य कस्य चन परमंकान्तिन सुदर्शनो नाम तनय आसीत् । म च बाल्यात् प्रभृति शिबे भक्तिमानासीत् । बाल्य एवं पित्रा बहुवार निवारितोऽपि भगवन्तमुमारमगमेवारावयति स्म । अकृत्वा शिवदर्शन कदापि न भुढे स्म । एकस्मिन् दिने नस्य पिता स्वमम्प्रदायविन्दमनुतिधन्त स्वक बालक मम्यक् प्रताड्य द्वारि स्थूणाया ब-या “नेत पर कदापि शिवदर्शन कार्यम् , यद्येव प्रति जानासि तदैव मोचयेय त्वाम्" इत्यवदत् । बालस्तु किञ्चिदप्यनुकवा शिवमेव पर ध्यायन , भगवन् ' कपमह भवदर्शन बिना तिव, इति तद्वतमानग एव रुदनासीत् । अर्धरात्रसमये शेिष ध्यायतम्तस्य स्वयमय बन्वच्छिन । ततस्त्वरित धावित्वा, शिवम न्दिर गत्वा मन्दिरे पूर्व पिहितद्वारेऽपि एतद्गमनममनन्तरमेव स्वयमुद्घाटिलकबाटे शिव दृष्ट्वा सानन्दं प्रतिनिवर्तते स्म । तदनुग्रल पैपिवलामैवहन प्रन्यानारचयति स्म । तत प्रभू येव हरदत्त इति श्यामवाप" इति । तामिमा कयामवलम्ब्य अनाकुलातात्पर्यदर्शन- कृतौर येकता मन्वते बहर । स्याज्ञामान्य कश्चित् सुदर्शनाचार्यो यो हरदत्ताचार्यतामा- पन्न । अनयोस्तु पन्थकों कयमपि नेकता मम्भाविनी । यतो हरदत्तोक्त पतिश अना खण्डयति सुदर्शनाचार्य । किञ्च कथा पूर्व सुदर्शनम्य मत पश्चाद्वरदत्तत्व बोधयति । अत्र च वेपरीत्य पश्यत । अत इमो परस्पर भिन्ना भिन्न कालिका चत्यत्र नास्ति सराय । श्रीसुदर्शनाचार्योऽपि दक्षिणदेशाय एव । अल विस्तरेण । एव विश्वेशकृपया समातमुद्रणस्यास्य प्रन्थस्य कृते भूमिकाकृते च तत्तदपूर्वविषयो पदेशेन प्रथमत पुस्तकवितरणेन च मामत्यन्तमुपकृतवता पण्डितकुलतिलकाना श्रीमदा नन्दशङ्कर बापूभाईधुवमहोदयाना श्रीगोपीनायकविराजमहाशयाना चोपकारमनपरत परे। १ आषतम्वधर्मभूत्रभू मक. या दिना असकरणे आक्सर बाईसुनित २ अनन्तनगीनारायन ग्रधषभूमिकाया।

·प्रस्तावना।
म्मरामि । बावन्मुद्रणसमाशि मनिकट एव पुस्तकमवस्थापितबन्ध श्रीमान् प० नारायण
शानिखिस्तेमहोदय अन्येभ्यश्च पूर्वनिर्दिष्टे-य पण्डितवयंभ्य सादर कृतज्ञ
प्रकटयामि । कार्येऽस्मिन् शोधनाद्यर्थ बहपकृतवते मच्छिष्याय श्रीपटाभिरामशर्मणे वदि
कीमाशी परम्परा प्रयु ।
एतादृशेष कार्येषु सुतरामाविकृतादरस्य चौखम्बापुस्तकालयाध्यक्षस्य श्रीबालू-ज
कृष्णदासगुप्तस्योत्माहमभिवर्धयन्विति बिद्वद्वरानन्याश्च सुरभारत्यनुरागिणोऽभ्यर्थये-
वाराणसी
अधिवश्रावणकृष्णदवामी १९८४ वे०म०
१०-४-१९०८ ई.
इति सुधीजनवशंवद
अचिन्नस्वामिशास्त्री.

·॥ श्रीगणेशाय नम श्रीमदापस्तम्बप्रणीतगृह्यसूत्राणि ॥ प्रथमः खण्डः ॥ (6) अथ कर्माण्याचाराद्यानि गृह्यन्ते ॥१॥ उदगयनपूर्वपक्षाह पुण्याहेषु कार्याणि ॥ २ ॥ यज्ञोपवीतिना ॥३॥ प्रदक्षिणम् ॥ पुरस्तादम्वोपक्रम ॥५॥ तथाऽपवर्ग ॥६॥॥ (२) अपरपक्षे पिश्यामि ॥ ७ ॥ प्राचीनावीतिनः ॥ ८॥ प्रसध्यम् ॥ ९॥ दक्षिणतोऽसवर्ग ॥१॥ निमित्तावक्षाणि नेमित्तिकानि ॥ ११ ॥ (३) अभिमिध्वा प्रागदभैरमि परिस्तृणाति ॥ १० ॥ प्रागुदगमा ॥ १३ ॥ (४) दक्षिणाने पित्र्येषु ।। १४ ॥ दक्षिणाप्रागमेवा ॥१५॥ उत्तरेणानि दर्भान्रसस्तीय द्वन्द्र न्यशि पात्राणि प्रयुनति देवसयुक्तानि ॥ १६ ॥ (५) सकृदेव मनुष्यसयुतानि ॥ १७ ॥ पकैकश पितृसयुक्तानि ॥ १८॥ पवित्रयोस्सस्कार आयामत परीमाण प्रोक्षणीसस्कार पात्रोक्ष इति दर्शपूर्णमा- सवतृष्णीम् ॥ १९॥ अपरेणाग्नि पवित्रान्तहिते पात्रेडा आनी योदगमाभ्या पवित्रा या त्रिमरपूय सम प्राणहृत्वोत्तरेण्मभि दर्भेषु सादयित्वा दमै प्रच्छाद्य ॥ २० ॥ १. अत्र मूत्राणां विभाग सुदर्शनमतागुसारेण कृत । यत्र चानयामित्व नात् तचभूत्राचौमा ग एवं सूचविष्यते। हरर नमन प.तदादिमश्चतश्यप्रति पकानमिति 'क' व पुस्तकयो । • भायम तो इस्दना चापरकम्प नया परिगणितम् । भूपायमप्येक सूत्र हरदनमते । ५. इदमायभ च समक्ष हरदनमते घ० पुस्तक नु मारेण THE KHPPLUS!!

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रे [सू .२.११-३.१६. बाह्मण दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्य ॥ २१ ॥ भाज्य विलाप्यापरेणानि पवित्रान्तहिनायामाज्यस्थाल्यामाध्य निरूप्योदाचोडारा निरूज्य तेष्वविधिन्य ज्वलताऽवात्य दे दीप्रे प्रत्यास्य त्रि पनि कृत्वोदगुदा स्याहागन प्रत्यूयोदगा-या पवित्रा या पुनराहार त्रिरत्पूय पवित्रे अनुप्रहत्या २२॥ इत्यापस्तम्बीये गृयप्रश्ने प्रथम खण्ड । अथ द्वितीयः खण्डः ॥ येन जुहोति तदनौ प्रतितप्प दमैं समृज्य पुन प्रतितप्य प्राक्ष्य निधाय दर्भान- द्विस्मस्पृश्यामौ प्रहरति ॥१॥ शम्या परिभ्यर्षे विवाहोपनयनसमावर्तनसीमन्तचौलगौदानप्रायश्चित्तेषु ॥ २ ॥ अग्निं परिषिश्चत्य दितेऽनुमन्यस्वे ति दक्षिणत प्राचीन मनुभतेऽनुमन्यस्वेति पश्चा दुवीचीन 'सरस्वतेऽनुमन्यस्वत्युत्तरत प्राचीग 'देव सवित प्रसुवेति समन्तम्॥३॥ पैतृक्षु समन्तमेव तृष्णाम् ॥ ४ ॥ इध्ममायायाधारावाधारयति दर्शपूर्णमासवतृष्णाम् ॥ ५ ॥ अथाज्यभागी जुहोत्याये स्वाहेत्युत्तराधपूर्वार्धे सोमाय स्वाहेति दक्षिणार्धपूर्वा सम पूर्वण ॥ ६॥ (१) यथोपदेश प्रधानाहुतांहुत्वा जयाभ्यातानान्त्राष्ट्रभृत प्राजापत्या व्याहृनीहिता सौ विकृतीमित्युपजुहोति--यदस्य कमणोऽत्यरीरिच यहा न्यूननिहाकरम् । अनिष्ट स्विष्टकद्विद्वान्स स्विष्ट सहुन करोतु स्वाहेति ॥ ७ ॥ (२) पूर्ववत्परिषेचनमन्यम या प्रामाची रिले मन्त्रसन्नाम ॥ ८ ॥ लोक्किाना पास्मशशब्द ॥॥ (३) तत्र ब्राह्मणावेशी विधि ॥१०॥ द्विजुहोति द्विनिमाटिदि प्राश्नायु मुप्याचामति निलैंटौति ॥ ११ ॥ (5) सर्व ऋतपो विवाहस्य शशिरी मासौ परिहाप्योत्तम व नैदाघम् ॥ १० ॥ सर्वाणि पुण्याकानि नक्षत्राणि ।। १३ ।। सबा मालानि ॥ १४ ॥ आवृतश्चास्त्रीय प्रनायेरन ॥ १५ ॥ (५) इन्वकाभि प्रमज्याने ते वरा प्रतिनन्दिता ॥ १६ ॥ इत्यापस्तम्बीये गुरप्रश्ने द्विताय खण्ड ॥ हरदगमत 'उपभने।त' इत्यन्तमेव सूत्रम् , यदस्येत्वारय सूत्रान्तर क व पुरुषकानुसारत सचित्युस्तके यदम्पनि स्वाहेत्य-त नास्त्येव । २ वरदत्तभने परिपनन पिपनसेक स्त्रम् । ततोऽपरम् । हरदतन वषयमपीद एकसूत्रनया परिगणितम् । पर्वतव हात हरवचपाठ 3 पुस्तकपात्र। ५ सूपदयामिद डारनपनि कब पस्नकेषु ।

·अथ तृतीयः खण्डः। (१) मघाभिमांवो गुयन्ते ॥१॥ फल्गुनी या ब्यूद्यते ॥२॥ (२) “या कामयेत दुहितर प्रिया स्यादिति ता निवाया दद्यान प्रियैव भवति नेव तु फुनरागच्छता ति ब्राह्मणावेक्षो विधि ॥ ३ ॥ (३) इन्वकाशब्दो मृगशिरसि ॥4॥ निष्ठ्याशब्दस्वातौ ॥५॥ विवाह गो ॥६॥ गृहेषु गौ ॥ ७॥ तया वरमतिथिवदहयेत् ॥८॥ बोऽस्यापचिनलमितरया ॥ ९॥ एतावगोरालम्भस्थान मतिथि पितरो विवाहश्च ॥ १०॥ सुप्ता(४) रुदन्ता निकान्ता वरण परिव जयत् ॥ ११ ॥ दत्ता गुप्ता यौनाभूषभा शरभा विनना विकटा मुण्डा मण्डषिका माङ्गारिका राता पाली मित्रो स्वनुजा वर्षकारा च वर्जयेत् ॥ १२ ।। नक्षत्रनामा नदीनामा वृक्षनामाच गहिना ॥१३॥ सर्वाश्च रेफलकारोपान्ता वरणे परिवर्जयेत् ॥१४॥ (4) शक्तिविषये वव्यापि प्रतिच्छन्नान्युपनि वाय अयादुपस्पृशेति ॥ १५ ॥ नाना बीजानि समष्टानि वेद्या पासून क्षेत्रागेष्ट शकच्छमशान लोप्टामिति ॥ १ ॥ (६) पूर्वषामुपस्पर्शने यथालिङ्गमृद्धि ॥ १५ ॥ उत्तम परिचक्षते ॥ १८॥ बन्धुशाल लक्षणसम्पन्नामरोगामुपवच्छेत ।। १९ ॥ बन्धुशीललक्षणसम्पनश्रुतवानरोग इति वरसम्पत् ॥ २० ॥ बस्यो मनश्चक्षुषोनिबन्धस्तस्वामृद्धितरदादि येतेस्थेके ॥२१॥ इन्यापस्तम्बीये गृयप्रने तृतीय खण्ड । समातच प्रथमः पटल ॥ दमीयम च सन्नभेकसूत्रनया परिगणित म०प० पुस्तकयो । २-1-4-2। ३ इदनाम च सूबमेकसूत्रतया परिगगिन इस्टनमन । । रुदनी क.ग. पुस्तकेषु पाठ । ५ इदमामि च सत्रमेकसूत्रतया परिगणित हरद सेन । हिमग्रिम च मेकाम्बवन परिगणित हरदनाचार्य ।

·अथ द्वितीयः पटलः ।। चतुर्थश्व खण्डः॥ सुदस्समवेतान् मन्त्ररतो वरान् प्रहिणुयात् ॥ १॥ तानादितो द्वाभ्यामभिमन्त्रयेत ॥ २॥ ग्वय हवा तृतीया जपेत् ॥३॥ चतुर्थ्या समीक्षेत ॥ ४॥ अहुधनोपमध्यमवा चागुम्या दर्भमरायोत्तरेण यजुवा तस्या भूधारन्तर समूश्य प्रतीचीन निरस्येत् ॥ ५॥ प्राप्त निमित्त उत्तरा जपेत् ॥६॥ युग्मान्समवेतान् मन्त्रवत उत्तरयाऽद्य प्रहिणुयात् ॥ ७॥ उत्तरेण यजुषा तस्याशिरसि दर्भण्व निवाय तस्मिन्नुत्तरया दक्षिण युगन्हि प्रति- लाध्य छिद्रे सुवर्णमुत्तरवान्तर्धायोत्तराभि पञ्चभिस्म्नापयित्वोत्तरयाऽहतेन वाससा. उच्छाद्योत्तरया योक्त्रेण समदति ॥ ८॥ अयनामुत्तरया दक्षिणे हस्ते गृहीत्वाऽसिमभ्यानीयापरेणाग्निमुदगन कटमास्ती तस्मिन्नुपविशत उत्तरो वर ॥॥ अग्नेस्पसमावानाधाज्यभागान्तेऽथेनामादितो द्वाभ्यामभिमन्त्रयेत ॥ १० ॥ अवास्य दक्षिणेन नीचा हस्तेन दक्षिणमुतान हस्त गृहीयात ॥ ११ ॥ (१) यदि कामयेत बारेख जनवेयमित्यङ्कलीरेव गृहीयात् ॥ १२॥ (२) यदि कामयेत पुन एव जनयेयमित्यष्टमेत्र सोऽभावाष्टम भीव लोमानि गृढाति ॥१३॥ 'गुभ्णामि 'इत्येताभिवनसमि ॥ १४ ॥ अथैनामुतेरणानि दक्षिणेन पदा प्राचामुदीची का दिशाभ प्रक्रमयरकमिप'इति १५॥ सखेति सप्तमे पदे जपति ।। १६ ।। इत्यापस्तम्बीये गृह्मप्रश्ने चतुर्थ खण्ट । अथ पञ्चमः खण्डः ॥ (३) प्राग्योयात् प्रदक्षिणमग्नि कृत्वा यथास्थानमुपविश्यान्वारन्धायामुत्ता आहुतार्जुहोति 'सोमाय अनिविदे स्वाहेत्येते प्रतिमन्त्रम् ॥१॥ अथैनामुत्तरेणामि दक्षिणेन पदाऽश्मानमास्थापयत्यातिष्ठति ॥ २ ॥ दमयिम व सूत्रमेक सूत्र न-पुस्तके । २ग-पुरुषक हरदनमते च 'भगुष्ठमेव त्यातम मूत्र। ततोपरम् । हरदगमते माग्योमात्' इत्येक सूत्रम । 'मद गमिस्वारस्य पनिषत्र' मित्य तमपरम् । मुद नमतेऽपि 'ख' पुस्खा 'क' वनामक मष तताऽरम ।

·पाखण्ड १३ अथास्या अअलावुपरताय हिलामानोप्याभिधारयति ॥३॥ तत्वासादाँ लाजागावपतीके ॥ ४ ॥ जुहोती 'ब नारी'नि ॥ ५ ॥ उत्तराभिस्तिम. प्रदक्षिणमग्नि कृत्वाऽश्मानमास्थापयति धया पुरस्तात् ॥६॥ होमहोत्तरवा ।। ७॥ (१) पुन परिक्रमणम् ॥ ८॥ आस्थापनम् ॥ ५॥ होमवोत्तरया ॥१०॥ पुन परिक्रमणम् ॥ ११॥ जयादि प्रतिपद्यते ॥ १२॥ परिषेचनान्त कत्वोत्तरा या योकत्र विमुच्य ता तत प्र वा वाहयेत् प्र वा हारयेत् ॥ समौ यतमनिमनुहरन्ति ॥ १४ ॥ (२) निन्य ॥१५॥ धार्य ॥१॥ अनुगतो मध्य ॥१७॥ श्रोत्रियागाराद्वाऽऽहार्य १८॥ (क) उपचापश्चान्यतरस्य भार्यामा पत्युवा ॥ १५ ॥ अनुगतेऽपि वोत्तरया जुहुयान्चोपवसेत् ॥ २० ॥ उत्तरा रथस्योत्तम्भनी ॥ २१॥ (1) वाहावुत्तराभ्या युनक्ति दक्षिणमने ॥ २२ ॥ आरोहतामुत्तराभिरभिमन्प्रयते ॥ २३ ॥ (५) सूत्र वर्मनोयवस्तृणात्त्यनरया नाल दक्षिणस्या लोहितमुत्तरस्याम् ॥ २४ ॥ से उत्तराभिरभिवाति ॥ २५॥ तीर्थस्थाणुनतुष्पथव्यतिकमे चोत्तरा जपेत् ॥ २६ ॥ इत्यापस्तम्बोये गुन्धपदने पञ्चम खण्ड ॥ अर्थ षष्ठः खण्डः॥ मावमुत्तरयाऽनुमन्त्रयते ॥१॥ मच नाम्या स्तरता वधू पईयेत ॥ २॥ पुन परिकगणमास्थापन वायके पूर्व हरदनभने । सपश्यामिदमेक सूप हरटनस्य । अनुगम' इत्पन्न बहरदनस्य । म्पदयामिद हरदनमते । 'युनक्ति' । पन्त पथमाधम् । मश्नपमिद हरदनमते । उनरपा, दक्षिणा उगमया, इति यथ कम मत्रालानि ।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्र नावात्तरा जपत्। .॥ () श्मशानाधिव्यतिकमे भाण्ड रथे वा रिटेऽनरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वारब्धाया मुत्तरा आहुनाहुवा जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनामा करोति ॥ ४॥ शीरिणामन्येषा का लक्ष्मण्यामा वृक्षाणा नदीना धन्वना च व्यतिक्रम गरि यथा लिा जपेत् ।। " गृहानुसरया सङ्काशति ।। .॥ (1) वाहायुत्तराभ्या विमुमति दक्षिणमग्रे ॥ ७॥ लोहिन चाऽऽनह प्रार्चानप्रत्रिमुसलाम म धेडगारस्थोत्तरयाऽऽस्ताय गृहान प्रपाद नुत्ता वाचति दीक्षशन पदा ।। ८ ॥ न च देहलामभि(३ सिष्यति ॥ ५ ॥ (4) उत्तरपर्व देशेऽगारस्याग्नेक्षासमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वार धायामुत्तर। भाहुनाहु या जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनान्त कवोतम्या चर्मण्युपनिशत उत्तरो वर ॥ १० ॥ अधास्या. पुंस्तो जावपुत्राया पुत्रमा उत्तरयोपवेश्य तस्मै फलान्युत्तरेण यजुषा प्रदायोत्तरे जपिन्वा वाच ( )पच्छत आ नक्षत्रेय ॥ ११ ॥ उदिनेषु नक्षत्रे प्राचीमुदीची वा दिशमुपाने'कम्योत्तगया यथालिश वमक ग्धता च दर्शयति ॥ १॥ इत्यापस्तम्बाये गृहप्रश्ने पा राण्ड । इति द्वितीय पटल ॥ अथ तृतीयः पटलः ॥ सप्तमः खण्डः॥ अर्थनामामयेन स्थालापाकेन याजति ॥1॥ पन्यवहन्ति ॥ २॥ (1) अपयित्वामिधार्य प्राचीनमुदीचीन बोदाम्य प्रतिष्ठितमभिघार्याऊपसमाधानाद्याश्य- भागान्तेऽन्यारम्बायाँ स्थालीपाकाज्जुहोति ॥ ३ ॥ 11-मशापादिप । हरदनमा मषषपमिदम् । 'समाधनादी यन्तमेकम् 'मतिपयले इपस्तमय रम । शिष्टय-यन । रसूपायमिद सदनमते । विमुधनान्य तमबमसूत्रम् । २००-दोलीमाथि। । हरवनमा धनत्रय मदम् । पबम "समाधानादी'त्यनम् । दितीय प्रतिपद्यते इमानम् । अत्यन्त तृतीपम । ५६-पक्षपानमने-ध ।। हरदनपने माग मेरम् । 'समाधानादी कम । शिश्मन्पत् । बा ·६.४-२८] सप्तम खण्ड सकृदुपस्लरणाभिधारणे द्विरवदानम् ॥ ४॥ 1) अग्निदेवता स्वाहाकारप्रदान ॥ ५॥ अपि वा मकदुपहत्य जुहुयात् ॥ ६॥ अमिस्स्विष्टकत द्वितीय ॥७॥ सकदुपस्तरणाबदाने द्विरभिधारणम ॥ ८ ॥ मध्यात् पूर्वस्यावदानम् ॥ ॥ मध्ये होम ॥ १० ॥ उत्तराधादुत्तरस्य ॥११॥ उत्तराधपूर्वाध होम ॥ १२॥ लेपयो प्रस्तरवत् तुणा बहि( २ )रदस्वामा प्रहरति ।। १३ ।। १) सिद्धमुलर परिषेचनम् ।। १४ ॥ तेन सर्पिष्मता ब्राह्मण भोजयेत् ॥ १५ ॥ योऽस्यापचितस्तम्मा ऋषभ ददाति ।। १६ ॥ एवमत ऊर्य दक्षिणावमुपोषिताम्या पवम् । कार्य ॥१७॥ ४) पृणपानस्तु दक्षिणेत्यके ॥ १८ ॥ साय प्रातरत ऊवं हस्तनते आहुनी तालयवेवा हयात् ॥ १९ ॥ स्थालीपाववतम् ।। २०॥ .) सारी पर्वाहुति प्रान रिलेके ॥ २१॥ उभयन परिषेचन यथा पुरस्तात् ।। १ ।। पावर्णनातोऽन्यानि कमाणि व्याख्यानान्याचारस्यानि गृधन्ने ॥ २३ ॥ .) अथोपदेश देवता ॥ २४॥ अग्नि स्पिष्टकृत चान्तरण ।' || अविकृतमातिश्यम् ।। २६ ॥ वैश्वदेवे विश्वे देवा ।।२।। पौर्णमास्या पौर्णमासी यस्या क्रियते ॥८॥ इत्यापस्तम्बाये गृधप्रन माम गण्ट । गानमते "सहाकार प्रदान" इति सूपरम् । उ भका। मूत्रद्यपि हरदनमते। 'पणियेक" इति पृथक्सन हरदनमत इति Di Winturnit/ महाशयामिनि, पातु अनाकुनापुस्तकानसरेषु पकानन्येनैव लिखितम् । परनमते 'इन्य के इति नाम्नीति Minternatr हाय । अ-पत्र तुम्नम्यने । समयमयेक सूत्र नम्।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्र [म् ८१-९.३ अथाष्टमः खण्डः॥ (१) उपाकरण समापन च ऋषिर्य प्रज्ञायते ॥ १॥ सदसस्पनिद्विताय ॥२॥ वियाऽनुपत्तेन क्षारलवणावरानसस्टस्य च होम परिचक्षते ॥ ३ ॥ यथोपदेश काम्यानि बलयब ॥॥ (२) मन थय प्रचलितेऽनायुत्तराभ्या सभिधाबादण्यात् ॥ ५ ॥ आषम्मामा श्रीमागादिति वा ॥४॥ दहाँबजानावाद्यवहभीर्यामानहते ॥ ७॥ निरात्रमुभयारपदशम्या ब्रह्मचर्य भार लवणवजन च॥ ८॥ सयोश्शायामन्तेरण दण्टी गन्धालमा वाससा सूत्रण वा परिवातस्तिष्ठति ॥ ३ ॥ (३) त चाऽपररात्र उत्तराभ्यामुत्थाप्य प्रक्षार व निधावांनस्पसमाधानाद्याज्यभागाम्ते ऽन्वारन्धायामुत्तरा आहुतीहुत्वा जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनान्त कृत्वाऽपरेणाग्नि प्राचामुपवेश्य तम्बारिशरस्याज्यशेषाच्यातिभिरोकारचतुभिरानोगौत्तरा या यथा लिश मिथस्यमाक्ष्योसरयाऽऽन्यशेषण हृदयदेशो समृज्योत्तरास्तिमा नपिन्वा शप समावेशन जयेत् ॥ 100 (0) अन्यों बनामभिमन्प्रयेन ॥ ११॥ गदा मल्व'सा. स्यादर्थना प्रात्मणप्रतिषिद्धान रमणि गशाम्न (" या मालवद्वा मम मित्येतानि ॥१२॥ नम प्रादुर्भावान् बातामृतुममावशने उत्तराभिरभिमन्वयेन ॥ १ ॥ इत्यापस्तम्बाये गृत्यप्रश्न अश्म च ॥ अथ नमःचण्डः॥ चतुर्थिप्रभृत्याषोडशामुत्तरामुनरा युग्मा प्रजानि प्रेयसमृनुगमन इत्युपदिशन्ति ॥१॥ जर्वप्रायम्य परिक्ष परिकासने चाप उत्पश्योत्तरे यालिज जपेत् ।। ।। एवमुत्तस्येवालि चित्रिय वनस्पनि शकदाति मिनात शकुनिमिति ॥ ३ ॥ () उभगोहदयससर्गऽस्मुनि रानावर ब्रह्मचर्य चरित्या स्वालापाक अपयित्वाऽमरूपसमा धानाद्याज्यभागान्तेऽन्चारधार्यास्थालीपाकादत्ता आहुती त्या जयादि प्रतिपद्यते बदमाग मजमप एकसूत्रतया परिगणित हरदनन । २६ष प्रेम च सूत्र एकसूत्रतया परिमागेत हरदत्त ने क ख पुस्तक्यो । , इद तष सूपमय चकार हस्दन । 'भाज्यमागान इति दिती पत्रारम्भ परिसंचनन्त'मिनि तृतीयप। नावभिम इनि हादनमम्मत पाठ। ५-६-11 ६. सूत्रामद पेवा विमन हरदनेन समाधानादि । पनियते ।। पाचन ॥ इति विनागपकार ।

·म ९.४-१०.९] दशमः खण्ड । १७ परिषेचनान्त कृत्वा तेन मर्पिष्मता युग्मान् धवरान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा सिद्धि वाचीत ॥४॥ स्तिष्येणेति त्रिस्सनैववै पाठा परिकिरति यदि वारुण्यसि वरुणात्त्वा निष्कीणा मि यदि सौम्यसि सोमारषा निकाणामि इति ॥ ५॥ सोभूते उतरयोत्थाप्योत्तराभिम्तिमभिरभिमन्त्र्योत्तम्या प्रनिन्छको हस्तयोराबग शग्याकाले बाहुभ्या भतार परिगृावादुफ्धानलिया ।।।।। वश्यो भवति ॥ ॥ सपत्नीबाधनच ॥ ८॥ एतेनैव कामेनोत्तरेणानुवाकेन सदाऽऽदित्यमुपतिछते ॥ १ ॥ यमगृहीतामन्या वा ब्रह्मचर्ययुक्त पुष्करमवतमूलेरुत्तरर्यपालिङ्गमङ्गानि समृश्य प्रतीचीन निरस्येत् ॥ १० ॥ वधूवास उत्तराभिरेतद्विदे दद्यान् ॥ ११ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने नवम खण्डः ।। समाप्तस्तृतीय पटल ॥ अथ चतुर्थः पटलः ॥ दशमः खण्डः॥ उपनयन व्याख्यास्याम ॥१॥ गमाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनवीत ॥ २ ॥ (१) गमकादशेषु राजन्य गर्भद्वादशेषु वेश्यम् ॥ ३ ॥ वसन्तो प्रीष्मश्शरदित्यतवो वर्णानुपूष्यण ॥४॥ प्राह्मणाम्भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयित्वा कुमार भोजयित्वाऽनुवाकस्य प्रयमेन यजु- पाऽप समज्योग्णाश्शीतास्वानीयोत्तरया शिर उननि ॥७॥ ऋषीन् दीनन्तायोत्तराभिश्चनमा प्रतिमन्त्र प्रतिदिश प्रवानि ॥ ६॥ (1) वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयने दक्षिणता माता ब्रह्मचारा वा॥ ॥ आनडुद्दे शकृत्पिण्डे यवान पाय नाम्मन कंशानुपयोगग्योदुम्बरमले दमस्त वा निदधाति ॥८॥ स्नातमनेरुपममाधानाधाज्यभागान्ते पालाशा ममियमुत्तस्याऽऽधा योत्तरेगानि दाक्षे. पेन पदाऽश्मानमास्थापयत्यातिष्ठान ॥५॥ 1 इदमानम च सूत्र मे क्या मनपा परिगणित हरदनन । वय तमुनरवानुमन्श्यने ॥ ६ ॥ दक्षिणतो माना नंद बात ॥ हात हरद नमते सपछेद । यत्यु रेण त्यनमन्त्रणमाच र्षकक्मपनि हग्दनाशप ।। ३ ·१८ आपस्तम्बगृह्यसूत्रे [ सू .१० १०-११.१४. वाम मच कृनातनुतरा यामभिमन्यो नरामिस्तिमभि परि चाप्य परिहितमुत्तर- याऽनुमन्त्रायते ॥ १०॥ (१) मापा मार्ग त्रिचना त्रि प्रदक्षिणमुत्तराभ्या परिबीयाजिनमुत्तरमुत्तरया ॥११॥ उत्तर णाम दमान सस्नीय तप्लेनमुत्तरयाऽवस्थाप्योदकालिमस्मा अञ्जलावानीयो- नग्या त्रि प्रोक्ष्योत्तरदक्षिण हम्ते गृहीत्वोत्तरदवताम्य पगदायोत्तरेण वजुषोपनीय 'माना' इति दविणे कर्ण पनि ॥ १ ॥ इत्यापस्तम्बाय गृयप्रश्ने दशम खण्ट । अर्थकादशः खण्डः ॥ 'ग्रा चयमामा मिनि कुमार साह ।। 1 ।। (१) प्रष्ट परस्य प्रतिवचन कुमार | ॥ शेष परो नपति ॥ - ॥ प्रत्यगागिप चैन वाचयनि ।।। (३) उक्तमा बभागान्नम् ॥ ॥ अत्रनमुत्तर आहुनाहायित्वा जयादि प्रतिपद्यते ॥६॥ परिषेचनान्त अवाऽपरेणाग्निमुदगन्न कुर्च निघाय तस्मिन्नुत्तरेण यजुषोपनेतोपविशति॥ पुरस्तात् अन्य इलामान कुमारी दक्षिणेन पाणिना दीपण पावमन्वारभ्याह 'सावित्री भाजनुबहि' इति ॥ ८॥ 4) तस्मा अचाह नगवितुरिति ॥३॥ पोऽयशास्तनम्मनाम ॥ 1 ॥ () व्याहताना पादादिग्वन्नषु वा तथाधचयोस्नमा कम्नायाम् ॥ ११ ॥ कुमार उत्तग्ण मन्त्रणानरमाप्रमुपस्पृशने ॥ १० ॥ रणावृत्तरेग ॥ १ ॥ दण्ड मुसरणाऽऽदन ॥१॥ (DIशा दण्टा ब्राह्मणाय नग्यग्रा पसन्द आडवा या राजन्यस्य वादर औदुम्बरा मा मियाद पन्तम मन उत्तरण यम्प जपती रयत मान्नस्तया पागात पप सम्पु ग पुनक्तु एकमूषतया ॥ दमनश्यामान पुस्तकमा । हृदयापम न पारसा परिगागा हरदनन । ४ षयमा पकमेव मत्र हरदम्य । इदं समय गानमन । अ तेषु ज्ञा इ-प-न पथममषम् ललोऽपरम । ६. हरदनमने 'प लाशो दण्ड पर उपदिश ती त्यम्तमेकसूत्रत्या परिगणित 'क' व पुस्तकयो । मत्रचतमाम रे ग घ पुग्न । पर महाश पदेशात् ॥ . जन्यस्या ·म.१११५-उप] उपाकर्मोत्सर्जनपटेल । १९ वा वैश्यस्य ॥१॥ बार्यो दण्ड इत्यवर्णसयोगेनैक उपदिशान्ति ॥ 1 ॥ 'स्मृत च म' इत्येतद्वाचयित्वा गुरवे वर दत्वोदायुषेत्युत्धाप्योत्तरेरादित्समुपतिष्ठते ॥१७॥ व कामयेत (१) नायमच्छियेतेति नमुत्तरया दक्षिणे हस्ते गृखी यात् ॥ १८ ।। (0) अहमेतमानि धारयन्ति ॥ १० ॥ क्षारलवणवजन च ॥३०॥ 'परि वेति परिमृज्य तस्मिन्नुत्तरमन्त्रस्ममिव आदभ्यात् ॥ २१॥ (.) एवमन्यस्मिन्नपि सदाऽऽरण्यादेधानाहन्या ॥ २ ॥ उत्तरया संशास्ति ॥२३॥ वासचतुर्थीमुत्तस्याऽऽदत्तऽन्यन् पग्धिाष्य ॥ २४ ॥ इत्यापम्तम्बाये गुन्यप्राश्ने पादश स- ॥ समाप्त तुरीय पटल ॥ *अथोपाकर्मोत्सर्जनपटल. ॥ अथात उपाकरणोत्सर्जने व्याख्यास्याम ॥१॥ अवणापक्ष ओषधीषु जानासु स्तन पार्णमाम्या ना पायोपाफर्म ॥ ॥ अग्नेयसमाधानाद्याज्य मागान्नेऽन्वाधषु काण्डकोष-यो जुहोनि मदमस्पतये माविया ऋग्वेदाय अजुर्वेदाय मामवेनाथायर्वणवेदापति हुत्वा उपहोमी वेदाहुता नामुपरित्रात्मदमस्पतिमित्येक ॥ ३ ॥ परिखेचनान्त कृत्वा वाननुवाकानादिनोऽसावीरन ॥ ॥ प्रथमोत्तमावनुवाकी वा ॥५॥ यहमेकाइ वा क्षम्याधीयारन ॥६॥ यथोपाकरणमध्याय ॥७॥ 12-नाय म उन । यमपाद एक सूत्र मदनमत ''पुस्तक मूत्रद्धयामिद हरदनस्य। • अयमुपाकॉन्सर्जनाख्य पटल व र,माजसेषु अनाफूट पन्तक न पन तु मघ, च, पुस्तकेंधुपुल पते । अग्निमवादिस्थसुदर्शन-या गापा ननयम करणेऽम्पाजिना प्यनुमीयते । सूत्राणे वेशानि अपनापन पणीनानि न वति न निनु शापान । मूत्रपात के एनानि नोपलभ्यत । मन्यापाटभारद्वाजमूत्र मह भायमच पन मूत्राना गे|| तु नान्यवेन्य- पिन सुद्धपतु पार्षते । अत हरएन नगा रन मात्र नान नान वा अ५ सतम्बनैव प्रमानानि वत्या मूर्तीमान शरणमस्म कम । विनापुमकेषु नि । कान सूत्राश्च रानि काने च यामबागताना यादिपारच'यक विदा चिद नारन-यने । अन्पूरन पर मय- द विभाग कृत । आदर्शान्तरा न स्वादशे-पथ निनुमशिना 'दशोऽपियन मुमिना । अनी पिशवत्र, मधु मन्ना दर्शनानेन वा प्रषाया। .

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रे [उ.प८-२६. तापक्षस्य रोहिण्या पाणमास्या योन्सम ॥ ८॥ प्राचीमुदीचा वा सगणों दिशमुपनिष्कम्य यत्राप पुरस्तात् सुखा मुखावमाहा अवकिन्य काहिन्य नासामन्त गत्वाऽभिषेकान कन्वा मुरभिमन्याऽखिलङ्गाभिर्वारु- पीमिहिरण्यवणाभि पाबमानभिरिति माजगित्वाऽन्त लगताऽघमर्षणेन बान प्रा णायामान् वारयि चौतायाऽऽचम्योपोत्थाय दीनन्योन्यस्म सम्प्रदाय शुचौ देशे प्राक्कलेदभरासनानि कम्पयन्ति ॥ २ ॥ ब्रह्मण प्रजापतपे वहस्पतयेऽग्नये वायव सूयाय चन्द्रममे नक्षत्रेभ्य ऋतुभ्यसब- राराम इन्द्राय राज सोमाय राज यमाय गजे बरणाय राजे वेश्रवणाय राने वाभ्यो रुदेय आदि ये न्यो विश्वभ्यो देवे यम्माध्यन्यो मस्टभ्य अनुभ्यो भगु-मोऽङ्गि रोभ्य इति देवगणानाम् ॥ १० ॥ अवर्षय --विश्वामित्रो जमदग्नि भरद्वाजो गौतमोऽत्रिवनिष्ठ कश्यप इत्येते सप्तर्षय , सप्तर्षिय कपथिवा दक्षिणतोऽगर पाय कल्ययन्ति ॥ ११ ॥ ततो यावदेकवैद्यन्त पयन्ति ।। 1 ।। प्राचीनावातानि क वा दक्षिणतो वशम्पायनाय पाइये निनिय उवायात्रेयाय पदा काराम, मानिन्याय रतिकाराय, सामायनाप प्रवचनकाराय, आपस्तम्बाय मत्र बाराय, मादापाय मृत्रकाराय, सन्यापादाय हिरण्यकेशाय, आचार्यन्य सवरेतोय, एकपली यो बानप्रस्वभ्य करपयामाति ॥ १३ ॥ अथ यथास्त पितृ-ग कापयन्ति मातामहे-यथ पृषक ॥1॥ यज्ञोपवातानि कृत्वा तेष्वेव देशेषु तयवा नुपूज्या तरेव नामभिवानृषाश्च नपयन्ति वैशम्पायनप्रभृतास्तु मानु प्रपितामहर्यान्तान् प्राचानाचीनिनस्तपयन्ति अमु तर्प याभ्यमु तायाम्यमु तर्पयामीति ।। १५ ।। अभिष्यन्ते वाइन्योन्यम् ।। १५ ।। यज्ञोपर्वानानि कृत्वा बीनादितोऽनुवाकानधीयौरन ।। १७ ॥ काण्डादीन प्रथमोत्तमो वा ॥ १८॥ 'काण्डात् काण्डान् प्ररोहन्तातिद्वाभ्यामुपोदके दुर्वा रोपयन्ति || १९ ॥ अप प्रगागोदपि कुर्वन्ति ॥२०॥ सर्वत परिवार्यार्मिमन्त कुर्वन्ति ॥१॥ उद्गायाऽऽतमितोराजि पावन्ति ॥२०॥ प्रस्पेत्याभिदानादि सक्तुभिरोदननति ब्राहाणान भोजायला वाचति ॥ ३ ॥ एवं पारायणसमाप्ती च काण्डादि दुर्वारोपणोदधिधावनवर्जम् ॥ २४ ॥ प्रत्येत्य ब्राह्मणभोजनादि कर्म प्रतिपयते ।। २५।। एवमेवाद्विरहरहदैवानृषीन पिनृथ तर्पयेत् ॥ २६ ॥ इत्युपाकर्मोत्सर्जनपटल ॥

·अथ पञ्चम, पटल ॥ द्वादशः खण्डः॥ वेदमास्य स्नास्यन प्रागुदयाइन प्रविश्यान्तलोम्ना चर्मणा झारमपिधायाऽऽस्ते॥१॥ नमेतदहरादित्योऽभितपेत् ॥ २॥ (१) मध्यन्दिनेऽमेस्पसमाधानाशाज्यभागान्त पालाश। समिधमुनस्याऽऽधायापरेणा कट एरकाया कोपविश्योत्तरया शुरमभिमन्व्योत्तरेण यनुषा वात्र प्रदायापा ससर्जना द्याकेशनिधानात् ममानम् ॥ ॥ जघनाधैं व्रजस्योपविग्य विखस्य मेखला ब्राह्मचारिंगे प्रय-ति ॥ ४॥ ता स उत्तरेण यजयोदुम्बरमूल दर्भस्तम्ने योपगृहनि ॥ ५ ॥ एवं विहिताभिरेषाद्विरुत्तराभिषभिस्स्ना चौतरयोदुम्बरण दतो धावते ॥ ५ ॥ २) स्नानीयोच्छ देतानात ॥ ५ ॥ उत्तरेण यजुषाऽनमन्तर बास पनि गाय मावसुभिणा चन्दननातादलताम्य प्रदा योत्तग्यालय मणि मावर्ण सापधान सूत्रोतमुत्तस्यादपात्र त्रि प्रदक्षिण परिप्ला व्योतया नावास्वाबव्यवमैच बादर मपि मन्त्र मध्ये पाणावाब यास्तमुत्तर बामा 'स्वतास्त्वेति' ममानम् ॥ ८॥ तस्य दशाया प्रवता प्रबध्य दयामाधायाज्येना यानाव-नुत्तरा आहुतात्वा जया दि प्रतिपद्यते ॥ ९॥ परिषेचनान्त कृत्वैताभिरेव दक्षिणे कर्ण बनानतामिम्मन्ये ॥ १० ॥ एबमुत्तरर्यपालिङ्ग बनाशरस्या मनमादशावेक्षणमुपानहीं उच दण्डमिति || 11 ॥ (३) बाच यच्छत्यानक्षत्रेभ्य ॥ 10 || उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीचा वा दिशमुपाने कम्योत्तरेणार्धन दिश उपस्वायोतीण नक्षत्राणि चन्द्रमसमिति ॥ १३ ॥ रातिना सम्भाष्य यथार्थ गछति ॥ १४ ॥ इयापस्तम्बाये गुना प्रश्न द्वादश याट । अथ त्रयोदशः खण्डः ॥ अवैतदपर ताणामेव ताव स्नात्वा तूणा मामबमाद पानि ॥ १ ॥ बत्रामा अचिति कुवन्ति तत्कूच उपविशनि यथापुरस्नात् ।। - ॥ एवमुत्तराभ्या यथालिन राजा स्थनिय ॥॥ 'आप पाद्या इति प्राह ॥८॥ १त प्रभति पट सूचापकोकरानि हरहन नि क. पुम्नक । इदमनिमम चेकनवनया परिगणित इरएनन । यमुनान परमवनय गिनिन हाने ।।

·२२ आपस्तम्बगृह्यसूत्रे सू.१३.५-१४ ४. उत्तरयाऽभिमन्य दक्षिण पाद पूर्व ब्राह्मणाय प्रयच्छ सव्य रुद्राय ॥ ५ ॥ प्रक्षालयितारमुपस्पृश्योनाण यजुषाऽऽमान प्रभिमशेत् ॥ ६ ॥ कूचा-या परिगता मृन्मयना 'हणाया आप' इति प्राह ॥ ७॥ उत्तग्याऽभिमन्याञ्जलायेकदेश आनायमान उत्तर यजुअपेत् ॥ ८ ॥ शेष पुरस्तानिनीयमानगुनरयाऽनुमन्त्रयते ॥ ५ ॥ दवि मध्विनि गज्य गस्पन वषायमा पिधाय कूर्चा या परिगुह्य 'मधुपर्क' इति माह ॥१॥ त्रिलोकपन च । 110 पाङ्गमेक धानाम्मक्तूय ।। १० । उत्तान्यामभिमन्य यजु-यामप आचामात पुरस्तादुरिटाचौताया त्रि प्राश्या नुयाय प्रयन्छन् ॥ १॥ प्रतिगृर्णय राजा स्वपनिवा पुरोहिताय ॥ १४ ॥ (१) मोरिति गा प्राह ॥।॥ ८) उत्तग्याऽभिमन्य तम्य वाँ अयित्वोपस्तार्णाभिचारिता म पमेनान्तमन वा पला शपर्णनोसम्या जुहोति ॥ १ ॥ यमजदुपाचनग जाप वाम-म ननस्युन्चे ॥१७॥ अन्न प्रोक्तमुपाशनारभिमन्य 'अपयने" सुच्चे ॥ १८ ॥ आचामायविज शुगय नाश इति परिमयत्मर दुपतिनच एनकार्यम् ।। १९ ॥ सत्प्रवक्ने चिय।।२०।। इखापस्तम्बाय गुन्ह्यप्रश्न त्रयोदश सण्ड । पश्चमश्च पटल समाप्त । अथ षष्ठः पटल ॥ चतुर्दश खण्डः ॥ मामन्नोनयन प्रथम गर्भ चतुर्थ मामि ॥१॥ () बाह्मणान्माजयित्वाऽऽशिषी वाचयित्वाऽनिरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वारब्धाया- मुनरा जाहताई-वा जयादि प्रतिपद्यते ॥ २ ॥ परिषचनान्त कृत्वाऽपरेणाग्नि प्राचीभुपवैश्य त्रेण्या शलल्या त्रिभिदर्भपुनीलश्शाला लुक्लप्सनत्यू सामन्तमुजयति ब्याहनाभिहत्तरा या च ॥ ३ ॥ 'गायत' मिति वाणामायिनी मशस्ति ॥४॥ इल पति पत्रमा पकाकर ने हरदन हाले क. पुस्तके । . उत्तरप मिम ययपानिपत विभागोहाद नेन कृत डाने गम्घायुस्तकयो । । तब मन हरदीन । तर 'ममधनादेयतमेकम । ततोऽपाम् ।

·P स् १४.५-१५.७] चतुर्दश खण्ड । (१) उत्तरयो पूर्वा साल्वाना व ह्मणानामितरा ॥ ५ ॥ नदीनिर्देशय यस्या वसन्ति ॥ ६॥ यवान् विरूढानाबध्य वाच बच्छन्यानपत्रेय ॥॥ उदितेषु नक्षत्रेषु प्राची मुर्द चा वा विशमुपनिष्कम्य व समन्वार-य व्याहतीश्च जपिरवा वाच विसृजेत् ॥८॥ घुमुवन ब्यक्त गर्ने तिथ्येण ॥९॥ न्यप्रोधस्य या प्राच्युदीची वा वासा तनासऋषणा शुङ्गामाहत्य मीमन्तवदम्नेला समाधानादि ॥१०॥ अनवस्नातया कुमार्या दृष-पुत्रे दृषत्पुत्रेण पेषयित्वा परिप्लान्यापेरणाग्नि प्राचीन साना निपात्योत्तरेण यजुषाऽाठन दक्षिण नामिकच्छिद्रेऽपिनयति ॥ ११ ॥ पुमास जनयति ॥ १२॥ क्षिप्र सुवनम् ॥ १३॥ अनापीतेन शरावेणानुस्रोतसमुदकमाहत्य पत्तस्तूर्यन्ता निधाय मूवश्ठोष्यन्तीमुत्त रेण यजुषाऽभिमश्वेताभिरारत्तराभिस्वीक्षेत् ॥ १४॥ यदि जरायु न पतेदेवविहिताभिरेवादिकत्तराभ्यामवाक्षेत् ॥ १५ ।। इत्यापस्तम्बीये गृहप्रश्ने चतुर्दश खण्ड ।। अथ पञ्चदशः खण्डः ॥ जात वात्सप्रेणाभिमृश्योत्तरण यजुषोपस्य आवायोतराभ्यामानिमन्त्रण मूधन्यवघ्राण दक्षिणे वर्ण जाप ॥१॥ नक्षत्रनाम च निदिशति ॥ २॥ तहस्य भवति ॥३॥ मधु, धृनमिति सम्ज्य तस्मिन दभण हिरण्य निष्टय वयाऽवदायोत्तरमन्त कुमार प्राशयित्वोत्तराभि पशभिस्स्नापथि वा दधि घृतमिति समय कास्येन पृपदाध्य व्याहृतीभिगार चतुमि कुमार प्रायित्वाऽनिश्शेष मनस्य गो निनयेत् ॥४॥ (1) उत्तर या मातुरूपस्थ आपायोत्तरया दक्षिण स्तन प्रतिधाप्यातगभ्या पृथिवीमभिम श्यौनरेण यजुषा सविधम् ॥ ५॥ इत्तरेण यजुषा शिरस्त उदकुम्भ निधाय सषपान फलाकरणभियान थलिनोत्तरीमास्त्र प्रतिस्वाहाकार हुन्वा सास्ति-प्रविष्टे प्रविष्ट एव तूष्णीमग्नावावपतेति ॥ ॥ एवमहरहानिर्दशताया ॥ ॥ पद मूब विधा विभक हादनाचार्य । २ 'क' 'व' पुस्तक नुसारण हरनन एतदारिभूषत्रप मुत्रदयी कृत-उनरया मातु नियाय ॥ पान नामा ॥ इति ॥

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रे [मू १५८-१६.१४ (१) दशम्यामुत्थिताया स्नाताया पुत्रस्य नाम दधाति पिता मातेति ।। ८ ।। अक्षर चतुरक्षर का नामपूर्वमास्यातोत्तर दीर्धाभिनिष्ठानान्त घोषवदाद्यन्तरन्त स्थम् ॥ ९ ॥ अपि वा यस्मिन स्वियुपमर्गम्स्यात् तद्धि प्रतिष्ठितमिति हि ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ अयुताक्षर कुमार्या ॥ ११ ॥ प्रवासादेन्य पुत्रम्यानराभ्यामभिमन्त्रण बन्यवप्राण दक्षिणे कर्ण उत्तगन मन्त्रान् जपेत् ॥ १॥ कुमारीमुत्तरेण यजपानिमन्त्रयते ॥ १३ ॥ इत्यापस्तम्बोये गन्धप्रश्ने पञ्चदश खण्ट ॥ अथ षोडशः बण्डः॥ (२) जन्मनोऽधि षष्टे मामि ब्राह्मणान भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयित्वा दधि मधु घृतमो. दन मिाले ममृज्योत्तरमन्त्र कुमार प्राशयेत् ॥ १ ॥ तैत्तिरेण (३)मानेनन्य के ॥ - ॥ (4) नन्मनोऽधि तताये वर्ष चाल पुनर्वस्वो ॥ - ॥ दाह्मणाना भाजनमपायनवत ॥ ॥ मामन्तवदनम्पसमाधानादि ॥ ॥ () अपरेणाग्नि प्रान्तमुपवेदप वण्या शल या त्रिभिर्दर्भपुजाल शलाजुम्लप्सैनेति तृष्णा केशान विनाय यषि शिक्षा निदपानि ॥ यथा पेषा कुलधर्म स्यात् ॥७॥ अपा मसर्जनाद्याकेशनिधामा समानम् ॥ ८ ॥ (-1 Rर प्रक्षाल्य निदधानि ॥ १॥ तेन यह कमनिवृत्ति ॥ १० ॥ दाददाति ॥११॥ एवं गोदानमन्यस्मिन्नपि नक्षत्रे पादश वर्षे ॥ १ ॥ आग्नगादानी वा स्था॥ १॥ मत्सर गोदानव्रता कमक उपदिन्ति ॥१४॥ । पुस्तनम रेण मयमिद दिनभते । मनायामित्यान मथमन्त्रम तन नरम् । • दायमच मक पुस्तक नुमारेष एकमत्र हरदनमने । ग-ताया। । इदमन न गय क च पुस्तक पा पात्र हरदनमगे । १ इन अस्प मापम म क मा पुस्तकानु। ५२ हरदनमते । । इन भावय सूपयमकमर कख पुस्तकानुमान सदनमते । •मित्येके हानिक पुस्तकपाट । ।।

·सू.१६१५-१८१.] सप्तदशः खण्डः । २५ एतावनाना सर्वान् केशान वापयते ॥ १५॥ उदकोपसर्शन मिति छन्दोगा ॥१६॥ इत्यापस्तम्बीये गृधाप्रश्ने षोडश खण्ड । समाप्तषष्ठश्व पटल ॥ अथ सप्तमः पटलः॥ सप्तदश खण्डः॥ (१) दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणमगरावकाशमुद्धत्य पलाशेन शमीमयेन वाहेनतामेव दिशमु- स्तरयोहति ॥ १॥ एवं त्रि ॥२॥ (२) क्लप्तमुत्तरयाऽभिमुश्व प्रदक्षिण स्थूणागतान वानयित्वाऽभ्यन्तर पाँसू नदुष्योत्त- राभ्या दक्षिणा द्वारस्थूणामवदधाति ॥ ३॥ एवमित राम् ॥1॥ यथासातमितरा अन्ववधाय चॅशमाधीपमानमुत्तेरण यजुषाऽभिमन्त्रयते ॥ ५॥ सम्मितमुत्तरैयथालिगम् ॥६॥ पालाश शमीमय वेममादीप्योत्तरयचाऽनिमुद् प्रत्योनरेण यजुषाऽगार प्रपाद्योत्त- रपूर्वदेशेऽगारम्योत्तरयाऽमि प्रतिष्ठापयति ॥ ७ ॥ तस्मादक्षिणमुदधानायतन भवति ॥ ८ ॥ तस्मिन्विपूचीनामान्दीन्सस्तीर्य तेपत्तस्या बहियवान् न्युप्य तत्रोदधान प्रति ठापयति ॥१॥ तस्मिन्नुत्तरेण यजुषा चतुर उदकुम्भानानात ॥ १० ॥ दीर्णमुत्तरयाऽनुमन्त्रयते ॥ ११ ॥ अमेसमाधानाद्याज्यभागान्ते उत्तरा आहुनी न्वा जयादि प्रतिपद्यते ॥ १ ॥ परिषेचनान्त कृत्वोत्तरेण यजुषोदकुम्भन त्रि प्रदक्षिणमन्तरतोऽगार निवेशन वा परिषिच्य ब्राह्मणान भोजयेदपूर्वसक्तुभिरोदनेनेति ॥ ३॥ इत्यापस्तम्बाये गृधप्रश्ने सादश खण्ड ॥ अथाष्टादशः खण्डः ।। श्वप्रहगृहीत कुमार तपोयुक्तो जालेन प्रच्छाय कस किशिणि वा हादयनद्वारेण १'क' म. पुस्तकानुसारेण इदमामि च मूषक बदनमते । दमाम च म पठिन हरदनमने - सनायाममाय 1 ॥ प्रदक्षिण ताम् ।तिमा पुस्तक्षो । एशयि ४ ·२६ आपस्तम्बगृह्यसूत्रे मू.८१-१९.७ सभा प्रपाद्य सभाया मध्येऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्न्युष्यामधूनान निपास्य दन्ना लवणमिधेणालिनोत्तरैरव क्षेत्रात मध्यन्दिने मायम् ॥ १॥ अगदो भाति ।। ॥ सविन कुमार तपोयुक्त उत्तराभ्यामनिमन्त्र्योत्तरयोदकुम्भेन शिरस्ताऽवनगेत्यात मन्दिन गायम् ॥ ६॥ अगदी भवति ॥४॥ (6) धावच्या पार्णमाम्यामरसमिते स्थालीपाक ॥५॥ पार्वणवदाग्यभागान्ते स्थालापाकाङ्घत्वाजलिनोत्तर प्रतिमन्त्र पिशुकानि जुहोति॥५॥ उत्तराभिस्तिमभिरावधमा यसमिध ॥७॥ आग्याहुतीहतरा ॥८॥ जयादि प्रतिपद्यते ।। ॥ (क) परिषचनान्न कन्या धाग्यनस्मभारानादाय प्राचीमुदाया ला दिशमुपानकम्य स्थण्डिल का पणिवा नत्र प्राचारदाचाच तिवांस्तथा लेखा लिखित्वाद्भिनिनीय जासत्तरया मक्तनिवपति ।। १० ॥ तृष्णा मम्पुका धागा लाजानाशनरभ्य भने स्थगरोशामिति ॥ ११॥ उत्तररूपस्वायाप परिषिच्याप्रतीक्षास्तुणामे या 'पवत पदे'त्याभ्यामुदकुम्भेन त्रि प्रदक्षिणमन्तरतोऽगार निवेशन था पषिच्य ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ १३ ॥ इत्यापम्नम्पाये गृद्यप्रग्नेऽष्टादश राण्ड ।। अर्थकोनविंशः खण्डः ॥ पाना कुमारान प्राशयन्ति ॥1॥ (३) वमत ऊ सदशनायम्य सक्तना वैत बलिं हरेदामार्गशीष्या ॥ ३ ॥ मार्गशीर्ष्या पर्णिमास्यामस्तमिते स्थालापाक ॥३॥ अहापमिनि बलिमन्त्रस्य मनाम ॥४॥ अनमु राजति ॥ ५॥ (0) अनाहिनामेरामयणम् ॥ ६॥ नवाना रवालीपाक अपयित्वाऽऽमयणदेवनाय स्विष्टकृञ्चनुपी यो हवा तण्डुलाना मुम्ब पूरयिस्ता गाऽऽचम्पादनपिण्ड सत्यतिरेण यजुषागारस्तूप उद्विवेत् ॥७॥ । पनामभनि सम्पचकमक मूष कशा पुस्तकानुमानो हरटनमते । इस प्रभृति तत्रत्रयमकसूत्रतया परिगणित क छ पुस्तकाई रदनमते । ३ एन मभाने पचनुष्य हरदनमल एक्षमिति 'स' पुस्तके । 'क' पुस्तके यापै पथमन एक्वेन पनिन तयापि पुनसत्र नष पाण्यानावसरे पृथकावपि लिखितम् । 'ब' पुस्तकानुसारक सूत्रद्वयाभेद एकाप हरदनमते ।

·सू.१९.८-२०.८] विश खण्ड। २७ (२) हेमन्तप्रत्यवरोहणम् ॥ ८॥ उत्तरेण यजुषा प्रत्ययग्रह्योत्तरदक्षिणे पाव नवस्वस्तरे सविशन्ति ।। ९ ।। (1) दक्षिणत पितोत्तरा मौतवमवशिष्टाना ज्येष्ठो ज्येष्ठोऽनन्तर ॥ १० ॥ सहायोत्तराभ्या पृथिवीमभिमशन्ति ।। ११॥ एव सवेशनादि नि ॥ १२ ॥ ईशानाय स्थालापाक अपवित्वा क्षत्रपत्य च प्राचीमुदीचा वा दिशमुपनिष्कम्य स्थण्डिल कल्पयित्वाऽपसमावानादि ॥ १३॥ अपरेणामि । कुटी कृत्या ।। १ ।। इत्यापस्तम्बीय गृयप्रने एकोनविय खण्ड ॥ अथ विंशः ग्बण्डः॥ (4) उत्तरया दक्षिणस्यामीशानमावास्यति ॥१॥ (४) लौकिया बाचोत्तास्या मदुधाम् ॥ २ ॥ मध्ये जयन्तम् ॥ ३ ॥ (५) यथोटमुदकानि प्रदाय वीनोदनान् क पाय-धाऽशिम यानीयोत्तरेरुपस्पर्शयित्वा उत्तरर्यथासमोदने यो हु या मर्वतस्समवदायोत्तरेण यजुषानि सिटाम् ॥ ४ ॥ उत्तरेण यजुषोपस्यायोत्तरस्सहोदनानि पान्य केन द्वे द्वे दवा देवसेना-यो दशोनराम्य ॥ ५॥ (6) पूर्ववदुत्तरे ॥६॥ औदनपिण्ड सत्य पर्णपुटेऽवधायोतरेण बजुषा वृक्ष आम नति ॥ ७ ॥ अत्र रुद्रान जपेत् ॥ ८॥ १ 'व' पुस्तकानुसारण-डेमन्त रुख ॥ उतरेक वति । इति सूप पण '' पुस्तकानुभाग मम उनर विशति । जति नवयमा माया मकता दो हरद नमते । ग, घ, पुस्तकास्नु 'हेमन्ने यादिवानी - मूम। दक्षिण विनीता माता ॥ अवशिष्टाना 24 TAAS HERE पानामा धाम मृशन्ति ॥ पव सानादिवि ॥ति 'घ' पुस्तया १८ ।' घर पुस्तकपुतुबान ण सहाय। उनका नदि वि ॥ हरि दो सायन । पतदादि सत्रयमक मूत्र हरदन मने । हात 'ब'' पुनस्य' । । पनामवयसकर हरदगमग पपुस्तक 'नुमान । ५ इदमनिम च सूत्र सूपराधकरपा विभन्न इदनमत क स पुस्तस्य भागमा ठसुदकानि पहाय ॥ पीनादनान कन्धवि । || भिवानी ॥ उमाविया ॥ जना यमस्वमोदनेभ्यो हु या सपनवमय नरंग बरा विष्टात दशनगन्न ॥ हति।। पुस्तके तु 'वोट दाय। नेदपिया || अग्नि- पदमा उनी साय । उनी सहा नराध ॥ इति घोहा विभाग कृत। एतद दिसूकब हरदनरत बनेगुन ·२८ आपस्तम्बगृह्यसूत्रे [सू २०९-२१.१०. (१) प्रथमोत्तमी वा ॥९॥ अमित एतमनि गास्थापयति यथना धूम प्राप्नुयात् ॥ १० ॥ ता गन्धेर्दर्भप्रमुष्टिनाऽवोक्षति वृषाणमेवामे ॥ ११ ॥ गवां मर्गेऽनग्नो क्षेत्रस्य पति यजते ॥ १२ ॥ ईशानबदावाहनम् ॥ १३ ॥ चतुर्गा सप्तमु मा पर्णषु नामादेश दधाति १४॥ शिप्र वजेत पाको देव ॥१५॥ उत्तराभ्यामुपतिष्ठते ॥ १६॥ स्थालीपाक ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥१७॥ क्षेत्रपत्य प्राश्नन्ति ये सनाभयो भवन्ति ॥ १८ ॥ यथा चेषा कुलधर्मस्यात् ।। १९ ॥ हत्यापस्तम्बाये गृयप्रश्ने विश खण्ड । अथाष्टमः पटला ॥ एकविंशः खण्डः॥ मानि धावस्थापरपक्ष यथोपदेश काला ॥१॥ शुचीन मन्त्रवतो योनिगोत्रमन्त्रासम्बन्धानयुग्मापवराननवेशो भोजयेत् ॥२॥ (२) अनस्योत्तराभिर्जुहोति ॥ ३ ॥ आज्याहुतीमत्तरा ॥४॥ एतद्वा विपरीतम् ॥ ५॥ सर्वमुत्तरंभिमशेत् ॥६॥ क्लान्या प्रतिपूरुषम् ॥७॥ उतरेण बजुषोपस्पर्शयित्वा ।। ८॥ भुक्तवतोऽनुन ज्य प्रदक्षिणीकृत्य वैध दक्षिणामान दर्भान सस्तीर्य तेपूतरेपो दवा. तरदक्षिणापवर्गान पिण्डान्दत्वा पूर्ववदुत्तरैरपो दत्वात्तररूपस्थायोत्तरयोदपात्रेण त्रि प्रमध्य परिषिच्च न्युज्य पात्रायुत्तर यजुरनवान श्यवरायमावर्तयित्वा प्रोक्ष्यपा प्राणि द्वन्द्वमभ्युदाहृत्य सनतस्समवदायोतरेण यजुषा शेषस्य प्रासवराय प्राश्नीयात् ॥ या माध्या पौर्णमाला उपरिणाघरका तस्यामठमी ज्येष्ठया सम्पद्यते तामे काटके- त्याचक्षते ॥ १०॥ १ पतपनमावि आअण्डसमाति एकरूपतया परिगणित कथा पुस्तकेषु हदिनमते' सूपयमेतकादि वादनमते एकमात्र क ख उ च पुस्तकानुसारेण ।

·सू २१.११-२३-२.] द्वाविंश खण्ड । (१) तस्यास्सायमोपकार्यम् ॥ ११॥ (२) अपूर चतुरशराव अपयति ॥१॥ अष्टाकपाल इत्येके ॥१०॥ इत्यापस्तम्बीय गृधप्रश्ने एकविश खण्ड ।। अथ द्वाविंशः स्वण्डः॥ पार्वणवदाज्यभागान्तेऽनलिनोत्तरयामाग्नुहोति ॥ १ ॥ (३) सिद्धवशेषस्तमथ्या कृत्या ब्राह्मणेभ्य उपहरति ॥ २ ॥ खोभूते वर्भण गामुपाकरोति 'पितृभ्यस्त्वा जुष्टामुपाकरोमीति ॥ ३ ॥ तूष्णी पञ्चाज्याहुती वा तस्यै वपा श्रपयित्वोपस्तार्णाभिषारिता मध्यमेनान्तमैन वा पलाशपर्गेनोत्तरया जहाँति ॥४॥ मासोदनभुत्तरामि ॥ ८॥ पिटासमुत्तरया ॥५॥ आज्याहुतीस्तरा ॥ ॥ स्विष्टकृत्प्रति समानमापिण्डनिधानात् ॥ ८ ॥ अम्बष्टकायामेव के पिण्डनिधानमुपदिशन्ति ॥९॥ अधैतदपर दप्न एवाघालिना जुहोति ययाऽपूपम् ॥ १० ॥ अत एव यथार्थ मास शिष्ट्वा चोभूतेऽन्वटकाम् ॥ ११ ॥ तस्या मासिधायेन कम्पो व्याख्यात ॥१२॥ सनिमित्वोत्तरान जपित्वाऽर्थ यात् ॥ १३ ॥ रख लषा योजयित्वा प्रानमवस्थाप्योत्तरवा रथचके अभिमशति पक्षमा वा ॥१॥ उत्तरेण यजषाऽधिरयोत्तरया प्राचीमुदीचा वा दिशमभिप्रयाय यथार्थ यायान् ॥१५॥ अश्वमुत्तररारोहेत् ॥ १६॥ हस्तिनमुसरया ॥ १७॥ साभ्या रेषणे पूर्ववत् पृथिवीमभिमृशेत् ॥ १८ ॥ सबादमध्यन सम्येन पाणिना स्त्र दण्डनाऽऽदते ॥ १९॥ इत्यापस्तम्बीये गृधप्रश्ने द्वाविश खण्ड ।। अथ त्रयोविंशः खण्डः ॥ (४) दक्षिणेन फलीकरणमणिमुत्तरमा हुत्वा गत्वोत्तरा जपेत् ॥ १ ॥ कुदमुत्तराभ्यामभिमन्वयेत विकोधो भवति ॥ ॥ हरदनमते पदमप्रिम व सूत्रमेकसूचनमा पारमाणित 'प'पुस्तके । २ इदमनिम प सूत्र में कसूर्य हरदनमते इति कब पुम्नकया । द्विाशेष 'न्येक सूपम् 'तमा वायर सूकघ पुस्तानुसारेण सदनमते । । पनदादि समयमेकसपना परिमाणित हदसम्म पनि पुस ।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रे [सू.२३.३-२३-१० पामभवेप्नु परेषा स्चूलाटारिकाजीवचूानि कारयित्वोत्तरया मुप्तायास्सम्बाध उपवपेत् ॥३॥ (१) सिद्ध्यर्थ बधुमत्रेण प्रक्षालयीत ॥ ४॥ मिब्यथे यदस्य रहे पण्य स्यात्तत उत्तरया जहुयात् ॥५॥ र कामयेत नाय मन्छिोतेति जावविषाणे स्व मूत्रमानीय सुप्तभुत्तरा यानि प्रसव्य पनिषश्चेत् ॥ ६ ॥ येन पथा दासकर्मकर। पलायरन तस्मिन्निधान्युपसमावायोत्तरा आहुतीजहुयात् ॥ यद्येन वृक्षात् फलमभिनिपतेद्वयो वाऽमिविक्षिपेदवर्षता वा बिन्दुरमिनिपतत्त- दुत्तर याला प्रक्षालयात ॥ ८ ॥ (२) आगारस्थूणाधिरोहणे मवुन उपवेशने कुप्वा कपोतपददर्शनेऽमा-याना शरीररेषणेऽन्येषु चादुनोततिध्वमावास्याया निशाया यत्रापान गुयात्तदन्नरूपसमा- धानाधाज्यभागान्त प्रतारा आहुतार्तुत्वा जयादि प्रतिपयन ॥ ॥ परिषेचनान्त कृत्वाऽभिमृतेभ्य उत्तरया दक्षिणतोऽश्मान परिधिं दधानि दधाति॥१०॥ इत्यापस्तम्बीय गृधप्रश्ने त्रयोविश सण्ड ॥ समाप्तस्तथाऽयमश्व पटल ॥ समाप्तमिदमापस्तम्बगृधमूत्रम् ।। 1. इस पर सूबपञ्चक राजरूपसपेण पगणित हरदोन हाते के पुस्तक्यो । विभागका वेश्यम-मध्य पलावन ॥ तमिवामि प्रशालवीत ॥ २समप्रभ व मरमत्रत पा परिगणित इननिक पुस्तकम् ।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रस्थानां विषयाणां मूची॥ १ ४ ७ प्रथम खण्ड। विषयसख्या सू घ १ सामान्यपरिभाषाः- १ प्रतिज्ञासूत्रम् । २ उदगयनादिकालविधि । २ ३ यज्ञोपवीतप्रादक्षिण्यादिविधि । ४ पियाणामपरपक्षादिविधि । ७-१० २ अग्निमुखनिरूपणम्- १परिस्तरणादि। १२ ११ पात्रप्रयोग । १६-१८ १८ ३ पवित्रसस्कार । ११ १६ ४ प्रणीताप्रणयनम् । ५ ब्राह्मवरणम् । २१ १८ ६आज्यसस्कार। २२ १९. द्वितीयः खण्ड । दव सस्कार । १ २२ ८ अमे पूर्व पग्धेिचनम् । ३-४ २५ इध्माधान, आधारहोगय । १. आज्यभागहोमा । ११प्रयानहोमानन्तर जयादीमा विधानम । ९२ अमेरत्तर परिषेचनम् । १३ पायशशब्दाब। १-११ ३ वैवाहिकविषया- १ विवाहकाल । १२-१३ ३६ २ विवाहे मालानुष्ठानम्। १४ २७ ३ आचारादपि वैवाहिककियाग्रहणम् । १५ ३८ तृतीयः खण्डः। ४ मघामु गवा कयादिना पहषाम् । १ ५ फाल्गुनिभ्यो युद्धार्थ रोनाव्यूहनम् । THE KIopiysams, RE ५ १० ·१२ सन्याख्यापस्तम्बगुबसूत्रस्थाना (0 " " . ८ विषयसख्या सू पृ. ६ या बुद्दित्तर भर्नु प्रिया म्यादिति कामयते त. स्वाती नक्षत्रे दद्यात् ३ विवाहे गवालम्भम्। ४१ ८ गवा अर्हणाय । ४२ ९ गोरालम्भस्थानानि । १. १० वरणे बननीय कन्या । ११-१४ ११ द्धिपरीक्षा। १५-१८४६ "उदायकन्यामम्मत् । १३ वरगुणा । २. ४७ चतुर्य खण्ड। “विषाहप्रकरणम्- १ वरप्रेषणम् । ५० पन्यागा समीक्षणम् । ३-५ ५१ ३ तम्या औरन्तर सम्माजनम् । ५ ४ तम्या स्नानाय जलाहरणार्थ युग्माना ब्राह्मणाना प्रेषणम् । ५ तम्या स्नापनम् , अहनपत्रधारण, योक्त्रसनहन च । ६ अग्नरूपममाधानादि कर्म। १० ५४ • पाणिग्रहणम। ११ ८ तत्र कामनाया विशेष । १२-१४ ६ ९ सप्तपदीगमनम् । १५-१६ ५५ पञ्चमः खण्डः। १० वाहिका प्रधानहोमा । १ ५९ ११ वच्छा अश्मन उपस्थिापनम् । २ ६. १० लाजहामा । ३-५ १३ अभिप्रदक्षिणादि। ६-१२ ६२ ५५ गोत्रविमोकानन्तर शिविकादिना ब-या स्वगृह प्रति नयनम् । १३ ६४ १५ ववादिकामनित्यधारणम् । १४-१५ १६ जनुगता मबनम् । १७ १५ श्रेत्रियागाराद्वाऽऽहरणम् । ६७ १८ तत्र दम्पत्यारन्यतरस्योपवाम । १९ ६७ १९ रथेन गमने विशेषा । २१-२३ २० युग्ययो योजनप्रकार । नैमित्तिको जप । ७१ १८ २४ ७० ·विषयाणा सूची। ३३ स पू ७३ है ७४ ५ " ८ ७६ १० ५ ७८ ७८ ११ १२ " पष्ठः खण्डः। विषषसख्या २२ मार्गमध्ये नावा नदातरणे जप । २३ श्मशानादिन्यतिकमे होम । २४ क्षीयादिन्यतिकमे कर्तव्यो जप । २५ गुइप्रवेश । २६ प्रवेशहोम । २४ जीवपुत्राया पुत्राय फलदानम् । २८ दम्पत्योवांग्यम । २९ बन्नै ध्रुवारुन्धतीप्रदर्शनम् । सप्तमः खण्डः। ३. आमयस्थालीपाक । (तस्य धर्मा) ३१ स्थालीपाकहोम , तस्यावदानमख्या । ३२ तस्य देवताविधानम्। ३३ तत्र सदुपधातपक्ष । ३४ तत्र उपस्तरणादिविधानम् । ३५ थालीपाकरोषात् ब्राह्मणभोजनम् । १६ स्थालीपाकदक्षिणादानम् । ३७ पार्वणस्थालीपाक । 1८ औपासनहोम । ३. तत्र देवताविधानम् । ४. पार्वणविकृतय । १ तत्र होमदेशविधानम् । ८. ३-४ ८२ . ८४ ८५ ८५ ८-१२ १५ १६ १७ १९ " ९. ९३ १४ २० ७ १०० . अपमः खण्ड। ३ उपाकरणम्। ॥ वैश्वदेवे निषिद्ध कना निषिद्धानि च द्रव्याकि। ४५ होमार्थमुपातस्याने स्वय प्रायलने प्रायश्चितम् । ६६ विवाहदिनाविस्मरणम् । ४७ विवाहे दम्पत्योब्रह्मचर्यविधि । ४८ स्वपतो तयोर्मध्ये दण्डनिधानम् । ४९ विवाहशेषहोम , समावेशन । ५० रजस्वलाया स्त्रिया प्रथमाउपदेश । १०९ ११४ ११६ ११७ . ८ 1 १ १० १२ 16 १११ १२१ ·३४ सव्याख्यापस्तम्बगृह्यसूत्रम्थाना सू १३ ४ १०२ १ १२३ विषयसख्या ५ऋतुसमावेशनम् । नवम' खण्ड। ऋतुगमनमाल । १ धनादिप्राप्त्यर्थ अम्वितस्य मध्य परिक्षवादी दुनिमिते जाते क्तच्या जप । • तत्रव चित्रियक्षादिदर्शने जप । ३ दम्पयो परस्पर प्रीनिजनक रम। । पतिवश्यक कर्म ( पाठाख्याया ओषध्या यवे प्रकिरणम् , ता स्वहस्तयोरावन्य तान्या पत्युस्ममालिशन ब) २ १.४ ३ १०५ ७ ८ ।१२७ १२८ १२८ १२५ ११० ९ ११ १३३ ८ १३० ९ १० १२८ १३९ ५ सपत्नीबाधन कर्म। ६ क्षयरोगग्रस्ताया भायादी नभितिकर वर्म। ७ वधूवासमा दानम्। अथ दशमः खण्ड । ६ उपनयनप्रकरणम्- १ उपनयनस्व काल । २ उपनदने दिवपनम। ३ उमाना के शानामदुम्बरमन निधानम् । स्नातस्य कुमारस्याश्मन्यास्थापनम् । ५कुमारस्य वाम परिधापनम् । मोज्यांजन भारपामा ७ कुमारस्य देवताभ्य परिदानम् , उपनयनम् । एकादशाखण्ड। ८ आनायकुमारयो प्रश्नप्रतिवचने । । प्रत्यगाशिषा मचाणा कुमारेण वाचनम् । 10 उपनयन प्रधानतामा जयादयथा ११ उपनतु कूर्व उपपेश । १२ गायञ्युपदेशार्थ कुमारणाचार्य प्रार्थनम् । १३ गायत्र्युपदेश । १८ दण्डप्रहणम् । १५ वर्णविशेषपुरस्कारेण दण्डविशेषविधानम् । १६ स्मृतवाचनादि, आदित्योपस्थान च। ११ १० " . १४१ १४ १४२ १४३ ८ १४४ १४ १४६ १५-१६१४६ १७ ·विषयाणा सूची। ३५ पृ १८ २० २१ २५ १५२ १५४ १-२ ३ " १५५ १५ ८ १० . १. १७ १८ १५९ " " १२ १५९ विषयसख्या १७ उपनयने काम्यविाये । १८ ब्रह्मचर्यनियमविधि । १९ समिदाबानम् । २. पालाशकर्म । ७ उपाकर्मोत्सर्जनप्रकरणम्-- १ उपाकर्मकालविधानम् । २ काण्ड ऋष्यादि-पो होम । ३ आदितस्त्रयाणामनुवाकानो प्रथमोतमयावाऽध्ययनम् । । उत्सर्गकाल । ५ तत्र तपगायेभ्य ऋषिम्म आमनपरिकल्पनम् । ६ तयितव्या देवगणा ऋापगणाश्च । तर्पणीयाना पित सामाभनपरिकल्पनम् । ८ तेषा मनशस्नर्पणम् । ९ पूर्ववदध्ययनम। १. जलसमापे ारोपणम् । ११ जलस्य क्षोभणम् , जलादुत्तायोऽऽजिधावनम् । ब्राह्मणभोजनम् । द्वादश. खण्ड.। ८ समावर्तनम्- १ उदयात्पूर्व गोष्ठप्रवेश विधानम् । २ वपनमुपनयनवत् । ३ मेखलाया ब्रह्मचारिणे दानम । ४ तेन तस्या दर्भस्तम्मे निवानम् । ५ स्नान उदुम्बर काछेन दन्तधावन च । ६स्तानीयद्रव्यराच्छाद्य पुन स्नान, अहतस्यान्तरस्य वामम परिधान, चन्दनानुलेपन, ग्रीवासु मगेराबन्धन, नादरमण सव्यपाणावाबन्धन, उतरस्य वासम परिधान च। ७ वाससोऽन्ते कुण्डले बन्छ। तद्विशिष्टया दच्या प्रमानहोमा , अयादयश्च। ८ तयो कणयोराबन्धनम् । ९शिरम सो वारण, अगौरवन, आदर्शवमा, उपानही- सपमुबन, छत्रदण्डयोधारण च। २० १६. .३ १ १६१ ३ १६२ १६३ १६८ " १६. १६० १० १६८ 11 ६५ ·१६ सव्याख्यापस्तम्बगृवसूत्रस्थाना १२-१३ १७० १४ १७१ १७३ ३ १७३ १७४ १७५ ६ " ८ १०६ 1. " ११-१२१७७ १३ विषयसच्या १० वाग्यम , दिगुपस्थान, नक्षत्राणा चन्नमसचोपस्थानम् । "मित्रेण सम्भाषण, यथेष्टगमन च । प्रयोदश खण्डः। ९मधुपर्क:-- १पूज्येन कूर्च उपवेश । २ राजस्थात्वोपनेशनमन्त्र । ३ पायनिवेदनम्। ४ प्रक्षालयित्रे पादप्रसारणम् । ५ प्रशालमिवरुपस्पर्श भास्माभिमर्शय । अयनिवेदनम् । ७ तदेकदेशस्य पूज्याजलाबागवनम् । ८ मधुपर्कदानम् । ९ मधुपद्रव्याणि। १० मथुपकप्राशनम् । ११ मधुपर्कप्रतिप्रहीता राजा स्थपतिर्वा चेत् तेन तस्य पुरी हिताय दानम् । १२ गोनिवेदनम् । १३ मोर्वपा अपयित्मा तस्या पलाशपणेन होम । १४ योरुत्सर्गपक्षे कनब्ध प्रकार । १५ अभनिवेदनम्। १६मधुपकाहा। चतुर्वशः खण्ड। १० सीमन्तोनयनम् -- १सामन्तोषयनकाल । १ तत्र प्रधानहोमा, जयादयश्च । त्रेण्या शलल्या सामन्तोन्नयनम् । वाणामाथिभ्या वीणागाना, सशासनम् । ५ गाने निकटवर्तिन्या नद्या नामनिर्देश । बाराबन्धनम्, ततो वाग्यमश्च । ७ नक्षत्रोदयानम्तर वत्साम्बारम्भण, वाग्विसर्गध । ११ पुसुवनम्- तश्य काला १७९ १० १५ " १६ १० १८. १८ १८१ १९-२० " ८४ " २ - " १८५ १८६ ४ ६ ७ १८७ - ८ " १८ ·विषयाणां सूची। ३७ . । १ - विषयसख्या सू २ न्यग्रोधवृक्षात् फलविशिष्यानाकरानयनम् , सामन्तवरप्रधानाहुतयो जयादयक्ष । १० १८८ ३ तानपुराननृतुमत्या कुमाया पेयित्वोत्तान शाथिताया गर्भिण्या दक्षिणनासाया निषेचनम् । ११ १८९ ४ तत्कलकपनम् । १२ ५ क्षिप्रमुखन कर्म । १३-१४ १९० ६ जरायुपतनार्थ कर्म । १५ १९२ पञ्चदशा खण्ड. १२ जातकर्म- १ जातस्य कुमारस्य वात्मप्रेणाभिमन्त्रणम् , मूर्धन्यवघ्राणम , दक्षिणकर्णजपश्च। २ नक्षत्रनामनिर्देश। २ १९५ । कुमारस्य मधुश्तप्राशनम् , दविवृतप्राशन च। १९६ ४ दक्षिणस्तनदापनम् । ५ ५फलीकरणहोमा। १९८ १३ नामकरणम्- ६तस्यकाल। १९१ ७ नाम्नि पुसोऽक्षरसख्या। ९ २०० ८ 'सु'शब्दघटितस्य नाम्न प्राशस्त्यम् । १० २.१ ९ कुमार्या नामकरणम् । ११ २०० १. प्रवासादेत्य पित्रा पुत्रस्य मूर्धावप्राणादि । १२ २०३ १५ एव कुमार्या अपि। षोडश खण्ड । १४ अप्राशनम्- १ तत्र कुमारस्य दच्यादिप्राशनम् । २०॥ २ दप्यादिस्थान तैत्तिरायमासविधानम् । १५ चौलम्- १तस्य काल.. " २ उपनयनवनाम्दानासम् । २.६ ३ कुमारस्य केशाना विनयनम् , शिखानिधान च । ४ उपनयनक्त् निम्बपनादि। * वपने उपयुक्तेन क्षुरम त्रिराषपर्यन्त कर्माकरणम् । १० २०८ गोदानात तत्कालश्च । १२-१४८ ८ , 1 २ २०५ ४ " ८ ·सव्याख्यापस्तम्बगृह्यसूत्रस्थानां hd ५ ८ र " १८ विषयसंख्या सू २ तब वपने विशष । १५, १२०९, १६ २. सप्तदशः खण्ड । १६ गृहनिर्माणम्- तत्र पनित्रेणोद्धनमोहने । १-१ ०११ २ स्थूणागर्नखननम् , स्कूणानिखनन च । -१२ १७ गृहप्रवेशविधि- १ गृहस्येशान दिग्भागेऽभिप्रतिष्ठापनम् । २१८ • अंप्रदक्षिणन उदयानायतनकरणम् । तत्रायनने उमान प्रतिष्ठापनम् । धानस्य जलेन पूरणम्। 10 २१७ ५ तस्य भेदनेऽनुमन्त्रणम् । ११ २१७ ६ प्रधानाहुतय । १२ ७ गृहस्य परिषेचनम् । १३ अष्टावश' खण्ड। बालपरगृहोनस्य कुमारस्य तनिवर्तक कर्म। १-४२१९ २२१ १८ सर्पबलिः- १ तदुपको स्थालापाक । २२१ २ तत्र विशुकहोम । २२० ३ आरग्वधसमिद्धोम । २०३ * आज्याहुतय । ८ ५ गृहादीशाम्या दिशि स्पण्डिल कल्पयित्वा तत्र सक्तुनिवाप । १० २२४ तत्राक्षतादीनां निवपनम् । ११ ७ उपस्थानानन्तर गृहमागत्य तत्परिधिच्य ततो ब्राह्मणभोजनम् । १२ एकोनविंश खण्डः। ८ कुमाराणो बलिशिश्वानाप्राशनम् । २२७ (मार्गशीषापर्यन्त प्रतिदिन बलिहरणम् । २ १. मार्गशीष्या स्थालोपाकविधानम् । २२८ ११ सर्पबलेरुत्सर्ग । ५ २३० १९ आप्रयणस्थालीपाक- १ नमायादितण्डुलै पम्वैराम गणानुष्ठान, तत ओदनापण्डस्यागारस्तूप उद्वेधनविधि । २१ - ५ ६ " १ " ७ ·विषयाणा सूची। १९ सु पृ ८ २३३ १ २३॥ १० २२० ११-१२ २३५ - २३. ११ १३ १ ४ " २३२ २४१ ५ ७ २४३ ८- २४६ १० " विषयसत्या २० हेमन्तप्रत्यवरोहणम् - १ प्रत्यवझा नवस्वस्तरे सवेशनम् । २ सयेशनप्रकार । ३ उत्थाय पृथिव्यभिमर्शनम् । २१ ईशानबलि'- १ स्थालीपाकथपणम् , प्रामावहि गत्वा स्थाण्डिलकरण च । २ अप्ने पत्रात् कुटीद्वयकरणम् । विश चण्ड। ३ दक्षिणस्या कुख्यामीशानावाहनम् । ४ उत्तरस्या देव्या मध्ये च जयन्तस्य । ५ आवाहितेभ्योऽदिदानम , प्रधानहोमा , स्विष्टकच्च । ६ देवताभ्य सहोदनाना पर्णाना दानम् । ७ वृक्षाप्रे पर्णपुटस्थीदनस्याऽऽसजनम् । ८ अनरुदजप । १ अग्नेरभितो गया स्थापनम् । १० गवामयो क्षणम् । ११ गो मार्गे क्षेत्रपत्तियाग । १२ तस्मै पर्णदानम् । १० तस्य शीघ्रकरणविधि । १४ तस्योपरधानम् । १५ स्थालीपाकोषान् बामणाना भोजनम् । १६ क्षेत्रपत्यचरो बमुभिस्सह भोजनम् । एकविंशः खण्ड । २२ मासिधायप्रकरणम्-- १मामि श्राद्धमाल । भाजनाया ब्राह्मणा । ३ अनहोमा । * आज्यहोमा । ५ अन्ना भिमर्शनम्। भोक्तृभिरजोपस्पर्शनम् । ५ मुक्तवतामनुव्रजनम , पिण्डदानम् , शेषभक्षण । " १ ११ १४ " १४६ १६ 7 १७ " १८ " 1 4.1 ३ २५१ २५२ .५५ ६-७ ८ ·४० सव्याख्यापस्तम्बगृह्यसूत्रस्थाना १ २६. ३ ४ " ७ . ८ " १० २७२ विषयसख्या २३ अष्टकाधासम-- १तत्यकाल । १० २ अपवाक। १० द्वाविंशः खण्ड। ३ अमलिनाऽभूपहोम । शेषस्याटधा कृतस्य ब्राह्मणे व उपद्धरणम् । २६७ ५ गोरुपाकरणम् । २६८ ६ वपाहोम । ७ मांसौदनहोमा । ५ ८ पिटाम होमा । ९आज्याहुतय । ५. विकदादि। ११ दध्यालिहोम । १२ अन्वष्टका। 11 १ याच्जार्थ गच्छता कर्तव्यो जप । १३ २ रथलामे चकाभिमर्शनम् । १४ २७८ ३ रथारोहणमन्त्र। १५ ४ अश्वारोहणमन्त्र । १६ २७९ ५ हत्यारोहणमन्त्र । १७ १ अण्डयोरादानम् । ११ प्रयोविंशः खण्डः। फलीकरणमुशिहोममन्त्र । २८१ ३ कुशाभिमन्त्रणम् । न स्वभा/या परपुरुषसम्बन्धप्रतिरोधक कर्म । २८२ ५ पुन सम्भवेन्छाया कर्तव्यम् । ६ पण्याना सिध्यर्थ होम । मन्यत्रीतिजनिका किया। ८ पलायिताना दासादीनो प्रतिनिवृत्यर्थ कर्म । नैमित्तिकानि । १. अद्भुतप्रायश्चित्तम्। ९ १.२८७ इत्यापस्तम्बगृह्यसूषस्थविषयानुक्रमणिका समाप्ता ॥ । " २८० १ २ " 3 " ५ " ८ ·श्रीगणेशाय नमः। श्रीमदापस्तम्बमहर्षिप्रणीतम् गृह्यसूत्रम् श्रीहरदत्तविरचितया अनाकुलया श्रीसुदर्शनाचार्यकृततात्पर्यदर्शनेन च सहितम् ॥ *अथ कर्माण्याचाराद्यानि गृह्यन्ते ॥१॥ ॥श्रीगणेशाय नमः॥ गृह्मवृत्तिरनाकुला* नमो रुद्राय यद्गृह्यमापस्तम्येन निर्मितम् । क्रियते हरदत्तेन तस्य वृत्तिरनाकुला। द्विषकाराणि कर्माणि-श्रुतिलक्षणानि आचारलक्षणानि च । तर श्रुतिलक्षणानि व्याख्यातानि । अथेदानी बानि कर्माणि विवाहप्रभृतीनि आचान प्रयोगात् गृह्यन्त झायन्त, न प्रत्यक्षश्रुते ; तानि व्याख्यास्याम । कि प्रयोजन सूत्रस्य ? स्मार्ताना कर्मणां अधिकार । तेन उदगयनादिनि यम, "सर्वत्र स्वय प्रज्वलितेऽना" (आप गृ८-५)विस्येवमादीनि च गाहों वेव कर्मसु भवन्ति, न श्रोतेषु । अत्राथशब्देन श्रीतोपदेशानन्तर स्मार्ता- पदेश करिष्यामीति वदन् नदपेक्षामस्य दर्शयति । नत्र या परिभाषा "स त्रयाणां वीना" (आप परि १-२) “मन्त्रात, कर्मादीन् सत्रिपात येत्" (आप परि २-१ ) "रौद्र, राक्षम" (आप परि २-१) "तदिद सर्वप्रायश्चित्त"मित्येवमाद्याम्ता इहापि भवन्ति (इदकार्याणि) ॥ •भत्र सूत्राणा विभाग सुदर्शनमतानुभारेग कुन । पत्र पानयाभयं नत् नमसूत्राधौभाग एक सुचपियते।

·आपस्तम्बगृहसूत्रम् [ परिभाषा तात्पर्यदर्शनम्। या वर्गरिज्यते नित्य कर्मभिश्वोदितैनि. । तेभ्योऽ(१)धर्गदो यश्च त नमाम्यन्वय हरिम(२) ॥ १॥ आपस्तम्बमुनि वन्द मन्दधीहितकाम्यया । योऽनुष्ठयपदार्थाना क्रमकल्पमकलायत् ॥ २॥ यकिन वेदवद्भाष्यमाद्रियन्ते विपश्चित. । स कपर्दी चिर जीयावेदवेदार्थतत्ववित् ॥ ३ ॥ सुदर्शनार्य. (३)कुरुते गृह्यतात्पर्यनिर्णयम् (४) । केवल वैदिकथाप्रेरितो मन्दधीरपि ॥ ४॥ अथशब्द मानन्ताय । नदर्थ पूर्ववृत्तमुच्यते । इह हि यशा एकविंशतिभवा । तत्र च सप्त पाकयशसस्था -औपासनहोमो, वैश्वदेव, पार्वण, मटका, मासिवाच, सर्पबाल, रीशानबालरिति । सप्त च हवि. यशसस्था:-अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमासा, बाग्रयण, चातुर्मास्यानि, निरुद्ध पशुबन्ध,स्सात्रामणि , पिण्डपितृयज्ञादया दाहामा इति । (५ समय च मोमसस्था-अमिष्टामा,ऽत्यग्निप्राम, उक्थ्य, पोडशी, वाजपेयो.ऽनिरा जोऽप्तोर्याम इति । एते च नित्या नियतप्रदोपादिकालीनजीवननिमित्तका इत्यर्थः । कुन एने नित्या' 'जायमानो वै ब्राह्मणास्त्रभिणवा जा यते ब्रह्मचर्येणर्षियो योन देवभ्यः प्रजया पितृभ्य , (ते स -३- १०) इत्यत्र 'योन' इत्येकवचन 'या व्याख्यास्याम.' ( आप परि १- १) इतिवत् जात्यभिप्राय मन्यमानस्य भगवतो वसिष्ठस्य 'नयमिक ह्यनरणय सस्तुनम्' (एस ११-४७ ) इति वचनेन एषामवश्यानु- पत्यावगमात् । तथा 'साय प्रातरत ऊर्थम' (आप ७-१९ ) 'यावज्जीयम- ग्निहोत्र जुहोति,' 'वसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत' (आप श्री १०-२-५ ) इत्येवमादिभि , 'अहरह प्रवृज्यते' (ते प्रा २-२-३ ), अर्धमासेऽर्ध मासे प्रवृज्यते' ( ते प्रा ३-२-८), 'पुनर्भक्ष्योऽस्य सोमपीथो १-पुस्तके मोगा पवन, र ते पाठ २ ख-सुदर्शनास्य २ अच्युत हरिम् , अग्युत हरम , भाप हरम । जज-दर्शनम् ज,मनच ·प.१,ख १] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । भवति (ते. प्रा. ३-२-३.) इत्येवमादिभि , (१)कर्मण्यारम्मन्यायेन च प्रयोगाभ्यासावगमात् । तथैव सोमस्येष्टचादेश्वाकरणे पेन्द्रामपशुविभ्रष्टेष्ट्यादि प्रायश्चित्त विधानेन प्रत्यवायोत्पश्यवगमात् । तथैव स पता चतुतिनात्मस्पर. णानपश्यत्' (तै प्रा २-३-७) इति अग्निहोत्रादिसामान्तानामात्म- निक्रयणार्थत्वावगमात् । न तु सौर्यादिवत् २) केवल काम्या , उक्तहे- तूनां सर्वेषामनुपपत्त, । यत पवैत नित्या अत एव 'अनाहितामिता स्तेयम्' (मनु ११-६५) इत्यनाहिताग्निताया उपपातकगणे पाठः । अत एव नित्याधिकारविधिपयुक्तमाधानम् । काम्यसिद्धिस्तु नित्वानु धानेनैव गुणफलाधिकारविधया प्रासङ्गिकी भवतु । मीमांसकमत्या तु यद्यपि काम्याधिकारविधिप्रयुकमाधान, का. म्यानुष्ठानेन च नित्यसिद्धि (३) प्रसङ्गात् , तथापि कल्पमूत्रकाराणां प्रक्रियया माधिकारत्वेन (४)प्रयुक्तिशक्तियोग्यतया अन्यतोऽप्रयुक्ती नित्याधिकारविधिप्रयुक्तिरप्युपपन्ना । यथा (4)विवरणमते स्वविधिम युक्तमध्ययनमिति । तस्मात् मन्दमध्यमोत्कृष्टचुनिमि(६)म्मवैरपि त्रैष णिकरतेऽवश्य कर्तव्या । ते च नानासाधनका नानाशाखान्तरस्थानका मीमांसान्यायसहस्रनिर्धार्यवचनव्यक्तिका मन्दबुद्धिभिरिदानीन्तन(७)दु आना' अशाने चानुष्ठातुमशक्ताः कथञ्चन प्रत्यक्युरिति रूपाविष्टचेत- स्कतया सूत्रकारेण 'या व्याख्यास्याम. (आप परि १-१) इति परिभाषायामेकविशतियशान सामान्यतः (८)सक्षेपतश्च व्याख्याय तावन्मात्रेणानुष्ठानानुपयोगात् 'अथातो दर्शपूर्णमासा' (आप श्री १-१) इत्यारभ्य श्रीता हविर्यतास्सोमसस्था (९)क्षामवत्यादयो नमि- तिका' प्रसङ्गात् काम्याश्च (१०)विशेषतो व्याख्याता.. -कारम्भप्रभृतिम नत्र कमपम्म हाम्या ना ना भूपोप कराया मन्या भवा पोऽनुष्ठानम् , दाज न्याय पपीमामाया परदशन वमतृतीया बरगान कमाम- न्याय । (२२-1-4) जग-दिन तन ग, अश-सिद्धिनमान । अ पन उपकालाभनयुक्तहलनुशन नमन। 1.प.छ, ज-पकिशक्रियागतया प्रकार के पागेनया पय मशनि पाग्यनयान पभेदा ५3,-मिरमा ६, मतिम .म.-भमुसाना ८०--मक्षेपात लिन, ९ यस्वाहिलाग्नेरग्निग्रहान दह पनप सामनने पुरो हान्नमवारपाल नयन (1-1-) इति गूदा निमिणे मतव्यतया विनाश चामवतीति। १.-अशक्त, THF Mirm% ।' ITE ·. ४ आपस्तम्बरसमूत्रम् [ परिभाषा अथ अनन्तरम् । आचारात--आङ् इत्युपसर्गस्य अविच्छेदो व्याप्तिर भिप्रेतोऽर्थः । चार. चरण कर्मसु प्रवर्तनम् , 'पिण्डपितृयोन चरन्ति' (आप धौ १-७-२) इत्यादी दर्शनात् । तेन यत्सर्वेषु देशेषु सर्वेषु कालेषु च सौविद्यवृश्चिाटलौकिकप्रयोजनामावेऽप्यविच्छिन्नमवि. (१)गानेनाद्रियमाण, अतएव मूलान्तरासम्भवात् स्वमूलभूतवदानुमाने लिङ्गभून कर्मसु प्रवर्तन समाचार । तस्मादाचारात् अनुमितवई या- नि औपासनहोमादीनि पाकयशशब्दवाच्यानि पाणिग्रहणादीनि च य- नवधिकारिध्यमाणदेहसस्कारार्थानि कर्माणि गृह्यन्ते झायन्ते कर्तव्यत्वेन तानि व्याख्यास्याम इति शेषः । यत एव आचागनुमयवेदावगम्यानि गाह्याणि कर्माणि अत एव तेभ्य प्रथममनुष्ठयेभ्योऽपि पूर्व श्रीतानां व्याख्यान कृतम् , प्रत्यक्षश्रुतिविहितेषु जिज्ञासाया' प्रथमभावित्वात् , अनुमितवेदार्यजिवासाया(२)श्वरमभावित्वात् , जिज्ञासाशान्त्यर्थ वाच्च व्याख्यानस्यति। अत्र च आचारादित्याचारेणोपलक्ष्य गायणि कर्माणि वन्नेव शा- पयति-ह साक्षावनिबद्धानामपि येषा 'जमदग्नीनां तु पञ्चावत्तम्' (आप श्री २-१८-२) हत्यादीनां पदार्थानामाचार, कृत्स्नदेशादिव्या मस्स्थात् तेऽपि वेदमूला पवेति। कृत्स्नदेशादिव्याप्तिश्चाधिकपोनरक्ता दिमिश्रीते दर्शनन गृह्यान्तरधर्मशास्त्रै न्यायबलन सम्प्रदायविद्या ख्यातृवमनर्वा निश्चेतन्या । इदं चाधिकारसूत्रम् । धान्यङ्गान्युत्तरच 'पुरस्ता दुग्योपक्रम ' ( आप गृ १-५) इत्यादीनि वक्ष्यन्त तेषां गायकर्थिता, श्रीताना सार्वत्रिकाणामपि स्वतोऽनिवमर्थता च शाप यितुम् । एतमा(३)समानोपदेशातिदेशयोरभावात् ॥ कचित्-कर्माणीत्येतद्गृो वक्ष्यमाणान्यस्मञ्चरणार्थान्येव, न तु धर्मशम्दाधिकृतधर्मशास्त्रोक्तवत्सर्वार्थानि । तथा श्रोतानन्तर गायोधि- कार. भोसोक्तसार्वत्रिकधर्माणामिह प्राप्तपर्थ इति । उदगयनपूर्वपक्षाहापुण्याहेषु कार्याणि ॥ २॥ अनाकुला उदगयनादिविधान दक्षिणायनाविप्रतिषेधार्थम् । समुण्यश्चोदगय- नादीनान विकल्प । पुण्याहा. देवनक्षत्राणि ज्योतिश्शाने प्रसिदानि पम नक्षत्राणि च तद्विहितानि । म.ट-भविभागेन, २१-मनात ज-पमान हात न ·५१.,ख १.] अनाकुलातास्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । तात्पर्यदर्शनम् उदगयनादयः प्रसिद्धाः । पुण्याहास्त्वबो नवधा विभक्तस्यायु जो भागा-प्रातस्सव(१)मध्याहापरासायशब्दवाच्या पुण्यनक्षत्रा- परपर्याया पञ्च । 'समानस्याह पञ्च पुण्यानि नक्षत्राणि' (ते प्रा १-५-३ ) 'मित्रस्य सङ्गव । तत्पुण्य तेजस्वयह ' (तै ब्रा १-५-३) इत्यादिश्रुतेः । युग्मास्त्वश्लीला', 'चत्वार्यश्लीलानि' (नै ब्रा १-५-३) इति श्रुते । केचित-कृत्तिकादिविशाखान्तानि देषनक्षत्राणि पुण्याहा, प्यान्येव देवनक्षत्राणि । तेषु कुर्वीत यत्कारी स्यात् । पुण्याह एव कुरुते' (ते. ब्रा १-५-२) इति श्रुतः। उदगयनेत्याद्रिय समासो बन्दः । तेषु कार्याणि । गार्थाणीति शे. प । पपा समुख्य न विकल्प । एतच्च सामान्यविधान तत्र तत्रवि शेषविधानेनापोद्यने नियम्यत च । एवमुदगयनादीना विधाने सत्यपि क्वचिदनियम प्रतिभासते। 'सर्व ऋतयो विवाहस्य' (आप गृ२-१२) इति वचनात् यदा दक्षिणायनेऽपि विवाहस्स्यात्तदा समावर्तन त- कालसमीपकाल एव । इतरथा उदगयनसमावृत्तस्यारदि विवाहे स. ति बहुकालव्यवधाने, 'अनाश्रमी न तिष्ठत दिनमेकमपि द्विज'।।द. क्षस 1) इति निषेधातिकमप्रसङ्गात् । कि आश्वलायनगृहो 'उदयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्र चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहा' (बश्व गृ १-० । इत्यत्र चौलपि कारत्वादेव गोदानस्य उदगयनमाप्ती पुनस्तत्र तहिधिक तद्विकारान्न रे समावर्तने उदगयननियमनिवृत्यर्थ इनि गम्यत । नथा बाधायनीय समावर्तनस्य चालविकारत्वादेव आपूर्यमाणपक्षप्राप्तो पुनस्तत्र तद्विधि (२)रुदगयनानियमार्थ इति गम्यते । तथा गृहनिर्माणाप्रवेशयो ज्या तिभ्शाने दक्षिणायनस्यापि विधानात् अविगीतशिष्टाचाराध उद्गय नानियम । तथा अपरपक्षेप्यापनम्या ज्योति शास्त्रादव शिष्टा कमा णि आचरन्ति । तथैव ज्यातिशास्त्रादनप्राशन(३)गृहनिर्माणप्रवेशान रात्रावयाचरन्ति । तथैव यदा पुण्याहा. ज्योतिषाक्तदोषोपहता. तदा अश्लील वपि तदुक्तगुणयुक्तंषु(५)अविगानेन कर्माण्याचरन्ति । ज्यो. १७-मपन्दिन १२ च,ज-उदयनानकमार्थ, . ।

·६ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [परिभाषा. तिशास्त्रमपि (१)वेदारवादगृहामाणकारणत्वात् , शिष्टपरिगृहीतत्वा. व कल्पसूत्रादिवदादरणीयमेव । निर्णये तु शिष्टा. प्रमाण सर्वत्र । यज्ञोपवीतिना ॥ ३ ॥ अनाकुला कार्याणि इत्यनुवर्तते ॥ तात्पर्थदर्शनम् कार्याणीति सम्बन्ध । ननु यज्ञोपवीन पाकयशेषु 'प्रागपवर्गाणि' (आप प२५) इत्याविना सिद्धम् । विवाहादिहोमेषु जपादिषु च होमे जप्यकर्मणि' ( आप ध १-१-१५ ) इत्यादिना । अतोऽत्रैतद्विधिः य॑र्य । सत्यम् , यत्राप्राप्ति(२)मन्तप्रत्यवरोहणादिषु तत्राय विधि रसार्थ एव॥ प्रदक्षिणम् ॥४॥ अनाकुला प्रदक्षिण च नानि कर्तव्यानि दक्षिण पाणि प्रतिगत प्रदक्षिणम् । उदाहरण परिस्नग्णादि । ननु-तदिदमुभयमविधेय, पूर्वमेव श्रौतेषु विहितत्वात् 'देवानी ति ( आप १२-१५ ) तत्रोच्यते, हह मानुषेषु जातकर्मादिग्वध्येतयो. प्रवृत्तिरिष्यन(३)तदर्थमयमारम्भः । तात्रयदर्शनम् कार्याणीत्येव सम्बन्ध । इद तुपादक्षिण्य पाकयथेषु तत्को. टिषु च विवाहादिषु परिभाषासिद्धमपि(४)तद्यतिरिक्तगार्थि विधीयते। 'तथापवर्ग.' (आप १-६) इति चत्थमेव ।। पुरस्तादुदग्वोपक्रमः ॥ ५॥ अनाकुला अनियमे नियमार्थमिद वचनम् । दक्षिणत. पश्चाद्वोपक्रमो माभूदि नि। परिस्तरणायेवोदाहरणम् ॥ तात्पर्य दर्शनम् कार्य इति शेष' । अय तु सर्वेष्वपि यहायनरूपगावप्राप्तत्वा- विधीयते। 12-लोहाइन्वेन ग्रयमाणत्वात हेमनापवरोहण एकानशिपण्डे पनि मूरकार पर । 12-तस्य ८-यनिरिक ·प.१.,ख १] अनाकुलातापर्यदर्शनाया महितम् । - , तथापवर्गः ॥ ६॥ अनाकुला तेषामपवर्गोऽपि तथा प्रत्येतव्य । पुरस्तावुदग्वेत्यर्थ । अपयर्ग परिसमाप्तिः । न चाध उपक्रमापवर्गयो समानमिद नियमन कियते- पुरस्तादुपक्रान्ते तत्रैव समाप्य उदगारभ्य च तत्रैवेति । किं तर्हि यथा- सभव प्रवृत्ति, तद्यथा परिस्तरणस्य पुरस्तादुपफ्रान्तम्य तत्रवापवर्गा सम्भवावुदगपवर्गः । तत्रापवविधेरानर्थक्य, श्रौतेषेव परिभाषितत्वा. त् "प्रागपवर्गाण्युदगपवर्गाणि वे"ति (आप प २-११) । उच्यते । यद्य पवर्गविधि. पुनरिह नारभ्यते,अपरेणामि द्वे कुटी कृत्ये' (आप गृ १९-१४) स्यत्र दक्षिणापवर्गता प्राप्नोति, अत्रोपक्रमस्योदग्गतत्वनियमात् । अता विप्रतिषेध अपवर्गबलीयस्त्व यथा स्यादित्ययमारम्भ । अन्यथा प्रद. क्षिणपरिभापया सामान्यपरिभाषा बाध्यते किश्चिदेवानि कर्माणीति त. प्रविशेषितम् । अतो मानुषेषु कर्मादिध्वपि प्राप्त्यर्थोऽपवर्गनियम ॥ तात्पर्यदर्शनम् पुरस्तादुदग्या क्रियापरिसमाप्ति. कार्यन्यर्थ । ननु-'पुरस्ता. दुदग्वोपक्रमः' इति विधेरेव समन्तपरिषकादावर्थसिद्धत्यान्नारग्धव्य 'तथाऽपर्गः, इति । न , अनारश्यमाणेस्मिन् सूत्रे प्राचीलखोत्पयना देरुदीचीलखा(१)कुटीकरणादेवापवर्ग. प्रत्यक् दक्षिणा च स्यात् । अतस्तद्वाधनायेदमारब्धव्यमेव । केचित्-प्राचीनो लेखानामुदगुपक्रम , उदीचीना च प्रागपवर्ग, अग्निपरिस्तरणवदुभयविध्यसम्भवात्। २) इति ।। *अपरपक्षे पित्र्याणि ॥ ७ ॥ प्राचीनावीतिना ॥८॥ प्रसव्यम् ॥ ९॥ दक्षिणतोऽपवर्गः ॥ १० ॥ अनाकुन्दा पितृदेवत्यकर्माण्यपरपले कार्याणि । “मामिश्रामम्यापरपले" (आ. प२१ १) 'या माध्या पौर्णमास्था उपरिणाधएकेनि' (आप गृ २१- १०) तत्रापरपक्ष उपविष्टः । इद तु नियमन यानि गयाश्राद्धादीनि द. शविशेषेण पात्रविशेषण काम्यान्युपविष्टानि अस्माभिश्च परिगृहीतानि पार्वणे कान्तादीनीस्यत्र तथ्वपरपक्षपाप्त्यर्थे च । तेन पूर्वपक्षे मृतस्याप र पक्षभवात् । • इरदनमत एतरुपचतुष्टपमध्यक हनम् । . आप गू१९-१४ ·८ आपस्तम्बरश सूत्रम् [ परिभाषाः रपक्ष एकोहिङ्गं कर्तव्यं न त्वेकादशेऽहनि । अनुष्ठान(त्वे)कादशेऽहनि। मासिश्रावस्थापरपक्षविधेः प्रयोजन तत्रैव वक्ष्यामः । अथ चापरपक्षविधिः कृत्वस्योदगयनारपवादो न पूर्वस्मादग्वा यथायोगम् । उदाहरणं परिस्तरणादि । तदिद प्राचीनावीत्यादित्रयमवि धेयम । श्रौतेप्येव परिभाषितत्वात् , उच्यते-'यज्ञोपवीतिना प्रदक्षिणं' तथापवर्ग' इत्यता परिभाषा अविशेषणात्र प्रकरणे पठिता सामान्य. परिभाषाया बाधितत्वात् पिज्येष्वपि प्राप्नुवन्ति तदाधार्थमिदम् । अत्र च येषां पित्र्याणां स्वातन्त्र्येण स्वकाले प्रवृत्तिः तेषामेवायं प्राचीनाचीतविधि नन्वन्यत्राङ्गत्वेन प्रयुज्यमानानाम् । तेन वैवेषु मा. नुषेषु च कर्मसु "पितर. पितामहा" इत्यत्र यज्ञोपवीतमेव भवति । अपर आह-"तस्मादभ्याताना वैश्वदेवा" ( तै. स. ३-४-५) रति दर्शनात् "पितर पितामहा" इत्यस्यापि पित्र्यत्वादेव प्राचीनावीतस्या- प्रसङ्ग इति । तथा "अपरपक्षे पियाणी"त्यस्मिन्नधिकारे (१)अभिहित प्राचीनावीतमविशेषेण पिश्यं कर्मणि साङ्के प्रवर्तते । तेन पिव्ये आज्य. भागान्ते कमणि जयादा च प्राचीनाबीतमेव भवति । तासयदर्शनम् कार्याणीत्येव । अय च विधिस्स्वतन्त्रपित्र योद्देशेन । (२)अजाना तु सहप्रयोज्यानां मुख्यकालत्वेन कालविध्यपेक्षाम्भावात् । एष चन पूर्वपक्षमात्रापवाद । किं तर्हि । सर्वापवावार्थ विभ्यन्तरम् । आ.! कुत एतदशायते ।। न च नक्त श्राद्ध कुति' (आप. ध २-१७-२३) इति ज्ञापनात् (३)यदि ह्यय पूर्वपक्षमात्रापवादस्स्यात्, तत उदगयना दीनां त्रयाणामपवादाभावादात्रावासके प्रतिषेधो न स्यात, (५)अस्ति च प्रतिषेध, इत्यतो ज्ञायत विध्यन्तरमेषेति । प्रयोजन स्वषिशेषेण द. क्षिणायनेऽप्यपरपक्षेऽह्नि काम्यनादानि कर्तव्यानीति । मासिवाद तु 'मासि मासि कार्यम्' (आप धर्म २०२६-७) इति (4)वीप्सया दक्षि णायनेऽपि सिद्धमेव । १४-बिडित २ पूर्वमीमामायामेकादवाध्याये पथमपादे-पधानोपकारजनकन्वादङ्गाना प्रधानफलेनैव कलवल्या प्रचानेन सदैवानुष्ठाने कर्तव्ये प्रधानस्य ये देशकासदिय न एवाङ्गानाना ते पचानानुष्ठानदेश- कलयोरेव पचानकभिरवान्यष्यनुष्ठेयान -इति सिद्धान्तितम् । अतश्वभूतेषु पिथेषु प्रधानसम्बन्धि- কাকনহাৰীয়াক থুথব্দ, কালাঘ মন বালু সেলিখিৰ ধানমুনঃ বিষ্ট घोष भवितुमई नीति भाव । ३८-मदा 12-प्रतियेथे मनि च तेन शायने १४ बीरभावलात ·। प..स..] अनाालातत्वदर्शनाभ्यां सहितम् । मान्यस्मिन् सति 'मासिस्थापरषो' (आया २१-१) प्रति सिध- किमर्थः । नियमाः। तथा हि-अपरपक्ष एव मासिवादमा न पुनदेवान्मानुषाबा(१)विधानानपरपोनिकान्ते "सर्वोऽपरपक्षा - मायस्थ" त्यादिवत् पूर्णपणे कर्तवषम् । किन्तु प्रारम्भस्मासनि. स्वकमवापसी प्रायश्चित्तमाया तक 'भामुखामुषसम्वाहा इत्येको होमस्स- यावधिताया । 'यद्यविधाता सर्वव्यापहा भूर्भुवस्स्वरिति भी अनुहुन्थावनीय एष जुहुयात्। मा २५-३४, । इति बहुचश्रुतेः । অ অগাথা, নাক্ষিকানিক্যালহিছা ক্ষমা লিলিমাখামাত্ৰীলাল। ভাৰ স্কা बेहोदितानां नित्यानां कर्मणा समलिझम । स्नातकवनालापे च प्रायश्चित्तमभाजनम् ॥ इति भानुवचनात् । (२)आननिनो प्राणायामश्च, नियमानिक्रमे वाया स्मिन्' (आध२-१२-१८) पनि पचनात् । एक्या समुचय एव न विकल्पः, 'एकस्मिन् दोष भूयमाणानि प्रायश्चितानि सम्म्युलीये- रन्' ( आप. श्री ५-१-२, । इति दर्शितम्वात् । प्रसादम्यषां लोपेऽपि प्रायश्चित्तमुच्यने । एवमभ्येषामपि प्रार. धानो मायात पाकयचाना व्यापता, मौषकालेऽप्यतिकार गौ. काले तु सर्वाचिसपूर्वक तानुष्ठेया । ओपालमहोमस्य तु बहुका- लारिक्रमे मष्टभ्यो होमकाले या पूर्व प्रत्येक सर्वप्रायश्चित्तपूर्वक (३):- तीता हामा कर्तव्या. । अपवासप्राणायामयोगाचारान रश्यते । - वं तु धार्यमाणेऽप्यनो भनुगतो मन्यध' ( आप ५-१५ ) इस्या- चभ्युत्पत्तिप्रायश्चित्त भवन, 'चतूगमयमामोऽनिलोकिकस्सम्य चते इति पचनान । यदि पुनरावस्याविनात्समान सेव चिरकाल बतैत तदा स्मृत्यरतरतस्तत्कालानुरूप कृच्छ्राधिक होमश्ववान बवेदित- ध्यम् । स्वकाले अनारब्धानां तु बायशानी सधायास हुत्वा- रम्भ कर्तव्यः। ४ाचित-पाकचाना (५)स्वकालेबनारम्भे आस्थामांचा. करणे माणकालातिकमे च चतुइलिनास्येव सरहण सप्तहोगा ज. हति । यद्यपि 'सप्नहोत्रा यावेभ्रष्ट याजयेचतुही नमाम्यन (आय. श्रो २-४-११) इनि श्रानो दर्वीहोमः यशवनषे युक्त, तथापि एग का अनाहिताग्नेरिश्चिर्यचतुर्कोतार' ( आप श्री १४-१३-२ ) इत्युष 1-विनाम ग, न-बानमनात 1-प्रवामाना17-01-साकारले ·१० आपस्तम्बग्रणमूत्रम् [ अभिमुखम् । . कम्य 'आहिताग्नेस्तान् प्रतीयादुभयोरितरान' (आप श्री १४-१५-६) इत्युपसहारात, , गाउँ विमपे आहत्य प्रायश्चित्तविधानेनापेक्षितत्वाच्च सद्विन्नोऽपि युक्त एवेति । तत्तु कपर्दिस्वामिनोक्तम् ॥ जातकर्मादीनां तु (१)स्वकालातिक्रमे सर्वप्रायश्चित्तपूर्वक तदनुष्ठा. नम् । कर्माकाना तु लोपे सर्वप्रायश्चित्त प्राणायामश्च । अनुष्ठान चारा दुपकारकाणामाकर्मसमाप्तेः । द्रव्यसस्काराणां तु द्रव्योपयोगात् पूर्वमेव सम्भवताम् । पाकयशेवाग्निहोत्रिक(२)विधौ चोपनयने वाजव्यापत्ती 'भुवस्स्वाहा' इति सच(३)त्कर्माङ्गानो होमः । 'अनाशातम्' इति तिस- भिश्च होमो जपो वा । भुवरनाशातविध्यर्थयोर्वेकरयो वा, ब्राह्मणावे यो विधि' (आप गृ २-११ ) इति श्रुतितस्सस्कार ( आप धर्म २-२-८ ) इति श्रौतप्रायश्चित्तप्राप्स्यर्थत्वात् । ननु-'भुव ' इति दक्षि- णाग्नौ 'अनाज्ञात' इति वाहवनाये । सत्यम, इह तयोरप्रयोरभावात् नैमित्तिकानामप्यङ्गत्वेनेतराङ्गवत् प्रधानाग्नौ होमस्थ युक्तत्वाच ।। (४) केचित् सर्वेषु गाहाकर्मलु तवजषु च भ्रष अनुकमन्यतो ग्राह्यम्' इति न्यायेन गृह्यान्तरोक्तानि प्रायश्चित्तान्याहु, तञ्चिन्त्यम् ॥ अल प्रासकिन । प्रकृतमुच्यते । यत्तु 'अपरपक्षम्यापराहश्रेया- न्' (आप धर्म २-१३-१.) इति तदपराहविधानार्थमनुवादा, यथा पा- नोवते 'सर्वत्रानुवषट्कारो द्विदैवत्यर्तुग्रहादित्यसावित्रपालीवतवजम्' (भाप श्री १२ २४२) इत्यनुवषट्काराभावे प्राप्तऽपि अपि वोपश्विनुवष- कुर्यात्' इत्युपश्वनुवषट्कारविधानार्थ 'नानुवषट्करोति । अपि यो. पांनुवषट्कुर्यात्' (आप श्री १३-१४-२,१०) इति । 'सर्वेप्वेवापरप- क्षस्याहस्सु' (आप धर्म २-१६.७ इति त्वहविशेषणार्थम् । अपरपक्षस्याह- स्स्वेव मासिश्रावन पूर्वपक्षस्याहस्सु विकल्पेनाप्यभिमतमिति । इतर- যা জাহান্যালিঙ্গাল- दैवात् पितॄणां आवे तु आशौच जायते यदि । आशीऽथ व्यतीते वै तेभ्यश्राद्धं प्रदीयते ॥ इति स्मृत्यन्तरात् कशाचित् पूर्वपक्षस्याहस्स्वपि विकल्पनेई स्यात् । नित्यश्राद्ध तु 'एव सवत्सरम्' (आप ध.२-१८-१२) इति अत्यन्त (५) सयोगे द्वितीयाबलात् पूर्वपक्षेऽपि ॥७॥ पित्रयाणि कार्याणीति शेष । इद तु वासोविन्यासभेदविधान स्व तन्त्रास्वतन्त्रसर्वपित्रयार्थम, 'प्राचीनावीतिना पित्रयाणि' इत्यनेन वा- १८-स्वस्थकाला २-विधी तृपनयने । ज-कमानौ । अन्ये तु ५ सयोगार्थ ·- प...,स.१.] अनाकुलातारपर्यदर्शनाच्या सहितम् । क्येन अविशेषावगमात्, उद्देश्ये पिघमात्रे लम्धे अधिकाप्रकृत(१)स्वा तन्त्रयविवक्षा वाक्यभेदापत्ते, अवपि प्राचीनावीते विधये 'अपर- पक्ष पत्रपाणि' इतिवदनपेक्षितत्वासावाच । तेन यानि स्वतन्त्राणि य. या प्रधानाहुनयः, यानि चास्वतन्त्राणि यथा द्वितीयनिमार्जनादीनि, ना. निर्वाण्येव प्राचीनावीतिना कार्याणि । इत्थमेव 'यशोपवीतिना इन्य पि । तेन पिप्रधानान्यपि देवान्याघारादीनि यज्ञोपवीतिनेव । हतराना- मां तु पाचप्रयोगादीनां तत्तन्प्रधानवदेव ॥ कोचत-अनाना प्रधानधर्मता (२)न्यारवेति पित्रधाङ्गानि देवान्य. पिप्राचीनावीसिना, वैवानानि पित्रयाण्यपि यज्ञोपवीतिनति, ताथ- त्वम् ॥ ८॥ नधर शेष ॥९॥ पित्रपेषु कार्य इति शेषः । अत्र 'प्राचीनावीती' (आप परि २१६) इत्यादिपरिभाषया एषां त्रयाणामपि सिद्धत्वात् अपाकयानित्यषोड- शनादाद्यर्थो विधिः ॥१०॥ निमित्तावक्षाणि नैमित्तिकानि ॥ ११॥ अनाकुला प्राचीनावीतिना प्रसव्य दक्षिणतोऽपवर्ग इति पूबसूत्रेण सम्पन्धः । नि- मित्तानि यानि नैमित्तिकानि कर्माणि तानि निमित्तमवेक्ष्य तदनन्तर मेव कर्तव्यानि, न तत्र उद्गयनाथपेक्षा। "अगारस्थूणाधिरोहण" (श्राप गृ २३-९) इत्युदाहरणानि । तत्रामावास्यायां निशायामिति वचनात् तावानुत्कर्षः । गृहप्रवेशन नैमित्तिकमिति केचित् । नेत्यन्ये ॥ ८॥ तातर्यदर्शनम् नैमित्तिकान्याप्रयणातिथ्यसीमन्तादीनि निमित्ताधेक्षाणि । निमि- तानि नीहिपाकादीन्येवानुष्ठानेऽवेक्षन्ते नोदगयनादीनीत्यर्थ । पि सम्भवतः पूर्वपक्षादेमीपवादः ॥ ११ ॥ एव प्रयोगानुषन्ध कालादिकमुक्त्वा इदानी सर्वगायप्रधान होमा- नां साधारणतन्त्रनामान प्राच्योदीच्याङ्गसमुदायं प्रयोज्यभेदमाह-'अ- निमिध्वा' इत्यादि मन्त्र साम'(आप गृ२-८ ) हत्यन्तेन । *अग्निमिध्वा प्रागौद मराग्नि परिस्मृणाति ॥ १२ ॥ प्रागुदगौ र्वा ॥ १३ ॥ १ क-अधिकागमकृत, न म -भधिकारकत * वायमिदं हरदत्वाचापरकम्यतया फरिमणितम् । अशा- ·१२ आपनायाभूत्रम् - अनाकला उक्ता पापपरिभाषा । अथ नेनां साधारणतन्त्र पक्ष्यते- अग्निमिवेति । समोरुसमाधानमित्युच्यते । मनान कर्माशम् । कि पुनरमाधि धनीसम्बन्धमा लौकिके केविजातकर्मप्रकृति परिग्रहमा रिन्ति । अन्य पुन उपनयनप्रभात । अपरेसमावर्तनादि । "यात्यां सामिप्रमाणान् त व्यरिगृहया" द्विति । यत्र तु अलि खोऽग्निर्नास्ति तत्र श्रात्रियामाधारण मयन या 1" सिन्धय तु शसस्कार सर्वत्र भवति याद समासम्तो दश । अमिमिध्वति मस्त पुनरशिक्षण केनुसन्ध प्रवर्तत समापि परिस्तरण यथा स्थादेति-अग्नि परिस्तृवाति सर्वनि । हु. प्रसमाधान नमामिद्धम् । गुदमौर्वा । षय वाम सर्वत. प्रागप्रेरेव परिसतावणं कि सर्हि ग्रामसारमख । तत्रोदगग्रा. पश्चात्युः रस्ताच्च ॥ ९ ॥ वारपर्थदशनम् अत्र च अमिपवार्थविशेषप्रतिपत्यर्थ स्मार्तध्वग्निनिरूप्यते । तत्र यावल्क्यवचनम्- कर्म स्मात विवाहासौ कुर्वीत प्रत्यह गृही ॥ (या स्मृ१-९७.) इति । अस्यार्थ.-गृही गृहस्थ. सपत्नीक स्मार्ने कर्म निवानी श्री. पासनानौ कुर्वीत । यस्य कर्मण. प्रयोगे सकल्पावघातान्वारम्भद्रव्य त्यागानुमत्यांदिपदार्थद्वारा पत्न्यास्सहत्व तत् कर्म स्वीपासचे कुर्वीत हत्येतत् । अथ था यस्य अग्निसाध्यस्थ कर्मण. फल साक्षाद कर्मान्त- रप्रणाळपा वा जायापतिगाम्यन्यतरणामि वा भवति तत्कर्म की स्वी पासने कुर्यात् 'कुर्भत' इत्यात्मनेपदश्रवणदिवि । एव च स्मार्तानि पाकयभीमन्तादीनि औपासान कर्मव्यानि । ग्रहप्रवेशोऽपि तत्कर्मजन्यवास्तुशान्ते. जायायायुरावादोपासन एव । तथा वित्रादेर्मातामहाडेश्च सपिण्डीकरणमप्योपासने । सपिण्डा- करण फलम्य प्रेतत्वानिवृस्या फ्तृिवप्राप्तिरूपस्याभ्युदयिकमालिश्रावन्दी सम्प्रदानार्थत्वात् , वस्फलस्य च जायापनियामित्वादाने । अन एव सपिण्डीकरण सर्वैरपि पुत्रनं कर्तव्यम् एकेनापि कते पितृतया सम्पदानवसिखे अनो यन्न प्रन्यास्सहन्वं क्रियाफलं या जायापतिगामि तत्कर्म (१)औपसन पव । यदि तु पुत्रोऽननिरनुपनी- १८-स्तोपासने ·- १.१.स.१.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाच्या सहितम् । त्पादिः सवस्नो पूवश्य कर्तव्यस्मात् सपिण्डीकरण करोनि, नदा श्रोत्रियामारावाहुतेऽमो, बाधायनेन 'मथ वा श्रोत्रियागारादेव तमोपा- सम्बौ र ६-२)इत्यौपासनसस्तवात, आचाराच । अनुपनीतोऽपि पुषश्राद्धाधिकार्येव, जहन्यनुपांतोऽपि विनाप्वग्निं विनाध्यम । ( मनु २-१७२ ) इति अचमात्, न ब्रह्माभिव्याहारयदन्यत्र स्वधानिनयनात्' ( गौ. घ २-१) हति गौतमवचनस्थस्वधाशवस्व सकलावंदहिकप्रदर्शना- धत्वाला माता वा भ्रातृपुत्रो का सपिण्डशिष्य एव वा। मपिण्डीकरण कृत्वा कुर्यादभ्युदयं तत ॥ प्रति वचनात् यदा मात्पुषादिः करोति तक यथोक्तसहत्वफलमा. गित्वयारभावात् श्रोत्रियागारादाहतानावेव ॥ अन्वे तु चात्रादिगणपितृत्वप्रातिरपि पुत्रगतपूतत्वादिफलषत् प. तिगामि फलमित्यौपासने , तञ्चिन्त्यम् ॥ तथा जातकर्मचौलोपाकरणसमापनगोदानसमावर्तनान्यपि । तथो पनयनमपि । आचार्यकरणसियर्थ (१)मुपनयनामिति मतेऽपि नाचार्यस्यौ पामने। तस्य नित्यधार्यत्वात् 'यह तमग्निं धारयन्ति' (आप ११- २०) इति सूत्रविरोधात् । विवाहोऽप्यस्मिन्, निर्मध्ये वा, असम्भवा- विवाहजन्यौपासनस्य । सम्भवऽपि प्रथमोपासनस्य, न तस्मिन् वि तीयादिविवाह , 'यां कामयेत राष्ट्रमस्य प्रजा स्यादिति तस्या औपासन' इति प्रतिमार्यमापासमभेदावगमात्, बौधायनीये अग्निद्वयसंसर्गविधा मात्, श्राचाराश ! कर्मार्थस्यौपासनस्य संस्छते दे, अनुपसमाहित स्यान्यस्य वाऽने, 'यत्र व चाग्निम् ( आप ध २-२-१३ ) इति धर्म- शास्त्रोक्तविधिना अग्निप्रतिष्ठापन कर्तव्यम् ॥ केचिल-नवं नायथ कर्मानमेवेति प्रतिकर्म कार्यम् , उखायां चाग्ने र्धारणमिति ॥ अथ सूत्र व्यास्यायते । आग्निमिला इन्धीतेत्यर्थ । यद्यप्यर्थप्राप्तमने- रिन्धन सथाप्येतवचनात् इद्धमपि पुनरिन्धीत । अत्र वियर्थ लिङादी ग्राहो क्त्वाग्रहणमिन्धनस्य परिक्षतरणपूर्वकाळतानियमार्थम् । तेन इन्धनानन्तरं परिस्तरणमेव कार्य, न तु तयोर्मध्येऽवश्यकार्यमपि मूत्र निरसनादि कर्मार्थसमारोपकल्पन च ॥ १-सियामानाध्याप-नियर्थ ·" बापस्तम्बगृहमूत्रम् [अभिमुखम् । नवकस्मिन् सूत्रेहन्धनपरिस्तरपयोविधाने वाक्यभेदस्स्यात्, स. त्यम्, न तु मुत्रे वाक्यभेदो दोषः, सूचनात् सूत्रमिति निर्वचनात् । इ. स्थमेव व्याख्यान प्रयोजन च सर्वत्र काग्रहणेषु । प्रागग्रदै भैरमि परिस्तृणाति । सर्वासु दिक्षु प्रागौ. कुशरा परिस्मृणाति ॥ १२ ॥ अथ वा प्रामप्रेरुदगमेश्च दभैरग्निं परिस्तुणाति । दक्षिणत उत्तर- श्व प्रागः पश्चात् पुरस्ताचोदगदै , 'उदगमा पश्चात्पुरस्ताच्च' (आप. श्री. १-१४-१५ । इति श्रोते दर्शनात् । एतान् कुशान दक्षि. जानुत्तरान् करोति, उत्तरांबावरान् ,(१) बौधायनभरद्वाजगृह्याभ्या मुक्तत्वात् । दक्षिणन पक्ष उपरिष्टाद्भवत्यधस्तादुत्तर' इति। अत्र 'अग्नि- मिव्वा' इति प्रकृतंऽप्यनी, अमिम्' इति पुनर्वचन नियमार्थम् अग्नि- मेव परिम्तृणाति नान्यद(२)गमपीति । तेन उत्तरेण पूर्वेण वा निहि. तमुदक बहिरेव भवति । कोचत्-(३)अतन्त्रकेम्वपि कर्मस्वनि परिस्तीर्य एवेति नियमार्थ- मिति ॥ १३॥ *दक्षिणायैः पित्र्येषु ॥१४॥ दक्षिणाप्रागा ॥१५॥ भनाकुला तत्र दक्षिणामाः पश्चात् पुरस्ताच्या ॥१०॥ तात्पर्यदर्शनम् पियेषु मासिश्राद्धादिषु कर्मसु सर्वासु विक्षु दक्षिणानै परिस्तृणाति१४॥ यहा दक्षिणामः मागमेश्च दमें । पश्चात्पुरस्ताञ्च दक्षिणाने, उ. तरतो दक्षिणतश्च प्रागप्रै । उत्तरानुचरान दक्षिणांश्चाधरान् कुर्यात् । वथा प्रागुपक्रम्य प्रसव्यं परिस्कृणाति ॥१५॥ उत्तरेणाग्निं दौत्संस्तीय हन्द न्यचि पात्राणि प्रयुनक्ति देवसंयुक्तानि ॥ १६ ॥ अनाकुला परिस्तरणानन्तरं अनेकत्तरतः पात्रप्रयोगाथै दर्भान् प्रागमान संस्तु पाति । प्रथित स्तरणम् । प्रयुनाफ सादयति । न्यश्चि न्यग्भूतानि । १'दक्षिणानुपरानुत्तरानधरान् यदि मानमा' इति बोधायन ।। २८-भगप्पा १८-अमन्त्रको • सूत्रायमापक सूत्र हरदनमते।

·५ प.१,ख १.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । सर्वाणि च द्रव्याणि प्रयोजनधन्ति पात्रग्रहणेन गृह्यन्ते । तेनोपनय नादौ मेखलादीनामपि सावन भवति । तत्र यानि दवसयुक्तानि मानि द्वन्द प्रयुनकि वे इत्यर्थः । पार्वणादीनि देवकर्माणि। अग्निप्रणमन- कमर्षिकतत्वात् अग्निमिध्वति । भाषकाथै चैतत् झापयति-अग्निपरि- स्तरणे विाहनो(१)ऽय पात्रप्रयागे नानुवर्तते इति । कदा पुनरसी दर्भा- प्रशिपस्तावाभावे प्रवृशिधा न पियेष्वपि प्रागप्राणामेव सस्तरण अग्नेश्वोत्तरत तन्त्राभावे च पात्रप्रयोगाभावात् । आधकारात्त्वनिप्रतिप. तावेव । तदप्युभय प्रतिपत्तव्य स्यात् अधिकारादव ॥ ११ ॥ तात्पर्य दर्शनम् अग्नेरुत्तरतोरेण दर्भान् सस्तुणाति । एते च प्रागग्राः, (२) यौधा. यनगृह्यात् । प्रथित च स्तरण, समुपसर्गात । उदक्क स्तरणापवर्ग । पियवप्यग्नेरुत्तरत एव प्रागः,(३) उत्तरत उपचारो विहार, (आप.प २-१० ) इति सिद्धेऽपीहाप्युत्तरेणेति बचनात्, प्रकृतेऽप्यनौ' अमिम्' इस्यधिकशब्दस्य अधिकार्थपरत्वस्य युक्तत्वात, परिस्तरणयविशेषस्या- नुक्तश्च । अपवर्गस्तु दक्षिणत एव । देवसयुतानि देवकर्मसयुक्तानि । पात्राणि दादीनि । हुन्छ । यश्चि अघोबिलानि । प्रयुनाक सादयति । ननु-उत्तरत्र 'मनुष्यसयुक्तानि' 'पितृसयुक्तानि' इति विशेषणेनैव सिवात 'देवसयुक्तानि' इति व्यर्थम् । न , देवानि हि कर्माणि विवि. धानि-पुरुषार्थरूपाणि मनुष्यसस्कारकाणि च। तत्रोभयत्रापि देवपात्राणा दध्यादीनां द्वन्धतासियर्थत्वात् ॥ १६ ॥ तत्र मनुष्यसस्कारकर्मार्थेषु केषुचित पावेष्वपवादमाह- सकृदेव मनुष्यसंयुक्तानि ॥ १७ ॥ अनाकुला यानि मनुष्यसंयुक्तानि पात्राणि तानि सकदेव प्रयुनक्ति, न द्वन्द्वम् । मनुष्यकर्माणि विवाहादीनि । एक्कारः क्रियाभ्यावृत्तिप्रतिषेधार्थः । पात्रबाहुल्यात् द्वाभ्या बाहुभ्यां सादनाशक्तावप्युपायेन सकदेव साद- नमिति केचित् मसलादीनामेव मनुष्यसयुक्तानां सहत्प्रयोगमिच्छन्ति, न हामार्थानाम् । वयं तु मनुष्यसयुक्तानि मनुष्यकर्मसयुक्तानीत्य- बोचाम ॥ १२ ॥ धर्म उनरेगामि पागमान् दर्भान मस्तीय' इति (बी ग१-१) बौधायन । जग-दति युक्त ·बापस्तम्बगृणमूत्र [ अभिमुखम् । सातव्यदर्शन मनुस्युचानि मनुष्यवश सयुक्तानि अमरासोमेखलादीनि सलदेव क्रिया याचिरहारेण प्रबुनाक्त, पाबाच्छयुपायेन । केचित् मनुष्यसरकारकर्मसु दादीन्यपि सरुदयति ॥१७॥ एकैकशः पितृसंयुक्तानि ॥ १८ ॥ बनाकुला यानि पित्कर्मसंयुक्तानि तान्येकैकश प्रयुनकि एकमेकमित्यर्थ तापर्यदर्शनम् पितृकर्मणि दादीनि स्क्वापात्रादीनि च एकमेक प्रयुनक्ति२८॥ पवित्रयोरसस्कार आयामतः परीमाणं प्रोक्षणीसँस्कारः पात्रोक्ष इति दर्शपूर्णमासवतूष्णीम् ॥ १९ ॥ - पवित्रयोस्साकार पूर्ण काष्ठ थे त्येवमादिः । तमोरयामतो य. त्परीमाणं दीर्घप्रमाणे प्रादेशमात्रा (आप लो१-११-२) विस्येतत् । प्रोक्षणीसरकार' पवित्रान्नाहितायामामहोत्रहवल्या" (अप श्रा. १-11-मित्यादि । तामिहोत्रहवण्या हाभावात पानान्तर प्रा- पयते । उचानानि पात्राणि इत्यादि पात्रप्रोक्षणम् । तनत् पदा- चतुष्टय विति। दर्शपूर्णमास्यारिवानापि कर्तव्यम् । सूफी मिति म प्रतिषेध । यथा प्रोक्षणे पाभणामुक्ता किया विनमनश्चमस्य तदन्त वादेव सिद्धम् । इद तु बचन निकमार्थम् पवित्रयोरेवायामतः परिमाण यथा स्यात् रमस्य दर्भाप्रयोश्चाज्ये प्रन्यस्यमानयो मा भूदिनि । कथ पुनस्तत्र प्रसनः । पतदेव सापयति-भवायचापि पर्शपूर्णमासव नूष्णी सस्कार इति । आवामप्रहणमायामपरिमाणस्य च पविश्यार्मिक मोऽय स्मातेन संक्यापरीमापा पार्शपूर्णमासिकमेमस्या भवति । तनामायिद्यमानेम्वनुया जेषु न एकविंशतिवाक्षरिमो भवति । उपहोम्मा- सवनुयाना मपन्ति ॥१४॥ तात्पर्यदर्शनम् पवित्रयोस्सस्कारो दर्शपूर्णमासाम्या तुल्य मन्त्रवर्ज कार्यः । समा वाजिनामो वी प्रावणमात्रा पवित्रे कुरुते, तण काष्ट बान्तर्घाव लि.

