·जन्म धारण कृष्ण ५ शके १७७६ ममाधि आपाट शुद्ध १ शके १८३६
अचिन्त्यरचनाभित्रा यच्छत्तिातं म्वरमभि ।।
तोपयेत्तत्प्रसादाद्धि विमुन. म विमुच्यते ॥ १॥

·श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीसद्गुरु-
वासुदेवानन्दसरस्वतीस्वामिमहाराज यांचे-
(१) श्रीदत्तपुराण सटीक
(२) द्विसाहस्री गुरुचरित्र सटीक
(३) समश्लोकिगुरुचरित्र (श्रीगुरुसंहिता)
सटीक हे ग्रंथ छापण्यास्तव, श्रीगुरुचरण स्मरून
श्रीमंत अखंड सौभाग्यवती महाराणी इंदिराबाई
होळकर इंदूर यांनी रुपये ३००१ तीन हजार
एकची सहायता प्रकाशक म्हणून श्रीसद्गुरुसेवा
केली ही श्रीचरणीं समर्पित असो.
C-40
-G9-4600

·श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः प्रकाशकाचे निवेदन नामादिभ्यः परतरं भूमान तं निरंतरम् । दचामयं भजे धीरं दत्तात्रेयममुं वरम् ॥१॥ श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्य श्रीवासुदेवानन्दसरस्वती टेंबे स्वामीमहा- राज यांचा महान् प्रंय श्रीगुरुसंहिता म्हणजेच समश्लोकी गुरुचरित्र भान प्रकाशित होत असल्याचे पाहुन आम्हाला अत्यंत समाधान वाटत आहे. 'नामा म्हणे केशवराजा। केला पण चालवी माझा' या संतांच्या उत्तीरमाणे चांगला राकल्प करणे आणि तो पूर्णतेरा नेण्यारहल जगमाया- जवळ नित्य प्रार्थना करणे एपटेंच जीवाचे कर्तव्य आहे. ती संकल्पपूर्ति करणे ही मात या लोकस्यामीची अज्र्य लीला आहे. मग तो संकल्प यारिफ भयो अगवा समष्टिस्म ईश्वराच्या संकल्पाशी समरस झालेला असो. कलादि असो. तो शय असेल तर शपेने पूर्णतेस गेलाच पाहिजे. गारवराना मनावराव पर्मराजाचे सर्वरय कपटाने हिरावून घेतले गेले; मपीकडून व्योम्यायर वेदमंगानी अभिषेक झाला तो परम पवित्र पारा हावांत भरून घास गाईप्रमाणे भवःपुरातून मोटीत भाणलेली भार- वाची गादी, नायाममाणेच हुए शासन असणान्या नरपकडून राम भवनेऊन उभी पंथी गादी थाणि जामुरी संगसीचा पुरस्कार करणान्या विभट गमापानकायहन मानिनींचा प्राण भरणारी महाराणीची परवा हिरावून घेण्याचा आपला घोर निर्णय जाहीर केला गेला; राज गर्भव साटी उरिषद अखणारे शश, समर्थ समन मोक, होगा समोर पादमरामारी मादीची विटंबना अपाय माहे अशी सात्री अनाद ही पापविपाचे पर्व भारपा नाही भगे गं लाग; भण मनाररि निगपार स्थित trenा भारतमारीने मारटा • रएकाचा 'गोविंद द्वारकादागिन् ' असा भातं शम्दानी विधारमा ४ ·श्रीहरीच्या चरणी सादर केला. तो शुद्ध सकल्प पूर्ण करण्याकरताच श्रीहरीचा दिव्य वस्त्रायवार झाला हे सुप्रसिद्ध आहे. पाचाल्जायापट- सविधाने न ततवो नैव तुरी न वेमा' या लोकात अशा शुद्ध भावनामूल साकल्पिक शक्तीचे महत्त्व कवीने दासविले आहे ते योग्यच आहे. वरवर पाहना वैयचिक वाटणारा सान्वी द्रौपदीचा सकल्प 'न मे भक्तः प्रण- श्यति' या भगवरसकल्पाशी एकरूपता पावलेला आहे व म्हणूनच तो पूर्णतेस जाऊ शकला. शके १८७२ च्या आश्विन मासात, श्रीगुरुमहाराजाचे सपूर्ण प्रय व्यवस्थित स्वरूपात प्रकाशित व्हावेत थ थाम्हाला वाटते आणि त्याच वेळी श्रीगुरुमहाराजाची प्रार्थना करन प्रस्तुत मडळाचे द्वारा हे महत्कार्य मुरू केले. सर्वसत्ताधीश प्रभूध्या प्रेरणेनुसार उत्तरोत्तर अनेक सतवाढाय- भेमी सजनाचे साहाय्य लामत जाऊन हे मोठे कार्य मेत्या श्रावण मासात श्रीमहाराजाच्या प्रतणावत्सरिक जयतीमहोत्सवापर्यंत पूर्ण होईल असा विश्वास आम्हाला वाटू लागला आहे. 'श्रेयासि वहुविघ्नानि' हा सामान्य नियम जीवाच्या सत्कार्याविषयी असला तरी कार्य मान त्या नियमाला अपवाद ठरले आहे, ही त्या भयकृद्भयनाशन सर्वश्वराची निर्व्याज रुपा आहे यात शका नाही. आणि या मिळणा-या पलसिद्धीवस्नच हा भामचा राकल्प त्या समष्टिशतीच्या सकल्पाशी समरस झालेला होता म्हणूनच तो पूर्ण झाला असें आज आम्हाला वाटत असून एक प्रकारचे सात्विक समाधानही पूर्णपणे थाता आम्हाला मिळविता येईल अशी सानी आहे. पण अद्यापि ती समाधानाची सीमा गाठण्यास काही काळ रागेल असे दिसते. याचे कारण असें-श्रीमहाराजाच्या संप्रदायातील सर्वत्र पसरलेल्या असख्य भत्तापैकी निदान एक सहस भत्ताच्या घरांत. तरी श्रीमहाराजाची ही पाध्य मूर्ति ठेवण्याचा प्रयत्न करावा असे आम्हाला वाटले. पण ती इच्छा आज तरी आमची पुरी झालेरी नाही, मग याला कारण इतक्या अल्प अवधीत आम्हाला सर्व साप्रदायिक मठ- ळीत या कार्याचा प्रसार करणे शक्य झाले नाही हे असेल किंवा साम- दायिकाच्याच मनाची, जागतिक परिस्थितीमुळे असो अथवा मनोदात्या- ·उत्तरें सापडतील. फ्रेंच, लॅटिन, नर्मन भाषा शिकण्याकडे लोकाची प्रवृत्ति होईल पण अमरवाणीकडे कोणी दुवूनहि पाहण्यास वयार नाही. तेथे त्या वाड्मयसमुद्रातील अशा अमूल्य प्रथरत्नाकडे कोण लक्ष देणार ? गुरुजी! मला विद्यादान करून कृतार्थ करा, अशी अनन्यभावाने शिष्याने प्रार्थना केली असताहि तिकडे लक्ष न देणारे गुरजी! 'जा, तुझ्यासारख्या किराताला माझी विद्या मिळणे शक्य नाही. ती फक्त श्रेष्ठ क्षनियवशा- तील राजपुरच घेऊ शकतील.' याप्रमाणे बोलून त्या एकनिष्ठ शिष्याला धुडकावून लावीत असताहि जो वाणेदार शिष्य, 'गुरुजी ! आपणाकडूनच मी विद्या मिळबीन की जी विद्या विश्वालाहि विस्मित करील,' असे साणून परत आपल्या निवासस्थानी आला आणि हताश न होता ज्याने त्याच गुरुजींच्या मृण्मय मूर्तीपासून घनुर्विद्या सपादन केली. जी विद्या पाहून अर्धना- सारखा महान् गुरुभक्त योद्धाह आश्चर्यचकित झाला. याचे कारण- आपल्या गुरुमूर्तीजवळ सर्व शान भरले आहे ही दृढ भावना त्या शिष्याची होती, आणि तेच शान मिळवून मी कृतार्य होईन हा याल हदहि त्याचा होता व वो वत्सल गुरुमाउलीने पूर्णहि केला. याप्रमाणे आपल्याच घरचे पचपक्वान्नाचे भोजन सर्व घरच्या मडळींना मिळावे, त्यातील कोणी चुकून राहू नये असे त्याच घरातील स्वयंपाक तयार करणाऱ्या सवधी माणसाला वाटत असल्यास ते चूक ठरेल काय ? 'दुर्भगो घत लोकोऽय यदयो नितरामपि । ये सवसंतो न विदुः हरि मीना इवोडुपम् '-उद्धवजी सागतात विदुरजी । हा सपूर्ण मृत्युलोक दुदैवी आहे. त्यात यादव तर अत्यत दुर्दैवी आहेत. यानी नित्य सानिध्यात राहूनहि श्रीहरीला ओळसले नाही, जसे समुद्रातील मारो चद्राला ओळम् शकले नाहीत- अशीच काहीशी स्थिति या बाबतीत झालेली पाहून खेद वाटतो, तरी सर्वहि साप्रदायिकानी यापुढे तरी श्रीमहाराजाच्या वाद्ययाचा संग्रह आपापल्या शतीप्रमाणे करून यामच्या प्रयत्नाचें सार्थक करावें ब आपणहि श्रेय सपन व्हा इतकीच त्याना बिनत आहे. समश्लोकी गुरुचरित्र हे महाराष्ट्रमातील गुरुचरित्राचाच संस्कृतात अनुवाद आहे. महाराष्ट्रभाषा सर्व प्रातातील रोकाना समजणार नाही ·लेखनदि व्हावे आणि श्रीगुरुमक्त सातवळेकर याची उत्कट इच्छा पूर्ण व्हावी या उद्देशानें मदळातर्फे श्री. सातवळेकराचे चिरजीवाचेको पूर्वी काही पत्रव्यवहारहि झालेला होता, त्या वेळी त्यानी सत्पुत्राचे कर्तव्य या दृष्टीने चरित्रलेसनाकरिता थापल्या पिताजींनी सकलित केलेल्या माहि- तीचाहि उपयोग इतर मिळालेल्या माहितीघरोवर करण्याची अनुमति यानंदाने दिली आहे हे त्याचे सौजन्य सर्वलोकोपकारक असेच ठरेल. पित्याने सर्व लोकाचेकडून जमविलेल्या पानाधनाचा उपयोग त्याच जनता- जनार्दनाकरिता कोणाकडून केला जात असल्यास कोणत्या सत्पुत्राला त्याबद्दल धन्यवा वाटणार नाही हे प्रकाशनकार्य सपल्यावर पुढे श्रीमहारा- जानें चरित्रप्रकाशनाचें अवशिष्ट कार्य महळास करावयाचेंच आहे. त्या वेळी छातवळेकर याच्या माहितीचा मळाला विशेष उपयोग होईल अशी आशा आहे. प्रसगानें भावीवृत्तसूचक असे हे चार शब्द लिहिले आहेत. याप्रमाणे ब्रह्मावर्त मुकामी श्रीदत्तप्रभूच्या आशेनेंच हा अस तयार झालेला आहे. वाल्मीषिमहपीना श्रीरामचरित लिहिण्याची बहादेवाची आज्ञा नारद- महपीनी त्याच्या आश्रमात येऊन कळविली, पण थेथे प्रत्यक्ष धरिप्रनाय- कानेच स्वतःचे चरित्र लिहिण्याची आज्ञा श्रीमहाराजाना केली आणि तीदि मराठीतील चरिन प्रसिद्ध असताना, दा या ठिकाणी विशेष आहे, त्रिशती काव्याचे आरभी श्रीमहाराज लिहिताच-'विकारामावेपि प्रभुरभवदाका- रिददजोऽविकाराभावेपि स्थविमस्यशोऽयात्रादतः। पिता पुत्रस्यास्यादिव अवधचो यो निजमुदे स देवोद्याप्युदि शिव इह मुहवींचयति हि ॥ १॥" माझा अधिकार नसताहि पिता ज्याप्रमाणे आपल्या लहान मुलाबद्दन हळूहळू शब्द बोलवून घेतो आणि ते ऐकून आनद दर्शवितो, त्याप्रमाणे माझ्याकडून त्या निर्विकार पण भलाकरिता साकार झालेल्या प्रभूने आपले निर्मल या वदवून घेतले आणि अद्यापिहि सेंच यशु वारवार वदवून घेत आहे. याममाणे श्रीमहाराजानी सर्व कर्तृत्व त्या प्रभूचेच आहे हे लिहुन स्वताचे निरहकारित्व सिद्ध केले आहे. ' भियते हृदयप्रमिः' वाक्याप्रमाणे अहकारग्रंथीचा मेद होणे हेच तत्त्वसाक्षात्काराचे मोठे चिन्ह आहे, द्विसाहस्री गुरुचरित्राची टीका झाली, त्यावेळी अशाच एका या ·मत्रांत श्रीमहाराज लिहितात-"प्रत नसून तोंडानेच जसें स्मरले तसे लिहून टीका झाली....हा ग्रंथ मुमुक्षूला उपयुक्त आहे. मात्र संस्कृत भाषेत झाला, चूर्व लोक संस्कृताचे भाषांतर करतात असे कळते, तथापि अंतर्यामी श्री. गुरु यांची अशीच इच्छा. अस्तु एक भापा एका प्रसिद्ध देशी चालेल. पण संस्कृत सर्वत्र चालते. पुढे मापांतर करणार तर खुशाल करो. ही टीका होणे येवढा द्या व्यक्तीचा अधिकार नाही, रामो हरि करणा-या मुखाचे हे माहात्म्य नव्हे तर हा श्रीस्वार्माचा अनुग्रह व स्वहृदयस्थ स्वमहिम- ख्यापक श्रीगुरुप्रसाद जाणावा. नारायण खरे साधुत्व कसे असते हें या एकाच पत्रावरून वाचकांचे लक्षात येईल. दिसाहसीच्या टीकेचे किती महत्व आहे हैं या अयावरील प्रस्तावनेत काशीनिवासी सर्वतंत्र-स्वतंत्र पंडितवर्य हरिरामशास्त्रीजी शुक्ल यांनी अत्यंत गभीर शब्दांत शेवटी व्यक्त केले आहे. ग्रंथ जवळ नसताना अशा योग्यतेची टीकर निर्माण झाली, है श्रीमहाराजांचे पत्रावरूनच दिसून येते. पण हा सर्व श्रीदत्तगुरुप्रसाद जाणावा हीच श्रीमहाराजांची वृत्ति कायम आहे, समुद्रोधन करून सीतेचा शोध लावल्याबद्दल मर्यादापुरुषोत्तम रामचंद्रानी महावीर हनु- मानांचे उपकार मानाययास आरभ वेल्यावरोरर श्रीमारुतिरायांनी सांगि- तर्ले-शाखामृगस्य शाखाया: शाखां गंतु परानमः। यत्पुनधितोंमोधिः प्रभावोऽयं प्रभो तय ॥ १॥ महामभो । गी एक यःकचित् वानर आहे. हाटाया एका फांदीवरून दुसन्या फांदीवर उडी मारणे इतकाच काय वो आमचा पराक्रम, अमें असतांहि मी जो समुद्र ओलांडून गेला हा आपलाच प्रभाव आहे-देयांनी भक्तांना मोठेपणा यावा. पण यता चादं कामरागविवर्जितम्' हा सिद्धान्त पूर्णपणे जाणणा-या भक्त- राजानी देवाचेंच भोटेपण वर्णन करून आपणाकडे लघुताच घ्यावी. हे स्वामिमेवका दिव्य प्रेम वर्णनातीत असेंच आहे. त्याचे चिन्तन हेच पूर्ण समाधान देणार आहे. शेवटी 'चला कल्पतरूचे भरव । चेतना चितामणीचे गांव । यौलवे जे अर्णय । पीयूषाचे ॥१॥ चंद्रमे ले मला- एन । मा जे चारहीन । ते मयादी सदा राजन सोयरे होत् ।। २." मा पीशानेश्वरमाउलोया कल्याप्रमाणे घायस्वरूप धीमहाराजांची 'चलं बल- ·(११) सगति साना नित्य घडून सवांचे दुरिततिमिर जागो इतकीच प्रभुचरणी प्रार्थना याहे. मूळ मराठी गुरुचरित्राप्रमाणे या प्रथाचेही ५१ अध्याय झाले आहेठ. पण लोकसख्या मात्र काही कमी झालेली आहे. याचे कारण श्रीमहारा साच्या वरील पनात दाखविलेले आहेब. या प्रथातील संस्कृत भाषा थत्यत मुलम असल्याने ती अभ्यासाने सर्वांना समजण्यासारखी आहे. जेथे समजणार नाही तेये मराठी गुरुचरित्रातील ओव्या पाहिल्या म्हणजे सहज बोध होईल. सस्कृतानमिश अशा मराठी वाचकाना संस्कृत सव- धनाचे दृष्टीनेंहि हा प्रय अस्थत उपकारक असा झाला आहे हे प्रत्यक्ष दृष्टीने पाहिले असता कळून येईल. म्हणजे अदेनें नित्य याचे वाचन करीत गेल्यास श्रीगुरुचरित्र अनुमधान पहन शिवार संस्कृत भाषेचें ज्ञानही वाढत जाईल. या अयावर साराशरूपाने गद्यात्मक चूर्णिकाहि श्रीमहाराजानी कावेरीतीरावरील तजार येथील सपामठाव शके १८२९ साली तयार केली तीहि या प्रयासोबत छापली आहे श्रीदत्तनुरा, द्विसा- हटी व समश्लोकीगुरुचरित्र हे तीनहि प्रथ पूर्वी एकवार छापलेले आहेत. तयापि त्यापैकी आन काहीहि मिळत नाहीत. याकरिता आणि व्यवस्थित एकन धीमहाराजाची ग्रयमाला छापून सवाना मिळावी याहि उद्देशाने या ग्रयाचे पुनर्मुद्रण केलेले याहे. याचे परिशीलन स्वत: किंवा वजाचे द्वारा सर्वानी नित्य करून कृतार्थ व्हावे अशी प्रार्थना आहे. समश्लोकी गुरुचरित्राची पृष्ठसरसा हजारापर्यंत झाली नाहे. तसेच देतपुराण व द्विसारनी गुरुचरिन याचीहि पृष्ठमरपा बरीच वाढल्यामुळे या प्रत्येक प्रयाचे दोन सड करावे लागले. तथापि सोईच्या दृष्टीने प्रत्येक प्रयाचे पुस्तक एकच बाधून तयार केलें आहे. मूल्य मान पृष्ठसत्येस अनु- सरून ठेवावे लागले, वानविक जसे धार्मिक, सास्कृतिक सताचे प्रय समाजातील अधिकारी व्यर्थीना विना मूल्य, निदान अत्यत अल मूल्यात देता आले पाहिबेठ.पण याकरिता एकतर उदार श्रीमत साननाचे अधिका- धिक साहाय्य होत राहिलें पाहिजे किंवा ग्राहकाची सरना तरी बरीच वाढली पाहिजे म्हणजे जास्ती प्रतीचे मुद्रण करता येग्न मूल्य अस ·ठेवणे शक्य होईल. पूर्वी तृतीयखंडाचे निवेदनांत लिहिल्याप्रमाणे भारतीय संस्कृतीस पोषक अशी श्रीमहाराजांना इष्ट असणारी महत्त्वाची कार्य मंडळास यापुढे कर्तव्य आहेत. आतापर्यंत झालेलें ग्रंथप्रकाशन हे एक ग्यांपैकी प्राथमिक स्वरूपाचे कार्य आहे. याचा खरा प्रचार करणे हे फार महत्वाचे कार्य अद्यापि शिल्लकच आहे. आचान्याने मालकाच्या घरांतील यथेन्छ सामग्री घेऊन स्वयंपाक उत्तम तयार करून ठेवला. तरीहि जेवण्याकरितां मंडळी आली पाहिजेत; में अन्न व्यवस्थित वाढ- णारी वाढपी मडळी मिळाली पाहिजेत; मोठया पात्रांत तयार करून ठेवलेले अन्न, मोठ्या माणसांना, लहान मुलांना, भूक सपाटून लागली असून आहारहि ज्यांचा भक्कम आहे अशा लोकाना, ज्यांना विशेष क्षुधा माही व आहारही नाजूक आहे अशा लोकांना त्यांच्या त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे तशा तशा लहान मोठ्या पात्रांची योजना व तशा समानशीलांध्या पंक्तींची रचना करून पोचविणे हेही व्हावयास पाहिजे. शिवाय त्या आहाराचें खरें फल 'तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुपासम् ' असे सर्वहि भोक्त्यांना सार- खेंच मिळाले पाहिजे. या कामी अन्न वाढणान्याचे विशेष कौशल्य असावे लागते. धर्मराजाच्या राजसूय यज्ञामध्ये श्रीकृष्णप्रभूनी ती ती मह- त्वाची कामे त्या त्या विशिष्ट व्यक्तीकडेच दिली होती-'भीमो महान- साध्यक्षः धनाध्यक्षः सुयोधमः ।... परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महा- मनाः' असे त्याचे वर्णन आहे. यापैकी परिवेपणे दुपदजा' म्हणजे चादण्याच्या कामावर द्रौपदीची नेमणूक केली होती, म्हणजे द्रौपदी एकटीच वाढत होती असा अर्थ नाही. सर्व बादपी मंडळीचे नेतृत्व तिच्या- कटे होते. प्रजाजनांच्या विषयीं, मातेप्रमाणे वात्सल्यमाव धारण करणारी ती भारताची सम्राशी होती. सर्व लोक तृत तर झाले पाहिजेतच. पण थाढताना हात कोठे आँखटाया व कोटें सैल सोडावा, भोजन फरणा- न्यांच्या योग्यतेनुसार त्यांच्या पंक्तींची रचना कशी करावी ही कला तिला पूर्ण अवगत होती. त्यामुळे ते या विण्याकटे सोपविले होते. या सर्व विवेच- नाचे तारपच आहे की, या शरीराला काही काल पोषक अचा अन्नाचा विनियोग व्यवरियत होण्याकरिता मुर्दा जर इतक्या प्रकारची दक्षता ·(१३) चाळगावी लागते तर मग धीमहाराजाच्या दरबारातील, अंत घरीराल्दा जन्मजन्म पोषक असणाया या ज्ञानरूप अविनाशी अनाचा गर्वनिक व्यव- स्थित विनियोग होण्याचे दृष्टीने किती बरें दक्षता बाळगावी लागेल ? धीमहाराजाचे सप्रदायातील अशा काही स्थानातून आज नित्व धार्मिक कार्य चालू आहेत, त्या त्या स्थानातील कार्यचारकाना याबद्दल प्रार्थना करण्याचा आमचा विचार आहे. जसें समर्थ संप्रदायातील स्थानातून दासबोधादि प्रयाचा अभ्यास होतो, वारकरी संप्रदायांत ज्ञानेश्वरी वगरे. अथाचा अभ्यास होतो, तसा श्रीमहाराजाचे स्थानातून या प्रयाचा अभ्यास प्रथम सुरू झाला पाहिजे. आणि अशा निष्ठापूर्वक अभ्यास केलेल्या मह- लीच्या द्वारानें, धीमहाराजानी जापल्या ग्रयातून प्रतिपादन केल्याप्रमाणे रार्थ जनतेत भारतीय संस्कृतीचे वैशिष्टय पटवून देऊन ययाशास्त्र आचार- भर्माचीहि प्रविष्ठा अधिकारानुरुप झाली पाहिजे. म्हणजेच अयाचा सरा प्रचार झाला असे म्हणता येईल हे कार्य पार मोठे आहे. पार ते पदा यारहल ' कर्ता कारयिता हरि ' या वाक्यावर विश्वास ठेवून आम्ही नित्य त्या श्रीहरीची प्रार्थना करीत आहोत. सर्वसत्ताधीश प्रभूची सकल्प- शक्तीच हे कार्य पार पाडण्यास समर्थ आहे.'तुशीया सत्तेने तुझ गुण गाऊं। तेणें सुखी राह सर्व काळ ' असेंच श्रीतुकाराममहाराजाचेहि सागणे आहे. मराठी गुरुचरित्राचे ज्याप्रमाणे सप्ताहवाचन त्या त्या ठिकाणी चालू आहे त्याममाणे या सस्कृत गुरुचरित्राचेहि सप्ताहवाचन श्रीमहारानाचे उत्सवप्रसर्गी त्या त्या त्यानातून होत असते. विशेषत श्रीमद्भागवत- सप्ताहाप्रमाणे सकाळी मळ साहितावाचन करून दुपारी चूर्णिकेवरून अर्थ- विवरण करणे अशीहि पद्धति नरसोबावाडी इत्यादि ठिकाणी उत्सवाचे वेळी चालू थाहे. हा सस्कृत अथ असल्याने सर्वहि मातातून यात्रा प्रचार होण्यासारसा आहे आणि असे होण्याचा योग आल्यास श्रीदत्त सप्रदायाचे व तद्वारा श्रीमहाराजाच्या सप्रदायाचे स्वरूप व महत्व सर्व प्रातातील सज्जन मडळींच्या नजरेसमोर येऊन त्याना समाधान वाटेल. या खडात श्रीदत्तमहाराजाचा जो फोटो घातला आहे तो गरुडेश्वरी असतांना चार महिने श्रीमहाराजाच्या पुजेत असलेला असा आहे. रोज ·(१४) सध्याकाळी भजनाचे वेळी धीमहाराज बसले असतां या फोटोस फुलाच्या माळा घालून अत्तर वगैरे लावीत असत. गरुडेश्वरी प्रयम देऊळ वगैरे काही नन्हते. त्या वेळी एक गुरुचरित्राची पोथी व हा फोटो असें ठेवून सर्व उपचार समर्पण होत होते. याप्रमाणे या फोटोचा हा विशेष इतिहास आहे. कर्नाटक प्रांतांतील धारवाड येथील सुविख्यात पंडितवर्य विद्वन्मणि कैलासवासी श्रीनागेशशास्त्रीजी उप्पिनवेटगिरी यांचे सत्पुत्र पं. भालचंद्र- शास्त्रीजी यांना श्रीगुरुसंहितेवर प्रस्तावना लिवून देण्याबद्दल मंडळातर्फे विनंति केली होती. अल्पवयातच पितृवियुक्त स्थितीतही वांशिक पुण्याला व स्वतःच्यादि विद्यातपोमूल सौजन्यजन्य यशाने जनतेच्या अंतरंगांचें आकर्षण पं. भालचंद्रशास्त्रींचेकडून नित्य होत असल्याने त्यांचे गार्हस्थ्य पित्याप्रमाणेच विश्वव्यापी झालेले आहे. तथापि अशाहि कार्यव्यग्रतेमध्ये त्यांनी मंडळाचे विनतीस मान देऊन या ग्रंथावर प्रमाणपरिप्लुत, सोप- पत्तिक, विविधप्रमेयप्रकाशक अशी प्रस्तावना निर्दिष्ट कालांत अत्यंत आत्मीयमाव व्यक्त करून लिहून पाठविली याबद्दल आम्ही त्यांचे आभारी आहोत. नरसोराबाटी येथील तर्कवेदान्तव्यासंगशील पं. रामचंद्रशास्त्री जेरे यांनी या वेळीहि पुनः काही मुफै तपासणे, अनुकमाणका तयार करणे इत्यादि कार्य करून आपलें मंडळावरील सांसिद्धिक प्रेम व्यक्त केले. तसेच वे. शा. से. तळेकरशास्त्री यांनी या ग्रंथाची पुर्फे तपासण्याचे काम दक्षतेनें केले व थी. सरदेसाई यानीही हा ग्रंथ वेळेवर व्यवस्थित छापून दिला याबद्दल या त्रिवर्गाचेदि आम्ही आभारी आहोत. श्रीमहाराजांच्या उपलब्ध झालेल्या वाड्मयापैकी आता शेवटचा एक खंड राहिला आहे. तोदि लवकरच प्रकाशित होऊन ही वाह्मयपुष्पमाला धीमहाराजांना समर्पण करण्याचे सात्विक समाधान सवाना लाभो हीच थीदत्तप्रभूचे चरणी प्रार्थना आहे. श्रीगुरुचरणविधेय भाषाद ॥ १५ (गुरुपौर्णिमा) यामन दत्तात्रेय गुळयणी शके १८७६ अप्पक्ष-श्रीवासुदेवानन्द दि. १५७१५४ सरस्वतीग्रंथप्रकाशनमंडळ, नारायण पेठ २०, पुणे २.

·॥ श्रीशङ्करः शरणम् ॥ प्रस्तावना सत्यं शानमनन्तमेकमपि यद् विश्वप्रपञ्चस्थिति- ध्वंसयर्थकृतौ दधौ विधिविधुश्रीकण्ठमूर्तित्रयम् । जज्ञे तत्पुनरेकमेव भवदात्मत्वेन यच्छ्यसे दत्तात्रेय दयानिधे भवदवादाते परित्राहि माम् ।। (श्रीकृष्णानन्दाः) अयान किञ्चित् प्रस्तूयते । तत्रभवन्तो विग्रहवन्त इव प्रयमद्वितीयतुर्या- प्रमाः वैदिकघण्टापयप्रसारणपरिगृहीतव्रताः श्रीमत्पारमहंस्यपारिवाज्य- सम्राज: श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीस्वामिचरणा: पर शतप्रबन्धनिर्मितिसमर्जि- तनिमर्यादयशःप्रकाशाः शिष्यदयाविधेयतया निगमागमसारमसुलभतममक्लि- टं बुबोधयिषवः, परात्मनि मगवति चित्ताधिष्ठातरि दत्तात्रेये सुसाध्यं विर- क्तिप्रयोज्यं अमानुगुणं भक्तियोग प्रतितिष्ठापयिषन्तः प्राकृतजनोद्धरणवद्धा- दरणाः प्राकृतभाषामयीं गुरुप्रसादप्रणुन्नामर्थगौरवगभीरा सुसस्कृतामपि श्रीगुरुचरित्रवाचं तद्भाषानभिज्ञोपकृतये संस्कृतगिरा सञ्चिस्कीपंवः तत्सम- श्लोर्की श्रीगुरसंहितामेवां प्रागैपुरिति विश्वजनीगम् । यत्सत्यं भगवदभ्युपपत्ति. मात्रलभ्या किलेय विवेकोपरतिकन्दलिता प्रशा यया पुनरनभिज्ञाः परःसहसाः सदाचरणे श्रुतिधर्मसंहितादितत्त्वं क्रोडीकृत्य प्रवय॑न्ते लोकाः। न खलु तपसैक केवलमिदं घटते वैदुप्यविधुरेण वैदुष्येणापि वा तपोविनाभूतेन यदसख्ये- यशिष्यसाथमुपदिश्य कृतार्थीकरण नाम । सुदुर्लम एव तथाविधः पुमान- स्मिल्लोके यश्च पात्रीयत्यतिमात्रमेवोभयोविंद्यातपसोः। असाधारणमेवासी- देकैकमपि साङ्गोपाङ्गवेदशास्त्राधीतिब्रह्मचर्यगृह्मघीयत्वसदाचरणयोगि- चर्यातुर्याश्रमभक्तोष्टत्युपरतिप्रवन्धनिर्मितिमानविज्ञानात्मसमीक्षणमिति मह- नीयतमेष्वेतद्ग्रंथप्रणेतृषु । अतएव ननु व्यवस्थापयाम्बभूवुरनेकत्र ज्ञानयोग- व्यवस्थिति सविशेषमेव चास्मिन् प्रवन्धे | ननमिदानी भ्यांसो विमोमुह्यन्ते ·धर्षे पन्यान यथास्वमजानानाः वेदान्तवादनिरताः केचित् अपरे भाक्त- मात्रजल्याका: परे च गहनतरकर्ममार्गामिनिवेशिनः पुनरन्ये केवलहठादि- योगमवलम्बमानाय सर्वत्र । विरला एवामीषां पावापर्य फलोपहितत्वं च विमृशन्तो यथायाम समर्थापयन्ति साधनान्मेवानि। इदमादितः प्राधान्थेनावधातव्यं मुमुक्षुणा साधकेन यत् फतमेनाध्वना संसिध्येदात्मनो मोक्षणं दुःखपवादस्माद् अप्रन्युतिर्वा श्रेयसः पथ इति । तदवगतौ हि शास्त्रपरिनिष्ठिताः सदनुवा एवाभ्यसनीया महनीयप्रणीताः प्रामाण्यानुरो. धिनः प्रबन्धाः पुंगा श्रेयस्कामेन । तथाविधेष्येव अन्धरत्नेषु मध्यमणीयते फिलेयं मध्यमलोकोहिधीर्पया कृतावतारैः श्रीवासुदेवानन्दकर्मन्दीश्वरै रचिता श्रीगुरुसंहिता नाम । यत्र च चकास्ति काण्डत्रयमेकपञ्चाशदध्यायात्मकेs- स्मिन, प्रबन्धे प्रथमतवतुर्विशत्यध्यायावसानं ज्ञानकाण्टाभिधानेन ततश्वास- सत्रिशं कर्मकाण्डाहया तदूर्व अन्यसमातिपर्यन्तमुपासनाकाण्डनाम्ना च ममतः । यत्सत्यं निगमागमक्षुण्णोऽयं सुपन्थाः यदेकान्तं वेदान्तमात्रो. पगम्ये दुरधिगम्ये प्रत्यगात्मयाथात्म्ये सा काष्ठा सा परा गतिरिति धुत्या प्राणिनां मुख्योद्देशे परस्यां गतौ प्रतिपादिते तत्साधनमणाल्या फोपासना- योगादीनां निरूपणं नाम । एवमेव किलोपादिक्षद् भगवान् प्रपन्नाय शोक- मोहपरीताय विपरीतमतये स्वांशायैच पार्थाय न वेवाहं जातु नास' 'अविनाशिनु तद्विद्धि' 'एपा ब्राही स्थितिः पार्थ'इत्यादिना साङ्ख्ययोग- मेवंदरप्रायम्येन भगवद्गीताम् । ततश्च तत्साधनं 'कर्मयोगेन योगिनी' कुरु कमव तस्मात् 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिताः' युध्यस्व विगतज्वरः' इत्यादिना फर्मयोग 'फर्मिभ्यवाधिको योगी' इति च योग' 'मद्भक्या सान्ति मामपि । 'मजता प्रीतिपूर्वक ददामि बुखियोग न मे मकः प्रणश्यति' 'नित्यामियुक्तानां योगक्षेमं यदाम्यहं । 'मजते माम- नन्यमाक् ''मस्या रवनन्यया सभ्यः' इत्यादिवाक्यमदग्नेन च भक्तिमुपा. सनापरपर्यायी वय विस्तारयामासान खलु जात्यपि जाघटीति सद्वर्णा- मधर्मानुतिविमन्तरा घेतादिः तो विना च भगवति सर्वशिवार श्रीधा- गुदे अदा शाननिहा या तदुपेया। सर्वया प्रमाद्यत्यय पुरुषार्थात् स्थैर. प्रातः पुष: 'भप य एता पन्थानी न घिदुस्ते कीटा: पताः पदिद ·दन्दाक' इति वृहदारण्यकीयात् 'स्वभाषप्रवृत्ताना च मार्गहयपरिभ्रष्टाना कष्टाधोगतिस्ता इति च्छान्दोग्यगतभगवत्पादीयाच्च वचनात् । अत एव कर्माधिकारिण पुनरयुक्तचेतसो नित्यकर्मत्यागो दुर्गतिप्रद इति निर्वाघमेव साधयति भगवान् योगशास्त्रे 'नियतस्य तु सन्यास कमणो नोपपद्यते' 'नहि देहभूता शक्य त्यक्तु कर्माण्यशेषत ' 'पावनानि मनीषिणा' 'न त्याज्य कार्यमेक तत्' इत्यादिनाऽन्वयमुखेन व्यतिरेकेण च 'य स्वेतदभ्य सूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढास्ताविद्धि नष्टानचेतस ।' इत्यादिना तव । श्रीमदभागवते सतमे सदाचारावसरे 'स तेनहेत कर्माणि नरो नान्यैरनापदि । एतरन्यैश्च वेदोचवतमान स्वकमभि 'इति कर्मणामामन शुद्धरावश्यक्रत्वमस्तावि | दुरूहकर्ममर्मप्रकाशन एव नितरा प्रावर्विष्ट भगवती प्राचा मीमासा । यत्र च विहितकर्मणा ज्योतिष्टामादीना नान्तरायस्ता व्यवस्था च मुटु प्रतन्यते निषिद्धस्य पुनर नृतवदनस्य ऋतौ दाराभिगमनाद परिहति प्रायचित्त च आदिश्यते । क्थ नु खलु धर्म जिज्ञाया प्रतिनाय तदैककर्तव्यताबोधके धर्मम मासाशास्त्रे निषेध्यस्याधर्म स्योपदेश इति नैव सन्देग्धव्यम् । इष्टसाधनमिवानिष्टप्रहाणमपि प्रकल्पत एव भूयसे श्रेयसे जाहे शत्रु महाबाहो कामरूप दुरासद ' 'रागद्वेपवियु स्तु प्रसादमधिगच्छति' इत्यादी स्मरणात् । तथा बायातोधम जिनासेति सूने थकारप्रक्षेपेणाधर्मचिन्ताया अपि शास्त्र विषयत्वमिति भादृचिन्तामणिवचनात् वदपि न विरुध्यते शास्त्रप्रणालामालोचयताम् । सोऽयमनापि पञ्चविद्यादिषु द्रढिमानमारोपितो विषय कमकाण्डीय श्रीचरणर्यत् कर्मभ्रष्टा द्विजा नष्टा इत्यारभ्य क्रमश पाप्मान प्रायश्चित्तानि जायापतीधर्मा नित्यनैमित्तिका दग्नप्रतिग्रहा व्रतोपोषणादिनियमा वर्णा अमाचाराथ जटिलतमा अपि सुसूक्ष्म न्यरुप्यन्तति । तथा कापडावसाने 'य आचार चरत्येन तस्य दैन्य कुतो भवेत् । देवानामपि बन्योऽसौ. दोपा नश्यन्यशेषत । करिकारमय न स्यात् स तु ज्ञानी क्रमाद् भवत्' इत्यादिना स्वाचारानुष्ठित येतोविशोधनद्वारा ज्ञाननिष्टायोग्यता च प्रत्यपापदन् । एतेन । फिल्द मुदृढमेव विभावयेयुर्माविका यदिदानीवनानामघमुग्घानामलसतमाना , कर्मय्यूह गईयता बैदेशिक विक्षवधूर्विवशाक्तारमना प्रतल्पनमवस्था वा ·(१८) कतमा गतिमापयेतेति । कुमारशिक्षादिबपि 'उपविश्याध्ये प्रदाय स्वं परितो हस्तनमण कुर्वाणो अत्यति' इत्यादिना नैकनोदटाङ्कि प्रबन्धृभिः । विष्णु- पुराणवचनमपि 'वर्णाश्रमाचार बता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्या नान्यसत्तोपकारकः । ' इत्येतमेवार्थभुपबृहयति । एवं विहितनिषिद्धकरणाकरणान्या प्रयतहदयः कामक्रोधादिवियुक्तः सचेताः सपत्रेव प्रामोति विशुद्धादशे प्रतिसूर्यकमिव सुकृतपरिपाकमाढा कल्पवल्लीमिव ता भगवद्भक्तिवलरीम् । यस्या खलु विवेकालवाले विर- कितसेकेन विशुद्धतम बुदिक्षेत्रमारुरक्षया न कामयन्ते लीलाविग्रहादासेच- नकदनादलौकिकारवादशेवधेः कृपापायोधेर्भगवतः श्रीनारायणात् पर किमपि तत्वं तत्परायणाः पुरुषधुरीणा:। भक्तिर्नाम परमप्रेमाख्यो रागापर- पर्यायश्चित्तवृत्तिविशेष इति स्त्रयात्रभूवतुर्भगवन्तौ नारदशाण्डित्यमहर्षिणी 'सात्वस्मिन् परमप्रेमस्पा' सा परानुरक्तिरीश्वर' इत्यादिना। अति. रिच्यत एक सा सर्वथा कर्मज्ञानाभ्यां कर्मसाध्यज्ञानसाधनता भजन्ती स्वात- येण पुनरुपायत्वेन शास्त्रे निर्दिश्यमाना सौलम्यगम्याता निगद्यते मुमुक्ष- णाम् । अत एव भात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्य' इति भगवछर- जागतिरूपा भक्तिरेव मोक्षसाधनतया समाम्नायते श्रुतिशिरसि 'मामेकं शरणं प्रज' 'तमेव शरण गच्छ' इति स्मृत्यनुपङ्गेण । 'सुव्रत: मुमुख' इति विष्णुराहस्रनाममाप्ये भगवत्पादैः सकृदेव प्रपनाय...ददाम्येतद् व्रत ममति रामायणीये शरणागतरक्षणवतमुदाहियत । इममेव विषयम- परान्ति 'स्वयं यजस्व तन्वं थाना' 'सर्व नन्दन्ति यशसागतेन' इत्यागृचः। यजस्वशम्दो भजस्वार्थको यशसागतेनशन्दश परमात्मना सम्बस्नेत्यर्थको व्याख्यायि रावणभारये। स्मृतिपुराणानि पुनदेव- न्यन्ते भक्तिभेरी गर्वार्थसाधकावेन सदृष्टान्तम् । इयं च • अनेक- जन्ममाहसंस्तपोधानममाधिभिः। नराणां क्षीणपापान कृष्ण भक्तिः मजा. पते। बहना जन्मनामन्ते' 'अनेकजन्मसिद्धः' इत्यादी फपिक्षला. विकरणन्यायेन जम्मत्रितयमपि या परमेश्वरप्रसादे समपेक्षते समयम् । अध- माचरण तु सवारमना परिदियो परमरागागकायमस्याः परविषयबमुख्य. मात्रीपदेशन 'भवन्धोऽर्पण मुग्व' मित्यादिशाष्टिस्यमत्रभाष्यादिषु ·(१९) निषिद्धानाचरणमपि तदङ्गमनुशासत्सु । एतेन 'शुभाशुभफलैरेव मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः' 'अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभा'दति भगवदाशय- मन्यथयन्तो भूयास एवेदानीमनात्मशाः भक्तमन्या: सामान्या अपि केवल भाक्तिमिण विहितमिहाचारं हापयन्तः सेवमानाश्च प्रतिषिद्ध धर्मात्मता साघुता चात्मन: प्रकाशयन्तो नोपाद्रीयेरनित्यतिरोहितमेव । न खलु पार्यते सर्ववानन्यपरतया भगवति व्यापृतान्तरङ्गेण किञ्चिदपि यथेष्टं चेधितुं प्राणभता । तथाविधास्नु तद्गतमनःप्राणमनीया महात्मानः 'तीर्थीकुर्वन्ति तीयांनि सुकर्मावन्ति कमाणि सच्छास्त्रीकुर्वन्ति शास्त्राणि' इति नारद- सूत्रधदलिप्ताः कल्मपेण यदृच्छया किमपि कुर्वाणा अपि न प्रत्यवयन्ति विम्यति वा समेम्यो भूतेभ्यः । श्रूयते तापदिद 'तेषा स्वैरकथालापा उप- देशा भवन्ति ते' इति स्वच्छन्दभाषणमपि सतीशुभाशी:समये " अष्ट- पुत्रा सोभाग्यवती भव' इत्यादिक बहुलमनेकर श्रीसद्गुरुनाथनृसिंहसरस्वती स्वामिचरणाना ज्ञानेश्वरैकनाथादीना च सुकमीकरण कमीमासानाम् । भगवदनुग्रहग्रहिलाना कृतकृत्यशेपाणा तु नाल्पीपानप्यवशिष्यते कर्तध्यशेपो या परिहर्तव्यविशेषो वा त्रिलोक्यामस्याम् | अत एवोद्गीयते श्रीमद्भागवते 'किमलभ्य भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने | तथापि त परा राजन् नहि वाञ्छ- न्ति किञ्चन' इत्यादि । समन्वेति चेद भत्ताग्रण्यश्रीप्रल्हादराजस्य चरिते 'कामान्मे हृद्यसरोहान् वर वरय मे प्रभो'। इत्यनल्पसङ्कल्पबीजाना कामाना हानमम्यय॑मानम् । विगलितान्यैपणा मनीपिणो 'यच्च कामसुख लोके यच्च दिव्यं महत्सुस । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाहंतः पोडशी काम् ॥ इतिवद् विषय- वैतृष्ण्यानन्दसन्दोहसन्धुक्षितात्मानस्तदेकतानतया किमपि कुवाणाः क्यिा- द्वैतेन द्रव्याद्वैतेन भागवतोक्तेन चोपपन्नाः सुकर्मीकुर्वन्स्येव सर्वमपि यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिल शम्भो तवाराधन' इत्युक्ति सत्यापयन्तः सन्तः। 'तथा न ते माधव तायकाः कचिद् भ्रदयन्ति मागांत् त्वयि बद्धसौहृदाः' इत्यनेनापि सन्मागीदपरिभ्रशः प्रशस्यते दत्ताशा परमात्मदृशाम् । इदनु खल भक्तावतसत्वं मक्ताना यद् भगवदाज्ञास्पस्य निगमागमोपदेशस्य ययातयमनुसरणं तदायत्तानाम् । इय च.मक्तिमुख्यगौणभेदतो द्विधा किल व्यमानि परमर्षिमिः शास्त्रे ·(१८) कतमां गतिमापदोतेति । कुमारशिक्षादिष्वपि 'उपविश्याय प्रदाय स्वं परितो हस्तभ्रमण कुर्वाणो भ्रश्यति' इत्यादिना नैकत्रोदटङ्कि प्रबन्धुभिः । विष्णु- पुराणवचनमपि 'वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोपकारकः । ' इत्येतमेवार्थमुपवृहयति । एवं विहितनिषिद्धकरणाकरणाभ्यां प्रयतहदयः कामक्रोधादिवियुक्तः सचेवाः सपद्येव मामोति विशुद्धादर्श प्रतिसूर्यकमिव सुकृतपरिपाकप्रद्धां कल्पवलीमिव तां भगवद्भक्तिवल्लरीम् । यस्या खलु विवेकालवाले विर- क्तिसेकेन विशुद्धतम बुरिक्षेत्रमारुरुक्षत्या न कामयन्ते लीलाविग्रहादासेच- नकदर्शनादलौकिकास्वादशेवधेः कृपापाथोधेर्भगवतः श्रीनारायणात् परं किमपि तत्त्वं तत्परायणाः पुरुपधुरीणाः। भक्तिर्नाम परमप्रेमाख्यो रागापर- पर्यायश्चित्तवृत्तिविशेष इति मत्रयाम्बभूवतुर्भगवन्तौ नारदशाण्डिल्यमहर्षिणी 'सात्वस्मिन् परमप्रेमरूपा' 'सा परानुरक्तिरीश्वर' इत्यादिना । अति- रिच्यत एव सा सर्वथा कर्मज्ञानाम्या कर्मसाध्यज्ञानसाधनता भजन्ती स्वात- व्येण पुनरुपायत्वेन शास्त्रे निर्दिश्यमाना सौलभ्यमभ्याता निगद्यते मुमुक्ष- णाम् । अत एव आत्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्य' इति भगवच्छर- णागतिरूपा भक्तिरेव मोक्षसाधनतया समाम्नायते श्रुतिशिरसि 'मामेक शरणं प्रज' 'तमेव शरण गच्छ' इति स्मृत्यनुपनेण । 'सुत्रतः मुमुख' इति विष्णुसहस्रनाममाप्ये भगवत्पादैः सकृदेव अपनाय...ददाम्यतद् व्रत ममेति रामायणीय शरणागतरक्षणव्रतमुदाहिया । इममेव विषयम- पष्टसन्ति 'स्वय यजस्व तन्वं वृधाना' 'सर्वनन्दन्ति यशसागतेन" इत्यादृचः। यजस्वशब्दो भजस्वार्थको यशसागतेनशब्दव परमात्मना सम्बद्धनेत्यर्थको व्याख्यायि रायणभाष्ये। स्मृतिपुराणानि पुनर्दनम्व- न्यन्ते भक्तिमेश सर्वार्थसाधकत्वेन सदृष्टान्तम् । इयं च ' अनेक. जन्मसाहसस्तपोध्यानसमाधिभिः। नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजा- यते'। 'बहनो जन्मनामन्ते' 'अनेकजन्मसिद्धः' इत्यादी कपिझला- धिकरणन्यायेन जन्मत्रितयमपि वा परमेश्वरप्रसादे समपेक्षते समयम् । अध. माचरण तु गवारमना परिहियते परमरागारमकरवमस्याः परविषयवमुख्य. मात्रारदेशेन 'दन्योऽर्पणं मुस' मित्यादिशाष्टिस्यरानभाष्यादिषु ·(१९) निषिद्धानाचरणमपि तदद्गमनुशासत्सु । एतेन 'शुभाशुभफ्लैरेय मोक्ष्यसे कर्मवन्धनः' 'अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभा'दति भगवदाशय- मन्यथयन्तो भूयास एवेदानीगनात्मशाः भक्तमन्याः सामान्या अपि केवल भक्तिमिण विहितमिहाचार हापयन्तः सेवमानाश्च प्रतिषिद्ध धर्मात्मता साधुता चात्मनः प्रकाशयन्तो नोपाद्रीयेरनित्यतिरोहितमेव । न खलु पार्यते सर्वथैवानन्यपरतया भगवति व्यापृतान्तरङ्गेण किञ्चिदपि यथेष्ट चेपितु प्राणभृता । तयाबिधास्तु तद्गतमन.प्राणमनीघा महात्मानः 'तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि मुकमाकुर्वन्ति कमाणि सच्छास्त्रीकुर्वन्ति शास्त्राणि ' इति नारद- मनवदलिप्ताः क्ल्मपेण यदृच्छया किमपि कुर्वाणा अपि न प्रत्यवयन्ति बिम्पति वा उमेम्यो भूतेभ्यः । श्रूयते तावदिद 'पा स्वैरकथालापा उप- देशा भवन्ति ते' इति स्वच्छन्दभाषणमपि सतीशुभाशी समये ' अष्ट- पुत्रा सौभाग्यवती भव'इत्यादिक बहुलमनेका श्रीसद्गुरुनाथनृसिंहसरस्वती स्वामिचरणाना ज्ञानेश्वरकनायादीना च सुकर्मीकरण कामासानाम् । भगवदनुग्रनहिलाना कृतकृत्यशेषाणा तु नाल्पीयानप्यवशिष्यते कर्तव्यशेषो वा परिहर्तव्यविदोषो वा त्रिलोक्यामस्याम् । अत एवोद्गीयते श्रीमद्भागवते किमलम्य भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने । तथापि त परा राजन् नहि वाञ्छ- न्ति किञ्चन' इत्यादि || समन्वेति चेद भक्तामण्यश्रीप्रल्हादराजस्य चरिते 'कामान्मे हृद्यसरोहान् वर वरय में प्रभो। इत्यनल्पसङ्कल्पचीजाना कामाना हानमभ्यय॑मानम् । विगलितान्यपणा मनीपिणो 'यच्च कामसुस लोके यच्च दिव्य महसुस । तृष्णाक्षयसुसस्यैते नाहंत पोदशी कलाम् ॥ इतिवद् विषय- बैतृष्ण्यानन्दसन्दोहसन्धुक्षितात्मानस्तदेकतानतया किमपि कुर्वाणा रिया- द्वैतेन द्रव्याहतेन भागवतोक्तेन चोपपन्नाः सुकर्माकुर्वन्त्येव सर्वमपि ' यद्यत् कर्म करोमि तत्तदसिल शम्भो तवाराधन' इत्युक्ति सत्यापयन्तः सन्तः। तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् अश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्धसौहृदाः इत्यनेनापि सम्मागीदपरिभ्रशः प्रशस्यते तत्तादृशा परमात्मदृशाम् । इद न खलु भक्तावतसाच भक्ताना यद् भगवदाज्ञास्पस्य निगमागमोपदेशस्य यथातथमनुसरणं तदायत्तानाम् । इय च भक्तिमुख्यगौणभेदतो द्विधा किल व्यभाजि परमपिमिः शास्त्रे .

·(२१) दशधा व्यनीभजन भ्रमरगीतादिल्यारयासु । एतदर्थमेव तु जागति विद्या- बदनवद्यनिकपपाषाण श्रीमद्भागवत महापुराणम् । चकासति च भक्तिर- सायनभत्तिरहस्यादयो नितान्तमाञ्चोऽपि ग्रन्थमणयः । विस्तरकातरै- रस्माभिर्नतरामन प्रतन्यते । गौणी भक्तिस्तावद् गीयते श्रवणकीर्तनस्मरणादिभेदेन नवविध दश- प्रकार वा पुराणेतिह्यषु । चीयते च सर्ववर्णसाधारण्येन पर सहभक्तगण- गणनीयैरद्यापि भगवदवातिसुकगेपायमते अस्मिन् भारतभूविभागे । गह- यन्ति किल नूनमेतादृशेन साधनोत्तमेन विनाभूत जनुप्सन्त महात्मानः कम- नीयतमरूप जातरूपादिसम्पत्समृद्धमभिरूपाभिजन प्रासप्पशक्तिशरीर सद्वि- द्याभासुरमपि तृतीया प्रकृतिमिव निरर्थक लोके लोकाः श्रुतिरपि 'यस्तित्याजसचिविद ससाय ' इत्यादिना भक्तिप्राप्य परमात्मान यस्यक्त- वान् त शप्तु वागेव नास्ति इति विषयमुपोबलयन्ती 'नामक्ताय कदा चन' 'अभक्तभ्यो न दातव्य ' इति स्मृतिसहकृता विधूनयत्येव भक्ति- विधुर सत्कर्मणः। परमध्यास्तत्वमजानानाः सम्प्रतितनाः जेमनादिदेहय- म्भयोऽपि सौलम्यमेतस्या मन्वाना. स्वराचारैः कलुपमन्त्येना लवणकणेन पयःपूरमित्यहो दु.महमिद कलिविजृम्भितम् । तदेतद् भक्तिमाहात्म्यमेव प्रादीदृशम्नेकोनचत्वारिंशाध्यायतः श्रीगुरुस. हिताया 'गन्धर्वनगरे मक्ता भक्तिमन्तो धन बहु' इत्यारभ्य भक्त्या ब्रवीद् गुरु ''भक्त्या सकलाभीष्टभाग् भवेत् ' 'मजेयः सद्गुरु भक्त्या तस्य दैन्य युत्तो भवेत्। 'नियाज कभनित ' ' दृढभक्तिर्यस्य तस्य सर्वसिद्धिः क्षणेन हि ''गुरुभचि यस्तु कुर्यात् स निस्ती! भवार्णवात् ' इत्यादिना स्वल्पानेनानल्पभोजनपिप्पलार्चया वन्ध्यात्मजोत्पत्तिवाराणसी- यात्रानन्तनततन्तुफाख्याननन्दिकवित्वदीपावल्युत्सवे रूपवैविध्यकृपिक- कैदारिकपलतीर्थराजमहिमरजकराजसत्कारस्वतिरोधानाध द्वद्यतममभि- घायान्ते श्रीगुरुवाक्ये 'आघाय भक्ति मयि पादुके मे पूज्ये' भक्त्या मवद्धिमम चावतारकयान्वित तस्य गृहेऽस्मि नित्य' 'मङ्गति युक्तेऽस्तु मम प्रसादस्ततो भवेद् व्याप्यपदन्यनाशः' 'श्रियान्वितास्ते सुतपौन- युवाः शतायुषोऽन्ते च भवन्ति मुक्ताः' इत्थेकपञ्चाशत्पर्यन्त समदृष्टान्त .

·(२२) . . . सानेकवेद्यविषयजातं च मुरगुरुभक्तरेव प्रपञ्चमाख्याय तयैव परापराख्यया भक्त्या मुक्तिमुक्ती अपि प्रत्यपादिपाता प्रबन्धृपुनवैरिति यदद्यापि दोधू- प्यते भक्तिध्वजमिदम् । एवमाचारप्रतिष्ठा उपासनानिष्ठा साधनत्वेनोप- दिश्य ब्रह्मावगमस्य प्रायां अन्तरङ्गभूता प्राज्यां तत्प्राप्यं च कैवल्य प्राथ- मिके काण्डे 'प्रथमतो युगोपदेशश्रीसद्गुरूपाउनानिमत्यैक्यश्रीपादायतार- तत्प्रस्थानगोकर्णावस्थानप्रदोपार्चनधीनरसिंहसरस्वतीरूपतां च निरूप्य तत्प्र- सङ्गात् 'याउद्वर्णविभागोऽस्ति यावद् वेदः प्रवर्तते । अमिहोत्रं च संन्यास तावरकुर्यात् कलौ युगे ॥ इति श्रीशङ्कराचार्यः स्थापितोऽयं सनातनः । ततः प्रभृत्यद्ययावत् सन्यासश्चलितस्तराम् ॥ पुनर्निन्दन्ति पामराः आश्रमस्य कुरुद्धारगुपकारं जनोपरि । ' इति श्रुत्वा वचस्तेषां गुरुः संन्यासमाददे ।। 'दीक्षा प्रदातुं साधुभ्यः ' 'जानमार्गप्रदः' इत्यादिना । अवसाने च ' श्रीगुरुः प्राह तुष्टोऽस्मि' 'लब्धस्ते परमार्थोऽयं त्वं परात्मैक्य- मिच्छसि' इत्युपसहत मोक्षकसाधनेन 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति 'ज्ञात्वा धीरं शोकमोहौ जहाति' 'ब्रह्मविद् ब्रहव भवति' 'तस्वमस्या- युपनिषदर्थजालेन महानर्थभवजालनिर्वासकेनात्यधमापयाम्बभूवुः।' सिद्धान्त्यते खल्वियं ब्रह्मनिष्ठासिद्धिरत्याथमिण एव परामचाधिकरणे 'विधिवा धारणवत्' इत्यत्र सूत्रभाष्ययोवांतिकेच 'अधिकारोऽपि तस्यां न सिद्धोऽपक्रियात्यजः । जिज्ञासोरेव कर्तुस्तु न सिपाधयिषाः सदा' इति नैकत्र । एतेन ब्रह्मसाक्षात्कारे संन्यासस्यानावश्यकत्वमाचक्षाणा उपेक्षणीया इत्यपधिममिद विपथिताम् । एव पदवास्यप्रमाणपारहश्वभिः श्रीचरणैरा- म्नायमस्तकश्रुतिपुराणसारिर्वचःस्तोमः स्ववृत्तेन चानन्यसामान्येन ‘घेदहि पटङ्ग शिकला' 'मूर्तश्री पट्शास्त्रावतार कान्याचे' 'शिकला वैद्यक ज्योतिःशास्त्रहि फेवल परोपकारार्थ' 'स्वाध्यायहोमजपतपगुरुपूजनशिष्य- शिक्षणे काल' 'विरक्त्याख्य निजक्शा स्त्रीतें' इत्यादिना पौवांभ्रमण दंटकमण्टलुशाठी गुरुमूर्वि द्वय दशोपनिषदें ती। या उपकरणावांचुनि अन्य मनी भासती च विपदें ती॥ इति च वासुदेवहरिदासोक्तेन तुर्याधमी- येण याथार्यमाजा समनुरूपेण विपन्नॉल्लोकानुदिधीपन्तः प्रतिष्ठापयन्तब वैदिकं सदावनं घण्टापर्थ मन्त्रशास्त्रप्रावीण्य योगाभ्यस्तिनदीष्णता समाधि- ·. परिरम्मामवस्था 'प्रकाशमानां प्रथमे प्रमाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् । अन्तःपदव्यामनुसञ्चरन्तीमानन्दरूपामवला प्रपद्ये' इति देवीभागवतवचन- बदन्तहिचानन्दमयतामुपेयिवासः संस्मरणमात्रसन्तुष्टाय ' इति माला- मन्त्रार्थ श्रीदत्तोपनिषदुपदिष्ट स्वोपास्ये भगवति श्रीदत्तात्रेये तदुपासकत्वेना- श्रेयायेनापि तदमिन्ने स्वस्मिन् प्रचिकटायपन्तस्तेजोरूपेणाद्यापि विद्योतन्ते इति यत्सत्यं प्रमाणायते 'न तस्य प्राणा उत्तामन्यत्रैव समवलीयन्ते ' इति श्रुतिशिरोच्याहारः। एतेपा ग्रन्थरचनाचातुरी तु राकलाविद्योतित्वेन निखिलानप्यतिशत इति विजानीयुरेव विद्वासस्तदीयानत्पीयसोऽपि प्रबन्धानवलोकयन्तः । अलापि 'शास्त्राणि चाददे शास्त्रयोनिः शास्त्रपटुवटु ः ''अहो भाग्यमहो भाग्यमनिपन्यास्त्रिमूर्तयः' इत्यादौ शास्त्रयोनित्वादिति सौत्र ' नन्दगोपन- जासामिति भागवतीय चाशयमन्तीय प्रकृतोपष्टम्भमकार्युरनेकत्र । अत एव पृङ्गगिरिजगद्गुरुसाव मैह्मभूय गतेः श्रीशाकरायतारत्वेन जेगीयमानमहामहिमामः श्रीसच्चिदानन्दशिवाभिनवनृसिंहभारतीस्वा- मिचरणैः प्रत्यक्षीकृत्यैतान् सुबहु प्रशसित वृत्तमदसायं 'द्वे म्पे वामदेवस्य चर चाचरमेव च । चरं संन्यासिना प्रोक्त...' इति स्मृतेत श्रीवासुदेव- स्वरूपत्व धर्मकार्यधुरन्धरत्वं धर्मपीठाधिकृतापेक्षयाऽप्यधिक च पारिव्राज्य- कर्तव्यमेतेपाम् । पेष्ठाः ! न सलु कलयाऽपि वा प्रभुयतेऽस्माभिः प्रस्तावनालेसने तुलना- विधुरस्यास्य प्रबन्धस्य श्रीगुरुसहिताभिधेयस्त्र पर 'रम्योदकमिव गङ्गाप्र. वाहपातः पवित्रयति' इति न्यायेन स्वधाणीपरिशोधनेन स्वान्तशान्तिमेव वाञ्छन्तो विचित्सवय श्रीगुरुवरादेश शीणे कथ कयमपि लेखनी व्यापारयामा सर्वथा सोऽय श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीसंयमीन्द्रग्रन्धप्रकाशनप्रयत्नः उपाशेन सयमानुपयुकार उत्तालयोन सनातनयताफामपयोधकार्य तत्व ·(२४) गोपाय्याद् भारतीयां संस्कृति प्रकाशयेद्यशः प्रयन्धृणां जगत्यामाचन्द्रम- चित्रभानु प्रादुर्भावयेच्च भगवति चराचरगुरौ श्रीदत्तात्रेये निरतिशय श्रद्धागद्धेति तमेवान्तर्यामिणं श्रीगुरुचरण सालिमौलि सभक्त्युन्मेपं सम- नुनाघामहे । इति शिवम् । श्रीशाके १८७६ भालचन्द्रशास्त्री उप्पिनवेटगिरी जयान्दाक्षय्यतृतीयायाम् । श्रीमज्जगद्गुरुश्रीशङ्कराचार्य- सौम्यवासरे संस्कृतपाठशाला घारवाड, ·समश्लोकीस्थविषयानुक्रमणिका प्रथमोऽध्यायः। १ मंगलाचरणम्। २ मातापितृवृदनम् । ३ श्रीगुस्कयामहत्त्ववर्णनम् । ४ नामधारकस्य गुरुदर्शनार्थ गमनम् । ५ गुरदर्शनाभावात् नामधारपत्य शोफ:1 ६ स्वमे गुरुदर्शनन् । द्वितीयोऽध्यायः। १ सिददर्शनम्। २ सृष्टयुत्पतिवर्णनम् । विधेः कलिना सवादः। ४ दीरमगुस्पास्यानकम् । ५ दीपकस्तगुरुसेवावर्णनम् । तृतीयोऽध्यायः। १ गुरुक्याश्रवणापटणादा साधमिदिः। २ हरेरवतारकारणनिरूपणम् । ३भरचकयानिस्क। ४ दुयांसमः शापः। ५६1 चतुर्थोऽध्याय.। १दिनांगनया दतार दत्तमनदान- वर्णनन् । २ तत्प्रसादात् धोपादाभियः दत्तावतार ३ स्वान्यपग्वादिभ्रातृसंग- निवारणन् । ४ श्रीसदगुरोः गोकणक्षेत्रगमनम्। पंचमोऽध्यायः। १ ब्रह्माविष्वीमाना जनसूयागृहे गमनम्। २ अनमूरया तेपानि अनसमर्पणम्। ३ नेपा बालमवनम्। ४ दुग्धप्राधनम्। पष्टोऽध्यायः। १ गोकर्णक्षेपवर्णनन् । २ रावणभक्त्या स्तुप्टेन शिवन तम स्थलिंगार्पणन् । ३ दभात्तहिंग गणपतिना भूमी स्थापितन् । सामोऽध्यायः । १ मिनहराजकयावर्णनम् । २ गोठमन पर्णित गोकर्णमाहात्म्पन् ३ गोरुपंक्षेत्रगमनेन ब्रह्महत्या- नारायनन। ४चाण्डास्त्राःया।

·(२६) अष्टमोऽध्यायः । ६ मात्रायया कृतं गृहस्थाश्रम- १ स्वाज्ञमुतेन सह मर्नुकामायाः महत्ववर्णनम् । विधवायाः आत्महत्यायाः द्वादशोऽध्यायः। वारणम् । १ शरीरस्य नश्वरत्ववर्णनम् । २ प्रदोषव्रतकथानिरूपणम् । २ धर्ममहत्वपर्णनम् । ३ अशपुत्रस्य विबुधकरणम् । ४ चन्द्रसेनराजकया। ३ मातुः पुप्रयजननानन्तरं स्वस्य संन्यासग्रहणप्रतिशा। ५ जन्मांतरे त्वत्पुत्रो भविष्यामि ४ मानुर्दत्तात्रेयरूपदर्शनम् । इति तस्यै वरदानं । ५ श्रीगुरोः काशीक्षेने गमनम् । नवमोऽध्यायः । ६ कलौ सन्यासः शास्त्रमतो न वा इति विचारः। १परमभक्तरजककथा। २ रजकाय जन्मान्तरे राज्यदानम् । ७ नरहरेः संन्यासग्रहणम् । ३ श्रीपादश्रीवल्लभावतारसमाप्तिः । ८ गुरुपरंपरावर्णनम् । दशमोऽध्यायः। त्रयोदशोऽध्यायः। १ वालभेशविप्रकथा । १ श्रीगुरोः शिष्यवर्णनम् । २ भक्तघातितस्करमारणम्। २ पुनः स्वग्राम प्रत्यागमनम् । ३ गुमरूपेण वर्तमानस्याऽपि ३ खभगिन्या रत्नया संवादः । अद्भुतमाहात्म्यवर्णनम् । ४ गौतम्या उत्पत्तिकथा । ५ मर्नु समागतस्य द्विजस्य रोग. एकादशोऽध्यायः। शमनम् । १ नहर्यवतारवर्णनम् । ६ स्वशिष्यैः सह भिशाग्रहणम्। २ प्रदोपत्रतं कुर्वाणायाः अंबायाः चतुर्दशोऽध्यायः। नहरेर्जन्म । ३ जन्मनः प्रभृति ओंकारोन्चारणम् १ सायदेवस्य म्ले छभीतिवर्णनम् । ४ नृहरेरुपनयनानन्तर वेदशान २ गुरुकृपया म्लेच्छमीतिवारणम् । वर्णनम् । पंचदशोऽध्यायः । ५ चतुर्याश्रमस्य महत्ववर्णनम् । १ गुरोरन्तर्धाने कारणवर्णनम् ।

·(२७) २ तीर्थयानावर्णनम् । ३ शिष्याणा तीर्थयात्रार्थ गमनम् । पोटशोऽध्यायः। १. उद्धतारमने धौम्यशिप्य. चरितोपदेशः। २ गुरुद्रोहिणे ब्राह्मणाय ज्ञानोपदेशः। ३ श्रीगुरोः कृष्णातटगमनम् । सप्तदशोऽध्यायः। १ विद्या प्रशंसा। २ विद्वबाझणसुतस्य विद्यार्थ जिव्हाछेदनम् । ३ श्रीगुरुकृपया मुजिव्हत्य विद्वत्व ४ उदुबरमूले योगिनीजान्हवी- सहितपादुकास्यापन । ५ अश्वत्थपूजापलवर्णनम् । विंशोऽध्यायः। १ विप्रस्त्रिय. पिशाचपीडा. परिहारः। २ तस्याः मुतद्वयजननम् । ३ ज्येष्ठ पुत्रस्य रोगान्मरणम् । ४ स्त्रियः पुत्रशोका। ५ ब्रह्मचारियपेण श्रीगुरोस्तन गमनम्। एकविशोऽध्यायः। १ जीवस्य नश्वरत्यवर्णनम् । २ वेदान्तविचारः। ३ श्रीपादुकानिकटे प्रेतस्य नयनम् । ४ स्वप्ने श्रीगुरोर्दर्शनम् । ५ गुरुकृपया मृतपुत्रो जीवनम् । द्वाविंयोऽध्यायः । १ दीनद्विनगृहे श्रीगुरोभिक्षार्थ गमनन् । २ बंध्या वृद्धा महिपी दृष्ट्वा दुग्ध- याचनन् । ३ तदाशया वच्यामहिपीदोहनम् । ४ वध्यामदिपीदुग्धपाठानम् । त्रयीवशोऽध्यायः । ২ মিহিমা রা অরঃ। भष्टादशोऽध्यायः । १ श्रीगुरोः अमरापुरे ब्राह्मणग्रह मिधार्य गमनम् । २ तदगणस्पलतादनम् । ३. ल्वाम्ले द्विजस्य धनप्राप्तिः । ४ गुरोः कृष्णापचनदीसगमवास- वर्णनम् । ५ कृष्णातीरस्थतीर्थवर्णनम् । उनविंशोऽध्यायः । १ औद्रमहत्ववर्णनम् । २ मेगानुजायैश्वर्यदानम् । ३ गगानुनेन सह निस्थली- करणम्।

·(२८) २ गुरु स्वपुरीमानयद्राजा । ३ रक्षसे सरतिदानम् । ४ राजदत्ते मठे श्रीगुरोर्वांसः । चतुर्दिशोऽध्यायः। १ निंदाकर्तृयतित्रिविक्रम प्रति श्रीगुरोर्गमनम् । २ संन्यासिरूपदर्शनम् । ३ त्रिविक्रमयतेः क्षमायाचना । पंचविशोऽध्यायः। १ मत्तयोः युतिमयविशयोम्लेंच्छा- शया विजिगीप्योर्विप्रयोभ्रमणम्। २ तयोः श्रीगुरुसमीपे नयनम् । ३ ती प्रति श्रीगुरोः प्रबोध: । पड्डिशोऽध्यायः। १ वेदतदङ्गाना विवरणम् । सप्तविंशोऽध्यायः । १ मत्तद्विजयोर्मातङ्गद्वारा पराभवः। २ मत्तद्विजयोः राक्षसत्वम् । ३ अन्ते च तयोः सदातिनिरूपणम्। अष्टाविंशोऽध्यायः। १ कर्मविपाकनिरूपणम् । २पातकनिवृत्तये प्रायश्चित्तादि- निरूपणम्। ३ पतितस्य यज्ञकरणम् । एकोनविंशोऽध्यायः । १ थामदेवब्रह्मराक्षससंवादः। २ विभूतिमादात्म्यवर्णनम् । त्रिंशोऽध्यायः। १ गुरोर्भजनानोपीनाथाय मुतप्राप्तिः। २ उद्वाहानंतरं मुतस्य व्याधिः। ३ मुतस्य गाणगापुरगमनम् । ४ पुत्रस्य पुरोपकण्ठे मरणम् । ५ याविन्याः शोकः। ६ तनिकटे श्रीगुरोर्गमनम् । एकत्रिंशोऽध्यायः। १ विध्याद्रिचरितसहितागस्त्यादि- सतीचरितं । २ स्त्रीधर्मनिरूपणम् । द्वात्रिंशोऽध्यायः । १ विधवाचार निरूपणम् । २ प्रणतायै सावित्र्यै सौभाग्यवती स्याः इति वरदान। ३ तस्याःमृतस्य परयुः उत्थापनम् त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। १ सावित्र्ये रुद्राक्षधारणमाहात्म्य- कथनम् । २ तीवेश्योपारस्यानम्। चतुर्खिशोऽध्यायः । १ रुद्राभिषेकमाहात्म्यनिरूपणम् । २ रुद्राभिषेकतीसिंचनादायो मृतपुत्रस्य पुनरुज्जीवनम् ।

·(२९) पंचत्रिशोऽध्यायः। २ कमण्टलुस्थजलसिंचनाच्छुक- १ स्त्रीणा मंनोपदेशानहत्व- काठे परवप्रादुर्भावः। निरूपणम् । ३ नरहरिकवेःगुरुकृपया कुटनाशः। २ मुरहितदकचकथा । ४ नरहरिकविकृत श्रीगुरुस्तोत्रम् । ३ सोमवारवतमाहात्म्यम् । एकचत्वारिंशोऽध्यायः। ४ सीमन्विन्युपास्यानम् । १ सायदेवस्य श्रीगुरोर्दास्य- याचना। पत्रिंशोऽध्याय.। २ सावदेवभावपरीक्षा। १ परान्नग्रहणाद्दोपदर्शनम् । ३ गुरुभक्तिमकारनिरूपणम् । २ परान्नग्रहणाग्रहणविचारः। ४ ब्रह्मपुत्रकृतगुरुभक्तिनिरूपणम् । ३ भन्हिकाचारनिरूपणम् । ५ काशीयानानिरूपणम् । सात्रिंशोऽध्याय । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । १ देवपूजनादिसकरगन्हिक निरूप १ काशीयानानिरूपणम् । पणम्। २ यानया तुष्टस्य शिवस्य ब्रह्मपुनाय २ अशनादिधर्मनिरूपणम् । वरदानम् । ३ शयनादिविधिनिरूपणम् । ३ सदारनुतस्य सायदेवस्य गुरुदर्श नार्यमागमनम् । अष्टत्रिंगोऽध्यायः । ४ सायदेवकृत श्रीगुरुस्तोनम् । १भास्करविप्रकथा। ५जनन्तववकयनम् । २ स्वल्पभोजनसामय्या यहुनाझण- निचत्वारिंशोऽध्यायः भोजनम् । १ सायदेवाय अनतव्रतनिरूपणम् । ३ भास्करमाह्मणाय वरदानम् । एकोनचत्वारिंगोऽध्यायः । २ अनंतत्रवाकरणे हानिनिस्पणम् । ३ प्रतकरण च युधिष्ठिरादीना मुग- २ स्थविरवध्यायै सुतप्रदानम् । तित्वनिरूपणम् । २ अश्वत्याचंगानरूपणम् । चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । चत्वारिंशोऽध्याय । १उनुकमाया। १ कुठविनित्य गुपकायाचनम् । ५ स्थानमाहात्म्यवर्णनम् ।

·(३०) ३ विमर्पणराजकया। पंचचत्वारिंशोऽध्यायः। १ कुष्टिनंदिनामद्विजकथा । २ तेन कृतं गर्भावस्थातः वृद्धा- वस्थापयतं जीवस्य वर्णनम् । पट्चत्वारिंशोऽध्यायः १ श्रीगुरोः हिप्परगिग्रामे गमनम् । २ शिवलिंगे श्रीगुरु स्वमेऽपश्यत्. नरकेसरी! ३ स्थमे च श्रीगुरुमधिकृत्य तेग कवित्वं कृतम् । ४ श्रीगुरोगंधर्वनगरे गमनम् ।। सप्तचत्वारिशोऽध्यायः । १ दीपावल्यां गुरोः सप्तशिष्य- ग्रामान प्रति गमनम्। २ गाणगग्रामेऽपि शिष्यमार्थनया धासः। ३ अपरूपधारणम् । अष्टचत्वारिंशोsध्यायः १ कृषीवलस्य शूद्रस्य कथा। २ श्रीगुरुकृपया शुद्राय बहुधान्य- प्राप्तिनिरूपणम् । एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः। १ गाणगामे त्रिस्थलीवर्णनम् । २ क्षेत्रमाहात्म्यमुक्त्वा तीर्थस्नाना. स्वभागिन्या: रत्नाया: पाप- निवृत्तिः। पंचाशत्तमोऽध्यायः1 १ यवनराजकया। २ गुरुकृपया तदंकगतपिटकनि- पृत्तिः। ३ गुर्वानुग्रहार्थ दृष्टान्तेन राजकया- वर्णनम् । ४ श्रीगुरोर्यवनराप्ये गमनं तद्राज्ये- क्षणं च। एकपंचाशत्तमोऽध्यायः । १राजपुरागाणगपुरगमनम् । २ गुशवाणार्थ विचारः। ३ स्वभक्ताश्वायनम् । ४ गंतु पुष्पासनकरणम् । ५ मद्जनाइः मुगतिरिति आशी- ईददानम् । ६ श्रीगुरा: श्रीशैलगमनम् ।

·श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः अथ दत्तपंचकम् निमलं निश्चल स्वान्तं निशान्तं यस्य संतवम् । व्यतीतरज उत्कृष्टमेकांत दयितं मतम् ॥ १॥ स सर्वात्मापि सर्वेः सर्वमृतगुहाशयः । नियता मर्वभूतानां सर्वशक्तिसमन्वितः ॥ २ ॥ प्रियश्चात्मतां नित्यं दत्तात्रेयो जगद्गुरुः । योगेश्वरो योगिपूज्यो भक्तानां कल्पपादप. ॥ ३ ॥ विश्वरूपधरो विश्वविहारी विजिताहितः। जन्ममृत्युजराव्याधिभयदोपनिवारणः॥४ यतिसंन्यासिमुगति. सर्वारिष्टनिवारण । तेजसां तेजआत्माऽयं सदा ध्येयो मुमुक्षुभिः ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्य धीमद्वासुदेवानसरस्वतीविरचितं- यीदत्तपचकस्तोत्र सपूर्णम् ।। ॐ तत्सत् ।। ॐ॥

·पद ॥ राग-असावरी ॥ ताल-त्रिपुटी ।। दत्तात्रेयोऽवतु नः कृपया || ध्रु०॥ ब्रह्मानन्दाभिधयविनामस्थापित आसीदिहद यया ॥ १ ॥ आंध्रदेशे गोदावर्याः प्राक्यूले भाति स्वप्रभया ॥२॥ श्रुतिवाक्यार्थः सोऽयं तीर्थप्रसादो दत्तोऽवतु नः कृपया ॥ ३ ॥ स श्रीदत्तो भक्तवत्सलो वासुदेवगीतोऽवतु कृपया ॥ ४ ॥ धीदत्त ३२

·गाला कुंडी च डम शुलं शंसं सुदर्शनम् ।
दधानं भत्तवरदं दत्तात्रेयं नमाम्यहम् ॥ १॥

·॥ श्रीगुरुसंहिता॥ ।। अयोपोद्धातः॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीगुरुदत्तात्रेयाय नमः ॥ लोकादिमीडे मजकार्थपूरक शोकान्तकं व्यात्मकमंतकान्तकम् ।। यद्दष्टितो भ्रान्तिलयो न चान्यथा यत्सृष्टितो ज्ञस्य पुनर्न वद्धता ॥१॥ देशकालद्रव्यकमंत्रकर्मविद्धितः ॥ यद्भक्तिमुक्तिदाभिध्या तया दत्तः स सद्धितः॥२॥ नामादिभ्यः परतरं भूमानं तं निरन्तरं ।। दत्ताभयं भजे धोरं दत्तात्रेयममुं वरम् ॥३॥ भजत त्रितर्नु तनुकृताङ्ग भजतामखिलार्थदं कृताङ्गम् ॥ परमक्तिविरक्तिमुक्तिहेतुं परमार्थनिबन्धमस्तहेतुम् ।। चरितं यन्महाराष्ट्रभापया रचितं हितम् ॥ सरस्वत्याख्यविप्रेण वच्मि तद्देवमापया ॥५॥ महाराष्ट्रीयभापा तु न सर्वविपयोचिता॥ अतः सुगमया देववाण्येदं तन्यते मितं मया ॥६॥ इत्युपोद्घातः ।।

·२ श्रीगुरुसंहिता श्रीगुरुसंहिता। ज्ञानकाण्डम् । श्रीगणेशाय नमः ॥ हरिः ॐ। ॐनमो भगवते दत्तात्रेयाय ।। ओं नमो विनहर ते गजास्य गिरिजासुत । जय लम्बोदर जय शूर्पकर्णकदन्त भोः ॥१॥ कर्णयुग्मं चालयसि ततो वातः प्रवर्तते । ततः पलायते विघ्नस्ततस्त्वं विप्ननाशकः ॥२॥ तप्तकाअनवद्भाति गजानन तवाननम् । किंवोदितप्रभातार्कमण्डलाभं सुतेजसा ॥ ३ ॥ छत्तुं विप्लवनं येन स्वहस्ते परशुर्धतः । नागवन्धः कटौ यस्य नागयज्ञोपवीतकम् ॥ ४॥ भुजा यस्य तु चत्वारो विशालाक्ष विनायक । स त्वं निवार्य विप्नौधान्विश्वलोकान्हि रक्षसि ॥५॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयाय नमः ॥ हरिः ॐ ॥ ॐ नमो विघ्नहर ते गजास्य गिरिजासुत । जय लंबोदर जय शूर्पकर्णैकदंत भोः १ लं कर्णी चालयसि। ततो निःसृतवातेन विनाः पलायन्ते अतस्त्वं विघ्ननाशकोऽसि ॥२॥ हे गजानन तप्तस्यर्णवत्प्रभातार्कवद्वा तव मुख भाति ॥३॥ विनवनं छेनुं त्वया परशुः करे धृतः । यस्य ते सोपवीतं कटौ नागवन्धव ४ हे विशालाक्ष चतुर्भुज त्वं विघ्नानिवार्य लोकानासि ||५|| १ गजानन २ सर्वलोकान् ·ज्ञानकाण्डे अ. १ ३ कुर्वति चिन्तनं ते ये तान्त्रिनो नैव पावते । त एव सकलेप्टार्थान्प्रामुवन्त्यविलम्बितम् ॥६॥ सर्वमङ्गलकार्येषु वन्धते प्रथमं भवान् । स्वामिन्लम्बोदर त्वं हि रोसि विद्याधतुर्दश ॥७॥ वेदशास्त्रपुराणादि शासनं तव लेखनम् । अतः पुरा सुरा ब्रह्ममुखास्त्यां संस्तुवन्त्यहो ॥८॥ त्वां पुरा त्रिपुर जेतुं पूजयामास शङ्करः । वृषाकपिरपि स्तुत्वा त्वां दैत्यानजयद्रुतम् ॥९॥ विष्णुकाधैर्गणपते कार्यादौ तेऽभिवन्द्यते । पदं ते खलु जायन्ते लब्धेष्टाः कृपयत्र ते ॥१०॥ गणनाथ कृपासिन्धो बन्यो दैत्यम विपत् । मतिप्रकाशं कुरु मे भयान्तक विनायक ॥११॥ विनान्तकाय सकलगणनायक पालक । ये त्वां नमन्ति लोकास्तकार्यसिद्धिःप्रजायते ॥ १२ ॥ ये सद्यानं पुर्चते तान्विनो न वाधते । ते च शीघ्रमिट लभन्ते ॥६॥ स्वामिन्समगलेषु वं वन्द्योऽसि । मो लम्बोदर त्वं चतुर्दशविद्या ददासि 10 वेदानादिकं तन शासनं । ततो ब्रह्मादयोऽपिला स्तुवन्ति ।। निपुरं जेतुं त्वां शिरो दैत्यानेतुं विष्णुश्चापूजयत् ॥ ९॥ विश्वाद्याः कार्यादौ त्यो नत्ला लब्धेटा अभूगन् ।। १० ॥ हे गणेश वं कृपाधि- दैत्यहा विनहरो मपहरश्वाती मे मनिप्रकाशं कुरु ॥ ११॥ हे विज्ञान्तक 'गणेश वनमनाकासिद्धिः ॥ १२ ॥ हे गौरीकुमार त्वं कार्याधारः कृपा- १ ददासि २ विष्णुः ३ प्रजापतिप्रमृतिभिः ४६ आद्य सर्वकारण.

·श्रीगुरुसंहिता सर्वकार्यसमाधारस्त्वं कृपासागरः परः । गौरीकुमार मे बुद्धिप्रकाशं कुरु ते नमः ॥ १३ ॥ मन्मनोवासनाः सर्वाः प्रपूरय गजानन । साटाङ्गं तेऽस्तु नमनमद्य विद्यां प्रदेहि मे ॥ १४ ॥ गुरोथरित्रकथनकाङ्क्षा मे मनसि स्थिता । त्वं कृपापूर्णदृश्या तत्सिद्धिं कुरु बहुप्रद ॥१५॥ अज्ञानो मतिहीनोऽहमतस्ते चरणौ धृतौ । सर्वविद्यानिवानस्त्वं शरणाप्तवरप्रदः ॥१६॥ अथ वन्दे तथा ब्रह्मकुमारों चागधीश्वरीम् । करयोः पुस्तकं वीणा यस्या या हंसवाहना । १७॥ या वेदशास्त्रविद्याधिकारदा शारदा मुदा । सर्वदो वन्दनाद्यस्या ज्ञानाप्तिर्या हि सर्वदा ॥१८॥ अतः प्रसन्ना भव मे वन्दे स्वामिनि ते पदे । आस्थाय मम जिह्वाग्रे ग्रन्थसिद्धिकरी भव ।। १९ ।। निश्च। ते नमोऽस्तु । मे बुद्धिं प्रकाशय ॥ १३ ॥ हे गजानन मद्वासना प्रय । विद्या देहि । तुभ्यं साष्टांग नमोऽस्तु ॥ १४ ॥ मम गुरुचरित्रक थनेच्छाऽस्ति । वं कृपया तत्सिद्धिं कुरु ॥ १५ ॥ अज्ञानो हीनमतिश्चाई ततस्ते पाटो भृतौ । त्वं विद्यानिधिः शरणागतेप्टदोऽसि ॥ १६ ।। भय ब्रह्मपुत्री वागीशां वन्दे । या पुस्तकवीणाधरा हंसवाहना ॥१७॥ वेदशा नाधिकारदा शारदा तस्या वन्दनाग्ज्ञानातिः ॥ १८ ॥ हे स्वामिनि प्रसन्ना भव । मे जिन्हारे स्थित्या प्रन्यसिद्धिकरी भव ॥ १९ ॥ मातः मे १शरणागतवरप्रदः असि २ सदा ३ सर्व ददातीति सर्वदा ·ज्ञानकाण्डे अ.१ प्रार्थनां भृणु मे मातर्देहि मे विमलां मविम् । प्रकाश्य सन्मति तच्छ्रोचरितं विततं कुरु ॥ २० ॥ वाग्देवते जय जय जगन्मातर्नमोऽस्तु ते। समस्तवेदशास्त्रादि लिखित जयतीह ते ।। २१॥ वेदशास्त्रमुरागादि मातस्त्वत्तः समुद्गतम् । पदेशनानि चाप्येतरशक्यं त्वत्प्रकाशनम् ॥ २२॥ स्थिजिस्ते गुरूनाम्नीतः श्रीनृसिंहसरस्वती । इति प्रसिद्ध तत्प्रीतिमयि तेऽस्तु तंदङ्किते ॥ २३ ॥ सूत्रवारेच्छया देवि यथा नृत्यन्ति मूत्रिताः । जडाः कृत्रिमनक्यो नास्ति तासां स्वतन्त्रता ॥ २४ ॥ तया निजमवेन त्वं मम वाणी प्रचोदय । वाग्देवो कृपाश्वेऽहं बालस्ते त्वार्ययेऽभये ॥२५॥ प्रसन्ना मव ते पादा धृता स्वामिनि भारति । भृयाद्ग्रन्यप्रकाशो मे यया विद्यां तथाऽर्पय ॥२६॥ गार्थनां शु । ते नमोऽस्तु मे सन्मति प्रकाश्य गुरुचरित्रं विस्तारय ।।२०॥ दिशाखादि ता टेवनमिह जयति ॥ २१ ॥ हे मातः वेदार्दिकं पङ् शनादि च पत्तो जानं ! तन्य प्रकाशनमास्यम् ॥२२॥ श्रीनृसिंहसर- यतीगुस्लाम्नि ते स्थिनिः। ततम्नद्राझिते मयि ते प्रीतिरस्तु ।। २३ ॥ स्था मनधारेच्छया काठपुतलिका नृत्यन्ति न न्वातंत्र्यात् ॥ २४ ॥ पावं मे वाणी प्रेरय । मो पान्धे वान्देवने वालोऽहं त्या प्रार्ययो॥२५॥ हमारनि प्रसन्ना भर । ते पादी धृता । यथा प्रन्यप्राशो भूयाचया १ पट्यावाणि २ तमामचिहिते ३ मार्यये ४ हभपनिवर्ट के ·श्रीगुरुसंहिता अथ वन्दे ब्रह्मविष्णुमहेशांत्रिगुणात्मकान् । अनुक्रमेण याचे तान्विद्या विद्याप्रवर्तकान् ॥ २७॥ चतुर्मुखो जगत्सृष्टिकर्ता पूर्वादिवत्रतः । यस्योद्गता ऋगाद्यास्तचरणे शरणे मम ॥२८॥ सर्वेन्द्रियप्रेरकत्वाद्यो हैपीकेश उच्यते । विश्वनाथः सलक्ष्मीको य आस्ते क्षीरसागरे ॥२९॥ चतुर्याहुनरहरिः शङ्खचक्रगदाधरः । मुरवैरिः पद्महस्तः पद्मनाभो ममेष्टदः ॥ ३०॥ पीताम्बरो वैजयन्तीमालया लोकमालया । सहितः स हितो मेऽस्तु शरणागतकामदः ॥ ३१॥ वन्दे सुरवरान्सर्वान्यक्षगन्धर्वकिन्नरान् । सिद्धान्साध्यान्परेशांशान्भक्त्या सर्वानृपीश्वरान् ॥३॥ अथ वन्दे कविकुलं सुशीलं किल निर्मलं । पराशरकविव्यासवाल्मीकिप्रभृतीन्मुनीन् ।। ३३॥ विद्यां देहि ॥२६॥ अथ त्रिमूर्तीन्नत्या क्रमेण विद्यां याचे ॥ २७ ।। सृष्टि कर्ता यश्चतुर्मुखः यन्मुखेभ्यो वेदा जाताः सगे त्राता ॥ २८॥ क्षीरान्धी लक्ष्म्या सहास्ते स विश्वनाथो हृषीकेशः ॥ २९॥ शश चक्रगदाधरः पद्मनाभो मुरारिहारः स ममेष्टदः ॥३०॥ स च पीताम्बरं पैजयन्तीमालाधरः स त्वं शरणागतकामदोऽसि ॥ ३१ ॥ देवर्षियक्षगन्ध किनरसिद्धसाध्यान्वन्दे ॥ ३२ ॥ वाल्मीकिपराशरव्यासप्रभृति कविकु चन्दे ॥३३॥ कवित्यति व्युत्पत्तिं च न जानेऽथापि मा दासं मत्वा स १ तान् विद्याः याचे, २ इन्द्रियेशः ३ लोकप्रकाशकया ४ हितकारक ·ज्ञानकाण्डे अ.१ कवित्वरीतिं साहित्यहीनो जाने न सर्वथा । तथापि मत्वा दासं मां ज्ञानदाः सन्तु मेऽखिलाः ३४ न जाने ग्रन्यरचनां नैव शास्त्रविचारणाम् ॥ महाराष्ट्रीयमापां च न जानेऽतो नमामि वः ।। ३५॥ समस्तैः कृपया मेऽद्य कार्य साहाय्यमुत्तमम् । काव्यव्युत्पत्तिहीनं मां पायात्कविकुलं किल ॥ ३६ ।। एवं सर्वान्कवीनत्वा ध्यायेऽहं पूर्वजान्निजान् ।। जननी जनकं चापि मानी महोदयौ ॥ ३७॥ य आपस्तम्बशाखीयो द्विजः कौण्डिण्यगोत्रजः। साखरे इत्युपाख्यः सन्सायन्देवो गुरुप्रियः ॥ ३८॥ तस्माज्जातो नागनायो देवरावश्च तत्सुतः। गङ्गाधरो गुरुपरस्तत्पुत्रः स पिता मम ॥३९ ।। तातस्य तस्य चरणे नत्वा मच्छरणे ततः । आश्वलायनशाखीयवंशजो मातृपूर्वजः ॥४०॥ ज्ञानदाः सन्तु ।। ३४ ।। अन्यरचना शास्त्रविचार महाराष्ट्रभाषां च न जानेऽतो नमामि ।। ३५ ।। सौः कृपां कृत्वा साहाय्यं कार्य । मकाव्यम्यु- पत्ति मां कविकुलं पायात् ।। ३६ ॥ अय पूर्वाञ्चननी जनकं च ध्याये ॥३७॥ आपस्तम्बशाखीयः कौण्डिण्यगोतजः साखरे इत्युपायो गुरु- प्रियो यः सायन्देवः ।। ३८॥ तन्जो नागनायः तन्नो देवरावः तत्पुत्री गङ्गाधरो मे पिता ॥३९।। तत्पदे नत्या य आश्वलायनशाखीयः काश्यप- १ सायुः ·८ श्रीगुरुसंहिता यो हि काश्यपगोत्रीयः स च मातामहो मम । गङ्गाया जनको यद्वज्जह्वर्यद्वा भागीरथः ॥४१॥ सुवृत्ता तस्य दुहिता भवानीच पतिव्रता। लोके चम्पेति सा ख्याता स्वामिनी जननी मम ॥४२॥ जननीजनकांध्यञ्जनमनाद्गुरुकीर्तने । मतिप्रकाशो जातो मे सद्गुरुस्मरणादपि ॥४३॥ सदा य ऐक्यभावेन सद्गुरोश्चरणे भजन् । गङ्गाधरो द्विजयरो मम जन्म यतोऽभवत् ।। ४४ ॥ सरस्वतीति विख्यातो गङ्गाधरसुतोऽस्म्यहम् । क्षमस्व सज्जनाहं ते वालः पादरजस्समः॥४५॥ ये वेदाध्यायिसन्यासियतियोगीशतापसाः । भजन्ति सद्गुरुं प्रेमभक्त्या तेभ्यो नमो नमः ॥४६॥ प्रार्थयामि समस्तान्यः स्वल्पबुद्धिरहं मम । बालवाफ्योपमं वाक्यं स्वीकुवंतु विमत्सराः ॥४७॥ गोत्रजः ।। ४० ॥ स मे मातामहः गजाजनकतुल्यः ॥४१॥ तस्य दुहिता भवानीव पतिनता चम्पेति ख्याता मम जननी ॥ ४२ ॥ तयोः पदवन्दनामतिप्रकाशो गुरोः स्मरणं कीर्तनं चाभूत ॥४३॥ यतो मे जन्म स गुरोः नैष्टिकभक्तो गङ्गाधरो मे पिता ॥ १४ ॥ तत्सुतोऽहं सर स्वतीसंज्ञो मां क्षमापयन्तु सन्तः । यतः सज्जनपदरजोऽस्मि ॥ ४५ ॥ ये येदाध्यायिसन्यासियोगितापसाः प्रेम्णा गुरुं भजाति तेभ्यो नमः ॥ ४६॥ सर्व विमासराः सन्तो यालयाक्ययन्मे वाक्यं स्वीकुचित्यत्पमतिरहं सर्वा १ मुशीला २ विख्यात इत्यपिपाठः ·ज्ञानकाण्डे अ.१ मतिम काव्यरचनक्षमा नैव च नैव च । व्युत्पत्तिः सर्वयाऽथापि गुस्प्रेरणयोद्यतः ॥१८॥ पारंपांगता स्वस्मरकुले दत्तप्रसन्नता । तेनैव प्रेरितोसम्यद्य स्वचरित्रानुकीर्तने ॥१९॥ चरितामृतकुम्मस्ते दत्तः कथय मे क्याम् । लभस्व त्वं मवंशोऽयानित्याना श्रीगुरोहि मे ॥ ५० ॥ गुरुवाक्य कामधेनुनानुमानं करोम्यहम् । सिद्धिं नयेत्म जागर्ति यो मिहनग्म्वती ॥५१॥ यखिमूर्त्यवतागेऽयं म नृमिहमरम्बती । कम्तम्य चरितम्यान्तं यायादप्यमगपा ॥५२॥ कानन्तं चरितं तम्य काहं जटमतिः फियान् । अथापि तत्प्रेरणया वक्तुं शक्तो यथामति ॥५३॥ मार्यये ॥ ४७ ।। काव्यरचनक्षमा मतियुत्पत्तिश्च मे नास्ति किन्तु गुरु- प्रेरणयोयुक्तः ।। ४८॥ अस्मरखे परम्परया दत्तप्रसादः । तेन स्वचरित्र- वर्णने प्रेरितोऽस्मि ॥४९॥ वं में चारनं कथय परम्परयेष्टं समस्चेति चरितामृतरटो मे दत्तः॥५०॥ गुरवायं कामधेनुरेव नात्र संशयः। स आरब्धं सिद्धि नयेत् ॥५१॥ यनिय॑तारी नृस्हिरस्वती तश्च- रितान्त को पायात ॥५२॥ धानन्तं तारतं चाहं मन्दधीः । अथापि तत्प्रेरणा वक्तुं प्रवृत्तोऽन्नि ।। ५३॥ य ऐहिवामुम्किापटामिच्छेचस्य १ समयां २ उरमुकाऽस्मि ३ अन्यन काटितस्य पथात् भाषान्तरण । कटिन मनुवादनम् ४ अयानिति छंदः ५ उप लिए ·श्रीगुरुसंहिता य इच्छेत्पुत्रपौत्रादीनैहिकामुष्मिकं सुखम् । कथेयं रुचिदा तस्य तिष्ठेच्छ्रीस्तद्ग्रहे सदा ।। ५४ ॥ यद्गृहेऽसौ कथा रम्या श्राव्यते पठ्यते सदा । नन्दते श्रीयुतं तस्य सुशीलं विमलं कुलम् ॥ ५५ ।। श्रीगुरोः कृपया तत्र रोगपीडादि नैव च । सप्ताहश्रवणात्सर्वपाशनाशोऽप्यसंशयम् ॥५६॥ ईदृशी पावनी रम्या कथा रोति मनोरथान् । अनायासेन काम्यार्थसिद्धिः सद्यो भविष्यति ।। ५७ ।। निधियेल्लभ्यतेऽयत्नादायासेनापरेण किम् । अस्ति चेन्मम वाक्येऽस्मिन्विश्वासोऽद्यानुभृयताम् ५८ अनुभृतं मया सत्यं श्रोतृन्संप्रार्थये ततः । श्रीदत्तस्मरणं सद्य इष्टदं धनुभृयताम् ॥ ५९॥ यथोद्गार ददात्पत्र भुक्तस्तृप्तस्तथाऽप्यहम् । अनुभूय प्रवक्ष्यामि दत्तात्रेयकथामृतम् ॥ ६॥ रुचिदेयं कथा । तद्द्वारि श्रीस्तिष्ठेत् ॥ १४ ॥ यद्गृहेऽसौ कथा श्राव्य पठ्यते मुशील तत्कुलं श्रीयुतं नन्दते ॥ ५५ ॥ यत्र गुरुकृपा तत्र रोग पीडादि नैव । सप्ताहश्रवणात्सर्वपापनाशः॥ १६ ॥ ईदृशी कथा पालनी ददाति । अनायासेनेयं सद्यः फलसिद्धिः ॥ १७ ॥ अनायासानिधिला अमेणालें। मद्वाक्ये विश्वासयानिदमनुभवतु ॥५६॥ मयाऽनुभूतं गुरुस्मरण पाठं श्रीतारः सोऽनुभवन्तु ॥ ५९॥ भुक्तस्तृतो यथोद्गार दत्ते तथा नुमतं फथामृतं यये ।। ६. ॥ अरपे मयि नौदासीन्य कार्य । मक्षिका १६दाति ·ज्ञानकाण्डे अ.१ नौदासीन्यं लघुतरे मयि कार्य कदाचन । मक्षिकावदनात्स्वादु मधु प्रोज्यं हि लम्यते ॥ ६१ ।। हेयशुक्तेर्यथा मुक्ता कर्पूरः कदलीदलात् । अस्पृश्यकाकविष्टातः पूज्याश्वत्योदयो न किम् ।।६२॥ नौदासीन्यमथो अन्ये सुरसे धार्यमार्यकैः ।। यथेसोमलिनाद्वकालम्यते मधुरो रसः ॥ ६३ ॥ तथाञ्जसैव महाक्याग्राह्यो गुरुकधारसः । येपां गुरुस्मृतिप्रीतिः स्वीकृत्यानुभवन्तु ते ।। ६४ ।। एतद्ब्रह्मरसास्वादकलं सद्योऽनुभृयताम् । मद्वाक्ये भक्तिमान्यः.स सद्योऽनुभवभाग्मवेत् ॥ ६५॥ ज्ञानप्रदा गुरुकथा कामदा कामधुग्यथा। वृथा न वच्मि श्रोतारः श्रोतव्येयं समाहितः॥६६॥ गन्धर्वनगरे सोऽस्ति श्रीनृसिंहसरस्वती । महिमाऽत्यद्भुतस्तस्य विख्यातो भुवनत्रये ।। ६७॥ मुखादपि मधु लम्यते ।। ६१ ॥ शुक्तेमाक्तिकं, कदल्याः कर्पूरः, विष्टातोऽश्वत्थ उपलभ्यो हेयः किम् ।। ६२ ।। कृष्णेचरस इस मगन्थे दृष्टिदैया ॥ १३॥ येषां गुरुप्रीतिस्तेऽमुं कयां स्वीकृत्यानुभवन्तु ।। १४ ।। एतनमरसास्वादफलं सद्य एव मद्वाश्ये यो भक्तिमान्सोऽनुभवेत् ॥ ६५ ।। ज्ञानदा कामदा च गुरुकधेयं कामधेनुरिवेदं तृया न वच्मि । अतः साब- धानाः शचन्नु ॥६६॥ गन्धर्मपुरे श्रीनृसिहमरस्वती अस्ति । अमुत- स्तन्महिमा टोके प्रसिद्धः ॥ ६॥ तमाफी भाविका लोका दूरत १ या २ त्यान्य [मुलक २ आषैः । स्वार्य कः काक- ·१२ श्रीगुरुसंहिता महान्तं महिमानं तं श्रीदत्तस्य महात्मनः॥ आकर्ष्यायान्ति रसिका लोका दूराच माविकाः ॥६॥ आगत्य तं समाराध्य लभन्ते त्वरितं फलम् ॥ स्त्रीपुत्रधनधान्यादिकामलब्धियतोऽचिरात् ॥ ६९ ।। गुरुदर्शनसङ्कल्यादपि सिद्धिश्च पादुके । स्दृष्टो गृहं गत्वा पुमर्थानपि विन्दति ॥ ७० ॥ इति श्रुत्वा द्विजवरः कोऽप्येको नामधारकः । अमलश्रीगुरुपदकमलप्रेक्षणोत्सुकः ॥ ७१ ॥ चिन्तान्वितोऽतिनिर्विष्णः कन्याकुलमानसः । साक्षाद्रष्टुं गुरुपदं निर्ययौ स्वगृहाद्विजः ॥ ७२ ॥ स्वकार्य साधयिप्यामि पातयिप्यामि वा तनुम् । भवे श्रीगुर्वलाभेऽस्मिन्किङ्कार्य जडयाऽनया ॥७३॥ इति निश्चित्य निर्विप्णो ध्यायन्गुरुपदाम्बुजम् । क्षुधं नृपं च विस्मृत्य गच्छन्गुर्वाश्रमं जगौ ॥७४ ॥ आ यान्त ॥ ६८ ॥ यदाराधनास्त्रीपुत्रधनादिलाभोऽचिरेणैव ।। १९॥ गुरुदर्शनसङ्करपादपि कार्यसिद्धिः। पादुके दृष्ट्वा गृहमेत्यापि पुरुषार्थान्लभते 1७० ॥ इति शुल्या गुरुदर्शनाकाक्षी नामधारकाद्विजः ॥७१ ॥ चिन्ताव्याकुलो गृहानिर्गत्य निविण्णः साक्षाद्गुरदर्शनार्थमेत्य ॥७२॥ स्यकार्य साधये 1 देहं या पातये । कि कार्य जडदेहेन ॥७३॥ इति निधित्य गुरपदं ध्यायन्क्षुध तृपं च विस्मृत्य गुर्वाश्रम ययौ ॥७॥ १ चिरफः निपूर्वविदविरस्त्यर्थश्रवणात् २ तन्या ·धानकाण्डे अ.१ १२ यन्नामस्मरणात्सद्यो दैन्यहानिर्गुणां भवेत् । तन्नामस्मरणात्कस्मान्मम दैन्यं न नश्यति ॥ ७५ ॥ दैवं चेत्यतिकूल मे त्वद्भक्तेः किं प्रयोजनम् । हीनोऽहं चेत्कयं स्पर्शस्पल्लिोहस्य हेमता १७६ ॥ पापोऽहं चेत्सापतापकष्पहारीश नाम ते । माय स्थितेऽपि चेच्छिष्टं कटं कस्य ततस्त्रपा ॥ ७७॥ मनस्यानीय में वाक्यं गुरुमूर्ते सदाशिव । सर्वभूतकृपालो त्वं दर्शनं देहि मे प्रियम् ।। ७८ ॥ इति व्याकुलचित्तः मन्भक्तिमानामवारकः । स्तुति कर्नु समृद्युक्तो वाण्या गद्गदया गुरोः ॥ ७९ ॥ पाण्टरझं विनमनं गौरीपुत्रं च शारदाम् । प्रणम्य श्रीगुरुं म्तो पारेभे नामधारकः ॥ ८०॥ त्रिमूर्तिः श्रीगु रिति वदतच श्रुतिस्मृती । वदन्ति मद्यालदं तं त्वामेव कलौ युगे ॥ ८१॥ पन्नामस्मरणाल्नयो दैन्यहानिम्नन्नाम स्मरतो मे दैन्यं कुतः शिष्टं ।।७।। देवादिति चेत्तद्भक्तः किं प्रयोजनं । हीनोऽह चेन्पर्शालोहम्य स्वर्णवं न कि ।। ७६ पारोऽहं चेन्यारहारिणि ते नाम्नि मयि स्थिते कयं कष्टं ७७ हे कृपालो गुरुन्न इदं मनन्यानीय मे दर्शनं देहि ।। ७८ ।। इति व्याकुलो नामधारको गुरुमन्तीत् ।। ७९ ॥ पाडाझं गणेश शारदां च नचाऽस्तीत १ कष्टयोपान २ गुदा, ज्या मूर्ति यस्य सः ३ गणेश ..

·१४ श्रीगुरुसंहिता कलौ युगेऽस्ति ते ख्यातिः श्रीनृसिंहसरस्ववी । त्वं भक्तसारथिरिति प्रथितोऽसि कृपानिधे ।। ८२॥ कृपासिन्धो भक्तपन्धो वेदास्त्वां वर्णयन्ति हि गुरुनाथः पुण्यकथनातेति त्रिगुणात्मक ।। ८३ ॥ त्रिगुणात्मक एकस्त्वं निधानं बीजमव्ययम् । निवार्य सङ्कटं भक्तान्भयात्पासि दयानिधे ।। ८४॥ दयानिधे यतिपते श्रीपते प्रार्थयामि ते । भक्तिं न मे सात्विकाष्टचिह्नां गृह्णाति मानसम् ।।८।। मानसं चञ्चलं मेऽस्ति न गुरो स्थैर्यमृच्छति । आश्वासय कृपासिन्धो त्वं समागच्छ वेगतः ॥८६॥ वेगतो मां समागच्छ नृहरेऽनन्त सर्वग । रुदन्तं बालमालक्ष्य त्वरयेव यथा प्रमः ॥ ८७ ॥ प्रसूंस्त्वं जनकस्त्वं मे सखा त्वं में चिरन्तनः । व्यवहारेऽपि वंशस्य त्वं मेऽसि कुलदैवतम् ।। ८८॥ ॥८०॥ कली गुरुत्रिमूर्तिरिति श्रुतिस्मृत्युक्तः स त्वं भत्तसारथिः कृपा. निधिर्दीनबन्धुश्च ।। ८२ ॥ ८३ ॥ त्रिगुणात्मकस्त्वं सकट निवार्य भत्ता पासि ।। ८४॥ दयान्धे श्रीपते तं त्या प्रार्थये । चञ्चलं में मनो मक्ति न गृहाति । ततस्त्वं समाश्वासय ॥८५। ८६ ॥ बालं मातेव त्वरया माहि ॥ ८७ ॥ त्वमेव मे माता पिता सखा कुलदैवतं च ।।८८॥ १निधिः २ समागत्य इति पाठः ३१४ माता - ·ज्ञानकाण्डे अ. १ कुलदैवतमस्माकमिति निर्धार्य भक्तितः । मजे त्वां त्वं सर्वगतिस्त्वं नृसिंहसरस्वती ।। ८९ ।। सरस्वतीति ते नाना विक्रीतोऽहं त्वदाश्रयः। कुतो दन्यं मम द्वारि तिष्ठत्येतच सङ्कटम् ॥ ९०॥ सङ्कट विततां चिन्तां कुतोऽर्पयसि मे वद । भक्तवत्सल इत्यत्र प्रख्यातस्त्वं कृपानिधिः ।। ९१ ॥ कृपानिधे दोनयन्यो अनन्तानन्तसद्गुण । परमात्मा त्रिमूर्तिस्त्वं मा सन्त्यज दयालुताम् ।।९२ ।। दयालुता ते प्रथिता त्रिमूर्ते विश्वपालक। लोके ममस्तदेवानां त्वमेवासि बहुप्रदः ॥ १३ ॥ बहुप्रदोऽपि देवेभ्यो यदि त्वं तर्हि मद्गुरो । तां विहायापरं कं वा याचे दाता त्वमेव मे ॥९४ ।। त्वमेत्र मे परं देवं दाता तत्तोऽपरोऽस्ति कः । पोपकोऽसि त्वमनिशमस्य विश्वस्य मर्ववित् ।।९५॥ मर्वत्रः मर्वविदिति वदति त्वां किल श्रुतिः । मादी नासम्यस्य नेले हिं सर्वमाक्षित्वलक्षणम् ॥ ९६ ॥ सगतिरिति निर्धार्य त्यां मजे।। ८९॥ सरस्वतीति ते नाम्ना विक्रीते रदाश्रित मयि कुतो दैन्यं कष्टं च ॥१०॥ कृपानिधे भक्तवसल कुतचिता सि ।। ९१ ॥ भी परमा मन्दीनबन्यो दयान्धे कृपालुना मा त्यज ॥१२॥ मो निगर्ने विश्वपालक वं देवानामपि दाग ॥९३ ॥ त्यां निहायान्यं कं पाचे ॥९४ ॥ त्वं मपोषकः सनिवेति टनेनः उपेक्षा मा धुर ९५४९६ १ यस्य सवेरस्य वव वाशी न भवामि २ पलात् कारणात् ·श्रीगुरसंहिता सर्वसाक्षित्वलक्ष्मेदं कः कथं कुछ वर्तते । तथा न वेत्स्युपेक्षा वा दयालो युज्यते कथम् ।। ९७ ।। कथं मम स्थितिरिति वेत्सि चेत्वं हि सर्ववित् । मां न जानासि चतुर क्षुधितं तात बालकम् ॥ ९८॥ चालकं क्षुधितं स्वीयं रुदन्तं वीक्ष्य चापि किम् । मातापि मानुपी देवम्तादृशं किमुपेक्षते ॥ ९९।। उपेलते भावान्कि मां न दत्तं किमपीति चेत् । शंस मे किञ्चिदादाय दिसेऽपि त्वं बहुप्रद ।।१००॥ बहुपद त्वयाऽऽदाय भृतलं सकलं वैलेः। स्वाराज्यमर्पितं तम्मै प्रसिद्धमिति चेहद ॥१॥ वद तेऽन्यत्तु पृच्छामि लङ्का स्वर्णमयो त्वया । दत्ता विमीपणायेश दत्तं ते तेन किं पुरा ॥२॥ पुरा त्वया ध्रुवायापि दत्तं ध्रुवपदं तदा । किं दत्तं ते पोकेश तेन मां किमु याचसे ॥३॥ का कार्य केति वेत्ता सर्वसाक्षी नाहशस्वं कथमुपेक्षसे ॥९७ ॥ भो सर्वज्ञ क्षुधितं मां न वेन्सि ।।९८॥ मानाऽपि क्षुधित बालमुपेक्षते किम ॥१९॥ मरा किमपि न दत्तमिति बम्व मत्तः किश्चिदादाय दित्से चेत्वया विभा- पणाप टया दत्ता । तेन पुरा किं ते दत्तम् ।। १०० ॥१०१॥२॥ ट्रवाद या गृहती पुत्रेण किं दत्तम् ॥ ३ ॥ निःक्षत्रिया भूविप्रेम्यो १वण कथय ३ महीन्दा ४ दानु इमि किं ५ वैरोचनसकाशात् ·१८ श्रीगुरुसंहिता प्रमो यदि तवेच्छेयं मया सेवा न ते कृता । अतो न दास्यस्यमीटमिति चेन्मा तथा यद ।।१२।। बद सेवाभिकाङ्क्षी यः म वेदान्याग्रणीभवेत् । न गण्यते हि दातृत्वं मन्यसेवकभावयोः॥१३॥ भावयोगज्ञ भगवन्पश्य कूपादिपु क्षितौ । आकाशस्थोऽपि जलदो निरपेक्षोऽयु वर्षति ।। १४ ।। वर्पतीह तु यो मेघस्तस्य सेवां न कुर्वते । वापीकूपतडागाद्याः प्रसिद्धमद ईश्वर ॥१५॥ ईश्वरो चेतनादाँता दाता सेवामपेक्ष्य यः। उदारत्वं दयाब्धे त एतेन श्लाध्यते कथम् ॥१६॥ कथं च नापि मे देव नाग्रहोऽपि तु सेवनम् । न जानेऽथापि मत्पूर्वे सर्वेऽपि तव सेवकाः ॥१७॥ सेवकान्ययज देव सालसं वालिशं तव । स्वामिन्नतोऽपि विद्धीह मां रक्षं तब सेवकम् ।। १८॥ ॥११॥ प्रभो सेवामिच्छसि चेत्कथं वदान्यामणीर्भवसि । सेव्यसेवाभावे दातृत्वं न गण्यते ॥ १२ ॥ १३ ॥ आकाशस्थो मेवः कूपादौ वर्षति ।। १४ ।। कूपाद्यास्तत्सेवां कुर्वन्ति किं । किञ्चिदादाय दातुर्दातलं श्लाध्य किं । मत्पूर्वे तु वत्सेवकाः ॥ १९ ॥१६॥ १७ ॥ तद्वंशज मां विद्धि । राजाऽपि सेवकान्वयं पाति तथा मां पाहि ॥ १८ ॥ १२ ॥ मत्पूर्व- १ दातृवर्यः २ हे भक्तियोगश ३ प्रसिद्धमिदमीश्वर इत्यपि पाठः ४ व्यग्रहीता.

·ज्ञानकाण्डे अ. १ १९ सेवकान्वंयज राजा लोके रक्षति पुत्रवत् । इति प्रसिद्ध तन्न्यायाद्रक्ष मामप्यसेवकम् ।। १९॥ सेवकैस्तव मत्पूर्वनिरपेक्षं पदं तव । सेवितं तेन तु भवान्मदृणी मे ददात्वृणम् ॥ १२०॥ ऋणं कृपानिधेऽस्माकमस्मभ्यं दातुमेव ते । रोचते न कथं सद्भयो विज्ञाप्यादास्य एव तत् ॥२१॥ तत्त्वं न दित्ससि यदा तदा त्यामृणिनं त्वहम् । नियोजयामि हि निजव्यवहारे परेश्वर ॥ २२ ॥ परेश्वराय मे भाति काठिन्यं हृदयस्य ते । गुरो किमर्थं काठिन्यं भो सनातनसेक्के ॥ २३॥ सेचकेन स्वामिनो न स्पर्धा युज्यत ईश्वर । साँ समेनैव तु कियानहं त्वं भक्तवत्सलः ॥ २४ ॥ भक्तवत्सल ते चित्तं ज्ञातं मृदुतरं पुरा । दैत्येन पीडिते भक्त प्रह्लादे सेवके निजे ॥२५॥ निजेनाप्यपराद्धं चेद्दयनीयेन मानद । दयालोस्तत्र काठिन्यं प्रभोः किं शोभतेतरांम् ।। २६ ॥ सेवित त्वं मे ऋणं देहि । यदि न दास्पसि, तर्हि सभ्यो निवेद्यैवा- दास्यामि ॥ २१ ॥ तथाऽपि न दास्यमि चेद्व्यवहारे त्वां योजयिष्यामि ।। २२ ।। भो गुरी सेक्के काठिन्य कुतो धृतं ।। २३ ।। नायं धर्मस्त्वं तु भक्तवत्सलः। दैत्येन प्रन्हादे पीडिते लच्चित्त मृदुतरं ज्ञातं ।। २४ ।।२।। १ सेवकवराजम् २ आदान कुर्वे ३ दातु इच्छसि ४ स्पर्धा ५ स्वकीये ६ अत्यमे, ·२० श्रीगुरुमहिमा तरां ममापराधेन क्रुद्धोऽमि म्यान्तरऽपि किम् । दुर्वाक्यश्रवणान्मेऽपि न मां पश्यसि बालकम् ।। २७॥ बालकं निष्ठुरगिरमझे स्थित्याऽपि लत्तया । ताडयन्तं दीयमानपानमप्यसकृत्पर ।। २८ ॥ परमात्मन्विलोक्याभ मानुपी जननीदृशम् । जहात्यस्मै क्रुद्धयति वा प्रत्युत श्लिप्यति प्रमो॥२९ ।। प्रभो केनापराधेन वदसि त्वं न मां वद । किं प्रार्थये हपीकेश वालोऽहं त्वं हि मे पिता ॥१३०॥ पिता कुप्यति बालाय निजाय परमेश्वर । यदा कदाचित्तं वालं तदाऽऽश्वासयति प्रसूः ॥ ३१ ॥ प्रसूर्यदा कदाचित्तु मन्तुं दृष्ट्वा अकुप्यति । स्वदुःखं कथयन्तं तं तदा रक्षति तत्पिता ॥३२॥ .. स्वदासापराधे दयालोः काठिन्यं शोभते किं ।। २६ ॥ अपराधेन कुद्धोऽ: सि चेल्लत्तया ताडयन्तं निष्ठुरखाचं बालं दृष्ट्वा माता तस्मै यति किं प्रत्युत लालयति ॥ २७ ॥ २९॥ प्रमो केनापराधेन न पेऽहं तु बालकः ।। १३० ।। यदा पिता कुन्यति तदा माताऽऽश्वासयति, माता कुयति चेत्पिताऽऽश्वासयति ॥३१॥३२॥ उभयं त्वमेव । स्वयि रुष्टे दुःखं १ मनसि २ पुनः पुनः ३ बालक ४ आलिंगयति ५ अपराधं.

·ज्ञानकाण्डे अ.१ २१ पिताऽभिन्ननिमित्तोपादानमाता त्वमेव मे । सद्गुरो त्वयि सप्टेऽद्य कं ब्रुवेऽक क्षमा कुरु ॥ ३३॥ कुरु स्वामिन्मयि दयां स्वं नाथो दीनवत्सलः । दासोऽग्रे पतितोऽहं ते दीनं मां प्रतिपालय ॥ ३४॥ प्रतिपालयसीश स्वमनाथमिति कथ्यसे । अनाथनाधानाथोऽहं बालो मा प्रतिपालय ॥ ३५॥ पालयस्यनिशं दीनान्कृपालो वेदविश्रुत । स त्वं विलापं मे कर्णे न गृहासि कथं यद ॥ ३६ ।। वद कस्मान्न ते कणों दीनं मे गृङ्गतो वचः। विमनस्त्वं त्वया कस्माद्गुरुराज कथं धृतम् ॥ ३७ ।। धृतं नै ण्यमिति मे भाति यद्वचनं मम । श्रुत्वा द्रवन्ति पापाणाः कारुण्यं ते गतं कुतः ॥ ३८॥ कुतस्तरां वयन्ति लोकास्त्वां करुणाकरम् । तत्मत्यं चेदयाप्यद्य दयाधन दयां कुरु ॥ ३९ ।। कस्मै विज्ञाप्यं । अतो दीनवत्सल, दयां कुरु । तनाग्रे पतित मी पाहि ॥ ३३ ॥ ३४ 11 अनाथपालका व मामनाय पाहि । भो कृपालो मे विलापं कणे न गृह्णासि यत. पापाणा अपि वन्ति ॥३५॥ ३८॥ कुतस्ते कारुण्यं गतं । त्वं करुणाकर इति सत्य चेदयां कुरु ॥३९॥ प्रभो कृपां कुर्तियुत्क्या स ईक्षत लोकान्नु सजा' इत्यादिना निमित्तत्व । 'तदाऽऽस्मानर स्वयमदुतेति' उपादानत्व च । भुत्योक्त्वात् अभिन्ननिमित्तोपादानत्व २ दुःख. ३ निर्दयत्व. -- १ 4 ·२० श्रीगुरुसंहिता तरां ममापराधेन क्रुद्धोऽसि स्वान्तरेऽपि किम् । दुर्वाक्यश्रवणान्मेऽपि न मां पश्यसि बालकम् ॥ २७॥ बालकं निष्ठुरगिरमऊ स्थित्याऽपि लत्तया। ताडयन्तं दीयमानपानमप्यसकृत्पर ।। २८॥ परमात्मन्त्रिलोक्या मानुपी जननोदृशम् । जहात्यस्मै क्रुद्धयति वा प्रत्युत श्लिष्यति प्रभो ।। २९ । भो केनापराधेन बदसि त्वं न मां बद । किं प्रार्थये हपीकेश बालोऽहं त्वं हि मे पिता ॥१३०) पिता कुप्यति बालाय निजाय परमेश्वर । यदा कदाचित्तं बालं तदाऽऽश्वासयति प्रसूः ॥ ३१ ॥ प्रसूर्यदा कदाचित्तु मन्तुं दृष्ट्वा प्रकुप्यति । स्वदुःखं कथयन्तं तं तदा रक्षति तत्पिता ॥ ३२॥ स्वदासापराधे दयालोः काठिन्यं शोभते किं ॥ २६ ॥ अपराधेन क्रुद्धोऽ- सि चेल्लत्तया ताडयन्तं निष्ठुरवाचं बालं दृष्ट्वा माता तस्मै यति किं प्रत्युत लाठयति ॥ २७ ।। २९ ॥ प्रभो केनापराधेन न पेऽहं तु बालकः ॥ १३० ॥ यदा पिता कुन्यति तदा माताऽऽश्वासयति, माता कुन्यति चत्पिताऽऽश्वासयति ॥३१॥३२॥ उभयं त्वमेव । स्वयि रुष्टे दुःखें मनसि २ पुनः पुनः ३ बालकं ४ आलिंगयति ५ अपराध, ·ज्ञानकाण्डे अ. १ २१ पिताऽभिन्ननिमित्तोपादानमाता त्वमेव मे। मद्गुरो त्वयि रुप्टेऽद्य कं ब्रुवेऽक समां कुरु ॥३३॥ कुरु स्वामिन्मयि दयां त्वं नाथो दीनयमलः। दामोऽग्रे पतितोऽहं ते दीनं मां प्रतिपालय ॥ ३४ ।। प्रतिपालयमीश लमनाथमिति कथ्यसे । अनाथनाथानायोऽहं वालो मां प्रतिपालय ॥ ३५ ।। पालयस्यनिशं दोनान्कृपालो वेदविश्रुत । म त्वं विलापं मे कर्णे न गृहामि कथं वद ॥३६ ।। बद कस्मान ते कणों दीन मे गृङ्गतो वचः। विमनस्त्वं त्वया कस्माद्गुरुराज कथं धृतम् ।। ३७ ।। घृतं नैण्यमिति मे भाति यद्वचनं मम । श्रुत्वा द्रवन्ति पापाणाः कारुण्यं ते गतं कुतः ॥ ३८॥ कुतस्तरां वर्णयन्ति लोकास्त्वां करुणाकरम् । तत्सत्यं चेदयाप्यद्य दयावन दयां कुरु ॥ ३९ ॥ फस्मै निज्ञाप्य । अतो दीनवत्सल, दया कुर । तनाग्रे पतित मा पाहि ॥३३॥ ३४ ॥ अनाथपालकर मामनाथ पाहि । भो कृपालो मे ग्लिाप कर्णे न गृहासि यन पायाणा अपि सन्ति ॥३५॥ ३८॥ कुतम्ते कारुण्य मातंरव करणाकर इति सत्य चेदया कुरु ॥३९॥ प्रभी कृपा बुर्वियुत्क्या स ईक्षत लोकान्नु मजा' इत्यादिना निमित्तत्व । 'तदाऽऽस्मानर स्वयमकुरुतेति' उपादानाय च । थुत्योचावात् अभिननिमित्तोपादानत्व २ दुगर ३ निर्दयत्व, ·२२ श्रीगुरुसंहिता कुरु प्रभो कृपादृष्टिं मयीत्युक्त्वा स मूच्छितः। गुरुनाथः कृपासिन्धुस्तदा तमगमगृतम् ॥ १४०॥ द्रुतं वात्सल्यतो वत्सं प्रति धेनुर्यथा तथा। दयालुभगवान्प्राप स्वमे तं नामधारकम् ॥४१॥ नामधारक उत्थाय गुरुं दृष्ट्वा समागतम् ॥ दण्डवत्पतितो भूमावुपसङ्गृह्य पवयम् ॥ ४२ ॥ पदद्वयरजस्तस्य ममार्ज स्वशिरोरुहै। क्षालयित्वाऽऽनन्दजाश्रुजलैः सुविमलैरलम् ॥ ४३ ॥ अलङ्कृत्योपचारैः स शुभैर्गन्धाक्षतादिभिः । हृदयालय ईशानमुपवेश्य मुमोद सः॥४४॥ स आसानन्दभरितः सद्भक्तो नामधारकः । तं तथा वीक्ष्य तच्चित्ते गुरुनाथः स्थिरोऽभवत् ॥४५॥ निजभक्तहदम्बुजे मुदा गुरुनाथो विभुरावसयदा। मुदमाप सरस्वती तदा मुदसौ मय्यपि चास्तु सर्वदा ४६ मूच्छितोऽभूत्तदा धेनुर्वत्समिव स्वप्न एत्य दर्शनं ददौ ॥१४०। ४१॥स चोत्थाय दण्डवन्नत्वा पादौ धृत्वा केशैर्ममार्जानन्दानुभिरम्यपिचत् ।४२१४३॥ गन्धादिभिरापूज्य मुमोद । तमानन्दपूर्ण वीक्ष्य गुरुनाथस्तच्चित्तेऽवसत् ॥४४॥ ४॥ निजभक्तहदम्बुजे मुदा गुरुनाथो विभुरावसयदा । मुदमाप सरस्वती तदा मुद्सी मय्यपि चास्तु सर्वदा ।। १४६ ॥ १ छपकः ॥ नामधारक उत्थाय गुरु दृष्ट्वा समागतम् ।। इत्यादि यत्त- दखिलं स्वम एव न जाप्रति ।। १ ।। २ अभिवाद्य ३ पादयुग्मं.

·ज्ञानकाण्डे अ. १ २३ (इति) सरस्वत्याख्यगङ्गावरात्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपा- ख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वितगुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवा- नन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां प्रथमः (अध्यायः)॥ ग्रन्यसङ्ख्या॥१४६ ।। अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- अध्याये प्रथम इहेटबन्दनाख्यं प्राक्तं मंगटमय नामधारकाख्यम् ॥ प्राप्येष्टं स्तुत इह धाम हर्पणीयं दत्तोऽदर्शयद्भुत नुः प्रहर्पणीयम् ।। (इति) चर्णिकायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥ ।। इति प्रथमोऽध्यायः ।।

·॥अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरु- दत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीमहालक्ष्यै नमः ।। त्रिमूर्तिराजः स गुरममाजः कृष्णातटे योऽस्ति सुदीप्तिपुञ्जः। आनन्दलीलां दधतेऽत्र भक्ताः स्वर्गे सुरास्तां स्पृहयन्त्यभक्ताः१ घ्यायन्गुरुपदं गच्छन्संस्तुवन्नामधारकः । अतिश्रान्तो वृक्षमूले खिन्नः सुष्याप मूञ्छितः ॥२॥ क्षणं स निद्रितो भूत्वा गुरुं स्वमेऽप्यचिन्तयत् । श्रीगुरुचिन्तितोऽनन्तो दयाब्धिः स्वं व्यदर्शयत् ॥ ३ ॥ भस्मलिलो जटाधारी व्याघ्रचर्मधरो परः। एवंरूप उपागत्य तस्य दृष्टिपथे स्थितः ॥४॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः।। अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्॥* सिद्धः सृष्टियुग- स्थितीरिह जगा समें द्वितीये विधेः संवादं कलिना च दीपकगुम्पाख्यानक सविधेः । यच्चाकारि हि दीफेन गुरुसत्सेवाख्यविक्रीडितं कुर्यात्कोऽत्र तया करीत्यपि शशः मार्दूलविक्रीडितम् 11* त्रिमूर्तिराजः स गुरुर्ममाजः कृष्णातटे योऽस्नि मुदीमिपुनः ।। आनन्दलीला दधतेऽत्र भक्ताः स्वर्ग मुरास्ना स्पृहयन्त्यभारः १ तनी नामधारकः स्वमात्याय गुरुपदं ध्याय- लिफ्नो क्षमूले नच्छित याभूत् ॥२॥ तस्वप्ने श्रीगुरुः स्वरूपं दर्शया. मास ॥३॥ जटिलो मम्मटिमो प्यानचीवर एत्य तहलाटे भस्मालेन्य १वं पापं २ यामः, ·ज्ञानकाण्डे अ. २ नामवारकमागत्य ललाटे तम्य भस्म च। धारयित्वा ममावास्य दधौ गीर्ण्यभयं करम् ।।५।। इति स्वमे विलोक्येप प्रबुद्धो नामधारकः । दिश आलोक्य तं स्मृत्वा विस्मयं परमं ययौ ॥ ६॥ स्वने विलोकितां मूर्ति मनमा चिन्तयस्तदा । गच्छन्तम चाग्रतोऽद्राक्षीत्प्रत्यक्ष तं तथैव च ॥ ७ ॥ योगीश्वरं समालोक्य माटाझं प्रणिपत्य तम् । कृपां कुरु कृपासिन्धो त्वं हि माता पिता मम ।। ८॥ जय योगाधीश जय त्वमन्नानतमोहरः। आत्मज्योतिः प्रकाशश्च मिद्धयोगी कृपानिधिः ॥९॥ तब दर्शनमात्रेण दुरितं मे द्रुतं गतम् । मम त्वं तारको यस्मात्स्वामिन्प्राप्तोऽसि सकटे ॥१०॥ कृपया कृपणं मक्तमागतोऽस्ति कुतो भवान् । किं नाम भयतः स्थानं क निवांसो बीतु मां ॥११॥ मूर्ति कर दधौ ।। ४ ॥५॥ इति दृष्ट्वा वुध्या दिश आटोक्य विस्मयेन स्वमष्ट मनम्यानीयामतो गष्टन्तर योगीशमालोक्य साष्टाद्न नया प्राह । भो दयाब्धे कृपां कुर । च मे माता पिताऽज्ञाननमोहरो ज्ञानज्योनिः पाधियोगी सिद्धोऽसि । ते दर्शनादर पाप नष्टं व सङ्कटे तारका प्रासोऽसि। पुत आगतोऽनि, कि ते नाम । क च म्यान ॥६॥१९॥ १दीन २ स्थान नियत, ३ निवाम भागुनिक ! 1 स्थान, के नियामः, इवि देहलीदीपन्यापेनोमयप्राप्यन्वेति, ·२६ श्रीगुरुसंहिता स प्राह सिद्धोऽहं योगी तीर्थाटनरतो भुवि । श्रीगुरुनः प्रसिद्धोऽस्ति श्रीनृसिंहसरस्वती ॥१२॥ गन्धर्याख्यं पुरं भीमामरजासङ्गमेऽस्ति तत् । यस्य स्थानं त्रिमात्मा स नृसिंहसरस्वती ॥१३॥ स त्रिमूर्त्ययतारोऽन लोके भक्तावनाय हि । भवसागरतारं यं सदा घ्यायन्ति योगिनः ॥१४॥ सद्गुरुः स कृपासिन्धुभक्तानां वरदः सदा । यो दत्ते भक्तशिष्येभ्यः सर्वसौख्यं थियं मुदम् ॥१५॥ तद्भक्तानां कुतो दैन्यं श्रीरखण्डात्रं तिति पूर्णा गोधनधान्यायैस्ते नन्दन्त्यष्टसिद्धिभिः ॥१६॥ इति प्रगल्भं तद्वाक्यं श्रुत्वाऽसौ नामधारकः । प्राहाहमस्मि तस्यैव श्रीगुरोचिन्तकः सदा ॥१७॥ बिरुदायलयस्तस्य कीर्तिश्चापि तथा श्रुता। पारम्पर्याप्तभक्ति मांस कष्टातं न पश्यति ॥१८॥ स प्राहाहं सिद्धो योगी तीर्थाटनपरः ॥ १२॥ गन्धर्वपुरे भीमाऽमरजा- सङ्गमे त्रिमूर्सवतारो योगिध्येयः कृपाधिर्भक्तवरदः यो नृसिंहसरस्वतीसंज्ञः श्रीदत्तः ॥ १३ ॥ १४॥ यो भक्तशिष्येभ्यः श्रियं सर्वसौख्यं च दत्ते ॥१५॥ यद्भक्तगृहे न दैन्यं तत्र गोधनादिपूर्णाऽखण्डा साष्टसिद्भिश्रीः सदा तिष्ठति ॥ १६ ॥ इति श्रुत्वा नामधारक आह । तस्य भक्तोऽहं तद्विरुदं कीर्ति च श्रुत्वा तं भजेऽथापि स फष्टात मां न पश्यति । मपि कुतो न १ भक्ताश्च शिष्याश्चेति द्वंद्वः २ तदक्तेषु ३ प्रौढं ४ वंशपरंपरया प्रामा भकिन तं. -- ·२७ ज्ञानकाण्डे अ.२ अद्य त्वं तारकोऽस्माकं जाता ते सङ्गतिस्ततः । निःसंशयं कथय मे नप्तादो न कुतो गुरोः ॥ १९॥ उवाच सिद्धस्तं विप्र सावधानमनाः शृणु। कृपां वर्षति सर्वत्र भक्तवत्सलसद्गुरुः ॥२०॥ यत्र स्थिता कृपा तस्य व दैन्यं तत्र तत्कुले । वशा भवन्ति देवाः स कलिकालजयी भवेत् ॥ २१॥ ईदृशं गुरुमापूज्य कयं दैन्यं प्रभापसे । जाने ते संशयाविष्टं चित्तं कष्टं ततस्तव ॥ २२ ॥ त्रिमूर्तिः श्रीगुरुरिति श्रद्धावानिष्टमाग्भवेत् । एकभाषाय भक्ताय स दद्यादाखिलान्वरान् ।। २३ ।। कुपितो यदि दैत्यारिस्त्रिपुरारिरथापि वा। ततोऽपि भक्तमात्मीयं श्रीगुरुः परिरक्षति ।। २४ ॥ यस्मै कस्मै कदाचित्तु गुहः कुप्येत चेत्तदा । रक्षितुं तं न शक्नोति माधवो वाऽप्युमाधवः ।। २५ ।। गुरोः प्रसादस्त्वं निःसंशयं कथय ॥ १७॥ १९॥ सिद्ध उवाच । साव- धानः शृणु । स सर्वत्र कृपां वर्षति ॥ २० ॥ यत्र तत्कृपा तत्र क दैन्यं । स देवान्वशीकृत्य कलिकालं जयति ॥ २१॥ तमासेव्य दैन्यं भापसे; त्वं संशयाविटोऽतः कष्टभाक् ।। २२ ॥ य एकभक्तिस्तस्मै त्रिमूर्तिश्रीगुरुः सर्व दत्ते ॥ २३ ॥ हरो हरियं कुपितश्चद्गुरुः स्वभक्तं रक्षति गुणै कुपिते न फोऽपि रक्षति ॥ २४ ॥ २५॥ इति श्रुत्वा तत्पद धृत्या नामधारक ·२८ . श्रीगुरुसंहिता इति श्रुत्वा वचस्तस्य सिद्धस्य चरणद्वयम् । धृत्वा प्रणम्य भावेन विनयाऽवनतोऽघदत् ।। २६ ।। स्वामिन्नेतत्तव वचः श्रुत्या मे संशयोऽभवत् । गुरुः कथं त्रिमूात्मा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः ।। २७॥ देवे सटे गुहस्त्राता गुरौ सप्टे न कोऽप्यदः। चद कस्य यचश्छिन्धि द्वैध' चित्त स्थिरी कुरु ॥२८॥ इति तेन नमस्कृत्य सम्पृष्टः सिद्धयोगिराष्ट् । अभिनन्द्य वचस्तस्य तमाह स कृपानिधिः ॥ २९ ॥ नामधारक सद्बुद्धे साधु पृष्टं त्वया भृणु । अत्र साक्षी वेदवाद आदितः कथयामि ते ॥ ३०॥ चतुरानन उत्पन्नो विष्णो भेस्तदास्यतः । वेदाचत्वार उदिताः पुराणान्यमवंस्ततः ।। ३१॥ अष्टादशपुराणानां मध्ये यत्तु सविस्तरम् । पुराणं ब्रह्मवैवर्त प्रख्यातं सुवनत्रये ।। ३२॥ बाह || २६ ॥ स्वामिन्नयं संशयः। गुरुः कथं त्रिमूात्मा । देवे रुष्टे गुरुनाता गुरौ रुटे न कोऽपि चेति कास्य वचनं, इत्युत्ल्या ननाम । तम- मिनन्ध सिद्ध आह ॥ २९ ॥ साधु पृष्टं आदितस्ते कथयामि ॥ ३०॥ विष्णोनाभह्माऽभूत् । तन्मुखे पचत्वारो वेदाः । अष्टादशपुराणानि चाभ- यन् । तर प्रसिद्ध ब्रह्मवैवर्तम् ॥ ३२ ॥ द्वापारान्ते विष्णुासो भूत्वा १संशयं.

·नानकाण्डे अ.२ २९ द्वापरान्तेऽभवद्विगुासो नारायणः स्वयम् । प्रकाशयामास भूमौ पुराणान्यसिलेटकद ॥ ३३॥ शिप्यादिद्वारतो व्यामाद्विस्तृतानीह तानि तु । ततो यथामति कथा श्रुता ते कथ्यते मया ॥ ३४ ।। कलिः पप्रच्छ लोकेशं विस्तरण गुरोः कथाम् । तस्मै स कथयामाम महिमानं गुरोविधि': ।। ३५॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा प्रणम्य पुनरप्यमौ । चिनयाननतो भूत्वा पृष्टवान्नामधारकः ॥ ३६ ।। जय सिद्ध महायोगिनज्ञानधान्तभास्कर । मङ्गतोऽसि कृपासिन्धुर्भनसागरतारकः ।। ३७ ॥ ब्रह्मदेवेन फलये किमर्थ महिमा गुरोः । कथितस्तमपि प्रान मां कयय विस्तरात ।। ३८ ।। सिद्ध आह शृणुप्पार्य कल्पो नैमित्तिकोऽभवत् । वटपत्रे तदा विष्णुः शयानः कल्पमागरे ॥ ३९ ॥ प्रकाशयामास तच्छिष्यादिद्वाराऽत्र प्रसिद्ध तन्नत्यमलिब्रह्मसंवादं वच्मि । कलिना पृष्टो ब्रह्मा गुरुमहिमान प्राह ॥ ३३ ॥ ३५ ॥ नामगारको विन- येन नरयोगच । कृपाने, भरतारक, सिद, जय,। भो महायोगिन् । किमर्थं ब्रह्मणा कलये गुरुमहिमा वर्णितः ।। ३६ ॥ ३८॥ सिद्ध आह । हे आर्य णु । यदा नैमित्तिक कल्योऽभूत्तदा कल्पसागरे विष्णुवंटपत्र- २ पुराणेभ्य २ ब्रहाणम् ३ ब्रह्मा ४ दे कुलीन ५ अव्यक्त सशकवा- देवशयननिमित्ताज्जात. "राज्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसके" इति स्मृते.

·३० श्रीगुरुसंहिता नारायणोऽव्यक्तमूर्तिः कल्पे वाराहसंजके । मयि लीनां पुनः सृष्टिं स्रक्ष्ये तदैवमुक्तये ॥ ४० ॥ इति प्रपञ्चरचनां कर्तुमाधाय मानसे । योगनिद्रां विहायादिपुरुषः पूर्वसर्गवित् ॥४१॥ नारायणस्य बुद्धस्य जगदुत्पादने मतिः । सञ्जाता नाभिकमलं प्रादुश्चक्रे स लोकसूद ॥ ४२ ॥ तन्नाभिपद्मादुदितो ब्रह्मदेवश्चतुर्दिशः । आलोकयन्स मनसा समभूचतुराननः॥ ४३ ।। स्वगतं प्राह स ब्रह्मा मत्तो नान्योऽपरो बली। नेक्षेऽन्यं किमपीहास्मि समर्थो क्लयानिति ॥ ४४ ॥ तदा प्रहस्य तं गाढवाचा नारायणोऽब्रवीत् । अहमस्मि महाविष्णुः पितरं तब मां भज ॥ ४५ ॥ इति श्रुत्वा विलोक्याधः श्रीविष्णु प्रेक्ष्य चात्मभूः । नमस्कृत्वा चिरतरं तं तुष्टावाम्बुजासनः ।। ४६ ।। मधिशिये ।। १९ ।। ४० ।। वराहकल्पेऽव्यक्तमूर्तिर्नारायणो मयि लीना- न्सानुशयान् जीवांस्तत्कर्मभुक्त्यै पुनः स्त्रक्ष्य इति प्रपञ्चरचनां कर्तुं मन- स्थानीय योगनिद्रा त्यक्त्या पूर्वमृष्टिज्ञो जगदुत्पादनेच्छुः स पुरुषो नाभिप विकसितं चक्रे ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ततो जातभतुर्मुखो ब्रह्मा दिशो विलोक्प स्वगतमाह । मत्तोऽन्यः परो बली न । ततः समर्थोऽस्मि । तदा प्रहस्य नारायण आह । अहं महाविष्णुस्ते पिता। मां भज ॥ ४३॥ ४५ ॥ इति श्रुत्वाऽधो विलोक्य विष्णुं प्रेक्ष्य नव्या ब्रह्मा तं तुष्टात्र ॥४६॥ १जीवकर्मभोगाप.

·ज्ञानकाण्डे अ.२ ३१ तेन स्तोत्रेण सन्तुष्टो नारायण उवाच तम् । ममानां शिरसा धृत्वा सृष्टि रचय पुत्रक ॥४७॥ ब्रह्मोचे सृष्टिरचनारीतिं विष्णो न वेम्यहम् । न दृष्टा सृष्टिरचना विष्णो स्रक्ष्ये कथं वद ।। ४८ ॥ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा तुष्टो नारायणोऽवदत् । वेदान्गृहाणारचय तदुक्तविधिना पुनः ।। ४९ ।। वेदेऽस्ति सृष्टिरचनाविचारस्तेन मानद । लीनां विरिञ्चे तां सृष्टिं यथापूर्व प्रकाशय ।। ५० ।। वेदोऽनादिः सृष्टिमार्गदर्शको दर्पणोपमः । तमादायाखिलां सृष्टिं सावधानतया सृज ।। ५१ ॥ वेदोदितेन मार्गेण त्वमश्रान्तं सृजाखिलम् । इत्युवाच हपोकेशरतथेत्युक्त्वाऽपि सोऽसृजत् ।। ५२ ।। ततः प्रजाः प्रजानाथः ससर्ज सचराचरम् । उद्भिज्जानण्डलांश्चैव स्वेदजांश्च जरायुजान् ।। ५३ ।। तेन तुष्टो नारायण आह । ममानया सृष्टिं रचय ।। ४७ ॥ ब्रह्मा आह । विष्णो। सृष्टिरचना न जाने । कथं सश्ये यदेति ॥ १८॥ विष्णुराह । वेदान्गृहाण । वेदे सृष्टिरचनरीतिरस्ति तथा रचय । वेदोऽनादिर्दर्पण 'इव सृष्टिदर्शकस्तमादाय सावधानः सन्सृज ॥४९॥५१॥ वेदोदित- मार्गेण सध्यामीति प्रजापतिः विष्णोराज्ञयोद्भिजाण्डजस्वेदजनारजान्ससर्न । यथा व्यासेन वर्णित । नारायणावतारेण व्यासेनाष्टादशपुराणान्युक्तानि ।। १उवाच.

·३२ श्रीगुरुसंहिता श्रीविष्णोराज्ञया धात्रा सर्व सृष्टमशेपतः। त्रैलोक्यमीशशक्त्या युग्यथा व्यासेन वार्णतम् ।। ५४ ॥ नारायणेनाख्यातानि वेदव्यासेन विस्तरात् । अष्टादशपुराणानि ख्यातानि जगतीतले ।। ५५ ॥ तन्मध्ये ब्रह्मवैवर्तपुराणं मूतमूनुना । कथितं शौनकादिभ्यस्तत्रयं सहरोः कथा ।। ५६ ।। सनकादीन् ब्रह्मनिटान्सृष्ट्वाऽग्रे सृष्टिवर्धकान् । मरीच्यादीन्मानसांश्च ससर्ज चतुराननः ।। ५७ ।। अमरानसुरांचापि समज द्रुहिणस्ततः । स्ववर्णाश्रमधर्मादिसहितान्त्राह्मणादिकान् ।। ५८ ॥ कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिसंज्ञितम् । उत्पाद्यैकैकमाहृय पृथिव्यै प्रेरयद्विधिः ।। ५९ ।। पूर्व कृतयुगं ब्रह्मा समाहृयात्रत्रीदिदम् । ममाझ्या भुवं गत्वा स्वगुगान्संप्रकाशय ॥ ६॥ ॥५२॥ ५५॥ तत्र ब्रह्मवैवर्तपुराणं सूतेनर्षिभ्य उक्तं । तनायं गुरु- कथाक्रमः ॥ ५६ ॥ ब्रह्मा प्रमिष्टसनकादीन्सृष्टिवर्धकान्मरीच्यादीन्देवादीन् वर्णाग्नमादिसहितान्द्राह्मणादीच सृष्ट्वा कृतं त्रेता द्वापार कालिं चोत्पाद्यै- कैकं पृथिव्यै प्रेरयत् ॥ ५७ ॥ ५९॥ पूर्व कृतयुगमाहूयाह । ममाज्ञया भूमि गत्वा स्वगुणा प्रकाशयेति। तत्तथेत्युक्त्वा भुवं गन्तुं प्रतस्थे । तहक्षणं गृणु । सत्यवाक्, वैराग्यज्ञानयुक्. यज्ञोपवीताभरणाक्षमालाक णधृगेवरूपं कृतमेत्य नत्या प्राह ! ब्रह्मन्कुतः प्रेरयसि । प्रायो महीतले १ अनुप्रविष्टचिच्छायायुक् २ प्रकायेतानि ३ विश्रुतानि ४ सनकादीनां शिष्यादिद्वारा सृष्टिः ५ ब्रह्मदेवः.

·ज्ञानकाण्हे अ. २ ३३ एवं ब्रह्मवचः श्रुत्वा सत्यरूपं कृतं युगम् । भुवं गन्तुं प्रतस्थे तल्लक्षणं शृणु सादरम् ।। ६१॥ कदाप्यसत्यं नो वेद वैराग्यज्ञानसंयुतम् । यज्ञोपवीताभरणमक्षस्रकरकङ्कणम् ॥ ६२ ॥ एवंरूपं कृतयुगं नतपूर्वाङ्गमनवीत् । ब्रह्मन्मां प्रेरयस्यद्य कथं यास्ये महीतलम् ।। ६३ ।। महीतले नरा ब्रह्मन्यायशोऽर ऽसत्यभापणाः। निन्दापवादनिरताः शठास्तेभ्यो विभेम्यहम् ॥ ६४॥ श्रुत्वा तद्वचनं प्राह ब्रह्मा कृतयुग त्वया । खखखाष्टद्विसप्तकमिताब्दान्स्थेयमेव हि ॥६५॥ तुभ्यं कष्टं न दास्यामि प्रेरयिष्येऽपरं युगम् । सावधानतया स्थेयमिति तत्प्रेरयद्विषिः ॥६६॥ व्यतीते नियते काले तस्य त्रेतायुगं विधिः। समाहृय जगत्सप्टा तदिदं वाक्यमत्रवीत् ॥ ६७ ॥ त्रेतायुगस्य लक्ष्मापि शृणु वक्ष्यामि सादरम् । मोगैः पुष्टा तनुस्तस्य सामग्री याज्ञिकी करे ।। ६८॥ मिथ्याभाषणा निन्दापपादरताः शठास्तेभ्यो विभेमि ॥ १०॥ ६१॥ ६२ ।। ६३ ।। ६४ ।। ब्रह्माऽह । त्वं १७२८००० वर्षपर्यन्तं भुवि तिष्ठ । कष्टं ते न दास्यामि । सावधानतया तिष्ठान्यं युग प्रेरयिष्यामीति तं प्रेरयत् ६५ ॥६६॥ नियते तत्काले व्यतीते सति ब्रह्मा नेता प्रेरयत् । तरक्षणं ३ ·३४ श्रीगुरुसंहिता त्रेतायुगे द्विजास्तस्माद्यागहोमरताः सदा। कर्ममार्गेण गन्तारो धर्मशाखविदः सदा ॥ ६९ ।। प्रेतायुगं पधरं धर्मशास्त्रप्रवर्तकम् । खखपटिनवादित्यमितान्दास्तदुवास को॥ ७० ॥ ततो ब्रह्मा समाहृय मिश्ररूपधरं परम् । द्वापार प्राह तस्यापि लक्षणानि निबोध मे ॥ ७१॥ खड्गखट्वाङ्गचापेपुशस्त्राट्यकरपल्लवः । द्वापार उग्रताशान्तिदयानष्ठुर्यसंयुतः ।। ७२ ॥ सहितः पुण्यपापाभ्यां तृतीयं युगमीदृशम् । ब्रह्मा प्राह मुवं गत्वा कश्चित्कालं स्थिति कुरु ॥७॥ खखखाब्धिपडष्टाब्दकालः पूणोऽस्य चाभवत् । ततो ब्रह्मा समाहूय कलिं प्राह मैलिम्लुचम् ।। ७४ ॥ शृणुष्व लक्षणं तस्य मलिनस्य कलेजि । ब्रह्मणः पुरतः प्राप्तः कलिः स च कैलिप्रियः॥७५ ।। शृणु । यत्तनु गैः पुष्टा, यत्करे यज्ञसामग्री, धर्मशास्त्रप्रवर्तकां, तत्प्रेरयत् । तत् १२९६००० वर्षपर्यन्त भुपि तस्थौ । तदा कर्ममार्गरता धर्मशास्त्रज्ञा नरा आसन् । ततो मिश्ररूपं द्वापरं प्रेरयत्तलक्षणं णु ॥ ६७ ।। ७१ ॥ खड्गखट्वाङ्गचापबाणधरं उग्रताशान्तिदयानेष्ठुर्यपुण्यपापयुतम् द्वापर आहृय कश्चित्कालं मुवि वसेति ब्रह्माऽऽदिदेश । स च ८६४००० वर्ष- पर्यन्तं तस्या। ततो ब्रह्मा कलिं प्रेरयत्। ब्रह्मणोऽने प्राप्तस्य तस्य लक्षणं शृणु ॥ ७२ ।। ७५॥ विचारहीनः पिशाचवदनोऽधोमुखोऽशुद्धः, गतो १ भुवि २ मलिनं ३ कलहः ·ज्ञानकाण्डे अ.२ विचारहीनः पिशाचवदनोऽधोमुखोऽशुचिः। गच्छन्पदे पदे चापि प्रस्खलन्स खलग्नियः॥७६॥ क्रूरो विरागरहितः कलहद्वेषसंयुतः। धृत्वा यामेन हस्तेन सुदृढ़ लिङ्गमात्मनः ।। ७७॥ जिह्वां दक्षकरेणापि धृत्वा नृत्यन्मुदा तदा । दोपपूर्वस्तुतिकरः पापैरपि समन्वितः ॥७९॥ प्रहसन्प्ररुदच्छश्वचेष्टां मर्कटवञ्चरन् । प्राहाने ब्रह्मणः स्थित्वा किमाज्ञापयसीति तम् ॥७९॥ दृष्ट्वा पिशाचरूपं तं ग्रहस्य विधिरब्रवीत् । कले किमयं हस्ताभ्यां जिह्वालिने त्वया धृते ॥ ८० स प्राह लिङ्गजिह्वाम्यामेताभ्यां सकलाञ्जनान् । जेष्यामीति प्रतिज्ञातं स्वभावोऽयं मम प्रभो ॥ ८१ ॥ जैव्योपस्थ्यसुखासक्त्या जेष्यामीत्यत एव मे । जिह्वालिङ्गे धृते क्वापि न विभेमि स्वभावतः ।। ८२ ॥ पदे पदे स्खलनयुक, रो, विरागहीनः, कलहद्वेषयुक् , वामहस्तेन लिङ्गं दक्षिणेन जिव्हां च धृत्वा मुद्दा नृत्यन्दोषपूर्वस्तुतिकरः पापयुक् , इसन् रुदनमर्कटवचेष्टां चब्रह्मणोऽग्रे स्थित्वा किमाज्ञापयसीत्याह। ॥७६ ॥७९॥ पिशाचामं तं दृष्ट्वा ब्रह्माऽऽह । किमर्थ लिङ्गजिव्हे धृते इति ।। ८०॥ कलिराह । लिङ्गजिव्हाभ्यां सर्वजनानेष्यामीति प्रतिज्ञा- म् । अयं मे स्वभावः ॥८१॥८२॥ ब्रह्मोवाच । कश्चित्कालं भुवं गल्या- १ पुनःपुनः २ ब्रह्माण ३ जिन्हामवं सुखं रसलंपटवा उपस्थम सुख उलनालंपटता.

·श्रीगुरुसंहिता इति श्रुत्वा कलेक्यिं ब्रह्मदेव उवाच तम् । कश्चित्कालं भुवं गत्वा प्रकाशं कुरु चात्मनः ।। ८३॥ कलिः प्राह विधे भूमौ किमर्थ प्रेरयस्यहो। स्वभावं तेऽग्रतो वच्मि दुर्गुणानपि मे शृणु ।। ८४ ॥ छेत्ताऽहं धर्मसेतूनां निरपोऽहं निरङ्कुशः। निद्राकलहशोकायाः सदा सन्ति ममाग्रतः ।। ८५॥ परद्रव्यहरोऽन्यस्त्रीहरो मे भ्रातरौ मतौ । प्रपञ्चदम्भमात्स्यर्यकर्ता प्राणसखो मम ॥८६॥ यतयस्ते मम प्राणा दाम्मिका ये बैका इव । स ममात्मा यश्छलेन भूतद्रोहीहैं जीवति ॥ ८७ ।। नातः परं परं मित्रं मम जीवसमं विभो। ये पुण्यकारिणो लोकास्ते सर्वे मम शत्रवः ।। ८८॥ ऽऽत्मानं प्रकाशय । कलिराह किमर्थ मां प्रेरयसि । मत्स्वभावं दुर्गुणांध अणु ।। ८३॥८४॥ अहं धर्मच्छेत्ता निस्त्रपो निरंकुशो निद्राकलहशोकाया मेऽप्रतः सन्ति । परस्त्रीदव्यहरौ में भ्रातरौ । प्रपञ्चदम्भमात्रार्यकर्ता मे प्राणसखः। यका इव दाम्भिका यतयस्ते में प्राणाः । यस्छलेन भूतद्रोही स ममात्मा ॥८५।। ८७॥ एभ्यः परं मम जीयसमं मित्रं न । ये पुण्य- १ मे दुर्गुणान् वच्मि तान् शृणु २ निर्लज्जः ३ बकवत् ध्याननिष्ठतया स्वार्थसाधनेनान्यवंचकाः ४ भूमी.

·ज्ञानकाण्डे अ.२ ३७ ब्रह्मा प्राह ममादेशं कले धेहि स्वके गले। कलौ युगे मनुष्याणां परमायुः शतं मतम् ।। ८९॥ युगान्तरे तु बहुलं तपोनुष्ठानतस्तदा। नृभिः कतिपयाहोभिः कप्टेनासादितं पदम् ॥ ९॥ एवं त्वयि न मानामिह स्वल्पायुपां द्रुतम् । भक्त्या परेशभजनमात्रेणापि कृतार्थता ॥९१ ॥ युगान्तरे नृणामायुर्बाहुल्यादीर्घकालतः। तपोनुष्ठानसंसिद्धिः कप्टेन न तथा त्वयि ॥ ९२ ॥ ये ब्रह्मज्ञानिनः पुण्यकारिणो देवसेवकाः । मा विनं कुरु तेपां त्वं साहाय्यं कुरु शीघ्रद ॥ ९३ ॥ इति श्रुत्वा विधेर्वाक्यं नमस्कृत्यात्रवीत्कलिः। स्वामिन्ये कथिता लोकास्ते लोका मम वैरिणः ॥९॥ कारिणः ते मम शत्रवः । ब्रह्मा प्राह । हे फले ममाज्ञां धारय । कलौ नृणां शतवर्षमायुः ।। ८९॥ युगान्तरे बह्वायुः तदा नरैः कतिपयवः कष्टेन तपोऽनुष्टानादिना मोक्षा लब्धः ॥ ९०॥ एवं कले त्वयि न । इह स्वल्पा- युषां शीघ्रमीश्वरभजनमात्रेणापि कृतकृत्यत्वं ॥९१॥ अन्ययुगेषु बहा- युषां दीर्घकालेन फष्टेन च तपोऽनुष्टानसिद्धिस्त्वयि न तथा ॥ ९२ ॥ ये ज्ञानिनः पुण्यकारिणो देवभक्तास्तेपा विघ्नं मा कुरु । हे शीनफलद, कले, तेषा साहाय्यं कुरु ॥९३॥ इति श्रुत्वा कलिनमस्कृत्य प्राह । ब्रह्मन्ये कथितास्ते मम वैरिणः ॥९४॥ यत्र मम वैरिणस्तन कथं मम गतिः । १ प्राप्तं २ कलौ संकल्पमात्रेण पुष्यसिद्धिनं पापस्य.

·३८ श्रीगुरुसंहिता योमे वैरिणस्तत्र क्षितौ मे गमनं कथम् । येपां श्रवणमात्राच विभेमि भृशदुःखितः॥९५॥ भूमण्डले विशेपेण खण्डे भारतसंज्ञके। सन्ति पुण्यजना प्रन्ति ते मां तत्र कथं गतिः॥१६॥ इति श्रुत्वा कलेाक्यं हसन्ब्रह्मा तमाह च । त्वं कालात्मानमाश्रित्य कले तिष्ठाचलातले ॥ ९७ ।। छिनत्ति स्वगुणेनैपैं सर्वेषां धर्मवासनाम् । पुण्यात्मनोऽपि महतो भवेत्पापे मतिस्ततः ॥९८॥ कलिः प्राह शृणु ब्रह्मन्वैरिणो मे विशेषतः। भूमण्डले सुविमले तीर्थादौ निवसन्ति ये॥९९ ॥ ये शिवोपासका विष्णुध्याननिष्ठाश्च धार्मिकाः । उपद्रवन्ति मां ते तु तेषु मे न कृपा भवेत् ॥ १०० ।। येषां श्रवणेनापि दुःखितोऽहं भृशं बिभेमि ॥९५ ॥ भूमण्डले तत्रापि भरतखण्डे पुण्यजनाः सन्ति, ते मां नन्ति । कथं तत्र गे गतिः ॥९॥ इति श्रुत्वा हसन्ब्रह्मा प्राह । त्वं कालात्मानं अङ्गीकृत्य भूतले चिरं तिष्ठ । स स्वगुणेन सर्वेषां धर्मवासना छिनात्त । ततः पुण्यवतोऽपि पापे मतिर्भ- येत् ॥ ९७ ॥ कलिः प्राह । भो बलन् । विशेपतो मम वैरिणः शृणु ! भूमण्डले तीर्थादौ ये वसन्ति ये शिवविष्णूपासकाः, धार्मिकाः, ते मामुप द्रवन्ति । तेषु न मम कुपा । अन्येऽपि वैरिणः ये गङ्गातीरस्थाः, धर्मरताः काशीवासिनश्च तीर्थाटनशीलाः, पुराणश्रयणदानरताः ध्याननिष्टास्ते वैरिणः । ये शान्ता अदाम्भिकाः, पुण्यशीलास्तान्दृष्ट्वा मे कम्पो भवेत १ भरतवर्षे २ अगीकृत्य ३ भूतले ४ फाला.मा.

·ज्ञानकाण्डे अ.२ अन्येऽपि वैरिणः सन्ति गङ्गातीरविहारिणः । वाराणसीवासिनो ये ये धर्म तत्र कुर्वते ॥१॥ तीर्थानि पर्यटन्तीह पुराणथत्रणादराः। ध्याननिष्ठा दानरता ये च ते मम वैरिणः ॥२॥ येषां मनसि शान्तिस्ते वैरिणो मे प्रजापते । अदाम्मिकान्पुण्यशीलान्दृष्ट्वा मे वेपथुर्भवेत् ॥ ३॥ नासाग्रदृष्टयो ये च जपानुष्ठानतत्पराः । दृष्ट्या दृष्ट्वाऽपि तान्याणा मम यास्यन्ति भाति मे।। स्त्रीपुत्रस्नेहसम्बद्धा ये मायाजालवेष्टिताः। तेपामुपरि मे प्रोतिस्त इष्टाः परमा मम ॥ ५ ॥ दूपयन्ति श्रुतीः शास्त्र भेदाद्धरिहरौ च ये। पश्यन्ति तौ द्विपन्तीह त आप्ताः परमा मम ॥६॥ भनन्ति ये हरिहरौ सर्वदा विजितेन्द्रियाः। ये रागद्वेपरहितास्तेम्यो मम दरः परः॥७॥ ॥९९||१०३।। नासानदृष्टयो ये जपन्ति तान्दृष्ट्वा मम प्राणाः यास्यन्ति ॥४॥ स्त्रीपुत्रस्नेहबद्धाः मायाजाल्वेष्ठितास्ते ममेष्टास्तदुपरि मे प्रीतिः ॥५॥ वेदशास्त्रदूषका हरिहरयोनिन्दका मेददर्शकाश्च ते ममाताः॥६॥ ये हरिहरमताः जितेन्दिया रागद्वेपहीनास्तम्यो विमेमि ॥ ७॥ ब्रह्मा प्राह । १ कंपः २मय.

·४० श्रीगुरुसंहिता ब्रह्मा प्राह कले भूमौ त्वत्प्रकाशो भविष्यति । गतिमात्रेण ते लोका वर्तिप्यन्ते त्वदिच्छया ॥८॥ तेपा मध्ये पुण्यवन्तो भविष्यन्ति क्वचित्रराः । मा विघ्नं कुरु तेषां त्वं सञ्चरवं महीतले ॥९॥ इत्येतद्ब्रह्मणो वाक्यं कलिः श्रुत्वा करद्वयम् । सन्धाय स पुनः प्राह विनयावनतो विधिम् ॥११०॥ स्वभावो मम दुवृत्तेः कथमेवं भविष्यति । स्वामिन्धर्मेण तु कथं सङ्गतिर्मम मां बद ११॥ एवं कलेर्वचः श्रुत्वा प्रहस्य विधिरनवीत् । निवासोपायमवनी शृणु कालमलात्मकः ॥ १२॥ त्वं कालमलसाहाय्यादधर्मस्य च गच्छ गाम् । ततो विज्ञातमार्गस्त्वं निर्भयं प्रचरिष्यसि ।।१३॥ निर्मला ये जनाः कापि तव ते सन्तु वैरिणः । इष्टास्तव भविष्यन्ति ये नरा मलपिताः॥१४॥ काली भूमी वप्रकाशो भविष्यति । ते गमनमात्रालोकास्तवेच्छया स्थास्यन्ति ॥ ८॥ तेषां मध्ये कचित्पुण्यवन्तो भविष्यन्ति । तेषां विघ्नं मा कुवं सचर ॥ ९॥ इति श्रुत्या कलिनला पुनर्विनयेनाह । दुत्ते स्वभावः कथमे भविश्यति । कथं धर्मेण मम सङ्गतिः ॥ १०॥ १११॥ ब्रह्मा प्रहस्य प्राह । हे कालमल कले निवासोपायं शृणु । वं अधर्मसाहा- प्येन मुबं गच्छ । ततो लब्धमार्गः सन्निभयं सञ्चरिष्यसि । ये निर्मलास्ते त्वरिणः मलदुष्टास्तवेष्टा भविष्यन्ति ॥१२॥ १३ ॥ १४ ॥ कश्चित्पुण्य- १ गमनमात्रेण २ दुधा इत्तिर्यस्य तस्य मम ३ मुवि..

·ज्ञानकाण्डे अ.२ एमां मध्ये नरः कश्चित्पुण्यवांस्त्वां स जेप्यति । प्रायशो भूतले लोका भविष्यन्ति वशे तव ॥ १५॥ इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा कलिर्नत्वाऽवदत्पुनः। एवं श्रुत्वाऽपि न मनः क्षमं गन्तुं क्षितिं मम ॥ १६ ॥ एवं कलेस्तु सकलं साशझं नामधारक । श्रुत्वा वाक्यं विधिः प्राह सावधानमनाः शृणु ॥१७॥ धैर्य धृत्वा मनसि ये शुद्धा बुद्धाश्चरन्ति तान् । त्वद्दोपाः स्पर्शयिष्यन्ति न तथा लोमवर्जितान् ॥१८॥ ये सेवन्ते हरिहरावभेदेन गुरूनपि । ये काशीवासिनस्तेषु त्वद्दोपाः प्रभवो न हि ॥ १९ ॥ ये विप्रसेवका लोका ये मातापितुसेवकाः। कपिलागोऽर्चकास्तेषु त्वद्दोपाः प्रभवो न हि ॥१२०॥ वांस्त्वां जेष्यति । प्रायो लोकास्ते वशा भविष्यन्ति । इति श्रुत्वा नवा कलिः पुनराह । एवं श्रुत्वा मे मनो गन्तुं नोत्सहते ॥ १५ ॥ १६ ॥ एवं साशनं कलेवचः श्रुत्वा ब्रह्माऽऽह | हे नामधारक तत् मृणु ॥ १७ ॥ धैर्य धृत्वा ये शुद्धबुद्धाश्चरन्ति तानिटोंमांश्च त्वदोषा न स्पृशन्ति । अभेदेन ये हरिहरगुरसेवकाः कपिलाधेन्वर्थकास्तेषां स्वघोपो न । ये काशीवासिनो. ब्राह्मणमातृपितृसेवकास्तेषां त्वदीपोन । शैववैष्णवतुलसीपूजकान्मा पीडया गुरसेवापुराणश्रवणस्वधर्मरतान् श्रुतिस्मृतिपुराणधर्मज्ञान्विशेषतो गुरुभक्ता- न्मा पीडय । कलिः प्राह । ब्रह्मन्को गुरुः, फिस्वरूपः, तन्मे कथय । इति श्रुत्वा प्रसन्नो ब्रह्मा प्राह | कळे गुरुमाहात्म्यं वश्यामि । शृणु ॥११८॥१२५ १ पुण्यवान् भवेसः २ समर्थ, .

·श्रीगुरुसंहिता शैवान्या वैष्णवान्वाऽपि तुलसीपूजकान्कले । मदाज्ञां शिरसा धृत्वा कदाप्येतान्न पीडय ॥२१ ।। गुरुसेवारतांश्चैव पुराणश्रवणादरान् । स्वधर्मनिरतांश्चैव कदाप्येतान्न पीडय ॥ २२ ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञान्धर्मज्ञांश्च विवेकिनः। गुरुभक्तान्विशेपेण कले त्वं नैव पीडय ॥ २३ ॥ कलिर्जगाद भगवन्ब्रह्मन्मां वद को गुरुः । गुरुस्वरूपं कथय प्रसादाद्विस्तरेण मे ॥ २४ ॥ इति श्रुत्वा कलेवाक्यं ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः। कले शृणु प्रवक्ष्यामि गुरुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ २५॥ गकारः सिद्धिदः प्रोक्तो रेफः पापस्य दाहकः। उकारो विष्णुरव्यक्तखितयात्मा गुरुः स्मृतः ॥ २६ ॥ गणेशो वह्नियुक्तश्व विष्णुना च समन्वितः। वर्णद्वयात्मको मन्त्रश्चतुर्वर्गफलमदः ॥२७॥ गणेशसंज्ञो गकारो वह्निसंज्ञो रकारकः । विष्णुसंज्ञ उकारः स्यादेवं गुरुरिति स्फुटम् ॥ २८॥ गकारः मिद्धिदः रकारः पापदाहकः उकारो विष्णुर्गुरुस्त्रिमूर्तिः । गणेशा- निविष्णुयुक्तः द्विवर्णमंत्रश्चतुर्वर्गप्रदः । गकारो गणेशज्ञः रकारी वह्निसंज्ञः विष्णुरुकारसंश एवं गुरुः ॥२६॥२७॥२८॥ गुरुर्माता पिता शिवश्च । १रकार: २ गकारः ३ रकारः ४ उकारेण.

·ज्ञानकाण्डे अ.२ ४३ गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुरेव परः शिवः। ईश्वरो यदि कुप्येत गुरू रक्षति तं तदा ॥२९॥ यदा कदाचिच्छिप्याय गुरुः कुप्येत दैवतः। परिरक्षितुमीशानस्तं न शक्नोति सर्वथा ॥ १३०॥ गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुगुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुरेव परं ब्रह्म तस्माद्गुरुमुपाश्रयेत् ।। ३१ ।। ब्रह्मत्वेनोत्पादकत्वादविद्यादेव तारणात् । भवसंहारकत्वाच्च गुरुस्च्यात्मा तमाश्रयेत् ॥ ३२॥ हरौ प्रसन्नेऽपि हि वैष्णवा जनाः सम्प्रार्थयन्ते गुरुभक्तिमव्ययाम् । गुरौ प्रसन्ने जगतामधीश्वरो जनार्दनस्तुप्यति सर्वसिद्धिदः ॥३३॥ यदि प्रसन्न ईशानः सद्गुरु व तुप्यति । गुरौ प्रसन्न आसन्न ईशानस्तस्य धीमतः ॥ ३४ ॥ ईश्वरे कुपिते गुरुनाना । कदाचित् गुरौ कुपिते न कोऽपि त्रातु शक्यः ॥२९॥ ३० ॥ गुर्खला विष्णुरीगश्च गुरुरेव पर ब्रह्मोपास्यं ।। ३१ ॥ ब्रह्मत्वेनोत्पादनात् अज्ञानादितारणाद्वसंहाराच्च त्रिमूरिमा गुरुः ॥३२॥ विष्णी प्रसन्नेऽपि मक्ता गुरुमक्तिं याचन्ते । गुरौ प्रसन्ने सर्वसिद्धिदो विश्वेशस्तुभ्यति ॥ ३३॥ ईशे तुष्टे गुन तुष्यति । गुरी तुष्टे ईश्वरः १ शकरः २ जीवमाव निरस्य ब्रह्मरूपेणोत्पादकत्वात् ब्रह्मा, अविद्या. कामकर्मनिवारणासाटको विष्णुः, ससारसंहारकत्वात् रुद्रः, एव गुरुना- विष्णुशिवामकः ३ समीपः, ·४४ श्रीगुरुसंहिता अत एव गुरुं भक्त्या शास्त्रमार्गेण यो मजेत् । स ज्योतीरूपमावतीर्थव्रतयोगतपोऽर्थमाक् ॥ ३५॥ वर्णाश्रमवृपाचारसद्विवेकक्रियापथम् । भक्ति विरक्ति मुक्ति च तस्य दर्शयते गुरुः ॥ ३६॥ इति श्रुत्वा विधेर्वाक्यं पप्रच्छ प्रणतः कलिः । सर्वदेवसमानोऽसौ कुतो जातो गुरुवंद ।। ३७ ॥ ब्रह्मा तमाह वक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम् । शृणुष्वैकाग्रचित्तेन पारोऽलभ्यो गुरुं विना ।। ३८ ॥ गुरुं विना न श्रवणं भवेद्यस्यापि कस्यचित् । विना सच्छास्त्रवणावद्भयान्मुच्यते कथम् ॥३९॥ गुरोविना न श्रवणं स्वबुद्ध्या तत्त्वतो भवेत् । शास्त्राणि सुलमान्येव श्रवणे सुलभे सति ॥१४॥ स्वाधीनः स्यात् ।। ३४ ॥ ततः शास्वतः यो भक्त्या गुरुं भजेत् स तीर्थ- व्रततपोयोगमोक्षमाक् ॥३९॥ गुरुवर्णाश्रमधर्माचाराक्रियाविवेकमक्तिवैराग्य- मुक्तिमार्गदर्शयिता ।। ३६ ॥ इति श्रुत्वा कलिः पप्रच्छ गुरुः सर्वदेववरः कुतो जातः ॥ ३७॥ ब्रह्मा प्राह । विस्तरेण वक्ष्ये । ऐकाम्येण शृणु। गुरुं विना पारो न लम्यः ॥३८।। गुरुं विना कस्यापि श्रवणं न । श्रवण बिना कयं भयमुक्तिः । गुरुं विना स्वबुद्धया श्रवणे शास्त्राणि सुलभानि ॥३९॥४०॥ शास्त्रतत्त्वे ज्ञाते स्वतः संसारान्मुक्तिः मैवं । तस्मादुपदेष्टा १ ब्रह्म २ धर्मः ३ मोक्षः, ।

·ज्ञानकाण्डे अ. २ शास्त्रतत्वेऽवबुद्धे तु संसारतरणं स्वतः। गुरुः प्रकाशकस्तस्माज्ज्योतीरूपप्रदर्शकः ।। ४१ ॥ गुरुसेवनया सर्वसिद्धिर्जाता पुरा कले। गुरुशिष्यकथामेतामभिधास्यामि ते कले ॥ ४२ ॥ पुरा गोदावरीतीर आश्रमोऽगिरसो महान् । नानावृक्षलताकीर्णः पुण्यारण्यमृगान्वितः ।। ४३ ।। यत्र ब्रह्मर्पिमुख्यास्तु सुव्रतास्तपसि स्थिताः। तत्रैको वेदधर्माख्यः पैलपुत्रो द्विजोत्तमः॥४४॥ तच्छिप्यास्तत्परा आसश्रुतिसच्छास्त्रपाठकाः । तेषां मध्ये दीपकाख्यः शिप्याग्यो वेदधर्मणः॥४५॥ वेधर्माऽपि तद्भावपरीक्षायै कदाचन । शिप्यान्समस्तानाहय सन्तोपेणाभिनन्ध तान् ॥ ४६॥ स गुरुः प्राह मोः शिष्याः किश्चित्पृच्छामि वोऽधुना । यदि बोऽस्ति मयि प्रीतिर्मद्वाक्यं शृणुताधुना ।। ४७॥ गुब्रह्मदर्शकः । गुरुसेवनया सर्वसिद्धिर्जातत्यत्र गुरुशिष्यकथां शृणु । पुरा गोदातीरेंऽगिर आश्रमे पुण्यारण्यनानावृक्षमृगान्विते सुनता ब्रह्मर्षयः स्थिताः तत्र वेदधर्माख्यः पैलपुत्र आस ॥४१॥ ४४ ॥ तत्परास्तच्छिष्याः श्रुतिशास्त्रपाठकाः तेषां मध्ये शिष्याम्यो दीपकाख्यः ॥४५॥ तद्भक्ति ज्ञातुं तं शिष्यमाहय गुरुः सन्तोपेणाह ॥ ४६ ।। भोः शिष्याः। किंचिः पृच्छामि । यदि मयि प्रीतिरस्ति तर्हि मद्वाक्यं शृणुत ।। ४७ ॥ शिष्या १ वक्ष्यामि २ मुख्यशिष्यः ·४६ श्रीगुरुसंहिता . शिष्या ऊचुर्गुरो स्वामिन्नस्माकं तारको मवान् । शिरसाऽङ्गीकरिष्यामो भवदाज्ञां न संशयः॥४८॥ गुरुवाक्यातिचारी स रौरवं नरकं व्रजेत् । गुरुवाक्यमकुर्वाणो मायासिन्धी स मज्जति ॥ ४९॥ ततो न विन्दति गतिं दुर्गतिं याति सोऽधमः । तारको गुरुरेवातो भक्तस्य श्रुतिसम्मतः॥ १५० ॥ इति श्रुत्वा वचस्तेषां वेदधर्मातिहर्पितः। दीपकप्रमुखान्छिप्यानिदं वचनमब्रवीत् ॥५१॥ शिष्याः भृणुत्त मे वाक्यमस्ति पूर्वार्जितं मम । जन्मान्तरसहस्रेषु महापापं तु यत्कृतम् ॥ ५२ ॥ तपोऽनुष्ठानधर्मेण बहु प्रक्षालितं मया । प्रारब्धमवशिष्टं न नश्येद्भोग विना तु तत् ॥५३॥ तपसोपेक्षितमपि मोक्षविघ्नकरं भवेत् । उपेक्षा नैव कर्तव्या घोरपापस्य भाति मे॥ ५४ ।। 1 ऊचुः । भवान्नः तारकः भवदाज्ञां शिरसांगीकरिष्यामः ॥४८॥ गुरुः पाक्योल्लङ्घनादौरयो नरकः । गुरुवाक्यमकुर्वाणा मायाब्धौ मज्जन्ति॥४९॥ ततो नोर्ध्वगनिरधोगतिरेव । तस्माद्भतस्य गुरुस्तारकः॥५०॥ इति श्रुत्वा दृष्टो गुरुः दीपकादिशिष्यानाह । मद्वाक्यं शृणुत। जन्मांतरसहस्त्रेषु पूर्वमर्जितं महापापमस्ति ।। ५१॥५२॥ तपोऽनुष्टानधर्मेहु क्षालितं । शिष्ट प्रारब्धं भोग्यमेव । तपसोपेक्षितं चन्मोक्षविघ्नकरं। अतः घोरपापस्योपेक्षा न फर्तव्या ।। ५३ ।। ५४ ।। स्वदेहेन न मुक्तं चेत्तन नश्येत् अतस्तनि- ·ज्ञानकाण्डे अ.२ ४७. स्वदेहेन न मुक्तं चेन्न भवेत्तस्य निप्कृतिः। इति निश्चित्य मनसा तभोगार्थ समुद्यतः ॥ ५५ ॥ निष्कृत्यथै हि पापस्य यास्ये वाराणसी पुरीम् । भोक्ष्येऽधं तत्र युप्मामी रक्षा कार्या प्रयत्नतः॥५६॥ सर्वपापक्षयकरी पुरी वाराणसी श्रुता। पुराणादौ भवन्तोऽतो मां नयन्त्रविलम्बितम् ।। ५७ ॥ शिष्याणामत्र युप्माकं कः समर्थोऽवने मम । कोऽङ्गीकरिष्यति वचो दुःखोदकं वदन्तु माम् ॥५८॥ इति श्रुत्वा गुरुबचो गुरुसेवाविशारदः । तेषां मध्ये दीपकाख्यः सच्छिप्यो गुरुसम्मतः॥५९॥ गुरुं नत्वाऽवदत्स्वामिन्भिजपापं न शेपयेत् । देहनाशकराघस्य शीघ्र कार्या प्रतिक्रिया ।। १६०॥ वेदधर्माऽवदच्छिष्य यावद्देहो दृढो नृणाम् । तावत्पापक्षयः कार्यो मवेदने विषोपमः॥१॥ प्कृत्यर्थ वाराणसी गत्वा पापं भोक्ष्ये । तत्र प्रयत्नात् युष्मामी रक्षण कार्य ॥५५॥५६॥ सर्वपापहंत्री वाराणसी पुराणप्रसिद्धा तां मां शीघ्र नयत ॥ ५७ ॥ युष्माकं मध्ये मद्रक्षणे कः समर्थः। दुःखोत्तरं मद्वचः कोंगीकार- प्यति ॥ ५८॥ इति श्रुत्वा गुरुसेवापरो गुरुमात्यः सच्छियो दीपकः गुरुं नत्वा प्राह । भोः स्वामिन्पापशेपो न स्थापितव्यः। शीघ्र प्रतिक्रिया कार्या। गुरुराह सत्यमेय यावदेहो दृढस्तावत्क्षयः कार्योऽन्ते पापं विषय- द्ववेत् ॥ ५९॥ ६१॥ तीर्थसेवाकृच्छ्रप्रायश्चित्तादिना स्वदेहे रोगा भोगेन १ शुद्धधर्थ २ पापं ३ रक्षणे ४ उत्तरकालं.

·श्रीगुरुसंहिता तीर्थसेवाऽथवा प्रायश्चित्तं कृच्छादिकं महत् । रोगादिभोगो देहेन नान्यथा पापनिप्कृतिः ॥ ६२ ॥ स्वयमेवात्मनः पापं भोग्यं देवोऽथवा ऋपिः। ज्ञानी वाऽपि न शक्नोति त्यक्तुं भोगं विनैव तत्॥६३॥ दीपकः स्वगुरुं प्राह यदुक्तं सत्यमेव तत् । शक्त्या सेवां करिष्यामि स्वामिनाज्ञप्तुमर्हसि ॥ ६४॥ दोपकस्य वचः श्रुत्वा वेदधर्मा तमनवीन । गलत्कुष्ठी भविष्यामि पङ्गुरन्धश्च पापतः ॥६५॥ एकविंशतिवर्षाणि गलत्कुष्ठं भविष्यति । ईदृशं रक्षितुं शक्तश्चेदगीकुरु पुत्रक ॥६६॥ दीपक माह कुर्वेऽहं भवत्पापस्य निष्कृतिम् । एकविंशतिवाणि कुंठोऽन्धोऽपि भवाम्यहम् ॥ ६७॥ भवत्पापक्षयं स्वामिन्करिष्ये मम वर्मणा। स्फुटमाज्ञापयेत्युक्त्वा भक्त्या तचरणेऽग्रहीत् ॥ ६८ ॥ च पापनिप्कृति न्यया।। ६२ ।। स्वपापं स्वयं भोग्यं । देवर्षिज्ञानिनामपि मोग विना न पापलयः ।। ६३ ॥ दीपक आह । सत्यमेव शक्त्या सेवा करिष्ये स्वामिन् आज्ञापय ॥ ६४ ॥ गुरुराह । अहं पापेन गलत्कुष्ठी पंगुरंधश्च भविष्यामि ॥६५॥ हे पुत्रक ईदृशं मां एकविंशतिवर्षपर्यन्त रक्षितुं शक्तवेदङ्गीकुरु ।। ६६ ।। दीपक आह । भवत्पापक्षया सावत्कालं अहमेवान्धः कुष्टी च स्यां । भवत्पापक्षयं स्वदेहेन करिष्ये । मामाज्ञापयतु २ युष्ठमस्यास्तीति कुष्ठः अर्श आदित्वान्मत्वीयोऽन् ३ देहेन. १पाप ·ज्ञानकाण्डे अ.२ ४९ इति श्रुत्वा वचस्तस्य वेदधर्मा महामुनिः । प्रहृष्टस्तं पुनः प्राह गतिं पापम्य में शृणु ॥६९ ॥ स्वयमेवात्मनः पापं भोक्तव्यं खलु शिप्य तत् । स्वशियादिप्रतिनिधिद्वारा पापक्षयो न हि ।। १७०॥ अत एवाहमेवाचं मम मोक्ष्ये स्ववर्मणा। एकविंशतिपाणि रक्ष मां यदि रोचते ।। ७१ ।। यः पीड्यतेऽत्र रोगेण तत्कष्टादधिकं खलु । पापि कष्टं तेचं भविष्यसि कष्टभार ।। ७२ ।। इदं पूर्व मयोक्तं ते भोक्ष्ये स्वाङ्गेन पातकम् । शक्तोऽसि चेत्पुरी नीत्वा काशी मां परिपालय ॥७३॥ अहं तवोपकारण काश्यां मुक्त्वा स्वपातकम् । भूत्वा विपापो यास्यामि शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ७४॥ दीपकः स्वगुरुं प्राह त्वां नेप्पेऽवश्यमेव ताम् । काशी तेषां करिष्यामि विश्वनाथममो भवान् ॥ ७५।। भवानिति तचरणेऽप्रहीत्। तदा दृष्टो गुरुः पापगति माह। स्वयमेव स्यपा भोग्यं । शियाटिद्वारा तन्नाशो न। अतोऽहमे मोश्ये । यदि रोचते तर्हि सामन्मा पक्ष । रोगिणोऽप्यधिक सेफस्य कष्टं तत्वं कष्टी मनिम्यसि || -- ७२॥ इदं पूर्वमयोस। शक्तोऽसि चेकाशीपुरी नीत्वा मां सेश्य । सोषकारेण पापं मुक्या सिपः समुक्ति यास्ये। दीपक आह भयंत फाशी नीमा विश्वनामपदयसेना करिष्ये ॥७३॥ ५॥ एवं गुरसेरामंगीहत्य १ वरमारकारजात् २ ब्रह्म, ४ ·५० श्रीगुरुसंहिता कले दृढमतिः शिष्यः सेवामाश्रुत्य तं गुरुम् । आदाय प्राप तां काशी तारकां मणिकर्णिकाम् ।।७६॥ नीत्वा गुरुं कम्बलाश्वतरासन्नमवासयत् । वेदधर्मोऽपि सन्तुष्टस्तस्थौ मुञ्जन्नपं स्वकम् ।। ७७ ॥ स्नात्वा महामुनिस्तत्र प्रणम्य मणिकर्णिकाम् । पूजयित्वा विश्वनाथं स्वारब्धं भोक्तुमारभत् ॥ ७८ ॥ गलत्कुष्ठाभिभूतः स नेत्रहीनोऽतिदुःखितः । चेदधर्माऽभवद्भक्त्या सिपेचे दीपकोऽपि तम् ।। ७९ ॥ व्याप्तं कुठेन सर्वाङ्गं तस्य पूयास्त्रपितम् । कृमयोऽप्यमवन्गात्रे स्मृतिर्नष्टाऽस्य दुःखतः ॥१८०॥ सन्दीपकोऽपि भिक्षित्वा गुरवेऽनं ददौ मुदा । विश्वनाथस्वरूप तं मत्वा भक्त्याऽभिपूज्य च ॥ ८१॥ गुरुमादाय मणिकर्णिकां ययौ ।। ७६॥ कंवलाश्वतरसमीपे गुरुं वासया मास । तुष्टो गुरुः स्वपापं भुञ्जन् मणिकर्णिकां नत्वा विश्वेशं सम्पूज्य पापं भोक्तुमारेभे ॥ ७७ ॥ ७८॥ गुरुर्गलत्कुष्टी दुःखितोऽन्धोऽभूत्। दीपकस्त सिपवे । कुष्टेन व्याप्तस्य तस्य पूयरक्तदुष्टगे कृमयोऽपतन् । दुःखात्स्मृतिर्नष्टा ॥ ७९ ।। ८०॥ शिष्योऽन भिक्षित्वा गुरखे ददौ । विश्वनाथबुद्धया तमपूजयत ।। ८१॥ यथा रोगप्रस्ताः क्रूरा भवंति तथा १ अंगीकृश्य २ निकटं.

·ज्ञानकाण्डे अ. २ रोगेण पीडिता लोके साघवोऽपि गंतत्रपाः । क्रूरा भवन्ति हि मुनिः शान्तोऽपि क्रूरतां गतः ॥२॥ शिष्येण मिक्षितं स्वनं मक्त्या दत्तमपि द्विजः। न भुनक्ति क्षिपति की स्वल्पं मत्वाऽतिकोपनः ॥८॥ अपरेऽहनि शिष्येण बह्वनं हि समाहृतम् । किञ्चिजम्ध्वाऽत्यजत्कोपान मिष्टं नेष्टमित्यसौ ।। ८४॥ पक्कान्नानि मुमिष्टानि कस्मान्मह्यं न दास्यसि । इति क्रुद्धो ययाचे तं शाकपाकाधनेकशः ॥ ८५।। अपरेऽहनि मिक्षित्वा तथैवाहतमप्यसा। शिष्यायाशिववाश्यानि जगादाताडयच्च तम् ।। ८६ ॥ कदाचितु गुरुः प्रीतः प्राह शिष्यशिखामणे। ज्ञानराशे मन्निमित्तमनुभूतसकं त्वया ।। ८७॥ सद्योऽपि पुनरप्याह वं मां व्यथयसि द्रुतम् । गच्छ शश्वत्पूतिगन्विक्षालनं न करोप्यतः ।। ८८॥ शांतोऽपि स मुनिः यूरोऽभूत् ।। ८२ ॥ शिष्येण भक्या द भिक्षानं स्वल्पं मन्या कोपेन गुरुस्तन्याज ।। ८३॥ ततः शिष्यणानीतं बन्नं सत्किचिवाध्या नेदमिट, पकानानि शाकादि च कस्मान दास्यसि ।। ८४ ॥ ८५॥ इति श्रुत्या तथैवानीतमपि टीपष्टया त्यक्त्या गाठी दत्वाऽताडयत् ।। ८६ ॥ कदाचिन्प्रीतो गुरुः प्राह । मोः शिष्यशिखामणे झानराशे मनिमित्तं कष्टं मुक्तं ॥ ८७॥ सद्य एवाह । दुर्गंधक्षाटनादि न करोपि। व्यययसि । शीघ्रमितो गच्छ ।। ८८।। मक्षिकास्तुदति । १ निलंग्गः २ भिझालन्धं ३ शोमनानं ४ मुवि ५ मुगवा ७ गालिप्रदानटापानि ८ दुःख र पीडयसि १० दुर्गपं. ५ आनीतं ·५२ गुरुसंहिता तुदन्ति मक्षिकास्ताः किं न वारयसि दीपक । इति श्रुत्वा तथोयुक्तं प्राह भिक्षां न रासि किम् ॥८९॥ इति पापोत्थरोगेण पीडितः स गुरुस्तदा । विपरीतं वचः प्राह पापस्य हि गतिस्त्वियम् ॥१९॥ अधिकं पातकं तत्र दैन्यमात्सर्यदुष्टताः । वसन्ति पापरूपी स न जानाति शुभाशुभम् ॥९१ ॥ यो दैन्येनातिदुःखेन पीडितो भापतेऽन्यथा । उन्मत्तवत्स विज्ञेयः पापरूपी न संशयः॥.९२ ॥ कुष्ठान्यष्टादश रुजां दुःखदानि च तेषु तु । गलत्कुष्ठं महाकष्टं यतोऽयं मुनिरीदृशः॥ ९३।। तथापि तस्य दोपान्त्स शिष्यो नाधात्स्वमानसे । मत्वेश्वरं सिपेवे तं भत्तिो वारितोऽपि सः॥९४॥ यथा यथा याचतेऽस्मै मिक्षित्वाऽदोत्तथा तथा। यथेश्वरो महाविष्णुस्तथाऽसावित्यमन्यत ॥९५॥ ताः न निवारयसि । एवमुक्तस्तथाकरोत्तमाह । भिक्षां नानयसीति ।।८९॥ एवं पीडितो गुरुर्विपरीतमाह । इति पापगतिः ॥९॥ यत्राधिकं पाप तत्र दैन्यमात्सर्यदुष्टताः। पापी शुभाशुभं न वेत्ति ॥९१॥ यो दुःख दैन्यपीडितोऽन्यथा भाषते स पापी उन्मत्तवज्ज्ञेयः ॥९२ ॥ अष्टादश; कुष्टमध्ये गलत्कुष्टं महाकष्टदं । यतो मुनिरीहशोऽभूत् ॥ ९३ ॥ तथापि तदोपमविगणय्य मत्सितो यारितोऽपि तं विश्वेशं विष्णु मत्या शिष्योऽभजत ॥९४ ॥ स यया यथा याचते तथा तथा मिक्षित्वा ददौ ॥९५|| काशी- १ दे त्रोदयंति २ उत्सुकं ३ न.ददासि ४ रोगाणा मध्ये ५ दत्तवान.

·ज्ञानमाण्डे स. २ नाचरत्तीर्थयात्रां स काशीक्षेत्रे वसन्नपि । गुरुसेवारतो देवयात्रार्थमपि नागमत् ।। ९६ ।। न देहरक्षणं चापि चके गुरुपदाश्रितः । गुरुं त्रिमूर्ति मत्वा स नित्यं नान्यममापत ।। ९७॥ सोवाऽपि निष्ठुरं वाक्यं गुरोः सन्तुष्टमानसः । यथा यथा मनस्तस्य चचार स तथा तथा ॥९८॥ एवं वं दीपकं सन्तं सुप्रसन्नः पिनाकधुक् । उपागत्यात्रवीद्वत्स प्रीतोऽस्मि वरयेप्मितम् ।। ९९ ।। सद्भक्ताहो महाज्ञानिन् कुलदीपक दीपक । प्रसन्नोऽस्म्यधुनाऽभीष्टं बरं घरय मुरैत ।। २०० ।। सन्दीपक उवाचेग मृत्युञ्जय गुरुं विदम् । अपृष्ट्वा व्योमकेशाय नादास्यामि वरं वरम् ।। १ ।। इत्युक्त्वा स्वगुरुं गत्वा विनयावनतोऽत्रवीत् । विश्वनायः प्रसन्नो मे वरं दातुमुपागतः ॥२॥ क्षेत्रे वतन्नपि गुरुसेवारतः शिष्यः तीर्थदेवयात्रां नाचरत ॥९६ ।। गुरुसेवारतो देहरक्षामपि न चक्रे । गुरुं त्रिमूर्ति मत्याऽन्यन्नावदत् ॥९७॥ निष्टुरमपि गुस्वाक्यं सोइया तुष्टस्तदनुमारी अवर्तत ॥ ९८॥ एवं शिष्य या प्रसनो विश्वेश उपेत्य हे वत्स सशक्त महाज्ञानिन् कुलदीपक प्रसन्नोऽ- नि । हे मुबताभीष्टं ३रय ।। ९९ - २०० ॥ दीपक उवाच ! हे ईश । गुरुं अपृश्या यरं न गृहामी युक्त्या गुरं गचा विनयेनाह । विश्वनायः प्रसन्नो मन्या वरं दातुमागतः॥१॥२॥ भवदाता चेटोगशानये यरं १ सहन सवा २ वर्तमान ३: ४ यहो सद्भक्त शोमनं गुम्मेदाला प्रन परप ६ शिष ७ ग्रेट. .

·५४ श्रीगुरुसंहिता यद्याज्ञा भवतो रोगशान्तयेऽथ ततो वरम् । आदास्ये तद्वरादेव रोगशान्तिर्भविप्यति ॥३॥ इति दीपकवाक्यं स श्रुत्वा क्रुद्धोऽप्रवीन्मुनिः। श्रान्तोऽसि किं न सम्पार्यों व्याधिशान्त्यै ममेश्वरः ।। विना भोगेन शिप्यात्र न निवर्तेत पातकम् । वरेण प्रतिबद्धं चेदोक्तव्यं तद्भवान्तरे ॥५॥ इति शास्तीह शास्त्रं तद्भोग्यमत्रैव जन्मनि । क्षालयित्वाऽपि चेच्छिष्टं पातकं मोक्षविप्रकृत् ।।६।। इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं स शिप्यो दीपको गुरुम् । आज्ञा प्रमाणमित्युक्त्वा ययौ यत्रेश्वरः स्थितः ॥७॥ आगत्य प्राह विश्वेशं किं कर्तव्यं वरेण में। मतो गुरोर्न मनसः स्वीकार्योऽद्य कथं वरः ॥८॥ इति श्रुत्वा व्योमकेशः प्राप्य निर्वाणमण्डपम् । देवानां शृण्वतां विष्णोरग्रे तत्प्राह विस्मितः ॥९॥ भादास्ये । ततो रोगशांतिर्भविष्यति ॥ ३ ॥ इति श्रुत्या गुरुः कुद्ध आह । श्रांतोऽसि किं! व्याधिशांत्यै नेशः प्रार्थ्यः॥४॥ भोगं बिना पापं न निवर्तते । वरेण प्रतिबद्धं चेन्जन्मान्तरे गोग्यं ॥ ५॥ इति शस्त्रादत्रैव जन्मनि भोग्यं न क्षालित चेन्माक्षविन्नकरं तत् ॥ ६॥ इति श्रुत्वा माज्ञा प्रमाणमित्युक्त्वा दीपको विश्वेशमैत्य प्राह । चरेण किं । गुरवस्तु न स्वीकुर्वति ।। ७॥८॥ इति श्रुत्वा विश्वेशो निर्वाणमंडपमेत्य तत्सर्व देवसन्निधौ विष्णुं प्राह ॥९॥ विष्णुः प्राह । कः शिष्यः, को या गुरु घर ·ज्ञानकाण्डे अ.२ उवाच शङ्करं विष्णुः कः शिप्यः को गुरुः कुह । निवासमेतयोहि विस्मयो मेऽभवन्महान् ॥ २१० ॥ ईश्वरः प्राह तं विष्णुमाययं दृष्टमध मे। दीपको वालकस्त्वको गुरुमक्तिविषारकः ॥ ११ ॥ गोदावरीतीरवासी वेदधर्माख्यतापसः । तत्सेवानिरतोऽश्रान्तं दीको भक्तिदीपकः ॥ १२ ॥ तत्तुल्यो नेक्षितो लोके गुरुमक्तिपगयणः । तं दृष्ट्वन बरं दातुं जाता प्रीतिरतीच मे ॥ १३ ॥ विष्णो स वारयामाम वरं दातुं गतं हि माम् । गुरुणाऽऽना न दत्ताऽतः परिमाव्य वरं जगौ ॥१४॥ दिव्यकोटिमहसान्दस्तिपम्पन्ति महर्षयः । नक्तंदिवं मुकष्टेन संस्थिताम्ते वरार्थिनः ॥ १५॥ तादृशांस्तापमान्योगीनुपेत्य त्वं प्रसह्य मे। कुतो दित्से वरमिति म चोक्त्वा नादंदे वरम् ।। १६ ॥ तनुं मनो वचम्तस्मै ममर्य गुरवेनिशम् । मेवते दीपकः मातान्त्रिमूत्यात्मेति बील्य तम्।। १७ ।। तयोः क निसानः मे महाविस्मयः ॥ १०॥ विश्वेश आहाचार्य दृष्टं। गोदावामिदधर्मनारसशिष्योऽनांत गुन्मतिरतो टीकोऽस्ति । ११॥ १२ ॥ तत्तुयो गुम्मतो न दृष्टः॥ १३॥ मया दीयमानेऽपि बरं परिमाव्य प्राइ ।। १४॥ बहुकालमहोरात्रं यर्थिनो मुनयस्तपस्यति तानुपेश्य कलाकारेण कुतो मे वर टिन्से इन्युक्या न जमाह । सदा तनु. १ अनारल्य २ उवाच ३ हटादेव ४ दानुमिछा५न स्वीचकार.

·श्रीगुरुसंहिता माता पिता सुराः सर्वे गुरुरेव ममेति सः। निश्चित्यानुदिनं प्रीत्या गुरुसेवारतोऽस्ति सः ।। १८॥ तद्गुणान्कति वक्ष्यामि सोऽविद्याध्यांतदीपकः । गुरुसेवादरो नित्यं दीपकः कुलदीपकः ॥१९॥ धर्मो ज्ञानं यशः सर्व गुरुरेवेति निश्चितः । भेजे तच्चरणे प्रीत्या दीपकः कुलदीपकः ॥ २२०॥ इति विश्वेशवचनं श्रुत्वा शार्ङ्गधरो गुरुम् । शिष्यं यथा श्रुतं तं च त्वरयामास वीक्षितुम् ।। २१ ॥ आगत्य दृष्ट्वा विश्वेशकथितादपि चाधिकम् । तस्य भक्तिप्रकारं स तुष्टोऽभूद्भक्तवत्सलः ॥ २२ ॥ विष्णुर्दीपकमाहूय हृषीकेशोऽवदत्तदा । तुष्टोऽस्मि गुरुभक्त्या ते पर यरय सुव्रत ।। २३ ॥ उवाच दीपको विष्णो का मद्भक्तिस्त्वयेक्षिता । किमर्थ मे हृषीकेश वरं दास्यस्यनिच्छते ॥ २४ ॥ मनोवाचस्तस्मै समर्थ माता पिता सर्वे देवा गुरुरेव त्रिमूत्मेिति मत्वा प्रीत्या तसेवारतोऽभवत् । तद्गुणान्फति ब्रुवे। प्रीन्या गुरुसेवारतः सोऽज्ञानध्यांतदीपकः ॥१५॥१९॥ धर्मो ज्ञानं यशो गुरुरेवेति निश्चित्य कुलदीपकस्तत्पदेऽभजत ॥२०॥इति श्रुत्वा विष्णुस्तं द्रष्टुं स्वस्यामास ॥२१॥ समेत्य च विश्वेशकथितादधिको तद्भक्तिं दृष्ट्वा भक्तवत्सलस्तुष्टोऽभूत ॥२२॥ विष्णुदीपकमाहूय प्राह । ते भक्त्या तुष्टोऽस्मि । वरं वरय !॥२३॥ दीपक आह । विष्णो, फा मद्भक्तिर्दृष्टा। किमर्थं वरं दास्यसि । दिव्यकोटि. वर्षाणि मुनयो यने तपसि स्थिताः तानुपेश्य तपोहीनाय मे वरं कुतो दित्से ·ज्ञानकाण्डे अ. २ ५७ मुनयो दिव्यकोट्यब्दानरण्ये तपमि स्थिताः । तानुपेस्य बरं दित्से तपोहीनाय मे कुतः ॥ २५ ॥ नारायण वजन न 'मे कृतं नारायण त्वत्स्मरणं नमे कृतम् । नारायण वन्न वरं वृणोम्यहं दातुं प्रमह्यापि न योग्यता मम ।। हरिः प्रगल्मामिति दीपकोक्तिमाकर्ण्य नारायण आप तुष्टिम् । तद्भक्तिसम्मोहनमोहितात्मा तं दीपकं प्राह जगद्धिवात्मा ॥२७॥ त्वया निर्वाणपरमा गुरुभक्तिः कृता परा । तया तुष्टोऽस्मि सा भक्तिर्ममत्र कुलदीपक ॥२८॥ यो नरो गुरुमक्तोऽमौ मम भक्तो न मंशयः । उदधीनोऽस्मि सततं दास्पेऽभिलपितं वरम् ।। २९ ।। मकास्तेऽपि विनेया ये मातापिठ्मेवकाः। या पति मजते मावी साऽपि भक्ता ममैव हि ।।२३०॥ वित्रेयः सोऽपि मइक्तो यो विद्वद्विप्रमेवकः। तपस्वियवियोगीशमजका भजका मम ॥ ३१॥ १॥ २४ ॥ २६ ॥ हे नारायण, वजन मे न कृतं । स्मरणं च न वृत्त । चलादातुमपि मे न योग्यताऽतो नादाम्ये ।। २६॥ इति श्रुचा तक्या सुयो नारायण माह । हे कुठीपक, त्वया या गुरो. परमा मक्तिः कृता सा ममैव ॥ २७ ॥२८॥ तेन तुटोऽसि । यो गुस्मक्तः स ममा मक्तः । तस्वाधीनोऽह तदमिलपितं दधि ॥ २९॥ ये मातापितृसेरका, या च साध्वी पतिसेक्का, ये झिालणवपस्वियोगिमत्तान्ते ममेर भक्तपः १ मया २ स्वपः ३ पटात्कारेण ४ प्रौढा ५ मनः ·श्रीगुरुसंहिता इति प्रगल्भवचनं विष्णोराकर्ण्य दीपकः। प्रणम्य तं विनीतोऽसौ प्राववीच्छृणु सादरम् ॥ ३२ ॥ शृणु विष्णो हृषीकेश निश्चयो मनसो मम । वेदशास्त्रादिमीमांसादाता नो गुरुरेव हि ॥ ३३॥ गुरोस्तु सर्वविज्ञानं ततोऽधीनास्त्रिमूर्तयः । किं नोऽनन्येन देवेन देवोऽस्माकं हि सद्गुरुः ॥३४॥ सर्वे देवाश्च तीर्थानि सत्यं सद्गुरुरेव नः। अस्माकं परमार्थोऽपि किं दूरे विद्यते वद ॥ ३५॥ सिद्धाश्च योगिनथापि ज्ञानिनो न गुरुं विना । येन ज्ञानं गुरोर्लब्धं सुदूरोऽस्येश्वरोऽस्ति किम् ॥३६॥ विष्णो त्वं यं वरं दित्से तं गुरुनापि दास्यति । गृहस्थं दूरतस्त्यक्त्वा कोऽन्वेष्टुं यात्यहो पहिः।। ३७ ॥ ॥३०॥३१॥ इति श्रुत्या दीपको विष्णुं नत्वा सादरमाह । विष्णो ममायं निश्चयोऽस्माकं वेदशास्त्रादिदाता गुरुरेव ॥ ३२ ॥३३॥ गुरोः सकाशा- सर्थज्ञानं, ततन्त्रिमूर्तयोऽधीनाः । किं नोऽन्येन देवेनास्माकं देवो गुरुः ॥ ३४ ॥ सर्वे देवास्तीर्थानि च गुरुरेव । ततः परमाणे दुरे विद्यते किं ।। ३५॥ सिद्धा योगिनश्च गुरु विगा न ज्ञानिनः येन ज्ञानं लब्धं तस्येशी दूरः किं ।। ३६ ॥ विष्णो, यत्त्वं दित्से तद्गुरुरपि दास्यति । गृहस्थ स्यात्याऽन्चेष्टुं को बहिर्धाचेत् ।।३७॥ एवं श्रुत्वा तुष्टो विष्णुराह । हे शिष्य- १ गुरोः सकाशात् २ स्वाधीनाः ३ न विद्यतेऽन्यो गुरुर्यस्य सः ४न दास्यति कि.

·ज्ञानकाण्डे अ. २ ५९ एवं सुहार्दा स तु दीपकोक्ति श्रुत्वा महाविष्णुरवाप तोपम् । तमत्रवर्वाच्छिप्यशिसामणे त्वं धन्योऽसि मे प्राणसखोऽसि वाल ।। त्वद्भक्तिबद्धोऽस्म्यत आगतोऽस्मि वर कमप्यंग घृणीव दास्ये। समागतः प्रागिह विश्वनायो दातुं वरं चापि ततोऽहमाप्तः ३९ वरं वृणीष्व तोपार्थमायोरेकरूपयोः । अमीष्टं ते प्रदाम्यामि वशवी तवास्म्यहम् ॥ २४०॥ दीपकः प्राह मो विष्णो वरं दातुं यदीच्छसि । गुरी ममाधिका भक्तिर्वर्धत्वग्युत्तरोत्तरम् ॥४१॥ गुरुस्वरूपविज्ञानं तद्भक्तिः प्रेमलक्षणा। भवत्वेवं वरो देयो नादेयोऽतः परः परः ॥ ४२ ॥ इत्युक्त्वा पदलनोऽभृच्छाईपाणिरुवाच तम् । सन्तुष्टोऽस्मि मम प्राणसखस्त्वं कुलदीपक ।। ४३॥ विहितो गुरुभक्तिर्या तेन तीर्णोऽमि पश्यसि । हव च परं ब्रह्म शृण्वन्यदपि दीपक ॥४४॥ धर्मेग लौकिकधिया परबुद्धयाऽपि मद्गुरुम् । उत्कृष्टमनमा वाऽपि भज मक्त्या स्तुति कुरु ॥४५॥ शियामणे त्वं धन्योऽसि । मे प्राणोऽसि ॥ ३८॥ पूर्व लद्भक्त्या विश्वेश आगतोऽयामागतः । आगमेकरपौ । अ६ ते यशः । मत्तोपार्थ या वरय ॥ ३९ ॥ १०॥ दीपक आह । गुरौ मम भरिस्त्तरोत्तरमधिका चर्धनु । गुरबानं प्रेमक्षणा तद्भतिरेप दित्मे चेहि देयमित्युक्या ननाम | तुष्टो विन्युराह ॥ ४३ ।। तयाऽस्नु । या गुरुमक्तिः कृता तेन तीणोऽसि । इहर १ चोमनः पादः हाताभिप्रायो यस्यो ठा २६ शिष्य ४ विश्वरस्य मम च ५ मत परः परोऽपि वरोन स्वीकार्य: ५ ठा.

·श्रीगुरुसंहिता यदा यदा निजगुरुं त्वं भवत्या स्तापि दीपक । तेन तुष्टो भवामीह स्तुतिः साऽपि ममैव हि ॥ ४६॥ ये वेदपाठका लोका ये सागश्रुतिचिन्तकाः। वेदान्तवाक्यरसिकाः पर्ययस्यन्ति सद्गुरौ ।। ४७ ।। वदन्ति वेदसिद्धान्ते ये परं ब्रह्म सद्गुरुम् । ते मत्प्रिया भज ततो गुरुं ते देवता वशे ॥४८॥ गुसरित्यक्षरद्वंद्वं केवलं सोऽमृतार्णवः । तस्मिन्क्षणं निममस्य त्रितापा निर्दहन्ति किम् ॥ ४९ ॥ सद्गुरुस्मरणं यस्य चित्ते पूज्यः स सर्वतः । गुरुनामसुधापानं यस्य सोऽप्यमरो भवेत् ॥ २५०॥ यदा मम शिवस्यापि ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य चा। अनुग्रहो भवेन्नृणां लभ्यते सद्गुरुस्तदा ॥ ५१ ।। मयाथवेश्वरेणापि दीयते ब्रह्मणा यरः। गुरुणा दीयते सोऽपि त्रिमूात्मा गुरुस्ततः ॥ ५२ ।। ब्रह्मानुमविप्यसि । त्वं धर्मेण लौकिकबुद्धया मनसा च गुरुं मज । यदा माया गुरुं स्तौषि तदाऽहं तुष्टः स्यो। सैव मे स्तुतिः। ये सोगसशिरस्क- चेदपाटका गुरी पर्ययस्यति ये गुरु ब्रह्म यदति से परिश्रयाः । गुरु भज । तयाधीना देवाः । गुरुरित्यमृताब्धिस्तत्र मग्नस्य न त्रितापदाहः । यश्चित्ते गुरुस्मरणं स पूज्यः । गुरुनामामृतपानं यस्य सोऽमरः ।। ४४॥५०॥ पदा मम ममणो ब्राह्मणस्य धानुग्रहो मवेत्तदा सद्गुरुर्लभ्यते ॥१॥ अस्माभियों वरो दीयते स गुरुणापि दीयतेऽतो गुरुस्त्रिमूर्तिः ॥१२॥ १ देवतास्तव यशवर्तिनः २ मुक्तः ३ प्रशानसम्पन्नस्य , ":

·नानकाण्डे अ, २ इत्युक्त्वा दीपकं विष्णुर्जगाम स यथाऽऽगतः। कले शृणु महात्मानं विद्धि सद्गुरुसेवकम् ।। ५३ ।। एवं लब्धवरो विष्णोर्दीपको गुरुसम्मुखम् । आगत्य तं ननामा सर्वत्रः प्राह तं गुरुः ॥५४ ।। वद शिप्य हृषीकेशस्त्वया सम्भापितः किल । किं ते ददौ त्वया किं वा याचितं हि मदात्महत् ॥५५॥ दीपकः प्राह तं दत्तो हुपीकेशेन मे वरः। अनिच्छतेऽपि हि भवत्पादभक्तिरचश्चला ॥ ५६ ।। तात्पर्येण भवत्पादमेवा युप्मत्पदाब्जयोः । दृढभक्तिरिति स्वामिन्दरो मे विष्णुनाऽर्पितः ।। ५७॥ इति शिष्यवचः श्रुत्वा सन्तुष्टः स गुरुस्तदा । प्रसन्नः प्राह सुचिरञ्जीव काशीपुरों वस ॥ ५८॥ सिद्धयस्त्वद्वचोऽधीना निधपो द्वारि सन्तु ते । त्वदधीनो विश्वनाथो भृयात्सन्तोपतो मम ।। ५९ ॥ इत्युक्त्वा विष्णुर्जगाम ॥ ५३ ।। हे कले एवं महात्मा गुरुभक्तः गुल्मेत्य ननाम । सर्वज्ञो गुरुः प्राह । त्वया विष्णुः संभाषितः । कि याचितं ॥१४॥ ॥५५॥ दीपक आह । अनिच्छते ते निश्चला भवत्पदभक्तिदत्ता इति श्रुत्वा प्रसनो गुस्साह । चिरं जीर, काशी बस, सिद्धयन्ते वाक्याधीनाः । ते द्वारि १ मन्मनोऽप्याल्हादकं २ मचचलमवत्पदमक्तिरूपो वरः ·६२ श्रीगुरुसंहिता स्मरिष्यन्ति जना ये त्वां तत्कष्टं नाशमेष्यति । नन्दन्ति पुत्रदाराद्यैस्ते त्वत्स्मरणमात्रतः ॥२६०॥ इत्युक्त्वा दीपकं सोऽपि वेदधर्मा महामुनिः। विपापो विरजो दिव्यदेहस्तक्षणमायभा ।। ६१॥ परीक्षितुं शिप्यभावं युद्धया कुष्ठीव सोऽभवत् । यस्तापसो महाज्ञानी पापशंका कुतोऽस्य तु ॥६२॥ मुनिः काशीपुरी यातो लोकानुग्रहकांक्षया । श्रीकाशीक्षेत्रमहिमा नैकजन्माघसङ्घहृत् ॥ ६३॥ इति दर्शितमेतेनं ये काशीवासतत्पराः। अधर्मनिरता वाऽपि नास्ति तेपां पुनर्भवः ॥६४॥ एवं श्रीमद्गुरुवरमहाशिष्यसत्कीर्तिरुक्ता शीतक्ष्मा त्पयउदधिजावल्लभौदार्ययुक्ता। तिष्यायापि प्रतिवचनतः पद्मजातेन चोक्ता सूतेनाथो शुनकसुतमुखर्पिभ्य एपाऽप्यनूक्ता ॥६५॥ निधयश्च मत्सतोपाद्विश्वनाथोऽपि तयाधीनः । ये त्वां स्मरिष्यति तेपा कर्म न ते पुत्रदाराचैमोदिप्यते ॥५८-६०॥ इत्युक्त्वा वेदधर्मा विपापो दिव्य देहोऽभूत् । शिष्यपरीक्षार्थ कुष्टीराभवत्। महाज्ञानी तापसस्तस्य कुतः पाप- शंका। स लोकानुग्रहेच्छया काशी गतः। एवमनेकजन्माघहल्काशीमहिमां। एवं गुरुणा दर्शितं अधर्मनिरतानामपि काशीवासिनां न पुनर्जन्म १६१- २१॥ एवं ब्रह्मणा कलये कथित । तस्तेन शौनकादिभ्य उक्तं । कलिब्रह्म १ शुशुभे २ वस्तुतो न कुष्टी ३ मुनिना ४ शीतक्ष्मामृज्जावलभः शिवः पयउदधिजावल्लभो विष्णुः ५ कलये ६ शौनकः ७ पश्चादुका.

·ज्ञानकाष्ठे अ.२ ६३ एवं ब्रह्मवचो निशम्य स कलिनत्वा तदुक्तं मुदा मृर्भाऽऽधाय भुवं ततः स्म चरति ब्रह्मोक्तवत्सर्वदा । सिद्धः प्राह स नामधारक गुरौ यस्यास्ति भक्तिर्वरा तीर्लाऽऽश्वे मवाम्बुधि परगतिस्तेनैव लब्धाऽचिरात् ।। यत्र कुन दृढा भक्तिर्यदा यस्य महात्मनः। तत्र तत्र महादेव प्रकारामुपगच्छति ।। ६७ ॥ मक्तिर्यस्प निजे गुरी हरिहरब्रह्मात्मयुद्धया स्थिरा यो वाचा मनमाऽनिगं मुवचसा संसेवते सोऽचिराद । ईशानुग्रहपात्रमेव भवति क्षिप्रं यथा दीपकः श्रीशस्तद्वशवर्तितां चरति यः स्त्रीयेटधीदीपकः ।।६८ ॥ गगाधरस्य तनयो हि सरस्वतीति ख्यातः प्रणम्य विनतोऽर्थयति स्म मर्वान् । श्रोन्छिशूक्तिवादिदं मम वाक्यमत्र न्युनं सुपूर्णमधुनाऽस्तु भवत्नमादात् ।। २६९ ।। वचः श्रुत्वा नत्वा तदाझा शिरसा धृत्वा, भुन गला, तथाऽऽचरत् । हे नामधारक, गुरी यस्य भक्तिः स शीघ्र भराधे. पारं यायात् ।। ६६ ॥ यन पत्र रदा भक्तिस्तन तत्र महादेवः प्रकाश प्राप्नोति । यस्य ब्रह्मविष्णु- शिनुपा गुरी भत्तियों वामनःकायैर्गुरुं भजते स ईश्वरानुग्रहपानः दीपक- चद्भवति । विष्णुरपि तदधीनः ।। ६८॥ हो. गमावरस्य तनयो हि सरस्वतीति ख्यातःप्रणम्य पिनलोऽर्थयति स्म सान।। श्रोटिचियदिदं मम वाक्यमन न्यून मुपूर्ण नाऽस्तु भवासादात् ।। २६९ ॥ १ चरति स्म भूतार्गे लद २ आधु एव ३ स्वमत्तबुदिप्रकाशकः ४ मार्षपवि.

·६४
श्रीगुरुसंहिता
(इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्यांख्यगङ्गा-
धरात्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रमापा-
वितगुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचि-
तायां श्रीगुरुसंहितायां कलिब्रह्मसंवादान्वितसिद्धनामधारक-
संवादाख्यो द्वितीयः (अध्यायः)॥ आदितः श्लोकाः॥४१५॥
॥ इति चूर्णिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

·॥ अथ तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ श्रीगणेशाय नमः । श्रीगुरुदत्तात्रेयाय नमः । एवं सिद्धमुनेर्वाक्यं भक्तियुक्तं सविस्तरम् । श्रुत्वा सन्तोपमापनः मानवीन्नामधारकः १॥ जय सिद्धमुने त्वं मे संसारार्णवतारकः । संशयो मे समुच्छिन्नो मनोगत इहाधुना ॥२॥ त्वत्तः सर्व मया लब्ध मनोऽस्म्यानन्दसागरे । विज्ञातं परमं तत्वं मया तव मुखाद्गुरोः ॥३॥ स्वन्मुसाद्गलितं पीत्वा सद्गुरोर्महिमामृतम् ।। नानन्दो माति मे चित्ते मोःस्वामिस्ते प्रसादतः॥४॥ तृतीयाध्यायसारसंग्रहश्लोकः। तृतीयेऽध्यायेऽम्भोऽनशनमिति मौनेः प्रथमतो. म्वरीपोऽपाद्विष्णुवतहटिमिया वैष्णवमतः ।। बजानेका योनीरिति शपति दुर्वाससि हरि- स्तमादाम्पं यन्निजसहनताऽभूच्छिखरिणी ॥१॥ श्रीगणेशाय नमः । एवं सविस्त सिद्धस्य वाक्यं शुल्या सन्तुष्टो नाम- धारक माह ॥ १॥ भोः सिद्ध जय । खं संसारसिधुतारकोऽसि मय मे रापरिरलः ॥ २ ॥ त्वत्तः सर्व लब्ध। आनन्दान्धी मनोऽस्मि । त्वत्तः परतत्त्वं नातं ॥ ३॥ लमुखादितं गुरमहिमामृतं पीना मनिते. मानन्दो न माति ॥ १॥ मवतः कुन वासः फ वा प्रासः कथय । तव दासो ·श्रीगुरुसंहिता कुत्रास्ति भवतो वासो ग्रासो वा कुत्र मे यद । दासोऽहं ते भवामीति कराभ्यां तत्पदेऽग्रहीत् ॥ ५॥ वतः सिद्धः कृपालुः स हृष्ट आलिंग्य तं मुदा। आशीभिरभिनन्द्याथ निजवृत्तान्तमत्रवीत् ।। ६ ।। यत्र यत्र गुरोर्वासो वासो मे तत्र तत्र च । ग्रासो ममापि सततं गुरुस्मरणमेव हि ॥७॥ महिमामृतपानं मे श्रीगुरोनित्यतृप्तिम् । सदा संसेव्यते भक्त्या पश्येदं पुस्तकं शुभम् ।। ८॥ क्तिर्मुक्तिः परार्थश्च वांछितं सकलं द्रुतम् ।। श्रीसद्गुरोथरित्रस्य श्रवणादेव लभ्यते ॥९॥ धनार्थी चाक्षयधनं लभते श्रुतिमात्रतः ॥ पुत्रपौत्रगवादींश्च तत्कामो ज्ञानमप्युत ॥१०॥ सप्ताहं यः शुचिर्भक्त्या पठेद्वा शृणुयादपि । तन्मनोरथसिद्धिः स्यादपुत्रः पुत्रवान्भवेत् ॥११॥ ग्रहरोगादिपीडाऽपि न कदापि भविष्यति । मुच्यते पंधनाबद्ध एतच्छ्रवणमात्रतः ॥१२॥ भवामीति ननाम ॥५॥ ततः कृपालुः सिद्धस्तमालिंग्याऽऽशिषो दत्वा स्तवृत्तान्तमाह ॥ ६॥ यत्र यत्र गुरो सस्तत्र तत्र में वासः। गुरुस्मरणं मम प्रासः ।। ७ ॥ गुरुमहिमामृतपान मे तृतिदं । भक्त्येदं पुस्तकं सेव्यते 11 मुक्तिर्मुक्तिवाछितार्थव श्रीगुरुचरित्रश्रयणादेव लभ्यते । यच्छ्रवणा- दक्षपधनं पुरगवादि ज्ञानं च लम्यते ॥९॥१०॥ यः शुचिर्भूय भक्या समाहं पठेतृणुयाद्वा तन्मनोरथसिद्धिर्भवेत् । तत्र प्रहरोगादिपीड फदाऽपि न । मच्छवणतो बद्धो धंधान्मुच्यते ॥ ११.१२॥ यो भक्य १ थदणमात्रण.

·ज्ञानकाण्डे अ.३ यः मृणोति नरो भक्त्या शतायुर्ज्ञानवान्भवेत् । ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ति श्रवणेन हि ॥ १३ ॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा नत्वा तं नामधारकः । माह स्वामिन्दयासिन्धो मां तारय भवाम्बुधेः॥ १४ ॥ लब्धो ज्योतिर्मयः साक्षाद्गुरुमूर्तिस्त्वमेव मे । स्वामिन्गुरुचरित्रस्य श्रवणेच्छा ममापि हि ॥१५॥ तृपिताय यथा मार्गे यथेष्टं दीयतेऽमृतम् । भवानपि तथा मेऽद्य चरितामृतपानदः ॥ १६ ।। न तमो यथाऽपंति सूर्यालोकविलोकनात् । ममाज्ञानं तथाऽयाचरितश्रवणाद्गुरोः ।। १७ ॥ इत्यं समाकर्ण्य स नामधारकच्याहारमावास्य स दुःखहारकः । दत्वाऽमयं तस्य कर प्रगृह्य तं निन्ये द्रुमं सद्मूर्तिसेवितम् १८ अश्वत्यसंज्ञे किल कल्पवृक्षे ज्ञानप्रदे सद्गुरुसन्निधाने । स्वयं समासीन इमं समीपे प्रीत्योपवेश्याय जगाद सिद्धः १९ गोति स नरः शतायुझीनांश्च भवेत् । प्रग्रहत्यादिपापं श्ररणादेव नश्यति ॥१३॥ इति शुन्या नामधारको नयाऽऽह | भोः स्वामिन्दयासिन्धो भरसागरात् मां सारय त्वमेव साक्षायोनियो गुलब्धः। भोः स्वामिन्म- मापि गुरुचरित्रणेच्छा वर्तते । तृपिताप मार्गेऽमृतद इव मे चरितामृतपा- नदो भर ॥१॥१५॥१६॥ सूर्योदये यथा सर्वथा वमो विनश्यति तया गुपचारित्रधागान्ममाझानं नटं ।। १७ ।। एवं भुवा सिद्धस्तमामात्याभयं दत्या गुरसनाथस्याध उपविश्य त चोपत्रेस प्रीन्या जगाद ॥ १९॥ १ मिसिमर्ष २ गम्मति चोट: ४ गंतुं शस्नुपात् ५ वचन ६ गावापानामधारक.

·६८ श्रीगुरुसंहिता शृणु शिप्य दृढा भक्तिरज्ञानस्य न ते गुरौ । संशयाविष्टचित्तत्वाच्चिन्ताग्लेशादि तेऽभवत् ॥२०॥ आपत्ते दृढभक्ति यः सदाचारो नरो गुरी। स जानीयाद्गुरो रूपं स एवाभीष्टभाग्भवेत् ॥ २१ ॥ इति श्रुत्वा पुनर्नत्वा तं सिद्धं नामधारकः । उवाच करुणं दीनः प्रश्रयावनतो भृशम् ॥ २२ ॥ संसाराब्धी निपतितो निमनोऽज्ञानवारिणि । त्रितापवडवांतप्तः कामादिग्रहवेष्टितः ॥२३॥ ज्ञाननावि समारोप्य मामितो नाविको भवान् । प्रेरयित्वा कृपावायुं परं तीरं नयत्वरम् ॥ २४ ॥ इति श्रुत्वा सकारुण्यं प्रार्थितः सिद्ध आह तम् । कृपाकरं निजकरं तस्य विन्यस्य मूर्धनि ।। २५॥ नामधारक मा भीस्त्वं चिन्तां सन्त्यज दूरतः। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते करिष्ये त्वामसंशयम् ॥ २६ ॥ रे शिष्य, गुरौ ते दृढा भक्तिन । संशययुक्तत्वात्तव क्लेशाः । यः सदाचार गुरा दृढभक्तिः स गुरुरूपं जानीयात्स एवेष्टभार । इति श्रुत्वा प्रणतो नाम धारकः सकरुणमाह । अज्ञानजले संसाराधी मनोऽस्मि । त्रितापता कामादिग्रहवेष्टितं मां ॥ २० ॥२१॥ २२ ॥ २३ ॥ ज्ञाननौकानयेण भवान्कृपावायुं प्रेरयित्या परं पारं नयतु ॥२४॥ इति सदयं प्रार्थितः सिद्ध स्तन्मूर्ध्नि करं विन्यस्य प्राह । मा भीश्चिन्ता त्यज । स्वागसंशयं करिष्ये । यस्य दृढभक्तिर्न स क्लेशभागी श्रीगुरुस्तस्य । १ घडवानलः २ ससारात् ३ शी. भदमस्तु । उचिष्ठ ·- ज्ञानकाण्डे अ.३ यस्य नास्ति दृढा भक्तिः स सदा क्लेशदैन्यमाक् । श्रीगुरुस्तस्य किं कुर्यात्संशयावेष्टितस्य तु ॥ २७॥ संशयं मानसे धृत्वा जातोऽसि त्वं मुदुःखभाक् । विहाय संशयं तस्माच्छद्धत्स्व ज्ञानवान्भव ॥ २८॥ निःसंशयं भज गुरुं सोऽभीष्टं ते प्रदास्यति । भजतोऽनुमबत्येप भक्तं नोपेक्षते निजम् ॥ २९ ।। गुरुं विद्धि कृपासिन्धुं वेदशास्त्रादिविश्रुतम् । किन्दुर्लमं तच्चरणशरणस्य तु भूतले ।। ३० ॥ बदान्यः कामदः कोऽत्र बदान्यः स च मेघवत् । मेघो वर्पति सर्वत्र तारतम्यं न वीक्षते ॥ ३१ ॥ तथैव मद्गमः कामपूरकोऽस्ति तथाऽपि हि । न तिटत्युदकं तूच्चदेो गर्ने तु तिष्ठति ।। ३२॥ युर्यात् ॥ २५ ॥ २७ ॥ संशयं धृया स्वं दुःयभागी । मतः संशय स्पस्या पदपा शानबागमन | निःसंशयं गुरु भज स तेऽभीष्टं दास्यति । निजभकं नोपेक्षते गुरु. कृपानिन्दमतः । तच्छरणम्य किं दुर्टमें ॥ २८॥ १०॥स दाता मेयरकामदः तारतम्यं नेक्षने । मेधे यन्यपि जनमुपदेशे न निति, गा तु निष्ठति यथा, तथाऽस्य कृपा दृढमक्ते सिनि न दाम्भिर ॥ ३१॥ ३२॥ तस्मात्मनोगकायमदमाया गुरु दि २ दानरः ·७० श्रीगुरुसंहिता दृढमक्तिर्गर्तसमो दांभिकस्तूचदेशयत् । तस्माद्वाकायहद्धमढभक्त्या गुरुं भज ॥ ३३ ॥ गुरुर्निरुपमो यस्य शिष्यः संस्पर्शमात्रतः। मायामयप्रपञ्चं तु परं ब्रह्मय पश्यति ॥ ३४ ॥ नोपमा कल्पवृक्षस्य युक्ताऽन स तु कल्पितम्। ददाति श्रीगुरुर्भूयो दत्तेऽसंकल्पितं द्रुतम् ।। ३५ ।। तस्मात्वं संशयं त्यक्त्वा निगमागमविश्रुतम् । चरणं शरणं गच्छ कामधेनुं जगद्गुरोः ॥ ३६॥ इत्युक्तः स क्षणं ध्यात्वा प्राञ्जलिनामधारकः । अनुग्रहो गुरोरेप इति मत्वाऽब्रवीदिदम् ॥ ३७॥ योगेश्वर कृपासिन्धो कामधेनुस्त्वमेव मे । सेवकोऽहं तव स्वामिन्भवभीतिहरो भव ॥ ३८ ॥ विस्तृतं भवतो वाक्यं श्रुत्वा गुरुपदाम्बुजे । संलग्नं मे मनो लीलाश्रवणोत्कण्ठितं गुरोः ।। ३९ ॥ मज ।। ३३ ।। स गुरुनिरुपमः । यस्पर्शगात्रेण शिष्यः प्रपञ्च ब्रह्मैव पश्यति । नात्र कल्पवृक्षोपमा युक्ता । स कल्पितं दत्ते गुरुस्वकल्पित मपि । तस्मात्वं निःसंशयं कामधेनुं जगद्गुरुं शरणं भज ।। ३४ ॥ ३५॥ ततः क्षणं ध्यात्वा नत्या गुरोरनुग्रहोऽयमिति नामधारक आह। भोः सिद्ध योगेश्वर स्वामिस्त सेवकोऽहं मम भवभीति हर। सविस्तर भवद्वार सुत्या गुरुपदे लग्नं मे मनो गुरुचरित्रश्रवणोत्कंठितं जातं ॥ ३७ ॥३९ । १ गुरोः २ अधिकं.

·ज्ञानकाण्डे अ. ३ त्रिमूर्तिः श्रीगुरुः साक्षाद्यदि तर्हि कतो मुवि । मात्मनाध्यती!ञ्च तन्मे कथय ते नमः ॥ ४० ॥ उवाच सिद्धः साधो त्वं शिष्यचन्द्रोऽमि केवलम् । मम बोधसमुद्रोऽयं प्रितःप्रश्नतस्त्वया ॥४१॥ महानन्दाप्तिकालस्त गुरुदास्योदयोऽपि च । उपस्थितोऽचिरादेव त्वं ब्रह्मानुभविष्यमि ॥४२॥ पर्यटन्तं क्षिवितले कोऽपि मां नैव पृच्छति । गुरुलीलामृतं त्वद्य शुश्रूपुस्त्वं मयेक्षितः ।। ४३ ॥ ऐहिकामुष्मिकार्थेच्छा यम्य तस्य तु रोचते । चरितं तच्छगुप्वाद्य कृत्वा त्रिकरणं दृढम् ॥४४॥ त्वममि श्रीगुरोर्भक्तस्ततस्ते मतिरीदृशी । लपस्यमे त्वं चतुर्वर्गान्ममेदं निश्चितं मतम् ॥ ४५ ॥ धनधान्यादिसम्पत्तिः पुत्राः पात्राः श्रुतिः स्मृतिः । आयुः मौख्यं गतिश्चति लभ्या यच्छयणान्नृणाम्॥४६॥ श्रीगुरुः साक्षात् त्रिमूर्तिर्यदि तहि कुतो मुवि नरवत्रातः ॥ ४०॥ सिद्ध आह । शिष्यचन्द्रेण त्वया मे योपाधिः प्रपूरितः। गुग्दास्योदयात्यान- न्दप्रासिकाल उपस्थित.। शीतं ब्रह्मानुमपियसि ॥४१॥ भुषि पर्यटन्तं मो न कोऽपि पृच्छति। त्वमेवाद्य शुधपुरः। ऐहिकामुमिकामेच्छा यम्य तम्येदं चरितं रोचते। हदान्त फरणेन तत् णु ।। ४३ ।। ४४॥ चं मतोऽभ्यतम्ने मतिरोदशी। व चतुर्वर्ग टप्प्यने। धनादिसम्पत्रि पुनादीन्सौम्यमायुरन्ते गति च ॥४५॥ टीलाविहारिणो रिभोनीपस्य १ मनुष्यम्पेन २ धवणेष्टुः संवैध ३ वाट्मनः कायप प्रिकरण.

·७२ श्रीगुरुसंहिता गुरुलीला कामधेनुर्वेदशास्त्रमताऽऽद्देता ! लीलाविहारिणो मर्त्यरूपिणोऽरूपिणो विभोः ॥४७॥ भूमे रावताराय भक्तोद्धाराय मारिप । एप वेपधरो भृत्वा कुरुते धर्मपालनम् ॥ ४८॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा नत्वा तं नामधारकः । पप्रच्छेशावताराणां निदानं किं महामते ॥ १९॥ स्वामिन्मयि कृपां कृत्वा विस्तरेणैव तद्वद । उवाच सिद्धः शृणु भो निर्गुणं ब्रह्मवस्तु यत् ॥ ५० ॥ जगदादि स्वतोऽनादि यदेकं चाद्वितीयकम् । तत्स्वशक्तिसमावेशास्त्रिगुणं विश्वकारणम् ॥ ५१ ॥ यत्स्वतंत्रं तदेवासीद्ब्रह्मविण्यीशरूपधृक् । सृष्टिस्थितिप्रलयकृद्रजासत्चतमोगुणैः ॥५२॥ का स्रष्टा रज उद्रेके सचोद्रेकेऽस्य केशवः। पोटाऽन्ते तम उद्रेके हर्ता रुद्रः स्वयम्प्रभुः ॥५३॥ गुरोर्लीला कामधेनुर्वेदसम्मता ॥४७॥ भमभरावताराथ भक्तोद्धाराय चैत्र वेषधारी भूत्वा धर्मपालनं कुरुते ॥४८॥इति श्रुत्वा नया नामधारक आहे ! ईशावताराणां मूलकारणं किं स्वामिन्कृपां कृत्वा विस्तरेण तद्वद । सिद्ध आह ! यनिर्गुणं ब्रह्म जगत्कारणं तदेव सत्त्वरजस्तमोगुणैस्त्पत्तिस्थिति. स्यार्थ ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपधरं जातम् ।।४९ ॥ ५२ ।। रज उद्रेके ब्रह्मा स्रष्टा, सत्त्वोदेके विष्णुः पाता, तम उदेके रुद्रः संहर्ता सृष्ट्यादिकर्तारः प्रभवो १देवर्षिभिरिति शेपः २६ मारिष आर्य ३ आदिकारण ४ जा कारणं स्वतः कारणरहितं ५ माया ६ प्रजापतिः ·ज्ञानकाण्डे अ.३ नैते परस्परं भिन्नास्त्रयः कार्यानुसारिणः। सृष्ट्यादिलीलाकारः प्रसिद्धाः प्रभवः श्रुतौ ॥ ५४॥ अम्बरीपाभिषः कश्चित्सूर्यवंशीयपार्थिवः । एकादशीव्रतपरो विष्णुभक्तो दृढव्रतः ।। ५५ ।। नानावतारस्वीकारे स निमित्तमभृद्विभोः । तत्सर्व तेऽभिधास्यामि सावधानमना भव ॥५६॥ उपोप्य विधिना राजा नित्यमेकादशीदिने । आंतिथेयः स कुरुते सर्वदा हरिचिन्तनम् ॥ ५७॥ एवं सत्येकदा तस्य दुर्वासा गृहमागतः । साक्षात्तव्रतभङ्गाय दुर्दैवं किमुपागतम् ।। ५८ ॥ एकनाड्यवशिष्टाभृत्तद्दिने द्वादशी तिथिः । आतिथेयोऽम्बरीपस्तं गतो भीतोऽपि सम्मुखम् ॥५९।। नते भिन्नाः ।। ५३॥ ५४ ।। अंबरीपाख्यः काश्चरसूर्यवंशीयो राजा विष्णु: भक्त एकादशीव्रतपर आस ॥५५॥ विष्णोर्नानावतारस्वीकारे स निमित्तम- भूत तत्ते वक्ष्ये । सावधानतया शृणु ।। ५६ ॥ विधिनोपोप्य एकादश्या सर्वदा हरिचिंतनं कुरुते । एवं सति वनभंगाय दुर्दिनमिव दुर्वासाः कदाचिगृहं प्रातः ।। १७ ॥ १८॥ एकपञ्चवशिष्टायां द्वादश्यां प्रातं तं दृष्ट्वा भीतोऽयंवरीपः संमुखं गत्वा तमानीय पादी प्रक्षाल्य संपूज्य नत्व कुशलं पृष्ट्वा प्राह । शीप्रमनुष्टानं समान्य पारणार्थ 'भवानागच्छत्विति १ अकरणे प्रत्यवायश्रवणात् २ अतिथिघु सा: ३ एकरटिका, ·७४ श्रीगुरुसंहिता तं समानीय पानीयमानीय विधिनाऽस्य सः । पादौ प्रक्षाल्य सम्पूज्य पूज्यमेतमपूजयत् ।। ६० ।। तं नत्वा कुशलं पृष्ट्वा प्राह शीघ्रमनुष्ठितिम् । कृत्वैतु पारणायाऽऽशु भवान्स्वल्पाद्य सैत्तिथिः॥ ६१॥ तथेति स नदीं गत्वा चक्रे कर्म चिरक्रियः। व्रतभङ्गातिथित्यागदोपभीत्या से शक्तिः ॥ ६२ ॥ विचार्य स्वगतं राजा जलपानेन मे भवेत् । अधुनोभयसंसिद्धिरिति मत्वा पपौ जलम् ॥ ६३॥ अत्रान्तरेऽपि दुर्वासा आगत्य कुपितोऽवदत् । घुमुक्षितातिथिं हित्वा कथं पानं त्वया कृतम् ॥ ६४॥ एवमुक्त्वा स दुर्वासाः शापं दातुं प्रचक्रमे । भीतो राजाऽस्मरच्छाङ्गधरं तं भक्तवत्सलम् ॥६५॥ स्मृतमात्रस्तदा प्राप्तो धेनुर्वत्समिव द्रुतम् । नारायणः सकरुणः शरणागतरक्षणः ॥६६॥ प्रार्थयामास ॥१९॥६१॥ तथेति स मुनिर्नदीं गत्वा चिरं कर्माकरोत् व्रत- भंगमिया शंकितो राजा जलपानेनोभयसिद्धिरिति मत्ला जलं पपौ ॥१२॥ ६३॥ तदा दुर्वासा एत्य कुपित आह । बुभुक्षितातिथिं त्यक्त्वा कस्मात्या पानं कृतं । इत्युक्त्वा शापं दातुं प्रचक्रमे । तदा गीतो राजा भक्तवत्सलं विष्णुमस्मरत् ॥६॥६५॥ तदैत्र धेनुर्व समिव शरणागतवत्सलो विष्णुस्त प्राप ॥६६॥ रामनानायोनीर्गच्छेति मुनौ शपति तन्मध्ये विष्णुरुपागतः। १ उदकं २ पृजायोग्यं ३अनुष्ठानं ४ भोजनाय ५ मतो विष्णोस्तिथि दशी ६ स राजा शंकितः ७हे युभुक्षित, बुभुक्षितथासावतिथिय तमिति या.

·ज्ञानकाण्डे अ. ३ ७१ . राजन्नानायोनिमाक् त्वं मवेति स शशाप तम् । यावत्ताव पोफेशस्तयोर्मध्ये समागतः।। ६७ ॥ मुनेर्वाक्यं न मिथ्येति मीतो राजा हरेः पदम् । जग्राह स महाविष्णुर्वमापे भक्तवत्सलः ।। ६८॥ मुने रक्षाम्यमुं भक्त शापं देहि तमेव मे । नायं सोढुं प्रभुक्तवात्सल्यान्मे सहिष्णुता ॥ ६९ ॥ ईश्वरांशोऽपि दुर्वासा विचार्य स्वगतं जगौ । अवतीयप शापेन भुवो भारं हरिष्यति ।। ७०॥ मुचिरेणापि तपसा भगवान्मुवि दुर्लभः। अम्बरीपप्रमावण शापसम्बन्धकारणात् ।। ७१ ।। मविप्यत्यत्र मुलमः श्रीपतिः महितः श्रिया । अवार्य स्वमक्तानामुद्धर्ता भविताऽभवः ॥७२॥ अस्मै परोपकारार्थ शापो देयो दयायते । किमम्बरीपजनुपा भृभागेऽयं हरिष्यति ।। ७३ ।। मुनेर्शक्यं मोचे नेनि मौतो राजा हरेः पदं जमाह । तदा भक्तवत्सलो विष्णुराह । मुने भक्तं रक्षामि, तमेव शापं मे देहि, नायं सोटुं प्रमुः भक्तवात्स- ल्यान्मे सहिष्णुता । तदा दुर्वासा विचार्याह । विष्णुः शापेनावतार्य भूभारं हरिष्यनि । यभिरात्तपमाऽपि दुर्लभः शापसम्बधात ।। ६७-७१ ॥ अत्र मुडमो भपियति । प्रिया सहावतीर्थ भानुदरिष्यति ॥७२॥ तनोऽस्मै परोपकारार्थ शापो देयः । फिमंवरीपशापेनेनि विचार्य दुर्वासाः शापं दात्य- निदमाह । स्थूलमूदमनिगानोऽपि विश्वामा वं मस्यादिग्रुपैर्दशगारमद- १ सहनशीलता.

·७६ श्रीगुरुसंहिता इत्थं विचार्य दुर्वासा वासार्थमवनी हरेः। शापं तमेव हरये प्रदास्यन्निदमत्रवीत् ।। ७४ ॥ स्थूलसूक्ष्मनिवासोऽपि विश्वात्माऽपि क्षितावज । दशवारं च मत्स्यादिरूपैरवतरिष्यसि ।। ७५ ।। इति दुष्टान्तकः शिष्टरक्षको मुनिनाऽर्पितम् । शाएं प्रीत्या स्वीचकार कारणात्मा दयाघनः ॥७६ ॥ नारायणोऽनन्तरूपो भगवान्भक्तवत्सलः । अस्यावतारा मत्स्याद्या उक्ता भागवतादिपु ॥ ७७॥ कचित्स्पष्टान्कचिद्गुप्तांस्तान्त्रिदुर्बह्मवादिनः । कुतो विमूढा जानन्ति यत्र वेदोऽपि शङ्कितः ॥ ७८॥ चमत्कारोऽपि चान्योऽयमनसूया मनस्विनी । पतिव्रताशिरोरत्नं श्रुतारपि च विश्रुता ॥७९ ॥ तस्या गृहं समागत्य मध्याह्वेऽतिथिरूपिणः। त्रिमूर्तयः सुतास्तस्या अभवन्नत्रियोपितः॥ ८॥ इति श्रुत्वाऽय पप्रच्छ पुनस्तं नामधारकः । आश्चर्य कथितं त्वेतदासन्पुत्राः कथं सुराः॥ ८१॥ तरिष्पसि ।। ७३ ।। इति दुष्टांतकः शिष्टरक्षको दयालुर्विष्णुर्मुनिदत्तं शाप प्रीत्या स्त्रीचकार। अस्य विम्योर्मन्स्यावतारा भागवतादिताः। पचिस्पटाकिचिनांस्तान्ब्रह्मविदो विदुः न महाः । यत्र वेदोऽपि चकितः ॥७४ ॥ ७८ ॥ चमत्कारं गणु । याऽनसूया पतिव्रता विद्युता तद्गृहेऽ. तिधिरूपिणस्त्रिमूर्तय एप तत्पुत्रा अभवन् ।। ७९ ॥ ८०॥ नामधारक आह । आश्चर्य भूपे देवा अपि तत्पुत्राः कथं जाताः ।। ८१॥ धन्योऽय- ·ज्ञानकाण्डे अ.३ ७७. धन्योऽयमत्रिः कुत एष जातः स किंप्रभावोऽपित्तथाऽनमूया। सविस्तरं तूत्तरमार्तवन्धो बन्धोच्छिदाख्याहि सुबोधसिन्धो ८२ इति स तदनुयोगं कामितानन्दयोगं सकलमलवियोग सन्मुमुक्षुपयोग। दृढमतिरवधार्य पात्रवीदार्यवर्य- खितनुजनुरनार्यवंमक शिष्यवर्यम् ।। ८३ ॥ ॐ तत्सत् ।। (इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सर- स्वत्याख्यगङ्गाधरात्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंत्रित- महाराष्ट्रमापान्त्रितगुरुचरित्रसमानार्यायां वासुदेवानन्दसरस्वती- यतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे तृतीयः (अध्यायः)। आदितः श्लोकाः॥४९८ ॥ मतिः किंग्रभागः, अनसूया वा कीदृशी, हे कृपालो, एतत्सविस्तरं कथय । ८२ ॥ इति स तदनुयोगं कामितानन्दयोगं सकटमलवियोग सन्मुमुक्ष- पयोग । दृढमतिरवधार्य प्रारबीदार्यखितनुजनुरनार्यध्वसकं शिष्यवयं ।। ८३॥ इति चूर्णिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॥ इति तीयोऽध्यायः ॥३॥ १ समातीवि संघः समारः समुन्नित्तीति तत्सदुदौ २ प्रम, ·॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ ॥ श्रीः ॥एवं शिप्यस्य सम्प्रश्नं श्रुत्या सिद्ध उवाच वम् । साधु साधु त्वया पृष्टं प्रीतिगुरुपदेऽस्ति ते ॥१॥ धन्या मान्यास्ति ते वाणी त्वं हि शिष्यशिखामणिः । त्वत्प्रश्नश्रवणेनैव गुरुलीला स्मृताऽऽदितः ॥२॥ प्रश्नस्तेऽयं समीचीनः सादरं कथयामि ते । आरभ्य सृष्टितः सर्वमत्रेर्जन्मादि यच्छ्रुतम् ॥ ३॥ पुरा कल्पाम्बुधौ लीना विश्वसृष्टिरशेपतः । नारायणो वेदगीतो जलशायी तदाऽभवत् ॥ ४ ॥ रेतोरूपेण मनसा सकामोऽण्डं पुराऽसृजत् । पुराकल्पे यत्र लीना नानाचेतनवासनाः ॥५॥ तुर्ये त्रीशाः सत्वहृत्यै यथाऽन्नं स्मेहतेऽदाद्याऽनसूया तथाऽन्नम् ॥ बाला भूला दुग्धमस्याः पास्ते यत्कीर्तिर्दिक्शालिनी सर्वदाऽऽस्ते ॥१॥ चतुर्थाध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयं ।। श्रीः॥ एवं शिष्यप्रश्नं श्रुत्वा सिद्ध आह । साधु पृष्ट गुरुपदे ते प्रीतिरस्ति ॥१॥ त्वं शिप्यशिखामणिन्यं मान्यं च वाक्यं त्वत्प्रभादेवादितो गुरुलीला स्मृता॥२॥ प्रश्नोऽयं समर्माचीन: सादरं ते कथयामि । सृष्टित आरभ्यात्रेर्जन्म वक्ष्ये शृणु ॥३॥ पुरा कल्पाब्धी सृष्टिींना तदा नारायणो जलशाय्यभवत् ॥४॥ पूर्वकल्पे जीयवासना यत्र लीनास्तव्यक्तमण्डरूपेण संकल्पादेवासजत् ॥५॥ १ सम्यक २ अमांड ३ प्राणी, 1 - - ।

·ज्ञानकाण्डे अ, ४ हिरण्यगर्मसंत्रं तद्ब्रह्माण्डं देववत्सरम् । स्थित्वा भिन्नमभूत्तत्र सर्वोत्पत्तिः श्रुतीरिता ॥६॥ स्वर्भूतले द्वे शकले विधात्रा निर्मितेऽमले । भुवोऽधः सप्तलोकाः स्युरूवं सप्त सुतेजसः ॥७॥ विष्णोर्नाभेरभृब्रह्मा स चतुर्दशलोकसृट् । मनसा देहतश्चापि दिकालादीन्मसर्ज सः ॥८॥ सृष्टिं वर्धयितुं चाग्रे ब्रह्मा विष्णोरनुज्ञया । तपस्तप्त्वाऽपि चतुरः पुत्रान्सप्त च सोऽसृजन ॥९॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा ब्रह्मणः सुताः ॥ १०॥ शतरूपामनू ब्राह्मौ देवहुतिः सुता तयोः । छायोत्यकर्दमस्त्री तत्पुत्र्यो ब्रह्मसुतैर्वृताः ॥ ११ ॥ विधावनेत्रजस्यात्रेधर्मपत्नी पतिव्रता । अनसूया वेदेंगेया जगदम्यैव केवलम् ।। १२ ।। हिरण्यगर्भाख्यं तद्ब्रह्माण्ड कश्चित्कालं स्थित्वा निर्भिन्नमभूत् । यतो जगदुः- पत्तिः श्रुता ॥ ६॥ स्वर्भूरिति द्वे शकले जाते { मुवोऽधः सप्तोर्ध्वं च सप्त लोकाः फल्पिताः ॥ ७॥ विष्णोनमिर्जातेन ब्रह्मणा चतुर्दश लोका दिका- लादि च सृष्टं ।। ८ ।। विष्णोराज्ञया ब्रह्मा तपस्तप्त्वा सुनकादीनन्यांश्चा- सृजत् ।।९।। ते च मरीच्यत्रिपुलस्त्यांगिरःपुलहक्रतुसिष्ठाः ॥ १० ॥ ब्रह्मणो जातौ शतरूपामनू तत्पुत्री देवहूतिः कर्दमर्षिणा विवाहिता । तत्पुत्र्यो ब्रह्मपुत्रै ताः ॥१२॥ ब्रह्मनेत्राजातस्याते: पत्नी पतिव्रताऽनसूया। यस्याः पुत्रचंद्रस्तस्याः सोंदर्यवर्णने का समर्थः ॥ १२॥ पतिसेवारतां तां १ स्वर्गः २ सनकादीन् ३ छायोत्पन्नः ४ अनेर्यथाऽनश्या स्याद्रिटि. .

·८० -- श्रीगुरुसंहिता' तस्याः सुलक्षणायाः कः शक्तः सौन्दर्यवर्णने । यस्याः पुत्रो हि नक्षत्रनाथश्चन्द्रोऽत्र विश्रुतः ॥१३॥ पतिसेवारता नित्यं तां विज्ञाय तपस्विनीम् । भीता इन्द्रादयो देवाः स्वगैश्वयं हरिष्यति ॥ १४ ॥ इति मत्वाऽमरवरा इन्द्रायाः शरणं ययुः । ब्रह्मविष्णुहरास्तेभ्यः सतीख्याति न्यवेदयन् ॥१५॥ इन्द्रः प्राह महादेवा अत्रिपनी पतिव्रता। वदाचारादधीराः स्मः स्वपदच्युतिशङ्कया ॥१६॥ भजते या पति भक्त्या मनोवाकायकर्मभिः । अतिथीनां तथाऽऽतिथ्ये स्वमेऽपि विमुखा न हि ॥१७॥ स्वकरस्पर्शतः साध्व्यास्तापो ननु भविष्यति । इति मत्वा तु तैपनो मन्दं तपति भीतिमान् ॥१८॥ भीतभीतस्तथाऽप्यग्निः शीतलत्वं हि वाञ्छति । वायुश्च चकितो वाति मन्दं मन्दं सदैव हि ॥ १९ ॥ रट्याऽसौ स्वर्ग हरिष्यतीति भीता इंद्राद्या ब्रह्मविष्णुशिवाञ्छरणं गत्वा 'तख्याति ख्यापर्यंत आहुः। अनसूयाचार वीक्ष्य स्वपदच्युतिशङ्कया वयंमधीराः ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५॥ १६ ॥ या मनोवाकायैर्भक्त्या पति भजते, स्वप्नेऽप्यातिथिपराङ्मुखा नैव । स्यकिरणस्पर्शात्तस्यास्तापो भवि- यतीति भिया सूर्यो मंदं तपति, भातोऽप्यग्निः शीतलत्वं वाछति । वायु 'रपि चकितो मंदं वाति । तत्काठिन्यशंकया भूरपि मृदुला जाता । वयंच 'शाप दास्यतीति भीता नतास्तिष्टामः ।।१७-२०॥ तपःप्रभावाक १कःशस्तः न कोऽपि ब्रह्मा बा २ शारवा ५ मीवादपि भीतः. ३ कातरा: ४ 'सूर्यः ·ज्ञानकाण्डे अ. ४ घरा मृदुतरा जाता तस्याः काठिन्यशङ्कया। शापं दास्यति सा किं न इति मीता नता वयम् ॥२०॥ तपःप्रभावात्कस्यापि स्थानं साऽपहरिप्यति । साऽनुगृह्णाति यं सोऽपि रङ्कोऽप्यस्मान्विजेप्यति ॥२१॥ अत्रोपायमपायना जगदीशा विचार्य नः । पदग्रंशो यथा न स्यात्तथा कुरुत मा चिरम् ॥ २२॥ अनुग्रहो न भवतामस्मानुपरि चेत्तदा । स्थास्याम एव तद्द्वारि दासभावं समाश्रिताः॥२३॥ इत्यं देववचः श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। कुद्धा ऊचुरहो जाता किमेवं सा पतिव्रता ॥ २४ ॥ गत्वाऽस्या व्रतभङ्गं तु कृत्वा यद्वा यमालयम् । गमयित्वा पुनः शीघमायास्यामः सुरोत्तमाः ॥२५॥ त्रयोऽपीति प्रतिज्ञाय भृत्वा तेऽतिथयोऽमलाः। आगता आश्रमपदमोरिव भुक्षिताः ।। २६ ॥ स्यापि स्थान हरिष्यति । यं साऽनुगृहीयात्स रंकोऽप्यस्माओष्यतीत्यत- उपाय विचार्य यथाऽस्मत्पदभ्रंशो न स्यात्तथा भवद्भिः कार्य । यदि भव- दनुग्रहो न चेत्तर्हि तदास्यमाश्रित्य तवारि स्थास्यामः ॥२१ ।। २३ ।। इत्यं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः बुद्धा ऊचुः ॥ २४ ॥ अहो कथमेवंविधा पतित्रताऽद्यैव गत्ला तहतमन्नं कृत्वा तां यमलोकं गमयित्वाचाऽऽरामिण्या- मः । इति प्रतिज्ञाय त्रयोऽयतिथयो भूत्वा बुमुक्षिताः संतोऽनेराश्रमं ययुः ॥२५॥ २६ ॥ अनुष्ठानाय मुना वनं गते योऽप्यागत्यानसूयामाहुः । १ भो जगदीशाः २ अनस्यायाः. A ·८२ श्रीगुरुसंहिता गते मुनांवनुष्ठातुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । अनसूयामनुप्राप्य पाहुस्तां भिक्षुका इव ॥ २७॥ मातर्बुभुक्षिताः स्मोऽद्य देह्यन्नं त्वरितं शुभे । अथवा नेति चेयूहि गच्छामोऽन्यत्र मा चिरम् ॥२८॥ सदा तवाश्रमपदे तृप्यन्त्यभ्यागता इति । कीर्ति श्रुत्वाऽद्य सम्प्राप्ता यथेच्छसि तथा कुरु ॥ २९ ॥ इच्छाभोजनदात्री त्वमिति श्रुतिपथं गतम् । यशस्ते दूरतः प्राप्ता इच्छाभोजनकांक्षया ॥३०॥ इति श्रुत्वा वचस्तेपामनसूया प्रणम्य तान् । पादौ प्रक्षाल्य पीठेपु प्रीत्या समुपयेश्य च ॥ ३१ ॥ दत्वाऽादि च सम्पूज्य गन्धपुप्पादिभिः शुभैः। प्राहाद्विकं समाप्तं चेत्सिद्धमन्नं ददामि वः ॥ ३२॥ ऋपयस्तपैसे याता इति श्रुत्वाऽवदंस्त्रयः । चिरादृपय एष्यन्ति शीघ्रं नो देहि भोजनम् ॥ ३३॥ मातर्बुभुक्षितेभ्यो नोऽनं देहि मा चिरं । नो चेदन्यत्र गमिष्यामः। तवाश्रमे- अभ्यागतास्तृप्यतीति कौति श्रुत्वा प्राप्ताः स्मः यथेष्टं तथा कुरु ॥२७॥२९॥ स्वमिच्छामोजनदात्रीति ते यशः श्रुत्वेच्छामोजनकांक्षया दूरादागताः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ इति शुस्याऽनसूया तान्प्रणम्य पादौ प्रक्षाल्य प्रीत्याऽऽस- नेपवेश्य संपूज्य प्राहाहिक समासं चेत्सिद्धमन्नं वो ददामि ॥३२॥ भर्ता तु तपस्तप्तुं गतः इति श्रुत्वा त्रयोऽप्ययदन् । अनिश्चिराटेष्यति तस्मान्नो भोजनं देहि ॥ ३३ ॥ इति श्रुत्वा सा तागृहमध्यमानीयासने १ अत्रिमुगौ २ कर्णमार्ग ३ यत्रिः । पूजायो बहुवचनं ४ तपस्तप्तुं, ·ज्ञानकाण्डे अ. ४ ८३ इति श्रुत्वा गिरस्तेपामानयित्वा गृहान्तरम् । आसनेपूपवेश्यासावनं दातुं प्रचक्रमे ।। ३४ ॥ गृह आसाद्य पात्राणि रङ्गबल्ल्यादिरजिते । अभिधार्य समारेभे परिवेष्टुं मनस्विनी ॥ ३५ ॥ ऊचुस्तेऽतिथयः साध्वि त्वमभीष्टप्रदाऽसि चेत् । याच्यां नः सफलां कर्तुमनसूये त्वमर्हसि ॥ ३६ ।। नाना भूत्वा त्वमस्मभ्यमन्नं देहाति कांक्षितम् । नो चेन्नेति वदाशु त्वं गच्छामोऽन्यन्न सत्वरम् ॥३७॥ इति श्रुत्वा गिरस्तेपां स्वगतं प्राह सा सती । एते कारुणिका एव महापुरुपलक्षणाः ॥३८॥ विमुखाश्चेदतिथयो यद्गृहातगृह वनम् । उदध्यते चेद्वचनं यास्यन्ति त्रिमुखा इमे ।। ३९ ।। निर्मलं मानसं मेऽस्ति किं स्यात्कामखलेन मे। पत्युस्तपोबलं भूयस्तन्मे मवति तारकम् ॥ ४०॥ पवेश्य रंगरल्ल्याटिरांजिने स्थले पात्राण्यासाद्याभिचार्य परिवेटुमारेमे ॥३॥ ३५॥ तदा ते प्राहुमोः सानि नग्ना भूत्वाऽनं देहीति कांक्षितं । अस्मद्याच्चों सफलां कुछ। नो चेदयन यास्यामः ।। ३६ ॥ १७ ॥ इति श्रुत्वाऽनसूया स्वगतं प्राह । एते कारणिका महापुरुषाः पराङ्मुखा यास्यति चेदिदं गृहं वनप्रायं । वचनोटयने तु विमुखा यास्यति। मन्मनस्तु निर्मलं। कान: किं करिष्यति ! मर्तृतपो मम तारकम् ॥ ३८ ॥ ४० ॥ एवं विचार्य भोजन वो १ गृहमध्ये २ अनसूया ३ विष्णुः ४ वन क्नोपम, न सतायो न ददाति सख्ये इति श्रुतेः ५ भूरि.

·८४ श्रीगुरुसंहिता एवं विचार्य मनसि साऽनसूया पतिव्रता । भोजनं वस्तथा दास्ये भोक्तव्यं स्वस्थमानसैः ॥४१॥ इत्युक्त्वा पाकसदनं गत्वा ध्यात्वा पदं मुनेः। बाला एते ममेत्येवं विचिन्त्य वसनं जहौ ॥४२॥ नग्रा सती समादाय यावदनं ददाति सा । तावत्ते बालका जाताः प्रभवोऽपि यशस्कराः ॥१३॥ जीन्वालकान्समालोक्य किञ्चिद्धीता सती सुधीः । आगत्य तान्समाश्यास्य सम्प्राप्ता परमां मुंदम् ॥४४॥ रुदतस्त्रीनपि सुतान्समाश्वास्य पुनः पुनः । क्षुधितान्वीक्ष्य चकिता यावत्तावत्पयोऽस्रवत् ।। ४५ ॥ एकमेकं समादाय पाययित्वा पयो मुदा । क्षुधितांस्तर्पयामास नालं यत्तृप्तये मखाः ।। ४६ ॥ अहो भाग्यमहो भाग्यमत्रिपन्यास्त्रिमूर्तयः। यदुग्धपानतस्तृप्ता इदं साध्वीतपःफलम् ॥४७॥ दास्ये । स्वस्थं भोक्तव्यमित्युक्त्वा पाकस्थानं गत्वा पतिपदं ध्यात्या ममते माला इति ध्यात्वा नना भूत्वाऽनसूया यावदन्नं ददाति तावत्प्रभवोऽपि ते चाला जाताः ॥ ४१ - ४३ ॥ किंचिद्भीताऽपि सा रुदतस्त्रीन्बालान्विलो- क्यागत्याश्वास्य क्षुधान्यितान्वीश्य याश्चकिता तावत्स्तनाभ्यां पयोऽत्रवत ॥४४॥ ४५ ॥ तदा मुदैकैकमादायापाययत् । यत्तुरायेऽद्यापि यज्ञा नाल ते त्रिमूर्नयोध्नस्याफ्यःपानात्तृताः । अहो भाग्यं । इदं तत्तपःफल १ आनंदं २ ये तृतये यज्ञा अपि अलं पर्याप्त न, ·ज्ञानकाण्डे अ.४ तिष्ठन्ति जठरे यस्य भुवनानि चतुर्दश । स विष्णुस्तुत्पयःपानात्तृप्तोऽभूत्कि त्रुवेऽधिकम् ।।४८॥ चतुर्मुखः सृष्टिकर्मश्रान्तो नक्तंदिवं विधिः । स सतीस्तन्यपानेन ब्रह्मा तृप्तिं गतो द्रुतम् ॥ ४९॥ कर्पूरगौरो भालाक्षो रुद्रः पञ्चमुखोऽपि यः । कालाग्निसाः सोऽपि तृप्तः साध्वीरसग्रहः ॥५० ।। तपोरलमिदं त्वत्रेः समा नान्याऽनमूयया। या त्रिमूर्विप्रमूर्जाता ख्याता या मुवनत्रये ॥५१॥ उत्थाप्य बालकाप्रीत्या लालयामास सा सती। शाययित्वाऽथ पर्यके मुम्बरं मधुरं जगा ।। ५२ ॥ सा सर्वोपनिपत्सारभृतीतः सुरञ्जितः । सप्तस्वरैश्च सहित सुस्वरं तयशो जगौ।। ५३ ।। अत्रान्तरेऽत्रिभगवान्मध्याह्ने स तपोवनान् । समाप्य नैत्यक कर्म निजाश्रममुपागतः ॥५४ ॥ आकर्ण्य सोऽनमूयाया गीत शब्दं मनोरमम् । बालकाश्वासनं चापि प्रियां पप्रच्छ सादरम् ॥ ५५॥ ॥४६॥ १७॥ यन्कुक्षौ चतुर्दशटोकाः स विष्णुस्तत्पयःपानात्तृतः ॥४८॥ सृष्टया श्रान्तो ब्रह्मा सनीस्तन्यशनातृप्तः ॥४९॥ मालाक्षः कर्पूरगारोरदस्तस्तन्यपानातनः ॥ ५० ॥ इदमस्तपावलं । या त्रिमूर्ति- माता जाता तसमाऽन्या त्रिमुत्रने न ॥५१॥ तान्त्रालाप्रीया पर्यके शाय- यित्या सनस्वरैः मुस्वरं जगी। अत्रान्तरे कृताहिकोऽत्रिवनादेत्य सर्वोपनिष- १ सानोदुग्धप्राइकः २ समीपमागतः, ·८६ श्रीगुरुसंहिता आदितः कथितं सर्व तया सोऽपि तदा मुदा । ध्यात्वा तपःप्रभावेण ज्ञात्वा नत्वा ननाम तान् ॥५६॥ नमन्तमत्रिमालोच्य गायन्ती सुदती सतीम् । विज्ञाय च तयोर्भावं प्रसन्ना अभवंस्त्रयः ॥ ५७ ॥ पालके बालरूपेण स्थिता अपि च ते त्रयः। प्रादुर्भूय स्वरूपेण साधु साध्विति तो जगुः ॥ ५८॥ तुष्टाः स्मो युवयोर्भक्त्या दास्यामो वाञ्छितं द्रुतम् । उवाचात्रिः सतीमेभ्यो वरं वरय कांक्षितम् ।। ५९ ॥ माहानभूया प्राणेश भवद्भावभावतः । प्राप्ता एते सुतानेभ्यो वृणुध्वमधुनेदृशान् ।। ६०॥ इति सतीवचनं मतिरञ्जनं मुनिवरोऽभ्युपगम्य सुपावनम् । अथ तथेति स वन इमेऽमराः सुरवरा अमवन्वरदाः पराः॥६१॥ सारभूत मुस्वरं गीतं मनोरमं बालशाश्वासन च श्रुत्वाऽनसूयां सादरं पप्रच्छ ॥५२ ५५ ।। तयाऽऽदितः सर्व कथितं श्रुत्वा तपःप्रभावात्ताज्ञात्वा ननाम ॥ १६ ॥ नमतोऽत्रेयन्या; सत्याश्च भक्तिं ज्ञात्या पालकस्थास्ते स्वरूपेण प्रादुर्भूत्वा तुष्टा आहुः । साधु गीतं, वो भत्त्या तुष्टाः स्मो वांछित दास्यामः । अत्रिः सतीमाह । एभ्यो वरं वरयेति ॥ ५७ ॥ ५९ ।। अनः सूया प्राह । भवत्प्रभावादेते प्रासाः । एभ्य ईदृशान्मुतान्दृणुध्वं । इति श्रुत्वा तयेत्यत्रित्रिमूर्तास्तथा पुत्रानयाचत ॥६० ॥ ११॥ देवा ऊचुः हे मुनी १ ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् २ शोभना दन्ता यास्यास्तां ३ हे प्राणनाथ ४ भवद्भक्तिसामर्यात् .

·ज्ञानकाण्डे अ.४ ८७ मुनीश्वर यथेच्छा ते तथा भवतु ते गृहे । अस्मदंशमवा वालाः स्थिता यास्यामहे वयम् ॥ २ ॥ इत्युक्त्वा ते ययुः स्वं स्वं धाम येऽभिन्नविग्रहाः । याला भूत्वाऽथ तेत्रापि संस्थिता अत्रिवेश्मनि ॥१३॥ तान्पुपोपानसूयाऽपि ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । श्रीदत्तचन्द्रदुर्वासःसंजितान्लोकपूजितान् ॥ ६४ ॥ दुर्वासाचन्द्रमायैव संस्कृती मातर मुदा । प्रार्थयामासतुर्गन्तुं कृतप्रजौ महामती ।। ६५ ।। दुर्वासा आह जननि तपस्तप्तुं सुपावनि । गच्छामि देह्यनुजां मे तीर्थदर्शनकांक्षिणे ॥६६॥ चन्द्रोऽवददहो मातर्यास्येऽहं चन्द्रमण्डलम् । नित्यं ते दर्शनं मेऽस्तु देह्यनुनां हि मा खिदः ॥ ६७ ।। भर यथेच्छसि तथा भाबित्युक्त्यैकमत्यास्ते त्रयोऽपि स्वं स्वं धाम ययुः। तदंशतोऽत्रिगृहे यो याला जातास्तान्त्रह्मविष्णुरुद्रांशांश्चंदश्रीदत्तदुर्वीस:- संज्ञिताननसूया पुपोप ।।१२-६४॥ संस्कृतो दुर्वासाश्चन्द्रश्च गन्तुकामः सन्मातरं प्रार्थयत् । दुर्वासा आह । भो जननि तीर्थपर्यटनार्थमाज्ञां देहीति। चन्द्र आह 1 मातचन्द्रमण्डलं यास्ये । नित्यं ते दर्शनमस्त्वनुगां देहि । श्रीदत्तोऽय निमारमा सदा युप्मत्समीपे तिष्ठति । नात्र संशयः। सत्यमिदं सर्वव्यापी निष्गर्भगनाने श्रीदत्तम्तेचित्तानसारिणाऽनेनते वियोगो माऽस्तु १ गतु कृतमती.

·८८ श्रीगुणसंहिता . श्रीदत्तोऽयं त्रिमूात्मा सदा युप्मत्समीपगः । तिष्ठत्येव न सन्देहो नान्यथा मे वचः सति ॥ ६८॥ श्रीदत्तो भगवान्विष्णुः सर्व विष्णुमयं जगत् । नानेन ते वियोगोऽस्तु तव चित्तानुसारिणा ॥ ६९॥ एवमुक्त्वा तदाज्ञप्ती जग्मतुर्भुवि पर्यटत् । दुर्वासाः नाप चन्द्रः स्वमण्डलं योऽधिजः पुनः ॥७०॥ अनमूयागृहे तस्थौ श्रीदत्तस्त्रिगुणात्मकः । गुरोः परम्परायास्तु मूलपाठमिदं परम् ॥ ७१॥ सिद्धेन कथिता नामधारकाय त्वियं कथा । अथ तुष्टः पुनः प्रीत्या स तं पप्रच्छ सादरम् ।। ७२ ।। सिद्ध योगेश्वर जय जय भक्तमनोहर । ज्ञानमूर्ते कृपासिन्धो साधो संसारतारक ॥ ७३॥ तव प्रसादाज्ज्ञातेयमनसूयासतीकथा । त्वं तारको योगिराजः प्रार्थनां मेऽवधारय ॥७४।। ॥३५ - ६९ ॥ तदा मात्राऽऽज्ञप्तौ तौ जग्मतुः। त्रिगुणात्मको दत्तस्तु गृहे स्थितः । इदं गुरुपरम्पराया मूलपीठं । एवं सिद्धन कथितं श्रुत्वा तुष्टो नामधारकः प्रीत्याऽपृच्छत् ॥७० - ७२ ॥ भो सिद्ध योगीश्वर ज्ञानमते कृपासिन्धो त्वं संसारतारकोऽसि । त्वत्प्रसादादियं कथा श्रता । भो तारक योगिराज मे प्रार्थनां शृणु । दत्तात्रेयावतारो विस्तरात्कथितः । अपरोऽष्य- बतारोऽत्र कथं जातः । ममोपरि कृपां कृत्वा तत्सविस्तरं कथय । त्रिमूर्त्य- यतारलीला तु फस्मा अलं भवेत्। एवं पृष्टः सिद्धः प्रीत्या तां का माह। १ दुर्वायम्यापादिदरत्नैः सहान्धौ पतितो मन्थगात् पुनर्जातः २मणु.

·ज्ञानकाण्डे अ.४ ८९ दत्तात्रेयावतारोऽयं कथितो विस्तरेण मे। अपरोऽप्यवतारोऽस्य कथं जातो महीतले ॥७५ ॥ विस्तरेण वद स्वामिन्कृपां कृत्वा ममोपरि । त्रिमूर्तेरवतारस्य लीला कस्मा अलं भवेत् ॥ ७६ ॥ एवं पृष्टः प्राह शिष्याय सिद्धः शुद्धः प्रीत्या यां कथांतां प्रबुद्धः। वक्ष्यत्यग्रे साधु गगावराख्यविनापत्यं यत्सरस्वत्यभिख्यम् ७७ (इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- त्मविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे चतुर्थः (अध्यायः)॥ आदितः श्लोकाः ।। ५७५॥ तामने वक्ष्यति सरस्वतीसंज्ञो गङ्गाधरात्मजः ॥ ७३ - ७७ ॥ एवं पृष्टः प्राह शिध्याय सिद्धः शुद्धः प्रीव्या यां का तां प्रबुद्धः ॥ वक्ष्यत्यमे साधु गङ्गाधरात्यविप्रापत्यं यत्सरस्वत्यभिख्यं ।। इति चूर्णिकायां चतुर्थोऽध्यायः ।। ॥ इति चतुथोंऽध्यायः ।। ४ ।।

·अथ पंचमोऽध्यायः ॥ ५॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ नामधारकमक्ताय सिद्धः प्राह परेश्वरः। नृरूपेण स्वभक्तानां तारणार्थमवातरत् ॥१॥ नामधारक मृण्वेप नानारूपधरोऽभवत् । अम्बरीपस्य रक्षार्थमवतारान्दशादधौ ॥२॥ मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहशरीरधृक् । याचको वामनाङ्गेन विनोऽपि क्षत्रियान्तकृत् ॥३॥ पुत्रो दशरथस्यासीच्छ्रीरामो राजभूषणः । राजा भूत्वाऽप्यथारक्षद्गोष्ठे गोपगृहेऽपि गाः ॥ ४ ॥ विहाय वसनं नमो जातो यो बुद्धधर्मकृत् । युगान्ते भविता कल्की म्लेच्छहा सोऽश्ववाहनः ॥५॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम् - दत्ताय ददौ द्विजांगनाऽन्नं श्राद्धात्पुरतः स पंचमेऽभूत् ।। श्रीपादभिवः सुतोऽन्धपंगूद्भद्रविराऽभूत्परिबाट् ! ।। सिद्ध आह । हे नामधारक परेशो भक्ततारणार्थ नरूपेणावातरत योऽम्ब- पीपरक्षार्थ नानारूपधरो भूत्वा दशावतारान्दधौ ॥१॥२॥ मत्स्यः कूर्मः वराह नृसिंहः याचको वामनःक्षत्रियान्तको भार्गवरामः दाशरथी राजा रामः राजाभूत्वाऽपि गोकुले गोपः नमो बुद्धधर्मकृत् युगान्ते म्लेच्छहा कल्कीत्येव १ -हस्वदेहेन २ प्रिया सीतया सहितो रामः श्रीरामः। राधवत्वेऽभव. रसीता कृष्णवे रुक्मिणी मतेति विष्णुउराणात्.

·९१ ज्ञानकाण्डे अ. ५ एवं नानावेपधारी हृषीकेशोऽवतीर्य सः । सदा साधुजनान्पाति हन्ति दुष्टान्युगे युगे ॥ ६ ॥ द्वापरान्ते कलौ व्याप्ते विप्रा अज्ञानवेष्टिताः । जाता दुराचाररताः कलिदोपेण दूषिताः ॥७॥ भूतले भक्तरक्षार्थ गुरुनाथोऽप्यवातरत् । गङ्गां यथाऽऽनयद्भुमि पित्रुध्दृत्यै भगीरथः ।।८॥ तथा विप्नस्त्रिया दत्त आनीतो भक्तियोगतः । स तस्यास्तनयो जजे शृणुप्वाचर्यमुत्तमम् ॥९॥ पीठापुरे पूर्वदेशे कुलीनो ब्राह्मणोऽभवत् । स आपस्तम्बशाखीयो राजा नाम स्वकर्मकृत् ॥ १०॥ तद्भार्या सुमति म सदाचारा पतिव्रता । अम्यागतातिथीनित्यं सत्ववृत्त्याऽर्चति स्म या ॥११॥ सच्छीलगुणसम्पन्ना पतिसेवापरायणा । कालं नयति सा नित्यं मुदाऽतिथ्यर्चनादिना ॥ १२ ॥ नानावेषधारी हपोकेशोऽवतीर्य साधू-पाति । दुष्टान्हन्ति । द्वापरान्ते कलि: दूषिता अज्ञपिप्रा दुराचारा इति मन्या ।। ७ ।। स धर्मरक्षार्थ गुरुनायो. यतीर्णोऽभूत यथा भगीरथेनान गद्गाऽऽनीता ॥ ८॥ तथा मक्तियोगतो विप्रत्रिया दत्त आनीतः। स तन्पुत्रो जात इदमाश्रय शृणु ।। ९॥ पूर्वदेशे पीटापुरे स्वकर्मादाजा नामापस्तम्बशाखीयो नि आसीत् । मुमति म तद्भार्या सदाचारा पतिव्रता सच्छीलगुणसम्पन्ना मुदाऽतिधिसत्कारादिना कालं नयति ॥१०-१२॥ एकदा तद्दे श्राद्धाहेऽतिधिरूपेण श्रीदत्तःप्राप। श्रादायातम्मै सा भिक्षा ददौ ॥ तद्भक्ति ज्ञात्या प्रसन्नो मन्बा निर्यात्मरूं ·श्रीगुरुसंहिता एवं सत्येकदा दत्तस्तद्वेश्मातिथिरूपधृक् । समागानदिने दर्शश्राद्धमासीपितृप्रियम् ॥१३॥ पियविप्राशनात्पूर्व तस्मै भिक्षां ददौ सती । भक्तिप्रियः प्रसन्नोऽभूदत्तात्रेयस्तदा विभुः ॥१४॥ स्वरूपं दर्शयामास तारकं त्रिगुणात्मकम् । पतिव्रता नता भूत्वा भक्त्या तचरणेऽग्रहीत् ॥१५॥ दत्तात्रेयोऽवदत्साध्वीं वरं वरय सुव्रते । यद्यदिष्टतमं तत्तत्तुभ्यं दास्यामि सत्वरम् ॥ १६ ॥ आकर्ण्य वचनं तस्य विप्रपत्नी प्रणम्य तम् । विनयावनता भृत्वा तुष्टाव जगदीश्वरम् ॥ १७॥ जगन्नाथ जयानन्त विश्वकर्ताऽसि तारकः। यदि मे त्वं प्रसन्नोऽसि मम कामान्प्रपूरय ॥ १८॥ त्वं कृपालुः सर्वगतः पुराणादिपु विश्रुतः । तव को वर्णयेत्कीर्ति दयाब्धे भक्तवत्सल ।। १९॥ स्वरूपं दर्शयामास । सा सती तच्चरणे ननाम ॥ १३ – १५ ॥ दत्तात्रेय- स्तामाह । हे मुव्रते वरं वरयाभीष्टं दास्यामि ॥११॥ इति श्रुत्वा सा प्रणम्य विनयाऽवनता सती तुष्टाव। हे जगन्नाथ त्वं विश्वकर्ता तारकोऽसि । यदि प्रसन्नोऽसि तर्हि मे कामापूरय। त्वं कृपालुपिक सर्वगः पुराणपुरुषः । भो दयाब्धे भक्तवत्सल ते कीर्ति को वर्णयेत् । न मिथ्या से यार । बिभीषणाय आचन्द्रार्क राज्यं ध्रुवाय चाचलं पदं दत्त १ उद्गाई २ पितृस्थानीयः ३ भ्रषा.

·ज्ञानकाण्डे अ.५ ९३ मिथ्या वाक्यं न ते देव त्वं ध्रुवायाचलं पदम् । विभीपणायाचन्द्रार्क राज्यं दत्तमृतं च तत् २०॥ भक्ताधारः स्वभक्तार्थ भूमाववतरिप्यसि । भो चतुर्दशलोकेषु व्याप्तास्ते बिरुदालयः ॥ २१ ॥ नान्यथा ते वचो भूमन्देवराज कृपानिधे । दित्से चेत्त्वं वरं मह्यं वासनावनदाहक ।। २२॥ नारायणानाथनाथ या मे मनसि वासना। तां पूरय धृतौ पादौ जगज्जीवन ते मया ।। २३॥ इत्यमत्रितनयोऽस्य कारणं भापणं सकरुणं निशम्य सः । तत्करं समवलम्ब्य तां तदा ब्रूहि मातरिति चाबवीन्मुदा॥२४॥ सा सती समवधार्य तद्वचः स्वामिनं प्रति जगाद सद्वचः। मौतरित्युदितमीश तेन सम्बुद्धिसिद्धिरधुनाऽस्तु मय्यसौ २५ पुना मे वहबो जातास्ते मृता द्वौ तु जीवितौ । अपि तौ पादनयनरहितौ कटजीविती ॥२६ ।। सत्यं ॥१७-२०॥ वं भक्ताधारो भक्तार्थमवतरिष्यसि । चतुर्दशलोकेषु ते यशो व्याप्तं । हे देयराज कृपाब्धे ते वचो न मृपा । वरं दित्से चेन्मे वासना पूरप ।।२१ - २२॥ हे अनाथनाथ जगजीन ते चरणो धृती ।।२।। इत्यं श्रुत्वा दत्तानेयः प्रेम्णा तत्करं धृत्वा मातहीवि मुदाऽपीत् । सा तरचः श्रुत्वा प्राह । हे ईश मातरित्युक्त । तत्सत्यं कुरु । मे बहवः पुत्रा जाता मृताश्च । पादाक्षिहीनो द्वौ जीविती योग्यः पुलो न जातः । १ सय २ अपरिन्छिन ३ जगतः ४ श्रीदत्तं ५ मयि तब मातृत्वं अस्तु इति भावः ·- श्रीगुरुसंहिता पुत्रो योग्यो न मे जातो मूर्खः किं कार्यमार्तिदः। सत्पुत्रेण विना जन्म निष्फलं प्रतिभाति मे ॥ २७॥ आयुष्माज्ञानवा-श्रीमाजगद्वन्द्यो भवेद्यदि। भवादृशः सुपुत्रो मे साफल्यं तर्हि जन्मनः ॥२८॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्प्रभुः । सज्जनान्दीक्षयोदर्तुमिदमेवान्वमोदत ॥ २९ ।। श्रीदत्तः प्राह ते पुत्रो भविता मादृशोऽनये। कुलमुद्धृत्य युवयोः कलौ विख्यातिमेप्यति ॥ ३० ॥ पालनीयं हि तद्वाक्यं स्थास्यतीतरथा न सः। , ज्ञानमार्गप्रदो दैन्यपापतापान्हरिष्यति ॥ ३१ ।। इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे तस्याः पश्यन्त्या भगवान्विसुः । विस्मिता सापि तं चित्ते स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः॥ साचर्या गृहमागत्य यथावृत्तं पति प्रति । उवाच सोऽपि हृष्टः सन्दत्तोऽयमिति तां जगौ।। ३३॥ आर्तिदैः किं । सत्पुत्रं विना जीवनं निष्फलं । आयुष्पवान्श्रीमान्ज्ञान- वान्जगद्वंद्यो मवादृशः पुत्रश्चेत्सफल जन्म । इति श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्दी- क्षया सन्जनानुर्तुि तद्वचोऽन्वमोदत ॥ २३ २९।। श्रीदत्त आह मादशः पुत्रस्ते भविता । युवयोः कुलमुद्धृत्य कलौ ख्याती भविष्यति । तद्वाक्यं पाटितं चेत्स्थास्यति नान्यथा । स ज्ञानप्रदो दैन्यतापान्हारष्यति ॥३१-३१॥इत्युक्या सोऽन्तर्दधे। सा तं पुनः पुनःस्मृत्या विस्मिताऽभूत् सार्या सा गृहमेत्य भनें शशंस । स हृष्टः प्राह । दत्तोऽयं ॥३२-३३॥ १ पीडा २ मुमतीवचनमेव ३ तिरोहितोऽभूत् ४ चकिता. - ·ज्ञानकाण्टे अ.५ मध्यातिथिवेलायां दत्तो याति द्विजालयम् । विमुखी मा भव तदा देह्यन्नं बहुरूपिणे ॥ ३४ ॥ माहुरं करवीरं च पाञ्चालेश्वरमीशितुः। देवस्य वसतिस्थानं सदा सर्वात्मनोऽनघे ॥ ३५॥ दत्तो भिक्षुकरूपेण नानारूपधरोऽन्त्रहम् । अटत्यस्मै त्वया देया भिक्षा मा पृच्छ मां प्रिये ॥३६॥ सती पाहापराधो मे क्षन्तव्यो यन्मयाऽर्पितम् । श्राद्धारपूर्व भगवते श्राद्धीयान्नं दयस्व मे ॥ ३७॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्यास्तुष्टो विप्रोऽवदत्सति । कृतं साधु त्वया तुप्ताः पितरो मे न संशयः॥३८॥ पित्रुद्देशेन कर्माणि कृत्वा यस्मै समर्प्यते । साक्षादागत्य दत्तः स श्रीविष्णुमैक्ष्यमाददे ॥ ३९॥ मध्याहे दत्तो द्विजगृहं याति । तदा मा विमुखी भव । तस्मै बहुरूपि- णेऽन्नं देहि । माहुरं करवीरं पांचालेश्वरं च दत्तस्य वसतिस्थानं । तत्र स नानारूपधरों भिक्षुरूपेण पर्यटति । तदाऽपृष्ट्याऽपि नानारूपधराय तस्मै प्रत्यहं मिक्षा देया ।। ३४ ॥ सा प्राह ! श्राद्धापूर्वं श्राद्धानं दत्ताय दत्तं। ममापराधः क्षनव्यः । तच्छ्रुत्या तुष्टो विप्र आह । हे सति त्वया साधु कृतं यतः पितरस्तृप्ताः। पित्रुद्देशेन कर्म कृत्वा यस्मै समय॑ते स विष्णुः साक्षादेत्य मैश्यं नमाह ।। ३९॥ तस्मात्कृतार्थाः पितरः स्वर्गे चिरं स्थास्यन्ति । यत- १नानास्पधराय.

·९६ श्रीगुरुसंहिता कृतार्थाः पितरस्तुप्ताः स्वर्गे स्थास्यन्ति ते चिरम् । यत्साक्षाद्भगवान्दत्तस्त्रिमूर्त्यात्मा त्वयाऽर्चितः॥४०॥ धन्या ते जननी मान्या यरो लब्धो यंदीदृशः। भविष्यति तथा पुत्रो नात्र कार्या विचारणा ।। ४१॥ एवं निश्चितचित्तौ तौ दम्पती हृष्टमानसौ। ततः स्वल्पेन कालेन गर्भिणी साऽभवत्सती ॥४२॥ गतेपु नवमासेषु सा प्रासूत शुभे दिने । स्नात्वाऽऽनन्दभरो विप्रो जातकर्मादिकं व्यधात् ॥४३॥ दैवज्ञा एत्य तल्लग्नं वीक्ष्य प्राहुरयं सुतः । तपस्वी भविता मान्यो दीक्षादाता जगद्गुरुः ॥ ४४ ॥ इति श्रुत्वोचतुर्दृष्टौ पितरौ श्रीगुरोर्वरात् । फलं लन्धमिदं तीर्णाः पितरः सर्व आवयोः ॥४५॥ सुचिह्नांकितपादत्वाद्वादशाहेऽथ तं सुतम् । नाना चकार श्रीपादं त्रिमूर्ति भक्ततारकम् ॥ ४६॥ निमारमा दत्तस्त्वयार्चित: धन्या ते जननी । यथा ते वरो लब्धस्तथा पुत्रो भविष्यति । नात्र संशयः । एवं निश्चित्य दंपती हौ। ततोऽचिरात्सा गर्भिणी जाताऽय दशमे मासे पुत्र प्रासून । तदा द्विजः स्नात्या जातकर्माकरीत। दैवज्ञा तल्लनं वीक्ष्योचुः । मुनोऽय तपस्थी मान्यो दीक्षादो जगद्गुरुभविता । इति श्रुत्वा पितरौ दृष्टी प्रोचतुः गुरुवरफलमिदं । पितरोऽपि मुक्ताः द्वादशेहि सुचिकितपादत्यात्तद्वालस्य श्रीपाद इति नाम विहितं । स १ यस्मात् २ अकरोत् ३ ज्योतिपिकाः ·ज्ञानकाण्डे म.५ स यालोऽवर्धत समं विद्याभिः सद्गुणैर्षिया । अष्टमेऽन्देऽकरोत्तस्य व्रतवन्वं पिता मुदा ॥ १७॥ ब्रह्मचर्यविधानेन साङ्गान्वेदान्यथाविधि । शास्त्राणि चाददे शास्त्रयोनिः शास्त्रपटुटुः ।।४८॥ पाठशक्ति बटोवीय तथा ग्रंथार्थवारणाम् । लोका विस्मयमापन्ना आहुरेप परश्वरः॥४९ ।। आचारं व्यवहारं च प्रायश्चित्तं यथायथम् । वेदान्तमाप्यवेदार्थान्कथयामास निर्धमम् ।। ५०॥ एवं लीलानराकारः सर्वविद्यापरायणः । अभृत्तस्य विवाहार्थ प्रवृत्ती पितरौ मुदा ।। ५१ ॥ तयोर्युक्तौ तु तो प्रेक्ष्य निचार्य श्रीपदोऽवदद । उद्योढं मानुपी भार्या मम नोत्सहते मनः ॥ ५२ ।। विरतिम मता कान्ता नापरा मम सम्मता। तया सह विवाहो मे मवत्विति विनिश्चितम् ॥ ५३ ॥ वालो धीसद्गुणैःसहावर्धत 1 पित्रा तस्याष्टमेऽब्दे व्रतबंधः कृतः ॥४०-४७॥ स वटुर्यथाविधि ब्रह्मचर्येग सांगान्वेदान् शास्त्राणि चापयत् । तत्पाठशकि धारणां च ज्ञात्वा विस्मिना टोका अयमीश्वर इत्याहुः । आचारं व्यवहार प्रायश्चित्तं वेदान्तमाप्यवेदार्थान्सोऽकथयत् । एवं टीटानरः श्रीपादः सर्व- विद्यापरोऽभूत् । स्वविवाहार्यमुद्युत्तौ पितरी निवार्याह । मानुपीमायोद्वाहे- १ वीचकार २ कारणं ३ कुशलः ४ दरमुकी ५ वैराग्यं.

·९८ श्रीगुरुसंहिता योगश्रीः सुन्दरी नारी वरणीया मया खलु । तया विनाऽपरा नारी मम मात्समा मता ॥ ५४॥ तापसोऽहं ब्रह्मचारी प्रवृत्तिविमुसः मुखः। मनसाऽपि न कांक्षेऽन्यां नूनं योगश्रियं विना ।। ५५॥ श्रीवल्लभोऽस्मि श्रीपादः कृतार्थोऽहं हि तत्ववित् । उत्तरेण पंथा यास्य इत्यादि ज्ञानमादिशत् ॥५६॥ श्रुत्वा पुत्रस्य वचनं स्मृत्वाऽऽत्रेयस्य भापणम् । मत्वा तद्वचसो हादं ज्ञात्वा श्रीदत्तमित्यमुम् ।। ५७ ॥ भाषणोल्लङ्घनादस्य महाविघ्नो भविष्यति । अतोऽमुमनुसृत्यास्मै दुःखं विज्ञाप्य च स्वकम् ॥५८॥ अस्य चित्तं यथा तुष्येत्तथा कर्तव्यमादरात् । नास्मत्पुत्रोऽवतीर्णोऽयं दत्तः परमपूरुषः ॥ ५९॥ च्छा न मम | विरतिमें कांता मता। तया सह मे विवाहो भवतु । तया पिनाऽन्या नारी मम मातृसमा । तापसोऽहं ब्रह्मचारी प्रवृत्तिपराङ्मुखो मन साऽप्यन्यां न कांक्षे ॥५५॥ श्रीपादः श्रीवल्लभोऽहं कृतार्थः उत्तरमार्गेण यास्ये ॥५६॥ इति तदूचः श्रुत्वा दत्तवाक्यं स्मृला श्रीदत्तोऽयमिति ज्ञात्वाऽस्य भाषणोलंघनाद्विघ्नो भविष्यति । अतोऽमुमनुसृत्यास्मै स्वदुःख निवेद्य यथाऽस्य चित्तं तुष्येत्तथा कार्यं । नायमस्मत्पुत्रो दत्तोऽ. यमवतीर्णः । इति निश्चित्य जननी पुत्रसमीपमेत्य प्राह । हे पुत्र, त्वं ना पालकः । आशां निष्फलां मा कुरु । इति पुत्रस्नेहेन व्याकुलाऽश्रुमुखी १ सुखस्वरूपः नतु विषयमुखापेक्षः २ निवृत्तिमार्गेण ३ दत्तात्रेयस्थ, ·मानकाण्टे अ.५ इति निश्चित्य जननी पुत्राभिमुखमेत्य तम् । पाहाशां निष्फलां पुत्र मा कुरु त्वं हि पालकः ॥६॥ इत्युक्त्वा व्याकुलमतिः सुमतिः साश्रुक्सती। पुत्रस्नेहेन पतिता रम्भा वाताहता यथा ॥६१॥ तादृशी प्रेक्ष्य जननीमुत्थाप्याश्चास्य तां सुतः। प्रक्षाल्याभूणि हस्तेन सम्बोध्य प्राह पूरुपः ॥ ६२ ।। चिन्तां मा कुरु भो मातर्यदिच्छसि ददामि तत् । मातश्चित्तं दृढं कृत्वा सुखं तिष्ठ शुचिस्मिते ॥ ६३ ॥ सा माह त्वां विलोक्यैव दुःखं त्यक्तं मयाऽखिलम् । दैन्यं निवार्य वार्धक्ये रक्षितेत्यभिकांक्षितम् ॥ ६४ ।। वृद्धावांवां पङ्गरेकः पुत्रोऽन्यो दृष्टिवर्जितः। त्वयि प्रजिते बाता कोऽस्माकं वद पुत्रक ॥६५॥ इति मात्वचः श्रुत्वा सुधादृष्ट्याऽग्रेजो प्रभुः । ददर्श तौ तदा जातौ सुपादाक्षियुतौ क्षणात् ।। ६६ ।। माता वाताहता कदलीवापतत् ।। ५७-६१ ॥ तां तथाविधा वीक्ष्योत्याप्य करेगाव प्रक्षात्याश्वास्य मातरिति संबोध्य प्राह श्रीपादः । भो मातश्चितां मा कुरु। यदिच्छसि तद्दास्ये । वं चित्तं दृढं कृत्वा सुखं तिष्ट ॥६२॥६॥ माता प्राह । त्यो दृष्ट्वा सर्वदुःखं त्यक्तं । वं नो दैन्यं निवार्य वार्षीय रक्षसीति कांक्षितं ॥६४ ॥ आवां वृद्धौ पुत्रश्चैकः पंगुर्द्वितीयोऽन्धश्च । त्वयि प्रत्रजितेऽस्मा फस्त्राता ॥६५॥ इति श्रुत्वा श्रीपादः सुधादृष्ट्या:- प्रजो ददर्श । स्पर्शस्पर्शाल्लोहं काञ्चनमिव तदृष्ट्या सुपादाक्षियुतौ तौ १ धुनेत्रा २ कदली ३ दंपती ४ संन्यस्य यावे सति ५ भ्रातरौ.

·श्रीगुरासंहिता यथा चिन्तामणिस्पर्शादयो भवति काननम् । महात्मनस्तथा दृष्ट्या तत्क्षणं योग्यतां गती॥६७ ॥ वेदशास्त्रकलाभिज्ञी भूत्वा समवलम्ब्य तो। श्रीपादपादावगदी कृतार्थाविति चोचतुः ॥ ६८ ॥ तानाश्वास्य वरं दत्वा श्रीपादः प्राह सोदरी । युवा मम प्रसादेन पुत्रपौत्रश्रियान्विती ॥ ६९ ।। इहामुत्रं च सौख्यं वां जनन्या जनकस्य च । भूत्वा कृतायों मद्वाक्यात्कैवल्यं गच्छतं ध्रुवम् ॥७०॥ इत्युक्त्वा ती समाश्वास्य श्रीपादः प्राह मातरम् । आभ्यां सुताभ्यां सहिता लभस्त्र सुखमुत्तमम् ।। ७१ ! शतायुषौ सुतावेतौ पुत्रान्पुत्रीः किलैतयोः । द्रक्ष्यसि त्वं स्वनेत्रेण चिन्तां मा कुरु मानदे ॥ ७२ ।। क्षणाद्योग्यतां गतौ ।। ६७ ॥ वेदशास्त्रादिज्ञौ तौ श्रीपादपादौ धृत्वा आवा कृतार्थो जाताविति प्रोचतुः ॥६८॥ तानाश्वास्प वर दवा श्रीपाद आह ! मत्प्रसादात् युवयोः पुत्रपौत्रश्रियोऽत्रामुत्र च सौख्यं भुक्त्वा पितृभ्यां सह कैवल्यं गच्छतं । इत्युक्त्वा मातरं प्राह । आभ्यां सुताभ्यां सहोत्तमं सुरं लभस्व ।। ६९-७१ ॥ शतायुपोरेतयोः सुतयोः पुत्रान्पात्रांश्च द्रक्ष्यसि | हे मानदे चितां मा कुरु ॥७२॥ अनयोशे श्रीनिश्चला शाश्वती कीर्तिश्च १ अनामयी २ परत्र. ।

·ज्ञानकाण्डे अ.५ १०१ श्रीनिश्चलाऽनयोर्वशे कीर्तिः स्थास्यति शाश्वती। भविष्यत्यनयोवंशे वेदशास्त्रादिपारगाः॥७३॥ मा कुर्वनादरं मेऽम्ब देह्यनुज्ञामितो द्रुतम् । दीक्षां प्रदातुं साधुभ्यो यास्याम्युत्तरवर्त्मना ।।७४ ॥ इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य तयाऽऽज्ञप्तः स तत्क्षणम् । भूत्वाऽदृश्यो ययौ काशी श्रीपादो भक्तिभावनः।।७५॥ लीलाविहारी भगवान्गत्वा बदरिकाश्रमम् । दृष्ट्वा नारायणं स्वाझं नरं कारणमानुपः ॥७६ ॥ दीक्षां दातुं स्वमक्तेभ्यः पर्यटन्सकलां महीम् । मनोगतिः प्रभुस्तस्थौ गोकर्णक्षेत्रमुत्तमम् ॥ ७७ ॥ इति सिद्धवचोऽमृतोपम यवधार्याथ स नामधारकः । अभिवाद्य तमाह पूजित विरत कीर्तनतोनतोमतः॥७८ भविष्यति । एतद्वशे वेदशास्त्रपारगा भविष्यति । आज्ञा मे देहि । तिर• स्कार मा कुरु । साधुभ्यो दीक्षा दातुमुत्तरमार्गेण यास्ये ॥ ७३ ।। ७४ ।। इत्युक्या ता नमस्कृत्य तयाऽऽज्ञतस्तदा गुप्तो मृत्वा श्रीपादः कार्शी ययी ॥ ७५ ॥ लीलाविहारी स भगवान्बदर्याश्रमे नारायण नर च दृष्ट्वा स्वभत्तेभ्यो दीक्षा दातु महीं पर्यटन्मनोगेन गोकर्णमेत्य तस्थौ । इति सिवचोऽमृत श्रुत्वा नामधारक सिद्ध नवा प्राह ।।७६ ॥७७॥७८।। १मो मात २ स्वाशभूत ३ मनसो गतिरिव गतिर्यस्य अथवा मन- सोऽपि अगति अविषयत्वात् यन्मनसा न मनुत इति युते ४ श्रुत्वा ५ कीर्तनादुपरत

·...-
१०२
श्रीगुरसंहिता
(इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गा-
घरात्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषा-
नितगुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचि-
वायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे पञ्चमः (अध्यायः)।
आदितः श्लोकाः ॥ ६५३ ॥
इति सिवचोऽमृतोपमं ह्यवधार्याथ स नामधारकः ।।
अभिवाद्य तमाह पूजितं विरतं कीर्तनतो नतो मतः ।।
॥ इति चूर्णिकायां पंचमोऽध्यायः ॥५॥
॥ इति पंचमोऽध्यायः ॥५॥

·॥ अथ पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ ।। श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ स नामधारकोऽपृच्छदज्ञानध्वान्तभास्कर। आदितो गुरुपीठं मे श्रावितं सिद्ध सद्गुरो ॥१॥ त्रिमूर्तिरवतीर्यात्र कुतः पर्यटति क्षितौ । विशेषतः किमयं स गोकर्ण श्रीपदो गतः ॥२॥ तीर्थानि बहु सन्तीह तानि हित्वा महीतले । श्रीपाद श्रीवल्लभोऽसौ गोकर्णेऽस्थात्कुतो वद ॥३॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा सन्तुष्टः सिद्ध आह तम् । समीचीनः कृतः प्रश्नः सन्तुष्टोऽस्मि तवोपरि ॥ ४ ॥ नामधारक ऊचे त्वं तुष्टोऽसि यदि मे वद । विस्तरेण गुरोर्लीलां स्वामिन्निति पदेऽग्रहीत् ॥५॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- शिवो दशास्याय ददौ स्वलिंगं प्रगृह्य दंभाद्गणपस्ततस्तत् ॥ उपेंद्रवज्रास्त्रमुखेरितः कौ महाबलेशं निदधौ स षष्ठे ॥ १ ॥ नामधारक आह । हे अज्ञानध्यांतभास्कर, गुरुपीठमादितो मे श्रावितम् ॥ १॥ त्रिमूर्त्यतारोऽयं श्रीपादः कुतः पर्यटति भूतलस्थानि महातीर्थानि त्यक्त्या किमर्थं गोकर्णे तस्थौ इति श्रुत्वा तुष्टः सिद्ध आह । तवोपरि तुष्टोऽस्मि । समीचीनोऽय ते प्रश्नः। नामधारक आह यदि तुष्टोऽसि तर्हि विस्तरेण श्रीगुरुलीलां कथय इति तत्पदे दधौ ।। २.५ ॥

·१०४ श्रीगुरुसंहिता श्रुत्वा तत्प्रार्थनां सिद्धः सन्तोपेण तमब्रवीत् । श्रीगुरोश्वरितं रम्यं नामधारक मे शृणु ॥६॥ श्रीगुरोथरितं वक्तुं हों मेऽतीव वर्धते । लाभो ममाप्यभृद्यस्मात्तल्लीलास्फूर्तिरुद्यता ।। ७॥ " तीर्थानि पर्यटत्येप त्रिमूर्त्यात्माऽपि सन्स्वयम् । तस्थौ गोकर्णके क्षेत्रे किमर्थमिति चेच्छृणु ॥ ८॥ दत्तात्रेयः स्वयं तीर्थरूपोऽपि भुषि पर्यटन् । निजपर्यटनेनैव भक्तानुद्धरतीश्वरः ॥९॥ उपदेश्यन्विशेपेण स्वस्य शङ्कररूपिणः । गोकर्णाख्यं ययौ क्षेत्रं प्रसिद्धं यन्महीतले ॥१०॥ शृणु गोकर्णमाहात्म्यं लोके निरुपम खलु । सावधानमना भृत्वा शृणु त्वं नामधारक ॥११॥ अस्मिन्गोकर्णके क्षेत्रे बह्वो लेभिरे वरान् । अपूर्वमिव तत्क्षेत्रं यत्र साक्षात्सदाशिवः ।। १२ ॥ सतः सिद्धः संतोपात्तं प्राह । रम्यं श्रीगुरुचरित्रं शृणु ॥ ६॥ तद्वक्तु ममा होऽभूत् यतस्तल्लीलास्फूर्तिर्जाता ममार्य लाभः ॥ ७॥ स्वयं त्रिमूर्यात्म यदर्थं पर्यटति गोकर्णे च तस्थौ तच्छृणु। स स्वयं तीर्थरूपोज तीर्थाटनेन भुवि भत्तानुदरम्पर्यटति ॥ ८-९॥ शंकररूपिणः स्वर क्षेत्रं गोकर्ण प्रत्याश्यन्गोकर्णे तस्यो। टोके निरुपम गोकर्णमाहाल तत्ते वक्ष्ये । सारधानतया गणु । अत्र क्षेत्रे बहवो परान्लेमिरे तदेतदप क्षेनं। यन साक्षात्सदाशिवः । महाबलेशाख्यं स्वयंभूलिंगं विष्णोराज्ञा N ·ज्ञानकाण्डे अ.६ १०५ महाबलेशलिङ्गं तत्स्वयम्भूः शिव एव हि । लम्बोदरेण श्रीविष्णोरावयैव प्रतिष्ठितम् ॥ १३ ॥ इति श्रुत्वा पुनः सिद्धं पप्रच्छ स कुतो बद। विघ्नेश्वरेण तल्लिङ्गं स्थापितं विष्वनुनया ॥१४॥ सिद्ध आह शृणुप्षार्य कथयामि तवादितः । महाबलेश्वरस्येदं चरितं मर्वकामदम् ॥ १५॥ कैकमीनामिका भार्या पौलस्त्यत्राह्मणस्य तु । अतिभक्त्या सर्वकालं शिवपूजनतत्परा ।। १६॥ नान्नं गृह्णाति मा नित्यं शिवलिङ्गार्चनं विना । एवं मत्याः कदाचित्तु न लब्धं लिगमार्चतुम् ॥ १७ ॥ व्रतभङ्गमिया सा तु मृन्मयं लिङ्गमुत्तमम् । विधायाऽनर्च परया भक्त्या चैकाग्य आस्थिता ॥१८॥ तदा तत्तनयम्तत्र रावणो लोकरावणः । मातरं द्रष्टुमापन्नो योतिरो दशाननः ॥ १९ ॥ गणेशेन स्थापिनं ॥१०-१३॥ इति शृया नामधारक आह । विष्ण्वाज्ञया गणेशेन कुलो लिंग स्थापित । निद्ध आह सर्वकामदं महावटेशचरितमादितो यत्ये णु । पुटल्यमार्या फैकी सदाऽतिमक्या शिरपूजनरताऽभूत्सा शिवार्चन दिनाऽन्नं न गृहानि । एवं सन्या एकदा लिंग न टन्धं । तदा सा मनभंगभिया मृन्मय लिंग कृपा भक्त्यकारयेणापूजयत् ।।१४-१८।। तदा सत्पुनःपूरो रावण एय मानरं नया हे भद्रे किं करोषि तदखिलं बद । त्वं मे मानाऽसि । मम तु सिद्धयो दाम्यः । ममतहार्भाग्य यदेतन्मृन्मयलिंगार्चनं । मस्त नाम तथाऽम्य पूजनाकि फलं। माता प्राह । केटासपदप्रातिः॥१९॥ १ पूजयामाम २ सोकान् रावस्तीति तथा.

·श्रीगुरुसंहिता . प्रणम्य मातरं दृष्ट्वा लिङ्गपूजनतत्पराम् । पप्रच्छ किमिदं मद्रे करिष्यसि वदाखिलम् ॥ २० ॥ माता त्वं मम विख्याता दास्यो मे सिद्धयोऽखिलाः किमर्थ मृन्मयं लिङ्गमेतद्दौभाग्यमेव मे ॥२१॥ अस्तु नाम तथाऽप्यस्य पूजनात्किम्फलं मिलेत् । सा प्राह पूजनादस्य कैलासपदमाप्यते ॥ २२ ॥ रावणः प्राह सायासो व्यर्थोऽयं क्रियते त्वया । अहमानीय कैलासं दास्यामि क्षणमात्रतः ॥ २३ ॥ लकापुरेऽपि कैलासमुमारमणसंयुतम् । आनीय तुभ्यं दास्यामि त्वरितं न मृपा बचः ॥२४॥ सावधानेन मनसा ततस्तं पूजयानिशम् । किं मृन्मयेन लिङ्गेनेत्युक्त्वा यातो निशाचरः ॥ २५ ॥ मनोवेगेन कैलासं प्राप्य राजतपर्वतम् । उत्पादयितुमारेभे धृत्वा विंशतिबाहुभिः ।। २६ ॥ चालयामास कैलास रावणः स महाबलः । शिरांसि दश चाप्यस्य प्रान्ते संस्थाप्य यत्नतः ॥२७॥ २०॥२१॥२२॥ रावण आह । प्योंऽयं तव श्रमः क्षणात्कैलासमानीय ते दास्ये। न मे मृपा वचः शिवसहितं फैलासमानेध्ये | सावधानतयाs- निशं शिवं पूजय ! कि मृन्मयलिंगेनेत्युक्त्या वेगेन कैलासं प्राप्य विंशति- बाहुभिः रोप्यपर्वतं धृत्वा तत्प्रांते दशशिरांसि च स्थापयित्वा यत्नादुरपाट पितुमारेभे ॥२३-२७॥ उत्संगयोः करी धृत्वा यदा कैलासं चालयामास ·ज्ञानकाण्टे अ. ६ १०७ उत्सङ्गयोः करान्वृत्वा लीलयबोज्जहार तम् ॥ पातालानि तदा चेलुरपि सप्त ततः क्षणात् ॥ २८॥ शेपोऽपि चकितो जातः कूर्मोऽकस्माच शङ्कितः। मीता देवगणाः सर्वे चचालाप्यमरावती !! २९ ॥ सप्तोललोकयुक्ता भृः मौलवनकानना । मेरुश्वचाल लोकाय मेनिरे प्रलयागमम् ॥३०॥ कैलामीया शिवगणा अभवन्मयपीडिताः । मीतभीताद्रिदुहिता शङ्करं शरणं गता ।। ३१ ।। शिवाऽऽलिंग्य शिवं प्राह कैलामोऽयं पतत्यधः । अकस्मात्किमिदं प्राप्त सभागेहादि कम्पितम् ॥ ३२ ॥ आकान्तः मर्वतो जातो भवतः स्वस्थता कुतः। कुरुप्वाम्य प्रतीकारमित्युक्त्वा तत्पदेऽग्रहीद ।। ३३ ।। बदा सापातालानि चेलः । शेषश्वफिन' कूर्मोऽपि शाकेतः। इंद्रपुरी चचाल । देवा अपि भीताः। सोर्सोकसाहिता सरौटरनझानना भूमिगधचाल । लोकाः प्रध्यागम मेनिरे । कैलासे भयपीडिताः गणाः पानी च भीता शिरमाग्यि प्राट कटामोऽय पनति समागेहादि कम्पते । सन भाकान्तो जानम्तर कथं न्यन्यता । हे शिर प्रतीकार फुर्विति पादी दधी ।। २८-३३ ॥ शिर आह । हे गिरिजे रामगोर्य भक्तः ·१०८ श्रीगुरुसंहिता शङ्करः प्राह गिरिजे भक्तोऽयं रावणो मम । क्रीडतीह त्वया चिन्ता न कर्तव्याऽधुनाऽवले ॥ ३४ ॥ इति श्रुत्वेशवचनं गिरिजा पुनरब्रवीत् । शूलपाणे सुरगणाव्रक्ष रक्षाखिलान्प्रभो ॥३५॥ पार्वत्या वचनं श्रुत्वा शङ्करः सर्वशङ्करः । वामहस्तेन कैलासमधश्चक्रे सरावणम् ॥ ३६ ।। रावणचिन्तया युक्तः कैलासाधः स्म मुह्यति । स्तोप्ये शिव शिव त्राहि शरणागतरक्षण ।। ३७॥ पिनाकपाणे मां त्राहि जगत्पातृशिरोमणे । शरणं त्वां प्रपद्येऽतो मरणं किं नु दास्यसि ।। ३८॥ शङ्करो भक्तवात्सल्यात्कृपया परया युतः। पर्वताधोगतं तं च मोचयामास रावणम् ।। ३९ ॥ लकेश्वरस्ततो मुक्तो भक्त्या तुष्टाव शङ्करम् । सुस्वरं साङ्गरागाढ्यं कोमलं सकलं जगौ ।। ४० ॥ फ्रीडति । चिन्तां मा कुरु । पुनः पार्वती प्राह हे शूलपाणे देवा: दीव्रक्ष रक्ष ॥ ३४-३५॥ इति श्रुत्वा शंकरः रावणसहित कैलास हस्तेनाधश्वके । तेन कैलासाधो गती मोहितो रावण आह । हे शरणा: गतवत्सल शिव ग्राहि त्राहि । हे पिनाकपाणे रक्षकशिरोमणे त्वां प्रपन्न मा मारयमि किं । तच्छुत्ला भक्तवत्सलः शिवस्तं कृपया मोचयामास । स मुक्तो रायणः शिवतुष्य स्वशिरसो वीणां कृत्वा सप्तस्वर- सहित पत्रिंशद्रागिणीपड्रागसहितं मनोहरं जगी ॥ ३६-४० ॥

·: ज्ञानकाण्डे अ.६ १०९ रावणस्य च भक्त्या तु प्रमन्नोऽभूत्म ईश्वरः। तम्या तत्मम्मुखं दृष्टो निजम्पेण शङ्करः॥४१॥ त्रिनेत्रः पञ्चवक्त्रः म भृत्वा मन्तुष्टमानमः। रावणं प्राह हष्टोऽम्मि बरं वरय कामितम् ।। ४२॥ रावणः प्राह किं प्रार्य दामी लमीहे मम । तथाऽटनिषयः मन्ति दामा इव सदाशिव ॥ ४३ ।। चतुराम्यो ज्योतिपिकः सदा मे वशवर्तिनः। वृन्दारकास्त्रयस्त्रिंगत्कोटिका मम मेवकाः ॥४४॥ ओश्रयाशोऽपि मोऽनिमें वस्खलालनकर्मणि । योजितो न कृतान्तोऽपि हन्ति महचन विना ।।४५॥ कुम्भकर्णो मम प्राता शम्जेता मुतो मम । स्थान मेऽन्धी मुगगम्यं कामधेनुह मम ॥ ४६॥ महस्रकोटिवायुर्मम कोऽन्योऽम्ति मादृशः। वैस्मीदं मर्वमीमान कैलामं नेतुमागतः ॥१७॥ व्रतमम्ति जनन्या मे नित्यं त्वां पूजयिप्यति । दातः पूग्य भक्तम्य कृपामृर्ते मनोग्यम् ।। ४८ ।। तक्या प्रमन्न शिव स्वर-पेश नमम्मुम्बे तम्यौ । तुोऽन्नि । वर वरयेति च माह । रारण वाह । हे शिप, लक्ष्मीमें टानी । नानियोऽपि दासाः। नक्षा ज्योतिपिस । महा नगरनिनवनिगमोटिदेवाय सेका. अग्नि- चत्रशाडक। यमी मचनरिना न हन्ति सम्भकणों मे भाना। मुन इन्द्र पिया ममुद्र मेन्थान मानुरागम्य । वामधेनुश्रमे गृहे । मन्त्रकोटिाणि ममायुनं कोऽपि ममम । रद नि। जनन्यय वान नेतुमागतोऽस्मि । तन सा वो पूनवियनि । पाने मे मनोरथान्यूरय ॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४ ॥४॥४६॥४७॥ १८ ।। शिर माह 1 अल गानेन । १ याधय का अभाठीत्याभदाय ३ मी दात. ०५म ·श्रीगुरुसंहिता ईश्वरो रावणं प्राह कैलासेन प्रयोजनम् । किं किं गानेन ते दास्य आत्मलिङ्गं सुदुर्लभम् ॥ ४९॥ सद्यो लिङ्गार्चनेनैव या या मानसवासना । सा सा सम्पूर्णतां यायात्प्राणलिङ्गार्चनान्मम ॥ ५० ॥ रुद्राभिषेकपूर्व हि त्रिकालं तस्य पूजनम् । कृत्वा पडक्षरं मन्त्रं जपित्वाऽप्टोत्तरं शतम् ॥ ५१॥ एवं त्रिवर्षपर्यन्तं पूजनात्सर्वकामभाक् । भृत्वा त्वं रावण ततो मत्स्वरूपो भविष्यसि ॥५२॥ यत्सन्निधावदो लिङ्गं तस्य मृत्युभयं कुतः । सर्वे दोपाः प्रणश्यन्ति लिङ्गदर्शनमात्रतः ॥ ५३ ।। न स्थापय क्षिती लिङ्गं यावल्लङ्का गमिप्यसि । त्रिवर्षपूजनादीशस्त्वं कैलासश्च ते पुरम् ॥ ५४॥ इति कर्पूरगौरेण वरो दत्तस्ततः स च । साष्टाङ्गं तं प्रणम्याशु लङ्कां गन्तुं समुद्यतः ॥ ५५ ॥ मुदुर्टभमामलिङ्गं ते दास्ये। किं फैलासेन । मम प्राणलिलार्चनात्सर्व- पासनापूर्तिः। रुद्राभिषेकपूर्वकं निकालं सम्पूज्याष्टोत्तरशतवारं पडक्षर जप। प्रियजनात्सर्वकामातिः । त्वं मत्स्वरूपथ भविष्यसि ।। ४९: ५२॥ पदं टिप्नं तत्र मृत्युभयं न । यदर्शनात्सर्वदोपनाशः । यायको यास्यसि सावभूमौ मा निधेहि । त्रिवर्षपूजनावमीश्वरो ठंका च फ.डासो भविष्यति ॥ ५३.५४ ॥ इति सन्धयरो रावणः शियं सारा प्रणम्य एंका गर्नु प्रतस्थे ॥ ५५ ॥ नारदस्तन्मात्या सरक्षणं स्वर्गत्वेन्द्र ·ज्ञानकाण्डे अ.६ ऋपीश्वरो नारदोऽध जात्वेदं तत्क्षणं द्रुतम् । मत्वाऽसमजसं सर्व सुरेन्द्रमुवनं ययौ । ५६ ॥ उवाच नारदः स्वस्थमुपविष्टोऽसि किं वद । इन्द्रामरत्वं त्वल्लक्ष्मी रावणेनाधुना हृता ।। ५७ ॥ जातश्चिरायुर्लकेशो लब्ध्वा कर्पूरगौरतः । प्राणलिङ्गं शिवेनोक्तं मत्तुल्यस्त्वं भविप्यसि ।। ५८॥ त्रिवर्पपूजनात्वं हि मत्स्वरूपो भविष्यसि । पुरी च तेऽपि कैलासो नापि मृत्युभयं तव ॥ ५९ ।। इति लब्धवरः शम्मोस्तुष्टोऽगाद्रावणः पुरम् । कारायां ये सुरा पद्धाम्तेपां मुक्तिरतः कुतः ।। ६०॥ लङ्कायां सेव्यतां नित्यं मवद्भिरथ रावणः । रम्मोर्वश्यादयो देव्यः सेवां कुर्वन्तु तस्य तु ।। ६१ ॥ इन्द्रो मुनिवचः श्रुत्वा भीतोऽकम्पत सामरः । प्रणम्य नारदं प्राह किं कर्तव्यमितः परम् ।। ६२॥ माह । किं स्वस्थमुपविष्टोऽसि । त्वलक्ष्मी रावणेन हता ॥५६-५७ ।। स शिनाप्राणलिङ्ग टध्वा चिरायुर्जातः । तस्मै शिवनोक्तं त्रिवर्ष लिङ्ग- पूजनान्मस्त्वरूपी भत्रियसि । न ते मृत्युभय पुरी च ते कैलासो भविष्यति ॥५८-५९॥ इति शंमोर्टधारी रापणो गतः । तेन बद्वानां देवाना कुत्तो मोक्षः । अथ तत्तोपार्थमुश्यादीनीला मबद्री रावण: सेव्यतां । इतीन्द्रो मुनिरच. श्रुत्वा भीतो देवः सह नारदमाह । किं. फर्तन्यमिति ॥६०-६२ ।। नारद आहा ब्रह्माणं शरण गच्छ। १ वषनागारे.

·११२ श्रीगुरुसंहिता नारदः प्राह देवेन्द्र ब्रह्माणं शरणं व्रज । कथयिष्यत्युपायं ते स ज्ञाता सर्वलोकसृट् ।। ६३ ।। ततः स मुनिना साधं ब्रह्मलोकं द्रुतं गतः । तस्मै निवेदयामास यथावृत्तं सुराधिपः ।। ६४ ॥ ब्रह्मोवाच सुरेन्द्रं तं वैकुण्ठं गच्छ सत्वरम् । दैत्यारिः स हृषीकेश उपायं हि विधास्यति ॥६५॥ ततस्तौ ब्रह्मदेवश्च चैकुण्ठभुवनं गताः । प्राप्य नारायणं देवं स्ववृत्तान्तं न्यवेदयन् ।। ६६ ॥ ब्रह्मोवाच महाविष्णो प्रतीकारं द्रुतं कुरु । महासङ्कटमग्रेऽपि तब देव भविष्यति ॥ ६७ ॥ त्रयस्त्रिंशत्कोटिसुरा निबद्धा रावणेन हि । तन्मोचनार्थमग्रे त्वं क्षिताववतरिप्यसि ॥ ६८॥ ईश्वरस्य प्राणलिङ्गं गृहीत्वाऽगात्खलाग्रणीः । रावणस्य न भङ्गोऽतः स एवेशो भविष्यति ॥ ६९॥ स उपायं कथयिष्यतीति । ततः सनारद इन्द्रो ब्रह्मलोकं गत्वा तन्यवेदयत् । ब्रह्माऽऽह । हे इन्द्र वैकुण्ठ गच्छ। दैत्यारिविष्णुरुपायं करिष्यति ।। ६३० १५॥ ततस्ती ब्रह्मदेवय वैकुण्ठं प्राय सबै विष्णवेऽकथयन् ।। ६६ ।। ब्रह्माऽऽह । विष्णो शीघ्रं यत्नं कुरु । नो चेदो संकटमेष्यति । त्रयस्त्रिंश- स्कोटिदेवा रारणेन बद्धास्तन्मोचनाय त्वमवतरिम्पति ॥ ६८ ॥ 'शिक प्राणलिङ्गं गृहीत्या रायणो गतोऽतस्तस्य भगो न । स ईश्वरी भविष्यति । २ नारदेंद्री.

·ज्ञानकाण्डे अ.६ ११३ कुरु शीघ्रमुपायं त्वं भविष्यत्यन्यथाऽग्रतः। सुदुस्तरमिदं देव रक्षोनिर्दलनं हरे ॥ ७० ॥ इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा कोपाध्मातो हरिस्तदा । जाता विनंष्टिरित्युक्त्वा कैलासं त्वरितो गतः ।।७१॥ ईश्वरं शङ्करं प्राप्य विष्णुः प्रोवाच रक्षसे । रावणाय कुतो दत्तं प्राणलिङ्गं वदाधुना ।। ७२ ।। रावणो राक्षसः क्रूरो देवा यद्भूत्यतामिताः । कारास्थिताः कतिपयास्तेषां मुक्तिः कथं ततः ॥७३॥ पयः सायेव वरान्दुराचाराय यच्छसि । पश्याधुनाऽमरत्वं स प्राप्तवान्स्वर्गभाग्भवेत् ।। ७४ ॥ उवाच शिव ईशस्तं विष्णो तद्भक्तिमोहितः । विस्मृत्या तुष्टमनसा प्राणलिङ्ग मयाऽर्पितम् ।। ७५ ॥ सन्निर्दटनं दुस्तरं भात्यतः शीनमुपायं कुरु ।। ६९-७० ॥ इति ब्रह्मवचः सूत्वा कोपाविष्टो हरिरनों जात इत्युक्त्वा कलासं समेन्य शिवमाह । रावणाय किमर्थ त्वया प्राणलिङ्गं दत्तं बद ।। ७१ ।। ७२ ।। रावणोऽ- तिलो देवा यद्भुत्या जाताः कतिपयाश्च कारागारे स्थितास्तेयां कथं मुक्तिः ॥ ७३ ।। सीप दुग्धमिन दुष्टाय यरान्यच्छसि । पझ्याधुना सोऽमरत्वं गतः स्वर्गमाग्भवेत् । शिव आह । विश्णो तद्भक्तिमोहनेन संतोषा- तस्मै मालिङ्गं दत्तं ॥ ७४-७५ ॥ स स्वशिरश्छिवा वीणां कृत्वा १ आपूर्णः २ विनाशः ३ गताः. .

·" ११४ श्रीगुरुसंहिता रावणः स्वशिरश्छित्वा वीणां कृत्वा स्वयं जगी। सुस्वरं साङ्गरागाढथं सामगानं सुमंजुलम् ॥ ७६ ॥ पार्वती साऽपि दातव्येत्येवं मोहो ममाभवत् । विस्मृत्या रात्रणायैव प्राणलिङ्गं मयाऽर्पितम् ।। ७७॥ विष्णुरूच उमाकान्त त्वमेवं दुर्लभान्वरान् । ददास्येतेन मे कष्टं दुष्टा मत्ता भवन्ति हि ॥ ७८॥ अवतारप्रसङ्गो मे घटतेऽतो यतोऽसुराः। भवन्ति ते सुदुर्धर्षा देवब्राह्मणपीडकाः ॥७९ ।। लिङ्गं तस्मै कदा दत्तं सोऽद्य लङ्कां गतो न वा। ईश ऊचे पश्चनाडीमितकालस्ततो गतः ॥ ८०॥ इति श्रुत्वा शिववचः सूर्यादर्शनकारणम् । विधाय विष्णुराहय नारदं प्राब्रवीदिदम् ।। ८१॥ देवर्षे नारदाशु त्वं गच्छ मानसवेगवत् । लङ्कां गच्छति दुष्टोऽसौ लिङ्गमादाय रावणः ॥ ८२॥ मुस्वरं साम जगी। उमाप्यस्मै देयेति मोहोऽभूत् । ततस्तस्मै प्राणलिई दत्तं । विष्णुराह । त्वं दुर्लभान्वरान्ददासि । तेन मे कष्टं भवति । यतो दुष्टा मत्ता जायते । यतोऽमुरा देवव्राहाणपीडका दुर्धर्षाश्च भवन्त्यतो ममा वताप्रसंगोऽपि घटते । तस्मै लिङ्ग कदा दत्तं । स लंकां गतो न या । शिव उवाच । पंचनाख्यो गताः इत्थं श्रुत्वा विष्णुः सूर्यादर्शनकारणं सम्पाय नारदमाह ।। ७६-८१ ।। हे देवर्षे दृष्टो रावणो लिङ्ग गृहीत्वा लंका याति । त्वं मनोवेगेन गत्या गार्ग रक्षसे विलंबं कुरु । स नादापि ·ज्ञानकाण्डे अ.६ गत्वा तदग्रतस्तस्य गमनाय विलम्बनम् । कुरु यत्नेन सोऽद्यापि न गतो निजमन्दिरम् ॥ ८३॥ सूर्योऽप्यदृश्यतां यायात्सन्ध्यावन्दनकर्मणि । तिष्ठेत्स रावणो नूनं विनोऽप्यस्य भविष्यति ।। ८४ ॥ इत्याज्ञप्तः स हरिणा नारदः सत्वरं ययौ । मनोगत्याऽऽगतस्तत्र रावणस्य पुरः पथि ।। ८५॥ ततो विष्णुरुवाचेदं स्वगतं गणनायकम् । विनाय प्रेरयिप्यामि सत्वरं विघ्नहेतये ॥८६॥ इत्युक्त्वाऽय समाहूय गणेशं विष्णुरवीत् । विधेशान गणेशान रावणस्त्वामुपेक्षते ॥ ८७॥ त्वां नमन्ति सुरास्तेषां सिद्धिं याता मनोरथाः। ये लोके त्वामुपेक्षन्ते तेपां विघ्नाः पदे पदे ।। ८८॥ अद्य त्वामनिवेद्यासौ निधानं रावणोऽहरत् । प्राणलिङ्गं महेशस्य मोहयित्वा प्रयत्नतः॥८९ ।। अतोऽद्य भवता कार्य रावणस्य विवचनम् । बालपधरो भूत्वा तं व्याजेन विवञ्चय ॥९॥ पुरं गतः। सूर्योऽन्यदृश्यत्वं गच्छंत्तदा रावणोऽपि संध्यावंदनकर्मणि तिष्ठेत् । तस्प विघ्नोऽपि भविप्यति ॥ ८२-८४ ॥ इत्युक्तो नारदो रावणास्या- प्रतो मागें स्थितः। ततो किनार्थ गणेशाय प्रेरयामीति मत्वा विष्णु- गणेशमाहूय प्राह । हे गणेश रावणस्त्वामुपेक्षतेऽद्यैव यत्नाच्छिवं मोहथित्वा प्राणलिङ्गं जहार ।। ८५-८९ ॥ ततस्त्वं बाल्वेषण तं प्रति गला व्याजेन १ स्वमनस्येव २ मवन्तीति शेषः ३ कपटेन.

·श्रीगुरुसंहिता स मार्गेऽस्तमिते सूर्ये सन्ध्यावन्दनकमणि । रावणः स्थास्यति मुनिस्तदर्थ चाग्रतो गतः ।। ९१॥ शिवाज्ञया रावणः को लिङ्गन स्थापयिप्यति । न स्थापयिष्यति करे मूत्रोत्सर्गे च कर्मणि ॥१२॥ बालभावेन तं गच्छ सौम्यशिप्यात्मनाऽथवा । स यथा येन विश्वासं यायात्प्राज्ञ तथा कुरु ॥९३॥ सन्ध्याकाले स्वत्करे स लिङ्गं दास्यति निश्चितम् । गृहीत्वा को निधेहि त्वं ध्रुवं स्थास्यति तत्र तत् ।। ९४ । व्याजेन जय्यः खल इत्युपायं सम्यग्विचार्येति जगाद विष्णुः । तथेति चोक्त्वा गणनायकोऽपि पाथेयमक्ष्यं स हरिं ययाचे ॥९५ ।। पञ्चखाद्यतिलान्क्षीरं नारिकेलेक्षुदाडिमम् । मोदकान्लटकांचैव देहि मे घृतसम्प्लुतान् ॥ ९६ ॥ स मृदंश्चणकाँल्लाजाञ्छर्करासहितान्हितान् । स्वामिन्मे भक्षणायाद्य देहीति तमयाचत ॥९७॥ यंचय। सूर्यास्तेरावणः संध्याकणि स्थास्यति । नारदोऽप्यग्रतो गतः।।९. .९१।। मूत्रोत्सर्गादिकाले स लिहं न धारयिष्यति । त्वं तं विश्वासेन वञ्चयित लिजमादाय भूमौ निधेहि तचत्राचलं भविष्यति॥९२-९४|| इत्युक्तो गणेश १ नारद २ भुवि ३ संध्यावंदनादौ.

·ज्ञानकाण्डे अ.६ ११७ विनेश्वरेण यद्यत्तु याचितं भक्ष्यमुत्तमम् । तत्तत्तस्मै ददी विष्णुजसन्यर्णी निर्ययो ॥९८॥ ब्रह्मर्पिनारदस्त्वने रावणस्य मनोजवः। गत्वा तं प्राह विनयादागतोऽसि कुतो बद ।। ९९ ॥ रावणो नारदं प्राह गत्वा कैलासपर्वतम् । प्रसादितो मया तत्र चन्द्रमौलिवरप्रदः॥१००॥ भूत्वा मे सुग्रमन्नः स आत्मलिङ्गं प्रदत्तवान् । मर्वकामप्रदं रम्यं वरानपि वहन्मुने ॥ १०१॥ नारदः प्राह लकैश फलितं देवमेव ते । लिङ्गं मृत्युहरं लब्धं जाने तदहमादितः ॥२॥ तन्मय दर्शय ततो विलोक्य च परीक्ष्य च । कथयिष्यामि ते लिड्गलक्षणानि सविस्तरम् ॥ ३॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा रावणः शङ्कितान्तरः । दुरतो दर्शयामाम करे वामोऽपसार्य मः॥४॥ तदृष्ट्वा नारदः प्राह लड़ेशमुपवेश्य च । लिङ्गस्य महिमानं ते गृणु वक्ष्यामि मादरम् ॥ ५॥ पायेयं ययाचे । हरिस्तस्मै पंचग्वायल कादीन्ददौ । स जमन्ययो ॥९५- ९॥ नारदोऽग्रे रानणमेयाह कुत आगतोऽसीति । स तस्मै सबै न्यवेदयत् ॥९९-१०१॥ नारद आह । अद्य ते दैव फटित । उपविश्य लिङ्गं दर्शय । तटिङ्गरक्षणं यक्ष्ये । स शकितो दूरतो दर्शयामास ॥२-४॥ नारद आह । १ मरण बुर्वन २ ब्रह्मचारीव ३ सयाविष्टचित्तः.

·'श्रीगुरुसंहिता रावणास्य तु लिङ्गस्य जानाम्युत्पत्तिमादितः । कथयामि कथामस्य त्वं भवैकाग्रमानसः ॥ ६॥ मृग एकः कदाचित्तु कालाग्निसदृशो वने। सैरंभप्रभृतीन्वन्यान्मक्षयित्वा चचार ह ॥७॥ ब्रह्मविष्णुमहेशाना मृगयार्थं वनं गताः । त्रिमूर्तयो भृगं हत्वा तस्य मेदोऽभेजस्तदा ॥८॥ तस्य स्युस्त्रीणि शृंगाणि लिङ्गानि तदधोऽपि च । त्रीणि त्रिभिहीतानि प्राणलिङ्गानि तानि तु ॥९॥ माहात्म्यं शृणु लिङ्गस्य रावणास्यैकचेतसा । त्रिवर्ष पूजयेद्यः स ईश्वरो वरदो भवेत् ॥ ११०॥ यत्र तिष्ठेदिदं लिङ्गं स कैलासो न संशयः । ब्रह्मविष्णुमहेशानां महत्त्वं लिनधारणात् ॥११॥ शृण्वन्यमपि वक्ष्यामि महिमानं हि रावण । स प्राह न शृणोमीह लङ्कां यास्यामि सत्वरम् ॥ १२॥ इत्युक्त्वा गन्तुमुधुक्तं रावणं प्राह नारदः । सन्ध्यावन्दनकालोऽयं ब्राह्मणानामुपागतः ॥१३॥ फालानिसदृक् महिषमुक् त्रिभंगो मृगो नमविष्णुशिवैर्हतः। तच्छृगाधः- स्थानि त्रीणि लिङ्गानि त्रिभिहीतानि । तानि तेषां प्राणसमानि । तत्रैकमिद शर्व। य इदं त्रिवर्षे पूजयेत्स शिवस्तत्पुरं च फैलासो भवेत् ।।५-११॥ अन्यदपि माहात्म्यं गणु । रावण आह । न श्रोष्ये। शीघ्र लंकां यास्ये। नारद आह । संध्याकालोऽयं ।।१२-१३॥ अनेकवेदपाठी त्वं । कर्म हित्वा कर्य १ महिपादीन्. २ सेवयामामुः भवितवंतः, ·- ज्ञानकाण्टे अ.६ ११९ " अनेकवेदवेत्ता त्वं कथं मार्ग क्रमिप्यमि । सन्ध्याकालेऽध्वनिप्रासे मन्च्यालोयो भवेन किम् ॥१४॥ अहं तिष्ठामीह मन्ध्यावन्दनं कर्तुमेव हि । इत्युक्त्वा रावणं मिन्बु सम्प्राप्तो नारदो मुनिः ॥१५॥ अत्रान्तरे ब्रह्मचारिखेपधारी गणेश्वरः । रावणस्याग्रतो भूत्वा यजियाः ममियोऽच्छिनत् ।।१६।। मनमाऽचिन्तयद्रक्षः मन्देहोऽयमुपागतः। व्रतमङ्गो भवेत्मन्ध्यावन्दनामावतो मम ।। १७॥ क्रियाकाले नैव धार्य लिङ्गं नापि महीतले । स्थापितव्यमतः सन्ध्याकालेऽस्मिन्कि करोम्यहम् ॥१८॥ अयं तु ब्रह्मचारीह बालकोऽतीव सुन्दरः। मिन्युतीरं पर्यटति गत्वा पृच्छामि त खलु ॥ १९ ॥ ब्रह्मचारी बटुरयं नैव विश्वामधावत् । तत एतन्महालिङ्गं ठत्वैतस्य करेऽत्र तु ।। १२० ॥ कुर्वे सन्ध्यावन्दनानि नित्यकर्मति रावणः । विचार्य प्रययौ तस्य ममीपं ब्रह्मचारिणः ॥२१॥ यास्पसि । यह तु तिष्टामीति नारद तस्थौ। अनातरे ब्रह्मचारिपी गणेश. समिमदिन्नात । त दृष्ट्वा रापण स्वगतमाह । सन्यालोपे व्रतमङ्गो मोत् । रियाकाले लिमया न धार्य नायध स्थापनीय । अय ब्रह्मचारी बाल सिगुतौरे पर्यति। तदम्ते उिन दत्या संत्र्याचन्दन कुर्वेऽय विश्वासघात न करिष्यतीति मत्वा तत्समीपमाप ।। १४-२१ ॥ त दृष्ट्वा ·१२० श्रीगुरुसंहिता लम्बोदरो दशग्रीवं दृष्ट्वा दूरं ययौ भिया । रावणोऽप्यभयं दत्वा तत्समीपं समागतः ।। २२॥ रावणो मंजुलं प्राह कस्त्वं माता पिता तव । को वा कस्मिन्कुले जन्म तब जातं बदस्व मे ॥ २३ ॥ उवाच ब्रह्मचारी तं मां पृच्छसि कुतो वद । पितृम्यां मम कि देयमृणं ते कथयाग्रतः ॥२४॥ प्रहसन्नपि लङ्केशः स्नेहभावेन तत्करम् । प्रगृह्य प्राह पृच्छामि प्रीत्या मां वद पुत्रक ।। २५॥ ब्रह्मचारी ततः माह महात्माऽस्ति पिता मम । रुद्राक्षभूपितो भस्मलितगात्रो जटाधरः ॥२६॥ तस्य शङ्कर इत्याख्या भिक्षार्थमटति क्षितिम् । नक्तंदिवमुमासंज्ञा मम माताऽपि विश्रुता ॥ २७ ॥ एतावत्पृच्छसि कुतो बालकोऽहमधीरधीः । मुश्च मुश्च करं यास्ये गृहं त्वत्तो विभेम्यहम् ॥ २८॥ इति श्रुत्वा द्विजसुतं मत्वा तं प्राह रावणः । मिक्षुकस्ते पिता रङ्कः सुखवार्ता कुतस्तव ॥ २९ ॥ वालो दूरतो भियाऽधावत् रायणस्तमभयं दत्वा मंजुलं प्राह । फस्त्वं कस्ते माता पिता च । ब्रह्मचारी आह । कुतः पृच्छसि। पितृभ्यां ते ऋणं देखें फिी रायणस्तं करे धृत्या प्राह । किमपि स्नेहवशात्पृच्छामीति । स भाह । मत्पिता रुद्राक्षमस्मजटाधरः शंकरो नित्यं भिक्षा) पर्यटति। उमा मम माता । गां गुञ्च । त्वत्तो विभेमि ॥२२-२८॥ रावणस्त द्विजसुतं मया ।

·ज्ञानवाण्डे अ.६ मम लकापुरी हैमी यत्र रलमयानि तु । गृहाणि तां समागच्छ तत्र देवार्चको भव ॥ १३०॥ यद्यद्याचसि तत्तत्ते दीयते सकलं मया । मया सह समागच्छ सुखं स्थास्यसि नितः॥३१॥ स ग्राह लङ्कां नो यास्ये नरीदा यत्र राक्षसाः। ते मामारण्यक बालं मक्षयिष्यन्ति राक्षसाः ।। ३२॥ तस्मालकां न यास्यामि कर मुश्च वजाम्यहम् । चंणकाशनतोऽयान्ता हुन्मे यास्ये ततो गृहम् ।। ३३॥ इत्युक्तवन्तं तं वालं प्रसाद्य ग्राह रावणः । यावत्सन्ध्यामुपासिप्ये तापल्लिङ्गं गृहाण मोः ॥३४॥ बालकः प्राह ते लिङ्गं मन्ये गुरुतरं तु तत् । करे धतुं न शक्नोमि मा मां पीडय वर्णिनम् ।।३५ ।। लिङ्गं जडमहं मृढो धतुं शक्नोमि नैव हि । करं मुश्च गृहं यास्ये धर्मोऽनेन भवेत्तव ॥ ३६॥ मिडंकस्ते पिताजस्ते न मुखवार्ताऽपि । हम में पुरं तत्र रत्नमयानि गृहाणि । तत्र त्वमेहि । देवपूजको भर । अमीष्टं ते दास्ये। मुखं स्थास्यसि । थाल आहे तत्र नृभक्षमा राक्षसा मां मक्षयिष्यंन्यतो न पास्ये । हस्तं मुञ्च । क्षुधितोऽहं गृहं गमिष्यामि । चणकाशनान्ने क्षुधा न शान्ता । रावण आह यावन्तंच्यामुपासिध्ये तायदिदं लिट्नं यह । वाल आ । ते लिङ्ग गुरु । बाटोऽहं वोढुं न राहोमि। यास्ये। मां मुचानेन तेघमों मवेत् ॥२९-३६॥ २ चमकमठणान्मे क्षुधा न द्यावा यवः ततः ४ अतिमारम् . १ नरमक्षकाः ३ प्रसन्नं वृत्वा ·१२२ श्रीगुरुसंहिता एवं श्रुलाऽपि तं प्रार्थ्य तल्लिङ्गं तत्करे ददौ । गत्वा समुद्रतीरं स सन्ध्यावन्दनमारमत् ॥ ३७॥ ब्रह्मचारी तमाभाप्य स्थितः प्रोवाच रावणम् । यावत्सामर्थ्यमादाय लिङ्गं तिष्ठामि निथितम् ।। ३८ ।। त्वं शीघ्रमेहि नो चेत्वां त्रिरोहय प्रयत्नतः । अनागते त्वयि क्षित्यां स्थापयिष्याम्यसंशयम् ।। ३९॥ एवं निर्धार्य हस्ताभ्यां लिङ्गमादाय से स्थितः। दिवि देवा विमानेषु स्थिताः कौतुकमीक्षितुम् ॥१४०॥ अर्घ्यप्रदानकाले तं रावणं स गणाधिपः। प्राह वोढुं न शक्रोमि लिङ्गं ते शीघ्रमेहि मोः ।। ४१ ॥ न्यासपूर्वकमध्यं स दास्पंस्तिष्ठ क्षणं त्वहम् । आगमिष्यामीति हस्तमुद्रां तस्मै व्यदर्शयत् ।। ४२॥ पुनः क्षणं विरम्यासौ त्रिराहय गणेश्वरः। प्राह मारं न शक्नोमि वोढुमागच्छ सत्वरम् ।। ४३॥ रावण एव शृत्वाऽपि तत्को लिङ्गं दवाऽन्धितीरे संध्यावन्दनाय तस्यौ । ब्रह्मचारी तमाह । वं शीघ्रमेहि । त्यो निराहयामि । त्वपि नागते लिहं भूमा स्थापयामि । इत्युक्त्या दिवि देयेषु पश्यत्म सत्सु गणेशो लि गृहीचा स्थितः । अर्घ्यदानसमये रावणमादृय गणेश आह । शीघ्रमेहि भारं योदूं न शमोगाति । स आपास्य इति हस्तमुद्रया मापयामास ॥३७-४२॥ बाल क्षण रिम्प भारं पोई न समीतिरायणमामान्य विण्हूप स्वर्गस्थान्देवा १ त्रिवारम् २ गणेशः, ·ज्ञानकाण्टे अ.६ १२३ दशाननो गणेशेन त्रिगतोऽपि नागतः। स्वास्यान्मुरगणान्कृत्वा साक्षिणो गणनायकः ॥४४॥ श्रीविष्णुं मनमा स्मृत्वा स्थापयामास भूतले । लिङ्ग मन्तोपमापन्ना देवाः पुष्पमुचो दिवि ॥ १५ ॥ दत्वाऽाणि म लकेशः शीघ्रमागत्य बालकम् । तष्टिगं स्थापितं दृष्ट्वा क्रुद्धो बालं व्यतजयेत् ॥ ४६॥ विश्वामघातक सुदांभिक कूटतोक स्वं विग्रलम्भक सुवञ्चक मूर्ख रक। रे युद्धिपूर्वकमिदं कृतवाननीति प्रोक्त्वा व्यताटयदमारहमदित्वा ।। ४७ ।। चालकः प्राह यस्मान्मामममर्थमनागसम् । ताटयिप्यमि पित्रेऽदो वस्यामीति वन्गतः।। ४८॥ ततः स रावणो लिङ्गं करत्वा हटेन तु । उतुं यतमानोऽपि तद्धर्तुं शंशाक नो॥४९॥ न्साक्षिणो विनाय विष्णु स्मृचा लिङ्ग मुवि न्यापयामास । तदा तुष्टी देवाः पुष्पाणि मुमुचुः ॥ ४३-४५ ॥ रावणोऽर्याणि दत्वाऽऽगय लिङ्गं स्थापित दृष्ट्वा वा निर्म> प्राह । विश्वासपातक, मुदामिक, कूटतोक, व विप्रलमक, सुपञ्चक, मूर्ख, रंक, रे, बुद्धिर्वमिद कृतवानसीति प्रोक्चा व्यताइयदसावहतदित्वा वाल आह । कन्मानिरपराध मा ताडयसि ! पिने वश्यामानि छवगत ॥४६-४८॥ रावणो विशतिरहठाद युद्ध न शशाफ ॥१९॥ तदा शिरस्ताडयामात । भूश्वकपे । तन्य बल क्षीण ततो १ स्वर्गस्थान २मुतरा दामिक ३ हे करटवाक ४ वालदेपी गणेश ५निरपराध ७ समयो न वभूव.

·१२४ श्रीगुरुसंहिता स्वशिरस्ताडयामास चकम्पे धरणी तदा। रावणस्य बलं क्षीणं जातं लिङ्गं महाबलम् ॥ १५०॥ महाबलेश्वर इति लिङ्गनाम ततोऽभवत् । निप्पीडनेन चोद्धारागोकर्णाकारतां गतम् ॥५१॥ लङ्कानाथोऽथ तत्रैव तपस्तप्त्वाऽलभद्वरान् । ततः प्रभृति तरक्षेत्रं जातं गोकर्णसंज्ञितम् ॥ ५२॥ समस्ता देवतास्तत्र तत आरभ्य संस्थिताः । अद्भुतो महिमा तस्य प्रोक्तः स्कंदपुराणके ॥ ५३॥ इति सिद्धवचोऽभिलापुकः स निशम्याप्यथ नामधारकः । स्म विपृच्छति तत्प्रवक्ष्यति क्षितिदेवो मतिमान्सरस्वती ॥१५४ ॥ (इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमा धायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचिताया श्रीगुरुसंहितायां जानकाण्डे पष्ठः (अध्यायः) ॥ आदितः श्लोकाः ॥८०७॥ महाबलेश्वरनामका तल्टिद्गमत् । निपीडनेन गोकर्णाकारं जातं ततस्त- रक्षेत्र गोकर्णनामस्मभूत् । रावणस्तर तपस्तल्या यरान टेमे तत आरम्प देवा अमिता स्थिताः । एवं माहात्म्यं स्कन्दपुराणे कथित । इति सिद्धयचोऽमिलापुरः स निशम्पायथ नामधारकः । तपश्यति शितिदेयो मतिमान्सरम्पनी ॥ १५०-१५४॥ इनि चर्णिकाया पटोध्यायः॥६॥ ॥ इति पष्टोऽध्यायः॥६॥ स्म विपृष्ठति २प्राधा ·।। अथ सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ नामधारक ऊचे तं' कृपया विस्तरण मे ।। गोकर्णमहिमानं तं बद के लेमिरे वग्म ॥१॥ हिला समस्ततीर्थानि श्रीपादो यत्र मंस्थितः ।। कयां कथय मे तस्य क्षेत्रस्य त्वं पुरातनीम् ॥ २॥ यस्यास्ति सद्गुरी प्रीतिः न तीर्थमहिमश्रुतिम् ।। वांछतीतः कृपामूर्ते नानज्योतिर्वदस्त्र मे ॥ ३ ॥ सिद्धः प्राहकचित्तः सञ्च्णु तं नामधारक ।। गोकर्णमहिमानं ते कययिष्यामि विस्तरात् ।। ४ ।। पूर्वमिस्वाकुवंशेऽभूद्राजा मित्रसहाभिधः ।। सर्वधर्मरतः : शूरः क्षत्रियाणां प्रतापवान् ॥ ५॥ अधाध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- भूपेन्द्रवशोन्नतयेत्र सनमे गोकर्णमाहात्म्यमुवाच गौतमः ।। तहसनहत्यालयकवतिं वदन् चण्डालिकायाः प्राशन भूभृते ।।१।। नामधारक उवाच ॥ गोकणे के वरान्लेमिरे सर्वतीर्यानि हिला पत्र श्रीपादः स्थितः तन्माहाम्य कृपया विम्नराद । यन्यत्तद्गुरौ प्रीतिः सतीर्थ- माहान्य श्रोतुमिच्छति ! अतः कृपार्ने मिद्ध मे वट ।।१-३|| सिद्ध आह । गोकर्णमाहाम्यं कथयिष्ये । शु | पुरा इलावगे प्रतापी धार्मिको मित्र- १ सिद्ध २ शनिवाणा मध्ये.

·१२६ श्रीगुरुसंहिता राजा सकलधर्मज्ञो विवेकी श्रुतित्तत्परः। कुलाभिमानी यलाढ्यो नित्योद्योगो दयानिधिः ॥६॥ एवं सन्नेकदा राजा मृगयार्थ वनं गतः ।। प्रविष्टोऽभृन्महारण्यं सिंहादेर्यत्र संस्थितिः ।।७।। राजा निर्मनुजेऽरण्ये विनेप्यन्व्याघ्रपूर्वकान् ।। ददर्श ज्वलनाकारं दैत्यमेकं भयानकम् ॥ ८॥ सज्जीकृतधनू राजा यवमर्पणः शरान् । तैर्वाणरसुरो विद्धो मूच्छितो निपपात कौ ॥९॥ भ्राता तस्य बली दृष्ट्वा म्रियमाणं स्वसोदरम् ।। विलीय विललापातिदुःखितो प्रातृशोकतः ॥ १०॥ त्यजन्प्राणान्स दैतेयः प्राहासि त्वं सहोदरः॥ तर्हि मद्धिसकं भृपं घातयैनं प्रयततः ॥११ ।। इति सोदरमाभाष्य स दैत्यः पञ्चतामितः। तद्भाता सोऽपि मायावी नररूपधरोऽभवत् ॥१२॥ सहो राजाऽभूत् स दयाब्धिविवेकी बली राजैकदा सिहादिव्यासं महारण्य मृगया ययौ । तत्र व्याघ्रादीन्हत्वाभयानकंदैत्यं दृष्ट्वा ॥४-८॥ धनुः सजी- कृत्य बाणान्मुक्त्वा राक्षसं पातयामास । स म्रियमाणो विलीनं दुखित भातरमाह । हे सोदर, भूपं यत्नेन घातयेतीत्युक्त्या मृतः। तस्य भाता १ वर्तमान: २ घातयन् ३ अग्न्याकार ६ मरणं गता. ४ कोपी ५ स्वभ्रातरं ·ज्ञानकाण्डे अ.७ १२७ नृरूपेण नृपं प्राप्य बलिनस्तस्य भूपतेः ।। सौम्यवाक्सेवको भृत्वा तं भेजेऽतीच नम्रवत् ॥१३ ।। विज्ञाय कपटी नित्यं स्वामिनोऽस्य मनोगतम् ॥ आनुकूल्येन तं भेजे राजानं वनचारिणम् ।। १४ ।। दुष्टजीवान्नृपो हत्वा हिंस्रान्सन्तुष्टमानसः ।। परावृत्य पुनः प्राप्तः स्वपुरों सेवकान्वितः ॥१५॥ छिद्रं पश्यन्स दैत्योऽपि कापट्येन स्थितस्ततः॥ राज्ञा प्रासे पितृश्राद्धे वसिष्ठाद्या निमंत्रिताः ॥ १६ ।। तस्मिन्दिने स्वयंपाकस्थाने कपटिसेवकम् ।। तत्कापट्यानभिज्ञस्तं नियोज्य प्राह भूपतिः ।। १७ ॥ सेवकात्र त्वया स्थित्वा यद्यदाज्ञापयत्यसौ ।। पल्लवस्तत्तदानीय पाकसिद्ध्यै प्रदीयताम् ॥१८॥ तथेति स प्रतिश्रुत्य नरमांसं प्रयत्नतः ।। कापटयेन ददौ तस्य पाकोऽप्यज्ञानतः कृतः॥१९॥ मायावी नुरूपं धृत्वा वलिनो राज्ञोऽनुकूल इव सेवको भूत्वा राजानं सिषेवे। दुष्टजीवाहत्या पुनः परावृत्य ससेवको राजा पुरं प्राप। छिट्टै पश्यन्स कपटौ सेवकवत्त्यितः । अथ पितृश्राद्धे प्राते राज्ञा वसिष्याचा निमंत्रिताः। राजा कपटसेरफमाह ।।९.१७|| वल्लो यद्यदाज्ञापयति तत्तद्दीयतामिति ॥ १८ ॥ तथेति स कापश्येन पाकाय मांसं ददो। बल्ट्वेनाज्ञानतः पाको १ सिपेवे २ तत्कापस्यमजानन.

·१२८ श्रीगुरसंहिता परिवेपणकाले तु ज्ञानदृष्टिमपीश्वरः ।। ज्ञात्वा चुकोप भूपाय वसिष्ठः प्राववीच्छपन् ॥ २०॥ राजन्नो भानुपं मांसमस्पृश्यमुपकल्पितम् ।। द्रुतमेतेन पापेन भव त्वं ब्रह्मराक्षसः ।। २१॥ इति शापवचः श्रुत्वा क्रुद्धो राजा महाबलः ।। शापं दातुं स्वयं तस्मै प्राह शापः कुतोऽर्पितः ।। २२ ॥ न ज्ञातो मांसपाको मे नायं पाको मदाज्ञया ।। जातः शापो वृथा दत्तस्तुभ्यं दास्याम्यहं तथा ॥२३॥ इत्युक्त्वोदकमादाय स्वाञ्जली शपतीश्वरे ।। मदयन्ती सती प्राप्य वारयामास तं पतिम् ।। २४॥ राज्ञी प्राह महादोषो गुरुशापाद्भविष्यति ।। तद्वाक्यं न वृथाऽतस्तत्पदे भज तरिष्यसि ॥ २५॥ इति भूपतिराश्रुत्य मदयन्तीसतीवचः।। स्त्राञ्जलिस्थोदकं दुष्टं जहौ तत्पतितं पदे ।। २६ ।। ऽपि कृतः । परिवेपणकाले वसिष्ठो मांसं ज्ञात्वा मुद्ध आह । राजनस्पृश्य नरमांसं दत्तमतस्त्वं ब्रह्मराक्षसो भव इति श्रुत्वा राजा क्रुद्धः सन्वसिष्टमाह । मया नृमांसपाको न ज्ञातः न मदायाऽपि जातः । वृथा शापो दत्तोऽ- संस्तुभ्यं शाप दास्य इत्युक्त्या जलं गृहीत्वा शापं दातुं प्रवृत्तस्तदा तत्पत्नी मदयन्ती पति निवार्याहायं महादोषो न वृथा गुरोर्वाक्यमतस्तत्पदे धृत्वा तरिष्यसि ।।१९-२५।। इति पल्या वचः श्रुत्वाऽअलिस्थं जलं सत्याज १ भोजनपाने अन्नसमर्पणसमये २ नरमांस विशाय ४ भर्तरि राजनि शाप दास्यवि सति ५ अतः कारणात् ६ अंगीकृत्य. ३ अरमय ·ज्ञानप्राण्टे अ.७ १२९ कल्मापसलिलस्पर्शादेवयोगेन पादयोः ।। कल्मापपादनामाभृद्भूपतिर्ब्रह्मराक्षसः ।। २७ ॥ राजपती वसिष्ठस्य गृहीत्वा चरणौ दृढम् ।। प्राहेयताऽलं कोपेन स्वामिन्वालं समुधर ॥ २८ ॥ ततः शान्तो वसिष्ठोऽभूत्करुणं प्राह सर्ववित् ।। उपित्वा द्वादशसमा भविष्यत्येव पूर्ववत् ।। २९ ॥: मैत्रावरुणिरित्युक्त्वा वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः ।। ब्रह्मराक्षसतां प्राप्य यनं मित्रसहो ययौ ॥३० ।। निर्मनुष्ये वने स्थित्वा स राजा ब्रह्मराक्षसः॥ अभक्षयन्नृपश्चादोन्निजकर्मविपाकतः ।। ३१ ॥ एवं सन्नेकदा दैवान्मार्गगौ विप्रदम्पती दृष्ट्वा भक्षयितुं प्राप राक्षसः स भयानकः ॥ ३२ ॥ व्याघ्रः पशुमिवागत्य द्विजमत्तुं समाददे ।। ब्राह्मणी सहसा दृष्ट्वा भीतमीताऽत्वधावत ।। ३३ ।। शोकेन महता व्याप्ता ब्राह्मणी तममापत ।। स्वामिन्मे रक्ष सौभाग्यं मुश्च प्राणेश्वरं पितः ॥ ३४ ॥ कल्मापसलिल पादयोः पपात । तेन स कल्मापपादास्त्यो ब्रह्मराक्षसोऽभूत ॥२६-२७॥ राजपत्नी वसिष्टपदे धृवाऽऽ हालं कोपेन स्वबालमुद्धरेति । ततः शांतो वसिष्टो ध्यानात्सर ज्ञात्वा प्राह । द्वादशवर्षाणि राक्षसो भूत्वाऽयं पूर्वरदविष्यतीत्युक्त्वा स्वाश्रमं ययौ। राजापि राक्षसो भूत्वा स्वकर्म- वशानिर्जने बने स्थिया नृपतादीनभक्षयत् ।।२८-३१॥ एकदा मार्गे ब्राह्मणदंपती गच्छंनी दृष्ट्वा व्याघ्रः पशुमित राक्षसो ब्राह्मण जग्राह ॥३२- ३३|| तदा भीता शोकान्चिता ब्राह्मणी तमाह । हे पितः मे सौभाग्य रक्ष १ इयता एतावना कोपेनाले २ द्वादशवर्षाणि ३ मिनावरुणयो रेतना उर्वश्याः जातः ४ विद्यमानः ५ जनाइ.

·१३० श्रीगुरुसंहिता मा हिंसीमें पति प्रीतिर्ममातीवान बलमम् ॥ त्यज वारय मे शोकं भक्ष मां वा यथासुखम् ॥ ३५॥ पति विना तु नारीणां वृथा जननमश्मवत् ।। मां भक्ष प्रथमं दीनां पत्युः प्राणांथ रक्ष वा ॥ ३६॥ रूपलावण्यसम्पन्नो युवाऽयं वेदशास्त्रवित् ।। प्राणरक्षणतोऽस्य त्वं जगद्रक्षणपुण्यमाक् ॥ ३७॥ कृपां कुरु भविष्यामि दुहिता तव मानद ।। यदि पुत्रा भविष्यन्ति वर्धयिष्यामि तेऽभिधाम् ॥३८॥ एवं बहुप्रकारेण स शोकव्याप्तया तया ।। बोधितोऽपि न वद्वाक्यं मत्वा भक्षितवान्द्विजम् ॥३९॥ भक्षितं स्वपतिं दृष्ट्वा शापं तस्मै प्रैदास्यती ।। ब्राह्मणी राक्षसं प्राह शृणु मे पाप शापगां ॥४०॥ त्वं राजा सूर्यवंशीयः शापादाक्षसतामितेः ।। पुनादशवर्षाचं दैवाद्राजा भविष्यसि ॥४१॥ प्राणेश्वर मुंच । वल्लभे ममातीव प्रीतिः एनं त्यज शोकं वारयाथवा मां भक्ष । पति विना नारीणां जन्म वृथाऽतः पतिप्राणान्क्ष मां का भक्ष । रूपादि- संपन्नो युवाऽयं विद्वानस्य रक्षणात्ते जगद्रक्षणपुण्यं भवेत्कृपां कुरु । ते दुहिताऽहं । मे पुत्रा भविष्यति चेत्ते नाम ख्यापयिष्यामीत्येवं शोकव्याप्तया सया बोषितोऽपि तद्वाक्यमनादृत्य सतं भक्षितवान् ॥३४-३९॥ पति भक्षित दृष्ट्वा ब्राह्मणी तमाह । त्वं सूर्यवंश्यो राजा शापादाक्षसो भूत्याऽपि द्वादश: वर्षीय राजा भविष्यसि ॥४०-४१॥ तदा स्त्रिया रति करीघि चेन्मरिष्यसि । १ वालभे २ तव नाम ३ दास्यती सती ४ शापवाक्यं ५ गतः.

·ज्ञानकाण्डे अ.७ १३१ करिष्यसि महिण्या त्वं रति चेन्मृतिमेप्यसि ।। अनाथविप्रहिंसोत्थं दुरात्मन्मोक्ष्यसे फलम् ।। ४२ ।। एवं क्रुद्धा सती तस्मै शापं दत्वा प्रयत्नतः ।। पत्युरस्थीन्युपादाय विधिनाऽग्नि विवेश सा ॥ ४३ ॥ एवं नृपो द्वादशाब्दानुपित्वा गहने वने ।। शापकाले व्यतिक्रान्ते राजा भूत्वा पुरं ययौ ॥ ४४ ॥ स्मरातुराऽस्य महिषी पूर्ववत् समागतम् ।। आलिंगितुमुपागात्तां ब्राह्मणीशापमब्रवीत् ।। ४५ ॥ श्रुत्वा पतिवचो दीना मदयन्ती सुदुःखिता। त्यक्तुं प्राणान्प्रवृत्ताऽभून्मनसाऽतीव दूयता ॥४६॥ राजाऽपि दुःखितोऽभूत्वं मदयन्ती वचोऽब्रवीत् ।। द्वादशान्दैन मे कष्टं नष्टं नाताऽपि सन्ततिः ।। ४७ ।। इति तस्या वचः श्रुत्वा नेत्राभ्यां जलमुत्सृजन् ।। शोकाविष्टोऽवदद्राजा किं करोमि विधिबली ॥४८॥ अनाथविप्रहिंसापापं भोक्ष्यसीति शापं दत्वा पत्युरस्थीन्यादायाग्निं विवेश ॥४२-४३॥ ततः नृपो राक्षसत्वं हित्या पूर्ववत भूत्वा पुरं प्राप । तदा कामाती स्वमालिङ्गितुमागतां पनी ब्राह्मणीशापमुवाच। साऽपि दुःखिता प्राणां- स्त्यक्तुमुद्युक्ता दुःखित पति प्राह । द्वादशाब्दैः कष्टं न नष्टं पुत्रोऽपि न दृष्टः । इति श्रुत्वा नेत्राभ्यामश्रु मुञ्चन्नृप आह । किं करोमि दैवं बलवत् । । इत्युक्त्वा पुरोहितान्मंत्रिणश्चाहूय प्राह । ब्रह्महत्या जातेति ॥४४-४९॥ ते १ हिंसाजन्य २ सभीपं गता ३ अत्यन्तं खिन्नेन ४ दैव. 1 ·१३२ श्रीगुगसंहिता ततः पुरोहितान्वृद्धान्मंत्रिणोऽतिविशारदान् ।। आय ब्रह्महत्यादि सर्व तेभ्यो न्यवेदयत् ।। ४९ ॥ पुरोहिता मंत्रिणश्च प्राहुः पापविमोचनम् ।। तीर्थाचारं कुरु ततस्त्वं पुनीतो भविष्यसि ।। ५० ॥ इति श्रुत्वा वचस्तेषां राजा तीर्थपरोऽभवत् ।। सकलानि च तीर्थानि सिपेवे स यथाविधि ।। ५१ ।। प्रतितीर्थं नृपो गत्वा स्नानं कृत्वा विधानतः ।। वस्त्रानधनदानाद्यैर्य विप्रान्मुरानपि ।। ५२ ।। तर्पयामास सद्भक्त्या ब्रह्महत्या तथापि तम् ।। सुघोररूपाऽनुगता न मुमोच कथंचन ॥ ५३॥ स राजा बहुकप्टेन निविण्णो मनसा भृशम् ।। चिन्ताग्रस्तो ययौ दैवात्सुन्दरी मिथिलापुरीम् ।।५४॥ पुरचाह्यप्रदेशे स चिन्ताविष्टो भृशं नृपः ।। वृक्षच्छायां समासाद्य निपसाद स्त्रियान्वितः ॥ ५५ ॥ पीश्वरैर्युतो यद्वद्गणे रुद्रः प्रकाशितः ॥ गौतमाख्यो ऋषिवरः सहसा समुपागतः ॥ ५६ ।। ऊचुस्तीर्थयात्रां कुरु, शुद्धो भविष्यसीति । सस्त्रीको राजाऽपि यथाविधि- तीर्थयात्रां चकार । प्रतितीर्थ विधिवत्स्नात्या वस्त्रानधनैर्विमानतोषयत्तथाऽपि घोरा ब्रह्महत्या तं न मुमोच ॥९०-५३|| चिंतामस्तो निर्विष्णो राजा दैवान्मिथिलापूर्या वहिःप्रदेशे वृक्षाधः स्थितस्तत्र सगणो रुद्र इय ऋषिभिः सह गौतम आगात् । राजा तं दृष्ट्वा हर्षान्वितस्तं ननाम । तं दुःखित- १ निर्वेद प्रातः २ प्राप्य.

·ज्ञानकाण्डे अ.७ १३३ दृष्ट्वा तं गौतम राजा पतितस्तस्य पादयोः । नमस्कृत्यातिभक्त्या तं हर्षेण महताऽऽप्लुतः ।। ५७ ॥ दुःखितं तं समाश्चास्य गौतमः करुणाधीः ।। आदितः सर्ववृत्तान्तं पप्रच्छ क्षेम चापि च ॥ ५८ ।। राष्ट्रं ते केन वाऽऽफ्रान्तं वनवासः कुतस्त्वयम् ।। चिन्ताव्याकुलितो भासि किमर्थं वद सुव्रत ॥ ५९॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा स राजा प्राह दुःखितः ।। दैवाल्छनो ब्रह्मशापो ब्रह्महत्याऽपि चागता ॥ ६० ॥ प्रायश्चित्तादिकं चीर्ण यज्ञाद्या अप्यनुष्ठिताः ॥ समस्तक्षेत्रतीर्थादी धर्माद्याचरितं मया ।। ६१॥ अद्यापि दोपशान्तिम न जाता व्रतचारिणः ॥ ब्रह्महत्या घोरवेपाऽथापि मामनुवर्तते ।। ६२ ।। अध मे सफलं जन्म दृष्टं ते पावनं पदम् ।। नश्येदतः परं कष्टमित्युक्त्वा तत्पदेऽग्रहीत् ।। ६३ ॥ मावास्य दयालगीतमः सर्वपप्रच्छ ॥५४-५८॥ हे राजन् , ते राष्ट्र केनाकातं कुतो वनासश्चिताव्याकुलितो भासि । सर्व वदेति ॥ ५९॥ राजोवाच । देवाद्विमशापो ब्रह्महत्या चाता। प्रायवित्तक्षेत्रतीर्थाचरणधर्मानुष्टानैरपरिहा- र्या घोरा हत्या मामनुवर्ततेऽय मे जन्म सफल । ते पद दृष्ट कष्टमपि नश्ये- १ आनदानुजलेन स्नातः २ आचरित ३ धर्मशब्देन दानादि ग्राह्य.

·१३४ श्रीगुरुसहिता श्रुत्वा भूपस्य वचनं गौतमः करुणाकरः ॥ प्राह मा भीः शङ्करस्ते त्राता मृत्युञ्जयोऽमयः ॥ ६४ ॥ तव पापविनाशार्थ तीर्थ ते कथयाम्यथ ॥ महापापापहं क्षेत्रं गोकर्णाख्यं सुपाचनम् ॥ ६५ ॥ गोकर्णस्मरणात्सद्यो ब्रह्महत्यादि नश्यति ।। ईश्वरो यत्र वसति सदा मृत्युञ्जयः शिवः ।। ६६ ॥ यथा कैलासशिखरं यद्वा मन्दरकंदरम् ।। तद्वद्गोकर्ण कर्पूरगौरेशवसतिस्थलम् ।। ६७ ।। यथा निश्युद्गते ध्वान्ते वन्हिना शशिनाऽपि वा ।। सर्वथाऽपैति न विना सहस्रकिरणोदयात् ॥ ६८॥ तथैवेतरतीर्थाथै हसः सर्वथा क्षयः ।। गोकर्णदर्शनादेव सर्व नश्यति पातकम् ॥ ६९।। ब्रह्महत्यासहस्राणि सद्यो गोकर्णदर्शनात् ।। नश्यन्ति स्मरणादस्य पूतात्मा जायते नरः ॥ ७० ॥ इन्द्रोपेन्द्रविरिंच्याद्याः सिद्धार्था यत्र देवताः ॥ यत्र तप्त्वा तपोऽनेके जाता लब्धमनोरथाः ॥ ७१॥ दिति ननाम। कृपालुगौतम आह । मा भी: शंकरो मृत्युजयस्त्राता। ते पापनाशार्थ महापापापह पावनं गोकर्णक्षेत्रं कथयामि । यत्स्मरणादब्रह्महत्या दिनाशः । यत्र सदाशिव आस्ते । यथा कैलासशिखरं तथैदं कर्पूरगौर निवासस्थानम्।।६०-६७॥सर्वथा नैशध्यांतनाशे सूर्य विनाऽन्ये न समर्थाः ॥६८॥ तथा गोकर्ण विनाऽन्यतीर्यादीनि सर्वावहरणे न शक्तानि । गोकर्णस्य दर्शनास्गरणाच ब्रह्महत्याप्तहस्राणां नाशः । पवित्रता च. इंद्रादयो यत्र तपस्तप्त्या सिद्धार्थी अभयंस्तक्षेत्रप्रभावातत्र तपआदिक १ ते भयम्मारनु. ।

·ज्ञानवाण्डे अ.७ १३५ 4 तद्गत्वा भक्तिपूर्व ये जानिनस्तप आदिकम् ।। कुर्वन्ति तल्ललगुणं मवेत्सेत्रप्रभावतः ।।७२।। यत्र सिद्धि गता ब्रह्मविष्णुशकादयोऽमराः ।। 'निवासमात्रतः शीम किं वक्तव्यमतः परम् ॥७३॥ कलासं विद्धि गोकर्ण साक्षादीशं महाबलम् ॥ विनेश्वरण श्रीविष्णोराजयच प्रतिष्ठितम् ।। ७४ ॥ पुण्ये गोकर्णके क्षेत्रे निवसन्त्यखिलाः सुराः ।। ब्रह्मा विष्णुश्च मघवा विश्वदेवा मरुद्गणाः ॥७५ ।। सूर्यचन्द्रोऽष्टवसवः पूर्वद्वारं समाश्रिताः ।। महाबलेश्वरं नित्यं भक्तियुक्ता उपासते ॥७६ ।। यमोऽनिश्चित्रगुप्तश्च रुद्राः पितृगणास्वया ॥ उपासते सदा भक्त्या दक्षिणद्वारमाश्रिताः ।। ७७ ॥ देवा वरुणमुख्याश्च पश्चिमद्वारमाश्रिताः॥ उपासते प्रीतियुता गोकर्णे चन्द्रमौलिनम् ॥७८ ।। कुवेरो भद्रकाली च समीरः सप्तमातृकाः॥ महाबलेशमर्चन्ति द्वारमुत्तरमाश्रिताः ।। ७९ ।। लक्षगणं मवेन् । यत्र निवासमात्रतो ब्रह्मादयः सिद्धिं गताः किमन्यद्वक्तव्यं । गोकर्ण साक्षान्फैलास विष्णाज्ञया गणेशेन प्रतिष्टितं महावलेशं साक्षाच्छिवं विद्धि। पुण्ये गोकर्णक्षेत्रे ब्रह्मविण्वाधा देवा वसति । सूर्य- चंद्रवस्वादयःपूर्वद्वारि ॥६९-७६।। यमाग्निचित्रगुप्तरुद्रपितृगणादाक्षणद्वार, वरुणादयः पश्चिमद्वार, कुवेरभद्रकाली उत्तरद्वारे च स्थित्वा प्रोत्या शिवमु. .

·श्रीगुरुसंहिता विश्वावसुश्चित्ररथश्चित्रसेनादयः सदा ॥ गन्धर्वास्तत्र गीतेन शङ्करं पर्युपासते ।। ८० ।। कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च कण्याद्या मुनयोऽमलाः ।। तपसाऽऽराधयन्तीश क्षेत्रं गोकर्णमाश्रिताः ॥ ८१॥ तिलोत्तमोर्वशीरम्भाधृताचीमेनकामुखाः॥ महाबलेशाभिमुखं नित्यं नृत्यन्ति भक्तितः ।। ८२ ॥ 'महर्षयः कृतयुगे विश्वामित्रपुरोगमाः ॥ . जाबालिजेमिनिभरद्वाजाद्याः सिद्धिमाप्नुयुः ।। ८३॥ सनकाद्याः कुमाराच नारदाद्याः मुरर्पयः ।। मरीच्याचा मानसाश्च भजन्त्युपनिषद्विदः ॥ ८४ ।। सिद्धाः साध्या मुनीशाश्च दण्डिनो ब्रह्मचारिणः ।। निर्गुणाचाजिनघरास्तत्र शम्भुमुपासते ॥ ८५ ॥ त्वगस्थिमात्रावशिष्टदेहा अपि महाधियः ।। अनुतिष्ठन्ति चार्चन्ति भक्त्या तं चन्द्रमौलिनम् ॥८६॥ गन्धर्वाः पितरः सिद्धा वसवोऽष्टायुपासते ।। विद्याधराः किन्नराव त एत्यैत्य पुनः पुनः ।। ८७ ।। पासते तथाऽऽसमंताद्विश्वायसुचित्रसेनादिगंधर्वा गीतादिना कश्यपात्रि- वसिष्टाद्या मुनयस्तपसा उर्वशीतिलोत्तमाघृताचीमेनकाप्सरसो नृत्येन घेश्वरमुपासते । विश्वामित्रजावाटिजमिन्याचा यत्र सिद्धिं गताः । सनकाया नारदाद्याः सुरर्पयो मरीच्याद्या मानसाश्च । सिद्धसाध्यमुनियत्यजिनधारि- ब्रह्मचारिणश्वेशमुपासते । त्वगस्थिमात्रावशिष्टदेहा अपि तपस्विन ईश. ,मुपासते। गंधर्वपितृवसुविद्याधरफिनरा दर्शनार्थ पुनः पुनरागच्छंति ॥७७. १पुनःपुनरागत्यागस्य..

·ज्ञानकाण्ठे अ.७ . 4 सगुह्यकाः किम्पुस्पाः शेषनागाहितलकाः॥ भूताः पिशाचा वेताला आयान्तीक्षितुमीश्वरम् ।। ८८।। मूपिता भूपणैर्दिव्यैर्देवा देवीसमन्विताः ॥ सूर्यकान्तिविमानस्थाः स्वरायान्तीगमीक्षितुम् ।। ८९।। केचित्स्तुवन्ति गायन्ति केचिन्नृत्यन्ति भक्तितः ।। पूजयन्ति नमन्तीश केचिद्दर्शनलालसाः ॥९० ॥ येपां केपां तु भूपाल या या मनसि वासनाः ।। तास्ताः सिध्यन्ति तत्रैव नेदृशा सदृशं केचित् ॥११॥ महर्षयोऽगस्त्यमुखाः कन्दग्न्यिादयोऽमराः ।। प्रियव्रताद्या राजानः क्षेत्रेऽस्मिन्लेमिरे परान् ॥९२ ।। शिशुमारो भद्रकाली त्रिकालं लिङ्गमर्चति ॥ तााद्या अत्र सादीन हिंसन्त्यहिता अपि ॥९३ ।। रावणः कुम्भकर्णश्च तयाऽन्ये राक्षसा इह ।। जाता लब्धवरा नित्यमर्चतीश विभीषणः ॥ ९४ ।। (७॥ गुह्यककिंपुरुषशेषनागाद्या भूतपिशाचवेताला अपीक्षितुमायांति । दिव्यमपणभूपिता देव्यो देवाश्च सूर्यसंकाशविमानैरागच्छंति । केचिद्भक्त्या स्वरति गायति नृत्यति । केचिदर्शनलालसा ईशं पूजयति । येषां येषां ये ये कामास्तेऽत्र दर्शनमातासिध्यति । महर्षयोऽगस्त्याद्या. कामाद्या देवाः प्रियननाद्या भूपा अन्न वरान् लेभिरे । शिशुमारो भद्रकाली च त्रिकालमीशं पूजयति । निसर्गपरिणो गल्हाद्या अत्र सादीन हिंसति । अत्र लब्धवरा रावणादिराक्षसाः विमीपणो नित्यमीशं पूजयति च ॥८८-९४।। एवमत्र १ स्वर्गात् २ नामिति शेषः ३ गरुडादयः ४ शत्रवोऽपि. .

·१३८ श्रीगुरुसंहिता एवं सर्व देवकुलं सिद्धदानवमण्डलम् ।। ईशमाराध्य गोकर्णे कृतकृत्यमभूदिह ॥ ९५॥ स्वनाम्ना केचनात्रैव लिङ्गानि स्थापयन्ति हि ।। प्राप्नुवन्ति वरानत्र पुरुपायाश्चतुर्विधान् ।। ९६ ।। ब्रह्मा विष्णुः कार्तिकेयो लिङ्गान्यत्र स्वनामतः॥ गोकर्णे स्थापयामासुर्विनायकमुखा अपि ।। ९७ ।। 'धर्मः क्षेत्रपतिर्दुर्गादेवी शक्तिस्तथैव च ।। स्वनामान्चितलिङ्गानि स्थापयामासुरादरात् ।। ९८॥ असंख्यातानि लिङ्गानि सन्ति यत्र पदे पदे । असंख्यातानि तीर्थानि क्षेत्रे गोकर्णसंज्ञिते ॥ ९९ ॥ गोकर्णमुत्तमं क्षेत्रं तीर्थान्यत्रोदकानि तु ।। लिङ्गानि सर्वे पापाणा यत्र सन्ति पदे पदे ॥१०० ।। कृते श्वेतं लोहितं च त्रेतायां लिङ्गमीशितुः ।। द्वापरे पीतवर्ण च कृष्णवर्ण कलौ युगे ॥१॥ सप्तपातालतलतः स्थितं लिङ्गं महोन्नतम् ॥ कली भूत्या मृदुतरं सूक्ष्मरूपेण दृश्यते ॥२॥ सिद्धदेवदानवा ईशमाराध्येष्टं प्रापुः । सर्वेऽन्यत्र स्वनाम्ना लिंगानि स्थापयति । बहवः पुरुषार्थान् लेभिरे। कार्तिकेयगणेशायैहादि- भिश्चात्र स्यनाम्ना लिगानि प्रतिष्ठापितानि । तथैव धर्मक्षेत्रपालदुर्गा- शक्त्पादिभिश्च । यत्र पदे पदेऽसंख्यातानि च। यत्र सर्वाण्यप्युदकानितीर्थानि सर्वेऽपि पापाणा लिंगानि च। कृते महाबलेशलि श्वेतं । प्रेतार्या रक्तं । द्वापरे पीतं । कली कृष्णं च । सप्तपाताटगतं महोनतं टिगं कली मृदु भूत्या सूक्ष्ममिव दृश्यते। लिंगानि नि ·ज्ञानकाण्डे अ.७ १३९ पश्चिमान्धितटे रम्यं क्षेत्रं गोकर्णसंजितम् ।। परमावर्यदं ब्रह्महत्यादिकलुपापहम् ॥३॥ महान्ति पञ्चपापानि ब्रह्महत्यामुखानि तु ।। परदारगमादीनि दुराचारभवानि च ॥४॥ तत्र दर्शनमात्रेण नश्यन्ति सकलानि हि ॥ गोकर्णलिङ्गादृष्टथर कामाँल्लभ्वाऽमृतं व्रजेत् ॥५॥ तत्र स्थित्वा पुण्यदिने ये भक्त्याऽर्चन्ति भूभुज ।। यास्यन्ति रुद्रलोकं ते नात्र कार्या विचारणा ॥६॥ यदा कदा वा गोकर्ण देवादागत्य यो नरः।। मक्त्याऽर्चति महेशं स ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ।।७।। रवीन्दुमाम्यबारेषु पौर्णिमाऽमादिपर्वसु ।। स्नात्वा समुद्रमलिले यो दानादि करोति च ॥८॥ शिवपूजां व्रतं होमं जपं ब्राह्मणतर्पणम् ।। किश्चित्कृतमिह क्षेने तदनन्तफलं भवेत् ॥ ९॥ पश्चिमान्धितीरे ब्रह्महत्यादिपापहर गोकर्णक्षेत्र ॥१५-१०३।। यद्दर्शनात अामहत्यादीनि पारदार्यादीनि दुराचारमानि पापानि नश्यति । गोकर्ण- लिङ्गदर्शनमात्रेण कामान् लथ्या नरो मोक्ष ब्रजेत् । ये तन पुण्यदिने स्थिन्था मन्येश्वरमभ्यर्चन्ति ते रुद्रलोकं याति नात्र विचारणा कार्या ! यदा । कदा या गोकर्णमेय यो भक्थेशमर्चति स ब्रह्मलोक यायात् । रवींदुबुध. वारणिमादिपर्वमु समुद्र स्नानादि कृत्रा शिर संपूज्य यो ब्रतहोमजप- १ दर्शनमात्रेणेव २ मोश्चम् ३ अमावास्यादि.

·श्रीगुरुसंहिता व्यतिपातादिकालेषु सूर्यसंक्रान्त्यहामु च ।। प्रदोपे शिवरायां तत्पूजापुण्यमनुत्तमम् ।। ११०॥ कि वे क्षेत्रमाहात्म्यं यहवो लेभिरे परान् ॥ भक्तवत्सल ईशोऽसौ पुप्पमात्रेण तुप्यति ॥ ११॥ माघमासेऽसिते पक्षे शिवरायां निशीथके। बिल्वपत्रार्पणादन फलं प्रलोक्यदुर्लभम् ॥ १२॥ एवं निरुपम क्षेत्रं ये न यास्यन्ति दुर्भगाः ।। न शृण्वन्त्यपि ये मूढा बधिरास्ते न संशयः ।।१३॥ उपोपणं जागरणं ये कुर्वन्तीशसन्निधौ ॥ तानि तेपां स्वर्गमार्गसोपानानि न संशयः ॥ १४ ॥ गोकर्णस्थानमहिमा चतुर्विधपुमर्थदः ।। लोका अनेके गोकर्णे सम्प्राप्ता दुर्लभान्वरान् ॥१५॥ ब्राह्मणभोजनादि करोति तदनंतफलं भवेत् । व्यतीपातप्रदोषसंक्रांतिशिव- रात्रिषु शिवपूजनादनंतपुण्यं । यत्र भक्तवत्सल: बिल्वपत्रार्पणमात्रेण तुष्यति तस्य फले को घूयान कोऽपि ॥४-११॥ मावे निशीथे शिवरात्री शिवेऽत्र बिल्वार्पणात् प्रैलोक्यदुर्लभं फलं ॥१२॥ इईक्षेत्रं ये न यांति से दुर्भगाः माहात्म्यं न वंति ते बधिराः । शिवसन्निधौ उपोषणजागरादि कुर्वति तानि तेषां स्वर्गसोपानानि ॥१३-१४॥ चतुर्विधपुरुषार्थदे गोकर्णेऽनेके दुर्लभान्वरान् लेमिरे । मुख्यतीर्थेषु माया महाबलेशं संपूज्य नरः शुद्धो १न विद्यते उत्तमं यस्मात्तत् अनुतमम् २ कृष्णे. ..

·ज्ञानराण्डे अ.७ १४१ मात्वा तीर्थेपु मुख्येपु मक्त्या संपूज्य मुक्तिदम् ।। महाबलेश्वरं लिङ्गं पापमुक्तो भवेन्नरः ॥ १६ ॥ एवं गोकर्णमाहात्म्यं श्रुत्वा गौतमवक्त्रतः ॥ प्रेम्या मित्रमहो राजा दृष्टः पप्रच्छ तं मुनिम् ।। १७ ॥ मुने गोकर्णमाहात्म्यं वर्णितं विस्तरेण मे। निदर्शनं वदस्वकं मुक्तः कोऽत्र महाहमः ॥ १८ ॥ तन्मा गाँतम स्वामिन्कृपया परया बद॥ इत्युक्त्वा भूपतिम्तम्य गौतमस्य पदेऽग्रहीत् ॥१९॥ गौतमः प्राह गोकर्णमहिमानं महीपते ।। यत्र मुक्ता महापापा मया दृष्टाः सहस्रशः ॥ १२०॥ भृण्वेकदागम क्षेत्रं गोकर्ण शिवराज्यहे ।। माघे माम्यमिते पक्षे मम्याप्ता यात्रिका जनाः ॥२१॥ मध्याह्न उपविष्टोऽहं वृक्षच्छायामुपाश्रितः॥ दूरादद्राक्षमायान्ती चण्टाली रोगपीडिताम् ॥ २२॥ मरेत् ॥१५-१६॥ इति श्रुन्वा राना पप्रच्छ । गोकर्णमाहाम्यं त्वत्तो विम्नाच्छ्रतं । अत्र महानापाको मुन्नन्नन्ने कृपया वदेव्युझ्चा गौतम दया ॥१७-१९॥ गौनन माह । क्षेत्रमाहाभ्यं गु । तत्र महापापा मुका मार दृष्टाः । एकदा मारे शिवरायां गोकर्णमह गतोऽस्ति। तत्र पात्रिका आगताः। मध्याहे ताहापरदिने वृक्षच्यापां प्रिनोऽहं । १ त २ महासासात् ३ शिवरापिदिने, ·१४२ श्रीगुरुसंहिता वृद्धामन्धां शुष्कमुखी क्षुधितां प्रणपीडिताम् ।। पूयशोणितदुर्गन्धा दुर्दशा कृमिपीडिताम् ॥२३॥ गण्डमालोदरच्याप्तां दन्तहीनां सुविह्वलाम् ॥ कफावरुद्धकण्ठी तां नियमाणां दिगम्बराम् ॥२४॥ आदित्यकिरणस्पर्शादपि भाति मरिष्यति ।। सर्वाङ्गशूलदुःखार्ता मया दृष्टा गलगुदा ।। २५ ।। विधवा केशरहिता प्रस्खलन्ती पदे पदे ।। सद्यः प्राणांस्त्यजन्तीव वृक्षच्छायामुपागता ।। २६।। आगत्य वृक्षच्छायां सा पपात धरणीतले ।। प्राणांस्तत्याज तत्रैव पश्यतो मम सन्निधौ ॥ २७॥ अकस्मात्तत्र कैलासाद्विमानं सूर्यसन्निभम् ॥ अवतीर्ण तत्र दूताः शूलखट्वांगधारिणः ॥ २८ ॥ चन्द्रार्घमौलिनः सर्वे शैवास्ते चन्द्राकान्तयः ।। किरीटकुण्डलघराश्चत्वारो दिव्यरूपिणः ।। २९ ॥ रोगपीडिता वृद्धामंधां शुष्कमुखी क्षुधितां वणपीडितां पूयदुर्गधों गंड: मालोदररोगव्याप्तां दंतहीनां कफावरुद्धकंठा नियमाणा चंडालीमद्राक्षं ॥२०-२४॥ सूर्यकिरणस्पर्शन्मरिष्यतीव सर्वांगशूला गद्दा . पदे पदे स्खलंती मरणोन्मुखी वृक्षच्छायामासाद्य सा विधया भुवि पतित्या ममार ॥२५.२७॥ तदाऽकस्मात्सूर्यनिभं विमानं तत्रागतं । तत्र शूलखट्यांग सदामाश्चंदमौलिनः फिरीटकुंडलधराः शिवदूतावंडाली नेतुमागतास्ता १ दर्शनानहींग ·ज्ञानकाण्डे अ,७ १४३ ईदृग्विमानं सूर्याभं विचित्रं सुविराजितम् ।। चंडाली नेतुमायातं दृष्ट्वाऽहं विस्मितोऽभवम् ।।१३०॥ शिवदूता मया पृष्टाः किमर्थ ह्यागता इति ।। आगताः स्मो वयं नेतुं चण्डालीमिति तेऽनुवन् ॥३२॥ इति श्रुत्वा वचस्तेषां विस्मयो मे महानभूत् ।। तानच्छं पुनर्मूप सावधानमनाः शृणु ।। ३२ ।। किमीशीयं चण्डाली विमानं दिव्यमर्हति ।। कः स्थापयेच्छुनी नीत्वा दिन्यसिंहासनोपरि ॥३३॥ एतया जन्मतो दृताः पापौषः सञ्चितो महान् ।। कथमहति लोकं सा कलासं पापरूपिणी ॥ ३४॥ पशुमांसाहारवृद्धा जीवहिंसापरायणा ।। कृष्ठिनी पापिनी खेपा कथं कैलासमहति ॥ ३५॥ यस्या न हि शिवज्ञानं तपः साधनमेव वा ।। दयासत्यविहीनेयं कथं कलासमर्हति ॥ ३६॥ न्या विस्मिनोऽहमपृच्छं किमर्थमागता इति । त उचुरिमा कैलास नेतुमिति ॥२८-३१।। पुनर्विस्मितेन मया पृष्टं ईक्चंडाटी दिव्यं विमानमर्हति किं । कः श्वानं सिंहासने स्थापयेत् । जन्मनोऽनया पाप ' एवं । पशुमांसाहारपुष्टा हिनापरा कुष्टिनीय कैलासमहति किं । यस्याः शिवज्ञानतपःसाधनदयासत्यार्ता न ॥३२-३६॥ यया पंचाक्षरी न जमा ·१४४ श्रीगुरुसंहिता नैतया शिवपूजाऽपि कृता पञ्चाक्षरीजपः॥ न शिवस्मरणं वा सा कथं कैलासमर्हति ॥ ३७॥ शिवरात्रोपवासादि नैतयाऽपि कदा कृतम् ।। न दत्तं दानमप्येपा कथं कैलासमर्हति ॥ ३८॥ न ज्ञातमेतया तीर्थ स्नानं पर्वणि नो कृतम् ।। नाचीण व्रतमप्येपा कथं कैलासमर्हति ॥ ३९ ॥ सर्वाङ्गे बहुदुर्गन्धः पूयमस्र गलत्यपि ॥ चण्डालीयं सुदुर्वृत्ता कथं कैलासमर्हति ॥ १४० ॥ अस्तु पूर्वार्जितं पापं पतन्ति मुखतोऽद्य तु ॥ कीटाः सेयं गलत्कुष्ठा कथं कैलासमहति ॥४१॥ पापिनीयं दुराचारा कथं नेया शिवालयम् ॥ चराचरेऽतिनिन्द्यां तां कुह नेतुं समागताः ॥४२॥ पापिनी सुदुराचारामनहीं शिवमन्दिरम् ॥ किमर्थ नेतुमायाताः कौतुकं प्रतिभाति मे ॥४३ ।। इति पृष्टा मया ते तु हृष्टा मामनुवंस्तदा । चण्डाल्याः पूर्वजन्मादि तत्ते वक्ष्यामि भूमिप ॥४४॥ शिवो न पूजितो नापि स्मृतः शिवराज्युपोषणादि न कृतं । दानं च दत्रं । पर्वणि तीर्थनानं न कृतं व्रतं च नाचीर्ण । यस्याः सर्वात चांदुर्गन्धः पूयादि साति च । अस्याः पूर्वपापमस्तु । अद्य तु मुखतः कोटाः पतन्ति । ईदृग्दुराचारा निन्या पापिनीय को शिवमन्दिरगहति । कौतुकं मे भाति । इति पृष्टास्ते हटास्तस्य, ने + पूर्वजन्म- ·. ज्ञानकाण्टे अ.७ १४५ दृता ऊचुरियं पूर्वजन्मनि ब्रह्मवंशजा ।। सौमिनी नाम विख्याता सोमविम्वमुखी वरा ॥४५॥ दृष्ट्वा तां मुन्दरी वालामनुरूपं वरं पिता ॥ अन्वेप्य काप्यलब्ध्याऽभूच्चिन्तावेष्टितमानसः ॥४६॥. विवाहस्यातिकालं स मत्वा साधारणं द्विजम् ॥ दृष्ट्वा तस्मै स गृह्योक्तविधिना तां सुतां ददौ ॥४७॥ उद्वाहिता नवोढा सा पत्युर्मवनमन्वगात् ।। कश्चित्काल निजगृहे स्थिता सा रुचिराकृतिः ।। ४८॥ ततः कालेन कियता तद्भा पञ्चतामितः ।। दैवयोगेन विधवा बाल्य एवाभवत्तु सा ॥४९॥ ततो मातापिठभ्यां सा समानीता धवालयात् ।। पत्या विरहिता सिन्ना सखाता माऽतिदुःखिता।।१५०॥ मुन्दरी प्राग्यस्का सा स्मरब्याप्ता प्रतिक्षणम् ।। तरुणं पुरुषं दृष्ट्वा मनो जेतुं शंगाक नो ॥५१॥ नीयं चंद्रमुखी सौमिनीसंज्ञा विप्रसन्याऽभूत | तां बालां मुन्दरागीं दृष्ट्वा- ऽनुम्पं वरमप्राय ||३७-४६॥ पिना विवाहकालातिरमभिया साधारणाय द्वजाय गृह्योतविधिना तां कन्यां ददौ । उद्वाहिता सा रचिरा भर्तृगृहे कंचित्कारं तया । देवपशावाल्य एव तत्पतिर्मृतः । ततः पन्या विरहिता दखिना सा पितृम्यां गृहमानीता । तरणी मुन्दरी सा तणं दृष्ट्वा फार्म १ गतः २ याममीडिता ३ समान यव, ·१४६ + श्रीगुस्संहिता स्मरातुरा रहसि सा जारकर्मरताऽमवत् ॥ तदपि प्रकटं जातं पातकं न हि गोप्यते ॥ ५२॥ सा नारी विधवा पूर्ववयस्काऽप्यत्तिसुन्दरी ।। विपयाक्षिप्तमनसा चश्चलाऽभूत्सदैव हि ॥ ५३॥ तादृशी सुदुराचारा ज्ञातिभिर्व्यभिचारिणी ।। मातापित्सुहृद्भिश्च सममेव पहिप्कृता ॥ ५४ ।। ततः पित्रादयः सर्वे तां त्यक्त्वा दूपितां सुताम् ।। प्रायश्चित्तेन ते शुद्धास्तत्सांसर्गिकदोपतः ।। ५५ ।। पूर्व सा शङ्किता चापि ततो निःशङ्कतां गता। स्पष्टं तत्रैव नगरे रेमे सा कामर्पिता ।। ५६ ॥ तत्रैकं सुन्दरं वैश्यमनुरूपं विलोक्य सा॥ तरुणं रमणं तेन रेमे तद्रूपमोहिता ॥ ५७ ॥ गेहिनी तस्य वैश्यस्य भूत्वा दुष्कृतकारिणी ॥ रमणी रममाणाऽऽस स्वकुलत्रयवैरिणी ॥५८॥ जेतुं न शशाक । ततो रहसि जारकर्मरताऽभूत्तदपि प्रसिद्धं जातं । पार न हि गोप्यते । विषयासक्ता चलचित्ता व्यभिचारिणी सा पित्रादिमिः सह ज्ञातिभिर्बहिष्कृता । तत्संसर्गदूषिताः पित्रादयस्तां त्यक्त्वा प्रायश्चित चेरुः । ततो निःशंकं सा कामार्ता तत्र नगरे सुन्दरं तरुणं वैश्यं का तद्रूपमोहिता सती तेन रेमे ॥४७.५६॥ सा कुलत्रयवैरिणी तहिनी भूत्वा रमयांवम्य । स्त्रियः कामेन नश्यति ब्राह्मणों हीनसेवया । राजानो १सहैव. ।

·ज्ञानकाण्डे अ.७ १४७ स्त्रियः कामेन नश्यन्ति ब्राह्मणो हीनसेवया ॥ राजानो ब्रह्मदण्डेन यतयो भोगसमहात् ॥ ५९ ॥ साऽहोरात्रं तेन साकं नष्टयुद्धिररीरमत् ।। तस्यास्तु रममाणायाः पुत्रा अपि वभूविरे ॥ १६० ।। मांसाहाररता नित्यमुन्मत्ता मद्यपानतः॥ मूत्वा वैश्यस्य महिपी सर्वमेवं वयोऽनयत् ।। ६१ ।। कदाचन मदान्धा सा योपा मेपभ्रमेण तु ॥ आहारार्थ धेनुवत्सं निजघान दुरात्मिका ॥ ६२ ॥ निधाय शिक्ये वत्सस्य वराङ्गमपरेऽहनि ।। अतुं नष्टमतिः सद्यः शेषं पक्त्वा चखाद सा ॥६३ ॥ भ्रान्ता सा मद्यपानेन गाढं सुप्त्वाऽपरेऽहनि ।। प्रबुद्धा पात्रमादाय धेनुं दोग्धुं समुद्यता ।। ६४ ॥ वत्सस्थाने तदा दृष्ट्वा मेपं भ्रान्ता गृहं गता ।। शिक्पे यत्सशिरो दृष्ट्वा भीताऽऽत्मानमगेर्हयत् ।।६५॥ अझदंडेन यतयो भोगसंग्रहात् । वैश्येन सह रममाणापास्तस्याः पुत्रा अपि जाताः । मद्यमांसरता मत्ता वैश्येस्त्री भूत्यैवं सर्व वयोऽनयत् । मदांधा सेक- दाऽऽहारार्थ मेपभ्रमेण धेनुवत्सं जघान | तच्छिरः शिक्ये निधायान्य- मांस पक्याऽभक्षयन् ॥१७-६३।। मयेन भ्राता सा गाढं सुप्त्वाऽन्ये- शुरुयाय धेनुं दोग्धं गत्वा ॥६४|| वत्सस्थाने मेयं दृष्ट्वा शिक्ये च १ रमयामास २ ची ३ भश्चितवती ४ गहयामास.

·१४८ श्रीगुरसंहिता साऽनुतप्ता शिव शिव चन्द्रमौले दुरात्मना ।। किमिदं विहितं' पापमज्ञानेनेति चानवीत् ॥६६॥ कुप्येत पतिरेतेन दोपेणेति कुधीस्तदा ।। अस्थिचर्मादि निक्षिप्य सर्व गर्ने शिरोऽपि च ॥ ६७॥ समीपस्थं गृहं गत्वा मृपादुःखेन साऽरुदत् ।। व्याघेणापहृतो वत्स इत्येवं भर्तुरग्रतः ।। ६८ ॥ एवमादीनि पापानि कृत्वा वैश्यगृहे कुधीः ।। ममार सा ततो याम्या दूतास्तां नेतुमागताः ॥ ६९॥ नीत्वा सा पितृभिः साकं प्रक्षिप्ता रौरवादिषु ।। दुस्तरां यातनां भुक्त्वा चण्डाली साऽधुनाऽभवत् १७० चण्डाली गोवधादन्धा जाता सम्यगनीक्षणात् ।। ओपेपत्याद्गलत्कुष्ठा पितृभ्यां परिपालिता ॥ ७१ ॥ उच्छिष्टान्नादिदानेन वाल्ये सा परिरक्षिता ।। स्नेहेन तन्मुखे दत्वा ग्रासान्मात्रा यथारुचि ॥ ७२ ।। वत्सशिरो दृष्ट्वाऽऽस्मानं निर्भाह । हा चंद्रमौले शिव शिव, दुरात्मना मया किमिदं पापं कृतं ! पतिः कुप्येतेति मत्वा शिरोस्थिचर्मादि गते निक्षिप्य समीपस्थगृहं गत्वा च्याप्रेण वत्सो हत इति रुरोद । भर्तुरग्रेड प्येवं । एवमादीनि कृत्वा सा मृता। पितृभिः सह तामादाय यमदूता रौरवादिनरकेपु प्राक्षिपन् । तत्र चिरै दुस्तरां यातनां मुक्त्वा गोवधाचंडाली असम्यग्दर्शनादन्धा औपपत्याद्गलत्कुष्टा च जाता ॥६५-७१॥ उच्छिष्टयः नदानादिना वाल्ये पितृभ्यां स्नेहेन पालिता ॥७२॥ यथा यथा सा १ कृतं २ जारकर्मतः.

·ज्ञानकाण्डे अ.७ वृद्धा यया यथा सापि तथा वृद्धा व्रणा अपि ।। प्रेमीतौ पितरों वाल्ये दीनाऽभूत्सा निराश्रया ।। ७३ ॥ गलत्कुष्ठेन दुर्गन्वां भ्रातरस्तां बहुस्तदा । रक्षति स्मोदरं सा तु याच्या प्रतिवामरम् ॥ ७४ ।। तथाऽपि नैव शान्ताऽभृवुमंक्षाऽस्याथ भिवया ॥ क्षुत्तृसपीटिता नित्यं कुष्ठेनातीव दुःखिता ।। ७५ ।। पूर्वकर्मविपाकेन वृद्धा सा व्रणदुःखिता ।। दरिद्रा वखरहिता पानाशनविवर्जिता ॥७६ ॥ मार्गे प्रसिद्ध पतिता ययाचे सा महाजनान् ।। पापयोगेन साध्यापि न लेमेऽन्न क्षुधार्दिवा ।। ७७॥ व्याधिग्रस्ता गलत्कुष्ठा क्षीणदेहा क्षुधार्दिता ।। पूयशोणितदुर्गन्धा कर्मणा स्वेन गर्हिता ।। ७८ ॥ एवं सा वर्तमानाज्य माघमास उपागते ॥ खीपुत्रसहिता लोका गोकर्ण गन्तुमुद्यताः ॥ ७९ ॥ चधे बणा अपि तया तया। बाल्य एन पितरौ मृनी । सा निराश्रया जाना । दीना जाता । गलन्कुष्टां तो भ्रातरो जहुः । याच्या साऽज्मान रक्ष ! तयाऽपि तक्षुधा न शांता। क्षुत्तृट्पीडिता कुष्टेन दुःखिता पूर्व- फर्मगा मगमूलार्ता दरिद्रा मा वृद्धाऽभूत् । मार्ग पतिया सा महाजनाननं ययाचे । क्षुगती पापाशादन्नं न लेमे ।।७३-७७॥ व्यापिनत्ता क्षुधा क्षीणा स्वकर्मणा गर्हिता साऽभूत् । अय मानमासे शिवरायां गिनं द्रष्टुं स्त्रीपुत्रमहिना यात्रिका लोका. हग गोफण गनुमुहताः ७८-७९|| १ मृती २ क्षुधा : निंदिता, ·श्रीगुरुसंहिता शिवराज्यां शिवं द्रष्टुं नानादेशसमागवाः॥ हर्षेण महताविष्टा यात्रिका गमनोत्सुकाः ।। १८० ॥ हस्त्यश्वरथपादातिसहिताः समलकृताः॥ राजानः समनुप्राप्ता द्रष्टुं लिङ्गं महाबलम् ।। ८१ ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा अन्याश्च जातयः॥ महाबलेश्वरं द्रष्टुं जग्मुः सर्वेऽतिहर्पिताः ।। ८२ ॥ हसन्तः केऽपि गायन्तो धावन्तः केचनापरे ।। नृत्यन्तो जग्मुरखिलाः स्मरन्तोऽजे पुनः पुनः ॥८३॥ एवं तान्गच्छतो ज्ञात्वा गोकर्ण हर्पनिर्भरा ॥ गच्छद्भिर्भिक्षुकैः साकं चण्डाली साऽपि निर्ययौ ८४॥ शिवेत्युच्चारणोत्पन्नपुण्येन क्षेत्रमागता ।। चण्डाली साऽपि गोकर्ण गत्वाऽन्नं समयाचत ।। ८५॥ मार्गेण गच्छतो लोकान्क्रन्दन्ती सा बुभुक्षिता॥ करौ प्रसार्य तानन्नमयाचत महाजनान् ॥ ८६॥ ॥१८०॥ हस्त्यश्वादिसहिता अलंकृता राजानः ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्या:' शूद्रा अन्ये च हर्षेण महावलेश्वरं द्रष्टुं प्रस्थिताः । केचिद्धसंतो गार्यतो धावंतो नृत्यंतो शिवं शश्वत्स्मरतो हर्षनिर्भरा गोकर्ण जग्मुः। तदा गच्छद्धिर्भिक्षुकैः सह साऽपि चडाली प्राग्जन्मनि शिवेत्युच्चरणपुण्यक्शा- गोकर्णं गत्वाऽऽक्रन्दती क्षुधिता च सती करौ प्रसार्य मार्गेण गच्छतो १ तीर्थयात्राचरणशीला: २ शिवं ३ क्षुधिता. - ·ज्ञानकाण्डे अ.७ पूर्वजन्मनि मे' पापं कृतं तेनैव पीडिता ।। क्षुधानिवारणार्थ मे ददात्वन्नं महाजनः ।। ८७ ।। सङ्गेिषु गलत्कुष्ठां विवस्त्रां शीतपीडिताम् ।। दृष्ट्वा मां शुधितामन्यां धर्म कुर्वन्तु सज्जनाः ॥८॥ चिरोपवासात्क्षुधया सन्दीप्तो जठरानलः ॥ मम पीडां विलोक्यैवं धर्म कुर्वन्तु सज्जनाः ।। ८९॥ न कृतं मे पूर्वजन्मसहस्रपु मनागपि ।। पुर्य ततोऽतिक्लिष्टायै धर्म कुर्वन्तु सज्जनाः ॥ १९०॥ एवं मार्गे पतित्वा सा चण्टाल्यन्नमयाचत ।। शिवरात्रित्रताहेऽनं तस्यै केनापि नार्पितम् ॥ ९१॥ अन्दन्ती बजतो देवं द्रष्टुमन्नमयाचत ॥ कश्चित्माहोपवामोऽध नान्नमस्तीति वै हसन् ।। ९२ ।। पिल्वपत्रं स्वहस्तस्थं ददौ तस्तयोस्तदा ।। माऽवधायाप्यमत्यं तन्मत्वा भूमौ क्रुधाऽत्यजत् ।।९३|| महाजनान् अन्न ययाचे । मया पूर्व पाप कृत तेन क्षुधिता तनिवारणाय योगोऽनं ददातु ॥८१-८७॥ सांगतुष्टा पिपत्रां शीताता मां दृष्ट्वा टोका धर्म पुरंतु । चिरोपासक्षुधिता पारिताऽस्मि । मया जन्मातर- सहसेतु पुण्य न न तेन नीति मागें पतित्वाऽनं ययाचे । व्रताहे तन्य फेनायन्नं न दत्त ॥८८-९॥ ऋदती पाचमाना तां कादाहा पोपरामोऽन नास्तीति तदस्ते रिल्यदलं ददौ । साऽपनायाभक्ष्यं मन्या १मपा.

·१५२ श्रीगुरुसंहिता बिल्वपत्रं तया त्यत्तं शिवलिङ्गेऽपतत्तु तत् ।। निशीथे दैवयोगेन जातं तच्छिवपूजनम् ॥ ९४ ॥ अन्नं केनापि नो दत्तमुपवासस्ततोऽभवत् ।। उपोपणाज्जागरणमेवं साङ्गमभृत् व्रतम् ॥ १५॥ इत्थं यनं विना पुण्यं तस्या जातं ततः शिवः॥ सन्तुष्ट ईश्वरस्तेन तारकोऽभूद्भवार्णवात् ॥ ९६ ॥ एवं चण्डालिकायास्तु लब्धं व्रतफलं महत् ।। ततोऽद्य दिवसेऽत्रैव भिक्षामाहर्तुमुद्गता ।। ९७ ॥ उपोपणेन रोगेण श्रान्ता मार्गमजानती ।। गन्तुमेकपदं वाऽपि न शक्ता मन्दगामिनी ॥ १८ ॥ आदित्यकरसंस्पर्शादूग्णेयं भृशदुःखिता ।। इयमेतादृशी जाता पूर्वकर्मविपाकतः ॥९९ ॥ सा चण्डालीयमत्रैव वृक्षच्छायामुपागता ।। प्राणाञ्जही ततः शम्भुप्रेरिताः स्म इहागताः ।। २००॥ भूमो क्रुधाऽत्यजत् । दैवेन तन्निशीथे लिंगे पतितं तेन शिवार्चनं जातं | अन्नालामादुपयाराश्च जात एवं सांग व्रतमभूत् । इत्यमयत्नात्पुण्यं जात सेन मवतारक ईश्वरस्तुष्टोऽभूत् ॥९२-९६॥ एवं चण्डाल्या महनतफलं लब्ध । ततोऽना दिवसे भिक्षाहरणाय निर्गता ॥९॥ रोगेणोपोषणेन च श्रांता । मार्गमजानती, एक पदमपि गंतुमदाता, सूर्यकिरणस्पर्शाद्भुश दुःखिता, चण्डालीय पूर्वकर्मवशतो वृक्षच्छायामेत्य मृता । शिवनेमामाने.

·ज्ञानकाण्डे अ. ७ शिवरात्र्युपवासाहे शिवे विलापणेन च ।। जागरेण सुपुण्येन पापमस्या लयं गतम् ॥ १॥ शतजन्मार्जितं पापमेतेनास्या लयं गतम् ।। प्रीतिपात्रं शिवस्येयमत ईशो न ऐरयत् ।। २ ।। इत्युक्त्वा शिवदूता मां तस्या उपरि तेऽमृतम् ।। क्षिप्त्वा ततो दिव्यदेहां तामादाय द्रुतं ययुः ॥ ३ ॥ एतद्दष्टं मया राजश्चण्डाल्यज्ञानतोऽपि सा । मुक्ता गोकर्णमाहात्म्यमीदृशं लोकपावनम् ॥ ४॥ निःसंशयं ब्रज ततो राजनगमनमात्रतः ।। शुद्धो मूत्वेह लब्ध्वेष्टं परत्र गतिमेष्यसि ॥ ५ ॥ इति गौतमतः श्रुत्वा तुष्टो राजाऽपि सत्वरम् ॥ गत्वा गोकर्णकं क्षेत्रं पापान्मुक्तो बभूव ह ।।६।। तस्मात्सुपावनं पुण्यं गोकर्णक्षेत्रमुत्तमम् ।। अत एव स्थितस्तत्र श्रीपादो नामधारक ।। ७॥ जमादियाः स्मः । शिवरात्र्युपासाञ्चिाय विल्यार्पणाज्जागरणाच पुण्य रम्य तेन शतजन्मानितपापं नष्टमिपं शिवप्रीतिपात्रभूता जाताऽतोऽस्मा. प्रेरयत इत्युक्त्वा तदुपर्यमृतं विच्या दिव्यदेहां तो गृहीत्या जग्मुः । एतच्च डालीमोक्षण मया । ईदक्पारनं गोकर्णमाहात्म्यं । राजन्यं गच्छ। गमनमानतः शुदो भूत्येष्टं टया मोक्षमेश्यसि ॥१८-२०५।। इति श्रुत्या राजा गोकर्ण गत्या पापा-मुक्तो बभूव । तस्मात्पुण्यं पारनं गोकर्णक्षेनं । माः श्रीपादस्ता स्थितः ॥२०६-२०७॥ गंगाधर द्विजमुनोऽत्र सरस्व.

·१५४
श्रीगुरुसंहिता
गङ्गाधरद्विजसुतोऽत्र सरस्वतीति
मख्यात एतदवदच्छ्रवणोत्सुकेम्यः ।।
अज्ञानतोऽपि वसतामसतामपीदं
लब्धं फलं किमु सतां विदुषां तु वाच्यम् ॥२०८॥
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे सप्तमः (अध्यायः)
॥ आदितः श्लोकाः ॥ १०१५ ॥
तीति प्रख्यात एतदवदच्छ्वणोत्सुकेभ्यः । अज्ञानतोऽपि घसतामसता .
पीदं लन्धं फलं किमु सतां विदुषां तु वाच्यम् ॥२०८॥
इति निकायों सप्तमोऽध्यायः
॥ इति सप्तमोऽध्यायः॥७॥

·॥अथाष्टमोऽध्यायः ॥८॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ नामधारक ऊचे तं गोकर्णमहिमा श्रुतः ॥ कतिकालं स्थितस्तत्र श्रीपादो बद मेऽग्रतः ॥१॥ गुरुमूर्त कृपासिन्वो विद्धं तेन मनो मम ।। तस्य सचरितं श्रोतुमानन्दोऽतीय वर्धते ॥२॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टः सिद्ध आह वम् ।। चरितं विस्तरादृष्ये सावधानतया भृणु ॥३॥ क्षेत्र गोकर्णमासाद्य त्रीणि वणि तत्र च ॥ स्थित्वा लोकानुग्रहकृत्ततः श्रीपर्वतं गतः ॥ ४॥ यत्पादर्शनादेत्र सर्वतीर्थफलं नृगाम् ।। श्रुतिरप्याह चरणं पवित्रं वित्तं त्विति ॥५॥ अथान्यायतारनटाहोकोऽयम्- नामुनविधाता मर्तुफामा प्रटोप- व्रतकथनत ईशान्तानिपाटमेऽन्तान् । स धिमारीतन्नं च जन्मान्तरल्याः मुन इह भरिना दिमाटिनी यन्य कीर्तिः ।। नामधारक रवाच ।। गोकर्णमहिमा श्रुतम्ता श्रीपादः कातिकालं तम्यौ ॥१॥ हे कृपा-धे गुम्मने, तत्र में मनो टनं तच्चरितमणेऽतीवानंदो वर्धने । सिद्व आह । चरित पसे । सारधाननया गा। लोकानुग्रह- फूटीपादः निर्वाणि तोपिन्या प्रोपर्वतं गतः । चरणं पवित्रामिति ·श्रीगुरुसंहिता, यत्पदे सर्वतीर्थानि तस्य पर्यटनं भुवि ।।. अनुग्रहाय लोकानां महद्विचलनं स्मृतम् ॥ ६ ॥ स्थित्वाऽद्रौ' चतुरो मासान्दास्पन्स्वेभ्यः स्वदर्शनम् ।। निवृत्तिसंगमे लात्वा श्रीपात्कुरुपुरं ययौ ॥ ७॥ कृष्णा यत्र प्रवहति वेण्या सह निरन्तरम् ।। अपारो महिमा तस्या दुर्लभोऽन्यत्र भूतले ।। ८॥ महिमा वर्ण्यते चेत्तु ग्रन्थो विस्तरतां ब्रजेत् ।। अतः स्वल्पतरं तुभ्यं कथयिष्यामि तारक ।।९।। श्रीपादाधिष्ठितस्थानख्यातिर्जाता महीतले ॥ अधुना कुरुगड्डीति स्थान प्रख्यातमस्ति तत् ॥१०॥ श्रीपादमन ये भवत्या भजन्ति श्रद्धयाऽञ्जसा ।। ते कन्यापुत्रलक्ष्म्यादिभाजोऽभीष्टं लभन्ति हि ॥११॥ श्रीपादमहिमाऽशेपो विस्तरेण न चर्च्यते ।। अथापि किनिदधुना चरितं तस्य ते ब्रुवे ॥१२॥ श्रुतेपदर्शनात्सर्वतीर्यफलं, यपदे सर्वतीर्थानि, तस्याटनं लोकानुग्रहाय । सोऽदौ चतुरो मासास्थित्वा निवृत्तिसंगमे नाल्या कुरुपुरं ययौ । यत्र कृष्णावेणी तन्महिमा त्रैलोक्ये दुर्लभस्तद्वर्णने अंथविस्तरो भवेत् । अतः स्वल्पं कथयिष्ये । श्रीपादस्थानमहिमा प्रसिद्धोऽभूत् ॥२-१०॥ तत्र ये भक्त्या भजति ते कन्यापुत्रटक्ष्यादीष्टं लभते। विशेषतोऽस्य महिमा न चयेते । किंचिच्छीपादस्य चरितं यमि ! अन्यमवतार धृत्वाऽपि श्रीपाद १ महात्मनां गमन २ घीपर्वते ३ भतेम्यः.

·ज्ञानण्टे अ.८ १५७ विलीय तत्र श्रीपादः स्वावतारान्तरं दधौ ॥ श्रीवल्लमः कुरुपुर गुप्तरूपेण चाम्ति हि ॥१३॥ कथायिप्यामि मोस्तुम्यमत्तान्प्रयोजनम् ।। तद्ग्रामे वेदशासनः कश्चन ब्राह्मणोऽभवत् ॥ १४ ॥ तस्य भार्याऽम्बिका नाम मुशीला पतिदेवता ॥ सती स्वावारसम्पन्ना पतिसेवापरायणा ।। १५ ।। मूत्वा मृता बहुमुताम्तम्याः प्राकर्मयोगतः।। अनेकतीर्थसेवादिनानोपायाम्तया कृताः ॥१६॥ ततो दैववशाजातस्तस्या मन्दमतिः मुतः।। तयाविर्वमपि लेहात्तं पुपोपाम्बिका सुतम् ।। १७ ।। ततः स व्रतबन्धाही जातो विप्रमुतः स तु ॥ पितोपनीय विधिना तम्म वेदमुपादिशत् ॥१८॥ अन्नो मन्दमतिनकं मन्त्रमप्याटे मुतः ॥ चिन्तातुरः पिता तस्य श्रोत्रियोऽमृत्सुदुःखितः ।।१९।। म्ना गुनग्रूपेण वर्नने । द्वितीपायनाप्रयोजनं गृणु | तमामे वेदशाननः कविहिन आसीत् । तद्रार्या पनितेवारता नुनीडाऽम्बिकाम्याऽभूत् । कर्म- यसात्तम्त्याः पुना जाता मृताश्वानेतादेखनेवादिना एको जातिः । मदेवशान्योऽभूत्तं माता पुपोर। ततोऽयमेऽन्दे व्रतबंधं कृत्वा पिना सन्न बहानुपादिशन ॥११-१८॥ न दीकिलपि मंत्र न पपाय ॥१९।। सुमो भूत्वा २ मन्दोऽवतारोऽक्वारादर ३ मदमति ४ मांगी सदा ५जदर ६ वैदिकः.

·१५८ + श्रीगुरुसंहिता द्विजः : माह समाराध्य दैवाल्लब्धस्त्वयं सुतः। हा कष्टं मे कुलं नष्टं प्राचीनं कर्म दुर्घटम् ॥ २० ॥ एवमुक्त्वा बहुविधैरुपायैस्तमशिक्षयत् ।। निवार्य ताडयन्तं तं पति स्त्रीर्दुःखिताऽवदत् ।। २१ ॥ कप्टेन महता लब्ध एक एव सुतस्त्वयम् ।। चिरं जीवतु बालोऽसौ दैवेन परिपालितः ॥ २२ ॥ विद्यां नोहति देवेन मा ताडय दयानिधे ।। मूढत्वेन द्विजत्वाप्तिरस्य प्राचीनकर्मतः ॥ २३ ॥ अतोऽस्य ताडनेनालं यदि सन्ताडयिष्यसि । प्राणांस्त्यक्ष्यामि भोः स्वामिन्भवदग्रे न संशयः॥२४॥ इति पत्नीवचः श्रुत्वा तूष्णीमास विवेकवान् ॥ तथाविधं निजं दैवं मत्वा कार्यान्तरे स्थितः ॥२५॥ ततः कालेन कियता विप्रो रोगेण पीडितः ।। पञ्चतामगमदैववशेन श्रोत्रियो द्विजः ॥ २६ ॥ तेन दुःखितो वैदिकस्तत्पिता प्राह । हा कष्ट, देवानाराध्य मूढः पुत्रो लब्धः। प्राधर्म दुर्घटं । मे कुलं नष्टं । एवमुक्त्वा तं ताडयामास । तदा दुःखिता सत्पत्नी पति निवार्याह । कष्टेनायं लब्धो बालश्चिरं जीवतु । हे दयाब्धे, द्विजकुले जातस्याप्यस्य प्राधमतो महत्वं । अलं ताडनेन । ताडयिष्य. सिपेचेऽमे प्राणांस्त्यक्ष्ये । इति श्रुत्वा तथाविधं स्वदेवं मत्वा विप्रस्तूष्णी- मास । ततोऽस्पफालेन पिता रोगग्रस्तो मृतः ॥२०-२६॥ विधया १ योग्यो न भवति २ वाइनं पर्याप्तं ३ मृत्यु.

·ज्ञानकाण्डे अ.८ सा मूर्खपुत्रा विधवा दारियणातिदुःखिता ॥ स्वात्मानं तनयं चापि याञावृत्या व्यजीवयत् ॥२७॥ तस्मै विवायोग्याय न ददौ कोऽपि कन्यकाम् ।। मूह निन्दितवान्मात्याचितान्नाशिनं जनः ।। २८ ॥ जनास्तमूचिरे मूढ धृत्वा शीर्षे ऽन्वहं घटम् ।।' नद्या जलं समानीय समर्पय गृहे गृहे ।। २९॥ अश्मवज्जन्म ते व्यर्थं मूर्खस्त्वं कुलनाशकः ।। त्वत्कुले लांछनं लग्नं जन्मना तब मूहधीः ॥ ३० ।। ख्यातचतुर्पु राष्ट्रपु सदाचारः पिता तब ॥ वेदशास्त्रपुराणज्ञः स ते जन्या कलङ्कितः ॥ ३१॥ जननीयाचितानेन त्वं मूह उदरंभरिः ।। न होणासि कथं ब्रूहि पितृन्नेप्यस्यधोगतिम् ।। ३२ ॥ सम्भृय तिष्ठसि पशुप्रायोऽलं तव जन्मना । किं व्यर्थजन्मना गङ्गाप्रवेशं कुरु दुर्मते ।। ३३ ।। दुःखिता ब्राह्मणी दारिद्याद्याच्याऽऽमानं मूढ़ पुत्रं च जीवयामास ॥२७॥ मूर्खस्य विवाहो न जातः 1 मातृयाचितानजीविनं तं लोका उचुः। रे मुह, शीर्ष घटं भृत्या गृहे गृहे जलं देहि । त्वं कुलहाऽमवत्ते जन्मना मुलं टांछितम् । त्यत्पिता वेदशास्त्रज्ञः सदाचारधनुर्दिक्षु स्यातस्ते जन्मना इपितः । मात्याचितानभक्षकस्त्वं न रज्जसे कि । पितृनधोगति नेष्यसि। त्वं पशुस्ते व्यर्थजन्मना । दुर्मते, गङ्गाप्रपेशं कुरु । इति श्रुन्या स महो १ रवदेदं २ प्रत्यार. ३. हे मधीः ४ जन्मना स्वोदरपूरक: ६ लग्नो नमामोपि.

·१६० थीगुरुसंहिता इति लोकवचः श्रुत्वा सोऽपि मूहोऽतिदुःखितः ॥ मातरं प्राह जननि प्राणांस्त्यक्ष्यामि निश्चितम् ॥३४॥ सर्वे निन्दन्ति मां मूढ शरीरेण किमीशा ।। मरपोपणेऽपि श्रान्ताऽसि मातर्यास्याम्यतो वनम् ॥३५॥ इति पुत्रवचः श्रुत्वा माता चिन्तासमन्विता ॥ शोकाब्धौ गहने साऽपि पतिता विललाप ह ॥ ३६॥ दुःखितौ तौ ततः कृष्णाप्रवाहं समुपागतौ ॥ तत्र स्नानार्थमायान्तं श्रीपादं विपदन्तकम् ॥ ३७॥ दृष्ट्या तच्चरणे धृत्वा पोचतुर्दुःखविह्वलौ ।। गङ्गायामधुना प्राणांस्त्यक्ष्याव इति नौ मतम् ॥३८॥ भवान्ददातु नावाज्ञामात्महत्या हि दुस्तरा ॥ अतस्त्वां प्रार्थयायो नौ वचनातव सद्गतिः ॥ ३९॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा श्रीपादः स पार्द्रधीः ।। प्राह कि सङ्कटं प्राप्तं महत्प्राणा हि दुस्त्यजाः ॥ ४०॥ दुःखितो मातरं प्राह मातः प्राणांस्त्यक्ष्ये ॥२८-३४॥ सर्वे मूढं मां निन्दन्ति । किमोडक्शरीरेण । त्वं च पोपणे श्रान्तास्यतो वनं यास्ये । इति शुत्वा चिन्तया शोकान्धी पतिता माता विललाप ॥३५-३६॥ ततो दुःखिती तो मर्नु कृष्णाप्रवाहं गतौ । तन श्रीपादं दृष्ट्वा तत्पादौ धृत्या दुगविहली मोचतुः । आत्महत्या दुस्तराऽपि गद्गायां प्राणांस्त्यक्ष्यावः । मवानाज्ञा ददातु । भवद्वचनाद्धि सद्गतिरिति श्रुत्वा दयान्धिः श्रीपाद आह । १ विपसिनाशकरं २ आवयोः ३ आवाग्यां.

·ज्ञानशाण्डे अ.८ १६१ विप्रपत्नी ततस्तस्मै स्वकं दुःखं न्यवेदयत् ।। भक्तवत्सल भोः स्वामित्रन नो योरसङ्कटात् ।। ११ ॥ अनेकतीर्थाचरणादनेकवतसेवनात् ।। अनेकदेवार्चनतः पुत्रोऽयं चिरजीवितः ॥ १२ ॥ ग्रतोपवासाः कतिचिनियमेन मया कृताः॥ ततो जातोऽप्येप मुतो दुर्मतिर्लोकनिन्दितः ॥ ४३ ।। वेदसच्छाबमम्पन्नः पतिम ब्राह्मणोत्तमः ।। तस्योदरे दुंगत्माऽयं जातो मन्दमतिः प्रमो॥ ४४ ॥ दयम्ब श्रीपद यते पुत्रो नेक्सताहन्ते ।। भूयावे भवेऽप्येव मदुपायमुपादिग ॥१५॥ कृपान्विदन्यहा त्वमिति ते चरणी धृता ।। माग्यादृष्टं ते चरणं शरणागतरक्षणम् ॥ ४६ ।। मा मन्ट कि प्रात प्रागा हि दुन्यज्ञाः । मालगी आइ । हे मक्तयन्स माटाक्ष ! अनेकतीर्थाटनानदेवार्चनोरयामादिना ॥३७-४२ ।। को पुनो जानोऽय दुर्मतिकनिदितः ॥ ४६॥ देदशाननम्पन्नो मे परिन्न कुभी जानोऽयं मनीगना। हे श्रीपाद, दपत्व । जन्मान्तर- Firrनुनो मान्नु । मारिनन्मनि सयुनोचायं कपय! दैन्यइर्नुः माम्ने पादौ नी । भापापादौ दये। मंमारेऽस्मिन्नमय कर ट। दुम २ दस गुरु ३ उन्मनि बामनि.

·१६२ श्रीगुरसंहिता स्वामिन्नुत्पद्य संसारे नानाकष्टं मया कृतम् ।। सुखपृष्ठं न मे दृष्टं नष्टाः कष्टाहिताः सुताः ॥४७॥ भ्रष्टुं सौभाग्यं शिष्टोऽयं दुष्टः पुत्रः सुकष्टदः ।। अजागलस्तनसमो वृथा जातोऽयमिष्टदं ॥४८॥ श्रीगुरो देव मे याजां संभृणुष्वाग्रजन्मनि ।। सुपूज्यपुत्रो मानुष्ये जायतां त्वं यथा भुवि ॥४९॥ यत्पादवन्दनं सर्वे करिष्यन्तीदृशः सुतः ।। भवत्वेवमुपायं मे वदेत्येपा पदेऽग्रहीत् ॥ ५० ॥ पुनः सा प्राह पुत्रेण येन मे न पुनर्भवः॥ सर्वेऽपि पितरो येन स्वर्गे स्थास्यन्ति शाश्वतम् ॥५१॥ वासनेयं मम ब्रह्मज्ञानी पुत्रो हि जायताम् ।। द्रष्टव्यः प्राग्वयस्येव सर्वपूज्यो भवानिव ॥५२॥ सुखं न दृष्टं । सत्पुत्रा नष्टाः सौभाग्य भ्रष्टं । शिष्टोऽयमेकः पुत्रः कष्टदो- जागलस्तनवत् । श्रीगुरो, मे याच्यां शृणु । मानुप्ये भाविजन्मनि सुपुत्रो मे जायतां । यं सर्वे नमन्ति ताइक्सुतोत्पत्युपायं वद । ते पादौ धृतो 11४४.५०॥ येन पुत्रेण मे मोक्षो भवेत्पितरोऽपि स्वर्गे ध्रुवं स्यास्यंतीदशी भवानिय ब्रह्मज्ञानी सर्वपूज्यः पुत्रः प्राग्वयस्येव १ उत्पन्ना भूत्वा २ कष्टेन संजाताः ३ हे अभीष्टार्थप्रद र ब्राह्मणी ५ स्वमिय. मे पासना।

·ज्ञानकाण्डे अ,८ १६३ इत्येतद्राह्मणीवाक्यं श्रुत्वा सकरुणोऽवदत् ॥ कुर्वाशाराधनं पुत्रो भविष्यति यथा हरिः ।। ५३ ॥ गोप्या दृष्टं व्रतं पूर्व तेन गोपगृहे सुतः॥ कृष्णः कारुणिको जात ईश्वरार्चनयोगतः ॥ ५४ ॥ तथैवाराधय शिवं सुपुत्रस्ते भविष्यति ।। प्राज्ञोऽव्यवहितागामिजन्मनीशप्रसादतः ।। ५५ ।। ब्राह्मणी पुनराहेदं गोप्या दृष्ट कथं व्रतम् ।। कदा कथं चन्द्रमौलिः पूजितो विस्तराद्वद ॥५६॥ अहमप्याचरिष्यामि तथैव विधिना व्रतम् ।। साऽऽभाप्यैवं कृपामूर्तिश्रीगुरुप्रपदेऽग्रहीत् ॥ ५७ ॥ श्रीपदो ब्राह्मणी प्राह प्रदोपे पूजयेश्वरम् ।। मन्दवारे विशेषेण भक्तिभावसमन्विता ॥ ५८॥ पूजा गोपिकया दृष्टा स्पष्टा स्कन्दपुराणके ।। कथा विस्तरतः प्रोक्ता सगुणेशयशोन्विता ॥ ५९॥ मनतु ॥५१-५२।। इति श्रुत्वा सदयः स आह ! शिवमाराधय । हरिवत्ते पुत्रो भविष्यति । गोप्या ईशार्चनं दृष्टं । तस्याः कारुणिकः कृष्णः पुत्रो जातः । तथैवेशमाराधयाग्रे जन्मनीशप्रसादात्ते सुपुत्रो भविष्यति । माह्मणी आह । गोन्या कथं शिवपूजा दृष्टा, कथं कदा या पूजितः । अहमपि व्रतं विधिनाऽऽचरिष्ये । इति पदलग्नाभूत्तां श्रीपाद आह ।। ५३-५८॥ प्रदोपे मन्दवारे गोपिकयेशपूजनं दृष्टं स्कन्दपुराणे तच्चोक्तं । तत् श्रुत्वा तुष्टा १ एउमनोगवाजन्मनि २ शिकः ३ गुणस्पीचरकालिंयुक्ता. ..

·१६४ श्रीगुरसंहिता श्रीगुरोर्वचनं श्रुत्वा सन्तुष्टा सा द्विजागना ।। श्रीगुरोचरणी नत्वा पुनः पप्रच्छ सादरम् ।। ६० ॥ कथा कथयसि स्वामिन् चित्राममिनवामिव ।। यत्कृप्णोऽपि सुतो जातः प्रदोपेशार्चनेक्षणात् ॥ ६१ ॥ प्रदोपेशार्चनान्मेऽपि लमेत फलमीदृशम् ।। पूजितोऽर्थ्यः कथं पूर्व तन्मे कथय विस्तरात् ।। ६२॥ श्रीगुरुः प्राह वक्ष्ये ते स्कान्दोक्तां सत्कथामिमाम् । आस्त उज्जयिनी नाम नगरं सुन्दरं परम् ॥.६३ ॥ चित्रं तथाऽभवच्चन्द्रसेनराजोऽतिधार्मिकः ।। तस्य प्राणसखो नाम्ना मणिभद्र इति श्रुतः ॥ ६४ ॥ स ईशभक्तिसम्पन्न ईशपूजापरायणः ।। शिवं प्रसादयामास सोऽस्मै चिन्तामणि ददौ ।। ६५॥ कोटिसूर्यप्रकाशोऽभूत्स मणिर्धरिणीतले ॥ मणिभद्रस्तरणिभं स्वकण्ठेऽधारयत्सदा ।। ६६ ॥ ब्राह्मणी नत्वा पप्रच्छ । चित्राऽभिनवा कथा श्रुता। प्रदोषेश्वरार्थनाकर्य कृष्णः पुत्रो जातः, प्रदोषेशार्चनान्ममापीहक्फलं लगेत, कथमीशोऽचि. तस्तन्मे कथय ॥५९-६२॥ श्रीपाद आह । स्कान्दोक्तो कथा । पवित्रे उजयिनीनगरे चित्रं जातं । तत्र धार्मिक इंद्रसेनो राजा तस खो मणिभद्रः पूजयेश प्रसादयामास । शिवः कोटिसूर्यप्रभ चिंतामणि ददौ । मणिभद्रः कंठेऽधारयत ॥६३-६६।। गणेस्तेजस्पर्शाल्लोहं मुवर्णता १ आश्चर्यमा २ नवीनामिव ३ पूजनाईः शिवः ४ अस्ति ५ शिवः ६ सूर्यसंकायं.

·ज्ञानकाण्डे अ.८ चिन्तामणिरिव मणेस्तेजः संस्पर्शनादपि ।। लोहं काञ्चनतां याति सद्यो विद्योतितात्मनः ॥६७॥ यद्यद्विचिन्त्यते तत्तन्मणिस्मरणतोऽपि च ॥ लभ्यमेति तत्ख्याति श्रुत्वा भूपा उपागमन् ॥ ६८ ॥ केचन स्निग्धभावेन कौतुकेन च केचन ।। बलात्कारेण मूल्येन तं स्मेच्छन्ति क्षितीश्वराः ॥ ६९॥ मणि नो देहि केनापि प्रकारेणेति भूमिपाः ।। दूतानपीरयामासुर्योध्दुं चापि समागताः ।। ७० ।। तत्र सङ्गम्य राजान उज्जयिन्यां महानलैः ।। तद्राएं वेष्टयामासुर्मणिग्रहणलालसाः ।। ७१ ॥ शनिवारे प्रयोदश्यां प्रदोपे मत्रिणा नृपः ।। निःशकमुपविष्टोऽभूद्विधिना शङ्करार्चने ॥ ७२ ।। महाकालेशलिङ्गं स पूजयामाम हर्पतः ।। तदा शिवालये द्रष्टुं गोपपुत्राः समागताः ॥ ७३ ।। पूजा लिङ्गस्य दृष्ट्वा ते गोपपुत्रा अपि स्वयम् ।। मुदा पूजयितुं तवरपापाणे स्वागणे स्थिताः ॥७४ ।। ति ।।६७॥ यद्यच्चिन्त्यते तमणे स्मरणाटभ्यते । इति ज्ञात्वा राजान चिस्नेहेन केचित्कौतुकेन केचिदलात्केचिन्मूल्येन चायाचन । केनापि कारेण मणिं देहि । नोचेत् युद्धायागमियाम इति दूता प्रेरयन् । तथापि गिर्न दत्त । तदा सेन्यै महागत्य राजानस्तद्राष्ट्र वेश्यामामु । यो श्या शनिवारे प्रदोपे राजा मणिभद्रेण मह हर्षेण निधिपमहाकालेश- जपूनयामास । तदा गोपपुना पूजा दृष्ट्या स्वागणे शिपाडय पापण ·. १६६ श्रीगुरुसंहिता शिवालयं कल्पयित्वा पापाणेन निजाङ्गणे ॥ स्वगेहसन्निधौ भक्त्या विनोदेन समर्चयन् ।। ७५॥ ते पापाणमयं लिङ्गं वालका अर्चनोत्सुकाः ।। यथादृष्टं घियाऽऽनचुः कल्पितरुपचारकैः ।। ७६ ॥ पत्रादिभिर्यथालब्धैरुपचारैरपूजयन् ।। समर्योदकनैवेद्यं गोपवालाः कुतूहलात् ।। ७७॥ गोप्यस्तन्मातरस्तत्र प्राप्य पुत्रानिवार्य ताः ।। भोजनार्थ निजगृहानिन्युः सर्वान्कुमारकान् ॥७८ ॥ एकस्तु गोपिकातोकः पूजासक्तो गतो न हि ।। माता तस्योपसङ्गम्य ताडयामास तं सुतम् ॥७९॥ मा प्राह गच्छ मुक्त्यर्थ भोजनावसरस्त्वयम् ।। किं करोपि निशि घान्ते इत्युक्तोऽपि वुरोध नो॥८०॥ कुद्धा तस्मै तदा गोपी भक्त्वा पूजां निजागणे ॥ गत्यापाणमुरिक्षप्य सा गता निजमन्दिरम् ॥ ८१॥ मयं दिय फस्पपिया ॥६७-७५।। कौनुकेन यथा एं तथा फल्पितोर- चारैः पगदिमिक्ष संन्य नैवेद्यार्थ जल ददुः।।७६-७७॥ गोपस्सन्मातरव सानिगई मोननार्य नियुः । पूनामत एका गोषमुतो न यातस्तगाना: गाय तं साइपियाऽऽ६ । भोजनायतो रात्री अंधारे किषि। रसिष्ट भोगनार्य गन्युनोऽकिन पुयोध। सदा मा माता पूर्ण भाापा दूरतासायरा गई गना। पूनां विसतिग १ गोयः २ मा रमेप ४ मांगनार्य ५ जात गाभूत बासी ·ज्ञानकाण्डे अ.८ पूजां विसर्जितां दृष्ट्वा बालको विललाप सः ।। क्षणमात्रं तदा भूमौ मूर्छितो निपपात ह ।। ८२ ॥ लिङ्गं चित्ते समालक्ष्य त्यक्तुं प्राणान्समुद्यतम् ॥ ज्ञात्वा बालं शूलपाणिः प्रसन्नोऽभवदीश्वरः ।। ८३ ।। शिवालयोङ्गणं जातं रत्नयुक्प्रस्तरोऽपि सः ।। सूर्यतेजोऽभवल्लिङ्गं बालो बुद्धोऽभवत्तदा ॥८४॥ गौरीरमण आस्थाय निजरूपेण चालकम् ॥ उत्थाप्योचे करं धृत्वा वृणीष्वेष्टान्वरानिति ।। ८५।। बालकः प्राह शम्भो ते पूजा मात्रा विसर्जिता ।। क्षमां कुरुप्प में मात्रे कोपं मा कुरु शङ्कर ।। ८६ ॥ दयालुचक्रवर्तीशः सुप्रीतः प्राह वालकम् ।। या ददर्श प्रदोषे मे पूजां सा देवसूर्मवेत् ।। ८७ ।। सुतो मवान्तरे वस्या विष्णुः कृष्णो भविष्यति ।। इति मे वचनं सत्यं नात्र कार्या विचारणा ।। ८८॥ पिललाप । मूछिनो निपपात च । लिङ्गं चित्ते आनीय प्राणांस्त्यमुद्युक्तं बाल ज्ञाना शूटपाणिः प्रमन्नोऽभूत् १७८-८३॥ अङ्गणं शिवमन्दिरं जात । सूर्यसंकाशं दिनं तवोद्गतं । बालः प्रबुद्दोऽभूत् ९४|| शिवः स्वरूपेण प्रादुर्भूय बाल स्वाकै धृत्वा परावृणीष्वेति प्राह । वाल आह । मे माना ते पूजा विसर्जिता। हे शंकर, कृपां शुरू । कोपं मा कुरु । दयालुः शिम. प्रीन आह । तर मात्रा मे प्रदोपपूजा दृष्टा । सा जन्मान्तरे विष्णु- माता भविष्यतीति मे वचः सत्यं । नात्र संशयः। यद्वांउसि तवं मे । १ पापापः २ अतिदसादनामपि राजा ३ देवमाता.

·श्रीगुरुसंहिता यद्यद्वांछसि बाल त्वं मत्प्रसादादवाप्स्यसि ।। भुंश्व वं सौख्यमखिलं त्वादृग्वंशोऽपि ते भवेत् ।।८९|| इति प्रसन्नो गिरिजापतिस्तदा सदाशिवोऽदात्परमं वरं मुदा॥ पदारविन्दं प्रणतस्य पश्यतः सुतस्य लिङ्गेऽन्तरवादधीश्वरः ।।९० रतोपमं वभौ लिङ्ग कोटिसूर्यप्रकाशकः ॥ शिवालयोऽपि लोकास्तु मेनिरेऽभ्युदितो रविः ॥११॥ युद्धार्थमागता भृपा शङ्कितास्ते स्वमानसे ।। आहुपं परित्यज्य कर्तव्यं राजदर्शनम् ।। ९२ ।। पवित्रे नगरे रात्री पश्यतार्कोऽधुनोदितः ।। अतोऽयं पुण्यवानाजा कोऽनेन द्वेपमाचरेत् ॥ ९३ ॥ इत्युक्त्वा प्रेषयामासुस्तस्मै दूतान्दिदृक्षवः॥ प्रत्युद्गभ्यापि राजा तानानयामास हर्षितः ।। ९४ ।। प्रसादादवानस्पति । उत्तमं सुखं मुंश्च । ते वंशो धन्यो भविष्यति ॥८५. ८९।। इति प्रसन्नो गिरिजापतिस्तदा सदशिवोऽदात्परमं वरं मुदा॥ पदारविन्दं प्रणतस्प पश्यतः सुतस्य लिङ्गेऽन्तरधादधीश्वरः ॥९॥ लिंग रत्नवभी। कोटिसूर्यामः शिवालयश्च । लोकाः सूर्य उदित इति मेनिरे। युद्धायागता नृपाः शंकिता ऊचुः। द्वेषं त्यक्त्वा राजदर्शनं कार्तव्य ॥९१-९२॥ पवित्रपुरे रात्रावपि सूर्य उदितः । पुण्यवानाजाऽयं । अतो द्वेषो न कार्य इत्युक्ला दिदृक्षवस्ते दूतान् प्रेरयन् ! राजाऽपि हर्षेणा- १ दत्तयान २ शिवमंदिरमाप कोटिसूर्यप्रकाशकृत् ३ द्रष्टुं इन्छवः ४ अमिमुग्न गत्वा.

·ज्ञानकाण्डे अ.८ स्नेहेन समवेतास्ते घोतं दृष्ट्वा परस्परम् ।। उचू रात्रावन्धकारे जातः सूर्योदयः कथम् ॥१५॥ ततस्ते चन्दसेनेन सहिताः कौतुकान्विताः ॥ तत्य रत्नखचितं ददृशुस्ते शिवालयम् ।। ९६ ।। लिङ्गं च पालकमुखात्सर्वं श्रुत्वाऽतिहर्पिताः ।। तस्मै गोपाधिपत्यं ते ददुरन्याश्च सम्पदाः ।। ९७॥ स्वं स्वं स्थानं ययुः सर्वे स राजाऽप्यभयोऽभवत् ।। शनिप्रदोपपूजायाः सुफलं ब्राह्मणीदृशम् ।। ९८ ॥ शैवो गोपकुमारोऽपि गृहमेत्याह मातरम् ॥ मवान्तरे त्वदुदरे विष्णुस्त्यवतरिष्यति ॥ ९९ ॥ इतीश्वरो वरं मह्यं दत्तवान्हृष्टमानसः ॥ कर्पूरगौरः प्रसन्नः प्रदोपे यस्त्वयेक्षितः ॥१०॥ मया ते याचितं मातरपराधक्षमापनम् ।। शूलपाणिः क्षमां कृत्वा दत्तवान्मेऽपि सद्वरान् ।।१।। गत्य तान्स्वपुरं निन्ये । ते परस्परं ऊचुः । कथं रानौ सूर्य उदित इति । ततस्ते सकौतुकाश्चन्द्रसेनसहिता रत्नखचितं शिवालयं लिंगं च दृष्ट्वा गोपालास श्रुत्वा तस्मै गोपाधिपत्यं सम्पदश्च दना स्वं स्वं स्थान ययुः। राजान्यभयोऽभूदिदं प्रदोपपूजाफटन् ।९३-९८॥ गोपपुत्रो मातरमेयाह । मगन्तरे विदुदरे विष्णुस्वतरिष्यति । प्रसन्नः शिगे वर ददौ ॥९९-१००॥ मया तवापराधक्षमापनं याचितं । स क्षमापनं दत्या ·श्रीगुरुसंहिता एवं मात्रे स वृत्तान्तं प्राह जातं तथैव हि ॥ प्रसन्न ईश्वरे जाते कि केपां दुर्लभं वद ॥२॥ एवं प्रदोपकाले तु पूजादर्शनमात्रतः ॥ ईश्वरः सुप्रसन्नोऽभूद्विप्रस्त्रि वरदस्तदा ॥३॥ तव चित्तेऽपि सत्पुत्रवासना चेदसंशयम् ॥ प्रदोपे पूजय शिवं मादृक्पुत्रो भविष्यति ॥४॥ इत्युक्त्वाऽपि प्राप्तदुःखासहनाभूत्ततः प्रभुः ।। तद्भावं श्रीपदो ज्ञात्वा प्रसन्नो भक्तवत्सलः ॥५॥ तस्याः कुमारमाहृय करं तन्मस्तकोपरि । दधौ तदैव सहसा ज्ञानी जातस्त्रिवेदवित् ॥ ६ ॥ स घेदभाष्यतर्कादिनिपुणः सुगुणोऽभवत् । पठन्तं तं सुतं दृष्ट्वा तन्माता विस्मिताऽभवत् ॥७॥ विस्मिता विश्वनिता प्राहेशोऽयं विनिश्चितः॥ कार्यार्थमवतीर्णोऽत्र भूमौ मानुपवेपधृक् ॥ ८ ॥ मे घरान्ददौ । एवं पुत्रो मात्रेऽकथयत् । ईशे प्रसन्ने किं दुर्लभं ।। विप्रस्त्रि, एवं प्रदोषपूनादर्शनादीशः प्रसन्नोऽभूत् । सत्पुत्रेच्छा चेत्प्रदो शिवं पूजय । माक्पुत्रो भविष्यति । इत्युक्तामपि प्रातदुःखासहना है झाल्या प्रसन्नी भक्तवत्सलः श्रीपादस्तरपुत्रमाहूय सन्मस्तके करं दधौ । तदा स ज्ञानी त्रिवेदमान्यतर्कादिनिपुणोऽभूत् ॥१६॥ तं दृष्ट्वा विस्मित माता प्राह ॥ ७॥ कार्यार्थ भूमौ अवतीणोऽयं गानुपवेपीश्वर एव प्राग्ज .

·ज्ञानकाण्डे अ.८ पूर्वजन्मार्जितात्पुण्याद्गुरुनायोऽत्र सङ्गतः ।। इत्युक्त्वा स्वगतं श्रीश सा ननाम क्षणे क्षणे ॥९॥ सा प्राहेगस्त्वमेवासि प्रदोपे त्वां समर्चये ।। मिथ्यावाक्यं न ते पुत्रो मम वाग्भविष्यति ॥११०॥ इति निश्चित्य मनसा पूजयामास साऽपि तम् ।। ग्रामं गत्वा प्रदोषेऽपि ततः प्रभृति शङ्करम् ॥११॥ वेदशास्त्रार्थमम्पन्नो बानी तस्याः सुतोऽभवत् ॥ सर्वेभ्योऽप्यधिकः पूज्यो विनीतः सुप्रसादतः ।। १२ ।। कृतोद्वाहः स तद्ग्रामे पुत्रपौत्रममन्वितः। हृष्टोऽतिष्ठद्गुरुकृपा यस्योपरि म चेदृशः ॥ ११३ ॥ एवं गुरुः कृपासिन्धू राति भक्तजनाय हि ॥ सानन्दाखिलसम्पत्तीर्मोः श्रीमन्नामधारक ।। ११ ।। एवं युद्धः सिद्धः प्रोचे तं नामवारकं भक्तम् ॥ तच्ण्वन्तु समस्ता हर्पणेत्थं सरस्वती वदति ॥११५॥ न्मनुपालन्ध इत्युक्या पुनः पुनर्नवा प्राह ! त्वमेवेशः प्रदोपे त्या पूजयामि । ते वाक्यं न मृगा। वाहदो पुनो भविष्यति ॥८-१०॥ इति निधिय मनमा त माज्य ग्राम गत्वा प्रदोषे शिपमधूनयत् । वेदशास्त्र- सम्पनः सरेभ्योऽधिफस्न पुनो ज्ञानी बभूव । म वृतग्विाहः पुरादि- सहितोऽभूदीदृशी गुररुपा । एवं पाथिर्गुरु तेभ्यः सानन्दसम्पचर्दिचे ॥११-१४॥ युद.सिद्धःप्रोचेतनामधारक सिद्धम् । तच्चावन्तु समस्ता होणेथं सरस्वती वदति ॥ ११५॥ इति चूर्णिकायाम् अष्टमोऽध्यायः॥ १ वमनमि २ पूनयिष्यामि । वर्तमानमामीप्य ३ ददाति.

·श्रीगुरुसंहिता (इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- रमजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंशितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे अप्टमः (अध्यायः) । || आदितः श्लोकाः ॥ ११३०॥ ॥ इति अष्टमोऽध्यायः॥८ ·॥ अथ नवमोऽध्यायः ॥९॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा प्रगतो नामधारकः ॥ सन्धाय स्वकरौ भक्त्या पप्रच्छ पुनरादरात् ॥ १॥ श्रीपदे कुरुपुरे वरे स्थिते तत्कथा कथमभूद्वदाग्रतः ।। विस्तरेण भगवन्नुदार मे लं कृपातनुरनुत्तमोस्यहो॥२॥ इति सम्प्रार्थितस्तेन तद्भावं भक्तवत्सलः। ज्ञात्वा गुरुचरित्रं स प्रारेमे वक्तुमादृतः ॥३॥ मिद्ध ऊचे प्रवक्ष्यामि कौतुकं नामधारक ।। तद्ग्रामे रजकस्त्वेकः सेवकः श्रीगुरोरभूत् ॥ ४॥ प्रत्यहं श्रीपदः स्नातुं कृष्णां याति यथाविधि । त्रीशः स्वयं कृतार्थोऽपि सम्पश्यलोकसङ्ग्रहम् ।। ५॥ भारयानकोतिः श्रुतितोऽस्य मुक्तिर्भवान्तरेऽसौ रजकाय राज्यम् । दास्यस्विरोऽभनसमेऽत्र कृष्णातटेऽपि सम्पूरगति स्वतृष्णाम् ॥ १॥ इति सिदाचः श्रुगा नामधारको नया पप्रच्छ । श्रीपादे तत्र स्थिते कयमप्रतः कया जाता । कृपया तां बद। इति श्रुत्वा तद्भक्तिं ज्ञात्वा सिहो यत्तुमारेभे । हे नामधारक कौतुक यमि । तमामे रजको गुरु- सेफोऽभूत् ।।१-४॥ यदर्शनाहगानानाधिपुण्यं स्वयं कृतार्थोऽपि स १ हे महन् हे दातृतम । उदारो दातृमहतोः । २ कृपामूर्तिः ·श्रीगुरुसंहिता गङ्गास्नानाधिपुण्यं यदृष्टंथा तस्य तु तेन किम् । असौ लोकानुग्रहार्थमथापि स्वाति नित्यशः ॥६॥ मध्येकृष्णाप्रवाहं स श्रीपादो भक्तकामदः।। स्नानं कर्तुं समुद्युक्त एकदा नामधारक ॥७॥ कृष्णातटे स रजको वस्त्राणि क्षालयत्यपि । भक्त्या श्रीपादमागत्य प्रत्यहं नमति स्म सः ।। ८॥ त्रिकालं नित्यमागत्य दण्डवत्तणनाम ह ॥ कायेन मनसा वाचा विनयेन च भक्तितः ।। ९॥ एवं दिनानि कतिचिन्नमति श्रीपदं स्म तम् ।। श्रीवल्लभः सुप्रसन्नो नमन्तं रजकं जगौ ॥१०॥ रजक त्वं प्रणत्याऽत्र प्रत्यहं कप्टमीदृशम् ॥ किमर्थ कुरुपे तुष्टो राज्यं दास्यामि भक्त ते ॥११॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा ग्रन्थि बध्वा स पल्लवे ।। प्राह बद्धकरः सत्यसङ्कल्पोऽसि त्वमीश्वरः ॥१२॥ श्रीपादो लोकसंग्रहार्थ प्रत्यहं यथाविधि स्नातुं कृष्णां याति ॥५-६॥ तत्र सान कर्तुमुगुत्ते श्रीपादे कदाचिद्वस्त्रक्षालकः मनाम । एवं कायेन मनसा वाचा प्रत्यहं त्रिकालं भक्त्या दण्डवननाम ! एवं फियति फाले गते प्रसन्नः श्रीपादस्तमाह । रे रजफ, किमर्थमीकार कुरुषे । तुष्टोऽस्मि ते राज्यं दास्ये । इति श्रुत्वा धनप्रान्ते प्रन्थि वध्या ऽऽ६ । त्य सत्यसंकल्प ईश्वरोऽसीति । ततः संसारचितां त्यक्त्वा सेवको १ पदर्शनेन २ कृष्णाप्रवाहमध्ये । पारे मध्ये पठया या । ३ नमस्कारेण. रजकः श्रीपादमेत्य ·ज्ञानकाण्डे अ. ९ .. ततः संसारचिन्तां स त्यक्त्वा तत्सेवकोऽभवत् । दुरादृष्ट्वा यान्तमपि प्रणनाम स दण्डवत् ॥ १३ ॥ एवं सुबहुकालं स सेवको रजकोऽन्वहम् ।। कृत्वाऽङ्गणं नीरजस्कं मोक्षयामास वारिणा ॥ १४ ॥ ततो वासन्तिके काले वैशाखे मासि कवन ।। क्रीडन्यवनजातीयो राजा तत्र समागतः ॥१५॥ स्त्रीभिः सहालंकृताभिः स्वयं चाभरणैर्वरैः॥ भूपितो नौस्थितो हृष्टो जगाम जलमध्यतः ।। १६ ।। हस्तिघोटकपादातींस्तटद्वितयचारिणः ।। दृष्टवानमितान्हृष्टान्भूपितान्सेवकानपि ॥ १७ ॥ नानाविधानि वाद्यानि नेदुः कृष्णातटद्वये ।। राजा स्वयं प्रवाहेऽपि चिक्रीडन् स्त्रीभिरुन्मदः ॥१८॥ रजको वाद्यशब्दं स श्रुत्वा श्रीगुरुचिन्तनम् ।। त्यक्त्वा ददर्श कृष्णायां भूपं विस्मयमाययौ ॥१९॥ मूला श्रीपादं दूरतो दृष्ट्वा दण्डवननाम ॥७-१३॥ मठांगणं नीरजस्कं कृत्वाऽद्धिः प्रत्यहं प्रोक्षयामास ॥१४॥ ततो वासंतिके कालेऽलंकृता- मिः स्त्रीभिः सहालकृतो यवनजातीयो राजा नौकास्थः क्रीडञ्जलमध्य- प्रदेशतो जगाम । उभयतटतो हस्त्यश्वादयो जग्मुर्याद्यानि च नेदुः । रजको गुरुचिंतनं त्यक्त्वा वाद्यध्वनि श्रुत्वा कृष्णायां सपरिवारं भूपं दृष्ट्वा ·१७६ श्रीगुरुसंहिता आहोत्पद्यात्र संसारे यदि सौख्यं न चेदृशम् ॥ सुवैभवं न लब्धं चेत्तज्जन्म पशुना समम् ॥२०॥ राज्ञोऽस्य जीवितं धन्यं भुङ्क्ते सौख्यं य ईदृशः॥ त्रियोऽनेकाः सुभूपाश्च भक्त ईशस्य भाति में ।। २१॥ कथं तेनार्जितं पुण्यं लब्धो वाऽस्य कथं गुरुः॥ देव आराधितः को वा ततः प्राप्तेशी दशा ॥२२॥ मनसा चिन्तयित्वैवं गुरुं दृष्ट्वा स दण्डवत् ।। ननाम ज्ञातवा-श्रीपात्कृपालुस्तस्य वासनाम् ॥ २३॥ एवं तवृद्गतं ज्ञात्वा श्रीपदो भक्तवत्सलः॥ तमाहूय स पप्रच्छ किं चिन्तयसि मानसे ॥ २४ ॥ रजकः प्राह मोः स्वामिन्दृष्टं मे' राजवैभवम् ।। तुष्टोऽस्मि केवलं मन्ये दासं हि श्रीगुरोरसम् ॥२५॥ देवमाराध्य तपसा पुराऽवस्थामिमां गतः ।। इति मे चित्त आयातं कृपामूर्ते वदान्यराट् ॥ २६॥" विस्मित आह । संसारे यदीदृक्सुखं न चेत्पशुवजन्म । राज्ञोऽस्य जीवित धन्यं यस्येहवस्त्रीरत्नभूषणादि। ईशभक्तोयं या कथं पुण्यमर्जितं को वा गुरुराराधितः यत ईगभूत् ।।१५-२२॥ इति विचित्य गुरुं दण्डवन- नाम । श्रीपादस्तद्धृदयं ज्ञात्वा भक्तवत्सलस्तमाहूप कि चिंतयसौति पप्रच्छ ।।२३-२४॥ स आह । भोः स्वामित्राजवमयं दृष्टं । तुटोऽस्मि । तं श्रीगुरुदासं मन्ये । पुरा देवमाराध्येशी दशां गत इति कृपा १ मा २६ दानशूर, ·ज्ञानकाण्ड अ.९ अविद्यावशतो नानावासना उदयन्ति हि॥. किं प्रमार्थीद्रियामैं त्वत्पदं मेऽतिसौख्यदम् ॥२७॥ श्रीपादो रजकं प्राह जन्मतः कष्टभागसि ।। तवास्ति राज्यभोगेच्छा सुखेनानुभविष्यसि ॥ २८ ॥ तृप्तानि नेंद्रियाण्यस्य मनस्तस्य न निर्मलम् ।। वासनाऽप्यवशिष्टा चेत्सा जन्मान्तरकष्टदा ॥ २९ ॥ इति स्वामित्रचः श्रुत्वा हस्तौ सन्धाय सोऽब्रवीत् ।। कृपासागर कर्तव्या नोपेक्षा श्रीगुरो मम ॥ ३० ॥ गुरुः प्राहास्ति ते प्रीती राज्यभुक्तेरतो द्रुतम् ॥ प्रयाहीन्द्रियतुष्टयर्थं भव त्वं म्लेच्छजन्मभाक् ॥ ३१ ॥ रजकः प्राह चरणवियोगो माऽस्तु तेऽनयोः ।। दर्शनं मेऽस्तु ते ज्ञानं पुनथानुग्रहं कुरु ।। ३२ ।। चंतितं । अविद्यावशान्नानावासना उद्यति । किं तादृशैविधयस्त्वत्पदं मे मुखदं । श्रीपाद आह । वं जन्मतः कटमागसि । राजभोगेच्छाऽपि तेऽस्ति । यस्य नदियतृप्तिस्तस्य मनो न निर्मलं। अवशिष्टा चेद्वासना जन्मान्तरकष्टदाऽतो राज्यं मुंश्चेति श्रुत्वा नत्वा रजक आह । दयाब्धे, ममोपेक्षा मा कुरु ॥२५-३०॥ श्रीपाद आह । ते राज्ये प्रीतिरस्त्यत इदियतुष्टयथै म्लेच्छकुले जनिष्यसे । रजक आह । चरणवियोगो मास्तु । १ मम २ मा ३ प्रणम्य.

·श्रीगुरुसंहिता श्रीगुरुः प्राह वैयनगरे त्वं जनिप्यसे ।। दर्शनं मेऽन्तकाले ते भविप्यति भवान्तरे ॥ ३३ ॥ मम दर्शनमात्रेण ज्ञानं तेऽपि भविष्यति ।। चिन्तां मा सुरु वाक्यं मे सत्यमेव न संशयः ॥ ३४॥ पुनः प्रयोजनवशाद्भविप्यामि धरातले ।। अवतीर्णो यतिनाना नरसिंहसरस्वती ।। ३५ ।। पुनराभाष्य तं प्राह म्लेच्छयोनि बजेति सः॥ रजकस्तत्पदे ध्यात्वा साष्टाङ्ग प्रणनाम ह ॥ ३६॥ तमाहृय स्वनिकटं कृपामूर्तिरुवाच तम् ॥ इह जन्मनि भोक्तुं ते वाञ्छा वा परजन्मनि ॥ ३७॥ रजकः श्रीपदं प्राह वृद्धोऽस्म्यद्य जरद्वपुः ॥ परजन्मनि भोक्ष्येऽतो यौवने ह्युत्तमा रुचिः ॥ ३८॥ रजकस्य वचः श्रुत्वा श्रीपादः प्राह सेवक । गच्छ जन्मान्तरं शीघ्रं भुक्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥३९॥ पुनर्दर्शनानुग्रहं कुरु । श्रीपाद आह । वैडूर्यपुरे त्वं जनिप्यसेऽन्तकाले दर्शन भविष्यति । दर्शनाच मे ज्ञानं भविष्यति। चितां मा कुरु । मे पचा सत्यं । म्लेच्छयोनि बज। कार्यशानरसिंहसरस्वतीसंज्ञको मेऽवतारो भविष्यति । तत् श्रुत्या रजकः साटगं ननाम । श्रीपादस्त निकटमाहूप ग्राह । इह जन्मनि ते राज्यभोगेच्छा जन्मांतरे वा । रजक आह । वृद्धो- ऽस्मि जीर्णोऽनः परजन्मनि भोये । यौवने हि भोगरुचिः ॥ ३१-३८॥ श्रीपाद आह । गच्छ शीघं जन्मांतरेऽकंटक राज्यं मुंश्च ।। ३९ ॥

·ज्ञानराण्टे अ. ९ १७९ इति श्रीगुरुणाऽऽतप्तः प्राणांस्त्यक्त्वा म तत्क्षणम् ॥ वैयनगरे म्लेच्छकुले जने म देवतः ॥१०॥ रजकम्य कथा चित्रा मझाता नामधारक || तां विस्तरेग वभ्यामि प्रमद्वशतोऽग्रतः ॥ ४१ ।। तत्र प्रत्यक्षरूपेण कञ्चित्कालमुपागमत् ।। श्रीपादो महिमानं स्वं लोके प्रत्यापयन्निन ॥४२॥ मर्वमाहात्म्यसंख्याने ग्रन्यो विस्तरतामियात् ।। अतः मंक्षिप्य वक्ष्येऽन्यावतारं नामधारक ।। ४३।। मर्वमाहात्म्यसंख्याने कुतः शक्तिर्ममेदृशी ।। स्थानमाहात्म्यमप्यस्यामृतदृष्टेम्तु को वदेत् ।।१४।। श्रीगुयंत्र वमति स्थानस्यापि च तस्य तु । विचित्रं महिमानं नो वक्तुं गनोमि कात्य॑तः ।।४५|| वक्ष्ये मंक्षेपतस्तम्मात्स्थानमाहात्म्यमीशितुः। प्रख्यातं तत्कुरुपुरं मिध्येद्यत्राशु कामना ।। ४६ ।। कतिकालं वसस्तर श्रीपादो मक्तवत्मलः ।। अदृश्योऽभूटोकदृष्टयाऽवतरिष्यस्ततः परम् ।। ४७ ।। इयुनः म प्राणायया पैडूर्यनगरे म्लेच्छकुटे जले। चिता त कथाऽने प्रमगनी रो। धीरास्ता काचित्काल न्दित्वा महिमान ग्यापयामान । सवर्णने ग्रंथपिम्नरो भोदत तक्षेपतो वये। सपनि मे का शकिः । अमृताटे. समाहाम्य को यदेत् । श्रीगुरो स्थानमहिमानमपि सर्व यरू न शनोमि। तम्भारतक्षेपको । यन मममिद्धिन्तस्मिन्कु ररे पचिचाल विवाऽऽश्विनवादश्या हत्तवें कृष्णाप्राहे ·१८० श्रीगुरुसंहिता द्वादश्यामाश्चिने कृष्णे हस्त: भगवान्प्रमुः।। कृष्णायां समदृश्योऽभूल्लोकदृष्ट्या न तत्वतः ।। ४८॥ भूत्वा स्वयमदृश्योऽपि भक्तानां कामपूरकः ।। आस्ते त्रिमूर्तिरद्यापि भक्तानामीहितार्थदः ॥४९॥ श्रीपादोऽदृश्यरूपेण तत्र तिष्ठति सर्वदा ॥ अवतारप्रसङ्गेन प्रत्यक्षो ज्ञानिनामिह ॥ ५० ॥ श्रीपादस्तत्र जागर्तीत्येवंप्रत्ययहेतवे ।। वक्ष्ये निदर्शनं श्रोतः सावधानतया शृणु ॥ ५१॥ स्थानं ब्रजन्ति ये भक्त्या तेपां प्रत्यक्ष एव सः॥ भूमण्डले प्रसिद्धं तत्क्षेत्रं कुरुपुरं वरम् ॥ ५२ ॥ सिद्धोऽवदद्यत्खलु नामधारकं पूर्व यथा श्रीगुरुसत्कथानकम् ॥ श्रोतृनुवाचापि तु तत्सरस्वतीसंज्ञो द्विजो यस्य परासरस्वती ५३ भगवान् लोकदृष्टयाऽदृश्यो भूत्वाऽपि ॥४०-४८॥ तत्राद्यापि भक्तेपदो- ऽस्ति । तत्रादृश्यरूपेण सर्वदा तिष्टति । ज्ञानिनां तु प्रत्यक्षोऽस्ति । श्री- पादस्तत्र जागीति प्रत्ययार्थमेकं निदर्शनं यक्ष्ये। सावधानेन भृणु। तत्स्थानं ये ब्रजति तेषां स प्रत्यक्षः । तत्क्षेत्रं कुरवपुरं प्रसिद्धमस्ति ॥४९-५२॥ सिद्धोऽयदद्यापछु नामधारकं पूर्व यथा श्रीगुरुसत्कथानकं । श्रोतनवाचापि तु तत्सरस्वतीसंज्ञो द्विजो यस्य परा सरस्वती ॥१३॥ इति चूर्णिकायां नयमोऽध्यायः ।। १ उत्कृष्टा २ दाणी,

·ज्ञानकाण्डे अ. ९
१८१
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगगाधरा-
रमजाविरचिवनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंजितमहाराष्ट्रभाषान्त्रित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां चामुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुमंहितायां जानकाण्डे नवमः (अध्यायः)
॥ आदितः श्लोकाः ।। १२८३ ॥
।। इति नवमोऽध्यायः ॥ ९॥

·।। अथ दशमोऽध्यायः ॥१०॥ ॥ श्रीदत्त ।। इति सिद्धवचः श्रुत्वा नत्वा तं नामधारकः ।। श्रोप्यञ्छीपादमाहात्म्यं पुनः पप्रच्छ सादरम् ॥१॥ अवतारान्तरं जातं श्रीपादस्तत्र हि स्थितः ॥ इत्युक्तं तत्कथं स्वामिन्विस्तरेण पदाखिलम् ॥२॥ सिद्ध आहास्य माहात्म्यं किं वे नामधारक । विश्वव्यापी परात्मा यो नानारूपधरो प्यजः ॥३॥ कार्यार्थमवतीर्णोऽपि गुप्तरूपेण चात्र हि ।। कुरुक्षेत्रे निवसति स्वभक्तवरदो विभुः ।। ४ ।। पश्य भार्गवरामोऽपि चिरजीव्यधुनाऽस्ति हि ॥ ततः परेऽवतारास्तु तस्य जाता अनेकशः ॥५॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- पधि तस्करघातितभक्तं सार्थमजीवयदत्य चिरस्य ।। विनिहत्य च तान्दामे श्रीपादतियेगवती गतिरस्य ॥१॥ श्रीपादमाहाम्य श्रोप्यन्नामधारकः सिद्ध नत्या पप्रच्छ। श्रीवाद स्थितोऽयनारोऽन्यथ जात इति कथितं तद्विस्तरावर सिद्ध भाद | माहात्म्यं फति पश्ये। विश्वव्यापी नानापर परामा भक्तवादः फार्याधमनीर्णोऽपि गुप्तरूपेण तत्र निवसति भार्गयो रामोनास्यपि पोऽनेफेऽक्तारा १योतुमियान्. पथ --- ·ज्ञानकाण्डे अ. १० १८३ . नारायणोऽत्र वसति सर्वत्रापि त्रिमूर्तिधृक् ।। ब्रह्मविष्ण्वी रूपः स सर्गस्थिविविनाशश्च ।। ६॥ हृषीकेशोऽवतरति स्वभक्तजनरक्षकः ।। दुर्वासःशापमाश्रुत्य गोप्तुं धर्म सतः सुरान् ।। ७ ॥ त्रिमूर्तेखतारोऽयं केऽस्य पारं परं विदुः ।। निधिः कुरुपुर तीर्थ त्रिमूर्तेर्वसतिस्त्विह ॥ ८॥ यं यं चिन्तयते तं तं पामोति क्षेत्रदर्शनात् ।। श्रीगुरोर्वततिर्यत्र कामधेनुस्तु तत्र हि ॥९॥ श्रीपादस्यानमहिमा वर्ण्यते केन मतले ।। कास्न्यनाथापि चैकं ते वक्ष्यामीह निदर्शनम् ॥१०॥ तुभ्यं कथयितुं मेऽतिप्रीतिस्त्वं गुरुमक्तिमान् ।। सर्वयोरेसते नैव भक्तं तन्मार्गमीक्षते ।। ११ ।। गांभीर्येण दृढा भक्तिर्यस्य धीरस्य सोऽचिरात् ।। इह सारख्यं परं भुक्त्वा परं पारं गमिष्यति ॥ १२ ॥ ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपैत्पत्तित्यितिनारायणः हपोकेशोऽथ दुर्वासःशापं स्वीय धर्म साबून्देवान्नमति । तस्य पार के विदुः। यत्र विननिः तदुरपुर निधिरेव ॥२-८॥ यो यो यस्य कारः स क्षेत्रदर्शना- सिध्यति । श्रीपादस्थानवसतिः कामधेनुरेव ॥९॥ तन्माहात्म्यं वर्नु भूमी कः शनोति । तर गुरी प्रीतिरतस्ते एक निदर्शनं यये। भक्त- मार्गपतीसमः स सर्वया मतालोपेक्षते। यस्यातीव हृद्धा भक्तिः सोऽ- चिरादिह परन च मुखं मुक्ता मोक्ष याति । हे नानधारस, पूर्वदृत्तं । १ यंगात्य २ रशिलु ३ साधून. स्वमक्तसारका ·१८४ श्रीगुरुसंहिता अवधारय दृष्टान्तं प्राग्वृत्तं नामधारक ।। वल्लमेश इति ख्यातो विप्रः काश्यपगोत्रजः ॥१३॥ आचारवान्सुशीलः स वणिरवृत्तिः कुटुम्बवान् ।। श्रीपाददर्शनार्थ स प्रतिवर्ष स्म गच्छति ॥ १४॥ एवं सन्नेकदा विप्रो वाणिज्यार्थ समुद्यतः ॥ सङ्कल्प्य मनसा विप्रभोजनं कार्यसिद्धये ।। १५॥ वाणिज्ये मेऽतिलाभथेद्यात्कुरुपुरे ततः ।। दास्ये सहस्रविप्रेभ्य इच्छाभोजनमित्यसौ ।। १६॥ सङ्कल्प्य निश्चयेनासौ वाणिज्याथ ततो गतः ।। श्रीपादश्रीवल्लभांधिं मनसा चिन्तयन्सदा ॥ १७॥ यद्यत्स्थानं गतस्तत्र लामोऽस्याभूद्विशेषतः ।। स सङ्कल्पाच्छतगुणं धनं लब्ध्यातिहर्पितः ॥१८॥ श्रीपादचरणे चित्तं निवेश्य गृहमागतः। सङ्कल्पितद्विजेमुजि ततः कर्तुं समुद्यतः ॥ १९॥ वल्लभेशः काश्यपगोत्रजः शीलाचारवान्कश्चिद्विप्रः कुटुंबपोषणार्थ वाणि- ग्वृत्तिरास । स प्रत्यब्द श्रीपाददर्शनार्थ याति । एकदा याणिज्याथै जिग- मिपुर्विप्रः कार्यसिद्धये मनसा संकल्पयामास । यद्यभीष्टधनलाभो भवेत्तर्हि चतुःसहस्रविप्रेभ्य इच्छाभोजनं दास्ये ॥१०.१६॥ इति संकल्प्य श्रीपादश्रीवल्लभांघ्रि चितयन्यत्र यत्र गतस्तत्र तत्र विशेषतः शत. गुणितो लाभोऽभूत् । हर्षाच्छीपादपादं चित्ते निधाय गृहमेत्य. विप्र- भोजनं कर्नु धनमादाय प्रतस्थे। तज्ज्ञात्या चोरा व्याजमैत्र्या द्वित्रदिन १ प्राझणमोजनं.

·ज्ञानकाण्डे अ. १० १८५ V द्रव्यमादाय गच्छन्तं द्विजं विज्ञाय तस्कराः॥ च्याजमैत्र्या तदनुगा अभवन्द्रव्यलोलुपाः ॥ २०॥ द्विर्धस्तदनुगा विश्वासेनैव तस्कराः॥ ततस्ते विजने मार्ग कान्तारे द्विजमेकदा ।। २१॥ माहुः कुरुपुरं यामः प्रत्यब्दनियमेन हि ॥ श्रीपाददर्शनं कुर्म इति मेने द्विजोऽपि सत् ॥ २२ ॥ एवमाभाष्य विजने शिरश्छिवा द्विजस्य ते ।। खङ्गेन शिवारेण द्रव्यं हतुं समुद्यताः ।। २३ ॥ नियमाणेन विप्रेण संस्मृतो भक्तवत्सलः ।। श्रीपादो जटिलो भस्मलिप्तः कुरुपुरादगात् ।। २४ ।। त्रिशूलखगहस्तः स संस्थितस्तस्कराग्रतः ।। शूलेन तिग्मधारेण क्रुद्धथोराजधान है ।। २५ ।। तदा हतेपु तेष्वेकः श्रीपदं विपदन्तकम् ।। जगन्नाथमनुप्राप्य शरणं करणं जगी ॥२६॥ तमनु गत्या मार्गे पिजने घोरे बने प्राहुः । वयं प्रयन्दं नियमेन कुरुपुरे श्रीपाददर्शनं कुर्मः। द्विज. सयं मेने | एकदा रहसि द्रव्य हतुं चोराः सोन द्विजशिरश्रियाऽर्थ जगृहुः । म्रियमाणेन विप्रेण स्मृतो मस्म- टितो जटिलो भक्तरासलः ॥१७-२४|| श्रीपादस्तदैन खड्गशूटहस्त एस्प पुधा चोरान् जपान ।। २५ ।। तनकचोरो जगन्नायं श्रीपादं शरण- ३ महारण्ये दुर्गपये वा ५ सीदणधारेण ६ तीरण, १ कपट २द्रव्यल्लम्मटाः ४ सत्य ·श्रीगुरुसंहिता स्वामिनिरपराधोऽस्मि सङ्गतोऽज्ञानतः खलु । चोरभावो न मे ज्ञातः सर्वात्मन् विश्वसाक्षिक ॥२७॥ इति श्रुत्वाऽभयं दत्वा श्रीपादः प्राह भस्म तु॥ इदं गृहीत्वा विप्रस्य क्षिप्त्वाने के नियोजय ॥२८॥ शीर्णः संघीयमाने तु कबंधे भस्मभूपिते ।। श्रीपादोऽमृतदृष्टया तं दृष्टवान्स च जावितः ॥ २९ ॥ अत्रान्तरे निशाऽतीता सूर्योऽप्यभ्युदितस्ततः ।। श्रीपादोऽदृश्यतां यातचोर एक उपस्थितः ॥ ३०॥ स सुप्तोत्थितवद्युध्या हतशेपं जगौ द्विजः ।। मां विभर्षि कुतः केन हता एते वदाधुना ॥३१॥ तस्करः प्राह विप्रात्र चित्रं जातं हि कश्वन ।। आगत्य तापसचोराशूलेनाहंस्तवान्तकान् ॥ ३२ ॥ मेत्य करणं प्राह । स्वामिन्सहागतोऽप्यहं निरपराधोऽस्मि । चोरभावेन न संगतोऽस्मि । विश्वात्मन्सर्बसाशिन्त्राहीति श्रुत्वाऽभयं दया श्रीपाद आहेदं भस्म गृहीला शिरः संधायांगे क्षिप । तथेति तेन शाणि सधी. यमाने श्रीपादेनामृतदृष्ट्या धीक्षिते च स विप्रो जीवितः । अत्रानरे सूर्य उदितः । श्रीपादोऽन्यदृश्योऽभूत् । द्विजः सुप्तोत्थितवदुत्थाय हतशेपमाह। कुतो मां धारयसि केनते हताः वद । स आह । विप्रात्र चित्रं जातं । फश्चित्तापस एत्यैताशूलेनाहन् ।॥२६-३२॥ रक्षार्थ मां नियोज्य छिन. १ शीर्प २ धारयसि. ।

·ज्ञानकाण्डे अ. १० १८७ रक्षार्थ मां नियोज्यात्र मंत्रितेन च भस्मना । शीघं त्वां जीवयामास छिन्नशीपमपि द्विज ।। ३३ ।। संस्थितोऽप्यधुनाऽत्रैव सहसाऽदृश्यतां गतः ।। न ज्ञातो मे मुनिः कोऽयं यस्ते प्राणानरक्षत ॥ ३४॥ मातीशस्त्रिपुरारिः स भस्मलितो जटाधरः ।। त्वं भक्तोऽसीति मे भाति तत एप समागतः ।। ३५॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा खिन्नः श्रीमांध्यदर्शनात् ।। विश्वस्तस्तद्वनं विप्रो गृहीत्वाऽगाद्गुरोः पुरम् ॥ ३६॥ नानोपचारः : सम्पूज्य श्रीपादस्य च पादुके । चतुःसहस्रसद्विप्रभोजनं श्रद्धया व्यधात् ।। ३७ ॥ एवं भक्ता अनन्तास्तु तत्र सिद्धिं गताः खलु ॥ माहात्म्यं श्रीपदस्येत्थं ख्यातं कुरुपुरं ततः ॥ ३८ ॥ तस्माददृश्यरूपेण श्रीपादो नामधारक ॥ असंशयं कुरुपुरे नियमत्येव सर्वदा ॥ ३९ ॥ शार्प वा भस्मना जीपमित्वाऽत्र स्थितोऽप्यधुनाऽत्रैमादृश्योऽभूत् । कोऽयं तन जाने । ते प्राणा रक्षिताः ।।३३-३४॥ एप आगतो भस्मलितो नटा- धारीश्वरो भाति । त्वं भक्तोऽसि । इति श्रुत्वा श्रीपादादर्शनारिखनः संस्तदनं गृहीत्या कुरुपुरं गत्वा श्रीपादुके संवन्य चतुःसहस्रविप्रमोजनं चक्रे । एमनेके सिदि गताः । इत्थं श्रीपादादमाहात्म्यं । ततस्तापुरं स्यातं । तनावश्यरूपेण श्रीपादः सदा निरसति । सर्वगो नारायणोऽवतीर्यापि १ श्रीपादपादादानात् २ अकरोत् .

·२८८ श्रीगुरुसंहिता अवतीर्याप्यनन्तोऽसौ स्थितो नारायणोऽत्र हि ॥ अग्रवो भूगुरप्यत्र परिपूर्णोऽस्ति सर्वगः ॥४०॥ स्थित्वाऽपि श्रीपदस्त्वत्र गुप्तः प्राकृतदृष्टितः ।। ततोऽग्रतोऽवतीर्णोऽभूत्स नृसिंहसरस्वती ।। ४१॥ गङ्गाधरद्विजसुतः स सरस्वतीति ख्यातो गुरोश्चरितमाह सुविस्तरेण ।। श्रोतुमनोहरमिदं सकलानभीष्टा- नर्थान्प्रदास्यति लघु श्रवणादपीह ॥ ४२ ॥ (इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे दशमः (अध्यायः) ॥ आदितः श्लोकाः॥१२२५॥ प्राकृतदृष्टितः गुप्तः स्थितः ॥३५-४०॥ ततोऽग्रतोऽस्य नरसिंहसरस्वती संज्ञकोऽन्योऽवतारोऽभूत् ॥ ४१ ॥ गंगाधरद्विजसुतः स सरस्वतीति ख्यातो गुरोश्चरितमाह सुविस्तरेण। श्रोतुर्मनोहरमिदं सकलानभाधाना- प्रदास्यति लघु श्रवणादपीह ॥४२॥ इति चूर्णिकायर्या दशमोऽध्यायः ।। ॥ इति दशमोऽध्यायः॥ १० ॥ १ भविष्णुः २ शीप्र.

·॥ अथ एकादशोऽध्यायः ॥११॥ ।। श्रीगणेशाय नमः॥ नामधारक आहेदं श्रीपादः कावतीर्य च ।। किं चकार कृपामूर्ते स्वामिन्मे वद विस्तरात् ।। १ ।। सिद्ध ऊचे शृणुप्वेदं मो वत्म श्रीपदस्ततः ।। पूर्वोक्तवरसंसिध्यै जातो विप्रस्त्रियाः सुतः ॥२॥ शुनिप्रदोपे सर्वेशं पूजयामास याऽम्बिका ॥ गुरूपदेशतो देवात्पञ्चत्वं प्राप मा ततः ॥ ३ ॥ उदग्देशे द्विजकुले करञ्जनगरेऽथ सा ।। आत्मजा सममूहाजमनेयित्राह्मणस्य तु ॥४॥ जातकर्म पिता तम्या अकरोद्विधिना तथा ।। नामकर्म पिठभ्यां तन्नामाम्बेति प्रतिष्ठितम् ॥५॥ स-यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- एकादशे नृहरिसंज्ञक आस सोऽम्बा- पुरः प्रदोरकटदः प्रग पठिप्यन् । भूयाऽव्ययाभुतिगणानुपनीन उच टर्पिी बजननी बहुधा करियन् ॥ १ ॥ नामधारक आह । श्रीपादः पारतीय किं चक्रे रुपाब्धे तद। सिद्ध आह । णु । स पूर्वोक्तारमिन्यै विग्रन्त्रीमुतोऽभूत् । गुरु- पदेशाच्चनिप्रदोपे शिवं संपूज्य मृताऽयिका ॥२-३॥ रददेशे करंज. पुरे यागसनेविपित्री माता । तस्याः पिता जातकर्म नामकर्म च ·श्रीगुरुसंहिता स्नेहं संवर्धयन्ती सा पित्रोर्वेश्मन्यवर्धत ॥ तस्मिन्ग्रामे द्विजायाथ सा प्रदत्ता महोत्सः ॥६॥ शिवत्तिं माधवाख्यमनुरूपं द्विजं पिता ॥ दृष्ट्वा तत्रैव तो तस्मै गृह्योक्तविधिना ददौ !!७॥ माधवस्य गृहे पत्युः शुभाचारा सदाऽवसत् ॥ साध्वी सा पूर्वसंस्कारात्पूजयामास चेश्वरम् ।। ८॥ तौ दंपती प्रदोपेऽपि श्रद्धाभक्तिपुरःसरम् ।। ईश्वरं पूजयामासुनियमेन निरन्तरम् ।। ९॥ उभावपि त्रयोदश्यां मन्दवारे विशेपतः ।। अन्तर्वली ततः साऽभूदम्बा पोडशवत्सरे ॥१०॥ तृतीये मास्युत्सवेन पुंसवानवलोभने ॥ चक्रे द्विजोऽवदज्ज्ञानं सा सुदोहदलक्षणा ॥११॥ ततो द्विजवरथके सीमन्तोन्नयनं ददौ ।। वायनानि सुवासिन्यश्चनु राजनाविधिम् ॥ १२॥ कृत्वाऽम्बेति नाम ददौ । सा कन्या पित्रोः स्नेहमयर्धयत् । ततः सा तद्- मामे तदनुरूपाय माधवाय महोत्सवैगैह्योक्तविधिना दत्ता। शुभाचारा साध्वी सा पूर्वसंस्काराच्छिवमानर्च । प्रदोपे तो दंपती ईश भक्त्या निय मेनापूजयताम् । शनिप्रदोपे तु विशेषतः । ततः साऽम्बा पोडशवर्षे गर्भिणी जाता ॥४-१०॥ तृतीये मासे द्विजः पुंसवनावलोभने चके। सा सुदोह दाचिट्टा तत्वज्ञानमाह । ततः सीमंतोनयनं कृत्या सुवासिनीभ्यो वायनादि दौ । ताश्च नीराजयामामुः ॥४-१२।। ततः शुभे कालेऽम्बा पुत्रमसूत।

·ज्ञानराण्टे अ.११ १९१ . नवमासेप्बतीतेपु शुभे काले शुभे दिने । अंबाऽमृत सुतं हृष्टा पिताऽभूपनिर्भरः ॥ १३ ॥ स्वावतारवापनाय जातमात्रोऽपि चौंकृतिम् ।। बाल उच्चारयामास तदा लोका विमिमिरे ।। १४ ।। जातकर्माकरोद्वित्तं द्विजेभ्योऽदान्मुदाऽऽप्लुतः ।। लग्नं ज्योतिपिकाः सम्यक् गावं वीभ्य तेऽत्रुवन् १५ जन्मोदयोऽस्य बालस्य विशेपेणोत्तमो द्विज ।। पुत्रः कारुणिकोऽयं ते गुरूणामपि मद्गुरुः ॥ १६ ॥ अस्यानुग्रहतः कोऽपि विश्ववन्द्यो भवेदिह ।। अस्य वाक्यं श्रुतिसमं चिन्तामणिममं पदम् ।। १७ ।। तिष्ठन्ति सिद्धयोऽप्यष्टावस्य द्वारि निरन्तरम् ।। द्विजोत्तम वसन्त्यस्य गेहेऽपि निधयो नव ॥ १८॥ भविप्यन्त्यस्य न मुता गृहिणी न वरिष्यति ।। पूज्यविभवने दृष्ट्या पतिवान् पावयिष्यति ॥ १९ ॥ पिता हटः । चारतारज्ञापनाय प्रमु. ॐकार प्राह । लोका निस्मिताः । मुदा नातो माधयो जातकर्माकरोत् । ज्योतिरिका लग्नं चीयोचुः । पुत्रोऽय फारुणिको गुणामपि गुरुः ॥१३-१६॥ अन्यानुग्रहान्कोऽपि बंद्यो मरिष्यति । अन्य नास्य श्रुतिनन् । पादचितामणिः। सदाऽस्य द्वारि सिद्धयो निधयश्च तिष्ठति । नास्य पुना मरिश्यति । त्रियं न परिप्यति । १प्रणब २ स्नातः ३ रन, ·१९२ श्रीगुगसंहिता ईश्वरस्यावतारोऽयमिति भाति सुनिश्चितम् ।। सन्देहो नात्र कर्तव्य इत्युक्त्वा तेऽभवन्नताः ॥२०॥ 'पुनरप्यूचिरे विप्र दैन्यमेप हरिष्यति ॥ अस्थानुग्रहमात्रेण कलिकालभयं न हि ॥ २१ ।। युप्माकं वासना या यास्तास्ताः सिध्यन्त्ययत्नतः ।। सम्यग्रक्षाऽस्य कर्तव्या निधिरेप गृहागतः ॥ २२ ॥ इति जातकवेत्तारः ग्राहुः सम्यनिरीक्ष्य च ।। जननीजनको हृष्टी ददतुर्वस्त्रभूपणम् ।। २३ ।। हटा द्विजवरा जग्मुराशीर्भिरभिनन्द्य तम् ।। पितरौ चक्रतू रक्षां प्रेम्णा दृष्ििभया शिशोः ॥२४॥ शिशुरुच्चारयामास प्रणवं जातमानतः ॥ इति यार्ता प्रवृत्ताऽभून्नगरे तत्र सर्वतः ॥ २५ ॥ इप्टा नागरिका मित्रजनाभित्रं निरीक्षितुम् ।। प्राप्ता दृग्दोषभीत्याऽम्या तेभ्यो नादर्शयच्छिशुम्।।२६॥ त्रिभुवने पूज्योऽयं । दृष्टया पतितान्पावयिष्यति । ईश्वरावतारोऽयं भाति न संशयः ॥१७-२०॥ अस्यानुग्रहात्कलिकालभयं न । अयं वो दैन्यहर्ता। युप्माकं कामा भयत्नतोऽनः सिध्यंति। निधिरेप गृहागतः । रक्षास्य फर्तव्या ॥२१-२२॥ इति श्रुत्या पितरौ हृष्टौ । तेभ्यो वस्त्रादि ददतुः । ते हृष्टा आशिषो दत्या जग्मुः । दृग्दोपभिया पितरी रक्षा चक्रतुः । जातमात्र शिशुः ॐकारं पाठेति श्रुत्वा इष्टा नागरिकाश्चाजग्मुः। दृग्दोपभिया १ रक्षाबंधन.

·ज्ञानशाण्डे अ.११ दृग्मीत्या चक्रन रक्षां पितरो मोहितान्तरा ॥ मंत्रितासितसत्सत्रवन्धनेन च भस्मना ॥ २७ ।। परमात्मावत्तारोऽयं कुतो इन्दोरमीरिहं ।। अथापि लोकदृष्ट्याऽमुं रखयामामतुर्गुम् ।। २८ ।। द्वादगाहेऽथ सम्याप्त नामकर्म ययाविधि ।। चकार माववो विप्रः स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।। २९ ॥ म्यान्नरो हरिखि नरतापाघदैन्यहन ।। अयमित्याल्यया चक्रे वालं नरहरि द्विजः ॥ ३० ॥ ममत्वेन महता माता प्रीत्या ररम तम् ।। स्वल्पतन्या नामेंने बालकं तं घुमक्षितम् ।। ३१ ।। अम्मोवाच पति नाथ नालं यालाय मे पयः॥ अन्नेष्टव्याऽधुना शीघ्रमुपमाता पयम्पिनी ।। ३२॥ अथवाज्जा यवो नाम्य शुन्छान्तिर्मम दुग्यतः॥ इति श्रुत्वैर पस्पर्श यालो हम्तेन तत्कुचम् ॥ ३३ ।। शिशुं नादर्शपत् । मोहिनी पिनरी कृष्णमूरेण मस्नना च रक्षा चक्रतुः। परामनः कुतो दृग्दोषभीः । अयापि प्रादृष्ट्या रक्षा कृता ॥२३.२८।। पिता द्वादमाहे म्पन्नियाचनाकं नामकर्म कृत्वा वाटाय नरहरिरिति नाम ददी । माता मम रेन ररक्षान्वल्पम्नन्यतोऽयं बुमुक्षिन इनि मत्रा- बा पतिमाह। बाटाय मे पयो नाटं। पयस्विनी टपनाताजा बाऽन्वेष्या। हात या वाडः करण तकुचं पन्पर्श । तदा कंचुकीनन्य द्वात्रि- १ बाट २ मातापितरी ३ पल्लदुग्या ४ मेयी.

·श्रीगुरुसंहिता करस्पर्शनतस्तस्या आर्दीकृत्य च कंचुकीम् ।। स्तन्यं द्वात्रिंशद्धाराभिः क्षरति स्म मुधोपमम् ॥ ३४ ॥ गलितं भुन्यपि प्रेक्ष्य प्रादुश्चक्रे न दृग्मिया ।। ननाम विस्मिता माता लालयामास तं मुदा ॥ ३५॥ बालं निधाय पर्यके जगी हर्षेण सा स तु ॥ तिष्ठति स्म न पर्यके मुवि क्रीडति सर्वदा ॥ ३६॥ एवं सन्नप्येकवर्ण बभाये नोंकृति विना ।। खिन्नान्तरों तेन मातापितरौ तस्य नित्यशः ॥ ३७॥ वाचयामास तं माता स श्रुत्वा प्रणवं जगौ ।। दैवयोगेन मूकः किं जात इत्यन्वचिन्तयत् ॥ ३८॥ पप्रच्छतुर्योतिपिकं गुरू मूकत्वकारणम् ॥ मौनत्वपरिहाराय सूपायांश्च विशेपतः ।। ३९॥ आहुज्योतिपिकाः कार्य कुलदेव्यर्चनं परम् ॥ सौर्येऽन्यश्वत्थपत्रानभोजनार्पणमप्युत ॥ ४० ॥ शद्वाराभिरमृतोपमं दुग्धमस्रवत् । भुवि गलितं दृष्ट्वा हृष्टा माता ग्मिया न प्रादुश्चके । सा तं लालयंती पर्यंके निधाय होज्जगो। बालः पर्यक म तिष्यति । भुवि क्रीडति ॥२९-३६॥ ॐकार विनाऽन्यनोचे। पितरी खिनी ।। ३७॥ मूक इति चितया मातोवाच यत्स ॐकारमाह । ज्योतिपिकाय मूकल्वकारणं तत्परिहारं च माताऽपृच्छत। ते ऊ कुलदेव्यर्च- अर्कबारेऽश्वस्थपत्रस्थानभोजनं कारयितव्यमिति । १ अमृतोपमं २ अक्षरं ३ थर्कचारे मंदवारे घा. . 4 ·ज्ञानकाण्डे अ. ११ १२५ केचिदाहुर्मूकमेनं वाचयाथ स वक्ष्यति । केचित्सम्योध्य रे बाल बदस्वेति तमनुवन् ।। ४१ ॥ सर्व श्रुत्वा प्रहस्याथ प्राह प्रणवमेव सः॥ उक्तमोकारमाकर्ण्य विस्मिताः सकला जनाः ॥४२॥ केचिचुरिदं चित्रं यधिरोऽयं न वालकः ।। श्रुत्वा ज्ञात्वाऽपि नो वक्ति हेतुं जानीमहेऽत्र नो ॥४३॥ नोवाच येन केनापि प्रकारेण स वालकः ॥ सप्ताद इति चिन्तातौं पितरौ दैवमूचतुः ॥४४॥ व्रतयोग्योऽपि मूकोऽयं कुमारः सप्तवार्पिकः ।। कयं प्रतविधिः कार्यों ब्रह्मन्सूकस्य सम्प्रति ॥ ४५ ॥ ब्राह्मणः प्राह संस्कार्य एप ब्रह्मकुलोद्भवः॥ सम्प्राप्ते ह्यष्टमे वर्षे विगं तूपनयेदिति ॥४६॥ एवमुक्तौ तु पितरी चिन्तयामासतुः कथम् ॥ मूकोऽयमुपदेश्योऽध दैवयोगः कथं नु वाम् (नौ)॥४७॥ दुचुर्मकमेनं वाचय । केचिरसंबोध्याहुदति । सर्वं ध्रुवा प्रहस्योंकारमाह । लोका रिस्मिताः। फेचिदूचुचित्रमिदं श्रुत्वा वक्ति नाय बधिरः नान हेतुं पिन इति । एवं केनापि प्रकारेण स नोचे । पितरौ ब्राह्मणमूचतुः ॥१८- १४॥ समान्दः व्रतयोग्यः कुमारोऽयं न वक्ति । नो देवमिदं । कयमस्य मनरन्धः कार्यः । विप्र आह । ब्रह्मचुल्टोमूतस्याप्टमेऽन्दे पाते उपनयन- संस्कारः कर्तव्य इति शुन्वा पितरा मोचतुर्वा (नौ) दैवयोगः । कथं मंत्रोपदेशः ·श्रीगुरुसंहिता आराधितो महादेवस्त्रयोदश्यां विशेषतः ।। गौरीश्वरः प्रदोपेऽपि व्यर्थ किं नु शिवव्रतम् ॥ ४८ ॥ ईश्वरेण वरो दत्तो जातः सल्लक्षणः सुतः॥ न वक्ति किमतः कार्यमिति चिन्तान्वितौ तु तौ॥४९॥ पितरावचळल एक एवावयोरयम् ।। स्वप्नेऽप्यन्यो न दृष्टोऽयं पालयिप्यति वा कथम् ५० न मनोवासना पूर्णा यतः पुत्रोऽयमीदृशः॥ शनिप्रदोपेऽचिंतेशा वर ईदृक्कुतोऽर्पितः ॥५१॥ एवं नानाप्रकारेण विलपन्ती सुदुःखिताम् ।। संज्ञया सान्त्वयामास समुपागत्य यालकः ॥ ५२ ।। तथाऽपि दुःखितां दृष्ट्वा लोहं धृत्वा गृहं गतः ॥ स्पर्शमात्रेण कनकं कृत्या मात्रे न्यवेदयत् ॥ ५३ ।। पुत्रेण दत्तं कनकमादायाम्बा शुचिस्मिता ॥ विस्मिता पतिमाहूय दर्शयामास धीमते ॥५४॥ कार्यः। विशेषतः प्रदोपे गौरीशौ पूजिती। शिवव्रतं व्यर्थ किं । ईशेन बरो दत्तः। सलक्षणः पुत्रो जातोऽपि न पक्ति। किं कर्तव्य। एक एवावयोः पुत्रः स्वमेऽपन्यो न दृष्टः । आत्रा या कर्य पालयिष्यति । पुत्रोऽयमीदशोऽतो न यासना पूर्णा। ईश्वरेण प्रदोपार्चनालमीटमकुता दत् । एवं विटपंती दुःखितां मातरं मुद्रयाऽऽश्वास्य करस्पर्शमात्रेम सोहम्य स्वण हत्या मात्रेदात् ।।४५.५३॥ विस्मिता सा तदादा .

·ज्ञानकाण्डे अ. ११ १९७ अप्रकाश्येव तन्नीत्वा गृहमन्यच्च तत्करे ।। तो लोहं ददतुस्तच्च हेमाभूत्स्पर्शमात्रतः ॥ ५५ ॥ वालोऽपश्यद्गृहगलं लोहं तत्सर्वमेव हि ॥ स्वणं जावं समृद्धि वां वीक्ष्य विश्वासमापतुः ।। ५६ ॥ ततः पुत्रं समालिंग्य पितरी पाहतुः सुतः ।। असि ना त्वं कारुणिकस्तारकः कुलदीपकः ॥५७ ।। त्वचा लब्धं सर्वमुखं किं तु ते मौनकारणम् ॥ अज्ञात्वा माययाऽऽविष्टी पदावस्त्वामभापणम् ।।५८।। नन्दनापूरयास्माकं वासना अमृतोपमम् ।। वचनं श्रावयेच्छाऽस्ति भाषणश्रवणस्य ते ॥ ५९॥ ततो बालो हसन्मौजीवन्धनाच्च कटौ गले ॥ धारणादुपवीतस्य वक्ष्यामि तदनन्तरम् ॥६॥ इत्यं स संनया ताभ्यां दर्शयामास सर्वशः ।। मौज्यूचं संप्रवल्यामीत्याशयं स व्यदर्शयत् ।। ६१ ।। तिमाहपादर्शयत् । पितरी तहोपयित्वा बालं गृहं नीत्वाऽयल्लाह दो। सन्करस्पर्शात्तदपि स्वर्ण जातं । वालो गृहस्थं सर्व लोहं ददर्श स्वर्ण जानं । तदा विदनम्तौ ॥५४-५६॥ ता पुत्रमालिंग्याचतुः। त्वं रिकः युटदीपकः । त्वत्तः मुर्ख टन्ध। तेऽज्ञानकारणमज्ञात्वा मायया हो पदावः । हे नंदन, नी कामं प्रयामृतोपमं भापणं श्रावय । भारण- रणेच्छास्ति । तदा कटी मौजीबंधनादपर्यातधारणादनंतरं यस्य इति हास्यं वाटः कासनया पदर्शयत । ततः पितरी छ। विज्योति- ·द्विजांश्चाहय मंडपं रचयामास ॥६३ ॥ वेदपाठकाश्चतुर्वेद विदो विप्राः श्रीगुरुसंहिता ततस्तो पितरौ हृष्टौ विद्वज्ज्योतिपिकं तदा।। आहूय मौंजीलनस्य चक्रतुर्निश्चयं मुदा ॥ ६२॥ सर्वान्संभृत्य संभारानाहूय स्वाद्विजानपि ।। मण्डपं रत्नखचितं रचयामास माधवः ॥ ६३ ॥ चतुर्वेदविदो विप्राः स्वशाखापठनोत्सुकाः॥ सम्बन्धिनः सगोत्राश्च आता इष्टाः समागताः ।। ६४॥ आनन्दं लेभिरे विमा मण्डपे समलंकृते । विप्रोऽपरिमितं द्रव्यं व्ययीचके व्रते बटोः ॥६५॥ लोका नागरिका दृष्ट्वा प्रोचुर्मूढः मुतस्त्वयम् ॥ भ्रान्तो भाति पिता व्यर्थ क्षिणोति वसु सश्चितम् ६६ इयव्व्यं स दत्वाऽपि करिष्यति कथं व्रतम् ।। सावित्री वाऽस्मा आचारमुपदेक्ष्यत्यसौ कथम् ॥६७॥ अपरे तूचिरे रेऽलं विस्तरण धनं हि नः ॥ स्वाद्वन्नं च लभत्येव किं तन्मंत्रप्रयोजनम् ॥ ६८॥ पिकानाहूय मौजीलग्ननिश्चयं कृत्वा ॥५७-६२॥ संभारान्संभृत्य ज्ञाती- संबंधिनः सगोत्रा आता इष्टाश्चागताः । बटोतबंधेऽमितं द्रव्यं व्ययीकृत। सर्वे मुदं लेभिरे । तदृष्ट्या नागरिका ऊचुः । सुतोऽयं मढः । भात पिता व्यर्थ सञ्चितद्रव्यव्ययं फरोति । किमनेन करिष्यति । कथं सावित्री याचपति । कथं वाऽऽचारमुपदेश्यति । अन्ये ऊचुरलं वितण। धन स्वादन्नं च नो लभ्यं । कि तन्मंत्रप्रयोजनं । एवमनेकेऽनेकवितकाधक्षुः ।

·ज्ञानकाण्डे अ. ११ १९९ - एवं लोका अनेकार्यान्वितकाश्चनुरागताः ।। देवोऽयमिति सद्बुध्या हृष्टौ माता पिता च ता ॥६९।। पुण्याहं वाचयित्वा तात्रभ्यङ्गस्नानपूर्वकम् ।। पूर्वेद्युचोलकर्मापि यथाविधि चकार सः ॥ ७० ॥ स्वगृह्योक्तविधानेन पूर्वाङ्गं स यथाविधि ।। कृत्वाप्यानापयामाम बटुं मोक्तुं सहाम्बया ॥७१ ।। मात्रा सह वटुर्मुक्त्वा मातुगजां प्रगृह्य च ।। मौनी मौंजीमुहूर्तेऽथ उपागापितरं गुरुम् ।। ७२ ।। धारयित्वोपवीतादि सुमुहर्ते यथाविधि ॥ दवा मंत्रोपदेशं च कटयां माँजी बबन्ध सः ॥७३ ।। बटुलध्वाऽपि गायत्र्या उपदेशमनुक्रमात् ।। मौनी जजाप न व्यक्तं धमापे भापणेरकः ॥७४॥ ततो भिक्षामुपादाय माताऽऽशीर्वचनान्विता ।। समागता मुतालापथपणामृतलालमा ।। ७५।। पितरो देवोऽयमिति वुद्ध्या पूर्वगुरम्यंगस्नानकं पुण्याहं वाचयित्व! ययानिय चौलं पा गृहोक्तविधिना पूर्षि चके। आज्ञापितो बटुः माला सह मुक्या मौनी मानुराना गृहीत्वा मुमत पिनुरंतिकमेत्योपवी- तादि दधौ । पिना मुमहर्ने गायत्र्युपदेशं कृत्या तत्कटयां मौजी वबन्ध । पदमांनी मं जनाप । व्यक्तं नारदत् । ततः मुतोक्तिलारणोत्कंठा माता मीयाऽऽशिया मह मिक्षा प्रथम ददी। बाटोऽनिनीळ इत्यूप्येदं पपाठ । .

·श्रीगुरुसंहिता प्रथमं नीतिसंयुक्ता सा भिक्षा ब्रह्मचारिणे ॥ प्रददौ सोऽप्यग्निमीळ इत्यूग्वेदं जगाद ह ॥ ७६॥ ततो द्वितीयभिक्षां सा प्रददौ ब्रह्मचार्यपि ॥ इपे त्वेति यजुर्वेदं जगौ लोका विसिप्मिरे ॥ ७७ ॥ ददौ तृतीयभिक्षा सा बटुः सामपटुर्जगौ ।। अग्न आयाहीति सामवेदं वेदप्रवर्तकः ।। ७८ ॥ सभा सुविस्मिता जाता भूकोऽयं कथमीदृशम् ।। ब्रूते परः पुमान्ना किमिति हृष्टर तरां पिता ।। ७९ ॥ अहो देवावतारोऽयं न नरोऽयं जगद्गुरुः ।। इत्युक्त्या सोत्सुका लोकाः प्रणेमुभक्तिभाविताः ॥८॥ ततो मातरमानम्य बटुः पटुमतिजंगौ ॥ भिक्षेथा इति मे मातरुपदेशस्त्वया वृतः ॥ ८१॥' न मिथ्या ते वचो नूनमनुज्ञामम्ब देहि मे ॥ भिक्षुर्भूत्वाऽथ भिक्षाशी कुर्वे तीर्थाटनं भुवि ॥ ८२॥ युक्तोऽहं ब्रह्मचर्येण भिक्षां कृत्वा गृहे गृहे ॥ वेदान्तनिरतोष्टामि लोकानुग्रहकांक्षया ।। ८३ ॥ पुनर्माता भिक्षा ददौ । बाल इस वेति यजुर्वेदमाह । लोका विस्मिताः। पुनः र्माता भिक्षां ददौ । बदुरग्न आयाहीति साम जगौ। मूकः कथं ते। परमपुरुषोऽयं वेति सभा विस्मिता । पिता च हृष्टः । अहो जगद्गुरुर्देवा- बतारोऽयं न नर इति लोकाः प्रणेमुः ॥६४.८०॥ बटुर्मातरं नत्वा प्राह । भिक्षेथा इति स्वयोपदेशः कृतः ॥ ८१॥ ते यचो न मिथ्या! मामाज्ञापय । भिक्षुत्या तीर्थाटनं कुर्वे । ब्रह्मचर्ययुक्तो वेदातरतोऽई ।

·ज्ञानमाण्टे अ. ११ २०१ इति पुत्रवचः श्रुत्वा माता माऽतीव दुःखिता ॥ याप्पोदकानि मुश्चन्ती पपात मवि माध्ठता ।। ८४ ।। माता जाता मृतप्राया क्षणं भ्यो निरीक्ष्य तम् ।। शोकार्ता प्राह हा पुत्र रखकामा वृथा गता ॥८५॥ आशेयमयतोऽम्मांम्त्वं रक्षयिप्पमि मर्वतः॥ न चोक्तं वाक्यमप्येकं घृतं मौनं च शैशवे ॥८६॥ न श्रुवं ते वचः कापि श्रावितं त्वघुनाऽमृतम् ।। जातेशपूजा मफला किमिदं मापमेऽधुना ।। ८७ ।। इति नानाप्रकारेण विलपन्ती मी तु वाम् ।। कृपया पग्याऽऽश्याम्य ममालिंग्यात्रीगुरुः ।। ८८ ॥ शृणु मातर्वचो मेऽद्य ब्रह्मनानेन मा खिदः।। अवतीर्णोऽम्म्यहं धर्मत्राणकारणतो मवि ।। ८९ ।। चत्वारश्चतुगः पुत्रारते मविप्यन्ति निश्चितम् ।। मनोमावेन वः मेवां रिप्यन्ति न मंशयः ॥१०॥ मिक्षां कृत्वा लोरानुनहेच्याऽटामि । इति शुदा दरिनाराण मुचंती मन्ठिता माना पपात । क्षणं मृतप्राया मृदा पुनः पुत्र प्रेक्ष्य प्राह । रे रक्षक पुत्र, अग्रतोलाक्षयिनीयाशा वृथा गता। क्या मौन धृत । से बचो न चैन । ईशाना साला सानामृत प्राप्ति। समापि पिमिद मारने। इन विटपनी ता वृपयाऽऽदान्यालिन्य मुत आह । मान. | चिन ना रिदः। धर्मत्राणार्यमानीणोऽम्मि ॥८२-८९] चचारः पुनास्ते मयिनि ! • से वरिष्यति । नान तशयः । लया ·२०२ श्रीगुरुसंहिता पुरा पुरारिरीशस्ते सद्भक्त्या शङ्करोऽर्चितः ॥ इत्युक्त्वा श्रीगुरुः पूर्वस्मृत्यै मूर्तिं दधौ करम् ॥९१॥ सस्मार करसंस्पर्शात्तस्य वृत्तान्तमादितः॥ श्रीपादमपि तं पुत्रं श्रीवल्लभमवेक्ष्य च ॥ ९२ ।। ननाम तत्पदे धृत्वा सा प्रेमाशुपरिप्लुता ।। तदोत्थाप्य समालिंग्य प्राहासौ मा प्रकाशय ।। ९३ ।। शृणु मातर्वचो मेऽद्य गोप्यं कुर्विदमादितः॥ अलिप्तोऽस्मि हि संसारे विद्धि संन्यासिनं हि माम् ९४ अत आज्ञापयाशु त्वं भुवि तीर्थान्यटाम्यहम् ।। कारणान्तरमस्त्यन्यदत आज्ञा प्रदेहि मे ॥ ९५॥ गुरुमूर्तिरिति प्रोक्त्वा विरराम ततस्तु सा॥ पुनरप्यनवीन्माता श्रोता सम्यक्शृणोतु तत् ॥ ९६ ॥ माता पुत्रमुवाचेदं मां हित्वा यदि यास्यसि ।। न धर्मरते परो नास्ति पुत्रो मे जीवनं कथम् ।। ९७॥ भक्त्या शंकरोऽचित इत्युक्त्वा पूर्वस्मृत्यै तमूर्ति करं दधौ । तदाऽऽदितः सर्व शुत्वा पुत्रं श्रीपादं ज्ञात्वा प्रेमाश्रुहिन्ना तत्पदे दधी। पुत्रस्तामुत्था- प्यालिंग्याह । मातः, णु । इदं मा प्रकाराय। संसारेऽलिसो यतिरस्मि । मामाज्ञापय । मुधि तीर्थाटनं करिष्यामि। इति श्रुत्या माता तमाह । मा हिल्या यास्यसि चेत्कथं मे जीवन । नायं धर्मः । वाल्ये तापसत्वं क १ त्रिपुरांतकः २ पूर्वस्मरणं दातुं ३ पुत्रस्य करस्पर्शात् ४ तूणी यभूय.

·२०३ ज्ञानकाण्डे अ.११ तापसत्वं बाल्य एव कुतो धर्मस्त्वयेक्षितः॥ ख्यातो धर्मोऽयमेवाद्य ब्रह्मचर्य गुरोः कुले ॥ ९८ ॥ द्वादशाब्दं ब्रह्मचर्य कृत्वा भृत्वा गृही ततः। कुर्यानानाविधं पुण्यं यतो मुख्यो गृहाश्रमः ।। ९९ ।। मुख्यगेहाश्रमाचारात्समर्थोऽग्रे भविष्यति ।। ततो वीतर्पणः शान्तः प्रव्रजेदिति हि श्रुतम् ॥१०॥ आर्णिमुक्तये ब्रह्मचारी वेदानधीत्य च ॥ उद्वाह्य सदृशीं पत्नी पुत्रानुत्पाद्य तन्तये ॥१॥ यज्ञैरिट्वेश्वरं शुद्धो मतिमान्संन्यसेत्ततः ।। एवं क्रमेण संन्यासान्मुच्येद्वाल्ये ततः पतेत् ॥२॥ क्रमो मुख्यस्त्विन्द्रियाणि प्रसाद्यापि च वासनाः॥ शमयित्वा तपस्तप्त्वा संन्यसेन्मुख्यमार्गतः ॥३॥ इति मातृवचः श्रुत्वा श्रीगुरुः प्रहसन्निव ।। तत्वज्ञानं जगौ वच्मि शृगु तन्नामधारक ॥ ४ ॥ दृष्टं । प्रथमं द्वादशाब्दं ब्रह्मचर्येण गुरुकुले वासः ॥९०-९८॥ ततः पुण्यो मुख्यो गृहस्थाश्रमः । ततः शांतः सन्यासी भवेत् । ऋषिऋण- मुक्तये ब्रह्मचर्येण वेदानधीत्य, देवपित्रणमुक्तये सदृशी पत्नीमुद्राह्य यसरीशमिष्ट्या पुत्रानुत्पाद्यैवं क्रमेण शुद्धः संन्यासामुच्यते । बाल्येऽधः पतेत् । पुद्रियाणि प्रसाद्य तपस्तप्त्या वासनाः शमयित्वा मुख्यमार्गेण १ वीताः पुत्रैषणा वितपणा लोकैपणाश्च यस्य सः २ ऋषिऋणमुक्तये ३ संतानाविच्छेदाय ४ संन्यासात.

·२०४ श्रीगुरुसंहिता गंगाधरस्य तनयो विनयोपपन्नः श्रोतृनुवाच सकलान्सकलानभीष्टान् । रात्यत्र सद्गुरुचरित्रममुन चार्था- ञ्छृण्वंत्वमत्सरतया च न सन्त्वनाः ॥५॥ एष्याध्यायेऽपूर्व सिद्धो यन्नामधारकं प्राह ॥ तल्लौकिक्या वाण्या पुण्यात्मिकया सरस्वती चाह ॥१०६॥ (इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- रमजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे एकादशो (अध्यायः) ॥ आदितः श्लोकाः ।। १३३१ ।। संन्यसेदिति श्रुत्वा बालो हसंस्तत्त्वज्ञानमाह । तत ऋणु ॥गंगाध०॥ एष्या- ध्याय० ॥ ९९.१०६ ॥ इति चूर्णिकायो एकादशीध्यायः ।। ।। इति एकादशोऽध्यायः ।। ११॥ १ददाति.