·. - प.१ ,ख.१ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । नत्ति, न नखेन । ततोऽप उपस्पृशेत् । रौद्रराक्षम' ( आप ५२५) इति वचनात् । ततस्तयोर्मूलादारभ्याऽऽग्राद्भिमार्जनम् । तयोश्वायामत. परोमाण दर्शपूर्णमासवदेव । यद्यपि 'पवित्रयोस्लम्कागे दर्शपूर्णमास. वत्' इति वचनादेव तद्वदायामत परीमाण प्राप्तम् । तथापि यदायामत परीमाण प्रादेशमात्राविति तदेव तद्वत्, न विह पृथुत्वेनापि साम्यमि- त्येवमर्थ 'आयामतः परीमाणम्' इति पुनर्वचनम् ॥ केवित्-पवित्रयोरेवायामत' परीमाण दर्शपूर्णमासवत्, न त्विष्म स्य दर्भाग्रयोश्चाज्ये प्रत्यम्यमानयारिति नियमार्थ पुनर्वचनम् । एव ध्रुवतैव सूत्रकारण दर्शपूर्णमासवत्तूष्णीमिध्मस्य दीप्रयोश्च सस्कारः प्रसिद्ध वदभ्यनुजातः । तथैव चाचार । नेन खादिर पालाशोवा शुल्बसन्नद्ध इध्मो विस्रस्य त्रि प्रोक्षितन्य । पार्वणे च पूर्वेगुस्सन्नद्धव्य । वम ग्रे च 'तृण काष्ठ वा' ( आप श्री १-११-७ ) इत्यादिविधिना सस्कृत्याज्ये प्रत्यासितव्य । अत्र च यद्यष्ययमर्थ 'आयामत' इति था 'परिमाण इति वान्यतरण सिद्ध , तथापि नियमान्तरार्थमेवमुक्तम । आयामत एच यत्परिमाण तदेव पवित्रयो दर्शपूर्णमासवत्, न सख्यात परिमा णम् । तनेध्मस्य सख्यापरिमाण दाशपूर्णमासिकमेव 'एकविशनिदार मिध्मम्' ( आप ९-५-६ ) इति , आयामस्यैव पवित्रयोनियमितत्वात् । यद्यप्यनूयाजामाबादेकविंशत्या न कार्यम्, तथाप्यतबलात्तस्थान जया दय कल्प्या-दन्य(१)युक भूयिष्ठ च पूर्वव्याख्यानेनान्यथासिद्धऽपि सूत्र कल्पयन्ति ॥ प्रोक्षणीसंस्कारोऽपि दर्शपूर्णमासयतुष्णीम । उदगमाच्या पवित्रा भ्यां अन्तहिताया वैकङ्कत्यां च्यप आनीय ताभ्या त्रिमत्पूय प्रोक्षेत् । पात्रोक्षणमपि तद्वत्तणीम् । उत्तानानि पात्राणि कृत्वेमं च विनस्य ताभिस्सपवित्रेण पाणिना त्रि प्रोक्षत् ॥ १९ ॥ अपरेणाग्निं पवित्रान्तहिते पात्रेऽप आनीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्यूय समं प्राणैर्हत्वोत्तरेणाग्निं दभेषु सादयित्वा दर्भः प्रच्छाद्य ॥ २० ॥ • भग्नप पाणि च यस्मिन् चिरियने म विहार । उपचार किया । अनिर्दिष्टदेशा किया विवारस्योचरन कार्या इत्यर्थ । इस च १५ पृष्टस्य ३ मख्या सन्धिखनुस्य टिपणीति बोध्यम् । १ इनि युक। , ·आपस्तम्बगृवसूत्रम् [ अमिमुखम् । अनाकुला पात्रमोशणानन्तरमपरेणानि प्रणीतायां पवित्र निधाय तस्मिन्नुदगने पवित्र अन्तर्धायाप भानीय्य पवित्राभ्यां उदगमाभ्यां विरुत्पुनाति प्राग- पवर्गम् । अग्निग्रहण पात्राधिकारात् । (१)अङ्गुष्ठोपकनिष्ठाभ्याभुत्तानाभ्यां पाणिभ्यामिति कल्पान्तरे दृष्टो विशेषः। उत्यूय ता अपस्सम प्राणहरति । मुखेन तुल्यमित्यर्थः । हत्योत्तरेणानि दर्भेषु सस्तीर्णेषु सादयति । अग्नि- प्रहण पात्रैर्व्यवधान मा मूदिति । सादयित्वा दर्भः प्रच्छादयति । सर्वश्चै सत् पवित्रहस्तः करोति ॥ १५॥ तात्पर्यदर्शनम् अनेरदूरेण पश्चात् पवित्रान्तहिने कस्मिश्चित् पात्रेऽप आनीयोदग- प्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरत्पुनाति । अत्र प्रकृतयोरपि पवित्रयोः पुनर्ग्रह णात् पाण्यो प्रागप्रत्थमाचारसिद्ध अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामुत्तानाभ्या पाणिभ्याम्' (आश्य गृ १-३-३) इस्या (२)श्वलायनाक्त च झापितम् । ततस्ता अपस्सम प्राणैर्द्धन्वा प्राणस्थानाभ्या मुखनासिकाभ्यां सममु धृत्य उत्तरेणाग्नि पुनस्तीर्णेषु दर्भेषु मादयति, दर्भेषु' इति (३)वच- नात् । अन्ये पूर्वस्तीर्णेषु । ततो दौंः प्रच्छादयेत । अत्र 'अपरेणाग्निम्' इत्यग्निग्रहण पात्राणामपरेण मा भूदिति । 'उत्तरेणाग्निम्' इति तु पात्र- व्यवधाननिवृत्यर्थम् ॥२०॥ ब्राह्मणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्य ॥ २१ ॥ अनाकुला प्रकृतत्वादग्नेः दक्षिणतः । तत्रापरेणानि दक्षिणातिक्रम्य तूष्णीं सुण निरस्योपवेशनमिच्छन्ति । अग्रेणाग्नि परीत्यान्ये । 'होत्रब्रह्मस्वे स्व कुर्वन ब्रह्मासनमुपविश्य चि(छात्रमुत्तरासङ्ग कमण्डल वा तत्र कृत्वाधान्यर कुर्या (खान्सू०१-१-२६) दिति कल्पान्तरम् । कृताकृतमाज्यहोमेषु परि स्तरणम् । तथाज्यभागौ वा ब्रह्मा चेदा(त्या)श्वलायनः ॥ १६ ॥ तात्पर्यदर्शनम् अग्निमिध्येति प्रकृतत्वात् अनेईक्षिणतो वर्भेषु कचिहाह्मणमुपवेश पेत् । न तु दर्शपूर्णमासवब्रह्माण, समानविधानवचनानां चोदनालिङ्गा | अगुष्ठोपकमिष्ठिकाभ्यानुसानाभ्या पाशिभ्या भवितव प्रसव इ.पुनाम्यधिदेण पवित्रत ध स्सूर्यस्य रश्मिभिरिति प्रागुत्पुनाति ( आपण प्रत्याश्यलायन । १ ख ग वचनात् अन्येषु पुगस्तीर्णेषु ₹४आश्वलायनसूत्रच ·प.१,ख.१.] अनाकुकातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । नि विनात्र तदीयस्य ब्रह्मणः प्राप्त्यभावात् , 'ब्राह्मणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्य' इति कृत्स्नविधानाच्च । तेनात्र ब्रह्मधर्मा. धरणतृणानरसनाद- यो न कर्तव्याः। पितृभूतविपक्षेऽपि यः पितुब्रह्मा स एवात्र निषाद्य त ()ति नियमो नास्ति। अन्ये तु-ौते ब्रह्मा दक्षिणेनाभिं दर्भेषु निविष्टो दृष्टः । तथैव बहु चानां छन्दोगानां च गृह्ये(२) ब्रह्मत्येव चोदितः। अतोऽत्रापि 'ग्रामण दक्षि- गत' इति लक्षणया ब्रह्मय चोयते । तेन सम्भवन्तो ब्रह्मधर्मा इहापीति । तन्न, स्वगृहास्थस्थ ब्राह्मणशब्दस्य श्रुत्यर्थत्यागेन परगृह्यालक्षणाश्रय- णस्थायुक्तत्वात् । न च दक्षिणतो निषादितस्य प्रामणमात्रस्य ब्रह्मत्वं सूत्रकारस्येएम् । यदि हि तथा स्यात्, 'यं ब्राह्मणं विद्या विद्वॉस यशो न छेत्' (आप श्री १४-१३-७) इत्यत्राल्पैरेवाक्षरः 'अक्षणे पर ददाति' इति श्रूयात, न पुनस्त्रिगुणैः 'यो दक्षिणत आस्ते तस्मै वरं ददाति' (आ. प.श्री १४-१३-९) इति । सम्भवतां धर्माणां प्राप्ती मन्त्राणामपि प्राप्ति- दुर्वारा । 'ब्राह्मण दक्षिणतो निषाद्य' इत्यत्रानुक्तानां मन्त्रादीनां परिसं- ख्येय चेति वदतां चोक्तरीत्या स्वार्थपरत्वे सम्भवति (३)दोषत्रययुक्त- परिसण्याश्रयण निर्हेतुकम् ॥ २२ ॥ आज्यं विलाप्यापरेणाग्निं पवित्रान्तर्हितापामाज्यस्था- ल्यामाज्य निरुप्पोदीचोऽङ्गारान्निरूह्य तेष्वधिश्रित्य ज्वल- तावद्युत्य द्वे दर्भाग्रे प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्नि कृत्वोदगुहास्या- ङ्गारान् प्रत्यूह्योदगग्राभ्यां पविताभ्यां पुनराहारं त्रिरुत्यूय पवित्रे अनुप्रहत्य ॥ २२ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने प्रथमः खण्डः ॥ १ म-निष्पाप नपानि अझा मामातमिवर्जम् (दाय १-१-२१) इति सादर । 'अश्मा च धन्वन्तरियाजगवयम्' ( भाषा ए २५६ ) इत्याज्ञायन । ३ ट दोषप्रमोपेत परिसंस्थायाम्बैदोष्म व स्वार्थ हानि , पार्थस्वीकार . मानाञ्चति ।

·आपस्तम्बगृह्ममूत्रम् [अमिमुखम् । अनाफुला अथाज्यसस्कार तत्र विलापनमाज्यस्य यम्मिन्कम्मिश्विनौ भवति उत्तरत्राज्यग्रहणात् । नियाप आनयनमा पुनराज्यग्रहणमनाघारेऽपि कमाण सस्कार आज्यस्य यथा स्यात् । आज्य सवत्र निरुप्य जुहोतीति । निरूहण पृथक्करणम्। उदरवचन पित्र्येप्यपि यथा म्यात्। एतनोद्वासन व्याख्यात माअवद्यातन ज्वलता तृणनावदीपनम् । तत्र वेदांग्र पवित्रवन्सस्कृत्या ज्ये प्रत्यस्यति प्रक्षिपति । द्वे ग्रहणमक चे त्यम्याग्निहोत्रस्य विकल्पस्य प्रातपधार्थम् । तनाग्नहोत्रिकऽपि तन्त्र द्वे एव दर्भाग्र भवत । ततस्तदाज्यं वि' प्रदक्षिण पग्नि कराति आज्यस्य सवतोऽग्नि त्रिरावर्नयति तृणे नोन्मुकेन वा । तत्र पित्र्येध्वपि प्रदक्षिण पर्यग्निकरणमिच्छन्ति । उवासन निहरणम्। प्रत्यूहनमग्निना ससर्जनम् । पुनराहार पुनरावृत्याहृत्य । वीण्येता नि उत्पवनानि प्रत्यगपवर्गाणि। अनुप्रहरणमनी, प्रकरणात् (१)"विन- स्थाहिस्सस्पृश्ये" ति कल्पान्तरात् ॥ १७॥ इति श्रीहादत्तावरचितायां गृहामृत्रवृत्ता- बनाकुलायां प्रथम खण्डः ॥ तात्पर्यदशनम् यद्यपि सर्पिराज्यं प्रतीयात्' (आप प १-२६) इति परिभाषासिद्ध विलापन, तथापि विलीनमध्याज्य होमार्थेऽग्नौ कर्मार्थ पुनर्विलापयेत् । ततोऽने पश्चात् स्थापिनायां पवित्रान्तहितायामाज्यस्थाल्यां तदाज्य- मानयेत् । 'आज्य विलाप्य' इति प्रकृतेऽपि पुनगज्यग्रहणमाज्यस्यैव नि र्वापादयः, न पुन 'वन पवाजलिना जुहोति' (आप गृ २२-१०) इत्यत्र(२) पशुप्रभवस्य होमद्रव्यत्वेऽपि(३) यदीयतदीयन्यायाइनो भवेयु- रित्येवमर्थम् ॥ केचित-श्रतन्त्रकेऽपि कर्मण्याज्य निर्वापादिभिम्सस्कार्यमित्येव मर्थमिति ॥ अग्निमित्यग्नेरेव पश्चात् न ब्राह्मणस्येति । केचिनु-अन्यस्मिन्नग्मी बिलापन, होमार्थानरेव पश्चाग्निर्वाप इत्येवमर्थमिति ॥ १ विलम्ब पवित्र अनिम्मस्पृश्याग्नावनुषहरनीति (यौ ग १-३-११) बौधायन ।। अ-पशुधनवदामान्यदपि ग उ-पशुपमवटोमवयवे समानपि ३ख पदि तदीयन्यापारमा निर्यापादयो न भवेषु ·५१.,ख १.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां महितम् । २१ अथाङ्गारानुदोचो निरुह्य निर्वयं, तबगारेषु आज्यमधिचित्य, ज्वलता तृणेनावात्य अधोगामिन्या द्वीप्न्या द्योतयित्वा, द्वे दग्नि अ- नियतायामे तृणाअन्तर्धाय द्वित्वादिस्सस्पृश्य ते युगपदाज्ये प्रक्षिपत '' इत्यधिकशब्दात, आचाराश्च । अथोलमुकमादायाज्य प्रदक्षिण त्रिः पग्नि कृत्वा समन्ततोऽग्निमावर्त्य तदुदगवतारयत् । अत्र निरूहणोद्धा. सनयोरुदगपवर्गस्य तथाऽपवर्ग' (आप गृ१-६) इति सिद्धस्य पुन विधानमेतयोनित्यमुदगेवापवर्गः, न तु दैवे विकल्पनापि प्रागपवगः, ना- पिपिध्ये दक्षिणतोऽपवर्ग इति नियमार्थम् । तथैव पिध्यश्वेतामध्यस्थं पर्यानिकरणमपि(१सन्दशन्यायाइववत्प्रदक्षिणमेव । इत्थमेव शिष्टाचार। ततोऽङ्गारान् पूर्व निदान प्रत्यूद्ध पुनरायतनस्थाग्निना मयाज्य । अत्रा. ज्यसस्कारकाणां अङ्गाराणां प्रत्यूहनविधानात् 'भावृत्त कर्मणि' (आप परि ४-२३) इति न लौकिकत्वम् । अयद्योतनपग्निकरणानधास्तु यदा आयतनस्थादुपादान तदा तयोरमथोरपवृत्तकमत्वेन लौकिकत्चान त्या- गा। यदा तु निरुतात् तदा तस्मिन्नव क्षेप । अथ पूर्ववबुदगमाश्या पवित्राभ्यां पुनराहार त्रिरुत्पूय पुनराहत्याहृत्य निरुत्पूष । अत्र पुरस्तादारभ्य पश्चान्नीत्वा पुरस्तात् परिसमाप्ति केचित्-आङो बलाविपरीतमाहु। ततस्ते पवित्र अनुप्रहत्य आचारानुकूल प्रहृत्य, यदि प्रन्थिस्स्यात् तदा वित्रस्थाङ्गिस्सस्पृश्य प्रागने अग्नी प्रहरदित्यर्थः ॥ २२ ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यदर्शने प्रथम, खण्डः ।। १ कोशेन विधीयमानयोरड्यामध्ये विहिता सन्दश । • अस्मिन् खडे हरदत्तमते सूत्राणा सक्या सनदश (१०) सुदर्शनमते च द्वाविंशति (२२) झाने दोभ्यम् ।

·अथ द्वितीयः खण्डः॥ येन जुहोति तदग्नौ प्रतितप्य दर्भः संमृज्य पुनः प्रतितप्य प्राक्ष्य निधाय दर्भानहिस्सँस्पृश्यामा प्रहरति ॥१॥ अनाकुला . समार्जन सुम्वत् । प्रतितपन म्यग्भूतस्य तपनम् । अग्निग्रहणमनर्थकम् , अन्यत्र प्रतितपनस्यासम्भवात् । तत्क्रियते दर्शपूर्णमामयोस्सम्माजने ये धर्मास्तेषामिह प्राप्त्यर्थमाहवनीय गाईपत्ये वा चोदित यत्प्रतितपन सदस्मिन्ननौ भवतीति । अग्निमात्र भियते । अन्यत् समान "सुवमने- (आप श्री २-४४ ) रित्यादि । अग्नौ प्रहरतीति पुनरग्निग्रहण सुक्समार्जने दृष्ट वैकल्पिकमन्नौ प्रहरण मा भूदिति । अतोऽपि विज्ञायते सुक्समार्जनधर्मा रह मवर्तन्त इति । पाकयनेषु च दया होम , कल्पान्तरे दृष्टत्वादर्शना श। यदयं समावर्तने दामादायाज्येनाभ्यानयन्नित्यन्यपरे वाक्ये दी प्राप्तां दर्शयति । यच्चाय सदुपहत्येति उपघात स्थालीपाकाइर्शयति तदपि नादामुपपद्यते । तत्राज्यहोमेश्वका दी। स्थालीपाकेषु द्वे हो मार्थ चावदानर्थ च । उभयोरपि सम्माजनम् । अबदानस्य होमार्थत्वात् यथाग्निहाने सुवस्य । तत्र दीमग्नौ प्रतितप्यति वक्तव्यम् । येन जुहोतीति किमुध्यते ? "मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णने" त्यत्रापि यथा स्यात् , अग्निहोत्रे आग्निहोत्रिके च तन्त्रे यथा स्यादिति । यद्यवमञ्जलरपि प्रस- हः । विवाहसर्पयज्ञादिषु शापकात् सिद्धम् । यदयमोपकायें पार्वणवदिति यत्न करोति तत् सापयति-अञ्जलिहोमा अधर्मग्राहका यावदुक्तधर्माण इति । तेन सादनादि त्रयमञ्जलेन भवति ॥१॥ तात्पर्यदर्शनम् येन पात्रेण दा सुवेणाजलिना वा जुहोति तदनौ प्रतितप्येत्यादि व्यक्तार्थम् । दाश्च होमपात्रत्व 'दामाधायाज्येनाभ्यानायन्' ( आप पृ.१२-९ ) इत्यन्यपरे वाक्ये सिद्धवदर्शनात् , आचाराच । बोधायनेन तु (१) ' नितिगृहीता वै दवी' इति दौनिन्दा सुवविधानार्था, न 1 बी-14.१४ " ·२३ १.१ ,ख.२.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । तु वा निषेधार्था । अतो दर्वी क्योपिकल्पः । तत्र केबलाज्यहोमेषु एकैच दर्षी सुबो वा, उपस्तग्णाद्यभावात् चर्वादिहामेषु तु द्वे दव्यौं सुवौ वा उपस्तरणाद्यर्थ होमार्थ च । उपस्तरणाद्यर्धस्यापि सस्कार', (१)उपम्तरणादि प्रदानान्तस्य होमपदार्थत्वात् , श्रीने नुवस्यापि सस्का- रदर्शनात्, आचाराच । दादीनां प्रयाणां तम्बवद्धोमश्वेव सस्कार, (२) अतन्त्रकेषु तन्त्रान्तर्गतधर्मानुपपत्तेः । तेन 'अनुगतेऽपि बोत्तरया जुहुयात्' (आप गृ५-२८) सर्षपान फलीकरणमित्रान्' (आप गृ १५-६ ) इत्यादिषु न दादीनां सस्कार । अत्रानौ प्रतितप्याग्नौ प्रहर- तीत्यर्थसिद्धाग्निग्रहणमेवनामायं छत्स्नविधिरिति झापयितुम । तेन 'सुवमग्रे (तै वा ३-३-१ ) इत्याद्येष्टिकमुक्समा नधमाणामिहानुप- पत्तिप्रसह एष। कचित्-अग्नी प्रतितप्यानौ प्रहरतीति प्रयोजनान्तरशून्यादग्निन- हणादैष्टिकमुक्सम्मार्गधर्मा इहापि भवन्तीति । प्रतितपन त्वस्मिन्नेवाशौ । इह च मम्मागंदर्भाणामनावेव प्रहर णम्, न पुनर्वैकल्पिकम् । तथा 'येन जुहोती त्यत्र सामान्यवचनम् 'मध्यमेनाम्तमेन वा पलाशपर्णेन' ( आप गृ २२-५ ) इस्याद्यनन्त्रके ऽपि कर्मणि आमिहोत्रिके च विधा होमार्थपात्रस्यापि सस्कारो यथा स्थादित्येवमर्थम् । अजस्त्वपूपहामे अवदानप्राप्तथर्थन 'पार्शणवत्' (आप गृ २२-१ ) इति यत्नेनाजलिहोमा अपूर्वी यावटुक्तधर्माण इति झापनान सस्कार इनि ॥१॥ शम्याः परिध्यर्थे विवाहोपनयनसमावर्तनसीमन्तचौ- लगोदानप्रायश्चित्तेषु ॥ २॥ अनाकुला अथ परिधीन परिदधाति । दर्शपूर्णमासवत्सव तूष्णीं तत आधारस- मिधौ । कुन एतत् प्रसिद्धवदभ्यनुनानाच्छम्याः पारध्यर्थ इति (३)परि- ध्यर्थे परिधिकार्य इत्यर्थः । शम्या लोकप्रसिद्धा युगप्रान्तयो.द्रिषु की- लरूपा. काष्ठविशेषाः । तासां सहेमेन सनहनम् । प्रायश्चित्त भद्भुता स्पातप्रायश्चित्तम् । विवाहे च हृदयससगार्थ सर्वत्र शम्या । विवाहादिभ्यो- अन्यत्र सर्वत्र पार्षणातिषु परिधय एव । चौलग्रहणमनर्धक सीमन्ताति- १ अरदानादिपदान सस्य एकपदास्तस्थापनात् तेनैव न्यायेनावापि तथान्यादित्यर्थ । २प तत्रकेषु न, पार गर्थे शम्या कार्य इत्यर्थ । - ·আনন্মমুঘল [अग्निमुखम् । देशात् सिद्धम् । सापकान्तु, एतत् झापयति-विवाहादिग्विह सकी तितेष्वेव शम्या', न तैरतिविष्टेषु इति । तेन सीमन्तादतिदिष्टे पुसवने परिधय एव । पार्वणादिषु च पक्वहाँ म पु तथा "एवमत ऊर्म"मिनि वा- हिकन स्थालीपाकादिति दर्शनात् प्रसङ्गः ॥२॥ तात्पर्यदर्शनम् विवाहादिषु कर्मसु परिभ्यर्थे परिधीनां कार्य परिधीनां स्थान इति यावत्, शाम्या युगकीलका भवन्ति । ताश्च पलाशादीनामन्यतमेन क्ल- ता परिधिस्थौल्यायामा, तत्स्थानापन्नत्वात् । युक्तं चैतत् , यस्मादेव- विधविषय वार्तिककारपाटैरुकम्- 'सम्भवन्ती(१) वलेवाली खादिरी किन्नु बाध्यते । इति ॥ अत्र विवाहशब्देन थालीपाकवर्जित सानो विवाहो गृह्यते। तव- जनकारण पावणनेत्यत्र वश्याम । सीमन्ते शम्याविधानादेव (२)तदि- कार चौले (३)चालबिकारे च गोदाने शम्याप्राप्तावपि तयाग्रहण मीम- न्तविकारेऽपि पुसबने तासां निवृत्त्यर्थम् । प्रायश्चित्त च 'अगारम्थूणा विरोहण' ( आप गृ २३-९ ) इत्यादिना विहितम् । अत्र च पलाश- कामय' ( आप श्रा १-५-८ ) इत्यादिसूपाक्तगुणयुक्तांस्त्रीन् परिधीन् सम्पृष्टान् । 'परिधीन परिदधानि' (ने ब्रा ३-३-७) इत्यादि विधानान् तूपणी परिदध्यादिति सूत्रकारस्यामिप्राय , 'शम्बा परिध्यर्थे' इति सिद्धवत्परिधीनङ्गीकृत्य तत्स्थाने शम्याविधानात्, आचाराच ॥२॥ अग्निं परिषिञ्चन्यदितेऽनुमन्यस्वेति दक्षिणत. प्राची- नमनुमतेऽनुमन्यस्वेति पश्चादुदीचीन सरस्वतेऽनुमन्यस्वे- त्युत्तरतः प्राचीनं देव सवितः प्रसुवेति समन्तम् ॥ ३ ॥ अनाकुला परिपेचनमुदकेन पर्युक्षणम् । अग्निग्रहण परिभ्यधिकागदहि परिधिमा भूदिति । प्राचीनमुदीचीनमित्युच्यते प्रागुदग्या(ग्चा) यत परिषेचनकर्म यथा स्यादिति । तथापवर्गस्तु परिभाषासिद्ध एव । देव सवित प्रसु- वेति पतावान मन्त्रः, कल्पान्तरेषु भूयस्सु तथा दर्शनात । बोधायनीय च विस्पष्टमेतत् 'अन्वमस्था प्रासाचीरिनि मन्त्रान्तान सन्नमयती' (बौ. १ जल वली वर्दय धनार्य निखाना स्थणा खलेवाली । २ तारकारचरे ३ग वीलविकारान्तरे ·प.१,ख.२ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । गृ१-४-७) ति । (१)छन्दोगानामेव त्वय मन्त्रादि । ममन्त सम हत्यर्थः । तत्र पुरस्तादुपक्रम्य प्रदक्षिण सर्वत्र प्रतिमन्त्रमुदकदानम् ॥ ३॥ तात्पयदर्शनम् अग्निमेवोदकेन परिषिञ्चति न परिध्याद्यङ्गमपि । तद्विधिमाह-अदि- राऽनुमन्यस्वेत्यादिना । प्राचान प्रागायतम् । उदीवानमुद्गायतम् । समन्त सर्वतः । अत्र देव सविता प्रसुव' इत्येतावानेव मन्त्र , नच २) आदिप्रदेश । तथा नात्तरे परिषेचन 'प्रासाची' रिति प्रसुवपदम्याह । वैश्वदेवकाण्ड एकाग्निविधायेयमेवाम्नाताना 'अदितेऽनुमन्यम्ब' इत्या दानामधानां यजुर्ग पूर्वोत्तरपरिपेचनस्थेश्वष्टसु व्यापारेषु. ३) श्रुतिस्था- नाभ्यां विनियोगात वाजपेयप्रकरणस्थाया ऋच स्वतोऽत्रापि विनियो। गायोग्यत्वात् , आदिप्रदेशे समुदायलक्षणापत्ते , यजु प्राय मन्त्र एके ऋचोऽमनीतत्वात् . ऊहपने आपपाठबाधप्रमझान, 'तस्मादच नाहेत्' इति बह्वच श्रुतिविपतिपिद्धस्य प्रणप्रसङ्गात् , अस्मदीयानामाचागच्च । विस्पष्ट चतन बोधायनाना, 'अन्वमस्था प्रासावीरिति मन्त्रान्तान म नमयनि' (बो गृ १-५-३७) इति । एवं चोत्तरपरिषेचने 'अन्वमस्था प्रासावी' इति पूर्वमन्त्रेभ्यो विशेषमात्रस्य पाठ, न पुनरूहः । यथानी 'पतनैव त्रैष्टुमेन छन्दसाऽहरिएकामुपदधे इति । सन्नामशब्दश्चात्र गौण। अत एवंत मन्त्रा वैश्वदेवकाण्डमुपाकृत्य प्रागुत्सर्जनादध्येतच्या , ब्रह्मयापारायणयोश्च ॥३॥ पैतृकेषु समन्तमेव तूप्णीम् ॥ ४ ॥ अनाकुला अक्रियमाण पबकारे ममन्तपरिषेचने मन्प्रप्रतिषेधार्थमेतत् स्यात् । एवकारातु पक्षिणत प्राचीनमित्यादे वयस्य निवृत्ति ॥ ४॥ तारपयानम् पैतृकषु कर्मम ममम्नमेव परिपिश्चति, न दक्षिणन प्राचीनम्' इल्या. दि । तर तूष्णीम ॥४॥ व मविन प्रमत्र यात प्रमुत्र यापनि भगाय दिन्यो ग-पर्व , कनप क्त न पुनातु वाचस्य- तिवाचन स्वदतु इति सम्पूर्ण मन्त्र । देल । अदनामा मचा (आप 4-1) पनेन रेग गम्पत्पादिग्रहणेन स्नो मनो वादेतव्य हति नियातम मन्यापो नात्र पावर्तन इति भार । निरपक्षों व अति । स्थान कम पाठसादेवयानुठानमावश्यरूप । ४ ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम [ अमिमुखम् । । इध्ममाधापाधारावाधारयति दर्शपूर्णमासवत्तूष्णीम् ॥ ५ ॥ अनाकुला हम इति समुदायम्योपदेशात पञ्चदशदारुमिम सकृदेवादया ति । 'अभिघायें नि(क)कल्पान्तर दर्शपूणमासवदित्युत्तर परिधिसन्धि. मन्ववहृत्य दक्षिण परिधिसन्धिमन्वबहत्येत्यवमादिना विधाने तूष्णी मिति मन्त्रोच्चारणप्रतिषध । तेन 'प्रजापति मनसा ध्याय" नित्येतद- पि न भवति । मनसा मन्त्रोचारणं तत्र विधीयत इति कृत्वा काम्याना माघारकल्पानामिहाप्रवृत्ति प्रकृतिविषयत्वात्तेषाम् । केचित् खुवण पू. माघारमिच्छन्ति । अन्ये पुन उभावपि दव्यैव वेदोपभृतोरभावात् उप- यमनमपि न भवति । आसीन एव चेतरमप्याघार जुहोति । न चाभिप्रा णिति । अत्र प्रमाणमुपरिष्टावश्यामः ॥५॥ तात्पर्यदर्शनम् इध्ममग्नावादधाति । स च खादिर पालाशो वा पञ्चदशसस्था- कोऽर्धलक्षणस्थौल्यायामः, इध्मनामधयात् , (२)श्रोते दर्शनाच । युगप. भाधानम्, 'मम्' इत्येकवचनेम समुदायस्य विवक्षितत्वात् । तब तूष्णीम् , मन्त्रस्याविधानात् ॥ अन्ये-'तूष्णीम्' इत्यारश्येदमेक सूत्र कृत्वा, हिरण्यकशिनां यो मन्त्र 'अय त इध्म. इति, सः 'अनुक्तमन्यतो ग्राह्यम्' इति न्यायेन नोप- सहर्तव्य इति व्याचक्षते । तेषां पितृकेषु समन्तपारेषेचन समन्त्रक स्यात्। कचित्-गृह्यान्तरात, इमोऽभिधाधिय इति । आधारी आधारनामको होमो द्वौ । आधारयति दीर्घधाग्या जुहाति.६ पूणमासवत् । उत्तर परिधिसन्धिमन्ववहृत्य . दक्षिणापाञ्च ऋजु सन्तत ज्योतिष्मत्याघारमाधारयन् सर्वाणीध्मकाष्ठानि सस्पर्शयात (आप धौ २-१२-७ ) 'दक्षिण परिधिसन्धिमन्यवहत्य' (आप श्रो. २-१३-११ ) 'प्राश्चमुश्चम्' (आप श्रौ २-१४-१) इत्यादि 'ऋजू प्राञ्चौ होतब्यौ तिर्यशी वा व्यतिषक्तावव्यतिषक्ती वा (आप श्री २-१२-८.) रति वैकल्पिकात्रय आधारपक्षा एष दर्शपूर्णमासाभ्यां तु. ल्य कर्तव्या , न पुनर्वितीयाधारस्य 'पूर्वाधे मध्ये पश्चार्धे वा जुहूयात्' ( आप श्री २-१४-८ ) इत्यनाधारपक्षोऽपि । इमौ च द्वाधप्यासीनो । अधेममादाय स्रषेणाभ्य गृहीत्वाभिघाग्निावभ्वादधाति (जे गृ १-३-) दनि जैमिनि । खादिर पालाश वैवाशिनिदारु मिण कोनि (चाप श्री १-५-६ ) इति श्रीतसूपम् ।

·५.१ ,ख.२.] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २७ पा तूष्णीमाधारयति, (१)दक्षिोमानामपूर्वत्वेनैष्टिका धारधर्माणां मन वाणा चाप्राप्त । तूष्णीमिति 'तूष्णी पश्चाज्याहुनी त्वा' । आप गृ २२-४) इतिवत् स्वाहाकारस्थापि निवृत्यर्थम् । अत उभयोरप्याधार योः प्रजापतिर्देवता 'यत्तूगी तत्प्राजापत्यम' (तै ना २-९-१.) इति श्रुते । कथं पुनरिमावजुहोतिचोदनौ द होमी १ उच्यते-यद्यपि जुहो. तीत्येव न चोदनाऽस्ति, तथाप्याघारयतीति दर्षािघारगुणकजुहोतिचो. दनार्थत्वात् , याशिकप्रसिद्धश्च दवाडोमाक्व। किञ्च अधाज्य मागौ जुहो. ति' (आप. गृ २-६ ) इत्याज्यभागी स्पष्टमेव दर्वीहोमी, तत्साहचर्यादा धारावपि तथा । यथा(२)अशोरनार याधीतस्य विनियोगसभिधेरभावे प्यदाभ्यासाहचर्याद सोमनियोगसम्बन्धः । (३) एव वा व्याख्यानम्-आधारावाधारयति । 'पुरस्तादुदवोपक्रमः' (आप. गृ १-५) इत्येतस्मात्परत्वेन प्रबला तथापवर्गः' ( आप गृ. १-६) इति गाहापरिभाषामनुसृत्य प्रागपवर्गाभ्यामुदगपवर्गाभ्यो वा दीर्घधाराभ्या जुहोति, न तु कोणदिगपवाभ्याम् । नाप्येष्टिकाधारधर्मा मन्त्राश्च, अपूर्वबादेव । देवते तु दर्शपूर्णमासवत् प्रथमस्य प्रजापतिः, द्वितीयस्येन्द्र (४) इत्यर्थः । तूष्णीमिति पूर्ववदेव । अन्ये तु आधाराविति नामधेय (५) 'मासमनिहोत्र जुहोति' इति- बत् पएिकाघारधर्मातिदेशकम् । अत्र वेण ध्रुबाया भाज्यमादाय आ- सीनोऽन्यमाघारमाघारयन् ( आप श्री २-१२-७ ) 'जुहेहीति जुहमा- दत्ते' (आप श्री २-१३-२) इत्यादिषु सर्वेषु आघारधर्मषु तन्मन्त्रेषु च प्राप्तेषु 'आधारावाधारयति' इति परिसहयार्थम् । आधारथतीति दीर्घधा- राधर्मकाचव होमी कुर्यात, नान्यधर्मकाविति। 'तूष्णी' मिति तुधर्मावान्ता रमेदानां मन्त्राणां निवृत्यर्थम् । दर्शपूर्णमासदिति यनर्थकमवत्याहुः । तन्न, दहिमियारपूर्वयो. विशेषनवारभूतयो. धर्मातिदशानपे- सत्वात् , स्वतश्च नाम्नो धर्मलक्षणाया अयुक्तत्वात् , आधारयतीत्यत्र च सति गत्यन्तर परिसद्वषाया अन्याय्यत्वात्। आधारव्यातिरिक्तधर्मप. १ दहीमानामपूर्वलममा पाये चतुक्याद सकिरणे सिद्वातितम् । २ गोरिति । अपमर्थ -अनारय भूपले अशु गृणा ने बदाम्य गण ।' पनि । अश्वताभ्यना मको मही । नामहस्प पिनियोजक पाप नास्ति सबापत शिशादायप्रहेण सह पाठादशोरपि ज्योनिटोमाइत्वामीत । ३ केज---एक व्याख्यानम् -व्याख्यान -इत्येवमर्थम् ६ काइपायवाभयनार यस मापानसर्गतर्मविशेषविधामके वाक्य क्षमापमानहायपद यथा नयमिका महास्वधर्मातिदशक नाव आचारपदभाप इत्या भूतापारसम्व विधर्मातिदशकामना THE KIIPPISIST! R.. iiiliuIF - - .

·आपस्तम्बगृद्यमूत्रम् [ अभिमुखन् । रिपक्थाने चानिदेशवैफल्यात्, परिसङ्घयायाश्च मन्त्रपरिसथानेऽपि सामर्थ्यात् तूपीपदस्य पेयांपत्त. 'दर्शपूर्णमासव' दिति पद व्यर्थ- मिति स्वनवोक्तत्वात् , 'आधारावाधारयनी' ति च पदयोरनिदेशपरिस- धार्थ व होमविधायकशब्दाभावात , तद्भावाय च परिसलयात्यागे स. घामाघारधर्माणां शिष्टाचारविरुद्धानुष्ठानापातात, आज्यभागादीना- मपीथमनिदशे अभ्युपेये तत्राप्यैष्टिकाज्यभागादिधर्माणां सर्वेषामनुष्ठा- नप्रसङ्गाच्च । तम्मात् पूर्व एव व्याख्याने १ सुष्ट । यतोऽपूर्वावेजाघारौ, यतश्च समिदभावश्च, अग्निहोत्रवर्जम् (आप. १३-८,९ ) इति परिभाषा, अत एव आधारसमियो निवृत्तिः । अन्ये कुर्वन्ति । तस्मिन् पक्ष(२) परिधिनिधानानन्तरम् श्रौते तथा इष्टत्वात । अन्याजसमित अनुयाजाभावादेव निवृत्ता । तेनेम- सपहन परिधिभिस्सहाष्टादशधा, विंशतिधावा. न पुनरेकविंशतिवा ॥५॥ अथाज्यभागी जुहोत्यग्नये स्वाहेत्युत्तरार्धपूर्वार्धे सो. माय स्वाहेति दक्षिणार्धपूर्वार्धे समं पूर्वेण ॥ ६ ॥ अनाकुला अग्नरुत्तरभाग उत्तरार्ध पूर्वभाग पूर्वार्ध , तयोग्न्तराल उत्तराधपूर्वी- छ । सममिति देशतः । सम तो होतव्यो न विषमावित्यर्थ । उपदेशादा- घारानन्तर्य सिद्ध अति वचन सम्बधिनार्धम् । किं सिद्ध भवति । आ- घारयोराज्यभागयोश्च साधर्य मि भवान । तेन ज्योतिष्मत्यग्नौ हो. म । आधारयो. प्रसिद्धा धर्मः । तस्याज्यभागयोरपि प्रवृत्ति । तथा आज्वभागयो. प्रसिद्धो धर्म आसीनहाभाडयुच्छासाभा. वश्च । तस्याघाग्योरपि प्रवृत्ति । तेन यदुक्तमुत्तम्मिन्नप्याघारे स्थाना- भिप्राणने न भवन दाने नदुपपन्न भवनि । आज्यभागाविानहोमयोस्सना । प्रयोजनमरुपसमाधानाद्याज्यभागान्त इत्येवमादयः ॥६॥ तात्पर्यदशनम् अब आधारानन्तर अर्थत्यमप्यकृत्वाऽऽज्यभागनामकावपूर्वी होमी जुहोति । तत्र प्रथममग्नये स्वाहेति मन्त्रणाग्नेरुत्तगपूवार्य, प्रागुदीच्यामि त्यर्थः । द्वितीय सोमाय स्वाहति दक्षिणार्धपूर्वाय, दक्षिणपूर्वस्यामित्यर्थ । सम पूर्वेण आधारसम्भेदभवधि कृत्वाऽक्ष्णया रज्वा यावत्यन्तर पूर्वो हुता तावत्यन्तर एवोत्तर जुहोति, न पुनस्सन्निकट विप्रकृष्ट वा ॥ ६ ॥ १५जमुष्टकम् क घडज--परिधानानन्तरम् - ·५१.,ख २.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां महिनम् । २९ *यथोपदेशं प्रधानाहुनी त्या जगाभ्यातानान्त्र ष्ट्रभृतः प्राजापत्या व्याहतीहिताः सौविष्टकृतीमित्युपजहोत--य. दस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम्।अमिष्टरिस्व- एक हहान्त्सर्वस्वष्टं सुहुत करीतु स्वाहेति ॥ ७ ॥ अनाकुला योपदेशमिति । यस्मिन् यस्मिन् कर्मणि याः प्रधानाहुनय इत्युप विश्यन्त, यथा "अन्वारब्धायामुत्तरा आडुनी" (आप गृ १-२) रिति ता स्ता इत्यथ । जया 'चित्तञ्च चित्तिश्च" (ने स.३-४-४.) इत्येवमादय । अभ्याताना "अग्निभूतानां (नेस ३-४-५) इत्यादय । राष्ट्रकृत "ऋतापात घामे" ते स ३-४-७) त्यादय । प्रजापते न त्वदनानी त्येषा प्राजाप या । व्याहूनय प्रसिद्धा । विहृतवचन समस्तनिवृत्यर्धम् । एतेषामनुपदेश सिद्धत्त्वात् । सोविष्टकृती अप्रसिद्धत्त्वात् पाठना । नन्वेषापि सूत्रे पठिता-"यदस्य कर्मणोऽत्वरीरिव यद्वान्यूनमिहा- करम् । अग्निपत्स्विकृद्विद्वान्सर्व स्विप सुहुन करोतु स्वाहे"नि मर्व प्रायश्चित्तेषु, (आप श्री ३-१२ १ )एव हि एतत् झापयति पाकयविधि रय अन्येषामपि केषाञ्चत् साधारण इति । दृश्यते च कालगिरेयाणाम- नेन प्रवृत्ति विवाहादिषु कर्मसु" ये होमाचोदिता. तध्वेतस्य प्राप्त्यर्थ तेषां कालोपदेशार्थमिदम् । जयादीना पुरस्तादाज्यभागयोश्वोपरिपात् प्रधामाहुतय इति नार्थः । एतदर्थेनानेन तत्रबोभयारगनुपविध धात् । 'अग्नरुपसमाधानाद्याज्यभागान्त उत्तराहुनी न्या' इति "म्धालीपाक ज्जु होति" इत्यप्तिदशात् तत्र प्राप्ति । पार्वण तु यथा, तथा आग्नयस्थाली पाकविधी वक्ष्याम'। अथ येष्या 'ज्यभागान्त' इति वा 'जयादि प्रतिपद्यत इति या पचन न नास्ति यथा पण्यफलीकरणहामे नत्र प्राज्यामिदमुच्यने । विवा हादिषु तत्र विधानमनर्थक, आज्यभागान्ते जयादि प्रतिपद्यत इति वच्च नात् (२ पण्यहोमादयोऽयी यावतुक्तधर्माण । इदं तहि प्रयोजन क पा. +रदनमने पानि इम्य तमेव सूत्रम् । यदस्त्यारस्य संत्रा नरम । कागेत पुस्तक पदम्पति स्वाइन्यन्त नाम्येव। सप यदस्य गूहे पण्य स्पात तन उगाया जुहुयात" (आप गृ २३ । इति का दिनों है। मम्स पप्पडाम ॥

·३० আবলম্ব [अमिमुखम् । न्तरोक्तानि नित्यानि नैमित्तिकानि।काम्यानि वा यद्यस्मदादिभिरनुष्ठी- यन्ते तदा तेब्यपि एतस्य तन्त्रस्य प्रवृत्तियथा स्यादिति । नन्वेतदपि पार्वणातिदेशदर्शनात् सिद्धमाचाराद्यानिगृहान्ते इति, सत्यं पक्य. होमेषु सिद्ध, न त्वाज्यहोमेषु 'कूष्माण्डैघृतमित्यादिषु, तस्यापक्ववि. षयत्वात् । विवाहादिषु तन्त्रविधाननियमार्थ यस्मिन् गृहमेधचोदिता. स्तषु अत्राग्रुपसमाधानाद्याज्यभागान्त इति जयादिप्रतिपद्यत इति धा वचन तत्रैव तन्त्रप्रवृत्ति इनि । तेन पण्यहोमादयो यावयुक्तधर्माण इति सिद्धम् । प्रधानाहुतिग्रहण जयादेराज्यभागान्तस्य च तत्र प्रसिद्ध्यर्थम् । उपजुनीति उपशब्द आनन्तर्यार्थः । तेन प्रधानाहुत्यनन्तरमुपहोमा । तेनेशानयज्ञे परिक्षेचनान्ते बलिहरण भवति । श्राद्ध वानुपदेशन स्था- लोपाके च बर्हिरनुपहरण सौविष्टकृतीमित्युच्यते स्विष्टकद्देवतेति झाप- मार्थम । तेनाज्यहोमस्विष्टकृत् पकहामेषु (१)भवति ॥७॥ तात्पर्य दर्शनम् यथोपदेशं येन येन हविरादिना विवाहादिषु प्रधानाहुतय उपदिष्टा- स्तेन तेन विधानेन ता हुन्वा । जया चित्त च स्वाहे (ते स ३-४-५.) ति त्रयोदश । अग्निभूतानामधिपतिस्समावत्यस्मिन्निति (तै स ३-४-५) सानुषङ्गा अभ्याताना अष्टादश । ऋताषाडिति (तै सं ३-४-७) राष्ट्रभृतो द्वाविंशतिः । तत्र ऋनाषाडित्यनुत्य तस्मै स्वाहे' त्यन्तेन प्रथमाहुति जुहोति । 'ताभ्यस्स्वाहा' इत्येतावतवोत्तराम् । एवमुत्तरे पञ्च पर्याया। तत्र 'नाम स इद ब्रह्म' इत्यनुषङ्गः । ताभ्य. स्वाहा' इति च । 'भुवनस्य पते स्वस्ति स्वाहा' इति त्रयोदशी । परमेष्ठी' त्यादय. पूर्ववच्च. स्वार पर्याया।'सनो भुवनस्य पते ....यच्छ स्वाहा' इति द्वाविंशी। 'प्रजापते न त्वदेतानि' इति ऋक्प्राजापत्या । प्राजापत्यया वल्मीकव- पायामवनयेत (ते ब्रा ३-७-२ ) इनि श्रुतेः। सूत्रकारेण 'प्रजापते न स्वदतानी' ति प्राजापत्ययर्चा वल्मीकवपायामवनीय' ( आप श्री ९-२- ४) शत व्याण्यातत्यात । व्याहती विहता , 'भू' स्वाहा, भुवः स्वाहा सुवः स्वाहा' इति । साविष्टकृती 'यदस्य' कर्मणः इति ऋक् । अत्र चास्याः स्विटकदेवताकत्व लिङ्गादेव सुममम् । देवताशानस्य कर्माङ्गत्वमपि “यो ह वा अविदितायच्छन्दोदेवताब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयनि वाऽध्यापयति वा स्थाणुमृच्छति" इत्यादिश्रुते, - . १ अन्यों भवति।

·१.१.,स.२.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । अविदित्वा ऋषि चन्दा देवत योगमेव च । योऽध्यापयेज्जपेद्वापि पापीयान जायते तु सः॥ इति स्मृतेश्च सिद्धम् । अतो यत्रायादिनानानां नैवविधः पुनर्विधिः तत्र तानि पाक्षिकाणीति गम्यते । एवमेता अयादिका अष्टपञ्चाशदा हुनी प्रधानहोमानन्तरमुपजुहोति । यत्रापि सर्पबल्यादौ पार्वणातिदिष्टः स्विष्टकृत तत्रापि प्रधानाहुत्यनन्तरमेवता । ततः स्विएकत्, क्वान त्यत्यात, उपोपसर्गाश्च ।। केचित्-स्विष्टकृतोऽनन्तर जयादय 'अग्नि स्विष्टकद्वितीयः (आप ७-७.) इति स्विष्टकृत प्रधानतुल्यत्वज्ञापनादिति । ननु-यद्यत्रैय सर्वप्रधानहोमानन्तर साधारण्येन जयादय उपविष्टाः किमथै तत्र तत्र 'जयादि प्रतिपद्यते इति वचनम् उच्यते-यत्रैतवचन नास्ति पाधणादौ न तत्र जयादय इत्येवमर्थम् । एवं तहांव साधारण- विधानमेवानर्थकम् । न केवल जयादिविध्यर्थत्वात् । अन्यथा विवाहाँ दा(१)बतेष्वन्वारम्भोऽपि स्यात् । किञ्च भास्मन्नसति तत्र तत्र 'जया- भ्यातानानित्यादिमन्त्रसन्नाम इत्यन्तो गुरुग्रन्थः पुनः पुनः पठितव्य- स्स्यात् । तस्मा(२)दन्वारम्मादिनिवृत्त्यर्थ मन्थलाघवार्थ चेदं साधार- गाविधानम् । केचित्-यत्राज्यभागान्त पुरस्तात्तन्त्र तत्र सर्वत्र जयाद्युत्तरतन्त्रम् । पतयोमध्ये 'यथोपदेश प्रधानाहुती.' इत्यविशेषेण प्रधानहोमानां विधा नात् । आग्नयेऽपि च स्थालीपाके जयादिर्विद्यत एव, सिद्धमुचरम' (आप ७-१४ ) इति पदयसूत्रेण जयाधुत्तरतन्त्रोपदेशात्, मासि. श्राद्धे च पावणेन' (आप १२२-१) इत्यतिदेशात् । आज्यहोमेषु ज. याद्यनन्तर श्रोतवत् तूष्णीं परिधाननौ प्रहृत्य तान् दर्वीसम्रावणाभिजुहो- ति, परिधितत्सस्काराणां भौतक्दभ्यनुज्ञानस्योक्तत्वात्, कृतकार्याणां प्रतिपस्यपेक्षत्वात् आचाराच्च । शम्यात्, अस्मिन् काले अपोह्या , 'अथ शम्या अपोह्य' (दो. यू.१-४-३७ ) इति बोधायनवचनात्, आ. चाराच॥७॥ * पूर्ववत् परिषेचनमन्वम स्थाः प्रासावरिति मन्त्रसन्नामः ॥ ८ ॥ वन्वारम्भो न स्यात् । २४ ग-अन्धारम्भनिवृत्त्यर्थम् । -हरदत्तमा 'परिषचन' मित्पन्चमेक सूत्रम् । ततोऽपरम् ।

·३२ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ अभिमुखम् । अनाकुला . . पूर्ववदिति । पैतृकपु समन्तमेव तूष्णीम् । अन्यत्र मन्त्रवन्ति चत्वारि परिषेचनानि ॥८॥ सकमन सन्नाम , ऊह इत्यर्थ । 'अनुमन्यस्वे' त्यस्या 'स्वमस्था' इति खन्नाम । 'प्रमुखे' त्यस्य 'पासावी'गिति । प्राक् परिषेचनात तूष्णीं परिधीनां प्रहरणम् । पुरस्तादुपदोमानामेकविशवा समिधोऽभ्याधा- नम् । बहिरनुप्रहरपामाज्यहामेषु नास्ति, लेपयोरित्यभ्य पक्यहोमवि पगत्वात । परिषेचनान्ते प्रणीताविमोक । ब्रह्मा न कर्मान्ते यथेत प्रति निष्कामति । मन्त्रसन्नाम इति मन्त्रग्रहण मन्त्राणामयमूहविधिर्यथा स्वात् , अन्यथाग्नेरपि सनामस्सम्भाव्यत । सन्नामशब्दस्यान्यत्रापि दर्शनात् । यथा-सुन्नमयत्यनुमापि वति ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् 'अहिपरिषेचन पुत्रवत् । अय तु विशेषः, अदितऽनुमन्यस्वेत्यादिषु त्रि- घु अनुमन्यस्येन्यम्य स्थाने 'अन्व:स्था ति, देवसवितरित्यत्र 'प्रसुव' इत्यस्य स्थान प्रासाची ' इति । अत्र श्रोतवत् प्रणीता विमुञ्चति तूष्णी म् , कृतकार्याणामासां प्रतिपत्त्यपनत्वात् , 'प्रणीताभ्यो(१) दिशोऽभ्यु पनीय' (या गृ१-४-३८) एप्ति बाधायनवचनान्, आचाराच ब्राह्मणश्च यथाशक्ति दानमानादिना सस्कृतो गच्छत् ॥ अत्रेय स्थितिः---अग्निमिवत्यादि मन्त्रसन्नाम इत्यन्तः प्राच्योदी- च्याङ्गसमुदाय' सर्वगाहीप्रधानहोमानां साधारण', 'योपदेश प्रधाना हुती हुत्वा' इति प्राच्यादीच्यपदार्थापेक्षया (२)होभानां विशेषण प्राधा- स्वाभिधानात । एवञ्चाहोमेषु नामकरणादिषु तन्त्रस्याप्रसङ्ग एव । नन्वेच 'अनरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते' इति किमर्थस्तत्र नत्र पुन रुपदेश' ? उच्यते-यत्र केवलाज्यहविपनयनादिषु अस्योपदेशः तत्रैवंद नन्त्रम् । यत्र पुन 'अपियोत्तरया जुहुयात्' (आप गृ ५-१८ ) 'काम मन्युभ्यां वा जुहुयात् ' (आप ध १-२६-१३) इत्यादिषु नापंदश नैव नत्र तन्त्रमिति नरमार्थ । कुत एतत् ? केवलाज्यहविष्वव प्रयोजनान्त ग्मन्तरणास्य तन्त्रस्योपदेशात् । उपाकरणसमापनादीनां तु तत्र तन्त्रोप- देभावेऽपि कमाण्ड जुहुयाद(३घृतम्' इत्यादरिव तन्त्रार्थिवावगमात् भनन साबार विधानेनैव तन्त्रम् । नन्वार्थित्वावगमस्तु(४) गृह्यान्तरषु । दिगो शुभ। २४-होमानामविशेष। ३ र-योऽभूल । 12-वस्ताविधान भापत पधिकमस्ति - ·- प.१ ,ख.२ ] अनाकुलातात्पर्यदर्भनाभ्यां सहितम् । तन्त्रवतामेवोपदेशात् । आपस्तम्बदर्शनानुगतोपदेशात् , भविगीतशि प्राचाराच्च । यद्येवमाजवौषधहविष्केऽपि विवाहे किमर्थतन्त्रोपदेश उच्यते- लाहोमानां कृत्स्नविधानेन तन्वानपेशत्वात् उपनयनादिक्दाज्यहो. मार्थ एव तन्त्रोपदेश । नथा 'तस्मिन्नुपविशत उत्तरो वर.' (आप गू ४-९) इत्यस्या नन्तरमेवाग्नेरुपसमाधानादि, न तु 'यथाम्धानमुपविभ्य' (आप गृ५-२) इत्यस्यानन्तरमिति क्रमार्यश्च । तथा केवलोपधह विषि स्थालीपाकेऽपि क्रमार्थ पय । यद्यपि श्रीने दर्शनात् पात्रोक्ष णानन्तरमवघातादि युक्तम् , तथा येतद्वचनबलात् तन्त्रात् पुरस्ताद वेति । ऐशानेऽपि स्थालीपाके स्थण्डिलकल्पनान्ने तन्त्रम्, न तु पार्व- णवद्गृह एवं प्रतिष्ठिताभिधारणानन्तरमिति क्रमाय एव । केचित्-कल्पान्तरविहितेषु अपार्वणातिदेशेषु आज्यहोमेपु त. त्रार्थिषु 'कश्माण्डर्जुहुयाघृतम्' इत्यादिश्वस्य तन्त्रस्य प्राप्त्यर्थ यथोपदेशमिनि सामान्यविधानम् । अत्रत्येषु तु विवाहादिषु येवेव पुनर्विधान तत्रैव, नान्यत्र (१)पण्यहोमादिष्विति नियमार्थ तत्र तत्र तन्त्रविधानम् । पित्र्येषु तु 'एकैकशः पितुसयुक्तानि ( आप गृ १- १८) इत्यादिविशेषविधानात् तन्त्रसिद्धिरिति ॥ ८॥ एच सर्वगाबहोमानां साधारण स्मार्त विधिमुत्का, इदानी पाकय क्षेषु वैकल्पिक श्रौन विधिमाह-- लौकिकानां पाकयज्ञशब्दः ॥ ६॥ अनाकुला लोके भवा लौकिका लोकम्मृतिलक्षणा इत्यर्थः। लोकशब्दन शिष्टा उच्यन्तं । पाकय इति विवाहादीना संज्ञा विधीयते। पाकश घोल्पवचन , यथा-क्षिप्र यजेत पाके देव ( आप गृ२०-१५.) इति । पाकगुणको यज्ञ पाकयज्ञ इति निर्वचने आज्यहोमषु सज्ञान स्यात् । तसंशाप्रयोजनं "यज्ञ व्याख्यास्याम" (आप प १-१) इत्यत्र एतेषाम तभावः । “नित्राति पाकयझेन यजेते"त्यत्र च धर्मप्राप्तिः ॥ १०॥ तात्पयदर्शनम् लोकयन्ति वेदवेदार्यानिति लोका विधवृद्धा. शिधा द्विजन्मानः । तैलोकराचर्यन्ते यानि कर्माणि तानि लौकिकानि, तेषां मध्ये सप्तानां औपासनहोमादीनां पाकशब्द समावेन प्रसिद्ध, न तु श्रीतानां वि ·३४ आपस्तम्बगृह्य मूत्रम [ अमिमुखम् । पाहादीनां च, नत्र लोकानामप्रयोगात् । यदि लोकप्रयोगादेवैषां पा. कयक्ष नामना प्रसिद्धय, तर्हि 'पाकयनेषु ब्राह्मणावेक्षो विधि' इत्येता वताऽलम् , किमर्थ 'लौकिकानां पाकयशशब्दः, इति ? । उच्यते-पाकेन पक्कन चरुणा साध्या यश. पाकयनः इत्येव व्युत्पन्नसज्ञानुवादात् नान्नरीयकाचमतश्चरेवाग्निहोत्रकविधौ हवि, न पुनर्विध्यन्तरवदा ज्यादिकम्पीति नियमझापनार्थम् । बौधायनेन तु अत्राज्य हविरुपदि- टम् । न त्वाग्निहोत्रिक हविरिह भवति, अग्निहोत्रधर्मप्रापकप्रमाणामा धात् । 'द्विजुहोति' ( आप गू २-११ ) इत्येवमादयः पुनः पञ्च पदार्थाः वचनवलाद्भवन्ति । देवतास्तु तत्तन्मन्त्रप्रतिपाद्या एव ॥९॥ *तत्र ब्राह्मणावेक्षो विधिः॥१०॥ हिर्जुहोति द्विनिमार्टि दिः प्राश्नात्युत्सृप्या- चामति निलेढीति ॥११॥ अनाकुला तत्र तेषु पाकयनेष्वपरो विधि ह्मणावेक्ष इत्याचक्षते । ब्राह्मणमाम नि प्रमाणवेनावक्षत इति ब्राह्मणावे ब्राह्मणदृष्ट इत्यर्थ । विधिःप्रयोग, य प्रागुक्त आघारवान् दर्शपूर्णमासप्रकृतिः ।(१)अय त्वग्निहोत्रप्रकृति ब्राह्मणावक्षः। उभयोर्विकल्पस्तत्रेत्युच्यते-यषु पाकयज्ञेषु आघारवत. स्तन्त्रस्य प्रवृत्तिः तत्रैवास्य विकल्पन प्राप्तिरिति दर्शनार्थम् । तेन प. घयहोमादिषु अस्य विधे(२)रप्रवृत्तिः। तत्र दिर्जुहोती'त्यनेन अग्निहोत्राहुत्योरुभयोधर्मः पाकयशेषु प्रधानाहु ति स्विष्टकृत चाधिकृत्य विहितो वेदितव्यः । 'द्विर्नेमाटीति चाग्निहोत्र- वल्लेपनिमार्जनम् । 'दि प्राश्चाती'त्यङ्गुलिप्राशनम् । 'उत्सप्याचामतीति च यत्तत्र तृतीय प्राशनं बर्हिपोपयम्योदड्ङावृत्योत्सृप्याचामतीति तच्चोदितम् । निलेडीति यत्तत्र 'द्वि बुच निलेध, इति च तचोदितम्। यावता च विधानेन होमादिससिद्धिस्तावदमन्त्रबदग्निहोत्रादेव प्रत्येतव्यम् । तद्यथा-वेणो. अयन,पालाशीसमिदाहुतिधारणार्थी, चतुहीत पञ्चगृहीत इति। तत्रप्र. योग -अग्निमिध्वा परिसमूघ,परिस्तीर्य,पर्युक्ष्य,आज्यहोमेवाज्यं सस्क- स्य, पकहोमेषु स्थालीपाक नुक्स्नुवं संमृज्य यावत्प्रधानाहुति चतुहीता. निपञ्चगृहीतानि वा समवद्यति । यत्रोभय हविस्तत्र तस्योभयस्य, यथा मासिमाते । ततः पश्चादबहियुपसाव पालाशी समिधमाधाय स. हरदत्नेन सूत्रत्रयमपीदमकसूत्रतया परिगणितम् । १ अय त्वप्रकृति । २ विषेर्न भनि । - ·३५ ५१,ख २ ] अनाकुलातात्पर्पदर्शनाभ्यां सहितम् । नेिव मन्त्रान् समनु[त्य सकदेव प्रधानाहुतीर्तुत्वा प्रातरग्निहोत्रयले पमपमृज्य बहिषि निमाष्टिं वद्यहनि कर्म । अथ रात्री सायमग्निहोत्रवत् । ततस्सौविष्टकृती द्वितीयामाहुति उत्तराहुतिवज्जुहोति-अझये स्विष्टः कृते स्वाहेति स्थालीपाकेषु । 'यदस्य कर्मण' इत्याज्यहोमेषु । शान- यज्ञ तु कर्म तत्र घोदितेन मन्त्रेण । ततः पूर्ववलपमवमृज्य प्राचीनाधीती दक्षिणतो भूमौ निमा।ि तत त्रुच सादयित्वा अङ्गुलिप्राशनादिनि. लेपनान्तमग्निहोत्रवत् । ततो दमैं सुक्प्रक्षालनं, ततः परिसमूहनप र्युक्षणे । एतवाग्निहोत्रिक नाम तन्त्र सर्वपाकयज्ञेषु आधारवता तन्त्रण सह विकल्प्यते ॥ १९॥ तात्पर्यदर्शनम् तत्र तेषु पाकयशेपु मध्ये पार्वणादिषु पञ्चसु ब्राह्मणावेक्षो विधिर्म चति । यो विधिः प्रत्यक्षमेव ब्राह्मणमवेक्षते, नाग्निमियध्वेत्यादिवल्लोका. चारानुमेयम् , सोऽप्येषु विकल्पेन भवतीत्यर्थ' । नानयोर्विध्योमिथः संसर्ग । नापि स्मार्तस्यानंन बाधः । प्रत्यक्षम्राह्मणस्यापि स्मृत्यनुवादे (१)कल्पमूत्राधिकरणन्यायन स्मृतितुल्यप्रमाणत्वात् । अत एव 'सर्व पाप्मानं तरति, तरति ब्रह्महत्या योऽश्वमधेन यजते' (तै स ५-३- १२) इति श्रुत्या 'यजेत वाश्वमेधेन' (मनु. ११-७५ ) इति (२) म नुस्मृत्यनुवादेन अश्वमेधद्वादशवार्षिकयोर्विकल्पः । बौधायनीये च व्यक्तोऽयमर्थ' । तन्नोवाहरन्ति-- आधार प्रकृति प्राह दर्वीहोमस्य वादरिः। अग्निहोत्र तथाऽऽत्रेय' काशकस्नस्त्वपूर्वतामाइति (बो गृ१-४-४४) तां न मिथ ससादयेदनादेशात् (यो ग १-५-१) इति । होममन्त्रादयः स्तु विध्यन्तरीया अर्थादाचाराच्चेदापि भवन्ति । यद्यस्यापि स्मृतितु. ल्यमेव प्रामाण्य, किमर्थ 'ब्राह्मणावक्षः' इति । उक्तोत्तरमेवैतत् । भाग्नि- होत्रिकविधौ भ्रषे 'यदि यजुऐ ब्रा २५-३४) इति श्रीत मायश्चित्तम्। न तु स्मार्तनाशे 'यधविज्ञाता सर्वव्यापा' (ए वा २५-३४) इति ॥१०॥ सर्व प्रधानहोमा. प्रधानहोमस्वसामान्यादेको होम इत्यभिप्रेत्य स्विष्टकृदपेक्षया श्रुति बिर्जुहोतीत्याह, न पुनविरेच जुहोतीति । 'स. सदश प्राजापत्यान्' (तै ब्रा १-३-४) इतिवदिह(३) सम्प्रतिपन्नदेव १ मा 1-1-९ बौधायन यापस्तम्बायादींना कल्पसूत्राणा यत्र प्रमाण विचारित नेत कम्पमू- त्राधिकरणम् । क्यसूत्रेषु पन्यवदपठिनानि प्रमाण वाक्यानि बहू-युपलबन्ने न तु तथा घेदवत स्वत ए३ पानाम्यम् । कि तु मन्वारस्पतिवदव मूलभुनिकल्पकलेनेव । सहदेवपापावर्ष । २ ई उ मनुसन्पनुवादेन च र सम्मानपत्रदाताकत्व एकदेवता कन्वा ।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाहकाल । तैकत्वामावात। केचित्-यावन्त, प्रधानहोमास्तावन्ति चतुर्गहीतानि सुचि सहा- बदाय होममन्त्रान् सर्वाननुद्रुत्य सकदेव जुह्वति । द्विर्निमार्दीत्यादि यतार्थम् । प्रयोगस्तु-न परिस्तरणदींसस्कारोपस्तरणादीनि, अत्रानुपदे. शात् । चरुपाकस्वर्धावियत पव । तेन चरुणा प्रधानाहुतिस्विकृत्वा- शनभक्षणेग पर्याप्तन दी पूरयित्वाभरणानि दमेषु सादयित्वा- ऽऽदाय तत्तन्मन्त्रै सर्धा. प्रधानाहुतीः क्रमेण हुत्वा दव्यास्ततो लप. मादाय दर्भनिमृज्य शेषास्विटकने दुत्वा प्राचीनाचीती पुनर्लेपमादाय दक्षिणतो भूम्यां निमृज्याप उपस्पृश्य यज्ञोपवीती दा लेप(१)मङ्गल्या दाय प्राश्य शुद्ध्यर्थमाचम्य पुनरप्येव कृत्वा उदढावृत्यात्सृप्य वा हविश्शेष सर्व भक्षयित्वा तां निले.ह्याचम्य तादभैरद्रिः प्रक्षाळयेदिति । ननु-वैश्वदेवोपासनहामयो कस्मानाय विधिः ? उच्यते । तत्र 'उमयत. परिपंचनम्' (आप गृ७-२२ ) इति एककार्ययो द्वयोरपि विध्यो परिसक्यानात् अत एव हि लेपप्रतिपयोगभावाच्च ।। वितु-पाक यज्ञ इत्यत्र पाकशब्दम्याल्पवाचकरपात् विवाहाद- योऽपि मोमाद्यपेक्षया पाकयचा इति तेवन्ययं विधिरिति । तन्न, तेषां मनुष्यसस्कारार्थत्वेन अप्राधान्यान् प्रधानवाचियशशब्दवाच्यत्वानु पपत्तेः ॥१२॥ एकाग्निविधिकाण्डे विवाहमन्त्राणां पूर्वमानानात् विवाहमेध पूर्व ज्यास्यास्यन् तस्योदगयनादिनियमापवादेन कालमाह- (२)सर्वऋतको विवाहस्य शैशिरौ मासौ परि- हाप्योत्तमं च नैदाघम् ॥ १२ ॥ अनाकुला अथ विवाहविधि' प्र गुपनयनात् । शिशिर परिहाप्यति वक्तव्ये शे शिरी मामावित्युच्यते 'उत्तमञ्च नैदाघ'मित्यत्र मासप्रतिपत्त्यर्थम्। अ. न्यथा दिवसोऽपि प्रतीयेत। सर्वतुंविधान उदगमनापवादः पूर्वपक्षा- दयस्तु परिभाषाप्राप्ता विहेवस्थिता एव यथोपनयन वसम्तादिधि- धान इति केचित् । १८ ठ अठोपकामिकाभ्यामादाय, २ सर्वनव इति हरदा नपाठ. ठ-पुस्तकपाठन।

·. ५१.,ख २] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । अन्ये तु पूर्वपक्षादेरप्यपवाद मन्यन्ते । तेषामपरपक्षे रात्री च में नि विध्यते विवाह ॥ १२॥ तापर्गदर्शनम् सबै षडतष प्रत्येक मासद्वयरूपा विवाहस्य काला । द्वादशापि मासा लापरपक्षादिका कात्स्येन काला इत्यर्थः । ऋतव इत्यनेन ल. क्षणया मासा एय विधिस्तिता, नर्तव इति कुनोऽवगम्यते ? उच्यते- शैशिरी मासाविति मासपर्युदासात् । अन्यथा विधिपर्युदासयोरकवि- षयत्वात् लघुत्वाच शिशिर परिहाप्येति व्यात् । प्रयोजन तु विवाहस्य पूर्वपक्षादिनियमाभावः । यन्त्र पुनरुपनयनादावेषविधहेत्वभावाढतोरेत्र विधित्सा, तत्र ध्यपदानद्वारा पुरीडाशस्य यागसाधनत्ववत् सामान्य- विध्यवरुद्धपूर्वपक्षादिद्वारेणापि तो कर्मसाधनत्वसिद्धः पूर्वपक्षादि- नियत एव । शिशिरस्थती. यौ द्वौ मासी माघफाल्गुनी, निदाघस्य ग्रीष्मस्य यश्चोत्तमोन्स्य आषाढ, तानेतांस्त्रीन मासान परिहाप्य वर्जयि- त्वा । अत्रात्तममिात तमप्प्रत्ययात् यस्सौरतोऽन्त्यो नैदाघ', यश्चाधि. कमासतो द्वितीय आषाढ. तावपि पर्युदस्तौ ॥ १२ ॥ सर्वाणि पुण्योक्तानि नक्षत्राणि ॥ १३ ॥ अनाकुला सर्व विधानस्य सर्वापवादत्वात पुण्याहविधानार्थमिदम् । तथा च राध्यपरपक्षयोः विवाहपनिषेध । एवमप्युक्तग्रहणमनर्थक तत् क्रियते मुहूर्तपरिग्रहार्थम्-यानि पुण्यानि नक्षत्राणि यानि पुण्योक्तानि मुहूर्ना- नि तानि सर्वाणि विवाहस्य यथा स्युरिति । तत्र नक्षत्राण ज्योति इशाखादवगन्तव्यानि । प्रातस्सङ्गवा मध्यन्दिनोऽपराहस्सायमित्येते मुहूर्ताः ॥ १३॥ तात्पयदर्शनम् यानि ज्यौनिषे पुण्योक्तानि शुभफलप्रदत्वनोक्तानि नक्षत्राणि । न क्षत्रग्रहणस्य प्रदर्शनार्थत्वात्तिथ्यादीन्यपि । तत्र पुण्योक्तानि सर्वाण्य- प्रापसहर्तव्यानि ॥ १३ ॥ तथा मङ्गलानि ॥ १४॥ अनाकुल्ला "ब्राह्मणान् भोजयित्वाशिषा वाचयित्व" त्येवमादीनि स्वशास्त्रप्रसि. द्वानि । मङ्गलानि स्नातोऽहतवासा गन्धानुलिप्तः, बग्वी भुक्तवानित्येष- ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ माङ्गलिकम् । मादीनि नापितकमांडरार्पणादीनि लोकप्रसिद्धानि । तान्येतानि सर्वाणि प्रत्येतव्यानि ॥१४॥ तात्पर्य दर्शनम् (१)शहादुन्दुभिषीणातूणववादित्रसम्प्रधादनानि कुलस्त्रीगीतानि केशश्मश्वादिप्रकल्पनाहतधौताच्छिद्रविचित्रवासोधारणगन्धानुलेपनमु. गन्धस्नग्धारणापदातिगमनच्छत्रध्वजादीनि शिष्टाचारप्रसिद्धानि मङ्गळा- नि विवाहे उपसहर्तव्यानि ॥१४॥ आवृतश्चास्त्रीभ्यः प्रतीयेरन ॥ १५ ॥ बनाकुलम • मन्त्ररहिताः क्रियाः आवृत इत्युच्यन्ते । यस्मिन् जनपदे प्रामे कुले वा या आवृनः प्रसिद्धा तास्तथैव व्यवस्थिताः यथा प्रतीयेरन् न सर्वत्रवमर्थम् ॥ १५॥ तात्पर्यदर्शनम् आरत किया वैवाहिक्यः श्रविशेषात समन्त्रका अमन्त्रकाच । तास्सर्वा आखीभ्यः सर्ववर्णेभ्यस्ल काशादवगम्य प्रतीयरन कुरिन् विवोढारः । तत्र समन्त्रका. प्रहपूजाडुरारोपणप्रतिसरबन्धाद्या आचा रसिद्धा । अमन्त्रकाः (२)नाकबलियक्षवलीन्द्राणीपूजादयः । ताश्च यथा- जनपद यथावणे यथाकुल ययात्रीपुस व्यवस्थिता एव । न तु सर्वा स्सर्वत्र समुचिता ॥ १५॥ *इन्वकाभिः प्रसृज्यन्ते ते वराः प्रतिनन्दिताः ॥ १६ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने द्वितीयः खण्डः ॥ १ ग-शाषीणापरतूणव • पोरमेकमा।

·प.१,ख २.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाम्पा सहितम् । 1 सनाकुला नक्षत्रप्रशंसा• गाथा विवाहप्रकरणे वरप्रसङ्गार्थमुदाहृता। यदि वरा: कन्याया वरयितारकन्या परणार्थ इन्वकाभिः प्रसृज्यन्ते ॥१६॥ ते वरास्तदुहितमद्भिः । प्रतिनन्दिना सिद्धार्था भवन्ति । तस्मावर- प्रसक्ने प्रशस्तमिन्वका नाम नक्षत्रम् । इन्वकाशब्दो मृगशिरसी'नि स्व- यमेव व्याख्यास्यति । तस्मात् ज्ञायते-स्मृत्वन्तरप्रसिद्धा लौकिक्येवयं गाथा, म सूपकारस्य कतिरिति ॥ १७ ॥ इति श्रीमद्धरदत्तप्रणीतायां गृह्यवृत्ता वनाकुलायां वितीयः खण्डः। तात्पर्यदर्शनम् इन्वाभि मृगशिरसि 'नक्षत्रे च लुपि' (पा २-३-५५ ) इति सन्त- म्य तृतीया । ये चरा वरपितारो मृगशिरसि प्रसृज्यन्ते कन्यावरणार्थ प्रेध्यन्ते, ते दुहितमद्भि प्रतिबन्दिता प्रकर्षण पूजिवा, सिद्धार्था भवन्तीत्यर्थः ॥१६॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यदर्भचे द्वितीयः खण्डः ।। प्रवेऽस्मिन् हरदनमते (१०) समदश स्वाचि, सुदर्शनयवे च (२९) षोडशेवि यो पम् ।

·अथ तृतीयः खण्डः । मघाभिर्गावो गृह्यन्ते ॥ १॥ अनाकुला यदि मघाभि. गाव क्रयादिना गृह्यन्ते ताश्च गावः प्रतिनन्दिताभ- यन्ति । तस्मात् गोपरिग्रहे मघाः प्रशस्ता.॥१॥ तात्पर्यदर्शनम् । 'आर्षे दुहितमते मिथुनौ गावा देयो' । आप व २-११-१८ ) इति वचनादा विवाहे धरैर्दीयमाना गावो दुहितमद्घिासु गृह्यन्त । ए. तदुक्तं भवति-आर्ष विवाह मधास्वेव कुर्यात्, न (१)बाह्मादिवत् नक्ष- त्रान्तरेऽपानि ॥१॥ फल्गुनीभ्यां व्यूह्यते ॥ २ ॥ अनाकला यदि फल्गुनीभ्यां ब्युह्यते सेना युद्धकाले सा च प्रतिनन्दिता भव ति । तस्मात् सेनाव्युहे प्रशस्ते फल्गुन्यो । अविशेषात् पूर्व उत्तरे च । सर्वत्र 'नक्षत्रे च लुपो" (पा स २-३-४५.) त्यधिकरणे तृतीया ॥२॥ तासर्वदशनम् । अत्र च वधू फल्गुन्योरेव व्यूह्यने नीयते स्वगृहान्, न तु 'तां ततः' (आप गृ ५-११) हात वचनात् ब्राह्मादिवत्तदानीमेव ॥ केचित्-'इन्वकाभिरित्यादि 'फल्गुनीभ्यां व्यह्यते' इत्यन्तमुत्तर अवकाशब्दस्य उपाख्यानात् शाखान्तरीया गाथेनि कल्पयन्त, मघासु गवा क्रयादिना स्वीकार , सेनायाश्च युद्धे व्यूह., अविशेषात् पूर्वयोरुत्त रयोर्वा फागुन्योरिति प्रकृतानुपयोगितया व्याचक्षते ॥२॥ यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति तां निष्टया- यां दद्यात् प्रियैव भवति (२)नेव तु पुनरागच्छत्तीति ब्रा- ह्मणाक्षो विधिः ॥ ३ ॥ - १८मादि चित्र हामेव ·५.१.,ख.३.] भनाकुलातात्पर्यदर्भनाभ्यां सहितम् । अनाकुला यो दुहितर पिता प्रियां कामयेत भर्नुरिय प्रिया स्यादिति नो नियायो । क्षत्रे दद्यात् । एव दत्ता सा भवत्येव तस्य प्रिया । अयं चापरोऽस्य नक्षत्रस्य गुणः सा पितगृहात् पुनरर्थिनी नागच्छति । (२)पतिगृह एव तस्यास्सर्वे कामास्सम्पद्यन्ते । अन्ये तु निन्दामिमा मन्यन्ते । ब्राह्मणावेक्षी विधिरिति वचनात अन्येऽपि स्मृत्यपेक्षा नक्षत्रविधयो भवन्ति । अन्यथा पुसवने तिष्यवत् विवाहे इदमेव नक्षत्र स्यात् ॥३॥ तात्सर्यदर्शनम् इय भर्तुः प्रिया स्यादिति या दुहितर पिता कामयेत तां निष्ठयाशा स्वाती धराय दद्यात् । सा तस्य प्रियय भवति । नेव तु नैव च रोगदारियादेना पीड्यमाना अर्थिनी पुत. पितगृहमागच्छति , स्वगृह एव तस्यास्सर्वे अर्थास्सम्पद्यन्त इति ब्राह्मणावक्षो विधिः । अत्रापि पूर्ववत् स्मार्तपुण्यो- कनक्षत्रैर्विकल्प ॥३॥ *इन्वकाशब्दो मृगशिरसि ॥ ४ ॥ निष्टयाशब्द- स्वातौ ॥ ५॥ अनाकला छन्दसि प्रयुक्तवादेतयोरर्थकथनम् ॥ ४॥ सापर्यदर्शनम् एते सूत्रे व्यक्तार्थे ॥ ४-५॥ विवाहे गौः ॥ ६॥ अनाकुन्ना विवाहस्थाने गौरालब्धब्या दुहितमता ॥५॥ तात्पर्वदर्शनम् विवाहस्थाने गौस्सन्निधाप्या ॥ ६ ॥ गृहेषु गौः ॥ ७॥ अनाकुला गृहेषु च गौरालब्धष्या तेनैव दुहितमता । तयोविनियोग ॥६॥ तात्पर्य दर्शनम् तथा गृहेषु शालायां अन्या गौस्सन्निधाप्या ॥७॥ १४-परस्प गृहे। *सूलायमपीदमक मन हरदयस्य द THE KUPCESASTRI ·४२ आपस्तम्बगृह मूत्रम [ वरपूजनम् । किमर्थमित्यत आह- तया बरमतिथिवदहयेत् ॥ ८॥ अनाकुला या विवाहे गौ नया घरमतिथिवन् पूजयेत् । अतिथिवदिति वचना. त् मधुपर्कण च। “गोमधुपकाही वेदाध्याय" (आप ध २-८-५) इति व. चन ॥७॥ तात्पर्यदर्शनम् तथा विवाहस्थाने सभियापितया गवा, न स्वनन्तरोक्तया, वरमनि- थिचत् अतिथि यथा तथा अईयेत पूजयेत् । तया हविरुत्पत्तिद्वारणोत्स गद्वारेण वा(१/भूतया युक्तन मधुपर्केण परमेवेदाध्यायिनमपि पूजय- दित्यर्थ ॥८॥ योऽस्यापचितस्तमितरपा ॥ ९॥ अनाकुला योऽस्य वरस्यापचित पुज्य नेन सहागन आचार्यस्तमिनरम गृहेषु या गौरालभ्यते तया । किमिवन्यपेक्षायां अतिथिवदहये दित्येध । विवाहे बराय नत्सहायेभ्यश्चान्यम्मिन्नग्नौ पृथगन्नसस्कारा भवति । वपाहोमश्च तत्रैव । अपचिताय तत्सहायभ्यश्च गृहपु पृथगन्नसस्कार । गोश्व वपा. भ्रपण दोमधीपासन पवेत्यनुष्ठानप्रकार ॥८॥ तात्पर्य दर्शनम् सौऽन्य वरस्य पित्राचार्यत्वादिना सम्बन्धी, लोके चापचिनो (२)विद्या मिजनादिसम्पत्या । यहा वरस्यापचित पूज्यः। तमितरया गृहषु सन्निा बापितया (३)आतेथिवदह यादेनि सम्बन्धः । एतन्मधुपर्कद्वयमपि वि बाहान, प्रकरणात् । दात रुपाथत्वे तु 'आचार्यायश्विज श्वशुराय शे वरायापचितार च'(४) इति ब्रूयात् । प्रत्युत 'अतिथि पितरो विवा- इश्व' (आ गृ ३-१०) इति विवाहसम्बन्धमेवाह । मनु-वर चापचित चातिथिवदईयदिति वक्तव्ये 'विवाहे गौ. इन्या- वि किमर्थम् ? उच्यते-उभयो. जयोर्मिनदेशत्वेन भिन्नतन्त्रत्वज्ञापना- थेम् , इतरथा सम्भवना तन्त्रता स्यात् । सर्वेभ्यो वैका(५)मविभव स्वात्' इति कल्यानरे सर्वेभ्य ऋविभ्यो विकल्पन गवैकत्वदर्शनाविहा पि वरापाचनयोपिकल्पेन प्रसक्त गर्बकत्व माभूदिति प्रतिषेधार्थ च ॥९॥ १८ उ-विवाइ नसूनपा! २बनविषाभिजनसम्पया । ख ग-चशदो नास्ति १८ पूर्ववत् मापक इवनापत्यधिकम् ५ क 4-4का गा विमपच्याच ज-कामविभाषित्वात रा ·११,ख ३] अनाकुलानापर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । एतावद्रगोरालम्भस्थानमनिथिः पितरो विवाहश्च ॥ १० ॥ अनाकुला एतेष्वेव त्रिषु स्थानेषु गोरालम्मा नान्यत्र पाकयशेषु। अतिथिश- ब्देनातिथ्यकम ब्यपदिश्यते "यत्रास्मा अपचिनि कुर्वन्नी” (आप गृ.२२-३ ) स्पेवमादि । पितृशब्दनाष्टका कर्म "श्वोभूते दर्भण गा" (आ. पर २२-३) मित्यादि । विवाहशब्देनानन्तरक्तस्य ग्रहणम् । कल्पा स्तरेवीशानयशादावपि गोरालम्भ आसात , तत्प्रतिपधायी नियम । एव चुवता कल्पान्तरे दृष्पा अन्ये विशेषा अभ्यनुशाता भवन्ति ॥ ९ ॥ तात्पर्यदर्शनम् अतिथि वेदाध्याय्यागतः, पिनर अष्टकाकर्म, विवाहश्चेति, यदेतत्त्रयं एतावत् गवालम्माङ्गफर्म निमित्तम् । पनडुक्त मवति-यथाऽतिथि वि ताश्च (१)गवालम्माङ्गकर्मनिमित्तभूता. एव विवाहोऽप्यस्मादेव वचना विशेषणान्तरनिरपेक्ष इति । यद्येतत्सूत्रमेव न व्याख्यायेन तदा गौरि- ति गां प्राह' (आप गृ १३-१५) श्वोभूने दर्भेष गामुपाकगेति' (आप गृ २-३ ) 'विवाहे गौ' (आप गृ ३-६) इत्यतैरेव सिद्धत्यान् व्यर्थ मेव स्यात्, तेन अवेदाध्यायिभ्यामपि वरापचिताभ्यां धर्मोक्तगोरहितो मधुपको देय । वेदाध्यायिभ्यां तु तत्सहित इति ॥ केचित्-एनस्त्रयमेवास्माक गोरालम्मस्थानम्, न पुनरन्येषामित्र विकल्पेनापीशानमलिश्शुलगवापरनामा | पव वदनस्माकमपि कल्पा- न्तरोक्तानपि विशेषान विकल्पनानु जानातीति ॥ १० ॥ अथ विवाहे वर्जनीया. कन्या आह- सुप्तां रुदन्तीं निष्क्रान्तां वरणे परिवर्जयेत् ॥ ११ ॥ अनाकुला घरेषु घरणाथै प्राप्नेषु या कन्या स्वपिति रोविति निष्कामति वा गृहात, तस्या घरण न कर्त्तव्यम् । अशुभलिङ्गान्येनानीति । परिशब्दोऽ त्यन्तप्रतिषेधार्थ मनश्चक्षुषोनियन्धे सत्यपीति ॥ १० ॥ तापर्ययशनम् । या चरेषु वरणाथै प्राप्तेषु स्वपिति, या रोदिति, या वा गृहानिष्कामति, ता पता परणे परिवर्जयेत् अत्यन्त वर्जयेत्, ऋदौ ज्योतिषादिभिर्शाताया मपि, यतस्स्वापादीनामत्रानुद्धिलिङ्ग-व(२) प्रबलत्व च विधक्षितम्॥१॥ १४ गपालम्माकर्मनि १ग-नपोरवे कोशयो भनवाप चेति पते ·४४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ अविवाहकन्या। दत्तां गुप्तां द्योतामृषभां शरभां बिनतां विकटा मु- ण्डां मण्डूषिकां साङ्कारिका रातां पाली मित्रां स्वनुजां व. र्षकारी च वर्जयेत् ।। १२॥ अनाकुला दत्ता वाचान्यस्मै दत्ता । गुप्ता प्रयान रक्ष्यमाणा । दुश्शीला वा सा भवति अशुभलक्षणा वा । द्योता विषमदृष्टिः ऋपमा ऋषमशीला । शरमा अनिदर्शनीया। जारास्तां कामयेरन् सा च तान् । बिनता विनतगा- श्रा, कुम्जा था। विकटा विस्तीर्णजङ्गा। मुण्टा अपनीतकेशा। मण्डषि- का मण्डूकत्वक् अश्लक्ष्णेत्यर्थः। वामनेत्यन्ये । साकारिका कुलान्तरे जाता (१)कुलान्तरस्थापत्यत्व गता वा, यस्यां वा गर्भस्थायां माता अस्थिसञ्चितवती । राजा रतिशीला(२) । पाली वत्सादीना (३)पालयित्री । मित्रा मित्रवती बहुमित्रेत्यर्थः । स्वयं वा मित्रभूता । स्वनुजा यस्या अनु. जा शोभना स्वयदर्शनीया सा स्वनुजा(४), बरजननादूर्ध्वमल्पीयसि का ले जाता तम्मिन्नेव सवत्सरे जातत्यन्ये । वर्षकारी वर्षणाधिका वर्षकारी स्वेदनशीला इत्यन्ये । वर्जयेदित्युच्यते वरणे परिवर्जयदिन्यस्यानुवर्तनं भाभूदिति । तेन येषु वरण नास्ति ब्राह्मादिषु विवाहेषु तेष्वप्यास प्रति- षेधः । (६) किञ्च तदनुवृत्तावत्यन्तप्रनिषेधप्रसङ्ग ॥११॥ तात्पर्य दर्शनम् । दत्साद्याः पञ्चदश कन्या वर्जयेत् । दत्ता अन्यस्मै वाचा प्रतिश्रुता, उदकपूर्व वा प्रतिपादिता । गुप्ता अदर्शनार्थ कञ्चुकादिभिरावृता, प्रयत्न सरक्ष्यमाणा वा दोश्शीत्यादिशङ्कया । द्योता पिङ्गाक्षी, बचकेशी वा, विषमष्टिा । पमा प्रधाना, ऋषभस्येव शरीर गनि. शील पा यस्या. स्सा, ककुद्वास्ति यस्पास्सा । शरभा शीर्णदीप्ति , (६)सर्वनीललोनी था, अरूपा था, (७)निष्प्रभा वा । केचित्-दर्शनीया, यतम्सा आरकाम्या । विनता कुब्जा । विक्टा विकट जङ्गा, विस्तीर्णजङ्घा वा । मुण्डा अपनी. तकेशा, भजातकेशा वा । महाधिका अल्पकाया, अरुणदती वा(८) मण्डू- १४-पुस्तके तस्मित वनमरे जातेत्यये इत्यधिकमस्ति, कुलान्तरेत्यादिसश्चितपतीत्यन्त नास्ति । 13-पुस्तक-'बोडानिय पर्व इत्याधिप । अबादामा रक्षा करोति। -पुस्तके-'दहिस्साह जानेति कोचैत' इत्यधिकम् । दुकी ६८3-सर्वगाप्रेषु नीललोनी गनिमभावा इति नाति) ग-मारकन्यादविष्यमा मा ·प १.,ख ३.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । कत्वग्वा । अपरे-वामनाका, दग्धाला था। साङ्गारिका गर्भस्थायां यस्यां सत्यां माता भर्तुरस्थिसञ्चयनकारिका, कुलान्तरस्थ दुहितुव गना वा । राता रमणशीला कन्दुकादिक्रीडानि येत्यर्थ., ऋतुस्नाता था। केचित्-रतिशीला विषयोपभोगशालेत्यर्थः । पाली यसक्षेत्रादिपालिका । मित्रा बहुमित्रा, सखी वा । स्वनुजा शोभ- नाऽनुजा यस्यास्सा, न तु शोभनोऽनुजो यस्या, शोमनायामनुजायां कदाचित् प्रमावस्स्यादिति । केचित्-वरजन्मसवत्सर एव पश्चाजातेति । वर्षकारी वरावर्षणाधिका । याऽत्यन्त (१)नवति साचा । परिवजयदि- त्यनुषले सत्यपि वर्जयेदिति पुनर्वचन ब्राह्मादिषु सर्वेषु विवाहेष्वासा प्रतिषेधार्थम् , असति गत्यन्तरे ऋद्धावपि परीक्षितायां दखतरालाम- निषेधार्थ वा ॥१२॥ *नक्षत्रनामा नदीनामावृक्षनामाश्च गर्हिता ॥१३॥ सर्वाश्व रेफलकारोपान्ता वरणे परिवर्जयेत् ॥ १४ ॥ अनाकुला नक्षत्र नाम यास ता तथा नक्षत्रनामा, नदीनामा पृक्षनामाश्च रोहिणी गना करजेत्यादयः । ताश्च विवाहे गहिता । तथा सर्वांश्च रेफलकारोपा- न्या एव भूत नाम इत्यर्थ । करा काला (२)सुवेलेत्यादय । ताः वरणे परिव- जयेत् परणमप्यास न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १२ ॥ तात्पर्यदर्शनम्। नक्षत्रस्य नामेव नाम यास ता नक्षत्रनामा । एकस्य नामशब्दस्य लोप , उष्ट्रमुखादिवत् । एवमुत्तरयोरपि विग्रहः । रोहिणी चित्रेत्येवमा दयो नक्षत्रनामाः । गङ्गेत्यादयो नदीनामा । शिशुपत्याद्या पचनामा । गाई- ता वर्जनीया. ॥१३॥ रेफो वा लकार वा यासा (३)नान्न उपान्त उपधेत्यर्थ , यथा गी. रीशालीत्यादि । शेष व्यक्तम् । अत्र चकारेण गहिता इत्यनुकर्षणात भासां वर्जनीयत्वे सिद्धे 'सर्वा वरणे परिवर्जयेत्' इति व्यर्थम् । न , (४)सुग्रहार्थन्धात्। अप वा या पता रेफलकारोपान्ता गौरी शालीत्याद्या, याश्च प्र. कारान्तरेणापि स्मृत्यन्तरीक्ता रंफलकारोपान्ताः, यथा समोत्रा समान प्रवरा पुश्चलीति तास्सर्वा घरणे परिवर्जयेविति शापनार्थम् । इद विह वक्तव्यम्-असत्यपि गत्यन्तरे व्यक्तऽप्यद्धिलिङ्ग खगोत्रादीना (५)सर्वथा भूषापमपीदमेक उरदनस्य । २८ सुशाला। * मुण्डनावाद ५ इ-पयाणा मिल्यधिकम् । -अपनी .

·आपस्तम्बगृह्य मूत्रम् [ऋद्धिपरीक्षा। निषेध एव । गौर्यादीनां तु न तथा गुप्तादीनामिवेति ॥ कचित्-नक्षत्रनामेल्यादिय शाखान्तरगीता गाथा, तम्या. पादपू. रणानि 'सर्वा वरण परिवर्जय'दिति पदानीति परिकल्पयन्तो, यस्मान क्षत्रादिनामा रेफल कारोपाताश्च गर्हिता. तस्मात्तस्सवी वरण परिव जयदिति व्याचक्षते ॥१४॥ *शाक्तविषय द्रव्याणि प्रतिच्छन्नान्युपनिधाय ब्रूयादु. पस्पृशेति ॥ १५ ॥ नानाबीजानि संसृष्टानि वैद्याः पाँसून क्षेत्राल्लोप्टं शकच्छमशानलाष्टमिति ॥ १६ ॥ अनाकुला 'लक्षणसम्पन्नामुपयच्छतेति वक्ष्यति । तत्र लक्षणानामहातत्वात् तत्परीक्षणोपाय (१ उपदिश्यते । नचाय नित्यो विधि , शक्तिविषय' इनि वचनात् । शक्तिसामर्थ्य यदि सम्भव । यदि वधुशानयोऽनुमन्ये तदा कर्तव्य नान्यथेत्यर्थः । तत् कथ कर्तव्यम् । उच्यत-द्रव्याणि पञ्च वक्ष्यमाणानि मृपिण्डेषु प्रतिच्छन्नानि कृत्या उपनिधाय कन्यासमीपे निधाय तांब्याचर - एषा पिण्डाना एकमुपस्पृशति । कानि पुनस्तानि द्रव्याणि ? नानाबीजानि ससृष्टानि बीरियवादीनि । वेद्या पासुनाह तान, सस्यसम्पन्नात् क्षेत्रादाहृत लोष्ट, शकृत् गोमय, मशनादाहृतं लोमित्यनानि । बीजानां द्रव्यत्वायभिचारेऽपि द्रव्याणीत्युच्यने-शा. स्त्रान्तरे दृशानामन्येषामपि द्रव्याणामिह विकल्पन प्राप्त्यर्थं तद्य था-(२)अविदासिनी इदात् सर्वसम्पन्ना देवनात् कितवी इरिणादयन्यति ( आश्व गृ१-५-६)॥१३॥ तात्पर्यदर्शनम् । शक्तिस्सामर्थ्यम् । विषयोऽवकाश । अस्यामृद्धिपरीक्षायां वर(३)त- स्पक्षिणां सामध्यम्यावकाशे सम्भवति, यदि कन्या च तदीयाश्चेमा प. रीक्षामभ्युपगच्छयुरित्यर्थः । यत एवात्र शक्तिविषय इत्याह, अत एवैषा ऋद्धिपरीक्षा ज्यातिपादिभिकल्पिकी, न तु नित्यवतियाहाङ्गम् । द्रव्या णि वक्ष्यमाणानि मृत्पिण्डपु च प्रतिच्छमान्यकम्मिन् भाजने निघाय (४ कन्या समीपे च कृत्वा, ता अयादेषां पिण्डानामकमुपस्पृशेति॥ १५ ॥ कानि तानीत्यत आह- नानाचा नानि ब्रीहियवादिबीजानि । समष्टानि एकस्मिन् पिण्डे क्षिप्तानि । सूत्रद्वषमयको करारत हरदन । १-उज्यते। । अविदासिन अशोध्य त् । दरिणात अपरात् । तपश्चीम या , क-पामामी ये च युगपत् कृत्या ·प.१ ,ख ३.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । वेद्या सौमिक्या अहतान् पासून । क्षेत्रात् सस्यसम्पन्नादाहत लोष्टम् । अवशिष्ट प्रसिद्धे ॥ १६॥ *पूर्वेषामुपसर्शने यथालिङ्गमृद्धि ॥१७॥उत्तमं परिचक्षते॥१८॥ अनाकुन तत्र बीजपर्शने प्रजाभिस्लमृद्धि । वेदिपुरीषे यज्ञै , क्षेत्रलाष्टे धनधान्यः, गोमये पशुभि , इशानलोटे मरणामिनि यथालिङ्गार्यः । उत्तममन्स्य द्रव्य परिचक्षत गर्हन्ते व यन्त्रीत्यर्थ ॥१७॥ तात्रयदशनम् । पूर्वेषा चतुर्णामुणस्पर्शने (१)यथालिजमाव । नानाबीजानामुपम्पशने प्रजानां समृद्धि । वेद्या पासूनां यशाना, क्षेत्रालोएस्य सस्याना, शस्त श्व पशूनामिति । ऋद्धिनिश्चयाद्विघाइकर्तव्यतानिश्चय इत्यर्थः ॥ १७ ॥ उत्तम श्मशानलाए परिचक्षते गहन्त शिक्षा, जायापथोरन्यतरस्य वा(३) मरणलिङ्गत्वादिति ॥ १८॥ उद्वाहामाह- बन्धुशीललक्षणसम्पन्नामरोगामुपयच्छेन ॥ १९ ॥ उक्ता बर्जनीया. कन्या । अथ माह्या उच्यन्ते । बन्धुशब्देन कुलमु च्यते । यतुक्तमाश्वलायनन "कुलमग्न परीक्षेत ये मातृत पितृतश्चति यथाक्त पुरस्ना"( आश्व गृ१-५-१०)दिति । शालसम्पन्ना आयशीला । लक्षणसम्पन्ना स्त्रीलक्षणैरुपता रोगरहिता क्षयापस्मारादिरहिना ॥ १५ ॥ तात्पर्गदशनम् । अत्र सम्पनामिति प्रत्येक सम्बध्यते । बन्धुमपा प्रशस्ताभिजनाम् । शालाम्पनामास्तिक्यादिगुणान्विताम् । लक्षणमम्पमा गूढगुल्फत्वादिस्त्रील. क्षणयुक्ताम् । अरोगा क्षयापस्मारकुष्ठ चिकित्स्यरोगरहिताम् । उपय च्छत उहेत ॥१९॥ अध व गुणानाह- वन्धुशीललक्षणसम्पन्नश्रुतवानरोग इति वरसम्पत् ॥२०॥ अनाकुला श्रुतवान् श्रुताध्ययनसम्पन्नः। घरसम्पत् वरगुणा । एवगुणाय क न्यका दयेत्यर्थः ॥ १६ ॥ तास दशनम्। बन्धुशीललक्षणसम्पन्न इति पूर्ववद्याख्यानम् । श्रुतवान् श्रुताध्ययनसम्पन्न, *बरपमिद एक हरदनस्प। २ -- मरणानिदिने अनाकुटा । २पयानोग्य ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ उद्वारकन्या। अविदुषश्चोदितकर्मानाधिकारात्, धर्मार्थत्वाच्च विवाहस्य । भरोग इति पूर्ववत् , तस्याप्यसमर्थत्वेनानधिकारात् । (१)एवभूता बरसम्पत् । एवगुणाय वराय कन्या देयेत्यर्थः ॥२०॥ अधदिनिश्चये एकीय मतमाह-- यस्यां मनश्चक्षुषोर्निबन्धस्तस्यामृद्विनेंतरदाद्रियतेत्येके ॥२१॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने तृतीयः खण्डः ॥ समाप्तश्च प्रथमः पटलः ।। अनाकुला यस्या कन्यायां वरस्य मनसश्चक्षुषश्च निबन्धः तृप्तिरुत्पद्यते तस्या. मृद्धिधुंवा, नेतरत् न दत्तादिगुणदोषाधनुदर्शनमादरणीयमित्येके शि. ष्टा युवते ! अत्र पक्षे सर्वगुणसम्पन्नायामपि यस्यां मनश्चक्षुषी न नियध्येते सा बर्जनीया । शास्त्रनिषिद्धास्तत्रापि पक्षे वा एव, पथा- सवर्णा सगोत्रेति ॥१७॥ इति तृतीयः खण्डः॥ इति श्रीमशरदत्तप्रणीतायां गृह्यवृत्तावनाकुलायर्या प्रथमः पटलस्समाप्तः ॥ तात्पर्यदर्शनम् । यस्या कन्यायां वरस्य मनचक्षुषोनिबन्ध नितरां बन्धनं, यस्यामास- जयतिशयन मनश्चक्षुषी निबद्ध व तिष्ठत इत्यर्थः । तस्या ज्ञायार्या सत्यां धर्मादीनां समृद्धि, नेतरत् गुण(२)दोषानुदर्शनमादियेतेश्येके अवते। पतदुक्त भवति-अत्र मनश्चक्षुषोर्निबन्ध एवादरणे कारणम् ,न तु ज्यो. तित्रादिना शाता गुणाः । तथा तदभाव एव परिवर्जने कारणम्, न स्वापादयो दोषा इति । उमयोरपि मतयोर्दत्तादीना निषेधमाद्रियेतैव, 'सवर्णापूर्वशास्त्रविहितायाम् ( आप ध २-१३-१)(३) 'असमाना. र्षगोत्रजाम' (५) 'पञ्चमात् सप्तमादूर्ध्वम्' इत्यादिवचनजातात् ॥२१॥ इत्थं सुदर्शन र्येण गृह्यतात्पर्य(५)दर्शनम् ॥ प्रथमे पटलेऽकारि यथाभाष्य यथामति । इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यदर्शने तृतीयः खण्डः ।। समाप्तधप्रथम. पटल २ क-दोषानुरागदर्शन २. यात ५ ५ गगरज-सूत्रता पर्वदर्शनम् क निर्णयम् डास्मन् हरदनमते सूत्रसपा (10) सप्तदश मुदशनमत ( २१ ) एकविंशति ।

·अथ द्वितीयः पटलः । चतुर्थश्च ग्वण्डः। सुहृदस्समवेतान् मन्त्रवतो वरान् प्रहिणुयात् ॥ ॥ अनाफूला अथ कन्यावरणविधि । इन्वकाभि प्रसूज्यन्त इत्युक्तम् । तस्मिन्न. न्यस्मिन् वा पुण्यनक्षत्रे ब्राह्मणान् भोजयित्वाशियो वाचयित्वा, सुहृद व ग्धून् गमवेतान सङ्गतान मन्त्रवन थुनाध्ययनसम्पन्नान् वरान् कन्यावरयितन पहिणुयान् प्रस्थापयत्-यूयममुष्मात् कुलात् मा कन्या वृांभ्वामिति । यद्ययेवविध कार्य सुहृदामेव सम्भावना तथापि सुहद इत्युच्यते मन्त्र वतामसम्भवे सुहुन्बमात्रपरिग्रहार्थम् । मन्त्रवत इति ब्राह्मणानामेव ग्रहणम् । तेन क्षत्रियवैश्ययोरपि ब्राह्मणा एव वरा ॥१॥ नापर्यदर्शनम् पूर्वत्र 'इन्वकामि प्रमुज्यन्ते' ( आप गृ २-१६ ) इति विवाहोप. योगिनी वरप्रेषणस्य कालो(१) भिहित । इदानी तस्य विधिमाह- सुहृद आत्मनो मित्राणि । समतेनान आत्मानं प्रत्येककार्यान् । मन्त्रवत मन्त्रब्राह्मणवतः, 'शुयीन मन्त्रबत (आप ध २-१५-११ ) इतिवन्म- न्त्रग्रहणस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । परान परपितॄन् । वर पाहणुयात् प्रेषयेत् । एते युग्मा प्राह्मणाश्चेति कचित् ॥ १ ॥ सानादितो द्वाभ्यामभिमन्त्रयेत ॥२॥ अनाकुला (२)गच्छनस्तान् वराननन्तरमाम्नातस्य मन्त्रसमानायस्यादितो द्वाभ्यां कन्या प्रसुग्मन्तेत्येताभ्यां अभिमन्वयेत । (३)अभिलक्ष्य मन्त्रा. धारणमभिमन्त्रणम् । ततस्ते कन्याकुल गत्वा-एवगोत्रायामुष्मै सहत्व. कर्मभ्यो युष्मदीयां कन्यां वृणीमह-इनि व्युः । ततस्ते प्रतियु -शोभन तथा दास्याम-दति । तत्र ब्राह्मे विवाहे देधे चार्थलोपात् परणलोप. क- रूपान्तरदर्शनाच -नात्र वरान् प्रहिणुयादिति । तथा गान्धर्वराक्षसयोश्च र तात्पर्यदर्शनम् तान् प्रस्थितान् । मन्त्रसमानायस्यादित 'प्रसुग्मन्ता' इति द्वाभ्यां पग-विहितः ३-ग-व-भमिनाक्षण 1-1-ग-गतान ·। २० आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाह । साभ्यां अभिमन्त्रयेत । अभिमन्त्रणं अभिमुख्येन मन्त्रस्योच्चारणम् । (१) अनुमन्त्रणमध्येवम् ' अनुमन्त्रयितव्यद्रव्यगतचित्तमति तु भेदः ॥ अथ सूत्रस्यापूर्णत्वात् क्रम उच्यते- कृतप्राणायामो 'वरान प्रेषयिष्ये' इति सङ्कल्प्य, 'प्रसुग्मन्तेति बा- भ्यां वरानभिमन्त्र्य, यूयममुष्मात् कुलात् मा कन्यां वृणीध्वम' इति प्रेष येत् । ततस्ते दुहितमनो गृह गवा, कन्यां दत्तसगोत्रत्वादिदोषरहिता वन्ध्वादिगुणसम्पन्ना च यत्नोऽवधार्य, दुहितमन्त पित्रादिक गौतम मोत्राय विषणुशर्मणे वगय भवदीयां कन्या प्रजासत्वकर्मभ्यो वृणीमहे' इति व्यु । ततस्स पित्रादि दास्यामी'नि प्रतियात् । तनस्त प्रत्येत्य, 'सिद्धार्थी चयमिति वराय पदयेयुः । पतच वरप्रेषणाद्या सुराधयारेष, नान्येपु, अर्थलोपात्। अथ यस्मिन्नहनि विवाहः तत पूर्वमेव पञ्चमे तृतीये वाहनि यथा- शिवाचारमडगरोपण कुर्यात्। तथा श्वो विवाह इत्यद्य विवाह इति च । 'तथा मङ्गलानि' 'भावृनश्वास्त्रीय प्रतीयेरत्' (आप गृ.२-१४, १५.) इत्युक्तानि कर्माणि करो धधूश्च यथाकालं यथायोग्य कुरुतः । कंचित्-पूर्वेचुर्नान्दीश्राद्ध कल्पान्तरादिनि । ततः पित्रादिवंधूकुल प्राप्ताय वराय कन्यामुदकपूर्व दद्यात्-इमां सगोत्रा (२)लक्ष्मीदायीं गौतमगोत्राय विष्णुशर्मणे तुभ्यं प्रजासह- स्वकर्मभ्यः प्रतिपादयामीति । गान्धर्वराक्षसयोस्तु न प्रतिपादनम्, दा दव्यापारा(२)नपेक्षत्वात् । ततस्तां वरः प्रतिगृहा विवाहस्थाने 'यत्र कचाप्रिम्' (भाप ध.२-१-१३.) इत्यादिविधिनाग्नेि प्रतिष्ठान्य, त. वैव यस्यां शाल यां कन्याऽऽस्ते तां गत्वा मधुपर्क प्रतिगृहानि यथा- है यथाविधि । एवमेव वरापचितोऽपि ॥२॥ अनन्तर वरः कि कुर्यादित्यत्राह- स्वयं दृष्ट्वा तृतीयां जपेत् ॥ ३ ॥ - बनाकुला ततो विवाहे निश्चित पूर्वगुर्नान्दीश्राद्ध कृत्वा पन्युाह्मणान भोजयिस्वाशिष वाचयित्वा वरो वधूकुल गच्छति । तस्मै कूर्चदानादि भोजनान्त मधुपर्क दवा कन्या प्रतिपादयति-तुभ्यमिमा प्रजासहत्वक १ मन्त्रमुचारपश्य मन्त्राथवेन समरेन् । शोषण त-ममा भूत्वा रूपादेतदमन्त्रणः ॥ इत्यनु- मवणलक्षणमा २खम-लक्ष्मी पसीनानी थ-लक्ष्मीदाया ३४ निरपेक्ष वात् ।

·अनाकुला ५ २.,ख ४ ] अनाकुलानात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । मभ्य प्रतिपादयामीति । ततस्तां घर' स्थय दृष्ट्वा तृतीयामृचं जपेत् अ नातुनीमित्येताम् । स्वयमित्यनुच्यमान वर दृष्ट्रत्यर्थ: स्यात् प्रकृतत्वा त् । स्वय ग्रहणानु कन्या दृष्टुत्ययो भवति । तत्र ब्राह्मे विवाह उदकपूर्व प्रतिपादनम् । गान्धराक्षसयोस्तु नैव प्रतिपादनम् ॥ ३ ॥ तात्पर्यदर्शनम् वरः स्वयं कन्यां दृष्ट्रा 'अभ्रातृघ्नीम्' इति तृतीया ऋच जपेत् । हरे य(१)चक्षुपी उपसंहरति । जपश्च सर्वत्र चातुस्स्वर्येण , न तु करणमन्त्रा दिवदेकश्रुत्या । 'एकश्रुनि दूरात्सम्बुद्धी (पा सू १-२-३३) यज्ञकर्मण्य जपन्यूखसामसु' (पास १-२-३४ ॥ इति वचनात् । अत्र च स्वयमिति विशेषण परथितॄणा प्रकृतानामयं जपो मा भूदिति । केचित्-वर्ष वयूमेव दृष्ट्वा जपेत् , न तु वनिति। स्वय दृष्लेत्यादि च सर्ववि वाहानामविकृतम् ॥३॥ चतुर्था समीक्षेत ॥ ४ ॥ अवयवश इक्षण समीक्षणम् । अघोरचक्षुरित्येषा चतुर्थी ॥४॥ तात्पर्यदर्शनम् । 'अघोग्चक्षुः' इत्यनया समीक्षेत । वध्वा दृष्टौ स्वडानिपातयति अघोरचक्षुरपतिघ्न येबीति मन्त्रलिङ्गात् । केचित्-समीक्षत अवयवशो निरीक्षेतेनि। अत्र वरो वधूश्च दर्भवासीनी दर्भान् धारयमाणो कनप्राणायामौ स- ङ्कल्पयेते-आवाभ्या कर्माणि कर्तव्यानि, प्रज्ञाश्चोत्पादयितव्या. इति ॥४॥ अङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुळ्या दर्भ संगृह्योत्तरण यजुषा तस्या भुवोरन्तर संमृज्य प्रतीचीनं निरस्येत ॥५॥ अनाकुला मध्यमासमीपे वर्तत इत्युपमध्यमा तयाङ्गुल्या अनामिकये(२)त्यर्थः। भवारन्तर मध्यमुत्तरेण यजुषा इदमहमित्यनेन । समार्जनमन्त्रोऽय न निग्सनमन्त्रः । प्रतींचीन प्रत्यग्गतम् । उपर्युपरि शिरो निरस्येत् । तत उदकोपस्पर्शन अङ्गुष्ठसाहचर्यादुपमध्यमति विशेषणादव सिद्धे भमु ल्यति विशेष्यनिदेशो विस्पष्टार्थम् । यजुपेति विशेषण उत्तरेणेति दि ग्वाचिताशकामा भुदिति ॥ ५॥ २ क य युपदेश । १बग-चक्षु ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाह । । तात्पर्यदर्शनम् उपम यमा उपकनिष्ठिका, न तु प्रदेशिनी, तस्या विनसिकेति व्यप शात् । उत्तरेण यजुषा इदमह या त्वयि' इत्यनेन । शेष व्यकम् । दर्भ नि रस्याप उपस्पृशेत् ॥५॥ प्राप्त निमित्त उत्तरां जपेत् ॥ ६॥ अनाकुला वध्वा स्वयन्धूनां च रोदन निमित्त जीवा रुदन्तीति लिङ्गात् । उ. त्तरामृच 'जीया रुदन्ती' त्येताम्, सर्वत्र समावेशनान्ते विवाहकर्मण्य. स्मिन्निमित्तेऽय जपो भवति । निमित्तावृत्ती मन्त्र आवर्तते ॥६॥ तात्पयदर्शनम् 'जीवॉ रुदन्ती'ति मन्त्रलिङ्गानुरूपे निमित्त प्राप्त मात्रादिमि कन्य- कया वा अन्योन्यवियोगचिन्तया रोदने कृते इमामृच जपत् ॥६॥ युग्मान् समवेतान् मन्त्रवत उत्रयादयः पहिणयात् ॥७॥ अनाला वधूनापनार्थानामपामाहरण उनरयची 'व्युक्षत्र'मि (१)त्येतया । मन्त्रवतः श्रुतधत. पहिणुगात् प्रस्थापयेत् । तथा मङ्गलानी' त्येव सिद्धे युग्मवचन पञ्चभिमन्त्र नापन वक्ष्यति, तत्र प्रतिमन्त्र मापनावृत्ति । तत्र च मापनस्यायुग्मत्वात् तदर्थानामुदकुम्भानामप्ययुग्मत्व स्यात् । एवमाहर्तृणां ब्राह्मणानामपि । अतो युग्मानित्युच्यते । तेन प्रतिमन्त्र कुम्भभेदः प्रतिकुम्भ ब्राह्मणभेदश्व सिद्धो भवति । तब यदि चत्वारः कुम्मा. चतुर्थेन कुम्मेन चतुर्थपञ्चमाभ्यां मन्त्राभ्यामभिषकः । यदा स्वष्टा तदा प्रतिमन्त्र पञ्चभिस्तूष्णीमितरः । समवेतवचनमुद्काहरणे सहप्रवृत्यर्थम् । मन्त्रवत इति ब्राह्मणानां ग्रहणम्, "आम्य ब्राह्मणा" इति मन्त्रे दर्शनात् ॥७॥ तात्पर्यदर्शनम् । युग्मान समसयाकान् । समवेतान्मन्त्रपत इति पूर्ववत् । उत्तरया 'व्यु- क्षत्क्रूरम्' इत्येतया प्रेषत्वादुच्चै प्रयुक्तयाऽद्य प्रविण्यात यधूम्नापनार्था अप आहेतु प्रेषयेत् । एते च ब्राह्मणा एव, 'आस्यै ब्राह्मणा' इति मन्त्र लिङ्गात् । ते च ब्राह्मणा यास्वप्सु पुरुषाः(२)स्नानाविषु पूर्व न मृता' ताभ्यस्तृणावकाद्यपनीयाप आनयन्ति, 'अवीरनी' इति मन्त्रलि प्रात् ॥ ७॥ २४ स्नानादिना। १ब इस्यमया।

·प २.,ख.४.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । ५३ उत्तरेण यजुषा तस्याश्शिरसि दर्भण्वं निधाय तस्मि- न्नुत्तरया दक्षिणं युगच्छिद्रं प्रतिष्ठाप्य छिद्रे सुवर्णमुत्तर- यान्तीयोत्तराभिः पञ्चभिरस्नापयित्वोत्तरथाऽहतेन वाससा- इच्छाधोत्तरया योक्त्रेण सन्नह्यति ॥ ८ ॥ अनाफुल ततस्तैरप्स्वाहतासु तस्या भ्वाश्शिरसि दर्ने द: परिकल्पितं मण्डलं उत्तरेण क्जुशा 'अर्यम्णो अग्नि' मित्यनेन निधाय तस्मिनिषवे उत्तरया 'खेऽनस इत्यनया दक्षिण युगच्छिद्र दक्षिणस्या युगधुरो बाह्यच्छिद्र प्रति छाप्य तस्मिन् दि सुवर्ण मुत्तरवर्चा 'श ते हिरण्य मित्यतयान्ताय ताभिर. द्भिस्तामुत्तराभि पश्चमि 'हिरण्यवर्णा इत्येताभिः प्रतिमन्त्र वापयति । कथं पुनच्छिद्रस्यान्तर्धानेन स्नापन सभवनि ? तथान्तर्धानं कुरुते यथोद- कमवत्रवति । ततस्तामुत्तरयर्चा परि त्वा गिर्वणो गिर' इत्यतयाऽहतेन वाससाऽऽच्छादयति । स्वयमेव मन्त्रमुक्त्वा परिधापयति आच्छाद्याच मख्य उत्तरयर्चा आशामानेत्येतया योक्त्रेण मन्नहानि । ऊ वंशुमासीना- (आप श्री. २-५-२) मित्यादिदापौर्णमासिको विशेष (१)इहण्यते ॥८॥ तापर्यदशनम् । दर्भेष्व, दर्भे. परिकल्पितमिण्व (शनिगलाकृति परिमण्डलाकारमि- त्यर्थः । तदुत्तरेण यजुषा 'अर्यम्णो अग्नि इत्यनेन वनाशिमि निकास नामनि- ण्य (३)घर उपरया खेऽनस' इत्येतया दक्षिण युगछिट, युगम्य दक्षिण छिद्र दक्षिणस्या धुरो बाह्यछिद्र प्रतिधार, चिड़े मुवर्णमुत्तरया 'श ने हिर ण्यम्' इत्येतवान्तवाय, उन्नराभि 'हिरण्यवर्णाश्शुचय पायका (४प्रचा मुहित्या' इत्यादिभिः पञ्चभि ऋग्भिः स्नापयति । एतच्च पञ्चानामन्ते स. कदेव, (५) 'वचनादेक कर्म बहुमन्त्रम् ( आप प १-४७ ) इत्युक्तत्वात् । एव सर्वत्र एवविधेष्वन्नप्राशनादिषु । केचित-पञ्चभिरिति वचनात् प्रतिमन्त्रमिति । तन्न , (६)तिमृभ्योऽ. १ख इडोग्यते। २१ ज-निगला'ने परिमण्डलाकार इत्यर्थ । १, म ग र ज-वह इति नास्ति । बग-पचसन्विा नि मास्ति। ५ एकमना कर्माणि ( प्रा०प०१-युग पूर्व, तस्णायमपपाद -चित विशी माहित बहुम-कमपि भवेत-पथा चतुरिधिमादन इति । ६ जति पदसाय इतस्या इत्यन्त नास्ति । THE KUPPISWAHI SAST RE..." UTE ·आपस्तम्बगृधमूत्रम् [विवाह । वशिष्ठयोर्विकल्पनिवृत्यर्थत्वादस्य । इतग्धा क्रियाश्यावृत्तियाचक(१)प्र त्ययाश्रुते. गुणार्थ प्रधानस्नानाभ्यावृत्तिकल्पनापत्ति, प्रयुक्तिगौरव च। उत्तरया परित्या गिर्वणो गिर.' इत्येतया। अहतेन अनिवसिर पाससा परिधाप्य, द्विगचमय्य, उत्तरया 'आशासाना सौमनसम इत्ये नया योक्त्रण सपद्यति । कास्नविधान चदमा केचित्-पेटिकसम्म हनविविप्रदर्शनार्थमिति ॥८॥ अथैनामुत्तरया दक्षिणे हस्ते गृहीत्वाऽग्निमभ्यानी- थापरेणाग्निमुदगग्र कटमास्तीर्य तस्मिन्नुपत्रिशत उत्तरी वरः ॥९॥ सनाकुला अथ साहनानन्तर "यत्र कचानिमित्यादिकल्पेनाग्निप्रसाधयति मथित्वा श्रीनियागामान्य ततो वधूमग्निमभ्यानयति । उत्तरयच 'पूपा त्वत'इत्येतया। भानयनमन्त्रोऽयम् । हस्तग्रहण तु तूष्णीमेव। उद गप्रवचन दक्षिणानिवृस्यर्थम् ॥९॥ तात्पर्य दर्शनम् अथशब्द उतार्थ -अर्थकृत्यप्रनिषेधार्थ इति । एना वधू (२)दक्षिणे हरू गृहीत्वा, उतरणा 'वृषा त्वतो नयनु इत्यतया अग्निमभ्यानागारन्यभिमुखमान यति, नपस्थिति मन्त्रलिङ्गात् । व्याहतेऽपि नयने विनियोगात् अपरेणा ग्निम अग्नरदूरण पश्चादुरगम (३)कटमास्ताय, तस्मिन् कटे युगपदुपविशन याचरी चरा दक्षिणा वधू ॥९॥ अग्नरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽथैनामादितो द्वाभ्या. मभिमन्त्रयेत ॥१०॥ अनाकुला अयैवमुपविश्याग्नेरुपसमाधानादि कर्म प्रतिपद्यते । अग्निमिध्य प्रागग्रेरित्यादि आज्यभागाम्ने कर्मणि कृने अथानन्तरमुपोत्थाय एना मासीनां बधू तृतीयस्थानुवाकस्यादितो द्वाभ्यामृग्भ्या 'सोम. प्रथम इत्येता यामभिमन्त्रयेत । अग्नरूपसमाधानादि वचन तन्त्रप्राप्त्यर्थम् १४शदात । २ तूपी दाक्षणे। -नगम त्यधिकम् ।

·प.२ ,ख.४.] अनाकुलातात्पर्पदर्शनाम्पा सहितम् । आज्यभागान्तग्रहणमभिमन्त्रणादेरुत्तरस्य कर्मणः कालोपदेशार्थम् । अथशब्दोऽयस्थान्तरप्रदर्शनार्थ'। आज्यभागान्तमासीन कृत्या अथो स्थायाभिमन्त्रणादि प्रतिपद्यत इति । तथा च बोधायन:-अयास्या उपोथाय हृदयदेश (बी गृ.१-५-१.) मिति । आश्वलायनश्च-तिष्ठन् प्राइमुख. प्रत्यड्मुख्या आसीनाया (आश्च १७३ इति। एनामिन्युच्यते अग्नेरभिमन्त्र मा शवीति । उत्तगभ्यामिति वक्तव्ये आदितो द्वाभ्यां इत्युच्यने मन्त्रसमान ये अनुव कव्यवस्थाप्रदर्शनार्थम् । तेन 'शेष समा वेशन जप" दित्यादावनुवाकशेषस्य ग्रहणम् ॥१०॥ तापर्यटशीनम् । अय नन्त्रोपदेशः क्रमार्थ इत्युक्तमव । यदि तु लाजहोमास्तन्त्र न्या आगन्तुका, तदा स क्रमतन्त्रविधानार्थः । अथति पूर्ववत् । केचित्-कल्पान्तरसिद्धोपोत्थानानन्तर्यदर्शनार्थमिनि । एना वधू वरः आदित अनुवाकस्य 'सोम प्रथमः' इत्यस्य 'सोम प्रथमः' इनि दागा ऋग्भ्यामभिमन्त्रयेत ॥ १०॥ अथास्यै दक्षिणेन नीचा हस्तेन दक्षिणमु- चान हस्तं गृह्णीयात् ॥ ११ ॥ अनाकुल अथ तथैवावस्थितः अस्यै अस्या तथैवासीनाया दक्षिणमुत्तान हस्तं गृह्णीयात् । दक्षिणन नाचा न्याभूतन इस्तेन । इद पाणिग्रहण नाम कर्म । दक्षिणेनेति न वक्तव्यम् । एकपाणिलाध्येषु कर्मसु दक्षिणस्यैव प्र. सिद्धत्वात । अथाप्रसिद, अन्यत्रानियम. प्रामात । अथात्रैव पुरस्ताद पनयने च । एव नहि नात्र दक्षिणहस्तो विधीयते । किनहिन्यतावि- वानार्थमनृद्यते-योऽयं दक्षिणो हस्तः सर्वकर्मसु प्रसिद्ध. तेन नीचा पाणिग्रहणमिह कर्तव्यमिति । अस्मादेव चानुवादात् सर्वत्र दक्षिापा णिरिति सिद्धम् ॥११॥ वात्पदश्चनम् अनेन नित्यविधिना सोऽभीवाङ्गुष्ठम्' इत्येतावन्मात्रस्य व्यवहितस्या- पि सम्बन्ध' । इतरथा स इति न ब्रूयात् । अरग अस्या वध्वा, पष्ठ्यर्थे चतुर्थी उतान दक्षिण हात परस्स्वेन नी वा स्याभूतेन दक्षिणहस्तेन । अभाग अभिरूपयर्थः । इवेन्यववार क । उार्य गुठभेव गृीयात् ॥ ११ ॥ .

·आपस्तम्बगृणमूत्रम् [विवाह। अथ काम्यं विधिद्वयमाह- श्यदि कामयेत स्त्रीरेव जनयेयमित्यगुलीरेव गृह्णीयात् ॥ १२॥ अनाकुला अगुलीरव नागुष्ठ, नापि पाणितलम् । पूर्वोक्तस्यैषाय कामसंयुक्तो विशेषाधि' । तनहापि दक्षिणेन नीचा हस्तनेत्यवमादयो विशेषा सवन्ति ॥१२॥ नापयवर्शनम भलारेव नाङ्गुष्ठम् । शेषं नित्यवत् ॥ १२ ॥ यदि कामयेत पुंस एच जनयेयमित्यङ्गुष्ठमेव सोऽ- भीवाअष्टमभीव लोमानि गृह्णाति ॥ १३ ॥ अनाकुला - गृहीयादित्यनुवर्तते ॥ १३ ॥ १४ ॥ वापदर्शनमा अभीव लोमानि, यथा वरस्याङ्गुष्ठलामानि सर्वाण्येवोपरि भवन्ति तथा गृह्णाति । शेष नित्यवदेव । अतो बधाष्टम युत्तानम् ॥१३॥ पूर्वोक्तस्य नित्यस्य काम्ययोश्च मन्त्रानाह- गृभ्णामि त इत्येताभिचतसृभिः ।। १४ ॥ अनाकुला यः पाणिग्रहणे काम नेति स पाणिमभीवाअष्टमभीव लोमानि गृह्णीयादित्येव । अभिशब्द उपरिभावे । इव शब्द, ईषदर्थे। यथा लोमानि हस्तजातानि ईपदभिस्पृपानि भवन्ति । अगुएञ्च तथा गृह्णीयादित्यर्थ । "लोमान्ते हस्त साइपमुभयकाम"(आश्वगृ १-७-५) इत्याश्वलायन तात्पबंदीनम् । (३) गृहातीति सम्बन्धः । सर्वासामन्त एवं ॥ १४ ॥ अथैनामुत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा प्राचीमुदीची वा दिशमभि प्रक्रमय'त्येकमिष' इति ॥ १५ ॥ १ पदमधिम न सूत्रय मत ब पुस्मक । २ ग-पुस्तक हरदत्तमते च अगुप्तमेव' इत्यन्तमेक सूत्रम् । ततोऽपरम् । - गृरणादाने ·५.२.,ख.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् अथैनामुत्तरेणाग्नि दक्षिणेन पदा प्राचीमुदीची वा दिशमभिप्रक्रमयत्येकमिष इति ॥१५॥ अनाकुलम अदानीमेनां वधूमुत्थाप्योत्तरेणाग्निं यो देशस्तस्मात् प्रक्रम्य प्राची वा दिशममि उदीची वा दक्षिणेन पदा सप्त पदानि प्रकामयति एकमिष इत्येतैमन्त्रैः। प्राग्गतान्युदग्गतानि वा पदानि निधापयतीत्यर्थः। अत्र स्व- यमेव पाद गृहीत्वा मन्त्रांत्रोक्त्या निधापयति । सभाराक्रमणवत्। दक्षिणन पदेति मन्त्राणा दक्षिणसम्बन्धार्थ पूर्वप्रवृत्त्यर्थ च, तस्मातूष्णीमितरस्य पश्चादनुप्रवृत्तिः। इह सोमाय जनिविदे स्वाहेत्येते. प्रतिमन्त्रमित्यत्र पतः प्रति- मन्त्रमिति न वक्तव्यम् । यथाचैतत्तथा तत्रैव वक्ष्यामः । तस्मात्तयो रिहापकर्षेण सबन्ध । एकमिष इत्येते प्रतिमन्त्रमिति । इतरथा प्रति- पद मन्त्रसम्बन्धोन सिध्यति । पदानाञ्च सप्तसन्यानियमो यथोत्तराभि- स्तिसृभिः प्रदक्षिणमित्यत्र तिरुणामस्ते परिक्रमणारम्भ तदिहापि स्यात् । 'विष्णुस्त्या न्वेत्वि'ति सर्वत्रा(१)नुषजन जपति प्रथमोत्तमयोः क- ठितत्वात् ॥१६॥ तात्पर्य दर्शनम् अधाग्नेरदूरेणोत्तरत आरभ्यैना दक्षिणेन पदा पादेन प्राचीगुदीची वा दिशमभि प्रागायतान्युदगायतानि वा सप्त पदानि प्रक्रमयति, 'पकमिषे' इत्यादिभिस्सप्तभि "विष्णुस्त्वाम्वेतु' इत्यनुपक्कै प्रतिमन्त्रम् ॥ १५ ॥ सखेति सप्तमे पदे जपति ॥ १६॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने चतुर्थः खण्डः ॥ अषज्य।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाह । अनाकुला उक्त सप्तपदानि प्रतिमन्त्र प्रकमयतीति । तत्र सप्तमे पदे निहिते पादमुपसगृहीव 'सखा सप्तपदे'न्यारभ्य जपति होममन्त्रेभ्यः प्राक ये मन्त्राः तानित्यर्थः । तत्र कल्पान्तरे दृश्यंत 'सप्तम पदमुपसगृह्यति ॥१७॥ प्राधिोमादित्युच्यते जपपरिमाणार्थम् ॥ १ ॥ इनि श्रीहरदत्तविरचितायां गृह्यसूत्रवृत्तौ चतुर्थः खण्डः। तात्पर्य दर्शनम् । स बरस्सप्तमे पदे निहिते 'सखा सप्तपदा' इत्यादि 'सन्ते' इत्यन्तं जपति, चातुस्स्वर्येणैव ॥ १६ ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यवर्शने चतुर्थः खण्डः ॥ • खण्डेस्मिन् हरदतमने घुषमापा (१) मादश । 'सुदर्शन मते तु" (१६) बोडश।

·अथ पञ्चमः खण्डः। *प्राग्योमात् प्रदक्षिणमनिं कृत्वा यथास्थानमुपवि- श्यान्वारब्धायामुत्तरा आहुनी होति 'सोमाय जनिविदे स्वा- हे'त्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥१॥ अनाकुला समाप्य जपमथानि प्रदक्षिणं करोति नया सह प्रदक्षिण परिका मतीत्यर्थः । सर्वत्र दक्षिणे हस्ते गृहीत्वा परिक्रमणम् । ततो यथास्था- नमुपविशतः । यस्य यत् स्थानमुपदिष्ट 'उत्तरो वर' इति तस्मिन्नित्य र्थः । उपविश्य वच्चा मन्वारब्धाया अन्वारम्ववत्या उत्तराषोडश प्रधाना- हुतीर्जुहोति । सोमाय जनिविदेस्थाहत्येतेः प्रतिमन्त्रम्। दर्वीहोमत्वादेवो. पवेशने सिद्धे उपविश्येत्युच्यते नियमार्थ-उत्तरा एव षोडशोपविश्य जुहोति, अन्या (१)स्थित्ववेति। तेन लाजास्तिष्ठता होतव्याः। तथाच क. रूपान्तरेषु बहुषु दृश्यते-बोधायनानां बवानां छन्दोगानां वाजसने यिनामावणिकामाश्च । उपहोमेषु तु यथाप्राप्तमासनमेव भवति । एतच वस्यामः । अन्ये त्वासीनयोरेव होममिच्छन्ति । 'सोमाय जनिविद' इति मन्त्रनिर्देशो होममन्त्राणामादिप्रत्ययनार्थ तेन प्रागेव तस्मात् जपमन्त्रा । तदुक पुरस्तात् प्राग्धोमादिति । उत्तरा आहुती रित्येव प्रतिमन्त्र होमस्सिद्ध. यथान्येषु होमेषु। एतैः प्रतिमन्त्र- मित्येतच पुरस्तादपकृष्यत इत्युक्तम् । तत्रादितश्चत्वारो मन्त्रा. स्वाहा- कारान्ताः पठिता । ततो द्वादशर्च , तास्वन्ते स्वाहाकारः जुहोनिचो. वनः स्वाहाकारपदानइति ॥२॥ तात्पर्यददीनम् । सखेति जपित्या, प्राग्योमात् होमात्प्राक् अग्निप्रदक्षिणमेव वध्वा सह कुर्यान्नान्यदर्थकृत्यमावश्यकमपि, 'प्राग्योमादि'त्यधिकग्रहणात् । ततो यथास्थान 'उत्तरो वरः इत्युक्तस्थानानतिक्रमेण, न त्वनियमेन, उपविश्य वध्वाभन्वारम्धायामुत्तरा उत्तरमन्त्रकरणिका आहुनाहोमान् जुहोति । के यु * हरदत्तमने-'प्राम्पोमात' इत्येक सूत्रम् । प्रदक्षिणमित्यारभ्य पतिमन्ध' मित्यन्तमपरन् । मुइ- निमनेऽपि 'न' पुस्तके कृतो यन्तमेक सूत्र नतोऽपरम् । 1-अति तेति ।

·६० आपस्तम्बगृह सूत्रम् [विवाह । नम्त उत्सरे मन्त्रा' कथ च जुहोति ? इत्यत आह-'सोमाय जनिविदे' इत्यादयषोडश मन्त्राः। तेषामादितश्चत्वारि यजूषि, 'प्रेतो मुञ्चाति' इ. स्पादयो द्वादशः । एतैः प्रतिमन्त्र प्रतिस्वाहाकार जुहोति, न पुनः 'य- शस्वाहा याचि स्वाहा वातेधाम्स्वाहा' (तै स १-१-१३ ) इतिवत् 'अबदीक्षामदास्थ स्वाहा' (एका १-४-४) इत्येतेनैव स्वाहाकारेण होमः । (१)पूर्वेषामहोमार्थता । जुहोतिशब्दार्थश्च (२)तद्धिनेन चतु- • मन्त्रलिङ्गादिना वा प्रतिपन्नाश्चोदिता देवताश्चोदितेनैव चतुर्दान्त- शब्देनोद्दिश्य यजमानेन त्यक्तस्य हविषश्चोदिताधारे प्रक्षेप । इह च मन्त्रीलिङ्गात् मोमादयो देवता । ताश्च न जनिवित्वादिविशषणविशि- था। होमविध्यनुपपस्या हि मन्चमातेपनानां देवतात्व करप्यम्, सा च देवतामात्रकल्पनया शाम्यति । न पुनर्निर्बीजां गुर्वी विशिष्ट(३)कल्पना प्रयुक्तिगौरवापादिकामयुक्तामपेक्षते । न च ग्राहकमन्नाम्नानयोरनु पपत्त्या विशिष्टानां देवतात्वकल्पना । विशेषणानां 'मूर्धा दिवः ककुत' इत्यादिवत् स्तुत्या देवताधिष्ठानान्वयेऽपि तयोश्चरितार्थत्वात् । हवि वाज्यम् 'जुहोतीति वाद्यमाने सर्पिराज्य प्रतीयात्' (आप प १-२५.) इति परिभाषावचनात् । विवाहादेरयनत्वेऽपि यझेश्वधिकरिष्यमाणपुरु- पदेहयोग्यतापादकत्वेन तत्र यशधर्मा युक्ता एव । अन्यथा आधानपय मानेयादिश्ययक्षेषु यज्ञोपवीती प्रदक्षिणम्' (आप प २-१५ ) इत्यादयो न प्राप्नुयु । होमाधारस्तूपसमाहितोऽग्निस्स्थित एव ॥१॥ अथैनामुत्तरेणाग्नि दक्षिणेन पदाऽश्मानमास्थापय- त्यातिष्ठेति ॥२॥ पदप्रक्रमण पदास्थापनम् अश्मा दृषत्युत्रः । स च प्रागेव पानस्सह प्रतिष्ठापितो भवति ॥ ३॥ तात्पर्यदर्शनम् । व्यक्तार्थम् ॥२॥ अथास्या अञ्जलावुपस्तीर्य द्विाजानोप्याभिघारयति ॥३॥ तस्यास्मोदयों लाजानावपतीत्येके ॥ ४ ॥ अनाकुला 14 ज--पूर्वेषां होमार्थना २ वाद्धेतन चतुपा वा म-वर्णेन का पुन । देवताया विधिम्ना दुर्बर तु पर परम् ॥ (न का २-२-१ ) इति पार्तिकम नविनार्देवतावोधकत्वनिरूपणादिन्याशय । ३-कल्पनामधुनगौरव।।

·419 ५२.,ख ५.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । अथशब्दः स्थानसम्बन्धाः । अथोत्थित एवास्याश्चेस्थिता या एवेति । तेनावदानप्रभृत्युत्थानमेव भवति । तत्र दार्शपौर्णमासिको- ऽवदानकल्प' प्रदर्शित न कल्पान्तरम् । नदिहापि प्रत्यभिधारण पना- वत्तञ्च पञ्चावत्तिना मवति । लाजाना च लौकिका सस्कारः । पाश्च सह सादनप्रोक्षणे भवत । अञ्जलेस्तु न सादनादि भवतीत्युक्तम् ॥४॥ सोदयों लाजानावपतीति वचनात उपस्तरणाभिधारणे वरस्यैव भवतः। पक्षान्तरे तु वस्यैव सर्वम् ॥ ५ ॥ नापयदर्शनम् एते अपि सूत्रे व्यक्तार्थे । आचारालाजानां विरावापो जमदतीनाम् । लाजहोमाश्चापूर्वा , 'अम्या अञ्जलावुपस्तीय' इत्यादि कृत्स्नविधानातू(१) पार्वणातिदेशाभावात् (२)पाकयशधर्मानिमुसप्रत्यभिधारणस्विष्टकले. पाञ्जनानामप्राप्तिरेव ॥ केचित्-कृत्स्नविधामादेव साधारणतन्त्रस्य प्राप्त्यभावात् लाज. किंशुकहोमेषु तन्त्रमध्यस्थं येन जुहोतीत्यायनलिसस्कारमपि ने च्छन्ति ॥ ३॥ जुहोतीयं नारीति ॥ ५ ॥ अनाकुल वरस्यैव जुहोतिक्रिया । पात्रस्थानीयो वध्वञ्जलि ॥६॥ तात्पर्यदर्शनम् वर एव 'इय नारी' इन्यनया ऋचाऽभिन्न वश्वालिना देवतीर्थेन लाजान जुहोति । न पान, उपदेशातिदायोरभावात् । केचित्-प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा यथास्थानमुपविश्य' इत्येष विधिरुत्त रतो वरोऽभ्यन्तरतो वधूरित्येवरूपयथास्थाननियमार्धा न युज्यते । १ यतो विधाहे वधूमाधान्येन तस्या अभ्यन्तरीभावो न्यायसिद्ध । वधूमाधान्य च स्त्रीणां अपुनर्विवाहादेव वेदितव्यमिति । पतच्च तस्मि न्नुपविशत उत्तरो वर'(आप ४-९) इत्यत्र सूत्रे व्याख्यातम् । अतो यथास्थानानुवादेश परिभाषासिद्धोपवेशननियमार्थ एवाय विधिः । उत्तरा(३)घोडशैवाहुतीरुपविश्य जुहोति, न लाजहोमानपि । ते त्व. स्मादेव नियमात बहुनरगृह्यान्तरानुरोधाच्च अविगीतास्मदीयाचारमु- लडध्यापि तिष्ठतैव होतब्या इति । १-ग्रत पार्वजातिदशाभावन । २ क-अवस्थामावाल्पाकपशवानीलसस्काराग्निमुखा । २.4-पाशवाज्याहुनी। -- ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाह । - तन्न , यत औपासनोत्पादनद्वारा देहसंस्कारोन्पादनद्वारा च जागा- पत्युभयसाध्ययझोपकार के विवाहे तयोस्सममव स्वामित्वलक्षण प्रा. धान्यम् । (१)अपि च चोदितसर्वकर्मसु पतिप्रयोगे यस्त्वया धर्म कर्तव्य- स्सोऽनया वध्धा सहेति पल्यास्सहत्ववचनात् प्रत्युत अप्राधान्यमेव स्त्री- णाम् । अपुनर्विवाहस्त्यासामप्राधान्येऽपि तस्मानका द्वौ पती विन्दत' (तै स ६-६-४) इति निषेधवलादेवोपपद्यते। तस्मात् न्यायतोऽभ्यन्त- रीभावस्थानिय विपर्यये चा प्राप्ने, उपवेशनानुवादन यथास्थानमुत्तर एव वर इत्येतनियमार्थ एवाय विधिः । तेन लाजहोमा अप्यासीनेनैव होतव्याः । तस्य 'आसीनो दर्वीहीमान् जुहोति' ( आप ५ ३-१० ) इति सर्वदवीहोमानामविशेषेणास्माकं चोदितत्वात् , स्वसूत्रोक्तविषये बहुतराणामपि गृह्यान्तराणामनुपसहायत्वाच्च ॥ ५॥ उत्तराभिस्तिसृभिः प्रदक्षिणमग्नि कृत्वाऽश्मानमा- स्थापयति यथा पुरस्तात् ॥ ६॥ अनाकुला उत्तराभिस्तिमुनि तुभ्यमले पर्यवहनित्यादिभिः अग्नि प्रदक्षिण करो. ति। तां हस्ते गृहीत्वा निसणामन्ते परिक्रमणारम्भः 'बचनादेक कर्म बहुमन्त्रमिति । उत्तरामिरिति(२) बहुवचनेनैव त्रित्वपरिग्रहसिद्धे तिसृ. भिरिति वचन तिसृभिरेकमेव परिक्रमणं यथा स्यात् प्रतिमन्त्र क्रिया भ्यावृतिर्मा भूदिति ॥ ७॥ तात्पर्यदर्शनम् उत्तराभिः 'तुभ्यमग्ने पर्यवहन इत्यादिभिस्तिसृभि । यथा पुरस्तात् तथा आतिष्ठममित्यनया ॥६॥ होमश्चोत्तरया ॥ ७॥ अनाकुला यथा पुरस्तादिति वर्तते । उत्तरया 'अर्यमण नु देव'मित्येतया ॥ ८॥ १-पिवेत्यादि उपपयत इत्यन्तस्य स्थाने अप पाठ-प्रत्युत यात्वया धर्मधारेनव्यस्सीड नया सहनि चोदिनमवर्मा पतिपयोग एव तथा सड़न्ववचमात् अपाधा-पमेव तम्पा । यतोभयथापि "नस्म का दो पनी विन्दते' पात निषेधादव आणामपुनावपाल । २. बहुवचनेनेति । कपिनानाविकरणपानेले शेष । पनचोपनयनपकरणे निरूपषिष्याम ।

·प.२.,ख ५.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । तात्पर्यदर्शनम् लाजहोमश्चोत्तरया अर्यमण नु देवम्' इत्येतथा ॥७॥ पुनः परिक्रमणम् ॥ ८॥ आस्थापनम् ॥९॥ * अनाकुला पुनरपि परिक्रमणमग्ने कर्तव्य आस्थापनञ्चाश्मन । पुनश्शम्दः कियाभ्यावृत्तियोतनार्थः । तेनोत्तराभिस्तिसृभिरित्यादिर्भवति ॥९॥ तात्पवदशनम् । अग्निप्रदक्षिणम् ॥ ८॥ (१) आत्मन ॥९॥ होमश्चोत्तरया ।।१०॥ अनाजूला उत्तरया त्वमयमे त्वेनया ऋचा ॥१०॥ तात्पर्यदर्शनम् 'त्वमर्यमा भवसि' इत्येतया ॥१०॥ पुनः परिक्रमणम् ॥ ११॥ अनाकुला पुनश्शब्द. पूर्ववत् ॥११॥ तात्पर्य दर्शनम् 'होमश्चोत्तरया' इत्यादिषु पञ्चस सूत्रेषु 'यथा पुरस्तात्' इत्यनु. षड्न । कार्य कार्यमिति च यथालिङ्ग वाक्यशेष ॥ ११ ॥ जयादि प्रतिपद्यते ॥ १२॥ अनाकुला पूर्वमनेरुपसमाधानादिवचनेन तन्त्रप्राप्तिदर्शिता । इद तु बचनं कालोपदेशार्थ परिक्रमणादूर्व जबादयो यथा स्युरिति । इतरथा ज. यादीनुपजुहोतीति वचनालाजहोमानन्तरमुपहोम स्यात् ततस्तृतीय परिक्रमणम् ॥ १२ ॥ लात्पर्यदर्शनम् एतदुक्ताभिप्रायम्-यत्र वचन तत्रैव जयादयो, नान्यत्र , अन्वारम्भ- वेषु नास्तीति ॥ १२॥ अपुन परिकमणमास्थापनम् इत्येक सब हरदनमते । १५-अश्मन'।

·६४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाहः । परिषेचनान्तं कृत्वोत्तराभ्यां योक्त्रं विमुच्य तां ततः प्र वा वाहयेत् प्र वा हारयेत् ॥ १३ ॥ अनाकुला परिषेचनान्त(१)ग्रहण तन्वशेषोपलक्षणम् । तेन प्रणीताविमोकस्या- प्यन्ते योक्त्रविमोक । जयादि प्रतिपद्यत इत्येव सिद्धे परिषेवान्तग्रहणं तदनन्तरमेव योफत्रविमोको यथा स्यात् प्रस्थानकाले मा भूदिति । उत्तराभ्या 'प्र त्वा मुञ्चामी' येताभ्याम् , वचनादेक कर्म बहुमन्वमिति द्विमन्त्री विमोक । नत इति वचन योक्वविमोकस्य प्रस्थानकालनि- यमो मा भूत् यथोपपद्यते श्वो वा सद्यो वा तदा प्रतिष्ठतेत्येवमर्थम् । प्रवाहण रथादिभिर्नयन, प्रहारण मनुष्यवाह्येन शिविकादिना नयनम् । उ. भयत्र वाशब्द उभयोरपि पक्षयोस्तुल्यत्वज्ञापनार्थ । अन्यथा रथान- धनस्येह प्रत्यक्षकल्पोपदेशादनुपदिष्टकल्प मनुष्ययानमाग्रिहोत्रिककल्प वत् सूचित विझायेत । अन उभयत्र वाशब्दः, तेन मनुष्यनयनेऽप्यारो. हतीमुत्तराभिरुत्तरया शत उत्तराभि रित्येवमादयो मन्त्राः सिद्धा भवन्ति ॥२३॥ तात्पर्यदर्शनम् । परिषेचनान्न कृत्वा, सामर्थ्यात्तन्त्रशेष समाप्येत्यर्थः। तेन शम्यापो हनप्रणीताविमो(२)कब्राह्मणोद्वालमान्यपि करोति । उत्तराभ्या 'प्रत्वा मु. शामि' इति द्वाभ्यां ऋग्भ्याम् । योक्त्र विमुश्चति। तत अनन्तर ता वधू हस्तिनमश्च वा प्रवाहयेत् । शिविकामान्दोलिका रथ मनुष्य वा(३) प्र वा हारयेत् । उभयत्र 'व्यवहिताच' (पा सु१-४-२८ ) इति वाशब्द- व्यवधानम् । वाशब्दाय तु तुल्याविमौ विधी, नान्यतरोऽनुकल्प इति झापयितुम् । अत्र 'विमुच्ये' ति क्त्वाप्रत्यये सत्यपि 'तत' इति यदाह तजमापय. ति, नावइय क्त्वाप्रत्यययुक्त वचन पूर्वकालता समानकर्तृकताबा वि. दधाति । कदाचित्केवलाक्रियाविधानमेव सिद्धवदनुवदति, यथा वेद क. स्वाऽग्नीन परिस्तीर्य' (आप श्री ११-२-१५) इति । अत्र हि, धेदकरणस्य परिस्तरणपूर्वकालता, (४)वेदपरिवासनविधानाग्न्यगारस- मूहनायतनोपलेपनानामपि मध्ये कर्तव्यत्वात्। तथात्रापि परिषेचना. म्त कृत्वोत्तराभ्यां योक्त्र विमुच्य' इति प्रणीतामोक्षणादेमध्ये कर्तव्य. २ प्रयासमान्यपि । -प्रहारयेत (१) वेदापानधाना थ-वेदापच्छेदना ।

·प.२,ख.५] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्या सहितम् त्वात् । तथा दधिधर्म 'एतस्मिन् काले श्रात हविरिति प्रत्युक्त्वा तमा दायाहवनाय गत्वा' ( आप श्री १३-३-४ ) इति । तत्रापि प्रतिप्रस्थाता दधिधर्मसस्कर्ता, होमकर्ताऽध्वयु ततस्समानकर्तृत्वाभावः । तथैवा- न्यत्राप्यश्वमेधे 'दक्षिणापप्लाव्याह च य च वृत्रहचिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्त गृह्णाति' ( आप श्री ) इति । तथैवात्र स्मृतच म इत्येतवाचयित्वा गुरवे वरं दत्वादायुपेत्युत्थाप्य' (आप गृ११-२७ ) इति ॥ १३ ॥ समोप्पैतमग्निमनुहरन्ति ॥ १४॥ अनाकुला एत वैवाहिकमग्निमुखाया समोप्य दम्पत्योंगच्छतोरन पृष्ठता हरन्नि तदीयाः पुरुषा. । समाप्यवचन श्रौतेष्वग्निषु दृष्टस्य समारोपणस्य प्र तिषेधार्थम् । एव प्रतिषेध कुर्वन्नेतदर्शयति-अनुगतो मन्थ्य इत्यत्र श्रीत ववक्षाणेभ्यो मन्धनमिति । अनुशन्द पुरस्तानयनप्रतिषेधार्थ ॥१५॥ तात्पर्यदर्शनम् एत विवाहाग्नि समोप्योखायामनुहरम्ति (6)अव्यवायेन बध्वाः पश्चान्नयन्ति परिकर्मिण । पतमितिग्रहण विवाहानेरीपासनाख्यस्थ (२) मस्कारशब्दाभिव्यङ्गयस्य प्रयाणेऽपि नित्य प्रत्यक्षनयनार्थम् । प्रगृह्य माणे त्वतमित्यस्मिन् अदृष्टार्थ सर्वार्थस्य लौकिकाग्नेरनुहरण स्यात् । ओपासनस्य च गृह्यान्तरण प्रयाणे विहित समारोपण स्यात् ॥ १४ ॥ * नित्यः॥१५॥ धार्यः ॥ १६ ॥ अन कुला एष वैवाहिकोऽग्निनिय शाश्वतिको वाय पत्नीसम्बन्धानां कर्मणा. मर्थाय ॥१५॥ नात्पर्यदर्शनम् पाणिग्रहणादारभ्य सर्वाचारलक्षणकर्मार्थमयमग्निनित्य , यावजीच नोत्सृज्यते, 'पाणिग्रहणादिरग्निस्तमौपासनमित्याचक्षते, तस्मिन् गाय णि कर्माणि' ( हि २६-२,२ ) इति हिरण्यकेशिवचनात्। अत. साङ्गे विवाहे समानेऽपि 'अपवृत्त कर्मणि लौकिकस्सम्पद्यने (आप ५४-२३) इति न भवति ॥ १५॥ नित्य इति सिद्धे धार्य इत्यारम्भात्प्रयाणेऽप्यस्य समिध्यात्मन्यर उभयवशानेन । • औपामनायमस्कार। सूत्रस्यमिदमेकसूत्र हरदनस्य ।

·६६ आपस्तम्बगृधमूत्रम् [ विवाह । ग्या समारोपण गृह्यान्तरविहित विकल्पेनापि न स्यात् । यथा 'जुवा सुवेण या सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोति' ( आप धौ २-११-१.) इत्यत्र 'अध्वर्यु कर्नारम् (आप प १-२६ ) इति वचनात् अध्वर्युरेव कर्ता,(१) मतु 'जुहोतिजपतीति प्रायश्चित्ते ब्रह्मापाम्' ( आश्व श्री १-१-१६ ) इत्याश्वलायनसूत्रविहितो ब्रह्मा विकल्पमापि। पवं च समोध्यतमग्नि मनुहरम्ति' ( आप. गृ ५-१३ )इति सर्वस्य धर्मोऽय, न वैवाहिकप्रया णस्यैव । पथा (२) समोप्येतावनी अन्वारोप्य' इत्याग्निकप्रयाणेऽस्य विहितो धर्मस्सर्वार्थः। एवविधेषु यद्यपि याशिका विकल्प नेच्छन्ति, तथापि विकल्पोऽस्ती त्यत्र सापक भवति । 'सवांपूर्वशास्त्रविहितायां यथतुं गच्छन पुत्रा स्तषां कर्मभिस्सम्बन्ध.' 'दायेनाव्यतिकमश्चभियो' 'पूर्ववत्यामसस्क सायो वर्णान्तरे च मैथुने दोषः' (आप ध २-१३ १, २, ३ ) इत्यसव पदारसवहण प्रतिषिध्य स्वयमेवाह सुत्रकार -स प्रयाणां वर्णानाम्' (आप ५१.२) इति । प्रयाणामित्येतस्य पदस्यार्थी भाष्यकारेण व्या- सयान '-'तिम्रो हि तस्य भार्यास्स्मृत्यन्तरवचनादप्रतिषिद्धाः, तस्य कथ सह ताभिरधिकारस्स्यादित्येवमा त्रिसक्या' इति । एतत्सूत्रमा- याभ्यामसवर्णदारसहसम्मृत्यन्तरविहितो न सर्वथैव निषिद्ध इति गम्यते । तच्चान्येवष्यवविधषु विकल्पम्य शापकमेव ॥ १६ ॥ अम्योपासनस्यो(३) छातस्योत्पत्तिमाह - अनुगतो मन्थ्यः ॥ १७ ॥ अनाकुला अनुगत उद्वात. मन्थ्य मन्धननोत्पाय । अस्मिन् पक्ष विवाहेऽप्य स्य योनिरवैवाधारण चारण्योर्विवाहप्रभृति भवति । तत्र विवाहे अरणी भ्यां मन्धनम्, अनुगते स्वेभ्य एवावमाणेश्य इत्युक्तम् । तदभावे भस्मना अरणी सस्पृश्य मन्थनम् ॥ १६॥ तात्पर्यदर्शनम् यद्ययमग्निरनुगत निर्वाणस्स्यात् तदा मन्ध तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधि मन्धितय्य । यदि तानि न स्युरसमर्थानि वा तदास्या अरणी सस्पू. श्य मन्धितव्यः ॥१७॥ बगनासा कर्तृ-वम । दयधिक पा8 ३-उदासिनम्प । ज-समायरगवानी ·५२.,ख ५] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां साहितम् । श्रोत्रियागाराद्वाऽऽहार्यः ॥ १८ ॥ अनाकुला श्रुतवृत्ताध्ययनसम्पन्नो ब्राह्मण श्रोत्रिय तस्य गृहे या पचनाग्नि तस्माद्वाहार्यः । अस्मिन् पक्षे विवाहेऽप्यस्य योनिरेपच ॥ १७ ॥ तात्पर्यदशनम् अथवाऽधीतवेदस्य गृहादाहार्यः । अय च व्यवस्थितो विकल्प' । यदि मथितेऽग्नी विवाहस्तदा मन्थ्यः। यद्याहतेऽग्नौ तदाहार्य । न. उपहते बानावियमेवोत्पति । अनुगत इत्यस्य नष्पापहतयो' प्रदर्शना- र्थत्वात् ॥ १८॥ प्रायश्चित्तमाह- * उपवासश्चान्यतरस्य भार्यायाः पत्यु ॥ १९ ॥ अत्र व्यवहितकल्पनया पदाना सम्बन्धः । अग्नावनुगते भार्यायाः पत्युश्च उभयोरुपवासो भवनि तयोरन्यतरस्य वति । चशब्द उम योरूपवाससमुच्चयार्थ । भार्याया' पत्युश्चेति । बाशब्दोऽन्यतरस्य विक- ल्पार्थः। तयोरन्यतरस्य बेनि । उवाम उमयोगपि कालयोरभोजन, प्रसिद्ध., अनुगमनानन्तरमेव चाग्निप्रकल्पन सर्वप्रायश्चित्तहोमश्च । नन्वनुगतो मन्थ्य इति प्रकृत तरिकमनुगत इति निमित्ननिर्देशेन ' उच्यते-दम्पत्यो प्रस्थानमिह प्रकृतम् । ता तत प्र वा बास्यदिति । प्रा. सङ्गिकस्त्वग्निधर्म । ततश्चापवासविधिरपि प्रस्थानशेष एवं विज्ञायेत । तथा च 'निराप्रमुभयोरधश्शय्या ब्रह्मचर्य' मित्यादीनां प्रासनिकेन सप धो न भवति। किन्तु(१) प्राकगणिकनव। अनुगते उभयोरुपवासोऽम्यत रस्य वेत्येव सिद्धे भार्याया पत्युधेति पृथनिर्देश कथमस्यामेरस्यन्त भार्यासंबन्धः प्रतिशापितस्यादिति । अत एव भार्याया पूर्वविदेशः सेन यस्मिन् कर्मणि भार्यायास्महत्व नास्ति यथोपाकरणसमापनयोस्त स्वैतस्मिन्नन्नावप्रवृत्ति । सपत्नीचाधनादौ च पत्युस्सहत्वाभावेऽपि भार्यासबन्धादेवास्मिनग्नी प्रवृत्तिः ॥१८॥ नात्सर्यदर्शनम् अन्यतरस्य कालस्य अहो पा रात्री सम्बन्धी उपवासः अनशन •अनुगम' वन मूत्र रदनपने । THE KAPP KHAmr... RE... JIE M43.RA34 ·. আবদু [विवाह । भार्याया पत्युर्वा भवति । चकारोन्युत्पत्तिप्रायश्चित्तयोस्समुच्चयार्थ । यद्यहनि रात्री वा प्राग्भोजनादनुगतिस्तदा मथित्वाऽऽहत्य वा 'यत्र कचे ति विधिनोपसमाधाय यद्यविज्ञाता सर्वव्यापा' इति सर्वप्राय श्चित्त हुत्वा कालशेषमुपवसेत् । यदि भोजनादूर्घ तदा तत्कालशेप मागामिकाल च । सर्वथा तु विज्ञातमात्र एवानुगमने उत्पादनादि कार्यम् , निमित्तानन्तर नैमित्तिकस्यावश्यकर्तव्यत्वान् ।। अन्ये तु-भार्यापत्योरुभयोरप्युपवासो न विकल्प , स्वामित्वावि. शेषात्, पर्वमु चोभयोरुपवास' (आप व २-१-४) इति स्मात समुच्चयस्य हप्त्याच्च । वाशब्दस्तु चार्थ इति । तेषामुपवासश्चान्य. तरस्येत्येतावदेवाल सूत्रम । अर्थादेव स्वामिनोरुभयोरप्युपवासो भविष्यति ॥ केचित्-'उपवासश्चान्यतरस्य भार्याया पत्युवानुगते' इति सूत्र छिन्वा व्यवहिनान्वयकल्पनया ब्याचक्षते-अनुगतऽग्नौ भाया पत्यु श्योपवासोऽन्यतरस्य वेति । अत्र प्रकृतेऽपि पुनरनुगत इति ग्रहणम धिकयनमन्तरेणैवविधाना प्रासङ्गिकार्थता न स्यात्, किन्तु परमप्र कृतार्थतैवेनि नापयितुमिति ॥ १९ ॥ अनुगनेऽपि वोत्तरया जुहुयान्नोपवलेत् ॥ २० ॥ अनाकुला उत्तरपनी 'अयाश्चा' इत्येत्या जुहुयात् आहुतिमेका । इयमाहुति स्तन्धयति न भवति । परिम्तरणाज्यमस्काग्दवासमार्जनानि भवन्ति । अपि यति वचनादव वैकल्पिकन्च सिद्ध उपवामप्रतिपय यमाहुतिकर वासस्यैव प्रत्याम्नाया यथा स्यादिति । तेनेहापि सर्वप्रायश्चित्र होमस्य समुश्चमो भवति । नविद प्रायश्चितम न्यपहरणादिनाग्निनाशेऽपि दृष्ट न्यम् । अस्यैवाग्नवुद्धिपूर्वोत्सर्ग द्वादशाहादूर्व विच्छेदे च स्मृत्यन्तर प्रायश्चित्तमुक्तम् । तत्राप्यनिसकार एतावानेव ॥ १९ ॥ ता-पर्यदर्शनम् भपि वा अग्नावनुगते उनरया 'अ याश्चाग्ने' इत्येतयाऽऽज्य जुहुयान्नोप वसेत् । अनुगन इति पुनर्वचनान्नष्टापहनयो य विकल्प', किन्तूपवास एच । अपि वत्यनेनैव उपवासपक्ष व्यावृत्त, नोपवसेदित्यारम्भादुपया. समात्रेणेवाय विकल्पः(१)प्रायश्चित्त स्वत्राप्यस्त्येव ॥ २० ॥ ཤུག ཟློ ཨ༌ཀཱ་ཤཱི་ཀ།། - ·५२.,ख ५.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । उत्तरा रथस्योत्तम्भनी ॥२१॥ अनाला अथ दम्पन्योः प्रस्थान विशेषधर्मा उपदिश्यन्ते । उत्तरा सत्येनोत्तभि ते येषा। रयस्योगभना अनयचर्चा रथस्योत्तमन कर्तव्यमित्यर्थः । केन ? बरे. ण, अधिकतत्वात् ॥२०॥ नापदिनम उत्तरा 'सत्येनोत्तभिता' इत्येषा रयम्बातम्मना उत्तम्भने करणमन्त्र ॥२१॥ *वाहावुत्तराभ्यां युनक्ति दक्षिणमग्रे ॥ २२ ॥ अनाकुलम याभ्यामूखते रथ तौ वाहै अश्वावनड़वाही वा । उनराम्या 'युअन्ति बन,' योगे योगे, इत्येताभ्यां युनकि युगधुरोराबध्नाति । युञ्जन्तीति दक्षिण, योगे योगे इत्युत्तरम् । केचिदुमाभ्यामकस्य योगमिच्छन्ति ॥ २१ ॥ अर्थात् पश्चात् सव्यम् । प्रत्यङ्मुखत्वे च न सिध्यति वचनम् । अन्यत्र तथापवर्ग इत्येव सिद्धम् ॥ २२ ॥ नात्ययदर्शनम उन्तराभ्या 'युञ्जन्ति ब्रन' योग योगे' इति द्वाभ्या अश्वावनड्वाही बा(१) युगधुरोराबध्नाति । तयोश्च दक्षिण बाह पूर्व युनक्ति । द्वाभ्या द्वा- भ्यामेकैक, नैकैकया । (२)अत्र च उत्तराभ्यामिति द्वन्द्वापवादनेकशेपेण सममिव्याहतयोजनक्रियापेक्षयतरतरयागामिनियोयोरपि मन्त्रयो स्साहितयोविनियोगात (३) 'एकमन्त्राणि कर्माणि' (आप प १-४-१) इत्यस्यापवाद ! नन्वेव द्वितीयस्य मन्त्रस्थाहतार्थता स्यात् सत्यम्- तथापि, द्वान्यांद्वाभ्यामेककमिनि परमाप्तभाष्यकारवचनादककवाहयो जने सहितमन्वयाचार कृत्स्नदेशकालकर्तृव्याप्त इत्यनुमीयते ॥ २२ ॥ आरोहतीमुत्तराभिरभिमन्त्रयते ॥ २३ ॥ अनाकला अथ तं रथ युक्तमारोहति वधृ । तामारोहना मागहन्ती उत्तराभि "स्सु किंशुकमि त्येवमादिभिः अभिमन्त्रयते । इह बहुवचननिर्देशात् त्रिप्रभृ सूत्रायमिद कादत्तमते । 'युमाका न्यन्नममममम । । द-युगएगैरव। कप-पक्या नदानामा मानि विधनमविशमा भ्याट । पिक पाठ • सकस्य कर्मण एक एव मन्त्र इयुमर्ग इनि मूत्रा । प ·७० - * आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाह । ति अनियमप्रसङ्गे मन्त्रलिङ्गाच्चतमभिरिति नियमः । याने तूत्तभनादि सर्व भवति । अश्वपुरुषादिषु च अभिमन्त्रणादय दम्पतीधर्मा भवन्ती- क्युक्तम् । 'सुचक्र'मिति मन्त्रलिङ्गात् रथ एव मन्त्रा इत्येके । वधूप्रति पादनपरत्वात् मन्त्रस्य रथलिङ्गत्वमर्थवाद इत्यन्ये ॥ २३ ॥ तात्पर्यदर्शनम् । रथमारोती मायेहन्ती बधूम् । नुमभावश्छान्दस ।'सुकिशुकम्' इत्या- दिभिश्चतसृभिरभिमन्त्रयने । रथमेवारोहन्ती नाश्वादिम्, सुचक्रमिति लिङ्गविरोधात् । 'उदुतरम्' इति वा तिसृभिरश्वादिकमारोहन्नीमभि मन्त्रयते ॥ २३ ॥ सूत्रे वर्मनायवस्तृणात्युत्तरया नीलं दक्षिणस्यां लोहितमुत्तरस्याम् ॥ २४ ॥ अनाकुला वे सूत्र नीललोहिते रथस्य वमनोरुभयो । भविष्यनिर्देशोऽय ययों वंतियेते रथचक्रे तयोर्वमंनो ! वर्तिन्योरिति युक्त पठितुम् । तथा च दक्षिणस्यामुत्तरस्यामिन्युत्तरत्र स्त्रीलिङ्गनिर्दशोऽवकल्पते । व्यवस्तृणाति विशदस्तिर्यगाथै, नियंगवस्तृणाति । उत्तरया 'नीललोहित' इत्येतया ॥२४॥ तयोस्सूत्रयोः यन्नील उक्षिणस्यां वत्मन्या व्यवस्तृणाति ॥ २५ ॥ उत्तरस्यामिति सव्यस्य चक्रस्य वर्मन्यामित्यर्थ । सूत्रे युगप त् गृहीत्वा सकृदेव मन्त्रमुकवा व्यवस्तृणानि । सत्यपि देशभेदे मन्त्र लिङ्गात् । अपर आह-देशभेदान मन्त्राभ्यावृत्तिरिति । अभियान तु साना व्यकुम्भीवत् द्रष्टव्यम्-अप्रलंसाय यशस्योऽस्खे उपद्धाम्यह मिति । सूत्रव्यवस्तरणमश्वादिषु नास्ति रथसंबन्धात् ॥ २६ ॥ तापर्यदर्शनम वर्मनी वर्तन्योरित्यर्थपाठः । नीलं दक्षिणस्यामिति स्त्रीलिङ्गनिर्दे शात् । रथस्य भाविन्योर्वतम्यो 'नीललोहिते भवत.' इत्येतया मन्त्र व्यवानृणाति तिर्यक्स्तृणाति । पतञ्च युगपत्, नीललोहिते भवत इति द्विवचनलिङ्गात् । तयोश्च सूत्रयोदक्षिणस्या वर्तन्या नील व्यवस्तृणाति, उत्तरस्या च लोहितम् ॥ २४॥ + मजनयमिद इम्दनमते । उनषा, दक्षिणम्या, उनरम्या इनि यथाक्रम मचान्नानि ।

·प:ख ५] अनाकुलातात्पर्यदर्शना-पा सहितम् । " ते उत्तराभिरभियाति ॥ २५ ॥ अनाकुला ते सूत्रे अभियाति उपरियाति । उत्तराभिस्तिभिः ऋग्भिः ये वध्व श्चन्द्रमित्येताभि. तत्र रथेन गच्छन्नुपरियाति। मन्त्रास्त्वश्वादिगमनेऽपि वक्तव्याः गमनार्थत्वात्तेषां, नेत्यन्ये । मन्त्रलिङ्गात् त्रित्वनियमः । त्रया पाामन्ते गमनारम्भ ॥ २७॥ तात्पर्यदर्शनम् 'ये वध्वश्चन्द्रम्' इति तिसृभियवस्तीर्ण सूत्रे अभियाति उपरि गच्छति ॥२५॥ तीर्थस्थाणुचतुष्पथव्यतिक्रमे चोत्तरां जपेत् ॥ २६ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने पञ्चमः खण्डः । अनाकुला अतीत्य गमनमतिकम अतिक्रम पर व्यानकम , विशब्दोऽनर्थक, यथोपाय एवाभ्युपाय इति । उत्तरामृच जोद्वर. तामन्दमानत्यताम् । निमित्तावृत्ती जपस्यावृत्ति । च शब्द प्रत्येक जपसबन्धार्थ ! इतम्या त्रयाणामतिक्रमसन्निपाते जप कार्यस्स्यात् मन्त्रलिङ्गात् । न च मन्त्रे तीर्थादयस्स्तूयन्ते। किताश्वनी, तेनकातिक्रमण इतरयो श्रवण व्यर्थ स्यादिति न चोदनीय, तत्सदोद्धारो वा शङ्कनीय ॥ २८ ॥ इति श्री हरदत्तविरचितायामनाकुलायां पञ्चम खण्ड ॥ ANGA • खाऽस्मिन् मत्रेषु सरूपायमधिकमनाकुलाया ।

·७२ आपस्तम्बग्रनमूत्रम् [ विवाह । तासर्थदर्शनम् तीर्थ पुण्यनद्यादि । स्वागुगया १) कण्डूयनाथै निखात । चतुष्पव, प्रसिद्ध । एतेषां व्यतिक्रमे ता मन्दसाना' इत्येतां जपेत | तादीनां चान्यतमव्यतिक्रमऽपि कृत्स्नाया एव जप, न वितरपदरहिताया, यतो लिङ्गाच्छुतिर्बलीयसी,(२) 'पन्द्रश्या गाईपत्यमुपतिष्ठते' इतिवत् । नन्वत्राचाराच्छतिग्नुमेयेति न तया लिङ्गबायो युक्त.। मैवम् , लिङ्गस्यात्र श्रुति(३)विहितशेषिविषयसापेक्षत्वात् । तत्र हानुमेयश्रुतेदी बल्य यत्रास्याः प्रत्यक्षश्रुत्यैव विरोध । अतोऽनुमेगापि श्रुतिस्सापेक्ष लियाधिकैव । वृत्तिभेदस्तु तीर्थादिशब्दानां तत्तयतिक्रमे मन्त्रप्रयो- गभेदादुपपद्यते । अतस्तीर्थव्यतिक्रमऽपि स्थाणुपथशब्दो (४)दुर्मति स्थानसामान्यातीर्थमेवाभिवदत. । एव स्थाणुमितरी। चतुष्पथमपी तरौ । यथेमसम्मरणमन्त्रे उपवेपमेक्षणधृष्टिशब्दा अग्निसस्पर्शिकाष्ठ मयत्वसामान्यात् इध्मदारूण्येवाभिवदन्ति । यथा वा ज्ञातकर्मण्युत्तरा भ्यामभिमन्त्रणं, मूर्धन्यधघ्राण, दक्षिणे कर्णे जापा, ( आप गृ १५-६ ) इत्यभिमन्त्रणावप्राणजपाना जातसंस्कारक्रियासामान्यादमिाजघ्रामी त्यभिवदनम् । किश्चात्राश्विनो प्राधान्येन स्तृयमानत्वात्तत्सकाशात्ती ऑदिव्यनिक्रमोत्थदोषोपहते प्रायमान वादविकताया एव जपः अपि च पदान्तरोद्धारे जगतीत्वमङ्गप्रसङ्ग स्वायतस्तु जपमन्त्री नार्थपर अतो नात्र तीर्थादयोऽश्विनी वा तात्पर्येणाभिवीयन्ते । तस्मात् सूप पादः कृनाया एव जपः । एष एव न्यायो नदीनां धन्यना. व्यतिक्रमे ॥ २६ ॥ इति श्री सुदर्शनाचार्यकृते गृह्यनात्पर्यदर्शने पश्चम खण्ड । । 1 कज-गवादि। कदाचन शरीरसिमेन्यू माम दागु । माग मधान भूष बन्नु ले द देश्य ने इनय मन्यो लिङ्गान् पकाशना भोऽपि ने बापस्थाने जिनियुज्यने, कि तु त प्रचलया कदाचन स्तरसी न्यू गाहप प्रभुप १४ ने दान पु-या गाई पापम्याने विनेयुक्न वाख ३-७ ददिलाया अपस्या नवजो चार यथा तम्न नीर्थस्यामि पनेन सुषेण मगमाया पवर्ष सनर कम नेमिन नोमेनिकनया विपनाद नाबालिकानापालेग वाविपरि सर्वत्रापि काव्य इ-प 1 गतिविहिन पा +ख - पतिकमरवान।

·अथ षष्ठः खण्डः। नावमुत्तरयानुमन्त्रयते ॥ १ ॥ अनाकुला अथ यदि पथि नाथा तार्या नदी वापी वा स्यात् तत्र नावमुसरय ची 'अयं नो मह्याः पारं स्वस्ती'त्येतयानुमन्त्रयते अनुमन्यतेत्यर्थः । पृ तः स्थित्वा अनुवीक्ष्य मन्त्रोच्चारणमनुमन्त्रणम् । कृतेऽनुमन्त्रणे वरो वधूश्च तामारोहतः ॥१॥ वात्पर्यदर्शनम् यदि पथि नदी नावा नरितव्या स्यात् , तदा वर: 'अयनो महा। पारम्' इत्यतया नावमनुमन्त्रयते । ततस्तामुभावाग्निना सहारोहत ॥१॥ न च नान्यारतरती वधूः पश्येत् ॥ २ ॥ अनाकुला ये नाव मयन्ति (ते) नावि भवा नाव्या कैवर्ता तान् तरती तरन्ती तरणकाल इत्यर्थः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशादेव सिझे वधूप्रहण दर्शनप्रतिषेधो व.वा एवं यथास्यादिति तेन तीवोत्तरां जपदिति वरस्यैव भवति।च. शब्दो वध्वा वरस्य च सहतरणप्रदर्शनार्थ । सहोभी तरतः । बच्चा- स्त्वयं चापरो विशेष इति । केचित् नावा नार्या आपो नाव्या इति व्या चक्षते । तेषां पुंलिङ्गनिर्देशोऽनुपपन्न ॥ २ ॥ तात्पर्यदर्शनम् नायान् नौनेतृन कैवर्तान् । तरतीति छान्दसं रूपम् । तरन्ती तरण- काले । 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया.' (पा सू ३-३-१२६) इति शबादेशः । वधून पश्येत् । चकारात् वध्वास्तरणदर्शनप्रतिषेधश्च, वरस्य केवल सह तरणमिति शापयति ॥२॥ तीर्वोत्तरा जपेत् ॥ ३॥ मनाकुला तीची पार प्राप्य उत्तरामृच पार' इत्येता जपेद्वरः । यदि नदी न भवति तदा था ओषधय इत्येतामपि जपेत् । नदीना धन्वनाश्च व्य. तिक्रमे इति वक्ष्यति ॥३॥ - Sn ·७४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विवाह । । तात्सर्यदर्शनम् पार प्राप्य 'अस्य पारे' इत्येतां वर एव जयेत् ॥ ३॥ * श्मशानाधिव्यतिक्रमे भाण्डे रथे वा रिटेऽग्ने- रुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वारब्धायामुत्तरा आहुती त्या जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनान्तं करोति ॥ ४ ॥ अनाकुला श्मशानभूमेरध्युपरि व्यतिक्रमे भाण्डे भाजनादौ रथे वारिष्टे नटे रथ इति प्रदर्शनमन्येषु चैवप्रकारेषु दुनिमित्तषु वक्ष्यमाणहोम कार्य । तत्राग्नेरुपसमाधानादि तन्त्र प्रतिपद्यत । अधिशब्दप्रयो गाच्छमशानभूमेरुपरि गमन पवैतत् भवनि । तीर्थादीनां तु समर्मापेना तिक्रमेऽपि भवति ॥४॥ उत्तरा आहुतीर्जुहोति। 'यहतेचि दित्याद्यास्सप्त उत्तरमन्त्रेरैतरा हुती होतीत्यर्थ । मन्त्रलिङ्गात् सप्तनियम । हुन्वा जयादितन्त्रशेष प्रतिपद्यते । सकृत् पात्रप्रयोगः। शम्या परिभ्यर्थे अग्नरुपसमाधानादि वचन तन्त्रप्राप्त्यर्थ, आज्यभागान्तवचनमन्दारम्भकालोपदेशार्थम् । 'ज यादि प्रतिपद्यत' इत्येतच्चान्बारम्भानिवृत्त्यर्थम् । तथा जयादि यथा- सिद्ध प्रतिपद्यत इति ॥५॥ यदिदमनेरुपसमाधानादि परिषेचनान्त कर्म तदनन्तर नैमित्तिक मुक्त तत् करोति । सकदेव, न पुन पुनरित्यर्थ । अनन्तरोक्तानां निमि तानां देशकालभेदेनावृत्तावपि सकदेवान्तेऽय होमो भवतीत्यर्थ ॥६॥ तात्पर्यदर्शनम स्मशानाविध्यतिकमे श्मशानभूमेरुपरि व्यतिक्रम; भाण्डे वधूभूषणादौ रथे वा रिट नऐ, अग्नेकपसमाधानादि परिपेचनान्त करोति । केवलाज्य हाविष्षु न बचनाभावे तन्त्रमित्युक्तमेव । आज्यभागान्त इति स्वन्धार म्भकालवियर्थम् । उत्तरा 'घरते चिदमिश्रिप' इति सप्तकरणिका आ हुती । शेष व्यक्तम् ॥ ४॥ क्षीरिणामन्येषां वा लक्ष्मण्यानां वृक्षाणां नदीनां धन्वनां च व्यतिक्रम उत्तरे यथालिङ्गं जपेत् ॥ ५ ॥ 2-'मशानादिव्य' । दिनमने भूत्रअयमिदम् । समाधाना' पन्तकम् । प्रनिपाते इस्पन्न भपरम् । शिटम पत्।

·प.२.,ख ६ ] अनाकुलातास्पर्षदर्शनाभ्यां साहनम् । अनायाला क्षारिणा न्यग्रोधादीनामलक्ष्मण्यानाम् , अन्येषामपि सभण्माना ल- क्षणयुक्तानां प्रसिद्धाना सीमावृक्षणामित्यर्थः । लक्ष्मण्यानामित्यपि पा. ठे अयमेवार्थ । नदीना सोदकाना अनुदकानाच । धन्वना निजलाना- मरण्यानाञ्च व्यतिकमे उत्तरे ऋचौ यथालिश (१)यस्थ लिङ्ग यस्यां :- श्यते नयतिक्रमे तां जपेत् । तत्र वृक्षातिकमे ये गन्धयां इति, नद्यति- क्रमे या औषधय इति, धन्यातिकमे यानि धन्वानीति । यथालिङ्गव चनं उभयत्रोभे मा भूदिति । नयतिकोऽपि वास्ना भवति । तथा धन वातिक्रमेऽपि ॥७॥ तापयदर्शनम् क्षीरिण क्षीरवन्त प्लान्यग्रोधादय. लक्ष्म चिहं तत्र भवा. लक्ष्मण्या दुर्गा(२) तिन्त्रिणिका सीमाकदम्बा(३) इत्येवमादयः । नद्यः प्रसिद्धाः पन्वाना दोघोण्यरण्यानि येषु ग्राम्या: पशवो न निषसन्ति । एतेषां व्यतिक्रमे उत्तरे यथालिङ्ग जपेत् । ये गन्धर्वाः' इति वृक्षाणां व्यत्ति- क्रमे, 'या आपधय' इति नदीनां धन्धनाम् । यथालिङ्गमिति पधन जातकर्मवन्मा भूदिति । शीरिणामित्यादि बहुत्वमविवक्षितम् , निमित्तग तस्यात्, (४)हविरुभयत्ववत् ॥५॥ गृहानुत्तरया मङ्काशयति ॥ ६॥ बनाकुम अथ रख गृह प्रान्य रथादयरोप्य यद्धन तस्या वहतुवेनागत तच्च गृहान् प्रपाद्य ततस्तया नान् गृहान् महागांत सम्यगाक्षयति उत्त- रयर्चा सदाशयामात्येनया। मन्त्रश्चास्मिन्नर्थं यथाकयश्चित् योजनीय । सदाशयामि दर्शयामि बहतु वध्या पितृकुलादानील धन ब्रह्मणा मैत्रे ण अधोरेण चक्षुषा न केवलमधोरण, कि तहि मैत्रेण गृहमदीयैस्साध गृह च मदीयमित्यर्थः । अस्यां पर्याण विश्वरूपाण्यं यदाभरण तत् १ परिन्छ । अ-बुर्गाण! | (ज-काम्म । ब दुर्गादिनिधिोका । दर्शपुर्णमासीपनापश्चिनपहले 'यस्पोभय हविर्तिमान में पञ्चशरायमोदन निवपतु" इत्यनेन हरिनाको निमिने नाम निकलपा शराषञ्चकपादन-पका काचिदिष्टिविहिता । नत्र माय पात कासिमपटकस्यापि छवियो नाश पायधिशामिदन अब मा उभयकालिका जिनांश एवात मन्दहे इचिन शस्त निमित्वेनोश्वस्थान विशेषणस्यों भक्त्वस्य प्रवकत्ववदपिंगचित वात् पक्डनिनाशेष पाषायनामिद भलत्वेजति पुर्वमीमांसाणा षष्ठ चतुषहे सिवान्तितम् । ताच अभापि कार्यावि-पतिक- मस्प निमित्तत्वेन सद्गतबहुन्नम्या पविशक्षणात दैव-पातिकमेऽपि मन्त्रमयो भवेदवेत्यर्थ ।

·७६ आपस्तम्बगृधमूत्रम् [विवाहः । पतिभ्यः, एकस्मिन् बहुवचनम् । पत्यै मह्य स्योन मुखम् । सविता करोस्विति ॥८॥ तात्पर्यदर्शनम् वरः स्वग्रहान् शातिधनसयुक्तान् वधू 'सङ्काशयामि' इति ऋचा स. शाशयति दर्शयति । ननु-यद्यपि समित्युपसर्गः 'समवदाय दोहाभ्या" (माप श्री २-२०-३) इत्यादी सहाथै र, तथापि गृहाणां शातिध नसहितत्वमेवात्राभिप्रेतमिति कुतो निश्चीयते ? उच्यते-'सङ्काशयामि यहतुम्' इति मन्त्रलिङ्गानुसारात् । मन्त्रार्थश्च भाष्योक्तः ॥ ७ ॥ * वाहावुत्तराभ्यां विमुञ्चति दक्षिणमने ॥ ७ ॥ अनाकुला उत्तरा-या भावामगन् "अयं नो देवस्सविते' त्येताभ्याम् । योगवा देकैकेन मन्त्रण विमोक ॥९॥ अर्थात् सत्य पश्चात् ॥ १० ॥ तापदानम 'आवामगन्' इति द्वाभ्यामेकैक वाह विमुञ्चति ॥ ७ ॥ लोहितं चर्मानडुहं प्राचीनग्रीत्रमुत्तरलोम मध्येऽगार- स्योत्तरयाऽऽस्तथि गृहान् प्रपादयन्नुत्तरां वाचयति दक्षिणे- नपदा ॥८॥ अनाकुला विमुच्य वाही पर पूर्व गृह स्वयं प्रविश्य यत्र दम्पत्योर्वास त. नागारस्य मध्ये चमास्तृणाति उत्तरयची 'शर्म वर्मे त्यतया तच्चानह भवति लोहितञ्च वर्णन । प्राचीनमुत्तरलोमेत्यास्तरणे प्रकार। भास्तीय ततो दक्षिणेन पवा गृहान् प्रपादयति । वधू प्रवेशयति । प्रपादयस्तामुत्तरा मृच वाचति 'गृहानि' त्येताम् । 'गृहानि' ति प्रकृते पुनहानिस्युः च्यते-हतरधा अगारस्यापि प्रकृतत्वात प्रवेशने मन्त्रः शक्येत । इद मेव शापकमन्तरागारमध्ये चर्मास्तरणमिति । प्रपादयन् वाचयतीति वचनान्मन्त्रकर्मणारादिसयोग । न मन्त्रान्ते प्रदानम् ॥ ११ ॥ तासयदर्शनम् ततो धरः पूर्व स्वगृहान प्रविश्य 'शर्म वर्म' इत्येतया यथासूत्र च. मयभिद हरदगमने । मिशनीयन्न यसपम् ।

·99 प २.,ख.६.] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । सस्तीर्य ततो वधू दक्षिणेन पझ गृहान् प्रधादयन् प्रवेशयन् 'गृहान् भवान' इत्येतां वाचयति ॥८॥ न च देहलीममि(१)तिष्ठति ॥ ९ ॥ अनाकुला देहलीनाम(२)द्वाराधस्ताहासा पर्यन्तवेदिकत्यपरे । तां प्रपादनकाले स्वय सा च नातिकामंदित्यर्थ । तयो प्रपन्नयोरग्निमनुप्रपादयति ॥१२॥ प्रपद्य गृहान् अथ तत्कालमशनमदनीयात् । ततो यस्मिन्नगारे चर्मा स्तरण तस्योत्तरपूर्वदेशे विवाहानिप्रतिछु प्यानरूपसमाधानादि तन्त्रमा तिपद्यते । सकृत् पात्राणि शम्याः परिध्यधं ॥ १३ ॥ नात्यदर्शनम् सा च प्रविशन्ती दहली नामितिष्ठति(३) । कचिन्-चकाराबरो ऽपि-इति ॥ ९॥ * उत्तरपूर्वे देशेऽगारस्याग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागा- न्तेऽन्वारब्धायामुत्तरा आर्हती त्वा जयादि प्रति पद्यते प रिषचनान्तं कृत्वोत्तरया चर्मण्युपविशन उत्तरो बरः ॥१०॥ अनाकुला उत्तरास्त्रयोदशप्रधानाहुती: 'आगन्गाष्ठ' मित्याद्या. लिङ्गविरोधे स त्यपि वर एव जुहोति, विधवेलीयस्त्वात् । भवति लिङ्गश्चाविवक्षितम् । देवतास्मरणार्थत्वात् मन्त्राणाम् । उत्तरोवर इत्यय विशेष सर्वेषु होमेषु भवतीत्युक्तम् । उत्तरपूर्वदेशगारस्यनि विधिरनेम्सचंत्र बेदिनव्य ॥१४॥ उत्तरयचा 'इह गाव. प्रजायव मित्येतया। तदुपविशतः परिपेच नान्तवचनमानन्तर्यार्थ परिपेचनानन्तरमवापवेशन कर्तव्यं नान्यदिति। तेन भोजन प्रागवति सिद्धम् । नत्रापवेशने मन्त्र उभयोरपि भवति । इहामिसम्बन्धाभावात् उत्तरोबर इत्युक्त प्राइमुखौ चोपविशतः ॥१५॥ तात्पर्यदर्शनम् उत्तरा 'आगन् गोष्टम्' इत्यादित्रयोदशाहुनी' । उत्तरया 'दह गाव प्रजायध्वम्' इत्येतया । पूर्वमास्तीणे चर्मण्युपविशत । पूर्ववतुत्तर एवं वरः॥१०॥ खग-देहली मधि २बारेचस्तात् । ३वग-नाधिनिष्ठति । बाद नमते मत्रत्रयमिदम् । प्रथम समादानादी त्य-नम् । वितीय 'प्रतिपयते' इत्य-नम् । पर त्यन्त तृतीयन् ॥

·आपस्तम्बधमूत्रम् [विवाह । अथास्याः पुंस्त्रीजीवपुत्रायाः पुत्रमङ्क उत्तरयोपवेश्य तस्मै फलान्युत्तरेण यजुषा प्रदायोत्तरे जपित्वा वाचं(१) यच्छत आ नक्षत्रेभ्यः ॥ ११॥ या पुमासमेव सूते न स्त्रिय सापु' तम्या पुस्वः पुस्त्रो जीवपुत्रा या इति पाठ । न रेफ पाठ्य , पठ्यमानो वा छान्दसो द्रव्य । जीवा एव पुत्रा यस्या न मृताः तस्याः जीवपुत्रायाः जीवपत्या इति च द्र- एव्यम् । तथा मङ्गलानीति । एव भूतायास्वर्णिकस्त्रिया पुत्रमुत्तरय ची 'लोमेनादिस्या' इत्येतया अस्या वध्वा अङ्क उपवेश्य तस्मै कुमारा य फलान्युत्तरेण यजुषा 'प्रस्वस्थ प्रेय मित्यनन प्रदाय तत उत्तरे ऋ चौ इह प्रिय' 'सुमाली' इत्यो जपिवा नत उभी तस्मिन्नेव चर्म- ण्यासीनो वाच यच्छत । आनक्षत्रेय नभवाणामुदयादिस्यर्थ । कुमार श्च फलानि गृहीत्वा यथार्थ गच्छति ॥ १६ ॥ नात्ययदर्शनम् पुस्वोः पुस्' इत्यर्थपाठः । या पुस एष सूते न स्त्रीरपि, या च सूत एव, न तु वन्ध्या सती क्रयादिना पुत्रवती, सा पुस् । जीवन्त एव पुत्रा पुर्मासो यस्यास्सा जीवपुत्रा, न पुनः भ्रातृपुत्रौ स्वमृदुहितृभ्याम्' (पा १-२-६८ ) इत्येक शेषवचनाद्यस्या दुहितोऽपि जीवन्ति, पुत्रश्चैको जी वति, सापीह जीवपुत्रा विवक्षिता, पुस्वोगिनि विशेषणानुपपत्तेः । एव भूताया पुत्र 'सोमनादित्याः' इत्येतया वध्वा अङ्क उपवेश्य 'प्र स्व- स्थ.' इति यजुषा पुत्राय फलानि कदल्यादीनि प्रदाय इह प्रिय प्रजया' इति ऋची जपित्वा, उमौ वाच यच्छनः । आनक्षत्रेश्य नक्षत्राणामो- दयात् ॥११॥ उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीनमुदीची वा दिशमुपनिष्क- म्य उत्तराभ्यां यथालिङ्गं ध्रुवमरुन्धती च दर्शयति ॥१२॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने षष्ठः खण्डः ॥ १क-यत्य नवेध ।

·५.२.,ख.६.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । ७१ अनाकुला उदितेषु नक्षत्रेग्विति वचनात्तत प्राकू तस्मिन्नेव चमणि वाग्यत. योरासन पश्चादुपनिष्कमणम् । उदितवित्येव सिद्धे नक्षत्रप्रहण वि स्पथार्थम् ! उत्तरा या ध्रुवक्षिति' 'सप्तर्षयः' इत्येताभ्याम् । उभयत्र मन्त्रेण दर्शन बध्वाः कर्म, वरस्तु पश्यन् ध्रुवमिति निर्दिय पूर्वा वाचयति पश्चादरुन्धतीमित्युत्तराम् । नतो वाग्विसर्गः । मन्त्रलि. जादेव यथालिङ्गदर्शने सिझे यथालिङ्गवचनं विकल्पार्थम् । राभ्यां ध्रुवमरुन्धतीञ्च दर्शयति यथालिङ्ग वेति । तेनोत्तरस्थामूचि सर्वेषां सप्तर्षीणां कृत्तिकादीनामरुन्धत्याश्च सहदर्शन बचाः कर्म प क्षे भवति, केवलमरुन्धत्या एव वा ॥ १७ ॥ इति हरदत्तविरचितायामनाकुलायां गृह्यवृत्ती षष्ठ खण्डः ॥ द्वितीय पटलश्च समास । तात्पर्यवर्शनम् उत्तगभ्या विक्षितिध्रुवयोनि' इत्येताभ्यां यथालिङ्ग पूर्वया ध्रुवमुत्तरयाऽरुन्धतीं च दर्शयति वम् यथालिङ्गमिति च जातकर्मव द्वाभ्यां द्वाभ्यामकक मा भूदिति ॥ केचित् यथालिङ्गमित्यत्र नास्ति, (१)प्रयोक्तृणां प्रमादात् प्रदेशा स्तरदृष्टमिह सञ्चरितपठितमिति२॥ अपरे-उत्तराभ्यां यथाक्रम अवमरुन्धती च दर्शयति, यथालिङ्ग वा इति(३) मित्या सूत्र साध्याहार व्याचक्षते । 'सप्तऋषयः प्रधमाम्' इत्ये. तया सप्तऋषीन् कृत्तिका अरुन्धती च सह दर्शयति। अरुन्धतीमेव वे ति विकल्पार्थ यथालिङ्गवचन मिति ॥ १२ ॥ द्वितीये पटले सिद्ध यथाभाष्य यथामति । कृत सुर्दशनार्येण गृह्यतात्पर्यदर्शनम् ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यदर्शने षष्ठ खण्डः ॥ ॥ द्वितीय पटलश्च समाप्त.॥ एडेऽस्मिन् हरदनमते सूरमरूपा समश (१७)। मुदर्शनमजे तु पादश (1) १७ ग र ज-अध्येतणाम् । २व-भारतपाठ हात । ज-धान्या भिवा ।

·अथ तृतीयः पटलः॥ cocctrocee 1 सप्तमः खण्डः॥ अथैनामाग्नेयेन स्थालीपाकेन याजयति ॥ १॥ अनाकुला अथेति वचनादेतस्यामव राज्यां स्थालीपाको भवति । स्थाल्यां पच्यत इति स्थालीपाक । तम्य देवताविधान-आग्नेयनेति । ननु-विधा स्यते "अग्निदेवता स्वाहाकारप्रदान" इति, सत्यम् , अपरमपि तत्र भवति-अग्निम्विष्टकृत् द्वितीय इति । ततश्च स एव यदि देवतावि धि. स्यात् द्विदेवस्यमिद हविः स्यात् । ततश्च निर्वपणकाले ताभ्यामुभा. भ्यां सङ्कल्पः क्रियेत । यद्यपि वस्तुतो गुणभूत स्विष्टकद्याग. तथापित धानवत तन्न चोद्यते-'अग्निम्बिष्टकृद्वितीय' इति । ततश्च तस्मा अपि सङ्कल्पः क्रियेत । तस्मात् केवलोऽयमाग्नेयस्थालीपाक इति (वक्तव्यम् । एवमाग्नेयस्यैव प्रदानस्य ) यद्यप्रत्तदैवतामत्येनत् प्रायश्चित्त भवति । स्विष्टकृतस्तु प्रत्तदैवतमित्येतदेव । 'एना याजयती' ति वचनात् सहत्व मुभयोरस्मिन् कर्मणि नास्ति । वध्वा पवेद कर्म, वरस्य त्वाविज्यमेव । तेन यदिद स्थालीपाकपरिवेषण ब्रीह्यादिदक्षिणा च तत् वधूधनस्यैव भवति । यत्रेदमुच्यते 'पत्नीहि पारीणहास्येशे' इति (तै म ६-१-६१ ॥१॥ तात्पर्यदर्शनन् ननु-'अथ पत्नयवहन्ति' श्रपयित्वा' इत्येतावदेव वक्तव्यम् , यत उत्तरत्र 'अग्निदेवता' ( आप गृ ७-५ ) इति विधानादाग्नेयत्व सिद्धम्' स्थालीपाकेनेति तु अपयित्वेति विधानात् , एनां याजयनीति चान्वा. रब्धायामिति विधानात् अतः किमर्थमिदमधिकमारभ्यते अथैनामा- मेयेन स्थालीपाकेन याजयति' इति ? उच्यत-सूत्र तावदृषिप्रणीत नानर्थक भवितुमर्हति । तेन लोके व्यु: स्पतिसिद्धाध्याहारादिभिरपि यस्सूत्रस्यार्थस्सम्पाद्यते सोऽपि वेदार्थो- नुष्ठेय (१)उच्यते-ध्रुवमरुन्धती च दयित्वा, अनन्तर यत्राग्नेयेन स्था. लीपाकेन याग करोनि तत्रैवनां पत्नी याजयति पत्नयामन्वारब्धाया जुहोति, न पर्वसु पार्वणनिकारेषु च । एवमतिदेशविशेषार्थतया सूत्र मर्थवदेव ॥ ( ) एना गहा तनमन्वस्थान न पुनले सङ्कल्प पग्ने वस्त्र धागस्य'इति पाने दुषपने । १-म उच्यते।

·५.३.,ख.७.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् , अन्ये-पाजयनीति वचनात् वरादन्योऽप्यस्य स्थालीपाफयाग स्य कर्नेति । नत्र, प्रकरणेनास्य विवाहाङ्गत्वात् 'महाङ्ग प्रधानम्' (आप प २-३९. ) इति साम्य प्रधानस्यैकककत्वात् ॥ केचित् [---उत्तरत्र न केवलमग्निदेवतति विधि , अग्निस्स्विष्टकन् द्वि. तीय 'इन्यपि । तेन द्विववत्योऽय स्थालीपाको मा भूत , किन्स्कंदवाय एवेत्येवमर्थमाग्नेयेनेति विधानम् । तेनाग्नेय एव सङ्कल्पितम्य ब्रीह्यादे- राक्षिप्ता लोकिको निर्धापः कार्य. । 'एना याजयति' इति तु नास्मिन् कर्मण्युभयोरधिकारः, किन्तु वध्वा एव। वरस्तु ऋत्विस्थानीयः । तेन होमादी द्रव्यायागम्स्त्रीधनाढवेति । तत्र . ववेकाधिकार हि प्रकर णागतविवाहाङ्गत्वचाध, अधिकारसाध्य भेदेन शास्त्रतदर्थयोभदात् । आचारसिद्धबरकतकत्वबाधापत्तिश्च , अन्याविन्यऽप्यविरोधात ॥१॥ पत्न्यवहन्ति ॥ २ ॥ अनाकुला अरुन्धतीदर्शनानन्तरमगार प्रविश्य बीहीन यवान् वा नवानप्रये स. कल्पितान् निर्वपति याबदोमाय ब्राह्मणभोजनाय च पर्याप्त मन्यते । मोक्षणच तूणी सस्कृताभिरनि । ततस्तान् पन्यवहन्ति । 'पना पत्या' इत्यादिवत् सावहन्तीति सर्वनाम्ना निर्देशे कर्तव्ये पत्नीग्रहण पत्नीकर्मद यथा विशायेत। इतरथा याजमान विज्ञायेत । वधूरिह यजमानेति कृत्वा पार्षणादिषु पत्युरवहनन मामोति ॥ २॥ तात्पर्गदर्शनम् स्थालीपाकाथै मोह्यादिकम 'साऽवहन्ति' इति वक्तव्य 'पन्यवह स्ति' इत्यधिकाक्षरात् पल्यवघातमेव कुर्यात् । न तु (१)श्रषणादिकमपि। तदादिक वर पर। केचित्-पत्नीत्यारम्भादवहनन पत्नीकमैव, न तु यजमानकर्म । य- जमानकमत्वे हि सहाधिकारे पार्वणादौ पन्युरचहना म्यात् , तस्य त. अ यजमानत्वात् । अत एव पावणादी नान्धारम्भ , पत्न्यवहन्नीतियत् परम्याम चारम्धायामित्यवचनादिति । मैवम् , वध्वेकाधिकारस्यैव नि- रस्तत्वात् ॥२॥ ग प्राणमपि ।

·आपस्तम्वगृह्यसूत्रम् [ आमेयस्थालीपाकः । * अपयित्वाऽभिधार्य प्राचीनमुदीचीनं बोहास्य प्रतिष्ठितमभिघाग्निरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वारब्धा- यां स्थालीपाकाजुहोति ॥ ३ ॥ अनाकुला ततस्तानवहतास्त्रिष्फलीकृतान् प्रक्षाल्य अपयति परः । अग्नेरु पसमाधानादिवचनं तन्त्रविधानार्थ कालविधानार्थं च प्रतिष्ठितामि घारणान्ते कथ तन्त्र प्रतिपद्यत, न प्रागिति । नेनाभिधारणमसस्कृतेना- ज्येन भवति । अत्रापि सकृदेव पात्र प्रयोगः। तथा शम्या. विवाहशे पावादस्य । नेत्यन्ये ॥३॥ आज्यभागान्तवचन अन्यारम्भकालोपदेशार्थम् । स्थालीपाकादि त्यनर्थकम् , तस्य होमार्थत्वात्। न च वाच्य ब्राह्मणभोजनार्थ स्थालीपा को, होमम्त्वाज्यादेव प्रामातीति । यागविधानात् देवताविधानाच्च। एच तहि शैलीयमाचार्यस्य-यत्रोभय हविर्भवत्याज्या १श्चापधयश्च तत्र प्रधा नाहुतिविशेषण करोति स्थालीपाकादनादपूपादाज्यातिरिति । तेन यत्र विशेषण नास्ति तत्रैकमेव हविरिति सिद्ध भवति । तेनाप्रयणे आज्यस्याभाव । ततश्च सदुपघातपक्ष पव तत्र भवति, आज्यामावे नोपस्तरणाभिघारणयोरसम्भवात् । विवाहे च 'यथा स्थानमुपविश्ये त्यत्र आज्याहुतिरिति विशेषणाभावादाज्यमेव तत्र धर्मवद्धविः, इत्वधर्मका इति सिद्धम् ॥ ४॥ तात्पर्य दर्शनम् उहास्य सौकर्यादपरेणाग्निं प्रतिष्ठाप्य । प्रतिष्टितमभिधाग्यति ओषधिहविफेऽप्यत्र तन्त्रविधान क्रमार्थमित्युक्तमय । 'आज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाम्। उपस्तारणाप्रभृत्यन्वारम्म प्रधानोमान्तम् ॥३॥ सकृदुपस्तरणाभिधारणे द्विरवदानम् ॥ ४ ॥ अनाकुला अनेन पौरोडाशिकोऽवदानकल्प इह प्रदर्शितो विज्ञेय । 'तस्माद अष्टपर्वमात्र' (आप धी२-१८-२ ) मित्याद्यपि भनि । पञ्चावत्त पञ्चायत्तिनाम् । प्रत्यभिधारण च हविष लाजावदानवम्। उपस्तीर्य द्वि । 1 लाजा हरदनमत सनायामदम् । 'समाधानादी' त्यस्तमेकम् । शिक्ष्मन्यन् ।। १ ग आज्यमाधध।

·प३.,ख ७ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां साईतम् । ८३ रवदाय विरभिधारयतीति वक्तव्ये सकवचनमुपस्तरणाभिधारणयोश्चतु रवत्तसपावनार्थता ज्ञापयितुम् । तेन चतुरवत्ताभावे उपस्तरणाभिधार योरप्यमावः । यथा 'सदुपहत्य जुहुयात्' आप गृ७-७) 'दन एवाजलिने (आप गृ २२-१०)। त्यादा ॥५॥ तात्पर्यदशनम् होमव्या वेण दय॑न्तरेण वा सादाम्तरण कार्यम् । ततश्वरो दिग्वदानम् । त्रिजमदग्नीनाम, सकुच्चाभिधारणम्। तत-स्विष्टकदर्थ चरो' प्रत्यभिधारणम्। अस्यैटिकावदानविधिप्रदर्शनार्थत्वादाचाराच्च ॥४॥ देवतामाह-- * अग्निदेवता स्वाहाकारप्रदानः ॥ ५ ॥ - अनाफुला प्रधानद्रिस्वादुत्तरविवक्षया सिद्धानुवादोऽयम् । अग्निरेव देवता पूर्वम्य होमम्य ययमाग्नेयेनेति विहिता। उत्तरस्यान्या विगत इति ॥६॥ स्वाहाकारण प्रदान प्रक्षेपो यस्मिन् सः स्नाहाकार प्रदान । स्थाली पाकस्य होम । अविशेषात् पूर्वश्चोत्तरश्च। तत्र स्थाहाकारसयोगाद्दे. वताशब्दश्चतु,यस्तो भवति--अग्नय स्वाहा, अन्नये स्विष्टकृते स्वाहेति । 'जुहोतिचोदनः स्वाहाकार प्रदान' (आप प३-४) इत्येव सिद्धे वचनामद कल्पान्तरेषु केचित् मन्त्रेण प्रदानचोदित"ममुमै स्वाहेति जुहुयात् , ऋचा वा तद्देवतये"ति 'पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहुया'दिति च तत्प्रतिषेधार्थम् । एवमपि 'स्थालोपाकाज्जुहोत्यग्नये स्वाहेत्येव वक्तव्य स्विष्टकति च स्विष्टकृते स्वाहति । इद तु वचन पार्व णातिाद एषु यथोपदेश देवता इत्यत्र मन्त्रप्रतिषेधार्थम् । तेन 'पौर्णमा स्यां पौर्णमामी ( आप गृ ७-२८ ) इत्येवमादिषु यत्र स्थालीपाकस्य देवतेय चोयते तत्र देवताशब्देनैव होमः, न तदैवत्येन मन्त्रेणेति सिद्धम् ॥ ७॥ तात्पर्य दर्शनम अग्निदेवतेत्ति चिहिताग्निविशेषणार्थमय परिभाषोक्तानुवाद । कथ विशेष्यते ? इति चेत्, साऽग्निसम्बाहाकारमदानश्वेदेवता, स्वाहाकार योग्यया चतुझं विभक्तया युक्तश्चेदिस्यर्थः । • इरदनमते "स्वाहाकारसदान" इति सूचान्गरम् ।

·८४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [आमेयस्थालीपाकः । नन्वन्वारन्धायामनये जुहोती ति वक्तव्ये किमर्थमधिकाक्षर 'अग्नि देवता स्वाहाकारमदान' इत्युपदिश्यते ? उच्यते-शम्दो देवता, नार्थ , अर्थोऽपि यागे चोदितचतुर्थ्यन्तस्ववाचकशब्दनैवोपकरोति, अर्थस्यो. इष्टुमशक्यत्यात, उपकारान्तरस्य च दुर्निरूपत्वादिति मीमांसकम- तमिह नाभितम् , अर्थ एव देवतेति स्वमतमापनार्थम् । कथमिति चेत् ? कर्मणि प्रयोगानहस्य प्रथमान्तस्याग्निशब्दस्य प्रयोगात् । नन्वर्थस्य देवतावे सत्यप्युपकारशब्दनैवेति नानुष्ठान विशेष । मैवम् , न केवल चतुर्थ्यन्तशब्दोच्चारणमेवानुष्ठेयम्, किन्वर्थस्य ध्यानमपीति । अत्र तु ज्ञापक 'आग्नेया इति तु स्थिति' (निरु ८-३-७) इत्यादि निरुक्त कारवचनम् ॥ केचित्-कल्पान्तरेषु 'अमुष्मै स्वाहेति जुहुयात् ऋचा वा तदैव. त्यया' इति विकल्पः चोदित । स माभूदस्माकम् । पार्वणेषु तनिकारेषु च 'अमुष्मै स्वाहा' इत्येव जुहुयादित्येवमर्थमिति ॥५॥ अपि वा सकृदुपहत्य जुहुयात् ॥ ६ ॥ अनाकुला यया दा होमस्तयैव सकृदुपहस्य जुहुयात् । अत्र पक्षे उपस्तर गाभिधारणयोग्थ्यभाष इति सिद्धम् । केचित् कुर्वन्ति । जुहुयादिति पचन स्विष्टकस्यपि प्राप्त्यर्थम् ॥ ८॥ লাশযান अथवा दा सकृत् स्थालोपाकाद्गृहीन्या जुहुयात्, न तु पूर्वध चतुरबत्तं पञ्चावतं वा (१)अपूर्ववादविहोमानाम् ॥ ६ ॥ अग्निरिस्वष्टकृद्वितीयः ॥ ७॥ अनाकुला अनि स्विकारलीयो भवनि देवतात्वेन । द्वितीयबचन पूर्वेण तुल्य धर्मत्वज्ञापनार्थम् । तेन 'यथोपदेश प्रधानाहुती रित्यादौ स्विष्टकृतो ऽपि ग्रहण भवति । तथा सदुपहत्य जुहुयात्' 'स्वाहाकारमदान इत्येतयोश्च प्रवृत्तिः ॥५॥ १ दाहोमानो न प्रतिवन पिपिकानन्यम् । कि तु अपूर्वाने । न प्रकृतिपूजा इत्यर्थ । अन नव-पता धर्माच्या लरिने पूर्वमीमामायामष्टमा याय चतुर्थपादे सिद्धान्ततम् । अतश्व चतुरक्न पञ्चावनपोरन्यप विडिलोसिटिकधर्मयोनिदशनी मात्र प्रापिरिशि भाव ।

·- ५ ३.,ख ७.] अनाकुलातात्पर्य दर्शनाभ्यां सहितम् । सापयंदर्शनम् देवतेति शेष । स्थालीपाकशेपात् द्वितीयो होम कर्तव्य । तस्मिन् अग्निस्स्विष्टाद्देवतेत्यर्थः । अर्थसिद्धेऽपि द्वितीय 'द्वितीय इति प्रणे प्रयोजनं 'सदसस्पतिद्धितीय'(आप८-२ ) इत्यत्र वश्यते । केचित्-पूर्वहोमेन तुल्यधर्मत्वज्ञापनम् । तथा च सति 'यथोपदेश प्रधानाहुनी' इत्यत्र स्विष्टकृतमपि हुन्या जयादीत्येवमादि भवदिति ॥७॥ अस्य स्वपदानविधिमाह- सकृयस्तरणावदाने हिरभिधारणम् ॥ ८॥ अनाकुला अत्रापि पौरोडाशिकस्विकृतोऽबदानकल्प प्रदर्शितो विषयः । "तेन हि पश्चावत्तिन उत्तरमुत्सरंज्यायांसम् , न हवि प्रत्यभिधारयती' (आप श्री. २-२१-३,४,५ ति विशेषा हापि इष्टच्या. ॥१०॥ तात्पर्यदर्शनम् सदुपस्तरपामवदानं च द्विरभिधारण च कार्यम् । अमदग्नीनां तु द्विरवदानम् । अवदान (१ दैवताजघाय' । नापि हवि प्रत्यभिधारणम्, एटिकसोविएतावदानविधिप्रदर्शनार्थत्वात् , आचाराच ॥८॥ मध्यात पूर्वस्यावदानम् ॥ ९॥ अनायुला पूर्वस्व प्रधानहोमस्पेत्यर्थः । उपधातपक्षार्थ वचनम् । चतुरवत्तपक्षे तु पौरोडाशिकत्वात् सिद्धम, ननु तत्रापि "पूर्वार्धाद्वितीय पश्चार्धात् तृतीय" मित्येतयोदशविशेषयोः प्रतिषेधार्थ स्यात्। यद्येव उत्तरार्धादुत्तरस्यति स्विएकति नारब्धव्य, विशेषाभावात् । तस्मात् चतुरवत्तपक्षे पौरोडा. शिक एव विधिः । इद तु वचनमुपधातपक्षार्थम् ॥११॥ तात्पर्य दर्शनम् हवियो मध्यात् पूर्वस्य दैवतस्यावदान कार्यम् । उपधानपक्षार्थ पवा- यमारम्भः । चतुरबत्तपक्षे वैटिकाविधिप्रदर्शनवलान्मध्यादहुष्ठपर्वमा श्रावदानम् । 'तिरश्चीनमवद्यति पूर्वार्धाद्वितीयमनूचीन चतुरवत्तिन, पश्चार्धातृतीय पञ्चावत्तिनः' (आप. श्री २-१५-९ ) इत्यवदानस्थान १ "देवतमोनिश्कोटामामुत्तर जर ज्याप " इति व क्यन देवावदानापजपा सीविष्टकृत वटाने ज्या- यत्वस्य विधिचोदितत्वादिति भाव ।

·८४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [आमेयस्थालीपाक । नन्द न्वारब्धायामनये जुहोती ति वक्तव्ये किमर्थमधिकाक्षर 'अग्नि देवता स्वाहाकारमदान' इत्युपदिश्यते ? उच्यते-शब्दो देवता, नार्थ ; अर्थोऽपि यागे चोदिनचतुर्थ्यन्तस्ववाचकशब्देनैवोपकरोति, अर्थस्यो. हेष्टुमशक्यत्वात, उपकारान्तरस्य च दुर्निरूपन्यादिति मीमांसकम- तमिह नाभितम् , अर्थ एव देवतेति स्वमतज्ञापनार्थम् । कथमिति चेत् ? कर्मणि प्रयोगानहस्य प्रथमान्तस्यानिशम्यस्य प्रयोगात् । नन्वर्थस्य देवतात्वे सत्यप्युपकारशब्दनैवेति नानुष्टाने विशेष । मैवम् , न केवल चतुर्थ्यन्तशब्दोच्चारणमेवानुष्ठेयम् , किन्वर्थस्य ध्यानमपीति । अत्र तु ज्ञापक 'आग्नेया इति तु स्थिति' (निरु ८-३-७) इत्यादि निरुक्त कारवचनम् ॥ केचित्-कल्पान्तरेषु 'अमुष्मै स्वाहेति जुहुयात् ऋचा या तदेव स्थया' इति विकल्पः चोदित । स माभूदस्माकम् । पार्वणेषु तद्विकारेषु च 'अमुष्मै स्याहा' इत्येव जुहुयादित्येवमर्थमिति ॥५॥ अपि वा सकृदुपहत्य जुहुयात् ।। ६ ।। यया दा होमस्तयैव सदुपहस्य जुहुयात् । अत्र पक्षे उपस्तर गाभिधारणयोरप्यभाय इति सिद्धम् । केचित् कुर्वन्ति । जुहुयादिति पचन स्विकृत्यपि प्राप्त्यर्थम ॥८॥ तात्पर्यदर्शनम् अथवा दया सकृत् स्थालोपाकागृहीत्या जुहुयात्, न तु पूर्वध चतुरबत्तं पञ्चायत वा (१)अपूर्वत्वाद्दपिडोमानाम् ॥ ६ ॥ अग्निरिस्वष्टकृद्वितीयः ॥ ७॥ अनाकुला अनि स्थिष्ठकठिनीयो भवति देवतात्वेन । द्वितीयवचन पूर्वेण तुल्य धर्मत्वज्ञापनार्थम् । तेन 'यथोपदेश प्रधानाहुती रित्यादी स्विष्टकतो ऽपि ग्रहण भवति । तथा 'सपहत्य जुहुयात्' 'स्वाहाकारप्रदान' इत्येतयोश्च प्रवृत्ति ॥१॥ १ दाहोमानी न प्रति व मावि पिकान सम् । कि तु आपूनि । न प्रतिपूर्वा इत्यर्थ । अनी मध-पतो धर्मशानिरिति पूर्वमीमामायामम साय चतुपादे सिद्धा सितम् । अतष चतुरनन- पञ्चाबनयोरन्या विहित्यारे टिकवयोरतिदेशमो नाम मानिरिति भाव ।

·। १.३.,ख ७.] अनाकुलातास्पर्गदर्शनाभ्यां सहितम् । ८५ नापर्यदर्शनम् देवतेति शेष । स्थालीपाकशेषात् द्वितीयो होम कर्तव्य । तस्मिन् अग्निस्स्विराहवतेत्यर्थः । अर्थसिद्धेऽपि द्वितीय 'द्वितीय' इति ग्रहणे प्रयोजनं 'सदसस्पतिद्धितीय' (आप गृ८-२ ) इत्यत्र वक्ष्यते । केचित्-पूर्वहोमेन तुल्यधर्मत्वज्ञापनम् । तथा च सति 'यथोपदेश प्रधानाहुती' इत्यत्र स्विटकतमपि हुत्वा जयादीन्येवमादि भवदिति ॥७॥ अस्य त्ववदानविधिमाह- सकृदुपस्तरणावदाने हिरभिधारणम् ॥ ८ ॥ अनाकुला अत्रापि पौरोडाशिकस्विएकनाऽवदानकल्प' प्रदर्शित विज्ञयः। "तेन नि पञ्चायत्तिन उत्तरमुत्तरंज्यायांसम् , न हवि प्रत्यभिधाग्यती' (आप श्री २-२१-३,४,५ )ति विशेषा इहापि द्रष्टव्या. ॥ १० ॥ तात्पर्यदर्शनम् सदुपस्तरणमवदान च द्विरभिधारण च कार्यम् । जमदग्नीनां तु द्विरबदानम् । अवदान (१)दैवताजथायः । नापि हवि प्रत्यभिधारणम् , पष्टिकसौविष्टकृताचदानविधिप्रदर्शनार्थत्वात्, आचाराश्च ॥८॥ मध्यात पूर्वस्यावदानम् ॥ ९॥ अनाकुला पूर्वस्य प्रधानहोमस्येत्यर्थः । उपधातपक्षाथै वचनम् । चतुरवत्तपक्षेतु पौरोडाशिकत्वात् सिदम, ननु तत्रापि "पूर्वार्धाद्वितीय पश्चार्धात् तृतीय" मित्येतयोर्देशविशेषयो. प्रतिषधाथै स्यात् । यद्येव उत्तराधादुत्तरस्येति स्विष्टकृति नारब्धव्य, विशेषाभावात् । तस्मात् चतुरबत्तपक्षे पौरोडा शिक एवं विधि' । इव तु बचनमुपघातपक्षार्थम् ॥११॥ तात्पर्य दर्शनम् हविषो मध्यात् पूर्वस्य दैवतस्थावदान कार्यम् । उपघातपक्षार्थ एवा- यमारम्भः । चतुरवत्तपो वैष्ठिकविधिप्रदर्शनबलान्मध्यादङ्गुष्ठपर्वमा श्रावदानम् । 'तिरश्चीनमवद्यति पूर्वार्धाद्वितीयमनूचीन चतुरवत्तिन', पश्चार्धात्तृतीय पञ्चावत्तिन. ( आप.धौ २-२८-९ । इत्यवदानस्थान "देवतमीविष्टकृत डानामुत्तरानर न्याय" इति धापन देवावदनापेक्षा माविष्टकृतापदान ज्या- पस्वस्य विधिधारित वादिति भाव ।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् । आमेयथालीपाकः । सिद्धे । एतेनोपघातपक्षे बतुरवत्तधर्म उपम्तरणादिन प्रवर्तते इति दर्शयति ॥९॥ मध्ये होमः ॥१०॥ अनाकुला वाधारलम्भेदो म यम् । अत्रापि पौरोडाशिक एवं होमदेशी दर्शि तो विशेयः । तेनाहुतीनामनेकत्व 'पूर्वा पूर्वा सहितामि' ( आप श्री २- १९-५ )त्यवमादया विशेषा हापि भवन्ति ॥ १२ ॥ तात्पदर्शनम् होम प्रक्षेप' । देवतस्य अने में ये आधारसम्भेदे । प्रधानाहुनिबहुत्वे 'पूर्वी पूर्वी साहिताम् (आप श्री २-१९-९ ) इति च भवति । अय तूभयपक्षार्थ ॥१०॥ उत्तरार्धादुत्तरस्य ॥ ११ ॥ अनाकुला अयमायुपधातपक्षार्थ आरम्भ ॥१३॥ तात्पर्यदशनम् उत्तराधाद्धविष उत्तरस्थ स्विष्टकृत अवदानं कार्यम् । अयमपि पूर्व वदुपघातपक्षार्थ एव ॥ ११ ॥ उत्तरार्धपूर्वाधे होमः ॥ १२॥ अनाकुला अत्रापि पौरोडाशिकस्य स्विटकतो धर्मो विशयः । तेना 'ससक्ता- मितराभि आप श्री २-२१-६ रिति विशेष इहापि भवाते । होम ग्रहणे आश्रिमाणे उत्तरार्धपूर्वाध इत्यस्य लेपयोः प्रस्तरबदित्युत्तरेणापि सम्बन्धस्सम्भाव्येत ॥१४॥ तात्पर्यदशनम् तस्य स्विष्टकतो होमोऽस्तरा पपूर्वार्धे । अस्यापि प्रदर्शनार्थत्वात् 'अ. ससकामितराभिरादुनिभि ' (आप श्री २-२१-६ ) इत्यपि भवति ॥१२॥ होमोपस्तरणाद्यर्थदतियलेपयो पायप्रयोगार्थ सस्तीर्णस्य च व. हिंप (१)प्रतिपत्तिमाह- लेपयोः प्रस्तरबत् तूष्णीं बर्हि(२)रङ्क्त्वाग्नौ प्रहरनि ॥१३॥ । उपयुकस्याका कमान्य विक्तिदेशे प्रक्षेप प्रतिपनि । ।

·५.३ ,ख ७.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । यस्मिन् बाहिषि प्रतिष्ठित हविराज्यं च तम्मात् किञ्चिदुपादाय तद हिरनस्य चाज्यस्य च यो लपीतयो. प्रस्तरवततूष्णीमहत्या प्रस्तरवदेव टूष्णीमग्नी प्रहरति । अत एवं प्रतिपत्तिविधानादपरेणाग्निं बर्हिष स्तरण भवति । हविषा तत्रासादनम् । कल्पान्तरं च स्पष्टमेतत् । शृतानि हवीप्यभिधार्य उदगुद्वास्य बहिष्यासायेति । केचिदग्निपरिस्तरणाद. अन मन्यन्ते । प्रस्तरवदिति वचनात् त्रिषु स्थानेष्वक्षन भवति। तत्र चतु रवत्तपक्षे यया होम. तस्यामप्रस्य, ययोपस्तरणाभिधारणे तस्यां मध्य. स्व,आज्यस्थाल्यां मूलस्य चाजन भवति। उपघातपक्षे तूपस्तरणाभिघार- णार्थाया दव्या अभावादाज्यस्थाल्या मध्यस्य मूलस्थ चरुस्थाल्याम् । अक्तस्य तृणमपादायेत्येतदपि भवति । तथा यया होमस्तस्या प्रतिष्ठापन व भाग्नीध्रकर्म च स्वयमेव करोति ॥ १५ ॥ नात्पर्य दर्शनम् लेपयो देवीद्वयलग्नयो पात्रासादनार्थ सस्तीर्ण बहि प्रस्तरवन- जी(१)मया नदेवामा प्रहरति । इदमपि प्रदर्शनार्थम् । तेनाज नादिसम्रावान्त श्रोतबनूष्णीं करोति । ननु-प्रस्तरवदितीहानुपपक्षम् । बर्हिषोऽयमध्यमूलानां द्वयोर्दयों प्रस्तरवदञ्जनासम्भवात् । उच्यते-हो- मदामनमनक्ति, इतरस्यां मध्यमूले, 'अन्नालोपो विबुद्धिचा' (आप प४-१३ ) इति वचनात् । एव त्रिर्गि। 'अथापरम्' इति पक्षे सक. देवोपस्तरणायाया मूल, होमायो मध्यान। अन्ये तु आज्यस्थाली धृवास्थाने पक्षत्रयेऽपि कुर्वन्ति, अञ्जनम्यो पयुक्तपात्रलेपपतिपत्त्यर्थत्वात् (२) 'इडान्त वाऽऽहवनीये शय्वन्तं गाहपत्ये' । आप श्री ३-१४-६) इति पक्षे 'आज्यस्थाल्या मूलम्' (आप धौ ३-१४-७ ) इति(३)दर्शनाच्च । इह तु पक्ष लपयोरिति ११-अक्त्या २ अथवा बडापर्य-तमेवाहवन परयो मम्बापयेत् । न तु मक्याकायुवकावपि तप कुन्न । नौ तु गाईपपदेश व कुदिनि स्त्रार्थ । 'तन्याहामह' इति वायुपाक प्रस्तरसहरणहाले डोबा पाउनौष । पर पाबाट यी अदम्भत । ते ३-10 परनाम्मूतवाक । ३ अप माव-पापस मामय स्मारामनवायायुवामानहलानगदसयूकाय कर्म- विशेषा । तन्न पुराडाशादिहावि रडाऽऽहमाय, आयडा गाईपाप इति उभयत्रापाडा तापनियता । सूतवा काशयुवाकी न "इडा-नमान पनि गण झवनोपदेशे गाने पायदेशे गा कतै यतया विधि- तो । पञ्च याद सूत्राशयुवाको गाईप-यदेशाऽनुशायने सदा यदनगमकमपादाय प्रस्नरम्बन नेदर शुकामज्यान, उपभ्रति सुवे वा म पमन्यात आज्यस्थाल्या पूलामति बीते दृश्यत । अनामिन HE KIIPOS MISIS RESS:

·८८ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [आग्नेवस्थालीपाकः । द्विवचनमापौषधलेपाभिप्रायम्, न तु पूर्ववदाधारद्वित्वाभिप्रायम ॥ केचित्-कलान्तरादपरेणानि यस्मिन् बर्हिषि हविराज्य च प्रति ष्ठित तस्माद्वा, परिस्तरणादा किञ्चि(३)दुपादायोजनामिति । तन्न, कल्पान्त- रोक्तयहि प्रतिष्ठापनापसंहारस्य पाक्षिकरवन नित्यवदानानुपपने ॥१३॥ अत्र वचनाभावात् जयादिनिवृत्ती सत्या तक्रममपि परिषेचन न निवर्तते, अग्रधनत्यादिन्याह-- *सिद्धमुत्तरं परिषेचनम् ॥ १४ ॥ अनाकुला उत्तर तन्त्र जयादि यथासिद्धमत्रापि कर्तव्यमित्यर्थः । कथ च सि द्धम् ? उपजुहोतीतिवचनात् । प्रधानहोमानन्तर तनापहामानामुपरिष्टा बर्हिषोऽनुपहरण भवति । अन्यथा प्रधानहोमानन्तरमुपदेशादुपहोमानां पुरस्तादनुपहरण स्यात् ॥१६॥ अत्र कृत्वेत्यध्याहतव्यम् । परिपेचन कृत्वा परिपेचनान्त कृस्वेत्यर्थ । किमर्थमिदम् ? परिषेचनान्ते ब्राह्मणभोजनाधव कर्म प्रतिपाद्येत ना न्यदित्येषमर्थम् । अन्ये तु सिद्धमुत्तर परिषेचनमित्ये(२)कमेव योग पठन्तो व्याचक्षते । तेनेह स्थालीपाक प्रधानहामानन्तर तन्त्रशे- घस्य प्राप्तस्य परिषेचनमेव सिद्धमन्यदसिद्ध मिति । तनोपहोमानामिह लोपश्चाद्यत इति । तेषा मुत्तर मिति व्यर्थम् ॥ १७ ॥ तापर्यदर्शनम स्पष्टमेतत् । तत. प्रणीताविमाकोऽपि । केचित्-सिद्धमुत्तरमिति पदास्यमेक वाक्यम् । सिद्धमविकतम् । उत्तर तन्त्रशेष जयादि । एतच्चेहोत्कृप्य पठितमपि यथोपदेश प्रधाना. हुती त्वा जयाभ्यातानान्' (आप गृ २-७ ) इति श्रीतकमस्य बली यस्वात् प्रधानतुल्यधर्मकस्विकृतोऽनन्तरमेय । तथा परिषेचनम्' इत्यप्यानन्तयविध्यर्थम् । परियेचनान्त करवा ब्राह्मणभोजनमेति । तन्न, सिद्धमुत्तर परिषचनामति प्रतीताभ्यहिनसामानाधिकरण्यान्व यबाधने महादोषवाक्य भेदकल्पनापेक्षावात् । तथा वचनाभावाविह जयाद्येच नास्ति, दूरे क्रमचलायलकथा । तथा 'परिषेचनम्' इत्यस्यापि पक्ष सुवास्थान औने भाज्यायाया माननाधारस्वदर्शनात भन्नाप स्माते आध्यास्थान्यामेन मूलाचन कर्तव्यमिति नेपामाकाम हाते ॥ २ग एकयांगमेव • सूत्रनयमिद हरदनमते। । १६---आदाय ·५.३ ,ख.७ ] अनाकुलातास्पर्गदर्शनाभ्यां सहितम् सिद्धमुत्तरमित्येतदन्वयनिराकासत्वात् कृत्वत्यध्याहारो निर्बीजः । आनन्तर्य तु पाठप्राप्त न विधेयमेव । तस्मातुर याक्तशद्वानिवृत्यर्थ मे वेद सूत्रमिति ॥ १४ ॥ तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयेत् ॥ १५॥ अनाकुम्बा सर्पिष्मति वचनमतिशयार्थमभिधारणेन प्रागपि सर्पिष्मत्वात् । लौ किकेन सर्पिषा प्रभूतेनोपसिच्येत्यर्थ । यो दक्षिणत आस्ते स इह ब्राह्मण त भोजयेत् वधूर्वरो वा ॥१८॥ तात्पर्यदर्शनम् तेन हविश्शेषेण । समिता प्रभूतलौकिकाज्योपसिक्तेन । ब्राह्मण दक्षि णतो दर्भेषु निषादितं भोजयेत् , तस्येह प्रकृतत्वात् । इह तु सर्पिष्मते- ति मतुबतिशयार्थः । भोजयेदिति बलाच्च होमग्रामणभोजनायाल च रु. कार्यः ॥१५॥ योऽस्यापचितस्तस्मा ऋषभं ददाति ॥ १६ ॥ अनाकुला असा परस्य योऽपचित पूज्य आचार्य , तस्मै ऋषभ स्थालापाकस्य दक्षिणां ददाति वधू. स्वकुलादानीयविजे वराय दातव्या सती दक्षिणा जायापत्यो अन्योन्यदानप्रतिग्रहाभावात् तदाचार्याय चोद्यते । तेनासो परिक्रीतो भवति। दृश्यते चाय न्यायो धर्मशास्त्र-'नपिता याजयेत् पुत्र न पुत्र. पितृयाजनम्” इत्याद्युक्त्वा ऽऽचार्याय दक्षिणां दयुरिति ॥ १९ ॥ तात्पर्य दानम् नन्विद सूत्रमयुक्तमिव प्रतिभाति । 'योऽस्यापचितस्तमितरया' (आप गृ ३-१) इति वरादन्यस्य दानकर्तृत्वप्रतीते , इह चान्यस्या- भावात् । यद्यपि पत्नी विद्यते, तथापि तस्या भर्नुरपि प्रवासे सहाधिका रेषु कर्मसु(१) मध्यम धनस्यागे ऽनुमतिद्वारेणैव कर्तृत्वाभ्युपगमात् । अय- अत्र 'एना याजयनि' इति वचनाबधूर्य जमाना । सा स्त्रीधनाद्वरस्यापचि. ताय ददाति । तेन च ऋत्विग्भूता पर आनतो भवति । न च वरायैव दानम् , जायापत्योरन्यान्यदानाद्यभावादित्युच्यते, नैव तत्, ववेका धिकार ह्यस्योभयतो विवाहाङ्गसन्दष्ट वेन प्रतिपन्नविवाहाङ्गन्वबाधः। अ- धिकारसाध्यभेदन शास्त्रतदर्थयामेंदात् । अथ उमयाधिकारविवाहसि- २ अणेक ·९० आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ पावर्णस्थालीपाकः । ध्यर्थमेव वधूरनेन प्रधानकर्मणापि यागेन संस्क्रियते, तर्हि ववेका धिकारमित्युक्तिमात्रमिति वृथा स्त्रीधनव्ययः । तस्मात् सूत्रं यथोषपों स्यात् तथा व्याख्येयम् । अत्रोच्यते-पव तयध्याहारेण वा विपरिणामेन वा व्याख्यायते । योऽस्यात्मनोऽपचितः पूज्यः तस्मा ऋषभ ददाति । यद्वा योऽस्य स्थाली पाकयागस्य कर्तुरपचितस्तस्मा एतद्यागकर्ता ऋषभं ददाति, न तु स्थाली पाकयागान्तराणां कर्ता, तेषामपूर्वत्वात् ।अथवा-अस्येति षष्ठया अयमिति विपरिणाम । योऽय लोके विद्याभिजनादिसम्पत्या अपचितःतस्मा अय मेतत्स्थालीपाककर्ता ऋषभ ददाति । सर्वथा त्वेतविकृतिप्यपि स्था लोपाकान्तरेषु ऋषभदान नास्त्येव ॥ १६ ॥ एवमत ऊर्य दक्षिणावर्जमुपोषिताभ्यां पर्वसु कार्यः ॥१७॥ अनाकुला मत स्थालीपाकादूर्य दक्षिणां वर्जयित्वा उपोषिता या पर्वसु चोभयोरुप- वास, आप ध २-१-४) इत्यनेन प्रकारण कृतोपवासाभ्यां गृहमेधिभ्यां पर्वसु पार्णमासीषु धामावास्यासुचएवमेवाग्नेयस्थालीपाककल्पेनस्थालीपाकः कार्य । कल्पानिदेशोऽयम्-पर्वसु स्थालीपाक. कार्यः, तस्य च आग्नेयेन स्थालीपाकेन याजयती" त्येवमादि. तस्मा ऋषभ ददानी' त्येवमन्तः कल्प इत्यर्थ । अत्रोपोषिताभ्या मिति द्विवचननिर्देशादुभावप्यधिकारिणी तत्र तु पत्म्येव । दक्षिणा चेह नास्तीत्येतावान् विशेषः । तत्र पावणे विवाहनिमित्ता विशेषा सकृत्पात्राणि शम्या इत्यादयो न कर्तध्याः। अन्वारम्भोऽपि न कर्तव्य., यजमानकमत्वात्। अत्र चोभयोर्यजमानत्वात् । अस्तु तीन्यो याजयिता, अन्वारम्भश्चोभयो । तदपि न, नापकात् । यदय दृश्यससर्गान्बारम्भ विदधाति तत् शापयति न पार्वणादिग्ध बारम्भो भवति । अन्यथा पार्वणातिदेशादेवान्वारम्भ सिद्धस्स्यात् । पाणिग्रहणादधि गृहमेधिनोर्वतम्' इत्यादौ साग विवाहकर्म विधाक्षतम् । तेन सवेशनान्ते विवाहिकर्मणि निष्ठिते पञ्चमहायज्ञादीनां गृहस्थधर्माणा प्रवृत्ति पार्यणस्थत्वस्य प्रागपि सवेशनात् स्यात् । पाकादृर्व पर्यप्राप्ती प्रवृत्तिर्भवति। तदर्थमाह-अत ऊभ्वमिति। तस्य च पौर्णमास्यामुपक- मो नामावास्यायाम् । श्रौतयोस्तथा दर्शनात् । तत्स्थानापन्नत्वाच्चान- यो। छन्दोगाश्चामनन्ति-अमावास्या चेत पूर्वमापद्यते पौर्णमासेमेष्ट्राध तत् कुर्यात् । अकृत्वा पौर्णमासीमाकाङ्क्षदित्येके (खा. गृ२-२-२.) इति।

·५ ३.,ख.७ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । ९१ 'पर्वसु चोभयोरुपचास' इत्येव सिद्धे उपोषिताभ्यामिति वचनम स्मिन् कर्मणि उभयोरप्यधिकारप्रदर्शनार्थम् । एवमप्युभाभ्या- मित्येव वक्तव्य नोपोषिताभ्यामिति । तस्मात् पर्वसु चोभयोरुप वास इति प्राप्तमुपवास प्रत्यशेनानूद्य द्विवचनेन द्वयोरधिकारः प्रदीत-उपोषिताभ्यामिति । तेन यजनीयेऽहन्येव स्थालीपाक स्सिद्धो भवति । पञ्चदश्या पूर्वा कर्म। तथा चाश्वलायन:-"अथ पार्वण स्थालीपाकः । तस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामुपवास.। इध्मावर्हिषांश्च सन्नह न" (आश्व गृ १.१० १,२,३) मिति । उभाभ्यां पर्वसु कार्य इत्युच्यमाने पर्वस्वव स्थालीपाकस्स्यात्, उपवासश्च, निर्देशतुल्यत्वात् ॥ २० ॥ तात्सर्यदर्शनम् अत स्थालोपाकावूर्व उपापिता-या पर्वसु चोभयोरुपमासः' (आप. ध २-१-४) इत्यादिविधिना कृतोपवासाभ्यां जायापतिभ्या पर्वसु पी र्णमासीवमावास्यासु'च द्वितीयासु दक्षिणावर्ज ऋषभदानवर्ज एवमयान कार एतत्स्थालीपाकसहशो होम' कर्तव्य इति विधिः । धर्मशाने तु 'श्वोभूते स्थालीपाक ' ( आप ध २-१-१०) इत्युपवासादिधर्मसम्ब. न्धार्थोऽनुवादः । सारश्यं चाब द्रव्यदेवतादिसमस्तधर्मनियन्धनम् । यथा (९)पतस्यैव रेवतीपु' (ताण्ड्य बा १७-८-१) इति, यथा या 'मासमग्निहोत्र जुहोति' इति । तत्र तु एतस्य' 'अग्निहोत्रम्' इति पदा भ्या, इह तु एवंपदेनेति भेदः। ननु-दाहामेष्यतिदेशो नास्ति, अपू त्यात्तेषाम् । सत्यम्, नास्ति (२)चोदनालिङ्गात्, वचनात्वतिदेश. केन धार्यते। १ निस्सैवेनि-'"प्रिवृरनिदाद मिष्टो 'सम्म अय याक शिमनिटांममम या समपर्चमकामे पंजेन" इत्यनेन मिय-स्तोमन अमिष्टाम-47 आग्नि टु'पभाक्मे मो माग जानतरूप फलोदेशेन शाय नन "एतम्यवरेतना वारलीयमनिटाममाम कृपा पशुकामा पजन' ति भने वाक्ये पूर्ववादपविहिनकर्मविक्षया मन में विधापने-व-मधिकरणकवारनीयमामसा यान निष्टोमस्तोमविशिष्टन बागन पशु भाग्यहिन । तत्र पम्प येत-उर पूर्वयागीय मिलकस्मन् धर्मापेक्षाचा तबल्यान् इ-पदानादान माना मानानोदेशनी-एक पूर्वमीमामाया तिनीया-पानिपपादे द्वादशाधिकरणे । एत कुनमायेनाममनाको भविशा "उपम देवरि वा मासमनिहोत्र शुद्धोति' इति वाक्पेन उपसत्रामधन तरकालमामविशिष्टकर्मा जरगव विधीपते । तभ्य चाहापेक्षायां नत्र- पनिहोत्रपद अभिज्ञाग्निहें बधीन हक मा नअन्यान धर्मान निदिशातीधुक्त संत्रय तृतीयादे एकादशाधिकरगे । एक तर 'एनस्स' निपद अनि हाक्रपद च तद्धर्भमन्यधर्णोऽनुवाद, वभिहापि पर' मितिपद उपवासादिपावसम्बधार्थगनुवादापर्व । २ अपनर्माण मन्यत्र पापको व्यापार निर्देश । म विविध प्रत्यक्षदचनाशिदेश , नामानिदेश, चोदनालिझातिदेशश्वत । नप चे दनानिशानिर्देश पर प्रकृतिगतमादृश्यादिक बट्वा मकानेपन विकृति ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [पावर्णस्थालीपाकः । केचित्-नायं धर्मातिदेश, सौर्यादिष्विव हविदेवतस्यानुपदे शात् । अत. कल्पातिदेश एव , श्वोभूतेऽन्वष्टका, तस्या मासिश्राद्धन कल्पो व्याख्यातः' इतिवदिति । नैतत् । हविदैवतस्यानुपदेशेऽपि मा सममिहोत्रं जुहाति' इत्यादिषु धर्मातिदेशस्य दृष्टत्वात् ।। अपरे तु-पकस्य तूभयत्वे सयोगपृथक्त्वम् ( जै सू४-३-५ ) इति न्यायेन प्रकृतस्यैव स्थालीपाकस्य 'पव पर्वसु कार्यः' इत्यधिका- रान्तरसम्बन्धविधिारात । एतदपि न, एव सति एष कार्य इति सूत्रस्यात्, 'नत्वेव कार्य इति । किञ्च पर्वस्वन्वारम्भोऽपि स्यात्, यतस्लमस्तधर्म- कस्यैव प्रकृतकर्मणोऽधिकारान्तरविध्युपगम । धर्मातिदेशे तु यथा नाम्घारम्भस्तथोक्तमेव अथैनामाझेयेन' इति सूत्रमतिदेशविशेषायमि ति बदता भाष्यकारण। अत्र च 'अत ऊर्ध्वम्' इति वचन विवाहमध्येऽपि पारम्भार्थम् । यद्यप्यत ऊर्ध्वमित्यावशेषवचन, तथापि पौर्णमास्यामेवारम्भः। काले क्येन प्रयोजनक्यात्, स्थानापन्या वास्यामेवारम्भदर्शनात् । व्यक्त चैतच्छन्दोगानाम् । 'अमावास्या चत् पूर्वमापोत पौर्णमासे नेष्ट्वाथ तत्कु- र्यात्, अकुर्वन पौर्णमासीमाकाङ्केदित्येक इति। तस्मात् स्थालीपाकानन्तर पौर्णमासी चेत् पूर्वमागच्छत् , तदा विवाहमध्यऽपि पर्वारम्भः। मासि. श्राद्धस्य त्वारम्भश्चतुर्थीहोमान्ते अपरपक्षे, शिष्टाचारात्, बोधायनव. चनात्, कर्ममध्ये कर्मान्तरारम्भस्यायुक्तस्याश्च । तथा वैश्वदेवस्यापि 'तेषा मन्त्राणामुपयोग द्वादशाहमधइशय्या' (आप ध २-३-१३) इत्या दिवत सपत्नीकश्चरित्वा प्रशस्तेऽहन्यारम्भ ॥ १७ ॥ पूर्णपानस्तु दक्षिणेत्यके ॥१८ । . * पात्रशब्द उभयलिङ्गः । धान्यमुष्टिशतस्य पूर्ण पात्र पूर्णपात्रमित्याहुः । दक्षिणा बेय ब्रह्मणे देया॥ २१ ॥ कर्तव्य निवास कल्पनीयमस्माभि । नव च परसपूर्व-वादिक पनिबन्धकम् । पत्यञ्चव चननामानिदेश- योस्तु प्रत्यक्षाविधिमियाद न केनापि प्रतिबद्धु शयन हाने । १ एकस्य कर्मन उभयत्वे कलद्रयार्थले सयोगस्य सगुज्यने स दर्थेन बोपने ननानि व्युत्प- स्या सयोगो पाक्य तस्य पाप मामास्वमित्यर्थ । • "दासशेषेक दाते पृवकसून इादनमते हाने DrM Winternita महामशेऽभिमति, परंतु अमाकुलापुस्तकान्तरेषु एकमूत्र वनै लिखितम् ।

·१३.,ख.७.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । तात्पर्य दर्शनम् धान्यादेः पूर्ण यत्किंचित् पात्र पूर्णपात्रम् । यद्वा- 'अष्टमुष्टि भवेत् किञ्चित् किञ्चिच्चत्वारि पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपात्र प्रचक्षते ।' इति वचनात् धान्यमुष्टीना अष्टाविशत्यधिक शत पूर्णपात्रम् । पात्रशब्दश्चोभयलिङ्गः । तुशब्दात् पर्वस्वय विकल्पो, न वृषभदाने ॥१८॥ सायं प्रातरत ऊर्ध्व हस्तेनैते आहुती तण्डु. लैर्यवर्वा जुहुयात् ॥ १९॥ अनाकुला अस्मात् स्थालीपाकादूर्ध्व सायञ्च प्रातच एते आहुती बीहितण्डुलै यवैवाज जुहुयात्। । अत अवमित्यस्य पार्वणवदेव प्रयोजनम्। तेन तस्यामव रात्रावारम्भ । तस्मादूर्व दम्पत्योस्सायमशनम् । एते पाहुनी इत्युच्यते- ये अग्निहोत्राहुती आहिताग्नेस्ते एते इति प्रतिज्ञापनार्थम् । तेन तद्धर्माणामत्र प्रवृत्ति । यथा पालाशी समित् घडले मूलात् समि' (आपटी ६१०४) इत्येवमादीनां प्रादुष्करणहोमकालयोश्च। तचोकमाश्वलायन के- ग्निहोत्रेण प्रादुष्करणहोमकालौ व्याख्याती (आश्व. गृ १-१-५) इत्यादि । हस्तेनेति वा अपवाद । तन्त्रस्य चानुपदेशादपूर्वत्वम् । परिस्तरण तु भवत्येव । परिषेचन स्विहैव विधीयते ॥२२॥ तात्पर्यदशनम् सायं प्रातरित्यग्निहोत्रकालानां चतुर्णामुपलक्षणम्, अग्निहोत्रानु- कारित्वादौपासनहोमस्य । अत ऊर्च स्थालीपाकान्ताद्विवाहादूर्ध्वम् , विवाहस्यैवात्र परमप्रकृतत्वात् , न स्वनन्तरप्रकृतत्वात्पर्वण ऊर्ध्वम् , यतो न प्रासङ्गिकप्रकृतपरामर्शस्स्वरसस्सर्वनानाम्। स्थालीपाकान्तादि- ति च स्थालीपाक विधाय, 'अत ऊर्ध्वम्' इति वचनात् । अस्य चार म्भोऽनन्तर रात्रावेच यदि नव नाच्या नातीता. । अतीताश्चेदपरेशुस्सा यमेवाग्निहोत्रारम्भवेलायाम् । अत्र हस्तेनेत्यादिना कृत्स्नविधानम्।हस्ते. नति विधानाहादिनिवृत्तिः । तण्डुलैर्यवेति विधानात् पाकस्य । उभयतः परिषेचनमिति परिसरल्यानात् पार्वणधर्माणाम् । वैश्वदेवे ऽपोस्थमेव व्याख्यानम् । 'पते' इति विशेषणादापि द्वितीयाहुति. स्विष्टकृत्स्थानीया अङ्गमित्यर्थः । तेनैता विस्मृत्य कर्म समाप्ती नपा पुन होतब्या। किन्तु सर्वप्रायश्चित्तमेव ॥ १९ ॥ ।