·il ॥अथ द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ श्रीदत्त ॥ श्रीगुरुः प्राह जननीमेवमाज्ञापयस्यपि।। देहोऽनित्यो भौतिको नो विश्वासः क्षणजीविते ॥१॥ अनित्यानि शरीराणि वैभवं नैव शाश्वतम् ॥ नित्यः सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसङ्ग्रहः ॥ २॥ यः कश्चिच्चिरजीवी स्यादेवं भवतु तस्य धीः॥ देहेऽनित्येऽपि विभवे भवेत्कस्य मतिः स्थिरा ॥३॥ नास्ति कोऽप्यमरो यस्मादेहोऽयं क्षणभङ्गुरः याबद्दवशरीरं हि तावत्पुण्यं समाचरेत् ॥ ४ ॥ मृत्यु जेप्यति यो नित्यं शरीरं स तु पश्यतु ।। स तु त्वदुपदेशाों योऽग्रे धर्म चरिष्यति ॥ ५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- माणवकाक्रीडितकृवादश आश्वास्य विमुः। मातरमेत्य च काशी न्यास्यभवत्स निराशीः ।। श्रीगुरुराह। मातर्माऽऽज्ञापय । भौतिके देहे क्षणजीविते च को विश्वासः ॥ १॥ अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः ॥ नित्यः सनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥२॥ चिरजीविनस्तवोपदेशः । देहे वैमने चानित्ये कुनः स्थिरा मतिः । देहः क्षणभंगुरः । कोप्पमरो न । पावदृढदेहस्तावत्पुण्यं कार्य । यो मृत्यु जेध्यति स त्वदुपदेशाहोऽग्रे स ·२०६ श्रीगुरुसंहिता क्षणे क्षणेऽप्यहोरात्रमायुप्यं नाशमृच्छति ।। सद्यः कार्यस्ततो धर्मः सदा पूर्ववयस्यपि ॥६॥ अल्पोदके यथा मत्स्यास्तथाऽल्पायुपि मानवाः ।। क्लिश्यन्त्यतो दृढो देहस्तावद्धर्म समाचरेत् ।। ७॥ यथा सूर्यरथो याति निमेपाढयोजनम् ॥ तान्द्वाविंशतिसाहस्रग्रामानायुस्तथा चलम् ॥ ८॥ यथा पिप्पलवृक्षस्य पर्णाग्रे पतितं जलम् ॥ पर्जन्यजं तिष्ठति नो सधः पतति तद्भुवि ।। ९ ।। शरीरं न स्थिरं तद्वज्जीवतः सहसा मृतिः ।। यूनो जरायुजो वाऽपि नश्यत्येव कलेवरम् ॥ १०॥ अतोऽमुं नश्वरं देहं विश्वसेन्नैव सर्वथा ।। मृत्युः सहैव वसति सद्यो धर्म ततश्चरेत् ॥ ११ ॥ पकं पण यथा वृक्षात्सहसा पतति क्षितौ ।। तथा कदा पतेदेप देहो न ज्ञायते बुधैः ॥ १२ ॥ धर्म करिष्यति । क्षणे क्षणे आयुर्नश्यति । ततः प्राग्ययसि शीघ्र धर्मः कार्यः । यथाऽन्पोदके मत्स्यस्तथाऽल्पायुर्नरः क्लिश्यति। अतिद्धदेहो यावसावदर्भ चरेत् । यथा सूर्यो निमेषाद्वाविंशतिसहस्रमामानत्येति तथा ऽऽयुधंचलं ॥३-८॥ यथा पर्जन्यजलं पिपलपत्राऽने पतितं सथः पतति सरग स्थिरं । जीयतः सहसा मृत्युः । वृद्धस्य यूनोऽपि देहो नस्पति । नवरदेहस्य को विश्वासः । सहय मृत्युरतो धर्मः कार्यः। पकपर्ण- ·ज्ञानकाण्ढे अ. १२ २०७ ऋप दत्वा धनी यद्वदनिशं गणयत्यहः ॥ तथैव मृत्युगणनां कुरुते मानुषायुपः ॥१३॥ यथा नद्योऽप आदाय समुद्रं यान्ति वेगतः ।। पुन यान्ति नुस्तद्वन्नायुप्यं परिवर्तते ॥ १४ ॥ अहोरात्राः पलायन्ते गृहीत्वाऽऽयुः पुनर्न ते ॥ आयास्यन्ति ततः पुण्यं यो न कुर्यात्स वै पशुः॥१५॥ नाचीर्ण यद्दिने पुण्यं तद्दिनं हि वृथा गतम् ॥ सद्यः पुण्यं ततः कार्य करुणा नारुणात्मजे ।। १६॥ दारागारार्थगोपुत्रशरीरायूंपि ये नराः॥ शाश्वतान्येव मन्यन्ते ज्ञेयाः पशुसमा हि ते ॥ १७॥ नरं नको वक्रदंष्ट्रान्तरे धत्तेऽत्तुमधुनि ।। तथा जरा दुस्तराऽपि संसारे दुस्तरे वशम् ॥ १८ ॥ तारुण्य एव पुण्यं तत्कर्तव्यं विदुपाऽनिशम् ॥ केयं तब मतिर्मातः कुतो मां वारयस्यहो ॥ १९ ॥ घदेहः सहसा कदा पतेन ज्ञायते । यथा ऋणदाता दिनानि गणयति यम- स्तथायुर्गणयति । यथा नद्योऽप आदायाब्धि यांति पुनर्न निवर्तते तद्वद्गतायुः पुनर्न प्रत्यागच्छति । अहोरात्रा आयुर्गृहीत्वा पलायंते । एवंविधः पुण्यं न कुर्यात्स पशुः । पदिने पुष्यं न तं तद्दिनं व्यर्थ । यमस्य न करुणाऽतः पुण्यं कार्य ॥२-१६॥ स्त्रीपुत्रादिदेहांतं शाश्वतं ये मन्यते ते पशुसमाः। दुस्तरसंसाराधी नयनरा नरं प्रसति । ततस्तारण्य एवं पुण्यं कर्तव्यं - १जीवस्य २ यमे ३ भवयितु, ·२०८ श्रीगुरुसहिता शठो वा योमरभट इष्टश्चापि यमस्य यः ।। हठस्तेन तु कर्तव्यः करिष्येऽग्ने वृपं विति ।। २०॥ असारः खलु संसारः स्वमवन्मालतीसुमम् ॥ यथा पर्युपितं शीघ्रं भवत्येव तथा भवः ॥२१॥ चञ्चला चपला यवच्चलति क्षणतः पुनः ।। पश्यतां नश्यतां याति तथा देहः स्थिरो न हि ॥२२॥ एवं नानाप्रकारेण योधयामास तां सताम् ।। शृण्वतां विस्मिता प्राह सभाऽयं वक्त्यहो कथम् ॥२३॥ माता सुतामृतवचः श्रुत्वा नत्वाऽवदत्पुनः॥ देव ज्ञानं त्वयोक्तं मे सम्यक्शृणु तथाऽपि हि ॥२४॥ त्वयोक्तं साघहं मन्ये भविष्यन्ति सुता इति ॥ विश्वास न मनो धत्ते कुलदैवत पुत्रक ॥२५॥ यावत्पुत्रो भवेदेकस्तावन्मम समीपतः॥ वस तापन्न ते दास्य आज्ञा विज्ञापनं त्विदम् ॥२६॥ पुती मां यारयसि । फेयं तव मतिः । योऽमरो यमस्येष्टस्तैनामे करिष्य इति मंतव्यं । असारः संसारो मालतीपुष्पवत्क्षणभंगुरः । विशुदरेहः पश्यता सता क्षणानस्पति न स्थिर एवं योधिता माता भयं त्यक्त्याहो फथमपं वतीति विस्मिता पुत्रं नवाऽऽ । देव, त्वया सम्पाज्ञानामृतं श्रावित । हे पुउदेयत पुन, पुना मरियंतीति स्वयोक्तं ॥१७-२५॥ तहिं यावत्पुरो भयेवायदम । सत आशा दास्यै । मद्धोऽनीत्य यास्यसि चेत्मागास्यसे। १ धर्म २ विगत् ३ नाराभाई ४ साधना ·'ज्ञानकाण्डे अ. १२ २०९ अतीत्य मे वचः पुत्र गेहाच्चेत्यजिष्यसि ।। दास्यामि तत्क्षणं प्राणानिर्धारं मेऽवधारय ॥२७॥ त्वं न पुत्रोऽसि मेऽस्माकं रक्षकः कुलदीपकः ॥ देवोऽसि वचनं सत्यं कुरुक्तं यद्धि संसदि ॥२८॥ इति मातृवचः श्रुत्वा श्रीगुरुः प्रहसन्निय ।। प्राह मे वचनं सत्यं त्वं तथा सत्यवाग्भव ॥२९॥ द्वी पुत्री वीक्ष्य देह्यानां सन्तोपेण ततः परम् ।। न स्थास्याम्येव ते गेहे सत्यं कुर्वात्मनो वचः ॥३०॥ जननि त्वद्हे वर्षमेकं यत्स्यामि मुव्रते ॥ पूर्णायां वासनायां ते तत आजा प्रदेहि मे ॥ ३१ ॥ एवं तदा विनिश्चित्य तस्या श्रीगुरुरात्मनः॥ पित्रोर्गेहे स शिप्येभ्यः साह्यान्वेदानुपादिशत् ॥ ३२ ।। सकातुका नागरिका लोका आसन्नसौ वदुः ।। चतुरश्चतुरो वेदान्साङ्गान्पाठयतीति हि ।। ३३ ।। विद्वज्जनास्त्रिवेदनाः पद्शास्त्रनिपुणा अपि । तेऽपि विद्यार्थिनो भृत्वा सर्वेऽशिक्षन्त सद्गुरोः ।। ३४ ।। उद । वं न पुत्रः किंतु त्राता कुढीपको देवोऽस्यतो यद्वाचः सभाया. उक्त तसन्यं कुर्विति श्रुत्वा श्रीगुरहसन्नाह । मे वचः सत्यं । त्वं सत्य- गम्मर । दो पुत्री थीश्याज्ञा देहि । ततो न स्यात्ये ते वचः सत्यं ला सद्गृहे यमेकं स्यास्यामि ! पूर्णायां ते वासनायां मे आज्ञा देही- निमित्य श्रीगुस्तस्यौ । तर शिष्येभ्यः सांगावेदानध्यापयामास । तोगान् चनुये वेदान्पाटयतीति टोके कौतुके जातं । तदा येदज्ञाः पद: चासनिपुणा अपि तस्य शिया अभूवन् ॥२६-३४॥ निधिरहन्धं पुर्व १४ ·२१० श्रीगुरुसंहिता एवं पित्रोहे. शिष्यान्पाठयन्वत्सरं गुरुः ।। उवास साऽपि मुप्रीता माता जाताऽथ गर्भिणी ॥३५॥ देवभावनयाऽऽनर्च प्रत्यहं सा सुतं तु तम् ॥ निधिलाभाद्यथा हस्तिथाऽस्या अभवत्सदा ।। ३६ ॥ नवमासेप्यतीतेषु माता जाता प्रसतिका ।। सुपुत्रयुग्ममभवत्तस्यास्तदतिसुन्दरम् ।। ३७ ॥ द्वौ पुत्रौ वीक्ष्य रुचिरौ पितरी, मुदमापतुः ।। गुरोराशीर्वचो यत्तु तदसत्यं कथं भवेत् ॥ ३८॥ अत एव गुरोर्वाक्यं सत्यं मानयतूत्तमम् ॥ विद्वान्यस्यान्तरे यानिष्ठा ताफ्फलोदयः ॥३९) एवं वर्षे वसन्ष्ट्वा लालयन्तीं स्वमातरम् ॥ त्रैमासिको तावनुजी प्रहसन्नुपगम्य सः ।। ४० ॥ जननी माह शृणु ते कामना पूर्णतां गता। जावेतो तनयो जाती मातः पूर्णायुपी मती ।। ४१॥ मविप्यतः मुतौ दो घ दुहिता च ततः परम् ॥ जाता ते वासना पूर्णा मुदा वस मुखं सदा ॥४२॥. देवगायनपाऽजपत । ततः सा गर्भिणी मूल्या दशमे मासि सुंदरी यौ गुपे। पितरो यो । गुरोपनगन्यथा कथं भवेत् । अतो गुरुगा विचार: पाणीपस्थ पारगमायना HE ||३५.३९॥ एवं वरना पुगेपाटपनी मातरमैयाह । माता, गणु से कामः पूर्णः, मुख्य पर १ पुसमात.

·ज्ञानकाण्डे अ.१२ २११ . आनापय गमिप्यामि वचः सत्यं मया कृतम् ।। अतः सन्तोपतो मातरनुज्ञां दातुमर्हसि ॥४३॥ ततः सन्तोपतो माता पिता चापि प्रणम्य तम् ।। ऊचतुः कुलदैवं त्वं स्वामिन्नक्तुं न शक्यते ॥ ४४ ॥ तव ज्ञानं न जानीमस्तव रूपमपीम्बर ।। मायामोहनिबद्धास्ते महिमानं न विद्महे ।। ४५॥ मत्वा त्वां तनयं मायाप्रपंचेनेव वेष्टिता ।। स्वामिन्समस्त्र यत्काले काले निष्ठुरमत्रुवम् ॥ ४६ ।। गृहे रुघा त्रामशनशयनादावपीडयम् ।। उस्याप्यालिंग्य न कटौ सम्मृतोऽसि क्षमस्व मोः॥४७॥ लं वंशतारकोऽस्माकमवतीणोऽसि भोः पितः।। प्रदोपपूजा सफला जाता स्वामिन्न संशयः ॥४८॥ इत ऊर्ध्व कृपामूर्ते स्वामिन्नः का गतिर्वद ॥ यातना जननाद्या नो देवराज निवारय ॥४९॥ चः सन्यं कुरु । संतोषेण मामाज्ञापय । द्वौ मुतौ जातौ । दो पुत्री त्री च भविष्यति । ततः संतोषेण पितरी तं नत्वोचतुः। नः कुल- स्वतः इतःपरं वक्तुं न शक्यते ॥४०-४३॥ वन्मापामोहिता वयं त्वयं चन्माहात्म्यं च न विमः। जननी माह । स्वामिन्, वन्मायावेष्टिताऽहं त्वों सत्र मन्त्रा निठुरमनुवं गृहे रुत्वा शयनाशनादी अपीडयां टत्यान्या:- लेय कटौ न धृतः तत्सर्व क्षमस्व । मोः पितस्त्वं वंशवारकोऽवतीणोसि! सोला साला जाता न संशयः। हे कृपान्धे, इत उर्वनः का गति रंमाका २२ पदोऽसि.

·२१२ श्रीगुरुसंहिता सागरोपरि गॉव त्वं ममोदरमागतः ।। मदङ्गं पावितं तात कुलमप्युभयं तथा ॥ ५० ॥ अस्मान्स्थापयसि स्वामिन्संसारे दुस्तरे कथम् ॥ स्वदर्शनं न लब्धं चेन्जीविष्यामः कथं सुत ॥५१॥ इवि मात्वचः श्रुत्वा श्रीगुरुर्मुदितोचवीत् ।। यदा यदा दर्शनेच्छा तदा मां स्मर सुनते ॥५२॥ समीपमागमिप्यामि स्मरणादेव तत्क्षणम् ॥ क्षणं क्षणं मा कुरु त्वं चिन्ता हस्तं ददामि ते ॥५३॥ मान्या कन्या सुती चापि भविष्यन्ति न संशयः ।। दैन्यं वो मवने नैव विठच्छीनन्दते सदा ॥५४॥ जन्मान्तरे परेशस्य कृता पूजा प्रदोपके ।। अपं तन्महिमा भृमा श्रीमान्वंशो भविष्यति ।। ५५ ।। देहान्ते परमो लोक इह सौल्पमनुनमम् ॥ पिनाकिनः पूजनतः पुनर्जन्म न विद्यते ।। ५६ ॥ जननादिपातना निवारप। सागरोपरि गंगेय ममोरे सपागप ममा पुट पालिस पर न दस्तो संसारमास्थापयसि। सारांन । मंन सामः ॥४४.५ इनि मागचः भाषा धागुस्साह । १२ मेन पुर। या निष्ठा सा रमर ॥ १२॥ ते Hiनिम्न ददामित ने कन्या पुग(1) वि-पति । तदन्य। साताको मितिमहिमाऽ1 Entire IFE नादिर भास्क पर मोक्षी, न প্রসন্ন ·ज्ञानकाण्डे अ. १२ २१३ त्वया शङ्करमाराध्य भक्त्याऽहमवतारितः॥ जाताऽसि पूर्णकामाऽत आज्ञां देहि व्रजाम्यहम् ॥५७॥ त्रिंशताब्दैः पुनर्मातर्दर्शनं मे भविष्यति ॥ वदरीकाननं यास्य इत्युक्त्वा गन्तुमुद्यतः ।।५८॥ पितृभ्यां स तदाऽऽन्नप्तः श्रीगुरुर्निर्गतो गृहात् ।। धीरं प्रस्थापयामासुः पितृभ्यां सह नागराः ॥५९ ।। ऊचुर्नार्यो नरास्तप्तुं तपो वर्षेष गच्छति ।। मनुष्य इव मातोऽपि पुराणपुरुषः परः ॥ ६ ॥ अपरेऽप्यूचिरे चित्रं लोके पश्यैष गच्छति ॥ तपसे पितरौ हपीत्तमाज्ञापयतः कथम् ॥ ६१ ॥ पापाणवत्कथं चित्तमेतयोनिद्रवं यतः।। मनो विधाय सुदृढं प्रस्थापयत आत्मजम् ॥ ६२॥ नेदं चित्रं परेऽप्यूचुरवतीर्णोज एप तु॥ नानुमानमिदं वै यद्यः शाखा अखिला जगौ ॥ ६३ ।। मक्या शंकरमाराध्याहमयतारितः । ते कामः पूर्णोऽमुदत आज्ञा देहि मजामि। मिशः पुनदर्शनं भविश्यति । यदरीपनं यास्य इत्युक्त्या प्रतस्थे। पितृम्यां नागरिकश्च प्रस्थापितो भगवान्गृहानिर्गतः । नार्यो नराभोचुः तपस्तप्तुं प्रस्थितोऽतोऽप्ययं मनुष्य इत्र भातोऽपि पुराण. पुरतः ॥५३.६०॥ अपरे ऊचुः चित्रमिदं ६५ याटस्सपसे गरछति । फर्य पितरावारापयतः ।। ६१॥ पापाणयन्नियं तयोपित्त । मनो दृढ़ वृत्वा प.पमानापयतः । परंऽचुः देयोऽक्तीणोऽयं यतोऽसिला शाखा जगी।

·२१४ श्रीगुरसंहिता सप्तवर्षात्मको बालो वेदशाखा अशेषतः ॥ पपाठ न मनुष्योऽत इति प्रोचुश्च साधवः ॥ ६४ ॥ इत्युक्त्वा तेऽपि साष्टाङ्गं प्रणेमुस्तुष्टुवुश्च तम् ।। तद्गुणद्योतकैर्नानाविधस्तोत्रंश्च साधवः ।। ६५ ।। सर्वे तेऽप्यनुयातास्तु वारिता आययुर्गृहम् ।। तं नत्वा पितरी त्वग्रे प्रीत्या किश्चित्प्रजग्मतुः ।। ६६॥ त्रिमूर्त्यात्मकमात्मानं दर्शयामास स प्रभुः ।। दत्तात्रेयः पितृभ्यां श्रीपादः श्रीवल्लमो विभुः ।। ६७॥ तौ त्रिमूर्त्यवतारं तं निजरूपेण संस्थितम् ।। कर्पूरगौरं नृहरिं वीक्ष्याथो चक्रतुर्नतिम् ॥ ६८॥ प्रोचुर्जय जयानन्त त्रयीमूर्ते जगद्गुरो महत्पुण्यं यतोऽस्माकं तवस्ते पदमीक्षितम् ॥ ६९॥ त्वं विश्वतारकोऽप्यस्मान्भवादुद्धृतवान्खलु ।। पुनर्नो दर्शनं देहीति नतिं चक्रतुः पुनः ।। ७० ॥ सप्तर्षात्मकोऽयं सर्वशाखाः पपाठ । न मनुष्योऽयं । एवं भापमाणा वारि तास्ते गृहं जग्मुः। पितरौ किंचिदप्रतो जग्मतुः । स ताभ्यां श्रीपाद स्वरूपं दर्शयामास । तो त्रिमूर्त्यात्मकं कर्पूरगौरं तं दृष्ट्वा नत्वोचतुः त्रिमूर्ते जगद्गुरो, जय । नो महत्पुण्यं यतस्ते पदं दृष्टं । विश्वतारकस्त्व मस्मानुवृतवानसि । पुनदर्शनं देहीति । तथेत्युक्तौ निवर्तितौ तौ शश्वा ॥

·ज्ञानकाण्डे अ.१२ २१५ । स्थापयामासतुस्तस्य चरणोपरि तौ शिरः ॥ गुरुनाथोऽपि चोत्याप्य प्रेम्णा तो परिपस्वजे ॥७१।। गुरुमूर्तिः पुनस्तुष्टो मुदाऽऽश्वास्यात्रवीत्तदा । दास्यामि निश्चयेनैव दर्शनं यां पुनर्मम ।। ७२ ।। ततो निवर्तितौ तेन जननीजनको तु तो।। पश्यन्तौ पृष्ठतः शश्वत्सन्तोपात्स्वगृहं गतौ ।। ७३ ।। यास्यन्वरदमूर्तिः स श्रीगुरुवंदरीवनम् ॥ ययौ वाराणसीक्षेत्रं यदत्रानन्दकाननम् ।। ७४ ।। या विमुक्तपुरी लोके श्रेष्ठा वाराणसी लिह ।। त्रैलोक्ये या निरुपमा यत्र विश्वेश्वरः स्वयम् ।। ७५॥ स्थित्वा तस्यामनुष्ठानं चक्रे गुरुशिरोमणिः ।। चके त्रिपवणं चात्मारामविश्वेशदर्शनम् ।। ७६ ।। एवं स श्रीगुरुमुनिः कश्चित्कालं वसन्द्विज ।। नियतोऽष्टाङ्गयोगेन तत्र स्थाने तपोऽतपत् ।। ७७ ॥ तत्र काशीपुरेऽप्यन्ये तापसास्तपसि स्थिताः ॥ संन्यामिनोऽवधृताश्च यतिनश्यातिदारणे ।। ७८ ॥ पश्यंती तत्पादोपरि शिरः स्थापयामासतुः । श्रीगुरुस्ती प्रेम्णोत्याप्यालिंग्या- श्वास्य चाह । पुनदर्शनं दास्ये । यान्ये इति परावर्तिती ती पुनः पुनः पृष्टनः पश्यंती गृहं जग्मतुः । बदरीनं यास्यन्नानंदकाननं वाराण- सीक्षेत्रं ययौ । यत्र स्वय विश्वेशन्तामनिमुक्तपुरी गत्वा त्रिपत्रण नात्या- ऽऽमारामदर्शनानुष्टानं व्यकरोत् । सांगयोगनिरतं त अन्ये तापसा १ निकाल २ आरमारामरूपिदिश्वश्वरदर्शन ३ अविदारणे तपसि, ·२१६ श्रीगुरुसंहिता सर्वेषां श्रीगुरुस्त्वेषां योगाभ्यासे धुरन्धरः ।। ब्रह्मचारी निरीक्ष्यामुं कुतुकं मेनिरेऽधिकम् ॥ ७९ ॥ अहो तपस्तपत्येप ब्रह्मचारी सुदुश्वरम् ।। कथमस्योदरे त्वीदृग्वैराग्यं यो न लिप्यते ॥ ८॥ शरीरस्वार्थहीनोऽयं संन्यासे योग्य उत्तमः ।। त्रिकालं प्रत्यहं स्वाति गत्वा यो मणिकर्णिकाम् ॥८॥ इति ब्रुवत्सु सर्वेषु यतिष्यथ महामतिः॥ आसीदेको यतिर्नाम्ना यो हि कृष्णसरस्वती ॥ ८२ ॥ ब्रह्मज्ञानी स वृद्धोऽपि तपस्वी च महामुनिः॥ सदा प्रेम्णा गुरुं दृष्ट्वा भावयामास भक्तितः ॥ ८३॥ स तान्यतीश्वरान्प्राह नृदृष्ट्या ब्रह्मचारिणम् ॥ न पश्यतावतारोऽयं पुरुपो विश्ववन्दितः ।। ८४ ॥ वयसा न्यूनमप्येनं नमस्कुरुत भक्तितः ।। प्रख्यातोऽयं त्रिभुवने वन्द्योऽस्माकं त्रिमूर्तिधृक् ॥८५॥ यतयोऽवधूताचोचुः ॥७८॥ अहो योगाभ्यासधुरंधरोऽयं ॥७९॥ ब्रह्मचारी कथं दुश्चरं तपस्तपति । कथमस्येदृग्वैराग्यं । यो न लिप्यते ।। ८० ॥ संन्यासाहोऽयं । नास्य शरीरममता यत्रिकालं क्षातीति वरसु सेषु महामतिर्सानी तपस्वी वृद्धकृष्णसरस्वती प्रेम्णा गुरु दृष्ट्वाऽऽ । नृदृष्टयैनं मा पश्यतायतारोऽयं विश्ववंदितः पुरुषः। वयोन्यूनमध्येने नमः स्कुस्त । त्रिभुवनवंद्योऽयं त्रिमूर्तिरूपी । ज्येष्टस्य कनिष्टोऽद्य इति मूर्खदृष्टि- १ विषयसंधादिभिरिविशेषः, ·ज्ञानाण्डे अ, १२ २१७ न वन्दनीयो ज्येष्ठेन कनिष्ठ इति दृषणम् ।। मूर्खदृष्ट्यैव नास्माकं विदुषां विश्वनन्दितः ।। ८६॥ अतः परोपकारार्थ प्रार्थनीयोऽयमेव नः ।। संन्यामस्थापनादस्माइतिर्नः सुस्थिरा भवेत् ।। ८७॥ अयं लोकानुग्रहाय समर्थः मर्वदेहिनाम् ।। गुर्यदर्शनात्मद्यः पतितोऽपि शुचिर्मवेत् ।। ८८॥ अतोऽपि बालकमातुं प्रार्थयामो विशेषतः ॥ ग्राहयित्वा च संन्यामं यास्यामः कृतकृत्यताम् ।।८९॥ एवमामाप्य व प्राप्य मर्वे प्रोचुर्मुनीश्वराः॥ नमस्ते तापमश्रेष्ठ भृणुप्व प्रार्थनामिमाम् ।। ९० ।। त्वं हि लोकानुग्रहार्थ संन्यासं म्बीकुरु प्रमो॥ उद्धारयास्मानस्मत्तः पूजां स्वीकुरु मानद ॥९१॥ लोमा निन्दन्ति संन्यामं वर्तमाने क्ली युगे। भृतले दृश्यते नव तन्मार्गस्थापनक्षमः ।। ९२ ॥ स्मिाकमेप विश्वस्य । परोपकारार्धम्प प्राय । संन्यासमार्गम्थापनालो मात. स्थिरा मोन् ।।८१.८७॥ अय टोरानुम्हसमर्थ सर्वगुदर्श- नासा पतितमुत्तिरतोऽमु प्रार्थयाम । सन्यास प्राहयिना कृतार्यता पाम्याम । इत्यामाध्यन्त प्रायोचु । तापस्ट, ते (नम)। न प्रार्थना ' टोकाहा सपास स्वीकुरु नरम स्वीकुरु । क्ली टोपा संपाम निदनि त मार्गस्थापनक्षमोऽयो न पते । अमिहोन गयाटम ·. श्रीगुगसंहिता अग्निहोत्रं गवालम्मं संन्यासं पलपैतकम् ।। देवराय सुतोत्पत्ति कलौ पञ्च विवर्जयेत् ।। ९३ ।। इत्येकदेशवचनं गृहीत्वाऽत्र कलौ जनैः।। निपिध्यते वेदसिद्धः संन्यासो लोकविश्रुतः ।।९४ ।। पूर्वलोकैर्निपिद्धोऽपि वचसा दुर्वलेन तु ।। यावद्वर्णविभागोऽस्ति यावद्वेदः प्रवर्तते ।।९५॥ अग्निहोत्रं च संन्यासं तावत्कुत्किली युगे॥ इति श्रीशङ्कराचार्यः स्थापितोऽयं सनातनः ।। ९६ ।। ततः प्रभृत्यद्य यावत्संन्यासयलितस्तराम् ।। प्रबलेऽस्मिन्कले काले पुनर्निन्दन्ति पामराः ॥ ९७ ॥ आश्रमस्य कुरूद्धारमुपकारं जनोपरि ।। कृपासागर संसारतारकोऽसि मुनीश्वर ॥९८॥ इति श्रुत्वा वचस्तेपां गुरुः संन्यासमाददे ।। वृद्धकृष्णसरस्वत्याः सकाशाल्लोकपावनः ।। ९९ ॥ संन्यासं पलपैतृकं देवरात्सुतोत्पत्ति(च) कलौ वर्जयेदित्येकदेशवचनेन संन्यासो निषिध्यते। स च लोकल्यातो वेदसिद्धः यावद्वर्णविभागो यावद्वेदास्तावदग्निहोत्रं सन्यासश्च कार्य इति शंकराचार्यः स्थापितस्तत मारभ्य संन्यासः (प्रवृत्तः ॥८८-९६॥ पुनः कलौ पामरास्ते निदति । हे तारक मुनीश्वर, आश्रमोद्धारं लोकोपर्युपकार च कुरु ॥९७ ९८॥ इति श्रुत्वा भगवान्वृद्धकृष्णसरस्वती गुरुं कृत्वा संन्यासं कृतवान् । १ अल्पमतयः २ जग्राह; स्वीकृतवान् .

·ज्ञानकाण्डे अ. १२ २१९ इति सिद्धवचः श्रुत्वा प्राह तं नामधारकः ।। सन्देहो मम चित्तेऽभून्मुनिराज कृपानिधे ।।१०।। जगद्गुरुः श्रीगुरुर्यस्तस्याप्यन्योऽभवद्गुरुः ।। त्रयीमूर्त्यवतारस्य गुरुणा किं प्रयोजनम् ।। १०१।। उवाच सिद्धः पूर्व श्रीरघुनाथेन सद्गुरुः ।। यथा कृतो वसिष्ठाख्यः स्वयं भगवताऽपि हि ॥१०२॥ तथाऽष्टमावतारेण श्रीकृष्णेनापि सद्गुरुः ।। सान्दिपनिर्मुनिर्यद्वत्कृतो मानुसारिणा ॥ १०३ ।। तथा सद्गुरुणाप्येप कृतः कृष्णसरस्वती ।। ज्ञानवृद्धो वयोवृद्धो यतीशोऽतोऽस्य सम्मतः ॥१०४॥ शिष्यः प्राह पुनः सिद्धं स्वामिन्यद्भवतोदितम् ।। गुरुत्वेन वृतः प्रीत्या वृद्धकृष्णसरस्वती ॥५॥ यतीश्वरेभ्यः सर्वेभ्यो बहुमानोऽर्पितः कथम् ।। प्रेम्णा कृष्णसरस्वत्यै मूलपीठं गुरोः कथम् ॥ ६ ॥ इति श्रुत्वा नामधारक आह । हे कृपाब्धे, त्रिमूर्यवतारस्य जगद्गुरो- प्रेरणा किं प्रयोजनं । सिद्ध आह । यया रामेण यसिष्टो गुरुः कृतः ॥९९-१०२॥ नरानुसारिणा श्रीकृष्णेन च सांदीपनिर्गुरुः कृतः तथा श्रीगुरुणा ज्ञानग्योवृद्धः मतः कृष्णसरस्वतीयतिर्गुरुः कृतः ॥९९-१०४॥ नामधारक उवाच । स्वामिन्सम्योऽपि यतिभ्यः कृष्णसरस्यन्य कुतो मानो दत्तः । एतद्गुरुपीठं वद । श्रोतुमिच्छामि । कृपां कुरु । इति श्रुत्वा १ गुरोः.

·२२० श्रीगुरुसंहिता तत्सर्व श्रोतुमिच्छामि सन्तोपः श्रवणान्मम ॥ ममोपरि कृपां कृत्वा स्वामिन्कथय विस्तरात् ॥७॥ इति शिष्यवचः श्रुत्वा हृष्टः सिद्धः सविस्तरम् ॥ मूलपीठं समारभ्य गुरुसन्ततिमब्रवीत् ॥ ८॥ श्रीशङ्करो मूलपीठं गुरूणां विष्णुरस्य च ।। विष्णोः शिष्योऽभवद्ब्रह्मा नामधारक संशृणु ॥९॥ वसिष्ठो ब्रह्मणः शिप्यस्तस्य शक्तिस्ततोऽस्य च ।। पराशरस्तस्य शिप्यो व्यासो नारायणः स्वयम् ॥११०॥ च्यासस्याभूच्छुकः शिष्यो गौडपादोऽस्य तस्य च।। गोविन्दाचार्यकस्तस्य शङ्कराचार्य ईट् स्वयम् ॥११॥ विश्वरूपः शङ्करस्य वोधज्ञानगिरिस्ततः॥ तस्य सिंहगिरिः शिष्यस्तस्य चेश्वरतीर्थकम् ॥ १२ ॥ तस्य चेश्वरतीर्थस्य शिष्योऽभून्नामधारक ॥ नृसिंहतीर्थसंज्ञोऽथ शृण्वन्यां गुरुसन्ततिम् ॥१३ ।। विद्यारण्यमिति ख्यातः सर्वविद्याविशारदः ।। नृसिंहतीर्थस्य शिष्यो विद्यातीर्थ ततः परम् ॥ १४ ॥ सिद्धः आह । मूटपीठं श्रीशंकरो गुरः, तस्य शिष्यो विष्णुस्तस्य ब्रह्मा, सस्य यसिष्टः, तस्य शक्तिः, तस्य पराशरः। तस्य व्यासः, स्वयं नारायणः। सस्य शुकः, तस्य गौडपादः, तस्य गोयिंदाचार्यः, तस्य शंकराचार्यः स्यप शियः। तस्य विश्वरूपः, तम्य बोधज्ञानगिरिः, तस्य सिंहगिरिस्त स्पेश्वरतीस्तस्य नृसिंहतीर्थः तस्य विद्यारण्यं ॥५.१४॥ तस्य ·ज्ञानकाण्डे अ. १२ २२१ तस्याभून्मलयानन्दो देवतीर्थमथास्य च ॥ सरस्वती यादवेन्द्रमुनिः शिप्यस्ततः परम् ॥ १५॥ यादवेन्द्रमुनेः शिप्य एप कृष्णसरस्वती ।। पुरातनोऽभूत्संन्यासी विशेषेणास्य सम्मतः ।। १६ ।। एवं गुरुः स संन्यासमार्गसंस्थापनाय हि ।। तुर्याश्रमं गतो नाम्ना यो नृसिंहसरस्वती ।। १७ ।। 'अथ तत्रैव वेदार्थ गुरुनाथ उपादिशत् ।। अतोऽल्प वयसाऽप्येनं काश्यां सर्वेऽप्यपूजयन् ॥१८॥ समस्तेभ्यो हि तेभ्योऽसौ विद्वद्भ्योऽपि विशेषतः ।। वाराणस्यामभूत्ख्यातः श्रीगुरुयतिसेवितः ॥ १९॥ चहुशिष्यानुपादाय ततो बदरिकावनम् ॥ जगामानन्ततीर्थानि पश्यन्त्स उपकारकृत् ।। १२० ।। सव्यं कृत्वा मेरुगिरि सर्वतीर्थानि पर्यटन् ।। नवखण्डक्षितिस्थानि स ययौ नामधारक ॥ २१॥ पश्यन्समस्ततीर्थानि यतिशिष्यसमन्वितः ॥ भूमि प्रदक्षिणीकृत्य गङ्गासागरमभ्यगात् ॥ २२ ॥ मलयानंदः, तस्य देवतीर्थ । तस्य यादवेंदसरस्वती, तस्यैप वृद्धकृष्ण- सरस्वती' ।।१५.११६॥ संन्यासमार्गस्थापनार्थ भगतांस्तस्य शिष्यः नृसिंहसरस्वतीत्यभवत्सः काश्या वेदार्थमुपादिशत्ततः सर्वेऽपूजयन् । तत्र सर्वपतिभ्यः ख्यातः श्रीगुरुः सर्वसेवितोऽभवत् । लोकोपकाराय बहु- शिष्यान्गृहीत्वा नीर्थानि पश्यन्यदरिकाश्रमं गत्वा मेरं सव्यं कृत्वा नव- संहभूमिष्टतीर्थानि पश्य-भूमि प्रदक्षिणात्य गंगासागरं ११७.१२३॥ 1 ·२२२ श्रीगुरुसंहिता कृतानि यानि कर्माणि लोकोद्धारक्षमाणि हि ॥ गुरुणा लोकगुरुणा तानि सर्वाणि वेद कः ॥२३॥ अशेपलीलासंख्याने यायाद्विस्तरतां कथा॥ वक्ष्याम्यहं तु निजधीपरिणामावधि द्विज ॥२४॥ पर्यटस्तटयात्रां स गङ्गासागरतीर्थतः ।। ब्रह्मक्षेत्रं प्रयागाख्यं तीर्थराजं ययौ गुरुः ॥२५॥ श्रुत्वाऽऽगतं गुरुं तत्र द्विज एकः समागतः ।। माधवाख्यो द्विजश्रेष्ठो गुरुदर्शनलालसः ॥ २६ ॥ तुर्याश्रमं ग्राहयित्वा स तस्मा अधिकारिणे ॥ ब्रह्मज्ञानं द्वैतहरं श्रीसद्गुरुरुपादिशत् ॥ २७ ॥ नामधारक सञ्जाताः शिष्या हि बहवो गुरोः।। तेषु सर्वेषु शिष्येपु यो माघवसरस्वती ॥२८॥ तस्योपरि यहुप्रीतिः समभूदस्य सद्गुरोः ।। सर्वान्छिप्यानुपादाय निर्गतः स ततोऽग्रतः ॥२९॥ सतः प्रपागं चागमत् । लोकोक्षारक्षमाणि सस्य सर्वकर्माणि को येद।। अशेपटीलायर्णने प्रथविस्तरो भवेत्तस्मायथाशक्ति वच्मि ॥२४.२१॥ तत्रागतं श्रीगुरु झाल्या तदर्शनलालसः माधवदिन आगतः। तं चातुर्या धर्म प्राहपित्या सत्यज्ञानं चौक्तयान् । हे नामधारक, श्रीगुरोः शिष्या महयो गातारतेतु माधवरारस्यती मुख्यस्तदुपरि सद्गुरोर्यहुप्रीतिः । ततः -

·ज्ञानकाण्डे अ.१२
२२३
इति नामधारकनुतो विरत-
स्तदु कामधुग्गुरुचरित्रमतः ॥
उदितं शृणोति य इहासिलदं
स लभेदभीष्टमपि चात्मविदम् ॥ १३०॥
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
रमजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे द्वादशः (अध्यायः))
॥ आदितः श्लोकाः ॥ १४६० ॥
सर्वाच्छिण्यानुपादाय श्रीगुरुरग्रतो गतः । इति नामधारकनुतो० ॥१२६-
१३.।। इति गु० चू० द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥
॥ इति द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥

·॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।।१३।। ॥ श्रीगुरुदत्तः॥ नामधारकसच्छिप्यो नत्वा सिद्धपदद्वयम् ।। करद्वयं समानीय विनयावनतोऽब्रवीत् ॥१॥ जप सिद्ध महायोगिस्त्वं भवार्णवतारकः ।। प्रकाशिता गुरुकथा त्वया तेनाभवत्सुखम् ॥२॥ निपेव्याद्यापि हि गुरोः सच्चरित्रकथामृतम् ॥ तृष्णा वृद्धा नैव शान्ता समर्थ शमयाय ताम् ।। ३ ॥ सच्चरित्रं कामधेनुः कथितं विस्तरेण ते ॥ तेन नो मन्मनस्तृप्तिर्भवतीच्छाधिका यतः ॥४॥ क्षुधया पीडिता यद्गीः प्राप्य बहुलं तृणम् ।। न हीच्छति ततो गन्तुं सदध ममाप्यभृत् ॥ ५॥ अध्यायसारसंग्रहश्योकः- प्रग्गांपर्ननिगुपि गतः स्यनियोदशेऽनुगयुगुपेरय गौतमीम् ।। गृतीमुफ जरिएजाऽऽगुरन् पार्शपरवि रचिरी मधुर्गतिर ॥१॥ नामधारकः सिदं गाय सनिपगाहा महायोगिन् जय। भवाधिना. रखा पपा प्राटिना गुरुवातया गुरई जातं । कपागृत निपम्प दयान किसान परित विसरात् शुतमपि मे गनी न हो। सुषित गम्त प्राय तोपर गर्नु नेपाति तथा गमाभवत् ॥ २.१।। . .४ ·ज्ञानकाण्डे अ.१३ .स्वमेऽपि दुर्लभं तक्रं यस्य तस्य पयोनिधिः ।। प्राप्तवेदग्रतो गन्तुमुत्सहेत कुतस्ततः ।।६।। तथाऽहमपि चाल्पनो न जाने गुरुकीर्तनम् ।। अविद्यावेष्टितो भ्रष्टः स्वामिन्कष्टादितोऽभवम् ।। ७ ।। प्राप्यानानध्वान्तमोहरजनीस्थं हि मां त्वया ।। स्वामिन्नश्रीगुरो रूपं दर्शितं ज्योतिरात्मना ॥ ८॥ त्वया तूपकृतं साधु तत्प्रतीकारकारकम् ।। नेक्षे कल्पद्रुदस्योपकारोत्तारो यथा न हि ।।९।। नालं प्रत्युपकाराय चिन्तामण्यर्पकस्य भूः॥ श्रुतः काप्युपकारो न कृपामृर्तेस्तथा तव ॥ १० ॥ वंशपरम्परपाऽपि प्रत्युपकारः क्रियेत किं भवतः ।। भवतप्ततापशामक सेवेऽर्जी तेऽङ्गत्तश्च भवतः ॥११॥ स्वामिन्मे कथितो धर्मस्तेन शर्मामवन्मम ॥ जाता मनसि साधा गुरुभक्तिर्निरन्तरा ॥१२॥ यस्वमे त दुर्लभ तस्य क्षीरान्धिप्रानौ ततो गतुं त नेच्छति तथाऽहम् अल्पज्ञोऽविद्यावृतोऽत्र कष्टादितोऽभयम् । त्वयाऽज्ञानरजनीस्थं मां मान्य स्वामिन्नं गुरुरूपं दर्शिनम् ॥६-८॥ त्वया साधूपकृतं । प्रत्युपकारं न जाने । कल्पद्रोश्चितानणे, दातुर्भूदानं प्रयुपकार इति कापि न दृष्टः । तद्वत्तवापि । (आर्या ) वंशपरंपरयाऽपि प्रत्युपकारः क्रियेत किं भवतः । मातनतापशामक सेवेऽदनी तेऽमनश्च वैभरतः ॥९-११॥ भवनोक्तेन धर्मंग मे शं जातं निरंतरा च गुरुभक्तिजीता। माध्याय दीक्षां दत्वा १ कल्पायदानकर्नुः २ न पर्याप्ता ३ देहतः, ·श्रीगुरुसंहिता प्रयागं गुरुरागत्य माधवाय ददौ मुदा।। दीक्षां ततः कुतः प्राप्तो वदैतद्विस्तरेण मे ॥१३ ।। इति शिष्यवचः श्रुत्वा सन्तुष्टः सिद्ध उत्तमः॥ निधाय मस्तके हस्तं तमाश्वास्याप्रवीन्सुदा ॥ १४ ॥ शिष्य सद्गुण धन्योऽसि लब्धं गुरुपदं हि ते ॥ संसारसागरप्राप्ततारकस्त्वं भविष्यसि ॥१५॥ गुरुभावस्त्वया ज्ञातस्ततो भूयोऽपि पृच्छसि ॥ सन्तुष्टोऽस्मि तव प्रश्नादानन्दोऽतीव वर्धते ॥१६॥ शृणु ते कथयिष्यामि विख्यातं चरितं गुरोः॥ कश्चित्कालं स्थितस्तत्र भगवाँलोकतारकः ॥१७॥ दीक्षां दत्त्वा माधवाय प्रख्यातमहिमो गुणी ।। तस्यानेकेऽमवञ्छिप्यास्तेषां मुख्यस्तु माधवः ।। १८ ॥ तच्छिप्यनामकयने ग्रन्योऽयं विस्दति ब्रजेत् ।। प्रयातसप्तशिष्याणामतो नामानि वच्मि ते ॥१९॥ भगवानरपागाए गतः सरदेति शुत्या तुष्टः सिद्धस्रास्फे हस्तं दया गुदाऽऽद । हे सगुण शिप्य, से गुरुपद सन्धं संसारात्तरिष्यसि । गुरुभक्ति ररथपा एम्भाऽतः पृच्छति । तुष्टोऽस्मिाते प्रमादानदो धर्धते ।।१२.१९॥ मातं गुरुचरित्र पशु चिकाटं तत्र स्थित्या माधयाय दीक्षा दया। ताउने शिष्या अमान् ॥ १८॥ तर मुख्या माधयः । सर्वशिष्याला पायो विनातिया समुरपशिष्पनामानि णु । बालसरस्वती १ मतिरमित्रादी बा. - ·ज्ञानकाण्डे अ. १३ . आद्यो यालसरस्वत्यथ कृष्णसरस्वती उपेंद्रश्च ।। माधवसरस्वतीयतिरथो सदानन्दनामकोऽन्यश्च ॥२०॥ पष्टः शिप्यो जातो ज्ञानज्योतिःसरस्वती ख्यातः ॥ सिद्धोऽहं सप्तमक एकैकस्तूत्तरोत्तरं ह्यधिकः ॥ २१॥ श्रीगुरुः समवेतस्तैर्दक्षिणं देशमागतः।। गत्या पुनानः क्षेत्राणि करञ्जनगरं ययौ ॥ २२ ॥ जननीजनकाम्यां च सङ्गतो वन्दितो गुरुः ।। प्रेम्णा स्वस्रानुजाम्यां च समस्तैरितरैरपि ।। २३ ॥ दृष्ट्वा नागरिका हृष्टा गुरुमूर्ति यति तदा ।। समरता आगता द्रष्टुं पूजां चक्रुर्जगद्गुरोः ।। २४ ।। गृहे गृहेऽपि भिक्षार्थ ददुर्विमा निमन्त्रणम् ।। बहुरूपधरो भूत्वाऽऽददे मिक्षा गृहे गृहे ॥२५॥ ममस्ता विस्मिता जाता मेनिरे विष्णुमेव तम् ॥ यतिमेपधरोऽप्येप ब्रेयः परमपूरुपः ॥ २६ ॥ प्णिसरस्वती उपेंद्रसरस्वती माधपसरस्वती सदानंदसरस्वती ज्ञान- योनि:सरस्वती सिोऽहं चैत उत्तरोत्तराधिकाः। श्रीगुरुस्तै: सहानेक. देगाणि पुनानः फरंजनगरं ययौ ॥१९-२२॥ तत्र प्रेम्णा पित्या बनाऽनुजश्व यदितः समस्तैर्नागरिकः पूजितः श्रीगुरनहि गृहे मिझार्थ नैननिती बहुम्पधरो भूगा भिक्षा जग्राह ।।२३-२५|| लोका विस्मिता प्रजः । पतिरेश्वरोऽयं परमपुरो विशुः ॥ २६ ॥ इमं ये नर वदन्ति ·२२८ श्रीगुरुसंहिता वन्दतीमं नरं ये ते यास्यन्ति नरकं प्रति।। कार्यार्थमवतीर्णोऽयं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः ॥ २७ ॥ इत्याहुरन्ये पितरौ पूजयामासतुर्गुरुम् ।। मात्रे प्राक्स्मरणं दातुं जातः श्रीपादरूपधृक् ॥ २८ ॥ तदा तं जननी वीक्ष्य शिरो विन्यस्य तत्पदे ।। प्राह प्रदोपः फलितः सत्यसङ्कल्प चन्द्रधृक् ।। २९ ।। पूर्वजन्मचरित्रं सा स्मृत्वा स्वपतिमब्रवीत् ।। आराधितो मया देवो विश्ववन्द्यसुताप्तये ॥ ३०॥ श्रीपादस्यास्य मे पूजा विहिता पूर्वजन्मनि ।। भवेस्मिन्मप्रसन्नोऽभूत्सफ्लं जन्म मे कृतम् ॥ ३१ ॥ ततो नत्वोचतुरुमी करुणं शरणं गतौ ।। यनिगल जगन्नाथ समुद्र मवाणयात् ।। ३२ ॥ श्रीगुरुः प्राह पितरौ संन्यासी यत्कुले भवेत् ।। द्विचत्वारिंशसंख्याककुलोद्धा भविष्यति ।। ३३ ।। ते नरफभानः। फाधि प्रभविष्णुशिवारतारोऽयमिति पितरी पूजा गतः। मात्र प्रामारणा श्रीपादाएं दर्शयामाम। सदा तपरे कि निभा र पशिः। चन्द्रमा, मयसंकल्पोऽसीति ! ग्गा पनिगर। प्रारजन्मनि विधायपुवामदे माराधिनः frre प्रमोमा। जन्म में गाई H I इतनया शरण गामा करणार २ जगाग, भवानरानो समुदर । श्रीगुग्गह। कुठं मायासी जामोद ·ज्ञानकाण्डे अ. १३ २२९ कुलाय ब्रह्मलोकं स शाश्वतं प्रददाति च ॥ अचलं शाश्वतं ब्रह्मपदं तत्कुलजन्मनाम् ॥ ३४ ।। तत्सन्ततेयं दुःसं यमादपि न जायते ।। ते यास्यन्ति ब्रह्मलोकं पूर्व ये नरकं गताः ॥ ३५ ॥ मवतामय किं वाच्यं संन्यासी यत्कुलेऽभवम् ।। यमशङ्कापि वां नास्ति सत्यं ब्रह्मपदं हि वाम् ॥३६॥ इत्युक्त्वा पितरौ स्वामी समाश्वास्याब्रवीत्पुनः॥ अटैश्वर्यहि नन्दन्ते पुत्रा एते शतायुषः ।। ३७ ॥ एपां पुत्रांथ पौत्रांश्च दृष्ट्वा शर्मानुभूय च ॥ काशीक्षेत्रे निवासो वामन्तकाले भविष्यति ॥ ३८ ॥ ख्यातं काशीपुरं मोक्षस्थानं वेदादिवृत्तमम् ।। इत ऊर्ध्व न कर्तव्या काऽपि चिन्ता विनिश्चितम् ॥३९॥ इत्युक्तवन्तं सम्प्राप्ता श्रीगुरुं भक्तवत्सलम् ।। पूर्वाश्रमस्वसा रत्नानामिका विनताऽभवत् ॥ ४० ॥ चित्वारिंशत्युलोद्धती कुलाय शाश्वतब्रह्मटोकदाता च । तत्कुलजाना मपदं ॥२७-३४॥ तत्सन्ततर्भयदुःखादि न । पूर्व नरकगता अप्यन्यै गन्ति । भरतो किन्नु वाच्यं यत्कुलेऽहं संन्यासी यमशकाऽपि न। वां हपदामित्याश्वास्याह । शतायुपस्ते पुत्रा अष्टैश्वर्यमाजः । एषां पुत्रादि: मुखं घना वा काश्यामन्तकालो भविष्यति । काशी तु वेढोक्त मोक्षस्थान त्तिश्चिन्ता न कार्या ॥३५.३९॥ एवं वदन्तं भक्तवत्सल रत्नास्या भगिनी ·२३० श्रीगुरुसंहिता विनयावनता प्राह स्वामिस्तारय मामितः॥ भवसिन्धौ निममाहमविद्याजालवेष्टिता ॥ ४१ ।। त्रितापवडवादग्धा भीवा कामादिनक्रतः ॥ अलिमां कुरु मां देव तप्तुं यास्याम्यहं तपः ॥ ४२ ॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा गुरुः प्राह हसन्नित्र ।। स्त्रियाः किं तमसा पत्युः सेवया परमा गतिः ॥४३॥ व्योमकेश इतोऽप्यासां भवसिन्धोः परं पदम् ।। ददात्यभीष्टकामांय पातिव्रत्यान्न संशयः ।।४४ ।। भवपारोत्तारणाय स्त्रिया एकः पतिः स्मृतः ॥ तस्मान्मनः स्थिरीकृत्य पति शिवसमं भज ॥४५॥ ततस्ते गतिरुद्धारो नान्यथा वेदभापणात् ।। त्वं नान्तःकरणे दुःखं कुर्वनेन गतिर्भवेत् ॥ ४६॥ इति श्रुत्वा गुरूक्तिं सा विनयावनताऽब्रवीत् ।। ब्रह्मज्ञानी त्वमेवासि गुरुमूर्ते नमोऽस्तु ते ॥ ४७॥ मामुदर विनयेन नल्याऽऽह स्वामिन्भाब्धिमनामविद्या जालवेष्टिता त्रितापरडवादग्धां कानादिनक्रमीता मामालनां कुरु । ततस्तपस्तप्स्या मीति श्रु वा हसन् श्रीगुरुराह । त्रिपाः पतिसेवथा गतिः किं तपसा ॥४३॥ तया तुष्टः शिवः परं पदं ददाति । पातिव्रत्यादिष्टातिश्च न संशयः ॥४४॥ भवताराय पतिसेका । ततो मनः स्थिरीकृत्य शिव पति भज | ततस् सद्गतिः श्रुतिवचनात् । वं मा खिदः । इति ध्रुल्ला सविनया सा प्राह ·ज्ञानकाण्डे अ. १३ २३१ भूतं भविष्य जानासि प्रारब्धं वद मे कथम् ।। अग्रतो मे गतिः का वा विस्तरात्रूहि मेऽग्रतः ॥४८॥ श्रीगुरुः प्राह तां रत्ने वासना तत्र तामसी ।। सञ्चितं चापि ते पापं तस्य भोगाल्लयो भवेत् ॥४९॥ पूर्वजन्मनि भोः सुभ्र घेनुस्ते लत्या हता। उत्पादिवः समीपस्थदम्पत्योः कलहस्त्वया ॥५०॥ दोपद्वयं तवास्त्यस्य विपाकोऽनन जन्मनि ।। लत्ताग्रहारदोपात्ते देहे कुष्ठं भविष्यति ॥ ५१ ।। दम्पत्योबरजात्पापात्पतिस्ते भविता यतिः।। त्वां त्यक्ष्यतीति ते पूर्वदोपजं फलमीदृशम् ॥ ५२ ॥ इत्युक्त्वा दुःखिता जाता पतिता गुरुपादयोः ।। गुरुनाथोद्धराशु त्वमिति तच्चरणेऽग्रहीन ॥ ५३॥ श्रीगुरुः प्राह तां वाले कश्चित्कालं सुखं वस ।। यतिर्मविप्यति पतिर्बयस्यपर एव ते ।। ५४ ॥ गुरुपूते, ते नमः । त्व त्रिकालज्ञोऽनो मे प्रारब्धं किमने का वा गतिर्वद ॥४८॥ श्रीगुरुराह । ते वासना तामसी । ते पाप सञ्चित तद्भोक्तव्यं । प्राग्जन्मनि ते धेनु“त्तया हता। दम्पत्योः कलहः सम्पादितः। तद्विपार्फ अणु । लत्ताप्रहारदोपतस्तेऽ कुष्टं। दम्पत्योरसम्पादनाते पतिर्यतिर्भ- विता त्यां त्यक्ष्यति चेदृक्प्रारब्धफलं ॥४९-५२।। इति श्रुत्वा खिन्ना सा पादयोः पतित्वा गुरुनाथ, मामुद्धरेति पादौ दधौ ॥ ५३॥ स आह । वाले, कश्चित्कालं मुखं वस। वार्धक्ये ते पतिर्थतिर्भपिश्यति कुष्ठं च ·ज्ञानकाण्डे अ. १३ २३३ सर्वेश्वरजटायां या स्थिता सोत्तारिता भुवि ।। ब्रह्माण्डव्यतिरिक्तेयं प्राप्तोपायपीश्वरः ।। ६३ ।। ब्रह्मर्पिगौतमः ख्यातस्तपस्वी सोऽन्वहं पुरा ।। उप्त्वा श्रीहीननुष्ठातुं ततः स्मोपनिपीदति ॥ ६४॥ ऋपयो मुनयः पूर्व शालीनुप्त्वैव चान्वहम् ।। फलं गृहन्ति ते मन्त्रमाहात्म्यात्प्रत्यहं मुदा ॥६५॥ कदाचिदृपयस्तत्र मिलित्वाऽमन्त्रयन्निति ॥ सर्वेशमुख्यभक्तोऽयं गौतमर्पिमहामुनिः ।। ६६ ॥ यत्नादुःसङ्कटे योज्यः स गङ्गामानयिष्यति ॥ ततो भृमण्डलेऽस्माकं गङ्गास्नानं भविष्यति ।। ६७ ॥ या गतिर्योगयुक्तानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।। सा गतिः सर्वजन्तूनां गौतमीतीरवासिनाम् ॥ ६८॥ ऊर्ध्वरेतोमुनीनां यत्कोटिवपं तपस्यताम् ।। या गतिनिश्चिता सैव गौतमीस्नानमात्रतः ।।६९॥ पृद्धगङ्गायास्तीरयोरमिततीर्थानि । ऋषिभिर्यत्नात्सर्वेश्वरजटात उत्तारितेयं ब्रह्माण्डदुर्टमा ॥६२-६३|| पूर्व मुनयः शालीनुप्या मन्त्रमाहात्म्याद- वह फलमन्वगृहन् । तथा गौतमपिः शालीनुप्याऽनुष्टातुमुपाविशत् । कदाचित्तत्र मिलिना मुनयो विचारयामामुः। ईशभक्तोऽयं गौतमर्षिर्महा- मुनिः यत्नाद्भुवि गङ्गामानयिष्यति चेन्नः नानं भवेत् । ऊर्ध्वरेतसा पोगिमुनीनां या गतिर्गौतमीवासिनां सा गतिः । गौतीमानमात्रात्को- १ ओदन पचतीतिवद्भाविकृत्या गौतमी नाम.

·२३४ श्रीगुरुसंहिता अयं यत्नेन वां भूमिमानयिष्यत्यतोऽस्य च ।। सङ्कटं योज्यमस्माभिर्गङ्गालाभो भवेत्ततः ॥ ७० ॥ एवं विचार्य दुर्वाभिः कृत्वा मायामयीं तु गाम् ॥ सवत्सां गौतमत्रीहिमक्षणाय समैरयन् ।। ७१ ॥ अनुष्ठानरतो दृष्ट्वा वारयामास तां मुनिः ॥ तत्सस्य भक्षयन्ती गां तदा दर्भपवित्रतः ॥७२ ।। दुर्वारं तदभृच्छत्रं लमं वजात्रवद्गवि ।। द्रुतं गौः पञ्चतां याता गोहत्या गौतमं गता ।। ७३ ॥ मिलित्वा अपयः सर्वे प्रायश्चित्तं तमनुवन् ।। गङ्गामानय गां तेन तव शुद्धिर्भविष्यति ॥७४ ॥ गौतमः स तथेत्युक्त्वा सहस्राब्दं तपोऽतपत् ।। व्योमकेशः प्रसनोऽभूद्धरं ब्रूहीत्यभापत ।। ७५ ॥ गौतमस्त्वीश्वरं प्राह प्रसन्नोऽसि यदीश्वर ।। मयं चराचरोद्धृत्यै गङ्गां भूमण्डलेऽर्पय ।। ७६॥ टिवर्षतपःफलं ॥६४-६९॥ अतोऽयं सकटे योज्यो गद्गामानयिष्यति चेनी गहालाभ एवं विचार्य दूर्वापयी सबरसा गां निर्माय गौतमत्रीहि मक्षणार्थ प्रेरयन् ॥७०.७१।। अनुष्टानस्थो मुनिः सस्यं भक्षयन्ती तो दर्भग निगरयामास । सन्मालं जातं। तेन धेनुभ्रता । गोहत्या गौतम गता। तदा प्रापपो गौतम प्रायश्चित्तमनुवन् गहा भुयमानय तेन तर शुद्धिति ।।७२-७४॥ तति मुनिस्तपस्तेपे। सहसवपीते शियः प्रसन्नो या महायाह । गौतम आह । प्रसन्नोऽसि चेलोकोदत्य गजायेति शुला ·ज्ञानकाण्डे अ.१३ २३५ इति गौतमवाक्यं स श्रुत्वा गङ्गा समार्पयत् ।। क्षालयन्ती मनुष्याणां पापं भूमण्डलं गता ॥७७ ॥ यथा भागीरथी गङ्गा तथेयं केन वर्ण्यते ।। अतः श्रीगुरुनायोऽत्र सम्प्राप्तो नामधारक ।। ७८ ॥ गौतमीतटयात्रां स गुरुनाथः समाचरत् ।। पर्यटन्त्सर्वतीर्थानि लोकानुग्रहकांक्षया ॥ ७९ ॥ तट तटं त्वनिचिन्नटवद्धृतविग्रहः ।। मञ्जरीके गुरुः प्राप माधवारण्यकं मुनिम् ।। ८०॥ नरसिंहार्चनरतो मानसैरुपचारकैः॥ ददर्श श्रीगुरुं चित्ते यथा ध्यातस्तथैव तम् ।। ८१॥ प्रणम्य श्रीगुरुं स्तोत्रैस्तुष्टाव बहुभिर्भृशम् ॥ मानसे विस्मिदो भक्त्या गुरुं माह सगद्गदम् ॥ ८२॥ यदिव्यपादद्वयमेव साक्षादधिष्ठितं देवनदीसमीपे । यदुत्तरं तीरनिवासि राम लक्ष्मीसमीपं वसतीह नित्यम् ॥८३।। इत्युक्त्वा माधवारण्यमुनिर्दृष्टो ननाम तम् ।। सन्तुष्टः श्रीगुरुः प्राह माधवारण्यकं मुनिम् ।। ८४ ॥ शिवो गंगामदात् । सा नृपापं क्षालयंती भुमागना । यथा भागीरथी तथेयं ७५-७८॥ अतः श्रीगुरुलौंफानुग्रहेच्छया तत्तढे तीर्थानि पर्यटन्मञ्जरीफ माधयारण्यमगात् । स नृसिंहार्चको मानसपूजाया श्रीगुरुं ददर्श । तथैन तं दृष्ट्वा नवा विस्मिनो बहुस्तोत्रैस्तुष्टार । भक्त्या प्रणय सगद्दमाह । पदिव्यसदद्वय इत्युक्या हो माधवो ननाम । श्रीगुरुस्तुष्ट आह ।।७९.

·२३६ श्रीगुरुसंहिता अत्यन्तसन्मार्ग इह त्वयासः सेवाधिकारेण ततः समाप्तः॥ संसारमार्गो मम दर्शनेन पश्यात्मना मामविमर्शनेन ॥ ८५ ॥ इत्युक्त्वा तं समाश्वास्य श्रीगुरुहपनिर्भरः ।। स्वरूपं दर्शयामास तस्मै दिव्यमनुत्तमम् ॥ ८६ ।। स्वरूपं श्रीगुरोईवा सन्तुष्टः स मुनिस्तदा ॥ विनयावनतो भूत्वा नानास्तोत्रैः स्तुवञ्जगौ ॥ ८७॥ जगद्गुरो जय जय लोकदृष्ट्या नरोऽपि हि ॥ त्वं त्रिमूर्त्यवतारोऽसि जगज्ज्योतिः परः पुमान् ।।८८॥ त्वं तारकोऽसि विश्थेपामवतीर्णोऽस्यतो मुवि ।। अस्मान्कृत्वा कृतार्थास्ते दत्तं चरणदर्शनम् ।। ८९॥ इति स्तुत्वा श्रीगुरुं स तापसस्तापसाधिपम् ।। सन्तुष्टो हृष्टचित्तोऽभूत्तमावास्याब्रवीद्गुरुः ॥९॥ माधवारण्य ते मंत्रसिद्धिर्जाता न संशयः॥ लब्धा ते सद्गतिब्रह्मलोकं यास्यसि शाश्वतम् ।।९१॥ ८४॥ अत्यंतसन्मा० इत्युक्त्वा तमाश्वास्य हपीदिव्यं स्वरूपमदर्शयत ॥८५-८६।। स श्रीगुरोः स्वरूपं दृष्ट्वा विनयावनत आह । जगद्गुरो, जय । टोकष्टया नरोऽपि त्वं परं ज्योतित्रिमूर्यवतारो विश्वतारको पतीणोसि। ते चरणदर्शनाद्वयं कृतार्थाः ॥८७-८९॥ श्रीगुरुराह । ते मन्त्रसिद्धिर्जाता। ते सद्गतिलब्धा । शाश्वतं प्रल यास्यास। नित्यं नृसिंह- प्रासः २ मनसा ३ निःसंशयेन, ·ज्ञानेकाण्डे अ. १३ नित्यं नृसिंहमूर्तमें मनसा पूजनं कृतम् ।। प्रत्यक्षं दर्शनं त्वेतल्लब्धं तेन न संशयः ॥ ९२ ॥ इत्युक्त्वा तमनुज्ञाप्य गङ्गातीरेण सद्गुरुः ॥ निर्गच्छन्वासरब्रह्मेश्वरं शिष्यैः सहागतः ॥१३॥ स्थितो गगातटे शिप्यैः सह स्नातुं स सद्गुरुः ।। मतुं समागतं तत्र विप्रमेकं ददर्श सः ।। ९४ ।। तीरे लुठञ्च्छूलरोगव्यथाव्याप्तो भृशं द्विजः ।। माणांस्त्यक्तुं प्रवृत्तोऽभूत्स पीडां सोढुमक्षमः ।। ९५ ॥ कृते तु भोजने दुःखं मरणग्नायमेव सः॥ जठरेऽनुभवत्येव परिणामाख्यशूलतः ॥ ९६ ।। अत एव द्विजो नित्यं निराहारोऽभवत्सदा ।। अग्नेन धैरमापन्नो भुक्तोऽसूस्त्यक्ष्यतीव किम् ॥ ९७ ।। मासा पक्षण वाऽप्यन्नभोजनाद्भवति व्यथा ।। एवं कतिदिनान्येप कष्टं प्राप्तोऽतिदुःसहम् ॥ ९८ ॥ महानवम्युत्सवे स पूर्वस्मिन्दिवसे द्विजः ॥ मासकेन तु मिष्टान्नं भुक्त्वा कष्टमवाप ह ।। ९९ ॥ मृतमें मानसपूजा कृता तत इदं प्रत्यक्षदर्शनं लब्धं । इति तमाज्ञाप्य गङ्गातीरेण सशिष्यः श्रीगुरूत्रीसाग्रह्मेश्वरमेत्य सस्नो। तन मूलगोग- व्यथितं मर्तुमुगुतमेकं विप्रं ददर्श ॥९०-९५।। भोजने कृते मरणप्रायो पीडा सोदुमक्षमः परिणामशूलार्दितः स द्विजोऽनधिद्वेषान्मासा पक्षण वाऽनगोजनादतीर कई प्रासः । पूर्वदिने बहनभोजनादत्यंत पीडितो ·1 श्रीगुरुसंहिता बन्नभोजनाद्विनो जठरेऽत्यन्तपीडितः॥ गङ्गातीरे लुठन्प्राणान्परित्यक्तुं समुद्यतः ॥१०॥ कृत्वाऽपारं द्विजो दुःखं त्यजन्देहं जगाविदम् ॥ संसारेण त्वसारेण ममालं पापरूपिणः ॥१॥ प्राणोऽनं जीवनं चान्नं विनाऽनं कोऽत्र तिष्ठति ।। अन्नेन वैरमापन्ने मरणं शरणं मम ॥२॥ इति निश्चित्य गङ्गायु प्रवेष्टुं स द्विजस्तदा। प्रवृत्तोऽभूद्गले बद्ध्वा पापाणं सुदृढ़ श्वसन् ॥ ३ ॥ कर्पूरगौरं स्मृत्वान्तः प्राह भूत्वेह भूभरः ॥ जातोऽस्मि नानदानाद्यैरुपकारोऽपि नो कृतः ॥ ४॥ इह जन्मनि नो पुण्यं कृतं जन्मान्तरेऽपि वा ।। यतः पुण्यफलं नेक्षे ततः कष्टं पुरार्जितम् ।।५।। ब्राह्मणस्य हृतो ग्रासो यद्वा कपिलंगोस्त ।। कृतो विश्वासघातो वा ततः कटं पुरार्जितम् ॥६॥ गङ्गातीरे लुठन्प्राणांस्त्यक्तुमुद्युक्तोऽपारं दुःखं कृत्वाऽऽह। पापस्य मे संसारेणा८ । अन प्राणोऽनं जीवनम् । विनाऽन्नात्कस्तिोत् । अन्न. परत्वे मरणं यरमिति निश्चित्य गङ्गां प्रवेष्टुं गले शिला बद्ध्वेश्वरं स्मरनाह । इह भूभारोऽभव । नानदानाद्युपकारो मे कृतः ॥९६-१०४॥ इह जन्मनि जन्मान्तरे या पुण्यं न कृतम् | कष्टमर्जितम् ॥१०॥ विप्रस्य धेनोश्व मासो हतो या विश्वासघातो या कृतस्ततः कष्टमिदम् । नेश्वरः पूजितः । १ कपिलायाः धेनोः .

·ज्ञानवाण्डे अ.१३ २३९ नेश्वरः पूजितो वाऽपि सद्गुरुर्निन्दितोऽयवा ।। पितरों वाऽप्यवनाती ततः कष्टं पुराजितम् ॥ ७ अथवा प्राग्भवे विमा विकृता गृहमागताः ।। नान्नेनातिययोऽपीटास्ततः कष्टं पुगर्जितम् ।। ८ ।। वधूवरी हती वा मे दत्तोऽग्मिन्यवा बने । पितरी वा परित्यक्ती ततः कष्टं पुरार्जितम् ॥९॥ विहाय पितरी मुक्तमिष्टमन्नं स्त्रिया सह ।। माति पूर्वार्जितं स्वीटक्ततः कष्टं पुरार्जितम् ।।११०॥ स्मृत्वा स्मृतर पापानि प्रविष्टो गौतमीजलं ।। तं दृष्टया श्रीगुमः प्राह शिष्यानाह्वयत द्विजम् ।। ११॥ आनयानय शिप्पामुमारमइत्याऽतिदोपदा ।। पृच्छेयं कम्य कोऽयं हि प्राणांस्त्यजति वा कुतः॥१२॥ इति श्रीगुरणोक्ताम्ते धावन्तः प्राप्य तं द्विजम् ।। मलिलादानयामामुनिष्कास्य गुम्मम्मुखम् ॥ १३ ॥ पितरी अपहातौ । गुनिदितो वा विप्रा धिकृता वाऽतिथयो हापिना वा दम्पती हतौ वा यनेऽग्निदत्तो वा पितरी त्याचा विया सह मिटाने मुक्तं वेदार्जितं मानाति स्मृत्वा स्मृला गौतमी गतं तं दृष्टा श्रीगुरुः शिष्यमात् । शियामुमानया महानिदुम्नरा। कोऽयं प्राणास्त्यति तं पृच्छेया श्रीगुरुगोका धारन्तः शिष्या जातं नियाम्य गुरु- २ कामानिठी ३ एक शिपरिम्पाद.

·२४० . श्रीगुगसंहिता अनाथानां कल्पतरुःखितानां कृपाकरः ।। पप्रच्छ तं गुरुवरः प्रणतानां सुशङ्करः ॥ १४ ॥ ब्रह्मन्निह कुतः प्राणान्युद्धया त्यक्तुं त्वमिच्छसि ।। आत्महत्या महादोपा श्रुता यत्तद्वदाखिलम् ॥ १५ ॥ विप्रः प्राह यतीशाय मां पृष्ट्वा किं करिष्यसि ।। जातं जन्म मम व्यर्थ भूभारोऽहं न संशयः ।। १६ ॥ मासा पक्षेण भुक्तं चेदुदरेऽतीव दुःसहम् ।। कष्टं भवति तत्सोढुं न क्षमोऽतस्त्यजाम्यमन् ।। १७॥ शरीरं स्यादन्नमयं तदन्नं वैरितां गतम् ।। गुरुनाथ विनाऽनेन जीवनं मे कथं वद ॥१८॥ श्रीगुरुर्ब्राह्मणं प्राह व्यथा ते सर्वथा गता ।। क्षणेनैकेन भो ब्रह्मन्नौपचं कथयामि ते ॥१९॥ मा भीर्जहीहि स्वान्तस्थं संशयं निश्चयं वह ।। व्याधिस्ते निर्गतो भूमौ कुरु स्वाद्वन्नभोजनम् ॥१२०॥ सम्मुखमानिन्युः ॥१०६-११३|| अनाथकल्पनुः कृपाब्धिर्भगवांस्तं प्राह। ब्रह्मन्कुतो बुद्धया प्राणांस्त्यश्यास तत्स वदाऽऽत्महत्या महादोषा श्रुता। विप्र आह । म पृष्ट्वा किं करिष्यसि । मे जन्म व्यर्थ । भूमारोऽहं । मासा पक्षेण वा भुक्तं चेदतीव दुःसहं कष्टं सोढुं न क्षमोऽतः प्राणांस्त्यये। गुरुनाथ, देहोऽनमयोऽनवरे कथं जीवनम् । श्रीगुरुराह । व्यथा ते गता। क्षणेनौषधं वक्ष्ये । मा भीः । संशयं त्यज । निधयं कुरु । भूमौ स्वादन " ·२४१ . ज्ञानमण्डे य. १३ श्रीगुरोर्वचनं श्रुत्वा स्थिरीकृत्यं मनः गनः॥ निधाय श्रीगुरुपदे श्रीपं मक्त्या ननाम तम् ।। २१ ॥ तस्मिन्नवसरे कश्चिद्धिज एकः समागतः ।। स तद्ग्रामाधिकारीह गद्गां स्नातुं समागतः ॥२२॥ सहसा श्रीगुरुं दृष्ट्वा स आगत्य गुरोः पदे ॥ ववन्दै मक्तिसंयुक्तः कायेन मनसा गिरा ॥२३॥ श्रीगुरुस्तं समाश्वास्य विप्रं पप्रच्छ कुत्र ते ।। निवासस्तव किं नाम मह्यं कथय विरवरात् ॥२४॥ इति श्रीगुरुवाक्यं स श्रुत्वाऽथ ब्राह्मणोऽब्रवीत् ।। अस्म्यापस्तम्बशाखीयो द्विजः कौण्डिण्यगोत्रजः ॥२५॥ सायन्देव इति ख्यातः काशीपुरि वसाम्यहम् ।। प्राप्तोऽस्म्युदरपूर्त्ययं सेवको यवनेशितुः ।। २६ ।। वसाम्यधिकृतत्वेन ग्रामेऽस्मिन्नेकहायनम् ।। धन्योऽहमद्य धन्योऽहं कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥२७॥ 1 इनि शुन्या मनः समाधाय गुरुपदे शीर्ष दधी ॥११४.२२॥ कश्चिद्मामाधिकारी द्विजः सातुमागत्य सहसा श्रीगुरूं दृष्टा भन्या कापन याचा मनसा च तत्पदे ववन्दै। तमाचास्य श्रीगुरुग्रह । क ते पासस्ते नाम किमिति । स आहापस्तवशाखीयः कौण्डिण्यगोत्रजः फाचीवासी सान्देवास्यो द्विजोशम्। यवनराजतेरकोऽत्रोदपूध- मागतोऽस्मि । मामेऽस्मिन् अधिकृतबेनादं वसानि । अद्य धन्योऽहम् ।

·२४२ . चतुवर्गफलदं ते दर्शनं जातमित्युक्या पदे जमा । तमाश्वास्योपदेश श्रीगुरुसंहिता त्वदर्शनात्कृतार्थोऽस्मि त्वं नूनं विश्ववारकः।। दशं मे दर्शनं दोपा गता जन्मान्तरार्जिताः ॥ २८॥ यस्मिस्तेऽ 1ऽनुग्रहः सोऽपि तरिष्यति भवार्णवात् ।। स्वामिस्ते दर्शनं लब्धमप्रयत्नेन मेऽधुना ॥ २९ ॥ गङ्गा पापं शशी वापं दैन्यं कल्पतरुहरेत् ॥' पापं तापं च दैन्यं च सद्यः श्रीगुरुदर्शनम् ॥१३०॥ पापं गङ्गा हरेत्लानात्तापं चंद्रो हरेनिशि ॥ दैन्याद्वियोजयत्येव कल्पवृक्ष उपस्थितः ।। ३१॥ नैवं भवदर्शनं यत्तापपातकदैन्यहृत् ॥ दृष्टमीहक्तव पदं चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ ३२॥ एवं स्तुत्वा पुनरपि श्रीगुरोधरणेऽग्रहीत् ।। जगद्गुरुस्वमाश्वास्य स्वाग्रे समुपवेशयत् ॥ ३३ ॥ श्रीगुरुः माह तं विप्रं मद्वाक्यमवधारय ।। जठरे व्यथितो विनः क्षुधा प्राणाञ्जहाति हि ॥ ३४ ॥ कृतार्थोऽस्मि न संशयस्त्वया विश्वतारकेण दर्शनं दत्तम् । जन्मान्तर्ग निता दोया नष्टाः ॥१२३-१२८॥ यस्मिस्तेऽनुग्रहः स भवार्णवानु रिप्यति । तेऽद्यायनतो दर्शन लब्धम् ।।१२९॥ गङ्गा पापं, शशी सा, दैन्यं कल्पद्रुश्च हरति । भवास्तु त्रयमपि पापतापदैन्यद्वत् ॥१०॥ गुरुराह । मद्वचः शृणु । जठरव्यथितोऽयं विप्रः क्षुधा प्राणाजहाति। १ समीपस्थिवः न दूरतः- ·ज्ञानकाण्डे अ, १३ २४३ च्याधेरुपशमार्थाय कथयाम्यहमौषधम् ।। नीत्वा स्वमन्दिरे तस्मै देहि मिष्टान्नभोजनम् ॥ ३५ ॥ अस्यानभोजनात्पीडा व्याधिश्च लयमेष्यति ।। नयासुं त्वरितं विप्रं क्षुधाक्रान्तोऽयमस्ति हि ॥ ३६ ॥ इति श्रुत्वा गुरूक्तिं स विनयावनतोऽब्रवीत् ।। प्राणांस्त्यक्ष्यति भुक्त्यैव ब्राह्मणोऽयं न संगयः ॥३७॥ गतेऽह्नि भुक्तो मासेन तेनासंस्त्यक्तुमिच्छति ॥ अस्मा अन्नप्रदानेन ब्रह्महत्यां समाप्नुयाम् ॥ ३८ ॥ उवाच श्रीगुरुर्विग्नं कथयाम्यथ चौपघम् ।। मापानं परमानं च सापूपं परमौषधम् ॥ ३९ ॥ एतदन्नाशनादस्य व्याधिर्नाशं गमिप्यति ।। निःसंशयं नयाश्वेनं भोजनं देहि सत्वरम् ॥ १४०॥ ओमित्याश्रुत्य म तदा भिक्षार्थमपि सद्गुरुम् ।। सशिष्यं प्रार्थयामास स्वामिन्नहीति भक्तितः ॥४१॥ तदोगोपशमा स्वमंदिरं नीत्वाऽस्मै मिष्टानं देहि । ततोऽस्य पीडा व्याधिश्च नाशयति । शीघ्रम, नय क्षुधितोऽस्ति ॥१३१-१३६॥ इति शुन्या सायन्देवो नत्वाऽऽहानभक्षणादयं प्रांणास्त्यश्यति । गतेहि मासा मुक्तोऽयं प्रागस्त्यिक्तुमुद्यतोऽनोऽन्नदानाद्ब्रह्महत्या भनेत् । गुरु- राहाहं गुरे । साइपमापानं परमालमस्यौषधं ॥१३७-१३९।। तदशना- पाधियेत् । नात्र संशयोऽनं शीघ्रमस्मै देहि ॥१४०॥ द्विजस्तथे- युस्या भिक्षार्थ सशिष्यं सद्गुरुं प्रार्थयामाम। श्रीगुरुणा ओं सयुक्त ·२४४ : श्रीगुरुसंहिता अथ श्रीगुरुनाथः स तथेत्यंगीचकार सः ।। सायन्देवोऽतिहष्टोऽभूद्भक्तिमानामधारक ॥ ४२ ॥ अहमन्ये च ये शिप्या रोगी विप्रश्च तैः सह ॥ श्रीगुरुस्तद्गृहं यातो भिक्षां का मुदा युतः ॥ ४३ ॥ पतिव्रताऽस्य वनिता सा तदाऽतीय हर्पिता। पूजयामासतुरुभौ विचित्रं तत्र चेक्षितम् ॥ ४४ ॥ उपचारः पोडशभिस्तावानर्चतुरादरात् ।। श्रीसद्गुरुं तथान्यांश्च तच्छिप्यान्त्सकलानपि ।। ४५ ॥ गुरुपूजाविधानं तु चित्रं तत्र मयेक्षितम् ॥ एकैकं रङ्गवल्लीभी रचयामास मण्डलम् ॥ ४६॥ नानारङ्गरश्चितानि पद्मान्यष्टदलान्यपि ॥ पञ्चवर्णैः सुचित्रैः स भूपयामास तत्स्थलम् ॥४७॥ वतः सङ्कल्प्य सायाङ्गं प्रणम्य विधिना द्विजः।। विनयावनतो भूत्वा प्रणनाम पुनः पुनः ।। ४८॥ भक्तिमान्सायन्देवो हृष्टस्तं स्वगृहं निन्ये ।' अहमन्ये शिष्या एणो विप्रक्षेतैः सह श्रीगुरुर्मुदा तद्गृहं गतः। साध्वी तद्भार्या दृष्टा । तया सह स श्रीगुरुमान तचित्रं दृष्टं ॥१४१-१४४॥ पोडशोपचौहमन्या ठिष्यांचापूजयत । चित्रं पूजाविधानं शृणु। प्रत्येक नानारंगबई- भिश्चित्रः पंचरंगचूर्णपद्ममैडलानि व्यरचयत् । ततः साष्टांग प्रणय संकल्प्प विनतो विप्रः ॥१४५-१४८॥ चित्रासने गुरुमुपवेश्यान्यांच ·झानकाण्डे अ.१३ २४५ चित्रासने तूपवेश्य गुरुवान्यान्पृथक्पृथक् ।। कृत्वा गन्धादियुक्तानि पाद्यार्थ्यादीनि च क्रमात् ४९ उपचारः क्रमेणव पादौ पश्चामृतादिभिः ।। रुद्रसूक्ताभिपेकैच पूजयामास भक्तितः ।। ५० ॥ भक्त्या श्रीगुरुमापूज्य सन्माल्यादिमिरादरात् ।। नानी विप्रः पादतीर्थ दधौ पात्रान्तरे तदा ॥५१॥ भक्त्या चरणतीर्थ तत्पूजयामास स द्विजः ।। नीराज्य गीतवाद्यैश्च तोपयामास सद्गुरुम् ॥ ५२ ॥ श्रद्वाभक्त्या क्रमेणैव श्रीगुरोः पूजनं मुदा ॥ अन्यान्सन्यासिनः पोडशोपचाररपूजयत् ।। ५३ ॥ पुप्पाञ्जलि चेदमन्त्रपोपपूर्वकमादरात् ।। तस्मै समर्पयामास गुरखे प्रीतिसंयुतः ।।५४ ।। मुगीतनमनथापि तोपयामास सद्गुरुम् ॥ म पतिव्रतया पत्न्या साकमेवं समार्चयत् ।। ५५ ।। पृथक्यपीटेपूसवेश्य पाचार्याइपचारान्दत्वा पञ्चामृतादिभिः रद्र- सूतैश्वामिपिच । श्रीगुरुं यम्नमाल्यादिमिराज्य पादारनेजनं तीर्थं मत्या पूजपामान। श्रीगुरं नीराज्य गीतादिभिस्तापयामास । एवं पोडशोपचारराजा शिवन्यान्नथैर सपूम प्रीन्या गुरवे येदमन्त्र- पोरकं पुष्पाञ्जलिं दसा मुगति तोपयामास । एवं साध्या पन्या -- ·२४६ श्रीगुरुसंहिता एवं श्रीगुरुमापूज्य सायन्देवोऽतिमाविकः ।। शिष्यानन्यानपि तथा क्यन्दे परमादरात् ॥५६॥ गुरुमूर्तिरतिप्रीतो वरं तस्मै ददौ मुदा । वृद्धि यायात्सन्ततिस्ते मद्भक्तिरपि ते कुले ॥ ५७ ।। ज्ञातं गुरुचरित्रं ते सुपुत्रादिभिरस्तु ते ॥ गोत्राभिवृद्धिः सततं गुरुभक्तिरतीव च ॥५८॥ इत्थमाश्वासयामास तथाऽस्त्विति स चाददे ।। कृत्वाऽथ मण्डलान्याशु पात्राण्यासाद्य च क्रमात्॥५९॥ पायसान्नेन पक्वान्नापानैर्विविधैरपि ।। सशर्करैरपूपाधैर्भक्ष्यभोज्यादिसंयुतः ॥ १६० ॥ शाकैर्नानाविधैवापि संस्कृतैयंजनैरपि ।। परिविष्टैः सूपविष्टं भोजयामास सादरम् ॥ ६१॥ उदरे व्यथितः शूली यथेष्टं चुभुजे द्विजः ।। निर्गतस्तत्क्षणं व्याधिः कृपादृष्ट्यैव सद्गुरोः ॥ ६२॥ सह स गुरुमन्यांश्च संपूज्य ववन्दे। प्रीतः श्रीगुरुवर दास्यन्नाह । ते सन्ततिति यायात् । ते कुळे मद्भक्तिच ॥१४९-१५७॥ गुरुचरित्र ते ज्ञातं । पुत्रादिभिस्ते गोत्रवृद्धिरस्तु । तत्र मद्भक्तिश्चेत्याश्वासयामास ।।१५८० तयेत्युक्त्या मण्डलानि कृत्वा पात्राण्यासाय पायसानपक्कानमाधानशर्क- राभूपविविधभक्ष्यभोज्यानि विविधशाकसंस्कृतव्यंजनानि भोजयामास । उदरे व्यथितः शूली विप्रः श्रीगुरुकृपया यथेष्ट मुक्का १ आशीर्वाद स्वीचकार. परिवेष्य ·ज्ञानकाण्डे अ.१३ स्पर्शस्पर्शादयो यद्वत्स्वर्ण पोडशवर्णकम् ।। मवतीशदृशा तद्वन्नीरोगोऽभूद्विजः सुखी ।। ६३ ॥ ययाऽन्धकारसंहारो भवेदिनकरोदयात् ।। श्रीगुरोः कृपया तद्वत्कुतो दैन्यादि शिष्यते ॥ ६ ॥ एवं श्रीगुरुनाथेन स्थशिष्यैः सह मोजनम् ॥ कृतमानन्दयुक्तोऽभूद्विजोऽन्ये विस्मयं गताः ॥६५॥ अहो अस्याहितं ह्यन्नं तदेवाभवदौषधम् ॥ अत्र चित्रमिदं दृष्टं नष्टो दुष्टोऽपि तद्गदः ।। ६६॥ नामधारक किं वच्मि यस्योपरि गुरोः कृपा ।। नश्यन्ति जन्मांतरजा दोपा व्याघेस्तु का कथा ॥६७॥ एवं गङ्गाधरसुतः श्रोतृनाह सरस्वती ।। कामधेनूपमं रम्यं श्रीगुरोग्यरितं हितम् ॥ ६८ ॥ नीरोगोऽभवत् ।।१५९-१६२॥ स्पर्शस्पीटोहं स्वर्णमिव गुरुकृपयाऽसी नौरोगोऽभूत् । सूर्येऽम्युदिते ध्यान्तमिर गुरुकृपया कुतो दैन्यं तिष्टेत् । एवं शिष्यैः सह श्रीगुरुणा भोजनं कृतम् । विप्रो दृष्टोऽन्ये विस्मिता: ॥२६३.१६५|| अहो चित्रम् । यदहितमन्नं तदीपधं जातं रोगो नष्टश्च । हे नामधारक, यस्योपरि गुर कृपा तस्य जन्मान्तरदोषा नश्यन्ति । कुतो १ चितामणिः २ भूत.

·२४८
1
श्रीगुरुसंहिता
पठन्ति ये भक्तियुता विनीताः
शृण्वन्ति वाऽऽख्यानमिदं गदनम् ।।
तेपां गृहे व्याधिमयं न नित्य
तेषां सुखं भूरि वदे त्रिसत्यम् ॥१६९।।
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
रमजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे त्रयोदशः (अध्यायः)
॥ आदितः श्लोकाः॥१६२९ ।।
व्याधिः । एवं परमं रम्यं श्रीगुरोश्चरितं । पठति ये० ॥१६६-१६९॥ इति
चूर्णिकायां त्रयोदशोऽध्यायः ।।
॥ इति त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

·॥अथ चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ ।। श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ नामधारकसच्छिप्यः सिद्धं प्राह सकौतुकम् ॥ पुनः पृच्छाम्यहं प्रीत्या कथयातिविचक्षण ॥१॥ जय योगेश्वर जय वानसागर सिद्ध भोः ।। कथयाने कथं वृत्ता कथा जानं यतो हि नः ॥२॥ प्रसनः कृपया शूलिद्विजरोगमपाहरन् ।। ततोऽग्रतः कया वृत्तां विस्तरात्कथयस्व नः ।। ३ ।। इति शिष्यवचः श्रुत्वा सिद्धः सन्तोपसंयुतः ।। श्रीगुरोधरितं कामधेनुं प्राह सविस्तरम् ॥ ४ ॥ अध्यायसारंसड्महश्लोकोऽयम्- सायन्देवं शऋमिताध्याय उवाच धीशो म्लेच्छं याहि न भीस्ते स तथेति ।। गत्वाऽभीतो म्टेच्छन्नूपेणार्चित एत्य ऋत्यनेने मत्तगयूरो हि यथा सः ।। १ ।। नामधारकः सकौतुकं पुनः पप्रच्छ । सिद्ध, प्रीत्या कथय । ज्ञानसागर योगेश सिद्ध, जयाप्रतो वृत्तां का कथय ॥२॥ निः श्रीगुरुः शूलरोगमहरत् । ततोऽप्रतो वृत्तां का फयति श्रुत्वा तरः सिद्धः सपिस्ता कामधुश्चरितमाह || ३-४॥ है शिष्य, यद्गृहे १ यातिपदित. २४..

·२५० श्रीगुरुसंहिता शृणु शिप्यशिरोरत्न मिक्षा यद्भवने कृता ।। ततः सन्तोपमापन्नः प्रसन्नोऽभूदुरुर्भृशम् ॥ ५॥ सायन्देवद्विजः पूर्णगुरुभक्तिप्रकारवित् ।। दृष्ट्वा पूजां कृतां चित्रां तत आनन्दितो गुरुः ॥ ६॥ सायन्देवमुपाहूय श्रीगुरुस्तुष्ट आह तम् ।। तवोपरि मम प्रीतिभक्तास्त्वद्वंशजा मम ।। ७॥ इति श्रुत्वा गुरुवचस्तत्पादाम्बुजयोः शिरः॥ पुनः पुनः स विन्यस्य विनयावनतोऽब्रवीत् ॥८॥ श्रीसद्गुरो जय जय त्वं नरो भासि मायया ।। त्वं त्रिमूर्त्यवतारस्ते महिमा श्रुत्यगोचरः ॥ ९ ॥ त्वं विश्वव्यापको ब्रह्मविष्णुशर्वात्मकः परः ।। मानुपं रूपमास्थाय भक्तानुद्धरसीह हि ॥१०॥ महिमानं वर्णयितुं तव शक्तिर्विभो न नः ॥ एका याजा ममास्तीश कृपया तां शृणुप्प मोः॥११॥ भिक्षा कृता तस्मिस्तुष्टः प्रसन्नोऽभूत् । सायन्देवोऽपि भक्तिप्रकार- शचित्रां पूजां चके। तत आनन्दितो गुरुस्तुष्टस्तमाहूयाह । तथोपरि मम प्रीतिस्त्यवंशजा मे भक्ता इति श्रुत्वा सायन्देवः पुनः पुनर्नत्या विनयेनाह । श्रीगुरो, जय । त्वं मायया नरो भासि । त्रिमूर्त्यवतारस्य से महिमा वेदागोचरः। रवं विश्वव्यापको ब्रह्मविष्णुशिवारमको माया रूपं धृत्वा भक्तानुदरसि ॥५-१०॥ ते महिमवर्णने का १ तस्मिन्. .

·ज्ञानकाण्टे अ.१४ २५१ मद्वंशे ये भवंतीश तेम्यो भक्ति प्रदेहि ते ।। पुत्रपौत्रादिसौख्यं च तथाऽन्तेऽपि च सद्गतिम् ॥१२॥ इति प्रार्य नमस्कृत्य विनतः पुनरब्रवीत् ।। मेवां करोमि यवनद्वारि क्रूरः स दैत्यवत् ॥ १३ ॥ प्रत्यब्दं ब्राह्मणं हन्ति घातकोऽधव मामपि ॥ तदर्थमेव म क्रूर आयत्यति सम्भ्रमम् ॥ १४ ॥ तत्समीपे मयि गते म प्राणान्मे ग्रहीप्यति ॥ मरणं मे कुतो दृष्टं चरणं शरणं हि ते ।। १५ ।। सन्तुष्टो गुरुमूर्तिः म मूर्तीि दत्वाऽभयं शयम् ।। मायन्देवं प्राह मा मीचितां मा कुरु मा शुचः ॥१६॥ यवनं याह्यपि क्रूरं मयं त्यक्त्वव मर्वया ॥ प्रेम्गा तुष्टः पुनरपि त्वां मह्यं प्रेगयिष्यति ।। १७॥ आगमिष्पमि यावत्र तावतिष्ठामि चात्र तु ॥ आगते त्वयि मन्तुष्टो गमिप्यामि ततस्त्वितः ।।१८।। एका यात्राऽस्ति ता गगु ॥ ११ ।। मदशे ये भवन्ति तेषां पुनाादसायं स्वपि भक्तिरन्ते सहतिधातु। इनि प्राये नया पुनराह । यद्वार सेवा करोमि स शो यानः प्रयन्द माह्मण हन्ति घातकोऽयापि तदर्थमेव मा ससंभ्रममाहानि। मयि तसमीप गते स मे प्राणान्हारेप्पनि । ते चरण एमतः कुनो मे मरणम् ॥१२-१५॥ तत् श्रुत्या तन्मय॑मयकर दला। मा भीचिन्ता मा कुरा शोक त्यज । परमपि यवन गच्छ । स प्रेग्णा पुनः प्रेररियति । यारदागामध्यसि तावतिहामि । त्वय्यागते गमिष्यानि ।

·२५२ श्रीगुरुसंहिता अस्माकं त्वं हि भक्तोऽसि तथैव तव वंशजाः ।। प्राप्स्यसे त्वममीटार्थान्वृद्धि यायाच्च सन्ततिः ॥१९॥ सर्वेऽपि सुखिनः पुत्रपौत्राद्याः श्रीरसण्डिता ।। आरोग्यं त्वत्कुले चापि दीर्घायुश्च भविष्यति ॥ २० ॥ इति लब्धवरो हृष्टः सायन्देवाद्विजो ययौ ।। यत्र स्थितः स यवनस्त्वरया तमुपागतः ॥ २१ ॥ कालान्तकोपमो हृष्टो यवनोऽपि तदा द्विजम् ।। सायन्देवं निरीक्ष्यैव समभूज्ज्वलितान्तरः ॥ २२ ॥ कुपितोऽपि द्विजं प्रेक्ष्य विमुखः सन्गृहं गतः ।। भीतोऽपि चकितो विप्रो दध्यौ चित्तेन सद्गुरुम् ॥२३॥ भृशं कुप्येत बनी चेदनि स्पृशति किं तथा ॥ कृपा यस्योपरि गुरोः किं क्रूरोऽस्य करिष्यति ॥२४॥ ग्रसिप्यति कथं सर्पो गरुडस्याकानपि ॥ तथा गुरुकृपायुक्तं यवनः किं करिष्यति ॥२५॥ स्वं मे भक्तस्ते वंशजा अपि मे भक्तास्त्वमिष्टार्थान्प्राप्स्यसे । ते सन्तति- नृद्धि यायात् ॥१६-१९॥ सर्वेऽपि पुत्राद्याः सुखिनः सन्तु । स्वत्युले श्रीरखण्डिताऽऽरोग्यं दीर्घायुश्चेति लब्धवरो हृष्टः सायन्देवः यवनसमीप ययो । स च कालान्तकोपमो दुष्टो द्विजं वीक्ष्य कुपितोऽपि त्रिमुखो गृहं गतः । चकितो भीतोऽपि विप्रः श्रीगुरुं दध्यौ ॥२०-२३॥ वनी (वाळवी) कुपिताऽग्नि स्पृशत्कि । यदुपरि गुरुकृपा तस्य यवनः किं करिष्यति । सो गरुडपोतं असति किं । ऐरावत: सिंहं प्रसेकि। यदुः ।"

·ज्ञानकाण्डे अ.१४ २५३ कथमैरावतः सिंहं ग्रसिष्यति तथाऽप्ययम् ॥ कलिकालभयं नास्य यस्योपरि गुरोः कृपा ।। २६॥ क भयं दारुणं तस्य यच्चित्ते सद्गुरुस्मृतिः ।। कालमृत्यू न वाघेते अपमृत्युभयं कुतः ॥२७॥ मृत्योर्भयं न यस्यास्य कुतस्तु यवनाद्भयम् ॥ यमादपि भयं नास्ति यस्योपरि गुरोः कृपा ।। २८ ।। एवं स यवनो मीतो गत्वाऽन्तःपुरमातुरः॥ प्रान्तः प्रगाहं सुपुप्त्या शरीरमपि विस्मरन् ।। २९॥ सन्तप्तहृदयो बुद्ध्वा लब्ध्वा प्राणान्तिकव्यथाम् ।। परमं कप्टमापन्नो यवनोऽभूत्तदैव हि ॥ ३०॥ स्मृतिविस्मृतिसंयुक्तो यवनः प्राह मे द्विजः ॥ शस्त्रेणावयवान्त्सर्वाञ्छिनत्ति भृशदुःखदः ॥३१॥ इत्युक्त्वा ब्राह्मण स्मृत्वा प्रघावंस्तमुपेत्य सः॥ लोलद्वात्रः पदे तस्य प्राह स्वामी त्वमेव मे ॥ ३२॥ 'रि गुरुकृपा तस्य कटिकाटमयं न । यच्चित्ते गुरुत्मरणं तस्य कुतो क्यम् । कालमृत्युन बाधते कुतोऽपमृत्युः । यदुपरि गुरुकृपा तस्य यमा- पृन्योश्च मयं न । कुलो यवनाद्भयम् ॥२४.२८॥ स मीतो यवनोत:- परं गवा भ्रान्तस्तन्या देहं विस्मृत्य तपहृदयः प्राणान्तिरूच्या गत्या ऋतिविस्मृतियुक्तः सन्नाह । भृशदुःखदो द्विजः शस्त्रेण मेऽङ्गानि छिननी- युक्या प्रामणमुपेत्य टोलनात्र आह् । स्वमेव मे स्वामी । केन माह- ·२५४ श्रीगुरुसहिता केन वाऽऽकारितोऽसि त्वं स्वगृहं याहि सत्वरम् ।। इति प्रस्थापयामास वस्त्रभूषाः समर्प्य तम् ॥ ३३॥ सन्तुष्टः स द्विजो हृष्टो ग्राममागत्य सत्वरम् ॥ गडावीरमनुप्रासो गुरुदर्शनलालसः ।। ३४ ।। स एत्य श्रीगुरुं दृवा सद्भावेन प्रणम्य च ॥ स्तोत्रैस्तुष्टाव बहुभिस्तवृत्तान्तं न्यवेदयत् ॥ ३५ ॥ सन्तुष्टो गुरुराश्वास्य प्राहाहं दक्षिणां दिशम् ।। यास्ये तीर्थानि विद्यन्ते स्थाने स्थानेऽपि तत्र तु॥३६॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विनयावनतः करौ ॥ सन्धायोवाच ते पादसेवकोऽनुचराम्यहम् ।। ३७॥ शरणे चरणे हित्वा तव भावहरे हरे॥ क्षणं स्थातुं न शक्नोमि कृपाब्धे देव तारक ॥ ३८ ॥ सागरोद्धारणायव यथा गद्गा हि गां गता ॥ दर्शनं तेऽघ नः स्वामिन्दातुमत्रागमः कृतः ॥ ३९ ॥ सोऽसि । सत्वरं गृहं गच्छति यत्रभूपाः रामर्थ्य प्रस्थापयामास ॥२९ ३३॥ सुटो द्विनः शोमं प्रारमेय गुरुदर्शनलालसो गङ्गातीरमेत्य गुरु या नत्या स्तोत्रः स्तुत्या वृत्तान्त न्यवेदयत् । तुष्टो गुरुस्तमावास्याह दक्षिणदिशं यास्ये रात्र स्थाने स्थाने तीर्थानि ॥३४-३६॥ इति श्रुत्वा प्रणतः सापन्देय माह ।। ७ ।। अहमयागमिष्यामि । मवहारि ते पदं हिवा क्षण म्थातुं न तोमि । सागरोताराप यथा गाता तथा ·ज्ञानकाण्डे अ. १४ भक्तवत्सल ते ख्याति को वेदास्मान्न सन्त्यज ।। सहैव चागमिप्यामीत्युक्त्वा तच्चरणेऽग्रहीत् ।। ४०॥ विनयावनतस्येत्यं प्रार्थनां तस्य चेचरः॥ श्रुत्वा सन्तोपमापन्नः श्रीगुरुस्तं तदाऽत्रवीत् ॥ ११॥ कार्यार्थ दक्षिणां यास्ये सन्ति तीर्थानि दक्षिणे ।। दास्यामि दर्शनं मयस्ते पंचदगवत्सरः ॥४२॥ तब ग्रामसमीपे तु वासो मे नियतो भत्रेत् ।। वदा कलापुटर्मम स्वं दर्शनं कुरु ॥ १३॥ चिन्तां मा कुर्वरिष्टं ते गतं दुःखं मुखं वस ।। इति दत्त्वा कर मूर्ध्नि तस्म मत्योक्तिमार्पयत् ।। १४ ॥ इत्याश्वास्य परावर्त्य तं शिप्यः सह मोऽगमत् ।। वैद्यनाथ महाक्षेत्रं यत्रारोग्यभवानिका ॥ ४५ ॥ शिप्यः समस्तैः सहितः पश्यंस्तीर्थानि सद्गुरुः।। प्राप्य ख्यात वैद्यनाथं तत्र गुप्तोऽभवत्प्रमुः ॥ ४६॥ दर्शनं दातुमागतोऽसि ! मालतल, ते गति (३) को वेद । नात्मांस्त्यन । सहायास्य इति पादौ दधौ । नतस्य तस्य प्रार्थनां श्रुत्वा तुष्टो नखाह । कार्यार्थ तीर्थान्वितदक्षिण दिशं गर्लन्य पुनदर्शनं ते दान्ये। चिन्ता माकुर्वरिष्टं दुःखं गतं । मुग्वं तिनि मान कर दत्ता सन्योन्याऽऽपास्य तं परावर्त्य च सशिष्यो गुर्यत्रारोग्यभवानी तद्वैधनायक्षेत्रं गला तीर्थानि पश्यन्गुनोऽमवन् ॥३८-४६॥ इति श्रुत्रा नामधारक साह ।

·२५६
श्रीगुरुसंहिता:
इति सिद्धोदितं श्रुत्वा प्रावीन्नामधारकः ।।
कुत्तो गुप्तोऽभवच्छिप्या वहवस्ते क वा स्थिताः ॥४७॥
'इति तद्वचनं निशम्य सिद्धस्तमवोचदशेपवित्स युद्धः ।
गुरुसच्चिरितं तदेव गङ्गाधरजः कथयिष्यति प्रसङ्गात् ॥४८॥
अग्रतः कथयति प्रविस्तरं प्रश्नमेतमनुसृत्य चोत्तरम् ।।
संभृणोतु विहितैकमानसः श्रोतृवर्ग इह दत्तमानसः ।। ४१॥
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गापरा-
स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे चतुर्दशः (अध्यायः)
॥ आदितः श्लोकाः ॥ १६७८ ॥
कुतो गुमोऽभूत्तदा शिष्याः क स्थिताः ॥ ४७ ॥ इति श्रुत्वा सर्वविसिद्ध
आह । तत्सरस्वती यक्ति ॥४८॥ अग्रतः कथयति प्र० ॥४९॥
इति चूर्णिकायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥
॥ इति चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥

·॥ अथ पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥ ।। श्रीदचात्रेयाय नमः॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः॥ धन्या धन्या हि ते वाणी शृणु शिष्यशिखामणे ।। दृढभक्तिहि चरणे गुरोलीनोऽसि सर्वथा ॥१॥ त्वं मां पृच्छसि यत्तेन सन्तोपो जायते मम ।। अन्तर्धाने गुरोर्वच्मि कारणं शृणु सादरम् ॥२॥ प्रसृतो महिमाऽस्यात्र ततो लोका अनेकशः॥ दर्शनार्थ समायान्ति दूरतोऽपि सकामनाः ॥३॥ साधवोऽसाधवो धूर्ता अखिला अपि सद्गुरोः ।। वयं शिष्या भविष्याम इत्यायान्ति कलौ सति ॥४॥ भूत्वाऽपि भार्गवो रामः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् ।। दत्त्वा द्विजेभ्यः पाश्चात्त्यलवणोदतटं गतः ॥५॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- चित्रपदोक्तित ईशस्तीर्थगमाय स शिष्यान् ।। पञ्चदशे कथयित्वा तद्विधिमैरयदेव ॥ १५॥ सिद्ध आह । धन्या ते वाणी । हे शिपशिखामणे शृणु। ते गुरुपदे इदा भक्तिींनोऽसि । ते प्रश्नान्मे तोषोऽन्तर्धानकारणं शृणु। गुरुमहिमा प्रस्तोऽतोऽनेके दादर्शनार्थे सकामत्वेनायान्ति ॥ १-३ ॥ अन कली साधवोऽसाधयो धूर्ता अपि शिप्या भविष्याम इत्यागमिष्यन्ति । भार्गक- रामो निक्षत्रां महीं कृत्वा द्विजेम्यो दत्त्वाऽन्धितटं गतः । तत्रापि १ पधिमछमुद्रतीर.

·२५८ . श्रीगुरुसंहिता हत्या भूपान् द्विजेभ्यो भृगुपवितनयो दत्तवान्त्सर्वभूमि तस्थौ तप्तुं तपोऽसौ पुनरवनिसुरा याचमानास्तमाहुः ।। त्वं दत्त्वाऽपि क्षमां तां ननु कथमधितिष्ठस्यपीत्यधितोऽन्या- मादायास्थाद्धृगुस्तं पुनरपि च गता याचमाना महाशाः ॥६॥ सह्यदक्षिणत उत्तम वृतं कोंकणाख्यममलं स भूतलम् ॥ तत्प्रदाय जलधौ तिरोऽभवद्याचमानमुखजातशंकितः ॥७॥ तद्वदेव गुरुमूर्तिरत्र तु प्राविरास भवमुक्तिहेतवे ।। याचते स्म तु जनो बहून्वरान्साधु नेदमिति सोऽभवत्तिरः॥८॥ बरं दातुमीशोऽप्यनीशो मवेस्कि जगद्व्यापकोऽसौ वरैर्नश्वरैः किम् ॥ विचिन्त्येति पात्रानुसारेण दास्य- स्तिरोऽभूत्तिरो तमायः समायः ।। ९ ।। श्रीगुरुस्त्वेकदा शिप्यानाहूय सकलानपि । तिरोभवितुमिच्छन्संस्तीर्थयानां न्यवेदयत् ॥१०॥ याचमाना द्विजास्तमेत्य दत्तभूभी कथं तिष्ठसीत्याहुः । पुनः सोऽन्धेरल्य मुवमाहृतवान् ।। ४-६ ॥ सह्यदक्षिणत उ० ॥७॥ तद्वदेव गुरुमूर ॥८॥ परं दातुमी० ॥९॥ श्रीगुरुस्तिरोधानमिच्छनसर्वशिष्यानाहूया ह ॥ भो शिष्यास्तीर्थयात्रां गच्छत ॥१०॥ श्रीशैले पुनमें दर्श १ विप्राः २ अधिशीट्स्थासो कर्म ३ तिरोहितः गुमः) माया यस्मात् ५ सोपाधिक ईश्वरः, ४ तिरोभूब ·ज्ञानकाण्डे अ. १५ २५९ नृसिंहमुनिराहेदं मोः शिष्या गच्छताधुना ॥ तीर्थयात्रां दर्शन में श्रीशैले मवतां भवेत् ॥ ११ ॥ इति श्रुत्वा गुरूक्ति ते सर्वेऽस्य जगृहुः पदम् ।। गुरुराज कृपामूर्ते किमद्यास्मानुपेक्षसे ॥ १२ ॥ त्वत्पाददृष्टिमात्रेण सर्वतीर्थानि नः खलु ।। श्रीगुरोवरणे हित्वा क गन्तव्यं न विद्महे ॥ १३ ॥ सर्वतीर्थानि सन्ति श्रीगुरुपाद इति श्रुतिः ।। शास्त्राणामपि सिद्धान्त एप एव सुनिश्चितः ॥१४॥ सन्निधाने निधाने तु का पर्यटत्ति काननम् ।। कल्पवृक्षं परित्यज्य को दूरं याति बेधुरम् ॥ १५॥ श्रीगुरुस्तान्पुनः प्राह शिष्याः सन्यासिनो वयम् ॥ पवाहं नैव चास्माभिरेकत्र क्रियते स्थितिः ॥१६॥ चतुर्थाश्रममासाद्य तीर्थानि मुवि सेव्यताम् ॥ ततः स्थिरीकृते चित्ते त्वेकवासः प्रशस्पते ॥१७॥ भविष्यतीति श्रुत्वा ते पादौ धृत्वाऽऽहुः । कृपान्धेऽस्मानुपेक्षसे किं त्वत्पददर्शनानः सर्वतीर्थानि तद्धित्वा क गन्तयं न जानीमः । त्वत्पदे सर्वतीर्थानीति श्रुतिशास्त्र सिद्धांत: ! सन्निधाने निधाने क पर्यटनम् । कल्पवृक्ष हित्वा को व रं गच्छेत् । श्रीगुरुाह । वयं संन्यासिन एकत्र पश्चाई न स्थेयम् । तीर्थानि सेव्यानि । ततो मनः स्थिरीकृत्यैकवासः १ टकर.

·२६० श्रीगुरुसंहिता मद्वाक्यतो विशेपात्स्वाश्रमधर्मो हि सेव्यताम् ।। लात्वा तीर्थानि यतयः समागच्छन्तु मां पुनः ॥१८॥ श्रीशैले बहुधान्याख्ये संवत्सर उपेत्य माम् ॥ सर्वे मिलन्तु तत्रैव दर्शनं मे भविष्यति ॥१९॥ इति श्रीगुरुणाऽऽदिष्टाः सर्वे शिप्याः पुनर्गुरोः ।। दृढं धृत्वा पदे दीनास्तमूचुर्नामधारक ॥ २० ॥ श्रीगुरो भवतो वाक्यं प्रमाणं नः सुसम्मतम् ।। । द्रष्टुं तीर्थानि यास्यामो निश्चयेन महीतले ।। २१॥ गुरुवाक्यं न गृह्णाति यः स यास्यति रौरवम् ।। गृहं यमपुरे तस्य स वै नरकभाक्सदा ॥ २२ ॥ तीर्थ कस्मिन्छ गतव्यमाज्ञापय गुरूत्तम ॥ चित्ते वृत्वा दृ वाक्यं स्वामिन्गच्छामहे वयम् ॥२३|| भवान्यथाऽऽज्ञापयति गच्छामोऽद्य तथैव हि ॥ ।। अस्माकं तव वाक्यं हि भोः स्वामिन्सर्वसिद्धिदम् २४ प्रशस्यते ॥११-१७|| मद्वाक्यात्स्वाश्रमधर्मः सेव्यः । भो यतयस्तीर्थ- यात्रां कृत्वा श्रीशैले बहुधान्येऽन्दे मे दर्शनं भविष्यति ॥१८-१६ इति गुरुणाऽऽज्ञसाः शिष्याः पदे धृत्योचुस्ते वाक्यं नः प्रमाणं मतम्। सी) द्राई यास्यामः । यो गुरुवाक्यं न गृह्णाति तस्य यमपुरे रोवनरक गृहम् । ते पदे धृते । स्यामिन् , केषु तीर्थेषु 'गन्तव्यं तदाज्ञापय । तद्धृदि दृढं धृत्वा यास्यामः । ते वाक्यं नः सर्वसिद्धिदमिति श्रुत्वा प्रसन्नो ·ज्ञानकाण्डे अ.१५ इति शिष्यवचः श्रुत्वा प्रसन्नवदनो गुरुः।। तत आज्ञापयामास तीर्थयात्रां यथायथम् ।। २५ ।। ब्रह्माण्डगोले विख्यातस्तीर्थराजो विशेषतः ।। काशी तां प्राप्य भजत गगां भागीरथर्थी शुभाम् ।।२६।। मागीरथीतीरयात्रा पवित्रा पष्टियोजना॥ पष्टिकृच्छ्रफला गङ्गाद्वारं तु द्विगुणं स्मृतम् ॥ २७ ।। यमुनातटयात्रा तु स्मृता विंशतियोजना।। तावत्कृच्छ्रफलं तत्र सावधानोऽवधारय ॥ २८ ॥ सरस्वती महागङ्गा कन्यकाऽपीह भूमिगा । चतुर्विशतिकृच्छ्राप्तिश्चतुर्विशतियोजना ॥२९॥ यावन्ति योजनानीह तावत्कृच्छ्रफलं मतम् ।। पिप्तिर्यज्ञफलं ब्रह्मलोकश्च शाश्वतः ॥ ३०॥ वरुणा च कुशावर्ता शतद्रुश्च विपाशका ।। शरावती वितस्ता च तथाऽसिनी मनोहरा ॥३१॥ रस्तीर्थयात्रामाह । ब्रह्माण्डे तीर्थराजः प्रयागः ख्यातः काशी च तत्र गन्ना गव्या । भागीरथीयात्रा पष्टियोजना पष्टिकृच्छ्रफला च। गङ्गाद्वारे गुणम् । यमुनायात्रा विंशतियोजना तावत्कृच्छफलं च ॥२०.२८॥ हमारी सरस्वती चतुर्विशतियोजना । तावत्कृच्छ्रफला च । सर्वत्र यावन्ति जनानि तावन्तः कृच्छाः। पितृवृतिर्यज्ञफलं ब्रह्मलोकातिश्चेति सर्वत्र । रिणा-कुशावर्ता-शतटु-विपाश्-शरावती-वितस्ताऽसिनी- मरुधा- ·२६२ श्रीगुरुसंहिता मरुधा नदी चैव तथा मधुमती शुभा ।। पयस्वतीघृतवतीतीरयात्रा विधीयताम् ।। ३२ ॥ या तु देवनदी प्रोक्ता विख्याता भूमिमण्डले ॥ यात्रा तस्याः पञ्चदशयोजनानि फलं तथा ।। ३३ ।। यावन्ति योजनानीह तावत्कृच्छ्रा इतीरितम् ।। सानात्पवित्रतां याति ब्रह्महत्यादि नश्यति ॥ ३४ ॥ चन्द्रभागा रेवती च सरयूर्गोमती तथा ॥ वेदिका कौशिकी नित्यजला मन्दाकिनीति च ॥३५॥ श्रेष्ठा सहस्रवक्त्रा च पूर्णा पुण्यनदी तथा ।। अरुणा बाहुदा चैव प्रोक्ता पोडशयोजना ॥ ३६ ॥ बहु पुण्यं यत्र नदीसंगमस्तत्र चाप्लवात् ॥ त्रिवेणीस्नानफलदः सङ्गः मायात्ततस्ततः ॥ ३७॥ वैरोचनी सन्निहितं पुष्करं तीर्थमुत्तमम् ।। क्या फल्गुनदी श्रेष्ठा गयाक्षेत्रं महाफलम् ॥ ३८॥ मधमती-घृतवती यात्रा विधीयताम् । देवनद्याः पञ्चदशयोजनफलं। स्नानात्पवित्रता ब्रह्महत्यादिनाशश्च। चन्द्रभागा रेवती गोमती वेदिका कौशिकी नित्यजला मन्दाकिनी सहस्रवक्ता पूर्णा पुण्यनदी वाहुदारुणा बहु फला। यत्र नदीसगस्तत्र नानात्रिवेणीशानफलम् ।।२९-३७॥ वैरोचनी पुष्करतीर्थ कुरक्षेत्रं महापुण्यम् । श्रीशैलोऽनन्तो रामेश्वरः सेतुः श्रीरङ्गा- पानात् २ संगमः, ·ज्ञानकाण्डे अ. १५ २६३ नारायणो बदयों चालकानन्दाऽतिपुण्यदा ॥ कुरुक्षेत्रं महापुण्यं श्रीशैलोऽनन्त एव च ॥३९ ।। रामेश्वरः सेतुबंधे श्रीरङ्गः पद्मनाभकः ।। नैमिषारण्यतीर्थ च मनोहपुरुषोत्तमः ।। ४०॥ स्यान्महालयतीर्थ यत्पितॄणामतिप्तिदम् द्विचत्वारिंशत्कुलानि स्वर्ग यास्यन्ति वै यतः ॥ ४१॥ केदारः कोटिरुद्रश्च नर्मदा च महाफला । मारकेशः कुजतीर्थ तथा कोकामुखी घरा ॥ ४२ ॥ प्रसादतीर्थे विजयं चन्द्रतीर्थ तथैव च ।। गोकर्ण शहकर्ण च स्नाने एते मनोहरे ॥ ४३ ।। अयोध्या मथुरा काञ्ची द्वार्वती मोक्षदा पुरी ।। शालग्रामय शबलग्रामो मुक्तिप्रदः स्मृतः ॥४४॥ गोदावरीतीरयात्रा सा पड्योजनसम्मिता ।। अनन्तमहिमा यस्या वाजपेयफलप्रदः ॥ १५॥ सव्येन तटयानां यो गोदावर्याः करिष्यति ।। विवारं स महापापमुक्तो ज्ञानी भविष्यति ।। ४६ ।। पमनाभः पुरषोत्तमः सेन्यः । महालयतीर्थ पितृवृमिदं द्विचत्वारिंशकुलो. दर्तृ घ । नैमिपारण्य केदारः कोटिरुदश्च सेन्यः नर्मदा च महाफला । मातृकेशः कुन्जतीर्य कोफामुखी प्रसादतीर्थ गोकर्णः शकर्णश्चायोध्या मथुरा कानी द्वारपनी शालग्रामः शवलग्रामश्व मुक्तिदः ॥३८.४४॥ गोदारीपात्रा पयोजना बाजपेयफलदा। सन्यनस्त्रिगारं सटपातातो महापापहानिशेनं च ॥४५-४६॥ भीमेश्वरपजरायतीय प्रयागसमे ।

·२६४ श्रीगुरुसंहिता प्रयागेन समाने द्वे तीर्थे परमपावने ॥ भीमेश्वरं वञ्जराख्यं सङ्गमश्चेति ये विदुः ॥ ४७॥ कुशतर्पणतीर्थं च श्रुतं द्वादशयोजनम् ।। गोदाब्धिसङ्गमोऽयं पट्त्रिंशत्कृच्छ्रफलप्रदः ॥४८॥ पूर्णानदीतीर्थयात्रा त्रिंशद्योजनपुण्यदा।। कृष्णावेणी पञ्चदशवरकृच्छ्रफलप्रदा ।। ४९॥ तुङ्गभद्रातीरयात्रा स्मृता विंशतिकृच्छ्दा ।। पम्पासरः पवित्रं स्यादनन्तमहिमाऽस्य तु ॥५०॥ तथा हरिहरक्षेत्रे सर्वपापापहारके ॥ भीमातट पर्यटतो दशकृच्छ्रफलप्रदम् ॥ ५१ ।। पाण्डुरङ्गो मातुलिङ्ग गन्धर्वपुरमुत्तमम् ।। तत्र तीर्थान्यनेकानि देवा अपि च कामदाः ॥५२॥ तद्धीमामरजायोगे कोटितीर्थानि सन्ति हि ॥ कल्पवृक्षोपमोऽश्वत्थवृक्षः सकलकामदः ॥५३॥ . कुशतीर्थं द्वादशकृच्छ्रफलम् । गोदाधिसङ्गमः पत्रिंशत्कृच्छफलदः पूर्णानदी त्रिंशद्योजनपुण्या कृष्णावेणी च पञ्चदशकृच्छ्रफलदा । तुझ भद्रा विशतिकृच्छफलदा । पम्पासरः पवित्रम् । हरिहरक्षेत्रं सर्वपापहरम् । भीमातटयात्रा दशकृच्छ्रफटा। पांडुरङ्गो मातुलिनं च पवित्रम् । गन्धर्व- पुरेऽनेफतीर्थदेवाः कामदाः। भीमाऽमरजायोगे कोटितीर्थानि । तत्र ·ज्ञानकाण्डे अ. १५ २६५ नृसिंहतीर्थमश्वत्थसम्मुखे च तदुत्तर ।। अस्तिं वाराणसी काशी सर्वपापहरा परा ।। ५४ ।। तत्प्राक्पापविनाशाख्यं तीर्थ परमपावनम् ।। ततोऽग्रतो रुद्रपादतीर्थ सकलपापहृत् ॥ ५५ ।। चक्रतीर्थ स्थितं यत्र केशवो देवनायकः॥ कोटितीर्थ ततो ज्ञेयं ततो मन्मथतीर्थकम् ।। ५६ ।। कल्लेश्वरो यत्र तत्र साक्षाद्गोकर्णकं स्मृतम् ।। गन्धर्वपूः सिद्धभूमिः पुरी माऽनुपमा मुवि ।। ५७ ।। इष्टार्थसिद्धिीक्तेषां येऽनुतिष्ठन्ति तत्र तु ।। कल्पवृक्षो यत्र तत्र किं किं न म्यान्नु कांक्षितम् ५८ अनन्तपुण्यफलदः काकिणीसगमः परः।। प्रयागसङ्गमसम एवं भीमा महाफला ॥ ५९॥ तुङ्गमद्रा वरनदी मगमोऽस्या महाफलः ।। मलापहासङ्गमश्च शतजन्मापनाशनः ।। ६० ।। ल्पवृक्षोऽश्वयः कामदः । तत्र नृसिंहतीर्थ तदुत्तरे पापन्नी वाराणसी व्यापारनं पापविनाशतीर्थ ततोऽप्रतोऽयह[द्रपादतीर्थ ॥४७-५५|| शरसन्निधौ चक्रतीर्यम् । ततः परं कोटितीर्थ मन्मथतार्थ च ॥५६ ।। त्रि कटेश्वरस्तोफर्णम् । गन्धर्वपुरंसिद्धमूमिः अत्रानुष्टानादीसिद्धिः । पत्र कल्पटुस्तक किं न सिध्येत् । काफिणीसगमोऽनन्तफलः प्रयागसमः। ममदा यरदा अस्याः सलामो महासलः। मलापहासद्गमः शतजन्मा- ·. २६६ श्रीगुरुसंहिता निवृत्तिसङ्गमश्चापि ब्रह्महत्यानिवारकः । मोः शिष्या गच्छत प्रीत्या पापनाशो भविष्यति ॥६१॥ यदा वृहस्पतिः सिंहराशिं गच्छति वै तदा।। गोदावरी समागम्य वर्ष गङ्गाऽत्र तिष्ठति ॥ ६२ ।। कन्यागते गुरौ चैव गङ्गा कृष्णायुता भवेत् ॥ तुलागते गुरौ तुङ्गभद्रा गङ्गायुता भवेत् ॥ ६३ ॥ गोपतौ कर्कटस्थेऽपि तथैव च मलापहा ।। स्नानादेवात्र सर्वेषां ब्रह्महत्याद्यपक्षतिः ।। ६४ ।' भीमाकृष्णासङ्गमे तु स्नानाच्छुद्धो भवेन्नरः ।। पष्टिजन्मसु सद्विप्रकुले स च भविष्यति ॥६५॥ तुङ्गभद्रासङ्गमोऽपि ततस्विगुणपुण्यदः ॥ निवृत्तिसङ्गमश्चापि चतुर्गुणफलस्ततः ।। ६६ ।' पातालगङ्गास्नानं तु मल्लिकार्जुनदर्शनम् ।। ततः पड्गुणपुण्यं यत्पुनरावृत्तिनाशनम् ॥ ६७ ॥ * घद्वत् । निवृत्तिसगमो ब्रह्महत्याहरः । एवमाचीर्णा पापविनाशः । बृहस्पती सिंहगे गोदावरी, कन्यागते च कृष्णा, तुलागते तुङ्गभद्रा, कर्कटस्थे मलापहा च गङ्गायुक्ता भवेत् । तदा रात्र स्नानादिना ब्रह्महत्याद्यधनाशः ॥५७-६४॥ भीमाकृष्णायोगे नानाच्छुद्धिः पष्टिजन्मसु विप्रत्वं । तुङ्ग भदासङ्गमे ततत्रिगुणं पुण्यम् । निवृत्तिसङ्गमे चतुर्गुणम् । पातालगना सानं मल्लिकार्जुनदर्शनं च षड्गुणफलम् । न पुनर्जन्म च ॥६५-६७॥

·ज्ञानकाण्डे अ. १५ २६७ युगालय द्विघ्नपुण्यं कावेरीसिन्धुसङ्गमः।। पुण्यं पञ्चदशगुणः कृष्णाभ्योरमितः स्मृतः ॥६८॥ महानदी ताम्रपर्णी महापुण्यप्रदाऽऽप्वात् ।। कृतमालानदी चापि सर्वपापापहारिणी ।। ६९ ।। पयस्विनीनदी श्रेष्ठा तथैव भवनाशिनी ॥ सर्वपापापहृञ्चैव समुद्रस्कंददर्शनम् ।। ७० ॥ शेपाद्रिः श्रीरङ्गनायः पद्मनामस्तथैव च ।। पूज्यः श्रीमदनन्तश्च मल्लिकार्जुन उत्तमः ।। ७१ ॥ समस्वतीर्थैः समानं कुम्मकोणं मुपुण्यदम् ।। कन्याकुमारिकामत्स्यतीर्थस्नानाच तारकम् ।। ७२ ॥ पक्षितीर्थ च रामेशधनुष्कोट्याख्यतीर्थकम् ।। रगनाथसमीपं च कावेरीतीर्थमुत्तमम् ।। ७३ ।। पुचमश्चन्द्रकुण्डं महालक्ष्मीपुरं महत् ।। स्मृता दक्षिणकाशीति करवीरपुरं परम् ।। ७४ ।। युगाच्यं द्विगुणपुण्यम् । कृप्यान्धिसङ्गमे कावेरीसिन्धुसङ्गमे च पुण्यं । पबदशगुणम् । ताम्रपर्णी महापुण्या । कृतमाला सर्वसापहरा । पपस्विनी माहरा । सर्वपापहृत्समुद्रस्कन्ददर्शनं च ॥६८.७०॥ शेपादिः श्रीरङ्गनायः पानामः थोमदनन्तो मल्लिकार्जुनथ पून्यः। सर्वतीर्धकलदं कुम्भकोणम् । कन्याकुमारी, मत्स्यतीय, पक्षितार्य, रामेश्वरधनुष्कोटितीर्थ, रङ्गनाय- समीपे कावेरीतीर्थम् ॥७१-७३॥ पुरुषोत्तमश्चन्द्रकुण्डं च पापडत् । १ ·La - २६८ श्रीगुरुसंहिता महाबलेश्वरः श्रेष्ठो यत्र कृष्णासमुद्गमः ॥. पुण्यं रामेश्वरस्थानं कृष्णातीरे सुपावनम् ।। ७५ ॥ कोल्हाग्रामो महापुण्यो यत्र देवो नृसिंहकः॥ सदाशिवः परात्मा च स च प्रत्यक्ष ईश्वरः ॥७६ कृष्णातटे मिलवाटीह शक्तिर्भुवनेश्वरी॥ तपस्तपति यस्तत्र स ईश्वरकलामियात् ॥७७ ।। वरुणासङ्गमोऽधनस्ततोऽग्रत उदाहृतः॥ गच्छतात्र स्नानमात्रान्मार्कण्डेयसमानता ।। ७८॥ अत्युत्तमस्ततः कृष्णातीरे ऋप्याश्रमो महान् ।। स्नानाज्ज्ञानी भवेत्तत्र कृष्णायां नैव संशयः ॥७९॥ कृष्णावेणीपश्चनदीसङ्गमोऽथामरे पुरे ॥ माघस्नानात्प्रयागाधिपुण्यं नित्यमपीदृशम् ।। ८० . तपस्तप्त्वाऽपि मुनयः सिद्धि याता इहैव हि ॥ क्षेत्रं निरुपमं चैतत्सर्वतीर्थानि चान तु ॥ ८१ ।। असमीपुरं करवीरं दक्षिणकाशी । यत्र कृष्णोद्गमस्तत्र महाबलेशः। ततः पुर्य रामेशतीर्थ पायनम् । पुण्ये कोल्हानामे नृसिंहदेवः प्रत्यक्षः परामा सदाशिवध ॥७४.७६॥ कृष्णातीरे शक्ति वनेश्वरी तत्र तपसेश्वर साम्यम् । यरणासङ्गमः पापहत्तत्र मानान्मार्कंडेयसाम्यम् । अमरपुरे कृष्णायणीपशगनासगमोऽत्र माघमानारप्रयागाधिपुण्यम् । अत्र मुनयः स्तपस्तश्या सिद्धि पाता अग्र च सर्वतीर्थानीदं मुवि ख्यातम् । महर .

·नानकाण्टे अ. १५
२६९
इदं क्षेत्रं मुवि ख्यातमनुष्टानात् त्र्यहं लिह ।।
नरो लब्धाखिलामीष्टः परमार्थ लभेद्रुतम् ।। ८२ ।।
ततो युगालयं तीर्थ दर्शनादेव मुक्तिदम् ।।
ततः शूर्पालयं तीर्थ परमं पावनं स्मृतम् ।। ८३ ।।
विश्वामित्रमुनेः स्थानं पावनं मगवत्यपि ।।
तथा मलापहाकृष्णासङ्गमः सर्वदोपहा ।। ८४ ॥
ऋपिस्तु कपिलः साक्षाद्विप्णुमूर्तिस्तदाथमः ॥
महातीर्थ ततो यत्र कृप्णा चोत्तरवाहिनी ॥ ८५।।
महाक्षेत्रं ततो यत्र कृष्णा चोत्तरवाहिनी ॥
एकवारं मन्त्रजपात्कोटिजाप्यफलं लभेत् ।। ८६ ॥
केदारेश्वरतीयं च ततः पीठापुरं त्विह ।।
दत्तात्रेयो महादेव आस्ते नित्यं सनातनः ॥ ८७ ।।
ख्यावं ततो महातीर्थ वरो मणिगिरिस्विह ।।
बहुकालं तपस्तेपुर्धन्याः सप्तर्पयोऽमलाः ॥ ८८ ।।
खानादखिलार्थउन्धिः ॥७७-८२॥ ततो युगालयं दर्शनान्मुकिदम् ।
ततः पावनं शूलियं च । तया विश्वामित्रस्थानं यत्र भगवती मलापहा
छप्यासनमः सर्वदोपहरः । ततः कपिडाश्रमः यत्र कृष्णोचवाहिनी
तत्र महातीर्थ एकमन्त्रजपाकोटिफलम् । ततः केदारतीर्थ । तनः पीटापुरं
यत्र दत्तात्रेय आस्ते । ततो महातीर्थ मणिगिरिर्यत्र समर्पयस्तपस्तेयुः।

·श्रीगुरुसंहिता ऋपमाद्विमहापुण्यः कल्याणनगरं तथा ॥ तत्र तीर्थनिपेवी यः स भृयो नैव जन्ममाक् ।। ८९ । पष्टियज्ञफलं चाहोबलदर्शनतो नृणाम् ।। श्रीरङ्गदर्शनाच्चापि न पुनर्जननं नृणाम् ॥९॥ भजवाशेपतीर्थानि भूमिष्ठानि विधानतः ।। रजस्वला यदि नदी स्नानादोपस्तदा भवेत् ।। ९१। आरभ्य फर्कसंक्रान्ति रवासद्वयं त्यजेत् ।। नदीतीरस्थितानां तु नैप दोपो विशेषतः ॥ ९२॥ वर्षाकाले विशेषेण सर्वा नद्यो रजस्वलाः॥ रजोदोषे तु सम्प्राप्ते व्यहं स्नानादि वर्जयेत् ॥ ९३ । भागीरथी चन्द्रभागा तथा सिंधुश्च गौतमी । नर्मदा शरयूचासां न मानं रजसि व्यहम् ॥ ९४ ॥ ग्रीष्मेऽतीते सर्वनद्यो दशाहं हि रजस्वलाः॥ वापीकूपतडागाद्या अहोरात्रं रजस्वलाः ॥९५॥ ऋपभाद्रिर्महापुण्यः । कल्याणनगर मुक्तिदम् । अहोबलदर्शनं. पष्टियज्ञ. 'फलम् । श्रीरङ्गदर्शनान पुनर्जन्म ॥८३.९०॥ एवं विधिना तीर्थानि भजत । यदा रजस्वला नदी तदा स्नाने दोपः ।।९१॥ कर्कसंक्रा- न्तिमारभ्य मासद्वयं नदीतीरस्थान्विनाऽन्येषां नदीनाने दोषः । वर्षा- काले सर्या नद्यो रजस्वलास्तदा त्र्यहं न स्नानादि। मागीरथीचन्द्र भागासिन्धुगौतमोसरपूनर्मदानां त्र्यहं रजः । वर्षासु सर्वासां दशाई ·ज्ञानकाण्डे अ. १५ २७१ नदी रजस्वला ज्ञेया यद्दिने नूतनोदकम् ॥ तदा लानान्महादोपस्ततो वयं पुरोक्तवत् ॥ ९६ ॥ एप साधारणः पक्षः कथितस्तीर्थसेवने ।। स्लानौरोपवासादिविधिमाचरतेक्षणात् ॥ ९७॥ इति श्रुत्वा श्रीगुरूक्ति मतिं कृत्वा दृढां नतिम् ॥ कृत्वोचुः कामधुक्ते वागित्युक्त्वा ते ययुस्तथा ॥९८० गुरूक्तिं ते गुरुकृत्य प्रययुर्नामधारक ॥ अप्रकाशतया तस्थौ श्रीगुरुः सेवकस्त्वहम् ॥ ९९ ॥ इतोऽग्रतः काथसारं श्रोतृणां सुमनोहरम् ।। सर्वेष्टदं वक्ति गङ्गाधरपुत्रः सरस्वती ॥ १०० ।। क्षणे क्षणे ब्रह्मरसानुसेवी हातुं क इच्छेनुचिमस्य भावी रुचिं रसानां रसिकस्त्यजेत्किं त्वीदृक्परार्थोऽन्यरसो भवेत्किम् ॥१.१॥ रजस्वलात्वं वापीकूपतडागानामहोरात्रम् । यदिने नवोदकं तद्दिने रजस्वलात्वम् । तदा स्नानान्महादोषः। न तीरस्थानाम् । एप साधारणो विधिः कथितः। विधिना तु क्षौरस्नानोपवासादि कार्यम् । इति श्रुत्वा सर्वे गुरुं नवा गुरुवाझामधेनुरित्युक्त्वा ते जग्मुः। मया तु सेवार्थ श्रीगुरुसन्निधौ स्थितिः कृता। इतः परं मनोहरं चरित्रं तत्सरस्वती १ तीर्थदर्शनात् २ प्रसादरूपेण साकत्य ३ आई तु सेवको भूत्वा तद स्थितोऽभव ४ भाविकः, ·२७२ श्रीगुरसंहिता गुरुचरित्रमिदं खलु कामधुर श्रवणलालसनापरकामधुक् ।। इव उतापि समग्रघुमर्थदं शृणुत चित्रचरित्रमनर्थदम् ॥ १०२॥ (इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधर- : मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वितः गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे पंचदशः (अध्यायः)॥ ॥ आदितः श्लोकाः ।। १७८० ॥ चक्ष्यति ॥१२-१००॥ क्षणे क्षणे ब० ॥ गुरुचरित्रमिदं० ॥ १.१. १०२॥ इति चूर्णिकायां पंचदशोऽध्यायः॥ । ।। इति पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥ १ सर्वपुरुषार्थदं २ अनर्थहरं.

·अथ पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ श्रीः॥ विनयावनतः प्राह सच्छिष्यो नामधारकः ।। "स्वामिन्गुरुचरित्रं मे सिद्धयोगिन्दाग्रतः ॥१॥ 'यात्राय के गताः शिष्याः सेवाय केऽवशेपिताः ॥ गुरुणा स्त्रांतिकं सिद्ध कथयस्वाग्रतः कथाम् ॥ २ ॥ इति शिष्यवचः श्रुत्वा तुष्टः सिद्धमुनि गौ ।। नामधारक धन्योऽसि गुरुभक्तशिखामणे ॥३॥ मायया तन्द्रितं चित्तं गुरुचर्चाधमावतः॥ बुद्धं प्रश्नेन ते लन्धं सुख मे चरितं स्मृतेः ॥ ४ ॥ मम प्राणसखस्त्वं हि सच्छिप्यो नामधारक । 'त्वयोगान्मे सुखं लब्धं चरितं स्मृतमादितः ॥५॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- पोडशे गुरुयोद्वतात्मने धौम्यशिष्यचरितोपदेशतः ।। ब्राह्मणाय विदमर्पयद्गुरुद्रोहिणेऽलमनुतप्तचेतसे ॥१॥ श्रीः।। विनतो नामधारक आह। स्वामिन्नग्रतो गुरुचरित्रं बद। यात्रार्थ के मनाः सेवार्थ के स्थितास्तद्वद । इति श्रुत्वा तुष्टः सिद्ध आहे ॥१-३॥ हे मक्तचूडामणे, मचित्तं निद्रितमपि ते प्रश्नेन बुद्ध, सुखं लब्ध, च मे प्राणसखः सच्छिष्यः, लद्योगादादितश्वरितं स्मृतम् ॥ ४-५ ॥ + १८ २७३ ·२७४ - श्रीगुरुसंहिता श्रान्तः संसृतितापेन कप्टेनाहं मुपीडितः ॥ त्वयाऽमृतकथासिन्धी प्रक्षिप्तः शान्ततां गतः ॥ ६॥ त्वयाऽद्योपकृतं साधु सन्तुष्टो मनसा भृशम् ।। नन्दते ते कुलं पुत्राचदैन्यं द्वारि नैव ते ॥ ७ ॥ गुर्वनुग्रहवालस्त्वं लोके मान्यो भविष्यसि ।। सन्देहो माऽस्तु हस्तं मे वह स्याः सर्वभृतियुक् ॥८॥ विस्तराद्वच्मि चरितं श्रीगुरोः कामधुग्वरम् ।। अप्रकाशतया तस्थौ गुरुवैद्येशसन्निधौ ॥९॥ तीर्थाटनाय शिप्यास्ते गता गुर्वाज्ञया यदा॥ तदाऽहमभवं श्रीमत्पादसेवापरोऽनिशम् ॥ १० ॥ संवत्सरं वैद्यनाथे रहोऽब्दं सद्गुरुः स्थितः ।। यत्रारोग्यभवान्यम्बा तत्स्थानं सुमनोहरम् ॥ ११॥ आगतो ब्राह्मणः कश्चित्सद्गुरौ तत्र तिष्ठति ।। विलोक्य श्रीगुरुं भक्त्या साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ १२॥ पर्यटनेन प्रान्त मां त्वं कथागृताब्धिमध्ये क्षिप्तवानसि। शान्तोऽभवं । त्वया साधूपकृतम् । भृशं तुष्टोऽस्मि । पुत्राद्यैस्ते कुलं नन्दते । ते द्वारि न दैन्यम् ॥ ६-७ ॥ गुर्चनुग्रहपात्रस्त्वं लोकमान्यो भविष्यसि । सन्देहो माऽस्तु । हस्तं गृहाण ॥ ८ ॥ कामधुक्चरित्रं विस्तराद्वच्मि । वैयेश्वर- समीपेऽप्रकाशतया श्रीगुरुस्तस्थौ। शिष्यास्तीर्थाटनाय गताः । पादसेवापरोऽभवम् । यत्रारोग्यभवानी तत्र वैद्यनाथेऽब्दपर्यन्तं गुरु स्तस्थौ । तत्रैको ब्राह्मण एत्य भक्त्या गुरु साष्टाङ्गं नत्वा पादयोः शीर्ष १उपकारः २ हस्तं गृहाण ३ भव. अहं :

·ज्ञानकाण्डे अ.१६ २७५ 7 . विन्यस्य पादयोः शीप स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः ॥ अज्ञानाञ्चों निमनं मां स्वामिस्तारय तारय ।।१३।। तपस्तप्तं बहुदिनं मनोज्यापि न मे स्थिरम् ।। न ज्ञायते किमपि मे सन्मार्गों नापि दृश्यते ॥१४॥ बानं विना तु तपस आयासो व्यर्थ एव हि ।। मवतो दर्शनादद्य प्रहष्टं मम मानसम् ॥ १५ ॥ बहुकालं न हि कुता गुरुसेवाऽत एव किम् ।। न ज्ञायते मनःस्थैर्य स्वामित्राने न कारणम् ।। १६ ॥ त्वं विश्वतारको देवः सद्गुरो मामुपादिश ।। वोपदेशतो नानं सत्वरं मे भविष्यति ॥ १७॥ इति श्रुत्वा मुनिवचः पप्रच्छ श्रीगुरुहंसन् ।। कथं मुने तपस्तप्तं त्वया वद गुरुं विना ।। १८॥ गुरुमूर्तिवचः श्रुत्वा मुञ्चन्नभूणि नेत्रतः। उवाच दुःखितः स्वामिन्गुरुनाथ भृणुप्त मद ।। १९ ॥ निधायाह । अज्ञानाम्धी मनं मां तारय ||९-१३॥ यहुकालं तपस्नतं नाचापि मे मनः स्थिरम् । सन्मागों न दृश्यते। ज्ञानं विनाऽऽयासो पर्य एस। भनदर्शनामे चित्तं दृष्टम् । मनःस्थैर्यामाये कि कारण न जाने। त्वं तारको देवः । सद्गुरो, मामुपादिश । ततो मे सत्य ज्ञान भविश्यनि ।।१४-१|| श्रीगुरहसंस्नं पप्रच्छ । मुने, गुरुं गिना त्वया फर्थ तपस्तन बद । तच्या सोऽशु मुचन्दःस्विन आह । स्वामिन् , मनु ! १मत्तः सकाशात.

·२७६ श्रीगुरुसंहिता कश्चिन्मम गुरुवण्डोत्यन्तनिष्ठुरभाषणः ।। पीडयामास मां सेवा कथयामास दुष्कराम् ॥ २० ॥ वेदं शास्त्रं व्याकरणं तक भाप्यमथापि न | शंशंस शश्वदचे मां मनो नाद्यापि ते स्थिरम् ।। २१॥ आदिदेश पुनः सेवां ततो मे न स्थिरं मनः।। . जातं निष्ठुरवाक्यं तं कोपात्यक्त्वाऽऽगतोऽस्यहम् ०२२ नाश्रुतं तस्य वाक्यं मे ततो मे कुपितो भृशम् ।। एवं ममाभूत्सुकष्टं ततस्त्यक्तः स मे गुरुः ॥ २३ ॥ गुरुमूर्तिरिति श्रुत्वा प्रहसन्प्राह तं द्विजम् ।। अहहा ब्राह्मण कथं त्वं जातोऽस्यात्मघातकः ॥ २४ ॥ या मूहनरः कृत्वा देवागारे मलोत्सृतिम् ॥ अदृष्टमीङ्ममेति ब्रवीति शपतो यथा ॥२५॥ तादृक्त्वमात्मनः कौँ नासां छित्वाऽग्रतो ग्रजन् ।। व्रजतां चापशकुन कर्ता त्वमिति मे मतिः ।। २६॥ कश्चिन्मे गुरुश्चण्डोऽयन्तनिष्ठुरः दुष्करसेवां कथयन्मामपीडयत् । वेद शास्त्रभाष्यादिकं नाकथयत् । शश्वन्मामाह । नाद्यापि ते मनः स्थिर ॥१८-२१॥ इत्युक्त्वा सेवामादिशत् । तद्वचो मे न श्रुतम् । ततः से मे कुपितः । करवाक्यं तं त्यक्त्वाऽऽगतोऽस्मि । श्रीगुरुर्हसन्नाह अहही कथं त्वमात्मघातको जातोऽसि । कश्चिन्मूदो देवालये मलमुत्सृज्य शर्पत माह । मेऽदृष्टमिति । तादृक्त्वं स्वनासाकी छित्त्वाऽन्यान्दुःशकुन १ अत्यंतकोपनः २ कथयामास. .

·- ज्ञानकाटे अ. १६ कथं लमेत्तव वानमवित्रायागुणान्निजान् ।। गुरु निन्दसि दुर्बुद्धे गुरुद्रोही त्वमेव हि ॥ २७॥ सनिवानं निवानं त्वं हित्वाऽरण्यं किमिच्छसि ॥ कामधेनु गुरुं त्यस्ता ब्राह्मण त्वं क धावसि ॥२८ ।। स्वमुखात्स्वगुरोर्दोपान्हपापे कयं सदा ।। कुतो मवेन्मनास्थय ज्ञानलामोऽपि वा कुतः ॥ २९ ॥ गुन्द्रोहिनरस्येह मुखं नापि परत्र च ॥ बुतो नानं भवेचस्य योऽवानध्वान्तसंवृतः ॥३०॥ गुरुसेवापद्धति यो वेद वेदादि वेद सः ॥ सर्ववत्वं लभेत्तस्य सन्तुष्टो येन सद्गुरुः ॥ ३१ ॥ तोपिते सद्गुरी चाप्टसिद्धयो यान्ति कश्यताम् ॥ वेदशास्त्रादिकं सर्व सुलम क्षणमात्रतः ॥ ३२॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं शीप विन्यस्य तत्पदे ।। विनीतो दीनवचनो गुरुदृष्टिहताशुमः ॥ ३३ ॥ करोपि । गुरोरवनमा कयं ज्ञानं मवेत् । गुन्द्रोही स्व गुरुं निंदति । निधानं त्यस्याप्रम्यमिच्छसि किं। कामधेनुं त्यक्या क घावति । । स्वमुन्वाइरोद्रोपान्थे । चुतो मनात्यैर नानटामो का । गुटोहिणोन पत्र च न मुन्दम् । कुतोश्यान्नस्य ज्ञानम् ॥ २२.३० ॥ गुल्लेवा- मार्ग यो वेति स वेदादिकं वेद । गुग तुष्टे सर्वज्ञन्यम् । अयं सिद्धयो यसनां यान्ति । वेदादिकं च क्षणामुटमम् । द्विज इति श्रुबा गुदाधि- ·श्रीगुरुसंहिता द्विज ऊचे जय.जय ज्ञानान्धे पारसद्गुरो॥ : निर्गुणो निर्विकारस्त्वं मासुद्धर सुदुतिम् ॥ ३४ ॥ स्वरूपं सद्गुरोर्जाने न मायाजालवेष्टितः ।। कृपां कुरु मयि स्वामिस्ततो ज्ञानं भविष्यति ॥ ३५॥ आदौ गुरुः कथं ज्ञेयः कयं सेवाविधिर्गुरोः॥ गुरुमूर्ते विश्ववन्ध सर्वमेतत्प्रकाशय ॥३६॥ मनो मे स्यात्स्थिरं येन जानीयां श्रीगुरोर्गतिम् ॥ । कुर्वीदृशं तूपकारमित्युक्त्वा तत्पदेऽग्रहीत् ॥ ३७॥ इति श्रुत्वा सकरुणं गुरुनाथस्तुतोप ह ।। विस्तरेणात्रवीत्तस्मै गुरुसेवाविधानकम् ॥ ३८॥ मुने शृणुप्व वक्ष्यामि जननी जनको गुरुः ।। हितकतोपदेष्टा च स गुरुः परमो मतः ॥ ३९॥ साक्षाद्गुरुर्ब्रह्मविष्णुशिवरूपी न संशयः॥ सावधानं मनः कृत्वा सेवा कार्याऽस्य यत्नतः ।।४०॥ हताशुभो नमः सन्नाह । ज्ञानान्धे सद्गुरो, जय । स्वं सुदुर्मति मामुदर। मायाजालवेष्टितोऽहं गुरुरूपं न जाने । कृपां कुरु । सतो ज्ञान भविष्यति । आदौ गुरुः कथं ज्ञेयः, कयं वा तत्सेवाविधानं, तरसर्व प्रकाशय। येन में मनः स्थिर स्याद्गुरुगति जानीयामीदृशमुपकार कुर्विति पादौ दधौ ॥३॥ ३७॥ ततः सदयो गुरुनाथस्तुष्ट आह । मुने, शृणु । वक्ष्ये । जननी पिता हितकर्तोपदेष्टा च गुरुः ॥३८-३९॥ विद्याप्रदो गुरुः साक्षाद्ब्रह्मविश्वः शिवरूपी न संशयस्तरसेवा कार्या। तदर्थ भारतोक्ता कयां ।

·ज्ञानकाण्डे अं.१६ एतदर्थ कथामेतां कथयिष्यामि ते शृणु । गुरुसेवाभक्तिरुक्ता भारते चादिपर्वणि ।। ४१ ॥ द्वापरेऽभून्महावुद्धिर्विप्रषिधौम्यनामकः ।। आसंस्तस्य त्रयः शिष्या वेदाभ्यासपरायणाः ।।४२॥ आद्योऽरुणोऽभूत्पाञ्चालो द्वितीयो चैदनामकः ।। तृतीय उपमन्युश्च गुरुसेवापरायणाः ॥४३॥ प्राग्गुरूणामियं रीतिः सेवामादाय शिष्यतः ॥ अन्तःकरणशुद्धयर्थं परीक्षार्थं च सूरताः ।। ४४॥ ज्ञात्वाऽन्तःकरणं सम्यग्भक्तिमात्मनि ते दृढाम् ।। कृपां कुर्वन्ति सहसा सर्वकामप्रपूरणीम् ॥ ४५ ॥ ताग्धौम्यो मुनिश्रेष्ठः शिष्यं सोऽरुणमेकदा ।। स्वसेवानिरतं धीरमाहूयेदं जगौ द्विजम् ॥ ४६॥ शृणुप्वारुण मोः शिष्य गत्वाऽद्य त्वं त्वरान्वितः ॥ क्षेत्रमातृप्तिपर्यन्तं सरसो जलमानय ।। ४७॥ परे महामतिधौम्यर्पिः तस्य वेदाम्यासरतात्रयः शिष्याः गुरुसेवा- वा अरुणवैदोपमन्युसंज्ञाः। मनःशुद्धयर्थं परीक्षार्थं च पूर्व सेवा माहोति पुरूणां रीतिः । ततः शुद्धान्तःकरणं दृढभक्तिं च ज्ञात्वा सहसा कृपा हुचन्ति। तादृशो धौम्यगुरुः स्वसेवारतमरुणमाहूयाह। हे शिष्य, वरया क्षेत्र गल्ला क्षेत्रवृतिपर्यन्तं सरसो जलमानय । जलं चिना सस्य ·२८० श्रीगुरुसंहिता क्षेत्रं मदीयं शालेयं यत्नात्पानीयमानय ।। सस्यं मरिप्यति न चेचतोम्यु द्रुतमानय ।। ४८॥ इति विज्ञापितः शिष्यः क्षेत्रमागत्य सत्वरम् ।। आनयामास निर्माय कुल्यां वारि तडागतः ॥ ४९॥ गर्जमानोऽम्बुप्रवाहो गच्छति स्मान्यतो द्रुतम् ।। औनता क्षेत्रभूमि तां प्रवाहो न गतोऽम्युनः ॥५०॥ उवाच स्वगतं शिप्यः कुप्येत श्रीगुरुहि मे।। उदकं त्वन्यथा याति किं कर्तव्यमतः परम् ॥५१॥ इत्युक्त्वाऽऽनीय पापाणान्वयन्ध क्षीरवारणम् ॥ पापाणान्दरतस्त्यक्त्वा प्रवाहोऽन्यत्र निर्ययौ ॥ ५२ ॥ यत्नं नानाप्रकारेण चकारापि न वारि तत् ।। क्षेत्रं गतं स च प्राह श्रीहरे किं करोम्यतः ॥ ५३ ।। ततो विचार्य मनसि क्षेत्रं नायाति चेज्जलम् ।। प्राणांस्त्यक्ष्यामि वा अत्र गुरुवृत्तिनिमित्ततः ॥ ५४॥ मरिष्यति । ततः शालेयक्षेत्र द्रुतं जलमानय ॥४०-४८॥ इत्याशतः शिष्यः सत्वरं गत्या कुल्यां निर्माय तडागतो जलमानयत् । गर्जमानो जलप्रवाहोऽन्यत्र गतः । तदा शिष्यः स्यगतमाह। गुरुः कुप्येत, जल. मन्यत्र याति, किं कर्तव्यमित्युक्त्वाऽश्मभिरिवारणं बबन्ध ॥४९-५१॥ पापाणान्दूरतस्त्यक्त्वा प्रवाहोऽन्यत्र गतोऽनेकयत्नैर्जलं क्षेत्रं न यातम् । तदा श्रीहरे, किं करोमि जलं क्षेत्र न याति चेदगुरुवृत्त्यर्थं प्राणांस्त्यष्ये । १ ईपदुचा. .

·ज्ञानकाण्डे अ.१६ २८१ इति निश्चित्य मनसा ध्यापञ्छ्रीगुरुमात्मनः ।। प्रयत्नान्तरतो नेप्ये इति निश्चित्य बुद्धिमान् ॥ ५५॥ अत्र प्रवाहे पापाणा न तिष्ठन्त्यपि तत्र तु॥ देहो मदीयः संस्थाप्यस्ततोऽम्बु क्षेत्रमेष्यति ॥ ५६ ।। इति निश्चित्य सश्चिन्त्य श्रीगुरुं मध्यतो जलम् ।। देहं संस्थापयामास कुंल्यातटसुघट्टितम् ॥ ५७ ॥ निर्विष्णे तत्क्षणे त्वर्णस्तूर्ण शिष्यशिरोमणौ ।। प्रवाहार्घजलं क्षेत्रे प्रविवेश सुवेगतः ॥ ५८।। प्रवाहा? ऽन्यथा यातः शिप्यस्तन्मध्यतः स्थितः ।। निमयोऽपि जले शिप्यो गुरुकार्पिवात्मकः ॥ ५९ ।। एवं जले निमग्नेऽस्मिन्प्रवाहार्धजलं त्वलम् ।। क्षेत्रे वभूव नितरां तदा धौम्यमुनेगुरोः ॥ ६॥ ततो धौम्यगुरुः प्राप्य क्षेत्रं दृष्ट्वा जलान्वितम् ।। बमूवात्यन्तसन्तुष्टः पर्याप्सजलवीक्षणात् ।। ६१ ।। यत्र पापाणा न तिष्ठन्ति तत्र मे देहः स्थाप्यस्ततोऽम्बु क्षेत्रमेष्यतीति निश्चित्य गुरुं ध्यात्वा जलमध्ये देह स्थापयामास ॥५२-५७|| कुल्या- तटयोः शिरः पादौ च संस्थाप्य तस्गिस्थिते प्रवाहार्धजलं क्षेनं गतम्। अर्धनलमन्यतस्तन्मध्ये निण्णिो गुस्कार्पिताङ्गो जलमग्नः स्थितस्तदा प्राहार्धजन क्षेत्र पूर्णम् । ततो धौम्य, क्षेत्रं जलपूर्ण दृष्ट्वा १ कृनिमा नदी. : 1 ·२८२ श्रीगुरुसंहिता जातः सूर्यास्तसमयः शिष्योऽद्यापि न चागतः॥ इति खिन्नान्तरो धीम्यो मार्गयामास तं तदा ॥२॥ इतस्ततस्तमन्येप्य नापश्यत्स तदाऽवदत् ।। श्रान्तो जलनिमित्तं स च्याप्रैर्वा भक्षितो न किम् ६३ इत्यमुक्त्वाऽऽह्वयामास रे शिष्या हे सखे इति॥ दीर्घस्वरेण चाहूय सोऽभवत्प्रेमविह्वलः ॥ ६४॥ एवं सकरुणाद्वान समुच्चैः स सद्गुरोः शिष्यकर्णेऽपतयत्नादुत्तस्थौ स शनैस्ततः ॥६५॥ स एत्य श्रीगुरुपदे ववन्दे भक्तिभावतः॥ सर्व श्रुत्वा समालिंग्य समाश्वास्य जहर्प सः ॥६६॥ वरं दास्यन्नुवाचैप शिष्यस्तोमंशिरोमणे ॥ वेदशास्त्रव्याकरणविद्याज्ञस्त्वं भवाधुना ।। ६७॥ सन्तुष्टो विचारयामास । सूर्यास्तसमयो जातः शिष्यो न दृश्यत इति खिन्न इतस्ततोऽन्वेष्य जलनिमित्तं श्रान्तः शिष्यो व्याघ्रादिभिर्भक्षितो न किम् । इत्युक्त्वा हे सखे ३ शिष्या ३ इति प्रेमविहलो दीर्घस्वरेणा- हयामास । तत्सकरुणमाहानमुच्चैः श्रुत्या यत्नाच्छनैत्यायागत्य भक्त्या गुरुपदे ववन्दे । धौम्यस्तमालिंग्य सर्व श्रुत्वा हृष्टः ॥५८-६६॥ वर दास्यन्नुवाच । हे शिष्यश्रेष्ठ, वेदशास्त्रविद्याज्ञो भवेत्युक्तस्तक्षणं विद्या- - १ समुदायः । शिखामणे इति वचित्पुस्तके पाठः, ·ज्ञानकाण्डे अ. १६ २८३ विद्याज्ञानयुतस्त्वेवं गुरौ त्रुवति तत्क्षणम् ।। स जातो भक्तिसंयुक्तो जग्राह प्रयदे गुरोः ॥ ६८॥ कृपानिधिधाम्यमुनिस्तुष्टः प्राह निजालयम् ।। गच्छ व सदृशीं भायां समुद्वाह्य कृती भव ॥ ६९ ।। इति प्रस्थापितः शिप्यो गृहं गत्वा तथाऽभवत् ।। अवशिष्टी ततो विग्न द्वौ शिष्यौ गुरुसन्निधौ ॥ ७० ॥ शिष्यो द्वितीयो वैदाख्यो गुरुशुश्रूपणे रतः ।। .तस्यान्तःकरणं ज्ञातुमिति धौम्यश्वकार सः ॥७१॥ एकदा शिष्यमाहृय धौम्यः प्राहाद्य पुत्रक ॥ गत्वा क्षेत्रमहोरानं क्षेत्ररक्षां समाचर ॥ ७२ ॥ वृत्ति संरक्ष्य यत्नेन धान्यं सर्व समानय ॥ इत्युक्तो हृष्टचित्तः स क्षेत्रं वैदो ययौ द्रुतम् ।। ७३॥ यावरपक्वमहोरात्रं कटेनेव ररक्ष सः ।। धान्यराशि विधायाय प्राप्तः श्रीगुरुसनिधिम् ॥७४ ।। ज्ञानयुतो भूला भक्त्या पाढी जग्राह । कृपाधिौम्यस्तुष्ट आह । त्व- मालयं गच्छ । सदृशी भार्यामुद्दाह्य कृती भव । इति प्रस्थापितः शिष्यो गृहं गत्वा तथाऽभवी शिष्यो गुस्सन्निौ स्थिती। द्वितीयो वैदाख्यः शिष्यो गुरशुश्रूपारतस्तनिश्चयं ज्ञातुं धौम्यस्तमायाह । हे पुत्र, क्षेत्र- रक्षां कृत्वा यत्नेन सर्व धान्यं समानयेत्युक्तो दृष्टः स वैदो द्रुत गत्वा पावत्पकमभूचावत्कष्टेन रक्षयित्वा धान्यराशि धाय गुरुमेन्याह ॥६७ १ यावत्पकमभूतावत् २ कृत्वा, ·२८४ श्रीगुरुसंहिता शशंस गुरपे वीहिराशिः क्षेत्र मया कृतः ।। ततस्तं गृहमानेतुमाज्ञापयतु मां भवान् ॥ ७५ ।। ततो धौम्यमुनिः प्राह साधु शिप्यशिरोमणे ।। कृतं कार्य सुकप्टेन धान्यं वेश्मानयाधुना ।। ७६ ॥ इत्युक्त्वैकेन शकटं महिपेण युतं ददौ । गुरुः प्राहाग्रतो गत्वा शीघ्रं धान्यं समानय ।। ७७॥ तथेत्येकत्र महिपं नियोज्यैकत्र च स्वयम् ।। धृत्वैकं शकटं नीत्वा क्षेत्रे विन्यस्य यत्नतः ॥७८॥ चत्वारिंशन्मणमिताञ्छालीनापूर्य शिप्यकः ।। वाहयामास शकटं प्रयलेनैव पूर्ववत् ॥ ७९ ॥ द्रुतं जगाम महिपो न शशाक स्वयं तथा ॥ गन्तुं ततः स्वकण्ठे स योजयामास तयुगम् ।। ८०॥ स सत्रो तेन सहसा जगाम महिपस्ततः ।। मार्गे गर्ने निमग्नोऽभूत्स तदा वोढुमक्षमः ॥ ८१॥ ४४॥ क्षेत्रे वीहिराशिः कृतः गृहमानेतुमाज्ञापय ॥७५ ॥ धौम्य भाह। शिष्यशिरोमणे, कष्टेन साधु कृतम्। धान्यमानयेत्युक्त्वैकेन महिषेण युक्तं शकटं दत्त्वा शीघ्र धान्यमानयेत्याह । स तथेत्येका महिपं नियो- ज्यान्यत्र स्वयं धृत्वा यत्नाच्छकटं नीत्या चत्वारिंशन्मणमिताशाली- नापूर्य यानेन शकटं वायामास । महिषो द्रुतं ययौ। स स्वयं तथा गन्तुमशक्तः स्वकण्ठे युगं योजयित्वा ॥७६-८०॥ तेन सह जगाम । १ पानांग २ तेन साध.

·ज्ञानकाण्डे अ.१६ २८५ गर्तमग्ने लुलाये स चिन्तयामास भूरिशः ।। स्वयं बोहुँ प्रवृत्तोऽपि पाशेनापीडयद्गले ॥ ८२ ।। ततो विसृज्य महिपं धृत्वा च शकटं स्वयम् ॥ बलात्संवाहयामास मुमूर्षुरपतद्भरात् ।। ८३॥ अत्रान्तरे धौन्यमुनिः प्रययौ तस्य संमुखम् ।। शिष्यं तथाविधं दृष्ट्वा कृपया परयान्वितः ।। ८४ ॥ शिप्यं कष्टान्मोचयित्वा समालिंग्यानुकम्पया ।। प्रसन्नोऽदाद्वरं शिप्य भव त्वं वेदशास्त्रवित् ।। ८५॥ सर्वविद्याप्रवीणोऽभूद्वरमात्रात्स तरक्षणम् ।। गेहाय प्रेरयत्सोऽपि गत्वा विख्यातिमागतः ॥८६॥ तृतीय उपमन्युस्तच्छिप्यः सेवापरायणः ।। बहुशुश्रूपया नित्यमुपतस्थे स तं गुरुम् ।। ८७ ।। महिषः पके मनोऽभूत्तदा शिप्यो वोदुमक्षमोऽभूत्तदा गर्ने महिपो नेमनोऽभत् ।।८१-८२।। बहुचिन्ताविष्टः शिष्यो महिपं विसृज्य बला. संवाहयन्मारपीडितो मुमूर्षुरभूत्तदा धौम्यः संमुखमेत्य तथाविध शिष्यं राधा कृपया शिष्यं सङ्कटान्मोचयित्वा प्रसन्नः शिष्यमालिंग्य वेदशास्त्र- विद्वेति वरं ददौ । स वादानमानतोऽपि सर्वविद्याप्रवीणोऽभूत्तं गृहाय प्रेरयत्स गृहं गत्वा ख्यातोऽभवत् ॥८३-८६॥ तृतीय उपमन्युः शिष्यो गुरुसेवानिरतो विद्याभ्यासेऽस्थिरोऽभून् बहाहारत्वादयमीदृश इति विचार्य ५ महिये.

·२८६ श्रीगुरुमहिना स पहाहार एवावो विद्याभ्यासऽस्थिरोग्भवत् ।। धौम्यो गुरुविंचायव तम्रोपायमयोजयत् ।। ८८ ॥ एकदाऽऽहूय धौम्यर्पिरुपमन्युमुवाच ह ।। नीत्वा गाः सुखणारण्यं पालयंधारयान्वहम् ॥ ८९॥ इति श्रुत्वा गुरुमुनेर्वाक्यं नत्वा पदे गुरोः॥ नीत्वा चिरं वनं गाः स चारयामास पालकः ॥९०|| क्षुधितो गाः परावर्त्य सत्वरं गृहमानयत् ।। तस्मै गुरुः प्रकुपितः प्राहानयसि किं द्रुतम् ॥ ९१ ।। यावदस्तं गतः सूर्यो मवेत्तावद्धि चारय ।। एवं दिने दिनेऽपि त्वं कुरु मद्वाक्यतस्त्विति ।। ९२ ।। तच्छिप्यराजोऽङ्गीकृत्य गा आदाय गतो वनम् ।। तत्र भूत्वा क्षुधाक्रांतश्चिन्तयामास तं गुरुम् ॥ ९३ ॥ गाचारयनदीतीरे लात्वा संध्यामुपास्य च ॥ तत्र विप्रगृहान्दृष्ट्वा भिक्षां कर्तुं समुद्यतः ॥ ९४ ।। धौम्य उवाच । गाः वनं नीत्वाऽन्वहं चारयेति श्रुत्वोपमन्युर्गुरुं नवा वनं नीला गाश्चारयामास । क्षुधितो गाः परावर्त्य गृहमागतः। तस्मै गुरुश्चुकोप ॥८७-९१॥ कुतः शीघ्रमानयसि प्रत्यहं । सूर्यास्तमान- पर्यन्तं प्रत्यहं गाधारयेत्युक्तोऽपि तथेत्यङ्गीकृत्य गा आदायापरेऽधि वनं गत्वा क्षुधितो गुरुं चिन्तयित्वा नदीतीरे मान संध्यावन्दनं च कुत्ला तत्र विप्रगृहान्दृष्ट्वा गास्तृणे निरुध्य विप्रगृहे माधुकरी मिक्षित्वा ·ज्ञानकाण्डे अ. १६ निरुच्य गास्तुणे विप्रगृहे माधुकरं स च ।। मिक्षित्वा सावधानः स भुक्त्वा गा अप्यचारयन् ९५ एवं प्रतिदिनं कृत्वा रक्षयित्वा स गा निशि ॥ समानयत्सुपुष्टोऽभूत्तं गुरुः पर्यपृच्छत ।। ९६ ॥ चद शिष्योपवासी त्वं वनवासी च नित्यशः॥ कथं पुष्टा तव तनुः कारण तन्न किं वद ॥ ९७॥ इति श्रुत्वा गुरुवच उपमन्युरुवाच तम् ।। भिक्षां विनगृहे तत्र कृत्वा गाधारयाम्यहम् ॥ ९८॥ एवं प्रतिदिनं कृत्वा सायमादाय गोधनम् ।। एमीत्युक्तो गुरुः प्राह मां हित्वाऽनासि रे कथम् ९९ मिक्षित्वाऽऽनीय भिक्षा मे समयं प्रत्यहं ततः॥ गत्वा गाथारयित्वा वं समानय निशामुखे ॥१०॥ स तथेति प्रतिश्रुत्य चारयामास गा बने ।। याचितां गुरवे भिक्षां स आनीय न्यवेदयत् ॥ १॥ मुक्त्वा च गाश्चारयामास ।।९२-९५|| एवं प्रत्यहं कृत्वा गाः रक्षयित्वा निश्यानयत् । पुष्टं तं दृष्ट्वा गुस्साह । त्वं नित्यं वने उपवासी । ते देहपुष्टेः कारण किं वदेत्युक्तः शिष्य आह । प्रत्यहं वने विप्रगृहेषु भिक्षा कृत्वा गावारयित्वा गोधनमादाय सायमेमीति श्रुत्वा गुरुराह। मां हित्या फथमभासि! मिक्षामानीय प्रत्यहं मे दत्त्वा पुनर्गत्वा गाश्चारयित्वा सायं गामानयेति ॥९६-१.०॥ स तथेत्युक्त्वाऽपरेऽहि गा वनं नीत्वा ·૨૮૮ श्रीगुगसंहिता कदाऽपि न गृहे तस्य परिपूर्ण हि मोजनम् ।। अतः पुना मिक्षित्वा मुक्त्वा शिप्यो ररक्ष गाः ॥२॥ द्विििक्षत्वा स गुरवे पूर्वा दत्वाऽपरां स्वयम् ।। चुभुजे प्रत्यहं त्वेवं कालक्षेपं चकार सः ३॥ एवं कालेन कियता तस्य स्थूलाऽभवत्तनुः ।। पृच्छति स्मैकदा शिष्यं कृपालुः स गुरुः स्वयम् ॥४॥ शिप्यो निवेदयामास वृत्तान्तं क्षुत्पशामकम् ।। द्विवारं ब्रामणगृहं भिक्षां याचाम्यहं गुरो ॥५]] प्रथमां गृहमानीय दत्त्वा तुभ्यं ततः पराम् ।। भिक्षितां भक्षयित्वा गाः प्रत्यहं चारयाम्यहम् ॥ ६॥ इति श्रुत्वा धौम्यमुनिः क्रुद्धस्तं प्राह शिप्य रे ।। भिक्षां द्विवारमाहृत्य प्रत्यहं देहि मे शुभाम् ॥७॥ इत्युक्तो गुरुणा शिष्यस्तथेत्युक्त्वाऽन्वहं तथा । मिक्षित्वा द्विर्ददौ क्लेशान मेने मनसाऽपि सः ।। ८॥ " . नित्यवद्भिक्षित्वा गुरवे न्यवेदयत्। कदापि गृहे तस्य परिपूर्ण न भोजनम् । अतः पुनर्भिक्षित्वा भुक्त्वा गा अरक्षत् । एवं द्विििक्षत्वैको भिक्षां गुरवे निवेद्यान्यां स्वयं मुक्या कालक्षेपं चके। एवं कियता कालेन स्थूलं तं वीक्ष्य कृपया गुरुः स्वयं पप्रच्छ । शिष्य आह । क्षुच्छान्तये द्विवार भिक्षित्वैको भवते दत्त्वाऽपरा भुक्त्वा गाश्चारयामीति श्रुत्वा क्रुद्धो गुरुराह । रे शिष्य, द्विवार भिक्षा मे देहीति । तथेति स द्विवार भिक्षित्वा गुरवे ददौ। तादृशं शं न मेने।

·ज्ञानकाण्डे अ. १६ .२८९ एवं गोभिः सह वने सञ्चरन्क्षुधितः स तु ।। ददर्श गलितं क्षीरं वत्सपीतावशेषकम् ॥९॥ प्राहेदं क्षीरमुच्छिष्टं व्यर्थ पतति भूतले ॥ पातुं योग्यं तु तन्मत्वा उपमन्युरुपागमत् ॥ ११० ।। धावन्स गत्वा क्षुधितो बवाऽपि दृढमञ्जलिम् ।। वत्सपीतावशिष्टं तदुच्छिष्टं क्षीरमादधौ ।। ११ ।। पपौ तत्प्रत्यहं त्वेवं स स्वोदरमपूरयत् ।। मक्त्या द्विवारं भिक्षित्वा भिक्षामपि ददौ गृहे ॥१२॥ जातस्तेनाधिकं पुष्टो दृष्ट्वा तत्पुष्टिमिष्टदः॥ आलक्ष्य तच्छरीरं स प्राह पुष्टोऽभवत्कथम् ॥ १३॥". पुनः पप्रच्छ रे शिष्य कथं पुष्टो भवस्यहो। स प्राह सर्ववृत्तान्तमुच्छिष्टक्षीरपानकृत् ।। १४ ।। तच्छुत्वा स गुरुः प्राह मतिरुच्छिष्टपानतः॥ हीयेत दोपा बहवस्तत्पानेऽतो न तत्पित्र ।। १५ ।। १०१-१०८ ॥ एवं गाश्चारयन्परेऽहि क्षुधितः यत्सपीतावशेष लित क्षीरं दृष्ट्वा ॥ १०९ ॥ इदं पातुं योग्यं व्यर्थं मुवि पतीति ला क्षुधितः सोऽञ्जलिं बद्ध्वा तत्क्षीरं पपौ। एवं स्वोदरमापूर्य द्विवार मक्षा गृहे ददौ । तेन पुष्टं तं दृष्ट्वा तच्छरीरमालक्ष्य गुरुः पप्रच्छ कथं हो मयसीति । ततस्तं न्यवेदयत्। गुरुराह । उच्छिष्टक्षीरपानान्मतिहा- ·२९२ श्रीगुरुसंहिता गुरुणा न पियेत्युक्तो निराहारः क्षुधादितः ।। अन्येद्युर्विपिनं गत्वा प्राह किं कार्यमद्य मे ॥१६॥ इति चिन्तान्वितोऽरण्ये चारयन्गा ददर्श सः॥ छिन्नपत्रार्कगलितं क्षीरं निपतितं मुवि ॥१७॥ हष्टोऽवददिदं दुग्धं नोच्छिष्टं तत्प्रयत्नतः ।। पत्रेणादाय चाश्नामीत्युक्त्वा शिप्य उपाविशत् ॥१८॥ पत्रमाच्छिद्य तत्क्षीरं पुटे धृत्वा स मूढधीः ।। यावत्पातुं समारेभे तावन्नेत्रेऽपतत्तु तत् ।। १९॥ नेत्रद्वयं ततो नटं वश्राम स इतस्ततः ॥ जग्मुर्गाः प्रापि नापश्यच्चिन्तां प्राप दुरत्ययाम् १२० नापि यष्टिः करे लब्धा चिन्ताग्रस्तः स हीनटक् ॥ अन्येष्टुं गोधनं यास्यन्वने कूपे पपात ह ॥ २१ ॥ स कृपे पतितः शिप्यचिन्तयामास मेऽधुना ॥ गावो गेहं गता भान्ति गुरुमा धिकरिष्यति ॥ २२ ॥ निर्वहयो दोरामातस्तन पियरयुक्तः क्षुधादितोऽन्येशुर्यन गप्पाऽप कामिनि चिन्तान्यिनो गाथारयन् अर्पशासित क्षीरं दृष्ट्वा । मुन्धि पानात्पत्रे गृहीरयाऽभामापविस पर्णपुटे गृहीत्या पार मार तापक्षी नेत्रयोरपतत् ॥१.१९॥ तेनाक्षिणी गते गा पाः नापन्निा मार ॥१२॥ पर यहिन । चिन्तामा मो. गोम्म पमाणः गाता गगता भान्ति पुरी ·ज्ञानकाण्डे अ. १६ २९१ . इति चिन्तान्वितो जातस्तावदस्तं गतो रविः॥ धौम्योऽपि चिन्तयामास शिप्यो नाद्यापि चागतः २३ इत्युक्त्वा काननं गत्वा दृष्ट्वा तत्र स गोधनम् ॥ शिप्यं न वीक्ष्य दुःखार्तो दीर्घध्वन्या समाह्वयत्॥२४॥ उच्चैधौम्येन चाहूतः शिष्य आकर्ण्य तद्ध्वनिम् ॥ प्रत्युत्तरमदात्तेन स कृपालुरुपागतः ।। २५॥ धौम्य एत्यास्य वृत्तान्तं श्रुत्वाऽत्यन्तकृपान्वितः ।। उपमन्योऽश्विनौ देवौ संस्मरेत्यादिदेश सः ॥ २६ ॥ तेनैवं गुरुणाऽऽज्ञप्तो देवौ सस्मार सोऽश्विनौ ॥ दृष्टी द्वे तत आयाते प्रापाथ गुरुसम्मुखम् ॥ २७॥ उपमन्युनमस्कृत्वा तं गुरु भक्तिभावितः ।। शिष्योत्तमः स बहुभिः स्तोत्रैस्तुष्टाव तं तदा ॥ २८॥ मुनिधाम्योऽपि सन्तुष्टः शिष्यमाश्लिष्य चावदत् ।। भक्त्या सौशील्यतस्तुष्टस्तव शिष्यशिखामणे ॥ २९ ॥ धिकरिष्यतीति स चिन्तां प्राप । सूर्यो यस्तं गतः। शिष्यो नाद्याप्या- गत इति चिन्तयित्वा यनं गत्वा तत्र गाः दृष्ट्वा शिष्यं न दृष्ट्या दुःखात उच्चरायत् ॥ उच्चैर्ध्वनि श्रुत्या शिष्यः प्रत्युत्तरं ददौ । लधौम्य एत्य वृत्तान्तं श्रुत्वा कृपयोत्थाप्याहाश्विनौ देवौ स्मरेति । गुरुणा- ऽऽज्ञतोऽश्विनौ सस्मार। तदा दृष्टी प्राप्ते । तत उपमन्युभक्या गुरुं नमस्कृत्य स्तोत्रैस्तुष्टाव ॥२१.२८॥ तुष्टो धौम्य आह । हे शिष्य, ते तच्छुत्वा कृपा- ·२९०. श्रीगुरुसंहिता गुरुणा न पियेत्युक्तो निराहारः क्षुधादितः॥ अन्येधुर्विपिनं गत्वा प्राह कि कार्यमद्य मे ।।१६। इति चिन्तान्वितोऽरण्ये चारयन्गा ददर्श सः॥ छिन्नपत्रार्कगलितं क्षीरं निपतितं भुवि ॥१७॥ हृष्टोऽवददिदं दुग्वं नोच्छिष्टं तत्प्रयत्नतः ।। पत्रेणादाय चाश्नामीत्युक्त्वा शिष्य उपाविशद ॥१ पत्रमाच्छिद्य तत्क्षीरं पुटे धृत्वा स मूढधीः॥ यावत्पातुं समारेभे तावन्नेत्रेऽपतत्तु तत् ।। १९॥ नेत्रद्वयं ततो नष्टं वभ्राम स इतस्ततः ॥ जग्मुर्गाः क्रापि नापश्यच्चिन्तां प्राप दुरत्ययाम् नापि यष्टिः करे लब्धा चिन्ताग्रस्तः स हीन, अन्वेष्टुं गोधनं यास्यन्वने कूपे पपात ह ॥२१॥ स कूपे पतितः शिप्यचिन्तयामास मेऽधुना ।। गावो गेहं गता भान्ति गुरुमा धिकरिष्यति निर्वहवो दोपाश्चातस्तन्न पिवेत्युक्तः क्षुधादितोऽन्येशुर्वनं । कार्यगिति चिन्तान्तिो गाक्षारयन् अर्कवृक्षादलितं क्षीर । मुच्छिर यरनापत्रे गृहीत्याऽभामीत्युपविश्य पर्णपुटे गृहील मारेभे तापक्षीर नेप्रपोरपतत् ॥१०.१९॥ तेनाक्षिणी गई याताः नारस्पचिन्ता प्राप ॥१२०॥ यरे परिन एन्धा सोन्यः गोधनमापमाणः गप पपात ! गायों गेहं गता ·ज्ञानकाण्डे अ. १६ २९३ हुत्वा समस्तसर्पान्स त्रिलोक्यां ख्यातिमानभूव ।। आनीयासौ गुरुकृपासामर्थ्यात्सेन्द्रतक्षकम् ॥ ३६॥ गुरुद्रोहिनरस्येह परनापि कुतः सुखम् ।। कुम्भीपाके गुरुद्रोहिपातकात्स गमिप्यति ॥ ३७॥ गुरुसन्तोषमात्रेण किं किमत्र न सिध्यति ॥ गुरौ तुष्टे क्षणादेव वेदशास्त्रादि लभ्यते ॥ ३८॥ अज्ञात्वैवं युथैयेह भ्रमसि त्वमविद्यया ॥ गच्छाधुनाऽपि स्वगुरुं स हि त्वां तारयिष्यति ॥३९॥ तुष्टे तन्मनसि क्षिप्रं मंत्रसिद्धिर्मवेत्तव ।। मनसेदं विनिश्चित्य स्वगुरुं त्वरितं चर ॥१४०॥ इति श्रीगुरुणाऽऽजप्तो विवेकी सोऽभवद्विजः ।। तत्पदोः शिर आघाय विनयावनतोऽवदत् ॥ ४१ ।। गुरुमूर्ते जय जय त्वं पराबैंकसाधनम् ॥ कृपया तत्ववोधोऽयं प्रीतिदः कथितोऽध मे ॥ ४२ ॥ सामj सेंद्रतक्षस्मानीय बेटोक्यां स्यातोऽभूत ॥३५-३६॥ गुरुद्रो- हिणोऽत्र परत्र च न मुखम् । स पापी कुम्भीपार्क गमिथ्यति । गुरु- तोपारिक न सिध्यति । गुरी तुष्टे क्षणावेदशास्त्रादियाभः । एवमहाया- विश्या पृथा भ्रमसि | स्वगुरुं गच्छ। स त्वां तारयिष्यति । तस्मिस्तुष्टे सीम सर्वमन्प्रसिद्धिवं नाया स्यगुरुं शरणं बजेति ॥१३७.१४०॥ इति श्रुत्वा स निकी भूत्वा गुस्पदयोः शिरो निधायाह । गुरमूर्ते, पार्थ- साधन सासूक्तम् । कृपया योधः पृतः । अह गुरद्रोही । मेऽनन्तापराधाः ।

·२९२ श्रीगुरुसंहिता इति प्रसन्नः शिष्यस्य मस्तके हस्तमादधौ ।। स शिष्यो वेदशास्त्रादिनिपुणस्तरक्षणेऽभवत् ।।१३०॥ उवाच स गुरुः शिप्य गृहं गच्छ यथासुखम् ।। उद्वाह्य सदृशीं भायां भृतले त्वं सुखं वस !॥३१॥ प्रसरिष्यति ते कीर्तिः शिप्याश्च त्वादृशोऽपि ते॥ उत्तङ्काख्यश्च ते शिष्यः ख्यातो भुवि भविष्यति ३२ जित्वा शेपानशेषान्त्स दक्षिणार्थे हि कुण्डले ।। तवानेष्यति लोकेषु भविष्यति सुकीर्तिमान् ॥ ३३॥ जनमेजयराजस्य सर्पसत्रे स एव हि ।। कारयित्वा सर्पहोमं पन्नगान्मारयिष्यति ॥ ३४॥ इति प्रस्थापितोऽगात्स उत्तङ्कस्तस्य शिष्यकः ॥ जनमेजयराजेन सर्पसत्रमकारयत् ॥ ३५ ॥ भक्त्या सौशील्यात्तुष्टोऽस्मि । प्रसन्नो मस्तके करं दधौ। तदा शिष्यो वेदशास्त्रादिनिपुणोऽभूत् । तं गुरुराह । शिष्य, यथासुखं गृहं गन्छ । सदृशी स्त्रियं विवाहा सुखं वस । ते कीर्तिः प्रसारिष्यति । ते शिष्यास्त्वादश भविष्यन्ति । उत्तङ्कास्यस्ते शिष्यो भुवि ख्यातो भूत्वा शेषामित्व स्वदक्षिणार्य शेषलोकारकुण्डले आनीय कीर्तिमान्भयिष्यति । जनमेजयस्य सर्पसत्रे सर्पहोम करिष्यतीति प्रस्थापित उपमन्युरगा ॥२९-३४|| सच्छिष्य उत्तको जनमेजयराजसत्रे सर्पान्हुत्या गुरुकृपा ·ज्ञानकाण्डे अ. १६ २९३ हुत्ला समस्तसन्स त्रिलोक्यां ख्याविमानभूत् ।। आनीयासौ गुरुकृपासामर्थ्यात्सेन्द्रतक्षकम् ॥ ३६॥ गुरुद्रोहिनरस्पेह परत्रापि कुतः सुखम् ॥ कुम्मीपाके गुरुद्रोहिपातकास गमिष्यति ।। ३७ ।। गुरुसन्तोपमात्रेण किं किमन न सिध्यति ।। गुरौ तुष्टे क्षणादेव वेदशास्त्रादि लभ्यते ॥ ३८॥ अन्नात्वैवं वृथयेह भ्रमसि त्वमविद्यया ॥ गच्छाधुनाऽपि स्वगुरुं स हि त्वां वारयिष्यति ॥३९॥ तुष्टे तन्मनसि क्षिप्रं मंत्रसिद्धिर्मवेत्तर ॥ मनसेदं विनिचित्य स्वगुरुं त्वरितं चर ॥ १४० ॥ इति श्रीगुरुणाऽऽन्नप्तो विवेकी सोऽभवहिजः ॥ तत्पदोः शिर आधाय विनयावनतोऽवदत् ॥ ४१॥ गुरुमूर्ते जय जय त्वं परार्थैकसाधनम् ॥ कृपया तवयोघोऽयं ग्रीविदः कथितोऽद्य मे ॥४२॥ सामा सेंद्रतक्षम्मानीय त्रैलोक्यां स्यातोऽभूत ॥३५-३६॥ गुरुद्रो- हिणोऽध परप्र च न मुग्यम् । स पापी यु पार गमिष्यति । गुरु- सोपाकि न सिध्यति । गुरौ तुटे क्षणाद्वेदशास्त्रादिटामः । एवमझाया- विश्या वृया भ्रमसि । स्वगुरुं गच्छ। स त्वां तारपियति । तस्मिस्तुष्टे शीघ्रं समन्प्रसिद्धिवं ज्ञात्वा स्वगुरु शरणं व्रजेति ।।१३७-१४०।। इति धृत्वा स विकी मला गुम्पदयोः शिरो निधायाह । गुम्मूते, पयर्थ- साधन साप्तम् । पृपया चोरः वृतः। अहं गुरद्रोही । मेऽनन्तापराधाः ।

·२९२ श्रीगुरुसंहिता इति प्रसन्नः शिष्यस्य मस्तके हस्तमादधौ ।। स शिष्यो वेदशास्त्रादिनिपुणस्तत्क्षणेऽभवत् ।।१३०॥ उवाच स गुरुः शिष्य गृहं गच्छ यथासुखम् ।। उद्वाह्य सदृशीं भायाँ भूतले त्वं सुखं वस ।। ३१ ॥ प्रसरिष्यति ते कीर्तिः शिष्याश्च त्वादृशोऽपि ते ॥ उत्तङ्काख्यश्च ते शिष्यः ख्यातो भुवि भविष्यति ३२ जित्वा शेपानशेपान्त्स दक्षिणार्थे हि कुण्डले ।। तवानेष्यति लोकेषु भविष्यति सुकीर्तिमान् ॥ ३३ ॥ जनमेजयराजस्य सर्पसत्रे स एव हि ।। कारयित्वा सर्पहोमं पन्नगान्मारयिप्यति ॥ ३४ ॥ इति प्रस्थापितोऽगात्स उत्तङ्कस्तस्य शिष्यकः ।। जनमेजयराजेन सर्पसत्रमकारयत् ॥ ३५ ।। भक्त्या सौशील्यात्तुष्टोऽस्मि । प्रसन्नो मस्तके करं दधौ। तदा शिष्यो वेदशास्त्रादिनिपुणोऽभूत् । तं गुरुराह । शिघ्य, यथासुखं गृहं गच्छ। सदृशी स्त्रियं विवाह्य सुर्ख यस । ते कीर्तिःप्रसरिप्यति । ते शिप्यास्त्वादशो भविष्यन्ति । उत्तकाख्यस्ते शिष्यो भुवि ख्यातो भूत्वा शेषामित्वा त्यक्षिणार्थ शेपलोकारकुण्डले मानीय कीर्तिमान्भविष्यति । स जनमेजयस्य सर्पसत्रे सर्पहोमं करिष्यतीति प्रस्थापित उपमन्युरगात ॥२९-३४॥ तच्छिष्य उत्तको जनमेजयराजसत्रे सर्पान्हुल्या गुरुकृपा- ·ज्ञानकाण्डे अ. १६ २९३. हुला समस्तसर्पान्स त्रिलोक्यां ख्यातिमानभूत् ।। आनीयासौ गुरुकृपासामर्थ्यात्सेन्द्रतक्षकम् ।। ३६ ।। गुरुद्रोहिनरस्येह परनापि कुतः सुखम् ॥ कुम्भीपाके गुरुद्रोहिपातकास गमिष्यति ॥ ३७॥ गुरुसन्तोपमात्रेण कि किमत्र न सिध्यति ।। गुरौ तुष्टै क्षणादेव वेदशास्त्रादि लग्यते ।। ३८ ॥ अज्ञात्वैवं वृथैवेह भ्रमसि त्वमविद्यया। गच्छाधुनाऽपि स्वगुरुं स हि त्वां तारयिष्यति ॥३९॥ तुष्टे तन्मनसि क्षिप्रं मंत्रसिद्धिर्मवेत्तक । मनसेदं विनिश्चित्य स्वगुरुं त्वरितं चर ॥ १४० ॥ इति श्रीगुरुणाऽऽज्ञप्तो विवेकी सोऽभवद्विजः ।। तत्पदोः शिर आघाय विनयावनतोऽवदत् ।। ४१॥ गुरुमूर्ते जय जय तं परार्थैकसाधनम् ।। कृपया तत्वबोधोऽयं प्रीतिदः कथितोऽध मे ॥ ४२ ।। साम-सेंद्रतक्षकमानीय त्रैलोक्यां ख्यातोऽभूत् ॥३५-३६॥ गुरुदो- हिणोऽत्र परत्र च न सुखम् । स पापी कुम्भीपाक गमिष्यति । गुरु- तोपारिक न सिध्यति । गुरौ तुष्टे क्षणाद्वेदशास्त्रादिलाभः । एवमज्ञानाs- विद्यया वृया भ्रमास । स्वगुरुं गच्छ । स त्वां तारयिष्यति । तस्मिस्तुष्टे शीघ्रं सर्वमन्प्रसिद्धिवं ज्ञात्वा स्वगुरुं शरणं बजेति ॥१३७-१४०॥ इति श्रुत्वा स विवेकी मत्वा गुरुपदयोः शिरो निधायाह । गुस्सूर्ते, परार्थ- साधनं साधूक्तम् । कृपया बोधः कृतः । अहं गुरद्रोही। मेऽनन्तापराधाः।

·२९४ ... श्रीगुरुसंहिता अहं सत्यं गुरुद्रोही ह्यपराधा मयाऽमिताः॥ मिनं मे गुरुचित्तं तत्कथमद्य प्रतुप्यति ॥ ४३॥ स्वर्णादिधातवो भिन्नाः सन्धीयन्ते हि पूर्ववत् ।। भिन्न मुक्ताफलं भूयः कथमैक्यं गमिष्यति ॥ १४ ॥ तथाऽन्तःकरणं भिन्नं गुरोर्मे नैकतां व्रजेत् ॥ जीवनेनोपयोगः किं नापेक्षा जीवनस्य मे ॥ ४५ ॥ शरीरं मे गुरुद्रोहि कोपयोगोऽस्य जीवनात् ॥ जीवित्वाशा न मे प्राणान्गुर्वर्थ सन्त्यजाम्यहम् ॥ ४६॥ इति श्रीगुरुमाभाष्य सोऽनुतप्तो नतो मुनिः॥ नत्वाऽञ्जसा विरक्तः स प्राणांस्त्यक्तुं समुधतः ।।४७॥ ब्राह्मणस्पानुतापेन जातं दग्धमलं मनः ।। यथानिस्पर्शमात्रेण भस्मसाज्जायते तृणम् ॥४८॥ यद्वाऽनिस्पर्शमात्रेण कर्पूरं दहति क्षणात् ।। तथाऽस्याप्यनुतापानिर्ददाहाशेपदोपकान् ।। ४९ ॥ गुरोश्चित्तं भिर्न कथं तुष्यति । भिन्नं सुवर्णादि सन्धीयते । न तु मौक्ति- कम् । तथाऽन्तःकरणं गुरोमें भिन्नम् । कथं तस्यैश्यम् । किं ममः जीवनेन । न जीवनापेक्षा ॥४१-४१॥ गुरुद्रोहिदारीरस्य कोपयोगः । नमे जीविताशा । गुर्वय प्राणांस्त्यजामीरयुक्त्या गुरु नत्या विरक्तोऽ नुताः स प्राणांस्त्यनुमुधुक्तः ॥४६.४७॥ तस्यानुतापेन पापं दग्धम् । अग्निस्पदस्मेय फर इव च तस्यानुतापामिना सर्वे दोषा दग्धाः ।

·ज्ञानकाण्डे अ. १६ २९५ अत एवानुतापी यस्वस्य जन्मशतार्जितम् ।। निःशेष पातकं त्वत्र क्षिप्रं विलयमेष्यति ॥१५० ।। एवं द्विजः स निर्विष्णस्त्यक्तुं स्वीयकलेवरम् ॥ प्रवृत्तस्तं हि विवाय जगद्गुरुरुपाह्वयत् ।। ५१॥ आहूतं ब्राह्मणं प्राह श्रीगुरुर्जहि दूरतः।। चिन्तामेतामनन्तां ते सर्व हि दुरितं गतम् ॥५२॥ वैराग्यं तेऽद्य सञ्जातं तेन ते दुप्कृतं गतम् ।। स्वगुरुं सावधानेन हदा द्विजवर स्मर ।। ५३ ।। इत्युक्तः स तदा नत्वा श्रीगुरोधरणेऽत्रवीत् ।। त्वं त्रिमूर्त्यवतारोऽसि तारकोऽसि जगद्गुरो ।। ५४ ।। सर्वात्मनः कृपा ते चेत्यातकं कुह तिष्ठति ।। कथं तिष्ठत्यन्धकारो भास्करेऽम्युदिते सति ॥५५॥ एवं स श्रीगुरुं भक्त्या स्तुत्ताऽभूगद्दाक्षरः॥ प्रेमरुद्धगलो जातरोमहर्पोऽश्रुपूर्णक् ॥ ५६ ॥ अत एवानुतापिनः शी शतजन्माशेषदोपनाशः। स द्विजः प्राणांस्त्यक्षु प्रवृत्तः । तमाहूय श्रीगुरुराह । चिन्ता ते माऽस्तु । सबै पापं गतं । वैराग्यं ते जातं । स्वगुरुं सावधानेन हृदा स्मरेत्युक्तः स गुरुपदे नत्वाऽऽह । हे जगद्गुरो, खं त्रिमूर्यवतारस्तारकोप्रति ॥४८-५४॥ सर्वात्मनस्ते कृपा चेक मे पापम् । सूर्य उदितेऽन्धकारः कथं तिष्टेत् । एवं भक्त्या गुरुं स्तुत्वा प्रेमद्धकण्ठो गद्गदाक्षरः हटरोमा प्रसन्ननिर्मलचित्तो विप्रः ·+- श्रीगुरुसंहिता स निर्मलमनाः शीप निघाय गुरुपादयोः । विनतः करुणं प्राह गुरो तारय तारय ॥ ५७ ।। इति निर्विण्णमनसा पुनस्तत्पदयोः शिरः।। स्थापयामास तस्याभूत्तत्क्षणं ज्ञानमुत्तमम् ।। ५८।। वेदशास्वाशेपविधानिपुणो ब्राह्मणोऽभवत् ।। चन्द्रमौली प्रसन्नेऽस्य दैवं विनस्प किं त्रुचे ।। ५९ ।। स्पर्शस्पर्शादयो यद्वत्स्वर्ण पोडशवर्णकम् ।। तद्वगुरुपदस्पर्शज्ज्ञानी जातो द्विजोनमः ॥१६० ।। आनन्दो ब्राह्मणस्याभूच्छ्रीगुरुस्तमथाब्रवीत् ॥ मद्वाक्यमवधायँव गच्छस्व गुरुसन्निधिम् ॥ ६१ ॥ गमनात्स भवेत्तुष्टो नमनाच्च विशेषतः॥ स एवाहमिति ब्रह्मन्विद्धि त्वं नात्र संशयः ॥६२॥ इति श्रीगुरुमूर्तिस्तं कथयामास सोऽपि हि ॥ गुरुं गत्वा तथा दृष्ट्वा ततो मुक्तोऽभवद्विजः ॥६॥ श्रीगुरोः पदयोः शिरो निधाय सकरुणमाह । मो तारयेति । निर्विष्ण- मनसा पुनः पादयोः शिरो दधौ । तदा ताक्षणं ज्ञानमभूत् । वेदशाना- दिनिपुणोऽभवत् । गुरौ प्रसन्ने किं दुर्लभम् । स्पर्शस्पर्शादुत्तमस्वर्णवद्गु- रुपादस्पर्शाद्विजो ज्ञानी अभत्। तस्यानन्दोऽभूत्तं श्रीगुरुराह । मद्वा- क्यात्स्यगुरं गच्छ । स दृष्टिमात्रतस्तुष्टो भवेन्नमनाच विशेषतः । स एवाई प्रनिति विद्धि । नात्र संशय इति श्रीगुरुणोक्तः स विप्रो गुरुं नत्वा स्वगुस्सत्तं हाया मुक्तोऽभूत् ||१५-१६३॥ अथ श्रीगुरुः कृष्णातीरमेत्य

·ज्ञानकाण्डे अ.१६
२९७
अथो श्रीगुरुनाथोऽटन्नाट कृष्णानदीतटम् ॥
मिल्लबाट्यभिधग्रामे यत्रास्ते भुवनेश्वरी ॥ ६४॥
कृष्णावेण्या एत्य पाचायतीरं नीरं यत्र स्वादु चोदुम्बरश्च ।।
मूले तस्य श्रीगुरुः साध्वतिष्ठत्तस्मिन्स्थाने सिद्धिवर्गोऽप्यतिष्ठत्
तस्थौ श्रीगुरुनाथः कृष्णायां भिल्लवाटिकासन्नम् ।।
नूनं यन्माहात्म्यश्रवणाच् यो भवेत्किलासनम् ॥६६॥
अत एव सरस्वतीद्विजः खलु गङ्गाधरभूसुरात्मजः ।
स्वगुरोश्चरितं सविस्तरं वदति श्रोत्मनोहरं वरम् १६७
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रमापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचित्तायां
श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे पोडशः (अध्यायः)
आदितः श्लोकाः ॥१९४७॥
भिल्लवाव्याख्यग्रामे भुवनेश्वरीसनिधी कृष्णावेण्याः पश्चिमतीरे उदुंबरमूले
तिष्ठत् । यत्र सर्वासिद्धयः । तत्क्षेत्रमाहात्म्यश्रवणान्मोक्ष एव ॥६४-१६६॥
अत एव सरस्वती० ॥ १६७ ।। पूणिकायां पोडशोऽध्यायः ॥
॥ इति पोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥

·॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ गुरुभक्तवरं सिद्धः प्रानवीन्नामधारक ॥ शृणु ते गुरुपादेऽस्ति भक्तिीनोऽसि तत्र हि ॥१॥ प्राग्वाति वातः पर्जन्यागमात्तत्सूचको यथा ।। तथा गुरुकृपायाः प्राग्दैन्यहत्ते कथारुचिः ॥२॥ कामधुक्चरितं त्वेतत्कथयामि सविस्तरम् ।। शृणु चित्तं समाधाय शिष्य त्वं नामधारक ॥३॥ कृष्णायां भुवनेश्वर्याः पश्चिमे श्रीगुरुः स्थितः ।। उदुम्बराख्यकल्पद्रुमूले सुविमले स्थले ॥४॥ चातुर्मास्यमुवासात्र सोऽनुष्ठानधुरन्धरः ॥ अगोचरोऽपि भूत्वाऽत्र गोचरोऽप्यप्रकाशकः ॥५॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- आर्यावमानितोऽदादार्यायै मूढविप्र इह जिह्वाम् । सप्तदशे तत्प्रेरित ईशमवाप्यालभत्ततो जिह्वाम् ।। सिद्ध आह । हे नामधारक, भक्त्या त्वं गुरुपदे लीनोऽसि । यथा पर्जन्य- सूचको वातः प्राग्याति तथा दैन्यहत्ते कथारुचिः। कामधुक्चरितं चच्मि । सावधानतया गणु ॥ १-३॥ भुवनेश्वर्याः पश्चात्कृष्णा. तीरे उदुंबरमूलेऽनुष्ठानद्गुरुश्चातुर्मास्यमस्थात् । तत्र पावने सिद्ध- , २९८ ·ज्ञानकाण्डे अ० १७ २९९ आसन्ने मुवनेश्वर्याः सिद्धस्थाने सुपावने ॥ निवासाच्छ्रीगुरोरासीचस्थानमहिमाधिकः ॥६॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा नत्वोचे नामधारकः ॥ गुरुराजः परात्माऽयं कुतो गुप्तोऽत्र वर्तते ॥ ७॥ तपोऽनुष्ठानमप्यस्य कुतो वा भैश्ययाचनम् ॥ आप्तकामस्य तृसस्य सन्देहं मे निवारय ॥८॥ सिद्ध आह् शृणुष्वेदं वत्स त्वं नामधारक ॥ पिनाकी याचते भिक्षां दत्तात्रेयस्तपत्यपि ॥९॥ त्रिमूर्भिक्षुरूपस्य भक्तानुग्रहकांक्षिणः ॥ तीर्थयात्रा तपो भिक्षा शिक्षार्थ केवलं किल ॥१०॥ गुप्तानि कालवशतस्तीर्थान्यनुपमानि हि ॥ तानि प्रकाशयत्येप भक्तानुग्रहकांक्षया ॥ ११ ॥ गुरुनाथः स्त्रयं तीर्थमुपकारार्थमेव नः ।। तीर्थान्यटति गुप्तः सोऽवरयाचकवञ्चकः ॥१२॥ स्थानेऽप्रकाशत्वेनापि स्थितस्य गुरोर्निवासात्तस्थानमहिमाऽधिकोड- भूत् ॥४-६ ॥ इति श्रुत्वा नामधारक आह । परमात्मा गुरुः कुतो, गुप्तस्तिष्ठति। किमर्थमस्यानुष्ठानम् । तृतस्यातकामस्य कुतो भिक्षाया- च्चेति । सिद्ध आह शृणु । शिवात्मत्वादिक्षायामाऽस्य विमूर्तेर्मक्तानुग्रहार्थ । श्रीदत्तस्य तीर्थयात्रानुष्टानादि लोकशिक्षार्थ । कालवशाद्गुततीर्थानि भक्ता: नुग्रहार्थ प्रकाशयामास । स्वयं तीर्थरूपस्याटनं परोपकारार्थम् । खलवञ्चनाय गुप्तोऽभूत् ।। ७-१२ ॥ तेजस्वी सूर्यः कथं गुतो भवेत् । तथा कस्तूरी ·श्रीगुरुसंहिता तेजोराशिनिकरः कथं गुप्तो भविष्यति ।। छादितायाश्च कस्तूर्याः सुगन्धिर्गोप्यते कथम् ॥ १३ ॥ निदर्शनान्तरं चान्यच्छृणु कल्पद्रुमो महान् ।। अज्ञातोऽपि स्थितो यत्र तत्र कल्पितकामधुक् ॥ १४ ॥ एवं स्थिते गुरौ तत्र चित्रं वृत्तं वदामि ते ॥ येन प्रकटितो भूमौ महिमा तस्य पावनः ॥१५॥ करवीराख्यनगरे विप्रो वेदरतोऽभवत् ।। पुराणशास्त्रनिपुणोऽध्यापको विद्वदग्रणीः ।। १६ ।। तर्कव्याकरणाभिज्ञ आद्यशाखीय उत्तमः॥ आहिकाचारनिरतः कर्ममार्गविशारदः ॥ १७ ॥ अजायत सुतस्त्वेकस्तस्य विप्रस्य धीमतः ॥ धीमन्दो दैववशतस्तत्पिता पञ्चतां गतः ॥१८॥ अवर्धत ततो मन्दः सुतोऽभूत्सप्तवत्सरः ॥ तद्योक्तविधानेन व्रतबन्धो द्विजैः कृतः ॥१९॥ गन्धध। यथाऽज्ञातोऽपि कल्पद्रुः सान्निध्यात्कल्पितकामधुन तथा गुरुः। तत्र येन गुरोः पायनो महिमा प्रकटितस्तच्छृशु ॥ १३-१५॥ करवीरे वेदशास्त्रादिनिपुणोऽध्यापक आधशाखीयः स्वकर्मनिरतः विप्रोऽभूत् । तस्य धीमन्दः सुतो जातः । विप्रो मृतः। मूर्खपुत्रो ववृधे । द्विजैः स गृह्योक्तविधानेन संस्कृतः । पशुपायस्य मूर्खस्य तस्य सन्ध्या- कचन १ दियष्टांत २ कण्वशाखीया, 4 ·स्वानसन्ध्यावन्दनादि ज्ञातवान्नैव दैवतः॥ गायच्या अपि नो वार्ता कुवो मूर्खपशोः श्रुतेः ॥२०॥ पठन्ति यत्र तत्रैप यत्नादभ्यस्य मन्दधीः ।। सहैव विस्मृति प्राप पञ्चपाक्षरपाठकः ॥२१॥ विद्वज्जनस्तु तत्रत्यो निन्दयामास सुवम् ॥ विद्वद्विप्रकुले भूत्वा मूछे जातोऽसि दुर्मते ॥ २२॥ पिता तब महाज्ञानी वेदशास्त्रपुराणवित् ।। तस्योदरे कथं प्राप्तस्त्वं पापाणसमः कुधीः ।। २३ ।। विग्धिक्ते जीवितं तेऽद्य तातनाम कलङ्कितम् ।। दृढां यद्ध्या शिलां कुक्षौ विश कूपं सरोऽथवा ॥२४॥ सम्भूय संसृतौ न्यथं जातस्त्वं सूकरोपमः ।। गतिस्ते यमपुर्येव दुराचारो हि वर्तसे ॥२५ ।। चन्दनगायत्रीनार्ताऽपि न ॥ १६-२०॥ यनान्ये पठन्ति तत्रापं मन्दधीः पठित्वा तदैव विस्मरति स्म । बुधास्तं विनिन्द्याहुः । हे दुर्मते, विद्वत्कुले भूत्वा मूर्योऽभूः ॥ २१-२२॥ ते पिता ज्ञानी घेदादिरित् । तदुदरे कथं पाषाणतुल्यस्वम् । धिक्तजीवितम् । पितृनाम कलङ्कितम् । गले शिला बद्ध्याऽऽपो विशान भूत्वा त्वं सूकरोऽसि । दुराचारस्यते गतिर्यमपुरे । नूषु १ श्रुतेतिः कुतः २ पच पड्वा ३ प्रविश, ·श्रीगुरुसंहिता सोऽधिकोऽत्र मनुष्याणां विद्यया यः प्रकाशते ।। निधिः स्वाधीन इव सा सद्विद्या भ्राजतेतराम् ।। २६॥ सर्वसम्पद्भोगमाक्स विद्या यस्य हृदि स्थिता ।। विद्वान्यशस्वी सम्पन्नः समस्तैरपि सोऽर्च्यते ॥ २७ ॥ विद्याहीनस्तु वयसा श्रेष्ठोऽपि न हि पूज्यते ।। हीनोऽपि वयसा विद्वान्छेष्ठैरपि च पूज्यते ॥ २८॥ न सन्ति सोदरा यस्य तस्य विद्यैव सोदराः॥ विद्याभ्यासस्ततः कार्यों विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ॥ २९ ॥ विदेशस्थोऽपि तत्रत्यसम्बन्धरहितोऽपि वा ।। समस्तैर्वेदशास्त्रज्ञो बन्धुवत्पूज्यतेऽधिकम् ॥ ३० ॥ स एव भवति ज्ञानी बहुविद्या हि वेद यः ।। सर्वे देवा हि तदेहे सर्वपूजां स चार्हति ॥ ३१ ॥ भूमण्डलाधिपो राजा वन्द्यते सकलैरपि ॥ सोऽपि राजातिहर्षेण विद्यावन्तं समर्चति ॥ ३२॥ विद्वानधिकः । विद्या निधिरेव स्वाधीनः । विद्वान्सम्पद्भोगभाकू । सच सर्वेः पूज्यते । ययोधिकोऽप्यविद्वान्नहि पूज्यतेऽल्पोऽपि विद्वान् श्रेष्ठः पूज्यते ॥.२३.२८ ॥ यस्य सोदरा न तस्य विथैव सोदराः । अतो विद्याs- म्यसनीया । विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ॥ २९॥ स्वजनहीनो विदेशस्थोऽपि विद्वान्स्यजनैरिव तत्रत्यैः पूज्यते । विद्यावान् ज्ञानी भवति । तदेहे सर्वदेवा- स्तिष्टन्ति । स पूजामर्हति । लोकयन्योऽपि भूपो विद्यावन्तमर्चति । यस्यन ·ज्ञानकाण्डे अ० १७ धनं नैवास्ति यद्वंशे तस्य विद्या धनं महत् ।। विद्याभ्यासस्ततः कार्यों विद्याहीनः पशुः स्मृतः।॥३३॥ इति विप्रवचः श्रुत्वा मृदविप्रः प्रणम्य तान् ।। प्राह सत्यं भवद्वाक्यं विद्याभ्यासो हि शस्यते ॥ ३४॥ मया जन्मान्तरे नैव विद्यादानं कृतं खलु ॥ ततो मेऽद्य न विद्याप्तिः किं कर्तव्यमतः परम् ॥३५॥ एवं दोपविशिष्टं मां कृपयोद्धर्तुमर्हथ ।। विद्याप्राप्तापायचेत्कथनीयः प्रयत्नतः ॥३६॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य ब्राह्मणा जगुः ।। नेह जन्मनि विद्या ते विद्या लम्या भवान्तरे ॥ ३७॥ कुतोऽद्य विद्याभ्यासस्ते न नरस्त्वं पशुः किल । कुक्षिभरिभिक्षया त्वं मृर्योऽसि कुलनाशकः ।। ३८ ॥ इति नीचोत्तरैरुत्तो विद्वत्पुत्रोऽपि मूढधीः ।। मनस्याधाय वैराग्यं निर्गतो निर्जनं वनम् ॥ ३९॥ धनं तस्य विद्या धनम् । ततो विद्याभ्यासः कार्यों विद्याहीनः पशुः । इति झुत्वा मूर्खः प्रणम्याह । सत्यमुक्तम् । जन्मान्तरे मे विद्याभ्यासो न कृतः। ततो विद्या न लभ्यतेऽत्र प्रयत्न उपायो वाऽस्ति चेद् त ।। ३०-३६ ।। इति श्रुत्वा ते प्रहस्योचुः । नेह जन्मनि ते विद्या | जन्मान्तरे भविष्यति ॥ ३७॥ क ते विद्यावार्ता । वं नृपशुः। रे मूर्ख कुलनाशक, भिक्षयोदरं भरेति श्रुत्वा सोऽनुतप्तो विरतो वनं गत्वाऽऽह । धीहीनं मां दूषयन्त्यतः १ स्वोदरपूरक: २ वैराग्यं.

·३०४ श्रीगुरुसंहिता प्राह त्यक्ष्याम्यहं प्राणान्समस्ता दुपयन्ति हि ॥ मतिहीनः पशुरहं ततः किं जीवितेन मे ।। ४०॥ घिधिमे जीवनं निन्यं वरं जन्माप्यतः शुनः॥ अतो मे जीवितेनालमित्यं स विरतिं गतः॥४१॥ स भिल्लवाटिकारामं प्राप्याशनविवर्जितः ।। कृष्णायाः प्राक्तटे दैवादुपवासमचीकरत् ।। ४२ ।। आस्ते यत्र जगन्माता भुवनेशीति विश्रुता ।। आगत्य तत्र देव्याः स दर्शनं व्यकृणोद्विजः ॥४३॥ मानसन्ध्यावन्दनादि विसृज्यातीव दुःखितः ॥ स देव्याः सम्मुखं द्वारे चक्रे प्रायोपवेशनम् ॥ ४४ ॥ एवं त्रीणि दिनान्येप निर्विण्णो मनसा भृशम् ।। प्रसीद देवीत्युक्त्वा स पानाशनविवर्जितः॥४५॥ देव्याः प्रसादं स्वमेऽपि नाप्त्वा क्रुद्धोऽवदद्विजः ।। अंच देवि भवानीह कुतो मां समुपेक्षसे ॥ ४६॥ प्राणांस्त्यदये। पशोमें जीवितेन किम् । धिमे जीवनम् । मतः श्वा वरः। मे जीवितेनालमिति चिरज्य भिल्याश्या कृष्णायाः प्राक्तटे यत्र जगन्माता मुवनेश्वरी तन देव्या दर्शनं कृत्वा दुःखितः समानादिस्यक्त्वा देव्याः समीपे प्रायोपवेशनं चक्रे । एवं त्रिदिनं भृशं निर्विण्णो देवि, प्रसीदेत्युक्त्वोपवास चके ।। ३८-४५॥ स्वप्नेऽपि देव्याः प्रसादो नाप्तः । द्विज आह । भवा- ·ज्ञानकाण्डे अ० १७ इत्याक्रोशेन स तदा शस्त्रं धृत्वा करे शितम् ॥ स जिहां तरसा छित्वा देवीपद उपानयत् ॥४७॥ जिह्वां समर्प्य से पुनर्यदि नाम्बा प्रसीदति ॥ तदा छिचा शिरो दास्ये इति चक्रे स निश्चयम् ॥४८ एवं तस्मिन्सुनिर्विण्णे स्वशिरश्छेत्तुमुद्यते ।। वत्स्वमे सान्द्रचित्ताम्बा निम्याह शृणु सादरम् ।।४९|| शृणु बाल ब्रह्मचारिन्नाक्रुष्टोऽसि कथं मयि ।। कृष्णापश्चिमतीरेऽस्ति यतिस्तं शरणं ब्रज ॥ ५० ॥ उदुम्बरद्रुमतले तापसोऽस्ति महाबलः ।। चन्द्रमौल्यवतारः स त्वद्वान्छां पूरयिष्यति ।। ५१ ।। इति स्वमेवदत्स्पष्टं द्विजस्य भुवनेश्वरी ॥ ततः प्रयुध्य हृष्टः स त्वरितं निर्ययौ द्विजः॥ ५२ ॥ कृष्णामुत्तीर्य तरसा सम्प्राप्य सहसा द्विजः ॥ ददर्श गुरुनायं तं सूपविष्टमनाथपम् ॥ ५३॥ न्यम्य कुतो मामुपेक्षसे। इत्याक्रोशेन जिहां छित्त्वा देवोपदे आर्पयत पुमश्चाह । न प्रसीदसि चेनिश्चयेन शिरश्कित्त्वा दास्ये । एवं निर्बिण्णे तस्मिन् शिर- स्खेत्तुमुद्यते च स्वप्नेऽम्बा तामाह ॥४६-४९॥ श्रृणु बाल क्रोध मा कार्याः परतीरे उदुम्बरमूले महाञ्छिवावतारोऽस्ति तं शरणं गच्छ । स तेऽभीष्टं पूरयतीति स्वप्ने श्रुत्वा स प्रबुद्धः सत्वरं कृष्णामुत्तीर्य तत्रोपविष्टं श्रीगुरुं १वीण २ समापयत् ३ अनायरालकं.

·श्रीगुरुसंहिता निधाय तत्पदे शीपं तुष्टाव मनसा गुरुम् ।। सन्तुष्टस्तं समाश्चास्य गुरुमूर्तिः प्रसन्नधीः ।। ५४ ।। स्वकरं स्थापयामास तस्य विग्रस्य मस्तके || छिन्नाऽपि जिह्वा ववृधे प्राग्वज्ज्ञानी च सोऽभवत् ।।५५ वेदशास्त्रपुराणज्ञस्तर्कव्याकरणादिवित् ।। समस्तमप्यसौ वेद पूज्योऽभूर्भुवनत्रये ॥ ५६ ॥ वायसो मानसं प्राप्य राजहंसो यथा भवेत् ।। तथा श्रीगुरुसंस्पर्शान्मन्दधीरप्यभूत्सुघीः ॥ ५७ ॥ यथा चिन्तामणिस्पर्शाल्लोहं याति सुवर्णताम् ॥ यद्वा मृत्पतिता जम्बूनद्यां जाम्बूनदं भवेत् ॥ ५८॥ एवं स विप्रो गुरुहस्तपद्म- संस्पर्शमात्रादपि कृत्तजिह्वः॥ भूत्वा मुजिह्वोऽपि च वेदशास्त्र- भाष्याधभिज्ञोऽभवदाशु विप्र ॥ ५९॥ ददर्श। तत्पदे शिरो निधाय तुष्टाव । तुष्टः प्रसन्नो गुरुस्तमावास्य ॥ ५०-५४ ।। तन्मूर्ति कर दधौ । तदा छिनापि जिह्वा ववृधे। स ज्ञानी बभूव । वेदशास्त्रादि सर्व वेद । सर्वत्र पूज्यश्वाभूत् । काको मानस प्राप्य यया राजहंसो भवति, यथा च चिन्तामणिस्पर्शाल्लोहं स्वर्ण भवति, यथा च जंबूनया पतिता मृत्स्यण भवति, तथा छिन्नजिहोऽपि गुरुहस्त- ·ज्ञानकाण्डे अ० १७ ३०७ श्रीनामधारक सुकारकशक्तिधर्तुः श्रीसद्गुरोः सुमहिमा न हि मानमेति ॥ माहात्म्यमस्य वसतेरपि कोऽत्र घेद प्रायः स्वयं स भगवान् गुरुरेव वेद ॥६॥ अत एव सरस्वतीद्विजः खलु गङ्गाधरभूसुरात्मजः ।। सुविचित्रचरित्रमात्मनः प्रजगौ लवपि तद्धरेन्मनः ॥६॥ (इति) श्रीसिद्धना० रूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाध० चितनृसिंह. महा० गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदे० विरचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे सप्तदशः अध्यायः॥१७॥ आ० श्लो० ॥ २००८॥ स्पर्शात्सुजिह्वो वेदशास्त्राद्यभिज्ञोऽभूत् । श्रीनामधारक सुका० । अत ए सर० ।। ६०.६१ ।। इति चूर्णिकायां सप्तदशोऽध्यायः ।। ॥ इति सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ १इद्रियादि २ प्रमाण, ·॥ अथ अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ श्रीः ॥ जय सिद्ध मुने स्वामिस्तारकस्त्वं भवार्णवाद ।। कथासुधारसापूर्णे श्रवणे मे कृते त्वया ॥१॥ कामधुक्चरितं श्रुत्वा गुरोस्तृसं न मे मनः ॥ तत्कथामृतपाने मे पिपासाऽतीव वर्धते ॥२॥ गुरुपादाम्बुजध्यातुर्न तृप्ती रसिकस्य मे ॥ भाविकस्याशयकथामृतसञ्जीवनं पुनः॥३॥ इति शिष्यो विनीतोऽसौ भक्तिमानामधारकः॥ इच्छन्कृपां सिद्धपदोः स्थापयामास मस्तकम् ॥ ४॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोयम्- भिक्षार्थ गत्वा कुसुमितलतावेल्लितद्वारदेश गेहं विप्रस्य प्रभुरतिदरिद्रस्य भुक्त्वाऽपि शाकम् ।। छित्त्वा वल्लीं स्ववसतिमगातल्डतामूलदेशे लेभेऽर्थीचं द्विजवर इहाष्टादशे चाशिषोऽपि ॥१॥ नामधारक आह । स्वामिन्सिद्ध, जय । त्वं भवतारकोऽसि । त्वया कथा- सुध्या मे कणे पूर्णे। कामधुक्चरितं श्रुत्वाऽपि न तृप्तिः। किन्त्वतीव पिपासा वर्धते । गुरुपादाम्जचिन्तकस्य कथं तावता तृप्तिः । पुनः पाययेति विनीतो भक्तस्तत्पदे शिरो दधौ । तुष्टः सिद्धो हसन्नाह । श्रृणु। विस्तरात्क- ·ज्ञानकाण्डे अ० १८ ३०९ श्रुत्वा शिष्यवचोहार्द तुष्टः सिद्धमुनिहसन् ॥ विस्तरात्कथयामाम श्रोतृवर्गः शृणोतु तत् ॥५॥ घन्या धन्या हि ते वाणी घृणु शिप्यशिरसामणे ॥ श्रीगुरोधरणे मक्तिस्तव लीनोऽसि नित्यशः॥६॥ लामोऽपि तत्कृतेऽस्माकं साकं तत्कथयाऽनया ॥ चरणे भरणे स्वेपां तेषां मत्स्मरणे स्थिते ॥७॥ कथितो मिलवाट्यास्ते महिमाऽनुपमो मया ॥ अग्रतश्चरितं वक्ष्ये त्वं शृणुप्वोत्तमोत्तमम् ॥ ८॥ कञ्चित्कालं त्विह स्थित्वा श्रीगुरुगूंढरूपतः ।। ततः प्रसिद्धो भूत्वाऽगादग्रतो भक्तवारकः ॥९॥ वरुणासङ्गमं दृष्ट्वा भक्तानुग्रहकांक्षया ॥ वाराणसीति विख्यातां दक्षिणे तामगात्प्रभुः॥१०॥ कृष्णातटस्थतीर्थानि पुनानः पावनान्यपि ॥ कृष्णापश्चनदीमत्ते द्वादशान्दान्स्थितो गुरुः ॥११॥ थयामि । हे शिप्याय्य, ते वाणी धन्या सदा सद्भक्ति' श्रीगुरपदे । त्वब- भान्मेऽपि लामो यतस्तपदे स्थिते। उदुम्बरस्थानमहिमा कथितोऽग्रतः कथयिष्ये । तत्र मक्ततारको गुरुः कश्चित्काल स्थित्या तन प्रसिद्धोऽभूत्!!१. ९॥ भत्तानुप्रहार्थं ततो वरणासङ्गम गत्वा ततो दक्षिणतोऽगमत् । कृष्णा- स्थतीर्थानि पुनानः कृष्णापञ्चनदीसङ्गमे द्वादशरपीण्यस्यात् ।। १०-११ ।।

·३१० श्रीगुरुसंहिता मनोहरं ह्यनुपममविमुक्तपुरीसमम् ॥ प्रयागवत्सङ्गमं च दृष्ट्वा तस्थौ परात्परः ॥ १२ ॥ कृष्णावेणीपश्चनदीसङ्गमोऽनुत्तमोऽपि च ॥ कुरुक्षेत्राधिपुण्यं तत्क्षेत्रं सकलपावनम् ॥ १३ ॥ कुरुक्षेत्रे तु यत्पुण्यं पुण्यमत्र ततोऽधिकम् ।। अमितानीह तीर्थानि यतोऽतः श्रीगुरुः स्थितः ॥१४॥ पश्चगङ्गानदीतीरं पुराणान्तरविश्रुतम् ॥ एतासां पञ्चनामानि तानि मे गदतः शृणु ॥ १५॥ शिवा भद्रा भोगवती तथा कुम्भी सरस्वती ।। पशगङ्गा इति ख्याता महापातकनाशकाः ॥ १६ ॥ एवं ख्याताः पञ्चनयस्ताः संहत्य च कृष्णया ।। सद्भवाः सङ्गमोऽयं हृदृत्प्रयागाधिपुण्यदः ॥ १७ ॥ काशीसमं तत्पुरं प्रयागसमं दृश्या तत्र तस्थौ। कृष्णा- वेणीपञ्चनदीसद्गमोनुत्तमः । कुरुक्षेत्राधिपुण्यं पारनं तत्क्षेत्रम् । अत्रामितानि तीर्यानि । ततः श्रीगुरुः स्थितः । पुराणोक्ताः पञ्चगहाः शृणु । शिवा, भद्रा, भोगवती, कुम्भी, सरस्वतीत्येताः पञ्चमहापापहा: कृष्णया साताः। सङ्गमोऽयं पापहा प्रभागाविपुण्यप्रदः ॥ १२-१७॥ १ काशीसमं २ एकीभूय.

·ज्ञानकाण्डे अ० १८ ३११ पूर्वेऽमरपुरग्रामः स्थान निरुपम हि तत् ।। स्यादक्षिणप्रयागोऽयं सर्वेषां च मनोहरः॥१८॥ उदुम्बरस्तरुवरः रव्यातः कल्पद्रुमोऽपरः॥ देवोऽमरेश्वरस्तत्र वरः पलतीर्थके ॥ १९॥ बाराणस्यां यथाऽमना गङ्गामागीरथी तथा।। इयं कृष्णाऽपि तत्तुल्या स्मृता पचनदीयुता ।। २० ।। योगिन्योऽपि चतुःपष्टिरमरेश्वरसनिघौ ।। तत्र ख्यातं शक्तितीर्थ समयं लोकपावनम् ॥ २१॥ मुन्दरं चामरं लिङ्गं विश्वनायोऽत्र मंस्थितः ।। नरोऽप्यमरतां याति साक्षाद्वमेव तत्परम् ॥ २२ ॥ माघनानात्मयागे यत्पुण्यं नियतवाम्हदम् ।। ततः शतगुणं पुण्यमत्रैकम्मानमात्रतः ।। २३ ।। प्रसनेनापि तत्मानात्प्रयागादधिकं फलम् ।। माक्षात्परमावस्तु तत्र स्थानेऽमरेश्वरः ॥२४॥ बऽमरपुरग्रामो दक्षिणे प्रयागो मनोहरः सद्गमः ।।१८।। म.ये उदुम्बरः फराष्टुः । पदाटतीर्थमनिया अमरेश्वरः । वाराणस्यां पञ्चगद्गायुता भागी- रथी तथाऽरेय गाऽमरेपरमनियों चतुःपरियोगिन्यो टोरुपारन सातितार्थ पानगलिया मुन्दर विश्वनाथ इस मामानय । यतेपनान्मयोंs. प्यमयों भोन ॥ १९.२२ ।। प्रयागे मारमानाथपुण्यं ततः शतगुण- मस्कार प्रमोनारि सनात् प्रसनाविन्दन् । पर मामाया- ·३१२ श्रीगुरुसंहिता अत एव हि तत्स्थाने कोटितीर्थानि सन्ति हि ।। यत्र वेण्या युता कृष्णा कृष्णा दक्षिणवाहिनी ॥२५॥ अमितानीह तीर्थानि न वक्ष्ये विस्तृतेर्भयात् ।। ख्यातानीहाटतीर्थानि कृष्णावेणीतटेऽत्र तु ॥ २६॥ उत्तरस्यां दिशि ततः कृष्णा पश्चिमवाहिनी ।। ब्रह्महत्यादिपापप्नं तत्रैकं शुक्लतीर्थकम् ॥ २७ ॥ उदुम्बरसमीपे तु त्रीणि तीर्थानि सन्ति हि ॥ मनोहराणि प्रत्येकं धनुरन्तरतः स्मृतम् ॥ २८॥ एक पापविनाशाख्यं काम्यतीर्थ द्वितीयकम् ।। तृतीयं वरदं श्रेष्ठममरेश्वरसन्निधौ ॥ २९ ॥ सङ्गमेऽपि च पकूले त्रीणि तीर्थानि च क्रमात् ।। शक्तितीर्थ चामरकं कोटितीर्थ द्विजोत्तम ॥ ३० ।। अमितानीह तीर्थानि कथनाद्ग्रन्थविस्तृतिः ।। भवेदिह द्वादशाब्दं श्रीपादोऽस्थात्त्र्यधीश्वरः ॥३१॥ मरेश्वरोऽतस्तत्र कोटितीर्थानि । यत्र कृष्णा 'दक्षिणयाहिनी तत्रामितानि तीर्थानि । विस्तरभयादष्टतीर्थानि वक्ष्यन्ते ॥२३-२६॥ यत्र कृष्णा पश्चिम- याहिनी तत्र ब्रह्महत्यादिवच्छुक्लतीर्थ उदुम्बरसमीपे धनुरन्तरेण पापविनाश काम्य, घरद, अमरेश्वरं चेति त्रीणि तीर्थानि । अन्यान्यमितानि तद्वर्णने विस्तरो भवेत् । अत्र द्वादशान्दानि तस्थौ । यत्र कृष्णावेणीपञ्चनद्यो ·जानकाण्डे अ०१८ ३१३ कृष्णा वैणी पश्चनद्य एताः ससैकवां गताः॥ शीर्पण्यमिव तत्स्थानं माहात्म्यं तस्य को वदेत् ॥ ३२॥ ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यति स्नानमात्रतः ।। सकलामीष्टदं लोके सिद्धस्थानमिदं खलु ।।३३।। अनुत्तमोऽस्य महिमा लोके नास्त्युपमाऽस्य तु॥ दृष्टिमात्रेण काम्याप्तिः को बदेलानजं फलम् ॥ ३४॥ साक्षात्कल्पवयत्र तत्र कि दुर्लभं नृणाम् ।। कलौ कालवशाद्गुप्तं गुरुणा प्रकटीकृतम् ।। ३५ स्वमक्ततारणार्याय तीर्थप्रख्यापनाय च ।। अस्थादीगुरुनाथोऽत्र ततः प्रकटवां गतम् ॥ ३६॥ तत्र स्थित्वा प्रतिदिन मिक्षां कतुं जगद्गुरुः ।। मुदाऽमरपुरग्रामं प्रययौ भक्तमावनः ॥ ३७॥ तस्मिन् ग्रामे विप्र एको चैदिको माविकोऽभवत् ॥ पतिव्रताशिरोरत्नं तद्भायां पविदेवता ॥३८॥ मिटितास्तच्छे त्यानं तन्माहाम्यं को यदेत् । समन्यादि मानानश्यति । सरुटाभारतम्यान्योत्तम माहाम्यम् । यदर्शना कामानिम्तस्नानमाहात्म्य फो यदेत् । पत्र कल्पतमन्ना नगा किंदुरीमन् । कला कालमानुसं गुरुणा प्राटितन् । मत्ततारणाय तीर्थयापनाय च ॥ २७-३६ ॥ मन धागुरुः स्यिया प्रतिदिन भिक्षार्थ अमरपुरमान यौ। तस्मिन्प्रामे को भागिको R: तार्या च पतिस्ताऽस्ता मास्तिो दीनः स यापाररथतिः ·३१४ श्रीगुरुसंहिता सुक्षीणो ब्राह्मणो दीनः स यायावरयत्तिकः ।। कर्माचारोत्सुको लोकबन्धः साविकवृत्तिकः ॥ ३९ ॥ अङ्गणे तस्य विप्रस्य शाकवल्ली महोनता ॥ यस्याः स्युरमिताः शम्बाः कुटुम्बभरणक्षमाः ॥ ४०॥ यस्मिन्कस्मिन्दिने भिक्षा दैवादस्य न लभ्यते ॥ शम्यापाकं स सन्तोपात्कृत्वाऽश्नाति कुटुम्बयुक् ।।४१॥ एवं विनो दरिद्रोऽपि स यायावरवृत्तिभुक् ॥ पञ्चयज्ञपरो नित्यं सर्वदातिथिपूजकः॥ ४२ ।। एवं सत्येकदा तस्य वेश्म श्रीगुरुरागतः ।। भिक्षार्थं वीक्ष्य तं विप्रः प्रत्युद्गम्प समानयत् ।। ४३।। उपचारैः पोडशभिर्भक्त्या सम्पूज्य सद्गुरुम् ॥ शाकाहारेणैव विभुं भोजयामास सादरम् ॥ ४४ ।। भिक्षां विप्रगृहे कृत्वा तमाश्चास्याब्रवीद्गुरुः ।। तुष्टोऽस्मि तव दारिद्रं प्रनष्टमिति चाब्रवीत् ।। ४५॥ स्वकर्मरतोऽभूत् ।। ३७-३९ ॥ तस्याङ्गणे शाकवट्टी विस्तृता । यस्याः कुटुम्बभरणक्षमा अमिताः शम्बाः ॥ ४० ॥ यदिने भिक्षा न लभ्यते तदिने शम्बापाकं कृत्वा सकुटुम्बः सोऽभाति । दरिद्रोऽपि शान्तो विप्रः पच्चयज्ञपरोऽतिथिप्रियः । तद्देश्म श्रीगुरुर्भिक्षार्धमागतः । विप्रः सम्मुखं गला तमानीय पोडशोपचारः सम्पूज्य सादरं भक्त्या शाकें ददौ ॥४१-४४ ॥ शाकभिक्षा भुक्त्या तुष्टो गुरुस्तमावास्याह । दारिद्रं ते नष्ट- . प्रत्यई धान्ययाच्या २ घेवहा ३ शेंगा.

·ज्ञानकाण्डे अ० १८ ३१५ गच्छन् विप्राङ्गणे दृष्ट्वा सर्वतः प्रसृतां तु ताम् ॥ शम्बागुच्छसहस्राट्यां वल्लीं श्रीगुरुरिष्टदः ।। ४६ ।। भगवान्स्वकरे धृत्वा विततां ममतामिव ।। प्रभुः प्रच्छिद्य तरसा स्वाश्रम सङ्गमं ययौ ॥४७॥ तदाऽभूद्विप्रवनिता दुःखिता तत्सुता अपि । स्त्री प्राह दैव हा कष्टमदृष्टं नष्टमेव नः॥४८॥ अस्माभिः किं यतीशाय तस्मै दत्त उपद्रवः ॥ ग्रासस्वपहत्तोऽस्माकं वल्ली छित्वोज्झिता मुवि ॥४९|| एवं तां दुःखितां प्राह पतिः संयच्छ सद्धिया । शेयोप्नं रोपमगदैर्यथा गदमदृष्टविद ॥ ५० ॥ प्रारब्धं नः प्रमाणं हि यद्यद्भावि यदा यदा ।। चन्द्रमौलीहया तत्स्याचदधीनमिदं जगत् ॥५१॥ मिति । ततो गन्ठनिष्टदो भगवान्विततां वहीं दृष्ट्वा चिततां ममतामिव तां करेण धृत्वोत्पाश्य सङ्गमं ययौं । तदा तमुता दुःखिता माह्मणी प्राह । हा कट मेऽदृष्टं दुष्टम् ! यतयेऽस्माभिरुपयो न टत्तोऽथापि नो पासो हतः । वहीं छित्ला मुवि जहौ । एवं दुःखितां तां पतिराहारष्टं झाल्चौपथै रोगमिव श्रेयोन रोप सद्विया जहि । प्रारब्ध नः प्रमाणम् । यद्भावि तहाशेच्छया भविश्यति । तदधीनं जगत् । विभुर्गुणकर्मभिः सृष्ट्यादिदपि नाज्यते । १ औपयैः २ रोगं ३६च्छया, ·श्रीगुरुसंहिता सृष्ट्यादिकृव्यापकोऽपि नाज्यते गुणकर्मभिः ।। रात्या पिपीलिकाभ्योऽन्नमसक्तोऽप्यनहंकृतिः ।। ५२॥ वदति स्मृतिरप्येवमायुरन्नं प्रयच्छति ।। हस्त्याहारं मृगेन्द्राय ददाति प्रत्यहं कथम् ॥५३॥ निर्माय पूर्वमाहारं स्थूलान्सूक्ष्मांस्ततः परम् ।। उत्पादयामाप्त चतुरशीतिलक्षसम्मितान् ।। ५४ ॥ रई भूनायकं वाऽपि पुष्णाति समदग्विभुः ॥ यस्य पूर्वार्जितं याक्ताक्तस्मै प्रयच्छति ॥ ५५॥ पूर्वजन्मनि निक्षिप्तं सुकृतं वापि दुष्कृतम् ॥ तद्धि स्वस्य स्वयं भोग्यं विभागी तस्य कः परः।।५६॥ मूर्यो हि दैवहतकः स्त्रकर्मान्यत्र वीक्षते ॥ सुखं वाऽप्यथवा दुःखं यद्यदुतं तदुद्भवेत् ।। ५७ ॥ पती दोपं योजयसि स्वकर्मापि न वीक्षसे ।। अविद्यावेष्टिता ब्रूपे ग्रासोऽनेन हृतस्त्विति ।। ५८ ॥ सोऽसतोऽनहङ्कारोऽन्नमा पिपीलिकाभ्यो दत्ते । आयुरनं प्रयच्छतीति श्रुतिस्मृती वदतः । सिंहायान्यहं हस्त्याहारं दचे ।। ४५-५३ ॥ पूर्वमाहार निर्माय चतुरशीतिटक्षस्थूलसूदमभूतानि सृजति । स समहा भपंरपंच पुष्णाति। यस्य यथाऽर्जितं तथा तस्मै दसे । प्राग्जन्मान पुण्यं पापं वोतं तस्वयं भोक्तव्यं । कोऽन्यो भोक्ता । मूलः स्वकर्मान्यवेक्षते । पूर्व यत्स्व- यमुस तदोग्यं । त्वं स्वकर्मास्मृत्वा यतो दोपं योजयास। मे मासोऽनेन हत १ ददाति.

·ज्ञानकाण्डे स०१८ ३१७ स तारको गृहे मिक्षां वुमुजे नो दरिद्रहृत् ।। ममाहमिति संरुढग्रन्थिभेत्ता स एव नः॥ ५९ ॥ इति स्त्रियं समाश्वास्य विप्रवर्यः सुनोधतः ।। वल्लीमूलं समुत्साय विग्रस्तत्याज दूरतः ॥ ६ ॥ स्लं बळ्या आलवालं द्वारदेशेऽङ्गणे स्थितम् ।। उत्तातयामास च तत्सर्व द्विजवरस्तदा ।। ६१॥ श्रीगुरोः संप्रमादेन धनपूर्ण महापटम् ।। लेमे लन्या परानन्दं गृहं निन्ये घटं द्विजः ।। ६२॥ प्राह स्त्रियं पश्य चिरं प्रसन्नोऽभृद्यतीश्वरः॥ बल्ली कृत्तात एवेयं यतो लन्धो महानिधिः ।।६३॥ योगीश्वरो नरो नायं परः माक्षान्महेश्वरः ।। लब्धोऽस्माकं दैन्यहरो दर्शनार्थ चराधुना ।। ६४ ॥ इत्युक्त्वा श्रीगुरुं गत्वा सस्त्रीकोऽभ्यर्च्य म द्विजः।। वृत्तान्तं कथयामास धनलामादिकं मुदा ॥६५॥ इत्यविद्याता पे। स तारको नो गृहे मिक्षा बुमुने। दारिद हतगन् । ममाहमिति सद्धग्रधिभत्ताऽपि स 1 इति विय बोधेनाश्चास्य वल्ली दूरतस्त्या वाऽङ्गणस्य नया आठबालमुलवाय गुरो प्रसादादनपूर्ण घट लब्ध्वा हृष्टो विप्रो गृह नौला खियै प्राह ! चिन पश्य । यति प्रसन्नोऽम. दतो वहीं चिच्छेद । यत महानिलिईन्ध ॥ ५४६१॥ नाय नरः साक्षायोगी महेश्वरी दैन्यहरो नो लब्ध । दर्शनार्थ चरेति सस्त्रीको गुरु गत्वाऽभ्यर्च्य धनलामादि कथयामास ॥६२६५॥ श्रीगुरु प्राह । हे ·३१८ श्रीगुरुसंहिता श्रीगुरुः प्राह भो विप्र वापि नैतत्प्रकाशय।। अस्मिन्प्रकाशिते लक्ष्मीन स्थास्यति गृहे तव ॥६६॥ अखण्डा श्रीस्तव कुले निवसिष्यत्यचश्चला ॥ नन्दते ते कुलं पुत्रपौत्राद्यैर्मत्प्रसादतः॥६७॥ इति लब्धवरो विप्र आज्ञप्तः स गृहं गतः ॥ सस्त्रीकोऽसौ गुरुकृपा यदृष्टिन्यहारिणी॥ ६८॥ द्विज तस्य कुतो दैन्यं यस्योपरि गुरोः कृपा ।। यद्वारि कल्पवृक्षोऽस्ति दैन्यं लिये कुतः॥६९॥ यो नरो दैन्यहतकः सोऽपि सेवेत चेद्गुरुम् ॥ सोऽपि भूत्वा सर्वपूज्यः परं पारं गमिष्यति ॥ ७० ॥ यः श्रीगुरुं भजेत्सोऽपि परनेह च सिद्धिमाक् ।। तद्गृहेऽखण्डिता लक्ष्मीरप्टैश्वर्यैः समन्विता ॥७१ ।। महिमा श्रीगुरोरेवं नामधारक भाविक ।। मनसाऽतो भज गुरुं कामधुग्गृहमेष्यति ॥ ७२ ॥ विप्र, कापीदं न प्रकाशय। प्रकाशितेऽस्मिन् ते गृहे लक्ष्मीन स्थास्यति । ते कुलेऽवंडा श्रीनिवसिष्यति । मप्रसादात्ते कुल पुत्रानंदते । इति वर लन्ध्वाऽऽज्ञसो विप्रः सस्त्रीको गृहं गतः। एवं दैन्यहारिणी गुरुकृपा। यस्योपरि गुरोः कृपा कुतोऽस्य दैन्यम् । यद्वारि कल्पवृक्षस्तत्र दैन्यं कर्य तिष्टेत् । दैन्ययुक्तोऽपि गुरुमजनात्सर्वपूज्यः सन्मुच्यते ॥६६-७० ॥ यो गुरुं भनेत्सोऽत्र परत्र च सिद्धिभाक् । तद्गृहेऽटेश्वर्पयुक्ताऽखंडा श्रीः । एवं गुरोमहिमा । हे नामधारकातो गुरुं भज । कामधेनुहमेव्यति॥७१-७२।।

·ज्ञानकाण्डे अ०१८
३१९.
श्रोतारस्ते सत्कथास्वादुपानं कुर्नन्तेतत्मार्थयेऽहं समानम् ।।
मानं हित्वा विप्रगङ्गाधरस्य पुत्रो मक्तः सर्वदेवावरस्य ।।७३।।
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरात्मज-
विरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंजितमहाराष्ट्रभापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिवि.
रचितायां श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डेऽष्टादशः
(अध्यायः)॥
आदितः श्लोकाः ॥२०८१।।
शो० ॥ श्रोतारस्ने सक. ॥७३॥ इति श्रीगुरुसंहिताचूर्णिकाया-
मष्टादशोध्यायः ॥
।। इति अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

·॥अथ एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥
श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीगणेशा०॥
सिद्धस्य चरणौ धृत्वा विनतो नामधारकः ॥
करद्वयं च सन्धाय शिष्यराजोऽब्रवीदिदम् ॥ १॥
जय सिद्ध जयाज्ञानध्वान्तज्योतिर्हि योगिराट् ।।
त्वं भक्तमानसहरो भवसागरतारकः ॥२॥
मोहराच्यां मनोऽज्ञानध्वान्तव्याप्तं हि निद्रितम् ।।
उद्घोध्य प्राशितं तेऽद्य गुरुलीलाऽमृतासवम् ।। ३॥
ज्ञानार्कमुदितं दृष्ट्वा प्रबुद्धोऽहं सचेतनः ॥
अभवं बोधितस्तेऽद्य भोः स्वामिन्दयया मुने ॥४॥
अध्यायसारसंग्रहश्लोकोयम्-
अमरापुर ऊनविंशकेऽनुगगङ्गानुजपा उदुम्बरे ।।
वरदे स निधाय पादुके गुरुराश्वास्य च योगिनीरगात्॥
सिद्धचरणौ धृत्वा नत्वा च शिष्यो नामधारक आह । हे सिद्धाज्ञानध्या-
न्तज्योतिस्त्वं जय । योगिराजस्त्वं मनोहरो भवसागरतारकश्वासि । मोहरा-
त्र्यामज्ञानध्यान्ते निद्रितं मे मन उद्बोध्य गुरुलीलामृतासवं त्वया महां दत्तम
॥३॥ उदित झाना घट्वा प्रबुद्ध मे चेतः । त्वया कृपया बोधितोऽस्मि॥४॥

·नानकाण्टे अ० १९ ३२१. । वदान्य सिद्ध योगीश कृपया मेऽग्रतः कयाम् ।। कययेत्यं द्विजः सिद्धपादलमोऽभवन्नतः॥५॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा सिद्धः सन्तोपसंयुतः ।। पाहानुपममाहात्म्यं विस्तरेण गुरोर्मुदा ॥६॥ वल्ये शिष्योत्तम गुरोधरितं नामधारक । भृणूदुम्बरवृक्षापः प्रीत्या तस्थौ जगद्गुरुः ।। ७॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा स भूयो नामधारकः ।। प्राह हित्वा पुण्यवृक्षान्कुतोऽस्योदुम्बरे रतिः॥८॥ वेदशास्त्रपुराणेषु श्रेष्ठोऽश्वत्यः प्रकीर्तितः॥ गुरोरुदुम्बरे प्रीतिः कुतस्तत्कारणं वद ।। ९ ।। सिद्धः प्राइ प्रवक्ष्यामि वृत्तान्त नामधारक ॥ हिरण्यकशिपु हन्तुं नृसिंहोऽत्रावतीर्य च ॥१०॥ वदान्य योगौशामतः कयां कथयति पादलग्नोऽभवत्। सन्तुष्टः सिद्ध आह । अनुपमं माहात्म्यं मुदा विस्तराट्ये शृशु । श्रीगुरू प्रीत्योदुम्बर- स्पायः स्थितः । तच्छुत्या नामधारका आह । पुण्यदृक्षान् त्यक्त्वाऽस्य कुत उदुम्बरे प्रीतिः । वेदादिश्वश्वयः श्रेष्ट्रो मनोऽया युदुम्बणीनेः कारणं किं पद !!५.९॥ सिद्ध आह । यदा मुद्धो नृसिंहो नर्हिरण्यकशिपोः कोठं १ प्रीतिः.

·३२२. श्रीगुरसंहिता क्रुद्धो नखायुधैः कोठं विदायांत्राणि माल्यवत् ।। दधौ कण्ठे स हर्षेण भृत्योक्ति सत्यतां नयन् ॥ ११ ॥ उदरे वस्य दैत्यस्य कालकूटोपमं विपम् ॥ वडवानलबद्दीप्तमसह्यं दुःप्रवर्पणम् ॥ १२॥ तद्विदारणकालेऽस्य विपं व्याप्त नखेषु तु ।। सन्तप्तानि नखान्यासंस्तदा शिप्यावधारय ।।१३।। दुःसहा वेदना जाता महालक्ष्मीस्तदैत्य तु ॥ औदुम्बराणि प्रददौ नखतापोपशान्तये ॥ १४ ॥ नखान् शीतौदुम्बरेपु स्थापयामास तत्क्षणम् ।। शान्तो विपाग्निसिंहः परमां शान्तिमाययौ ।। १५॥ उग्रोऽपि शान्तो नृसिंहो लक्ष्मीमालिंग्य तत्तदा । वेदोभौ सुप्रसनौ च वृक्षाय ददतुर्वरम् ॥ १६ ॥ हृषीकेशोऽवदत्कल्पवृक्षोदुम्बर सर्वदा।। फलैर्बहुभिराव्यश्च कल्पवृक्षो भविष्यसि ॥१७॥ विदार्यात्राणि मालावत्कंठे दधौ तदा दैत्योदरे यडयानलवीतं कालकूट- वदसा विषं नखेपु लग्नम् ॥ १०-१२ ॥ तेन नखास्तप्ताः । दुःसहवेदना च जाता । तदा नखतापशान्तये लक्ष्म्योदुम्बरफलानि दत्तानि । तदौदुम्बर- स्पर्शाद्विपाग्निः शान्तः । नृसिंहः शान्ति ययौ । उग्रोऽपि शान्तो नृसिंहो लक्ष्मीमालिगयत् । उभावपि प्रसन्नौ वृक्षाय वरं ददतुः । नृसिंह आह । हे उदुम्बर, त्वं कल्पवृक्षः सदा फलादयो भविष्यसि । ये भक्त्या त्यां भजन्ति १ नारदकरयपमहादसनकादिवाक्यं २ विपशांतिकरण वेद, ·ज्ञानकाण्टे अ० १९ ३२३ मक्त्या भजन्ति ये वां तत्काम्पसिद्धि वं भवेत् ॥ त्वदर्शनादुनविपशान्तिः सद्यो भविष्यति ॥ १८ ॥ ये सेवन्ते मनुप्यास्त्वां तेपामपि भविष्यति ॥ सर्वकामफलावाप्तिः सर्वपापक्षयोऽपि च ॥ १९ ॥ त्वत्संवनादपि वध्र्वन्ध्या पुत्रवती भवेत् ॥ लरितं ते भविष्यन्ति श्रीमन्तो दैन्यपीडिताः ।।२०।। स्वच्छायाजलमध्ये ये स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः ॥ तेषां भागीरथीतोयस्लानपुण्यं न संशयः॥२१॥ तच्छायामाथिता मा जपानुष्ठानतत्पराः ॥ तेपां फलमनन्तं स्यादिष्टलामच सत्वरम् ॥ २२ ॥ यः सेवते नरस्त्वां स व्याधिहीनो भवेत्सदा ।। ब्रह्महत्यादिदोपास्तु नश्यन्त्येव त्वदर्चनात् ॥ २३ ॥ यं यं सङ्कल्प्प मनसा त्वां मजन्तीह माविकाः॥ ते प्राप्नुवन्ति त्वरितं तं तं काममसंशयम् ।। २४ ।। तत्कामसिदिः शीत्रं मविश्यति । बद्दर्शनासर्वविषशान्तिः । ये त्वां भजन्ति तेषां सर्वकामसिद्धिः पापक्षयश्च । त्वत्सेवनाहन्ध्या पुत्रवती दरिदः श्रीमाथाशु भविष्यति ॥१३-२०॥ वच्छायाजलस्नानादागीरीस्ना. नफलम् ।। २१ || लच्छायाजपानुष्टानादनन्तलिमिष्टलामश्च । त्यत्सेवको व्याधिहीनो भवेत्। त्वदर्चनादब्रह्महत्यादिनाशः । त्वद्भजकानां शीनं सङ्कल्पितकामसिद्धिः । त्वदधीनाः सर्वे देवाः । श्रिया सहाहमपि त्वयि ·३२४ श्रीगुरुसंहिता त्वदधीनाः सर्वदेवास्त्वयि लक्ष्म्या सहाप्यहम् ।। वसामीति हपीकेशो नृसिंहोऽस्मै वरं ददौ ॥२५॥ तस्मात्कलौ कल्पतरुरेवंभूत उदुम्बरः॥ उग्रोऽपि नरसिंहोऽभृत्सुशान्तो यत्फलाश्रयात् ॥२६॥ येनोग्रविपशान्तिर्हि कृता यस्मै वरोऽर्पितः।। अतस्तत्रैव वसति श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ २७॥ यतः स्वस्योग्रताशान्तिरवतारान्तरेऽभवत् ।। तस्मादुदुम्बरतले श्रीगुरुर्वसतीपदः ॥ २८॥ उदुम्बरोऽतिसुलमः कल्पवृक्षसमो मतः॥ विशेषाद्रीगुरुस्थित्या सर्वकामफलप्रदः ॥ २९ ॥ तस्मिन्कल्पद्रुमे चन्द्रमौलिः श्रीगुरुरन्वहम् ।। ब्रह्मविष्ण्वीशरूपोऽपि लीलया नृतनुः स्थितः । ३०॥ घसामीति हषीकेशो नृसिंहो वरं दी ।। २२.२५ ॥मादुदुम्बरः कली फल्पतरः यत्फलादुनो नृसिंह प्रैव श्रीनृसिंहसरस्वती यसहि यतो न्ति ता ततस्तरेष्टदो यस फ विशेषतः । यतस " 1 " ·झानकाण्डे अ० १९ ३२५ भक्तानां तारणार्थाय त्रिमूर्तिगुरुनायकः ।। अवतीर्णः क्षितौ तीर्थपावनार्थ नृविग्रहः ॥ ३१ ॥ अंभकाशतया वृक्षमूले विष्ठति सद्गुरुः॥ प्रत्यहं तत्र मध्याह्न बभूव सुमहोत्सवः ॥ ३२ ॥ योगिन्योऽपि चतुःपष्टिः समागत्यामरेश्वरात् ।। प्रणम्य श्रीगुरुं भक्त्या प्रत्यहं समयूजयन् ॥ ३३॥ प्रणम्य श्रीगुरुं भक्त्या प्रार्थ्य नीत्वा निजाश्रमम् ।। गन्धाक्षतादिभिः सर्वैरुपचारैरपूजयन् ॥ ३४ ॥ तत्र भुक्त्वा पुनर्देवः स्माधितिष्ठत्युदुम्बरम् ॥ प्रत्यहं तदविज्ञाय विस्मिता अभवन्द्विजाः ॥३५॥ अहो न याति स यतिर्भिक्षार्थं ग्राममन्यहम् ।। द्वीपेरण्ये कयं कालं स नयत्यशनं विना ।। ३६ ॥ गूढा चेष्टाऽस्य विज्ञेया संस्थाप्यकं नरं विह ॥ कुतो भिक्षामाहरतीत्येको गूढोऽन योजितः ॥ ३७॥ श्रीगुरुभक्ततारणार्थं भूमौ अवतीर्य तीर्थानि पापयनगुप्तरूपेण स्थितो मध्याह्न महोत्सर चक्रे । अमरेश्वराचतु-पष्टियोंगिन्य एस्य श्रीगुरु भकया (स.) पूज्य नवा प्रार्थ्य स्वाश्रग नीला गन्धादिमिरपूजयन् ॥ ३०-३४ ।। गुरुस्तत्र प्रत्यह मुक्त्वोदुम्बरे तिष्ठति। तच्चेष्टामविज्ञाय विस्मिता द्विजा आहुः । अहो मिक्षार्थमय न गच्छति । द्वीपेऽरण्येऽशन स्निा कर्थ काल नयति । गुप्ताऽस्य चेष्टा कञ्चिन्नर सस्थाप्य कुतो भिक्षामानयतीति ज्ञेयेति १ गुप्तरूपेण २ गुप्ता.

·३२४ श्रीगुरुसंहिता स्वदधीनाः सर्वदेवास्त्वयि लक्षया सहाप्यहम् ।। वसामीति हृषीकेशो नृसिंहोऽस्मै वरं ददौ ॥२५॥ तस्मात्कलौ कल्पतरुरेवंभूत उदुम्बरः॥ उग्रोऽपि नरसिंहोऽभूत्सुशान्तो यत्कलाश्रयात् ।। २६॥ येनोग्रविपशान्तिर्हि कृता यस्मै वरोऽर्पितः।। अतस्तत्रैव वसति श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ २७॥ यतः स्वस्योग्रताशान्तिरवतारोन्तरेऽभवत् । तस्मादुदुम्बरतले श्रीगुरुर्वसतीष्टदः ॥२८॥ उदुम्बरोऽतिसुलभः कल्पवृक्षसमो मतः॥ विशेषाच्छीगुरुस्थित्या सर्वकामफलप्रदः ॥ २९ ॥ तस्मिन्कल्पद्रुमे चन्द्रमौलिः श्रीगुरुरन्वहम् ।। ब्रह्मविष्ण्वीशरूपोऽपि लीलया नृतनुः स्थितः । ३०॥ यसागीति हृषीकेशो नृसिंहो यर ददौ ॥ २२-२५ ॥ तस्मादुदुम्बरः कलौ फल्पतरः यत्फलादुनो नृसिंहः शान्तोऽभूत । यतस्तस्मै घरो दत्तस्ततस्त- श्रय नीसिंहसरस्वती यसति ॥ २६-२७ ॥ यतोऽयतारान्तरे स्यविपशा. तिर्माता ततस्तत्रेटदो यसति। मुठभोऽयं फल्पतरुः श्रीगुरुस्थित्या विशेषतः कामदः ॥ २८-२९ ॥ तत्र चन्द्रमौलिबलविष्णुशियरूपी मुदेहः १ उदुंबराप २ गृसिंहावतारे, ·ज्ञानकाण्डे अ०१९ ३२५ भक्तानां तारणार्थाय त्रिमूर्तिर्गुरुनायकः ॥ अवतीर्णः क्षिती तीर्थपावनार्थ नृविग्रहः ॥ ३१ ॥ अमझाशतया वृक्षमूले तिष्ठति सद्गुरुः ॥ प्रत्यहं तत्र मध्याह्ने अभून सुमहोत्मनः ॥ ३२॥ योगिन्योऽपि चतुःपष्टिः समागत्यामरेश्वरात् ॥ प्रणम्य श्रीगुरुं भक्त्या प्रत्यहं समपूजयन् ॥ ३३ ॥ प्रणम्य श्रीगुरुं भक्त्या प्रार्थ्य नीत्वा निजाश्रमम् ।। गन्धाक्षतादिभिः सबैस्पचारैरपूजयन् ॥ ३४ ॥ तत्र भुक्त्वा पुनर्देवः स्माधितिष्ठत्युदुम्बरम् ॥ प्रत्यहं तदविजाय विस्मिता अभवन्द्विजाः ॥३५॥ अहो न याति स यतिर्मिक्षार्थ ग्राममन्त्रहम् ।। द्वीपेरण्ये कथं कालं स नयत्यशनं विना ॥३६॥ गूढा चेष्टाऽस्य विजेया संस्थाप्यकं नरं विह।। कुतो भिक्षामाहरतीत्येको गृहोऽन योजितः ॥ ३७॥ श्रीगुरुभक्ततारणार्थं भूमा अवतीर्य तीर्थानि पारयन्गुप्तरूपेण स्थितो मध्याहे महोत्सव चके । अमरेश्वराचतु पष्टियोंगिन्य एस्य श्रीगुरु भक्त्या (स ) पूज्य नाना प्रार्य स्वाश्रम नोवा गधादिमिरपुरयन् ॥ ३० ३४ ॥ गुस्स्तन प्रयह मुक्त्वोदुम्बरे तिष्ठति । तच्चेष्टामविज्ञाय विस्मिता विजा आहु । अहो भिक्षार्थमय न गच्छति । द्वीपेऽरण्येऽशन विना कथं काल नयति । गुताऽम्य चेष्टा कन्भिनर सस्थाप्य कुतो मिक्षामानयतीति ज्ञेयेति १ गुप्तरपेण २ गुप्ता.

·३२६ . श्रीगुरुसंहिता ततस्ते सङ्गम जग्मुर्विलीयैकोऽत्र च स्थितः ।। मध्याह्नसमये सोऽपि भीतभीतोऽभवत्स्वतः ॥ ३८॥ परीक्षितुं प्रभोरन्तं य इच्छन्तीह ते नराः ॥ द्रक्ष्यन्ति यममार्ग द्राक्ते चाघोगतिभागिनः ॥ ३९ ॥ स भीतोऽगानिजस्थानं ब्राह्मणोऽत्रान्तरे तटे ।। गङ्गानुजाख्यः कृषिको भाविकः क्षेत्ररक्षकः॥४०॥ पूजनाय गुरोर्गङ्गामध्याद्योगिन्य आगताः ।। दिव्यास्ता वीक्ष्य मार्ग च जलमध्ये स विस्मितः॥४१ स विस्मितः प्राह कोऽयं यतिार्गः कथं जले। द्विभागं दृश्यते नीरं मध्यतो यात्ययं कुतः ॥ ४२ ॥ इत्थं ध्यायन्नपश्यत्स योगिनीभिः प्रपूजितम् ।। मोजितं गुरुनाथं तं पुनः पूर्ववदास्थितम् ।। ४३॥ गङ्गानुजो निरीक्ष्येदं स्वगतं प्राह विस्मितः॥ ईशावतारोऽयमत आनर्देवकन्यकाः ॥ ४४ ॥ विचार्यकं नरं तत्र स्थापयामासुः । स बिलीय स्थितोऽपि मध्याहे भीतोऽभवत् ।। ३५-३८॥ गुरोरन्तं परीक्षितुमिच्छंति ते नरकभाजः । स भीतो ग्रामं गतः । तत्र कृपिरक्षको गङ्गानुजभक्तो जलमध्यात पूजार्थ- मागता योगिनीक्ष्यि जलमध्ये मार्ग च वीश्य विस्मित आह । कोऽय यतिः जलमार्गः कथम् । द्विभागं जलं दृश्यते । इत्थं ध्यायन्योगिनीभिः पूजितं भोजितं पुनः पूर्ववस्थितं च दृष्ट्वा स विस्मितः स्वगतं प्राह । ईशावतारोऽयमतो देवकन्या आनर्चुरिति । ततः परेाः स महोत्सवं दृष्ट्वा ·झानकाण्डे अ० १९ ३२७ ततः परेधुस्तीरस्थः स ददर्श महोत्सवम् ।। गुरुं नीराज्य योगिन्यो नमथः प्रपूज्य च ।। १५ ।। ताभिः सह प्रवाहान्तर्मार्गेणागाद्गुरुस्त्विति ।। स निरीक्ष्य स्वयं तेन मार्गणान्वाययौ मुदा ॥४६॥ द्विभागं तीरतो जातं जलं नद्यास्तु मध्यतः।। पुरं ददर्शानुपमं सद्रत्नाञ्चितगोपुरम् ॥४७॥ वराऽमरावतीतुल्या पुरी दिनकरप्रभा ।। दृष्टा तावद्दीपहस्ताः प्राप्ता नेतुं गुरुं जनाः ॥४८॥ नीराज्य श्रीगुरुं नीत्वा मन्दिर रत्नमण्डिते॥ ददुः सिंहासनं रत्नखचितं देवकन्यकाः ॥४९॥ उपचारैः पोडशभिर्विधिना पूज्य सद्गुरुम् ।। चतुर्विधैः पड़सानैर्मोजपामासुरादरात् ॥ ५० ॥ भुक्तो गुरुवीक्ष्य नरं किमर्थं त्वमिहागतः। इत्यपृच्छत्स तं प्राह दर्शनायागतोऽस्मि ते ॥ ५१ ॥ योगिन्या पूजितं नमस्कृतं च ताभिः सह प्रवाहमध्ये मार्ग च वीक्ष्य स्वयं स च तेनैव मागेंणावगात् ॥ ३९.४६ ॥ तीरतो द्विभागं जलं मध्ये रत्नाञ्चितगोपुरं पुरं चापश्यत् ।। ४७ ।। दोपहस्ताः श्रीगुरुं नाराज्यामरा- यतीसमं सूर्याभ पुरं नीन्या रत्नखचितीसंहासने उपवेश्य देवकन्या विधिना पूज्य पडूसचतुर्विशनोजयामासुः । भुक्तो गुस्नर वीक्ष्याह । किमर्थ. मागतोऽसीत्यपृच्छत्म गुरुं प्राह दर्शनायागतोऽस्मि । हे गौरीरमण, .