·९४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ औपासनहोमः। स्थालीपाकवदैवतम् ॥ २० ॥ अनाकुला देवतैव दैवतम् । अग्नये स्वाहेति पूर्वाहुनिः । अग्नये स्विष्टकते स्वाहेत्त्युत्तरा ॥ २३॥ तात्पर्यदर्शनम् अयं एते आहुती' इति प्राप्तस्यानुवादः पूर्वाहुतर्विकल्पं विधातुम, यथा-पातीवत 'नानुवषट्करोति । अपि वोपश्विनुवषटकुर्यात्' (भाप श्री १३-१४-१, १०) इति ॥ २०॥ * सौरी पूर्वाहुतिः प्रातरित्येके ॥ २३ ॥ अनाकुला सौरी सूर्यदेवत्या सूर्याय स्वाहेति वा पूर्वाहनिर्मवति। अन्यत् समानम् तत्र यधाकामी प्रक्रमेत ! प्रक्रमानु नियम्यते ॥ २४ ॥ तात्पर्य दर्शनम् सौरी सूर्यदेवत्या 'र्याय स्वाहा' इति पूर्वाहुति प्रातहोंमे इत्येकार उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् ।। २२ ।। अनाकुला अस्य होमस्य परिषेचन उभयत पुरस्तादुपरिष्टाच कर्तव्यम् , यथ पुरस्तादितम्--अग्निं परिषिञ्चति पूर्ववत् परिपचनमिति ॥ २५ ॥ तात्पर्यदर्शनम् उभयत एतयोराहुत्य पुरस्तादुपरिष्टाच्च परिषेचन यथा पुरस्ताद्विहि 'अग्निं परिपिञ्चति' (आप गृ२-३ ) पूर्ववत्परिषेचनमन्वमस्था.' (आ गृ २-८) इति । पाकयशेषु सप्तसु न विधुदृष्टी । 'संघा मीमांसाऽग्निहो एव सम्पन्ना । अथो आहुः । सर्वेषु यसकतुप्विात' (तै ब्रा, ३-१०-२ इत्यत्र 'तदिद सर्वयषपस्पर्शन भवति' (आप श्री, ४-१-७) इत्य च सर्वशब्देन प्रकृतपरामर्शिना प्रकृतश्रौतसर्वयज्ञानामेव परामर्शात अस्मादेव हेतो 'द्विर्जुहोति' (आप गु२-११) इत्यादिना परिसख्य य कृत्स्नविधानाचाग्निहोत्रिकविधावपि नैव विद्युष्टी ॥ २२ ॥ - परदत्तमते इत्येके' इति नास्ति इति Dr M Winternats महाशय । अन्यत्र तूपलभ्य ·प.३.,ख.७.] अनाकुलातात्पर्य दर्शनाभ्यां सहितम् । पार्वणेनातोऽन्यानि कर्माणि व्याख्यातान्याचारा- द्यानि गृह्यन्ते ॥ २३ ॥ बनाकुला पर्वसु भवः पार्वण । तेन पार्वणेन स्थालीपाकेनातोऽस्मात्पार्वणा- दन्यानि कर्माणि व्याल्यातानि यान्याचारादरायन्ते सायन्ते तानि सर्वाणि । अयमपि कल्पातिदेशः । योऽयं पार्वणस्य कल्प पवमत ऊर्य' इत्यादिः पूर्णपात्रम्तु दक्षिणेत्येक इत्येवमन्तः स एव सर्वेषां पाकयज्ञानां कल्प इत्यर्थः । तत्रोपवास पार्वणादन्यत्र न भवति । पर्वसंयोगेन प्रकर- णान्तरे विधानात् उपोषिताभ्यामित्यस्य चाविधायकत्वात् । न न्वस्मिन् वैवाहिके धर्मा(१)आन्नाताः पार्वणस्यापि तत एवातिदिष्टाः । ततश्चान्येषामपि तत एवातिदेशः कर्तव्य । 'दक्षिणावर्ज' 'पूर्णपात्रस्तु दक्षिणेत्येके' इत्यस्य विशेषस्य परिग्रहार्थस्तु पार्वणेनातिदेश । 'अतोऽन्या- नि'इति वचनं समानजातीयपरिग्रहार्थम् । तेन पक्वगुणेष्यवस्थालापाकेषु पशुषु चायमतिदशो नाज्यगुणकेषु। केचित् तत्रापीच्छन्ति । कर्माणीति वचनात् कर्मणामेव पार्वणव्याख्यातत्वम् । न कालकर्तृधर्माणाम् । तेन निक्रति पाकयझेने (आप ध १-२६)त्यत्र पत्नीवत्वं पर्वनियमश्च न भवति । हृद्यसंसर्गदिपूपवासश्च । व्याख्यातानीति वचनात् व्याख्यानमेव पार्वणेनान्येषां कर्मणां न प्रकृतिविकृतिभावः । तेनानारब्धपार्वणस्यापि कालागमे सर्पवल्यादौ प्रवृत्तिर्भवति । भाचाराधानि गृह्यन्त इति वचनात् अस्मिन् शास्त्रे ऽनुपदिशानामपि शास्त्रान्तरधानां पश्यगुणकानामय मुपदेशो भवति । यथा-काम्यानां स्थाने काम्याश्चरव 'षडाहुतिश्चर' रित्येवमादीनाम् ॥ २६ ॥ तात्पर्यदर्शनम् पार्वणेन वैवाहिकेन स्थालीपाकेन । अतोऽन्यानि अस्मादन्यानि सर्पब- ज्यादीनि यान्याचारागृयन्ते तानि कर्माणि व्याख्यातानि । तेम्वतशर्मातिदेश इत्यर्थः।। ननु-कथ पावणशब्दवाच्यत्व वैवाहिकस्थालीपाकस्य ' इति चेत्- नित्यस्तावत् 'उपोषिताभ्यां पर्वसु कार्य' (आप गृ ७-१७) इति पर्वसु भवत्वात् पार्वणः । तस्य च पार्वणस्याय प्रकृतित्वेन सम्बन्धीति तस्य बम' (पा सू ४-३-१२०) इति पार्चणशब्दादण्प्रत्यये कृते पार्षण इत्येव । - १आख्याता ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [पार्वणविकृतयः । । रूपं भवति । यद्यपि कर्मान्तराणामप्यय प्रकृतिः, तथाप्यस्य पार्वणस म्बधितया व्यपदेश्यत्वमेव युक्तम् , यतोऽत्र कर्मणि (१)द्रव्यदेवनयोर प्यतिदेशः । कर्मान्तरेषु वितरधर्माणामवेति । नन्वेवमपि शीघ्रावगतस्य नित्यस्य पार्वणस्य प्रकृतित्वे सम्भवति किमिति विलम्बितावगम्यस्य वैवाहिकस्य प्रहातत्यमुच्यते ? इति चेत- न, वैवाहिक एव धर्मोपदेशपौष्कल्यात् , इतरत्र तदभावाच्च । प्रसि- दश्चैष न्याय -यस्य पुष्कलो धर्मोपदेशस्सोऽन्येषां प्रकृतिः, न हि भि. क्षुको भिक्षुकान याचितुमर्हतीति। तस्मायुक्त वैवाहिकस्यैव प्रकृतित्वम् । अस्य च वैवाहिकस्य पार्वणशब्दवाच्यत्वं धर्मशास्त्रे व्यक्तमेव । 'पर्वसु चोभयोरुपवासः । औपवस्तमेव कालान्तरे भोजनम् । तृप्तिश्चान्नस्य । यच्चैनयोः प्रिय स्यात्तदेतस्मिन्नहनि भुञ्जीयानाम् । अधश्च शर्यायाताम्। मैथुनवर्जन च । श्वोभूते स्थालीपाकः । तस्योपचारः पार्वणेन व्याख्या त. (आप ध २-१-४ ११) इति निन्यस्य पावणेन व्याख्यानाभि धानात् , पर्वसम्बन्धिन, कर्मान्तरस्यात्रासम्भवात् , नित्यस्य च नित्ये नैव व्याख्याने आत्माश्रयदोषात् । नन्यत्र केचित्-'यचैनयो प्रिय स्यात्तदेतस्मिन्नहाने' इत्येतच्छ. देनैकवचनान्तेन 'पर्वसु च' इति बहुवचनान्तनिर्दिष्टपर्वाह परामर्शा नुपपत्तः, 'पाणिग्रहणादधि गृहमेधिनोत्रतम्' ( आप ध.२-१-१) इति परमप्रकृत पाणिग्रहणनक्षत्र परामृश्यते । तेन प्रतिसवत्सर पाणि ग्रपनक्षत्रे प्रियभोजनादि कार्यम् । श्वोभून च स्थालीपाक. कर्तव्य.। तस्य च कर्मान्तरस्योपचार: पार्वणेन नित्येन व्याख्यात इत्याहु । तत्कथ धर्मशास्त्र व्यक्त वैवाहिकस्य पार्वणशब्दवाध्यत्वमिति । तन्न , यतोऽत्र व्रतमेव परमप्रकृतम्, पाणिग्रहणस्य तु तदवधितया कीर्तनमात्रम् । नक्षत्र तु गम्यमानमेव । गम्यमान चैतच्छब्देन पराम्रष्टु प्रियभोजनादिना विशेषयितु च नाहम् । तदादुराचार्या:-- "गम्यमानस्य चार्थस्य नैव दृष्ट विशेषणम् । शब्दान्तरविभक्त्या वा धूमोऽय ज्वलतातिवत् ॥(तन्त्र वा १-१-७ ) इति । अतश्चात्र 'पर्वसु च' इत्युद्देश्यगतबहुविस्थाविवक्षितत्वात् श्रुताव्यवहितस्य प्रकृतस्पपर्धाहस्यैव परामर्शो विशेषण च युक्तम् । अत उपवासादेरिव प्रियभोजनादेरपि पर्वसम्बन्धात् श्वोभूते स्थालीपाक' इत्युपवासादिधर्मविधानार्थमेव । 'उपोषिताभ्याम् पर्वसु कार्यः' इति - १ज-'अन्य' इति न ·प.३ ,ख..] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहिमाम् गृह्यविहितस्य स्खालीपाकस्यानुवाद एव, न कर्मान्तरस्य विधि । अनुशादे व तस्योपचार प्रति पुरवस्य परामशों घटते। विधा त्वस्योपचार इति स्यात् । एव च यद्यपि इवाभूते स्थालीपाक-' इत्यापाततोऽनुवाद स्वरूपा; तथापि यस्येमे विधीयमाना उपवासनियमोजनादयो धर्मास्सम्बन्धिन- स्तस्योपचारः पावणेन व्याख्यात इति साध्याहारमेवेद सूत्र व्याख्येयम् । तस्माद्धर्मशास्त्रेऽपि वैवाहिकस्य पार्वणशब्दव्यपदेश्यस्यैव प्रकृतित्वम् , न नित्यस्येति सिद्धम् । नन्वेमपि शीघ्रयोधकस्यात् वैवाहिकेनेसि वक्तव्ये, किमर्थमस्थ विवाहाङ्गस्यापि सतो विवाहसम्बन्ध निरस्कृत्य 'पार्वणेन' इत्याह ! उच्यते इतरागवदस्य न शम्या:, किन्तु शिष्टाचारसिद्धाः परिचय एवेत्येवमर्थम् । अत्र च अतोऽन्यानीत्याह-एतत्सरशान्येवौषधप्रधान- हवींषि सर्पयत्यादीनि कर्माण्यनेन व्याख्यातानि, न बनेन तत्सह. शानि पशुप्रभवप्रधानहवींषि धपाहोमादीनीति वक्तुम् । कुन एतत् । 'तत्र सामान्याधिकारो गम्येत (आप प ३-४०) रति परिभाषा- वचनात् । किश्च अनोऽन्यानीस्यस्य नश्समासप्रभदधिग्रहब क्यत्वात् 'नभिव युक्तमन्यसहशाधिकरणे तथाहार्थावगति' (वै प ७४) इति नसमासभेदार्थनिर्णयात्, वाक्यसमासयोभिन्नार्थत्वे चासमर्थसमा सापते । औषधानि हवींषि पशुप्रभवानि च कानि कनिधा च इति चत्-पुरोडाशः, ओदनो, यवागूस्तण्डुलाः, पृथुकाः, लाजा, सक्तवः, पिष्टानि, फलीकरणानि, घाना, करम्भा, सुरेत्यौषधानि बावशषि धानि । पयो, वध्या, ज्य, मामिक्षा, वाजिन, मवदानानि, पशुरसा शोणित, त्वक्, वपति,पशुप्रभवानि दशविधानि । 'अथ कर्माण्याचाय द्यानि गृह्यन्ते' ( आप यू-१) इनि प्रकृतेऽप्यत्र पुनर्वचन गृधप्रश्ने ऽनुक्तानां महाराजस्थालीपाकगणहोमादीनामंतद्विकृतित्व वक्तुम् । ननु-यद्यनेनैव सूत्रेण औषधहविष्केषु कर्मसु पार्वणतन्त्रातिदेशा, किमर्थ 'अस्तमिते स्थालीपाक' 'पार्वणवदाज्यभागान्ते' (आप गू १८-५,६ ) इति सर्पबली पुनर्वचनम् ? उच्यते-यद्यपि (१)श्रौत आ १ौत इति । अब भाष-श्रीने आपपये पञ्च इवीवि । तम भाप्रेय प्रथम पुरोडा पूरा- णवी हिमय । इतानि पत्यारि नया बवाम् ! नत्र ऐन्न पुगेडा। पथम । वेलदैव पप- कि चर्दिनीय । मौम्पश्यामा कवळस्तृतोप । यविष्य एककपालचतुर्थ । जीजामा दतिक नि । इतरे प्रथ पूर्णमासविष । तेनात्र पूर्णमासविकृतीना बहुमा सन्चात् "विमान पिलधर्माणा ·९८ . आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् (पार्वणविकृतवः । प्रयणे वैश्वदेवादीनां भूयस्त्वेन पौर्णमासतम्बाशङ्कायर्या ऐन्द्रामस्य मुख्यत्वात् 'मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत्' (जै, सू १२-२-२३ इति सिद्धान्तन्यायेन 'आमावास्य तन्त्रम्' (आप श्री ६-२९.५) इति दर्शि तम, तथाप्यत्रान्येषां हविषां बहुत्वेऽन्यौषधस्य मुख्यत्वात् पार्वणत त्रतेवेति मुन्यन्याय मन्दबुद्धिहितार्थ दर्शयितुमेव पुनश्चोक्त 'पार्वणव दाज्यभागान्ते' इति । तेन मासिश्राद्ध अष्टका कर्मणि च पार्वणमेव त. श्रम । यद्यप्यष्टकायां वपाहोमस्य मुख्यस्यापूर्वन्य, तथाप्यन्येषां कृत्स्न विधानाभावादौषधत्वात् 'स्विष्टंकृत्मभृति समानमापिण्डनिधानात् ' ( आप गृ २२-८ ) इति दर्शनाच्च पार्वणमेव तन्त्रम् । अपूपहामे तु 'पार्वणवत्' (आप गृ २२-१ ) इति पुनर्वचनमपूपमासौदनपिष्टान्नहो मानां स्थाने विकल्पेन विहितस्यौषधहविष्कस्यापि दधिहोमस्य पार्व णतन्त्रप्राप्ति शापयितुम् , न त्वपूपहोमार्थम, तम्यौषधहविष्टादव पर्व णतन्त्रप्राप्त । तत्स्थानापन्नषु च तद्धर्मप्राप्तिष्टा । यथा(१। 'यस्य हविषे घत्सा अपाङ्गता धयेयुस्त स्थाने वायव्यां यवागू निपेत्' (आप श्री ९-१-२३ ) इति सानाम्यस्थाने विहिताया यवाग्वारसाहाय्य धर्मा ॥ केचिद् नित्यस्य पार्वणस्य य कल्पस्स एव सर्वेषां यशानां कल्प । यद्यपि वैवाहिके धर्मानानं, तथापि नित्यस्यैव कल्पातिदेशो 'दक्षिणाय ज' इत्यस्य परिग्रहार्थः । अतोऽन्यानीति वचनादेत सरशानां पक्वगुणा नामेव स्थालीपाकानां पशूनां चाय विकल्पो, न त्याज्यगुणकानाम् । क मीणाति वचनात् कर्ममात्रस्यैव व्याख्यान, न तु कर्तृतसमकालादीना म् । तेन 'गर्दभेनावकीर्णी निर्कति पाकयज्ञेन यजेन, ( आप ध १-२६- ८) इत्यत्र पशौ न पनीयत्त्वम् नापि हृदयससर्गादिषु(२) पर्वणो निय मः, विशेषतश्चोपवासस्य धर्मशास्त्र पर्वसम्बन्धन विधानात् । व्याख्या तानीति वचनादन्येषां नैतविकृतित्वम् । तेनानार ग्धपार्वणोऽपि तेप्य धिकारी । हृदयससर्गादिषु पुनस्तन्त्रविधानं आज्यहोमवनियमार्थम् । समजाये भूयसा स्यात् सधर्मज्यम्" (जै० पू० १२-१-२॥ इति आयन पौर्णमामाया एज सर्वत्र पानी 'मुरुपये ति-पापेन ऐनामस्व प्रथमधुन पेन मुरूप-वात ऐनाप्रधर्माणा मेवानुष्टामम । प्रताप दासिकधर्मा एवानुष्ठेया इति बोधयितु "भामादास्प तरम्" इत्यूकगित्यर्थ । मुख्यमेव हवि धर्मानुष्ठानेनानुमायम् । सम्मेग पथमतो निहितल्लात् । यथा लोके पाथमिक एमानुपवते न दिति सूत्रार्थ ॥ १ दर्शपूर्ण मासपोर मावास्यायागीयविरसम्पादनार्थ स्वमात-प माता व मा दोहनकाले पुन- मात्रा सङ्गता यदि सर्वमपि पय पिडणु, न हा परथमवशेषयेषु तदानी मात्राम्यस्थाने सवाय पचन 'इति मषार्थ, । २ व-पार्वण ·५.३.,ख.७] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । पतगृह्योपाविष्टेषु यन्त्र बचन तत्रैव तन्त्र, नान्यत्र । तेनाप्रयणे तन्त्र लोप इति । तन्न, यत उपदिष्टधर्मकस्य वैवाहिकस्य धर्मातिदेशेऽपि नैव दोष । प्रत्युत नित्यस्य कल्पातिदेशे पर्वादीनामप्यतिदेशाहोषः। कर्माणीति धचनान्नेति चेत्-न, तस्योद्देश्यसमर्पणोपक्षीणत्वात् । अखण्डग्राहिण श्चादकस्योच्छृखलत्वात् । दक्षिणाऽभावस्तु प्रयोजन तस्य योऽस्याप चितस्तस्मा ऋषभ ददाति' (आप गृ ७-१६) इति सिद्धम् । तथा स शेवयमतिदेश इत्युक्तिमात्रम्, असशेष्वपि पशुश्वभ्युपगमात् । पक्वत्वात् सारश्ये द्रव्यत्वादाज्येऽपि स्यात् । न चैव व्याख्यात शब्द प्रकृतिविकृतित्वाभावार्थः । एतन बैश्वसूजो व्याख्यात (आप धी १९-१५-१) इत्यादी प्रकृतिविकृतित्वस्य दृष्टस्यात् । तथा नैकस्मिन्नान यणे तन्त्रलोपफलार्थ नियमार्थानि बहनि सूत्राण्यारब्धव्यानि । अविक- तमातिश्चयमाग्रयण चत्येतावन्मात्रसूत्रादेव स्वाभिमतसिद्धे । अतस्ता. नि तन्त्रसूत्राणि यथोक्तप्रयोजनार्थानि । आग्रयणमपि तन्त्रवदेव ॥२३॥ * यथोपदेशं देवताः ॥ २४ ॥ अग्नि स्विष्टकृतं चान्तरेण ॥ २५ ॥ अनाकुला पार्यणेनातोन्यानीत्यय कल्पातिदेशः इत्युक्तम्। तेन पार्वण ये देखते यश्च स्थालीपाक तेषां सर्वेषु कर्मसु प्रवृत्तिः । तत्र तत्रोपदिष्टाभिस्तु देवतामि. पार्वणवतयो. बाधे प्राप्त तनिवृत्यर्थ वचन(१) तत्र चोदि ताना देवताना देशविधानार्थश्च-योऽयमग्नि पार्वणो यश्च स्थिरकत, तावन्तरेण तयोर्मध्ये ता देवता यष्टध्या इति। तत्र पार्वणस्याग्ने पार्षणमेष हधि तत्र तत्रविहिताना नत्र तत्र विहितम्। स्विष्टकृतस्तु सर्वो हविशेषः, अन्यत्र तथा दर्शनात् । अन्ये तु तत्र विहितादेव हविष. पार्वणदे. वयोरपीज्यामिच्छन्ति । अपर आह-नात्र पार्वणदेवते अनूयेते अग्निश्च स्विष्टकच्च । किंत. हि ? आगन्तुके एते अनेनैव बचनेन विधीयते । तत्र हविषोऽनुपदिष्ट. स्यात् अग्नराज्य हघि । स्विष्टकृतस्तु सर्वो हविशेष इति । सर्वथा सर्वेष्वेव पार्यणातिदिष्टेष्वग्नि पूर्व यष्टव्यः । तथा च श्रोतेषु रश्यते 'येन यझेनेत्सेत् कुर्यादेच तत्राग्नेयमिति । (२)यथा भाष्य व्याख्यायते । * ममयमयेक स्त्र इस्दनस। १ १यवाभाष्यकार तथा ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [विकृतिहोमस्थानदेवते । पार्वणव्याख्यातेषु सर्वेष्वेष कर्मसु यथोपदेशं देवता यजति आग्न स्विष्ट कृत च यजति योयमग्निस्विष्टकत् पार्वणे द्वितीयो देवताविशेषः तं च यजति तस्मादेव हविषः । यत्तत्र तत्रोपविष्टानां हविरिति । तत्र यथो पदेश देवता इत्यनुघाद स्विष्टकृतस्समुच्चयविधानार्थः। असति स मुच्चये तेषु तस्य प्रवृत्तिन स्यात् । तत्र तत्रोपदिष्टभिर्देवताभिनिवर्तित त्वात् । अग्नेरिय स्विटकतोऽपि प्रधानदेवतावच्चोदिनत्वात्-'अग्नि- स्विष्टकृद्वितीय इति । अन्तरेण इत्यनेन तु तस्यैव स्विष्टकृतो देशो नि. यम्यते-प्रधानाहुतीश्वोपहोमांश्चान्तरणोग्नि स्विष्टकृत यजतीति । तेन यत्राप्युत्तरा आहुतीहुँत्वा जयादि प्रतिपद्यते, 'आज्याहुतीरुत्तरा. जया- दि पतिपद्यत' इति च क्रमपरं वचनं तत्रापि नित्यमग्निस्विष्टक- दस्मिन्नन्तराले यहव्यो भवतीति । प्रकरणाच प्रधानाहुतीरुपहोमाश्चा मतरणेत्यर्थोऽपि लभ्यते ॥२७॥ तात्पर्यदर्शनम् । अत्रास्वपदो विग्रहः, अध्ययीभावसमासत्वात् । अध्याहारश्व, सा कासवात् । यथोपदेश सर्पवल्यादिषु याश्च यावत्यश्च येम येन प्रकारेण मन्त्रविधानादिनोपदिष्टा देवतास्ता एव भवन्ति, न पार्वणदेवता । न तेषु पार्वणं प्रधान समुच्चेतव्यमित्यर्थः । ननु-विकृतात्रुपकारमुखेन तज्जनकानां धर्माणामतिदेश', प्रधान चोपकार्य, नोपकारजनकम् । पार्वणे स्थालीपाकहोमयो. प्रथमो होमः प्रधानम् । अतस्तस्यातिदेश एवं नास्ति । दूरे तरसमुच्चयाश ङ्गा, यनिरासायेदं सूत्र स्यात् । 'पड्भिर्दीक्षयति' (तै सं ५-१-९) इत्यत्र तु(१)प्राकृतीनां दीक्षाहुतीनां अङ्गत्वादतिदेशः, अदृष्टार्थत्याच्च समुच्चयः, यथोपविष्टानां प्रकृतिक्लप्तक्रमबाधभयादन्ते निधेशश्च युक्त एव । सत्यमेवम् , किन्तु गाही कर्मानुष्ठातां मध्ये ये मन्दबुद्धयोऽप्र धानयोरतिदेश्यानतिदेश्ययोश्च अनभिज्ञास्ते पार्वणनेत्यविशेषेणातिदे शप्रतिभासात् षड्भिक्षयति, इत्योदौ दर्शनमात्राच्च प्रधानानिदेशत स्समुख्चयावुपविषप्रधानामामन्ते निवेश च मन्यन्ते । तन्निरासाये सत्रम् ॥ २४॥ अथ पैकृतप्रधानहोमानों स्थानमर्धाग्निमुखसौविष्ठकृतयोश्च वि वधाति- 'यथोपदेश देवता. (आप ७-२४.) इत्यनुवर्तते । यथोपदेश ·१.३.,ख.७.] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्या सहितम् । देवता ये विकृतावुपदिपाः प्रधानहोमाः ते आनि स्विकत चान्तरेण आग्ने यसौविष्टकतयोमियोमध्ये भवेयुः। अत्र व स्विष्टकृतमितिबदग्निमि- त्यपि सिद्धानुवादात , अन्यतश्च प्राप्त्यभावात् , योगविभागेनाग्निमु दिश्य जुहुयादित्यन्योऽप्यों विधीयते । विभक्तस्य सूत्रस्य चाय वि वक्षिताऽर्थ -सर्वेषु तन्त्रवत्स्वापधहामेष दधिहामेषु चौपाकरणसमाप- नयोश्च शिष्टाचारा 'दग्नये स्वाहे त्याज्येन अग्निमुखाण्यमगहोम सधै. भ्योऽपि प्रधानहामेभ्य, पूर्व जुहुयादिति । नन्वत्र 'स्विरकत' मिति व्यर्थम् , सर्वत्र स्विकृतशेषप्रतिपत्त्य र्थत्वात् स्वत एवामावन्ते एव भवनीति । नैवम् विकृतिषु द्विविधा प्रधानहीमा-पार्वणविकाग अपूर्वाश्च, नेपामुभयेपामायत एव स्वि यथा स्पादित्येवमर्थ वात् । अन्यथा यद्धोमान स्विष्टकृत्तदन्त एव स्यात् । तथाग्निमिति चोभयेभ्यः प्रधानाहुतिभ्यः पूर्वमेवाग्नमुखमित्येव मर्थ स्विष्टद्धनियम इति ॥ केचित्-'यथोपदेश देवता अग्निं स्विष्टात च' इत्यवमन्तमेक सू प्रम् । तस्यार्थ–'अग्निस्विष्टकृत् द्वितीय.' ( आप गृ७-७०) इत्यत्र स्विष्टकतः प्रधानहोमतुल्यधर्मस्वशापनात विकनिषु च पार्वणप्रधानलो पे सति तस्यापि लापस्स्यात् , स मा भूदित्यनेन सूत्रेण 'यथापदेश देवता' इन्धनूद्य, अग्नि स्विष्टकृत च कुर्थात् इति तासु तस्य स मुच्चयो विधीयते । तथा 'अन्तरेण' इति पदमकं सूत्र 'अन्त रा त्याष्ट्रेण' इत्यादिवत् । प्रकरणांद्वानप्रधानहामानां जयादीना च म ध्ये सर्वास्वपि विकृतिषु स्विष्टकन्नित्य एवेत्यर्थ । इतरथा कचित्तस्य लोप: स्यात् , 'स्थालीपाकादुनरा आहुती -वा जयादि प्रतिपद्यते' ( माप गृ ९-४ ) इत्यादि परिसस्यनि कृत्वति । तन,-विभागे साकायोद्धितीयान्तयो 'अग्निं' स्विष्टकृत, इत्येतयोः अन्तरणेत्यनेन सम्बन्धाकाङ्क्षण एकवाक्यत्वे सम्भवति वाक्यभदस्या युक्तत्वात् , 'अग्निस्विष्टकृहितीय' इत्यस्य प्रयोजनान्तरपरत्वाच्च । तथापि यदि स्विष्टकृत प्रधानतुल्यधर्मकन्य, तदा तल्लोपऽपि प्रधानलाप प्रायश्चित्तमेवापद्यत । तथा 'अन्तरेण' इत्यस्य यथोक्तश्रुनसम्बनभ्यन्व यसम्भवे थप्रकृतगम्यमानान्त्रयो न युक्त । व्यर्थ चैतत् , स्वमते स्वि कृतस्समुच्चयविधानादेव(१)त्रिदोषाया परिसङ्ख्याया अपि निरस्त १ परिवायापास्टोप्प च-खान्याग पराधस्वीकार मामबाधय । यथा पत्र पञ्चनम्न भक्ष्या इत्या । निपिन चैन सुसमस्यामरमरकृतभामिचि यो मामामा न्याय कायान्याख्याया- , मिति तत वावगमध्यम् ।

·आपस्तम्बगृहसूत्रम् [ वैश्वदेवम् । स्वात् , तम्य सर्वत्र नित्यत्वेनालोपसिखे ॥ २५ ॥ अविकृतमातिथ्यम् ॥ २६॥ अनाकुला या गौरतिथय आलभ्यते 'गोरिति गां प्राहेति' तदाति प नाम कर्म तदविकृतमपूर्व (१)पावणधर्मास्तद्वपाहामे न कर्तव्या इत्यर्थः । इद मेव झापक न स्थालीपाकेष्वेव सोऽतिदेश । किं तहि सर्वेषु पक्व. गुणेषु पशुध्वपीति । तनाटकायां काम्यपशुषु च शास्त्रान्तरदृष्टेषु पा. वणधर्मसिद्धि ॥ २८॥ तात्पर्यदर्शनम् अतिथिर्यस्य कर्मणो निमित्तं तदातिभ्यम् , गवालम्म इत्यर्थः । त दधिकृत यथोपदिष्टमेव स्यात् । नाब 'अग्निमिया' ( आप गृ१-१२ । इत्यादि सामान्यमपि तन्त्रम् , पविण तु दूरे, (२'कृ-स्नविधानात् यज तेरपूर्वत्यम्' (ज सू ८-१-५) इति न्यायात् । 'कृत्स्नविधानं च त स्यै वां श्रपयित्वोपस्तीर्णाभिधारितां मध्यमेन्तमेन वा पलाशपणेनो त्तस्या जुहोति' (आप गृ २२-४ ) इति । एतच्च प्रदर्शनार्थम् । तेन वपाहोमानन्तर (३) किंशुकहोमसर्षपहोमफलीकरणहामादयोऽप्यपूर्वा एव, कृत्स्नविधानस्य तुल्यत्वात् ।। ननु-नानी प्रधानम्' इति याशिकवचनात् वैश्वदेवयालिहरणानि ताबदहानि । अग्नौ होमेषु च आग्नेयसौविष्टकृतावन्तरण य होमान्त एव प्रधाना । नौ तु सर्पबल्यादिसामान्यादङ्गमित्याशङ्ख्याह- वैश्वदेव विश्वे देवाः ।। २७ ॥ अनाकुल 'आर्या' प्रयता वैश्वदेव' इति चोदिते वैश्वदेवाख्ये कर्मणि देवतो पदेशोऽय निर्वापकाले सङ्कल्पार्थम् । यास्तु तत्र देवता' षड्भिराद्यैः प्रतिमन्त्र ( अपा ध-२-३-१६ ) इत्येवमाधा. ता प्रदानकाले देवता', तेन विश्वेभ्यो देवेभ्यः इति सङ्कल्प्य (४)गृहस्थन स्थगृह पाकः कार्यः । 1 ग घ पार्वगहोमास्तापाहायन न कन्या । २ अपेक्षितसाविधिवतपदा यागय नान्यन कृतिकतम् । नच पती निदेशाद्धर्माणी पाने रिथः। किंशुकहोमो विडेनसर्पबली ( आप ] 14-६) । सर्वपहोमो जातकण (माप ग१५-६.) कलीकरणामस्तु ऋणादि-यवहारे जयमुना कम्य (आप प १५ --1) ४ ग घ गृहस्वस्थ रहे ·प.३ ,ख.७] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । तथा पक्यादेवान्नात् होमा बलयश्च तस्यै तस्यै देवतायै । 'अहरहर्भून बील'रित्येवमाद्या पश्चमहायज्ञानामुत्पत्तिविधयः । 'आर्या प्रयता' इत्यादिकस्तु तेषामेव प्रयोगविधि । तस्मात् न पृथक् पञ्चमहायशाः कर्तव्या तत्रैव वैश्वदेवम यदन्नौ क्रियते स देवयशः । यन् बलिहरण स भूनयशः । यद्दक्षिणत पितृलिङ्गमति स पितृयज्ञ । यदग्नच दय मित्यादि स मनुष्ययाः। नत्र वैश्चटव सोमाय स्वाहेति द्वितीया तिरि- ति मन्त्रव्याख्याकारेणोक्तम् । न च षडभिराद्यैरिति विरोधः । तस्य प्रधानदेवताविषयत्वात् , स्विष्टकृतश्च नान्त्रिकत्वात् । अथ कस्मादि हैब चैश्वदेवस्य कृत्स्नाकल्पा नोपदिश्यते ? उच्यते- इहोपदेश तस्य कल्पस्य सर्वचरणार्थता न स्यातं, ध्यते च । तस्मात् सर्वचरणसाधारणेषु सामयाचारिकपूपदेशः । अथ नहि देवतोपदश. तंत्रव कस्मास कृतः १ इहोपदेशप्रयोजनमस्मिन् गृह्ये तदपि वश्वदेव कर्मोपदिष्ट यथा स्यादिति । तेनास्मदीयानां स एच वैश्वदेवकल्पो नान्येषु धर्मशास्त्रेषु चोदित । यज्ञोपवीतिना प्रदक्षिणमित्यादि परि भाषाप्रवृत्तिश्च भवति ॥ २९ ॥ तात्पर्यदशनम् वैश्वदेवमिति कर्मनामधेयम् । प्रवृत्तिनिमित्त च, विश्व सर्व देवा अ ज्यन्त इति । इह च मन्त्रवर्णसिद्धाना देवनात्वस्याविधेयत्वात् , आ प्रयादयषडपि होमा बलिहरणानि चानग्निदेश्यान्यपि सर्वाण्येव प्र धानानि , न तु किश्चिाप शेषापरनामाङ्गम् , इत्येव सूत्रार्थ । अय भाव -यदि नानी प्रधानम्, किन्तु शेष पवेति तथेतन्छेषलक्षण तृतीयाध्याये दृश्येत । न तु दृष्टम, नापि सूत्रकारोक्त दृश्यते । किन्तु पिण्डपितृयज्ञे ताबदापस्तम्बन होम. पिण्डदान चोमयं प्रधानमुक्तम् , पिण्डदान प्रकृत्य(१)यदि जीवपिता, न दद्यात् , आहोमात्कृत्वा घि रमेत् । आप श्री १-१-८) इति । यदि हि पिण्डदानस्थागता, त दा प्रधानमूतहोमानुष्ठाने सति, तस्याप्यनुष्ठान स्यात् , न विराम । तस्मादन प्रधानस्यैव पिण्डदानस्य 'नासामयाजी सन्नये' (तै स २.५-५) इत्यादिवदनारम्भलक्षण एवं विराम । कात्यायनस्तु प्रत्युत पक्षे पिण्डदानमेव प्रधान, होमस्तादमित्या- ह 'जीवपितृकस्य होमान्तम् , अनारम्भो वा' (का ४-१-२४.२५) इति॥ । यदि पितृपित महापितामहेषु नये शित् श्रीदेन तदा पूर्व विहिवान पिगडान न दयात् । होमान्समेन कृत्वा कर्भ परिसमापयदि ने सूमार्थ । ।

·१०४ आपस्तम्बधमूत्रम् [ वैश्वदेवम् । तथा सशामवल्योरपि होमा बलयश्च प्रधानम् । (१)अवभृथे त्वन ग्रावेव प्रधानम् । सामानावाप्यस्य प्राधान्य स्वापक्षया । तथैव राक्ष से गर्दभषशी अनग्नावेध प्रधानम् , 'अप्स्वधदानश्चरेयुः' ( आप श्री ९-१५-५) इति वचनात् । वपायास्तूपदेशमतादग्नौ हामः । 'यदि व पा हविरवदान वा स्कन्दत्' (आप श्री ९-१८-१५) इति वपाया थग्रहणात् । पचमनग्नावप्यन्यानि बहूनि प्रधानानि सन्ति, यथा श्राद्ध ब्राह्मणभोजनम् । एवमाग्नेयसौविष्टकृतहामावपीह प्रधानम् , 'औपासने पचने वा पभिराद्य प्रतिमन्त्र हस्तन जुहुयात् '(आप. ध २-३-१६) इति कुत्म्नविधानेन, 'उभयत परिषेचनम् ' ( आप ध २-३-१७ ) इति परिसङ्ग यया चास्य वैश्वदेवस्यापार्वणविकारत्वात्। सर्पवल्या दिषु तु पाणधिकारत्वात्ताबदङ्गम् । किश्च वैश्वदेवमन्त्रेवपि 'अग्नये स्वाहा, अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा' । त्येतयोरप्याम्नानात् प्राधान्यम् । ननु वैश्वदेवमन्त्राणामपि न प्रत्यक्षस्समाम्नाया, स कथमवगम्य ते उच्यते-पडमिराद्य प्रतिमन्त्रम्' 'अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्याम्' ( आप ध २-३-१६, २० ) इत्यादिसूत्र क्रमेण विनियोगात् कचिदा. मानमस्तीत्यवगम्यते । नचामान प्राग्विवाहमन्त्रेभ्य , माग्यकारवच नात् । ततश्च ब्रह्मयज्ञपारायणयोरप्येतेषामेवक्रमणाध्ययन वेदितव्यम् । सर्वप्राधान्ये च प्रयोजनम्-एपामेकनरमध्यकृत्वा प्रयागे समापितेऽपि तत् प्राग्भाजनात् (२)सप्रायश्चित्तं साङ्गमनुष्टयम , कृते तु भोजने पाक- यालापप्रायश्चित्तमेवेति । केचित्-धश्वदवे विश्वे देवा देवता विधीयन्ते निर्वापकाले सङ्क पार्थम् , ईशानयज्ञवत् । यास्तु धर्मशास्त्रं मन्त्रविनियोगात् करिता स्ता (३) प्रदानकाले देवता । इह च देवता पदशा वैश्वदेवस्य गाहप- रिभाषाप्राप्त्यर्थ । तत्र तस्योपदेशस्तु सर्वचरणार्थ । इद च वैश्वदेव न पञ्चमहायशेभ्य पृथग्भूतम् । 'अहरहर्भूतबलि' (आप ध १-१२-१५) इत्यादयश्च पञ्चमहायज्ञानामुत्पत्तिचिवयः। 'आर्या प्रयताः वैश्वदेवें' (आप. ध २-३-१ ) इत्यादिस्तु प्रयोगविधिः । तत्र यदनौ क्रियते स देवयक्षः, यत् बलि(४)हरणं स भूतयः, यद्दक्षिणत पितृलिगनेति स पितृयज्ञ, यच्चानदान स मनुष्ययनः, इति । १ 'अक्षयेन चरन्ति हस्पमित्र तत्र देशयेन विधानाक्षिति भाव । २१-पायाधष ३ हज-रामार्था देवता 18-विहरणम् । . , ·. प.३.,ख.७.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । तन्त्र, स्वमते श्रुत्या चोदितान् विश्वान् देवान् वचन विनाऽपनी य, तेभ्यासकल्पितस्य इविषो देवतान्तरेभ्यो मन्त्रवर्णात् कल्पितेभ्यो वातुमयुक्तत्वात् । ईशानवलौ तु भवशादिशब्दानामीशानाभिधान- त्वात, अर्थस्य देवतात्वमिति सूत्रकारमताकच, युक्त भवायेस्यादिभिर्म- म्दानम् । यत्नु भीदुष्यै जयन्ताय चास्मात् स्थालीपाकाहानं तब(१)- प्यभ्युदयेण्यादिवत् सपनीयपुरोडाशवच्च 'त्रीनोदनान कल्पयित्वोत्त- रैरुपस्पर्शयित्वोत्तरैयथास्वमोदनेभ्यो हुत्वा' (आप १२०-४) इति बचनैः स्थालीपाकांशद्वये पूर्वदेवतापनयन देवतास्तरविधानायकम् । अमहायाभ्यो न पृथग्वैश्वदेवामित्यपि न,(२) प्रकरणान्तरात् संहामे दाच्च कर्ममेवाबगतेः । नच कर्मभेदे तेषां प्रयोगो दुरुपपाद इति प्रमित भेदापहवो युक्तः, यतो भाणे पैश्वदेवस्य तेषां च प्रयोगः पृथगे. वोपपादितः ॥ (३)अथ प्रयोगमाष्यमीषन्द लिख्यते-वैश्वदेवस्य कमाईयते' प्रस- कात् पञ्चमहायज्ञानां च । समावेशनजपाम्ते विधाहे समाप्ते पैश्वदेव- मन्त्रणामुपयोगे यत्त 'बादशाहमधश्शय्या' ( आप ध २-३-१३) त्यादि तत्स्वामित्वाविशेषात् सपत्नीकश्चरित्या प्रशस्तेऽहन्यारभ्य 'मा योः प्रयता वैश्वदेवेऽनसस्कारस्स्यु' इत्यादिविधिना सितिष्ठ- ननसस्कर्ता भार्यादिः 'भूतम्' इति स्वामिने प्रव्यात् । तत् 'सुभूतं सा विराइन्न तन्माक्षायि' इति स्वामी प्रतियात् । ततो यदि प्रपाणे गृहे वा वैश्वदेवस्य (8)होमस्य स्थानेऽग्निरुपसमाधातव्य , तत्र धर्मशानो- कविधिना उपसमादधाति । एवमन्यत्राप्योपासनहोमाविषु। अथ पह मेधिनो यदशनीयमन्त्र ततो होमार्थ हविष्यमन्त्रं पाये कल्पयति । मह. विश्यं क्षारलवणावरानससृष्ट द्वितीये । हविष्यमन्न देवयसाथै तृतीये। सर्वतस्समवदायानार्थं चतुर्थे । सर्वत एव समवहाय मनुष्ययज्ञार्य प. । १ अश्य च विवरण "धोनसाम्" इति शुदिपण्या करिधाम । २ शब्दान्तरा, भ्याम, माया, सजा, गुण, प्रकरणानारा, स्येषु कर्मभेदवोधकममाणेषु मध्ये प्रक रणा नरमपि षष्ट प्रमाणम् । अनुपादेयगुणविशिष्टानुपस्थिति प्रकरणाम्बरामिति तस्य लक्षणम् । देश कालो निमित थ कल सस्कायमेव च । इति मीमांसका पालपादेयपञ्चकम्" इत्युकाभुपादेवषा- कान्यतमविशिष्टा या पूर्वकर्मणोऽनुपस्थिति नदेव प्रकरणान्तरमिति तस्यार्थ । अत्र यद्यपि पूर्वोकानुषा- देयगुणयोगो नास्ति तथापि धर्मसूत्रोंकाना पञ्चमहायज्ञानामधाशुपस्थितन्याह भास्थितिमात्रमादाय प्रकरणान्तरणमुक प्रन्यकृतति वैदिनभ्यम् । प्रत वास्वरमात पक्षान्तरमारय महाभेदाहिति । गज-अथ वैश्वदेवस्य प्रयोगो माश्मय महविध विभज्यते । ४zोमस्पति नास्ति ।

·१०६ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [वैश्वदेवम् । श्वमे यदि (१)ब्राह्मणतर्पण नायकल्पते । 'मनुष्येभ्यो यथाशक्ति दानम्' (आप. ध १-२२-१५ ) इति वचनात् । तत. परिषेचन कृत्वा प्रथम- कल्पितादनाद्यथाहुतिमात्र अङ्गुष्ठपर्वधात्र 'अग्नये स्वाहे' स्यादिभि षडा हुती त्या उत्तर परिषचनम् । अथ उदचीनमुष्ण भस्मापोध तस्मिन् अहविष्य स्वाहाकारेण जुहोति, 'यस्याम्नी न क्रियते यस्यचान न दीयते न तद्भक्तव्यम्' (आप ध २-१५-११ ) इति वचनात् । अथ षडाहुतिहोमशेषमहविष्यहोमशेषण संसृज्यानेन स्पससष्टेन धर्मशा- लोकेन विधिना रोट्रान्त बलि हत्वा ऽन ब्राह्मणाय दत्वा, ब्राह्मणोक्तः स्वा(२)दपार्वण (३)व्याख्यात सन्निपातीतिकर्तव्यताक देवयकं कुर्वीत । देवयझेन यक्ष्य(8) इत्यागूर्य, विद्युदसि । औपासने पचने वा कल्पिता दनात्, तदभावे हविष्यमन्न बीहियवादि, आकाष्ठात्, देवेभ्यम्स्वाहेति हस्तेन जुहुयात, सन्निपातीतिकर्तध्यतयोरोपास्मनहोमवश्वदेवयोर्हस्तेन होमस्य इष्टत्वात् । मन्त्रपश्चोभयत परिषेचनम् , तयाईयत्वादेव । वृष्टिरसि । वषट्कारह मेषु विद्युदृष्टी इत्युपदेश । अथ प्राचीनावीती पितृयज्ञेन यक्षा इत्युक्त्वा विद्युदासि । शुचौ भूमी कल्पिनादोदनात् हस्तेन अङ्गुष्टप्रदेशिन्यावन्तरेण पितृभ्यः स्व धास्तु, इति दद्यात् आहुतिमात्रम् । बुटिरसि । पित्र्य(५) बलिहरण विधिनेत्युपदेश । अथ बलिहरणस्य होमतुल्यत्वात यज्ञोपवीती भूतयझेन यक्ष्य । त्युक्त्वा, विद्युत् । शुची भूमावेव हस्तेन 'द भूतेभ्योऽस्तु' इति द द्यात् । वृष्टि । बलिहरणविधिनेत्युपदेशः । अथ दानस्य होमतुल्यत्वात् यनोपवीनी मनुष्ययनेन यक्ष्य इत्यु विद्युत् । ब्राह्मणतर्पणं, सङ्कल्पितम्य वा दानम् । वृषिः । दानमा- अमित्युपदेश । ब्रह्मयज्ञ तु पूर्वमेव कुर्वीत अमिहानमोपासनं वा हुत्या, 'उदित आदित्ये (ते आ.२-११.) इति वचनात् । तस्य कर्मोच्य- ते-ब्रह्मयशेन यक्ष्यमाण' (तै आ २-११ ) इस्यादि ब्राह्मणोक्तदेशे यथाविध्याचामेत् । अस्मिस्त्याचमने विशेष:-'दक्षिणत उपवीय' । प्यारभ्य 'सतुपस्पृश' (तै आ. २-११) इत्येवमन्ते विगुणे कृते 'यदि यजुष्ट' इति 'भुवस्वाहा' इति होम प्रायश्चित्तम् । 'दक्षिणेन पाणिना सव्य प्रोक्ष्य' इत्यारभ्य शेषे विगुणे कृते 'यद्यविधाता' इति प्रायश्चित्तम्। २०. पार्वन १ आगूरण सत्या ५गब-पितृपक्ष पर-पिय ३ख-व्याख्यात ·प ३.,ख ७ ] अनाकुलातात्पयदर्शनाभ्यां सहितम् । अथ क्रम उच्यते-ब्रह्मयशेन यक्ष्ये इत्युक्त्वा, विद्युत् । आचम- नम् । श्रासनकल्पनादि सावित्रीजपान्त कृत्वा वेदस्यादित आरभ्य यथाध्यायमध्ययनमध्याय' करस्नस्य वेदस्यासमाते., 'श्रावण्यां पौर्ण मास्यामध्यायमुपाछत्य' (आप ध १-९-१) इति वचनात् येन प्रकारेणाध्यायो येन च क्रमेणा (१)धीयते' विना चाम्नान आदिप्र- दिष्ठानुषप्रख्या(२)दिभिः, उत्सृजन उत्सृज्योत्सृज्य, वाचा मनसा च यावत्तरस यावच्छक्यमधीयीत । परिधानीयां कृत्वा, वृष्टिरसि । एवमहरहः कृतान्तादारभ्य यावत्समाप्तो बेदः सहकाग्निविधिकाण्डे न । समस्तमवीत्य वैश्येदवमन्त्रानधीत्य ततः प्रसुग्मन्तेति प्रश्नद्वयम धीयीत । एव विनियोगदर्शनात् । 'ऐकाग्निको विधि. काण्ड वैश्वदेवमिति स्थितिः ॥ इति वचनाचायद्यनेकशाखाध्यायी ततोऽनेनैव विधिना द्वितीय पुन रधीयीत ऋग्यजुरसानांक्रमणाध्ययन यद्यनध्यायस्स्यात्, तदैकावर्चमेक वा यजुरेक वा साम कुतातादेवार यामिन्याहरेत् । यदा ब्राह्मणस्य क्रमेण तदा (३) 'भूर्भुवस्सुवस्सत्य तपश्श्रद्धायां जुहोमी' त्यभिव्याहरत् । एव यावज्जीवं ब्रह्मयज्ञ कुर्वीत । मनुष्ययक्षान्ते 'सर्वान् वैश्वदेवभागिनः कुर्वीत, ( आप ध २-९-५ ) इत्यादिविधानेन सर्वेषु पन्यन्तेपु भुक्तवत्सु, पाकपरिवेषणपात्रेभ्यो लेपान् सकृष्योत्तरत. शुची देश रुद्राय सम्प्रदानभूताय निनयेत् , 'रुद्राय म्वाहा' इति । नित्यवच्च निनयनम् , प्रतिपत्तिकमत्वात् । 'एच वास्तु शिवं भवति' ( आप ध २-४-२३ ) इत्यर्थवाद । (१) द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् ' (पू मी ४-३-1 ) इति न्यायात् । फल वा, मूत्रकारेणोपदिष्ठत्वात् (५)'य पतानव्यग्रो यथोपदेश कुरुते नित्य स्वर्ग पुष्टिश्च' (आप ध २-४ ९) इति । एवमृते (६)महायोभ्य साय रौद्रान्तं कृत्वा बैहायसमा. काशे भूतथलि कुर्वीत ।। (७) अन्य आहु -'नक्तमेवोत्तमेन' ( आप. ध २-५-८ ) इत्येव. कारस्य व्यवहितान्वयावहायसमेव सायमिति ॥ १-वेन प्रकारेण यानि ज- कमेचदा दिव्ये यस्य पर्भमपीच्या दी, साकोरे दीक्षितनपना अनादौ, कमणि प्रथाज शारानुफ्कार के कर्माण- या कालझुगि सोकषाद , न तु वस्तुन फलबोधनम् । नेपाल पार वादिनि सूपार्थ । ५.थ-पथा [त्यधिकपाठ] २ड-वधाता कलापेक्षाया अभा- .8-अन्यत्र ·आपस्तम्बला मूत्रम् [सर्पबलिदेवता । इदानीं प्रसङ्गात् सर्पबलेस्तदुत्सर्गस्य च देवतामुपदिशति- पौर्णमास्यां पौर्णमासी यस्यां क्रियते ॥ २८ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने सप्तमः खण्डः. না। "श्रावण्यां 'पौर्णमास्यामस्तमिते स्थालीपाक" इत्यादि पौर्णमा- स्यां यह कर्म चोदित तत्र पौर्णमासीदेवता । का सा ? यस्यां तत् कर्म क्रियते श्रावण्यै पौर्णमास्यै स्वाहेति । एवं स्थालापाका होम । ततो यथोपदेश किंशुकानि समिध आज्याहुतयश्च, तत. स्था. लीपाकात् स्विष्टकृत । ततो जयादि। 'यस्यां क्रियत' इत्यनुच्यमाने पौ र्णमास्यै स्वाहेत्येव होमः स्यात् ॥ ३० ॥ इति हरदसविरचितायां गृह्मसूत्रवृत्तावनाकुलायां सप्तमः खण्ड समाप्तः॥ -- यस्या पौर्णमास्या श्रावण्यां मार्गशीर्ध्या च निमित्तभूनायां स्था लीपाक क्रियते, तस्य सैव पौर्णमासी देवता । अयमर्थ सर्पबलौ 'श्रावण्यै पौर्णमास्य स्वाहा' इति स्थालीपाकस्य होमः । (१)उत्ससर्जने तु 'मार्गशीय पौर्णमास्यै स्वाहा' इति ॥ २८ ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यदर्शने सप्तमः खण्डः ॥ सन्देऽस्मिन हरदनमते सूत्रसंख्या विगत (५०) । सुदर्शनमते तु अटाविंशति (1) १४-तदुर्जनस्प ·अथाष्टमः खण्डः ॥ *उपाकरणे समापने च ऋषियः प्रज्ञायते ॥ १॥ सदसस्पतिर्हितीयः॥२॥ अनाकुला द्विविधमुपाकरणम्-काण्डोपकरणमध्यायोपाकरणश्चेति । तथा समापनम् । तथा चाम्यपरे वाक्ये दर्शन "काण्डोपाकरणेचामातृकस्य काण्डसमापने चापितकस्य"ति (आप ध १-११-१-२) अध्यायो पाकरण तु प्रसिद्ध-श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्येति । (आपध १-९-१०) । तथा समापन तैश्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमेत्, इति । ( आप ध १-१-२०) तत्र द्विविधेश्युपाकरणे समापने चर्षिय प्रहावते काण्डानुक्रमा काण्यऋपित्वेन स तत्र देवता। (१)तत्र सदसस्प- तिद्वितीयः । (२)काण्डऋषये हुत्वा सदसस्पतये होतव्यमित्यर्थ । तत्र प्राजापत्य सौम्य आग्नेय वैश्वदेवमिति काण्डानि । प्रजापतिः सोमो ऽग्निर्विश्वदेवा इनि काण्डर्षय । सारस्वत नाम सङ्कीर्णानि काण्डानि । यथाह बौधायनः(३)-पौरोडाशिक याजमान होतारो हौत्र पितुमेध इति सब्राह्मणानि सानुप्राह्मणानि प्राजापत्यानि । आध्वर्यव ग्रहा. दाक्षि. णानि समिष्टयञ्जूष्यवभृथयजूषि बाजपेयश्शुक्रियाणि सवा इति सन्ना- ह्मणानि सानुब्राह्मणानि सौम्यानि । अग्न्याधेय(छ) पुनराधेय अग्निहो त्रमग्न्नुपस्थानमग्निचयनं सावित्रनाचिकेतचातु)त्रियवैश्वसृजारुणा इति सम्राह्मणानि सानुब्राह्मणान्याग्येयानि । राजसूयः पशुषन्धः इष्टयो नक्षत्रेष्टयो विवश्येनयोऽपाघा. सत्रायणमुपहोमाः सूक्तान्युपानुवाक्य याज्या अश्वमेधः पुरुषमेधस्सौत्रामण्यच्छिद्राणि पशुहोत्रमुपनिषद इति सब्राह्मणानि सानुब्राह्मणानि वैश्वदेवानीनि (बो गृ. ३-१-२१-२४ ) अस्माकच गृह्यमन्त्रप्रदनद्वयमप्यकाग्निकाण्ड नाम वैश्वदेवकाण्डे द्रष्टव्यम् । तत्र काण्डोपाकरणे तस्य काण्डस्य ऋषिर्यः तस्मै होम - प्रजापतये काण्डऋषये स्वाहेति । ततस्सदसस्पतिमद्भुनमिति म क्रमप्राप्तेन सहितमन्त्रस्वाध्यावार्थ विवाहप्रकरणे पठितः । त परमपिम च सूममेकमूत्रतया पारंगायत हरदनेन । २ काण्ड ऋषिभ्यो। मित्राणामेषो विवरणमस्मत्कृतकारानुनमणिकायापापा द्रष्टयम् । ४ बाधापनगम मुदितपुस्तके पुनराधेषा गनि नास्ति । १ तस्य।

·- आपस्तम्बसमूत्रम् [ उपाकरणम् । स्यैव विनियोगप्रदर्शनार्थ इदं सूत्रमस्मिन् प्रदेशे पठितम् । अन्यथोप. नयनानन्तरमेव वक्तव्य स्यात् । एवं तस्य तस्य समापने तस्मै तस्मै काण्डपये होमः । सदसस्प. तये द्वितीयः । न जयादया, प्रापकाभावात् । सूत्रान्तराश्रयणेन केंचि. ज्जुह्वति । तानीमानि चत्वारि वेदवतानि यानि प्रतिकाण्डमुपाकरणा नि । यानि समापनानि तानि व्रतविसर्जनानि । अध्यायोपकारणे तु सर्वेषां काण्डर्षीणा होमः ततस्सवसस्पते । जयादयश्च भवन्ति घा, न वा। तत्र काण्डोपाकरणसमापनयोरुदगयनादिप्राप्तरुपनयनानन्तर तदा नीमेव प्राजापत्य काण्डमुपाकृत्य श्रावण्यां पौर्णमास्यामुपाकृत्य प्राजा- पत्यस्य काण्डस्याध्ययनम । तेश्यामुत्सर्गः । (१)तत्रैतावता कालेन प्रा जापत्यकाण्डस्य समाप्तौ तेनोत्सर्गः। अथ सौम्यस्योपाकरणम् । अध यावदध्यायोपाकरण नावत् प्राजापत्यस्य काण्डस्य धारणाध्ययन शु क्लपक्षेषु । कृष्णपक्षेवताध्ययनम् । श्रावण्यामुपाकर्म । अथ सौम्यका ण्डस्याध्ययनम् । तैयामुत्सर्गः । काण्डसमापनम् । एवमितरयो । सर्वत्र उसंजनादृव पूर्वगृहीतस्थांशस्य धारणाध्ययनमशाध्ययनञ्च होम प्रथ म कल्पः। अथ ये सारस्वत पाठमधीयते तेषामुपनयनानन्तर तदानीभेव चत्वारि वेदव्रतानि क्रमेण कन्वा कालेऽध्यायमुणकृत्य यथापाठमध्ययन तैच्यामुत्सर्गः। पूर्ववधारणाध्ययनमदाध्ययन च पुनरुपाकरणमित्या दि । आयकल्पे तु केचिदुत्सर्जन न कुर्वते । ओपाकरणादधीन्य पुनरुपा. कुर्वत । अन्य तूत्सृज्य पुनरधीयते । वेदवतानि च यदा कदाचित् कु वते । नेपा मूल मृायम्। सर्वेष्वपि पक्षेषु शुक्रियाणा पृथगुपाकरण- मुत्सर्जनश्च। तत्र प्रयोग -पर्षण्युदयगयन इत्यारभ्याज्यभागान्ते सोमाय का पडर्षय स्वाहेति सदसस्पतिमिति च हुत्वा जयादिपरिषेचनान्ते मद. तीरुपस्पृश्येत्येवमादि प्रतिपद्यते । एवमेव पूर्ववत् विसृज्येत्यत्रापि प्र. योगः॥१॥ तात्पर्यदशर्नम् (२) अत्र विषयशुध्यर्थमध्यायस्य च प्राजापत्यसौम्याग्नेयवैश्वदेवा स्थानां काण्डानां च तत्तकापडाण्यत्रतानां चोपाकरणसमापनयोश्च स्वरूपमुच्यते-तत्राध्यायस्योपाकरण, श्रावण्या पौर्णमास्यां विहित- होमपूर्वक(३)मध्यायामामारम्भ । समापनं च, तम्य तैष्यां पौर्णमा १ पकिरिय क. या पुस्तक्यो 'पृथगुपाकरण' मिन्नार दृश्यते । । २३-अर्थ ३-मध्यपनारम्भ ·प.३.,ख.७.अनाकुला तात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । १११ स्यामित्यादिषु होमपूर्वकमेवाध्ययनोत्सर्गः । काण्डानामुपाकरण तु, क्रमप्राप्ते काले होमपूर्वकमेव तत्तत्काण्डानामध्ययनोपक्रमः । समापन (१)चैषां तत्तकाण्डाध्ययने समाप्त होमपूर्वकमबोत्सर्गः । ये एते का ण्डानामुपाकरणसमापने ते एव व्रतानामिति, न भेदेन, अध्ययनाङ्गत्वात् सर्वेषां ब्रह्मचारिखतानाम् । सारस्वतपाठाध्ययन तु काण्डानां सङ्कीर्ण- स्वेन यथाकाण्डमध्ययनासम्भवात् , व्रतान्येवोदगयने काण्डयदकेकशः उपाकृत्य(२)सवत्सर चरित्या विधिवदुत्सृजेत् । चत्वार्येव च वेदवता. नि, न तु गृह्यान्तरोक्ते सावित्रसम्मिताख्ये वेदवते, सावित्रसम्मिता- ख्यकाण्डयोरभावात् । चौलोपनयन, चत्वारि वेदवतानि, (गौ ध ८-२५) इति गौतमवचनाच्च । तथा विषयशुध्यर्थमेष प्रयोग माध्यमरूपमेदमेव लिख्यते । आप स्तम्बदर्शनानुगतोपदेशेनाध्यायोफ्रकरणादीना कर्मोच्यते । तत्र ताव- दध्यायोषाकरणस्य श्रावण्यां पौर्णमास्या आचार्यशिशध्यस्सह कृतप्रा णायामोऽध्यायमुपाकरिष्य' इति सङ्कल्प्य महानद्यां विधिवत् स्नात्वा पवित्रपाणि. नव ऋषीन् तर्पयेत-(३) प्रजापति काण्डऋषि तर्पया- मि । सोम काण्डका तर्पयामि । अग्नि काण्डका तर्पयामि | विश्वान देवान काण्डऋषींस्तर्पयामि । सॉहितीदेवता उपनिषदस्तर्पयामि । या. शिकीर्देवता उपनिषदस्तर्पयामि । वारुणीदेवता उपनिषदस्तर्पयामि । ब्रह्माण स्वयभुव तर्पयामि । सदसस्पति तर्पयामि-इति। ततोऽने रुपसमाधानाद्यग्निमुखान्ते अन्वारन्धेम्वन्तेवासिषु (४)नवाज्याहुतीजु हाति-'प्रजापतये काण्डऋषये स्वाहा । सोमाय काण्डऋषये स्वाहा । अग्नते काण्डकपये स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्य. काण्डक्राषिभ्य स्वाहा । सॉहिताभ्यो देवताभ्य उपनिषद्ध स्वाहा । याशिकीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्य. स्वाहा । वारुणीभ्यो देवताभ्य उपनिषद्भयस्स्वाहा । ब्रह्म णे स्वयभुये स्वाहा' । सदसस्पतिमित्येतयों नवमीमाहुति जुहोति । तत आचार्यप्रमुखा. दर्भवासीना दर्भान् धारयमाणा वेदस्यादितश्च तुगेऽवरााननुवाकानधीयोरन् । अथ जयादि परिपेचनान्ते ब्राह्मण तर्पणम् । एवमे(५)योत्सर्गो, न ततोऽधिक (६)स्मृत्यन्तरोपसहारणापि, ११-च तेषा । २क-सवत्सर सवस्पर। ३ ट-प्रजापति काण्डषि तर्पयामि सोम, भाग्न, विवान देवान , सौ हिना याज्ञिकी , वा रुपी , प्रमाण, सदसस्पतिम् । -वाहुती हाति मजापनपे काण्डकपये स्वाहत्यादि मदमस्पतिमिन्यन्तम् । ५ ज-वी-समें । ६-स्मृत्युपम ।

·आपस्तम्बधमूत्रम् [ उपाकरणम् । किन्तु यथापस्तम्घीय सूत्रम् । तथा नादितो वेवस्थानुषाकानामध्य- यनम् । जयादयस्तु भवन्ति । सौम्याहते काण्डोपाकरणसमापनयोश्च न सूक्तोपहोमेदवतोपस्थानजयादयः । सौम्यस्यैव सूक्तजयादयः । एम. प्रापस्तम्बमत पवावस्थिताः केचित् कुर्वते यथोक्तत् ॥ अथ प्राजापत्ये व्रते पूर्ववत् स्नात्वा सोमाग्निविश्वेदेववानां त- पंणम् । अग्निमुखान्ते चान्धारब्धे व्रतिनि जुहोति-प्रजापतये काण्डक. ध्ये स्वाहा । 'प्रजापते न त्वदेतान्यन्यः' (तै बा २-८-१-२ ) इति सक्तेन प्रत्युचं षडाहुती, चतन उपहोमाहुतीः साँहितीभ्य इत्यादि भिरेष, सदसस्पतिमित्येतयैव सदसस्पतिं च । अथ व्रती उपस्थेयदे. वता अभिसन्धायाग्निपुरोगाश्चतस्रो देवता उपतिष्ठते । 'अग्ने तपते काण्डऋषिभ्यः प्राजापत्य व्रत चरिष्यामि, तच्छकेयं तन्मे राध्यताम् । बायो वतपते, आदित्य व्रतपते, व्रतानां व्रतपते काण्डऋषिभ्यः, मा जापत्य व्रत चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताम् , '(ते. आ. ४-४१- ३) इत्येतेश्चतुर्भिः यथादैवतम् (१) । ततो जयादि, ब्राह्मणतर्पण च । एवमेव(२)समापने प्रयोगः (३)सवत्सरे सवत्सरे पर्यवेते। तत्रोप- स्थानमन्त्रषु अचारिपमशका४)मराधीनि विशेष । केचिस्-सौम्ये केशश्मश्रुवापनस्य दृष्यत्वात् प्राजापत्यादिष्वपीच्छन्ति ॥ एवमेवाग्नेये वैश्वदेवे च । अग्नये काण्डऋषये स्वाहा, 'अग्ने नये' (तै ब्रा २-८-३ ) ति(५) षडच सूक्तम,, 'अग्ने वनपते काण्डऋषि भ्य आग्नेय बत चरिभ्यामी त्याग्नेये विशेष । विश्वेभ्यो देवेभ्यः का. पडऋषिभ्यः स्वाहा , 'आ नो विश्वे अस्क्रागमन्तु' (ते. प्रा. २-८-६-३) इति षडच सूक्तम् , वैश्वदेव व्रतं चरिण्यामी' ति वैश्वदेवव्रते विशेषः॥ (६) सोमस्य काण्डोपाकरणसमापने शुक्रियकल्पोक्ते। (७)अत्राप्यु क यत्तदुच्यते-पूर्ववदुपाहत्याग्नेरुपसमाधानाद्यग्निमुखान्ते, सो. माय काण्डऋषये स्वाहा । 'सोमो धेनु' ( ते. या ३-९-३-१.) मिति घट्टचं सूक्तम् । उपहोमान् सदसस्पति च हुत्या, एव पुर्ववदुपा- कृत्य, मदम्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वा चतन औतुम्ब. रीस्समिधो घृतान्वका अभ्यादधाति 'पृथिवी समित्' (ते आ ४-४१- १०) इत्यादिभिः । अथ देवतोपस्थानम् अग्ने बतपते काण्डऋषिभ्यः सौम्य व्रत चरिष्यामि' इत्यादिभिः । ततः प्रभृति शुक्रियमन्त्रनाम १८-मानुपासुपस्थावत्यधिकम् । २४-मापनेपि १४- सवत्सरे .? कतन्मे राधि ५ मनेन मत्यूच पडाहुची, -सौम्यस्य । है सत्रापि । - - ·प.३.,ख.८.] अनाकुलातास्पर्यदर्शनाभ्यां सडितम् । णानुवाकानां प्रथमपदानि 'युञ्जते' (ते आ.४-२) 'सविता' (ते आ ५-१२) इति वाभिव्याहार्य वाचयित्वा जयादि(१)प्रतिपद्यते । परि घेचनान्त कृत्वा मदन्तीरुपस्पृश्य, उत्तमेनानुवाकेन शान्ति कृत्वा तत स्सम्मीलनादि यथासूत्रम् श्वोभूत 'वय' सुपर्णा (ते आ y-४२-३ ) इत्यानित्योपस्थानान्ते ब्राह्मणभोजनम् । अथास्य स्वाध्यायविधि शु क्रियकल्प एवोक्तः । एव समापने । विशेषस्तु 'घोस्समिदादित्य वन- पने' इत्याद्यावृत्ताः समिदाधानोपस्थानमन्त्रा । उत्समेनानुवाकन शान्ति कृत्वा गुरवे वर दत्वा केशश्मश्रु वापयित्वा ब्राह्मणभोजनम् । अथ सूत्रमाक्षिप्यते-ननु-'उपाकरणे समापने च ऋषिर्य, प्रज्ञा- यते' इति य. प्रजापत्यादीनामन्यतम काण्डानुक्रमण्यां काटऋषि वेन समाम्नायते स ऋषि देवतेति व्यर्थमेवेव सूत्रम् । काण्डोपकरणेवतान् पुरस्तात्सदसस्पते । जुहुयात् काण्डसमाप्तौ च श्रुतिरेषा सनातनी ॥ काण्डा २-११॥ इति काण्डानुक्रमण्यां काण्डर्षिदेवतात्वस्य सिद्धत्वात् । सत्यम् , अत एव प्रजापत्यादयश्चत्वार. प्रधानहामवंबना., सॉहित्यादयम्स्व- यम्भुपर्यन्ताश्चत्वार उपहोमदेवता । तनैते चत्वारम्सर्वकाण्डानामुपाकर णसमापनयोरनुवर्तन्त प्रधानानुवर्तित्वादङ्गानामित्येव पर सूत्रम् , न देवतात्वविधिपरम ॥१॥ ननु-सदसस्पतिरध्यायोपाकरणसमापनयोनवमः । काण्डोपाकर णसमापनयोषष्ट । एवमयमद्वितीयोऽपि किमर्थ द्वितीय इत्युच्यते । । द्वितीयस्य स्विकतः स्थानऽयं सदसस्पतिभवदित्यवमर्थम् । इदमर्थ मेव च पूर्वत्र 'अग्निस्टिकृद्वितीयः' (आप गृ७-७) इत्युक्तम् । उपा- करणसमापनघोराज्यहविष्कयो स्विष्टकदेव नास्ति, कथ तत्स्थाने स दसस्पतिविधि.इति (२) चेत्- अनेनैव वचनेनास्य प्रसङ्गो विधीयते, यथा अग्निहोत्रे द्वितीयस्या आहुतेश्शातपधेन ब्राह्मणन । तेनाझेरुत्तरावपूर्वार्धेऽस्मै होम । एतद्वि- स्मरणे स्विष्टकल्लोपप्रायश्चित्त च । अय च हामो लिङ्गक्रमाभ्यां 'सद- सस्पनिमभुतम्' इत्येतया होतव्य इति स्पष्टत्वात् सूधकारस्थानावर ॥ केचित-'उपाकरण समापने च य. काण्डऋषि. प्रज्ञायते तस्य द्वितीयस्सदसस्पति । काण्डऋषरुपरिष्टादय मन्त्रस्सदसस्पतिर्विनि गज-नाप प्रभृतियारणम इत्याधिकम् । द जयादि-प्रकृति परि।। दर-घेत, न, । THE KAPusmans ·ततश्च অবয়স্ক [उपाकरणम् । युज्यते, न तु विवाहे, उद्दीप्यस्वेति ऋग्वयमिवार) । विवाहमध्ये पाठ- स्स्वध्ययनविध्यर्थः इत्येव सदसस्पतिमन्त्रस्य विषयशापनव्याजेन ए तयो कमणोः प्रयोगकल्पस्यान्यत्र प्रसिद्धस्यात्रामसिद्धत्वात् अवश्या श्रयणीयस्य इह शास्त्रेऽभ्यन्तरीभावोऽस्प सूत्रस्य प्रयोजनम् , क्रियाप्रवृत्तिरिति । तन्न , सूत्रस्थस्य सदसस्पतिशब्दस्य मुख्यार्थदेव- तापरत्वसम्भवेऽपि मन्त्रप्रतीकं लक्षयित्वा तेन लक्षितेन मन्त्रलक्षणा. था अयुक्तत्वात् , उक्तविधयानयोरिहैब प्रयोगस्य प्रसिद्धत्वात् , अन्यत्र प्रसिद्धस्याभ्यन्तरीभाषयाच ॥२॥ 'यस्यानोन क्रियते न त गोक्तव्यम् ' (आप ध २-१५-११) इति ध मशास्त्रवचनात् शरीरस्थित्यर्थमपि भोजन द्विजस्य वैश्वदेवशेषणव भवितव्यम् । चतूरात्रमहूयमानोऽ निलौकिकस्सम्पद्यते' इति वचना दहुतेऽग्निहोत्र सर्वक्रत्वर्थोऽनिलौकिकस्स्यात् । ततश्च ज्वरादिभिरुप- द्रव सत्यपि वैश्वदेवाग्रिहोत्रादे तत्प्रायश्चित्तानां वा होमानामवश्यका यस्वात्विगन्तरालाभे सत्यपि द्वयोरपि पनुपेतयोः येन केनचित् प्र कारेण मन्त्रलिङ्गलोपेनापि तत्र प्रसक्ति । तथा वैश्वदेवस्य श्राद्धादिषु 'अथ गृहमेधिनो यदशनीयस्य होमा बलयश्च' (आप ध२-३-१२) । ति वचनात् , (२)सुवर्चका ययक्षाराभ्यां लवणेन चावरानेन च कोश धान्यापरनामा माषादिना सिलव्यतिरिक्तेन संसृष्टस्थापि भवति हवि पो होमे प्रसक्ति । तदुभयनिषेधार्थमाह- स्त्रियानुपेतेन क्षारलवणावरान्नसंसृष्टस्य च होम परिचक्षते ॥ ३ ॥ वनाकुला पाकयाधिकारे सर्वत्राय प्रतिषेधः थाद्धादिवयवरामानि(३) कोशीधान्यानि माषादीनि कृष्णधान्यानि चणककोद्रवादीनि । परि- चक्षते वर्जयन्ति शिष्टा(४)। "न स्त्री जुहुयात् । नानुपेतः । न झारलवणहो- मो विद्यते" इति (५)प्रतिषेधेनैव सिद्धे उत्तरार्थोऽयं प्रतिषेधः । किन "पाणिग्रहणावि गृह्य परिचरेत् स्वयं पन्त्यपि वा पुत्रः कुमार्यन्तेवासी वे"(आश्व गृ१-९-१) ति आश्वलायनवचनेन पन्त्यादीनामोपासन- होमप्राप्त्याशङ्कायां प्रतिषेधः ॥ २ ॥ १--मेव २ ज-सुवाईका । कुलस्थादीनि । उ न करें य इत्यर्थं इत्याधिकम् । ५ ग सानयाचारिकेषु व मनिषेध तेनेप मिले।

·। प.३.,ख.८ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । तात्पयदर्शनम्। स्त्रिया अनुपेतेन अनुपनीनेन च होम होममात्र श्रौत स्माते च शिष्टाः परिचक्षते वर्जयन्ति यस्मात् तस्मादेव ताभ्यां न होतव्यमिति वाक्य शेष । होममिति च सामान्याभिधानेन औतहोमेऽपि त्रधनुपनीती शि- धाः वर्जयन्तीति झापनात् गाधिकागपवादः । झारेत्यादि ज्याख्या तप्रायमेव । यनु धर्मशास्त्रे 'न क्षारलवणहोमो विद्यते । तथापरात्रसं- सृष्टस्य च (आप ध २-२५-१२,१३) इति तत् 'उदीचीनमुष्ण भस्मापो ह्य तस्मिन् जुहुयात्' (आप ध २-१५-१५) इति विधानार्थोऽनुवादः । यदपि तत्रैव 'न स्त्री जुहुयात् नानुपत' (आप ध २-१५-१५,१६) इति तत् क्षारादि यघोष्णभस्मनि टूयते, तथा तस्मिन्नपि स्यनुपनीताभ्या न होतव्यमिति निषेधुम् ॥ ३॥ अस्य प्रतिषेधस्य प्रतिप्रसवमाह- यथोपदेशं काम्यानि बलयश्च ॥ ४ ॥ अनाकुला योऽयं स्त्र्यादीनां प्रतिषेध स काम्येषु कर्मसु नादरणीय यथोप- देशमेव तानि कर्तव्यानि । तथा बलराव यथोपदेशमेव कर्तव्याः। सि. ध्यर्थं यदस्य गृहे पण्य स्यादिति काम्योदाहरणम् । एवमनऊ यद शनीयम्येत्यादि बलीना होमे चोदितस्य च्यादिप्रतिषेधस्य बलिषु प्रसङ्गाभावात् सापकमिदं-हामधर्मों बलिषु प्रवर्तत इति । तेन अपरे- णानि दक्षिण जान्वाध्येत्येवमादिबलिष्वपि भवति । 'न काम्येषु बलिषु च' इत्येव सिने यथोपदेशमिति वचनमुपदेशादेवैषां प्रवृत्तिः स्वशास्त्रेण शास्त्रान्तरेण वा न प्रतिनिधित्वेन ॥३॥ तात्पर्यदर्शनम् । (१)यानि काम्यानि येन प्रकारेणोपदिष्टानि तानि तथैव भवन्ति, नैव तत्र क्षारादिवर्जनम् , 'यदस्य गृहे पण्य स्यात्' (आप गृ. २-३-५) इत्युपदेशस्य गृहशब्देन विशेषितत्वात् । यदि तत्र क्षारादिवर्जनमिष्ट स्यात्, तवा 'यदस्य पण्य स्या' दित्यतावदेव भ्रूयात् । तथा बलयश्च यथोपदेशमेव । न तु क्षारादिनिषेधा, 'सति सूपससृष्टेन कार्या' (आप ध. २-३-१९.) इत्यारम्भसामथ्यात् । अन्यथा 'गृहमेधिनो यदशनीयस्य होमा बलय' इति वचनादेव क्षारादिव्यतिरिक्तशाक मांसादिपससृष्टेनानेन कार्यास्स्यु । अत्र च 'यदशनीयस्य होमा ब- १४ पुस्तके-यानि, येन, सानि, श्लेषा विरुकि ।

·वार्यते। आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [स्वयं प्रज्वलनप्रायश्चित्तम् । लयन' इति होमसाहचर्यात् बलिष्वपि या क्षारादिनिषेधशङ्का सा केनिद्-यथोपदेश (१)काम्यानि बलयश्चेत्यस्मादेव शापनाद्धोम- धर्माणा बलिष्यपि प्रसक्तिरिति । तेषां सर्पवली सक्तुनिर्वापे स्वाहा कारो दुर्वारः ॥४॥ * सर्वत्र स्वयं प्रज्वलित ऽग्नावुत्तराभ्यां समिधाबादध्यात् ॥ ५ ॥ अनाकुला सर्वत्र सर्वेषु पाकयज्ञेषु अग्नी स्वयं प्रज्वलिते धमनादि पुरुषप्रय स्नमस्तरणत्यर्थ । एतस्मिन् निमित्ते सप्राप्त उत्तराभ्यामृग्यां वे समि बावग्नावावध्यात 'उद्दीप्यस्व''मा नो हिंसी रिति। आदधातिचोदित. स्वात् स्वाहाकारो नास्ति । सर्वत्र ग्रहणात् सर्वपाकयध्वय विधि भवति । अन्यथा प्रकरणाद्विवाह एव स्यात् । सर्वत्र लौकिके वैदिके गाहो वाग्नाविति । एककर्मकालेस्वित्यन्ये ॥ ४॥ तात्पर्यदर्शनम् सर्वत्र सर्वाचारलक्षणेषु कर्मसु । अन्ये-सर्वदा(२) अकर्मकालेध्व. पीति । स्वयप्रज्वाल तेऽग्नी प्रयामन्तरेणोपासने प्रज्वलिते । उत्तराभ्यां ऋग्न्यां 'उद्दीप्यस्व जातवेदाइत्यताभ्या समिधावादध्यात् । प्रत्यूच मर्केका समिधमादध्यात् ; स्वतस्साधन भने क्रियाभेदात् । आदधाति प्रहरतीत्याद्यजुहोतिचादितेषु न स्वाहाकारो विहितः। प्रस्तरप्रहरणे ऽपि न स्वाहाकरोति' ( आप श्री ३-६-७) इत्येतत् , आदधाती त्यादिवपि प्रतिषधदर्शनार्थम् । अन्य तु-'न स्वादाकरोनि' इस्तेष प्रतिषेधः अजुहोतिरादितेश्व- यादधातीत्यादिषु स्वाहाकारं ज्ञापयतीति ॥५॥ आपन्मा श्री श्रीमागादिति वा ॥ ६ ॥ अनाकला एतान्या यजुभ्यां एते समिधावादध्यादिति मन्त्रविकल्प. ॥ ५॥ तात्पर्य दर्शनम् 'उद्दीप्यस्व'ति ऋद्वयेन आपम्मेत्येतद्यजुर्वय विकल्प्यते ॥॥६॥ १ काम्यहोमा । भनिम च सभेक्सूपतया परिगणित हरदनेनान क 'ब' पुस्तायो । ।

·५.३.,ख.८.] अनाकुलातास्पर्पदर्शनाभ्यां सहितम् । एतदहर्विजानीयाद्यदर्भार्यामावहते ॥ ७ ॥ अनाकुला एतदह एतनक्षत्रम् । विजानीयात् न विस्मरेत् । यदह यामिन क्षत्रे भार्या भावहते तत्कुलादानयति । यस्मिन्नक्षत्रे पाणिग्रहण कृत तत् न विस्मर्तव्यमित्यर्थः । आवहत इत्यनेनादिपाणिग्रहणं विवक्षितम् । अ विस्मरणोपदेशे प्रयोजनं सवत्सरे सवत्सरे तस्मिन्नक्षत्र कर्मविशेष । कः पुनरसी ' 'यच्चैनयोः प्रियं स्था'दि ( आप ध २-१-७) त्यादि सा मयाचारिकेधूपदिष्टः । न चासौ विविः । पार्वणविशेषो यदि स्यात् तस्योपचारः पावणेन व्याख्यात रत्येतदसमजस स्यात् । अथ स विधि रेवेह कस्मानोपदिश्यते ? उच्यते-इहोपदेशे प्रकरणाद्विवाहाङ्गत्व विज्ञा- येत । ततश्च शम्यादयोऽपि विवाहधर्मा. स्युः। किञ्च सर्वचरणायः तत्रोपदेश ॥६॥ तालयदर्शनम् यस्मिनहनि गृहप्रवेशनादि स्थालीपाकान्त कर्म करोनि तदेतदह- रवधित्वेन विजानीयात् तत आरभ्न त्रिरात्रमुभयोरधश्शय्येत्यादि कर्तुम् । कचित्-यस्मिनक्षत्रे विवाहोऽभूत् तस्य न विस्मरेत् । धर्मशास्त्रे 'श्वोभूते स्थालोपाक' ( आप ध २-१-१०) इप्युपविष्टकर्म प्रति सवत्सर कर्तुम् । तस्य चेहोपदिष्टस्य तत्रोपदेश.-कथ विवाहाङ्गत्व शम्याश्च मा भूवन ; सर्वचरणार्थता च कथ स्यादिति । प्रकृतत्वादेव च स्थालीपाकादारभ्य त्रिरात्रमुभयोरधश्शयेत्यादि भविष्यतीति । तन्न, यथोक्तकर्मान्तरे विधेरेव निरस्तत्वात् पार्वणेन' (आप ७२-३) इत्यत्र॥७॥ त्रिरात्रमुभयोरधश्शय्या ब्रह्मचर्य क्षार- लवणवर्जन च ॥८॥ अनाकुला स्थालीपाकावारभ्य त्रिरात्रमुभयो दम्पत्यो अवरश या मोपरि खबादौ । ब्रह्मचर्य मैथुनवजन (१) क्षारउवणबोध वर्जन भोजने। तम क्षारलवणवर्जन स्थालीपाकात प्रागध्वनि न भवति । ब्रह्मचर्य तु तत्रापि भवति। चतुर्था १ग त्रिरात्रभुभयोमथुनवर्जनामन्यर्थ । मत्र मैथुनपर्जनामिति अनादिविषभनेव, न कामगातीनाम् । इति च पुस्तकेऽधिक पाठ ·आपस्तम्बासूत्रम् [ ब्रह्मचर्यविधिः । समाथेशनविधानात् इद तु ब्रह्मवर्थ (१)वचनं दायार्थम् । यद्यपि सहा शयनमुभयोः, तथापि मैथुनवर्जने यत्न. (२)कार्य इति ॥ ७॥ तात्पर्यदशनम् उभयोर्दम्पत्यो. स्थालीपाकादारभ्य त्रिरात्रम मशम्या स्यात्, म तु खट्वादौ । नापि पृथक्शय्या, उभयोरिति ग्रहणात् । तथाष्टाङ्कमै थुनवर्जनलक्षण ब्रह्मचर्य स्यात् । मैथुनस्याहाङ्गस्थमपि वृहस्पतिनोक्तम्- 'स्मरण कीर्तन केळि. प्रेक्षण गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृतिरेव च ॥ पत-मैथुनमान प्रवदन्ति मनीषिणः ॥' इति । एतच्च स्थालीपाकात् प्रागप्यध्वनि, 'शेष समावेशने जपेत्' (आप गृ८-९०) इत्युत्तरत्र क्रमविधानात् । अत एवात्र सूत्रे श. य्यैक्यात् दुर्वारमपि मैथुनमतिप्रयत्नेन वर्जनीयमित्येवमर्थस्तनिषेधः । तथैव क्षारलवणवर्जनं च स्यात् । चकारान्मधुमांसदन्तधावनाञ्जनाभ्य. अनानुलेपनम्नग्धारणानां वर्जनमपि । यद्वा ब्रह्मचर्यपदेनैव मध्वादि सप्तकमपि निषिद्धम् । चकारस्तूतसमुच्चयार्थ एव । सर्वत्र त्रिरा अमित्येव ॥4॥ तयोश्शय्यामन्तरेण दण्डो गन्धलिप्तो वाससा सूत्रेण वा परिवीतस्तिष्ठति ॥९॥ अनाकुला तयो दम्पत्योः शय्यामन्तरेण शयनस्य मध्ये दण्ड• क्षीरिवृक्षोद्भवः गन्धेन सुरभिणा लिल. पुपैश्वाल डूत वानसा सूत्रेण वा परिषीत तिष्ठति स्थापयितव्यः । अन्योन्यसस्पर्शो मा भूदिति ॥ ८॥ तात्पर्य दर्शनम् तयो. व्रतस्थयोर्दम्पत्योर्यावन्तिरात्रमभिन्ना शय्या तामेवान्तरेग तस्या एव मध्ये, न तु विराजदूर्व नानाशय्यामेकशय्या चान्तरेणापति , तयोरिति प्रकृतपरामर्शात् । दण्डो गन्धालप्त चन्दनानुलिप्तः । गन्धस्य प्रदर्शनार्थत्वात् पुष्परप्यलङ्कतः । वाससा सूत्रेग वा परिवीतस्तिष्ठति स्थापयितव्य । अस्मिश्च दण्डे गन्धर्यो विश्वावसुर्भाधयितव्य', 'उदी पर्धातो विश्वावसो' इति मन्त्रलिङ्गात् । अत पवाय दण्डो नैयग्रोध औदुम्थर आश्वस्थः प्लाझो बा, 'एते वै गन्धर्वाधमरसा गृहा' (तै स. ३-४-८.) इत्यर्थवादात् ॥९॥ . विधना २ कर्तव्य । ।

·५.३.,ख.८.] . अनाकुलातास्पर्षदर्शनाभ्यां सहितम् । ११९ तं चतुर्थ्यापररात्र उत्तराभ्यामुत्थाप्य प्रक्षाल्य नि- धायाग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वारब्धायामुत्तरा आ- हुतीर्दुत्वा जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनान्तं कृत्वापरेणाग्नि प्राचीमुपवेश्य तस्याश्शिरस्याज्यशेषादयाहृतिभिरोङ्कारचतु- भिरानीयोचराभ्यां यथालिङ्गं मिथस्समीक्ष्योत्तरयाऽऽज्य- शेषेण हृदयदेशौ संमृज्योत्तरास्तिसो जपित्वा शेष समा- वेशने जपेत् ॥ १०॥ अनाकुला अपररात्रो रास्तृतीयो भागः उत्तराभ्यामुदीर्वात इत्येताभ्याम् । अत्र प्राप्तस्य निधानस्य विधान पुनस्तस्मिन् शयने दण्डस्य निधान मा भूदिति ॥९॥ उत्तरा सप्त प्रधानाहुतीजुहोति-'अग्ने प्रायश्चित्त' इत्येवमाद्या । तत्रादितचतुएं मन्त्रषु व देवानां प्रायश्चित्ति' रित्ययमनुषङ्ग । उत्तरे मन्त्रालयः । आज्यभाग इत्यन्वारम्भकालोपदेशः । जयादि प्रतिपद्यत इति च तन्निवृत्तिः ॥१०॥ तन्त्रशेष समाप्य तत तामपरेणाग्नि अग्ने पश्चात् प्राची प्राकमुखी उपवेश्य यो हुतस्याज्यस्य शेषः तस्मादवदाय दो तस्या वश्वाशिरीस व्याहृतिभिरोवारमामि स्वाहाकारान्ताभिः प्रतिमन्त्रमानयति । ततः उत्तराम्यामृग्भ्या 'अपश्य त्वे' त्येताभ्यां यथालित मिथ अन्योऽन्य युगपत् समीक्षते, पूर्वया वधू उत्तरया परः। ततो वर उत्तरपर्चा 'सम- अन्त्वि' स्येतया वधूवरयोरुभयोहिदयदेशौ समनक्ति तेनैवाज्यशेषण सकत गृहीतेनाज्येन सकदेव मन्त्र चोक्या। ततः उत्तरास्तिखो जति 'प्र. जापते तन्व' मित्याधाः । तत शेष मनुवाकशेष 'भारोहोरु' मित्यादि समावेशने समागमनकाले जपेत् । समावेशन च तस्मिन्नेवापररात्रे निय मेन भवति । इदमेव समावेशन मन्त्रवत् नान्यानि । परिषचनान्तपच नमानन्नार्थम् । परिषेचनान्ते एतदेव कर्म यथा स्यात् । तेन भोजन प्रागेव भवति ॥११॥ दसूम सूत्रश्य नकार हरदस | आज्यभागाय' इति दिलीपसूपस्यारम्भ, कपिचनान्त' मिति तृतीयस्य ।

·आपस्तम्बगृधमूत्रम [ चतुर्थीहोमः । तात्पर्य दर्शनम् चतुर्था अपररात्रे इति (१)विवृत्यार्थपाठः । चतुर्थ्या रात्रे चतुर्थः स्याहोराजस्थापरगने रावेरपरत्र तृतीयभागे त दण्ड उत्तराम्या 'उदीर्वात' इत्येताम्या उत्था वादि प्रक्षाल्य शयनादन्यत्र निधायाग्नेरुपसमाधान दि तन्त्र प्रतिपद्यते । ग्यभागान्ते कृते क्यामन्दारब्धाया उत्तरा' 'अग्ने प्रायश्चित्त' इत्याद्यास्लमाहुतीर्जुहोति । तत्र द्वितीयतृतीययोरपि 'स्व देवाना' न्याधनुषत । ततोऽन्वारम्भव जयादी प्रणीता(२)मोचनान्ते कृते अपरणाग्नि वधू प्राओं प्राइमुखीमुपधेश्य हुतशेषादाज्य मादाय तस्याशि रसि ब्याहांतभिरोवारचतुर्थाभिस्वाहाकारान्ताभिस्सर्वेषामन्ते सदान यति । केचित्-प्रनिमन्त्रमिति । अधोत्तराभ्या 'अपभ्य त्वा मनसा' इत्येताभ्यां यथालिश, पूर्वण धू हत्तरया वर', मिथ अन्योन्य युगपत् समीक्ष्य उत्तरमा 'समवन्तु' इत्येत या आज्यशेषेण इदयदेशो युगपन हुष्ट(३)विनासनीभ्या समनक्ति, 'समा पो हृदयानि नौ' इति द्विवचनलिङ्गात् । अथ उत्तरास्तित 'प्रजापते तम्ब में इस्थाधा जपित्वा शषम नुवाकशेष 'आरोहोयम्' इत्यादिक समावेशने समावेशनकाले जपेत् । समविशन च वया सह मैथुनार्थ शयनम् । 'ऋतुसमावेशन' ( आप गु, ८-१३ ) इत्युतलिङ्गात् । एतच्च रागा तसमावेशनाश्रित विवाहकर्मार्थ कमजपयाविधानम् , यथा भोजनपर्या- यवताश्रित पयआदिविधानम् । कोचत्-असत्यपि रागे कर्मार्थमस्मिन् क्रमे समावेशन नियत मेवेति । समावशनान्तरेषु तु अकर्मार्थत्यादेव नाय जप । बौधायनेन तु विकल्पोऽभिहित 'सर्वाण्युपगमनानि मन्त्रवन्तीति बोधायनो बच्चादी यच्चाथिति शालिकि ' (बौ २-७-१२ ) इति । अस्मिन्नेव क्रमे यदि वैवाहतुगमनमपि कर्तव्य स्यात् तदा पूर्व 'आरोहोरम्' इत्यादि. जप-। ततो 'विष्णुर्योनिम्' इत्यादिभिरभिमन्त्रणम् ॥१०॥ * अन्यो वैनामभिमन्त्रयेत ॥ ११ ॥ - अन्यो वा ब्राह्मण कश्चित् पनी जायापती समागमिष्यन्ती अनुवाक शेषणाभिमन्त्रयेत । न स्वय वरो जपेत् । तत्र यत् वधूवासा प्रागनेन परि. २४-वियाकारते --विखसिका भन्यो पैनापभिमन्वयेत' इति हर ससम्मन पाल ।

·५.३.,खं...अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहिनम् । धापितं तन् बतान्ते विमुच्यान्यत् वास' परिधाय सम्पृशनि वधू । तन हस्तस्पीने दोपदर्शनात् परादेहि शावल्यमित्यताम् । अत चोपों तु दण्डनान्तहिनावाद सस्पर्श । तद्वाप्स इबोभून पगदेहि शावत्य मित्यताभिश्चतसभि ऋग्भिस्सुयाविदे ब्राह्मणाय वरो दधात् । यथा व श्यति-वधूवास उत्तराभिरतहिदे दद्यात्' ( आप गृ ९-११ ) इति आश्वलायनेनाप्युक्त - सूर्यायिदे वध्वस्त्र दद्यात् । अन्न माहाणभ्य' (आश्व गु १-८-१३,१४) इति ॥२॥ का परदननम् । व्यक्ताधम् । इद च 'अह गर्भमदधाम्' इत्यादि लिनविरोधेऽपि श्रुत बलीयस्त्वात् ॥१॥ यदा मलबहामा म्यादथैना ब्राह्मणप्रतिषिहानि कर्माणि सँशास्ति 'या मलवद्वासम' मिन्यनानि ॥ १२ ॥ ना मलबद्धामा इति रजस्वलाया आभधानम् । यदतिवचन बिवाहा মাথ মাহম। তথা বিন্যা দুর কন্যা , অন্ধ । सशासन च मधमनी मकन् भवति । तदेच सर्वाथ भवति । यथा व ह्मचारिण उपनयने 1 एनमियनुरुयमान अन्य एना सशाम्तीत्येव विज्ञायत । 'अन्धो बैना विनि प्रमतवान् । ब्राह्मणप्रतिपदानात्युच्यते लोकप्रतिक्विान्युपरिशय्यामनादानि नोकन गय प्र-यन न्यानानि या पनार्थम् । कर्माणीनि वचनान कर्मणामय शम्दान्तरग्यधावनम् , न ब्राह्मणवाक्येन स. पनानी निधनन 'या मलवडासममिन्यादानां प्रनिषिद्धाना विहिताना च सशासन यथा म्यान्न निस्त्री रात्री व्रत चन्द अलिना या पित्" (ने म २-५-२) इनि विहिनयो रपि सशासन भवति । एवञ्च ब्राह्मणप्रनिविद्धानी' नि प्रनिषिद्धग्रह णमुपलक्षणम् । तत्र 'यां मलयद्वालम मिति वाक्य म्नानात् प्राफ्स मागमप्रतिपध । 'यामरण्य' इति दशमतिपंध' । नातायामपि 'या परा ची' मिति परामुण्या गमनप्रनिषेध । 'या नातीनि भिरामध्ये ना- नस्य प्रतिषेधः । 'याऽभ्यते' इत्यस्यमय । 'या प्रलिम्वन' इनि शिंगम लखनस्य कतादिना । ' यार' नि चक्षुषोरखनाथ'या दन'ति वन्तधाधनस्य । 'या नखानी' नि नयनिहन्तनम्य । या रुणची विकापा सादेस्तन्तुकर्मण । 'या रग्नु' मिति रक्रियाय । 'श पर्णन' ति पर्ण नाशनस्य । 'या खर्वेणे' ति खर्बण पात्रण । एकदशावलुप्त खबम्। 'निये १६ ।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ऋतुसमावेशनम् । रात्री रित्येतेषां प्रतिषेधानां कालनियमः। बालिना वा पिछे दित्यादि भोजने पात्रविधिः ॥१३॥ तापर्यदर्शनम् मलयद्वासा कालनिर्गतेन शोणितन मलिन चासो(१) वसन पस्यास्सा, रजस्वलेत्यर्थः । कढशब्दत्वाचहच्छ्या निर्मलवासा मपि यदेय रजस्वला स्यात् , तदा पतिरेवैनां ब्राह्मणप्रतिषिद्धानि कर्माणि सशास्ति लाकिकमाषया शिक्षयति । कानि तानि ब्राह्मणप्रतिषिशानीत्यत आह- 'या मलबद्धामस' मित्येनानि । 'या मलवद्वाससँ सभवन्ति' (ते स २-५-१-४) इत्येतद्ब्राह्मणचोदिनानि, तान्येतान्यपि सर्वाणान्यर्थ अथ तानि सुग्रहार्थ क्रमेणोच्यन्ते-न स्नानापूर्व मैथुनम् । तदव न मानादृर्षमप्यरण्ये । तदेव न मातयाऽपि पराङ्मुख्या अनिच्छन्त्या था । अपूर्ण निगव न सानम् । न तैलाभ्यञ्जनम् । न(२) कडूनादिना शिरसि लेखनम् । म चक्षुषारजनम्। न दन्तधावनम् । न नखनिकृन्तमम् । न कार्पासादिना तन्तुकरणम् । न रज्जुक्रिया । इत्येतान्येकादश। अथाशनपात्रमलिरखा वा । खर्व अल्प , वण्डो वा दग्धोऽपि वा। ततोऽन्योऽखर्वः । अत्र चामी मैथुनादिनिषेधा अमैथुनादिसङ्कल्प विधयो वेति भाष्ये न विविक्तम् । न्यायतस्तु 'तिस्रो रात्रीत चरत्' (ते स २-५-१) इति वचनात् ॥३नक्षेतोद्यन्तमस्तयन्तमादित्यम्' इत्यादि प्राजापत्यविधिवत् सङ्कल्पविधय एच ॥ १२ ॥ रजसः प्रादुर्भावात स्नानामृतुसमावेशन उत्तराभिरभिमन्त्रयते ॥ १३ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने अष्टमः खण्डः. . १-माना --एटकादिना अ-काम्भादिना नक्षतीय नमादित्य नास्त यन्त कदाचन । नोपरक न वारिस्थ न मय नभतो गतम् । इयादेषु लातमनमाणपाठनेषु वाक्येषु निषेध ' मल्पावधि याशक्य उपन में बतावणात तस्य च कर्तव्य र्थक वान् नक्षत' यादी निषेधोधन तस्यायन्यन कर्तगानुस्योपकमभट्टापने तदनु- गडाथ नलनेन्यादै। उपद दिन्यानी चपसकन्यो विधीयते इति नि जीन पूर्व मासाया चतुर्थ याय प्रथमे पादे तृता प्राधिकरणे। तदापि उपमहार वतशब्दभवणात तदनुरोधेन पूर्ववाक्याना समाविधाय स्वमेव युकाम वर्ष ।

·५.३.,ख ९ ] अनाकुलातास्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । সলালা रजस लोहितस्य । ऋती यत् समावेशन तत्र कर्तव्ये, उत्तराभिक्रम्भि' 'विष्णुर्यानिमित्यादिभिः त्रयोदशभिरभिमन्त्रयेत । 'रजसः प्रादुर्भावा'. दिति वचनात् सर्वस्मिन् रजसः प्रादुर्भाव भिमन्त्रण भवति । न सशा- सनवत् प्रथम एवती । स्नाता' मित्येतत् ब्राह्मणप्रतिषिद्धानां सर्वेषां प्रतिप्रसवार्थम् । नाना कृतमजलामित्यर्थः । तेनाक्षनाभ्यञ्जनान्यपि भवति ॥ १४॥ इति श्रीहरवत्तविरचिनाया गृहस्प्रवृत्तावनाकुलायामष्टमः खण्डः ॥ - तात्पर्य दर्शनम् रजम शोणितम्य । प्रादुर्भावान् काले निर्गमात्कारणात, न मालि न्यादेः । नाना पूर्ण विरात्रे नाना भार्याम् । ऋतुसमावदान ऋतुकालीन समावेशनकाले । ऋतुश्च स्त्रीणा रजोनिर्गमनादारभ्य षोडश दिवसा , 'अनुस्वाभाविकम्त्रीणा रात्रयोदश स्मृता'(म स्मृ ३-४६ ) इति मनुवचनात् । उनराभि 'विष्णुयोनि कल्पयतु' इत्यादिभि स्त्रयोदशभिर भिमन्त्रयते । अब रजस. प्रादुर्भावात् स्मातामितिवचना- चतुर्थेऽहनि प्रायत्यार्थमनया स्मातव्यमेव ॥ १३ ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिने गृह्यतात्पर्यदर्शनेऽष्टम खण्ड । अध नवमः खण्डः। अनाकुला चतुर्थिप्रभृत्याषोडशीमुत्तरामुत्तरां युग्मां प्रजा. निश्श्रेयसमृतुगमन इत्युपदिशन्ति ॥ १ ॥ षोडशीमिति पञ्चम्य द्वितीया। आषोडभ्या इत्यर्थः । आइचा- मिविधौ । रजस प्रादुर्भावादारभ्य चतुर्थीपोउपयों गृहोते. प्रकर- णात् । चतुर्थीप्रभृस्पषोडश्या सर्वा गत्रय ऋतुगमनकाला । तत्रापि उत्तरामुत्तरी युग्मां रात्रि प्रजामियम विद्यादिति । ऋतुगमन इति बचनात् वैवाहिके प्रथमगमने सत्यपि ऋतुनिमित्तेनायमुपदेशः प्रध- तते। चतुर्थ्या अपारराने नियमेन गमन भवति । तत्र च शेष स मावेशने जपेत् । उत्सराभिरभिमन्यत इति च गमनमन्त्राणां समु- बडेऽस्मिन हरदत्तमते चतुर्दश मचाण (१४) मुदर्शनमने तु त्रयोदशा ५१४) ।

·आपस्तम्बगृह्य मूत्रम् [ऋतुगमनकाल । यो भवति । नव पूर्वमृनुगमनमन्त्रा। पश्चात् समावेशनमन्त्रा।विए. रीतमन्ये ॥१॥ तात्पयदर्शनम् चतुर्थीप्रभृतीति दीर्घणार्धपाठ । चतुर्थी गत्रिमारभ्याष।डशा, आङ् अभिविधा, द्वितीया च पञ्चम्यर्थे, आयोडभ्या इति यावत् । उत्तर।मुत्तग युग्मा रात्रि प्रति ऋतुगमन ऋता मैथुने कृते, प्रजानि श्रेयस, प्रजा पुत्रा. तेषा निश्चयम आयुगदीपिचत गुणसम्पत्तिभवतीत्युपदिशान्ति मन्वा इयः । एतदुक्त मबति-प्रयोदशसु गत्रिषु ऋतुगमने शुक्लाधिक्ये सति पुत्रा जायन्ते । उत्तरोत्तरासु च युग्मामु यथाक्रम तरतमभावेन ते सद्गुणाधिका भवन्ति ॥१॥ संस्कारकाण्ड कमान्तरव्याख्यानमसद्तमपि मन्त्राम्नानक्रमणेव कार्यमित्युत्तर मूत्रजात यावपटलान्तरमारभ्यत- अर्थप्राध्वस्य परिक्षवे परिकासने चाप उपस्पृश्यात्तरे यथालिङ्गं जपेत् ॥२॥ अध्वानं प्रस्थितः प्राव । अर्थ प्रयोजनम् । यत्किञ्चित् प्रयोजनमु दिश्य याऽध्यान प्रस्थित , नस्य अर्थप वस्य । परिक्षवे परिकसने वा दुनिमित्ते प्राप्त प्रायश्चित्त आ उपस्पृश्योत्तर ऋची जात् 'अनुत्व परिव' इत्येते। परित शव परिलव । सर्वन स्थितेजन कृतक्षवथु । तथा परिका- सनम् । उ स्पर्शन पापिना सस्पर्श, स्नानमाचमन वा। तत्र यस्मिन् कृत प्रयता मन्यते तब तत् कुर्यात् । यथालिङ्गमित्यनुपपन्नम् । परिक्ष- वारिकासलिङ्गाभावात् । अथ पूर्वम्यामृचि परिक्षवशब्द एकदेशवि कृता लिङ्गमित्युच्यत तथाप्युत्तरस्या पारकासनलिङ्ग नास्त्यव । तम्मा दव व्याख्ययम्-रतयोनिमितयारकस्मिन्नपि सनि मन्त्रयोरेतयोर्जप कार्य। अन्येषु च मन्त्रालयतीने खनुवादिषु दुनिमित्तश्चिति । तत्र पृठत आदान मनुहब । सर्वन आह्वान परिहवा । परिवादाऽभिशसनम् । परिक्षव उक्त । दुःस्वात प्रसिद्ध । दुदितम् अल्पायुरित्यादि । अनुहूत परितमिति शकुनेरशोभना वागुच्यते । अशाकुन अनिमित्तभूतम् । मृगस्य सुगालाद् । अगया सनम निम्यगमनमपमन्यादि । एतेषामकस्मिन्नपि निमित्ते योगप मन्त्रयाजप कार्य । परिक्षवपरिकासनयोश्च लिङ्गाभाव ऽपि । पारक्षवशमस्तु क्षवधुलिङ्ग न भवनिकपमेवात् । एकवि कारस्तु परिक्षवस्थापि समाते । तनिमित्त तु अन्यस्मिन् प्रकरणे पत ·. . ५ ३.,ख.९.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । द्वक्तव्यम् । इह च वचन प्रयोजन विवाहार्थ गच्छतोऽपि पतेषु निमि तेषु प्रायश्चितमेतत् यथा स्यादिति । प्रकरणान्तरे तु श्रुताना विवा हादूर्ध्वमेव प्रवृत्तिः । इद तु अर्थप्राध्वस्येति वचनात् सर्वार्थ च भव. ति। प्रकरणात विवाहेऽपि स्वाध्यायस्थाननियमार्थ च मन्त्रयोरेतयों रिह पाठ ॥२॥ আয়েল अव. प्रयोजन, धर्मार्थ(१) नदुपकारकाणि । अर्थमुद्दिश्य यः प्रसि. मध्वान स्थित सोऽर्थप्राध्य , न तु स्नान,ब्रह्मयज्ञोदक,युग्यघासावि कमुहिश्य समीपदेश प्रति निर्गत । नस्य परिक्षव क्षवधौ पारकासन कासे च दुनिमित्ते जाते अप उास्पृश्य उपपर्शनमाचमन स्पर्शनमात्र या यधातुष्टि कृत्वातरे 'अनुहब परिहवम्' इत्येते यथालिन परिक्षवे पूर्वा, परिकासने चोतरा जपेत् । जपत्वाच्चानाश्चातुम्स्वयमेव । अत्र च यथालिङ्गमित्यनेनेनत शापयति -पूर्वया वर्णव्यत्ययन परिक्षय एष प्रकाश्य , उत्सरया स्वध्याहृत परिकासनमव । यथा चते ऋचा क्षय धुकासविध तात्पर्येण प्रकाशयत , तथा व्याख्याते भाष्यकारेण । केचित्-यथालिङ्गमिति न केवल परिक्षवे परिकासने चानयोजपा, अन्येषु च मन्त्रलिङ्गप्रतीनेष्वनुवादिषु दुर्निमित्नष्वपीति ॥ २ ॥ एवमुत्तरैर्यथालिङ्ग चित्रियं वनस्पनि शकुद्री- ति मिग्वात शकुनिमिति ॥ ३ ॥ मैनाकुला एवमित्यनेन 'अर्थप्राध्वनि च, अप उपस्पृश्य'ति च, 'जपेदिति चापेक्ष्यते । एवञ्च यथालिङ्गवचन विस्पष्टार्थम। चार प्रसिद्ध नत्रा र्थप्राध्वः चित्रियं वृक्षमासाद्याप उपस्पृश्य 'भारात अग्निस्त्वि'ति पतयर्थानुमन्त्रयते । 'नमश्शकृत्सद' इति शकुटी नमुपनिष्ठन। 'सिंग सीति सिग्वानम् अन्यकृतम् । आत्मसष्टा वाससा कृतो बात सि. ग्वात! | सिगसि नासीति दीर्घान्ते प्राप्त छान्दसा हस्व । शकुनि शुभां वाच मनुमन्त्रयेत उद्गातेव शकुन' 'इन्येतयचा अशुभवचनं तु प्रा गुक्तो जपः । केचिदिदमपि नयच्छन्ति ॥ ३ ॥ ना पयशनम् एवमित्यनेन अर्थप्राभ्योऽप उपस्पृश्यत्याकृष्यते ।इहोत्तररिनि कर- ज-त ।

·आपस्तम्वगृह्यसूत्रम् [ दम्पत्यो प्रीतिजमकं करें । विभक्तिदर्शनावनस्पत्यादीनि यथालिङ्गमभिमन्वयते । न तु पूर्ववज्ज- पेत् । चित्रिय लोकप्रसिद्धम्, चयनमूल वा । वनस्पतिं पुत्रिना फलव- न्तम् । अस्व प्रदर्शनार्थत्वात वृक्षमप्येवविध 'भारात अग्नि' इत्येतया. ऽमिमन्त्रयते । 'नमशकृत्सदे' इति शनि शकत्सन्ततिम । 'सिगसि नसि' इनि सिवातम । लिचो वस्त्रस्य वातस्सिम्बात । स चान्यकृत स्वदहसंम्पृष्टश्चदमङ्गल' । 'उद्गातेव शकुन' इत्येनया शनिमशोभन वाचम्, 'प्रति नम्सुमना भव' इति मन्त्र लिङ्गान् । केचित्-शुभवाचं, अशुभदर्शन तु पूर्वसूत्रेणोक्तो जप इति ॥ ३ ॥ उभयोर्हदयससर्गेप्सस्त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्य चरित्वा स्थालीपाक श्रपयित्वा पुग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वा- रब्धायां स्थालीपाकादुत्तरा आहुतीर्तुत्वा जयादि प्रतिप- यते परिषेचनान्तं कृत्वा तेन सर्पिष्मता युग्मान द्वयव- रान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा सिद्धिं वाचयीत ॥ ४ ॥ अनाकुला यदि वरस्य मनो यध्वा न तुध्येत् अथ तसिद्धिकामेन वभ्वा. पि त्रादिना तपोयुक्तनेद कर्म कर्तव्यमशात वरस्य । बशीकग्णार्थत्वात् । औषासने व कर्तव्यम् । तदुक्त पुरस्तात् ब्रह्मचर्यविधानम्य दृष्धार्थत्वान् यावता तपसार्थसिद्धि मन्यते तावत् कर्तव्यम् । पुनर्वस्वाश्चद कर्म म वति। 'इस्तित्येण' । आप गृ-१-६ ) इति वचनात् । किं पुनस्तत् कर्म ' स्थाली पाक पठार्चन च। सर्व कर्म पावणवत् । विवाहप्रकरणे नूपदेशात् सकृत् पात्र प्रयोग शम्याश्च । कालस्य चानियमः। विवाह प्रकरणे चास्यास्समाप्ति तच्छेषभूतस्य वासोदानस्योपरिष्टादुपदेशादव गन्तब्या । एवमर्थमेव च तस्योपरिधा दुपदेशः ॥ ४ ॥ सप्त प्रधानाहुतयः प्रातरग्निमित्येवमाद्या । तत विष्टकत् , ततो जयादि ॥ ५॥ पार्वणातिदेशात् एकस्यैव ब्राह्मणस्य भोजने प्राप्ते बहुत्व विधीयत । तेन स्थालीपाको महान् कर्तव्य । सर्पिष्मद्वचन नियमाचे परिपेचना- पूर्व पार्वणधर्माणां सर्पिमत्यमेव भवतीति । तेन 'पूर्णपास्तु दक्षिणे • मुत्रमिद अशा विमा हाइनेन समाधानादि। देभ गकार । , पनिपपते ॥ वाचीन इति ·- ५३.,ख.९ ) अनाकुलातापपर्दशनाभ्यां सहितम् । त्येक' इत्येतन भवति। सिद्धि वाचवीत तेर्भुक्तपनि सङ्कल्पसिवि रस्थिति बाचनम् । परिषेचनान्तवचन कर्तृनियमार्थम् । कथम् । यो होमस्य कर्ता स एव ब्राह्मणभोजन सिजिवाचन च कुर्यादिति तेन यदुत्तर कर्म परिकिरणादि तस्य वधू' कति ॥ ६ ॥ तात्पबदर्शनम् उभयोर्जायापत्यो. 'विरात्रमुभयोरथदशय्या' इत्यधिकारात्, ह अन्वारन्यायामिति स्रोलिङ्गनिर्देशाच्च । हृदयममर्ग मनसोस्सम्प्रीतिमी प्सु वध्वा हितैषी पितृमात्रादिरपापोऽपि त्रिरात्रादनून यावन्मनस्तो व ब्रह्मचर्य चरित्वा तस्योपासन एवं स्थालीपाकश्रपणाद्यग्निमुखान्त कृत्वा तस्यामबारम्बाबा स्यालीपाकादवदाय 'प्रातरग्निम्' इत्यादिभिस्सप्त मिमन्त्र प्रत्यूचं प्रधानाहुतीर्तुत्वा जयादि प्रतिपद्यते । तदनन्तर स्वि. एकदादि तन्त्रशेष पार्वणवत् समाप्य, तन हुतशेषेण मषिमता युग्मान प. परान द्वाचवरी सख्यातो येषा तान् बादालान यथलाम भाजयित्वा तैरेव भुक्तवद्गि- कर्मफलसिद्धिरस्त्विनि मिद्धि वाचीन । तेन सर्पिष्मनेति च पार्वणसिद्धानुवादो (१)युग्मानिनि विधातुम् ॥ ४ ॥ श्वस्तिष्येणेति त्रिसप्तर्यवैः पाठां परिकिरति “यदि वारुण्यसि वरुणात्वा निष्क्रीणामि यदि सौम्यसि सोमावा निष्क्रीणामी"ति ॥ ५॥ जगाला वो यत् करणीय कर्म तत्तियण नक्षत्रेण सम्पायत इनि कृत्वा पूर्व- गुस्सिद्धियाचनान्ते कर्मणि कृते पित्राविना ऋत्विजा यजमानभूना वधू. यत्र प्रदेशे पाठा तिष्ठति तत्र गया तो पाया त्रिम एकमित्या सर्व परिचित चारुण्यसी त्वताभ्याम्। त्रिसप्तरिति छान्दसो निर्देश पाठा औषधि विशेष । आधर्वणिकास्तु पाशेल्यधीयते ॥ ७ ॥ तात्यवदर्शनम् पाठोत्थापनादि भर्तृपरिग्रहणास्त कर्म श्वाभूते परेशुस्तियो भव तीति कृत्या पूर्वेयुः श्वास्निग्ध पुनर्वसू इत्यर्थ । तस्मिन् नक्षत्रे पित्राविना सिद्धिवाचनान्ते कर्मणि कृते, अनन्तर वधुर्यत्र भूमा (२)पाठास्ति नत्र गत्वा ना पाठा त्रिम्सन पकविंशत्या यवे 'यदि वारुण्यमि' इत्येताभ्या पारविरति परितो वपति । त्रिसप्तरिति छाम्दस रूपम् ॥ ५॥ ११-युग्मान बहानिति । 91-पाटा।

·१२८ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ पतिवश्यकर कर्म। श्वोभूने उत्तग्योत्थाप्योत्तराभिस्तिसृभिरभिमन्यो- तरया प्रतिच्छन्ना हस्तयोराबध्य शरयाकाले बाहुभ्या भ. तारं परिगृह्णीयादुपधानलिङ्गया ॥ ६ ॥ अनाकुला कृत्वा परिकिरणमुपोप्य तत खोभूने ता पाठां उत्थापयति खनि श्रेण खात्वोत्सिदति उतरवची "मां खनामी"त्येतया । ततस्तामु. तराम स्तिमृभिः ऋग्भि अभिमन्त्रयत 'उत्तानपणे इत्येताभि । तस्था मूल द्वधा प्रच्छिा हस्तयोगबध्नाति उत्तर पर्चा 'अहमस्मी'त्येतया । प्रतिच्छना यथा भी न पश्यति तथेत्यर्थ । उभयत्र मन्त्रस्यावृत्ति आवध्य ततो रात्री शय्याकाले भर्तार परिगृह्णीयात् । उपधानलिकया ऋचा 'उपतेऽधा' मित्यतया उत्तरयेति वक्तव्ये उपधानलिक्येति वचन परिग्रह विशेषविधानार्थम् । यथा मूलयो अन्यात रदधस्तादुरधान भवनि इतरच्चापरिष्टादपिधान तथा परिग्रह. कर्नव्यः ॥ ८॥ तात्पर्यदर्शनम् परेधुर्वधोव नां पाला 'इमा खनामि' इत्येतया खनित्रणोत्साय उ. सानपण' इत्यादिभिस्तिमनभिमन्य तस्या. मूल द्विधा छित्वा उपायेन भर्तुग्दृश्ये कृत्या 'अहमस्मि सहमाना' इत्येनयाभ्यस्तया स्वहस्तयोरावय रात्री भाकाले 'उपतेऽधाम्' इत्युपमान लिलया बाहु-या मनार परिगृहायान् । उपधानलियेति ज्ञापन च कर्माङ्गम् ॥ केचिन्-आवध्य पाठामूलयोईस्तयोरुपधानमेको ऽन्यश्चापिधान यथा स्यात् तथा परि गडीयादिति ॥ ६ ॥ वश्यो भवति ॥ ७ ॥ अनाकुला यदि भार्या भर्तरि न रमते तदा नैवैतत्कर्म भवतीति प्रदर्शनार्थमिव वश्य पतिर्भवति माया , न भार्या भतुरिति ॥९॥ इद स्पष्टम् । बदय इति पुलिङ्गनिर्देशात् वधूरिह यजमाना ॥ ७ ॥ अस्या अधिकारान्तरसयोगमाह- सपत्नीबाधनं च ॥८॥ ३ ॥८॥ अनाकुला न केवलमुभयोईदयससर्गसाधनमेवैतत्कर्म, किंतहि ? सपत्नीबार ·प.३.,सं.९] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । नश्च सपल्यप्यनेन बाधितु शक्येत्यर्थ । अस्मिन्नपि पक्षे औषासन ए वाग्नि योऽस्या विवाहेन सम्पादित या सपत्नी बाधते । विवाह दायग्निस्ससृज्येत । तथा च राजसूय इन्युक्त-"तम्या औपासने प्रति निहितम्" (आप श्री १८-१६-१४ ) इति । तथा-अग्निससर्गो बौधा यनीयेऽभिहित ससर्गादूर्वमपि तस्मिन्नव भवति । यथा वाध्यमाना स पत्नी न जानाति । केचित् पूर्वस्मिन्नेवाग्नी द्वितीय विवाहमिच्छन्ति । ते पामपि तस्मिनेष कर्म ॥१०॥ नात्पर्य दर्शनम सपनी बाध्यते येन तत् सपनायाधनम । एतत्कर्म सपत्नीवाधनमपि भवति । अधिकारान्तर च युक्तम, य एकया ससृष्टहृदयोऽप्यन्या त- रसपत्नी भार्या तदधीनधर्मातावपि लोमान्न बाधत सोऽपि कथ नु नाम नदधीनधर्मा (1)गुपेक्षयापि तां बाधेवत्यवमर्थवादस्य कर्मण ॥८॥ अथान्यदपि सपत्नीबाधनमाह - एतेनैव कामेनोत्तरेणानुबाकेन सदादि. त्यमपतियते ॥ ९॥ अनाम एनय सपत्नीवाधनेन कामने उनाणानुवार न "उदमा सूर्यो अगा" त्यनेन सदा अहरह आदित्यम गतिप्रने । सदार्थक एवकार, पनिर्वाचनिक ॥१३॥ नापयदर्शनम एतस्मिन्नेव कामे वधू 'उदसी मर्यो अगात्' इत्यनुवाकन प्रारमो- जनादहरहरादित्यमुपतिष्ठते । सदति वचनं च मिद्धेऽपि सपतींचाधन, यावदविधवा तावनियमिदमुपम्यानमित्येवमर्थम् । केचित्-ददमुपस्थान पूर्वाधिकारशी वा, मालीवाचनकामे कर्मान्तर वेति ॥९॥ यक्ष्मगृहीतामन्यां वा ब्रह्मचर्ययुक्तः पुष्करमवर्तमूलैरुनरैर्य- थालिङ्गमङ्गानि समृश्य प्रतीचीनं निरस्येत ॥ १०॥ जनाउला यक्ष्मा राजयक्ष्मा क्षयरोगः । तेन गृहीतां भाया अन्या वा स्वां स्त्रिय मातृप्रभृनि हात्वा भैषज्यामद कर्तव्यम् । किं तत् । उच्यत-ब्रह्मचर्येण जब-अपेक्षवापि, ?

·आपस्तम्बगृधमत्रम् [वधूवस्त्रदानम् । युक्त' पुष्करस्य सवतमल परिमण्डलाकार मृल। सवर्तमूलैश्वेत्यन्ये । संपतिका नवदलमिति नेघण्टुका । उत्तरम' "अक्षीभ्यां ते नासि काभ्या" इत्यादिभिः । यथापि तस्या अक्ष्यादीम्यङ्गानि समृश्य प्राचीन यथा तथा निरस्येत् । यथालिङ्गवचनात प्रतिमन्त्र सम्मर्शन निरसन च । एकैकन मूलन मम्मर्शनम , यहुवचनस्य सापेक्षत्वात् । आन्त्रादीनामन्तर्गतयात् बहिस्तत्प्रदेशे सम्मार्जनम् ॥ १२ ॥ तात्पर्यदर्शनम् राजयक्षमणा गृहीता, अन्या वा राजयक्ष्मणोऽन्यैः कुष्ठादिभिगृहीता वा वधू तद्धितषी उक्तलक्षणब्रह्मचर्ययुक्तः पुष्करस्य पशस्य सवर्तिकाभिर्दलैर्मूले श्व 'अक्षीभ्यां न' इत्यापेमड्भिर्मन्त्र' यथालिङ्ग मन्त्रलिङ्गप्रतिपन्नानि भाष्य व्याख्यातान्यक्ष्यादीन्यज्ञानि ममृत्य प्रतिमन्त्र तानि पनीचान निरस्पेन । एतेन मषज्यनागदा म्यादिति तात्पर्यम् ॥ कचित्-यमगृहीता भार्या अन्या वा मात्रादि पुष्करस्य संवतः परिमण्डलाकार. मूलरिति ॥ १०॥ वधूवास उत्तराभिरतहिदे दद्यात् ॥ ११ ॥ इत्यापस्तम्बीय गृह्मप्रश्ने नवमः खण्डः । समानस्तृतीय पटल ॥ अनाकुला विवाहकाले यत् नास परिधापिन, तत् एतद्विदं ब्राह्मणाय दद्यात्, योऽस्मिन् प्रश्नं पठिनान् मन्त्रान् सार्थान् वेद तम्मै । केचित्-भैषज्य शेषमिद मन्यन्ते । आनन्तर्यात् । तेषां वधूवास इति विशेषणमन्यस्या. खिया यक्ष्मगृहीताया वाससा दाननिवृत्यर्थम् । एतविद इति च भैष ज्यकर्मकृत इत्यर्थ । मन्त्रेषु तु परादेहि इत्यादिषु विवाहकाले परि. हितस्य वधूवासम स्पर्शनिन्दा । सूर्याविद ब्राह्मणाय नहान च दृश्यने । कल्पान्तरे च तद्यकम्-"चरितत्रत सूर्याविदे वधूवस्त्र दयान" ( आ इव १ ८ १३ । इति । तस्मात भैषज्यशषत्वमनुपपन्नम् । यत्पुनरुक्तं. आनन्तर्यादिति, तत्र कारणमुक्तमेव । कथम् ' पवमन्त विवाहप्रकरण स्यादिति ॥१३॥ इति श्रीहरदत्तविरचितायामापस्तम्बगृहकृत्तावनाकुलाया नवम अण्ड । तृतीयश्व पटल ॥

·५ ३.,ख.९ ] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्या सहितम् । तापर्यदर्शनम् यस्या व वा इद भैषज्य क्रियते तम्या बाम । एतांदूदे पतकर्म सम स्त्रार्थ यो वेत्ति तस्मै परा दहि' इत्याविभिश्चतसृमिर्दद्यात् । केचित-विवाहकाले वध्वा यदाच्छादितं वासस्तावमुख्यासम्प शस्नेत्र पञ्चम्या 'परा देहि' इत्यादिभिश्चरितवताय एतावदे सूर्याषिदे, य एतान् मन्त्रान सार्थान् वेद तम्मे दद्यात् । असस्पर्शश्च 'ऋग्मेतत कटुकमेतत्' इनि लिङ्गात् । अस्य च समावेशनानन्तरमुपदपथ्यस्य इहोपदेशो हदयससर्गार्थ कर्मणि शम्याशापनार्थमिति नेद युक्तम् । सनिहितकर्मपरित्यागेन वासोदानस्य अतिव्यवहितविवाहार्थज्ञानानुद यात् , अस्मदीयानामाचारामावासच ॥१॥ इन्ध सुदर्शनार्येण साहसैक(प्रवाश्रयात् । कृच्छ्राचीर्णोऽतिगूढार्यम्तनीय पटलादधि ॥ १ ॥ अत्रानुक्त दुरुक वा मनेमांन्यासछुतस्य(२) वा । सन्मार्ग(३)प्रवणत्वेन तत् क्षमन विपश्चित ॥२॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यदर्शने नवम, खण्ड । तृतीयश्च पटल समाम ॥ ज-व्यया 4-वन बनन • मस्मिन् सम्बनम ने मनाया यादव ) सुदर्शनमने काका (11)

·अथ चतुर्थः पटलः ॥
दशामः खण्डः ॥
अथ मन्त्रानानक्रमप्राप्तमुपनयनव्याख्यान प्रनिजानीने-
उपनयनं व्याख्यास्यामः ॥ १॥
।
यथा
येन आचार्यकुलमुपनीयत कुमार तदुपनयन नाम कर्म श्रीत. पुरुष.
सस्कार । शर्माष्टमंषु ब्राह्म गमुपनीत' इनि वापमाणनेचापनयनाधिकारे
सिद्ध प्रनिशाकरण प्राधान्यस्यापनार्थम् । "अग्न्याधेयं
व्याख्यास्याम" (आप औ.५११) इत्याद।। कथं पुनरुपनयनस्य
प्राधान्यम् । यस्मादनुपनीतस्य श्रीतस्मातेषु सर्वेषु कर्मस्व अधिकारः ।
उपनयन तु गर्भाधानदिमिरममतस्यानविकार, । यत्र ब्रह्मचारिधर्मा.
सामयाचार केषु तत्रधापनयनऽप्युच्यमान सर्वचरणार्थता स्यात् । इष्यते
बास्मदीयानामेवाय कल्प । तस्मादत्रपदशः ॥१॥
नापयशनम्
उपनयनमिति कर्मनामवेयम् । कुमारस्थाचार्यसमीपनयनमस्मिन्
कर्मणीति, पजादिवत् । विर्षिस्तराय । आङ्बलवदर्थ । चक्षिात्र
व्यक्तवागधस्य यामादशात् व्यार यस्यामा इति रूपम् । तथा चायमर्थः-
उपनयनाण्य कर्म कालककल्पोक्त्या विस्तृत बलवत्प्रमाणोपपत्र अ
साधारणैशम्देव शाम इति । य च प्रनिशा श्रोतृजनमनोऽवधारणार्थी।
केचित्-वादविघ्नात् पूHिषेकादिमिरसस्कृतस्याप्युपनयन भव-
स्येव । न तूपनपना सस्कृतस्य उत्तराणि श्रोत्तस्मानीत्येवमुन्नयन
प्राधान्यज्ञापनार्थी प्रतिमा । किञ्च गृह्योपविष्कर्मसु गृहस्थस्यैवाधि
कारा न ब्रह्म वारिण इत्येवका विशेष शापयितुमप्रतिश विवाहमुपदि
श्य उपनयनकल्पोपदेश' सप्रति क्रियन । अस्य च कल्पस्य धर्मशास्त्रे
'उपनयन विद्यार्थस्य' (आप ध १-१-५) इत्यत्रानुपदश सर्वचरणा-
थता निवर्तयितुमिति ॥१॥

·५४.,ख.१०.] अनाकुलाता-पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । १३३ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत ॥ २॥ अनाला यस्मिन् वर्षे गो भूत्वा शेने तहर्ष गर्भशब्दनाच्यते तदएम येषा तानी मानि गर्माष्टमानि वर्षाणि । बहुवचन सौरादिभेदेन वर्षाणां भिन्नत्वात् । अपर आह-जन्मप्रभृति मप्तानां वर्षाणा गर्भमष्टम भवति । तेन सप्तस्वपि वर्षेधूपनयन चोद्यते । तत्र चनुर्पु वर्षे वयोग्य वात् चीलादि सस्कारान्तरविरोधाच्च पञ्चमादिषु विपनयनमिति । अत्र पासप्तमयोः काम्यमुपनयनमष्टमे नित्यमित्यय विशेषो न म्यान् । मर्वत्र नित्यमेव स्थात् । किंच पञ्चमे षष्ठे वा वर्षे वर्तमाने कथ गर्भवर्षमटम भवति । नासत्यपूरणीयषु पूरणन्थमुपपद्यते । तम्मात् सममे वर्तमान एव गर्भवर्ष- मष्टम भवति । तस्मादविवक्षित वहुचनम् । पूर्वोको वा निर्वाह । काम्य तूपनयन विध्यन्तरलभ्यम् । उपनय नेति पाठ अत्यनुसारेण । शश्चिक- रणस्तु धातु । राजन्यवैश्ययो विशेषोपदेशादव गर्भामविधे ब्राह्मण विषयत्वे सिद्धे ब्राह्मणविधिः श्रुत्यनुवाद एव । पुनरूपनगीने त्यनुच्यमाने पूर्वमुपनयनग्रहणमधिकारार्थमेव स्थान् , तमर्थ न माधयत् यस्ता साध्य ॥२॥ तात्पर्गदर्शनम् गाष्टमेषु वर्षाचति शेष । गर्भादिस्सन या वर्षाणाम'(गा २-७) इनि गौतमवचनात् । गर्भशब्देन यम्मिन् वर्ष गर्मा वर्धत, नल यने । तदष्टम येषा जम्मादीना सताना नानि माटमानि वपाणि । तेषु बाह्य मुगनयीत । एव यद्यपि ज-मादिसप्तस्व युपनयन प्राम, नथापि जन्मा दिषु त्रिषु चालान्त गर्भसस्काररयरुद्धत्वान्न क्रियत । चतुर्थऽपि नव , कुमारस्य बनासामथ्यात् । अतोऽत्रांपादेयगता बहु-वसमाया (कपिन लन्यायन गर्मादारभ्य षष्ठसप्तमाष्टमषु विष्ववावान छते, सामथ्यात् प्रयोगभेदन। ननूत्तरत्र 'राजन्य' 'वैश्य मिति पिशषांपादानाव गर्माष्टमविधि बाह्मण वेत्यर्थीसद्धत्वात् ब्राह्मणामात न वक्तव्यम । नयापनयन १ 'वम नाय कपिलानारमन म' या वगा बिन । नत्र कपिश्चलाना बहुत्वयषण त यदि पश्य गाया माय अनियमन कपिल विधानमा उन नित्वप इति सदय चन दङ्गण पम श्रेण पाहा बन ययातिकमन काणा- भागेन पथमटील व सेन शाम पोपपना नायिकाहपत्रमा महिना एकन यत्र बहुम्चन तामत्यधिक सख्यामा कममाण बहुवचनस्य विदर्भवार्थ इन सिकानन पवम् मामाषामे कादशवयमपड़े (एकी ११-६) सम्पायनेयम् । कपिश्चन पशि विशव ।

·. अनाकुला आपस्तम्बगृहमूत्रम् [ उपनयनकालः । व्याख्यास्याम इति प्रकृतत्वादुपनायीतेत्यपि । मवम्, उपनयन श्रीत मिति ज्ञापयितुम् । 'अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत' इत्येतच्छुत्यनुकारित्वात् । केचित्-गमाष्टम एव वर्ष, न तु षष्ठमसमया' तयोगर्माष्टमस्या भावादिति । तम , बहुवचनानर्थक्यात् ॥२॥ *गर्भकादशेषु राजन्यं गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ ३ ॥ वसन्ती ग्रीष्मश्शरदित्य॒तयो वर्णानुषव्येण ॥ ४ ॥ उन गयन वसन्तनियमः ब्राह्मणस्य । क्षत्रियस्यापवादो नियमोवा। वैश्यस्थापवादः । पूर्वपक्षादयस्तु स्थिता एव । वर्षाण्यृतवश्व विधी यन्ते रह सामयाचारिकेषु च। तत्र सामयाचारिकंषु विधान सर्वचर- णार्थम् । इह विधान वनियमार्थम्। शास्त्रान्तराना कालान्तराणामिह प्रवृत्तिा भूदित्यव सुवन्नतत ज्ञापयति-चौलादिषु शास्त्रान्तरदृष्टोऽपि काल. पक्ष भवतीति ॥३॥ तात्पर्यदर्शनम् उभयत्रापि कपिजलन्यायेन बहुवचनस्य त्रित्वमवार्थ ॥ ३ ॥ ऋतको वसन्नादय(१)लयो ब्राह्मणादिवर्णक्रमणोपनयनस्य काला भवन्ति । अथ च विधिसामान्यविधिप्राप्तादगयनस्य यथाई नियमा पवादार्थ । पूर्वपक्षादिम्तु भवत्येव । धर्मशाखे तु 'वसन्ते ब्रह्मणम्' (आप ध १-११९ इत्यादि 'शिशिरे च वा सर्वान् ' इति भरद्वाजगृ योक्तशिशिरप्रतिषधार्थ । गर्माष्टमेषु ब्राह्य गम' इत्यादिस्तु 'अथ का म्यानि' (आप ध १-१-२० ) इत्यादि विधातुमनुवाद ॥ ४ ॥ ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयित्वा कुमार भोजयित्वानुवाकस्य प्रथमेन यजुषापः ससृज्योष्णा३शीता- स्थानीयोत्तरया शिर उनत्ति ॥ ५॥ - अयोपनयनविधिः-पूर्वानान्दीभावम् । तत श्योभूते प्रासणान भोजयित्वा तैराशिषा वाचयति-पुण्याह स्वस्वृद्ध इनि।तत कुमार भी अपेत् । एवमन्त पित्रादे. कर्म । अधाचार्य उज्याइशीताश्चाए समजति। • इमानम च सूत्रमकसूपतया पारंगत हरदनेन । 12- कमेण मा प्रकादिवानामुष ·५४,ख.१० ] अनाकुलातात्पपदर्शनाभ्या गहितम् । १३५ अनुवाक स्वोत्तरस्य प्रथमेन यजुषा 'उष्णेन बाय' वित्येतेन । ससृजश्चा पणाशीतास्वानयति, नशीला उषणासु । ततस्ताभिर्गद्ग कुमारम्य शिर उनति केदयनि-उत्तरयची 'आप उन्द निन्ध त्यतया । उत्तरेण यजुपेत्येव सिद्ध अनुवाकस्य प्रथमेन यजुपेत्युक्त सशाकरणार्थम । तेन उष्णन वा- यधुदकेनत्येष हत्यत्रानुवाकस्य ग्रहण भवति । अन्यथा सशयः स्यात्- अनुयाको मन्त्रा यति । उच्णाश्शीताम्बानीयस्येष सिद्ध ससृज्यतिवन न सर्वार्थधप्रदर्शनार्थम् । अत्मनश्च नापितस्य च या उन्दनार्थास्ता स सृजति तच्चान्य व्यकम्-नापित शिध्यात्-शीतोष्णाभिरग्विध कुर्वाणोऽक्षण्वन् कुशलीकुविति । (आश्व ग १-१७-१६ ॥ ३ ॥ तापियदेशनम ब्राह्मणान् भोजयित्यनेन याद्ध धर्मशारे 'शुनीन मन्त्रवतम्स कृत्येषु मोजयेत्' (आप ध २-१५ १) इति विहिन, यदेव नान्दीश्रा दुमभ्युदयनाद्धमिति प्रसिद्ध, नदेवाच्यते । तत्र स्मृयन्तम्प्रसिद्धय धिना कर्तव्यम् । तस्य विह पुन पाठ पाठक्रमणानुष्ठानार्थ । अन्यथा पदार्थानां बद्धक्रमत्याद्विवाहादिष्विवान्त पर म्यात् । अशीर्वचनऽपि धर्मशास्त्रविहितऽयमेव न्यायः । आशीर्वचनविधिश्च मायोक्त। कंचित्-पूर्वधर्नान्दीश्राद्धम्, आचारान् स्मृन्यन्त च । शोभूने च ब्राह्मणानां भोजन, भुक्तवद्भिरवाशिषां वाचनार्थम । सर्वकर्मणां चान्ते 'शुचीन मन्त्रवतम्सर्वकन्या भोजयत्' इनि वचनादिति । अत्र च कुमारम्य स्वभोजनाप्राक 'यापीत परम पवित्रम इत्यादि मन्त्रण यशापीतवारणम् भोजन आचमन म्वाध्याय च यज्ञोपवीतो स्यात्' इति धर्मशास्त्रवचनात् ॥ कांचन-मभिदायाना मागवति ॥ कुमारभोजन च विना क्षारलवणादिभि आयन्तयांव द्विराचमनम् । केचित्-एवमन्त मातापिनग कुरान , अत ऊर्वमाचार्य इति । अनुवाश्स्य प्रथमान यजुषा 'उष्णन पायो' इत्यनन प इशीताश्च समजनि । समजश्चोणा मानावा यान न त्वनियमन । अत्र चानुवाकग्रहण गृहमन्त्रास्लमाम्नाता एव न कल्पसूत्रस्था इति भापनार्थम् । तत्प्रयोजन चन ब्रह्मयज्ञादिध्यध्यानश्या इत्युक्तम् । नत स्ताभिरगि. 'आप उन्दन्तु' हत्यतया कुमारस्य शिर उनान । प्रागारम्य प्रदक्षिणमुननि क्लेदयति ॥५॥ उषा ·my आपस्तम्बधमूनम [ दिवपनम् । त्रस्त्रिीन् दर्भानन्नयोत्तगाभिश्चतसृभिः प्रतिमन्त्र प्रतिदिशं प्रवति ॥ ६॥ अनाकुला प्रवगान प्रथम वपति वपन प्रारभत इत्यर्थः । तेन पूर्व मन्त्रबद्वपनं करोत्याचार्थ पश्चान्नापित इत्युक्त भवति । तत्राय प्रयोग-कुमारस्थ शिरसि प्राच्यां दिशि त्रीन् दीनन्तर्वाय यनावप'दिन्येनया प्रच्छिनत्ति क्षुरेण । असाचित्यम्य स्थाने तस्य नाम प्रथमया विभक्त्या गृह्णाति । यथा अमावय यज्ञदनशर्मा । एव सर्वत्रादस प्रयोगे नाम निर्देष्टव्यम् । प्रच्छिद्या नह शका पण्ड यवमनि कशान प्रक्षिपात । अथाप उपस्पृश्य तथव दक्षिणम्या दिशियन पूष' नि । प्रतीच्यां यन भूय' इति । उदीच्या 'यन पे' नि । अत्र सबुध्या नामग्रहण-तेन ते वपामि यज्ञदत्तशर्मनायु । पंति ॥५॥ तात्पर्यदशनम् ततो येनावपन्' इत्यादिभिश्चत मृभि प्रनिमन्त्र प्रतिदिश श्रीस्त्रीन् दानन्तर्धाय केशान प्रवति । प्रशब्दात् कुशलीकरणमन्याचार्यस्येव । नत्र प्रथमे मन्त्र अनाविन्यम्य स्थाने विष्णुशमंति कुमारस्य नामन हणम् । चतुर्थे तु सम्बुद्ध्या ॥ १ ॥ *वपन्तमुत्तरयानुमन्वयते दक्षिणतो माता ब्रह्मचारी वा ॥ ७॥ अनला पसमाचार्यण प्रतिनिश प्रवपमे कत नापितम्तम्य केशान वपति स स्माभिरेवाद्विरवयं कुर्वाण । त नापित यामुनग्यचा 'यत् झुग्ण'- न्येतयाऽनुगमन आचार्य ॥६॥ ना-पयदर्शनम दक्षिणत उपविश्य कुमारस्य माता ब्रह्मचारी वा कश्चित् यत् धुर ण' इत्येतया वपन्तमाचार्यमनुमन्वयते । कस्मादव सूत्रच्छेदः । उच्यते । अस्य कुमारस्यायुमा प्रमाणीमिति मध्यमपुरुषलिङ्गकेऽनुमन्त्रणे वपन- व्यापूनाचार्यकर्तृकत्वविरोधान् । मातृब्रह्मचारिव्यतिरिक्तस्य प्रकृतम्या- भावात् ॥ ७॥ वन्तमुनस्याऽनुम अपन ॥ ॥ दनेता माना । नेदधाति ॥ इनि हरदनमते मूषट् । परेणे' बन्नुम पणमान पिक कमोनि हादनाशय ।

·। 419 प.४.,ख.१०.] अनाकुलाना-पदर्शनाभ्यां सहितम् । आनबुहे शकृत्पिण्डे यवान्निधाय तस्मिन केशानु- पयम्धोत्तरयोदुम्बरमूले दर्भस्तम्ब वा निदधाति ॥ ८ ॥ अनाकुला अथ कुमारस्य माता ब्राह्मचारा वा कश्चित तम्य दक्षिणत उपविश्य कस्मि श्चित् पात्रे आनदुह शकपिण्ड कृत्वा यवाश्च नास्मिन पिण्डे निधाय तस्मिन् केशानुपयच्छनि उपगृह्णानि यथा भूमौ न पतन्ति तथा सर्वा नुपयभ्य ततस्तान् केशानुदुम्बरम्य वृक्षम्य मले दर्मम्तम्य वा निदधा नि । उत्तरयर्चा 'उपवाय कंशा नित्यतया । यदि माता नामन्यो मन्त्र वाचयति ॥ ७॥ ना-पगनशनम् उपनयनस्य प्रकृतवान्माना ब्रह्मचारी वा "वाय कशान्' इत्ये नया बानडु शकुपिण्ड इत्यादि यथापयश कमान। केचित्-आचार्य पर्व वानमार भने । तता नापितसमृष्टाभिरे वाद्भिग्वर्थ कुर्चन केशान् प्रधान । न च वपनामनग्या आचार्योऽ नुमन्त्रयते । दक्षिणतो मातेन्युक्ताधमवेति । नन , पतपन नापितस्म मापयतीत्यत्र वचनाभावात् , नकलपनाया नानुपपत्यभावात् । प्रश मम्य निपातस्य प्रमाणान्तगवगतार्थयातकत्वान्, उकास्त्रमंदन स वाक्याक्तस्यैव मात्रादेरनुमन्त्रण कर्तृत्वापपत्तश्च ॥ ८॥ स्नातमन्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ने पालाश समि- धमुत्तरयाऽऽधाप्योत्तरेणाग्नि दक्षिणन पदाऽश्मानमास्थापय- त्यातिष्ठति ॥९॥ बनाइन्छ "स्नान कुमार शुचिबाससबद्धशिय यज्ञोपवीतमामअति-.) यक्षा पीन परमं पवित्रमिति । ततस्त यज्ञापचीनिन देवयजनमुदानयती"(चीगु २५)ति बौधायन' । तस्य सर्वम्यापलक्षण म्नानवयनम् । नतोऽमपम माधानादि तन्त्र प्रतिपयन आचार्य । विवाहबदम्युम्पनि । शम्या परि ध्यर्थे । सकृत् पात्रप्रयोगः। वामोमेबलादीनामपि मह सादनम् । तत भाज्यभागान्ते कुमार पालाशा माम माधापयति उपयवा 'आयुर्दा देव' इत्य- १ यज्ञोपवीत परम पर पजामनयन मनपान प्रध्यमपत्र नमन यापीत बलमस्तु ना ।इति मन । १८ ·१३८ आपस्तम्बगृपमूत्रम् [ वस्त्रपरिधापनम् । तया। कुमारो मन्त्रेण समिधमादधाति । तमाचार्य प्रयुके मन्त्रं च वा पति, समिध चाधापयति । दवताया अभिधेयत्वान्न मन्त्रालयविरोध । अन्य स्वाबार्यस्थव मप्रयोगमिच्छन्निाआधाप्य समिधमुत्सरेणामि अश्मान प्रतिष्ठितमनेना स्थापयति दक्षिणेन पदा 'आतिष्ठेम मिति मन्त्रण। अथ मन्त्र भाचार्यस्यैव, कुमारस्याभिधेयत्वात् । तेनाचार्यो मन्त्रमुक्त्वा दक्षिण पाद हस्ताभ्या गृहीत्वा श्मनि निधापयति ॥८॥ तात्पयदर्शनम् अथाग्नेरुषसमाधानादि तन्त्र प्रतिपद्यते । पात्रमादनकाले अध्म चासोमेखलाजिनदण्डकुशक श्च सहैव सादयति । कोचित-वा दान्यपि सहेवेति । आज्यभागान्त कृते स्नात कुमारं 'आयुर्दा देव' इत्ये तया पालाशा मभिव हस्ते गृहीत्वाऽऽधापयति । मन्त्रान्ते चाधेहीति भूयात् । आधापनमन्त्रश्वायम्। कचित्-आधानमन्त्र वाचयीनाचार्य इति । तां 'जरसे नयेमम्' इति मन्त्रलिङ्गविराध अधाधानार्थ मन्त्रे अश्मास्थापनमन्त्रवत् कु माराभिधानार्थमुश्चारण स्यान्, न वेवताभिधानार्थम् , सकृदुश्चरित. स्योभयाभिधानाशक्तरिति चेत् , न, 'घृतपृष्ठो अग्ने हतहि देवताया एवा भिधेयत्वात् । अत एवोक्त मन्त्रमुक्त्वाऽधहि जुहुवीति यात्' इति । शेष व्यक्तम् ॥९॥ वासः सद्यःकृत्तोतमुत्तमभ्यामभिमन्त्र्योत्तराभिस्ति- सृभिः परिधाप्य परिहितमुत्तरयाऽनुमन्त्रयते ॥ १० ॥ अनाकुरा एकमिनेवाहनि तन्नुक्रिया वयन किया च यस्य तत् सद्य कृतीन । एवंभून बाम उन्नराभ्या अभ्या 'रवतीस्त्व' स्यताण अभिमन्वये त। ततस्तदुतराभिस्तिमा 'या अन्त' नित्येतानि परिधापयति । आचार्यस्यय मन्त्रा । वचनादकामति तिमृणामन्ते परिवापनम् । ततः त परिहितवन्त कुमार आचार्य उत्तरया 'पर्गद वास' इत्येतया अनुमन्त्रयते ॥९॥ तात्ययदर्शनम् वास यच्छाण्यादि धर्मशास्त्र विहित तत् सद्य कृमोन सद्य एव छि नोत, नान्यस्मिन्नहनि प्रशस्तऽपि । कचित-एकस्मिन्नेवाहनि तन्तु क्रिया पयनक्रिया च यस्य, तत् सय कृत्तानमिति । पवंभूत रेवती ·॥ १४.,ख.१० ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या साहिनम् । १३९ स्वा' (१)इति द्वाभ्यामभिमन्य 'या अकृन्तन्' इत्येताभिस्तममि परिधा- प्य, परिहित कुमार 'परीद वास. २)न्यनयाऽनुमन्त्रगत ॥ १०॥ मौञ्जों मेखलां त्रिवृतां त्रिः प्रदक्षिणमुत्तराभ्यां परिवीयाजिनमुन्तरमुत्तरया ॥ ११ ॥ अनाकुला अथ मेखला मुत्तराभ्यामृग्भ्या 'इय दुरुक्ता' दित्येताभ्यां त्रिः प्रद क्षिण पारव्ययति कुमारम् । स्वयमेव मन्त्रमुक्त्वा त बाचयत्याचार्य । मन्त्रालङ्गात् त्रिवृत मेखला गोमा मुअनृण' कस्पिता। त्रिकृत त्रिगुणा । त्रिवृतामिति छान्दमा दीर्घपाठ । नतोऽजिनमुनर वास करोति उत्त स्वचा । मित्रस्य चक्षुरित्यतया म्वयमेव मन्त्रमुकवा । सामयाचारिके पु वर्णविशिष्मा मेखलाविशेषाश्चादिताः । इद तु सर्ववर्णाना मौजोमा- पयर्थ धचनम् । अजिनांचशेषास्तु सामयाचारिका हापि प्रत्येतव्याः कृष्ण ब्राह्मणस्ये'त्यादय ॥१०॥ - तात्पयदशनम मला मुझे कतिपताम् । नियता निवृतम् । दीर्घलान्दस । मेश्वला 'इय दुरुतात्' इत्यताभ्या नि प्रदक्षिण पाध्ययान । त्रिवृतामिति च 'शक्तिविषये दक्षिणावृत्तानाम् । ज्या गजन्यम्य' (आप ध १-२-३३,३४) इत्यादीना प्रदर्शनार्थम् । जजिन 'कृष्ण ब्राह्मणस्य' ( आप ध १-३-३) इत्यादि धर्मशास्त्र विहितमुना वाम करोति मित्रस्य चक्ष 'इत्यतया ॥१९॥ उत्तरणाग्निं दर्भान् सँस्तीर्य तेवेनमुत्तायाऽवस्थाप्यो- दकाञ्जलिमस्मा अञ्जलावानीयात्तस्या त्रिः प्रोक्ष्योत्तरदक्षिणे हस्त गृहीत्वोत्तरैर्देवताभ्यः परदायातरण यजषोपनीय 'सू प्रजा' इति दक्षिण कणे जपनि ॥ १२ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्न दशमः खण्डः ॥ अनाफुला अथाचार्य नरणानि मान्नमस्ताय नावन कुमार उत्तरया 'भागन्ना स. मगन्मही स्वतया ऽबस्थापयति । कुमारस्य मन्त्र आचार्यो वासयति । ।-त्येताया। विमित्यादि 'उनस्या' इत्यात पर भूत्र, ननस यम जपनी' त्यो भरतय परिगणिन क, व ध पुस्न केषु । ग पुन वमपन। THE KIT DINAMIS ·। आपस्तम्बगृश्यसूत्रम् [उपनयनम् । अवस्थाप्य स्वय च पश्चात् भूमाघवस्थाय म्बमञ्जलिमुदकेन पूरयित्वा तमञ्जलिमस्मै कुमाराय प्रतिमुख द म्यवस्थिताय प्राक्षणार्थमानयति तस्याजलों । अस्मा इनि चतुर्थीनिर्देशात् कुमारार्थोऽयमुदकालिः । तेन प्रोक्षणस्थ कुमार कर्ना भवति । आनीय ततः प्रोक्षण प्रयोजयत्या चार्यः । उतरवचा समुद्रामि रित्यतया। कुमारस्य मन्त्र । आचार्यों वा चयति। विपक्षयति । सकृत् मन्त्रण द्विस्तूष्णीम् । सव्येन धारण मुदकस्य, दक्षिणन प्रोक्षणम् । प्राश्यत्यत्र णिचा लोपो द्रष्टव्य ) अथ कुमारस्य हस्त गृह्णाति उत्तरदेशभिमन्ने 'अग्निष्ट हस्तमनभी दिल्या दिभि । प्रतिमन्त्र ग्रहणावृत्ति । तत उत्तर ऐकादशमि. 'अग्नये त्वा परि ददामीत्यादिमि न देवताभ्यः परिददाति । सर्वप्वसौशब्देषु नामग्रहण सवुध्या । परिदाय तमुनरेण वनुषा 'देवस्य त्वा सवितुः' इत्यतन उपनय- ते विद्यानुष्ठानार्थ आचार्य स्वकुल प्रापयतीत्यर्थ । यजुरुच्चारणमेघ सत्र व्यापार, नान्यः कश्चित् । नामग्रहण च सबुध्या । केचित्-अ साचित्यन्तीदानस्य पाठात् प्राचार्यस्य नाम प्रथमया निर्दश्य मन्य म्त । एतत्सम्बन्धात् समस्तमव कर्मोपनयन, यथा पशुबन्ध इति । उप नीय मुजा इति दक्षिणे कर्जे जति । 'सुपोष पौषैरित्यवमन्तो जप ॥११॥ इति गृह्यसूत्रवृत्तावनाकुलाया दशमः खण्डः ॥ तापवदशनम् । उत्तग्या 'आगम्बा समगन्महि' इत्यतया । अस्मा इति चतुर्थी षष्ठध- धै। उत्तरया 'समुद्रामि ' इत्येनया ।म प्रानि । सकृन्मन्त्रण, वि स्तूष्णीम् । उत्तर 'अग्निष्ट हम्तमग्रभीत्' इत्यादिभिर्दशभिर्मन्न । सर्व षा चान्ते साद्धस्तग्रहणम् । उनर 'अग्नय त्या परिददामि' इत्यकादश 1 प्रतिमन्त्र देनाभ्या मन्त्रलिङ्गप्रतीनाम्य पारददानि रक्षणार्थम् । ततश्च यदि सत्परिदान स्यात् तदा विध्यपराधात् सर्वप्रायश्चित्त हो तव्यम् । असोशमेषु च सर्वेषु सम्बुद्धघा नामग्रहणम् । उत्तरेण यजुषा 'देवस्य त्या सवितुः' इत्यनेन उपनयने आत्मनस्समीप नयति । ना मप्रहण च सम्बुद्धधैव । केचित्-कुमारस्साञ्जलावाचार्यणानीतमुदक सम्ये हस्ते धारयन् , दक्षिणेन हस्तेनाल्मान त्रिः प्रोक्षति । आचार्यस्तु प्रोक्षगति। णिचश्च लोपा द्रष्टव्य । हस्तग्रहण च प्रतिमन्त्रमित्यनेककल्पनासापेक्ष व्याचक्षते॥१२॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिने गृह्यता-पर्यदर्शने दशमः खण्ड । ()कुण्डला नर्गनो माग स पुस्तक एक दायते । परन्तु सुदशनाचारस्य भाग प नुवादातू भामाशयात वर मानि । ।

·अधकादशः खण्डः. 'ब्रह्मचर्यमागा'मिति कुमार आह ॥ १॥ अनाकुला सवित्रा प्रसूत इत्येवमन्तो मन्त्रः । आइति वचन उच्च प्र. योगार्थम् ॥१॥ तात्पर्यदर्शनम् व्यक्तम् ॥२॥ *प्रष्टं परस्य प्रतिवचनं कुमारस्य ॥ २ ॥ अनाया 'कोनामासीत्येवमादय चत्वारा मन्त्रा पृष्टप्रतिवचनार्था । तत्र यत्र पृष्ट तत आरभ्य कर्माचार्यम्यत्यर्थ प्रष्ट मिनि सप्रसारणामावश्छा म्दस , अपपाठो वा। यत् प्रतिषचन तत् कुमारस्य । असाशब्दषु नाम निर्दिशति कुमारः प्रथमया । आचार्य सबुध्या कुमारस्य नाम । तत्र को नामासीत्याचार्यः । (२)यशशर्मनामास्मीति कुमार, । कम्य ब्रह्मचार्यसि (२)श्रीयशर्मन् इत्याचार्य , प्राणस्य ब्रह्मचास्मि यज्ञशर्मति कुमार । (३)आहेत्यनुवृत्तरुच्चे. प्रयोग. ॥२॥ तात्पयदशनम् प्रष्ट प्रश्न इत्यर्थः । रूप तु छान्दसम् । 'को नामासीत्यादिषु प्रश्नप्र तिवचनाथषु चनुषु मन्त्रेषु प्रष्ट परस्याचा यम्य, प्रतिवचन तु कुमार स्य । ततश्चवं प्रयोग --'को नामासि" इत्याचार्य पृच्छति। विष्णुशर्म नामास्मि' इति कुमार प्रतियात् । तथा 'कम्य ब्रह्मचायनि विष्णुश मैन' ! इत्याचार्यः । 'प्राणस्य ब्राह्मचार्यस्मि' इति कुमार ॥२॥ शेष परो जपति ॥ ३ ॥ अनाकुला पृष्टप्रतिवचनादुर्न अनुवाकम्य यशप, त एष ते देव मूर्य'त्यादिक पर आचार्यों जपनि ॥३॥ नात्ययदर्शनम शेषम नुवाकशेकश 'विष्णुशर्मष ते देव' इत्यादि 'अनुसञ्चर वि •च मूत्रद्वयामिति कब पुस्तक य।। १६ श्रीरामशर्मनामा बधीर मशर्मन। माविना ·१४२ আনয়ন [प्रधानहोमाः । ष्णुशर्मन्' इत्येवमन्तमाचार्यों जपनि । 'अश्वनामध्यपने' इत्यस्य प्रत्य गाशिषा वाचनविधानात् ॥ ३ ॥ प्रत्यगाशिषं चैनं वाचति ॥ ४ ॥ अनाफुला तव शंप या प्रत्यगाशा 'अश्वनामस्वपन' 'हत्येवमाया तामन कुमार बाचन ॥४॥ तात्पर्यदर्शनम् आमगाम्याशी फल यस्मिन् मन्त्रे स प्रत्यगाशा । जात्यभिप्रायः मंकवचनम् । अध्वनामित्यारभ्य भा उपनयनसमाप्तये प्रत्वगाशिषो मन्त्रा 'योग योग' इत्यादयः, तान् सर्वान कुमार नाचति ॥ ४ ॥ *उक्तमाज्यभागान्तम्॥५॥ अत्रैनमत्तरा आहुतीहीवयित्वा जयादि प्रतिपद्यते ॥ ६ ॥ अनाकुला आज्यभागान्त तन्त्र प्रागेवोक्तम् । अदानीमनं कुमार उत्तरा एकादश प्रधानाहुती हावयति 'योगे योग' इत्येवमाद्या । उत्तरमन्त्र कुमारो जु हाति । तमाचार्य प्रयुक्त मन्त्रवाचनेन । द्वितीयचतुर्थयोरपि मन्त्रयो. कुमार एव वक्ता, देवताभधानार्थत्वात् । अपर आह-लिङ्गविरोधा- दाचार्यो वक्ता कुमारस्तु(१)होतेति । प्रधानहामेषु हावयित्वति वचना त् (२)उपहोमण्याचार्य एव कर्ता ॥ ५॥ ता पयदर्शनम् इदमनुवादमात्र मा भूदिति साध्याहार व्याख्यायत । न केवलमध्व नामित्यारभ्य प्रत्यगायिषा मन्त्रान् वाचयति । आज्यभागान्तमुक्या ये पश्चात् प्रत्यगाशिषा मन्त्रा मेखलापरिव्ययणादिपक्ताः 'इय बुरुक्तात्' इत्याद्यास्तानपि(३)स्वयमुक्त्वा वाचयति । उकमिति जात्यभिप्रायम् । इद विह वक्तव्यम् यासु मेखलापरिव्ययणादिषु कुमारप्रधानानु सस्कारक्रियासु ये प्रत्यगाशियो मन्त्रा., नबोदकैराग्यातैः करणत्वेन चोदिता. क्रिया तैमन्त्रै कृत्वा पश्चाद्वाचयति । स्वत करणमन्त्राणां क्रियागुणभूतैः कर्तृभिग्योचार्यत्वात् । कुमारस्य चात्र सस्कार्यत्वेन प्रा- .इद मूसमकानया पगाणत हरनन । १ वहीनि ग • अङ्गडोमेषु । पुस्तक 'सयपुस्ता इति नाहित ·१४३ परस्तु वाचयाये १.४.,ख.११ ) भनाकुलानात्य दर्शनाभ्या सहितम् । धान्यात् । यत्र पुनहोमादिषु कुमारस्य गुणभाव एथ, न संस्कार्यत्व, तत्र तान् प्रत्यगाशिषो वाचयत्येव । कचित्-परिव्ययणादिष्वपि कुमारस्यैव मन्त्र, बति ॥५॥ अत्र अस्मिन् कम, न तु 'यथोपदेश प्रधानाहुती' इति सामान्य चनादाज्यभागानन्तरमव । एन कुमारम । उभर। 'योग योग' इत्येका दशः प्रत्यगाशिषो वाचयन् हस्ते गृहीत्वा प्रनिमन्त्र हाबयान । नत्र द्वितीयचतुर्थों 'इममग्न आयुषे' 'अग्निय आयु प्रतराम् ' इनि लिङ्ग विरोधात् 'आयुवी देष जरसम्' इतिघन् स्वयमेव ययात् , नन याचयति । कञ्चित् -पतयोरपि देवताभिधानार्थत्यात कुमारस्यैवोच्चारणमिति । ततो 'जयाभ्यातानान् राष्ट्रभृत' इति सामान्यावधिप्रसिद्धमेवाचार्यो जबादि प्रतिपद्यते । ततश्च अग्निभूतानामधिपनिसमाव' इत्यादीना प्रत्यगाशिषामपि वाचन न भवति । नैव च हावनम् ॥ ६ ॥ परिषेचनान्तं कृत्वापरणाग्निमुदगग्र कृर्च निधाय त- स्मिन्नुत्तरेण यजषोपनेनोपविशति ॥ ७ ॥ अनाकुट उत्तरेण यजुपा राष्ट्रभृदसीत्यतेन । परिषचनान्तवचनमानन्तयां धम् । कचिन् सावित्र नाम व्रतमम्मिन् काल उपाकुन्ति । कचित त्रि रात्रान्ते सावित्रीमनुब्रुवते । तदुभयमयनिष्माचार्यस्य । निधायात वचनादाचार्य एव निधान कती, न माणवक । अधिकागदव मिझे उपनेतेति वचनमुत्तगर्थम् । पुरस्तान् प्रन्यड्डासीन इत्यत्र उपनतु. पुरस्तात् यथा स्यात् अग्ने' पुरस्तान मा भूत इनि । तथा दक्षिणेन पा णिना दक्षिण पादमित्यत्रापनतु पादा न माणवकम्य ॥ ६ ॥ तापगदर्शनम् कूर्य दर्भमयमासनम् । उत्तरेण यजुषा 'राष्ट्रभृवसि' इत्यनेन । उपनना आचार्यशेप व्यक्तम् ॥ ७ ॥ पुरस्तात प्रत्यङ्ङासीनः कुमारो दक्षिणेन पाणिनाद- क्षिणं पादान्वारम्याह 'मावित्री भी अनुब्रूही ति॥ ८ ॥ दर्भेम्वासीन इति गृह्यान्तरे । वक्षिणेनेति वचनमुभाभ्यामवोमा अनाकुला ·आपस्तम्बगृहमत्रम [ गायत्र्युपदेश। वित्वयं पक्षोऽत्र मा भूदिति । तेन सकुष्टिकमुपसगृहीयादित्यय विशे- ष प्रवर्तते ॥ ७॥ तात्पयदर्शनम् उपनेतु' पुरस्नात् प्रत्य इमुख' आहीनः कुमारी दक्षिणेन पाणिना उपनेतुर्द श्रिण पाद मन्वारस्य उपसगृह्य 'सावित्रा भी ! अनुह' इति प्रार्थयते ॥८॥ *तस्मा अन्वाह 'तत्सवितु' रिति ॥ ९ ॥ पच्छोऽर्धशस्ततस्सर्वाम् ॥ १॥ अनाकुला नम्मा इति वचनात् कुमारम्य ग्रहणार्थमनुवचनम् । तेन त्रिष्वपि वचनेषु कुमारस्यानुग्रहण भवति । अनुशन्दो ऽनुग्रहद्योतनार्थः । अ. नुग्रहणाह अन्वाहेति । तेन यद्यसमर्थ कुमार तावत् वक्तु ततो यथा शक्ति वाचयति । स्वय विधिवत् पूर्वमुक्या प्रथम पच्छ, पादेषादेऽव सानम । द्वितीयमधचश', नतस्सर्वामन्धाहेति । उत्तरमिति वक्तव्ये त सवितुरिति निर्देश सावित्रीप्रदेशेषु सावित्र्या समित्सहस्त्रमादध्या. (आप ध. १-२७-१)दित्यादिपु अस्या एव प्रहण यथास्थात् । यस्या. क. म्याश्चित् सवितृदेवत्याया मा भूदित्येवमर्थम् । तत इति वचनादेतावदे. वास्मिन्नहन्यनुवचनम् । एतर्वचनैरग्रहणे कालान्तरराध्यापनम् ॥ ८॥ नात्पर्यदर्शनम् तम्भ कुमाराय ग्रहणार्थ 'तत्सवितुर्वरेण्यम्' इत्येतामृचणचार्यो- ऽन्याह । तत्र च सवितृदेवल्यामृचमनुब्रहील्यविशेषेण प्रार्थनाथां कृता- यामपि योय 'तत्सवितुरित्यन्वाह' इनि नियम स झापयति-धनुपङ्कजा- दिशब्दवत् सावित्रीशब्दस्य यौगिकस्यापि तत्सवितुर्वरेण्यम्' इत्यस्या- मेय प्रयोगो नियत , न तु 'आसन्येन रजसा' इत्यादिवाति । ततश्च धर्मशास्र 'सावित्री प्राणायामश.' (आप ध १-२६-१५) सावित्र्या समिन्सहनमादध्यात्' (आप ध १-५७-१ ) इत्यादिश्वस्या एवर्चस्स म्प्रत्ययो नान्यस्या अपीति ॥९॥ कथमन्धाह' इत्यत्राह-- पठ पादे पादे अवसाय । अवश अर्धचें अवसाय । तत सर्वा नमस्ता अनवसानामित्यर्थः । अत्र च सर्वानुषचनस्यारष्टार्थत्वात् , ग्रहीतुमसमर्थस्थापि कुमारस्य सर्वा निगद्यते ॥ ११ ॥ •सुत्र पमपीद एकमेव सूत्र इरदनस्य ।

·प.४ ,ख.११] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । अथ तस्मिन्नेवानुवचने विशेषमाह- *व्याहृतीविहृताः पादादिष्वन्तेषु वा तथाधर्च-- योरुत्तमां कृत्स्नायाम् ॥ ११ ॥ अनाबाला तत्रैवानुवचने विशेष-प्रथमे बचने पादानां त्रयाणां आदिव- न्तेषु वा तिस्रो व्यालय क्रमेण वक्तव्या ॥५॥ द्वितीये वचने अर्धयोगदित अन्ततो वा द्वे व्याहती फ्रमेण बक्तव्य। मत उत्तमा शिष्यते सुपरिति । नामुनमा रम्नाया वचनेऽनुचूयादिति । तत्र प्रयोग -प्रणवोऽने वक्तव्यः । "*कार स्वगद्वारम् , तस्मात् ब्राया येध्यमाण" आप ध-१-१३-६॥ इति वचनात् । ॐभू तलावतुवरेण्य- म् । ॐभुव माँ देवस्य धीमाह। * सुव धियो यो न प्रचादयात् । ॐ भू तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । ॐ भुव धियो यो न प्रचोदयात् । ॐ सुव तत्सवितुर्वरण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् ॥ १०॥ तात्पदर्शनम् विहता व्याहती त्रिवपि पादादिध्येकै कामन्याह । अथवा पादाना- मन्नेषु। तधार्चे घसाय प्रयोगेऽपि प्रत्यधर्चमादावन्ते बैंककामन्वाह । अवशि नूनमा व्याहृति कृस्नायामिनि पाठयपाठ । प्रयोगस्तु-प्रथम प्रणवमन्वाह भामिनि ब्राह्मण प्रपश्यन्नाह (नै उ. १-८ ) इति श्रुते, 'ओंकारम्स्वर्गद्वारं तम्मान माध्ययमाण पतदादि प्रतिपद्येत' (१९३६) इति धर्मशास्त्रवचनाच । ॐ भू. तत्सवितुंबरे परम् । ॐ भुव भर्गो देवस्य धीमहि । ॐ सुव धियो यो न प्रचार- यात् ॥ ॐ तत्सवितुर्वरेण्य भगो देवस्य धीमहि । ॐ भुव धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ॐ सुव तत्सवितुर्वरेण्य भर्गा देवस्य धीमहि बियो यो नः प्रचोदयात्' । अन्तेषु वात पक्षे प्रयोग -ॐ तत्सवितुर्वरेण्य भू । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि भुव । बियो यो न प्रचादयात् सुव ।। ॐ तत्सवितुर्वरेण्य भगों दवस्य धीमहि भू । *धिया योन प्रचोदयात् भुव ॥ ॐ तत्सवितुर्वरेषय मगों देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् सुव.' । इति ॥ १९॥ कुमार उत्तरेण मन्त्रेणोत्तरमोष्ठमुपस्पृशते ॥ १२ ॥ .इद मूब इस्दनमन । 'अन्नघुना पनवमत्रम् , म । १९ ·आपस्तम्बधमूत्रम् [दण्डधारणम् । अनाकुला अथ तत्रैवासीन कुमारः उत्तरेण मन्त्रेणा 'बृधमसौ सोम्ये'त्यनेन स्वय. मुन्नरमानमुपस्थगने । अप उपस्पृशति । ओष्ठयान्विात उत्तर्गपति वि शेषणम् । मन्त्रग्रहणमुत्तरशन्दस्य दिग्वाचिताशङ्का मा भूदित्येवमर्धम् । मन्त्रे अभाक्त्यिनेन प्राणोऽभिधीयते नाचार्यों नापि (१)माणवकः । तेन नामनिर्देशो न कर्तव्य ॥१९॥ नासर्यदर्शनम् आचार्यबाचितन 'अबृधमसौ साम्ब' इत्यनेन मन्त्रेण कुमार म्वम्- तरमोठमुपस्पृशति। छान्दसमा मनेपदम् । अमाविन्यत्र च नास्ति नामम हणम्, प्राणाभिधानत्वात् । 'इयावान्तपर्यन्तावोठावुपस्पृश्याचामेत्' ( आप ध १.१६१० ) इति वचनादाचमन तु कर्तव्यम् ॥ १२ ॥ कर्णावत्तरेण ॥ १३॥ अनाकला उत्तरेण मन्त्रेण "ब्रह्मण आणी स्थ" इत्यनेन । सन्मन्त्रः । कर्णावि. ति द्विवचनयोगात् क्रमणोपस्पर्शनम ॥ १२ ॥ तापर्यवर्शनम स एव युगपद्धस्लोन स्वीचो काँगाति । उत्तरेण 'ब्रह्मण भाणी स्थ.' इति द्विवचनालिङ्गन ॥१३॥ दण्डमुतरेणादत्ते ॥ १४॥ अनाकला उत्तरेण मन्त्रेण 'सुश्रवस्तुधवस'मित्यनेन ॥an तात्पर्यवशनम् उत्तरेण 'सुश्रयः' इत्यनेन ॥ १४ ॥ अध पर्णकमेण निभिस्सूत्रैर्दण्डानां गुणविधिमाह- * पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य नव्यग्रोधस्स्कन्धजोऽवा- ङग्रा राजन्यस्य बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य ॥ १५ ॥ पकुमार परदनमते 'पालाशो दण्ड' इत्याद दिशती मेकमया परिगणित । 'a' पुस्तकया । मूत्रचतुत पाम ते ग घ पुस्तकयो । तत्र सूबकर ब्राह्मणस्प राज यस्व. उप देर्शान्तः । इले। गोवस।

·५ ४.,ख ११ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां साहितम् । १४७ - . राजन्यबश्ययो विशेषविधानांवय सिद्ध ब्राह्मणग्रहण अयमपि वि. धिर्वणसयुक्ता यथा स्यादिति । तेन 'वाक्षों दण्ड' इत्यय विकल्पो ब्राह्मणस्यापि भवति । इतरथा राजन्यवेश्ययोरव स्यात् तयारव वर्णसयुक्त विधानामति कृत्वा ॥१४॥ न्यग्रोधम्य विकारो ग्यप्राय । स्कन्धे जात पन्धज । अवाचीना प्र.अबाडम । उकारपाठश्चान्दस ॥१५॥ बदा विकारो बादर । वृक्षप्रकरणात् उदुम्बरो वृक्ष , न तानम्॥१॥ तात्पवदर्शनम् पालाश पलाशवृक्षस्य विकार । एवमुत्तरेष्वपि विग्रहः । स्कन्धे जातमन्धन । अवाइन अवाचीनमग्र यस्य दण्डस्य ॥१५॥ वाओं दण्ड इत्यवर्णसंयोगनैक उपदिशन्ति ॥ १६ ॥ अनाकुला वृक्षस्य विकारो वाळे । यज्ञियस्य वृक्षस्य इति कल्पान्तरे । पूर्वो विधिर्वर्णसयुक्त', अय तु सर्वमाधारणो न कनचित् वर्णविशेषेण स. युज्यते । अत्र च सामयाचारिक पव दण्डविधिसर्वचरणार्थ. सग्नि हानुद्यते नरूपयावादिषु मन्त्रणापणार्थम् । अन्यथा पालाशस्यैव मन्त्रे. गादान स्थात् तूष्णीमन्येषाम् । 'सुश्रव ' इत्यस्य पालाशाभिधानत्वात् । "देवा वै ब्रह्मन्नवदन्त तत्पर्ण उपाशृणोत् सुश्रवा नामनि "(तै स ३५-७) पाक्षों दण्ड इत्येतावतैव सिद्ध अवर्णसयोगनेति वचन कल्पान्तरयोर- सभेददर्शनार्थम्-यदि वर्णसयुक्त कल्प. प्रक्रान्त स पवासमावर्त नात् कर्तव्य इति ॥ १७ ॥ तात्पसंदधानम् । वाक्षं वृक्षस्य यशियस्य विकारः, न तु वेणुवेत्रादे । अवर्णसोगेन सर्ववर्णानामविशेषेणत्येवा उपदिशान्ति । अत्र यद्यपि 'तत् पर्ण पाथ गोन्सुश्रवा वै नाम ( स ३५७) इत्यर्थवादन मन्त्रस्थसुभवश्श- ब्दस्य पालाशाभिधानलिइन्वात् अनेन मन्त्रेण नैय्यग्रोधादिदण्डानाम प्युपादाने लिङ्गविरोध. तथापि 'दण्डमुत्तरेणादत्ते' इति श्रुतिप्राबल्या लिङ्ग बाधि-वाऽनेनैव सर्वदण्डानामुपादानम् । धर्मशास्त्र 'पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य' (आप.व १२.३८ ) इत्यादि पुनर्विधान च 'विद्यक ब्रह्मचर्य चरत्' (आप ध ११.२८ ) इत्युपनयनकालातिपत्तिप्रायश्चित्तानुष्ठानऽपि तत्तवर्णेन तत्तदण्डधारणार्थम।

·- আনন্মমধু [स्मृतवाचनादि। केचित्-तत्रैध सर्वचरणार्थ विहिताना दण्डानां गृह्येऽनुवादः सर्वेशमुपादानेऽपि श्रुप्यतामन्त्रविधानार्थ इनि ॥ १६ ॥ 'स्मृतं च म' इत्येतद्वाचयित्वा गुग्वे वर दत्त्वग्दा- यष-युत्थाप्योत्तरेरादित्यमुपनिठते ॥ १७ ॥ अनाकूला अथ दण्डमादाय संत्रवासीन कुमार स्मृनम्न म इन्यता वतसकीर्तन- माह । तता गुरव पर ददाति । तत उदायुपति मन्त्रेणोत्तिष्ठत् उत्तरमन्त्र- गांद यमुपनिष्ठत तच्छचरित्यादिभि 'सूर्य दृशे' इत्यवमम्त । तसकर्ति. नादि पदार्थचतुष्टयस्य कुमार एवं कता। हत्यभिधान तृभयत्राविवक्षि त-वाचयित्वोत्थाप्यति च । विवक्षिते तु तस्मिन् वरदान उपम्याने चा ऽऽचाय पत्र का म्यातू । तम्मादर्थप्राप्तस्य हेतुव्यापारस्यानुवाद ॥१८॥ तात्पर्यदर्शनम् अथाचार्य. 'स्मृत च मे' इत्येनन्मस्वजात कुमारं वाचयति । तत्राणौ मन्यास्समानोदश्शेिषो नवम । तेषा प्रत्यगाशिष्टादेव वाचने प्राप्त वाचयित्वात पुनर्वचन वाचनवरदानयोः नैरन्तयार्थम् । अथ गुरव आचार्याय कुमारों वर गा गुरो। वर ते ददामि' इति ददाति । अग्न्या धाने गौ वर' (आप थौ. ५-११-५ ) इत्युक्तत्वात् । आचार्यस्तु सप्तदशकृत्वोऽपान्य होतृणां दशमानुवाकम्य देवस्य त्वा' इत्यादित आरभ्य देवि दक्षिणे' इत्यवमन्तमुक्ता 'रुद्राय गा तनामृतत्वमभ्याम्' इत्यादि सन्धाय 'उत्तानस्स्वाहारस प्रतिगृह्णातु' (तै आ.३-१०) इ न्येवमन्तेन श्रोतवत् प्रतिगृह्णानि, उपनयन विद्यार्थस्य श्रुतिनस्सम्का- र' (आप ध १-१-९) इति धर्मशास्त्रवचनात् । ततःकुमार उदायुषा' इत्युत्थाध्य इद च बाचयात । अध कुमार 'तच्चक्षुर्देव हितम्' इत्यादिमिराचार्यवाचितैर्दशभिः मन्गदित्यमुपतिष्ठने । आत्र वाचयित्वत्यावे. त्याप्रत्ययम्य, क्रियावि धानमात्रे तात्पर्य, न तु समानकर्तृकत्येऽपि । शापित चैतत् 'याक वि मुच्य तां नत प्र वा वाह्यत्' । आप-गृ५-१३) इत्यत्र । अथवा व्य. वधानेन सम्बन्ध , आचार्यस्मृतादि घाचयित्वा 'उदायुपा' इत्युत्था- प्य 'यं कामयेत' इत्यादि कुर्यात् । कुमारस्तु गुरवे वर दत्वोत्तरैरा- दिस्यमुपतिष्ठते । केचित्-स्मृतसङ्कीननादि पदार्थचतुष्टयमपि कुमारकर्तृकम् । .

·- १४.,ख ११.] अनाकुलातापयदर्शनाभ्यां माहितम् । १४९ व चयित्वात्थाप्येति तु णिजयों तुविवक्षित ' अन्यथा स्वसमानक तृकत्वात् वरदानघुपस्थान चाचार्यकतृक स्यात् तथा गुरुप्रदण ची. लादो ब्रह्मणे वगवानार्थमिति ॥ १७ ॥ अथ काभ्यमाह--- यं कामयंत (१)नायमच्छिद्यनेति नमुत्तग्या दक्षिणे हस्ते गृह्णीयात् ॥ १८॥ अनाकुल य कुमारं उपनेता कामयन गुरु , किमिति । अथ मत्ता न छिचेत न चियु- ज्येत मदधीन एव म्यादासमावर्ननादिति नमनस्मिन् काले दक्षिणे हस्त गृहीयात् उत्तरयर्चा 'यस्मिन भूनाम' त्यतया । नामनिर्देश सवुध्या । काम्योऽयं विधि ननित्य । एतदेव सापकमासमावर्तनात् नापनेतुरेव समीपे वर्तितव्यमिति ॥ १९ ॥ तात्पर्य दर्शनम य कुमारं अयमासमावर्तनान्मत्तो न च्छिोत न पियुज्यतेति कामयेत, नमुनग्या 'यस्मिम् भूतम्' इत्यनयर्चा सम्बुद्धा च नाम गृहीत्वा दक्षिणे हस्ते गृहोपात् यद्ययमाचार्यश्चदुदी सर्मशास्त्रवित् अध्यापयितु व्याख्या तुच शक्नोति ॥१८॥ यहमेतमग्निं धारयन्ति ॥ १९ ॥ अनाकुम एलमुपनयनाग्निं व्यह धारयन्ति अविनाशिन कुर्वन्ति पित्रादयः ॥२०॥ तात्पर्यदर्शनम् स्परमतत् ॥ १९॥ क्षारलवणवर्जनं च ॥ २० ॥ अनाकुला क्षारलवणयोर्वर्जन भवति भोजने व्यहम् । अभ्य ब्रह्मचारिण सा- मयाचारिक प्रतिषेध. सार्वकालिक । अय तु उथहसम्बन्धः । तयोर्वि- फल्ल । मध्वादिप्रतिषधस्तु मामयाचारिका नित्यमेव भवति ॥ २१ ॥ तात्पर्यवर्शनम् यह वारलवणयोर्वर्जन च भवति । अत्र च व्यहमिति नियमा- १ क-नाय मरिउपत। -इपमोद एकत्र हरदनमान इति 'क'कापुसाक।

·আনন্দ [ समिटाधानम् । धर्मशास्त्र 'यथा लालवणमधुमासानि' (आप ध १-४६ ) 'इत्य नम भारलवणयावयोनिषध । बहादृर्व पाक्षिक । मध्वादेस्तु नित्य एव ।।२०। 'परित्वे ति परिमृज्य तस्मिन्नुत्तरैर्मन्त्रैस्समिध आदध्यात्॥ २१॥ अनाकुला तमुपनयनाग्निं 'परि स्व'स्यनेन मन्त्रेण परिमृज्य सर्वतो मार्जनमुद केन कृत्वा उत्तरमन्त्र 'अग्नये समिध मित्यादिभि द्वादशभिः प्रतिमन्त्र समि- धो नित्यमादध्यात् ब्रह्मचारी । 'साय प्रात' ( आप ध १४-१६) रिति विशेष सामयाचारक प्रत्यतव्य' । 'साय मेवाग्निपूजेत्येके ( आप. ध १-४-१७ ) इति च । अय तूपदेशोऽस्मिन् काले प्रार- म्भार्थ । तेन प्रातरुपक्रम समिदाधान सायमपवर्गम् (१)पक्षान्तर सायमेवोपक्रम.. नान्यस्मिन् काले । तत्र यथाकामी प्रक्रमे । अधिकारादेव सिद्ध तस्मिन्निति वचन व्यहादृवमपि तस्मिन्नुपनयनानावेव सामवा धान यथा स्यादिति। तेन नित्यधारणमप्यस्य विकल्पेन साधित भवति। व्याहृतिभिरप्यन्ते चतप्रस्समिध आदधाति । तत्प्रायश्चित्तन्वेन द्रष्ट व्यम् (२)कल्पान्तरदर्शनाच । 'यते अग्ने तेज.' इत्यादिमिरुपस्थान समाचारासितधारणम् ॥ २२ ॥ तात्पर्यदर्शनम् 'परित्याग्ने' इत्यग्निं परिमृज्य परि समूहा, तस्मिन् उपनयनानौ या. घञ्चारणमुत्तमद्वादशभिः 'अग्नये समिधमाहाष' इत्यादिभि प्रति मन्त्रमेकैकां समिधमादध्यान्। (३)पुनश्चान्ने तूष्णी परिसमूहनम् । (४)अनन्तरमुभयतस्तृप्णी समन्त परिषचन, स्मृत्यन्तरादाचाराच्च । एतच्च समिदाधान पूर्व काहनामध्वा कार्यम् धर्मशास्त्र 'अग्निाम- द्धा परिसमूह्य समिध आदध्यात्' (आप ध १-४-१६ ) इति वच. नात् । परिसमूहनस्य 'परित्वेनि परिमृज्य' इति विधिः । तथा धर्मशा- खे तु 'समिद्धमसिं पाणिना परिसमूहन्न समूहन्या' (आप.ध.१-४- १८) इति गुणार्थोऽनुवादः ॥ २९ ॥ १पसायमेवाग्निपूजेत्या तु पक्षे । २ तस्मिन साप पानस्मीमाऽम्यादधाति भाम्बाहा भुवाबाहा मुबमाबाहा भर्भवस्मुपया होने"- बोग. 1-0) इति बौधायन । याताभसमिधोऽयादवान्यकशम्ममस्ता मन (हिए 1-6-१)नि च सल्याण्ड । -तबामपूहमानम्मर ।

·५.४.,ख ११ ] अनाकुलातात्पर्यदर्चनाभ्यां सहितम् । एवमग्निपूजापरशब्दं समिदाधान सविधिकमभिधाय, इदानीं त. स्यैवाधिकारसम्बन्ध गुणान्तर चाह- *एवमन्यस्मिन्नपि सदारण्यादेधानाहत्य ॥ २२ ॥ अनाकुला यथा ऽस्योपनयनाने नित्यधारणपक्षे समिधादान नित्यत्वना एवं त्र्यह धारणपक्षे यहादुर्घ अन्यस्मिनप्यनाविद कर्म कर्तव्यमि त्य ॥२३॥ অন্যান্য চ্যালা কল্পনা দাগ মন'। সাবে वचनात् अन्यैराहनानां प्रतिषध । एना कानुनि। एधग्रहणमनेराहरण- शङ्कानिवृत्यर्थम्। सामयाचारिकषु विधि गुवथै ब्रह्मचारिणस्समिदाहर रण विश्ते । इद त्वात्माम् ॥ २४ ॥ तात्पयदर्शनम् एवमुक्तेन विधिना मदा उपनयनप्रभृन्यासमावर्तनात् अहरहम्माय प्रात , सायमेव वा समिनाधान कतव्यम् । एतच्च व्यहादृवमन्य- स्मिन्नपि लौकिकेऽनो भवनि । न तूपनयनाग्निनेट इति नित्यस्य सामे दाधानस्य लाप । समिघश्चारण्यादवाहरपाया । यच्च धर्मशास्त्र 'साय प्रातर्यापदशम्' इान 'मायमेवाग्निपूजेत्येक' (आप ध १-४- १६, १७ ) इति स विकल्पविश्ययोऽनुवाद । कंचित्-नि-यस्य सनस्पमिदाधानम्य अत्रोपने शोऽस्मिन् काले प्रारम्भा । ततश्चद प्रातरुपक्रम सायमपवर्गम् । सामेति पश्ने तु सायमेवोपक्रमो मान्यत्र । तत्र यथाकामी प्रक्रमत तथा तम्मिन्नन्य- स्मिन्नपात्यारम्भार उपनयनाग्नेस्घ्यहादूर्ध्वमपि विकरपेन धारण, तवेव समिदाधान चेति ॥२२॥ उत्तरया सँशान्ति ॥ २३ ॥ बनाकुला अथ न उत्तरयची 'ब्रह्मचार्यपी स्वेतया मशास्ति गुरु' सशिक्षयनीयर्थ. यथापाठमृचा सशासन अर्थ च कथयति । ब्रह्मचामि प्रवचयाश्रम प्रा. सोऽसि । तम्मात् कामचारबाद भक्षा मा भू । बादमिान प्रतिवन्ननम् । अपोऽशान, मयाऽननुश त• अप एवाशान, नाम्यत् । पूर्ववत् प्रतिवचन सर्वत्रा वार्म कुरु गुरुशुधूपणादि । मा सुपु या दिवा स्वापप्रतिषध । "दिवा- सूचयमिद हरदममा । .

·आपस्तम्बश्वमूत्रम [ चतुर्थाकर्म । - मा म्वाप्सी(आश्व गृ१-२२-२.)रियेवाश्चलायन । अपर आह-अथ य. पूर्वाधायी जघन्य सवेशी तमाहुर्न स्वपितीति । एवविधाऽत्र म्वापा भाव इति । मिक्षार्य चरान नियमन भैक्षविधेि । आचाराधीनो भव मातापित्रारपि वरात्यका भाचार्यचशे वर्नम्वत्यर्थः। सशासनानन्तरं भिक्षाचरणाम् । अत्र बोधायन --"अथाम्मा आरेक्त पात्र प्रयच्छान्नाह मातरमेयाने मिक्षस्वनि" (बा गृ२-७) आश्वलायनस्तु- अप्रत्याख्या- यिनमन भिक्षनाप्र-याख्यायिनी वा" (आश्च गृ १-२२-७) इनि ॥ २५ ॥ तात्पर्यदशनम् 'ब्रह्मचार्यसि इत्यनया कुमारं मशास्ति शिक्षयति । (१)अथ लशा सनार्थज्ञापनाय मन्त्रार्थ उच्यत । ब्रह्मचामि (२)कामचारवादभक्षा मा भू । माऽशान मयानुसाताप (३)एव पिब, बुभुक्षा तु धारय । म कुरु, अ. म्मदर्थ कर्म मयानुकाऽपि कुछ, मा सुषुप्या पूर्वोत्थायी जघन्यसवेशी भू या', 'नमाहुर्न स्वपिति' (आप ध १-४-२८) इत्युक्तत्वात् , मा दिवा स्वाप्सीगित वा भिक्षाचर्य चर, निमन्त्रणादिना भुजानोऽन्यस्मदर्थ मक्ष- माचर । आधा बानो भय, मयान नुशाता याजनादिकर्म मा कापारिति । अत्र चासीनिछान्दमा लकार , सुपुथा इान रूप च । सशासनेषु व सर्वेषु कुमारो बाढम' 'एच करोमि' हात प्रतिवचन(४) दाप्य । सशा सनान्न च भिक्षाचरणम् । अवास्मा आरक पात्रं प्रयच्छन्नाह-मातर- मेवाग्न भिक्षम्वेति ( बी गृ २-५-४० ) इति बौधायनगृह्यात् ॥ २३ ॥ वासश्चतुर्थीमुनरयादनेऽन्यत परिधाप्य ॥ २४ ॥ इत्यापस्वम्बीये गृह्यप्रश्नं एकादशः खण्डः ॥ समाप्तस्तुरीयः पटलः ॥ . अनाकुलम अथ त्रिरात्रे (निवृत्ते चतुर्वा रात्रि सप्तम्यर्थे द्वितीया । चतु च्यामित्यर्थ । नत्र किम् ? यद्वान्म कुमारस्य धार्य सद्य कृत्तात परिधा पित तदाचार्य आदने अत्तस्यर्चा “यस्य ने प्रथमवास्य" मित्येतया । अ न्यद्वाम परिवाप्य यह नु नस्मिन्नियमेन सद्य इत्तोतमेष । चतुर्थीम -'अन्नमार इत्यधिकम् । -8-अबास! ज-ताप । दवान् ।

·५.४ ,स्व.११ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । स्यत्र न रात्रिविवक्षिता । किनहि १ अहोरात्रसमुदाय । तत्राहन्यवादान वाससः 'उदगयनपूर्वपक्षाह' 'इनि नियमात् ॥ मेखलामजिन दण्डमुपवीत कमण्डलुम । अप्सु पास्य विनष्टानि (यार्यापयन्यानि मन्त्रवत् ॥ २६ ॥ इति गृह्यसूत्रवृत्तावनाकुलाया एकादश खण्डः । चतुर्थ पटल। तात्पर्यदर्शनम् चतुर्था मिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । चतुर्ध्या रात्रौ चतुर्याहोरात्रे अह न्येव 'उगयनपूर्वपक्षाह' (आप गृ १-२) इति नियमान् । बाग, उप नयनकाले यत्परिधापित नदाचार्य मतदशकृत्वाऽपान्य 'यस्य ते प्रथ मवास्यम्' इत्यनयेय स्वीकगेनि, न तु मावित्रण, अत्र विशेषविधर्वली यस्त्वात् । उपदेशमन तु देवा वै वरुणमयाजयन् , ( तै ब्रा २-२-१) इति लिङ्गादयनेषु न प्रतिग्रहविधिरिति । एतच्चान्यद्वास कुमार परि- धान्येव कर्तव्यम् । स तु 'गुरो वासस्ते ददामि, इनि दद्यात् । पतध यह मन्त्रवत्परिहितमेव वाम पग्धियम । आपस्तम्बमन्या एतदन्त मुपनयनम् ॥२५॥ अथ पालाशकर्मभाष्य लिख्यते- केचित् स्मृन्यन्तरोपसंहारेण पलाशवृक्षसमीपे पालाश कर्म कुर्व ने समानम् । अन्येषां च श्रद्धधानानां हितार्थ (२) पालाशकर्मणो वि- धिरुच्यत-त्रीण्यहानि प्रत्यहमामभक्षमाचरेत् । चतुर्थेऽहन्यनमस्का रेण सस्कृत्याचार्येण सह प्राचीमूदाची वा दिशमुपनिष्क्रम्य पूर्वणोत्त रेण वा पलाशवृक्ष त्रीपयुदगपवर्गाणि स्थण्डिलानि कल्पयित्वा तेषु यथाक्रम प्रत्यङ्मुख प्रावधवामेवाभ्योऽयंपाद्याचमनम्नानवखगन्ध माल्यधूपदीपयलींश्च दत्वाऽथोपतिष्ठते । 'यश्छन्दसाम् ' इत्यनेन 'श्रुत मे गोपाय' (तै उ १-५ )इत्यन्तेन प्रणवम् । श्रद्धयाग्नि समिध्यने ( ते प्रा. २-८-८ । इति सूक्तेन श्रज्ञाम् । (३) मेघा दवी' (नै उ४-४१) त्यनुषाकेन मेधाम् । तत पलाशमूले दण्ड विद्यज्य अन्यबण्डमायाय सहाचार्यो गृहमागकाछनीति ॥ गगृहणीया पानि । • जस्मिन दलसुदर्शन योरकपा अन्यमा भेट । 17-'पागम मित्यधिक्म । ज-बाम्म देवस्मविता २० ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [उपाकम। चतुर्थे पटलेऽपीत्थ यथामाश्य यथामति । कृत सुदर्शनार्येण गृह्यतात्पर्यदर्शनम ॥ मुबद्ध दुर्लभ भाष्य भाप्यार्थश्च सुदुग्रह। मतोऽनुकम्प्या विद्वद्भि मन्दबुद्धिश्रुता वयम् ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृती गृह्यमत्रतात्पर्यदर्शन एकादशः सण्डः ॥ समाप्तचतुर्थ पटल ॥ अनाकला अथोपाकर्मोत्सर्जन पटलः ।। *अथात उपाकरणोत्सर्जने व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ अथ शब्द. आदौ मङ्गलार्थः प्रकरणान्तरत्वात् । अनशन्दो हेती। यस्मादेतयोाख्यानमन्तरेण प्रयोगो न शक्यते कर्नु अत पत व्या स्यास्यामः इति ॥१॥ श्रवणापक्ष ओषधीषु जातासु हस्तेन पौर्णमास्यां बाध्यायोपाकर्म ॥२॥ अवणापक्ष धावणस्य मासस्य पूर्वपक्ष इत्यर्थ । ओष या जाताम् प्रवर्ष गाढासु हस्तेन नक्षत्रेण पौर्णमास्या वा धानणस्य कर्तव्यमित्यर्थ । अध्या यस्योपाकरण अध्यायौपाकर्मप्रारम्भ इत्यर्थ । ओषधीषु जातास्थिति वच नादाजातास्वोषधीषु प्रोष्ठपद्यां भवति। तथा च कल्पान्तर-श्रावण्या पौर्णमास्यां प्रोपपद्यामाषाख्यां वेति ॥२॥ अग्रुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेऽन्वारब्धेषु काण्ड ऋ- षिभ्यो जुहोति सदसस्पतये माविन्या ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय अभयमुपाका-मजनाक्ष्य पटल 'क' 'स' म जनेषु अनाकुसापुस्तकेषु न दृश्यने । पर तु ग, घ, च, पुस्तकेपलभ्यते । अनिमखण्डा देस्थनुदर्शगयाख्या पर्वाचनण पाव प्रकरण: म्यास्तिता पनुमायत । सूत्राणि प्रत्यानि आपस्तम्बेन मशीन नि न वनि न निधेनु शक्यत । मूलम पुस्तके एताने नोपल पते । मन्यापाठभारद्वाजमात्र सह प्रायशस्लवद यत्तस्त्रावण । कि- हान्येवोयपि न मुद्रष्ट पातु पार्यते । अत हरदत्ताचार्थे गृहासरस्थ नि मूत्र पर्वतोऽनदिनानि । अथवा भापस्तम्बेनेव प्रणीतानि त्यत्र मूकी,भाव शरणमस्माकम् । विज्ञादापुस्तकेषु विपि का समाक्षराणि कनि च न्याख्यागतानात्यादिपरिचायक विजिपि चिद नापन-पते । अ-पहेन पर ममै विभाग कृत । आदर्शन्तरालाभेन स्वादशेभ्यश्च निर्णेतुमशका काश्गुिद्धवाऽपि तथैव मुदिता अनी विहि त्रुटिरप या स्वनुदिवलेन का आदर्यास्तरावलोक्नेन । परणीया। ।

·- तत्र उपाकर्म] अनाकुलातात्पपदर्शनाच्या साहितम् । मामवेदायाथर्वणवेदायेति हुत्वा उपहोमो वेदाहुतीनामुप- रिष्टात्सदससतिमित्य के ॥ ३ ॥ एवमुपाकरणस्य काल उक्त । अथ प्रयोग.-अग्रुपसमाधानादि तन्त्र प्रतिपद्यते। अशिश्च श्रोत्रियागाराद्वाहा, मन्थ्यो था, न त्वौपा- सनो बहूनामत्र सहन्वाभावात् । भार्यायाश्च सहत्वाभावात् वचनमत्र प्रयोगः । विद्यासस्कारार्थमिदं कर्म वदसयुक्तम् । ताज्यमागान्ते इन्बारब्धेषु शिष्येषु प्रधानाहुती होति । काण्डषिभ्यः प्रजापति म्लोमोऽग्निविश्वदेवा ब्रह्मा स्वयभूः इति पश्च काण्डऋषयः । प्रजापतये स्वाहति होम प्रजापतये काण्डऋषये स्वाहेत्यन्ये । 'सदस पतिमद्भुत मिन्यनेन सदसस्पतय जुहोति। तत्सवितु'रित्यतया साषि उथे, कल्पान्तरे नया दर्शनात् । ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय सामवेदायाथर्वण वेदानि चतस्रो धंदाहुनयः। तत उपहोमा । जयादि प्रतिपद्यते इत्यर्थः। एक श्राचार्या वेदाहुनीनामुपरिष्टात् सदसस्पति होतव्य मन्यन्ते ॥ ३॥ परिषेचनान्तं कृत्वा बीननुवाकानादितो- ऽधीयरिन् ॥ ४॥ तन्त्रशेष समाप्य वेदस्यादित श्रीननुन कान की पारन् (१) इपे वर्जिया' (२) आप उन्दन्तु' (३)'उछन्यमान' (४) अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपाल निवपति बनुदक्षिणा' । पते प्राजापत्यसौम्याग्नयवैश्वदेवानामादितश्च- चारोऽनुवाका (५) सह व देवाना चासुराणा चेति स्वयभुकः । एतेषणं वा पञ्चाना अनुवाकाना अध्ययनम् ॥४॥ प्रथमोत्तमायनुवाको बा ॥ ५॥ यदि वा वेदस्य प्रथमोत्तमौ भनुवाकायधीयोरन् 'इषे त्वा'(६) भृगुवं बारुणि रिति ॥ ५॥ व्यहमेकाहं वा क्षम्याधीधीरन् ॥ ६॥ यस्मिनहन्युपाकरण कृन तत आरभ्य त्र्यहमे काह वा क्षम्य विरम्या धारिन् । उपाकते यह मेकाह वाऽनध्याय इत्यर्थः । तत्र काण्डोपक. रणे पकाहः पारायणोपाकरणे व्यहः । अधीयोरभिति वचनं उपाकृत्य यहादूर्व नियमेनाध्ययनं यथा स्यादिति ॥ ६ ॥ लेम १-१-१ लेस १२-१ ३-२-१ १-८-६ ते आ-१ ·आपस्तम्बगृहासूत्रम् [ उत्सर्जनम् । यथोपाकरणमध्यायः ॥७॥ येन प्रकारेणोपाकरण कृत तथाऽभ्ययनं कर्तव्यमा यदि सर्वेभ्यः का. पडऋषिभ्या हुत्वा घेदादी त्रयाणामनुवाकानामारम्भः कृतः प्रथमोत्त. मयोर्वा तथा सनि यथाभ्यायमध्ययनं कर्तव्यम् । यदि तु काण्डादीना सर्वपामारम्भ. तथा सति यथाकाण्डमध्येतन्यम् । यस्तु कृत्व वेदम र येऽनुवाक्यानि परिहाग्य प्रागुत्सर्जनादध्येतु न शक्नोति तस्य पृथकाण्डोपाकरणम् । तत्र तस्यैव काण्डस्यक ऋषि' सदसस्पति.साधि श्री वेदाहुतय उपहोमा परिषेचनान्ते तस्यैव काण्डस्यानुवाक एकाह मनध्यायः तस्यैव काण्डस्याध्ययनम् ॥ ७॥ तैषीपक्षस्य रोहिण्यां पौर्णमास्या बोत्सर्गः ॥ ८॥ एवमुपाकल्यानध्यायबजे वेद काण्ड वाऽरम्येऽनुवाक्यानि परिहा. व्याधीयानस्य रोहिण्यामु-मग कर्तव्यः । पार्थमास्या का तैषीपक्षस्यैव । तत्रास्मिन्कर्मणि होमोऽपि भवति । कथ भवति ? उपाकरणवत् समा- नविधानादुपाकरणवद्गृहे हुत्वैव क्षम्यमाण कर्म प्रतिपद्यते । हिर. ण्यकेशिनो तु तर्पणादूर्व उदकान्त होम. ॥ ८ ॥ प्राचीमुदीची वा सगणो दिशमुपनिष्क्रम्य यत्रापः पुरस्तात सुखाः सुखावगाहा अवकिन्यः शविन्यः ता- सामन्तं गत्वाभिषेकान् कृत्वा सुरभिमत्याब्लिङ्गाभिर्वारु. णीमिहिरण्यवर्णाभिः पाबमानीभिरिति मार्जयित्वाऽन्त- जलगतोऽधमर्पणेन त्रीन् प्राणायामान धारयित्वोत्तीर्याच- म्योपोत्थाय दर्भानन्योन्यस्मै संप्रदाय शुचौ देशे प्राक्कूलैर्द- भैरासनानि कल्पयन्ति ॥ ९ ॥ संगण सशिष्य. यत्राप पुरस्तादिति यत्र देशे पूर्वस्यां दिशि अपापश्य- तीत्यर्थः । मुखा सुखस्पर्शाः । सुखावगाहा सुनीः यास्ववका भव 'म्ति सा अवमिन्य तथा शखिन्या तामामन्त समीप गत्वाभिषेकान् कुमैः कृत्वा ततः सुरभिमत्या दधिकावण्ण इत्येतयान्झिामि 'भापहि ष्ठा मयो भुव' इति तिमिवारणीनि अवते हेड रदुत्तममिम मे वरुण तत्वार्यामीत्येताभिः हिरण्यवर्णीयामि 'हिरण्यवर्णाशुचयः पावका' इति चतसृभिः पाबमानीमि प ·उत्सर्जनम् । ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । १५७ वमानः सुवर्जन, इत्येतेनानुषाकेन मार्जयित्वा अभ्युश्य प्रतिमत्रं क्रिया भ्यावृत्ति प्रतिपादमित्यन्ये । ततोऽन्तर्जलगतः जलस्यान्तर्निमनो- ऽघमर्षणेन तृचन 'ऋत च सत्य चेत्यघमर्षणदृष्टेन श्रीन् प्राणायामान धारयति । सर्वत्र सगण इत्येव । अपसु निमन्यतमनुवाक सम्पति स एकः प्राणायामः। एव निर्धारयित्वोत्तीर्य गृह्यान्तरदर्शनात् प्रक्षा. लितोपदाताम्याक्लियानि वासांसि परिधायाचम्योत्थाय द्वौ सभूय द भानन्योन्यररी मप्रदाय ततः शुचौ देशे उदकान्त एप स्पण्डिलानि पृथ. कृत्वा दर्भः प्रागौ आसनानि कल्पयान्ति ॥९॥ केभ्यः १ देवेभ्यः पितृभ्य ऋषिभ्यश्च । ब्रह्मणे प्रजापतये बृहस्पतयेऽग्नये वायवे सूर्याय चन्द्र मसे नक्षत्रेभ्यः ऋतुम्यस्संवत्सराय इन्द्राय राज्ञे सोमाय राज्ञे यमाय राज्ञे वरुणाय राज्ञे वैश्रवणाय राज्ञे वसुम्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यस्साध्ये यो मरुभ्य ऋभुभ्यो भृगुभ्योऽङ्गिरोभ्य इति देवगणानाम् ॥ १० ॥ देवगण हात देवाना च तद्रणानां चेत्यर्थः । अत्र ब्रह्मादि वश देवताः। इन्दादयः पञ्च राजान । वस्वादय दश देवगणा' । सर्वान्ते कल्पय न्तीति वचनात् सर्वत्र कल्पयामीत्यस्य सम्बन्ध । ब्रह्मणे कल्पयामि प्रजापतये कल्पयामीति । एतानि पञ्चविंशनिरासनान्युदगपवर्गाणि । तर्पण चैषा देवन तीर्थेन भवति ॥१०॥ अथर्षय:-विश्वामित्रो जमदग्निभरद्वाजो गौतमोऽत्रि- वसिष्ठः कश्यप इत्येते सप्तर्षयः सप्तर्षिभ्यः कल्पयित्वा द- क्षिणतोऽगस्त्याय कल्पयन्ति ॥ ११॥ देवानामुत्तरतः सप्तर्षीणामासनानि, दक्षिणतोऽगस्थाय, श्यपादूर्ध्वमरुन्धत्या., (१)द्यान्तरदर्शनात् ॥११॥ ततो यावदेकवैद्यन्तैः कल्पयन्ति ॥ १२ ॥ । उनरत उदीचीनमयो उदगम भागपगाण्यामनानि कम्पनि विश्वमित्राय : (0 रा-१९-३) हात सत्यापाढगृो । विश्वामेषाय जमदग्नये भरवाजाय गौतमायाप्रये वामिष्ठाय स्यपाधामन्धबै कम्पयामीनि दक्षिणतो ऽगस्त्याय कल्पन्ति (म.१०) हात भाजारगृह्यो । क ·आपस्तम्बगृक्ष मूत्रम् [ उत्सर्जनम् । नल अनन्तर यावन्त एकवद्यन्ता समानद्यता के समर्षिभि, तेभ्यः कल्पयन्ति । के पुनस्ते ? कृष्णहपायनादय ऋषयः । एतदुक्त भव ति-कृष्णद्वैपायनाय जातकपर्याय तक्षाय तृणयिन्द्रवे सोमशुष्मिण मोम शुष्काय बर्मिणे सनद्वाजाय वृहदुक्याप वामदेवाय वाचरत्नाय हार तययन उदमयाय गानमाय ऋणजयाय कृतजबाव बनवे व्यरुणाय विधातवं त्रिवर्षीय शिबिन्ताय पराशराय वसिष्ठायेन्द्राय मृत्यव करें न्वष्ट्रे पात्रे सवित्रे भूतश्रयमे सावित्र्य वदे यश्चेनि पृथक । एते कृष्णद्वै पायनादय(२)श्चतुरिशपय । वेदाश्चत्वार इत्यष्टाविंशदेकवद्यन्ता सप्तर्षिभिः । केचिदथर्वाङ्गिरस इतिहासपुराणानि सर्पदवजनान् सर्वभूतानीत्येतेषामपि वेदग्रहणेन प्रहणमिच्छन्ति, कल्पान्तरे तथा दर्शनात् ॥ १२ ॥ प्राचीनाबीतानि कृत्वा दक्षिणतो वैशम्पायनाय पैग- ये तित्तिरये उखायात्रेयाय पदकाराय, कौण्डिन्याय वृत्ति- काराय, बांधायनाय प्रवचनकाराय, आपस्तम्बाय सूत्रकाराय, भरद्वाजाय सूत्रकाराय, सत्याषाढाय हिरण्यकेशाय, आचा. फैध ऊर्ध्वरेतोभ्य, एकपत्नीभ्यो वानप्रस्थेभ्यः कल्य- यामीनि ॥ १३ ॥ तत सर्व प्राचीनावानानि वा वशम्पयनानियो द्वादशभ्य आ सानानि कल्पयन्ति दक्षिणता देवानामगर यस्य च तत्र दक्षिणाप्रवण देशे दक्षिणान प्रत्यगपवर्ग(स गृ.२१९-७ मिनि कल्पान्तरम् ॥ १३ ॥ अथ यथास्वं पितृभ्यः कल्पयन्ति माता. महेभ्यश्च पृथक् ॥ १४ ॥ अगाव यस्य ये पितर पिनामाहा प्रपितामहा मातामहाच मातु ये पितृपितामहमपितामहा सभ्य उमयेय कल्पयन्तीत्यर्थ ।मा चीनावीतानि कृत्वा दक्षिणत इति चानुवती। नत्र यथास्थ पित्रादी ना नाममि कल्पन-रुद्र शर्मण विष्णुशर्मण इति । अन्ये पितृभ्य इत्येव कल्पयन्ति । किमर्थं तर्हि यधास्वमिति ' जोवपितृकाणामिहापि पिण्ड दानवदुपायविशेषप्रनीत्यर्थः ॥ १४ ॥ २ आगमनाया पशि न नि । भानहानमिनि मानि। नरखन।

·.
उत्सर्जनम् । ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् ।
यज्ञोपवीतानि कृत्वा नेष्वेव देशेषु तयैवानुपूर्व्या तैरेव
नामभिर्देवानृषींश्च तर्पयन्ति वैशम्पायनप्रभृतीस्तु मातुः
प्रपितामहपर्यन्तान प्राचीनातिनस्तपर्यन्ति--अमु तर्पया-
म्यमु तर्पयाम्यमुं तर्पयामीति ॥ १५ ॥
अथ कल्पान्तरे तो विशेष -अमुम्मे नमोऽमुष्मै नम इति गन्ध
पुष्पधूपदीप , अमुष्मै स्वाहामुष्मै स्वाहेन्यन्मेन, अमु नर्पयाम्यमु तप
यामीति फलोदकेनेति (भा गृ.३-११) (स गृ २-२०-५,६,७) ॥ १५ ॥
अभिप्यते वाऽन्योऽन्यम् ॥ १६॥
आप्नोतरेतद्रपम् । अभिप्या प्रार्थना । इहोत्सजेने कर्मणि शिष्या
णामुपान्यायस्य च स्नानादिषु कर्मसु सह प्रवृत्तिश्चोदिता । सर्वत्र
बहुवचननिर्देशात्-अभिषेकान् कृत्वाऽऽसनानि कल्पयन्तीति । तत्रायं
विशेषो वैकल्पिक उपविश्यते । अन्योन्यमियन्ते वा द्वो वो सम्भू
यान्यान्य प्रार्थयन्ते वास प्रवृत्यर्थ न सर्व महनि । अधीर्सन्त इति
पाठे ऋध्यनरतपम् । उपसर्गवशाच्च स एवार्थ । ये त्वधिशब्दात्
पर तकारमवा जीयते न रेफपपि नेपों वानुमन्याथ एव ॥ १६ ॥
यज्ञोपवीनानि कृत्वा बीनादितोऽनुवाका-
नधीयारन् ॥ १७॥
अध्ययनप्रकार उपाकरणेन व्याख्यान ॥७॥
काण्डादीन प्रथमोत्तमौ वा ॥ १८ ॥
अयमपि विकरप उपाकरण व्याख्यात ॥१८॥
'काण्डात् कण्डात् प्ररोहन्तीति द्वाभ्यामपादके
दूर्वा रोपयन्ति ॥ १९॥
राध समूल दुर्वाम्तम्बमाहत्य नमुदकस्य समीपे रोपनि । ' यथा
दूर्वा प्ररोहति तथा निखनम्ति 'काण्डान काण्डान् प्रगहन्तीति द्वाभ्या.
मृग्भ्याम् । तत्र दुर्वा इत्येकवचनश्रवणात एक एवं मुख्यो निखनति त-
मितरेऽम्बारभेरन् । अन्ये प्रतिपूरुपमिच्छन्ति ।। १९ ॥
अप: प्रगाह्योदधि कुर्वन्ति ॥ २० ॥

·- भापस्तम्भगृह्यमूत्रम ( उत्सर्जनम् । अथाप प्रविश्य तत्रोदधि कुन्ति । उदधिः समुद्र तमिव क्षोभयन्तीत्यर्थः॥२० कथं तदित्याह- सर्वत परिवायोमिमन्तः कुर्वन्ति ॥ २१ ॥ बहुभि परिवार्य सर्वतस्सन्निरुध्य यथोर्मयस्तोत्पद्यन्ते तथा कुर्व स्तीत्यर्थः । एवं त्रिः कुर्वन्ति ॥२१॥ उद्गाह्यातमितोराजि धावन्ति ॥२२॥ उद्गा उत्तीर्य आतमितोः आश्रमजननात् आणि धावन्ति ।प्राचीमुवीची था विशमभिधावन्ति । नथापवर्गः ॥२२॥ प्रत्येत्याभिदानादि सक्तुभिरोदनेनेति ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयति ॥ २३ ॥ प्रत्येन्य गृहान् प्रविश्यत्यर्थः । आशिण पुण्याहाधा. पुण्याहं स्व स्त्य॒ध्यतामिति वाचयित्वति ॥ २३ ॥ एवं पारायणसमाप्ती च काण्डादि दूर्वा रोपणोदविधावनवर्जम् ॥ २४ ॥ यथास्मिन् वार्षिकेऽप्यध्याये समाप्त उत्सर्गश्चोदित एवमेव पारा- यणसमाप्तावपि कर्तव्यम् । तत्र वाणि-काण्डादनामध्ययनं, दूर्वारोप- णमुदधिकरणमाजिधावन चेति ॥ २४ ॥ प्रत्येत्य ब्राह्मणभोजनादि कर्म प्रतिपद्यते ॥२५॥ काण्डादिग्रहणात् पारायणाध्ययने यथाकाण्डमेवाध्ययनम्, न तु सम्मिन्नस्य पाठस्येति केचित् । अन्य तु काण्डादिग्रहणस्योपलक्ष गन्धात् सर्वप्रकारस्यानुवाकाध्ययनस्य प्रतिषेध । पारायणे च यथारुध्यध्ययनामियाहु. ॥२५॥ एवमेवाहिरहरहर्देवानृषीन् पितृश्च तर्पयेत् ॥ २६ ॥ अद्भिरिति वचनात् अहरहस्तर्पणमाद्भिरेव । तेनोत्सर्गकर्मणि पूर्वो- काना गन्धादीनामपि प्रवृत्ति । अहरहस्तर्पणं प्रद्ययशानन्तरम्, कल्पा न्तरे दर्शनात् ॥ २६ ॥ इति गृह्यसूत्रावृत्तावनाकुलाया उपाकर्मोत्सर्जमपटलः ॥

·अथ पञ्चमः पटलः॥
द्वादशः खण्डः॥
madelor-
पूर्वोपनयन व्याख्यातम् । उपनीतस्य च धर्मशास्त्र 'अथ प्राप्त
चर्यविधिः (आप.ध १-२९८ ) इत्यारभ्य धर्मा उपदिशा । अध्या-
यकाण्डवतानामुपाकरणसमापनोविधिश्च 'उपाकरणे समापने व ऋ.
विर्य प्रज्ञायते' (आप. गू ८-१० इत्यत्र सम्पूर्णमेव व्याख्यात. अथेदानी,
वेद प्रतानि वा पार नीत्वा हयुभयमेव वा ॥ ( याश स्मृ १-५१ )
इत्यादिवचनानुष्ठानेन कृतकृत्यरूण गुरुकुलात समावृत्तस्यानुष्ठेय
समावर्तनापरपर्याय स्नानाख्य कर्म व्याख्यायते।
केचित्-' उपाकरणे समापने च ' ( आप गु८-१) इत्यनयोः
कल्पस्याप्रसिद्धत्वात् , अवश्यमन्यत्र प्रसिद्ध आश्रयितव्य इति बदन्तः
'अधान उपाकरणोत्सर्जन व्याख्यास्याम , इत्यादिक व्रतपटल नाम
उपनयनानन्तर व्याचक्षते । नैतत् , ' उयाकरण समापने च'(आप
ऐ८-१) इत्यत्रैवानयोर्विध्यामापकारण सम्पूर्णमेय व्याख्यातत्वात,
व्रतपटलाध्ययनस्य च विप्रतिपन्नत्वात् , भाप्ये प्रसङ्गामावाच ॥
वेदमीत्य स्नाम्यन् प्रागुदयाजं प्रविश्यान्तोम्ना
चर्मणा द्वारमपिधायास्ते ॥ १॥
अनाकुला
एवम्पनीतश्चरितब्रह्मचर्याऽधीतवेदपडो यद्याचार्यकुलावन्यमा
थम प्रेप्सुर्भवति तस्य मान नाम कर्मोपदिश्यते । यस्मिन् कमणि
नियमेन विशिष्ट स्नान विधिवत् भवति तदेतत् स्नानमित्युच्यत । स्नान
समावर्तन तत् करिष्यनित्यर्थ । प्रागुदयादित्यादित्योदयो गृह्यते ।
नेनमेतदहरादित्य इति दर्शनात् । नत्र गोष्ठम् । अन्त अभ्यन्तर लोमानि
यस्य तेन वर्मणा यस्य कस्यचित् मृगम्य । आसनवचनं निष्क्रमण
तिबंधार्थम् । वेदमित्यविवक्षितमंकवचनम् । यद बंदी वेदान् या अधीत्य
पाठतवार्थतश्चाधिगम्यत्यर्थ । स्नाम्यन्निात वचन नैष्ठिकस्य उत्तर
कर्म मा भूदिति ॥१॥

·१६. आपस्तम्बयमूत्रम { समावर्तनम् । तात्पर्यदर्शनम् वेद मन्त्राह्मणलक्षणम् । एकवचन जात्यभिप्रायम् , 'वदानधीत्य वेदी वा वेद वापि यथाक्रमम् ॥' (म.स्मृ ३-२) इति मनुवचनात् । अवान्य पाठनश्वार्थतश्चाधिगम्य, सपडझं समी. मांस बद(१)मधीत्येत्यर्थ । अधीत्येति च विधिः । 'घद मतानि वा पार नीत्वा युभयमेव वा। इत्यस्य प्रदर्शनार्थः । स्नास्यन् स्नानाख्यं कर्म करिष्यमाणः प्रागुद चात प्रागादित्योदयात् । ज(२ गोशाला परिधितां प्रविश्येत्त्यादि व्य कार्थम् ॥१॥ नैनमेतदहरादित्योऽभितपेत् ॥२॥ अनाकुला पन पतत्कर्म कुर्वाणम् । एतद एतस्मिन्नहान कदाचिदपि नामित. पैदादित्य । तेन सूत्रपुरीपादिकमपि तत्रैव बजे छायायामपि कर्तव्यम् । आदित्यग्रहणादग्निनापस्य न प्रतिषध ॥२॥ ना-पर्यदर्शनम अस्मिन्नहनि यावदस्तमय मूनपुरीपोन्सर्जनार्थमयमा मण्डपाद हिर्न निर्गच्छेत् इत्यर्थ ॥२॥ मध्यन्दिनेऽग्नरुपसमाधानाद्याच्यभागान्ते पालाशी समिधमुत्तरयाऽऽधायापरणाग्नि कट एरकायां वोपविश्यो- त्तरया क्षुरमभिमन्त्र्योत्तरेण यजुषा वस्त्रे प्रदायापों सँस- जनाद्या केशनिधानात् समानम् ॥ ३ ॥ समाकुला अथ तस्मिन्नहानि मध्यन्दिने कर्म प्रतिपद्यने । अग्नेरुपसमाधाना दि । शम्या । सकृत्पात्राणि क्षुरादिभिस्सह । स्वयमेव कर्ता नाचार्य । आज्यभागान्तवचन समिदाधानादेत्तरस्य कर्मण कालोपदेशार्थम् । अनेनेव तन्त्रप्राप्तावपि सिद्धायां अग्रुपसमाधानादिवचन तन्त्रारम्भ- स्यैव मध्यन्दिननियमः, न कृत्स्नस्य कर्मण । उत्तरयर्चा 'इम स्ताम'मि. त्येतया । न म्वाहाकार, जुहोतिचोदनाभावात् । कर प्रसिद्ध एरका तत्प्रकृतिभूत तृणम् । कशिपिवत्यन्ये । उतरयचा 'ध्यायुपीमिन्यतया। पिता गोशालाम २-मधिगम्य ·। ५५.,स्व १२ ] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । १६३ सुरमभिमन्व्य । उनरेण यजुषा 'शिवो नामासी'त्यनेन । वप्ता नापित. नाचार्यः। तस्मै क्षुर प्रदाय तत. 'उष्णाः शीतास्थानीय स्यादि यदपा ससर्जनादि कर्म कशनिवानान्त तदुपनयनेन समानम् । कि कारयतीत्यध्याहारः । के- न कारयति ? आचार्यण। यद्ययाचार्यकुलादय निवृत्तः तथापि मान काले विवाहकाले च ममवत्याचार्य । समानवचनसामर्थ्यात् । योऽस्यापचितस्तमितरया ( आप गृ ३-५ ) इति च दर्शनात् । स्पष्ट चाश्वलायन के-अर्थतान्युपकल्पयति समावर्तमान. (यमाने) (आश्व गृ ३-७-१ ) इत्यादि । अन्ये स्वाचार्यकुल एव समावर्तनमिच्छन्ति । तत्राचार्यस्ससजनोन्दने कृत्वा धुर नापितादपादाय प्रतिदिश प्रवाप्य पुनस्तस्मै प्रदाय त च वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते । एवमन्तमाचार्यकर्म॥३॥ तात्पर्यदर्शनम् यथा मध्यन्दिने(१) प्रधानहोमा भवन्ति तथा कर्म कुर्यात् । अत्र तु तन्त्रापदेशोऽस्याज्यप्रधान(२) हविष्ठात् । 'आज्यभागान्त' इति व कमा- थम् । भाज्यभागान्त कते समिदाधानमेवा न पुनरर्थक यमपीति । अत्र च पात्रप्रयोगे दादीनि द्वन्द्वम् क्षुरकटादीनि सकदेव, शम्या- श्व परिध्यर्थे । केचित् दादीन्यपि सकदेवेति । पालाशा पलाश क्षावयवभूताम् उनरया इम स्तोमम्' इत्येतया। कद प्रसिजस्तृणमयः । पारका कटप्रकृतिभून पडिकटाण्यं तृणम् । केचिन्-कशिप्विति । उत्तरमा 'त्रियायुषम् इत्येतया(३)। उत्तरंण यजुषा 'शिवो नामासि' इत्यनेन । वाते वपनकर्ड कस्मचिन्मन्त्र विदे ब्राह्मणाय तत् शुर प्रयच्छति। केचित्-इहाप्याचार्या वपनं प्रारभते, नापितस्तु वप्ता अस्मै प्रय. च्छतीति । तदयुक्तम, इहाचार्यस्यैवाभावात् , नापितस्थामन्त्रमत्वाच । 'अथानुवाकस्य प्रथमेन यजुषा' इत्यारभ्य तस्मिन् कंशानुपयम्योत्त ग्योदुम्बरमूले दर्भस्तम्बे वा निदधाति' ( आप गृ १०-८) इत्येव मन्तपुपनयनेन समान, भवतीति शप. ॥३॥ जघनार्धे वजस्योपविश्य विसस्य मेखलां ब्रह्मचारि- णे प्रयच्छति । ४॥ - अनाकुला (४) अथोप्तकेशश्मश्रुमखो वजस्व जपना पश्चार्थे उपविश्य मेखमा वि. वस्य विमुच्य, कस्मैचित् ब्रह्मचारिणे प्रयन्छति ॥४॥ गज-अग्नरूपमभावामादिक भवनि रठ-अभिमन्य तुर मिषधिकम । ट-हायकत्वात घवारका ·१६४ आपस्तम्बासूत्रम् [समावर्तनम् । । तात्पर्यदर्शनम् अयोप्लकेशादिको व्रजस्य जपना पश्चाधे उगविश्वस्यादि करोति ॥४॥ तां स उत्तरेण यजुषोदुम्बरमूले दर्भस्तम्बे वोप- गृहति ॥ ५॥ अनाकुला प्रच्छादयति । उत्तरेण यजुषा दिमहममुष्यामध्ये त्यादिना तत्रादश्शब्द. थुनामग्रहणम्-पदमह यशशर्मणो गाय॑स्य पाप्मानमपगृहास्युत्तरो यशशर्मा विषय इति । अथ यदि वा स्यात् यज्ञशर्मणो गाायणेति । दण्डाजिनारप्यस्मिन् काले त्यागः ॥५॥ तात्पर्यदर्शनम् म तु ब्रह्मचारी ता मेखला सूत्रोक्तदेशे उपगूति अप्रकाशां करोति 'इदमह(१) विष्णुशर्मणो(२) गौतमस्य पाप्मानमुपगृहाम्युत्तरो(३)वि ष्णुशर्मा विषया' इत्यनेन यजुषा । अत्र च स्नातु मगाने ग्राह्ये ॥५॥ एवंविहिताभिरेवाहिरुत्तराभिष्षड्भिरस्नात्योत्तरयो- दुम्बरेण दतो धावते ॥ ६ ॥ बनाकुला बवाहताभि पूर्ववत्ससृष्पामा शीतोष्णाभिरित्यर्थः । तत्र स- सर्जने मन्त्रस्य लोपः, वपनलिकाविरोधात् । पत्रकार. पानवाचनिक। उनराभिषाभ ऋग्भिः आपोहिष्ठीयाभि हिरण्यवर्णीयाभिश्च । तत्र 'यासु जात' न्यासा ग्रहणम् । प्रतिमन्त्र चाभिषेक । सो कवन दन्तेभ्यो मलमपनयति । उत्तम्यर्चा 'अन्नाद्याय व्यूह' मित्येतयः ॥ ६॥ तापयदर्शनम् एवविहिताभिस्तूणी मिश्रिताभिश्शीतोष्णाभिरादि । 'केशान् वपतु' इति मन्त्रलिङ्गविरोधात् एवकाराच्च न मिश्रणमन्त्रः। उत्तराभिष्वमि 'आपोहिष्ठा' इति तिसृभिः, 'हिरण्यवर्णा-' इति तिसृभिश्च । स्नाति अभिषिञ्चति । एतच्च षषणामन्ते सकवेव । केचित्--प्रत्यूचमिति । तम , गुणार्थ प्रधाना-पासकल्पनमयुक्त मित्युक्तत्वात् । १. ग-नारायनशनको बालस्य ज-विष्णुशर्मणो हरितगोत्रस्य वग-नारायण शर्मा . २८--पीनाममात्रय ·५५,ख १२ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां महितम् । (१)अधोदुम्बरेण काष्ठेन दन्तेभ्यो मल 'अन्नाधाय व्यूहध्वम्' इत्यनया अपनयति ॥६॥ *स्नानीयोच्छादितस्नातः ॥ ७॥ उत्तरेण यजुषाऽहतमन्तरं वासः परिधाय सार्वसुर- भिणा चन्दनेनोत्तरैर्देवताभ्यः प्रदायोत्तरयानुलिप्य मणि सौवर्ण सोपधानं सूत्रोतमुत्तरयोदयाने त्रिः प्रदक्षिण परि- प्लान्योत्तरया ग्रीवास्वाबध्यैवमेव बादरं मणिं मन्त्रवर्ज सव्ये पाणावावध्याहतमुत्तरं वासो रेवतीस्वेति समानम् ।।८।। লাক্তা ततः स्नानाय स्नानाह. क्लीतकादिभि. उन्छादित उर्तित अपकष्ट- मल. पुनरपि ताभिरवाद्भि स्नात उत्तरेण यजुषा 'सोमस्य तनूरसि' इत्यनेन अबतमन्नर वाय. येन कटि. प्रच्छाद्यत तदन्तरमित्युक्यन । येन बहिनीवि प्रच्छादन उपवीत वा क्रियते तदुत्तरमिति । तयारन्तर वास. परिधाव चतुर्थ्यानुलेपन करोति । केन ? चन्दनन । कीडशेन । गर्वमुरभिणा सर्वाणि सुरभिद्रव्याणि यत्र भवन्ति तत् सर्वसुरमि मार्थमुरभिनेति पाठे रूपसिद्धिर्मग्या । तत्र पूर्वमुत्तरमन्त्रस्त्रिभिदेवताभ्य प्रयच्छति 'नमो ग्रहाय' चेत्यवमादिभिः । नत उत्तरया 'अप्सरस्सु या गन्ध' इत्यतया आत्मनोऽनुलेपनम् । 'मुख मने ब्राह्मणो ऽनुलिम्पेत् बाहू राजन्या, उवर वक्ष्य , (आइव गृ ३-७-१०-१२) इत्याश्वलायनः । अथ मणिमायध्नाति प्रचार प्रनिमुश्चात । स च मणि सावों भवति । उपदानेन च बादिनापहितः। सूत्रोन सूत्रणोत । सपाश इत्यर्थः । त मणि उत्तमचर्चा इयमोषधे' 'त्यतया उद्दपात्र नि. परिप्लावयति । सकदेव मन्त्र । अथ त उत्तरपर्चा 'अपाशोऽस्युर' इत्येनया प्रीवास्वाब- भाति । ग्रीवाशब्दोऽयं धमनिवचन बहुवचान्त. तद्योगात् कण्ठे प्रयुज्यते । अस्पामृचि पृथिवी स्तूयते । तस्मादियमोषधिस्नायमाणेति भवितव्यम् । सकारलोपच्छान्स. 1 अथ वादर बदुरीबीजेन कल्पित मेवमेव सूत्रोतमुदपात्रे नि. प्रदक्षिण परिणाव्य सध्ये पाणावाबध्नाति । तूष्णीमेव परिक्षावने च बन्धने च मन्त्रप्रतिषेधः । पुनर्मणिग्रहणादुप १-नादम्बरेग • इनमध करनया परिगणन हादतन ।

·आपस्तम्बगृव मूत्रम् [ वस्त्रपरिधानम् । धानमस्य न भवति । सूत्रोतस्तु भवति । आवध्य माण तन उना वाम करोति अहतमेव । तत्र रेवतीस्त्वेत्येवमादि कर्म समानमुपनयनेनैव प्रत्येतध्यम । रेवतीस्त्येत्येताभिरिति का उत्तराभिरित्येषवा लिद्धे समा नवचनमुपनयनवत् प्रयोगार्थम् । नेन उत्तराभ्यामभिमन्ध्येत्यादि परिहितानुमन्त्रणान्त गुरे कर्म ॥७॥ लात्पर्यदर्शनम् स्नानापकरणे (१) क्लोतकमधूकचूर्णादिभि उर्तितदेह आमल कपिष्टादिभिः(२) स्नानीयस्स्नातश्च भवति ॥ ७॥ 'सोमस्य तनूरसि' इत्यनेन यजुषा अहनमन्तर वास अन्तर्वासोऽन्तर्राय मित्यर्थ । तत् परिवधानि । अनेन सूत्रेणात ऊर्व स्नातकस्य नि स्यमस्तर्वासो विधीयते । यजु पुन कर्माधमेव, प्रकरणाम्नानात् । ततम्माविमुरभिणा सर्वः कस्तृरिकादिभिर्गन्धद्रव्यासितन चन्दनेन अनुलिम्पतीति व्यवहितन सम्बन्ध । कथमनुलिपति ? (३ इत्य पाह-उनररित्यादि । 'नमा महाय च' इत्यादिभिरभिर्मन्त्र देवताम्य- चन्दनं पूर्व प्रदाय, पश्चात् 'अप्सरस्सु यो गन्ध इत्यनया आत्मान मनुलिम्पति । मुखस्य चाऽनुलेप , मुखमने ब्राह्मणो लिम्पेत्' (आश्व गृ ३-७-१०.) इत्याश्वलायनगृह्यात् । देवताभ्यः प्रदानं च नमश्शन्दन, न तु मन्त्रान्तेन, नमस्कारस्थापि(४)प्रदानार्थत्वात् । मणि कीदृश' सौवर्ण सुवर्णविकारम् । सोपवान बज्रवड्यादिना उभयत परिगृहीतम् । स्त्रोत सूत्रप्रोतम् 'इयमपिधे श्रायमाणा' इत्येतया समदुश्चरितया उद्धपाने प्रदक्षिणमाविरत त्रि पारसना, उनम्या 'अपाशोऽम्युरी मे' इत्यादिकया 'पु च्याय' इत्यस्तया व्यवसानया त मणि ग्रावामु कण्ठे आब न, बदरी- बीजमय यादर(५)सूत्रोनमेव मणिमेवमेवे दपात्रे त्रि प्रदक्षिण तूणी परिप्लाव्य, तूष्णीमच मध्ये पाणावावति । अहसमुनर वास (६)परिधानीयमेव, नान्तरीयम् । तदुपनयनेन समा नम् । स्वय परिदधाति, इहाचा भावात् । ततश्च रेवतीस्त्वा' इति द्वाभ्यां परिचानीय वासोऽभिमन्य 'या अम्तन्" इति तिमि परिधाय परीद वास.' इत्यनुमन्त्रयते । 'रेवतीस्त्वेति समानम्' इति वचनबलाश्च मन्त्रस्थयुप्मदीलङ्गबाध एव । यता अन्यो विद्वान् ब्राह्मण. रेवतीस्त्येति समान करोति । १ ब-शातकमापुर क-लितगविधुक प मगर -र-निरस्तानी १४-बदर्शनार्थवाद। ५-3-पूर्वत । घ--परधानमेव नान्तर पम् । । त्यता- ·प ५.,स्त्र.१२ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां मदितम् । १६७ कुत पुनः 'महतमुत्तर पास' इत्यनेनापि परिधानमेवोच्यन नोत्त रीयम् ? उच्यते-रेवतीरत्वेति समानमुपनयनेनेति प्रचनात् उपनयने च 'तिमभिः परिधाच्य परिहितमुत्तरया, (आप गृ१०-१०) इति परिधान। बासोऽवगमात् । (१) पूर्वस्य 'अहतमन्तरं वास' इति चोदिनत्याश्च । उत्तरीय तु 'नित्यमुत्तर कार्यम् ( आप ध २-४-२२ ) इत्यादिधर्मशा स्ववचनादत्रापि सिद्धर्मव। केचित्-इहोत्तरीय विधीयते नेव परिधानीयम्, उत्तरमिति वच नात् । तथा आचार्य एव 'रेवतीम्त्या इत्याशुपनयनेन समान करोतीति । (२)तन, परिधाप्य, परिहितम्' इत्यनुपपत्तेरेव । तथा आचार्यकुलानि वृत्तेनेद स्नान क्रियते । (३) तत्राचार्यकर्तृकश्या (४)प्रसक्तिरेव ॥८॥ तस्य दशायां प्रवती प्रबध्य दामाधायाज्येनाभ्याना- यन्नुत्तर। आहुती त्वा जयादि प्रतिपद्यते ॥ ९ ॥ अनाकुला तम्बात्तरस्य वाससो शाश प्रबना कोलकाग सौवों प्रबन्ध दयामाधायाज्यन उत्तरा अण्णा प्रधानाहुती हानि । सम्पानायन प्रवतयारूपर्याज्यनानयन कारयन्नित्यर्थः । अभ्यानयत् इति वा पाठ । अस्मिन् पक्ष सव्यन पाणिनाऽभ्यानयनम्। अभ्यानामिति णमुलन्तस्य युक्त । अभ्यानीयाभ्यानीयेत्यर्थ । सर्वथा प्रवर्तयोरुपर्यासितनाज्यन प्रधानहोम । जयादिवचन प्रवर्ताचपनीय यथासिद्ध प्रतिपद्यतन्ये वमर्थम ॥ ८॥ नास्पयंदशनम् । नस्य अनन्तरप्रकृतस्य वाससो दशाया प्रबना कुण्डले सौवर्ण प्रचय नाधुपायेन वा अग्र स्थापयित्वा । आध्यमति पनिभाषामानानुवादो भ्यानयनविधानार्थ । अभ्यानायमिति (५) णमुलन्नोऽर्थपाठ । ततश्च स्वयमय सत्येन एस्तेन म्थापिनयो प्रतियोरुपरि आज्यमानीय तेनै वाज्येन उनरा 'आयुष्य वचस्यम् ' इत्याद्या अशी प्राधानाहुतीहत्वा, ततो दा अनात्तावपनीय, यथाप्रसिद्ध जबादि प्रतिपद्यते । सूचनासमिति नियंचनाच पुत्र सवंत्रानकाविधिनिबन्धनो बाक्यभेदोऽपि नव दोष इत्युक्तम 'अग्निमिध्या' आप गृ.१-१२) इत्यत्र । खद अपूर्वरूप। नत्राचा वा गमाभापाट । गमनन्त थान पान । .. मनन ।

·१६८ आपस्तम्बगृह मूत्रम् [ कुण्डलधारणम् । केचित्--सव्येन हस्तेन अभ्यानायन्नन्येन वाभ्यानायग्निति पाठन भवितव्यमित्याचक्षते ॥९॥ परिषेचनान्तं कृत्वैताभिरेव दक्षिणे कर्ण आबध्नीतताभिस्सव्ये ॥१०॥ अनाकुला परिवचनान्तवचनमानन्तर्यार्थम् । तेनास्याहनि भोजन न भवति । एताभिरवाहुतिभि आहुत्यर्थमन्प्रेरित्यर्थः । वचनादक कर्म बहुमन्त्र स्वाहाकारांश्च मन्त्रः प्रयोज्यः। सव्ये चेत्युच्यमाने मन्त्राणा विभज्य विनियोगः स्यात् । तस्मात् पुनरेताभिरित्युक्तम् ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् परिषेचनानन्तरमेव एनाभिरेव 'आयुष्य वर्चस्यम्' इत्यष्टाभिरेव दाक्ष पण प्रवर्तयोरेक आबनीत प्रतिमुम्चेत् । तथास्यमेनाभिरेव सव्ये करें। अत्र च होममन्त्राणामेव आबन्धनकरणत्वेन सूत्रवाक्यसादृश्यानुमि नया शून्येव चोदितत्वात्तराबन्धनमपि गोण्या वृत्या प्रकाभ्य(१)मेन्द्री वन । नताभिरिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशो बहुत्याहचा ब्राह्मणग्रामवत् । न चात्र हामार्थानामव आबन्धनार्थत्वनापि विनियोगे देवदत्तीयेय गोर्यज्ञ दत्तीयातद्विरोधः । (२) 'पुगेडाशकपालेन तुषानुपवति' इत्यादिवद धिष्ठानलक्षणया विनियुक्ताकार(३)मतिराधायापि विनियागोपपत्तेः, ऋङ्मन्त्रविषये त्वनेकार्थन्वमपि नायुक्तामित्या(४)नेय्यधिकरणे उक्त त्वाचा केचित्--एताभिरित्यनेन प्रकाताहुतिपरामर्शदाहुन्यथा मन्त्रा लभ्यन्ते 'पितृणां याज्यानुवाक्याभिरुपतिष्ठते' इतिवदिति । मैवम, यत । • कदाचन स्तरििम नन्द मसिदाराध । योपन्नु मावन भय इन्न ते दान देवस पृन्धन इता यम द्रो कक । अनया चन्द्रो पुष्पया न च्या प्रवाश्यते । 'कदाचन स्तरीरसी पैन्या गाईपन्यमुप निस्ते' इति प्रामणवाझ्यगतया पति तृतापा श्र-षा गाईपापस्यानाङ्गत्वमस्पा अचोष्यबाध्यते । अतश्च विनियोगबलाादन्तकारीकाया भन्यस्था गाईप यरकाश बमा गया वल्याइक्रियते । ता. चापि होमीवानामा मन्त्रागा विनियोगबलातु भवन्धनमक शक्त्वमपीत्यर्थ । ३ कपाल्पु भयपनी नि वाक्येन पुरोडाशश्नपणे दिनियुक्तानि कपालानि । 'पुरोडाशकपालन तुषानुपदपनि' इति वाक्येन पुराडाशार्थस्यैव मत कपालस्यात्यक्तपूर्वसम्बन्धस्य तुषोपव पाधिकरण स्वमाप विधीयत । तदापि अपरित्यासावधानामय मानामावन्यनार्दपनाप विमानेन । विदोष इत्यर्थ । २३-चिनियुक्ताकार निरोधावा पे इत्यपपाट । 11मी-१८ ·बना कुला ५५,ख.१२] अनाकुलातात्पर्यदशनाभ्या सहितम् । १६९ पूर्वोत्तराहुतीरिति लक्षणया प्रकृताना मन्त्राणामपि परामशों घरम, न विहापि वाक्ये लक्षणा ॥१०॥ एवमुत्तरर्यथालिङ्गं सजश्शिरस्याञ्जनमादर्शावे. क्षणमुपानही छत्रं दण्डमिति ॥ ११ ॥ पषमुत्तरैरपि मन्त्रैर्यथालिङ्ग लगादीनि षट् द्रव्याण्युपयुञ्जीत यथा हम् । तत्र 'शुभिके शिर' इति द्वाभ्या जधिशरसि धन्धनम् । यथालिक बचनात् (द्वाभ्या मिमां तामपिनो इति) सज इति पठधेकवचनम् , न प्रथमाया द्वितीयाया वा बहुवचनम् । इमा नामित्येक वचनात् । शिर सीति वचनात् अमयोन भवति । "न मालोक्ताम् । माले चत् अयु, अगित्यभिधापीत" (आश्व गृ३८२) इत्याश्वलायनः। अथ 'यदाजन त्रैककुद'मिति द्वाभ्यामजन अक्षणाशपयुजीत। तत्र द्वाभ्यामपि मन्त्राभ्यां पूर्व दक्षिणस्या जनम । अथ नाभ्यामेव सव्यस्य । यद्यपि 'तेन वामान' इति मन्त्र विवचन भवति । तथापि पामध्य तिदेशसामात् प्रवर्तयोराबन्धनचत् क्रियाभ्यावृत्तिमन्त्राभ्यावृत्तिश्च भवति । तत्र सानाय्यकुम्भीवत् द्विवचन, यथा "अप्रनस साय- यज्ञस्याने उपदधाम्यह"मिति । अथादर्शस्यावेक्षण यन्मे वर्च' इत्यतया । अवेक्षणमित्यनुच्यमाने आदानमेव स्यादस्मिन् काले, 'इद तत्पुनरावद' हातलिङ्गात् तस्मा दवेक्षणग्रहणम् । ततः उपानहावुपमुश्चने 'प्रतिष्ठ स्थ' इति यजुषा । आजनयत् क्रियाभ्यावृत्तिर्मन्प्रस्यावृत्तिश्च भवति । ततश्छत्रमा दायात्मानमाच्छादयति 'प्रजापतेश्शरणमसी'नि यनुषा । देवस्य स्वेति यजुषा दण्डमादत्ते । वैणवमित्याश्वलायनः ॥ (आइव गृ ३-८-१५) ॥१०॥ तात्पर्यदर्शनम् यथा कर्ममध्ये समन्त्रक प्रवत्तॊ हि वी, एवमुनरमन्त्रैधालिङ्ग म बलिझानुसारेण नगादिषट्क आवध्नीत कर्तव्यमित्यादि यथार्ह वा क्यशेषः । तत्र 'शुभिके शिर' इत्यनयेकयैव शिरसि नजमावनीत । 'यामाहरत्' । १)इत्येषा विकल्पार्था , 'एकमन्त्राण कमाणि' । 'अवशिष्टा विकल्पार्था ' (आप प १-४१,४-१२। इनि परिभ पावचनात् । रज इति द्वितीयैकवचनार्थे, 'शुभिके शिर आरा' 'यामाहरत्' इत्या रोक २२ ·१७० आपस्तम्बयामूत्रम् [सम्पारणादि। वचनालिझान । पश्येकवचन वा। नशा सनि मज आवन्यनं कर्तव्य मिति शेषः। तथा 'पहाजन ककुदम्' इत्ये कयैव सकदुच्चरितया त्रिककुत्प- धर्मजाताअनेन युगपदक्ष्णोरञ्जन कर्तव्यम् । अत्रापि भाये पर्वत' इत्या. दीनि चत्वारि यजूषि विकरूपार्थान्येव । नवाक्ष्णोः पर्यायेणाञ्जनम्, 'तेन वाम' इति ।द्ववचनलिङ्गविरोधात् । तथैव 'यन्मे वर्व परागतम्' इत्येतया आदविक्षण कर्तव्यम् । तथैव प्रतिष्ठ स्था' इत्यनेन यजु: पोपानहा युगपदुपमुञ्चते, 'प्रतिष्ठे स्था' इनि द्विवचनलिङ्गात् । तथैव तूष्णी छत्रमादाय 'प्रजापतेः शरणमसि' इति यजुषा आत्मानमभि छादयति । तथैव दण्डं वैणव 'देवस्य त्वा' इत्यादियजुषा आदत्ते । इति एतानि पद्व्याणीत्यर्थः। कचित्-'शुभिके शिर आरोह' 'यामाहग्त्' इति द्वाभ्यामपि स्त्रज आबन्धनम् । तथा 'यदाञ्जन 'मयि पर्वत पुरुषम्' इति द्वाभ्यामप्यावृ ताभ्यां दक्षिणसव्ययोरक्ष्णोः क्रमणाञ्जनम् , 'पवमुत्तरैर्यथालिङ्गम्' । ति वचनबलात् । ततश्च 'तेन वाम्' इति लिङ्गमपि विधिवलानाध्यमे व । यधैकस्या सान्नारयकुम्भ्या 'उखे उपधाम्यहम्' इति द्विवचनाले- कम् । उपानहोरुपमोचनेऽपानवदेव व्याख्येति । तदसा एकमन्त्रा. णि' (आप प १-४१) इत्यादिपरिभाषाविचन्वात् । एवमुत्तरर्य थालि अम्' इत्यस्य च पूर्वव्याख्यानेऽप्युपपत्ते । 'मयि पर्वत पूरुषम्' इत्य- अ पाठे प्रश्लिपऽपि विभाग निराकासत्वात् , वाक्यभदावगतेश्च ॥११॥ * वाचं यच्छत्या नक्षत्रेभ्यः ॥ १२ ॥ उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क- म्योत्तरेणाधन दिश उपस्थायोत्तरेण नक्षत्राणि चन्द्रमस- मिति ॥१३॥ अनाकुला तन. उत्तरेणार्धन 'देवीप्पदवीं' रित्यनेन प्राङ्मुखः प्राञ्जलि. सर्वा दिशो मनसि कृत्वा मन्त्रान्तेन प्रदक्षिणमावृत्य समनुवीक्षते । पडेव दिश । पदु रिति लिङ्गात् । प्राच्याघाश्चतस्रः ऊर्धा अधरा चेति । तत उत्तरेणार्धचेन 'मा हास्मही स्यनेन नक्षत्राणि चन्द्रमस व सहोपतिष्ठते ॥११॥ • इदमुनर व सममेकसूत्रनया परिगणित हरदानेन ।

·प ५ ,ख १२ ] अनाकुलानात्सर्यदर्शना-या सहितम् । तात्पर्यदर्शनम इचपाण्यानम् ॥१२॥ उत्तरेणाचन 'देवीषडुचीं:' इत्यनेन दिश, अवाचीषष्ठा स्थाय, उन. रेण 'मा हास्माह' इस्बन नक्षत्राणि चन्दमम चापतिष्ठते । श्रुतिबला कच 'मा हाम्महि' इत्यत्र नक्षत्राणीत्यध्याहृत्य तानि प्रकाश्यान्येव ॥१३॥ रातिना सम्भाष्य यथार्थ गच्छति ॥ १४ ॥ इत्यापस्तभ्वीये गृह्यप्रश्ने द्वादशः खण्डः ॥ अनाकुल सानना बन्धुना सभाग्य कि मया कर्तव्यम्' क आश्रमः प्रात पत्तव्य । इनि समाषण कृत्वा तेन गतिना सह गन्मत अवधू तमाश्रम प्रतिपद्यत इत्यर्थ । 'बुवा कर्माणि यत् कामयेत तदारमत' (आप. ध २-२१-५ । त्यनेनैव सिद्ध पुनर्वचन प्रवजनोऽपि समाषणाम्त स्नानकर्म यथा स्यादिति ॥ १२ ॥ इति गृहासूत्रवृत्तावनाकुलायों द्वादशः वण्डः ॥१९॥ । नापयशनम् । राति. मित्र, रमयनीति व्युत्पत्या । तेन सह विरब्धस्सम्भाध्य आ मश याद्यनुरूप धर्मादिक विचार्य निश्चित्य । यथार्थ गति तेन रातिना सह योऽर्थः धर्मो मोक्षा वा साव्य-वनावधृन , तदनुरूपमाश्रम गार्ह स्थ्य मौन वा प्रतिपद्यते । एव च ब्रह्मचर्यादव प्रनतोऽपि सम्भाषणा म्त स्नान कृत्येव (१)प्रवज्यात् ॥ १४ ॥ . इनि श्रीसुदर्शनाचार्यविरचित गृह्यतापर्यदर्शने झादश. संण्डः समाप्त.॥ स्मिन् मदनमते मासा हादसा । 1. मुदर्शन मन चतुरम (1) प्राया।

·अथ त्रयोदशः खण्ड एव स्नानस्य मुल्यकल्प (१ विधायानुकल्प विदधाति- अर्थतदपरं तूष्णीमेव तीर्थ स्नात्वा तूष्णी समिधमादधाति ॥१॥ अनाकुला व्याख्यात स्नानकर्म गरीयश्च मुख्य च । अथेदानीमेतदपर स्ना नविधान लघीयश्च गौणं च व्याख्यायते । किं तत् । तूष्णीमेव तीर्ये भूमिष्ट जल म्नाति । नोद्धृताभिशीनाभि । तूणी च समिधमाद धाति । न पात्रणा । पालाशी समित् । एतावदेवास्मिन् विधौ कार्यम् । नान्यन किश्चित् 'प्रागुदयात् बज'मित्यादिकम् । वपनादि तु लौकिक मधर्मक भवति । तत्र प्रयोग --केश मथुनखलोमानि वापयित्वा मे स्खलादण्डमजिनमित्यपनाय तूष्णीमेव तीर्थ स्नात्वा दन्तधावनमौदु म्वरेण काष्ठेन कुवा स्नानीयोच्छादित पुनः स्नात्वा अहते वाससी परिध याचम्याग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य पालाशी समिधमग्नि मन सा यायनावाय मणिप्रभृतीन्यलकरणानि यथोपपादमुपादत्ते तूष्णी भव सर्वम् ॥ १॥ तात्पर्यदर्शनम् अथापरमेतद्विधान । उच्यते इति शेषः । तीये पुण्यनद्यादौ । समिध पालाशी, अविरोधान् । एक्कासनचाम्भिन विधा (२)नान्यत्किञ्चिद नुष्ठेयम। ननु-पूर्वस्मिन्नव विधा मानमिदाधानी ३म्य प्रकारो बैं कहिक इनि किमिति नास्थीयत ? उच्यते-पवकारवयर्यप्रसङ्गात्, स्नान नमिदाधानयोरिह व्युत्क्रमणाभिधानान् , अस्य सूत्रम्य बहार स्वाच्च । यदि ह्यय पूर्वाम्मनब विधी वैकल्पिकोऽभिप्रेतोऽभविष्यत्, तदा तंत्रच पालाशी सांमधमुत्तरयाधाय नूष्णी वा' 'एवविहिताभिरेवाद्भि रुतराभि पदम स्नात्वा तीर्थे वातूष्णीम्' इत्यसपैरेवाक्षेररसूत्रयिष्यत् । किश्च स्त्रकाराणा नैवयं शैली रष्टचरा-यदुत साङ्ग प्रधानमुक्त्वा पश्चावधाविना सूत्रेण वैकल्पिकानों प्रकारभेदानामभिधानमिति । एवं मेव 'अथैतदपर इन पवाजालना जुहोति ( आव २२-१०) (४) स्यस्यापिण्याख्यानम् । प्रयोगम्तु-ब्रह्मचारिलिङ्गानि मेखलादीनि त्यक्त्वा १ ठ-विधायाभुनानु २ टनापन् कम किश्चन ।। उ-रयमन्य ।। ठनात्यपाल्दै ।

·॥ ५.५.,सं.१३ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । १७३ तीर्थे तूष्णीं स्नात्या, वासोऽन्तरपरिधानादि कषा, श्रोत्रियागारादग्नि माहत्य 'यत्र क चाग्निम्' इति विधिनोपसमाधाय, नत्र प्रजापति मनसा भ्यायन तृष्णीमेव समिधमादधानि । केचित्-केशश्मथु(१)वपनादिकमन्यतप्यविरोधि तूष्णीम क रोतीति ॥१॥ यत्रास्मा अपचितिं कुर्वन्ति तत्कूर्च उपविशति यथापुरस्तात् ॥२॥ अनाकुला उक्तयोरम्यतरेण स्नातको भवति । तस्यास्मिन् काले बन्धुभिर पचितिः कार्या, गोमधुपर्काहाँ वेदाध्याय इति वचनात् । आवद्यार्थ्य (२)दया। बी. व १-२-१ दिति कल्पान्तरम् । साधु बतस्नान (३) मर्धयिष्यामो भवन्तमिति निगदेनावेदन कौषीतकिनस्समामनन्ति । "विधरं पाद्यमय माचमनीय मधुपकों गौरित्येतेषां त्रिस्त्रिरेकैक वेदयन्त” ( आश्व गृ १-२१-६) इन्याश्वलायन । तत्र यत्र देशेऽस्मे अपचितिं कुर्वन्ति बान्धवा , तत्र नैर्दत्त कूर्व उपविशति यथापुरस्तादुपनयने आचार्यः । कूर्च प्रत्तमुपादायोदगम निधाय तस्मिन् 'राष्ट्रभृवसी' त्यनेनोपविशतीत्यर्थः ॥२॥ तात्पर्यदर्शनम् यत्र यस्मित् स्वधर्मयुक्तस्य कुटुम्बिनो गृहे आतिथ्यार्थमागताया में स्नातकायापचिर्ति पूजा मधुपर्काख्या कुर्वत कुटुम्यिनः । बहुवचन चानुपादेयगतत्वादविवक्षितम् । अत पवोत्तरत्र प्राहस्यकवचनम् । तन तत्र गृहे तैर्दत्ते कूर्च उपविशति । यथा पुरस्तात् उपनयन आचार्य 'राष्ट्रभृवसि' इति यजुषा उपविशति तथा उपविशेदित्यर्थः ॥ २ ॥ एवमुत्तराभ्यां यथालिङ्गं राजा स्थपतिश्च ॥ ३ ॥ সান্তা एव राजा स्थपतिश्च यथा ब्राह्मण स्नातक कूर्चे उपविशति । यथा लिकमाचार्यासन्दीति । पब राजा स्थपतिश्च पूज्यमानी उतरा या यजु भ्या यथालिङ्गमुपविशतः । तत्र क्षत्रियो राष्ट्राधिपतिरभिषिको रा ज्याय साम्राज्य तस्य लिङ्गम् । स एष जनाधिपतिः। स्थापत्यायाभि विक्त. स्थपति । आधिपत्य तम्य लिम् । उत्तराभ्या राजा स्थपतिश्चे. ২ বনাধিকালিখি । । गई ·आपस्तम्बगृधमूत्रम त्येव सिद्ध 'पव' 'यथालिङ्गमित्युच्यते-यथा प्रथमस्य मन्त्रस्य लि झात् विनियोग एवमुत्तरयोरपि प्रज्ञापनार्थम् । तन प्रथमो मन्त्री श्राह्मणस्यैव भवति । आचार्यासन्दीति लिङ्गात् । ब्राह्मण आचार्य. मयत इतिचाक्तत्वात् । तेन क्षत्रियवैश्यया तृष्णीमुपवेशनम् । तत्रा "चार्यायत्बिजे शुराय राक्ष" इति गोऽपचितिः। अधिपतेस्तु श्वशु रत्वेनापचिति ॥३॥ नात्पर्यदशनम यथा ब्राह्मणः पूज्यो मन्त्रेणोपविष्ट, एवं राजा स्थपतियाना यथालिङ्ग राष्ट्रभूदसि सम्राडासन्दी' इति राजा, 'राष्ट्रभुदस्यधिपन्या- सन्दी' इति स्थपतिश्चापविशेदित्यर्थः । राजा च क्षत्रिय एव, न तु प्र जापालनकर्ता ऽन्यवोऽपि । ननु क्षत्रिय राजशब्दप्रयोग आन्ध्राणा, श्रा याणां तु प्रजापालनादिकर्नयैव तत्कथ बलबदार्यप्रयोगबाधेन राजा क्षत्रिय एवेति ? मैवम् । आर्यवरस्य भगवत पाणिनेः गणपाठे 'राजासे' इति विशेषस्मरणम्यान्ध्रप्रयोग मूलत्वमेव युक्तमिति (१) अवष्ट्याधिकरणे सा- धितत्वात् । स्थपतिश्च महदाधिपत्य प्राप्तोऽन्यवर्णोऽपि । अन्ये-वैश्य स्थपतिरिति । कचित्तु-शात्रय गव राज्याभिषिक्त इति ॥३॥ 'आप: पाद्या' इनि प्राह ॥ ४ ॥ अनाकुला अथ मधुपर्कप्रदाता पाद्रप्रक्षालनार्थ अप उपसगृहा 'आप, पाया इति प्राह ॥४॥ ना-पयनशनम अब अपचना पादप्रक्षालनार्या अप उपसा आप. पाया' इति प्राह ' एतच्च सम्वादवचन अनन्तर यत्कर्तव्य तत्कुचितवमर्थम् । एवमेव प्रयोजन 'अहणीया आप.' इत्यादिप्वपि ॥ ४॥ उत्तरयाऽभिमन्य दक्षिणं पादं पूर्व ब्राह्मणाय प्रयच्छेत्सव्य शूद्राय ॥ ५॥ अनाकुला अथ पूज्यमानस्ता अपः उत्तरयर्चा "आपः पादावनेजनी"रित्य तयाऽभिमन्य प्रक्षालयित्रे 'बामणाय दक्षिण पाद पूर्व प्रयच्छेत् प्रसारयेत् ।