·રૂર श्रीगुरुसंहिता इत्युक्त्वा श्रीगुरुं नत्वा पादलग्नमना जगौ ॥ गिरिजारमण स्वामिस्त्रिमूर्तिस्त्वं हि केवलः ॥५२॥ न त्वत्स्वरूपज्ञानं मे मायासंसारवेटितम् ॥ स्वामिन्भवाब्धिमनं मां समुद्धर कृपानिधे ॥ ५३ ।। त्वं विश्वतारकस्तस्मादवतीर्णोऽसि भूतले ॥ अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्योतीरूपोऽसि केवलम् ॥५४॥ मवेत्त्वदर्शनं यस्य स सर्वाभीष्टभाग्भवेत् ।। ऐहिकामुष्मिकानर्थान् लभेत्स क्षणमात्रतः॥ ५५ ।। इति गङ्गानुजोऽस्तौपीत्स्तोत्रैर्नानाविधैर्गुरुम् ।। आश्वासयामास च तं संतुष्टो गुरुनायकः ॥ ५६ ।। श्रीगुरुः प्राह ते दैन्यं नष्टं गङ्गानुजाखिलम् ।। यद्यद्वाञ्छसि चित्तेनाभीष्ट तत्तल्लभेत्तव ॥ ५७॥ यद्दष्टमिह तत्वापि न प्रकाशय सर्वथा ॥ यावत्तिष्ठामीह तावत्सद्गतिस्ते भविष्यति ॥ ५८॥ स्वामिस्त्वं केवलं त्रिमूर्तिः ।। ४८ ५२ ।। मे स्वत्स्वरूपज्ञानं न । हे दयामधे संसारवेष्टितं मामुद्धर । त्वं विश्वतारकोऽत्रायतीर्णोऽसि । अज्ञानान्धलोकस्य ज्योतीरूपोऽसि । यस्य लद्दर्शनं भवेत्स ऐहिकामुष्मिकार्थान् शीघ्रं लभते । इति स्तोत्रैः स्तुसो गुरुस्तमाश्वास्य तुष्ट आह ।। ५३-५६ ॥ ते सर्व दैन्य नष्टम् । यद्यद्वाञ्छसि तत्तलभेत् । यदिह दृष्टं तत् यावदन तिष्ठामि तापमा प्रकाशय । ते सद्गतिर्भविष्यति ।। ५७-५८ ।। इत्युक्त्वा गुरुरुदुम्बरं प्राप्तः । १ यावदिह विष्ठामि तावन्न प्रकाशय अर्यात् ततः परं प्रकाशने न दोपः । मदनुमदाते सद्गति भविष्यति.

·.
ज्ञानकाण्डे अ०१९
३२९
इत्युक्त्वोदुम्बरं प्राय श्रीगुरुः सोऽपि भाविकः॥
अन्वागत्य नमश्चक्रे भक्त्या गङ्गानुजोऽपि तम् ॥५९॥
ततः श्रीगुरुणाऽऽज्ञप्तो हृष्टो गङ्गानुजो ययौ ।।
क्षेत्र निधानमलमच्छ्रीगुरोः सम्प्रसादतः ॥६॥
ज्ञानवान्सोऽभवन्नित्यं गुरुसेवापरायणः ।।
महानन्देन युक्तोऽमूत्पुत्रपौत्रश्रियान्वितः ।। ६१ ।।
भक्त्या प्रत्यहमागत्य ननाम श्रीगुरुं मुदा।।
एकभक्तिः कलत्रेण साकं भेजे स भाविकः ।। ६२॥
एवं सत्येकदा माघे पूर्णिमायामुपेत्य तम् ॥
प्रणम्य श्रीगुरुं भक्तो विनयाऽवनतोऽनवीत् ।। ६३ ।।
श्रुतं जगद्गुरो स्वामिन्माघस्नानं द्विजोदितम् ।।
महाफलं प्रयागे च क्षेत्रं काशीपुरं महत् ।। ६४ ॥
कथंभूतः प्रयागोऽसौ काशी वाराणसी च या।।
न जाने जातिहीनोऽई भोः स्वामिन्कृपया वद॥६५॥.
स तु गजानुजो भक्त्या तं नत्वा गुरुणाऽऽज्ञमः स्वक्षेत्रमेत्य गुरुप्रसादा-
निधि लब्ध्या ज्ञानवानभूत् । स ततः पुत्रपौत्रयुक्तो महानन्देन नित्यं
गुरुसेवापरायणोऽभूत् । एवं कलत्रयुक्तः स माविकः प्रत्यहं गुरुं भेजे ।
एकदा माघे पूर्णिमायां गुरुं प्रणम्य विनत आह । गुरो, मावन्नानं प्रयागे
महाफलं श्रुतम् । काशी च महाफला ॥५९-६४॥ कयम्भूता काशी,
वाराणसी, प्रयागश्व जातिहीनोऽहं न जाने । स्वामित्कृपया वद ॥६५॥

·श्रीगुरुसंहिता गुरुर्गङ्गानुजं प्राह कृष्णापञ्चनदीयुतिः॥ प्रयाग एव काशी च स्मृतमत्र युगालयम् ॥६६॥ कोल्हापुरं गया चेति दक्षिणे त्रिस्थली मता ॥ मनोहरेयं साक्षात्ते दर्शयामि यदीच्छसि ।। ६७॥ तथेत्युक्तः स वैय्यानचासीनो गुरुदृढम् ।। पादुके धारयित्वाऽऽशु प्रयागं प्रातरागमत् ।। ६८॥ सात्वा तेन सहागत्य मध्याह्ने काशिकां द्रुतम् ।। विश्वनाथं प्रदर्याशु मनोगत्या गयामपि ॥ ६९ ॥ नीत्वैवं त्रिस्थली पश्चात्सायङ्काले निजाश्रमम् ।। सह तेनागतः सोऽपि दृष्ट्वैवं चकितोऽभवत् ।। ७०॥ कीर्ति प्रकटितां ज्ञात्वा श्रीगुरुर्विश्वनाटकः ॥ गोप्येनातः परं माव्यमिति चित्ते व्यचारयत् ॥ ७१॥ प्रकाश्य स्थानमहात्म्यं भगवानमरेश्वरम् ॥ अनुनीय ततो गन्तुं परमात्मोपचक्रमे ॥७२॥ श्रीगुरुराह । कृष्णापञ्चनदीयोगः प्रयागः । काशी च युगालयं । कोल्हापुर च गयेति त्रिस्थटी । यदीच्छसि तां दर्शयामीति व्याघ्राजिनारदः श्रीगुरुः पादुका दृढं धारयित्वा प्रातः प्रयागमेत्य स्नात्वा तेन सह कार्शी गत्वा विश्वेश्वर प्रदश्य मध्याह्न मनोगत्या गयामपि गत्वैवं त्रिस्थली नीत्या सार्य तेन सह स्वाश्रम ययौ । गङ्गानुजो दृष्ट्वैयं चकितोऽभवत ॥ ६६.७०।। विश्वनाटक एवं स्थित्याऽपि कीर्ति प्रकटितां ज्ञात्या स्थानमाहात्म्य प्रकार सामरेश्वरमनुनीय गन्तुमुपचक्रमे ॥ ७१-७२ ॥ योगिन्यो जिगमिषू तं १ इतोऽहं यास्यामीत्यनुनीय, ·३३१ ज्ञानकाण्डे अ० १९ X योगिन्योऽपि चतुःपष्टिगुरुं जिगमिपुं तदा ॥ विनताः करुणं प्राहुः कुतोऽस्मान्समुपेक्षसे ।। ७३ ॥ नित्यं त्वदर्शनादेव नष्टं तापत्रयं हि नः॥ निकटे तेऽन्नपूर्णाऽतस्त्यक्तुं त्वामुत्सहेत कः ।। ७४ ॥ इति दीनवचः श्रुत्वा श्रीगुरुयोगिनीरितम् ।। ददौ ताम्यो घरं हृद्यं सन्तुष्टो भक्तवत्सलः ॥७५ ॥ श्रीगुरुः प्राह तिष्ठामि सदोदुम्बर एव मे ।। स्थानमेतनिवासोऽत्र ममाप्राकट्यतः सदा ॥ ७६ ॥ भवतीमिरिह स्थेयं कल्पवृक्ष मनोहरे॥ अन्नपूर्णामहं प्रीत्या स्थापयामि ध्रुवं तथा ।। ७७॥ स्थातव्यं भवतीभिश्च कल्पवृक्षेऽप्युदुम्बरे ॥ स्थानं ममामरपुरपश्चिमेऽत्र सुनिश्चितम् ॥ ७८॥ ख्यातं भविष्यति स्थानं पूजयिष्यन्ति वोऽखिलाः ॥ कामसिद्धिद्रुतं यूयं सदा भवत कामदाः ।। ७९ ॥ दृष्ट्वा विनताः सफरणमाहुः । कुतोऽस्मानुपेक्षसे । नित्यं त्वदर्शनाता- पत्रयनाशः । ते निकटेऽन्नपूर्णाऽतस्यां त्यक्तुं क रत्सहेत ॥ ७३-७४ ।। इति श्रुत्वा हृष्टो भक्तवत्सलः ताभ्यो वरं दास्यन्नाह । सदाऽप्रकटरूपेणो- दुम्बरे तिष्ठामि । मनोहरेऽत्र कल्पवृक्षे भवतीभिः स्थेयम् । अन्नपूर्णा घुवं स्थापयामि | कल्पवृक्षे भवतीमिश्च स्थातव्यम् । अमरपुरे पश्चिमतो मम स्थानं ख्यातं भविष्यति । ये वः पूजयिष्यन्ति तेम्यः कामदा भवत । १ अमीष्ट २ गुप्तरूपेण. - ·३३२ श्रीगुरुसंहिता युष्मानुदुम्बरं चैव पादुके मे मनोहरे ।। येर्चन्ति कामनास्तेपां भविष्यन्त्याशु पूरिताः ॥८॥ तिठेत्सदाऽनपूर्णाऽत्र द्विजाराधनमन्वहम् ॥ भविष्यत्यासकामाच पुरुषार्थविदो जनाः ॥ ८१॥ पापनाशे काम्यतीर्थे सिद्धतीर्थे च ये नराः॥ स्नात्वाऽभिपिश्चन्ति सप्तवारं सोदुम्बराच वः ।। ८२ ।। लभेद्वन्ध्यापि पष्टयन्दा पुत्रं दीर्घायुपं दृढम् ।। ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ति मानभावतः ।। ८३ ॥ सोमसूर्यग्रहे वासंक्रमे स्नानमत्र ये ।। कुर्वन्त्यनन्तं तत्पुण्यमश्चमेधाधिकं खलु ।। ८४ ।। सोमवत्याममायां वा व्यतीपातेऽन्यपर्वणि ।। एक स्नानं यदि भवेत्तस्य पुण्यं ब्रवीमि वः ॥ ८५ ॥ सहस्रं स्वर्णशृद्भिण्यो धेनवः कपिलाः शुमाः ।। अलंकृता रौप्यपुरा गङ्गायां प्राह्मणोत्तमे ॥८६॥ अनुदुम्बर पादुकै चार्चन्ति तेश कामसिद्धिः ॥ ७१-८० ॥ अत्रान- तित् । नित्यं द्विजाराधन कामसिदिः पुरुषार्थध ॥८१॥ पाप- नाशकाम्पसिद्धती तात्या समवारमुम्बरं वश्वाभिषिञ्चन्ति वृद्धा बन्ध्याऽपि सा दीर्घायुष पुटभेत् । अत्र मानामाहत्यादिनाराः। प्रहणेऽर्कसंक्रान्ती छानादश्वमेधाविलम् । सोमवत्यमायतीपातादियु एकथानानासायो स्वर्णभनियो गन्पायुगः माताः फपिटाः सहसधेनय उत्तमविप्रेभ्यो १ मिक्तिी हायपि पाठः, ·जानकाण्डे अ० १९ ३३३ दीयन्ते तत्कलं लाने भक्त्यैकद्विजभोजनात् ।। कोटिबाह्मणसन्तुतिफलं नैवात्र संशयः ।। ८७ ॥ उदुम्बरतले जप्यफल कोटिगुणं भवेत् ।। मनसा निर्मलेनैव होमस्यापि तथा फलम् ॥ ८८॥ एकादशिन्या रुद्रस्य पादुकापूजनादपि ॥ अतिरुद्राभिषेकस्य फलं निश्चलचेतसाम् ।। ८९ ।। प्रदक्षिणा मन्दगत्या ये कुर्वन्ति पदे पदे ।। वाजपेयऋतुफलं तेषां नैवात्र संशयः॥९० ॥ तथैव नमनस्यापि पुण्यं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।। द्विवारं ये नमस्कारं कुर्वते ते निरोगसः।।९१॥ अङ्गहीनोऽथवा कुष्ठी यदि कुर्यात् प्रदक्षिणाम् ।। लक्षवारं भवेत्तस्य तनुर्देवतनूपमा ।। ९२ ।। ईदृट्मनोहरं स्थानं यत्र कल्पतरुः स्वयम् ।। लोकदृष्टया विलीयात्र नित्यं तिष्ठामि योगिनीः ॥१३॥ दीयन्ते ततोऽप्यधिक फलम् । एकविप्रभोजनात्कोटिब्राह्मणभोजनफलम् । शुद्धमनसैकमन्त्रजपाद्धोमान्च कोटिजपदोमफलम् ॥ ८२-८८ रुदैका- दशिन्यभिषेकादतिरुद्राभिषेकफलम् ॥ मन्दगत्या क्षिणायाः पदे पदे वाजपेयफलम् । तथैव विचारं प्रदक्षिणाया नमस्का- रस्य च फलम् । अङ्गहीनः कुष्ठी वा लक्षप्रदक्षिणातो देवसमासः । ईदृशे स्थाने कल्पवृक्षे मूढदृष्टया विलीय तिष्टामीत्याभाष्य तत्र तिष्ठन्नपि गन्धर्व- पुरं ययौ। विश्वरूपो जगन्नाथः सर्वगतोऽप्युदम्बरे नित्यं तिष्ठति । १ आगः पापापराघयोः २ गुतो भूत्वा. प्रद- ·३३४ श्रीगुरुसंहिता इत्यामाप्य तिरोभूत्वा तिष्ठस्तत्रापि सद्गुरुः ।। गन्धर्वनगरे भीमामरजासङ्गमं गतः॥९४ ।। विश्वरूपो जगन्नाथः स हि सर्वगतोऽव्ययः॥ तथाऽप्युदुम्बरे प्रीत्या निवसत्यनिशं गुरुः ॥९५॥ गन्धर्वनगरे प्राप्तः प्राकटयेन तथापि सः ।। तस्थावुदुम्बरे प्रीत्या यत्स्थानं ख्यातिमागतम् ॥१६॥ नामधारक कृष्णायां श्रीगुरोमहिमा त्वयम् ।। वृत्तो गन्धर्वपुरजं महिमानं वदामि ते ॥ ९७ ॥ सरस्वती प्रार्थयति स्म गङ्गा- धरप्रसूतिः सुचरित्रगङ्गा ॥ मक्त्याऽवगाह्या श्रवणार्थिभिः सा कौमादार्तस्य हि दिव्यभिस्सा ॥ ९८॥ गुरुचरित्रमिदं खलु कामधुर भजति यः सततं तदनन्यमुक ।। निधिरहो न जहाति तदालयं तत इदं विदिता भजतालेयम् ॥ ९९ ।। टोकरयाऽन्यत्र गतोऽन्यदुम्बरे तिष्टतीति कृष्णातीरे सद्गुरोर्महिमा जातः । गन्धर्यपुरमहिमानं यश्ये इति । गजाधरपुरः सरस्वतीसंज्ञो भक्त्या फयेयम- बगाहोति माह ।। ९०.९८ ॥ गुरुचरित्रमिदं खलु कामधुम्भजति यः सतत सदनन्यारु । निधिरहो न जहाति तदाटयं तत इदं विदिता भजतालयम् १ गंगाधरपुषः २ पाम एव सुत्तेनास्य दियामरणा दिग्याम मुचरित्रमगंगा विदेहकैवल्यपर्यंत भायभूत या, ·॥ अथ विंशोऽध्यायः ॥२०॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ सिद्धयोगिपदे धृत्वा शिष्यराण्नामधारकः ।। करौ सन्धाय विनतो ववन्दे भक्तिभावितः ॥१॥ तत्पदोः शिर आधाय वदञ्जय जयेति च ॥ पृच्छति स्म गुरो सिद्धस्तोममौलेऽवधारय ॥२॥ स्वामिन्गन्धर्वनगरं गतोऽपि गुरुरास्थितः ।। उदुम्बरेऽमरपुरेऽप्यदृश्यत्वेन सद्गुरुः॥३॥ योगिनीम्यो वरं दत्त्वा स्थित्वा यातोऽन्यतोऽपि च ।। अत ऊवं कथं वृत्ता कथा तां विस्तराद्वद ॥४॥ गुरुस्थानं ब्रवीपि त्वं कल्पद्रुममुदुम्बरम् ॥ ततोऽग्रतो वरः केन लब्धस्तन्मे वदाखिलम् ॥५॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- प्रेतातिहताऽभी दत्तौ मृत एकः ॥ वर्ष्याप तदम्बा विशे तनुमध्याम् ॥ १ ॥ सिद्धयोगिपदं धृत्वा भक्त्या पदयोः शिरः स्थापयित्वा जयेति वदनाह। हे सिद्धमौले स्वामिन् , गन्धर्वपुरं गतोऽपि गुरुल्दुम्बरेऽदृश्यतया स्थितः । योगिनीम्यो वरं दत्वा यातोऽप्यत्र वरद इति पे। तर्हि गुरुस्थाने,उदुम्बरे केन वरो लन्धस्तन्मेऽखिलं यद ।।१-५॥ इति श्रुत्वा सिद्ध आह । हे ·ज्ञानकाण्डे अ०२० इति शिष्यवचः श्रुत्वा तुष्टः सिद्धमुनिस्तदा। कृष्णातटोदुम्बरजमाहात्म्यं विस्तराजगौ॥६॥ शृणु बाल गुरोलीलाः कति वक्ष्याम्यूदुम्बरे ।। सर्वकालं निवसति प्रीतिपूर्वकमीश्वरः ॥ ७॥ कल्पद्रुमो यस्य नाम में किं दातुं न शक्यते ॥ यत्र च श्रीगुरोर्वासस्तत्र स्यात्कल्पितं फलम् ।। ८॥ न मे शक्तिर्हि तत्स्थानमाहात्म्यस्याधिवर्णने ।। एक निदर्शनं तेऽद्य वक्ष्ये शृणु समाहितः ॥९॥ शिरोलसनके ग्राम विन एको महामतिः॥ गङ्गाधर इति ख्यातो वेदशास्त्रपरायणः ॥१०॥ तस्य शान्ता धर्मरता मुशीला स्त्री पतिव्रता॥ सुता जाता मृतास्तस्यास्ततः सा दुःखिताऽभवत्॥११॥ जाता पञ्च सुतास्तस्या मृतास्तेऽपि तया सुराः ।। आराधितास्तथाऽप्यस्या दुःखप्रशमनं न हि ॥ १२॥ बाल, कृश्णातीरमाहात्म्यं शृशु । कति लीला वक्ष्यामि । सर्वदा यत्र प्रीन्या गुरोर्वातस्तत्र कल्पितकलावाभिर्यस्य कल्पद्रुनान त किं न देयात। तत्स्थानवर्णने मे सामर्थ्य न ! एक निदर्शनं वये गुशु । शिरोलग्रामस्य- गङ्गापरायविधमार्या धर्मज्ञा मुशीला मृतपुत्राऽऽस । तस्याः पञ्च मुता १ दातुं शन्नोति किस न इति पाठ. सामुः २ धातं.

·, ३३८ श्रीगुरुसंहिता व्रतोपवासविविधैर्वनिता साऽतिदुःखिता ॥ प्राकर्म गहनं तस्यास्ततस्तस्या मृताः सुताः ॥ १३ ॥ सा विप्रगृहिणी कर्मविपाकैज्ञमपृच्छत ।। पुत्रशोकप्रदं दोपं. पूर्वकर्मसमुद्भवम् ॥ १४ ।। विद्वान्विनोऽवदत्कश्चित्सन्तानक्षयकारणम् ।। शृणु प्राग्जन्मदोषोत्थं विस्तराद्वच्मि भीरु ते॥१५॥ गर्भपातं प्रकुरुते तामसो यो नराधमः ॥ जन्मान्तरे तु तद्दोपान्मृतपुत्रो भवेन्नरः ॥१६॥ अश्वहन्ता च गोहन्ता वन्ध्यत्वं प्रतिपद्यते ॥ परद्रव्यापहर्ताऽपि मृतपुत्रो भवेन्नरः ॥ १७ ॥ पूर्वजन्मभवो दोपो दृश्यतेऽस्माभिरेप ते ।। तं दोपं कथये तुभ्यं सावधानतया शृणु ॥ १८ ॥ कश्चिन्छौनकगोत्रीयो द्विजस्तस्य धनं त्वया ॥ भवान्तरे त्वपहृतं याचतेऽपि न चार्पितम् ॥ १९ ॥ जाता मृताश्च । देवाराधनव्रतोपवासादिना गहनपूर्वकर्मजं दुःखं न नष्टम् ॥६-१३।। सा कर्मविपाकर्श विप्रं पुत्रशोकदं पूर्वकर्मापृच्छत् । विप्र आह। सन्तानक्षयकारणं प्राग्जन्मदोपं शृणु ॥ १४.१५ ॥ योऽधमो गर्भपातकर्ता स जपान्तरे तो भाति ॥ १६॥ पदच्पहर्तःश्वगोहन्ताऽपि तथा। हे ब्राह्मणि, ते पूर्वजन्मदोपो दृश्यते तं शृणु । त्वया जन्मान्तरे शौनकगो. श्रीयबाह्मणस्य शतद्रव्यमपहृतम् । तेन याक्तिमपि न दत्तम् । स द्रव्य. ३ विनं.

·ज्ञानकाण्डे अ०२० ३३९ स विप्रो द्रव्यलोभेन त्वामुद्दिश्य चकार ह ॥ आत्महत्यां महादोपां पिशाचत्वं गतः स तु ॥ २०॥ स ते गर्भान्पातयति भ्रूणांस्ते मारयत्यपि ॥ ईदृक्पाकर्म ते तस्य क्षयो भोगेन नान्यथा ॥२१॥ इति विप्रवचः श्रुत्वा खिन्नाऽभूत्सा द्विजाङ्गना ।। अनुतापेन सन्तप्ता पतिता द्विजपादयोः॥ २२ ।। तदा हस्तौ च सन्धाय विनयावनता सती॥ तत्पदोः शिर आधाय पप्रच्छ करुणं द्विजम् ॥ २३ ॥ चण्डालाऽहं पापिनी में भक्षितं विपमुल्यणम् ॥ प्रार्थये खां कथय मे तच्छान्तिकरमौषधम् ॥ २४ ॥ स वियो ब्राह्मणी प्राह ब्रह्महत्या त्वयार्जिता ।। यत्तस्यापहृतं द्रव्यं प्रत्याभूत्स पिशाचकः ॥ २५ ॥ लोभेन त्वामुद्दिश्य महादोषामात्महत्यां कृत्वा पिशाचोऽभूत्स भ्रूणहा ते गर्भान्पातयतीते कर्म तस्य भोगादेव क्षयो नान्यथा ॥१७-२१॥ इति श्रुत्वा खिनाऽनुतप्ता सा द्विजपादयोः शिरो निधाय विनयावनता सती सकरणमाह । अहं चण्डाला पापिनी मयोल्बणं विषं मुकै तच्छमायौषधं देहि ।। २२-२४ ॥ विप्र आह् । ब्रह्महत्या ते कृता । स मृतः पिशाचोऽ- १ नमस्कृत्य २ मया.

·श्रीगुरुसंहिता निर्वशः स मृतस्तस्य जातं नैवौर्ध्वदेहिकम् ।। जन्मान्तरे धनं तस्य सर्व मुक्तं त्वयैव हि ॥ २६ ॥ तस्योद्धारं प्रयत्नेन कुरु पोडशसंस्कृतिम् ।। कृत्वा देहि शतद्रव्यं तद्गोत्रीयद्विजन्मने ।। २७॥ एतेन ते भवेच्छुद्धिस्त्वं कृतार्था भविष्यसि ।। कृष्णातटे मासमेकमुपवासं समाचर ॥ २८॥ पञ्चगङ्गासङ्गमे तु स्नानं कृत्वा यथाविधि ।। आराधयोदुम्बराख्यं भक्त्या कल्पतरूं सति ॥ २९ ॥ स्नात्वा पापविनाशे तु सप्तवारमुदुम्बरम् ॥ अमिपिच्य पुनः स्नात्वा काम्यतीर्थे यथाविधि ॥३०॥ श्रीगुरोः पादुके दिव्ये भूयो भक्त्याऽऽभिपेचय ।। ते' पूजयैकभावेन भासमेवं समाचर ।। ३१ ।। भूत् । तस्यौदैहिकादिकं न जातम् । त्वया तद्धनं च हृतम् । तस्योद्धा. रायांत्यसंस्कार कृत्वा तगोत्रीयब्राह्मणाय शतद्रव्यं देहि । तेन ते शुद्धिस्त्वं कृतार्था च भविष्यासि । कृष्णातीरे मासमुपवासं कुरु । कृष्णापश्चगगास- ममे यथाविधि मात्वोदुम्बरं कल्पद्रुमं भक्त्याऽर्चय ॥२५.२९ ।। पापनाशतीय सप्तवारं नात्योदुम्बरमभिषिच्य पुनः काम्यतीर्थे विधिव. नात्या गुरुपादुके भक्त्याभिपिच्य भावेन मासमात्रं पूजय। पावने नृसिंह. १ पादुके.

·ज्ञानकाण्डे अ० २० ३४१ श्रीनृसिंहसरस्वत्याः स्थानं तदतिपावनम् ॥ दोपा नश्यन्ति ते पुत्रः पूर्णायुध भविष्यति ॥ ३२॥ आचरैवं मासमेकं शतद्रव्यं ततोर्पय॥ सति शौनकगोत्रीयवाह्मणाय प्रयत्नतः ॥ ३३॥ आचर त्वं सुमनसा प्रेतनाम्नौदेहिकम् ॥ कष्टं ते सफलं भूयात्पातु त्वां गुरुनायकः ॥ ३४॥ श्रीगुरोः स्मरणं कृत्वा पादुके तस्य पूजय ॥ भविष्यत्ययनाशस्ते विप्रथोद्धृतिमेष्यति ॥ ३५॥ इति द्विजवचः श्रुत्वा चिन्ताविष्टाब्रवीद्विजम् ।। शतद्रव्यं गृहे नास्ति लस्यते न कदापि च ।। ३६ ।। कष्टं करिष्ये देहेन पूजये चोपवासतः ।। एकमावेनैकमासं करिष्ये गुरुसेवनम् ।। ३७॥ एवं ब्राह्मणनारी सा विनं निश्चयमत्रवीत् ॥ श्रीगुरुप्रेरितमतिः स विप्रोऽप्यनवीदिदम् ॥ ३८ ॥ सास्वतीस्थाने ते दोषा नश्यन्ति । पूर्णायुः पुत्रश्न भविष्यति । एवं मासं चरित्वा शतदव्यं च तद्गोत्रजाय दत्वा ॥३०-३३॥ मासमात्रमेय प्रेतनाम्ना चरित्यौलदेहिकं कुरु । ते कष्टं सफलं भवेत् । श्रीगुरुस्त्या पायात् ।। ३४॥ तत्स्मरणं कृत्वा पादुके पूजय । तेऽवनाशो भविष्यति प्रेतोद्वारश्च ।। ३५ ॥ इति श्रुत्वा सा चिन्तान्विताऽऽह । शतद्रव्यं गृहे न कदापि लम्येत । एकभावेनाहं मासमात्र गुरुपूजोपवासादि करिष्ये । इति तनिश्चय शाखा विप्र माह ।। ३६-२८॥ यदि द्रव्यं नास्ति तह निर्मल ·३४२ श्रीगुरुसंहिता शृणु चाले शतद्रव्यं यदि नास्ति ततस्त्वया ॥ गुरुपादार्चनं कार्य मनसा निर्मलेन हि ॥ ३९ ।। श्रीगुरुस्तव पापस्य परिहारं करिष्यति ।। वासो निरन्तरं तस्य तत्रोदुम्बरसन्निधौ ॥ ४० ॥ स कृपालुभक्तदोपपरिहारं करिष्यति ।। गुर्वाज्ञया यथाशक्ति कुरु द्रव्यव्ययं सति ॥ ४१ ॥ इति विप्रवचः श्रुत्वा सन्तुष्टा सा द्विजाङ्गना ।। श्रीगुरोर्यत्र तत्स्थानं तत्र गत्वा तथाऽऽचरत् ।। ४२॥ स्नात्वा सा सङ्गमे पापनाशतीर्थे यथाविधि ।। सप्तवारं स्नापयित्वा कृत्वा वृक्षं प्रदक्षिणम् ।। ४३ ॥ काम्पत्तीर्थे पुनः स्नात्वाऽभ्यर्च्य श्रीगुरुपादुके ।। नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य सोपवासेन चाभजत् ॥४४॥ एवं दिनत्रयेऽतीते तस्याः स्वमे समेत्य सः॥ मीपयित्वा पिशाचस्ता ययाचे द्रव्यमात्मनः ।। ४५॥ मनसा गुरुपादार्चनं कुरु । स पापं हरिष्यति। यस्योदुम्बरे निन्तरं वासः स कृपालुस्ते दोपं वारयिष्यति । गुर्वाज्ञया यथाशक्ति द्रव्यव्ययं कुरु । इति गुल्या तुष्टा सा गुरुस्थानं गत्वा ॥ ३९-४२ ॥ सङ्गमे पापनाशतीर्थे विश्वित्मान्वा ससवारं सापयित्वोदुम्बर प्रदक्षिणीकृत्य काम्यतीर्थ पुनः मात्या पादुके अम्पति॒ नत्वा प्रदक्षिणीकृत्योपयासपराऽभजत् । ततस्तृतीये दिने स्वमे पिशाचस्ता भीपरित्या प्राह । मे द्रव्यं देहि । न चेत्त्वो हन्मि।

·ज्ञानकाण्डे अ०२० ३४३ स पाहाद्यापि मे द्रव्यं चेन्न दास्यसि हन्मि हि ।। वामग्रतोऽपि ते वंशं वर्धयिष्यामि नैव च ॥१६॥ व्यर्था एते तवायासाः पुत्रो वंशेऽपि नैव ते ।। भविष्यतीति कोपेन तां घातयितुमागतः ॥ ४७ ।। चकिता विप्रवनिता भीता सोदुम्बरं ययौ ।। दृष्ट्वा श्रीगुरुनाथ सा तदा तत्पृष्ठतो गता ॥४८॥ नायें दत्वाऽभयं विप्रपिशाचं विनिवार्य च ॥ पपच्छ श्रीगुरुः कस्मादेतां हंसि स्त्रियं कुधीः ॥४९॥ स विप्रः श्रीगुरुं प्राह मम द्रव्यं भवान्वरे ॥ अनयाऽपहृतं तेन माणास्त्यक्ता मया खलु ।। ५० ।। स्वामिन्कृपालो मच्छत्रुपक्षपातस्तवोचितः ।। न तापसो यतीशस्त्वं कार्यः पक्षाथयो न ते ॥५१॥ ते वर्श नाशयिष्यामि । व्यर्थोऽयं ते श्रमस्ते वंशे पुत्रोऽपि न भविष्यतीति तां हन्तुमागतः ॥ ४३.१७ ॥ तदा भीतोदुम्बरे श्रीगुरुं दृष्ट्वा तत्पृष्ठतो गता । तस्यै अभयं दत्वा पिशाचं निवार्याह । कस्मादेनां हंसीति । पिशाच आह ! अनया जन्मान्तरेऽर्थोऽपद्वतस्ततो मया प्राणास्त्यक्ताः । स्वामिन्मन्छनुपक्षपातस्ते नोचितो यतस्त्वं तापसो यतिः ॥ ४८.५१ ॥ १त्वया.

·३४४ श्रीगुरुसंहिता इति तद्वचनं श्रुत्वा श्रीगुरुः कुपितोऽब्रवीत् ।। त्वमर्दयसि चेनतान्करिष्ये शासनं तव ॥ ५२ ।। हितं ते कथयाम्यद्य सद्गतिस्त्वं शृणोपि चेत् ।। भविष्यति पिशाचत्वपरिहारोऽपि नान्यथा ॥ ५३॥ यत्किचिद्विप्रवनिता दास्यत्यङ्गीकरोपि चेत् ।। भविष्यति गति! चेन्मतं ते तदितो व्रज ।। ५४ ॥ रक्षामि मक्तं वंशाभिवृद्धिपूर्वकमेव हि ॥ आगमिष्यसि चेद्रष्टुं भूयो दण्ड्यो भविष्यसि ॥५५॥ इति श्रुत्वा गुरुवच उच्चैनत्वा पिशाचकः॥ उवाच ते पदे दृष्टे स्वामिस्त्वं मां समुद्धर ॥५६॥ क्षमस्व मे यथोद्धारस्तथैव त्वं कुरु प्रभो।। यथाऽऽज्ञापयसीश त्वं तथैवाङ्गीकरोम्यहम् ।। ५७ ॥ तच्छुत्या कुपितो गुरुराह । भक्तान्पीडयसि चेत्ते शासनं करिष्ये । येन सद्गतिस्तत्ते हितं वच्मि । तच्छृणोपि चेपिशाचत्वपरिहारो भविष्यति । नान्यथा । इयं शक्त्या यदव्यं दास्यति तनाङ्गीकरोपि चेन ते गतिः। इतो बन । ५२-५४॥ वंशवृद्धिपूर्वकं भक्तं रक्षामि। पुनर्द्रष्टुमेध्यसि चेदंड्यो भविष्यसि । तच्छुला पिशाच आह । ते पदे दृष्टे । स्वामिन्मामु• दर । क्षमस्व । यथोद्धारो मे भवेत्तया कुरु । यदाज्ञापयसि तथाऽगीक- १ पात्यसि.

·ज्ञानकाण्टे अ०२० ३४५ श्रीगुरुः प्राह भावेन कारयिष्यति ते क्रियाम् ।। इयं दाशाहिकी सद्यः सद्गतिस्ते भविष्यति ॥ ५८॥ इत्युक्त्वा तं ततो विप्रवियं माह जगद्गुरुः॥ त्वं द्रव्येणानुकूलेन पेतनाम्ना चर क्रियाम् ॥ ५९॥ ब्रह्महत्पादोपनाशस्त्वरित ते भविष्यति ॥ पूर्णायुपो मविष्यन्ति पुत्री पुत्राय ते खलु ॥ ६ ॥ अष्टतीर्थस्नानपूर्वमेतनाम्ना चर क्रियाम् ।। उदुम्बरद्रुस्लपनं सप्ताहं कुरु भामिनि ॥ ६१॥ इति स्वमे निरीक्ष्यासौ प्रबुद्धा चकिताऽभवत् ।। हृदा श्रीगुरुमूर्ति तां चिन्तयामास सा पुनः ।। ६२ ।। यथा श्रीगुरुणाऽऽनप्तं मा कर्माकारयत्तथा ।। ब्रह्महत्यादोपनाशो जातः सोऽपि गतिं गतः ॥ ६३ ॥ स्त्रमे श्रीगुरुनायोऽस्यास्ततोऽन्यस्मिन्दिने ददौ ॥ नारिकेलफलद्वंद्वं तस्यै परिहिताचले ॥ ६४ ॥ रोमि । श्रीगुरुराह । भानयं दाशाहिकी क्रियां भक्या करिष्यति । तेन ते सद्गतिर्भविश्यतीति तमुस्ता मासणी माह । शक्याऽनुकूलद्रव्येण प्रेत- नाम्ना कियां पुरु। ब्रह्महत्यादौपनाशस्ते गतायुःपुत्राम भत्रिश्यन्ति ॥९५-६०॥ अष्टतीर्थमानपूर्वक तन्नाम्ना क्रियां कृत्वा सताहमुदुम्बरस्तपनं बुर्मिति स्वमे दृष्योथाय चकिता सा पुनःपुनश्चिन्तयामास ।। ६१-६२ ।। श्रीगुर्वाहया सोक्तादाचरत् । बमहत्या नया । पिशाची मुक्तः। ततोऽन्य- १ परिधृतवदि ·३४६ श्रीगुरुसंहिता प्राह व्रतं समाप्य त्वं पारणां कुर्विमे फले ।। मुंव सन्ततिवृद्धिस्ते भविष्यति न संशयः॥६५॥ ततो बुद्ध्वा पूर्णमनाः पतिं तत्प्राह दंपती ।। तथैव चक्रतुर्दृष्टी श्रीगुरोः सम्प्रसादतः ॥६६॥ यथा चिन्तामणिस्पर्शाद्याति काञ्चनतामयः ।। तथा गुरुप्रसादात्सा त्वरितं निर्मलाऽभवत् ।। ६७ ॥ ततः सा गर्मिणी जाता श्रीगुरोः कृपया सुतौ ।। द्वौ प्रास्ताभवद्धृष्टा विमस्त्री नामधारक ।। ६८॥ व्रतबन्धमथो ज्येष्ठपुत्रस्यान्यस्य चौलकम् ।। कर्तुकामौ समारम्भ चक्रतुः पितरौ मुदा ।। ६९।। जननी जनकचोभी संस्कारं कर्तुमुद्यतौ ।। पुत्रस्य तस्य हर्पण महत्ता जातसंभ्रमौ ॥ ७० ॥ प्रीत्या संस्कार आरब्धः सम्भारा अपि सम्भृताः ।। पूर्वेऽह्नि व्याधिभिम्रस्तः कुमारः सहसाऽभवत् ॥७१।। दिने स्व द्वौ नारिकेली दत्त्वा तामाह । व्रतं समाप्य पारणां कृत्वा फले मुंश्व । सन्ततिवृद्धिर्भविष्यति न संशयः । ततः सा बुध्दा पत्ये तनिवेद्य तथैव चक्रे। स्पर्शस्पर्शालोह स्वर्णमिव गुरुप्रसादानिर्मलाऽभूत् । ततो गुरुकृपया सा गर्भिणी भूत्वा पुत्री प्रासूत । विप्रो हष्टः ॥६३.६८॥ ततो ज्येष्टस्य प्रावधं कर्तुं पितरी मुदा सम्माश्चिक्रुः ॥ ६९॥ पूर्वेयुर्व्याधि- अस्तः कुमारोऽभूत। अनेके रोगा अपि तेषु तीनो धनुर्वातः सद्यः ·ज्ञानकाण्ड अ०२० ३४७ व्याधयोप्टोत्तरं श्रेष्ठास्तेऽन्योऽन्यं तूत्तरोत्तरम् ।। तेषु तीव्रो धनुर्वातो यः प्राणान्हर्तुमुद्यतः ।।७२।। वक्रीभृता अवयया दृश्यतेऽर्हो भयानकः ।। विदिनं सोऽतिकष्टं हि वालकः पीडितोऽभवत् ।।७३॥ ततो रात्री ज्येष्ठपुत्रः पंचत्वमगमरक्षणात् ।। शोक चकार जननी दुःखेन महताऽऽवृता ॥७४॥ विलप्य बहुशो माता मुवि शीर्पमताडयत् ।। उदरं वाडयामास पापाणेनैव मामिनी।। ७५ ॥ देहं त्यक्त्वा धरियां सा मृतप्रायाऽमवरक्षणात् ॥ शश्वत्सुतगुणान्स्मृत्वा दुःखिताऽQपरिप्लुता ॥ ७६ ।। मृतपुत्रशरीरे सा पतिता भृशदुःखिता॥ शवमालिंग्य रुदती सा मायाजालवेदिता ।। ७७।। मा तात सुतश्रेष्ठ मम त्वं प्राणरक्षकः ।। त्वं कयास्यसि मां त्यक्त्वा कठोरं ते मनः कथम् ७८ प्राणहरोऽमूत् । तेनार्भकस्याश्यया वक्रीभूताः। एवं त्रिदिनं पीडितो बालो रात्री मृत्युं गतः । माता बहु विलन्य शीर्ष उदरं च पापाणेनाता- इयत् । शश्वत्पुत्रगुणान्स्मृत्वा दुःखार्दिता मुवि देहं त्यक्त्वा मृतप्रायाऽभूत् ॥७०-७६ ॥ शवे पतित्वा तमालिंग्य च मायावेष्टिता रुदती ॥ ७७ ॥ साह | रे सुत, वं मे प्राणरक्षकः क यास्यसि । कथं ते मनः कठोरं। १बालकः ·३४८ श्रीगुरसंहिता क गतोऽस्यधुना रेन्तुं पयो मे स्रवते वृथा ।। शीघ्रमागच्छ धावंस्त्वं प्राणात्प्रियतमोऽसि मे ॥ ७९ ॥ विस्मयन्ते गुणाः किं ते निधानं मे त्वमेह हि ॥ मंजुलं बालवाक्यं ते कथं विस्मयते मया ।। ८० ।। त्वत्स्वरूपसमं पुत्रं न द्रक्ष्यामि कदाचन ।। स्वमे निधानं लब्धं किमिति प्रान्तिस्त्वया कृता॥८॥ सूताः पञ्च सुतास्तेपु निधिस्त्वं केवलं मम ॥ गर्भाधानात्वया मह्यं सन्तोपोऽतीव चार्पितः ।। ८२ ॥ दोहदा उत्तमा जाता दुश्चित्ता न कदाऽमवम् ।। सुतो भविष्यतीत्येवमानन्दोऽभूतथाऽभवत् ॥ ८३ ।। वरः श्रीगुरुणा दत्तः सत्पुत्रस्ते भविष्यति ॥ तैन हटास्मि वरदपिण्डोऽयमिति निश्चिता ।। ८४॥ रन्तुं क गतोऽसि । पयो मे स्रवते । प्राणप्रिय, शीप्रमेहि ।। ७८-७९ ।। कथं ते गुणा विस्मयन्ते । त्वं नो निधिः । मंजुलं ते वाक्यं कथं विस्मयते। त्यादृशे पुत्र नेक्षे । स्वप्ननिधिवत्खया भ्रान्तिर्दत्ता। ये पञ्च पुत्रा जातास्तेषु त्वं निधिः । गर्भाधानासन्तोपः सुतो भविष्यतीत्यानन्ददा दोहदा अप्यासन् । कदापि दुश्चित्ता नाभवम् । आनन्दोऽभत् । सत्पुत्रो भविष्य- तीति श्रीगुरुणा यरो दत्तः तेन वरद पिण्डोऽयमिति दृष्टाऽस्मि । प्रसवादा- १ फीरितुं २ प्रसूताः ३ ल्यग्लोपे पंचमी, गर्मायानमारम्याय यावत् .

·ज्ञानकाण्डे अ० २० ३४९ आरम्य प्रसवात्सौख्यं त्वयातीव समर्पितम् ।। रक्षणं ते कृतं प्राणप्रियोऽयमिति निश्चयात् ।। ८५ ॥ तव मेऽतीव विश्वासो वार्धक्ये पालयिष्यसि ।। नोचितं गमनं तऽस्मांस्त्यक्त्वा धर्मोऽप्ययं न ते ॥८६॥ बहुदुःखं पुराऽभून्मे विस्मृतं तत्वीक्षणान् ।। विश्रामो मे कृती दुर्गात्तारयिष्यमि नस्त्विति ॥ ८७॥ एवं नानाप्रकारेण विललापातिदुःसिता ।। तां चाला मकलो लोको वारयन्नववीदलम् ।। ८८ ॥ यद्भावि तन्न देवर्षिदेत्यानपि न (वि) मुञ्चति ॥ ललाटे लिखितं धात्रा मत्यं तदचलं खलु ।। ८९ ।। अवतारा येवतीर्णास्तेऽपि न स्थिरतां गताः। मनुप्यास्तु पुन यं ध्रुवं किं ते मतं वद ॥ ५० ॥ एवं तां बोधयामाम जनः साध्वीव दुःखिता ।। प्रोचे फलद्वयं मह्यं ममाथास्य ममर्पितम् ।। ९१॥ रम्य सास्य या दत्तम् । प्रियोऽयमिति ते रक्षण कृतम् । पुरा बहु दुखं जातं तत्ते दर्शनानष्टम् । दुर्गात्तारयिष्यसीति विश्वास वृत 11८०-८७॥ एवं दुःखिता पिल्पती ता पारयन्ञ्जन आह ॥ ८८॥ यद्भाति तदेवादीनां न मुवति । धाना टराटे लिखित निश्चलम् । अरतारा अपि न स्थिरा। सूर्य तु मां इति बोधिनाऽपि दुखिता साऽऽह । येनाश्वास्य फले दचे, ·३५० श्रीगुरुसंहिता भूमण्डले महाख्यातिः श्रीनृसिंहसरस्वती ।। उदुम्बरे निवसति तेन दत्तः सुतस्त्वयम् ॥ ९२ ॥ कथं स्यात्तद्वचो मिथ्या मह्यं येन वरोऽर्पितः।। मद्धत्या तस्य भवतु त्यक्ष्येऽनेन सहाप्यमन् ॥ ९३॥ इति स्मृत्वा गुरुं प्राह कथं मां पीडयस्यहो। त्वद्वाक्येऽहं हि विश्वस्ताऽध्रुवं त्वं सत्यवागिति ।।९४॥ त्वं सत्यसंकल्प इति विश्वासोऽतीव मेऽभवत् ।। कृतो विश्वासघातोऽद्य त्वं कि विश्वासघातकः ।।९५॥ त्वं त्रिमूर्त्यवतारोऽमि श्रीनृसिंहसरस्वती ।। विभीषणध्रुवायैस्ते मेयं सत्यं वचः कथम् ॥ ९६ ।। कृतो विश्वासघातस्ते यद्भवान्मामुपेक्षते ॥ कृतो मे निश्चयः प्राणांस्त्वामुद्दिश्य त्यजाम्यहम् ॥१७॥ मुवि यख्यातिर्यस्योदुम्बरे वसतिस्तेन दत्तोऽयं सुतः मे वरी दत्तश्च तस्य पाचो मिथ्या किं । मद्धत्या तस्यास्तु । पुत्रेण सहा स्त्यक्ष्ये इति गुरु स्मृत्वाऽऽहाहो कथं मां पीडयसि । त्वद्वाक्येऽहं विश्वस्ता। त्व सत्यवाक्स. त्यसङ्कल्प इति । अद्य विश्वासघातः कृतः । त्वं त्रिमूर्यवतारो नृसिंहसरस्वती। बिभीषणध्रुवायः कयं ते यचः सत्यं मन्तव्यम् । कथं मामुपेक्षसे । लामुद्दिश्य प्राणांस्त्यजामि ।। ८९.९७ ॥ अत्र सेवकाः प्रदक्षिणा उदुम्बरार्चने १ पुत्रेण २ मार्नु योग्य.

·ज्ञानकाण्टे अ०२०
३५१.
आयान्ति सेवका लोकाः कुर्वन्ति त्वत्प्रदक्षिणाः ।।
कुर्वन्त्युदुम्बरार्चा च पुरश्चरणमप्युत ।। ९८ ॥
पुरचर्या कृतास्माभिः फललब्ध्याऽलमद्य नः ।।
को विश्वासस्तव स्थाने प्राणांस्त्यक्ष्यामि तेऽग्रतः॥१९
कीर्तिस्ते प्रसृता सृष्टौ मम विश्वासघातक ॥
येऽग्रे भक्ता भजिप्यन्ति विश्वसन्ति कथं हि ते १००
अहं ब्रह्मस्वदोपार्ता पदलमाऽभवं तव ।।
अंगीकृत्य जहासीह कोऽयं धर्मस्तवानघ ।। १०१ ॥
व्याघ्रभीत्याऽऽ गरणं यवनं गौस्ततः स तु॥
प्राणाजहार तन्मे जातमद्य न संशयः २॥
किंवा पीडालयं कांक्षन्देवालयमुपागवम् ।।
देवालयं पतित्वा तं यथा निन्ये यमालपम् ।। ३ ।।
पुरश्चरण च कुर्वते । तथा मयाऽपि कृतम् । फललन्ध्याऽलं । ते स्थाने को
विश्वासस्तेऽप्रे प्राणांस्यश्ये ।।९८-९९ ।। हे विश्वासघातक, ते कीर्तिः
प्रसस्तु । येऽने भजन्ति तेरो कथं विश्वासः । ब्रह्मप्रहदोपार्ताऽहं पदटमा-
भर मामीत्य जहास्ययं कस्ते धर्मः । ज्यानमीत्या शरणं गतां गां
यया यरनो हन्ति तया मे जानम् । देवदर्शनार्थ देशालयं गतस्योपरि
यया देवालयः पतति तथा मे जानम् । किं वाच्य। मम पुत्रप्राणान्कयं न
१ मार २दुःसना.

·३५२ श्रीगुरुसंहिता जातं मम तथैवाद्य किं ब्रवीमि तवाग्रतः ।। मम पुत्रस्य च प्राणान्न रक्षसि कथं वद ॥४॥ योपिदेवमहोरात्रं दुःखेन परिपीडिता । अत्रान्तरे प्रातरभूत्ततः सूर्योऽपि चोदितः ॥ ५ ॥ द्विजाः संहत्य चागत्य तत्समीपमदोऽब्रुवन् ।। व्यथं करोपि शोकं त्वं मोख्यमेतत्तवोचितम् ॥ ६॥ यद्यद्यदा यदा भावि तत्तद्ब्रह्मापि नान्यथा ।। कतुं शक्यः शवं देहि संस्कतुं द्राङ्नदीतटे ॥७॥ इति श्रुत्वा वचः सा च रुदती प्राह मो द्विजाः ।। देयो वहिर्मया साधं शवं दास्यामि नान्यथा ॥ ८॥ अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि साकं पुत्रेण चेति सा॥ उक्त्वा शवं न प्रददौ तं वयंध निजोरसि ॥९॥ लोका ऊचुः कर्कशेयं याऽऽत्मानं दग्धुमिच्छति ।। साकं पुत्रशवनायमहो धर्मः क्व चेदृशः॥११०॥ रक्षसि । हे गुरो, वदेत्यहोरात्रं शोकदुःखपीडिताऽभूत् । तदा सूर्योऽप्युदितः ॥१००-१०५॥ द्विजा आगत्याहुः । व्यर्थं कि रोदिपि। तवेदं मौर्यम। यायदा यदा भावि तदन्यथा कर्तुं कः शक्यः । नदीतटे संस्कर्तुं शवं देहि ॥६-७॥ इति श्रुत्वा सदती साऽऽह | मया सहानिदेयः । शवं न दास्ये। पुत्रेण साकं अनि प्रवश्यामीति शवे कुक्षौ बबन्ध | लोका ऊचुः। कर्कशेयं पुत्रेण सहात्मदहनं क धर्मः न दृष्टो न श्रुतश्चात्महत्या महा.

·ज्ञानकाण्डे अ०२० ३५३ न दृष्टं न श्रुतं चापि स्वपुत्रेणाग्निवेशनम् ॥ आत्महत्या महादोपाऽप्येपा वक्त्यन्यथाऽन्यथा ॥११॥ इति नानाप्रकारैस्ते मोचुः सा निश्चयेन तान् । प्राह प्राणांस्त्यजामीति तां न पस्पर्श कोऽपि हि ॥१२॥ व्यतीतेऽपि च मध्याहृ दग्धू नादाच्छवं स्वयम् ।। नागाद्गद्गातटं ग्राम आकान्तः समभून्महान् ॥ १३ ॥ अत्रान्तरे ब्रह्मचारी तामुपागत्य सत्वरम् ।। विस्तरेण यथायोग्यमात्मज्ञानमुपादिशत् ॥ १४ ॥ नामधारक तत्राऽभूद्विचित्रं पुत्रशोकहृत् ॥ मुज्ञानं वोधयामास ब्रह्मचारी स तापसः ॥१५॥ न ब्रह्मचारी स गुरू रूपान्तरधरोऽम्यगात् ।। स मक्तवत्सलस्त्रीशः श्रीनृसिंहसरस्वती ॥१६॥ गङ्गापरसुतो वक्ष्यत्यग्रलीलां सरस्वती ॥ मनोहरां यच्छवणाझविष्यन्ति शतायुपः ॥ १७॥ दोषेति नानाप्रकारचौंथयामासुः । सा निधेयनाह । प्राणांस्त्यश्य इति । मध्याहे व्यतीतेऽपि श दाधुं नादानापि गङ्गा ययी। ग्रामे महानासा. न्तोऽभूत्तदा ब्रह्मचारी तामेय ज्ञानमुपादिशत् ।।८-१४॥ चित्रं जातम् । प्रदाचारी सापसः मुज्ञानं बोधयामास । स न ब्रह्मचारी किन्तु रूपान्तरण नीशः श्रीवृतिहमरस्वयेर। तडीलां सरस्वती अप्रतो वक्ष्यति । परणाच्छतायुषो भविश्यन्ति ।। १७ ॥ मक्तपासला २३

·३५४
श्रीगुरुसंहिता
ये मक्तिपूर्वकमिदं हि गुरोथरित्रं
शृण्वन्ति वाऽपि च पठन्ति सदा पवित्रम् ॥
च्याधिः स्पृशत्यपि न कश्चन तच्छरीरं
पूर्णायुरस्य च भवेत्खलु वच्मि सारम् ।। ११८ ।।
(इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
त्मजविरचिवनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रमापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचि-
तापांश्रीगुरुसंहितायांज्ञानकाण्डे विंशः (अध्यायः)।।
आदितः श्लोकाः ।। २२९८ ॥
ये भक्तिपर्वक० ॥ ११८ ।। इति चूर्णिकायां विंशोध्यायः ।।
।। इति विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

·: ॥ अथ एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।। श्रीगुरुभ्यो नमः ।। सिद्धः प्राह ब्रह्मचारी तां प्राप्तो नामधारक ।। प्रेतस्य जननी खिन्नां तत्वज्ञानमुपादिशत् ।। १ ।। ब्रह्मचारी प्राह नारि दुःखं मा कुरु मौर्यवः ।। कचिरंजीवितः पृथ्व्यां संसारे क्षणभंगुरे ॥२॥ क उत्पन्नो मृतः को वा चेदुत्पन्नः कुतो वद ॥ जलवुवुद्वजाता अपि ते न स्थिरा नराः ॥३॥ संयोगे पश्चभूतानां कर्मणा दृश्यते तनुः ।। व्यक्ताऽपि भूतपार्यक्येऽव्यक्ता कर्मक्षये च सा ॥ ४ ॥ अध्यायसारसंग्रहलोकोऽयम्--- मिगुन्मालारनंधं पुत्रादेः स चोक्त्वा (1) बोधम् । साये चक्रे जीरोपेन सफविशेऽमी तपोतम् ॥१॥ सिद्ध माह । प्रामो समचारी खिना मृनपुना तत्त्वमाह ॥१॥ नारि, मौवं मा कुरु । क्षणभङ्गुरेऽत्र संसारे फश्चिरं जीबी । क उत्पनः को मृतः कुत उत्पनः । दृश्यमानाम्नु जरबुबुदा मन स्थिरा:। ॥२-३॥ कर्मगा पञ्चभूतसंयोग एर व्यता तनुः । कर्मक्षये नश्यति । १ पंचभूतानो परत्वे जाते.

·३५६ श्रीगुरुसंहिता पञ्चभूतात्मकं मायागुणपाशेन वेष्टितः ॥ पुनमिनकलनादिदेहं प्रान्त्यैव मन्यते ॥ ५॥ सत्त्वं रजस्तम इति गुणा मायामया हि तैः ।। मनो विक्रियते तेन ममाहत्वादिको भ्रमः ॥६॥ लमेत्सत्वेन देवत्वं रजसा च मनुप्यता ।। तमसाऽधमता चैव निजकर्मानुसारिणः ॥७॥ यद्यदाचरितं कर्म सुकृतं वाऽपि दुप्कृतम् ।। तद्वशेन फलप्राप्तिः स्वस्य भोग्या स्वयं क्रिया ।। ८॥ 'तदधीनानीन्द्रियाणि यथाऽस्य गुणवासना ॥ लिप्यन्ते सुखदुःखैस्ते ये मायापाशवेष्टिताः ॥९॥ संसारेऽस्मिन्वर्तमाना निजकर्मगुणोद्भवाः ।। ते स्वार्जितानुसारेण सुखदुःखभुजोऽन्वहम् ॥ १० ॥ मायापाशवेष्टिताः पञ्चभूतारमकदेहं पुत्रादिकं मन्यन्ते भ्रान्त्यैव । मायामय सत्त्वरजस्तमोगुणैर्मनो विक्रियते । तेन भहन्तादिभ्रमः । सत्त्वादेवत्वं रजसा मयत्वं तमसाऽधमत्वं यद्यत्कर्म सुकृतं दुष्कृतं वाऽऽचीर्णं तद्वशात्सुखै दुःख च भोग्यं । ययाऽस्य गुणवासना तदधीनानीन्द्रियादीनि चेष्टन्ते। माया- पाशवदास्तद्वशालिन्यन्ते सुखदुःखभानश्च भवन्ति । संसारेऽत्र .स्वकर्म- १खीपूत्रादी ममत्वं देहादी महत्वं २ जीवस्य ३ कर्म, ·झानसाण्डे अ० २१ .. येपां तु कल्पकोटयापुर्वपयोऽप्यमराय ते ॥ न कर्मणा परित्यक्ता मनुष्याणां तु का कथा ॥ ११ ॥ देहाषीना नरा देहाः कालावीना न संगयः ।। नानागुणैः कर्ममिय देहधारीह चेष्टते ॥१२॥ यो देहधारी तस्यते पड्विकाराः क्रमेण तु ॥ स्थैये स्वदेहस्य न तत्सम्बन्धस्य च सर्वथा ॥१३॥ अत एव जानवन्तो न तुप्पन्ति हि जन्मनः ।। यद्वा मृत्युङ्गतस्यापि दुःसं कुर्वन्ति नैव ते ॥ १४ ॥ यदा गर्मगतो जन्तुरच्यक्तोऽपि तवः क्रमात् ।। व्यक्तो भृत्वा जनित्वाऽपि भ्योऽव्यक्तो भवत्यहो १५ ययाऽमु वायुनोता युयुदाः क्षणमात्रतः॥ नश्यन्ति तदेहोऽपि कर्मणा न स्थिरः मति ॥१६॥ गुणोद्रया जोराः बार्जितानुसारण मुपदुग्यमानः। कल्पकोथायुपो देवा अपि फर्मगा न त्यताः नृणां तु का कथा ।। ४.११ ।। जीरा देहा. धीनाः। देहः काराधीनी नानागुणकामदेहधारी चेष्टते। यो देहधारी सम्यने पद्दिमाराः। युती देहत्य तनम्बधन्य च स्यम् । अन च युधा जन्ममरणाम्या न मुदायभाजः। पूर्वमन्यतोऽपि गर्भगतो प्यतो भन्नाऽनयतता। जमुख़ुदार देहान स्थिराः।गर्भगतोऽस्थिरो १ लापत, भारत, प, विसरिनमते, भारत, नरपति.

·श्रीगुरुसंहिता
यदैव गर्मगो देहोऽध्रुवो ज्ञेयस्तदैव हि ॥
यावत्कर्मानुबन्धोऽसौ फलभुक्तावदेव हि ।। १७ ।।
केपि बाल्ये मरिष्यन्ति तारुण्येऽन्यत्र केचन ।।
यावद्यस्यार्जितं तावत्तदेहेनैव भुज्यते ॥ १८॥
पितृमातृसुतभ्रातृस्वीयबुद्ध्या भ्रमन्ति ये ॥
ते मूहदृष्टयो भ्रष्टास्ते मायापाशवेष्टिताः ॥ १९ ॥
वाह्येऽपि निर्मलो देहो रेतोरक्तोद्भवोऽन्तरे ।।
मांसास्रमज्जास्थिशुक्रश्लेप्ममूत्रमलाञ्चितः ॥ २० ॥
विधिः कर्मानुसारेण जातमात्रस्य देहिनः ।
ललाटे लिखतीहैतद्भोग्यमेव शुभाशुभम् ।। २१॥
न जेष्यन्तीह कालं च न कर्मापि च केचन ।।
अतः कस्यापि देहस्य नित्यत्वं नास्ति सर्वथा ॥२२॥
स्वपलब्धनिधानस्य विश्वासः कस्य जागृतौ ।।
इन्द्रजालफलस्येह स्थैर्य मन्येत को चुधः ॥ २३ ॥
ज्ञेयः । यावत्कर्मनुबन्धस्तायत्सुखदुःखफलभाम् ॥ १७ ॥ स्वार्जित
मुकविद्वाल्ये कश्चित्ताहण्येऽन्यत्र या नियते ॥ १८॥ मायापाशवेष्टिता
मूदाः मातापितमुतादियुद्धपा भ्रमन्ति। बाये शुद्धोऽप्यन्तर्मलमूत्रमासादियुमे
तोरक्तोद्भवो देहः कार्य शुचिः ॥ २० ॥धाना ललाटे लिखितं शुभाशुभकर्म
मोग्यं । केऽपि कालं कर्मापि न जेष्यन्ति । अतो देहस्य नित्यत्वं नास्ति
स्थमलन्धनिधिवत् । जागृती इन्द्रजालवत् देहस्य को बुधः स्थैर्य मन्यते ॥२३॥

·ज्ञानकाण्डे अ० २१ सम्बन्धनित्यता ते चेत्पूर्वजन्म क तेऽभवत् ।। मानुपं वाऽन्यजातीयं कोटिजन्मगतं वद ॥२४॥ यदा नृयोनिरासीस्त्वं जननी फस्य वाऽथवा ॥ कस्यासीगृहिणी वाध्ने कस्य का वा भविष्यसि ॥२५॥ कस्ते माता पिता वाऽऽसीद्भवान्तरकथां वद ॥ मृतः पुत्र इति भ्रान्त्या वृथा शोकं करोप्यहो।। २६ ।। पञ्चभूतात्मको देहधर्ममांसास्थिवेष्टितः ।। मलिनोऽस्य ममत्वेन शोकोऽयं क्रियते वृथा ॥२७॥ कुतो मृत्युः क्व वा पुत्रस्त्वं व्यर्थ शोचसि प्रमात् ।। शवं प्रदेहि संस्कतुं शास्त्रलौकिकरीवितः ॥२८॥ इति तस्यै ब्रह्मचारी तत्वज्ञानमुपादिशत् ।। सर्व श्रुत्वाऽपि सा भूयो विनयावनताऽब्रवीत् ।।२९॥ स्वामिन्करुणया मह्यमुपदिष्टस्त्वयाऽधुना ।। तारकः परमो धर्मो मनो मे तेन न स्थिरम् ॥ ३० ॥ सम्बन्धस्य निन्यले चेपूर्वजन्मनि लं कस्य वासी। पूर्व ते नृजन्म चेन्यस्य माता भार्या वाऽप्रतो वा कम्य का वा भावप्यासि यद। पञ्चमवात्मको देहधर्मादिवेष्टितस्तस्य ममवेनायं वृया शोकः । फः पुनो मुतो मृत्युर्घ्यथै भ्रमाच्छोचसि। शास्त्रटोक्किरीतितः संस्कृत शब देहीति ब्रह्मचार्युक्तं श्रुत्या सा प्रणनाऽऽह ॥२९॥ स्वामिन्कृपया परमो धर्म उक्तः। में मनो न स्थिरम् ॥३०॥ का ·1 ३६० श्रीगुरसंहिता प्रारब्धं चेत्प्रमाणं वे कथ्यते मजनं कुतः ।। अयोऽपि स्पर्शसंस्पर्शात्स्वर्णवां नैव याति किम् ॥३१॥ माग्दैवहीनाऽहमिति ज्ञात्वेशचरणौ धृतौ ।। दवाऽभयं स पथान्मामधुना किमुपेक्षते ॥ ३२ ॥ ज्वरेण पीडितः कश्चिद्याति धावन्मिपंग्गृहम् ॥ वैद्योगदप्रदानेन गदनाशं करोत्यही ।। ३३॥ आपन्नो याति शरणं सम्पन्नं करणं यदा । तदापतिं निहत्याशु सम्पत्ति प्रदात्यहो ।। ३४॥ तद्वन्मया त्रयीमूर्तिः श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ थितस्तेन वरो दत्तः स भवत्यन्यथा कथम् ॥ ३५ ॥ आराधितो मया सोऽपि तेन दचो परोऽपि मे ॥ तदीयवचसा नूनं सुस्थिरा निशिताऽभवम् ॥ ३६ ॥ प्रारब्धं प्रमाण चेकिमर्थं भजनम् । स्पर्शस्पर्शात्स्वर्णवं लोहं न याति किम् । दैवहीनया मे ते पदे धृतेऽभयं दत्त्वा मामुपेक्षसे किम् | ज्वराय गृहङ्गतायागददानेन वैद्यः शं कुरुते । प्रभुः शरणागतमापन सम्पन्न करोति । मया त्रिमूर्तिर्गुरुराश्रितो वरश्च दत्तः। सोऽन्यथा कथम् ।।३१-३५ ।। आराधनाद्वरो दत्तः तद्चसा स्थिरा निश्चिन्ताऽभवम् । १ कुनो तोरीश्वरस्य भजनं कर्तव्यं ३ पापग्रस्तः..

·. ज्ञानकाण्डे अ०२१ ३६१ मयि स्थितायां विश्वासे सोऽभूद्विश्वासघातकः ॥ अहो मौख्यं ममेदं हि ततो वक्ति भवानिदम् ॥ ३७॥ अत एव तदने मे प्राणांस्त्वक्ष्यामि सर्वथा । देहोऽयं गुरुनाथाय देयस्तत्कीर्तिवृद्धये ॥ ३८॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा तद्भावनां दृढाम् ॥ उपायं कथयामास ब्रह्मचारी द्विजस्त्रियै ॥ ३९॥ श्रीगुरौ तव निष्ठा चेच्छतायुरपि ते सुतः।। लब्धोऽपि चेन्मृतो दैवानय तं गुरुसन्निधिम् ।। ४० ॥ यत्र त्वया वरो लब्धस्तत्रार्पय कलेवरम् ।। कृष्णापश्चनदीयोगोऽत्र कल्पद्रुरुदुम्बरः ।। ४१ ।। इति तद्वचनं श्रुत्वा निश्चित्यापि तथैव सा ।। बद्ध्वा कुक्षौ शवं प्राप सोदुम्बरसमीपतः ॥ १२ ॥ तत्र पादुकयोः शीर्ष ताडयामास मामिनी ।। सापिते रुधिरेणैव पादुके क्रुद्धया तया ॥ ४३॥ एर मयि स्थिताया स विश्वासघातकोऽभूत् । अहो मे मौर्यम् । तदने प्राणांस्त्ययेऽयं देहस्तस्मै देय तरकोर्तिवृद्धिरस्तु ॥ ३६.३८ ।। इति श्रुत्वा तद्वार ज्ञात्योपायमात् ॥ ३९ ।। गुरौ तर निष्टा । शतायुः पुत्रो लन्धः स देवान्मृतधेयर कृष्णापश्चनढीयोगे उदुम्बरे वरो लन्धर स्यज ।। ३९.४१ ।। इति श्रुत्या शव कुक्षी बद्ध्योदुन्दरमेत्य छुधा पादुर फयोः शर्षि ताडयामास । रतल पादुकाभिषेक चक्रे । सर्वशोकादधिक ·३६२ श्रीगुरुसंहिता सर्वेभ्योऽपि च शोकेभ्यः पुत्रशोको विशिष्यते ॥ मातापिनोर्मृत्युमूलः क्षयरोगः स एव हि ॥ ४४ ॥ सूर्योऽप्यस्तं गतस्तावद्दग्धुं सा न ददौ शवम् ।। विप्रा ऊचुः शुचाऽलं नो दग्धं देह्यद्य तं शवम् ॥४५॥ नारण्येऽस्मिन्नरा नारि कथं स्थेयं निसीह तु ॥ कर्कशेऽतः शवं देहि शीघ्रं न इति तेऽनुवन् ।।४६ ।। कथंचनापि न ददौ शव बद्ध्वोदरे तु सा ।। उच्चैः सती प्ररुदती पतिता पादुकोपरि ॥ ४७ ।। अन्योऽन्यमूचुस्तेऽस्माभिर्न स्थेयमिह वै निशि ।। भवेत्तस्करवाधाऽपि ततो यास्यामहे गृहान् ।। ४८॥ अद्य स्नात्वाऽपि चोपोप्य प्रातःकाल उपागते ।। पुनरेत्य प्रकर्तव्यो दाहोऽस्माभिः शवस्य तु ॥ ४९॥ रात्रौ दुर्गन्ध उद्भूते त्यक्ष्यत्येपा शवं खलु ।। ततो दग्धुं दास्यतीयं कर्कशा नात्र संशयः ॥ ५० ॥ पुत्रशोकः पित्रोः क्षयरोगः । सूर्योऽस्तं गतः। विप्राः शवं दग्धुमयाचन्त। नारण्ये नराः । निश्यत्र कथं स्थेयं । कर्कशे, शत्रं देहीत्युक्ताऽपि शर्वन ददौ । पादुकयोः पतितोने रुरोद। द्विजा ऊचुरत्र न स्थेयम् । पत्र तस्करबाधाऽतो गृहं यामोऽध खात्योपोष्य प्रातरेत्य शवदाहः कार्य: ॥४२-४९ ॥ रात्रौ दुर्गन्धे उद्भूते कर्कशा शर्व दास्यतीति ते प्राम ·ज्ञानकाण्डे अ० २१ इत्युक्त्वा ते ययुमं तत्र तो पितरौ स्थिती॥ भृशं शुशोच सा नारी ततो रात्रिरुपागता ।। ५१॥ द्विदिन बीतनिद्रा सा शुशोच जननी भृशम् ।। यामत्रये व्यतीते तु राज्याः सा निद्रिताऽभवत् ॥५२॥ स्वमे ददर्श साऽप्येकं जटाभस्मविभूपितम् ।। व्याघ्रचर्मपरीधानं भातं रुद्राक्षमालिनम् ।। ५३ ।। योगदण्डं त्रिशूलं च कराभ्यां दधतं स तु ।। प्राहामोशसि कस्मात्त्वं भौमिनीह ममोपरि ।। ५४ ॥ कि जातं ते कुमारस्य चिकित्सा प्रकरोम्यहम् ॥ इत्युक्त्वा सोऽभयं दत्वा श्रीगुरुभक्तवत्सलः ।। ५५ ॥ भस्म क्षिप्त्वा शये प्राह मुखमस्य विदारय ।। पास्फूर्त्या मृतमपि जीवयामि पुनः सति ॥ ५६ ॥ प्राणो नामैप वायुः स बहिर्यातो मुहुर्मया ॥ आनीय पूर्ववन्न्यस्तस्त्यजातः शुचमङ्गने ।। ५७ ।। ययुः । पितरी तत्र स्थिती । रात्रिर्जाता । द्विदिन विनिद्रा सा शुशोच । निशीये तस्याः स्वमे जटामस्मभूषितो व्याघ्रचर्मधृ मुद्राक्षयोगदण्डशूलधारी तो माह । कुतो ममोपरि आक्रोशसि । कुमारस्य किं जातम् । चिकित्सा कुवै । इत्युक्त्वाऽभयं दत्वाऽऽह । शवमुखं विदारय । यावावेशान्मृतमपि जीवयामि ॥ ५०-५६ ॥ श्लो० प्राणो नामैप वायुः स यहिर्यातो मुहुर्मया। भानीय पूर्ववन्यस्तस्त्यजातः शुचमङ्गने ।। ५७ ।। इति श्रुत्वा प्रबुद्धा १ तेजःपुंज २६ कोपबति.

·३६४ श्रीगुरुसंहिता इति दृष्ट्वा प्रयुद्धा सा भयभीताऽपि जानती ।। प्राह भ्रान्तिः कुतो न्वेषा प्रेते जीवद्दशा कुतः ॥ ५८ ॥ यश्चिन्त्यते जागति तदृश्यते स्वम एव हि ॥ छ नृसिंहमुनिः क्वाहं वृथेयं भ्रान्तिरादृता ॥ ५९॥ न्यून प्रारब्धमस्माकं देवः किं न करिष्यति ।। मौादज्ञानतो दोपः स्थाप्यते श्रीगुरूपरि ॥६० ॥ इति चिन्तान्विता जाता शवं संस्थाप्य दूरतः ।। जात सर्वाङ्गमुणं च चैतन्यं सर्वसन्धिषु ॥ ६१॥ सा माहास्य शवस्याङ्गे भूतापेशोऽभवत्किम् ।। इत्युक्त्वा मनसा भीता सा शवं दूरतोऽत्यजत् ।। ६२ ।। सर्वसन्धिषु चैतन्यं व्याप्त पालः स चोत्थितः।। स प्राह क्षुधितोऽस्म्पम्ब शीघ्रमनं प्रयच्छ मे ।। ६३ ।। भीता प्राह । कुतोऽसौ भ्रान्तिः । प्रेते जीवदशा कुतः ॥ ५८ ।। यचि. न्यते तत्स्वप्ने दृश्यते । क नृसिंहः केय भ्रान्तिः।न्यनं नः प्रारब्धम् ।देवः किं (न) करिष्यति । मया मौद्गुरूपरि दोपः स्थाप्यते । इति चिन्तया शवं दूरतः स्थापयामास । सर्वाङ्गमुष्णं जातम् । सर्वसन्धिषु चैतन्यं प्रासम् ॥ ५९-६१ ॥ शवाङ्गे. भूतात्रेशोऽभवत्किमित्युक्त्वा भीता शव दरतोऽयजत् ।। ६२ ।। सर्वसन्धिषु चैतन्य च्यामम् । बाल उत्थितः । स १ भूतप्रवेशः.

·ज्ञानकाण्डे अ० २१ इति पालो रुदनम्यां प्राप वत्स्तनतोऽत्रवत् ।। क्षीरं द्वात्रिंशद्धारं सा निदधौ तन्मुखे तदा ।। ६४ ।। पूर्व सन्देहयुक्ताऽपि ततो हृष्टा कटौ तु सा ।। गृहीत्वा बालकं प्राप स्वमर्डनिकटं सती ॥६५॥ प्रबोध्य सा पति तस्मै प्रीता वृत्तान्तमादितः ।। शशंस सोऽवददृष्टचरित्रं सद्गुरोरिदम् ।। ६६ ।। ततः प्रदक्षिणीकृत्य दम्पती तमुदुम्परम् ।। भक्त्या प्रणम्य साष्टाङ्गं स्तुवन्तावूचतुः स्तवैः ॥६७।। जय जय वरमूर्वे ब्राकृते दिव्यकीर्ते विधिहरिहरमूर्ते नाशिवस्वीयते ।। निजमजकहितेच्छो वत्सल प्रेक्षसे त्वं निजमजकपथं किं तानभोपेलसे त्वम् ॥ ६८॥ प्राहाम्ब, क्षुविनोऽस्मि । शीवमनं देहीति दन्वाटोऽम्बा प्राप । तस्याः द्वात्रिंशद्वाराभिः क्षीरमनरत् । सा तन्मुखे ददौ । सन्देहयुक्ताऽपि सा दृष्टा कटौ तमादाय भर्तारमेत्य सम्बोध्य तस्मै वृत्तं शशंस गुरोश्चरित्रम् ।। ६३.६६ ॥ ततो दम्पती उदुम्बर प्रदक्षिणीकृत्य भक्त्या सारा नत्योचतुः ॥६७ ॥ मक्या समंत्ररिथिना शमी पुष्पादिना (स) ज्य १ प्रठि इत्यति पाठः २ मनुष्याहते. ३ वरे, ·३६६ श्रीगुरुसंहिता त्वं विश्वतारक इति प्रथिताऽत्र कीर्ति- स्त्रावतीर्य भवताऽपहता संजूर्तिः ।। माहात्म्यमीश तब वर्णयितुं क्षमः का स्वामिन्क्षमस्व त इहास्तु कृपावलोकः ॥ ६९॥ यालो यथा स्वजननीमपि कोपयुक्तो नूते कठोरवचनानि तथैव नाथ ॥ त्वन्मायया हतधियो वयमप्यधीश प्रीश वाम उचितोविद एव धीश ॥ ७० ॥ सर्व क्षमस्व करणं शरणं प्रपन्ना इत्यादि नाथममिमाप्य पुनः क्षमाप्य ॥ श्रीशं प्रणम्य करुणावचनैस्ततस्ते स्नातुं ययुस्वितनुसिंधुजलेऽतिपूते ॥७१ ।। चालेन कालमुखतः पुनरागतेन स्नात्वाऽम्युना क्षतजेलिप्तमुपादुके तौ॥ प्रक्षाल्य कल्पकमुम्बरक्षमूलं संलाप्य चतुरुमावपि दीपमालाः ॥ ७२ ।। मक्त्या सम्पूज्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकमीथरम् ।। शमीपत्रः समुमैरानचतुरुमा गुरुम् ।। ७३ ।। नीगन्य गीतास्तुत्रा भावमयं तं भावेनानतुः । सदा सूर्योदयोऽभ. १ स्वमकतारः २ पयोचितानमिशाः ३ भीमेरक, पिया शेते रवि ४ पती, वेणी, कृष्णामा नुस्याः ५ रसं.

·ज्ञानकाण्डे अ० २१ ३६७ नीराज्य गीतवाद्यैश्च तुष्ट्वा भावेन भाविको ।। सुभावं भावनातीतं भावझं भावनामयम् ।। ७४ ॥ अमान्तरे निशाऽतीता जातो दिनकरोदयः॥ विप्रा अपि ततो ग्रामाच्छवं संस्कर्तमागताः ॥७५ ।। ते जीरन्त मतं दृष्ट्वा भूवुर्विस्मिता भृशम् ।। महानन्दोऽभवत्ता मर्वे भुक्त्वा ययुर्गृहम् ॥ ७६ ॥ श्रीगुरोः स्थानमहिमा शिप्यैतावान्त्सुकामदः ।। सर्वमाहात्म्यमयने ग्रन्थो विस्तरतामियात् ।। ७७॥ इति तत्स्थानमाहात्म्यं नामधारक वर्णितम् ।। साधारण्येन कात्स्न्येन वक्तं कः क्षमते भुवि ।।७८ ।। तस्मिन्नुदम्बरतले सर्वकालं स्थितो गुरुः॥ आराधनातु तत्कालं कामपूर्तिमवेदलं ।। ७९ ॥ सुपु लमते बन्ध्या दरिद्रो लमते श्रियम् । आरोग्यं लभते रोगी नापमृत्युभवेदिह ॥ ८ ॥ भावयुक्तेन मनसा भजतां गुरुपादुके । जायते वासनापूर्तिस्त्वरितं नान संशयः ।। ८१ ।। च्छच दग्धु विप्रा आगता ॥ ६८७५ ॥ ते त जीवन्त दृष्ट्वा विस्मिता । तर सर्वे मुक्या मुदा गृह ययु । एस कामद श्रीगुरुस्थानमहिमा । सर्व कयने प्रथरिस्तर इति संक्षेपतो माहाभ्यमुक्तम् । कृस्न या क क्षम । तत्र सर्वदा गुरु स्थित । तदाराधनात्कामपूर्ति । दध्या सुपुत्र, ददि श्रिय, रोग्यारोग्य लभेनानायमृत्यु । मस्त्या भगतो शीर कामसिद्धिर्न ·३६८ श्रीगुरुसंहिता अङ्गहीनोऽथवा कुष्ठी पादुके यदि योर्चति ॥ भवेत्सुवर्णदेहोऽसौ सत्वरं नात्र संशयः॥ ८२ ॥ हच्छलगण्डमालारुगपस्मारादयो गदाः ॥ सर्वे नश्यन्ति तत्कालं श्रीगुरोः पादुकार्चनात् ॥८३॥ ये मन्दमतयो मूकाः पान्धवधिरा अपि ।। उदुम्बरार्चनाच्छुद्धाः शोभनाङ्गा भवन्ति ते ॥ ८४ ॥ सिध्यन्ति निथयात्तत्र पुरुषार्थाश्चतुर्विधाः ॥ साक्षाच्छीगुरुनाथोऽत्रोदुम्बरेऽस्ति सनातनः ॥ ८५ ॥ कल्पद्रुमो यस्य नाम स प्रत्यक्ष उदुम्बरः ।। यं यं चिन्तयते कामं तत्तत्सिद्धिरिहाशु नः ॥८६॥ त्रुचे ते कति माहात्म्यं नाहं वक्तुं क्षमोऽसिलम् ।। प्रख्यातः श्रीगुरुलॊके स नृसिंहसरस्वती॥ ८७ ॥ कामधुक्तस्य चरितं स गङ्गाधरनन्दनः ।। पक्ति यादृण्वतः शीघ्रं सकलाभीष्टसिद्धयः॥ ८८॥ मंशयः । अमहीनः कुष्टी या पादुकार्चनारमुवर्णदेही भवेत् । इच्छलगड- मोटास्मिारादयो नस्यन्ति । मन्दधानुकरधिरा अपि शुभा भवन्ति। पग्रोदुम्बरे श्रीगुरुस्तत्र सरे पुरार्थाः सिध्यन्ति ॥ ७६.८५॥ यस्य माम कल्पामः तत्र सर्वसामसिद्धिः किं मुवे । रातो यो सिंहसरस्वती सतमाहाम्प पहुं न क्षमः । गमता सर्याभीसिद्धिzत्यामधुपस्तिम

·ज्ञानकाण्डे अ० २१
३६९
अत एव हि गङ्गाधरपुत्रः श्रोतन्सरस्वतीसंज्ञः ॥
प्रार्थयतेऽत्र परन च सिद्धयभिलापुक इदं शृणोतु ज्ञः ८९
॥ ८६.८८ ॥ अत एस हि ॥८९॥ इति चूर्णिकायां एक-
चिंशोऽध्यायः ॥
(इति) श्रीसि० रूपेण सर० विर० नृसिं० वितगु० यां
श्रीगुरु० जानकाण्डे एकविंशः (अध्यायः)॥
आदितः श्लोकाः ॥ २३८७ ।।
॥ इति एकविंशोऽध्यायः ॥२१॥

·॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥ श्रीगणेशाय नमः॥ प्रणम्य सिद्धपादौ स शिप्यराण्नामधारकः॥ करसम्पुटमाबध्य विनयावनतोऽब्रवीत् ।। १ ।। जय सिद्धार्य योगेश शिष्यलोकमनोहर ।। भवाब्धितारकोऽज्ञानध्वान्तज्योतिस्त्वमेव मे ॥२॥ भवच्चरणसम्पर्कादद्य ज्ञानं ममाभवत् ।। परमार्थज्ञानलाभस्त्वत्प्रसादादभून्मम ॥३॥ तन्मे गुरुर्ज्ञानमार्गो दर्शितो ज्ञानदीपकः ।। त्वं तारकः सिद्धराजो योगी परमपूरुपः ॥४॥ गुरोयरित्रं कथितं कामधुग्विस्तरेण मे ।। नाथाद्यापि मनस्तृप्तमपेक्षातीव वर्धते ॥५॥ - गन्धर्व प्राप्य भीमामरदुहितयुति मिक्षार्थमथ गुरु- मैत्वादीनद्विजीको गतरदमहिषीं वन्ध्यां भरवहाम् । दृष्ट्वा दुग्धं ययाचे तदनु सुवदना स्त्रीः क्षीरमदुहद्- द्वाविंशेऽदात्पयोऽस्मै तद् वरदगुरुः पीत्वाऽगमदसौ ।। १॥ नामधारकः सिद्धपदं धृत्वा हस्तौ सन्धाय विनयेनाह । भो योगीश सिद्ध, जय । त्वं भक्तारकोऽज्ञानध्वान्तज्योतिस्त्वम् । भवत्पदस्पर्शान्ज्ञान परमार्थलामचाभूत् । गुरुर्ज्ञानमार्गदर्शकस्तारकः । परमपुरुषस्त्वं सिद्धयोगी ॥१-४॥ त्वया कामधुर गुरुचरितं विस्तराच्छावितं तेन न तृप्तिः ।

·ज्ञानकाण्डे अ.२२ - पुरा कथा प्रकथिता गंवर्व श्रीगुरुर्गतः।। कथं कथाऽग्रतो वृत्ता तां मे कथय विस्तरात् ।। ६॥ इति शिष्यवचः श्रुत्वा सिद्धः माह सविस्तरम् ।। सुगुणस्त्वं गुरुकृपावालको नामधारक ॥७॥ धन्यं धन्यं मनम्ते च धन्यं धन्यं च जीवितम् ।। त्वं नूनं पावनः पुण्यः समस्तभुवनेषु हि ॥ ८॥ प्रस्त्वया कृतैरेतैः सन्तुष्टं मम मानमम् ॥ काम स्वामिचरितकथनाहाद एव मे ।। ९ ।। जातोऽत्रानन्तमहिमाऽनुपमः परमः भृणु ।। श्रीगुरुगुप्तरूपेण गन्धर्वे मझूमे स्थितः ॥१०॥ यत्रोदग्वाहिनी मीमायुक्ताऽमरजयाऽत्र तु ॥ महास्थानं वरदभृरश्वत्थोऽप्यत्र कामधुर ॥११॥ महातीर्थ यमरजामीमासङ्गम एप तु ।। प्रयागेन सम क्षेत्रमटतीर्थानि चात्र तु ॥१२॥ गुरी गन्धर्व गतेऽप्रतो वृत्तं कश्येति सुधा सिद्ध साह । त्वं (गुरु) कृपागलकोऽति । ते मनो जीरितं च धन्यम् । स पुण्य. पावनोऽसि । ते प्रभैर्मनस्तु | चरितवर्णने आहाटी वर्तनेऽत्रानन्तोऽनुपमो महिमा जातः । श्रीगुरप्रेमरूपेणास्थात । यत्रोदचाहिनी भीमामरजा कामधुग- वायच तन्महास्थान यादम् ॥५.११॥ भीमामरजासङ्गमः प्रयागसमो- १ गाणगापुरे २ भीमामरजासामे.

·श्रीगुरुसंहिता अपारं तीर्थमाहात्म्यं तदाख्यानं विशेषतः ॥ अग्रतः कथयिष्यामि प्रसङ्गाच्छिप्यसत्तम ॥१३॥ गुरुमूर्तिरतिप्रीत्यात्राप्रकाशतया स्थितः ।। स्वमक्तोद्धारकस्तीर्थमहिमाख्यापकः प्रभुः ॥१४ ।। समस्तानि च तीर्थानि सन्ति श्रीगुरुपादयोः ।। इति वक्ति श्रुतिस्तीर्थस्तस्थ किं स प्रकाशकः ॥१५॥ क्षेत्राण्यटत्यसौ भक्ततारणार्थ गुरूत्तमः ।। अप्रकाशतया तत्र स्थितोऽपि प्रकटोऽभवत् ।। १६ ।। कथयिष्यामि तवत्यमहिमानमनुक्रमात् ॥ श्रीगुरुः प्रकटो जातः कारणं तस्य मे शृणु ॥ १७ ॥ मनोहरे सङ्गमेऽत्र श्रीगुरुर्निवसन्प्रभुः॥ यस्त्रिमूर्त्यवतारोऽयमप्रकाशो भवेत्कथम् ।। १८ ।। सहस्रकिरणः सूर्यः कथं गुप्तो भविष्यति ।। स्वयम्प्रकाशकस्तद्वदेषोऽस्य सहजो गुणः ॥१९॥ जाटतीर्थानि । अपारं तीर्थमाहात्म्यं तेऽग्ने कथयिष्ये ॥१२.१३॥ भक्तोद्वारस्तीर्थमहिमाख्यापकोऽत्रोवास । यत्पदे सर्वतीर्थानीति श्रुतिर्वक्ति तस्य तीर्थैः किं । भक्ततारणार्थ तीर्थान्यठति । गुसः स्थितोऽप्यन्न प्रकटो- ऽभूत् । तत्क्रमेण कथयिष्ये । श्रीगुरोः प्राकट्ये कारणं शृणु । रम्ये सङ्गमे वसस्त्रिमूर्त्यवतारो गुरुः प्रकटोऽभूत्। सहस्रकिरणोऽः कथं गुप्तो भवेत् । तथाऽस्य स्वयम्प्रकाशा गुणाः ॥१४-१९॥ प्रामे वसन्प्रत्यहं १ गुरुत्वेन.

·ज्ञानकाण्डे अ. २२ ३७३ . म वसन्सङ्गमेमण्ये भितार्थ याति चान्वहम् ॥ गन्धर्वनगरं रम्यं मध्याह्न काल आगते ।। २० ।। तस्मिन्यामे त्वेकशतं सन्ति द्विजगृहाणि तु ।। वित्रीयो राजदत्ताग्राहारमुग्वेदपाठकः ॥ २१ ॥ तेपा मध्ये द्विजः कश्चिदरिद्रः क्षीणवृत्तिकः॥ यतिव्रताशिरोरत्नं तद्भार्या पतिसेवका ॥२२॥ गृहे तस्य दरिद्रस्य वन्ध्यैका महिषी स्थिता ।। अतिवृद्धा दन्तहीना शिप्य स्यूतनसाऽभवत् ।। २३ ।। नदीतीराक्षारमृदाहरणार्थ तु कर्पकाः ॥ नयन्ति तां धनं दत्वा प्रत्यहं ब्राह्मणाय ते ॥ २४ ॥ स तु तेन धनेनापि कालं क्रमति निर्धनः ।। प्रोत्या श्रीगुरुनाथोऽसौ मिक्षार्थं तद्गृहं ययौ ।। २५ ।। गुरोनिन्दां द्विजाश्चर्याति दीनगृहे यतिः ।। नायाति नो गृहे भोक्तं ब्राह्मणाः श्रोत्रिया वयम् २६ मध्याहे मिशा गन्धर्षपुरं याति । तद्मामे शतं वेद विहिप्रगृहाणि ॥२०.२१॥ तत्र कश्चिदरिद्रो विप्रः । तद्भार्या पतिव्रता ॥२२॥ तद्गृहे वृद्धा दन्तहीना स्यूननसा यध्या महिपी। तो क्षारमृदाहरणार्थ कर्मकाः प्रयह धन दत्वा नयन्ति । तेन धनेन म वृत्ति यल्पयति । श्रीगुरुम्तद्गृह गतः । नित्य श्रोत्रियनिप्राणां नो गृहे पइसान, तद्वित्वाऽयं , रनुप्रोतनासिका २ पीवला'.

·३७४ श्रीगुरुसंहिता नित्यमस्मद्गृहे शाकाः पड़सान्नानि चैप तु ।। हित्वा नो गच्छति कथं दरिद्रद्विजमन्दिरम् ॥ २७॥ गुरुमूर्तिस्त्वप्रपञ्चः परार्थो भक्तवत्सलः ।। सेवकानां हितार्थाय तीर्थीकरोति तद्गृहम् ॥ २८ ॥ प्रीत्या शार्ङ्गधरो यद्वत्प्रयातो विदुरालयम् ।। आहूतोऽपि न यातोऽसौ दुर्योधननृपालयम् ॥ २९॥ वर्तन्ते सा धियो ये तत्र श्रीगुरोः कृपा ॥ इह सौख्यं स्वभक्तेभ्यो गति दत्ते परत्र च ॥३०॥ एवं कृपालुः परमो भक्तपु प्रेम यस्य किम् ॥ श्रीमत्र्यः क्षणार्धेन राज्यं रङ्काय दास्यति ।। ३१ ।। यदा कुप्यति कस्मैचित्स क्षणाद्भस्मसाद्भवेत् ॥ वरं दत्त्वा दरिद्रस्य दास्यति क्षितिमण्डलम् ॥ ३२॥ पतिः कथं दरिदमन्दिरं यातीति विना निंदा चक्रुः। भक्तवत्सलोs- प्रपशो गुरुर्हिताय तद्गृहं तीर्थीकरोति । यथा दुर्योधनेनाहूतोऽपि कृष्णः प्रीत्या विद्यालयं गतः । तथाऽस्यापि सात्त्विकोपरि कृपा । योऽत्र परत च भक्तेभ्यो गति दत्ते ॥२३.३०|| भक्तकृपालोः श्रीमत्तैः किम् । यः क्षणा काय राज्य राति । यस्मै कुश्येत स क्षणाद्रस्मसाद्भवेत् । दरिदा यापि यः क्षितिमण्डलं दातुं क्षमः। धात्रा लिखितानि दुधाक्षराणि १ पाका इति चिारतके २ रति कचिपुस्तक ३ कि धीमतः रतिपावित्पुरतके.

·ज्ञानकाण्डे अ. २२ दुष्टाक्षराणि यन्मूर्ध्नि विधात्रा लिखितानि चेत् ।। श्रीगुरोरधिसम्पत्तिानि यास्यन्ति भद्रताम् ॥३३॥ श्रीगुरोबिरुदाली ना मन्दोऽहं वर्णये कयम् ।। सुपुण्यं तस्य विग्रस्य श्रीगुरुर्यद्गृहं ययौ ॥ ३४ ॥ एकस्मिन्दिवसे तस्य ब्राह्मणस्य गृहे स्थिता ।। महिपी सा न केनापि नीता मृद्वाहिका द्विज ॥३५॥ तद्विग्नमन्दिरं पाप मिक्षार्थ श्रीगुरुः स्वयम् ।। महोणे वैशाखमासे मध्याह्नसमये सति ॥ ३६ ।। स श्रीगुरुः कृपामूर्तिः प्राप द्विजगृहान्प्रति ॥ स्त्रवृत्यर्थ गतो विप्रो वनिताऽस्य गृहे स्थिता ॥३७॥ मिक्षां ददातिति श्रुत्वा गुरुनायवचः सती ॥ तत्क्षणं सहसाऽऽगत्य दण्डवत्तणनाम सा ॥३८॥ विनयावनता पाह प्रणवा श्रीगुरुं सती ।। मो यायावरवृत्त्यर्थ पतिर्यातोऽवधारय ।। ३९ ।। गुरपदस्पर्शादागि भान्ति । गुगविल्दावलियर्णनेऽहं न क्षमः । गुस्र्य- इगृहं गतस्तस्य मुपुण्यम् । एकदा महिषी केनापि न नीता। गृहे स्थिता । तद्गृहं शावमासे मयाझे भिसाथ श्रीगुरुर्ययो । विप्रो पाया परवृत्यर्थं गतो गहे स्त्री स्थिता। सा मिक्षा ददात्विति युवा सहसास्य विनयापनता प्राह ॥३१-३२॥ दृत्यर्थ यातोऽपि पति- १ भान्पपाप्पाय.

·३७६ श्रीगुरुसंहिता द्रुतमुत्कृष्टवान्यादि गृहीत्वाऽऽयाति मे पतिः ।। तावत्स्वामिन्नुपविशेत्युक्त्वा सा पीठमार्पयत् ॥ ४० ॥ श्रीगुरुहास्यवदन उपविश्यासनेऽब्रवीत् ।। विप्रस्त्रियं पयो मह्यं भिक्षार्थ फिन दास्यसि ॥४१॥ पतिरायातीति कुतो मामेवं त्वं प्रभापसे ॥ द्वारीयं महिपी क्षीरं भिक्षार्थ किन दास्यसि ॥ ४२ ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं नता सा वनिताऽनवीत् ।। वन्ध्येयं महिपी वृद्धा दन्ता अस्या अपि च्युताः॥४३॥ जन्मतोऽस्मद्गृहे वृद्धा लोके वन्ध्येति विश्रुता ॥ नाधाद्दर्भ सकृदपि पातेयं महिपोपमा ।। ४४ ॥ अत एव स्यूतनसा मृद्धारार्थ प्रयोजिता ।। द्रव्येण तेन चास्माकं योगक्षेमं यतीश्वर ॥१५॥ श्रीगुरुः प्राह दां मिथ्या मा वादीमम सन्निधौ ॥ सत्वरं महिपी दुग्या पयो भिक्षा प्रदेहि मे ।।४६ ॥ स्कृष्टधान्य गृहीत्वा शीघ्रमायास्पति । ताबद्धवन्त उपविशस्विति पीठं ददी ।। १० ।। हसन्गुरुरूपविश्य खियं प्राह । भिक्षार्थ पयो न दास्यसि किम् । पतिरायास्यतीति कुतो भाषसे। ते द्वारीयं महिपी। क्षीरं देहि । इति श्रुत्वा साऽऽह । दन्तहीना वृद्धेयं महिपी वन्ध्या जन्मतोऽपि सकदम नाधात् । महिपवद्रक्षिता । स्यूतनरोप भारा) योनिता। तल्ल. घदयेणास्माकं योगक्षेमम् ॥४१.४५|| गुरुः प्राह । मिथ्या मा वादीः । शीनं महि दुग्ध्या पयो में देहीति श्रुत्वा विश्वासं. कृत्या काटपात्र- ·ज्ञानकाण्डे अ, २२ ३७७ + इति श्रुत्वा यतिवचो निश्चित्य मनसा करे ।। काष्टपात्रं समादाय सा दोग्धं तामुपाविशत् ॥ ४७ ॥ कामधुर श्रीगुरोपियं मत्वा दोग्धि स्म तां सती ।। तदा घटद्वयं दुग्धं बन्ध्याया अप्यवाप सा ॥ ८ ॥ विस्मिता विप्रवनिता सेशोऽयमिति निविता ।। अहो यद्वाक्यश्रवणात्किमिदं जातमद्भुतम् ।। ४९ ।। इत्युक्त्वा सा गृहं नीत्या पयोऽधिश्रित्य सत्वरम् ।। पात्रान्तरे ततः कोणीचकार ब्राह्मणी तु सा ।। ५०॥ श्रीगुरुः प्राह तां नारि क्षीरमिक्षा प्रदेहि मे ॥ यास्यामि सङ्गमं शीघ्र मा विलम्वं कुरुत्तमे ॥५१॥ इति स्वामिवचः श्रुत्वा सा भीरं सत्वरं ददौ ।। श्रीगुरुः प्राश्य तत्क्षीरं मन्तोयं परमं ययौ ।। ५२॥ सन्तुष्टः श्रीगुरुः प्रीत्या ददो विप्रस्त्रिय वरम् ।। मर्वदाऽखण्डिता लक्ष्मीस्तव गेहे प्रतिष्ठतु ॥ ५३॥ मादाय दोग्धुमुपाविशत् ॥४६-४७॥ गुस्वाक्यं कामधुमन्या तां दुग्ध्या घटद्वयमितं दुग्ध लेमे । महो ईशोऽयं यद्वाक्यालिमिदं चित्र जातमिति पिस्मिता सा गृहं नीत्या पपोऽश्रिन्य कोष्णं चो। मगनं यास्ये, शाधं देहि, पिलम्ब मा युर्विति गुरणोत्ता सा शानं तस्मै ददौ । श्रीगुरुः क्षीर प्रादय तुम्रो वरं दास्पन्नाह । सदाऽवण्डा लक्ष्मीस्ते गृहे तिष्ठतु १ चुदा प्रदाप्य २ मंदोजीरकार, ·श्रीगुरुसंहिता निश्चिन्ताः सर्वदा यूयं पुत्रपौत्रश्रियान्विताः ।। इत्युक्त्वा सङ्गमस्थानं गन्तुं स च विनिर्गतः ॥ ५४ ।। श्रीगुरौ सङ्गमं याते ब्राह्मणो गेहमाययौ।। श्रीगुरोमहिमानं स ततः शुश्राव विस्तरात् ॥ ५५ ॥ स पाहैतन्महाचर्यमवतीर्णः किमीश्वरः ।। अस्मदृष्टया नरोऽप्येप सत्यं परमपूरुषः ।। ५६ ।। इत्युक्त्वा स त्रियं प्राह दोपा दारिद्यमप्यहो । नष्टं नो यद्गुरुर्दृष्टः सर्वाभीष्टार्थसिद्धिदः ।। ५७ ।। गच्छ तदर्शनायाद्य यास्याम इति स स्त्रिया ।। सारार्तिको ययौ विप्रः श्रीगुरुयंत्र संस्थितः ।। ५८॥ भक्त्या श्रीगुरुमापूज्य स्तुति चक्रतुरप्युभौ ।। भूयोऽपि श्रीगुरुस्तुष्टस्तथैव प्रददौ वरम् ।। ५९ ।। इति लब्धवरो विप्रः सस्त्रीकः स गृहं ययौ।। कन्यापुत्रश्रियो लब्ध्वा पूर्णापुरभवसुधीः ॥६०॥ ॥४८.५३॥ पुत्रपौत्रधीयुक्त] यूयं सदा निश्चिन्ता भवतेत्युक्त्वा सङ्गम ययो । सतो गृही विप्र एत्य गुरुमाहात्म्य श्रुत्वा साश्चर्य प्राहेघरोऽयमः वतीयोऽस्मदृष्टया नरोऽव्ययं परमारपः ॥१४.१६॥ इत्युस्त्या भार्या- माह । सर्यामीयादी गुरदृष्टः । दारिधं दोपाच नयाः । तदर्शनायाया- गच्छति स साफः सारार्तिकी गुरमेय भाया (सं)ज्य शश्वत्तुष्टावा सुधे गुरुः पूर्वपरं ददौ । एम्वरः सबीको विप्रो गृहं गतः। स कन्यापुत्रयुगा पूर्णायुः मुधीधाभयत् । एवं पस्योपरि गुरोः कृपा सस्य ·ज्ञानकाण्डे अ. २२ ३७९ एवमेव कृपा शिष्य गुरोर्यस्योपरीह तु ॥ तस्य दैन्यं कुतो रङ्कः सोऽप्यष्टैश्वर्यमाग्भवेत् ।। ६१॥ अत एव सरस्वतीद्विजः स तु गङ्गाधरभूसुरात्मनः । वदति श्रवणं करोत्विदं रसिको भाविक आशु दैन्यंदम् ॥६२ ॥ (इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगगाधरा- स्मजविरचिवनरसिंहसरस्वत ज्यानसंजितमहाराष्ट्रमापान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीपतिविरचितायां श्रीगुरुसंहिवायां ज्ञानकाण्डे द्वाविंशः (अध्यायः)। ॥आदितः श्लोकाः ।। २४४९।। कुतो दैन्यम् । सोऽश्वर्यभाग्मवेत् ॥५७.६१॥ अत एव सर० ॥६॥ इति चूर्णिकायों द्वाविंशोऽध्यायः ।। ॥ इति द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ १६न्यादर ·। अथ त्रयोविंशोऽध्यायः ॥२३॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ प्रणम्य सिद्धमाहेदं स शिष्यो नामधारकः ।। विस्तरेण वदान्याय कथां कथय मेऽग्रतः ॥१॥ सिद्धः प्राह गुरोलालां शृणु बाल विशालधीः ।। यद्गृहे महिषी बन्ध्या गुणास्तेन प्रकाशिताः ॥२॥ अन्येदुर्भारवाहाथ नशामा मागताः ।। तद्ग्रामस्थास्तु कृषिका द्रव्यं दातुं समुत्सुकाः ॥ ३॥ विन ऊचे न दास्येऽसौ महिपी मम दुग्धदा ।। पश्यतेदं घटद्वंद्व पूर्ण लब्धं पयोऽधुना ॥ ४ ॥ ततस्ते विस्मिता दृष्ट्वा क्षीरं प्राहुरहो कथम् ।। गतेऽति दन्तहीनेयं वन्ध्या स्यूतनसेक्षिता ॥ ५ ॥ अध्यायसारसमहश्लोकोऽयम्- राष्ट्र प्रयोविंश आकर्ण्य सत्तशः सग्विणी स्वां पुरीमानयत्तद्वशः। श्रीगुरू रक्षसे दादति राजबद्राजदत्ते मठे विश्ववासोऽवसत ॥१॥ सिद्ध आह नामधारकोऽप्रतः कर्या कथय । सिद्ध आह । हे बाल, गुरुटीटा गणु । यद्गृहे महिषी दुग्धा तेन गुणाः प्रकाशिताः ॥१२॥ परेशुपं दया भारयाहाथ महिषी नेतुमागतान्कृपिकान्धिप्र साह । दुग्धदो महिषी न दास्पे। पश्यतेदं घटद्वयं पूर्ण दुग्धमिति । ततस्ते विगिता आतुरही दन्तहीना पाध्ये गर्भिणी न जाता, न सूता, कथं 14.

·ज्ञानकाण्डे अ.२३ न जाता गर्भिणी सूता नैव सा दुग्धदा कथम् ।। इति तेपां तु सा वार्ता राजकर्णमुपागता ॥ ६॥ विस्मितोऽपि तदा भूपो विप्रस्य गृहमागतः। द्विजं नत्वा स पप्रच्छ वृत्तान्तं सर्वमादितः ।। ७ ।। विग्रस्तमाह संन्यासी गङ्गातटमुपाश्रितः॥ तस्यायं महिमा भाति सोऽवतीर्णोऽत्र चेश्वरः ॥ ८ ॥ स च मन्मन्दिरं भिक्षां कर्तुमायाति नित्यशः ।। गतेऽति महिपी गेहे दृष्टा क्षीरं च याचितम् ॥९॥ पल्या पन्ध्येयमित्युक्तः क्रुद्धो दोग्धुमुपादिशत् ॥ तद्वाक्यं कामधुग्जातं दुग्धं दुग्धं घटद्वयम् ॥१०॥ इति विप्रवचः श्रुत्वा राजाऽपि त्वरया तदा ।। चतुरङ्गेन सैन्येन ययौ पुत्रकलत्रयुक् ॥ ११ ॥ लोलदङ्गो नृपो भक्त्या श्रीगुरुं तमुपेत्य सः ।। प्रभुं दृष्ट्वैकमावेन साष्टाङ्गं प्रणमझगौ ॥ १२ ।। दुग्धेति । तत्रत्यो राजाऽपि तच्छृत्वा विप्रमेत्य नत्वा सर्व वृत्तमादितः पप्रच्छ ॥३-७॥ विप्रस्तमाहात्रारतीर्ण ईश्वर एव नदीतीरेऽस्ति तस्यायं महिमा ॥ ८ ॥ स भिक्षार्थ नित्यं गृहमेति । गतेऽहि गृहे महिषी दृष्टा । क्षीरं याचितम् । पल्या बन्ध्येयमियुक्तः मुद्रो दोग्धुमादिशत् । तदा- क्याद्घटद्वयं दुग्धं लब्धम् । इति श्रुत्या राना सन्वरं चतुरसैन्यत्री- पुत्रयुरु ॥९.१२॥ लोलदङ्गो गुरुमे.य भक्त्या गुरुं दृद्वा साष्टाङ्गं नत्वा रेल .

·२८२ श्रीगुरुसंहिता जगद्गुरो जय जय त्वं त्रिमूर्तिस्वरूपधृक् ।। वर्णितुं महिमानं ते त्वपारं शक्नुयां कथम् ।। १३ ॥ न जाने मन्दधीस्त्वाऽहं मायामोहान्धवेष्टितः॥ त्वं तारको जगज्ज्योतिः संसारान्मां समुद्धर ।। १४।। अविद्याधावगाधेऽस्मिनिममोऽस्मि हि तारय ।। यतस्त्वं विश्वकर्ताऽसि तस्मात्ते चरणो धृतौ ।।१५।। त्वमेव विश्वकर्तेच्छामात्रेणेदं सृजस्यज ।। मनुप्यरूपधर इत्यन्यदृष्ट्या प्रतीयसे ।। १६ ।। महिमानं तव स्तोतुं मदन्धीः शकुयां कथम् ।। च्योमकेशोऽवितां नस्त्वं चिन्मयात्मा जगद्गुरुः ॥१७॥ इति स श्रीगुरुं भक्त्या संस्तूय बहुशोऽनमत् ।। तत आश्वासयामास सन्तुष्टः श्रीगुरुस्तदा ।। १८॥ माह श्रीगुरुमूर्तिस्तं सन्तोपेण नृपात्र तु ।। तापसोऽरण्यवासोऽहं यतिस्तिष्ठामि सर्वदा ।। १९ ।। ऽऽह । हे जगद्गुरो जगज्योतिस्त्वं जय। त्रिमूर्तेस्ते महिमवर्णनेऽहं न शक्तः । मन्दधीर्मायायेष्टितोऽहं त्वां न जाने । त्वं तारकोऽसि । संसारान्मामुद्रागाधेऽविद्याधी मग्नं मां तारय । त्वं विश्वकर्ताऽतस्ते पदे धृते । नृरूप इत्यन्यदृष्ट्या प्रतीतोऽपि त्वमजः इच्छामात्रेणेदं सृजसि । ते महिमस्तुतौ मन्दधीरहं न शक्तः। त्वं व्योमकेशश्चिन्मानो गुरुः। इति मक्त्या स्तुत्वाऽनमत। तुष्टः श्रीगुरुस्तमाश्वास्याहाहं तापसो यतिर्वने १ जगत् २ रक्षिता, '.

·ज्ञानकाण्डे अ.२३ किमर्थमागतोऽमि त्वं सम्नमेण कुतूहलात् ।। सैन्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च किमागमनकारणम् ॥ २०॥ इति श्रीगुरुणा प्रोक्तो राजा प्राह कृताञ्जलिः॥ किमु तेऽरण्यत्रामेन त्वं नूनं जनतारकः ।। २१ ।। नारायणोऽवतीर्णोऽसि भक्तानुद्धर्तुमेर हि ।। यथा भक्तजनाकाक्षा तथा त्वं तोपयस्यपि ॥ २२ ॥ ग्याता वेदपुराणेषु तवैवं निस्दालयः ॥ भक्तवत्मल ते कीर्तिः प्रख्याताऽतोऽवधारय ॥ २३ ॥ गन्धर्वारयं महास्यानं स्वामिस्तत्पुरु पावनम् ।। कुरु तत्राप्यनुष्टानं वासो ग्रामे हि शस्यते ॥ २४ ॥ मठं निर्माय ते दास्ये सर्वानस्मान्त्समुद्धर ।। इत्युक्त्वा श्रीगुरुपदे दधों भक्त्या नरेश्वरः ॥२५॥ श्रीगुरुः स्वगतं प्राह प्रकटत्वमुपागतम् ।। कश्चित्कालं हि वस्तव्यमस्मिन्स्थाने परेच्छया ॥२६॥ तिष्ठामि । व किमर्य सपरिसारः ससम्भ्रम कौतुकादागतोऽसि । आगमन कारण वद ॥१२२०॥ इत्युक्तो राजा नत्वाऽऽह । किं ते वनवासैन । स्व जनतारको नारायणो भक्तोद्वारायानीणोंऽसि । यथा मक्तेज्छा तथा तास्तीपयसि । वेदादिपु ते विदालय. त्याता | हे भक्तवत्सल, ते कीर्ति ग्याता ॥२१-२२॥ गाणगापुरस्थानं पाचन कुरु । मामे वास मृवानुष्ठान कुर । मठ निर्माय दास्येऽमानुद्धरति मुक्त्या पदे दधी। श्रीगुरः स्गत प्राह ! परेच्छया कश्चिचाल प्राकट्येनात्र स्वयम् ·श्रीगुरुसंहिता इतोऽग्रतो भक्तजनांस्त्रातुं राज्ञो मनोरथम् ।। आपूरयिष्यन्नामेऽस्मिन्वत्स्यामि खलु साम्प्रतम् ॥२७॥ इति निश्चित्य तं भूपं श्रीगुरुः प्राह हृष्टधीः ।। यथा मनसि ते भक्तिस्तथा कुरु सुनिश्चितम् ॥२८॥ इति श्रीगुरुणोक्तोऽसौ सन्तोपं परमं ययौ ।। प्रीत्या निन्ये गुरुं भूप उपवेश्य सुखासने ।। २९ ॥ मुदा मृदङ्गादिनानावाद्यघोषैर्मनोहरैः ।। मङ्गलैरपि गीतैश्च पुरं निन्ये गुरुं नृपः ।। ३० ।। ययुर्गजाश्च तुरगास्तुरगा अग्रतो नृपः । यानस्थं श्रीगुरुं भेजे सस्त्रीकश्छत्रभूपितम् ।। ३१॥ वेदयोपं द्विजवराश्चक्रुर्नानागुणान्वितम् ।। जगुन्दिजना उच्चैत्रिमूर्तेविरुदावलीः ॥ ३२ ॥ एवं गुरुमतिप्रीत्या राजा ग्राममुपानयत् ॥ सारार्तिका नागरिका लोकास्तत्सम्मुखं ययुः ॥३३॥ भक्तान त्रातुं गज्ञो मनोरथं पूरयितुं चेति निश्चित्याह। यथा ते चित्ते मक्तिस्तथा निश्चितं कुर्विति श्रुत्वा तुष्टो भूपो गुरु मुखासने, उपवेश्य ॥२४-२९।। मृदङ्गादिरम्यनानावाद्यवोपर्मङ्गलगीतैश्च पुरं निन्येऽश्या गजामाने जग्मुः। यानस्थं भूपितं श्रीगुरुं सस्त्रीको राजाऽभजत् । द्विजा येदघोपं चक्रुः। बन्दिनषिमतेविरुदावलीः उच्चैर्जगुः। एवं गुरी ग्रामसमीपं नीते सारार्तिका नागरिकाः सम्मुखं प्रापुः । एवं महोसत्वेन राज्ञानीतो गुरुः ·ज्ञानकाण्डे अ. २३ ३८५ महता सूत्सवेनैवमानयामास तं गुरुम् ।। ग्राम नरेश्वरो हृष्टः श्रीगुरुः प्राविशत्तदा ।। ३४ ।। ग्रामस्य पश्चिमे देशे वृक्षोऽश्वत्थो महोन्नतः ।। तत्समीपस्थगेहानि शून्यानि ग्रहातितः ॥३५।' तस्मिन्वृक्षे वसत्येकः प्राणिमात्रभयानकः ।। भूतो भयङ्करमुखो ब्रह्मराक्षसनामकः ॥ ३६॥ प्रमोशरो महाक्रो नराहारो वसत्यतः ।। नदयात्तत्र गेहानि शून्यानि यहुधाऽभवन् ।। ३७ श्रीगुरुर्यावदायाति पिप्पलद्रुतलं यतिः ।। तावदागत्य तत्पादौ जग्राह ब्रह्मराक्षसः ॥ ३८॥ श्रीगुरुं प्रार्थयामास करौ सन्धाय भक्तितः ॥ घोरान्धकारमग्नं मां भोः स्वामिन्क्रपयोद्धर ॥ ३९ ॥ प्रनष्टा मेऽर्जिता दोपास्तव दर्शनमात्रतः ।। त्वं कृपालुहि सर्वेपां मामुद्धर परात्पर ॥ ४० ॥ पुरे विवेश। ग्रामपश्चिमे महोनतोऽत्यस्ता प्राणिभयङ्करः करालो ब्रह्मराक्षसोऽभूत्तद्यात्तत्र गृहाणि शून्यानि । म महाकूर आगतं श्रीगुरुं दृष्ट्वाऽश्वत्थादयरुह्य पढौ घृत्वा प्रार्थयन्नाह ॥३०-३८॥ ते दर्शनान्मे दोपा नष्टाः । कृपालो, मामुद्धर ॥३९-४०॥ गुरुस्तमूर्ध्नि कर दधौ। असदस.सकस., १५ ·३८६ श्रीगुरुसंहिता कृपालुः श्रीगुरुस्तस्य मस्तके 'स्वकरं दधी॥ भूत्वा मनुष्यरूपोऽसौ तत्पदो पर्यवर्तत ।। ४१ ।। श्रीगुरू राक्षसं प्राह गच्छ त्वं सङ्गमं द्रुतम् ॥ तत्र त्वं स्नानमात्रेण मुक्तो याह्यपुनर्भवम् ॥ ४२ ।।. इति श्रीगुरुणा प्रोक्तो राक्षसः सङ्गमं गतः।। स्नात्वा कलेवरं त्यक्त्वा ज्ञानी मुक्तः स तत्क्षणम् ४३ विस्मिताः सकला लोका आहुरेप न मानुपः ।। ब्रह्मविष्णुपिनाक्यात्मा सत्यमेव न संशयः ॥ ४४ ।। ततस्तत्रैव विहिते मठे श्रीगुरुरास्थितः ।। भक्तिभावेन चानच नराधिपशिरोमणिः ॥४५॥ नानोपचारैरानर्चान्वहं भक्त्या नराधिपः।। नानावादियोपैश्च गीतैरपि सुमङ्गलैः ।। ४६ ।। श्रीगुरुः सङ्गमं नित्यमनुष्ठानाय गच्छति ॥ नराधिपोऽपि सैन्येन भक्त्या तमनुगच्छति ।। ४७ ।। सदा स नृरूपो भूत्वा गुरुपदयोरपतत् ॥४१॥ गुरुस्तमाह । शीघ्र सङ्गमे स्नानं कुरु । मुक्तो भविष्यसीति श्रुत्वा सङ्गमं गत्वा स्नात्वा ज्ञानी भूत्वा देहं त्यक्त्वा मुक्तः । तदृष्ट्वा लोका ऊचुः । सत्यमेवायं त्रिमूर्त्यः घतार इति । ततस्तत्रैव कृते मठे श्रीगुरुस्तस्थौ। नृपश्रेष्ठो भक्त्याऽन्वहं नानोपचारस्तमानर्चानेकपाययोपैः गीतैश्च तुष्टाव । सङ्गमेऽन्वहमनुष्टातुं गुरौ गते नृपः सैन्येन सहानुयाति । मध्याह्ने मठं याते तथैव मुदा १ मोक्ष, ·ज्ञानकाण्डे अ. २३ मठं श्रीगुरुरायाति मध्याह्वेऽपि तदा नृपः ॥ सैन्येन सम्मुखीभय प्रणनाम मुदाऽन्वहम् ॥४८॥ श्रीगुरु चोपवेश्यापि कदाचिद्यान उत्तमे ॥ बनान्तरं स्वसैन्येन समं नयति भक्तितः ॥४९॥ भक्ताधीनतया तस्थौ श्रीगुरुभक्तवत्सलः॥ यथा यस्य भवेत्तोपस्तथा श्रीगुरुराचरत् ॥ ५० ॥ दर्शनापाययुलौकाश्चनुाह्मणभोजनम् ।। प्रसिद्धो महिमाऽस्याभूत्ख्यातो ग्रामान्तरेऽपि च ॥५१॥ किञ्चिदुरे कुमस्याख्यग्रामोऽभूत्तत्र तापसः ।। त्रिवेदज्ञो यतिर्नाना स त्रिविक्रमभारती ।। ५२ ॥ मानसेनार्चनेनासावानर्च नृहरिं स तु ॥ तं गन्धर्वस्थमश्रौपीच्छ्रीनृसिंहसरस्वतीम् ॥ ५३॥ चरितं तस्य स ज्ञात्वा प्राहायं दाम्भिको यतिः।। चेष्टा तुर्याश्रमायं किमिति स्म स निन्दति ।। ५४॥ सम्मुखं याति ॥४२-४८॥ कदाचिच्छिविकायां गुरुमुपवेश्य सैन्येन सहानुयातीति भक्तवत्सलो भक्ताधीनतयाऽस्थात्। एवं ग्रामान्तरेऽपि महिमा ख्यातोऽभूत् । लोका दर्शनार्थमेत्य विप्रभोजनं चनु: । कुमसीग्रामे तपस्वी मानसार्चनेन नृसिंहपूजकत्रिविक्रमभारती तच्छुत्वाऽऽह । दाम्भिकोऽयं यतिः। ईदृक्चेष्टा तुर्याश्रमे योग्या किमिति । सर्वसाक्षी १ चतुर्थाश्मयोग्या.

·૨૮૮
श्रीगुमसंहिता
तद्विद्वान्गुरुनाथोऽपि सर्वात्मा सर्वसाक्षिकः ।।
यतीश्वरेण विहितां स्वनिंदां ज्ञातवानसी ॥५५ ।।
अपूर्वमग्रतो जातं शृणु तन्नामधारक ।
मानसं निश्चलीकृत्य सावधानतया शृणु ॥५६॥
सर्वाभीष्टार्थप्रदं चित्तहारि श्रोतश्चित्रं साधुचेतोविहारि ।।
शृण्वेवं मे विप्रगङ्गाधरस्य पुत्रस्येयं प्रार्थनाऽर्थादरस्य ।। ५७॥
(इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभापान्वित
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचिताया
श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे त्रयोविंशः (अध्यायः)।
॥ आदितः श्लोकाः ॥ २५०६ ।।
गुरुस्तकृतनिन्दा ज्ञातवान् । हे नामधारकाग्रतोऽपूर्वा कथां सावधान-
तयाऽवधारय ॥ १६ ॥ सर्वाभीष्टार्थप्रद० ॥ ५७ ॥ इति चूर्णिकायो
प्रयोविंशोऽध्यायः ॥
॥ इति त्रयोविंशोऽध्यायः ॥२३॥

·॥ अथ चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ स नामधारकः प्राह सिद्ध वृत्ता कथा कथम् ॥ अग्रतो विस्तरेणेव मां कथय तां प्रमो ॥१॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा कथयामास सिद्धराट् ॥ शृण्वस्य चरित वत्सामिनवं नामधारक ॥ २ ॥ पूर्वोक्तः कुमसीग्रामे यत्रिविक्रमभारती ॥ दाम्मिकोऽयं हि संन्यासीत्येवं निन्दां चकार ह ॥३॥ तं विद्वाञ्झीगुरुः सामाद्विश्वमाक्षी विमुः स्वयम् ।। यविनिन्दा करोवीति नरेशाय शुशंस सः ॥४॥ श्रीगुरुः प्राह कुमसीग्रामो गन्तव्य एव मे ।। यत्रास्ते निन्दको मिनः म त्रिविक्रममारती ॥ ५॥ अध्यारसारमंप्रहलोकः-- निन्दा कर्तृयतित्रिविक्रम प्राय ग्रीगुलावदर्शयत् ।। सन्यं न्यातिपुः क्षणं चतुविशे यानग राजवद्विरान् ॥ १॥ नानपारक माह । हे सिद्धामनः कयों कयप । सिद्ध आह । हे यत्सामिनपचरितं गशु ! कुमनीग्रामे निरिकममारती निन्दतीति विश्वसाक्षी गुरू राजे निदाह । पत्र मनिन्दकस्म्रिरिक्रमन्ना कुमसीमाने गन्त- १ बाठा २ गुरोः ३ नंदन, अधुतं त्वयात यावद ४ राशे कयपानास, १८९ ·३९० श्रीगुरुसंहिता इति श्रुत्वा नृपो हृष्टो गमनायोपचक्रमे ।। अलङ्कृत्य गुरुं पैतर्हस्त्यश्वादिभिरन्वितः ॥ ६॥ आन्दोलिकायां रम्यायां श्रीगुरुं चोपवेश्य सः॥ नानावादिबनिनदैर्गीतैरपि समन्वितम् ॥७॥ श्रीगुरुं कुमसीग्रामं महता सम्भ्रमेण सः॥ निन्ये तदाऽर्चनरतः स त्रिविक्रममारती ।। ८॥ प्रत्यहं नृहरिं देवं मनसाऽपूजयन्मुनिः॥ तद्दिने मानसार्चायां स्थिरो नाभून्नृकेसरी ॥९॥ चिन्तयामास स यतिर्नूहरे किमुपेक्षसे ।। वृथा तप:श्रमो जातः कस्मान्मां समुपेक्षसे ॥१०॥ आराधितोऽपि सुचिरं नरसिंह उपेक्षसे ।। किं करोमि पृथा जातं तप इत्यन्वचिन्तयत् ॥ ११॥ अत्रान्तरे नदीतीरे समायान्तं स सद्गुरुम् ॥ ददर्श मानसार्चायां ददर्शावहितः पुनः ।। १२॥ च्यमिति श्रुत्वा हृष्टो राजा गुरुमलंकृत्यांदोलिकायामुपवेश्य हस्त्यश्वा- दिभि नावादित्रगीतादिभिश्च महासम्भ्रमेण कुमसीग्रामं निन्ये ।। १.८॥ तदा नित्यव-नृसिंहमानसपूजारतोऽपि त्रिविक्रमश्वञ्चलचित्तो भूत्वा चिन्ता पनाह । हे नृहरे मामुपेक्षसे किम् ! तपो वृथा जातमिति । अत्रान्तरे मानसपूजायां नदीतीरस्यं नृहरिं दृष्ट्वा ययौ। तत्र दण्डधारि सर्व सैन्य १ पदातिभिः २ पुनः समादितः.

·ज्ञानकाण्डे अ. २४ निरीक्ष्य मानसार्चायां दण्डधार्यखिलं बलम् ।। प्रययौ विस्मितो भृत्वा स त्रिविक्रमभारती ॥१३॥ गत्वा प्रणम्य साष्टाङ्गं ददर्श स यतिस्तदा । सर्वेऽपि प्राणिनो दण्डधारिणो यतिरूपिणः ॥ १४ ॥ समस्तान्यतिरूपांस्तान्त्स दृष्ट्वा दण्डधारिणः ।। के ज्येष्ठाः के कनिष्ठा वा न तान्वेद यथार्थतः ॥१५॥ भ्रान्तो जातस्तदा भिक्षुर्भूयो नत्वाऽब्रवीदिदम् ॥ त्रिमूर्ते ब्रह्मविष्ण्वीशरूपोऽसि त्वं जगद्गुरुः ।। १६ ।। त्वद्रूपं नैव जानामि मायाजालामिवेष्टितः ।। दर्शयाद्य निजं रूपं स्वामिन्मयि कृपां कुरु ।। १७॥ तब स्वरूपविज्ञानमशक्यं गुरुनाथ मे ।। दयस्य न क्षमश्चर्मचक्षुपा त्वां परीक्षितुम् ॥१८॥ व्यापकः सर्वभूतेषु नृसिंहस्त्वमभूर्यतिः ॥ यतयो दर्शिताः सर्वे ते नृसिंहसरस्वति ॥ १९ ॥ दृष्ट्वा विस्मितोऽभूत् । साटन प्रणम्य दण्डधारिणः सर्वान्यतिरूपा- दृवान के ज्येष्ठाः के वा कनिष्टा इति ज्ञातुमक्षमो भ्रान्तः सनत्वा- sऽह । हे निमू, वं जगद्गुरुविष्णुशिवख्योऽसि। मायाजाल- चेटिसोऽह ते म्म्प न जाने । कृपां कृत्वा स्वम्पं में दर्शय ॥९-१७॥ ते रूपविज्ञान में न । हे गुरनाय, दयम्य । चर्मदृष्ट्या स्वामीक्षितुं न क्षमः ॥ १८॥ सन्यापको नृसिंहोऽसि । सभी यतयो दर्शिताः । २ सैन्य.

·३९२ श्रीगुरुसंहिता कस्याग्रतो दर्शयामि मुखं कं वा नमाम्यहो।। त्रिमूर्तिस्त्वमिति ज्ञातं स्वामिन रूपं प्रदर्शय ॥२०॥ तपस्तप्तं बहुदिनं नृहरिर्मनसाऽर्चितः ।। लब्धं तस्य फलं मेऽद्य साक्षान्मूर्तिमयेक्षिता ।। २१ ॥ त्वं विश्वतारकस्तस्मादवतीर्णोऽसि भूतले ॥ उद्धतुं दर्शयसि नः स्वरूपं देव चिन्मयम् ।। २२ ॥ इति स श्रीगुरुं स्तुत्वा यतिर्भक्त्या ननाम तम् ।। सन्तुष्टः श्रीगुरुस्तस्थौ निजमूर्त्या तदैव हि ॥ २३ ॥ ददर्श भारती व्यक्तं सन्यमेव चतुर्विधम् ॥ तन्मध्ये भक्तवरदं भालचन्द्रं जगद्गुरुम् ।। २४ ॥ गुरुस्तं विस्मितं प्राह नित्यं निन्दसि मां यतः।। दाम्भिकोऽयमितीहाद्य तदेव प्रष्टुमागतः ॥ २५॥ त्वं नृसिंहं पूजयसि मानसैरुपचारकैः॥ नित्यं भक्त्येदृशो लोके प्रख्यातस्त्वं यतिर्यदि ॥२६॥ ." कस्याने मुखं दर्शयामि । त्वं त्रिमूर्तिः । स्वामिन्स्वरूप दर्शय । बहुकालं तपस्ततं, हरिर्मनसाऽर्चितस्तत्फलं विदं । साक्षात्ते मूर्तिया ॥१९-२१॥ स्वं विश्वतारकोऽस्मानुद्धर्तुमत्रावतीर्णोऽसि । चिन्मयं ते स्वरूपं दर्शयेति स्तुत्या भक्त्या ननाम । तदा तुष्टो गुरुः स्वरूपेणास्थात् । तदा त्रिवि- फमश्चतुरङ्गसैन्यं तन्मध्ये श्रीगुरुं च व्यक्तं ददर्श । तं विस्मितं गुरुराह । दाम्भिकोऽयमिति यं निन्दसि स एवाहं त्वा प्रष्टुमागतोऽस्मि । त्वं लोके ·ज्ञानकाण्डे अ. २४ ३९३ तर्हि दम्भः कथम्भूतो विस्तरेण वदाधुना ॥ हरिर्वसति ते चित्ते स तेऽदो ज्ञापयिप्यति ॥ २७॥ इति श्रीगुरुणा प्रोक्तस्तं प्रणम्य यतीश्वरः ।। प्राहाविद्यामयो मूढोऽस्मि क्षमस्वाद्य सद्गुरो ॥२८॥ त्वं त्रिमूर्त्यवतारोऽसि भगवान्विश्वतारकः॥ प्रवर्तयसि मायायां माऽज्ञानपटवेष्टितम् ॥ २९ ॥ अविद्याब्धौ निमग्नोऽस्मि मायामोहावृतेक्षणः॥ न जाने परमार्थ त्वां स्वामिनास्मि दिवान्धवत् ॥३०॥ स्वामिन्नधोपलब्धोऽसि ज्योतीरूपः प्रकाशकः । क्षमस्व सेवकं स्वीयं देवराज समुद्धर ।। ३१ ।। अविद्याब्धा निपतितो भ्रमन्प्राक्तनवीचिभिः ।। नेक्षेऽगाधे परम्पारं स्वामिनालम्बवर्जिते ॥३२॥ ख्यातोऽसि । तर्हि कथै दम्मः । विस्तरेणाद्य यद । ते चित्ते हरिर्वसति । स ते झापयिष्यति ॥२२-२७।। इति श्रुत्या नल्या त्रिविक्रम आहा. विद्यामयो मूढोऽस्मि । सद्गुरो, क्षमस्य । त्यं त्रिमूर्त्यवतारो विश्वतारको माया प्रवर्तयसि । अज्ञानपटचेरितोऽहं मायान्धौ मनोऽस्मि। हे स्वामि- न्मायरामोहावृतोऽहं दिवान्धयपरमार्थ त्या न जाने । अद्य ज्योतिःस्वरू- पत्त्वं लन्धोऽसि । हे देवराज, क्षमस्व । स्वदासमुद्धराविशन्धी पतित्या प्रास्तामिभिर्भमन्परपा ने। मां ज्ञाननायि समारोन्य हे कृपान्धे १३म् २ प्राचनकमलहरीभिः ·३९४ श्रीगुरुसंहिता ज्ञाननाविसमारोप्य कृपावातेरणेन माम् ।। परपारं निजस्थानं नय स्वामिन्कृपानिधे ।। ३३॥ यस्योपरि दया तेऽस्य दोपा दुःखं च वा कुतः॥ स जित्वैव कलिं कालं परमार्थंक्यमृच्छति ॥ ३४॥ कथा श्रुता पुरावृत्ता भारते विस्तरेण मे ।। अर्जुनाय विरादूपं श्रीकृष्णेन प्रदर्शितम् ।। ३५ ।। तथैव भवता मेऽद्य निजरूपं प्रदर्शितम् ।। भक्तवत्सल तेऽपारो महिमा गुरुनायक ॥ ३६॥ जगद्गुरो जय जय त्वं भवाम्बुधितारकः ।। तं त्रिमूर्त्यवतारोऽसि श्रीनृसिंहसरस्वती ।। ३७ ।। लत्पाददर्शनादद्य कृतार्थोऽहमयत्नतः ॥ अनायासा दहता लब्धश्चिन्तामणिहि मे ॥ ३८ ॥ उधार यथा गङ्गा सगरान्भवसागरात् ।। विदुरस्य गृहं विष्णुर्यथाऽगात्कृपया स्वयम् ॥ ३९ ॥ स्वामिन्परपार निजस्थान नय । यस्योपरि ते कृपा तत्र दुःखं दोपाव कुतः । स कटिकाटाजिपरमार्थक्यं याति ॥२८-३५|| तथैवाद्य में निजरूपं दर्शितन् । भक्तवत्सल श्रीगुरो, तेऽपारो महिमा । जगद्गुरो, जय । त्वं भवाब्धितारकत्रिमर्यवतारोऽसि । त्वत्पददर्शनादनायासात्कृतार्यो- ऽस्मि । त्वं चिन्तामगिरनायासानेदहर्ता । यथा गङ्गा सगरानुद्दधार, १ दैवहता.

·ज्ञानकाण्डे अ.२४ २९५ भक्तवत्सल तद्वत्त्वं प्रतीतोसि सुकीर्तिकृत् ।। महिमानं वर्णयितुं तेऽनन्तं शक्नुयां कथम् ।। ४० ।। इत्यस्तौत्स बहुस्तोत्रैः श्रीगुरुं तं जगद्गुरुम् ।। गुरुमूर्तिस्तु सन्तोपानदाऽदाभ्रमहद्वरम् ।। ४१ श्रीगुरुः प्राह तुष्टोऽस्मि त्वद्भक्त्याऽद्य त्रिविक्रम ॥ अत्रैव सद्गतिस्तेऽस्तु पुनरावृत्तिवर्जिता ॥ ४२ ॥ लब्धस्ते परमार्थोऽद्य त्वं परात्मैक्यमृच्छसि ।। गुरुनाथ इति प्रोक्ता स्वस्थानं गन्तुमुद्यतः ॥४३॥ तत्रैव कुमसीग्रामे स्थापयित्वा निविक्रमम् ।। क्षणात्ससैन्यभूपेन स गन्धर्वपुरं ययौ ॥ ४४ ।। श्रीगुरोरेप महिमा निःसीमो नामधारक ।। स त्रिमूर्त्यवतारोऽपि नृरूपेणेह वर्तते ॥१५॥ गुरुः परोऽयं पुरुपस्तं नाऽयमिति यो वदेत् ।। स सप्तजन्मपर्यन्तं पापी यायाद्यमालयम् ॥ ४६॥ यथा विदुरगृह विष्णुः स्वयं ययौ, तथा भक्तवत्सल समागतोऽसि । ते महिमरर्णनेऽह न क्षमः । इति बहुस्तो स्नुतः श्रीगुरुर्भमद्वरं दाल्य- नाह । त्वद्भक्त्या नुष्टोऽम्पर पुनरावृत्तिहीना सद्गतिस्तेऽस्तु । ते परायों उन्ध परमात्म्यैक्य गच्छसीति श्रीगुरु प्रोक्ना तं तर स्थापपित्या क्षणा ससैन्यभूपेन गन्धर्षपुर प्रार ||३६-४४॥ एवं निमूर्त्य- वताये नृरूपेण नितेऽस्यापारमहिमा । अयं न पर. पुग्प इनि यो वदेत्स १६दी.

·३९६ श्रीगुरुसंहिता गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुगिरिजारमणो गुरुः॥ वेदशास्त्रपुराणेषु प्रसिद्धमिदमेव हि ॥ १७ ॥ अतोऽयं श्रीगुरुः साक्षात् त्रिमूर्तिहि सतां मतः॥ लोको मद्वाक्यविश्वासालमो भवतु तत्पदे ॥४८॥ प्रेषयममृतस्यात्र रुचिरा स्थापिता मया ॥ अतीव सुलभा ज्ञोऽत्र पिरत्वेतत्कथामृतम् ॥ ४९ ।। गङ्गाधरस्य नन्दन एचं चरितं जगौ गुरोर्व्यासान् ।। भक्त्या शृण्वन्त्येषां पुमर्थलाभो भवेदनायासात ॥५०॥ (इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गावरा- त्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंजितमहाराष्ट्रभापान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचिताया श्रीगुरुसंहितायां ज्ञानकाण्डे चतुर्विशः (अध्यायः)॥ ।। आदितः श्लोकाः ।। २५५६।। पापी सप्तजन्मपर्यन्तं यमलोके वसति। गुरुस्त्रिमात्मेति वेदादिषु प्रसिद्धः सतर्ता मसोऽतो मद्वाक्यालोकस्तत्पदलनो भवतु। सुलभाऽमृतः प्रपेयं ज्ञानीह कथामृतं पिबतु ॥४५-४९॥ गमावरस्य नन्दन एवं चरितं गुरोजगी व्यासात् ! भक्त्या यन्स्येपा पुमर्थचाभो भवेदनाया- सात् ॥५०॥ इति चूर्णिकाया चतुर्विशोऽध्यायः ।। ॥ इति चतुर्विशोऽध्यायः ॥२४॥ ज्ञानकाण्डं समाप्तम् १पानीयशाला, ·कर्मकाण्डे अ. २५ ३९५ - गत्वा म्लेच्छाग्रतो वेदशास्त्रादि स्म पठन्ति ते॥ म्लेच्छोऽपि स तु दुर्बुद्धिर्यज्ञकाण्डार्थलालसः ॥११॥ प्राह ये याज्ञिका विनाः पशुहत्यापरायणाः ॥ म्लेच्छानिन्दन्ति कस्मात्ते पशुना इति वञ्चकाः ॥१२॥ विनिन्द्यैवं द्विजान्द्रव्यं प्रददौ वेदपाठके । तथा दार्थशंसिभ्यो योग्यतां च ददौ मुदा ।।१३।। एवं यवनराजोऽयं रातीत्याकर्ण्य भृसुराः ।। द्रव्यलुब्धास्तमभ्येत्य शशंसुर्वेदमर्थतः ॥१४॥ वेदशास्त्रार्थनिपुणा ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः ।। स्वयं यवनमभ्येत्य शशंसुर्वेदमर्थतः ॥१५॥ एवं मूढा दुराचारा मत्ता विनाः कलिप्रियाः॥ वगृह यमराष्ट्रे ये शशंसुर्वेदमर्थतः ।। १६ ।। एवं सत्येकदिवसे वेदशास्त्रविदो द्विजौ ।। अग्रतो म्लेच्छराजस्य मन्दभाग्यो समागती ।।१७।। जगुः । यज्ञकाण्डा श्रुत्वा दुर्बुद्धी राजाऽऽह । पशुना याज्ञिकाः कुतोऽ- स्मानिन्दन्तीति विनिंद्यार्थशीतभ्यो धनं मानं च ददो। तच्छुत्या द्रव्य- सुन्धा यवनमत्य वेदामूचुः । एवं वेदशास्त्रनिपुणा अपि महा दुराचारा मत्ताः फलिमिया विमा म्लेच्छामे वेदमाहुः । तत्रैकदा मन्दभाग्यो वेदशा- वसी द्विजाचेत्य ।। ९-१७ ।। ऊचतुरायां त्रिवेदज्ञी शास्त्रज्ञी चेति त्वयं १दापंकयनशीलेन्यः २ कथयामानुः, ·३९८ श्रीगुरुसहिता समस्तमहिमाख्याने ग्रन्थोऽयं विस्तृति प्रजेत् ।। अतः किश्चित्सारभूतं चरितं कथयामि ते ॥ ५॥ अपूर्वमग्रतो घृतं शृणु वनामधारक ।। कशिद्यवनजातीयो वैडूर्यनगरे नृपः॥६॥ ब्रह्मद्वेषी महाक्र्रो जीवहिंसापरः सदा।। आहूय ब्राह्मणान्स्वाग्रे वलाद्वाचति श्रुतिम् ।। ७॥ यवनो ब्राह्मणानाह विद्वांसः सन्ति ये तु तैः।। पठनीयाः सभायां मे सर्वे वेदा यथार्थतः ॥ ८॥ तेभ्यो बहु धनं दास्ये मैता मे ते च सर्वतः ।। यो वेदार्थ कथयति विशेपात्पुज्यते स मे ॥ ९॥ इत्युक्ता ज्ञानिनः प्राहुर्वयं मन्दधियो न हि || वेदज्ञा इति मूढास्तु वभूवुव्यकांक्षिणः ।।१०।। माख्याने ग्रन्थविस्तरो भरेदत किञ्चित्सार वच्मि । अग्रेऽपूर्व जातम् । वैडूर्यनगरे कश्चिद्ययनराजो ब्रह्मद्वेषी करो हिंस्रोऽपि स्वाने बलाद्विपानाहू- याह । विद्वद्भिरत्र समाया साथीदा पठनीया ॥५-८॥ तेभ्यो धन दास्पे । यो वेदार्थ यति स मे मतो विशेषत पूज्यश्चेति श्रुत्वा बुधा ऊचुर्वय मन्दा न वेदज्ञा इति । मूदास्तु द्रव्यकांक्षया म्लेच्छाग्रे वेदादिकं १ मठो मे स च सर्वत इति कचित्पुस्तके.

·कर्मकाण्डे अ. २५ ३९९ गत्वा म्लेच्छाग्रतो वेदशास्त्रादि स्म पठन्ति ते॥ म्लेच्छोऽपि स तु दुर्बुद्धिर्यज्ञकाण्डार्थलालसः ॥ ११॥ प्राह ये याज्ञिका विनाः पशुहत्यापरायणाः ॥ म्लेच्छानिन्दन्ति कस्मात्ते पशुना इति वञ्चकाः ॥१२॥ विनिन्द्यैवं द्विजान्द्रव्यं प्रददौ वेदपाठके ॥ तथा चेदार्थसिम्यो योग्यतां च ददौ मुदा ॥१३॥ एवं यवनराजोऽर्थ रातीत्याकर्ण्य भूसुराः ।। द्रव्यलुन्धास्तमम्येत्य वेदमर्थतः ॥१४॥ वेदशास्त्रार्थनिपुणा ब्राह्मणा द्रव्यलोलुयाः ॥ स्वयं यवनमभ्येत्य शशंसुर्वेदमर्थतः ।। १५ ।। एवं मूहा दुराचारा मत्ता विनाः कलिप्रियाः ।। तद्गृहं यमराष्ट्रे ये शशंभुर्वेदमर्थतः ॥ १६ ॥ एवं सत्येकदिवसे वेदशास्त्रविदौ द्विजो॥ अग्रतो म्लेच्छराजस्य मन्दभाग्या समागती ।। १७॥ जगुः । यज्ञकाण्डार्थ श्रुत्वा दुर्बुद्धी राजाऽऽह । पशुन्ना याज्ञिकाः कुतोऽ- स्मानिन्दन्तीति विनिद्यार्थशसिम्यो धनं मानं च ददो। तच्छुत्या द्रव्य- लुभा यवनमेत्य वेदार्थमूचुः । एवं वेदशास्त्रनिपुणा अपि मूढा दुराचारा मत्ताः कलिप्रिया विना म्लेच्छाग्रे वेदमाहुः । तत्रैकदा मन्दभाग्यी वेदशा- उसी द्विजायेत्य ॥ ९-१७॥ उचतुराधां त्रिवेदी शास्त्रज्ञी चेति स्वयं १ वदार्यकपनशीलेम्यः २ कपयामानुः.

·. श्रीगुरुसंहिता तम्चतुखियेदवांवावा शास्त्रविशारदौ ।। इति म्लेच्छाग्रतः स्वस्य स्वयं कीर्ति शशंसतुः ॥१८॥ राजन्समा न चावाभ्यां दृष्टाः केपीह भूतले ॥ आषां चत्वारि राष्ट्राणि पर्यटन्ताविहागतौ ॥ १९ ।। राष्ट्रे ते चेदवादाः सन्ति चेद्दर्शयाध वाम् (नौ)। आवाभ्यां सह संवादो भविष्यत्यग्रतस्तव ॥ २० ॥ इति श्रुत्वा तयोक्यिं स राजाऽप्यभिमानवान् ।। विप्रानुपायामास समस्तान्स्वपुरस्थितान् ॥ २१॥ राजामदत्समाहूतान्ये जेप्यंतीह तार्किकाः।। वादेनेमी द्विजौ तेभ्यो दास्यामि विपुलं धनम् ॥ २२ ॥ एवमुक्तास्तु यवनं त ऊचुर्योग्यतेशी ।। कस्पस्तित्तु न नो राजनेतयोः क पराभवः ॥२३॥ स्यफीति शसन्तापूचतः । छापि भूतलेऽस्मत्तुल्या न दृष्टाः । आग रामायटन्तानिहागतो ते राष्ट्र गदाही ग्रिाः सन्ति दयावान्यो सह sग्रे यादो भामिति युवाऽभिमानी राजा स्वपुरस्थानाइपाह। पादनेतो जेन्यन्ति तेभ्यो बहु पन दास्ये ॥ १८ २२ ॥ ते प्राहुरीहग्यो. ग्पताऽस्मा नावाप्यनयोः पराभो न । अस्माकमध्ये एती श्रेष्ठौ । १गुस्सा. नापि विकाः ·कर्मकाण्ढे अ. २५ ४०१ अस्माकं मध्य एतौ तु श्रेष्ठौ विप्रावुभावपि ॥ प्रकाश्याम्यां महाराज त्वं मानं दातुमर्हसि ॥२४॥ इति सबैद्विजैरुक्तो राजा मानं समर्प्य च ।। अलञ्चकार सद्वस्त्रभूषणाद्यैरुभावपि ॥२५॥ गजाबारोह्य नगरे प्रामयन्वाधघोपतः॥ वावुभौ योपयामास राजानौ ब्राह्मणाविमौ ॥२६॥ यवनानामहं राजा राजानौ ब्रह्मणामिमौ ॥ इति तौ वामसौ त्रिी म्लेच्छाग्रे वेदपाठको ।। २७ ।। राजानी मन्यमाना ती दृपयामासतुर्द्विजान् ।। वस्मिन् यवनराष्ट्रे तो महता तमसाऽऽवृतौ ॥ २८ ॥ एवं मदेन तौ न्याप्तावन्धौ मत्तगजाविव ॥ कदाचिदग्रतो राज्ञः पोचतुर्मदविह्वलौ ॥ २९ ॥ आवयोर्योग्यता राजन्भूयसी लोकविश्रुवा ।। वादी दृष्टो न चैकोऽपि विद्याभ्यासो वृथा गतः ॥३०॥ आभ्यां मानं देहीत्युक्तो राजा मानं दचा तो वनाभरणै पयित्वा गजावा- रोह्य वाद्यवोपेण पुरे भ्रामयन्नाह ॥ २३-२६ ॥ अहं राजा यवनानामिमी ब्राह्मणानां समानौ । म्लेच्छाग्रे वेदयाठको तो आवां राजानाविति मन्य. मानी तद्राष्ट्रे महातमसाऽऽवृती विवान्दूषयामासतुः। एवं मदच्याती मत्तगजाविवान्धी तो कदाचिद्राजानमचतुः। वयोर्योग्यता भूयसी १ इमी प्राणानां राजानी. २६ ·४०२ श्रीगुरुसंहिता आवयोमहतीच्छेयं वादः कार्यों महान्द्विजैः॥ यास्याव आज्ञापयसि त्वं चेद्राष्ट्रान्तराणि कौ ॥ ३१ ॥ कदाचिदुपलभ्येत वादी जेप्याव एव तम् ।। जयपत्रं ग्रहीप्यावः स चेन्न विवदिष्यति ॥ ३२ ॥ राजोवाच तथा कार्य गत्वा राष्ट्राणि सत्वरम् ।। कार्यः परामवस्तेपामिति राजाऽऽदिदेश ह ॥ ३३ ॥ इत्याज्ञप्तौ तु यवनराजेनोभौ तु तामसौ ॥ ग्रामाद्ग्राम पर्यटन्ती मार्गयन्तौ विवादिनः ॥ ३४॥ गृहन्तौ जयपत्राणि ग्रामाद्यामं विचेरतुः ॥ स्थातुं तत्सम्मुसे कोऽपि न शशाक महीतले ॥ ३५॥ पुराप्यटन्ती समांणि प्राप्ता नौ दक्षिणां दिशम् ।। श्रुतवन्तौ तत्र वेदशासनं तं त्रिविक्रमम् ॥ ३६ ।। ख्यातकोऽपि गदी न दृष्टोऽतो वृथा विद्याभ्यासः । विद्वद्भिर्यादः कार्य इताच्यात आज्ञाय । भूतले यत्र वापि वादी कश्चिदुपलभ्येत चो- प्यागे न सिदिप्यनि चेन्जयपत्र महीप्यारः । राजोगच तथा गल्या पिणभाः कार्यः । एषगानी ता प्रामानामान्तर पर्यटन्ती जयपवामि गृहीत्या विचेलुः । तत्समीपे स्थानु कोऽपि न रासाफ ॥ २७.३५॥ एव पर्यटन्ती तो दक्षिगदिशमेय मुमसीग्रामे दशानन कीतिगत १ भुवि २ आशारितवान्, ·कर्मकाण्डे अ.२५. त्रिवेदज्ञोऽनेकशास्त्रनिपुणः स महामुनिः ॥ तत्रास्ते कुमसीग्रामे यस्त्रिविक्रमभारती ॥३७॥ महामुनिः कीर्तिमान्स इति लोकमुखातु तौ ।। श्रुत्वा विग्रौ मदोन्मत्तौ तं मुनि समुपागतौ ॥ ३८॥ तमागत्योचतुमन्यद्यसि त्वं त्रिवेदवित् ।। विवदस्वाथवा देहि जयपत्रं च वां (नौ) यते ॥ ३९ ॥ श्रुत्वा तयोर्वचः प्राह त्रिविक्रममहामुनिः ।। श्रीन्चेदान्न हि जानामि तथैकं वेदमप्युत ॥ ४०॥ वेदशास्त्रज्ञता मे चेदरण्यं सेव्यते कथम् ॥ वेदज्ञा भुञ्जते भोगावाजपूज्या भवादृशाः ॥४१॥ नाहं विद्वानतोऽरण्यवासी संन्यासिवेषधृक् ।। अहं तु तापसो भिक्षुर्न भवत्तुल्यता हि मे ॥ ४२ ।। अभिमानो हि मे नष्टः किं जयेनाजयेन चा॥ युवामुत्कृष्टविद्वांसौ किं वादेन मया सह ॥ ४३ ।। त्रिविक्रमं श्रुत्वाऽऽगत्योचतुस्त्वं त्रिवेदज्ञोऽसि चेदादं कुरु, जयपत्र वा देहीति ।। ३६-३९ ।। त्रिविक्रम आहेकमपि वेदं न जाने । वेदशास्त्रज्ञ- ता चेकुतो मे वनवासः । वेदज्ञा हि राजपूज्या भवादृशा भोगान्भुञ्जते । न तथाविधोऽहमरण्यवासी तापसो भिक्षुः । मेऽभिमानो नष्टः । कि जयेना- जयेन वा । मया सह वादेन को लाभः। युवा तूरकृष्टौ । विप्रावूचतुः । १ आवाभ्यां ·श्रीगुरसंहिता इति श्रुत्वा मुनिवचः प्रगल्भं प्रोचतुस्तु वा ।। कोऽस्माक्षेप्यति वादेन श्रुतो नेहग्धरावले ॥ ४४ ॥ सर्वराष्ट्राटनेनापि स्वसमानोऽपि नेक्षितः ।। असंख्यातानि चेमानि जयपत्राणि पश्य मोः ॥ ४५ ॥ त्वमप्येवं प्रकारेण जयपत्र प्रदेहि वाम् (नौ)। यदि विद्याभिमानश्चेद्विवादं कुरु सत्वरम् ।। ४६॥ इत्युक्तो वोधयामास प्रकारविविधैः' स तौ।। अश्रुत्वैवोचतुर्देहि जयपत्रमिति द्विजौ ।। ४७ ।। ततो विचारयामास त्रिविक्रममहामुनिः ।। शिक्षार्थमेव नेतन्यो गन्धर्वनगरे द्विजों ॥४८॥ मत्तावन्धाविमौ विनौ विना आम्यां हि धिवकृताः ।। उपायस्त्वयमेवात्र नेतन्यौ गुरुसन्निधिम् ॥ ४९ ॥ एवं विचार्य तो प्राह गन्धर्वनगरं द्विजौ ।। आगच्छतं तत्र दास्ये जयपत्रं सविस्तरम् ॥ ५० ॥ कोऽस्मान्जेष्यति। भूमौ न दृष्टो नापि श्रुतः ॥४०-४४॥ समानोऽपि न दृष्टोऽतोऽसंख्यानीमानि जयपत्राणि वीक्ष्य तथैव त्वयाऽपि देय, वादो वा कार्य इति श्रुत्वाऽनेकप्रकारेबोंधितायपि ती पन देहीत्यूचतुः ॥ ४५-४७ ॥ मत्तान्धाविमौ विप्रो शिक्षार्थ गन्धर्वपुर नेतन्यौ । भाभ्यां विप्रा धिकृत एव विचार्याह । हे विप्रो, गन्धर्वपुरमागच्छतम् । तत्र नो गुरुरास्ते । १ बहुभिरिति कचिपुस्तके.

·कर्मकाण्ड अ. २५ यत्रास्ते नो गुरुस्तत्र पत्रं दास्ये तदग्रतः ।। अथवा भवतां कामस्तत्रोपशममेष्यति ।। ५१॥ इत्युक्त्वा निर्ययौ सोऽपि त्रिविक्रममहामुनिः ।। जग्मतुस्तेन साकं तौ यानासानौ द्विजाधमौ ॥ ५२ ॥ मृढौ तौ ब्राह्मणावज्ञौ यतीशं पादचारिणम् ।। अनुयान्तौ यानसंस्थौ जातावल्पायुपौ ततः ॥ ५३॥ वरं गन्धर्वनगरं स्थानं यच्छ्रीगुरोः परम् ।। भीमातीरं यत्र चास्ते श्रीनृसिंहसरस्वती ।। ५४ ।। प्रणम्य श्रीगुरुं प्राह नतो भक्त्या निविक्रमः ॥ व्योमकेशादिपुरुप कृपालो भक्तवत्सल ।। ५५ ।। जगद्गुरो जय जय संसारार्णववारक ।। ईश्वरं त्वां न यो वेत्ति स गमिप्यत्यधोगतिम् ।। ५६ ।। तदने पत्रं दास्येऽथवा भवत्कामोपशमो भविष्यतीत्युकवा त्रिविक्रमो निर्ययो। यानस्यौ मदो द्विजावो तो अनुजग्मतुरतोऽल्पायुपी जाती। श्रीगुरोः स्याने भीमातीरे त्रिविक्रम एय ॥ १८-५४ ॥ भक्त्या श्रीगुरुं नवाऽऽह । हे व्योमकेशादिपुल्प कृपाटो भक्तवत्सल भवाब्धितारक श्रीगुरो, जय । य ईशलोन वेत्ति सोऽधो गमिष्यति । इति स्तुत्वाऽऽ- १ नरयानोरविष्टी, ·४०६ श्रीगुरुसंहिता स्तुत्वैवं तत्पदोः शीपं दधौ बाप्पाकुलेक्षणः ।। रोमाञ्चिततनुर्जातो रुद्धकण्ठस्त्रिविक्रमः ।। ५७ ॥ गुरुनाथस्तमुत्थाप्य प्रणमन्तं मुनीश्वरम् ॥ पप्रच्छालिंग्य दयया वृत्तान्तं सर्वमादितः ॥ ५८॥ - गुरुः प्राह यतेऽद्यात्र किमागमनकारणम् ।। कि कार्य तेऽधुना ब्रूहि मुनीश्वर सविस्तरम् ।। ५९ ॥ इति श्रीगुरुणा मोक्तस्त्रिविक्रम उवाच तम् ।। मदोन्मत्ताविमौ विप्रावागतौ वादकांक्षिणौ ॥ ६॥ वादाभिज्ञौ वेदशास्त्रमीमांसानिपुणौ बुधौ ॥ आवां चतुर्वेदविदाविति मृढौ प्रजल्पतः।। ६१ ॥ कश्चिद्वादं न कुर्याञ्चेद्गृहीतो जयपत्रकम् ।। नाङ्गीचक्रतुरेता मे पोधित्तावपि सद्वचः ।। ६२ ।। अत एतौ समानीतौ स्वामिन्गुरुतमो भवान् ।। मवद्वाक्यं हि सवलमिति मत्वाऽऽगतोऽस्म्यहम् ॥६३॥ नन्दाशुषों रोमाञ्चित्तदेहो रद्धफण्ठस्त्रिविक्रमो गुरुपदे शिरोऽवास तमु त्याय दययाऽऽलिंग्याहाद्यागमनकारण किम् । किं ते कार्य, सविस्तर बहीति गुरणा पृष्टत्रिविक्रम ऊचे। मदोन्मत्तावैती विग्नौ वादार्थमागत्यो चतुः । आवां चतुर्वेदशास्त्रमीमासानिपुणौ वादशी। कश्चिद्वाद न कुर्याच्चे ज्जयपन गृहीर इति 1 वोधितावपि मे वाचो नाङ्गीचक्रतुरतोऽत्रानीतौ ।

·कर्मकाण्डे अ.२५ ४०७ इति श्रुत्वा मुनिवचः ग्रहसन्निव सद्गुरुः ॥ द्रौ विप्रो वीक्ष्य वृत्तान्तं पप्रच्छ श्रीगुरुः स्वयम् ॥६४॥ विप्रो किमर्थमायातौ किं वादेन फलं हि वाम् ।। पराभवाच्च विग्राणां को लाभों भवतोर्मतः ।। ६५ ।। जयोऽजयो वा तुल्यो नस्तापसा यतिनो वयम् ।। यदी जिते तु युवयोः पुरुषार्थो लमेत किम् ।। ६६ ।। इति श्रीगुरुणा प्रोक्तौ पोचतुस्तौ द्विजो तदा ॥ भिक्षो महीं पर्यटतोन लब्धो नौ विवादकृत् ॥ ६७॥ नायाताः सम्मुखं केऽपि समस्ताः पण्डिता जिताः ।। पत्राणि वादविमुखा अपीमानि ददुर्यते ।। ६८॥ ईदृकपत्र प्रदाने ते का प्रयासस्त्रिविक्रमः ।। कोपेनैवानयामास त्वां प्रत्यावामिहाधुना ॥ ६९॥ युवयोरभिमानचेत्पाण्डित्यस्य विशेषतः॥ वेदव्यातिशास्त्रादिविवादः क्रियतां द्रुतम् ॥ ७० ।। भवान्गुरुतमः इति श्रुत्वा हसन्गुरुर्विनौ वीदयोवाच ॥ ५५.६४॥ किमर्थ- मायाती, वादेन किं, वादेन विप्रपराभवाच को लामः । जयोऽजयो वा नस्तुल्यः । तापसा यतयो वयम् । यती जिते वा कः पुरुषार्थलाम इति ध्रुत्वा ताबूचतुः। भिक्षो, महीं पर्यटतोनी वादी न लब्धः । केऽपि समीपं नागताः । पण्डिता जिता. { चादत्रिमुखाः 'पत्राणीमानि ददुरीहक्पत्रदाने का प्रयासः। कुपितत्रिविक्रमो वामिहानयामास । युवयोः पाण्डित्या- १है विपी २ व्याकरणं.

·श्रीगुरुसंहिता स्तुत्वैवं तत्पदोः शीपं दधौ बाप्पाकुलेक्षणः ॥ रोमाञ्चिततनुर्जातो रुद्धकण्ठस्त्रिविक्रमः ।। ५७ ।। गुरुनाथस्तमुत्थाप्य प्रणमन्तं मुनीश्वरम् ।। पप्रच्छालिंग्य दयया वृत्तान्तं सर्वमादितः ॥५८॥ गुरुः प्राह यतेऽद्यात्र किमागमनकारणम् ।। किं कार्य तेऽधुना ब्रूहि मुनीश्वर सविस्तरम् ॥ ५९॥ इति श्रीगुरुणा प्रोक्तस्त्रिविक्रम उवाच तम् ॥ मदोन्मत्ताविमौ विप्रावागतौ वादकांक्षिणौ ॥ ६०॥ वादाभिज्ञौ वेदशास्त्रमीमांसानिपुणौ बुधौ ।। आवां चतुर्वेदविदाविति मूढौ प्रजल्पतः ॥ ६१॥ कश्चिद्वादं न कुर्याचेद्गृहीतो जयपत्रकम् ।। नाङ्गीचक्रतुरेतो मे योधितावपि सद्वचः ॥ ६२ ॥ अत एतौ समानीतो स्वामिन्गुरुतमो भवान् । भवद्वाक्यं हि सवलमिति मत्वाऽऽगतोऽस्म्यहम् ॥६॥ नन्दाश्रुपूर्णो रोमाञ्चितदेहो रुद्धकण्ठत्रिविक्रमो गुरुपदे शिरोऽधात्स तमु स्याप्य दययाऽऽलिंग्याहाद्यागमनकारण किम् । किं ते कार्य, सविस्तर बहीति गुरणा पृष्टत्रिविक्रम ऊचे। मदोन्मत्तावैतौ विनौ वादार्थमागत्यो। चतुः । आवां चतुर्वेदशावमीमांसानिपुणौ वादनौ । कश्चिद्वाद न कुर्याच्चे ज्जयपत्र गृहीच इति । बोधितावपि मे वाचो नाङ्गीचक्रतुरतोऽत्रानीतौ ।

·"१२ जातकमाला। गृहा नानीमानस्य न चैवावदतो मृषा । न चानिक्षिप्तदण्डस परेपामनिकुर्यतः ॥ १३ ॥ ४०८ श्रीगुरुसंहिता वयं चतुर्वेदविदो नास्मत्तुल्याः कुहापि हि ।। आवां युवामुभौ व्रतं भिक्षु किं वेदपारगौ ॥७१॥ श्रीगुरुः प्राह तौ विमौ गर्यो वा मास्तु सर्वथा ।। असुरा आशराथापि गर्वेणैव मृतिं गताः ॥७२॥ चलेगण किं जातं तथा बाणासुरस्य च ।। लंकानाथोऽपि चोन्मत्तो गर्वेणेव मृतिं गतः ॥७३॥ को जानीतेन वेदान्तं ब्रह्माद्या अपि नो विदुः ।। अनन्ताः सन्ति चेदा वै गर्वोऽयं क्रियते घृया ॥४॥ यदा हितेच्छा युवयोगवस्त्याज्यो हि सर्वथा ॥ वेदानन्त्येऽपि तु युवां चतुर्वेदविदौ कथम् ॥ ७५ ।। इति श्रीगुरुणोक्तो तौ गर्विता पुनरूचतुः ।। वयं वेदविदः ख्याता जानीमः साङ्गसंहिताः ।।७६ ॥ भिमानच्चा पेदव्यासरणादिविवादः क्रियताम् । वयं चतुर्वेदविदोऽ: स्मल्याः क्यापि न । युवा भिक्ष वेदपारगी किम् । श्रीगुरुराह । गर्यो या सर्वथा माऽस्तु । पराक्षसा गणैर मृताः । यलेगण किं जातम् । माणो रागण गणैय मृतः ।।६५.७३ ।। को वेदान्त यापाबदाद्या अपि न दियाऽयं गर्योऽनन्ता येदाः। हिलेच्या सर्वथा गर्वस्पान्यः । येदानंत्ये पुरा कार्य पनुदौ। चिनौ गगोचतुर्ययं सावदशाः । एवं अगिमा• ·" ४०९ कर्मकाण्डे अ. २५ एवं तावभिमानोक्त्या श्रीगुरुं प्रोचतुर्द्विजौ ॥ तयोविचेष्टितं वक्ष्ये शृणु त्वं नामधारक ।। ७७ ॥ तौब्राह्मणौ श्रीगुरुराह शाखा विभागशो वेदचतुष्टयस्य ॥ ताः श्रोवर्गाहमपि प्रवक्ष्ये गङ्गाधरार्भोऽजमवेक्ष्य लक्ष्ये नोक्त्या वदतोस्तयोर्गतिं शृणु ॥ तो ब्राह्मणौ श्रीगुरु० ।। ७४.७८ ॥ इति पूर्णिकीयां पंचविंशोऽध्यायः ॥ (इति) श्रीसि० रूपेण सर० विर० नृसिं० वितगु० यां श्रीगुरु० कर्मकाण्डे पंचविंशः (अध्यायः) । आदितः श्लोकाः ॥२६३४ ।। ॥ इति पंचविंशोऽध्यायः ॥२५॥ A ·॥ अथ पइविंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ श्रीगणे० ॥श्रीगुरुवाणी प्राह युक्त्या मा कुरुतं भ्रमम् ॥ ब्रह्माऽपि वेद वेदान्तं नैवानन्ता हि चागमाः ॥१॥ अवतीर्य क्षितौ व्यासो मुनिारायणः स्वयम् ॥ न्यक्तीकृत्य श्रुतीासात्प्रपेदे व्याससंज्ञताम् ॥२॥ तेनापि नोक्ताः सम्पूर्णाः साधारण्येन चोदिताः। शिष्यास्तस्य तु चत्वार आसञ्जगति विश्रुताः ॥३॥ वक्ष्ये नामानि चैतेषां क्रमेण प्रथमोऽभवत् ॥ पैलसंज्ञा द्वितीयस्तु वैशम्पायनसंज्ञकः ॥४॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- चित्रपदोक्तिभिरीशः पड्युतविंश उवाच ॥ वेदतदङ्गविशाखा यं प्रणमन्ति हि लेखाः ॥१॥ श्रीगुरुर्ब्राह्मणौ प्राह । युक्त्या भ्रमी न कार्यः । ब्रह्मापि वेदान्तं न यातोऽनन्ता हि वेदाः । व्यासो नारायणोऽत्रावतीर्य वेदान्यिस्तीर्य व्यास- राज्ञां माप ॥१.२॥ तेनापि सम्पूर्ण नोक्तास्तस्य पैलो वैशम्पायनो जमिनिः सुमन्तुरिति चत्वारः शिष्या वेदान्यासार्थ स्थिताः । एकावेदा- यसानं यरपान्तेऽपि न टम्यते । युवा कथ चतुर्वेदज्ञाः । पूर्वेऽप्यूपयो १विस्तरात.

·कर्मकाण्डे अ. २६ ४११: तृतीयो जैमिनिः ख्यातः सुमन्तुश्च चतुर्थकः ॥ वेदाम्यासार्थमेवैते शिप्या व्यासमुपागताः ॥ ५॥ एकैकवेदावसानं कल्पान्तेऽपि न लभ्यते ॥ वेदा हनन्ताश्चत्वारों युवाभ्यां पठिताः कथम् ।। ६॥ आद्यर्पयोऽपि वेदान्तं न ययुः शृणुतं क्षणम् ।। पुरा भरद्वाजत्रापिर्वेदाभ्यासार्थमुद्यतः ॥७॥ ब्रह्मकल्पेवतीतेषु स जीवन्वहुवत्मरम् ॥ गन्तुमैच्छत्किलाशेपवेदान्तं ब्रह्मचर्यतः ॥ ८॥ लबलेशं श्रुतीनां स वेदाथाप्यतपत्पुनः ।। ब्रह्मा प्रसन्नः सम्भृय प्राह पुत्र किमिच्छसि ॥९॥ भरद्वाजोऽवदत्स्वामिन्प्रसन्नोऽमि यदि प्रमो॥ ब्रह्मचर्येऽखिलान्वेदान् मह्यमध्यापयादितः ॥ १० ॥ प्रदर्शयाखिलान् वेदान् मह्यमध्यापयापि च ।। अयमेव वरो देय इति तच्चरणेऽग्रहीत् ॥ ११ ॥ ब्रह्मा प्राह भरद्वाज वेदाः सन्त्यमिताः कथम् ।। ग्रहीतुमिच्छस्यखिलान्न सर्वे मेऽपि गोचराः ।। १२ ।। वेदान्त नापुः । ब्रह्मकल्यत्रयजीची भरद्वाजो ब्रह्मचर्येणाशेपवेशन्तं गन्तुमै-- च्छत् । स तपसा ब्रह्माणं प्रसादयामास । ब्रह्माऽऽह किमिच्छसीति । स आह प्रसन्नोऽसि चेत्सर्वान्वेदान्दर्शयाध्यापय चेति बरो देय इति पदे दधौ ॥ ३-११ ॥ ब्रह्माऽऽहामितान्चेदान्कथं ग्रहीतुमिच्छसि । ते मेऽन्य- 1 १ विषयाः, ·॥ अथ पड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ श्रीगणे० ॥श्रीगुरुर्ब्राह्मणी प्राह युक्त्या मा कुरुतं भ्रमम् ।। ब्रह्माऽपि वेद वेदान्तं नैवानन्ता हि चागमाः ॥१॥ अवतीर्य क्षितौ व्यासो मुनिनारायणः स्वयम् ॥ व्यक्तींकृत्य श्रुतीासात्प्रपेदे व्याससंज्ञताम् ॥२॥ तेनापि नोक्ताः सम्पूर्णाः साधारण्येन चोदिताः ।। शिष्यास्तस्य तु चत्वार आसञ्जगति विश्रुताः ॥३॥ वक्ष्ये नामानि चैतेषां क्रमेण प्रथमोऽभवत् ।। पैलसंज्ञो द्वितीयस्तु वैशम्पायनसंज्ञकः॥४॥ अध्यायसारसंग्रहश्लोकोऽयम्- चित्रपदोक्तिभिरीशः पड्युतविश उवाच ॥ वेदतदङ्गविशाखा यं प्रणमन्ति हि लेखाः ॥ १॥ श्रीगुरुाह्मणौ प्राह । युक्त्या भ्रमो न कार्यः । ब्रह्मापि वेदान्तं न यातोऽनन्ता हि वेदाः । व्यासो नारायणोऽत्रावतीर्य वेदान्विस्तीर्य व्यास- संज्ञां प्राप ॥१.२॥ तेनापि सम्पूर्णा नोक्तास्तस्य पैलो वैशम्पायनो भीमनिः सुमन्तुरिति चत्वारः शिष्या वेदाभ्यासार्थ स्थिताः । एकैकवेदा- वसानं करपान्तेऽपि न लभ्यते । युवा कथ चतुर्वेदशीः । पूर्वेऽप्यूपयो १ विस्तरात्, ४१० ·कर्मकाण्डे अ. २६ ४११ तृतीयो जैमिनिः ख्यातः मुमन्तुश्च चतुर्थकः ॥ वेदाभ्यासार्थमेवैते शिप्या व्यासमुपागताः॥५॥ एकैकवेदावसानं कल्पान्तेऽपि न लम्यते ।। वेदा ह्यनन्ताश्चत्वारों युवाम्यां पठिताः कथम् ।।६॥ आद्यर्पयोऽपि वेदान्तं न ययुः शृणुतं क्षणम् ।। पुरा भरद्वाजऋपिर्वेदाम्यासार्थमुद्यतः ॥७॥ ब्रह्मकल्पेवतीतेषु स जीवन्वहुवत्सरम् ।। गन्तुमैच्छत्किलाशेपवेदान्तं ब्रह्मचर्यतः ।। ८॥ लवलेशं श्रुतीनां स वेदाथाप्यतपत्पुनः ।। ब्रह्मा प्रसन्नः सम्भृय प्राह पुत्र किमिच्छसि ॥९॥ भरद्वाजोऽवदत्स्वामिन्प्रसन्नोऽसि यदि प्रमो।। ब्रह्मचर्येऽखिलान्चेदान् मह्यमध्यापयादितः ॥ १० ॥ प्रदर्शयाखिलान् वेदान् मह्यमध्यापयापि च ।। अयमेव वरो देय इति तच्चरणेऽग्रहीत् ॥ ११ ॥ ब्रह्मा प्राह भरद्वाज वेदाः सन्त्यमिताः कथम् ।। ग्रहीतुमिच्छस्यखिलान सर्वे मेऽपि गोचराः ॥ १२॥ वेदान्तं नापुः । ब्रह्मकल्पवयजीवी भरद्वाजो ब्रह्मचर्येणाशेपवेदान्तं गन्तुमै- च्छत् । स तपसा ब्रह्माणं प्रसादयामास । ब्रह्माऽऽह किमिच्छसीति । स आह प्रसन्नोऽसि चेत्सर्वान्वेदान्दयाध्यापय चेति वरो देय इति पदे दधौ ।। ३-११ ।। ब्रह्माऽऽहामितान्वेदान्कथं ग्रहीतुमिच्छसि । ते मेऽप्य- १ विपयाः, ·४१२ श्रीगुरुसंहिता सावधानतया पश्य श्रुतिराशीन्प्रदर्शये ।। शक्तोऽसि चेनतो वेदान्भरद्वाज पठस्व तान् ॥ १३ ॥ इत्युक्त्वा तमृपि ब्रह्मा दर्शयामास चोच्चकैः ।। गिरिमायान्वेदराशीननन्तान्दृष्ट्यगोचरान् ॥ १४ ॥ ज्योतिर्मयान्कोटिसूर्यनिभान्वीक्ष्य स कातरः ।। पठिष्यामि कथं वेदराशीस्त्रीनिगरिसनिमान् ॥ १५॥ ब्रह्मचर्याश्रमेऽतीता ब्रह्मकल्पास्रयोऽपि मे॥ वेदोऽल्पः पठितस्त्वेतान्पठिप्यामि कदा कथम् ॥१६॥ इति भीतो विधिपदसंलमोऽसौ जगाद तम् ॥ क्षमस्व न क्षमः स्वामिन्पठितुं निखिलाः श्रुतीः ॥१७॥ वेदस्यादि तथा चान्तं नाहं द्रष्टुमपि क्षमः ।। स्वामिस्त्वं हि जगन्नाथो देहि शक्त्या पठाम्यहम् ।।१८।। अपारवेदपठनवासनात इहागमम् ।। शरणागतपाता त्वं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १९ ।। गोचराः ॥ १२॥ सावधानतया पश्य । शक्तोऽसि चेत्पठेन्युक्त्वा गिरि मायाज्योतिर्मयान्येदराशीन्दर्शयामास । तान्सूर्याभांस्त्रीत्राशीन्वीक्ष्य स भीत माह । ब्रह्मचर्याश्रमे त्रयः कल्पा अतीताः । स्वल्पो वेदः पटित एतान्कदा पठिप्यामि । क्षमस्व ! वेदान्तं द्रष्टुं न क्षमोऽहम् । यथाशक्ति पठामि । बहुवेदपठनेच्छयेहागमम् । स्वं शरणागतत्राता। यथेच्छसि तथा कुर्विति १अधीरः.

·कर्मकाण्ढे अ. २६ इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मदेवः प्रसन्नधीः॥ तस्मै मुष्टित्रयमिता अभ्यासाय ददौ श्रुतीः ॥२०॥ त्रिवेदमन्त्रजालानि पृथक्कृत्य यथामति । दीर्घजीवी भरद्वाज आरेभे पठितुं श्रुतीः ॥ २१ ॥ स चाद्यापि न तस्यान्तं भरद्वाजो ययौ वयम् ।। पठितुं न क्षमा वेदा वाचचत्वारि कीर्तिताः ।। २२ ।। सर्वैकवेदपठने प्रयासो हि महान्भवेत् ॥ व्यक्तीकृत्य ततः स्वल्पाः पाठयामि श्रुतीः क्रमात् २३ इति व्यासवाचः श्रुत्वा शिप्या ऊचुरीहि भोः॥ यथाशक्ति ग्रहीप्याम एककं वेदमादितः ॥२४॥ इति शिप्यास्तु चत्वार उपसंगृह्य चानुवन् ।। नारायण गुरो व्यास शिष्योपरि कृपां कुरु ॥२५॥ इति श्रुत्वा सकरुणं व्यासः सन्तोपमेत्य सः॥ पैलं शिष्यं समाहृय ग्राह ऋग्वेदमादिमम् ॥ २६॥ पदलनोऽभूप्रसन्नो ब्रह्मा तस्मै मुष्टिनयमितं वेद ददौ । त्रिवेदमन्त्रजालानि पृथक्कृत्य भरद्वाजः पठितुमारेभेऽद्यापि सोऽन्तं न गतः । वेदाश्चत्वारि वाचः ॥ १३-२२ ॥ पूर्णकवेदपाठे महाप्रयासोऽत एव विभक्ताः स्वल्पाः शाखाः पटनीया इति श्रुत्वा शिष्या नवोचुः । हे नारायण गुरो, कृपा कुर्मिति सकरणं श्रुत्वा तुष्टो च्यासः पलमायाह । ध्यानपूर्वकं ऋग्वेद ·श्रीगुरुसंहिता शृणुष्व पैल शिष्याग्न्य महिमानमृचोऽधुना ।। नित्यं प्रपठ धर्मेण ऋग्वेदं ध्यानपूर्वकम् ॥ २७॥ पैलः प्राह गुरो व्यास विस्तरात्कथयस्व मे ।। किं लक्षणमृचो ध्यानं कथं भेदाश्च तान्वद ॥ २८ ॥ ततः शक्त्या पठिप्यामि नित्यं धर्मेण भक्तितः॥ कामधेनुस्त्वमस्माकं गुरुमूर्तिः कृपानिधे ॥ २९॥ . व्यास ऊचे पैलशिष्यमृग्ध्यानमवधारय ।। वर्ण तथाऽऽकृति रूपं शाखाभेदांश्च वच्मि ते ॥ ३० ॥ आयुर्वेद इति ख्यात ऋग्वेदस्योपवेदकः ।। आत्रेयगोत्रजो ज्ञेय ऋग्वेदो ब्रह्मदैवतः ॥३१॥ , छन्दो गायत्रिका तस्य रक्तवर्ण उदाहृतः॥ पद्मपत्रायताक्षश्च मुविमक्तगलस्तथा ॥ ३२॥ व्यरस्निमात्रदीर्घाङ्गः कुंचितश्मश्रकेशकः ।। एवमृग्वेदरूपं स्याद्धयानं कुरु समाहितः ॥ ३३ ॥ अथ भेदा इमे चर्चा श्रावकश्वर्चकस्तथा ॥ श्रवणीयपार एव क्रमपारस्तथैव च ॥ ३४ ॥ पठेति । पेल आहास्य लक्षण ध्यानं भेदांश्च कथय । शक्त्या भक्त्या धर्मेण पठिप्यामि । त्वं नः कृपानिधिः । कामधेनुः । व्यास आह । ऋग्वे- दध्यानं वर्णाकृतिरूपशाखाश्च यच्मि । शृणु। प्रग्वेदस्यायुर्वेद उपवेदः, आनेयगोत्रं, ब्रह्मा देवता, गायत्री छन्दः, रक्तवर्णः, पद्मपत्रनेत्रं, विभक्तगलः ॥२३.३२ ॥ परनिमात्राङ्गः, कुञ्चितश्मश्रुकेशोऽस्य भेदास्तु । चर्चा श्रावफश्वर्चकः श्रवणीयारः क्रमपारः ॥ ३३-३४ ॥ जटा रथक्रमो ·कमकाण्डे अ.२६ ४१५ जटा रथक्रमो दण्डफमश्चापि तथैव च ।। एतत्पारायणं पुण्यं शाखाः पञ्चापि च स्मृताः ॥३५॥ आश्वलायनिका सांख्यायनी शाकलसंज्ञिता ॥ चतुर्थी वाकला ज्ञेया माण्डकेयी च पञ्चमी ॥ ३६ ॥ श्रीगुरुनाह्मणी प्राह पैलमेवंविधामृचम् ।। गुरुासोनवीदेवं विस्तरेणेह वेद कः ॥ ३७॥ अस्मिन्कलौ युगे वेदाचत्वारः पठिताः कथम् ।। युवयोः सर्वाध्य यनयोग्यता कथमागता ।। ३८ ॥ अप्याभिर्विकृतिमिः शाखामेकामपि द्विजा ।। तं सलक्षणं व्यक्तं कोऽपि वेद महीतले ।। ३९ ।। - एकं नारायणं हित्वा मुनि व्यासं सविस्तरम् ।। न को वेद ऋचो भेदान् स पैलायाह विस्तरम् ॥४०॥ एवं व्यासेन कथित ऋग्वेदो विस्तरेण हि ॥ शाखाभेदविचारेण शृणुतं ब्राह्मणावय ॥४१॥ दण्डनमश्चैतत्पारायणं पुण्यम् | आश्वलायनी, सांख्यायनी, शाकला, बाप्कला, माण्डकेयाचेति पञ्च शाखाः । एवं पैलाय व्यासेनार्वेद उक्तः । भत्र कलौ चत्वारो वेदाः कथं पठिताः। कथं वां सर्वाध्ययनयोग्यता ।। एक नारायणं व्यासं हिलाऽष्टविकृतिसहिनां साझा एका शाखां भूतलेऽत्र को वेद | व्यासेन पैलाय विस्तरादृग्वेद उक्तः ॥ ३५-४१॥ व्यास १ ब्रह्मा वेद, अथवा को वेद न कोऽपि.

·४१६ श्रीगुरुसंहिता यजुर्वेदस्य विस्तारमपारं व्यास उक्तवान् ।। अभ्यस्तवाञ्छिप्यवरो वैशंपायनसंज्ञकः ॥ ४२ ॥ व्यासोऽब्रवीदवहितो वैशम्पायन संशृणु ॥ यजुर्वेदस्योपवेदो धनुर्वेदाभिधो महान् ॥ ४३ ॥ यो भारद्वाजगोत्रीयो ज्ञेयो रुद्राधिदैवतः ।। त्रिष्टुप्छन्दा इति प्रोक्तो यजुर्वेदो द्वितीयकः ।। ४४ ॥ कृशदीर्घः करधृतकपालः सुमनोहरः ।। विशेयोऽम्भोरुहंदलायतकाञ्चनलोचनः ॥४५॥ पञ्चारनिमिताकारो विज्ञेयस्ताम्रवर्णकः॥ यजुर्वेदध्यानमेवं वैशम्पायन निश्चितम् ॥ ४६॥ पडशीतिर्भिदोऽस्य स्युश्चरकानां दशैव तु ॥ चरका अप्याबरकाः कठाः प्राच्यकठास्तथा ।। ४७॥ कपिष्ठलाः पञ्चमकाः शारायणीयसंज्ञकाः ।। वारायणीया वार्तान्तवेयाः श्वेततरा अपि ॥४८॥ माह । हे वैशम्पायन यजुर्वेदं शृणु। धनुर्वेदोऽस्योपवेदः । भारद्वाजगोत्र, रुद्रो देवता, त्रिष्टुप्छन्दः, कृशदीर्घः, कपालधृप्रम्यः, पद्मपत्रायतसुवर्णाक्षः पश्चारनिमितस्ताम्रयों यजुर्वेदोऽस्य पडशीतिमैदास्तत्र चरकाः आह्व- रकाः, कठाः, प्राच्यकठाः, कपिष्टलाः, शारायणीया, वारायणीया, यान्तिवेयाः, श्वेततरा, मैत्रायणीया इति दश ॥४२-४८ ॥ तत्र मैत्रा- १ कमलं.

·कर्मकाण्डे अ. २६ ४१७ मैत्रायणीया इति च दश मेदाः प्रकीर्तिताः॥ तत्र मैत्रायणीयानां भेदाः सप्त क्रमेण तु ॥ ४९।। मानवा दुन्दुमाथैव तथैकेयास्तृतीयकाः ।। ततः परं हि वाराहास्ततो हारिद्रवेयकाः ॥५०॥ श्यामाः श्यामायणीयाश्च सप्त भेदाः प्रकीर्तिताः॥ तथा वाजसनेयानां भेदा अष्टादशैव तु ॥५१ ।। श्रीगुरुः प्राह मो विप्रो शृणुतं व्यासवर्णितम् ।। अथ वाजसनेयानां भेदानप्टादश ब्रुवे ।। ५२ ।। आदौ वाजसनेयाः स्युस्ततो जाबालनामकाः॥ चौधेयाश्च ततो ज्ञेयास्ततः कायाः प्रकीर्तिताः ॥५३॥ माध्यन्दिनास्ततो ज्ञेयाः शापेयाश्च ततः परम् ।। तापनीयास्ततो ज्ञेयाः कापालाश्च ततः परम् ।। ५४॥ पौण्ड्रवत्सास्ततो ज्ञेयास्तत आवटिकाः स्मृताः॥ परमावटिकाश्चैव क्रमेणैवमुदाहृताः ।। ५५ ।। यणीयानां मानवदुन्दुम्मैकेयवाराहहारिद्रत्रेय- ॥ ४९-५० ॥ श्यामश्या- मायणीया इति सत भेदाः । वाजसनेयानामष्टादश भेदाः । वाजसनेय- बौधेयजावालकापमाध्यन्दिनशापेमतापनीयकापालपौण्ड्रवत्साटिकपरमाव- २७ ·४१८ १ श्रीगुरुसंहिता पाराशर्यास्ततो ज्ञेया वैनेयाथ ततः परम् ॥ वैधेया इति विख्याता वैशम्पायन संशृणु ॥५६॥ तदनन्तरमाख्याता.औघेया इति संज्ञिताः॥ ततः परं गालवाख्या बैजवाश्च ततः परम् ।। ५७ ।। कात्यायनीया इति च भेदाः सम्परिकीर्तिताः। एवं वाजसनेयानां भेदा उक्ताः क्रमेण हि ॥ ५८॥ तथा च तैत्तिरीयाणां द्वौ भेदौ च प्रकीर्तितौ ।। औख्याश्च काण्डिकेयाश्च काण्डिकेयास्तु पञ्चधा ॥५९॥ आपस्तम्बोदिता शाखा वितता सुमनोहरा ।। अत्रापि सर्वयज्ञानां विस्तृतिः परिकीर्तिता ।। ६० ॥ आपस्तम्बाभिधाऽपूर्वा ततो पौधायनाह्वया ॥ सत्यापाढी वै हिरण्यकेशीति च ततः परम् ।। ६१ ॥ औखेयसंज्ञिता चेति पश्चभेदाः प्रकीर्तिताः ।। एवं क्रमेण जानीहि वैशम्पायन सर्वशः॥१२॥ टिकपाराशर्यवेनेयवैधेयौवेयगालवबैजवकात्यायनीया इति । औख्याः काण्डि- केया इति द्वौ तैत्तिरीयभेदौ । तत्र काण्डिकेयाः पञ्चधा ॥ ११-५९ ।। यज्ञादिज्ञापिका ॥६.|| आपस्तम्बशाखा । सत्यापाढी धौधायनी हिरण्यके. श्यौखयेति । प्रतिपदमनुपदच्छन्दोमायाधर्ममीमांसान्यायतर्का इत्युपाङ्गानि ।

·कर्मकाण्डे अ. २६ ४१९ एतेयामप्युपाद्गानि सन्ति मे गदतः शृणु ॥ प्रतीपदं चानुपदं छन्दःसंग ततः परम् ॥ ६३ ॥ भाषा धर्मस्तदनु च मीमांसा न्याय एव च ।। तर्क इत्यष्टकं ज्ञेयमुपाङ्गानां क्रमेण हि ॥ ६४ ॥ आदिमस्यापि वेदस्य पडङ्गानि बदन्ति हि ।। ज्योतिष व्याकृतिः शिक्षा कल्पश्छन्दो निरुक्तकम् ६५ अष्टादश तथोक्तानि परिशिष्टानि तानि च ।। पठ त्वं विस्तृतानीह वैशम्पायन पुत्रक ॥६६॥ वेदानां राशयः पूर्वमशक्याः पठितुं नृणाम् ।। अत एवावतीर्याहं मन्दधीग्रहणक्षमाः ।।६७ ॥ शाखामेदाः प्रमितियः कृतवानस्मि सम्प्रति ।। शक्तिर्यथा यथा येषां तैः संग्राहा यथारचि ।। ६८ ॥ . एवं व्यासवचः श्रुत्वा प्रणम्य पुनरब्रवीत् ।। विनयावनतः शिष्यो वैशम्पायनसंज्ञकः ॥ ६९।। यजुर्वेदस्य विवेतिः कृपया परिमापिता ।। शाखामेदकमेणव भवताऽद्य पृथक्पृथक् ।। ७० ॥ शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति पडलानि । (परि) शिष्टा- न्यष्टादश मिंदधीनामनुग्रहार्थमेवं वेदराशेः शाखा यथारुचि ग्राह्याः। वैशम्पायन आह । कृपया शाखामेदतो यजुर्वेद विस्तारः कृतः ॥११-७०॥ १ विस्वारः, ..

·४२० श्रीगुरुसंहिता सन्देहो जायते मेऽद्य मूलशाखा तु का मता ।। स्वामिन्मयि कृपां कृत्वा विस्तरेणानुवर्णय ॥७१ ॥ इति शिष्योदितः प्राह व्यासः साधूदितं त्वया ।। यजुर्वेदस्य चैतस्य मूलं ते कथयाम्यहम् ।। ७२ ।। मूलं वदन्ति मुनयो मन्त्रबाह्मणसंहिताः ।। - इदमेव तु मूलं स्याद्यजुर्वेदस्य निश्चितम् ॥ ७३ ।। स्यात्संहिताब्राह्मणाख्यं यजुर्वेदस्य मूलकम् ॥ तथा ब्राह्मणकाण्डान्तर्गतमारण्यकं स्मृतम् ॥ ७४ ॥ यज्ञादिकर्मोपयुक्तं मूलमेतद्धि पुत्रक ॥ अम्यासं कुरु यत्नेन यजुर्वेदस्य चादितः ॥७५॥ इति व्यासवचः श्रुत्वा वैशम्पायननामकः॥ शिप्यो भूय उवाचेदं त्रीन्ग्रंथान्कथयादितः ।। ७६ ॥ का मूलशाखेति मे सन्देहं निवारय | व्यास आह । शिष्य, साधूक्तं शृणु । मुनयो मन्त्रब्राह्मणसंहिता यजुर्मूलं वदन्ति । अरणं ब्राह्मणकाण्डान्तर्गत मलं यज्ञादिकर्मोपयुक्त। यजुर्वेदस्यादितोऽभ्यासं कुर । इति श्रुत्वा नत्वा वैशम्पायन आह । प्रीन्प्रन्यान्कथयेति श्रुत्वा ध्यासः सविस्तरं अन्यत्रय स्पष्टं कथयामास ।। ७१-७६ ॥ श्रीगुरुर्विप्रो प्राह ! व्यासो जैमिनिमाहूय ·कर्मकाण्डे अ. २६ ४२१ इति श्रुत्ला शिष्यवचस्तद्ग्रन्थत्रयविस्तरम् ।। व्यासो यथायथं स्पष्टं कथयामास सर्ववित् ॥ ७७ ॥ श्रीगुरुः प्राह तो विप्रो जैमिन्याख्यं तृतीयकम् ।। शिप्यमाहूय सामाख्यं वेदं तस्मा उपादिशत् ।। ७८ ॥ तृतीयः सामवेदोऽस्य गन्धर्वाख्योपवेदकः ।। विष्णुदेवश्च जगतीछन्दः काश्यपगोत्रजः ॥ ७९ ॥ नित्यं स्रग्वी त्वेप शुद्धवस्त्रप्रावरणः शुचिः।। मावानपि दान्तश्च चर्मदण्डधरः स्मृतः ।। ८०॥ तथा काञ्चनवर्णाक्षः श्वेतवर्णः प्रकीर्तितः॥ पडरत्निप्रमाणाङ्गो ध्येयोऽसौ सामसंज्ञितः ॥८१ ।। सामवेदस्य भेदास्तु सहस्रमिह विस्तृताः॥ समस्तान्सामवेदस्य भेदाज्ञातुं क ईश्वरः ।। ८२ ॥ एकं नारायणं हित्वा ज्ञातुं कोऽपीह न क्षमः॥ व्यासो गुरुरुवाचाथ जैमिनि तं तृतीयकम् ।। ८३ ॥ सप्तभेदान्छृणुष्वासुरायणीयास्ततः परम् ।। वातातवेयाश्च वासुरायणीयास्ततः परम् ॥ ८४ ॥ सामवेदमाह । गान्धवोऽस्योपवेदः। विष्णुर्देवता। जगतीछन्दः। काश्य- पगोत्रम् ।। ७८-७९ ॥ स्रग्वी शुद्धवस्त्रः शुचिः क्षमावान्दान्तश्चर्मदण्डधरः स्वर्णवर्णाक्षः श्वेतः परन्निमात्राङ्गः सामवेदोऽस्य हि सहस्रं शाखा एक नारायणं हित्या सर्या ज्ञातुं कोऽपि न शक्तोऽथापि सप्तभेदाच्छृणु । आसुराय- ·४२२ श्रीगुरुसंहिता प्राञ्जलिश्च ततो ज्ञेय ऋग्विधाख्यस्ततः परः ।। ततः प्राचीनयोग्यथ भेदः परमपावनः ॥ ८५ ॥ ज्ञानयोग्यस्ततो ज्ञेयः भृण्वन्यदपि कथ्यते ॥ राणायनीयभेदास्तु नवसंख्याः प्रकीर्तिताः ॥८६॥ राणायनीयाः शाटयायनीयाः शाटयाश्च मुद्गलाः ॥ अनुक्रमेण विज्ञेयाः खल्बलाश्च ततः परम् ॥ ८७॥ महाखल्वलसंज्ञाश्च लागलाश्च ततः परम् ॥ कौथुमाथ ततो ज्ञेया गौतमाश्च ततः परम् ।। ८८ ॥ जैमिनीयास्ततो ज्ञेया एवं भेदाः सुविस्तृताः। श्रीगुरु मणौ प्राह व्यासेनैवं प्रभापिताः ॥ ८९ ॥ आदितः सामवेदं हि को जानीते द्विजो भुवि ।। अथापीह युवाभ्यां हि त्रिवेदज्ञत्वमीदृशम् ॥९० ॥ सम्पादित कथं भूतं कथमुन्मचता हि वाम् ॥ अयाथर्वश्रुति प्राह व्यासः शिष्यं सुमन्तुकम् ॥९१॥ सुमन्तो शस्त्रास्त्ररूप उपवेदो ह्यथर्वणः ।। पैजानगोत्रसम्भूत ऋषिभिः समुदाहृतः ।। ९२ ॥ णीयवार्तान्तवेयवासुरायणीयप्राञ्जलिअग्विधानप्राचीनयोग्यज्ञानयोग्या इति । राणायनीयशाट्यायनीयशाट्यमुद्गलखल्यलमहाखल्वललाङ्गलकोथुमगौतमजै- मिनीया इति राणायनीयभेदाः ॥ ८०-८९ श्रीगुरुराहादितः सामवेदः मुवि को जानीयात् । कयं युवां त्रिवेदी ब्रूतम् । व्यासः मुमन्तवेऽथर्व- येदमाहोपवेदोऽस्त्यावरूपो वैजानगोत्रमिन्द्रो देवता त्रिगुप्छन्दः । चण्ड- ·कर्मकाण्डे अ. २६ ४२३ अधिदेवतमिन्द्रोऽस्य त्रिष्टुप्छन्दस्तयाऽस्य च ।। चण्डस्तीक्ष्णोऽप्यथर्वाऽयं कृष्णवर्ण उदाहृतः ।। ९३ ॥ कामरूपी क्षुद्रकर्मा स्वदारातुष्टमानसः ॥ सप्तारत्निप्रमाणाङ्गोऽथर्ववेदः प्रकीर्तितः ॥ ९४ ।। मेदा अथर्ववेदस्य नवसंख्यामिता मताः ।। सुमन्तुनामशिष्याय व्यासेन परिकीर्तिताः ॥ ९५ ॥ पप्पलाः प्रथमाः प्रोक्ता दान्ता अपि ततो मताः ।। ततःप्रदान्ता आख्याताः स्तीता अपि ततःस्मृताः ॥९६ तव आता इति ख्यातास्ततः स्युर्ब्रह्मदावलाः ।। शौनकीयास्ततः प्रोक्ताः क्रमेणवावधारय ।। ९७॥ ततो देवर्षिसंज्ञाः स्युस्ततवरणविद्यकाः॥ पञ्च कल्पा अस्य मन्ति सुमन्तो तान्निशामय ॥९८॥ विधानकल्पो नमत्रकल्प इत्युच्यते ततः ।। संहिताकल्पस्ततः म्याच्छान्विकल्पस्ततः परः ।। ९९ ॥ स्तीणः कृष्णवर्णः कामम्पी क्षुद्ररुर्मा स्वमार्यानुष्टः सप्तारनिप्रमाणोs- पर्याय नर मेदाः। पैन्यदान्तम्तीनौतब्रह्मदापलशोनसीयदेवर्षिचरण- विद्या इति। स्पिनरुपनशनसल्यसंहिताकल्पशान्तिरूल्य-॥९०-९९॥

·४२४ श्रीगुरुसंहिता कल्पो विधिविधानाख्य इति व्यासेन भापितः ।। व्यासेन भारते खण्डे इमाः शाखाः प्रकाशिवाः १०० पुरा भरतखण्डेऽस्मिन्यहवः पुण्यचारिणः ।। वर्णाश्रमाचाररतास्ततो चेदाः प्रतिष्ठिताः॥१ अस्मिन्कलियुगे त्यक्तकर्माणो ब्राह्मणा अमी ॥ आसंस्ततो द्विजो वेदा लुप्ता जाता महीतले ॥२॥ कर्मभ्रष्टा द्विजा नष्टा म्लेच्छाग्रे वेदपाठकाः ।। तेषां तु मतिमन्दानां मन्त्रसत्त्वं विनिर्गतम् ॥ ३॥ प्राग्ब्राह्मणानां महत्त्वं देवत्वं च ततो भुवि ।। महीसुरा द्विजवराः सर्वमान्या इति श्रुताः॥४॥ पुरा सर्वेऽपि राजानो ब्राह्मणानां प्रपूजकाः ॥ सर्वस्वमपि तैर्दत्तं नाङ्गीचक्रुस्तु तेऽस्पृहाः॥५॥ वेदमन्त्रबलात्तेपामधीनाः स्युस्त्रिमूर्तयः ।। इन्द्रादिदेवता भीता ब्राह्मणेभ्यस्ततो नताः ॥६॥ विधिविधानकल्पा इति अस्य पञ्च कल्पाः । एवं व्यासेन भापितम्। पुराऽस्मिन्भारतखण्डे बहवो वर्णाश्रमाचाररतास्ततो वेदाः प्रतिष्ठिताः । कलियुगेऽस्मिस्त्यक्तस्वकर्माणो ब्राह्मणाः स्युरतो वेदा लुप्ताः । कर्मभ्रष्टानां म्लेच्छाप्रे घेदपाठकाना मन्दधीना मंत्रसत्त्वं निर्गतम् ॥ १००-१०३॥ पूर्व विप्राणां देवत्वं महत्त्वं च । ततो भूसुरा इति सर्वमान्या राजानोऽपि तत्पदसेवकाः । सर्वस्वं दत्तमपि तेऽस्पृहा नाशीचक्रुः । वेदमंत्रबलानिमत- ·फर्मकाण्टे अ.२६ ४२५ विप्राणां वचनं कामधेनुकल्पद्रुमोपमम् ।। तृणीकृतोऽद्रिस्तपमा तृणं चाद्रीकृतं द्विजैः ।। ७॥ . विष्णुः स्वयं समानर्च ब्राह्मणान्वेदमूपिवान् ।। वेदनमावतो विप्रान्मन्यते स्म स्वदेवतम् ॥ ८॥ देवाधीनं जगत्सर्व मन्यावीनं च दैवतम् ॥ ते मन्त्रा ब्राह्मणाधीना ब्राह्मणो मम देवता ॥९॥ इति विष्णुः स्वयं प्राह महान्तोऽतो द्विजाः पुरा । अधुना श्रुतिमार्ग ते परित्यज्य कुंमार्गगाः॥११०॥ सत्त्वहीना अतो जाता होनजातिप्रसेवकाः ॥ अध्यापयन्ति द्रव्या वेदविक्रयजीविनः ॥११॥ हीनानां पुरतो वेदान्ये पठन्ति द्विजाधमाः ।। तन्मुखं नावलोक्यं ते भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः॥१२॥ यस्तदीना इन्द्रादयो भीत्या नतास्तिष्टन्ति । तेषां याल्पद्रुमकामधेनुवत् । तैरदिस्तृणीकृतस्तृणमन्यद्रिकृतम् ॥ ४.७ ॥ विष्णुदेवप्रमाद्विमान्स्व. दैवत मत्वाऽऽनर्च । देवाधीनं जगत्म० देवता इति ।। ८-९॥ अतः पूर्व हिला महान्तोऽधुना स्यमार्ग त्यक्त्वा कुमार्गरता होनसेककाः सत्यही- नास्ते वेदविक्रयजीविनः । हीनानां पुरतो वेटपाटकानां मुखमपि नावटो- १ कुकर्मगा इति कचित्पुस्तके.

·४२६ श्रीगुरुसंहिता कर चतुर्णामपि वेदानामेवं शाखाः सुविस्तृताः॥ I, को जानीते क्षितेः पृष्ठे प्रायशो गोप्यतां गताः ॥१३॥ चतुर्वेदज्ञता लोके युवाम्यां दर्शिता कथम् ।। बहुभेदा हि वेदानां युवां सर्वविदो कथम् ॥ १४ ॥ द्विजक्षोभेन को लाभो युवयोर्दुष्टबुद्धितः ।। दुर्योधोऽयं कृतः केन गच्छतं त्वरितं त्वितः ॥१५॥ स्वस्तुतिं च स्वयं कृत्वा जयपत्रं प्रदर्य च ॥ त्रिविक्रमयतेः पत्रं युवाभ्यां याचितं कुतः ।। १६ ।। मम वाक्यं समाकर्ण्य परित्याज्यो दुराग्रहः । न्यथं भ्रमेण स्वप्राणान्युवां दातुं न चाहथः ।। १७ ।। इति श्रीगुरुणा प्रोक्तं हितमेव दयालुना ॥ अश्रुत्वैवोचतुर्देहि पत्रमेवेति तामसौ ॥१८॥ यद्यत्र न विवादश्वेज्जयपत्रं लभेत नो॥ कथयिष्यन्ति राज्ञेऽदस्तिष्ठेच्छ्रष्ट्यं कथं नु नैौ ॥ १९ ।। क्यम् । ते ब्रह्मराक्षसा भवन्ति । एवं चतुर्वेदयिस्तारः । भूपृष्ठे तं को वेद। प्रायो वेदा लुप्ताः । युवां तु कथं सर्ववेदज्ञौ । दुर्बुद्धया द्विजक्षोभात्को लामः । केनाय दुर्बोधः कृतः । इतः शीघ्र गच्छत्तम् । स्वयं स्वस्तुति कृत्वा जयपत्राणि प्रदर्श्य कुतत्रिविक्रमापत्रं याचितम् ॥ १०.१६ ।। मद्वाक्यं श्रुत्वा दुराग्रहं त्यक्त्वा व्यर्थ प्राणान त्यजतमिति दयालुगुरुवाक्य श्रुत्वाऽपि ताबूचतु: । पत्रं देहि । यदि वादो न, पत्रमपि न लब्धश्चेद्राजाने कर्य नौ मानः । सिद्ध आहेयं मदोन्मत्तयोः स्वहितमजानतोस्तयोर्मुत्युरु- . १वां इति चित्पुस्तके.

·४२७
कर्मकाण्डे अ.२६
सिद्धः प्राहेति तौ विश्री मदोन्मत्ती समचतुः।
अन्नात्वा स्वहितं तस्मात्तयोमत्युरुपस्थितः ।। २० ॥
गङ्गाधरद्विजबरस्य सरस्वतीति
ख्यातः सुतः सकलसम्मत ईशभक्तः।।
श्रोतृन्समाहिततया श्रवणाय नू
लीलामृतस्य हि समययते स्म यः ।। १२१ ॥
(इति) श्रीसि० रूपेण सर० विर० नृसिं० विवगु० यां
श्रीगु० कर्म० पड्विंशः (अध्यायः)
आदितः श्लोकाः ।। २७५५ ।।
पागतः ॥ १७.२० ।। गङ्गाधरद्विजव० ॥१२१॥ इति चूर्णिकार्या
पतिशोऽध्यायः ॥
।। इति पड्दिशोऽध्यायः ॥२६॥

·॥ अथ सप्तविंशोऽध्यायः ॥२७॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ सिद्धपादाब्जसंलगः शिप्यराण्नामधारकः ।। करद्वयं समानीय विनयावनतोऽब्रवीत् ॥१॥ सिद्धयोगिञ्जय जय त्वं नो जगति वारकः ।। ज्ञानप्रकाशाय दत्तमात्मनः पददर्शनम् ॥ २॥ विस्तरेण चतुर्वेदा द्विजाभ्यां गुरुणोदिताः ॥ ततः किमग्रतो जातं विस्तरेण वद प्रभो ॥३॥ इति शिष्यवचः श्रुत्वा तुष्टः सिद्धमुनिर्जगौ । गुरोः शृणुष्वानुपमं माहात्म्यं नामधारक ॥४॥ प्रकारैर्बहुमिविप्रो योधिती गुरुणाऽपि तौ ।। ऊचतुर्जयपत्रं वा विवादं वा प्रदेहि नौ ॥५॥ अध्यायसारसग्रहश्लोकोऽयम्- अपि क इह यदीक्षणादपराजिताः (1) स बुरुडवदनाच्छ्रुतीः समवाचयत् ॥ अनयदुभमिते द्विजौ च पिशाचता (१) सुगतिमथ गतौ च तो द्विपडन्दतः ॥२७॥ सिद्धपदलग्नो नामधारको विनयेनाह । हे सिद्धयोगिस्त्वं तारको ज्ञान- प्रकाशाय स्वपदं दर्शितवानसि । गुरुणा वेदा विस्तरेणोक्तास्ततः किं जातं तद्वद ॥ १-३ ॥ सिद्ध आहानुपमं माहात्म्यं शृणु। बहुप्रकारैबोंधि- तावपि तो जयपत्रं वादं वा दीयतामित्यूचतुः ॥ ४-५॥ इति श्रुत्वा गुरुः ४१८ ·कमकाण्डे अ. २७ ४२९ इति विनवचः श्रुत्वा कुपितः श्रीगुरुर्मुनिः ।। यथाऽन्तःकरणे कां यत्तस्य सिद्धिर्भविष्यति.।।६।। दष्टुं सर्पोदरं यद्वन्मूपकोऽप्यभिकांक्षति ।। यथा वाऽपि ज्यलद्दीपं पतङ्गोऽत्तुं प्रधावति ॥ ७ ॥ तथा विप्रो मदोन्मत्तावज्ञात्वा श्रीगुरुं प्रभुम् ॥ बलान्मतुं समुद्युक्तावन्धवत्स्वात्मघातकौ ॥ ८॥ अत्रान्तरे नरं दुरादायान्तं श्रीगुरुर्विभुः ।। दृष्ट्वा शिप्यमुवाचामुमागच्छन्तमुपाह्वय ॥९॥ इति श्रीगुरुणोक्तोऽसौ शिष्यो गत्वा त्वरान्वितः ॥ आहूयोपानयच्छीघ्रं श्रीगुरोः सनिधि तु तम् ॥ १० ॥ पप्रच्छ श्रीगुरुः कस्त्वं का जातिर्जन्म कुत्र च ।। सर्व कथय वृत्तान्तं कुतो गच्छसि वा वद ।। ११ ॥ इति श्रीगुरुणोक्तोऽसौ प्राहाहं हीनजातिजः॥ मातङ्गनामको नीचः स्थानं ग्रामावहिर्मम ।। १२ ॥ कुपित आह । यथेच्छसि तथा भविष्यतीति ॥६॥ सपोदरं दष्टुं यथा मूषक इच्छति, ज्वलद्दीपं वाऽत्तुं यथा पतङ्गो धावति, तथा ती मदोन्मत्ती गुरुं प्रमुमज्ञात्वा बलान्मर्तुमुचुक्तो। अन्नान्तरे दूरं यान्तं नरं दृष्ट्वा श्रीगुरुः शिष्यमाह तमुपायेति । शिष्यः शीघं गत्वा तं श्रीगुरुसमीपमानयत् । श्रीगुरुस्तमाह फस्त्वं, का ते जातिः, क वा जन्म, कुतो गच्छसि वदेति । स आह । हीनो मातङ्गनामको नीचोऽहं प्रामादहिमें स्थानम् ।। ७.१२॥

·। श्रीगुरुसहिता, कृपालुः सर्वभूतेषु त्वं ततः परिपृच्छसि ।।, , . {" ममोद्धारोऽभवदिति प्रणनाम स दण्डवत् ॥ १३ ॥ प्रददर्श दयालुस्तं सुधाक्परपूरुपः॥ स्पर्शस्पर्शाद्यथा लोहं स्वर्णभावं प्रयाति हि ॥ १४ ॥ तथा गुरुः कृपादृष्टया तं चकार सुपावनम् ।। दण्डं शिप्यकरे दत्त्वा सप्त रेखा अकारयत् ।। १५॥ आक्रमस्वैकैकरेखामिति श्रीगुरुणोदितः॥ हीनः स चानुपूर्येण तामेकैकां विचक्रमे ॥ १६ ॥ 11. आयां गतं गुरुः प्राह क ते जन्म वदेति सः।। ऊचे मैन्दस्ततोऽरण्यरक्षः किरातवंशजः ॥१७॥ ततस्तृतीयरेखास्थो लब्धप्राक्स्मृतिरनवीत् ।। अहं नदीतीरवासी गङ्गापुत्र इति स्मृतः ॥१८॥ सर्वभंतकृपालोस्ते प्रश्नान्ममोद्वारोऽभूदिति दण्डवन्ननाम । परपुरुषो गुरुर्द- पादृष्ट्या तं ददर्श । स्पर्शस्पर्शाल्लोहं स्वर्णमिव गुरुदृष्टया स पूतोऽभूत् । ततः शिष्यकरे दण्डं दत्वा सप्तरेखा लेखयामास । एकैकरेखामाक्रमस्चेति 'गुरुणोक्तो हीनस्तथाऽकरोत् ॥ १३-१६ ॥ आद्यां गतं तं गुरुराह । क ते जन्मेति । स आह मैन्दोऽहमिति । द्वितीयो गत्वाहारण्यरक्षकः किरात- जोऽहमिति । तृतीयां गतो लब्धस्मृतिराहाहं नदीतीरस्थो गङ्गापुत्र इति । .. अमृतष्टिः २ अनुक्रमेण, .. .

·फर्मकाण्डे अ. २७ 4 तुपरेखागतः शूद्रजातीयोऽहं स्ववृत्तिगः ।। स्वामिस्त्वया समाहूत इहेति पतितोऽब्रवीत् ॥ १९ ॥ ततः पञ्चमरेसास्थो ज्ञानी सन्माह जन्म मे || वैश्यवंशेऽभवत्सोमदत्तो नाम मम प्रभो ॥ २० ॥ पीं रेखां ततो गत्वा प्राहाहं क्षत्रवंशजः ॥ मम नाम प्रमो विद्धि गोदावरीति विश्रुतम् ॥ २१ ॥ सप्तमीस्थस्ततो वेदशास्त्रव्याकरणादिवित् ।। अहं नाम्नाऽध्यापकोऽनजातीय इति सोऽवदत् ॥२२॥ श्रीगुरुः प्राह तं वेदशास्त्रज्ञोऽसि यदा तदा ॥ वादार्थमागतावेतौ विवादेन पराजहि ॥ २३ ॥ इत्युक्त्वा मन्त्रितं भस्म तदङ्गेवाक्षिपत्प्रभुः ।। ज्ञानज्योतिःप्रकाशोऽभूत्तत्क्षणं तस्य चान्तरे ॥२४॥ वायसोऽपि यथा हंसः प्रगतो मानसं सरः।। तथा श्रीगुरुदृष्टथैव हीनोऽपि ज्ञानवानभूत् ।। २५ ॥ तुर्यां गत्याऽऽह | शूद्रजातीयोऽह स्ववृत्तिगः स्वामिस्त्वयाऽऽहूत भाग- तोऽस्मीति । पञ्चमी गत्वाऽऽह सोमदत्ताल्यो वैश्योऽहमिति । पठीं गत्वाऽऽह गोदारीसज्ञः क्षत्रियोऽहमिति ।। १७-२१ ।। ससमी गत्वाऽऽह । वेदशा- स्त्रज्ञोऽध्यापकोऽग्रजातीयोऽहमिति । गुरुराह वेदशास्त्रज्ञोऽसि चेद्वादार्थ- मागतावेतौ यादेन पराजहीति । तदेहेऽभिमन्त्रितं भस्म चिक्षेप । तदा तस्य ज्ञानप्रकाशोऽभूत् । मानससरो गत काको हंस इव गुरुदृष्ट्या हीनोऽपि १प्राविपत.

·. • श्रीगुरुसंहिता, कृपालुः सर्वभूतेषु त्वं ततः परिपृच्छसि ॥ , . ।' ममोद्वारोऽभवदिति प्रणनाम स दण्डवत् ॥१३॥ प्रददर्श दयालुस्तं सुधादृक्परपूरुपः॥ स्पर्शस्पर्शाया लोहं स्वर्णभावं प्रयाति हि ॥ १४ ॥ तथा गुरुः कृपादृष्टया तं चकार सुपावनम् ॥ दण्डं शिप्यकरे दत्त्वा सप्त रेखा अकारयत् ॥१५॥ आक्रमस्वैकैकरेखामिति श्रीगुरुणोदितः॥ हीनः स चानुपूर्येण तामेकैकां विचक्रमे ॥ १६॥ आद्यां गतं गुरुः प्राह क ते जन्म वदेति सः।। ऊचे मैन्दस्ततोऽरण्यरक्षः किरातवंशजः ॥ १७॥ ततस्तृतीयरेखास्थो लब्धप्राक्स्मृतिरप्रवीत् ।। अहं नदीतीरवासी गङ्गापुत्र इति स्मृतः ॥१८॥ सर्वमंतकृपालोस्ते प्रश्नान्ममोद्वारोऽभूदिति दण्डवन्ननाम । परपुरुषो गुरुर्द- यादृष्ट्या तं ददर्श । स्पर्शस्पर्शालोहं स्वर्णमिव गुरुदृष्ट्या स पूतोऽभूत् । संतः शिप्यकरे दण्डं दत्वा सप्तरेखा लेखयामास । एकैकरेखामाक्रमस्वेति गुरुणोक्तो हीनस्तथाऽकरोत् ।। १३-१६॥ आद्यां गतं तं गुरुराह । क ते जन्मेति । स आह मैन्दोऽहामिति । द्वितीयां गत्वाहारण्यरक्षकः किरात- जोऽहमिति । तृतीयां गतो लन्धस्मृतिराहाहं नदीतीरस्थो गङ्गापुत्र इति । ... अमृतष्टिः २ अनुक्रमेण. । T Im ·कर्मकाण्डे अ. २७ ४३१ तुर्यरेखागतः शूद्रजातीयोऽहं स्ववृत्तिगः ।। स्वामिस्त्वया समाहूत इहेति पतितोऽब्रवीत् ॥ १९ ॥ ततः पञ्चमरेखास्यो ज्ञानी सन्प्राह जन्म मे ॥ वैश्यवंशेऽभवत्सोमदत्तो नाम मम प्रमो ॥२०॥ पष्ठी रेखां ततो गत्वा प्राहाहं क्षत्रवंशजः॥ मम नाम प्रमो विद्धि गोदावरीति विश्रुतम् ॥ २१ ॥ सप्तमीस्थस्ततो वेदशाखव्याकरणादिवित् ।। अहं नाम्नाऽध्यापकोऽग्रजातीय इति सोऽवदत् ॥२२॥ श्रीगुरुः प्राह तं वेदशास्त्रब्रोऽसि यदा तदा ॥ वादार्थमागतावेतौ विवादेन पराजहि ॥ २३ ॥ इत्युक्त्वा मन्त्रितं भस्म तदङ्गेवाक्षिपत्प्रमुः॥ ब्रानज्योतिःप्रकाशोऽभूत्तत्क्षणं तस्य चान्तरे ।। २४ ।। वायसोऽपि यथा हंसः प्रगतो मानसं सरः।। तथा श्रीगुरुदृष्टथैव हीनोऽपि ज्ञानवानभूत् ।। २५ ॥ तुर्या गत्वाऽऽह । शूदजातीयोऽहं स्ववृत्तिगः स्वामिस्त्वयाऽऽहूस भाग- तोऽस्मीति । पञ्चमी गत्वाऽऽह सोमदत्ताल्यो वैश्योऽहमिति । यष्टीं गत्वाऽऽह गोदारीसंज्ञः क्षत्रियोऽहमिति ।। १७-२१ ॥ ससमी गत्वाऽऽह । वेदशा- स्त्रज्ञोऽध्यापकोऽग्रजातीयोऽहमिति | गुरुराह वेदशास्त्रज्ञोऽसि चेद्वादार्थ- मागतावेती वादेन पराजहाँति । तदेहेऽभिमन्त्रितं भस्म चिक्षेप । तदा तस्य ज्ञानप्रकाशोऽभूत् । मानससरो गतः काको हंस इव गुरुदण्या हीनोऽपि - १प्राधिपत..

·४३२ श्रीगुरुसंहिता त्रिमूर्तिरवतीर्णोऽयं यो नृसिंहसरस्वती ॥ तं पश्यति नृदृष्टया यः स नरो पात्यधोगतिम् ॥२६॥ एवं स वेदशास्त्रज्ञो भूत्वापि पतितस्तदा ॥ शृण्वतां विदुपामेप पपाठ ज्ञानवान्वहु ॥ २७ ॥ यावागतौ विवादार्थ ती भीती चकितीतराम् ।। हृच्छूलौ बधिरौ जाताववाचौ छिन्नजिह्ववत् ॥ २८ ॥ भृशं प्रकम्पितौ तौ तु पतितौ गुरुपादयोः॥ ऊचतुवा (नौ) गतिः काऽतो वद स्वामिन्प्रकाशक ॥२९॥ अहो कृतो गुरुद्रोहो धिक्कृता ब्राह्मणा अपि ।। त्वं गौरीरमणः स्वामिन्नवतीर्णः क्षमस्व भोः ॥ ३० ॥ आवां हि तामसौ मायापाशसंवेष्टितौतराम् ।। न ज्ञातमत आवाभ्यां स्वरूपमपि ते स्फुटम् ॥ ३१ ॥ त्वं लीलया करोष्येव तृणमप्यद्रिमीश्वर ।। क्रोधदृष्टया पश्यसि चेदप्यद्रिर्भस्मसाद्भवेत् ।। ३२ ॥ ज्ञानवानभूत। नृसिंहसरस्वती त्रिमूर्त्यवतारः |- तं दृष्ट्या यः पश्यति सोऽधो यायात् । स हीनोऽपि वेदशास्त्रज्ञो भूत्वा विदुषां श्रृण्वता सर्व पपाठ। पादार्थमागतो तो भीती हृच्छ्लादितौ बधिरौ मूकबज्जाती कम्पिती सौ गुरुपादयोः पतित्वोचतुर्वी (नौ) का गतिः । गुरुद्रोहः कृतः । विना धिस्कृताः। त्वं शिवोऽवतीर्णोऽसि । क्षमस्व ॥ २२.३० ।। भावा तामसी मायावेष्टितौ कुत्तो वा (नौ) तेस्वरूपज्ञानम् । त्वं लीलया तृणमप्यद्री- फरोपि । ते सुधाऽद्रिरपि भस्मसाद्भवेत् । त्वं त्रिमूर्तिर्जगद्गुरुः । सत्त्वरजस्त- ·कर्मकाण्डे अ. २७ ४३३ रजसा सुजसीश त्वं विश्वं सत्वेन पासि च ॥ तमसा हंसि तस्माद्धि त्वं त्रिमूर्तिर्जगद्गुरुः ॥ ३३ ॥ आवयोन मतिः शक्ता तव माहात्म्यवर्णने ।। अतस्त्वं वां (नौ) कुरूद्धारं शरणाप्तवरप्रद ॥ ३४ ॥ इति ताम्यां द्विजातिभ्यां स्तुतः श्रीगुरुरववीत् ॥ युवाभ्यां क्षोभितो भिक्षुः स त्रिविक्रमभारती ॥ ३५॥ अन्येऽपि बहवो दोषा अर्जिता निन्दिता द्विजाः ॥ राक्षसं जन्म वां तेन भवेद्रोग्यं स्वकर्म हि ।। ३६ ।। स्वस्यार्जिवं स्वयं भोग्यं पापं पुण्यमयापि वा।। न निष्कृतिविना भोगाद्यावत्कर्म न सद्गतिः ॥ ३७॥ इति श्रीगुरुणा प्रोक्तौ पदलग्नौ तमूचतुः॥ कदा दुःखार्णवादस्मात्पारं यास्यावहे कथम् ।। ३८ ॥ प्राह श्रीगुरुनाथस्तौ कृपाब्धिः शृणुतं द्विजौ ॥ राक्षसत्वं द्वादशाब्दं युवयोहि भविष्यति ॥ ३९ ॥ मोगुणैः स्थितिसृष्टिसंहाराकरोपि । स्व-माहात्म्पवर्णने वा(नौ) न शक्तिः । हे शरणागतवरदावामुरेति स्तुती गुरुराह । युवाभ्यां त्रिविक्रमः क्षोभि- तोऽन्येऽपि दोपाः कृताः। द्विजा जिताथातो राक्षसी भन्नतम् । स्वार्जितं पुण्यं पापं च स्वयं भोग्यम् । नान्यया निष्कृतिः सद्गतिश्च । विप्रो गुरु- , पदलग्नाचतुः। कदाऽस्माद्दुःखार्णवादुद्धारः। श्रीगुरुः कृपयाऽऽह । द्वादशान्दपर्यन्तं वो राक्षसत्वं भविष्यति ।। ३१-३९॥ वां पश्चात्तापोऽ- १रवास.

·' ४३४ श्रीगुरुसंहिता अनुतापो हि वां जातः शान्तरूपं ततो भवेत् ॥ नारायणान्तर्गत वाक्यं हि प्रथमं पठन् ॥ ४०॥ युवयोः पापसंशुद्धौ पर्यटन्द्विज एप्यति । अग्रवाक्योच्चारणतः सद्गतिर्वा भविष्यति ॥ ४१ ॥ अधुना गच्छतं गङ्गामुपवेशार्हमेव तत् ।। स्थानं वामिति तौ प्रोक्तौ गुरुणा तौ तु जग्मतुः॥४२॥ ग्रामादहिस्तु निर्गत्य जातो हृच्छूलपीडितौ ।। क्षणानदीतटं यातौ द्विजौ तौ पञ्चतां गतौ ॥४३॥ कर्मणः स्वकृतस्यान्यः फलं कोऽनुभविष्यति ॥ अतस्तो तामसौ जातौ विप्रावप्यात्मघातकौ ॥४४॥ श्रीगुरोर्वचनं सत्यं भविष्यत्यन्यथा कथम् ।। राक्षसी द्वादशाव्दास्तौ भूत्वा सद्गतिमापतुः ।। ४५ ॥ नामधारक शिष्यैवं नये प्रस्थापितौ द्विजौ।। पश्चाज्जाता कथां रम्यां पावनीमवधारय ।। ४६॥ भृत्ततः शान्तता भवेत् । भवत्पापशुद्धौ नारायणानुवाकं पठन्द्विज एष्यति । अप्रवाक्योचारणाद्वा सद्गतिर्भविष्यति ॥ ४०-४२ ॥ गङ्गास्थानं वामुचि- तम् । तत्र गच्छतम् । इत्युक्तो तौ जग्मतुः । ग्रामावहिर्गत्वा हृच्छूलार्दितो तौ नदीं गत्वा मृतौ । कृतकर्मणः फलं कोऽन्योऽनुभविष्यति । गुरुवचः सत्यम् 1 आत्मघातको तामसौ तौ द्वादशाम्दानाक्षसी भूत्वा सद्गतिं गतौ। हे नामधारक ततो वृत्ता पावनी कां शृणु । हीनोऽपि विद्वा भूत्वाऽतीत १पधात्तापः, ·कर्मकाण्डे अ.२७ ४३५ हीनोऽपि ब्रह्मविद्भूत्वा जन्मातीतं च सप्तमम् ।। स्मृत्वा विमोऽस्मीति ततो निर्धार व्यकरोत्स तु ॥४७॥ प्रणम्य श्रीगुरुं भक्त्या विनयावनतोऽब्रवीत् ।। मायामयाजानतमोज्योतीरूपोऽसि सद्गुरो ।। ४८ ॥ विप्र आसं पुरा क्षिप्रं जातिहीनोऽभवं कथम् ।। विस्तरात्कथय स्वामिस्त्रिकालज्ञ महामुने ॥४९॥ जन्मान्तरे हि को दोपो मया दुष्टघिया कृतः ।। पिनाकिन्कथय स्वामिच्छीनृसिंहसरस्वति ॥५०॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रकाशमवदत्तदा।। श्रीगुरुभंगवांस्तत्ते प्रवक्ष्ये नामधारक ।। ५१।। सच्चाग्रतो वक्ष्यति वै सरस्वती गाङ्गाधरिघुन घृतः सरस्वती। यस्यामृतप्रायचरित्रसेवना- ज्ज्ञानी भवेच्चेत्पतितः स पावनः ।। ५२ ।। सतम जन्म स्मृत्वा विमोऽस्मीति निश्चित्य भक्त्या गुरुं प्रणम्य नम्र आह । हे सद्गुरो, स्व मायान्धकारज्योतिः ॥ ४३-४८॥ पुरा विप्रोऽन्यहं कथं जातिहीनोऽमयम् । महामुने, त्रिकालज्ञ, स्थामिविस्तरावद । दुधिया मया जन्मान्तरे को दोपः कृतः। हे स्वामिन्पिनाकिन्कथयेति श्रुत्या भगवान्स्फुट प्राह । हे नामधारक, तत्ते वक्ष्ये । तद्गङ्गाधरसुतो वक्ष्यति । एतचरितामृतसेयो ज्ञानी पतितश्च पूतो भवेत् ।। पुण्यो सुपावन यमेनस .

·श्रीगुरसंहिता पुण्यां सुपावनकथां कथयिष्यतीमा या राति संश्रवणमात्रत एव कामान् ।। धर्मार्थकामकचतुर्विधमुक्तिदात्री बानीयमेनस उताखिलभव्यधात्री ।। ५३ ।। उताखिलभव्यधात्री ।। ४९-५३ ।। इति चूर्णिकायां ससविंशो०॥ (इति) श्रीसि० रूपेण सर० विर० नृसिं० न्वितगु० यां श्रीगुरु० कर्म० सप्तविंशः (अध्यायः)॥ आदितः श्लोकाः ।। २८०८॥ ॥ इति सप्तविंशोऽध्यायः ॥२७॥ ।

·।। अथ अष्टाविंशोऽध्यायः ।। २८॥ ।। श्रीदत्तात्रेयाय नमः॥ नामधारक आहेदं कथां कथय मेऽग्रतः।। महोत्सवो मे मनसो यतः स्वाद्वी गुरोः कथा:॥१॥ सिद्ध ऊचे शृणुप्वार्य सत्कथां नामधारक ।। सर्वे दोपाः प्रणश्यन्ति ज्ञानज्योतिरुदेष्यति ॥२॥ श्रीगुरुः प्राह पतितं प्राकर्म परिपृच्छसि ।। शृणु विस्तरतो वक्ष्ये यतचण्डालताऽऽगता ॥ ३ ॥ गतिर्हि पुण्यपापाभ्यां स्वार्जिताभ्यामपर्यधः ।। शृणु कर्मविपाकोक्तां नीचजन्मप्रदां गतिम् ॥ ४ ॥ अध्यायसारसग्रहश्लोकोऽयम्-- अकथयदसावष्टाविंशे स्वकर्मविपाकतो विविधकुगति हीनत्वाति सचिहपुनर्भवम् । तदघहतये प्रायश्चित्तं च कृच्छ्रजपादिक पतितमकरीद्भूमोऽज्ञ सा मनोहरिणी कया ॥१॥ नामधारक आहायत. कथा कथय । गुरुकथा स्वाद्वी अतो मे महोत्सवः । सिद्ध आह । मृणु । स दोषा नश्यन्ति ज्ञानमुदेष्यति ॥ १-२॥ श्रीगुरुः पतितं प्राह । चण्डालयोनिप्रापक कर्म शृणु। पुण्यपापाभ्यामूर्खाधो गतिः १ प्राप्ता २ स्वर्गे नरकेच, ·श्रीगुरुसंहिता ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा दुराचाररता यदि ।। प्रेत्य चण्डालयोनि ते गमिष्यन्ति न संशयः ।। ५।। ब्राह्मण्या व्यभिचारिण्याः शूद्रसङ्गाद्भवेत्सुतः ।। चण्डालसंज्ञः स पिण्ड एपा जातिस्तु पोडशी ।। ६ ।। मूलजातिरिय ख्याता ये तत्प्रापकदोपिणः ।। ब्राह्मणाद्याचतुर्वर्णाः प्रेत्य चण्डालयोनिगाः ॥७॥ विस्तरेण तु ते दोपा वक्ष्यन्ते हीनजन्मदाः ॥ ब्राह्मणश्चेदनाचारः स तु चण्डालयोनिगः ॥८॥ मातरं पितरं हित्वा गुरुं चान्यत्र तिष्ठति ।। द्विजचण्डालतामेति कुलस्त्रीहापकोऽपि च ॥९॥ विहाय कुलदेवं यः पूजयत्यन्यदेवताम् ।। द्विजवण्डालतामेति योऽनृतं वक्ति सोऽपि च ॥१०॥ जीवहिंसारतो यश्च कन्याविक्रयकृत्तथा ।। द्विजश्रण्डालतामेति योऽपि चानृतदिव्यकृत् ॥ ११ ॥ कर्मविपाके उक्ता । ब्रह्मक्षत्रविशः शूदाश्च दुराचाररताश्चेचण्डालतां यान्ति । शूद्रसप्ताहाह्मण्यां जातश्चाण्डालः। एपा पोडशी जातिरिय मूलजाति- क्षणादीनां तन्नातिप्रापकदोपावृणु । अनाचारो ब्राह्मणो हीनजातिगः। मातृपितृगुरुकुलनात्यागी, कुलदेवं विहायान्यदेवपूजकोऽसत्यवक्ता, जोर- १ प्रयाणां द्विजत्वादकपद्यं. .

·कर्मकाण्डे अ. २८ ४३९ शुद्भहस्तेन योऽनाति ब्राह्मणोऽश्वक्रयी च यः ।। द्वितश्चण्डालतामेति शूद्रसम्पर्ककृत्सदा ॥१२॥ शूदखीसङ्गन्नित्यं दासीसगरतस्तथा ।। कुधा निहन्ति भाण्डानि देवे पित्र्ये च क्रमणि ॥१३॥ द्विजश्वण्डालतामेति स यश्चारण्यदाहकः ।। गोवत्सयोर्यो विरहं स्वयमेव करोति च ॥ १४ ॥ विभक्तस्तिष्ठति त्यक्त्वा मातरं पितरं सुतान् ।। द्विजचण्टालतामेति सत्यमेव न संशयः ।।१५।। वर्ष समारोहयति यः शूद्रानं भुनक्ति यः ।। द्विजचण्डालतामेति पतितावहितः शृणु ।। १६ ।। श्राद्वादिकं न कुरुते तीर्थ गत्वाऽपि तत्र यः॥ द्विजयण्टालतामेति तया तीर्थप्रतिग्रही ॥१७॥ स्वधर्मरहितो यस्तु कपिलागोपयस्तु यः॥ असमयेच देवाय स्वयं पिरति दुर्मतिः ॥१८॥ हिसारतः, कन्याक्रमी, मृपा दिव्यच्छूद्रहस्नेन भोक्ताऽश्वमयी ॥३-१२।। उद्दीरतो, दासीरतो, देवपित्यकर्मणि कोधेन भाण्टादिभक्ताऽरण्यदाहको, गोवत्सनियोगद्यश्च मातृपितृसुनांस्त्यक्त्वा विभक्तस्तिति, यो द्विजी वृषमारुह्य गच्छति, शृद्रानमोक्ता, तार्यादी गला श्राद्धाद्यकी, तीर्थ- प्रतिग्रही, स्वधर्मरहितः, ईश्वरायासमयं कपिलगोदुग्धपाता, शालग्नामा- १ श्रोपेन २ हे पवित. - ·४४० श्रीगुरुसंहिता द्विजश्चण्डालतामेति छित्वैव तुलसी तु यः॥ देवमर्चति शूद्रश्च यः शालग्राममर्चति ॥१९॥ मातापित्रोस्तु सेवां यो न करोति न पाति तौ।। द्विजथण्डालतामेति सप्तजन्माथवा कृमिः ॥२०॥ योऽधिवेदनशास्त्रज्ञो विवाह्यान्यां हि योपितम् ।। पूर्वा परित्यजत्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ २१ ॥ योऽतिथि श्रान्तमायान्तं ज्ञात्वाऽप्यभ्यस्य च श्रुतिम् ।। मुचिरागोजयत्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ २२ ॥ निन्दति ब्राह्मणं योग्यमयोग्यं पूजयत्यपि ।। परवृत्ति हरत्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ २३॥ वापीकूपतडागमो लिङ्गपूजनमञ्जकः ।। ब्राह्मणालयभेत्तैप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ २४॥ विश्वासकृत्स्वामिगुरुद्विपस्त्रीव्यभिचारकृत् ।। मित्रस्त्रीसङ्गकृच्चैप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ २५॥ पन्योरेकतरां भेददृष्ट्या पश्यति यः क्षणे ।। नान्नं दत्तेऽतिथिभ्यः स चण्डालो भवति ध्रुवम् ।।२६॥ र्थमपि तुलसीछेत्ता, सेवामकृत्वापि मातापित्रोररक्षिता, यश्चान्या भार्या- मुद्दाह्य पूर्वी परित्यजति, आयान्तमतिथि ज्ञात्वाऽपि वेदमभ्यस्य चिरे- णानदाता ॥१३-२२॥ योग्पनाह्मणनिन्दकोऽयोग्यपूजकः, परवृत्तिहती, यापीकूपतडागदेवलिद्गपूजाविप्रगृहमन द्विश्वासघातकरस्वामिगुरुद्विपन्मित्र- स्लीसारुयोर्भार्ययोः सत्योरेकतरस्या वैपम्पदतिथये विलम्बेना- ·कर्मकाण्डे स. २८ ४४१ सन्ध्याकाले च योऽश्नाति प्रतिश्रुत्य वचोऽन्यथा ॥ स्वकीयं कुरुतेऽप्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥२७॥ सन्ध्याकाले स्वपति यो दत्त्वा विप्राय गां पुनः॥ भृपालोऽपहरत्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ २८ ।। दुष्टोत्तरं वैश्वदेवकाले योऽतिथये वदेत् ।। दुरुक्त्या राति वाऽप्येष चण्डालो मवति ध्रुवम् ॥२९॥ गलातीर्थ निन्दति य एकादश्यां मुनक्ति च ।। जहाति स्वामिनं युद्धे चप्डालो भवति ध्रुवम् ।। ३० ।। व्रताहे पर्वसु दिवा स्त्रीसङ्गनिरतस्तु यः॥ वेदाद्राय रात्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ ३१ ॥ न श्राद्धं कुरुते काले पुण्यं कथयति स्वकम् ॥ पान्यभेदकरवैप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ ३२ ॥ ग्रीमेऽरण्ये स्थापयति अपां यस्तस्य यत्नतः ।। विघ्नकर्ता भवेदेष चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ ३३॥ नदाता, संध्याकाले भोक्ता, प्रतिश्नुतवचनस्यान्यथा कर्ता, संध्याकाले शपिता, भूपो दत्तभूम्यपहर्ता, वैश्वदेवकालेऽभ्यागताय दुष्टोत्तरदाता, दुरुस्याऽन्नदाना, गङ्गादितीर्थनिन्दकः, एकादश्यां मोक्ता, रणे स्वामि- हापफः, व्रताहे पर्वमु दिवा च स्त्रीसङ्गकर्मा, शूद्राय चेदवक्ता ॥२३- ३१॥ काले श्राद्धाफर्ता, स्वपुण्यत्यापकः, पान्यभेदकर्ता, प्रपाविन- १ घेर्नु भूमि दा २ ददाति.

·४४२ --- श्रीगुरुसंहिता । नाडीज्ञानाद्यविज्ञाय वैद्यकं यः करोति च ।। अचिकित्स्यौपधं दत्ते चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ ३४ ॥ वेदमार्ग त्यजति यो जारणं मारणं तथा ।। मोहनादि करोत्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ ३५॥ गुरुं नरं वक्ति हरहरी निन्दति चार्चति ॥ देवतान्तरमप्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ।। ३६ ॥ विनः क्षत्रश्च विद शूद्रो निजकर्म विहाय यः ।। परकर्माश्रयत्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ।। ३७ ॥ शूद्रान्मन्त्रं श्वचर्मस्थगङ्गाक्षीरोपमं तु यः ॥ प्रगृह्णाति द्विजः सैप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ ३८ ॥ श्राद्धे पिण्डान दत्तेऽज्ञो विधवास्त्रीरतोऽतिथिम् ।। गालीदत्वा भोजयति स चण्डालो भवेद्धवम् ।।३९।। माद्वेपी च यो दुष्टः पितृवेपी तथैव च ।। गुरुद्वेपी च योऽप्येप चण्डालो भवति ध्रुवम् ॥ ४० ।। . फर्ता, नाडीज्ञानचिकित्साशाने विनौषधदाता, वेदमार्गहापको, जारण- मारणमोहनादिकृत्, गुरं नरबुद्धया द्रा, देवतान्तरमभ्यापि हरिहर- निन्दकः, निजकर्मत्याजकः, परकर्मरतः, शूद्राच्छ्यचर्मस्थगनोदक. चमन्त्रग्रहीता, श्राद्धे पिण्डाद्यदाता, विधवारतोऽतियये गालिदाता, मातृपितृगुरुद्वेषी, यो गुरुनिन्दां श्रुत्या दृष्यति, विप्रदेष्टा, ब्रह्मराक्षस- .

·कर्मकाण्डे अ.२८ ४४३ “यो हप्यति गुरोर्निन्दां श्रुत्वा वा द्वेष्टि भूसुरान् ।। वेदचर्चाको विप्रो जायते ब्रह्मराक्षसः ॥४१॥ गुरुदैवतमक्तोऽपि यो निन्दत्यन्यदैवतम् ॥ सोऽपस्मारादितो नूनं मवेदारिद्यपीडितः ॥ ४२ ॥ पितरौ च गुरुं त्यक्त्वा सुखार्थी यः पृथग्मवेत् ।। बुरुडोदरजो भृत्वा महारोगेण युज्यते ।। ४३ ॥ विप्रावमाननिरतो यो विनो वेददृपकः कर्मभ्रष्टो भवेदेव भूत्रकृच्छ्रजार्दितः ॥ ४४ ॥ यो बक्ति लोकमर्मस्पृगुच्चारयति दुष्कृतम् ॥ हृद्वेग्मवान्तरे भूत्वा महाकष्टं मुनक्ति सः ।। ४५ ।। त्रियो गर्मान्पातपति बन्ध्यात्वं तस्य निश्चितम् ।। तस्य पुत्रा मरिप्यन्ति न कार्य गर्भपातनम् ।। ४६ ॥ योनिमाग्वेदच कृत् एते सः चण्डालयोनिगाः ॥३२-४१॥ गुरुदेव- भक्तोऽभ्यन्यदेवनिन्दकोऽपस्मारदारिद्यमा। मुखार्थ पितरी गुरुं च त्यक्त्वा यः पृथक्तिष्ठति स वुरढयोनि गत्या महारोगादितो भविष्यति । विप्रायमानद्वेदपकः कर्मभ्रष्टश्च मूत्रकृच्छरुजार्दितो भविष्यति । लोक- मर्मस्पृग्वता दुष्कृतवक्ता च मत्रान्तरे हृदोगी महाफटभाक्च । गर्भपात- की वंध्या मृतच्या या भविष्यति। प्राविनमपि धर्मशास्त्रादि न १हदयरोगी.

·४४४ श्रीगुरुसंहिता धर्मशास्त्रपुराणादि न शृणोति फुदृष्टितः ॥ पहनादं वीक्षते यो पविरोऽन्धश्च जायते ॥ १७ ॥ तथा पतितमैत्रीकृद्गार्दभी योनिमृच्छति ।। हीनादौषधसेवी च मृगयोनि स गच्छति ॥४८॥ करोति ब्रह्महत्यां यः क्षयरोगी स जायते ।। सुरां पिरति यो मूढः श्यावदन्तः स जायते ॥४९॥ तथा सुवर्णहर्ताऽपि कुनखी च भवान्तरे ।। कुष्ठी भवत्येष गुरुतल्पगामी तथैव च ॥ ५० ॥ अश्वहन्ता च गोहन्ता भवेद्वन्ध्यस्तथैव च ॥ योऽनुतप्तो भवेदेप दोपहीनो भवेत्खलु ॥५१॥ पूर्व भुक्त्वा स नरकांस्ततो रोगी भवान्तरे ॥ विश्वासघात्यन्नवैरी वमना” भविष्यति ॥५२ ।। योऽङ्गीकरोति निष्काश्य यत्नतः परसेवकम् ।। मुनक्ति यातनां धोरां स नरो बन्धनालये ॥ ५३ ।। मृणोति बहनादं निन्दति च स बचिरोऽन्धश्च । पतितमैत्रीकृद्गार्दी योनिमेष्यति । हीनादौपधसेवी च मृगयोनिम् । ब्रह्महा क्षयरोगी, मद्यपः श्यावदन्तः, सुवर्णहर्ता कुनखी, गुरुतल्पगः कुष्टी ॥४२-५०।। अश्व- गोहन्ताऽपुत्रः। यस्यानुतापो जातः स दोपहीनो भवेत् । पूर्व पापभोगः पधाद्भवान्तरे रोगाः। विश्वासघातकृदन्नवरी यान्तियुक्तथ । परसेवक निष्काश्याङ्गीकरोति स बन्धनालयेघोरयातनाभाक् ॥११.५३।। परस्त्री- १ यदनमक्षणं.

·४४५ कर्मकाण्डे अ.२८ नरः स्त्रीचौर्यकर्ता यो नरकं याति दारुणम् ॥ मविहीनस्ततो भूत्वा क्लेशाननुमविष्यति ।। ५४ ।। सर्प निहन्ति यो दुष्टः सर्पयोनि स गच्छति ।। एवं बहुविधा दोपा अथ चौर्य प्रवच्मि ते ।। ५५ ॥ स्वर्णहर्ता मवेद्यस्तु प्रमेहव्याधियुग्मवेत् ।। या पुस्तकापहर्ता स जन्मान्धोऽपि भविष्यति ॥५६।। वस्त्रापही पतितः श्वित्ररोगार्दितो भवेत् ।। गणद्व्यापहर्ता च गण्डमालार्दितो भवेत् ॥ ५७॥ श्वासोच्छ्वासार्दितस्याथै पामरोऽपहरत्यसौ ।। कारायां बध्यत इति ब्रह्माण्डादिषु चोदितम् ।। ५८ ।। परद्रव्यापहारी च परन्यासापहारकः ।। परद्वेटाऽप्यपुत्रत्वं गमिष्यति भवान्तरे ॥ ५९ ॥ अन्नहर्ता नरो गुल्मव्याधिना पीडितो मवेत् ।। यो धान्यहारकः सोऽपि रक्तगात्री भविष्यति ॥६॥ हर्ता दारुणनरकमा। ततो मतिहीनः सन् क्लेशाननुभविष्यति । सर्पहन्ता सर्पयोनिग इत्याद्या अनेकदोपाः । अय चौर्य गृणु। सुवर्णहता प्रमेहव्याधियुक् । पुस्तकहर्ता जन्मान्धः। वस्त्रहर्ता पतितः चित्रो च। गणद्रव्यती गण्डमालातः । श्चासाद्यातुरद्रव्यहती कारायां बध्यत इति ब्रह्माण्डपुराणाटिपूक्तम् । परद्रन्यहर्ता, पान्यासही, परवेष्टा च, जन्मान्तोऽपुत्रः ॥५४.५९॥ अन्नहर्ता गुल्मी, धान्यही रक्तगात्रः, ·४४६ श्रीगुरुसंहिता भविष्यति सुदुर्गन्धशरीरी तैलचौर्यकृत् ।। ब्रह्मस्वान्यवधूहर्ता स भवेद्ब्रह्मराक्षसः ॥ ६१॥ रत्नमौक्तिकमाणिक्यमुखान्यपहरिष्यति ॥ नराधमः स पतति हीनजाति गमिष्यति ॥ २॥ पत्रशाखाफलहरः खघुरोगार्दितो भवेत् ।। रक्तपथापि गोदेहेरक्तपो जन्तुरुद्भवेत् ।। ६३ ॥ कांस्यकार्पासलोहादितस्करो नरकं व्रजेत् ।। ततो भवेच्ट्वेतकुष्ठी सर्वत्रैवं विचारयेत् ॥ ६ ॥ देवद्रव्यापहारी च देवकार्यविनाशकः अभक्ष्यभक्षकश्चैव पाण्डुरोगार्दितो भवेत् ॥६५॥ परनिक्षेपहर्ता च सर्वदा शोकभाग्भवेत् ।। जन्मान्तरं शृणु धनतस्करस्तूष्ट्रयोनिगः ॥६६॥ फलहर्ता वनचरो जलहर्ता च चातकः । गृहोपकरणादाता काकजन्म स गच्छति ।। ६७॥ लहृदुर्गन्धी, ब्रह्मस्वपरस्त्रीही ब्रह्मराक्षसः, मौक्तिकमाणिक्यादिहर्ता हीनजातिगः, पत्रफलादिहत्खर्तिः, रक्ताशी गोदेहरक्तपजन्तु, कास्पकातिलोहादिहनरकगामी ततः श्वेतकुष्टी च ॥६०-६४॥ देवः दूल्यहर्ता, देवकार्यवाती, अभक्ष्यभक्षकथ, पाण्डुरोगी। परनिक्षेपहती शोकभाक् । जन्मान्तरं शृणु | धनद्बत् उष्ट्रः। फलहवनचरः। जलही गोचीट इति प्रसिद्धः २ चोरः, ।

·कर्मकाण्डे अ. २८ सरंधाजन्मभागी स्यान्मधुहर्ता न संशयः ।। तथा गोरसहर्ता च कुष्ठरोगार्दितो भवेत् ॥ ६८।। जन्मान्तरप्रदा दोपाः पतितैयं सहस्रशः॥ व्यभिचारप्रकरणं शान्तिपर्वस्थमुच्यते ।। ६९॥ परस्च्यालिङ्गको जन्मशतं श्वा जायते ध्रुवम् ॥ सर्पजन्म ततो गत्वा दुःखमागी भविष्यति ॥ ७० ॥ अन्धो भवति मूढोऽसौ परस्त्रीयोनिवीक्षकः ।। पन्धुस्त्रीसङ्गकर्ता यो गार्दभं जन्म गच्छति ॥ ७१ ॥ ततो विहाय तज्जन्म सर्पयोनि गमिप्यति । एवं पुनश्च नरकमागी स्याज्जारकर्मकृत् ।। ७२ ॥ "मित्रसीमन्तिनीभोक्ता शुनो योनि स गच्छति ।। मातुलस्त्रीसङ्गकर्ता स चापीह श्वयोनिमाक् ॥ ७३ ।। । यो निरीक्षति दुर्बुद्धया परसीमन्तैिनीमुखम् ॥ चक्षुरोगी स भवति नात्र कार्या विचारणा ॥७४॥ चातकः । गृहोपकरणहर्ता काकः । मधुहन्माक्षिका । गोरसहत्कुष्टी ॥६५६ ६८॥ एवं सहस्रशो जन्मान्तरदा दोषा.। शान्तिपर्वोक्तं ध्यमिचारफळ मृणु | परस्यालिङ्गनाजन्मशतं श्वयोनिः, ततोऽतिदुःखद, सर्पजन्म । कुदृष्ट्या परस्त्रीयोनिवीक्षकोऽन्धः । बन्धुस्त्रीगो गर्दमस्ततः सर्पश्च । जार- कर्मकृनरकमागी। मित्रस्त्रीमुक् श्वा । मातुलस्त्रीमुगश्वः । दुर्बुद्धया परस्त्री- १ मधुमक्षिका २ स्त्री.

·४४८ *- श्रीगुरुसंहिता योऽपि गच्छति विप्रस्य खियं शूद्रोऽपि सन्त्स्वयम् ।। तावुभौ हि महापापो कृमित्वं च गमिष्यतः ।। ७५ ।। यस्यास्तु शूद्रसम्पर्कः सर्वदा दुर्मगा तु सा ।। मविष्यति महादोषाच्छुनीह व्यमिचारिणी ॥७६ ।। एवं श्रीगुरुणा प्रोक्तं पतिताय यथायथम् ।। श्रुत्वा तदैव पप्रच्छ तं त्रिविक्रमभारती ।। ७७ ॥ स्वामिन्प्रकथिता धर्माः सकलास्ते च मे श्रुताः॥ कदाचित्पापमुद्भूतं कथं नाशं गमिप्यति ॥ ७८॥ गुरुत्रिविक्रमं प्राह प्रायश्चित्तविधि शृणु ।। पश्चाचापो भवेद्यस्य तस्य पापं प्रणश्यति ।। ७९॥ महापापं यदि कृतं तदन्तःकरणे स्थितम् ।। तस्य कर्मविपाकोक्तं प्रायश्चित्तमिदं शृणु ॥८॥ मुखया नेत्ररोगी । शूदरता विप्रस्त्री स शूद्रश्चोभौ कृमियोनि गमिष्यतः ॥६९-७१।। सदा शूसंसर्गदुर्भगा। व्यभिचारिणी तु शुनी। एवं गुरुवाक्यं श्रुत्वा त्रिविक्रमोऽपृच्छत् ॥ ७६-७७ ॥ स्वामिन्धर्माः प्रकाशिताः । कदाचित्पापं जातं चेत्कथं तच्छान्तिः । गुरुराह । प्रायश्चित्तविधि शृणु । पक्षात्तापश्वेत्पापं नश्यति । कृतं महापाएं हदि लग्नं चेत्कर्मविपाको प्रायश्चित्तं शृणु । मुनिप्रोकानि तद्वि- १ययागम्यं.

·फर्मकाण्डे अ. २८ प्रायश्चित्तविधानानि मुनिप्रोक्तानि भूरिशः॥ बहुप्रकाराणि सन्ति तन्मध्ये मे मतं शृणु ।। ८१ ।। ब्रह्मदण्डः पापखण्डः पुरा देयः सदस्यथ ॥ गोहपात्मा तदर्थो का शफ्त्याऽन्दादि चरेनतः ॥८२॥ धेनोरमारे निप्फोऽर्यस्तदधं पाद एव वा ।। शक्त्या कृच्छा अनुष्ठेयाः स्थूलसूक्ष्माषयोगतः ॥८॥ अज्ञानकृतपापं तु पश्चात्तापेन नश्यति ॥ गुरुसेवापरस्यायं निवारयति सद्गुरुः ॥ ८४॥ गुञ्जामात्रस्वर्णंदानं तीर्थयात्रा द्वियोजना ।। सौम्यपातकनाशाय योजनीया द्विजातिभिः ।। ८५ ॥ पापं स्त्रीपुंसयोर्मध्ये कृतमेकतरेण चेत् ।। लिप्येते द्वावपि ततः प्रायश्चित्तं द्वयोर्मतम् ।। ८६ ।। सामान्यपापनाशार्थ प्रकारोऽन्यो मुनीरितः ।। गायत्र्ययुतजाप्येन गायनीकृच्छ्र उच्यते ॥ ८७॥ धानानि बहूनि तत्र मे मतं शृणु । पूर्व सदसि गोवृएनिष्कयरूपो ब्रह्मदण्डः स्थाभ्यः । तत्र परिषदुक्तं शक्त्याऽन्दादि चरेत, धेनवो या देयास्तदमावे निष्क तदर्ध पादो वा। स्थूलसूक्ष्मपापानुसारेण कृच्छा अनुष्ठेयाः । अज्ञानकृतपापे पश्चात्तापो गुरुसेवा वा कार्या। सौम्यपापे गुलामात्रस्वर्णदानम्। योजनपर्यन्तं तीर्थयात्रा। स्त्रीपुंसयोरेकतराघेऽपि द्वयोः प्रायश्चित्तम् ॥७८-८६|| सामान्यपापनाशार्थ अयुतगायत्रीजपः, १ राभार्या गोवघदानं २ मूल्यं. २५ ·४५० श्रीगुरुसंहिता सहस्रवारमाज्येन गायत्र्याऽपि हुनेत्तथा ।। स्वशासावेदपाठाद्वा कृच्छ्रसिद्धित्रिविक्रम ।। ८८ ॥ कृच्छ्रसंख्या यत्र तत्र प्राजापत्यो हि गृह्यते । एकभक्तेन नक्तेनायाचितेनोपवासतः ।। ८९ ॥ त्र्यहं व्यहं क्रमेणैव प्राजापत्यो द्विपदिनैः ।। श्रीगुरुस्मरणाचापि सामान्यदुरितक्षयः ॥ ९० ।। कृच्छ्रातिकृच्छानुष्ठानात्यापक्षय उदाहृतः ।। अज्ञानोत्थापनाशोऽपि भो मुनेऽवहितः शृणु ॥ ९१ ।। अद्यात्पञ्चदशनासान् दिवा द्वादश निश्यपि ।। अथवाऽयाचितानस्याष्टाष्टयासाशनाच्छुचिः ॥ ९२ ॥ मासमात्रं चरेदेवं सौम्यपातकनाशनम् ।। प्रत्यहं चाञ्जलिमितमन्नं भोज्यं ततः शुचिः ॥ ९३ ॥ उपवासस्यहं कार्यो घृतं वा त्रिदिनं पिवेद ।। एतेनाप्यधनाशः स्यात्प्रकारोऽन्योऽपि चोच्यते ॥१४॥ . गायत्र्या सहस्रमाज्याहुतयो वा स्वशाखावेदपाठो वा कृच्छसिद्धिदः । कृच्छ्रसंख्यायां प्राजापत्यो ग्राह्यः। मात्त्र्यहमेकभक्तनतायाचिताभुक्त्या द्वादशदिनैः प्राजापत्यः । श्रीगुरुस्मरणात्सामान्यपापक्षयः । कृशति- कृच्छानुष्टानादज्ञातपापक्षयः । मासमात्रं दिवा पञ्चदश रात्री द्वादश प्रासा भोज्याः । अयाचितानस्याष्टी अष्टौ वाऽतः सौम्पपापनाशोs भलिमितं वाऽनं भोज्यम् । त्र्यमुपयासस्त्र्यहं घृताशनं पापहन्तु । यह १द्वादशादिनः मत, ·कर्मकाण्डे अ.२८ ज्यहं घृतं व्यहं क्षीरं व्यहं वायुं च भक्षयेत् ॥ त्रिसप्ताहं पिवेत्क्षीरं पापनाशो भविष्यति ॥ ९५ ॥ अशक्तो यदि वा पापी तस्य व्रतमिदं स्मृतम् ।।. तिलाशनाच्चोपवासो यद्वा धानार्शनादपि ॥१६॥ पर्णकृच्छं चरेच्छक्तः पिवेत्प्रतिदिनं मुदा ॥ शुद्धपर्णोदविन्दंश्च पश्चात्तापाच्छुचिर्भवेत् ।। ९७ ।। अश्वत्थरिल्लकमलकुशर्वोदकाशनात् ।। सप्ताहं पर्णकच्छोऽयं पातकान्तक उच्यते ॥ ९८ ॥ अथवाऽन्यः प्रकारोऽयं कुर्याचान्द्रायणवतम् ।। कुक्कुटाण्डमितान् प्रासान्वर्षमानान्सिते चरेत् ॥१९॥ हासयेत्कृष्णपक्षे च पौर्णिमास्यां क्रमेण तु ।। ग्रासाः पञ्चदशामायामुपवासो विधानतः ।।१०।। सभायां सत्यमेवोक्त्वा पश्चात्तापेन यो नरः।। प्रायश्चित्तं चरेन्द्रक्त्या तस्य पापलयो भवेत् ।। १ ।। घृतं, ज्यहं दुग्धं, व्यहं वायुं च भक्षयेद्वा ॥८७.९५॥ त्र्यहं क्षीरा- शनाद्वाऽवनाशोऽशक्तस्य तिलाशनात्पापनाशः । शक्तश्चेत्पश्चात्तापेन पर्णकच्छं चरेत्समाहम् । विल्वाश्वत्याजकुशोदकाशनं पर्णकन्छ । चान्द्रायणं वा कार्यम् । शुक्ले कुक्कुटाण्डमितान्यासान्वर्धयेत् ॥९६-९९।। कृष्णे न्हासयेदेव पूर्णिमायां ग्रासाः पञ्चदशामायामुपोषणमिति ॥१०॥ सभायां सत्यमेवोक्त्वा तदुक्तं प्रायश्चित्तं भक्त्याऽऽचरणाच्छुद्धिः। तीर्थयात्री १ एकविशतिदिनपयेतं २ भ्रष्ट्यवमश्चण ३ मक्षेत्.