·५५.,स्व.१३ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां महितम् ।
सन्य शहाय क्षत्रियवैश्याभ्यामनियम । पुलिङ्गस्याविवक्षितत्वात् । स्त्री-
प्वप्येवम् । 'स्त्री प्रक्षालयति पुमानभिषिञ्चति । विपरीतमेके' (बी गृ-
१-२.) इति कल्पान्तरम् । पायजमानी जहं धावत इति यश विशेषः ।
आप पाचा इति प्रकरणादेव सिद्ध पादग्रहणमुत्तरत्र पादप्रत्ययो मा
भूदित्येवमर्थम । तेन प्रक्षालयिनुपम्पर्शन पादे न भवति ॥५॥
तात्पर्यदर्शनम्
अथ पूज्यस्ता अपः 'श्रापः पादाक्नजनीः' इत्येतयाऽभिमन्य प्रथम
दक्षिण पाद बाजाणाथ प्रक्षाळयित्रे प्रयन्छन् प्रसारयेत् । शूद्राय तु पूर्व
सव्यम् । अत्र ब्राह्मणशूद्रावेव प्रक्षाळयिताग, न तु गजन्यवैश्या,
तयोरनभिधानात्।
अन्ये तु-भत्रियवैश्याम्या अनियमेन पूर्व पाद प्रयच्छेदिनि ॥५॥
प्रक्षालयितारमृपस्पृश्योत्तरेण यजषाऽऽत्मानं
प्रत्यभिमृशेत् ॥ ६ ॥
अनाकुला
नथा स्वेन हस्तनायनेक्तु. पाणी सस्पृशे (वा गृ-:-२ । दिति
कल्पातरम । उत्तरेण यजुषा 'माय मह' इत्यनेन प्रतीचीनमभिमर्श
नम् । नञ्च हृदयदेश भवनि । आत्मन स्थान रितत ॥६॥
नात्यदर्शनम्
तत प्रक्षालिनपादस्त प्रक्षाळयितारं पाणानुपस्पृश्य 'मयि मह
इति यजुषा आत्मान हृदयदेशे प्रत्यभिमशेत प्रतिलोमेन पाणिना स्पृ.
शत् । ततोऽपामुपस्पर्शनम् ॥ ६ ॥
कृर्चाभ्यां परिगृह्य मृन्भयेना'र्हणीय। आप
इति प्राह ॥ ७ ॥
अनाकुला
तता प्रदाता मृण्मयं पात्रे उपनीता अप. कूवाभ्यामधस्तादुप-
रिष्टाश्च परिगृह्य 'अहणान्या आप इति प्राह निवेदयति । पुष्पाक्षतस्संयुक्ता
इति कल्पान्तरम् ॥ ७॥
तात्पयंदशनम्
भयाईयिता मृन्मये पात्र अर्हणा. पुष्पाक्षतसयुक्ता. अप आनीय,
काभ्यामधस्तादुपरिष्टाच्स परिगा 'अहणीया आपः' इति प्राह ॥७॥

·आपस्तम्बगृधमूत्रम् [ मधुपर्क। उत्तरयाऽभिमन्न्याअलावेकदेश आनीयमान उत्तरं यजुर्जपेत् ॥ ८॥ अनाकुला अईणीया अप' निवेदिता उत्तरया 'आमाग' नित्यतया अभिमन्यते । पूज्यमानस्ततोऽञ्जलिं कृत्वा हस्तेन ततस्तस्थानली एतासामकदेशमान. यति प्रदाता। तस्मिन्नानीयमाने उत्तर यजु 'विराजो दोहोऽसी'त्येतत् अपेत पूज्यमानः ॥८॥ तात्पर्यदर्शनम् अथ पूज्यस्ता अपः 'आमागन्' इत्येतयाऽभिमन्य तासामेकदेशे स्तोके स्व जलों दामा आनीयमाने 'विराजो दोहोसि' इति यजुजपेत् ॥ ८॥ शेष पुरस्तानिनीयमानमुत्तरयाऽनुमन्त्रयते॥ ९ ॥ अनाकुला अथ तासामपां शेष पूर्वस्यां दिशि नयति प्रदाता । तत् निनीय मान उत्तस्यचर्चा 'समुद्र ब'इत्येतयाऽभिमन्त्रवत पूज्यमानः । एतस्मिन्काले वस्त्रयुगल कुण्डल युग गा स्नज यच्चान्यवलकरणार्थ तत्सर्व दद्यात् । मोजनान्त इत्यन्ये । तत्सर्वमपचितिशब्देन चोदिन द्रष्टव्यम् ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् अध नासां शेष दात्रा नीयमान पूज्य. 'समुद्र वः' इत्येतथा अनु मन्त्रयते। केचित् अस्मिन् काले भोजनान्ते वा ज्याय बनकुण्डलयुगाचल करणं दातव्यम् , अन्यथाऽय पूजित एव न भ नि । पतच्चापचिनि शब्देनास्माकमपि चोदितमेवेति ॥ ९॥ दधि मध्विति मंसृज्य कांस्येन वर्षीयसा विधाय । कूची- भ्यां परिगृह्य 'मधुपर्क' इति प्राह ॥ १० ॥ अनाकुला वर्षीयसा बृहता कास्येन पात्रेण मधुपर्क प्राह । कांस्पेन वर्षीयसा पि धायेत्येवमपि सम्बन्धः । तेनोभया. पात्रो कास्यनियमः सिद्धो भवति । इतिशच प्रकारे-दधि मध्विति वा पयो मध्विति बोते ॥१०॥ वधि मध्विस्येतयं नियमविधानात् कस्मिंश्चित्पात्रे ससृज्य, ततो व-

·१५,ख १३ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् ।
घीयसा बृहता कांस्येन पात्रेण पिधाय । शेष व्यक्तम् ।
अन्ये तु अपिधान कास्य प्रदर्शनार्थम, तेनेतरदापि कास्यमेवेति ॥२०॥
विवृतमेके घृतं च ॥११॥
अनाकुला
त्रयाणां द्रव्याणां समुदाय त्रिकृत् । पूर्वोक्त द्वे दधि मधिति वाप-
यो मध्विति वा, घृतश्च तृतीयम् ॥ ११ ॥
तात्पर्यदर्शनम्
प्रयाणा द्रव्याणा समाहारस्त्रिवृच्छन्दनाच्यते । तस्मिन पक्षे पूर्वो
के दधिमधुनी घृत च ससजनीयानि ॥ ११ ॥
पाङ्क्तमेके धानास्सक्तूश्च॥ १२ ॥
সাঁFন্ম
पञ्चाना द्रव्याणां समुदाय पाक्तम । दवि मधु घृत धानास्स
क्तव' इति ॥ १२॥
तात्पयदर्शनम्
इहाप पञ्चाना समुदाय पाडू । शेष पूर्ववत् ॥ १२ ॥
उत्तराभ्यामभिमन्व्य यजुभ्यामा आचामति
पुरस्तादुपरिष्टाचोत्तरया त्रिः प्राश्यानु-
कम्प्याय प्रयच्छेत् ॥ १३ ॥
जनाकुला
अथ तं मधुपर्कमुना यामृग्भ्या 'त्रयै विद्याय, 'आमागग्नि त्येता
भ्यामभिमन्य पुज्यमान पनि गृहानि। पाद्यादीनामभिमन्य प्रतिग्रहदर्श
नात् मधुपर्कस्याभिमध्य प्रतिग्रह , न प्रतिगृह्यानिमन्त्रणम् । ततस्त 'य.
न्मधुन' इत्येतया त्रि प्राश्नाति । सन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम् । तत प्राश
नस्य पुरस्तादुपरियाच अनुभ्यामनन्तर पाउनाभ्या 'ममृतोपस्तरणमस्प
मृतापिधानमसी' त्यताभ्यां यथाक्रम अप आचामति । नत्र प्रयोग.-अ
मृतोपस्तरणमसात्युपस्तरणीया अप आचम्य मधुपर्क मन्त्रेण प्राश्या
चम्य एव विस्तूणी प्राश्यापिधान या अप आचामनि । पश्चात् शौचा
थमाचमनम् । शेष मधुपर्कप्राशनशेष अनुस्म्याय अनुग्राह्याय पुत्राय भ्रात्र
चा समावृत्तायैव प्रयच्छत् । सोऽपि त प्राइनाति । सोमभक्षणे मधुपर्क
प्राशने भोजने च मध्ये नोच्छिष्टतति शिष्टा. स्मरन्ति ॥ १३ ॥

·आपस्तम्बगृहमूत्रम [ मधुपर्क । तात्पर्य दर्शनम् अथ पूज्यस्त मधुपर्क प्रतिगृह्यापिधानपात्रमपनीय 'त्रय्ये विद्यायै' 'आमागन् यशसा' इति द्वाभ्यामभिमत्र्य । 'अमृतोपस्तरणमसि' इनि यजुषा पुरस्तात्प्राशनादप पियति । तत आचम्प यन्मधुनो मघव्यम्' इत्यनया त्रि. प्राइनाति । विस्तूष्णीम् । ततः 'अमृतापिधानमसि' रति यजुषा उपरिष्टादप्यपः पिबेत् । अथाचम्य शेषमनुकम् याय अनुग्राह्याय पुत्रशिध्यादये समावृत्तायैव प्राशितु प्रयन्छन्, न तु ब्रह्मचारिणे, 'न चास्मै श्रुतिविप्रतिषिद्धमुच्छिष्ट दयु'(आप.ध१-५-५) इति निषेधात् । नन्विह मध्ये शुद्ध्यर्थमुपस्तरणानन्तरमाचमन न कर्तव्यम, अ म्माक वचनाभावात् । न्यायतोऽपि नैव , भोजनबदविधानान्तमेककर्म स्वात् । अपरथा भोजनेऽपि प्रतिग्रासमाचमन प्रसज्यत । अथ सर्व देशकालकर्तृव्याप्ताचारबलात्तत्कर्तव्यमिति चेत्, न , अयमाचार उक्त लक्षणो न घेत्यर्वाचीनाना दुनिश्चय वात् । अत्रोच्यते-नायमाक्षेपः, बोधायनादिगृह्येषूपस्तरणानन्तरमाचमन विधिदर्शनेनाम्माकमप्याचार सर्व देशादिव्यापीति निश्चेतु सुशकत्यात् । उक्त चतत 'अथ कर्माण्याचागद्यानिः (अप गृ१-१) इत्यत्र गााणीति स्वशन्द विहाय, आचारावित्युपलक्षणती व्यारूपे गायकमनिशात्, गृह्यान्तराद्युपदिष्टविषयोऽप्यस्मदीयानामाचारो वेदमूल एवेति । भोजन तु न प्रतिग्रासमाचमनप्रसक्ति , क्वचिदपि बननाभावात् , आचाराभा वाच । मोमपाने पुन' 'न सोमेमोच्छिया भवन्ति' इति वचनादन्तेऽपि नैाधमनम्। अपि चैतदाचमन शिस्त्रावन्धनादिधन्(१)कर्तुःसस्कारकम् , सन्निपाति च अनुक्तमध्यपेक्षितमन्यतो ग्राह्यमिति न्यायविदः । तस्मा दिहोपस्तरणानन्तरमाचमन कार्यमेव । केचित्-बौधायनादिभिरुषस्तरणापिधानयोस्तदानां चापां निवे दनस्य पृथगुपदेशात् उपस्तरणादूर्वमाचमनविधानाच उपस्तरणग्दे बहिरङ्गत्वेन कर्मान्तरत्वावगतेयुक्त तेषां प्राशनारप्रागण्याचमनम् । अ. स्माक तु तथाविधोपदेशाभावात् , अन्तरङ्गत्वेन उपस्तरणाद्यपिधा. नान्त भोजनवदेक कर्मति मध्ये शुवर्थमाचमन न युक्तमिति । मैवम . यतोऽस्माकमपि 'यामप आचमति' इति शब्दान्तरणाचमनयो. पृथगेयोपदेशः । अम्मादेव पृथगुपदेशात्तदर्थानामपामावेदन चाक्ष प्यम् । अतोऽस्माक तेषां चोपदेशे वैषम्याभावानल्ययोगक्षेममेवा चमनम् ॥ १३॥ १ कर्तृमस्कारम् ·प ५ ,ख १३ ] अनाकुलानात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । १७९ प्रतिगृह्मैव राजा स्थपतिर्वा पुरोहिताय ॥ १४ ॥ अनादुग एवकारात् प्राशनममत्वा पुरोहिताय प्रदानम् । स विधिवत मा. इनाति ।। १४॥ नात्पर्धानम् राजा स्वपतिश्च मधुपर्क प्रनिगाव पुशाइनाय प्रयच्छन् । एवकागदभि- मन्त्रणमकृत्वा । अमिमन्त्रणादि तु प्राशनान्त पुरोहितस्यैव । पुन श्वोत्तर कम राजादरेव ॥१४॥ गोरिति गां प्राह ॥ १५॥ अनाकुला अथाचाम्योपविष्टाय गा निवेदयते-गौरिति । स्त्री च गोर्भवति, गौधेनुभव्येति दर्शनात् । यद्वा पुमानपि भवति । श्रूयनेहि -"तद्यथैः वादी मनुष्यराज आगतेऽन्यस्मिन् वाऽहति उक्षाण वेहत वा क्षदन्त" इति । पे बा१-३-४) एवमर्थमेवात्र मामिन्युक्त गाजातिमात्रस्य निवेदन यथा स्यात् । अन्यथा गौरिति प्राहा येतावता सिद्ध यथा पाधादिषु ॥ १५ ॥ नापर्यदेशनम् प्राशन कृते दाता 'गा' इति गा पार कथयनि । गाश्च स्त्री, पौधे नुभव्या' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् । एतच्च कथन, किमिय गौम्समध्य तामुत्यज्यता वा' इति पूज्याभिप्रायनिश्चयार्थम् । स च स्वाभिप्राय दातुयात् ॥ १५॥ *उत्तरयाभिमन्य तस्यै वाँ अपयित्वोरस्तीर्णाभि- धारिता मध्यमनान्तमन वा पलाशपणे- नोत्तस्या जुहोनि ॥ १६ ॥ अनाकुला अनुजानीयादियध्याहारः । कल्पान्तरे तथा दर्शगात् । अकुरुतेति कारयिष्यन् अनुजानीयादिति । प्रोक्ताया गवि ता उत्तग्या 'गारस्यपहत पामे त्यतया पूज्यमानेोऽभिमन्छन । यद्यस्या आलम्भनमिच्छन् अनुजा. नाणन् । यद्यप्यक एवार्धर्चस्समाम्नाय ते तथापि स्त्रीलिङ्गनिर्देशाहगेवपागा. यत्री । तत्रामुच्येत्यस्य स्थाने प्रदातुर्नामनिर्देश -मम च यशशर्म पश्यति ॥ १६ ॥ • उत्तस्वभिमन्य ॥ १६॥ तसे क्या जुहोति । १० दान विभागो हरदमन का ।। ॥

·- १८० आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् तत प्रदाता तेनालम्भनेऽनुशाते लौकिक्याऽऽवृता तस्या गोरालम्भ कृत्वा वपामुखिद्य घपाचपणी या परिगृह्य औपासने पचने या अपयि त्वा तामुपस्तीर्णभिषारता म यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णनोनरयचा 'ग्नि प्राश्नात्वि' त्येतया तस्मिन्नेवाग्मी जुहोति । उपस्ता याभिघाशिामिति उपस्तरणाभि धारण कृत्वेत्यर्थः । हुत्या ततो मांसं सस्कृत्यान्नन सह तस्मा उप हरन्ति । 'अधिकृतमातिथ्य मिति वचनात् उपस्तरणाभिधारणयोर प्रसङ्गे वचनम् । पलाशपर्णेनन्येव सिद्धे मध्यमेनान्तमेनेतिवचन द्विप स्य पलाशवृन्तस्य पर्णन होमो मा भूदिति । अभावविकल्पार्थ या पूर्व मध्यमेन तदमा अन्तर्मनेति ॥ १७ ॥ तात्पथदर्शनम् । यदि प्रतिग्रहीना समपनमिच्छेत् , तदा 'गौरस्यपहतपाप्मा इत्ये तयाऽनवसानया गामभिमन्त्रयते । अमुष्येत्यस्य स्थान चाहयितु म विष्णुशर्मण इति गृह्णाति । ततस्सुखमासीत । दातुरेव वपाहोमान्त कर्म । अभिमन्यात च क्वाप्रत्ययः क्रियाविधानमात्रार्य एथ, न तु समानकर्तृकत्वार्थ । नम्य तम्या सक्षपन कृत्वा, वफामुखिद्य, अपमित्वा, मध्योनान्तमन वा पलाशपणन लौकिकेनाज्येनोपस्तीर्य स्नां वां सकदेवावदायाभिधाय 'अग्नि, प्राइनातु' इत्येतया तेन पणेन स्वाग्नो जुहोति । तत्र च म०पमेनान्तमन वेति बचन द्विपर्णप्रतिषेधा थमभावविकल्पार्थ वा। शिष्टैश्चावदानस्सस्कृतैस्सहान्न भोजयेत् । अय व सपनपन' कलियुगानाचारेषु पठिनत्यादिदानी त्याज्य एव ॥ १६ ॥ यद्युत्सृजेदपांशूत्तरा जपित्वोमुत्सृजतेत्युच्चैः ॥ १७ ॥ अनाकुना अथ यदि गामुत्सृजत्यय पुज्यमानः स गौरिति प्रोक्त मन्त्रान् उत्त रांश्चतुरो 'या वर्धता' मित्युपांशु जपति । जपित्या 'ओमुत्सृजत' भ्युच, प्रसौति । प्रदाता च तमुस्सृज्यान्यत् माल कल्पयति, 'भामासा मधुपको भवती (आश्व गृ-१९-२८ ति करपान्तरात् । तत्र पुगवालम्भे गाँधेनुभन्यामातागदाणामेतयोलाप लिङ्गविराधात् नरयन्ये । जपत्वादेव सिद्ध उपांशुवचन नियमार्थम्-उत्तरे चत्वार एव मन्त्रा' उपाशु व. तव्याः । न प्रणव इति । शास्त्रान्तरदर्शनात् प्रसङ्ग । प्रणवाद्युच्चैः, ऊ धर्व वा प्रणवात इति । तेन ब्रह्मण पवैप विकल्प सिद्धो भवति । इह प्रसवैविधेरभावेऽपि उच्चैरिति वचनादेव प्रसौतिद्रष्टव्यः ॥ १८ ॥ तात्पर्य दर्शनम् यदि ज्यो गामुत्सृज्यमानामिच्छेत् । अयं च कामप्रवेदने लिङ । .. .

·५५.,ख १३ } अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । १८१ तदोत्तरान् श्रीन् मन्त्रान् 'यज्ञा वधताम्' इत्यादिकानुपाशु जपिन्या आमुत्सृजत' इत्युच्चै , प्रत्यादिति शेष । केचित्-यज्ञ इत्यादिकाश्च स्वारो मन्त्रा इति । य च गौर सर्जनपक्षेऽपि भोक्तुरेव ॥१७॥ अन्नं प्रोक्तमुपांशूत्तरैरभिमन्यो कल्पयतेत्युच्चैः ॥ १८ ॥ অনান্দা अधान्न सामिषं समाहृत्य तस्म प्रादभूतमिति । सिद्धेऽन्ने भूतमिति प्राह (यो १-२-५५ ) इति कल्पान्तरम् । अस्माक च वैश्वदेवे। त स्मात् भूतमित्येव निवेदनम् । तदन्न प्राक्तमुत्तर पञ्चभिमन्त्रैर्भूतामित्या. विमि भोक्तोपांइवभिमन्य आकल्पयतेत्युच्चै प्रसाति प्रसना परि- वेटार परिवेविषन्ति चतुरो नानागोत्रान् ब्राह्मणान् भोजयनेति बया तेषु भुक्तवत्स्वन्नमस्मा उपाहरन्तीति (बौ गृ १-२) कल्पान्तरम् ॥१९॥ नात्सर्यदर्शनम् अथ दाता सिद्धमन्न 'भूत' इति मन्त्रेण पूज्याय प्रत्याग्निवेदयेत् । कुत एतत् । 'सिद्धेऽने निष्ठन् भूतमिति स्वामिने प्रव्यात् ' (आप ध २-३-१०) इति वश्वदेवे दर्शनात् । मधुपर्कप्रकरण पव 'सिद्धनं तिष्ठन भूतमिति प्राह' इति कल्पान्तराच । पर प्रोक्तमन्न भोक्ता उत्तरैमन्त्र 'सुभूतम्' स्यादिभि पश्चभिरभिमन्य, ॐ कापयतन्युञ्चै । अत्रा प्यनुजानीयादिति शेषः । ततो भोजन, अन्ननिवेदनस्य दृष्टार्थत्वात् , (१/आचाराच्च ।। १८ ॥ आचार्यायलिजे श्वशुराय राज्ञ इनि परिसंवत्सरा- दुपतिष्ठहय एतत्कार्यम् ॥ १९ ॥ अनाकला आचार्यादयः प्रसिद्धा । तेभ्यश्चतुभ्यः परिसवत्सर विप्रेयोपतिष्ठः यः गृहमातिथ्येनागतेभ्य एतदपचितिकर्म कादि भोजनास्त कर्न व्यम् । केन ? गृहस्थन । निवेशे हि वृत्त नयमिकानि (१) श्रयन्ते अग्निहो- अमतिथय इति वचनात् । अत्र केचिदाहु--आचार्यायपिंजे श्वशुराय रा शइत्येतत् कार्यम् । इत्येको योगः। अथ परिसवत्सरादुपतिष्ठग्यश्चाय कार्य इति । तेन विवाहावनन्तर आचार्यश्वशुराभ्यां निमव्यापचिति. कर्तव्या ऋत्विजेचकर्मणि. राक्षे चाभिषेकानन्तरम् । अथ तेभ्य एव सब- न्सर विनायोपगतेभ्यश्च कर्तव्यमिति ॥२०॥ । पालगन इत्याधिम् ।

·१८२ आपस्तम्बगृह मूत्रम् [ मधुपर्क । तात्पर्य दर्शनम् यदेतदहण कादि भोजनान्तं गृहस्थन स्नानकाय स्नानदिवस एवागताय कर्तव्यमिति विहित, तदाचार्यादिभ्य परिसवत्सरात सव स्सरादूर्व गृहमुपतिष्ठद्ध उपागनेभ्य पुन पुन कार्य, न तु स्नातक बन सकृत् । न चाप्यक्तिवत्सरात् । अत्र चेति शन्दश्वार्थः । ननु धर्म- शास्त्रे 'गोमधुपकाहाँ वेदाध्याय । आचार्य ऋत्विक स्नातको राजा वा धर्मयुक्त । आचार्यायत्विज श्वशुगय राक्ष इति परिसवत्सरादुपतिष्ठ द्धा गोर्मधुपर्कश्च । दधिमधुससृप मधुपर्क' पयो वा मधुससृष्टम् । अभाव उदकम्, (आप घ २-८-५ ९) इति स्नातकायाचार्याय विजे उपाध्यायाय श्वशुराय मे च दक्षिणार्थगवा मह मधुपर्क विहितः । किममिह पुनर्विधीयते ' उच्यत-इह विकल्पेन विहितस्य त्रिवृत' पातस्य च तस्मिन् गोमधुप अवेदाध्यायाय श्वशुराय च दीयमाने च प्राप्त्यर्थम् । यत्नु तंत्रव 'गौमधुपर्क' इति पुनर्वचन, तदा चायविंग्वेदाध्याय वशुरराजभ्य एवं परिसवत्सरादुपतिष्ठय पुनः पुन कार्यम् । स्नातकवेदाध्यायातिथिभ्यस्तु सकदेवत्येवमर्थम् ॥ १९ ॥ सकृत्वक्त्रे चित्राय ॥ २० ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्याउने त्रयोदशः खण्डः ॥ पञ्चमश्च पटलः समाप्तः । अनाकुल (गन् न प्रतिवत्सर कलौ गोगलम्भस्य निषधाद्गॉरित्युक्ता या व यतामित्यादि जपेत् मध्यमन्त्रलाष )। प्रवक्त्रे वेदस्य वेदार्थस्य च चित्राय प्रसिद्धाय भिन्नसशयायत्यर्थ । एव भूतायोपस्थिताय सकदेतदपचि तिकर्म कर्तव्य, न प्रतिसव समिति ॥ २१ ॥ इति गृह्यवृत्तावनाकुलायां त्रयोदशः खण्डः ॥ पञ्चम पटल.॥ -- तात्पर्य दर्शनम् प्रवक्ता या पदवाक्यप्रमाणाभ्या प्रकर्षणा(१) वक्ति साधुशब्दानामु. च्चारयिता, प्रमाणोपपन्न व्याख्याता चेत्यर्थः । चित्र प्रकाशः लोके प्रसिद्ध हत्यर्थ । इद प्रवक्तुरेव विशेषणम् । तस्मै सकदेवैतत् माई () जन्कुण्डला तर्मती भाग। व पुनह एप है। नायव । १ ज-पदवाक्यममा प्रकगच ·५५.,ख १३ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या महितम् । गोरहित कार्यम् । अय च प्रवक्ता न वेदाध्यायः । स हि गोमधुपर्काई । यस्सषडङ्ग वेदमधीते, अर्थाश्च जानाति स वेदाध्यायः । ननु-सामया चारिके गोमधुपर्के धर्मा नोपदिष्टा', स कथ कर्तव्यः ? उच्यते-नाम धेय धर्मग्राहकमिति मीमांसका । तेन गृह्यो याशिकपसिया मधुपर्कस शिके कर्मणि उपादेष्टा एव धर्मा 'गामधुपर्काई.' इत्यत्र मधुपर्कनाम्ना अतिदिश्यन्ते, 'मासमग्निहोत्रं जुहोति' इतिवन् । 'दधिमन्यो मधुमन्थ' ( आप श्री ६-३१-५) इत्यत्र तु दक्षिणाद्रदयस्य कर्मवद्धर्माकाहा- भावानातिदेशः । अत्र च वेदाध्यायातिथिपूजायामय विशेष', 'दधि मधुपर्क' इति प्रत्यक्षविधानादतिदेशमान त्रिवृत्व पाङ्गत्व च वाध्यत इति । अयमत्र(१) निश्चितोऽर्थः-आचार्यायत्विजे वेदाध्यायाय श्वशुराय राक्षे च दक्षिणार्थाधिकगवा सह गार्हा सामयाचारिको या मधुरकः कार्यः। परिसवत्सरादुपागने य. पुन' पुन' कार्य । भवेदाध्यायाय श्व शुरायाधिकगवा विना गाही , अतिथिषरापांचतेभ्यो वेदाध्यायेभ्य सह गवा धर्मोक्तः। अवेदाध्यायाभ्यां तु वरापचिनाय स्नातकाय व स्नानादन पवागताय गवा विना गृह्योक्तो धोको वा । प्रकाशाय च प्रवक्त्र विना गवा गाई । आचार्यादिभ्यश्चतुभ्योऽन्येषा मकदेवेति । केवित् अत्र योगविभागमाहु । आचार्यादिभ्य, चतुभ्य एनकार्य मित्येको योग । तेन विधाहानन्तरमाचार्यश्वराभ्यां निमन्मयापि पूजा कार्या । अन्यथा संवत्सरमपि प्रोषिताभ्या सरुदपि न सिध्येत् । ऋत्वि जे च कर्मणि कर्मणि पूजा कार्या । राक्षे चाभिषिक्ताय नियमनैव । तथा 'परिसवत्सरादुपतिष्ठझ्य' पुन: पुन.' इत्यन्यो योग । स्पपश्चाय साम याचारिकेषु धिमाग, गोमधुपर्काई ' इति पूर्व विधाय, पश्चात् 'आचा र्याय' इत्यादिना पुनर्विधानात् । पूर्वयोगे च इश्शुरशब्दो निपातयित व्य । न चावान्यतरविध्यारम्भो व्यर्थ । मामशाचारिकेषु सर्वांचर णार्थेन विहितायां पूजाया, गाह्यस्यास्मदीयाना धर्मातिदेशार्थत्वात् । न च नाम्ना धर्मातिदेशः, गोमधुपर्कशब्दयो 'मधुमन्थो मधुपर्क' इतिवत् द्रव्याभिधायकत्वात् । अतोऽर्ध मेदात् गृधे बमं च विध्यारम्भो र्थवान् । तथा वेदस्य वेदार्थस्य च प्रवक्त्रे चित्राय एनत्सककामिनि । तचिम्म्यम् ॥ २० ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यकृते गृह्यतात्पर्यदर्शने प्रयोदश खण्ड । पञ्चमश्च पटलस्ममाप्त । । ॥ ट-निीतोऽयं ।

·अथ षष्ठः पटलः ॥ चतुर्दशः वण्डः ॥ मन्त्रानानक्रमेण विवाहादयस्सस्कारा व्याख्याताः । अनन्तर तत्क- मेणेव सीमन्तादयो व्याख्यायन्ते- सीमन्तोन्नयन प्रथमे गर्ने चतुर्थे मासि ॥ १ ॥ अनाकुला सीमन्तो नाम केशमध्ये रेखाविशेषः । स उन्नीयते यस्मिन् कर्मणि तत सीमन्तोनयनन्नाम कर्म गर्मसंस्कार । तच्चतुर्थे मासि कर्तव्यम् । प्रथ मनियमादाधारसस्कारोऽयम् । आधारे च सस्कृते तत्राहिता. सर्व एव गर्भाः सस्कृता भवन्ति ॥ १ ॥ নান, सीमन्तोन्नयनमिति कर्मनामधयम्, यस्मिन् कर्मणि गर्भिण्यास्सीमन्त उन्नीयते तत् व्याख्यास्याम इति शेषः। तच्च प्रथमे गर्भ न तु गर्भ गरें । गर्भार्थमेवाधारस्त्रीसंस्कार । स्त्रीसस्कारत्वात् सहदेव कृतस्सीम न्तस्सर्थानेव गर्भान सस्करोति । चतुर्थ मासि चतुर्थे मासे । अल्लोपश्छा न्दस , 'छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति' इति स्मृते' ॥१॥ *ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयित्वाऽग्नेरुपसमा- धानाद्याज्यभागान्तेऽन्वारब्धायामुत्तरा आहुतीर्तुत्वा जया- दि प्रतिपद्यते ॥ २ ॥ अनाकुला तत्र पूर्वानाम्दीधाधम् । अथ तस्मिन्नहनि ब्राह्मणान् भोजयित्वा ते । तवद्भि आशिषो वाचयित्वा अग्नेरुपसमाधानादि प्रतिपद्यते सकृत्पात्राणि शलल्यादयश्व सहशम्या: ॥२॥ अष्टौ प्रधानाहुतयो 'धाता ददातु नो रयि' मिति चतस्रो 'यस्त्वा हृदा कीरिणेति चतस्रः ॥ ३॥ तारपर्यदर्शनम् इह ब्राह्मणभोजनाशीवचनयोर्विधान उपनयनपत क्रमार्थम् । पात्रा + एतासूत्र विषा विभक हरदत्तन । तत्र 'समाधानादि" इत्पलमेकम् । नते ऽपरम॥

·५६.ख १४ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । १८५
स्मदनकाले तु यथाथै शलल्यादीनि सकदेवासायानि । शम्याश्च परि-
स्वर्थे । उत्तराः 'धाता पदातु ना रयिष' इति चतम्रो 'यस्त्वा हुदा कीरि
णा' इति चतन्त्र इत्यष्टौ । शेषं सुगमम् ॥ २॥
परिषेचनान्तं कृत्वाऽपरेणाग्नि प्राचीमुपवेश्य श्रेण्या
शलल्या निभिर्दर्भपुञ्जीलैशलालुग्लप्सेनेत्यूर्ध्व सीमन्तमुन्न-
यति व्याहतीभिरुत्तराभ्यां च ॥३॥
अनाकुला
,
प्राची प्राङ्मुखी स्वय प्रत्यङ्मुख । त्रिपु प्रदेशेषु एनी श्वेता श्रेणी ।
इकारलापश्चान्दसः । त्व च । शलला शव्यकस्य रोमसूची। सवि.
शाखा नाडी पुजीसमित्युच्यने । दर्भस्य पुञ्जीलानि त्रीणि भवन्ति ।
उदुम्बरस्य फळसहाविशेषतरुण. शलालुमला म इत्युच्यते । पिशाचो.
दुम्बरस्येत्यन्ये । एतानि न्याणि युगपद्गृहोस्वा संमन्त मुभर्यात
ऊर्ध्वमुदूइति भूर्भुवस्सुवरित्येताभि. उत्तान्या च 'गकामह, यास्ते
राक' इत्येताभ्याम् । त्रयाणामन्ते सहन्नयनम् । इह मन्त्रसमाम्नाये
व्याहनीना पाठो न कर्तव्यः । व्याहृतिमिरित्यतनव सिद्धस्सम्प्रत्यय ।
यथा व्याहुतीश्च जपित्वा, व्याहनीविहृता , इत्यादी । एव सिद्ध व्याह
तीना पाठ- समाम्नायार्थम् । किश्चासति पाठे यातिभिरुत्तराव्याञ्चत्यु-
ध्यमान याजमानसमाम्नायात् प्रहण प्राप्नोति-व्याहृनिमिरुत्तराभ्याश्च
मन्त्राभ्यां 'उच्छुको अग्न' इत्येताभ्यामिति । तत्र पाठस्य प्रसिद्ध-
स्वात् । 'राकामई' यास्ते राके' इत्यतयोश्च प्रधानानिव विनायेत,
विशेषाभावात् । तस्मादस्मादेव समाम्नायाग्रहण यथा स्पादिति व्या
दृतीमामिह पाठ ॥४॥
नात्पर्यदशनम्
पाचा प्राङ्मुखी । म्यय नु प्रत्यड्मुख । प्रेणा श्रीण्येतानि शुक्लानि
यस्यास्सा । यद्वा विषु प्रदेशेषु पनी वता। वणीनि च कप छान्नसम् ।
शतली सूच्याकार शल्यलोम । प्रेणीति शलक्या विशेषणम् । दर्भात
सविशाखा नाडी । शलालमोंठोदुम्बर, खरपत्रोदुम्बर, पिशाचादुम्बर
त्यनान्तरम् । म्लस स्तयक , पिशाचादुम्बरस्य नरुणफलसरात-
विशेष इत्यर्थः । इत्येतैईज्ययुगपद्गृहीतलचं सामन्तमुन्नयति शिरसि मध्ये
रंखामुद्दति । कैमन्त्र. १ 'भूभुवस्सुव.' 'राकामह सुइवाम्' 'यास्त
राके सुमतयः' इत्यतैमन्त्रैः । चकारो बहुमन्त्रज्ञापनार्थ ॥ ३ ॥

·श्रापस्तम्बशसूत्रम् [ सीमन्तोन्नयनम् । । 'गायत मिति वीणागाथिनौ संशस्ति ॥४॥ अनाकुला वीणया यो गायां गायति स वीणापायी । तावुभौ प्रागेवानीतौ भवतः । ती सशास्ति सप्रेष्यति-गायतमिति । ती गायत । तत्रऋनियमः ॥५॥ तात्पर्य दर्शनम् वीणया गार्था गायत इति वाणायाविनौ । ती गायतमिति सशास्ति स. प्रेष्यति ॥४॥ * उत्तरयोः पूर्वा साल्वानां ब्राह्मणानामितरा ॥५॥ अनाकुला उत्तग्यो ऋवो या पूर्वा 'यौगन्धरि रित्येषा। सा साल्वानां सीमन्त- कर्मणि गाथा साल्वदेशनिवासिनां अस्यामृचि गान कर्तव्यमित्यर्थः । स देशो यमुनातीरे भवति । वेश्याश्च तत्र भूयिष्ठ भवन्ति । तेषामेव रा जा यौगन्धर्धार॥६॥ इतरा 'सोम पव नो राजे त्येषा । न सर्वेषां ब्राह्मणानामपि तु सा. यानाम् ॥७॥ तात्पर्यदर्शनम् । उत्तरयो ऋचो वीणागाथिनी गायताम् । केषां कतरा माथा त्यत आह-पूर्वनि । पूर्वी 'यौगन्धनि" इत्येषा । सारवदेशीयाना बयाणां - नामपि गाथा, 'साल्बी' इत्यविशवलिङ्गात् । अन्यदेशवामिनां ब्राह्मणा नाभितरा 'सोम एव नो राजा' इत्येषा । क्षत्रियवैश्यानां तु 'सोमो ना राजा- ऽवतु मानुषी प्रजा.' (आश्व गृ.१-१२-७) इत्याश्वलायनीये रष्टायां सार्व वर्ण क्यामृचि गान कर्तव्यम् । न तु गानाभाव । गायतमित्यविशेषण सशासनविधानात् । कोचत-सावानामपि ब्राह्मणानामितरेति ॥५॥ नदीनिर्देशश्च यस्यां वसन्ति ॥ ६॥ अनाकुला द्वितीये मन्त्रे असौ शब्दस्य स्थाने नद्या नाम सबुध्या निर्देष्टव्यम् । यस्यां वसन्ति यामुपजीचन्तीत्यर्थः । यथा-तीरेण कावेरि तवेति । क्ष- त्रियाणां तु सर्वषां कल्पान्तरदृष्टायां सार्चवर्णिक्याचि गानं भवति । "सोम एव ना राजेत्याहुर्मानुषी प्रजाः । विवृत्तचका आसीना" इति। অাথি লনিয়ামকথা | द सूत्र दिषा विभक्त हरदासा ।

·प ६ ,खं.१४ ] अनाकलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहिनम् । तात्पर्यदर्शनम् 'सोम रव नो राजा' इत्यस्यां प्रसावित्यस्य स्थाने 'कावेरि'बेगव ति' इति सम्बुध्या नदीनिवाश्च भवति । कस्या नद्या.' इति चतु 'यस्या वसन्ति' समीपसप्तमी चयम् । यस्यास्समीपे वसन्ति तस्या निर्देश इत्यर्थ ॥६॥ यवान् विरूढानावध्य वाचं यच्छत्यानक्षत्रेभ्यः ॥७॥ अनाकुला विरूढान् अड्डरितान् सूत्रबद्वानाच नाति शिरसि वया । सैव वा यच्छति । एवमुपदेशो भोजनश्चास्यास्मिनहनि नेच्छन्ति । यवाश्च प्रा गंव बनव्या: । यथास्मिन् काले विरुढा भवन्ति ॥ ९ ॥ तात्पयदर्शनम् अडरितान् सूत्रप्रथितान् यवान वध्वारिशरस्थावधाति । शिरसीति कुता? चारात् ॥ ७॥ उदितषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रभ्य व- समन्वारभ्य व्याहतीश्च जपित्वा वाचं विसृजेत्।।८॥ अनाकुला वत्स पुमान् गौश्च भवति । व्याहृनयस्समस्ताः याजमानसमाना- यात् प्रत्येतव्याः ॥१०॥ तात्पर्यदर्शनम् विस्पष्टार्थम् । इह केचिद्ध्यतारो यच्छतो' 'विसृजना इनि द्विवचने पठन्ति । तस्मिन् पक्षे वाग्यमनादिपदार्थपञ्चकमुभी जायापती कुरुतः । केचित्-यबाबन्धनादि सर्व वधूरेष , न पतिरिति ॥ ८॥ पुँसुवनं व्यक्त गर्भे निष्येण ॥ ९ ॥ अनाकुला पुमान् येन सूयते तत्पुमुवन नाम कर्म । उबडादेशश्छान्दस । मन्बद- शनात पुसुधनमसीति । आश्वलायनस्तु गुणमय प्रायुङ्गः । तत् , व्यक्त गर्ने कर्तव्यम् । गर्भव्यक्तिश्च तृतीये चतुर्थे वा मासि । यदापि चतुर्थे तदा सीमन्तात् पूर्वमेष पुसवनम् । निमिनस्य पूर्वत्वात् । पश्चादुप. देशस्य तु प्रयोजन वक्ष्यामः । तिष्येण तव तिष्ये कर्तव्यम् । नक्षो च लुपीति अधिकरणे तृतीया । १९ ।।

·१८८ आपस्तम्बास्त्रम् [ पुंसवनम् । तात्पर्यदर्शनम् मुवनमित्यपि कर्मनामधेयम , येन कर्मणा नित्तिने गर्भिणी पुर्मासमेष ते तत्पुमुवनम् । व्याख्यायत इति शेषः । अन चोवङादेशश्चान्दसः । आश्वलायनस्तु घुमवनम्' इति सगुणमेव प्रायुक्त। व्यक्त गर्ने अस्तिग भइति निश्चिते । व्यक्तिश्च तृतीये चतुर्थे वा मासे , बहुवादिषु स्मृ. त्यन्तरेष्भयथा दर्शनात । यदि पुसवन चतुर्थे भ्यात्तदा पूर्व सीमन्न क. स्वैव । कुत पनत् । पुसवने पश्चात्क्रियमाणेऽपि चोदितकालानतिक मात् , पश्चान्मन्त्राम्नानसूत्रोपदेशयोरेवक्रमार्थत्वाच । केचित्-तनीयवनचतुर्थेऽपि सीमन्तवप्रथमगर्भ एव, न तु प्रनिग- र्भम् , पिष्टपेषणन्यायावेव । एतच्च पुमांग जनयतीत्यत्र विवेचयिष्य ते। निष्येण तिघ्यनक्षत्रे पुसवन कर्तव्यमिति व्यवहिनेन सम्बन्धः, 'प्रक रणात् प्रधानस्य' इति म्यायात् । शुङ्गाहरणे त्वनियमः ॥९॥ न्यग्रोधस्य या प्राच्युदीची वा शाखा ततस्तवृषणां शुङ्गामाहृत्य सीमन्तवदग्नेरुपसमाधानादि ॥ १० ॥ अनाकुला न्यग्रोधस्य वृक्षस्य या प्राची शायादीची वा तस्या शुक्रामग्राङ्कर सवृषणा फल वृषणमिति व्यपदिश्यते साहश्यावेव । तद्वतीं शुङ्गामाहत्य सीमन्तवदने- रुपसमाधानादि परिषेचनान्त कर्म प्रतिपद्यते । अग्नेरुपसमाधानादिवस नात् तत. पूर्व ब्राह्मणभोजनमाशीर्वचन च न भवति। अन्ते तु भवति "शु- चीन्मन्त्रवतस्सर्वकृत्येषु भोजये"विति । तथा यत् परिषेचनादूर्व संशा- सनादि तदपि न भवति । अपरेणाग्नि माचीमिति पुनरिहापदेशात् । तत्र प्रयोगः-पूर्वे[नान्दीश्राद्धम् । अपरेधुरग्ने रुपसमाधानादि सक- (१) पात्रप्रयोग. । शुङ्गया सह परिधय एव, न शम्या.। आज्यभागान्ते वारब्धायां धाता ददातु नो रयि'मिति चतम्रो यस्त्वा हृदा कीरिणेति चतस्रः । जयादि प्रतिपद्यते । परिषेचनान्ते ततो वक्ष्यमाण कर्म ॥ १२ ॥ तात्पर्य दर्शनम् सपृषणा वृषणाकृतिकेन फलवयन सयुक्तां, शुशा अपाङ्करम् । व्यक्त मन्यत् । अत्र च सीमन्तवदोरुपसमाधानादीत्यतिदेशात ब्राह्मणभोज माशीर्वचन च तन्त्रात् पुरस्ताग्निवर्तते । कर्मान्त तु भवत एव । शुची न मन्त्रवतर्क्सवकत्यषु भोजयेत् , (आप. ध २-१५-११) इति सामा १४ मत पानापि । ।

·- ५६.,खं.१४ } अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । न्यवचनात , 'लाके च भूतिकर्मस्वेतनादीन्येव वाक्यानि स्युर्यथापुण्या- स्वस्मिऋद्धिमिति वाचयित्वा' (बाप-ध-१-१३-९) इति वच नाच्च । पात्रप्रयोग च शुङ्गादीनां कर्मोपयुक्तानां सकृदेव सादनम् । तथात्र परिधय पव, न तु शम्या . 'शम्या' परिध्यणे' इति चौलगो दानग्रहणात् । तथैव सामन्तवन ग्रुपसमाधानादि इत्यादिना(२)परि घेवनान्तकल्पातिदेशस्य विवक्षितत्वादिहापि त एमाष्टौ प्रधान- होमा' ॥१०॥ अथ समाप्ते तन्त्रशेषे कर्तव्यमाह- अनवस्नातया कुमार्या दृषरपुत्रे दृषत्पुत्रेण पेषयित्वा परिप्लाव्यापरणाग्नि प्राचीमुत्तानां निपात्योत्तरण यजु- पाङ्गुष्ठेन दक्षिणे नासिकाच्छिद्रेऽपिनयति । ११॥ अनाकुला यस्याः प्रादुर्भूत रज' सा अवस्नाता । तद्विपरीता अनवस्नाता । एवं. भूता कन्या की पंपणस्य । प्रयोजकः पतिः । उपलो वत्पुत्र' । पार्थे ऽपि दृषत्पुत्र एव । तत्र शुङ्गां पेषयित्या वस्त्रंण परिगलाव्य अपरेणाग्नि प्राची प्राहमुखी उत्ताना अर्ध्वमुखी, निपात्य शाययित्वा उतरेण यजुषा 'पुसुवनमसी' त्यनेन त रसं अहुछेन तस्या नासिकाच्छिने दक्षिणे अपनर्यात अपि. गमयति । माङ्मन एव । (पिधाय नयन स्वय च प्राङ्मुख ) ॥ १३ ॥ तात्पर्यदर्शनम् स्नाननिमित्तस्य रजसोऽनु-पन्नत्वात् या न स्नाता तया अनवस्नातया कन्यया दृषवर्धापने दुषत्पुत्रे शुक्रो निधाप्य दुपत्पुत्रान्तरेण पेश्वयित्वा तसं वरेण प्लावयित्वा ततो जायामपरेणाग्नि प्राची प्राक्छिरस उना नामवं. मूखीं, निपात्य शाययित्वा । 'पुंसुवनमसि' इति यजुग दक्षिण(३) नामिका- छिद्र अगटेन करणभुनेन तद्रसमपिनयति गर्भ प्रापयति । सा रसं न निष्ठावे. दित्यर्थः ॥ ११॥ पुमाँसं जनयति ॥ १२॥ बनाकुला एवमनेन कर्मणा संस्कृता स्त्री पुनास जनयति । केचिश्वामिद मन्यन्ते । फलविधौ कामसयोगेन क्रियाया अनित्यत्वप्रसङ्गात् । यद्य. १ धर्मम गाथापि पिति पद नास्ति । २ख-प-परिषषनात कल्पातिदेशस्य । () कुण्डलान्तर्गतो भागो 'ग' पुस्तक स्वामिल । दक्षिणेन इत्येव न पाठ ।

·बापस्तम्बधमूत्रम् [क्षिप्रसुवनम् । बनाकुला वादा प्रतिगर्भमावृत्तिप्रसर । एवं तर्हि प्रथमे गर्भ इस्वनुवर्तते । एवमर्थमेव चास्य पश्चादुपदेशः। व्यक्त चैतत् छन्दोगामां-प्रथमे गर्ने तृतीये मासि पुसवनमिति । अन्ये फलविधि मन्यन्ते । तत्र च "एप. बा अनुणो य. पुत्री"नि (तै स-६-३-१४) वचनात् पुषस्य सकदुत्पादन नित्यमिति थावदेक' पुत्र उत्पद्यत तावद्गर्भेषु भवति । ऊर्ध्व तु पुत्रे. च्छायां सत्या भवति दु()हितुरीप्सायां न भवति । प्रथमप्रहण न नानुवर्तते, पुनर्गर्भग्रहणात्। पुसुवनस्य तु पश्चादुपदेशो यथा चतुर्थे मासि तरिक्रयते तस्य पश्चात् प्रयोगार्थ इति ॥ ४॥ तापर्यशनम् कर्मणानेन सस्कृता अन्तर्वत्नी पुमास जनयतीत्यर्थवाद , नित्यत्वात्पुं सबनस्य । अथवा फलम , सत्रकारणोपदिष्टत्वात् , यथा 'सहस्र तेन का मघोऽवरुन्धे' इति । फलपशेऽपि 'एप वा अनृणो या पुत्री' इत्यादिव चनस्सकृदपि पुत्रोत्पादनस्य अवश्यक व्यत्वात् , तदङ्ग पुसवनं प्रथमे गर्ने कर्तव्यमेव । तत ऊर्ध्व तु पत्र यत्र गर्ने पुत्रेला तत्र तत्र कर्तव्य मान्यत्र । यस्त्वतिक्रान्तचोदनः स्त्रीरेव जनयेयमिति कामयते तस्य सकृदपि न भवति। अन्ये तु-पुमांस जनयतीत्येतद्वचन गर्ने गर्भेऽस्य कर्तव्यताप- रमिति ॥ १२॥ क्षिप्रंसुवनम् ॥ १३ ॥ अनाकुला येन कर्मणा क्षिण सुयते तत् क्षिप्रमुवन नाम कर्मोच्यते ॥१५॥ तात्पर्दयानम् येन क्षिप्र शीन सूतेऽन्तर्वनी न चिर काल पीपते तत् क्षिपसुषन नाम कोपदिश्यते ॥ १३ ॥ अनाप्रीतेन शरावणानुसोतसमुदकमाहृत्य पत्तस्तूर्यन्ती निधाय मूर्धन्छोष्यन्तीमुत्तरेण यजुषाभिमुश्यैता- भिरहिरुत्तराभिरबोक्षेत् ॥ १४ ॥ १दुहितुति इति 'ग' पुस्तक नास्ति ।

·१६.,खं.१४ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । अनाकुला अनाप्रीतेनास्पृष्टोदकेनानुसोतस उदकस्य प्रस्नवतो न प्रतीपं । पत्त पादयोरधस्तात यस्याः श्वेतोपमानि पत्राणि पीतोपमानि पुष्पाणि या चमध्यावे पुष्यति सा तूयन्ती वनेषु जायते । वेणुपत्रोपमानि च य- स्याः पत्राणि रक्तोपमानि च पुष्पाणि यो चाग्निशिखत्याहुः । सा शो. ध्यन्ती तत् ओषधिद्वयं समूलपत्रमादाय सुश्लिष निदधाति । मुन् मुधनीत्यर्थ । अपरे पिष्टा आलिम्पन्ति । अथ नामुनरेण यजुषा 'आमि- ष्ट्रवाहं दशभिरभिमृशामि' इत्यनेनाभिमृशति । दशभिरिति लिङ्गादुभा- भ्यां पाणिभ्याममिमर्शनम् । अनुलोमं मुख्नदारभ्य तत एताभिराह ताभिरेवाद्भिस्तामवाक्षेत् । उत्तराभिस्तिसृभिः ऋग्भिः 'यथैव सोमः पर्वत' इत्येतामि प्रतिमन्त्रमाक्षणम् ॥ १६ ॥ तात्पर्यदर्शनम् अनाप्रीतेन अनुदकलिप्तेन अस्पृष्टोदकेनेत्यर्थः । तथाभूतेन शरावेण । अनुस्रोनस स्रोतोऽनुलोम न प्रतीप गृहीनमुद्रकमान्य । पनस्तस्याः पादयोः (१)तूर्यन्ती अधःपुष्पितान्यामोषधि निधाय । शोष्यन्तीं प्रसवपीडया शु. ज्यमाणां स्त्रिय 'आभिष्वाह दशभिरभिमुशामि' इति यजुषोमाभ्यां ह. स्ताभ्याम् । मूवन मूर्धन्यभिमुश्य । एताभिरगहनाभिरा उत्तराभि 'यथैव सोम पवते' इत्यादिभिस्तिसृभिस्तां सकृदवावोक्षेत् । केचित्-प्रतिमन्त्रम् , इष्टोपकारकत्वादिति । तत्र प्रथमाया ऋचः 'प्रतितिष्ठतु' इत्यवसानम् । द्वितीयाया 'त- था कृतम्' इति । तृतीयायाः 'सरस्वती' इनि । अन्ये तु-शोप्यन्तीति चौषधिः । तां मुधिं निधाय स्त्रियं यत्र क. चाभिमृशेदिति । तन, शायन्तीसझाया औषधेरप्रसिद्धत्वात् । केचित्-शोभ्यन्तीनामौषधि या बनेषु जायते, वेणुपत्रोपमानि च यस्याः पत्राणि, पुष्पाणि च रक्तोपमानि, यां चाग्निशिखेत्या हुरिति । तत्र, यतो वाच्यवाचकभावो नोपदेशगम्य, यथाहुवार्ति- ककारपादा- 'वाच्यवाचकभावो हि नाचार्यरुपदिश्यते । अन्यथानुपपत्या तु व्यवहारात्स गम्बते । (तं वा १-३-९) इति । इह तु(२) व्यवहाराभावादेच विप्रतिपत्ति। ला भाष्यकारादप्याप्तत- मप्रणीताभिधानकोशेषु शोभ्यन्ती शब्दस्याग्निशिखापरपर्यायतया पाठा- रुछाम्यति । न च तथा दृश्यते । तस्माद्वर पूर्वोक्तमेव व्याख्यानमिति ॥१४॥ -सूर्यन्तीमाषपुष्पिताया। १ख-ग- २६-व्यवहार व ·आपस्तम्बगृहामूत्रम् [क्षिप्रमुवनम् । अथान्यद्भषज्पमाह- यदि जरायु न पतेदेवंविहिताभिरेवाद्रि- रुत्तराभ्यामवीक्षेत् ॥ १५ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने चतुर्दशः खण्डः ॥ अनाकुला जरायु गर्भावष्टन, तथदि न पतेत , तत उत्तरो विधिः कर्तव्यः । का पुनरमी ? क्षिप्रसुवने यो विधिश्वोदिता 'अनापीतेन शरावण'त्यादि (एव विहिनाभिगंद्र उत्तराभ्या मन्त्राभ्यां "तिलदेव पद्यस्व, निरै तु पृश्नि शेवल' मित्येताभ्यां प्रनिमन्त्रमवोक्षेन । एते च कर्मणी स्व. भार्याविषया) यमगृहीतामन्यां वति कर्मान्तरे यत्नकरणात् । अन्ये पुन रविशेषणेच्छन्ति ॥ १७ ॥ इति श्रीहरदत्तविरचिताय गृहसूत्रवृत्तावनाकुलायां चतुर्दश खण्ड ॥१४॥ तात्पर्यदर्शनम् यदि प्रसूतायास्तस्या जरायु गर्भप्रावरण न पतेत्तदा 'अनाप्रीतन शराबेण' इत्यादिविधिनाऽऽहतामिनि 'ऐतु गमा अक्षित.' इत्यता- म्यामुग्भ्या नामवोधत् । केचित्-प्रतिमन्त्रम् । तथा पूर्वस्मिन्नयोक्षणे पडवसानास्तित्र क्र. च । इह तु 'निलदेव पद्यस्व' इत्येका ऋक्, 'निरंतु पृदिन' इत्यपर यजुरिति ॥१५॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिते गृहातात्पर्यदर्शने चतुर्दश खण्ड समाप्तः ॥ - () अस्मिन्दियो उत्तरा या मन्त्रालया'सिलदेव यशस्व, निरंतु मनिशवल 'मिषेतान्या इति विशेष । ता एन आप पनिमन्त्र प्राइवेत् । पने च कर्मणी स्वमायाविषयों एत कुडला तर्गतपाठस्थाव 'क' पुस्तकयारय पानी दृश्यत । अस्मिन् खडे हरदनमते शुषसख्या मतदश (११) सुदर्शनमते पञ्चदश (१५) ·अथ पञ्चदशः खण्डः जातं वात्मप्रेणाभिमृश्योत्तरेण यजुषोपस्थ आधायोत्तराभ्या- मभिमन्त्रणं मूर्धन्यवघ्राणं दक्षिणे कर्णे जापः ॥ १ ॥ अनाकुला जातमिनि पुग्लास्य विवक्षितस्यात् पुंस एवाय जातकमाण्यः सं स्कार । न खिया । वत्सग्री म ऋषि । तेन हत वात्सप्र दिवस्परीत्ये. घोऽनुवाक । प्रत्यूचमभिमर्शनम् । सान्त इत्यन्ये । उत्तरेण यजुषा 'अस्मिन्नह' मित्यनेन । उत्तरत्र मातुरिनि विशेषणा. दिह स्व उपस्थ आधाति । उत्तराभिरिति पाठ । उत्तराभि तिमि शग्मि अभिमन्त्रणादीनि त्रीणि कर्तव्यानि । 'अकादा'दित्यभिमन्त्रः णम् । 'अश्मा भोति मूर्धन्यवघ्राणम् । 'मेवात' इति दक्षिणे कमें जा- प । जप इत्यर्थः । केचित्तु उत्तराभ्यामिति द्विवचनान्तपाठमाश्रित्य व. योमन्त्रयो विश्वपि कर्मसु विनियोग मन्यन्ते । तेषामयघ्राणलिङ्गेनाभि. मन्त्रण कर्णयोपश्च प्राप्नोति । आश्वलायनचाह-कर्णयोरुपनिघाय मेधाजनन जपति मेधां ते देवस्सपितेति (आश्व थ। १-१३-२)॥१॥ तात्पर्यदर्शनम् जात जातमात्रम्, प्राङ्नाभिवर्धनात् पुसो जातकर्म विधीयते ॥ (मनु २-२९) इति वचनात् । परचोपरिशोध्यते जात कुमारं पिना वात्सप्रेण 'दि. चस्परित स५-२-२) इत्यनुवाकेन अन्ते सकदमिमृश्य 'अस्मिन्नहम्' इत्यनेन यजुषा स्वस्योपस्ये नमाधाब, उत्तरा या 'भक्काबदार' 'अश्मा भव' इति द्वाभ्यां तस्याभिमन्त्रण कर्तव्यम , तथैव नापामेव मूर्धन्यवनाणम, एतयोरेव!: दक्षिणे कर्णे आपो जप इत्यर्थ । बचनवलाच जपाभि- मन्त्रणयोरवाणलिङ्गबाधा । अभिधान तु जातसस्कारक्रियालामा- न्यात पतच 'तीर्थस्थाणुचतुष्पधन्यतिकमे' (आप गृ"-२६) इत्य त्रापपादिनम्। चित्-उत्तराभिरिति पाठो, नोत्तराभ्यामिति । तन 'अशावनात्' इत्यभिमन्त्रणम्। 'अश्मा भव' इत्यवत्राणम । 'मेधा ते देवः' इति जप । अत एवाश्वलायन ---"कर्णयोरुपनिधाय मेधाजनन जपनि मेधा ते देवस्सविता' इति" । मधुघृनप्राशन तु त्वयि मेधाम्' इति यजुभ- रेव त्रिभिरिति । तत्र, अनधीयमानपाठासाकारे अतिप्रसङ्गात ॥१॥ २५ ·१९४ आपस्तम्बरवा मूत्रम् (जातकर्म । नक्षत्रनाम च निर्दिशति ॥२॥ . । अनाकुला अभिजिनाम्यसो त्यत्रासौशवस्य स्थाने नक्षत्रनामनिर्देश। तत्स- धुध्या निर्दिशत्-पशूना त्वा हिंकारेणामिजिघ्राम्याश्वयुजेत्यादि । तत्र नक्षत्रशब्देषु जाताथै रूपनिर्णयार्थ श्लोकः- रारेममृज्येचिषु वृद्धिरादौ ष्ठात्पे च धान्स्यश्रवशाइक्युक्षु । शषषु नाम्वो कपरस्स्वराऽन्त्य स्वाप्योरदीघस्सविसर्ग इष्ट ॥ रोहिण्याविशब्दानामयमाद्यभरनिदेशः तेषामादौ वृद्धि कर्तव्येत्या ये रोहिण, रैवत , माघ , मार्गशीर्ष , ज्येष्ठ, चैत्र । ठात्परो यः पश- ब्दः तत्र वृद्धि।। प्रोष्ठपदासु जातः प्रोष्ठपाद । ज प्रोष्ठपादाना (पासू- ३-१८) मत्युरपत्रवृतिः । एषु नक्षत्रेभ्यो बहुल'मिति (पासू४-३- ३७) बहुलवचनात् लुङ् न भवति । नक्षत्रेषु अन्त्यमपभरण्याख्य तत्र विकल्पः । आफ्भरणि आपमरणो वा । तथा श्रोण श्रावणो वा । अन योबहुलवचनादेव लुको विकल्प । शतभिषाज जात शतभिषक् शात भिषजा वा । अत्र टिलोपोऽपि पक्षे भवति शतभिष इति । तथा अश्व- युक् आश्वयुज अनयोः "वत्सशालाभिजिदश्वयुक्शतभिषजो वा (पा. २५-३-३६) इति लुको विकल्पः । शेषेषु उक्तादन्येषु नक्षत्रेषु पादौ वृद्धिन भवति । अत्र "श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिभ्यपुनर्वसुहस्तधि शाखापादाबहुलाल्लुक (पा.सु ४-३-३४) "नक्षत्रेभ्यो बहुलम्" इति च लुगेव भवति । श्रविष्ठा, फल्गुन, अनुराधा, स्वाति, तिघ्या, पुन बंसु, अषाढ (१) बहुलः कृत्तिक इति । आम्बो आमूल इत्येतयोः अ. न्य स्वरः कशब्दपरो भवति । आईकः मूलक । पूर्वाद्वापरासामू- लेति (पासू४-३-२८) दीर्घ चुन प्रत्ययः । स्वाप्पा स्वानीपुनर्वसू इत्ये तयोः अन्त्यस्वरो इस्वः सविसर्गश्चेष्टः स्वातिः, पुनर्वसु. 'विष्ठाफ ल्गुनी'त्याविना लुक् । सविसर्गन्ध सूक्तवाकादिषु प्रथमया नक्षत्र- निर्देशे । इह तु सम्बुध्या निर्देशः स्याते पुनर्वलो इति । प्राङ्नाम- करणात् अग्म्युपस्थानादिषु चास्यैव नक्षत्रनाम्नो निर्देशः कर्तव्यः । यत्र च नामानिर्देशस्तत्राप्येवंविध नक्षत्रनामैक, दशम्यां कृत. मपरम ॥२॥ बालशम्भाजल निकापाची ।

·प६,ख.१५ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाम्पा सहितम् । तात्पयदर्शनम् कुमारस्प वनक्षत्रजननायनाम तच रोहिणेत्यादिसम्बुधा असौ. शनम्य स्थाने निर्दिशति । अत्र चायमशिक्षितव्याकरणशास्त्राणां का. शानाय सूत्ररूप- श्लोक- रारेममृज्यचिषु वृद्धिरादौष्ठापे च वान्त्यश्रवशाश्वयुद्ध । शेषेषु नाम्बो. कपरस्स्वरोऽन्य म्याचोरदीपस्सविसर्ग .. अस्वार्थ:-रोहिणी रेवती मघा मृगशीर्षा ज्येष्ठा विध-त्येतेषु आधक्षरनिर्दिष्टेषु आन्दौ वृदिर्भवात, 'नक्षत्रेभ्यो बहुळम् , (पाम ५-३- ३७) हात बाळग्रहणाजानार्थप ययम्य च लगभावः । रूपच गहिणः बना मार्गशीर्ष ज्येष्ठ चत्र इति । ठारपेच, प्राष्टपदन्यत्र एकागत्परे च वृद्धि।। "जे प्रोष्ठपदानाम्' (पास ७-३-१८) इत्युत्तरपदवृद्धिरित्यर्थः । पूर्ववञ्च लुगमष प्रोष्टपाद । वागवशाश्वयक्षु । अन्यमानानात अपभरणीरियर्थः । श्रव श्रवण शतभिषक् अश्वयुक् इत्यतेषु चतुएं वा विकरुपेन वृद्धिः। अत्र च श्रवणाभरण्योः बाळग्रहणादेव ट्रको विकल्प । अश्ययुक्छताभपजास्तु 'वत्सशालाभिजिनश्वयुक्छनभिपजो चा' (पासु५-३-३६) इति सूण | अपभरण आपभग्ण । श्रवण श्रा- वषा । शतभिषक् शातभिषज । अश्वयुक आश्वयुज । शेषेषु न, उक्तानन्येषु नक्षत्रषु न वृद्धि । यतोऽत्र 'श्रविष्ठाफल्गुन्थनूगधास्वानि- निष्यपुनर्वसुहस्तानशास्त्रापाढाबहुळाल्लुक (पा म ४-३-३४) इत्यनेन, नक्षत्रेभ्यो बहुळम' इत्यनेन च लुगव भवति । 'मुकाद्धतलाक' (गास १-२४९) इति श्रीप्रत्यायनिवृत्ति । हात्तकः तिष्य आश्रेष' कालगुन' हस्त. विशाम्म अनुराध. आषाढ श्रविष्ठ । आम्खो कपा म्वरोऽनय , आईमूलयोरन्स्य स्वर कशब्दपगेभवति। पूर्वाह्नापराहामला' इत्या. दिना उम्प्रत्यय हत्यर्थः। आईक. मूलक । स्वाप्यारवांघस्सविसर्ग इष्टः, स्वाप्यो. स्वातीपुनर्वस्वारस्यस्वरो दीर्घम्सविसर्गश्चेष्ट । 'श्रविष्ठा- फल्गुनी' इत्यादिना लुक् । सविसर्गव च पूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययनिवृत्ती हल्ङ याविलोपाभावात् । उनरस्य तनुवटुकाराम्नत्वात् । स्वाति पुन वंसुः। पर सर्वेषां नक्षत्रनाम्नां प्रथमया निर्देश- सूतवाके । जातक मणि(१) पुनस्सम्बुद्धा ॥२॥ तद्रहस्यं भवति ॥ ३॥ १ग-नामकर्मणि ·आपस्तम्बश्वमूत्रम् [ जातकर्म । अनाकुला नक्षत्रनाम रहस्य भवति । यथा परे न जानन्ति तथा वक्तव्य मित्यर्थः । सूक्तवाकाविष्वप्येवमेव ॥३॥ नात्पर्य दर्शनम् नक्षत्रनाम च रहस्य निर्देशेदिति सूत्रे प्रणेतव्ये सूत्रान्तरकरणात्(१) यत् नामनक्षत्रनियन्धन, यश्च दशम्यां कत तदुभयं सूक्तवाकान्नप्राशनाभिवा- बनाविषु नित्य रहस्यमेव निर्देश्य भवति ॥ ३ ॥ मधु घृतमिति सँसृज्य तस्मिन् दर्भेण हिरण्यं निष्टय बध्वाऽवदायोत्तरैमन्त्रः कुमारं प्राशयित्वोत्तराभिः पञ्चभिस्स्ना- पयित्वा दधि घृतमिति सँसृज्य कॉस्यन पृषदाऽयं व्याह- तीभिरोङ्कारचतुभिः कुमारं प्राशयित्वाहिः शष सँसृज्य गोष्ठे निनयेत् ॥ ४॥ अनाकुला मधुघुतमित्येतद्वयं विषमपरिमाण कांस्यपात्रे ससृज्य नस्मिन् हि. रण्य दभैण, निएक्य बध्वा दधाति । निष्टयामति बन्धनविशेषो लो. कप्रसिद्धः । तथा बहेन हिरण्येन तसवयमादाय तेनैव कुमार प्राश. येत् । उत्तरैखिभि 'स्वयि मंधा'मित्यादिभिः प्रतिमन्त्र प्राशनम् । तत उत्त राभि पञ्चमि ऋभि क्षेत्रिय स्वत्यादिभिः प्रातमन्त्र स्नापयति । ततो ऽन्यस्मिन् कांस्यपात्रे दधि घृतञ्च ससृज्य तत्पृषदाज्य तेनैव कांस्येन प्राशयति । व्याहतीभिराकारचतुर्थाभि भू स्वाहेत्यादिभि प्रतिमन्त्रम् । तत श्शेष यमद्भिस्राज्य गोष्ट निनयेत् । कुमारग्रहणं असमर्थ क्यापि कुमारस्यै ष प्राशनमुपायेन यथा स्यादिति । तेन यन्नाभावे "धाना कुमारान प्राशयन्ति" "क्षेत्रपस्य च प्राशयति इत्यादी प्राशनमसमर्थानां न भवति ॥ ४॥ तात्पर्यदर्शनम् निष्टय शिखाबन्धनषत् परम्भ्रेण प्रन्धिना निष्क्यै बध्नाति, 'प्रजानां प्रजननाय' इति लिङ्गात् । उनरिमन्त्र 'मेधां ते देवस्सविता' इत्यूचा, स्वयि मेधाम्' इति चतुभियंजुर्मि । प्राशन चतुर्णामन्ते सकदेव हिरण्येन गृहीत्वा । १ख-ग-3-दना ·१६ ख १५.] अनाकुलातारपर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । "मन्त्रवत्प्राशन चास्य हिरण्यमधुमर्पिषाम'। (मनु २-२९) इति मनुवचनात् । उत्तराभि पनाम "क्षेत्रिय स्वा नित्यै स्वा इन्यादिमिः । खापनमपि पञ्चानामन्ते मकदेव । दधि धृता यात समृट पृष- दाज्य । तश यस्मिन् कास्ये समृज्यते तनैव प्राशयेन रस्तेन । व्याहता निराधार चतुधाभि 'भू' स्वाहा' इत्यादिभि । अवाप्यन्ते सहप्राशनम् । प्राशिनशेषमद्भिमराज्य गोष्ठे अधिकरणेऽन्यो निनयत् । कचित्-मधुनससगोंऽपि कांस्य नियत । प्राशनद्वय मापन च प्रतिमन्त्रमिनि ॥४॥ * उत्तरया मातुरुपस्थ आधाषांतरया दक्षिणं स्तनं प्रति- धाप्योत्तराभ्यां पृथिवीमभिमृश्योत्तरण यजुषा संविष्टम् ॥ ५॥ अनाकुला अथ त कुमार 'मा ते कुमार' मित्येतया मातुरुपस्थ आदधाति । ५ तावन्त काल स्वोपस्थे । तस्मात् शेषनिनयनमध्यन्येन कारयितव्यम् । तत उत्तस्यची 'अय कुमार' इत्येतया दक्षिण स्तन प्रतिधा य तत उतरा या छ म्भ्या 'यद्भमेहृदयामित्येताभ्यां प्रतिमन्त्र पृथिवीमभिमृशति । नत. त कुमारं अभिमृष्टायां भूमा सवेशयति माता। त विष्टमुनरण यजुधा 'ना मयति न रुदतीत्यनेनाभिमृशति ॥५॥ तात्सर्यदर्शनम् उनरया मा ते कुमारम्' इत्येवया कुमार मातुरुपस्थ आदधाति । ह च मातृग्रहणादितः पूर्व स्वापस्थ पर। अत एव च शेषाननयनमन्य कर्तृकम् । उत्तरया 'अय कुमार.' इत्येतया दक्षिण स्तन प्रतिधापनि पाय- यति । इदं च मन्त्रनियमयाविधान प्रथमस्तनपानविषयम, प्रथमा. तिक्रमे कारणाभावात् । ततश्च जातेष्टि , 'वैश्वानर द्वादशकपाल निवपेत् पुत्र जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्रयेवेन ब्रह्मवर्चसेन पुनाति' (तै स २-२-५) इत्यादिना यद्यपि पुत्रजन्मास्यनिमित्तसयांगन श्रुता, तथापि (१)क्षामवत्यादिवन निमित्तादनन्तरं कर्तव्या। कुत एतत् ? 'क' 'ब' पुस्तकामारेण हरद नेन पनदादिसूजन्य सूपया कृतम्-उनस्यामातु नाथा ॥ इति॥ १ सम्पाहि लाग्ने पिनहान दायग्नये बामपने पुरोडाशमाकपाल निर्वयेत (स-11) इन्या इनाग्ने मुडदाहे निमिले कश्यतया विहिनदि शामलीष्टि । मा यथा दाहरूपनिमिन न्यनिसान मन्तरमेव कर्तव्यतया विहिता न तथा जानटिरित्या । निवाब ॥

·१९८ आपस्तम्बगृवमूत्रम् [फलीकरणहोमः । (২)xগিগাইন অাদিযুগালচাৰৰৱাৰিামলানিয় व जन्मनोऽधिकारहेतुत्याभ्युपगमात् जातेष्टिप्रवृत्तश्चोत्कटजीयत्पुत्रगत पृतताविफलगगाधीनत्वात् दीर्घकालसमाप्यायां चेष्टी छताया पश्चात धस्तनपाने सति कुमार एव शेषी शुष्ककण्ठतयान जीवत् । ततश्चेष्टा रागाधीनाया प्रवृत्तिरेव न म्यात । तस्मात जननानन्तरमेव सशास नान्तं जातकमैव कर्तव्यम् । पष्टिस्तुक्तेन न्यायेन निमित्तस्वारस्यमनस्य दुर्निवारत्वात् चोदकानुग्रहाच्चाशाचे ऽपगते पर्वण्येष कर्तव्या । उत्तरा- भ्या 'यद्भुमेहनय' हत्येताभ्यां पृथिवी सकदभिमुशति, यत्र कुमारश यिष्यते । ततस्तं कुमार अभिमृष्टायो भूमौ माता सवेशयति । अय तं सविष्ट 'नामयति न रुदति' इति यजुषाभिमृशति ॥५॥ उत्तरेण यजुषा शिरस्त उदकुम्भं निधाय सर्पपान फ. लीकरणमिश्रानञ्जलिनोत्तरैस्त्रिास्त्रः प्रतिस्वाहाकार हुत्वा सं- शास्ति-प्रविष्ट प्रविष्ट एव तृष्णीमानावावपतेति ॥ ६ ॥ अनाकुला सतस्तस्य शिरस्समीपे उतरेण यजुषा 'श्रापस्सुमोव'त्यनेन उदकुम्भ निदधाति । ततस्सर्षपान फलौकरणमित्रानञ्जलिना जुहोति उत्तरैर्मन्त्रः अष्टाभिः 'अय कलि'मित्यादिभिः । तत्र च प्रतिस्वाहाकार (शविहोमः। सन्म न्त्रेण द्विस्तूष्णीम् । द्रव्य च पुन पुनरादेयम् । केचित्तु सकदुपात्तनव विर्जुननि । उत्तरयोश्च होमयो स्वाहाकारमात्रमावर्तयन्ति । होमचा. यमपूर्वः तन्त्रस्याविधानात् परिस्तरण तु भवति । परिषेचनं समन्तमु भयतः। हुत्वा ततस्तंशास्ति । कान् ! ये सात कागार प्रविशन्ति । तत्र सशासन एवकारः पवमित्यस्यार्थे । पनवुक्त भवति-अस्य सूतिकागा रस्य यदा यदा प्रयशो युष्माभि क्रियते तदा तदा सर्षपान फलीकरण. मिश्रानस्मिन्नग्नावे तूष्णीमावपत यथा मयोप्ता अञ्जलिना त्रिनिधेति। तत्र तूष्णीमित्यतिदेशप्राप्तस्य मन्त्रस्य प्रतिषेधः। यथासप्रैर्ष ते कुर्वन्ति। होमचाय कुमारस्य रक्षार्थः संस्कार, न मातुः, प्रकरणात्। तेन यद्य- पि 'यस्य विजातायां मन' इति मातुरपि रक्षा प्रतीयत तथापि तदर्थों होमो न भवति। ततश्च स्त्रीप्रसवे दशाहमध्ये पुत्रमृती च न भवति ॥६॥ १ "ज्योतिरापरिनि वडामवति' इत्यनेनाश्रुतकतक किञ्चन कय विधाय "भनिनिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरूपयांप" इनि तन्मानियावाद भूत । तच येहितस्य कर्मण कलाकाङ्कयां अर्थवादोपस्थितस्य प्रमष्ठास्यस्य कलस्य कल्पन मैन्युक्त पूर्वमीमासाया चतुतृतीये । भय म्यायो रात्रिसन्याय ॥

·५६.,ख १५ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम । - तात्पर्यदर्शनम् । उत्तरेण 'बापस्सुप्तेषु इत्यनेन यजुषा कुमारस्य शिरस्समीपे उदकस्य पूर्णकुम्भ निधाय अथ 'यत्र के चाग्निम्' (अय ध.२-१-१३) इत्यादिषि- धिना प्रोत्रियागारादग्निमाहत्य तमुपनिधाय फलीकरणमिवान सर्षपान उत्तर 'अय कलिम्' इत्यादिभिरष्टभिमन्त्रैः अअलिना प्रतिमन्त्र स्त्रिर्जुहोति । तत्र तु द्विस्तूष्णीम् । तूष्णीकेम्वपि स्वाहाकारो भवति, प्रतिमन्त्रमिति सिद्ध प्रतिस्वाहाकारमित्याधिकाक्षरात । अथ सूतिकागृहपालान् समास्ति-प्रविष्टे प्रविष्ट एव तूगीमन्नावावपतेति। सम्प्रेषस्य चायं विवाशितोऽर्य:- प्रतिप्रवेश(१) तदनन्तरमेव सपंपान् फलीकरणमिश्रान् अञ्जलिना अ. स्मिन्नेवानी तूष्णीं चाग्यता एव आवपतति । एवकारारुच प्रवेशावाप- योर्मध्ये त्रुटिमात्रस्यापि कालस्य न क्षेप । सर्षपाणामेवाञ्जलिना आ. वाप, प्रकृनत्वात्। केचिन-एक्कार एवमित्यर्थे । तूष्णीमिति चातिदेशप्राप्तमन्त्रप्रति पेधार्थमिति ॥ ६॥ एवमहरहरानिर्दशतायाः ॥ ७॥ अनाकुला विजननप्रभृति यावत् दशाहानि न निर्गच्छन्ति तायदेव होम क संव्या संशानश्चत्यर्थ । सकृश्व होमा., नसायम् । यद्यपि सशासनमनन्तर तथापि तावन्मात्रस्यायमतिदेशो न भवति । तस्य होमशेषत्वात् । नापि वात्सप्रादेः । कृत्स्नस्य कल्पान्तरेषु सर्वेश्वप्रसिद्धत्वात् ॥ ७॥ तात्रयदर्शनम् यथैतदनन्तरोक्त तणीमा पवन एवमहरह आनिर्दशतायास्मृतिकागृह पालैः कर्तव्यम् । आह मर्यादायाम् । निदशा निर्गता दशभ्योऽहोरात्र भ्यो या रात्रिस्सा । आदशम्या रात्रेरित्यर्थ ॥ ७ ॥ एच जातकर्मों का क्रमप्राप्त नामकरणमाह- * दशम्यात्थितायां स्नातायां पुत्रस्य नाम दधा- ति पिता मातेति ॥८॥ उत्थान नाम सूतिकालिङ्गानामग्न्युदकुम्मादीनामपनयनम् । मर्नु १क-प्रातिदिशा • 'कय पुल्लकानुसारेण लापमिद हरदनमते । सानायानित्यन्त प्रथम सत्रम् , सत उमरम् ।

·मापस्तम्बगृव मूत्रम् [ नामकरणम् । १ च नापितकर्म । यश्चान्यत स्त्रियो विदुः तच्च सर्ववर्णानां दशमेऽहनि भवति । दशमीशब्देन न रात्रिरुच्यते किं तर्हि ? अहोरात्रसमुदाय. यथा "तम्मात् सहशीनां रात्रीणा" मिति । तत्र परिभाषावशादहन्येव कर्म स्नान च सति सम्म तम्मिन्नवाहनि नियमेन भवति । प्रकरणा- देव सिद्धे पुत्रम्यति धचन वक्ष्यमाणो 'नाम्रो लक्षणविशेष' नस्यैव यथा स्यात् । तेन कुमार्याः 'अयुजाक्षर कुमार्या" (अप गृ१५-२१) इत्यतावदेव भवति । न 'नामपूर्वमाख्यानोत्तर'मित्यादि । पिता मातेति वचनं तो नामाग्रेऽ(१)भिच्याहरेतामित्येवमर्थम् । विज्ञायते च "पिता मा- ताच दबतुर्यदने" (न स१-५-१०। इति। नत्र प्रयोग -शुचीन् मन्त्रवत स्सर्वकत्येषु मोजये (आप ध.२-१४-२) दिनि ब्राह्मणान् भोजयित्वा पिता माता च नामाग्रेऽभिव्याहत्याशीर्वचन ब्राह्मणरभिव्याहारयेताम् । अमु मै स्वस्तीति कल्पान्तरे दर्शनात्। कंचित् नाम करियाव इति सङ्क: रूपमिच्छन्ति ॥८॥ तात्पर्यदर्शनम् दशम्या रात्रौ दशमेऽहनि । उत्थिनाया मुतिकागृहानिष्कान्तायां प्रसू तिकायां नाताया च सन्याम् । एव वदता दशमेऽहनि निष्कम्य मान- व्यमित्युक्त भवति । पुत्रस्य पिता नाम दधाति व्यवस्थापयति, न तु करोनि, शब्दार्थयोस्सम्बन्धस्य नित्यत्वात् । माता च । इतिशब्दश्चार्थे, मातापितरौ सहितौ नाम धत्त इति । इममर्थ मन्त्रवर्णोऽप्याह "मम नाम प्रथम जातवेद पिता माता च दधतुर्यदने । तसं १-५- १०) इति ॥ ८॥ द्वयक्षरं चतुरक्षर वा नामपूर्वमाख्यातोत्तरं दीर्घाभिनि- ठानान्तं घोषवदाधन्तरन्तस्थम् ॥ ९॥ - अनाकुला अथ नाम्नो लक्षणविशेष । सव्यञ्जनो निर्व्यञ्जनो वा स्वरोऽक्षर नाम द्रव्यप्रधान, तत्पूर्वपदं यत्र तत् नामपूर्व क्रियानिमित्तमाख्यात, तदुत्तरपद यत्र तत् आयातोतर दीर्घात्परोऽभिनिष्ठाना विसर्जनीयोऽन्त यस्य तत् दीर्घाभिनिष्ठानान्तम तथा घोषवाजनमादिभूतं यस्य तत् घोषवदादि अन्तर्म ध्ये अन्तस्था यस्य तत् अन्तरन्तस्थम् वर्माणां तृतीयचतुर्थी हकारश्च घोषवन्तः । यरलवा अन्तस्था । दिव नयतीति द्युतिः । गा. श्रयते इति १प ममियान्याशीर्वचनमभिमाहरेतामित्ये।

·प६,स्वं.१५ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाच्या सहितम् । अनाकुला गोभिः ।गा प्रीणातीति गोधी । हिरण्य ददातीति हिरण्यदाः भूरिदाः हरदत्त इत्यादीन्युदाहरणानि । “ऋष्यणूक देवाताणूक वा यथा वैषा पूर्वपुरुषाणां नामानि म्युरिति (यौ गृ २ २ २८,२९) बौधायन । ऋष्यणूक ऋष्यभिधायि वसिष्ठो जमदग्निोरेति । देवताणक देवताभिधायि यो वि- अणुरिति । पूर्वपुरुषा पित्रादयः ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् अथ व्यवस्थापनीयस्य नाम्रो लक्षणमुच्यते-पक्षर चतुरक्षर बेति समासोऽभिप्रेतः, न तु रूदि 'नामपूर्वमाख्यातोत्तरम्' इति पूर्वोत्तरस्व- पडव्यवस्थापनात् । नापि वाक्यम् , तस्य द्रव्यवाचकन्याभावात् । कुतः पुनर्वाक्यसमासयोरर्थवत्ममुदायत्वाविशेषेऽपि समास एवं व्यवाचको न चाक्यम् ' इति चेत्, 'कृतीतसमासाच' (पा सू. १-२-४६) इति समासग्रहणम्य नियमार्थत्वात् । नामपूर्व, द्रव्यवाचकं सुबन्तं पद नाम, नत्पूर्व यम्य नन्नामपूर्वम् । तथा पाण्यातमुत्तर पद यस्य नाम्नम्तदाख्यानोत्तरम् । ननु- 'सुप्सुपा' इति समासनियमात् आख्यातेन निहन्तेन नैव स. मासः सत्यम् , अन एवात्र आख्यानशब्देन आख्यातसहश कियन्त सुबन्तमेव विवक्षितम् । सादृश्य च क्रियाप्राधान्याभावेऽपि क्रियावा- चिवमात्रात्, "क्विबन्नो धातुत्व न जहानि' इति धातुमाशत्वाचा । दीर्म मिनिष्ठानान्त दीर्घश्चाभिनिष्ठानश्चान्त यस्य नान्नस्तत्तधोक्तम् । अभिनि- धान इनि विसर्जनीयस्य पूर्वाचार्याणां सज्ञा । घोषयान् वर्ण आदि. यस्य नाम्नस्तत् धाववदादि । घापवर्णाश्च प्रातिशाख्यसूत्रे मसियाः, - मविसर्जनीयप्रथमद्वितीया अघोषा 1 न हकार । व्यञ्जनशेपो घोषवान' इति। अन्तरन्तस्थ अन्त मध्ये यस्य नाम्नोऽन्तस्था. यरलवास्तत्तथो क्तम् । यक्षरस्योदाहरण-वार्दा वाः उदक दवातीति वार्दाः, गिर द. दातीति गीर्दा इत्यादि । चतुरक्षरम्य तु भाष्योक्त 'द्रविणोदा वरि. चोदाः' इति । यतद्वयमपि छान्दमम् । अन्यदपि हिरण्यदा युवतिदा इत्यादि ॥९॥ अपि वा यस्मिन् स्वित्युपसर्गस्स्यात् तद्धि प्रतिष्ठितमिति हि ब्राह्मणम् ॥१०॥ २६ ·२०२ मापस्तम्बगृणमूत्रम् नामकरणम् । अनाकुला अपि वा अयमपि पक्ष-यस्मिन्नानि 'सु' इस्ययमुपसर्गः स्थात् तदेव तत्र लक्षणम् । नान्यदक्षरत्वादि । तद्धि प्रतिष्ठितम् । हि शब्दोऽतिशये। पूर्वस्मादप्यति शयेन प्रतिष्ठितं, नेन पूर्वमपि यक्षरादि प्रतिष्ठितम्। तथाच पूर्वस्मिन्नेव लक्षणे स्थित्वा भरद्वाज आह-यक्षर चतुरक्षर वा घोषवदा द्यन्तरन्तस्थ दीर्घाभिनिष्ठानान्त तद्धि प्रसिद्धमिति विज्ञायते इति । प्रतिष्ठितमिति । ध्रुवमविनाभ्यायुध्यमित्यर्थः । सुभद्रस्सुमुख इत्यादाह रणम् । उपसर्ग इति वचनात्सोमसुदित्यादि प्रतिष्ठिन न भवति ॥ १० ॥ तात्पर्यदर्शनम् अपि वा यस्मिन्नाम्नि 'सु' इस्यय मुपसर्गस्स्यात तमाम प्रतिष्ठित आयु मद्यज्ञादिक्रियावश्च भवति, यथा- सुजात. सुदर्शन इत्यादि । इह ब्राह्मणग्रहणात् यक्षगदिविशेषणैः स्थिति विशेषण विकल्प्यते । हि शब्दोऽनर्थको निपान, अनर्थको मिताक्षरेपु' इति वचनात् । उपल गंग्रहणमुपसर्गप्रतिरूपकाणां सुतसोमेत्यादीनां व्युदासार्थम् । अत्र बो. थायनो विकल्पान्तराण्याह-'अध्यणूक देवताणूक वा यथा वैषां पूर्व पुरुषाणा नामानि स्यु' इति । अणूकमभिवायक, प्रकरणात् । ऋष्यणूकं वसिष्ठ नारद इत्यादि । देवताणूक विष्णु शिव' इति । पूर्वपुरुषाणां पितृपितामहादीनां वा नामानि यज्ञशर्मा, सोमशमी इत्यादीनि ॥ १० ॥ अयुजाक्षरं कुमार्याः ॥ ११॥ अनाकुला या सख्या अर्थविमितु न शक्य ते सा अयुक् सख्या। अयुजि अ क्षराणि यत्र तत् अयुजाक्षरम्-एकाक्षरध्यक्षरमित्यादि। एतावदेव कुमा- यो नामलणम्-गौः, वाक्, पृथिवी, पार्वतीति ॥ ११ ॥ तात्पर्यदर्शनम् अयुगक्षर विषमाक्षर कुमायो नाम भवति । अयुजाक्षरमिति छान्दस.। अयुगक्षरत्वमेकमेवात्र विशेषणम् , यक्षरादीनामनेन निवर्तितत्वात् । तद्यथा-श्री., गौ. भारती, पार्वती, कमला, पतिवल्लभा, कमलक्षेणा, इत्यादि । कुमार्या अपि जातकादयश्चौलान्ता देहंसस्कारार्था क्रिया स्तुणी कर्तव्या एव । "अमन्त्रिका तु कार्येय स्त्रीणामावृवशेषत ॥ सस्कारार्थ शरीरस्य यथाकाल यधाक्रमम् ॥” (म स्मृ२-६६.)

·५६,स.१५ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २०३ इति मनुवचनात् । इहच द्रव्यनिष्ठा भावार्थाः माशनवपनादय एव निकृष्य कर्तव्या. न तु होमा, एवमेव शिष्टाचारात्, स्मृत्यर्थसार इष्टत्वाच्च । १५॥ प्रवासादेत्य पुत्रस्योत्तराभ्यामभिमन्त्रणं मूधन्यवघ्राणं दक्षिणे कर्ण उत्तरान् मन्त्रान् जपेत् ॥१२॥ अनाकुला प्रवासादागाय तु उनराम्पामभिमन्त्रणमवाण च क्रमेण कर्तश्यम् । म शादशादित्यभिमन्त्रण, 'अश्मा भवेत्यवाणम् । नामनिर्देशश्चा'भिजि नामि यशशमनिति । मन्त्रलिङ्गात् कुमार्या अभिमन्त्रणान्तरोपदेशाश सिद्धे पुत्रग्रहण मूर्धन्यवधाण दक्षिण कर्णे जापश्च कुमार्या मा भूत् । अन्यथा लिहविरोधाभावात् उभय कुमार्या अगि म्यात् । तस्या अपि प्रकृतत्वात् । कुमारीमुत्तरणेत्यय च अभिमन्त्रणस्यैव प्रत्याम्नाय स्यात्, नेतरयो । उत्तरे मन्त्राः 'अग्निगयुमानिति पञ्चेत्यादिष्टा । तान् पुत्रस्य दक्षिण कणे जपेत् । मन्त्रग्रहणं क्रियने 'अग्निरायुम्मानिति पञ्च'त्यस्य पञ्चशब्दस्य मन्त्रेषु वृत्तिरिति प्रज्ञापनार्थम् ॥ १२ ॥ ना संमदर्शनम् प्रवासादाग-योत्तराच्या अट्टादगात्' अश्मा भव' इत्येताभ्या पुत्रस्यानिमा वण कर्तव्यम् । तथैनाभ्यामेव मूर्धन्यवघ्राणम । अमाविन्यस्य स्थाने दश म्या कन नाम सम्बुद्ध्या ग्रहाति । केचित-भङ्गादशादित्यभिमन्त्रणम् । 'अश्मा भव'त्यवधाणमिति । तथा सति एव विभन्यैव विनियुजीत, फ्रमेणेति या यात् । ततः पुषस्य दक्षिणे म्ण उनरान् 'अग्निरायुष्मान व घनस्पतिमि.' इत्यादिकान् सानुषङ्गान् पश्च भन्वान उपेत् । एतच्च अय प्रतिपुत्रमा - - पर्तते ॥ १२॥ कुमारीमुत्तरेण यजुषाऽभिमन्त्रयते ॥ १३ ॥ इत्यापस्तम्बीथे गृह्यप्रश्ने पञ्चदशः खण्डः ॥

·आपस्तम्बशसूत्रम् [ अन्नप्राशनम् । अनाकुला प्रघासादेत्य कुमारी स्त्रीप्रजां उत्तरेण यजुषा 'सर्वस्मादात्मनः सम्धूतासी' त्यनेन अभिमन्त्रयते । दुहितरमिति कर्तव्ये कुमारीमिति वचनं प्रदानादूर्व माभूदिति । पुत्रस्य तु यावज्जीव भवति पुत्रेऽपि प्रोषितागते अभिमन्त्रणादित्रय भवति न्यायस्य तुल्यत्वात् ॥ १३ ॥ इति हरदत्तविरचितायामनाकुलायां गृह्यसूत्रवृत्ती पञ्चदशः खण्डः ॥ तात्पर्यदर्शनम् प्रवासादेत्यल्पनुपर्तते । उत्तरेण सर्वस्मादात्मन' इत्यनेन यजुषा कु मारी कन्यामप्रत्तामभिमन्त्रयते । कुमार्यास्त्वतावदेव, न त्ववघ्राणजपा, अवचनात् , तब पुत्रस्येति ग्रहणान्मन्त्रस्थपुल्लिङ्गविरोधाच ॥ १३ ॥ इति श्रीसुदर्शनार्यविरचिते गृह्यतात्पर्यदर्शने पञ्चदशः खण्डः ॥ अथ घोडशः खण्डः। अथानप्राशनमुपदिश्यते- *जन्मनोऽधि षष्ठ मासि ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽऽशिषा वाचयित्वा दधि मधु घृतमोदनमिति सँसृज्योत्तरमन्त्रैः कुमारं प्राशयेत् ॥ ३॥ अनाकुला । अथ कुमारस्यान्नप्राशनम् । नत् जन्मनोऽधिजननदिवसादारभ्य षष्ठे मामि कर्तव्यम् ।] मासाक्ष सौरचान्द्रमासादयः। तत्करिष्यन् ब्राह्मणान भोजयित्वा युग्मान तैराशिषो वाचयति-पुण्याह स्वस्ति ऋद्धिमिति । मात्र पूर्वेपुरभ्युदयश्राद्ध, (१देवेज्याभावात् । यत्रापरेषु देवेज्या तत्र पूर्वेषु पितृभ्यः क्रियते । तस्मात् पितृभ्य पूर्वेषु क्रियते । उत्तरमहर्दै वान यजते, इति वचतात्। वाचयित्वाऽऽशिषः दध्यादि चतुष्टयं समृज्य नेन कुमार प्राशयेत् । उत्तरैर्मन्त्रैश्चतुर्भि 'भूरपांत्वं स्यादिभिः । स्वौषधी •इदमग्रिम च सत्र क मा पुस्तकासारेण एका इस्दनमते । [विहान्तर्गतमन्यस्थाने 'अननदिवसादारभ्य पठे नासि कुमारस्य अत्रामाशन कन्यम' अय पाठक पुस्तकयोग्यते। पप देवयाया।

·. ५.६.,ख १६.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । २०६ नामिति मध्यमयोरनुषजति । अपामित्यस्य तु पाठो मन्त्रचतुष्टयप्रशाप नार्य । असावित्यत्र नामग्रहण सम्बुभ्या-ओषधयस्सन्तु यशर्म' निति । प्रतिमन्त्र प्राशनम् । सर्वान्त इत्यम्पे । कुमार इति बचनात कुमार्या विधिवदन्नप्राशन न भवति--आवृतब कुमार्या (आश्य न १-१४-७) इत्याश्वलायनवचनात् ॥१॥ तात्पर्यदर्शनम् जन्मनोऽधि जन्मन आरभ्य, दिवसगणनया पोटे मासि । तेन मार्गशीर्ष शुक्के द्वितीयाया जातस्य न मार्गशीषों मास. पूर्णो गण्यते । अत एवं ज्योतिषे बृहस्पतिः- 'पञ्चाशदिवसांत त्रिपात्पश्चात्विहतषष्टिकात् ॥ अर्वागेवोत्तमा भुक्ति' इति । ब्राह्मणान् भोजयित्वेन्युक्तार्धम् । आशीर्वचनानन्तर दध्यादिचतु यं ससृज्य उत्तरेर्मचे 'भूषा स्वीपर्धाना' इत्यादिभिश्चतुर्मि कुमार सकदेव प्राशयेत् । सम्बुद्धा च नामग्रहणम् । द्वितीयतृतीययोरपि 'वौषधीनाम्' इत्यादेरनुपरः ॥१॥ तैत्तिरेण(१) मॉसेनेत्यके ॥ २॥ मनाकुला तित्तिरः पक्षिणः मासेन तदनप्राशन कर्तव्यमित्येक भाचार्या मन्यन्ते । मांस व्यञ्जनमादस्य । अन्ये तु मासमेव मन्त्रवत् प्राइप मन्यन्ते । मांसग्रहण शोणितादे प्रनिषेधार्थम् ॥ २ ॥ तात्पर्यदर्शनम् व्यक्तार्थमेतत् ॥२॥ *जन्मनोऽधि तृतीय वर्षे चौलं पुनर्वस्वोः ॥ ३ ॥ अनाकुला अथ चौलविधि-यस्मिम् कर्मशि केशा प्रथम खण्ड्यत तत् चौ. लम्। चुडा प्रयोजनमस्यति । उलयोरविशेषः । तत् जन्मन. प्रभृति तृतीये वर्षे पुनर्वस्वोर्नक्षत्र कर्तव्यम् । कुमारं प्राशयदिति विहितत्वात् पुस पवेद विधिवच्चौलम् । कुमार्यास्त्वावृत्तव । एवञ्चेत्कृत्वा अपरेणा झिं प्राञ्चमिति पुलिङ्गमुपपद्यते । जन्मग्रहण गर्भाहारम्प तृतीय वर्षे भूदिति ॥ ३॥ "ग-नवरीय • समाप्रिम च सूत्र कब पुस्तकरीत्वा वसूल हादसयन ।

·२०६ आपस्तम्बगृधसूत्रम् [चौलम् । तात्पर्य दर्शनम् । जन्मनोऽधीति पूर्ववत् । ततश्च 'गादिस्सङ्ख्या वर्षाणां' इनि गर्भवर्ष नगण्यते । चालमिति कर्मनामधेयम् । यस्मिन् कर्मणि न्यूडासन्निधान तचौळ, लड़योरभेदात् । पुनर्वस्वो , कर्तव्यमिति शेष ॥३॥ ब्राह्मणानां भोजनमुपायनवत् ॥ ४ ॥ अनाकुला उपनयने ब्राह्मणभोजने विशेषाभावात् आदिपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । ब्राह्मणभोजनादीति ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयित्वा कुमार भोजयित्वेत्येतावदिह द्रष्टव्यम् । अनुषाकस्य प्रथमेनेत्यादिपरस्ताद तिदेश्यते ॥ ४॥ तापर्षदर्शनम् अत्र च 'ब्राह्मणाना भाजनम्' इति प्रहणमाशीर्वचनकुमारभोजनयो रपि प्रदर्शनार्थम् । भोजमादीत्यादिशब्दो वा द्रष्टव्यः, उपायनवदिति वचनात् । उपनयनमेषोपायनम् ॥ ४॥ सीमन्तवदग्नेरुपसमाधानादि ॥ ५ ॥ अनाकुला अग्नरुपसमाधानादिपरिषेचनान्त सीमन्तवत् कर्तव्यम् । पूर्वानी न्दीश्राद्ध, सकृत्पात्राणि, शलल्यादिमिस्सह शम्या । अन्वारब्धाया इत्यत्र च कुमारस्यान्वारम्भ । परिषेचनान्तस्य चातिदेशः । यस गाय तमिति वीणागाधिनी' इत्यादि न तस्यात्रातिदेशः । अपरेणाग्नि प्राञ्च मिति विधानात् पुनरुपवेशस्य ॥ ५ ॥ तात्पर्यदर्शनम् अग्नेरुपरामाधानादि तन्त्र सप्रधानहामं परिपेचनान्तमिह मॉमन्तवदिति । ततश्चान्वारम्धे कुमारे प्रधानहोमाः । पात्रप्रयोगकाले शलल्यादीनां सकदेव सादनम् ॥ ५॥ *अपरेणाग्नि प्राचमुपवश्य त्रेण्या शलल्या त्रिभि- दर्भपुञ्जीलैः शलालुग्लप्सेनेति तूष्णीं केशान् विनीय यथर्षि शिखा निदधाति ॥ ६ ॥ बत भारत समयमक सूत्र कण पुस्तकानुरोधन हरदलमने ।

·५६.,ख.१६ ] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्यां सहित । २०७ अनाकुला विनयन पृथक्करण चमच्यानां शिस्त्रार्थानाञ्च । तृष्णीमिति वाग्यममार्य न मन्त्रप्रतिषेधार्थम्, प्राप्त्यभावात्। यबर्षि यावन्त ऋषयो यस्य प्रघरे ताचतीदिशखा. कगेति-ध्यायस्य तिम्र पञ्चायस्य पञ्चति ॥ ६ ॥ तात्पयदर्शनम् प्राश्च प्राङ्मुखम् । तृष्णा वाग्यतः । शान विनाय विविध नीरवा, वमन्यान् शिखार्थीश्च पृथक्पृथक्कृत्वेत्यर्थ । यपिं यावन्त ऋषयस्वन वरे तावतीविशखा निदधाति । एकायस्यैका शिणा हायस्य द्वे इत्यादि ॥६॥ यथा वैषां कुलधर्मरस्यात् ॥ ७ ॥ अनाकुला अधचा यथा येन प्रकारेणा एषा कुमारस्य कुलजानां कुलधर्म प्रवर्तते था शिखां करोति । पषामिति वचन कर्नुः कुलधों मा भूदिति । तेनास्मिन् कर्मणि पिव कतति नियमो नास्ति। अन्यत्र तु सति सम्भव कुमारकर्मसु तस्यैव नियमः ॥७॥ तात्पभवनम् अथवा-यवा येन प्रकारेण एषा कुलजानां कुलधर्म प्रवर्तते, तथा शिवा कर्तव्या। केचित्--एषामिति वचनात् पितुरन्योऽपि चोलकति ॥७॥ अाँ संसर्जनाद्याकेशनिधानात्समानम् ॥८॥ अनाकुला 'उष्णारशीनाम्बानीयेत्यादि 'दर्भस्तम्बे वा निदधातीत्येवमन्त उपनयनवत् कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ८॥ ना-पर्यदशनम् व्याख्यातमेवैतत्समावर्तन ॥ ८॥ *क्षुरं प्रक्षाल्य निदधानि ॥ ९॥ अनाकुला क्षुरस्य प्रक्षालन विधीयते । निधानमर्थप्राप्तम् । यदा निदधानि तदा मक्षाव्येति ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् अत्र प्रक्षालनमेव विधीयते, निधानं स्वर्थप्राप्तम् ॥९॥ * इस आरभ्य राममयमेक सूचक एव पुस्तकानुसारेण इरदत्तमते ।

·२०८ आपस्तम्बषमूत्रम् [ नामकरणम् । तेन व्यहं कर्मनिवृत्तिः ॥१०॥ अनाकुला तेन क्षुरेण नियहोरात्रेषु नापितकर्म न कर्तव्यम् ॥ १० ॥ तात्पर्यदर्शनम् तेन क्षुरेण यह नापितमनिवृत्तिस्स्यात् ॥ १० ॥ वरं ददाति ॥११॥ अनाकुला अस्मिकर्मणि समाप्ते कुमारस्य पिता ब्रह्मणे वर ददाति। गौवें घर' इत्युक्तम् ॥११॥ तात्पर्यदशनम् वर गां पिता ददाति दक्षिणत असीनाय ब्राह्मणाय । यद्यन्यचौलकर्ता तथा तस्मै ॥ ११ ॥ एवं गोदानमन्यस्मिन्नपि नक्षत्रे षोडशे वर्षे ॥ १२॥ अनाकुला यथा चौल एवमस्य गोदानाख्यमपि कर्म कर्तव्यम्। तत्र तृतीयस्य वर्षस्यापवादः षोडशे वर्षे इति । अन्यस्मिन्नपि नक्षत्रे पुण्याह एव । पुनर्वसु नियमस्यापवादः ॥ १२ ॥ तापर्यदयानम् गोदानमिति कर्मनामधेयम् , यस्मिकर्मण्यभूत गोदानयोरिशर प्र देशविशेषयोर्वपनम् । यत्रापि पक्षे शिखावर्जितसर्च केशपवन, पथर्षि च शिखा', तत्रापि गोदानयोर्वपन कर्मनामधेयप्रवृत्तिनिमित्त विद्यन पब । तद्वोदानास्य कर्म । एव यथाचौलम् ब्राह्मणभोजनादि वरदानान्त कर्तव्यम् । तश्चान्यस्मिन्नपि नक्षत्रे रोहिण्यादी, वर्षे च षोडशे भवति ॥ १२ ॥ अत्र पक्षान्तरमाह- अग्निगोदानो वा स्यात् ॥ १३ ॥ अनाकुला अग्निदेवता यत्र गोदाने तदग्निगोदानं यस्य सोऽग्निगोदान' । (अग्निशब्देन तदेवत्यं गोदानं लक्ष्यते । अग्निोदानमस्येति विग्रहः ।) एकस्य गोदानशब्दस्य लोपा, अष्ट्रमुखवत् । तत्र बौधायन:--बोडशे (O पतकुण्डलाम्मर्गतो भाग 'क' 'ख' पुस्तकयो रधिको दृश्यते ।

·५.६.,खं.१६ ] अनाकुलातात्पर्य दर्शनाभ्या सहितम् । वर्षे गोदानम् । तस्य चौलवन् तूष्णीं प्रतिपत्तिरवसान च!.... अग्नि गोदानो वा भवति । तस्य काण्डोपाकरणकाण्डलमापनाभ्यां प्रतिपत्ति रवसान च । (बौ गृ.३-२-५२-५८) इति। किमुक्त भवति ? आग्नेयानां काण्डाना उपाकरणसमापनयोर्य कल्प तत्र चौलधर्मा प्रवसन्त इति । पोडशे वर्षे भवति । सकत पात्राणि न शम्याः। अस्यास्मिन् गृोऽनुप दिष्टत्वात् यत् गोदानमुपदिष्ट तत्रैव शम्याविधि ।नत्र प्रयोग'-प्राह्मणान् भोजयित्वाऽशिषो वाचयित्वा तूष्णीं केशश्मश्रु वापयित्वाग्नेरुपसमाधा नादि परिषेचनान्तानि आग्नेयकाण्डोपाकरणवत् कृत्वा शुक्रियवहेवतोप स्थान "अग्ने तपते व्रत चरिष्यामि" इति । अन्ये सबसरे प्रतचर्या । अन्ते विसर्ग । एवमेवाचारिमित्यादि विकार शुक्रियवत् दैवतम् । केशश्मश्रुवपनम् । भन्ते ब्राह्मणभोजनम् । उभयत्र नान्दीमुखवाई केचित् कुर्वन्ति । अपरेन ॥ १३ ॥ तात्पयदर्शनम अग्नये गोदान यस्य सोऽग्निगोदाना ग्रहाचारी । पुल्लिङ्गनिर्देशाच्चैव विग्रहः । अस्मिन् पक्षे आज्यभागान्ते कृते 'अग्नये काण्डपये स्वाहा' इत्याज्येनका प्रधानाहुति । ततो जयादि(१)धुरप्रक्षालनान्तम् ॥ १३ ॥ संवत्सरं गोदानवन(२)मेक उपदिशन्ति ॥ १४ ॥ अनाकुला कृतगोदानस्यापि तच्छेषतया सवामर धनचरणमक आचार्या उप दिशान्ति । चौलगोदानेऽय विकल्प । अग्निगोदान काण्डोपाकर णातिदेशात् नित्यमेव यदा वतचर्या तदा वरदानादून देवतोपस्थानं पूर्ववदन्त, विसर्गश्च पूर्ववदव ॥ १४ ॥ तात्पर्यदर्शनम् अधीतेऽपि बंदे, अवश्य सबमर गोनानमत ब्रह्मचर्य चरितव्यमि- न्येक उपदिशान्ति, वैकल्पिकमित्यर्थः ॥ १४ ॥ उभयोरपि गोदानयोश्चौलाद्विशेषमाह- एतावन्नाना सर्वान् केशान् वापयते ॥ १५॥ - अनाफुला । अस्मिन् चौलमोदाने नु एतादवाना पृथग्भावश्चीलात् । अत्र सर्वान केशान् वापयते सशिखान् । चौले तु यथर्षि शिखा निदधाति । अन्ये इमवादीनां प्राप्त्यर्थं सर्वग्रहण वर्णयन्ति । तेषां केशशम उपलक्ष १७-ग-4-परदानान्तम् मिन्ये हाने एक पुस्तके । २७ ·- आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [गादानम् । णार्थः । तथा चाश्वलायना-केशश्मश्रुलोमनखान्युदक्सस्थानि सने व्यति । (आश्व गृ१-१८-६) इति ॥ १५ ॥ तात्पर्य दर्शनम् एतावनाना पतावान भेद । यदपिधानार्थयापि शिखया सह सर्वान् केशान् वापयत इति । ततश्चैह विनयनाभावाच्छलल्यादीना निवृत्ति । अत्र च वापयत इति णिजन्तानर्देशादाचार्य एव गादानकर्मण, कता । चर दानचाचार्यायव । तथात्र शिखाया अपि वपन 'एतावन्नाना सर्वान् कंशावापयते' इत्यस्मादेव वचनात. (२)सत्रवत् । अन्य आहु -रिक्तो वा पोऽनपिहितो यन्मुडस्तस्यैतदपिधान यच्छिम्नेति । सत्रेषु तु वचनात् वपनॅ शिखाया' (आप ध १-१०-८,९) इनि सत्रभ्योऽन्यत्र शिस्त्राया वपनप्रतिषेधात् इहापि नव शिखाया वपनमिति ॥१५॥ उदकोपस्पर्शनमिनि छन्दोगाः ॥ १६ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने षोडशः खण्डः ॥ समाप्तष्षष्ठश्च पटलः॥ अनाकुला अस्मिन् गोदानवते अहरहरुट कोपम्पशन (२) कर्तव्यमिति छन्दोगा उप दिशन्ति । त्रिषवणमिति केचित् ॥ १६ ॥ इति श्रीहरदत्तविरचितायामनाकुलायां गृह्यसूत्रवृत्ती षोडशः सण्ड ॥ पष्टः पटलश्च समाप्तः ॥ वापर्यदर्शनम् सावत्सरिकगोदानवतपक्षे अहरहन्दकापशन उन्दोमा उपदिशन्ति विकल्प इत्यर्थ ॥१६॥ इति श्रीसुदर्शनायविरचिते गृहातात्पर्यदर्शने पाडश. खण्ड ॥ पष्ठश्च पटलस्समाप्त ॥ 900-00-- १'दासिमा मिचपिरन' (आप भी २१-३-१४ ) पनि वचनंग सशिखरपन विहित मत्र वचनबलादेव कियो सात अवापी पर्व । उपसमिमिलन तर मात् स्नान इति क, ख, पुरनकाराधिकम् ।

·अथ सप्तमः पटलः ।। सप्तदशःखण्डः। यज्ञेष्वधिकरिष्यमाणस्य पुरुषस्य देहसस्कारा व्याख्याता । ते च 'शालीनस्यादवसाय' इति वचनामा गृह एव कर्तव्या । विधिवञ्च निर्मित गृहे । विधिवत् प्रवेशादपेक्षितायुशधनादि फलसिद्धि । अतो मन्त्रानानक्रमप्राप्नो गृहनिर्माणप्रवेशयोविधियाख्यायते- * दक्षिणाप्रत्यप्रवणमगारावकाशमहत्य पलाशेन शमीमयेन वादूहेनैतामेव दिशमुत्तग्योदृहनि ॥ १ ॥ अनामया अथ गृहसम्मानविधि । गृहसम्मान च न सर्वयज्ञादिवन्नित्यम् । नाप्य द्रुतकर्मप्रायश्चित्तादिवन्नमित्तिकम् । कि ताई' काम्यम् । अतोऽकि याया न दोष । क्रियाया चादगयनादिनियम । तत्र यस्मिन् प्रदशेऽगार चिकीर्पित सोऽगारावकाश स दक्षिणाप्रत्यप्रवणा भवति । दक्षिणा प्रतीयोग्न्तराल निम्ना भवति । एवविवे देशे अगार कर्तव्यमित्यर्थः । तमगारावकाश उद्धन्ति खनित्रेण वनति यथा पांसव उत्पद्यन्ते । उद्ध त्य नान् पासून पालाशेन शमीगन वाहून एतामव दिश प्रति उत्त ग्या 'यभूमे करमित्यतया उद्-उन्ननात् प्रदेशात अवनते प्रा पयति । उदह्यतेऽनेनेत्युदूहः ॥ १ ॥ तात्पर्षदशनम योऽगारार्थत्वेनाभिनेताऽवकाशो भूमिमामा दाक्षमा प्रवण दक्षि णाप्रतीच्या नैऋत्या विशि निम्नस्तमुद्दल म्बनित्रादिना पास। १/नुत्वाद्य पालाशेन शमीमयन बाहेन, उदूह्यन्ते दशाम्तर प्राप्यन्त पासवाऽननर पुदुइ , (२)वादुलूक इत्यर्थ । तेनैतामेव काणदिश उनरया 'यभूपे करम्' इत्येतयोदृहात ॥१॥ एवं त्रि ॥ २ ॥ अनाकुल । त्रिरुद्धस्य उहति ॥ २॥ +2 'a' पुनक नुमारण इदमाम च मूमन इदनमत । खग-गतव ग-- पालक-इ-बलकवडलव-पापक जानक, ·आपस्तम्बरबस्त्रम् [गृहसम्मानविधिः । नात्पर्यदर्शनम् । उहतीति सम्बन्ध. । अब द्वितीयतृतीययोरप्युदूहयो मन्त्रावृत्तिः, पमिति वचनात् । अन्यथा उत्तरया विरुद्हतीत्येव चूयात् , 'एष त्रि' इति सूत्रान्तर नारभेत ॥२॥ क्लुप्तमुत्तरयाऽभिमृश्य प्रदक्षिणं स्थूणागर्वान् खानय- यित्वाऽभ्यन्तरं पासूनुदूप्योत्तराभ्यां दक्षिणा द्वारस्थूणामवदधाति ॥ ३ ॥ अनाकुला एवमुदूध ततस्त भूमिमागं कल्पयन्ति यथा सर्वतस्सम सम्पद्यते । तता त क्लान उत्तरयों 'स्याना पृथिवी'त्येतयाऽभिमृशति । ततः प्रद- क्षिण स्कूणागतीन खानयति नकारश्चान्दस । अभ्यन्तर न बहिरारभ्य मध्य यथा समाप्यने तथेत्यर्थः । तत्र मध्यस्थूणासु वशधारणार्थासु प्रदक्षिणमिति चाभ्यन्तरमिति च विशेषणस्यासम्भवात् पर्यन्तास्वेव भयति । तत्र प्रारद्वारेऽमारे दक्षिणद्वारस्थूणागर्तमारभ्य प्रदक्षिणमोत्तर स्मात् द्वारस्थूणागात् खानयित्वा ततो यावत्यो मध्यमस्थूणा ताव तीनां दक्षिणादारभ्योदगपवर्ग । एवमन्यथाद्वारेऽप्यगारे यथासम्भव प्रदक्षिणमभ्यन्तरत्व च सम्पाद्यम् । एत्र खानयित्वा गर्तेभ्य पांसूनुदूम उद्धृत्य तत उत्तराभ्या क्रममा 'इहैव तिष्ठे'त्येताभ्या दक्षिणाद्वारस्थूणा गर्ने अवदवाति ॥ ३ ॥ तात्यदर्शनम् क्लममुदुहेन प्रागुनवणं कृत उत्तरमा 'स्योना पृथिवि' इत्यनया भिमृश्य स्थूणागान् स्थूणानां (१)विभागार्थान् गर्नान् कर्मकर प्रदक्षिण खानयित्वाभ्यन्तरमारभ्य, न बहि, पासूनुदुग्य उत्तराया 'इहैव निष्ठ इत्येताभ्या दक्षिणा निष्कामत एव, न प्रविशतः, द्वारस्थूणामवदे अवदधति अत्र प्रादक्षिण्यस्य चाभ्यन्तरत्वस्य च विधान पर्यन्तीयास्वेव स्थूणासु न तु मध्यमासु ॥३॥ एवमितराम ॥४॥ •दमग्रिम च सत्रभव पठिन हादनमते-पारसमुत्तस्याभिमश्य ॥ ॥ प्रदक्षिण पमितराम् ॥ ॥ इति क ख पुस्तकमा 1-निखानार्थान 8-निजगनाथान ·५.७.,खं.१७ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २१३ अनाकुला ताभ्यामेव द्वाभ्यामृग्भ्यां इतरा उत्तराञ्च द्वारस्थूणां अवदधातीत्यर्थः । इह दक्षिणामितरामिति निष्कामतः सव्यदक्षिणे प्रत्येतव्ये; न प्र शतः॥४॥ तात्पर्यदर्शनम् इतरा सव्यां द्वारस्थूणां एव 'इहैव तिष्ठ' इत्यताभ्यामेवावधाति ॥४॥ यथाखातमितरा अन्ववधाय वशमाधीयमानमुत्तरेण यजुषाऽभिमन्तयते ॥ ५॥ अनाकुला द्वारस्थूणयो. यथाखातं अवधान मन्त्रवश्व । इतगासा तु यथाखात येन क्रमेण गर्ता खाताः तेनावधान तूष्णीम् । एवं सर्वास्ववहितासु म ध्यमस्थूणासु घश(१)मादधति कर्मकार. । तराधीयमान वमुत्तरेण यजुषा "ऋतेन स्थूणा" वित्यनेनाभिमन्त्रयते । बंशग्रहणन च पृष्ठवशो गृह्यते, मुख्यत्वात् । व्यक्तश्चैतत् भारद्वाजके वतन स्थूणेति पृष्ठवंश मधिरोपयती 'ति । तत्र मन्त्रे स्थूणावितेि छान्दसो लिङ्गव्यत्यय । जिव चनश्च यथासम्भव द्रष्टव्यम् ॥५॥ तात्पर्य दर्शनम् स्थाखात खननक्रमेण इतरा' स्थूणाः नूष्णीमन्यवधाय वंश स्तूप स्थूणास्वाधीयमान उत्तरेण यजुषा 'तेन स्थूणावधिरोह' इत्यनेनाभिम स्त्रयते ॥५॥ सम्मितमुत्तरैयथालिङ्गम् ॥ ६ ॥ अनाकुला नतस्तदगार मम्मित सक्लप्त उत्तरेमन्त्रै 'ब्रह्म च ने शत्र'मित्यादि मिष्षड्भि । किम् ? अभिमन्त्रयते इत्येव । यथालितमिति यस्यागाराङ्गस्य लिन यस्मिन् मन्त्रे दृश्यत तेन तदभिमुखो ऽगारमभिमन्त्रयत इत्यर्थ । यदापि पूर्वस्थूणा बद्धा तदापि द्वे एवाभिसन्धायामिमन्त्रणम् । अगा- रस्य द्विवचनसयोगात् । एव सर्वत्र अगारमध्ये या स्थूणाराज स्तूप । पृष्ठवशः । अत्रैके स्थूणालिङ्गेषु चतुर्वा मन्त्रेषु 'स्थूणे अभिरक्षतु' इत्येवम नुषङ्गमिच्छन्ति । यज्ञश्च वक्षिणाश्च दक्षिणे स्थूण अभिरक्षतु इति । अन्ये 'ते' शब्दस्यापि-यशश्च ते दक्षिणाश्चेति। (२)साकांक्षन्वान्मन्त्राणाम्, नेति १ख भादधाति ककर । मापमान - २गसाकाथक-पाव।

·. २१४ आपस्तम्बगृधमूत्रम् गृहप्रवेशविधि । वयम् । दक्षिणा इपश्चोजश्चेतिबहुवचनान्त' अभिरक्षत्वित्येकवचनान्त स्थ सम्बन्धानुपपत्ते , ऊहस्य चाविधानात् अभ्यातानवत् पाठाभावाच सर्वानुपनेषु र स्यान्ते पुन. पाठस्याभावाच्च । यत्तु साकाक्षत्वमुक्त तदपि नानुषगहेतु. । सन्निधिमात्रेणाकाहाया निवर्तनान् । यदि वा धर्मस्ते स्थूणाराज श्रीस्ते इत्यत्राभिरक्षवित्यस्य नापक्षा, द्वयोरपि प्रथमा न्तत्वात् । पब दक्षिणा इत्यादिक प्रथमान्त द्रष्टव्यम् । तस्मादाका व नास्ति । सन्निधानाच स्थूणाप्रतिपत्ति ॥६॥ तात्यदर्शनम् सम्मित निर्मितमगार उत्तर 'ब्रह्म च ते क्षत्र च' इत्यादिमिः पञ्चमि मन्त्र यथालिङ्ग मन्त्रलिहावगतदिङ्मुखोऽभिमन्यते । तत्र पञ्चमेन मध्यमाभिमुख , २) अनन्वितत्वात् । केचित्-पड्भि । तत्र 'धर्मस्ते स्थूणाराजः' इति मध्यमश्च 'श्री स्ते स्तप' इति पृष्ठचशमिति । अत्र यद्यपि मन्त्रैरगारावयवास्थूणा स्तूयन्ते, तथायमि' स्थूणा वदगारमेव स्तूयत, यथा पादवन्दनेन पादवानेव वन्द्यते । अत्र केचित्-द्वितीयादिषु विषु मन्त्रषु वाक्यसमाप्त्यर्थ 'स्थूणे अभिरक्षतु' इत्याद्यनुपई मन्यन्ते । धन्ये 'ते'शब्दस्थापि । तथा 'धर्मस्ते' इत्यादी अभिरक्षत्थि यस्य च । अपरे तु-नैवेह कस्यचिक्वचिदप्यनुपङ्गः, अनुषज्यमानस्य बैक प्यात् , अन्तेऽपि च पाठाभावाच्च । वाक्यसमातिस्तु प्रमततया वुद्धि म्यपदार्थान्वयात्सिभ्यति, यथा(२) 'इथे त्या' (ते स १-१-१ ) इति मन्त्रस्य बुद्धिस्थच्छेदनान्वयान् छिननीति वाक्यसमातिरिति ॥६॥ अथ गृहप्रवेशविधिमाह- पालाश शर्मामयं वेममादीप्योत्तरयर्चाऽग्निमुद्धृत्योत्तरण यजुषाऽगारं प्रपाद्योत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्तरयाऽग्नि प्रतिष्ठापयति ॥७॥ अनाकुल अथ प्रवेशनविधिः। अन्यथा सम्मितस्याप्यगारस्य प्रवेशे विधि १ख, ग, ज,-भना-पाननादित नान २ दर्शयाग सायदोह सम्पादनार्थ अमावास्यायो पान पसाराकरण करम्यम् । पन्न शशावया । सा च शाखा पन्नाभवृक्षादानमा । सम्प उदनाधमन्त्र हो वा' इति । नावाने व मन्त्र तब वाक्पसम निस्न 'डिना इनि मुदम्पदना-वन के मने, नादेहापानि ।

·प.७.,ख.१७.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । २१५ रय भवति । उदगयनाद्यपेक्षितामेति केचित् । नेत्यन्ये । बीजक्नोए हान् प्रतिपद्यते (आश्व गृ २-१०-२) इत्यादवलायन । बीजग्रहण सर्वे षामेव गृहोपकरणानामुपलक्षणम् । तत्र प्रवेक्ष्यन् पालाश शमीमय वा इम अग्नाबादीपयति । इध्मश्चात्रार्थलक्षणो न नियतपरिमाण । आदीप्य तमग्निपात्र उद्धरच्युत्तरयची उद्भियमाण' इत्यतया पञ्चणदया। यद्यहनि प्रवेशो रात्रिलिझाऽविवाद' प्रयोक्तव्यः । तथा रात्रावहालगो नि विवाद प्रयोक्तव्यः । विभज्यविनियोगाभावात् । येणं तूदगयनापेक्षा ते रात्री प्रवेश नेच्छन्ति । अह सनस्य रात्रिकृतस्य च पाप्मनो विनि योग प्रपाद्यत इत्यर्थ । विगेधोऽपि नास्ति । यथा "यदापो नक्त दुरितं चरामे"नि । तमुदतम्नि उनरेण यजुषा इन्द्रस्य गृहा वसुमन्तो वरूधिन" इत्यनेन अगार प्रपादयति । प्रपाय अगारस्य उनपूर्व देश तमग्नि प्रतिष्ठापयति उनरयचा 'अमृताहुति'मित्यनया अनागरस्येति न वक्तव्य, अग्निमिति च । कस्मात् ? उभयारण्य त्रैव वाक्य शुनत्वात् । एच तहि नायमगा रशब्दो देशविशेषणार्थ । किनहिं ' अग्निविशेषणार्थ - अगारस्या ग्नि प्रतिष्ठापयतीनि । का पुनरगारम्याग्नि ? य पचनाग्नि । नम्मादी पासनादुद्धरणमम्याग्नेनं भवति । लोकिकादव भवतीति कचित् । अपर तु होमसयोगादोपासन एवायमग्निरिति स्थिता । नेपामगार- स्येत्यग्निमिति च पदद्वय व्यर्थम् । होमाश्च पचनेऽपि दृष्टा वैश्वदेवे। तस्मात् पचनाग्निरवायम् । ययायेवं नथापि देशमस्कारी भवत्येव । होमसयोगात् । अथोपासनम्य चैहारिकाणा च तदैव प्रवेशन प्रतिष्ठा- पन च स्वे स्वे स्थान । भार्यादीनां च तदेव प्रवेश ॥७॥ नात्ययदानम् पालाश शमामा वम काष्ठमीपास नऽनावादीपयति । इममिति च 'अग्निषु महत इध्मानादधाति' इतिवदनियत संख्यादिक विवक्षितम् । उत्तरमा 'उद्धियमाण' इत्येतया । ततस्तमग्निमुद्धरति । अत्र च सानुपले चतुष्पदे त्रिष्टुभी द्वे ऋचौ पञ्चमिः पादैरानाते । तयोरेकैवोद्धग्णाधी । अन्या तु विकल्पाथी । उत्तरया इत्येकवचनेन विनियोगात् । व्यवस्थि तश्चाय विकल्पोऽभिप्रेत , अग्निहोत्रवत् । यद्यहनि प्रवेशस्तदा रात्रिलि- दया, रात्री चेदहलिङ्गया । रात्री च प्रवशश्शिष्टाचारप्रसिद्ध इनि पूर्व मवोक्क' । उनरण इन्द्रस्य गृहा' इति यजुषा । उद्घृतमग्निमगार प्रपाद्य अनन्तरं विधिवत्सस्कृत उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्य तमनिमुनस्या अमृताहु निम्' इत्यतया प्रतिष्ठापयति । नथा श्रोताग्रीनपि विधिवदानीतानस्मिन्नेव काले अगारं प्रपाद्यान्यगारे यथाविधि प्रतिष्ठापयति । . .