·४५२ श्रीगुरुसंहिता तीर्थयात्रा पवित्राऽथ वक्ष्यते पापहारिणी ॥ वाराणसीस्नानमात्रात्सर्वपापक्षयो भवेत् ॥२॥ अन्यतीर्थे नरो गत्वा गायत्रीजपमाचरेत् ।। सहस्रकृत्वः पापस्य लयोऽगस्त्यस्य वाक्यतः ॥३॥ सेतुबन्धसमीपे तु समुद्रलानतो नृणाम् ।। भ्रूणहत्याविनाशश्व कृतनायधनाशनम् ॥ ४ ॥ विधिपूर्व शुचिस्तत्र कोटिगायत्रिकाजपात् ।। ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशः स्यात् त्रिविक्रम ॥५॥ लक्षगायत्रिकाजाप्यात्सुरापानापनाशनम् ।। स्वर्णहर्ता सप्तलक्षगायत्रीजपतः शुचिः ॥६॥ तथा गायत्र्यष्टलक्षजपतो गुरुतल्पगः ॥ शुद्धोऽथ वेदपाठाच्च शुद्धिं वक्ष्ये त्रिविक्रम ॥७॥ पाबमानीजपश्चापि ब्रह्महत्त्यादिपापहृत् ।। मासमा तथैवेन्द्रं मित्रं मन्त्रजपादपि ॥८॥ शृणु । मासमात्रं वाराणसीनानात्सर्वपापक्षयः । तथाऽन्यती/ऽगस्य- वचनात्सहस्रगायत्रीजपाच्छुद्धिः । सेतुबन्धे समुद्रस्नानाद्भूणहत्याकृतमा. दिपापनाशः ॥ १.४॥ तत्र विधियत्कोटिगायत्रीजपाद्ब्रह्महत्यादिनाशः। लक्षगायत्रीजपासुरापशुद्धिः। सप्तलक्षगायत्रीजपारसुवर्णहर्तृशुद्धिः। भष्ट- लक्षगायत्रीजपाद्गुरुतल्पगशुद्धिः । मन्त्रजपाच्छुद्धि पृणु । पावमानीजपाद्- ब्रह्महत्यानाशः। मासमात्रमिदंमित्रमिति जपादपि तया। शान्तिसूतात् ·कर्मकाण्डे अ. २८ ४५३ सुरापानादिपापानां लयः स्याच्छान्तिमूक्ततः ।। शुचिः शौनःशेपसूक्तजपेनापि सुवर्णहत् ॥ ९॥ मासमान हविष्याशी शान्तिसूक्तं सदा पठेत् ।। गुस्तल्पादिपापानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ११०।। पण्मासं पञ्चमासं वा मिताहारो हि पूरुषः ।। शुद्धः पञ्चमहापापात्पुंसक्तजपतो भवेत् ॥ ११ ॥ तथैव भक्तिपूर्व च त्रिसुपर्णजपादपि ॥ समस्तपापविलयो भवत्येव त्रिविक्रम ।। १२ ।। नारायणोपनिषदं भक्तिपूर्व जपेत्तु यः॥ तस्य प्रणश्यन्ति पञ्चमहापापानि निश्चितम् ॥१३॥ त्रिपद्या अपि गायच्या जपतोऽधं प्रणश्यति । सप्तजन्मोद्भवं चापि चाघमर्पणसूक्ततः ।। १४ ॥ भक्तिपूर्व विष्णुसूक्तं जपतां च त्रिविक्रम ।। सप्तजन्मार्जितं पापं प्रणश्यत्येत्र निश्चितम् ॥ १५॥ सुरापानाद्यपलय । शुन शेपसूक्तजपारस्वर्णहर्तृशुद्धि । मासमात्र हरि ष्याशी शान्तिक पठेत । ततो गुरुतत्पगादिशुद्धि । पञ्चमहापापी पश्चमासान्पण्मासान्या मिताहार पुसूक्त जपेत्तत शुद्धि । तथा भक्त्या त्रिसुपर्णजपात्सर्वपापनाश । भक्त्या नारायणोपनिषत्पाठात्पश्चमहापाप- नाश ॥१३॥ गायत्रीजपात्सर्वपापनाशोऽघमर्षणसूक्तजपाच्च सप्त- जन्मपापनाश । भक्त्या पिणुमूक्तजपादपि तथा । अज्ञातदोषनाशार्थ १ पुरुषसूक्त ·४५४ श्रीगुरुसंहिता अज्ञानकृतदोषादिनाशार्थ चान्यदुच्यते ।। पञ्चगव्याशनं कुर्यादनुनप्तः शुचिर्भवेत् ॥ १६ ॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दध्याज्यं सकुशोदकम् ।। एकीकृत्य पियेत्पूर्व दिने चोपोपणं चरेत् ॥ १७ ॥ गोमूत्रं नीलवर्णायाः कृष्णाया गोमयं तथा ॥ क्षीरश्च ताम्रवर्णायाः श्वेताया दधि चैव हि ॥१८॥ कपिलाया घृतं ग्रायं पञ्चगव्यं यथोक्तंवत् ।। सम्पाद्य मन्त्रपूर्व तदेकीकुर्यात्प्रमाणतः ।। १९ ।। प्रस्थमात्रं तु गोमूत्रमङ्गुष्ठाधं तु गोमयम् ॥ सप्तप्रस्थमितं क्षीरं प्रस्थत्रयमितं दधि ॥१२०॥ प्रस्थमानं घृतं ग्राह्य तावदर्भोदकं तथा ।। प्रत्येकं तु यथामन्त्रमेकीकुर्यात्सुभाजने ॥२१॥ सकुशोदकमेतत्प्राग्जुहुयाच्च यथाविधि ।। इरावतीति मन्त्रेण तथेदं विष्णुरित्यूचा ।। २२ ।। पञ्चगव्यं पिवेदनुतापाच्शुद्धिः । दिने उपोप्य नीलधेनोः प्रस्थमा मत्रं, कृष्णाया अड्गुष्टाय गोमयं, साम्रायाः सतप्रस्थमित क्षीरं, घेता प्रस्यनयमितं दधि, कपिलायाः प्रस्थमितं घृतं, तावद मोदक च पात्रे एकीकृत्येरावतीदविष्णुर्मानस्तोके प्रजापत एभित्रैः १ शास्त्रोकमानतः २ कास्यादिपात्रे, ·कर्मकाण्डे अ. २८ ४५५ ततो मानस्तोक इति प्रजापत इतीति च ।। गायच्या चोकारपूर्व हुनेव्याहृतिमिस्तथा ।। २३ ।। एवं हुत्वा पञ्चगव्यमनुतप्तस्ततः पिवेत् ।। यत्वगस्थिगतं पापमिति मंत्रेण शुध्यति ॥२४॥ एता गावो न लभ्यन्ते चेन्मुख्या कपिला मवा ।। यद्दर्शनाद्दोपलयः कपिला तत उत्तमा २५॥ सर्वेभ्योऽपि च पापेम्यो महापापानि पञ्च तु ।। चत्वारः पापकर्तारस्तत्संसर्गी च पञ्चमः ॥२६ ।। ब्रह्महा च सुरापेयी गुरुतल्परतस्तथा ॥ स्वर्णहर्ता तुरीयथ तत्संसर्गी च पञ्चमः ॥२७॥ अन्यानि चोपपायानि लघुपापानि चापि च ॥ एभ्यो दुप्परिहाराणि महापापानि पञ्च तु ॥ २८ ॥ अघान्येतानि जातानि प्रायश्चित्तेन शोषयेत् ।। अनुग्रहात्पुनीतः स्यान्महाघोऽपि जगद्गुरोः ।। २९ ।। गायत्र्या सप्रणवन्याहृतिभिश्च हुत्या ॥१४-२३॥ अनुतप्तो 'यत्वगस्थि' इत्यनेन पिबेच्छुद्धो भवेत् । उक्तवर्णगोऽटामे दर्शनादोपहा उत्तमायाः कपिटायाः पञ्चगव्यं ग्राह्य ॥२४-२५|| ब्रह्महा, सुराणे, गुरुतल्पगः, स्वर्णस्तेयी चेति सर्वपापिम्योऽपि महापातकिनस्तत्संसर्गी च तत्समाः। उपपापलघुपापेम्य एतानि पञ्चमहापापानि दुष्परिहाराणि । पापं प्रायश्चित्तेन शोधयेत् । सद्गुर्यनुग्रहान्माहापापलयः । स्वधर्मनिरतवेदज्ञविप्रानुग्रहादपि १ महासरोऽपि.

·४५६ श्रीगुरुसंहिता का . यो विप्रो वेदशास्त्रज्ञः स्वधर्मनिरतः शुचिः॥ तस्यानुग्रहतः पापी पुनीतो भवति द्रुतम् ॥ १३०॥ इति त्रिविक्रमायोक्तः प्रायश्चित्तविधिस्त्वयम् ।। गुरुणा ब्राह्मणास्तुष्टा ऊचुर्ज्ञानं प्रकाशितम् ॥३१ ।। श्रीगुरुः पतितं प्राह विनोऽभूः पूर्वजन्मनि ॥ गुरुमातापितृद्वेपादियं चण्डालताऽऽगता ॥ ३२ ।। अथ वक्ष्यामि ते शुद्धि सङ्गमे मासमात्रतः ।। स्वानादोपान्विहाय त्वं भूयो विप्रो भविष्यसि ।। ३३ ॥ 'पतितः प्राह भोः स्वामिन्दर्शन मेऽभवत्तव ॥ तेन शुद्धोऽस्मि काकोऽपि हंसः स्यान्मानसे यथा ३४ तथैव त्वदृष्टिमात्रात्पवित्रोऽस्मि न संशयः ।। अतो मां तारय स्वामिशरणागतरक्षक ।। ३५ ॥ स्पर्शस्पर्शायथा लोहं स्वर्ण भवति तत्क्षणम् ॥ तत्पुनर्लोहतां पायात्कथं स्वामिञ्जगद्गुरो ।। ३६ ॥ शुद्धिः । इति श्रीगुरूक्तं श्रुत्वा विप्रास्तुष्टा ऊचुर्ज्ञानं प्रकाशितमिति । श्रीगुरुः पतितं प्राह । पूर्व मातापितृद्वैपाच्चाण्डालोऽभूः ।।२५.३२।। अध शुद्धिं गृणु । मासमात्र सङ्गमन्नानाहोपान्हित्या पुनर्विणो भविष्यसि । स आह । स्वामिस्ते दर्शनाच्छुतोऽस्मि ! यथा मानससरोगतः काको हंसो भवति तथा ते दृष्टया पूतोऽस्मि न संशयः । स्वामिन् शरणागततारकातो मा पाहि । स्पर्यस्पर्शारोह स्वर्ण भूत्वा पुनर्मोहं भवति किम् ।

·कर्मकाण्डे अ, २८ त्वदृष्ट्यमृतसंस्पर्शाज्ज्ञानी जातोऽस्मि सर्ववित् ।। अमिमन्त्र्यैव विप्राणां मध्ये मां योजय प्रमो॥ ३७॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा श्रीगुरुः प्रहसञ्जगौ ॥ देहस्ते जातिहीनोऽयं कस्त्वा विगं वदिष्यति ॥ ३८ ॥ हीनरेतोरक्तयोगाज्जावोऽयं तत्र वर्धितः ।। देहः कथं स विप्रः स्यात्तत्र निन्दास्पद वचः ॥३९॥ पुरा क्षत्रो गाधिपुत्रो विश्वामित्रोऽसिलश्रुतः ।। पवित्रोऽपि स चात्मानं निमं कर्तुं समुद्यतः ॥ १४० ॥ अनेकशतवाणि क्लेशेन म तपोऽतपत् ।। तपोपलाच्चिकीर्षुः स स्वस्य ब्रह्मर्पितां सुधीः ॥४१॥ स इन्द्रादिसुरांस्तत्र प्रार्थयामास भूरिशः॥ ब्रह्मर्पित्वं हि मे दातुं समर्था यूयमित्यपि ॥ ४२ ॥ देवा ऊचुर्हि तेऽस्माकं वसिष्ठो गुरुरुत्तमः ।। अगीकरिष्यति स वा एतच्चेत्सम्मतं हि नः ॥४३॥ स्थामिन् जगद्गुरो, पदृष्ट्या पूतोऽस्मि । सर्वज्ञ प्रमो, ज्ञानिन मामभिमत्र्य विप्रेोजयेति श्रुत्वा गुरहसन्नाह । हीन वां विप्र इति को वदेत् । हीन- रक्तरेतोयोगाज्जात्तस्तत्र वृद्धश्व कय विप्र स्यादिद ते वाक्य निन्दास्पदम् । पुरा गाधिराजपुत्रो विश्वामित्र आत्मान ब्रह्मर्षि फर्तुमुद्यत १३३ ४०॥ अनेकवर्षोशात् तपोरडाच स्वस्य ब्रह्मर्पिन चिकीर्षु समर्था यूय मे ब्रह्मर्पित्व दातुमर्दथेतीन्द्रादिदेवा प्रार्थयामास । तरुक्त नो मतासिष्टगुरो- १३ सर्ववित् २ हीनगेहे ३ कर्तुमिच्छु ४ निश्चयेन.

·४५८ श्रीगुरुसंहिता विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा वसिष्ठं प्राप्य चात्रवीत् ।। बहुकालं तपस्तप्तं ब्रह्मापं कुरु मां प्रमो ॥४४॥ वसिष्ठः प्राह तं क्षत्र विश्वामित्रापवित्रजम् ।। देहं त्यक्त्वाऽऽ ऽऽर्पवंशे त्वं लभस्त्र जेनिमुत्तमाम् ॥४५॥ ततस्ते व्रतबन्धान्ते गायत्रीबोधतो भवेत् ॥ ब्रह्मर्पित्वं सर्वमान्यं प्रलयेनापि नाधुना ॥ ४६ ।। वसिष्ठेनेति प्रत्युक्तो विश्वामित्रोऽतिकोपनः ॥ तदा तस्य वसिष्ठस्य शतं पुत्राजधान सः ॥४७॥ ब्रह्मज्ञानी बसिहः स तथाऽपि न तमोऽभजत् ।। नापि ब्रह्मर्पितां तस्मै विश्वामित्राय सोऽर्पयत् ॥ ४८ ।। एकस्मिन्दिवसेऽथापि विश्वामित्रोऽतिकोपनः ।। हस्ते पर्वतमादाय वसिष्ठं हन्तुमागतः ॥४९॥ तावद्विवेकी भूत्वा स स्वगतं प्राह धातये ॥ वसिष्ठं चेन्न मां कोऽपि ब्रह्मर्पिमिति वै वदेव ।।१५०॥ स्तत्स्चीकुर्विति । तथेति स वसिष्टमेत्याह । बहुकालं तपस्तप्तं मां ब्रह्मा कुरु । वसिष्ठ आह । हे क्षत्रियापवित्र विश्वामित्रेदं देहं त्यक्त्वा विप्रकुले भूत्या प्रतबन्धादायी लब्ध्वा मान्यो ब्रह्मर्षिभविष्यसि । यत्नादपि नाधुनेति श्रुत्वा स कुपितो वसिष्ठस्य पुत्रशतं जवान। तथाऽपि बसिष्ठो न तमोऽभजनापि ब्रह्मर्षित्वं ददौ । ततः कोपाद्वसिष्ट हन्तुं पर्वतं गृहीत्वा यावत्प्रवृत्तः ॥४१-४९॥ तावद्विवेकी भूत्वाऽऽह । वसिष्ठे हते न मां १ ऋषिवंश उत्तमजन्म २ प्रत्याख्यातः. K.

·कर्मकाण्डे अ. २८ ४५९ वसिष्ठवाक्यानुसारी देवर्षीणां गणः खलु ।। अतो वसिष्ठहननात्कोऽपि नाङ्गीकरिष्यति ॥५१॥ वसिष्ठोऽयं मुनिवरो महादोपो वघोऽस्य हि ॥ इत्युक्त्वा स्वकरस्थं स गिरिं तत्याज दूरतः ॥५२॥- अनुतप्तः स मनसा वसिष्टं शरणं ययौ। सम्बोधयामास मुनिस्तदा राजर्ष इत्यमुम् ॥ ५३॥ विश्वामित्रः प्राह तुटः सत्यं ते वचनं मुने। ब्रह्मर्पित्वं हि मे देहि स्त्रीकुर्वन्नं च मेऽधुना ॥ ५४॥ वसिष्ठः प्राह सन्तुष्टस्त्वं सूर्यकिरणैरमुम् ।। देहं दग्या नूतनवत्पुनदर्शय तापस ॥ ५५ ॥ अङ्गीकृत्य तथेत्येप विश्वामित्रस्तपोऽतपत् ।। तपसा सूर्यगोभिश्च तदेहो भस्मसादभूत् ।। ५६ ॥ अनुष्ठानसमर्थोऽसौ विश्वामित्रोऽपि नूत्नवत् ॥ तपोलब्धं दिव्यदेहं दधार सुरपूजितः ॥५७॥ कोऽपि ब्रह्मार्प वदेदेतदनुसारिणो देवर्षयोऽतोऽस्य हनने महादोष इति गिरिं त्यक्त्याऽनुततो वसिष्टं शरणं ययौ। स राज इति प्राह । तुष्टो विश्वामित्र आह । ते वचः सत्यम् । ब्रह्मर्पित्वं मे देहि । वसिष्ठ आह । सूर्यकिरणैस्तपसाऽमुं देहं दग्ध्वा नूलवदन्यं दर्शय। स तथेत्यङ्गीकृत्य तपसा सूर्यकिरणः देहं दग्ध्वाऽनुष्टानसामर्थ्यानूनं दिव्यदेहं दधौ। ततः र सूर्यकिरणः.

·४६. श्रीगुरुसंहिता . ततस्तं ज्ञानिनं विश्वामित्रं ब्रह्मर्पिमेव हि ।। मन्यन्ते स्म त्रिभुवने प्रख्यातोऽभूत्स यत्नतः ।।५८॥ का कथा तव तस्माचं विसृज्येदं कलेवरम् ।। जन्मांतरेऽनुतप्तत्वाद्विप्र एव भविष्यसि ॥ ५९ ।। इति श्रीगुरुणा प्रोक्तः पतितः स चरेति च ।। भूयोऽप्युक्तो लब्धसुखो भूयो नैच्छत्स हीनताम् १६० लब्धं निधानं दरिद्रः परित्यक्तुं किमिच्छति ।। लब्धमप्यमृतं मर्त्यः परित्यक्तुं किमिच्छति ।। ६१॥ किंवाऽतिक्षुधिता गौस्तु सुपासं प्राप्य दैवतः॥ मनसाऽपि ततो गन्तुं नाभिकांक्षति सर्वथा ॥६२ ।। एवं स पतितो लब्ध्वा ज्ञानराशि ततोऽन्यतः ।। नैच्छत्स्वमन्दिरं गन्तुमात्मानं मेन उद्विजम् ॥ ६३ ॥ अत्रान्तरे तस्य भार्या ससुता च समागता ।। तं प्रेक्ष्य तादृशं प्रोच उन्मनोऽयमभूत्किम् ॥ ६४।।' पूजितं झं विश्वामित्रं ब्रह्माधैं लोको भुबने मेने । तव का कथाऽनुतप्त- वात्त्वं बम्मेदं त्यक्त्वा जन्मान्तरे विप्रो भविष्यसि ॥९०.५९॥ इतो गच्छेति पुनः पुनरुतोऽपि लन्धसुखः स नीचत्वं नैच्छत् । लन्धं धनं रस्त्यनुमिच्छति किं ? मोऽमृतं त्यक्तुमिच्छेकि ? क्षुधिता गौदैवाल्लब्धं सुधार्स त्यक्त्वा मनसाऽपि च्छेतिक ? तथा स लब्धज्ञानः स्वगृह गन्तुं नैच्छत् । आत्मानं विमं मेने। सदा ससुता भार्याऽऽत्योबाचो- १ गृहं गच्छेति च २ बालतृणं.

·कर्मकाण्डे अ. २८ निवार्योपागतां तां स प्राह मा स्पष्टुमर्हसि ॥ इति क्रुद्धः स पतितस्तां ताडयितुमुद्यतः ॥६५॥ दुःखिता तस्य वनिता श्रीगुरुं शरणं गता ।। पाहेच्छति पतिस्त्यक्तुं मां स्वामिन्बोधयाशु तम् ॥६६॥ कन्याः पुत्राश्च बहो मम तान्कोऽनु पालयेत् ।। कुतो गच्छति सन्त्यज्य मां स्वामिन्योषयाशु तम् ६७ नोपदेक्ष्यसि चेत्स्वामिन्प्राणांस्त्यक्ष्ये सुतान्त्रिता । पालयेत्कोऽन्यथाऽनाथां मां स्वामिन्बोधयाशु तम् ६८ इति तस्या वचः श्रुत्वा प्रहसन्धीगुरुस्तु तम् ।। उपाय प्रकथयन्धर्मतत्त्वं तमनवीत् ।। ६९ ।। श्रीगुरोम वचः श्रुत्वा पतित स्वगृहं चर ।। कलत्रपुत्रक्षोभात्ते भविष्यति गतिः कथम् ॥ १७ ॥ आगत्यास्मिन्हि संसारे कार्यमिद्रियतोपणम् ॥ ततो धर्ममयो भूत्वा तरत्येव भवार्णवम् ॥७१॥ न्मत्तोऽयमभत्कि! । मा स्पृशेति तो निवार्य बुधा ताडयितुं प्रवृत्तः। दुखिता सा गुरुं नत्वाऽऽह । म त्यत्तुमिच्छतीम बोचय । कन्याः पुनराव मे यहास्ताको रक्षेन्मा त्यक्त्रा कार्य याति । नोपदेश्यसि चेप्राणा- स्त्यश्ये ।।६०-६८॥ इति श्रुत्वा गुरईसलमाहूय धर्मतत्वमाह । मे यचः शुत्या गृहं गच्छ । स्वीपुत्रक्षोमात्कथं ते सद्गतिः । अनेन्द्रियतोपं कृत्वा ·- ४६२ श्रीगुरुसंहिता यद्वा प्रागेव गृहिणी न कार्योद्वाह्य रोगतः ॥ ततस्त्यक्तुं य इच्छेत्स महादोपेण लिप्यते ॥ ७२ ॥ सति साक्षिणि सूर्यादौ त्वयैपाऽङ्गीकृता वधूः ।। अतोऽस्यास्त्यागतो दोपो गतिश्चापि न ते भवेत् ७३ इति श्रीगुरुणोक्तः स प्राञ्जलिपिनतोऽब्रवीत् ।। ज्ञानी भूत्वा ततो भूयः कथं यास्यामि हीनताम् ७४ इत्युक्तः श्रीगुरुः प्राह स्वगतं भूतिरस्य च ॥ अङ्गेऽस्ति क्षालनात्तस्या अस्य ज्ञानं 'विनश्यति ॥७५॥ एवं विचार्याह शिप्यमेकं लुब्धमुपाय ।। त्वरितं त्विति तच्छ्रुत्वाऽन्वेषयामास तादृशम् ॥७६॥ तस्मिन्नामे द्रव्यलुब्ध एको वाणिज्यद्विजः ।। तमाभाष्यानयामास स शिप्यो गुरुसन्निधिम् ॥ ७७॥ श्रीगुरुः प्राह तं लुब्धं पतितं नापयाम्युना ॥ ततः संसारसक्तोऽसौ गतज्ञानो भविष्यति ॥७८॥ धर्मम यो भूत्वा भवाब्धेस्तरसि । प्रागेव स्त्रीन विवाह्या । विवाह्य त्यागे महादोषः । सूर्यादिसाक्षितस्त्वयैषाऽङ्गीकृताऽस्यास्त्यागे ते दोषो गतिश्च नेत्युक्तो नत्वा पतित आह । ज्ञानी भूत्वा कर्य हीनलं यास्ये। श्रीगुरुः स्वगतमाहास्य देहस्थभस्मक्षालनाज्ज्ञानं नश्येदिति विचार्याह । शीघ्र धनलुन्धमन्चेष्यानयेत्युक्तः शिप्यो वाणिज्यरतं द्विजमानयत् ॥६९-७७॥ गुरुस्तमाह । पतितं मापय । ततोऽसौ नष्टज्ञानः संसारासक्तो भविष्यती- १ विषयाभिटापतः २ मरम.

·कर्मकाण्डे अ. २८ ४६३ इति श्रीगुरुणोक्तोऽसौ जलपूर्णपटाम्बुना ।। पतितं स्नापयामास विभूतिश्च ततो गता ॥ ७९ ॥ विमूतिक्षालनाच्चापि सर्व विस्मृत्य स हृतम् ।। स्वीपुत्रमुखमालोक्य भ्रान्तस्तत्सन्निा गतः ।। १८० ।। आलिंग्य भाया पुत्रं च प्राह भ्रान्तोऽभवं क्षणम् ।। किमर्थमागता यूयं किं कार्य चूत वोऽत्र तु ॥ ८१ ।। एवं स विस्मितः साकं तैर्जगाम स्वमन्दिरम् ।। विदित्वा सर्ववृत्तान्तं पतितः शङ्कितोऽभवत् ।। ८२ ।। अत्रान्तरे नागरिका लोका आसन्त्सकौतुकाः ।। ऊचुस्ते विस्मिताश्चित्रमत्रामिनवमीक्षितम् ।। ८३।। त्रिविक्रमोऽपि चकितः स्थितो यो गुरुसन्निधौ । विनयावनतोऽपृच्छत्सावधानमनाः शृणु ।। ८४ ॥ निविक्रमः प्राह गुरो संशयोऽयं महान्मम || कृपां कुरुप्प यत्पृच्छे स्वामिस्तदवधारय ।। ८५॥ युक्तः स घटाम्बुना तं मापयामास । ततो विभूतिक्षालनात्सर्व विस्मृत्य भ्रान्तः स्त्रीपुत्रमुखं विलोक्य तानालिंग्याह । क्षणं भ्रान्तोऽभवम् । किमर्थं ययगमागताः । कि कार्य व्रत । एवं विस्मितः स तै: सह गृह गत्या वृत्तं युल्या चफितोऽभूत ॥७८-८२॥ विस्मिताः सकौतुझा टोका ऊचुधित्रमिदमिति । त्रिविक्रम माह । गुरो, मे महासंशयः । कृपा कृत्य ·४६४ श्रीगुरुसंहिता जातिहीनेऽपि पतिते स्वामिज्ञानं त्वयाऽ ऽऽहितम् ।। अङ्गक्षालनमात्रेण कथं नष्टं तु तत्क्षणात् ।। ८६ ॥ विस्तरात्कथयस्वेदं कृपां कृत्वा ममोपरि ॥ इत्यं स भक्तिभावेन श्रीगुरोश्वरणेऽग्रहीत् ॥ ८७॥ इति त्रिविक्रमेणोक्तः श्रीगुरुः प्राह तं शृणु ।। क्षिप्तं भस्मार्पितं ज्ञानं विनष्टं क्षालनेन तत् ।। ८८॥ एवं विभूतेमहिमा न सीमा तस्यात ईशोऽपि च तां विभर्ति ।। महात्मनो हस्तसरोजयोगात्करोति सा ब्रह्ममयं प्रपञ्चम् ॥८९॥ इत्थं स च श्रीगुरुवक्त्रपमाद्विनिःसृतां वाक्यसुधा निपेव्य ।। त्रिविक्रमः प्राह वदस्व देवगु:श माहात्म्यमहो विभूतेः १९० सोऽपि त्रिविक्रमयति प्रति भूतिधृत्याः प्रीत्याऽब्रवीत्सुमहिमानमनुत्तमारयम् ॥ श्रीसद्गुरुस्तमखिलेप्टदमाह युद्धः सिद्धः स्वशिप्यमपि विस्तरतो विशुद्धः ॥ ९१ ।। गणु । जातिहीनायापि दत्तं ज्ञान क्षणात्कथं नष्टम् ॥८३-८६॥ तन्मे शंसेति पदे दधौ । गुरुः प्राह | मस्म सिन्या ज्ञानं दत्तं तत्क्षालनान- एम् । एवं तन्महिमा । शिवोऽपि यते। महात्मकरस्पत्तिापपर्य ब्रह्म फुर्यात् । तच्छुत्वा त्रिविक्रम आह । भस्ममाहात्म्यं यद । श्रीगुरुस्तन्मा- १ दत्तम् २ धारणरय.

·कर्मकाण्डे अ. २८ ४६५ कथाऽग्रतः पावनपावनी सा सिद्धेन चोक्तापि सरस्वतीताम् ।। स्त्रमापया वक्ति तया प्रसीदे न्यक्रियाकारकचेतनात्मों १९२ (इति)धीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंनितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां कर्मकाण्डेऽष्टाविंशः (अध्यायः)॥ ॥ आदितः श्लोकाः ।। ३००० ।। . हात्म्यमाहेति सिद्धो विस्तरान्नामधारकमाह ।।८७-९१॥ कयाऽग्रत-पावन०, ॥१९२इति चूर्णिकायां अध्यात्रिंशोऽध्यायः॥ ॥ इति अष्टाविंशोऽध्यायः ॥२८॥ १ पृथिन्यादीनि २ इंद्रियाणि ३ देवाः ४ बुद्धपहंकारी ५ उदात्म- कस्तत्प्रेरको वा. ३.

·॥ अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। २९ ॥ श्रीगणेशा०॥ नामधारक ऊचे भोः सिद्ध पूर्व प्रमापितम् त्रिविक्रमाय माहात्म्यं भूतेः श्रीगुरुणाऽमितम् ।। १॥ ततः कथं कथा वृत्ता कथयस्व कृपानिधे ।। चरित्रं सद्गुरोः सिद्धमुने श्रोतुं समुत्सहे ॥ २॥ एवं शिष्यवचः श्रुत्वा प्रीतः सिद्धमुनिस्तदा ।। गुरूक्तं भस्ममाहात्म्यं विस्तराद्वक्तुमारमत् ॥३॥ श्रीगुरुः प्राह वे भस्ममहिमानं त्रिविक्रम । कथयिष्यामि सत्पृष्टं सावधानतया शृणु ॥ ४ ॥ ।। अथ अध्यायसारसंग्रहः ।। नवद्वययुतेन तेन मुनिना स पृष्टोऽवद- द्विमतिमहिमानमानतपदास्रपायावदत् ।। कुमारहरवाटमप्यथ स वामदेवो ददौ गतिमसितधारणेन विधियच्च पृथ्वीवरः॥१॥ नामधारक आह । हे सिद्ध, गुरुणा पुरा त्रिविक्रमायोक्त श्रुतम् । हे कृपाब्धे, ततो वृत्तां कयां कथय। गुरुचरितं श्रोतुमुत्सहे । इति श्रुत्वा सिद्धो गुरुक्तं भस्ममाहात्म्यं वक्तुमारेभे। गुरुत्रिविक्रममाह । सत्पृष्टम् ।

·कर्मकाण्डे स. २९ पुरा कृतयुगे योगी वामदेवामिधो महान् ।। प्रसिद्धो जगति स्त्रैरं' मुक्तसङ्गवचार गाम् ।।५।। शुद्धो बुद्धो ब्रह्मवेत्ता गृहदारविवर्जितः ॥ कामक्रोधादिरहितो मुक्तसङ्गवचार गाम् ।। ६॥ सन्तुष्टो निःस्पृहो मौनी जटाधारी जितेन्द्रियः ।। मस्मभूपिवसर्वाङ्गो वल्कव्याघ्राजिनाम्बरः ॥ ७॥ ईमुनिर्महीपृष्ठे नानाक्षेत्राणि पर्यटन् ।। क्रौञ्चारण्यं ययौ यत्र न सञ्चारो नृणां खलु ।।८।। तस्मिन्स्यानेऽवसद्ब्रह्मराक्षसोऽतिभयानकः ।। अतिक्रूरः स 'पुंपश्वाचनेकपाणिभक्षकः ॥ ९ ॥ तस्मिन्योरखने शान्तं वामदेवं महामुनिम् ।। दृष्ट्वा तमत्तुमसुरः क्षुधितः पाप सत्वरः ॥१०॥ सावधानेन शृणु। पुरा कृतयुगे वामदेवयोगी मुक्तसङ्गः स्यैर चचार । शुद्धो बुद्धो ज्ञोऽसङ्गः कामादिहीनो मुक्तत्तुष्टोऽस्यहो मौनी जटी मस्म- लिसो वल्कलानिनक्स भ्रमन्यत्र न नृसंचारस्तल्कोच्चत्रनं प्राप ॥ १-८॥ तत्र घोरः सो पश्वादिभक्षको ब्रह्मराक्षसोऽभूत तत्रागतं महामुनि दृष्ट्वा क्षुधितः शी तमनु दन्तान्खादयित्वा मुखं प्रसार्यात्तुं प्राप । निःशशो . १ स्वन्दं २ यत्कलं ३ पुरुषः.

·४६८ 'श्रीगुरुसंहिता ध्यादाय वदनं प्राप्तो रणदन्तश्च कोपनः । स ब्रह्मराक्षसो वेगात्क्षुधाकान्त उपागतः ।। ११ ॥ वामदेवो महाज्ञानी तिष्ठन्निःशंक आगतम् ।। ब्रह्मराक्षसमत्युग्रं वीक्ष्यापि न चचाल सः ॥ १२॥ लब्धो ग्रासः समीचीन इति सन्तुष्टमानसः ।। ब्रह्मराक्षस आवेशादभ्युत्पत्य चकर्प तम् ॥ १३.॥ तदा तदङ्गभसितस्पर्शमात्रेण राक्षसः॥ ज्ञानी भूत्वा स सस्मार पूर्वजातीरनेकशः ॥ १४ ॥ पापं तस्याखिलं दग्धं लब्धं प्राग्जन्मवेदनम् ॥ यथा चिन्तामणिस्पर्शाल्लोहं याति सुवर्णताम् ॥१५॥ वायसोऽपि भवेद्धसो यथाऽऽगत्य च मानसम् ।। मयोऽप्यमृतमापीय यथाऽमय॑त्वमेति च ॥१६॥ जम्बूनर्दी गवा याति मृज्जाम्बूनदतों यथा ॥ तथा पापोऽपि पूतोऽभून्मुन्यङ्गस्पर्शमात्रतः ॥ १७ ॥ ज्ञानी वामदेवः प्राप्तमुप्रं दृष्ट्वाऽपि न चचाल । समीचीनो पासो लन्ध इत्यभ्युत्पत्य तं चकर्ष। मुन्यङ्गभस्मस्पर्शज्ञानी भूत्वा पूर्वजातिस्मरोऽ. भूत् । स्पर्शस्पर्शाल्लोहं स्वर्णमिव , काको मानससरोगतो हंस इव, जम्वूनर्दी गता मृत्स्वर्णमिव पापोऽपि स मुनिस्पर्शाद्विपापोऽभूत् ॥६-१७॥ १ प्रसार्य २ उड़ीय बलाज्जग्राह ३ ज्ञानं ४ देवत्वं ५ सुवर्णतां.

·कर्मचाण्डे म. २९ ४६९ मुलमाः सकलाः कामा न सत्पुरुपदर्शनम् ।। दुर्लभं तत्तु यत्सद्यः प्रकरोति सुपावनम् ॥१८॥ स ब्रह्मराक्षसो घोरः क्षुषा यस्य न वर्ण्यते ।। तुरङ्गकुञ्जरनरान्खादित्वाऽपि न शाम्यति ।। १९ ॥ एतादृशी क्षुधा यस्य नैव शाम्यति कर्हिचित् ।। उदघ्युदकपानाच्च तपा यस्य न शाम्यति ॥२०॥ पापिष्ठो रानसोऽप्येवं मुन्यगस्पर्शमात्रतः।। सुवा तपा च रोपादिः शशामास्य क्षणार्धवः ॥२१॥ नानी सन् राक्षसः प्राह संलग्नो मुनिपादयोः।। त्राहि त्राहि गुरुश्रेष्ठ त्वं साक्षादीश्वरः खलु ॥ २२ ॥ मुनीश बोरसंसारमन्नं वारय पारय ।। त्वं दावा जगदीशोऽसि कृपान्धे मां समुद्धर ॥ २३॥ तव दर्शनमात्रेण नष्टा मे पापरामयः ।। जगद्गुरो कृपालो मे पावितोऽद्य दुराशेयः ।। २४ ॥ अन्यन्न मुटभ सदर्शनं दुर्टमं यत्नयः पुनाति । नृगजादिभक्षणायस्य सुन शान्ताऽन्धिानानट् च, स पापिष्टः क्षण मुनिस्पर्शान्भुत्तुकोघा- दिभिः शान्तो सानो समुनिपदे वाऽऽह । त्राहि त्राहि। गुरो, वं साक्षादीशः । घोरसंसारमग्नं मां तारय । दानः कृपान्थे, मामुद्धर । ते दृष्ट्या मे दोपा नटाः। कृपाली, मे दुराशयः पारितः । एवं मन्या स्तुतः १ टुचिर्स.

·४७० श्रीगुगसंहिता एवं मुनीश्वरं भक्त्या तुष्टाय नक्षराक्षसः ।। स कृपारससम्पूर्णो वामदेवो महामुनिः ॥ २५॥ तदा तं राक्षसं प्राह कस्त्वं जन्म क ते बद ।। मनुष्यमानरहिते घोरेऽरण्ये कुतः स्थितिः ॥ २६ ॥ एवं मुनिवचः श्रुत्वा नत्वा ब्रह्मराक्षसः ।। करौ सन्धाय विनतो मुनि प्राह त्रिविक्रम ॥२७॥ महामुने ते कृपया मानं जातं ममादितः॥ स्मृता अनन्ताः प्राचीना जातयो मेऽद्य सर्वशः ॥२८॥ तन्मध्ये जन्म तूत्कृष्टं स्मर्यते पञ्चविंशकम् ।। शृणु स्वामिन्यामदेव तत्प्रकाशोऽद्य दृश्यते ।। २९ ।। राजा यवनदेशीयः पञ्चविंशे भवेऽभवम् ।। दुराचाररतो नित्यं तदाऽहं दुर्जयाभिधः ॥ ३० ।। बहवो हिंसिता लोकाः प्रजा अपि च पीडिताः॥ घृताः स्त्रियोऽप्यनेकाच मदोन्मत्तेन मे तदा ॥३१॥ कृपालुमिदेवमुनिस्तं प्राह । क ते जन्म । नहीने घोरेऽरण्ये कुतस्तिष्ठा ॥ १८-२६ ॥ इति श्रुत्वा नत्वा विनतो राक्षस आह । ते कृपयाऽनेव जन्मज्ञानं जातम् । तत्र पूर्व पञ्चविंशं जन्मोत्कृष्टं स्मर्यते । यवनदेशीर दुर्जयाख्यो राजाऽहं दुराचारोऽभवम् । बहुलोका हिंसिताः । प्रज १ जन्मानि.

·कर्मकाण्टे स. २९ वृताम्यो व्यतिरिक्ताश्च सह्यातीय चामिताः॥ एकैकां प्रत्यहं मुक्त्वा त्यक्त्वा मा नेक्षिता पुनः ३२ एकस्मिन्दिबसे त्वेशा मुक्ता साऽन्तः पुरै वरे ।। रुद्धा पुनर्मुखं तस्या न कदापि निरीक्षितम् ।। ३३ ॥ एवं स्त्रियो मयाऽनन्ता रुदा अन्तःपुरे दृढम् ॥ अतिक्रुद्धाय ता मद्यं ददुः शापं सदैव हि ॥ ३४ ॥ समस्ता अपि राजानो जिता आनीय तत्स्त्रियः ।। ताथापि में सद्भुक्ता रुदा अन्तगृहे वलाद ।। ३५॥ रूपनत्यः स्त्रियो या यास्ता आनीताः असह्य हि ।। द्रव्यदानादिनाऽऽनीता या नायाताय ता अपि ॥३६॥ मद्देशीयास्तु ये विप्रास्तेऽपि देशान्तरं गताः ।। वत्तियस्तत आनीता मुक्ता उन्मचतो बलात् ॥३७॥ पतिव्रताः मुवासिन्यो विधवा अपि चाहताः॥ उन्मदेन तु ता मुक्ता मुक्का अपि रजस्वलाः ।। ३८ ॥ पीरिताः। मदोन्मत्तवनानेत्रियो दृताः। वटादन्याचानौताः । प्रत्यह- मेकैका मुक्ता सक्ता मा पुनर्न दृष्टा । एकस्मिन्नेव दिवसे मुक्वाऽन्तह रास्ताः शुद्धा म_ शापं ददुः ॥ २७.३४॥ सर्वभूपाश्चिचा बलाच- स्त्रिय थानीय समुक्वा रुद्धाः ॥ ३५॥ रुपवती. स्त्रियो बलाइन- प्यदानेन वाऽऽनीताः । मदेशीयविना देशान्तरं गतास्ततोऽपि वलाचस्त्रिय भानीन मुक्ताः । सार्होनुवासिनीरजवटा अविराहितान्याचाहनाः। . १ बडाकारण.

·४७२ श्रीगुरुसंहिता अविवाहितकन्याश्च बलात्कारेण चाहताः॥ । एवं समस्तदेशीया दुर्मदेन छुपद्रुताः ।। ३९ ।। , त्रिशतं ब्राह्मणस्त्रीणां क्षत्रस्त्रीणां चतुःशतम् ।। पशवं वैश्यनारीणां सहस्रं शूद्रयोपिताम् ।। ४० ।। चण्डालीनामेकशतं पुलिन्दीनां सहस्रकम् ॥ मैन्दस्त्रीणां पञ्चशती रजकीणां चतुःशती॥ ४१॥ अमिता चारवनिता भुक्ता मे मत्तचेतसा ।। तथापि तृप्तता जाता नैव स्वामिन्कुबुद्धितः॥४२॥ एतावतीभिः स्त्रीभिर्मे न जाता कामशान्तता ।। मद्यपो विषयासक्त उन्मतः सर्वदाऽभवम् ॥ ४३ ॥ एवं मे वर्तमानस्य क्षयरोग उपागतः।। स्वामिचहुः परे भृपा मदीयं राष्ट्रमृद्धिमत् ॥ ४४ ॥ एवं मदासर्वदेशा उपद्रुताः । विप्राणां त्रिशतानि, नृपाणां चतुःशतानि, विशा पट्शतानि, शूद्राणां सहस्र, चण्डालानां शतं, पुलिन्दानां सहस्र, मैन्दाना पञ्चशतानि, रजकाणां चतुःशतानि स्त्रियोऽमिता वाराङ्गनाश्च मत्तेन मया भुक्ताःभयापि कुबुद्धेमें न सृप्तिः । आभिर्मद्यपस्य विषयासक्तस्य मे कामशान्ति मूत । एवं वर्तमानस्य मे क्षयोऽभूत् ॥ ३६-४४ ॥ १ सर्वसमृटियुक्त.

·कर्मकाण्डे अ. २९ ४७३ ततोऽकस्मान्मृतिः प्राप्ता यमदूतास्तदाऽऽगवाः ॥ ते मां यमपुरं निन्युः सुघोरे नरकेऽक्षिपन् ॥ ४५ ॥ दिव्यवर्पसहस्राणि दशवारं सुदारुणा ।। मयाऽपि पिमिः साकं भुक्ता नरकयातना ॥ ४६॥ ततोऽग्रतोऽमवज्जन्म विरूपं प्रेतसंज्ञितम् ।। सहस्रशिश्नयुक्ताङ्गं तत्र कष्टं सुदारुणम् ॥४७॥ शतानि दिव्यवर्षाणि क्षुत्क्षामः पीडितोऽभवम् ।। पुनर्यमपथं गत्वा मया मुक्ता सुदुर्गतिः ।। ४८ ॥ द्वितीयं मम जन्माभूदयाघाख्यं जीवहिंसकम् ।। तृतीयं चाजगरकं तु सालाकं मुने ॥४९॥ पञ्चमं मम जन्माभूग्राममकरसंज्ञितम् ।। पष्ठं जन्म ततो जातं शरठाख्यं शठस्य मे ॥५०॥ श्वजन्म सप्तमं जातं जम्बूकाख्यं ततोऽष्टमम् ॥ नवमं हारिणं जन्म दशमं शशजन्म च ।। ५१ ॥ पोळवं राष्ट्र हतम् । ततो मृतं मा यमदता यमपुरं नीत्या घोरे नरके- ऽक्षिपन् । दशवार दिच्यवर्पसहप्ताणि पितृभिः सह दारणा नरकयातना मुक्ता । ततो दिव्यवर्पशतं विरूपं सहस्रशिभाई क्षुत्क्षामं प्रेतजन्मात्पु. नर्यमपथं गत्वा दुर्गतिर्मुक्ता । द्वितीयं जीवहिसकं व्याघ्नन्माभूत् । तृतीय- माजगरम् । चतुर्थ सालायकम् । पञ्चमं प्रामयाराहम् । पार्ट शरटजन्म ! सप्तमं वक्रम | मटमं जम्यूकजन्म । नवमं हारिणम् । दशमं शशकम् ।

·४७४ श्रीगुरुसंहिता एकादशं वानराख्यं द्वादशं चिल्लंजन्म च ॥ मण्डूकाख्यं ततो जन्म वायसं च चतुर्दशम् ॥५२॥ मम पञ्चदशं जन्म मुने ऋक्षांच्छसंज्ञितम् ॥ आरण्यकुक्कुटाख्यं च पोडशं जन्म मेऽभवत् ।। ५३॥ तथा सप्तदशं जन्म गार्दभं नेत्रवर्जितम् ॥ अष्टादशं समभवज्जन्म मार्जारसंज्ञितम् ॥ ५४॥ पुनर्मण्डकजन्माभून्मम चैकोनविंशकम् ॥ विशं वायसकं चैकविंशं मे मत्स्यसंज्ञितम् ॥ ५५ ॥ द्वाविंशकं मूषकं मे जन्माभूद्धान्यतस्करम् ।। दिवान्धं घूकजन्मापि त्रयोविंशकमाभवत् ॥ ५६॥ चतुर्विंशकजन्मापि कौञ्जरं तामसं मम ।। पञ्चविशे भवे त्वस्मिन्नभवं ब्रह्मराक्षसः॥ ५७॥ नक्तंदिवं क्षुधाक्रान्तः कप्टेन महताऽऽवृतः।। निराहारोऽरण्यवासी स्वामिन्वामि दुःखितः॥५८॥ एकादशं वानरं । द्वादशं चिल्लजन्म । त्रयोदशं माण्डूकम् । चतुर्दर्श पायसम् । पञ्चदशं ऋक्षजन्म। पोडशमारण्यकुक्कुटम् ॥ ४४-५३ ॥ ससदशं गार्दभमन्धम् । अष्टादशं मार्जारम् । ततो मण्डकजन्म । विशं यायसम् । एकविंशं मात्स्यम् । द्वाविशं मूषकम् । त्रयोविशं दिवान्धजन्म । चतुर्विशं कौनरम् । पञ्चविंशेऽस्मिन्ब्रह्मराक्षसोऽभवम् । अहोरात्र कष्टा. १पार २ भालूकः ३ इस्तिजन्म.

·कर्मकाण्डे अ. २९ ४७५ अवलोक्त्यैव दुर्बुद्धिस्त्वामतुमिह चागतम् ॥ त्वां हन्तुं पापरूपोहमवावमतिवेगतः॥ ५९॥ तवाङ्गस्पर्शनादेव जातिस्मरणमागतम् ।। स्वामिन्सहस्रजन्मोत्यं दुष्कृतं मेऽद्य दृश्यते ॥ ६० ॥ अतःपरं जन्म माऽस्तु त्वदनुग्रहतस्तरे ।। मां घोरध्वान्तसंसारयातनातः समुद्धर ॥ ६१ ॥ स्वं विश्वतारको दैवात्सङ्गतोऽमीह मे मुने ॥ माहात्म्यं ते पदस्येदं यत्स्पान्जानमुद्गतम् ॥ ६२ ।। भृमौ बहुनराः सन्ति भगवांस्त्वं न तादृशः॥ तवाङ्गस्य च माहात्म्यं दयया कथय प्रमो॥६३॥ महापापो दुराचारस्तिष्ठामीह बनान्तरे।। त्वदनसगमात्रान्मे ज्ञानमीहक्कुतोऽभवत् ॥ ६४ ।। र्दितः निराहारोऽरण्यासी दुःखितस्त्वां दृष्ट्वाऽत्तुं वेगादेत्य ते स्पर्शाना- तिस्मरोऽभवन् । स्वामिन्सहस्रजन्मपापं नरम् । इतःपरं जन्म माऽस्तु। घोरसंमारा-समुदर। मुने, त्वं तारको वासङ्गतोऽति । यस्पशीज्ञान जातमीहफ्ते पदमाहात्म्यम् ॥ ५४.६२ ॥ मगवंस्त्वं सामान्यनग्न । तेऽङ्गमाहात्म्पं दपया कश्य। पापो दुराचारोऽपि तेऽगस्पर्शान्झानी १ प्रातोऽसि.

·. ४७६ श्रीगुरुसंहिता कोऽयं तवाङ्गमहिमा त्वं वेह जगतीवरः ।। स्वामिन्नस्मान्तसमुद्धर्तुमागतोऽसीति माति मे ॥६५॥ इत्युक्तो राक्षसेनाह वामदेवोऽतितोपतः ।। महिमाऽनुत्तमो रक्षो मदङ्गस्थस्य भस्मनः ।। ६६ । सर्वाङ्ग भस्मलितं मे तत्किञ्चिद्वपुपीह ते ।। लग्नं तेनामवज्ज्ञानं ज्ञापकं बहुजन्मनाम् ।। ६७ ॥ अपारो भस्ममहिमा ब्रह्मादीनामगोचरः।। यत्तु कर्पूरगौरेण कृतं सर्वाङ्गभूषणम् ।। ६८ ।। नृणामशक्यं तद्वक्तुमीशेनाङ्गीकृतं तु यत् ।। स एव व्योमकेशस्तन्माहात्म्यं वेद शङ्करः ।। ६९ ॥ यदि पृच्छसि मां त्वं ते दृष्टान्तं कथयाम्यहम् ।। भस्मनोऽपारमाहात्म्यं मया दृपयाऽपि बीक्षितम् ॥७०॥ कश्चन द्राविडो विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ सदा शुद्रीरतो भूत्वा कर्मभ्रष्टो छवर्तत ॥ ७१ ॥ अभवम् । कोऽयं महिमा । स्वामिस्त्वमीशोऽस्मानुतु प्राप्तोऽसीति भाति । तुष्टो वामदेव आह । मेऽङ्गस्थभस्ममहिमाऽयम् । सर्वाङ्ग भस्मलितम् । किञ्चित्ते देहे लग्न तेनानेफजन्मज्ञापकं ज्ञानं जातम् । भस्ममहिमा ब्रह्मादी- नामगोचरः। यच्छियेनाङ्गभूषणं कृतं तन्माहात्म्यं नृणां यक्तुमशक्यम् । शिष एव तत्ति । अपार भस्ममाहात्म्यमत्रक निदर्शनं शृणु ! कश्चित्कर्म- ·कर्मकाण्डे अ. २९ समस्तै ह्मणेविप्रो भ्रष्टः स च यहिप्कृतः ।। तन्मातापिठदायादवन्धुवगैश्च हापितः ॥ ७२ ।। ब्राह्मणव एवं स ख्यात आचारवर्जितः ।। शुद्री वृत्वा तया साकं रमन्कालमनीनयत् ।। ७३ ॥ एवं पापो दुराचारचौर्येणैवोदरिमरिः॥ सोभरीरमत्परस्त्रीभिश्चान्पाभिर्व्यभिचारतः ॥ ७४॥ एवं सत्येकदिवसे व्यभिचारार्थमुद्यतम् ।। तं चौर्यनिपुणं विप्रं शूद्रोऽइनिशि कश्चन ॥ ७५ ॥ नियमाणं तु तं विप्र निष्कास्य गृहतो पहिः ।। तत्याज पतितो ग्रामादहिरस्थले स च ॥ ७६॥ अवलोक्य मृतप्रायं तमत्तुं श्वा तदैव हि ॥ मस्मराशिस्थितः प्राप क्षुधितस्तत्तनूपरि ॥ ७७॥ कुक्षिलग शुनो भस्म ललाटे तस्य वक्षसि ।। वाहोद्वयोश्व संलग्नं प्रियमाणस्य दैवतः ॥७८॥ भ्रष्टो दुराचारो द्राविडविप्रः शूदीरतोऽभूत् ।। ६३-७२ ।। स विप्रेषहिकृतः बान्धवैः पितृभ्यां च हापितोऽपि शूद्री वृत्वा तयारमत्स पापो दुराचार- यायगोदरंमारेकदा निशि व्यभिचारार्थमुधुक्तोऽभूत्स शूदेण हत्वा प्रामाद- हिबोरस्थाने निष्कासितः । तं मृतप्रायं दृष्ट्वा भस्मराशिस्यो क्षुधितः श्वा वि- टोक्यातुं प्राय ।। ७३-७७ ॥ श्वकुक्षिलग्नं भस्म नियमाणस्य मूर्धवक्षोबापु १ पोपका.

·श्रीगुरुसंहिता प्राणप्रयाणसमये तस्याप्ता यमकिङ्कराः॥ बद्ध्वा सन्ताड्य तं नेतुं यमलोकं समुद्यताः ॥ ७९ ॥ कैलासाच्छिवदूताश्च वीक्ष्य तं भस्मभूपितम् ।। कैलासवासयोग्यं च प्रोचुः कोऽमुं नयेत्कुह ।। ८०॥ योग्यं शिवपुरं त्वस्य दुर्गतिर्यमकिकराः ।। कुतोन्वस्येति कुपिताः शैवास्तान्हन्तुमागताः॥८१॥ शिवदूतान्त्समायातान्दृष्ट्वा त्यक्त्वा द्विजं हि ते ॥ यमदूतास्ततो भीता द्रुता यमपुरं गताः ।। ८२ ।। गत्वा यमस्य पुरतः प्रोचुर्भुवि न नो गतिः॥ सुघोरं पापमानेतुं गता अघ भुवं यम ॥ ८३॥ दृष्ट्वा नः शिवदतास्ते धावन्तो हन्तुमाययुः ।। बलाद्गृहीत्वा तं पापं बद्धमस्मान्त्समुद्यताः ॥ ८४ ॥ इतः परं गतिः का नो मर्त्यलोके कथं गतिः॥ निमन्ति शिवदता नो वयं ते यम किंकराः ।।८५॥ लमम्॥७८॥ मृत्युसमये यमदूता एत्य तं बद्ध्वा सन्ताड्य यमलोकं नेतुमुद्यु- तास्तावच्छियदूता दृष्दैत्य भस्मलितं कैलासार्ह के क नयन्तीति कुपिताः शिवपुरमस्य योग्यं न दुर्गतिरिति तान्हन्तुं प्रवृत्ताः ॥ ७९-८१ ॥ तदा ते सं त्यक्त्या भीता यममेत्योचुर्भुवि नो न गति: । घोरपापमानेतुं गतानो सदा शिवदूता एत्य वलात्तं गृहीत्या नो बधुमुद्यता इतः परं मृलोके कथं

·कर्मकाण्डे अ.२९
४७९
..
इति तवचः श्रुला कुपितो निर्गतो यमः ।
स सत्वरो दण्डधरो हरदृतानुपागतः ।। ८६॥
शिवदृतान्यमः प्राह कुतो मे किंकरा हताः ।
कुन्तः प्रेतः परिहतः कैलासाहः किमेप तु ।। ८७ ॥
अम्य तु प्रबलं पापं यावत्यो गाङ्गवालुकाः ।।
ततोऽप्यस्याधिकं पापं घोररूपोऽयमीदृशम् ।। ८८ ॥
नायं शिवपुरा)ऽतुं विमानमुपवेश्य च ।।
कैलासं नेतद्युक्ता मौट्यादिति रुपाऽवदत् ॥ ८९ ।।
इति श्रुत्वा यमवचः शिवदताः सविस्तरम् ।।
प्रादुरस्य ललाटेऽस्ति मस्मलाञ्छनमुत्कटम् ।। ९० ॥
वक्षःस्थले बाहुमूले तथैव मणिबन्धयोः ॥
भस्म लग्नं विलोक्यापि कथं नेतुं समुद्यताः ।। ९१ ।।
अस्माकमीश्वराजास्ति भस्माझिवतनुर्नरः ।।
आनेतव्यः प्रयत्नेन कैलासस्तस्य शाश्वतः॥९२ ।।
गतिः । शिवदूता हन्तति शुला कुपितो यमः शीघ्रं तानेत्याह । कुतः
फिकरा हताः प्रेतश्च हृतोऽयं फैलासाहः किम् । नदीवालुझाधिकमस्य
पा । घोरोऽयं शिवपुराहः किम् । कथं विमाने उपवेश्य मोम्यानयतेति
गुल्ला त चुरस्य शीर्यादिषु भस्म उनमे विलोम्यापि ते दूताः कर्थ
नेतुं प्रवृत्ताः ॥ ८२-९१ ॥ ईशाज्ञा तु मम्माङ्कितः कैलासमानेतन्यः
वरया सहिवा.

·श्रीगुरुसंहिता . ललाटे यस्य भस्मामी तं नेतुं कथमागताः । वध्या अपि तदैवेमेऽस्माभिर्धर्मण मोचिताः॥ ९३ ॥ इत ऊर्ध्व निजान्दूतांस्त्वं सद्बुद्धिमुपादिश ॥ भस्मदिग्धा नरा ये ते न दण्ड्या अपि पापिनः॥१४॥ भस्माकितनरान्दोपा न स्पृशन्ति कदाचन ।। ॥ स्वर्गार्हा इति ते शैवा दृता ऊचुर्यमं प्रति ॥९५ ॥ शिवदूतवचोधयं श्रुत्वा धर्मः परीत्य च ॥ समाहृय निजान्दूतान्यमो वचनमब्रवीत् ।। ९६ ॥ दूताः शृणुत मे वाक्यं ये तु भस्माङ्किता भुवि । }} भवद्भिर्टूरतस्त्याज्याः शैवास्ते मानवा भवाः ॥ ९७ ॥ अनेकदोपैरपि ये सुतरां पिताच ते ।। त्याज्या यमपुरानीं ये त्रिपुण्ड्रविभूषिताः ॥ ९८॥ गले रुद्राक्षमालाऽस्य भाले भस्मत्रिपुण्ड्रकाः ।। वर्जनीया हि ते दुराच्छिवस्याज्ञेयमादृता ।। ९९ ।। शाश्वतोऽयं तस्य लोक इति । भस्माङ्कितमानेतुं ते दूताः कथमागताः ।, पध्या अपि ते धर्मेण मोचिताः । अतो दूतान्समितिमुपादिश। पापा अपि भस्मलिसा न दण्ज्याः । कदापि तान्दोपा न स्पृशन्ति । ते स्वर्गाही इति यमो धर्म वचः श्रुत्या स्वदूतानाह । भस्माकिताः शैवा दूरत; स्पान्याः। तेऽनेकदोरदूषिता अपि न मत्पुराहः । रुद्राक्षत्रिपुण्डधारिणी १ लिसाः २ भादरेण गृहीता. -- ·कर्मकाण्डे अ. २९ 'वामदेवोऽवदद्रक्षो विभूतेमहिमा त्वयम् ॥ मया भक्त्या धृता देहे देवानामपि दुर्लमा ॥१०॥ पश्येश्वरप्रियां भूति भक्तियुक्तः सदाशिवः ।। विमूर्तीशाऽऽदृतायाः को माहात्म्यं वक्तुमीश्वरः ॥ १॥ इत्युक्तो वामदेवेन तं नत्वा राक्षसोऽवदत् ।। मामुद्धर जगज्जीव वामदेव त्वमीश्वरः ।।२।। सहस्रजन्मस्मृतिदौ तव पादौ मयेक्षितौ ।। किञ्चित्कृतं मया पुण्यं जाता ते तेन सङ्गतिः ।।३।। राज्ये प्रतिष्ठितेन प्रादमया पुण्यं कृतं स्मृतम् ।। वाप्यो बद्धा बने दत्ता ब्राह्मणेभ्यश्च वृत्तयः॥४॥ एतत्पुण्यं मया चीर्ण पञ्चविंशे तु जन्मनि ।। अन्ये दोपा अगणिताः कृता राज्यमरेण मे ॥५॥ नीत्वा मां ग्रेवमामन्त्र्य चित्रगुप्तेन धर्मराट् ।। यमोऽपृच्छच्चित्रगुप्तस्तदेतत्पुण्यमब्रवीत् ।। ६॥ रुद्राक्षया दूरतस्त्याज्या इति । हे राक्षसाय भस्ममहिमा । भक्न्या मे तदृ- तम् । देवानां दुर्लभम् ॥ ९२-१००॥ यत्सदा प्रौत्या शिनो धचे तन्मा- हात्म्यं वक्तुं कः शक्तः ॥१॥ राक्षस याह । हे जगजीपन वामदेव, मामु. दर । यमीशोऽसि । अनेकजन्मस्मृतिदा ते पादौ दृष्टौ । प्रास्पुण्येन ते सङ्गतिः। पुरा राज्ये कृत पुण्यं स्मृतम् । वने वायो बद्धाः। विप्रेम्यो मृत्चयो दत्ताः । अन्येऽगणिता दोषाः कृताः। मृतं मां नीत्वा चित्रगुतेना- १ समर्थ: २ मृत. ३१ ·४८२ श्रीगुरुसंहिता तदा यमोऽपि मां प्राह पुण्यमेतत्तवास्ति तत् ।। फलिप्यत्यागामिपञ्चविंशे जन्मनि वा इति ॥ ७॥ तत्पुण्यफलमेतद्धि त्वत्पादकमलेक्षणम् ॥ कुरु स्वामिन्ममोद्धारं वामदेव जगद्गुरो ॥८॥ भस्मनो महिमा कीग्विधानं धारणस्य किम् ।। विस्तरेण स्फुटीकृत्य कथयस्व महामुने ॥९॥ वामदेवोऽवद्ब्रह्मराक्षसं भृणु सादरम् ॥ विभूतिधारणविधि विस्तरेण वदामि ते ॥ ११०॥ एकदा मन्दरधरे क्रीडार्थ गिरिजापतिः॥ गतः कोटिगणर्युक्त उपविष्टोऽगमूर्धनि ॥११ ।। प्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवसहितो देवराडगात् ॥ युक्तो यमामिवरुणसमीरणधनाधिपः ॥१२॥ मध्य पम एतपुष्पमादप्ये पचविंशे जन्मनि फलिप्यतीति । तत्पुण्यफलाचे पादौ दो। स्थानिमामुदर । जगद्गुरो, पीकमगधारणविधानं स्पर्ट मिस्तराफरप । वामदए भाह । भस्मधारणयिधि यस्मि शृणु ॥२-११०॥ एपदा मन्दपक्षों बीटा कोटिगणयुरिशय मागतः । प्रजिरायोटिदेय. बुद्रो किटाक्षागताः । चित्रसेनादिगन्धर्षा यक्षरोचरपनगावियाघरफि.. १परि २ः ·कर्मकाण्डे अ. २९ : चित्रसेनादिगन्धर्वर्यः खेचरपनगैः ।। विद्याधरैः किंपुरुपैः सिः साध्यैश्च गुह्यकैः ॥ १३॥' वसिष्ठो नारदयागाद्देवाचार्यो वृहस्पतिः ।। अर्यमा पितृभिः साकं ययावीश्वरसनिधिम् ॥१४॥ विमलं चाप्यपिकुलं दक्षाद्या अपि मानसाः ।। उर्वश्याद्यप्सरोवर्गो थयावींश्चरसनिधिम् ॥१५॥ आदित्या द्वादशाष्टौ च वसवः सप्तमातुमिः ।। सहिता चण्डिका देवी ययावीश्वरसनिधिम् ।। १६ ।। उमावप्यश्विनौ देवौ विश्वेदेवास्त्रयोदश ।। तथा मरुद्गणवापि ययावीश्वरसन्निधिम् ॥ १७ ॥ महाकालो महानीलो मृतपो नन्दिकेश्वरः।। यटिभृत्पार्पदयुगं ययावीश्वरसन्निधिम् ॥१८॥ मणिमद्रो वीरमद्रो देवमान्यो घृकोदरः॥ पट्कर्णः शङ्खफर्णश्च ययावीश्वरसनिधिम् ।। १९ ।।. म्पुरुषसिद्धसाध्यगुह्यकाः बृहस्पतिर्नारदो वसिष्ठोऽयमा पितृभिः सह ऋषयो मानसा दक्षाचा टर्वश्याय सरस आदित्यविश्ववसवो मातृभिः सह चण्डि- काश्विनी मरुद्गणो महाकालो महानौलो भूतेशो नन्दिकेशो यष्टिधरौ च-1 मणिमदो वीरमद्रो वृकोदरः पट्कर्णः शंखकर्णः ।। १२-१९।। कुम्मो- ·४८४ श्रीगुरुसंहिता कुम्भोदरो मन्दतुन्दो विकटः कर्णधारकः ।। धारकेतुर्महावीरो ययावीश्वरसन्निधिम् ॥ १२० ।। भृङ्गीरटो भूतनाथो नानावर्णाङ्गरूपधृक् ।। प्रमथाख्यो रुद्रगणो ययावीश्वरसन्निधिम् ।। २१ ।। शृणु विस्तरतो वक्ष्ये गणरूपाण्यनेकधा ।। गणाः केचित्कृष्णवर्णाः पीतश्वेतासंधूम्रभाः ।। २२ ॥ केचिद्धरितवर्णाश्च केचिच्चित्रविचित्रभाः ।। 'मण्डूकवर्णाश्व गणा रुद्रस्य च समागताः ॥२३॥ नानायुधाश्च नानास्त्रा नानावाहनभूपणाः।। केचन व्याघ्रबदनाः सूकरास्या गजाननाः ॥ २४ ॥ केचिच्च नक्रवदनाः केचन श्वमृगाननाः॥ ऊर्ध्वाननाः केचनापि केचिच्च शरमाननाः ॥२५॥ सिंहाननाः केचनापि केचिच्चिलबकाननाः॥ वदनेनापि हीनाश्व गणाश्च न्यानना ययुः ॥ २६ ॥ दरो मन्दोदरो विकटः कर्णधारो धारकेतुर्भुङ्गीरटो भूतनाथो नानावर्णा- ङ्गरूपाः प्रमथाः ॥२०-२१ ॥ तान् भृगु । केचित्कृष्णाः पीताः श्वेता रक्ता हरिता धूम्रा विचित्रा मण्डूकाभाः नानास्त्रवाहनभूषणाः केचित् व्याघमुखाः घराहाजनक्रश्वमृगमुखाः ऊर्ध्वमुखाः केचिच्छरभसिंहचिल्ल. चकमुखा अमुखाश्च ॥ २२-२६ ॥ एकद्वित्रिचतुर्मुखा अनेकमुखाः। १ मंदोदर २ रक्त. 1 ·४८५ कर्मकाण्डे अ. २९ केचनाप्येकवदनाः केचिच्च चतुराननाः ॥ केचनानेकवदनाश्चतुर्हस्ताश्च केचन ।। २७ ।। एकहस्ता द्विहस्ताश्च पञ्चहस्ताश्च पट्कराः ।। पादहीनाः केचनापि बहुपादाच केचन ॥ २८ ॥ कर्णहीनाः केचनापि बहुकर्णाश्च केचन एककर्णा अपि गणा गणशस्तत्र चागताः ॥ २९॥ केचनाप्येकनयना अनेकनयना अपि । केचित्स्थूलाच कुजाय गणशस्तत्र चागताः ॥१३०॥ एवं गणैश्च सहितः परमात्मैव मूर्विमान् ।। सिंहासने तूपविष्टो यत्र सप्तप्रमालयः ॥ ३१ ॥ आद्या प्रभावली रक्ताऽनुपमा रत्नजिता ।। रत्नमय्या तया भाति सिंहासनमुमापतेः ॥ ३२॥ प्रमावलिद्वितीया तु सुपीता स्वर्णनिर्मिता !! रत्नमय्या तया माति सिंहासनमुमापतेः ॥३३॥ प्रमावलिस्तृतीया तु नीलवर्णोज्ज्वलाऽमला ।। रत्नमय्या तया भाति सिंहासनमुमापतेः ।। ३४॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्चपट्कराः। अपदाःबहुपदाः अकर्णा अनेककर्णा एककर्णाः ॥२७-२९ ।। केचिदेफनयना अनेफनयनाथ स्थूलाः कुम्जाः । एवमे- भिर्युक्तो मूर्तिमन्नमव शिवः सतप्रमावलियुक्तसिंहासने स्थितः। आद्या रक्ता रत्नानुरजिता प्रमावलिः । द्वितीया स्वर्णनिर्मिता पीता। तृतीया नीटोज्वला। चतुर्थी शुभ्राऽजमण्डिता । पञ्चमी वैडूर्यामा मुक्या ·४८६ श्रीगुरुसंहिता प्रभावलिश्चतुर्थी तु शुभ्रवर्णाजमण्डिता ॥ रत्नमय्या तया भाति सिंहासनमुमापतेः ।। ३५ ।। प्रमावलिः पञ्चमी तु वैहाभा समौक्तिका ।। रत्नमय्या तया भाति सिंहासनमुमापतेः ।। ३६ ॥ पष्ठी च सप्तमी चापि सुरत्नस्त्वट्टनिर्मिता ।। रत्नमय्या तया भाति सिंहासनमुमापतेः ॥ ३७॥ सिंहासने त्वीदृशे स त्रिपुरारिरुपाविशत् ॥ देदीप्यमानः कोटथर्कतेजसा भ्राजतेतराम् ॥ ३८॥ महाप्रलयकाले तु यथा सप्तापि चार्णवाः ॥ एकीभूता हि गर्जन्ति तथा गर्जति यो हि तम् ॥३९॥ ज्वालामाली वहिरस्य भालेक्षि स जटाधरः ।। कपाली पोडशकलचन्द्रभृपः सदाशिवः ॥ १४० ।। थासुकिर्दक्षिणे कर्णे तक्षकोऽन्यत्र कुण्डलम् ।। उमयोलॊचने रत्नदीप्ति तितरां तयोः॥४१॥ शिता । पष्टी सामी च रत्नजडिता विश्वकर्मघटिता। आमिः सिंहासन भातम् । ईदृसिहासने कोश्यभो देदीप्यमानस्त्रिपुरारी रेजे । प्रलयैकी- भूतसताब्धिगर्जनः ॥ ३०.३९ ।। ज्वालामाली वहिमालाक्षो जटाधूपर्ण- चन्द्रभूषणः । पन्नेत्रेषु रत्नदीसिस्तौ यासुकितक्षको यदक्षिणवामकर्ण- १ विश्वकर्मा, ·कर्मकाण्डे अ.२९ ४८७ -- नीलकण्ठो नागहाराभरणः सर्पकरणः॥ अङ्गुलीप्वपि सर्वासु सर्पमय्यश्च मुद्रिकाः ॥४२॥ यन्मेखला सर्पमयी वैग्याघ्र चर्म चाम्बरम् ॥ कर्पूरगौर आमाति स्वकान्त्या दर्पणोपमः ॥४३॥ कर्कोटकमहापौ नूपुरे यस्य पादयोः॥ निष्कलङ्कपूर्णचन्द्रसमानवदनो यमौ ॥ १४ ॥ कर्पूरगौरमिति यं नित्यं ध्यायन्ति योगिनः॥ उपविष्टः पशुपतिः स साक्षाद्भक्तवत्सलः ॥ ४५ ॥ मूनि सद्रत्नजडितमुकुटः कुण्डलाश्चितः। नागेन्द्रहार उरसि प्रयमौ स महेश्वरः ।। ४६॥ सर्पवेष्टित आमाति नीलकण्ठो मनोहरः॥ यस्य सर्वाङ्गभूपाश्च सर्पमय्यः स ईश्वरः ॥४७॥ अर्चितः शुभ्रकमलेश्चन्दनेनानुलेपितः ।। कर्पूररञ्जित इवामावि सत्पतिरीश्वरः ॥४८॥ कुण्डले । नीलकण्ठो नागाभरणः सर्पकङ्कणोऽगुटिगतसर्पमुद्रः सर्पमेखलो व्याघ्रचर्मभृग्दर्पणामः कर्पूरगौरः कर्कोटकमहापमानूपुरो निष्कलङ्कचन्द, मुखो योगिध्येयः। पशुपतिर्मक्तवत्सलो रनजडितकुण्डलान्चितमुकुटधृङ्- नागहारः सर्पवेष्टितो नीलमणः। सर्पमयसमूषणः शुभरूमवाचित.. चन्दनलित: कपरञ्जितः ॥ ४०.४८ ॥ सायुधभुजङ्गसारदशवाहुयुक्तः ·૪૮૮ श्रीगुरसंहिता मुजङ्गसारर्दशमिर्मुजरायुधमण्डितः ।। उपविष्टः सभामध्ये भाति सत्पतिरीश्वरः ॥४९॥ त्रिशूलायुधमेकस्मिन्द्वितीये डमरुः करे । तृतीये तीक्ष्णखड्गः स भाति सत्पविरीश्वरः ॥१५०॥ चतुर्थे पानपात्रं च चापवाणी तथाऽन्ययोः।। खट्वाङ्गपरशू चान्यहस्तयोरट्कुशोऽन्यके ।। ५१ ॥ अन्यस्मिन्नपि हस्ते च मृग एवं पिनाकधृक् ।। उपविष्टो बभौ तत्र दशभिः सायुधैर्मुजैः ॥५२॥ सर्वेश्वरस्य पञ्चापि विरेजुर्वदनानि तु ॥ सालकृतानि भास्वन्ति समाधानोऽवधारय ।। ५३ ।। शशाङ्को विकलको वा क्षीरफेनचयोऽथवा ॥ तथा भस्मोद्धूलिताङ्गो भाति मन्मथदाहकः ॥ ५५ ॥ एक सुशुप्रतिलकं तस्य पश्चिमदिदमुखम् ।। सुशुभ्रवर्णमाभाति सुहासं चन्द्रमौलिकम् ॥५६॥ ॥४९॥ त्रिशूलडमरुखड्गपानपात्रखट्वाङ्गबाणपरश्वङ्कुशमृगपिनाक- धारी रेजे।अस्य सालंकृतभारत्वत्पञ्चमुखानिशृणु । निष्कलङ्कचन्द्रदुग्धफेनभो भस्मोटिलतानो मन्मथदाहको नागोपीती चन्द्रसूर्याग्निलोचनः सर्वेशो विरूपामो माति । एकं चन्द्रमौलि सुहास्यं पश्चिमदिइमुखं शुभ्रतिलकम् । १ कलंकरहितः ·कर्मकाण्डे अ. ६९ १८९ उत्तरस्यां दिशि तथा द्वितीयं भाति चाननम् ॥ मनोहरं सुविस्तीर्ण माति यत्ताम्रवर्णकम् ।। दाढिमीपुष्पवर्णामं द्वितीयं तन्मुखाम्बुजम् ।। प्रातःकालीनतपनमण्डलोपममीशितः॥ ५८ ॥ तृतीयं दिशि पूर्वस्यां गझाचन्द्रार्घभूपितम् ।। जटाजूटधरं माति वदनं नागवेष्टितम् ।। ५९ ।। दंष्ट्राकरालं वदनं दक्षिणस्यां चतुर्थकम् ॥ नीलवर्ण मुविस्तीर्ण शङ्करस्य विभाति तत् ॥१६॥ निर्गच्छन्ति मुखात्तस्माज्ज्वाला ज्वालापतेरिव ॥ वीबमूर्तिमांति येन भक्तामयकरस्य तु ॥ ६१ ।। पञ्चमं वदनं मध्ये व्यक्ताव्यक्तस्वरूपकम् ।। साकारं च निराकारं सगुणं चापि निर्गुणम् ॥ ६२॥ अलक्ष्यमपि यल्लस्यं वदनं यस्य भाति सः ।। पञ्चवक्त्रः परब्रह्मरूपः सर्वेश्वरोऽपरः॥ ६३॥ द्वितीय तानं रम्यं दाडिमपुष्पाममुदग्गतं प्रात:कालीनार्कमण्डलबद्भाति । तृतीय पूर्वदिगगतं चन्द्रार्धभूषितं जटाधरं नागवेष्टितम् ॥ ५०.५९ ।। चतुर्थ दंष्ट्राकरालं नीलं विस्तीर्ण माति । यतोऽपिवज्वाला निर्गता एवं भक्तामयकरस्य मुखम् । मध्ये पञ्चमं व्यताब्यक्तस्वरूपं साकारं निराकार सगुणं निर्गुणं लक्ष्यालश्यरूपम् । एवं पवारूपः सर्वेश्वरो यकण्ठमाला:

·श्रीगुरुसंहिता कालव्यालादयः सर्पा विरेजुः कण्ठमालिकाः॥ रक्तारविन्दसदृशे यस्य पादतले उभे ॥ ६४ ॥ यस्य चन्द्रार्घसघशा आभान्ति नखरा वराः ॥ सालस्कृतसङ्ग आमाति परमेश्वरः।। ६५ ।। वैय्याघ्रचर्मवसनाच्छादिताखिलदेहकः ।। नागबद्धो महादेव आभाति परमेश्वरः ॥६६॥ गम्भीरावर्तत्रिवलीनाभिर्यस्य समुत्थितम् ।। तनूरुहं हत्कपाटे सोऽयं भक्तमनोहरः ।। ६७ ॥ एवं सिंहासनारूढो रुद्रोऽसौ भक्तवत्सलः ॥ परार्थदो भूपितया पार्वत्या सममीश्वरः ॥ ६८॥ सर्वेश्वर्यास्तु पार्वत्याः सौन्दर्य वागगोचरम् ।। नानालछारसंयुक्तं रञ्जितं निजतेजसा ।। ६९ ।। काटव्यालादपः । यत्पादवले रताजसाशे। चन्दासमा नपाः । यः साटतो ध्यानचर्माच्छन्नो नागयो गम्भीरायविवलिनमिक्त. मनोही रोगाधितननुर्भतसराट: परमार्यदः पाया भूषितः ।।६०.६८॥ पार्यपाः रोदय बागोचरम्। म्यतेजोनिताऽपि नानालङ्कारपुता। १मश:

·कर्मचाटे स. २९ ४९२ सुवर्णचम्मानिमां गौरवर्णविराजिता ।। मुक्ताहारगला रत्नमृउटा नागभूपिता ।। १७० ।। मुक्टोपरि यस्यान्तु नानापुष्पाणि तत्र च ॥ गायका व चामान्ति मचा मलिहोमिताः ॥७१ ।। मुकुटे रत्नहित मुक्काजालानि मर्वतः ।। मास्वचागेपमानीव पार्वत्या मान्ति मर्वदा ।। ७२ ।। पूर्णचन्द्रोपमं वक्त्रं मन्दहामसमन्वितम् ।। एवंभूता जगन्माता विश्ववन्या पविगै ।। ७३ ।। सरला नामिका यम्या यत्र मुक्तामल किन्न । विभाति नोज्वलं नानानून्नरन्नं मनोहम्म् ।। ७४ ।। ग्रवालबहीतुलितोग्यरपल उज्वलन् ।। रत्नालिबद्रदा यम्चा महामायनी च मा ।।७।। रन्नयुक्त जगन्मानुः कर्णयोमणिकर्णिके। महामाया रत्नमयालबाग्मतपिता ।। ७६ ॥ चन्द्रामनन्दहान्यनुडी, म्बर्गत्रयागौरी, मुनगर, नमुकुटा, नागपिता, यमुकुटोरियममटिगे गामा व भान्नि । रन- महिननुठे मुकाठो माम्बदाग हवामानि ।। ३९.७३॥ एत्र जन- मादा विषय परमेश्वरी । पन्याः सरटा नानिगा दर नीम्बई नानारत्नयुक्तौक्तिक मातिा वालनमस्रनविननदन्नी 12-७६॥

·४९२ श्रीगुरुसंहिता कुचाद्रितटयोः पीतवर्णा चोली विराजते॥ यस्याः कण्ठे रत्नयुक्तनिष्कहारादयोऽपि च ॥ ७७॥ कुचयोर्गलति क्षीरं यस्यास्तदैवयोगतः ॥ सर्पाः पिबन्ति सततमेवं सा भक्तवत्सला ॥७८॥ परिधानीयवस्त्रं तु यस्या दाडिमपुप्पभम् ।। आभाति गिरिजा माताभितः कुङ्कुमचर्चिता ॥७९॥ पाहुदण्डी सुसरलौ यस्याच मणिबन्धयोः।। करणानि स्फुरद्रत्नजडितान्यमितानि च ॥१८०॥ यस्या रत्नाश्चितरणन्नपुरे पादपमयोः ।। कृपादृष्टयाऽनुगृहन्ती गणानां ध्यापतां सताम् ॥८॥ अष्टमीचन्द्रवद्यस्या ललाटे तिलकोऽमलः॥ यदि वा रुचिराविद्धमुक्तसाराशितों यमौ ।। ८२ ।। नानाविधैरलकार पिता हिमवत्सुता । जगन्माता शम्सुकान्ता तत्सौन्दर्य तु को वदेव ॥८॥ जगामात रनमयफर्णभूषणे। कुचयोः पीतवर्णचौली। कण्ठे रलमया निकहाराः । एवं माहामाया भूपिता ॥ ७७ ।। स्तनस्सपाय देवासपीः पिति। दाटिमाभगवारिहिता हुँचमचर्षिता मतससटा गिरिजा । पहाट सरी मणियन्धयो नतिर्फकणानि । पदयो सनाधितनपुरे । वध्यारता गणाना हापागृती। भगीनन्द्रयहाटे राना. शिमनिरपः शा नागालकामपिता, कान्ता जगमाता | सौन्दर्य १ उमालिक .

·का ... २९ इंश्या सह मर्वेश्या वित्येवात्मा मुर्तिमान् ।। तत्रोपविष्टस्तं द्रष्टुमिन्द्रः सगण आपयो ।। ८४ ॥ समस्ता देवताः प्राप्ताः भर्ने देवपयोमिताः।। तदैव शङ्करं द्रष्टुं कुमाग अपि चागताः ॥ ८५॥ तदा मनत्कुमारम्तत्पादप प्रगृह्य च ।। शिवं प्रणम्य साटाझं विनयात्रनवोनवान् ।। ८६ ॥ मोः शम्मो तं जय जय जयोमाकान्त विश्वकृत् ।। त्रैलोक्ये धर्मकामार्यमोक्षदाता त्वमेव हि ।। ८७ ।। समस्ताः कथिता धर्माः स्वामिन्मे कृपया पुग ।। भवार्णत्रोचारणाय मर्वपापक्षयाय च ॥८॥ यर्यकं माघनं याचे म्वल्पायाम महाफलम् ।। बनायामेन तु यववतुर्वर्गः फलिप्यति ।। ८९ ।। समस्तानि तु पुण्यानि बहायामानि भूरिद ।। यतो हितार्थ मत्यांना स्वामिन्यन्मुकरं वद ॥ १९ ॥ को वदेत् । ईदृश्या पार्बया नहोरविष्टं शिरं द्रष्टुं नगण लः सर्वे देवा ऋषयः कुमारा अन्यागना । तन मनलार. शिवसादी कृत्वा नचा विनयेनाह ।।७८-८६ ।। मो टमासान विश्वकन्छम्भो, जय । टोक्ये धर्मार्थकाननोक्षदाता त्व। मत्रोचारणार पारशर चला सर्वधर्मा रक्ताः । अब बवाशन मगरलोकनारन यावे यनयनुगः फरि- प्यति । हे भरिद, मरमुखानि बहायानानि रम्मानवानिन्हितार्थ माना ·४९४ 4- .. .. श्रीगुरुसंहिता इत्यं सनत्कुमारोक्तः स तु सन्तुष्ट ईश्वरः॥ प्राह कर्पूरगौरस्तं सर्वेपां शृण्वतां मुनिम् ॥ ९१ ॥ ईश्वरः प्राह ऋपयः शृण्वन्तु द्रुतपुण्यदम् ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं परमं त्विदम् ॥ ९२ ।। सम्मतं वेदशास्राणां स्वयं धर्म्यमदुष्करम् ॥ अनन्तपुण्यदं मस्मत्रिपुण्ड्रवरधारणम् ॥ ९३ ॥ सनत्कुमार इत्युक्तः प्राह कोऽस्य विधिर्वद ।। : तत्किद्रव्यं क वा धार्य का शक्तिः का च देवता ९४ कः कर्ता किं प्रमाणं च केन मन्त्रेण धार्यते ॥ विस्तरेण वद स्वामिन्निति तच्चरणेऽग्रहीत् ।। ९५॥ एवं सनत्कुमारोक्तः शङ्करः प्राह विस्तरात् ।। भस्मनो गोमयं द्रव्यं देवताऽनिरुदाहृतः ॥९६ ।। वज्जाबालोक्तवत्कार्य यद्वा प्राग्यजसम्भवम् ।। तच्चापि धारणान्नणां पहुपुण्यं प्रयच्छति ।। ९७ ।। मुकर पदेति पृटस्तुष्ट ईशः सर्वे शृण्यता कुमारमाह ।। ८७-९२ ॥ दुरपुष्पदं पर चतुर्वर्गसाधनं वेदादिमतं धय स्वार्थ सुकरमनन्तपुण्यं सर्वे गुप्यन्तु भस्मत्रिपुण्डधारणं । सनत्कुमार माह । कोऽस्य विधिव्यं च । क्व भाप । फा शक्तिः, फा देवना, फः फर्वा । किं प्रमाणं, फेन मंत्रेण धार्थ चेति पदे दधौ ॥९३.९५॥ शिय माह। गोमपाद्रव्यं देयतामिस्ततो नाबाटोत्तपत्कार्य पूर्वपइसम्भूतं या भस्म महपुण्यं । सद्योजातमिति .

·४९५ कर्मकाण्डे अ. २९. भस्म सद्योजातमिति मन्त्रेण ग्राह्यमुत्तमम् ।। अमिरित्यादिजापालप्रोक्तमन्नश्च मन्त्रयेत् ।। ९८॥ मानस्तोक इति स्वच्छमङ्गुष्ठेनैव मर्दयेत् ।। शिरसि त्र्यम्बकमिति धारयेद्भक्तिभावितः ॥९९ ॥ व्यायुपं जमदमेरित्यादिमन्त्रैर्यथाक्रमम् ॥ यथास्थानं मन्त्रपूर्व त्रिपुण्डान्धारयेचुधः ।। २०० ॥. प्रतिस्थानं मन्त्रपूर्व भृकुटीसदृशं वरम् ।। रेखाइयं लिखेगम्यं नाधिकं शस्यते ततः ॥१॥ मध्यमानामिकाङ्गुष्टेर्ललाटे प्रथमं लिखेत् ।। पुराऽद्गुलिभ्यां वे रेखे ततोऽगुप्टेन मध्यमाम् ॥२॥ एवं त्रिपुण्डा विलेख्या देवताभ्यानपूर्वकम् ।। विस्तरेणककरेखा देवतादि च कथ्यते ॥३॥ देवताद्या नव ख्याता अकारो वर्ण आदितः ॥ गाईपत्योऽग्नि स्तत्वं रजोगुण उदाहृतः ॥४॥ गृहीत्ला, अग्निरित्यादिनाऽमिमंत्र्य,मानस्तोक इत्यंगुष्टेन मर्दपिया, त्र्यम्बक- मिति शिरसि धृत्या, त्र्यायुपमिति मंत्रैर्ययास्थान त्रिपुण्डान्धारयेत् ॥९६-२०१।। प्रतिस्थान भूतमानरेपात्रय नाधिकं । प्रथमं मध्याना- मिफागुष्टरीयादे ततोऽन्यत्र । देवताभ्यानपूर्वकं धारणमेकैफ देयाचा नर । अकारोगों गार्हपत्योऽपिस्तत्व, रजोगुणः ।। २.१ ।। ऋग्वेदः, क्रिपा- :

·४९६ श्रीगुरुसंहिता ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमुच्यते.॥ । देवता च ब्रह्मदेव आद्या रेखा प्रकीर्तिता ॥५॥ अथ द्वितीयरेखाया विस्तरेण वदामि ते ॥ उकारार्णो दक्षिणाग्निर्नभस्तत्वमुदीरितम् ।। ६ ।। यजुर्वेदस्य सवनं स्मृतं मध्यन्दिनाभिधम् ॥ इच्छाशक्तिश्चान्तरात्मा देवता विष्णुरीरितः ॥ ७ ॥ अथो तृतीयरेखाया मकारार्णोऽग्निरप्यसौ ॥ स्मृत आननीयः स्वस्तत्त्वं ज्ञानाख्यशक्तिका ॥८॥ तृतीयसवनं देवः शिव एव भवापहः ॥ इत्यं विलेख्यास्त्रिरेखा वर्णादिस्मृतिपूर्वकम् ॥९॥ एवं भस्मत्रिपुण्ड्राख्यं महेशव्रतमुत्तमम् ॥ स्वीकार्य यत्नतो नित्यं वेदशास्त्रादिसम्मतम् ॥ १०॥ धृतं चेन्मुक्तिकामेन नास्यावृत्तिः पुनस्त्विह ॥ सर्वे कामाश्च सिध्यन्ति पुरुषार्थास्तथाऽखिलाः ॥११॥ शक्तिः, प्रातःसग्नं, ब्रह्मदेव. पूर्वत्र । द्वितीयोखायां तु उकारोऽणों, दक्षिणाग्निः, खं तवं, यजुर्वेदी, माध्यन्दिनं सवनगिच्छाशक्तिरन्तरात्मा, विष्णुदेवः । तृतीयोग्पायर्या महारोऽर्णः, आहयनीयोऽमिः, स्वस्त, शानशसिम्तृतीयसवनं, शियो देव इत्थं तितो लेखा लेख्याः । भस्मनि पुण्द्रमीशत बेदमत धृतं घेन्मुक्तिकामस्य न पुनरावृत्तिः । सर्वे कामाः परमार्थाय सिध्यन्ति । प्रत्यहं याते स्मार्तेऽपि फर्माण यर्णाश्रमार्यम् । 4 .

·फर्मकाण्टे अ. २९ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिरतया ।। प्रत्यहं भस्मत्रिपुण्डाश्रीत स्मार्वेऽपि धारयेत् ।। १२॥ उपपापानि नश्यन्ति महापापानि सर्वशः । मस्मधारणतः शीनं पुण्यात्मा जायते नरः ।। १३॥ स्त्रीहन्ता क्षत्रहन्ता च वीरहन्ताऽऽत्महाऽपि च । भस्मधारणतः पूतः शुद्धात्मा जायते क्षणात् ॥ १४॥ मन्त्रेण विधिपूर्व यः श्रद्धामक्त्या च धारयेद ।। अपारो महिमा तस्य देवलोके स वन्द्यते ॥१५॥ न जातद्विधिर्यन श्रद्धामक्त्यापि सोऽन्वहम् ।। विभृयात्सोऽपि मुच्येत नात्र कार्या विचारणा॥ १६॥ परद्रव्यापहर्ता यः परस्त्रीसङ्गालोलुपः ।। परनिन्दारतः पापी सोऽप्यनेन पुनाति हि ॥ १७ ॥ परक्षेत्रापहतां यो यो नरः परपीडकः ।। सस्यारामादिमता यः सोऽप्यनेन पुनाति हि॥१८॥ स - महासापोपापानि नश्यन्ति। धर्ता पुण्यामा भवेत् ।। ५.१३॥ स्वीक्षत्र- पीरामहन्ता धारणाच्दात्मा भवेत्। यथाविधि मक्त्या धारयन्तो फेदवन्याः। पियशाने भक्त्याऽपि धारणामुक्तिर्मात्र कार्या विचा• रणा ॥१४-१७॥ परद्रव्यह परखीसङ्गः, परनिन्दकः, क्षेत्रहर्ता, ·१४९८ . . श्रीगुरुसंहिता असत्यवादी पैशून्यवादी च गृहदाहकः।। वेदविक्रयकृत्पापी सोऽप्यनेन पुनाति हि ॥१९॥ कूटसाक्ष्यप्रदो दुर्वाक्तथा कौटिल्यकृन्नरः ।। स्वकुक्षिभृतये पापी सोऽप्यनेन पुनाति हि ॥ २२० ।। गोभूहिरण्यमहिपीवस्त्रान्नतिलकम्यलम् ।। प्रतिगृह्णाति यः क्वापि मोऽप्यनेन पुनाति हि ॥२१॥ तथा द्विदलधान्यादि प्रतिगृह्णाति कर्हिचित् ।। नीचादपि महापापी सोऽप्यनेन पुनाति हि ।। २२ ॥ दासी वेश्या भुजङ्गी च वृपली च रजस्वला ।। आसां सङ्गो भवेद्यस्य सोऽप्यनेन पुनाति हि ।। २३ ॥ कन्यकाविधवासङ्गी सोऽनुतप्तो वहेद्यदि ॥ त्रिपुण्ड्रविधिना भस्म सोऽप्यनेन पुनाति हि ॥ २४ ॥ मांसगोरससामुद्रद्रव्याणां क्रयकृत्तु यः ।। पश्चात्तापेन संयुक्तः सोऽप्यनेन पुनाति हि ॥ २५ ॥ परपीडकः, सस्यारामभक्ता, मिथ्यापैशून्यवक्ता, वेदनायी, कूटसा. क्ष्यदो, दुर्वक्ता, वृत्त्यर्थ कौटिल्यकृद्गोभूमहिष्यादिप्रतिग्रहीता, नीचाच धान्यादिग्रहीता, दासीवेश्यारजस्वलावृपल्यादिगः ॥ १८-२३ ॥ कन्या. विधवादिगः, मांसगोरसादिक्रयकृज्ज्ञाताज्ञातामितपापकृदनुतप्तो भस्मत्रि- ·कर्मकाण्टे अ. २९ ४९९ पुनीतोऽपि च पुण्यात्मा जापते भस्मधारणात् ।। बातावातामिताहोयुक्मोप्यनेन पुनाति हि ॥ २६ ।। एतत्समस्तपापघ्नं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम् ।। शिवनिन्दकपापिष्टं न पुनाति कयञ्चन ।। २७ ।। शिवद्रव्यापहर्वा यः शिवतङ्गकनिन्दकः॥ न तस्य निकुतिः कापि न स पापैर्वियुज्यते ।। २८ ।। गले रुद्राक्षमाला च त्रिपुण्डो यम्य मस्तके ।। महापापोऽपि म ततत्रिलोक्यामपि पूज्यते ॥ २९ ।। मूमा यावन्ति तीर्थानि नानाक्षेत्रोद्भवानि च । मातानि तानि सर्वाणि येनेग्ममितं धृवम् ॥ २३०॥ अनन्ताः कोटिशों मन्त्रा निगमागमवर्णिताः ।। तेन मऽपि ते जप्ता येनेग्ममितं धृतम् ॥ ३१ ॥ प्रापमहसमवोत्पन्नं क्षालितं तेन पातकम् ।। उद्धृताः पितरः सर्वे येनेग्ममितं धृतम् ॥ ३२॥ पुण्डधारणाच्छुद्रामा जापने ॥ २४-२६॥ मम्ममाहात्म्यं सर्वपापप्नं शिवनिन्दक न पुनाति । विद्रयहर्तगैवनिन्दरूपापिनिऋतिर्न क्यापि । यस्य कण्ठे रुद्राक्षमाला, माले निपुण्डू , म त्रिलोकान्य । ममी यानि तीर्थानि तानि भन्मधारणास्नानानि म मन्त्रा उनाम । सहस्रन्माचं क्षारित पितरोऽयुद्धनाथ । मन्मधारणादिहाखिउ मुखं दीर्यायुाधिनाशः १ यसरिमिलपातकं. .

·श्रीगुरुसंहिता . इह लोकेऽखिलं सौख्यं तस्यायूप्यं शतं समाः ।। सर्वव्याधिविनाशय येनेग्मसितं धृतम् ॥ ३३ ॥ दिव्यश्वयं लभेतस्य ज्ञानं दिव्यं शरीरकम् ॥ देहान्ते सद्गतिस्तस्य येनेग्मसितं धृतम् ॥ ३४॥ देहान्ते तं विमानाग्य उपवेश्याप्सरोगणः ।। सेवितं स्वर्नयन्त्येव येनेदृग्भसितं धृतम् ।। ३५ ।। स वन्यः सिद्धगन्धर्वविद्याधरमुखामरः ।। इन्द्रादिलोकपालैश्च येनेहरभसितं धृतम् ।। ३६ ॥ एवं स्वर्गे चिरं हृष्ट उपित्वा स यथासुखम् ।। ब्रह्मलोकं ततो याति येनेग्मसितं धृतम् ॥ ३७॥ शाश्वते ब्रह्मलोके स स्थित्वा कल्पशतं ततः॥ वैकुण्ठं विष्णुधामैति येनेग्भसितं धृतम् ।। ३८॥ ब्रह्मकल्पत्रयं स्थित्वा वैकुण्ठेऽथ स गच्छति ॥ कैलासमक्षयं लोकं येनेग्मसितं घृतम् ।। ३९ ।। स तत्र शिवसायुज्यं प्रामोत्येव न संशयः ।। तस्मात्सनत्कुमार त्वं भस्मपुण्ड्रान्हि धारय ॥ २४० ॥. ॥२७-३३ ।। दिव्यमैश्वर्यं ज्ञानं चान्ते दिव्यविमाने समुपवेश्याप्सरःसेवितं स्थलोंकं नयन्ति । स सिद्धादिदेवबंद्यः स्वर्गे चिरं सुखं भुक्त्वा ततः कल्पशतं ब्रह्मलोके तिष्ठति । ततो ब्रह्मकल्पत्रयं चैकुण्ठे स्थित्वाऽयं शिवसायुज्यं प्राप्नोति न संशयः । हे सनत्कुमार, तस्मात्वं त्रिपुण्डान्धारयेदं ·फर्मकाण्टे च. २९ ५०१ आगमोपनिपच्छास्त्रसारमेतद्धि मे मतम् ।। चतुर्विधपुमर्यानां सावनं मस्मधारणम् ।। ४१॥ इति त्रिपुण्ठमाहात्म्यमीश्वरेण मयेरितम् ॥ सनकुमार ऋपयो धारयन्तु परेऽपि च ॥४२॥ एवमुक्त्वा कुमारं स ययौ कलासमीश्वरः ।। हृष्टः सनत्कुमारोऽपि ब्रह्मलोकं ततो गतः ॥४३॥ , एवं महामुनिः प्राह वामदेवो दयान्वितः ॥ प्रणनामाय सन्तुष्टस्तत्पदे ब्रह्मराक्षमः ॥४४॥ 4 वामदेवोऽवद्रक्षो मस्ममाहारम्पमाशम् ।। मदङ्गमस्मसंस्पर्शायचे ज्ञानं प्रकाशितम् ॥४५॥ इत्युक्त्वा स च सन्तुष्टो वामदेवोऽभिमन्न्य च ।। राममाय तु तद्भस्म मृनिदेवो ददा तदा ॥ ४६॥ - वेटोपनिपम चतुर्तिस्पार्थसाधनम् । एतन्मयोक्तं ध्रुवा सर्वे धारयन्तु । इत्युक्त्वा शिवः केटामं ययौ। दृष्टः सनकुमारो ब्रह्मलोकं गतः ॥ ३४-४३॥ इति श्रुत्वा तुष्टो राक्षनो दयालुवामदेवस्य पदे दयो । बान्देव-माहेदृग्मलनादाभ्यन् ! महङ्गमस्नत्पशात्ते ज्ञानं जानमियुक्वाड- मिमन्त्र्य मन्न राक्षमायाटात् । स च त्रिपुण्याच्या समस्त!मयो ·.. ५०२ श्रीगुरसंहिता तदा दधौ त्रिपुण्ड्रान्त्स शिरसि ब्रह्मराक्षसः ।। तेजोमूर्तिरिवाभूत्स दिव्यदेहो हि तत्क्षणम् ॥४७॥ रराज दिव्यदेहेन प्रकाशेन स सूर्यवत् ॥ ब्रह्मानन्दमयो जातस्तदा स ब्रह्मराक्षसः ॥ ४८।। ततः प्रदक्षिणीकृत्य योगिनं तं ननाम सः ।। तावच्च सूर्यसङ्काशं विमानं स्वरवातरत् ।। ४९ ॥ दिव्यं विमानमारुह्य ययौ स्वर्ग स तत्क्षणम् ॥ परलोकमदात्तस्मै वामदेवो महामुनिः ॥ २५०॥ वामदेवो महादेवः प्रत्यक्षः स शिवो भवः ।। यो भाति मानव इव पर्यटत्यत्र वारकः ॥५१॥ त्रयीमूर्त्यवतारोऽयं वामदेवो जगद्गुरुः ॥ पर्यटत्येप पृथिवीं जगदुद्धारकारकः ॥५२॥ वरिष्ठ भस्ममाहात्म्यं विशेषाद्गुरुहस्ततः ।। परपारं गतो यस्मात्तत्क्षणं ब्रह्मराक्षसः ॥५३॥ महानन्दमयः सूर्यवदिव्यदेहो रेजे । ततो यामदेव प्रदक्षिणीकृत्य ननाम । तावस्वर्गात्सूर्यामं विमानमागतम् । स दिव्यविमानमारुह्य स्वर्लोकं ययौ। एवं यामदेवमुनिस्तस्मै परलोकं ददौ । स महादेवः प्रत्यक्षः शिवः। त्रिमूर्त्यवतारोऽयं जगद्गुरुयोमदेवो नर इस जगदुद्वाराय पर्यटति ॥४४.५२ ॥ यरिटं भस्गमाहात्म्यं गुरुहस्ताविशेषतः । यतो ब्रह्मराक्षसः १ स्वर्गात, ·. कर्मकाण्डे अ. २९ सन्ति मन्ना अनेके ते न साध्याः सद्गुरुं बिना ॥ वेदशास्त्रमतो ब्रूते नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ।। ५४ ॥ ऋषिम्योऽप्यवदत्स्तो मस्ममाहात्म्यमादृशम् ।। विशेषतो गुरोर्हस्ताद्गुरुस्तन्मुख्यकारणम् ॥ ५५॥ इति त्रिविक्रमायतत्कथयामास सद्गुरुः ॥ गुरोचरणयोर्हपावा शीर्षे त्रिविक्रमः ।। ५६ ।। 'आदिष्टः श्रीगुरुं नत्वा स्वस्थानमगमन्मुनिः ।। श्रीगुरोरुपदेशेन समस्ता ज्ञानिनोऽभवन् ।। ५७॥ इति सिदंविदा परमादरतः कथिताच कथा परमादरतः ।। अवतीह तु भाविकलोकमसा- विति शिष्यमुवाच मता मम सा ॥५८॥ परं पारङ्गतः । अनेके मन्त्रादयः सन्ति ते गुरुं विना न साव्याः। अतो वेदादिवक्ति 'नास्ति तत्त्रं गुरोः परम्' इति । ऋषिन्योऽपि सूतो ते विशेषतो गुल्लत्तात्तिद्विस्तस्माद्गुरमुख्य कारणम् । इति श्रीगुरत्रि- बिक्रममाह ! सबपदयोःशीपैदया । स गुरु नलाऽऽदिष्ट स्वस्थानं गतः। यीगुरुपदेशेन सर्वे ज्ञानिनोऽमवन् ॥ ५३-१७ ।। इति सिद्धक्दिा०॥ १ सिधानिना.. . +

·5
.
श्रीगुरुसंहिता :
नृसिंहसंज्ञः स्वॉलेट्सरस्वती
यतीशमक्तः प्रथितः सरस्वती ।
गुरोयरित्रं पठतोऽपि शृण्वत-
श्यतुःपुमर्थप्रदमाह चाहतः ॥२५९ ।।
दृसिंहसंज्ञः स्व० ॥५८-२५९॥ इति चूर्णिकायां एकोनत्रिंशोऽध्यायः
(इति) श्रीसि०, रूपेण सर० विगु० यां
श्रीगु० कर्म० एकोनत्रिंशः ( अध्यायः)॥
आदितः श्लोकाः ।। ३२५९ ।।
॥ इति एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥

·1 . ॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः ॥३०॥ ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ (नामधारकशिप्यायः संलगः सिद्धपादयोः ।। करौ सन्धाय विनतो भक्तियुक्तोऽवचीदिदम् ॥ १ ॥ जय सिद्ध महायोगिस्त्वं भवार्णवतारकः ॥ अज्ञानतिमिरान्ताय ज्योतीरूपोऽसि केवलम् ॥२॥ अविद्यासागरेऽपारे निमग्नोऽहमपि क्षणात् ।। ततोऽपि कृपया स्वामिन्समुत्तीर्णोऽस्मि ते' सलु ॥३॥ । त्वया मे दर्शितः पन्थाः परमार्थोऽथ सङ्गतः ।। त्वं विश्वपालकः स्वामी गुरुनाथोऽसि निश्चितम् ॥४॥ अध्यायसारसग्रहश्लोक गोपीनाथोऽत्रिमुतभजनात्पुत्रमापोहोज़ .तस्त्री रुग्ण तमनयदथो पत्तन गाणगाख्यम् ।। मन्दाक्रान्ताध्वनि स तु पुरस्योपकण्ठ ममार त्रिशे तत्त्रीनिरुटमयं गतो भूतिरुद्राक्षक्सन् ॥१॥?" रामधारक सिद्धपदे धृत्वा प्रणत आह। सिद्धयोगिञ्जय। एवं भवतारकोऽज्ञानध्या-तज्योतिश्च । स्वामिस्ते कृपयाऽविधान्धिमग्नोऽपि तंत इत्तीर्णोऽस्मि । यया पन्था दर्शित । परमार्थों लब्धश्च । व विश्वाती , -- - 1111दिया. -- ·५०६ श्रीगुरुसंहिता सच्छीगुरुचरित्राख्यः प्राशितो मे सुधारसः॥ मनो नाद्यापि मे तृसं ततृष्णाऽतीय वर्धते ॥५॥ यत्वयोपकृतं तत्प्रत्युपकुर्वीत किं कुलैः।। दर्शित निजरूप मे यत्स्वामिन्करुणानिधे ॥६॥ पुरा कथा प्रकथिता सृष्टावभिनवा नवा ।। पतितस्य मुखेनैव चतुर्वेदा हि वाचिताः ॥७॥ त्रिविक्रमाय मुनये प्रोक्तं ज्ञानं प्रकाशकम् ॥ कथा ततोऽग्रतो जातां विस्तरेण वद प्रमो॥८॥ इति शिष्यवचः श्रुत्वा सिद्धः सन्तोपसंयुतः ।। प्रेमपूर्व उमालिङ्गय समाश्वास्य दावीद ॥ ९॥ धन्यो धन्योऽसि शिप्याय्य सर्वामीष्टं त्वयाऽर्जितम् ।। तवोपरि महत्येपा सजाता श्रीगुरोः कृपा ॥१०॥ संसारार्णवतीर्णोऽसि त्वमेव सकलार्थमाक् ॥ धन्पा धन्पा च ते वाणी लम ते हृद्गुरोः पदे ॥ ११ ॥ गुरुनायोऽमि । गुरुचरित्रामृतरसः प्रादितोऽपि मे मनो न हमम् । तत्तृष्णा यते । वत्प्रत्युपकारी यंशपरम्परयाऽपि न क्रियते । दया-धे, ते निजरूपं दशितम् । पूर्व नया फया भाविता पतितमुखेन वेदा याचित्ताः । त्रियिक- माप ज्ञानमुक्त ततोऽतो जातो कर्या यद ॥८॥ सिद्धस्तुएस्तमा- सिपाधास्पाह। धन्योऽसि सर्वेष्ट म्ययाऽजितम्। स्पोपरि श्रीगुरो' छपाऽस्ति । सार्थनारयम् । भवाम्धि सीणोऽसि । धन्या से याणी।

·कर्मकाण्डे अ. ३० पृष्टोऽग्रतोऽपि वृत्तान्तः सन्तोपोऽतीव तेन मे ॥ 'सद्गुरोर्महिमा ख्यातोऽगम्यो वक्तुं न शक्यते ॥ १२ ॥ एककमहिमाख्याने कथा यास्यति विस्तृतिम् ।। अतः संक्षेपतस्तेऽद्य कथयिष्यामि सत्कयाम् ।।१३।। श्रीगुरौ सति तत्रैव गन्धर्वभुवनेऽभवत् ।। प्रख्यातो महिमा लोके नित्यनूतनवत्सदा ।। १४ ।। त्र्यवतारो नृवद्भाति स नृसिंहसरस्वती ॥ अपारो महिमा तस्य योऽगम्यो विदुपामपि ॥ १५॥ वक्तुं त्रिमूर्तेर्माहात्म्यं मन्दोऽहं शक्नुयां कथम् ।। स्वीकृत्यात्र नृदेहं यश्चरित्रं पावनं व्यधात् ।। १६॥ तस्य गन्धर्वनगरे ख्यातिर्जाता विशेषतः।। सर्वत्राभूप्रकाशोऽतो द्रष्टुमायान्ति दूरतः ॥ १७ ॥ भक्ता भावेन चागत्य सेवां कुर्वन्ति सद्गुरोः । गुरुदर्शनमात्राचे पूर्णकामा मवन्ति हि ॥ १८ ॥ ते मनों गुरुपदे लग्नम् । प्रश्नादतीव सन्तोषः। एकैकमहिमाख्याने प्रन्यो बिस्तरेत् । ततः सोपात्कयां वच्मि । तत्र गान्धः नित्यनूतन इस महिमा जातः । नृवदृष्टोऽपि त्रिमृर्त्यवतारोऽयम् । तन्महिमा विदुपा- मन्यगम्योऽहं मन्दधीस्तवर्णने न क्षमः। नदेहं स्त्रीकृत्य यः पावन चरित्रं चक तस्य गन्धर्वे विशेषतः ज्यातिर्जाता ॥९-१७ ॥ ततः सर्वत्र प्रकाशोऽभूत । गुरुदर्शनाय भक्ता दूरादेत्य पूर्णफामाः स्युः। . १ विद्यमाने.

·५०८ ." . श्रीगुरुसंहिता दैन्यातॊऽभूच्छ्यिा युक्तो वन्ध्या पुत्रवती तथा । पीडितः कुष्ठरोगेण सुवर्णाङ्गोऽपि सोऽभवत् ॥१९॥ चक्षुहीनोऽपि चक्षुश्च श्रवणं बधिरोऽलभत् ।। अपस्मारादयो रोगाः प्रनष्टा गुरुदर्शनात् ॥ २० ॥ किं चित्रं स्पर्शसंस्पर्शात्सुवर्णत्वेऽयसस्तथा ॥ कृपया सद्गुरोः सर्वाभीष्टाप्तौ चित्रमत्र नो ॥२१ ।। शृणु चित्रं प्रवक्ष्यामि माहुरीपुरि कश्चन ।। 'गोपीनाथामिधो धेको धनिको ब्राह्मणोऽभवत् ॥२२॥ मूत्वा मृताः सुतास्तस्य मृतापत्यत्वदुःखितः ।। आराधयामास ततो दतात्रेयं सह स्त्रिया ॥२३॥ ततो दैवात्सुतो जातो दताख्यचिरजीवितः।। पनिनौ तस्य पितरावतिप्रीत्या पुपोपतुः ॥२४ । एकस्तयोर्गृहे पुप्रस्तस्मिन्प्रीतिरतीव हि ॥ पञ्चमे वत्सरे तस्य व्रतवन्धमचीकरत् ॥ २५ ।। , . दैन्यातः सीयुतः, पन्ध्या सुपुत्रा, पुष्टी सुपीः, अन्धभक्षुष्मान् , यरिस मुध्या अमत् । अपस्मारादिरोगास नष्टाः । स्पर्शस्पर्शादपस: गुवर्णये न चित्रम् । तथा गुणसपा समाराहिन चित्रा। चित्रं गणु । माहुरे पनी गोपीनाथपिनोऽभूतपुत्रा मृतासोन पल्या सह श्रीदत्त भाराशितः ॥१८-२३॥ ततो दत्तात्यः पुत्रविरं जीयितः। तो एक से पु प्रेणा प्रपतुः । पामेऽचे सस्प प्रपन्धः हतः द्वादशे विमाहः कृतः । मुन्दरी सती स्मुरा एम्धा ॥२४-२६॥ मामस्य तिरिय ·कर्मकाण्डे अ.३० द्वादशे वत्सरे तस्य विवाहो दैवतोऽमवत् ।। वरप्रीतिमवी लब्धा सुन्दरी सुदती सती ॥ २६ ॥ मदनस्य रतिद्वत्तद्वद्रूपवती सती ॥ पालयामासतुः प्रीत्या पितरौ हर्पिती तु तो ।। २७ ।। परस्परमतिप्रेमभरामान्तौ तु दम्पती॥ तौ समानवयस्की च जाती पोडशवत्ससै ।। २८॥ सुन्दरौ तो सुलक्ष्माणौ चान्योऽन्यं प्राणवल्लभौ ।। क्षणं न विरहं सोढुं शक्तौ तौ तु परस्परम् ॥ २९ ॥ अथ दैववशात्तत्र व्याधिग्रस्तोऽभवद्विजः ।। अनेक पधैर्यत्नस्तस्यारोग्यं न चाभवत् ॥ ३० ॥ न चात्पन्नमरुच्या स उपवासी मदाऽभवत् ।। तस्य प्रीतिमती भार्या न सिपेरेऽन्नमप्यहो॥३१॥ उपोपिता सदाऽभूत्सा दृष्ट्वा पतिमुपोपितम् ॥ पत्युर्मुक्तौपधोच्छिष्टं चुभुजेऽपि स्वयं सती ॥३२॥ दृष्टौ पितरौ तौ पालयामासतु. । परस्परप्रेमयुती समवयस्को सुचिहौ पोडशाब्दी जाती । क्षण परस्परविरह सोडुमशक्तौ । अथ देवाद्विसपुत्रो रोगप्रस्तोऽन्योषधादिनाऽप्रोग्य माप । अरुच्याऽनं जही। तस्त्री सारिती अप्य जहाँ । पयुर्भुकोच्छिौषध मेले । एव त्र्यन्दान्मी सह . 1 ·५१० श्रीगुरुसंहिता एवं वपत्रयाद्यक्ष्मा पद्धमूलोऽस्य चामवत् ।। स्वधवेन समं क्लिष्टा यमायुपं पति सती ॥ ३३ ॥ पतिदेहोऽभवत्क्षीणः सतीदेहोऽपि तादृशः।। पतिपादोदकं तीर्थ पीत्वा कालमनीनयत् ।। ३४ ॥ दुर्गन्धस्तस्य देहोऽभृत्तं न वैद्योऽप्युपागमत् ।। पतित्रतायास्तु मनो न क्षणं पतिमत्यजत् ॥ ३५॥ यावदनं धवोऽनाति तावदनाति साऽपि च ॥ यदौषधं पतिर्मुङ्क्ते सती चापि तदेव सा ॥ ३६॥ पितृभििितदायादेस्समस्तै रिताऽपि सा ।। पतिवता न तत्याज स्वपति पोधिताऽपि च ॥ ३७॥ दिव्याभरणवस्त्राणि समस्तानि विहाय सा ।। पति प्राणादपि पर मेने वीक्षेत किं सुखम् ॥ ३८॥ उभयोः पितरौ तत्र श्रीमन्तौ च महाधनी ।। तौ तादृशौ विलोक्यैव सुत्तरां दुःखमापतुः ॥ ३९॥ शिष्टा । यक्ष्मणा पतिदेहो यथा क्षीणस्तथैव साव्याः। सा पतिपादोदकं पीवा कालं निन्ये ॥२७ ३५।। भर्ता यावदनमश्नाति तावदेव पतिदेवता सा । तथैवौपधं। पित्रादिभिर्वारिता बोधिताऽपि सा पति न जहौ। दिव्याभरणादीनि हिल्या पति प्राणादपि पर मेने न मुखं । उभयोः पितरौ धनिकौ तौ वीक्ष्यातिदुःखितौ । तैर्मन्त्रजपहोमादी बहु द्रव्यं व्ययीकृतं । १पायुः समीपे यदा पत्युः किंचिन्मानं न्यूना तत्समाना सती बौ। 'उपोऽधियो च' इति कर्मप्रवचनीयस्तद्योगे द्वितीया, ·कर्मकाण्डे अ. ३० ५११ मन्त्रविद्याजाप्यहोमाः सद्वित्रैश्च स्वनुष्ठिताः।। मोजिता ब्राह्मणा द्रव्यममितं तैर्व्ययीकृतम् ॥ ४० ॥ रसायनौपधान्येनमनेके मिपजो ददुः ।। तथाऽपि न शशामास्य दृढमूलो महागदः ।। ४१ ।। पप्रच्छतुर्योतिपिकं पितरौ कुलदैवतम् ।। आनर्चतुरथाप्यस्य नैवारोग्यमभृद्विधेः ।। ४२॥ वैद्या ऊचुर्न चारोग्यमित उर्ध्व हि पाति चेत् ।। चन्द्रमौलिरमुं पाया नेश्वरोऽत्र तु ॥४३॥ इति वैद्यवचः श्रुत्वा दुःखितौ पितरौ तदा ।। जय स्वामिजगन्नाथ दत्तात्रेय गुरूत्तम ।। ४४ ।। आराध्य त्वां सुतो लब्धोऽथापि पापातिरेकतः ।। कथं स्थास्यति दीनस्य प्राप्तोऽपि च निधिर्यथा ४५ एक एव सुतो वंशे तद्रक्षा चेन्न ते कृता॥ दत्तात्रेय प्रदास्यावः स्वामिन्प्राणांस्तनाग्रतः ॥ ४६॥ रसायनीपधादि दचं । दृढमूलो रोगो न शांतः । ज्योतिपिकं पृथ्वा कुलदेव सम्पूज्यापि नारोग्यमभूत् ॥३६.४२॥ वैद्या ऊचुः । इतः परं शिवस्वरता, नाम नूयत्न इति श्रुत्स्था दुःखितौ पितरौ ऊचतुः । हा जगनाथ दत्तात्रेय, ॥४३-४४॥ स्वामाराध्यातोऽप्येकः पुत्रो रंकस्य निधिरिव पापिनोनी एवं जातः । तं न रक्षसि चेत्तेऽ प्राणान्दास्थाव इति दुःखितौ पितरावा- . १ असाभ्यः २ राजयक्ष्मा, ·५१२ .. श्रीगुरुसंहिता इति नानाप्रकारैस्तत्पितरौ दुःखपीडिती ॥ ऊचतुस्तौ समालिङ्गय समाश्चास्यावदत्सुतः ॥ ४७ ॥ ऋणं यावद्गृहीतं वां मया जन्मान्तरे तु तत् ॥ 'भुक्तं कुतोऽधिकं देयं सम्बन्धस्त्घृणतोऽत्र हि ॥४८॥ इति पुत्रवचः श्रुत्वा मूछितौ पितरौ तराम् ।। पुत्रोपरि पतित्वा तौ महादुःखेन पीडितौ ॥ ४९ ॥ ऊचतुस्तात पुत्रावां निराशौ मा कुरूत्तम ॥ पुत्रत्राता त्वमित्येवमावाभ्यां निश्चयः कृतः ॥५०॥ आवां प्रक्षिप्य दुःखान्धौ गमनं तव नोचितम् ॥ वार्धवये रक्षिता को वां(नौ) धर्मोऽयं ते कथंवद ॥५१॥ इति पितृवचः श्रुत्वा सोऽप्याक्रन्दन्नतोऽवदत् ।। सर्वमेवेश्वराधीनं मर्त्ययत्नः कियानिह ।। ५२॥ कथं मातुर्कणोद्धारो भवेदिह सुतेन तु ।। एकनाडीस्तन्यपानोपकारोऽपि न वार्यते ॥ ५३॥ लिंग्याश्वास्य पुत्र आह । पूर्व वा यदृणं गृहीतं ततोऽधिकं कुतो देय। ऋणानुसार्यत्र सम्बन्ध इति श्रुत्वा तदुपरि पतितो दुःखितौ पितरो प्रोचतुत्वं नो प्रातेति निश्चयः । निराशौ मा कुरु । दुःखाब्धौ नौ त्यक्त्वा ते गमनं नोचित । कोऽयं धर्मः । वार्धक्ये को नस्त्रातेति श्रुत्वाऽऽकन्द नसुत आह । सर्वमीश्वराधीनं मययत्नः कियान्॥५२॥एकघटीस्तन्यदानो. पकारोऽपि न वार्यते । कयं मातुर्कणोद्धारः ॥ ५३॥ त्वत्कुक्षौ भूत्वा ·फर्मकाण्डे अ. ३० अहं जातो युवा कुक्षौ प्रदत्तं कष्टमादितः॥ न कापीपत्सुखं दत्तं दत्तं कष्टं पदे पदे ॥ ५४॥ एवं स बोधयामास जननी जनकं सुतः॥ तथैव योधयामास स चार्धाङ्गीकृतां स्त्रियम् ।। ५५॥ शृणु प्रायोश्वरि त्वं मे जाताः पूर्णा दिना अयि ।। मन्निमित्तं कृतं कष्टं पृथैव तव तद्गतम् ॥ ५६ ।। पूर्वजन्मन्यहं वैरी तवातः कष्टमीदृशम् ।। मया दत्तं तु तद्विद्धि त्वं जन्मान्तरवैरजम् ॥ ५७ ।। यदि तिष्ठसि गेहेऽस्मिस्त्वां पायात्सुतवत्तिये ।। अथापि भनुपे कष्ट तर्हि तातगृहं ब्रज ॥ ५८।। सौन्दर्य ते किमीढङ्मे न दैवहतकस्य तत् ।। सौभाग्यं नाशितं ते मे दुरङ्गस्पर्शमात्रतः ।। ५९ ।। इति श्रुत्वा पतिवचो मूछिता निपपात सा ।। तस्पदोः शिर आधाय सा तन्वी दुःखिताऽब्रवीत् ६० पदे पदे दुःखं दत्तम् । न सुखम् । एवं पितरावुक्त्वा पत्नीमाह । हे प्रिये, मे दिवसाः पूर्णाः । मदर्थ दृथा कष्टं ते कृत । अहं ते पूर्वजन्मवैरी। यद्यत्र तिष्टसि चेत्वा मत्पिता पुत्रबद्रक्षेन् । कष्टं मनुषे चत्पितुर्मुहं गच्छ । ते सौन्दर्य दैवहीनस्य मेऽनुपयुक्तम् । मे दुरङ्गस्पर्शात्ते सौभाग्य नष्टम् । इति श्रुत्या मच्छिता तत्पदयोः पतिता दुःखिताऽऽह ! स्वामिन्मा मा ·५१४ . श्रीगुरुसंहिता अहहा प्राणप,स्वामिस्त्यागार्हा किमियं तव ॥ भवादृङ्नैव मे दाता गतिर्नान्या हि योपिताम् ॥६॥ यत्र तिष्ठेद्भवबेहो देहोऽयं तत्र तिष्ठतु ॥ सन्देहो नात्र कर्तव्यो दैवादनुगताऽस्म्यहम् ॥ ६२॥ इति द्वयोर्वचः श्रुत्वा पितरो मोहमापतुः॥ देहं धरिण्यामुहिझत्य दुःखं चक्रतुरप्युभौ ॥६३॥ धमुत्थाप्य श्वसुरं स्तुपा साऽऽश्वास्य चाब्रवीत् ।। न चिन्ता भवताऽनन्ता कार्या जीवेत्पतिर्मम ॥ ६४॥ प्रार्थये विनता त्यां नचन्द्रमौलिहि रक्षिता ।। पत्या मह प्रेपर्यफ क्षेयं जीवेत्पतिर्मम ।। ६५॥ लोका वदन्ति यसति श्रीनृसिंहसरस्वती। पतिर्गन्धर्वनगरे कर्तव्यं सम्प दर्शनम् ॥६६॥ तम्प दर्शनमात्रेण पविरारोग्यमेप्यति ।। तम्मात्प्रेपय मांगीप्रमिति सपरणेऽग्रहीत् ॥ ६७॥ स्पीभवनीया नियन पर से दाम्नाय देही मात्र सन्देह बिशुदा भयो: मिला दे मुवि पक्या दुःविती ॥१५.१३॥ सदा rigरादुधासाधास्याह । पिता न फार्मा । मे पतिजीवियति। Marतापपा मनापासागा वार्षि. RAMERE नियति तय ·कर्मकाण्डे अ, ३० तत्तु श्वश्र्वा मतं तस्याः श्वशुरस्यापि तन्मतम् ।। प्रस्थापयामासतुस्तौ श्वशुरौ पुत्रवत्सलौ ॥६८॥ आन्दोलिकायां छन्नायामुपवेश्य च रोगिणम् ।। पति सती तु सुमतिः श्वशुरावनवीन्मुदा । ६९ ॥ स्थिरीकृत्य मनः स्थेयं भवद्भयां सुखमालये ॥ प्राणात्प्रियो मम पतिः कुलदेवोऽस्य रक्षिता ॥ ७॥ इति श्वशुरपादाब्जे पतिता तो तु तां स्नुषाम् । सम्राज्ञीति समाश्वास्याशिपं दवेदमूचतुः॥ ७१॥ सौभाग्यवति ते देवाचिरं जीवतु वां(नौ) सुतः।। इत्याशिपाऽभिनन्द्याशु त्वमेहीत्यादिदेशतुः ॥७२॥ इति प्रस्थापिता पत्या सहिता सा पतिव्रता । शनैराक्रम्य पन्थानं भीमातीरनुपागमत् ।। ७३ ।। सुदूरमार्गक्रमणानिदोपाः कुपितास्तदा । रोगी ग्रामसमीपे तु कष्टादुत्तारितस्तया ।। ७४॥ . पुत्रवत्सली श्वशुरौ तदगीकृत्यान्दोलिकायां रोगिणमुपवेश्य प्रेपया- मासतुः । ती स्नुषा प्राह । मनः स्थिरीकृत्य गृहे सुखं स्येयम् । मत्मा- णालियस्य पत्युः कुलदेवस्त्रातेति पदलनाभूत्ता 'सम्राज्ञी' त्यावास्य श्वशुरावूचतुहें सौभाग्यवति, ते दैवादयं चिरं जीववित्याशीमिरभिनन्द्य प्रस्थापयामासतुः ॥६४-७२|| सा शनैर्गिमाक्रम्य मीमातीरं गता। दूरमार्गाकपणादोषाः कुपिताः । स रोगी ग्रामसमीपे कहादुत्तारितः ॥७३- १आशापयामासतुः, ·श्रीगुरुसंहिता श्रीगुरुः केवि पप्रच्छ सती लोकं स तां जगौ ।। स्नातुं गत इति श्रुत्वा सा गन्तुमुपचक्रमे ॥ ७५ ।। पतिव्रता साऽन्तकाले धवस्योपागता तदा।। अकस्मानिर्गताः प्राणाः पश्यन्त्या अपि योपितः ७६ अहहेति च साऽऽकान्तं कृत्वा मतुं समुद्यता ।। रिकां कर आदाय तावल्लोकैर्निवारिता ॥७७ ॥ सा शुशोचाहहा दैव कयं प्राप्ता गतिर्मम ।। देव त्वदाशयाऽऽसाऽहं त्वं मम प्राणरक्षकः ॥७८॥ यथा देवालयं यान्तं पूजार्थ तदुपर्यहो । देवालयः पपातेति नाथावि केह चेक्षितम् ॥ ७९ ॥ यथा नरयोगतप्तो वृक्षच्छायामुपागतः ।। तदुपर्यपतवृक्षो जातं वाङ्ममाधुना ।। ८०॥ सुपादितो नरः पातुं जलं यावो जलाशयम् ॥ चखाद वत्र तं नको जातं तादृङ्ममाधुना ॥ ८१॥ ७॥ सा श्रीगुरुः फेत्यपृच्छटो आह । स्नातुं गत इति श्रुत्वा सा गन्तुमैच्छत् । पत्युरन्त काले सोपागता तावत्तयाणा निर्गताः । अहहेति' साकान्तं कृत्वा शिरस्तुं यावरखड्ग दधी ताबडोकारिता। सा शुचाऽऽह । फेयं गतिः। हा देव, मम प्राणरक्षकस्यमित्याशयाऽहं प्राप्ता' ॥७५-७८ देवदर्शनं गतस्योपरि देवालयः पतित इति नानावि । डापार्थ गतस्योपरि यथा क्षः पतति, यथा याऽम्बुपानार्थ गतं नको ·कर्मकाण्डे अ. ३० , व्याघ्रमीता यथा धेनुर्यवनं शरणं गता ॥ स तां तत्र जपानेति जावं ताङ्ममाघुना ।। ८२ ॥ इत्यहं दैवहतका पापिनी पतिघातिनी ॥ हित्वा श्वशुरपित्रादीन्विदेशं व्यर्थमागमम् ।। ८३॥ एवं तां दुःखितां दृष्ट्वा समस्ता एत्य नागराः ।। ऊचुर्व्यर्थ हि मा शोचीरिति नानाविधोक्तिभिः ॥८४॥ सुवासिन्योऽपि तामूचुः कुतो रोदिपि मा शुचः ।। विचारय धिया भावि कोऽन्यथा कर्तुमीश्वरः ॥ ८५॥ एवं नार्यो नरायापि बोधयामासुरुच्चकैः ।। सा भृशं दुःखिता स्मृत्वा स्मृत्वा जन्मक्रियां जगौ ८६ अहो मातरहो प्रावरहो भगिनि किं त्रुवे ।। कथं जीवाम्याशयाऽस्यागताऽस्मि गुरुसभिषिम्।।८७॥ इतः कं शरणं यामि कः पाता जीवितं मम ।। प्राणेश्वर परित्यज्य कथं जीवितुमुत्सहे ॥८८॥ घातयति ॥८९.८१॥ च्याघ्रभीत्या वा शरणागतां धेनुं यवनो हन्ति; तयाध्य मे जातम् । पतिघातिनी पापा दैवहतकाऽहम् । श्वशुरांस्त्यक्त्वा व्यर्थं विदेशमागमम् । एवंतरां विलपन्तीं तो नागरा ऊचुः। व्यर्थ मा रोदीस्त्वं विचारप | भाभ्यन्यथा कतुक ईश्वरः। एवं बोधिता दुःखिता सा पूर्व सुखं स्मृत्वाऽऽह ॥८२.८६॥ अहो भ्रातर्भगिन्यम्ब, कि वच्मि । पस्युरारोग्याशयेहागता । कथं स्थेयम् । कं शरणं यामि। कः पाता।

·५१८ श्रीगुरुसंहिता चाल्य एव मया गौरी पूजिता शङ्करोऽपि च ।। गौरीहरौ मया प्रीत्या विवाहसमयेऽचिती ॥ ८९ ।। मवानी चार्चिता भक्त्या मया सौभाग्यकामया। सुवासिन्योऽपि मां प्रोचुव्रतान्याचरितानि मे ॥ ९०॥ यथोकं ब्रतमाचीण सौभाग्यदमखण्डितम् ।। न्ययं जावं समस्तं तद्गुष्टा गौरी ममोपरि ।। ९१ ।। चोरो मेऽद्य हरिद्रायाः कण्ठसूत्रस्य चागतः ।। चराय मेऽखिलं दत्तं कञ्चुकीकेशकङ्कणम् ॥ ९२ ।। पुण्यं मम कुन्तो यातं गौरीशः पूजितो वृथा ।। कथं कृता विनंटिम किं वक्ष्येऽम्ब भगिन्यहो ॥ १३ ॥ इत ऊर्च कथं स्थास्ये पतिः प्राणः स मे गतः ।। नेतरेण समोऽसौ मे प्राणेशोऽम्ब भगिन्यहो ॥१४॥ इति नानाप्रकारेण दुःखं चक्रे पतिव्रता ॥ पत्युर्मुखं निरीक्ष्यापि दुःखं चक्रे ततोऽधिकम् ॥९५।। प्राणेशं त्यक्त्वा कथं जीवितुमुत्सहे। बाल्ये विवाहकालेऽपि गौरीशौ पूनिती । सौभाग्याथै भक्त्या भवान्यर्चिता। सुवासिन्युक्तमखण्डं सौभा- ग्यत्रतं चीर्णम् ॥८७९०॥ सर्व व्यर्थं जातं । गौरी रुष्टा । मे कंठसूत्र- हरिद्रयोथोर आगतः। कङ्कणादि सर्व वराय दत्त । मे पुण्यं क गतं । गौरीशौ पृयाचिती । कथं मे घातः कृतोऽनः कथं स्थास्ये । प्राणव- स्पतिस्तत्समोध्यो न दए इत्युक्त्वा सा पतिमुखं दृश्वाऽतीय दुःखिताs- १ विनाशा ।

·कर्मकाण्डे अ. ३० ५१९ गतासुमपि चालिम्प पतिं सा सुदती सती ।। रुदती पूर्वदिवसान्स्मृत्वा स्नेहं तथेशितुः ॥ ९६॥ प्राह प्राणेश्वर स्वामिन्कुतो मां हातुमिच्छसि ।। व्यलंघयं वचः किं ते ततो मां समुपेक्षसे ।। ९७ ॥ कुतोऽहं दैवहतका जाता हताहहा हरे ।। नाथ त्वं मे निधिलब्धो नष्टं ते जीवितं कथम् ॥९८॥ मया हुतो विनाशेऽत्र भवान्हित्त्वा तव स्वकान् ।। यथाऽवधीद्दशरथः श्रावणं स्वाऽप्यहं तथा ॥ ९९ ॥ जनक जननीं तेऽद्य त्यक्त्वा त्वां हतवत्यहम् ।। श्रुत्वा ममापि वातां तावुभौ प्राणांस्त्यजिष्यतः १०० एतद्धत्यात्रयं मेऽभूत्पापिनी वैरिणी च ते॥ अहमेपा कथं लोके न भवेत्पतिघातिनी ॥१॥ चण्डालीदृक्पापिनी मां निन्दन्ति सकलाः खलु ।। पलान्मया हृतः प्राणः प्राणेश्वर वदान्य ते ॥२॥ भत । शवमालिंग्य पूर्वकालं स्नेहं च स्मृत्वा रुदत्याह हा नाथ, मां हातुं कथमिच्छसि । ते वचो व्यलंघयं कि हन्ताहा । हा दैवहीनाऽस्मि । ते जीवितं कथं नष्टं । लन्नाशा मयाजानीतोऽसि । दशरथः श्रावण- मिबाहं त्वां ते पितरौ त्यक्त्वाऽवातयम् ॥९१-९९॥ इमां वार्ता श्रुत्त्रा ते पितरौ मरिष्यतः । हयात्रयं मेऽर्जितं । अहं पतिनी, ते वैरिणी, चण्डाली पापाई निन्दास्पदाऽसिपते यपुर्विद्ध्या प्राणही अभवं ।

·५२० श्रीगुरुसंहिता न स्त्रीयं किं तु ते द्वेष्ट्री मुतीक्ष्णा एरिका यया ॥ त्वच्छरीरे भृशं विद्धा भवत्प्राणानपाहरत् ॥ ३॥ मातापितावन्धवस्ते यद्यन्ते सन्निधौ तदा।। बहुदुःखं न तैपां तु तत्र वितो मया कृतः ॥४॥ श्वश्रूश्च श्वशुरो वृद्धो नाशा पूर्णाऽभवत्तयोः ।। परित्यज्यातिवृद्धौ तौ कथं यास्यसि धर्मवित् ॥५॥ एक एव तयोः पुत्रो भवान्नान्योऽस्ति पालकः॥ मां चापि कृपणां दीनां कथं प्राणप हास्यसि ॥६॥ अतः काहं गमिष्यामि दुर्भगायाश्च कोऽविवा॥ नाभाष्यैकं चापि मन्वं निर्गतोऽसीश्वर द्रुतम् ॥७॥ प्राणेश्वरो मम त्वं भो महत्त्वं ते कथं मया ।। विस्मयते नान्यतुल्यस्त्वं मां रक्षितवानसि ।। ८॥ न कदापि पृथक्शय्या वामहस्वोपधानिका ॥ तत्स्मृत्वा खिद्यते मे हृत्कथं जीवाम्यतः पते ॥९॥ वसामीप्याभावात्पित्रादेरतिदुःखं भवेत्तेपामहमेव विधमकरवं । वृद्धश्वशुर- यो शा पूर्णा । तत्त्यागस्तेऽधर्म एवैक एव भवस्तिपुत्रो नान्यस्त्राता। मां दीनां च त्यक्त्वा कथं गतोऽसि । काहं यास्ये। दुर्भगाया मे कलाता । नैकमपि मन्त्रमुक्त्वाऽऽशु गतोऽसि । हे प्राणेश, ते महत्त्वं फर्य विस्मयते ॥१००.१०८॥ न कदापि पृथक्शयनादि कृतम् । १ प्राणेश्वर.

·कर्मकाण्डे अ.३० ५२१ न पतिस्त्वं मम प्राणः स्मरिप्ये कति ते गुणान् ।। निर्विणो मां परित्यज्य धर्मपत्नी क गच्छसि ॥११०॥ अतः कं शरणं यामि को वा मां प्रतिपालयेत् ॥ जनापवादोऽसौ वालविधवेति मयि स्थितः ॥ ११ ॥ नोक्त्वा धीवादमप्येकं प्राणनाथ गतोऽस्यहो। अहहा केशवपनं कृत्वा यास्याम्यहं क च ॥१२॥ यावत्पूर्ण तब प्रेम तावत्तातौ च विस्मृतौ ॥ आहूताऽपि न याताऽहं तद्गृहं त्वधुना कथम् ॥ १३ ॥ न याता त्वत्सुखोपेक्षाभीतितोऽहं पितुहम् ।। वदान्य दैन्यमुझिझत्य चित्तवृत्तिधूता तव ॥ १४ ॥ मित्रं यावन्मयि छत्रं त्वं तावदहमाधिहन् । मान्या पवित्रा सर्वत्र सदा निन्दास्पदाऽधुना ॥१५॥ अहं श्वशुरसामीप्यं यास्ये चेन्मन्मुखेक्षणात् ॥ मरिप्यतस्तो चारण्यं जातं पुण्यगृहं तव ॥ १६ ॥ तस्मृत्वा मनः खिद्यते। कथं जीवे ॥९॥ त्वं मे प्राणः। न पतिः। कति गुणास्ते स्मरणीयाः। धर्मपत्नी मां त्यक्त्वा कच्छसि । को मां पालयेत् । बालविधयेति जनापवादो ममि स्थितः। एकमपि धीवाद नोक्त्या यातोऽसि । केशवपनं कृत्वा क गन्तव्यम् । यावत्ते प्रेम पूर्ण तावदाहताऽप्यहं पितगृह न याताऽधुना कथं । बजेयम् ।, स्वरसुखोपेक्षा- मीत्या पित्रादीत्यक्त्वा ते चित्तवृत्तिधृता । यावत्वं छत्रं तावदहं सर्वत्रा पविना निन्दास्पदाऽभवम् । श्वशुरौं भन्मुखेक्षणान्मरिष्यतः। गृह- ·५२२ श्रीगुरासंदिदा त्वामारोग्यार्थमानीय विहायेह कथं पुनः॥ यास्ये गृहं राक्षसीयं पापिनी वा विरूपिणी ॥१७॥ इति नानाप्रकारैः सा कान्ता जाताऽतिदुःखिता। अत्रान्तरे तु सहसा सिद्ध एक उपागतः ॥१८॥ भस्मलितो जटाधारी योगी रुद्राक्षभूपितः ।। त्रिशूलहस्त आगत्य तापसस्तत्र संस्थितः ॥१९॥ तामाश्वास्यात्रवीद्भीरु कुतो रोदिपि मूसंवत् ।। ललाटे लिखितं यत्तत्परिहार्य न सर्वथा ॥१२० ।। पूर्वकर्मफलं यद्यदर्जितं तभुवं खलु ।। लग्नं स्वपृष्ठतो नूनं व्यर्थ रोदिपि निष्फलम् ॥ २१॥ शोचस्यष्टदिनं चेतमायास्यन्त्यसवोऽस्य किम् ॥ धात्रा यल्लिखितं भाले तत्तथैव भविष्यति ॥२२॥ दुःखं करोपि मौढथेन कश्चिरं जीवितो भुवि ।। मृत्युः केपां न विषयो वद विस्तरतोऽयि माम् ।।२३।। मरण्यं जातम् ॥१०-१६॥ राक्षसी पापा विरूपाऽहं आरोग्याथै खामि- हानीय त्यक्त्वा कथं गृहं यास्ये । इत्यनेकप्रकारैः सा दुःखिता। तदैकी भस्मलितो जटिलो रुद्राक्षधृक् शूठी तापतः सिद्ध एत्य तामाह । मूर्खब- रकुतो रोदिपि । ललाटलिपिः कथं परिहार्या । स्वपृष्ठलग्नं पूर्वार्जितं अलंव्यम् । निष्फलेयं शुक् । अष्टदिनशोकतो गताः प्राणा आयास्यन्ति किम् । यद्धात्रा लिखितं तत्तथैव दुःख भोग्यम् । कश्चिरं जीवी। मृत्युः १ गोचरः.

·कर्मकाण्डे अ.३० ५२३ चूपेऽयं मत्पतिरिति छ गतः कुत आगतः ।। कस्ते पतिस्त्वं च का वा कौ वा वां पितरी वद ॥२४॥ सङ्गच्छन्ति यथाऽनेककाष्ठानि मलिलौषतः॥ क्षणं स्थित्वा पुनस्तानि वियुक्तानि भवन्ति च ॥ २५ ॥ रात्रौ वृक्षे यथैकस्मिन्मिलन्ति बहुपक्षिणः ।। निशातिकमणावं वियुक्ता यान्ति चामितः ॥ २६ ॥ संसारेऽस्मिस्तथा नारि को जातः को मृतो वद ॥ मायामोहादयं पुत्रपतिदारात्मको प्रमः ।। २७ ।। गङ्गाप्सु वायुवेगेन सजाता युद्बुदा अपि ।। नश्वरास्ते तया देहः कर्मणा तो थैव शुक् ॥२८॥ आत्मानमविचार्याज पे देहं पति जडंम् ।। देहः पञ्चात्मको गौणो जातः कर्मानुमारतः ॥ २९ ॥ गुणानुवन्धि कर्मापि तदेव सुखदुःसम् ।। तन्मायामयसम्बन्वाद्भातमप्यनृतं खलु ।। १३० ।। केषां न पियो वदाय क गतः। कुन आगतम्च का वा । को ते पितरौ । नया क्षणं काष्ठयोगदानी वृक्षे पक्षियोगनदयं सम्बन्ध ॥१७ - २६॥ वायुवेगाजले बुख़ुदा इव कर्मनो नश्वरा देहा । अत्र को जातः । फो मृतः । मायामयोऽय पुनाटिको भ्रमः । आत्मानमविचार्य जड देह पतिं पश्यसि । देह. कर्मानुसारी। कर्म गुणानुबन्धि सुखदुःखदम् । १बन्मादिविकाररहित.

·५२४ श्रीगुरुसंहिता सत्वं रजस्तम इति गुणास्ते प्राकृता मताः ।। नात्मनो गुणसम्बन्धो माया तु त्रिगुणात्मिका ॥३॥ संसारेऽस्मिन्वर्तमानाः कर्माधीना हि जन्तवः ।। गुणानुसारतस्ते तु सौख्यदुःखविभागिनः ॥ ३२॥ कल्पकोट्यायुपो देवास्तेऽपि कमांनुवर्तिनः।। स्युः कालगोचरास्तेऽपि पुनर्मर्त्यस्य का क्या ॥३३॥ सहैव काल आयातः कालाधीनमिदं वपुः ॥ कः स्थिरं कल्पये हे पञ्चभूतगुणोद्भवम् ।। ३४ ॥ कालकर्मगुणाधीनो देहोऽयं पाश्चभौतिकः ।। उत्पनेऽस्मिन्न सन्तोपः कार्पो नष्टे न चापि शुक्।।३५॥ यदा गर्भेऽयमुद्भूतस्तदा ज्ञेयो हि नश्वरः ।। यस्य स्याद्यावदारब्धं तापदेहोऽस्य तिष्ठति ॥ ३६॥ पाल्येऽपि कस्यचिन्मृत्युर्वार्धक्ये कस्यचिन्मृतिः ।। याडग्यस्यार्जितं ताइक्तस्येह व भविष्यति ॥ ३७॥ - वास्तु मायिकाः। नात्मनः सत्वरजस्तमोगुणसम्बन्धः। संसारे गानाः कर्माधीना जीवाः सुखदुःखभागिनः । कल्पायुपो देवा अपि कर्माधीनाः कालगोचरा मर्त्यस्य तु का फथा। सहैव काल आयातः । तदधीनो देहः कर्य स्थिरः । कालकर्मगुणाधीने पाश्चभौतिके देहे जाते मृते च हर्षः शोकश्च न कार्यः ॥२७.३५॥ गर्भगोऽपि नवरो देहो यावदारब्धं तिष्ठति । बाल्ये वार्धक्ये वा स्वार्जितानुसारी मृत्युः ॥३६.

·कर्मकाण्डे अ.३० पूर्वजन्मार्जितसमं मोग्यं दुःखं सुखं च वा ।। पापपुण्यानुसारेण तथैव स्यादिसङ्गमः ॥ ३८॥ सुखदुःखाप्तिहान्यायुम॒तयः पापपुण्यतः ।। धात्रा ललाटे लिखितं तद्भाव्यन्यरकथं भवेत् ॥ ३९ ॥ कदाचित्पुण्यवती दुष्कर्म परिहार्यते ॥ देवदानवमत्यैश्च कालो नंब निवार्यते ॥ १४०॥ शतजन्मस्वतीतेपु त्वं कस्य स्त्री तथाऽग्रतः ।। व्यर्थ दुःखं करोपीदं मौख्यं तेऽदो विचारतः ।। ४१ ॥ त्वग्रक्तमांसमज्जास्थिश्लप्ममूत्रविडात्मकः ।। जुगुप्सितो बहिबान्तर्देहोऽयं पाचभौतिकः ।। ४२॥ ईदृशे सति घोरेऽस्मिन्देहे कः स्वार्थ ईक्षितः ॥ मलमूत्रात्मकं हेयममुं शोचसि वा परम् ॥ ४३ ।। संसारसागरोत्तारो यथा येन भविष्यति ।। तथा विचारः कर्तव्य इति तां तापसोऽब्रवीत् ।। ४४॥ . ३७॥ पूर्वजन्मार्जिनं पापपुण्यानुसार मुखं दुःखं च भोग्यम् । तथैव ल्यादिसङ्गमः। यत्सुखादि धात्रा टलाटे लिखितं तदन्यया भवेत्किम् । कदाचित्पुण्यवशाददुष्कर्म वार्यते । कालस्तु देवादिभिर्न वार्यते । सम्बन्धः सत्यश्चेत्त्वं पुरा कस्य का वाऽऽसीरने का या भविष्यसि । व्यर्थ दुःखं करोपि । विचारय । वक्तांसास्थिश्लेष्मनिष्मधारमकोऽन्तर्वहिश्च जुगुप्सि- तोऽयं पाञ्चभौतिको देहोऽत्र कः स्वार्थः । यं शोचसि सोऽयं मलमूत्रा- स्मकोऽतः संसारतरणोपायः कार्य: ॥३८-४४॥ इति तेन बोधिता -- ·५२६ श्रीगुरसंहिता एवं सा योधिता कान्ता दुःखिताऽपि पतिव्रता ।। विज्ञाय तहोघहादं शोकं तत्याज मायिकम् ॥ १५॥ तदा करी समानीय धृत्वा तत्पादयोः शिरः ।। विनता प्राह करुणं स्वामिन्नुधर मामितः ॥ १६ ॥ येन मार्गेण मां स्वामिन्गन्तुं समुपदेक्ष्यसि ।। यास्ये त्वमेव पितरौ त्राहि त्राहि दयानिये ॥४७॥ भवोत्तारो यथा मे स्यायदाज्ञापयसि प्रमो॥ तथैव चाचरिष्यामीत्युक्त्वा तच्चरणेऽग्रहीत् ।। ४८॥ इति तद्ववचनं श्रुत्वा प्रसन्नवदनाम्बुजः ।। तां प्राहाचरणं स्त्रीणां धर्म्य चोभयतारकम् ।। ४९॥ गाङ्गाधरिस्त्वत्र सरस्वतीद्विजो वदिष्यति श्रीगुरुसच्चरित्रम् ।। नृणां तु यस्य श्रवणादयान्तः सर्वार्थलाभाश्च यतो महान्तः१५० दुःखिता सा तद्धार्दै ज्ञात्वा मायिकं शोकं त्यक्त्वा करौ बद्ध्वा तत्पदो. शिर आधाय करुणमाह । स्वामिन्मामुद्धर । यथोपदेशं चरिष्ये। त्राहि त्राहि दयानिधे, भवोत्तारो यथा स्यात्तथाऽऽज्ञापयेति श्रुत्वा सुप्रसन्नः स्त्रीणां धर्म्यमाचार प्राह ॥४५.४९॥ गानाधरिस्त्वत्र स० ॥१५०॥ इति गुरुसंहिताचूर्णिकायां त्रिंशोऽध्यायः॥ १सधाय.

·कर्मकाण्डे अ. ३०
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचित्तायां
श्रीगुरुसंहितायां कर्मकाण्डे त्रिंशः (अध्यायः)।
॥ आदितः श्लोकाः ॥ ३४०९।।
॥ इति त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥

·S ॥ अथ एकत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१ ।। ॥ श्रीगणेशाप नमः॥ सिद्धः प्राह शृणुष्वेदमपूर्व नामधारक योगीश्वरः कारुणिकः स्त्रियो धर्मानिमाअगी ॥१॥ योगीश्वर उवाच यी स्त्रीणामाचार उच्यते ।। विस्तराच्णु तं सावि भवसागरतारकम् ॥२॥ सति पत्या च यो धर्मो यच तस्मिन्मृतेऽपि च ।। उमयं विस्तरावच्मि सावधानमनाः भृणु ॥३॥ कथा स्कन्दपुराणस्था काशीखण्डेऽतिविस्तृता ॥ स्त्रीणां धर्मा बहुविधास्तानेकाग्रमनाः शृणु ॥ ४ ॥ महामुनिरगस्त्यपिर्यः काशीमुवने स्थितः।। लोपामुद्रा सुभद्राऽस्य पत्नी प्राज्ञी महामतिः ॥५॥ अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्-- स्त्रीधर्ममुवाच कुमितेऽध्याये विषयोक्त (?) मुपस्थिताम् ।। विध्यादिचरित्रसमन्वितागस्त्यर्पिसतीचरितं च सन् ॥ १ ॥ सिद्ध आह । योगीशः स्त्रीधर्मानुवाच ॥ १ ॥ हे साध्वि, भवतारकं स्त्रीधर्म एणु । पत्यौ सति मृते चोभयवर्मान् ऋणु । स्कान्दे काशीखण्डे ते विस्तृताः। काशीस्थी महर्षिरगस्त्यः । तत्पनी प्राज्ञी लोपामुद्रा १ भर्तरि विद्यमाने, ५२८ ·कर्मकाण्डे अ. ३१ ५२९ पवित्रताशिरोरत्नं तृतीयाऽन्या न वत्समा । धर्मेणैवासतुरुभौ तौ काशीपुरभूपणौ ॥ ६॥ अगस्त्पस्यामवच्छिप्यो विन्ध्यनामा महाचलः ।। मुवि पत्रतरूपेण सोऽवत गुरुप्रियः ॥७॥ स नानावनशोमाढथः स नानावृक्षमण्डिवः॥ नानालतासमाश्लिष्टो नानादुहिमण्डितः ॥ ८॥ ब्रह्मर्पिनारदमुनिः पर्यटन्नेकदाऽम्यगात् ।। तं निरीक्ष्य स सन्तुष्टस्तुष्टाव स धराधिपम् ॥ ९ ॥ नारदः प्राह विन्ध्याने वाहनान्पो निरीक्षितः ।। रत्नमय्यो महाभूम्यो रम्यास्त्वय्यमिता नगाः ॥१०॥ न्यनमेवेदमत्रैकं नोन्नतस्त्वं तु मेरुवत् ।। न ते महोबतत्वं तत्ततो नीचत्वमीक्ष्यते ॥११॥ इत्युक्तो नारदेनासौ कुपितो विध्यपर्वतः ।। अवर्धत क्षणान्मेरुं तुच्छीकतुं समुद्यतः ॥१२॥ पतिव्रतोभी काशीभूपणभूतौ । तच्छिप्यो विन्ध्याचलो गुरुप्रियः नाना- सतावृक्षवननदीमण्डितः । कदाचित्पर्यटन्नारदस्तं दृष्ट्वाऽऽह ! स्वाङ्- नान्योऽष्टिः । त्वयि रनमयोऽनेकममयोऽद्रयश्च । खय्येक न्यून मेस्खन महोगतत्वं ॥२-१०॥ इत्युक्तः स कुपितो मेरुं तुच्छोकर्तुं वर्ध-- १नदी २ पर्वतम्.

·. वर्धमानो ययौ विन्ध्यः सूर्यमण्डलसम्मुखम् ।। अतीत्य स्वर्गमुवनं वधे स त्वनुक्रमात् ॥ १३ ॥ विन्ध्यदक्षिणभागेऽभूदन्धकारः सदैव हि ।। नाविशन्सूर्यकिरणा लुप्तं यज्ञादिकर्म च ॥ १४ ॥ संहत्य सर्वऋपय इन्द्रस्य भुवनं ययुः ।। इन्द्राय कथयामासुर्विन्थ्यकर्म तदद्भुतम् ॥ १५ ॥ इन्द्रोऽपि कुपितो यातो ब्रह्मलोकमकल्मपम् ।। शशंस ब्रह्मणे नत्वा विन्ध्यवृत्तान्तमादितः ॥१६॥ ब्रह्माऽप्युवाच देवेन्द्र तद्गुरुर्ब्रह्मविद्वरः ॥ अस्ति काशीपुरेऽगस्त्यो दक्षिणाय तीरंय ॥ १७ ॥ आधारस्तत्र स भवेनिराधारा हि दक्षिणा॥ अत एवेरयागस्त्य दक्षिणायै दिशे हेरे ॥१८॥ अगस्त्यं गुरुमायान्तमवलोक्यैव सम्मुखम् ।। भक्त्या स शरणं गत्वा विन्ध्यः प्रणिपतिष्यति ॥१९॥ . मानो विन्ध्यः सूर्यमण्डलमतीत्यानुक्रमाद्ववृधे । ततो दाक्षणभागे सदाऽ- धकारोऽभूद्यज्ञादिकर्मलोपश्वेन्द्राय ऋपयस्तत्कथयामासुः । कुपित 'इन्द्रो ब्रह्माणमेत्य तत्सर्वं प्राह । ब्रह्मोवाच । हे शक्र, ग्रहायित्तद्गुरुगस्त्यः काश्यामस्ति तं दक्षिणदिशि प्रेय। स दक्षिणदिगाधारो भविष्यति। तं गुरुमायान्तं दृष्ट्वा विन्ध्यः प्रणिपतिष्यति । शिरोभिः प्राणपतन्तं भूस- १ एकत्र मिलित्वा २ प्रेरय ३ इन्द्र, .

·कर्मकाण्डे अ. ३१ ५३१ न वर्धयेति तं शिप्यमगस्त्य उपदेक्ष्यति ।। प्रणतं तं शिरोमिः स भूमितुल्यं करिष्यति ॥२०॥ अत एव सुरैः साकं काशी याहींन्द्र मा चिरम् ।। विनयावनतो भूत्वा प्रार्थयित्वा मुनीश्वरम् ॥२१॥ अगस्त्यं दक्षिणदिशं प्रयत्नेन समीरय ॥ इत्यादिशो देवनाथो निर्ययों तं प्रणम्य च ॥२२॥ इन्द्रो वैश्च सहितः सबृहस्पतिरागतः ।। अविमुक्तपुरी काशीमृपिभिश्चापि संयुतः ।। २३ ।। अगस्त्यस्याश्रमं प्राप ऋषिभिः सहितः स्वराट् ।। कृत्वाऽग्रतो देवगुरुं परानन्दं वृहस्पतिम् ॥ २४ ॥ अगस्त्यो मुनिरालोक्य सर्वानभ्यागतान्सुरान् ।। अर्घ्यपाद्यादिभिर्मक्त्या पूजयामास भाविकः ॥ २५ ॥ बृहस्पतिः सदेवः स तुष्टावागस्त्यमुत्तमम् ॥ तथैव पुण्यकीर्ति तां लोपामुद्रां पतित्रताम् ॥ २६ ॥ बृहस्पतिः प्राह देवाः शृणुताख्यानमुत्तमम् ।। पतित्रताया नैवान्या लोपामुद्रासमा सती ।। २७ ।। मानं करिष्यति ॥११-२०॥ अतो देवैः सह काशी गत्वा विनयेन तं गा-नयेति ब्रह्मणोक्त इन्द्रो देवनपिभिवृहस्पतिना च सह काशी त्या गुरुमग्रतः कृत्वाऽगस्त्याधम प्राप। अगस्त्यस्तानादिभिरान । देवो गुरुत लोपामुद्रा च स्तुवन्नाह । देवाः, मृणुतेय पतिव्रताऽनुत्तमा- ·५३२ श्रीगुरुसंहिता अनसूया च सावित्री पवित्रा चाप्यरुन्धती ॥ शाण्डिल्यपली विख्याता सम्मताऽत्र पतिव्रता ॥२८॥ स्वायम्भुवसती ख्याता शतरूया च पार्वती ॥ श्रीलक्ष्मीर्मेनका चापि हिमवत्प्राणवल्लभा ॥ २९॥ ध्रुवमाता सुनीतिश्च संज्ञाकान्ता स्वभावतः ।। स्वाहादेवीति विख्याताऽनिकान्ता पतिदेवता ॥३०॥ आभ्योऽधिकाऽत्र विख्याता लोपामुद्रा पतिव्रता ।। मत्तः पतिव्रताधर्मान्देवाः शृणुत विस्तरात् ।। ३१ ॥ पतिवतानामाचारो बहुशास्त्राभिसम्मतः ।। मुख्यमोजनमेवास्याः पत्युरुच्छिएमिष्टदम् ॥ ३२ ॥ कार्या नक्तंदिवं सेवा पत्युश्वातिथिपूजनम् ॥ दानधर्मादि नो कार्य पत्युराज्ञां विना धिया ॥३३॥ सेव्योऽखण्डं सदा भी स्थिते तस्मिस्थिता भवेत् ॥ नासीताज्ञां विना नारी पति नैवावमानयेत् ॥३४॥ इनसूयासावियरुन्धतीशतरूपापार्वतीधीमेनकासुनीतिसंज्ञास्वाहा एता. पतिदेवताः ॥२१-३०॥ आभ्योऽधिका पतिव्रतेयम् । पतिव्रताचारो यहुशास्त्रसम्मतः । अस्याः पत्युरुच्छिष्टं मुख्यभोजनम् । पतिसेवाऽहोरात्रं फार्याऽतिथिसत्कारध कार्यः। दानादिकं पत्युरा बिना न कार्यम् । पत्यौ स्थिते स्थिताऽऽसौने चाज्ञयाऽऽसीत । तं नैवावमानयेत्। सेवा- ·कर्मकाण्डे अ. ३१ सेवाकाले पतिं चापि भावयेन्मनसा हरिम् ।। रात्रौ शयनकालेऽपि भक्त्या सेव्यः पतिर्मुदा ॥३५॥ गाडनिद्रायुते पत्यो स्त्री शयीताप्रमादतः।। चोलिकाकर्णभूषाणां स्पर्श मर्तुर्न चाचरेत् ।। ३६ ॥ चोलीस्पद्भिर्तुरागृहानिर्ववास्तथैव च ।। पविनामोचारणाच तथैवायुःक्षयः स्मृतः ॥ ३७॥ विनिद्रो नोत्यितो यावत्पतिस्तावत्पतित्रता ।। पूर्वमुत्याय कुर्वीत गृहसम्मार्जनादिकम् ॥ ३८ ॥ पतिपूजाऽन्वहं कार्या पाद्यार्थ्यादिमिरादरात् ।। भावयित्वा शङ्करोऽयमित्यंच्योर्विन्यसेच्छिरः ।। ३९ ॥ पत्यो गृहे विद्यमाने भूपा धार्यास्तनूपरि ।। ग्रामान्तरे प्रोपिते च पया भूपां न धारयेत् ।। ४० ।। काले त मनसा हरि भारयेत् । स्वापकाले मक्त्या पतिः सेव्यः । तस्मि- नगाद निदितेऽप्रमचा शयीन ! कचुस्प पन्युरणस्पर्श न कुर्वान् । कृचे चापुर्हानिस्तथैव च नामोचारणात । यायच्छयनान्पतिनोत्थिनस्तार- च्छ्यनामुयाय गृहसम्मानादि कृत्वा नात्याऽन्वहं शरमावनया पाचादिभिः पतिः पूज्यः । तत्पदयोः शिरो निधेयम् ॥३१-३९॥ पन्यौ गृहे सति भूषा धापाः । प्रोपिने च न धार्याः। भर्ता निष्ठुर वक्ति चेश- १देशतिरगते.

·श्रीगुरुसंहिता निष्ठुरं वक्ति चेद्भर्ता क्षमस्वेति तमधयेत् ॥ क्षमापयित्वाऽपि तस्य क्रोधादीन वहेबृदि ॥४१॥ पति पहिरुपायान्तं गच्छेत्सम्मुखमादरात् ।। त्यक्त्वा सहस्रकार्याणि पृच्छेत्काऽऽक्षेति सा सती ४ पृष्ट्वाऽनामयमव्यग्रा यद्यदाज्ञापयत्यसौ ॥ : तत्तथैव प्रकर्तव्यं न स्वातंत्र्यं समाचरेत् ॥ ४३ ॥ इदं पतिव्रतालक्ष्म न गन्तव्यः परालयः॥ दोपा भवन्त्यनेकेऽस्याः परगेहगमात्खलु ।।.४४॥ कार्यार्थ यदि गन्तव्यं नेक्ष्याः पुंसः स्त्रियोऽपि च ॥ आगन्तव्यं द्रुतं भूयः स्थेयं स्वगृह एव तु ॥४५॥ चेत्स्वातन्त्र्यावहिर्यायात्सोलूकी योनिमृच्छति॥ एवंधान्विता साध्वी लोपामुद्रा पतिव्रता ॥ ४६॥ मस्वेति प्रार्थयेत् । तेन कोयादिना दुरुक्तं हृदि न धारयेत् । मामादागतं पति सहस्रकार्याणि पक्वाऽभिमुखं गच्छेत् । अनामयं पृष्ट्वा यदुक्तं तत्तथैव कार्य । स्वातन्त्र्येण न कार्य। परगृहं च न गन्तव्यम् ।।४०.४३॥ गमने चानेकदोषाः । कार्याध गन्तन्यं चरित्रयः पुंमांसश्च न वीक्ष्या। द्रुतमागन्तव्यं । तत्र न स्येयं । स्वगृह एव स्थेयं ।।४४.४५॥ स्वातन्त्र्येण बहिर्गमने उलूकयोनिगतिः । एवंधर्मान्विता लोपामुद्रा न बहिर्गच्छति। २ प्रार्ययेत्.

·कर्मकाण्डे अ.३१ लोपामुद्रा सती नैव यहिाराद्धि गच्छति ।। प्रातःकाले पुरोत्याय कृत्वा सम्मार्जनादिकम् ।।१७।। देवीपकरणादीनि नीरजस्कानि च हि ॥ कृत्वा गन्यासतमुमाद्यारित्पतितुष्टिकृत् ।। १८ ।। अनुष्ठानं समाप्येत यावत्तावच कारयेत् ।। पाकादिकं चित्तवृत्रि पत्युर्घत्वा चरेत्सदा ।। १९ ।। 'मुक्वापि मतुरुच्छिष्टं मनोवाकायकर्ममिः ।। पत्यौ तु प्रोपिते पेनोरुन्छिष्टग्रहणं मतम् ।।.५० ।। दनाऽन्नमतिथिम्यश्च ग्रास वा धेनवे तवः॥ : सात्विकं मोजनं कुर्यात्पवित्रं च पतिव्रता ।। ५१ ।। नीरजस्कं गृहं कार्य कार्यों धर्मः पृथन च ॥ तवा व्रतोपवासादि सती नानां विना चरेत् ॥५२॥ तथोत्सत्रो नागरिको नैव प्रेक्ष्यः कदाचन ।। तयंत्र तीर्थयात्रार्दा न गन्तव्यं तया सदा ॥५३॥ प्रातस्याय सम्मानादि कृत्वा 'नाचा विमलीहतदेवाजोपकरणानि गन्धादि च पश्यै देयन् ॥४६-१८।। मर्नुधिचि धृत्वानुमानसमाते: पासादि च्या पयुरच्छिष्ट मुक्ता मनोदशकायैः पतिस्नोषणीयः । प्रोग्नेि च पायो धेनवेऽतियये चानं दया सात्विकाहारः कार्यः । गृह नारजस्क का। पृथग्धों न कार्यों व्रतोपवासादि पत्रानपैव कार्य । नगरोसादिर्न वीक्ष्यः । तीर्थयात्रादि न कार्य। मारे तुष्टे दुश्चिचा ·. - श्रीगुरुसंहिता निष्ठुरं वक्ति चेद्भर्ता क्षमस्वेति तमधयेत् ।। क्षमापयित्वाऽपि तस्यं क्रोधादीन्न वहेद्धृदि ।। ४१ ।। पति बहिरुपायान्तं गच्छेत्सम्मुखमादरात् ।। त्यक्त्वा सहस्रकार्याणि पृच्छेत्काऽऽज्ञेति सा सती ४२ पृष्ट्वाऽनामयमव्यग्रा यद्यदाज्ञापयत्यसौ ।। तत्तथैव प्रकर्तव्यं न स्वातंत्र्यं समाचरेत् ॥ ४३॥ पतिव्रतालक्ष्म न गन्तव्यः परालयः।। दोपा भवन्त्यनेकेऽस्याः परगेहगमात्खलु ॥४४॥ कार्यार्थ यदि गन्तव्यं नेक्ष्याः पुंसः स्त्रियोऽपि च ।। आगन्तव्यं द्रुतं भूयः स्थेयं स्वगृह एव तु ॥४५॥ चेत्स्वातन्त्र्याबहिर्यायात्सोलूकी योनिमृच्छति ॥ एवंधान्विता साध्वी लोपामुद्रा पतिव्रता ॥४६॥ मस्वेति प्रार्थयेत् । तेन क्रोधादिना दुरुक्तं हृदि न धारयेत् । प्रामादागर्त पति सहस्रकार्याणि त्यक्वाऽभिमुखं गच्छेत् । अनामयं पृष्ट्वा यदुक्तं तत्तथैव कार्य। स्वातन्त्र्येण न कार्य। परगृहं च न गन्तव्यम् ॥४०.४३।। गमने चानेकदोषाः । कार्यार्थ गन्तन्यं चेस्त्रियः पुंमांसश्च न वीक्ष्याः । हुतमागन्तव्यं । तत्र न स्थय । स्वगृह एव स्थेयं ।।४४-४१॥ स्वातन्त्र्येण बहिर्गमने उल्कयोनिमतिः । एवंधान्विता लोपामुद्रा न बहिर्गच्छति । २ मार्थ येत्.

·कर्मकाण्डे अ. ३१ ५३५ 1 । लोपामुद्रा सती नैव पहिाराद्धि गच्छति ।।" प्रातःकाले पुरोत्याय कृत्वा सम्मार्जनादिकम् ।। ४७ ।। देवोपकरणादीनि नीरजस्कानि चैव हि ॥ कृत्वा गन्धाक्षतसुमाघाहरेत्पतितुष्टिकं ॥ ४८ ॥ अनुष्ठानं समाप्येत यावत्तावच कारयेत् ।। पाकादिकं चित्तवृत्ति पत्युधृत्वा चरेत्सदा ।। ४९ ॥ ।' मुक्त्वाऽपि भर्तुरुच्छिष्टं मनोवाकायकर्मभिः ।। पत्यौ तु प्रोपिते धेनोरुच्छिष्टग्रहणं मतम् ॥ ५० ॥ दत्चाऽन्नमतिथिम्यश्च ग्रास वा धेनवे ततः ॥ : सात्विक भोजनं कुर्यात्पवित्रं च पतिव्रता ॥५१॥ नीरजस्कं गृहं कार्य कार्यो धर्मः पृथइन च । तया व्रतोपवासादि सती नाज्ञां विना चरेत् ॥५२॥ तथोत्सवो नागरिको नैव प्रेक्ष्यः कदाचन ।। तथैव तीर्थयात्रादौ न गन्तव्यं तया सदा ॥ ५३ ।। प्रातस्त्याय सम्मार्जनादि कृत्वा माला विमलीकृतदेवपूजोपकरणानि गन्धादि चापत्यै देयम् ।।४६.४८॥ भर्तुचितवृत्ति धृत्वाऽनुष्ठानसमातेः पूर्व पाकादि कृत्या पत्युरुच्छिष्टं भुक्वा मनोवाकायैः पतिस्तोपणीयः। प्रोपिते च,पत्यो धेनवेऽतिथये चान दमा सात्त्विकाहारः कार्यः । गृह नीरजस्क कार्य । पृथग्धों न कार्यों व्रतोपवासादि पत्युराज्ञयर कार्य। नगरोत्सनादिर्न वीक्ष्यः । तीर्थयात्रादि न कार्य।' मर्तरि तुष्टे दुश्चित्ता " ·श्रीगुरसंहिता स्वमर्तरि तु सन्तुष्टे नैव दुश्चित्तया तया ।। भाव्यं पत्यौ च दुश्चित्ते न भाव्यं हृष्टचित्तया ॥५४॥ रजस्वला यदि भवेन्मौनं धाय प्रयत्नतः ।। 'दर्शितव्यं तया नास्यं श्रोतव्यो न श्रुतिध्वनिः ।।५५।। एवं त्रिदिनपर्यन्तं व्रतं धार्य तया ततः॥ सुस्माता तुर्यदिवसे भर्तृवक्त्रं विलोकये ॥ ५६ ॥ गृहे न चेत्पतिस्तस्य घ्यायेत्सा मनसा मुखम् ।। अर्कमण्डलमीक्षेद्वा ततो गेहं विशेसती ॥ ५७ ॥ पत्युरायुर्वर्धनाथ हरिद्राकुंकुमे सती ॥ सिंद कज्जलं सूत्रं वहेद्वेणी विराजिता ।। ५८॥ वेणीवन्धच वाम्बूलं सुवासिन्याः प्रशस्यते ॥ पत्युः समीपे करयोर्नित्यं कङ्कणधारणम् ॥ ५९ ।। तस्मिन्दुश्चित्ते च सती हृष्टा न भवेत् । रजसि प्राप्त मौन धार्य । मुखं न दर्शनीयं । वेदध्वनिर्न श्राव्य एवं दिनत्रये व्यतीते सुन्नाता पतिमुखं चीक्षेत् ॥४९.५६॥ असम्भवे सूर्य वीक्ष्य गृहं विशेत् । भर्तुरायुर्वर्धनार्थ हरिदाकुंकुमसिन्दूरकज्जलमङ्गलस्वादि धार्थ । पत्युः समीपे वेणीबन्धस्ता. १.मुख २ वेदवाणी. । ri ·कर्मकाण्डे अ. ३१ समीपस्थस्त्रिया इष्टं रजक्या अपि नाचरेत् ।। जिनस्त्रिया दरिद्रायाः कुट्टिन्याच विशेषतः ।। ६० ।। पविनिन्दारतासाथ भाषणादपि दूपणम् ॥ आसां च भाषणाचापि दृपिता स्पारपलिया १६१५ श्वशुं च श्वशुरं त्यक्त्वा ननान्दां देवरानपि ॥ विभक्ता मवित येच्छेच्छुनी सैव भविष्यति ।। ६२ ।। सायान नना मुसल उलूसल उतापि वा ।। दृपदासनयोनॆत्रोपविरोत्सा पतिव्रता ॥६३ ।। घरट्टोदुम्बरादौ च नोपवेशः प्रशस्यते ॥ इत्येतैर्लक्षणैर्युत्ता विनेया सा पतिव्रता ॥ ६४ ।। पत्युः सह विचादं या कुरुते साऽतिदुःखमाक् ।। पत्युर्म यत्तदन्यन्नाचरेत्पतिदेवता ।। ६५ ।। यद्यमाग्यः पतिः स्वीयो दुष्टो वाऽपि नपुंसकः ।। कुणी वा व्याधितः कुजो मान्यो देवसमः स च ६६ म्यूळं करफङ्कणं च सुरासिन्याः शस्त । रजकीनीचत्रीदरिद्राकुहिनीपति- निन्दारतानां सङ्गतिर्न कार्या। आमिः सह सम्माषणेऽपि दोषाः । श्वारी ननान्दा देवरं च त्यक्त्वा या विभक्ता तिष्टति सा शुनी भविष्यति। नग्नस्नानमुखटमुसटहपदुपलाटुपवेशन न कार्य। तथैव घाटोदुम्बरा- दावपि । पत्या सह विवादकत्रीं दुःखभागिनी ॥५७-६४॥ तस्मात्प- स्युर्मतादन्यथा नाचरेत् ।। ६५ ।। दुष्टोकशाग्यो नपुंसकः कुष्टी लणः ·, ५३८ -- श्रीगुरुसंहिता यथाकथञ्चन पतिर्भावयेत्तं हरि सती॥ परेशप्रीतिपात्रं सा या तद्वाक्यानुसारिणी ॥ ६७ ॥ भर्तुर्मतानि वस्त्राणि भूपणानि च धारयेत् ।। दुश्चित्तश्चेत्पतिर्भूपा धारयेन्न पतिव्रता ॥ ६८॥ यदि सोपस्करापेक्षा स्वमुखेन वदेन्न तान् ।। कन्यापुत्रादिमुखतो वाचनीयं प्रयत्नतः ॥ ६९ ।। न सनिधौ यदा कोऽपि तदाऽपि न वदेत्स्वयम् ।। इदमेवाद्य देहीति स्पष्टं नैव वदेत्पतिम् ॥ ७० ॥ पत्युर्दैवाल्लभेद्यद्यत्तेन तोपं बहेत्सती ॥ समर्थान्वीक्ष्य धनिनो न निन्द्यः स्वपतिस्तया ॥७॥ यात्रिकान्त्रीक्ष्य यात्रार्थ गन्तुं नेच्छेद्बुदापि सा ॥ पतिसेवैव यात्री स्यात्तीथं तच्चरणाम्बु च ॥७२॥ पतिपादोदकं पेय भागीरथ्युदकाधिकम् सत्याः पूज्यः पतिस्तेन सन्तुष्टाः स्युत्रिमूर्तयः ॥७३।। कुन्जोऽपि देववत्यून्यः । तथाविधस्यापि हरिभावनया वचनानुसारिणी- प्रीतिपात्रभूता भवति। म मतानि वस्त्रभूषणानि धारयेत् । पत्यो टुर्वित्ते भूपादि न धार्यम् । सोपस्करापेक्षा' चेत्सती स्वयं न वदेत् । कन्यादिमुखतो वाचयेत् । सनिधौ कोऽपि न चेत्संज्ञया ज्ञापयेन साक्षात । पत्युदैवालब्धेन तोपयेत् । श्रीमन्तं परं दृष्ट्वा पति न निन्देत् । पतिपादो दकं गङ्गोदकें मत्वा पिवेत् । पतिपूजनात्रिमूर्तितोपः । यात्रिकान्दृष्ट्वा तीर्थ गन्तुं नेच्छेत् । पत्युः सेवैव यात्रा | तत्पादोदकमेव तीर्थम् ॥६६-७॥'

·कर्मकाण्डे अ. ३१ ५३९ नैमित्तिकवतेच्छा चेत्कुर्यात्पत्याज्ञया सती ॥ करोति चेत्स्वबुद्धया सा भर्तुरायुर्विनाशकृत् ।। ७४॥ ततोऽपि नरकं यायादादाय स्वपति तु सा ।। इति श्रुतिपुराणादिवचनं मम सम्मतम् ।। ७५ ॥ झुद्धा प्रत्युत्तरं दद्याच्छुनी भूत्वा ततः पुनः॥ जम्बुकी चोच्चकैमसमीपे सा भविष्यति ॥ ७६ ।। नियमेनान्वहं पत्युः प्रक्षाल्याड्ज़ी पिज्जलम् ॥ मुखीत तत उच्छिष्टं दैवलब्धेन हर्पिता ॥ ७७॥ प्रत्यक्षं शङ्करस्तस्याः सुप्रसन्नो भविष्यति । दास्यत्यभीष्टकामाश्च सा पत्या स्वर्महीयते ।। ७८ ॥ वनभुक्त्यै न गन्तव्यं तथा परगृहेऽपि च ॥ तथैवेष्टाप्तगेहेषु नैव गन्तव्यमन्वहम् ।। ७९ ।। नैमित्तिकवतेच्छा चेत्पत्युराज्ञया कार्यम् । स्वबुद्धया करणे भर्तुरायुर्नाशः, पत्या सह नरकासश्चेति श्रुत्यादिमतम् । कुधा प्रत्युत्तरदाने शुनी ततो जम्बुकी च भूत्वा प्रामसमीपे भविष्यति। प्रत्यह पतिपादौ प्रक्षाल्य तीर्थ पेयम् । उच्छिष्टान भुञ्जीत । दैवलब्धेन हृधाय शिवस्तुष्टोऽभीष्दो भवति । सा स्वगें पत्या सह महीयते । वनभोजनाय परगृहे मोजनीय च न गन्तव्यम् । इष्टातगृहेऽपि प्रत्यह भुक्त्यर्थं न गन्तव्यम् । निनी १ स्वर्ग पूज्या भवति २ भोजनाय ·श्रीगुरुसंहिता वार्ता सार्थस्य न श्राव्या स्वपतिर्दुवलोऽपि चेत् ।। अनाचारोऽपि चेद्भर्वा स न निन्द्यः कदाऽपि हि.८० कश्चिद्दुःस्वभावोऽपि तन्निन्दा नैव कारयेत् ।। लक्ष्मीपतिसमं तं च भावयेदेकभावतः ।। ८१ ॥ श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे नोच्चैः कुर्वीत भाषणम् ।। नैव कुर्वीत हास्यं च पत्युरने विशेषतः ॥ ८२ ॥ कोपाद्धन्येत चेद्भर्ता तं मरेति वदिष्यति ।। च्यामी भूत्वा महारण्ये कष्टं साऽनुमविष्यति ।। ८३ ।। परघुवीक्षणाच्चापि जन्मान्धा सा भविष्यति ।। हित्वा पति च याऽश्नाति सूकरी सा भविष्यति ॥८४॥ ततस्तेनैव पापेन भृत्वा सा वल्गुली द्रुमे ॥ स्थित्वोचरणाऽश्नाति विष्ठां स्वस्य स्वयं सदा ८५ चार्ता न श्राव्या । दुर्बलोऽनाचारोऽपि भर्ता न निन्द्यः। दुःशीलोऽपि श्रीपतिवन्मान्यः । श्वशुरयोरमे नोच्चैर्वदेत् । हास्यं च तथा वय॑म् ।।७४- ८२|| भत्री ताडिता या तं मरेति वक्तीह सा कष्टं व्याघ्रजन्मानुयात् । परपुंयोक्षणाभन्मान्धता । पति हित्वाऽशनात्सूकरजन्म च भविष्यति १८३-८४॥ ततो वृल्गुली भूत्वा वृक्षेधाशराः स्थित्या स्वमलभुम्भ- 1 घनिकस्य.

·कर्मकाण्डे अ. ३१ निछुरं चोत्तरं ब्रूते स्वपत्युः सन्निधौ क्रुधा ॥ सप्तजन्मस्वकं मूका दारिद्रयेण समं भजेत् ।। ८६ ॥ या सपन्या सह द्वेपं करोति मदगर्विता ।। सप्तजन्मसु दौर्माग्यं तस्या एवातिदैन्यदम् ॥ ८७ ॥ बुद्धया याऽन्यपति वीक्षेदनहीना मवेच्च सा॥ कामतो वीक्षणाद्धीनगृहे दारिद्ययुग्जनिः ।। ८८ ।। अतोऽन्यो नैव सम्प्रेक्ष्य आयान्तं स्वपति मुदा ।। प्रत्युद्गत्य पदौ क्षाल्यौ संवीज्यो व्यजनादिना ॥८९ पादसंवाहनं कार्य मृदुवाक्येन भाषणम् मर्तुः सन्तोपतस्तुष्टा भविष्यन्ति त्रिमूर्तयः ।। ९० ॥ किं दास्यन्तीष्टवन्ध्याप्तभ्रातरः पितरावपि ।। एक एव पतिः साक्षादैहिकामुष्मिकार्यदः ॥९१ ॥ विष्यति । पत्यै निष्टुरखक्त्री सप्तजन्म का दरिद्वा च । सपत्नीद्वेष्ट्री टुर्भगा भविष्यति । बुद्धयाऽन्यनरीक्षकाङ्गहीना। कामतः परपुंवीक्षणा- द्धीनगृहे दरिदातोऽन्यो न वीक्ष्यः । प्रोप्यागतं पति सम्मुखं गावा पादा प्रक्षाल्य व्यजनादिना श्रम हरेत् । पादसंवाहनादिना मृवास्येन च तोषयेत्तेन त्रिमर्तितोपः। बन्ध्वादिः किं दास्यति । एक एव पतिरहि- ·१४२ . i. श्रीगुरुसंहिता गुरुर्देवश्च तीर्थ च सर्वमेव पतिर्मम ।। इति निश्चितचित्ता या सा विज्ञेया पतिव्रता ।। ९२ ॥ यावज्जीवत्पतिस्तावत्पवित्रा सा पतिव्रता ॥ मृते भर्तरि सा प्रेततुल्याऽस्पृश्या भवेद्धि सा ।। ९३ ॥ पत्युविना स्त्रिया ज्ञेया सदाऽमङ्गलता खलु ।। विधवा सा प्रेतकल्पा याऽनपत्या ततोऽधिका ॥१४॥ विधवा सम्मुखं याति यदा जिगमिपोः पुरा । मरणं तस्य निर्दिष्टं स्मृता पुत्रवती शुभा ।। ९५॥ 'माता चेद्विधवा गन्तुः पुत्रस्याग्रे शुभप्रदा ।। सा नारी न नमस्कारयोग्या या पुत्रवर्जिता ॥ ९६ ॥ तस्या 'आशीर्वचो नैव ग्राह्यं यत्स्यादमङ्गलम् ।। तच्छापतोऽपि मरणमतस्तां नैव भापयेत् ।। ९७॥ अत एव समं भाऽनुगच्छेत्पतिदेवता ॥ कि वैभवेन देहेन पतिरेव सुखं खियाः ॥ ९८ फामुख्मिकार्यदः ।।८५.९१॥ गुरुदयस्तीर्थ च स एवेति यन्मतिः सा संती। यावत्स जीवति तावरसा पवित्रा। मृते च पत्यौ साऽस्पृश्या शंवादमागलाऽनपत्या चेद्विशेषतः । सा प्रयाणे सम्मुखी चेद्यातुर्मरणदा। पुत्रपती चनानिष्टदाऽपुत्रविधवावा आशीर्न प्राया। यतोऽनिष्ट अतस्तो न भापयेत् । किं भवेन देहेन । पतिरेव स्त्रियाः मुखम् । यथा मेघेन १ गंतुमिच्योः ·* कर्मकाण्डे अ. ३१ यथा मेघेन विद्युच्च चन्द्रेण सह चन्द्रिका । अस्वं याति तथा पत्या प्रयाविह पतिव्रता ॥ ९९ ॥ महाधर्मोऽनुगमनं श्रुतिस्मृतिसमीरितम् ।। द्विचत्वारिंशत्संख्याककुलोद्धारणमात्मना ।।१००। प्रमीते भर्तरि सती स्वपति याऽनुगच्छति ।। पदे पदे साऽश्वमेधसहस्रफलमाग्भवेत् ॥१॥ पापी.यदि पतिस्तस्या मृतोऽपि यमकिङ्करः । :: , नरकं नेतुमुधुक्तैर्बद्धोऽपि सुतरां यदि ॥ २ ॥ 11 : पतिव्रताऽनुगमनं तस्य नारी करोति चेत् ।। चिल्ही सर्पमिव स्त्रगं ततो नयति सा पतिम् ।। ३ ।। दृष्ट्याऽनुगमनं तस्या भीता दूता यमस्य ते ।। 11 : तं त्यक्त्या दूरतो यान्ति भीतभीतां यमालयम् ॥ ४॥ पतिव्रतां विमाने तामुपवेश्य सुवासिनीम् ।। 1: .स्वर्ग नयन्ति त्वरितं नीराज्यापि सुराङ्गनाः ॥ ५॥ विद्युञ्चन्द्रेण चन्द्रिका च तथा सती पत्या सहाग्निं विशेत् । महावोऽयं श्श्रुतिस्मृत्युक्तो यतो द्विचत्वारिंशस्कुलोहारः ॥९२-१००॥ अनुगमने च पदे पदेऽश्वमेधसहस्त्रफलं । पापोऽपि पतिर्यमदूतैर्वद्ध्वा नीतोऽपि तत्पत्नी अनुगमनं करोति चेत्ततस्तादृशमपि चिल्ली सर्पमिवोदृत्य तं स्वर्नयति । तां दृष्ट्या भीता दूतास्तत्पति त्यक्त्वा पलायन्ते। तो विमाने उपवेश्य १ मते. .

·५४४ श्रीगुरुसंहिता याम्या वदन्ति चान्योन्यं न नः कालाचया भयम् ।। यथा पतिव्रतालोकांद्भयं नो जायतेतराम् ॥ ६॥ विभेत्यर्कः सर्ती दृष्ट्वा मन्दं मन्दं तपत्यहो । भीतोऽनिरपि चोप्णत्वं हित्वा शीतो मवत्यहो ॥७॥ ऋक्षवर्गो विभेत्येपा हरिप्यति पदं विति ।। एवं स्वर्भुवनं गत्वा तिष्ठेगा सहैव सा ॥८॥ एवं सहानुगमनात्साच्याः स्वर्गः सुखेन हि ।। स्थास्यत्येव स्थिरं पत्या सह हत्सिती दिवि ॥९॥ तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च हुताः केशाः स्वधर्मतः॥ अग्नौ तत्फलमप्येतच्छृणुताद्यावधानतः ॥ ११० ॥ सा वसेच्छतकोट्यब्दं प्रतिकेशं मुदान्विता ।। पत्या सह महामाना स्वर्गे लोके पतिव्रता ॥११॥ धवानुगमनात्पुण्यमीहङ्मान्येदृशी कुले ।। जाता चेन्नयति स्वर्ग कुलानां द्वयकविंशती ॥१२॥ देच्यो नीराज्य स्वर्नयन्ति। यमदूता ऊचुः। कालादपि अधिकं नः सत्या भयमिति । सूर्यो भीतो मन्दं तपति । भीतोऽप्यग्निः शीतो भवति । स्वपदं हरिष्यति किमिति नक्षत्रवों बिभेति । सती भत्री सह स्वर्गवा चिरं तिष्ठति ॥१०१-१०९॥ सार्वत्रिकोटिकेशाः स्वधर्मेणाग्नौ हुतास्त- स्फलं प्रतिकेशं कोयन्दं पत्या सहानंदेन स्वर्वास ईदृक्पुण्यं पत्यनुगमनं। १ अवलोकनात्.

·कर्मकाण्डे अ. ३१ 1 पूर्वापरकुलोद्धा धन्यौ हि पितरौ खलु ।।. धन्योऽस्या अपि भर्ता या द्वयकविंशतितारिणी॥१३॥ पुण्यं सहगमस्येदं पातिव्रत्यं महाफलम् ॥ प्रसङ्गाद्वक्ष्यतेऽप्यन्यदुर्भगायाः फलं विह ॥ १४ ॥ यदि नारी दुराचारा यदि वा व्यभिचारिणी ॥ तस्याः फलं महानयमिह चान्यत्र चापि वा ॥१५॥ यदि स्वर्गस्थिता द्वथेकविंशतिप्रमिताः शुभाः॥ पितरस्तांच साऽऽदाय नरकान्याति दारुणान् ॥१६॥ सार्वत्रिकोटिरोमाणि प्रत्यब्दं प्रतिरोम च ॥ सा पूर्ववेनापि नरके परिपच्यते ॥ १७ ॥ पतिव्रतापदस्पर्शात्पवित्रा भवति क्षमा॥ अत एव समा साळ्याः पदस्पर्शामिकांक्षिणी ॥१८॥ दैवयोगेन यदि मे स्पृशन्त्युताः पतिव्रताम् ।। तार्ह पूतो भविष्यामीतीच्छत्यकश्च चन्द्रमाः ।।१९।। ईक्कुले जाता चेद्विचत्वारिंशत्पूर्वापरकुलो: तपितरौ धन्यौ मी च। ईदृङ्महाफलं सहगमनपुण्यं । प्रसङ्गादुर्भगायाः फलं शृणु। दुराचारा व्यभिचारिणी चेत्स्वर्गस्थपितृनादाय दारुणनरकान्याति । स्वके- शमिताब्दापूर्वजः सह नरके पच्यते। पतिव्रतापदस्पर्शात्पवित्रत्वमतो भूस्तत्पदस्पर्श वाञ्छति ॥११०-११८|| सत्याः स्वकिरणस्पर्श रनि- १ भूमिः २ किरणाः.

·J ५४६ श्रीगुरुसंहिता वायुम्न वरुणश्चापि सतीस्पर्शात्पुनाति हि ॥ समस्ता अपि तद्दष्टया नूनं पूता भवन्ति हि ॥१२०॥ गृहे गृहे स्त्रियः सन्ति रूपलावण्यरञ्जिताः॥ किं ताभिर्यदि चेत्साध्वी कुलोद्धी तु सैव हि ॥२१॥ पतिव्रता यस्य गृहे पुण्यवान्दैववान्त्स च ॥ सप्तजन्मार्जितं पुण्यं यदि चेल्लभ्यते सती ॥ २२ ॥ सतीयोगाल्लभन्तीह पुरुषार्थाश्चतुर्विधाः ।। पुण्यानुवन्धतो लभ्या सम्मताऽत्र पतिव्रता ॥२३॥ सती यस्य गृहे नास्ति पुण्यं तस्य न सिध्यति ॥ नापि यज्ञादिकर्माणि धर्माहः स नरोऽपि न ॥ २४ ॥ सती यस्य गृहे नास्ति तस्यारण्यं न दूरतः॥ वृथा जन्म भवेत्तस्य कर्मवद्धो भवेत्स च ॥२५॥ यस्येदृशी सती लब्धा पुण्यं तस्यैव सिध्यति ।। पुत्रलाभः परो लोकः सतीयोगाल्लभेन्नृणाम् ॥ २६ ॥ १ चन्द्रश्वात्मानं पूर्त मन्यते । वायुर्वरुणोऽन्ये च सतीस्पर्शात्पूता भवन्ति । रूपलावण्यरञ्जिताः स्त्रियो गृहे गृहे सन्ति किं ताभिः। एकैव साध्वी त्रिकुलपावनी । यद्गृहे सती न तन न पुण्यम् । सप्तजन्मार्जितपुण्यात्सती. लामः। तल्लाभे चतुर्विधपुरुषार्थलाभः । यद्गृहे न सती स यज्ञकर्मधर्मानहः। तद्गृहं वनमेव । स कर्मवद्धः । तजन्म व्यर्थम् । सती लन्धा चेत्पुण्य-

·-
कर्मकाण्डे अ. ३१
५४७
-
खियं विना नरो यस्तु-तस्य धर्मो न सिध्यति ।।
कर्मानहस्य पितरः पतन्ति स्वर्गता अपि ॥२७॥
गङ्गास्नानाप्रथा पुण्यं तथा साध्वीप्रदर्शनात् ॥
सप्तजन्मापहृत्साध्वी या महापापिपावनी ॥२८॥
आचार एवं हि पतिव्रताया बृहस्पतिर्देवगुरुर्जगाद ।।
गङ्गाधरार्मोऽपि सरस्वतीति ख्यातस्तमेवाखिलदं जगाद।२९।।
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंझितमहाराष्ट्रभाषान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां कर्मकाण्डे एकत्रिंशः (अध्यायः)।
। आदितः श्लोकाः ।। ३५३८
सिद्धिः । सत्पुत्रलाभः परलोकश्च ॥१९-२७॥ सतीदर्शनं गङ्गास्नाना-
धिपुण्यम् । सप्तजन्मपापनाशश्च ॥ २८ ॥ आचार एवं हि ॥१२९॥
इति चूर्णिकायां एकत्रिंशोऽध्यायः ।।
॥ इति एकत्रिंशोऽध्यायः॥३१॥

·.. ॥ अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ इत्थं पतिव्रतारीतिः प्रवक्ति स्म बृहस्पतिः ॥ फलश्रुतिमपि प्राहानुगमस्यापि सन्मतिः ॥१ अथापि विधवाचारं प्राह देवगुरुस्तदा ॥ देवर्षयश्च पप्रच्छुरिदमेवावधार्यताम् ॥२॥ पतिवतायाः सामीप्ये यदि भर्ता मृतिं गतः ।। तयाऽनुगमनं कार्य सत्यमेव हि धैर्यतः ॥३॥ पतिव्रता गर्भिणी चेत्स्तन्यपार्भयुताऽथवा ।। दूरतो वा मृतो भर्ता तया कि कार्यमुच्यताम् ॥ ४ ॥ अथ अध्यायसारसंग्रहश्लोकः- रुकमवतीमचे प्रणता तामष्टसुता सौभाग्यवती स्याः। प्रेतमपि द्वात्रिंश इहास्या वल्लभमाशूत्थापयदीशः॥१॥ बृहस्पतिवमुक्त्वाऽनुगमनासम्भवे विधवाधर्ममाह । समीपे भर्ता मृतश्चे- सत्या धैर्यादनुगमनं कार्य । स्तन्यपपुत्रा गर्भिणी वा चेद्रतो या पतिम॒तश्चेदनुगमे दोपः ॥ १४ ॥ सा विधिवद्यावन्नीवं वैधव्यं पालयेच्चे- १ दुग्धपानकर्तृशिशुयुक्ता, ·कर्मकाण्डे अ. ३२ ५४९ इत्थं देवश्च सम्पृष्टो विस्तरेणावदद्गुरुः ॥ देवाः शृणुत यूयं तत्सावधानतयाऽखिलम् ॥५॥ समीपे चन्मृतो भर्ता कर्तव्योऽनुगमस्तया ।। न लग्यश्वेच्छयो यद्वा गर्भिणी सा भवेद्यदि ॥६॥ स्तन्यपयेत्कुमारोऽस्या दोपोऽनुगमनाद्भवेत् ।। मुदूरे चेन्मृतो नैव कार्योऽनुगम एतया ।।७।। वैधव्यं पालयेत्सा तु यावज्जीवं यथाविधि ।। पुण्यं चानुगमस्यापि लमेत्तस्या न संशयः ॥ ८॥ विश्वस्तानां महापुण्यं वैधव्याचारतोऽपि हि ॥ प्रमीते भर्तरि स्त्रीणां शिरसो वपनं स्मृतम् ॥९॥ बध्नाति कवरी या हि विधवा तत्फलं शृणु ।। पतिं स्वकेशपाशेन बघ्नात्यस्याथ दुर्गतिः ॥ १० ॥ शिरसो चपनं तस्मात्कार्य विधवया सदा ॥ शिस्नानं तया नित्यं सकृदहि च मोजनम् ॥११॥ तस्या अपि अनुगमफलं न संशयः। वैधव्याचारादपि महापुण्यं । मृते भर्तरि स्त्रीणां शिरोवपनं । या कवरी वनाति सा केशपाशैर्धवं बन्नाति । द्वयोरपि दुर्गतिः ।। ५-१० ॥ तस्माद्विधयया शिरसो वपन कार्य । नित्य शिरःस्नानं च दिवा सरभोजनं । विशेषादेकवान्याशनं। शक्तिश्चेद्भक्त्या १ बिधवाना.

·५५० 1 श्रीगुरुसंहिता तया विशेषतः कार्यमेकधान्यान्नभोजनम् ॥ उपोपणं व्यहं कार्य शक्तिवेद्भक्तियोगतः ॥१२॥ पञ्चाहं पक्षमात्रं वा शक्त्या कार्यमुपोपणम् ॥ अथवा भक्तिभावेन कार्य चान्द्रायणं व्रतम् ॥ १३॥ चन्द्रोदये प्रतिपदि ग्रासमेकं चरेत्ततः ॥ वर्धमानान्प्रसेग्रासान्पूर्णायां दश पञ्च च ।। १४ ॥ कृष्णपक्षे तु सम्प्राप्ते ग्रासांश्च न्हासयेत्क्रमात् ।। एक ग्रासममायां वा नवैवं ग्रतमाचरेत् ।। १५ ।। वृद्धा वा शक्तिहीना वा साऽप्येकान्नं सदाऽऽचरेत् ।। फलाहारं चरेच्छक्त्या शाकाहारमथापि वा ॥१६॥ क्षीरमा पिवेत्स्वल्पं न तु दोपभियाऽधिकम् ॥ श्वासाश्वलन्ति तिष्ठन्ति यथा प्राणास्तथाऽऽचरेत् ॥ या मुखं मञ्चके शेते सा पति रौरवं नयेत् ।। स्वयं चापि समं पत्या मुंक्त नरकयातनाम् ॥ १८॥ घ्यहं ।। ५.१२ ।। पञ्चाहं पक्षमात्रं योपोषणं चान्द्रायणवतं वा कार्य ॥ १३ ॥ प्रतिपयकमाप्तमे दिने दिने वर्धमानप्राप्तान्नसेत । पौर्णिमाया पञ्चदशा । ततः कृष्णे हासयेत् । अमायामेको मास इति । वृद्वाऽशक्ता पेटफलाहार मासाहार या भक्षेक्षीरं या पिवेत् । येन चासोन्यासाच. टन्ति प्राणास्तिष्ठन्ति तायन्चरेत् । या गचके शेते सा पत्या सह नरक- १मुपयथा तपा.

·कर्मकाण्डे अ. ३२ , करोति मङ्गलस्नानं यां यद्वा देहमर्दनम् ।। साऽपि तद्न्वपुप्पताम्बूलादि च वर्जयेत् ॥ १९ ॥ अपुत्रा विधवा चेत्सा प्रकुर्यात्पितृतर्पणम् ॥ तिलदर्भोदकर्नामगोत्रोच्चारणपूर्वकम् ॥ २० ॥ विष्णुं च पूजयेन्नित्यं पतिभावनया सती ॥ विधवायाः पतिस्थाने स्मृत्या विष्णुः प्रयोजितः २१ या वृत्ता सती नारी जीवतः पत्युराज्ञया । तथा वर्तेत वैधव्ये भक्त्या विष्णोरनुज्ञया ॥ २२ ॥ प्रतोपत्रासयात्रादि कुर्याद्विष्णोरनुज्ञया ।। अथवा गुरुविप्राणां भक्त्या कुर्यादनुन्नया ॥ २३ ॥ या सुवासिन्यवस्थायां प्रीतिर्वस्तु प्रियं च यत् ॥ तचद्विग्राय दातव्यं विदुपे भोजनादिकम् ।। २४ ॥ मापकार्तिकवैशाखमासेषु नियमांश्चरेत् ॥ माघलानं मायमासे विष्णुस्मरणपूर्वकम् ।। २५ ॥ यातना मुक्ते। मङ्गलनानं देहोदर्तनं गन्धपुप्यताम्बूलादि च वर्जयेत् । विधवाऽपुत्रा चेप्रत्यहं गोत्रायुधारणपूर्वकं भीढिपित्रादितर्पणं कुर्यात् । पतिभावनया विष्णु पूजयेत् । यया पूर्व पन्याज्ञया स्थिता तथा वैधव्येऽपि विष्णोराज्ञया गुमयिप्राशया या व्रतोपवासादि चरेत् ।। १४-२३ ।। मुबा- सिन्यवस्थायां यप्रियं तद्विप्राय देयं । विष्णद्देशन मायनानं । वैशाखे ·५५२ " श्रीगुरुसंहिता वैशाखे जलदानं च दीपदानं च कार्तिके ।। ब्राह्मणाय प्रदातव्यं यथाशक्ति च दक्षिणा ॥२६॥ माघमासे घृततिलान्याह्मणाय प्रदापयेत् ।। वैशाखेऽपि च पानार्थ निर्जले स्थापयेत्प्रपाम् ॥ २७ ॥ शिवे गलन्तिकादानमखण्डं निर्मलाम्बुना ।। गन्धैः परिमलद्रव्यैः सुपुण्यं शङ्कराचनात् ॥ २८ ॥ ब्राह्मणानामपि गृहे शक्त्या दद्याज्जलं मुदा ।। अतिथिभ्योऽपि विग्रेभ्यो दद्यादन्नं स्वशक्तितः ॥२९॥ तीर्थयात्रोत्सुकेभ्यश्च प्रधाच्छत्रपादुकाः ॥ गृहागतद्विजातीनां पादमक्षालनं चरेत् ॥ ३० ॥ व्यजनजयित्वा च वस्त्राद्यैः पूजयेद्विजान् ।। गन्धैः परिमलद्रव्यैटिकाद्यैव तोपयेत् ।। ३१ ।। दद्याच्छक्त्योदपात्रं च द्राक्षा सुकदलीफलम् ॥ गुडयुक्ताम्लपानं च दद्याद्विप्राय चित्तहृत् ॥ ३२॥ जलदानं कार्तिके दीपदानं च सदक्षिणाकं देयं । माघे घृततिला देयाः। वैशाखे प्रपा स्थापनीया । शिवे शुद्धांबुनाऽखण्डगलंतिका देया । सुगन्ध- द्रव्यैः शिवः पूज्यः । ब्राह्मणगृहे शक्रया जल देयं । अतिथिविप्रेभ्योऽनं च । यात्रिकेभ्यपछत्रपादुका देयाः । द्विजानां पादप्रक्षालन कृत्या व्यजनेन पीनयित्वा वस्त्रगन्धपरिमलेरभ्यर्च्य वीटकान्दत्योदपात्रं द्राक्षा कदलीफलं स्थाद् सगुडपानकं च दद्यात् ।। २४-३२ ।। मर्तनामोचार्य विप्राय ·कर्मकाण्टे अ. ३२ । . उच्चार्य वा भग्नाम दद्यात्सङ्कल्पपूर्वकम् ।। विप्राय साचिकं दानं धर्म चैविध चरेत् ।। ३३॥ विशेपार कार्तिके मोज्या या एकानमेव वा। वृन्ताकशिग्रुमुरणमधुतलादि वर्जयेत् ॥ ३४ ॥ कांस्यपात्रे न भोक्तव्यं भोक्तव्यं द्विदल न च । स्वच्छ मनः सदा धार्यमेवं मासं समाचरेत् ।। ३५।। मुक्त्वा पलाशपत्रे च तत उद्यापनं चरेव ।। उद्यापनं सती कुर्याद्यद्यदाचरितं ब्रतम् ।। ३६ ।। घृतपूर्ण कांस्यपात्रं दद्याहिमाय भक्तिः।। कृत्वा स्वाप क्षितों दद्याद्राह्मणाय च मञ्चकम् ॥३७॥ यद्यत्यतं स्वयं तत्तद्दयाद्विप्राय भक्तितः ।। त्यक्त्वा मासं रसं दद्याद्ब्राह्मणाय सदक्षिणम् ॥३८॥ पञ्चामृतं चतुर्मासं त्यक्ता चोद्यापनं चरेत् ॥ दद्यात्सालंकृतां धेनुं ब्राह्मणाय स्वशक्तितः ।। ३९ ।। तात्विकं दानं देयं । कार्तिके यवान्ममेकानं वा भोऽयं । वृन्ताकशिनुसु- रणमतादि वर्ण ॥३३-३४ ॥ तथा द्विदलं च। कांस्यपात्रे न भोक्तव्यं । मनः स्वच्छं धार्य । एवं मासं चरेत। पटाशपत्रे मुक्त्वोद्यापन कार्य । यद्यदाचीण तस्य व्रतोद्यापनासाङ्गता । धृतपूर्ण कास्यपात्रं देयं । भूमौ मुत्वा विप्राय मनको देयः। यद्यत्यक्तं तत्तद्भक्या विप्राय देयम् । मासं रसं त्यक्त्वा सदक्षिणं ब्राह्मणाय दद्यात् । चतुर्मास पञ्चामृतं त्यक्त्वो- ·4 . ५५४ श्रीगुरुसंहिता 'विशेषतो प्रतं त्वेतद्दीपदानं महाफलम् ॥ दीपदानस्यं चानन्तो महिमा शृणुतामराः ॥ ४० ॥ अन्यानि सर्वदानानि धर्मा अपि च येऽपरे । ते सर्वे दीपदानस्य कलां नार्हन्ति पोडशीम् ॥४१॥ माघलानं चरेन्माचे सूर्या|दयकालतः ॥ नियमेनैकमासं तु कुर्यान्माषव्रतं सती ॥ ४२ ॥ तिललड्डुकखजूरपक्वान्नादि च दापयेत् ॥ भक्त्या शक्त्या ब्राह्मणेभ्यो वित्तशाठयं न कारयेत् ४३ शर्करासहिता देया घृतपक्कमरीचिकाः ॥ दद्याद्दीपान्यथाशक्ति तापसांश्चापि भोजयेत् ।। ४४ ॥ हेमन्ते शीतशान्त्यर्थ काठानि ब्राह्मणाय च ।। वस्त्राणि कम्बलादीनि प्रदद्याच्छक्तितः सती ।। ४५॥ दद्याद्विद्वबाह्मणाय पर्यत सुखसुप्तिदम् ।। चित्राणि रञ्जितान्यूर्णावस्त्राणि ब्राह्मणाय च ॥ ४६॥ चापनं कृत्वा सदक्षिणां गां विप्राय दद्यात् । विशेषादीपदानं महाफलं शणु । अन्यदानधर्मा दीपदानस्य पोडशी कलां नाईन्ति ॥ ३५-४१ ।। माघे सूर्याधोंदये नियमान्माधानानम् ॥ ४२ ॥ तिललड्डुकपक्वान्नादि आह्मणाय देयम् । वित्तशाठयं न कार्यम् । सशर्करा घृतपकमरीचिका दीपाश्च देयास्तापसा भोज्याः। विद्वद्विप्राय पर्यको रञ्जितोर्णावस्त्राणि च ।

·'कर्मकाण्डे अ. ३२ शुंठयायुष्णोपचं विमे दद्याच्छीतनिवारणम् ।। एलाकर्पूरादियुक्तं ताम्बूलं च मनोहरम् ।। ४७ ॥ वर्षपूर्त्यनसहितमृद्धं दद्याद्गृहं द्विजे ।। वैर्थिकैम्यः प्रदद्याच पादुके मुखकारके ।। ४८॥ गन्धैः परिमलः पुप्पैः केशवं चापि पूजयेत् ।। रुद्रामिपेकविधिनाऽभ्यगौरीहराबपि ॥४९॥ धूपैर्दापैश्च नैवेद्यैः पूजयेत्माम्बमीश्वरम् ।। दीपमाला विशेषेण शङ्करप्रीतिकारिणी ॥ ५० ॥ पविरूपं हृदा घ्यावा मक्त्या नारायणं हरिम् ।। पूजयेदेकमावेन मारुपि पापाद्वियुज्यते ॥५१॥ नियमेन सदा तिष्ठेन्नारोहेच ग्रूपं सती ॥ कञ्चुर्की नैव विभृयात्परिघ्यात्मितांशुकम् ॥ ५२ ।। आरक्तकृष्णचित्रादिवस्त्रं दोपकरं स्मृतम् ।। विधवा चेत्पुत्रवती मा वर्तेत सुतात्रया ॥ ५३॥ शीतनिवारणार्थ शंठ्यौपचादि देयम् । कलादियुक्ताम्बूलं च । वर्षपत्यन- युतं गृह देयम् । तैर्थिकम्य पादुके च ॥ ४३-४८ ।। गन्धादिमिः केशनः पूज्यः । रुदेण गौरीहरावमिपिच्य भोपचारः सम्पूज्य दीपमा- लिका देया ॥ ४९-५०॥ पति नारायण भात्रयित्वा पूजयेसा पापा- द्वियुज्यते। सतीर्थ नियमेन निष्टेवृष नारोहेकचुकी न दध्यासितवस्त्रं दध्यात् । कृष्णारत्तचित्रमनधारणे दोषः। पुनथेन् 'यामा वैपुत्रनामा' इति १ पर्म.

·. ५५६ श्रीगुरुसंहिता आत्मा वै पुत्रनामेति श्रुतेः पुत्रोऽपि च स्मृतः ॥ पितुः प्रतिनिधिस्तस्मात्पुत्राज्ञाऽपि प्रतादिषु ॥ ५४॥ एवं या विधवा नारी वेदशास्त्रादिभापितम् ।। भक्त्या धर्म चरेत्साऽपि ज्ञेयाऽनुगमपुण्यमाक् ॥५५॥ पापी यदि पतिस्तस्या मृतः पूर्व स्वपापतः । यमलोकेऽपि नरके स्थितवेद्यातनार्दितः ॥५६॥ तत्पत्नी विधवाऽप्येवं चरेदाचारमुत्तमम् ॥ यदि प्रेत्य ततोऽप्येतमादाय स्वर्गमिष्यति ।। ५७॥ एवं बृहस्पतिर्देवालोपामुद्राऽग्रतोऽब्रवीत् ।। पतिव्रताशिरोरत्नं लोपामुद्रेति चास्तुवत् ॥ ५८॥ या या पतिव्रता नारी सा सा भागीरथीसमा ॥ तत्पतिः शङ्करसम उभौ पूज्यौ प्रयत्नतः ॥ ५९॥ एवं बृहस्पतिप्रोक्तो धर्मोऽयं ते मयोदितः ॥ अवधारय मे वाक्यं यस्मिन्प्रीतिस्तमाचर ॥६०॥ श्रुत्तेवतादी सदाज्ञा गृहोपात् । एवं वेदायुक्तधर्माचरणे सहगमनसमपुण्यं । पापी पतिर्मूतो नरके स्थितोऽपि तत्पत्नी एवमाचरेत्तर्हि सा प्रेत्य ततोऽपि पतिमादाय स्वर्गमिप्यति ॥५१-५७ ।। एवमुक्त्वा गुरुराह । पतिव्रता. शिरोमणिर्लोपामुद्रा ॥१८॥ भागीरथीसमा पतिव्रता। तत्पतिः शिवसमः। उभी यत्नापूज्यी ॥ ५९॥ एवं गुरुक्तो धर्मों मयोक्तः ।

·कर्मकाण्डे अ. ३२ दुःखं च सकलं त्यक्त्वा वचो हृदि निधेहि में लोकसाधनमूतों द्वौ मार्गों ते कथिती मया ॥ ६१॥ धैर्य चेत्पत्यनुगमं कुरु सर्वोत्तमोत्तमम् ॥ यदि वा विधवाचारं तुल्यपुण्यं समाचर ।। ६२ ।। यस्मिस्तेऽस्ति रुचिस्साधि तन्मे बृहीति भूर्धनि ।। तस्या धृत्वा कर प्रेम्णा पग्रच्छ स च तापसः ॥१३॥ परिपृष्टाऽपि तेनैवं विनयावनता सती भक्तियुक्ता सकरुणं तापसं प्राबवीदिदम् ।। ६४ ॥ जय योगेश्वर जय त्वं पिता में सहोदरः ।। मनोहरो ममाद्य त्वं जननी जनकोऽप्यसि ॥६५॥ विदेशमागताऽहं तु बान्धवा न हि सन्निधौ ।। त्वमन्वकालमन्धुर्मे सङ्गतोऽसि सुहृत्सखा ।। ६६ ॥ द्वौ मागौं भवतोद्दिष्टौ कष्टं वैधव्यपालनम् ।। अशक्य भाति तत्स्वामिन्सोऽसिधारोपमो धूपैः ॥६॥ यस्मिस्ते प्रीतिस्तमाचर। सर्व दुःखं त्यक्त्या मे वचो हदि हि । लोकसाधनभूती द्वौ मागी कथिती। धैर्य चेन्महाफलं अनुगमनं कुरु । समफलं वा वैधयाचारं पालय । यस्मिस्ते रुचिस्तबूहीति तापसस्तमूर्ति करें दत्वाऽपृच्छत् । सा भक्त्या तमाह । योगेश्वर लय । त्वं मे पितरी सोदरश्च । क्धुहीने विदेशेऽप्यन्तझाले व मे सखा बन्धुश्व सङ्गतोऽसि । उक्तमार्गयोवैधव्यपालनं कई! सोऽसिधारावद्धर्मः। नवं मे तारण्य १ धर्म:, ·- " - श्रीगुरुसंहिता ममाभिनवतारुण्यं लावण्यं पुण्यहृद्भवेत् ।। , बहुनिन्दापवादादि वर्तमानकलौ युगे ॥ ६८॥ सन्तोपो वर्धते नाथानुगमे मे विशेषतः ॥ 'यच्चाप्यनन्तपुण्यं तद्भवानुगमनं मतम् ॥ ६९॥ इत्यामाप्य नमस्कृत्य दधौ तत्पादयोः शिरः ॥ प्राह संसारमनं मां स्वामिस्तारय तारय ।। ७०।। तत उत्थाप्य तां योगीश्वरः स करुणाकरः॥ दवाऽभयं करं प्राह धवानुगमनं कुरु ॥ ७१।। त्वत्पत्युः खलु यत्स्थानं तत्तवापि च सम्मतम् ।। अतो विशेपतो वक्ष्ये सावधानतया शृणु ॥७२॥ दूरतो गुरुदृष्टयर्थ सधवा त्वमिहागता ।। पत्यारोग्येच्छया सान्नि भक्तियुक्तेन चेतसा ॥७३॥ विधिकृत्य भावि जातं कः कालं दुर्जयं जयेत् ।। यथेश्वरस्य सङ्कल्पस्तथा भवति नान्यथा ॥७४॥ सुलावण्यं च वर्तमाने कली निन्दापवादास्पदं भवेत् ॥६०-६८॥ अनन्तपुण्यभत्रनुगमने मे सन्तोष इति । तत्पदयोः शिरो धृत्वा संसारमन्नां मो तारयेत्याह । स तामुत्थाप्य करुणयाऽभयं दत्वाऽऽह । यत्पत्युः स्थानं तत्त्वाप्यनुगमनं कुरु । सावधानतया शणु । पत्या सहारोग्यार्थ त्वं भक्त्या गुरुदर्शनार्थमागताऽसि । विधिकृत्यं जातं । कालो दुर्जेय ईशसक्कल्पवद्भवति ·कर्मकाण्डे अ. ३२ ५५९ . . परिहार्य न हि ब्रह्मलिखितं भावि यद्यदा।। तदा भविष्यति धेचं श्रुतिर्दुःखमतो घृथा । ७५ ॥ हरिश्चन्द्रोऽपि चण्डालनिलये जलमाहरत् ।। बली स बलिभृपालः सोऽप्यलं सुतलं गतः ॥७६ ॥ सहस्रकोटिबर्षायू रावणोऽपि लयं गतः ।। दुर्योधनोऽपि कालेन अस्तो यन्धुशतावृतः ।। ७७ ॥ स्वच्छन्दमृत्युीष्मश्च स चापि रणमूर्धनि । पतितः सर्पदशोऽमृत्परीक्षित्कृष्णारक्षितः ।। ७८ ॥ अनन्ता अवताराथ मूत्वा भूत्वा लयं गताः ॥ मानवा दानवा देवाः कालाधीनाः समा इमे ।। ७९।। : मानवान्दानवान्देवान्त्सर्वानपि जयत्ययम् ॥ अतोन भगवान् कालोऽलेय इत्युच्यते बुधैः ।।८।। अत एव क्षितितले कोऽपि कालं न जेप्यति ॥ एक गुरुं विना सोऽपि भाविकस्य प्रसीदति ।। ८१।। नान्यथा। ब्रह्मलिखितमपरिहार्य । यद्गावि तद्भविष्यत्यतो वृथा शोकः । हरिश्चन्द्रोऽन्त्यजगृहे जलमाहरत् । बली सुतलं गतः। चिराय रावणोऽपि मृतः। सबन्धुदुर्योधनः कालप्रस्तः ॥ ६९.७७ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्मी- ध्मोऽपि रणे पतितः । परीक्षिसर्पदष्टोऽनन्ताऽवतारा भूत्वा नष्टाः । ऋदेवाद्याः कालाधीनाः। सर्वजेता कालो भगवानजेयोऽत्र गुरुं विना फालं को जेप्यति । हे सति, दूरावमागताऽतः शीघ्रं सहम गवा श्रीगुरु, १ सद्गुरुरपि.

·५६० .. श्रीगुरुसाहता अतः परमिदं कार्य सङ्गमे त्वरितं सति ।। पुरु प्रियानुगमनं कृता प्राग्गुरुदर्शनम् ॥ ८२॥, आगता त्वमियदूरं ततस्त्वं पश्य सद्गुरुम् ।। तत आगत्य पत्या त्वं कुरु वहिप्रवेशनम् ॥ ८३॥ एवमुक्त्वा भस्म मूर्भि शवस्यालिप्य योगिराट् ॥ चतुरचतुरोऽप्यस्यै रुद्राक्षान्प्रददौ तदा ॥ ८४ ॥ योगीश्वरः प्राह साध्वि बद्ध्वा द्वौ कर्णयोर्द्वयोः॥ कण्ठे चास्य ततोऽनेन कुरु वहिप्रवेशनम् ।। ८५ ॥ अन्यच्चापि प्रवक्ष्ये त्वं दर्शनाय गुरोश्वर ।। अभिपेक्ष्यन्ति रौद्रेण सूक्तेन श्रीगुरोः पदे ॥ ८६ ॥ तत्तीर्थ त्वं समादाय स्वदेहं प्रोक्ष्य चास्य च ।। प्रेतस्याप्यसिलाङ्गानि भक्तियुक्तेन चेतसा ॥ ८७ ।। ततः सुवासिनीभ्योऽपि वायनानि बहूनि च ॥ दत्त्वाऽपि द्रव्यममितं त्वं ब्राह्मणमुखेऽपय ॥ ८८॥ . दृष्ट्या तत आगत्य अग्निप्रवेशं कुर्वियुक्ला शवमूर्ति भस्म लेपयित्वा रुद्राक्षान्दत्वाऽऽह । शवस्य कर्णयो. कण्ठे च द्वौ द्वौ बद्ध्या तेन सहाग्निं प्रविश ॥ ७८-८५ ॥ अन्यच्च शृगु । गुरुदर्शनार्थ गच्छ । तत्र रुद्रसूक्ता- मिपिक्तगुरुपादोदकतीर्थम् ॥ ७८.८६ ॥ स्वदेहे प्रोश्य शवस्य सर्वाङ्गे. चाम्युह्य सुवासिनीम्यो वायनान्यमितं धनं द्विजेभ्यश्च दत्त्वाऽमि विशेति ·कर्मकाण्टे अ. ३२ ५६१ . . 4 इत्युक्त्वा ब्राह्मणी योगी तापसोऽगाद्ययाऽऽगतम् ॥ * पतिव्रताऽपि भावेन यथोक्तं कर्तुमुद्यता ॥ ८९ ।। संस्कारं पोडा कर्तुमाहूय विदुपो द्विजान् ।। आपासनाग्निसियादिप्रायश्चित्तं चकार सा ।। ९० ॥ पतिस्ताऽपि सुनाता मुफौयाम्यशेरावृता ।। 'कपोलयोहरिद्रां च दधी भाले च कुंकुमम् ।। ९१॥ कृत्वोपासनहोमादि विधिनाऽऽच्छादिवं शवम् ।। चाहयामास गङ्गायाः समीपं सा यथाविधि ॥ ९२॥ + अग्नि हस्ततले धृत्वा मन्दं मन्दं तदग्रतः ।। सुन्दरी च यया साध्वी साऽप्यानन्दितमानसा ॥१३॥ सा तारुण्यमराकान्ता रूपलावण्यरञ्जिता॥ भूपिता भूषणैः कान्ता दुहितोऽन्येरिवारमौ ॥ ९४ ॥ द्रष्टुं नार्योऽपि नागर्यो मृदा प्राप्ताः सहस्रशः॥ पवित्रतां तु वां वीक्ष्य हृष्टाः शीण्यकम्पयन् ॥१५॥ स चोक्त्वा गतः। साऽपि तथा कर्तृमुद्यना ! ८७-८९॥ विद्वद्विज- जनानाहय प्रायश्चित्तोपासनाग्निसिद्ध्यादिकृत्वासावा पीतकौशेयं परिधाय हरिद्राक्ता पुंकुमरनिता सा गलायां ययाविव्याच्छन सर्व नाययित्वा करतलेऽग्निं धृला मुदा तदप्रतो मंद मंद ययौ। रूपटावण्यरञ्जिता भूषितां लदीमिर ता द्रष्टुं नार्यो नराश्च सहस्रशः एत्य दृष्टाः शीर्षाणि १सयमारिव.

·. 7 ५६२ श्रीगुरुसंहिता वा ऊचुरन्योऽन्यमहो प्राग्वयस्का तु पालिका ॥ अहो अलं पूर्वफलं दैवं पत्यैत्यसौ यतः ॥ ९६ ॥ पत्युः सुखं नैव लब्धं वालोऽपि न विलोकितः॥ एकजीवा कथं भूत्वा परानन्देन गच्छति ॥ ९७॥ अन्याः प्राहायि शंसास्यै व्यर्थ जीवं तु मा जहि ।। निवृत्य भूयो गच्छ त्वं पित्रोवेश्मेति कथ्यताम् ।।९८॥ अन्योचे ज्ञानवत्येपा सत्या नारी पतिव्रता ।। जगन्नाथेदर्शी बुद्धिं सर्वस्त्रीभ्यः समर्पय ।। ९९ ।। धन्याम्या जनकोऽस्याश्च द्वथेकविंशतिवंशपा ।। पदे पदे मेधफलभोक्त्री प्रेतधवाग्रगा ॥१०० ॥ एवं स्तुता नदीतीरं गता शान्ता पतिव्रता॥ अग्निकुण्डसमीपे तु स्थापयामास तच्छवम् ॥ १॥ प्रज्वाल्य शोमनैः का?ः क्रव्यांदाग्निं सुवासिनीः॥ आहूयादाद्वायनानि ताभ्यः सौभाग्ययुञ्जि सा ।।२॥ कम्पयन्त ऊचुः। प्राग्वयस्था बालेयं पत्या सहैति ॥९०-९६ ॥ सुखं न एं। बालोऽपि नालोकितः । कथमेकजीवा भूत्वाऽऽनदेन याति । फाचिदाहाहो मस्यै शंस । व्यर्थ मरिष्यसि । भूयो निवृत्य पितगृह बजेति । अन्योचे। प्राज्ञीय सत्या नारी पतिव्रता । जगन्नाथेग्धियं सर्वत्रीम्यो देहीति । एवं स्तुता, शांता साऽग्निकुडसमीपे श्मशाने शवं स्थापयित्वा कल्यादाग्नि मुकाः प्रत्याल्य सुवासिनीभ्यो विप्रेभ्यश्च धान्यपूर्णसुबन्न- १ कपय २ दिचत्वारिंशत् ३ ऋज्यादनामकं.

·. कर्मकाण्डे अ. ३२ धान्यपूर्ण वंशपात्रे सुवस्त्रं कण्ठसूत्रयुक् ॥ हरिद्राकुङ्कुमादर्शकज्जलादि निधाय च ॥३॥ दवा स्त्रीभ्यः परिमलगन्धपुप्पादिभिः शुभैः ।। सुवासिनीः पूजयित्वा ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ ॥४॥ नत्वा प्रार्थ्य समस्तान्त्सा प्राह मन्दस्मितानना ।। आज्ञापयन्तु मां सर्वे प्रीत्या यास्ये पितुहम् ॥५॥ दीपावलिक्षणः प्राप्त आह्वानं मेऽपि चागतम् ।। अनुज्ञापय भो मातः पितः पत्या समं ब्रजे॥६॥ माता मे सुन्दरी गौरी पिता मे शङ्करः परः ।। आवामाह्वयतः प्रीत्या प्रेम्णा यास्याव आशु तत् ॥७॥ सहागतानपि ग्राह प्रतियात स्वकं मुदा॥ ग्राम चिन्तां मा कुस्त लब्ध आनन्द आवयोः ॥ ८॥ श्वश्रूवा श्वशुरो वाऽपि यदि पृच्छति शर्म वाम् (नौ) ॥ नेदं व्रत स्पृशेद्दोषो युप्मास्ते चेन्मरिप्यतः ॥९॥ सूत्रहरिद्राकुंकुमादर्शादियुतवंशपात्राणि दत्त्वा गन्धादिभिः सुवासिनी: प विप्रेभ्यो धनं दत्त्वा प्रार्य सस्मिताऽऽह । सर्वे मामाज्ञापयन्तु ॥९७-१०५ ।। दीपोत्सवे आह्वानमागतं । पितृगृहं यास्ये । गौरी में माता पिता शिवश्च प्रेम्णाऽऽहयति । तत्र पत्या सह बजे । स्वग्रामस्था- नाह । चिन्तां त्यक्त्वा माम प्रति यात । श्वशराभ्यां नः शर्म भूतान्यथा ·५६४ श्रीगुरुसंहिता भीमातटे सुखेन स्त उभौ श्रीगुरुसन्निधौ ॥ तीर्थवासं प्रकुरुत इति वाच्यं गुरून्प्रति ॥११० ।। दर्शनार्थ गुरोर्गत्वा क्षेमं प्राप्य निरामयम् ॥ हर्पण तिष्ठत इति तास्माकं गृहे स्थितान् ॥ ११ ॥ एवमस्मद्गृहे सर्वानिष्टानाप्तान्सुहृज्जनान् । अन्यानपि तथा ब्रूत प्रतियातेति चात्रवीत् ॥ १२ ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्या दुःखिता ये समागताः ।। स्वयं तु हृष्टवदना संस्थिता प्रेतसन्निधौ ॥१३॥ अनि प्रज्वालयामास सकरीपशुभेन्धनैः ॥ योगेश्वरेण कथितं तदा सस्मार सा सती ॥ १४ ॥ शवस्य कर्णयोरक्षौ द्वौ घबन्ध तथा गले ॥ विनयावनता भूत्वा ब्राह्मणान्पृच्छति स्म सा ॥ १५ ॥ सङ्कल्पो मे कृतो विप्राः सम्यगाशु च सङ्गमम् ।। दृष्ट्वा श्रीगुरुसन्मूर्ति चक्षुपाऽनेन तारिणीम् ॥ १६ ॥ ते मरिष्यतः । भीमातीरे गुरुसन्निधौ सुखेन स्तः । अत्र क्षेमं प्राप्य हर्पण तिष्टत इति सुहृज्जनादीनपि ब्रूतेति श्रुत्वा ते खिन्नाः । सा तु सस्मिता योगीशवचः स्मृत्वा शवकर्णयोः कण्ठे च रुद्राक्षान्बया विनयेन विप्रानाह ॥ १०६-११५॥ सङ्कल्पो मे कृतः। दृष्टया श्रीगुरुं वीक्ष्य १ शुष्कगोमयं.

·कर्मकाण्डे अ. ३२ ५६५ दृष्ट्वैव स्वामिनं पश्चादागत्यानुगमं ततः॥ करिष्ये यदि युप्माकमाना तर्येव सत्वरम् ॥ १७ ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा समस्ता अनुवन्द्विजाः॥ दहनं चास्तमानात्माग्यथा भूयात्तथा कुरु ॥१८॥ इति सा तैरनुज्ञाता निर्गता यत्र संस्थितः ।। श्रीसद्गुरुहूं पीकेशो नरसिंहसरस्वती ॥ १९ ॥ सर्वे नराश्च नार्यश्च कुतूहलदिदृक्षवः ।। अनुपाताः प्रशंसन्तः पातिव्रत्यं मनोहरम् ।। १२० ।। सा गच्छन्ती स्तुतिं चक्रे मोः स्वामिन्नरकेसरिन् ।। दुर्भाग्यमावयोर्यस्मात्ततो वां (नौ) समुपेक्षसे ॥२१॥ दाता सर्वेश्वरोऽपि त्वं शरणागवरक्षकः ।। श्रेष्ठास्ति विरुदालिस्ते कर्मास्माकं तु दुईरस् ॥ २२ ॥ इच्छामात्रात् त्रिभुवनं रजसा सृजसि प्रभो।। पासि सत्वगुणेन त्वं भोः स्वामिन्विश्वपालक ।। २३ ।। शीनमेन्यानुगमं करिष्ये । मरतां रोचते किं ।। १६-१७ ॥ त अचास्ता- भ दाहो यथा स्याच्या कुर्तियुक्ता सा या हृषीकेशस्ता प्रस्थिता। नरा नार्यच कौतुकं दामनुजग्मुः । गच्यती साऽऽह । हे स्वामिन् सिंह, नौ दुर्भाग्य तत उपेक्षते । खदाता सांग. शरणदः। ते कीर्तिः साध्या। नौ कर्म तु दुहरे । हे निमूने, ल त्रिगुणारिच्छयोत्पत्तिस्थितियाकपि ।

·५६६ श्रीगुरुसंहिता लयं समस्तजगतः करोपि तमसाऽपि च ।। गुणैखिभिस्त्वमेवैकस्त्रिमूर्तिरसि देव मोः ॥ २४ ॥ त्वदग्रतः सिद्धयोऽप्टौ क्रीडन्ति निधयो नव ॥ कुषुद्धिमावयोश्ट्वा नाथोपेक्षितवानसि ॥२५॥ अनयं वीक्ष्य लोकेऽस्मिन्राज्ञे कथयति द्रुतम् ।। श्रुत्वा राजाऽपि दण्डाहं दण्डयत्यविलम्वतः ॥ २६ ॥ रोगग्रस्तो यदा रोगी याति वैद्यगृहं प्रति ॥ वैद्योऽप्यगदंदानेन गदशान्ति करोत्युत ॥ २७॥ त्वं त्रिमूर्त्यवतारोऽसि ख्यातिस्ते दूरतो गता ।। त्वं हि भक्तजनाधार इति लोका वदन्ति च ॥ २८ ॥ मया किमपराद्धं ते ग्रामाणां विंशतिं द्रुतम् ।। अतीत्य चागता ध्यायंस्त्वां विस्मृत्य स्वकानपि २९ मत्समानाः समानास्ता नार्यों भर्तृसुतान्विताः ।। जाता शिलासमानाऽहं दुर्भगायाः कुतः सुतः ॥१३०॥ तेऽने सिद्धयो निधयश्च क्रीडन्ति । नौ कुबुद्धिं दृष्ट्योपेक्षितवानसि ॥ १८.२५ ।। लोकोऽन्याय दृष्ट्या भूपाने यक्ति । स शीघं दण्यं दण्ड. यति । रोगी वैद्यमेति स तमौषधेनागदं करोति । त्वं त्रिमूळवतारो भक्ताधार इति श्रुत्वा विंशतिग्रामानतीत्यारोग्याथै त्यो ध्यायन्ती शीघ्रमा. गताऽस्मि । भर्तृमुखा (ता) न्विता मत्तुल्या नायर्योऽहं त्वमवज्जाता । दुर्भगाया: १ अन्यायं २ औषधं.

·कर्मकाण्डे अ. ३२ ५६७ सदा मम पती रोगी कुतः पुत्रो भवेन्मम ।। अत एवागता स्वामिन्सकामस्तु ममागमः ॥ ३१ ॥ आरोग्यं मे भवेत्पत्युः सुपुत्रोऽपि च मे भवेत् ।। कृपासिन्धो ममाशाऽद्य स्वामिन्सम्पूर्णतां गता ॥३२॥ मनोरथोऽपि फलितो भर्ताप्यारोग्यतां गतः॥ पुत्रा हि वह्वो जाताः प्रसिद्धाऽऽख्या तवाभवत् ३३ मनोरथा हि फलिता अतोऽनुज्ञामवाप्य ते ॥ कीर्तिमादाय यास्यामि परलोकं धवान्विता ॥ ३४ ॥ इति चिन्तयती मार्गे गच्छन्ती सुदती सती ।। सङ्गमं प्राप्य चाश्वत्थे ददर्श स्वामिनं गुरुम् ॥ ३५॥ दूरे स्थित्वा क्षणं साध्वी साष्टाङ्गं प्रणनाम तम् ॥ गुरुस्तदाऽऽह सौभाग्यं ध्रुवं तेऽस्तु सुवासिनि ॥३६॥ एकभक्त्या पुनः साऽपि ननाम श्रीगुरुं पुनः॥ स्वामी तथैव च प्राह तां त्वमष्टसुता भव ॥ ३७॥ कुन्तः सुतः । सदा मे भर्ता रोगी कुतः पुत्रः । पत्युरारोग्यं पुत्राश्च भविष्य- न्तीत्याशयाऽगमं । हे दयाब्धे, आशा पूर्णा । मनोरथाः फलिताः । भर्ताऽ- गदोऽभूत्पुत्रा अपि लब्धास्त आल्या प्रसिद्धाऽभूत् । अतोऽनुज्ञां प्राप्य ते कीर्ति गृहीत्वा म; सह परलोकं यास्ये ॥२६-३४ ॥ इति चिन्तयन्ती सा सममेऽश्वत्ये स्वामिनं दृष्ट्वा दूरात्सायाङ्गं ननाम । श्रीगुरुः सुवासिनि, ते सौभाग्यं ध्रुवमित्याह । पुनः सा मक्या ननाम | श्रीगुरुः पुनराहाष्ट- .

·५६८ श्रीगुरुसंहिता इति स्वामिवचः श्रुत्वा मन्दहास्यमुता जनाः ।। विस्तरात्कथयामासुस्तदा श्रीगुरखेऽखिलम् ।। ३८ ॥ स्वामिन्नस्या धवोऽद्यैव गतोऽत्रैव हि पञ्चताम् ॥ परन्धामगतस्य स्त्री कथमेपा सुवासिनी ॥ ३९ ॥ शवः श्मशानं नीतश्च भवदाज्ञामवाप्य च ।। कतुं घवानुगमनमिच्छन्तीयमिहागता ॥ १४० ॥ आज्ञया मवतः शीघ्रं गत्वा भूयः पतिनता ।। धर्मेण भारमनुगमिष्यत्यस्ततः पुरा ॥४१॥ इति तेषां वचः श्रुल्ला श्रीगुरुः प्रहसजगौ ।। स्थिर सामाग्यमेतस्या मरणं तु कथं भवेत् ॥ ४२ ॥ लोकाः शवं चानयत सत्वरं मम सनिधौ।। फदा प्राणा गवास्तस्य निरीक्षिप्यामि चक्षुपा ॥४३॥ मम वाक्यं तु न मृया भविष्यति विनिचितम् ।। अस्याः स्पिरं हि सौभाग्यं सन्देहो नात्र दृश्यते ॥४४॥ पुत्रा भवेति शुत्या मन्दहास्या जना ऊचुः। स्वामिन्नस्या धयोऽत्र मृतः कायमेषा मुवासिनी । शयः श्मशानं नीतो भक्दाज्ञा लन्ध्या शीनं स्वधर्मेण पतिमनुयास्यतीति भुत्या हसन श्रीगुरुराह । अस्याः सौभाग्यं स्थिर। फर्य भर्तामृतः शवमानयत । कदाप्राणागता अहं वीक्ष्यामि (क्षिप्ये)।।३५.४३॥ अस्याः स्थिरं सौभाग्यं । मम यााय मृदान । प्रेतसंस्कारो न फार्यः । दूत ·५६० .. कर्मकाण्डे अ. ३२ कर्पूरगौरो निर्धारं वाक्यस्यास्य करिष्यति ॥ . न कार्यः प्रेतसंस्कारः शवमानयत द्रुतम् ॥४५॥ इति श्रीगुरुणाऽऽदिष्टा धावन्तस्ते जनास्तदा ।। ते याताः शवमानेतुमन्येऽपि कुतुकान्विताः ॥४६॥ अत्रान्तरे द्विजास्तत्र चत्वारः पूजितुं गुरुम् ।। समागता भक्तियुक्ताः पूजामारेभिरे गुरोः ॥४७॥ रुद्रसूक्तेनामिपिच्य श्रीगुरोवरणे शुमे ॥ उपचारैः पोडशभिर्मक्त्याऽऽनर्चुः सुभाविकाः ॥४८॥ पादावनेजनं तीर्थमानचुरुपचारतः ।। तावच्छवं समादाय ब्राह्मणा अपि चागताः ॥४९॥ शवं ते स्थापयामासुः श्रीगुरोः सम्मुखं द्विजाः ।। श्रीगुरुः प्राह मो विप्रा दूरीकुरुत चांशुकम् ।। १५० ।। ततो गतप्रावरणं मुक्तवन्धं शवं तु तम् ।। तीर्थाम्बुना प्रोसयेत्थमादिदेशे द्विजं गुरुः ॥५१॥ शवमानयत । इति श्रुत्वा सकौतुको लोको धावच्छवमानेतुं ययौ ॥ १४४-१४६ ॥ अत्रान्तरे द्विजा गुस्मर्चितुमेत्य मक्त्या पूजामारम्य रुद्रेण चरणेऽभिषिच्य तीर्थमान ः। तावच्छवमादाय विप्रा . त्य ॥११-४९ ।। गुरुसम्मुखं शव स्थापयामामुः । गुरुस्तदाच्छादनं वाथ विसर्जयित्वा तीर्थाम्ना प्रोक्षेत्यादिशत् । ततः तीर्थन प्रोक्षितं तं प्रमुः १ माज्ञापितवान. - ·५७० श्रीगुरुसंहिता गुर्वाज्ञ'.. ताथजलैः प्रोक्षयामास तं द्विजः॥ ददर्श श्रीगुरुचापि सुषादृष्टया शवं तदा ॥.५२ ।। गुरुणा स सुधादृष्टया वीक्षिवोऽपि मृतो द्विजः॥ जीवितश्चालयनगमुत्थायोपाविशतदा ॥ ५३॥ नमोऽहमिति स हीतः सावधानतया स्थिवः परिधाय नवं वस्त्रं पत्न्या दत्तमुपाविशत् ॥ ५४॥ उपाहूय स्त्रियं विमः यमच्छ क च भामिनि ।। त्वयाऽऽनीतोऽहमप्येप कोऽयमत्र यतीश्वरः ॥ ५५॥ स्थितेप्वेतेपु चाप्यत्र कथं निद्रावृतोऽभवम् ।।, नबोधितस्त्वया कस्मादिति पप्रच्छ स स्त्रियम् ॥५६॥ पत्या पृष्टा स्मितमुखी सखी सर्व शशंस सा ।। तत उत्थाय तो चोभौ गुरवे चक्रतुर्नतिम् ॥ ५७॥ तदंध्योः शिर आधाय स्तुचीतः स्मारफुटाक्षरौ । दृएवाऽऽनन्दाश्रुयुक्तौ तौ ननन्दुः सफला जनाः ॥५८॥ मुधादृष्टयाऽपश्यत् ॥ १०.५२ ॥ ततो मृतोऽपि जीवितः सोऽङ्गानि चालयन्नुपविश्य ननोऽहमिति न्हीत: पल्या दत्तं वस्त्रं परिधायोपविश्य पत्नीमुपाहूयाह । त्ययाऽहं कानीतोऽस्मि ! कोऽयं यतीश एतेषु स्थितेषु निद्रितोऽमयं । लया कुतो न बोधित इति श्रुत्या सस्मिता सा सर्व शशंस । सत उभी गुरुं नत्वा तत्पदयोः शिरो निधायास्फुटं सानन्दा- सुयुक्तावचतुः ।। ५३-५८ ॥ माया दोषादयौ दोपानुसारीदं जन्मानापि ·कर्मकाण्डे अ, ३२ ५७१ . दम्पती ऊचतुः पापावावां दोपगणावृतौ ।। दोपानुसारि जन्मेदं भोः स्वामिन्लब्धमावयोः ।। ५९॥ अत्रापि दुधिया पापं कृत्वा मग्नावकाम्बुधौ ॥ त्रिमूर्ते तेन चावाभ्यां विस्मृते ते पदे गुरो ॥१६॥ समस्तजीवमात्राणां रक्षिता त्वं हि शङ्करः॥ ख्यातिस्त्रिभुवने तेऽसौ शरणाप्तवरप्रद ॥ ६१ ॥ सच्चिदानन्दरूपस्त्वं त्राहि त्राहि जगद्गुरो ।। साक्षात्वं ब्रह्मविष्ण्वीशो विश्वमूर्ते परात्पर ।। ६२ ।। त्राहि त्राहि जगद्भर्तस्त्राहि त्राहि च विश्वकृत् ।। गुरुनाथ कृपाब्धे त्वं भक्ताभीष्टवरप्रदः ॥ ६३॥ गुरुमूर्ते जय जय पशुपस्त्वं जटाधरः ।। नृदेहेनावतीर्णोऽसि स्वावनायावनाविह ॥६४ ॥ पिनाकपाणे वां (नौ) त्राहि त्राहि देवशिरोमणे ॥ रक्षसि त्वं भक्तजनानापद्धयोऽपि निरन्तरम् ॥६५॥ दुर्धिया पापं कृत्वा दुःखाधौ मग्नौ । त्रिमूर्ते, ते पदे विस्मृते । सर्वजीवनाता स्वं शिवः। हे शरणद, त्रिमुवने ते कीर्तिः ख्याता ॥५९-६१ ॥ हे सच्चिदानन्द परात्पर, त्राहि । जगद्गुरो, स्वं साक्षात्रिमूर्तिः । हे विश्वकृज्ज- गदर्तः कृपाब्धे, त्वं भक्ताभीष्टदोऽसि । गुरुमूर्ते, जय | त्व जटाधरः पशुपोऽत्र भक्ततारयणाय नृदेहेनावतीर्णोऽसि । हे पिनाकपाणे, त्राहि । हे देवारी- १ दुःखसागरे २ इह अवना स्वाना भक्तानामवनाय, ·श्रीगुरुसंहिता सर्वभूतनिवासस्त्वं वासुदेव नमोऽस्तु ते ।। आवाभ्यां विदितोऽसि त्वं मायारूपमवर्तकः ।। ६६ ।। करोपीच्छावशात्सृष्टिं त्वमेवासीश विश्वकृत् ।। आवाभ्यां विदितोऽसि त्वं ज्ञानरूपोऽस्यगोचरः॥६७॥ लीलेय ते त्रिभुवनं त्वदन्योः स्थापितं शिरः ।। निश्चयेनेयमिच्छा वा (नौ) स्वामिन्माऽस्तु पुनर्भवः ६८ न शृणोति वचो यस्ते तस्मै क्रुष्यसि शिक्षक ।। दृष्टोऽस्यावां प्रशान्तस्त्वं निष्कलङ्को निराकृतिः॥६९।। न तेऽस्ति मायिकः क्रोधस्त्वमानन्दसहस्रगुः ।। भासि नानात्मकः स्वामिन्कृपाब्धे भक्तरक्षक ॥१७॥ जीवमात्र कृपा तेऽस्ति शरणागतरक्षक ।। पुमर्थदाखिलं सौख्यं ददासीह परत्र च ।। ७१ ।। त्वं चिन्मात्राकरो देव त्वं च कारुण्यसागरः।। स्वामिन्क्षमस्वापराधान्नरसिंहसरस्वति ॥ ७२ ।। रोमणे, त्वं स्वानापद्धयः पासि । हे वामुदेव, ते नगः । त्वं मापाप्रवर्तक इच्छया सृजसि । ज्ञानरूपोऽध्यगोचर इति ज्ञातं । त्रिभुवनं ते लीलाऽतः परं नौ पुनर्भयो माऽस्तु । यस्तै वचो न शृणोति तस्मै कुद्धोऽपि वं प्रशान्तो निष्फलको निरावरणोऽसि । हे नानात्मकानन्तमूते, ते क्रोधो न । स्थामिछपान्धे, रक्ष ।। ६२-१७०॥ हे शरणद, जीवमात्रे कृपा । हे पुमर्षद, स्वमिहामुत्र च मुखदोऽसि । हे चिन्मात्र करुणाकर स्वामिनपरा- ·कर्मकाण्डे अ. ३२ ५७३ इति नानाविधैः स्तोत्रर्दम्पतीभ्यां स संस्तुवः ।। आश्वासयामास च ती श्रीगुरुस्तुष्टमानसः ।। ७३ ।। पूर्णायुपोऽरपुत्रा वा भविष्यन्ति श्रियान्विताः ।। पूर्वदोपाः प्रनष्टा वां देहान्ते मुक्तिरुत्तमा ।। ७४ ।। चतुर्विधाः पुमांश्च लब्धा वां मत्प्रसादतः ।। निःसन्देहं सुखेनैव भवद्भ्यां स्थेयमालये ।। ७५॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं तत्र नार्यो नरा अपि ॥ उच्चरानन्दिताः सर्वे चक्रुर्जयजयध्वनिम् ।। ७६ ॥ सर्वेऽपि प्रणति चक्रुस्तुष्टुवुश्च जगुर्यशः॥ नीराज्य मक्तिसंयुक्ताश्चर्जयजयध्वनिम् ।। ७७ ॥ तत्रैको ब्राह्मणो धूर्तः कुथुद्धिः स नराधमः ।। संशयाविष्टचितः सन्पप्रच्छ श्रीगुरुं तदा ॥७८॥ श्रीगुरो भगवनस्वामिन्पृच्छाम्येकं वदस्त मे ।। संशयोऽयं महानेय देव मे मनसि स्थितः ।। ७९ ॥ धाक्षमस्वति नानास्तोत्रैः स्तुतस्तुष्टो गुरस्तावावास्याह । श्रीमन्त पूर्णायुपोऽष्टपुत्रा वा भविष्यन्ति । पूर्वदोषा नया देहान्ते उत्तमा मुक्ति भविष्यति ॥ ७१-७४ ।। मप्रसादाचतुर्विधाः पुमर्याश्च लब्धाः । निर शयं गृहे सुखेन स्पमिति श्रुत्वाऽऽनन्दिता लोका जयध्वनि चतु: स. प्रणति कृत्वा नीराज्य मक्या श्रीगुरूं तुष्टुवः ।। ७६-७७ ।। तत्रैव धूर्तः कुधीः संशयेनाह । स्वामिगुरो, एफं पृच्छामि घद । मे चितेs ·श्रीगुरुसंहिता वेदशास्त्रपुराणानि प्राहुरेतत्सनातनम् ।। मूर्तिं यद्ब्रह्मलिखितं तत्सत्यं नैव संशयः ।। १८० ॥ नापमृत्युद्धिजस्यायं महामृत्युर्दिवाऽऽगतः॥ जीवितोऽयं कथं ब्रह्मलिपिः सत्याऽथवा मृपा ॥८१॥ अभिप्रायं न वेश्यस्य स्वामिन्कथय तत्स्फुटम् ।। इत्युक्तः श्रीगुरुमूर्खत्राह्मणं प्रहसञ्जगौ ।। ८२ ॥ शृणुष्व ब्राह्मणेदं त्वं विस्तरेण वदामि ते ॥ शतायुर्निश्चितं त्वस्य विधिनैवाग्रजन्मनि ॥ ८३ ॥ लिखितं ब्राह्मणस्यात्र त्रिंशदायुमैया तु तत् ।। प्रार्थितं त्वग्रतो ब्रह्मस्त्रिशदायुः समर्पय ॥ ८४ ॥ शतायुरन देह्यस्मा इति भक्तहिताय मे ।। गृहीतं ब्रह्मणस्तस्मान्मूढविप्र लिपिः सती ॥ ८५ ॥ तच्छुत्वा विस्मिता लोकाः साष्टाङ्गं नेमुरीश्वरं ।। स्वं स्वं स्थानं ययुः सर्वे दिन ख्यातिरियं ततो ॥८६॥ संशयः । वेदादिते ॥ ७८-७९ ॥ ब्रह्मलिखितं सत्य । द्विजस्यास्य महामृत्युर्दिवाऽऽगतः । ब्रह्मलिपिः सत्या चेत्कथं जीवितः स्फुटं वदेत्युक्तः श्रीगुरुर्हसन्मूर्खविप्रमाह । शृणु । विस्तराद्वच्मि । ब्रह्मणाऽत्रास्य त्रिंशदायु- रजन्मनि शतायुश्च निश्चितं ततो मे भक्तहिताय व्यत्यासमकरवं । ततो 'ब्रह्मलिपिः सत्येति श्रुत्वा 'विस्मिता लोका नत्वा स्वं स्वं स्थानं ययुरेवं १ विस्तृता, , ·कर्मकाण्डे अ. ३२ गीता सा सङ्गमे स्नाता पवियुक्ता पतिव्रता ।। हृष्टान्तःकरणाभीष्टप्रदं गुरुमपूजयत् ।। ८७ ॥ बहुद्रव्यं व्ययीकृत्य तर्पयामास सा द्विजान् ।। अस्तगतस्ततः सूर्यस्ताभ्यां प्राप गुरुर्मठम् ॥ ८८॥ नामधारक माहात्म्यमपूर्व श्रीगुरोः कथा । या वृत्ताऽप्यग्रतस्तां ते प्रवक्ष्येऽवहितः शृणु ॥ ८९ ॥ एवं गङ्गाधरवरसुतो यः सरस्वत्यभिख्यो मुख्योपाय भवजलनिधेस्तर्तुमुत्तषुकामान् ॥ ब्रूते सन्ट्रीगुरुचरितकं विस्तराद्ग्रन्थमेवं येतं शृण्वन्त्यनुदिनमहो तेऽखिलाभीष्टमाजः ॥१९०॥ , (इति) श्रीसि० रूपेण सर० वितगु० यां श्रीगुरु० कर्मकाण्डे द्वात्रिंशः (अध्यायः)॥ आदितः श्लोकाः ॥ ३७२८॥ कीतिर्दक्षु तता। सती म; सह नात्या दृष्टा गुरुमभ्यर्च्य बहुव्यं द्विजेभ्योऽदात् । मूर्योऽस्तं गतः । दम्पतीभ्यां सह श्रीगुरुर्मठं ययौ १८०-८८॥ सिद्ध आहापूर्व श्रीगुरमाहात्म्यं । सावधानेनामतो जाता कयां शृणु ।। ८९॥ एवं गङ्गावरवर० ॥ १९० ॥ इति चूर्णिकायां द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। ३२ ॥ ॥इति द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥३२॥ १जावा.