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [गृहप्रवेशविधिः । केचित्-इहाशिमुद्धत्य अगार प्रपाद्येति प्रकृतेऽपि पुनरुक्तयोरेतयो. रर्थवत्त्वाय अगारस्याग्निमित्यन्वयादादीपनादिप्रतिष्ठापनान्त पचनार्थ स्य लौकिका रेव, नौपासनस्येति । तेषामेततुल्यसूत्रे विवाहाने प्रविष्य होमे पचनाग्नेरेवोपसमाधानादि स्यात् । अथागारशब्दस्य शयनस्था भवाचित्वात् गृहशब्दस्य चातथा वात् न तत्र तुल्यसूत्रतेति चत्-ज, गृहागारशब्दयोरेकार्थत्वे विवादाभायात् । इह च 'इन्द्रस्य गृहा वसुम न्तः' इति मन्त्रस्थगृहशब्देनागाराभिधानात् , प्रत्युत धर्मशास्त्रे 'म ध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् । उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्त रैश्चतुर्भिः । शय्यादेशे कामलिङ्गन' (आप ध २-३-२२,२३,२-४-१) इति शयनम्धानस्यागारादन्यत्वाभिधानाच्च । पुनरुक्ति स्फुटार्धतयापि निर्वाया। किश्शागारस्याग्निमित्यन्वयेऽपि अगागग्निः शालाग्नि गृह्या निरौपासनाग्निरित्येकार्थतया याशिकानां प्रयोगादौपासन एवं प्रति छाप्य , न पचनानि ॥ ७॥ तस्मादक्षिणमुदधानायतनं भवति ॥ ८ ॥ अनाकुला एवं प्रतिष्ठितस्याग्नेः दक्षिणमुद पानाक्तन कर्तव्यम् । उदक धीयते यत्र तत् उदधान मणिकारुपम् ॥ ८॥ नात्पर्यदर्शनम् नस्मात् प्रतिष्ठिताग्नेर्दक्षिणमुदधानस्य मणिकस्यायतन भवति ॥ ८॥ तरिमन् विषूचीनानान् दर्भान् सँस्तीर्य तेषूत्तरया वीहियवान् न्युप्य तत्रोदधानं प्रतिष्ठापयति ॥१॥ अनाकुला तस्मिन्नायतने (१)विषचीनामान सर्वतोदिक्कान् दमान् मस्तीर्य तेषु दर्भेषु बीहीन गवाव सयुक्तान निवपति उत्तरयर्च 'अन्नपत' इत्येतया (२)त तस्तस्मिनायतने उदवान प्रतिष्ठापयति यथा निश्चल भवति तथा स्था पयति ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् तस्मिन् उदधानस्थाने विषूची नासान् नानादिगग्रान् दर्भान् सस्तीर्थ, तेषु दर्भेषु उत्तरया 'अन्नपतेऽनस्य' इत्येतथा बाहियवाश्च सयुक्ताल् न्युप्य तेषूदधान प्रतिष्ठापयति ॥९॥ १ क ख 'विचौनापान इति नास्ति । २ न्युष्य वबोदधानमिति क ख पुस्तकयो पाठ ।

·प.७.,खं.१७.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । तस्मिन्नुत्तरेण यजुषा चतुर उदकुम्भानानयति ॥ १० ॥ उत्तरण यजुषा अरिष्टा अस्माक मित्यनेन । प्रतिकुभ मन्त्रावृत्ति । तत्रच. तुभिर्वा कुम्भैः पृथगानयनमेकेनव वाऽथ पुन: पूरयित्वा, यथा-'तिवः च उत्सिच्ये ति ॥१०॥ तारपयवानम् तस्मिन् उदधाने उत्तण 'अरिश अस्माक' इत्यनेन यजया चतुर उदकुम्भा नानगति । प्रतिकुम्भ मन्त्रावृत्तिा, द्रव्यभेदेन प्रकाश्यकियाभेदात् । यत्र पुनर्मधुपर्कप्राशनादी आवृत्तिविधिस्तस्या एवं क्रियाया, तत्र सकदेव दीर्णमुत्तरयानुमन्त्रयते ॥ ११॥ अनाकुला अथ यदि तदधान दीयन भियते तत उत्तरगनी भूमि मिमित्येतया अनुमन्त्रयते। कालान्तरे दीर्ण एनद्भवति उदधानान्तरेऽपि तत्स्था- नापने ॥११॥ नात्पयदशनम्। यदि दीर्ण मणिक स्यात्तदा उत्तम्या 'भूमिभूमिमगात्' इत्येतयानुमन्त्र यन । पतञ्च प्रकरणात्काइमेव ॥ ११ ॥ अग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ने उत्तरा आहुनी- हृत्वा जयादि पतिपद्यते ॥ १२ ॥ बनाकुला चतस्रः उत्तरा प्रधानाहुतय "वास्तोपते प्रतिज्ञानीहि, बास्तोपते शम्मया, पास्तोष्पते प्रतरणो न एधि, अमीवहा बाम्तो पत" इति । तत्रा- ज्यभागान्तवचनेनैव तन्त्रप्राप्तिस्सिद्धा, यथा 'पार्वणवदाज्यभागाम्ने। इन्यत्र । किम रुपसमाधानादिवबनेन ? अग्निनियमार्थ तु-यो ऽगारे पच- नार्थ प्रतिष्ठापितोऽग्नि तस्यैव होमार्थमुपसमाधान यथा स्यादिति । अ- न्यथा सर्वपाकयशार्थे औपासन एक होम स्यात् । जयादिवचन म्थाली- पाकप्रतिषेधार्थम् । का पुन प्राप्ति स्थालीपाकम्य ? कल्पान्तरे दर्शनात् । कथ पुन जयादिवचनेन थालीपाकस्य प्रतिषेध ? उच्यते-म्बिप्रकृत्प्रति- पेधस्तावत् गम्यते-उत्तरा आहुती त्वा जयादि प्रतिपद्यते न स्विष्टकृत- २८ ·२१८ आपस्तम्बगृह्यमूत्रम् [गृहप्रवेशविधिः । मिति । स च स्थालीपाकेषु भवति । अतस्तत्प्रतिषेधद्वारेण स्थालीपाक प्रतिषेध पवार्य सम्पद्यते ॥ १२॥ तात्पर्यदर्शनम् उत्तर। आहुनौश्वतनः प्रधानाहुती । ताश्च 'वास्तोपते प्रतिजानीहि (तै सं ३-४-१०) इति छ, 'वास्तोष्पते प्रतरणो न ' इति द्वे । आज्यहवि वाच्य तन्प्रविधानम् । आज्यभागान्त इति वचन त्याज्यभागानन्तरमेव प्रधानहोमाः, नाम्यदर्थकृत्यमपीति क्रमार्थम् । केचित्--'पार्वणवदाज्यभागान्ते' (आप गृ१८-६) इतिवदाज्यभा गान्त इत्यनेनैव तन्त्रप्राप्तौ सिद्धाया 'अग्नेरुपसमाधानादि' इति वचन स्वमतेन प्रतिष्ठितः पचनाग्निरेवेह होमार्थ इत्येवमर्थमिति । तदयुक्तम् , 'कर्म स्मार्त विवाहानौ कुर्वीत प्रत्या गृही। (या स्म १-९७) इति सर्वस्मातहीमानामविशेषेण औषासनविधानात्, अस्य सूत्रस्योक्त- विधयान्थार्थत्वात्, अस्मदीयाना गृह्मान्तरीयाणा चौपासन एव वास्तु- होमाचाराच ॥ १२ ॥ परिषेचनान्तं कृत्वोत्तरेण यजुषोदकुम्भन त्रिः प्रद- क्षिणमन्तरतोऽगारं निवेशनं वा परिषिच्य ब्राह्मणान् भोजये- दपैरसक्तुभिरोदनेनेति ॥ १३ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने सप्तदशः खण्डः ॥ अनाकुला परिषेचनान्तवचन आनन्तर्यार्थम् । तन्त्रशेष समाप्यागारस्य परिपे चनमेव कर्तव्यम् । नान्यद्वैश्वदेवादिकमिति । उत्तरेण यजुषा 'शिव शिवामि- त्यनेन । उदकुम्भेन न हस्तेन । परिभाषयैव सिद्धे प्रदक्षिणमिति वचनात् परिषेचनमिदमेकमेच प्रदक्षिण त्रिगुणीभूत सकदुपात्तेनैवोदकुम्भेन सत तमविच्छिन्नं कर्तव्यम् । मेखलया परिव्याणवत् त्रीणि परिषेचनानीति सिद्ध भवति । अन्तरत इति वचनमगारात् बहिः परिषेचन मा भूत् । अभ्यन्तरमेव यथा स्यादिति । अगार गृह, निवेशन शयनदेशः । ब्राह्मणान् युग्मान भोजयंदपूपादिभि । इतिशब्दः समुश्ययार्थः ॥ १३ ॥ इति हरवत्तविरचिनाया गृह्यसूत्रवृत्तावनाकुलाया सप्तदशः खण्ड ॥

·१७.,ख १८ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाच्या सहितम् । २१९ नामयदर्शनम् पारपेचनान्तमुत्तरेण 'शिवं शिवम्' इत्यनेन गजुषा उदकुम्भेन सक्दु पातेन अगार निवान वान्तरतो न बहिः त्रि प्रदक्षिण परिषच्य ब्राहाणान् भो. जयेदपूादिभि । इतिशब्दस्समुशवार्थः । सक्तना नु भोजनात्प्रागेव उप योगः, मध्ये लोकप्रसिमभावात् । 'शुचीन मन्त्रवतः सर्वकरयेषु भोजयेत्' (आप ध.२-१५-११) इति सिद्धस्य भोजनस्य पुनर्ववनमपूपादिगुण- विझर्थम् ॥ १३ ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिते गृह्यतात्पर्यदर्शने सप्तदशः खण्डः। अथाष्टादशः खण्डः ॥ अथात्तरेषा मन्त्राणा विनियोगमाह- श्वग्रहगृहीतं कुमार तपोयुक्तो जालेन प्रच्छाद्य कसं किङ्किणि वा दादयन्नद्वारेण सभां प्रपाद्य सभाया मध्ये- ऽधिदेवनमुद्धत्यावोदपाक्षान्न्युप्याक्षेपूतानं निपात्य दध्ना लवणमिश्रेणाञ्जलिनोत्तरैरवीक्षेत्प्रातमध्यन्दिन सायम् ॥१॥ अनाकुला वही बालग्रहाः दिवसमाससमादिकाः । तत्र येन गृहीत. श्वचष्टते स वाह । तेन गृहीत कुमार, पुलिङ्गनिर्देशात् कुमार्या न भवतीत्येके । तपायुक्त कर्ता पितेत्येके । य. कश्चिदित्यन्ये । तपो ब्रह्मचर्यादि। यावता तपसा सिद्धि मन्यते तावत् कृत्वेस्थथं । जाल मत्स्यग्रहणं तेन प्रच्छाय । कम प्रसि छ । किझिणि घण्टा विशेषः । तयोरन्यतरं हादयन् अन्यतरस्य ध्वनि कार- यन् केनचिदन्येन। स्वय कुमार गृहीत्वा नभा प्रवाइयति अहारेण छदीरपोह्य मार्ग कृत्वा तेनेत्यर्थः । कि तत् स्थानम् ' सभा, तस्या मध्येऽविदेवन स्थान यत्र किनवा दीव्यन्ति त प्रदेश उद्ध-यादरवाय नवाक्षानिवपति । अक्षा श्शारा.। विभीतका इत्यन्ये । तान् पृथु प्रथयित्वाप्येनमुत्तान निपातयनि । शाययति । ततो दना लवभिने गावोखेदजालना उत्तरमन्त्रः 'कू'रस्तुकुकुर' इत्यादिभिः । श्वानमिच्छादन पुरुष छन्' इत्यन्तै । प्रतिमन्त्रमवान- णम् । तत्रादितस्तिन अचतता यजुरी द्वे 'तत्सस्य, विगुव बाहू इति, ·- २२० आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [श्वग्रहहर ततः पञ्च! 'बिभ्रनिष्कञ्च त्याद्या', ततो यजुरेक श्वान मिति, पवमेकाद- शैते मन्त्रा.। यावत् कर्म समाप्यते तावत् कसकिङ्कण्योरन्यतरस्य द्वाद नम् । एवमेतत्कर्म जालपच्छादनादचोक्षणान्त त्रिसन्ध्य कर्तव्यम् ॥ १ ॥ તાત્પર્ય નમ્ येन गृहातः कुमार' श्वेव नदति, श्ववद्वा चेष्टते स श्वग्रहः । तेन गृहीतः स्वग्रहगृहीत , पिशाचिशुना वा दए । तपायुक्तः यावन्मनस्तोषमन शनादियुक्त. पित्रादिः कर्ता । जाल मत्स्यग्रहणसाधनम् । कस किर्णि । लोहघण्टां हादयन् पुरुषान्तरेण ध्यानयन् अद्वारेण कुड्याद्यपोह्य मार्ग कृत्या । अधिदेवन यत्र दोन्यन्ति कितवा । अक्षान् विभीतकफलानि । केचित्-शारा इति। उत्तरमन्त्र 'कुकुरस्सुकूधैर इत्यादिभिर्यजुर्दशमः । यद्वैकादशभिः । तस्मिन् पक्षे आदितस्तिन च. तत. 'तन्सत्य यत्त्वेन्द्र,' विगृह्य बाहू इति वे तता 'बिभिकम्' इति पश्चर्च । तत. 'श्वानम्' इत्येकादश यजुरवति विभागः । अवोक्षण च सर्वषा मन्त्राणामन्ते सकदेव । केचित्-दृष्टोपकारकत्वात् प्रतिमन्त्रमिति । एवमेतत्जालपच्छादनाद्यवोक्षणात प्रातरादिषु त्रिषु पुण्याहविशेषेषु कर्तव्यम् । अवाक्षणपर्यन्तं च ह्रादनम् ॥ १ ॥ अगदो भवति ॥ २॥ अनाकुला अगद अरोग, रोगनिवृत्तिरस्य प्रयोजनमित्यर्थः । कि सिद्ध भवति । यदि भैषज्येन कुमारोऽगदः स्यात् न तत्रेद कर्तव्यमिति । अन्यथा कुमार स्थास्मिन् रोगे पितुर्नमित्तिकमिदमवश्यं कर्तव्यं विज्ञायेत (१)गृहदाहे ध्यादिवत् । एव ब्रुवता दोषः यमगृहीतामन्यां वेत्येतत्प्रकारान्तरण रोगशान्तावपि कर्तव्य स्यात् । तस्मादिदमन्यत् प्रयोजनम् । एवमेत- स्मिन् कर्मणि त्रिषु कालषु कृते कुमारोऽगदो भवति । यदि न भवति पुनरपि तपोयुक्तंन कर्तव्यमिति ॥२॥ ता पर्यदर्शनम् इह च प्रतिनम्' इत्यत्र व फलवचन, सर्वत्र अतितोऽर्थतो वाव- । 'पस्याहितामेराग्नेगेडान दहन्याप शामवते पुरोडाशमाकपाल निर्वव' (तै म २-२-५ ) इति वाक्येन विहिनेटिगृहदाहदि । अत्र च आदिनान गृहेऽतिभा दगधे सति सेन न कारणभतपापा स्तित्वसूचना ननिर्धाताई वामबदानिदेवनाका पुरोद्धाका व्यकॅटिनमतिकतया विधीयते । मा चावाप कर्तव्या, नैमितिकवाद, नादिदमी पर्व ।

·५.७.,ख १८ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शना-या सहितम् । २२१ गतस्य कामिनः कर्मोपदेशः सामर्थ्यात्फलसिद्ध्यवगमपर्यन्त इति प्रदर्श. यितुम् । तेन 'यक्ष्मगृहीताम' ( आप गृ९-१०) इत्यादी फलवचनाभावे. उप्युपदेशः काम्यसिद्धिपर्यन्त एव । केचित्-एवमेतस्मिन कर्मणि त्रिसन्ध्य कृते, अगदो भवति । यदि न भवति तदा पुनरप्येतत्कर्म कर्तव्य, याबदगदो भवति । नैतत् , स्वा- भिमतान्यासबोधकशब्दाभावात् ॥२॥ शालिनं कुमारं तपोयुक्त उत्तराभ्यामभिमन्त्र्योत्तरयोद- कुम्भेन शिरस्तोऽवनयेत्प्रातमध्यन्दिने सायम् ॥३॥ अनाकुला शड्डो नाम ग्रह कुमाराणा भयङ्कर, येन गृहीतः शङ्खधन्नदतीति। तेन गृहीत नजिनमुत्तरा। एते ते प्रतिद्दश्यते इत्येताम्यामृग्भ्या अभिमन्य तत उदकुंभेन शिरम्तोऽवनवत् ,अभिषिञ्चेदुनम्यचा 'मषिर्बोध प्रयोध' इत्येतया एवमेतदभिमन्त्रणादि त्रिषु कालेषु कर्तव्यम् ॥ ३ ॥ तात्पर्य दर्शनम् शङ्खोऽपि ग्रह , येन गृहीतः शङ्कवनदति तद्गृहीतशासी । उत्तरराम्या 'एते ते प्रतिदृश्यते इत्येतान्या उत्तरया 'ऋषिर्योध. प्रबोध.' इत्ये तया शिरस्तोऽवनयेन शिरस्यभिषिञ्चेत् , उदकुम्भन त्रिसन्ध्यम् ॥ ३ ॥ अगदो भवति ॥ ४ ॥ मनाकुला पूर्ववदस्थ प्रयोजनम् ॥ ४॥ तात्दशनम् उक्तार्थम् ॥४॥ अथ सर्पवलेयस्मिन् काले येन विधिनोपक्रमस्तमाह - *श्रावण्यां पौर्णमास्यामस्तमित स्थालीपाकः ॥ ५ ॥ अनाकुला अथ सर्पबलि म कर्म नित्यं संवत्सरे संवत्सरे कर्तव्यमुपदिश्यते- तस्य श्रावण्या पौर्णमास्यामारम्भः मार्गशीर्ष्यामुत्सर्ग । तस्योपक्रमे श्रावण्या पौर्णमास्या अमिते आदित्ये स्थालापाका भवति । असत्यपि नक्षत्रयो- गे धावणस्य मासस्य पौर्णमासी श्रावणी न्युज्यते लक्षणया। तत्रलोकी- • एनप्रभृति सूत्रपञ्चकनेक सूत्र व पुस्तकानुमास्तो हरदनमते ।

·२२१ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [सर्पबालिः। मेपादिस्थे सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते। चान्द्रमासास्तदन्ताश्च चैत्राया द्वादश स्मृताः॥ तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैत्रादिका स्मृता । कादाचित्केन योगेन नक्षत्रस्येति निर्णयः ॥ इति ॥ तत्र सायमाहुति हुत्वा स्थालीपाककर्म प्रतिपद्यते पार्षणेनातोऽन्यानी त्युक्तं, पौर्णमास्यां पौर्णमासीति च । श्रावण्य पौर्णमास्ये सङ्कल्पितान् बीहिन यषान् वा निरुप्य प्रतिष्ठिताभिधारणान्त कृत्वारनेरुपसमाधानादि द्वन्द्व न्यनि पात्राणि किशुकपुष्पैरारम्वधमयसमिद्भिश्च सह ॥५॥ तासर्वदशनम् श्रवणेन नक्षत्रेण युक्ता पौर्णमासी धायणा । अयुक्तापोह विवक्षिता, नित्यत्वात्सर्पवले । श्रावणमासस्य पौर्णमासीत्यर्थः । न तु श्रावणमास- स्य श्रवणनक्षत्रम् , श्रवणस्य पौर्णमासीविशेषणार्थत्वात् , 'पौर्णमास्या (आप प२-२०) इति वचनाच । अथ चान्द्रमसमासाना चैत्रादीना, पौर्णमासोना च चैम्यादीना निर्णयाथों श्लोको- "मेषादिस्थे सवितरि यो यो दर्श प्रवर्तते । वान्द्रा मासास्तत्तदन्ताश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः ॥ तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैत्र्यादिका स्मृता । कादाचिकेन योगेन नक्षत्रस्येति निर्णयः ॥ इति । तस्या श्रावण्या पौर्णमास्या, अस्तमिते आदित्ये, साय होमान्ते 'पल्यव- हन्ति' (भाप गृ७-२॥ इति विधिना प्रतिष्ठिताभिधारणान्तस्स्थालीपाक कर्तव्यः ॥५॥ पार्वणवदाज्यभागान्ते स्थालीपाकाडुत्वाञ्जलिनोत्तरैः प्रतिमन्त्र किंशुकानि जुहोति ॥ ६ ॥ अनाकुला सर्व पार्वणवदित्युच्यते-स्थालीपाकादेव पार्वणवज्जुहोति, न किंशु कानीति । तेन तेष्ववदानकल्पो न भवति । स्विकृतश्चावदान तेभ्यो न भवति । किंशुकै समिधो व्याख्याता. । श्राज्यभागान्तवचन तन्त्रप्राप्स्य र्थम् । श्रावण्य पौर्णमास्यै स्वाहेति (१)स्थालीपाकाद्धोमः । उत्तरमन्त्रेः 'ज ग्धो मशका इत्यादिभित्रिभिः । १२ किंशुकानि । पलाशपुष्पाणि । पलाशाना कण्टकिना पुष्पाणीत्यन्ये। प्रतिमन्त्रमित्त्युच्यते प्रतिमन्त्र किंशु काना १७ स्थालापाकवडोम । २ क व किंशुकपुयावि। ॥

·५.७.,ख १८ ] अनाकुलानात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २२३ बहुत्वं यथा स्यादिति । अन्यथा एकैकस्य किशुकस्य होम प्राप्नोति, यथा समिधाम् ॥६॥ तात्पर्यदशनम् तत. पाणबदन्नेरुसमाधानापाज्यभागान्त अग्निमुखान्त इत्यर्थः, सर्वे प्वौषधहविष्केषु तन्त्रवत्सु कर्मसु अग्नि मुषस्य विहितत्वात् । स्थालापाका- द्विधिवतवदाय 'श्रावण्यै पौर्णमास्ये स्वाहा' इति हुवा 'जग्धो मशक.' इत्यादिमिलिभि. उत्तरे प्रतिमन्त्र किंशुकानि पलाशस्य पुष्पाणि जुहोति । केचित्-पलाशसद्दशस्य कण्टकिमः पुष्पाणीति ॥ एतानिच बसन्त एव सगृहीतव्यानि । अत्र बाञ्जलेस्संस्कार उपस्त- ररणादिरवदानधर्मः, किंशुकशेषादपि स्थिष्कृते समवदानम् । अञ्जलेरपि दा सह लेपाञ्जन व भवत्येव मुख्येन धर्मप्रवृत्तेरकत्वात् । विप्रतिषिद्ध त्वन्य- कुर्यात् । केचित्-अञ्जलिहोमा लाजहोमवद्यावदुक्तधर्माण पवेति ।। उत्तराभिस्तिसृभिरारम्वधमय्यरसमिधः ॥ ७ ॥ अनफुला भारग्वधो राजवृक्षः। यस्य सुवर्णवर्णानि पुष्पाणि अरनिमात्राणि फलानि । उत्तराभिस्तिसृनि ऋग्भि. 'इन्द्र हि दन्दशकामित्याविमि। स मिध आदधाति जुहोति वा । सर्वथा स्वाहाकारान्ता मन्त्रां ॥७॥ तात्पर्य दर्शनम् अथोत्तराभिम्तिमृभि 'इन्छ जहि दन्दशूक' इत्यादिभिः प्रत्यूचम्। बार ग्वथमायस्समिध , आरग्वधविकारास्समिधः । किम् ' जुहोतीति सम्ब न्धः । तेनात्र समिर्धा मान्त्रवर्णिकदेवतोडेशेन स्यागः कर्तव्य एव ॥७॥ आज्याहुतीरुत्तराः ॥ ८॥ अनाकुला उत्तराश्चतस्त्र आध्याहुगार्नुहोति तत्सत्य यत्तेऽमावान्याया, 'नमो अस्तु सभ्य' इति तिम्र ॥८॥ तात्पर्यदर्शनम् उत्तराश्वतन तत्सत्य यत्तेऽमावास्यायाम्' इत्येका, 'नमो अस्तु स पेभ्यः' इति तिस्रश्च ॥८॥ जयादि प्रतिपद्यते ॥९॥ THE KIUPPIUSWISASTI RESEA CITTITUTE NAA ·२२४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ सर्पबलिः। अनाकुला एवमेता एकादश प्रधानाहुतीहुंस्वा सौविष्टकृत च स्थालीपाकादेव हुत्वा ततो जयादि प्रतिपद्यते किंशुकप्रभृतीनामप्या हुतीनां प्राधान्यज्ञा- पनार्थमिदं वचनम् । अन्यथा पौर्णमास्यामस्तमिते स्थालीपाक इति विहितत्वात् पौर्णमास्या पौर्णमासीति च तस्य देवताभिधानादर्थकर्म- कत्वाच्च किंशुकानां प्रधानत्व न गम्येत । ततश्च पार्षणवदुपहोमान्त कृत्वा तत किंशुकादीना होम. प्राप्नोति ॥९॥ तात्पर्य दर्शनम पतञ्च वचनं जयादिप्राप्त्यर्थम् , स्थालीपाककिंशुकसमिदाज्याहुती- नामेकादशाना प्राधान्यज्ञापनार्थ च । जयाद्यनन्तर स्विष्टकदित्युक्तमेव ॥९॥ * परिषेचनान्त कृत्वा वाग्यतस्सम्भारानादाय प्राचीमु. दीची वा दिशमुपनिष्कम्य म्थण्डिलं कल्पयित्वा तत्र प्राचीरुदीचीश्च तिम्रस्तिस्रा लेखा लिखित्वाऽहिरुपनिनीय तासूत्वरया सक्तून्निवपति ॥ १० ॥ अनाकुला परिषेचनान्तवचनमानन्तर्यार्थम् । परिपेचनान्ते उपनिष्क्रमणमेव ना- न्यदिति (१)कि सिद्ध भवति? तेन सर्पिष्मता ब्राह्मण भोजयेत्' इत्या- देरुत्कर्षस्सिद्धो भवति । वाग्यनः शब्दमकुर्वन् पाना लाता अपना-याने स्व- गरोशीरमुदपात्रमिति संभाराः। उपलिप्तो भूमिभागः स्थण्डिलम् । कल्पयि- स्वेति वचनात् स्वयमेव कल्पन नान्यै. कल्पितस्य परिग्रहः । तत्रेति वच- नात् स्थण्डिलस्य मध्ये बलेरायतन मवति । श्लोकश्च भवति- प्राचीः पूर्वमुदक्सस्थ दक्षिणारम्भमालिवेत् । अथोदीची. पुरस्संस्थ पश्चिमारंभमालिवेत् ॥ अपरे तु प्राचीनानां दक्षिणत आरम्भमिच्छन्ति । (प्राचा प्रागायता एवमुद्दीची. उदगायता क्रमस्य विवक्षितत्वात्।)प्रथम प्राचीस्तत उदीची। एक चेदं लेखाकरण नाम कर्म 'पुरस्तादुदम्बोपनमस्तथा पवर्ग:' इत्युक्तम् । तह प्रागुपक्रमस्यासभवात् उदगुपकम प्रागपवर्ग । एतेन 'यत्र क्वचा ग्निमिति एतल्लेखाकरणं व्याख्यातम् । एव लेखा लिखित्वाऽग्रिरुपनिनयति तासां समीपे अपो निनयति सर्वदेवजनेभ्यो ददाति यथापितृभ्यः पिण्ड • इन प्रभृति मूलजयमेकमूवनया पारगांगत क ख पुस्तकषो । १५ इति स्थित मान । () एनकुण्डलान्तर्गतो भागों च पुस्तके मास्ति । - ·। १७.,ख १८] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या महितम । दाने । ततस्तासु लेखामृतस्यचा 'नमो अम्त सभ्यो य पाथिया' इत्यतया सक्तनिवपनि हस्तेन दा चा, आश्वलायन के दर्शनात । तास्थिति धननं ताः सा रेखा यथा बलिाग्नुपादित्येघमर्थम ॥१०॥ तामयदर्शनम ग्थ तन्त्रशेष समाय, सम्भागनुत्तरत्रोपयो यमाणान सक्त्वादीनादाय, प्राचामुदाचा के दिशमपनि कम्य, स्थतिल पीठ कल्पयित्वा तत्र पीठे दक्षि- आरभ्य प्राची स्तिक्ष, प्रतीच्या प्रारभ्य उदाचीम्तिमा रेखा लिसित्ता- ननीय तासु षट्सु लेखासु लेखनक्रमण नग्या 'नमो अस्तु सर्पेभ्यो ये पार्थिवा" इत्यादिकया 'चलि हरिष्यामि' इत्यन्तया सानिवपनि सकदेव मन्त्र (न च स्वाहाकार , अजुहोतिचोदितत्वात , नमस्कारस्थापि प्रदा- नार्थत्वादिन्युक्तत्वाच्च। केचित्-सर्घासु रेखानु यथा गन्प्रा'नुवालि तथा निवपति॥१०॥ तूष्णीं सम्पुष्का धाना लाजानाञ्जनाभ्यञ्जने स्थगगेशीरमिति ॥ ११ ॥ अनारला मपुश अक्षता अस्खण्डितैम्तण्डुले मृताः स्थगरञ्चाशीरञ्च गन्धद्रव्ये पतानि पट द्रव्याणि नासु निवपनि । इनि शद समुच्चयार्थ । तेन सर्वत्र पूर्वेण मन्त्रेणैव निवपने प्राप्ने तृष्णामिति मन्त्रप्रतिषेध ॥ १ ॥ नायबशनम् सम्पुका सम्पुटा इति धानाविशेषणं अखण्डिततण्डुले कृता गाना इत्यर्थ । सगरमापणस्थ गन्धद्रव्यम् । अन्यानि प्रसिद्धानि । इतिशब्दस्समु वयार्थ । एतानि पट व्याणि ताका रेखाम्ब निवपनि ।। उत्तररुपस्थायापः परिषिच्याप्रतीक्षस्तूष्णमित्या 'पश्वेत पदे 'त्येताभ्यामुदकुम्भेन निःप्रदक्षिणमन्तरनोऽगारं निवेशनं वा परिषिच्य ब्राह्मणान् भोजयेत ॥ १२ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने अष्टादशः खण्डः ॥ २९ ·२२६ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् { सर्पबालि। अनाकुला एवमेवैत बलि सप्तभिन्यदत्वा ततस्ता बलिदेवतामुपतिष्ठते ! उत्तर- मन्त्रः तक्षक वेशालेये"त्यादिभिः अष्टादशमिः तेभ्य इमं बलिमहामिति पूर्वस्या एघोत्तरस्य पादस्य सन्नाम न मन्त्रान्तरम् । वश्यति च 'बलिम त्रस्य सन्नाम.' इति । एषमुपस्थाय अपः परिषिगति सर्वतरिसञ्चति । न्युतस्य बले प्रकृतत्वात । ततो ऽप्रताक्षः पृष्ठत: अप्रतीक्षमाणस्तूष्णी वायत प्रन्यात प्रत्येत्य 'अपश्वेत पदा' इत्येताभ्यो ग्ल्या उदकुंभेन अन्तरता ऽगार निवेशन वा परिषिच्य ब्राह्मणान युग्मान भोजयत् स्थालीपाकशेषा दिभिः ॥ १२॥ इति श्रीहरदत्तविरचिताया गृह्यवृत्तावनाकुलायामष्टादशः खण्ड ॥ ३७॥ - , उत्तरभाग तात्पयदर्शनम् अथ उत्तं मन्न'तक्षक वैशालय' इत्यादि(मिरपादमिः मान्य- णिको बलिदेवतामुपतिष्ठते । नत्र च 'मोजस्विनी नामासि' इत्यादिषु चतु पु पर्यायेनु दशभ्य पदेस्य ऊर्च रक्षिता यश्चाधिपति' इत्यादेरनुषगा। तथा 'हनया नाम स्थ' इत्यादिष्वपि पञ्चस्तकादशभ्य ऊर्ध्व वातनाम तेभ्यो वो नमः' इति तत्पूर्वस्या एव बलिहरणार्धाया ऋच स्पोन्सर्जनार्थ सन्नाम. । वक्ष्यति हि तत्र 'अहोषमिति बालमन्त्रस्य सन्ना म(आप गृ.८-४.) इति । अथ न्युप्त बलिमद्भिः परिषिच्य तमप्रती क्षमाण. तृष्णी वाग्यतो गृहान्प्रत्येत्य 'अप श्वेत पदा' इत्येताभ्यामित्या दि यथासूत्र करोति । तत्रापि ब्राह्मणभोजनवचनं क्रमार्थम् । उपनयनव दुभुक्तवद्भिराशीर्वचनम् ॥ १२॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिते गृह्यतात्पर्यदर्शने अष्टादशः खण्डः ॥ १ज-मि पअभि । ख-ग---नि पादशमि ।

·अर्थकोनविशः खण्डः ॥ 05-04- धानाः कुमारान् प्राशयन्ति ॥ १ ॥ धनाकुला बलिहरणशिष्टा थाना कुमालगन प्राशयन्नि ये प्राशने सार्या । कुमा राणामपि प्राशनमकशपनिर्देशान् ॥ १॥ तात्पयदशनम बाना या बलिहणशिष्टा कमारान् प्राशयन्निा कशिपाम्सामथ्यात् ॥१॥ *एवमत ऊध्वं यदशनीयस्य सक्तूना रन बलि हरेदामार्गशीर्ष्याः ॥ २ ॥ अनाकला यविद बलिहरण वाग्यतस्संभारानादायत्यायप्रतीक्षमाणस्तूष्णीमि न्येतदस्त (थाप.गृ.१८-६०-१२) नइस्मान कर्मण समामाया पवणचतुप मासेषु वदशनीयस्थानविशेषस्य मानना बाऽहर कतव्यमा यवादनमशनार्थ गृहे क्रियते तदशनीयम्। अगारपारपेचनादिस्नुस्थालीपाकम्यव शपन घले । तेनैनदिह विधीयते । यगष्याजनादीन्यलहरणार्थानि नाम्यवहा- यांणि तथापि "नामूत्तरया सस्तून निवपति । तृष्णीं सपुष्का बाना' इत्यादि सर्वेषा तुल्या चादना । मन्त्रं च तुल्यबदामधान नै ५ दम बाल हरिष्यामि इति । तस्मात सप्तापि बलिद्रव्याणि । तपा सर्वेषामय प्रत्याम्नायो नादितस्त्रयाणामेव । अपातु न भवति, चादनाभेदात् । उपनिनीय परिपिवति । एषशब्द. कालविधानार्थ । यथावास्तमिने बलिहरण, एवमत ऊमध्यस्तमिने कर्तव्यमिति । एतशास्तु धर्म विधानार्थी। एत बलिनवधर्मकमिति । नचान्यतरेण योमर्यादि । यदि होत्रशब्द उभयार्थस्स्यात् रात्री पार्वण प्रानाति । कथम् ' रात्रावानेय स्थालीपाक उत्पन्नः एवमतऊर्वमिति पावण । नया यद्येतन्छन्द उभयार्थस्स्थात् "परिसंवत्सरादुपतिन पनकाय"मिति गशवप चितिः प्रामोति, समावर्तन राबावु-पनवादपचिने । तम्मादुभयार्थ मुभव वक्तयम् । एवं तावत् रात्री सवालहरशामनि । मभूने चतुष्टय इटनमते एकम्बामे ने 'व' पुस । '' पुम्नक यथार मन कवन पाठन परन्तु पुनस्तत्र तत्र न्यास्पानामा पागा लि ग्रेनम् । .

·- अनक २२८ आपस्तम्बगृह्य मूत्रम् [ सर्पबलि । अपर आह-उभयो. कालयो बलिहरणमिति । कथम् ' यदशनी यस्येति वचनात् यद्यदनमशनार्य पदा क्रियते तस्य तस्य तदा कर्तव्य- मिति हि तस्यार्थः । (३) याश्च काल वारशनम् , कालयोभोजनामति वचनात् । ततश्च यदा गृहमधिना यदशनीयस्य होमा बलयश्वेत्त्युत्पञ्चस्प वैश्वदेवस्य द्वयो कालयो प्रवृत्ति एवमस्यापि । पाश्चैतदाश्वलायनके "सर्पदेवजेनस्पस्वाहेति साय प्रातलि हरेदा प्रत्यवराहणात् (आश्च २-१-२४) इति। अस्मिन् पक्ष एवशब्द उत्तरार्थ । अत ऊर्वमिति वचन मस्मिन् प्रथमे बलिहरणे द्रव्यविकल्पो मा विज्ञायोति । आमार्गशीर्ष्या इति बलिहरणस्यावसानकालापदेश । यद्येव नार्थ एतन । अत्रैनमुत्सृजतीति (आप गृ.१९-५) वक्ष्यति । प्रयाजनमस्य नव वक्ष्याम ॥२॥ तात्पर्यदर्शनम् । अस्माच्छ्रावण्या कमाकर्मण ऊर्ध्वम् । आमार्गाया याव मार्गशीर्षी यावदुत्सर्जन तापवित्यर्थ । एनमनन्तरचादितं सक्तूना सम्बन्धिन बलिम् । एवं 'सम्भारानादाय वाग्यन, प्राचीमुदीची वा' इत्यादि 'अप्रतीक्षस्तूष्णीमेत्य' (आप गृ१८-१० १२) इत्यवमन्तेतिकर्तव्यताक- महरह सायङ्काले बलिं हरेत् । यदानायस्म वा स-वन्धिनमिति वाशब्दस्य व्यहितेन सम्बन्ध, यदशनीयस्य यस पदस्य धानादीनां निवृत्त्यर्थ स्वात् । अगारपरिषेचनादिक तु स्थाली पाकस्यैव शेषा न बलिहरणस्य, भिन्नदेवत्वात् । केचित्-उभया कालयायलिहरणम् , यदशनीयस्यति वचनान् , वैश्वदेववत् अशनस्य च 'कालयोमोजनम् (आप ध.२-१-२) इतिवच ननोभयकालिक वात् , 'सायं प्रतिबलि हरेला प्रत्यवरोहणात्' (आश्व २-६-१४) इत्याश्वलायनवचनाञ्च । तथा एनमिति शब्दस्यैव अपक्षित कुत्मधर्मप्रापकत्वात् एवमिनि शब्द उत्तरसूत्रार्थ इति । तन्न, समभि व्याहृतसकलपदाना सम्भूयैकार्थ(२) प्रत्यर्यावरोधात् ॥ २॥ मार्गशीर्थी पार्णमास्यामस्तमिते स्थालीपाकः ॥ ३ ॥ अनाकुला श्रावण्यां पौर्णमास्यामित्यनेनैतत् व्याख्यातम् । एवंशब्दयात्रानुवर्तते । यथेद श्रावण्या कर्म कृतं एव मार्गशीर्ष्यामपीति । तेन 'पार्वणवदाज्यभा गान्त' इत्यादे चाना' कुमारान् प्राशयन्ती स्यन्तस्य कास्य कल्पस्यात्र प्रवृत्तिः । एतावत्राना मार्गशीर्ष पौर्णमास्यै स्वाहेति स्थालीपाकस्य २५-चम्पुरपीन १ग उभा ·५.७.,ख १९ । अनाकुलातात्पयेदशनाभ्या सहितम् । २२९ होम (१)श्रावण्यापौर्णमास्या इति प्रति पुन पौर्णमास्यामिन्युच्यते शा पनार्थम् तत्पर्णिमासीग्रहणमस्मिन् प्रकरणे नानुवर्तत इति । तेन पूर्वसूत्र आमार्गशीर्या इति कर्मावधित्वेन न गृह्यते । यत्तत्र चोदितमनेन सूत्रण न काल. । तन मार्गशीया पौर्णमास्यामहति यदशनीयस्य बलिहरणं ति । कालवाचित्वं तु न प्राप्ताति यदि च मर्यादायामाकार । अथ स्वभिविधी, अस्तमिनेऽपि यदशनीय तस्यैव प्राप्नोति । इष्यत चास्तमित स्थालीपाककर्मणि सप्तमिव्यैबलिहरणमहनि च यदशनीयस्य । तस्मात् पूर्व कर्मव्यपदेशो यथा स्यात् , कालम्य व्यपदशो मा भूदिति पर्णिमास्यामिति विशेषणम् । पत्रञ्च यदशनीयवचननामयोः कालयो बलिहरणमिति यदुक्त नदव स्थित भवति । अलमित इत्युच्यने-अहनि ग भूदिति । एवमित्यस्य धर्मप्रापणे कालविधी चामयत्र शक्तिनास्ती त्युक्तम् ॥३॥ । एक साकाइत्वादेवशन्दोऽनुवर्तते । यथा श्रावण्या मालाप कृत , मार्गशाम यस्तमिने कर्तव्य । पम्यवहन्तीत्यादि बानापशनात कृत्स्न कर्मानुष्ठेयमित्यर्थ । स्थालीपाकहोम तु मार्गशीय पर्णिमास्य स्वाहेति विशेष ॥३॥ अहार्षमिति बलिमन्त्रस्य सन्नामः ॥ ४ ॥ अनाजुला गनाम ऊहः-हरिष्यामीत्यम्य स्थान हामिति । यययय मन्नाम तस्मिन्नेव मन्त्र पाठन तथा यसत्यस्मिन् वचन वालहरणमन्त्र चतुर्थ पादस्य पृथग्विनियागामाचात् चतुष्पादासा विज्ञायत तरमात सन्नाम विधिरारभ्यत । त्रिपदेव सातत्या एप तृतीयस्य पादस्य मन्त्रामाऽय मुत्तमः पठित नस्यैव विनियागकालो न प्रागिति । किश्च कामवैनत् कर्म बानाप्राशनाम्त स्थाल पाकशब्दन गृह्यत एतच्च दर्शित भवति । बलि हरणस्यात्तरसक प्रयोजनम् ॥ ८ ॥ मात्पयदशनम्। उक्तार्यमेतत् ॥४॥ अत्रैनमुत्सृजति ॥ ५ ॥ 1 आवा पार्शमाय स्वाहाले कने ·२३० आपस्तम्बग्रवमूत्रम् [आग्रयणम् । अनाकुला अत्र मार्गशीर्षसशके कर्मण्यन बलिमुत्सृजाति । एवमित्यनेन बच नन श्रावणी विधानस्य कृत्स्नस्यातिदिष्टत्वादस्यापि स्थालीपाकस्य शेषत्वेन बलिहरणमाप्ति । तत्र श्रावण्यामित्यवधि कल्पत । तस्मात् मार्गशीर्ष शेषस्य अहार्षमित्येव विधिः । शिष्टस्य बले प्रतिषेधार्थमिदम् । आमार्गशीर्ष्या इत्यतत्तु श्रावणशेषस्य बलंखलानविधानार्थम् ॥ ५॥ तात्पर्यदर्शनम् अत्रास्मिन्नुत्सर्जने कुने, एनमहरह. क्रियमाण बालमुत्सृजति । न चाय मात्यन्तिक उत्सर्गः, नित्यत्वेन सबलेस्सवत्सर सम्वत्सरे कर्तव्य स्वात् ॥५॥ यस्मिन् कर्मण्युत्तरस्य यजुषा विनियोगस्तदाह- अनाहिताग्नेराग्रयणम् ॥ ६ ॥ अनाकला पतिरत्र प्राशनार्थः । अग्रे प्रथम अयनं यत्र तत् आप्रयणम् । अयाय णमिति प्राप्ने छान्दालो दीर्घव्यत्ययः। तत् कर्म वक्ष्यते -तत्र अनाहिता ग्निग्रहणमाहिताग्नेरोपासनवत श्रीतनाग्रयणेन सह समुच्चयप्रतिषेधार्थम्। तेन पावणादिषु समुच्चयो भवनि । नत्र स्मार्तस्य करणेऽभ्युदयः । अकरणे न प्रत्यवाय । आग्रयणमिति नाम्ना श्रोताग्रयणस्य धर्मा प्राप्यन्ते । नानिष्ट्वानयणेनाहिताग्निर्नवस्थाश्नीयादिनि । (आप श्री ६ २९-२) वर्षासु श्यामार्यजेन,शरदि बीहिभि', वसन्ने यब, यवतु वेण यवैरिति च ॥६॥ तापदर्शनम् उपदिश्यत इनि शेष । अत्रानाहिताग्नेग्रहणं संशषाधानिनोऽध्या हिताग्नद स्मातमाग्रयण श्रौतेन समुञ्चतव्यमित्यर्थम् । औपालनहामा देस्तु अग्निहात्रहामादना समुच्चय एव । पिण्डपितुयशो मासिश्राद्ध च आहितानधनाहिताग्नघोरभयोगप समुछेतव्य । 'सोऽयमेवविहित एवानाहिताग्नेरोपासन' (आप श्री ६-२८ ) इति वचनात् , पितृयज्ञ तु निर्वय विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् । पिण्डान्वाहार्यक श्राद्ध कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥ (म.स्मृ ३-१२२) इति मनुवचनाच्च।सर्वाधानिनोऽपि मासिश्राद्ध होमवर्ज कर्तव्यमेव उपदेशमत तु-सशेषाधानिनश्वाहिताने. पार्वणयारौपासनहोमस्य 'ब' पुस्तकानुसारेण सूत्रायमिदमे कमर दरबनम ते । .

·49.,खं.१९ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । २३१ व निवृत्ति, दीपूर्णमासाभ्यामग्निहोत्रेण च कृतार्थयात, कालक्येन विरोधाचेति । आग्रयणमिति कर्मनामधेयम, यन कर्मणा अग्रे नवद्रव्य देवान प्रा पयतीति । यत्कर्म कृत्वैव वाग्रयण प्रथमायन नवाषप्राशनप्राप्ति वतीति ॥६॥ नवान स्थालीपा श्रपयित्वाऽऽग्रयणदेवताभ्य, स्विष्ट- कृच्चताभ्यो हुत्वा तण्डुलानां मुख पूरयित्वा गीर्वाचम्या- दनपिण्डे संवृत्योत्तरेण यजुषागारस्तूप उद्विद्वेत् ॥ ७ ॥ - नवानां बीहीणां यवाना वा औपासने श्रपयित्वा प्रतिष्ठितमभिया याग्निमुपसमावाय सपरिस्तीय ती ममम्त परिपिच्य इवीं समृ. ज्य स्थालीपाकादुपधान बनध आहुती जुहोत्याग्रयणदेवताभ्य. स्वि एकच्चतुर्थाभ्य-इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा। अझीन्द्राभ्यामिति वा । नतो विश्वेभ्यो देवेश्य, ततो द्यावापृथिवी-यां, अमथे स्विकृत इनि । पूर्ववत् परिपेचनम् । एनावदेव कर्म नान्यत् किश्चिन , प्रापकाभावात् । चित् मर्व कुर्वन्ति । ततः तण्डुलानां मुख पूरति अत्र गण्डुलशब्द आद नावयवेषु पुलाकेषु वर्तन । यथा मेक्षण नगदुला इ-यन्त्र । नन हविपश्श पादवदाय पूरणम् । अन्य शुद्धानेव तण्डुलानिच्छन्ति । तान् गावां म. अयित्वाऽऽयम्य तत श्रादनपिण्ड मर्तयांत प्रयत्नन सम्पादयनि । यथा स्तूपे उद्विव्यमानो न सशीयात गथा सवयं तमगारस्तूपे उद्विध्यत्-उत्तग्ण यजुषा 'परमेयसी' स्यनेन ऊर्ध्व विध्यत् यथा स्तूपे निपतति । स्तव पृष्ठवश । विद्धादन्यपपाठ, छान्दसा या। पान यणवचनादेव सिजे नबानामिति वचनमनाहि तामनवाना स्थालीपाक एव यथा स्यात् अन्ये कल्पा श्रीनइष्टा मा भून्निति । स्विष्टकृच्च तुर्थवचन सोमनिवृत्यर्थम् । तेन श्यामाकाना वेणुश्वाना चाप्रयणं अनाहिताग्नेर्भवति ॥७॥ तात्पर्यदर्शनम् नवानां श्रीहीणां यवाना वा सम्बन्धिना पान्यवहन्तीत्यादिविधिना स्थालीपाकमेव (१) श्रपयित्वापसमाधानानिमुखान्ते कृते आमगणप्रधा 1-मेव नास्ति ·२३२ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ आग्रयणम् । मदेवताभ्य श्रोते चोदिताम्य स्विक मनुथभ्यः विष्टचतुथों यासांनाभ्या जुहोति । तत्र प्रथममिन्द्राग्निभ्या अग्नीन्द्राभ्या वा स्वाहति जुहोति । तनो विश्वेभ्यो देवेभ्यसवाहेति । ततश्च द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहेति । सर्वत्र च स्वनैवावदान वर्मेण । अथ लेपयोरित्यादितन्त्रशेषसमाप्ति । ननु-धौत 'आग्नेयमष्टाकपाल निवपति पुराणाना ब्रीहोणां इत्यग्नि प्रथमदेवता। नकमिन्द्राग्निभ्यामसीन्द्राभ्या वा प्रथमाहुति । सत्य, स तु तत्राग्निरङ्गदेवता, न प्रधानदेवता, आग्रयणदेवताभ्य इति च प्रश्ना नदेवतानामेव सम्प्रत्यय , अन्यथा अतिप्रसङ्गात । अप्राधान्यं चाग्ने 'भाग्नयण भवति टुताद्याय' इत्यत्रेन्द्राग्नयादीनामेवोपदेशात पन्द्राग्न स्य मुख्यप्रधानन्वे चामावास्यानन्त्रमिति तन्वनियमम्यापपत्ते, दश हविषां द्वे स्विष्टकृत' इत्यत्राग्नेययोर्याज्यानुवाक्ययोग्भावाच्च । अत्र च स्विटकच्चतुर्थाभ्य इति वचन श्रौतदिह ब्रीह्याग्रयणेन श्यामाकाग्रयणम्य पाक्षिकी समाननम्त्रता मा भूदिस्येवमथम् । तेना- नाहिताग्नीनां नानातन्त्रमेव । वर्षासु पर्वणि सामाय ग्यामाकाग्रयण कर्तव्यम्, द्रव्यदेवताकालानामनुक्तानामग्याप्रयानामधयादवगनाना आकासिताना स्वीकारे विरोधाभावान् । अत एव न्यायाचदि ब्राही णामाग्रयण, वसन्त च यवान पवण्येव । केचित्-म्बिएकचतुर्थवचनादनाहिताग्ने श्यामाकादीना( वेणु यवानां चानयणमेव न भवतीति | नन, अकृतामयणम्य नवश्यामाका धशनाभ्युपगमऽनिप्रसङ्गात् , स्विष्टकृच्चतुर्थवचनस्योक्तार्थत्वाच्च । ततस्तन्त्रशेपे ममाप्ते तण्डुलानां मुखमास्य पूरयति । तण्डुलाशा शुता, प्रसिद्धत्वात् । शुता इत्यपर। ये मक्षणे तण्डुला 'इनि दर्शनात् । शृतपक्षे हुतशेषात्प्रतिपस्यपेक्षा दुपादाय मुम्नपूरणम् । ततो निगीर्य तण्डुलानाचामति अपस्सकृत् पिबतीत्यर्थः । कर्माङ्गत या चेदमाचमन- विधान, प्रकरणात् । शुज्यांचमनमपि 'आसीनखिराचामेत्' (आप ध १९६२) इत्याद्यनेकपदार्यान्वित शास्त्रान्तरप्राप्त कर्तव्यमेव । तत ओदनेन हुतशेषण पिण्ड सवर्तयति यथा डावभ्यमानो न शीयति तथा सुदृढ कराति । ततस्त पिण्डमुत्तरेण यजुषा 'परमेष्ठयसि' इत्यनेन उद्वियत ऊर्ध्व विक्षिपेत् । यथागारस्तूपे पृष्ठवशे पतति तथा विद्धत् । यकारलोपश्चान्दसः ॥ ७॥ १-वेगु इति मास्ति ·५७.,ख.१९ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । * हेमन्तप्रत्यवरोहणम ॥८॥ उत्तरे। यजुषा प्रन्यवरुह्योत्तरैर्दक्षिणैः पावँ- नवस्वस्तरे संविशन्ति ॥९॥ अनाकस हेमन्तप्रत्यवरोहण नाम कर्म नित्य सबमरे सवासरे कर्तव्यम्, तदुपदिश्यते-हेमन्ते प्राप्ते खट्वां विहाय पलालस्वस्तर शेत । हेमन्त ऋतुं प्रति खट्वाया अवरोहण हेमन्तप्रत्यवरोहण, तदुत्तरेण यजुषा कर्तव्य 'प्रत्ययरूढो नो हेमन्त' इत्यनेन । क. पुनरस्य काल. ? यस्यां व्युष्टायां हेमन्त प्रवर्तते शरनिवर्तते, सा रात्रिरस्य कालः । (अपर आह-मागशीर्ष्या पौर्णमास्यामम्तमिते स्थालीपाकान्ते प्रत्य धरोहण, सर्वषां प्रसिद्धत्वादिनि । अन्ये-मामशीय पौर्णमास्यामि त्यनुवर्तयन्ति ।) तत्र प्रत्यवरुह्य तत उत्तरमन्त्रै, 'प्रतिक्षत्र' इत्यादिभिः पञ्चभि, नव स्वस्तरे नवै. पलाशे कल्पिते शयनीय दाक्षणे पाच दक्षिणानि पाश्वान्यध. कृत्वा सविशन्ति शेरते। गृहमेधिनः अमात्याश्च पुत्रादयः कुमार्यश्चाप्रताः। नित्यस्यैव संवेशनस्य नियमविधिरयम-निशायां यत्सवशन स्वमार्य तदस्यां निशायामेव कर्तव्यमिति। प्रत्यवरोहणमन्त्रोऽपि तस्मिन्नेव काले - वक्तव्यः॥८॥ तात्पयदर्शनम् यस्मिन् कर्मणि हेमन्ते खष्टात प्रत्यवरोहणं तद्धेमन्तप्रत्यवरोहण नाम कर्मोपदिश्यत इति शेष । अम्मादेव च योगिकानामधेयात् 'प्रत्य वरुदो नो हेमन्त ' इति मन्त्रलिङ्गाद कर्म हेमन्ते प्रथमायां राषी कर्त व्यामिति विधि कल्प्यते। केचित्-मार्गशीयों पौर्णमास्यामस्तमिते' (आप गृ१९-३) । त्यनुवर्तनात्तत्रदं कर्तव्यमिति ॥ ८॥ उत्तरेण यजुपा 'प्रत्यषदो नो हेमन्त 'इत्यनेन गृहस्था पत्न्यादयश्च नवस्वस्तरे आरुह्य खष्टातो हेमन्ते प्रत्यवरोहन्ति यावद्धेमन्तस्तावत्स्पष्ट • 'ब' पुस्तकानुमारण-हेमन्त रुप ॥ उत्तौदा विशन्ति ॥ उनि मायापण उद । 'क' '' पुस्तकानुसारेण 'टेम गम् ॥ उतरेण रामा विशन्ति ॥ इनि मूत्रत्रया मातपा उदाह- दिनमते । ग घ पुस्तकयोस्तु हेम-तपादिसावेश नी' यन्तक सत्रम । पत-कपडलान्तर्गता भाग ' ' ' ' पुस्तक नास्ति । - ·२३४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् । हेमन्तप्रत्यवरोहणम्। शय्यां विमुच्य(१) नवस्वस्तर एव शयामहीति बुद्धिं कुर्वन्तीत्यर्थ । न पुन, पूर्वमदृष्टार्थ खष्वामारुह्य मन्त्रेण स्वस्तर प्रत्यवरोहन्तीति । अन स्तरमुत्तरमन्वै 'प्रतिक्षत्रे इत्यादिभि प्रथमैः पञ्चभिः । नवस्वस्तरे नवैः पलाशे. कल्पिते शयनीये दक्षिण पाश्वे दक्षिणानि पाइर्चान्यध कृत्या प्रक्रिसस्सविशन्ति ॥५॥ पुनरपि सुत्रद्वयेन लवेशनमेव विशिनष्टि- *दक्षिणतः पितोत्तरा मातैवमवशिष्टानां ज्येष्ठो ज्यठोऽनन्तरः ॥ १०॥ অনলা तेषां सविशतां य पिता स दक्षिणश्शते या माता सातरा । नयो रन्योन्यापेक्ष दक्षिणोत्तरत्व "सामात्यः प्राकशिरा उदद्दमुख" (आश्व गृ २-३-६) इत्याश्वलायन । “मन्त्रविदो मन्त्रान जपेयु" (अश्व गृ २-३-१) इति च अवशिष्टा अमाम्याम्तेषां यो यो ज्येषः कुमार कुमारी वा स पितु दक्षिणत तदनन्तरो मातुरुत्तरत । तृतीयः प्रथमस्य दक्षिणतः । चतु थो द्वितीयस्योत्तरत इत्यादि । अन्ये(२'मातुरेवोत्तरतोऽनुज्येष्ठ सवेशन मिच्छन्ति । सर्वे प्राशिरस. उदह मुखा. मन्त्रावेदश्च मन्त्रान जपेयु । अनन्तरवचन सश्लेषार्थम् ॥१०॥ तात्पयदर्शनम् दक्षिणत पितोत्तरा मातेति दक्षिणोत्तरत्वमन्योन्यापेक्षम् । अपशिष्याना श्रादीनां मध्ये यो यो ज्येष्ठ पुत्रो दुहिता वा स स दक्षिणोऽनन्तरच, यो या कायान् स स उत्तरोऽनन्तरश्च , एवमित्यतिदेशात् । पतदुक्त भ पति-यस्सर्वज्येष्ठस्स मातुरत्तरोऽनन्तर', यो द्वितीयो ज्येष्ठस्स सर्वज्येष्ठ स्य उत्तरोऽनन्तर इत्यादि। केचित्-सर्वज्येष्ठः पितुक्षिणस्तदनन्तरज्येष्ठो मातुरुत्तर इ त्यादीति ॥१॥ सहायोत्तराभ्यां पृथिवीमभिमृशन्ति ॥ ११ ॥ ज-नवस्वस्तरमेव सविशे। दक्षिण पितोलग माता ॥ अवशिष्टाना ज्यष्ठा येष्ठाऽन-तर ॥ महायागाभ्यां पृथिवीमने मशान्ति ॥ एष भवेशनादि त्रि ॥ इति 'ग' 'घ' पुस्तकया पाठ । 'क'ब' ' पुस्तकेषु तु दाश सहाय । उत्तराभ्पा नादि त्रि ॥ इति दी दृश्यते ॥ २ 'दवितुरेप ण ·य ७ ,ख १९ ] अनाकुलानात्पर्यदर्शना-या सहितम् । अनाकुला एव सविश्य किश्चित सुष्वा सहास सम्पूर्वा जहाति. शयनादुस्थाया सने दृष्टः, 'कलिश्शयानो भवति सजिहानस्तु द्वापर" इति । (पतस्य ब्रा प ७ ) उत्थाम्याचम्योनग या क्रममा 'स्योना पृथिवि घडिस्थे' त्येताभ्यां पृथिवीमभिमशेयु ॥ ११ ॥ तात्पर्यदर्शनम सहाय सङ्गता एव शयित्वा, न पुन पृथक्पृथक् । ततस्वस्तरावरुद्ध उत्तगम्यामृग्भ्यां परियामनिमशन्ति । अत्र च मन्त्रोचारणयोग्यानामेव, न वमन्त्रवतामपि वाचनम् ॥ ११ ॥ एवं संवेशनादि त्रिः ॥ १२॥ अनाकुला एव सवेशन सहायाभिमर्शन च मन्त्रवत् त्रिरावर्तनीयमित्यर्थ । प्रत्य चरोहण तु सकृदेव । “उदित आदित्ये सौर्याणि स्वस्त्ययनानि च जपि स्वाऽन्न संस्कृत्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वम्स्ययनं वाचयित्वे" ( आइव गृ४-६-१८) त्याश्वलायन. ॥१२॥ तात्पर्यदर्शनम् एवमेतत्त्वेशनादि समन्त्रकमेव निरावर्तनीयम । कथ पुन उदगयनपू. पक्षाहःपुण्याहेपु कार्याणि ( आप गृ१-२) इत्यह पुण्याहविधाने सति, तद्विरुद्धरात्राविदं कर्तव्यामेन्युपादिभ्यंन । उच्यते-नैवात्र सवे शन विधीयते, यनेदमाह पुण्याहे स्यात् । किं तर्हि ' यदेव रागप्राप्त रात्री सवेशन तदात्य मन्त्रा नियमाश्च विधीयन्ते , यथा रामप्राप्त भो जनमाश्रित्य उपस्तरणप्राणाग्निहोत्रादय । यथा बा पयस्वतीरोषधय. इति पुरा बाहिष आहोर्जायापती अश्नीत.'(आप श्री ४२३) त्यादि।तेन रात्रावेवेद कमेत्युपपन्नम् । अन्ते च ब्राह्मणभोजनम्-'शुचीन मन्त्रवतस्स वकृत्येषु भोजयेत्'( आप ध २-१५-११) इति वचनात् ॥ १३ ॥ अधेशानबलि म नित्य पाकयज्ञो मन्त्रानानक्रमप्राप्तो व्याख्यायते तस्य च सामान्याधिसिद्धोदगयनादिरेव काल, इह सर्प लिबत्काल विशेषस्थानुपदेशात् । ततश्च प्रतिसवत्सरमिद कर्म नावर्तनीयम् , स. कृस्कृते तशास्त्रार्थ इति न्यायात । केचित्-शास्त्रान्तरात् प्रतिसवत्सरमावृत्ति सकृत्प्रयोगश्च विक ल्यते । तथा शास्त्रान्तराईब गवां शान्त्यर्थ पुत्रादिकामार्थश्च प्रयोगः प्रत्षेतव्य इति । .

·२३६ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् । ईशानबलि। - ईशानाय स्थालीपाकं श्रपयित्वा क्षेत्रपत्यं च प्राचीमु- दीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य स्थण्डिलं कल्पयि - लाऽग्नेरुषसमाधानादि ॥ १३ ॥ अनाकुला अथ ईशानबलिनाम(१)पाकयशो वक्ष्यते शुलगव इति यस्य प्रसि. शिः। गवालम्भनं च तत्र शास्त्रान्तरे चोदितमस्माक तु स्थालीपाक एव । एतावत् गोरालम्भस्थानमिति नियमात् । नित्यश्वाय पुरुषस स्कारः न काम्यो नैमित्तिको वा । कामनिमित्तयोरश्रुतत्वात् । सकच्च कर्तव्यः। कालसयोगाभावात् । कालसयोगे ह्यभ्यावृत्तिभवति । तस्य कालस्य पुन:पुनस्लम्बन्धात् । क. पुनरस्य कालः१ शरदि वसन्ते वेति शास्त्रान्तरम् । आईया कर्तव्यमिति च । उदगयनादिनियमश्चास्माकम् । तत्र फाल्गुने मासि पूर्वपक्ष अभ्यार्द्रया सम्पद्यते सोऽस्य मुख्य. काल । तेन यक्ष्यमाणो गृहे स्थालीपाक अपयति औपासने ईशानाय देवाय सङ्कल्पितमेक, क्षेत्रपतये चापरम् । उद्धासनान्ते प्रतिष्ठिताभिधारण कृत्वा ताभ्यामौपासनेन येन चान्येनार्थ तस्सह प्रान्बीमुदीची वा दिश ग्रामात बहि पनिझम्य यत्र यस्यमाणो भवति तत्र देवयजनाय देवगृहयोश्च पर्याप्तमेक स्थण्डिल कन्ययित्वा तस्य पूर्वार्धे अग्न्यायतनमुल्लिख्याग्नि प्रतिष्ठाप्योपसमा धानादि तन्त्र प्रतिपद्यते । द्वन्द्व पात्राणि, परिधय ॥ १३ ॥ नात्पर्यदर्शनम् 'शि ऐश्वर्य' इति धात्वर्थस्मृतेः निरतिशयमश्वर्य यस्य ईशान प्रणवोपासनादिभिरपास्यो महेश्वर इत्यर्थ । तस्मै ईशानाय स्वाली पाक होमादिभ्यः पर्याप्त पार्वणवदौपासने अपयित्वा प्रतिष्ठिताभिधारणा न्त करोति। केचित्-त्रीनोदनान् कल्पयित्वाग्निमभ्यानाय ततो बहिः प्रतिष्ठा प्य त्रयाणामभिधारणमिति । तेन क्षेत्रपत्य च स्थालीपाक लौकिकाग्नौ श्रपयनि, तस्यानग्नौ प्रदेय स्यात्। अथ यथार्य सम्भारानादाय प्रामात्प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्कम्मा- ग्निकुट्यादिभ्योऽल स्वण्डिलादि कल्पयित्वा, तस्मिन् 'वत्र क्वचाग्नि' (आध ३-१३) मिति विधिनाम्नि प्रतिष्ठाप्य, अग्नेरुपयमावानादि तन्त्रं प्रतिपद्यते । तन्त्रविधान च क्रमार्थमित्युक्तमेव ॥१३॥ १ 'क' स्यालापाका । स ·- १७,सं.१९.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । अपरेणाग्नि द्वे कुटी कृत्वा ॥ १४ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने एकोनविंशः खण्डः। अनाकला तत अग्ने पश्चात् द्वे फुटा करोति देवाय देव्य च । प्रत्यरद्वारे प्रा. रद्वारे वा । दक्षिणोत्तरे उदगपवर्गः । नयोदेवस्य देव्याश्च प्रतिकृती कृत्वा ॥१४॥ इति श्रीहरदत्तप्रिश्नविरचितायां गृहासूत्रवृत्तावनाकुला एकोनविंश खण्डः ॥ तात्पर्य दर्शनम् अग्निमुनान्ते को अपरेणाग्नि द्वे कुटी प्राद्वारे उदगपवर्ग कृत्वा ॥१४॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिते गृह्यतात्पर्यदर्शन एकोनविश खण्डस्समा ·अथ विशः खण्डः ॥ * उत्तरया दक्षिणस्यामीशानमावायति ॥१॥ अनाकुला मध्ये जयतस्य प्रतिकृतिमाकाश एव कृत्वा दक्षिणस्यामीशानमावा- हयति उत्तरया 'आ त्वा वहन्त्वि' येतया । अग्नेरुपसमाधानादीत्यु. तत्वात प्रधानाहुतीना च वक्ष्यमाणत्वात् आज्यभागान्ते कुटीकरणमेव भवति ॥१॥ तात्पयदर्शनम् अथोत्तरया 'आ त्वा वहन्तु' इत्येतया दक्षिणस्या कुश्यामीशानमावास्यति । (१)मूर्तिमानिहागच्छति ध्यायेत् ॥ १ ॥ * लौकिक्या वाचोत्तरस्यां मीढुषीम् ॥ २ ॥ मध्ये जयन्तम् ॥३॥ अन्नाकुला उत्तरस्थान किश्या बाचा मोटुपा देवी आवाहयति । म ये जयन्नमाशयति । । लाफिक्या वाचा-आयाहि जयन्न, जयन्तमावाहयामीति था। जयन्त. स्कन्दः । लौकिक्य यनुच्यमाने पूवंण मन्त्रेणावाहनं प्राप्नोति ॥२॥ तापर्यदर्शनम् तथोत्तरस्या कुट्यां लौकिक्या वाचा 'आयाहि मी दुपि' इति मेद्वषीमी शानस्य पत्नी आवाहयतीत्येष ॥२॥ कुट्योमध्ये आकाशे जयन्तमिन्द्रसूनुं स्कन्दं वा 'आयाहि जयन्त' इत्यावाहयति । अत्र सूत्रे अनुक्तमप्यौचित्यारावाहितेभ्य आसनानि ददाति ॥३॥ * एतदादिस्त्रत्रयमक मत्र हरदनमते इति 'ख' 'उ' पुस्तकयो । गणमूर्तिमान। • द मूत्रश्यमेकमा इस्दनमते ग पुस्तकानुमभन ।

·* प७,ख २० ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । यथोढमुदकानि प्रदाय त्रीनोदनान कल्पयित्वाऽग्नि- मन्यानीयोत्तरैरुपस्पर्शयित्वा उत्तरैर्यथास्त्रमोदनेभ्यो हुल्ला सर्वतम्समवदायोत्तरेण यजुषाग्नि स्विष्टकृतम् ॥ ४ ॥ अनाकुल (येन शब्दन येषु स्थानेषु येन क्रमेणायाहन चोदित तहेवताकाम्य- ाणि प्रयच्छति)। पृथयात्रै करिषतानि अय॑स्थात् पुष्पाक्षतस्स युक्तानि ! ईशानद ते अर्यम, जयन्तेदं ते अर्ध्यमिति । ततो गन्धपुष्प पदीपेरभ्यर्च्य नतः स्थालीपाकादुद्धृत्य श्रीनादनान् कल्पयानि विषु पात्रेषु देव्य स्कन्दाय च देवाय होमार्थ उपहारार्थ च । स्थाल्या च भूयासमोदनमवशिनष्टि ब्राह्मणभोजनार्थम् । ततस्तानोदनानग्निसमीपमा. नीच्यापरणाग्नि बर्हिषि प्रतिष्ठापयति दक्षिणत उत्तरतो मध्ये च । अत्र प्रतिष्ठिताभिधारणमातत उत्तरमन्त्रैषिभिर्यथोढ त्रीनोदनानुपस्पर्शयति। स्वस्वामिसम्बन्ध कारयति । उत्तरेमन्त्रै उपस्पृशतु मीढ्वान्' इत्यादिभिः । यथादेवतमभिमृशति इदमलेरित्याग्नेय'मितिवत् । एवमुपस्पर्शयित्व। तत उत्तरमन्त्रैस्सप्तदशामा प्रधानाहुनी होति यथास्यमादनेभ्य येनादनेन यस्य देवतायै स्वत्वसम्बन्ध उपस्पर्शननोपलक्षित. तस्मात् तस्य जु होतीत्यर्थः । तत्र भवाय देवायेत्यादिभिरष्टामि देवस्यौदनात् । भवस्य देवस्य पन्यै स्वाहेत्यष्टाभि मीढुष्या । जयन्ताय स्वाहेति जयन्तस्य । एवं प्रधानाहुती हुँत्वा ततस्मत गमवादायोत्तरेण यजुषा 'अग्नये स्विष्टकृते सुहुत' इत्यनेना में स्विष्टकृत यजी । मवनाममवदायेत्युच्यते यथा स्वमोदनेभ्यः पृथक्पृथक् स्विष्टकृन्मा भूदिति । यद्यपि स्विष्टकृतोऽनन्तरमिदमुक्तमुपस्थानादि, तथापि 'जयादी- नुपजुहोति' इत्यत्रोपशब्दश्रवणात् प्रधानहोमानन्तर जयादय । परिषे. चनान्ते उपस्थानादि ॥३॥ पदमाश्रम च मूत्र मूत्रपज्ञानपा विभक्त हस्दामने 'कस पुम्नक्यो । विभागक्रमण पयोत मुदकाने पहाय । बीनं दनान पिपि का । अम्निमभ्य नीच ॥ उगररूपम्पयिका । उता यथास्वादन यो हत्या भवतस्समदायोनल पशुपानि विष्ट रुत दोनराम्य ॥ इति ॥ र पुस्तके तु यबोट दावापानाद पिन्ना ॥ अग्निमभ्या काम || उनर नराम्य । इति पाता विभाग का ॥ 1) एनकाउला-नर्गना माग + 'य' ' पुस्ताका नाम्ने । नम्थाने यथावाइनमुदकानि अभ्यवि पाने स्थाय । उनरस्सहो ·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ ईशानबालि। तात्पर्यदर्शनम् अथ यबोद्ध येन क्रमेणोढा आवाहितास्तेन कमेण । उदकानि पाद्या दीनि प्रत्येक स्वैस्स्वनामभिर्नमोन्तै. प्रददाति प्रकर्षण भक्तिपुरस्सर ददा ति । उदकग्रहणस्य प्रदर्शनार्थत्वात् वीपान्त प्रददातीत्युपदेशः । अथे शानस्थालीपाकादुधृत्य वीनोदनान त्रिषु पात्रेषु कल्पयति ईशानमीदुषी जयन्तेभ्यो होमार्थम्(१)वत्यर्थञ्च । स्थाल्यां च ब्राह्मणानां भोजना मार्थ भूयांसमोदनमवशिष्टि । ततस्तानोदनानमेस्समीपमानीय अप- रंणाग्नि प्रतिष्ठापयति । अथैनानुत्तरेखिभिमन्न. 'उपस्पृशतु मीड्वान्' इत्यादिमिर्यथासङ्ख्य वधादेवतमुपम्पर्शयति । अस्य चोपस्पर्शनविधेर्द्धि तीयतृतीययोरोदनयोरपनीतेशानदेवताकयोमीदुषीजयन्ताख्यदेवतान्त रसम्बन्धविज्ञाने तात्पर्यम् , (२)अभ्युदयेष्ट्यादिवत् । प्रथमे स्वीशानस- म्वन्धस्थापने मोट्वच्छब्दस्येशानवाचकत्वात् । अधोत्तरमन्त्रैः "भवाय देवाय' इत्यादिभिस्सप्तदशमि यथास्वमादने य यो य ओदनो यस्या यस्या देवतावास्यभूतस्तस्मात्तस्माद्यथालिङ्ग पार्वणवदवदानधर्मणाव दाय प्रधानाहुती जुहोति । तत्रभवायेत्यभिरीशानस्यौदनाद । युक्त(३) चैतत् भवशादिशब्दानां ईशानवाचकत्वादिति । भवस्य देवस्येत्या मिस्तु मीठुप्यास्स्यात् । 'जयन्तायेति जयन्तस्य स्वात् । ततस्सर्वतस्स बैभ्यस्त्रिभ्य ओदनेभ्यः स्विष्टकृतोऽवदानधर्मेण समवदाम सहावदाय उत्त रेण यजुषा 'अग्नये स्विटकते सुहुत हुत' इत्यनेनाग्नि स्विष्टकत जुहोति । अतः सर्वतस्समवदायेति वचन आग्रयणमासिश्राद्धादिवत् सकंदवावदाय स्वि एकदिति शङ्कानिरासार्थम् ॥ ४॥ १क-या--होमबल्यर्थम् । 1. 'यम्य होत नकल पुरस्ताच या अभ्युदोत पेवा नाडुलान् विमजेन ये प यमासम्पुस्तानग्नय दावे पुर हाशमशकपाल कुर्यात ये स्थनिशास्तान-बाय भदान दधःपर यह गाम्लान विष्णपाशी पिविष्टाय ते चकम्" (नस ३-५-६) शने भूपते ! अस्यार्थ -यस्य यजमानस्य दादिकमनुनिश्त चतुर्दश्यामव प्रानरमावस्था चाल्या दर्शनयोग भात निराम चाम्या ददेवता हपि, तत योदप उठे नाय दी इत्यवगम्यते तदा अकाले कमीरम्मनिमिनपा पश्चिनगनुहाय ववाभने दशेष्टिरनुष्ठेया ! मा च प्रायविनायटिरभ्युदय टोरन्धयते । तर पूर्व अर यर्थ ये निभास्न डुक्ला तान स्थाविष्ठादिभेदैन विधा विभाज्य म बौरतण्डले पुरोडा सम्पाय तना न सुयात् । स्थावन दान पक्वा तेन चरपन्न यजेत । अचिपान पयासे पक्वा तेन चाण, विष्णु शिपिविष्ट पजेन दति । अत्र पक्षा नाड लान् इत्यनेन न तण्डुलमा विभागाभिधीयते, उनरेषु गणेषु ये स्वविष्टा' उत्पाअनुवादबरदार तासजे । किन्तु पूर्व निर्वापसमये योऽल्यादेमिम्मा सम्बन्ध विधामनमा धित मोऽननापनीयते । ये मन्यमा इत्यादिभिस्तु वाक्ये अपनागपूक्दवतामम्ब बाना विषा दवता-गारसम्बन्धी बोव्यत इनि मीमासकसिद्धान्त (मी-५-1) | अश्व यथा म पमादिवाय दवतातरसम्बन्धी यो यो एच उप नाव नेनाऽपि अपनीतेशामसम्म धयो हयिषों मीषा दिदेवतासम्म घोऽवयो यनाति । १ क-क।

·५७.,खं.२०.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २४१ उत्तरेण यजुषोपस्थायोत्तरैस्सहोदनानि पर्णान्येकैकेन हे हे दत्वा दश देवसेनाभ्यो दशोचराभ्यः ॥ ५॥ बनाकुला उत्तरेण वजुषा 'स्वस्तिन पूर्णमुख' इत्यनेन उपन्धान च महादे- वस्यतत्प्रधानत्वात्कर्मण । 'पूणमुख' इत्यपि तस्य निर्देश । पूर्णाहुतिभिः पूर्णमुख । उपस्थाथ तत उत्तरेमन्त्रे. "गृहपोपस्पृशे, स्यादिभिः अष्टादशभिः सहोदनानि पनि मन्त्रप्रतीताभ्यो देव. ताभ्यो ददाति । तब चादितस्सामि प्रतिमन्त्र ददाति । अष्टमेन दशदेवसेनाभ्य इति वदन् मन्त्रप्रनीता देवता वर्श- यति । तत्र गृहप इनि महादेवाभिधान मन्यते गृहान् पातीति । 'नमो रुद्राय वास्तोम्यतया इति च मन्त्रान्तरम् । तस्मादनेन देवाय पणन्य त. स्यैवोदनात् । गृहपी दवी, तस्मादनेन मन्त्रेण देव्यै दातव्य तस्या पवी. दनात् । पोषणी इत्यादयः, सर्वगणा देवस्यानुचरा । तेभ्योऽपि देयकुटी समीपे तस्यैवादनात पर्णद्वयानि । दबगना भूतगणा तेभ्योऽपि सर्पगणवत् । दशोपरा य "या आख्याना" इत्यस्मिन्नुत्तर मन्त्र प्रतीता उत्तरा देवताः । ताभ्यो दश पर्णानि तनेव मन्त्रेण देवस्पै- चौदनात् ॥ ४॥ तात्पर्यदशनम् उत्तरेण यजुषा 'स्वस्ति न पूर्णमुख' इत्यनेन आग्निर्माशान (यो पनिष्ठते । इद च यथापाठ स्विष्टकताऽनन्तरम् । ततो लेपयोरियादित वशेषसमाप्ति, परिपेचनान्त कृत्वा पर्णदानम' इति भाध्यकारवचनात् । केचित् उपस्थानादि (२)तन्त्रशेषसमाप्तिरिति । ततो यथास्वमोदनभ्य एव यनियेषु पप्ववदाय नानि महोदनानि योदनसहितानि पर्णान्युनरें 'गृहपापस्पृश' इत्यादिभिम्मतभिर्ददातीति सामान्येन विधाय विशिष्टि एक्न मन्त्रण दे पणे ति । अथ इत्येनदपवदति-दर्शायादिना । दबस्वेशानस्य सेना देवसेना , ताभ्यो दम पनि दक्षिणम्यां कुट्या देवस्यैवीदनादवदाय ददाति । तथा दक्षेव पर्णान्युतराभ्यो देवसेनाभ्य । उत्तरम्मिन् मन्त्रे 'या आण्याता याश्चाना- स्थाता' इति गुणवयवत्यस्ता उत्तरा देवसेना. ॥ ५॥ पूर्ववदुत्तरः ॥६॥ १-चो। १-दिक। • एतदादि सूभषयमक भूभ हरदत्तमात इति 'क' पुस्तायो । THE KIDOUSWAMI SASTI RESETONTITUTE 23 ·२४२ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ईशानबलिः। - अनाकुला पूर्ववदुत्तरमन्त्रै. 'द्वारापोपस्पृश' त्यादिभिः चतुर्भिः पर्णानि देयानि पूर्ववदकैकेन के द्वे इत्यर्थ । अत्र द्वारापो देव द्वारपाल । द्वारापी दवी च द्वारपाला । अ-धामारिणोऽपि देव्या अनुचरा । निजामति जयन्तस्याभि धानम् । तभ्यो वथा स्वमादनैस्तत्र तत्र दानम् ॥ ५ ॥ नात्पर्यदर्शनम् पूर्व यथा 'गृहपोपस्पृश' इत्यादिभिदक्षिणात्तरकुट्यामध्ये च स्वभ्य पवाद नभ्या नवे पर्णे प्रतिमन्त्र दत्त, पव उत्तर 'द्वारापोपस्पृश' इत्या दिभिश्चतुभिर्दद्यात् ।। अथ प्रयोग.--परिषेचनान्ते छते 'गृहपोपस्पृश' इति दक्षिणस्याम्। 'गृहप्युपस्पृशेत्युत्तरस्याम् । 'घोषिण' इति मध्य । ततश्च 'श्वासिन.' इति दक्षिणस्याम् । 'विचिन्वन्त' इन्युत्तरस्याम् । 'प्रपुन्धम्त. रति म ध्ये । तत. 'समनन्त' इति दक्षिणस्याम् । एतदन्त द्वे तु पणे । ततो दक्षिणस्यामेव 'देवसेना' इनि दश पर्णानि । तथैव 'या पाख्याता" इति दश पणानि । तस्यामेव तत. पुनरपि तवैध द्वारापोपस्पृश' इति द्वे पणे । 'द्वारापि'इत्युत्तरस्याम् 'अन्धासारिण' इति मध्ये द्वे । 'निष जिन्' इति दक्षिणस्यां व इति । अत्र यद्यपि कचन मन्त्रा अव्यक्तलिङ्गका बहुवचनलिङ्गकाश्च, तथा पीशानमीदुषीजयन्ता एव दवता । प्रमाण च 'गृहपि' 'द्वारपि' 'निष झिन्' इति मन्त्रीलङ्गदर्शनम् । 'दश देवसेनाभ्यो दशोत्तराभ्य, इत्यत्र तु मूत्रकारवचनादेवस्येशानस्य सेना देवसेना एव देवता । ममकारा म्पदीभूतस्य च पुत्रभृत्यादे पूजापि पितृस्वाम्यादिपूजन, पुत्रादिपूजाया सत्या पित्रादेरहमेव पूजित इति मानसप्रत्यक्षोदयात् । अत एव च (१॥ जातस्संालताधिकारत्वम् । तस्मादिह देवस्यौदनाद्देवसेनाभ्यो दान न विरुध्यते। कचित्-मान्वर्णिक्य एव देवता ।नेन गृहपेति देवाय, 'रुद्र खलु वै वास्तोम्पति. (ते सं३-४-१०)इति श्रुने । 'गृहपीति देव्यै । घोषिण' । “वैश्वानर द्वादशाक्पाल निर्वप्न पुर जाने' ते स २-२- ) इत्यनेन आहेनामें पुत्रज नने निमित कर्मव्यतया विडिलाटे जति । तस्याश्य "यस्मिन् जात एतामिष्टे निर्वपनि पून एवं (स) जम्पाद इन्दिावी पशुमान भवति इत्यथवा दोनीत पुगनपूनत्यादिक फलम् । पितु साक्षात् फलाभापत्रमनप्तन्वादनवाहमव पून न्यायाभिमानसम्भवाव तेनैव च पितुस्तत्राधिकारस्सि गनीति भाव । एक ·- ५७.,ख २० ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २४३ इति तु पञ्चभिर्देवस्थानुचरेभ्य: सर्पगणेभ्यः । आश्वलायनीय(१)स्पष्टन्या साततो देवसेना' इति द्वाभ्यां ववमनाभ्य । 'द्वारापति देवस्य द्वार- पालाग्न। 'द्वारापी नि देव्यै बारपालाये । 'अन्धासारिण' इति देव्या एषानुचरेभ्य । 'निषदिन्' इति जयन्ताय, तस्याप्याषाहितम्य बलिना भाव्यत्वादिनि ॥६॥ आदनपिण्डं संवृत्य पर्णपुटेऽवधायोत्तरेण यजुषा वृक्ष आसजति ॥ ७॥ अनाकुला अथ तस्यैवौदनात् पिण्ड उभाभ्यां हस्तायां मत्य रद्ध कृत्वा पणे स्म्यून ते पुटेऽववाग न शिक्ये फत्वोत्तरण यजुषा नमो निषतिण घुधिमते, इत्यनेन वृक्ष आसजति अवलम्बयति ॥ ६ ॥ नात्यय दर्शनम् अथ होमबलिशेषेभ्यः त्रिभ्य आदनेभ्य उपादाय पिण्ड सपर्नयति सुदृढ करोति । शेषाणां प्रतिपत्यपेक्षत्वात् । कोचत-जयन्नस्योदनादिति । ततस्त पिण्डं पर्णपुटेऽवधायोनरेण यजुषा 'नमो निषङ्गिण इषुधिपते' इत्येतावनैव मन्त्रलमानायगतेन ने कमिश्विदामजति शिक्य कृत्वा बलम्बयति ॥७॥ अत्र रुद्रान जपेत् ॥ ८॥ अनाकुला अत्र अस्मिन्काले खान "नमस्ते रुद मन्यच" इत्यादीनकादशानुवाकान् जपेत् । एतरेव देवमुपतिष्ठेनत्यर्थ । (तत्रोत्तमस्थानुवाकम्यादिना दश वृक्षु 'नेषों सहस्रयाजन' इत्यनुषा । अन्ततस्त्रयो मन्या. 'नमोफदभ्यो ये पृथिव्यां येषामन्त्रमिषव' 'नमा रुवेभ्यो येऽन्तरिक्ष येणं वान' 'नमो रुभ्यो ये दिवि येषां घमिषवस्तेभ्य' इत्यादि सर्वत्रानुषङ्गः ॥ ७॥) तात्पर्गदर्शनम् अत्रास्मिन्काले। अन्ये तु-अत्र वृक्षममीप इति । रुवान् 'नमस्ते रुद्र मन्यवे' (तै ४-५ १) इत्येकादशानुवाकान् जोन चातुस्स्वर्येण नवोनमानुशाके 'अस्मिन् महाने' इत्यादिमासु , "चामिनीघोषिणा चिन्तन मामजनुनाम्म नदोइन तर पम" (भाश्च -९-२५) ने मापनलायनगृधे देवानुपरीणा धोषिप्यादीना पनामा स्पष्टपादानादाने भाव । ० पतन्कुण्डलान्तर्गतो भागो-४ च पुस्तकयोहचरसूत्रस्यादै। पठित ।

·२४४ आपस्तम्बगृहमूत्रम् [ ईशानबलिः। 'सेषां सहस्रयोजने' (ते.सं ४-५-११.) इत्याद्यनुषङ्ग । तथा 'नमो रुद्रे- भ्यो ये पृथिव्यां येषामनमिषयस्तेभ्य' 'नमी रुद्रभ्यो ऽन्तरिक्षे येषां धात इषवस्तेभ्य' 'नमो रुद्रेभ्यो ये दिचि येषां वर्षामिषवस्तभ्यो वश प्राचीर्दश दक्षिणा' त्याद्यनुषङ्ग ॥८॥ *प्रथमोत्तमौ वा ॥ ९॥ अनाकुला अथ वा प्रथमोत्तमाभ्यामेवानुयाकाभ्यामुपस्थान कर्तव्यम् ॥ ८॥ तात्पर्यदर्शनम् अथ वा(१) गदाणा प्रथमानमावेवानुवाको जपेत् ॥९॥ अथ प्रधानहोमकाल पब यत्कर्तव्य तदाह- अभित एनमग्निं गास्स्थापयति यथै- ना धूमः प्राप्नुयात् ॥ १०॥ अनाकुला एन हूयमानमनिममितो गा आत्मीया' यथा स्थापयति स्थापने एना गा धूम प्राप्नुयात, । अनुवातं समीप इत्यर्थ । प्रधानहोमकाले च' तदर्थमेवैतमित्युक्त एत हूयमानमाग्नमिति ॥९॥ तात्पर्य दर्शनम् एत होमार्थमग्निमभित होमा मेस्समीप इस्यर्थ । मा स्वकीयास्थाप यस्यनुवातं, यथैना गा होमधम प्राप्नुयात् । केचित्-गोशान्त्यर्थमपीदं कर्मेत्यत्रतत् शापकमिति ॥ १० ॥ ता गन्धर्दर्भग्रुमुष्टिनाऽवोक्षति वृषाणमेवाग्रे ॥ ११ ॥ अनाकुला ता गन्धस्सुरमिचन्दनादिभिरखोक्षनि दर्भमुष्टिना, न हस्तेन । गुरु. मुष्टि प्रमुष्टि छान्दस उकारलोपः । सन्नखन दर्भमुषिनेत्यर्थः। तत्र होम कालवचन प्रोक्षण तस्मिन् काले ॥१०॥ वृषाण वृषमं तमेवाग्रे प्रोक्षति । यद्यप्यखावुपक्रमे न तिष्ठत् तथापि अनत्वात् तस्यैषावोक्षणम् । अग्रे तदर्थ एव काल. ॥ ११ ॥ तात्पर्शदर्शनम् ता गन्धैश्चन्दनादिना युक्तः । दर्भमुष्टिना दर्भाणां गुरुमुष्टिदर्भग्रु एतन्मभुति भाटसमाति एकसूत्रनषा परिगणित क ख व, पुलाकंषु हरदामते । १४ रुदालमिव ·प.७.,सं.२०.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । २४५ मुष्टिः । उकारलोपडछान्दस' सन्नखो रढमुष्टिरित्यर्थः । तेनावाशति । तत्र विशेष -षाण, वृषममवाप्रवाशति । एवकारात्तस्मिनवांश्यमाण ऽन्या का चिगौ वाश्यते । ततो गोचराय गा प्रस्थापयात ॥११॥ गवां मर्गेऽनग्नी क्षेत्रस्य पति यजते ॥१२॥ अनाकुला अथ क्षेत्रपत्यस्थालीपाकम्य विधि-मर्गे मार्गे छान्दमो हम्वः । अनग्नी भूमावेध । गवामपगच्छन्तीनां कस्याश्चित् गो. पाय यागविधानात् अनौ प्राप्त प्रतिषेधः ॥ १२॥ तात्पर्यदर्शनम् तत प्रस्थिताना गया मर्गे मार्गे । छान्दसो इस्वः । अनग्नी भूमाधव क्षेत्रस्य पति यजते ॥ १२ ॥ ईशानवदावाहनम् ॥ १३ ॥ अनाकुला तस्य क्षेत्रपतेरावाहन ईशानयत् कर्तव्यम् । 'आ त्वा बहान्वयनय. चैत्यर्थ । शर्वशब्दोऽपि तस्य पयायनाम द्रष्टव्यम् ॥१३॥ तात्पर्यदर्शनम् क्षेत्रस्य पनेरावाहनमीशानवता, 'आ त्वा वहन्तु' इत्येतयेत्यर्थः ॥ १३ ॥ चतुर्घ सप्तसु वा पर्णेषु नामादेशं दधाति ॥ १४ ॥ अनाकला आवाह्यायं दत्वा गन्धादिभिरभ्वर्य स्थालीपाकमासाद्याभिधार्य चत्वारि सप्त वा पर्णानि देवस्य समीपे कृत्वा तेषु नामादश(१) नामादि- श्यौवनपिण्डं दधाति स्थालीपाकात् । तत्र पूर्वेषु पर्णदानमन्त्रेषु स्वाहा कारान्तत्यनियमात् हापि क्षेत्रस्य पतये स्वाहति पर्णदानम् । एष पवा. स्य याग. ॥१४॥ तात्पर्यदर्शनम् । चत्वारि सप्त वा पर्णानि भूमौ स्थापयित्वा तेषु क्षेत्रपाल्यात् स्था- लीपाकादोदनमादाय नामदेव नाम चतुर्यन्तमादिश्य 'क्षत्रस्य पतये त्वां ददामि, इति (२)दधाति । 'डुधाञ् धारणपोषणयोः' इति स्मरणात् । केचित-क्षेत्रस्य पतये स्वाहेति दवाति । पूर्वत्र बलिमन्त्रपु स्वा- हाकारस्थ इष्टत्वादिति। १' नाम निर्दिश्यम् । १६-रदाति ·आपस्तम्ब गृह्यसूत्रम् [क्षेत्रपत्यस्थालीपाकः । अत्र तु न(१) सहीदनानि पनि देयानि , पर्णेप्चिति सप्तमीनि- देशात् ॥ १४॥ क्षिप्रं यजेत पाको देवः ॥ १५॥ अन कुला पाको बालस्तद्वत् गमनशीलोऽय देव तस्मालीघ्र यजेतेत्यर्थः ॥१५॥ तात्पर्यदर्शनम् अय चौदनदानात्मको याग क्षिप्रमावाहनानन्तरमुदकमेव प्रदाय कर्तव्यः । गन्धादिप्रदानं तु यागोत्तरकालमेव, यत पाक अल्पो देव । तदुक्त भवति-अनित्यदर्शनत्वात् क्षेत्रस्य पने शीघ्रमेव बलिदेय इति । कंचित्-पाक पाल' बालवनमनशील । तथा गन्धादि दत्वैवा त्रापि बलिरिति ॥१५॥ उत्तराभ्यामुपतिष्ठते ॥ १६ ॥ अनाकुला उत्तराभ्या क्षेत्रस्य पतिना वय'मिति द्वाभ्याम ॥१६॥ तापर्यदर्शनम् 'क्षेत्रस्य पतिना क्यम्' इति द्वाभ्यामृाभ्यामुपतिपते ॥ १६ ॥ 'ओदनपिण्ड सवृत्य' इत्यादिना होमबलिशंषाणां प्रतिपत्तिरुक्ता । इदानीमीशानस्थालीपाकशेषस्य प्रतिपत्तिमाह- स्थालीपाकं ब्राह्मणान् भोजयेत अनाकुला 'तेन सर्पिष्मता' इति पार्वणातिदेशनैव सिद्धे बहुत्वविधानार्थ वचनम् ॥१७॥ तात्पर्यदर्शनम् अय च प्राकृतप्रतिपत्त्यनुवादो ब्राह्मणबहुत्व विधातुम्, समित्व निवर्तयितुंचा ॥१७॥ क्षैत्रपत्यस्य प्रतिपत्तिमाह- क्षेत्रपत्यं प्राश्नन्ति ये सनाभयो भवन्ति ॥ १८ ॥ अनाकुला सनामयस्समानयोनयः पुत्रा पात्राचातरश्च । सनामय इत्येव सिद्ध जग-नाति नास्ति ·५७,ख.२० ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २४७ ये भवन्ति इति वचन दौहित्रादीनामपि सम्बन्धिनां प्रतिमहाधम् ॥१८॥ तात्पर्यवर्शनम् सनाभवस्सपिण्डा ॥ १८॥ यथा वैषां कुलधर्मस्स्यात् ॥ १९ ॥ इत्यापस्तम्बीय गृह्यप्रश्ने विशः खण्डः ॥ समाप्तम्लप्तमश्च पटलः ॥ अनाकुला एषा यजमानकुलजाताना यथा कुलधर्म तथा वा प्राशनम्-यदि पुत्राणामव, तथा प्राशनम् । अथ मर्चेचा स्वकुलजाताना, तथा प्राशनम् । अथ स्वीयादीनामपि, तथा प्राशनामिति ॥ १९ ॥ इत्यनाकुलायां हरदत्तमिविरचिताया गृह्यवृत्ती विश खण्डः ॥ सप्तमक्ष पटल। तात्पर्यदर्शनम् योपामनुष्ठातृणा असपिण्डकर्तृकप्राशनमपि कुलधर्मस्वाहि तथा वा स्यात् ॥११॥ सप्तमे पटलऽप्येव कृतं मायानुसारन । श्रीमत्सुदर्शनार्येण गृहातात्पर्यदर्शनम् ॥ १॥ अत्रानुक्त दुरुक्त या य-प्रमादाविहंतुकम् । वेदमार्गानुवर्तित्वा(१)त्तत्क्षन्तव्य मनीषिभिः ॥ ३॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचित गृह्यतात्पर्यशंने विंशः खण्डः ॥ समानरसप्तमश्च पटल । १बगनशमन विपश्चित।

·अथाष्टमः पटलः ॥ एकविंशः खण्डः ॥ पुनरपि पाकयक्षान्तरं पुरुषत्रयसम्प्रदानक तादृशानामष्टकादीना प्रकृतिभून मासिश्रादसाक्षिक पिठ्य कर्मोपदिश्यते- मासिश्राडस्यापरपक्षे यथोपदेशं कालाः ॥ १॥ अनाकुला मासिश्राद्ध नाम पित्र्य कर्म मासि मासि कर्तव्यम् । तत्र येऽपरपक्षे कालविशेषा सामयाचारिकेधूपदिष्टा "प्रथमेऽहनि क्रियमाण (आप घ२-१६-७) इत्यादयः अपरपक्षस्यापराङ्गः श्रेया' (आप श्रौ २-१६-४) निनि च ते सर्वे यथोपदेश यथा तत्रोप- दिया तथैव मासि मासि प्रत्येतव्या । यद्यपि ते विशेषा' तस्मादेव च- चनात् सिद्धा तथापि तस्य कर्मणः प्रयोगविधानमित उत्तर क्रियत इति नापनार्थमिद वचनम् । अन्यथा शापयन शुचीन मन्त्रवत इत्या- दि कस्मिन् कर्मणि विधीयत इति । एव तर्हि मासिश्रावस्यनदेवाधि- कारार्थमस्तु । तस्मादिदमस्य प्रयाजनम्-मासपरिमाणमनपेक्ष्यापर- पक्षवशेन पर्वकाला योपदश यया स्युरिति । तेन पूर्वस्मिन् पक्षे पञ्च- दश्यामकृतश्राद्धस्यापरस्मिन् पक्षे प्रथमादिषु सर्वासु तिथिषु क्रिया भवति तत्तकामस्य ॥१॥ तात्पर्यदर्शनम् मासिश्राद्धस्य मासे मासे श्रद्धया कर्तव्यस्य । अपरपक्षे कृष्णपक्षे । यथोपदेश 'सर्वेष्वेवापरपक्षम्याहम्मु क्रियमाणे पितॄन् प्रीणाति । कर्तुम्तु कालामिनियमात् फलविशेषः (आप ध२-१६-७ ) इत्यादिधर्मशा- स्वसिद्धोपदेशानुसारण काला भवन्ति । 'अपरपक्षे यथोपदेश काला. इति पुनर्वचनस्य प्रयोजन 'अपरपले पित्र्याणि' ( आप यू.१-७) इत्यत्रोक्तम्। कचित्-यस्यां निथौ प्रथममुपक्रमस्तस्यामेवोत्तरे प्रयोग इति नियमो नास्ति; किन्तु (१)पूर्णेऽपि मासे अपरपक्ष एव यथोपदेश ति. भ्यन्तरेपि नित्य काम्यश्च प्रयोग इति ॥१॥ १ख ग-भपूपि ·। । ५.८.,सं.२१.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २४९ शुचीन मन्त्रवतो योनिगोत्रमन्त्रासम्बन्धानयुग्मास्य- वराननीवेक्षा भोजयेत् ॥ २॥ भनाकुला शुचीन शुद्धान् मन्त्रवत, श्रुताध्ययनसम्पन्नान 'शुचीन मन्त्रवतस्सर्वकृत्येषु भोजयेत्'(आप ध २-१५-२) इत्येव सिद्ध पुनर्वचनमादरार्धम् । ब्राह्मणान् योनिमम्बन्या श्वशुरमातुलादयः, गोत्रसम्बन्ध समानगोत्रा गन्त्रसम्बन्धा' ऋत्विगात्रायान्तेवासिनश्च । गुणहान्या तु परेषामिति वक्ष्यति । अयुग्मान निति युग्मप्रतिषधार्थम् । व्यवरानिति एकप्रतिषधार्थम् । “नत्वक सर्वेषाम् । काममनाये"। (आश्व गृ५७-३) इत्याइवलायन । (१)अनाद्ये आमश्रावे दुर्मिक्ष वा कुले एकमपि भाजयदित्यथ । यद्यपि स्त्रीभ्याऽपि पिण्डदानं दृश्यते तथापि ब्राह्मणभोजनामह ताभ्या न भवनि । होमाभिमशनयो रदर्शनात् । विप्रतिषेधान युग्मवचनम्य । तस्मात् पितृपितामहप्रपिता महेभ्य एव त्रिभ्यो ब्राह्मण भोजनम् । पकस्म प्रयः पञ्च वा. कल्पान्तरे बर्मशास्पेषु च दर्शगात् । विश्वभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणभोजन युग्मभक्यया। "मातामहानामप्यव तन्त्र वा वैश्वदेविक" (या स्मृ १-२२८.) मिति यानधक्य ॥२॥ नात्पर्गदर्शनम् शुचित्वादिगुणयुक्तान् ब्राह्मणान् , अन आवेक्ष प्रत्युपकारादिष्टम योजमानवला, भोजयदिति वाक्या । पदार्थस्तु--शुचयो वामन का- यशुद्धाः । न च वाच्य धर्मशास्त्रे 'शुचीनमन्त्रबनस्सर्वकृत्येषु भोज- येत्' (आप ध २-१५-९) इति सर्वाधमुक्तत्वादिह पुनश्शुचित्ववच- नमनर्थकमिति , यतोऽल्पविद्यानपि शुचीनब मोजयत, तदमावे पर क्रियालोपो, न त्वशुचीनित्येव शुचित्वादगर्थम् । मन्त्रबना मन्त्र ब्राह्मण वतः योनिगोत्रमन्त्रासम्बन्धानिस्यत्र द्वन्द्वात्परं श्रयमाणः प्रत्यकमभिसम्बध्य त' इति न्यायेन, योन्या असम्बन्धा , गात्रणासम्बन्धाः, मन्त्रणासम्ब इत्यों भवति । तत्र योनिसम्बन्धा श्वशुरमातुलमातुलयादयः। गोत्रसम्बन्धा एकगीत्रास्सपिण्डादय । मन्त्रसम्पग्धा. याज्ययाजका. ध्यत्रध्यापयितार । यत्तु धर्मशास्त्रं 'मन्त्रान्तवास्यसम्बन्धान' (आप ध२-१६-४) इति मन्त्रसम्बन्धव्यतिरेकणान्तेवाम्यसम्बन्धानि . "माय मपि करम, भानु राय शिषम या पाचम य नदेव दिपवणम् । नाजितषु सर्वेष इषु काम प्रयाणामेक भौशषेत इति गार्यनारायण " ३२ ·२५० आपस्तम्बगृहमूत्रम् [ मासिश्राद्धम् । युक्त तदङ्गाध्येतृश्रोतृलक्षणमन्त्रसम्बन्धनिषेधाभिप्रायम् । ननु-सामयाचारिकेष्वव ब्राह्मणानां मन्नवस्व योनिगोत्रमम्बासम्ब धत्व च सिद्धम् , तदिह किमर्थ पुनरुक्तम् ' उच्यते-नित्ये मासिश्रा हे गृह्यक्तिगुणानपि भोजयेत् (नावश्य धोक्तान ब्रह्मविदाऽन्तेषा स्थसम्बन्धानित्येवमर्थम् अयुग्मा विषमसङ्ख्याका । ज्यवरा बिस्वमवर सञ्जया येषां ते ज्यवराः । एतच्च पितृपितामहप्रपितामहविषयम् । ततश्च पित्रादीनां प्रयाणां प्रत्यक बीन् पञ्च था, (२)न पुनस्सप्तादीन् , वो देव पितृकार्य पीनेकैकमुभयत्र वा । भाजयेत्सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्येत विस्तर (म स्मृ:-१२५ ) इति मनुवचनात् । नन्वस्मिन् मनुवचने 'पिककार्य त्रीन' इत्युक्त्वा 'न प्रसज्येत विम्नरे' इत्युक्त, तत्किमिति 'पञ्च वा' इत्युक्तम् ? उच्यते-अयुग्मांध्यवरानिति सूत्रवचनात् । एव तहि एककमुभयत्र वा इति विरुद्धः । न, तस्यानु कल्पवात् । अब यद्यपि मात्रादिभ्य पृथगेव पिण्डदानदर्शन, तथापि तासां पृथग्वाह्मणभोजन न भवति, होमाभिमर्शनयों पृथक्त्यादर्शनात्, पितृमात्रर्थब्राह्मणसमधासङ्कलन सत्ययुग्मत्वविरोधात्, आचाराभावाचा (३)अटकासु च वृद्धा च गयाया व मृतेऽहनि । मातुश्श्राव पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सह । इति मनुवचनादष्टकादिभ्योऽन्यत्र मासिश्राद्धादौ पृथक्त्वाभाव स्स्पष्ट एवावगम्यते । इह च सूत्रकारभाध्यकाराभ्यामनुक्तमपि विश्वे देवार्थ युग्माना भोजन कतव्यम् 'दौ देवे' इति मनुयाज्ञवल्याभ्या मुक्तत्वात पिशाचा राक्षसा यक्षा भूता नानाविधास्तथा। विप्रलुम्पन्ति सहसा श्राद्धमारक्षवर्जितम् । तत्पालनाय विहिना विश्वेद स्वयम्भुवा ॥ इत्यादि छागलेयवचनात्, विगीतशिष्टाचाराच । यदा त्वेक पर ब्राह्मणा लभ्यन, तदा त पित्राद्यर्थमेव भोजयेत्, प्रधानत्वात् । अङ्गभूत स्य तु वैश्वदेवस्य- यद्येक भोजयेच्ट्राद्ध दैव तत्र कथ भवेत् । अन्न पात्र समुधृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य च ॥ ख-मथका सर्वेषा श्रीपञ्च वा इत्याकग ३ इदानीवनेषु मद्वितमनुस्मृतिपुस्तकेषु पलाकोऽय नोपलभ्यते । अपि च- - १ म जय भालाभ नवश्य ·५.८.,सं.२१ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । देवतायतने कृत्वा तत्र श्राद्ध प्रकल्पयेत् । प्रास्येवग्नी तदन तु दयाहा ब्रह्मचारिणे ॥ (च ११-३०, ३१) इति वसिष्ठोक्तविधिनानुष्ठानम् । मातामहानामप्येव तन्त्र वा वैश्वदैविकम् । (वा.स्मृ १-२२८), तथा- - मातामहनामप्येव श्राद्ध कुविचक्षणः । मन्त्रोहेन यथान्याय शेष मन्त्रविवर्जितम् ॥ (वि.स्मृ ७५) तथैव- पृथङ्मातामहानां च धैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्न तन्त्र वा वैश्वदेविकम् (वि पु ३-१५-१६) इति यानवल्क्यविष्णुस्मृत्या विष्णुपुगणे च विधिदर्शनात् मा तामहश्राद्धमपि नित्यमवावगम्यते । तत्किमिति सूत्रकारभाष्य. कारौ न तः उच्यते-नैव तत्रापि स्मृत्यन्त पञ्यवत्सर्वस्यव जीवतो विज- स्यावश्य मातामहश्राद्धमाप नियमन कर्तव्यामनि विधित्सितम् । कृते अभ्युनया, अकरण न प्रत्यवाय रति । कम्य नहि नियमन कर्तव्यमिति विधिरिति चत, य. पुत्रिका नाया आसुरादिविवाहोढाया वा पुत्रो मानामहेन सह मातुस्सापेण्ड्य कगति नभ्य मातामहश्राद्ध नियनमव, अकरणे च प्रत्यवाय' । मासिश्राद्धेनु मातु पृथक् धाद्धाभावामाता महश्राद्धांशमागिन्धोपपत्तः। अध वा यो दाहिना पुत्रस्य मातामहस्या खिलार्थहारी तस्यैतच्छ्राद्ध नियतम् । यथाह लोगाक्षिा- भ्राद्ध मातामहाना च अवश्य धनहारिणा । दोहित्रेण विधिजेन कर्तव्य विधिवत्सदा । इति । इममेधार्थ भारुचिरप्याह- 'यस्मिन् पक्षे अपुत्रो मातामहः, पुत्रिकामुनश्वाखिलद्रव्यहारी, तस्मिन् पक्ष तस्य पिण्डदाननियमः' इत्यादिना ग्रन्धन ! मातामहश्राद्ध प्रयोगश्च स्मृत्यन्तरेभ्या न्यायतश्च प्रत्येनव्यः। तस्मात् सर्वस्य दौहित्रस्य पियवत कर्तव्यमेवेति नियमामावारसूत्रकारमाध्यकारी न चूत. ॥२॥ * अन्नस्योत्तराभिर्जुहोति ॥ ३ ॥ । . सुपश्य मेद कवच फुस्वकागुसारेण एक सूत्र हरदत्तमने ।

·२५२ आपस्तम्बश्वमूत्रम् [ मामिश्राद्धम् । . अनाकुला उत्तरामि 'यन्मे माते' त्यादिभिः स्त्रीलिङ्गनिर्देशारम्भिरसप्तभि. अन्नस्य कदेश जुहोनि । ब्राह्मणभाजनार्थ कल्पितादन्न दुधृत्य जुहोतीत्यर्थः । तत्र 'अमुष्मा' इत्यस्य स्थाने आदितो द्वयो पितुनामनिर्देशः । मध्यमयो पितामहस्य । अन्त्ययो' प्रपितामहस्य । ''यदि द्विपिता स्याद ककस्मिन् पिण्डे द्वौ द्वावुपलक्षये (आप.श्री १-२७ )दिति न्यायन द्विपितुयोरुप लक्षणम्-अमुष्मा अमुष्मा इति । अन्ते स्वाहाकार । केचित् 'पितरी वृक्षता मित्यूह कुर्वन्ति । (ऋम्बिकल्प कुर्वन्ति वा) एतेन पितामहप्रपिता- मही व्याख्याता । तथा 'स्वाहा पित्र' इत्यत्रापि कचिदूह कुर्वन्ति । अपरे न-पितृत्वमत्र विवक्षित एकत्वमविवक्षितमिति । कोचत् मातामहा नामप्यूहेन होम कुर्वन्ति-'यन्मे मातामही, यन्मे मातु पितामही, यन्मे मातु. प्रपितामही, तन्मे रेतो मातामहा वृद्धां इत्यादि ॥ ३ ॥ तात्पर्य दर्शनम अत्रानशब्वेन ब्राह्मणभोजनार्थमन्न विवक्षितम, षष्ठ्या चापादाना पादेयभाव । तेनायमर्थ-ब्राह्मणभाजनार्थात्सर्वस्माद्धविष्यजातादोद- नापूपादेहीमार्थमेकस्मिन्पात्रेसहोद्धृत्य, तस्मात् पार्वणवदवदानधर्मेणा- बदायोत्तराभिः 'यन्मे माता' इत्यादिभिस्सप्तभि प्रत्यच प्रधानाहुतीर्जु होति । न तु बहुमन्त्रक पको होम , 'एतद्वा विपरीतम्' (आप गृ२१-५.) इति बहुत्वलिङ्गात् । लिङ्ग च 'एतवेति सूत्रव्याख्यान व्यक्त भविष्यति । अत्र प्रथम द्विाययोमन्त्रयोरमुष्मा इत्यस्य स्थान विष्णुशर्मण इति चतुर्थ्या पितुर्नामग्रहणम् । एव तृतीयचतुर्थयो' पितामहस्य; पञ्चमष यो प्रपितामहस्य । सप्तमे स्वदश्शब्दाभावान्नास्ति नामग्रहणम् । अनूहश्चात्र विपित्रादिकस्यापि, 'तस्मादच नाहेत' (आश्व श्री। इति ऋगृहप्रतिषेधश्रुतः, 'न प्रकृतावूहो विद्यते' (आप प ३-५०) इनि प्रकृतावूहनिषेधाच्च । तस्मात् 'पिता वृताम्' इत्याधे कवचन (१)पित्रा दिसामान्यपरम् । अत एवं प्रकृती दशपूर्णमासयारनेकपनीकस्यापि 'पक्षी सन्नह्य' इस्येकवचनेनैव सम्मेष । जह इत्युपदेशः । प्रकृतावेव द्वादशाहे "अद्य सुत्यामित्यालेखनः" इत्यूहदर्शनात् । 'एष ते तत मधुमान्' इत्यादिवेष एव न्याय । जीवपित्रादिकस्तु पित्रादे पित्रादीनां त्रयाणां मृतानां नामानि गृहाति । यस्तु प्रमीतपि तृकोऽयं ध्रियमाणपितामहस्स्यात् , स स्वपितुश्च तत्पितामहप्रपिताम: १-पिंजादिव-च-पित्रादित्य ·- प.८.,खं.२१ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । हयोश्च नामानि गृह्णीयात । तथा मन्त्रेषु प्रतियोगिभेदेऽपि पितृपिनाम हप्रपितामहशब्दानामेव प्रयोगः । उहपक्षे तु, तत्तत्प्रतियोगिानर्देश वकः 'पितु पिना वृताम' पितुः पितामही वृताम्' इत्यादिक प्रयोग । न च जीवपित्रादिकस्य मासिश्राद्धं नास्तीत्याशङ्कनीयम्। ध्रियमाणे तु पिनरि पूर्वषामेव निपेत् । पूर्वेषु त्रिषु दातव्य जीवेच्चेत्रितय यदि ॥ (म स्मृ ३-२२०) इत्यादिवञ्चनजातान् । नन्वेवमपि व्युत्क्रमप्रमीतपित्रादिकस्य नैव घटने, 'व्युत्क्रमाच्च प्रमीताना नव कार्या सपिण्डता।' इनि व्युत्क्रममृताना सपिण्डीकरणनिषेधन सपिण्डीतपितृसम्प दानके धाद्ध तत्पुत्रादीना (१)मधिकाराभावात् । मवम् पिता यस्य तु वृत्तस्थाजीवेश्चापि पितामह । पितुस्ल नाम सड्डीस्य कर्तियत्प्रपितामहम् ॥ पितामहो वा तन्हाइ भुतित्यवान्मनु । (म स्मृ.३ २२१, २२२) इति मनुवचनेन व्युत्क्रमप्रमीतपित्रादिकस्यापि श्राद्धावधानात् । ततश्च व्युत्क्रमाच्चेति निषय पाक्षिक इात निश्चयादाधकारोऽपि पा क्षिकाऽधगम्यते ॥३॥ आध्याहनीरुत्तराः॥४॥ अनारला षडाज्याहती हानि-स्वाहा पिन इत्याचाः । तब 'स्वाहा पित्र' इति पुरस्तात् स्वाहाकारवाशाने स्वाहाकार ! अबाहु --मासिधाई ब्राह्मणभोजन प्रधानकर्मनदगमग्नीकरण पिण्डश्च । तन जीवपितृश्राव क्रिया न भवति । यदि जीवपिता न दद्यात्' इति निषेधात ! आहामात् कृत्वा विरमेत् इत्ययमपि विधिन भवात । होमभ्य माजनाङ्गबात् पि ण्डापतृयशे तु होमस्य प्रधानत्वादिति । अन्य तु येभ्य एव पिता दद्यात तेभ्य एव पुत्रोऽपीत्याहु । अपर आह-त्रीणि श्राद्धे प्रधानानि-अग्नी करण भोजन पिण्डदान मिति तेना होमात् कृत्वा विरमदित्यस्यापि विधरय विषय इति ॥ ४ ॥ १४ तारिवाना ·आपस्तम्बगृशमूत्रम् [ मासिश्राद्धन् । - तात्पर्यदर्शनम् एवमन्नहोमान् हुत्वा, अनन्तरसतरा 'स्वाहा पित्र इत्याद्या घडाज्या हुती होनि ॥४॥ एतहा विपरीतम ॥५॥ अनाकुला पूर्वाम्सप्ताज्याहुतय उत्तरायडन्नाहुतय इत्यर्थः । मन्त्रास्तु यथा म्नातमेव । प्रयोगः-पूर्वयुर्निवदन साय भोजनानन्तर श्व श्राद्ध भवि- व्यतीति। तत आरभ्य व्रतचर्या सर्वेषाम्। (वय तु बम पूर्वा साय भोजन न भवति। "यदनाश्वानुपवसेत् पितृदेवत्यस्स्या"दिति लिङ्गादिति ।) अ थापरेयुः प्रात द्वितीय निवेदनम्-अद्य क्रियत इति । अथाभ्यङ्गस्ततोऽपरा के स्नातान् कृतपच्छाचान तानामन्त्रयते । पूर्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो यशो पवीती युग्मान द्वा चतुरो वा 'मासि श्राद्ध विश्वेभ्यो देवेभ्य क्षण. कर्त व्य' इति । 'ओं तथेति प्रतिवचनम् । प्राप्नोतु भवा'निति यथासन प्रापणम् । 'प्रामवानी ति प्रतिवचनम् । देवेभ्यः प्राडमुखाः ब्राह्मणाः प्राइमूलेषु दमें षु । पितृभ्य उदहमुखा द्विगुणभुग्नेषु दक्षिणाग्रेषु युवान,पित्रे। वृद्धा पि. तामहाय । वृद्धतमा प्रपितामहाय । एकैकस्य(१)वयम्बयो वा । शुचौ देश दक्षिणाप्रवणे श्राद्धागारं सवत' परिश्रितमुदग्बाद्वार तस्य पूर्वोत्तरे देशे अग्निरोपासनः। तस्या दक्षिणत. पिण्डदानार्थ स्थण्डिलम् तस्य दक्षिणत उदङ्मुख। पित्रा पश्चात् प्राजमुम्बा देवार्थाः। तस्मिन्नव स्थाण्डिले यथावकाश त्रिषु पात्रषु पितृभ्य उदकान्याणि दक्षिणापवर्गाणि तिल वन्ति देवेभ्य एकस्मिन्यवमति। तानि पुष्पैरवकीर्य दर्भेषु सादयित्वा : प्रच्छाद्य आसनगतानां प्राह्मणानां हस्तषु स्वस्मात्स्वस्मात् उदपात्रात पानान्तरेणाप आदाय 'विश्व दवा हद चांऽऽ 'पितः इद ताय, पितामह इद तेऽयं, प्रपितामह इद तेऽर्य, इत्याणि ददाति तूष्णीं वा । पुर- स्तादुपरिष्टाच्च शुद्धादकम् । ततो गन्धादिभिः वासोभिश्च द्विजानभ्य. यं । 'उध्रियतामग्नौ च क्रियता मित्यामन्त्रयते । 'काममुद्धियतां काममग्नौ च क्रियता' इति प्रतिवचनम् । ततो ब्राह्मणार्थ मस्कृनादन्ना दुधृत्यापरेणाग्नि बर्हिषि प्रतिष्ठाप्याभिघाग्निरुपसमाधानाद्याज्य भागान्ते पयोदश प्रधानाहुतीर्जुहोति ॥५॥ तात्पर्यदर्शनम् यद्वा-विपरीतमेतद्भवति, यन्मे माता' इत्याद्या पूर्वास्लप्ताज्याहुतयः, 'स्वाहा पित्रे' इत्याचा उत्तरायडन्नाहुनय इति ॥ ५॥ । 'प्रय पञ्चवा' इति क पुस्तके। -- ·५.८.,ख २१ ] अनाकुलातावर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २५५ सर्वमुत्तरैरभिमशेत ॥ ६॥ अराकुम एव प्रधानाहुतीर्दुत्वा साविष्टकृत दुत्वा जयादि प्रतिपद्यते । साङ्गे प्रधा ने सर्वत्र प्राचीनावीतम्। न जयादय यन्ये परिपेचनान्त कृत्वा प्रणी ताश्च विमुच्य ननस्पर्वमन होथ्य च समुपनिधाय हुनशष च तस्मिन् उत्सृज्य तमुत्तस्त्रिाभि. अभिमृशत् 'एष ते तत मधुमानि त्यते । अत्रा प्यूहः एष ते मातामह मधुमानिन्यादि ॥ ६ ॥ नापर्यदर्शनम अथ ब्राह्मणभोजनार्थ हविष्यमहविष्य च सर्वमन्न उत्तौ 'पए ते तत मधुमान्' इत्यनेत्रिभिमन्यै अभिमृशेत् । एकयतन सर्वस्याभिमर्श- नासम्भवे मन्त्रावृत्ति , शेषिपरतन्त्रत्वाच्छषाणाम् ॥ ६ ॥ क्लप्तान्या प्रतिपूरुषम् ॥ ७॥ अनाम अथ या भोजनपात्रेषु कलमानादन विशेषान् प्रनिपुरुष पृथगभिमू- शेत् यथालिङ्गम् । तत्र यावन्त' पित्र भोज्यन्त तावत्सु प्रथमस्य मन्त्रस्यावृत्तिः 'एवमुत्तरयो । तत पात्रषु कलिक्ताननशेषान् ॥ ७ ॥ तात्पर्यदर्शनम् अथवा पित्राद्यभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रनिपूरुष भोजनपात्रेषु फ्लाप्लान् प्रकल्पिनान् भोज्यपदार्थान् एकैकन मन्त्रेण यथालिङ्गमभिशेत अत्रापि पित्रादरकै कस्य ब्राह्मणबहुवे युगपदशिमर्शनासम्भवे च तत्त मन्त्रावृत्तिः ॥ ७॥ उत्तरण यजुषोपस्पर्शयित्वा ॥ ८॥ খনারা उत्तरेण या 'पृथिवी ते पात्र'मित्यनेन ब्रामणे स्पर्शयिया मोजयदिति शेष ! तत्र च 'ब्राह्मणाना त्या, "मैषा अंधा। इति बहुन्छ दृश्यते तथापि प्रतिपुरुष मन्त्रावृत्ति (१) उपग्धमत्रवत् , बन्सापा १ ज्योतिष्टमि दक्षिमहावीर रूप करस्यावामागे बाणकता पाविशम्पायनात चमाधि बिनानि बन्धन्न । नेप सुपरन इन नशा । जयनन थे मजा "Jहग लगाना बवान बनाम" शति । न कम्पाप्युपरवस्य उनने मन्त्र पठचते । तत्र पथा म 'रेपलान्" इति बावचनात पमा मन्त्रावृति तद्वादन्यच ॥ एष दर्शनागे माय दोजना4 अगाम म्यापा भान मा वालन मा क्रियते "वास्योपायय" इति मन्वय तत्र 'बायव इति बहुवचनान्तवेध एकत्सापक कवि भन्छप्रयुज्यते । भलिंग स. एकरण च मम्मानुनि तियन नदE KIDSMISS RESEAC11.STITUT ·1 २५६ आपस्तम्बगृक्षासूत्रम् [मामिश्राद्धम् । करणमन्त्रवञ्च । तत्र पूर्व देवानामुपस्पर्शन 'विश्वे देवास' इत्यनयर्चा, मृत्यन्तरे दर्शनात् । वैष्णव्येत्यपरे । इद विष्णुरित्यन्ते विष्णो हव्य रक्षस्वेति । तथा पित्र्येष्वप्यन्ते विष्णो कव्य रक्षस्वेति। भुनानेषु परा- डावते । रक्षोध्नान् पित्र्यान् वैष्णव्यानन्यांश्च पवित्रान धान मन्धान धर्मशास्त्रमितिहासपुराणांश्चाभिश्रावयति । ततस्तुप्तान ज्ञात्वा मधुमती श्रावयेत अक्षवमीमदन्तेति च । अथ भूमावन्न विकिरति-'यं अग्निदग्धा येऽनाग्निग्धा ये वा जाता कुले मम । भूमौ दत्नेन पिण्डन तमा यान्तु परां गति'मिति । अथाचान्तेषु पुनरपी दत्वा 'स्वदित मिति पित्रान् वाचयति रोचत' इति वश्वदेवार्धान् । ततो यथाश्रद्ध दक्षिणां दत्वा सर्वेभ्योऽन्नशेषेभ्यः पिण्डार्थ प्राशनार्थ चोद्धृत्य शेष नियदयेत्-अन्नशेपै कि क्रियता इति । इटैस्सहोपभुज्य ताामति प्रतिवचनम् । 'दातारो नोऽभिवर्धन्ता(१) वेदास्सन्ननिरेव न'। श्रद्धा च नो मा व्यपगात बहुदेय च नोऽस्तु' ॥ इति प्रार्थयते। 'दातारो वोऽभिवर्धन्ता'मित्यूहन प्रतिवचनम्। भुक्तवन प्रदक्षिणीकन्य, नमस्कारः । औ स्वधेति पितृभ्य । विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिनि विश्वेषां देवानाम् । तत्र सर्यकर्मणां वैश्वदेवेषु पूर्व प्रवृत्ति पश्चात् पित्र्येषु । वि सजन विपर्यय । आमश्रवणादि यज्ञोपवीती प्रापिण्डेभ्य, कल्पा न्तरदर्शनात् ॥८॥ जात्पर्य दर्शनम् । उत्तरेण 'पृथिवी ने पात्रम' इत्यनेन यजुषा, क्लुप्ताननविशेषान् ब्राझ जान, हस्ते गृहीत्वोपस्पर्शयित्वा, में भोजर्यादति शेष । अत्र च मन्त्र यद्यपि ब्राह्मणानामिति बहुवचन तथापि युगपत् स्पर्शयितुमशक्य त्वात् प्रतिपुरुष मन्त्रावृत्तिः, यथा-'चायवस्थ' (ते स-२-१-१) इति मन्त्र प्रतिवत्सम् । एववि वपु बहुवचन प्रयोगसाधुत्वार्थ, एकत्र योगवचनप्रयोज्यानेकव्यक्त्यभिप्राय वा ॥८॥ भुक्तवतोऽनुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्य द्वैधं दक्षिणाग्रान् दर्भान् सँस्तीर्य तेषूत्तरैरपो दत्वात्तरैर्दक्षिणापवर्गान् पिण्डा- न्दत्वा पूर्ववदुत्तरैरपो दत्वोत्तररुपस्थायोत्तरयोदपात्रेण त्रिः प्रसव्यं परिषिच्य न्युज्य पात्राण्युत्तरं यजुरनवानं ज्य- १. वेदान्तनिरव च।