·॥अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥३३॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नामधारकशिष्याग्न्यः संलगः सिद्धपादयोः॥ करौ सन्धाय विनतो भक्तियुक्तोऽब्रवीदिदम् ॥१॥ भोः प्राकथानुसन्धानं स्वामिन्त्सिद्धमुने त्विदम् ।। गुरुमन्वागता कान्तान्विता साऽपि पतिव्रता ॥२॥ श्रीगुरुश्च मठं प्राप्तस्ततश्चाने कथं कथा ॥ प्रवृत्ता तां कथय मे भोः स्वामिन्विस्तरेण हि ॥३॥ इत्युक्तः सिद्ध ऊचे तं शृणु पालक दम्पती ॥ प्रातःकाले परेद्युस्तौ तं श्रीगुरुमुपागतौ ॥ ४ ॥ करौ बवोचतुर्नम्री यदा शोकोऽभवत्तदा ।। यतिरेकः समागत्य नानाधर्मानुपादिशत् ॥५॥ . - अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्- मुजगशिशुभृता नीता कुलयुगिह पुराग्न्याढये (0)॥ स्वपुरमपि सती वेश्या तत इह विकपभूपौ (8) ॥१॥ सिद्धपदलनो नामधारको नत्वा भक्त्याऽऽह । मोः सिद्धमुने, श्रीगुरुर्म प्राप म; सह सती चान्वागताऽप्रतः कथां विस्तरागृहीत्युक्तः सिद्ध माह । शृणु । परेचुर्दम्पती गुस्मेत्य नत्वाऽऽह ॥ ४॥ यदा शोकोऽ ·कर्मकाण्डे अ. ३३ ५७७ य रुद्राक्षांश्चतुरो दत्त्वा प्राह ववाऽस्य कर्णयोः । द्वौ द्वौ कण्ठेऽपि च ततो दाहः कार्यों यथाविधि ॥६॥ अन्यच्च कथिवं तेन रुद्रसूक्तेन च द्विजाः ।। श्रीगुरोरमिपिञ्चन्ति पादे तत्तीर्थमानय ।। ७॥ तेन तीर्थेन सर्वाङ्गं शवस्य प्रोक्ष्य चापि च ।। स्वामिनो दर्शन कार्य श्रीनृसिंहाभिधस्य च ॥ ८॥ इत्युक्त्वा स ययौ साधुस्ते रुद्राक्षा इमे स्थिताः ।। स्वामिन्पतिश्रवणयोद्वौं बद्धौ द्वौ गलेऽपि च ॥९॥ इति श्रुत्वा सतीसक्ति श्रीगुरुः प्रहसञ्जगौ ॥ मया रूपान्तरेणाक्ष दत्ता भक्तिस्तयेक्षिता ॥१०॥ रुद्राक्षाणामनुपमो महिमोभयसिद्धिदः॥ लं भक्तासि ततो वक्ष्ये सावधानतया शृणु ॥११॥ भवच्दैको यतिरेत्य धर्मानुक्मा रुद्राक्षान्दाना पत्युः कर्णयोः कण्ठे च मद्ध्या दाहं बुर्पित्याहान्यच्चोक्तं रुद्राभिषिक्तगुरुपदतीर्थेन शरस्य सङ्गिानि मोक्ष्य स्वामिदर्शनं क्विा यया । तेऽमी रुद्राक्षा. पत्युः श्रवणयोर्गले च बद्धाः । तच्या हसन् श्रीगुरुराह । रूपान्तरेण मयाऽक्षा दत्तास्ते भक्तिया ॥ १० ॥ रुद्राक्षमहिमोभयसिद्धिदस्य मक्ताम्यतो वो शृशु ७ ·५७८ श्रीगुरुसंहिता श्रद्धाभक्त्याऽथवाऽभक्त्या रुद्राक्षांश्च विभर्ति यः।। तं न स्पृशन्ति पापानि नीचं वाऽप्यथवोत्तमम् ॥१२॥ रुद्राक्षधारणात्पुण्यमद्धाऽपरिमितं सति ।। नेदृशेन समं पुण्यं यच्छ्रुतिस्मृतिसम्मतम् ॥ १३ ॥ नरः सहससंख्याकरुद्राक्षत्रजमुत्तमाम् ॥ विभर्ति स स्वरूपेण रुद्रो ज्ञेयोऽमरार्चितः ॥१४॥ सहस्राणामलामे तु बाह्वोः पोडश पोडश ।।.. एकः शिखायां च चतुर्विंशतिः करयोर्द्वयोः ॥१५॥ द्वात्रिंशता तथा कण्ठामरणं मस्तकेऽमितः ।। चत्वारिंशच्च पट् पट् च धार्याः श्रवणयोर्द्वयोः॥१६॥ दृशोरेकोऽप्पएशतं रुद्राक्षा अप्युरास्थले ।। एवं विभर्ति रुद्राक्षानुद्रपुत्रप्तमः स च ॥ १७ ॥ ॥ ११॥ मक्त्याऽमक्या या यस्तान्धते तं पापानि न स्पृशन्ति नीचमपि । तदारणममितपुण्यं श्रुत्यादायुक्तम् ।। १२-१३॥ सहस्राक्ष- धारी देवन्यः साक्षादुद्रः । यदा याहोदिपोडशैफः शिखाया, फरमो- चतुर्विशतिः, द्वात्रिंशत्कण्ठे, मस्तके चत्वारिंशत्योदिश, शोरेकोs- घोत्तरशतमुरसि धार्याः १ रुद्रपुत्रप्तमः । प्रयालस्फटिफस्वर्णादिसहिता- १ सय ·कर्मकाण्टे अ.३३ . प्रवालस्फटिकस्वर्णरूंप्यवैडूर्यमौक्तिकैः ।। सहिताः सुहिता अक्षमाला धार्या महाहिताः ॥१८॥ तत्पुण्यममितं प्रोक्तं तेऽप्यक्षा बहुधाः स्मृताः। लम्यन्ते समये ये ये ते ते धार्याः प्रयत्नतः ।। १९॥ यद्गले सन्ति रुद्राक्षास्तं न स्पृशति पातकम् ।। निश्चिता सद्गतिस्तस्य रुद्रलोके त्वखण्डिता ॥२०॥ अक्षमालामनुष्टाने धृत्वा जपति यो नरः ।। उज्जपस्य फलं प्रोक्तमनन्तं भृणु चैकधीः ॥ २१॥ पोरं तस्य वृथा जन्म यो रुद्राक्षेण वर्जितः ।। त्रिपुण्डा नैव यन्मूर्ति तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २२ ॥ रुद्राक्षान्मस्तके बवा यद्वा श्रवणयोर्द्वयोः ॥ यः स्नाति मानवस्तस्य गङ्गास्नानफलं भवेत् ॥२३॥ रुद्राध्यायेन रुद्राक्षं योऽमिपिञ्चति भक्तिमान् ।। लिङ्गार्चनसमं तस्य फलं मवति नियलम् ॥ २४ ॥ क्षमाला धार्यास्तत्पुण्यममितम् । बहुविधा अपि ते यथालार्भ धार्याः। यत्कण्ठेऽक्षास्तस्य न पापस्पर्शः। तस्य रुद्रलोकेऽवण्डा गतिः। तम्मा- लया जपेऽनन्तफलम् । रुद्राक्षमस्मपुण्यर्जितस्य व्यर्थ जन्म ॥१४-२२॥ मस्तके कणे चाक्षान्यद्ध्वा नानाद्शास्त्रानफलम् । रुद्रेण रुद्राक्षाभिषेका- ·५८० श्रीगुरुसंहिता एकवक्त्रः पञ्चवक्त्र एकादशमुखोऽथवा ।। चतुर्दशमुखोऽन्यो वा भवामयहरः परः ॥ २५ ॥ रुद्राक्षा उत्तमा एते यद्वा लम्यन्ति ये यदा ।। प्रीत्या धार्यास्तदा तेऽपि चतुर्विधपुमर्थदाः ॥ २६ ॥ एपां प्राचीनमाख्यानं शृणु पातकनाशनम् ।। विशेषतोऽशेपदोपा नश्यन्त्येवावधारय ॥२७॥ राजा काश्मीरदेशीयो मद्रसेनाभिधोऽभवत् ।। सुधर्मनामकस्तस्य प्रख्यातः सचिवोऽभवत् ॥ २८ ॥ राज्ञश्च मन्त्रिणः पुत्रो तारको नाम सद्गुणः।। उभावपि ज्ञानवन्तौ सखायौ तौ परस्परम् ।। २९ ॥ एकस्थाने तिष्ठतः स्म समानवयसौ तु तौ॥ क्रीडाविद्याभ्यासनादौ तौ सहैव हि चेरतुः ॥ ३० ॥ शयने भोजनादौ तौ प्रेम्णैव सह चेरतुः ।। महाज्ञानौ कुमारौ तौ शङ्करार्चनतत्परौ ॥ ३१ ॥ लिगार्चनफलम् । एकपश्चैकादशादिवक्त्रा रुद्राक्षा भयापहा उत्तमाः। यथालन्धा अपि भक्त्या धार्याः पुरुषार्थदाः। पापनाशकामेषां पूर्वकयां शृणु । काश्मीरे भद्रसेनाख्यो राजा सुधर्मकस्तन्मन्त्री च तत्पुत्रौ तारकः सद्गुणश्च परस्परप्रेमयुक्तौ विद्याभ्यासक्रीडादौ सह चेरतुः । तथैव प्रेम्णा १ संसाररोगः, ·कर्मकाण्डे अ. ३३ ५८१ . । सर्वाङ्गेप्वपि रुद्राक्षभूपणान्येव चक्रतुः॥ भस्मत्रिपुण्ड्रतिलको सर्वदैव सहासतुः ॥ ३२ ॥ स्वर्णाभरणरत्नानि मत्वा लोहसमानि तौ ।। विना रुद्राक्षमालामिर्दधतुर्नान्यभूषणम् ॥३३॥ मात्रा पित्रा बन्धुभिर्वा दत्तान्यामरणानि तौ ।। लोहपापागतुल्यानि मत्वा प्रजहतुर्भुवि ॥ ३४ ।। अंथ तत्रैकदिवसे तस्य भूपस्य मन्दिरे ।। पराशरऋपिः प्राप साक्षाद्ब्रह्मेव केवलम् ।। ३५ ॥ आयान्तमृपिमालोक्य राजा पद्धकरो नतः ॥ पाद्यााद्युपचारैस्तं पूजयामास भक्तितः ।। ३६ ।। सिंहासने चोपवेश्य स्तुत्वा नानाविधैः स्तवैः ।। साष्टाङ्गं प्रणनामा राजाऽऽनन्दाश्रुसम्प्लुतः ॥ ३७॥ राजा मुनिवरं भक्त्या करौ सन्धाय चात्रवीत् ।। लग्नं सून्वोः पिशाचत्वं तयोः किं कारणं बद ।। ३८ ॥ मोजनादी च ती शिवार्चनरती रुद्राक्षभूपितौ मस्मतिलकों ॥२३-३२॥ स्वर्णाभरणरत्नानि छोहबत्पश्यन्तौ रुद्राक्षविनाऽन्यद्भूषण न दधतुः । पित्यन्धुदत्ताभरणानि लोहपापाणयज्जहतुः । तत्रैकदा साक्षाद्ब्रह्मेव पराशर आप । राजा यद्धाञ्जलिः पाद्यादिभिस्तं सम्पूज्य भक्त्या सिंहासने उपवेश्य बहुस्तोत्रैः स्तुत्वा साष्टाई नत्वाऽऽनन्दाथुसम्तो भक्या प्रपात आह । पुत्रयोः पिशाचरचे कारणं किं। दत्तमपि नादि पक्वा ·श्रीगुरुसंहिता रत्नान्याभरणान्येतौ दत्तान्यपि न गृहतः ।। कण्ठाभरणभूपादि रुद्राक्षैरेव कुर्वतः ॥ ३९ ॥ किं ज्ञानमेतयोः स्वामिन्नुक्तावपि न गृह्नतः ।। भवान्प्रकथयत्वाम्यां कुमारी श्रोष्यतस्तु तत् ॥ ४० ॥ भूतं भव्यं भवद्वेद त्रिकालज्ञो भवान्मुनिः ।। अनयोः कोऽस्त्यमिप्रायो विस्वरात्कथयस्व मे ॥४१॥ इति राजवचः श्रुत्वा हर्षयुक्तः पराशरः ।। प्रहसन्कथयामास विचित्रं शृणु भूपते ॥ ४२ ॥ पुत्रस्य ते मन्त्रिणश्व शृणु विस्मयकारकम् ।। वक्ष्यामि पूर्ववृत्तान्तं जाती येनेशाविमौ ॥ ४३ ।। पुरैका वारवनिता नन्दिग्रामे सुसम्मता ॥ तेजसा चन्द्रवद्भाता रूपलावण्यरजिता ॥४४॥ पूर्णिमाचन्द्रवद्यस्याः शिरसि च्छत्रमुत्तमम् ।। सुखासनं स्वर्णमयं यस्याः शोभासमन्वितम् ॥ ४५ ॥ रुद्रापाः कुरुतः । एतयोः किं ज्ञानं । प्रकाशयैतौं त्वद्वचः श्रोष्यतः। वं विशालकोऽस्यनयोरभिप्राय विस्तरेण यद ।।३३-४१।। इति श्रुत्वा स माह । अनयोर्विस्मयफर पूर्वजन्म शृणु। यत ईशौ जाती ॥४२-१३॥ पुरा नन्दिमामे काचिद्वारनी रूपलारण्यरञ्जिता पूर्णचन्द्रवयस्यास्छनं ·कर्मकाण्टे अ. ३३ ५८३ हिरण्मयं यद्भवनं हेममध्यौ च पादुके ।। नानाविधानि चित्राणि यस्या आभरणानि च ॥४६॥ पर्यको रत्नखचितो दिव्यानि वसनानि च ।। गोमहिप्यश्वदास्यश्च यस्या ययोऽभवन्नृप ॥४७॥ अतीव मुन्दरी सोमकान्तिः सा नत्रावना ।। सा सामरणा मादि मारस्येवापरा रतिः॥४८॥ दिपकुंकुमकस्तुरीगन्धपुप्पयुताऽश्चिता ।। तस्या गेहेऽखिला मोगा आसन्ख्यातापि सर्वतः ४९ घान्यर्विद्धनस्यापि न मितिः कोटिसंख्पया ।। ईशी बारवनिता नगरे ख्याविमागता ॥ ५० ॥ कान्ता सा सर्वदा प्रीता मता साऽपि पवित्रता ।। धर्मना वर्पयामास द्रव्यान्नवसनैजिान् ।। ५१ ।। नानारत्नाश्चितस्तस्या उन्नतो नाटयमण्डपः ।। नित्यं नृत्यति तत्रासा मामरणमूपिता ।। ५२ ॥ हैमं चानुत्तमामने । हेमनयं गृहं पादुके विद्याणि नानामरणानि च । रत्नपर्यको दिव्यरत्राणि च । गोमहिन्यधदात्यो वहषः। सा चन्द्रामा नग्यौवना रतियत् । दिव्यकुंकुमकन्तूर्यायाः ना मोगा: धान्यर्षिः, कोटिसंस्पामिर्धनं चेहशी रसाता पतिव्रता धर्महा ताऽन्नपत्रव्यै- विमानतोषयत् ।।१४-५१॥ सा मृपिता रनखचितमण्डपे नियं नृत्यत्ति ·श्रीगुरुसंहिता सखीवगैरपि समं नृत्यति स्म मनोरमम् ।। कुक्कुटो मर्कटयोभी पद्धी तनाट्यमण्डपे ।। ५३ ।। तौ च रुद्राक्षमालाभिः कुक्कुटो मर्कटोऽपि च ।। तया सुभूपिती शीणि रुद्राक्षः कुक्षुटस्य च ।। ५४।। शिक्षितौ नृत्यकलया कुक्कुटो मर्कटोऽपि च ॥ अथैकस्मिन्दिने तन चित्रं जातं शृणुप्त तत् ।। ५५ ।। शिवव्रतीति चाख्यात एको धनिक आगतः॥ रुद्राक्षमण्डितः शान्तः स वैश्यो भस्मभूपितः ॥५६॥ सकङ्कणे करे तस्य सूर्यकान्तिसमप्रभम् ।। लिङ्गं च रत्नखचितं तेजसाऽतीव रजितम् ।। ५७ ॥ चेश्या वैश्य समायान्तं दृष्ट्वा नत्वा च सादरम् ।। 'नीत्वोपवेश्य चानचं शोमने नाट्यमण्डपे ।। ५८॥ तत्करे रत्नखचितं करणं लिङ्गमप्यसौ ।। यत्तेजो भूरि विततं तन्मनस्तेन मोहितम् ।। ५९ ॥ सखीभिः समम् । तत्र रुद्राक्षभूपिती कुक्कुटमर्कटी विनोदेन बौ।' नृत्पफटया शिक्षितौ च । तत्रैकदा चित्रं जातं शृणु । शिवनती रुद्राक्ष- मण्डितः शान्तो भस्मदिग्धो वैश्यः सकङ्कणे करे सूर्याम रत्नलिई गृहीचाऽऽ | वेश्या तं दृष्ट्वा गृहमानीयाभ्यर्च्य रनमण्डपेऽस्थापयत्। तत्को तेजस्वि कर्ण लिमं च दृष्ट्वा विस्मिता सखीमाह । इदं तेजोमय ·कर्मकाण्टे अ. ३३ ५८५ विस्मिता चारबनिता मसी प्राह स्पृहान्विता ।। तेजोमय मिदं वस्तु कांक्षते मे मनोऽप्यदः ।। ६० ।। वैश्याय परिपृच्छेदं यदि दास्यति मूल्यतः ।। रत्याऽपि यदि वा तस्य मवेयं स्त्री त्र्यहं सती ॥६॥ मूल्यमिच्छति चेल्लमसंख्याकं द्रव्यमर्पये ।। यदस्य मनमि ग्रीतिस्तत्पृन्छेति तथेति सा ॥२॥ वश्यं तथैव पप्रच्छ नहमन्प्राह सोऽपि ताम् ।। मनोहरमिदं दास्ये केवलं रतिकांक्षया ।। ६३॥ मुख्या वो बारवनिता या विरयावा पवित्रता ।। घृतन्त्रता चेन्मे कान्ता त्रिदिनं मर्वदाऽऽहत्ता ॥६४॥ तथेत्युक्तवीं वेश्यां वैश्यो भूयः स्म पृच्छति ॥ व्यमिचारो हि वो धर्मः सत्यं वापयं कुतो हि वः ६५ क धर्मः क च वः कर्म शर्म कि नाम नर्म वः ।। मर्मकारिप्वतः माध्वी धर्मवाती व पुंचलि ॥ ६६ ॥ कांक्षेमै पृच्छ । स्या दास्यति चेत् यह साध्वीरेनास्य भार्या मामि ॥५२-६१।। मूल्यमिच्छेन्चेटक्षदव्य दास्ये। तयेति सा त पप्रच्छ । वैश्यो हसन्नाह ! मनोहरमिंद रतिकांक्षया दाम्ये। यो मुरया पतिव्रता पाराङ्गना निदिन मे शान्ता चेदास्ये। मा तथेत्याह । बन्य माह। प्पमिचारी हि यो धर्म , क सन्य, क्क फर्म । मर्मकारिपु यो नर्म ।

·श्रीगुरुसंहिता प्रख्यातो वः कुलाचारो व्यभिचारो हि रोचते ॥ मनोहरो नरो यो यो हृवाञ्चल्यात्प्रतिक्षणम् ॥६७।। इति वैश्यवचः श्रुत्वा वारमुख्याऽब्रवीत्स्वयम् ॥ सत्यं दिनत्रयं ते स्यां कुलस्त्रीवत्पतिव्रता ॥ ६८।। याचितं देहि मेऽभीष्टं रमयामि मनस्तव ।। रतिप्रसङ्गेन भृशं नूनं तनुमनोवनैः ।। ६९ ।। भूयो वैश्योऽब्रवीदेहि दिव्यं मे यदि सत्यवाक् ।। त्रिदिनं धर्मपत्नीव भव त्वं कर्मणा सता ।। ७० ।। इत्युक्ता वारवनिता लिङ्गोपरि करं दधौ ।। सुर्येन्द साक्षिणौ कृत्वा वधूस्तस्याभवत्तु सा ॥१॥ ततोऽभीष्टं करे तस्या बद्ध्वा वैश्यः स कङ्कणम् ॥ लिङ्गं च वारमुख्यायाः प्रददौ करपल्लवे ।। ७२ ।। पुंश्वल्पा क धर्मवार्ता, कुलाचारो व्यभिचारः ख्यातः, प्रतिक्षणं या मनोहरो नरो रोचते । वेश्या स्वयमाह । त्रिदिनं सती से कुलस्त्री भवामि । याचितं देहि । पद्मिन्यहं वाड्मनःकायैः रतिप्रसङ्गेन रमयामि । वैश्य माह । एवं चैदिव्यं कुरु “कर्मणा ते धर्मपत्नी भवेयमिति "॥६२-७०॥ ततो बेश्या लिङ्गोपरि कर धृत्वा सूर्यचन्द्रौ साक्षिणी कृत्वा तस्य भार्या- ऽभूत् ।। ७१ ॥ स तत्करे कङ्कणं बद्ध्वा लिङ्गं दत्त्वाऽऽह । यथार्थ १ यदि सत्यवागसि तर्हि दिव्यं प्रमाण देहि.

·कर्मकाण्डे अ.३३ ५८७ वैश्यो वेश्यामुवाचेदं प्राणेभ्योऽप्यधिकं मम ॥ इदं लिङ्गमृतं विद्धि यथार्थ ते मयोदितम् ॥७३॥ अतः प्रयत्नतस्त्वस्य रक्षणं कुरु सर्वथा ॥ यदा मवेल्लिङ्गहानिः प्राणांस्त्यध्यामि तत्क्षणम् ॥७॥ इति वैश्यवचः श्रुत्वा तथेत्यभ्युपगम्य सा ।। प्राह प्राणसमं लिङ्गं पालयामि न मंशयः ।।७५ ॥ अथोमा हि भृशं तुष्टौ सूपविष्टौ च मण्डपे । सूर्येऽस्तमित ऊचे सा वैश्यमन्तःपुरं चर ॥ ७६ ।। स प्राह सन्निधौ लिङ्गं न भोगममये वह ।। रतिकाले शुचिस्याने वेश्ये लिङ्गं निधेहि सत् ।। ७७॥ इति वैश्यवचः श्रुत्वा लिङ्गरत्नं तु मण्डपे । मध्यस्तम्मसमीपे च निधायान्तर्गृहं गता ॥ ७८॥ क्षणमात्रमभूतां तौ क्रीडासक्तायुमावपि ।। क्षपात्तावत्प्रदीप्तेनागिना दग्धः स मण्डपः ॥ ७९ ॥ वंच्मि । प्राणाधिर्फ मे लिई यत्नाद्रक्षास्य हानी तत्क्षण प्राणांस्त्यक्ष्यामि इति शुन्या साऽऽह | तथाऽस्तु । प्राणाटिक पाटयामि न संशयः। अधोमी तुष्टी मण्डपे उपविष्टी तापसूर्योऽस्त गतः । सा तमाहान्तः पुरं प्रति ) वैश्य आह । रतिकाले सन्निधा लिङ्ग न धार्यम् । शुचिस्याने स्थापयेति श्रुत्वा सा मण्डपे रत्नस्तम्भे लिहं निधाय तेन सहान्तहं गता । क्षणं झोडासक्तयोस्तयोः क्षणाकर्पूरउन्नाव्यमण्डपोऽग्निना मस्म- ·५८८ श्रीगुरुसंहिता यथाऽग्नियोगात्को भस्मसान्नाटयमण्डपः॥ तथाऽभवत्तदा वैश्यो विललाप निरीक्ष्य तत् ।। ८०॥ वैश्य ऊचेऽहहा प्राणलिङ्गं दग्धं तदा तु तम् ।। निवार्य नागरा वह्निं शमयामासुरम्भसा ॥ ८१ ॥ शशामाग्निस्तदा यत्नाद्ददृशुलिङ्गमुत्तमम् ।। तद्दग्धं भस्मसाज्जातं प्लुटौ मर्कटकुक्कुटौ ॥ ८२ ॥ तदृष्ट्वा दुःखितो वैश्यो विलपनिदमब्रवीत् ।। प्राणलिङ्गं हि मे दग्धमतः प्राणांस्त्यनाम्यहम् ॥८॥ इत्युक्त्वा निर्गतो गेहादहिवैश्यः स सत्वरम् ।। अनि प्रज्वाल्य बहुभिः का?वालालिमालिनम् ॥८४॥ दग्धं मे लिङ्गमित्येप प्रविवेशाभिमाशु तम् ।। दृष्ट्वा नागरिका लोका विस्मिता दुःखित्ता सती॥८५॥ साकृतः ॥७२-७९।। तदृष्ट्वा विलपन्यैश्य आहाहहा। प्राणलि दग्धं । संनिवार्य नागरा अनि यारयामामुः। शान्तेऽनो तत्र मर्फट फुफ्फुटौ दाधौ । लिग भस्मसाज्जातं दृष्ट्या येश्यो दुःखितो विटपनाह । मे प्राण- टिज दग्ध, प्राणास्स्यश्य इत्युक्त्या गृहानिर्गत्याग्निं काहैः प्रज्चाल्य दग्धं मे लिग्गमित्युस्याऽदि विषेश । लोया विस्मिता दुःखिताथ। येसाss- १दायी, ·कर्मकाण्डे अ.३३ ५८९ वेश्या प्राहाहहाहो कि पतिहत्या मयाऽर्जिता ॥ मण्डपेन समं लिङ्गं क्षणादग्धमहो कथम् ॥ ८६॥, मम प्राणेश्वरो वैश्यस्तस्य नाशोऽभवद्यतः ।। तं विनाऽत्र क्षणं स्वेयं न पतिव्रतया मया ॥ ८७॥ इति निश्चित्य साऽऽहृय विमानत्वा यथाविधि ॥ अनुगन्तुं प्रवृत्ताऽभूदा दानानि धर्मतः ॥ ८८ ।। भूपणानि च वस्त्राणि दत्ता कोशांस्तथाऽखिलम् ।। द्विजेभ्यो दीपयामास सा वद्धिं चन्दनेंघनः ।। ८९।। आत्मनः सोदरान्वन्धनलाऽऽहाज्ञापयन्तु माम् ।। मतारमनु यास्यामि सतीधर्मानुसारतः ॥९० ॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा दुःखिता वन्यत्रोऽवदन् ।। केयं तब मतिींना धर्मोऽयं कीदृशस्तव ।। ९१॥ वेश्यागृहे तु रत्यर्थ नरा आयान्त्यनेकशः॥ तेषां संख्याऽपि नायं तु कथं जातः पतिस्तव ॥१२॥ हाहहा ! पतिहत्या मेऽर्जिता ! मण्डपेन सह कथं टिनं दग्धं । मे प्राणेशो वैश्यस्तनाशोऽभूत् विना साच्या मया क्षणं न स्थेयं । इति निश्चित्य विधानाहूपानुगन्तुं विधिवदानानि भूपावन्त्रकोशादि द्विजेभ्यो दत्त्वेन्धनरग्नि प्रन्याल्य ।।<<बन्नाह ! सनीधर्मेण मत्री सह यास्ये । इति शुत्रा दुःखिनास्त ऊचुः। फेर्य ते मतिः। कोऽयं धर्मः । वेश्यागृहे रत्पर्यमागच्छना न संख्या । कथं तेऽयं पतिः, क वैश्यः, क लिन, यो ·५९० श्रीगुरुसंहिता कुतो वैश्यः कुतो लिङ्गं क धर्मोऽङ्गं कुतो पृथा । जहासि वेश्याधर्मस्तु पुरुषो नूतनोऽन्वहम् ॥ ९३ ॥ कत्यायान्तीदृशो वैश्याः सर्वेषां त्वं कथं सती ।। हसन्ति त्वां नागरिका लोकाः केयं मतिस्तव ।।९।। एवं जनैः समस्तैः सा पन्धुभिश्चापि वारिता ।। नात्य वारवनिता साऽनुगन्तुं समुद्यता ॥ ९५ ।। वेश्या ग्राह तदा सर्वान्वैश्यो मे पतिराहतः॥ दिव्यं कृतं मया यत्र सूर्येन्दु साक्षिणी स्थितौ ॥१६॥ व्रतं त्र्यहमहोरात्रं कृतं मे क्षितिसाक्षिकम् ।। जाताऽहं धर्मतस्तस्य वैश्यस्यैवाङ्गना सती ॥९७॥ पतिर्मम प्रेमीतः स दैवारिक जीवितेन मे।। ख्यातः पतिव्रताधर्मों वेदशास्त्रादिसम्मतः ॥ ९८॥ याऽनुयाति पति साध्वी प्रीत्या सा तु पदे पदे ॥ अश्वमेधफलं पूर्ण लभते नात्र संशयः ॥ ९९ ॥ नित्यनूतनः पतिः । कथं कस्य त्वं सती। लोकस्त्वां हसति । एवं बोधिता- ऽपि तान्साऽनादृत्याह । स मे पतिर्दिव्यं कृतं सूर्येन्दू साक्षिणौ। भूसाक्षिकं त्र्यहं तत्स्त्रीत्यमङ्गीकृतं । स मृतः किं जीवितेन । वेदादिमतः सतीधर्मः ।।८९-९८।। पदे पदेऽश्वमेधफलदमनुगमनं ॥९९॥ सती मृतः, ·कर्मकाण्टे अ. ३३ ५९६ कुलकविंशति मातापित्सम्बन्धिनी तु सा ।। पतिसम्बन्विनी चैव गृहीत्वा याति व दिवम् ।।१००१ यद्यते नरकस्था वा समस्तानपि तान्पितॄन् । समादाय प्रयात्येपा स्वर्ग लोकमिति स्मृतिः ॥१०॥ इयत्पुण्यं त्वनुगमे किं वृथा जावितेन तत् ।। संसारे दुःसदेऽसारे कदाऽपि मरणं खल ॥२॥ अव एवं प्रार्थये व इत्युक्त्वाऽग्निमुपागता ।। अग्नि प्रणम्य सा वेश्या सन्तोपेण युता सती ॥३॥ सर्वेश्वरं च संस्मृत्य मनसाऽक प्रणम्य च ।। अग्नि प्रदक्षिणीकृत्य प्रेम्पाऽनुद्विग्नचेतसा ॥४॥ - सान्दिजान्नमस्कृत्य स्थिता साऽग्निसमीपतः। देहने विजहों देहं वदा चित्रमभूदिदम् ॥५॥ मातृपितृभर्नेसम्बन्ध्येकविंशतियुटानि स्वर्नयति । नरकस्यानपि ताना- दाय स्वातीय पुण्यमनुगमे । किं वृथा जीवितेनासारे संसारे कदापि पृन्यः ।।१००-१०२|| ततः प्रार्थये । इत्युक्त्वाऽग्नि नवा मुदा तरेश स्मृत्वाऽक न पानि प्रदक्षिणीय द्विजानरवानी देहं जहाँ । सदा १ समो.

·५९२ श्रीगुरुसंहिता सदाशिवः पञ्चवक्त्रो नागसूत्रोऽग्निमध्यतः॥ दशहस्तः पानपात्रत्रिशूलडमरून्दधत् ।।६।। भस्मलितो जटाधारी समारूढः स नन्दिनम् ।। उपर्येव दधौ वेश्यां कराभ्यां स तदा शिवः ॥७॥ तदा शंशाम कुण्डेऽग्निः सहसा भक्तवत्सलः॥ जगन्नाथस्तु तद्भक्त्या प्रसन्नोऽभवदीश्वरः॥८॥ व्योमकेशः समुद्धृत्य वेश्यां धृत्वा तु तां करे ॥ प्राह वेश्ये प्रसन्नोऽस्मि वरं वरय कांक्षितम् ॥९॥ परीक्षामेव ते कतुं धर्मधैर्य च वीक्षितुम् ।। ईश्वरोऽहमुपायातो वैश्यरूपेण ते गृहम् ॥११॥ अहमेवामवं वैश्यो लिङ्गमप्यमेव च ।। मायाग्निः कल्पितो मेऽपि दग्धोऽसौ नाटयमण्डपः ११ चित्रं जातं । पञ्चयतः सायुधदशहस्तो भस्मलितो जटिलो नन्दिवाहः शिवस्तां पाराम्यामुपयेव दधः । तदाऽनि: शशाम | भावत्सलो विश्वेशः प्रसन्न आह । इष्टं घरय ।।१०३.९।। ते परीक्षा कर्तुं धैर्य ज्ञातुं च रूपेणागतोऽस्मि । लिमप्यहं । नाश्यमण्डपो दग्धो धैर्फ दटुं २शांतो यभूष.

·कर्मकाण्डे अ. ३३ ५९३ वीक्षितुं ते मनोवयं कृतमग्निप्रवेशनम् ॥ त्वया कृतं प्रतं सत्यं त्वमेवासि पतिव्रता ॥१२॥ अहं तुष्टोऽस्मि ते भक्त्या वरं वरय कांक्षितम् ।। दीर्घायुः श्रियमारोग्यं यच्चामाष्टं धृणीव तत् ।।१३।। इत्युक्ता प्राह सा वेश्या चन्द्रमौलिन्न मुच्यषः ।। स्वर्गेऽपीच्छेऽहंयुमोग्यान्मोगान्नारकसम्मतान् ॥ १४॥ मुंगीभवितुमिच्छामि भवत्पादाम्बुजे सदा ।। ममेष्टबन्धुवर्गाध तिष्ठन्तु तब सन्निधौ ॥१५॥ दासीर्दासांश्च मेऽशेषान्स्वर्ग तान्सकलानय ।। सर्वेश पशुप स्वामिन्स्यास्यामस्तव सन्निधौ ।।१६।। संसारयातनाम्योऽस्मान्द्रुतं स्वामिविमोचय ।। माऽस्माकं पुनरावृत्तिर्मवत्तिति पदेऽग्रहीत् ॥१७॥ चानिमशः इतः। त्वं सत्यं पतिताऽहं ते भक्त्या तुयो वरं दास्ये। दीर्घायुयारोग्यादि घरपेति शुत्या येसा साऽऽह । हे चन्द्रमौलिन् , पाताले भूमौ स्वर्गे च भोगानेच्छे ॥१०-१४॥ इष्टबन्धुदासीदाससहिता मा ते पादसनिधी स्थापपेतः संप्सायन्मोचप । पुनराति न्विति पदे दधौ १ मईकारवदभिर्मोम्पान्.

·५९४ . श्रीगुरुसंहिता इति तस्या वचः श्रुत्वा प्रसन्नः प्राह चेवरः॥ छित्वा तद्भवबन्ध वान्त्स्वर्ग लोकमनीनयत् ॥ १८॥ यौ नाटयमण्डपे तस्या मर्कटः कुक्कुटस्तथा ।। रुद्राक्षभूपितौ दग्धावुमावपि च ताविमौ ॥ १९ ॥ शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि त्यक्त्वा मर्कटजन्म वत् ॥ तेन पुण्यप्रभावेन जातः सोऽयं तवोदरे ॥२०॥ कुक्कुटोऽपि स एवायं जावस्ते मन्त्रिणः सुतः॥ रुद्राक्षधारणादेतौ जातौ राजसुतौ नृप ।। २१ ॥ तावेतौ पूर्वसंस्काराज्जातौ राजसुतौ खलु ।। ज्ञानवन्तावुभावतावीशभक्तौ न संशयः ।। २२ ।। पूर्वजन्मनि चाज्ञानाज्जातं रुद्राक्षधारणम् तेन पुण्यप्रभावेन जातौ तव कुमारकौ ॥ २३ ॥ अधुना पूर्वसंस्कारजन्यज्ञानेन तावुभौ ॥ रुद्राक्षान्दधतः पुण्यमिति वानयोर्नुप ॥ २४ ॥ ॥ ॥१५-१७॥ प्रसन्नः शिवस्तद्भवबाध ठिसा स्थलोकं निन्ये । राजन्, शृणु। यो तन साक्षी मर्फटकुक्कुटी दाधी तो तत्पुण्यातय मन्त्रिणश्च पुत्री जाती। पूर्वसंस्काराज्ज्ञानयन्तावीशभक्ती चाज्ञानादपि दाक्षधारणादा. जपुत्रो जाती। पूर्वसंस्कारादयापि रुद्राक्षान्दधतः । अनयोः पुण्य ·कर्मकाण्डे अ.३३ श्रीगुरुदंपती ग्राह भूपमेवं परागरः॥ कुमारपूर्वचरितं विस्तरेणावीदिदम् ॥ २५ ॥ इति श्रुत्वा मुनिवचो राजा श्रद्धाञ्जलिर्नतः ।। पराशरमूर्षि भृयः पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ २६ ॥ सिद्धोऽवदद्विस्तरेण वक्ष्ये उन्नामधारक ॥ कोयमग्रियाऽपूर्वा सावधानोऽवधारय ॥२७॥ एवं सरस्वत्यभिधोऽपि गडावरस्य पुत्रोऽथ गुरोश्चरित्रम् ।। वल्यत्यदः श्रोष्यति यस्तु भक्त्या लभेनिवर्ग सहित स मुक्त्या ॥ २८॥ (इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंजितमहाराष्ट्रमापान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां कर्मकाण्डे अयविंशः (अध्यायः)। ॥ आदितः श्लोकाः ।। ३८५६।। मित्तिति शुन्या राना मुनि नत्वा पुनः पप्रच्छ । सिद्र थाह । हे नामधारकाग्रतः पयो सावधानतया रणु ॥१८-१२७॥ एवं सरस्वत्यमिक ॥१२८श्रीगुरुसंहितायां शर्णायां त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ इति अविशोऽध्यायः ॥ ३३॥ १ मुस्त्या सहित निवर्ग-धर्मार्थकाममोक्षानित्यर्थ:

·॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥३४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ श्रीगुरुर्दम्पती प्राह तं काश्मीरनृपं प्रति ।। एतद्रुद्राक्षमाहात्म्यं पुण्यं प्राह पराशरः ॥ १॥ सस्य राज्ञः कुमारस्य चरितं पूर्वजन्मजम् ।। पराशरेण मुनिना विस्तरेणोदितं शुभम् ॥२॥ तच्छ्रुत्वा भूपतिस्तुष्टो लग्नो मुनिपदाम्बुजे ।। तस्थौ करद्वयं वद्ध्वा विनयावनतोऽग्रतः ॥ ३॥ राजा मुनीश्वरं प्राह स्वामिनः सम्यगीरितम् ।। रुद्राक्षधारणात्पुण्यं लब्धमात्मजयोः पुरा ॥ ४॥ घृता आम्यां हि रुद्राक्षा अज्ञानात्पूर्वजन्मनि ॥ तत्पुण्यफलतस्त्वेतौ जातौ राजकुमारको ॥५॥ अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्- कृतफरपुटराजप्रार्थितर्षिः मुतमृतिहतये रुद्राभिषेकम् ।। श्रुतिपुरमितसर्गेऽकारयद्रादतनयमुतमृतितोऽजीवयदाक् ॥१॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुर्दम्पती आहेय मुनिः रुद्राक्षमाहात्म्य कुमारपूर्वजन्मचरित चाह । तुष्टो भूपस्तत्पदे धृत्या नत्वाऽऽह । स्यामिन् , पुत्राभ्यां रद्रामधारणपुर्य रन्धं । अज्ञानतो धारणादपि राजपुत्रो जाती।

·कर्मकाण्डे अ. ३४ ५९७ ज्ञानेनैवाधुना त्वेतौ रुद्राक्षान्दवतः सुतौ ।। अतः परं कथं मावि पुत्रयोरेतयोर्वद ॥ ६ ॥ त्रिकालनो भवान्वेत्ति भृतं भव्य भवच्च यत् ॥ मुने कथय मे स्वामित्फलं भावि कुमारयोः ॥७॥ इति राजवचः श्रुत्वा पराशर उवाच तम् ॥ अस्ति माविफलं सम्यगनयोस्तव पुत्रयोः ।। ८॥ राजन्यत्तव पुत्रस्य भावि तदुःखकारकम् ।। श्रवणात्ते मवेदुःखं कथं वक्ष्यामि ते वद ॥९॥ राजा पुनर्नतः प्राह स्वामिन्कथय मेऽखिलम् ।। दुःखस्यापि प्रतीकारं भवानेव करिष्यति ॥१०॥ इत्युक्तः स ऋषिः प्राह किमवाच्य महात्मनाम् ।। राजञ्च्छृणु कुमारस्ते द्वादशाव्दायुरेव हि ॥ ११ ॥ तत्रापि सप्तदिवसा अवशिष्टास्ततः परम् ।। अष्टमे दिवसे मृत्युस्त्वत्पुत्रस्यागमिष्यति ॥ १२ ॥ ज्ञानेनाद्यापि दधतः । अनयोः कथं मावि तदद ॥ ६ ॥ भवांखिकाटज्ञ इति श्रुत्वा पराशर आह । राजन्, यच्छ्वणादुःखं भवेत्तत्कथं वाच्यम् ॥७.९॥ पुनर्नया राजाऽऽह । तदपि कथय। दुःखप्रतीकारं करिष्यसि। भूपिराह । ने पुओ द्वादशायुः । ना, सप्तदिवसा मसिट ·५९८ ॥ श्रीगुरुसंहिता इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं क्षणं राजाऽऽस मूञ्छितः ।। उत्थितोऽपि पुनस्तूच्चै सरोदातीव दुःखितः ।।१३ ।। स प्राह दुःखितो धृत्वा पराशरपदाम्बुजे ॥ रक्ष रक्ष तपस्विन्मां त्वामहं शरणं गतः ॥ १४ ॥ एवं नानाप्रकारेण दुःखितो मुनिपादयोः॥ सस्रोकः पतितो राजा किं करोमीति च ब्रुवन् ॥१५॥ ऋपीश्वरः कृपासिन्धुराचास्य प्राह तं नृपम् ।। जगद्गुरुमुमाकान्तं प्रयाहि शरणं शिवम् ॥ १६ ॥ मनोगतं भयं त्यक्त्वा त्वं चिन्तय सदाशिवम् ।। तमाराधय मक्त्या त्वं शूलपाणिः स रक्षिता ॥ १७॥ शृणुष्वैकाग्रमनसा भूपते कथयामि ते ॥ अजेयमपि तं कालं जेतुं सूपायमुत्तमम् ॥ १८॥ एको देवो व्योमकेशः स्वर्गे मृत्यौ रसातले ॥ भगवान्सच्चिदानन्दस्वरूपो निष्कलः शिवः ॥१९॥ अष्टमेऽहि मरिष्यतीति श्रुत्वा दुःखितो राजो सदिला मुनिपदे धृत्वा स्वामिन् , शरणागतं मां पाहीति स्त्रिया सह तत्पदे पतित्या कि करीमी- त्याह । कृपानिधर्मपिस्तमाश्वास्याह । मयं त्यक्त्वा जगद्गुरुं साम्ब शूटपाणि शिवं शरणं गत्वा भक्त्याऽऽराधय । स त्राता ॥१०.१६॥ भण्यजेयमपि फटिकालं जेतुं सूपायं वच्मि । त्रिभुबने एको 'देवो ·कर्मकाण्डे अ. ३४ ५९९ स देवो मूर्तिमन्तं तं ब्रह्माणं रजसाऽसृजत् ।। ततः सृष्टिक्रमनप्त्यै स वेदांश्चतुरोऽसृजत् ॥ २० ॥ वेदान्विरिञ्चयेऽदातांस्तेष्वेवोपनिपच्च या ।। संरक्षिता चात्मतत्वसंग्रहाख्या महात्मना ।।२१।। रुद्राध्याय वेदसारं यामाहुभक्तवत्सलः॥ सर्वेश्वरोऽपि तं ब्रह्मदेवाय प्रददौ मृदा ।। २२ ।। रुद्राध्यायस्य तस्यापि महिमाऽनुपमः खलु ॥ रुद्रोऽव्यय इति ख्यातो यस्य नाशः कदाऽपि नो २३ रुद्राध्यायः परं तवं शिवाख्यं सर्वतोऽधिकम् ।। ब्रह्मा प्रकाशयामास चतुर्वेदाश्चतुर्मुसैः ॥२४॥ पूर्वादिक्रमतो दायत्वारो निर्गता विधेः ।। मुसेभ्योऽत्र यजुर्वेदो दक्षिणास्थत उद्गतः ॥२५॥ भगवान्सच्चिदानन्दरूपः शिनो रजसा निधि सृष्ट्वा तस्मै सरिज्ञानाय चतुर्वेदान्ददौ । तेयारमतत्वसमहास्योपनिषद्रं वेदसारं ददौ। तन्टि- वासं पर तत्वं सर्वतोऽधिकं । पूर्वादिमुखतो विधिश्चतुर्वेदान्प्रकाशयामास । १ शापनाय२ दत्तवान् १ उपनिषद.

·श्रीगुरसंहिता रुद्राध्यायस्तूपनिषत्सारभूतोऽत्र कामधुक् ॥ यजुर्वेदान्तर्गतोऽमुं ब्रह्मदेवोऽब्रवीन्मुनीन् ॥ २६ ॥ . समस्तेभ्यो मरीच्यत्रिप्रभृतिभ्यो यथाविधि । देवर्पिभ्यो मुनिभ्यश्च कथयामास विश्वसृट् ।। २७ ।। मरीच्यत्रिमुखास्ते च सर्वे देवर्षयोऽपि च ।। रुद्रमध्यापयामासुक्रपिभ्योऽनुक्रमेण हि ॥ २८ ॥ ततस्त ऋपयः शिष्याब्रुद्राध्यायं स्वकान्स्वकान् ।। अध्यापयामासुरथो स्वशिष्यांस्तेऽपि चात्रुवन् ॥२९॥ एवं भुवि प्रवृत्तोऽयं रुद्रो मन्त्रो न चेदृशः॥ शीघ्रसिद्धिप्नदो नान्यश्चतुर्वर्गप्रदोऽप्ययम् ॥ ३० ॥ महादोपा यदि कृताः पातकानि बहून्यपि ।।। पूतो भूत्वा रुद्रजपात्स गच्छेत्परमं पदम् ॥ ३१॥ ब्रह्मदेवेन विहितमन्यदप्येकमद्भुतम् ॥ यद्रदेवतीर्थ तत्स्नानात्पानाच्च तारकम् ।। ३२॥ दक्षिणमुखात्कामधुग्यजुर्वेदान्तर्गतोपनिषत्सारभूतरुद्राध्यायः प्रकाशितः ॥१७-२६।। स च मरीच्यादिम्यो दत्तस्ते च स्वशिष्येभ्यस्तेऽपि स्वशि- प्येभ्यधाध्यापयामामुरेवं भुवि प्रवृत्तोऽयं शीघ्रसिद्धिदश्चतुर्वर्गप्रदश्च महा- दोपसर्वपापहती परमपदप्रदी रुद्राध्यायः ब्रह्मणैकमद्भुतं रुद्रतीर्थ कृतं ।

·कर्मकाण्डे अ. ३४ .६०१ तेन दुष्कर्मनाशः स्यात्संसारोऽपि निवर्तते ॥ श्रीगुरूदितमार्गेण भजनाद्भवनिःसृतिः ॥ ३३ ॥ सुकृतं दुष्कृतं वापि येन यद्यत्पुराऽर्जितम् ।। उसं येन तु यदी स लभेत्तस्य तत्फलम् ॥ ३४ ॥ पुरा सृष्टिप्रवृत्ययं ब्रह्मदेवेन निर्मिती ।। निजवक्षःस्थलाद्धर्मः परोऽधर्मश्च पृष्ठतः ॥३५॥ तं धर्म भजतां सौख्यमिहामुत्र च सद्गतिः ।। अधर्मसेवकः पापी सोभयत्रापि दुःखभाक् ॥ ३६॥ अमी कामक्रोधलोभमत्सराया महाभयाः ।। अधर्मस्य सुता एते सर्वे नरकनायकाः ॥ ३७॥ गुरुतल्पगोपपत्यमुखा नरकनायकाः ।। कामुकाः पातका एते स्मृताः कामस्य पुत्रकाः ॥३८॥ 1 . यत्स्नानापानाच तारक, श्रीगुरूक्तमार्गेण यद्भजनादुष्कर्मनाशः संसारनिवृत्तिश्च । पूर्व बीजभूत सुकृतं दुष्कृत वा यदुतं तस्य तथैव फलं । पुरा सृष्टिप्रवृत्त्यर्थ ब्रह्मणा स्वयक्षःपृष्टतो धर्माधर्मी सृष्टी ॥२७.३५॥ धर्मों भजतामिहामुत्र च सुखदोऽधर्मस्तूभयत्र दुःखदः । कामक्रोधलोम- मत्सराद्या घोरा अधर्ममुता नरकप्रापकाः। गुरुतल्पगोपपापमुखा; काम- १ संसारसागरानिःसरण २ जारकर्म.

·६०२ श्रीगुरुसंहिता ये कामतः सम्भवन्ति ते तु कामसुताः स्मृताः।। ये क्रोधतः सम्भवन्ति ते तु क्रोधसुताः स्मृताः॥३९॥ मातृपित्वधोयुक्ता ब्रह्महत्यासमुद्यताः ।। क्रोधना नन्दना एते क्रोधस्य बहुतापनाः ॥४०॥ देवब्रह्मस्वापहारस्वर्णस्तेयसुतीक्रयाः॥ प्रासार्थरक्षका एते लोमपुत्रा इति स्मृताः ।। ४१।। सर्वानिमान्यमः प्राह प्रतियात महीतलम् ॥ स्वैः स्वैर्गुणैश संयुक्तानरान्कुस्त मा चिरम् ।। १२ ॥ उपपापैश्च पापैश्च तान्भृत्यैः सहितान्यमः ।। प्राह प्रापयताशेपान्मल्लोकं भूभिचारिणः ।। ४३॥ एवं यमेन चाज्ञप्तास्ते सर्वेऽपि नहीं ययुः ।। ते रुद्रजापकान्दृष्ट्वा ततो भीताः प्रदुद्रुवुः ॥४४॥ -- - पुत्राः। मातृपितृविप्रहत्याकराः क्रोधपुन्नाः। देवब्रह्मपरस्यहर्तृस्वर्णस्ते 'विपुत्रीमायिमुख्या लोमपुन्नाः ॥३६.४१॥ एतान्यम बाह । भुवं गल्य टोफानस्यगुणयुक्ताकुरुत । सहापाय पापोपपापभृत्यानगृह्णतत्युक्ता भुवं गाया रदनपं श्रुत्वा भाता द्रुतमेत्य प्राहुः ॥४२-४४|| हे यमराज कन्याविकायिणः.

·कर्मकाण्डे अ. ३४ उपगम्य महापापा यमं सर्वेऽपि कातराः॥ ऊचुस्त्वदात्या भूमि याता भीतिं गता वयम् ॥४५॥ यमराज जय स्वामिन्महाराज नमोऽस्तु ते॥ वयं ते किंकराः ख्याता अपि भीताः स्म मूतले।।४६॥ धरित्रीमद्य याताः स्मो वयं युप्मदनुवया ।। तत्र वह्विपुरीवाद्य दग्धा रुद्राग्निना वयम् ॥४७॥ इतः परं सितिं गन्तुं नैव शक्ताः कदाचन ।। तानुद्रजापकान्वीक्ष्य स्वामिन्दग्धा भृशं वयम् ॥४८॥ इतः परं गतिः का नो गन्तुं शक्ता न चावनिम् ।। रुद्रं जपन्ति यद्ग्रामे तं द्रष्टुमपि न क्षमाः ॥ ४९।। ग्रामे ग्रामे नदीतीरे स्थिता विना महापुरे ॥ देवालये सदा रुद्रं पुण्यक्षेत्रे जपन्ति च ॥५०॥ अस्माभिस्ते महापापः सुतरां योजिता अपि ।। तेषां महादोपयुजा पातकस्य मितिर्न हि ॥५१॥ जय । स्वामिन्ययं ते विकराः ख्याताः। मवदाज्ञया मुर्व गतास्तन रुदामिना दाधा इतः परं भुवं गन्तुमशक्ता नः का गतिः। यद्मामे रदं जपन्ति तं द्रष्टुमत्यक्षमाः । प्रा नदीतीरे देवालये पुण्यक्षेत्रे चास्माभि- ·१ श्रीगुरुसंहिता प्रायश्चित्तसहस्रेस्तु येषां शुद्धिर्हि नैव च ॥ तेऽपि रुद्रजपाद्विप्राः पुण्यवन्तो भवन्ति हि ॥५२॥ यदाकदापि भक्त्या वा रुद्राध्यायं पठन्ति ये ।। तेऽपि स्वामिन्धर्मराज पुण्यवन्तो भवन्त्यरम् ॥५३ ॥ योरपापयुता वाऽपि पुण्यवन्तोऽद्य रुद्रतः ।। कथं नो भुवि संचारः कप्टेनापि न गो गतिः ॥ ५४॥ रुद्रो भाति महादेव कालकूटं महाविपम् ।। अस्माकं भूतलं गन्तुं शक्तिनँव च सर्वथा ॥ ५५ ॥ बलदत्तमहारुद्रविपशान्ति कुरु प्रभो ।। रक्ष रक्ष यमास्मानित्यर्थयामासुरर्दिताः ॥५६॥ इति तैः प्रार्थितो भृत्यैः स यमः कम्पयञ्छिरः ।। अमर्पणो ययौ शीघ्रं ब्रह्मलोकं तदैव हि ।। ५७ ॥ .. स्सुतरां दोङयोजिता अपि प्रायश्चित्तसहस्रैः शुद्धयभावेऽपि ते रुगजपा- पूताः पुण्यात्मानो भवन्ति । यदाकदाऽपि रुद्रपठनाद्धोरपापा अपि पुण्यवतो भवन्ति ॥४५-५४॥ कथं नो भुवि सञ्चारः । रुद्रः कालकूट- विष भात्यतोऽस्माकं भुवि गन्तुं सर्वथा नैव शक्तिः। तच्छान्ति पुर्वस्मा- नति प्रार्थितो यमः शिरः कम्पयन् ब्रह्माणमेत्य विनयेनाह । हे स्रष्टः १ ची २ हे मम ३ कोपी, ·कर्मकाण्टे अ. ३४ यमो विधिमुपागत्य विनयावनतोऽप्रवीत् ।। जगत्सर्जिय जय पद्मासन चतुर्मुख ॥५८॥ शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तवात्रावर्विनो वयम् ।। अद्ययावन्मया नीताः पापास्तु नरकान्प्रति ॥ ५९॥ अद्य पापानुपाहतु भृत्या मे प्रेपिता मुवि ।। ते रुद्रेण पराभूता रुद्रः पुण्यान्करोति नन् ॥६० 11. महापापोऽपि स्ट्रेण पूतो याति जनो दिवम् ।। हृतं रुद्रेण सर्वाचं शून्योऽभून्नरकालयः ॥ ६१॥ शून्येषु नरकेप्वद्य मम राज्यं निरर्थकम् ॥ मुक्तिं यातेषु सर्वेषु स्वामिन्सृष्टिः कुन्तोऽग्रता ॥३२॥ अत्रोपायं विवस्त्राशु देवात्रैव समीश्वरः ॥ रक्ष नः क्रमसृष्टिं च स्वामित्राज्यं गतं हि नः ॥६॥ पासन चतुर्मुख, जय | त्वां प्रपन्नोऽस्मि। मवदाज्ञयाऽद्ययावत्पापिनो नरकेषु शिनाः । अथ तानानेनु प्रेपिना अपि भृत्याः रुदाध्यायेन पराभूताः। महापापोऽपि रदेण पूतो दिवं यानि। रटेण सर्वपापं हतं । नरका: शून्या अभयन्मे राज्यं निरर्थका स्वामिन्स थे मुक्ति प्राप्तेषु कुतोऽप्रतः सृष्टिरोपायं कुरु । हे ईशास्मात्रक्ष ) मे राज्यं गतम् ॥५५-६३॥ मरते- ·श्रीगुरुसंहिता मवतैव तु मर्येभ्यः स्वामिन्नेतत्समर्पितम् ।। रुद्रघ्यायनिधानं हि किमर्थ दत्तमीदृशम् ॥ ६४ ॥ रुद्रजाप्यमनुष्ठीय यथाकथमपि क्षितौ ॥ आसन्मा अप्यमा दग्धं रुद्रेण पातकम् ॥६५॥ एवं सम्प्रार्थितो ब्रह्मा यमेन स चतुर्मुखः॥ किञ्चिद्विचार्य स यमं प्रत्युवाच पितामहः ।। ६६ ।। ये दुर्मदा भक्तिहीना जपन्त्यज्ञाथ तामसाः ॥ शयाना अपि तिष्ठन्तो व्रजन्तो येऽप्यशुद्धयः ॥ ६७ ॥ स्यात्तेपामधिकं पापं त्वया दण्ड्यास्त एव हि ॥ यथाविध्युपविष्टास्तु भक्त्या रुद्रं पठन्ति ये ॥ ६८ ॥ त्वया वन्द्यास्ते विपापा दुतेभ्यः शंस विस्फुटम् ।। नाधिकं पुण्यमस्त्यन्यद्भक्त्या रुद्रजपान्नृणाम् ॥६९॥ पूर्वजन्मार्जितं पापं येनाल्पायुभवेन्नरः ।। निष्कृतिस्तस्य पापस्य रुद्रजाप्येन सर्वथा ।। ७०॥ वेदशं रुद्रनिधानं गत्येभ्यः कुतो दत्तं । कथमपि रुद्रमनुष्टाय मोऽ प्यमयों भवति । रुद्रेण सर्वपापं दग्धं । एवं प्रार्थितश्चतुर्मुखः पितामहः किश्चिद्विचार्याह । ये दुर्मदा होनास्तामसा अशुद्धयोऽभक्त्या शयाना- स्तिष्टन्तो प्रजन्ती जपन्ति तेऽतिपापास्त एव दण्ख्याः। भक्त्योपविश्य विधिवत्पठन्ति ते बन्धा इति दूतेभ्यः स्पष्टं कथय | भक्त्या रुद्रजापकाना सतोऽधिकपुण्यं न । पूर्वार्जितपापाद्योऽल्पायुमैवेद्रुद्रजपेन सर्वथा तनि- ·कर्मकाण्डे अ. ३४ ६०० यद्यल्पायुनरः पापी रुद्र जपति मक्तितः ।। सर्वपापं विहायागु दीर्घायुध मुसी भवेत् ।। ७१ ॥ सम्पत्ति नमारोग्यं तेजो वर्चा चलं वृतिः ।। मेधाऽपि रुद्रं जपतां वर्षद शृणु धर्मराट् ।। ७२ ।। रुद्रेण चामिपिच्येशं भक्त्या वतीर्थवारिणः॥ ये कुर्वन्तीह पानं वा न्नानं वा पावनास्तु ते ।। ७३ ॥ वेषां मृत्युभयं नास्ति शृण्वन्यत्कथयामि ते ॥ पुण्यवानुद्रजपतथिग्जीवी भवेन्नरः ॥ ७४ ।। लानं करोति श्रीरुद्राभिमंत्रितजलेन यः॥ मृत्युतिस्तवो गच्छेत्ल ती! भवसागगत् ॥७५ ॥ शतरुद्रीयेण शिवं येऽभिपिश्चन्ति भक्तितः॥ ते नराः पापनिर्मुक्ता भवन्तीह शतायुपः ॥७६॥ एतत्तव परित्राप दृतान्कयय मञशः ।। धर्मराज न दप्टार्हा प्राह्मणा रुद्रजापकाः ।। ७७॥ कृतिः ॥६-७०॥ भक्त्या स्वजपासाप त्यस्याऽऽशु दीर्घायुः मुखी च भवेत् ॥ ७१ ॥ सम्पत्तिज्ञानारोग्यतेजोरावलतिमेवा रुद- जपान्ते ।। ७२ ॥ दामिपित्ततीर्थपाना स्नानाच पारन । न मृत्यु- मपं। रुद्रजापी पुण्यमान् चिरजीवी चाराभिमंत्रितजलम्बानादीनो मृत्युः पलायने । स मयाब्धेन्तीर्णः। शतस्ठीयेण मस्त्येशमम्य» विपापः शतायुर्भवति । एतमा दूतान्कययेति ध्रुत्वा यमः बन्यानमेन्य दूता- ·श्रीगुरुसंहिता इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा स्वस्थानं यम एत्य सः ।। वथाऽऽदिशत्स्वकानेवं भूपं नाह पराशरः ॥७८॥ एतं मुतापुद्वयर्थमुपायं कथयामि ते ।। अभिपिञ्च शिवं रुद्रायुतेन क्षीरधारया ।। ७९ ॥ ततो दशसहस्राब्दं पुत्रो जीवति सुस्थिरम् ।। राज्यं च मोक्ष्यते हीन्द्रो देवनायो यथा दिवि ॥८॥ अस्य राज्ञः श्रियो नाशो न कदापि भविष्यति ।। मोक्ष्यतेऽकण्टकं राज्यं सन्तोपेण सुतस्तव ।। ८१ ॥ । आहूय शतशो विप्रान्कामल्लोमवर्जितान् ॥ विदुषो ज्ञाननिष्ठांश्च स्वधर्माचारतत्परान् ॥ ८२॥ एतैर्युक्तो नृप शिवेऽभिषेकं विधिना कुरु ।। आयुर्वृद्धिर्भवेदस्य सद्यः श्रेयो भविष्यति ॥ ८३॥ स्तयाऽऽदिशत् । हे राजन्, ते सुतायुद्धयर्थममुमुपायं वच्मि । रुद्रायुतेनेशं क्षीरधारयाऽभिषिञ्च । ततो जीवितस्ते पुत्रो दिवीन्द्र इवान दशसहल-' वत्सरान् सुस्थिर राज्यं करिष्यति। कदाऽप्यस्य श्रियो नाशो न।' पुत्रयुक्तोऽकण्टकं राज्यं करिष्यति ॥७३-८१॥ क्रोधलोमवर्जिताज्ञान- निष्टांस्यधर्मरतान्विद्वद्विपानाहूय सम्भारान्त्सम्भृत्य विधिवच्छियाभिषेक १जीविष्यति, ·६१० श्रीगुरुसंहिता . दंष्ट्राकरालवदनास्तव सहसाऽऽगताः। मन्त्राक्षवान्ददुस्तस्मै तदा ते रुद्रजापकाः ॥९॥ मन्त्राक्षता द्विजक्षिप्ताः धुमारोपरि चागताः ।। दूरे तस्थुस्तदा दूताः स्थातुं शेकुर्न सन्निधौ ॥११॥ हस्तस्थान्दूरतः पाशान्कुमारोपरि चिक्षिपुः ।। शिवदूता दण्डहस्तास्तदा तान्हन्तुमागताः ॥ ९२ ।। पलायनपरा आसन्यमदूता भयार्दिताः। पृष्ठतो चेदपुंरूपाः शिवदूतास्तदाऽन्वंगुः ॥ ९३ ।। एवं द्विजवरै राजकुमारो रक्षितस्तदा ॥ श्रुतिमंत्रर्द्विजवराः कुमारायाशिपो ददुः ॥ ९४ ॥ सावधानः स्थिरमना राजपुत्रस्तदाऽभवत् ।। राजाऽप्यानन्दपूर्णोऽभूच्चकार च महोत्सवम् ॥ ९५॥ भागताः । तदा रुद्रजापकैर्विमन्त्राक्षताः कुमारोपरि क्षिसाः ॥८२-९१॥ दूतास्तु दूरतः पाशाकुमारोपरि चिक्षिपुः । तदा दण्डहस्तान्हन्तुमागतां- छिवदूतान्दृष्ट्वा भयार्ता यमदूताः पलायनपरा आसुः। पृष्ठतो 'लग्नाः शिवदूता अनुजग्मुः । एवं श्रुतिमन्त्रै राजकुमारो रक्षितः । द्विजाः पुत्राया- शिषो ददुः । राजपुत्रः सावधानः स्थिरमनाश्वाभूत् । राजाऽप्यानन्दपूणों १पथाजग्मुः ·कर्मकाण्टे अ. ३४ महापं पूजयामाम मोजयामाम वान्दिजान् ।। ताम्बूलदक्षिणादिभ्यस्तोपयामास तान्दिजान् ॥ ९६ ॥ ममां विरच्य महती सन्तुष्टः स महानृपः।। उपोग्य मुनि सिंहासनेऽन्यांश्च यथाययम् ।। ९७ ।। मुक्तो राजा महिप्या च सममिष्टः मुतेन च ।। उपावित्ममायां स महानन्दोऽमवचदा ॥९८॥ आगो नारदस्तत्र नागपत्रो नृपस्तदा । तदर्शनोगतप्राणान्पुनराप्तुमिवोत्थितः ॥ ९९ ।। प्रत्युत्ला ममानीय पूजयामास तं नृपः ।। उमा हस्ती समानीय विनयापनतोऽनमद् ।। १०० ।। राजा तं प्राह देव त्रलोक्ये गमनं तब। अपूर्वमद्य किं दृष्टं तन्मे वद महामुने ॥ १॥ मदोमा च ।।९२.९५।। ऋषि सम्पूज्य पिान्मोजयित्वा ताम्यूट- दक्षिणाभिम्नोपिया महासमा मिरच्य तुष्ट स्त्रिया सह मुक्तो नृपः सिंहासने पराशर यथायथमन्याशेपोयानन्दितोऽभूतदा नारद भाग- तम्नं पाप मान्य ना॥९६.१००। हे देश, पैटोम्ये ते १पासम्म २ गगरिया.

·६१२ श्रीगुरसंहिता नारदः प्राह भूपाद्य कैलासादागतोऽस्म्यहम् ।। मार्गेऽपूर्व मया दृष्टं तकृणुष्व वदामि ते ॥२॥ महामृत्युः समं दृतैस्त्वत्पुत्रं हर्तुमागतः ।। पराभृतोऽभवत्सद्यः शिवतः स चागतः ॥३॥ पराभूतास्ततस्ते तु यमं गत्वा तदब्रुवन् ।। भंत्यस्माञ्च्छिवदूतास्ते कथं नो भूतले गतिः ॥ ४॥ ततो यमोऽपि कुपितो वीरभद्रमुपागतः ॥ प्राह दूतान्कयं मन्ति मामकांस्तावका वद ॥ ५॥ निजकर्मानुबन्धेन राजपुत्रं गतायुपम् ।। नेतुमभ्यागतान्दूतांस्तावका ध्नन्ति तान्कथम् ॥ ६॥ वीरभद्रस्तदा प्राह युद्धो यम शृणुष्व मे ।। अस्य राजसुतस्यायुरयुतान्दं विनिश्चितम् ॥७॥ गमनं । यद्यपूर्व दृष्टं तर्हि वद । नारद आहाद्य फैलासादागतोऽस्मि । मार्गे दृष्टं यच्मि । सदूतमहामृत्युस्ते पुत्रं हर्तुमागतः। स शिवदूतैः पराभूतो यममत्याह । नः शिवदूता नन्ति । वयं ते दासाः। इति श्रुत्या कुपितो यमो वीरभद्रमत्याह । स्वकर्मणा गतायुपं राजपुत्रमानेतुं गतान्नो दूता- कुतः शिवदूता मन्तीति श्रुत्वा कुपितो वीरभद्र आह । शृण्वस्य पुत्रस्या- १ मम इमे मामकाः, ·कर्मकाण्डे अ. ३४ चित्रगुप्तमपृष्ट्वैते कयं दूतास्त्वरिताः ।। ये जीवन्तो विसृष्टास्ते नास्मद्भुतंबरं कृतम् ।। ८॥ ततो यमश्चित्रगुप्तं समाय सुतस्य तत् ।। भृपतेः परिपप्रच्छ जीवितं लिखितं कियत् ॥ ९॥ इति पृष्टश्चित्रगुप्तो दृष्टवान्यट्टलेखनम् ।। अपमृत्युादशाब्दे लिखितस्तत्सुतस्य तु ॥ ११०॥ तत्रवान्यच लिखितं मृत्यु तीर्लाऽल्पकं त्वयम् ।। जीविप्यत्ययुताब्दं तदृष्ट्वाऽभूच्छङ्कितो यमः ॥११॥ स्वामिन्नागः क्षमस्वैति वीरमद्रं क्षमाप्य सः॥ ततो यमो गत इति प्रेक्षितं मेऽद्य भूपते ॥ १२॥ रुद्रानुष्ठानपुण्येन त्वत्पुत्रायुर्विवर्धितम् ।। परागरेण मुनिना मृत्युनायो जितोऽध हि ॥१३॥ इत्युक्त्वाऽऽपृच्छ्य राजानं नारदः प्रययौ दिवम् ।। पराशरो मुनिश्वापि तथैव स्वाश्रमं गतः ॥१४ ।। युतायुः । चित्रगुप्तमपृष्ट्वा कुतो दूताः प्रेरिताः । जीवन्तस्ते दूता विव- धस्तदस्मदुतर्न वरं कृतं । सतो यमधित्रगुप्त पप्रच्छ ॥१०१-१.९॥ . स पट्टे द्वादरोऽन्देऽल्पमृत्यु तीाऽयुतान्दाञ्जीविष्यतीति तत्रैव लिखितं हवा चफिती यम एस्याही स्वामिनपराध क्षमत्त्वेति वीरमदं प्रार्य गत इति मया दृष्टं । पराशरेणाय रदानुवान पुण्यतो महामृत्यु जिवा ते पुनस्यापूर्थितं । इत्युक्याऽऽपृष्ठ्य नारदा गतः। पराशरोऽपि

·६१४
श्रीगुरुसंहिता
प्रस्थापिता द्विजाचापि ययू राजा जहर्प सः ||
पुत्रो निष्कण्टकं राज्यमयुतान्दं शशास सः ॥ १५॥
एवं रुद्रस्य महिमा तस्माद्योऽनेन शङ्करम् ।।
अर्चेत्कालभयं तस्य न कदापीह दम्पती ॥१६॥
एवं श्रीगुरुनाथेन दम्पतीभ्यां सविस्तरम् ।।
रुद्राध्यायस्य माहात्म्यं कथितं नामधारक ॥१७॥
अत एव यहुप्रीती रुद्राध्यायस्य सद्गुरोः॥
तस्माद्रुद्रामिपेकेण भक्त्याऽर्यः श्रीगुरुः सदा ॥१८॥
गङ्गाधरजसरस्वत्युदितं चरितं गुरोः शृणोति नरः॥
भवसागरपरपारं यात्याप्त्वा स त्रिवर्गमार्यवरः ॥१९॥
स्वाश्रम यया । प्रस्थापिता विजाश्च यथागतं जग्मुः । स पुत्रोऽयुताब्दं
निष्कण्टकं राज्य शशास । एवं रुद्रमहिमा । तस्माद्यस्तेन शङ्करमर्चेत्तस्य
कालमयं न । इत्यं श्रीगुरुर्दम्पतीभ्यां सविस्तर रुदमाहात्म्यं शशंस ।
अत एव श्रीगुरो रुद्राच्यायस्य बहुपीतिः । तस्मादुद्राभिषेकेण श्रीगुरु-
नित्यमयः ॥११०.१८॥ गदाधरजसरस्व० ॥११९॥ इति श्रीगु०
चू० पतुस्त्रिंशो० ॥३४॥

·कर्मकाण्डे अ. ३४ (इति)श्रीसिद्धनामधारफसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- त्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंनितमहाराष्ट्रमापान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयविविरचितायां श्रीगुरुसहितायां कर्मकाण्डे चतुर्विंशः (अध्यायः)। ।। आदितः श्लोकाः ।। ३९७५ ।। ॥ इति चतुर्विंशोऽध्यायः ।। ३४ ।।

·॥ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५॥ श्रीग०॥ विनयावनतः प्राह तं सिद्धं नामधारकः ॥ दम्पतीभ्यां पुरा रुद्रमाहात्म्यं गुरुणोदितम् ॥ १॥ ततोऽग्रतः कयां वृषां विस्तरेण बदस्त्र मे। विद्धं स्वान्तं नितान्तं मे चरित्रेण गुरोर्गुरो ॥२॥ सिद्ध ऊचे शृणुष्वार्य तुभ्यं वक्ष्येऽग्रतः कथाम् ॥ गुरुनाथमथापृच्छन्नता साऽपि पतिव्रता ॥३॥ करौ संधाय विनता भक्तियुक्ता पतिव्रता ॥ श्रीगुरो नोऽग्रतः कीदृगगतिः स्थेयमतः कथम् ॥ ४॥ अथ सारसमहश्लोकोऽयम्- सुरहितदा कथा वृत्ता शरपुरमित इह सोमाख्यम् ॥ व्रतमपि यत इह सीमन्तिन्यलभदपि च दयितं नष्टम् ॥१॥ नामधारक आह। हे सिद्ध पुरा रुद्रमाहात्म्यं श्रीगुरुणोक्तं तते वृत्तों का विस्तराद्वद । तत्र में मनो लमं | सिद्ध आहार्य णु । सा पतित्रता श्रीगुरुं भक्त्या नत्वाऽऽह । भगवन् , सदैव ते चरणस्मरणार्थ १मन:, ·कर्मकाण्टे अ. ३५ भगवन् श्रीगुरो मह्यं मन्त्रमेकमुपादिश ॥ चरणस्मरणं येन भवतः स्यात्सनातनम् ॥५॥ श्रीगुरुः प्राह नारीणां पतिसेवेकसाधनम् ॥ उपदेशेन कि तासां मन्त्रो देयो न हि स्त्रिय॥६॥ उपदेशात्त्रिया हानिर्दातमन्त्रोऽपि हीयते ॥ शुक्राचार्यस्य तु पुरा जातमीदृक्पतिव्रते ।। ७॥ इति श्रीगुरुणोक्ता सा बद्धपाणिन्तानचीत् ।। स्त्रिय मन्त्रः कुतोऽदेयः शुक्रस्य किमभृत्पुरा ॥८॥ विस्तरेणासिलं स्वामित्कृपया कथयस्व मे ।। इत्युक्त्वा करुणं साध्वी पदलग्नाऽभवद्गुरोः ॥९॥ श्रीगुरुः प्राह तो साधि शृणु पूर्वकथामिमाम् ॥ पुरा मुरासुराणां हि समभूत्तुमुलो रणः ॥ १० ॥ दैत्यसैन्यं हृतं देवः शुक्रोऽपि तदजीवयत् ।। उत्थाप्य तन्मृतमपि भूयो युद्धाय चैरयत् ॥ ११ ॥ मे मन्त्रमुपादिश । श्रीगुरुपह । स्त्रीणां पतिसर साधनं । मन्त्रो न देयः ॥ १-७॥ उपदेशे शुक्रन्येर दातुर्मन्त्री हीयने । सा प्राह । श्रीगुरो, स्त्रिय मन्त्रः कुतो न देयः । शुक्रम्य किं जातं तसर्व कृपया पदेति पदटमाऽमृत् । श्रीगुनाह पूर्वकयां शृणु ! पुरा देवदैत्याना युद्धममत् । तन हतं दैत्यसैन्यं गुरुः सखीन्या जीवयित्वा पुदाय पुनः पुनः १मदान् ·६१८ गुरुसंहिता क्रुद्धो वत्रेण वैवी तदहञ्च्छुक्रस्त्वजीवयत् ॥, सद्यो यात्यासुरं सैन्यं देवसैन्यवधाय तत् ।। १२ ।। एवं सत्येकदिवसे कैलासं प्राप्य देवराद ।। शुक्रमन्त्रप्रभावादि सर्व प्राह शिवाय सः ॥१३॥ ईश्वरः कुपितः प्राह नन्दिनं गच्छ सत्वरम् ।। नन्दिकेश्वर वक्त्रेण धृत्वा शुक्रं समानय ॥ १४ ॥ इवि स्वामिवचः श्रुत्वा धावनात्वा स नन्दिकः॥ शुक्राचार्य ध्याननिष्ठं दृष्ट्वाऽप्यास्येनं चाददे ॥ १५ ॥ गृहीत्वा तं शिवं प्राप चक्रुः कोलाहलं द्विपः ॥ अगस्त्योऽधिमिवाचार्य शिवोऽभक्षदितीतरे ॥ १६ ॥ दिनानि कतिचिच्छुक्रः शिवस्य जठरे स्थितः ।। ईशा स विस्मृतो देवान्मूत्रद्वारा विनिर्गवः ॥१७॥ भैरपत् । एकदिने इंद्रः शिवमेत्य सर्वमाह । कुपितः शिवो नन्दिनं प्राह । शुक्र मुखे पुत्ला शीघ्रमानयेति । तथेति स नन्दी गत्या ध्याननिष्ट शुक्र मृला शिवाय ददौ। दैत्यकुले आकान्तोऽभूत् । शिवः शुक्रमभक्षयत् ॥ ८-१५॥ स शिवोदरे काश्चित्कालं स्थित्वा शिवन विस्मृतो मत्रद्वारा बाहिर्मतः । पूर्य स भार्गवः सन शियसुझसम्पर्काच्टुक इति यातो भूत्या १ इन्द्रः २ मुखेन सप्राइ ३ त्रयो [दैत्याः ] ४ ईश्वरेण.

·६१९ कर्मकाण्डे अ. ३५ पूर्व सन्मार्गवः सोऽस्य शुक्रसम्पर्कतोऽभवत् ॥ लोके शुक्र इति ख्यातो भूयो दैत्यानजीवयत् ॥१८॥ इन्द्रो विचारयामास समाहृय पुरोहितम् ॥ बृहस्पते दैत्यगुरुजीवयत्यसुरान्क्रविः ॥ १९ ॥ यत्नाद्विघ्नं कुरुष्वास्य त्वं विवेकी पुरोहितः ।। ततो बुद्धिविवेकात्वमधिकोऽसि बृहस्पते ।। २० ।। पश्य दैतेयभाग्यं यच्छुक्रो हितकरो गुरुः ।। उत्यापयत्यपि मृतान्युद्धायायान्ति ते पुनः ॥२१॥ तथा त्वं न करोग्यस्मानुपेक्षसि कथं गुरो॥ ख्यातो भवान्देवगुरुर्बुद्धथा शीघ्रं विचारय ॥ २२ ॥ पूज्यः समस्तदेवानां त्वं करोपि कृपां यदि ॥ शुक्रस्य किनु वैशिष्टयं भवता स समो न हि ॥ २३ ॥ इति नानाप्रकारेण स इन्द्रो देवनायकः ।। तुष्ट्वोपचारैरानर्च तं तुतोप स गीप्पतिः ॥ २४ ॥ दैत्यानेस्य मृतानपि ताजीवयामास । इन्द्रो विचार्य बृहस्पतिमाह । दैत्यगुरुदैत्यानीग्यति तत्र विघ्नं कुरु । त्वं ततोऽपि त्रिवेको । दैत्यभाग्य पश्य ! मृतानपि जीवयित्वा तद्गुरुर्युद्धाय तान्प्रेरयति । स्वं तथा न करोपि । न उपेक्षसे किं। त्वं बुद्धया ख्यातोऽस्यतः शीघ्र विचारय । पून्यस्त्वं कृपां करोपि चेच्छुक्रस्य किं वैशिष्टयं स त्वत्समो नेति तृष्वाऽपूजयत् । स १शुक्रात.

·६२० श्रीगुरुसंहिता उपायं कथयामीन्द्र मन्त्रसत्त्वहरं परम् ॥ तस्य पट्कर्णगे मन्त्र सामर्थ्य नाशमेष्यति ॥ २५ ॥ कचित्तत्सन्निधौ धूर्तः प्रेपणीयः प्रयत्नतः ॥ विद्याथिरूपधृक्तेन मन्त्रविनो भविष्यति ॥ २६ ॥ विद्यार्थित्वेन तनयः प्रेपणीयः कचो मम ।। ग्रहीप्यति स तन्मन्त्रं नात्र कार्या विचारणा ॥२७॥ इत्युक्त्वा कचमाहूय तमुवाच गृहस्पतिः।। गच्छ विद्यार्थिरूपेण शुक्र दैत्यगुरुं सुत ॥ २८॥ निन्दां कृत्वाऽपि नः फायवाइमनोमिनिपेच्यं तम् ।। ततः सञ्जीवनी विद्या पुत्र साधय यत्नतः ॥ २९ ॥ इति विज्ञापितः पुत्र इन्द्रायैरनुमोदितः ॥ विद्यार्थी सन्कचः प्राप्तः शुक्राचार्य महामतिः ॥ ३०॥ तुष्ट माह । हे इन्द्र, शृपायं । पट्फर्णगे मन्त्र मन्त्रसत्त्यं नश्यति ॥१६-२१॥ कश्चित् घूतों विद्यार्थी यत्नात्प्रेषणीयस्ततो विप्नो भविष्यति । मत्सुतः फचस्तथैव प्रेपणीयः। स मन्त्रसारं हरिप्यति न संशय इत्युक्त्या कच. भाहपाह। त्वं विद्यार्धिरमपेण शुर्फ गवाऽस्मन्निन्दा कृत्या तं याड्मनः- फायनिषेव्य ततः सभीवनीवियों स्वीकुर्वित्याज्ञप्तः इन्द्रायनुमोदितः स फची विद्यार्थी शुक्रमेत्य साया नया फरणममे स्थितः शुक्रस्तमाह। १ सेवा करया २ तस्मात्, ·क्रमकाण्ड अ.३५ ६२१ कविं प्रणम्य साष्टाङ्गं करुणं चाग्रतः स्थितः॥ तदा पप्रच्छ तं शुक्रः कस्त्वमस्यागतः कुतः ।। ३१ ।। स प्राह द्विजपुत्रोऽहं कीर्तिस्ते वितता श्रुता ।। विद्यार्थित्वेनैव भवत्सेवनार्थ समागमः ॥ ३२॥ भवच्चरणसेवार्थ निश्चयेनागतोऽस्म्यहम् ।। मक्तचिन्तामणिस्त्वं वा अनाथपरिपालकः ॥३३॥ इत्याह करुणं वाक्यं विनयावनतः कचः।। तत्र स्थिता शुक्रसुता प्रणता तातमब्रवीत् ।। ३४ ॥ देवयानी प्राह शुक्रं ब्राह्मणो भात्ययं शुमः॥ विद्यां दातुममुं तात शिप्यत्वेनोररीकुरु ॥ ३५॥ सुन्दरः स कचो माति स्मरविस्मरणास्पदः।। भूयान्मे पतिरित्येवं देवयानी व्यचिन्तयत् ।। ३६ ॥ फस्त्वं कुत आगतोऽसीति । स आह द्विजपुत्रोऽहं ते कीर्ति श्रुत्वा विद्यार्थित्वेन सेवार्थमागतोऽस्मि । भक्तचिन्तामणिरनाथपरिपाटको भवान् ॥२६-३३ ॥ एवं करणं यदन्तं दृष्ट्वा शुरुपुत्री देवयानी तात नत्वाऽऽह ॥ ३४ ॥ शुमोऽयं निमोऽमुं शिष्यत्वेन स्वीकुर्विति ॥ ३५ ॥ स्मरोप- मोऽयं मे पतिर्मनस्विति मनसा निश्चिन्य पितरं प्रार्थयत् । सोऽपि पुत्रीवा- . १ कामविस्मरणस्थानभूतः.

·६२२ श्रीगुरुसंहिता इति सश्चिन्त्य पितरं प्रार्थयामास सा सुता। तद्वात्सल्यात्स शुक्रोऽपि शिष्यं तं स्वीचकार सः ॥३७॥ विद्याभ्यासे प्रवृत्तं तं धूतं मत्वाऽथ दानवाः॥ ऊचुः कपटवेपोऽयं देवपक्षी समागतः ॥ ३८॥ विद्यामभ्यस्य देवेभ्यः शंसिष्यति ततो हि नः॥ भङ्गो भविष्यति ततो यत्नः कार्योऽन नो महान् ॥३९॥ ततः कदाचित्स कचः समिदयं वनं गतः ॥ दैत्या अपि सहायार्थमनुजग्मुः कुबुद्धयः ॥४०॥ कचेन सह ते गत्वा दैत्या जनुः कचं वने ॥ ततः समिध आदाय स्वयं दैत्या गृहान्ययुः ॥४१॥ शुक्राचार्यस्य तनया देवयानी तदा प्रियम् ।। अनवेक्ष्याह जनकं नायापि प्रिय आगतः ।। ४२ ।। यावन्नायास्पति कचस्तावद्भोक्ष्यामि नैव च ॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा चिन्तयामास मार्गवः ॥४३॥ रसत्यात्तं स्वीचकार । दैत्यास्त धूर्त मन्या कपटी देवपक्षी विद्यामभ्यस्यार्य देवान्वक्ति चेन्नो हानिरतोऽस्य नाशे यानः कार्य इति विचार्य कदाचित्स- मिधा यनं गतं कचमनुगम्य ते कचं हत्या समिध आदाय गृहमागताः- देवयानी शुझमाह । कुनः फचोऽयापि नागतः । सं विना न भोप इति ·कर्मकाण्डे अ. ३५ ६२३ कचो वने मृत इति ज्ञाला ध्यानेन भार्गवः ।। मन्त्रेण जीवयित्वा तमानपामास सत्वरम् ॥४४॥ ततो बहुतिथे काले दैत्या द्वेपसमन्विताः ॥ कचं वनङ्गवं भूयो निहन्युर्दुष्टयुद्धयः ॥४५॥ जीवयिप्यति तं मूय इति मीत्यैव तद्वपुः॥ चूकृत्वा दश दिशो दैत्याः खित्वा ययुर्ग्रहान् ॥४६॥ अस्तं गवस्तवः सूर्यो देवयानी न वीक्ष्य वम् ।। पितरं प्राह कस्मान्मे प्रियोऽद्यापि न चागतः ॥४७॥ कचो मम प्राणसखस्तन्नानपसि चेपितः ।। विपं पियेयं तद्वक्त्रं ततो दर्शय मे पितः ॥४८॥ कन्यावात्सल्ययुक्तोऽथ शुक्रो ध्यानेन वीक्ष्य तम् ।। हतं छिन्नं च विज्ञाय जजाप मनुमुत्तमम् ॥४९॥ अहो मन्त्रस्य सामर्थ्यात्प्राप्तो जीवन्कचो गृहम् ।। देवयानी तुतोपामालिंग्यापि पिता तथा ॥५०॥ श्रुत्या ॥ ४३ ।। शुक्रस्तं मृतं ज्ञात्या मन्त्रेण जीययित्वाऽऽनयत् । पुनर्दियो दैत्याः फालान्तरे वनं गतं कचमनु गत्वा दुधियां तं हत्वा पुनर्जीवषिष्य- तीति भिया तहे चूर्णात्य दिनु क्षिप्वा गृहान् ययुः। सूर्येऽस्तं गर्ते देवयानी पितरमाह । प्राणसखोऽद्यापि नागतः । शुक्रस्तथाविधमपित १देवयानी, ·६२४ श्रीगुरसंहिता पुनर्विचारयामासुदैत्याः किं कार्यमद्य नः ।। हतं स जीवयत्येनं कन्यास्नेहात्पुनर्गुरुः ।। ५१ ।। कर्तव्योऽयमुपापोऽद्य श्व एवैकादशीदिने । हुत्वाऽस्य भस्म गुरवे देयं पानेन संयुतम् ॥५२॥ निवित्यैवं ततोऽन्येचुरेकादश्यां कचं बहिः ।। नीत्वा हत्वा च हुत्वाऽस्य जगृहुर्मस्म यत्नतः ॥५३॥ मिश्रीकृत्य तु तदस्म पानेन सह दानवाः॥ विश्वासेन तु शुक्राय ददुस्वे तत्पपौ कविः ॥ ५४ ॥ अदृष्ट्वा तं पुनर्देवयानी पितरमत्रवीत् ।। रुदती सुदती कास्ते सखा मम् सुखाकरः ॥५५॥ तदा ध्यानेन शुक्रोऽपि प्रेक्षन्नपि न दृष्टवान् ।। खिन्नाऽभूद्देवयानी सा तन्मोहात्सोऽपि दुःखितः ५६ विचार्य सर्वतोऽदृष्ट्वा वतः स्वोदरगं कचम् ।। दृष्ट्वा सन्दिग्धचित्तोऽभूत्कविः किं कार्यमद्य मे ५७ । ज्ञात्वा जीवयित्वाऽऽनयत्। पुनर्देव्यास्तं हल्ला हुला च तद्भसा पानेन सह शुक्राय ददुः ॥ ४४ ५३ ॥ कचमदृष्ट्वा कन्याऽऽह । क प्रियः । तं नानपसि चेद्विपं पिबेयम् । शुक्रोध्यानेनेतस्ततस्तमदृष्ट्वा ज्ञानदृष्टया स्वोद- रगतं ज्ञात्वाऽऽह । दैत्यैर्मकुक्षी क्षिप्तः । कि तेन प्रयोजन । तदानयनान्मे ·कर्मकाण्डे अ. ३५ पुत्री शुक्र उवाचायि कचो मदुदरं गतः ।। दत्यैः क्षिप्तः स मत्कुक्षौ ततो निष्कास्यते कथम् ५८ तस्य निर्गमनान्मृत्युर्ममापि च भविष्यति ।। वद कल्याणि मे पुत्रि तेन किं वे प्रयोजनम् ॥ ५९ ॥ देवयानी कवि ग्राह मम कामोऽयमोशः॥ पत्नी स्यामप्युमो नित्यं स्थास्याको निकटे तव॥६०॥ . मत्पतिः स भवत्येवं संकल्पो मम चेत्पितः ।। नानयिष्यसि तं प्राणांस्त्यश्यामीह तवाग्रतः ॥६॥ इति श्रुत्वा स सन्दिग्धः शुक्रः कन्यामबोधयत् ।। तत्यापणान्मरिप्येऽहं पुत्रि दाता पिता तव ।। ६२ ।। पुत्री प्राह समस्तांस्त्वं जीवयिष्यस्यहो पुनः ॥ प्राणा यास्यन्ति ते त्वत्र चित्रमेतद्विमाति मे ।। ६३ ।। शुक्रोऽवदत्सुतां पुत्रि मतो नान्योऽत्र कश्चन ।। सञ्जीवनीमिमा वेति को मामुत्यापयिष्यति ॥ ६४॥ मृत्युर्मयेन् । पुत्री आह । तत्पनी भूत्वा लनिकटे तेन सह स्थास्येऽयं, मे सङ्कल्पो मृपा चन्मरिष्ये। संदिग्धः शुक आह । तदानयनान्मे मरणम् । पुन्नी माह । सर्वप्राणदाता त्वं कथं मरिष्यसि ॥ ५४.६३ ॥ शुक्र आह । १ उदरात् २ मवेयं ३ सदेयुरः..

·६२६ श्रीगुरुसंहिता मन्त्रो वाच्यो न कस्यापि कस्यचिच्चेद्यदा स च ॥ भवेत्पट्कर्णगोऽसारः कचान्मेऽपि मृतिर्भवेत् ॥ ६५ ॥ तदश्रुत्वा पुनः कन्या धृत्वा पितृपदेऽब्रवीत् ।। पद्धहस्ता वत्सल मे तात मन्त्रमुपादिश ॥६६॥ ततः कचं जीवय भो मृत्युस्ते चेद्भविष्यति ॥ जीवयिष्यामि मन्त्रेण त्वामित्थं तत्पदे दधौ ।। ६७ ॥ शुक्रः प्राह स्त्रियै मन्त्रो न देयः पुत्रि सर्वथा ॥ शास्त्रेण दोपाः कथिताः स्त्रीभ्यो मन्त्रप्रदानतः ॥६॥ पतिभक्तिः स्त्रिया धर्मो मन्त्रो देयो न योपितः॥ मन्त्रदानादात्मन्त्रसत्त्वं द्राङ्नाशमेष्यति ।। ६९ ॥ देवयानी कविं प्राह मुखेनैव जपं कुरु ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहमिति प्रोक्त्वा सामूच्छिताऽपतत् ७० उत्थाप्यालिंग्य च सुतां कविर्दुहितवत्सलः ॥ तां मा भीरिति चाश्वास्य ददौ सञ्जीवनीमनुम् ॥७१।। सञ्जीवनी मत्तोऽन्यो न वेद । मन्त्रोऽन्यस्मै नदेयः । पट्कर्णगो मन्त्रोऽसारो भवेत् । ततः कचार्थ मे मृत्युः। कन्याऽऽह । मेमन्त्रं देहीति शुक्रं जगौ। स्त्रीणां पतिसेवा । मन्त्रो न देयः । दाने चानेकदोपा दातृमन्त्रहानिश्च । सहि त्वं सुखेन मन्त्रजपं कुर्यहं मरिष्ये इति फन्या मूछिताऽपतत् । १निर्वलः २ मंत्र.

·कर्मकाण्डे अ. ३५ ६२७ शुधार जीवितो दैवात्कचः कुक्षिगतोऽपि तम् ।। पदकर्णगोऽभवन्मन्नोऽथ कचार्थ पिताजपत् ।। ७२ ॥ शुक्रोदरं विदार्याशु निर्गतः स कचस्तदा ।। शुक्रो ममार तं देवयानी मन्त्रादजीवयत् ॥७३॥ त्रिवार तन्मनुं श्रुत्वा मेधावी स दधार तम् ।। भृशं स मनसा तुष्टः कार्य सिमिति द्विजः ॥ ७४ ।। ततः कचः कविं नत्वा बद्धपाणिर्जगाद तम् ।। घातयन्त्यसुरा द्वैपादत आज्ञापयस्व माम् ॥७५॥ विद्या लब्धा प्रसादात्ते पूर्णाः सर्वे मनोरथाः ।। कृपया तेऽभवं पूर्ण इत्युक्त्वा तत्पदे दधौ ॥७६ ॥ प्रहृष्टोऽपि कविगैहं प्रयाहीत्यादिदेश तम् ।। तद्वासोचलमादाय कन्योचे मत्पतिर्भव ।। ७७॥ कन्यावत्सलः शुक्रस्तामुत्याप्यालिङ्ग्य मा भीरित्याश्वास्य मन्त्रं ददौ। ततः कचार्थ जजाप । स शुस्कुक्षि विदार्य निर्गतः ॥ ६३.७३ ।। ततो मृतं शुक्र देवयानी जीययामास । भेधावी कचत्रिः श्रुत्वा जग्राह । स्वकार्य सिद्धमिति तुष्टः शुक्रं नत्वाऽऽह ।। ७५-७६ ॥ दैत्या द्वेपान्मा प्रन्ति, मे विद्या लब्धा, ते कृपया कामाः पूर्णा इति पदे दधौ । दृष्टः शुमो गृह गच्छेत्यादिशत् । तद्वस्त्रं धृत्वा देवयानी आह । मे पतिर्भ। त्रिया १ आतापयामास २ पत्रप्रांच, ·M ६२८ श्रीगुरुसंहिता त्रिहतस्त्वं तु दनुजै रक्षिता मे तवासवः ।। विद्या प्रदापिता पित्रा ततो मोऽवश्यमुह ।। ७८॥ कच ऊचे भगिन्येव गुरुपुत्री तु पालिके ।। मत्प्राणरक्षणान्माता त्वमेव मम सुनते ॥ ७९ ॥ दोपं मयि त्वदुद्वाहादृपयः स्थापयन्स्यहो।। भगिनी जननी त्वं मेऽपराधान्क्षन्तुमर्हसि ॥ ८०॥ देवयानी प्रकुपिता शापं दास्यत्युवाच तम् ॥ विधाथमो पृथा तेऽस्तु त्वं सर्व विस्मर क्षणात् ॥८॥ मदन्तःकरणस्थाऽऽशा घातिता कूटचेतेसा ।। विद्यालेशोऽपि ते माऽस्तु शापं मेऽमुं गृहाण रे ॥२॥ कच ऊचे वृथा शापो दत्तोऽतो भीरु ते करम् हीनो ब्रह्मकुलादन्यो ग्रहीष्यति मदुक्तितः ।। ८३ ।। ब्रह्मज्ञानी पिता तेऽपि विद्यां तेमृतजीवनीम् ॥ उपादिशत्ततो विद्या नाशमप्यत्यतः परम् ॥ ८४ ।। ते प्राणा रक्षिता विद्या च दापिता ॥७७-७८ ॥ कच आह । गुरुपुत्री स्वसा प्राणदानाच माताऽतस्ते विवाहादपयो मयि दोपारोपं कुर्युः । हेऽम्ब, भगिनि, क्षमस्य । सा कुपिताऽऽह । या ते विद्याश्रमः । सर्प विस्मर। रे कूटचित्त, मदाशा पातिताऽतो विद्यालेशोऽपि त्वयि माऽस्तु ॥७९.८२।। कच आह । मे वृथा शापो दत्तः । ब्रह्मकुटातिरित्तास्त्वां परिष्यति । पित्रा से सभीवनी दत्ताऽतो नश्यतीति शप्त्वा गृहं गतः । देवा दृष्टाः। पट: १ मा २ पटचिन, ॥

·फर्मकाण्डे अ. ३५ ६२९ इति शस्त्रा ततः प्राप स्वगेहं स कचस्तदा ।। हृष्टा देवा ततो दैत्या इत ऊर्ध्व न जीविताः ॥ ८५॥ अपात्रयोजनाच्छुक्रमन्त्रो निःसारतां गतः ॥ स्त्रियै मन्त्रस्ततः साचि नैव देयः प्रयत्नतः ॥८६॥ स्त्रीणां तु पतिसवैकधर्मो मन्त्रेण किं पुनः॥ अवो व्रतोपत्रासादि कार्य गुर्वाज्ञया तया ॥ ८७ ।। सावित्री श्रीगुरुं नाह वाक्यं तेऽतीव मे मतम् ॥ भवत्पदान्जस्मृत्यर्थ नतमेकमुपादिश ।। ८८॥ भवद्वाक्यं प्रमाणं नौ न जाने त्वां विना परम् ।। त्वमेव मे व्रतं नाथ व्रतं त्वत्पादसेवनम् ॥ ८९ ॥ अथापि त्वत्पदाम्भोजभक्तिदाार्थमेव मे ।। आज्ञा देहीति तत्पादी धृत्वा प्राह कृपां कुरु ॥ ९० ।। तुष्टोऽथ श्रीगुरुः प्राह व्रतं ते कथयाम्यहम् ।। सौभाग्यस्थैर्यदं तेऽपि पत्यू राजसुखप्रदम् ॥९१॥ कर्णगे मन्नेऽत ऊध्ये दैत्या न जीविताः । अपात्रयोजनाच्छुक्रमन्त्रोऽ. सारोऽभूत् । ततः स्त्रीभ्यो मन्त्रो न देयः । तासां पतिसेवा धर्मः । मतं च गुजिया कार्यम् । साध्वी आह । ते वाक्यं नः प्रमाणम् | भवत्पाद- सेना च मतम् । अयापि भक्तिदाढर्या कृषी कुर्विति पदे दधौ । तुटो गुरुराह । ते सौभापत्थर्याय ने पत्यू राजमुखाय च व्रतं वक्ष्ये ।।८३-११॥ १ पतिमता, ·श्रीगुरुसंहिता दम्पती पोचतुः स्वामिन्त्रमाणं नौ भवद्वचः ।। भवान्यथाऽऽज्ञापयति करिष्यावस्तथैव हि ॥ १२ ॥ गुरुवाक्यं न यः कुर्यात्स घोरं नरकं प्रजेत् ।। तव वाक्यं प्रमाणं नावित्युक्त्वा दधतुः पदे ॥ १३ ॥ अथ श्रीगुरुनाथोऽसौ सुव्रतं विश्वतारकम् ।। कथयामास सन्तोपाद्दम्पतीभ्यां कृपाकरः ॥ ९४ ॥ सिद्धोऽब्रवीत्कौतुकेन श्रीगुरुर्नामधारकम् ॥ दम्पतीम्यामतिप्रेम्णा बतमेतदुपादिशत् ॥९५॥ श्रीगुरुर्दम्पती प्राह कथयिष्येऽध वां कथाम् ॥ पप्रच्छुर्ऋषयः पूर्वमितिहासं सुतं किल ।। ९६ ॥ सूतो मुनीश्वरानूचे तग्रतं कथयामि वाम् ।। नारीणामथवा पुंसां व्रतं परमपावनम् ॥९७ ॥ स्वच्छन्दोऽनारतानन्दो निर्विकल्पो निरामयः ।। य ईश्वरस्तमर्चेधः स सर्वाभीष्टभाग्भवेत् ।। ९८॥ दम्पती ऊचतुः । यदादिशति तनः प्रमाणम् । यो गुरुवाक्यं न भजेत्स नरर्फ जेदिति पदे दधतुः । सिद्ध आह । हे नामधारक, कृपान्धिः श्रीगुरुः प्रेम्णा विश्वतारकं ब्रतमाह । हे दम्पती, सूतेन ऋपिम्प: कथित पश्ये स्त्रीणां पुंसां वा पावनं दतम् । स्वच्छन्दं पूर्णानन्दं निरामयभीशं १ सदानंदः, ·कर्मकाण्डे अ, ३५ विरक्तः कामयुक्तो वा विषयासक्त एव वा ।। यो भक्त्या पूजयेदीशमीश्वरोऽस्मै प्रसीदति ॥ ९९ ।। संसारान्धि समुत्ततुं दम्पती योऽमिवांछति ॥ स शिवत्रतमेतत्तु सोमवाराख्यमाचरेत् ।। १०० ॥ एतेन परपारं द्राग्यास्यति श्रुतिशासनात् ॥ सकलाभीष्टसिद्धिः स्यादीश्वरार्चनतो नृणाम् ॥ १॥ सोमवारामिधं पुण्यं बतानामुत्तमं व्रतम् ॥ ईश्वरार्चनरूपं यत्सकलामीष्टसाधकम् ॥२॥ उपोप्य नक्तं मुक्त्वा वा व्रती स विजितेन्द्रियः॥ वैदिकायुक्तमार्गेण यथाविधि समाचरेत् ॥ ३ ॥ ब्रह्मचारी गृही वाऽन्यो नारी वापि कुमारिका ॥ महीनाऽपि विववा व्रतमेतत्समाचरेत् ॥ ४॥ यो भनेत्स सर्वेधमाक् । विरक्तः कामुको या यो भजेत्तस्मै शिवः प्रसी. दति । भवान्धि तनु सोमवारव्रतम्। एतेनाशु सर्वामीसिद्धिमोक्षश्च ॥ ९२.१०१ ॥ ईशार्चनरूपमिष्टदमेतद्दतानामुत्तमं व्रतम् । चतुर्वर्णाश्रमाः त्रियः कुमारी विधवाऽपि टपोप्य नक्तं मुक्त्वा वेन्द्रियाणि जिन्वा विधिने- १२.दंपती, ·६३२ श्रीगुरुसंहिता अत्र वा कथयिष्यामि प्रताख्यानं पुरातनम् ॥ श्रोतव्यं भक्तियुक्तेन सावधानेन चेतसा ॥५॥ कथा स्कन्दपुराणोक्ता श्रवणादपि सिद्धिदा ॥ आर्यावर्ताभिधे देशे राजेन्वति पुरा नृपः ॥६॥ चित्रवर्मा स धर्मात्मा पुण्यराशिः स्वधर्मकृत् ।। रक्षको धार्मिकाणां यो योऽप्यधार्मिकशिक्षकः ॥७॥ पुण्यं तेनाखिलं चीर्ण जिताः सर्वेऽपि वैरिणः ॥ सम्पदोऽप्यखिला लब्धा ईदृक्शूरः पराक्रमी ॥ ८॥ स चिरं सेवयामास धर्मपल्या समं शिवम् ।। पुत्रार्थ दैवयोगेन जज्ञे तस्य तु पुत्रिका ॥९॥ रूपलक्षणसम्पना सुन्दरी पार्वतीव सा॥ लावण्यरजिता यस्या अभाडा मास्करप्रभा ॥११०॥ दमाचरेत् । अत्राय स्कन्दपुराणोक्तेतिहासं सावधानेन शृणु । आर्यावर्ते धर्मात्माऽधार्मिकशिक्षफः, धार्मिकनाता, चित्रयर्मा राजाऽभूत् । तेन पुण्यं . वीर्णम् । पियो जिताः सर्वसम्पदच लब्धाः । स पराक्रमी पल्या सह पुत्रार्थ शियं भेजे। देवापलावण्यसम्पन्ना भास्वती पुत्री जज्ञे ॥२-१०॥ १ युवा प्रति २ मुराशि देशे राजन्वान् ३ भास्करप्रभासदशी.

·कर्मकाण्डे थ.३५ ६३३ विज्ञातुं जातकं वस्या आहूता भृमृता तदा ।। लग्रं दृष्ट्वा ज्योतिपिका अवीन्द्रियविदोऽवदन् ॥११॥ सुलक्षणा वियं कन्या सीमन्तिन्याख्यया भवेत् ।। उमेव मङ्गलाट्येयं दमयन्तीय रूपिणी ।। १२ ।। भागीरथीव सत्कोतिर्लक्ष्मीरिव गुणान्विता ॥ पानीयं देवमातेव सीतातुल्या पतिव्रता ।। १३ ।। कान्त्या च सूर्यसदृशी या शान्त्या चन्द्रमा इव ।। पत्या दशसहस्राब्दं राज्यं चानुभविष्यति ॥१४॥ एवं ते जातकनास्तज्जातकं समुपादिशन् । हृष्टो राजा तदा तेभ्यो विप्रेग्यश्च ददौ धनम् ॥ १५ ॥ सुखोपविष्टे सदसि कदाचिद्राजनि द्वितः ॥ निर्भयः कथिदाहेदं मो राजन्नववारय ।।१६।। भृणु मे वचनं कन्या तवेयं सर्वलक्षणा ।। अस्पायतुर्दशे वर्षे वैधन्यं हि भविष्यति ।। १७ ।। तन्नातकं ज्ञातुमाहूता द्विजा ऊचुः । सीमन्तिनीनाम्नीय मुटक्षणा, गौरव मगला, दमयन्तीय रुपिणी, ॥११-१२। गनेव सत्कीर्तिः, योरिव गुणाढयाऽद्वितियत्याज्ञी, सोनेव सती, सूर्यवद्रात्यती, चन्द्रवन्टा- ताध्यतान्दै भर्ना सह राज्यमनुभविष्यति ॥ १३-१४ ॥ इति श्रुधा हयो राजा तेभ्यो धनं ददौ । कदाचिन्निर्मयो विप्रो राजानमाह । मुटक्षणाया अपि ते पुत्र्याश्चतुर्दश वर्षे वैधयं भविष्यतीति शुधा राजा मूच्छितः ।

·६३४ श्रीगुरुसंहिता इति विप्रवचः श्रुत्वा स राजा मूञ्छितोऽभवत् । प्राप्यापि चेतना विनवाक्याच्चिन्तान्वितोऽभवत् १८ विप्रस्तु निर्गतो दुःखं निवेद्याथ नृपो भृशम् ॥ दुःखातः प्राह निखिलमीश्वराधीनमेव हि ॥१९॥ सीमन्तिनी सा ववृधे सीमन्तिन्युत्तमा क्रमात् ।। सप्ताव्दां वीक्ष्य राजाऽऽह कन्या देया कथं त्रियम् २० चतुर्दशेऽन्दे वैधव्यं द्विजेनास्याः प्रभापितम् ॥ इति व्याकुलितौ जातौ राज्ञी राजा च सर्वदा ।। २१॥ चिक्रीड साऽङ्गणे कन्या धन्या मान्या सखीवृता ।। शुश्राव भावि वैधव्यं द्विसप्तान्दैजेिरितम् ॥ २२॥ ततः साऽल्पवयस्काऽपि कन्याऽभूदृशदुःखिता ।। कदाचिदैवयोगेन काचित्प्राज्ञी गृहं गता ॥२३॥ याज्ञवल्क्यस्य पत्नी सा या मैत्रेयीति गीयते ॥ गृहागतां पवित्रां तां नत्वा केन्या पदेऽग्रहीत् ॥२४॥ विप्रः निर्गतः। प्रबुद्धो दुःखातों राजाऽऽह । सर्वमीशाधीनमिति ॥१५-१९॥ ततः सताब्दां सीमन्तिनी वीक्ष्य राजाऽऽह । कमिय देया। चतुर्दशेऽस्या वैधव्यमिति राज्ञी राजा च दुःखितौ। अङ्गणे क्रीडन्ती सीमन्तिनी तच्छुत्वा साऽपि दुःखिताऽभूत् । तत एकदा गृहागता याइयल्क्यपत्नी मैत्रेयी नवा सीमन्तिन्याह । मातमी पाहि। सौभाग्यस्थै- २ वृहदारण्यके गीयते.

·कर्मकाण्डे अ. ३५ कन्या प्रणम्य साटासन्धाय करसम्पुटम् ।। प्रणता प्राह करुणं मातमा परिसालय ॥ २५ ॥ मत्सौभाग्यस्थैर्यकरमुपायं ब्रूहि रक्षणम् ।। चञ्चलं मे मनो यस्मादतस्त्वां प्रार्थयेऽभयं ॥ २६ ॥ इति कन्यावचः श्रुत्वा प्राह तां ब्रह्मवादिनी ।। शरणं व्रज सोमं ते सौभाग्यं सुस्थिरं भवेत् ॥ २७॥ कन्या प्राह कथं सोमः सेवनीयो वदाखिलम् ।। प्रतं वाऽपि कथं कार्य वद त्वं जननी मम ॥ २८ ॥ ब्रह्मस्त्री सा पुनः प्राह सोमवारव्रतं कुरु ।। सोमवारेऽर्चय शिवं कृत्वोपोपणमादरात् ।। २९ ।। सम्यग्यथाविधि स्नात्वा वसित्वा दिव्यमंशुफम् ।। स्थिरीकृत्य मनो गौरीहरं भक्त्या समर्चय ॥१३० ।। पापक्षयोऽभिषेकेण साम्राज्यं पीठयूजनात् ।। गन्धाक्षतैश्च पुप्पैश्च सौभाग्यं सौख्यमुत्तमम् ॥ ३१ ।। यौपायं ब्रूहि । मे मनः खिन्नमिति श्रुत्वा साऽऽह । सोमं शरण याहि । सौभाग्यं स्थिरं भवेत् । कन्याऽऽह । मातस्तत्प्रकार वद । मैत्रेय्याह । सोमनारे उपोष्य ॥ २०-२९॥ निधिवत् म्हात्वा सुवस्वं परिधाय भक्त्या गौरीशं पूजय । अभिषेकात्पापनाशः, पीटार्चनात्साम्राज्यं, गन्धपुष्यार्प- १ भयनिवर्वन.

·श्रीगुरुसंहिता - सौगन्ध्यं धूपदानेन सुकान्तिीपदानतः॥ भोगा नैवेद्यार्पणेन लक्ष्मीस्ताम्बूलदानतः ।। ३२ ॥ चतुर्विधाः पुमर्थास्तु लम्यन्ते नतिमात्रतः॥ अटैश्वर्योपलब्धिश्च यन्मन्त्रजपतो मता ॥३३॥ कोशसम्पूर्णता होमात्स्तवात्सर्वसमृद्धयः॥ प्तिः स्यात्सर्वदेवानां तदर्थ विप्रभोजनात् ॥ ३४ ॥ सोमवारव्रतं त्वेवं कन्यके त्वं समाचर ।। क्लेशा नश्यन्ति दुरितं मयं चाप्तं हरो हरेत् ।। ३५ ॥ गौरीहरार्चनेनाशु सर्वपापक्षयो भवेत् ।। सीमन्दिनीति चाकर्ण्य स्वीचकार अतं ततः ॥ ३६॥ ततः सा निर्गता प्राझी चक्र सीमन्तिनी व्रतम् ।। बदृष्ट्वा तत्पिता हुष्टः सोदाहाहोऽभवत्सुता ॥ ३७॥ गारसौभाग्य मुखं च । धूपारागिन्ध्य, दीपदानाकान्तिः । नैवेद्यदा. नहोणाः, साम्प्यूटदानाटामीनपा चतुर्विधपुरलार्धाः, जपादश्वर्यातिः, हामारकोशाशतिः, स्तुत्या समृदिः, विप्रभोजनासर्वदेवतृप्तिः, एवं सोमवारमापापळेशभयनाशः। प्रासमपि भयं नश्येदियुक्वा सा गता। माम्या प्रतं च । नरमा दरः पिता प्राह । घामात सद्भविष्यतीय १ नमरकारमानतः २ शिवाय विवाहसोग्या.

·कर्मकाण्डे अ. ३५ राजाऽवदाद्विवाहोऽस्याः कार्यः काले यथाविधि यथाऽस्याः प्राक्तनं मावि तथा मवतु निश्चितम् ॥३८॥ मन्त्रिणं प्रेगयित्वा स वैरं राष्ट्रान्तराद्वरम् ।। नलगोत्रभवं विन्द्रसेनपुत्रं समानयत् ॥ ३९ ॥ वराय चन्द्रकान्ताय तां चन्द्राङ्गन्दवर्मणे ।। वैवाहिकेन विधिना ददी राजा महोत्सवः ॥१४॥ भूमण्डलस्या भूपाला विवाह समुपागताः ॥ सर्वे सम्मानिता राज्ञा दानमानादिना तदा ॥ ११॥ नानालङ्कारमंयुक्तं पारिवह वराय राट् ।। ददौ दासादि च धनं ब्राह्मणेभ्यो मुदा बहु ॥ ४२ ॥ सर्वान्प्रस्थापयामास तं तु जामातरं नृपः।। स्नेहेन स्थापयामास गृहे दुहितवत्सलः ॥४३॥ विवाहारे देयेति विचार्य ।। ३०.३८ । मन्त्रिण प्रेपयित्वा नलगोत्रजेन्द्र- सेनपुत्र चार चन्द्राङ्गदमानीय तस्मै विधिना महोत्सवेन सीमन्तिनी ददौ ॥ ३९.४० ॥ तदोवाहार्य माता भूपा दानमानादिना सत्कृता द्विजाच धनादिना । नानालकारयुक्पारिवहैं दासीदासांश्व यरायादात ॥ ४१-४२॥ दुहितनसलो राजा सर्वान्प्रस्थाप्य जामातर गृहे स्थापया ·१ श्रीगुरुसंहिता भार्यास्नेहात्स्थितः सोऽपि जामाता श्वशुरालये ॥ निर्ययौ राजपुत्रः स जलक्रीडार्थमेकदा ॥४४॥ कालिन्दी स नदीं गत्वा राजपुत्रोऽपि सानुगः ।। उभयत्र तटे तस्य चतुरङ्गं चलं स्थितम् ॥४५॥ राजा यममगिन्यप्सु तरन्हादितस्ततः ।। जल्हादान्येऽपि च तथा प्रवाहे सुमनोहरे ॥ ४६॥ स मध्येयमुनं देवात्तरन्मनोऽभवत्तदा ॥ हाहाकारं विधायाह जनो वा उद्धरोद्धर ॥४७॥ भृत्याः सैन्यं च सकलं नाविकाचोदकान्तरे ।। सर्वेऽप्यन्वेषयामासुर्निमज्योन्मज्ज्य नोऽलभन् ॥४८॥ धावन्तश्चित्रवाणमेत्योचुर्दुःखपीडिताः॥ जामाता ते जले मनः सोऽन्विटोऽपि न दृश्यते ॥४९॥ मास । स च भायप्रिणा त्र स्थितः । एफदा फ्रीडार्थ यमुनो गत्यो. गपतोरस्थे चतुरङ्गरोन्ये पति सति हर्षान्गले तरंचन्द्रागदोऽगाधे हदे निमाः । उदरोरेति सथै हाहाकार पाः ॥ ४३-४७ ॥ तत्रान्विष्य नाटभन् । मृत्पाः शीघ्रमेत्य तच्चियर्माणमूचुः । कालिन्यो सहन्ममोड- १पना २ यमुना १ पार मध्ये पापा वा.

·. फर्मकाण्डे अ. ३५ ६३९ स कालिन्यां तरन्मनो हदेऽगाधजले क्षणात् ।। सन्निमग्नो भृयो नो दृष्टोऽस्माभिर्गवेपितः ।। ५०॥ इति दृतवचः श्रुत्वा स राजा मूच्छितोऽपतद ।। कन्या श्रवणमात्रेण प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यता ॥ ५१ ॥ स राजा सान्त्रयन्पुत्री कालिन्दी सत्वरं ययौ ।। राजपत्नी समं पुत्र्या शोकार्वाऽपि नदीं गता ॥५२॥ सीमन्तिनी सा शोचन्ती प्राह देव पुरान्तक । शरणं त्वां प्रपन्नाय मरणं किं ददासि मे ।। ५३ ।। चतुर्दोऽन्दे वैधव्यं ज्ञात्वा त्वां शरणं गता। वृथा ते पूजनं जातं सोमवारे मया कृतम् ॥ ५४ ॥ दानं ते ध्रुवमश्रावि ततस्त्वां शरणं गता। उपेक्षसे कुतो नेयमपकीर्तिर्हि ते हर ।। ५५ ।। विष्टोऽपि भूयः कापि न दृष्ट इति । इति श्रुत्या राजा मूञ्छित: कन्या च प्राणांस्त्यनुमुद्यता। तां निवार्य तया पल्या च सह यमुना प्राप । सीमन्तिनी माह । हा देव पुरान्तक, चतुर्दशेऽन्दे वैधन्य ज्ञात्वाऽपि शरणागतां मां न रक्षसि तेऽर्चनं वृथा किम् । ते दानं धुवं श्रुत्वा शरणागतां मामुपेशसे १ अन्वेपितः २६ निरांटक, ·i. . . , " ६४० श्रीगुरुसंहिता स्मृत्वा गुर्वी याज्ञवल्क्यपत्नी प्राह शुचाऽदिता ॥ 11 • अहो व्रतं मे कथितं सौभाग्यस्थैर्यदं त्विदम्. ।। ५६ ।। तद्वाक्यं शिरसा धृत्वा भवानीशो मयाऽर्चितः।। कथं कृता ममोपेक्षा त्वया शिव शिव प्रभो ॥ ५७।। सीमन्तिनी विलप्यैवं मर्तुं कृतमतिस्तदा ॥ शोकेन महता युक्ता नदीनिकटमागता ॥ ५८॥ तथाविधां पिता दृष्ट्वा धावंस्तां धर्तुमागतः॥ वात्सल्येन समालिंग्य दुःखितोऽभूदृशं नृपः ॥ ५९॥ पुरोहिता मन्त्रिणश्च सैन्यं चापि सुदुःखितम् ।। अन्वेष्टुमाह्वयामास नाविकान्लोकपालकः ॥१६०॥ नदी-हदानि सर्वाणि ते विविच्यापि नामुवन् । ततोऽतीव शुशोचार्ता वाला राज्ञाऽपि वोधिता ॥६॥ भृत्या राजकुमारस्य शोकेन महताऽऽवृताः ।। इन्द्रसेनाय तत्पिने कथयामासुरर्दिताः ॥ ६२॥ ते नेयमपकीर्तिः । प्रतेन ते सौमाग्यस्थैर्यमिति मैत्रेयीवाक्यं शिरसा धृत्या, तेऽर्चनं कृतम् । हे हरे, कयमुपेक्षसे ॥ ४८.५७॥ एवं विलप्य' मर्तु नदी प्रविष्टा । राजा शीघं तो धृत्या यात्सल्येनालिंग्य दुःखितः । मन्त्रि, पुरोहिताः सैन्यं च दुःखितम् । सर्वनदीहदा मन्विष्टा अपि पतिर्न प्राप्त इति सीमन्तिनी बोधिताऽपि शुशोच। राजभृत्या गत्वेन्द्रसेनाय तदूचुः । .

·कर्मकाण्डे अ. ३५ ६४१ इन्द्रसेनोऽपि वच्छ्रुत्वा शोकं कृत्वा भृशं ततः॥ महिप्या सममागत्य निमग्नो यत्र चात्मजः ॥ ६३ ॥ विलेपतुर्मुशं तत्र मीलितौ तावुभावपि ।। हो हा कुमारेति शिर उरस्ताडनपूर्वकम् ।। ६४ ॥ हा पुत्र हा गुणनिधे इति राज्ञी शुशोच सा ।। सैन्यं मन्त्री नागराश्च सर्वेऽपि भृशदुःखिताः ॥ ६५ ॥ क गतोऽसि प्राणनाथा इति सीमन्तिनी तदा।। पतिता ताविलोक्यान्ये दु:खिताः श्वशुरादयः ॥६६॥ सीमन्तिन्याह पितरं किं वृथा जीवितेन मे ॥ किमश्चर्येण राज्येन कुर्वेऽनुगमनं खलु ॥ ६७॥ अथापृच्छन्नृपो विप्रा यदिच्छति सुता तु तत् ॥ वित्रा ऊचुर्धवशवं विनाऽनुगमनं कथम् ॥ ६८॥ स सस्त्रीकः शोकातस्तत्रागतः। हा हा कुमारोति शिरस्ताडनपूर्वक शुशोच । हा पुत्र गुणनिधै इति राज्ञी शुशोच । नागरा मन्त्री सैन्यं सर्वे दुःखितम् । हा प्राणनाथ, क गतोऽसीत्ति पतिता सीमन्तिनों दृष्ट्वा सबै दुःखिताः ॥ १८-६६ ।। सीमन्तिनी आह । किं वृथा जीवितेन राज्य- १ दमिदनवाक्यम् २ दूरापुढे प्लतिः, ·६४२ श्रीगुरुसंहिता शवमन्वेष्य कालिन्यां ततः पृष्टं समाचर ।। स प्राह लभ्यते नैव तत्कि कार्यमतः परम् ।। ६९ ।। द्विजा ऊचुर्न तावद्धि कार्य निधीयते न हि ।। जीवितो वा मृतो वेति पुत्रीमावासयन्नृपः ॥ ७० ॥ पुरोहिता मन्त्रिणश्च दुःखिताः प्राह तौ नृपौ ।। भाव्यं त्वपरिहार्य हि विधिलेखो न चान्यथा ॥७१॥ नान्यथा क्रियते भावि देवैरपि ततो मृपा ।। दुःखमेतदतो भूपौ गच्छतं स्वपुरं किल ॥ ७२ ॥ ततो गतावुभौ भूपाविन्द्रसेनोऽतिदुःखितः ।। बहुधा चोधितोऽपि जैन विसस्मार तां शुचम् ।। ७३ ॥ सर्व राज्यादि सन्त्यज्य पुत्रशोकादितोऽवसत् ।। आक्रान्तं तत्पुरं तस्य दायादैः क्रूरमानसैः ।।७४ ॥ कारायां स्थापयामासुर्महिप्या सह तं नृपम् ।। उपेक्ष्य सर्वभोगांस्तौ पुत्रशोकेन दुःखितौ ॥७५॥ श्वर्येण चानुगमनं कुर्वे। राजा तद्विप्रेभ्यो न्यवेदयत् । विमा ऊचुः । शर पिना नानुगमनं । मृतो वा नवेति न निश्चीयते । यावच्छयो न लभ्येर तावन्न कार्यमिति श्रुत्वा राजा पुत्रीमाश्वासयत् । भाव्यापरिहार्य । विधिलेखें नान्यथा क्रियते देवैरपीतो मृपा दुःखम् । स्वपुरं प्रति यातेति पुरोहिता. दिभिर्बोधिती राजानी स्वपुरं गतौ ॥ ६७-७२ ॥ बोधितोऽपीन्द्रसेनो दुःखं न विसस्मार । राज्य त्यक्त्वा शोकातोऽभूदायादैस्तत्पुरमाक्रम्योपेक्षि संसर्यमुखं सस्त्रीकं तं कारायां स्थापयामासुः ।। ७३-७५ ।। चित्रवर्मा १ पवानुगमनं पूर्व पृष्ट.

·कर्मकाण्डे अ. ३५ ६४३ न पुत्री रख यत्नेन चित्रत्रमा नृपो गृहे ।। लोकनिन्दापनुत्त्य सा प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यता ॥७६॥ तामावास्यात्रवीद्राजा पुत्रो वाले कुले न मे ।। एका पुत्रीं त्वमस्माकं पुत्रवत्वाऽनुपालये ।। ७७ ।। लोका निन्दन्तु वैवन्याचारः बावाहते कयम् ।। वैधन्यावरणं याले वर्षऽतीते समाचर ।। ७८।। इति तातवचः श्रुत्वा दुःखिता माऽवदन्छिन । हा देव शूलपाणे मां क्रयमेवमुपेनसे ।। ७९ ॥ इति शोकार्दिता माऽपि नियमेनाचरबतम् ।। उपोप्य सोमवारऽच्यं मन्येश्वरमपूजयन् ।। १८० ॥ कृमारन्तु निमनोज्मा कालिन्दोमलिले विधेः॥ प्रवाहपतितोऽगात्स पातालं यत्र वासुकिः ।। ८१॥ 'नागिन्यो नागलोकम्या यमुनाहदमागताः ।। नदीप्रवाहमनं तं दगुपनन्दनम् ॥ ८२ ॥ लोकनिन्दानुत्यै मर्नुमुद्यतां पुत्री दनामरस्याश्वान्च तामाह । मे कुले लमेका पुराना भारये। वर्षेनीले मान्ननो वैश्याचा दुर्दिनि शुत्वा साऽऽह । हा शिव, कथं मामुपेशने इति । शोजार्ताऽपि सोनबारे टपोप्य ·कर्मकाण्ड अ. ३५ ६४५ मध्येसमं महापीठे नागनायं सुशोभितम् ॥ सूर्यकान्तिसमामात सूपविष्टं महोन्नतम् ।। ८९ ॥ विद्युत्यायानेकरत्नयुक्तानेकाणान्वितम् ।। पीत वासो वसानं तं कुण्डलरमिरजितम् ।। १९०॥ अनेकरत्नखचित्तमुकुटेश्च विराजितम् ।। फगासहस्रसुच्छत्रैः कमनीयश्च मण्डितम् ॥ ९१ ॥ नवयौवनसंयुक्ता नानाभरणभूपिताः ।। पति मजन्तीरमिता अपि तत्र ददर्श सः ।।१२।। समायामुपविष्टं तं नागराज महाद्युतिम् ।। दृष्ट्वा राजकुमारोऽसौ साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥९३ ।। पप्रच्छ नागपः कन्याः कस्यायं कुत आगतः ।। कुत्र स्थितोऽयं पुरुपो दृश्यते गुभलक्षणः ॥ ९ ॥ नागकन्या अथ प्रोचुवंशो ज्ञातो न चास्य तु ॥ कालिन्धास्तु प्रवाहेऽयं लब्धोऽस्माभिरिहाहृतः ॥९५|| महापीठे मूर्यफान्ति मास्वदल्नयुक्तानेकफणं पीतवस्त्रं नानारत्नाञ्चितमुकुट- कुण्डलधरं भूषितानेकतरुणस्त्रीसेपितं नागराजं दृष्ट्वा साष्टाङ्गं ननाम ॥८६-९३ ।। नागराजः कन्या आह । कोऽय कुल लागत: गुमटक्षणः । १ पारे मध्ये पाया वा २ आनीतः ·३४६ श्रीगुरसंहिता इत्युक्तस्तं स पनच्छ नाम कि ते छ जन्म ते ॥ किमर्थमागतोऽसि त्वं यद देशः कवा तव ।। ९६ ॥ राजपुत्र उवाचाङ्ग यस्तु भूमण्डले श्रुतः॥ नेपधाधिपतिः श्रीमान्पुण्यश्लोको नलामिधः॥९७॥ इन्द्रसेनः सुतस्तस्य मम जन्म ततोऽभवत् ।। चन्द्राङ्गद इति ख्यातो गतोऽहं श्वगुरालयम् ।। ९८॥ निमग्नोऽहं जलक्रीडानिरतो यमुनाजले अगाधे विधियोगेन निमनो मूच्छितोऽभवम् ॥ ९९ ।। ततः प्रवाहपतितं मामादायाहिकन्यकाः॥ आनिन्युः सफलं मेऽद्य जन्म ते दर्शनादभृत् ॥ २०० ।। पूर्वार्जितेन पुण्येन धन्यं जातं हि जीवितम् ।। त्वत्पाददर्शनादद्य कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ १॥ श्रुत्वा सकरुणं वाक्यं हृष्टस्तक्षकपोऽब्रवीत् ।। भयं ते माऽस्तु पुति प्रददौ धैर्यमुत्तमम् ॥२॥ ता ऊचुर्नास्य यशो ज्ञातः कालियो लब्धोऽत्रानीतः ॥ ९४.९५ ॥ नागेशस्तं पप्रच्छ । किं ते नाम, क्व जन्म, क्व देशः, किमर्थमागतोसि। चन्द्राङ्गद आह । नैषधेशः पुण्यश्लोको यो नलस्तज्ज इन्द्रसेनस्तत्पुत्रोऽहं चन्द्राङ्गदः । श्वशुरगृहं गतो दैवाद्यमुनायां मनोऽभवं । त मामादाय कन्या मानिन्युः । सफल मे जन्म । पूर्वार्जितान्मे सफलं जीवितं । ते पददर्श- नात् कृतार्थोऽस्मि । शेप आहाभयं तेऽस्तु । त्वं निर्मलो भासि । त्वद्गृहे .

·कर्मकाण्डे अ. ३५ ६४७ . शेपोऽब्रवीद्राजपुत्र भासि त्वमतिनिर्मलः॥ युप्माकं सदने नित्यं को देवः पूज्यते वद ॥३॥ इति राजसुतः पृष्टो हपनिर्भरमानसः॥ मविस्तरमवादीतं देवोऽस्माकं हि शङ्करः ॥४॥ देवः समस्तदेवानां यस्य नाम सदाशिवः ॥ वाममाग उमा यस्य स देवः पूज्यते शिवः ॥५॥ तत्तेजसोऽनि ब्रह्मा जगत्सृजति राजसः।। यः सदाशिव इत्युक्तः स देवः पूज्यते शिवः ॥६॥ यस्य सत्त्वगुणादेव महाविष्णुर्जजान ह॥ लोकानां पालको नित्यं स देवः पूज्यते शिवः ॥७॥ तमोगुणाश्च यस्यैव रुद्रा एकादशाभवन् ।। संहारोऽस्य जगतः स देवः पूज्यते शिवः ॥८॥ आकाशवायुतेजोऽम्धुपृथिवीव्यापकोऽधिकः ।। इच्छामात्रेण यः स्रष्टा स देवः पूज्यते शिवः ॥९॥ को देवः पूज्यते । चन्द्राद्गद आह । शङ्करः सर्वेषां देवः सदाशिवो नो दैवत । यद्दामाङ्गे ठमा ॥९६.२०४॥ यत्तेजसा जगत्स्रष्टा राजसो ब्रह्मा, यत्सत्त्वगुणाद्धोकपालो विष्णुर्यतो जगत्संहतारस्तामसा एकादशदाः । य: पञ्चमूतन्यापरु इच्छया स्रष्टाऽप्यसत्तोऽनश्चिन्मयो निरञ्जनः शास्त्रत, १जातः r- ·कर्मकाण्डे अ. ३५ नामृतं दृश्यते भूमौ स्वमेऽपीह जलोपनम् ।।' वापीपवडागेपु परिपूर्णमिहामृतम् ।। १६ ॥ न रोगा नापि पीडाद नास्ति मृत्युमयं विह ।। स्वमावस्थामपि प्राज कोऽपि नवेह पश्यति ॥१७॥ सुखं बस कुमार त्वं सर्वचिन्ताविवर्जितः॥ इति प्रेम्णा राजपुत्र प्रार्थयामास सर्वशः ॥ १८ ॥ राजपुत्रोऽत्रवीन्नागे पुत्र एकोऽस्म्यहं पितुः ।। चतुर्दशाब्दिका मार्या तन्वीशार्चनवत्परा ॥ १९ ॥ पाणिग्रहोऽधुनवाभूत्तत्र लग्नं मनो मम ।। पित्रोः पादाम्बुजं द्रक्ष्ये यतस्ता दुःखिती स्थिती २२० निमने मयि कालिन्यां पितरा शोकमृतिौ ।। पत्नी चापि मृतं मत्वा मां मरिष्यति तेऽखिलाः २१ दृष्टं वः पादकमल हृष्टं जातं मनो मम ।। कष्टं हत्वाऽविताः प्राणा इष्टं में स्त्रीयदर्शनम् ॥ २२॥ मा रूपादिपूर्णम् | नात्र रोगपीडा मृत्युभयं च । न स्वमोऽत्र मुखं चसेति मार्धितयन्द्राङ्गद आह । पित्रोरेकोऽह पुत्रः । भार्या चतुर्दशान्दा बनपग्रऽधुनोद्वाहोऽभूत्तन मनो लग्नं दुःखिलपिनोः पदं प्रश्थे । ती पत्नी च मा मृतं मत्वा मरिष्यन्ति । यः पदं हर मनो। स्वेटदर्शन कारये- १ नाग २ ईशः ३ रविवा..

·६५० श्रीगुरुसहिता इत्युक्तस्तक्षकेशोऽपि नानाभूपाम्बराणि च ॥ दवाऽमृतं पापपित्वा पत्न्यर्थमपि चार्पयद ॥२३॥. दत्वाऽपूर्वाणि रत्नानि कल्पवृक्षफलानि च ॥ सुदुर्लभान्यमूल्यानि भूमौ तानि च सोऽर्पयत् ॥ २४ ॥ कुमारं तस्य रक्षार्थ दवा माह यदा यदा ॥ हृदा स्मरसि मां राजन्कार्यसिद्धिर्भवेतव ॥ २५॥ इत्युक्त्वा स च सन्तोपाहाहनाथं पुनर्ददौ ॥ मनोवेगं चतुरगं तुरगं सकुमारकम् ॥ २६ ॥ एवं स राजतनयः प्रेम्णा प्रस्थापितोऽभयः॥ नागाधिपेन हृष्टेन प्रतस्थे चानुनीय तम् ॥ २७॥ नागाधिपं नमस्कृत्य स सनागोऽश्वमारहद ।। मनोवेगेन निरगानागपुत्रेण संयुतः ॥ २८ ॥ निममो यत्र कालिन्द्यां क्षणात्तत्स्थानमागतः। जलादहिः स निर्गत्य तटे तस्थौ यमस्वसुः ॥२९॥ त्युक्तः शेषोऽमृत पायित्वा पल्यर्थं च दत्त्वाऽपूर्वभूषाम्बरत्नफल्पद्रुफलानि ॥१६-२४ ॥ रक्षार्थ स्वकुमारं च दत्त्वाऽऽह । यदा मां स्मरसि तदा ते कार्यसिद्धिर्भवेत् । इत्युक्त्या मनोवेगाश्वं दत्त्वा प्रेम्णा प्रस्थापयामास । स तं नया नागपुत्रेण सहाश्वमारा कालिन्यां यत्र मास्तत्रोद्गतः . १ चतुरं यया तथा गष्यतीति चतुरगः २ यमुनायाः.

·कर्मकाण्डे अ. ३५ ६५१ . सीमन्तिनीभिः स्निग्धाभिः सीमन्तिन्यपि तंत्र च॥ स्नातुं सोमदिने दृष्ट्वा भूपतिं साऽवदत्सखीम् ॥२३०॥ पश्य पश्येदमाश्चर्य निर्गतोऽयं जलादहिः॥ सखि कोऽयं पुमानागपुत्रेण सह गच्छति ॥३१ ।। राक्षसोऽयं वेपधरः कोऽयं मानुपरूपवृक् ।। तुरगारूढ आयाति भाति यो मे मनोहरः ॥ ३२ ॥ अहो रूपमहो तेजश्चकास्ति धुपतियथा ।। दिव्यमाल्याम्बरधरो यत्सुगन्धिः प्रसर्पति ॥३३॥ दशयोजनपर्यन्तं यत्सुगन्धिः प्रवर्तते ॥ दृष्टो मे रूपवानीपुरा कापीति भाति मे ॥ ३४॥ भीता मीताऽपि तद्रूपं दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुनः पुनः॥ मद्भा सदृशः कोऽयमिति सस्मार सा पतिम् ॥३५॥ राजपुत्रोऽपि तां वीक्ष्य प्राह केयं प्रियासमा॥ प्रिया चेत्कण्ठसूत्रादि मुक्ताहारय नेत्यते ।। ३६ ॥ ॥२५.२९ ॥ तदिने सोमबारे सर्वाभिः सह मानार्थमागता सीमन्तिनी तं दृष्ट्वाऽऽह । सखि कोऽयं नामपुत्रेण सह जलानिर्गतः राक्षसो वेषधारी नरो वाऽश्वारूद एति । अहो रुपमहो तेजः सूर्यवत् । यत्सुगन्धिर्दशंयो. जनं मसरति ॥ ३०-३३ ॥ ईग्दिव्यमाल्यधर ईदृक्पुरा कापि दृष्ध इति भाति । एवं शश्वदृष्ट्वा दृष्ट्वा मीता मत्पतिसदृश इति पति सस्मार ।। ३४-३५ ॥ स च तां वीक्ष्याह । केय । प्रिया चेल्कण्ठस्त्रहारादि न १वीमिः २ वयस्याभिः ३ चोभठे.

·- ६५२ श्रीगुरुसंहिता पुनर्वीक्ष्याङ्गलक्ष्माणि माहास्यां कुंकुमं निशा ।। नैव प्राणप्रियातुल्या केयं चिन्तासमन्विता ॥ ३७॥ विचार्यैवं समुत्तीर्य सोऽश्वात्स्मृत्वा वधूं नृपः॥ नागपुत्रेण सहितो नदीतीर उपाविशत् ।। ३८॥ सीमन्तिी समाहूय पप्रच्छ प्रीतिसंयुतः ॥ क ते जन्म च कि नाम वद कस्ते पतिः सति ॥३९॥ चाल्येऽपि दुःखिता कस्माद्दश्यते शोकलक्षणम् ॥ विस्तरेण वदस्वेति सोऽतिस्हात्स्म पृच्छति ॥२४०॥ सीमन्तिनीति चाकर्ण्य स्वयं होताऽवदत्सखीम् ॥ सखि मे सर्ववृत्तान्तं कथयास्मै त्वमादितः॥४१॥ सखी तमाह सुदती ख्याता सीमन्तिनी सती ।। चन्द्राङ्गदस्य महिपी पुत्रीय चित्रवर्मणः ॥४२॥ दृश्यते । न च कुंकुम हरिद्रा च । केयं चिन्ताग्रस्तेति विचार्योत्तीर्य तीर उपविश्य सीमन्तिनीमाहूयाह । किं ते नाम, क्व जन्म, कः पतिः, वाल्ये चुतो दुःखं, प्रेम्णा पृच्छामि सर्व वद । न्हीत! सीमन्तिनी सस्तीमाह । सर्व कथयेति । सखी आह। सीमन्तिनीयं चन्द्रागदपत्नी चित्रवर्मपुत्री १हरिद्रा २ लज्जिता.

·फर्ममान्ने अ. ३५ ६५३ अस्याचन्द्रागदो नाम पतिः सोऽतीव सुन्दरः॥ जले क्रीडनिवाङ्ग निमग्नो देवयोगः ॥४३॥ मोकेन तेन चार्तेयं वैधंच्येनातिदुःखिता ।। मुचिरणातिशोकेन नटं लावण्यमुत्तमम् ॥४४॥ सोमवारव्रतं नित्यं करोत्यद्य पोपिता ।। मानार्थमागताऽस्त्यद्य कालिन्यां विमले जले ॥५॥ श्वशुरापपि चवस्याः पुत्रदुःसेन दुःखितौ ॥ राष्ट्रं हत्वा तु दायादः कारायां भ्यापितौ तु तो ४६ ततः सीमन्तिनी त्वैपा शूलपाणि समर्चति ।। मोमवारे नदा भक्त्या कुरुतेऽमानुपोपणम् ।। ४७ ॥ सख्यामेवं ध्रुवन्त्यां मा प्राह भीमन्तिनी स्वयम् ।। मवान्कन्दर्परूपः क इत्यं मूतं च पृच्छति ॥४८॥ गन्धर्वो वा भवान्त्सिद्धः मुरो वा किन्नरोऽथवा ।। नरो वा मे वदाति किमयं पृच्छसीह माम् ॥ ४९।। ।।३६-४२॥ अस्याः पतिर देशानिमनोऽतो वैग्यशोकेन दुःखिता। टारन्य नटं। सोमवारजन करो यतः सानार्थमामना ! राष्ट्र हन्या दुःन्दिनी वगुरौ फाग दायादेवंद्वी । तत इयमुपोय सोनगरे शिवमति ॥४३-४७॥ सीमन्तिनी आह । पामम्पो मान्क्वेयं पृच्छति । नादातोऽपि मागन्य सिदो देवो का किन पृच्छति । मेगा ते ·६५४ श्रीगुरुसंहिता स्नेहमावेन ते प्रश्नो गहनोऽतीव भाति मे ॥ दृष्टो मया भवान्कापि नाधिगच्छामि निश्चयम् ॥२५०॥ आप्तभावेन पृष्टत्वात्स्वजनो लक्ष्यते भवान् ।। किं नाम भवतो बृहीत्युक्त्वा सस्मार सा पतिम् ॥५१॥ स्मृत्वा स्वपतिरूपं सा विललापातिदीनवत् ।। सा बाष्पाकुलिता जाता पतिता धरणीतले ॥५२॥ तस्या दुःखं स विज्ञाय कुमारश्चक्तिोऽभवत् ॥ मुहूर्तमवरुध्यापि प्रादुश्चक्रे स्वयं शुचम् ॥ ५३॥ कृत्वा स सुचिरं दुःखं प्रक्षाल्याश्रुमुख स्वकम् ॥ लं तूष्णीं तिष्ठ मा शोचीः सिद्धोऽहमिति सोऽब्रवीत् ५४ सीमन्तिन्याः सशोकाया उपागत्य नृपात्मजः ।। करे धृत्वा स तामूचे मा शुचः कथयामि ते ॥५५॥ इत्युक्त्वा तां रहो नीत्वा स प्राह परिसान्त्वयन् ॥ तव मर्ता मया दृष्टः स सुखी वर्ततेऽन्तिके ॥५६॥ प्रभो गहनः । आसत्वेन स्वजन इत्र लक्ष्यत इति पति स्मृत्वा दीनबद्विल- पन्ती भुवि पतिता ॥ ४८-५२ ।। तां तथाविधां दृष्ट्वा मुहूर्त धैर्य धृत्वाऽपि शुशोच ॥५३ ॥ चिरादथु प्रक्षाल्य तां करे धृत्वाऽऽह । तूष्णीं तिष्ठ, मा शुचः, सिद्धोऽहफ्युिक्त्वा तो रहस्याह । ते भर्ता मे दृष्टोऽन्तिके सुखी १ प्रकटं चक्रे २ समीपे.

·कर्मकाण्डे अ. ३५ व्रतपुण्यप्रभावात्ते शीघ्रमेष्यति ते पतिः॥ तदेतां मा कृथाश्चिन्तां तं तृतीयेऽति पश्यसि ॥ ५७ ॥ सखा मे ते पतिः कान्ते स मत्प्राणो ददामि ते ।। शपथं शिवपादम्य सन्देहो नात्र बालिके ।। ५८॥ इत्याभाष्य पुनः प्राह नेदमुद्घाटयाधुना ।। तच्छ्रुत्वाऽत्तीव दुःखार्वा साऽवला प्रेमविह्वला ॥ ५९ ॥ सिपेच लोचनाभ्यां सा प्रेमाश्रु यदखण्डितम् ।। प्राक्तः शतगुणं मेने तं मे पतिरयं त्विति ॥ २६० ।। मुखारविन्दं सदृशं लोचने कोमलेमले। चपला मृदुला चापि वागास्यमपि हास्ययुक् ॥ ६१ ॥ तादृक्कोऽन्योऽस्ति मृदुवाग्भापतेऽपि तथा कथम् ।। परः कर मे धर्ताऽयं मृदुस्स्पर्शोऽप्यवेदि में ॥६२॥ पत्युर्लक्ष्माणि सर्वाणि मया ज्ञातानि सर्वशः ।। तानि भान्तीह सर्वाणि तस्मादेप हि में प्रियः॥६३॥ भास्ते । व्रतप्रभावात्तृतीयेऽहि पश्यसि, चिन्ता माऽस्तु । स मे सखा 'माणसमः शिवशपथं वहे । नात्र संशयः ॥ ५४.५८ ॥ इदं नोहाटयेति श्रुत्वा प्रेमविह्नला सा प्रेमाश्रु जहाँ । मेऽयं पतिरिति शतगुणं प्रेगद्ध सस्मितं मुख पाने मृदुवाक्यं च नान्यः स परः कथ मे करें स्पृशेत् । स्पर्शोऽपि मृदुः ॥१४-६२॥ सम्पतिचिहान्यत्र भान्त्यतोऽयं मे १ पूर्वतः २ मया ज्ञातः.

·श्रीगुसंहिता अस्य दर्शनमात्रेण प्रेमाशु बहु निर्गतम् ॥ नात्र सन्देह इत्युक्त्वा भूयोऽभृत्सा ससंशया ॥६४॥ चुतो मे देवहीनायाः पतिरेप्यवि नेदृशम् ।। पुण्यं यमस्वसरि यो मग्नः स कथमेप्यति ।। ६५॥ मृतोऽपि पुनरायाव एवं नापि कथा श्रुता ।। स्वमो दृष्टोऽथवा भ्रान्तिरनिर्वाच्यैव नैव किम् ॥६६॥ धूर्तोऽयं वेपधारी वा यक्षो का राक्षसोऽथवा ।। किनरो वा नरो वाऽयं कपटो मायिकोऽथवा ।। ६७ ॥ किंवा तन्मुनिपत्न्युक्तव्रतयोगात्समागतः ।। कि चित्रं गिरिजानाथे प्रसन्ने किमु दुर्लभम् ॥ ६८॥ शङ्करश्चेत्प्रसन्नोऽस्य कुतो दुःखं ददाति यः॥ दग्धं वाऽपीटद इति चिन्तयामास सा सती ।। ६९॥ पतिर्यदर्शनात्प्रेमाथु निर्गतमित्युक्त्वा पुनः साशङ्कमाह । कुतो देवहीनाया मे पतिः । नेदृक्पुण्यं, मग्नः कथमेष्यति, एवं वार्ताऽपि न श्रुता, स्वमी वेयं भ्रान्तिर्वा । धूर्तोऽयं वेषधारी यक्षो रक्षोऽन्यो वा । किंवा मैत्रेयीवाक्य- योगादागतः पतिर्नात्र चित्रम् । ईशे प्रसन्ने किं दुर्लभं। क वा दुःखं । स १ सर्वप्राणहर्तुर्यमस्य भगिन्यां यमुनायो २ दग्धमपि ददाति । अत्र मदालसाकथा सूचिता । सा मृता दावाऽपि कालांतरे शिवेन कुवल- याचाय भर्ने दत्तति मार्कंडेये भ्रूयते ! रकादेऽपि दग्धा शबरी शबराय दत्तेवि स्मर्यते।

·कर्मकाण्डे अ. ३५ तावद्राजकुमारोंचमारुरोह सहाहिना !! सीमन्तिनी समापृच्छ्य प्रतस्थे गन्तुमालयम् ॥२७०।। मनोगेन सोऽश्वोऽपि तस्य राष्ट्रप्युपागमत् ।। अग्रतःप्रेपयामास नागपुत्रं नृपात्मजः ।। ७१।। नाग त्वं गच्छ कथय द्विपते मे समागमम् ।। नभृणोति स चेत्तस्मै हनिष्यामीति शंस मोः।। ७२॥ इत्यादिष्टः स नागोऽपि ययौ त्वरितमग्रतः।। उपस्थायाग्रतः क्रूरं वचनं प्राह विद्विपम् ।। ७३ ।। ब्रज चन्द्रागदं द्रष्टुं कुटुम्वेन सह द्रुतम् ।। पातालं यो ययौ सर्पराज बोक्षितुमोजसा ।।७४ ।। कालिन्द्यां मग्न इत्येवं मत्वा युप्माभिरत्र हि ।। स्वामिघातः कृतस्तस्य पितू राष्ट्र हृतं पलाद ॥७५॥ अद्य बच्मि हितं सद्यः शरणं तं हि गच्छत ।। प्राणापेक्षाऽस्ति चेदिन्द्रसेनं सिंहासने कुरु ॥७६ ॥ दग्धमपि ददौ। एवं चिन्तयन्ती तामापृच्छय चन्द्रागदोऽश्वमारुह्य ॥६३-७० ॥ शीघ्रं पितृराष्ट्रमुपेत्य नागपुत्रमाह । वं गत्वा मदागर्म शंस । न शणोति चेत् हन्मोत्याज्ञप्तो नागपुत्रो गत्वा क्रूरगिरा शत्रुनाह । सर्पदर्शनं कृत्वा पातालादागतं चन्द्रागदं द्रष्टुं शीनं प्रपात । स नद्या मृत इति मत्वा स्वामिधातः कृतो राज्यं च हृतम् । हितं वच्मि | प्राणेच्छा चे- १ शुत्रवे ·६५८ श्रीगुरुसंहिता मित्रं नागकुलं यस्य स वश्चूर्णीकरिष्यति । तस्य चन्द्राङ्गदस्याशु दर्शनार्थ प्रयात भोः॥ ७७॥ मद्वचो रोचते नो चेत्सोऽद्य प्राणान्हरिष्यति ।। प्रेपितो नागनाथेन सहायायागतोऽस्म्यहम् ॥ ७८।। इति तद्वचनं श्रुत्वा दायादाः प्रययुभयम् ।। कृतं न साधु दुर्बुद्धथा यास्यामः शरणं ततः ॥ ७९ ॥ पलात्कारो यदि भवेत्तक्षकोऽस्मान्हनिष्यति ।। लोका निन्दा करिष्यन्ति गमिप्यन्त्यसवोऽपि नः २८ एवं विचार्य ते भूपं वस्त्रभूपणभूपितम् ।। सिंहासनेऽपि सस्त्रीकमुपवेश्य क्षमाप्य च ॥ ८१ ।। इन्द्रसेनं प्रणम्योचुरपराधाः कृता हि नः॥ त्वं प्राणानक्ष चास्माकमिति ते जगृहुः पदम् ।। ८२ । इन्द्रसेनं नृपं प्राह नागपुत्रो नृपाद्य ते ।। पातालादागतः पुत्रो योऽगाच्छेपं निरीक्षितुम् ॥ ८३ । दिन्द्रसेनं राज्यारूढं कृत्वा तं शरणं यात | भो चेच्छेपेण सहाया प्रेपितोऽहं वो हन्मीति श्रुत्या भीतास्त ऊचुः । दुर्षिया न साधु कृतं । तत. शरणं यामी नो चेलो हनिष्यति ॥७१-८०|| इति विचार्येन्द्रसेन सत्कृत्य सस्त्रीक तं सिंहासने उपवेश्यापराधान् क्षमस्व नस्त्राहीति पद दधुः ॥ ८१.८२॥ नागपुत्र इन्द्रसेनमाह । शेपं द्रष्टुं गतस्ते पुत्रः .

·कमकाण्ड अ.३५ ६५९ राजा श्रुत्वैव तद्वाक्यं मृतसञ्जीवनोपमम् ।। दुःखितो मूच्छितो भूमौ पवितो महिपीयुतः ॥ ८४॥ नागपुत्रस्तमुत्थाप्य प्राह दुःखं तु विस्मर ।। आयाति दर्शनार्थ वे वत्सोऽयं पुत्रवत्सल ।। ८५॥ वीतशोकस्ततो राजा समाहूय स मन्त्रिणम् ।। नगरं समलङ्कर्तुमादिदेशातिहर्पितः ॥८६॥ इत्यादिश्य स्वयं राजा परिवारेण संयुतः ।। ययौ निरीक्षितुं पुत्रं महिप्या सहितो द्रुतम् ॥ ८७॥ वृद्धाः पुरोहिताः सर्वे मन्त्रियो नागरा नराः॥ सुतं मृतमिवायातं कौतुकाद्र्ष्टमुत्सुकाः ।।८८॥ ननन्दः सकला लोका राजा प्राप्तमहासुसः॥ कदा पुत्रमुखं द्रक्ष्य इति सञ्जावलालमः ।। ८९॥ नेदुर्गाद्यानि सर्वत्र लोका हृष्टमनोरथाः ॥ उच्चैर्जयध्वनि चक्रू राजपुत्राप्तिकारणात् ।। २९० ॥ पातालादागत इति श्रुत्वा राजा पल्या सह मूच्छितः। तमुत्याय नागपुत्र आह । दु ख विस्मर पुनो दर्शनार्थमेतीति श्रुत्वा निशाको राजा मन्त्रिण- माहय नगरमल कर्तुमादिश्य सपरिवारः सञ्जीको राजा ययौ । पुरोहितादयः सर्वे भृतमन्यागत श्रुत्वा कौतुक दिदृक्षनो ननन्दुः। कदा पुत्रं द्रश्य इति राजा वरयामास ॥ ८३-८९॥ याद्यानि नेदुः । हृष्टा लोका उचर्जयशद १ भार्यया, ·६६० श्रीगुरुसंहिता सर्वे ससम्भ्रमं प्राप्य ददृशुः पुत्रमुत्तमम् ॥ चन्द्राङ्गदोऽपि पितरं दृष्ट्वा प्रीत्या ननाम तम् ॥९१॥ प्रेम्णा पुत्रं समालिंग्य राजा हर्षजलाप्लुतः ।। सगद्गदाक्षरः साश्रुनेत्रोऽदादाशिपं नृपः ।। ९२॥ पुत्रं प्राहेन्द्रसेनोऽसौ वाल प्राणस्त्वमागतः ।। शवोपमोऽभवं पुत्र त्वां विनेति पुनः पुनः॥९३ ।। सुतो मातरमालिंग्य कृशां तामतिदुःखिताम् ।। प्राहाम्यां मन्निमित्तं ते कष्टमीगुपस्थितम् ।। ९४ ॥ पुत्रोऽहं नैव ते शत्रुः पाताले सुखमुत्तमम् ।। मोक्तुं गत्वा महादुःखं दत्तं ते नार्पितं सुखम् ॥ ९५ ।। दिव्ये पातालविवरे गत्वा शेपस्य सन्निधिम् ॥ कष्टं दत्तं मयेदृक्ते नक्तंदिवमहो भृशम् ॥९६॥ अतीव मृदुलं मातुः स्वपुत्रविषये मनः ।। अतस्ते कष्टमधिकं सुतस्य ग्राववन्मनः ॥ ९७ ॥ चः। सर्वे ससम्भ्रमं गत्वा तं ददृशुः । चन्द्राङ्गदः प्रीत्या पितरं मनाम । सानन्दानुः सगद्गदयाप्राजा तमालिंग्याह । त्वां विना शवप्रायोऽभवम् । त्वं प्राण आगतोऽसि ॥९०.९३ ।। चन्द्राङ्गदो दुःखितां कृशां मातर- मालिंग्याह । मन्निमित्तं ते कष्टम् ॥ ९४ ॥ पाताले सुखं भुक्त्या ते कष्ट दचम् । नाहं ते पुत्रः किं तु श रहो मे भृशं कष्टं दत्तम् | मातुर्मनोऽतीव १ददा २ पापाणवन् ·कर्मकाण्डे अ, ३२ मातुर्दुःखं न यो वेत्ति स मूढो मलबत्सुतः ।। एकनाडीस्तन्यपानदानोचीणः कथं भवेत् ॥ ९८॥ नदैवतं परं मातुः पुत्रस्य कथमुद्धृतिः॥ मातुणात्ततः साक्षाद्भवानी जननी मता ॥ ९९ ॥ माने ददाति यो दुःसं स मूर्को नरकं ब्रजेत् ।। स सप्तजन्म दारिद्रं यायात्सन्ततिवर्जितः॥३००॥ ततोऽन्ये द्रष्टुमायाताः स्वसारो भ्रातरोऽपि च ।। नाद्या नागरिका लोकाः शोकान्तकं सुतम् ॥१॥ ततो हृष्टतमः सर्वैः सम नगरमाविशत् ॥ उत्सरेनैव महता प्रययौ निजमन्दिरम् ॥२॥ चन्द्रसेनोऽप्यतिप्रीत्या सत्कृत्यांशुकभूपणैः ।। नागपुत्रं पुत्रमित्रं गमयामास सादरम् ॥३॥ प्राह चन्द्राङ्गदस्तातं नागेगेन ममोपरि ॥ कृतो महोपकारच मम प्राणाश्च रक्षिताः॥४॥ 4 मृदु । पुत्रस्य पापाणन्त कठिन । मातुई ख न वेत्ति स मल एकनाडी- स्तन्यदानार्पणात्कथमुद्धार । माता भवानी ततोऽन्यन्न दैवतम् ॥१५९९॥ मातृदुखद सन्ततिहीन सप्तजन्म दारिदमाग्दुर्गतिं याति । ततो भ्रातृ- स्वसूनागरिकाद्या द्रष्टुमागता । तहरी सहोत्सोन नगर प्रविश्य प्रीत्या वनभूपर्ण सन्सित्कृत्य सत्कृत नागपुन प्रस्थापयामास । नागोपकार निवेद्यानात सौ पित्र दवा ननाम । इन्द्रसेन आह । मे स्नुपा देव- १ शोकहर मुत द्रधुमित्यन्वय , ·श्रीगुरुसंहिता धनादि चामितं दत्तमित्युक्त्वा यत्समाहृतम् ।। दत्वा तत्सकलं पित्रे प्रणनाम स तत्पदे ॥५॥ नागपुत्रस्तमामव्य ययौ राजा तु हर्पतः ॥ स्त्रभृत्यं प्रेषयामास चित्रवर्मपुराय सः ॥ ६ ॥ राजा प्राह तदा साध्वी स्तुपा से देवशालिनी ॥ तस्या धर्मेण मे पुत्रो जीवितो नात्र संशयः ॥ ७ ॥ आराधितस्तया देवः शङ्करः सर्वशङ्करः ॥ तेनैव रक्षितः पुत्रस्तरसौभाग्यवती स्नुपा ॥ ८ ॥ इत्युक्त्वा त्वरितं दृतं पयामास भूमिपः ।। इन्द्रसेनश्चित्रवर्मराज्ञे सर्व निवेदितुम् ॥ ९ ॥ ततो दूतो गतः शीघ्रं चन्द्रवर्मपुरं शुभम् ।। तस्मै शशंस तत्सर्व जामात्रागमनादिकम् ॥ ३१०॥ तच्छ्रुत्वाऽतीव सन्तुष्टश्चित्रवर्मा ददौ मुदा ॥ वार्ताहराय वस्त्राणि भूपणानि महामनाः ।।११॥ शालिनी । तया शिव आराधितस्तेन पुत्रत्रात इति दूतान्प्रेरयत्ते चन्द्र- चर्माणं गत्वा सर्वे न्यवेदयन् ।। ३००-३०९॥ स च तेभ्यो वस्त्रभूषादि ददौ । ततः सपुत्रमिन्द्रसेन महोत्सवेनानयत्। चन्द्रसेनः पल्याः शोक १दूताय.

·कर्मकाण्डे अ. ३५ ततः स आह्वयामास पुत्रेण सहितं नृपम् ॥ इन्द्रसेनं च सोऽप्यागात्पुत्रदारादिसंयुतः॥१२॥ महोत्सवेन चानीतो वरश्चन्द्राङ्गदस्तदा सीमन्तिनीमुपागम्य तस्याः शोकं जहार सः ॥१३॥ दिव्यवस्तून्यदात्तस्यै पातालादाहृतानि सः ।। अमृतं पाययामास महानन्दस्तदाऽभवत् ॥ १४ ॥ वस्त्रभूपा ददौ पत्न्यै कल्पवृक्षफलान्यपि ॥ सा भूपादि दधौ याति यत्कान्तिर्दशयोजनम् ।। १५॥ ततो महोत्सवेनासौ सीमन्तिन्या समपः॥ स्वपुरं प्रययावीहक्सीमन्तिन्या महाविधिः ॥१६॥ ततः स्वपुरमायातं सीमन्तिन्या युतं सुतम् ।। राजाऽप्यभिपिपेचासौ राज्यं चकेऽयुतं समाः ॥ १७ ॥ सोमवारव्रतस्येदं लेभे सीमन्तिनी फलम् ।। गौरीहरार्चनात्तस्या लब्ध इप्टार्थ उत्तमः ॥ १८ ॥ हत्या पातालादानीतं दिव्यवस्तु दत्त्वाऽमृतमपाययत् । कल्पक्षफलानि दिव्यवस्नादि च ददौ। यत्कान्तिरतीय दूरगा तैः सा भूपिता रेजे । ततस्तया सह स्वपुरमेत्य पित्रा राज्येऽभिषिक्तः सोऽथुतवर्षे राज्यं चके । सोमवारे गौरीशार्चनादेवं सीमन्तिन्या इष्टार्थों लब्धः। श्रीगुरुराह । हे १ महदैवं २ वर्षाणि.

·. ६६४ श्रीगुरुसंहिता एवं चित्रं प्रतमिदं सम्मतं मम दम्पती ।। सुवासिनि शृणुप्चेदं प्रीत्या मे कथितं व्रतम् ॥ १९॥ त्वं कुरुष्व व्रतं त्वेतत्सौभाग्यं ते स्थिरं भवेत् ।। अखण्डा श्रीव कन्याश्च पुत्रा आधेहि भद्वचः ॥३२० ।। दम्पती ऊचतुः प्रीत्या भगवन्कि मतेत वास् (नौ) ॥ आवयोस्तव सेवैव तारिणी दुःखहारिणी ॥२१॥ आवयोः प्राणनाधस्त्वं नो वां (नौ) देवस्त्वया विना ।। स्मरणं तेऽस्त्वसण्टं वामि (नावि)ति तौ दधातुः पदे ॥२२ श्रीगुरुदंपती प्राह युवाम्यां हि मदालया। सोमवारप्रतं कार्य संब सेवा परा मम ।। २३ ॥ ... गुरुस्तयेति भापती गमयामास दम्पती ।। वारनत्पिनरः प्राताः पुप्रदर्शनलालसाः ॥ २५ ॥ ते कन्यामुतवाता यां श्रुत्वा जैल्हादिरेऽसिलाः ।। भासणास्तर्पयामामुायीहन्य धनं यदु ॥२५॥ दम्पनी, एलान ॥११-१९॥ मायापुत्रादिद मत पुरता साधतः । सिमोन । में मेरा तालिी दारिला नावं मानायी देवधपाणलगानीगुराह। महास तयार गनिनिमारमा सो प्रचारपामास तागिरः । TO + भार:, ·कर्मकाण्डे अ. ३५ ६६५ सम्पूज्य श्रीगुरुं सर्वे मक्त्याऽऽनन्दितमानसाः॥ मोजयित्वा द्विजांवान्यान्मत्या चक्रुर्महोत्सवम् ॥२६॥ प्रणम्य श्रीगुरुं सर्वे तदादिष्टा ययुर्मुदा ।। स्त्रग्राम श्रीगुरोरेवं ययो व्यासं दिगन्तरम् ।। २७ ॥ दम्पत्योरभवन्पुत्रास्तयोः पञ्च शतायुषः ।। यथा श्रीगुरुणा प्रोक्तं तथैवाभृत्तयोः खलु ॥२८॥ प्रत्यन्दं श्रीगुरोरस्य गन्धर्वपुरमेत्य तौ ॥ दर्शनं चक्रतुर्भक्त्या शिष्यामूत्सद्दतिस्तयोः ॥२९॥ चरित्रं श्रीगुरोरेवं पवित्रं नामधारकः ।। सिद्धास्यपद्मगलितमद्धाऽमृतमिवापिवत् ॥ ३३०॥ तद्वक्ति गङ्गावरजः सरस्वत्यभिधो द्विजः॥ प्रीयादनेन स्वपतिः श्रीनृसिंहसरस्वती ।। ३१ ।। यत्स्यातिरीशी तस्माद्भजत्वेन जनोऽखिलः ।। सद्यः प्रसन्नो भवति भगवान्नात्र संशयः ॥ ३२॥ प्रातास्ते हटा बहुद्रव्य व्ययीकृत्य ब्राह्मणान्मोजयित्वा श्रीगुरुंमक्त्या(सं-)पूज्य महोत्सवं कृत्वा श्रीगुरुणाऽऽदिष्टास्ते ग्राम ययुः । एवं श्रीगुरोर्यशः प्रसूत। श्रीगुरुयदम्पत्योजातं | दीर्घायुः पञ्च पुत्राश्च जाताः ॥ ३२०-३२८॥ तो प्रत्यध्दं श्रीगुदर्शनं कृत्वाऽन्ते सहतिं गतौ । एवं पवित्रं श्रीगुरोश्चरित्रं सिद्धेनोक्तं तत्सरस्वती यक्ति। भगवान्मजता सद्यः फलदः । शर्करातोs- रसाशात् २ स्वभक्तपालकः,

·श्रीगुरुसंहिता
शर्करातोऽतिमधुरा रुचिराऽसौ कथा वरा ॥
करकङ्कणदृष्टयर्थ किमादर्शप्रयोजनम् ।। ३३ ॥
साक्षात्पुरःस्थस्य तु किमुपमायाः प्रयोजनम् ।।
सुकीर्तेः श्रीगुरोस्तद्वरख्याता वाच्या कथा किमु ॥ ३४
सर्वे मृण्वन्तु वक्ष्ये वो हितं तूभयसाधनम् ॥
गुरुनाथस्य भजनं शीघ्रं सर्वार्थसाधनम् ।। ३५ ॥
सुलभाऽमृतप्रपेयं विन्यस्ता भूतले मया पेयम् ॥
गुरुचरितं स्वामृतं सर्वैः सततं यतो लभेदमृतम् ३६
कामधुग्गुरुचरित्रपानतः पावनो भवति मानवो नतः॥
यस्य नाम खलु कामधुक्तुतत्सर्वकामदमशेपदोपहृत् ३३७
तिमधुरा कथा। फरकणदर्शनायादर्शप्रयोजनं किं । पुरःस्थस्योपमा
किमर्था । तथा गुरुकथा स्वानुभववेद्योभयसाधनं हितं गुरुभजनं शीघ्र सर्वा-
दं च ।। २९-३५॥ मुलभाऽमृतप्रपेयं० ॥ ३६॥ कामधुग्गुरुचरित्र
॥ ३७॥ इति चूर्णिकायां पंचत्रिंशोऽध्यायः ॥
(इति) श्रीसि० स० नृसिं० महा० गु० वासु.
श्रीगु० पञ्चत्रिंशः (अध्यायः)
आदितः श्लोकाः ॥ ४३१२ ।।
॥ इति पंचत्रिंशोऽध्यायः ।।
-

·॥अथ पत्रिंशोऽध्यायः ॥३६॥ । श्रीगयोशाय नमः। नामधारकशिष्योऽथ लमः सिद्धपदाम्बुजे ॥ करौ सन्धाय विनतो भक्तियुक्तोऽब्रवीदिदम् ॥१॥ जय सिद्धमुने त्वं हि भवसागरतारकः ।। ब्रह्मज्ञानी बुधोऽविद्यातिमिरध्वान्तभास्करः ॥२॥ मोहमय्यां तमस्त्रिन्यां सुप्तं मां मायया दृढम् ।। गुरुलीलामहाभेर्या सुखं वोधितवानसि ॥३॥ अज्ञानतिमिरास्त्वं सङ्गतोऽसीह सद्गुरुः ।। चिन्मयात्मन्सिद्धमुने पारं नीतोऽस्म्यहं त्वया ॥४॥ स नामघारकेणेत्यं विनीतेन स्तुतो मुनिः ।। सिद्धः साक्षाद्गुरुस्तुष्टः प्रददाप्रभयङ्करम् ॥ ५ ॥ अध्यायसारसझहलोकोऽयम् - तर्कप्युजि हलमुखी स्त्री सुशिक्षणमिपत ईट् ।। आहिकाचरणमवदच्यात्तयसंमतमु (2) मुधिये ॥१॥ नामधारको भक्त्या नत्वाऽऽह । भवतारक सिद्ध जय । लमज्ञानव्या- न्तसूर्यः । गाढं निद्रितोऽयहं गुरुलीटामहाभेर्या बुद्धोऽस्मि । चिन्मया- त्मना त्वया पारं नीतोऽस्मि | इति तुष्टः सिद्धोऽमयं ददौ । तदा स । १राभ्या.

·६६८ श्रीगुरसंहिता तदाऽवदत्पुनः शिष्यः कथं वृत्ता कथाऽग्रतः।। विस्तरेण बद स्वामिन्पाययालं कथामृतम् ॥ ६॥ कथामृतश्रवणतो न तृप्यति मनो मम ।। अतो विस्तरतो बेहि कथामिति पदेऽग्रहीत् ॥७॥ सिद्धोऽवदत्कथामरयां शृणु त्वं नामधारक || श्रवणादेकचिचेन सर्वोऽपि ज्ञानमाप्नुयात् ॥ ८॥ गुरोर्गन्धर्वनगरे तोऽस्य महिमा महान् ॥ तन वक्ष्याम्यहं सर्व सारभृतं वदाम्यहम् ॥९॥ अशेपमहिमाख्याने प्रयायाद्विस्तृति कथा ।। साक्षाद्धर्यवतारस्य लीलाख्याने क ईश्वरः ॥१०॥ तस्मिन्गन्धर्वनगरे एकोऽभूद्वैदिको द्विजः ॥ बहुश्रुतो विरक्तोऽपि कर्ममार्गविशारदः ॥११॥ प्रतिग्रहं न गृह्णाति परान्नं न मुनक्ति च ।। मिथ्या न वक्ति मौनीव प्रतिबादं करोति नो ॥१२॥ पुनराहामतः कथामृतं पाययाद्यापि न मे तृतिपिति पदे दधौ । सिद्ध माहेकाप्रचित्तः शृणु। ज्ञानं लभेत्। तत्रानेकचित्राणि जातान्यथापि सारं वक्ष्ये ॥ १-९॥ अन्यया प्रन्यो विस्तोत्साक्षाद्विष्ण्यवतारकां कृत्सा को वदेत् । तत्रैको विरक्तः फर्ममार्गज्ञो विप्रः प्रतिमहारानमिथ्योती- ·कर्मकाण्डे अ. ३६ A स यायावरवृत्त्यैव जीवनं कुरुते मुदा ।। ईदृशं तं न सेहेऽस्य ललना कोपनानना ।। १३ ॥ ब्राह्मणः शुक्लवृत्त्यैव सदासक्तमुत्रास सः ।। विनातिथि न बुमुज आतिथेयः स धार्मिकः ॥१४॥ तस्मिन्नामेऽमवद्विप्रभोजनं प्रत्यहं बहु ।। विनाः सहस्रसंख्याका बुभुजुर्मिष्टमादराद ॥ १५॥ मिष्टानेन द्विजाः पुष्टास्तुष्टा दक्षिणयाऽपि च ।। मिष्टान्नवार्वा अन्योऽन्य हृष्टा ऊचुश्च तेऽन्वहम् ॥१६॥ तच्छ्रुत्ला विश्वनिता दैन्याः भृशदुःखिता ॥ चिन्ताग्रस्ताऽवदद्देव श्रीहरे परमेश्वर ॥ १७ ॥ स्वमेऽपीदृट् न वीक्षेऽग्नं देवहीनाभवं कथम् ।। दरिद्रं पतिमुद्वाहा जाताहं काटमाक्सदा ॥१८॥ स्त्यक्त्वा यायोखावृत्त्या मुदावर्ततात्तिथि बिना न भुजे । तत्स्त्री कोपना तल सेहे । तर प्रत्यहं धनिनो विप्रभोजनं चकुः । मिष्टान्नं मुक्त्वा विना अन्योन्यं प्रशशंसुः। तच्छुवा ब्राह्मणी दुःखिताह । नोहरे, स्वमेऽपीगर्न नेक्षे दरिद्रपति वृत्रा जन्मप्रभृति कष्टमारस्याम् । पूर्वा- १ प्राय धान्याचारूपा वृत्तिः २ कोरयुक्त आनन यस्याः, ·६७० श्रीगुरुसंहिता यादृक्पूर्वार्जितं तादृग्लन्धो हीनः पतिर्मया ।। यद्योगेन च दारिन्धं देव वीक्षेऽनिशं वत ॥ १९ ॥ स्त्रीभिः सह द्विजाः सर्वे नित्यं मिष्टान्नमोजिनः ॥ तैः कृतं सुकृतं पूर्वमीग्लाभस्ततोऽभवत् ॥२०॥ दैवहीनः पतिर्मेऽयमाहूतोऽपि न गच्छति ।। मिष्टं परान्नं किं कार्य नारायण मयाधुना ॥ २१॥ एवं चिन्तान्विताभूत्सा कदाचिदथ तत्र तु ॥ विप्रान्भोजयितुं प्राप्तो विप्र एको महाधनः ॥ २२ ॥ स तु तस्या दरिद्रायाः पतिं भोक्तुं समाह्वयत् ॥ आमन्त्रयामास च तां धवेन सहितां धनी ॥२३॥ उपेत्य सा पतिं प्राह महाहपेण संयुता ॥ भवता सह मे प्राप्तं ब्राह्मणस्य निमन्त्रणम् ॥ २४ ॥ जितानुसारी पतिर्यद्योगादारियं वीक्षे ॥१०-१९।। अन्ये सस्त्रीका मिष्टा- शिनस्तैः प्राक्सुकृतं कृतम् ॥ २०॥ दैवहीनो मे पतिराहूतोऽपि न याति । नारायण किं कर्तव्यम्। एवं चिन्तान्चितायो तस्यां ब्राह्मणभोजन कर्तुं धनी एत्य सधवा तां मोक्तुमाह्वयत् सा हर्पण पतिमुपेत्याह । पका-' १ अपरपक्षार्थमिति शेषः, ·कर्मकाण्डे अ. ३६ ६७१ सुपक्वान्नान्यनेकानि भूयसीदक्षिणा अपि ॥ परिधानान्यमूल्यानि स प्राणेश्वर दास्यति ॥२५॥ स्त्री मन्त्रणमिदमथवानापयस्व माम् ।। कांक्षते मे मनोऽतीवापूर्वपक्कानभोजनम् ॥ २६ ॥ इति श्रुत्वा स्त्रिया दैन्यमुदासीनोऽवदत्स ताम् ॥ भोक्तुं यथासुखं गच्छ न यास्येऽहं कदाचन ।। २७॥ इत्यादिप्यायला मूढा घनिनं प्राप्य सावीत् ।। न यास्यति पतिर्मोक्तुमायास्याम्यहमेव तु ॥ २८॥ स प्राह मेऽस्ति सङ्कल्पो दम्पत्यर्चनरूपकः॥ पतिर्यास्यति चेदोक्तुं त्वमागच्छ ममालयम् ॥२९॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा सिन्नाभूत्सा द्विजागना ॥ हन्त नारायणारंव्वं प्रमाण किं करोम्यहम् ॥३०॥ प्रदक्षिणामूल्यबस्नदाता विप्रो मवना समं मां भोलुमा यति । मे मनस्त- कांक्षते । विप्र आह । चं यथामुखं मोक्तुं गच्छाहं नायास्ये । इत्युक्ता सा धनिनमत्याह । पतिनत्यमेष्ये । स आह । मे दम्पतिमोजन-, सङ्कल्पः ॥२१-२९।। इति श्रुप्या खिन्नाह । हा नारायण। प्रारब्ध १ मारब्ध प्रमाण.

·६७२ '. श्रीगुरासहिमा कथं हीनं हि मे देवं कर्तव्यं किमतः परम् ।। पत्युर्योगान मे लम्यं स्वाद्वग्नं स्वमदुर्लभम् ॥३१॥ एवं विचार्य यदुशः सा नृसिंहसरस्वतीम् ।। एत्प प्रणम्य सायाझं विनयावनताऽब्रवीत् ॥ ३२ ॥ स्वामिन्हितं कुरु स्वन्नं कदापीहड्न लभ्यते ।। पत्ये कथय विप्रस्य गृहे भोक्तुं चरेति मे ।। ३३ ।। स दम्पती आहृयति न शृणोति पतिर्मम ॥ कि कर्तव्यं मया भुंक्ते न परानं कदापि सः ॥३४॥ कृपां कुर्वद्य मे स्वामिन्पति पय यत्नतः ।। आमन्त्रणं समीचीनं सुवखानादि लभ्यते ॥ ३५॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीगुरुः प्रहसन्निव ।। तस्याः पतिं समाहूय प्राह द्विजनिमन्त्रणम् ।। ३६ ।। ब्राह्मण त्वं द्विजगृहं ब्रज मोक्तुं निमन्त्रितः ।। स्त्रियास्ते मनसोऽभीष्टं शिष्टमिष्टान्नभोजनम् ॥ ३७॥ प्रमाणं । कथं मे दैवं हीनं । पतियोगान्मेऽपि स्वादन्नं दुर्लभमित्युक्त्वा श्रीगुरुमेत्य साष्टाङ्गं नत्वोचे । हितं कुरु । परान्नं भोक्तुं पतिमाज्ञापय । स न कदापि परानं मुंक्तेऽत: कृपां कृत्वा यत्नात्तं प्रेरयामन्त्रणं समीचीन सुत्रस्नानादि लम्येतेति श्रुत्वा हसञ्श्रीगुरुर्विप्रमाणह । त्वं परान्न मोतुं ते स्त्रिया पानभोजनेच्छास्ति ॥३०-३७॥ पत्या स्त्रीच्छा नज।

·कर्मकाण्डे अ. ३६ કરે पत्याङ्गनावासनासौ पूरणीया वयानघ । कुलखिया मनस्त्रीहन्दुःखितं नत्र कारयेत् ॥ ३८॥ इति श्रुत्वा गुरोवाक्यं प्रणम्य ब्राह्मणोऽनवीत् ।। परान्न नय में ग्राह्यं यद्येवं नियमोऽपि मे ॥ ३९॥ न गृहाति गुरोवाक्य स घोरं नरकं व्रजेत् ।। आनां ते शिरसा धृत्वा यास्ये मोक्तुं परालपम् ॥४०॥ इत्युक्त्वा गुरुमापछ्य सभार्यः स गृहं गतः॥ आनन्दिता तस्य कान्ता ततो मोक्तुं गतानुमौ ॥४॥ यजमानो धनी सोऽपि सङ्कल्प्य द्विजमोजनम् ॥ मोजयामाम पक्वान्नरनेकैः खीयुतान्दिजान् ॥ ४२ ॥ ब्राह्मणी मुक्तिसमये विपरीतं ददर्श सा ।। पंपस्यां च मोजनागारे सहाश्नन्ति श्वमूकराः ॥४३॥ मनसाऽत्तीव निर्विणा सा त्यक्त्वा पात्रमुत्थिता ॥ उच्चस्तदेव सा प्राह ग्राह्मणानां च मुजताम् ।। ४४॥ पूरणीया कुटनिया मनो न पीट्येत् ॥ ३८॥ विप्र आह । यद्यपि परान्ने न ग्राह्यमिति में नियमः ॥ ३९॥ अयापि गुरुवाक्याप्रमणे नरकोऽ- तस्ते वचो मूर्ति धृत्वा यास्य इति गुरुमाच्छय गृहं गतः। सातीव हटा । ननस्ता मोक्तुं गता । यजमानो विप्रमोजनं सङ्कल्प्य पत्रिष्टनक- पकानादिमिमोबयामास | ब्राह्मणी भोजनसमये वसूकरोच्छिन्नं दत् वाक्ष्य निर्विग्णान्नं त्यक्त्वोत्यायोच्चस्तत्र तदेवाह । पयुः समीपेऽपि २ रिउद्देशेनेति शेषः २ कर:- प्रामवराहः.

·६७४ श्रीगुरुसंहिता प्राप्य पत्युः समीपे सा तदेवोच्चैर्जगाद ह ॥ किमश्नास्यपवित्रानं श्वकोडोच्छिष्टमीदृशम् ॥४५॥ स्त्रियं स माह मे भग्नं त्वत्तो दैवमिहाधुना ।। व्यक्तं परोदनं त्यक्तं भुक्तं थोच्छिष्टमद्य तु ।। ४६ । । इति प्रकुपितो विप्रः खिया सह गुरुं ययौ ।। ननाम परया भक्त्या श्रीगुरुं नामधारक ॥४७॥ श्रीगुरुः प्राह तां दृष्टं परानस्य सुखं त्वया ।। पीडितोऽस्ति सदा नाथः फलितोऽद्य मनोरथः ॥४८॥ इति श्रीगुरुणोक्ता सा पदलमाभवद्गुरोः॥ पद्धहस्तावदद्दीना स्वामिनागः क्षमस्व मे ॥४९॥ मया मन्दधिया लोमाहोपान्धी पातितः पतिः॥ पलानीतः परामाय स्वामिन्नागः क्षमस्व मे ॥५०॥ चिन्तादितो द्विजः प्राह स्वामिन्कर्तव्यमय फिम् ।। दोषा लगा मयि प्राज्या मतमोऽभवन्मम ।। ५१।। पपरोशियमेतचिमनासीयाह । स प्राह त्यत्तो मे देवं भां। पराल पमन्यय योनि भुत्तमिति पु.पिगस्तमा मह गुरुगेस्य ननाम । सागरमणी प्राहा परामपुर ते गारवः फदिनः कि॥४०.४८॥ सा दीनादार धम्म दुर्षिया पविदाम्धी यापानिमः । बाद नागिन, शिका 11m दिलित. सभराप, ·कर्मकाण्डे अ. ३६ ६७५ परानं न ग्रहीयामीत्येवं सङ्कल्पितं तु तत् ।। भग्नं मे कृत्यया द्वेष्ट्रया बहुदोपाश्च कारिताः ॥५२॥ इति तस्यानुतप्तस्य श्रुत्वा गां श्रीगुरुर्हसन् ।। माहास्याः पूरितः कामः सपा तृप्तिं गता खलु ॥५२॥ परान्नं न कदा मोक्ष्य इति सङ्कल्पितं त्वितः ।। सत्यं भविष्यति सदा मा सिदो दोप एप न ॥ ५४॥ अन्यत्ते कथयिप्यामि सहजो धर्म एप तु ॥ कदाचिन्न लभेद्वियो देवे पित्र्ये च कर्मणि ॥५५॥ कर्मलोपप्रसक्ती चेदाइतो ब्रज तत्र तु ।। मोक्तुं ब्रजान्यथा दोपा अनन्ताः परिकीर्तिताः ॥५६॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं साष्टाङ्गं प्रणिपत्य मः॥ विनयावनतो भूत्वा पप्रच्छ द्विज आदराद ।। ५७ ॥ कस्मादन्नं ग्रहीतव्यं दोपाः कुत्र भवन्ति च ।। कस्य द्वारं न गन्तव्यं स्वामिन्कथय विस्तरात् ॥५०॥ मप्यनया वैरेिण्या वहुदोपा. कारिता । इत्यनुनत त गुरुराह । श्रीकामाः पूरिताः । सा तृता । सङ्कल्पोऽपि न भग्नो मा खिदोऽय न दोप. ॥४९. ५४॥ कदाचिदेवे पित्र्ये कर्मणि विप्रालामे तत्र मुक्तौ न दोपोऽन्यथा दोपः। निग्रो नत्वा सदरमाह । कम्पादनं गये, के दोषः । श्रीगुरराह । , वाणी, ·कर्मकाण्डे अ, ३६ ६७७ यहिप्कृतस्य विग्रस्य याचनाजीविकस्य च ।। वैश्वदेवविहीनस्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥६६॥ पकं बहुभिरेका वैश्वदेवः पृथङ् न हि ।। दोपास्तदन्नमुक्त्या तद्वय॑मन्नं प्रयत्नतः ।। ६७ ।। मूत्वा सर्वगुरुमन्त्रान्यो ददाति धनेच्छया ।। शिप्यसंग्रहकुच्चास्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ।। ६८॥ क्रोवी ब्राह्मणविद्वेषी यय त्यक्त्ता कुलस्त्रियम् ॥ विष्टत्यस्य गृहे चापि वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ६९॥ तामसरकृपणमुद्राचार्यधार्मिकः ॥ घनमत्तोऽपि चतेपां वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ७० ॥ पति निजमुतान्वाऽपि या विहार्यव तिष्ठति ।। ब्राह्मणी विष तस्याच वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ७१॥ विनोऽपि स्वर्णकारित्वं यः करोति मुल्याचकः ।। यश्च स्वीविजितस्त्वेषां वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥७२॥ गयीं, युत्, वायसतो, बहिस्कृती, याचको, वैवदेवाकर्ता, धनेच्छया सम्यो मन्त्रदाता, शिष्यसंग्रहकृत्क्रोधी, ब्रह्मद्वेषी कुलस्रीयाजकः ॥६०- ६|| तामसः, यूरः, कृपणो, दुराचारो, धनमतस्यतपतिपुत्रा ब्राह्मणी, स्वादहाराद्विनः स्त्रीजितः, स्तेनी, परदारणामी, अचक्रेता, मृतका- ·६७८ श्रीगुरुसंहिता स्त्रयकृत्परदारस्थो योऽयविक्रयद्विजः॥ भृतकाध्यापकथास्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ७३ ।। द्यूतकृन्निछुरो यश्च मुंक्तेऽलातश्च यद्गृहे ।। भगवत्कीर्तनं नास्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥७४।। नैव सन्ध्यामुपास्ते यो दानं च न ददाति यः॥ पितृकर्मविहीनोऽस्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ७५ ॥ द्रव्यलोभेन जपति मन्त्रं दम्भेन वा ऋणम् ॥ दत्त्वार्थ सश्चिनोत्यस्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥७६ ॥ विश्वासघातका पक्षपातकृनीतिहापकः ॥ स्वधर्मत्याजकश्चास्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ७७॥ यो द्वेष्टि विदुपं साधून्यो नरो गुरुनिन्दकः ॥ कुलदेवोत्सर्जकोऽस्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥७८॥ गोविप्रघातका स्त्रीनो यश्च स्वान्नस्य दूपकः ॥ परानस्तुतिकृच्चास्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥७९॥ ध्यापको, दूतकृन्निष्ठुरः, मानं विना भोक्ता, भगवत्कीर्तनानादरः, सन्ध्यो- पास्त्यकर्ता, दातृवारकोऽदाता, पितृकर्माकर्ता, द्रव्यलोभेन दम्भेन या जपिता, कुसीदवृत्तिर्विश्वासघाती, स्त्रीनः, स्वानदूपकः, परानस्तुति- कृत्पक्षपात्यन्यायी, स्वधर्मत्याजकः ।।७०-७८॥ साधुद्वेषी, गुरुनिन्दक- १"द्रव्यमादायाध्यापका.

·कर्मकाण्डे अ. ३६ ६७९ आशावद्धस्त्वेकगृहे सदा तिष्ठति योऽपि च !! दातारं वारयत्यस्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥८॥ सर्वान्यः शरणं याति स चण्डालो भविष्यति ॥ सर्वान्नमत्ति यश्चास्य वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ८१॥ पुत्री जामातरं क्रोधान्निर्मर्स्यति योऽपि च ॥ पुत्रहीनय तस्यापि वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ८२॥ यो विवाहोचरं काले न जुहोति परालये ।। प्रायो मुनक्ति तस्यापि वय॑मन्नं प्रयत्नतः ॥ ८३॥ नाचरत्याश्रमं धर्ममतं वक्ति केवलम् ॥ विनानुभवमस्यापि वय॑मन्नं प्रयत्नतः ।। ८४॥ कृति विमति यः शाठ्यात्तदन्नाशनतोऽन्वता ॥ आयुहांनिश्च बावियं स्मृतिमेघातिक्षयः ॥ ८५॥ परालये यो वसति नित्यं मुक्तेऽर्पयत्यमौ ।। स्वपुण्यं यजमानाय तद्दोपान्स्वीकरोति च ॥८६॥ स्त्यक्तभुलदेवः ॥ ७९ ॥ नादायकगृहस्य सामन्नं वय॑न् । सर्वजाति- शरणो यथ सन्निमत्ति त चण्डालो मत्रिश्यति। तदन्नं वन्यम् । पुत्री- जामानिर्भभुत्र औरासनहीनो, नित्यं परान्नमुक्केवलमद्वैतवता, হাম্মিাহুতিরানাইরাসুলুনিখামূরিনা वाधिय च । नित्यं परान्नाराने स्वपुज्यनाशो दानृापसमय । पया परान्ना- ·६८० श्रीगुरुसंदिया गोभूस्वर्णेभरत्नाधादानादोपस्तथा न हि ।। यया परामभुक्त्या च परस्त्रीसमतोऽपि च ॥ ८७ ॥ सदा परगृहायासाठक्ष्मीनश्यति गछति ।। दर्शे परानमुक्त्या च मासपुण्यं विनिश्चितम् ।।८८॥ गच्छेद्रोक्तं समाहृतोऽनाहतो नापदं विना ॥ द्विजालयेऽपि शूद्रेणाहूतो मोतुं न च ब्रजेत् ॥८९।। यावत्पुत्रो नैव जातस्तावपुत्रीगृहे खलु । न भुजीत समुत्पन्ने पौने दोषो न विद्यते ॥ ९॥ सूर्यचन्द्रोपरागे च यतके मृतकेऽपि वा ।। दानं चापि न गृहीयात्तीर्थे पात्रे तथैव च ॥ ९१ ॥ खलराड्मृत्यरजकलोहकारककाटतद् ।। स्वर्णहृवपलीमयपोऽतो दानं विवर्जयेत् ।। ९२ ॥ स्वाचारं ब्रामणा येऽवाचरिष्यन्त्यप्यसक्तितः ।। कुतो दैन्यं भजेत्तेपां सुखभाजस्त एव हि ॥ ९३ ।। शने दोषस्तथा गोभूस्वर्णादिप्रतिग्रहदोषो न । परस्त्रीसङ्गेऽपि महादीपः । सदा पागृहवासावभीनाशो, दर्श परानाशनान्भासपुण्यक्षयः ॥८.. ८९॥ माहूतो भोक्तुं गच्छेच्छूद्राहूतो न गच्छेत् । यावत्पौत्रो न जात. स्तारपुत्रौगृहेऽभोज्यम् । सूर्यादिनहे सूतके तीर्थं च न दानं ग्राह्यम् । खलराजमृत्यरजकलोहफारस्वर्णवृपलीमद्यपेभ्योऽपि न । स्वाचावतां क - ·कर्मकाण्डे अ. ३६ ६८१ तदीनाः सुराः सर्वे कामधेनुश्च तद्गृहे ।। निवसेसिद्धयोऽप्यष्टौ तत्र स्थास्यन्ति सर्वदा ॥९॥ मदान्वा इह ये विप्राः स्वधर्माचारवर्जिताः।। त एव तेन पापेन दरिदाताः पतन्त्यपि ।।९५।। स विप्रः प्राह भो स्वामिन्प्रार्थनां मेऽवधारय ।। स्वाचार श्रोतुमिच्छामि कृपया कथयस्व मे ॥ ९६ ॥ त्वं त्रिमूर्त्यवतारोऽसि श्रीगुरुः करुणाकरः ।। स्वामिन्मक्तजनाधार आचारं म उपादिश ।। ९७ ॥ श्रीगुरुर्ब्राह्मणं प्राह साधु पृष्टं त्वयानय ।। वक्ष्ये पृष्टं सदाचारं य उक्त ऋषिभिः पुरा ॥९८॥ कदाचिनैमिपारण्ये मुनीनां च तपस्यताम् ।। पराशरमापिः प्राप तान्मुनीन्स यदृच्छया ॥ ९९।। ते प्रत्यादित्सब इबोद्गतामनुत्यिता मुनिम् ।। वृद्ध सत्कृत्याभिवाद्याचार पप्रच्छरादरात् ॥१०॥ देन्यम् । ते मुखमाजः । तद्धीना देशास्तगृहे कामधेनुः सिद्धपश्च । मदान्धाः स्याचार त्याचा दरिदाः स्युः । विप्र शाह । कृपा स्वाचार कथप । त्वं घिरतारः कृपालुः स्वाधारय । श्रीगुस्साह । ऋषिपोक स्वाचार चस्ये। कदाचिनैमिारण्ये पराशर आगतः ॥९०-१९॥ तमभिप्राय श्यप उचुः । स्वाचार नः पदे पदे संशयोऽनो गुरु विना- ·६८२ श्रीगुरसंहिता आचाराचरणेऽस्माकं संशयो हि पदे पदे ।। त्वं प्रापिरसि विख्यात उपदेशो हि वरः ॥१॥ गुरुं विना न हि ग्राख आचारोऽप्यथवा मैनुः।। तस्माद्गुरुः पवित्रस्त्वमाचारं न उपादिश ।।२।। एवं स प्रार्थितः प्राह पराशरमहामुनिः।। आचारं कथये यस्मादयत्नात्सर्वसिद्धयः ॥३॥ ब्राझै मुहूर्त उत्थाय सद्भक्त्या संस्मरेद्गुरुम् ।। । ब्रह्माणं चिन्तयेद्विष्णु महेशं च सलक्षणम् ॥ ४॥ सूर्यादिकेतुपर्यन्तासंस्मरेच्च नवग्रहान् ॥ सनत्कुमारं सनक सनन्दनसनातनौ ॥५॥ तुंबरुं च स्मरेसिद्धान्योगिनः पितृदेवताः॥ सप्ताधिभुवनहीपान्सप्तपोन्गां नमेत्ततः ॥६॥ तत उत्थाय चाचम्य भूत्रोत्सगं विधाय च ॥ शुचिर्भूत्वा विधानेन विधिनाचमनं चरेत् ।। ७॥ चारो मनुर्वाग्राह्यस्त्वं गुरुरुपादिशेति प्रार्थितः पराशर आह । सर्व- सिद्धिदाचारं वक्ष्ये । बाले मुहूर्त उधाय भक्या गुरुं त्रिमूर्तीन्प्रहान्सन कादिसिद्धयोगिपितृदेवसताब्धिभुवनद्वीपपीन्स्मृत्वा गां नत्वाचम्य १ मंत्रः ·कर्मकाण्डे अ.३६ ६८३ स्नानात्पूर्व परं चापि पानोर्ध्व गयनोचरम् ॥ उपविश्य विधानेन द्विज आचमनं चरेत् ।। ८॥ भोजनादौ तथैवान्ते छिकायां जृम्मणेऽपि च ॥ विण्त्रोत्सर्गतयोघं द्विज आचमनं चरेत् ॥ ९॥ अपाने निर्गते दुष्टशब्दोच्चारे कुदर्शने ॥ आद्यान्तयोः कर्मणश्च द्विज आचमनं चरेत् ।। ११०॥ सन्निधौ नास्ति चेत्तोयं श्रोत्रस्पर्श समाचरेत् ।। सप्त देवा यतस्तत्र तत्स्पर्शादाचमो भवेत् ॥११॥ अनिरापक्ष देवश्च वरुणार्केन्दुवायवः ।। विग्रस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं तिष्ठन्ति देवताः ॥ १२॥ मृत्रोत्सर्गाच्छुचिर्भूत्वा कृत्वा स्नानं च मानसम् ।। अरुणोदयपर्यन्तमुपविश्य जपं चरेत् ॥ १३ ॥ विना गायत्रिकामन्त्रं वेदमन्त्रान्पठेत्सुधीः ।। अरुणे सूदिते गत्वा मलोत्सग चरेद्धहिः ॥ १४ ॥ मूतोत्सर्ग कृत्वा शुचिर्भूवाचामेनानापू परश्चाधोगयुनिसृती भोजनादायन्ते च क्षुते निमत्रोत्सर्गशुद्धयन्ते ॥१००-१०९॥ दुःशब्दो- चारे कुदर्शने कर्मण आद्यान्तयोश्च द्विराचामेत् । जलालाभे दक्षिणकणे - गन्यन्देवारणान्दुपाता देवतास्तत्स्पर्शादाचमनफलम् । ततो भानस. सानं वारणोदयपर्यन्तं गायत्री विना वेद पठेत् । ततो निीत पृष्टतः ·श्रीगुरुसंहिता निवीतं पृष्ठतः कृत्वोपवीतं नर्गती दिशम् ॥ गत्वोपविश्याघोवक्त्री वस्त्रेणाच्छाध मस्तकम् ॥१५॥ उत्तराभिमुखश्वाति नक्तं चेद्दक्षिणामुखः॥ मौनी नेतस्ततः पश्यन्नार्कचन्द्रःखं जनान् ॥ १६ ॥ मलमूत्रोत्सृतिं कुर्यात्स्थित्वा यस्तूत्सृजेद्विजः ।। यावत्यङ्गेऽस्य रोमाणि तावद्वपं स नारकी ।। १७ ।। कच्छोत्सर्ग विना मूत्रत्यागे शौचं विनापि च ।। कच्छस्य धारणाच्चापि तथैव नरकं ब्रजेत् ॥ १८॥ कदाचित्तु जलालाभे गङ्गां संस्मृत्य लोष्टतः ॥ शौचं कार्य भक्षणादि वज्यं यावच्छुचिर्न हि ॥ १९ ॥ मलोत्सर्गे भुवं वच्मि नोत्सृजेद्धरित तृणे ॥ पर्णेषु च सुशुष्केपु मलोत्सर्ग समाचरेत् ॥ १२० ॥ पुण्पवृक्षाघदेवादिसमीपे नोत्सृजेन्मलम् ॥ लिङ्गं धृत्वा जलासनं गत्वा शौचं समाचरेत् ।। २१ ।। कृत्वा वस्त्रेण शिर आच्छाद्य दिवोदड्मुखो रात्री दक्षिणमुख उपविश्य मौनीतस्ततोऽपश्य॑स्तृणे मलोत्सर्ग कुर्यात् । कच्छोत्सर्ग विना मलमूत्रत्यागे शुद्धि विना च कच्छधारणेऽनुपयेशनेन मलत्यागे च नरकः ।।११०. १९|| कदाचिन्जलाला गाहा स्मृत्वा लोप्टादिना शांचं कार्यम् । यावच्छुद्धि पानादि वर्जयेत् ।। १२० ॥ हरितृणे पुण्यवृक्षाध्वदेवाम्बुसमीपे १ यज्ञोपवीत, ·कर्मकाण्डे . ३६ ६८५ - शौचाथ मृत्तिका ग्राह्या शुद्धा वा प्रयत्नतः ।। वल्मीकम्पकोत्सातनदीमध्यस्थमृत्तिकाः ॥२२॥ मार्गस्थमृत्तिका वा वृक्षाधःस्था तथैव च ॥ देवालयक्षेत्रतीर्थमृत्तिका चापि गर्हिता ।। २३ ॥ वापीकपतटागस्था मृत्तिका च प्रशस्यते ।। मोक्ष्योदकेन शौचार्थ मृदादेया विचक्षणः ॥ २४ ॥ आर्द्रामलप्रमाणेन लिंग एक प्रदापयेत् ॥ पिण्डान्गुदे तथा पञ्च त्रीस्त्रीनेकहस्तके ।। २५ ॥ तथैव पादयोया मृत्तिका भूत्रशौचके। मलोत्सर्गे तु द्विगुणा त्रिगुणा वीर्यनिःसृतौ ॥ २६॥ एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः ।। त्रिगुणं च वनस्यस्य यतिनश्च चतुर्गुणम् ।। २७ ।। रात्राव सङ्कटे च मार्गे चापि तदर्धतः ।। शौचाचरणतो नृणां धर्मसिद्धिर्मवेद्रुतम् ॥ २८ ॥ च नोस्नेत । टिई धृत्ला जलसमीर गत्वा शौचं कुर्यात् । वल्मीक- मुपकोखातमार्गदेवाटयक्षेत्रतीर्थस्थगृत्तिमाऽग्राह्या । यापीकूपतडागस्था शस्ता मटकप्रमाणमृत्पिण्डो लिङ्गे एकः, गुदे पन्न, मूत्रे प्रतिहस्तं प्रतिपादं च त्रीस्त्रीन्मटोन्सर्गे द्विगुणम् । शुक्रोत्सर्गे त्रिगुणम् । एतद् महचारिणो द्विगुणं । वनिनत्रिगुण । यतेचतुर्गुणं | राजाधि। सटे .

·श्रीगुरुसंहिता व्रतबन्धोत्तरं खेतद्विजस्याचरणं स्मृतम् ।। शौचं स्त्रीशद्रयालानां गन्धलेपावधि स्मृतम् ॥ २९॥ शौचोत्तरं च गण्डूपानष्टी नाह्मण आचरेत् ।। पट् क्षत्रधतुरो वैश्यः शूद्रश्चापि च वामतः ॥३०॥ गण्डपोत्तरमाचम्य शुचिस्थाने द्विवारतः ।। कुलदेवं स्मरेद्वक्ष्ये शृण्वाचमविवि द्विजाः ॥ ३१॥ विप्रदक्षिणहस्ते तु कथ्यते वीर्थपञ्चकम् ।। करमध्ये पह्नितीर्थ मूले ब्राझं प्रकीर्तितम् ।। ३२ ॥ तर्जन्यंगुष्ठमध्ये च पितृतीर्थ प्रवक्ष्यते ॥ अंगुल्यग्रे देवतीर्थ कनिष्ठाधस्तथापकम् ॥ ३३ ॥ प्रविग्रहाचमपितृदेवय॑र्चनमेव तैः॥ ब्रह्मतीर्थेन चाचम्य केशवाद्यैस्त्रिभिः करौ ।। ३४ ॥ गोविन्द विष्णो इत्याभ्यां प्रक्षाल्यांगुष्ठमूलतः ।। ओष्ठौ सम्मृज्य मधुसूदन त्रिविक्रमेति च ॥ ३५ ॥ मागे च तदर्धम् ॥२१-२९॥ शौचाच्छीघ्रं धर्मसिद्धिः । स्त्रीशूद्रानुपनी- तानां गन्धटेपक्षयावधि शौचम् । ततो वर्णक्रमादष्ट पद चतुर्द्धिगण्डूषा धामतस्त्याज्याः । तत आचम्य कुलदेवं स्मरेत । द्विजदक्षहस्ते मध्येs- मितीर्थ, मूले आर्स, नर्जन्यामध्ये पिश्यपगुल्यमे देवं, कनिष्टाध भाषम् । तै: क्रमाव्यतिग्रहाचमनपितृदेवपिक्रियाः । ब्रह्मतीर्थन केशय ·कर्मकाण्डे अ. ३६ वामन श्रीधरेत्याभ्यां मुखमुन्मार्जयेत्करम् ॥ वाम प्रोल्य हपोकेशेत्यध्री प्रोक्ष्य तथाऽप्युभौ ॥३६॥ पद्मनामेत्ययो शीपं प्रोक्ष्य दामोदरेति च ।। सहतव्यङ्गुलीभिश्च मुख सङ्कपणेति च ॥ ३७॥ नासे साङ्गुष्ठतर्जन्या वासुदेवेति नामतः ।। प्रद्युम्नेत्यय साङ्गुष्ठानामिक्या चक्षुपी क्रमात् ॥३८॥ स्पृष्ट्वानिरुद्ध पुरुषोत्तमेत्यथ तथा श्रुती ।। अधोक्षज नृसिंहेति नाभिमच्युतनामतः ।। ३९ ॥ साल्पाङ्गुष्ठेन च स्पृट्वा हुदं पाणिवलेन च ।। जनार्दनेत्युपेन्द्रेति के सर्वागुलिभिः स्पृशेत् ।। १४०॥ बाहुमूले कराग्रेण हरे कृष्णेति नामतः॥ द्विजावेरुपनीतस्य स्मृतमाचमनं विदम् ॥ ४१॥ नारायण माश्वेति निरपः पीत्वा, गोविन्द वियो इति करी प्रक्षाल्य, मधुसूदन नित्रिक्रमेयगुष्टमनोष्टौ सम्मृज्य, वामन श्रीधरेति मुखं चामकरं च प्रोश्य ॥३०-३८॥ हृषीकेश पद्मनामेति पदे, शीप च दामो. दोति संहतव्यंगुलिभिर्मुख, मङ्कर्षणेति सांगुष्टतन्या नासापुटे, सांगुष्टानामिया नेने श्रोत्रे च यामुदेशादिपभिः। सांगुष्ठरुनिष्ठयाड च्युतेति नाभि, तलेन जनार्दनेति हुन्, उपेन्द्रेति स गुलिभिः शीप, द्वाभ्यो कराप्रेण बाहुनूलपोथेति। सन्ध्याल्दनहोनादी द्विराचामेत । प्त- १मस्तक.

·૬૮૮ श्रीगुरुसंहिता एवं सन्ध्यावन्दने च होमेग्नपत्रापि कर्मणि ॥ केशवापयतुर्य्यन्तः सम्युद्वधा वापि नाममिः ।। ४२॥ नमोन्तरेकाचमनं चतुविंशतिनाममिः ॥ स्याद्विराचमनं भूयस्तथा तैरव नाममिः ॥ ४३ ॥ आदावन्ते द्विराचामेयदि वै तदसम्मये ।। केशवास्त्रिभिः पीत्वा द्वाम्यां प्रक्षालयेत्करी ॥४४॥ ततः कर्ण स्पृशेदेव सन्ध्यातोऽन्यत्र चोदितम् ।। शूद्रादिहीनसंस्पर्श माने वान्तौ च भोजने ॥४५॥ फलाहाराशने पाने श्मशानागमनेऽपि च ।। स्वान्यपादक्षालने च द्विराचमनमिप्यते ॥४६ ।। जलालाभे स्पृशेच्छ्रोत्रमेतदन्यत्र कर्मणः ।। य आचमविधि कुर्याद्भक्त्या दैन्यं कुतोऽस्य च ॥४७॥ मुखदुर्गन्धनाशार्थ वक्ष्येऽथो दन्तधावनम् ॥ त्यक्त्वा सर्वाणि पर्वाणि पष्ठी प्रतिपदं तथा ॥४८॥ . दसम्भवे निभितिः पीत्वा द्वाभ्यां करौ प्रक्षाल्प कर्ण स्पृशेत् । शुदादि- स्पर्श माने वान्तौ आहारे दमशानगमने स्वान्यपादक्षाटने च द्विराचा- मेत् । विधिवदाचामे कुतो दैन्यम् ॥३९-४७] पर्वनन्दानवमीद्वादशी- रविभौमाहन्नाद्वायजै दन्तधावनम् । खजूंरकेतकीनारिकेलकाप्टैर्दन्तधावने ·फर्मकाण्डे अ. ३६ ६८९ नवी द्वादशी त्यक्त्वा रविभौमार्कवासरान् ॥ श्राद्धाहं मङ्गलं त्यक्ता प्रकुर्याद्दन्तधावनम् ॥४९॥ कण्टकिट्ठमखजूरकेतकीनारिकेलकैः ।। काष्ठेर्यो धारयेहन्तान्त्स चण्डालो भविष्यति ॥१५०॥ खादिरोदुम्बरवटापामार्गार्ककरञ्जकैः॥ एतैः सुपुण्यकाप्टैश्च प्रकुर्यादन्तधावनम् ।। ५१॥ द्वादशांगुलकं विप्रे क्षत्रे प्रोक्तं नवांगुलम् ।। पडंगुलं दन्तकाष्ठं कथितं वैश्यशूद्रयोः ॥५२॥ आयुर्वल चेत्यनेन मन्त्रेण प्रार्थ्य मन्त्रवित् ॥ छित्वा काष्ठं मृदूकृत्य तदग्रं धावयेद्रदान ।। ५३ ॥ मुखदुर्गन्धीत्यनेन नैर्मत्यां काष्ठमुत्सृजेत् ।। कृत्वा द्वादशगण्डपान्द्विराचमनमाचरेत् ।। ५४ ॥ प्रातःस्नानं ततः कुर्यायेन सर्व प्रसिध्यति ॥ प्रातःस्नानान्नृणां तेजोवलायुवर्धनं मतम् ॥ ५५ ॥ चण्डालता। खादिरोदुम्बरापामार्गकरञ्जकाष्टैर्वर्णक्रमाद्वादशनवाटपड़गुल- मितैर्दन्तधावनम् । आयुर्वलमिति काष्ठं हित्वा मुखदुर्गन्धीति दन्तधावनं कृत्वा नेत्यां काष्टं त्यक्त्वा द्वादशगण्ड्यान्कृत्वाचामेत् । ततः सर्व- सिद्धिदं प्रातःक्षानं यस्मात्तेजोवलायुःप्रज्ञानिदुःस्वानाशदेववशता ·६५० श्रीगुरमदिता प्रज्ञापि वर्धवे नश्येदुःस्वम सर्वदेवताः ।। अशा भवन्ति सामाग्यमुखपृष्टिमुदी समेत् ॥ ५६ ॥ दरिद्रचिन्ताशोकनं लानं पापविनाशनम् ।। नित्यं कुर्याद्गृहस्थस्तु प्रातमध्यान एव च ।। ५७ ॥ यतिम्रती वनस्थथ त्रिकालं तत्समाचरेत् ।। एकवारं ब्रह्मचारी प्रातःस्नानं समाचरेत् ।। ५८॥ सङ्कटे तु जलालाभेऽशक्ती रोगे विदं मतम् ।। वायुलानं गोरजोभिराग्नेयं भस्मनाम तम् ॥ ५९॥ आपोहिष्ठेति विभिमन्यस्त्रानमुदीरितम् ।। भौमलानं मृदा प्रोक्तं दिव्यं सातपर्पतः ॥ १६०॥ विष्णुध्यानं मानसं च गुरुदर्शनवोऽपि च ॥ तीर्थस्लानफलं प्रोक्तं पित्रोथापि पदाम्युमिः ॥ ६१॥ शरीरप्रोक्षणातीर्थस्नानजं फलमिप्यते ॥ एतानि गौणस्नानानि सङ्कटे योजयेद्युधः ॥ ६२ ।। सौभाग्यपुण्यानन्दाः ॥१८-५६॥ चिन्तादारियशोकपरपनं प्रातःमान नित्यं कार्य, सद्बह्मचारिणः प्रातमध्याहे च गृहिणः प्रतिबनियतीना। त्रिकालं । सङ्कटेऽशक्तौ चाऽपोहीतित्रिभिर्मन्त्रस्नानं । मृदा भौमं । सात- पवृष्टया दिन्यं । विष्णुध्यानं गानस । गुरुदर्शनं पित्रोः पादाम्बुना प्रोक्षण तीर्थस्नानं । चण्डालस्य स्पर्श वान्ते रते च जलावगाहन । १ स्वमशब्दस्य पुंस्त्वेऽपि फलविवक्षया नपुंसकरवं. ग्था च पौरा- णिकाः। दुःस्वप्नं च नृभिष्टं सुस्वममुपजायते इत्यादि.

·कर्मकाण्डे अ. ३६ जललानेनैव शुद्धिश्चण्डालस्पर्शने मता ।। वान्ते रते च शूद्रस्य स्पर्शे मान्त्रादि वा चरेत् ॥६॥ यस्य देहो दृहस्तस्य वारुणं मुख्यमारिवम् ।। रुग्णस्य चाप्यशक्तस्य गौणस्तानं च शक्तितः ॥६॥ उप्णोदकेन वाशक्ती यत्पत्रित्रं स्वभावतः ॥ जलं तदग्निसंस्पर्शाद्विशेपाद्गृहिणों मवम् ॥ ६५ ।। गृहे तूष्णोदकस्ताने नाचमो नाघमर्पणम् ॥ न सङ्कल्पस्तर्पणं च वस्त्रनिप्पीडनं स्वतः ॥१६६॥ शीतमिश्रोष्णसलिलरापोहीति तचा तथा ।। गायच्या चाभिमन्त्र्यैव स्नायादन्ते च मार्जयेत् ॥६॥ पुत्रोद्भवकान्त्यधीचथाद्धाहवतपर्वसु ।। नोप्णोदकेन शीतेन न माङ्गल्योत्सनादिषु ॥६८॥ नयां प्रवाहाभिमुखोऽन्यत्र प्रादमुख एव का।। सपवित्रो बद्धशिखो मौनी लानं समाचरेत् ॥ ६९॥ शूदादिस्पर्श यस्य देहो दृढस्तस्य मुत्यम् । अन्यथा गाणं । अशक्तस्यो ष्णोदकेन वा । जलं स्वभावतमग्मिस्पर्शाविशेषतस्तद्गृहस्यस्य मुख्य। गृहनाने सङ्कल्पाचममार्जनावमर्षणनर्पणादि न ॥५७-६६॥ शीतजल- मिश्रोष्णनलमापोहीति तृषा गायत्र्याभिमन्त्र्य मावाऽन्ते मार्जयेत् । पुनोत्पत्तिकान्तियाद्वाहनतपर्वमु नोष्णाद्भिर्माङ्गल्योत्सादिषु न शीतादिर मायात् । नया प्रवाहाभिमुखोऽन्यत्र प्रादमुखः सपवित्रो बर्शिखो मौनी ·६९२ श्रीगुरुसंहिता । . कृत्वाघमर्षणं कृत्वा देवादीनां च तर्पणम् ।। आचम्य मन्त्रवस्त्रं परिधाय स्मरेद्धरिम् ॥ १७० ॥ अपवित्रः पवित्रो वेत्युक्त्वापोहीति मार्जयेत् ॥ निपिद्धो मङ्गलखाने रविवारो ज्वरप्रदः ।। ७१॥ कान्तिहानिः सोमवारे भौमवारे मृतिः स्मृता ।। श्रीलामो बुधवारे च हानिः स्याद्गुरुवासरे ॥७२॥ पुत्रहानिः शुक्रवारे सम्पछामः शनेर्दिने ।। ज्ञात्वैवं मङ्गलं मायान्न शीर्णा सधवा सदा ॥७३॥ अशक्तश्थेनदीतीरे नर्दी ध्यानावाससा ॥ देहं संशोधयेत्तेन स्नानस्यापि फलं मतम् ।। ७४" कापायरक्तमलिनजीर्णदग्धाम्बरस्य च ॥ एकवस्त्रस्य यत्पुण्यं तद्धरन्तीह राक्षसाः ॥७५ ।। श्वेतवस्त्रं ब्राह्मणस्य मुख्य प्रावरणं च वा ।। परिधानोत्तरं भस्म धारयेन्मन्त्रपूर्वकम् ।। ७६ ॥ नायात्। मानापमर्पणतर्पणादि कृत्वाऽऽचम्प समन्त्रं शुष्कवस्त्र परिधायापवित्र इति विष्णु स्मरेत् । रविवारेऽभ्यङ्गनाने ज्वरः ॥१७-७सा चन्द्रे कान्तिहानि मे मृतिः, बुधे श्रीलामः, गुरुशुक्रवारेऽपत्यहानिः, शनी सम्पल्लाभः । सधवाया नित्यं शिरस्लानम् न । अशक्ती गङ्गा स्मृत्वाऽऽवस्त्रेण देहशोधने गहानानफलम् । फापायरक्तमलिनजीर्ण- दाधैकववधर्तुः पुण्यं राक्षसा हरन्ति ॥७२-७५॥ श्वेतं सोत्तरीय मालणस्यान्येपो रकादि । परिधानोतरं द्वारवतीगङ्गामृद ऊर्ध्वपुण्ड्रा ·कर्मकाण्डे अ, ३६ ६९३ द्वाती मृत्तिका मुख्या धार्यालामे तु भस्मनः ॥ तदभावे तु गङ्गामृदूर्ध्वपुण्ड्रः प्रशस्यते ॥ ७७॥ अंगुष्ठेन तु पुष्टीच्छुर्विष्णुसायुज्यदां मृदम् ।। धारयेन्मध्यमांगुल्यायुप्कामोऽथानकामवाद ।।७८!! अनामिक्याथ तर्जन्या मुमुक्षुः पातकी नखैः॥ दशांगुलस्तूत्तमः स्यान्मध्यमोऽष्टांगुलो मतः॥७९॥ पडंगुलः कनिष्ठः स्याद्यधाचारं बहेन्मृदम् ॥ केगवेति ललाटेच नाभौं नारायणेति च ॥१८०॥ वक्षस्थले माधवेति गोविन्देति गलेऽपि च ।। विष्णुनाम्ना दक्षकुक्षौ मधुसूदननामतः ॥ ८१॥ दक्षवाही दक्षकर्णेऽपि त्रिविक्रमनामतः ।। वामकुक्षौ वामनेवि श्रीधरेत्यपरे मुजे ॥ ८२ ॥ हृषीकेशेत्यन्यकर्णे पद्मनाभेति पृष्ठतः ।। दामोदरेति मृर्येवं कृष्यो सङ्घर्पणादिमिः ।। ८३॥ धार्याः । पुष्टोच्छुरंगुष्टेनायुष्कामो मध्यमयानकामोऽनामिक्या सर्जन्या- मुमुक्षुर्विष्णुसायुज्यदां मृद दध्यात् । नखर्धारणात् पापम् । दशाटप्पडंगुल- तिलका उत्तममध्यमाधमाः। शुक्ले केशवादिभिः कृष्णे सर्पणादिभिर्सटा- टनाभिवक्षोगलदक्षदक्षिवाकर्णवाममुक्षिमुजकर्णपृष्टमूर्धसु तथा मस्मना १ कृष्णपश्शे, ·६९४ श्रीगुरसंहिता ऊर्ध्वपुण्ड्रान्मृदा धृत्वा ततो भस्मापि धारयेन् ।। हरेईरस्यापि वोपाझुक्तिर्मुक्तिथ निथिता ॥ ८४॥ श्राद्धादी देवताकृत्ये विवाहादिदिने सुमे । अभ्यहोर्व सूतके च मृत्तिकां नैव धारयेत् ।। ८५॥ ब्रह्मयज्ञे तर्पणे च यज्ञे सम्यादिकर्मसु ।। दर्मा ग्राहा अवश्यं ते दशधा परिकीर्तिताः ।। ८६ ॥ जुशकाशपोशीरगोधूमयी हिपुन्दराः ।। तृणं मौजथाच दूर्वाश्च दश दीः प्रकीर्तिताः ।।८७॥ आहरेत्प्रत्यहं दूर्वा श्रावणे मासि दर्शके ॥ अपातयामाः सम्प्रोक्ता आहता मन्त्रपूर्वकम् ।। ८८ ॥ दुर्गाश्चतस्रो विप्रस्य तिस्रस्तु क्षत्रियस्य च ॥ विशो द्वे शुगस्य चैका पवित्रार्थ करे स्मृता ।। ८९ ॥ दूर्वाया महिमापारो मूले रुद्रोऽग्रतो विधिः ॥ मध्ये विष्णुः स्थिवस्तस्याः पवित्रं पापनाशनम् १९० तिर्यपुष्टाः च धार्यास्ततो हरिहरतोपामुक्तिमुक्ती च । श्राद्धादौ विवाहा- दिशुभे दिनेऽभ्यते च न मस्म धार्यम् ॥७६-८५॥ सूतके न मृत्। तर्पणसन्ध्यादिकर्मसु दर्भपवित्रस्त्यावश्यकता । कुशकाशययोशीरगोधूम- श्रीहिकुन्दरतृणमौजदूर्वा दशदर्भाः प्रत्यहं श्रावणे दर्श वा ग्राह्यास्तेऽ यातयामाः। विप्रस्य चत्वारः, क्षत्रस्य त्रयो, विशो द्वौ, शूद्रस्यैकः, पवित्रार्थ १ वाळा २ पोईशाक.

·कर्मकाण्डे अ. ३६ ६९५ 'चक्रं धृत्वा करे विष्णुर्यथा दैत्यानिहन्ति च ॥ निहन्ति राक्षमान्कृत्वा त्रिशूलं हीश्वरो यया ॥ ११ ॥ वज्रं धृत्वा यथेन्द्रश्य हन्त्यद्रीनेवमेव च ॥ दूर्वापवित्रं वृत्वैव निःशेष हन्ति पातकम् ॥ ९२ ॥ तृणादि स्पर्शनादग्निर्मस्मसात्कुरुते यथा ॥ तथा दर्भपवित्रं च भस्ममात्कुस्ते धम् ॥ १३ ॥ सग्रन्थि ब्राह्मयज्ञादी भोजने ग्रन्यिवर्जितम् ।। पवित्रं धारयेद्भक्त्या ब्राह्मणः करयोर्द्वयोः ॥ ९४ ॥ करमग्निर्वापाचं पवित्रं दहति क्षणात् ॥ प्रादेशमात्रे द्वे दर्भे पवित्रं कर्मणि स्मृतम् ॥ १५ ॥ दाने जपादौ स्वाध्याये होमे च पितृकर्मणि ।। सुवर्णरौप्यमुद्रे च सपवित्रे च धारयेत् ॥ ९६ ॥ दैवे विशिष्टा सौवर्णी राजती पितृकर्मणि ॥ अनामिक्यां तु सौवर्णी तर्जन्यां रजतस्य च ॥ ९७ ॥ करे धार्यः ।।८६-९०।। मूलेऽन्य स्टो, मध्ये विष्णुरने विधि 1 चक्र धृत्वा विष्णु , शूल धृत्वा रुद्रो, हज धृत्वा शक्रोडीन्हन्ति तथा पवित्रधारी पापं हन्ति । तृणाद्रिमग्निरिव पवित्र पाप दहति । सग्रन्थि यज्ञादौ ग्रन्थिहीनं भोजने च पवित्रम् ॥९१.९४॥ प्रादेशमात्रदर्भपवित्रे करयोघृते कर्पूरम ग्निरिसाध हरत. । जपदानहोमादौ स्वर्णरौप्यमुद्रायुतपनिने धायें। देवे सौवर्णी, पत्र्ये राजती, अनामिक्या सौवी, तर्जन्या राजती, खड्गमुद्रा १यनिरिव .

·६९६ श्रीगुरुमंदिता पद्गमुद्रा कनिष्टिक्यां न जीवरिपत्रुस्य सा ।। योगपट्टोत्तरीये च वर्जन्यां राप्यमुद्रिका ।। ९८॥ गयाश्राद्धं पादुके प न जीवत्पिकस्य च ॥ नवरत्नाङ्किता मुद्रा यस्य तस्य न पातकम् ।। ९९।। एकरत्नान्वितां वाऽपि मुद्रां दध्याद्विनः सदा ।। सन्ध्याकालं प्रवक्ष्यामि त्रिप्रकारं द्विजोत्तमाः ॥२०॥ उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुसवारका ।। अधमा सूर्यसहिता प्रातःसन्ध्या त्रिधा मता ॥१॥ उत्तमा भास्करोपेता मध्यमा लुसभास्करा ।। अधमा तारकोपेता सायंसन्ध्या त्रिधा मता ॥२॥ अध्यर्धयामादासायं सन्ध्या मध्यातिको स्मृता ।। पूर्व तु विहितात्कालात्करण व्यर्थमोरितम् ॥३॥ शिरा बध्या दर्भपापिदिराचम्य यथाविधि ।। धृत्वाल्पानामिकांगुष्ठैर्यतिवर्णी च पञ्चभिः ॥ ४॥ कनिष्टिस्याम् । सा जीवपितृकस्य न । तथा योगपट्टोत्तरीयगयाश्राद्ध- पादुका न। नवरत्नाङ्कितैकरत्नाङ्किता वा शस्ता । नक्षत्रयुता प्रात:- सन्ध्योत्तमा, लुप्तनक्षत्रा मध्यमार्कसहिताधमा । सायसन्ध्या- युक्तोत्तमा, लुप्ताळ मध्यमा, सनक्षत्राधमाध्यर्थयामादासायं मध्याह- सन्ध्या। विहितादन्यत्राचरणं निष्फलम् ॥१५-२०३॥ शिखां बध्वा ·कर्मकाण्डे अ. ३६ गृही नासां शनैर्वायु सन्ययापूर्य कुम्भकें । सोडारा व्याहतीः सप्त गायत्रीं शिरसा सह ॥ ५॥ निर्जपेद्दक्षनाडीतः शनैरेव विरेचयेत् ।। वामहस्ते स्वर्णरौप्यकाठपात्र जलान्वितम् ॥ ६॥ निधाय मार्जयेन्निन्ध भिन्नं द्विमुसमृण्मपै ॥ वरान्तैमूर्ध्नि नान्तैश्च पदोर्हदि सथांततः ॥ ७॥ आपोहिष्ठेति तिमृभिः पच्छो मार्जनमीरितम् ।। प्रातः सूर्यश्चेति मध्यन्दिन आपः पुनलिति ॥ ८॥ सायमग्निश्चेति मन्नाचमं कृत्वाप्युपस्पृशेव ।। मार्जयित्वापसूक्तेन ऋतश्चेत्यपमर्पणम् ॥ ९ ॥ कृत्वाचम्याथ गायच्या विराणि प्रदापयेत् ।। मित्राय गोशृङ्गमौनमुद्धृत्यैव जलाञ्जलिम् ॥ २१० ।। सपवित्र आचम्येडया पूरयित्वा गृहस्थ पञ्चागुलिभिरन्योऽल्पानामिका- गुष्ठै कुम्भयित्वा सोङ्कारा व्याहृती सशिरस्का गायी च त्रिर्जपित्वा शनै पिङ्गलेया रेचयेत् । वामहस्ते स्वर्गादिपात्रे जल धृत्वा मार्जयेत् । भिन्न द्विमुख मृण्मय पात्र वय॑म् | घरान्तै नि, नान्तै पदे, हदि सथान्तरापोहीति तृचेन मार्जयित्वा प्रात सूर्यश्चेति, मध्या हे आप. पुनलिति, सोय चाग्निश्चेति प्राश्याप्सूक्तेन मार्जयित्वञ्चित्यघमर्षण कृत्वा- चम्य तिष्टन्गोङ्गमात्रमुद्धृत्याञ्जलिना गायत्र्या निराणि कालात्यये १ डावी नाकपुडी २ उजवी नाकपुडी ३ आचामेर ४ भापोद्दिष्टेति- नवर्चेन ५ द्वादशागुलम् ·६९८ श्रीगुरासंदिता तुर्य कालात्ययेऽथक मध्याहे हंस इत्यूचा ।। उपविष्टोऽर्षपेत्तापं कथपिप्पेऽर्यकारणम् ।। ११ ।। अखिशत्कोटिमिता मन्देहाख्यास्तु राक्षसाः ॥ युर्वत्पर्कोदये वितं ततो लुप्येत कर्म च ॥ १२ ॥ उपोपणं च देवानां मवेनश्येदतो जगत् ।। तस्मादाणि देयानि तानि वनोपमानि तु ॥ १३ ॥ दैत्यान्प्रविदिनं मन्ति ते तु ब्रह्मकुलोद्भवाः ।। हत्या तद्धननात्तस्मारकर्तव्या भूप्रदक्षिणा ।। १४ ।। असावादित्यो ब्रह्मेति ध्यात्वासिच्य प्रदक्षिणम् ॥ परीत्य ब्रह्महत्यातो ब्राह्मणो हि भवेच्छुचिः ॥ १५ ॥ गृहे त्वेकगुणं पुण्यं बहिर्दशगुणं स्मृतम् ।। नयां शतगुणं तीर्थे पुष्करादी सहस्रकम् ॥१६॥ चतुर्थ । तथैवोपविष्टः सायं । मध्यान्हे भानतो हंस इत्यूचैकं च दद्यात् ॥ ४-११ ।। त्रयस्त्रिंशत्कोटिमिता मन्देहसंज्ञा राक्षसाः सूर्योदये विघ्नं कुर्वन्ति ततः कर्म लुप्येत । देवानामुपोषणं जगन्नाशश्चातो बनास्त्री- पमायदानादैत्यनाशस्ते ब्रह्मकुटनास्तद्धत्याशान्त्यै असावादित्यो ब्रह्मेति परिक्रमाद्भूप्रदक्षिणापुण्यम् । ततो दोषनाशः । सन्ध्यायां गृहे एकगुण- पुण्यम् । बहिर्दशगुणं नद्यां शतगुणं । पुष्करादौ सहसं। गङ्गाया.

·कर्मकाण्डे अ. ३६ ६९९ अमितं सुरनद्यां च सन्ध्यावन्दनजं फलम् ।। दिवारतिसुरापानमिथ्याभापणपातकम् ॥ १७॥ चहिःसन्ध्यावन्दनेन नेश्येत्तद्वज्जपस्य हि ॥ गृह एकगुणं नद्यां त्रिनं दशगुणं वने ॥१८॥ गोठे च वह्निशालायां शतघ्नं तीर्थदेवयोः ।। सहस्रघ्नं हरिहरसमीपेऽनन्तमीरितम् ॥ १९॥ जपे काष्ठासने दुःखं यशोहानिर्ऋणं भवेत् ।। दौरात्म्यं पल्लवे वस्त्रे दारियं व्याधिरश्मनि ॥२२० ।। कुशासने वशीकारो रोगपापविनाशनम् ॥ प्रज्ञायुष्याभिवृद्धिश्च भस्मनि व्याधिनाशनम् ॥ २१ ॥ सौख्यं च कम्बले पीठे ज्ञानं कृष्णाजिने स्मृतम् ॥ श्रीर्मोक्षो व्याघ्रकृत्तौ च व्याहृत्योपविशेदिहे ।। २२ ॥ गमितम् । वहिः सन्ध्यावन्दने दिवारतिसुरापानानृतभाषणाधनाशः । जपे गृहे एकगुणं पुण्यं । नद्यां त्रिगुण । वने गोप्ठे च दशगुणं । वह्निशालायां शतगुणं। तीर्थे सहस्र। हरिहरसमीपेऽनन्तफलम् ॥१२-२०|| तीर्थ सहलं । हरिहरसमीपेऽनन्तफलम् ! काष्टासने दुःखमयशो ऋणं । पल दारिद्यं । पापाणे व्याधिः । कुशे वशीकारी रोगपापनाशः प्रज्ञायुद्धिः । भस्मन्यारोग्यं । कम्बले सुखं । कृष्णाजिने ज्ञानं । ब्यानकृत्तौ श्रीर्मोक्षश्च । १ गंगाया. २ राइसगुणित ३ भासने.

·७०० श्रीगुरुसंहिता प्रयतः पृथिवीं प्रार्थं भूतान्युत्सार्य भावयेत् ॥ यथाङ्गमात्मन्यात्मानं देव्या वद्रूपमेकधीः ॥ २३ ॥ आर्पदैवतछन्दांसि स्मरन्नक्षरपूर्वकान् ।। न्यासान्कृत्वा तत्त्वमुद्राः प्रदर्श्य मनुदेवताम् ॥२४॥ तां बालों वालादित्येति त्रिमिनिस्त्रिकालतः || ध्यात्वा चागच्छ वरद इति तिष्ठन्समाहितः ॥२५॥ प्रामुखो मन्त्रार्थमनुसन्दधानो जपेच्छनैः॥ सोङ्कारल्याहृति देवीं छिन्नपादां सजांशुके ।। २६ ॥ सावधानेन मनसा नासाग्रार्पितदर्शन: शनैर्जपित्वा गायत्रीं न्यसेदन्ते हृदादिषु ॥२७॥ प्रशंसन्तीह गायत्री गायन्तं प्रायते यतः ॥ सर्वेषां सम्मतं वेतन्मन्त्र इत्यक्षरद्वयम् ॥२८॥ मकारं मन इत्याहुस्वकारं प्राणमेव च मनस्त्राणात्स्मृतो मन्त्रः पापतापापहारकः ॥२९॥ *. प्याहत्योपविश्स भूमि प्रार्ण भूतान्युत्सार्या पंछन्दोव्यतस्मृतिपूर्व न्यारा हल्ला मुद्राः प्रदर्य याला बालादित्येति त्रिभिस्त्रिकालं ध्यावागच्छ- घरद इति प्रामुखस्तिष्टमन्त्रार्थमनुसंदधानीऽपिछेदपूर्वक सोहारयादति. गापी यनाच्छन्नमालपैशान्येण नासाप्रष्टि शनैपित्वाते दादि न्यासान्कुर्यात् । गायतस्त्राणादायत्री, मनस्राणान्मन्त्रः ॥२१-२९॥

·कर्मकाण्ड अ. ३६ ७०१ बकारो जन्मविच्छेदः पकारः पापनाशकः ॥ तयोर्योगाजपः प्रोक्तः पापजन्मनिवर्तकः ।। २३० ।। मूलं हि सर्ववेदानां गायत्री सर्वसम्मता ॥ गायत्र्याश्च जपादेव वेदपाठफलं लभेत् ॥ ३१॥ जन्म सूकरवत्तस्य गायत्रीं न जपेत्तु यः॥ गायत्री यो जपेद्विनः सोऽभीष्टफलभाग्भवेत् ।। ३२ ।। गायत्रीमात्रसारो हि ब्राह्मणः परिकीर्तितः॥ करोतु वा न चाप्यन्यत्स मैत्रो ब्राह्मणः स्मृतः ॥३३॥ जले सपति यस्तस्य प्रज्ञाहानिर्भवेत्खलु ॥ जलेऽग्नयस्वयः सन्ति श्रुत्युक्ता विश्वभेषजीः ॥ ३४ ॥ दक्षिणाग्निार्हपत्याहवनीय इति त्रयः॥ सन्त्यप्स्वतो जपात्तत्र मन्त्रतेजो विनश्यति ॥३५॥ अवो जपे जलं वय॑मुपविश्य शुभासने ॥ मालां धृत्वा नाभिदेशे प्रातःकाले जपेन्मनुम् ॥३६॥ जन्मपिच्छेदपापनाशनाज्जपः वेदमूलगायनीजपाद्वेदपाठफलमिष्टासिश्च । तै विना द्विजस्य सूकरत्नम् । जले त्रयोऽग्नयस्तन जपाव्यज्ञाहानिः। भाव मिदेशे, मध्याहे दि, सायं मुखसमीपे च जपमाला धार्या । १ अप्सु मे सोमो अग्रवीदतर्विश्वानि भेपना || अनि च विश्वमुषं ॥ यापथ दिश्चमेपजी: 1.

·છર श्रीगुरुसंहिता मध्याझे हृदयस्थाने मालां धृत्वा जपेन्मनुम् ।। मालां मुखसमीपे च धृत्वा सायं जपेन्मनुम् ॥ ३७ ।। प्रातःकाले जपेत्तिष्ठन्मध्याले चोन्मुखो जपेत् ।। उपविश्याथवा स्थित्वा पक्षद्वयमिहोदितम् ॥३८॥ उपविश्यैव सायं तु जपेक्षाग्रदर्शनः ।। वृक्षामाचे नासिकाननयनो जपमाचरेत् ॥ ३९ ॥ गृहस्थोऽष्टोत्तरशतं त्रिकालं जपमाचरेत् ॥ वानप्रस्थश्च संन्यासी सहस्र जपमाचरेत् ॥ २४०।। अष्टोत्तरशतं कुर्याज्जपमार्वोऽथवा द्विजः॥ अष्टाविंशतिसङ्ख्याकं शक्तयेत्स ततोऽधिकम् ॥४१॥ मानसस्तूतमजप उपांशुमध्यमो मतः ।। उच्चैः श्रुतः परैर्यस्तु वानिकः सोऽधमो मतः ॥४२॥ त्रिपदी यस्तु गायत्री जपेद्व्याहृतिभिः सह ।। सोझारां तस्य नश्यन्ति महापापानि सर्वशः ॥४३॥ प्रातस्तिष्ठन्तथा मध्याहे उन्मुखः, सायमुपविश्य च जपेत् ॥३०-३९॥ गृहिणोऽयोत्तरशतनपः । प्रतिसन्ध्यं पतिवनिनोः सहस्त्रमार्तस्याष्टोत्तर- शतमष्टाविंशतिर्वा ! शसत्याधिकजरः । मानस उत्तमः, उपांशुजपो 'मध्यमः, उच्चैरधमः । प्रतिराद विरम्य सोझारप्यार्तिगायत्रीजपा, ·७०३ कर्मकाण्डे अ. ३६ प्रतिपादं विरम्यैव यो जपेद्भक्तिभावितः।। सर्वे तस्य महादोषाः प्रणश्यन्ति न संशयः ॥४४॥ अतोऽवश्यं जपेत्पच्छो ब्रह्महत्यादिपातकम् ।। परिहाय लमेत्पुण्यमनन्तं नात्र संशयः ॥४५॥ सङ्ख्यानाकरशाखामिः फलमेकगुणं जपे । अगुलीपर्वमिश्चापि फलं दशगुणं स्मृतम् ॥ ४६॥ सख्यानाच्छदखमणिभिः फलं शतगुणं स्मृतम् ।। प्रवालमालाजपतः सहस्त्रगुणितं फलम् ॥ ४७ ।। स्फटिकैः परिसङ्ख्यानाकलं दशसहस्रकम् मौक्तिकैर्लक्षसङ्ख्याकं दशलक्षं च पद्मकैः ॥४८॥ फलं कोटिगुणं स्वर्णमणिभिर्गणनात्स्मृतम् ।। रुद्राक्षैर्गणनात्पुण्यमनन्त्र जपकर्मणि ॥ ४९ ॥ कुराप्रन्थिमयीमाला अपेऽपि बहुपुण्यदा ।। जपेत्सुनिश्चलं स्थित्वा मालाशब्दं न कारयेत् ॥२५०॥ ब्रह्महत्यादिमहापापनाशोऽनन्तपुर्य करशाखांगुठिपर्वशंखम- णिप्रवालस्फटिकमौक्तिकपाक्षिस्वर्णमणिरुद्राक्षमालाभिरुत्तरोत्तरं दशगुणित. भुण्यम् ॥४०-४९॥ कुशमन्यिमालाऽपि वहुयुण्यदा मणिशब्दो न १ मोक्षपर्यवसायि.

·७०४ श्रीगुरुसंहिता संस्कृतां ग्रथितां मालामाच्छाद्य जपमाचरेत् ।। मणिमगुष्ठमध्याभ्यामपसार्य जपेन्मनुम् ॥५१॥ मालाप्रान्ते स्थितो मेर्जपे तं नैव लङ्वयेत् ॥ त्रिःप्राणायामतो मेरुल्लङ्घनापं विनश्यति ॥५२॥ त्रिदिनं यस्तु नियतो गायत्रीजपमाचरेत् ।। त्रिविधानि च पापानि तस्य नश्यन्ति सर्वशः ॥५३॥ सन्ध्यातिरिक्तगायत्रीजपादष्टोत्तराच्छतात् ।। लघुपापानि नश्यन्ति नात्रकार्या विचारणा ॥ ५४॥ सहस्रजपतो देव्या उपपापपरिक्षयः ।। महापातकसंहारो देव्याः कोटिजपान्मतः ॥५५॥ यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्रामोति जापकः॥ जपेद्यो द्रव्यमादाय तस्य दोपा अनेकशः ॥ ५६ ॥ द्रव्यादानेन जपतभण्डाली योनिमाव्रजेत् ॥ जपेन्मनो दृढं कृत्वा पश्येनेतस्ततो जपी ।। ५७॥ कार्यः। संस्कृतमाला प्राह्यांगुष्ठमध्याम्यां मणिरपसार्यः मेरुलंघने निःप्राणायामाः । त्रिदिनं गायत्रीजपालिविधपापलयः । सन्ध्यातिरिक्ताष्टो- त्तरशतवारगायत्रीजपाल्धुपापनाशः। सहस्रजपादुपपापनाशः। कोटि- जपान्महापापनाश इष्टकामातिश्च । द्रव्यादानतो जपाचण्डालत्य । शूद्रादि. १गायथ्या ·कर्मकाण्डे अ. ३६ न वदेत्कञ्चन जयेन्नैव शूद्रादिसन्निधौ ॥ कण्डयनं नैव कुर्याज्जपकाले कदाचन ।। ५८ ।। अज्ञानतो यदि भवेद्दोप एकतमोऽपि च ॥ श्रोत्रं स्पृष्ट्वा स्मरेद्विष्णुं दोया नश्यन्ति तस्य च ५९ यत्रोपदिश्यते देवी देवता दश यत्र च ॥ तत्कर्णस्पर्शनाद्दोपा नश्यन्ति ब्राह्मणस्य हि ॥६०॥ जपकाले तु चण्डालो यदा दृष्टिपथं ब्रजेत् ॥ पुर्याद्धिराचमं तेन तस्य शुद्धिः प्रकीर्तिता ।। ६१॥ सम्भाषणात्तु पतितः स्नानादेव शुचिर्मतः॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भाव्य मौनवता जपे ॥२॥ अगत्या तु स्वजातीयैर्मापणं चेत्कृतं जपे॥ तद्विष्णोरिति मन्त्रेण शुद्धिस्तस्यापि कर्मणि ॥३॥ यदायाति जपे निद्राप्यपानो वा बजेदधः॥ म्भो वा स भवेद्दोपी क्रोषयुक्तस्तथैव च ।। ६४ ॥ समीपेन जपेत् । जपे कम्पनभाषणादिवज्य अज्ञानतो दोपे कर्ण स्पृष्ट्वा विष्णु स्मरेत् ॥५०-६९॥ जपे चण्डालदर्शने द्विराचमनम् । पतितादिसम्भाषणे स्नान । ततो मौनी जपेत् । अगत्या स्वजातीयैः सह भापणे हिप्णोरिति जपः । जपे निद्रागमेऽयो वायुगतौ जुम्मणे या ·७०६ श्रीगुरुसंहिता -- अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यदि दोपः समुद्भवेत् ।। श्रोत्राचमाच्छुचिः स स्यारसूर्यधेनुप्रदर्शनात् ॥६५॥ जपादिदं विष्णुरिति दोपनाशः पुरोदितः ।। एवं जपात्सर्वसिद्धिर्भपयो नात्र संशयः ॥६६॥ ततः प्रातर्जपेन्मैत्रमन्यान्मध्यन्दिने तथा ।। सौरान्सायमुपस्थाने वारुणांश्च क्रमाज्जपेत् ।। ६७ ॥ स्वसूत्रोदितमन्त्रांच यथाविधि जपेद्बुधः ।। वृद्धाचारप्रमाणेन कुर्याद्गुर्व भिवादनम् ॥ ६८॥ दिशस्तासां पीथापि परिक्रम्य नमेद्विजः ।। उच्चार्य गोत्रप्रवरान्छन्तिस्वाख्यया नमेत् ।। ६९ ॥ एवं सन्ध्यामुपास्याथ् कुर्यादौपासनं गृही । सायं प्रातर्विवाहोल नियतं होममाचरेत् ।। २७० ।। आरम्भः सायङ्कालात्तु द्विवार होममाचरेत् ।। उदितोऽनुदितथेति पक्षौ द्वौ होम एव हि ॥ ७१ ।। क्रोधे वा कर्ण स्पृष्ट्वा सूर्य धेनुं च दृष्ट्वेदं विष्णुरिति जपेत् ॥६०-६६॥ प्रातमैत्रर्मध्याहे सौरैः सायं वारुणैर्मन्त्रैरुपस्थाय ॥ ६७ ॥ स्वसूत्रोक्तमन्त्रा न्जप्दा दिगीशानत्या गोत्राशुच्चारपूर्वकं गुरुमभिवादयेत् ॥६८-६९॥ तत उदिशानुदितपक्षानुसारेण सायं प्रातचौपासनं कुर्यात् । भूस्थे तपरस्येऽनो न जुहुयात् । विधितः कुण्डे स्थण्डिले वाऽग्नि प्रतिष्ठाप्य ध्यादिश्मरणपूर्वकं २ वर्मादेरप्युपलक्षणं ३ नित्यं नैमितिक.

·कर्मकाण्डे अ. ३६ ७०७ भूमिछे सर्परस्थेऽग्नौ न हुनेत्स्थण्डिलेऽनलम् ॥ कुण्डे वा संस्कृते स्थाप्य हुनेद्वाप्संस्कृतक्षितौ ।।७२ ।। कुण्डस्थाग्निं शुचिः प्रादुष्कृत्यास्तिोदयात्पुरा ।। दीप्ले वह्नौ हुनेनैव शूर्पणाग्निं प्रदीपयेत् ।। ७३ ।। पर्णेन दीपनाद्व्याधिः शूर्पण च धनक्षयः ।। हस्तेन धमनान्मृत्युर्मुखेनायुःक्षयो मतः ।। ७४ ।। धमेद्वेणुधमन्याग्निं व्यजनेनापवा द्विजः।। प्रज्वाल्य शुष्ककाढुस्तं ध्यात्वाम्यर्च्य यथाविधि७५॥ यत्र ज्वालाः सुदीप्ताश्च तत्रैचाहुतिरिप्यते ।। प्राग्युत्वा समिधं पश्चाद्भुनेद्रव्यं सुसंस्कृतम् ॥७६ ॥ समिधः पुष्पदूर्वाद्या शूद्रानीता बिगहिताः ।। विप्रक्रीताश्च होमस्य द्रव्याणि कथयामि वः ॥ ७७।। नीवाराः शालयस्तेषां तण्डुलाश्च मनोहराः॥ गोधमाश्च यवा यावनाला मुख्यस्तु गोरसः ॥७८॥ सूर्यास्तांदयावाक्प्रादुष्कृत्य वेणुधमन्या ध्यजनेन वा धमेत् । शूर्पपर्णहस्त- मुखतो धमनादननाशो व्याधिर्मृत्युरायुःक्षयः । समिपुप्पदूर्वाधाः! विप्रीता निन्दाः नीवारशाटितण्डलगोधूमयश्यावनाटगोरसा होम्याः ·७०८ श्रीगुरमहिना पष्टिसंख्याकधान्यश्च जुपारप्रथमाहुतिम् ।। घृतप्तां न च न्यूनां द्वितीयां भृयमी नतः ॥७९॥ घृतामाये कदाचिन तिलतलं प्रशस्यते ।। तिला अपि च होतव्यास्तेऽपि होम्पाः स्मृता पुधः २८० उपस्थानादि कृत्वैवं होमं कृत्वा ततः परम् ।। नमयज्ञं वर्पणं च पहिः कुर्याहदामि तत् ॥ ८॥ मध्याहसन्ध्योत्तरं वा प्रात:मोत्तरं तु वा ।। ब्रह्मयज्ञ सकृत्कुर्याद्वश्वदेवोत्तरं तु वा ।। ८२॥ जलाशयसमीपे तु प्रलयज्ञः प्रशस्पते ॥ स्नात्वाचम्य नियम्यासून जपेद्विादसीति च ॥८३|| वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं पादमेव च ।। कृत्वोपस्थं करे वामे दुर्वे धृत्वा ततो द्विजः ।। ८४ ॥ सन्धाप वामान्यकरौ धृत्वा तौ दक्षजानुनि ॥ द्यावापृथिव्यो सन्धि वीक्षमाणो जपेचतः ॥८५॥ ॥७०-७८॥ ज्वालायां समिधं हुल्ला पष्टिधान्यैः पूर्वाहुतिं ततो भूयसी द्वितीयां हुनेत् । घृताभावे तिलतैलं तिलाश्च होम्याः। उपस्थानादि समाप्य ब्रह्मयज्ञः वधुना मध्यान्हसंध्योत्तरं वैश्वदेवान्ते वा सकृत्कार्यः। जलाशये स्नात्वाचम्योपस्थं कृत्वा सपवित्रांजलिं दक्षजानुनि धृत्या ·७०९ कर्मकाण्ढे अ. ३६ सोडारव्याहृति देवीं त्रिवार प्रजपेद्बुधः।। पच्छोऽर्धर्चश ऋक्शश्च साझं वेदं ततः क्रमात् ।।८६॥ स्वाध्यायदिवसे वेदान्यथाशक्ति जपेद्विजः॥ अनध्याये तु सम्प्राप्ते स्वल्पं येदं जपेद्विजः ॥ ८७ ।। अध्यायं वापि सूक्तं वा तदशक्तायचोपि वा। परिदध्यान्मनु चान्ते नमो ब्रह्मण इत्यहम् ॥ ८८॥ ततो वृष्टिरसीत्युक्त्वा विसृजेदञ्जलिं ततः।। ततश्च तर्पणं कुर्यादृपयः कथयामि वः ॥ ८९ ॥ दर्भा मुख्या ब्रह्मयज्ञे यत्र देवाः प्रतिष्ठिताः ।। वसुरुद्रादित्यदेवपितृप्तिर्यतो भवेत् ॥ २९ ॥ ब्रह्मयज्ञो दिवा कार्यो नावकाशो यदा तदा।। गायत्री त्रिः पठेत्तेन वेदपाठफलं लभेत् ।। ९१॥ घानापृथिव्योः सन्धि वीक्षमाणः सोऽङ्कारव्याहतीः पच्छोऽर्धर्चश ऋक्शो गायत्री स्वाध्याय शक्त्या साहं वेदमनध्याये सूक्तमृचो वा जपित्या बिर्नमो ब्रह्मण इति ॥७९-८८।। दृष्टिरसीति च पठित्वा तर्पयेत्तत्र मुरया दर्भा या देशा. स्थितास्ततो वसुरादित्यदेवर्षिपितृतृप्ति.। ब्रह्मयज्ञो दिवा कार्य: । सङ्कटे निगार गायत्रीजपाद्वेदपाठकलम् । ततो देवत्तीन १निरावयेत्.

·श्रीगुरुसंहिता देवांश्च देवतीर्थेन सकुशाग्रयवाम्बुना ॥ ऋपितीर्थाटपीपितृन्पित्तीर्थन तर्पयेत् ॥ ९२ ॥ पात्रे न तर्पणं कार्य न तथैव जलाशये ।। नापि भूमौ तथा गेहे निपिद्धं परिकीर्तितम् ।। ९३ ॥ भूमौ द निधायैव तत्र तर्पणमाचरेत् ।। नामोच्चारणपूर्व तु कुर्याद्भक्तिपुरःसरम् ।। ९४ ॥ सतिलाञ्जलयो देयाः पितृभ्योऽपि यथोक्तवत् ॥ शिलायां न तिला धार्या न भूमौ काठपात्रके ॥१५॥ रोमकुपादिस्थानेषु स्थापिताश्च तिलास्तु ये ।। भवन्तु ते कृमिमाया निषिद्धास्ते न संशयः ॥९६॥ गृहे तु तर्पणे नैव तिला ग्राह्याः कदाचन ॥ पहिर्जलाशये नित्यं प्रकुत्तिलतर्यणम् ॥ ९७ ॥ श्वेतास्तिला देवतानामृपीणां धूम्रवर्णकाः ॥ कृष्णास्तिलाः प्रशस्यन्ते पितृणां तर्पणादिपु ॥ ९८॥ सयवकुशाद्भिर्देवतर्पणम् । ऋषितीथेनर्पितर्पणम् । पितृतीर्थेन तिलाद्भिश्च पितृतर्पणम् । पाने जले भूमौ न कार्यम् । भूमौ दर्भानिधाय तत्र कार्यम् । भक्या नामगोत्राचारपूर्वकं तर्पणं कार्यम् । गृहे न तिलैस्तर्पणम् । शिलाभूमिकाप्टरोमकूपादिषु, स्यापितास्तिलाः कृमिप्रायाः ॥८९.९७॥ श्वेता देवाना, धूम्रा ऋषीणा, कृष्णाः पितृणाम् ।। ९८॥ देवार्थमुपचीत ·फर्मकाण्डे अ.३६ ७११ उपवीती देवकार्ये निीती ऋषिकर्मणि ।। प्राचीनावीत्यपि तथा सर्वदा पितृकर्मणि ॥ ९९॥ एकोऽञ्जलिर्देवताम्यो द्वौ द्वावृषय एव च ॥ जयस्त्रयः पितृभ्यश्च देया अञ्जलयो द्विजैः ॥ ३०० ।। अन्यस्त्रीभ्योऽञ्जलिस्त्वेकखयो भात्म्य एव च ॥ आचार्यपत्न्यै सापलमात्रे द्वावञ्जली मती ॥१॥ अक्षता एव मुख्याः स्युराधा देवर्पितर्पणे ।। अनन्तपुण्यदाः कृष्णतिलास्तु पितृतर्पणे ॥२॥ शुक्रामामबारेषु नन्दातिथिपु चैव हि ॥ तारकायां मघायां च न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥३॥ प्रिनृप्वव्दतदर्धा विवाहयतचीलतः॥ मागल्ये जन्मनक्षत्रे न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ ४ ॥ तिलेवपि निपिद्धेपु जलेनैव च तर्पयेत् ।। धृत्वा दर्भपवित्रं च हस्ते काञ्चनमुद्रिकाम् ॥ ५॥ ऋत्य नित्रीतम् , पिनर्थ प्राचीनानीनम् । एकोजटिदेंम्यो, द्वी ऋषिम्य स्रयः पितृन्यो मातृम्यध, सपनमानाचार्यपानाम्यां दी। अन्याम्पा- मेकः । देवानां ययाः पितृणां तिलास्तृतिदाः । शुक्रार्फ मामनन्दातिषि- तारकामगजन्म तिउतर्पणं न। विवाहबतचौलतः निपुंसपिण्टेन- मिचिक चिना वर्मतदर्धा तिटतर्पण ययम् । सदर्भपवित्राद्रिः कार्यम् । १ पिपुरुष ·. श्रीगुगसंहिता अपक्षाल्य पदे मानं तर्पणं च तिसविना ।। विना दक्षिणया श्राद्धं निफलं परिकीर्तितम् ॥ ६॥ तस्मानिषिद्धान्यदिने प्रचिलतर्पणम् ।। दीपावल्यां तथा कार्य यमस्य तिलतर्पणम् ॥ ७ ॥ आश्विने कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां प्रतर्पयेत् ।। सव्येन वापसव्येन प्रकुर्याद्यमतर्पणम् ॥ ८ ॥ यमस्यैकैकनाना तु तर्पयेब्राह्मणो यमम् ॥ त्रिमिसिभिश्वाञ्जलिभिर्यमनामानि वच्मि वः ॥९॥ यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।। वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ ३१०॥ औदुम्बराय दक्षाय नीलाय परमेष्ठिने ।। वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते नमः ॥ ११॥ यमस्यैतानि नामानि कीर्तितानि मुनीश्वरैः ।। एकैकनामतः कार्य नद्यादौ यमतर्पणम् ।।१२।। पादक्षालनं विना स्नान, तिलविना तर्पगं, दक्षिणां विना श्राद्ध निष्फलम् ॥९९-३०८।। दीपावल्या सव्येनापसव्येन वा यम, धर्मराज, मृत्युमन्तकं, वैवस्वतं, कालं, सर्वभूतक्षय, औदुम्बर, दने, नोलं, परमे- प्टिन, वृकोदरं, चित्र, चित्रगुतं च त्रित्रिस्तर्पयेत् । ततः पापपीडा-

·कर्मकाण्डे अ. ३६
७१३
नश्यन्ति तस्स्य पापानि पीडयन्ति गदा न तम् ।।
शनिथ नापमृत्युश्च तस्य यस्तर्पयेद्यमम् ॥ १३ ॥
मावमासे शुक्लपक्षे तर्पयेदष्टमीतियो॥
राजर्पितवरं मीम वर्षपापं व्यपोहति ॥ १ ॥
ब्रह्मयनं विधायैवं तर्पणं च प्रदापयेत् ।।
सूर्यायााणि मध्यान्हसन्ध्यायां च यथाविधि ॥१५॥
एवं सत्कर्मयोग स श्रीगुरुर्नामधारकम् ॥
कथयामास विग्राय मयाप्युक्तः स एव ते ॥ १६ ॥
तमेव गङ्गाधरनन्दनो मनोहरं द्विजाचारमशेपतोपदम् ।।
सरस्वती वक्ति स मृण्वतां सतामभीष्टदो दास्यति ,
वरान्वरान् ।। ३१७॥
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रमापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वामुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां कर्मकाण्डे पात्रंशः (अध्यायः)।
|| आदितः श्लोकाः ॥ ४५२९॥
रोगशनिबाधापमृत्युन। माघशुक्लाष्टम्यां भीष्मतर्पणाद्वर्षपापनाशः। एवं
ब्रह्मयज्ञो विधिवन्मध्यान्हसंध्या च कार्या । इति श्रीगुरुक्तं ते मया
कथितम् । तमेव गमा० इ० पत्रिंशोऽध्यायः ।।
।। इति पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६॥

·कर्मकाण्ढे अ.३७ ७१५ मेणिवृतं च श्रीखण्डतिलकृष्णाजिनादिकम् ॥ गृहे तिष्ठति यस्यास्य दुरितं नैव चावते ॥६॥ सारसः शुक्लपक्षे च रक्षणीयः प्रयत्नतः॥ समस्तपापसंही धेनुः पाल्या प्रयत्नतः ॥७॥ विधिना पूजयेद्देवानुपलेपादिना गृहम् ।। संस्कृत्य प्रत्यहं कुर्यान्नियतो देवपूजनम् ।। ८ ।। हिरण्मयं ताम्रमयं राप्यं मृण्मयमेव वा ॥ पात्रं सम्मान ग्राह्य कांस्यं वयं तवैव च ॥९॥ कन्यानववधूशूद्रहम्ततो नोपलेपनम् ।। न हस्तेनोपलेपादि कार्य दक्षकरेण च ॥१०॥ नर्मतीतः ममारम्य कार्य रात्रौ तु नव च ।। अगत्या भस्मना कार्य नोदकेन न सान्तरम् ॥ ११ ॥ देवागारमलंकुर्याद्रद्वल्यादिनाऽन्वहम् ।। शुमासने समाविश्य देवपूजा समारमेन् ।। १२ ॥ श्रीदहकृष्णाजिनतिटान्गृहे रक्षेत्। शुळे नारनं नित्यं पापनी धेनुं च रक्षेन् । नित्यं गृहमुपडिम्पेत् ।। ८॥ कान्यं विना धानुपातना मानम् ॥९॥ यामहम्नेन कन्याग्दहन्नेन च न लिम्पेन् । निर्गनित उपलेपः कार्यों न सान्तरः राजारगया मस्ननादिः। देवालयं रङ्गयन्या . १ शालग्राम २ पशिविशेषः, ·श्रीगुरसंहिता ब्राह्मणानां यथा सन्ध्या तया कालत्रयं चरत् ।। भक्त्यैव देवतापूजां प्राक्षणावहितः शृणु ॥ १३ ॥ त्रिकालपूजनाशक्तौ प्रातः कार्या यथाविधि ।। पञ्चोपचारमध्याहे गन्धादेवमर्चयेत् ॥ १४ ॥ सायं नीराजनं कार्य मन्त्रैः पुष्पाणि भक्तितः ॥ उक्तकाले त्वशक्तयेगुक्तिकालेऽर्चयेत्सुरम् ॥ १५॥ न कुर्याद्देवपूजां यः स यान्यनगरं ब्रजेत् ।। गत्वा निरन्तरं मुंक्त नरकान्सोऽतिदारुणान् ॥१६॥ पस्य द्विजकुले जन्म स पूजां न करोति च ।। मुंक्त चेद्यमदण्डयः स यज़हीनोऽपि तादृशः ॥ १७ ॥ देवपूजानकारांश्च विधानं च वदामि ते ।। वृष्येन्नारायणो देवो जगन्नाथो जलार्चनात् ।। १८ ॥ तुप्पेदग्न्पर्चनाद्विष्णुरग्निपूजा ततोऽधिका ।। सर्वेषां मानसी पूजा पूजनानां प्रशस्यते ॥ १९ ॥ यित्वाऽऽसने उपविश्य सन्ध्यावत्रिकालं देवपूजां कुर्यात् । असतो विधिवत् प्रातमध्याह्ने पञ्चोपचारः, सायं नीराजनमत्रपुप्पैश्चासम्भवे भोजनकाले वा । पूजाऽकरणे घोरनरको यमदण्डश्च ॥१८॥ जला- कौग्निपूजनान्नारायणप्रीतिः। स्वर्गापवर्गदा मानसपूजा प्रशस्ता । स्यण्डिले १ पेचमहायज्ञ, ·कर्मकाण्टे अ. ३७ ७१७ . तुम्येन्नारायणः साक्षाच्या सूर्यपूजनाद ।। मामान्या स्थण्टिले पूजा प्रविमाऽल्पषियां मता ॥२०॥ पूजयेद्यज्ञपुरुपं विज्ञाता बुद्धिमान्नरः ।। स्वर्गापवर्गदा यजपूजा मुख्या युधैः स्मृता ॥२१॥ अथवा पूजयेद्धेनुं ब्राह्मणं च विशेषतः ।। त्रिमृर्तयो हि तुष्यन्ति भक्त्या श्रीगुरुपूजनात् ॥ २२॥ त्रिमूर्तिगुरुरेवेति वक्ति श्रुतिरपि स्मृतिः।। गुर्वर्चनादमीष्टाप्तिः पुरुषार्थाप्तिरेव च ॥ २३ ॥ स्थिरान्तःकरणं नैव कलौ प्राप्ते नृणामतः ।। मनःस्थैर्याय सूपायः कृतः शाईगधरेण तु ॥ २४ ॥ प्रकाशित हपीफेशा शालग्रामार्चनं परम् ।। मचक्रशालग्रामाम्युप्राशनात्पातकक्षयः ॥२५॥ अधिगम्य गुरोराबो प्रतिमा पूजयेद्विजः ।। वेदमन्त्रविधानेन भक्त्याकपटया धिया ॥२६ ।। मध्यमाऽल्पधियो प्रतिमापूजा धेनुवाहणपूजाऽपि । गुरस्खिमर्तिन्तपूजना- दिष्टपुमर्थलामो ब्रह्मादितोपश्व! कली निष्णुना मन त्यर्थि शालमामा- चन विहितम् । सचशाटपामाम्युपानापापक्षयः । गुर्नाज्ञया मक्या १ अय गन्दा हलवः २ वाकित दारवतीसमुद्भव, ·७१८ श्रीगुरसंहिता स्त्रीणां नैव च मूद्राणां चेदमन्त्रः प्रशस्यते तेषां पौराणिका मन्त्रा उदिवाथ गुरुदिताः ॥२७॥ श्रीगुरोराज्ञया योऽर्चेत्काष्ठं पापाणमेव वा॥ देवः स एव भवति स च भक्त्या प्रसीदति ।। २८॥ उपविश्य शुचिः पीठे स्वप्राणांखिनियम्य च ।। येभ्यो मातेति पुन्ङ्गधं निवार्यात्मानमुद्दिशेव ।। २९ ।। आत्मानमुपचारांश्च प्रोक्ष्य प्रणवमन्यतः ।। पूजां सङ्कल्प्याङ्गन्यासान्कृत्वा कलशमर्चयेत् ।। ३०॥ देवदक्षिणभागे तु कलश स्थापयेत्सुधीः ।। शंखघण्टेऽर्चयेद्देवयामदक्षिणतः क्रमात् ।। ३१ ॥ पुरा विसृज्य निर्माल्यं नैर्ऋत्यां दिशि निक्षिपेत् ।। धौतवस्त्रं निघायाथ दीप प्रज्वालयेद्धवम् ।। ३२ ॥ पूजा कार्या । स्त्रीशूद्राणां द्विजोक्ताः पौराणिकमन्त्रा न तु वैदिकाः। गुर्वाज्ञया भक्त्यार्चितं काष्टाद्यपि देवो भवेत् ॥१९-२८॥ शुचिः पीठे उपविश्य प्राणानायम्य, येम्यो मातेति पुगन्ध निवार्य, पूजां सङ्कल्प्याज- न्यासं कृत्वा स्ववामतः कलशघण्टे दक्षिणे शंखमम्याऽत्मानं दक्ष- भागस्थपूनोपचारांश्च प्रोक्ष्य ॥२९-३१॥ निर्माल्य नैर्ऋत्यां विसृन्य, विप्रोता: २. मनुष्यगंधं ३ पूर्व. ।

·कर्मकाण्टे अ. ३७ ७१९ श्रद्धामक्त्या गुरुं नवा कायेन मनसा गिरा ।। आगमोकविधानेन पीटपूजां चरेत्पुरा ।। ३३ ।। द्वारपूजां ततः कृत्वा घ्यावा स्त्रात्मनि चित्कलाम् ।। तदेव देवरूपं च चिन्तयेल्लक्षणोक्तवद ॥ ३४ ॥ आवाहनं ततः कुर्यात्पुंसूक्तस्याऽद्यया ऋचा ।। द्वितीययाऽऽसनं दद्यात्सायं दद्यात्तृतीपया ।। ३५॥ चतुर्थीमृचमुच्चार्य दद्यादर्य ययातः॥ ऋचा वथैव पञ्चम्या दद्यादाचमनं शुचि ।। ३६ ।। प्राचा षष्ट्याऽपयेत्स्नानं सम्मने सति चार्पयेत् ।। पञ्चामृतेश्य स्नपनं पञ्चमन्त्रः पृथक्पृथक् ॥ ३७॥ भक्त्या पुरुपसूक्तेन रुद्रेणान्यस्यापि वा। मन्त्रैर्घष्टानिनादेन कुर्याद्दवामिपंचनम् ॥ ३८॥ सानान्त आचमं दद्याद्देवं पाटे न्यसम् ।। दद्याचाऽपि सप्तम्या शुद्ध देवाय वाससी ॥ ३९।। . धौतयन्नं प्रसार्य, दीप प्रज्वाल्य मनोवाकार्यर्गुरु नया पीठपूजां द्वारपूजा चकत्या स्वामत्यचित्कला देवरूपां ध्यात्वा पुंमूतस्य प्रथमचर्चाऽऽवाघ । हितीपपाऽऽसनं, तृतीयया पायं, चतुर्थ्याऽन्य, पञ्चम्याऽऽचमनं, पश्य खान, सति सम्मवे पदामृत: सपनन् ॥१२-२७॥ पुंनूकरद्रादिमिर- भिषकमाचमनं च दला पोठे देवे दृढे स्थापयेत् । सतम्या व आचमने।

·७२० श्रीगुरुसंहिता उपवीतं तथाऽष्टम्याऽऽचमो देयो द्वयोरपि ।। सुगन्धा अक्षताश्चापि नवम्या च समर्पयेत् ॥४०॥ ऋचा दशम्या पुष्पाणि देयानि विविधानि च ॥ मनःपूर्वकमभ्यर्चेद्विविधैः कुसुमैः शृणु ॥४१॥ पुप्पार्पणविधानं तु वक्ष्यामि मुनिसम्मतम् ।। उत्तमानि तु पुष्पाणि स्वारामारण्यजानि हि ॥४२॥ स्वयं त्वरण्यजातानि मध्यमानि द्विजोत्तम ।। अधमानि तु पुष्पाणि विक्रीतानि न संशयः ॥४३॥ अगत्या प्रोक्ष्य ग्राह्याणि सुश्वेतान्युत्तमानि च ॥ रक्तं पीतं मध्यमं च कृष्णं चित्रं तथाऽधमम् ॥४४॥ पुप्पं पर्युपितं निन्धं सच्छिद्रं कृमिभक्षितम् ॥ स्वयं च पतितं भूम्यां नैव देवाय दापयेत् ॥४५॥ सहस्रपत्रं तुलसीपत्रं बिल्वदलं तथा॥ नैव पर्युपितं प्रोक्तं ग्रायं तद्गाङ्गवारिवत् ॥४६॥ अष्टम्योपवीते आचमनं । नवम्या गन्धाक्षतान्दशम्या पुष्पाणि, उत्तगा- न्यारामजानि, मध्यमानि यनजान्यधमानि विक्रीतानि । श्वेतान्युत्तमानि । रक्तपीतानि मध्यमानि, कृष्णचित्राण्यधमानि । पर्युपित, सछिद्रं, स्वयं ध्युतं च वज्यं । पद्मबिल्चतुलस्यो गलाम्बुक्न पर्युषिताः ॥३८-४६॥ १ आचमन २ अधमान्यपि.

·कर्मकाण्डे अ, ३७ शतपत्रं च बकुलं चम्पकं नागकेसरम् ।। पाटलं मल्लिकाजातीकल्हारं करवीरकम् ॥४७॥ पुष्पाण्येतानि सर्वेभ्यो देयान्यथ विवर्जयेत् ।। पूजको विष्णुपूजायां निर्गुण्डीगिरिकर्णिकाम् ।। ४८॥ आरक्तकरवीराधत्तूरामरपत्रकम् ॥ कपित्थशिकूष्माण्डपुप्पं वज्यं च सर्वथा ।। ४९ ।। एतेपामर्पणादोषः शृणु तं मुनिकीर्तितम् ॥ पूजकेन तु पूजायां विष्णवे यदि दीयते ॥ ५० ॥ अर्कपुष्पं तस्य नाशः पूजकस्य भविष्यति ।। धत्तूरपुप्पदानेन प्रज्ञानाशो दरिद्रता ।। ५१ ।। गिरिक पुप्पदानाइवेत्तस्य कुलमयः ।। अकस्प भवेच्छोकः कण्टकारिसुमार्चनात् ॥ ५२ ।। दुःसं कुटजघुप्पेण शाल्मलीसुमतो गदः ।। अतः सम्पग्विचार्यत्र दद्यात्पुप्पाणि विष्णवे ॥५३॥ पभयकुलचम्पकनागकेसरपाटलमलीजातिकल्हारकरवीराणि सर्वप्रियाणि । विष्णवेऽपुष्पे दत्ते स्वनाशः, धतूरे प्रज्ञाधननाशः। गिरिकर्णिकाया कुलनाशः । कण्टकार्यों शोक' । कुटजे दुःखं । शाल्मल्यो रोगः । मतो १ विष्णुकात २ दोष.

·७२२. श्रीगुरुसंहिता शङ्करार्चनकाले तु पुप्पाणीमानि वर्जयेत् ॥ कपित्थं केतकी श्यामां रक्तपुप्पं शशाङ्ककम् ॥ ५४॥ करचं धातकीनिम्बमाधवीचकुलानि च ॥ तथा दाडिमपुष्पाणि नैव देयानि शम्मये ।। ५५॥ चूतपुष्पाणि कुन्दानि दोपदानि सुमानि तु ।। मुख्यानि श्वेतपुष्पाणि भक्त्या देयानि शम्भने ।॥५६॥ वर्जयेत्तुलसी यलाद्गणेशस्य समर्चने ॥ दुर्गाशक्ति व पूज्या दूर्वया तु कदाचन ॥ ५७ ॥ एवंविधानि पुष्पाणि ज्ञात्वा देयानि भक्तितः॥ धर्मार्थकाममोक्षाप्तिस्ततो भवति निश्चिता ॥ ५८॥ देयः सुधूप आग्रेय एकादश्या ऋचा ततः ।। एकार्तिक्याभिधो दीपो द्वादश्याऽH ऋचा तथा ५९ त्रयोदश्या च नैवेद्यमाचमादि समर्पयेत् ।। ऋचाऽपयेञ्चतुर्दश्या ताम्बूलं फलसंयुतम् ॥ ६ ॥ विचार्य पुष्पं देयं । शिवाय कपित्यकेतकीशशाङ्ककरनधातकीनिम्बमा- धवीवकुलकृष्णरक्तपुष्पाणि न देयानि । श्वेतानि देयानि ॥४७-५६॥ गणेशाय तुलसी, देव्यै दूर्वा च न देया। एवं विचार्य पुष्पार्पणाचतुर्वि- धपुमर्थटामः । एकादश्या धूपं, द्वादश्या दीपं, त्रयोदश्या नैवेद्यं, चतुर्दशा १ घायटी, ·कर्मकाण्डे अ. ३७ *७२३ स्वर्णपुप्पं दक्षिणार्थ दद्यान्नीराजनं तथा।। पञ्चदश्या तु षोडश्या पुप्पाञ्जलिमथार्पयेत् ॥ ६१॥ साष्टाङ्गं प्रणमेद्देवं नातिसंमुखभागतः ॥ गर्मालये पृष्ठदेशे नमस्कारं न कारयेत् ।। ६२॥ नमस्कारविधानं ते प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ।। पूर्व प्रदक्षिणां कृत्वा प्रणमेच्च ततः परम् ॥ ६३ ।। गत्वा समीपं प्रणमेन्मातरं पितरं गुरुन् । दृष्ट्वाऽऽपान्तं द्विजं गत्वा सम्मुखं प्रणमेत्सदा ॥६॥ उक्त एको नमस्कारः समायै न पृथक्पृथक् ॥ देवतायतने चापि तथैव प्रणमेत्सुधीः ॥६५॥ मातृपितगुरूणां च नमस्कारविधिस्त्वयम् ।। कर्णी स्पृष्ट्वा स्वहस्ताम्यां यथास्वं दक्षिणोत्तरौ ॥६६॥ व्यस्ताभ्यां स्वकराम्यां च सम्मुखस्थगुरोः पदौ । जानुप्रभृतिपादान्तं विमृज्यैवाभिवादयेत् ।। ६७ ॥ ताम्बूलफलदक्षिणाः । पञ्चदश्यां नीराजनं । पोडश्या पुष्पाञ्जलिः। गर्मगृह पृष्ठसम्मुखदेशं च हित्वा साष्टा नमेत् । प्रदक्षिणाया आदावन्ते च नमेत् । पितरौ गुरुन् द्विजं च नमेत । सभायै एको नमस्कारो न पृथक् ॥९७-६५॥ गुर्वादीनां इन्दनं तु कराभ्यां स्वकर्णी स्पृष्ट्वा व्यस्तपाणिर्गुरोर्जानुप्रतिपादपर्यन्तं त्रिमृज्य नमेत् । माता, पितोपनीता;

·. . ७२५ कर्मकाण्डे अ. ३७ शवं मूर्खजनं हीनं नमस्कुर्यान्न कहिचित् ।। प्रामणं चकहस्तेन नमस्कुर्यान्न कर्हिचित् ॥ ७५ ॥ अथ वायर्नृत्यगीतवसन्तोपमाचरेत् ।। स्तोत्रः सम्प्रार्थयेद्भक्त्या सनकादीन्समर्चयेत् ॥७६॥ पूजां समर्प्य देवाय धृत्वा पीटेऽजलि नमेत् ।। जपान्ते तृत्तरां पूजां कृत्वा चोहासयेबृदि ।। ७७ ।। एवं देवं समभ्यर्च्य मुक्ति मुक्ति च विन्दति ॥ वैश्वदेवं पञ्चमूनादोपनमपि कारयेत् ।। ७८ ॥ सङ्कल्प्य चान्नसंस्कृत्य कुण्डे वन्हि प्रबोध्य च ॥ ध्यात्रा संस्कृत्य साज्यानमेकभागाद्विधेर्डनेत् ॥ ७९ ॥ द्वितीयमागात्तु बलिहरणं च विधीयते ।। तृतीयमागापितुभ्यः चकाकेभ्यथ तुर्यतः ॥ ८॥ स्तेन विप्रं नमेत् ॥६७-७५॥ गीतबाद्ययं दृष्ट्वा भवत्या स्तोत्रः प्रार्य निकादीनभ्यर्थ्य मन्त्र जपित्योत्तरपूजा कृत्या देयं हयुदासपेदनेन मुक्ति- यि । पञ्चसूनाटोपनाशात्मसंस्कारार्थं वैश्वदेवं सङ्कल्प्यानं संस्कृत्य ण्डे ध्यातेऽमा ज्यालायां विविना प्रथममागत आहुतीर्हत्या ॥७६- ॥ द्वितीयमागाटटिहरण । तृतीयापितदानं । चतुर्याच्यकाम्यः । १ अनि दादात्मसंग्कारायमसंस्काराय च, ·७२४ श्रीगुरुसंहिता गुरुस्थानानि चैतानि मुनीनां सम्मतानि च ॥ तानि ज्ञात्वा द्विजः श्रेष्ठः प्रकुर्यादभिवादनम् ॥ ६८॥ माता पिता गुरुर्धाता भयहर्ताऽनदायकः ॥ सपत्नमाता गायत्रीदाता चैव पुरोहितः ॥ ६९ ॥ ज्येष्ठमाता पितुभ्रीता मातुर्माता वयोऽधिकाः ।। मित्राणीष्टा नमस्कार्या ज्ञानवृद्धा विशेपतः ॥७॥ नमने तु निषिद्धानि स्थानानि कथयामि ते ॥ अविद्यो वयसा न्यूनो न नमस्कारमर्हति ॥७१॥ समित्पुप्पाक्षतकुशधर्तारं न नमेद्विजम् ।। स्वयं च तादृशो नैव नमस्कुर्यात्कदाचन ॥७२॥ दृएच दूतो नैव नमस्कार्यश्च होमकृत् ।। स्नानकाले जले वाऽपि न नमेच परस्परम् ।। ७३ ।। यो धावति च यः क्रुद्धो विज्ञातो धनगर्वितः।। स नार्हति नमस्कारं मङ्गलस्नानतत्परः ॥ ७४ ॥ विद्यादाताऽन्नदो, भयहर्ता, सपत्नमाताऽप्रजः, पितृव्यो गुरुरेव वयो। धिकामिनेष्टज्ञानवृद्धा नमस्कार्याः वयोन्यूनमविद्यमक्षतसमिपुष्पकुशधा सानादिकर्गस्थं धावत युद्ध गर्वितं शवं मूर्ख होनं च न गमेत् । नैक- ·. कर्मकाण्डे अ. ३७ ७२५ शर्व मूर्खजनं हीनं नमस्कृनि कहिचिन् ।। ब्राह्मणं चकहस्तेन नमस्कुर्यान्न कर्हिचित् ॥७५ ।। अथ वाधर्नृत्यगीतदेबसन्तोपमाचरेत् ।। स्तोत्रः सम्प्रार्थयेद्भक्त्या सनकादीन्समर्चयेत् ॥७६॥ पूजां समर्प्य देवाय वृत्वा पीठेऽञ्जलि नमेत् ॥ जपान्ते तृत्तरां पूजां कृत्वा चोद्वासयेद्धृदिः ॥ ७७ ॥ एवं देवं समस्यर्च्य मुक्ति मुक्तिं च विन्दति ।। वैश्वदेवं पञ्चमूनादोपनमपि कारयेत् ॥ ७८॥ सङ्कल्प्य चानसंस्कृत्य कुण्डे वन्हि प्रबोध्य च ॥ ध्यात्वा संस्कृत्य साज्यानमेकमागाहिये?नेत् ॥ ७९ ॥ द्वितीयभागातु यलिहरणं च विधीयते ।। तृतीयमागात्पितृभ्यः काकेभ्यश्च तुर्यतः ॥ ८॥ इस्तेन विप्रं नमेत् ॥६७-७२॥ गीतबाचवं दृष्ट्वा मकन्या स्तोत्रः प्रार्य सनकादीनन्यच्च॑ मन्त्रं जपित्रोत्तरपूजा कृग्या देवं हद्वासयेदनेन मुक्ति- तिय। पञ्चसूनाटोपनाशामसंस्कारार्थ वैश्वदेव सङ्कल्प्यानं संस्कृत्य कुण्टे ध्यानेऽनी ज्यालायां विविना प्रथममागत आहुती वा ॥७६- ७१|| द्वितीयमागाटिहरणं । तृतीयापितृदानं । ऋतुर्याच्यकाकेभ्यः । १ अपि शब्दादात्मसंस्कारामन्नमस्काराय च.

·श्रीगुगसंहिता पञ्चमात्सनकादिभ्यो मनुष्येभ्योऽयेद्विजः ।। अन्नं न चेत्तन्दुलावैश्वदेवं तु कारयेत् ।। ८१ ॥ तद्वैश्वदेवकाले तु य आगच्छेत्स चातिथिः ।। चण्डालो वाऽपि चोरो वा तस्मा अन्नं प्रदापयेत् ८२ दूतान्यमोऽब्रवीदेवं वैश्वदेवो न यद्गृहे ।। नातिथ्यमविथीनां च नान्नदानं च यद्गृहे ।। ८३॥ आनेयास्ते मया दण्डया यद्गृहेऽतिथिपूजनम् ॥ तगृहं नैव गन्तव्यं भवद्भिर्विष्ण्वनुज्ञया ।। ८४ ॥ यो मातृपितृघाती च श्वपाकोऽपि तदाऽऽगतः ॥ शक्त्या प्रदेयं तेभ्योऽन्नं ब्राह्मणानेव भोजयेत् ॥८५॥ न विचार्य गोत्रकुलं दद्यादनं द्विजातये ।। अतिथी विमुखे नैव पुनः पित्रागमो गृहे ॥८६॥ यज्ञं कुर्याद्धृतायैस्तु प्रवासी यद्यपि द्विजः ।। कन्दमूलादिभिर्वाऽपि देवयज्ञं चरेद्युधः ।। ८७॥ पञ्चमासनकादिभ्यो देयम् । अन्नाभावे प्रवासे च घृततन्दुलफलादिना वैश्वदेवः कार्यः । वैश्वदेवकाल आगतोऽतिथिश्चण्डालोऽन्योऽपि तस्म' अन्नं देयम् । यमो दूतानाह ! यद्गृहे नाऽतिथ्यं वैश्वदेवश्च ॥८०-८३॥ त मानेया दण्ड्याश्चेति मे विष्णोराज्ञेति । ततः पितृनश्वपाकेभ्योऽयम्भ देयम् । गोगाद्यपृष्ट्वा विप्रा भोज्याः । अतिथिौमुख्ये पितृकोपः । वैश्वदेवा ·कर्मकाण्डे अ. ३७ ૭૨૭, नैव साधुजनः कुर्यादग्रदानं विनौदनम् ।। चान्द्रायणं चद्विप्रः पञ्चयज्ञाकृतौ बुधः ।। ८८ ॥ वैश्वदेवात्पूर्वमेव गृहं यद्यागतोऽतिथिः ॥ तस्मै भिक्षा प्रदातन्या वैश्वदेवफलं लभेत् ॥ ८९ ।। स्वयं यलिं न विसृजेद्विमृजेत्परहस्ततः चान्द्रायणात्तस्य शुद्धिर्विसृष्टो येन वै वलिः ॥९॥ अविसृज्य बलि मुंक्ते यः स दोपी भवेद्विजः ।। तद्दोपपरिहाराय प्राणायामान्पडाचरेत् ।। ९१ ।। गृहागणे बलिं दत्वा गरे ग्रासं प्रदापयेत् ।। नित्यश्राद्धं ततः कुर्यान्निमित्तिकमथापि च ॥९२ ॥ नित्यश्राद्धे नैव पिण्डा नाग्नौकरणमीरितम् ।। न तत्र दक्षिणा देया ब्रह्मचर्य न कारयेत् ।। ९३ ॥ गोदोहमात्रं यनान्ते स्वित्वा विनो निजाणे ।। आकांक्षेदतिथि भक्त्या पूजयेच समागतम् ।।९४ ॥ पूर्वमन्यागताय भिक्षवेऽनदानावैश्वदेवफलम् । स्वयं बलिं न निमजेद- विसन्य नाश्नीयात् । अनिसज्य मुक्ती पप्राणायामैः शुद्धिः। गृहागणे , यलिं गवे मासं च दत्वा पिण्डदानानौ फरणादिरहित नित्यनाई कुर्यात्नात ब्रह्मचर्यम् ॥८४-९३॥ गोदोहमारमणेऽतिथिमाफक्षिदागतं श्रान्तं १ भांजलपतितभूतवापस लि.

·५२८ श्रीगुरसंहिता श्रान्तो यः क्षुधितः प्राप्तो विशेषात्तं प्रपूजयेत् ।। तथाऽस्तमानसमयेऽभ्यागतं चापि गौरवात् ॥ ९५ ।। यो वैश्वदेवसमये सम्प्राप्तो ब्राह्मणोत्तमः ।। स च पूज्यः प्रयत्नेन वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ॥९६ ॥ यो वैश्वदेवसमये पूजयेद्राह्मणातिथिम् ।। तेन सर्वेऽचिंता देवास्तुप्यन्यग्निमुखाः सुराः ।। ९७ ।। मरुद्गणोऽर्यमा ब्रह्मा तृप्तिं याति सदाशिवः ॥ तुष्टा भवन्ति ते देवाः सर्वेऽप्यविथिपूजनात् ॥ ९८॥ पादप्रक्षालनात्तस्य तृप्यन्ति पितरोऽखिलाः॥ सद्भोजनाद्ब्रह्मविष्णुमहेशा यान्ति तुष्टताम् ॥ ९९ ॥ यतीशो ब्रह्मचारी च गृहं याति यदा यदा।। देयं तदा तदाऽप्यन्नं महापुण्यं ततो भवेत् ॥ १०० ।। दत्तं चेग्रासमानानं मेरुदानसमं फलम् ।। आद्यन्ते स्वल्पमप्यम्बु दत्तं चेदब्धिदानवत् ॥१॥ भक्त्यापूज्यानं देयम् । सायमप्येयम् । स गुरुस्तत्तोपादग्न्यादयस्तुष्यन्ति। सत्पादक्षालनापितृतृप्तिब्रह्मादीनां च तुष्टिः। यदा ब्रह्मचारी यतिभैष्यति तदाऽनं देयं महाफलम् । प्रासमात्रदत्तानमद्रिवत् । भत्पमप्याद्यन्तोदक- ·कर्मकाण्डे अ. ३७ ७२९ सम्प्राप्तमतिथिं त्यक्त्वा यो मुनक्ति द्विजाधमः ॥ स श्वयोनि प्रयात्येव जायते गर्दमस्ततः ॥२॥ अतो दत्वाऽतिथिभ्योऽन्नं ततोऽद्यावालवृद्धयुक् ।। पंक्तिभेदं न कुर्वीत समं मुजीत पंक्तिगः ॥३॥ पंक्तिभेदे मवेदोपः सायम्प्रातर्न चान्तरा ॥ गृहस्थस्यागनं प्रोक्तमादी प्रक्षालयेत्पदा ॥४॥ उभी हस्तायुमा पादौ पञ्चमं मुखमुच्यते ॥ पश्चाो भोजनं कुर्याच्छंतायुर्जायते द्विजः ॥५॥ मौनी मुजीव सतवं प्रामुखो भोजनं चरव ।। संस्थाप्योभी समी पादापविश्य चरनिन ॥६॥ ब्राह्मणस्य चतुष्कोणं मण्डलं भस्मसंयतन ।। क्षत्रियस्य त्रिकोणं तु वर्तुलं मण्टलं दियः॥ शूद्रस्य चार्धचन्द्राभं प्रोक्तं तत्र न मन्टना वसुरुद्रादित्यमुसान्देवानाबाहयष्टिः 611 दानमब्धियत् । अतिथियागे श्वापरयं नि द: अब पणम् । दिया रात्री भोजनमाये याद कन्ट ॥९४-१०॥ हस्तपादमुपाठी - तुष्कोणं मण्डलं समस्म, शर्मिक पृचा यमुद्रादित्यनयाठीन् दाट नन १ भोजन कुर्यात्.

·७३० श्रीगुरुसंहिता मण्डलेनोपजीवन्ति ब्रह्माधा अपि देवताः॥ अत एव प्रकर्तव्यं मण्डलं विधिना द्विजैः ॥९॥ योऽकृत्वा मण्डलं मुंक्त तदन्नरसमश्नुते ॥ निशाचरपिशाचादिवर्गोऽतो मण्डलं चरेत् ॥ १०॥ प्राङ्मुखं भोजनं शस्तं मध्यमं पश्चिमाननम् ।। उदङ्मुखं पितृकार्ये काम्यं स्याद्दक्षिणाननम् ॥ ११ ॥ विदिङ्मुखं निषिद्धं च सौवर्ण राजतं शुभम् ॥ तामं पद्मपलाशादिपत्र पानमुत्तमम् ॥ १२॥ तानं गृहस्थस्य वयं वज्यं धातुमयं यतेः ।। ताम्रस्फटिकापापाणकाठपात्रं यतेः शुभम् ।। १३॥ कदलीगर्भपत्रे च पालाशे मध्यपत्रके । वल्लीपलाशपात्रे च भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४ ॥ कदम्बकोविदारावटाश्वत्थादिपत्रके ।। भोजनं चेत्कृतं येन स तु चान्द्रायणं चरेत् ॥ १५ ॥ चायोऽन्नरस भुक्ते । प्रास्यत्यइमुखं भोजन शस्तं । दक्षिणमुखं काम्यं । पिनत्ये उददमुलं । विदि मुखं निपिदम् । स्वर्णरौप्यपात्रे पापला. शादिपत्रे भोक्तव्यम् ॥४-१२॥ गृहस्थस्य तानं पज्य । यतेस्ताम्र- स्फटिककाष्टादममयं शुभं। कदलीगर्भपरपलाशमध्यपरवल्लीपलाशपत्रे मोजने चान्द्रायणम् । यदावियादिपत्रे च चान्द्रायणम् । छोहमृन्मय- १वाग्रातिरिक्तधातुमय.

·कर्ममाण्डे अ. ३७ ७३१ लोहपात्रे मृन्मये वा भृपृष्ठे बसनेऽपि वा। । यो मुनक्ति द्विजातिः स नरकं प्रति गच्छति ॥१६॥ आयुर्यशोवलप्रज्ञावृद्धिः स्यात्कांस्यभाजने ॥ : अतो गृहस्थस्य मुख्यं कांस्यपात्रं तु भोजने ।। १७॥ पञ्चमानाधिकं ग्राह्यं पात्रं न्यूनं न शस्यते ।। स्वर्णपात्रसमं प्रोक्तं कांस्यं पोडशमानकम् ॥ १८॥ अभ्यङ्गस्नानताम्बूले कांस्यपाने च मोजनम् ।। विधवायाः स्त्रियो वयं यतेश्च ब्रह्मचारिणः ।।१९।। एरण्डपत्रं निषिद्धं शुनश्चर्मादपि द्विज ।। ततोऽप्यतिनिपिद्धं च भिन्न यत्कांस्यमाजनम् ॥१२०॥ अमिन्नकांस्यपात्रेऽतो निपिद्धं मोजनं स्मृतम् ।। महादोपकरं प्रोक्तं सन्ध्यासमयमोजनम् ।।२१।। मोजनं नाऽचरेद्विग्नः पतितस्य समीपतः॥ शूद्रमुक्तावशेपान्नं ब्राह्मणस्य न शस्यते ॥ २२ ॥ भूप्रष्टरनेषु च नरफः। पञ्चमानाधिक पोडशमानपर्यन्तं कांस्यपाने भोजने बलार्यशःप्रज्ञावृद्धिः । कांस्यपानभोजनाम्यङ्गनाम्यूडानि न विधवावतियतीनाम् । एरण्डपत्रं भिन्नकांस्यपात्रं च श्वचर्मपत् । सन्ध्या- फाले पलितसलिमीच नाभीपत् ११३-२२॥ न च वाटैः सह । न ·७३२ श्रीगुरसंहिता न यालः सह मुजीत श्राद्धाहे निशि नैव च ।। न गृहीत स्वहस्तेन स्वयमापोशनोदकम् ।।२३।। अभ्यङ्गापोराने स्वस्य स्वयं नैव च सेव्यते ।। बुद्धिमान्यं भवेत्तस्मात्परहस्तेन कारयेत् ॥२४॥ तथैव मण्डलं स्वस्य स्वयं कुर्यान कर्दिचित् ।। स्त्रयं कृते भवेत्पुत्रघात आयुःक्षयस्तथा ॥२५॥ परिवेषणकाले तु नमस्कृत्वाऽमिधारयेत् ।। पायसादि च सूपान्तं परिवेपणमीरितम् ॥२६॥ गायत्र्या परिविष्टान्नं प्रोक्ष्याथ परिपिच्याच ॥ सत्यन्वेति दिवा रात्रातन्त्वेति च मन्त्रतः ॥२७॥ दक्षमागे वलीन्दद्याच्चित्रादिम्यः समन्त्रकान् ।। तान्त्रिसृज्य ततो हस्तं प्रक्षाल्य नियतो द्विजः ॥२८॥ तर्जनीमध्यमांगुष्? त्वा भोजनभाजनम् ॥ वामहस्तेन चान्येन गृहीत्वाऽऽपोशनं द्विजः ॥२९॥ च शूद्रभुक्तायशिष्टमनीयात् ॥ २३ ॥ श्राद्धाहे निशि न च । आपोशन स्वयं न ग्राहाम् । अभ्यङ्गमण्डले स्वस्य स्वयं न कायें। स्वयं कृते पुत्रघातायुक्षयौ। परिवेषणकाले नत्वाऽभिधार्य पायसादिसूपान्त पारे- विष्टान्न गायच्या प्रोक्ष्य सत्यं त्येति दिवा, रानातन्त्येति परिषिच्य दक्षमागे चित्रवलीन्दल्या विसृज्य हस्तं प्रक्षाल्य वामतर्जनीमध्यांगुष्टैर्मुक्तिपात ·कर्मकाण्डे अ.३७ ઉપર पिवेत्समन्त्रं यदि चेद्गृहीत्वाऽऽपोगनं जलम् ।। त्यक्त्वा गृह्णाति चदन्यत्स गृहाति वमूत्रकम् ।।१३०॥ कर आपोशनं घृत्ता थो नमेयश्च ते नमेन् ।। आशीर्वादं च वा दयादुमयोर्दोप ईरितः ॥३१॥ मानेन मोजन शस्त्र मुक्तौ शब्दादि नोच्चरन् ।। मन्त्रपूर्वमपः पीत्वा मुखे प्राणाहुतीडेनन् ।॥ ३२ ॥ आपोशनं विना मुंक्त यः स दोषमवाप्नुयात् ।। गायत्र्यष्टशतं जप्त्वा तद्दोपान्मुच्यते द्विजः ॥३३॥ प्राणाहुतेर्विवानं तु श्रुतिप्रोक्तं नृणु द्विज ॥ ग्राणाग्निहोत्रमेवतु सर्वपापापहारकम् ।। ३ ।। कापसिराशि दहति स्पर्शमात्राद्ययाऽनलः ।। तया प्राणाग्निहोत्रेण सर्व पापं प्रणश्यति ॥ ३५॥ प्राणाहुतिविधानेन चतुर्वर्गः प्रसिध्यति ।। पठेद्गीवोदिवं श्लोकमन्नं स्पृट्वा समाहितः ।। ३६ ।। घृत्वाऽमोशनं समन्त्र विवत । आपरान सक्याऽन्यद्गृहीनं चेच्न मूबरवत् । गृहीतारोशनो न नमस्कारः मोऽयन्यं न नमेन। नाशि यदेदुमपोर्दोषः ।।२३-३१॥ आरोगन गिना भोजनोत्तरशतगायत्री- बायद्धिः । समन्नमरः पी गई बहाननं ब्रजनयोथै ध्या ns ·७३४ श्रीगुरुसंहिता अहं वैश्वानरो भृत्वा प्राणिनां देवमाश्रितः॥ प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ ३७॥ अन्नं व्रत्मा रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः। एवं ध्यात्वैव यो भुंक्त सोऽन्नदोपान लिप्यते ॥३८॥ अतो ध्यात्वैव मन्त्रार्थमग्निरस्मीति चास्य च ॥ प्राणाहुतीम्रसन्नास्य एकैकं जुहुयात्क्रमात् ॥ ३९ ॥ तर्जन्यंगुष्ठमध्याभिराद्यप्राणाहुति हुनेत् ।। मध्यमानामिकांगुष्ठैरपानाहुतिमेव च ॥ १४० ॥ कनिष्ठानामिकांगुष्ठ नेढ्यानाहुनि मुखे ॥ हुनेत्कनिष्ठिकांगुष्ठतर्जनीभिरुदानकाम् ॥४१ ।। हुनेत्समानाहुतिं च पञ्चांगुलिभिरादरात् ॥ स्थानान्येपां हृदि गुदे नाभौ कण्ठेऽखिलाशके ॥४२॥ दन्तरसंस्पृशन्प्राणाहुत्यन्नं तु गिलेद्विजः॥ जिह्वयैव गिलेन्मौनी भोजनं तु समाचरेत् ॥४३॥ निरस्मीति जपेत्सोऽनदोपर्न लिप्यते। तर्जन्यंगुष्ठमध्यामिः प्राणाहुति, मध्यानामिकांगुष्ठरपानाहुति, कनिष्ठानामिकांगुष्टानाहुर्ति, तर्जनी- कनिष्ठांगुष्टैरुदानाहुतिम् ॥३२-४१॥ सर्वाभिः समानाहुतिं च मुखे हुनेत् । दन्तरसंस्पृशन्जिया गिलेत्। स्नानेऽमौने वरुणः फलं नयेत्।

·कर्मकाण्डे अ. ३७ ७३५ स्थानेषु पञ्चमु प्रोक्तं मानं सर्वार्थसाधनम् ।। स्नाने मानं घृतं नोचेत्तत्फलं वरुणो नयेत् ॥ १४ ॥ होमे मानं घृतं नोचेलक्ष्मीर्गच्छति तस्य च ॥ मुक्ता मान धृतं नोचेद्रयमृत्युर्मविप्यति ॥ ४५ ॥ मानस्यासम्म प्राणाहुतिपर्यन्तमेव च ।। मानं सर्वस्याप्यवश्यं विशेपोऽप्यत्र कथ्यते ॥ ४६॥ जीवत्पितु व मौनं न ज्येष्ठम्रातकस्य च ।। तयोरपि स्मृतं मानमवश्यं श्राद्धमोजने ॥१७॥ मुजीत मधुरानं प्राङ्मध्येऽम्लं कठिनं च यत् ।। मध्ये द्रवान्नं नाश्नीयादन्ते च कठिन तया ॥४८॥ विक्तं द्रवानमन्ते च सर्वदा भोजनं चरेत् ।। व्यत्यये बलहानिः स्याच्छीबमोजनमुत्तमम् ॥४९॥ धेनुर्यावत्पिपत्यम्मस्तावत्काल तु मोजनम् ।। मुखपदं भवेदेवदजाबच्छीयमोजनम् ॥१५०॥ होमेऽमाने श्रीनाशोऽझानेमानेऽमृत्युरसम्मवेऽपि प्राणाहुतिपर्यन्तमवश्यं धार्यन् । दयनरानं पूर्व, मत्र्येऽन्ट, कटिगनन्ते द्रव तिकं चाभीयात् । .

·श्रीगुरुमहिना अहं वैश्वानरो भृत्वा प्राणिनां देहमाधितः ।। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यानं पतर्विधम् ॥ ३७॥ अग्नं त्रामा रसो विष्णुर्मोत्ता देवो महेयरः।। एवं ध्यात्वैव यो भुक्त सोऽन्नदोपान लिप्यते ॥३८॥ अतो ध्यात्वैव मन्वार्थमनिरस्मीति चास्य च ॥ प्राणाहुतीग्रसन्नास्य एकैकं जुहुयात्क्रमात् ।। ३९ ॥ तर्जन्यंगुष्ठमध्याभिरायप्राणाहुति हुनेत् ।। मध्यमानामिकांगुष्टैरपानाहुतिमेव च ॥ १४० ॥ कनिष्ठानामिकांगुष्ठैईनेव्यानाहुति मुखे ॥ हुनेत्कनिष्ठिकांगुष्ठतर्जनीभिरुदानकाम् ॥ ४१॥ हुनेत्समानाहुति च पञ्चांगुलिमिरादराव ।। स्थानान्येषां हृदि गुदे नामी कण्ठेऽखिलागके ।।४२॥ दन्तैरसंस्पृशन्प्राणाहुत्यन्नं तु गिलेदद्विजः॥ जिह्वयैव गिलेन्मौनी भोजनं तु समाचरेत् ॥४३॥ शिरस्मीति जपेत्सोऽनदोपर्न लिप्यते। सर्जन्यगुष्टमध्याभिः प्राणाहुति, मध्यानामिकांगुष्टरपानाहुति, कनिष्ठानामिकांगुष्ठैर्ध्यानाहुर्ति, तर्जनी- कनिष्ठांगुष्टैरुदानाहुतिम् ॥३२-४१॥ सर्वामिः समानाहुति च मुके हुनेत् । दन्तरसंस्पृशन्जिहया गिलेत् । मानेऽमौने करणः फलं नयेत् ।

·कर्मकाण्टे अ. ३७ ७३५ स्थानेषु पञ्चसु प्रोक्तं मौनं सर्वार्थमाधनम् ॥ स्नाने मानं घृतं नोचेचत्फलं वरुणो नयेत् ॥४४॥ होमे मौनं धृतं नोचेल्लमार्गच्छति तस्य च ॥ मुक्ता मानं धृतं नोचेदपमृत्युर्मविप्यति ॥ ४५ ॥ मानस्यासम्म प्राणाहुतिपर्यन्तमेव च ॥ मानं सर्वस्याप्यवश्यं विशेपोऽप्यत्र कथ्यते ॥४६॥ जीवत्पितु व मौनं न ज्येष्टनातकस्य च ।। तयोरपि स्मृतं मौनमवश्यं श्राद्धमोजने ॥ १७॥ मुजीत मधुरानं प्राङ्मध्येऽम्लं कठिनं च यत् ।। मध्ये द्रवानं नाभीयादन्ते च कठिन तया || ४८॥ विक्तं द्रवान्नमन्ते च सर्वदा भोजनं चरेत् ।। व्यत्यये पलहानिः स्याच्छीघमोजनमुत्तमम् ॥ ४९ ।। धेनुर्यावत्पिपत्यम्मस्तावत्कालं तु मोजनम् ।। मुसप्रदं भवेदेतदजावच्छीघ्रमोजनम् ।। १५०॥ होमेमौने श्रीनाशोऽशनेमानेऽपमृत्युरमम्मरेऽपि प्राणाहुतिपर्यन्तमायं धार्यम् । सनरानं पूर्व, मयेऽम्लं, कठिणमन्ते द्रां तिक्तं चाभीयात् ।

·७३६ श्रीगुरसंहिता भोजने ग्रासमानं तु कथ्यते मुनिभिः स्मृतम् ॥ संन्यासिनो भोजने तु ग्रासा अष्टौ प्रकीर्तिताः ॥५१॥ द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य वानप्रस्थस्य पोडश ॥ एप मध्ये यथेष्टं तु ग्रासाः स्युह्मचारिणः ॥५२॥ ग्रसेन्मुखाविकारेण न ग्रासमधिकं प्रसेत् ।। पाये पतितमुच्छिष्टं ग्रसेदुच्छिष्टमाक्स च ॥५३॥ अर्ध ग्रास भक्षयित्वा पात्रेऽप्यधं तु यो न्यसेत् ॥ ततो भक्षति पात्रस्थं स तु चान्द्रायण चरेत् ॥ ५४॥ नेकपाने सहेप्टैच भुञ्जीताऽहुस्तु केचन ॥ न दोपोऽनुपीतेन नाविवाहितकन्यया ।। ५५ ।। सर्व सशेपमश्नीयानिःशेपं घृतपायसम् ॥ न शेपयेच्च लवणं घृतं नैव च शेपयेत् ॥ ५६ ॥ व्यत्यये बलहानिर्यावहीनलं पित्रति तावद्धोजन सुखम् । यतेरष्टनासा: १४२.५१६ द्वात्रिंशद्गृहिणः । षोडश वनिनो । यथेष्टं ब्रह्मचारिणः । मुखाविकारतो प्रसेत् । उच्छिष्टं पात्रे पतितं चेत्तदुष्टम् । प्रासार्धं भुक्त्वा भूयोऽवशियशने चान्द्रायणम् । नेकपात्रेऽन्यैः सहानीयादालाना न दोषः। १ शिख्यंडमानं, कुक्कुटांडमान, आद्रोमलवामान वैषामन्यतममान मुस्ताविकारण, ·चर्मण्टे अ. ३७ કરછ पूर्व मोजनपात्रं तु बामहस्तेन यद्धृतम् ॥ मुक्तः समाप्तिपर्यन्तं त्यजेन्नव कदाचन ॥ ५७ ॥ घृत्वा जहाति चेत्पात्रं न मुञ्जीत ततः परम् ॥ अथवा प्रथम व धाय दोपो न तस्य च ।। ५८॥ शीप वस्त्रेण चाऽवेष्टव नाद्यान्नोपानहोः पुरः।। न वामपादहस्तश्च यतोऽन्नं राक्षसोऽत्ति तत् ।। ५९ ॥ धृत्वा बामपदे हस्तं योऽनाति स तु रोगवान् ।। भोप्रमाद्गुिलीश्च यो भुक्ते सोऽपि तादृशः ॥१६॥ प्रसृतागुलिहम्तो यो मुनक्ति स तु दोपभाक् ॥ मांसभक्षणवत्तस्य दोप उक्तो मनीपिमिः ॥६१॥ अश्वारूढो गजारूढो नाद्याद्देवालये तथा ।। ग्मयाने शयनस्थाने नैत्र मुजीत कर्हिचित् ॥ १२ ॥ नाद्यात्करेअन्नमादाय नाऽवस्खस्तथैव च ॥ बहिर्जानुकरो नाबादिति शास्त्रविदो विदुः ।। ६३॥ टणपापसायनिा न सशेषमनीयात् । मुक्तिपानं धृन्चोत्सर्गे दोपः। उपानहोः पुरो नाश्नीयात् । वेष्टितशिरा वामपादहस्तोऽनीयाच्चेदोगी तदन्नरसंरक्षोऽति च । प्रस्तांगुलिमोनी मांसाशनदोपभाक् ॥५२-६१॥ गजाश्वस्टो नाभीयात् । देवालये इमझाने मुनिन्याने नायात्। नाई, ४४ ·- . श्रीगुरुसंहिता उपवीति तु भुषीत नान्यथेति मुनारितम् ।। पादुके सम्मुखे धृत्वा नैव भुञ्जीत कर्हिचित् ।। ६४ ॥ ग्रासो जलं कन्दमूलमिक्षुदण्डादिसर्वशः। खादित्वाऽध न्यसेत्पात्रे स उच्छिएभुगुच्यते ॥६५॥ अस्नात्वा नैव भुजीत न हुनेच्च तथाविधः।। अस्नातो यो नरोऽश्नाति कीटानश्नाति चेदरुक् ॥६६॥ पर्णपृष्ठे न चाश्नीयादीप प्रज्वाल्य नैव यः ।। अन्धकारे समश्नाति कीटानश्नाति चेदरुक् ॥ ६७॥ शान्तो दीपो भवेद्भुक्तौ तदा स्मृत्वा दिवाकरम् ।। प्रज्वाल्याथ पुनर्दीपं भुञ्जीत स ततः परम् ।। ६८॥ यदन्नमस्ति पात्रे तद्भोज्यमेव न चेतरत् ।। अन्यदादाय योऽनाति दोपयुक्तो भवेत्स च ।। ६९ ।। केशस्पर्श तदन्नं तु त्याज्यं न कथयेत्कथाम् ।। न वीक्षेत दिशो व्योम ध्वान्ते नैव च भोजयेत् १७० वस्रो, न बहिर्जानुकरः, करेऽनं धृत्वा च नाद्यात् उपवीती भुञ्जीत । प्रासम्लादिकमधैं खादित्वाऽध पात्रे न त्यजेत् । अनावाशनं कीटाश- नम् । पर्णपृष्ठे नाश्नीयात् । दीप प्रज्वाल्याश्नीयानान्धकारे । शान्ते दीपे पुनःपमानीय पात्रस्थमभीयानान्यत् ॥६२-६९।। केशस्पृष्टानं त्याज्यम् । मुक्तो कथा न वदेनेतस्ततः पश्येत् ॥ ७० ॥ स्त्रिया अन्नेऽनपशिष्टे ·कर्मकाण्डे अ. ३७ ७३९ नावशेषः स्त्रिया अन्नं भोजने दोप ईरितः॥ स महापातकी ज्ञेयः स्त्रिया अन्नं न राति यः ॥७१॥ देवस्य पुरतो नाद्यान्नैव शून्यगृहे तथा ॥ तथा जलसमीपे च सन्ध्यासमय एव च ॥७२॥ निधाय पानं पापाणे नैत्र मुजीत कर्हिचित् ।। मुस नेक्षेत च परिवेपयन्त्याः स्त्रियो मुजि ॥७३॥ एकालये चैककाले स्त्रिया सह तु यो नरः ।। भुनक्ति पानान्तरेऽपि स तदुच्छिष्टदोपभार ।।७४।। अर्घ पीत्वा तु सलिलं योऽवशिष्टं पिनेत्पुनः ।। तस्य दोपो भन्मद्यपानवन्नात्र संशयः ॥७५ ॥ वस्त्रेणाम्मः पिपति यस्तस्य दोपो भनेधुवम् ॥ मुक्त्वा च नरकान्धोरान्वयोनि स च गच्छति ॥७६॥ सशन्दं यः पिदम् यः फूत्कारेण संयुतम् ।। पायसादि समश्नाति सुरापानमम च तत् ।। ७७ ॥ दोष ॥४१॥ देवपुरत शून्यगृहेऽम्बुसमीपे च नाभीयात् । खियो मुख नेक्षेत् । पन्या सहककाले नाभीयादिनाहादन्यन्न । पीतावशिष्टपान मद्यवत्तथा यनाम्युपाने च नरक श्वयोनिश्च । सशब्दपान पायसादे ·७४० श्रीगुरुसंहिता स्थित्वा पियति यस्तोयं प्रविश्यापि जलं जलम् ।। पिबत्यास्येन तस्यापि पानं तदपि मद्यवत् ।। ७८ ।। तथैवाञ्जलिना तोयपानं मद्यसमं तु तत् ।। वामहस्तस्थपात्रेण पानं तदपि मद्यवत् ॥ ७९ ॥ एकासने सभायां च शयने चोपविश्य यः।। जलं पित्रति तस्यापि पानं तदपि मद्यवत् ।। १८० ।। नानं दद्याद्भिन्नपात्रैर्न वीक्षेत रजस्वलाम् ।। श्वानं भुक्तौ न वीक्षेत चण्डालं होनजातिकम् ॥ ८१ ॥ एतान्पश्यति यो भुक्तौ शब्दं चैपां शृणोति च ॥ त्यक्त्वा मुखान्नमुत्तिष्ठेद्धोजनाद्दोप एव हि ।। ८२ ॥ मुसलोलूसलपरट्टादेर्यावद्भवेद्घनिः।। कलहो वाऽपशब्दो वा न तावद्भोजनं चरेत् ॥ ८३॥ पंक्तावादाय चाज्ञातः नैव भुञ्जीत कर्हिचित् ।। अज्ञातदोपनाशाय पंक्ति भिन्द्याच्च भस्मना ।। ८४ ।। फुत्कारपानं च मद्यरत् । तथा स्थित्वा पाने, जलमध्ये पाने च दोपः । घामहस्तधृतपात्रेण पानेऽनलिना पाने, एकासने, सभायां च पानेऽपि दोपः ।।७२-८०॥ भिन्नपान न देयं । रजस्वलाश्वचण्डालदर्शने सच्छन्दश्रवणे च मनायागः। कलहमुसलादेर्यावद्ध्याने नाश्नीयात् ।

·कर्मकाण्डे अ. ३७ ७४१ . अथवा द्वारमार्गेण स्तम्भेनोदकवारया ॥ पंक्तिभेदे कृते त्वेवं ततो दोपो न विद्यते ॥ ८५॥ ददाति चेत्कृष्णवस्त्रा तदन्नं दोपकारकम् ।। ततोऽप्युच्छिष्टबज्जेयं कच्छहीना ददाति यत् ।। ८६ ।। एवं विचार्य विदुपा कार्य भोजनमुत्तमम् ।। अभिमन्त्र्य च रौद्रेण मन्त्रेणोच्छिष्टशेपकम् ।। ८७ ॥ सर्वेपामपि मन्त्राणामूपि छन्दस्य देवताम् ।। विनियोगं च संस्मृत्य कर्तव्यं कर्म कोविदः ॥८८ ।। मन्त्रेण मन्त्रितं चान्नं तच्च पात्राद्वहि वि ।। उच्छिष्टभाग्भ्यो दलाऽथ उत्तगपोशनं पियेत् ॥ ८९ ।। उत्तरापोशनार्धाम्भ उच्छिष्टानोपरि क्षिपेत् ।। रोरवे पूयनिलय इति मन्त्रण मन्त्रविन ।। १९० ॥ बहिर्गत्वा च गण्डपान्कृत्वा प्रक्षालयेत्करम् ।। प्रागकृत्वा तु गण्डपान्करक्षालन आत्महा ॥ ९१॥ पंती अज्ञानोपदेशे द्वारमार्गमस्मादिना पक्तिभेदे न दोपः । धृनकृष्ण- यन्त्रया रिफच्छया च दत्तानं निद्यं । रच्छिष्टं विशिरिदेत्यनेनाभिमन्त्र्यो- उिभारन्यो भूमी त्यक्त्वा पीनापोशनधि तत्र क्षिपेद्रौर इत्यनेन ८१.९०॥ वहिर्गमा पइंगण्डपोत्तरं करं मुग्घ च क्षाटयेनै कर- १ विकिरिदविन्टोहित, ·७४२ श्रीगुरसंहिता मुखप्रक्षालने विप्रस्तर्जन्याऽऽस्य न शोधयेत् ॥ मध्याभिः शोधयेद्यायादन्यथा रौरवं खलु ।। ९२॥ सम्यक्प्रक्षाल्य हस्तौ च दन्तानपि च शोधयेत् ।। करात्पवित्रं विसृज्य नैर्ऋत्यां दिशि निक्षिपेत् ॥ ९३॥ अथो शुद्धांघिराचम्य हस्तोघृष्टं जलं तु तत् ।। अंगुष्टेति मनुं जप्त्वा चिक्षिपेनेत्रयोदयोः ॥ ९४ ॥ एवं यो नैव कुरुते चक्षुरोगी स जायते ।। हस्तोदकं नेत्रयोर्यश्चिक्षिपेत्स सुदर्शनः ॥९५॥ द्विराचम्य जपेदायगौरित्यादि यथोक्तवत् ।। द्रुपदादीति च प्राणानां ग्रन्थिरिति चापि हि ॥ ९६॥ एतान्मन्त्रान्जपित्वा स उपविश्य द्विजोत्तमः ।। नाभेरालम्भनं कुर्याद्विराचम्य ततः परम् ॥९७ ॥ अगस्त्यं संस्मरेत्कुम्भकर्ण च वडवानलम् ।। आवापि चापि शर्यातिमित्यादि च जपेद्विजः ॥१८॥ क्षाटने दोपस्तर्जन्या मुखशोधने नरकः । सम्यक्शुद्धः पवित्रं नैरयां त्यक्त्वाऽऽचम्यांगुष्टेति जपित्या नेत्रयोर्जलं क्षिपेदन्यथाऽक्षिरोगः। माय- गाईपदादीत्यादि जप्त्या नाभिमालम्याऽचम्यागस्त्यादीन्स्मृत्वा शर्याति- ·कर्मकाण्डे अ.३७ ७४३ प्रतापयेत्करौ वह्नौ पिता यस्य भवेत्तथा ॥ ज्येष्ठनाताऽथवा सोऽपि वाससा शोपयेत्करौ ॥१९॥ ततश्च श्रीगुरुं स्मृत्वा कुलदेवं स्मरेन्निजम् ।। भोजनस्य विधिस्त्वेवं ब्राह्मणानामुदाहृतः ॥२००। श्रीगुरुं स द्विजः प्राह भोजनस्य विधिः श्रुतः॥ निपिद्धान्नमपि स्वामिन्कृपया कथयाध नः ॥१॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा श्रीगुरुस्तुष्ट आह तम् ॥ शृणु ब्राह्मण वक्ष्यामि प्रेम्णैव कथयामि ते ॥२॥ सरस्वत्यभिधो गङ्गाधरारयतनयोऽपि तत् ॥ कथयत्यपि शृण्वन्तु श्रोतारः सावधानतः ॥३॥ वैश्वदेवं विनाऽन्नं यद्यद्वहुक्षारसैन्धवम् ॥ यदेकन गणानं च तदन्न परिवर्जयेत् ॥४॥ श्वेतद्वन्ताकलशुनपलाण्डु गृञ्जनं तथा ॥ छना कुत्सितोत्थान्नं तदन्नं परिवर्जयेत् ॥ ५॥ मिति जप्त्वा करौ प्रतापयेत् । न ज्येष्टभ्राता सवाससा करी शोषयेत् । गुरु कुलदेव च स्मरेत् ॥९१-२००॥ विप्र आह । निपिडान कथय । श्रीगुरुराह । अवैश्वदेवान्न, बहुक्षारटवणयुक् गणान, श्वेतवृत्ताकलशुन- पलाण्डछयाफ, यह नवोदक, गादे सूता दशाह क्षीरादि । दग्धान ·- श्रीगुरुसंहिता ज्यहं नवोदकं वय॑मजागोमहिपीपयः॥ सूतौ दशाहं यद्दग्धं तदन्नं परिवर्जयेत् ॥६॥ नखकेशयुतं पक्तं चिल्लकुक्कुटवायसैः ।। मार्जारेणापि यत्स्पृष्टं तदन्नं परिवर्जयेत् ॥ ७॥ गोमूपकमुखस्पृष्टमधःकेशयुतं च यत् ॥ । उच्छिष्टेनापि यत्स्पृष्टं तदन्नं परिवर्जयेत् ॥ ८॥ एकहस्तेन यद्दत्तं दा देयं करेण यत् ॥ । करदेयं च दापि तदन्नं परिवर्जयेत् ।। ९ ॥ धुतमि तैलदुग्धघृतपाचितवर्जितम् ।। राविपर्युपितान्नं यत्तदनं परिवर्जयेत् ॥ २१०॥ गोरसान्विप्रविक्रीतान्प्रयत्नेनैव वर्जयेत् ॥ यत्साक्षाद्वहिपक्वान्नं वदन्नं परिवर्जयेत् ॥ ११ ॥ लड्डुमापानवटकास्ते न पर्युपिता मताः॥ सक्तुलाजा इवान्यं यत्तदनं परिवर्जयेत् ॥ १२ ॥ नखफेशादियुक्पक्तं, मार्जारकुक्कुटस्पृष्टं, गोमूपकमुखस्पृष्टं, उच्छिष्टेन स्पृष्ट, हस्तेन देयम् दा द, चैकहस्तदत्त, तैलगोरसपाचितव4, रात्रिपर्युपितमन्नं निन्यम् ॥ १-१० ।। विप्रक्रीतं गोरसं, साक्षाद्वहिपर्फ स्व निन्यम् । लड्डुवटकसनुदाजान्दानि न पर्युपितम्। तिलमिश्रं ·कर्मकाण्डे अ. ३७ -- कन्दमूलादिकं पक्वं परमानं गुडादियुक् ।। । न यातयामं यदन्यत्तदन्नं परिवर्जयेत् ।। १३ ॥ यत्पर्युपितदोपेण न दुप्येत्तच्च गोपयेत् ॥ यच्चाप्यशुचिना स्पृष्टं तदन्नं परिवर्जयेत् ॥ १४ ॥ तिलमिश्रितभक्ष्यादि भक्षणीय दिवैव हि ।। रात्री तिलैर्विमिथं यत्तदन्नं परिवर्जयेत् ।। १५ ।। धात्रीफलं च कृमाण्डं पटोले विल्यमेव च ॥ मुलं चापि च नैवाद्यात्प्रतिपद्यां कदाचन ॥१६॥ त्यजेत्स्वर्गापवर्गेच्छुरष्टम्पामप्युटुम्बरम् ।। रात्रौ धात्रीफलं चापि सप्तम्यां भानुवासरे ॥ १७ ॥ शुक्रवारे त्यजेद्धिल् मन्दवारे शमीफलम् ।। भक्षितं येन तस्य श्रीरतो यात्यसंशयम् ॥ १८ ॥ रात्री धात्रीफलाहारात्मज्ञानाशो भविष्यति ।। सप्तम्यादित्ययोर्वीर्यनाशो धात्रीफलाशनात् ॥ १९ ॥ दिवैव भक्ष्यम् । धात्रीकूष्माण्डपटोलमूलविल्यानि प्रतिपदि नाद्यात् । स्वर्गापवर्गच्छुरष्टम्यामुदुम्बरं, रात्री धात्री सतभ्यां रविवारे च वर्जयेत् । शुक्रे बिल्वं, मन्दे शमी मक्षिता चेट्रीनाशः। भोजनोत्तर विप्राय ·. श्रीगुरुसंहिता एवं ज्ञात्वा चरेद्भुक्ति ततः पूर्व द्विजातये ।। धादद्याच्च ताम्यूलं पूगचूर्णादियुक्स्वयम् ॥२०॥ एकत्रमुकदानेन सुखं द्वौ निष्फलौ मतौ ॥ त्रयो महाभाग्यदाच चत्वारो दुःखदायकाः ॥२१॥ देयाश्च क्रमुकाः पञ्च प्रज्ञायुप्याभिवर्धनाः॥ क्रमकाः पण्नैव देया यतस्ते मृत्युदा मवाः ।। २२ ॥ स्यक्तं न चेत्पर्णमूलं भवेद्व्याधिकरं तु तत् ॥ अप्राशनाद्भवेत्पापं पर्णचूर्ण तु हानिदम् ॥ २३॥ पर्णपृष्ठाशनाबुद्धिनाशो मुनिभिरीरितः॥ ऐश्वर्यनाशस्ताम्बूलीवल्लीपर्णद्वयाशनात् ॥ २४ ॥ पर्ण विना मुखे पूगं यो निक्षिपति सोऽसुखी । सप्तजन्मसु दारिद्यमन्तेऽज्ञानं च तस्य तु ॥२५॥ यतिथ ब्रह्मचारी च विधवा च रजस्वला ॥ ताम्बूलाशनतो मांसमदिराशनदोपभाक् ॥ २६ ॥ प्रयो भाग्यदा, ताम्बूलं दत्वा स्वयं भक्षेत् ।।११-२०॥ एकपूगदाने सुखं, द्वौ निष्फलौ, चत्वारो दुःखदाः, पञ्च प्रज्ञाऽऽयुर्दाः, षण्मृत्युदाः ॥२२॥ पर्णमूले न्याधिरो पापं, पर्णचूर्ण हानिदै । पर्णपृष्टाशनादीनाशः। पर्ण- दयाशनादेश्वर्यनाशः। पण विना पूगाशने दुःखं दारिदमज्ञान च। यतिमह्मचारिविधवारजस्वलानां ताम्टाशनं मद्यमांसाशगदोपदम्। ततः ·७४७ कर्मकाण्डे अ. ३७ ततः श्रुत्वा पुराणादि सन्ध्यावन्दनमाचरेत् ।। सायमस्तात्पुराऽाणि प्रदेयानि च पूर्ववत् ।। २७ ॥ उपविष्टोऽर्पयेत्त्रीणि कालेऽतीते चतुर्थकम् ।। देवी जयित्वोपतिष्ठेत्तन्मन्त्रैर्बरणं द्विजः ॥ २८ ॥ अभिवाद्य गुरून्प्राग्वद्धोमं कृत्वा यथाविधि ।। अद्याद्रात्रावपेक्षा चेत्क्षीरमिश्रान्नमुत्तमम् ।। २९ ॥ ऋतं त्वेति च मन्त्रेण परिशिष्य च पूर्ववत् ।। पूर्वोक्तेन विधानेन भुञ्जीत ब्राह्मणो निशि ।। २३० ॥ रात्रौ प्रहरपर्यन्तं वेदाभ्यास चरेद्विजः ॥ ततः शयीत विधिना समर्प्य हरयेऽखिलम् ॥३१॥ विधानं शयनस्यापि कथयामि मुनीरितम् ।। पराशरेणापि पुरा मुनिभ्य उदितं च यत् ॥३२॥ पर्यो निर्मलो ग्राह्यस्त्रिपाझिन्नथ दृषितः ।। पिप्पलोदुम्बरप्लक्षकाष्ठखट्वा विदृपिता ॥ ३३ ।। श्रवणादिना दिनं नीत्वोक्तवत्सायंसन्ध्यामुपास्यौपासनं हत्वाऽपेक्षा चेक्षिीर- मिश्रान्न निशीथात्प्रागनीयात् ॥२३-३०॥ रात्री प्रहरपर्यन्तं वेदमम्यस्य कृतं कर्मेश्वरापणं कृत्वा शयीत । पिप्पलोदुम्बरप्लक्षजम्युकाष्टगजदन्ता- ·१७४८ श्रीगुरुसंहिता खट्वा कार्या दृढेष्मेन जम्बृकाष्ठस्य निन्दिता ।। गजदन्तास्थिजा जोर्णकाष्ठखट्वा विदृपिता ॥ ३४ ॥ सुमुहूर्ते शुभे काले खट्वा कार्या प्रयत्नतः ॥ कदापि नैव कर्तव्या धनिष्ठाभरणीमृगैः ॥ ३५॥ रविवारे महालाभश्चन्द्रवारे महासुखम् ।। भौमवारे महादुःखं महापीडा ज्ञवासरे ॥ ३६ ॥ पट्पुत्रलाभः कथितो गुरुवारे महर्पिमिः।। शुक्रवारे विशेपेण मन्दवारे मृतिः स्मृता ॥ ३७॥ शयीत प्राक्शिरा गेह उदवपाच्छ्वरालये ॥ प्रवासे पश्चिमशिराः शयीत विधिपूर्वकम् ॥ ३८॥ कदापि दक्षिणपदोन शयीत द्विजोत्तम।। न स्वपेच्च विदिक्पाद ऋपिसन्मार्गकोविदः ॥ ३९ ॥ जलपात्रं शिरोदेशे मङ्गलद्रव्ययुङ्न्यसेत् ।। रात्रिसूक्तं पठित्वा च स्मरेद्विष्णुं भवापहम् ।। २४० ।। स्थिनिर्मिता जीर्णा विपदा खझा निन्द्या । धनिष्ठाभरणीमृगेतरशुभर्भकता दोत्तमा । रविवारे पृता पुत्रदा, चन्दे मुसदा, भौमे दे च दुःखदा, गरी शुक्रे च पुत्रदा, शनी मृतिदा । गेहे प्राविशराः शयीत । श्वशुरालये उदक्पादः । प्रगसे प्राक्पादथ ॥३१.४०॥ जलपानं शिरोदेशे स्थाप्य ·पर्मण्डे थ. ३७ ७४९ स्मृत्वाऽगस्त्यं माधवं च मुचकुन्दं तथैव च ॥ आस्तिकं कपिलं चापि कुर्यात्सर्पस्तुति ततः ॥ ४१ ।। सुप्तौ निपिद्धस्थानानि शृणु जीर्णालये तरौ । जीर्णे देवालये चापि न गयीत द्विजोत्तम ॥ ४२ ॥ देवाग्रतश्चतुर्मार्गे तथा मातुः पितुर्गुरोः ॥ एतेपां शयनस्थाने न.गयीत द्विजोत्तम ॥ ४३ ।। वल्मीकसन्निधौ तोयमन्निधी च सरोऽग्रतः।। नद्यां घोरस्थले चापि न शयीत द्विजोत्तम ॥४४॥ सादुवस्त्वन्तिके धान्ये भग्नगेहे तथैव च ।। गुरोः समीपे खवायां न शयीत द्विजोत्तम ॥ ४५ ॥ नग्नो वा वेष्टितशिरा आईवस्त्रास्तोऽपि वा।। व्योमाधः सति दीपे च न शयीत द्विजोत्तम ॥ ४६॥ प्राग्भागे परमागे च यस्यास्तु रजसो भवेत् ।। चतुर्थाहस्तदग्ने च न शयीत द्विजोत्तम ॥ ४७ ॥ त्रिमूक्त पठित्वाऽगस्त्यहरिमुचथुन्दास्तिककपिटास्मृत्वा सन्स्तुित्वा ननीती स्वपेत् । जीणे गृहे, तरी च देवालये, मार्गे, मातृपितृगुरुशयन- थाने, परमोफसरोनदीस्वादुवस्तुघोरस्थलसमापे, गुर्गदिसमीपे, खट्नाया, सो चेष्टितशिरा, आननो, व्योमाधी राने पूर्मानण्यामयों आरजस- ·श्रीगुरुसंहिता उपवीती स्वपेदायुःक्षयः स्त्रीभगवीक्षणात् ।। अतो दीपः प्रयत्नेन शयने वर्जयेद्विजः ॥४८॥ नीलवस्त्रावृतायास्तु सङ्गायः पिण्ड उद्भवेत् ।। स चण्डालसमस्तस्माद्गौरवस्त्रं प्रशस्यते ॥ ४९ ।। तावत्सङ्गं न कुर्वीत यावद्दष्टरजा न हि ।। पूर्व संस्कारतो भार्यागमनाहोप ईरितः ॥ २५० ॥ रजस्वलात्वं कन्याया दशवर्पोज़मीरितम् ।। कन्योताहस्ततः पूर्व कार्यः सर्वपिसम्मतः ॥ ५१ ॥ ऋतुकालं स्त्रियोऽतीत्य यस्तु ग्रामान्तरं ब्रजेत् ।। पतिः स लिप्यते भ्रूणहत्यादोपेण निश्चितम् ॥ ५२ ॥ चन्च्याया बहुपुत्राया वृद्धाया अपि च स्त्रियः ।। ऋत्वतिक्रमदोपो न विरक्तस्यापि तादृशः॥५३॥ सद्भाच्चतुर्थदिवसे स्वल्पायुः पुत्र उद्भवेत् ।। पञ्चमे दिवसे कन्या पष्ठे पुत्र उदाहृतः ॥५४॥ चतुर्थीहे स्त्रीनिकटे च न स्वपेत। भगवीक्षणादायुःक्षयोऽतो रते दीपो पर्यः। नीलवन्त्रायाः सहाजातचण्डालो भवेत् । अतो गौरवाने धार्पम् ॥४१-४९॥ रजोदर्शनं विना सङ्गो म फार्यः । बन्ध्या वृद्धा बहुपुत्री विना अत्यतिक्रमे भूणहत्यादोपः चतुर्धाहे सलादल्पायुः पुत्रः पोडशाहमृतुर्विपमेन्हि कन्या, समेऽन्हि पुत्रः। तत्र चन्द्रवलं ग्राह्य ।

·कर्मकाण्डे अ.३७ ७५१ : विपमे दिवसे कन्या समे च दिवसे सुतः ।। पोडशाहमृतुः स्त्रीणां ग्राह्यं चन्द्रबलं त्विह ॥ ५५ ॥ मुले मचायां रेवत्या स्त्रीसङ्गं वर्जयेद्बुधः ।। कोपो न कार्यस्तूमाम्यां तयोस्तोपो महाफलः ॥५६॥ भवेनिपेकसमये यादृचित्तविकल्पना ।। भ्रूणस्तद्वदतस्ताम्यां सत्वं वार्य हिताप्तये ॥ ५७॥ एवं हि वाह गाचारः पराशरमुनीरितः ।। समस्तैपिभिश्चापि गृहीतः परमादरात् ।। ५८ ॥ श्रीगुरुः प्राह तं विप्रमाचारस्ते मयोदितः ॥ य आचारं चरत्येनं तस्य दैन्यं कुत्तो भवेत् ॥ ५९॥ देवानामपि वन्योऽसौ कामधुक्तगृहे वसेद ।। लक्ष्म्याऽप्यखण्डया पुत्रैः पौत्रेथापि स नन्दते॥२६॥ आचारतः शतायुः स्याद्दोपा नश्यन्त्यशेषतः ॥ कलिकालभयं न स्यात्स तु ज्ञानी भवेत्क्रमाव ।।६।। दिवा मूलमवारेवतीपमु सङ्गो वः । तदोभान्यां कोपो न कार्यस्तोपे महाफलम् । निपेके याइक्सत्त्वंतापिण्डः । एवं पराशरायुक्तमाचार चरेत्तस्य क दैन्यं, तद्गृहे कामधुकधीश्च ॥५०.५९॥ स देवबंद्यः पुत्रादियुतः शतायुः कलिकालवेयो ज्ञानी सन्नन्द्रते। कुतोऽस्य भयम् । त्वमप्येव- ·७५२ श्रीगुरुसंहिता कालमृत्युश्चलेदस्य ह्यपमृत्युः कुतः पुनः ।। अत एव सदाचारं द्विजश्रेष्ठ समाचर ।। ६२॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं पदलग्नोऽभवद्विजः॥ प्राहोपदेशो मे जातः कृपाब्धे सद्गुरो तव ॥ ६३ ॥ उतुं निजभक्तांस्त्वमवतीर्णोऽसि भूतले ।। हपीकेशाज्ञानतमो हृत्वा ज्ञानं प्रकाशितम् ॥ ६४॥ इत्युक्त्वा ब्राह्मणो भूयः पदलमोऽभवद्गुरोः॥ सन्तुष्टः श्रीगुरुभूत्वा प्रसन्नः प्राह तं द्विजम् ॥६५॥ आचारः कथितस्तुभ्यं विस्तरेण मया द्विज ॥ त्यक्त्वा परानमाचारं कुरु तेन सुखी भव ॥६६॥ यं यं चिन्तयसे कामं तं तं प्रामोपि निश्चितम् ।। कन्यापुत्रादिसुखयुक्चान्ते मुक्तिमवाप्स्यसि ॥ ६७॥ इति लब्धवरो विप्रः सन्तुष्टः स्वगृहं ययौ ॥ स तथैवाचरन्कर्म सकलामीष्टभागभूत् ॥ ६८ ॥ माचरेत्युक्तो विप्र आह । कृपान्धे गुरो ते उपदेशो जातः । स्वभक्ततार- णायावतीर्य ते ज्ञान प्रकाशितम् | श्रीगुरुराह । त्वमेवमाचरसुखी भव फार्म पुत्रांच सध्या मुच्यसे । इत्युक्तः स गतो गुरूक्तवज्जातः ॥६०.

·कर्मराण्डे अ, ३७ ७५३ श्रीगुरोधरित वेवं पवित्रं नामधारक ।। नमूहोऽपि यच्छवणतो ब्रह्मज्ञानी मवेद्रुतम् ॥ ६९॥ सुरमेयं कथाजानतमोन्धानां प्रकागदा । अस्याः श्रवणमात्रेण यदिच्छेत्तवाप्नुयात् ।। २७० ।। गडावविप्रसुतः सरस्वतीमंजितो गुरोधरितम् ।। कल्पद्रुममममवदत्सकलाभीष्टं ददाति यचरितम् ॥७॥ (इति) श्रीमिद्धनामधारकर्मवादरूपेण मरम्वत्याख्यगद्गाधरा- मजविरचितनरसिंहमरस्वत्युपाख्यानमंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमानार्यायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयविविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां कर्मकाण्डे नप्तत्रिंशः (अध्यायः)। ॥ आदितः श्लोकाः ।। ४८०० ॥ ६८॥ हे नामपारन गुरोयरित्र मूढो यतो ज्ञानी भवेत् । सुरसैये कथा- ऽभीष्टार्थ ज्ञान च दत्ते ॥६९-७०॥ गद्गावरविप्रमुत* सरस्वतीसशितो गुरोचरितम् । क द्रुमसमभवदत्सकलाभीष्ट ददाति यत्वरितम् ॥२७११६ समत्रिंशोऽध्यायः॥ ॥ इति सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ।। ४८ ·॥अथ अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥३८॥, ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। अथ उपासनाकाण्डप्रारम्भः ॥ विनयावनतः सिद्धं प्राबवीनामधारकः॥ विस्तरेणाग्रतो ब्रूहि चरणौ तेऽभिवादये ॥१॥ अतृप्तोऽस्मि श्रवणतः पाययाऽलं कथामृतम् ।। गुरुमाहात्म्यमाख्याहि येन शाम्यति मे मनः २॥ इत्युक्तः सिद्ध आहामुं यत्त्वं मां परिपृच्छसि । तेन तोपोऽभवन्मेऽद्य तत्कथा सुरसा स्मृता ॥३॥ त्वनिमित्तादयं लाभो ममाप्यासीदनुत्तमः ॥ कञ्चित्कालं विस्मृताऽपि स्मृता चित्रं वदाम्यतः ॥४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्- त्रिलोकपर्याप्तकृतौदनेन सम्भोजिता विप्रसुखा अनेन । अष्टत्रियुक्ते झुपजातयोऽपि भक्ताय दत्तो गुरुणा वरोऽपि ॥३८॥ नामधारको विनत आहामतः कथा वदेतोऽतृसोऽस्मि। कथामृतमल- म्पाययातो मे मनः शाम्येत् ॥ १-२॥ सिद्ध आह । तुष्टोऽस्मि । सुरसा कथा कश्चित्कालं विस्मृताऽप्यद्य स्मृता त्वन्निमित्तादयं मे लाभश्चित्र ७५४ ·भक्तिनाण्डे अ.३८ ७५५ गन्धर्वनगर मक्ता मक्तिमन्तो घनं बहु॥ आदाय श्रीगुरुपीत्य चक्राह्मणमोजनम् ॥५॥ ब्राह्मणाराधनं नित्यं भक्ताचक्रनेकशः॥ नकोऽपि दिवसो यातो बिना ग्राह्मणभोजनम् ॥६॥ एवं सत्येकदिवसे दुर्वलो द्विज आगतः।। आख्यया भास्करो दोनो भक्तः काश्यपगोत्रजः ॥७॥ श्रीगुरोर्दर्शनार्थं स दरिद्रो विप्र एत्य तम् ।। गुरु ननाम साटाझं भक्तिपूतेन चेवसा ॥ ८॥ तस्मिन्दिने गुरुप्रीत्यै कृतं ब्राह्मणमोजनम् ।। भक्तर्निमन्त्रितस्तैः स तत्र भोक्तुं गतो द्विजः ॥९॥ मिक्षां दास्यामि गुरव इति सङ्कल्प्य भास्करः ।। सोपस्करानुपादाय गन्धर्वपुरमागतः ॥१०॥ तण्डुलादित्रिपुरुषमुक्तिपर्याप्तमेव सः ।। आमानं परिगृह्याप्तोऽन्यच्च तापन्मितं द्विजः ॥११॥ शृणु । तम भाविका विनभोजनं चः। एकदा काश्यपगोत्रजो दोनो मास्कपरव्यमक्तः श्रीगुरवे भिक्षा दातुं विपुरुषमुक्तिपर्यातं तण्डुलादिक- मानीय मस्त्या गुरु ननाम | ताईने मोक्तुं भक्तरातः स यत्रबद्धां सामग्री मटे संस्थान्य मोक्तुं ययौ ॥३८॥ मुक्त्वा च रात्रावेत्य सामग्रीमुपधाने धुत्वा मुप्यपिवं प्रत्यहमभूत्। लोक आह ! भिक्षा ·७५६ श्रीगुरुसंहिता वस्त्रेणावेट्य तत्सर्व निधाय स मठे द्विजः ।। आहूतश्य पुनर्भक्तर्मुक्तो भोक्तुं जगाम सः ॥ १२॥ सायङ्कालोऽभवत्तत्र मठं प्राप कृवान्तिकः ।। तण्डुलाद्युपधाने स धृत्वा सुप्पाप भास्करः ॥१३॥ भोक्तुं तथैव चाऽहूतो द्वितीयदिवसे पुनः ॥ आराधनार्थमायान्ति भक्ता नित्यं हि नेति न ॥१४॥ इत्यन्वहं तं भुंजानं भास्करं वीक्ष्य चापरे ।। गुरुं भोजयितुं प्राप्य पुष्णात्यात्मानमेप तु ॥ १५ ॥ अनं नास्यकपर्याप्तं गुरुशिष्यास्त्वनेकशः ॥ करिष्यति कथं त्वेप समाराधनमत्र तु ॥१६॥ वक्तुं समाराधनेति नापि हीणाऽसि भो द्विज ॥ अद्य कृत्वा स्वयं पाकं देहि माधुकरी हि नः ॥ १७ ॥ एवं नानाप्रकारस्ते विप्राः स्मोपहसन्ति तम् ॥ तदश्रुत्वैव तस्थौ स विमासं तत्र भास्करः ॥ १८॥ दातुमेत्याप्रमानं पुष्णात्ययम् । बह्वो गुरुशिष्याः । हे द्विज किं फरिप्यसि । नापि हीणात्यद्य माधुकरी देहीत्युपहासं श्रुत्वाऽपि स १ उशाशी.

·भक्तिकाण्डे अ. ३८ ७५७ तत्र यात्यन्वहं मोक्तुं यत्राभूद्विप्रभोजनम् ॥ मिक्षाद्रव्यं समादाय निद्राति स्मान्वहं मठे ॥ १९ ॥ मासनये त्वतीते तु समस्ता द्विजजातयः॥ चवरुस्तस्योपहासं तं शुश्राव श्रीगुरुः स्वयम् ॥ २०॥ भास्करं तं समाहूये कृपान्धिः प्राह सद्गुरुः ।। अद्य कृत्वा स्वयं पाकं मह्यं भिक्षां समर्पय ॥२१॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं सन्तुष्टो भास्करो द्विजः॥ पदयोः शिर आधाय प्रययौ पण्यवीथिकाम् ।! २२ ॥ चत्वारिंशत्पलं चाज्यं शाके द्वेऽपि प्रगृह्य सः॥ एत्य स्नात्वा शुचिर्भूत्वा पाकं कर्तुं समारमत् ॥२३॥ भक्तोऽन्यः श्रीगुरुं प्राप्य प्राह मेऽचैत्र निश्चितम् ॥ आराधनदिनं यावनालान्नं सिद्धमद्य मे ॥२४॥ प्रेत्युक्ते गुरुणा तस्मिन्विना ऊचुरहोऽद्य तु ॥ न लभ्यं नित्यवन्मिष्टं कोऽयमद्याधनो गतः ॥२५॥ तूष्णीं तस्थौ ॥९-१९।। एवं मासत्रये त्वतीते तथैव द्विजे: कृतमुपहासं श्रुत्वा कृपाधिः श्रीगुरुर्भास्करमाहाध स्वयम्पाकं कृत्वा मिक्षा देहाति श्रुत्वा स तुष्टो नत्वाऽऽज्य शाके चाऽनीय साया शुचिः पार्क चक्रे । तदाऽन्यो मक्तो यावनालान भिक्षार्थ गुरुं प्रार्थयत् । नेति गुरुणा प्रत्या- ख्याते द्विजा आहुरही कोऽयं निर्धनोऽद्यागतः। नाद्य मिष्टान्नम् । गृह १ अद्यमास्करो ददाति त्वं श्वो देहीति प्रत्याख्याते.

·श्रीगुमसहिता गेहं याम इति श्रुत्वा तान्द्विजान्प्राह सद्गुरुः ॥ मा याताव भोक्तव्यं भवद्भिः सकुटुम्बकैः ॥२६॥ द्विजा विचारयामासुः सामग्री विद्यते मठे। कारयित्वाऽद्य पार्क नो भोजयिप्यति सद्गुरुः ॥ २७ ॥ विचार्यैवं तथेत्युक्त्वा सर्वे स्नातुं ययुगुरुः ।। भास्कर प्राह पाकं द्राक्मुहिता बहु द्विजाः ॥२८॥ तथेत्युक्त्वाऽऽशु पाकं स कृत्वा तस्मै न्यवेदयत् ।। पाको जात इति प्राह गुरुर्विग्रान्समाह्वय ॥२९॥ स च गङ्गातटगतान्त्राह्मणान्प्राप्य चानवीत् ।। मया पाकः कृतः स्वामी समाह्वयति वो द्रुतम् ॥३०॥ त ऊचुः पर्याप्तिपाकनिर्माणे निड्भविष्यति । नायास्यामो वयं गच्छ त्वं भिक्षां गुरवेऽपय ॥ ३१॥ पाम इति श्रुत्या श्रीगुरुराह । मा प्रतिपातात्रय कुटुग्रैः सह भोक्तव्यमिति श्रुत्वा द्विजा ऊचुः। सामग्री मठे विद्यते पकं कारयिष्यतीत्युक्त्वा ते क्षातुं ययुः । श्रीगुरुर्भास्करमाहानेके आहूताः शीघ्रं पाक कुर ॥२०. २८॥ स तथेत्युक्या पक्क्या न्यवेदयत् । द्विजानायति प्रेषितः स गत्वा तानाह । पाको जातो गुरुर्व आयति । त ऊचुः पर्याप्तिपाकनिर्माणे १ वरदान्प्रतियात.

·मचिकाण्टे अ. ३८ ७११ प्रत्युक्त इति वैविप्रो गुरुं प्राप्य तदत्रवीत् ।। नायास्यन्ति द्विजास्ते तु मोल्यन्ते स्त्रगृहे निशि॥३२॥ श्रीगुरुः प्राह चाये। ब्राह्मणस्तैः सहत्र तु ।। मोक्ष्यामि पंक्तिमध्येऽदो मतं मम सुनिश्चितम् ॥३३।। ब्राह्मणः सह मह्यं चेदिक्षां दास्यसि भास्कर ॥ अङ्गीकरिष्यामि नो चेन्न यास्यामि गृहं तव ॥३४॥ ब्राह्मणः श्रीगुरुं प्राह यदानापयसि प्रमो ।। शिरसा में घृतं तत्ते मिक्षां विप्रैः सहार्पये ॥ ३५॥ इत्युक्त्वा स्वगतं ग्राह सोऽवतीर्णोऽयमीश्वरः ।। को वेत्ति तद्वचो हार्द स्त्रोक्तं सत्यं करिष्यति ॥३६॥ विचार्य पुनः प्राह बद्धहस्तो नतोऽग्रतः ।। मदुक्तरुपहासं ते कुर्वन्तो नानजन्ति हि ।। ३७ ॥ तच्छुत्वाऽन्यं गुरुः प्राह त्वं गत्वैव मदानया ॥ मोक्तुमत्रव तान्सान समाय लयु द्विज ॥ ३८॥ रातिर्मविष्यनि च गुसे मिक्षा देहि । म एच गुरुनाह । ते नापा- स्यन्ति रतोपहसति च । श्रीगुरुराह । ग्राह्मणः सह मिशा दत्ते चेद्रोदये। स आहा शिरता धृते युक्या स्वगतमाह। अपनी ईशोऽयं स्वोक्तं सत्य करिष्यतीनि निश्चियाऽह । त उपहमन्ति, नायान्ति। गुरुः शिष्य प्रेरयिचा मातान्तानानीमाइ ॥२९.३८॥ चतुःसहन्नमारलीः कृत्वा ·श्रीगुरुसंहिता तथेति धावन्गत्वा स गुस्वाक्यं न्यवेदयत् ।। तेऽपि स्मात्याऽऽययुर्विप्रा मठं श्रीगुरुसन्निधौ ॥ ३९ ॥ गुरुस्तानागतान्याह कृत्वा पत्रावलीढिजाः॥ सकुटुम्बैर्भवद्भिश्च भोक्तव्यमिह चाय तु ॥४०॥ चतुःसहस्रपात्राणि सर्वैः कार्याणि सत्वरम् ।। इत्युक्त्वा तं स्थितं दृष्ट्वा भास्करं प्राह सद्गुरुः ॥४१॥ आराधनं करिष्येऽद्य भवन्तः सकुटुम्बकाः ॥ भोक्तुमत्रागच्छतेति प्रार्थयेमान्द्विजान्द्विज ॥ ४२ ॥ इति श्रीगुरुणाऽऽदिष्टः स तथैवार्थयद्विजान् ॥ ते हसन्तोऽब्रुवन्मोक्तुं फुत आह्वयसि द्विज ।। ४३ ।। एकैकाय न चकै सिक्थं दातुमपि प्रमुः। भो त्वं न आमन्त्रयितुं न हीणासि कथं द्विज |॥४४॥ वृद्धास्त्वोचु व कार्या निन्दा यद्यद्विजाय तु ॥ गुरुः शंसति तत्तत्स ब्रूते दोपोऽत्र नैव हि ॥ ४५ ॥ कुटुम्वैः सहात्र भवद्भिर्मोक्तव्यम् । ततो भास्करमाहनं प्रार्थयेति स तथा प्रार्थयत् । ते हसन्त माहः । कुत आयसि । एकैकसिक्थमपि नो नाटम् । न लज्जसे किम् ॥३९-४४॥ वृद्धा ऊचुनिदा मा कुरतायं १ न समर्थोऽसि.

·भक्तिकाण्डे अ. ३८ ७६१ ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा चक्रुः पत्रावलीस्तदा । भास्करोऽप्युपचौरस्तं पूजयामास सद्गुरुम् ।। ४६ ॥ भक्तिपूर्व समभ्यर्च्य चक्रे नीराजनादिकम् ।। श्रीगुरुर्भास्कर प्राह पात्राण्यासादय द्रुतम् ।। ४७ ।। पाकं मत्सनिधौ विप्र स्थापयेतीरितो द्विजः ।। स पाकं स्थापयामास सर्व श्रीगुरुसन्निधौ ॥४८॥ वस्त्रं दत्वा गुरुः प्राह भास्करानेन वाससा ।। आच्छादय मदीयेन सर्व पाकं प्रयत्नतः ॥४९॥ स तथाऽऽच्छादयामास कमण्डलुजलेन तु ।। मन्त्रितेनासिलं पाकं प्रोक्षयामास सद्गुरुः ॥ ५० ॥ गुरुर्भास्करमाय प्राह पात्रांतरेण तु ।। प्रच्छन्नान्नाद्गृहीत्वा सत्वरं परिवेषय ॥५१॥ तथैवाल्यं घटस्थं च नीत्वा पात्रान्तरेण तु ।। यथेष्टं सर्वविप्रेभ्यः प्रदेहीत्यादिशद्गुरुः ॥५२॥ गुग्मतरते नाम्य दोष इति । तनम्ते पनापटीश्वरः । भास्करी भात्या गुरमापूज्य नीराज्य पात्राण्यासाय गुज्ञिया तत्समीपे पार संन्याय ॥१५:४८॥ गुम्दत्तपत्रेणाऽच्छादयामास । श्रीगुम्मनितकमण्डलूजन पार्क प्रोश्य मात्परमार । पानान्तरेणानमान्यादि च नीना परिवेश्य।

·२ ७६२ श्रीगुरुसंहिता आसाध बहु पात्राणि चक्रे स परिवेपणम् ।। दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्य सर्वे जाता: सुविस्मिताः ॥ ५३ ॥ परिवेष्टुं तथाऽन्यांश्च श्रीगुरुः स्वयमादिशत् ॥ उत्थिता वहवो विप्रायक्रुस्ते परिवेपणम् ॥ ५४॥ बहून्यापूर्य पात्राणि निन्युस्तेऽनं पुनः पुनः॥ तथा पात्रान्तरेणापि निन्युघृतघटाघृतम् ॥ ५५ ॥ परिविष्टं गुरोः पात्रे सर्वास्वपि च पंक्तिषु ॥ सर्वे ते गुरुणा साधं मोक्तुमारेभिरे तदा ।। ५६ ।। प्रार्थयामास तान्विनो याचितव्यमपेक्षितम् ।। श्रान्ताः क्षमध्वमातृप्ति भोक्तव्यं स्वस्थमानसैः ॥५७।। इति प्रार्थ्य स्वयं चाज्यं ददी विप्रास्तभूचिरे ॥ आकण्ठमय भुक्ताः स्म आज्येनालं द्विजोत्तम ।। ५८॥ भक्ष्यं च पनशाकादि परमानं च शर्करा ।। दध्यादि च यथेष्टं स भोत्तभ्यः प्रददी द्विजः ॥५९।। . रायेति स च गुरुणाऽऽदिष्टा मन्ये च बहूनि पात्राणि पुनः पुनधार्य श्रीगुकारत् परिवेपणं चः। तदाधर्ष हा सथै चिस्मिताः । ततः श्रीगुरागा मह ते स. भोकुमारमिरे । क्षमध्यं यूयं श्रान्सा अपेक्षित सारिया स्वस्थसपा भक्षनेत्याज्यादि यथेष्टं ददी ।।४९.५८॥ त ऊचुरल.

·भक्तिकाण्डे अ, ३८ ७६३ तृप्ता जाता द्विजाः सर्वे आचान्ता विस्मितास्तदा ।। उचालयामासुलन्छिटपात्राणि द्विजातयः ॥ ६०॥ ताम्बूलानि ददौ तेभ्यः श्रीगुरुः प्राह सत्वरम् ।। । अवशिष्टांस्त्रीमुतादीन्सन्मिोक्तुं समाह्वय ।। ६१ ॥ एत्य विप्रलं सर्व सदनं बुमुजेऽमृतम् ।। गुरुः प्राह द्विजं शूद्रान्नामस्यानपि चाह्वय ।। ६२ ।। आहृतास्तेऽपि युमुजुर्गुरुः प्राहात्र के स्थिताः ।। अवशिश अन्त्यजाताः स्वामिनिति च तेऽत्रुवन्।।६३॥ तानाहूय यथाकाममन्नं दातव्यमेव हि ।। यावत्कांक्षन्ति ये तावत्तेभ्योऽनं दीयतामिति ।। ६४ ।। तत्स्त्रीम्पोऽपि सुतेम्यश्च समाहूयान्नमर्पय ।। इत्युक्तस्वान्समाहृय काममन्नं ददी द्विजः ॥६५॥ सकला अपि सन्तमाः केऽपि नैव युमुक्षिताः ।। बतो गुरुजिं प्राह ग्राम आयोपयोच्चकः ॥६६॥ मार्क मुकाः स्मः। मध्यशाकादि परमानशर्करादि यथेटं ददौ। ते तृता आचान्ता विस्मिना मुक्तिपापाण्युच्चालयामामुः। द्विजस्तेभ्यस्ता- म्यूलादि ददो। ततो गुज्ञिया तेऽअशिस्त्रीमुनादीनाहरन् तेऽपि तथा युमुनुः । सन पाहताः मृदा अपि वुमनुः । कोऽप्रशिटा इति गुरुगोता- स्न्यजा आशिया इम्यूचुः । सनीप्रान्तानन्याहूप यथेटमनं देयमिति गुरुगोतास्ते तया दल्या फेअपि न युभुक्षिना इयूचुः । तनः क्षुधिना ·७६४ श्रीगुरुसंहिता ये केचित्क्षुधिताः सन्ति भोक्तुमायान्तु तेऽपि हि ॥ इति श्रीगुरुणाऽऽज्ञप्तस्तथैवाघोपयद्विजः ॥६७॥ नोपवासि प्राणिमात्र भुक्ताः सर्वे यथेप्सितम् ॥ ततो गुरुद्विजं ग्राह कुरु भास्कर भोजनम् ॥ ६८॥ तथेति बुमुजे सोऽपि गुरुः प्राहावलोकय ॥ कियदन्नं चावशिष्टं स ऊचे यत्तथैव तत् ॥ ६९ ॥ गुरुः प्राहावशिष्टं यत्तत्सर्व देहि सत्वरम् ।। जले जलचरेभ्योऽपि कामं तृप्यन्तु तेऽपि च ॥ ७० ॥ ततस्तथाकृतं तेन मनुष्याणां तु तद्दिने । * चतुःसहस्रसंख्याऽभृद्भुक्तानां विस्मिता जनाः ॥७१ ॥ अहो आयर्यमल्पानैर्भुक्ता अनामिता इति ।। गुरुः प्राह द्विजं पुत्रपौत्रलक्ष्मीयुतो भव ॥७२॥ तच्छुत्वा चकिताः सर्वे माहुः किं कौतुकं त्विदम् ॥ नृणां चतुःसहस्राणि मुक्तानि स्वल्पपाकतः ।।७३ ।। भोजमापारियति गुर्योऽपाऽऽघोषपामामुः ॥५९.६७॥ कोऽपि नोपया- सीनि मुग्या गुर्याशया भास्करो मुस्त्या गुर्याइयाऽनं पिलोय पूर्व वायत्त सार-मात्रमशिष्टमिति गुरवेऽथयत्। श्रीगुरुराह । घरेन्यो देहि ते काम मृत्यवियुक्तः स तथाऽकरोत् । तदिने मुक्ताना पतुःसाहससाया जाना सोफा विस्मिता उजुरहो माधर्षगरपानरमिता ·भरिकाण्डे अ. ३८ अन्ये प्राहुस्त्वन्नपूर्णा सस्मार श्रीगुरुः किम् ॥ 'अवतीर्णोऽत्र पुरुषः श्रीनृसिंहसरस्वती ।। ७४ ।। प्राहुरन्येऽपूर्वमिदं दृष्ट पूर्वकया श्रुता ।। दुर्वासा ऋपिभिः साधं पार्थानां गृहमागतः ॥ ७५॥ सत्वमङ्गभिया कृष्णो द्रौपद्या प्रार्थितोऽभ्यगात् ।। अन्नं सोऽपूरयदिति श्रुवं दृष्टमिदं विह ॥ ७६ ॥ त्रिमूर्तरववारोऽयं भाति दण्डवरो नरः ।। नायं नरोऽस्य माहात्म्य को जानाति यथार्थतः ॥७॥ नरोऽयमिति यो ब्यादेत सोऽवो गति बजेत् ।। न मतिस्तद्गुणाख्याने गुरुलंब केवलम् ॥ ७ ॥ अयमीशो न चेत्तर्हि त्रिपुम्मुक्तिमिवान्नतः ॥ नृणां चतुःसहस्राणि भोजितानि कयं बहो ।। ७१ ।। चित्रमेकं तथैवात्र सरस्माभिरक्षितम् ।। जीवितोऽपि गतप्राणः शुष्ककाप्टेऽपि पद्धवाः ॥ ८॥ मुक्तः। अन्ये उचुरत्रारतीर्णः परपुरुषो नृसिंहसरस्वती अन्नपूणी सम्भार । अन्ये उचुः । पूर्व निशीथे ऋपिमिः सह दुर्वासाः पार्यानर्म गयौ। तदा मिया द्रौपद्यार्थितः कृष्य एत्यानं पूरयामासेति श्रुतमिदं त्ला दृष्टं ॥६८-७६॥ दंडधुङ्नरोऽययं त्रिपूर्त्यवतारोऽस्य माहात्म्यं को वेद । नरोऽयमित्या पारस दुर्गति ब्रजेत् । ईशोऽयं न चेकथमनं परितम् । तयाऽयच एम् । मृतोऽभ्युत्थापितः । गुफकार्ट पारित ·७६६ श्रीगुरुसंहिता अन्यदस्यापि माहात्म्यं कथं केनोपमीयते ॥ निविक्रमायापि विश्वरूपमेतेन दर्शितम् ॥ ८१॥ वन्ध्याऽपि महिपी दुग्धा भिक्षार्थ ग्राममध्यतः॥ हीनास्येनाभिमंत्र्यैव वेदा अन्यत्र वाचिताः ।। ८२।। दृष्टं चित्रं तथाऽन्यच्च कुष्ठी विप्रः समागतः॥ निर्मलोऽभूगुरोर्टट्या सर्वैदृष्टं त्विहैव तु ॥ ८३ ॥ अनीनयरक्षणाझक्तं तन्तुकं श्रीगिरि द्वतम् ॥ काशीक्षेत्र क्षणार्धेन भक्तायादर्शयत्तथा ॥ ८४॥ अन्यान्यप्यमितान्यस्य चरित्राणि महीतले ।। तथा कर्तुं समर्थो न कोऽपीह गुरुणा समः ॥ ८५ ॥ आराधिता अपि सुरा भविष्यन्तीह सालसाः॥ दृष्ट्यैव गुरुनाथोऽयं कामान्पूरयति द्रुतम् ॥ ८६ ॥ एवं परस्परं प्रोचुः कौतुकं मेनिरेऽखिलाः॥ श्रीगुरोधरितस्याभृरख्यातिस्विभुवनेऽमला ।। ८७ ॥ विविक्रमाय विश्वरूपं दर्शितं, यन्ध्यामहिषी दुग्धा, हीनमुरसाद्वेदो याचितः, दर्शनायुष्टी निर्मीता, सन्तुरः क्षणाच्छागिरि नीतोऽन्यः फाशीचा मन्यान्यप्पमितान्यस्य चरितानि य क ईशः। पाराधिता अपि देवाः साटसा भयन्ति । गुरुम् इश्येय कामापूरपति 11७७-८६॥ एवं से .फोनु मनि । श्रीगुरम्किरमा । स्यं पुश्रीयुतो मवेति । नामधारय भ ·भचियाण्डे स. ३८ श्रीगुरोचरितं त्वाग्विचित्रं नामधारक ।। अत एवास्य बहवः शिया जाता महात्मनः ॥ ८८॥ नानाराष्ट्रत आयान्ति सेवा पुर्वन्ति सद्गुरोः ।। तस्मै अमनो भवति यस्यान्तःकरणं दृढम् ॥ ८९॥ गद्गाधरस्य तनयोऽप्यत एव मक्त्या सम्प्रार्थयत्यसिललोकसमस्तकामान ।। श्रीसद्गुरुः खलु ददाति कलौ युगेऽपि शिमं ततो मज भजानियमातबन्धुं ।। ९० ॥ (इति)श्रीसिद्धनामधारकर्मवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसङ्गितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमानार्यायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां मक्तिकाण्डे अनिशः (अध्यायः)। . || आदितः श्लोकाः ॥ ४८९०॥ गुरोचरित । ततोऽने शिप्या जाताः। दूरादत्य गुरं भेजुः। दृढमति हान्या गुरु: प्रसीदति ॥८७-८९|| गङ्गाधरन्य तन०॥ इति चु० अष्टविंशः ॥ ३८॥ ॥ इति अनिशोऽध्यायः ।। ३८॥

·॥ अथ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥३९॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ सिद्धः प्राहाग्रतो वक्ष्ये शृणु त्वं नामधारक । पट्यब्दायास्तु वन्ध्यायाः पुत्रौ जातौ प्रसादतः ॥१॥ य आपस्तम्बशाखीयो द्विजः शौनकगोत्रजः ।। सोमनाथ इति ख्यातो वेदशास्त्रपरायणः ॥२॥ वेदशास्त्रप्रमाणेन नियतं कर्म योऽकरोत् ॥ . पतिव्रताशिरोरतं गङ्गाख्याऽस्याभवद्वधः ॥३॥ चयसा पष्टिवर्पा सा न लेभे तनयं ततः॥ लोके वन्ध्येति विख्याता गन्धर्वनगरे स्थिता ॥ ४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।। अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्- नयतिमिनसगै पधारस्थविरवन्ध्याम् ।। कुमारटरिता विपदार्चनत ईशः ॥ ३९ ॥ सिद्ध आह । तर पटिरत्सरबध्यापाः पुत्री जाती शृणु ॥१॥ बारस्तवशायीयः काश्यपगोत्रनः मोमनाथालयबामणः ॥२॥ घेद- भानोकामरतस्तपानी गाया पनित्रता पटिया पध्येति ग्ल्याता ·भक्तिकाण्डे अ. ३९ पतिसेवारता नित्यं श्रद्धाभक्त्या त्वनिन्दिता ।। प्रत्यहं नियमेनापि चक्रे श्रीगुरुदर्शनम् ॥ ५॥ आरार्तिक्य समानीय नीराज्य प्रत्यहं गुरुम् ॥ उपचारर्मुदाऽऽनर्च काल एवं महान्गतः ॥ ६॥ एवं बहुतिथे काले सन्तुष्टः श्रीगुरुः स्वयम् ।। प्रहसन्परिपप्रच्छ गगाख्यां ब्राह्मणी तु ताम् ॥७॥ ब्रूहि मालणि मां गङ्गे नित्यं नीराजनादिकम् ।। किमर्थमानपस्पङ्ग नामी कथितं त्वया ॥८॥ विस्तरेण बदस्वाद्य का ते मनसि वासना ॥ गुरुप्रसादागौरीशः सिद्धि नारायणो नयेत् ॥ ९ ॥ इति श्रुत्वा गुरोवाक्यं प्राञ्जलिः प्रणताऽब्रवीत् ॥ अपुत्रस्य न लोकोऽस्तीत्येवं वक्ति श्रुतिः स्वयम्।।१०॥ अपुत्रायाः खिया वक्त्रं नावलोक्यं वदन्यहो ।। स्वामिन्ते जनो मां तु महादोषां च पापिनीम् ॥११॥ पतिसेवारताञ्चई श्रीगुरुं सम्पूज्य नीराज्यानमत् । एवं कालेऽतीते तुष्टः श्रीगुरहसन् तामाह । किमर्थ नीराजनादिकमानसि। किं तेऽमीट चद । गौरीशो हरिः सिद्धिं नये । सा नवाऽऽ । नापुत्रस्य टोकः । यच्या महादोषा पापिनी तन्मुखं नावटोक्यमिति जनो यक्ति। यत्कुक्षौ न फलं ·७७० श्रीगुरुसंहिता यस्याः कुक्षौ नैव फलं तस्या जन्म तु निफलम् ॥ उभयं च कुलं तस्याः पितृलोके प्रतीक्षते ॥ १२ ॥ इच्छन्ति पितरो नित्यमस्मद्वंशे सती यदि । सूते चेत्तनयः सोऽस्मानुद्धरिप्यति दुर्गतः ॥ १३ ॥ विना पुत्रेण यद्गहं तद्नेहं घोरमेव हि ॥ न दूरं तस्य चारण्यं यथाऽरण्यं तथा गृहम् ॥ १४ ॥ गशालानाय चायान्ति कटावादाय यालकम् ।। पुरंज्यः प्रत्यहं प्रीत्या कौतुकात्क्रीडयन्ति चं ॥१५॥ कटौ वाले समादाय नन्दन् सकलाः खियः ।। तथाविधं न मे देवं मन्दभाग्याऽहमस्म्यहो ॥ १६॥ धिग्माग्यं मे यतो नास्ति कटावादातुमर्भकः ।। निष्फलं मम जन्माभूत्सुतो नाभूत्सुताऽथवा ॥ १७ ॥ न सन्ति तनया यस्य परलोको न तस्य हि ॥ पितरोधः पदन्त्यस्य लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥१८॥ रामन्न निकाटम् ।।३.१२॥ अस्मत्कुले सती सूते चेन उद्धार इति पितरः मनीभन्ते । अपुर्व गृहं घोरपन । फटी पाटं त्या स्त्रियो नन्दन्ते। न सपा मे भाग्य । फटायादातुं पुनः पुनी यान। म जन्म प्य । पुत्रं पिना न परोफः । पितरोऽध्ययः पान्ति। पश्यिाऽहं मे जगनाले । १गुरिया: मिया, ·मतिकाण्डे य, ३९ ७७१ पष्टिपाण्यतीतानि जन्मनाऽलं ममाद्य हि ॥ अवो देहि मेऽग्ने शुभ वन्म मवत्तिति ॥१९॥ मवेयं पुत्रवत्यग्नभवे पूर्णमनोग्या ।। एप एव वरी देय ति मा विनवायत्रीन् ।॥२०॥ इति तम्या वः श्रुत्वा प्रहमनत्रवीगुरुः ।। को जानीयाझावि जन्म कुवस्तु म्मग्णं भवेत् ॥ २१॥ नित्यमारातिक मवत्या त्वमिवार्पयम्यतः॥ तुष्टोऽस्मि ते भवत्लत्र पुत्री पुत्रश्च मत्तमः ॥ २२॥ इह जन्मनि ते पुनी पुत्रथ शुमलक्षणः॥ भविष्यतीन्यतिप्रीत्या श्रीगुरुः माह तां तदा ।। २३ ।। इत्युक्ता गुरुणा यचा न्यि वाचले नवी ।। नता करा ममानीय ग्राइ म्वामिन् दरानिधे ॥ २४ ॥ जन्मनः पष्टिवाणि सामिन जातानि मे खलु ।। न रजोदर्शनं चापि कुनः पुत्रो भविष्यति ॥ २५॥ भवान्तरे पुनपनी मन में बरी देवः। श्रीगुरइनन्नाह ! क मानि म । कुताने मापन् । निमारार्तिक दत्त तेल टोऽन्नि ॥१३-२२॥ इह ते शुमी पुत्री मानसा बनान्ने प्रन्यि बसा नचाह। म्यानि- न्द्रपन्या दानितनोदर्शनमपि में न कुनः पुनः। पुनर्षि नानाचार्य- ·७७२ . श्रीगुरुसंहिता नानात्रतानि पुत्रार्थ तीर्थान्याचरितानि च ॥ कृता मयाऽश्वत्थपूजा भो स्वामिन्पुत्रकामया ।। २६॥ सकला अपि मामृचुः कुर्वश्वत्थप्रदक्षिणाः ।। तव कामो भवेत्पूर्णः पुत्रोऽपि च भविष्यति ॥ २७॥ इत्युक्ताऽहं भजेऽश्वत्थं गतं. तत्रैव जन्म मे ।। पुत्रो भविष्यतीत्येवं विश्वासो मे वृथा गतः ॥ २८ ॥ एवं मे पष्टिवर्षाणि कृतं कष्टं सुतेच्छया ।। प्रदक्षिणादिनाऽश्वत्थः सेव्यतेऽद्यापि वै मया ।। २९ ॥ नेह पुत्रा भविष्यन्ति सम्भवन्तु भवान्तरे ।। इति कामनयांऽश्वत्थनारायणमहं भजे ॥ ३०॥ स्वामिनिह प्रसन्नोऽसि पुत्रमत्रैव दास्यसि ।। नान्यथा तव वाक्यं हि स्वामिन् त्वं नृहरिः स्वयम् ३१ स्वामिनाऽयं वरो दत्तो निर्धारोऽपि ममान्तरे ॥ कृतं सुहास्यं भवता ग्रन्थिबद्धो मया दृढः ॥ ३२ ॥ मनानि सेवितानि । ते कामपूर्तिर्भवेदश्वयं भजेति लोकेनोक्तं । विश्वासेन मपाश्चायप्रदक्षिणाः पृताः। अद्यापि करोमि नेह पुत्रश्चेद्भवान्तरे भविष्य. तीति मजे । स्वामिनिह जन्मनि पुत्रं दिसे त्वं स्वयं नृहरिन ते वाक्य मृपा ।।२३.३१॥ इति मे निधयो प्रन्धिर्यदः । भवता मुहास्यं पृतं ।

·भत्तिकाण्डे अ. ३९ ७७३ भाविजन्मनि पुत्रेच्छां धृत्वाऽवत्यं भजाम्यहम् ।। स्वामिनिह प्रसन्नो मे कन्यापुत्रौ प्रदास्यसि ॥ ३३॥ सेवेऽश्वत्यं यहुदिनं प्रयासेनैव मे स तु || कि दास्यत्यचितोऽश्वत्थो मौख्येणेव मयाऽर्च्यते॥३४॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा महसन्नाह मगुरुः ।। अश्वत्यसेवा विजेया महापुण्या वृथा न मा ॥ ३५॥ मा कुर्वश्वत्थनिन्दां त्वं यत्सेवाऽनन्तपुण्यदा ॥ मया सह भजावत्यं सत्यं पुत्रो भविष्यति ॥ ३६॥ मतमाचर मद्वाक्यात्प्रत्यहं सद्भमं व्रज ।। श्रीमीमामरजानयोः मनमे सुमनोहरे ।। ३७ ।। यत्राश्वत्थोऽस्त्यह तन्नानुतिष्ठाभ्यन्वहं सति ।। मया सह तमश्वत्थं भज छापामपूरकम् ।। ३८ ।। अश्वत्यस्य च माहात्म्य पुराणादिषु वर्णितम् ।। नारायणः स चाथत्यो निनामी मम तत्र च ।। ३९ ।। किमर्थ मानिनन्मपुरेच्छा इहर पुत्रीपुत्री दास्यसि । प्रयासानाट्य- शाश्वयसेवा पलास मे कि दास्यति ॥३२-३४!! हमन् श्रीगुरुखह । वश्वयसेवा महापुण्या तनिन्दा मा कु । ते पुप्रो मरिष्यति ॥३५-३६॥ महापानीमामरजासङ्गमम्याश्वय मज । ततान्यह तिष्टे । मया सह त भन । तन्माक्षम्य पुराणादिक्त । यत्र मे वानः सोऽश्वत्यो नारायणः ।

·. श्रीगुरुसंहिता इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं नता साऽपृच्छदङ्गना ।। अश्वस्थवृक्षमाहात्म्यं विस्तरेण वदस्व मे ॥ ४०॥ कीदृगश्वत्थमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः॥ स्थिरीभवेन्मनस्तेन भक्त्या सेवे ततः परम् ॥४१॥ इत्युक्तः श्रीगुरुः प्राह व्यर्थमश्वत्थनिन्दनम् ।। अमितं तस्य माहात्म्यं तत्र देवा वसन्ति हि ॥४२॥ ब्रह्माण्डाख्ये पुराणे सन्नश्वत्थमहिमा स्मृतः॥ नारदाय मुनीशाय ब्रह्मदेवेन वर्णितः ।।४३ ॥ नित्यं त्रिभुवने यस्य गमनं नारदो मुनिः ।। ब्रह्मपुत्रः कदाचित्स ऋपीणामाश्रमं ययौ ॥४४॥ आगतं नारदं दृष्ट्वा पायाादिभिरादरात् ।। ऋपयः पूजयित्वा तं पप्रच्छुः स्वागतं मुदा ॥ ४५ ॥ ऋपयो नारदं प्राहुनियावनता मुने । कथमश्वत्यमाहात्म्यं स्वामिन्नो वद विस्तरात् ॥४६॥ सा प्राह । अश्वत्थमाहात्म्य शंस । तच्छुत्या मनः स्थिरीकृत्य तं भक्त्या भजे ॥३७-४१॥ श्रीगुरुराह । व्यर्थ तं निन्दास। तत्र देवा बसन्ति । मामाण्डपुराणे तन्माहात्म्यं नारदेनोक्तं । त्रिभुवनं पर्यटन्नारदो भएप्याश्रम यौं। तं पायादिमिरापूज्यापृच्छन्नधायमाहात्म्यं यदेति । नारद माह।

·भरिकाण्डे अ.३९ इति श्रुत्वा वचस्तेषां नारदो मुनिरब्रवीत् ।। मुनयः पर्यटन्नद्य ब्रह्मलोकं गतोऽस्म्यहम् ॥४७॥ भावेनाश्वत्यमाहात्म्यं मया पृष्टं विधे पितः॥ विष्णुस्वरूपोऽवत्थोऽयमिति सर्वे वदन्ति हि ॥४८॥ ईदृशोऽश्वत्यवृक्षोऽयं सेवनीयः कथं वद ।। कीदृगश्वत्थमाहात्म्यं स्वामिन्मे बद विस्वराद ॥४९॥ इति पृष्टोऽवदद्ब्रह्माऽश्वत्थमूले यसाम्यहम् ।। मध्यदेशे हपीकेशो रुद्रो वसति चाग्रतः ॥ ५० ॥ तथा दक्षिणशासामु शूलपाणिर्वसत्यपि । विष्णुः पश्चिमशाखामु तृत्तरे निवसाम्यहम् ॥५१॥ वसन्तीन्द्रादयो देवाः पूर्वशाखासु सर्वदा।। वसुरुद्रादित्यदेवाः शाखामु निवसन्ति हि ॥५२॥ ब्राह्मणा ऋपयो गावो चेदा यनाथ सर्वशः॥ एते सन्ति सततं सदा मलाइकुरादिपु ॥ ५३॥ द्य ब्रह्मटोसे ब्रह्माणमपृच्छं। अश्वत्थं नारायणस्वरुपमाहः स कर्य व्यस्तन्माहात्म्यं की गिति पृष्ट ब्रह्माऽऽह । तन्मूलेऽहं, मध्ये विप्शुरने गयोऽस्ति । तथैव दक्षिणपश्चिमोत्तरशाखामु च ॥४२-५१॥ पूर्वत रद्रादयः । शाम्वामु यमुरुद्रादित्याः । विप्रपिंदा अंकुरादिपु नदीतीर्या- ·७७६ श्रीगुरुसंहिता अखिला अपि नद्यश्च क्षीराद्याः सप्तसागराः॥ वसन्ति पूर्वशाखासु वृक्षोऽश्वत्थोऽयमीदृशः ॥ ५४ ।। अकारो मूलदेशस्थ उकारः स्कन्धदेशगः॥ मकारः फलपुष्पस्थ एवमश्वत्थ उत्तमः ॥५५॥ वसवोऽप्टौ तथा रुद्राथादित्या यत्र संस्थिताः॥ त्रिमूर्तयो यत्र तत्र समस्ता देवताः स्थिताः ॥५६॥' एवंभूतोऽश्वत्थक्षस्तन्माहात्म्यं न वर्ण्यते ॥ अतोऽश्वत्थः कल्पवृक्ष इति मामब्रवीद्विधिः ॥ ५७॥ मुनयो यत्र तिष्ठन्ति प्रक्षेऽश्वत्थे त्रिमूर्तयः ।। को वदेत्तस्य माहात्म्यं भजतां कामदो न किम् ॥५८॥ इति श्रुत्वा मुनिगणाः पुनर्नारदमयन् ।। अश्वत्थः केन विधिना भजनीयो वदस्व नः ॥५९ ॥ एकस्मिन्दिवसे पृष्टमथर्याणमिदं पुरा ।। रोन सामान्यतोऽश्वत्यसेवाविधिरुदाहृतः ॥ ६०॥ स्थपथ । अझाये मले, टकारः स्कन्धे, मकारः फटादिप्येवंविधोऽ. मस्त-माहाम्यं को वदेत् । ईशः फामदोन किम् । ऋपय ऊचुः। फेन विधिना सेप्यः पुरायगोतरापि मनस्यत्तः धोतुमिच्छामः।

·भक्तिकाण्डे अ.३९ 1 समस्तधर्मविवाता ब्रह्मर्पिस्त्वं हि नारद ।। अतो विस्तरतोऽनत्यसेवाविषिमुपादिश ।। ६१ ।। इत्युक्तो नारदः माह मुनीन् गृणुत विस्तरात् ।। अन्वत्यसेवाविधानं वल्वे ब्रह्मवचो यथा ॥ १२॥ आपाहपापचत्रपु चास्तादी गुरुशुक्रयोः ।। चन्द्रानुल्याभावे च नारम्मोऽस्य प्रशस्यते ॥ ६३ ।। निषिद्धव्यतिरिक्तेपु मासादिपु शुभे दिने । उपोपितः शुचिर्भूत्वाऽश्वत्यमेवात्रतं चरेत् ॥ ६४ ॥ अश्वत्यं न स्पृशेद्धीमान्वासरे चन्द्रमूर्ययोः ।। भृगुवारेऽर्कमंकातावम्वत्यं न स्पृशेन्नरः ।। ६५ ।। पर्वणि व्यतिपाते च दिने वस्ती निशि ।। रिकातिथिषु सन्वा च नापराप्हे स्पृशेट्बुधः ॥ ६६ ।। निन्दापाखण्टवादादि द्यूतकर्मानृतादि च ॥ त्यक्ता प्रातः शुचिमानी चाश्वत्यवतमारमेन ॥६७॥ नारद आह । ब्रह्मणोकं वस्ये ॥५२-६२|| चैनापादपोरगुम्युचन्नादिषु चन्द्रप्रातिये च नाऽरभेत् । शुमकाः शुचिपोपितो भनेन । रवि- चन्द्रगुपारे क्रान्ती पार्दिनरातिरिक्तास्वाराम्हे चाश्चर्य न भजेत् । निन्द्रापासण्डादशनादि त्यस्या सल नावा निर्मले वनं वसिवा ·७७८ . श्रीगुरुसंहिता स्नानं सचैलं कृत्वाऽऽदौ वसित्वा निर्मलाम्बरम् ।। गाङ्गयामुनतोयाढ्यौ कलशौ कमलोपरि ॥ ६८॥ संस्थाप्याभ्यर्च्य पुण्याहं वाचयित्वा यथाविधि ॥ उद्दिश्य कामनां स्वीयां सङ्कल्प्य व्रतमादरात् ॥६९॥ कलशाद्भिः सप्तवारमश्वत्थस्नपनं चरेत् ॥ भक्तिभावेन संयुक्तः पुनः स्नानं विधाय च ॥ ७० ॥ ततो देवमयं वृक्षमश्वत्थं पूजयेद्वती॥ उपचारैः पोडशभिः पुंसूक्तैन विधानतः ।। ७१॥ श्रीविष्णुमूर्तिमश्वत्थं ध्यायेदष्टभुजं द्विजः॥ क्रमेण शङ्ख चक्रं च वरदानं तथैव च ॥७२॥ खङ्गं च खेटकं चापि शरासनमिपुं तथा । अभयं चाटहस्तैश्च दधानं विष्णुमव्ययम् ॥७३॥ नारायणं पीतवस्त्रं लक्ष्मीयुक्तं जनार्दनम् ॥ एवं ध्याचाऽश्वत्थवृक्षमूले पूजां समाचरेत् ।।७४ ।। गलायमुनाजलकलशी संस्थाप्याम्यर्च्य पुण्याहं वाचयित्वा काम सङ्कल्प्य भक्याrय कलशादिः सप्तवारमभिषिच्य शंखचक्रवरखनखेटकचापे- प्यभयहस्तं श्रीयुन विष्णुम्पाश्वत्यं ध्यात्या ॥६३ ७२॥ सम्पूज्य सूत्रेण पत्रेण याऽऽवेश्य मनोनाक्षायैर्नियतःपुंसक्तेन सजलकुम्मगर्भिणीवन्मन्दगल्या १रंगवल्यादिरजितपयोपरि, ..

·भक्तिकाण्डे अ.३९ . शिवशक्तियुतं वेतत्तिमूर्तेः स्थानमुत्तमम् ।। आवाह्य दैवतमयमुपचारः समर्चयेत् ।। ७५॥ वखेण वामसा वाऽपि वृक्षमाष्टव कामतः॥ सङ्कल्प्य मन्दगत्यव कुर्याच्छश्त्या प्रदक्षिणाः ॥७६॥ कायेन मनसा वाचा नियतो भक्तिभावतः।। नरः पुरुपसक्तैन कुर्याच्छपन्या प्रदक्षिणाः ।। ७७ ।। सहस्रनाममिर्यद्वाऽप्यनन्तफलदेन वा ।। मानेन मन्दगत्यैव कुर्याच्छवत्या प्रदक्षिणाः ॥७८॥ पूर्णकुम्भयुता नारी यथा चलति गर्भिणी ।। तथा च मन्दगत्यैव कुर्याच्छरत्या प्रदक्षिणाः ॥ ७९ ॥ आदिमध्यावसानेषु नमस्कुर्यात्परिक्रमे ।। प्रत्यधि मेवेफलदाः कुर्याच्छक्त्या प्रदक्षिणाः ।।८०॥ दुर्धरं ब्रह्महत्यायं वदाद्विलक्षप्रदक्षिणाः ॥ वारयन्ति ततो भक्त्या कुर्याच्छक्त्या प्रदक्षिणाः ॥८॥ पुंमूतेन सहननामभिनिन का प्रदक्षिणाः कुर्यात् । आदिमघ्यायसाने नमेत । प्रतिरदं मैकालं । द्विटसप्रदक्षिगातो प्रदत्यानाशः । त्रिमूर्ति- ·4७८० श्रीगुरुसंहिता त्रिमूर्तिवासाश्वत्थस्य सेवायाः कः फलं वदेत् ।। गुरुतल्पादिपापानां यत्र संक्षालनं भवेत् ।। ८२॥ व्याधिनाशो भवेत्तस्य यः करोति प्रदक्षिणाः ।। अनृणी स भवेदाभिळणं यस्य तु कोटिशः ।। ८३॥ जन्ममृत्युजराव्याधिसंसारमयतारकाः ॥ ग्रहबाधाहरा एतास्तत्सहस्रप्रदक्षिणाः ॥ ८४ ॥ पुत्रकामो भवेयस्य मनोवाकायकर्मभिः ॥ अश्वत्थं सम्भजेत्तस्य पुत्रलाभो भवेद्धृवम् !! ८५ ॥ चतुर्विधपुमांश्च दास्यत्यश्वत्थसेवनम् ॥ पुत्रप्राप्तौ तु किमुत विलम्योऽश्वत्थसेवनात् ॥ ८६ ।। स्पृष्ट्वाऽश्वत्थं मन्दवारे यस्तु मृत्युञ्जयं जपेत् ॥ कालमृत्युमपि क्षिप्रं स नरो जयति ध्रुवम् ।। ८७॥ अपमृत्युः कुतस्तस्य पूर्णायुः स भवेन्नरः ।। यः शनिग्रहपीडातः सोऽश्वत्थं प्रार्थयेन्नरः ॥ ८८॥ चासाश्वरथसेवनाद्गुरतल्पादिपापनाशः ॥७३-८२॥ व्याध्यणग्रहबाधा- जन्मजरामृत्युभयसंसारनाशचतुर्विधपुरुषार्थटामश्च । पुत्रप्रासी न विलंबः । मन्दवारेऽश्वत्थं स्पृष्ट्वा मृत्युञ्जयजपे कालमृत्युपरिहारः कुतोऽपमृत्युः ।

·भक्तिकाण्डे अ. ३९ ७८१ सार्थसप्तान्दादिपीटा यदा मन्दाविप्यति ॥ तदा कोणस्थ इत्यादि जपेदश्वत्यसंनिधी ।। ८९ ।। कोणस्थः पिट्यालो अहः कृप्यो रौद्रोऽन्तको यमः॥ सौरिः शनैश्चरो मन्दः पिप्पलादेन संस्तुतः ॥९॥ एवं दृढेन मनसा योऽश्वत्यं भजते स तु ।। कामसिद्धिः पुत्रलामो भवेत्तस्य न संशयः ॥ ९१॥ अमायां गुरुवारे वाऽवस्थछायाजलेषु यः॥ स्नानं करोति स ब्रह्महत्याया अपि मुच्यते ।। ९२॥ अश्वत्थाघो ददात्पन्नमेकी च द्विजाय यः॥ फलं लमेकोटिविग्रमोजनस्य स निथितम् ॥ ९३॥ अश्वत्याधयोपविश्य जपेदेकं मनुं च यः ।। तस्यानन्तं फलं वापि चेदपाठफलं लभेत् ॥९॥ अश्वत्यारोपणं योऽत्र करोति दिवि तेन तु॥ स्थापिता पूर्वजातानां द्विचत्वारिंशतिव॒वम् ।। ९५ ॥ पूर्णायुभेत् । सार्धसनवर्षादिशनिपीडातः कोणम्य इति जपेत्।।८३.९०॥ कोगस्यः पिङ्गलो यः कृष्णो द्रोऽन्तको यमः। सौरिः शनैश्वरो मन्दः पियलादेन मंस्तुतः। एवं दविश्वासेन मजनापुत्रलाभो न संशयः॥९१३ अमा| गुरगारे तच्छायाज उन्नानादब्रह्महत्यानाशः ॥ ९२ ॥ तकचिना- यानदाना कोटिनियमोजनालन् । एकमनरावेदपाठपालन् । अश्वथन्था- ·७८२ श्रीगुमसंहिता येन छिन्नोऽश्वत्थवृक्षः स महापापवान्भवेत् ॥ नरके तिष्ठति चिरं पितृभिः सह निश्चितम् ॥ ९६ ॥ अश्वत्थाधश्वोपविश्य पञ्चयज्ञान्करोति यः॥ अक्षय्यसुकृतं तस्य पुत्रप्राप्तिस्तु सत्वरम् ।। ९७ ।। एवमश्वत्थमाहात्म्यं ब्रह्मा नारदमब्रवीत् ।। तस्माच्च नारदात्पूर्व समस्तैर्मपिभिः श्रुतम् ॥ ९८ ।। नारदः पुनरप्यूच आगमोक्तविधानतः।। प्रदक्षिणादशांशेन हवनं कारयेद्बुधः ॥ ९९ ।। हवनस्य दशांशेन कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ।। ब्रह्मचर्येण सेवेत हविष्यानाशनेन च ॥ १०॥ एवं व्रतं विधायान्ते करोत्युद्यापनं तु यः॥ दते शक्त्याऽश्वस्थवृक्षं सौवर्ण ब्राह्मणाय च ॥१॥ मुटुम्मिने मुशीलाप नाह्मणाय ददाति यः ।। श्वेतां धेनुं सवत्सां च सालङ्कारां यथाविधि ॥२॥ पनाद्विचचारिंशापूर्वजाना एवं स्वासः। अश्वत्थच्छेदनापितृभिः सह चिरं नरकः । तदधः पञ्चयज्ञानुष्टानादक्षय्यपुण्यम्। अयोद्यापनं । प्रदक्षिणा- दशशिन होमस्तदशाशेन वाहणभोजनम् । एव ब्रह्मचर्येण हविष्याशी प्रतं कृत्वा सावर्णाश्वत्थं साता सवारसा धेनुम् ॥९३-१०२॥ यत्राच्छ- ·भक्तिकाण्डे अ. ३९ अश्वत्यायो यथाशक्ति तिलराशि विधाय च ।। चखेणाछाद्य विप्राय दत्ते सोऽमीटमाग्मवेद ॥३॥ एवमश्वत्यसेवाया विधानं नारदोदितम् ।। य आचरति भक्त्या स सकलाभीष्टमाग्मवेद ॥४॥ श्रीगुरुः प्राह तां वन्ध्यामश्वत्थमहिमप ते ।। कथितो मक्तिमान्यः स ययोक्तालमाम्मवेद ॥५॥ सर्वथा संशयं त्यक्त्वा लमप्येवं समाचर ।। अत्र कल्पद्रुमोऽश्यत्यः सङ्गमे विद्यते सति ॥ ६ ॥ स्थानं तदेव चास्माकं तत्सेत्रां कुरु भक्तितः।। मवेत्ते कामनासिद्धिः कन्यापुत्रौ भविप्यतः ॥७॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं नमस्कृत्य द्विजाङ्गना ।। विनयावनता हस्तौ वध्वा भक्त्याऽब्रवीद्गुरुम् ॥ ८ ॥ पष्टयद्वाऽहं जातिवन्ध्या कुतः पुत्रो मवेन्मम ।। प्रमाणमन्ते ते वाक्यं स्वीकरोमि विनिश्चितम् ।।९।। नतिलराशि च सदक्षिणं मुशीलकुटुम्बिविप्रेम्यो दत्वाऽभीष्टं टमेत् । एवं नारदेनोः यो मस्याऽऽचरति स सर्वामीष्टं लभेत् । हे अन्ये । स्मन्वयमहिमा कथितः संशयं त्यस्वा त्वमेवमाचर । सझमे नः स्थान फल्पद्रुमोऽश्वत्यः तसेवा कुन् । ते पुत्री भविष्यतः इति श्रुधा नमस्कृत्य साऽऽह 1 पटिव जातिवन्च्याऽह कुतो मे पुत्रः। अयापि ते वचनं ·७८४ श्रीगुरुसंहिता गुरुवाश्यं कामधेनुरिति वक्ति श्रुतिः स्वयम् ॥ अतोऽहं भववो वाक्यं मत्वा स्वामिन्मजाम्यहम् ११० किमश्वत्थस्य मेऽपेक्षा भवद्वाक्यं हि कामधुक्॥ निश्चयेन भवत्पादसेवां कुर्वे यथोक्तवत् ।।११।। इत्युक्त्वा तदनुज्ञाता गत्वा स्नात्वा च सङ्गमे ॥ पट्कूलतीर्थे साऽश्वत्थं सेवयामास भक्तितः ॥१२॥ यथा श्रीगुरुणा प्रोक्ता तथा सेवां चकार सा ।। एवमाराधयामास साऽश्वत्थं त्रिदिनं सती ॥१३॥ अश्वत्थेन समं भक्त्या सिपेवे श्रीगुरुं सती॥ तृतीयदिवसे रात्रौ साध्वी स्वमं ददर्श सा ॥१४॥ स्वम एको द्विजः प्राप्य करं दत्वाऽब्रवीत्स ताम् । जाता ते कामनासिद्धिर्यद्वक्ष्यामि कुरुप्व तत् ॥ १५ ॥ गत्वा गन्धर्वनगरं गुरुनाथं त्वमादराद ।। भक्त्या प्रदक्षिणीकृत्य प्रणामं कुरु सुन्दरि ॥१६॥ स्वीकुर्वे गुरुवायं कामधेनुं मत्वा भक्त्या भजे । किमश्वत्थेन यथोक्तवद्भय- पादसेवां कुचे इत्युक्त्या पदफूटतीर्थे नात्या गुरुक्तपदश्वत्थं भेजे सा ॥३- १२॥ तृतीयरात्रौ स्वप्ने फश्चिद्विम एत्य हस्तं दत्वाऽऽह । सिद्धि ता । गन्धर्षपुरे श्रीगुरुं भक्त्या प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुरु । यदास्यति ते काम- ·भक्तिकाण्डे अ. ३९ ७८५ यद्दास्यति गुरुस्तुभ्यं कुरु त्वं तस्य भक्षणम् ।। त्वरितं ते भवेत्कार्य मनसा निश्चयं कुरु ॥ १७॥ इति स्वमै निलोक्याथ प्रबुद्धा साऽभवत्सती ।। साक्षात्कल्पद्रुमो यत्र कल्पिवं तत्र निश्चितम् ॥ १८॥ सेवां कृत्वा चतुर्थेऽह्नि मठे श्रीगुरुमाययौ ।। साची प्रदक्षिणीकृत्य हर्पण प्रणनाम ह ।। १९ ।। प्रहसन्यीगुरुर्दला फले द्वे प्राह तां मति ।। अमवत्कामसिद्धिस्ते नूनं मन फले इमे ।। १२०॥ पारणां कुरु ते कामसिद्धिर्जाता न संशयः ।। पुत्रीपुत्री प्रदत्ती ते मयाऽद्य मति निश्चितम् ।। २१ ।। विधिना पारणां कृत्वा ब्राह्मणाय गुरुक्तवत् ॥ दानं दत्वाऽथ वुमुजे गुरुदत्ते पले सती ॥ २२ ॥ समापितं च यस्मिन्दिने तस्मिन्दिने सती ।। जाता ऋतुमती साऽपि निष्कला तत्प्रसादतः ॥ २३ ॥ तद्भुलाशी ते कार्य सिव्यदिति दृष्ट्वोत्याय चतुर्थेऽन्हि कल्पद्रुमा. श्वत्थसे कृत्वा श्रीगुरुमेय प्रदक्षिणात्य मुदा ननाम गुरुः प्रहसन्दे फले दत्वाऽश ! उ भस, पारणां कुरु, ते कामसिद्विर्जात्ता, पुत्रीपुत्री प्रदत्तो न संशयः । इत्युक्ता सा गुरुतवदानानि दवा विविना पारणां कृत्वा फले चुमुजे ॥१३-२२६ तदिने गुरुप्रसादानिष्कालाऽपि सा

·७८६
श्रीगुरुसंहिता
त्रिदिनं मौनमास्थाय हविप्यानाशना सती ।।
परिवायाम्बरं श्वेतं सा नापश्यदितस्ततः ॥२४॥
दिनत्रये व्यतीते तु सुनाता सा पतिव्रता ।।
श्रीगुरोर्दर्शनं चक्रे चतुर्थदिवसे मुदा ॥ २५॥
पञ्चमेऽति समं पत्या समागत्याथ सद्गुरुम् ॥
आनर्च श्रीगुरुः प्राह सति पुत्रवती भव ॥ २६ ।।
इत्युक्ता सह पत्या सा स्वमन्दिरमथाऽगता ॥
पञ्चमे दिवसे नारी कन्याग दधौ धवात् ॥ २७॥
तां गर्भिणी समालोक्य विस्मिता अभवजनाः ॥
सर्वे परस्परं प्रोचुः कुतूहलमहो इदम् ॥ २८ ॥
अहो अभिनवं त्वत्र चित्रं पश्यत निष्कला ।।
वन्ध्याऽपि गर्भिणी जाता सोमनाथस्तु भाग्यवान् २९
ततस्तस्याः पतिस्तुष्टः सोमनाथाभिधो द्विजः।।
श्रीगुरोराज्ञया चक्रे क्रियाः पुंसवनादिकाः ॥ १३० ॥
रजस्वला जाता । त्रिदिनं श्वेतवस्त्रा हविष्याशना सा मौनेनास्थाय
चतुर्थेऽन्हि सुनाता सा मुदा गुरुं दृष्ट्वा पश्चमेऽन्हि पत्या सह श्रीगुरु-
मानर्च । स तामाह । 'पुत्रवती भवेति' तथेति सा पत्या सह गृहमेत्य
पतिसङ्गात्तदिने गर्भे दधौ । अतः कन्या जाता। तां गर्भिणी दृष्ट्वा सर्वे.
ऽन्योन्यामूचुः अहो नवं चित्रम् । निष्फला गर्भिणी जाता, सोमनायो
भाग्ययान् ॥२३-२९॥ तुष्टस्तत्पतिर्मुज्ञिया पुंसवनादि चक्रे ॥३०॥

·भक्तिकाण्डे अ. ३९ - तथा च सोऽष्टमे मासे सीमन्तोन्नयनं सती ।। सन्तुष्टा गुरुणाऽऽदिटा द्विजेभ्यो वायनान्यदाद ॥३१॥ मेने जनो नवाश्चर्य बन्ध्याया गर्भधारणम् ।। पलिक्न्याः कौतुकेनैव वायनादिप्रदापनम् ॥३२॥ ऊचुरन्ये प्रसन्नोऽभृच्छ्रीनृसिंहसरस्वती । परदोऽस्यार्चनात्सद्यः पुमाः सुलभा नृणाम् ।। ३३ ।। . त्रिमूर्तेरवतारोऽयं श्रीनृसिंहसरस्वती ।। प्रादुरास मुवि वातुं स्वमतान्सुमनोहरः ॥ ३४॥ एवं नानाप्रकारस्ते तुष्टुयुः श्रीगुरुं जनाः ।। गङ्गाऽतिहष्टचित्ता सा वायनानि ददौ मुदा ।। ३५॥ दत्वैवं वायनानीशं गुरुं प्राप्य ननाम सा ॥ आशिषोऽपि ददौ तस्यै सन्तुष्टो भक्तवत्सलः ॥ ३६॥ संहृष्टा विप्रवनिता साष्टाङ्गं प्रणिपत्य सा॥ नानामकारैस्तुष्टाव विनयावनता सती ।। ३७ ॥ अष्टमे मासि सीमन्तोनयनं च । तुष्टा सा गुर्वाज्ञया वायनानि ददौ॥३१॥ पन्ध्यायाः पलिक्या गर्भधारण वायनदानादि च दृष्ट्वा साथी लोका ऊचुः । सयो वरदः श्रीनृसिंहसरस्वती प्रसनश्चेत्पुरुषार्थाः सुलमाः। मुदि भक्तानातु त्रिमूर्त्यवतारोऽयं प्रादुरासेति । गर्मिणी वायनानि दया १ शुमकेशायाः.

·भक्तियाण्डे अ. ३९ ७८९ इति ज्योतिपिका ऊचुः कन्याया जातकं तदा।। आनन्दितः सोमनाथो द्विजादिभ्यो धनं ददौ ॥४४॥ जातके सूतकेऽतीते मुनाता सा पतिव्रता॥ मुतान्विता व युता गुरुदृष्टयर्थमागता ॥ ४५ ॥ निधाय पुत्रिकां भवत्या श्रीगुरोः पदसन्निधौ ।। एकभावेन साटाझं प्रणनाम गुरुं सती ॥४६॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धन्यासि वाले पुत्रवतीति ताम् ॥ हार्दनाश्वासयामास श्रीगुरुपगुहर्पितः ॥ ४७॥ साऽप्युत्थाय गुरुं प्राह मत्कुक्षि नागतः सुतः।। सरस्वतीयं सम्प्राप्ता मा विस्मर निजं वचः ।।४८॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा प्रहसन्नत्रवीद्गुरुः ।। संशयं मा कुरु प्रानि पुत्रस्तव मविप्यति ॥ ४९।। इत्युक्त्वा श्रीगुरुः कन्यां वां समादाय सस्मितम् ॥ कथयामास सर्वेभ्यः कन्याया मावि लक्षणम् ॥१५०॥ जातकं दृष्ट्वाचः । कन्येयं शुभलक्षणाऽस्याः कुलवृद्धिर्भविष्यतीति । हरः सोमनायस्तेभ्यो धनं ददौ । सूतकेऽतीते मुझाता सधवा समुता सा गुरुमेन्याने पुनी निधाय माया साशाझं ननाम। पुत्रवति उत्तिष्ठति मेम्णोत्यापिता सा श्रीगुरुमाह । सरस्वतीयं टन्धा न पुत्रः। स्ययाक्य स्मर । श्रीगुरुहसन्नाह । संशयं मा पुरु। पुत्रो भविष्यनीति ॥४१-४९॥ इत्युक्या कन्पामादायाऽद । इयं पूयुः सौभाग्यवती सती धर्मरता ·. श्रीगुरुसंहिता 'अस्याः शतायुपः पुत्राः पौत्राथ बहुशः शुभाः ।। मविष्यन्ति स्वयमियं पूर्णसौभाग्यवत्यपि ॥ ५१ ।। भवेदस्याः पतिर्ज्ञानी चतुर्वेदपरायणः॥ भूमण्डले नन्दतेऽस्या अटैश्वर्ययुतं कुलम् ।। ५२ ।। पतिव्रताधर्मरता पुण्यशीला वियं सुता ।। भूमौ भविष्यति ख्याता समस्तजनवन्दिता ॥ ५३॥ राजा दक्षिणदेशीयो दर्शनायागमिप्यति ॥ अस्या भो दम्पती पुत्रो युवयोाग्मविष्यति ॥५४ ।। इति श्रीगुरुमूर्तिस्तत्कन्याया लक्षणं जगौ ॥ नताऽऽह विप्रवनिता पुत्रो भवतु मे गुरो ॥५५॥ श्रीगुरुः प्राह कीहक्ते तनयोऽपेक्षितो वद ॥ योग्योऽल्पायुः शतायुर्वा मूर्यो वद यथार्थतः ॥५६॥ इत्युक्ता गुरुणा प्राह भगवन्तनयो मम ।। विद्वान्योग्यः पञ्चपुत्रजनकोऽपेक्षितो गुरो ॥ ५७ ॥ मुशीला ख्याता बहुपुत्रपौया भविष्यति। अस्या दर्शनाय दक्षिणदेशीयो राजागमिष्यति । अस्याः पतिर्शानी येदपारगश्च भविष्यति । अस्याः युले ऐश्वर्य स्थास्यति । पुत्रो वा कोहगपेक्षितः शतायुखोऽल्पायुर्वि- दान्या । गहाऽऽह । विद्वान्योग्यः पञ्चपुत्रोऽपोक्षतः । वरदो गुरुस्तयेति ·भक्तिकाण्डे अ. ३९ ७९१ तथेति श्रीगुरुः प्राह वरदो मक्तवत्सलः ॥ दम्पती तु ततस्तुष्टावानन्देनापतुहम् ।। ५८॥ उत्तस्तस्याः मुतो बने वेदशास्त्रपरायणः ।। तस्यामवन पञ्च पुत्राः श्रीगुरोः सम्प्रसादतः ॥ ५९ ॥ कन्याया लक्षणं तूक्तं यथा श्रीगुरुणा तथा ॥ प्रसिद्धममवद्धृष्टा सानन्दा सा सरस्वती ।। १६० ॥ दीक्षितोऽभूत्पतिस्तस्याः स राष्ट्रपु चतुर्वपि ।। प्रसिद्धोऽभूत्सुकृपया श्रीगुरोनामधारक ।। ६१ ॥ एवं पटयन्दवन्च्याया जाता कन्यासुती मतौ ।। नामधारक शिप्येयमीशी श्रीगुरोः कृपा ।। ६२ ।। निथयो यस्य मनसि तस्य सिद्धिस्तु तत्क्षणम् ॥ सद्गुरुः सेवनीयोऽतो निर्व्याजं चैकमक्तितः ॥ ६३ ।। इति गगनावरसुतः मरस्वत्यमिधोऽवदद ।। गुरोधरित्रं मो लोकामीष्टदं सद्गुरुं मज ॥ ६४ ॥ तारभिनन्य गमयामास ॥५०.५८॥ तनम्तम्याः घेदनः पुत्रो जातः । स शरणमादापचपुत्रान् टेमे। यथा श्रीगुरणा कन्यामविश्यमुक्तं तथैर जातं । सरस्वती सदा दृष्टाऽभूत् । तत्पतिदीक्षितो भूत्वा प्रत्यातोऽभूत् । नामसारकैर श्रीगुरोः या पष्टिपाध्यायाः पुत्रीपुत्रो जाती ईशी-

·७९२
श्रीगुरुसंहिता
भजेद्यः श्रीगुरुं भक्त्या तस्य दैन्यं कुतो भवेत् ।।
यो यं चिन्तयते काम तस्मै तं राति सद्गुरुः ।। ६५ ॥
श्रीगुरुमूर्तिः कामधुगेनामाश्रयतीहोत्तमचिददीनः॥
तस्य समस्ताभीप्सितकामान्पूरयतीशो मङ्गलधामा ६६
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
स्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां भक्तिकाण्डे एकोनचत्वारिंशः (अध्यायः)॥
॥ आदितः श्लोकाः ॥ ५०५६॥
गुरुकृपा । यस्य निश्चयस्तस्य तक्षणं गुरुप्रसादोऽतो निष्कपट भक्त्या
सेव्यः गङ्गाधरपुत्र आह । हे लोकाभीष्टदं गुरुचरिनं भज । भजतां कुतो
दैन्यं गुरुरिष्टं दत्ते ॥ श्रीगुस्मुर्तिः का० ॥ १६६ ।। इति चूर्णिकायाँ
एकोनचत्वारिंशः ॥ ३९ ॥
॥ इति एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥

·॥ अथ चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥ श्रीगणे० ॥ सिद्ध ऊचेऽपूर्वकयां वक्ष्ये ते नामधारक । शुप्फकारस्य वृक्षोऽभृद्विचित्रां शृणु तां कथाम् ॥१॥ गुरौं गन्धर्वनगरे स्थिते कुष्टार्दितो द्विजः ।। याजुपो नहास्य आगतो गार्यगोत्रजः ॥२॥ स एत्य भक्तिभावेन प्रणनाम गुरोः पदे ।। तुष्टाव बहुभिः स्तोत्रः समानीय करद्वयम् ॥ ३॥ गुरुमूर्ते जय जय श्रुता ते ख्यातिरुत्तमा । परः पुमान्परञ्ज्योतिर्मुमस्त्वं भक्तवत्सलः ॥ ४ ॥ सम्भृयास्मिन्हि संसारे भावो मेऽभवदश्मवत् । अयं कुछीति मां स्वामिन्सर्वे निन्दन्ति व द्विजाः ||५|| अथ अध्यायमारसंग्रहश्लोकोऽयम् - ग्रयुगमितेऽत्र कुष्टविनिवृत्त्यै नरहरयेऽवदास समिदचाम् । त पिटपी द्विजश्च शुचिरासीदिपमजीतिरिन्नमालिनी ॥ १ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सिद्ध आह] अकयां पश्ये शुल्ककारात्य वृक्षोऽमरा । तन युष्टातो पाजुपो गायगोत्रो नरहरिनिनो भत्त्याऽऽगत्प गुरपद नया करो साधाय बास्तोतस्नुष्टार ॥ १-३॥ गुग्ने, जय । ते प्यातिः श्रुता। परन्योतिर्भतास शाम निवासमायोऽस्ति।

·. . श्रीगुरुसंहिता अभ्यस्तापस्तम्बशाखमपि निन्दन्ति मां द्विजाः ॥ अङ्गहीनोऽयमिति मां भोजनायाह्वयन्ति नो॥६॥ प्रातरुत्थाय मे वक्त्रं केऽपि नेक्षन्ति कुष्ठिनः।। तन्मेऽतिदुःखं भवति किमतो जीवितेन मे॥७॥ जन्मान्तरेऽप्यसंख्यातं पातकं हि मया कृतम् ।। तस्येदृक्परिपाकोऽयमतः सोढुं न शक्यते ॥८॥ व्रतानि नानातीर्थानि सेवितानि मया प्रभो॥ पूजिता देवताः सर्वा न शान्तो मे गदस्ततः ॥९॥ निश्चयेनागतोऽस्म्यद्य न करोपि कृपां मयि ।। यदि तर्हि तवाग्रेऽद्य प्राणांस्त्यक्ष्यामि सद्गुरो ॥१०॥ इति निश्चयमाभाष्य विनयावनतो द्विजः॥ दयस्व श्रीहर इति प्रार्थयामास सादरम् ॥११॥ भूयोऽपि च नमस्कृत्य स्तुत्वा नानाविधैः स्तवैः ।। दर्शनं ते भवतु मे लोहस्पर्शवदीश्वर ॥१२॥ कुष्टिनं मा निन्दन्ति । यजुःशाखाऽधीता। कुष्ठिनं मां भोजनार्थ नाह- यन्ति । मुखमपि नेक्षन्ति । इतोऽतीय दुःखं । किं जीवितेन, जन्मान्तरेs- संख्या दोषाः कृताः । तफलमेलन्सोई न क्षमः ॥५-८॥ प्रततीर्थदेवार्च. नादिनाऽस्य शातिर्नामत् । यदि ते कृपा न घेर्हि प्राणांस्यश्य इति निधित्यागतोऽस्मि हरे। दपस्य। पुनर्नत्याऽऽह । लोहस्पर्शवते दर्शन ·भक्तिकाण्डे अ.४० इति तस्य वचः श्रुत्वा करुणं भक्तवत्सलः ।। श्रीगुरुः कृपया प्राह शृणु तं नामधारक ।। १३ ।। श्रीगुरुः प्राह वे पूर्व महादोषाः कृतास्त्वया ।। तेनैव कुष्ठरोगेण पीडितोऽसि बहु द्विज ।। १४ ।। अद्य वे कथयाम्येकमुपायं दोषनाशनम् ।। तेन शुद्धो दिव्यदेहो भविप्यस्यचिराद्विज ॥ १५॥ अत्रान्तरे चतुर्व शुष्ककाष्ठं प्रगृह्य तु ।। उदुम्बरस्य सम्माप दार्थ कोऽपि मानवः ।।१६।। तदृष्ट्वा श्रीगुरुः प्राह विप्र काष्टमिदं द्वतम् ।। निश्चयेन गृहाण त्वं यथा वक्ष्ये तथा कुरु ॥१७॥ काष्ठं नीत्वा जवेन त्वमिदमारोपय द्विज ॥ मीमावटे सङ्गमस्य पूर्वभागे तु वृक्षवत् ॥१८॥ ततय सङ्गमं गत्वा स्नात्वाऽऽगत्यार्चय द्विज ॥ अश्चत्यवृदं च पुनः सङ्गमे स्नानमावर ॥१९॥ मेस्त्विति करुणं श्रुत्वा भक्तवत्सरः कृपयाऽऽह । पूर्व ते महादोषाः कृतास्ततः कुछपीडितोऽसि । तनाशीपायं यदरे । तेन शुद्धो दिल्यदेहश्च भवियसि । अत्रान्तरे शुष्कमौटुम्बरकाष्टं गृहीत्वा कश्चिदागतस्तदृष्ट्वा गुरुराह । निश्चयेनेदं काष्ठं नीत्वा भीमातटे सङ्गमेशपूर्वमागे आरोग्य ।९-१८॥ स्नात्यऽश्वत्थं सगमेशश्चाभ्पर्य पुनः सङ्गमे क्षात्या ·७९६ .: श्रीगुरुसंहिता जलपूर्णौ च कलशौ द्वौ समानीय भूसुर ।। त्रिकालं शुष्ककाष्ठं तंदभिपिञ्च मदुक्तितः ॥२०॥ यस्मिन्दिने तु काठेऽस्मिन्नागमिष्यन्ति पल्लवाः॥ तव पापं तदा नश्येच्छोभनाङ्गो भविष्यसि ॥२१॥ इति श्रीगुरुनाथस्तमादिदेश यथा तथा । विश्वासेनैव स तदा विमः कासमुपागतः ॥२२॥ काष्ठं मूर्ध्नि समादाय नीत्वा भीमातटं स च ॥ सङ्गमेशाग्रतो गत खात्याऽऽरोप्य च तत्र तत् ॥ २३॥ इति श्रीगुरुणा प्रोक्तं तस्मै विप्राय तत्तथा ।। स भक्त्याऽव्यभिचारिण्या चकार ब्राह्मणो मुदा २४॥ एवं सप्तदिनं चक्र उपोपणपरो द्विजः॥ घटाभ्यां जलपूर्णाभ्यां श्रद्धयाऽभिपिपेच सः ॥२५॥ अपेक्ष्य कर्म तद्घोरं तमाहूयेतरे द्विजाः || अनुज्ञाया गुरोस्तत्वं स्यापयन्त इवात्रुवन् ॥ २६ ॥ किमेतत्कुरुप विन शुष्ककाष्ठस्य सेवनम् ॥ कि भविष्यत्यजीवस्य कि भविष्यति तेन ते ॥२७॥ जटपूर्णघटस्यमानीय काष्टममिविश्च । यहिने पल्लायत भवेचदा ते पापना- सोऽनधि भविष्यतीत्यानमः स विधारोन फाष्ट मनि घृत्या नात्या गुमायदारोग्योपोप्य मया ससाबमभिविपेच । तयोरं फर्म पीक्ष्य से विजा ऊचुः । फिमेरा सेचनाएछुप्या पाष्टं जीविपति कि । यरदस्य गुरोः ·. भक्तिकाण्डे अ.४० ७९७ गुरुमूर्तिः कृपासिन्धुर्भक्तानां वरदोऽस्ति हि ।। सर्वेषु दयवे तस्य सद्य एव कृपास्ति हि ॥ २८॥ न निष्कृतिस्तबाघस्य ततः काष्टं समर्पितम् ॥ च्यर्थ कष्टं करोपीदं विश्वस्य श्रीगुरोर्वचः ।। २९ ।। इति श्रुत्वा वचस्तेषां प्रगतो ब्राह्मणोऽब्रवीत् ।। कामधेनुर्गुरोर्वाक्यं भविष्यत्यन्यया कथम् ॥ ३० ॥ श्रीगुरुः सत्यसङ्कल्पस्तस्य वाक्यं कथं भूपा ।। काष्ठस्य वृक्षो मविवा सत्यं धैर्य मयि स्थितम् ॥३२॥ निर्धारो मनसोऽयं मे महावाक्यं न चान्यथा ॥ प्राणान्दत्वाऽप्यहं नूनं करिष्ये सद्गुरोर्वचः ॥ ३२ ॥ एवं सर्वान्समामाप्य शुष्ककाटं स भक्तितः॥ ब्राह्मणः सेवयामास पररपि निवारितः॥ ३३॥ एकस्मिन्दिवसे शिप्या गुरुं प्राप्यानुवनिदम् ।। स्वामिन्दिजाय किं प्रोक्तं शुष्ककाष्ठस्य सेवनम् ॥३४॥ सय एव कृपा ॥ १९.२८॥ ते शुद्धिर्न भविष्यतीयतः काहं दत्तं। व्यर्थमिदमिति चाटिनोऽपि स माह । सन्यसकल्पो गुरुस्तचोऽसन्य भरेकि। काष्टस्यापि वृक्षो मयिमतीति मे धर्यमस्ति । महावाक्यं न मोघं । तदर्थ प्राणान्दास्ये इत्यामान्य बारितोऽपि काष्टं भेजे। शिष्या गुरुनेत्याही स्वामिक दिजायोक्ता स समाहमुपोषित. काप्ट मजति ।

·७९८ श्रीगुरुसंहिता उपोपितः स सप्ताह काष्ठं भजति सन्ततम् ।। गुरुवाक्यस्य निर्धारं स चकारैकभावतः ॥ ३५॥ व्यर्थ कष्टं करोपीदं मौख्र्येणेति च वोधितः॥ तथा निवारितोऽस्माभिरपि न स्वीचकार सः॥३६॥ स विप्रो वक्ति चास्मान्मे न फाष्ठस्य प्रयोजनम् ।। गुरूक्तरेव मेऽपेक्षा स स्वोक्तं सत्करिष्यति॥ ३७॥ इति निश्चित्य मनसा काष्ठं भजति स द्विजः।। दिनानीतानि ससैवमम्भोऽपि न पियत्यसौ ॥ ३८॥ इति शिष्यवचः श्रुत्वा श्रीगुरुस्तानथाब्रवीत् ॥ यस्य भावो यथा तस्य तथा सिद्धिर्भविष्यति ॥ ३९॥ कारणं गुरुवाक्यं तु शिष्याणां सिद्धिकारकम् ।। यस्य भावो यथा तस्य तथा सिद्धिर्भविष्यति ॥४०॥ एतदर्थमिमं पुण्यमितिहासं वदामि वः॥ सूनेन कथितं स्कन्दपुराणे दृढमक्तिदम् ॥४१॥ 'प्प फाष्ट फरोपीति' पारितो योधितोऽपि सोऽस्मान्ते । फि काष्ठेन । मे गुपचनापेक्षा । स स्वोक्त सयं फरिष्यतीति निर्धार्य ससाई जटमप्य- पाया काष्टं भजति ।। २९.३८ ॥ इति शुत्या श्रीगुस्साह । यस्य याह. ग्मायस्मादसिद्धिः सिष्याणां गुरखाक्यं तारणम् । एतदर्थ स्थान्दोक्त- ·भक्तिकाण्डे अ. ४० पप्रच्छुपयः सूत्र पौराणिकम पुरा ॥ गुरुमक्तिप्रकारं यं तं ते वक्ष्यामि विस्तरात् ॥ ४२ ॥ सतोनवी पिश्रेष्ठान्गुरुमक्तिविशेपतः॥ संसारतारिणी त्वीदनान्यत्सुगमसाधनम् ॥ ४३ ॥ गुरुयोग्योऽथवाऽयोग्य इत्यादि न विचारयेत् ।। गुरुं ब्रह्ममयं ध्यात्वा सेवां कुर्वीत भक्तिमान् ।। ४४ ॥ दृढभक्तिर्यस्य तस्य सर्वसिद्धिः क्षणेन हि || अतो विहाय सन्देहं मावधानो मजेद्गुरुम् ॥ ४५ ॥ गुरोन्यूँनं न वीक्षेत भावयेदीश्वरं गुरुम् ।। नरदृष्टया न चीक्षेत त्रिमूर्विं भावयेद्गुरुम् ॥ ४६॥ एवं निश्चित्य मनसा यो मजेच्छीगुरोः पदे ॥ शूलपाणिर्मवेत्तस्य प्रसन्नो नात्र संशयः ॥४७॥ मन्ने दीर्थे द्विजे देवे देवन्ने भिपजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति ताशी ॥१८॥ मितिहासं वच्मि । ऋपिभिः पृष्टः मूतो गुरभक्तिप्रकारमाह । भरतारिणी गुरुभक्तिरतः मुलमसाधनं न । योग्योऽयोग्य इति गुरुन मन्तव्यः । त अलवुया मजेत्। यम्य इदमक्तिम्तन्याशु 'सिद्धिरतोऽसन्देहं गुरु भजेत् ।। ३९.४६ ।। गुरमीश्वरं मन्या तन्न्न्यूनं न वीक्ष्यं । स ध्याऽपि न योश्यः । एवं यो मतस्मै शिषः प्रमीदति। मन्त्र तीर्थ द्विजे देवे देग्ने मिपजे गुरी पारशी भावना तादृशं फलम् ।।४६-४८॥ गुरं शि.

·श्रीगुरुसंहिता मन्त्रादिपु यथा भक्तिर्भविष्यति तथा फलम् ।। तथा गुरुं शिवं पश्येद्यस्तस्येशः प्रसीदति ॥४९॥ ईदृशी फलदा सद्यो गुरुभक्तिपीश्वराः।। दृढभक्तिप्रदं त्वत्र कथयिष्ये निदर्शनम् ॥ ५० ॥ पुरा पाञ्चालनगरे सिंहकेतुरिति श्रुतः ।। राजाऽभूत्तस्य तनयो धार्मिकोऽभूद्धनञ्जयः॥५१॥ • एकदा राजपुत्रोऽसौ मृगयायै वनं ययौ ।। मनुष्यवर्जितेऽरण्ये निर्जलेऽपि चचार सः॥ ५२ ॥ राजपुत्रस्तृपाकान्तो दृतेन शमरेण च ॥ पर्यटन्नटवीं श्रान्तः सुतरां दाहपीडितः ॥ ५३॥ श्रान्तः शपरतेन सहितः पर्यटन्स च ।। दूराद्ददर्श सहसा जीर्णमेकं शिवालयम् ।। ५४ ॥ लिगानि तन मेदिन्यां पतितानि वहनि च ॥ दूतो गृहीत्वैकलिङ्गं पाहेदं सुमनोहरम् ॥ ५५ ॥ धीक्षेदी हम्मतिः समः पालदाऽग्न निदर्शनं वच्मि । पाचाले धार्मिको धनञ्जयः सिंहकेतुपुत्र एकदा निर्जठे यने मृगपार्थ गाया तृपितः शवरेण सहक देवाटय दृष्टय तत्रैकं पतितं चार लि शबरो जमाह । राजपुत्र- स्तमाह । अनेन किं करिष्यमीद यहनि लिलानि । स आह । गायिष्ये ।

·भक्तिकाण्ड़े अ.४० इत्युक्त्वा लिङ्गमादाय करे स गवरस्तदा ।। राजपुत्रः स्थितो यत्र तत्र तं समुपागतः ।। ५६ ।। राजपुत्रस्तदा प्रेक्ष्य शबरं दूतमत्रवीत् ।। किं करिष्यसि लिनेन लिड्नान्यत्र यहनि हि ।। ५७॥ दतो राजसुतं प्राह लालसा मम मानसे ॥ पूजनीयं लिङ्गमित्थं गृहीतमत एव मे ॥ ५८॥ इति दूतवचः श्रुत्वा राजपुत्रः स्मिताननः । प्राह सम्यगिदं लिगमकमक्त्या समर्चय ॥ ५९ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा नवा दृतोऽनवीन्नृपम् ।। लिङ्गं केन विधानेन पूज्यं कथय मे प्रमो ॥६०॥ जात्याऽहं शबरोऽप्यत्रो न जानेऽर्चनविस्तृतिम् ।। विस्तरेण बदाशेपं प्रमो वं मे गुरुर्भव ॥ ६१॥ राजपुत्र उवाचामुं लिदगमेतगृहं नय ॥ स्थापयित्वा शुचिस्याने गन्वपुप्पादिनार्चय ।। ६२ ।। सस्मितो राजपुन आह । मक्याऽर्चयोत्तममिइन् । ४९-५९ ॥ स माह । जात्या शबरोऽहं । न जानेऽर्चतशिंय ते बद। च मे गुरः । राजपुर साह । टि नीका गृहे शुचिस्याने संम्धान्य शिम या मार्यया सह सावधानेन गन्धपुष्पाशुपचारमस्याऽम्प, निये चिनामल्न समय, ·८०२ श्रीगुरुसंहिता सावधानेन मनसा स्त्रिया सह समर्चय ।। गिरिजारमणं मत्वा लिङ्गमेतत्सदेव हि ॥ ६३॥ नानापुष्पाणि गन्धांश्च पूजनार्थ समानय ।। धूपदीपादिनाऽऽपूज्य भक्त्या भस्म निवेदय ॥ ६४.॥ श्मशाने यचिताभस्म प्रत्यहं वत्समानय ।। तनिवेदय लिङ्गाय प्रसादं भक्ष भार्यया ॥६५॥ यद्यदनासि तत्सर्वं पूर्वमस्मै निवेदय ।। एवं पूजाविधानं ते कथितं दूत सर्वशः ॥६६॥ इति राजकुमारोऽस्य गुरुर्भूत्वाऽवदद्विधिम् ॥ शबरो मनसा सम्यनिर्धारं कृतवान्धिया ॥६७॥ सन्तुष्टः शनरो लिङ्गं गृहीत्वैकं गृहं ययौ ॥ प्रसन्नं मेऽभवल्लिङ्गमिति नाय शशंस सः ॥ ६८॥ गुरूपदिष्टवल्लिङ्गं पूजयामास सोऽन्वहम् ॥ नित्यं निवेदयामास चिताभस्मातिभक्तितः ॥ ६९॥ शबरी शवरश्चापि भक्त्या लिङ्गं समार्चयत् ॥ नैकस्मिन्दिवसे लेभे चिताभस्म कुहापि सः॥७० ।। यदशासि तत्सर्व निवेद्य प्रसाद भार्यया सह भक्षेति श्रुत्या तुष्टः शबरी लिङ्गं गृहमानीय शिवः प्रसन्न इति भार्यामुक्त्या भक्त्योपदिष्टवत्स- भार्योऽभूजयत्। एकस्मिन्दियसे सप्तप्रामान्द्रजञ्छ्रान्तोऽपि भस्म न लेभे ।। ६०.७० ।। स खिन्नःस्त्रियमाह । लिङ्गपूजा न जाता । यथा गुरुणोक्तं ·भक्तिकाण्डे अ. ४० ८०३ चिताभस्म न लेभे स ग्रामाद्यामं वजनपि ॥ एवं स पर्यटन्सप्तप्रामाभ्यान्तो गृहं गतः ।। ७१।। चिन्तयामास बगुशः खिन्नः पप्रच्छ स स्त्रियम् ॥ किं करोमि त्यजिप्यामि प्राणान्याणमियेधुना ||७२॥ लिङ्गपूजा न हि भवेच्चिताभस्म विना प्रिये ।। चिताभस्म न लब्धं में दिक्षु सर्वासु चाधुना ।। ७३ ।। यथैव गुरुणाऽऽदिर निवेद्यं तत्तथैव हि ॥ अन्यथा तु वृथा पूजा शिवलिङ्गस्य भामिनि ।। ७४ ।। गुरुवाक्यं न यः कुर्याद्रौरवं नरकं ब्रजेत् ।। न दूरं पातकं तस्य सदा दारिद्यमाक्स च ।। ७५ ॥ अधोगतिर्भवेत्तस्य नरकोऽसण्डितोऽस्य च ।। गुरुमक्ति तु यः कुर्यात्स निस्तीर्णो भवार्णवाद ॥७६॥ वेदाः सर्वाणि शास्त्राणि वदन्त्येवमिति श्रुतम् ।। अतः शयरि लिङ्गार्य माणांस्त्यस्यामि निम्बयान ॥७७॥ इति पत्युर्वचः श्रुत्वा शत्ररी प्राह सस्मिता ।। किमर्थ क्रियते चिन्ता चितामस्म ददाम्यहम् ॥७८।। तथाऽऽचरणीयमन्यया वृथा पूजा। गुस्वाक्याकरणे पापं नरको दारिद्य च । गुस्वाक्याचरणाबाधेमोक्ष इति शास्त्र । सर्वदिश्वद्यान्विष्टमपि मस्म न टस्थमतः प्राणान्दास्ये। शबरी आह । सिमर्थ चिन्ता। गृहे वहु- ·८०४ श्रीगुरुसंहिता नाथ मां सदने रुवा वन्हि प्रज्वालय द्रुतम् ।। सन्त्यत्र बहु काष्ठानि देहो दग्धो भविष्यति ॥ ७९ ॥ वत आदाय तद्भस्म शङ्कराय समर्पय ।। बतमङ्गं न कुरु भो हर्षेणैव वदामि ते ॥ ८ ॥ उत्पन्नस्यास्य देहस्य ध्रुवो नाशः कदापि हि ॥ अतोऽद्य शिवकार्यार्थ मम देहं समर्पये ॥ ८१ ॥ इति स्त्रिया वचः श्रुत्वा स खिन्नः शयरोऽवदत् ।। प्राणप्रिये तब प्राणान्हरिप्यामि कथं वद ।। ८२॥ प्राग्वयस्कासि रूपेणाप्रतिमाऽसि न वीक्षितम् ।। सन्तानसौख्यमद्यापि संसारेऽस्मिस्त्वयाऽनघे ।। ८३॥ नाद्यापि ते मनस्तुत गृहसौख्यं न वीक्षितम् ॥ माता ते त्वां ददौ मह्यं रक्षार्थ प्राणवल्लभे ॥ ८४ ॥ वामहं घृतवानस्मि साक्षिणोश्चन्द्रसूर्ययोः ।। रक्षामि प्राणवदिति त्वामानीता मया गृहम् ॥ ८५ ।। फाष्टानि सन्ति। तत्र मां दग्ध्या तद्भस्म शिवायार्पय । नतमहं मा कुरु । मुदा बच्मि ॥ ७२-८० ॥ देहस्य कदापि नाशोऽतः शिवकार्या समर्पयेति श्रुत्वा खिन्नः शबर माह । प्राणप्रिये, त्वं प्राग्वयस्का रूपेणा- प्रतिमाऽदृष्टसंसारसुखाऽजातापत्याऽत्ताऽसि। ते पितृभ्यां मे दत्ता । रक्षामीतीन्दुसूर्यसाक्षितो वृतां त्वां कथं हन्मि । ते हननात्पापं भवेन्मा ·भक्तियाण्डे अ.४० ८०५ अतस्ते दहनात्सापान्यमिवानि भवन्ति मे ।। स्त्रीहन्तेति वदिप्यन्ति मां हनिप्याम्यतः कथम् । ८६॥ मया त्वयि हतायां च प्राणेश्वरि कथञ्चन ।। त्रिपुरारिः कथं तुप्येत्पुण्यं यायादयं स्पृशेत् ।। ८७ ॥ माता ते दुःखिता स्त्रीमं पिता ते च शपिष्यति ॥ अद्यापि तब लावण्यं नृत्नवद्भाति मे प्रिये ॥ ८८॥ शरीरेणव लोकोऽन बतादीनि करोति च ।। दग्धुमर्हति तत्कि मे स्याज्जीवदेहदाहतः ।। ८९॥ इति पत्युर्वचः श्रुत्वा विनता प्राह साऽङ्गना ।। किमिदं भवतोऽज्ञानं मोहाद्वक्ति मृपा मवान् ।। ९०॥ स्वमदृष्टोपमो देहो नश्वरो जलफेनवत् ।। स्थैर्य कदापि नास्त्यस्य जातस्य मरणं ध्रुवम् ॥९१॥ पिठम्यां मेऽर्पिता तुभ्यमहमांगमेव ते ॥ प्राणनाथ भवतो मे मिन्नमात्रः कुतो बद ॥१२॥ स्त्रीहन्तेति वदिष्यन्ति। ततः शिवः कथं तुष्ट्येत् । ते पितरौ मां शपि- प्यतः १ ते लागण्यं नूनं भाति । देहेन नतादि कुर्वन्ति स जीवदेहः कर्य दग्धुमर्हति । साह | फिमिदं भवतोऽज्ञानं । मृपा मोहोऽयम् ॥ ८१-९० ॥ स्वमदृष्टयज्जलफेनवच्छरीरस्य क स्यैर्यम् । जातस्य मृत्यु वः । पितृम्या दत्ताऽहं तेऽङ्गिमामिनी । क मिनभावः शिवाय ·८०६ श्रीगुरुसंहिता अहमेव तवात्मा त्वं ममेति च विचार्य हि ॥ कुतोऽस्प दहनादोपः स्वार्धदेहं विजानतः ।। ९३ ।। क्षिताधुत्पद्यते यः स नश्वरो निश्चितो बुधैः ।। अतो मे देहसाफल्यं कुर्वीशोऽपि प्रसीदति ॥१४॥ एवं नानाप्रकारैः सा बोधयित्वाऽपि च स्वयम् ।। गृहं गत्वाऽनवीन्नाथ दीपयाग्निमिति प्रिया ।। ९५ ।। शबरोऽपि च सन्तुष्टो गृहद्वारं पिधाय च ।। अग्निं प्रदीपयामास भस्मसादभवद्गृहम् ॥१६॥ दग्धापि शत्ररी तत्र तद्भस्मादाय शम्भवे ॥ भक्त्या निवेदयामास शबरो नित्यवन्मुदा ।। ९७ ॥ ईश्वरे पूजिते तस्य महानन्दोऽभवत्तदा ।। दग्धा मार्येति शबरो न सस्मार मुदान्वितः ॥९८॥ श्रद्धाभक्त्या महेशस्य पूजां कृत्वा स नित्यवत् ।। करे प्रसादमादाय प्रेम्णा मार्यामुपायत् ।। ९९ ॥ स्वार्धदेहदाहात्कुतो दोषः। क्षितौ जात नश्वरमतो मे देहसाफल्यं कुरु । शिवः प्रसीदेत् ।।९१-९४ ॥ एवं योधयित्या सा स्ययं गृहं गलाऽऽह । अग्नि दीपयेति । शबरोऽपि तुष्टो गृहहार वझा गृहं दाध्या भाभस्मादाय मक्या शम्मये निवेद्य मुदितो दग्धा भाति विस्मृत्य नित्यवत्प्रसादमादाय प्रेम्णा स्त्रियमाहयत् ।। ९५.९९ ॥ तदा शिवप्रसादासाऽऽगत्य प्रसाद- ·भक्तिकाण्डे अ.४० ८०७ यथा प्रत्यहमभ्यर्च्य शिवमाय स स्त्रियम् ॥ दचा प्रसादं स्नेहेन तया सह मुनक्ति सः ।। १०० ॥ तथैव वस्मिन्दिवसे विस्मृत्या स्त्रियमाह्वयत् ।। तदैव सुप्रसन्नोऽभूत्रिपुरारिः कृपाकरः॥१०१॥ उपस्थिता तदा सैव शबरी सुस्मितानना॥ करे प्रसादमादाय निजगेहं ययौ मुदा ॥ २॥ पूर्ववञ्च गृहं दृष्ट्वा शयरो विस्मितोऽभवत् ।। उवाचेदं किमाश्चर्य पूर्ववद्दश्यते गृहम् ।। ३ ।। शवरः स्त्रियमाहूय पप्रच्छ कथयाङ्गने । कथं दग्धापि भूयस्त्वमागवाऽसि सुमध्यमे ॥ ४ ॥ शनरी सा पति प्राह स्मरामीदं यथार्थतः ।। गृहं यदाऽग्निना दग्धं तदाऽहं निद्रिताऽभवम् ॥ ५॥ महाशीतार्दिता गाढं सदने निद्रिताऽभवम् ॥ भवदाहानमाकर्ण्य विनिद्राऽभवमद्य तु ॥६॥ मादाय गृहं गता। पूर्वपत्तां गृहे च दृष्ट्वा विस्मितः शवरस्तामाहूयाऽद्ध । सुमध्यमे, दग्धापि लं पुनः कथमागताऽसि । साऽऽह । गृहदाहकालेऽहं शीतार्ता गाढनिद्रिताऽभा आह्वानं श्रुत्वोत्थिताऽस्मि । अहो ! ईश- १ मया इति धचिपुस्तके पाठः, ·८०८ 'श्रीगुरुसंहिता अहो देवस्य लीलेयं प्रसन्नोऽभूत्स शूलधक् ।। इत्युक्ते तत्क्षणं शम्भुः स्वरूपेण स्थितोऽभवत् ॥७॥ दधतुस्तत्पदी प्रीत्या लोलदङ्गौ च दम्पती ।। शूलपाणिः प्रसन्नोऽभूत्तौ प्राह घृणुतं वरम् ॥ ८॥ स्वयमेव वरं ताभ्यां ददौ सौख्यमतीव हि ।। इहामुत्र च कोट्यब्दं स्वर्गवास इतीश्वरः ॥९॥ एवं मुनिभ्यः सूतेन विस्तरेण कथोदिता ॥ गुरूक्तौ यस्य विश्वासः स फलं लभते द्रुतम् ॥११०॥ एवमुक्त्वा गुरुः शिष्यान्भूयोऽप्याह स च द्विजः ।। विश्वस्य मनसा भक्त्या शुष्ककाष्ठं भजत्यहो ॥११॥ यस्य यादृग्मवेद्भावस्तस्य सिद्धिस्तु तादृशी ॥ एवमुक्त्वा कृपासिन्धुः श्रीगुरुः सङ्गमं ययौ ।। १२॥ अनुष्ठायाहिकं कर्म द्रष्टुं तं चापि कुष्ठिनम् ।। आगत्य तादृशं दृष्ट्वा प्रसन्नोऽभूत्तदा प्रभुः ॥१३॥ लाव्यं । शिवः प्रसन्नोऽभूदिति शवरेणोक्ते शिवः स्वरूपेण प्रादुरास । ती तत्पदं दधतुः ॥ १००-१०८॥ इहाखंडसुखं परत्र च कोटिवर्षे स्वर्वास इति वरं दत्वा शिवोऽन्तरधादिति सूतेनोक्तं । यस्य विश्वासस्तस्य द्रुतं फलमित्यतो द्विजो भक्त्या साधु करोति। यादग्भावस्ताक्सिद्धि- रित्युक्त्या गुरुः सङ्गमं गत्वाऽनुष्टाय कुष्टिनमुपेत्य तादृशं दृष्ट्वा प्रसन्नः ·भक्तिमाग्टे अ.४० ८०९ करेणादाय मगवाञ्जलपूर्णात्कमण्डलोः ।। जलं तेन च तत्काष्टमम्युल्य स ददर्श हि ॥१४॥ तत्क्षणादेव तत्काष्ठे पल्लवा बहवोऽमवन् ।। उडुंबरद्रुमः साक्षात्समस्तरपि वीक्षितः ।। १५॥ .. यथा चिन्तामणिस्पदियो याति सुवर्णताम् ।। तवा गुरुमुधादृष्टया काष्ठस्योदुंबरोऽमवत् ।। १६ ॥ पूर्व यच्छुप्ककाप्टं तु तदेवोदुंबरोऽमवद ।। विकुष्टोऽपि सुवर्णाङ्गो द्विजोऽभूत्तत्क्षणं मुधीः ॥ १७ ॥ ततः प्रीतो द्विजवरः साष्टाङ्गं मणिपत्य च ॥ तृष्टाव श्रीगुरुं प्रेम्णा तदा हपाश्रुसम्प्टुतः ॥ १८ ॥ कोट्यकर्म कोटिमुचन्द्रशान्त विथाश्रयं देवगणार्चितांघ्रिम् ॥ मक्तप्रियं त्वात्रिमुतं वरेण्यं वन्दे मिहेश्वर पाहि मां त्वम् ।।१९।। फमाहटोटमादाय काष्टं प्रोक्ष्य ददर्श तसगं पद्धरा उद्मनाः। पच्चक काष्टं न चोदूंबरोऽस्तु ॥९-१७ ॥ विनोऽनि मुरांगो सबा नन्या प्रेन्या हारिन्नः श्रीगुरसन्नीत् । हे कोटिचंटाम, विधायप, ·श्रीगुसंहिता मायातमोकं विगुणं गुणाढ्यं श्रीवल्लभं स्वीकृतभिक्षुवेपम् ।। सद्भक्तसेन्यं वरदं वरिष्ठं वन्दे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥ १२० ॥ कामादिपण्मत्तगजाङ्कुशं त्वा- मानन्दकन्दं परतत्त्वरूपम् ॥ सद्धर्मगुप्त्यै विधृतावतारं वन्दे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥ २१ ॥ सूर्येन्दुगुं सज्जनकामधेनुं मृपोद्यपश्चात्मकभूतमस्मात् ॥ उदेति यस्मिन्नमतेऽस्तमेति वन्दे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ।। २२ ॥ रक्ताजपत्रायतकान्तनेनं सद्दण्डकुण्डीपरिहापिताघम् ।। श्रितस्मितज्योत्स्नमुखेन्दुशोमं वन्दे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥ २३ ॥ । वन्दे। मुसिंहसरस्वतीश, मां पाहि । हे मायातमोर्क, गुणात्म- न्यातरूप, श्रीश, भक्तसेव्य, वरद, वन्दे । नृसिंहसरस्वतीश, मां पाहि । हे कामादिहन्तरानन्दकन्द, भक्तोद्धारार्थ गृहीतावतार, पन्दे । नृसिंहसरस्वतीश, मां पाहि । हे चन्द्रार्कनेत्र, सत्कामधेनो, जगदीज, त्वां वन्दे । नृसिंहसरस्व- सोश, मा पाहि । हे रक्ताजपत्रनेत्र, दण्डकमण्डलुधर, प्रसनमुख, त्यो वन्दे ।

·भक्तिकाण्डे अ.४० ८११ नित्यं त्रयीमृग्यपदान्जलि निनादसद्विन्दुकलास्वरूपम् ।। त्रितापतप्ताश्रितकल्पवृक्षं वन्दे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥ २४ ॥ दैन्याधिमीकप्टदवाग्निमीडयं योगाष्टकवानसमर्पणोत्कम् । कृष्णानदीपञ्चसरिद्युतिस्थं वन्दे० ॥ २५ ॥ अनादिमध्यान्तमनन्तशक्तिमतय॑मावं परमात्मसंज्ञम् ।। व्यवीववाग्दृक्पथमद्वितीयं वन्दे० ॥ २६ ॥ यो नृसिंहसरस्वत्या अष्टकं पठतीह सः ।। दीर्घायुः संसृति ती ऽभीष्टं लब्ध्वाऽमृतं ब्रजेत् ।२७। इति स्तुत्वा नरहरिः श्रीगुरुं पुनरत्रवीत् ।। मगवन्नृहरे देव स्वामिन्मयि कृपा कृता ॥ २८ ॥ इत्युक्त्वा नृहरिविप्रो भूयोऽपि श्रीगुरुं मुदा ।। कृपया परयाऽऽश्लिष्टो हृष्टः प्रणिपपात ह ॥ २९ ।। नृसिंहसरस्वतीश, मां पाहि । हे वेदमृग्य, नादविंदुफलातीत, त्रितापहारिन्, खां वन्दे । नृसिंहसरस्वतीश, मा पाहि ॥ १८-२४ ॥ हे दैन्याधिभय- कष्टानहराष्टयोगन, कृष्णापचनदीसङ्गमस्थ, यो वन्दे । नृसिंहसरस्वतीश, मां पाहि । हे अनादिमध्यान्तानन्तशक्तेऽनर्य परमात्मन्मनोगगगोचर, त्यो वन्दे । नृसिंहसरस्वतीश, मां पाहि ॥ २५-२६ ।। एतत्स्तोत्रपाठादी युमो- क्षध इति स्तुत्वा स आह । मगरकृपा तेति ननाम । भगस्तद्भक्त्युदेश ·८१२ श्रीगुरुसंहिता गुरुनाथोऽपि भगवान्वीक्ष्य विश्र तथाविधम् ।। भक्त्युद्रेकं वितन्वानं निदधावभयं करम् ॥ १३०॥ स्वयं कृपातिरेकेण पादयोः पतितं चिरम् ।। ज्ञानराशे त्वमुत्तिष्ठेत्युत्थाप्याश्वासयत्प्रभुः ॥ ३१ ॥ काष्ठं पल्लवितं दृष्ट्वा निर्मलं चापि तं द्विजम् ।। निरीक्ष्य लोकाः सर्वेऽपि विस्मयं परमं ययुः ॥ ३२ ॥ गुरुनाथं नमस्कृत्य लोकाः सर्वेऽपि चादरात् ॥ संयुक्ता भक्तिभावेन तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ॥ ३३॥ ततस्तं कुष्ठरहितं समादाय द्विजं गुरुः॥ ब्राह्मणैः साहितो ग्रामे प्रययौ निर्गुणं मठम् ॥ ३४ ॥ एतं वृत्तान्तमाकर्ण्य ग्रामस्था ब्राह्मणादयः॥ नीराजनान्युपादाय सम्मुखं प्रापुरादरात् ॥ ३५ ॥ ततस्तैाह्मणैः शिष्यैः सर्वैः सह स सद्गुरुः । प्रविवेश मठं हृष्टः पूजितो भक्तवत्सलः ॥ ३६॥ तस्मिन्नेव दिने विप्रो नृहरिः प्रीतमानसः ।। ब्राह्मणान्मोजयामास सस्त्रीकानमितान्मुदा ॥ ३७॥ दृष्ट्वाऽभयकर दी। चिरं पदयोः पतितं तं ज्ञानराशे, उत्तिष्टेत्युत्याप्या. श्वासयत् । पल्लवितं काष्टं विमलं च विमं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्षे श्रीगुरु नत्या भक्त्याऽस्तुवन् । ततस्तं द्विजमादाय शिष्यैः सह श्रीगुरुर्मठं प्राप ॥ १२७-१३४ ॥ वृत्तं शुण्या प्रामस्थाः श्रीगुरुं नीराजयामासुः। वतो भत्तवासला सः सह मान्तः प्रविवेश ॥ ३५-३६ ॥ तदिने शुद्धो ·भक्तिकाण्डे अ.४० ८१३ ततो नरहरि विप्रमुपाहूय जगद्गुरुः ॥ भक्त्युद्रेकेण सन्तोपादिदं वचनमब्रवीत् ।। ३८।। तं मद्भक्तोऽसि ते दत्तमैहिकामुप्मिकं सुखम् ।। कन्यापुत्रगवाश्थाढ्या सन्ततिविस्तृता भवेत् ॥ ३९॥ इत्युक्त्वा योगमादिश्य स्फुटं साङ्गमुवाच तम् ।। योगेश्वर इतीहाय नाम ते दत्तमुत्तमम् ।। १४०॥ एपामपि च सर्वेपां शिष्याणां मध्य एव हि ।। श्रेष्ठस्त्वमेव मेन्तीव प्रियो भक्तोऽसि मे मतः ॥ ४१ ।। सर्वे वेदाच शास्त्राणि सम्पूर्णानि च ते कुले ॥ अध्येतारो भविष्यन्ति मत्प्रसादान संशयः ॥ ४२ ॥ इतः परं मत्प्रसादाचिन्तां मा कुरु कामपि ।। कथयाम्घद्य ते यत्तच्छीघ्रं कुरु मदानया ॥ ४३ ॥ हरिः सबीकान्ब्राह्मणान्भोजयामास ।। १३७ ॥ श्रीगुरुस्तं प्रीत्याऽऽह । वं मद्गतोऽसि । स्त्रीपुत्रादिमुखं गाश्वादिसंपत्तिस्ते दत्ता । ते वंशवृद्धिर्भ- वेत् । सर्वेषां मध्ये त्वं मे प्रियः भक्तोऽसीति योगमादिश्याह । योगीश इति ते नाम प्रतिष्ठापित। मप्रसादाचे कुले सर्वे वेदशामाध्येताये मत्रि- प्यति । न संशपश्चिनां त्याचा मदान्नया ।। १३८-१४३॥ कलपुत्राः ·८१४ श्रीगुगसंहिता त्वं कुष्टरोगात्पूतोऽसि ततः शीघ्नं गृहं वन ।। पुत्रं कलत्रं चादाय शीघ्रमागच्छ सुव्रत ॥४४॥ कलत्रेण च पुत्रैश्च ग्रामेऽस्मिन्मम सन्निधौ ।। मुदा नरहरे तिष्ठ तव श्रयो भविष्यति ॥४५॥ त्रयः पुत्रा मविप्यन्ति योगिसंज्ञा मदर्चकाः॥ तव वंशे भविप्यन्ति ये ते मक्ता ममैव हि ॥ ४६॥ इत्युक्त्वा श्रीगुरुर्दृष्टः प्रीत्या तस्मा उपादिशत् ।। सरस्वतीसंझं मन्त्रराजं यथाविधि ॥४७॥ यथा श्रीगुरुणा प्रोक्तं तथा तस्याभवत्किल ॥ एवं श्रीगुरुनाथस्य प्रसादो नामधारक ॥४८॥ अतो हि गङ्गाधरररिपुत्रो मित्रोपमोऽज्ञानतमोहृदन ॥ विस्तारयत्येव गुरोश्चरित्रं मित्रं तितीर्पोर्भवतः पवित्रम् ।। १४९॥ नानीयात्र तिष्ठ। ते श्रेयो भविष्यति ॥१४४-१४५॥ त्रयः पुत्रा मत्पूजका योगिसंहिता भवितारः स्वत्कुलजा मद्भक्ता इत्युक्त्वा विधिवद्विद्यासरस्वती मंत्रं ददौ ।। १४६-१४७॥ हे नामधारफ! यथा श्रीगुरुणोक्तं तथैव जातमेवं तत्प्रसादः ॥१४८ ।। अतो हि गङ्गाधर ॥ इति चूर्णिकायां चत्वारिंशः॥ १संगरात्.

·भक्तिकाण्डे अ.४०
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादस्पेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
त्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञिवमहाराष्ट्रमापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायो
श्रीगुरुसंहितायां भक्तिकाण्डे चत्वारिंशः (अध्यायः)।
॥ आदितः श्लोकाः ॥ ५२०५॥
॥ इति चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥

·॥ अथ एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१॥ ॥ श्रीदत्तात्रेयाय नमः। नामधारकशिप्योऽयः स्थित्वा सम्मुखमादरात् ॥ समानीय करौ सिद्ध साष्टाङ्गं प्रणनाम सः ॥१॥ जय सिद्ध महायोगिस्त्वं भवार्णवतारकः।। नानाधर्मान्वितन्तन्मे चरित्रं कथितं गुरोः ॥२॥ तेन धन्योऽभवं सद्यो विद्योतितमभून्महः ॥ प्रकाशिताऽद्य भवता रंसकल्पा गुरुस्मृतिः ॥ ३ ॥ अद्यैकं परिपृच्छामि तन्मे कथय सर्ववित् ॥ पूर्व मत्पूर्वजेनेह सेवितः श्रीगुरुः कथम् ॥ ४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ।। सारसंग्रहशोकोऽयम् ।। प्रयददिह परीक्ष्य सायंदेवं कुयुगामिने भागवान्गुसक्तटब्ध्ये ।। विधिनमुपगतः मुपुष्मिताप्रागमवन आर्य उयाच काशिपानाम् ।। नामधारका साष्टानं नया मिक्षमाद । हे योगिन्भयतारक जय नाना- धर्मादयं गुरुचरित्रगुतं तेन धन्योऽभयं ज्ञानप्रशाशोऽभूत् । मत्पूर्वगेन गुरुः ८१९ धानंदबास्पा, ·भक्तिकाष्ठे अ. ४१ ८१७ वं सिद्धोऽसि महाज्ञानी स्थितिस्ते गुरुसन्निधौ ।। श्रीगुरोः स कथं शिप्यो बभूव श्रावयाद्य वत् ॥५॥ इति शिप्यवचः श्रुत्वा सिद्धः प्राह सविस्तरम् ।। नामधारक शिष्येदं सावधानतया शृणु ॥६॥ पूर्व कथा प्रकथिता श्रीगुरुं गौतमीतटे ।। यः सम्प्राप्तः स एवार्यः पूर्वजस्वत्र सुनत ॥ ७॥' सायन्देव इति ख्यातो य आनर्च जगद्गुरुम् ।। प्रीतिस्वस्मिन्नवीवासीदस्माकं श्रीगुरोचिज ।। ८॥ ततो दक्षिणभागात्तु गन्धर्वनगरं गुरुः ।। सम्प्राप्तो विमलं व्याप्तं यशो यस्य दिशो दश ॥९॥ प्रसृतं यश आकर्ण्य श्रीगुरोर्दर्शनाय हि ॥ सकामा अपि चायान्ति पूर्णकामा भवन्ति ते ॥१०॥ एवं सर्वश्रुतख्यातिः श्रीनृसिंहसरस्वती । गन्धर्वनगरेऽस्तीति ख्यातोऽभूभक्तवत्सलः ॥११॥ कयं सेपिनः वं ज्ञानी समीपस्थगुरशियोऽसि । सिद्ध आह । सावधानेन शु गौतमीतटे सायंदेवाख्यस्ते पूर्वजः श्रीगुरमान। तस्मिश्री- गुरोरतीय प्रौतिः ॥ १-९ ॥ स गधायगुरोचिन्वृतं यशो सोजमुखात् शुचा दृष्टो माया गन्धर्षापुरमुपागतः । दुरापुर हवा पदे पदे शचनम- ·८१८ श्रीगुरुसंहिता यः पूर्वजो हि युष्माकं सायन्देव इति श्रुतः॥ सोऽश्रीपोत्सद्गुरोरेवं माहात्म्यं लोकविश्रुतम् ॥ १२॥ श्रुत्वैवाऽनन्दयुक्तोऽभूद्धर्मनिर्भरमानसः॥ भक्तियोगेन संयुक्तो गन्धर्वपुरमागतः ॥ १३ ॥ दूराद्गन्धर्वनगरं दृष्ट्वा स च पदे पदे ॥ साष्टाङ्ग प्रणिपत्यैव सायन्देवः समाययौ ।। १४ ॥ भूयो भूयः प्रणम्यैव प्रणम्यैवाययौ मठम् ।। ददर्श श्रीगुरुं साक्षात्स प्रौव परात्परम् ॥१५॥ साष्टाङ्ग प्रणिपत्यासी निषपात च पादयोः।। स्वकेशः क्षालयामास भक्त्या तत्पादधृलयः॥१६॥ हस्ती सन्धाय तं ध्यात्वा तुष्टावकाग्रमानसः ।। एकस्त्वं श्रीगुरो स्वामिन्त्रिमूर्तिभगवान्मुनिः ॥ १७ ॥ मम जन्माभवद्धन्यं कृतार्थाः पितरो मम ।। कोटिजन्मार्जितं पापं नष्टं त्वत्पदसङ्ग्रहाद ॥ १८ ॥ न्गटमेत्य साक्षादूनामेव गुरं दृष्ट्वा ताटार प्रणम्य पादयोः पतिला स्वके- लि प्रशालय नाकाऽयेण तुयाय । हे त्रिगुते स्वामिन्यं भगवान्गुनिः। मम जन्म धन्य । पितरः कृतार्थाः । स पापं न ॥ १.-1८11 परणा- ..

·भक्तिकाण्डे अ.४१ ८१९ + परमात्मन्जगज्ज्योतिः श्रीनृसिंहसरस्वति ॥ स्वामिन्जय जय त्राहि त्राहि विथगवे गुरो ॥१९॥ न शक्ति भवत्पादमहिम्नो वर्णने त्रिभो।। परमात्मा त्वमेवामि मो स्वामिन्मक्तवत्सल || २०॥ चरणं ते महद्यत्र मन्ति तीर्थानि कोटिशः ।। वक्ति श्रुतिहि चरणं पवित्रं विततं विति ॥ २१ ॥ त्रिमूर्तेरवतारस्त्वमिति भाति मम प्रभो ।। साक्षाद्धाति स्वल्पं ते त्रिमूर्त्यात्मकमेव में ॥ २२ ॥ स्वमेव ब्रह्मदेवोऽसि सुधापूर्णकमण्डलुम् ॥ करे घरमे यदमृतस्पर्मान्जीवति वै मृतः ॥ २३॥ त्वं हि दण्डवरो विष्णुः शरणागतरक्षणः ॥ निवार्य दैन्यदुरिते पामि स्वान्भक्तवत्मल ॥ २४ ।। शिवस्वं भस्मरुद्राक्षव्याघ्रचर्मवरस्त्रिदृक् ।। दहमि दूरदृष्टया जीवयस्यमृतेक्षणात् ।। २५ ॥ स्मन्नृसिंहसरस्वतिम्वामिन्जय विश्वगते गुरो त्राहि । पिमो से महिमाख्या- नेऽशतोऽस्मिा व परमात्मा मतपत्सलः। "चरणं पनित्रम्" इति श्रूया ते पदेऽनेरुतीर्थानि । प्रभो त्व निमूर्त्यनारः । त्व सुधापर्णकमण्ड- सृथरो अथाऽसि ! यज्जलम्पन्तिोऽपि जोति. ईवमण्डलु पसे । खं दण्डरी विशुः शरणागतवाता। दैन्यपापे निार्य भत्त्यपाति शिवं भन्मराक्षव्यानाम्बरधृक्ट्रष्टयाऽर हरसि ! चतुर्विधपुमर्थदन्वं ·. श्रीगुरुसंहिता चतुर्विधपुमास्त्वं रासि भक्तजनाय हि ।। जगद्गुरो नृसिंह त्वं रुद्रोऽसि भवरोगहृत् ॥ २६॥ पीताम्बरोऽसि विष्णुस्त्वं क्षमाशान्त्यादिभृपितः ।। त्वत्पदे सर्वतीर्थानि त्वं प्रभुभक्तकामधुक् ॥ २७ ॥ शुष्ककाष्ठं पल्लवितं दुग्धा वन्ध्या महिप्यपि ।। पुत्रौ दत्तौ च वन्ध्याया अनपूर्णा तवान्तिके ॥ २८॥ त्वमेव श्रीगुरो विष्णुस्वरूपज्ञापनाय हि ॥ त्रिविक्रमाय मुनये विश्वरूपं प्रदर्शितम् ॥ २९ ॥ अन्त्यजास्येन वेदाथ वाचिता महिमा तव ॥ अपारोऽतखिमूर्तिस्त्वमवतीर्णोऽसि भक्तपः ॥ ३०॥ इति स्तुत्वा गुरुं भूयो भूयो नत्वा सगद्गदम् ॥ रोमाश्चिततनुर्जातः सायन्देवोऽतिमक्तितः ॥३१॥ आनन्दजाश्रुधाराभिः स्तिमिताङ्गोऽतिहर्पितः ।। भक्त्या नवरसापूर्णा स्तुतिं चक्रे स सद्गुरोः ॥३२॥ रुद्रो भवरोगहृत् पीताम्बरस्त्वं विष्णुः क्षमाशात्यादिभूपितस्त्वत्पदे सर्व- तीर्थानि त्वं प्रभुभक्तकामधुक ॥ १९-२७ ॥ शुष्ककाष्ठं पवितं । वन्ध्या महिषी दुग्धा । वन्ध्याय पुत्रौ दत्तौ । तेऽन्तिकेऽन्नपूर्णा ॥२८॥ विष्णु- रूपोहमिति ज्ञापनार्थ त्रिविक्रमाय 'विश्वरूपं दर्शितं । हीनमुखेन वेदा वाचिताः। तेऽपारमहिमा । त्वं त्रिमूर्तिरवतीर्णोऽसि । इति सगद्गद सरोमाञ्च स्तुत्वा नत्वाऽऽनन्दाश्रुक्किनः नवरसाढयां स्तुतिं चक्रे। तेन १आर्द्रदेवः.

·. भक्तिकाण्डे अ. ४१ सन्तुष्टः श्रीगुरुर्विप्रं तमाश्वास्य दयानिधिः ॥ त्वं मेऽसि परमो भक्त इति तन्मून्य॑धात्करम् ॥३३॥ श्रीगुरुः माह तुष्टोऽस्मि स्तोत्रेणानेन तेऽधुना ॥ चरं दास्यामि ते वंशो भविष्यति मदर्चकः ॥ ३४ ॥ इति दत्वा वरं हृष्टः पुनश्च श्रीगुरुः करम् ॥ दत्वा तन्मूर्मि तं प्राह वं मे भक्तोऽस्यतिप्रियः ॥३५॥ गच्छाद्य सङ्गमे स्नात्वा सम्पूज्याश्वत्यमादरात् ।। मठेऽस्मिन्मोक्तुमागच्छ सायन्देवाविलम्बितम् ॥३६।। इत्यादिष्टः स गुरुणा सायन्देवो द्विजस्ततः ॥ गत्वा सङ्गममाप्लुत्याश्चत्यमम्यर्य चाऽगतः ॥ ३७॥ उपचारः पोडशमिर्भक्त्याऽभ्यर्च्य जगद्गुरुम् ।। पफानः पढ़सानैश्च भोजयामास सद्गुरुम् ॥ ३८ ॥ समस्तेम्योऽपि शिष्येभ्यः सत्कार्यापि स्वसन्निधौ ॥ उपवेश्याय थुमुजे श्रीगुरुभक्तवत्सलः ॥ ३९ ॥ तुष्टः श्रीगुरुस्तमाश्चास्य तन्मन्निं करं दत्वाऽऽह । त्वं मे परममकस्ते वंशो मदर्चको भविष्यति । सद्गमेऽय नात्याऽश्वत्थं सम्पूज्य मठे भोक्तुं मशीनमहि ।। २९.३६ ॥ इत्युक्तः स तथा कृत्वागत्य गुरुं सम्पूज्य पडूसानपान्नैः श्रीगुरु भोजयामास । भक्ताल सलस्तं सत्य स्या मोजयामास । ततोहरा शिष्यैः सह मठे श्रीगुस्लपविश्य सापन्देयमाहू- ·८२२ श्रीगुमसंहिता सर्वः शिष्यैः सह गुरुर्भुक्त्वा सन्तोषसंयुतः ॥ उपाविशन्मठे भक्तः सहानन्दितमानसैः ॥४०॥ सायन्देवमुपाहूयं प्रीत्या श्रीगुरुरब्रवीत् ।। कस्मिन्देशे स्थितिस्तेऽस्ति क ते पुत्रकलत्रकम् ॥४१॥ वर्तमाना स्थितिः कीदृक्सर्वेषां क्षेममस्ति किम् ॥ कृपया परयैवं तं पप्रच्छ भगवान्प्रभुः ॥ ४२ ॥ एवं श्रीगुरुणा पृष्टः सायन्देवः सविस्तरम् ॥ प्राहास्ति पुत्रीपुत्रादेः सर्वेषां क्षेममेव नः ॥ ४३ ।। सर्वज्ञोत्तरकाशीति ख्याता या तत्र नः स्थितिः ।। कृपया ते समस्तानां क्षेममस्ति दयानिधे ॥ ४४ ॥ पुत्रा मे पन्धवश्वापि गृहे व्यवहृतिं प्रभो ।। कुर्वन्ति मे मनस्येतत्सेवा कार्या भवत्पदोः॥४५॥ स्थित्वाऽत्र भगवन्भरत्या निपेव्यौ चरणौ तव ॥ इति मे निश्चितं दास्यं तब देवाऽद्य देहि मे ॥ ४६॥ याह । कते कर्थ स्थितिः । कलत्रादिकं का सर्वेषो क्षेममस्ति किमिति कृपया पृष्टः सापन्देव आह । हे सर्वज्ञ सर्वेषां क्षेममस्ति । भ्रातरः पुत्राश्च गृहस्थितिं पश्यन्ति । भवनिकटे स्थित्या भक्त्या ते चरणो सेव्याविति मे निश्चयो मे दास्यं देहि ॥ ३७.४६॥ श्रीगुरुर्हसलाह । मे सेवा ·मक्तिकाण्डे अ. ४१ ८२३ इति तस्य वचः श्रुत्ता प्रहसनत्रवीद्गुरुः ॥ मम मेवाऽस्ति कठिणा विभोनकत्र में स्थितिः॥४७॥ वसामि चकदारप्ये गृहे वा यस्य कस्यचित् ॥ मत्समागमतः कष्टमसह्य ते भविष्यति ४८॥ इति श्रीगुरुणोक्तोऽपि प्रणतः सोऽब्रवीत्पुनः॥ अङ्गीकारं कुरु स्वामिन्ममास्मि शरणं गतः ॥४९॥, यः करोति गुरोः सेवां स परम्पारमेप्यति ॥ घोरदुःखं कुतस्तस्य स एव सुसमाक्सदा ।। ५०॥ चतुर्विधपुमयाय गुरुरेव प्रदास्पति ॥ यममार्गः कुतस्तस्य गुरुभक्तिवरा ततः ॥५१॥ एवं म प्रार्थयामास सायन्देवोऽतिमक्तितः ॥ विनयावनतं दृष्ट्वा तुतोप श्रीगुरुस्तदा ।। ५२ ।। श्रीगुरुः प्राह ते चित्ते यथा भक्तिस्तया कुरु ॥ अङ्गीकुरुप्प में दास्यं भक्तिवेमुढा मयि ।। ५३।। कठिणा । मै नैकन स्थितिमिरज्ये वा यसामि । ममहहातात्कार भवेत् । सापन्देर आह । शरणागनं मामौकु। गुरमेकः परम्पारमेति । कुतोऽय दुग्। युतो यमभीः गुरश्चनुर्विधपुमदोऽनन्तद्भक्तिः काति प्रार्थितन्तुष्टो गुनाह । मपि मुद्धा भक्तिवेदद्गीबुर । स तथेनि मनः ·, ८२४ श्रीगुरुसंहिता तथेति स मनःस्थैर्य कृत्वा भेजे सदा गुरुम् ॥ मासास्त्रयो व्यतीताश्च भजतो नामधारक ॥५४॥ एवं सत्येकदिवसे शिप्यान्सर्वानिवार्य तम् ॥ सापन्देवमुपादाय श्रीगुरुः सङ्गमं ययौ ।। ५५ ।। श्रीगुरुस्तस्य भक्तस्य मनोनिष्ठां परीक्षितुम् ।। उद्युक्तस्तव पूर्वोऽपि भाविको गुरुमन्वगात् ।। ५६ । सेन भक्तेन सहितः सायमागत्य सङ्गमम् ।। उपविश्याश्वत्यमूले सुखवाता चकार ह ॥ ५७ ॥ अस्तं गतस्ततः सूर्यः श्रीगुरुभक्तवत्सलः॥ मक्तेहिथं परिज्ञातुमुपायं च्पकरोदिमम् ।। ५८॥ ववौ वातः खैरोऽकस्माक्षाथ पतितास्ततः ।। मुसलोपमधाराभिः पर्जन्योऽपि ववर्ष ह ॥ ५९॥ सेवमानो गुरुः सायं सायन्देवोऽपि वाससा ॥ कृत्वाऽऽभयं चाश्रयदं सिपेये श्रीगुरुं परम् ।। ६०॥ स्थिरीकृत्य भेजे । एवं मासत्रयेऽतीते सशिप्यानिवार्य सायन्देवं गृहीत्या गुरुः सागं गत्या ।। ४७.५५॥ तनिष्टा परीक्षितुं मुख्याती पुर्वन्नश्चय. मुले शिष्टन्सायं यायुमुत्थापपामास । तेन पृक्षाः पतिताः1 मुसलोपमधारा- मियो कार्य । स च वृष्टिं यातं च स्वयं सोट्या सम्मुग्यस्यो यस्प्रेणा- १धीरणः २ पाकाले.

·मतिकाण्डे अ.४१ पर्जन्यं शीतवातं च सहित्वा स्वयमेव सः॥ श्रीगुरोः सम्मुखे स्थित्वा सेवयामास वाससा ।। ६१ ।। एवं यामद्वयं तत्र महान्पर्जन्य आगतः ॥ पुनधावितरां शीतो झंझावातोऽभितो वौं ।। ६२॥ सायन्देवं गुरुः प्राह शीतमत्यन्तमुत्थितम् ।। गत्वा ग्रामं मटादग्नि मेकार्थ द्रुतमानय || ६३ ॥ इत्युक्तो निर्ययो शिप्यस्तक्षणं मावितान्तरः ।। वैश्वानरं समानेतुं शिरस्याधाय तद्वचः ॥ ६४ ॥ आत्या निर्गतं शिप्यमवलोक्य हसन्गुरुः ॥ पार्थयोरुभयो व निरीक्ष्य बज सत्वरम् ॥६५॥ तयेत्यानां स सत्कृत्य सत्वरं स प्रचक्रमे ।। तमसा नेक्ष्यते मार्गः सोमित्रानेन निर्ययो ।। ६६ ।। पतमानेऽपि पर्जन्ये नैव मार्गः प्रदृश्यते ॥ अन्धकारे महापोरे वात्वा ज्ञात्वाऽयनं ययो । ६७ ॥ गुरुं सेवामास । एवं द्वियामा वृष्टिः सनिता । ततःशीनो यातो ययौ । सायन्देवमाह । पानं गन्ना सेकार्य शीघ्र यहिनान । तथेति पुनराह । उभयोः पार्श्वयोन वीक्षस्वेति ॥ ५६-६५॥ तथेति Inारे पईन्ये पनमानेऽपि गुरं ध्याना विद्युत्वेनला चीय यीश्य च पाप १मार्ग:

·८२६ श्रीगुरुसंहिता मनसा श्रीगुरुं ध्यायन्दृष्ट्वा दृष्ट्वा वनं द्विजः ।, क्षणप्रभातेजसैब तिष्ठन्तिष्ठत्ययौ द्विजः ॥ ६८॥ एवं गन्धर्वनगरपुरद्वारं समेत्य सः॥ आहूयोच्चैारपालान्तेभ्यः सर्व न्यवेदयत् ॥ ६९ ॥ ततस्ते ज्ञातवृत्तान्ता भाण्डे संस्थाप्य चानलम् ॥ ददुस्तं द्विज आदाय परावृत्यागमत्पुनः ॥७० ।। अदृष्ट्वा तमसा मार्ग तिष्ठन्तिष्ठन्स पूर्ववत् ॥ विद्युतस्तेजसा मार्ग दृष्ट्वा ध्यायन्गुरुं ययौ ।।७१।। मनसा चिन्तयामास न प्रेक्षोभयपार्थयोः । इति यद्गुरुणा प्रोक्तं किं तत्कारणमीक्ष्यताम् ॥७२॥ विचार्य दक्षभागे ददाहिं महाफाणम् ॥ भीतो धावन्तथा वामे महानागं द्विजोऽद्भुतम् ।। ७३ ।। उभौ पश्चफणा नागौ धावन्तमनुधावतः ॥ भीतभीतो द्रुतं विप्रः पलायनपरोऽभवत् ॥ ७ ॥ गन्धर्यनगरद्वारमेत्य, द्वारपालेभ्यो वृत्तान्त निवेद्य, नैर्दतं भाण्डस्थमग्नि- मादाय, गुरु ध्यायत्तिष्टत्तिष्टा सुतेजसा गागं पश्यन्निर्गतः। उभयपार्थ- योन योिति धुत समिति विचार्य दक्षमागगपश्यत्तत्र महाफणं सफ पा भिपा मार्ग हित्या गरमन्याममागे तथाऽहिं हवा भीतः। उभी ·भक्तिकाण्टे अ.४१ मार्ग हित्वा वनं प्राप तावप्यनुगतात्रुमी ॥ मीतमीतम्ततः मायंदेवो देवं स्मरन्यया ॥ ७५॥ घय धृत्वा म मनमा घ्यायन्ट्रीमद्गुरोः पदे ।। सङ्गमस्य समीपे तु मायन्देवः समागतः ॥ ७६ ।। दूरतः श्रीगुरुं दृष्ट्वा दीपानपि सहस्रशः ।। बहूनामपि विप्राणां शुभाबोञ्चः श्रुतिध्वनिं ।। ७७॥ गुगेः ममीपमागत्य तकं दृष्टवान्गुरुम् ॥ अनापायेऽपि पूर्णेन्दुं ददापि गवं पुनः ॥ ७८ ।। आग्निं प्रचालयामाम श्रीगुरोः मनिधी द्विजः।। मीवमीतो ददशेशं मायन्देवो जगद्गुरुम् ॥ ७९ ।। तावत्मपा ममागत्य नत्वा द्वावपि मद्गुरुम् ।। ययागतं जग्मतुम्तो मीतः प्रागेत्र म द्विजः ॥ ८० ॥ पप्रच्छ श्रीगुरुर्विगं कुतस्ते मयमीगम् ॥ तब मंरक्षणार्धाय भुजंगा प्रेरिता मया ॥ ८१ ।। पञ्चागी धावन्तमनुगत. मार्ग मुक्या शीतं न ययौ ।। ६६-७५ ॥ तत्रापि तो प्रानो दृष्ट्वा मातो गुरुं घ्यायन्नद्गमनमीपमेय दूराचीगुरूं, सहसशो दौरानुच्चदध्वनि च श्रुत्रा समीपमेयानमुन्दुमिक श्रीगुरु दृष्ट्वा चक्रितो भू-वा अग्निं प्रन्याट रामाम । तदा मो गुरु नत्वा जग्मतुः । मीत तं श्रीगुमराह । ते रक्षार्थ नो प्रेरितौ । मा मीन:

·८२८ श्रीगुरुसंहिता मा मी: सेवनमस्माकं कठिनं हीदृशं द्विज ॥ मनसैव विचार्यादी स्वीकार्य मुनिसेवनम् ॥ ८२ ।। गुरुभक्ति सुकठिनां धृत्या तु यः सुधीः ॥ स्वीकरोति कुतस्तस्य भयं कालात्कलेरपि ॥ ८३ ॥ सायंदेवस्तदा भूयो भक्तियुक्तो गुरोः पदे ।। उपसंगृह्य संमाह कृपां कुरु ममोपरि ।। ८४ ॥ गुरुभक्तेः प्रकारं मे विस्तरात्कथय प्रभो मनसा सुस्थिरीभूय यतः स्थास्यामि तेंऽतिके ।। ८५॥ श्रीगुरुः प्राह सुरसां कथा प्रकथयामि ते ॥ कालक्षेपोऽपि चाब्राह्ममुहूर्तान्मे भविष्यति ।। ८६ ॥ पुरा कैलासशिखरे व्योमकेशो रहः स्थितः ।। अर्धांगीकृतशीताद्रितनयो लोकमंगलः ।। ८७ ॥ पप्रन्छ गिरिजा शम्भुमीश्वरं प्रणतार्तिहम् ।। स्वामिन्विस्तरतो धूहि गुरुभक्ति दयस्व मे ।। ८८ ॥ सेवेशी कठिना । यो विचार्य धृत्या स्वीकरोति तस्य कुतः कलिकालभयं सायन्देयः पदे धृत्वाऽऽह । कृपां कुरु । गुरुभक्तिप्रकार विस्तराच्छंस । ततो मनः स्थिरीकृत्य तेऽग्ने स्थास्ये ।। ७६-८५ ॥ श्रीगुरुराह । सुरसा कयां शृणु । आवाह्ममुहूर्त कालक्षेपोऽपि भविष्यति। पुरा फैलासेऽर्धा- स्था पार्वती शिवमाह । दयस्व गुरुभक्ति कथय । शिव आह ।

·भक्तिकाण्डे अ.४१ ८२९ शंकरो गिरिजां प्राह सर्वसिद्धिप्रदा च सा ।। स्वीकार्या सैव भावेन यो गुरुः स शिवो मतः ॥८॥ एतदर्थ पुरावृत्तमाख्यानं वच्मि विस्तरात् ।। एकाग्रहृदया भूत्वा गिरिजे गृणु सादरम् ॥ ९० ॥ गुरुभक्तिस्तु सुलमा तत्कालफलदा मता ।। विलम्वेनैव सिद्धिस्तु तपोनुष्ठानतो नृणाम् ॥ ९१ ।। अनुष्ठान बतादीनां दानं यज्ञथ दुष्करः ।। तसिद्धिदुर्लमा लोके यत्र विना अनुक्षणम् ।। ९२ ।। कुर्याद्यः सद्गुरोभक्ति स शीघ्र फलमामुयात् ।। यज्ञादीनां फलं चापि तदन्तर्गतमेव हि ॥ ९३ ।। अनायासाच सुलमं गुरुमक्तेः फलं नृणाम् ।। भक्त्या गुरुकुलाबासं कृत्वा सेव्यो गुरुस्ततः ॥ ९४ ॥ उमे निदर्शनं त्वत्र विचित्रं कथयामि ते ॥ ब्रह्मवंशसमुद्भूतस्त्वष्टा लोकेऽतिविश्रुतः ॥ ९५ ॥ गुररोशस्तद्भक्तिः सर्वसिद्धिदा । तदर्थ कयां वच्मि । सादरं शृणु । तपो- नुष्टानादेविटंबात्कलें । मुलमगुरुमक्तेस्तु शीघ्र फलम् ] अनुष्टानवतादि दुष्कर, तसिद्धिदुर्लभा, यत्रानुपदं बिनाः । यज्ञादिफलं गुरुमकयन्तर्गत भनेत् । यतोऽनापासामुलभं गुरुभक्तिफलं । ततो गुरुकुलयासं कृत्वा गुरुः सैन्यः । पुरा मुभगः कुशलो ब्राह्मस्त्वष्टा ॥ ८६-९६ ॥ जातातबंधो,.

·श्रीगुरुसंहिता रूपलावण्यसम्पन्नः कुशलः सर्वकर्मसु ।। स जातो व्रतबन्धार्हस्तत्पिता संस्कृतीय॑धात् ।। ९६ ।। व्रतबंधं विधायैव स्थापितः स गुरोः कुले॥ विद्याभ्यासं तदा कर्तुं सोऽपि प्रीत्या तथाऽवसत् ॥१७॥ सेवयामास भक्त्येव गुरुं गुरुकुले वसन् । ब्रह्मचारी कदाचितु विचित्रं तत्र चाभवत् ॥ ९८॥ एकस्मिन्दिवसे तत्र महापर्जन्य आगतः ॥ सर्वतः पर्णशालायां जीर्णायां जलमागतम् ।। ९९ ॥ तदा शिप्यं समाहृय दर्शयामास सद्गुरुः ॥ प्राहालयं विरचय मुदं सुमनोहरम् ।। १००॥ प्रत्यन्दं पर्णशालेयं जीर्णा भवति पुत्रक ।। रखपातो रदं गेहं पद्मापात्नरत्सदा ।। १ ॥ कदापि ना पद्धंग ईनम्पं मनोहरम् ।। मरूपम्करसंयुनं गुम्पिरं द्राग्गृहं कुरु ॥२॥ विचा-या पर्व मनन गुम्युटे याभरता गुरु भने । एकदा पर्जन्ये भाग जापर्णशारापा अतमले पान। सदा गुरु: दिप्यमाह । शिप्य ! प्रपद पर्णशाला जीपनो क्षम्य गृह रचप। यमदा नायि भास। कदापि न प स्थिर, मास्पफरयुक्त पद ·भक्तिकाण्डे अ. ४१ ८३१ आदिदेश गुरुस्त्वेवं गुरुपत्नी तदाऽब्रवीत् ।। प्रीत्या शंमामि ते शिप्य कंचुर्की मां समानय ।। ३॥ न रंजिता न ग्रथिता मुविचित्रा मनोहरा ॥ अंगप्रमाणाऽऽनेतन्या न न्युना नापि चाविका ॥ ४॥ गुरुपुत्रोऽपि तं प्राह पादुके मे ममानय ।। ये निमज्जयतो नैव गच्छंतमुदकोपरि ।। ५॥ पादतो नाधिके न्यूने कर्दमो न म्पृशेत्तु ये ॥ ये देशं गन्तुमिच्छामि तत्राशु प्रापके मुसे॥६॥ अग्रान्तरेऽपि च प्राप्ता गुरुपुत्री तमत्रवीत् ।। आकृप्य तस्य वसनं बन्धो मां किञ्चिदानय ॥७॥ द्वे कर्णभूपणे रम्ये मदर्थ त्वं ममानय ।। क्रीडार्थमपि मे गेई देहि मो सुमनोहरम् ॥ ८॥ उच्च कुवरदन्वोत्यमेकम्तम्भं मुशोमनम् ।। कदापि न मरेग्नं यन्न जीर्ण कदाचन ।। ९॥ पुरुगुस्सनी आह । अरनितममधितं, मुधिचिन, मनोहरं, अङ्गममाणतो नाधिलं, न न्यून च कचुकं आनय । गुटपुन आह । गत्या जडे न मजत ॥९६-१०५॥ ईशे शीनममीष्टदेशमाएके, पादतो न न्युने, नापि च, ययोः कर्दमो न स्पृशेदीदृशे पादुके म आनय । तवावलं मृवा कन्याऽऽ! दे कुग्दले । मोटार्थ हस्तिदंतजमेकाभ, रम्यं, यत्र मनुष्य.

·८३२ श्रीगुरुसंहिता क्रीडेच्छा यत्र तत्रापि स्थापनाई समानंय॥ क्रीडार्थ यच्च सहितं पीठादिभिरूपस्करैः ॥११० नित्यं नृतनवद्भाति यत्तादृग्गृहमाहर । मणिकादीनि भाण्डानि पाकार्थमपि चाऽनय ॥११॥ अन्यच्च कथयिप्यामि येषु पाकः कृतः स च ॥ यातयामो न च मवेच्छीत उष्णस्तु सर्वदा ॥१२॥ निक्षिप्तान्यपि पाकार्य भाण्डानि यदि चानले ॥ कज्जलं न स्पृशेदेवं भाजनानि समानय ॥ १३ ॥ एवं चतुर्भिरप्युक्तः शिष्यः स्वीकृत्य चाखिलम् ।। तदेव गुरुकार्यार्थ महारण्यं ययौ स च ॥ १४ ॥ मनसा चिन्तयामान यालोऽहं प्रक्षचर्यवान् ।। एवं फतुं फुतः शक्तिस्तकि फार्पमतःपरम् ॥ १५॥ पत्राालीविरगना नव जाने कदाचन ।। परमीररिप्पेऽहमित्युक्त्वा सोमरद्गुरुम् ॥ १६॥ पर शासन स्रनाई, पीटारकापुरी गई, परजी भाई चन मननपदामातिपदादा देहापाकार्य गणिफौदिपायम पास उभ्य ल विधम् । पाककाले फज न भेत् । imति धनुमिरन सिमः सनि मानापन गला Here ॥९-१५॥ भई नारी या र्ष वर्ष धमः।

·भक्तिकाण्टे अ.४१ ८३३ स प्राह कोऽन्य आधारो ममैकं सद्गुरुं बिना ॥ तेनोक्तं न कृतं चेद्राग्गुरुः कोपं करिप्यति ॥ १७॥ अतः कं शरणं यास्ये कः प्राणातक्षयिष्यति ।। न चान्यं शरणं वीक्षे कृपाधि सद्गुरुं विना ॥१८॥ न श्रोप्ये यदि तद्वाक्यं शापं दास्यति तत्क्षणम् ॥ बालोऽहं ब्रह्मचारी तद्वाक्यं न शृणुयां कथम् ॥१९॥ कामधुग्गुरुवाक्यं मे तत्कर्तुं सर्वघोत्सहे ।। प्राणान्दत्वाऽपि गुर्वानां यत्नान्नेष्यामि सत्यताम् १२० इतःपरं गतिः का मे गंतव्यं कस्य चान्तिकम् ॥ एतत्वतुं न मे शक्तिस्तथाप्यगीकृतं मया ॥२१॥ एवं महाबने शिप्यः स चिन्ताविष्टमानतः॥ गच्छन्त्रान्तोऽतिनिर्विष्णः क्षणं तत्र स्थितोऽभवत् २२ ततोऽग्रतो अजन्नेकमवधूतं ददर्श सः॥ स ब्रह्मचारिणं दृष्ट्वा चिन्ताविष्टमुवाच तम् ॥२३॥ पनावटीरचनाऽपि न ज्ञाता। गुरुं गिना कोऽन्यो ममावारः उक्तं न कृतं चेद्गुरुः मुद्धो भविष्यति । कं शरणं यास्ये । कृपाधि गुरुं विना को मे प्राणरक्षकः। यदि तद्वाक्यं न योग्य तर्हि शार्प दाम्यनि। तद्वाक्यं कथं न पायं। कामयुत्तदायं कर्तु सर्पयोत्सहे । प्रागान्दत्वाऽपि गुरुकार्य पनासम्पाटयिष्यामि। इनःपरं का मे गतिः। फगन्तन्यं । एतत्कन मे शक्तिन्तयाऽन्यहीनं । चितान्वितो वनं गच्छन्यांतो निर्षिणः। धर्ण तर स्यियाऽप्रनो ब्रजनाबूतं ददर्श । स च तं पृच्छत् । कस्त्वं ·८३४ श्रीगुरुसंहिता कस्मात्त्वं कुत आयातश्चिन्ताव्याकुलमानसः ।। विस्तरेणैव सर्व मे कथयस्वाऽदितो पटो॥२४॥ इत्युक्तो ब्रह्मचारी स तं नमस्कृत्य चाब्रवीत् ॥ 'चिन्तासिन्धौ निमग्नोस्मिं स्वामिन्तारय तारक ॥२५॥ निधिरेव भवॉल्लब्धो वत्सं धेनुरिवाद्य माम् ।। वात्सल्यादागतोऽसि त्वं दुःखितोऽप्यभवं सुखी २६ चन्द्रस्य चन्द्रिकां दृष्ट्वा चकोरश्चन्दतीह ॥ यथा तथा भवदृष्ट्या स्वामिन्हों ममाभवत् ।। २७ ॥ मम पूर्वाजितं यत्तत्पुण्यमद्योदितं खल ।। ततो निधिर्भवाँल्लब्धः कृपाब्धिः पुरुषः परः ॥ २८ ॥ कथयाद्याऽगतः कस्मात्कि ते नाम महावने ॥ निर्मनुप्येऽपि सहसा दुःखितं मामुपागतः ॥ २९ ॥ त्वमेव में गुरुर्मासि प्राप्तोऽसि कृपया गुरो॥ ईशं त्वां वीक्ष्य चित्तं मे स्थिरीभृतं क्षणेन तु ॥१३०॥ सुत मागतोऽसि कुतस्ते चिंता यद ॥ १६.२४ ॥ घटुराह । चिताम्धी मा मां तारय । भवान्निधिोय धेनुर्वत्समिव वात्सल्यान्मामागतोऽसि । दुःखितोऽयमय मुखी। चंद्रिकां चकोर इस त्यो दृष्ट्वा दृष्टोऽस्मि ।' पूर्वपुण्योदयात्मपाधिर्भवोटन्धः । निर्जने वने युतस्तवागमः । किं ते नाम । वंगुरारिख भासि। ईश त्यो पीश्य चित्तं शतिं । हे भक्तवत्सल !

·भाविकाण्डे अ.४१ ८३५ त्वमेव में गुरुमांसि कृपालुभक्तवत्सलः ।। बालकस्तव दासोऽहमित्युक्त्वा तत्पदेऽग्रहीद ॥ ३१ ॥ एवं वदन्तं तं बालं नमन्तमपि चादरात् ।। उत्याप्याऽलिंग्य हर्पण समाधास्य ह्युपाविशत् ॥३२॥ तं पप्रच्छादितः सर्व ब्रह्मचारी स बालकः ।। कथयामास तत्सर्व गुधैिर्यञ्च याचितम् ।। ३३ ।। ब्रह्मचारी त्वहं बालः स्वीकृत्येदै सुदुष्करम् ।। चिन्ताम्मुधों निममोऽस्मि स्वामिन्नस्मात्समृद्धर ॥३४॥ ततोऽवधूतस्तं बालं प्रदायामयमब्रवीत् ।। हिवं ते कथयाम्येकं तेन सिध्येचवाखिलम् ॥ ३५ ॥ काशीपुरं महास्थानं सकलामोष्टमाधकम् ॥ गत्ता तत्रच विश्वेशाराधनं विधिना कुरु ॥ ३६॥ ख्याता शितिः पंचशतकोटियोजनविस्तृता ॥ कात्री चनो विशेषाऽत्र नझाया लेमिरे वरान् ॥ ३७॥ चालले दासोमिति सम्पदे दधी। ततः स तमुथायधास्य मुदो- परिश्य सर्प पमच्छ । बटुः सर्व कयायियाऽऽह ! इदं दुष्करं स्वोरल्प चिनायौ म मामुदाति ।। २५-३१।। तनोऽवनन्तमभयं दयाह । हित यस तेनाखि तियेत्। फाशपिशायरी गुरु. पारत- ·८३६ श्रीगुरुसंहिता जगत्स्रष्टुं विधिर्यत्र लब्धवान्वरमुत्तमम् ।। आराध्य विष्णुरप्यस्य पालनायाप्तवान्वरम् ॥ ३८ ॥ काशीपुरं महाक्षेत्र दर्शनादेव सिद्धिदम् ।। तत्र ते कामसिद्धिः स्याद्भुतं मा कुरु संशयम् ॥३९॥ तां काशी सत्वरं गच्छ यद्यत्ते मनसि स्थितम् ।। तत्तत्मामोपि लोके त्वं विश्वकर्मा भविष्यसि ॥१४०॥ चतुर्विधपुमाश्च यत्र सिध्यन्ति सत्वरम् ।। विशेष किं वदाम्यस्मानाधिकं सर्वसाधकम् ॥ ४१ ॥ देवचित्रचरित्रोत्र दयालुर्यश्च दत्तवान् ।। चमसक्षीरकामाय क्षीराब्धिमुपमन्यवे ॥४२॥ आनन्दकाननं नाम यत्र स्थानं सुमङ्गलम् ।। समस्तकामना यत्र सिद्धिं यान्ति न संशयः ॥४३॥ फाशी समस्तधर्माणां राशिराशी:प्रपूरका ।। लोकानामपि सर्वेपां मोक्षस्थानमिदं खलु ॥४४॥ . कोटियोजनभूमितो विशेषा काशी। यत्र प्रहाद्या घरान्टेभिरे । जगत्सर्यु माला, पाटने विष्णुधान यरं देगे। यदर्शनात सर्वसिद्धिस्तत्र तयाशुकामः सिध्येयं गच्छ । टोके विश्वकर्मा भविष्पसि। यग्र चतुःपुरुषार्थसिद्धि- स्ततोऽधिक किं। स्वल्पारेच्छये क्षीरान्धि योध्दास दयालुत्तत्र जागति। यत्रानंदफाननं सर्यसिद्विद धर्मराशिः फाशी सर्यक्षेमस्थान ·भक्तिकाण्टे अ.४१ काशीवासी तु यः कश्चित्तस्य वीक्षणतोऽपि हि ॥ सर्वे दोपाः प्रणश्यन्ति किं पुनस्तनिवासिनः ॥ ४५ ॥ काशीपुरे विद्यमाने चिन्ताऽनन्ता कुतस्तत्र ।। नैवास्ति शक्तिरस्माकं काशीमाहात्म्यवर्णने ॥ ४६॥ ये तु दीर्थमयी काशी पर्यटन्ति पदे पदे ॥ अश्वमेधफलं पुण्यं तेपामेव न संशयः ॥ ४७ ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां मध्ये यं त्वमिहेच्छसि ।। गमनादेव तत्सिद्धि प्राप्नोपीह न संशयः ॥ ४८॥ इति श्रुत्वा ब्रह्मचारी साष्टाङ्गं प्रणिपत्य तम् ।। प्राह काशीपुरी छाऽस्ते स्थितोऽद्याहं महावने ॥४९॥ आनन्दकाननं चापि पाताले वा महीतले ॥ स्वर्गे वा नैव जानामि कुत्रास्ते बद ततु मे ॥१५०॥ संसारसागरादस्माचारकोऽसि त्वमेव हि ॥ आदेश्य ज्ञानमेवापि स्वामिन्मा तारयाधुना ॥५१॥ ।। ३५-४४ ॥ तद्वासिवीक्षणादपि सर्पदोपनादाः किं पुनस्तद्वासात् । ततः वृत्तस्ते चिंता । यमाहात्म्यं वक्तु का क्षमः । तीर्थमयीकाशीपर्यटनात्पदे पदेऽश्वमेधालं। तहमनादेवामीप्यासिद्धिर्न संशयः । बटुर्नत्वाऽऽह । काची कास्ते आनंदशाननं च। पाताले मुधि स्वर्गे या । वनस्थोऽहं न जाने। वं मनाधितारको ज्ञान दया मोवाहि। प्रार्थये ।

·८८ श्रीगुरुसंहिता कोऽद्य मामीदर्शी काशी नयेत्वत्तो विनाऽपरः ।। मां नयेति कथं स्वामिन्त्वामेत्र प्रार्थयेऽधुना ।। ५२ ।। भवतस्तत्र कार्य चेत्तर्हि मां पालकं नय ।। यथा दत्से धियं कुर्वे तथेति प्रपदेऽग्रहीत् ॥५३॥ इति तं नाथमानं सोऽनाथनाथो मुदाऽवदत् ।। त्वां नेष्ये तव योगेन यात्रालाभो भवेन्मम ॥ ५४॥ इतोऽन्यः को महालामो ब्रह्मचारिन्नृणामिह ।। मानवानां वृथा जन्म काशीवासं विना खलु ॥५५॥ त्वद्योगात्काशिकायास्तु दर्शनं मे भविष्यति ॥ गच्छ साकं मयेत्युक्त्वा प्रतस्थे सह तेन सः॥५६॥ मनोवेगेन तत्कालं योगी विश्वेशमागतः ॥ तापसः प्राह तं पालं काशीयानां समाचर ।। ५७॥ पालकः प्राह मो स्वामिन्न जानामि कथंचन ॥ काशीयात्रा प्रकर्तव्या विधिना केन मे वद ॥५८॥ त्वत्तोऽन्यः को मां नपेत् । पथा बुद्धि रासि तथा फारिध्यामीति पदे दधौं । स आह । त्यो नेप्यामि । इतः कोऽन्यो महालाभस्त्वद्योगामेऽपि दर्शन भयेत्॥४५.१४॥ फागीवास विना नृणां वृथा जन्म । मया सहागच्छेति स पटुना सह प्रतस्थे। स मनोयेगस्तं :कारीमानीयाह । हे पाल ! यात्रो कुर । पाल माह । स्वामिन्न जानेऽझो बाटोऽहं सतः काशीयाना-

·भक्तिकाण्डे अ. ४१
८३९
अनोऽहं ब्रह्मचारीह बालको भगवन्खलु ।।
अतो विस्तरतो ब्रूहि काशीयात्रां विधानतः ॥ ५९॥
तापसः प्राह तं चालं काशीयात्राविवि क्रमात् ॥
निशामयेति तं सोऽपि यथायथमुपादिशत् ॥१६॥
इति तं श्रीगुरुः प्राह चरित्रं यस्य हर्पदम् ॥
चत्वारः पुरुषार्थाश्य मुखसाध्या मवंत्यतः ।। ६१॥
अत एव सरस्वतीद्विजो निजगादास्य चरित्रमुत्तमम् ।।
सकलप्रियदं शृणोति यःस कृतार्थो मवतीह चामयः ६२
विधि बद । स आह । काशीयाताविधि शृणु । यधाययं वक्ष्ये । तच्छी
गुलश्यति । यचरित्रं हर्पदं यतः पुरुषार्थाः मुसाध्याः अत एव सरक
॥५५-१६२ !! इति एकचत्वारिंदा: ४१॥
(इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्य-
गगावरात्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञि-
तमहाराष्ट्रमापान्वितगुरुचरित्रसमानार्थायां वासु-
देवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरु-
संहितायां भक्तिकाण्डे
एकचत्वारिंशः (अध्यायः)॥
॥आदितः श्लोकाः ॥ ५३६८॥
॥ इति एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४१॥

·+- ॥अथ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४२॥ श्री०॥ नामधारकशिप्यायः संलग्नः सिद्धपादयोः॥ प्राह किं गुरुणा प्रोक्तं तन्मे कथय विस्तरात् ॥१॥ इत्युक्तः प्राह तं सिद्धो वक्ष्ये ते नामधारक । सायंदेवाय गुरुणा प्रोतं यत्तापसोदितम् ॥२॥ विश्वेशदर्शनं चान्तर्गृहयात्रां यथायथम् ।। दक्षिणोदङ्मानसाख्यां पञ्चक्रोशी च विस्तरात् ॥३॥ स्नानदानार्चनश्राद्धयुक्तां यात्रां च पाक्षिकीम् ।। भवानीशो हरिदुंढिर्दण्डपाणिश्व भैरवः ॥ ४॥ ॥श्रीगणेशाय नमः ॥ अघ सारसंग्रहश्लोकोऽयं- मातोमीतिर्दियुगापे ससर्ग शिय यात्रा कधपदायित्या ।। फाशी दापदिनुतयाऽनपिन्या सायंदेयं गुरुराह व्रतं सत् ।। नामधारक सिद्धपदटन आहे | गुरुणा प्रोक्त सविस्तराद। सिम उचे। पत्तापरसोरीसनीगुएराह । विश्वेशदर्शन, अंतर्गहयाना, दक्षिणो. चरमानसपाग, पंचक्रोशी एवं पानदानार्चनारयुक्तः सर्वयान गुE. मृणासपात्रा, अनागाविषेश्वरपिंदुमाधादिराजदामाणिभैरवाहकाशी.

·*- - भक्तिकाण्डे अ.४२ ८४ गुहः काशी च गङ्गाद्या देवा लिङ्गानि भूरिशः॥ इत्यादीनां पूजनं च निवेद्य स्थापन तथा ॥५॥ स्वनामाङ्कितलिङ्गस्य ग्राह कुर्वन्वहं बटो। स्वमन्तर्गृहयात्रां तां काशीखण्डे सुविस्तृवाम् ॥ ६॥ एवं विश्वेशयात्रायाः प्रकारस्ते मयोदितः ।। कृत्वैवं स्वास्यया लिङ्गप्रतिष्ठां कुरु पुत्रक ॥ ७॥ ब्रह्मचारिनिमां काशीयानां कुरु विधानतः ।। मवेचे वासना पूर्णा नात्र कार्या विचारणा ॥ ८॥ असीदेच्छंकरस्ते यत्तवोपरि गुरोः कृपा ।। मनसा निश्चयं कृत्वा स्वगुरोः स्मरणं कुरु ॥९॥ एवमामाप्य तं सिद्धः स चादृश्योऽभवत्तदा । विस्मितोऽभूद्ब्रह्मचारी प्राहायं मे गुरुः खलु ॥ १० ॥ यद्वेश्वरोऽयमायातो गुरुणा मे कृपा कृता । निश्चयो मेऽभवत्कार्य मम सिद्धमसंशयम् ॥११॥ गङ्गामणिकर्णिकासर्वदेवसर्वलिङ्गदर्शनं पूनन च निवेद्य वापस थाह । हे बटो ! काशीखंडे विस्तृतां यात्रां कृत्वा स्वनामाङ्कितटिङ्गप्रतिष्टां कुरु । विधिना काशीयानाचरणाचे वासना पूर्णा भवेनात्र संशयः ॥ १८ ॥ ईशः प्रसीदेवोपरि मुरुकृपाऽस्ति। मनसा नियं कृत्वा गुरुं स्मरेत्युक्त्वा सोऽतर्दधे। बालो विस्मित आह । यो मे खलु गुरुया विश्वेश्वरोऽयं गुरुध्ययाऽऽगतः। निश्चयेन मे कार्य सिद्ध न संशयः । आराधनं विनेशः ·૯૪૨ श्रीगुरुसंहिता आराधनं विनाऽप्येप पिनाकी मामुपागतः ।। सर्वदाया गुरोर्मक्तेः फलमेतन्न संशयः ॥१२॥ समस्ता देवता पास्ता गृहीत्वा ददतेऽर्थितम् ।। गुरुप्रसादादीशोयं विना दानादुपागतः॥१३॥ यज्ञदानतपोभिर्यः सहसा नैव लभ्यते ॥ गुरुप्रसादादीशोऽयं विना यत्नादुपस्थितः ॥१४॥ इति संस्मृत्य संस्मृत्य ब्रह्मचारी गुरुं तदा ॥ गुरूक्तेन विधानेन काशीयात्रां चकार है ॥१५॥ स भक्त्याऽऽनर्च विश्वेशं प्रसन्नोऽभूत्स वत्क्षणम् ॥ प्रादुरासीत्स्वरूपेण व्योमकेशः स शङ्करः ॥ १६ ॥ प्रसन्नोऽस्मि घृणीप्वेष्टमित्युक्तः शङ्करेण सः ।। प्रामस्त्वयाऽतिहृष्टोऽभूत्स्ववृत्तान्तमथानवीत् ॥१७॥ गुरुणा गुरुपत्न्या च सुताम्यां याचितं च यद।। तच्छशंस शिवः प्राह सर्वविद्यापटुर्भव ॥१८॥ प्रासो गुरुगतेरेतत्फलं । सर्व देवाः किमप्यादायार्थित ददते । दानं विने- शोध्यमागतो गुरप्रसादात यज्ञतपोदानादिमिः सहसाऽलम्योऽपि यन- बिना गुरप्रसादादीश उपागतः । इति स्मृत्योत्तसकारण स फाशीयात्रा त्या मक्त्येश्वरमान । स प्रसत्तस्ताक्षणं प्रादुर्भुप शहरो गृणीये. स्याह । स एसया ॥ ९.१७ || गुरुगा तत्पन्या पुयाम्पांच याचित ·भक्तिकाण्डे अ. ४२ सन्तुष्टोऽस्मि समस्तं ते दास्यामि मम बालक । वरप्रभावान्मे शीघं सर्वविद्यापटुर्मव ॥१९॥ गुरुभक्तिः कृता तेन तुष्टो दास्यामि तेऽखिलम् ।। भूत्वेह विश्वकर्मा रवं सर्वविद्यापटुर्भव ॥२०॥ चतुर्विधाः पुमास्ते लब्धा एव भविष्यसि ।। सृष्टिकर्ता विधिरिख लएरन न संशयः ।।२१।। एवं लब्धवरो हृष्टस्त्वष्टा स्रष्टाऽपरो यथा । विधिना स्थापयामास स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ।। २२॥ गुरुभिर्याचितं यद्यत्तत्तत्वष्टा स निर्ममे ।। शूलपाणिः प्रसन्नोऽस्य तस्य किं कुत्र दुर्लभम् ॥२३॥ गुरुगेहमथागत्य तैर्यद्ययाचितं पुरा ।। सत्वरं तत्तदानीय नत्वा तत्सन्निधौ दधौ ॥ २४ ॥ दत्वा तद्याचितं सर्व स शिष्योऽनुक्रमेण च ।। गुरुतत्वीकुमाराणामकरोत्पादवन्दनम् ।। २५॥ शशंस । शिवः आह । बालक! तुष्टोऽस्मि ते सर्व दास्ये। सर्वविधा- पटुर्भव । लया गुरुभक्तिः कृताऽनेन तुष्टोऽस्मि । त्वं विश्वकर्मा भव । चतुःपुरुषार्थास्ते लब्धास्त्वं ब्रह्मवत्सृष्टिकर्ता भविष्यसि । एवं लब्धवरो हृष्टः स विधिना स्वनाम्ना लिहू प्रतिष्टाप्य गुर्वादिभिर्याचितं सर्व निर्ममे । ईशे प्रसन्ने किं दुर्लभं । स गुल्गेहमेत्य याचितं सर्वमानीयानुक्रमेण गुरु- तस्त्रीपुत्रेभ्यो दवा उत्पादवन्दनं चक्के । गुरुस्तमालिायाऽह ते भक्त्या ·८४४ श्रीगुरुसंहिता गुरुः सोऽपि प्रमुदितः शिप्यमालिंग्य चाब्रवीत् ॥ शिष्य तुष्टोऽस्मि ते भक्त्या ज्ञानराशिस्त्वमेव हि २६ गृहं च निर्मितं सम्यग्दत्वानि सुबहूनि च ॥ वस्तूनि खं चिरंजीवी भवाचन्द्रार्कमेव हि ॥ २७ ॥ स्वर्गे म] च पाताले स्वचातुर्य प्रसारय ।। सृष्टिं रचय भो वेत्सि सर्वा विद्याः कला अपि ॥२८॥ सिद्धयोऽष्टौ तवाधीना निधयोऽपि तथा नव ॥ चिन्ताकष्टादि ते नैव कदापि च भविष्यति ॥ २९ ॥ एवं गुरोर्वरं लब्ध्वा स ज्ञानी स्वाश्रमं ययौ ।। गुरुशिप्यकथामेतां पार्वत्या ईश्वरोऽब्रवीत् ॥ ३०॥ ईश्वरो गिरिजां प्राह गुरुभक्तिः किलेशी ।। गुरुं य एकमावेन भजेत्सोऽभीष्टभाग्भवेत् ॥ ३१॥ नेतुं भवनिधेः पारं शक्त एको गुरुभुवि ।। गुरुं मजति यो भक्त्या तस्याधीनाखिमूर्तयः ॥ ३२ ॥ तुष्टोऽस्मि त्वं ज्ञानराशिः ॥ १८-२६ ॥ गृह सम्पनिर्मित बहुवस्तूनि च दत्तानि | यमाचंद्राय जीव ।। २७॥ त्रिभुतने चातुर्य प्रसारय । त्वं सर्या विचाः, कटाच येसि । सिहयो, निश्यय सेऽधानाः । कदापि चिताकयादि ते न । एवं उन्धवाः स तथाऽभूत्। एवं गुरुभक्ति य एफ. भावेन गुरु भजेन्सोऽभीष्टार्षभाग्भवेत् । भयाम्धितारणाय गुरुः शक्तः ।

·भक्तियाण्ड अ. ४२ स्वयं त्रिमर्वयोऽपीह गच्छन्ति श्रीगुरोः पदम् ।। गुरुं विना गविर्नेति वक्ति श्रुतिरपि स्मृतिः ॥ ३३ ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्षया देवे तथा गुरौ ।। तस्यैते कथिता पर्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥३४॥ इतीशः पार्वती प्राह गुरुमक्ति सविस्तराम् ।। सायन्देवमपि प्राह श्रीगुरुभक्तवत्सलः ॥ ३५ ॥ अत्रान्तरे निशाऽतीता सविताऽभ्युदितोऽपि च ॥ नष्टं गुरुकृपाज्योतिःप्रकाशाइतहत्तमः ।। ३६ ॥ सुप्रसन्नमना विमो नमस्कृत्वाऽत्रवोद्गुरो॥ स्वामिन्धीप्रेरकोसि त्वं दीननाथ कृपानिधे ॥ ३७॥ इत्युक्त्वा श्रीगुरुं नत्वा विनयावनतोऽब्रवीत् ।। कथानवणकालेऽध मयापूर्व विलोकितम् ।। ३८ ॥ काशीयात्रा यथा प्रोक्ता तथाऽद्य मत्रता सह ।। अपूर्वमेव तत्सर्व काशीक्षेत्र विलोकितम् ॥ ३९ ।। तताधानानिमर्तयः ब्रह्मादयोऽपि गुरुपदं मति । गुंग विना न तारकः। इनि यस्य देव इति श्रुतिक्ति । इतीशः पाता जगी। तच्छीगुरुः सायन्देयं माह ॥ २७.३५ ॥ तदा सूर्य रदितः । गुरप्रसादातचित्त- ध्यान न। हे धीप्रेरक ! कृपान्धे ! इति श्रीगुरुं नवा सायंदेव माह । फयाणकालेऽव दृष्टं । भवता मह काश्यां त्थिन एपा काशी- ·८४६ श्रीगुरुमंहिता सहाहं भवता काश्यां स्थित एवेति वीक्षितम् ।। किंवाऽयं जाग्रति स्वमो विचित्रो नैव म्यहम् ४० इत्युक्त्वा श्रीगुरुपदे प्रणम्य विनयान्वितः ॥ भक्तियुक्तः सकरुणमस्तीपीद्वद्गदाक्षरः ॥४१॥ परात्परोऽसि पुरुपः स्वामिन्परमहंस मोः।। भक्तमानसवासोऽसि श्रीनृसिंहसरस्वति ॥ ४२ ॥ एवं स्तुत्वा पुनर्नवा पूर्वस्ते नामधारकः ।। हर्पगद्गदया वाचा स्तोत्रं चक्रे शृणुष्व तत् ।। ४३ ।। प्राग्ब्रह्मत्वमजोऽक्रियोऽपि बहुलं स्यामित्यभृद्धीस्तया सृष्ट्वैवाण्डमुवं ततो जगदिदं सृष्टं सघर्म गुणैः ।। स्वैः स्वं मो रमयन्विहंसि सदरीनत्रावतीर्यानिश वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाञ्जद्वयम् ॥४४॥ यात्रोक्ता तो सर्वशोऽदाक्षं । जाप्रद्वा स्वतो वोऽयमेतच्चित्रं न जाने । इति गुरुपदे नत्वा विनतः स सगद्गदमस्तीपीत् । स्वामित्वं परात्परः पुरुषो भक्तमानसवासी परमहंसः श्रीनृसिंहसरस्वतीति पुनर्नवा हर्षगद्गदवाचाs- स्तोत्तच्छृणु ॥ ३६-४३॥ पुरा त्वमेकोऽपि बहु स्यामिति संकल्प्य ब्रह्माणं सृष्ट्वा तद्द्वारा सगुणं सधर्म विश्वं सृष्ट्वा तत्रावतीर्याऽत्मानं रमयन्दु- धान् हसि । हे नृसिंहसरस्यति । ते श्रीपादपदाद्वयं वंदे ॥ ४४ ॥ कलिदोपा- ·भक्तिकाण्डे अ.४२ ८४७ कल्यावरहृदुझितक्रतुनरस्तावराशीदे प्रातः सूर्य इवोदितोऽस्यज महामोहान्धकारं ग्रसन् ।। सद्धर्माश्रमसेतुमत्र शिथिलमायं मुदाय नयन् वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदानद्वयम् ॥४५॥ सर्वानन्दनिघानरूपममलं सलं सुखं मूर्तिमन् प्रादुष्कृत्य जनत्रयान्तरमृगक्रोटावनं पावनम् ।। संसारावटमनमुद्धरसि भो स्त्रीकृत्य तुर्याश्रमं चन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदानद्वयम् ॥ ४६ ।। भूके गां दृशमन्धके सुतनयं बन्ध्यासु चायन मृते सौभाग्यं विधवासु पल्लवमहो दनं गुशुप्फेन्धने । एवंभूत इयान् तवैप सहिमा त्रैलोक्यसंस्थाक्षमो वन्दे श्रीनहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाजद्वयम् ॥ ४७ ।। ज्जनः कर्मोत्सृजरातो देवा अयुपोपितास्तदा त्यमरतीर्य सर्यो ध्यांत मिर महामोहांधकार असन् शिथिलमायं धर्मसतुं दाढ्य नीतवानसि। हे नृसिंहसरस्वति। ते श्रीरादपमयं वदे। हे सर्वानंदनिधान ! सर्व रूपं. प्रात्य तुर्याश्रमं पारनं च स्वीकृत्य भागर्तमानमुद्धरसि हे नृसिंह- सरस्वनि वे श्रीपादपर्य वंदे ॥ ४५४६ ।। मूकाय याग्दचा, अंधाय घटी, व्याप सुनौ, मृताय पुनः प्राणाः, विधवाय सामाग्य, गुप्फ काटाय पड़ाव दताः । एवभूतहते महिमा । हे नृसिंहसरस्वति श्रीपाद- पापं वंदे ॥ १७॥ वं मुम्समक्षुकामिलोसाल्हादरुः। दारिवारि,

·८४८
श्रीगुरुसंहिता
मुक्तावास मुमुक्षुकल्पविटपिन् भो कामिनां कामधुक्
दारियानलमेघ दुष्कृतदवाने तापिताराम ते॥
श्रुत्यन्विष्टरजः पदं श्रुतविवादातीतवत्वं महद्-
वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाजद्वयम् ॥ ४८ ।।
भो योगीश्वर भावितं तव पदं तीर्थाश्रयं सज्जना-
जीवं कामिसुदैवतं च कमलालीलास्थलं निर्मलम् ॥
विद्वद्वादकरण्डकं सुकृतसंस्थानं महत्पावनं
चन्दे श्रीनृहरे सरस्वति बरं ते श्रीपदाजद्वयम् ॥ ४९॥
वेदागोचर ते चरित्रममलं शक्तोऽत्र कः कृत्स्नशो
वक्तुं वन्यविनेंदुभूखपवनात्मेतीह मूर्त्यष्टकम् ॥
एतद्विश्वमयं न चान्यदिह वा ओङ्काररूपेशित-
वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाञ्जद्वयम् ॥ ५० ॥
त्रिविधतापशामकश्च श्रुतिगत्यतीततत्त्वश्चासे । हे नृसिंहसरस्वति ते
श्रीपादपद्मद्वयं वंदे ॥ ४८ ॥ हे योगिध्येय ! ते पदं तीर्याश्रयं सज्जीवन,
कामिप्राथ्य, श्रीविहारास्पदं, नानावादाश्रयं पुण्यक्षेत्रं, पावनं चास्ति । हे
सरस्वति से श्रीपादपद्मद्वयं चंदे ॥ ४९॥ हे वेदगोचर। ते चरित्रं
यक्तुं कः क्षमः । हे ॐकाररूपेश्वराष्टमूर्तिभिस्त्वया सर्व घ्यास ॥५०॥

·मतिकाण्डे अ.४२ ८४९ कुण्टीदण्टवरं प्रशान्तममलं संन्यासिरूपं तब श्रीमीमामरजायुतिस्थितमज ध्येयं शरण्यं मयि ॥ जानं तारकमीग सत्यमनिशं ब्रह्मन स्थिरीकुर्वदो वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदान्जद्वयम् ।। ५१॥ एवं श्रीगुरुनायकाष्टकमिदं स्तोत्रं पठेन्नित्यशः स प्राप्नोति बलं श्रियं च सुधियं तेजो वपुःपाटवम् ।। वर्चः पुत्रकलबमित्रजसुखं दीर्घायुरारोग्यर्ता संग्राप्यहिकसौख्यमेवमनिशं चान्ते स मुक्तिं ब्रजेत् ।५२। एवं स श्रीगुरुं स्तुत्वा दण्डवत्प्रणिपत्य च ॥ सगद्दाक्षरो हृष्टरोमा प्रेमान्वितोऽनवीत् ।। ५३ ॥ त्रिमूर्तरवतारोमि देवदेव जगद्गुरो॥ मृदृदृष्टया नृवद्भासि स्वामिन्नस्त्वं कृपानि ॥५४॥ दर्शितः परमार्थो मे पुरुषायांच मेऽपिताः ।। त्वं सत्यं विश्वनाधोसि काशी ते सन्निधौ स्थिता ५५ दंदफमंडलधर ! शांत, भीमातीरस्थं, दारण्य, ध्येयं, सच्चिदानद, ते यतिरूपं मयि स्थिरीकुरु । हे नृसिंहसरम्पति ते श्रीपादपगदर्य वंदे ॥५१नियमेतदष्टकपागलश्रीमुधौतेनोपोंगपाट्यस्यादिमुखारोग्य- दौर्यायुरन्ते मोक्षश्च ।। ५२ ।। एवं स्तुन्या दण्डाना सगद्गदयानदृष्टरोमा प्रेमान्चितः स आह । हे निपनार ! दे। जगद्गुरों ! वं मुहष्ठया नृरद्रासि । वं सर्य विधेश्वरोसि । तेऽनिके काशी में परमपुस्पार्या ·८५० श्रीगुरुसंहिता इति स श्रीगुरुं भक्त्या तुष्टाव श्रीगुरुश्च सः॥ हर्पण महता युक्तः प्रेम्णा तं भक्तमंत्रवीत् ॥ ५६ ।। सायंदेवाय ते काशीक्षेत्रं सम्यक्प्रदर्शितम् ।। त्वदेकविंशः पुरुषः सम्यक्तत्फलमाप्नुयात् ॥ ५७ ॥ त्वमस्माकं परो भक्तो दृष्टांतस्तेऽद्य दर्शितः ॥ निकामं कुरु मे सेवां स्थित्वा मे सन्निधौ सदा ।।५८॥ यदि मत्सेवनेच्छा ते म्लेच्छसेवां ततस्त्यज ।। पुत्रान्कलनं चानीय दर्शनं मम कारय ।। ५९ ।। इति भक्तमनुज्ञाप्य श्रीगुरुर्मठमाययौ भक्त आनन्दमन्नोऽभृच्छ्रीगुरोः सहवासतः॥ ६०॥ नामधारक ते पूर्वो गत्वा गुर्वाज्ञया गृहम् ॥ कलत्रपुत्रानादाय पुनः श्रीगुरुमाययौ ॥११॥ भाद्रे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यां स भाविकः ॥ भक्त्या परमया युक्तः सकुटुंबः समागतः ॥ २॥ दत्ता इति भक्त्या तुटाव I तुष्टः श्रीगुरुः प्रेम्णा तमाह 1 काशीक्षेत्रं ते सम्यग्दर्शित । त्वदेकविंशः पुरुषः सम्यवफलं लभेत् । त्वं परो भक्तः सेवा कुवा मे सन्निधौ तिष्ठ। अतःपरं म्लेच्छसेवां मा कुरु । मे दर्शनार्थ स्त्रीपुत्रादीनानय ॥ ५३.५९ ॥ इत्याज्ञप्तः स गत्वा, स्त्रीपुत्रादीनादाय, भाद्रशुद्धचतुर्दश्यां गुरुमेत्य, नत्या, पादौ गृहीत्या, प्रेम्णा सगद्गदयाक्तु.

·भक्तिकाण्डे अ. ४२ ८५१ दण्डवत्त्राणिपत्यत्र सायन्देवः पदेपदे ।। एवमागत्य तत्पादौ गृहीत्वाऽभृत्सगद्गदः॥६३॥ स करौ द्वी समानीय प्रेम्णा तुष्टाव सद्गुरुं॥ अनमश्चन्द्रमाले ते त्रिमूर्तिस्त्वमसि प्रमो॥६४॥ त्रिमूर्विरवतीर्य त्वं जातः सर्वगुरुर्भुवि ।। स्वामिस्त्वं नो नृबन्द्रासि पारो न जायते तत्र ॥६५॥ वर्णितुं तव माहात्म्यं कुतो मे शक्तिरीदृशी।। त्वमादिपुरुषः स्वामिन्देवाष्टं पदं तव ॥६६॥ चन्द्रोदये मुधालुवश्वकोरो नन्दते यथा ।। तथाऽस्माकमभूत्तोपो भत्रचरणवीक्षणात् ॥ ६७॥ पूर्वजन्मार्जिताः पापराशयः सद्य एव मे ।। दर्शनेनैव ते नष्टाः पुनीताः सर्व एव हि ॥ ६८॥ यथा चिन्तामणिस्पर्शाटोहमप्येति हेमताम् ॥ जम्युनयां यथा वा मृत्पतिता स्वर्गवां ब्रजेत् ॥ ६९।। प्यार । ॐ नमश्चन्द्रमौल्ये प्रभो। म निपूर्वकतारः सर्पगुग्दासि! अथापि ते माहात्म्य वस्तुं फ. क्षमः।हे आदिपुस्प ! देयाचे पद इट। चहा चकोर इन पदं दृष्ट्वा दृष्टोऽस्मि [पूर्जितपाप नष्टं पूतोऽस्मिस्पर्श- सदियो हेममित्र, जमुनीपतिता मृज्जानामि ॥१०.६९ ॥ वापसी ·८५२ श्रीगुरासहिना वायसो मानसं प्राप्य राजहंसो यथा भवेत् ॥ यथा ते दर्शनारसघः पुनीताः स्मो वयं प्रमो॥ ७० ॥ गगा पापं शशी वापं दैन्यं कल्पतरुस्तथा !! पापं तापं च दैन्यं च हरेन्द्रीगुरुदर्शनम् ।। ७१ ॥ गङ्गालानात्पापनाशस्तापान्तचंद्रदर्शनात् ।। छायायाङ्कल्पवृक्षस्य कल्पितं फलमाप्नुयात् ।। ७२ ।। एक एको गुणो लक्ष्य एकैकातु पृथक्पृथक् ।। भवदर्शनतः सद्यो लब्धमेव फलत्रयम् ।। ७३ ।। पापं मेऽशेपतो नटं नटं तापत्रयं तथा।। दग्धं दैन्यवनं सघः श्रीगुरो तेऽनिदर्शनात् ।। ७४ ॥ चतुर्विधपुमर्थानां दाता त्वं गुरुनायकः ।। एवं वेदान्तसिद्धान्तोऽनुभूतोऽयं मयाऽधुना ।। ७५॥ इत्युक्त्वाऽऽनन्दभरितो जगी श्रीगुरुसत्कथाम् ।। कलं नानाविधै रागैः कारनाटकमापया ॥७६ ॥ . मानस गत्या राजहंस इव ते दर्शनाद्वयं सद्यः पूताः । गगा पापं, शशी तापं, कल्पद्रुदैन्यं, च हरति । भवदर्शनं त्रयमपि । हे श्रीगुरो। अद्य तेऽधि- दर्शनात्सर्व पापं, यस्तापा, दैन्यं च सद्यो नष्टं । त्वं चतुःपुमर्थदातेति चेदसिद्धांतोऽद्य मेनुभूत इत्युक्त्वा, कारनाटकभाषया, नानारागैः कलं .

·भक्तिकाण्डे अ. ४२ भक्तसुमाग्योदयाकारः ! महीतले यतीश्वरः ।। दृष्टो मया विश्वतारः । नृसिंहसरस्वतीयतीश्वरः ॥७७॥ दृष्टो कमलयुगेन । तत्पदकमलद्वंद्वमनेन । नष्टं स्मरतोऽयं क्षणेन । सुखदोऽसौ नो जगत्पाता ७८ स दीनबन्धुः पूरयतीष्टं । मोगिजनानां दयाब्धिरिष्टं । योगिजनानां वंदे शिष्टं । नृसिंहसरस्वतीगरिष्टं ।। ७९ ॥ लक्ष्यो वाक्यरात्मा जगति दण्डकमण्डलुधृक्त्वं स यतिः। सगुणब्रह्म स्वं सत्मीतिः । न्याप्तिश्रष्टो वै गुरुमूर्विः ८० हरिदासप्रिय करुणानिलय स्वमक्तपालक प्रेमाविशय ॥ चरणस्पति गुरुवर्य कैलासोऽभूद्वन्धर्वपुरम् ।। ८१ ॥ मक्तसुमाग्योदयाकारः महीतले यतीश्वरः ॥ दृष्टो मया विश्वतारः नृसिंहसरस्वत्तीयत्तीश्वरः ।। ८२।। जय जय भूमन्सद्गुरुमूर्ते जगद्धेतो धृतनरमृर्वे ।। कृपाचन त्वं प्राजरकीर्ते दयानिधे नः पाहि विर्ते ८३ गौ। मतमाग्यातलेऽवतीणों यतीशी नृसिंहसरस्वती मे दुष्टः स्मर्तृ- मुम्बदस्य जगत्पातुः पदपटूयं दृष्टं। स भोगीच्छापूरको योगीष्टदः ॥७०.७९ ।। कृपाधिसिंहसरस्वती गुरुमूर्तिक्पिलक्ष्योऽपि दण्डकम- एक्सपूर्ण यह हे दासमिए ! फरमाव्य! मात्रातस्ते पदस्पर्श पुरं कंटामोऽभूत् । हे सट्ठो! जगतो ! मुकीत ! भूमन्दपान्धे । जय - ·८५४ श्रीगुनमंहिता सञ्चित्पूर्णानंदो जगत्यमेयो व्याप्तोऽधिपते ॥ अत्रिमुतोऽभूस्त्वं सम्मृर्ते ।। भक्तहितार्य सुखदापूर्त ८४ त्वत्कथितेयं स्वकीयमाया देवी लोके दुरत्यया । तथाऽनुभृतं प्रभो मया । आवृतमेतदेवाप्यनया ॥८५॥ मजन्तिये मांतेऽप्यनपायांवरन्ति सद्यो दुर्गा मायाम् । इत्युक्तं ते कृत्वेह दयां तं त्वां वंदे वारय मायाम् ॥८६|| भक्तिसुखं मे देहि तदर्थ भूयः सत्सङ्गं च तदर्थम् । जन्मभवेन्नो विश्वप साथै पालं चंदे त्वां हि समर्थम् ॥८७॥ जय जय भूमन्सद्गुरुमूर्ते जगद्धेतो धृवनरमूर्ते ।। कृपाधन त्वं भाजत्कीर्तेदयानिधेनः पाहि विजूर्ते ॥८८|| इति सायन्देवभक्तः कारनाटकभापया ॥ प्रेमलक्षणभक्त्याऽस्तौत्संगृहीतोर्थ एव सः॥ ८९॥ एवं स श्रीगुरोर्भक्त्या स्तुर्ति चक्रे महामनाः ।। प्रमुराश्वासयामास सन्तुष्टस्तेन सद्गुरुः ॥९॥ नः पाहि। हे सच्चिदानन्दामेयात्मन्भातहितार्थ समत्रिसुतोऽभूः । मे माया दुरत्ययेति त्ययोक्तं मेऽनुभूतं ये मां भजति ते तरंतीति ते वचसा त्वां भजे। मायां वारय । भक्तिमुखं, तदर्थ सत्सङ्गं च देहि स्वां वन्दे ॥८०-८८॥ इति कारनाटकमाझ्या प्रेमलक्षणभक्त्या सोऽस्तीत्तत्सारोयं ॥ ८९॥ तुष्ट: श्रीगुरुस्तमावास्य, स्वाग्ने सर्वान्प्रेग्णोपवेश्य, माता प्रेम्णा .