·५.८.,सं.२१ ] अनाकलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २५७ बराय॑मावर्तयित्वा प्रोक्ष्य पात्राणि द्वन्द्वमभ्युदाहत्य सर्वत स्समवदायोत्तरेण यजुषा शेषस्य ग्रामवराय प्राश्नीयात् ॥९॥ अनाकुला ततस्तान् भुतपतोऽनुमय पक्षिणीकृत्य प्रत्यावृत्य प्राचीनाधीती पिण्डदानदेशे दक्षिणामान, दीन संस्तुणाति द्वष बंधा यो स्थान योरसभिन्नानित्यर्थ । तब पितृभ्य पुरस्तात् स्तृणाति, मातम्या ए. श्चात् । तथा चावलायन -कर्पूवेके योपटसु वा, प्रवासु पितृभ्यो दद्यात् , अपरामु म्श्रीभ्यः (आश्व गृ१-५-६,७,८) इति । 'दक्षिणाये. पित्यषु' (आप.गृ१७) इत्यस्य परिस्तरणविषय त्याविह दक्षिणानीत्यु- क्तम् । मनीय तपूत्तरमन्त्र मार्जयन्ता मम पितर' इत्यादिभिरणी उ. दानि । पूर्ववदिति वक्ष्यमाणमन्त्रा अध्यपकम्यन्ते । पिण्ड पूर्ववत दक्षति पिण्डपितृयज्ञे यत् पिण्डदान तदित्यर्थ । तेन त्रीनुदका अलीनित्यवमादयो विशेषा इहापि भवन्ति । तत्र पितृलिई. पितृभ्यस्तीर्णषु, मातृलिकर्मा तृभ्यस्तीर्णेषु। एवमपो दत्वा तत उत्तरमन्ः एतत्ते ततासावित्यादिभिस्तेषु दमपूभयेषु दक्षिणापवर्गान् पिण्डान् ददाति यथालिङ्ग पितृभ्यश्च मातृभ्य श्च। असावित्यत्र सर्वत्र नामग्रहण यथालिङ्गम् । अत्रापि पूर्ववदित्यम्य स बन्धात् सव्यंजाबाल्यावाचीनपाणिरित्यादि विधानमिहापि भवति । अनकपितृकस्योह इति पशिस्त्रम् । 'एनद्वा ततौ यशशविष्णुशर्माणौ ये च युवामनु, 'एतद्वा पितामहावित्यादि । एतद्वां मातरावसौ याश्च युवामनु' इत्यादिदक्षिणायवर्गानित्युच्यते-उभयेण पिण्डाना पृथक् दक्षिणापवर्गता यथा स्यादिति । तेन पितृपिण्डाना दक्षिणतो मातृपि ण्डा न भवन्ति । किं ताई पश्चात् । एवं पिण्डान् दत्वा पूर्ववदुत्तरेरपो ददाति पितृभ्यश्च मातृभ्यश्च । मन्त्रसमान्नाये मार्जयन्ता मम पितर इत्येते' इति मन्त्राणां पुनरादिष्टस्वास्। 'उत्तरैरपो दत्वा' इत्येव सिद्ध पूर्ववदित्यतिदेश पिपपितृयज्ञप्रत्यवम शनार्थ-पिण्डेषु चोदकाञ्जलिषु च । तत उत्तरैर्मन् तानुपनिष्ठत यथालि य च वोऽत्रेति पितृन, याश्च बोऽत्रेति मातृ , ते च वहन्तामि। ति पितृन्, नाश्च वहन्तामिति मात्र, तुप्यतु भवत इति पितन् , तृप्यतु भवत्य इति मातृ, तृप्यत तृप्यत तृप्यत इत्युभयात् । तत उत्तरवची पुत्रान् पौत्रानित्येतयात्रिः सध्यमुवपात्रेण पिण्डान्परि ·। आपस्तम्बगृहा मूत्रम् [ मासिश्राद्धम् । विञ्चति। उभयास्तपनिषति लिङ्गादपिण्डानांसहपरिषेचनम् । उदपात्र बचन दस्तन माभूदिति । प्रसव्यवचनमनुवाद. प्रसव्य त्रिगुणीभूतमेकमेव परिषेचन सन्तत यथा स्यात्। न पिण्डपितृयशवत् त्रीणि परिषचनानि पृथमिति । एव परिषिच्य तत पात्राणि यान्यत्र प्रकृतानि त्रीण्यर्यपात्राणि परिषेचनपात्रमुदकुम्भ यस्मिन् पिण्डार्थमनमुद्धृत नचेति तानि न्युज्य न्याश्चि कृत्वा तत उत्तर यजु 'तृप्यत तृप्यत तृप्यते' स्वतत् अनवानमनु सन् त्र्यवरा मावर्तयति निरभ्यावृत्तिः अवरा मात्रा यस्थावर्तनस्य तत् त्र्यवरयम् । यजुर्ग्रहण 'तृप्यते त्यस्य निगवृत्तस्य पठितस्यैकय जु शापनार्थम् । तम्य बरावृत्ती नक्कचोऽभ्यावृत्तिभवति । एवमावृत्य न्यक्कतानि पात्राणि प्रोभ्य द्वन्द्वमभ्युदाहरति उदानयति । अभीति वचनात उत्तर कर्म प्रत्युदाहरतीत्यर्थ । तेनोत्तरस्मिन्नपि श्राद्धकर्मणि तात्येव पात्राणीन्येक । नत्यन्ये । एवमभ्युदाहन्य शेषस्यान्नस्य प्रासवराध्य ग्रा सोऽवगायों अवमा मात्रा यस्य तत् प्रामवाध्यम् छान्दसो हस्वः। त पाश्नीवात् उत्तरेण यजुपा 'प्राणे निविष्टोऽमृत जुहोमि इत्यनेन सर्वतस्सर्वे भ्य श्राद्धशेषेभ्य अन्नशेषेभ्य इत्यथ । श्राद्धाशामिद प्राशन, न नित्यस्या शनस्य नियमविधि । तम्मात् तत्रापि प्राचीनावीतमेव । आचमने तु यज्ञोपवीतमनङ्गत्वात् । तत पञ्चमहायज्ञान प्रवृत्तिः ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् अथ भुक्तवतो व्रजतो ब्राह्मणानागृहसीमान्तमनुव्रज्य प्रदक्षिणीकरोति । पतयोश्च यज्ञोपवीतम् । कथम् ' प्रदक्षिणे तावत् 'यशापवीतिना प्रद क्षिणम्' इति साहचर्यात् । अनुबजनेऽप्यनुप्रध्य प्रदक्षिणीकृत्येति प्रदक्षिण साहचर्यात् । तन्त्रेण चैतदुभय, सम्भवान {१)। यदि तु कारणवशात्त वाभाव., तदा पृथक्पृथक् । अथ प्रत्येत्य प्राचीनावीती पिण्डदान देश वक्षिणात्रान् दर्भान् , द्वेध द्वेघा सस्तृणानि । तत्र पुरस्तारिपत्राद्यर्थ, पश्चान्मात्रार्थम् आश्वलायने दर्शनात्, आचाराच्च । ततस्तेषु दर्भेष तर 'मार्जयन्तां मम पितर.' इत्यादिमिस्त्रिभि', 'मार्जयन्तां मम मा. तर.' इत्यादिभिश्च यथाई दक्षिणापवर्गमपो दन्या अनन्तरमुत्तर. 'एतत्ते ततासौ' इत्यादिभिः एतत्ते मातरसौ' इत्यादिभिश्च यथालिङ्गं त्रीस्त्रीन् दक्षिणापवमान् पिण्डान् ददाति । पिण्डाश्च हुतशेषात् भुक्तशेषाश्च सम वदाय कर्तव्याः । अत्र पूर्वेषु त्रिषु मन्त्रेषवसाबित्यस्य स्थाने पितृपिता महप्रपितामहानां नामानि सम्बुद्धधा यथाक्रम गृहाति । उत्तरेषु तु विषु १५-चैतदुभयं भवति ·५.८,खं.२१] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यो सहितम् । २५९ मातृपितामहीप्रपितामहीनाम् । 'दक्षिषातोऽपवर्ग:' (आप गृ१-२०) इति सामान्यविधिसिद्धस्येह पुनर्वचन, पिण्डदान एव दक्षिणापवर्ग' द्वैध दर्भास्तरणेषु तु पश्चिमापवर्ग इति ज्ञापनार्थम् तयोभयेषां पिण्डा नां प्रत्येक दक्षिणापवर्गसियर्थ च । अथ पूर्ववत् 'मार्जयन्ताम्' इत्या दिभिरवापा ददाति। केचित्-'तपूत्तरेरपी दत्वा उत्तरेर्दक्षिणापवर्गान् पिण्डान् दत्वा' इत्येतयोरपि 'पूर्ववत्' इति पदमपकृष्य विश्वपि सूत्रषु चांद्यमान पूर्व- वत् पिण्डपितृयज्ञय कर्तव्यमिति व्याचक्षते । प्रयोजन तु "त्रीनुदकाज लानिनयति" (आप श्री १-८-१०) 'सव्य जान्याच्यावाचीनपाणिः' (आप श्री १-२-१) इत्यादिविधानमिहापि भवनीति । तन्न , अपकर्ष स्यैवायुक्तत्वात् , पूर्ववादेत्यस्य पिण्डपितृयज्ञवदित्यवबुद्ध्यनुदयाश्च । यदि त्वाचारवलात् 'सध्यं जान्याच्य' इत्यादीहापि कर्तव्यमवत्युच्यत, तदा न कश्चिद्दष । अधोतर 'ये च वाऽव' इत्यादिभिषभिमन्यथा क्रम यथालिङ्ग पितॄन मातृश्च त्रिस्त्रिरुपतिष्ठने । तृप्यतल्यनन विरावृत्तेन उभयास्तन्त्रेण ॥ कचित्-चत्वारो मन्त्रा. न षट् । तत्र प्रथमा मन्त्रो 'ये च बाथ' इत्यादि. 'ताश्च वहन्ताम्' इत्यन्त. उभयेषामुपस्थानार्थः । 'तृप्यन्तु भवन्तः" इति पितृणाम् । 'तु' यन्तु भवस्य' इति मातृणाम् । 'तृप्यत (१)तृप्यत तृप्यत' इत्युभयेषामिति ।। तत उत्तरया 'पुत्रान्पौत्रान' इत्यतया उमयेषां पिण्डान्युगपदपात्रेण त्रि प्रसश्रमविच्छिन्नं परिविननि । सामान्यविधिसिद्धस्य प्रसव्यम्यह पुन वंचन पूर्वत्र "प्रदक्षिणीकृत्य" इति वचनादिहापि प्रादक्षिण्य स्यादिति शहानिरासार्थम् । अनन्तर पात्राणि हामार्थानि पिण्डदानानि च । केचित-भोजनार्थानि वोददानार्थानि च, न तु होमार्थानीति । न्युज्य अधोबिलानि कृत्वा, । तल उनर यजु 'नृप्यन नृप्यत नृप्यन' इत्थानानत एव निरभ्यस्तम् । अनवान अनुच्छसन् (२) । व्यवरा में विर. भयावृत्तिरवरी मात्रा यस्यावर्तनस्य तथ्यवरायम् यथा भवति तथा वर्तयति । ततश्चावमायामपि मात्राया तृप्यतति नवकृत्वोभ्यासितव्य भवति । एवमनवानं यावच्छत्यावर्त्य, ततः पात्राणि न्यग्भूनानि प्रोदय, इन्द्वमभ्युदाहरति । अत्राभ्युपसर्गादुत्तर कर्म प्रत्युदाहरति । तपा पात्राणां (३)निरिष्टिकदाषो नास्तीति भावः । अथ श्रेषस्थानस्य प्रामवराय ग्रा- १ ख मज-दृयत इति ।बरावृत्तेनो, २ख ग-अनुउपास ३ उपयुक्तस्य घुनरूपयोगा निरिटक इत्पुण्यते ।

·२६० आपस्तम्बगृह मूत्रम् [ मासिश्राद्धम् । सावरायम् । छान्दसत्वाद्धस्वः । उत्तरण यजुषा 'प्राणे निविष्टः' इत्यनेन प्राश्नीयात् । एतच्च सर्वतस्सर्वेभ्योऽनशेषेभ्यस्समवदाय कार्यम् । इद च प्राशनं भोजनेच्छायामसत्यामपि पासवराध्यमवण्य प्राश्य, कर्मात त्वात् । पर्व प्राश्य, ततश्शुयर्थ यज्ञोपवीत्याचामेत् ॥ अथात्र सूत्राणामपूर्णत्वादन्यतस्सिद्धानपि पदार्थानुपलहत्य यथा प्रतिभास प्रयोग उच्यते--पूर्वेधुस्सायमापासनहोम हुत्या प्राची. नाबीती कृतप्राणायाम: वो मासिवाद कर्तास्मीति सङ्कल्प्य शुचित्वादिगुणसम्पन्नेभ्यः श्वित्रादिदोषवर्जितेभ्यः कृतसायमाझिके भ्यो ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । तत्र प्रथम यज्ञोपवीती भूत्वा 'इचो मासिश्राद्ध भविता, तत्र भवद्भिविश्वेदेवार्थे क्षणः कर्तव्यः' इति विश्वेदेवार्धेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत । तत प्राचीनाबीती ' पिर्थे क्षण कर्तव्य इनि पित्रर्थेभ्यः । पितामहार्थ क्षणः कर्तव्यः' इति पि तामहार्थेभ्ध । 'प्रपितामहार्थे क्षणः कर्तव्यः' इति प्रपितामहार्थेभ्यः । ए कब्राह्मणपक्षे तु 'पितृपितामहप्रपितामहाथे क्षणः कर्तव्यः' इति । मा सामहश्राद्धकारी चेत् , अहेन 'मातामहाथै क्षण' इत्यादिना निवेदयेत्। तत्र चाघारयोस्तदर्थसमिधोराज्यभागयोरग्निमुखाहुनौ स्विष्टकृति मायश्चित्ताहुतौ च तथा विश्वेदेवार्थेषु सर्वेषु पदार्थेषु च प्रदक्षिणानु ब्रजनयोश्च यज्ञोपवीतमेव । एभ्योऽन्यत्रासमाप्तस्सर्वत्र प्राचीनाबीतमेव । पतच्च प्रागेवोपपादितम् । कर्तुश्चात्र सङ्कल्पादारभ्य आसमाप्नेब्रह्मच र्यादिवतचर्या अनशन च भवति । भोक्तृणामपि मनूक्ताऽकोधावादि ! अथापरा. प्रातस्तान ब्राह्मणान् गृहमानीय आचान्तानासनेषुपवेश्य पूर्वतितीयमामन्त्रणम् । अत्र त्वद्य श्राद्ध भविष्यतीति भेद । 'पूर्वे[र्नि बेदन अपरेवितीय तृतीय चामन्त्रणम्' इनिवचनात् । अथ तेषा पादान कुण्डेषु सकूचतिलेश्वधनिज्याचमथ्य, इसरताम्बूलादीनि दत्वा अभ्य ज्य स्नानार्थ प्रस्थापयेत् । न च स्नायु, ततस्स्वयं च मातो ब्राह्मण भोजनार्थादन्नादन्येनाप्नेन वैश्वदेव पञ्चमहायज्ञाश्व कुर्यात् । केचित्-- समाप्ते धाद्धे इति। ततोऽपराहे प्राचीनावीनी ब्राह्मणान् प्रक्षाळितपाणिपादानाचान्तना समेषूपवेशयति । तत्र विश्वेदेवार्थान् माड्मुखान् प्राक्कूलेषु दर्भेषु पित्रा द्यर्थानुदङ्मुखान् द्विगुणभुग्नेषु दक्षिणाग्रेषु दर्मेषु श्राद्धागार च शुची देशे दक्षिणाप्रवणे सर्वतः परिश्रितमुदग्द्वारं च भवति । तस्योत्तरपूर्वदे शेऽग्निरोपासनः । अग्नेदक्षिणतः पिण्डदानार्थ स्थण्डिलम् । तस्य ·- ५.८.,खं.२१ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । दक्षिणत. पित्राद्यर्थानामामनम् । पश्चानु विश्वेदेवार्थानामासनम् स्थ ण्डिलेषु यथावकाश पित्रादिभ्यास्त्रिषु पात्रेषु एकस्मिन् वा शास्त्रान्तरो- कविधिनार्थिमुवक ग्रहणम् । विश्वभ्यो देवेभ्यश्च यथाविधि पात्रन्तरे। तानि गन्धादिभिरभ्यच्य, दर्भेषु सादयित्वा दमैं प्रच्छाद्याथासनगता. ना ब्राह्मणानां हस्तेषु स्वस्मात्स्वस्मादुदपात्रात्पात्रान्तरेणाप आदाय 'विश्वे देवाः इद वा अर्य' 'पितरिद ने अध्य' 'पितामहद ते अर्य' 'प्रपितामहद ते अर्थ' 'पितृपितामहप्रपितामहाइद वो अर्य' इति वार्याणि ददाति । इदमेधार्यदान श्राद्धे स्वधानिनयनमुदपात्रा नयनमिति चोच्यते । पुरस्तादुपरिष्टाचार्यदानाद्धस्तेषु शुद्धोदक दानम् । ततो गन्धादिभिर्वासोभिरगुलीयकादिभिश्च याविभय ब्राह्म णानामभ्यचनम् । ततस्तान् 'उद्भियतामग्नौ च क्रियताम्' इत्यामन्त्रय ते । ते च 'काममुद्रियता काममग्ना च पिताम' इति प्रतिवृयु. । 'उ दीच्यवृत्तिस्वामनगतानां हस्तेपदपात्रानयनम। उद्भियनामग्नौ च क्रि यता मित्यामन्त्रयते । काममुद्धियतामग्नो च क्रियतामित्यतिमृष्ट उ- द्धरेज्जुहुयाच' (आप १२-१७-१७,१८.१९.) इति धर्मशास्त्रवचनात् । एतच्चोदपात्रानयन उद्धियतामित्यामन्त्रण च पाक्षिकम , भाष्यका रेणानुक्तत्वात , उदीच्यवृत्तिरित्यस्थ समासस्य उर्दाच्याना वृत्तिरुही व्येषु वृत्तिरित्युभयथापि विग्रहाभ्युपगमाच्च । अथ ब्राह्मणभोजना दिन्नात् हविषयमोदनापूपादिक एकस्मिन् पात्रे समु(शद्धृत्य महावि ध्य क्षारादिसमृपमन्यस्मिन् पात्रे उद्धृत्याथ हविष्य पनिाष्ठ तमामघा र्य अग्नेरुपसमाधानायग्निमुखान्न कृत्वा यन्म माता' इत्यादिभित्र योदश प्रधानाहुनीर्तुत्वा स्विष्टकृत च तत उदीचीनमुष्ण भस्मापोह्य अहविष्य स्वाहाकारण हुत्वाथ लेपयो ' इत्यादि नन्त्रशेष समाप्य तत 'एष ते तत' इत्यादिभिस्सर्वमन्नमभिमृश्य अथ प्रयशक्ततीयमाम न्त्रणं पूर्ववदेव कृत्वा विश्वपि चामन्त्रणेषु 'ओं तथा' इति प्रतिवचन ब्राह्मणानाम् । तत. कर्तु प्रार्थन प्राप्नोतु भवान्' इति। तन. 'प्राप्न वानि' इत्यङ्गीकारो भोक्तृणाम् । अपरे क्रमान्तरमाहु--वैश्वदेवपञ्चमहायनानन्तर अपराहे प्राची नाबीती अग्नेरुपसमाधानादि करोति । तत्र स्वधानिनयनपक्षे पात्रस सादनकाले स्वधापात्राणामपि सादनम् । प्रणीता प्रणीय विधिवत स्व- धाग्रहणम् । ततो 'ब्राह्मण दक्षिणतो निषाद्य' इत्याद्यग्निमुखान्ते कृते , ·२६२ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ मासिश्राद्धम्। पादप्रक्षालनादि । उद्भियतामित्यामध्य, अन्नमुद्धृत्य प्रधानहोमादय इति । इहापि पक्षे स्वधानिनयन पाक्षिकमेव । अन्ये तु-मासिश्राद्धे शाखाम्तरानुसाराममन्त्रवनियमवन्द्रोजन देशसस्कार, विश्वेषा देवानां पित्रादीनां चावाहन, भोजयित्वोद्वासन चेच्छन्ति । अत्र च पदार्थेषु क्रमे च शिष्टाचारादेव निर्णयः, सूत्रकार भाष्यकाराभ्यामनुक्तत्वात् ॥ अथ प्रकृतमुच्यते-भोजनपात्रक्लप्ताननविशेषान् यथास्व ब्राह्मणा नुपस्पर्शयति 'पृथिवी ते पात्र, इत्येतया 'इद विष्णुर्विचक्रमे इत्यतया च । तस्याश्चान्ते 'विष्णो हव्य रक्षस्व' इति विश्वेषां देवानां, विष्णो कव्य रक्षस्व' इति पित्रादीनाम् । पव स्पर्शयित्वाय भोजयेत् । विमवे सति सर्पिर्मासादीनि विशिष्टानि दद्यात् , अभावे तैल शाकमिति । भुजानान् ब्राह्मणानाहबनीयार्थेन ध्यायेत् , पित्रादीन् देवतात्वेन, अन्न चामृतत्वेन, आरमान ब्रह्मत्वेन । भुजानेषु च पराङावृत्य राक्षो घ्नान् पिध्यान् वैष्णवानन्यांश्च(१)पावमानमन्त्रान् धर्मशास्त्रमितिहा सपुराणानि चाभिश्रावयति । तृप्ताश्च ज्ञात्वा मधुमतीश्नावयति, 'अक्ष अभीमदन्त' इति च । अथ समावन्न(२)परिकिरति- ये अग्निदग्धा येऽनाग्निदग्धा ये वा जाता कुले मम । भूमौ दत्तेन पिण्डन तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥ इति । अथावान्तेषु पुनरपो दत्वा 'स्वदितम्' इति पित्राद्यर्थान् वाचयति, रोचयते' इति विश्वेदेवार्थान् । ततो यथाशक्ति दक्षिणां दवाय सर्वेभ्योऽनशेषभ्य. पिण्डार्थ प्राशनार्थ चौघृत्य (३)अन्न शेषः किं क्रियताम् ' ? इति शष निवेदयत् । ते च 'इष्टैस्सह भुज्य तां' इति प्रतिबयु' । अथ कर्ता- दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदास्सन्ततिरेव (४)न । श्रद्धा च नो मा व्यपगाद्वहु दय च नोऽस्तु । इति प्रार्थयते। दातारो वोऽभिवर्धन्तां वेदास्सन्ततिरेव ध. (५) । श्रद्धा च यो मा व्यगमवहु देय च चोऽस्तु ॥ इति तेषा प्रतिवचनम् । अथ, अन च नो बहु भवेदनिधींश्च लभेमहि । याचितारश्च नस्सन्तु मा च याचिष्म कश्चन ॥ १. छग- पवित्रान् , २ ख ग-प्रकिरात, । अनशेधै। ।.वग- ५.छगन ·- . प८.,खं.२१ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २६३ इति च प्रार्थयते । (१) अन्न च वो बहु भवेत्' इत्यू नैव प्रतिवचनम्। अनन्तर 'ओं स्वधा' इत्याह । 'अस्तु स्वधा' इति प्रतिवचनम् । अथ ब्राह्मणानां पित्राद्यांना पूर्व विसर्जनम् । विश्वषां देवाना पश्चाविस जनम् । पूर्वोक्तेषु निवेदनादिषु सर्वेषु पदार्थषु देवपूर्वत्वमेव। अथ यहो. पवीती भुक्तवतोऽनुवज्य प्रदक्षिणीकृत्य, प्राचीनाबीती वैध दक्षिणा ग्रान्' इत्यादि, 'शषस्य ग्रासवरार्य प्राश्नीयान्' इत्येवमन्त यथासूत्र करोति । अत्र चेदं वक्तव्यम्-ब्राह्मणभोजन होम पिण्डदान च त्रीण्यपि मा सिधाचे प्रधानानि । अग्न्याधेये (२.धूर्तस्वामिनोक्तत्वात् , वश्वदेवे विश्वदेवा इत्यत्र कपर्दिस्वामिनाक्तत्वाच । केचित्-इह ब्राह्मणभोजनमेव प्रधानम् , होम पिण्डदान च तद गम, अनर्थापेक्षा भोजयदिति प्रकृत्य तयोविंधानात् इति । अथास्य मुख्यकल्पासम्भवे आमधाविधिरनुकल्पतयोच्यते- आपद्यनग्नी तीर्थ च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । आमश्राद्ध द्विजैः कार्य शुद्धः कुर्यात्सदैव हि ॥ इति (३)वृहत्प्रचेतोवचनात् । अत्र व्यासा- आवाहन व कर्तव्यमयंदानं तव च । एष एव विधियंत्र ४)यत्र श्राद्ध विधीयते । यथददाति विप्रेभ्यः शृत वा यदि वाऽशतम् । तेनानौ करण कुयापिण्डास्तेनैव निर्वपन ॥ इति । अत्र पटिनगन्मतम्- आमश्राद्ध यदा कुर्यात पिण्डदानं कथ मवेत् । गृहावाहत्य पक्वान्न पिण्डान् दद्यात्तिरीम्सह ॥ इति । प्रयोगसक्षेपस्तु-पूर्वेपुरपरेशुर्वा ब्राह्मणाग्निमन्त्र्य, पूर्वाद्ध मावा ब्राह्मणानाहय, पादप्रक्षाळनाद्ययंदानान्त कृत्वा, यथाविभव गन्ध बनादिभिश्च यथाईमम्पर्य, 'भा करिष्यामी'त्यामन्य अधा- निमुखान्ते तण्डुलाधामध्येण होमकरणम् । तनतन्त्रशेष समाप्य, तण्डुलाद्यामद्रव्य श्राद्धाथै ददाति । चरीरमापात्तदर्माणामभाव । वगन-अतिथींच लम वम् । याचिकारश्च स्मन्नु भा च पाच व धन इत्यधिकम् २ज-भाध्यकारण पधिकम् । २3-पृहस्पतिवचनात बृहत्मचेतोपचनाच । ज--पृहस्पनिनचेतमोर्वचनाव, 13-अप-आम ·२६४ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ अष्टकाश्राद्धम् । भोजनाभावाच्च तासम्बन्धिनामध्यभाव । नत विण्डदानमामेन, गृहा दाहृतेन पक्कन वेति । अत्यन्तापदि तु 'अगिह या हिरण्यम (१)प्रदा- नमात्र,' अपि वा मूलफल प्रदानमात्रम् , इत्यादिबोधायनादिषचनाधिर ध्यादेर्वा प्रदानमात्र समस्तधमरहित कुर्यात् । एवं सर्वथापि श्रादमवश्य कर्तव्यम् न तु कम्यांचिदप्यवस्थायां लोप । अत्र च श्राद्ध विषये यद्यपि वसधः पितरो शेया' रुद्राश्चैव पितामहा। प्रपितामहास्तथादिन्याभुतिरेषा सनातनी ॥ इत्यादिशास्त्रान्तरसिद्ध बहु वक्तव्यमस्ति , तथापि विस्तरभयादु परम्यते ॥९॥ एव प्रकानिभूत मासिाद व्याख्यायेदानीं तद्विवतिभून प्रतिसयस रमनुष्टय अकास्य पाकयक्षान्तर व्याख्याम्यन् , तस्य कालविधिमाह-- या माध्याः पौर्णमास्या उपरिष्टावयष्टका तस्यामष्टमी ज्येष्ठया सम्पद्यते तामेकाष्टकंत्याचक्षते ॥ १०॥ बनाकुला व्याख्यातः श्राविधि. 1 अथाष्टका नाम पाकयज्ञ-फियः संवत्सरे सवासरे कर्तव्य स उपदिश्यते । तस्य कालविधिरय या माधी तस्था उपरिष्टव्यष्टका कृष्णपक्ष । तस्या या अष्टमी तामेछाप्टका इत्याचक्षते सा यदि ज्येष्टमा सम्पद्यते सङ्गच्छते नाम येकाष्टकेत्याचक्षते इति द्वाविमौ योगा। अन्यथा पौर्णमास्या उपरिवादष्टमी ज्येष्ठया सम्पद्यते नामेकाष्टकेत्याच. क्षत इत्येतायता सिद्धम् कि व्यष्टाका तस्यामिति । तस्मादसत्यपिज्येष्ठा सयोगे भवायएम्या एकाष्टकन्यम् । यष्टकाग्रहणस्य प्रयोजन मृग्यम् । किमर्थ ज्येष्ठया सम्पद्यत इति ? यदा द्वयोरहोरष्टमी तदाज्येष्ठासयुक्तायां किया यथा स्यादिति ॥१०॥ तात्पर्य दर्शनम् माया माघमासस्य सम्बन्धिन्या पौर्णमास्या उपरिणादूर्व या व्यटका कृष्णपक्ष इत्यर्थः । तस्या व्यष्टकायां या अटमी तिथिः ज्येष्ठया ज्येष्ठानक्षत्रेण मम्पद्यत सङ्गच्छत तामाष्टमीमकष्ट कत्याचक्षते कथयन्ति ब्रह्मवादिनः। तस्या मटका कर्तव्येति शेष । एकाएकाया वपाहोमादि प्रधान कर्तव्यमित्यर्थः। तामकाष्ट केल्याचक्षत इति वचन यान्यन्यान्यप्येकाष्टकायां विहितानि १ख-ग-1-धाननाच एवमुचरपापि ।

·१.८.,खं.२१.] अनाकुलातात्पर्यदर्शना-या सहितम् । (१यथा गवामयनदीक्षा(२) यथा च दीर्घसत्रेषु विज्ञानार्थमपूपेन कक्ष स्पोपोषणा, यधव चोखासम्मरण, तानि च सर्षाणि यथोक्तलक्षणायाम पाष्टम्यां कार्याणीत्येवमर्थम । अत्रायमभिप्राय:-यद्यपि माघमासस्य सर्वा कृष्णपक्षाएमी ज्येष्ठया न सम्पद्यने , तथापि तस्यामेकाष्टका कनस्पैष , पाकयनत्वेन नित्यत्वात् , ध्यष्टका तस्या' इत्यधिकग्रहणाच्चति ज्येष्ठया सम्पद्यत इति तु प्रायिकाभिनायम् । तेनायुक्तायामपि गवामयनदीक्षादीनि लभ्यन्ते । केचित-यदा द्वयोरहोरष्टमी, यस्मिन्या सबासरे नौ माघमासी, तत्र या अष्टमी ज्येष्ठया सम्पद्यते तस्यामेव कर्म नास(३)म्पमायामित्ये बमभिप्राय इति ॥१०॥ *तस्यास्सायमोपकार्यम् ॥१७॥ * अपूपं चतुश्शरावं अपयति ॥ १२ ॥ अनाकुला । (४)उप समीपे क्रियत इ-युपकार । तत्र भवौपकार्यम् । तस्या औप कार्यमित्यन्थय । तस्या एकाएकाया समीप यत्कर्म क्रियते पूर्षगुस्सप्त म्याम , तत्र चतुश्शरावमपूध अपयति । साय सप्तम्यामस्तमित आदित्ये अपहविक कर्म कर्तव्यमित्यर्थः । तदेवमापकार्यशब्द. कालविधा नार्थः। तस्यास्सायमित्यन्वरे अष्टम्यामस्तमितेऽप प्राप्नोति, नव १ संत-मराय दीक्षिध्यमाया एकाकाया दासानेपामा सरस्य पना पकाका (निस) दाने विहिता गाभयगाथेत्यर्थ । २ महा विधा पाम झाष्टकायापप्प परशराज पक्त्वा पात्यतेन समपापपदि रहात पुगसम भवति यदि म दहति पापसमेनेन हम या कपय पुरा विधानेन धिमयमुपनि निम.....) अस्पायययनस्य सबनमारमकामेति मना। तपटयाधिकशतापदिनमा यवान । म पिनामी विधानी विभाग या एकाएका मागणमा। नगमित गजामपनद सावा लामामा नात् । तम्पायेंकायकापा, प्रस्थाय शराब बन्पषते । नपा कृयाशिमतवणापूप निवाचनमा पोभूते सूदयान तरमरप गावा नम्पापूपम्योपरि उन्मुक निनिय तेन कम तृप गुल्म हत। यदि मोडाग कस कर रहनि कदा पुषिमन भा ने । य:कार्यपरिषद दहन सननीय वित्र पेमा ममा मिनि । यदि न माने दान, नद। विना मेमन तत् कर्म भ वनामति । पानांना महर्षयाइन नै निविपरिममा पिवचनाने कदैनसा-य सादिक कौरभ न स्म इति नार्थ । बम-नामसम्प। हरदत्तमले बदमाम व मरमेकमया परिगनित 'ग' पुस्तके। • उदयनियन सूपमेकमा हरदनयत ने 'व' पुस्तकायो । स्मा साधकामिन्यन्वय । समय किन युपकार । नत्र मव औषकार्य । इनि क' '' पुस्तकयों पाठ । ३४ ·आपस्तम्बगृधमूत्रम् [अष्टकाश्राद्धम्। भ्यां पशु', 'दशम्यामन्यएका, नच्छाने (१)श्वप्रसिद्धम् । सीपकार्यश वश्वानर्थक ॥११॥ तात्पर्यदर्शनम् विपदभिद सूत्रम् । तस्या अष्टकाया औपकार्यमुपकारकम् । उपकार करोतीति कर्तरि यत्प्रत्यय. छान्दसः। अष्टकाया अङ्गभूत कर्मत्यर्थः । साय पूर्वद्युस्सप्तम्या । सोमयागस्याग्नीषोमीयपशुयागवत्तस्या अष्ट. काया अङ्गभूत कर्म पूर्वद्युस्सप्तम्यास्सायङ्काले कर्तव्यमिति सूत्रा र्थ.। न विह तस्या(२) अष्टकाया इति सम्बन्धः , नवम्यां वपाहोमादि प्रधानप्रसङ्गात् । न चैतद्युक्तम् , या भाष्मा इति कालविधानस्पोपकार्या धत्वोपपत्ती 'प्रकरणाप्रधानस्य' इति न्यायविरोधात्, शास्त्रान्तरे ध्वप्रसिद्धत्वाच॥ ११॥ अथास्योपकार्यम्य विधिमाह- वीहीणों चतुश्शराव तूणी निरुप्य पार्वणवान् पत्न्यवहन्तीत्यादिवि. धिनाऽपूष अपयति । अपूप प्रथितावयवः प्रसिद्धः । प्रतिष्ठिताभिधारणान्त च करोति ॥ १२ ॥ अष्टाकपाल इत्येके ॥ १३॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने एकविंशः खण्डः ॥ 1 अनाकुला साथमपूपाएाकपालो हविः इत्येके मन्यन्ते। अटसु कपालेषु सस्कृतो. ऽष्टाकपालः। अस्मिन् पक्षे पुरोडाशस्यावृता थपणम् । पूर्वस्य तु लौकि- क्यापूपस्यावृता । द्वयोरपि पक्षयोः औपासने श्रपणम् । एतच्च पिया स्थाङ्गमपि कर्म स्वयं पित्र्य न भवति, 'तेन' प्राचीनाबीतादि न भवति ॥ १२॥ इति श्रीहरदत्तमिविरचितायां गृह्यसूत्रवृत्तावनाकुलायामेकविंश खण्ड'। तात्पर्यदर्शनम् अष्टसु कपालेषु सस्कृतः पुरोडाशोऽयकपाल । सः अपवितव्य इत्ये के । पुरोडाश इति च प्रसिद्ध आकृतिविशेषः । तेन लौकिकेन प्रकारेण पाक औपासने एव । १३॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिते गृह्यतात्पर्यदर्शने एकविंशः खण्डः ॥ rstak १५. एक प्रतिनिधिम् । २ज-एकादकाया।

·अध द्वाविंशः खण्डः ॥ - -- पार्थणवदाज्यभागान्तेऽञ्जलिनोत्तरयाऽपूपाज्जुहोति ॥ १ ॥ मनाकुला प्रतिष्ठिताभिधारणास्ते कृते अमरुपसमाधानाधाज्यभागाम्तं कृत्वा पार्वणबदबदानकरुपेनाप्रपादुत्तग्यचर्चा अञ्जलिना जुहोति 'यां जना प्रतिन- न्दन्ती'त्येतया। सामर्थ्यादुपस्तरणाभिधारणयोरवदानस्य चान्य कर्ता । आज्यभागान्नवचन तन्त्रविधानार्थम् । एतदेव ज्ञापक अपिडयमेतत्क मैति । अन्यथा यथा मासिश्राद्धष्टकायां च यत्नाभावऽपि तन्त्र प्रवर्तते, पिश्येषु यत्नाभावेऽपि तन्त्र प्रवर्तते इत्युक्तस्वात् , तथात्रापि सिद्ध स्या- त्।पार्वणवद्वचन भञ्जलिहोमानामधर्मग्राहकत्वात् अवदानकल्पप्राप्त्यर्थ अञ्जलिनापि जुत् पार्वणवद वदानकल्पेन जुहातीति । सावनप्रोक्षणस मार्जजान्यालेन भवन्ति ॥ १॥ तारयदर्शनम् ततः पार्वणवदग्नेरुपसमाधानाद्यग्निमुखान्ने, स्वकीयेनावदानधर्मेणा पूपात्पुरोडाशावावदाय उत्तरयर्चा 'या जना. प्रतिनन्दन्ति' इत्येत या अजलिना जुहोति । अञ्जलेस्तु 'पन जुहोति' इत्यादि संस्कारलेपाक्ष नमुपस्तरणाभिधारणहविरवदानानि च विप्रतिषेधादन्यः कुर्यात् । स्विष्टकत तु दव्यैव जुहोति, नाअलिना , विकृती चोद्यमानो धम प्रधा नार्थों भवतीति न्यायात् । न च वाच्यमोपकार्यस्याङ्गस्यात् प्राधान्यमय नास्तीति; यतोऽस्यापि स्वाहापेक्षया प्राधान्यमस्त्यव । अत एवं 'मन्द्र दीक्षणीयायामनुब्रूयात्' (आप श्री १०-४-११) इति वाडिनयम स्सोमाभूतदीक्षणीवाप्रधानमात्राय तदङ्गप्रयाजावोऽपि। तथा 'ततस्तूष्णीमाग्निहोत्र जुहोति' (आप.श्री ५-१७-६) इति तूकित्यमा धानाङ्गभूतस्य नैयमिकामिहोत्रविकृते. प्रधानस्यैव धर्म न तदलानाम: पीति । औपकार्यस्य चोपधिविकत्वादेव सिद्धस्य तन्त्रस्य पुनर्वचन एतत्स्थानापनदाधिहामेऽपि प्रात्यर्थमित्युक्तमेव ॥१॥ *सिद्धश्शेषरतमष्टधा कृत्वा ब्राह्मणेभ्य उपहरति ॥२॥ भनाकुला तस्त्रस्य शेषस्पिनो भवति अविकृत इत्यर्थः । अनलिना जुहोतीत्यु. • सिवाशेष 'बत्येक सूक्ष्म । 'तमष्टया' इत्यायपर सस कप' पुस्तकानुसारेण हादनमते । ।

·। २६८ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [ अटकाश्राद्धम् । भयं विशेषः स्विष्टकृति न भवतीत्यर्थः । तेन स्विष्टकृत्तमवदानकल्पेन दा हुत्या समिधमेकविंशतिमाधाय जयादि प्रतिपद्यते ॥२॥ 'तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणमित्येकस्य भक्षणे प्राप्तेऽधाय उपहारो वि. धीयते । तत्र ये प्राहाणा, श्वोभूते भोक्तार तेभ्यो निवेद्योपवसति ॥३॥ तात्पर्यदर्शनम् अपूपस्य शेषस्सिद्धः उपहरति प्राशनार्थमिति चानुवादः, त शेष सर्पि मन्तमष्टधा कृत्या अष्टभ्यो बामणेभ्य इति विधातुम् । तेनेह ब्राह्मणैकत्वबाधः । केचित्-सिद्धः शेष इति सूत्रच्छेदः । सिद्धोऽविकृतस्तन्त्रस्य शेषः । तेन दया होमस्स्विरकता, जयादि प्रतिपद्यत इति च सिद्धर्म ति-तेषां तमष्टधेत्यत्र तमपूपमिति व्यवहितस्य परामा भवेत् । पवमोपकार्य कृत्वा मासिश्राद्धवदोक्तृभ्यो ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् श्वोऽधकाथा भविष्यतीति भेदः ॥२॥ श्त्रोभूते दर्भेण गामुशकरोति पितृभ्यस्त्वा जुष्टामुपा- करोमीति ॥ ३॥ अनाकुला वर्मेणेत्येकत्वमविवक्षितम् । गा स्त्रियं, जुष्टामितिलिशात् । पुरस्ता प्रतीची तिष्ठन्ती, श्रीते तथा दर्शनात् । पित्र्य चाटकाकर्म, पितृभ्यस्त्वा जुष्यामितिदर्शनात् । पियेषु यत्नमन्तरेणापि तन्त्र प्रवर्तते इति पुरस्ता- ढुक्तम् । तत आज्यमागान्ते तस्त्रे कृते उपाकरणाहे. प्रवृत्तिः । अत्र प्र- माण वक्ष्यामः । 'अपरपक्षस्यापरा. धेयानि'त्येष च कालः । सर्वत्र प्राचीनाधीनम् ॥४॥ तात्पर्यदर्शनम् अथ खोभूत अष्टम्याम् । ब्राह्मणान् गृहमानीयेत्यायनिमुखान्त सर्व मासिधाखवत कृत्वा, अथ दणकेन गा स्त्रियं 'पितृभ्यस्त्वा दुधामुपा- करोमि, इत्यनेन मन्त्रेणोपाकरोति ॥ ३ ॥ तूष्णी पञ्चाज्याहुतीर्हत्वा तस्यै वा श्रपयित्वोपस्ती- भिषारितां मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेनोत्तरया जुहोति ॥ ४ ॥ अनाकुला तूणीमित्यनुच्यमाने सम्प्रदानाभावे होमानिवृत्त वेधताकल्पनाया ·419 ५.८.,खं.२२.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्या सहितम् । २६९ प्राप्तायां या एताः पाशुबन्धियः पश्वाहुतयः 'उपाकृत्य पश्च जुहोतीति विहिताः ता पता इति विज्ञायत । ततश्च मन्त्रेष्वपि प्राप्तेषु तूणी इत्यु. क्तम् । एवं ध्रुवन एतदर्शयति श्रौतम्य पशोगवृताऽस्यापि पशास्सस्का- र इति । तेन 'पुरस्तात् प्रत्यञ्च तिष्ठन्त' मित्येवमादयो विशेषा इहापि भवन्ति । तस्या इति वचन तस्या वपाया एवात्र चोदितो विशेषो यथा स्थात् श्रपणादि, नावदानमित्येवमर्थम, तन मांसौदनादेमासिधाद्धव दन्यस्मिनग्नी सस्कार. । आज्यग्रहणमनर्थकम् । अपियोसरया जुहो तीतिवत् सिद्धम्, नत् क्रियते शापकार्धम् , पतत् शापयति-आस्यमा गान्त तन्त्रे कृते पशोरुपाकरणादीनि । कथ कृत्वा शापकम् । सर्वत्र प्रधानाहुतिषु तान्त्रिकस्य हविषसधर्मकस्यानेकत्वे सनि विशेषण दृश्यते--स्थालीपाकावन्नादाज्याहुतिरिति, तदिहापि रष्टम्। तत् शापय ति-तान्त्रिकेणैवाज्येनातया हूयन्त इति । उपाकरणस्य चनासां चान न्तर्य श्यते "उपाकृत्य पच जुहोती" (नै स ३-1-4 तितस्मादाज्यमा गान्ते पशोरुपाकरणमिति सिद्ध भवति । एव पश्चाज्याहुती -वातूष्णी सक्ष प्य वपाच वपाश्रपणीभ्यां तूष्णीमुद्धृत्य औपासने श्रपयित्वाभिघार्य बहि- पि प्रतिष्ठाप्य पुनरभिधाय नतस्तामुपस्तीर्णाभिधारिता म रमेनान्तमेन घा पलाशपर्णेन जुहोति उत्तरयची 'वह वा मित्येतया । पर्णस्य वपाश्रय प्रयोश्च पात्रैस्सह सादनादि भवति ॥५॥ तात्पर्यवर्शनम् । तूष्णी स्वाहाकारेणापि विना बजाज्वाहुना जुति, मन्त्रप्राप्त्यभावात् । देवता चासां प्रजापतिरेव । तस्य वामित्यादि व्याख्यानम् । उत्तरया 'बह वपाम्' इत्येतया ॥४॥ मॉसौदनमुत्तराभिः ॥ ५ ॥ अनाकुला गृहेषु (हुनायां वपायर्या पशोशिसन कारयित्वा अन्वष्टकार्थ अपयित्वा अन्यानि च हविष्यौदनादीनि तान्यभिघार्य वर्हिषि प्रतिष्ठाप्य पुनरमिधार्य दा जुहोत्यवदानकलपेन । नात्र सहदुपधातकपः । स्विष्टकृति विप्रतिषेधात् । आज्येभावात् मांसपिष्टौदनयोश्च भावात् । तत्र) मांसौदलमुत्तराभिः यो जना प्रतिनन्दन्ति' इत्यतामि सप्तमि । मांसमिश्र ओदनो मांसौदन । होमकाले च मिश्रणम । न अपणकाले पक्तिवैषम्यात् । अस्मिन् कर्मणि अवादशहोममन्त्रा समाम्नाता । () पतत्कुराउलान्तर्गतो भगः नास्त 'ग' पुस्तके । - ·आपस्तम्बगृपमूत्रम् [अष्टकायाम्। ऋचो वश यजूण्यष्टौ । तत्राद्या ऋगपूपाणं । वपार्थोत्तरा। उत्तरादि. भिरिति स्त्रीलिङ्गनिर्देश । पिष्टानमुत्तरयेति वक्ष्यति । तेन सप्तभिर्क म्भिर्मासौदनस्य होमः॥६॥ तात्पर्यदर्शनम् मांसमिश्र ओवनो मासौदन । त उत्तराभि. 'या जना प्रतिनन्दन्ति' इत्यादिभिस्सप्तभिर्जुहोति । इद चह वक्तव्यम्-वपाहोमान्ते गोविशसन कारयित्वाऽम्बएकाब्राह्मणभोजनव्यञ्जनार्थ मांसमवशिष्य, इतरत् कृत्स्न लौकिक प्रकारेण श्रपयित्वा, तदकदेश मासिश्राववत् ब्राह्मणभोजना- दिनाद्धोमार्थमुट्टतेऽने समृज्य, तेनैव मांसमिश्रणोदनेन जुहोतीति । न च मांसौदनयोस्सहपाकशङ्कनीय., गोरालम्भात् प्रागेध होमार्थाच स्योद्धृतत्वात् , मांसौदनयाँ पतिवैषम्याच ॥५॥ पिष्टान्नमुत्तरया ॥६॥ अनाकला पिऐन कृतमन्न तस्य पयसि धपणमुत्तरयची 'उक्थ्यश्च त्यतया जुहाति ॥७॥ तात्पर्य दर्शनम् पिष्टेन कृतमन्न पियान पयसि शृत प्रसिद्धम् । तदुत्तरया 'उक्थ्यश्व' इत्यनया जुहोति । इह च ब्राह्मणभोजनाद्यर्थमवश्य पिष्टान्न श्रपयित- व्यम् । शुनाव होमार्थ मदेन पूर्व मेवोद्धरणम् । मांसौदनम्य विधानस्थ च पार्वणवस्वकीयोऽवदानधर्मः । पलाशपर्ण चेह पाहोममात्रे । अ न्याय ॥६॥ आज्याहुतीरुत्तराः ॥ ७ ॥ अनाकुला उत्तरमन्त्री भूपृथिव्यक्ति नई स्यादिभिः अष्टाभिराज्यस्य जु. होतीत्यर्थः ॥८॥ तात्पर्यदर्शनम् उत्तरमन्त्रकरणिका आज्याहुतीरष्टी जुहोतीत्यर्थ । ते च 'भूः पृथि व्यग्निना' इत्यादय यजूरूपा ॥७॥ स्विष्टकृत्प्रभृति समानमापिण्डनिधानात् ॥ ८॥ अनाकुला स्विष्टकप्रभूति पिण्डनिधानान्त कर्म कृत्स्ने मासिश्राद्धयदि हापि कर्तव्य ·१.८ ,वं.२२ ] अनाकुलातापर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २७१ मित्यर्थः । अत्र मांसौदनात् पिणाच स्विकृत , ततो जयादि । अथ ब्राह्मणानामुपवेशन हस्तेपदपात्रानयनमलङ्कार । ततस्सर्वमुत्तरैरभि मृशे'दित्यादि 'प्रासपराध्य प्राश्नीयात' इत्येवमन्तम् । रतदेवास्मिन्न हनि भोजन, नान्यत् । आरम्धे चाभोजनमासमापनादिति । पञ्चयक्षा श्व लुप्यन्ते ॥९॥ तात्पर्य दर्शनम् स्विकृदादि तन्त्रशेष सर्वाभिमर्शनादि च प्रदक्षिणीकृत्ये यबमस्त ब्राह्मण भोजन, पिण्डनिधान ग्रास बरार्य प्राश्नीयादित्येवमन्त, सर्व पदार्थजात मासिश्राद्धवविहापि कर्तव्यमवेत्यर्थः । तत्र च मांसौदनात पिष्टामाच्च स्विष्टकते सहावदानमिति मेद ॥८॥ अन्वष्टकायामेवैके पिण्डनिधानमुपदिशन्ति ॥ ९॥ अनाकुला न पिण्डनिधानमित्युच्यमानेऽन्वएकायामपि पिण्डनिधान न स्यात। अष्टका प्रकृता । तत्र का प्रसको यदम्बष्टकाया न स्यात् । एष तहि एतत् शापयति-विकल्पोऽन्न विधिरयम् । अत कास्नस्य कर्मणो विषयो भवति सापूपस्य मान्वष्टकस्येति । तेन दशवलि कम्नकाए काकरणात् विकल्प्यते सापेन साम्बष्टकनेनि केचित् । वयं तु बम - अष्टकायामकृतायां भोजनमस्य न भवतीत्येतदर्थमेव वचन मन्वष्टकार्या यन् पिण्डदान तदिह नास्मिन् कर्मणि पृथक कर्तव्यमिति ॥ १० ॥ तात्पर्यदर्शनम् या श्वोभूतेऽन्वष्टकेति विधास्यते तस्यामन्यधुकापामेव पिण्डविधान पि ण्डप्रदान नाटकायामित्वक प्राचार्या उपदिश्वन्ति । केचित्-न पिण्डनिधान के इति वक्तव्ये अन्वष्टकायामेबैक इत्येव बचनमेतज्ञापयति-विकल्पाऽत्र विधीयमाना कुस्नम्य कर्मण सापहो मस्य साम्बष्टकस्य विषये भवतीनि । तेन दधिहोम कृत्स्नेनान्वष्टका तेनाटकाकर्मणा विकमप्यत इति । केचित्त-अन्वष्टकायां यत्पिण्डनिधान तदेवास्य, न पुनस्तदस्मिन् प्रदेश पृथकर्तव्यमिति वचनव्यक्त्या कर्मणोऽसमाप्तवसुचनम् । ते नान्वष्टकायामकृताया न कर्तुभॊजन, नापि पञ्च महायशा इति । वस्तुतस्तु भाष्यकारणात्रोधविशेषस्यानुक्त-वान, 'अन्वष्टकोमयोरपि पक्षयों रिति वरूपमाणत्वात्, अवान्तरमयोगस्य समाप्तस्पावाच्च 'अन्वाकायामेवैक' इत्येयोऽवष्टकायामेव पिण्डनिधान नाहकायामिति ·२७२ आपस्तम्बगृखसूत्रम् [दध्य स्खलिहोमः। फलाभिप्रायो व्यपदेश इति मन्तव्यम् ॥ अथ यज्ञोपवीतप्राचीनापीतयोविवेक -औपकायेंच मांसौदनहोमेषु चादितश्चतुर्पु, षष्ठे च पिष्टानहोमे च, आज्यहामेषु चादितम्घट्सु दधिहोम वापारादिषु च (१)यज्ञोपवीत, मन्त्राणां देवलिकत्वात् । अन्यत्र प्रकृतिवत् प्राचीनावीतमेव । ननु चात्र कलियुगे धर्मसमयादोरालम्भो निषिद्धः । तेन यद्यपि 'मासौदनमुत्तराभि' इत्यत्र हविरुपसर्जनीभूतमांसाभावेऽपि केवला दनहविष्कहोमैः प्रधानान्तरसहितैः अधुकाधिकारसिद्धरुपपत्तिः, तथा पि वपाहोमे स्वरूपस्यैवाभावान युज्यते। मैवम् , प्रमाणवलेन कस्मिश्वित् प्रधानेनिषिद्धेऽपि प्रधानान्तरैरेव विषयप्रत्यभिज्ञानाधिकारसिद्धरुपपन्न स्वात् । अत एव दर्शपूर्णमासयो 'नासोमयाजी सञ्चयेत्' (तै स.२-५-५) 'नासोमयाजिनो ब्राह्मणस्याग्नीषोमीयः पुरोडाशो विद्यते (आप.श्री. ) इति निषिद्धयोरपि साना व्याग्नीषोमीययोस्तयतिरिकैरेव प्रधानर धिकारसिद्धि । इयांस्तु भेद--क्वचिच्छुविनिषेधिका, कचिद्धर्मशसमय इति । धर्मशसमयोऽपि वेदवत प्रमाणम् । अथवा-आज्यमेव धपामांसयो स्स्थाने प्रयोक्तव्यम् । 'आज्यन शेष सस्थापयेत्' इति पानीपते दर्श नात, 'आज्यस्य प्रत्याख्यायमवयेत्' ( स ३-१-३ ) इति दर्शना रुच । प्राप्तिस्तु नित्यत्वादेवाष्टकाया- कृत्स्नाया। यत्रा-गोस्स्थाने छाग एबालब्धव्यः प्रस्तुतसमानयोगक्षेमे ऐन्द्रा ग्न पुनरुत्सृष्टमालमेत' (नै सं.२-१-१०) इत्यत्र गो पुनरुत्सृष्टस्य स्थाने पुनरुत्सृष्टश्छाग' इति भरद्वाजसूत्रदर्शनात् । अपि वात्यन्तलघुरपि दाधिहोमपक्षा कलियुगे व्यवस्थितो द्रष्टव्यः । प्रमाण तु त्रैविधवृद्धा- शिष्टा पच ॥१॥ एवं मुख्यकल्पमुपदिश्य, अथानुकल्पमुपदिशन्ति- अथैतदपरं दध्न एवाञ्जलिना जुहोति ययाऽपूपम् ॥ १० ॥ अनाकुला एवमष्टकाया मुख्यः कल्पो दर्शित । अथानुकल्पः थया ऋचा जुहोति 'योजना' इत्येतया तया दध्ना पूर्णेनामलिना जुहोति । तन्त्रस्य विधानात् अञ्जलिना होमत्वाच्चापूर्वो दध्यञ्जलिः । अनलिनेति वचनात् या नि- वृत्तिः । (२)तन्त्रतयञ्च न भवति । क. पुनरस्य कालः ? अष्टमी । पूर्वाह्ने च क्रिया, दैवत्वात् । प्रातहोमानम्तरं औपासनमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्यतू १घ एणपतिधिवम् । 1. क ख पुरस्तानन्त्रमुपविष्टानन्त च मन न भवति ।

·। प.८.,खं.२२.] अनाकुलानात्पर्यदशनाभ्यां माहितम् । २७३ इणी समन्त परिषिव्य दानाऽजलि पूयित्वा 'योजना' इति जुहोतिन स्थिरकत । पुनरपि तृष्णा परिषचनम् । अन्ये तु पुरस्तासन् स्विष्टकत चेच्छन्ति, न जयादीन् । पात्र मल मृग्यम । एष काल, आचार्यप्रवृत्तित्वात 1 एपा हावानुकापेवाचार्यम्य प्रवृत्ति । तद्यथा- समावर्तने तूष्यामिव ती मावति । दध्यलिश्वायममुकाया ये हो मास्तेषां निवर्तक, तदनन्तरमभिधानात, नापूपहोमस्य । नान्य एकाया । ब्राह्मणभोजनपिण्डनिर्धापण च भवत । होममात्रस्य वाय इभ्यलिनिवर्तक । एव रहात्र यचन व्यज्यते यज्जुहोति त इन एवाञ्जलिनेति । ( अपर आह-अपाष्टकयाईयोरपि निवर्तकम् । नावष्टकायाः। यदि नस्या अपि प्रयाम्नाय स्यात् तामभिधायाय मनुकल्पो बक्तव्यस्स्यादिति। ) अभ्ये तु सापूपम्य सान्वष्टकम्य कृत्स्न स्याटकाकर्मणो निधर्तको दध्यालिरिनि ॥ १० ॥ तापयशनम् यया 'यां जनाः' इत्येत या आप जुहोति, तया ऋचा नस्स्वाबदा नधर्मेणावदायानलिना जहानि । पार्षणवच्चाशिमुग्धान्ते दधिदाम , अपूप- होमवचावदानम् । 'येन जुहोति तदा प्रतिनाय' इत्यानिक लेपाञ्जन चान्येन कारयितव्यम् । अय च दधिहोमोऽभ्या पूर्वाह । कंचित-अअलिहामास्सर्वे अपूर्वा , नैव तत्र पुरस्तादुपरि ष्टात त्रिमिति। अय चानुकल्पोऽयूपहोमायाज्याारुत्तरा इत्येवमन्तानामय स्थान वदितच्य', नाम्वटकाया अपि, आज्याहुत्यन्त कर्म विधायान्वष्टकाया मागेवानुकल्पस्य विधानात् । तेनाभयोरपि पक्षयानवभ्यामन्वष्टका नित्यैव । तेन दबिहामपक्षेऽन्वष्टका नास्तीति निर्मलम् । भय च दधि होमविधिहामानामेव स्थाने 'दन पचा अलिना जुदाती नि जुहोनिशब्द- स्य स्वारस्यात् । तेनास्मिन्नपि पक्षे ब्राह्मणभाजनपिउप्रदानयोरा वृत्तिः । तस्मान सप्तभ्या रात्री ब्राह्मणानिमन्त्र्याटम्यारोमस्थान दधि- होमः, ततोऽपरा भोजनादि सर्पविकृत, नवम्यामपटकापीति सिद्धम् ॥१०॥ अत एव यथार्थ मॉम शिष्ट्वा वोभूनेऽन्वष्टकाम् ॥११॥ अनाकुला आत एवास्या एवं गोरकारकायामालबाया मास यम्य यथार्थ यावत्प्रयोजन शिष्टा श्वोभूते नवश्यामन्वएकानाम कर्म कर्तव्यम् । भूया ३५ ·२७४ आपस्तम्बगृधमूत्रम् [अन्वष्टकाश्राद्धम् । । समतो माहिषणेत्यादीनां निवृत्यर्थ पवकार ॥११॥ तात्पर्यदर्शनम् श्वोभते नवम्यामन्वष्टकाख्य कर्म कर्तव्यम् । अत एव गोरष्ठकायामाल उधायाः मास यथार्थ यथाप्रयोजन शिवा इत्यतत्प्रथमपक्षविषयम् ॥ ११ ॥ तस्या मासिश्राद्धेन कल्पो व्याख्यातः ॥ १२ ॥ अनाकुला मासिश्राद्धवदन्वष्टका कर्तव्येत्यर्थ । कल्पातिदेशात् द्रव्यदेवतादि सर्वमिह प्राप्यते । नत्रानस्योत्तगभिर्नुहोनी'त्यत्र मांसससृपस्यान्नस्य होममिच्छन्ति । अष्टकायां दर्शनान् । इह च यथार्थ मासमिति वचनात् । अन्ये मासिश्राद्धानिदेशादन्नम्यैव होममिच्छन्ति । पत्रैव तु कायें मासि श्राद्ध मास इहापि नत्रवति । अत्र केचित्-दध्य अलिपक्षेऽप्यन्यष्टकामिच्छन्ति । मध्ये तस्य विधानात् । यदि हामावन्वष्टकाया अपि प्रत्याम्नाय स्यात् तामप्या भिधाय वक्तव्य स्यादिति । अत एव यथार्थ मांस शिष्ट्वा इवोभूतेऽन्व एका तस्या मासि श्राइन कल्पो व्याख्यात इति पूर्वत्र सम्बन्धः ॥ अथैकोहिप्रविधि. शास्त्रान्तरात् । प्रेतमेकमुद्दिस्य यच्छ्राद्ध कि यते तदेकोहियम् । अयुग्मा ब्राह्मणा एक वय पश्चेति । वृध्या फल- भूयस्त्वम । तत्र नाग्नौ करण, नामिश्रावण, न पूर्व निमन्त्रण, न देव, न धूपो, न दीपो, न स्वधा, न नमस्कार, उदङ्मुखा ब्राह्मणा । सर्वस्मादन्ना रसकन्सकदवदाय दक्षिणता भम्ममिथानद्वारानिकहा तेचव जुहुयान् प्रेतायामुष्मै यमाय च स्वाहेति। प्रेतायति वचन प्रेतस्य नामनिर्देशा थम्-यज्ञशर्मणे यमाय च स्वाहेति प्रयोगमिच्छन्ति । यज्ञशर्मणे प्रेताय यमाय चत्यन्ये । अमुष्मै तृप्तिरस्थिति अपा प्रतिग्रहण विसर्जन च। अस्ति तृप्तिरिति प्रतिवचनम् । अमुष्मा उपनिष्ठस्वित्यनुदेशन, आशयेषु च पिंड दानं भोजनस्थान इत्यर्थ । तृप्यस्वेति सक्षालनम् । एतदेकाद्दिष्ट सर्वध णानां स्वाशौचान्ने प्रसिद्धम् ॥ अथान्यानि नवश्राद्धमासिकानि त्रैपक्षिक पाण्मासिक साम्वत्सरि. कमिति । यत्प्रथम क्रियते तन्नवश्राद्धम् । नव च तच्छ्राद्धञ्चेति कृत्वा । तस्य वर्णानुपूर्वेण काल चतुथै पञ्चम चैव नवमैकादशे तथा । यदत्र दीयते जन्तो तन्नवश्राद्धमुच्यते ॥ इति । सर्वेषामपि वर्णानां चत्वायपि नवनाद्धानीत्यन्ये । वेषां द्वितीयाविषु ·। ५८,ख २२ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । नवशब्दो घटते मासिकानि द्वादश प्रतिमास मृताहे कर्तव्यानि । आद्य तु स्वाशांचान्ते। अन्य च सपिण्डीकरणेन सह मृताह पच त्रैपक्षिक षा पमासिक द्वितीयादिषु सम्बन्सरयु प्रतिसम्वत्सर मृनाह एव साम्बत्स. रिकमिति षोडशैतान्यकोद्दिष्टानि । साम्वत्सरिक च अत्रजजारजयो' एकोदिष्टकल्पस्य च विकल्प । इतरेपामकाद्दिष्टमव । ये नवनादानां समुच्चयमिच्छन्ति नेपापोडशेकादिष्टानीत्यपापि प्रसिजि दुरुपपादा । अत्र पठन्ति- नित्यवाद मामि मासि अपर्याप्तावृतु प्रति । द्वादशाहन वा भोज्या एकाह द्वादशापि वा ॥ अथ सगिण्डीकरण सम्वन्सर एकादशे ननु) तृतीय वा मासि त्रिपक्षे अर्धमासे द्वादशे वाऽनि उपनयनाभ्युदयप्राप्ता वा । तत्र पको विष्टस्य मासिश्राद्धस्य च समुच्चय । प्रतस्यकापि तस्य ये पित्रादय तेभ्यो मासिवाद मन्त्र वन कश्चिढिकार । यम मानत्यादि यर्थव ने पित्रा प्रेतेन पूर्व प्रयुक्तास्तथव पुत्रणापि प्रयोक्तव्या । पुत्रादन्यस्य च सपिण्डीकरण नाविकार, मासिश्राद्धाभावात् । मापण्डीकरणस्य च मासिश्राद्धप्रयोगविकारत्वात् । नम्मादपुत्रस्य प्रेतस्य भाषी यावजी चमेकोदिएकहोनेव पत्य मासिश्राद्ध ददाति । पुत्रोऽप्यकृतविवाह पर मेव। विवाहादूर्ध्व यदा मासिश्राद्धमारभन तदा पिनु. सपिण्डीकर णेन सहारमते। अन्य त्वेतदनुष्ठान अन्यधापि भवनि । तत्र पित्र प्रताय पूर्ववद्भस्म नि होमः । इतरेभ्या अन्नादाश्याच मासिधादयन् । पिण्डदाने-मामि श्राद्धवपिण्डान दत्वा तत्समीप पृथक् कतीर्णषु दर्भपु प्रेताय पिण्ड । पूर्व बदपो दवा तस्यान्ते अाध पितपात्रेषुप्रतपात्रप्रसचयेत् 'य ममाना' इति वाभ्या पिण्ड पिण्डपु ससृजत् । एनत्सपिण्डीकरणम्। एतस्मि कृते प्रेत. पितृत्वमापद्यते । चतुर्थश्चानुशापित उन्सृष्टा भवति । अब विप्रतिपत्ति केचित्प्रपितामहस्य पात्र पिण्ड चतरपु समृज न्ति । प्रेतशब्देन स एवाच्यते प्रकर्षा इत प्रेत इति । स शत्रानुशातो भवति । प्रसिजस्वाचार. यस्य सीपडाकरण सप्रेतः, तस्येव च पात्र पिण्डयोरितरेषु ससर्ग' । एवमपि प्रपितामहम्यंधानुक्षेनि । मातृसपिण्डीकरणे सा यदि पुत्रिका, आमुरादिविवाहोढा वा तनो मातामहादीना पिण्डेषु ससर्ग.। तत्पिण्डम्यतरपश्यन्यादि पिण्डेन एकचित्यारूढायास्तु भर्तृपिण्डनेति कचिद्यवस्थापयन्ति । प्रयागस्तु प्रसिद्धाचारानुरोधेन कर्तव्य । अत्र केचित्पठन्ति- ·T - २७६ आपस्तम्बगृणमूत्रम् [ नान्दीश्राद्धम् । भ्राता वा भ्रातृपुशे वा सपिण्ड. शिष्य एव था। सहपिण्डकिया कृत्वा कुर्यादभ्युदय ततः ॥ इति । तथा- अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डतामिति ॥ अथ नान्दीश्राद्धम्-तत्र बोधायनः-अथाभ्युदायकेषु प्रदक्षिणमुप चारो यज्ञोपवीत प्रागनान दर्भान् , युग्मान् ब्राह्मणान् , यस्तिलार्थ, पृषदाज्य हवि । सोपयामेन पात्रेण नान्दीमुखा पितरः प्रीयन्तामित्या प्रतिग्रहण, ससर्जन च । नान्दीमुखे या पितृभ्यः स्वाहेत्यग्नीकरणमनु देशन च । आशयेषु परिसमूढेषु प्रागग्रेषु दर्भेषु पृषदाज्येनानुप्रदान नान्दीपुखेभ्य पितृभ्यः स्वधा नम इति सर्व द्वितिरिति (बौ गृ ३-१२- २ ५) तत्रैव प्रदेशान्तरे "तेषु भुक्तवत्सु स्वधायै स्थाने 'मधु मनिम्ये मधु जनिभ्य' इत्येतद्यजुर्जपिया नान्दीमुखाः पितर प्रीयन्तामित्यपो निन यति स्वधैवैघोक्ता भवति। नेकेनाहा देव पित्र्य च कुर्वन्ति यस्यैकाह्रा पि ज्य देव व कुर्वन्ति प्रजा हास्य प्रमायुका भवति, तस्मात पितृभ्य पूर्वे छुः क्रियत, परघुर्देवानामिति । (यो गृप.१-३-१०,११) तथा पुष्पफला. क्षतमिधैर्यवे. तिलाथ उपलिप्य ध्योदन सम्प्रकीर्यति । तत्र मासिनाद्ध सर्वेषां पित्र्याणा प्रकृतिः । अस्माक विशेषास्तु शा खान्तरादागमयितव्या । तेन पूर्वेधुनिवेदन मित्यादिसर्वमिहापि भवति । युग्मा ब्राह्मणाः अष्टौ षोडश वा । यद्यपी द्वौ देवेभ्यः पितृभ्यो द्वौ द्वौ। यदि षोडश देवेभ्यश्चत्वारो द्वादश पितृभ्य इत्यादि । यवैस्तिलार्थ मासि श्राद्धे यत् तिलकृत्यमादिषु तत्र यवै कर्तव्यः । पुष्पादिभिश्च मिश्रणम, प्रदेशान्तरे वचनान् । पदाज्य हवि. । मासोदनव पृषदाज्यमिश्रमित्येके केवलमेवेत्यन्ये । सोपयामेनेति येनार्थ प्रदीयत तरपात्रमन्येन पत्रिणो पयम्येत्यर्थः। नान्दीमुखा प्रीयन्तामिति। देवेभ्यस्तु विश्वेदेवाः प्रीयन्ता मिति । तत्र पितृणामेकपात्र, न त्रीणि, पितृपितामहप्रपितामहविशेषस्या नुपदेशात् , सर्वेषु मन्त्रपु नान्दीमुखाः पितर इत्युपदेशात्। तस्मादेक मेव पात्र पितृणा, देवाना चकम् । तत्र ब्राह्मणानुपवेश्याग्ने प्रतिष्ठापन अर्यपात्रयोश्च । अग्निश्चौपासन एव । विवाहेष्वसभवान् । अयं प्रदाय गन्धादिमिश्चालङ्कत्यानुसातो हविरुद्धृत्य पृषदाज्येन ससृज्याभिचार्या ज्यभागान्ते नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः स्वाहेत्येको प्रधानाहुति जुहोति केवलेन पृषदाज्येन सौविष्टकत द्वितीय जुहुयादिति । तन्त्रशेष समाष्य कप्तान्वा प्रतिपुरुषमिति न्यायनानेन नान्दीमुखेभ्यःपितृभ्यः स्वाहेत्यनेन मन्त्रेण पितृभ्योऽनुदिशति, देवेभ्यस्तु विश्वेभ्यो देवेभ्य. स्वाहेति । मा ·५.८.,ख.२२ ] धनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २७७ सिश्राद्धे ये होममन्त्रा' अनुदेशनमन्त्राश्च तेषां निवृत्तिः । उपस्पर्शन तु भवत्येव प्रत्याम्नायाभावात्। पृथिवी ते पात्रमित्याशयेषु च परिसमूचि तिभाशयषु भोजनस्थानेषु परिसम्डेषु परिसमूहनेन शोधितेषु पृषदाज्यामि श्रेण हविषा पृषदाज्येनैव तावपिण्डस्यानुप्रदान नान्दोमुखध स्वधा नम इत्यनेन । एव सर्व द्विारिति । बासनप्रदानादिषु शिद्धि प्रयत्न कर्त व्य इत्यर्थः । उपलिप्य दस्योदन सम्प्रकीर्य तन् 'ये अग्निदग्धा इत्यस्मिन् स्थाने भवति । अथ दक्षिणां दत्वा विसर्जन नान्दीमुखा पितर श्रीयन्ता मिति । तत उदपात्रसमीपे मधु मनिष्प इति यजुर्जपिया विसर्जन मन्त्राभ्यां बर्हिषि पात्रे निनीय न्युजमिति। एवमतन्नान्दीश्राद्ध तत्र कर्तव्य यत्रापरयुर्देवयज्यानुष्ठानम् । केचित्वन्यथा पठन्ति च- मातु श्राद्ध तु पूर्व स्थापितॄणां तदनन्तरम् । ततो मातामहाना नु वृद्धा श्राद्धत्रय विदु ॥ इति । अस्मिन् पक्ष मात्रादीना या दो। एतपित्रादीना, एवं मातामहा- दीना, देवार्थ द्वावनि विंशतिर्विजा। तथा च मनुनान्यपर वाक्ये दर्शितम्- प्रातिवेश्यानुषेयौ च कल्याण विंशतिद्विजे हाते । (म स्मृ८-३९२) यत्रा युदयश्राद्धं भवति तद्विंशतिद्विज कल्याण भवति । पुनश्च पठति- पुसि जातानचौलोपस्नानपाणिग्रहेषु च । अग्न्याधाने तथा साम दशस्वभ्युदयस्मृत । इनि । प्रयोगश्च-पार्वणश्राद्धवदेव । एतावत्र नाना युग्मा ब्राह्मण प्रदक्षिणमुपवारो यत्रोपवीत यवैस्तिलार्थ इति ॥ १२ ॥ শেখানম नस्या अवयुकायाः कल्पो मासिश्राववत् कर्तव्य इत्यर्थ । कल्पा तिदेशात सर्वमिह द्रव्यदेवतादिक प्राप्यत । तस्मानिमन्त्रणादि प्रास प्राशनान्तं सर्व मासिवादपदविकृत कर्तव्यम् ॥ १२ ॥ अधावशिष्टानां मन्त्राणां येषु विनियोगस्तानि कर्माणि व्याचष्टे- सनिमित्वोत्तरान् जपित्वाऽर्थ ब्रूयात् ॥ ३३ ॥ अनाकुला सन्यर्थ दातार गत्वा । मिक्षणलभ्य धन सनिरित्युच्यत । सनि. मित्वा उत्तरन्मन्त्रान् 'अन्नमिव ते दृशे भूयास'मित्यादीन सप्त जपित्वा ।

·२७८
आपस्तम्बगृहमूत्रम्
[स्थादिलामे कर्तव्यम्।
तमर्थ प्रयात् यदर्थमागतः । सप्तमे मन्त्रे असावित्यत्र प्रदातुर्नाम
ब्रहण सम्बुध्या ॥१३॥
तात्पर्यदर्शनम्
सनिर्यात्रा भिक्षणम् । केचिन-भिक्षणलब्धं धनमिति ।
या सनि. 'शिक्षणे निमित्तमाचार्यों विवाहो यशो मातापित्रोभूषां
'हतश्च नियमविलोप''तत्र गुणान् समीक्ष्य यथाशक्ति देयम्' (आपध
२-१०-१,२) इति धर्मशास्त्रेऽवगता, तामुद्दिश्य इत्वा गत्वा । उत्तरान मन्त्रान्
'अन्नमिव ते दृशे भूयास' इत्यादीन् सप्त जपित्वा तमर्थ प्रयोजन ब्रूयात् ,
य भिक्षेत त बोधयति आचार्य भिक्षामि भवन्तम्' इति । एवमुत्तरे.
पपि भिक्षणनिमित्तेषु प्रयोगेषु विशेषः विवाहार्थमित्यादिः । सप्तमे च
मन्त्रे 'असा' वित्यत्र सम्बुद्धा चातुर्नामग्रहणम् ॥ १३ ॥
इदानीं यदि याचनया रथादीनि लब्धानि, तदा केन विधिना स्वी
कार ? इत्युत्तरे विधय आरम्यन्ते-
रथं लब्ध्वा योजयित्वा प्राश्चमवस्थाप्योत्तरया रथचके
अभिमृशति पक्षसी बा ॥ १४ ॥
अनाकुला
यदि रथो लभ्यते ततस्त लपवा योजयति कर्मकरैर्युग
धुरोः करोति । त प्रामुखमवस्थाप्य उत्तरवर्चा 'अको न्यङ्कावभित'
इत्येतया। रयचक्रे उभे सहाभिमृशति पाणिभ्यामुभाभ्याम्। अथवा पक्ष-
सी अभिमशति । पक्षसी रथस्येति शेषः । पार्वे फलके इत्यन्य । नमी
इत्यपरे। सकदव मन्त्र । पाणिभ्यामुभाभ्यामभिमर्शनम् । तथाचा
श्वलायनः-'रथमारोळ्यन्नाना पाणिभ्यां चक्रे अभिमृशत् (आश्व. गू,
२-६-१) इति ॥ १५॥
तात्पर्यदर्शनम्
स्थश्चेलम्धः तं कर्मकरैर्वाहाभ्यां योजयित्वाथ तं प्राश्च प्रामुखमवस्था
प्य उत्तरया 'अकौ न्यको' इत्यतया रथचक्रे उभे पाणिभ्यां युगपदमिमशति ।
अपि वा पक्षसी ईथे।
अन्यथापि पदार्थमाहुः ॥ १४ ॥
उत्तरेण यजुषाऽधिरुह्योत्तरया प्राचीमुदीची वा दिशम-
भिप्रयाय यथार्थ यायात ॥ १५ ॥

·५८,ख २२ ] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २७९
ततः उत्तरेण यजुषा अध्वनामश्वपत' इत्यनेन । रथ स्वमधिरोहति ।
ततः उत्तरयची 'अय वामश्विमा रथ' इत्येतया । प्राचीमुदीची वा दिश
मामिप्रपाद्य यथार्थ यायात् यत्र प्रयोजन तत्र गच्छेन् । अधिरहोति दीर्घ
पाठमछान्दस । एतद्विधान क्रयादिलब्धस्यापि ग्यस्य प्रथमारोहणे
भवति । द्वितीयादिषु तु न भवति । लश्यति वचनात् ॥ १५ ॥
ता-परदशनम्
तेन उत्तरेण 'अवनामध्वपन इत्यनन यजुषा रथ स्वयमधिरुय । दोर्म
छान्दसः। उत्तरया 'अय वामश्विना' इत्येतया। प्राचामुदाचा वा दिशमभित्र
साथ प्रस्थायादृष्टार्थ, ततो यथार्थ प्रयोजनानुसारण मागान गच्छेत् ॥ १५॥
केचित्-लम्वेति वचनात कयादिलब्धस्यापि रथादे प्रथमा
रोहणे चिघिरय भवतीति । नतन् , प्रकृयामादिना लब्धरयादिविष
यवेवास्य वाक्यस्यार्धवत्वोपपत्ते, 'याच्या रथादीनि लबा' इति
माध्यविरोधाच ॥१५॥
अश्वमुत्तरैरारोहत् ॥ १६ ॥
अनाकुला
लब्ध्वे त्यनुवर्तते । उसरकादशभि 'अश्वाऽसिहयोऽसि'इन्यादिभि ।
रथलामवदश्वलामो व्याण्यात. ॥१६॥
नास्पयदर्शनम्
अश्वश्चेद्याच्या लब्ध. तमुसरेभन्। 'अश्वाऽसि इत्यादिभिगराहत ॥१६॥
हस्तिनमुत्तरया । १७॥
अनाकुला
लब्ध्वाऽऽरोहदिति वर्तते । उत्तस्या 'हस्तियशसमसी'न्यतया । नत्रा
साविनि इस्तिनो नामग्रहणम् । अभिनिदधामि नागेन्द्रति । आरुहा
तूष्णीमडशाभिधानम् । मन्त्र चाभिनिदधामीति द्रष्टव्य । तेन मन्त्र
लिङ्गस्याविरोध ॥ १७ ॥
तात्पयानम्
पूर्ववद्याख्यानम् । उत्तरया 'हस्तियशम' इत्यतया । असावित्यत्र च
सम्बुद्धया पेरावतेति गजनामप्रहणम् । अत्र यद्यपि 'बघेणाभिनिदधा
म्यसौं' इतिलिङ्गादडशाभिधानार्थता मन्त्रस्य, तथापि 'हस्तिनमुत्तर
वाडारोहेत्' इति वाचनिकविनियोगस्य बलबत्वात्तदनुसार्यव मन्त्री
व्याख्यातव्यः॥१७॥

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् । सवादमेष्यता कर्तव्यम् । ताभ्याँ रेषणे पूर्ववत पृथिवीमभिमशेत ॥१८॥ अनाकुला ताभ्यां अश्वहस्तिभ्यां, रेपणे शरीरोपमर्द जाते पूर्ववत् हेमन्त- प्रत्यवरोहण यत् पृथिवीमभिशेत् । 'स्यांना पृथिधि' बडित्थे येताभ्याम् । पूर्ववदिति न जातकर्म गृह्यते, व्यवधानात् ॥ १८ ॥ नात्पर्य दर्शनम् ताभ्या तयोरवहस्तिनोः । रेपण मरणे सति । पूर्ववत् हेमन्तप्रत्यवरो हणचत् 'स्योना पृथिवि' इत्येताभ्यां पृथिवीमभिमशेत् । केचित्-ताभ्यां अश्वहस्तिभ्याम् । प्रमावाद्भूमौ पतितस्य रेषणे शरीरोपमर्द जाते इति ॥ १८ ॥ सवादमेष्यन् सव्येन पाणिना छन्नं दण्डं चादत्ते ॥ १९ ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने द्वाविंशः खण्डः ॥ अनाकुला यत्र स्थानऽर्धादिनिमित्ते प्रत्यर्थिमि सम्बनते स सम्बाद । तमे ज्यन् तत्रापराजयाय सम्येन पाणिना छत्र दण्डचा । पाणिग्रहण मुत्तरार्थम् । इह तु आदानपरत्वादेव सिद्धम् । तेन फलीकरणहोमः पाणिनैव कर्तव्य , न पात्रण । अन्यथा मुष्टिशब्दस्य परिमाणवाचित्व- स्यापि दर्शनादस्याप्रसङ्ग ॥ १९ ॥ इति श्रीहरदत्तमिश्रविरचितायां गृह्यवृत्तावनाकुलायां द्वाविंशः खण्डः ॥ . तात्पर्यदर्शनम् मम्बादः ऋणादानादिव्यवहारः। केचित्-यत्र स्थाने प्रत्यर्थिभि- संवदत इति । ऋणादानादिव्यवहार कर्तुमेष्यन् व्यवहारे जयमिच्छ- नित्यर्थः । शेपं व्यक्तम् ॥ १९ ॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिते गृहातात्पर्यदर्शने द्वाविंशः खण्डस्लमाप्त.॥

·अथ त्रयोविंशः खण्डः ॥ *दक्षिणेन फलीकरणमष्टिमुत्तस्या हुत्या गलोतरा जपेत् ॥ १॥ अनाकुता . छत्रदण्डी सव्येन पाणिना बाग्यक्षेत्र दक्षिणन पाणिना फलीकरणामा मुष्टि जुहोति । उत्तम यचा (३) अव जिह्वके येतया । तत्रासाविति प्रत्यार्थिनी नामनिर्देशः प्रथमया। होमश्चायमपूर्वः । उपसमाधान परिस्तरण तू गणीमुमयत' पर्युक्षण इत्येतावत् । ततस्सवाद गत्वा प्रत्यर्थिन दृष्ट्वा जपेत् । उतरामृच 'आते वाचमास्यां' इत्येताम् । अत्राप्यसावितिप्रत्य- थिनो नामनिर्देश. सम्वुवा । अवाचीनन मुटिना होम । 'अवयज हति' लिङ्गात् । दक्षिणेनति वचन होमकाले छत्रदण्डयो सध्यन धारणार्थम्- सव्यस्य व्यापृतत्वात् दक्षिणेनैव होम इति ॥१॥ तात्पयदशनम् सयपाणिधृतच्छत्रदण्ड एवं दक्षिणेन पामिना लामाणमुग्गुिनरया 'अब जिलक' इत्येनया स्वामी जुहोति । 'असा वित्यत्र सोमशमनि प्रथमया प्रत्याधिनो नामग्रहणम् । यावदुक्त (२)धर्मश्चाय होम इनि पूर्वमवोकम् । केचित्-परिस्तरणमुभयतस्तृपणी पर्युक्षण च कर्तव्यम् , मुटिना चाबाचीनेन होम इति । ततम्सवाददेशं गावा प्रत्यर्थिनं पश्यन्नुत्तग 'आ ते वाच' घेता जपेत् । इह च सम्बुया नामनिर्देश प्रत्यर्थिन एच ॥ ५ ॥ क्रुद्धमुत्तराभ्यामभिमन्त्रयेत विक्रोधी भवति ॥ २ ॥ अनाङला उत्तराभ्या 'या त एषा रराट्या' इत्यता याम् । नत्र मन्त्रयोलिङ्ग वि शेषाभावात् क्रुद्धमिति लिङ्गमविवक्षितम् । नेन स्त्रियामपि भवति। शदा दिष्यपि भवति । नेत्यन्ये । कुवस्थ दर्शने नमित्तिकमिद नियमेन कर्तव्य मिति प्राप्त आह-विक्रोधी भवतीति । यस्य क्रोधषिगम विकीपति तत्र कर्तव्यमित्यर्थः । क्रोधश्वात्मविषयः । परविषयो वा ॥२॥ • पवादिषत्रयो कन्चन परिगाणस हरानमने जाने पुस्तस्य । नच वाजको निङ्गदर्शनात् । धर्मा चपा ।

·२८२ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [परपुरुषसम्बन्धप्रतिरोधक कर्म । अनाकुला . तात्पर्यदर्शनम् यदि कुछ प्रत्यर्थी वा व्यवहारद्रष्टा वा, तत्क्रोधशान्ति चासावि च्छति, तदा उत्तरा या 'या त एषा' इत्येताभ्यां कुद्धमितर वाभिम श्रयेत । अनेन चाभिमन्त्रणेन क्रुद्धो निको यो विगतकोधो भवति । फ लविधिश्वायम् । नार्थवादमात्र, सूत्रकारण बद्धत्वात् ॥ २ ॥ असम्भवेप्सुः परेषाँ स्थूलाढारिकाजीवचूर्णानि कारयित्वोत्तरया सुप्तायारसम्बाध उपचपेत् ॥ ३ ॥ (असम्भवेप्सु , अमैथुनेप्सुः) । सम्भवो मैथुनम् । श्रूयत ब-'काममा विज्ञनितोः सम्भवामेति ते सं २-५-५)। तदभावोऽसम्भव' । परेषां पुरु षाणां असम्भवमिच्छन् बाढारिका सरीसृपविशेष । शतचरणा वा । प्ता चद्विविधा स्थूला नन्वी च । अरण्येषु स्थूला, अन्यत्र तन्वी । तत्रस्थूला यां जीवन्त्यां चूर्णाणि कारयति कर्म कर्नव । कागयित्वा तानि यदा भार्या स्वपिति तदा तस्यात्सम्बाध उपस्थे उपवपेत् । उत्तरया 'अव ज्यामिव धन्वन' इत्येतया । एव कृत सवाध उपभोगयोग्यो न भवति व्यभिचारश कायामिदम् । वेश्याविषय वा ॥३॥ तात्पर्गदर्शनम् या प्रयत्स्यन् गहे वा प्रजातन्तु रक्षितु स्वभार्यायां परपुरुषशुक्ल:- स्थासम्भवमिच्छति स परषामसम्भवेप्यु । तस्योपायोपदेश'-स्थू लादारिकाया जीपस्याश्चूान्यन्येन कारयति । आढारिका गौलिका सरीसृपविशेषः, या शनचरणा नाम सा च द्विविधा, ग्राम्या आरण्या च । तयोरारण्या स्थुला ग्राम्या तन्वी । जीवचूानि चाश्मादिना महता प्रहारेण मार्यमाणायां भवन्ति । ततस्तानि चूर्णान्युत्तरया 'अब ज्यामिव धन्धन' इत्येतया खुप्ताया सम्बाचे योनापवपत् । एवं कृते सम्बाध उपभोगयोग्यो न भवति ॥३॥ अथ यदा परपुरुषशङ्काउपेति तदा स्वशुक्ल सम्मवासवर्थ भैष ज्यमुच्यते- * सिद्धयर्थे बभ्रमूत्रेण प्रक्षालयीत ॥ ४ ॥ अनाकुला नियर्थ कार्यसिद्ध. प्रार्थनायां उपभोगयोग्यत्वे चिकीर्षित इत्यर्थः। - इन प्रभृति भूधपत्रक सत्रद्रयरूपेण परिगणित हरदत्तमने हात छ' पुस्तस्यो । विभाग प्रकार बम-सि वर्षे व पजायेस्त । नस्मिविश्वानि प्रक्षालयीन इति ॥

·- ५८.,ख.२३.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २८३ तदा बभ्रमूत्रेण सम्याधस्य प्रक्षालन कर्तव्यम् । इदमत्र मैषज्यमित्यर्थ । बभः कपिलवणां गौ ॥४॥ तात्पर्यदर्शनम् कपिलाया. गोमूत्रेण प्रक्षालयात सम्वाधम् ॥ ४॥ अथ यस्य वैश्यस्य, वैश्यवृत्तेर्वा द्विजस्य यद्गृहे पण्य पणनीय धान्यरत्वाद्यप्राणिव्यं क्षारलवणाद्यपि, तस्य सिद्ध्यर्थे व्यवहारास यर्थ अघोपकर्षादिना लाभार्थ कर्तव्य कर्माह- सिद्ध्यर्थे यदस्य गृहे पण्य स्यात्तन उत्तरया जहुयात् ॥ ५॥ अनाकुला अस्य कुटुम्बिनो गृहे थन् दव्य पण्य कस्य तस्य सिध्यर्थे अर्धापक धादिना सिद्धिस्स्यादित्येवमर्थम् । तन्मात् द्रव्यात् किश्चिदादाय उत्तर गची 'यदह धनेने त्यतया जुहुयात् । सिद्धिर्भवति । अत्र क्षारलवणा दीनामपि होमो भवति । उक्तानि यापदेश काम्यानि । तत्र वद्रव्येषु दीं । इतरेषु हस्त । (२)फलीकरणहोमवचापूर्वार्थम् । अस्येति वचन अस्य गृहे यत् पण्य तस्यान्येनापि तद्धितेषिणा हामो यथा स्यादिति । न च मन्त्रेऽहमित्यस्य विरोध , स एव भूत्वा स करोनीति। गृहे पण्य मिति वचनात् क्षेत्रादिविषये न भवति । पुनः सिध्यर्थवचन अस्य कर्मान्तरत्वज्ञापनार्थम् । अन्यथा पूर्वस्यैव विकल्पविधिस्त म्भाव्येत ॥५॥ नात्पयदशनम् क्रय्यद्रव्यानुसारेणाज्य भागास्नमग्निमुखाम्त वा करवा, तस्मात्पण्या दादायोत्सरया 'यह धनेन' इन्थेतया जुह्रवान् । अत्र नत इति वचनान्न प्राणिव्याद्धोम', ततोऽवदाने विकल्यापत्ते । केचित्--अस्येति वचनादन्येन तद्धितैपिणा होतव्यम् । मन्त्रे चा. हमित्यस्य न विरोधः, स एष मूत्या स जुहोतीति ॥५॥ यं कामयेत नायं मच्छिद्येनेति जीवविषाणे व मूत्र- मानीय सुप्तमुत्तराभ्याँस्त्रिः प्रमन्यं परिषिश्चेत् ॥ ६॥ अनाकुला य भृत्यं मत्तोऽय न छिद्यनेति कामयेन नापगच्छेदिनि यावज्जीव व कारणम्य पापुर्व-तम ।

·आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् [वासप्रतिनिवृत्यर्थो होमः। मदधीन एवं स्यादिति तत्र तत्कामे जीवतो गोबिषाण स्वय पतितमा- दाय स्व मूत्रमानीय तेन त भृत्य सुप्त उत्तरा या 'परि त्या गिरेर मि स्वेताभ्यां त्रिः प्रसव्यं परिषिशेत । जीववचन मृतस्य निवृत्यर्थम् । गौरित्युपदेश । आनीयति वचनात् पूर्वमन्यस्मिन् पात्रे मूत्रयित्वा शौ चश्च कृत्वा ततो विषाणोपनयनम् । परिपीतोऽसि इति मन्त्रलिङ्गात् स्त्रीविदं न भवति ॥६॥ सात्पर्यदर्शनम् यभार सपत्न्यामन्यस्या वा इन्द्रियदोषल्यादनुरक्त या स्त्री का मयेत अय भो मत् मत्तो न छियेत अस्य मय्यविच्छेदेन स्नेहस्स्या दिति सा स्त्री जीवविषाणे जीवन्त्या गोविषाणे बलात्पातिते स्व मूत्रमा नाव तन भतार मृप्त उत्तराभ्या 'परि त्वा गिरेरमह' इत्येताभ्या त्रि प्रसव्य परिषिञ्चेत् । अत्र चानीयेति वचनापूर्वमन्यस्मिन्पात्र मूत्रयि स्वा शौचं च कृत्वा तनो विषाणेऽवनयनम् ॥६॥ केचित्--भृत्यविषयमेतत् स्वामिन' कर्मेति । अथ भृत्यादीनां पलायिताना पुनरागमनकामस्य कर्माह- येन पथा दासकर्मकराः पलायेरन् तरिमन्निण्वान्युप- समाधायोत्तरा आहुतीर्जुहुयात् ॥ ७ ॥ अनाकुला अथ भृत्यानां पलायिताना निवृत्तिमिच्छतः कर्म ये कुर्वन्ति दासा अन्ये वा ते दासकर्मकरा. येन यथा पलायेरन् तस्मिन् पथि इण्वानि दारम यानि निगलानि लपसमाचार प्रज्वाल्य तस्मिन्नग्नावुत्तराश्चनम्र आहुती जुहुयात् 'आवर्तन वर्तयेत्येताः। तत्र चतुर्णामिण्वानां मार्ग, क्रमेण भेदनोपसमाधान मन्त्राश्च क्रमेणेति केचित् । अन्ये सकदेव बहूनामि । ण्वानामुपसमाधान होमश्च तत्रैवेति । एकस्य वयोश्च पलायनेऽपि भवत्येवाय होमो न बहूनामेव । एकशेषनिर्देशात् दासकर्मकरश्च दास. कर्मकरौ च दासकर्मकराश्च दासकर्मकरा इति । अनिश्चिते चार्थे बहु- वचन प्रयुज्यते, यथा-कति भवतः पुत्रा इति । मन्त्रेषु च 'परिक्रोशो व' इत्यादिबहुवचनमविवक्षितम् , देवताभिवानपरत्वात् । अयमध्यपूर्वो होमः । संवैयेतेषु यथा सम्भवमग्निरापासन पर ॥ ७॥ तात्पर्यदर्शनम् दासाश्च भूतिकर्मकराश्च दासकमकरा. | ते येन फ्था पलायेरन् तस्मिन्पथि भृमावव इग्बानि लोकप्रसिज्ञानि दारुमयान्युपसमाधाय ·प.८.,सं २३.] अनाकुलातात्पर्यदर्शनाभ्यां सहितम् । २८५ निधाय तेप्येधाजनी 'पदे जुहोति' इतिवत् उत्तरा 'आवर्तन वर्तन' इत्या युत्तरमन्त्रकरणिकाश्चतम्घ आज्याहुतार्जुहुयात् । अपूर्व चेद कर्म । अत्र यद्यपि दासकर्मकरा इति बहुवचनं, तथाप्यकस्य द्वयोवा पलायनापि भवत्येवेद कम। केचित्-पथीवाम्यग्नौ प्रज्वाल्य, नवाग्नावच होम इति ॥७॥ यधेनं वृक्षारफलमभिनिपतहयो वाऽभिविक्षिपेदव- पतक्ये वा बिन्दुरभिनिपतेत्तदुत्तरैथालिङ्गं प्रक्षालयीत ॥८॥ अनाकुम एन स्नातक वृक्षात प्रच्युतफल पामिनिपना शिरसि प्रदेशान्तरे वाविय पक्षी काकादि पनमभिविक्षिपेत् शिरसि प्रदेशान्तर वा। यदि वा अवर्षतकर्ये वर्ष यत्र न तक्येन तस्मिन् काल देशे श चिन्द अपा स्तोक अभिनिपतेत तबङ्ग उतर 'यदि वृक्षादित्यादिमि यथालिङ्ग अद्भि. प्रक्षालयेत् । 'यदि वृक्षा'दिति फलस्य । 'य पक्षिण' इति वयस । "दिवो नु मा वृहन' इति बिन्दो । यथालिङ्गवचन वयेऽपि मन्त्रा एकस्मिन्निमित्त मा भूमन्निति । तीर्थाद्यतिक्रमवत् स्यान् प्रसङ्ग , विधवलीयस्थान् ॥ ८ ॥ ना पयदर्शनम् यद्येन द्विजंक्षाफल अभि उपरि नीचरकस्मात्पनन् , यदि वा पक्षी पक्षाभ्यामेनमभिविक्षिपेन उपरि पक्षवानेन धुनुयात् , यदि वा अवर्षतको अनशून्ये नभसि नस्माजिन्दुरपा तोक अभिनि पतेत्, व्याख्यातम् । तत्फलनिपानादिभिरुषहत शरीगहमुत्तरमन्त्रर्यथा लिङ्गं प्रक्षालगीत । तत्र 'यदि वृक्षात्' इति फलाभिपाने, ये पक्षिण ' इति वयोऽमिविक्षेपे, 'दिवा नु मा बृहतः' इति बिन्द्वभिनिपाने । यथालिङ्ग मिति तु वचनमेकैकस्मिन्निमित्ते त्रिभित्रिमि प्रक्षालन मा भूदिति ॥९॥ अथाद्भुतप्रायश्चित्तम्- * अगारस्थूणाविरोहणे मधुन उपयशने कप्त्वा कपो- तपददर्शनेऽमात्यानां शरीररेपणेऽन्येषु चाद्भुनोत्पातप्वमा- वास्यायां निशायां यवापा न शृणयात्तदग्नरुपममाधाना- द्याज्यभागान्त उत्तरा आहुतीर्हत्वा जयादि प्रतिपद्यते॥५॥ वय . बदमश्रिम व सूत्रसत्रनया परिगणित र एसके।

·२८६ आपस्तमगृह्ममूत्रम् [ अद्भुतप्रायश्चितम् । अनाकुला अथाद्भुनोत्पातप्रायश्चित्तम् । अतभुतमपूर्वमदष्टचरम् । तस्य ( अद्भु तस्याश्चरस्य) उत्पात उपजनः यजा ऊर्ध्वभवा अभुतविशेषा एवो- त्पाता दिव्या आन्तरिक्ष्याश्च । रावाविन्द्रधनुलाहिनी द्यौरादित्ये कीलदर्शनमित्यादयः । तस्मिन् पक्षेऽद्भुनशब्देन भौमान्युच्यन्ते गोब लीवर्दन्यायेन । द्वन्द्वश्च समासः । तत्रोदाहरणरूपेण कानिचिद तानि दर्शयति-अगारस्पति । बिरोहण अड्डुरोपजननम् । अगारग्रहणात् आत्मी येष्वपि शूद्रगृहादिषु न भवति । मधुन उपवेशने अगार इत्येव । कुनुः चुल्ली भ्राष्टमित्यनान्तरम्। कपातस्य पक्षिण आरण्यम्य पददशने पचनागारे तस्मिन्प्रविष्ट इत्यर्थः। अमात्या. पुत्रादयः तेषां बहूनां युगपत् शरीररेषणे । व्याधी मरणे च । अन्येषु चैवप्रकारेषुवल्मीकादिषु इन्द्रधनुरादिषुच । अ न्येवितिवचनान् अमात्यानां शरीरपणमप्यद्भुतरूपमव गृह्यते । नैक स्थ द्वयोर्वा रेषणे कालभेदे च न भवति । अत्र प्रायश्चितम् - अमावास्या- या निशाबा चतुर्धाविभक्ताया रात्रेः द्वितीयो भागो निशा। यत्र प्रदेशे भपा कुम्भैरुदधाने यानीयमानानां शब्दं न शृणुयात् तत्र प्रदेशेऽमेरुपसमा धानाजुत्तरा आहुतय एकादश इम मे वरुण इत्यादयः। प्रजापत इति 'प्रजा पते न त्वदेतानी' त्येपा गृह्यते । प्रसिद्ध, न 'प्रजापते त्वनिधिपा' इत्येषा। प्रजापते नवदिति चहुत्वा प्रधानाहुतीर्जुहुयात् इति मन्त्र शेष प्रतिपद्यते। आज्यभागान्त इत्येव तन्त्रसमाप्तो सिद्धाया अग्नेरुपसमाधानादिवचन अग्निमात्रस्योपसमाधानार्धम् । तेनोपासनाभावे लौकिके ऽपि भवति । एवप्रकाराणामेतेषां नैमित्तिकाना दृष्टफलानां च पण्यहोमादीना अन्य स्मिन्नप्यनौ प्रवृत्तिप्रदर्शनार्थे सर्वान्त अग्निविधानार्थों यन' कृत । जयादि वचनमानन्तर्यार्थम् । प्रधानाहुत्यनन्तर जयायेव प्रति पद्यते, न सुत्रान्तरदृष्टा आहुतयोऽस्मिन् तन्ने होतव्याः इति । का. पुनस्ताः ? कपातश्चेदगारमुपहन्यादनुपनेद्वा देवा कपोतः इति प्रत्यूच जुहुयात् जपेद्वा । (आश्व ३-७-७) इत्याश्वलायन । जयादिवचनेनैव तन्त्रसमुश्चयप्रेतिषेधः। तदपि प्रायश्चित विकल्पेन भवति पृथकतन्त्र इति । तत्रापि शम्याः परिभ्यर्थे । अस्यापि प्रायश्चित्तस्या स्मिन्नेव शास्त्र उपदिष्टत्वात् ॥९॥ तात्पर्यदर्शनम् तबा ता. स्वभावत पूर्वमभूतास्सम्तो भवन्तीति । उत्पाता इति तु ऊर्ध्व भवन्ति अव्यक्तावस्थायां प्राप्नुवन्ति । अद्भुनाश्चोत्पाताश्चेति ()कुण्ड लाग्नर्गनी भाग ग पुस्तके नास्ति । - ·, इत्य ५८.ख २३ ] अनाकुलातापर्यदर्शनाच्या महितम् । द्वन्द्वसमासः । शब्दभेदस्तु भौमदिव्यभेदाभिप्राय । तत्र दिव्या उत्पाता रात्राबिन्द्रधनु(१)रादित्यकील इत्यादय । मामास्त्वत्तानगारस्थूणत्या दिमा स्वयमेवोदाहरति । अगारस्य स्थूणा जगारस्थूणा , तामा विगाणे म डरोपजनने । स्थूणाग्रहणं चान्यस्यापि गृहसम्बन्धिनो बशादेरनिखात स्यापि प्रदर्शनार्थम , (२)निमित्तगतविशेषणत्यात् । मधुन उपपेशन गार पक्ष । उपसर्जनस्थाप्यगार शब्दम्य योग्यत्वन बुवा विभज्य स- म्बन्धः , आरामादिप्वनद्भुतत्वात् । कुन चुल्ली भ्राष्ट्रमम्बघिमित्यन र्थान्तरम् । तस्यां कुप्त्वा पचनागार इत्यर्थः । कपोतस्याग्यारण्यम्य पक्षि विशेषस्य पददशने । कुपवामिन्यपि प्रदर्शनार्थम् अन्नग्रोऽन्यस्याद्भुन. स्वात् । अमा सह वसन्तीयमात्या एकपात्रभोजना पुत्रनावादय. ते बहना सरतत शरीररेषणे शरीरनाशने मरण इत्यर्थ । केचित्-अमात्यानां युगपद्याधावपीति । अन्येषु चाद्भुतोत्पांतषु उक्ते योऽन्येषु गृहमध्य वल्मीक जननाविष्वद्भुतेषु व दृष्टेषु सत्सु तत्सुचितदुरितशान्यादिकामोऽमवारपाया निशाया राव्या मुहूर्तद्वयादूर्ध्वम्। केचिन्-द्वितीय याम इनि : मन्त्रापा वहन्तीनां शद न वाणुयात केचित् कुम्भवदधानेवानीयमानास्विति । तथाभूने देशे अग्नेस्पसमावानादि तन्त्र प्रतिपद्यते । तन्त्रविधान चास्य आज्यहविष्ठात् । आज्यभागान्ते इति त्वर्थकत्यपनिषत्रार्थम् । उत्तरा आहुतीः 'इम में वरुण, तत्त्वा यामि' इत्येकादशाहुतीर्दुत्वा वचनबला ज्जयादि प्रतिपद्यते। अत्र प्रजापतय इनि प्रतीकन 'प्राजापत्या ध्याहती.' इतिवत् 'प्रजापते न स्वदेतानि इत्येव गृह्यते ॥१॥ परिषेचनान्तं कृत्वाऽभिमृतेभ्य उत्तरया दक्षिणतोऽइमानं परिधि दधाति दधाति ।। १० ॥ इत्यापस्तम्बीये गृह्यप्रश्ने त्रयोविशः खण्ड. ॥ समाप्तस्तथाष्टमश्व पटल' || ममाप्तमिदमापस्तम्बगृह्यसूत्रम् ।। - अनाकुला अथ अमात्यानां शरीररेषणे इत्यम्मिन्नद्भुने कश्चिद्विशेष येषा पूर्वी १ आदिन्यनोका २ निमि नम्पायुश्य उन रोदय शेपणावा या पहना करणाम दुवादिति भाव ।

·२८८ আনমঘমুম [ अद्भुतप्रायश्चितम् । परा अन्वञ्चः प्रमीयन्ते ते अभिमृतास्तेभ्यस्तदर्थ तेषां मृत्युशमनार्थ उत्तर कर्म होममिम कृत्वा परिषेचनान्तेऽइमान परिवि अन्तर्धानं मृत्यु निवारणार्थ प्रतिष्ठापयति उत्तरयची 'इम जीवेश्य' इत्येतया । अभ्यास. प्रश्नसमाप्तिद्योतक । परिधिमिति वचनात् तस्याश्मनः प्रच्यावन न का यम्, तत्रैव प्रतिष्ठितो भवति ॥ १०॥ इति श्रीहरदत्तमिश्रविचितायां गृह्यवृत्तावनाकुलायां त्रयोविंश खण्डः॥ समाप्तश्चोत्तमोऽटम पटल.॥ ॥ सपूर्णाऽनाकुला वृत्तिः ॥ तात्पर्यदर्शनम् तत परिपेवनान तन्त्रशेष करोति । शम्या. परिभ्य इति पूर्वमेवाक्तम्। केचित्-आज्यभागान्त इत्यनेन तन्त्रप्राप्ती सिद्धायामग्नेरुपसमाधा नादिवचनमग्निमात्रस्योपसमाधानार्थम् । तेनोपासनशून्यस्येद कर्म लौकिकेऽपि भवति। अन्यानि चैवप्रकाराणि दृष्फलानि नैमित्तिकानि पण्यहोमादीनि, अस्य सन्नेिऽग्निविधानस्य सर्वार्थत्वावगमादिति । अभिमृतेभ्य इत्यादिना 'अमात्यानां शरीररेषणे' इत्यस्मिन्न भुते कश्चिद्विशेषोऽभिधीयते । अभिमना आभिमुख्येन मृता योग्यतया जीवन एव अमात्यानां सन्ततमरणदर्शनेन स्वयमपि मरणाद्भीता इत्यर्थः । तेभ्यस्तदर्थ सन्नतमरण भयनिवृत्त्यर्थ उत्तस्या 'इम जीवेभ्यः' इत्यनया परिधि मृत्योरन्तर्धानभून अश्मानं दक्षिणतो निदधाति । एतच तन्त्रशेषान्ने, कृत्वति क्त्वाप्रत्ययबलात् । केचित्-निदधाति प्रतिष्ठापयति । परिधिवचनाच्च तस्याश्मन प्रच्यावन न कर्तव्यमिति । दधाति दधानीतिद्विरुक्ति प्रश्नसमाप्तिसूचनार्था ॥ १० ॥ इत्थ सुदर्शनार्येण गृह्यतात्पर्यदर्शनम् । कृत भाष्यानुसारेण यथामति यथाधुतम् ॥ अत्रानुक्त दुरुक्त वा मतर्मान्द्याच्छुतस्य वा। सन्मार्गप्रवणानां न क्षन्तुमर्हन्ति पण्डिताः॥ इति श्रीसुदर्शनाचार्यविरचिते गृह्यतात्पर्यदर्शने त्रयोविंशः खण्डः ॥ अष्टमश्च पटलरसमाप्त। ॥ समाप्तेय गृह्यसूत्रव्याश्या ॥ ॐ नमश्शिवाभ्याम् ॥

·आपस्तम्बगृह्यमूत्राणां अकारादिवर्णक्रमेण सूची । ७ 50 खस् अगद। भवति । १८२ अगदो भवति। १८४ अगारस्थूणा. २२१९ अनोपमध्यमया० ४।५ अभिगोदानो. १६.१३ अग्नि परिषिञ्चति. ३ अग्निमिध्या अनिदेवता स्वा. ७५ अमि स्विष्टकृत अरुपसमाधानादि० ४.१. "अप्रेक्षपसमाधानादि अमेपसमाधानादि० १७.१२ अत एव यथार्थ २२/११ अत्र द्वाजपेत् । २०१८ अनमुत्तरा अत्रैनमुमुजति। अघ काण्याचारा० ११ +अथ यथास्व ११ ११ अथाज्यभागी १६ *अथात उपाकरणो. अथास्या अजला ५॥३ अथास्था पूवी अथास्यै दक्षिणेन. ४।११ अथैतदपरम् १३१ अवैतदपरम् अथैनामाझेग्रेन ७१ अथैनामुत्तस्या ४।९ अथैनामुत्तरेण ४११५ पृ खसू २२० अधेनामुत्तरेण. ५/२ ६. २२१ अनवस्नातया १४।११ अनानांतन १४।१४ १९० ५१ अनाहितामे १९४६ अनुगतेऽपि ५२. ६८ २४ 1 अनुगता मध्य । ५।१७ ६ अन्न प्रांताम् १८१ ८० अन्नस्योत्तरा १३ २५१ ८४ अन्यों बनाममा ८1११ १२. अन्वष्टकायाम १९ २७१ अपरपक्षे पित्र्याणि । १. २१८ अप प्रगान १-५ २७१ अपरेणाग्निमुदग. ११२० १. २४३ अपरेणापि द्वे कु. १११४ १४० अपरगति प्रा. १६६ २०६ अपा मसर्जनादि. १६८ २०७ अपि वा यस्मिन् १५१० २०१ 1५८ अपि वा सन्. ७६ अपूप चतुरशमवम् ११३ २६५ २८ अभित एनमनिम् २०1१.२४ *अभियन्त. १. १.4 अयुजाक्षरम्. 0 अर्थप्राध्वस्य. ९१२ १४ अविकृतमाति यम् । ७२६ अश्वमुत्तररारोडेत् । २२।१६ २७९ १० अष्टाक्पाल- २७२ असमवेमु .30 अहामिति । ५४ आ आचार्यायऋविजे० १६१९१८१ १ ८/ अवर्षयर . १५११० . ७८ य ८० ३३० 9 ·२ आपस्तम्बगृह्यसूत्राणां उत्तराधीदुत्तरस्य उत्तरा रथस्य. उत्तरेणाभिम् उसरेणामिम् उत्तरेण यजुषा उत्तरेण यजुषा उत्तरेण यजुषा उत्तरेण यजुषा- उत्तरेण यजुषा. उत्तरेण यजुषा उत्तरेण यजुषा ई खस् पृ ससू पृ आज्याहुतारुत्तरा । १८१८ १२३ ११ ८६ आज्याहुतीरुत्तरा । २१४ २५३ ५/२१ ६९ आज्याहुनीरत्तरा। २२० २३० १४ आज्य बिलाप्य. ११२२ ११ १०१२ १३२ आपन्माधी. ८१६ 14 ५३ आप पाद्या इति. १६।४ १२८ आरोहतीमुत्तरेण ५.३ ६९ १५६ १९८ भात्तथानीय ११५ ८ २0/- १९१९ २३ इममाधायक १५ ४ २१८ इन्धकाभि. 1१६ ३८ २०१५२७८ इन्वकाशब्दो ३४ १ उत्तररुपस्थाय. १८1१२ २२५ उदकोपस्पर्शन ईशानवदाबाहनम् २०१३ २४५ उदगयनपूर्वपक्षाह १२ ४ ईशानाय स्याली १५११३ २:६ लांदतेषु नक्षत्रेषु ७८ उ उदितेषु नक्षत्रेषु १२११३ १७० उफमाध्यभागान्तम्। १११५ १४२ सदितेषु नक्षत्रेषु. उत्तम परिचक्षते । १०८ १८७ ३॥१८ ४७ उद्दाघातमितो. उत्तरपूर्वे देशे २२ १६. ना१० ७७ उत्तरया दक्षिणत्या उपनयन व्याख्या १०१ १३२ १०११ २३८ उपवासश्चान्य ५.१२ ६७ उत्तरयाऽभिमन्ध्या १३१५ १७४ नपाकरणे ८1१ १०९ उत्तरयाऽभिमन्य १३।१६ १७९ उत्तरयाऽभिमन्या. १३८ उभयत परिषेचनम् ७२ १३६ उभयोदयससगै. 614 १२६ उत्तरया मातुरुपस्थे० १५५ प उत्तरवा सशस्ति । ११२३ १.१ १८ ६ उत्तरयो पुर्वी १४।१ १८६ एनदर्विजानीयात. ८७ ११७ उत्तराभस्तिभि एतद्वा विपरीतम् । २१५ २५४ उत्तराभिस्तिसभि. १८७ २२३ एनावद्गारालम्भ ३।१० ४३ उत्तराभ्यामभिमन्व्य. १३१३ १७७ एतावताना १६।१५२.१ उत्तरा मामुपति एतेनैव कामेन १२१ उत्तरादपूर्वाद्ध. ७/१२ एवमत ऊर्ध्वम् १७ ९० * एतरिचहाड़ितानि सूत्राणि उपाकर्मोन्स जैनपटलस्थानीत्यवगन्तव्यम् । . एफैकन पितृस. O .

·अकारादिवर्णक्रमेणसूची। पृ ग १० . मसू पृ १२ २२४ ११.० १.१ १५ १७४ -१२ १. १७३ १३ एवमत ऊर्ध्वम् एवमन्यस्मिनपि. एवमहरह एवमितराम् । एवमुत्तराभ्याम् एवमुत्तरर्यथा. एवमुत्तरैयथा. एवमेवाद्धि एव गोदानम् एवं त्रि। एव पारायण एव विहिताभिरेव. एव सवेशनादि. गाष्टमेषु- गभवादशपु- गवा माऽनमा- गायतमिति गुणामित. यहानुत्तरवा. 011-२४५ १८५ १४ ५६ ७५ १ १.१५ १७९ ११११ १.२ १६० १६.१२००८ मारिति गा प्राद। १२ ११ ८17 ५१ " चतु या समक्षित। चतुर्विध वा चतुर्यु सप्तमु 11 १.. 11 १०११ १९॥ आ ओदनपिण्ड सत्य . ज जपना ब्रज १.४ १६३ जन्मनोऽधि तृतीय जन्मनोऽपि षष्ट १६१ जयादि प्रतिपद्यने ५।११ .३ नयादि प्रतिपद्यते 1८ा जात वा मप्रेणा- १५11 १९२ होताय नाति । ५५ ६१ त स्ततो यावदेक १२ 1५७ तत्र ब्राह्मवाक्षो. 110 ३४ तयाऽपन । १६ नवा मजलानि । १४ ३. तथायोत्तमा ११1१1१५ नहस्य भवति । १३ १५ तवा बग्मानिय -८ १८ तयों वामन्तरण दा ११ तस्मा अन्वाह १११९ १४८ तस्माद्दक्षिणम् १०८ २१६ तस्मिन्नुनरेण. ११.२१७ कर्णावुत्तेरण। ११.१.१४६ काण्टाकाण्डात्. १९ माण्डादी. १८ १५९ कुमार उत्तरेण. १११२१४५ कुमारांमुत्तरण १३.०० कूर्चाभ्या परिया क्लास मुत्तस्या १. २१२ कलमान्वा प्रतिपूरुषम् २१७ कुमुत्तराभ्याम् २८१ क्षारलवणवर्जन च। ११.० १४९ क्षिप्रयजेत. २०११. ५ क्षिप्र सुवनम् । ११. १९० वीरिणामन्येषाम् १५ क्षर प्रक्षाल्य निदधानि। १९ ७ ७ ४ क्षमपत्य प्राश्रान्ति ·४ आपस्तम्बगृह्यसूत्राणा खसू तस्मिन्विपूचीना रास्य दशायाम्। तस्या मासिश्राद्धन तस्या सायम् तस्या सौदयों ता गन्धंदर्भ तानादितो द्वाभ्याम् वाभ्या खणे तास उत्तरेग. ७७ तीर्थस्थाणुचतुष्पथे. तात्वात्तरा जपेत् । तुष्णा पश्चा तूष्णा सम्पुष्का ते उत्तराभि. तेन व्यहम्। तेन सर्विमता. तैत्तिरेण मासेन तेषीपक्षस्य त चतुथ्या त्रिरात्रमुभयो त्रिजुतमेके घृतम् शानीन दर्भान् व्यहमेतमानित * त्र्यहमेकाह- पृ खसू १७९ दत्ता मुमा ३।१२ १२। १६७ दधिमधु १३१० १७६ २११२२७४ दशम्यागस्थितानाम् १५६८ १२९ २१.११२६५ दार्णभुत्तरया. १७।११११७ ६० बिजुहोति. २०११ ३४ २०११ २० अक्षर चतुरक्षरम् २०० ध, न २२/१८८० घाना कुमारान् १९११ २२७ १२।५ १६४ नक्षत्रनामा ३॥१३ ५९६ नक्षत्रनाम च. १५/२ १९४ ६ ७३ नपदहलीमार्मिक ६ १८ । न च नाव्यास्तरती. ६२ ७३ १८1११२२५ नवाना स्थालीपाकम् १९४७ २३१ नानाबीजानि ३१६४६ १६.१०२०८ नावमुनरया. ६१ ७३ १५ ८९ नित्या धार्य। ५.१५ ६५ २०५ निमित्तावेज्ञानिक ११ ८ १५६ ननमेतदहरादित्या. १२२ १६२ ८1१० ११९ न्यग्रोधस्व. १८११० १८८ ८14 ११७ प १२१११ १७७ पछोऽर्चश. ११.१.१४४ १०१ १३६ पल्यवहन्ति. १२ ८१ ११.१९१४९ परि खेति परिमृज्य० १११२१ १५० ६ १५५ परिषेचनान्त कृत्या. ५।१३ परिषेचनान्त कृत्वा ११७ १९४१० २३४ *परिषेचनान्त कृत्या. १५५ १११० परिषेचनान्न कृत्वा. १२॥१.१६८ १।१४ १४ परिक्षेचनान्त कृत्या १४१३ १८५ १४१५ १४ परिषेवनान्त करका १७४१३ २१८ ११ २११ परिषेचनान्त कृत्वा १८1१०२२४ २३३१ २८१ परिषेचनान्त कृत्वान २३।१० २८७ ११.१४ १४६ पवित्रयो सस्कार १.१९ १६ 1119 . ७ दक्षिण पितोत्तरा दक्षिणतोऽभवर्ग। दक्षिणांग्र. पियेषु दक्षिणा प्राग दक्षिणाप्रत्यक दक्षिणेज फलीकरण दण्डमुत्तरेणादत्ते। .

·अकारादिवर्णक्रमेण सूची। ५ पू ७ १५६ 13 . ७ 9 १४१ १८ १३४ १८४ अमवन व्यत. ९२ खमू पु ख मू पाङ्कमेके धाना ११२१७७ प्राचनावातिना 916 पार्षणवदाज्यभागान्ते. १८॥ | प्राचीमुदाची ९ पार्वणवदाज्यभागान्त. 2014 प्राप्ते निमित्त हा: पार्वणनातोऽन्यानि 10 १५ फ पालाश शमीमयम् १ २१४ फगुनाभ्याम- पालाशो दण्ड. 1111५ १०६ व पिष्टा समुत्तरया. बन्धुशाल लक्षणमम्पबा...१५ पुन परिक्रमणम् ५८ .३ बन्धुशीललक्षणसम्म 100 पुन परिक्रमणम् ५/११ ६७ ब्राह्मचधमागामिति १११ पुमास जनयति। १61१७ १८९ ब्रह्मणे प्रभापतग. १० पुरस्तात्प्रत्यडासान. ११८ १० ब्राहम दक्षिणत १२१ पुरस्तादुदवा ब्राह्मणान भोजयित्वा 10 १९ ब्राहाणात भाजचित्दा १४ पूर्णपात्रस्तु. ७114 ब्राह्मणाना भोजनम् पूर्ववत्परिषेचनम् २।८ २१ बाबाजानामिनरा. १- पूर्ववदुत्तरं । भ पूर्वषामुपस्पर्शने भक्तवतोऽनुवञ्च १ पैतृकेषु सम. २५ म पौर्णमास्याम् १०८ मघाभिगांवो गुत्यन्ते । १ प्रक्षालयितारम् । १३५ १५५ प्रतिगाव राजा- १३.१४ १५ | मध्यन्दिनेऽ १२ प्रत्यगाविष नम्। ११16 १४२ मध्यात्पूर्वस्यावदानम् ।। ७९ *प्रत्येत्य ब्राह्मणभो २५ १६. मध्ये जयन्तम्- २०. प्रत्येत्याभिधा. २३ मन्ये झाम . 11. *-प्रथमोत्तमा १५५ । मार्गशी यी पाणमा १९१- प्रथमोत्तमो वा। २०१५ २०५ मामोदनमुत्तराभि । प्रदक्षिणम् । १16 २१11 माणिवादस्य प्रवासादेत्य १५/१२२०३ मौजा मेखलाम्- य प्रसख्यम् । प्रागुदगन ११ ९० यामगृह नाममा बा. १५ प्रारपोमात्, ५१ १० प्राचीनावीतानि. १२ ७ .५६ 14 ४. १९० मधु चूनामिति १६२ ८५ २.८ D ८६ 1.6 . .. १९ ७ ७ १५१ . ११ “यज्ञोपवातानि- १५८ वहीपर्वनानि १५९ .

·६ आपस्तम्बगृह्यसूत्राणा लौकिकाना. लौकिक्या वाचा. ख सू पृ य ३३ २२ २३८ व ० 0 a वा दण्ड. ससू पृ यज्ञोपवातिना ६ यत्रास्मा अपचितिम० १३० यथाखातमितरा. ११५ २१३ यथादेषा कुलधर्म यथावघा कुलधर्म. २०११९२४२ यथास्थानमुपविश्य ५१ ययोटमुदकानि 2016 ययोपदेशम् . ययोपदेशमा २८ योपदेशम्। दा यथोपाकरणम. १५६ यदि कामयेत. 61१३ ५६ यदि कामयत सी. 1१२ यदि जरायु न पते. १४.१५ १९२ यद्युत्मजे० १३.१७ १८० २३८ २८५ यवान्विरूडान १४ १८२ यस्था मनवादनु २१ ४८ या माध्या.. २१४१०२५४ युग्मान्समवेतान्. ८१७ ५२ येन जुहोति. २१११ २० २३.२८४ योऽस्याऽचित १६ ८९ य कामवेत ११.१८१४९ यं कामयेत. २३१६ २८३ या कामयेत दुहितरम० ३।३ र स्थ लब्ध्वा योजयित्वा० २११४२७८ रातिना सम्भाव्य १२।१४ १७१ बंधन वृक्षात्. 9 वधूवास उत्तरया ९/११ १३० वर ददाति- १६/११.०८ वश्यो भवति. रा १२८ वाच यच्छति ११० १७० ११.१६१४७ वासश्चतुर्थीमु. ११४ १५३ वास मद्यकृत्वा० 101१० १३८ वाहावुसराभ्याम् ५।२२ ६९ नाहाबुनराभ्याम् ६७ ७६ वेदमघात्य. १२११ १६१ व्याहतीविहता. १११११४५ श शक्तिविषये ३११५४६ शद्धिन कुमार १८३ २२१ शम्या परिणधे. २ २३ शुचीन्मन्त्रवतो १२ २४३ १२१९ १७६ स्मशानाधिक अपयित्वाऽभिधार्य ७३ ८२ *श्रश्णापक्ष ओष. १५४ श्रावण्या पौर्णमास्यम्. १८५ १२१ श्रोत्रियागारात्. ५.१८ EU स्वग्रहगृहीतम्. १८।१ २१९ श्वस्तिष्येण ९॥ १२७ श्वोभूने १२८ स्वोभूने दर्भेण- २२।३ २६८ . शेष पुरस्तात्. ४ बन पा . . . ० 6 स लेपयो प्रस्तरवत् ७॥१॥ लोहिन चर्मानह. मकृत्प्रवक्त्रे सादुपस्तरणा- १२० १८२ ८२ ६१८ ·अकारादिवर्णक्रमेण सूची। 9 वसू हप्ता मदतीं. सुहद समवतान सूत्र व मैना २४ दे- । पृ पृ सदुपस्तरणावदाने ७५८ ८५ ३।११ ४३ सकृदेव मनुष्य १।१७ १५ १ सखेति सप्तमे पदे ५२४ सदसस्पतिद्वितीय टा सोऽभाऽवानुष्ठ ११३ सदाऽरण्यात ११.२ १.१ सौरी पूर्वाहुतिः २१ सनिमित्त्वा 1१३२७ सवस्मर गोदानम् १६11०९ समोप्येतम् ५॥१ सबादमध्यन १२.१९८० मवनवीय ११२ २६ सहायात्तराभ्याम् १११११३४ सर्वत परिवा० २१ १६. स्त्रियानुपतन ८।३ ११४ सर्वत्र स्वगम् 14 ११६ स्थालापाकवत् ७२० सर्वमुत्तररभि. २११६ २५" 1 स्थालापाकम् २०१७ २४६ मर्वाणि पुण्योक्तानि- २१. स्नातममेस्प० ११७ सुर्वाध रेफ. ३११४ ४५ स्नानागादित १२५ १६५ सम्मितमुत्तरे. ૧/૬ २१० स्मृत च म इत्येतत् ११।१७ १४८ साय प्रातरत उध्वम् ।१९ ९६ स्वय डा. ४॥ ५. सिद्धमुत्तर परिपेचनम० ॥१४ ८८ स्विष्टकृत 3310 २७० सिद्ध शेष २१२ ह सिध्यर्षे बर्धमूत्रण २३14 २८२ हस्तिनमुत्तरया. २२॥१. ७९ सिद्ध्यर्थं यदस्व. २३॥ १८३ हेमन्तप्रत्यवरोहणम् । १९५८ ३१ सीमन्तवदम्म १६॥ ६ होमधात्तरमा 10 सीमन्नोनयनम. १४११ १८४ होगीनगा. ५/१० : २६.

·सव्याख्यापस्तम्बगृह्यसूत्राणां शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् पति ४ ५ १० ७ ७ ७ १२ ७ २९ ८ ३ ८ अशुबम धर्म धर्म उदमयन उदगयन मिद नियमनम् दिडनियम तन्त्र नन्वत्र किविवानि किच्छ देवानि अतो अत्र कान्तादीनि नातोऽन्यानि अथ अय पूर्वस्मादु पूर्वपक्षमात्रस्य । तदा 'न च नक्त श्राद्ध कुर्वीत' इति रात्रिप्रतिषेधो- ऽयवान् । नन सर्वोऽपरपक्ष श्राद्ध- काला । पुण्याहनियमन तत्रानाद- रणीय । प्रसन्यव पिध्याणि कर्माणि कर्तव्यानि । उदाहरण परिस्तर- णादि । उपक्रमस्तु पुरस्ताददग्वा, इन्यस्यापिपि इत्यस्यापि निमित्तानि निमित्तावक्षाणि किं पुनरत्रादिन. के पुनरत्राग्नि ८ १२ १६ ११ १२ १२ . ३ अत्र लौकिके अन्यत्र लौकिक १२ ५ १२ . - १६ है व्यपरिगृहीया तथा परिगृहीया देश । अप्रिमिध्येति । देश । केचिदेशसस्कार कमात्र मिच्छन्ति । तदा धारणममेकसाया- माहु । अग्निमिवेति । तत्रेत्यत पूर्व पितृदेवत्येषु कर्मम् दक्षिणायै परिस्तरणम् । अथवा दक्षिण में प्रागवेतिपाङ्गदाव्या। परिमाणस्य च परिमाणस्यैव नियमोऽय स्मार्तेन नियमेन यथा स्यात् । तेन १६ १६ ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् १८ पति अशुद्धम् प्रपीतापा पवित्र प्रणीता पाने पवित्र ७ यस्मादेव विविधये अस्मादेव विध विषये २७ दीर्घधारा समिधोनिवृत्ति ०८ :1 दाघाघारग समिधी निति तत्यय विमुबत्ति .-१८ सुम्य मिल्ल १३ विमुमान "-- २७ . १६ १. . ह १३ , ८ वरमेव दा । . 17 ११ 12 होत्रक किता होत्रिकी श्रुत्या श्रु-या देन अश्व देन चे अक्ष बहिर्लप अहिलेप ५-१. नरमबेदा वरापाचन वरापचित महाविपु ब्राह्मादिषु लकारोपान्या व लकारापात्या फलकारोपमा एक श्मशनदाहत मयानादाहतम सदर्शनवण मुदयनायेंग अभिमुख्येन आभिमुख्येन रायवेदयेय बारायादमयु व्यपक्षात भ्यपदशम्त निमृमि । गया निर्माभ प्रदक्षिणमनिका 144 पुत्राम्तषा पुत्रास्नेषा एतेषा व्यतिकम तेषा च गतिकम आहेता आजता व्युत्पति ध्युत्पत्ति विवृद्धिवा यबाधन बावेन १ 10 ५२ : . १२ 19 ما و ७७ १२ ८. १६ . ८८ ·शुद्धिपत्रम। पनि पृष्ठम् ८९ १ २० ११३ १७ ११३ २३ ११४ १५ १२० अशुद्धम् निंबाज निबाज चास्यामेव चास्य दर्शपूर्णमासानुकारित्वात् तयो पौर्णमास्यामैव मित्सव मित्येव अमिरिष्ट अप्रिस्विष्ट मन्त्रलिङ्ग मन्त्रा प्राची प्राची स्थादथेना स्यादथेना अत्रेत्यत पूर्व एतच व्रत तिस्रो रात्री वरेत् इति पविण्या। कामने कामेन नित्तने निमित्तेन चतुर्थेऽपीत्यत पर 'सामन्तात्पूर्वम् , निमि सस्य पूर्वत्वादिति' इति पतिदष्टब्या लाके लोके १२१ १० १०० १५ १५ १ १८८ १८८ ८ १८५ १ १२१ ९ पवत पवन 3 पयात २४९ २५ २७८ २७९ सबम्धा घिरहा धिमा विरुष पयति सबन्धा । धीका धीमा बब्धि ur

·No text on this page.