·भक्तिकाण्डे अ. ४२ प्रेमभावेन तान्सर्वानुपवेश्य निजाग्रतः ।। वात्मल्येन यथा माता कुरुते स्नेहमात्मजे ॥९१ ॥ तथैव तेषु सर्वेषु स्नेहं चक्रे स सद्गुरुः ।। स एव दिवसो धन्यो नामधारक कि ब्रुवे ॥९२ ॥ सायन्देवं च तत्पुत्रं तत्कलत्रं च सद्गुरुः ॥ सर्वान्पप्रच्छ वात्सल्यान्मात्वत्क्षेममादराव ॥ ९३ ॥ सर्वक्षेमं समाधानं गृहवार्ता च सर्वशः ।। सायन्देवं स पप्रच्छ भगवान्भक्तवत्सलः ॥ ९४ ॥ योगक्षेमं स पुत्रादेः समाधानं च सर्वशः। विज्ञाप्य स्थापयामास पुत्रौ द्वौ गुरुपादयोः ॥ ९५ ।। ज्येष्ठ पुत्रो नागनाथस्तत्रातीव कृपा गुरोः।। गुरुनाथो दयाधिस्तु तस्य मूनि करौ दधौ ॥९६॥ सायन्देवं गुरुः प्राह ज्येष्ठोऽयं ते सुतो मतः ।। मविप्यति मुपूर्णायुवंशवृद्धिर्भवेदपि ।। ९७ ॥ पुनानिय, तावात्सन्येनापृच्छत् । तदिनं धन्यं । भक्तवत्सलः सक्षेिम, गृहलाता, पुनादेयोगक्षेम, समाधानं च सायंदेवो निवेद्य, पुत्रौ तत्पादयो- निदधौ । श्रीगुर्दयाम्धिन्यष्टपुत्रमस्त केऽत्री कृपया करं धूवाऽऽह । हे सायंदेव ! अय नागनायो मे मक्तः पूर्णायुः श्रीयुक्तो मरिययस्य वंश- ·श्रीगुगसंहिता अयमेव हि महत्तः श्रिया युक्तो भविष्यति ।। इतःपरं म्लेच्छसेवा त्वया कायर्या न कहिचित् ॥ ९८॥ भार्या पवित्रतेय ते सुभगास्या इतः मुताः ।। सम्भविष्यन्ति चत्वारः फुलं ते नन्दते थिया ॥९९ ॥ यदिने मजसि म्लेच्छ तस्मिन्नेव दिने तत्र ।। हानिर्भविष्यति ततो ममैव कुरु सेवनम् ॥ १०॥ सायन्देव तब ज्येष्ठसुतोऽयं सेवको मम ।। मत्प्रसादाच सर्वत्र यशोऽस्य प्रसरिप्यति ॥१॥ इत्युक्त्वा तं पुनः प्राह गच्छ त्वं सङ्गमं द्रुतम् ।। स्मानं कृत्वा विधानेन पुनरेहि ममाग्रतः ॥२॥ तथेत्युक्त्वा कलत्रेण स पुत्रेण समन्वितः।। गत्वा स्नात्वा द्विजोऽश्वत्थमभ्यर्च्य पुनरागतः ॥३॥ तस्मिन्दिने ग्रामलोकाः कृत्वाऽनन्तत्रतं मुदा ॥ आगत्य श्रीगुरुं भक्त्या पूजयामासुरादरात् ॥ ४ ॥ वृद्धिश्च इतःपरं म्लेच्छसेवां त्यज ॥९०-९८ ॥ सुभगाऽसौ ते भार्या साध्वी । अस्याश्चत्वारः पुत्रा भविष्यत्ति । म्लेच्छं भजसि चेत्ते हानिर्भवि- प्यति । मे सेवां कुरु । मदतोऽयं ते ज्येष्ठसुतः । मत्प्रसादायशोऽस्य प्रसरिष्यति । सकुटुंबस्त्वं सङ्गमं गत्वा विधिना खात्वा अश्वत्थमभ्या- गच्छेत्युक्तः स तथा कृत्वाऽऽगतः । तदिने लोकोऽनंत संपूज्याऽदराच्छी- ·तेन कृतं, साद्यंत यद । टयां कुल, किं पुण्यं, को याम, इति तेन पृष्टः भक्तिकाण्डे अ. ४२ ८५७ सायन्देवं गुरुः प्राह ह्यनन्तवतमद्य तु ।। अनन्तं पूजयन्त्येते समस्ता अद्य वासरे ।। ५॥ पूजय त्वमपीत्युक्तः स नत्वा प्राह सद्गुरुं ।। देव त्वमेव नोऽनन्तो व्रतं त्वत्पदसेवनम् ॥ ६ ॥ श्रीगुरुस्तं पुनः प्राह कौण्डिण्याख्यऋपिः पुरा ।। अनन्तव्रतमेतत्तु कृतवान्सर्वकामदम् ।। ७॥ सायन्देवः पुनः प्राह नमस्कृत्य स सद्गुरुम् ।। कथमेतगतं तेन पुरा कृतमनुत्तमम् ॥ ८॥ व्रतं कथय मे स्वामिन्प्रख्यातं यदनन्तकम् ।। आद्यन्ततः कथामस्य कथयस्व दयां कुरु ॥९॥ एतेन किंविधं पुण्यं को लाभोऽनेन वा भवेत् ।। विस्तरात्तद्वदेत्येवं पृष्टवान्नामधारक ।। १० ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टः श्रीगुरुस्तदा ।। विस्तरात्कथयामास तद्वतं नामधारकः ।। ११ ॥ गुरुं चानर्च। श्रीगुरुः सायंदेवमाह । अद्यानंतवतं त्वमपि कुर। स थाह । लमेर नोऽनतस्ते पदसेवाऽनंतव्रतं श्रीगुताह । पुरा कौटिण्यऋपिः सर्वकामदानंनतं चने ॥ ९९.६०७॥ मायंदेव आह । कथमेतद्वतं ·८५८ श्रीगुरुसंहिता तदग्रतो वक्ष्यति वै सरस्वती गुरोथरित्रं प्रददाति सद्गतिम् ।। यदन्न यस्य श्रवणेन सद्यः प्रयाति तीवो भवमाप्तविद्यः॥ ११२॥ श्रीगुरुर्विस्तरात्कथयामास । तदनतो वक्ष्यति० ॥१०८-११२ ॥ इति चूर्णिकायां द्विचत्वारिंशः ॥ ४२ ॥ (इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरात्म- जविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंशितमहाराष्ट्रभाषा- न्वितगुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वती- यतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां भक्तिकाण्डे द्विचत्वारिंशः (अध्यायः) आदितः श्लोकाः ।। ५४८०॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ।

·अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥ श्रीगणेशाय नमः श्रीगुरुः प्राह तं विप्रं भृण्वनन्ततं महत् ।। बहुभिर्विहित पूर्व कथयिप्ये तदेव ते ॥१॥ युधिष्ठिरः पाण्डुपुत्रः कृत्वाऽनन्तव्रतं महत् ।। गतं राज्यमपि प्राप व्रतमीदृगनुत्तमम् ।।२॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं सायन्देवः प्रणम्य तम् ।। प्राह राज्यं कथं प्राप्त गर्न को वा युधिष्ठिरः ॥ ३॥ इत्युक्तः श्रीगुरुः प्राह कपटधूततः पुरा ।। कौरवैः पाण्डुपुत्राणां सर्व राज्यं हतं खलु ॥ ४ ॥ ॥ अथ सारसंग्रहलोकोऽयम् ।। सायंदेवाय त्रियुगपरिमितेऽध्याय प्राहेशोऽनंतवतामिह च परोष्टम् ।। यस्याऽचीर्णन व्यपगतदुरितो यायाकोडिण्यः पार्थथ मुगतिमितोऽसंबाधाम् ॥ १ ॥ श्रीगुस्याह । इदं बटुमिः कृतं तस्ये ॥ १ ॥ धर्मः पार्थ इतकृत्या गर्न राज्यं प्रापेहगुलम व्रतं ! सायदेव आह । को धर्मः, कयं राज्यं गतं मान च। श्रीगुरुराह। पांडुपुत्रो धर्मस्तद्वान्यं कपटपूना कौरवईनं । स ·८६० श्रीगुरुसंहिता सभ्रातृकः स सस्त्रीको धर्मराजो वनं ययौ।। वनेऽवसद्वादशाब्दं भ्रष्टराज्यो युधिष्ठिरः॥५॥ घोरेऽरण्येऽवसन्धर्मो भ्रातृभिः सह दुःखितः। सर्वदा श्रीहरिं दध्यौ चिन्ताव्याकुलमानसः ॥६॥ हृत्वाऽपि राज्यं सकलं कापटयेनैव कौरवैः ।। नानाविध्नैः पराभूता वनस्था अपि पाण्डवाः ॥७॥ प्रेपयामास तत्सत्वं हतु दुर्वाससं मुनिम् ॥ तत्सहायी हृषीकेशः सदाऽरक्षत्स पाण्डवान् ॥ ८॥ नानावतानि तीर्थानि सेवितानि च पाण्डवैः।। कष्टमेवानुभूतं तैर्वने वनचरप्रियः ।।९।। कृष्णो नारायणो ज्ञात्वा तत्कटं भक्तवत्सलः।। स्वयमेवागमत्प्रीत्या यत्र पाण्डुसुताः स्थिताः ॥१०॥ कृष्णमागतमालोक्य धर्मराजो सुदान्वितः॥ जगाम सम्मुखं तस्य प्रीत्या परमया युतः ।। ११ ॥ मों राज्यभ्रष्टः, सोदरः पान्या घ घोरं यनं गत्या सदा दु:खितः कृष्णं दध्यौ । कौरव राज्यं हत्वाऽपि ते यनस्थाः पीडिताः तत्सत्वं हतु दुर्वासाश्च प्रेपितः । कृष्णः सदा पौडवान् ररक्ष पाडवैर्नानावततीर्थ सेवाभिः काट मुक्त। तज्ज्ञात्वा भत्तावासलः कृष्णः स्वयं प्राप ।। २-११॥ धर्मस्तं मुदा संमुखं ·तदर्शनादात्मानं पूत मने । ततस्तुष्टान। श्रीकृष्ण | भक्तात्सल । जया भक्तिराण्डे अ.४३ ८६१ स्वकेशैः क्षालयामास कृष्णपादरजोऽनघः॥ परं ब्रह्मेत्र साकारं श्रीकृष्णं समपूजयत् ।।१२।। पाद्याादिभिरापूज्य गन्धपुप्पाक्षतादिमिः॥ धर्मः पुनीतमात्मानं मन्त्रानः कृष्णदर्शनात् ॥ १३ ॥ भक्त्या सम्पूज्य विनतस्तं तुष्टाव युधिष्ठिरः।। जय कृष्ण हपीकेश कृष्ण मो भक्तवत्सल ॥ १४ ॥ जय नारायणानन्त भवसागरतारक ।। क्षीराधिवास लक्ष्मीश श्रीपते भक्तवत्मल ।। १५ ॥ परमात्मन्परंज्योतिस्त्रिमूर्तिस्त्वं न संशयः॥ त्वमेव भगवन्विश्वं सृजस्यवमि हमि च ।।१६।। भूत्वा विश्वस्य जीवस्त्वं सर्व रक्षसि सर्वदा ।। निवासस्ते तृणे काष्ठे स्थूलमूक्ष्मेष्वणुप्पपि ।। १७ ॥ त्रिगुणात्मन्हृषीकेश पादाक्षाय नमोऽस्तु ते ।। रजसा सृजसीदं त्वं तममा हंसि चासिलम् ।। १८॥ गत्वा फेशैः पादपूलि: क्षालयिला त साकारं ब्रह्म पाद्यादिभिः सपूज्य नागपण, अनंत, भरतारक, क्षीरान्धिवास, श्रीश, परमात्मल परज्योति- पिघं सजति, पासि, हाने च । हे विश्वजीव! स्थूलसूक्ष्मतृणकाष्टादिप्यपि चे वासः । है रिगुणामहषीकेश । ते नमः, प्रसीद । व रजस्तमोन्या ·८६२ श्रीगुरुसंहिता दुष्टानां निग्रहाय त्वं साधूनां रक्षणाय च ॥ अवतीर्णोऽसि सत्वेन त्वं श्रुतिस्मृतिवर्णितः ।।१९।। भूमिमारापनुत्यर्थमवतीर्णस्त्वमेव चेत् ॥ किमर्थं रक्षितस्त्वेप भारभूतो युधिष्ठिरः ॥२०॥ पाण्डवास्तु मम प्राणा इति प्रख्यापयनिह ।। वने प्रक्षिप्य नः कष्टं ददासि कुत ईदृशम् ॥२१॥ दया चेयदि तेऽस्मासु कष्टमीवकुतो वद ॥ अस्मानुपेक्ष्य चारण्ये कुतः स्थापयसीश्वर ॥ २२ ॥ त्वां विहाय कथं कस्मै कथनीयमिदं वद ॥ अस्मानुपेक्षसे चेत्त्वं ततः कि जीवितेन नः ॥ २३ ॥ भीमसेनोऽपि चागत्य पदे धृत्वाऽवदद्धरिम् ।। प्रमो स्वामिन्दयाब्धे नः बुतो भक्तानुपेक्षसे ।। २४ ।। धनञ्जयोऽपि तं प्रेष्ठमाधाय पदयोः शिरः॥ बद्धाञ्जलिरुवाचेदं मुरवैरे कृपानिधे ॥२५॥ सृजसि, हसि च । दुष्टनिग्रहाय, साधुत्राणाय चावतीर्णोऽसि । भमार- नाशाय, तेऽवतारथेत्किमर्थं भूभारभूतानो न हसि ॥ १२-२० ।। पांडवा मे प्राणा इति ख्यापयन्नपि बने प्रक्षिप्य कुत ईकाट ददासि । ते दया चेत्कुत ईकटं । नः उपेक्ष्य कुतो पने स्थापपसि। त्वां विना ईमष्ट फस्मै फयनीय । उपेक्षसे चेज्जीवितेन किं । भीम माह । प्रभो। स्वामिन्द- पाग्धे नि उपेक्षसे कि । अर्जुनः पादयोः शिरो विन्यस्याह । हेपान्धे।

·सहदेवा द्रौपदी च नलोचुः । त्वं नः पक्षपाती बनेऽस्मान्स्थापपसि, भक्तिकाण्ड अ. ४३ ८६३ श्रीकृष्ण यदि तेऽस्मासु कृपादृष्टिभविष्यति ॥ वनवासादिकष्टं न आयासश्च ततः कुतः॥२६॥ पार्थाः प्राणप्रिया एवं विरुदावलयस्तव ।। सत्या भवन्तु नः कष्टं हरेत्याह धनञ्जयः॥ २७ ॥ तदैत्य माद्रीतनयाँ विनयौ नेमतुर्हरिम् ।। द्रौपद्या सहिता एवं ग्रणेमुः पञ्च पाण्डवाः ।। २८ ।। वनेऽस्मत्पक्षपाती नः कुतः स्थापयसि प्रमो॥ राज्यं करोति नो वैरी किं कर्तव्यं वदाय नः ।। २९ ।। मित्रं नस्त्वादृशं छत्रं कुतो मित्रादभूदिदम् ॥ ईदृशं कष्टमस्माकं राज्यप्राप्तिः कुतो भवेत् ॥ ३०॥ क उपायो विधेयोऽत्र साम्राज्यप्राप्तयेऽधुना ।। वद स्वामिन्हपीकेशेत्युक्तोऽभूत्सान्द्रहद्धरिः ॥ ३१ ॥ श्रीकृष्णः पाण्डवानाह व्रतमेकं वदामि वः॥ तत्कालं यत्प्रसादेन राज्यप्राप्तिर्भविष्यति ॥ ३२ ॥ मुगरे । नास्मामु ते कृपादृष्टिः । नो वनवासादि कटं, आयासच किमर्थं ? पार्थाः प्राणप्रिया इति विदालयः सत्या भयंतु | नः कष्टं हर । नकुल- बैरी गन्यं करोति, वादृशे मित्रे छत्रे च सतीहकष्टं कयं ? ॥ २१-३०॥ नः साम्राज्यमानये क उपाय इत्युक्तः साहृदयः कृष्ण आह । अनंतवतं कुल । यत आशु राज्यप्राप्तिर्मविष्यति । यज्ञतानामुत्तम व्रतं । बासुदे- ·८६४ श्रीगुरुसंहिता अनन्तनामकं पार्थ बतानामुत्तमं व्रतम् ।। यदाचरणतः शीघ्रं राज्यप्राप्तिर्भविष्यति ॥३३॥ अनन्तस्त्वहमेवैकः पूर्णः सर्वत्र सर्वदा ।। मद्वतं कुर्वनन्ताख्यं राज्यप्राप्तिर्भविप्यति ॥ ३४ ॥ कलाकाष्ठामुहूर्तादौ दिवसेषु च रात्रिषु ॥ पक्षमासायनान्देपु व्याप्तोऽहं युगकल्पयोः ॥ ३५ ॥ भूतं भव्यं भवच्चापि व्याप्तं नारायणेन मे ।। दुष्टान्हन्तुं भुवस्त्रातुं जातः सोऽहं, यदोः कुले ॥३६॥ स वासुदेवोऽनन्तोऽस्मि धर्म' मा कुरु संशयम् ।। ममैव मूर्तयस्तिस्रो ब्रह्मविष्णुहरा इति ॥ ३७॥ राशयश्च ग्रहाश्चापि भुवनानि चतुर्दश ।। वसवोऽष्टी द्वादशार्का अहमेव न संशयः ॥ ३८॥ रुद्रा एकादशाहं च समुद्राः सप्त चाप्यहम् ॥ पातालानि च सप्ताहं पर्वता अहमेव च ॥ ३९ ॥ तृणवृक्षलतागुल्ममृक्षाण्याकाश एव च ॥ दिशव विदिशथाहं सर्व च्याप्य विभयंजः ॥ ४०॥ योऽहं । मे ब्रह्माचास्तिस्रो मूर्तयः, राशिमहभुवनपातालभूरादिलोकाणुफ- लामाटामुहूर्तदिनाहोरात्रिपक्षमासान्दयुगकल्यादि भूतं भव्यं भवच मया ध्यात । यमुरुद्रादित्याधिपतितृणवृक्षलतातारकादिशोऽई विभर्मि ·भक्तिकाण्डे अः ४३ ८६५ पातालानि च भूरादिलोका अण्वादयोऽप्यहम् ।। मत्तो विश्वात्मनो नान्यनिर्विकारोऽव्ययोऽर ऽस्म्यजः ४१ अतो युधिष्ठिरानन्तं विद्धि मामेव शाश्वतम् ।। मां पूजय विधानेन प्रतमेतद्वरं मम ॥ ४२ ॥ इति कृष्णवचः श्रुत्वा स पार्थो विनतोऽप्रवीत् ।। स्वामिन्त्रतविधि ब्रूहि किं दानं कथमर्चनम् ॥४३॥ कस्मिन्दिने व्रतमिदं कार्य केन कृतं पुरा ।। स्वामिन्कथय चास्मभ्यं सर्वमेतत्सविस्तरम् ।। ४४॥ इत्युक्तः माह तं कृष्णः सम्यक्पृष्टं युविष्टिरम् ।। भाद्रशुद्धचतुर्दश्यां मध्यान्हे व्रतमाचर ।। १५ ।। श्रद्धयाऽऽरावयानन्तं शीघ्रं राज्यमवाप्स्यसि ।। इदं व्रतं पुरा चीर्णमृपिणा कथयामि ते ॥ १६ ॥ आसीत्पुरा कृतयुगे सुमन्तुर्विप्रसत्तमः ॥ वसिष्टगोत्रसम्मूतो धर्मनावो महामुनिः ॥ १७ ॥ ॥३१.४011 मत्तो विश्वामाऽन्यो ना अजो निर्विकारोऽव्ययोऽस्मि। सर्वात्मकं मामनंत रिति । विधिना मदतं कुरु । धर्म आह । मतविधि हि । किं दान, म पूजन, कदा कार्य, पुरा केन कृत, तत्सय विस्तरा- दद ष्ण आह । भाद्रशुदचतुर्दश्यां मध्यान्हे भक्त्या हतं कुल । शीर्ष पन्यमान्यसि । पुरा कृतयुगे वासिष्ठः मुमंतुःपिस्तत्पनी मार्गयो , ·८६६ श्रीगुगसंहिता उत्पत्नी भार्गवी दीक्षासंज्ञिताऽभूत्पवित्रता ।। तस्या एकाऽभवत्पुत्री सुशीलेति च विश्रुता ॥ ४८ ॥ स्वल्पेनैव तु कालेने सुमन्दोः सा पतिव्रता ॥ पत्नी पञ्चत्वमगमदैवयोगेन पाण्डव ।। ४९ ।। कन्या त्वथ सुशीला सा वधे पिठ्वेश्मनि ।। व्यरचत्सा सदाचारा स्वस्तिकादीनि वास्तुनि ॥५०॥ सा गृहं पञ्चवर्णाभी रङ्गवल्लीमिरन्वहम् ।। शोभयामास बहुधा विचित्रस्तोरणैरपि ॥ ५१ ।। लिलेख शङ्खपमादि समादिपरिमार्जने ।। पट्वी प्रेम्णा समानर्च नमस्कारादिभिः सुरम् ॥५२॥ भार्याहीनः सुमंतुः स लुप्सगृह्यक्रियस्तदा । चक्रे द्वितीयमुद्दाहं यज्ञसेवनहेतुना ॥५३॥ सा कर्कशाऽतिदुःशीला नित्यं कलहकारिणी ।। दैवाल्लब्धा दुराचारा पुच्या पत्या च वैरकृत् ॥५४ ।। साध्वी दीक्षाख्या सुशीलां कन्यां प्रसूय स्वल्पकालेन मृता। कन्या पितृगृहे ववृधे। सदाचारा सा वास्तुनि रंगवल्लीस्वस्तिकादीनि च्यरचत् ॥ ४१-५० ॥ विचित्रतोरणैर्गृहं शोभयित्वा सम्मार्जनादि कृत्वा फ्यादीन्यलिखत् । प्रेम्णा च नमस्कारादिना देवमानर्च। लुतगृह्यकर्मी मार्याहीनो मुनितिीयमुद्वाहं चक्रे । कर्कशा, दुःशीला, नित्यं कलहकी ·विरोधोऽभूचदा जामाता श्वशुरमाह। समीपेन्यत्राश्रमं कृत्वा स्थास्ये। भक्तिकाण्टे अ. ४३ ८६७ सुशीलाऽभूद्विवाहारे चिन्तयामास तत्पिता ॥ कस्मै कन्या मया देया कन्यादानक्षणस्त्वयम् ॥५५॥ . एवं चिन्तयति प्राप्तः कौण्डिण्यर्पिर्यदृच्छया ।। विद्यासातो गृहं तस्य स कन्यां स्वीचकार ताम् ॥५६॥ गृह्योक्तेन विधानेन कौण्डिण्याय ददौ सुताम् ।। द्वौ मासौ वार्पिको गेहे स्थापयामास तौ मुनिः ॥५७॥ पुत्रीमात्रोरभूद्वैरं सापत्न्याच्वशुरं तु सः॥ माहान्यत्र करिष्याव आश्रमं सुखहेतवे ।। ५८॥ सुमन्तुः प्राह दुःखार्ती नेयं स्त्रीर्मम वैरिणी ॥ पापिनीयं धृता मेऽद्य भवेद्विरह एतयोः ॥ ५९॥ शान्ता पत्नी न यद्नेहे तद्नेहं वनमेव हि ।। त्रिपुरारे शृणु स्वामिनिमग्नोऽस्मि भवाम्बुधौ ।। ६० ॥ नेयं कर्मतपोर्हा मे कर्कशा न शृणोति च ॥ पुत्र्यां सत्यां सदा तोपो जामातुरपि दर्शनम् ॥ ६१ ॥ पत्या पुत्र्या च वैरकीशी पत्नी देवालुब्धा । विवाहार्दा कन्या कस्मै देयेति ऋपिरचितयत् । तावद्विद्वान् कौण्डिण्यः प्राप्तस्तस्मै विधिना ता कन्यां दत्वा जामातरं वार्षिककाले गृहे स्थापयामास । पुत्रीमात्रोस्सुतरां सुमन्तुः खिन आह । केयं पापा वैरिणी वृता ॥५१-५९ ॥ यत्र शान्त- पत्नी न तद्गृह वन । हे पुरारे ! भनाब्धी मन्नोऽस्मि । नेयं कर्मतपोऽर्हा १ सर्वविद्यापारगतः स्मातको वा.

·८६८ श्रीगुरुसंहिता एवं सुमन्तुं चिन्तात कौण्डिण्यः प्राह वारयन् ॥ नैकत्र तापसौं शस्तौ योगहानिर्यतो द्वयोः ॥ २॥ गत्वाऽन्यत्राश्रमं कृत्वाऽनुतिष्ठामि तपः सुखात् ।। किञ्चिद्विदूरे स्थास्यामि शश्चन्मे दर्शनं भवेत् ॥६३॥ सुमन्तुः प्राह कौण्डिण्यं द्वादशाहं वसाऽत्र तु ॥ सर्वसिद्धित्रयोदश्यां प्रस्थानं कुरु सुव्रत ॥ ६४ ॥ सुमन्तोर्वचनं श्रुत्वा द्वादशाहमुवास सः॥ कौण्डिण्यः सुमुहूर्ते स प्रतस्थे भार्ययान्वितः ॥६५॥ सुमन्तुः कर्कशां प्राह याति भर्ना सहात्मजा ।। पाथेयं व्रीहिगोधूममयं पुत्र्यै समर्पय ॥६६॥ इत्युक्ता सा गृहं गत्वा द्वारं पद्ध्वाऽश्मभिदृढम् ।। कीलयामास यत्नेन न दास्य इति चाब्रवीत् ॥ ६७ ॥ कपाटं न जहाँ शीपं ताडयामास तत्पतिः॥ तं निवार्य सुशीलाऽऽह यास्ये मा देहि किञ्चन ॥६८॥ न मृणोति च । अद्य पुन्नीजामात्रोरदर्शनं भवेत् । कौण्डिण्य आह् । नैका तापसौ शस्तौ। तपोहानिः स्यादतोऽन्यत्राश्रमं कृत्वा किञ्चित् दूरे स्थित्वा तप्स्यामि । शश्वद्दर्शनं भविष्यति । सुमन्तुराह । द्वादशाह स्थित्वा भाद्र शुद्ध सर्वसिप्रियोदश्या प्रस्थानं कुर्विति प्रार्थितः स स्थित्या मुहूर्ते सभार्यः स प्रतस्ये । मुमन्तुः कर्फशामाह। पुत्र्यै नीहिंगोधूमादि पायय देहाति सा गृहं गत्याऽयमभिर्ट द्वार बध्याऽऽह । न दास्य इति । मुमन्तुः शिरस्ताडयामास । फन्या तं नियार्याऽह । तथैव यास्य इति ·सर्वसिद्धिदमनन्तत्रत क्रियते। सुशीलाऽऽह । व्रतस्य को विधिः कृपया स्त्रीसमूह बीक्ष्योपागता। तत्र रक्ताम्बरधराः पृथक्पृथकलशान्पूजयन्ती - रीर्मुदुवाक्येनापृच्छत् । भरतीभिरिदं कि क्रियत इति। ता ऊचुः। भक्तिकाण्डे अ.४३ ८६९ पाकालयमृपिर्गत्वा गोधूमस्य पुलोककम् ।। लब्धं दत्वा सुतायै स गमयामास तौ मुनिः ॥ ६९ ॥ उपविश्य रथे द्वौ तौ जग्मतुश्च ततो मुनिः। नदीमागत्य मध्यान्हे चक्रे कौण्डिण्य आन्हिकम् ७० उपाविशदनुष्ठातुं मुनिस्तत्र नदीतटे ।। स्त्रीसमूहं विलोक्येव मुशीला तमुपागता ॥ ७१ ।। रक्ताम्बराश्चतुर्दश्यां कुर्वतीब्रतमादराद ।। पृथक्पृथक्च कलशान्पूजयन्तीर्ददर्श सा ।। ७२ ॥ शनैस्तदग्रतो गत्वा पनच्छ मृदुभापिणी ।। भवतीभिरतिप्रीत्या किमिदं क्रियते व्रतम् ।। ७३ ।। स्त्रिय ऊचः सुशीलां तामनन्तव्रतमुत्तमम् ।। अस्माभिः क्रियते नूनं सकलाभीष्टसिद्धिदम् ॥७॥ सुशीला पुनरप्याह भवन्त्यः कथयन्तु माम् ॥ व्रतस्यास्य विधानं च कृपया विस्तरेण मे ।। ७५॥ ।। ६०-६८ ॥ ऋषिः पाकालयस्यं लब्धं गोधूमपुलाक ददौ । ततस्तो स्थारूदी निर्गती। मध्याहितं कर्तुमृपिरयाविशत् । सुशीला नदीतीरे १तु उचान्य.

·८७० श्रीगुरुसंहिता इत्युक्तास्ताः समस्ताश्च प्राहुः शीले शृणुष्व मोः ।। उपविश्यानतोऽस्माकं कथयामस्त आदितः ।। ७६ ॥ भाद्रे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यामिदं व्रतम् ॥ अनन्तसंज्ञकं श्रेष्ठं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ७७ ॥ चतुर्दशग्रन्थियुतं रक्तोर्णासप्रदोरकम् ।। सम्पाद्य विधिवत्नात्वा नद्यादौ नित्यमाचरेत् ।। ७८॥ परिधायारक्तवस्त्रं हरिद्राकुङ्कुमादिभिः॥ भूपयित्वा वपुः पूर्णावानीय कलशौ शुभौ ॥ ७९ ॥ जलपूर्णे तु कलशे पञ्चपल्लवसंयुते ।। शक्त्या रत्नादि निक्षिप्य सूपचारैः प्रपूजय ॥ ८॥ नीराज्य तदुपर्येव पूर्णपात्रं निधाय च ।। स्थापयित्वा दर्भमयं शेष पूजय भक्तितः ॥ ८१॥ पूर्णपात्रे नूनवस्त्रे विलिख्याप्टदलं शुभम् ॥ सकेसरं शुभं पद्म तत्रानन्तं प्रपूजय ।। ८२ ।। विस्तरात । ता ऊचुरुपविश्य शृणु। सर्व ते कथयामः । माद्रमासि सिते पक्षे चतुर्दश्यों चतुर्दशग्रन्थियुत रक्तोर्णासूत्रदोएकं सम्पाद्य विधिव- स्त्रिास्या रक्तवस्त्रं परिधाय युंकुमादिना देहं भूपयित्वा ॥ ६९.७८ ॥ पञ्चपट्यस्तजलपूर्णकाटश संस्थाप्य, तत्र रत्नादि निक्षिप्य, सम्पूज्य, तदुपरि पूर्णपात्रे नयवस्त्रेऽदळ चिटिख्य, कलशामतः पञ्चरङ्गः पनादि ·८७१ क्षयर्या पुंसूक्तेन विष्णुसूक्तेन भक्त्या स्त्राधिकारतः सम्पूज्य, संसारगव्हरेति भक्तिकाण्डे अ.४३ कलशस्पाग्रतः पास्वस्तिकादीन्यनेकधा । पञ्चरङ्गैः शुभैश्चूर्णे रचय त्वं सुशोभनम् ।। ॥ ८३॥ तत्र पूर्व पोडशोपचारः शेपं प्रपूजय ।। ततस्तत्रैव चानन्तं त्वं ध्यानादिभिरर्चय ॥ ८४॥ सर्वपापप्रशमनमनन्तं शेषशायिनम् ।। एकाग्रेणैव मनसा त्वं चिन्तय परात्परम् ।। ८५॥ घ्यायेचतुर्मुजं शंखपद्मचक्रगदाधरम् ॥ अनन्तं पिङ्गलदृशं विश्वात्मानं घनममम् ॥ ८६ ।। इति ध्यात्वा पोडशोपचारत्नं सुदोरकम् ॥ विधाय द्वादशाक्षर्या भक्त्या विधिवदर्चय ॥ ८७॥ यद्वा पुरुषसूक्तेन विष्णुसूक्तेन चाथवा ।। अनुसृत्य स्वाधिकारं पूजां कुरु समाहिता ॥ ८८॥ एवमापूज्य संसारगव्हरेति च मन्त्रतः।। यदा करे नम इति जीर्णदोरं विसर्जय ।। ८९॥ विलित्य, पूर्णपात्रे दर्ममयशेष सम्पूज्य, तत्र सर्वपापशमनं शेषशायिनं परात्परं चतुर्मुजं शङ्खपग्रचऋगदाधरं पिङ्गाक्ष घनश्याम श्रीमदनंत द्वादशा- मंत्रेण दक्षिणकरे वचा जीर्णदोरकं विसृज्य ॥ ७९-८९ ॥ तं सफल- १ नमो भगवते वासुदेवाय २ म सह पूजने पक्षांतरं.

·.८७२ श्रीगुरुसंहिता दाता चेति ततः प्रस्थगोधूमापूपवायनम् ।। दक्षिणासहिवं देहि फलैरपि च संयुतम् ।। ९०॥. सापूपपायसं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । ततः स्वेटजनैः सार्धं कर्तव्यं भोजनं सुखम् ॥ ९१ ।। एवं चतुर्दशसमा व्रतं कार्य प्रयत्नतः॥ उद्यापनं चरेद्दद्याच्चतुर्दश घटानपि ॥ १२ ॥ ब्राह्मणान्मोजयेद्भक्त्या चतुर्वर्गोऽपि सिध्यति ॥ सुशीले व्रतमस्त्येवं भक्त्याऽध त्वं समाचर ॥ ९३ ॥ अनन्तं पूजयास्माभिः सहाद्यास्ति चतुर्दशी ।। इत्युक्तैकैकतन्तुं ता दोरकार्थ ददुर्सदा ॥ ९४ ॥ पूजयामास साऽनन्तं बध्दा ग्रन्थीन्चतुर्दश ॥ यथोपदिष्टं नारीभिस्तथा भक्त्या समाचरत् ।। ९५ ॥ सा गोधूमपुलाकाध वापनार्थ द्विजाय हि ॥ दत्वाऽऽशां तत आदाय गन्तुमैच्छत्सुशीलका ॥९६ ॥ दक्षिणं प्रस्थगोधूमापूपरापससहितं विप्राय दत्वा, विमान्भोजपित्वेष्टेः सह मुंजीयात् । एवं चतुर्दशवर्ष व्रतं कृत्योद्यापनं ततः कृत्या, चतुर्दशघटा- विप्रेम्यो मोजनं च ददादरामतुगोऽपि सिध्यति । यमेवं भक्त्या चरेति सास्तस्यै दोरफार्थ तन्नन्दस्याऽय चतुर्दशमस्माभिः सहानंतं पूनयेत्युक्ता मुर्शटा यथोपदिष्टं भस्याऽनंतं पूजपिया, गोधूमपुलाका विप्राय ·भक्तिकाण्डे अ.४३ ८७३ , सर्वाः स्त्रियो नमस्कृत्य साऽऽययौ रथसन्निधिम् ।। तावत्समाप्यानुष्ठानं कौण्डिण्योऽपि समाययौ ।। ९७ ॥ पल्या सह स कौण्डिण्य उपविश्य रथेग्रतः ।। गच्छन्नेवामरावत्या समानां दृष्टवान्पुरीम् ।। ९८ ॥ तत्र नागरिका लोकाः सम्मुखं प्राप्य तं मुनिम् ।। स्वामिन्तपोनिधेऽत्रैव स्थिति कुर्विति चार्थयन् ।। ९९ ॥ ततः सत्कारपूर्व तौ दम्पती नगरं गतौ ।। श्रीदानन्तप्रसादेन सर्वेश्वर्ययुतौ तु तौ ॥ १०० ।। तस्थौ तत्रैव कौण्डिण्यः कश्चित्कालं मुखेन हि ॥ स एकदा सुशीलायाः करेऽनन्तं ददर्श है ।।१।। ऋपिः पप्रच्छ बद्धं किं करमूले त्वया प्रिये ॥ वशीकरणमेतत्कि रक्तसूत्रेण वा कृतम् ॥२॥ सुशीला सा पतिं प्राह बद्धो मेऽनन्तदोरकः ।। यत्प्रसादात्त ऐश्वर्यमिदं प्राप्तं न संशयः ॥ ३॥ पापनार्थ दवा, स्त्रियो नत्याऽऽज्ञां गृहीत्वा रथगुपागता । तावदनुष्ठान समाप्य कौण्डिण्योऽप्येत्य तया सह रथमारुह्याग्रतो गच्छन्नमरावतीसमां पुरी ददर्श ॥९०-९८ ॥ ततो नागरिकाः सम्मुखमेत्य, स्वामिन्तपोनि- धेऽवेव तिष्टेति सत्कारपूर्व नियुस्तत्रानन्तप्रसादात्तौ सर्वेश्वर्ययुतौ सुख तस्थतः । एकदा कौण्डिण्यः पल्पाः करेऽनंतं दृष्ट्वाऽऽह । किमेतद्रक्तसूत्र चशीकरणं बई । शीलाऽऽह | अनंतदोरकोऽयं वद्वः। यत्प्रसादादैश्वर्य ·श्रीगुरुसंहिता यस्मिन्दिने व्रतं त्वेतत्कृतं तद्दिनतः खलु ॥ प्रसन्नोऽभूदनन्तस्ते लब्धमैश्वर्यमीदृशम् ॥ ४॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा कौण्डिण्यः कुपितस्ततः॥ बलादनन्तमादाय वह्निकुण्डे जुहाव सः॥५॥ कानन्तो मे तपस्तप्तं सुकृतेनैव तेन मे॥ ऐश्वर्यमीदृशं लब्धं सत्यमेतन्न संशयः ॥६॥ मद्वशीकरणायैव बद्धोऽयं दोरकस्त्वया ।। क्रोधेनैव मया त्यक्तः प्रदीप्तेऽग्नौ विलोकय ॥७॥ हन्तानन्तः कुतस्त्यक्तस्त्वयाऽग्नाविति सा सती ।। उक्त्वा दोरं प्रयत्नेनादाय चिक्षेप गोरसे ॥८॥ ऐश्वर्य तत्क्षणं नष्टं दारिद्यं च समागतम् ।। अनन्तदोरकत्यागात्कौण्डिण्यो दीनतां गतः ॥९॥ गोधनाभरणायं च तस्करैर्मुपितं पुरे ॥ हिता अप्यहिता जाताः कौण्डिण्यो दीनतां गतः ११० रब्धं। यदिने व्रतं कृतं ततोऽनन्तः प्रसन्नोऽभूत । मुद्धः कौण्डिण्यो बलाहोरं गृहीत्वाऽग्नी हुत्वाऽऽह । कानन्तो मे तपस्ततं तत ऐश्वर्य लब्धं न संशयः। मशीकरणाय बद्धोऽयं ते दोरकः स मेऽग्नौ क्षिप्त इति ॥९९.१०७ ॥ हन्तानन्तः कुतोऽग्नौ त्यक्त इत्युक्त्वा शाला यत्नादार गृहीत्या दुग्धे चिक्षेप । तत्क्षणमैश्वर्य नरें। कौण्डिण्यो दैन्यं गतः ।

·गोधनाभरणादि चोरैर्मुपितं। तत्रत्याः सर्वेऽहिता जाताः। गृहं दग्धं । फर्मकाण्डे अ. ४३ गृहं दग्वमनन्तावमानतो वसनादिकम् ।। सर्वस्वं तत्क्षणं नष्टं कौण्डिण्यो दीनतां गतः ११॥ विचारयामास ततः क्रुद्धो मेऽनन्त एव हि ॥ मदान्धेन मया व्यर्थ निक्षिप्तो दोरकोऽनले ॥ १२ ॥ अत एव यदा श्रीमदनन्तः कमलापतिः॥ दर्शनं दास्यति तदा भोक्ष्येऽन्नादि न चान्यथा ॥१३॥ अनन्तानन्तेत्युक्त्वा स प्रययौ गहनं वनम् ॥ . फलपुप्पान्वितं तत्र चूतवृक्षं ददर्श सः॥ १४ ॥ पक्षिणः कीटकाश्चापि केपि नैव स्पृशन्ति यम् ।। आनं पप्रच्छ कौण्डिण्यो दृष्टोऽनन्तस्त्वया वद ॥१५॥ चूतः कौण्डिण्यमाहाङ्ग दृष्टोऽनन्तो न मे द्विज ।। त्वं यदीक्षसि तस्मै मद्दशामेतां निवेदय ॥ १६ ॥ इत्युक्तः सोऽग्रतो गचा घेर्नु वत्सान्वितां तृणे ॥ ददर्श या तृणं जग्धुं न शशाकातिदुःखिता ॥ १७ ॥ . सर्वस्वं नष्टं। कौण्डिण्योऽनुतत आह । अनंतो मे क्रुद्धः। मदेन मे व्यर्थमग्नौ क्षिप्तः। श्रीशोऽनन्तो यायदर्शनं न दास्यति ताक्न भोश्य इति निश्चित्य वनंत्रजन्ननंतानंतेत्युक्वा फलपुष्पाढयमानं पश्यादिभिर- संस्पृष्टं दृष्ट्वा, तमपृच्छदनंतो दृष्टः किमिति । स तमाह । मे न दृष्टो यदीशसि तस्मै एता मे दशां शंस ।। ८-१६ ॥ ततोऽग्रतो गच्छ-मुनि- ·श्रीगुगसंहिता तां कौण्डिण्योऽवदद्धनो दृष्टोऽनन्वस्त्वया बद ।। ममोपरि कृपां कृत्वा धेनुके बद सत्वरम् ।। १८ ।। धेनुः कौण्डिण्यमाहाङ्ग दृष्टोऽनन्तो न मे द्विज ॥ त्वं यदीक्षसि तस्मै मदशामेतां निवेदय इत्युक्तः सोऽग्रतो गत्वा ददर्श स महावृपम् ।। तं कौण्डिण्योऽवदद्र दृष्टोऽनन्तस्त्वया वद ॥१२०॥ धृपः कौण्डिण्यमाहाङ्ग दृष्टोऽनन्तो न मे द्विज ।। त्वं यदीक्षसि तस्मै मद्दशामेतां निवेदय ॥ २१ ।। इत्युक्तः सोऽग्रतो गत्वा ददर्श सरसी उभे ॥ अन्योन्योदकसंमिथे हंसपक्ष्यादिवर्जिते ।। २२ ।। कुमुदोत्पलकल्हारै युते स्वाद के उमे ।। तयोर्द्वन्द्वं स पनच्छ दृष्टोऽनन्तस्त्वया वद ॥२३॥ द्वंद्वं कौण्डिण्यमाहाङ्ग दृष्टोऽनन्तो न मे द्विज ।। त्वं यदीक्षसि तस्मै मद्दशामेतां निवेदय ॥ २४ ॥ स्तृणेऽटन्ती सवत्सां धेनुं तृणं जाधुमशक्तां दृष्ट्वाऽऽह । अनंतो दृष्टः किमिति साऽऽम्रवदुवाच। ततोऽग्रतो गत्या धेनुवच्चरंत महावृषं दृष्ट्वाऽऽह । अनंतो दृष्ट: किमिति । सोऽपि धेनुवदुवाच । स ततोऽग्रेज्योऽन्योदकसमि। कुमुदादियुते स्वादूदके हंसादि: चर्जिते सरस्यौ दृष्ट्वाऽपृच्छद तो दृष्टः किमिति ते पूर्ववदूचतुः ।

·८७७ भक्तिकाण्डे अ.४३ इत्युक्तः सोऽग्रतो गत्वा गर्दभं चापि कुलरम् ।। दृष्ट्वा पप्रच्छ चानन्तं तथैवाप्यूचतुश्च तौ ॥ २५ ॥ निर्विष्णो ब्राह्मणः प्राणांस्त्यक्तुमैच्छद्यदा तदा ॥ अनन्तानन्तेति चोक्त्वा मूर्छितो निपपात कौ ॥२६ ।। अत्रान्तरे वृद्धविनवेषधारी समेत्य तम् ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ट विप्रेति प्रावदद्भक्तवत्सलः ।। २७ ।। कानन्त इति विप्र त्वं परिपृच्छसि तर्हि मोः ।। एह्यनन्तं दर्शयामीत्युक्त्वा जग्राह तत्करम् ॥ २८ ॥ वत उत्थाप्य कौण्डिण्यं द्विजोऽरण्यमनीनयत् ।। महाश्चर्यकरं तत्र नगरं दृष्टवान्मुनिः।। २९ ।। तं मवेश्य पुरे विमो रत्नसिंहासने शुभे ॥ उपविश्य स्वयं रूपं दर्शयामास सुन्दरम् ॥ १३० ॥ कौण्डिण्यो वीक्ष्य तद्रूपमाधाय पदयोः शिरः ॥ विनयावनतो भृत्वा तं स्तोतुमुपचक्रमे ।। ३१ ॥ ततोऽये गर्दमै कुखरं च दृष्ट्वाऽनंतो दृष्टः किमित्यपृच्छत्तौ पूर्ववदू- चतुस्ततो निर्विणः कोटिण्यः प्राणा-दातुमिच्छन्मूर्छितो मुव्य- पतत् ।। १७-२६ ॥ तदाऽनंतो वृद्धविप्रवेपणागत्योतिष्टानंतं दर्शयामीति कर घृत्वोत्थाप्य, बने महाश्चर्य पुरं दर्शयित्वा शुभे रत्नसिंहासने उपविश्य सुंदर स्वरूपं दर्शयामास । कौण्डिण्यस्तद्वीक्ष्य पादयोः शिरो निधाय विनयेनास्तीत्। हे सच्चिदानंद ! गोविंद ! श्रीवत्साङ्क ! ते ·८७८ श्रीगुरुसंहिता सच्चिदानन्द गोविन्द श्रीवत्साङ्कित ते नमः ।। तव दर्शनमात्रेण दुःखं पापं च मे गतम् ।। ३२॥ त्वं ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मा सद्यो यत्स्मरणेन हि ॥ सर्वे दोपाः प्रणश्यन्ति त्वामस्मि शरणं गतः ।। ३३ ॥ नारायण श्रीनिवास जगद्यापक ते नमः ।। माता वैकुंठवासी यस्त्वामस्मि शरणं गतः ।। ३४ ।। अनन्तब्रह्मांडनाथ पापोऽहं भक्तिवर्जितः॥ परमात्मन्क्षमस्वैनस्त्वामस्मि शरणं गतः ॥ ३५॥ त्वां बिनाऽन्यन्न जानामि दैवतं ते पदे धृते ।। शरणागतदीनेश त्वामस्मि शरणं गतः ॥ ३६ ।। भुंगवत्तेऽघिलीनोऽस्मि सफलं जन्म मेऽभवत् ।। धन्यं मे जीवितं यस्मात्त्वामस्मि शरणं गतः ।। ३७ ।। इति स्तुतः स मुनिना प्रसन्नोऽभूत्स तत्क्षणम् ॥ भक्तचिन्तामणिदेवो ददौ तस्मै वरत्रयम् ॥ ३८॥ नमः। ते दर्शनामे दुःखं पापं च गतं | यखिमूर्तिर्यस्मरणात्सर्वं दोपा नश्यति तं त्वां शरणं गतोऽस्मि । हे नारायण, श्रीश, व्यापक, वैकुंठ- धासिननंतमह्मांडनाथ ! परमात्मन् पापोऽहं ते भक्तिहीनः । क्षमस्व त्वां विनाऽज्यदैवतं न जाने । शरणागतदीनेश! ते पदे धृते ॥ २७-३६ ॥ भृवत्तेंघिलीनोऽस्मि । मे जन्म सफलं। धन्यं मे जीवितं । इति प्राधितो ·भक्तिवाण्डे अ.४३ ८७९ दारिद्यनाश धर्माप्ति वैकुंठे वसति ध्रुवाम् ।। इत्पनन्तो ददौ तस्मै त्रीवरान्मो युधिष्ठिर ।। ३९॥ कौडिण्यः प्राह मार्गे यदृष्टं चित्रं वदामि ते ॥ दृष्टो बने मया चूतो युतोऽमृतमयः फलैः ॥ १४० ।। अंडजोऽपि न पस्पर्श फलं यस्य ततोऽग्रतः ।। चत्सेन सहिता घेनुर्दुःखिता मे विलोकिता ।। ४१ ।। तस्या मुखं न चैकोऽपि ग्रासो विशति कर्हिचित् ।। ततोऽग्रतो निर्मलोदे सरसी द्वे निरीक्षिते ।। ४२॥ तयोरन्योन्यमुदकं मिश्रित जीववर्जितम् ।। ततोऽग्रतोऽपि वृपमो मया देव विलोकितः॥४३॥ तस्यापि न मुखं ग्रासो विशतीतस्ततोऽग्रतः ।। निरीक्षितो मदोन्मत्तः कुञ्जरश्य महान्निभो॥४४॥ ततोऽग्रतो गर्दमोऽपि स्वामिन्नग्रे मयेक्षितः ।। ततोऽग्रतो मया देव वृद्धवाह्मण ईक्षितः॥ १५ ॥ भक्तचितामणिस्तुष्टः प्रसन्नो दारिद्यनाशं, धर्माति, शाश्वतवैकुंठवासं चेति नीचरान्ददौ । कोडिण्य आह । मार्गे दृष्टं चित्रं वच्मि । प्राणिमात्रास्पृष्टः मुम्ल आम्रवृक्षो दृष्टः । ततो धेनुः सवत्सा यन्मुग्वे कदाचिदपि आसो न विशति । ततो द्वै सरसी अन्योऽन्योदकमिश्रिते जोपार्जिते । ततो दृपभो यन्मुखे पासो न विशति । ततो मतो महागनः । ततो गर्दमस्नतो ·₹८० श्रीगुरुसंहिता बुत ईष्टस्थितिस्तेषामभिप्रायं न वेद्ययहम् ।। तत्केशव जगन्नाथ फथयेति पदेऽग्रहीत् ॥ ४६॥ इत्युक्तः प्राह तं भक्तं विस्तरेण कृपानिधिः ॥ कौण्डिण्य यस्त्वया दृष्टः फलितश्चूतपादपः॥४७॥ स पूर्णवेदशास्रज्ञो मत्तो विद्यामिमानतः ॥ शिष्येभ्यो न ददौ विद्यां स्वल्पामपि स गर्वतः ॥४८॥ तेन पापेन वृक्षोऽभून्नाग्रहीत्कोऽपि यत्फलम् ।। धेनुश्च सा पुरा याऽदानिष्फलां ब्राह्मणाय गोम् ॥४९॥ धूपभो यस्त्वया दृष्टः स पूर्व धनवानपि । न किश्चित्प्रददौ तेन पापेनेदृग्गतिं गतः ॥ १५०॥ सरसी ये च दृष्टे ते भगिन्यौ द्वे परस्परम् ॥ दानादाने च चक्राते ते तेनेग्गतिं गते ॥ ५१ ।। क्रोधयोगात्खरो जातो मदान्धः कुअरस्तथा ॥ जातं तव मनः शुद्धं द्विजरूपोऽहमागमम् ।। ५२॥ वृद्धविप्रश्न । कुत्त एपामीहस्थितिः। हे जगन्नाथ कथयेति पदे दधी ॥ ३७-४६ ॥ श्रीमदनंत आह । पुरा वेदशास्त्रज्ञो मत्तो विप्रो गर्यान्छि- प्येभ्योऽल्पामपि विद्या नादात्तत ईम्वृक्षोऽभूत्फलं कोऽपि नास्पृशत् । निष्फलमूदानादीदृशी गौः। अदाता धनी स वृपः । द्वे मगिन्यौ परस्परं , दानं दत्वेदशी सरसी स्तः । क्रोधी खरो, मदी गजी, अनुतापाचे चित्रं १६दी २ भूमि.

·भक्तिकाण्डे अ. ४३ ८८१ ये ये दृष्टास्त्वयाऽऽर्तास्ते ते सर्वे मोचिता मया ।। ऐश्वर्यमिह मुक्त्वांऽते सद्गतिं यास्यसि ध्रुवम् ॥ ५३॥ कुरु वासं त्वमृक्षेषु मुने भूत्वा पुनर्वसुः ।। इति प्रीतान्तरोऽनन्तः कौंडिण्याय वरं ददौ ॥ ५४॥ इति लब्ध्वा वरमृपिर्मुक्त्वेह सुखमुत्तमम् ॥ कौंडिण्योंऽते ययौ स्वर्ग व्रतेनानेन पांडव ॥ ५५॥ इत्यनन्तकथां कृष्णो धर्माय माह सोऽपि तत् ।। व्रतं कृत्वा रिपून्हत्वा नटं राज्यं च लब्धवान् ॥५६॥ पृथिव्यामन चान्येऽपि मुनयो व्रतमाचरन् ।। य आचरेदिदं कोऽपि पुरुषार्थान्स विन्दति ॥ ५७॥ अनन्तनामकमिदं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।। त्वं देहि नागनाथाय ज्येष्टपुत्राय सद्बतम् ॥ ५८॥ कौंडिण्येन यदाचीर्ण लब्धं सौख्यमनुत्तमम् ।। अनन्तपुण्यदं त्वेतदनन्तनतमाचर ॥ ५९ ॥ गुद्ध द्विजरूपेणाहमागर्म । ये दृष्टास्ते सर्वेऽपि मोचिता इहैश्वर्यमते सद्गति च पास्यसि । वं पुनर्वसुभूला नक्षत्रमंडले वसेति वरं लब्ध्येहोत्तम- मुर्ख मुक्त्याऽते स्वर्ग गतः । इति कृष्णेन धर्मायोक्तं । स तथा व्रतं कृत्वाऽ- रोन्हवा नष्टं राज्यं लेभे ॥ ४७.५६ ॥ अत्राप्यनेके चः। कोऽपीद- माचरेस चतुर्पगं लगेत । त्वं व्रतानामुत्तम व्रतमेतत्त्वं नागनायाय देहि । फौडिण्येन इदं पुरा चीर्ण त्वं कौडिण्यगोत्रजोऽतो वहुपुण्यदमिदमाचरे- ·८८२ श्रीगुरुसंहिता कौंडिण्यगोत्रजोऽसि त्वं कौंडिण्याचरितत्रतम् ।। बहुपुण्यप्रदं चैतत्सायन्देव समाचरं ।। १६० ।। सायन्देव व्रतमिदं प्रतिवर्ष मदाज्ञया । मनसा निश्चयं कृत्वा व्रतमेतत्समाचर ॥ ६१॥ इति, श्रीगुरुणाऽऽज्ञप्तः सांयन्देवोऽकरोगतम् ।। श्रीगुरोः पूजनं चापि चक्रे नानोपचारतः ॥६२॥ नीराज्य श्रीगुरुं भक्त्या गीतवाद्यपुरःसरम् ।। श्रीगुरुं पूजयामास भक्तियुक्तेन चेतसा ।। ६३ ।। ब्राह्मणान्भोजयामास श्रीगुरुं च मुदान्वितः॥ भगवान्धीगुरुस्तेन सन्तोपं परमं ययौ ।। ६४ ।। 'एवं श्रीगुरुमाराध्य सापन्देवो मुदान्वितः ॥ गच्छेति गुरुणाज्ञप्तो ययौ ग्रामं कुटुम्बयुक् ।। ६५ ।। स्थापयित्वा गृहे पुत्रान्कलत्रं च निवर्त्य सः ॥ सायन्देवः स्वयं भूयः सेवार्थी श्रीगुरुं ययौ ॥६६॥ त्युक्तः सायंदेवोऽनंतत्रतं कृत्या, श्रीगुरुं च पूज्य, भक्त्या गीतवाद्यपुरःसरं नीराज्य, मुदा श्रीगुरुं ब्राह्मणांश्च भोजयामास । तेन गुरुस्तुष्टो गच्छति तमादिशत् । सायंदेवः कलत्रादीनीला ग्रामे स्थापयित्या, स्वयं सेवार्थी श्रीगुरुमेत्य ॥५७-६६ ॥ समीपे स्थित्वाऽन्वहं भेजे। एवं ते पूर्वजाय ·ar भचिकाण्डे अ.४३ ८८३ स्थित्वा गुरुसमीपे स सेवयामास चान्वहम् ॥ एवं ते पूर्वजायाङ्ग प्रसन्नो भगवानभूत् ।। ६७ ॥ नामधारक शिप्येदं भवद्भिः समुपार्जितम् ।। निधानं परमं दिव्यं यो नृसिंहसरस्वती ।। ६८॥ गगावरस्य तनयो बिनयोपपन्नः श्रोतृनिदं चरितमाह गुरूपमन्नः ॥ यस्याशु संश्रवणतोऽवहितो मनुष्यः स्वेष्टं लभेत न पुनर्जननं त्वमुष्य ।। १६९ ।। श्रीगुरुः प्रसनः। भाद्भिः परम दिव्यं निधान संपादित नृसिंहसरस्व- गङ्गाधरस्य तन० ! ॥६७-१६९॥ इति चूर्णिकाया विचल्लारिंशः ॥४३॥ (इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगगापरा- रमजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानमंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दमरस्वतीपतिविरचितापां श्रीगुरुमहितायां भक्तिकाण्डे विचत्वारिंशः (अध्यायः) । ॥ आदितः श्लोकाः ॥ ५६४९।। ॥ इति त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥ ।। श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु । स्याख्या ·॥ अथ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४४॥ श्रीग० ॥ नामधारकशिष्योऽध सिद्धं प्राहाग्रतः कथाम् ।। सिद्ध विस्तरतो ब्रूहि कृपां कृत्वा ममोपरि ॥१॥ सिद्धोऽवददभूदेकः सेवकोऽस्य कुविन्दकः॥ तन्तुकाख्योऽन्वहं प्राप्य ननाम श्रीगुरुं मुदा ।। २॥ संसारयात्रां निस्तीर्य त्रियामं प्राप्य सद्गुरुम् ।। कृत्वाऽङ्गणमोक्षणादि प्रणनाम स दूरतः॥३॥ एवं कालेन कियता शिवरात्रिरुपस्थिता।। तदा श्रीशैलयात्रायै प्रस्थितास्तस्य वान्धवाः ॥ ४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्- क्षणतः वतिवेदसंमितेऽस्मिन्ननयद्यतिराज एकरूपः ॥ श्यगमात्मरतं स तंतुकं चानयदाशु निवेद्य राट्चरित्रम् ।। १ नामधारकः सिद्धं आहाप्रतः कयां कथय कृपां कुरु । सिद्ध आह । तंतुकास्य एकः सेवकस्त्रियामं गृहकृत्यं निवर्त्य गुरुमेत्यागणप्रोक्षणादि कृत्वा दूराननाम । कदाचिच्छिवरान्यां शैलपानार्थ प्रस्थिता बांधवाः ॥ १तुवायः ८८४ ·भक्तिवाण्टे अ.४४ ८८५ ते तमप्याव्हयामामुर्हमन्तान्याह तन्तुकः ।। व्यर्थ शलं गमिप्यन्ति भवन्तो मूहबुद्धयः॥५॥ श्रीशैलः श्रीगुरुस्थानं श्रीगुरुमल्लिकार्जुनः ।। मतो मम ततो नाहं न गमिप्ये कुतोऽप्यतः॥६॥ तच्छुत्ता प्रहसन्तस्ते मुखोऽयमिति तन्तुकम् ॥ मत्ता विहाय तं सर्वे श्रीलं प्रययुर्मुदा ॥७॥ अन्ये नागरिकाथापि जग्मुः श्रीशैलमेप तु ।। नित्यवत्सद्गर्म प्राप्य ववन्दे तन्तुको गुरुम् ॥ ८॥ श्रीगुरुस्तन्तुकं प्राह शैलं ते चान्धवा ययुः ।। लं कुतो न गतोऽसीति म पाहात्रव मेऽखिलम् ॥९॥ नानाक्षेत्राणि वीर्यानि भवचरण एव हि ।। व्यर्थ मृखां गमिप्यन्ति द्रष्टुं पापाणमेव ते ॥ १०॥ इत्युक्त्वा श्रीगुरुं नत्वा नित्यवत्स गृहं यया ॥ शिवरात्रिरथ प्राप्ता माधवद्यचतुर्दशी ॥११॥ ॥१.४ ॥ तनुरूमान्हयन् न तानाह । म्दा व्यर्थ शंट गच्छति । पोरीटा श्रीगुग्थानं, श्रीगुमटिकार्जुन इनः पापि न गमिन्ये । ते भूगोऽयमि उपहनत प्रौशल ययुः । अन्येऽपि नागरिका गताः । तदिने आगन तनुतं श्रीगुराह । ते बधन गट गतान्वं कुतो न गतोऽति । भक मार । माचरणे नानाक्षेत्रतीयानि | मर्चा पाराम टुं गता इनि ।

·८८६ श्रीगुरुसंहिता मध्याह तन्तुको भक्तः सङ्गमे श्रीगुरुं ययौ ॥ व्रताङ्गत्वेन चोपोप्य संस्नातुं सङ्गमं ययौ ॥ १२ ॥ स्त्रात्वा स सङ्गमं प्राप्य श्रीगुरुं प्रणिपत्य च ।। बद्ध्वाञ्जलिपुटं भक्त्या वन्तुकः पुरतः स्थितः ॥१३॥ श्रीगुरुस्तन्तुकं प्राह सर्वे शैलं गतास्तव ।। एक एव स्थितोऽसि लं श्रीशैलोंऽतरितोऽद्य ते ॥१४॥ स्वया कदापि श्रीशैलो वीक्षितो वा न वा वद ।। स प्राहाहं न जानेऽन्यत्सर्वयात्रा भवत्पदे ॥१५॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञात्वा तनावमीश्वरः ।। तमुपाहूय कृपया प्राह ते दर्शयाम्यगम् ॥१६॥ दृष्टी पिधाय हस्ताम्यां पादुके मे दृढं वह ॥ इत्युक्त्वा तं तथाभूतं स निन्ये श्रीनगं क्षणात् ॥१७॥ क्षणात श्रीगिरि नीत्वा पातालाव्यनदीतटे ॥ उन्मील्य नयने पश्य श्रीशैलमिति चानवीत् ॥ १८॥ नत्या गृहं गतः। ततो अतदिने उपोय मध्याहे सातुं संगममेत्य गुरु ननाम । श्रीगुस्साह । ते सर्व दौलं गताः । एकाकी स्यं स्थितोऽसि ॥५.१४॥ स्पया शैलो दृष्टो म या। साह । अहं नान्यं जाने। भवापदे सापारा। इति तदारं हाया समुपाहूप श्रीगुस्सह । श्रीशैले ·भक्तिकाण्टे अ.४४ क्षणं निद्रितवद्धृत्वा योवितोऽक्षीणि तन्तुकः।। उन्मील्यादि निरीक्ष्याऽह स्वमः किं मे विलोकितः १९ श्रीगुरुः प्राह तं मक्तं प्रान्तवकि नु पश्यसि ॥ कुरु क्षौरादि कृन्वाऽऽशु मष्टिकार्जुनदर्शनम् ।। २० ॥ इति श्रीगुरुणोक्तः स तथा कतुं ययौ तदा ।। ददर्श तत्र स स्त्रीयान्ग्रामस्थानपि तन्तुकः ॥२१॥ तन्तुकं तेऽपि पप्रच्छुरस्माननुगतोऽस्यहो।। कुतो योग न कुरुप को धर्मोऽयं तवेदृशः।। २२॥ स तान्याहाद्य मध्यान्हे सद्गमानिर्गतोऽस्म्यहम् ।। आगतोऽस्मि घटीमात्रादिह श्रीगुरुणा समम् ।। २३ ।। केचिन्मिध्येति तं प्रोचुः केचिदूचुबिलीय नः ।। अन्वागतोऽयमिति ते मिथ्या वक्तीति चात्रुबन् ॥२४॥ तन्तुकस्तानभाप्याथ कृत्वा क्षौरादि सत्वरम् ।। गन्धपुष्पादि चादाय लिगपूजार्थमम्यगात् ॥ २५ ॥ ते दर्शयामि। हस्ताम्यां पाद्के दृढं कृत्रा, दृष्टी निर्माटयेति । तथेति म तथाऽकरोत् क्षणाच्छागिरि नाना पातालगंगातीरे स्थापयित्राऽऽह । नेने टम्माच्या शटं पश्य। तक्षणं निद्रितवद्भूत्या बोदिनोऽक्षिणो उन्मयागं दृष्ट्वा चस्तिोऽभूत्। श्रनुमराह । अान्तन्कि पश्यामि । धोगति कृत्वा मटिकार्जुनदर्शनं कुछ। स तथेति क्षारं कर्तुं गतः । तत्र संदर्य । ते तसूचुः। बुतोऽनुयानोऽपि दर्शनं न कुपे कोऽयं ते भमः ! स तानाही मधुन श्रीगुल्गा सहागतोऽस्मि ॥ १५.२६ ।। पेचिनुमा वक्ति । विलीयान्यागतः । स तूष्णी क्षरादि कृत्या पुष्पाया- दार टिंगार्थनाय गया टिंगत्याने श्रीगुरूं नरपि पग्निं दृष्ट्वा चफित ·૮ श्रीगुरुसंहिता देवालये गुरोरन्यं देवं नैव निरीक्ष्य सः ।। दृष्ट्वैव श्रीगुरुं भक्तो जातो विस्मितमानसः ।। २६ ।। तमेवार्चन्ति सर्वेऽपि पूजां गृह्णाति सद्गुरुः ॥ इति वीक्ष्य हृदा मेने श्रीगुरुं शङ्करं परम् ॥ २७ ॥ इति मत्वाऽभ्यर्च्य गुरुं प्रसादं च प्रगृह्य सः ।। तन्तुकोऽतीव संहृष्टो ययौ श्रीगुरुसन्निधिम् ।। २८ ।। गुरुः प्राहायास्पसि कि यदि पात्राय तिष्ठसि ।। तन्तुकः प्राह देवान चित्रं दृष्टं वदामि ते ॥ २९ ॥ स्वामिन्देवालये लिङ्गं न दृष्टं सर्व एव हि ।। देवालये सूपविष्टं त्वामर्चन्तीति वीक्षितम् ॥ ३० ॥ समीपस्थं विहाय त्वां कुतः कप्टेन दूरतः ॥ लोकाः किमर्थमायान्ति न जाने कारणं परम् ।। ३१ ॥ परमेश्वर एव त्वं नरवासि दुर्दशाम् ।। न ज्ञायते ते महिमा नटवच्छन्नरूपिणः ।। ३२ ॥ आह । श्रीगुलेव शङ्कर इति । तमभ्यर्च्य प्रसाद गृहीत्या मुदा श्रीगुरु प्राप। श्रीगुरुस्तमाह । अद्यात्र तिष्टस्यागच्छसि या । तंतुक आह । चित्रं दृष्टं । देवाउये लिंगं न दृष्टं त्यामेव सर्वेऽतीति दृष्टं । समीपस्थं त्यां त्यक्त्वा दूई कटेन किमर्थं लोका आगच्छंति तन जाने ।। २४.३१॥ ग्यं परमेश्वरो नृपदासि । उन्नरूपिणस्ते महिमा न ज्ञायते ।। ३२ ।।

·भक्तिकाण्टे २.४४ ८८९ मृहा मूत्ता जनाः प्रायो माहात्म्यं न विदुस्तव ।। कुतोऽदि यान्ति हित्वा त्वां विस्तरात्कथयस्व मे ॥३३॥ श्रीगुरुः प्राह तं भक्तं सर्वत्रकोऽपि चेश्वरः।। तयाऽपि स्थानमाहात्म्यत्रिोपो मुवि गम्यते ॥३॥ तन्तुकः प्राह पूर्णस्त्वं स्वामिन्त्रसव निर्मलम् ।। स्थानमाहात्म्यवैशिष्टय कीमा ब्रूहि विस्तरात् ।।३५।। गुरुः ग्राहास्य माहात्म्यं त्वं श्रीगलस्य पृच्छसि ।। कयां स्कन्दपुराणोक्तां वच्मि विस्तरतः शृणु ॥ ३६ ॥ माधवद्यचतुर्दश्यां श्रीशैलस्योत्सबो महान् ।। अपारमस्य माहात्म्यं पुरावृत्तं वदामि ते ।। ३७ ॥ पुरा किरातविषये पराक्रमविराजितः ।। विमर्पणाभिधो राजा शूरोऽभून्निर्जिताहितः ।। ३८॥ बुद्धिमान्मृगयासक्तो बलाढ्यो नीतिमानपि ।। परस्त्रियमपि प्रेक्ष्य जायते चञ्चलं मनः ।। ३९ ।। मृदास्ते माहायं न निदुः । त्वां हित्या कुतोऽदि यानि तद्वद । श्रीगुस्साह । सफ ईशोऽपि स्थानमहिमाविशेषः । तंतुक आह । त पूर्ण ब्रम। स्थानमाहात्म्य यद । श्रीगुरुनाह । स्कांदोता का शृणु । माघे शिवरान्यो शेटेधारमाहात्म्य, पुरा किरातदेशे पराक्रमी शूरो धीमानानिमाविमर्षणो राजेसमतोऽपि प्रााग्राह्यमझ्यादिपिकग्न्यः परम्नलिंपटश्चाथापि मन्येदा ·८९० श्रीगुरुसंहिता ग्राह्याग्राह्येऽयुधः सोऽपि विविनंक्ति न मांसमुक् ।। स दुराचारवद्भाति तथापीश्वरपूजकः ॥४०॥ नित्यं भक्त्याऽर्चति शिवं शिवरायां विशेपतः॥ गीतवादित्रनृत्यैश्च भक्त्यातोपयदीश्वरम् ॥४१॥ दुराचारोऽपि स वहिरन्तर्भक्तिरतीव हि ॥ शिवेऽस्य महिपी साध्वी शुमा नाम्ना कुमुद्वती ॥४२॥ पतिव्रता सुशीला सा मनस्येतदचिन्तयत् ॥ परदाररतस्यापि पत्युभक्तिः कथं शिव ॥ ४३ ॥ एकस्मिन्दिवसे राज्ञी विनयावनता पतिम् ।। पप्रच्छ प्राणनाथाद्य पृच्छाम्येकं वदस्व मे ॥४४॥ विस्तराद्वद याथार्थ्य दौरात्म्यं मे क्षमस्व भोः।। सर्वमक्षो दुराचारः परदाररतो भवान् ॥ ४५ ॥ तथाऽप्यतीव सद्भक्तिः शिवे जाता कथं तव ॥ माऽकापीमारिपामर्ष:प्राणेश बृह्यसंशयम् ॥ ४६॥ संपूज्य गीतादिभिरतोपयत्। शिवरात्र्यां विशेषतः ॥ ३३-४१॥ तास्त्री सुशीला साध्वी मुमुदतीशभक्तमपि परदाररतं तं प्राह । मे दौरात्म्य सोढ्या बद। सर्वभक्षकस्य दुराचारस्य ते कथं शिवेऽतीय सद्भक्तिः । स आह । हेऽनघे सम्यक्पृष्टं । मे प्राग्जन्म शृणु । पुराऽऽभीर- १ अविवेकी २ न विचारयति, ३ हे साधो! कोप मा कापीः, ·भक्तिकाण्डे अ.४४ ८९१ इत्युक्तः स नृपः प्राह सम्यक्पृष्टं त्वयाऽनघे॥ पूर्वस्मृतिरभूदद्य वक्ष्ये प्राग्जन्म मे भृणु ॥ ४७ ।। पुराऽऽभीरगृहे सुभ्र वाऽभवं कर्मयोगतः ॥ तत्र मे वर्तमानस्य शिवरात्रिरुपागता ॥ ४८॥ शिवालयमभृत्तत्र नगरे बहवो जनाः ।। शिवार्चनाय सम्प्राप्ता अहं च क्षुधितोऽगमम् ॥४९॥ शिवमानचुरव्यग्राः सर्वे गीतादिभिस्तदा । सारार्तिककराः सर्वे भक्त्या चक्रुः प्रदक्षिणाः ॥५०॥ तदाऽहं चागमं द्वारं विनोदं द्रष्टुमादरात् ।। अन्तर्गतं मां वीक्ष्याहुः श्वान हन हनेति ते ॥५१॥ श्रुत्वाऽधावं घातभिया द्वारमावेष्टय ते जनाः ।। कुद्धा मामनुधावतः सर्वे घातयितुं हि माम् ॥ ५२ ॥ बहियांतुं न मे लब्धो मार्गः,स्वल्पोऽपि भौतितः॥ देवालयान्तरे तत्र भूयो भूयः परिक्रमन् ॥ ५३॥ गृहेऽह श्वाऽऽस। कदाचिच्छिपराध्यां शिवालयेऽर्चनाय बहुलोका आगगस्तत्रोपोपितोऽहमगर्म । स गीतादिभिरारार्तिकं त्या प्रदक्षिणा- अनुः। तेऽनर्गतं मां वीक्ष्य ग्रुधा ॥ ४२.५१ ॥ धानो द्वारमारेटप पटना मां हन्तुं प्रवृत्ताः। यहिंगेर्नु मेज्योऽपि मार्गों न सन्धः ।

·श्रीगुरुसंहिता पहिर्गन्तुं प्रवृत्तस्य न लब्धं वापि मेऽयनम् ॥ प्रदक्षिणं प्रजन्भूयो द्वारदेशमयागमम् ॥ ५४ ।। विलीयापि स्थिती नव लब्धं तत्र स्थलं मम ।। धावन्तः पृष्ठतो लोकाश्चुक्रुशुर्हन्तुमुत्सुकाः ॥ ५५ ॥ लभेदुच्छिष्टमत्तुं म इति देवस्य चाग्रतः॥ एत्यापश्यं शिवं प्राणान्त्रातुमिच्छंश्च सर्वतः ॥५६॥ एवं प्रदक्षिणं देवं त्रिः परिक्रम्य भामिनि ॥ भीतोऽन्तर्गृहमाविश्य मुदाऽदर्श शिवार्चनम् ॥ ५७ ॥ द्वारं रुत्ध्वा तदा लोका हन्युः शस्त्रेण मां रूपा ।। शिवालयातु निष्काश्य बहुस्ते बहिरेव माम् ।। ५८ ।। लब्धं प्रदक्षिणापुण्यं शिवपूजा मयेक्षिता ।। तेन पुण्येन राजाज्न जातोऽस्मि प्राणवल्लभे ॥ ५९ ।। न लब्धं भोक्तुमुच्छिष्टमुपोप्यासन्यतात्यजम् ।। श्वयोन्यामपि में पूर्व पुण्यं लब्धमिदं प्रिये ॥६०॥ प्रदक्षिणं गत्वा पिलीय स्थितं मां हन्तुं तेऽनुयाताः। उच्छिष्टमुपलभ्ये. दित्याशयाऽग्रतो गच्छन् त्रिः परिक्रम्य शिवमद्राक्षम् । मुदा शिशर्चनं च । द्वारं बध्या ते म जघ्नुर्बहिर्जहुश्च । प्रदक्षिणापुण्येन शिवपूजाविलोकनाच भक्षणालब्ध्योपवासाच राजाऽभवं । श्वजन्मन्यपीहक्पुण्यं लब्धं । सोज्वला: मार्गः.

·भक्तिसाण्डे अ.४४ ८९३ . लब्धं पुण्यं तथाऽन्यच दीपमालाऽपि सोज्वला ।। विलोकिता मया त्यक्ताः,प्राणा द्वारे शिवस्य हि ॥६॥ शिवरात्रेस्तु माहात्म्यात्तत्पुण्याच्चामवं नृपः ।। ज्ञानवाथाय वक्ष्ये ते दुराचारस्य कारणम् ॥ ६२॥ शुनः प्रकृतितो नैव भक्ष्याभक्ष्यविचारणा ।। स्त्रीलम्पटत्वं च ततः पूर्वप्रकृतितो मम ॥ ६३ ॥ इति पत्युर्वचः श्रुत्वा रानी पप्रच्छ सा पुनः । स्वामिन्विस्तरतः प्रोक्तं भवतः पूर्वजन्म मे ।। ६४ ॥ लं सर्वन्नोऽसि शैवोसि प्राणेश्वर कृयां कुरु ॥ ममापि पूर्वजन्म त्वं कथयेवि पदेऽग्रहीत् ।। ६५ ।। राजाऽवदच्छृणुप्वाऽर्थे पुराऽऽसींस्त्वं कपोतिका ॥ गतास्युदरपूर्त्यर्थमकस्मिन्दिवसे बनम् ।। ६६ ।। तत्राप्तं मांसकवलं चंच्चा धृत्वा खैमार्गवः ।। गच्छन्ती स्त्रां विलोक्याता चिल्छी त्वां हन्तुमुद्यता ।६७। टीपमालाश्च वीक्ष्य शिवरायां शिवद्वारि प्राणास्त्यक्ताः ॥ १२.६१ ॥ तेन बानी राजाऽभव । दुराचरणकारणं तु शुनः प्रकृतितो नैव भक्ष्या- मझ्यादिविचारणा स्त्रीलम्पटलं च । जीवो हि पूर्वसंस्कारानुसारीति शुल्ला राजी माह । भवतः पूर्वजन्मोक्तं । वं सर्वज्ञः शैवोऽसि । कृपा करवा ममापि पर्वजन्म कथयति पदेप्रहीत् । राजाऽऽह । शृणु । पुरा त्वं कपोती भासीः । कदाचिद्दरपूर्व यने प्रान मांसपास चंच्चा घृत्वा गच्छन्ती १ पूर्वजन्मसंस्कारतः १ आकाश ३ प्राता.

·८५४ श्रीगुरसंहिता चिल्ली वामन्वधावत्सा कवलं हर्तुमुद्यता ।। त्वं गताऽसि महारण्यं वेगात्प्राणरिरक्षया ॥ ६८॥ चिल्ली वीक्ष्यानुगच्छन्ती भीतभीता त्वमागता ।। श्रीशैलशिखरं रम्यं यत्रास्ते मल्लिकार्जुनः ॥ ६९ ॥ सहैव चिल्ली चायाता भ्रमन्ती त्वं प्रदक्षिणम् ।। देवालयं समन्ताय श्रान्ता जाताऽसि वल्लभे ॥ ७० ॥ श्रांतां कण्ठगतग्राणां दुराद्वेगेन चागमात् ॥ शिखरस्थां वलाच्चिल्ली त्वां जघानामिपेच्छया ।। ७१ ॥ मांसं ग्रासं गृहीत्या सा गता त्वं पञ्चतामिता ।। प्रदक्षिणापुण्यवशाज्जाताऽसि त्वं नृपाङ्गना ॥७२॥ इत्युक्ता सा पुनः प्राह त्वं शैवोऽसि त्वदाजया ।। इतः परं करिष्यामि श्रद्धाभक्त्या शिवार्चनम् ।। ७३ ।। इतोऽग्रतः क यास्यामि भवानपि तथैव च ।। तत्सर्व भावि राजेन्द्र मह्यं कथय सुव्रत ॥ ७४ ॥ त्वां दृष्ट्वा कवलं हर्तु चिल्ली अन्वधावत् । खां प्राणरिरक्षया भिया श्रीशैले मल्लिकार्जुनाट्यशिखरे प्रदक्षिणं भ्रमन्तीं ॥ ६२-७० ॥ श्रान्तां कंठगत- प्राणां हत्वा मांसं गृहीत्वा गता। ततस्त्वं प्रदक्षिणापुण्याद्राजमहिषी जाताऽसि ।। ७१-७२ ।। राशी आह । अहं त्वदाज्ञया भक्या शिवार्चन करिष्ये । इतोऽप्रतो भवतो मम च क्व जन्म भविष्यति तत्कथय । राजा ·भक्तिकाण्डे अ. ४४ राजा आह शृणुप्नार्ये सिन्धुदेशेऽग्रतो मम ।। जन्म राजकुले नूनं भविष्यति वराङ्गने ॥ ७५॥ त्वं चापि सञ्जये देशे राजपुत्री भविष्यसि ।। ममैव भार्या भविता पवित्रा त्वं च सुव्रता ।। ७६ ।। तृतीये जन्मनि प्राज्ञि सौराष्ट्रेऽहं नृपोत्तमः।। भविष्यामि तदा मत्स्त्री त्वं कलिङ्गकुलोद्भवा ।।७७ ॥ गन्धारदेशराजोऽहं तुर्ये जन्मनि भामिनि ।। त्वं मागधकुलोत्पन्ना भविष्यसि मदङ्गना ॥७८।। अवन्तिदेशराजोऽहं पञ्चमे जन्मनि प्रिये ॥ दशार्णराजसम्भृता दयिता त्वं च मे मता ॥ ७९ ॥ मविष्यामि ततोऽनन्तः पष्ठे जन्मनि विश्रुतः ।। ययातिवंशसम्भूता कान्ता त्वं दयिता मम ।। ८० ॥ पाण्डयदेशीयराजोऽहं सप्तमे जन्मनि प्रिये ।। रूपलावण्यसम्पन्नो भविष्यामि तदोत्तमः ।। ८१ ।। आह । सिधुदेशे राजकुले भविष्यामि त्वं च संजयदेशराजपुत्री भूल्या सुनता मद्भार्या भविष्यसि ।।७३-७६ ।। तृतीये जन्मनि सौराएरजोऽहं वं कलिङ्गजा मत्पत्नी च । चतुर्थे गन्धारजोऽहं मागधी त्वं मे पानी च । पञ्चमेऽवतिराजोऽहं दशार्णजा लं मत्पनी च ।। ७७-७९ ॥ पटेऽनंताख्यो यजाऽहं त्वं ययातिफुलना में कान्ता च । सतमे मदनोपमः पांड्यदेश- ·श्रीगुगसंहिता प्रसन्नवदनो ज्ञानसम्मन्नो मदनोपमः ।। पद्मवर्ण इति ख्यातो दीप्तिमान्भास्करोपमः ।। ८२ ।। त्वं वैदर्भकुले कान्ते चन्द्रकान्तिर्भविष्यसि ।। स्वर्णमूर्युपमा रामा रुपसौन्दर्यशेवधिः ॥ ८३ ।। सुदती सुमतिः ख्याता सती त्वाऽहं स्वयंवरे ।। वरिष्यामि स्वधर्मेण दमयन्ती नलो यथा ॥ ८४॥ चिरं राज्यं करिष्यामि प्रवीणो वेदशास्त्रयोः।। यज्ञैर्यक्ष्यामि यज्ञेशं विजित्वा च चतुर्दिशः॥ ८५॥ देवद्विजार्चनरतो दानधर्मपरायणः॥ एवं वार्धक्यपर्यन्तं कृत्वा दत्वा सुताय गाम् ॥ ८६ ।। चातुर्थाश्रममासाद्य समेत्यागस्त्यसद्गुरुम् ।। ब्रह्मज्ञानं ततो लब्ध्वा परोक्षीकृत्य पूरुषम् ॥ ८७ ॥ देहावसाने सम्प्राप्ते वीतोपाधिस्त्वया सह ॥ पुनरावृत्तिरहितां मुक्ति यास्याम्यहं दिवि ।। ८८॥ राजाऽहं पद्मवर्णाख्यः वो रूपसौंदर्यकान्तां विदर्भजां सुमत्याख्यां साध्वी नलो दमयन्तीभित्र स्वयंवरे परिष्यामि। वेदशास्त्रज्ञः ख्यातः चिरं राज्य कृत्वा यज्ञैर्यो । द्विजदेवपो दानधर्मकर्ताऽहं वार्धक्येऽगस्त्यातुर्याश्रमदीक्षा प्राप्यमानमपरोक्षीकृत्य देहावसाने त्वया सह पुनरावृत्तिरहिता मुक्ति १ विष्णु २ भूमि ३ भारमानं ४ धोतनात्मके स्वरूपेण स्वयंप्रमाणे.

·भक्तिकाण्डे अ.४४ ८९७ एवमीशार्चनालोकमाहात्म्यमिति भूमिपः॥ राज्ञीमुक्त्वा तया साध शैलयात्रां चकार सः ।। ८९ ॥ श्रीगुरुस्तन्तुकं प्राह क्षेत्रमाहात्म्यमीदृशम् ।। यत्प्रमावात्सपत्नीकः सप्तजन्माभवन्नृपः॥१०॥ मुक्ति प्राप्तावुभावन्ते शैलमाहात्म्यमीदृशम् ॥ गुरूपदेशो जातस्ते पूजयेश्वरमादरात् ।। ९१ ॥ गन्धर्वनगरेऽप्यस्ति यः कल्लेश्वर ईश्वरः।। मल्लिकार्जुनतुल्यस्तं पूजय स्थिरचेतसा ।। ९२ ।। सङ्गमे सङ्गमेशश्च पूजनीयस्त्वयाऽभयः ।। सन्देहं मा कुरु स वै मल्लिकार्जुन एव हि ॥ ९३ ।। तन्तुकः प्राह तं स्वामित्किमिदं कथयस्यहो।। मल्लिकार्जुनपूजार्थ गतस्त्वामेत्र दृएवान् ॥ ९४ ।। कल्लेशसङ्गमेशादिपूजां कस्माद्ब्रवीपि माम् ॥ सर्वत्र व्यापकोऽस्यकोऽनेकसूत्रप्रवर्तकः ॥ ९५ ।। यास्ये ॥ ८०-८८ ॥ एवमीशार्चनालोकमाहात्म्य इत्युक्त्वा राना पल्या सह शैलयात्रा चके। हे तन्तुक ईक्षेत्रमाहात्म्य । यत. सप्तजन्मसु राजा मूत्यांऽते मुक्तः । ते गुरूपदेशो जातः । ईश पूजय । गन्धर्मपुरे मल्लिकार्जु- नसमः कल्देशोऽस्ति । सन्तुक आह । किं वाच्य । मल्लिकार्जुनस्थाने वामपाद्राक्ष । सर्वव्यापकोऽनेकसूत्रमार्त फस्त कुतोऽन्यपूजा शससि । श्रीगुरु सस्मितमाह । नेते निमीत्य पादुके धारयेति । ततस्तं क्षणात्सङ्ग- ·+ ८९८ श्रीगुरुसंहिता ततो गुरुः स्मिवमुखो धारयित्वा स्वपादुके ।। तन्तुकं मीलिताक्षं तं क्षणात्सङ्गममानयत् ॥ ९६॥ ग्रामस्थास्तत्र तत्पूर्वमदृष्ट्वा श्रीगुरुं परम् ॥ खिन्नाः परस्परं प्रोचुस्त्यक्त्वाऽस्मान्छ गतो गुरुः।९७) केऽप्यूचुरधुनाऽत्रैव स्थितो नेति च केचन ।। सर्वे विरहिता ऊचुः क गतो दयितोऽद्य नः ॥९८॥ इत्युक्त्वा ते ययुमं पश्चाच्छ्रीगुरुरागतः॥ तन्तुकं प्रेरयद्यामं द्विजानानेतुमसा ॥ ९९ ॥ स शीघ्रं गच्छतो विप्रानेत्य प्राह गुरुदितम् ।। क्षौरं कुतः कृतमिति पृष्टः सर्व न्यवेदयत् ॥ १० ॥ प्रसादपुष्पं दमनं भृतिं हारान्व्यदर्शयत् ॥ तेऽन्योऽन्यभूचुर्मध्यान्हे तन्तुकः स्वगृहे स्थितः॥१०१॥ केचिचुर्मुपेत्यन्ये पाहुः सत्यं वदाधुना ॥ तन्तुकः प्राह गुरुणा सह यातोऽस्मि पर्वतम् ॥ २ ॥ ममानयत् । ग्रामस्थाः श्रीगुरुं सङ्गमेऽदृष्ट्वा खिन्ना ऊचुः । गुरुः क गत ॥८९.९८ ॥ ते प्रामं ययुस्तावच्छ्रीगुरुस्तानानेतुं तन्तुकं प्रेरयत्स् च स्वरपाऽऽगत्य तानाव्हयत् । ते तमूचुः कुतः क्षौरं कुर्त । स सर्व नियेच प्रसादपुप्पादि सधैं व्यदर्शयत् । केचिदूनुर्मुपा यक्ति । मध्याहेऽयं ·विस्मिताः। एवं सिद्धोक्तं गङ्गाधरज आह ॥९९-१०७॥ मुदा सिद्धो भत्तिकाण्डे अ.४४ ८९९ मया सावं क्षणादेत्य सङ्गमं मां गुरुस्ततः ।। प्रेरयद्वः समानेतुमद्य तत्रैव तिष्ठति ॥ ३॥ केचिदूचुरिदं सत्यं मूर्खा ऊचुम्रपेति च ।। ततस्ते शिष्यवर्गेभ्यस्तन्तुकोक्ति न्यवेदयन् ॥ ४ ॥ ततो विदितवृत्तान्तः शिष्यवर्गो गुरुं ययौ। आनषुः शिवराज्यां ते श्रीगुरुं नामधारक ॥ ५॥ मिथ्येति वक्ति यो लोकः कुम्मीपाकस्ततोऽस्य हि ॥ श्रीशैलाद्यात्रिकाः पक्षात्स्वं स्त्रं गेहमुपागताः ॥ ६ ॥ तैः सर्व कथितं ज्ञात्वा विस्मिता अभवन्जनाः ॥ एवं सिद्धोदितं मोक्तं गंगावरमुंबा मया ।। ७ ॥ मुदा सिद्धो बुद्धोऽवददिदमदग्रंप्रमहरं वरं शिप्यं हृप्यत्तदिदमहमेवापि च वदे ।। मृदे तद्भक्तानां गुरुवरमहत्त्वामृतमिदं विदं श्रोतम्यो यद्वितरविरतिं प्राप्य महति १०८ गृहे दृष्टः । स आह । गुरुणा सह श्रीशैलं गला क्षणादागतोऽस्मि । श्रीगुरस्तवाद्य तिष्ठति । व आव्हयति ! केचिसत्यं मेनिरे । मूर्खास्तु मित्येति । ततस्ते श्रीगुरुमेत्य शिवरात्र्या तमानर्मुः। मिथ्येति चतुः कुंभापाक एव । ततः पक्षायात्रिका आगतास्तैः कथितं ज्ञाचा सर्वे बुद्रोऽयद० ॥ १०८ ॥ इति चूर्णिकायां चतुश्चत्वारिंशोध्यायः ।। १ पुत्रेण. २ बहु ३ अपरोक्षशानं ४ श्रीगुरी प्रीति.

·९०० 'श्रीगुरुसंहिता (इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्य- गङ्गाधरात्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञि- तमहाराष्ट्रभाषान्वितगुरुचरित्रसमानार्थायां वासु- देवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरु- संहितायां भक्तिकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः (अध्यायः)॥ ॥ आदितः श्लोकाः॥ ५७५७ ।। ॥ इति चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४४॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ।।

·प्यदर्शितं । मे देवदुर्खमं सुधापानं लन्धमिष्टं च । कष्टं नएं, देन्यं च। ॥ अथ पंचचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४५॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नामधारक आहार्य चरितं श्रीगुरोः श्रुतम् ॥ अहो धन्यं वचस्ते यद्ब्रह्म साक्षाद्व्यदर्शयत् ॥१॥ प्रसादात्ते सुधापानं लब्धं मेऽमरदुर्लभम् ।। अतः कष्टं कुतः शिष्टं लब्धं मेऽभीष्टमिष्टद ॥२॥ वारकस्त्वं मया लब्धो दैन्यं दूरं गतं मम ॥ चरित्रश्रवणाल्लब्धमभीप्टेन समं सुखम् ॥ ३॥ सङ्गमे श्रीगुरुस्तस्थाविति प्रोक्तं त्वयाऽनघ । किमग्रतस्ततो जातं चरितं कथयस्व तत् ॥४॥ सिद्ध ऊचे शृणुष्वार्य वत्स मो नामधारक ॥ पवित्रं चित्रमभवच्चरित्रमपरेऽहनि ।। ५॥ यतीरासीभ्रमरविलसिता नबोक्त्या कुरगुपशमधीः।। प्राप्येशं द्राक्स शुचिकविरभूद्वींक्षातोऽक्षयुगमित इह ॥ ४५ ॥ नामधारक थाह । गुरुचरित्रं श्रुतं, ते बचो धन्यं, साक्षादनल 4 तारको टन्धः अप्रतश्चरितं कथय । सिद्ध आह । अपरेऽन्हि चित्रं जातं ९."

·श्रीगुरुसंहिता नन्दिशर्मा द्विजः कश्चित्कुष्ठच्याप्तकलेवरः ।। तुलजापुरमासाद्य त्र्यव्दं देवीमपूजयत् ॥६॥ उपोपितस्त्रिवपं तो कटेनापूजयद्विजः।। देवी स्वमेऽवंदद्गच्छ चन्दलापरमेश्वरीम् ॥७॥ जगदम्याज्ञया प्राप्य चन्दलां परमेश्वरीम् ॥ मन्दीभूतमतिर्नन्दी सप्तमासमुपोषितः ॥८॥ चके कप्टारपुरचयाँ स्वमे देवी तमाह च ॥ गन्धर्वनगरं गच्छ सत्वरं त्वं मदाज्ञया ॥९॥ अस्ति तत्र त्रिमूर्त्यात्मा श्रीनृसिंहसरस्वती ।। भिक्षुवेपधरो दूरो दुधियां त्वां पुनाति सः ॥१०॥ प्रबुद्धः सोऽब्रवीद्देवीमहहा कटमेव मे ॥ दचं पण्मासपर्यन्तं कथं नोक्तमिदं पुरा ॥११॥ अनुनया जगन्मातुः प्राप्तोऽहं तव सन्निधिम् ।। शक्तिभृवां देवता त्यां मत्या भक्त्याऽऽगतोऽस्म्यहम् १२ शृणु ॥ ५॥ मंदिशर्मा कुष्टी तुलजापुरे त्र्यमुपोप्य देवीं कप्टेनापूजय- स्वमे साऽऽह । चन्दलापरमेश्वरी गच्छति । तथेति स गत्या सतगास- मुपोषितस्तो पुरचरणेनानर्च । तयोक्तं गन्धर्षपुरस्थं भिक्षुवेष त्रिमूर्ति मृसिंहसरस्वती गच्छ । प्रयुद्धः स आह ! किमर्थ थमास फार्स द !, ·भक्तिकाण्डे अ.४५ देवत्वमद्य विज्ञातं यतो मां देवता सती ।। मवती प्रेरयति दर्शनार्थमहो विधिः ॥ १३॥ जगदम्बेति चात्मानममय यदि मन्यसे । कथं मत्ये चरेत्यात्य धन्यं देवं ममापि च ॥१४॥ मयं गच्छति वक्तुं ते कथं लज्जापि नैव मोः ।। दैवी शक्तिरहो ज्ञाता ससमासानुपोप्य च ॥१५॥ पूर्वमेवेदमुक्तं चेदिपत्कष्टं कुतो मम ॥ मदाशा विहता देवि त्वयेत्यं पर्यदेवयत् ॥१६॥ एवं नानाप्रकारेण दुःखं कृत्वा स च द्विजः।। पुरश्वर्या पुनरपि करिष्य इति चात्रवीत् ।। १७ ।। यद्यारोग्यं भवेन्नव तर्हि प्राणान्ददाम्यहम् ।। इत्युक्त्वाऽवीव निर्विण्णश्चक्रे प्रायोपवेशनम् ॥ १८ ॥ देवी पुनरपि स्वप्ने तथैव ग्राह तं द्विज ।। मक्तांश्च कथयामास द्विजो निष्काश्य इत्यपि ॥ १९॥ पूर्व कथं नोक्तं । देव्यानया त्वामागर्म । ज्ञातं देवत्र । नदर्शनाय प्रेरयसि । अहो देव स्वं जगदम्बाऽपि मत्य गच्छेति वक्तुं न लबसे | सतमासानु- पोभ्य देवी शक्तिीता ॥ ६.१५॥ पूर्वमुक्त चेकुत ईक्कप्ट एवं दुःखितः पुनः पुरथया करिष्ये। आरोग्यं न चेत्याणांस्त्यस्य इति प्रायोपविष्ट तस्वमे देवी प्राह । त्वमितो गच्छेति। अयं निकाश्य इति मकान- • १ नरदानार्थ २ ब्रवीपि.

·९०४ श्रीगुरुसंहिता ऊनुभक्ताः समस्तास्तमद्य स्वमो हि नोऽभवत् ।। मा तिरस्कुरु देच्याज्ञामाज्ञया त्वरितं मज ॥२०॥ नो चेदितो हापयाम इत्युक्तः स द्विजोऽम्बिकाम् ।। अभ्यर्च्य पारणां कृत्वा नत्वा देवीं स निर्गतः ॥२१॥ गन्धर्वपुरमागत्य मटे पप्रच्छ सेवकान् ।। यतिः केति च ते प्राहुः सङ्गमेऽस्ति यतीश्वरः ॥२२॥ शिवरात्र्युपवासोऽभूद्गतेऽति श्रीगुरुः प्रभुः ।। आगमिप्यत्यतः शीघ्रं पारणायै न संशयः ॥ २३ ॥ अत्रान्तरे स भगवान्साक्षाच्छ्रीगुरुरागतः ।। ग्रामलोका द्विजं प्राहुर्दूरे तिष्ठ न सम्मुखे ॥ २४ ॥ इत्युक्तः स स्थिवो दूरे श्रीगुरुः प्रययौ मठम् ।। भक्ताः प्राहुर्गुरुं विप्रः कवनायमुपागतः ॥२५॥ श्वेतकुठं द्विजस्यास्य सर्वांगेष्वेव दृश्यते ॥ स भवदर्शनार्थ हि प्राप्तोऽस्मीति वदत्यपि ॥ २६ ॥ प्याह । ते तमूचुर्देव्याज्ञयाऽऽशु गच्छ। नोचेदहिनिष्कासयाम इत्युक्तः स देवीमभ्यर्च्य पारणां कृत्वा ततो गन्धर्वपुरे मठमेत्य क यतिरित्यपृच्छत्। लोका ऊचुः । गतेऽन्हि शिवरायां मठे उपोषितोऽद्याशु सङ्गमाच्छी- गुरुरागमिष्यति पत्रान्तरे भगवान्प्राप तदा लोकः बुष्टिनं दूरीचके । शिष्याः श्रीगुरुमूचुः ॥१६-२५|| कुष्टव्यातसर्वांगः कश्चिदर्शनार्थमागतः ।

·भक्तिकाण्डे अ.४५ इति शिष्यवचः श्रुत्वा श्रीगुरुः प्राह वेदि तम् ।। आधाय संशयं चित्ते प्राप्त एप न संशयः ॥२७॥ मठे तमाह्वयत चेत्युक्ता भक्तास्त्वरान्विताः ।। द्विजं तमाह्वयामासुराहूतः सोऽपि चागमत् ॥ २८ ॥ विलोक्य श्रीगुरुं दूरान्नन्दीविप्रः पदे पदे । साष्टाङ्गं प्रणिपत्यैव मुदा गुरुमुपागमत् ।। २९ ॥ वं प्राह श्रीगुरुः पूर्व देवतासन्निधिं गतः॥ कुतः पुनर्मनुप्यं मां सन्देहादागतोऽसि रे ॥३०॥ ततः स हृद्गतं ज्ञातमनेनात्मा ततोऽस्त्ययम् ।। इति मला क्षमस्वेति साष्टाङ्ग प्रणनाम सः ॥ ३१ ॥ प्राह स्वामिन्तमोन्धोऽहं शुद्धोऽहं स्वामिदर्शनात् ।। त्वां परं ब्रह्म नो जानेऽहं मन्दोऽज्ञानवेष्टितः ॥ ३२॥ साक्षात्परब्रह्मवस्तु त्वां न वेग्रीश तामसः ।। अद्य मे सुदिनं धन्यं दर्शनात्यावनोऽस्मि ते ॥३३॥ श्रीगुरुराह । सशय मनसि धृत्वाऽऽतस्तमायत । स आहूतो दूराद्गुरूं पीय पदे पदे साष्टाङ्ग प्रणिपतन्गुरुं प्राप । श्रीगुरुस्तमाह । पूर्व देवसन्निधि ला नर ससरायः कुत आगतोऽसि । इत्युक्तः स हृदतमनेन ज्ञातं आत्माऽयमिति निश्चिन्य क्षमस्वेति साष्टाङ्गं नत्वाऽऽह । स्वामिन्तमोऽधे ·९०४ श्रीगुरुसंहिता ऊचुभक्ताः समस्तास्तमद्य स्वमो हि नोऽभवत् ।। मा तिरस्कुरु देव्याज्ञामाज्ञया त्वरितं ब्रज ॥२०॥ नो चेदितो हापयाम इत्युक्तः स द्विजोऽम्बिकाम् ।। अभ्यर्च्य पारणां कृत्वा नत्वा देवीं स निर्गतः ॥२१॥ गन्धर्वपुरमागत्य मठे पप्रच्छ सेवकान् ।। यतिः वेति च ते पाहुः सङ्गमेऽस्ति यतीश्वरः ॥२२॥ शिवरात्र्युपवासोऽभूद्गतेऽति श्रीगुरुः प्रभुः ।। आगमिप्यत्यतः शीघ्रं पारणायै न संशयः ॥ २३ ॥ अत्रान्तरे स भगवान्साक्षाच्छ्रीगुरुरागतः॥ ग्रामलोका द्विजं प्राहुर्दूरे तिष्ठ न सम्मुखे ॥ २४ ॥ इत्युक्तः स स्थितो दूरे श्रीगुरुः प्रययौ मटम् ॥ भक्ताः प्राहुर्गुरुं विप्रः कथनायमुपागतः ॥२५॥ श्वेतकुष्ठं द्विजस्यास्य सर्वांगेवेव दृश्यते ॥ स भवदर्शनार्थ हि प्राप्तोऽस्मीति वदत्यपि ॥२६॥ प्याह । ते तमूचुर्देव्याज्ञयाऽऽशु गच्छ। नोचेद्वहिनिष्कासयाम इत्युक्तः स देवीमम्पर्य पारणां कृत्वा ततो गन्धर्वपुरे मठमेत्य फ यतिरित्यपृच्छत्। लोका ऊचुः । गतेऽन्हि शिवरायां मठे उपोषितोऽद्याशु सङ्गमाच्छी- गुरागमिष्यति अत्रान्तरे भगवान्प्राप तदा लोकः युष्टिनं दूरीचके। शिष्याः श्रीगुरुमचुः ॥१६-२५॥ युष्ठव्याप्तसागः कश्चिद्दर्शनार्थमागतः । ..

·. इति शिप्यवचः श्रुत्वा श्रीगुरुः प्राह बेनि तम् ।। आधाय संशयं चित्ते प्राप्त एप न संशयः ॥ २७ ॥ मठे तमाह्वयत चेत्युक्ता भक्तास्त्वरान्विताः ॥ द्विजं तमायामासुराहतः सोऽपि चागमत् ॥ २८॥ विलोक्य श्रीगुरुं दूरान्नन्दीविप्रः पदे पदे ॥ साष्टाङ्गं प्रणिपत्यैव मुदा गुरुमुपागमत् ।। २९ ।। तं प्राह श्रीगुरुः पूर्व देवतासन्निधिं गतः ॥ कुन्तः पुनर्मनुष्यं मां सन्देहादागतोऽसि रे ॥ ३० ॥ ततः स हृद्गतं ज्ञातमनेनारमा ततोऽस्त्ययम् ॥ इति मत्वा क्षमस्वेति साष्टाङ्गं प्रणनाम सः ॥ ३१ ॥ प्राह स्वामिन्तमोन्धोऽहं शुद्धोऽहं स्वामिदर्शनात् ।। त्वां परं ब्रह्म नो जानेऽहं मन्दोऽज्ञानवेष्टितः ॥ ३२॥ साक्षात्परब्रह्मवस्तु. त्वां न वेभीश तामसः॥ अद्य मे सुदिनं धन्यं दर्शनात्पावनोऽस्मि ते ॥ ३३ ॥ श्रीगुरुराह । संशय मनसि धृत्वाऽऽगतस्तमाइयत । स आहूतो दूराद्गुरूं वीक्ष्य पदे पदे साष्टाङ्ग प्रणिपतन्गुरुं प्राप । श्रीगुरुस्तमाह । पूर्व देवसन्निधि गत्वा नरं ससंशयः कुत आगतोऽसि । इत्युक्तः स हगतमनेन ज्ञात आत्माऽयमिति निश्चिन्य क्षमस्वेति साष्टाङ्गं नत्वाऽऽह ! स्वामिन्तमोऽधे ·९०६ श्रीगुरुसंहिता पापकर्माऽस्मि पापात्मा मूढोऽज्ञः पापसम्भवः ।। दैवयोगेन शरणं प्रपद्ये भगवत्पदम् ॥ ३४ ।। त्वं हि भक्तजनाधारः शरणांगतरक्षणः॥ प्रसृता बिरुदालिस्ते श्रीनृसिंहसरस्वति ॥ ३५ ॥ दुष्कर्माद्य गतं सर्व परंब्रह्मपदं त्विदम् ।। दृष्टुं मनोरथश्वाऽप्तः कृपया ते यतीश्वर ।। ३६ ॥ नृदेहेनावतीर्णोऽसि त्वं भक्तजनकामधुक् ।। कस्ते वेद परम्पारं त्रिमूर्तिस्त्वं न संशयः ।। ३७ ।। यथा गङ्गाऽत्र सगरानुद्धतु भूमिमागता ॥ तथा त्वं सेवकान्वातुमवतीर्णोऽसि भूतले ॥३८॥ औपपत्याधथाऽहल्या गत्वा प्रस्तरतामपि ॥ दिव्याङ्गाऽभृत्पदस्पर्शादहं स्वामिन्तथाऽभवम् ॥३९॥ ऽहं । ते दृश्या पूतोऽस्मि! पापकर्मा पापात्मा मूढोऽह्मज्ञानयेष्टितः साक्षात्परब्रह्म या न जाने । अद्य मे सुदिनं सर्व दुष्कर्माय गत । त्वं भक्ताधारः शरणागतत्राता ॥२६-३५॥ भक्तमामधुक्त्वं नृरूपेणावतीणों- ऽसि । त्वं त्रिमूर्तिः कस्ते पार वेद । अद्य मनोरयः पूर्णः । सगरोधाराय गन्नेव नस्त्रातुं मुव्यवतीर्णोऽसि । औपपत्यादहल्या पाषाणत्वं गताऽपि १ मारा: २ जारफर्मतः ३ पापाणताम्, ·भक्तिकाण्डे अ. ४५ ब्रतलातस्त्वहं भार्यामुव्हे तत्प्रभृत्यदः॥ व्यासं कुठेन गात्रं मे भार्या पिढगृहं गता ॥४०॥ ऊचतुः पितरौ चापि दूरं गच्छेति मां प्रभो ।। निर्गतोऽस्मि ततो गेहं विहायातीव दुःखितः ॥४१॥ गत्वाऽऽलयं जगन्मातुरुपवासा मयां कृताः ।। तयाऽप्युक्तं न ते पापविनाशोऽत्र भविष्यति ॥४२ ।। इतो मदाज्ञया गच्छ द्विज त्वं चन्दलेश्वरीम् ।। भवेद्रोगनिवृत्तिस्ते तत्रापापो भविप्यसि ॥४३॥ वत एत्यापि तत्रैव मया कष्टं कृतं बहु ।। साऽपि ते निकटं गन्तुमादिदेश कृपानिधे ।। ४४ ।। हीनं ममेदृशं देवं ज्ञात्वापि मम निश्चयम् ।। यहिहेयोऽयमित्येवं देवता साऽपि वक्त्यहो ॥४५॥ अबीमत्संत देवाश्चेत्कि पुनर्मानवा अहो । कार्य नरीनति ततस्त्वामेव शरणं गतः ॥ ४६॥ रामपदस्पर्शाद्यया पूता तथाऽहमभवं । उदाहोर्य कुष्टेन व्यातं मां त्यक्त्रा मार्या पित्गृहं गता । दूरं गच्छति पितृभ्यामपि त्यक्तोऽहं देवीं गल्लोप- यासानकरवं । तयाऽप्यन्न तेऽवनाशी न, चन्दलेश्वरी गच्छ, ते रोग- निवृत्तिवेदित्युक्तोऽहं तत्रागत्य बहुकटमकरवं। वहिहयोऽयमिति साऽपि देवी वक्ति ॥३६-४५|| देवा अबीमासन्त चेत्कार्य नरीनति । .

·. श्रीगुरुसंहिता पापीशोऽस्मि कि कार्यमगहीनस्य कुष्ठिनः॥ न वीक्षन्ति मुखं केपि ततो मे मरणं वरम् ॥४७॥ अधैका प्रार्थनेयं मे निकृतिवी,न वा भवेत् ॥ शीघ्रं कथय नैवाशापाशैद्ध्वा निघापय ॥४८॥ नापेक्षाऽस्य शरीरस्य प्राणांस्त्यक्षामि तेऽग्रतः॥ तां प्राप्तोसम्यातमातेति यथेच्छसि तथा कुरु ॥४९॥ इति श्रुत्वा स करुणं प्रहसन्श्रीगुरुस्तदा । सोमनाथं समाहूय प्रानं सङ्गमं नय ॥ ५० ॥ तस्मिन्तीर्थे स्नापयामुं सम्यक्सङ्कल्पपूर्वकम् ।। अभ्यश्वित्थं वस्त्रं च धृतं दूरे जहात्वसौ ॥५१॥ प्रदायास्मै नवं वस्त्रं शीघ्रमेत समानय ।। इत्याज्ञप्तः सोमनाथस्तमादाय ययौ नदीम् ॥५२॥ स्मानमात्रेण तद्देहो विशुद्धोऽभूत्स पिप्पलम् ।। प्रदक्षिणीकृत्य विप्नः सुवर्णाङ्गोऽभवत्क्षणात् ॥ ५३॥ कुष्टिनो मे मुखमपि नेक्षतेऽतो मरणं वरं। ततस्त्वां शरणं गतोऽस्मि । मे निष्कृतिर्भयेन वा । शीघ्रं वद । आशया वध्वा मा स्थापय, न मे देहापेक्षा, तेऽमतः प्राणांस्त्यश्ये, यथेच्छति तथा कुरु; इत्यं सफरणं श्रुत्वा हस-धीगुरुः सोमनाथमाह । एने सगम नीत्या, सङ्कल्पपूर्वकं साप- पियाऽश्वत्थमर्चयित्वा धृतवत्राणि हापयित्वा, नवीनं धारयित्वाऽऽधा- नयेत्युक्तः स तथाऽकारयत्। नानमात्रात्तदेहः शुद्धोऽभूनंदी अश्वत्यं ·भक्तिकाण्डे अ.४५ ९०९ परिवायार्पितं वखं जीणं वत्याज दुरतः ॥ यत्र त्यक्तं च सा भूमिरमवत्सारमृत्तिका ॥ ५४॥ सोमनाथस्तमादाय मठमेत्य गुरोः पढ़े। उपानयत्तदा लोका अभवन्बहु विस्मिताः ॥ ५५ ॥ नन्दिशर्मा द्विजस्तुष्टो हग महताऽऽजुतः ।। उत्पादोर्लोलदङ्गो धन्योऽस्मीत्यप्रवीन्मुदा ।। ५६ ॥ श्रीगुरुः प्राह ते कामः सिद्धो जातो न कि बद ।। सम्यक्सर्वाणि चाङ्गानि विलोक्य द्विज सत्वरम् ।।५७ इत्युक्तः स ददर्शाझं कुष्ठं शिष्टं तु जङ्घयोः ।। दृष्ट्वा हृष्टोऽप्यहृष्टोऽभूगीतः स्वामिनमत्रवीत् ॥५८॥ त्वत्कृपादृष्टितः सर्व गतं चापीयदेव तु ॥ कुतः शिष्टं न जानामि परमात्मन्दयस्व मे ।। ५९ ॥ श्रीगुरुः प्राह मर्त्यः किं करिष्यति ममेति यः॥ संशयस्तेऽभवत्तेन कुठं शिष्टमिदं खलु ।। ६० ।। प्रदक्षिणीकृत्य सुवर्णाङ्गो मूत्वा नवं वनं परिधाय, जीण यत्र जही सा भूः क्षारमृत्तिकाऽभूत् ॥४६.५४॥ सोमनाथस्वमानीय गुरुपादयोरधात् । सर्वे वित्मिताः । धन्योऽस्मीति हष्ट हर्षालुतं नन्दिनं ते कामः सिद्धो न वा, सर्वात विलोक्य वदेति गुरुक्तः स जंघयोरेख शिष्टं कुष्टं दृष्ट्वा भीत थाह। ते कृपादृष्टयेदं कुतः शिष्टं न जाने । परमात्मन्दयस्व ।

·९१० श्रीगुरुसंहिता अनोपायं वदिष्यामि कवित्वेन नवेन मे ।। स्तुति कुरु सदा तेन तव शुद्धिर्मविप्यति ॥ ६१॥ .. नन्दिनामाऽवदत्स्वामिन्भगवन्मन्दधीरहम् ।। न क्षमोऽपि लिपि ज्ञातुं काव्यवार्ता कुतः पुनः ॥६२॥ कवित्वरीतिं नो जाने काव्यव्युत्पत्तिवर्जितः ॥ कुत एतद्भवान्वक्तीत्युक्त्वा तबरणेऽग्रहीत् ॥६३॥ गुरुर्विदारय मुखमित्युक्त्वाऽऽस्ये विदारिते॥ जिह्वायां भस्म चिक्षेप सोऽभूज्ज्ञानी तदैव हि ॥६॥ पदयोः शिर आधाय स्थित्वा तुष्टाव सद्गुरुम् ॥ स्वामिनज्ञतया नैव तव सेवा मया कृता ॥६५॥ . भवसिन्धौ निमग्नोऽहं मायाजालसमावृतः॥ प्रियं त्वां न स्मरे पादौ तारको विस्मृतौ मया ॥६६॥ श्रीगुरुराह मर्त्यः किं करिष्यतीति संशयादपशिष्टं अत्रोपाय शृणु। त्वं कवित्वेन मे स्तुति कुरु । ते शुद्धिर्भविष्यति । स माह । मंदधीरहं न जाने फायव्युत्पत्ति लिपिमपि न जाने इति पदे दधौ । तदा गुरुस्त- जिव्हायां भस्म चिक्षेप । स ज्ञानी मृत्वा ॥५५-६४॥ पदोः शिरो. निधाय गुरुं तुष्टाय । स्वामित्रज्ञानाते सेवा न कृता। मवसिन्धी मन, मायाजालवेटितोऽहं ते पदे न स्मरामि । भवचक्रे भ्रमन्नानायोनिषु संसर- ·भक्तिकाण्टे अ, ४५ ९११ प्रमन्संसारचक्रेऽस्मिन्नानायोनिषु संसरन् ।। मुझे कर्म तदा पादौ तारको विस्मृतौ मया ॥ ६७ ॥ स्थानराधुझ्दिस्वेदजाण्डवेषु यदाऽभवम् ।। गवादों च तदा पादौ तारको विस्मृतौ मया ।। ६८॥ जारजेवपि मर्येषु यदा शूद्रादिजातिषु ।। अमवं तरपि पदौ तारको विस्मृतौ मया ॥ ६९॥ जातिप्यपि च,सर्वासु श्रेष्ठोऽपि ब्राह्मणो गुरो॥ मौढ्यान्न सेवे ते पादौ तारको विस्मृतौ मया ॥ ७० ॥ गर्भवासेऽप्यहो कष्टं मात रक्तं पितुश्च तत् ।। रेत एकीभृय कुक्षौ पञ्चाहावुवुदोऽभवत् ।। ७१ ॥ पक्षण सुस्थिरा पेशी भृत्वैकरसगो यदा ।। तंत्रहीनो मातृकुक्षौ संस्थितो निरयोपमे ॥ ७२ ।।। पिण्डाकारश्च मासेन शीपादिश्च द्विमासतः ।। वृतीये सावयवता तुर्ये द्वाराणि मे नव ॥७३॥ कर्म मुंजे ! स्थावरस्वेदजाण्डजेषु ततो जारजेनु शूद्रादिजातिषु च भ्रमतो मे क ते स्मृतिः । श्रेष्टब्राह्मण जातिप्वपि तथा। पितू रेतो मातू रक्त चैकी- भूय गर्भवासे पञ्चाहे बुबुदः, पक्षेण पेशी, मासेन पिण्डो, द्वितीये मासि शीपादि, तृतीये सावयत्रता, तुर्य छिद्राणि, पञ्चभूतान्येकीभूयैर्व पञ्चमे, १पछी.

·९१२ . - 'श्रीगुरुसंहिता भूम्यम्बुतेजोवातानाण्येकीभूतानि पञ्चमे ।। पञ्चमे चागताः प्राणास्तदा ते स्मरणं कुतः ॥७४।। पञ्चमे त्वग्रोमनखाः श्वासाः पठेऽथ सप्तमे ।। इंद्रियाण्यष्टमे चित्त्वं तदा ते स्मरणं कुतः ॥७५॥ कष्टान्मयोपिता मासा नवमा निरयाधिके ।। हा कष्टं जननीकुक्षौ तदा ते स्मरणं कुतः ॥ ७६ ॥ क्षारोष्णादि यदाऽनाति माता तर्हि सुदुःसहा ।। वेदनाऽतीच मे दु.खं तदा ते स्मरणं कुतः ।। ७७॥ माताऽनाति यथेटं मे तेनातीय व्यथाऽभवत् ॥ मातुर्गर्भे सुकष्टस्य तदा ते स्मरणं कुतः ॥ ७८॥ जरायुवेटितो यहि शकुन्त इव पञ्जरे ॥ तदा न दृष्टौ ते पादौ तदा ते स्मरणं कुतः ॥ ७९ ॥ कीटवत्पतितो योनिद्वारा कप्टेन यर्यहम् ।। शतायुः शीणि लिखितमध निशि वृथा गतम् ।।८।। प्राणावेशः ॥६५-७४॥ त्वमीमनखश्वासाः पष्टे, सप्तम इन्द्रियाणि, अष्टमे चित्त्वं । एवं निरयोपमे मातृकुक्षा कष्टं दृष्टं । तदा क ते स्मृतिः। यथेष्टं क्षारोप्णादि माताऽभाति तदाऽतीव वेदना तदा क ते स्मरणं । जरायु: वेष्टितः परे पक्षीव फाटानवमासानुपि वा मातृयोनिद्वारा कष्टाद्वहिः पतितस्य मे शीष्णि शतायुलिखित, तत्रा निशि वृथा गतं, शिष्टं वाल्य.

·भक्तिफाण्डे अ. ४५ ९१३ वाल्ययौवनवृद्धत्वैर्भागाः शेपायुपस्त्रयः ।। पराधीनतया तेऽपि व्यर्था जाता न संशयः ॥ ८१॥ दृष्टं मे शैशवे कटं मलमूत्रविदूपिते । पर्यङ्के में स्थितिनित्यं महाकष्टं हि तद्गुरो ॥ ८२॥ बाल्ये भवति यत्कष्टं दुःखं वाचोऽप्यगोचरम् ।। यत्स्मृत्वाऽतीव दुःखं मे गुरुनाथ भवत्यहो ॥ ८३॥ शयने मलमूत्राक्त वासो मम निरन्तरम् ॥ अज्ञानात्तु स्वयं स्वस्य विष्ठाभक्षणमेव मे ॥ ८४॥ यदा जठरपीडाऽभूद्रुदन्तं मां तदैव तु ॥ स्तन्यं दातुं समाजन्हे माता कप्टमजानती ॥ ८५॥ यदाऽमवं क्षुधाक्रान्तो रुदते मे तदा प्रमः॥ मुखेऽङ्गुलिं निवेश्यादाद्धलानिम्बादि चौषधम् ॥८६॥ अज्ञात्वा क्षुधितं माता दोलायां मां निधाय च ।। स्वापं कुर्विति वक्ति स्म नाति वेत्ति स्म सद्गते ।।८७|| यौवनवार्धक्यैः पराधीनतया च । मलमूत्रपिते पर्वको बाल्ये यत्कर तदवाच्यं । तत्र स्वयं स्वविष्ठाभक्षणं । मातोदरपीडामज्ञात्वा स्तन्यमदात ॥७५-८४॥ क्षुधाक्रांतोऽभवं तदा बलादीपधमपाययत् । क्षुधितमज्ञात्वा दोलायो निधाय स्पेत्याह । आतिं न वेद । रुदतो मुखे कांजिके सिक्त्वा रक्षा बबन्ध । क्षुधं न वेद । पयक वृश्चिकेण दष्टमज्ञात्वा दोला चालयति १ दुग्ध दातुमारेभे. ५८ ·९१४ श्रीगुरुसंहिता अहो रुदत्ययमिति मुखे सिञ्चति कालिकम् ।। रक्षां वनाति मन्त्रेण क्षुधं वेत्ति न च कचित् ।।८८॥ पर्यङ्के वृश्चिकेणापि दष्टे कप्टेन बालके । रुदतीश तमज्ञात्वा दोलां चालयति प्रभो ॥ ८९ ॥ शनैस्तिष्ठेति मा शोचीरित्युक्त्वा लालयत्यहो । पाययत्पपि दुग्धं च विषपीडां न वेन्यहो ।। ९०॥ स्तन्यं न पीतं दुःखाच्चेत्पुनर्वृश्चिकसंयुते । शयने स्थापयत्यमें प्राणान्तं कष्टमप्यतः ॥९१॥ माता क्षारादि चाश्नाति स्तन्यं दुष्टं ददाति च ॥ अम्लादिजन्यदुग्धेन कासः श्वासथ सर्वदा ॥९२।। ददाति नानौपधानि तेनातीवाक्षिवेदना ॥ नेत्रेऽपि चाजनादीनि प्रक्षिपत्यक्षिदोपकृत् ।। ९३॥ एवं पाल्येऽतीव कष्टं दृष्टमज्ञानसम्भवम् । पराधीनतयाऽप्यग्रे क्रीडादौ चायुपाक्षयः ॥९४ ॥ तूष्णी तिष्टेति लालयित्या दचं स्तन्यमपि दुःखेन न पीतमज्ञात्वा पुनः सधिकदोलायो शाययित्वा वियाति न वेद । माता क्षाराम्लायभाति, तदुष्टस्तन्यपानाच्छ्वासादिपीडा, तामहात्वौषधं ददाति, तेन नेत्रपीडा 'ततोऽजनादिटेपनादतीय फाष्टं । एवं बाल्येऽज्ञानात्पराधीनतपाऽऽयुःक्षयः। ततः क्रीडादिना च परतः ॥८५-९॥ तारुण्ये कामपीडया पतलोड- ·भतिकाण्डे अ.४५ तारुण्ये तु ततः प्राप्त मदनेनातिपीटितः॥ पतङ्गो ज्योतिपीवाई पतितोऽस्म्यालानंले ॥ ९५ ॥ समस्ता निन्दिता मौटयान्न ज्ञातौ पितरौ गुरुः ॥ देवमायां स्त्रियं प्रेक्ष्य तनावरजितेन्द्रियः ॥ ९६ ।। भोगोत्सुकः खलोऽजातका कार्यो दुरध्वगः ॥ कांक्षे परखियं नित्यं न विचार्य कुलादिकम् ॥ ९७॥ निन्दिता ब्राह्मणा वृद्धा वृद्धमेवाऽपि नो कृता ।। मनस्तारुण्यतो नैव स्मरामि चरणं तव ॥ ९८॥ मांसाशया यथा मत्म्यो म्रियतेऽयं तथैव च ॥ मतुं भूत्वेन्द्रियाधीनोऽभवं कामात उन्मुसः ॥ ९९ ।। नानावर्णस्त्रियो मुक्ताः परदव्यं हृतं बलात् ।। निन्दिताः माधवोऽग्याच नैव दृष्टश्च कन्चन ॥१०॥ मानिन वनितानले आयु क्षयः । पितरौ गुरं च तिरन्न्य, देवमायां स्त्रियं दृष्ट्वा तदारसशो मोगमुश्या कार्याकार्येऽज्ञात्वा कुलाविचार्य परस्त्रियं कांटे। सेवामहल्या वृद्धा निन्दिता चिप्रार्थव मत्तस्त्वा न स्मृत- चान् । मासादाया मम्य इस रिश्याशया मर्तुं प्रवृत्तोऽमा। नानापर्ण- खियो मुक्ता', पदव्यं हत, साधो निन्दिता, एवमहं मदधि., स्वानु. १ स्त्रीस्ववन्ही २ दुर्मार्गगामी ३ थह पूया.

·मतिमाण्टे अ.४५ त्वं विश्वतारकोऽसीश देव मानुपरेपथक् ।। त्रिमूतिरेफरूपोऽसि परब्रह्म गुरो स्वमित् ।। ७ ।। दिवान्धोऽर्कमिवात्रानी भास्वन्तं त्वां न वेत्त्यही ।। त्वं विश्वचालकस्तोकस्तवाहं त्राहि संसृतः ॥८॥ स्तोत्रं चित्रं पवित्र म कृला सर्वत्र वत्र च ।। अमिवीक्ष्य स्थितान्लोकानिदं वचनमब्रवीत् ॥९॥ ममस्ताः शृणुतायेदं मया पापं कृतं बहु॥ दर्शनाच्छीगुरोः माक्षाग्रह्मणो नष्टमेव मे ॥ ११० ॥ यथा तायोऽमिस्पर्शाइस्ममाज्जायते तथा ।। श्रीगुरोः कृपया पापं सर्वमेव लयं गतम् ॥ ११ ॥ यन्रुतिर्वक्ति चरणं पवित्रं सत्यमेव तत् ।। मजतोऽनुभजत्यस्मादन्यो देवः कुतोऽस्त्यहो ॥१२॥ लिपियर्या लिसिता वात्रा याऽपि दुष्टाधरा यदि । गुवंत्रिस्पर्शनात्माऽपि भत्रिप्यति शुमाक्षरा ॥ १३ ॥ + बतीणोंऽमि। हे गुरो। मानुपपवृक्ष परब्रह्म दिवाधो:मिन विश्व- चालक त्वा न वेत्ति मूटः। ते बाउ मा नाहि ष स्तुलाऽभितो बीस्याह । सर्वे लोकाः शुत । मया बहु पाप नमपि तासनमपि साझाद्ब्रह्मणो गुरोर्दर्शनादेव नष्टं । चरण पग्निमिति श्रुतिर्वक्ति । तसन्य। एत मजत कोऽन्यो देन ॥४-११२॥ धाना या दुष्टलिपिडिखिना साऽपि श्रीगुरू ·m ९१६ श्रीगुरुसंहिता A एवं मदेन व्याप्तोऽहमनुसन्धानपर्जितः ।। विस्मृतिः पक्षिवद्वह्नौ पतितोऽस्मि स्मरानले ॥१॥ विद्धो मदनबाणेन न शृणोमि सतां वचः।। चरणौ न स्मृतौ तेऽपि तावद्वार्धक्यमागतम् ॥२॥ पराधीनेऽपि वार्धक्ये जहुः स्त्रीतनयादयः॥ श्वासोच्छ्वासकफाविष्टो धीमत्सोऽभवमातुरः ॥३॥ पराधीनानीन्द्रियाणि पलितं च समागतम् ॥ दन्ताश्च्ता गता दृष्टिर्वाधियं सहसाऽगमत् ॥ ४ ॥ प्रहतुं शत्रव इव सर्वे रोगास्तदाऽऽगताः ॥ सेवा ते न कृता स्वामिन्गुरुनाथाय तारय ॥५॥ शाठयं मा प्रेक्ष मन्दोऽपि यतस्त्वां शरणं गतः॥ नारायणेन ते ज्ञातमवतीर्णोऽसि पावितुम् ॥ ६ ॥ सन्धानवर्जितः कामबाणविद्धः, साधुवचनं तिरस्कृत्य, वा विस्मृतोऽस्मि । ततो वार्धक्ये स्त्रीपुत्रादयोऽथ गृहीत्वा नहुः। श्वासोच्छ्वासकमाविष्टं पराधीन बीभत्समातुरं ॥९५-३।। पराधीनेंद्रियं, पलितमुण्ड, पृतदण्डं, ध्युतदन्तं, प्रहत शत्रय इस रोगा उपस्थिताः। अथापि ते सेवा न कृता । ईफ्शाटयं त्वां शरणं गतोऽस्मि ! जगत्त्रातुं त्वं नारायणोs ५ विगता स्मृतिर्यस्य.

·भक्तिकाण्टे अ.४५ वं विश्वतारकोऽसीश देव मानुपयेषक् ।। त्रिमूर्तिरेकरूपोऽसि परब्रह्म गुरो वमित् ॥७॥ दिवान्योर्कमिवान्नानी मास्वन्तं त्वां न वेत्त्यहो।। त्वं विश्वचालकस्तोकस्तवाहं त्राहि संसृतेः ॥८॥ स्तोत्रं चित्रं पवित्रं स कृता सर्वत्र तत्र च ।। अमिवीक्ष्य स्थितान्लोकानिदं वचनमब्रवीत् ॥९॥ समस्ताः मृणुतायेदं मया पापं कृतं बहु ।। दर्शनाछीगुरोः साक्षाद्ब्रह्मणो नष्टमेव मे ॥११० ॥ यथा तृणीयोऽग्निस्पद्भिस्मसाजापते तथा ।। श्रीगुरोः कृपया पापं सर्वमेव लयं गतम् ॥ ११ ॥ यच्छ्रुतिर्वक्ति चरणं पवित्रं सत्यमेव तत् ।। भजतोऽनुमजत्यस्मादन्यो देवः कुतोऽस्त्यहो ॥ १२ ॥ लिपिर्या लिसिता पात्रा याऽपि दुष्टाक्षरा यदि ।। गुर्वत्रिस्पर्शनात्साऽपि मविप्पति शुमाक्षरा ॥ १३॥ . + बतीणोऽसि । हे गुरो ! मानुपवेयघृक्त्वं परब्रह्म दिवांधोकमिव विश्व- चालकं त्वां न वेत्ति मुटः। ते वालं मां त्राहि एवं स्तुवाऽभितो वीस्थाह । सः लोकाः शृणुत । मया बहु पापं कृतमपि तत्सर्वमपि साक्षाद्ब्रह्मणों गुरोर्दर्शनादेव नष्टं | चरणं पवित्रमिति श्रुतिर्वक्ति । तत्सत्यं । एतं भजत कोन्यो देवः ॥४-११२६ धात्रा या दुष्टलिपिलिखिता साऽपि श्रीगुरु- ·९१८ श्रीगुरुसंहिता निधाने सन्निधानेऽस्मिन्भ्रमन्त्येते चुत्तो था । भजतां कामधुक्चैपा श्रीनृसिंहसरस्वती ॥१४॥ ऐहिकं चामुष्मिकं च दत्ते वैकुण्ठदोऽप्ययम् ।। सन्देहो नात्र कर्तव्यः सत्यं सत्यं वचो मम ॥१५॥ एवं तुष्टाव नन्दी स श्रीगुरुस्तुष्ट आह भोः॥ एतं कवीश्वरं विद्धि सर्वभक्तजनाधुना ॥ १६ ॥ कवीश्वरोऽयमित्याख्या दत्ताऽस्मै निश्चयेन मे ।। इत्युक्तो दयया तेन दधौ नन्दी गुरोः पदे ॥१७॥ शिष्टं कुठं तदा नटं विशिष्टेटसुतुर्हितः ।। नन्दिनः सार्थकाख्याऽभूत्सोऽभवद्गुरुसेवकः ॥१८॥ नामधारक चान्योऽपि तावविरुपागतः।। समथ्य सत्कथा भक्त्या सेवयामासतुर्गुरुम् ॥१९॥ नामधारक आहार्य सिद्धयोगिन्कविस्तथा।। कथं द्वितीयोऽप्यभवद्भक्तवत्सलसेवकः ॥१२० ॥ पादस्पर्शाच्छुभा भविष्यति । निधाने समीपे कुतो ठोका वृथा भ्रमन्ति । श्रीगुरुर्भजता कामधेनुः धैकुंठदोऽयं । इह परत्र न मुखदः सत्यं नात्र संशपः । एवं तेन स्तुतः श्रीगुरस्तमाह । वं कवीश्वरः । हे लोक अस्मै मे यावीश्वरेत्याख्या दत्ता । तदा नन्दी गुरोः पदं दधौ । अवशिष्टं च कुठं नई ततः स गुरुसेवकोऽभूत्। तागन्योऽपि फवीश उपागतः ।

·.
भक्तिकाण्डे अ. ४५
९१९
तत्सर्वं विस्तरेणैव स्वामिन्मे कृपया वद ॥
वांच्छाऽस्ति मेऽतीव गुरोश्चरितश्रवणस्य हि ॥२१॥
सिद्धेनोक्तं यत्तद्गङ्गाधरजः सरस्वती सुमतिः॥
वक्ष्यति मनोहरं श्रीगुरुचरितं कामधुग्रीवर्ति ॥ २२॥
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
त्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां भक्तिकाण्डे पंचचत्वारिंशः (अध्यायः)।
॥आदितः श्लोकाः ॥५८७९ ॥
नामधारक आह । द्वितीयः सेनकः कथं जातस्तत्सर्वं कृपया पद।
तच्छ्रवणे मेऽत्तीव वांछाऽस्ति । सिद्धेनोक्तं यत्तद्गा० ॥१३.१२२॥ इति
चूर्णिकायां पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
।। इति पंचचत्वारिंशोऽध्यायः॥४५॥

·.. ॥ अथ पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नामधारक ऊचेऽङ्ग नन्दिशर्मकवेः कथा॥ पुरा नया प्रकथिता कविः कोऽन्यस्तथाऽऽगतः ॥१॥ श्रीगुरोः स कथं शिष्यः कविर्जातस्तदादितः ॥ सर्व कथय मे स्वामिन्कृपां कृत्वा ममोपरि ॥२॥ उवाच सिद्ध आश्चर्य शृणु त्वं नामधारक ।। श्रीगुरोचरितं वक्ष्ये रम्यं कविकयान्वितम् ॥ ३ ॥ गुरौ गन्धर्वनगरे स्थिते कीर्तिरतीव हि ॥ प्रस्ताऽस्य ततो भक्ता बभूयुर्वहवोऽमलाः ॥४॥ समस्तां विततां श्रुत्वा नन्दिनः कवितां हिताम् ।। यहवो जगृहुर्भक्त्या सर्वत्रातः प्रकाशिता ॥५॥ अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्- स्थान उपेत्य स आदद ईशो रसकृतयुक्त इहार्चनमण्यम् ।। केसरिदत्तमभूद्रुतमध्यात्मकपददस्य कविः स च शिष्यः ॥४६॥ नागधारक आह । नन्दिकवेः कया श्रुता, को द्वित्तीयः कविः, कथं गुरुशिष्योऽमत्कृपां कृत्वा तद्वद । सिद्ध आह । आश्चर्य शृणु | कविकथा- न्वित गुरुचरित्रं यश्थे । तत्र गुरुकीर्तिः प्रस्ता ततो बहु भत्ता जाताः।

·भक्तिकाण्डे अ. ४६ ९२१ ततो ग्रामान्तरे कश्चिद्विग्नो भक्तो महोत्सवे ।। । अनीनयद्गुरुं प्रीत्या स्वगृहं भक्तवत्सलम् ।।६।। महोत्सवाद्गुरं नीत्वा ग्रामं हिप्परिगाभिषम् ॥ पूजयामास विधिना स भक्तः श्रीगुरुं मुदा ॥ ७॥ कल्लेयराभिध लिङ्गं तस्मिन्याने शिवालये।। प्रख्यातमभवत्तत्र स्थित आगन्तुको द्विजः ॥८॥ नरकेसरिसंज्ञः स लिङ्गसेवापरायणः ।। पञ्च नूनानि पद्यानि कल्लेशाय न्यवेदयत् ।। ९ ॥ कल्लेश्वराद्विना नान्यं देवं मेने कदाचन ।। एकानमानसो भूत्वा शिवसेवापरोऽभवत् ॥ १० सर्वे जनाः कविं माहुः कवित्वं तव शोभनम् ।। श्रीगुरोः कविताप्रीतिरतो वर्णय तद्गुणान् ॥ ११॥ ते च नन्दिकवितां जगृहुस्ततः सा प्रकाशिता । ग्रामान्तरे कश्चिद्भतो महोत्सवार्थ गुरु निन्ये । तत्र हिप्परिनामे स भक्तो भक्त्या विधिनानचें। वत्र शिवालये काल्लेशाख्यं लिङ्गं ख्यातं । तवागन्तुकः ॥१-८।। नृकेसरीसंज्ञः कविः यह नवीनपञ्चपद्यानि कटेशाथ न्यवेदयत्तं बिनाऽन्य देवं न मेने । शिवसेवारत तं जन आह । ते कवित्वं साधु । सुरेतील कक्यिनलिस्तस्तद्गुल्मीय । स आह । अन्ये शुरुः संस्पफाषि ·९२२ श्रीगुरुसंहिता कविस्तानाह जिह्वाऽसौ दत्ता कल्लेश्वराय हि ।। सन्त्यन्येऽपि सुरा नाहं करिष्यामि नरस्तुतिम् ॥१२॥ इत्युक्त्वा नित्यवल्लिङ्गपूजां कर्तुमुपाविशद ॥ पूजाकालेऽतीव गाहनिद्राव्याप्तोऽमवद्विजः ॥१३॥ स निद्रितो देवगृहे स्वमेऽपश्यद्यतिर्गुरुः ।। लिङ्ग एवोपविष्टस्तं पूजयामास भक्तितः ॥१४॥ न ददर्श तदा लिङ्गं मुदा गुरुमपूजयत् । गुरुः प्राहार्चसि कुतः कवितानहमानुपम् ॥१५॥ इत्युक्तोऽप्युपचारैः स कविः पोडशभिर्मुदा॥ गुरुमानचेति दृष्ट्वा शीघं जागरितं ययौ ॥१६॥ विस्मितः स्वगतं प्राह श्रीनृसिंहसरस्वती। अवतीर्णः शिवो भृमौ तस्य पूजाऽद्य मे कृता ॥१७॥ विमूर्तेरवतारोऽयं श्रीगुरुनात्र संशयः॥ दर्शनं ह्यस्य कर्तव्यमित्युक्त्या श्रीगुरु ययौ ॥१८॥ मे जिव्हा कटेशाय दत्ता, नरस्तुति न करिष्यामि । इत्युक्त्वा लिङ्गपूजा कर्तुमुपविश्य पूजाकाले निद्रया व्यासः । स्यने लिने उपविष्टं गुरुं भक्त्या- शूजपन् तत्र लिङ्गं नापश्यत् । श्रीगुरुस्तमाह । कवितानहमानुपं कृतोऽ- चसीत्युक्तोऽपि स पोडशोपचारैरानति दृष्ट्वा चीतनिद् उत्थाय विस्मितः' स स्वगतं आह । श्रीनृसिंहसरस्वती शिष एवात्रावतीणों मयाऽतिय। अतोऽस्य दर्शनं कार्यमित्युक्त्या ॥ ९.१८॥ प्रतिपदं दण्डवनमगुरुमेत्य ·भक्तिकाण्टे अ.४६ ९२३ पदे पदे दण्डवत्स पतन्नेत्य गुरोः पदे ।। धृत्वा माह दयस्वाहमजो रूपं न वेद्मि ते ॥१९॥ प्रपञ्चे माययाऽऽवेष्टव न जाने तत्प्रवर्तकम् ॥ मुनीशस्त्वं शिवः साक्षादिवि मे निश्चयोऽभवत् ॥२०॥ कर्पूरगौरः कद्देशस्त्वमेवासि जगद्गुरो ।। अतो मनः स्थिरीकृत्य पदलग्नोऽमवं तव ।।२१।। विश्वाधारस्त्वमेवासि शरणागतरक्षकः।। जातोऽस्मि भ्रमरप्रायस्त्वत्पादाब्जरसायने ।।२२।। निधाने सनिवानेऽस्मिन्कः पर्यटति काननम् ॥ कामधेनौ गृहाप्तायां क दैन्यमवशिष्यते ॥ २३ ॥ पुरा सहस्रवाणि मुनयोऽपि तपोऽवपन् ।। कष्टार्तभ्योऽपि तेम्यस्ते न दत्तं दर्शनं विमो ॥ २४ ॥ विनाऽनुष्ठानमधात्र दत्तं नो दर्शनं त्वया ।। कल्लेश्वरः प्रसन्नोऽभूत्कामसिद्धिरभृन्मम ॥२५॥ पदे त्वाऽऽह । दयस्व अज्ञोऽहं त्यां न जाने । मायारेष्टितोऽहं त्वां न वेनि वंकल्लेशः साक्षाच्छियोऽसि । हे जगद्गुरो मे मनस्स्थिरीकृत्य ते पदटनोऽस्मि । वं विश्वाधारः शरणागतमाताजस्त्वत्पदा-जरसं पातुं भ्रमरप्रायोऽस्मि । समीपस्य निधानं त्यक्त्वा को घनमटेत् । कामधेनौ गृहागतायां के दैन्यं । पुराऽनेकवत्सरान्मुनयोऽतपन् । कष्टार्तेभ्योऽपि तेभ्यस्ते दर्शनं न । अनुष्टानं पिनाऽयन नो दर्शनं क्या दत्तं । मल्लेश- ·९२४ श्रीगुरुसंहिता सत्यं त्वमेव कल्लेश इति मे निश्चयोऽभवत् ।। जगद्गुरो दयस्वेति श्रीगुरोवरणेऽग्रहीत् ।। २६ ॥ गुरुः प्राह कवे नित्यं मम निन्दा करोष्यहो । कुतस्ते मानसेऽद्यैव भक्तिरेपा समुद्गता ॥ २७॥ कविः प्राह गुरो स्वामिन्नज्ञानतमसाऽऽवृतः ।। अभवं चाद्य तु भवाज्योतिषां ज्योतिरुद्गतः ॥२८॥ कल्लेश्वरार्चनेनैव मया यत्पुण्यमर्जितम् ।। तेन पुण्यनमावेण लब्धमय भवत्पदम् ॥२९ ।। नित्यवत्पूजनायाद्य श्रीकालेश्वरमन्दिरम् ।। गत्वा स्वमेऽपि तलिङ्गे त्यामेवादर्शमीश्वर ॥ ३० ॥ तत्र स्वमदशायां मे देवादृष्टी पदाविमी ।। प्रत्यक्षं दर्शनं मेऽभून्मां शिप्येषु नियोजय ॥ ३१ ।। प्रसादामे फामसिद्धिरभूत् त्वमेव पढेशोऽसीति निश्चयः। सद्गुरो दपस्येति पदे दधौ । श्रीगुमराह । मन्निदकस्य ते चित्तेऽर कुनोऽसौ भत्तिागता ॥१९.२७॥ स आह । अहमज्ञानतमोहतोऽभवं । अथाप्यय त्वं ज्योतिरादितोऽसि । पदेशार्चनपुण्याद्रयापद सन्धं । अच पूजासमये हि त्यानेवादा। स्वो तो पदे। दयादाने प्रत्यक्षमता। गां १ उदितोऽपि ·भक्तिशाण्डे अ. ४६ ९२५७ इत्युक्त्वा स कविर्विप्रस्तुष्टाव बहुशो गुरुम् ।। हृद्यैः पद्यैः पोडशोपचारपूजां व्यधाद्गुरोः ॥ ३२ ॥ सालङ्कारैः सुललितैः पद्यैर्मानसपूजनम् ।। गुरोश्चक्रे गुरुः प्राह स्वमे माऽपूजयत्कत्रिः ॥ ३३ ॥ प्रत्यक्षमिव मां स्वप्ने कवित्वेनार्चयत्कविः ।। अधुनाऽपि तयाऽऽनर्च भक्तियुक्तेन चेतसा ॥ ३४ ॥ इत्युक्त्वा तमुपाहूय गुरुस्तस्मै ददौ परान् ।। स भूता पदसंलग्नः प्राह शिष्यो भवामि ते ॥ ३५॥ श्रीगुरुः प्राह कल्लेशः श्रेष्ठोऽस्माकं च सम्मतः ॥ नित्यं पूजय तं भक्त्या तं तत्रापि वसाम्यहम् ॥३६॥ कविः सोऽबददुझ्झित्य प्रत्यक्षं त्वां सुदुर्लमम् ।। पूजयामि कुतो लिङ्गं त्वामेषाद्राक्षमत्र तु ॥ ३७॥ शिष्येषु योजयेत्युक्त्या हृयः पयः षोडशोपचारगुरुपुजा व्यधात् । श्रीगुरु- भक्तानाह । स्वमेऽयं यथा मामपूजयत्तथैवाधुना भक्तियुक्तेन चेतसाss- नति तमुपाहूय वरं ददौ । स पदे धृवाऽऽह । शिभ्यो भरेयं । श्रीगुरु- राह । कटेशो मे सम्मतस्तन पसामि तं भक्त्याऽर्थय। स आह । सुदुर्लमें प्रत्यक्ष त्यो हित्या न्यः पूज्यः । लिङ्गे स्वामेवादाक्षं ॥२८- ·4 ९२६ श्रीगुरुसंहिता त्वं कल्लेशस्विमूर्तिस्त्वमवतीर्णोऽसि लीलया। निश्चयोऽयं ममातस्त्वां न जहामि कदाचन ।। ३८ ॥ इति प्रार्थ्यानुगो भूत्वा गन्धर्वपुरमेत्य सः॥ उपतस्थे कवित्वैः स गुरु कीर्तनभक्तिमान् ॥ ३९ ॥ नामधारक भक्तौ द्वाये जातो कवीश्वरी ।। श्रीगुरोः सन्निधौ स्थित्वा ती मक्त्याभजतां गुरुम् ४० गङ्गाधरात्मजः माह प्रसन्नो यस्य सद्गुरुः ॥ स कामितं लमत्येव कल्पगुस्तद्गृहे स्थितः ॥४१॥ सरस्वतीसंज्ञकविनगंगाधरायपुत्रेण च नौरसङ्गा । ततुं भवाब्धेः सुकथोदितात्र हितप्रदा चापि तथा परत्र ४२ ३७॥ त्वं त्रिमूर्तिीलयाऽवतीणोऽसि । ममाय- निश्चयोऽतस्त्वों न नहामि । इति प्रार्य गन्धर्वपुरे गुस्मन्येत्य कवित्वैः कीर्तनभक्त्योपतस्थे एवं द्वौ कवी गुरुसन्निधौ स्थित्वाभजता । यस्मिन्श्रीगुरुपसादः स कामितं समेत्तद्गृहे कल्पवृक्षः । सरस्वतीसंज्ञकविप्र० ॥३८-४२॥ इति चूर्णि- कायां पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ नाविक विना स्वयमेव तारिणी.

·भक्तिमाण्डे अ.४६
९२७
(इति) श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगगावरा-
मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंजितमहाराष्ट्रमापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्यायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचिताया
श्रीगुरुसंहितायां भक्तिकाण्डे पट्चत्वारिंशः (अध्यायः)।
आदिवः श्लोकाः ॥ ५९२१ ॥
॥ इति षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४६॥

·॥ अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४७॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नामधारक आहाङ्ग कथं वृत्ता कथाऽग्रतः॥ कृपां कृत्वा कथय तां सिद्धयोगिन्सविस्तरम् ॥१॥ ततः सिद्धोऽवदच्छ्रीमन्च्छ्रीगुरोश्वरितं शृणु॥ त्वं यन्त्रुत्वैहिकानानात्वा मुक्तिं गमिष्यसि ॥२॥ ईदृक्पवित्रं चरितं चित्रं यच्छ्रवणाद्भवेत् ।। पतितोऽपि पवित्रोऽत्र तात्पर्येणावधारय ॥३॥ सति गन्धर्वनगरे गुरौ दीपावलीक्षणः॥ प्राप्तस्तदा गुरुं नेतुं प्रिया भक्ता उपागताः ॥ ४ ॥ सप्तातीव प्रिया शिष्या गुरुं प्राप्य प्रणम्य च ॥ दीपावल्युत्सवार्थ नो गृहमेहीति चात्रुवन् ॥५॥ अथ सारसमहत्लोकोऽयम्- दीपावल्या संप्रार्थितः सप्तशिष्यैः सप्तप्रामान् तरक्षेत्रसंस्थोऽन्यगात्सः ।। अामा भूत्या समवेदाट्यसमें लोके यन्मतिविधुता वैश्वदेवी ॥१७॥ नामधारक माह । कृपपाऽग्रतः पार्था पद सिद्ध माह | Zणु । पच्छपणाभयसिदिमाशय ॥ १-२॥ ईदृक्पवित्रामरित्रात्यतितोऽपि तो भवेत्। सत्र दीपायटीपणे सम प्रियभार गुरमेय नवा पृथाः । दीययुग्मवाय नो गृहमागोति । एकैफास्य पृथग्माम इति शात्या , ·भक्तिकाण्डे अ. ४७ ९२९ एकैकस्य पृथग्ग्राम इति ज्ञात्वाऽनवीद्गुरुः ।। सर्वालयेप्कदैव कथं मे गमनं भवेत् ॥ ६॥ विचार्यैव भवद्भिर्मे कथनीयं तथैव तु ।। गमिष्यामि न सन्देहः शिष्याधीनोऽस्मि केवलम् ॥७॥ ततस्तेऽन्योन्यमाभाष्य स्वामी मेऽयं नयाम्यहम् ।। अहमेवेति चान्योन्यं कलहं चक्रुरुयकैः ॥ ८ ॥ तान्निवार्यानवीस्वामी व्यर्थोऽयं कलहो हि वः।। सर्वेषां गुरुरेकोऽहमेप्याम्येकगृहं खल ।। ९॥ इति श्रुत्वा समस्तास्ते नताः ग्राजलयोऽब्रुवन् ।। भेदं मा प्रेक्ष सार्थोऽयं दुर्वलोऽयमिति प्रमो॥१०॥ सर्वत्रैव समं पश्य न्यूनादि न विचारय ।। उपेक्षसे दुर्बलांचकुर्मो गङ्गाप्रवेशनम् ।। ११ ।। कृष्णः कदनं युमुजे स्वभक्तविदुरालये॥ कौरवप्रार्थितोऽप्यन्नं नाददे भक्तवत्सलः ।। १२॥ गुरुराह ! सर्गटया प्रत्येरुदेव कयं ममागमो भवेत् । शियाधीनोऽस्मि भवन्तो विचार्य तु । ततस्तेऽन्योन्यं कलह चकुः महं नेष्याम्यह नेप्यामीति । तानिवार्य श्रीगुरुराह । ध्याऽह कटहः सपामेकोऽहं गुलेकगृह यास्ये । ते प्राअलय ऊचुः । समर्थोऽयं दुर्वकोऽयं इति भेदं मा प्रेश । समं पश्य, दुर्वलानुपेक्षते चेहंगामोशं कुर्मः। कौरसप्रार्थितो- ऽपि कृष्णो निद्रभक्तगृहे कदनमपि घुमुजे ॥३-१२।। नौदासीन्यं पुरु ·९३० श्रीगुरुसंहिता नोदासीनो भवास्मासु दासाः सर्वे वयं तव ॥ यदाज्ञापयसि स्वामिन्वहामः शिरसैव तत् ।। १३॥ एवमुक्त्वाऽपि साष्टाङ्गं प्रणेमुः सर्व एव ते॥ विनताः सर्व एवाहुः श्रीगुरो नो विलोकय ॥१४॥ तान्त्सर्वान्धीगुरुः प्राह प्रतियात गृहान्हि वः॥ एप्यामि माऽस्तु सन्देहः सत्यं दिव्यं ददामि वः।।१५।। इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं नताः सप्तावदन्गुरुम् ॥ सामान्यश्रवणात्केन कर्तव्यो निश्चयोऽधुना ।।१६।। अहो अज्ञा गतिं मे नो जानन्त्येकैकमेव तत् ।। कथनीयं रह इति मत्वैकैकं जगी गुरुः ॥ १७ ॥ एफ समीपमाहूय तत्कणे प्राह सद्गुरुः ।। यस्मै कस्मै न वक्तव्यमहमेप्ये त्वदालयम् ॥ १८॥ , एवं स दिव्यं प्रोक्त्वैकं गमयामास तं ततः॥ ततो द्वितीयमाहूय गमयामास तं तथा ॥ १९ ॥ नस्ते दासाः। शिरसाssst गृहीम, एयमुक्वा प्रणेमुः। सान्सन्दिा गुलाह । एमि गृह प्रतियात, संशयो मास्त, दिय दामि। त ऊचुः। त्य अपणास्केन निश्वपः पर्सम्यः । एतेऽसा इति मन्चकैफ रह पाहूप फर्णेयपदारः । स्वास्यमेव्ये, पस्ने कस्मै न याध्यमिति हुपीपेशेन ·भक्तिराण्डे अ.४७ ९३१ . एवं रहसि चकक कवयित्वा मुदेव तान् ।। प्रस्थापयामास तदा हमी केशो जगद्गुरुः ॥२०॥ एवं सप्तापि ते शिष्या गुरुनायेन चोदिताः। जग्मुः स्वं स्वं गृहं सर्वे तदाऽऽयर्यममन्महत् ॥२१॥ परस्परमशंसन्तो मक्ताः सप्तापि ते गताः। श्रीगुरुभगवान्प्रीतः ततो ग्रामे मठं थयौ ।। २२।। ग्रामस्था एतदाकर्ण्य भक्ता एत्य गुरु तदा।। नता ऊचुरु स्वामिन्नस्मान् हित्वा क यास्यसि।२।। श्रीगुरुः प्राह तान्सान्स्थितोऽस्म्यत्रैव भाविकाः।। अतश्चिन्ता न कर्तव्या युप्माभिरिह मत्प्रियः ॥२४॥ एवमुक्तवति श्रीशे सन्ध्याकाल उपागतः। तदा धनत्रयोदश्यां मङ्गलस्नानवासरे ॥२५॥ नारायणोऽप्टरूपोऽमूदपारो महिमाऽस्य तु ॥ वत्र स्थित्वाऽप्यगात्सप्तग्रामान्भूमाऽतिमायिकः ॥२६॥ गुरुणोक्ताः सतापि तेऽन्योन्य अकथयंत एवं स्वं स्वं गेहं ययुः। श्रीगुरुच मठं प्राप । मामस्थास्तच्छुत्या नत्वा गुरुमूचुः। स्वामिन्नस्मान्हित्त्वा क यास्यसीति ॥१३.२३॥ श्रीगुरुराह । अत्र स्थितोऽस्मि। हे भाविका चिन्ता मा पुस्तैति । ततः सायं धनत्रयोदश्यां मङ्गलस्नानदिने श्रीगुरु- ·९३२ श्रीगुरुसंहिता अष्टग्रामेषु भगवानष्टरूपोऽवसद्विमुः।। गृहीत्वाचा मटं प्राप गुह्य केऽपि विदुर्न तद ॥२७॥ कार्तिक पौर्णिमायां ते विधातुं त्रिपुरोत्सवम् ।। समस्ता अपि ते प्राप्ताः श्रीगुरोः सन्निधौ मुदा ॥२८॥ नत्वोचुस्ते दशदिनैर्भूयोऽभूदर्शनं गुरोः ।। इत्युक्त्वोचुस्तदाऽन्योन्यं मद्गहे भगवास्थितः ॥२९॥ मिथ्या मिथ्येति चान्योन्यं प्रोक्त्वा दत्तांशुकादिकम् ।। श्रीगुरौ निकटस्थं ते दर्शयामासुरादरात् ।। ३० ॥ समस्ताकिता जाता ग्रामस्था अपि वान्जगुः ।। अस्माकं गुरुरत्रैव दीपावल्या स्थितः खलु ।। ३१ ॥ सर्वे ते विस्मिता ऊचुत्रिमूर्तिरयमेव हि ॥ नारायणापतारोऽयं श्रीगुरुर्नात्र संशयः ॥ ३२॥ पारमहिमो नारायणोऽष्टरूपो भूत्वा सतप्रागान्गत्वा मठेऽपि स्थिला पूजा गृहीत्वा मठं प्राप । तद्गुह्यं केऽपि न विदुः । ततः कार्तिक्यां त्रिपुरोत्सर्व कर्तु ते सवें गुरुसमीरमेत्योचुः दशदिनैः पुनर्गुरुदर्शन मिति । मिथ्या मिष्या, मद्गृह एव स्थितो, मयेदं दत्तमेतद्वस्त्रादि गुरुनिकटेऽस्तीत्यन्यो- न्यमूचुः । ग्रामस्था ऊचुः । गुरुरनैव दीपावल्या स्थितः । सबै चकिताः। सर्वे ऊचुः नारायणोऽयं श्रीगुरुत्रिमूर्तावतारी न संशयः ॥२४-३२॥ १ कर्नु.

·भक्तिकाण्डे अ. १७ ९३३ इत्युक्त्वा तुष्टुयुः सर्वे स्तोत्रैर्नानाविधगुरुम् ॥ वेदात्मन्गुरुनाथाघ माहात्म्यं तेन वेत्ति कः ॥ ३३॥ तं विश्वव्यापको विष्णुरपारो महिमा तत्र ।। कार्यार्थ त्वं विस्पोऽसि लमेकोऽसि परात्परः ॥३॥ एवं स्तुत्वा दीपमालास्तत्र प्रजाल्य सोज्वलाः॥ प्राह्मणान्मोजयामामुर्मक्त्या भक्ता अनेकशः॥ ३५॥ श्रीगुरोमहिमा चवं सर्वत्र ख्यातिमागमत् ।। भूमण्डलेऽभवत्स्न्यातः स गुरुर्नामधारक ॥३६॥ अतः सरस्वती बक्ति योऽयं कल्पद्रुमोऽन्तिकः ।। अजानान्धा न जानन्ति सदा तदन्यमागिनः ॥३७॥ कामनासिद्धये शीघ्र मो जनः श्रीगुरुं मज ॥ कार्यसिद्धिर्मवेच्छीत्रं प्रत्ययोऽयं ममामवत् ।। ३८॥ यथाऽमृतेन तृप्तस्य किं क्षीरेण प्रयोजनम् ।। नामामृतेन सप्तस्य कि बानेन प्रयोजनम् ॥३९॥ इत्युक्त्रा तुष्टुयुः । हे वेदात्मन्गुल्नाथ ! ते माहाम्यं को वेत्ति । हे विष्णो। विश्वव्यापक! तेपारमहिमा। हे परात्पर ! कार्या त्रिस्पोऽपि लमेक एवेति स्तुन्या दीपमालाः प्रचात्य विमान्मोजयामामुः। एवं मुषि महिमा ख्यातः । गङ्गाधरज आह । अतिके कल्प मज्ञात्वाऽज्ञानान्धा दैन्य- भागिनः भोजन ! आशु कामसिन्यै गुरू भनी ममानुमवो उन्धः । यया अमृतेन तृतस्य क्षीप्रयोजनं न, तथा नानामृतेन तृतस्य किं ज्ञानेन ·९३४ श्रीगुरुसंहिता गुरुं भज मजेत्येवं डिण्डिमोऽयं ममोचकः ।। वेदशास्त्रादिपु प्रोक्तं त्रिमूर्तिर्गुरुरेव हि ॥४०॥ गुरोरन्यो न देवोऽस्ति वेदशाखप्रमाणतः॥ गुरुं निन्दति यो मूढः सौकरी योनिमृच्छति ॥४१॥ इयं लिपिः स्वकपोलकल्पनाकल्पितेति वः ॥ भूच्छांप्रमाणं चेत्तीगीक्रियतां सुखम् ॥ ४२ ॥ अपारदुस्तरासारसंसारोचारणाय हि ॥ न कापि श्रीगुरोरन्या गतिरत्र परत्र च ॥ ४३ ।। निर्जले मवदावेऽस्मिन्सुलभा स्थापिता मया ॥ कथामृतप्रपा पेया सुलभाऽमरता यतः॥४४॥ त्रिमूर्तिरवतीर्णोऽयं श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ गन्धर्वनगरे योऽस्ति सतां प्रत्यक्ष एव हि ॥४५॥ प्रयोजनं । गुरुं भजेत्युच्चैमें डिण्डिमस्ताड्यते | वेदादिनोक्तं गुरुरेव त्रिमूर्तिः गुरोरन्यो न देवः । गुरुनिन्दको मूहः सौकरी योनि गमिष्यति । नेयं मे स्वकपोलकल्पना । शास्त्रप्रमाणं चेदगीकुर्वतु ॥३३.४२॥ दुस्त- रासारसंसारोवारणाय गुरोरन्या न गतिः । सुलभा कथामृतप्रपेयं मयेह स्थापिता । यथासुखं ऐया यतोऽमरत्वं । गृसिंहसरस्वती त्रिमूर्त्यवताए १ यतोऽमररवं मुलभ.

·मतिकाण्डे म.४७
९३५
एतत्स्यानं गमिष्यन्ति तेषां कार्य क्षणाद्भवेत् ॥
दुर्लमोऽन्यत्र देवोऽयं प्रत्यक्षोत्र न संशयः ॥४६॥
हि वः कथयाम्येतद्युप्माकं यदि रोचते ।।
याताशु गन्धर्वपुरमिति वक्ति सरस्वती ॥ १७ ॥
(इतिथीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
रमजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंनितमहाराष्ट्रमापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां मक्तिकाण्डे सप्तचत्वारिंशः (अध्यायः)।
॥ आदितः श्लोकाः ।। ५९६८॥
गाणगापुरे प्रत्यक्षोऽस्ति । ये तत्र गमिन्यन्ति तेषां क्षणाकार्यनितिः ।
रोचते हो हितं वच्मि । गन्धर्व रं ग गच्छतेति सरस्वती यक्ति
॥४३-४७|| इति चूर्णिकाया सनचत्वारिंशोऽध्यायः।।
॥ इति सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥ १७ ॥

·॥ अथ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ १ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ सिद्धोऽब्रवीद्वदेऽपूर्व शृणु त्वं नामधारक ||• वक्तुं गुरोथरित्रं मे प्रहर्पोऽत्तीव वर्धते ॥ १॥ स्थिते गन्धर्वनगरे गुरौ ख्यातिरभूद्वरा ॥ भक्तः कथन शूद्रोऽभूत्तत्कथां कथयामि ते ॥२॥ श्रीगुरौ सङ्गमे नित्यमनुष्ठानाय गच्छति ।। मार्गे कृपीवलः शूद्रः कृषिकर्मरतोऽपि सः ॥३॥ दृष्ट्वा श्रीगुरुमायान्तं धांवनागत्य भक्तितः ।। प्रणिपत्य च साष्टाङ्गं पुनः क्षेत्रं स गच्छति ॥४॥ अथ सारसंग्रहश्लोकोऽयम्- 'क्षेत्रं गुरुतवदशेपमपकधान्य चिच्छेद शूद उपगा विनिवारयन्तीम् ।। सिंहोनताक्ष इव चामवधू निवार्य लेभेऽमितधिमिभवेदयुजीशमक्या ।। ४८।। सिद्ध आह । अपूर्व शृणु। गुरुचरित्रं वक्तुं मेऽतीव हर्पः । तत्र कधिच्छूद्रो भत्तोऽभूत्तका वच्मि ॥२॥ गुरौ नित्यमनुष्टातुं याति सति कृषिकर्मरतः स शूद्रस्तं दृष्ट्वा धावत्य साधाझं नत्या स्वक्षेत्र ·भक्तिकाण्टे म. ५८ ९३७ भूयो निवृत्य माध्याह्न मठं यान्वं जगद्गुरुम् ॥ ननाम यहुदिनं भक्ति चक्रेऽप्यतीव सः ॥५॥ श्रीगुरुः प्रणतोऽपीशस्तृप्णी तिष्ठति सर्ववित् ॥ न वक्त्येवं महाकालो निर्गतो देवयोगवः ॥६॥ अथकदाऽऽगतं शूद्रं नमन्तं श्रीगुरुहसन् ।। पप्रच्छ नित्यं कटेन कुतो नमसि पादज ॥७॥ प्रकाशं विस्तरागृहि का ते मनसि वासना ।। प्राञ्जलिः प्राह दोऽमा क्षेत्रपाको भवत्तलम् ॥ ८॥ कि बीजमुप्तं ते क्षेत्र इत्युक्तो गुरुणाऽवदद ।। पावनालादियाकोऽत्र भवतीशप्रमादतः ।।९।। नित्यप्रणामजात्पुण्यात्पाकोऽतीच अदृश्यते ।। बहितिस्ततो मासा मोत्येऽहं तव धर्मतः ॥१०॥ मो स्वामिन्क्षेत्रमागच्छ सुधादृष्टया विलोकय ।। अहं शूद्रोऽपि नोपेक्ष्यो यतस्त्वं सर्वपालकः ॥ ११ ॥ ब्रजति भूपो नित्य माया गच्छेनमपि तव नतान | प्रोगुस्स्तूणी तिष्टनि न कि । एवं बनिये काले कदाचितमन्तं गई श्रीगुरई। सभाह । नियं कटेन कुतो ननसि। सुटं यद । स पदाटिराह । अट क्षेत्रमाको भरतु । श्रीगुताह । अत्र किमुन । म आह । यारनालाः । ते नित्यं नमना सम्पनीर दृश्यते। ते धर्मान्मातेन मशिन्यानि । स्थानिक्षेत्र मुघादृष्ट्या बीय द्रोऽयमिनि नोक्ष्यः । त्वं पानास ·९३८ श्रीगुसंहिता इत्युक्तः श्रीगुरुर्गत्वा दृष्ट्वा क्षेत्रं स तं जगौ ।। विश्वासो मेऽस्ति चेद्वाक्ये तक कथयामि ते ॥१२॥ यत्ते वक्ष्यामि तद्भक्त्या स्वं चेदङ्गीकरिष्यसि ।। तर्हि ते कथयाम्पेकमायेन त्वं समाचर ॥ १३ ।। शूद्रः प्राह बद स्वामिन्गुरुवाक्यं हि तारकम् ।। नान्यो भावो मम स्वामिन्साक्षी त्वं वेत्सि सर्वदृक् १४ ऊचे गुरुः सङ्गमान्मे मध्याह्वे यावदागमः ।। तावच्छिन्ध्यखिलं क्षेत्रमीपत्पकमपीदृशम् ॥१५॥ इत्युक्त्वा श्रीगुरुः शूद्रं मानार्थ सङ्गमं ययौ ।। स्वीकृत्य गुरुवाक्यं स तथाकतुं मनो दधौ ॥१६॥ ग्राममेत्य द्रुतं क्षेत्रनाथं प्राह गताब्दवत् ।। कर निश्चित्य मे देहि अमापनं सुनिश्चितम् ।। १७॥ इत्युक्तः स प्रमुः प्राह धान्यवृद्धिरतीव हि ।। भविष्यति ततः पूर्वमिदं नाङ्गीकरोम्यहम् ॥ १८॥ १॥३-११॥ इत्युक्तः श्रीगुरुः क्षेत्र गायाऽऽह | में वाक्ये विश्वासश्चेद्भक्त्या याक्यं मेंऽगीकरोषि चेचे वक्ष्ये । स आह । गुरुवाक्यं हित। नान्यो में मायस्त्वं साक्षी सर्वग्वेल्सि। गुरुराह । मध्यान्हे याबदागमिष्यामि सायत्सर्व छिन्धीत्युक्त्वा सङ्गमं ययौ । शूद्रो गुरुक्तं कर्तुं निश्चित्य ग्रामे क्षेत्रनायमेत्याह । गतवर्षय कर निधित्य पत्रं मे देहीति । स आह । अतीय धान्यवृदिर्भविश्यत्यतो न दास्ये । इत्युक्तः शूद आह । गतवर्षाद- ·भक्तिकाण्डे अ.४८ ९३९ इत्युक्तो विनयेनैव द्विगुणं गतवर्षतः ॥ दातुं निश्चित्य प्रमाणपत्रं तस्मात्स चाददे ॥ १९॥ अमयः पत्रमादाय नरानाहूय सत्वरम् ।। सन्तोपेणैव शुद्रः स सस्य छेत्तुं समारमत् ॥ २० ॥ तदा निवारपामासुः शूद्रं स्त्रीतनयादयः ।। खियं जघान पापाणैर्गुरुभक्तः स पादजः ॥२१ ।। सुतानपि जयानासौ ततो भीताः पलायिताः।। राजद्वारमुपेत्याहुः शूद्रो जातः पिशाचवत् ।। २२ ।। अपक्कं बहुलं धान्यं पिता मौाच्छिनच्यहो ।। वारणाय प्रवृत्तान्नः पापाणैर्धातयत्यहो॥ २३ ॥ झुण्डिनो वचनादेवं छिन्नं क्षेत्र पृथैव ते ॥ यन्मासमात्राल्लम्यं तज्जीवितं नो धृथा गतम् ॥ २४ ॥ स राजा क्षेत्रपः प्राह स करोतु यथेप्मितम् ॥ गवान्दाद्विगुणं दातुं तेन पत्रं ममर्पितम् ॥ २५ ॥ दिगुणं दातुं निश्चित्य पर्ने देहाति । तथेति स स्त्रीचकार । शूद्रोऽमय- पत्रमादाय शीर्म नरानाइप मुदा सस्य छेत्तुं यावदारेमे ॥१२.२०॥ तारसमुना खोरेत्य निवारयामास | स गुरुभक्तस्तापापाणैरहन् । ते भीता राजदारमेयाह शूदः पिशाचमनातः। अपकं सर्व धान्य हिनत्ति। वारणाय प्रहचानः पापाणहीन । मुडियाश्यास्था दिनत्ति । मामालभ्यं जीवित वृथा गत क्षेत्रनाथ माह । म काम किमपिं करोतु । गताद्वा.

·९४० श्रीगुरुसंहिता तथाऽपि वारय इति प्रोवता दूत स चेरयंद ।। दूतं शूद्रोऽवदद्राज्ञे छन्नं धान्यं ददाम्युत ॥२६॥ परीत्यापि ततो दृतः क्षेत्रपाय शशंस तद ।। शद्रेण कथितं तुभ्यं कुतो भयमुपस्थितम् ॥२७॥ यदि धैर्य न चेत्तर्हि द्वारि बमामि गा मम ।। यथा दत्तं मया पत्रं तथा दद्मीति सोऽब्रवीत् ॥ २८॥ क्षेत्रपः प्राह मे ज्ञातं छन्नं धान्यं तदालये ।। अतीवास्ति ततः का मे चिन्ताऽभीष्टं करोतु सः २९ शुद्रश्छित्वा तु निःशेपं लवित्राणि निधाय च ॥ श्रीगुरोरागमं घ्यायन्मार्गे तस्थौ प्रसनधीः ॥३०॥ दर्शयामास संछिन्नं गुरखे चागताय सः॥ श्रीगुरुः प्राह हा पर्थ छिन्नमेतचया कुतः ॥३१॥ द्विगुण धान्यं दातुं पत्रं दत्तं । अथापि वारय इति दूतं प्रेरयत्। समागतं दूतं शुद्र आह । गृहे छनं धान्यं दास्यामि । स दूतः परीत्याह। वा कुतो भयमुपस्थितं । धैर्य न चेवारि गाः वधामि । दत्तपत्रानुसारेण दास्पार्माति शुद्र आहेति । क्षेत्रप आह ! सद्गृहेऽतीव धान्यं धनं ज्ञातं फा मे चिन्तेति ।।२९-२९॥ शुद्रो निःशे किया। तोत्राणि निधाय । गुरुं ध्यापन्मार्ग तस्थौ । तावदागताप गुरचे छिन्नं दर्शयामास । श्रीगुरु- प्रेरयत् २ परत ३ शस्त्राणि, ·भक्तिकाण्डे अ.४८ ९४१ सोपहासं मया प्रोक्तं त्वया सत्यं मतं कुतः ॥ स प्राह कयमप्युक्तं वाक्यं ते कामधुमम ॥ ३२॥ इत्युक्तः श्रीगुरुः माह यथा भक्तिस्तथैव ते ।। मविप्यति फलावाप्तिश्चिन्तां मा कुरु भाविक ॥३३॥ इत्युक्त्वा प्रययौ ग्राम गुरुनायः स्वतन्त्रधीः ।। गुरुमक्तः स शूद्रोऽपि ततः स्वगृहमागतः ॥ ३४ ॥ ग्रामस्था एत्य तं प्राहुस्त्वं मौढ्यात्किमिदं कृतम् ।। स्वीथागत्य रुरोदोच्चैासोऽस्माकं गतस्त्विति ॥३५॥ शूद्रः सर्वानिवार्याऽह माऽस्तु चिन्ता सुखं भवेद ।। कामधेनुर्गुरोर्वाक्यं मूढा जानन्ति नैव तत् ॥ ३६ ॥ एकैकस्यास्य धान्यस्य सहस्रगुणितं हि सः॥ ददात्यनन्तोऽनन्तं मे न हानिमें स्थिरं मनः ॥ ३७॥ राह । पुतो व्यर्थ छिन । सोपहासेनोक्तं कुतः सत्यं मतं । शुद्र आह । ते वाश्यं कामधुन् । थ्रीगुरुराह । यथा भक्तिस्तथा फटप्रातिर्भविष्यति । चिन्ता मा कुर्मिति तमुक्वा महं ययौ । शूद्रोऽपि गृहं गतः । ग्रामत्याः शूदमाहुः । मौयास्किमिदं कृतं । तात्री उच्चैरुरोद । नो पासो गत इति । शूदः सर्वानियाहि । चिन्ता माऽस्तु गुरुवाश्य कामधुर । सुखं भन्दा न विदुः एकैराधान्यतः सहसगुणं धान्यं दास्यतीति मे ।

·९४२ श्रीगुरुसंहिता स्वामी नरो भवति कि स मुनिः शिव एव हि ॥ मुदैवं मेऽग्रतो वीक्ष्य तेनैतत्कथितं खलु ॥३८॥ कुतो दैन्यं भयं तस्य यस्योपरि गुरोः कृपा ॥ निधानमेव मे लब्धं गुरुरित्याह तान्स च ॥ ३९॥ एवं पुत्रान्त्रियं चापि स्वेष्टान्वन्धुजनानपि ॥ स शुद्रोऽतीव संहृष्टो बोधयामास दूरदृक् ।। ४०॥ तूर्णी तस्थुस्ततः सर्वे गतेष्वष्टदिनेषु तु ।। ववौ वातोऽतीव शीतो यतोऽभूत्याकसंक्षयः ॥४११० सर्वग्रामक्षेत्रपाको नष्टोऽभून्मूलभं गते । सूर्येऽकाले ववपब्दिो जाता घृष्टिरतीव हि ॥४२॥ धान्यनाशोऽभवद्ग्रामे एकैकछिन्नमूलतः॥ एकादशैकादश च प्रादुरासन्वराकुराः ॥४३॥ न हानिः । स न नरः शिवमुनिरेय ॥३०-३८॥ यस्योपरि तत्कृपा तस्य कुतो दैन्यं भयं च । मे निधिर्वन्धः । एवं स स्त्रियं चाह । सुदैवं भावी- त्यत एतत्कथितमिति । एवं स दृष्टः स्वेष्टजनानपि दूरदृष्ट्या बोधयामास । सर्वे तूष्णी तस्थुः। ततोऽतीय शीतो यातो क्यौ । यतः मामक्षेत्रपाक- क्षयोऽभूत् । ततः सूर्ये मूलर्भगतेऽकालेऽप्यतीव पृष्टिरभूत् । ततो ग्रामे धान्यनाशोऽभूत् । शुद्रक्षेत्रे एफैकछिनमटत एकादशैकादशीकुताः ·भक्तिकांण्डे म. ४८ ९४३ तत्क्षेत्रेऽभूद्यावनालपाकोऽतीव समृद्धिमान् ।। दृष्ट्वा लोकास्तदाश्चयं मेनिरेऽतीव मोदिताः ॥४४॥ शूद्री साऽतीच सन्तुष्टा क्षेत्रमभ्यर्च्य चामितः ।। निरीक्ष्य निश्चलदृशा प्रापानन्दं गतलमा ।। ४५॥ पतिमागत्य तत्पादौ गृहीत्वा प्राह मञ्जुलम् ।। मधुरं प्राणनाथाय दारात्म्यं मे क्षमस्व मोः ॥ ४६॥ वामवादिपमनानादनहे यनिरङ्कुशम् ।। श्रीगुरुर्निन्दितथापि प्राणनाय क्षमस्व तत् ।। ४७॥ धमाप्येवं पति शूद्री क्षेत्रदेवं प्रपूज्य च ॥ विचार्य मनसा पत्या गुरुदृष्टयर्थमागमत् ॥४८॥ शूद्रः खिया सहागत्य पूजयामास तं गुरुम् ।। तो वीक्ष्य श्रीगुरुः स्वामी प्राहेदानी किमद्भुतम् ॥४९॥ ऊचतुस्तायुमी स्वामिन्धीगुरो जप कामधुर ।। त्वमेव देवराजोऽसि कुलदेवस्त्वमेव नः ॥५०॥ प्रादुरासन् । तत्रातीर यारनाटपाकोऽभूत् । टोकाः सदावर्य मेनिरे। दी तयाऽतीगनन्दिता पतिरादौ धृया मंजुलं मरमाह । प्राणनाय! दौगम्यं क्षमय । मज्ञानान्निरंकुशामुक्त गुरनिन्दा च चना तक्षमन्चेति पति क्षमाप्य ॥३९-४७|| क्षेत्रदेन संपन्य । गुल्दर्शना पया सहा- गमत् । दम्तया सह गुरुमानर्च। तो पीस गुवाह! किमेतदद्भुत । साबुचतुः । स्वामिन्नीगुरे जप ! रकमेव कामधुक्कुटदेवय । ते यचोमृतं ।

·१४४ . श्रीगुरुसंहिता वचनं तेऽमृतं तात पादश्चितामणिस्तव ॥ कामो नौ पूर्णतां यात आवां त्वां शरणं गतौ ॥५१॥ भक्तवत्सल ते ख्याता लोके या विरुदालयः॥ अस्माभिरनुभूतास्ता इत्युक्त्वा पतितावुभौ ॥५२॥ नीराज्य श्रीगुरुं शूद्री तुष्टाव बहुधा मुदा ।। तुष्टः प्रीत्या गुरुः प्राह श्रीरखण्डाऽस्तु ते गृहे ॥५३॥ इत्युक्त्वा तदनुज्ञातौ तौ ततः स्वगृहं गतौ ।। मासेऽतीते ततो धान्यपाकः सम्यग्वभूव ह ॥ ५४॥ गतान्दतः शतगुणं धान्यं लब्धं ततोऽधिजः॥ राजानं तं समाहूय धान्यवृद्धि व्यदर्शयत् ॥ ५५ ॥ शूद्रः प्रोवाच तं धान्यं बहु जातं यतस्ततः ॥ पाको जातः समीचीनो भवत्तेऽधं ददाम्यहम् ॥५६॥ गतवर्षाच द्विगुणं दातुं यद्यपि निश्चितम् ।। धान्यवृद्धिरतीवाभूगतान्दाच शताधिका ।। ५७ ॥ पादश्चिन्तामणिनी कामः पूर्णः आया त्या शरणं गतौ। हे मक्तवत्सल । ते विरुदावलिः ख्याताऽनुभूता चेति तो दण्डबरपतिती। शूद्री गुरु नीराज्य बहु तुष्टाय । तुष्ट: श्रीगुरुच्दा प्राह । ते गृहेऽखंडा श्रीरस्तु ततोऽनुज्ञाती तो गृहं गतौ । गताब्दाच्छतगुणं धान्यं जातं। शूद्रोऽधिप- माहूम धान्यद्धि दर्शयित्वाऽऽह । बहु धन्यं जातं भवतेऽधं ददामि ४८-५६॥ गतवर्षाद् द्विगुणं दातुं निश्चितमपि शरागुणा धान्यवृद्धि- ·मक्तियाण्ढे अ. ४८ १४५ अतोऽय ते प्रदास्यामि संशयं मा कुरु प्रभो॥ राजोवाच नवे धर्महानि कुर्वेऽध लोमतः ॥५८ ॥ गुरुप्रसादस्त्वय्यस्ति ततो लब्धं त्वयेदृशम् ॥ यथासुखं गृहं नीला त्वं राज्यं कुरु माविक ॥ ५९॥ इत्युक्तः स च तुष्टोऽदाद्विनेम्यो बहु च स्वयम् ।। बहु धान्यं गृह नीला ददौ मार्ग नृपाय च ॥ ६ ॥ ईदृग्गुरोश्चरित्रं तु विचित्रं नामधारक । गुरा यस्य दृढा मक्तिस्तस्य दैन्यं कुतो वद ।। ६१ ॥ सर्वाभीष्टकर गुरोः सुचरित्रं मृण्वन्ति ये वद्गृहे श्रीनैसर्गिकचापलं च सततं त्यक्त्वैव विष्टेत्सदा॥ लोको यो गुरुसेवकोऽस्य तु गृहे दैन्यं कुतोऽतोऽनिशं सेव्यः सद्गुरुरित्युपादिशदसौ गङ्गाधरस्थात्मजः ॥६॥ जर्जाना । अतोऽध दास्ये । संशपो मातु। स आह| लोमतः कुतो धर्महानिः कार्य इदं गुरुप्रसादाने सधं तथयामुळं गृहं नीला गन्य कुछ ! तयेयुक्वा स च द्विजेम्यो बहु धान्यं दला, राजमार्ग च प्रदाय, बहु धान्यं गृहं निन्ये । ईग्गुरुचरित्रं । यस्प हा भक्तिम्तस्य कुलो दैन्यं । सभीष्टकर गु० ॥६७-६२॥ इति चूर्णिकार्या सहचचारिशोर ध्यायः॥

·९४६ श्रीगुरुसंहिता (इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- त्मजविरचितनसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रभाषान्नित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां भक्तिकाण्डे अष्टचत्वारिंशः (अध्यायः)। ॥ आदितः श्लोकाः ॥६०३०॥ ॥ इति अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥४८॥ ।

·॥ अथ एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥४९॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नामधारक शिप्याग्यो धृत्वा सिद्धपदी मुदा॥ करी सन्धाय विनतो मक्तियुक्तोऽनवीदिदम् ॥१॥ त्रिमूर्तेरवतारोऽयं पधारीव मानुपः ।। गन्धर्वेऽस्मिन्सुतस्तस्थौ क्षेत्रे किनामकं लिदम् ॥२॥ असंख्यातानि वीर्यानि प्रख्यातानि घरातले ।। तानि हिता समस्तानि कुतोऽवसदिन तु ॥३॥ स्थानस्यास्य च माहात्म्यं स्वामिन्मे त्रिस्तरावद ।। इत्युक्त्वा सिद्धचरणी जगृहे नामधारकः ॥४॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा सिद्धः सन्तोपसंयुतः ।। विस्तरात्माह मृण्वन्तु श्रोतारस्तत्समाहिताः ॥५॥ अय सारसमहोतोऽयम्- सगमावास्तम्भित इन्द्रजालपोपमायचतिद्भगिन्याः ।। तक्षेत्रमाहाम्पमुगाच नोऽटनीर्थानि चादर्शवदत्र सदन्यः ॥१९॥ मानवारकः सिद्धपदे पृत्वा नवाऽऽह ॥ १॥ पेधा नर इस त्रिमूर्यबटारोऽयं भूमिधासंयतीर्यानि त्वचा कुतोऽत्र स्थितः, किलाम, कचत क्षेत्रं । तमाहात्म्य मिस्तरादेति तचः शुचा तुर सिद्ध आह । १४.

·९४८ ता इपकृष्णचतुर्दश्यां कदाचिद्दीपकोत्सवे ॥ स्वशिष्यान्त्रिस्थलीस्नानं कर्तुं गुरुरुपादिशत् ॥ ६॥ प्रयाताशु गयां काशी प्रयागं सकुटुम्बकाः ॥ सम्भारान्सम्भरिष्यामः पाथेयानिति तेऽनुवन् ।। ७।। तच्छ्रुत्वा श्रीगुरुः प्राह सहास्यं ग्रामसन्निधौ ॥ त्रिस्थली विद्यते तस्मात्कि पाथेयनयोजनम् ॥८॥ अहं चाप्यागमिष्यामीत्युक्त्वा तैः सह सङ्गमम् ।। गत्वा सनावमरजां शिष्यैः सह जगद्गुरुः ॥९॥ श्रीगुरुः प्राह माहात्म्यं सङ्गमस्यामितं खलु ॥ प्रयागेन समं स्नानात्पदकूलेऽपि ततोऽधिकम् ॥१०॥ भीमातीरे त्वमरजासङ्गमोऽयं विशेषतः ॥ गङ्गायमुनयोर्योग इवायं तीर्थराट् स्वयम् ।। ११ ॥ समाहितः शृणु । अत्र गन्धर्वनामकक्षेत्र आश्विनकृष्णचतुर्दश्यां दीपोत्सवे श्रीगुरुः शिष्यानाह । अद्य त्रिस्थलीयात्रा कुरुत । त ऊचुः । संभारान्सं. भरिष्यामः पाथेयानि च । प्रहसन्श्रीगुरुराह| सन्निधौ त्रिस्थली विद्यते । किं पायेयप्रयोजनं । सकुटुंघा निर्गच्छत। अहं चागमिष्यामीत्युक्या तैः सह सङ्गम गत्या स्नात्याऽऽ । प्रयागेन समोऽयं सद्गमोऽस्यामित- माहात्म्य । ततोऽप्यधिकं पलतीर्थ ॥२.१०॥ भीमामरजासङ्गमोऽयं गंगायमुनासगगादधिकस्तीर्थराजोऽत्र सानादनंतपुण्यं । उत्तरवाहिन्या ·भक्तिकाण्डे अ. ४९ ९४९ अपारपुण्यमत्रोक्तं यत्र साऽमरजानदी ।। काशीतोऽप्यधिकं पुण्यं सा यत्रोत्तरवाहिनी ॥१२॥ अटतीर्थानि सन्त्यत्र यन्माहात्म्यमनुत्तमम् ।। एकैकतीर्थमाहात्म्यं किं वाच्यं पावनं तु यत् ॥ १३ ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रोचुर्भक्ता नता गुरुम् ।। नदी कस्मात्समुत्पन्ना सम्प्रोक्ताऽमरजेति या ॥१४॥ गुरुः प्राह भवद्भिर्मे सम्यक्पृष्टमिदं खलु ।। कथा जालन्धराख्याने पुराणे कथिता वियम् ॥१५॥ जित्वा वसुन्धरां सां जालन्धरनिशाचरः॥ पराभूताः सुराः स्वर्गो हतो देवाः पलायिताः ॥१६॥ देवासुरमभूयुद्धं निहता अमरा अपि ।। इन्द्रो गत्वेश्वरायेदं कथयामास सर्वशः॥ १७॥ इन्द्रः प्राह शिवं शम्मो दैत्यैर्देवा हता युधि । घृतं ते पदमस्माभिरुपायं कुरु सत्वरम् ॥ १८॥ स्वतोऽधिकः । अत्र पावनान्यष्टतीर्थानि । एकैकस्य माहात्म्यं किं वाच्यं । भक्ता ऊचुः। कुतोऽतावुत्पन्नाऽमरजानदी। श्रीगुरुराह । सम्यक्पृष्ट मृणुत । पुरा देवदैत्ययुद्धं जातं । जालंधरासुरेण देवा हताः । इन्द्रः शिवं ·९५० श्रीगुरुसंहिता युद्धे विद्धास्तु ये दैत्या भुवि तद्रक्तविन्दवः ।। यावन्तः पतिता दैत्यास्तावन्तो जज्ञिरे,शिव ॥ १९ ॥ पातालभूतलस्वर्गा व्याप्ता दैत्यकुलैः खलैः ।। सकलं दैवतकुलं हतं तैरवलं यतः ॥२०॥ इतीन्द्रवचनं श्रुत्वा क्रुद्धो लोकं दहन्निव ।। रुद्रो रौद्रतनुर्भूत्वा प्रतस्थे हन्तुमासुरान् ॥२१॥ तदेन्द्रः प्रार्थयामास हनिप्यस्यसुरान्खलु ॥ • देवसञ्जीवनोपायं तावद्योजय शङ्कर ।। २२ ॥ ततस्तुष्टः स गिरीश उक्त्वाऽमृतवचो घटम् ॥ देवसञ्जीवनार्थाय देवेन्द्रस्य करे ददौ ॥ २३ ॥ तमादायेन्द्र आगत्य तदाऽसिञ्चत्सुरोपरि ।। मृता अपि तदा देवाः सुप्तोत्थितवदुत्थिताः ॥ २४ ॥ यच्छिष्टममृतं कुम्भे तदादायामरेश्वरः ॥ ययौ तावच्च्युतं कुम्भादमृतं मुवि निःसृतम् ॥ २५ ॥ गत्वा सर्व न्यवेदयत्। हे शिव ! युद्ध विद्धदैत्यानां यावन्तो रक्तबिन्दवो मुवि पतन्ति तावन्तो दैत्या जातास्तैत्रिभुवनं व्यासं । देवा हताः ॥ ११- २०॥ इतीन्द्रवचः श्रुत्वा क्रुद्धः शिवो लोकं दहनियोप्रमूर्त्या दैत्यान्हंतुं प्रतस्थे। तदेन्द्र आह । देवजीवनोपायं तायत्कुरु । तदा शिवो देवसञ्जी. घनार्थमिन्द्रायामृतघटं ददौ । तमादायेंद्रो हतदेवशरीरेषु सिपेच । ततस्ते मृता अपि मुक्तनिद्रा इवोत्थिताः । शिष्टममृतं कुंभाद्भुवि निःसृतं । सेयं ·मतिकाण्ड अ. ४९ महाप्रवाहो जातः सा जाता सज्जीवनी नदी।। मुवि प्रसिद्धाऽमरजा वाङ्मनःकायशोधिनी ।। २६॥ अत एवात्र नद्यां ये लानं कुर्वन्ति भक्तितः ॥ न स्यात्तेपां कालमृत्युरपमृत्युभपं कुन्तः ॥ २७॥ पुमाञ्छतायुर्मवति दुःखरोगादिवर्जितः ।। दोपा नश्यन्ति सर्वेऽपि ब्रह्महत्याद्यपानि च ॥२८॥ नदीयममृतानाम्नी मीमरथ्या तु सङ्गता ॥ प्रयागवदभृत्तीर्थ त्रिवेणीसङ्गमस्त्वयम् ।। २९॥ राधकार्तिकमाघेपु स्नानं कुर्वन्ति येऽत्र तु ।। इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते मोक्षं प्रजन्ति ते ॥३०॥ सम्भवेच्चेत्सदा सायात्सोमसूर्यग्रहेऽथवा ।। क्रान्तिपर्वकादशीषु स्नानात्पुण्यभनन्तकम् ।। ३१ ॥ महाप्रवाहा सञ्जीवन्यमरजानदी त्रिविधपापही येऽत्र भक्त्या स्नास्पन्ति न तेषो कालमृत्युः कुतोऽपमृत्युः स शतायुर्दुःखदोपरोगहीनच स्पात् । बमहत्यादिहनदीय मीमापा सङ्गता त्रिवेणीसामोऽयं ॥२१-२९॥ अत्र वैशाखकार्तिकमावस्नानादिह मुखमन्ते मोक्षश्च । नित्यस्नानासम्मवे ग्रह- णसंतिपकादशीषु स्नानादनन्तफल । नित्यस्नाने दोषनाशः शता- १ नोति.

·९५२ श्रीगुरुसंहिता घटेत चेत्सदा कार्य स्नानं दोपहरं परम् ।। यस्मिन्मनोहरे तीर्थे शतायुः पुरुषो भवेत् ॥ ३२ ॥ ईटक्सङ्गममाहात्म्यं वीर्यश्रेष्ठ ततोऽग्रतः॥ अश्वत्थसन्निधावस्ति यन्मनोहरनामकम् ॥ ३३ ॥ स्नानमात्रातु सफला भविष्यन्ति मनोरथाः ।। यत्र कल्पद्रुमोऽश्वत्थस्तत्र किं किं न सिद्धयति ॥३४॥ अश्वत्थ एव कल्पगुः सत्यमेव न संशयः॥ यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्रामोत्यतो नरः ॥ ३५॥ ईदृङ्मनोरथं तीर्थ स्थितमश्वत्थसनिधौ ।। प्रख्यातं सर्वलोकेषु सर्वकामप्रपूरकम् ॥ ३६ ॥ ये सेवन्तेत्र तीर्थ ते तेपां सर्वे मनोरथाः॥ शीघ्र पूर्णा भविष्यन्ति गुरुनाथवचो यथा ॥ ३७ ।। अहं सदाऽत्र तिष्ठामि निययेन वदामि वः ।। ये भक्त्याऽर्चन्ति तेषां मे दर्शनं स्यात्कलावपि ॥३८॥ युश्च । अश्वत्थसन्निधौ मनोहरतीर्थ । स्नानमानातु मनोरथपूर्णता। यत्र कल्पमोऽश्वत्यस्तत्र कि न सिद्धयेत् । चिन्तितकामानिर्भवत्येव सत्यं । अहं सदाऽत्र तिष्टामि। ये भक्त्याऽचति तेषां कलियुगेऽपि में दर्शनं ।

·मात्रिकाण्डे अ. ४९ ९५३ . कल्पवृक्षं पुराऽभ्यर्च्य ततो गत्वा शिवालयम् ॥ समामे त्र्यम्बकस्याग्ने जपेन्मन्त्रं समाहितः ।। ३९॥ रुद्रोऽस्ति सङ्गमे यदल्ट्रीशैले मल्लिकार्जुनः॥ शिवं प्रदक्षिणीकुर्यानरस्तं भक्तिपूर्वकम् ॥ ४० ॥ पूर्व नत्वा नन्दिकेशं चण्डस्थानं ततश्चरेत् ।। पुनः सव्येन नन्दीशं सोमसूत्रं समेत्य च ।। ४१॥ परीत्यैत्य वृपं भूयो नत्वा चप्डं समेत्य च ।। : सोमसूत्रं पुनर्गता कुर्याच्छवीं प्रदक्षिणाम् ॥१२॥ : यस्त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य वृपमस्थानमेत्य च ।। शिवमालोकयति चैत्पापमुक्तो भवेत्स च ॥ ४३।। वामहस्तेन वृपणं धृत्वा संस्थाप्य शृङ्गयोः ।। वृपस्याङ्गुष्ठवर्जन्यौ पश्यतीशं स चेन्द्रवत् ।। ४४ ॥ धनष्पान्यादिसम्पत्तिद्दे लक्ष्मीरखण्डिता ।। पुत्रपौत्रादिवृद्धिश्व सममेशार्चनान्नृणाम् ।। १५ ।। फल्पहुं सामेशं शिवं च संपूज्य त्र्यम्बकमंत्र जपेत् ।।३०-३९।। थोशले महिकालन झार्य सङ्गमेशः। पूर्व नन्दिकेशं नया चण्डस्थानमेत्य नाना सन्येन परीत्य नन्दीशं नया सोमस्रेण चण्डं चागत्य नवा पुनः शिवसमीपमागच्छेदेवं निःशवाः प्रदक्षिणाः कृत्या, यामहस्तेन नन्दिनी- ऽ धृत्वा गारंगुष्टतर्गयौ निधाय, तन्मध्यतः शिवं पश्येत्स इन्द- चत्तस्य गृहे धनधान्यादिसम्पदण्डनीः पुत्रपौत्रादिवृद्धिश्च । ततोऽतो ·. ९५४ श्रीगुरासंहिता ततोऽग्रतो महातीर्थ साक्षाद्वाराणसीति यत् ।। नागेशसंज्ञिताद्ग्रामादर्धनोशात्समुद्गता ।। ४६॥ अस्याश्च मृणुताऽख्यानं सत्यं नैव जनश्रुतिः॥ अभवत्कथन पुरा भारद्वाजकुलोद्भवः ॥४७॥. विरक्त ईशभक्तः स सर्वसङ्गविवर्जितः ।। नित्यानुष्ठाननिरतः शिवध्यानरतो द्विजः ॥४८॥ चन्द्रमौलिः स प्रसन्नः प्रत्यक्षोऽस्य सदाऽभवत् ।। जाताल्हादः सदा विप्रो देहं विस्मृत्य पर्यटत् ॥४९॥ लोकः पिशाचोऽयमित्थं मत्वा निन्दति तं सदा॥ अनुजौ द्वौ च तस्य स्तस्तयोराख्ये वदामि ते ॥५०॥ एक ईश्वरसंज्ञोऽभूत्पाण्डुरङ्गाभिधोऽपरः॥ कर्तु काशीक्षेत्रयात्रां प्रवृत्तौ तौ कदाचन ॥५१॥ तौ तु सम्पाय पाथेयं काशीं गन्तुं समुद्यतौ ।। पप्रच्छतु तरं तौ त्वं पिशाचागमिष्यसि ॥५२॥ महाती साक्षाद्वाराणसीय नागेशालयमामाद्गताऽस्या आख्यान मणु । पुरा कश्विद्भारद्वाजगोप्रजो बाक्षणो विरक्त ईशभक्तस्त्यक्तसर्वसङ्गः ॥४.- ४८॥ तस्येश: समक्षं दृश्योऽभूत्तदर्शनामाताल्हादः स देहं पिस्मृत्य पचार । जनस्त पिशाच मेने । ईश्वरः पाण्डुरङ्ग इति तद्भातरौ पाय १ जनवार्ता, ·भक्तिकाण्डे अ,४९ ९५५ तं ब्रह्मजं द्विजं मूढाः पिशाचं मेनिरे स तु ॥ उवाच वान्धवाना काशीयं मम सभिवौ ॥ ५३॥ विश्वेश्वरी मनिकटे विद्यते दर्शयामि वः॥ मत्वाऽऽयं तमूचुस्ते विश्वेशं दर्शयात्र नः ॥ ५४॥ विश्वेश्वरोऽत्र चेद्यत्नात्को वा काशीं गमिष्यति ॥ प्रयासोऽपि न चास्माकं यदि त्वं दर्शयिष्यसि ॥५५॥ इत्युक्तः स तदा विमः स्नाला गोदके मुदा ।। ईशं समाहितो दघ्यावीश्वरोऽप्यागोऽन्तिके ॥५६|| स शिवं प्रार्थयामास काश्यपेक्षाऽस्ति नोऽत्र तु|| विश्वेशदर्शनं नित्यं मबत्तिति पदेऽग्रहीद ।। ५७॥ मक्तवत्सलसम्राट् स प्रसन्नोऽमवदीश्वरः ।। काशी प्रदर्शयामास कुण्डे च मणिकर्णिकाम् ॥ ५८॥ सम्पाय ब्रह्मनिष्टं तं प्रोचतुः । हे पिशाच ! काशीमेप्यसि किं । स माह । काशी विश्वेश्वरथ मे निकटेऽस्ति । ती साधर्थनूचतुः। कुतः प्रयासातर्हि यात्रा कार्याऽत्र नो दर्शय । तयेति स खात्या समाहित ईश दध्यो । तदा तस्य समीपे ईशोऽभ्यागतः त ईश्वरं प्रार्थयत् । हे शिव । अत्र नित्यं काश्यपेक्षा, विश्वेशदर्शनं नित्यमस्तु । तदा मतवत्सल ईशः प्रसन्नो मत्या काशी दयामास ॥४९-५८॥ कुण्डे मणिकर्णिका तन्मध्ये ·९५६ श्रीगुरुसंहिता कुण्डमध्याञ्च विश्वेशमूर्तिराविरभूत्तदा ॥ यत्रोदग्वाहिनी गङ्गा तत्र काशी समुद्गता ।। ५९ ॥ भागीरथीजलसमं कुण्डतो निर्गतं जलम् ॥ अभवत्तानि चिह्नानि यानि काशीपुरे द्विजाः ।। ६० ॥ तद्धीमामरजायोगे काशीतीर्थमनुत्तमम् ॥ तदृष्ट्वाऽऽप्लुत्य विधिना पिशाचं मेनिरे युधम् ।।६।। स वन्धून्माह काशीयं दत्ता विश्वेश्वरेण मे॥ स्नानादि कार्यमत्रैव गन्तव्यं नेतरत्र च ।। ६२ ।। बन्धवो भ्रान्त एवाहं गोस्वामीत्यभिधा मम || युवा तु प्रातरावीशाराधनं कुरुतं सदा ।। ६३ ॥ प्रत्यन्दमेतामागत्य युवाभ्यामादरेण हि ॥ काशीयात्रान कर्तव्या बन्धनित्यमुपादिशत् ॥ ६४ ॥ विश्वेशमूर्तिरापिता यत्रोदग्याहिनी गङ्गा तत्र काशी प्रकाशिता । कुण्डा- दागीरथीजमवत्प्रवाहो निर्गतः। सर्पकाशीचिह्नानि चासन् । तत्सर्वे दृष्ट्वा विधिना माया पिशाचं ज्ञानिन मेनिरे। स बन्धून्माह । काशीयं विश्वेशेन दत्ता । अत्र स्नानादि कर्तव्यं, नान्यत्र गन्तव्यं । भान्तोऽहं गोस्वामी। हे भातरौ ! ईश्वरार्चनं कुरुतं । प्रतिवर्षमादरेण काशीपात्रा भीमा, ·भक्तिकाण्डे अ. ४९ ९५७ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं सर्वे स्नानादि चाचरन् ।। ततोऽग्रतो ययौ मक्तैः श्रीगुरुर्नामधारक ।। ६५ ।। श्रीगुरुः प्राह काशीयं पुण्यराशिरिहोदिता ।। साक्षाद्वाराणशीय हि नात्र कार्या विचारणा ॥६६॥ गुरुस्तान्दर्शयामास तीर्थ पापविनाशकम् ॥ यत्स्नानमा पापादि दहत्यनिर्यथा कृणम् ।। ६७ ॥ पूर्वाश्रमस्वसा रत्नानामिका दोपसंयुता। तदैव चागताऽऽहूय तां श्रीगुरुरपृच्छत ॥ ६८ ॥ पूर्वाश्रमभगिन्यन्न दर्शनार्थं त्वमागता ॥ पूर्वोक्तानि च पापानि हृदा स्मरसि कि वद ॥ ६९ ।। इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रणिपत्यानवीच सा॥ योपा भूढाऽहमज्ञाऽत्तः कुतो ज्ञानं ममेदृशम् ॥ ७० ॥ कर्तव्येति । एवं गुस्वाक्यं श्रुत्वा सधैं स्नानादि चतुः। काशीय पुण्य- राशि न संशय इत्युक्त्या गुरुः पापविनाशतर्यमग्रतोऽदर्शयास्नानमात्रा- दग्निस्तृणादिमिव पापराशिं दहति ॥५९-६७॥ तत्र पूर्वाश्नमस्वसा रना प्राता तो श्रीगुरुराह । मे दर्शनायागता त्वं पूर्वपापानि स्मरसि कि ? सा-नत्वाऽऽह् । योपा मुढाऽई, कुतो मे ज्ञानं, त्वं ज्ञानदीपो विश्वात्मको १ हेतो..

·९५८ श्रीगुरुसंहिता त्वं ज्ञानदीपको विश्वव्यापको जगदात्मकः ॥ सर्व जानासि सर्वज्ञ विस्तरात्कथयस्व मे ॥ ७१॥ श्रीगुरुः प्राह तां रत्नां स्वपापं यदि पृच्छसि। पञ्चमार्जारयातस्ते कृतः स्मरसि किन तम् ।। ७२ ।। मार्जारी गर्भिणी भाण्डे प्रसूताऽभून्न वीक्ष्य च ॥ तदर्भान्माजने क्षिप्त्वा जलमग्नौ त्वया धृतम् ॥ ७३ ॥ पञ्चमारियातस्ते कृतोऽन्यदुदितं पुरी ।। एवं गुरौ ध्रुवत्यङ्गं कुछव्याप्तं ददर्श सा ॥७४ ॥ भीतमीता गुरुपदसंलमा विनताऽब्रवीत् ।। दपस्व दयनीयाऽहं दयान्धे गुरुनायक ॥ ७५ ॥ कृत्वा जनः पापराशिं याति वाराणशी यथा। पापमुक्त्यै तथैवाहं दर्शनार्थ त आगता ॥७६ ।। विश्वसाक्षी सर्व येसि । विस्तरावद । श्रीगुरुराह 1 मार्जारी भाण्डे पश्चपो. सानसूत । तानमा तत्र जलं क्षिश्या पाश्रममा स्थापितम् । सतः पञ्चमा- रियातो जातोऽन्यान्यपि पापानीति गुरौ यदति सति तोहः पुष्टव्यामोऽ. भूत् सा भीता गुरसदलाऽऽ । दयान्धे। गुरनाय ! दयस्य यथा पापानि या जनो पाराणशी याति तथाऽहमागता । श्रीगुमराह । पाप- १ पादचाप्याये.

·भक्तिकाण्डे अ.४९ श्रीगुरुः प्राह तां पापराशिरेप त्वयाऽर्जितः॥ एप्यजन्मनि पापं त्वं मोक्ष्यसेऽत्रैव वा वद ॥ ७७॥ प्राह रत्नावती स्वामिन्जन्मानि सुबहूनि मे ॥ कप्टेनवोपिवान्यन्ते मुक्त्यर्थं त्वामुपागता ।। ७८ ॥ अलं लक्षभरद्य चरणौ ते धृतौ मया ।। मुक्त्वाऽवैवाखिलं पापं विपापा भवितुं यते ।। ७९ ।। इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीगुरुः प्राह शुभे ।। कुछ नश्येत्पापनाशतीर्थस्नानात्तव द्रुतम् ॥ ८० ॥ त्वं नित्यं कुर्विह स्नानं सघो नश्यन्त्यसंशयम् ॥ सप्तजन्मार्जिता दोपाः कुष्ठस्यास्य च का कथा ॥८१॥ सिद्धोऽवदन्मया दृष्टं तस्यास्तत्स्नानमात्रतः॥ सद्य एवाभवत्कुष्ठरुक्शान्तिर्नामधारक ।। ८२ ॥ 1 राशिस्वयाऽर्जित एतज्जन्मान्तो भोक्ष्यसेऽत्रीय वा वद ॥६८-७७॥ साऽऽह ! अलं जन्मभिर्वहुकष्ठं दृष्ट मुक्त्यर्थं त्वामुपागता ते पदौ घृतौ । अत्रय विपापां कुरु । श्रीगुरुराह । अन पापनाशतीर्थ नित्यं स्नानं कुरु । स्नानात्सास्ते पापं नश्येत्सप्तजन्मार्जितदोषा अपि । कुष्टस्य का कथा। सिद्ध आह । हे नामधारक । स्नानारसद्य एव तत्कुष्टशान्ति ताऽस्माभि- १जन्ममिः.

·९६० श्रीगुरुसंहिता . ईदृक्पापविनाशाख्यं तीर्थ परमपावनम् ॥ स्नानं कुर्वन्ति ये तेषां सप्तजन्माघसंक्षयः ॥ ८३॥ तीर्थमाहात्म्यमाज्ञाय हृष्टा रलवती तदा ॥ मठं निर्माय तत्रैव संस्थिता तीर्थसन्निधौ ॥ ८४॥ ततोऽग्रे दर्शयामास कोटितीर्थ गुरुः शुभम् ॥ यत्स्नानमात्रतोऽशेषदोपराशिर्विनश्यति ॥८५॥ यानि तीर्थानि सन्तीह जम्बुद्वीपेऽखिलानि तु ॥ वसन्ति कोटितीर्थेऽस्मिन्माहात्म्यं भृणुतास्य तु ॥८६॥ सोमसूर्यग्रहे पूर्णाऽमादिपर्वसु भास्वतः॥ संक्रान्तौ प्रतिपद्यय स्नानं कार्य विधानतः ॥ ८७॥ सालकृताः सवत्साश्च कोटिधेनूर्ददाति यः॥ तदानतुल्यपुण्यं हि लभेन्मयों न संशयः ॥८८॥ ईटा। ईदृक्पावनं पापनाशतीर्थ । पास्नानात्सप्तजगाधक्षपः। टारना सार्थमाहारग्यं दृष्ट्वा तत्र मठं कृत्वाऽस्यात् । गुरुस्ततोऽने दर्शपित्याऽऽह ! इदं स्नानमात्रात्सर्वदोपहत् । जम्मुदीपस्थसर्वतीर्थान्यत्र पसन्ति ॥७८, ८६॥ ग्रहणपर्यशान्तिस्नानारसालमृतसयरसकोदिधेनुदानमालम् । सीध: १ पूर्णिमाऽमावारया २ सूर्यरय, ·मकिकाण्डे अ. ४९ दानस्थापि फलं चैवमेकं दानमत्र तु ।। कोटिपुण्यफलं प्रोक्तं तीर्थमाहात्म्यतोऽत्र तु ॥ ८९ ।। ततोऽग्रतो रुद्रपादनामकं तीर्थमुत्तमम् ।। गयातीर्थसमें प्रोक्तं माहात्म्यं भृणुतास्य च ।।९।। गयातीर्थे यदुक्तं तदत्र कार्य प्रयत्नतः ।। कोटिजन्मार्जितं पापं नश्येद्रुद्रपदार्चनात् ।। ९१ ॥ ततोऽग्रतश्चक्रतीर्थ पवित्रं यत्र केशवः।। तत्सन्निधौ पुण्यराशिस्थानमेत्तत्प्रकीर्तितम् ।। ९२ ।। एततीर्थस्नानमात्रादीनोऽपि ज्ञानवान् मवेत् ॥ चक्राङ्कितं मवेदस्थि यत्र पुण्यं चतुर्गुणम् ॥ ९३ ॥ द्वारिकात इति श्रुत्वा गुरूक्तिं सकलास्तदा ।। सस्नुर्ददुःश्च दानानि ततो मन्मथतीर्थकम् ॥ ९४ ॥ ग्रामस्य पूर्वभागे तु यत्र काहेश्वरः स्थितः।। महाबलेश्वरो योकर्णे तत्समः स च ।।९५॥ . माहात्म्यादेकैकदानं कोठिगुणरुलं मवेत् । ततोऽग्रे रुद्रपादतीर्थ गयासमं । गयातीर्थोक्तवदत्र कर्म कार्य । रुद्रपदार्चनात्कोटिजन्मार्जितं पापं नश्येत् । सतोऽग्ने केशवसन्निधौ पुण्यराशिचक्रतीर्थ, हीनोऽपि यस्नानाज्ञानी भवेत् । यत्रास्थि चक्राङ्कितं मवति । द्वारिकातश्चतुर्गुणं पुण्यमिति शुत्वा सर्वे स्नात्वा दानानि ददुः । यथा गोकर्णे महाबलेश्वरस्तथा ग्रामपूर्वमागे ·श्रीगुरुसंहिता तंत्रं मन्मथतीर्थे यः स्नात्वा कल्लेशमर्चयेत् ।। विधिनाऽटैश्वर्यलाभो भवेत्तस्य न संशयः॥१६॥ नभस्यखंडाभिषेकादूर्जे दीपोत्सवात्स तु ॥ अक्षय्यफलदो दद्यात्सर्वसिद्धियुतामृतम् ॥ ९७ ॥ इत्यप्रतीर्थमाहात्म्यं श्रीगुरुः पुरुषोत्तमः॥ तुष्टः प्रेम्णाऽवदशक्तान्यंभूवुस्तेऽपि हर्पिताः ॥९८॥ मक्का ऊचुस्तदा नेदं ज्ञातमस्माभिरीश्वर ॥ स्वामिन् त्वयाऽद्य कृपया पुनीताः स्मो वयं खलु॥१९॥ समीपस्थेपु तीर्थेषु को दूरं याति कष्टतः॥ इदं पवित्रमित्युक्त्वा चेहर्दानानि तेऽखिलाः ॥१०॥ इत्यष्टतीर्थमाहात्म्यं वदन्प्राप गळं गुरुः॥ महानन्दान्विता भक्तायक्रुाह्मणभोजनम् ॥१॥ नामधारक तीर्थानां माहात्म्यं यद्गुरूदितम् ॥ प्रीत्या भक्तजनेम्यस्तत्तुभ्यं प्रकथितं परम् ॥ २ ॥ फलेश्वरस्तसन्निधौ मन्मथतीर्थम् । तत्र स्नात्या विधिना काटेशं सम्पूज्या. ऐश्वर्य लभेन संशयः ।।८७.९६॥ श्रारणेऽसण्डाभिषेकात्कार्तिक दीपो. रसराञ्चेशोऽसिद्धिसहित मोक्षं दद्यात् । इत्यतीर्थमाहात्म्यं पुरषोत्तमः श्रीगुर: प्रेम्णायदत्। स दृष्टा ऊचुः । नेदं ज्ञातं । स्वामित्ययाय प्रकाशित से कृपया पुनीताः स्मः। समीपस्थे ती फः कासार पायात् । इयुक्या रो दानादि चटः दयं एयापपागुरमटं प्राप। हा --

·मतिमाण्डे अ.४९
अत एव सरस्वती द्विजो हिजगदाधरजो रजोहरे ।।
सुरतीर्थयुतेऽवसतरे सति गन्धपुरे मनोहरे ॥ १०३ ।।
(इति)श्रीसिद्धनामधारकसंवाद रूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा-
त्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंबितमहाराष्ट्रमापान्वित-
गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां
श्रीगुरुसंहितायां मक्तिकाण्डे एकोनपञ्चाशत्तमः (अध्यायः)।
॥ आदितः श्लोकाः ॥ ६१३३॥
मक्ता त्रिपाभोजयामामुः। एवं गुरुक्तं ते कथितं । अत एव सरस्व०
इति चूर्णिकायामेकोनपञ्चाश० ॥४९॥
॥ इति एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥४९॥

·॥अथ पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ श्रीग०॥ सिद्धः प्राह शृणुष्वाग्रथ सत्कथां नामधारक ॥ पुरोक्तं नवमाध्याये रजकः सेवकोऽभवत् ॥१॥ वरथ याचितस्तेन प्रसन्नस्तद्गुरुस्तदा ॥ एष्यजन्मनि ते राज्यं दास्यामीति वरं ददौ ॥२॥ स प्रेत्य वैडूर्यपुरे सर्वसम्पत्समृद्धियुक् ।। म्लेच्छजातीयराजोऽभूत्सुखी पुत्रादिसंयुतः ॥३ स सदैवाभवत्तुष्टो गजाश्वधनसंयुतः॥ वस्य पादातिसैन्यस्य संख्या नैवाभवत्तदा ॥ ४ ॥ श्रीद० खशरयुते पुरोत्तरजकोऽभयययनराज आस पकृत् पृथुपिटकस्तदक दितस्तदीपशमकृविजो नृपकथाम् ॥ अवददयो ययों स गुरु स्मृति प्रथमजन्मनोऽलभदयो गतरगसौ मुपानगमर्ज गजाश्वलटित पुरं स्यमनयत् ॥ ५० ॥ सिर माह नवमाध्यापे उत्तो रजको गुरसेवकोऽभूत् ॥१॥ एप्पजन्मनि रान्य दास्यामीति गुरुणा याथ दत्तः स येड्यनगरे सर्व- सम्पचिपुसो म्टेटजातीयोऽसिटमुपुत्रादियुतो राजाऽभूत् । स नित्य- तथे गजापनियतय । पस्यासड्यात पदातिन्यम् स हीनोऽपि ·भक्तिकाण्डे अ. ५० स्वयं स जातिहीनोऽपि पूर्वसंस्कारतः शुभम् पुण्येच्छाऽतीव तस्यासीहॉनधर्मरतोऽभवत् ।। ५॥ मक्तिविशेपाद्विमेषु पूर्वसंस्कारतोऽस्य च ॥ स देवालयतीर्थादौ नैवोपद्रवमाचरद ॥ ६॥ तं तत्पुरोहिता ऊचू राजन्धमं शृणुप्त नः ।। यस्मान्म्लेच्छो भवान् तस्मानिन्द्या देवा द्विजा अपि॥७॥ भवांस्तु तान्मजत्येतन्महापातकमेव नः।। यस्य यो विहितो धर्मः स तस्यातीच पुण्यदः ॥८॥ मन्दा द्विजास्तु काष्टाम्मपूजां कुर्वन्त्यतद्विदः॥ येषां मन्दधियां काप्टरक्षाश्मानोऽपि देवताः ॥९॥ थेनुश्च देवता येषाममिसूर्यादयोऽपि च यात्रानदीतोयमपि येषां दैवतमीदृशम् ॥१०॥ एवं मन्दा निराकार साकारं कल्पयन्त्यहो । एतान्मजन्ति ये म्लेछास्तेषां नूनमधोगतिः॥११॥ प्रासंस्कारात्पुप्येच्छुर्दानधर्मरतो विशेषाद्विप्रमतश्च देवाटयती दो नोप- यं चक्रे तद्गुरवस्तमूचुः मयान्मूलेच्छोऽतो देवहिजा निन्याः। तद्ज. नान्महापापं । यस्य यो धर्मः स तस्यातीय पुण्यदः द्विजा भन्दा अज्ञा येषों काष्टपापागा अपि देवाः । धेनुरमिमूर्यनदीजलायपि कथम् दैवतम् १२.२०॥ ९वं निराकारेशं साकार मन्यानानी भजनादधोगतिः।

·९६६ श्रीगुरुसंहिता इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तानाह सादरम् ।। 'पूर्वसंस्कारतो यस्य वर्णधर्मे दृढा मतिः ॥ १२ ॥ राजा पुरोहितानाह भवद्भिर्यत्समीरितम् ।। अण्वादितणकाष्ठान्तं स्थितः सर्वत्र चेश्वरः ॥१३॥ स्वयं स्वात्मानमसृजजगत्स्थावरभेदतः॥ तत्सृष्ट्वानुप्रविष्टश्च तर्कभेदा मताग्रहात् ॥ १४ ॥ सर्वौकोऽस्त्यनुस्यूतो देवो यस्मादभूजगत् ।। पञ्चभूतात्मकं धर्ममर्यादासहितं मितम् ॥ १५॥ हेत्वात्मतां न त्यजन्ति यथा कुम्भादयो मृदः ।। जाता अपि विकारास्ते तथा सत्वं जहाति कः ॥१६॥ यथा नानावर्णगोपु क्षीरमेकं तथान चित् ।। न हेम्नो भृपणे निस्तया भूनो न विश्वतः ॥ १७ ॥ तन्या पूर्वसंस्थाराद्धमें हवमती रागाह । तृणकाष्टाण्यादिषु सर्वत्रेश्वरः स्वयं स्वात्मनः स्थावरजङ्गमादि सत्याभूतेंदबुया मतामहः तस्मारप- अभूतात्मक धर्ममर्यादासहितं जगदेव एव सर्वनानुस्यूतः। कुम्भादयो यथा हेमुग्रपं न त्यजन्ति तथा विकाराः सायं न स्यजन्ति । नानावणेगोषु क्षारमेसमिर सर्वत्र चिदेका । यया भूपणन स्वर्णहानिस्तथा जगता भग्नी १ फारणामता.

·भक्तिकाण्डे अ.५० ९६७ वटादिभिरियाकाश आत्मा देहेर्न भिद्यते ॥ नात्मति विकृति युद्धया घटोदेनेव चन्द्रमाः ।।१८॥ दीपाद्दीपान्तरेऽप्येकत्वं निर्वावं यथा तथा ॥ असण्डैकरसं ब्रह्म सचिदानन्दमेकमिव ।। १९ ।। तस्मिन्सर्वमिदं मोतं नामरूपत्रिभागयुक् ।। वधीनं यथा सूत्रे नानामणिगणाः स्थिवाः ॥ २०॥ एवं नानाजातिगत एक एव हरिर्विभुः ।। आकाशवत्सर्वगतोऽसङ्गो भेदः कुतो विभोः ।।२१।। ईगात्मपरिज्ञाने चित्तशुद्धिरपेक्ष्यते । तदर्थमश्मादिमृती विहितेवरभावना ।। २२॥ अस्ति सर्वत्र विद्यात्मायापि ध्यानार्थमेव च ॥ प्रतिमार्चा स्वल्पधीनों मुधीनामात्मपूजनम् ।। २३ ।। न हानिः । घटैरामाश इवात्मा देहर्न भिद्यते । घटोदकस्यचन्द्र इवात्मा चुद्या रिकार नेति । दीदीपन्नरेऽपि यथकवं नि तथाखण्डेकरसं बम प्रयप्पेण न मिद्यते ॥ ११.१९॥ सूनाधीना नानामणय झे नामम्पविभागात्मक तस्मिन्प्रोतं तदधीनमे । एवं नानाजातिगत एक एर निमुराकाशरसङ्गः। तन्नाने चित्तशुद्धपेशा, तदर्थमनादिस्तदेव- प्रतिमामाश्ना ! ध्यानार्थमेगाल्पधियाम् प्रनिमार्चनन् । मुधीनामात्ममारना. १ विकार, २ स्याधियामिस्पषि पाठः, ·९६८ श्रीगुरुसंहिता यस्यान्तःकरणस्थैर्य न तस्य प्रतिमादिषु । भावनातो भवेत्स्थैर्य वत्र नारायणोऽस्ति हि ॥२४॥ यत्र यस्य भवेनिष्ठा तत्र तस्य तथा फलम् ।। अत एव न निन्द्यास्ते न द्वेप्याः स्वमतादराः ॥२५॥ तस्माद्भवद्भिर्नो निन्द्या निजधर्मानुवर्तिनः ।। येप यो विहितो मार्गः स तस्य हितदो मवेत् ॥ २६॥ एवं विस्तरतः प्राह राजा म्लेच्छपुरोहितान् ।। स्वयं चचार पुण्यं स देवब्राह्मणभक्तिमान् ।। २७ ॥ स्थित्वा वैडूर्यनगरे धार्मिकः स शशास गाम् ॥ दैवयोगेन तस्याके राजस्फोटक उद्गतः ॥ २८ ॥ चिकित्सकरनेकैः स स्फोटकोऽपि चिकित्सितः ।। न शशाम महाकष्टं प्राप तेन स भूमिपः ॥ २९ ॥ एवं च सति गन्धर्वपुरे श्रीगुरुरात्मनि ॥ विचाहाधुना म्लेच्छराजोऽप्पत्रागमिष्यति ॥ ३०॥ सर्वत्र विश्वामापि ध्यानार्थ मनःस्थैर्याय प्रतिमादिषु भावयन्ति तर नारा- यणोऽस्ति हि मन्त्र यस्य यथा निष्टा तत्र तस्य तथा फलम् । ततः स्वमतनिष्टा न निन्द्या न द्वेप्याश्च । येषां यो मार्गः स तस्य हितदः । एवं सानुक्त्वा देवविप्रभक्तः स्वयं धर्ममाचरत्राज्यं शशास | दैवात्तस्याके राजस्फोटकोऽभूत् ॥ २८ ॥ वैश्चिकित्सितोऽपि न शशाम । तेन सोऽतीय कर प्राप। श्रीगुरमठे विचारयामास । म्लेच्छराजोऽनागमि- ·भक्तिकाण्टे अ.५० ९६९ . पीडा मवेद्विजातीनां म्लेच्छेप्वत्रागतेषु च ॥ माहात्म्यं प्रकटं जातं मया स्थेयं न चात्र तत् ॥३१॥ प्रसिद्धान्मम ख्यातिम्लेंच्छा आयान्ति भाति मे ॥ अतोऽन्तर्धानमस्माकं वरं लोकेऽन्न सर्वथा ॥ ३२ ॥ सिंहराशि गुरुः प्राप्तो वहुधान्यास्थवर्षके ।। गोदावरीतीर्थयात्रामसभेन चराम्यहम् ॥ ३३ ॥ इत्युक्त्वा प्राह शिप्यान्स म्लेच्छो राजागमिष्यति ॥ मां नेतुमत एवातो यास्यामो गौतमी द्रुतम् ॥ ३४ ॥ इत्युक्ताश्चिन्तयामासुः शिप्या यद्यप्यहो नृपः। म्लेछ आयाति चेदत्र धर्महानिर्भवेन किम् ।। ३५ ॥ अलमस्मद्विचारेण श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ साक्षात्तिष्ठति दत्तोऽत्र सोऽस्मानक्षतु सर्वतः ।। ३६ ।। इत्युक्त्वापि च तत्रैव तूष्णीं तस्थुश्च तेऽसिलाः॥ पूर्वसंस्कारतो राजो मतिर्वर्मेऽमवच्छमा ।। ३७ ।। प्यति । ततो द्विजाना पीडा स्यान्माहाभ्यं प्रकटित । नान स्थेयं । ख्यातिः प्रसिद्धा, म्लेच्या अभ्यागभित्र्यन्ति, तनाऽतर्थानं वर. बहुधान्यनत्र गुरः मिहाशि गतः, गौतमीयानाप्रसोन यास्यामीति विचार्य शिप्या- नाह । म्टेच्छरानोऽआगमित्यनि सनो गौतमी पास्ये। तच्छ्रुत्वा ते माहुः । अहो म्लेच्छ एश्यति चेनो धर्महानिरलं नो विचारेण श्रीगुरुः साभारत्तोऽत्र तिनि सननतित्युस्मा ते तृष्णी स्थिताः। पूनिस्कारा- ·. श्रीगुरुसंहिता राजा स्फोटकफप्टेनातीय दुःखमवाप सः॥ .नानौपः सुलेपैश्च नैव शान्ति ययौ व्यथा ॥ ३८ ॥ राजा विचारयामास स्फोटकोऽतीव वाधते ।। वैद्या अपि न शेकुर्म आरोग्यं दातुमद्य हि ॥ ३९ ॥ किं कर्तव्यमतो विप्रान्पृच्छेयमिति स द्विजान् ।। आहृयारोग्यं पप्रच्छ ते प्राहुः शृणु भूपते ॥४०॥ पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण वायते ॥ तीर्थदेवार्चनैदानाधिशान्तिर्भविष्यति ।। ४१ ॥ अथवा साधुमजनात्तद्दर्शनसुधारसात् ॥ भविष्यति किलारोग्यं भूप ते नात्र संशयः ॥ ४२ ॥ देवाद्राजन्सत्पुरुपकृपादृष्टिर्लभेद्यदि ॥ पष्टिजन्माषनाशोऽतः कुतः स्फोटादिरुग्व्यथा ॥ ४३ ॥ इति विप्रवचः श्रुन्वा नत्वा राजावीद्विजम् ॥ म्लेच्छोऽयमिति नोपेक्ष्यो विप्रदामोऽहमेव हि ॥४४॥ ज्जातसन्मती राजा ॥ ३७ ।। अतीव दुःखितः नानौषधलपैर्यव्यथा न शान्ता । तदा पीडितो राजाह । वैद्या अभ्यारोग्य दातुं न शक्ताः अतो विमाः प्रच्या इति विधानाहूयापृच्छत् । त ऊचुः । प्राग्जन्मपापं व्याधि- रूपेण पाधते तीर्थदेवार्चनदानस्तच्छान्तिः । यद्वा सापोंर्भजनादर्शनाच्च मसंशयः। सहपाभिवेत्तहिं पष्टिजन्मपापनाशः, स्पोटकस्य तु का कथा। राजाह । म्लेच्छोऽपमिति नापेक्षयः। भगवासोऽहं प्राग्जन्मनि ·भक्तिकाण्डे अ. ५० ९७१, प्राग्जन्मनि गुरोः सेवा कृतातो लब्धमीदृशम् ।। । राज्यं ह्यघवशाजन्म मम म्लेच्छकुलेऽभवत् ॥ ४५ ॥ विश्वासार्थ पुरावृत्तं भवन्तः कथयन्तु मे ॥ महानुभावदृष्टयैध कस्य रोगः क्षणाद्गतः ।। ४६ ।। इति राजवचः श्रुत्वा विचार्य मनसा द्विजः।। पाहात्र तन्न वक्तव्यं रहास्थानमपेक्ष्यते ॥४७॥ म्लेच्छं भवन्तं सर्वेऽपि निन्दन्त्येव वयं द्विजाः॥ कथं वाच्यं त्वत्र लोकविद्विष्यत्वाद्रहो वदे ।। ४८॥ इति विप्रवचः श्रुत्वा विनीतो यवनोऽब्रवीत् ॥ कि जात्या द्विजदास मामुद्धरन्तु कृपालवः ।। ४९॥ इति तस्यानुतप्तस्य मनो ज्ञात्वाऽचवीद्विजः॥ अथाप्येकान्त एवेदं राजन्वक्ष्याम्यसंशयम् ।। ५० ॥ : तीर्थ पापविनाशाख्यं रहःस्थानमनुत्तमम् ।। चत्केनापि निमिचेन प्रयाहि नृप निधितम् ।। ५१ ॥ गुरुसेरा वृताऽत ईमान्य लब्धं । पापात्तु म्लेच्छकुठे जन्म । सदृष्ट्या पुरा कस्य रोगो गत इति विश्वातार्यमे निदर्शनं भवन्तः कथयन्तु ॥३८.४६ ॥ त आहुरेतदहो या व्यं । स म्लेच्छ निन्दन्ति । वयं तु द्विजाः । राजा । जिजात्या। द्विजदास मां पयोद्वरत । एवं तमनुत्तम शाया त ऊचुः 1 पापरिवाशती रदस्थान तर केनापि निमित्तन गत्या .. १पापपगाठत ·९७२ श्रीगुरुसंहिता तस्मिन्मनोहरे स्नात्वा रहस्तिष्ठ नृपोत्तम ।। शृणुप्त तस्मिन्नेकान्तस्थाने कार्य भवेत्तव ॥५२॥ इति विप्रवचः श्रुत्वा राजा तुष्टः स सत्वरम् ।। ययौ पापविनाशाख्यं तीर्थमेकान्ततो हितम् ॥५३॥ पूर्व सर्वानिवार्यैव स एकाकी गतो नृपः॥ स्नात्वा तस्थौ तदैवैको यविर्विप्रः समाययौ ॥ ५४॥ स राजा तं निरीक्ष्यैव नत्वा सद्भावसंयुतः॥ स्फोटकं दर्शयित्वोचे फयमस्य शमो भवेद ॥ ५५॥ इति राजवचः श्रुत्वा विप्रः प्राह सविस्तरम् ॥ शान्तो भवेत्साधु दृष्टया शृण्वत्र कथयामि ते ॥५६॥ पुरावन्तीपुरे कश्चिदुराचारो द्विजोऽवसत् ॥ जन्ममात्राद्विजोऽपि स्वधर्मकर्मविवर्जितः ॥ ५७॥ स तारुण्यमदोन्मतः परखीनिरतः सदा॥ स्नानसन्ध्यावन्दनादि त्यक्त्वाऽभूबामणगुवः॥५८॥ साया रहस्ति । तत्र से कार्य भयंत । इति श्रुत्वा स तुष्टः सर्वानियायकः पापनाशतांध गायाऽस्थात् । तत्रैको पिन आप। राजा तं नया स्फोटक दर्शपित्याह । फयमस्य शान्तियेत्। विन माह ! साधुदृष्टया शान्ति- भवन् । तदर्थं गणु ॥ ४६.५५॥ पुरान्तीपुरे फाभिज्जनगमात्रेण नि:, स्यवहाना,गा,स्नानादियजिनो, दुराचारः, पिसात्ययेश्यालय स्थित्या ·भक्तिलाण्डे अ.५० ९७३ दुराचाररतो नित्यं ब्राह्मणाचारवर्जितः। वेश्यामेकां पिङ्गताख्यां वृत्वा तस्यालये स्थितः ।।५९।। स्वकर्महीनोहोरात्रं वेश्यासगरमायनम् ।। आस्वादयन्गृहे तस्या बुमुजे भयवर्जितः ॥६॥ वेश्यालये वर्तमाने ब्राह्मणे देवयोगतः ।। ऋपमाख्यो महायोगी मृनिः ग्राप यदृच्छया ॥१॥ तं वीक्ष्य वेश्या विश्व माटाझं प्रणिपत्य तम् ।। सम्प्रार्य भक्तिभावेन गृहं मुनिमनीनयत् ।। ६२ ।। उपमेश्योत्तमे पीठे पूजयामामतर्मुदा ।। उपचारः पोटशमिर्मक्तिपूतेन चेतमा ।। ६३॥ नानापरिमलगन्नानापुप्पः सुमोमनः ।। नानापरिमलद्रव्यः पूजयामासतुर्मुदा ।। ६४ ।। पादावनेजनं तीथ तम्य पीलाखिलायन् ।। मोजयामासतुर्मिष्टः पकार्विविधैपि ।। ६५ ।। शालयित्वा करास्यादि दत्वा ताम्बूलमुत्तमम् ।। ततः शायितवन्तौ तं पर्य? कोमलास्तरे ॥६६॥ होग तयारमत । निर्भय तदन्नच चुमुजे । कदाचिंदैवात्ता पमयोगी प्रापा तट्वा तो सारा नया, मस्या प्रार्थ, गृहमानीयोत्तमासने उपमेश्य, नानागन्धपरिमलादिमिः पूजयिका, तपादोदक पीया, मिट- पकानोजयित्वा, हस्ती क्षारपि सोचम ताम्यूल दमा, कोमटान्तरण- पर्याद सापयिया ९.६६ ॥ टेस्बुद्धपोभी वापदतेनादि चतु ·९७४ श्रीगुरुसंहिता वत्र मुप्तस्य तस्योभौ पादसंवाहनादिकम् ॥ चक्रतुर्देवबुद्धथा तौ भक्तियुक्तेन चेतसा ॥ ६७॥ प्रगाढं निद्रितं ज्ञात्वा योगेश्वरमुभावपि ।। उपस्थितौ त्रियामं नौ बद्धाञ्जलिपुटौ मुदा ॥ ६८॥ उदिते भास्वति मुनिः सन्तुष्टस्तापसः स तु ।। ऋपभस्तौ समापच्छ्य ययौ स्वैरं यथागतम् ॥६९॥ कश्चित्कालं स विनोऽपि स्थित्वा वेश्यागृहे ततः ॥ वार्धक्यमिन्नतारुण्यः शुद्धधीः साधुसङ्गमात् ॥ ७० ॥ दैवयोगेन मरणं स ययौ ब्राह्मणब्रुवः ।। पिङ्गलाख्यापि वेश्या सा पञ्चत्वमगमद्विधेः ॥ ७१॥ पूर्वकर्मानुबन्धेन जातौ राजकुले तु तौ ॥ वज्रमाहोर्दशार्णशो महिप्याः कुक्षिमाप सः ॥ ७२ ।। वनवाहोज्येष्ठपत्नी मुमतियेति या श्रुता ।। तस्या उदरभेवासी प्रविष्टो प्रामणो नप 11 ७३ ।। गाद निद्रित । ज्ञात्वोभी वाली तस्थतुः। स मुनिः प्रातस्थाय तो समापच्च्य स्वरं ययाँ । करिफालं तर स्थितो विप्रो गततारण्यः साधु- सजान्छुधादियाममार । सापि येसा मृता। फर्मयशात्ती रानाले जाती । स विप्रो दशाणेशयमवाहस्पस्य ज्येष्टपल्या: पुक्षि प्राप। राजा १६चार्गदशापितस्य.

·भत्तियाण्ट अ.५० वज्रयाहुस्तदा दृष्ट्वा ज्येष्टपत्नी च गर्भिणीम् ।। महोत्सवेन व्यकृणोक्रियाः पुंसवनादिकाः ॥७॥ तां राबी गर्मिणी दृष्ट्वा तत्सपत्नी तदा तराम् ।। मुद्धा मात्सर्यतो यत्नात्तनाशायोद्यताभवद ।। ७५ ।। गर्मिण्य मर्पगरलं प्रददी मा प्रयत्नतः ।। मांशपु च तद्विद्धं ज्येष्ठपत्न्या नृपस्य तु ।। ७६।। व्याप्तं मय वपुम्तस्या उत्खणेन विपेण च ।। अतीव कष्टमापन्ना देवानव ममार सा ।। ७७ ॥ एवं मा दुःसिता रानी काप्टेन सुपुत्र मुतम् ।। मङ्गिनगसंयुक्तः स वालोचीव दुःखितः ॥७॥ मवारणमंत्रस्तः स नक्तदिवमर्मकः।। मृगं सरोद दुःसातों निद्राहारविवर्जितः ॥ ७९ ॥ विपच्याप्तं मुतं कान्तां तथव सततं भृशम् ।। अन्दन्ती युवती कील्प गजा चिन्तापरोज्मवत् ॥ ८॥ महोमपेन जातकर्मायरोत् । तदा सपनी शुद्धा मानण यनार्मि- प्पे सगरट ददी ।।६७-७६ ॥ नारित्रणं नि नि । तथाऽपि सा देगान मृना । सनः फरेन का पुत्र नामून । सांगणगो वालोऽतीन दुःखितो निद्राहीनोऽहोरानं भदा गरोद। पिन्या सुनं पनी क पीय, चिन्तानान्तो राजा धनं प्यपारय, देशान्तरादपि वैवानानीय, ·, श्रीगुरुसंहिता चिकित्सां कर्तुमाहय वैद्यान्देशान्तरादपि ।। व्ययीचक्रे धनं राजा नारोग्यमभवत्तयोः ॥ ८१॥ कृमियुक्ता प्रणा जाताः सर्वाङ्गेपृभयोस्तयोः । निद्राहारादि सन्त्यज्य सुतरां कष्टमापतुः ।। ८२ ॥ राजा राश्याः सुतस्यापि दृष्ट्वा तां तादृशी व्यथाम् ।। स्वयं च दुःखितो भूत्वा जातो निद्राविवर्जितः ।।८।। व्यथया बालकः क्षीणो राज्ञी च कुशतां गता। त्यक्त्वान्नमुदकं चापि जातौ तौ भृशदुःखितौ ।।८४॥ एकस्मिन्दिवसे राजा तौ दृष्ट्वाऽतीव दुःखितौ ।। उभौ गलगणत्रस्तौ खिन्नौ वीभत्सरूपिणौ ।। ८५॥ राजोवाचाथ कि कार्यमहो नानौपरिमौ ॥ अवस्थामीशी कष्टां प्राप्तौ नारोग्यमापतुः ॥ ८६ ।। दशेयमुभयोरेतौ नूनं जीवच्छवाविव ।। नानयोरपि चारोग्यशङ्कातः किं करोम्यहम् ।। ८७ ॥ चिकित्सा कारयामास । अथापि न शान्तिर्जाता । सर्वाङ्गेषु कृमियुक्ता प्रणा जाताः। ततस्तो भृशदुःखितो खान पानं च त्यक्त्वा क्षीणौ जाती। राजा गटवणौ बीभत्सी तो वीक्ष्याह । नानौपधादिमिरा- रोग्यं न प्राप्तौ ॥८६॥ नातःपरमारोग्यशङ्कापि द्रामप्यनहीं महा- ·भक्तिकाण्डे अ.५० ९७७ बीमत्सावप्युमौ द्रष्टुं मनो मेऽपि न वाञ्छति ॥ नायास्यत उमावेताचारोग्यं सुजुगुप्सित्तौ ।। ८८॥ इतःपरं द्रष्टुमपि मम नोत्सहते मनः । महादोपान्वितायेताधुमौ त्याज्यौ प्रयत्नतः ॥ ८९॥ यो हि पापी स जीवन्वा मृतो वाप्यकमाग्मवेद ।। मोग विनातिं पापं न कापि त्रिलयं ब्रजेत् ।।९।। तस्मात्याज्यात्रुमौ पापाविति निश्चित्य भृपतिः ।। सूतमाहूय तं प्राहाश्राव्यं तच्छृणु भृपते ॥ ११ ॥ राजा मूतमुवाचेमौ स्त्रीपुत्रौ परिदाय च ॥ मदानया महारण्ये निःशवं प्रजहीहि तौ ॥१२॥ नृणां यत्र न सञ्चारस्तत्र पुत्रं वधूमपि ॥ नीत्वा वेगेन मृत त्वं परित्यज मदानया ॥९३॥ एवमानाप्य म ददौ रथं मृतस्ततस्तु तम् ।। पुत्रमादाय रात्री च निर्ययों नगरादिः ॥ ९४ ।। पापो यत्नात्याज्यो। पापी जाल्मृतोऽपि दुःगमार। भोग विना फर्य पापडयः। इनि रिचार्य सूनभायाह । मदाजया बीपुत्री गृहीचा, निर्जनारण्यं नाया, तर नि.शङ्ग त्यति । स तयेति रथे ताादाय पुराहियेयो। रा बान्धवा दात्यो दाताच विरहार्ता भृशं मदुः। १ गदी.का. २ माया.

·९७८ श्रीगुरुसंहिता राश्या दास्यश्व दासाथ पिता मातापि बान्धवाः ।। दुःखेन महता व्याप्ता रुरुदुविरहातुराः ॥१५॥ लोका नागरिकाश्चापि प्रोचुर्दुःखेन पीडिताः ॥ अहो यत कुतो राजा हन्ति पुत्रं वध्मपि ॥ ९६॥ सौ निधाय रथे भूतो जगाम गहनं वनम् ॥ न यन नरसञ्चारस्तत्र तत्याज तावुभौ ।। ९७ ।। निवृत्य सूत आगत्य राज्ञे सर्व न्यवेदयत् ।। राजन्ननुन्नया तेद्य त्यक्तौ तौ विजने वने ॥९८॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्राहापरां त्रियम् ॥ त्यक्ता वने सपत्नी ते तच्छत्वापि जहर्ष सा ॥९९।। रानी मुतेन सहिता कष्टेनातीर दुःखिता ।। अमोदकाम्या रहिवा स्थितारण्ये नृपजिते ॥१०॥ सोहमायांद्राजपत्नी कुमारेण युवादिता ।। अशाताभिगतिस्तन्वी प्रस्ताभूत्कष्टकाश्मभिः ॥१॥ टोका दुःखिता अनुः। अहो राजाऽयं पुरः सापुत्री पुतो मार- पन.नि ॥९९॥ सूनस्ती गहनं निर्जन वन नया रात्र पिया पुनरोप राजे म्यवेदयत्। सनाया गजायपत्री तशा सापि माद । पने रापुर राझी मौकुमादिशातरगतिः कण्टकारागि:

·भक्तिकाण्डे अ.५० ९७९ कटे वालं समादाय मन्द मन्दं ययौ सती ।। निजकर्म च संस्मृत्य प्राह सा किं करोम्यहम् ॥ २॥ एकला साऽवला लोला पर्यटन्ती बनादनम् ।। व्याघ्रान्सिहान्महाहिस्रान्सपानपि ददर्श सा ॥३॥ सा प्राह जीवितेनालं मी व्याघ्रो भक्षतु द्रुतम् ।। कोपयोगोत्र पापिन्या दुष्टाया जीवितेन मे ॥ ४ ॥ इत्युक्त्वा प्राप्य मूछों सा पुनरुत्थाय दैवतः ।। ततोऽग्रतोऽग्रतोऽरण्यं गच्छन्ती दुःखिताभवत् ॥५॥ तृपितापि न लेभेऽम्बु णैश्चातीव दु:खिता। व्याघ्रसपहरीन्दृष्ट्वा चकिताभृत्पदे पदे ॥ ६॥ सालायकान्कान्दृष्ट्वा वेतालान्त्रमराक्षसान ।। मुक्तकेशी रुरोदोधैर्गच्छन्ती सानुपानहा ॥७॥ पीडितानपानयर्जितापि कटे घाटमादाय स्थकर्म स्मारे स्मारं प्राह । निर्जने यने एकलाबलाई किं करोमि। सर्पयातायो दृश्यन्ते । जीनितनालं। एते मी मक्षतु । पापिन्या दुलायाःकोपयोग इति मूर्टितापि पुनरूयाय मन्दं मन्दमो गत्या तृपिता जलं न लेमे। मणापि पदे पदे।। १०६॥ प्याप्रसाटाकवेतासमराक्षसादीन्दृष्ट्या मुक्तकेशी १. सिंहान्.

·९८० श्रीगुरुसंहिता एवं महावनं राज्ञी पर्यटन्ती ददर्श गाः॥ किश्चिदाश्वास्य चात्मानं मन्दं मन्दं ययौ पुरः ॥८॥ राज्ञी गोरक्षकान्वैश्यानुपेत्यातीव दुःखिता॥ प्राहायं तृपितो बाल उदकं कोपलभ्यते ॥ ९॥ गोपाला ऊचुरासन्नो ग्रामोऽयं मन्दिराणि तु ।। यहूनि तेऽनमुदकं चापि लभ्येत निश्चितम् ॥११०॥ इत्युक्त्वा दर्शयामासुमाग मन्दं व्रजेति सा॥ तैरुक्ता पुत्रसहिता वनिता ग्राममागता ॥११॥ नार्यो नराव तत्रत्या दृष्ट्वातीव मनोहराः ।। प्राप्य किश्चित्समाधानं राज्ञी पप्रच्छ ताः स्त्रियः॥१२।। अस्मित्राष्ट्रेऽस्ति को राजा मुदिता भान्ति मे प्रजाः॥ इत्युक्तास्ता जगू राजा वैश्यः पुण्यो महाधनः॥१३॥ पनाकर इति ख्यातो दयालुः पुण्यवान्स च ॥ निश्चयेन सपुत्राया रक्षणं ते करिष्यति ॥ १४ ॥ स्रोद। ततोऽग्रे गाः दृवात्मानमाश्वास्य, मन्दं मन्दं गला गोरक्षा- नाह । तृपितो बाल उदकं शेति । त ऊचुः । सगीपेऽयं प्रामस्तत्रानं जलं च लभ्यतेति मार्ग दर्शयामासुः । सा च प्राममेत्य तन नारीमनो- हरानचि दृष्ट्वा समाहितापृच्छत् । कोऽत्र राना ! मजा हष्टा भान्ति । त ऊचुः महाधनः पुण्यात्मा दपादः पभाकराख्यो पैश्यः ।

·भक्तिकाण्टे अ. ५० ९८१ इति तासु बदन्तीपु वश्यराजगृहादपि ।। दास्यो यदृच्छया प्राप्तास्तस्या राजस्त्रियोऽन्तिके||१५|| तामिः पृष्ट्वादितः सर्व तामादाय पुरं ययुः ।। स्वामिने सर्ववृत्तान्तं राश्यास्तस्या न्यवेदयन् ॥ १६॥ दृष्ट्वा तां वैश्यनायोऽपि कृपया परयावृतः ।। अन्तनात्वा राजपत्न्य प्रददौ मुखमन्दिरम् ॥१७॥ तवृत्तान्तं स्वयं पृष्ट्वा वणिग्राजः कृपान्वितः।। दत्वास्या अन्नवसने पालयामास मात्वत् ॥ १८ ॥ ततः सा वैश्यनगरे कश्चित्कालं नृपप्रिया ।। स्थिता सामुद्रणवस्ता न शान्ता औपधैर्ऋणाः ॥१९॥ प्राणान्तिकव्यथां प्राप्य राजपत्नी मुदुःखिता। वैश्येन रक्षिता चापि वणर्देहोऽतिपीडितः ।।१२० ।। एफस्मिन्दिवसे राश्याः कुमारो व्रणपीडितः ।। ममार मृतं दृष्ट्वा बिललाप नृपाङ्गना ।। २१ ॥ समुतां वां रक्षपियति । अत्रान्तरे राजदास्यत्तत्रागन्य सर्व पृष्ट्वा तां स्वामिसमीपं नीचा न्यवेदयन् ।। ११६ ॥ स च तानन्तर्गृहे नीत्वा । तदृचान्तं शाला, पाटुः कृपयानवनादि दत्वा, मातृवरक्ष। तत्रा- प्योपयंत्रणा न शान्ताः। एतस्मिन्दियसे नणपीटिनः पुनो ममार ।

·श्रीगुरसंहिता क्षणं सा मूर्छिता भूमौ पतितातीव दुःखिता ॥ संस्मृत्य पूर्व स्वसुखं शोकेन महतावृता ।। २२ ।। वणिक्रियः समागत्य वचनैर्दुःखशामकः ।। तां राही योधमायासुस्तदुःखान्तो न चामवत् ।।२३।। स्त्रीभिर्नानाप्रकारैः सा योषितापि नृपाङ्गना। संस्मृत्य माक्सुखं प्राह तात बालक गच्छसि ।। २४ ॥ त्वं राजकुलपूर्णेन्दुरनुक्रोशाकरो मम ।। आनन्दकन्दोऽप्यधुना मां विहाय क यास्यसि ॥२५॥ पति च पितरौ बन्धून्परिहाय त्वदाशया॥ आगतास्मि सुत त्वं मां रक्षितेति विनिश्चिता ॥२६॥ मामनाथं परित्यज्य गते त्वयि नृपात्मज ॥ को मां रक्षत्यतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि कुलनन्दन ॥२७॥ राज्ञी मुवि पतिता दुःखिता मुर्छिताभूत् । बुध्या च पूर्वसुखं स्मृत्वा महाशोकाविष्टाभूत् । वणिपिस्त्रयो दुःखशामकवाक्यस्ता चोधयामासुः । अथापि सा दुःखिताह । हा तात वाल राजकुलपूर्णचन्द्रानन्दकंद । मां विहाय क यास्यसि । पतिपितृवन्धूस्त्यक्त्या लं मे बातेति निश्चयेन त्वदाशमा स्थितामनाथो मां त्यक्त्वा क गच्छसि ॥ १२५ ॥ को १कृपाकरः, ·भत्रिकाण्डे अ. ५० ९८३ एवं सा राजवनिता शोकेनातीव दुःखिता। दृष्ट्वा नागरिका राही दुःखितां तेऽपि दुःखिताः।।२८॥ दुःखेभ्यः सकलेभ्योऽपि पुत्रशोको महानलः ॥ भस्मीकरोति यो जीवत्पितरावपि निश्चितम् ॥ २९॥ राश्यां सुदुःखितायां तत्पुत्रपूर्वोपकारवित् ।। स्वेच्छया ऋपमो योगी महाज्ञानी समागतः ॥१३०॥ तं योगीश्वरमायान्तं दृष्ट्वा वैश्योऽभिवन्ध च ॥ पाद्याादिभिरापूज्य तोपयामास तं मुनिम् ॥ ३१ ॥ मुनिः प्राह विशं केयं शोचतीह महास्वरा ।। किमर्थ क्रियते शोकः सर्व कथय मे वणिक् ॥ ३२॥ ततः शशंस वैश्येशो योगिने सर्वमादितः॥ योगीश्वरः कृपालुः स तस्या निकटमाययौ ॥ ३३॥ योगीश्वरः प्राह राजि मौद्याच्छोक करोप्यहो।। को जातः कुत आयातः को मृतः क पुनर्गतः ॥३४॥ मां बातेति दुःखिता। तां दृष्ट्वा नागरिकस्त्रियोऽपि दुःखिताः । सर्व- शोकेभ्यः पुत्रशोको महानलो जीवस्पितरावपि भस्मसात्करोति । अत्रान्तरे पूर्वोपकारज्ञो झानी ऋषभयोगी तत्र प्रातः । सस्तं सम्पूज्य तोफ्या- मास । मुनिराह । फेयं महास्वरा फिम शोचति । ततो वैश्यः सर्व न्यवेदयत् । कृपापमस्तस्याः समीपमागत्य तां प्राह । हे राजि ! मौदयादयं शोकः। को जातः । को मृतः। कुत आयातः । कथा ·श्रीगुरुसंहिता आत्मा तु नेदृशोऽदृश्यो दृश्यो देहस्तु भौतिकः ।। च्यक्तोऽप्यव्यक्ततां याति फेनो गङ्गोदके यथा ||३५|| पृथिव्यप्तेजोवातानविकारो देह एष तु ॥ लिङ्गदेहेन सहितो यावत्कर्मात्र विष्ठति ।। ३६ ॥ पश्चापि पञ्च गच्छन्ति देहः कर्मात्यये जडः।। पतत्यात्मा तु नैवातः शोको व्यर्थोऽयमीदृशः ॥ ३७॥ गुणतो गुणसम्भृतिनिजकर्मानुसारतः॥ भ्रमते कालवेगेन लैङ्गोऽयं वासनामयः ।। ३८ ।। सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतितोऽभवन् । 'त एव कर्मसङ्गेन नित्रभन्तीह देहिनम् ॥ ३९ ॥ सत्वेन देवतां याति रजसात्र मनुष्यताम् ।। विर्यक्त्वं तमसाधश्च नैर्गुण्यं च गुणात्यये ॥ १४०॥ गतः । नेहगारमाऽदृश्यः। दृश्यो देहस्तथाविधो भौतिको जलफेनवत् ।। १३५ ।। पञ्चभूतविकारः स्थूटदेहो यावदारब्ध लिङ्गेन सहात्र तिष्ठति । फर्मात्यये तद्वियुक्तो जडोऽत्र पतति । ईदृशः शोच्यः किं ? लैंगोऽपि गुणोत्यनिजकर्मतः वासनामयः कालवेगाझमते । प्रकृतिगुणा एवं कर्म- समतो जीवं बातन्ति । सत्वेन देवत्वं । रजसा नरत्यं । तमसा तिर्यक्त्वं चैत्र शसत् । गुणात्यये तु नैर्गुये । अन्ते प्रवृद्धगुणो नश्वरं देवं १मुक्ति.

·भक्तिकाण्डे अ. ५० - अवृद्धो यो गुणस्तेन प्रलयं याति देहभृत् ।। स याति नश्वरान्देहान्दैवमानुपराक्षसान् ।। ४१।। संसारेऽस्मिन्वर्तमानो निजकर्मानुसारतः ।। सुखं वा यदि वा दुःखं स्वार्जितं यद्भुनक्ति तद।।४२॥ यः कोटिकल्पवयुः सोऽपि चान्वे मरिष्यति ।। यूयं वल्पायुपो मा आयुःस्थैर्य कुतो हि वः॥४३॥ अत एव युधो नैव जन्मना मोदवेयवा ॥ मरणे समनुप्राप्ते दुःखं नैव करोति च ।। ४४ ।। यदा गर्ने समुद्भूतस्वदा मृत्युः सहागतः ।। मृत्युल्येपि तारुण्ये वार्धक्येवश्यमेव हि ।। ४५ ।। यस्यास्ति यावदारब्धं तावत्तस्यात्र जीवनम् ।। मायामोहावृया दिसम्बन्धेनैप बध्यते ॥ ४६॥ मानुपमासुरं वा जन्म प्रापयति । एवं कर्मानुसारेण स्थार्जितं मुखं दुःखं चा भोग्य । फल्यायुपोऽप्यन्ते मरिष्यन्ति । नृणां तु का कथा । अतो बुधो जातस्य हर्ष मृतस्य शोकं च न करोति ।। १४४ ॥ मृत्युः सहैवायातः। बाल्ये तारुण्ये वाक्ये वावश्यं मृत्युः । यावदारब्धं जावितस्य पुत्रादिसम्बन्धेन मायामोहाटोको बध्यते । पद्धारा लिखितं १पुत्रादि.

·९८६
श्रीगुरुसंहिता
यन्मूर्तीि लिखितं धात्रा तदलंध्यं सुरैरपि ।।
कालकर्मोलंघने तु कः शन्नोतीह पामरः ॥ ४७॥
कुतः शोचसि मातस्त्वं समादायाध्रुवं वपुः ।।
यदीच्छस्यात्मनः श्रेयस्तहीशं शरणं ब्रज ॥४८॥
कोऽपि कस्य न सम्बन्धी तथा चेत्पूर्वजन्मनि ॥
कस्य त्वं जननी स्त्रीर्षा के वा सम्बन्धिनस्तव ॥४९॥
अत एव विचार्येदं शोकं मा कुरु निष्फलम् ।।
यदीच्छस्यात्मनः श्रेयस्तहीशं शरणं व्रज ॥ १५०॥
इति योगीशवाक्यं सा श्रुत्वा नत्वाब्रवीत्प्रभो।।
भूत्वापि भ्रएराज्याहं संप्राप्तास्मीदृशी दशाम् ॥ ५१ ।।
अरण्ये पतिता दैवात्पित्यन्धुवियोजिता ॥
प्राणग्रियस्य पुत्रस्य कांक्षया जीविता चिरम् ॥ ५२ ॥
तस्येशी गति ता ततः किं जीवितेन मे ।।
अतो भवतु मे मृत्युरित्युक्त्वा तत्पदेग्रहीत् ॥ ५३॥
ताड़ने का शकः । हे मातः शवं धृत्वा कुतः शोचास । स्वहितेच्छा
चेतहाशं शरणं बज | संबधो नियतधेत्य पूर्व कस्य का वासीः।
फेया ते सम्बन्धिनः । इदं विचार्य शोकं मा वुर्विति श्रुत्वा नत्या साह ।
प्रभो । राज्यभ्रष्टाहमिही दशा प्राप्ता । अरण्ये पतिता। पित्रादिवि-
युक्तापि पुत्राशयार स्थिता, तस्येहग्गतिधोकामिति तत्पदे दधौ ॥५३॥

·भक्तिकाण्डे अ. ५० इति निर्विष्णचित्तां तां दृष्ट्वा योगी कृपान्वितः ।। पूर्वोपकार संस्मृत्य प्रसनोऽभूत्स तत्क्षणम् ।। ५४ ॥ स भस्मालेप्य तन्मूर्ति चिक्षेपास्ये च मन्वितम् ।। सहसा ग्राण आयातो मृतोऽपि च स उत्थितः ॥५५॥ उत्थायोपाविशद्धालो दिव्यकान्तिप्रभूव सः॥ वणा मातुः सुतस्यापि प्रणटा दिव्यरूपिणः ॥५६॥ राजी पुत्रेण सहिता योगिराज ननाम तम् !! कृपावानृपमो योगी ताभ्यां भस्मान्यदर्पयत् ।। ५७ ॥ मुवर्णकान्तिः शरीरे तदा जाता तयोर्द्वयोः ।। तदा देवावित्रोमो तौ शुशुभातेऽतियोभनौ ।। ५८ ॥ योगीश्वरः प्रसन्नोऽभूत्स च ताम्यां ददौ वरम् ।। जरापि न भवेद्देहे दायं वां सर्वदा भवेत् ।। ५९ ।। निर्विष्णां तां दृष्ट्वा दयालयोंगी पूर्वोपकारवशासना, प्रेतमा मन्त्रितं मम्म चिक्षेप । तनः सहमा गत्तमाणोऽपि स जीमनुत्थितः । स दिव्य- कान्तिस्पाविशत् । तस्य रास्याश्व मणा नहाः । सपुत्रा राही मुनि ननाम। स भस्म ददौ । तद्वारणात्ती देवरदियकान्ती जाती। योगीश आह । घां २ कार्यकारणस्माणि पंचभूतानि. ३ दिन्यापिणः मुतस्ये- १ मुस. त्यन्चयः, ·“९८८ श्रीगुरुसंहिता भद्रायुरिति विख्यातः कीर्तिमान्मविता मुतः ।। राज्यं करिष्यति चिरं पितुरप्यधिकर्गुणैः ।। १६० ।। इति प्रसनो योगीशो वरं दत्वा ययौ नृप । एवं सत्पुरुषस्यैव दृष्टयारोग्यमभृत्तयोः ॥ ६१॥ राजनाजस्फोटकोऽयं शाम्येत्ते साधुसेवनात् ।। चिन्तां मा कुरु भक्त्यैव साधुपादौ वह ।। ६२ ॥ इति विप्रवचः श्रुत्वा नत्वा राजाब्रवीत्पुनः॥ विन वास्ते सत्पुरुषः कृपां कृत्वा बदाधुना ॥ ६३॥ दर्शनार्थ गमिप्यामि तस्य यद्दर्शनान्मम ।। भविष्यति किलारोग्यमिति मे निश्चयोऽभवत् ॥६४॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा प्राह गन्धर्वपत्तने । भीमातीरेऽस्ति परमपुरुपो भगवानिव ।। ६५॥ तस्य दर्शनमात्रेण तवारोग्यं भविष्यति ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा स राजा निर्ययौ ततः॥६६॥ दृढदेहे न जरा भवेत् । भद्रायुः मुतोऽयं कीर्तिमान्जनकाद्गुणैरधिकश्चिरं राज्यं करिष्यतीति स वरं दत्वा ययौ । एवं साधुदृष्टयारोग्यं जातं । हे राजन्स्फोटकशान्तिर्भवेत् । चिन्ता मास्तु । दृढं साधुपादं धारय ।।६२॥ राजाऽऽह । फास्ते सत्पुरुषः कृपया यद । तदर्शनार्थ यास्यामि आरोग्य भवेदिति मे निश्चयः । विप्र आह. भीमातीरे गन्धर्षपुरे सपुरुषोऽस्ति तद- र्शनमानात्तयारोग्यं भविष्यतीति श्रुत्वा, राजा श्रीगुरुदर्शनार्थ चतुरङ्ग- ·भक्तिकाण्डे अ.५० ९८९ श्रीगुरोर्दर्शनार्थ स प्रयाणमफरोद्रुतम् ।। चतुरङ्गरलैर्युक्तो गन्धर्वनगरं ययौ ॥ ६७ ॥ ग्राममेत्प स पप्रच्छ लोकान्संन्यासिरूपधृक् ।। श्रुतोन तापसोऽस्तीति स कुत्रास्ते नुवन्तु माम् ॥६८॥ तदा सर्वेऽपि ते मीतमीता आहुः परस्परम् ॥ श्रीगुरुं पृच्छति म्लेच्छः किमतोच भविष्यति ॥६९॥ पुनः स कुपितो राजा प्राह तदर्शनाय हि ॥ आगवोऽस्मि स कुत्रास्ते भवन्तो दर्शयन्तु मे ॥ १७०॥ तत आहुश्च ते लोका अनुष्ठातुं जगद्गुरुः ।। गतः सङ्गममायाति मध्यान्हे मठमत्र तु ।। ७१ ।। म्लेच्छराज इति श्रुत्वा निवार्यान्यान्स्वयं तदा ।। आन्दोलिकास्थितो यातः श्रीगुरोर्दर्शनाय सः ॥७२॥ श्रीगुरुं दूरतो दृष्ट्वा पादचारेण स नजन् ।। उपेत्य श्रीगुरुं भक्त्या नत्वा दूरे व्यवस्थितः ।।७३ ॥ सन्यैः सह प्रतस्थे । गाणगापुरमेत्य लोसमाह । कश्चित्तापसोऽत्र कुलास्ते तन्मे शंस इति श्रुमा भीतो लोकोऽन्योन्यमाह । म्लेच्छः श्रीगुरुं पृच्छति किमतोऽत्र भविष्यतीति । राजा कुपित आह । तद्दर्शनायागतोऽस्मि त कुत्रास्ते में कथय । टोफ आह । अनुष्टातुं सङ्गमं गतो मयान्हे मठमेष्यति ॥७२॥ तदन्या राजा सर्वानिवार्य स्वयं गया दूरानीगुरु हवा पादचारी प्रजभक्त्या समुपेत्य नगा दूरे स्थित तं दृष्ट्वा श्रीगुस्राह ।

·श्रीगुरुसंहिता . श्रीगुरुः प्राह तं दृष्ट्वा तदा रे रजकानुग ।। क तिष्ठसि चिरादेव दर्शनार्थमिहागतः ॥ ७४ ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं म्लेच्छो ज्ञानी बभूव सः॥ स्मृत्वा पूर्वभवं तं च साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥७५॥ सगद्गदः सरोमाञ्च आनन्दाश्रुसमाप्लुतः ॥ लोलगात्रो अभूवासौ श्रीगुरोः पादुकोपरि ॥ ७६ ॥ पूर्वजन्म स च श्रुत्वा रुरोदातीव विव्हलः ।। करौ सन्धाय सानन्दं तुष्टाव श्रीगुरुं परम् ।। ७७॥ स राजा श्रीगुरुं प्राह कुतो मां समुपेक्षसे ॥ विदेशस्थोऽभवं युप्मत्पादसेवापराङ्मुखः ।। ७८ ॥ गृहान्धकूपे गहने घोरेऽहं पतितोऽस्म्यहम् ।। मत्तः प्रमादमद्येन विस्मृत्य चरणौ तव ।। ७९ ॥ संसारसागरेऽगाधे निमग्नोऽस्मि कुधीरहम् ।। मायाजालाघृतस्तेऽघिस्मृतिर्मेऽभूत्सुदुर्लभा ॥१८० ॥ सेवक रजक ! कतिष्टसि । चिरादर्शनायागतोसि । स तद्वाक्यं श्रुत्वा, पूर्वजन्म स्मृत्वा, साटा नत्या, गद्गदवारोमाञ्चितः, सानन्दाचस्तत्पादुको- परि टोलदाः पूर्वजन्म स्मृत्वातीय विव्हलो रदन्नत्वा गुरुं प्राह । कुतो मागुपेक्षसे । स्वत्सेवापरामुखो विदेशस्थोऽभवं। गृहान्धकूपे पतितः । प्रमत्तस्ते पर्द विस्मृरय मायाजालावृतोऽस्मि । तेनिस्मृतिर्दुर्लभा जाता- ·भक्तिकाण्डे अ. ५० ९९१ सनिधान निधानं त्वां मतिहीनो न वेड्यहो।। नाप्यज्ञानतमोहत्ते चरणस्मरणं मम ।। ८१ ।। नोपेक्षसे स्वमतान्त्वमिति में निश्चयोऽप्यहो। स्वामिन्नज्ञानसिन्धौ मां कुतः क्षिपसि सूरत ।। ८२ ।। तदर्थमागतोऽस्म्यद्य प्रभो मामुद्धरोद्धर ।। भवामीतोऽघ्रिदासस्ते दुःखदैरलमुद्भवैः ।। ८३॥ एवं स बहुशः स्तुत्वा म्लेच्छराजो ननाम तम् ।। भक्तं श्रीगुरुराहाङ्ग कामसिद्धिर्भवेत्तव ।। ८४ ॥ राजोवाच गुरो राजस्फोटकोऽङ्के समुद्न्तः॥ नितरां व्यथयत्येतं कृपादृष्टवा विलोकय ॥ ८५॥ इति राजवचः श्रुत्वा सस्मितास्योऽवदद्गुरुः ।। नास्त्यङ्के स्फोटकः कास्ते तं मे दर्शय सत्वरम् ॥८६॥ ज्ञानहचे पदं समीपस्थमपि न जाने । १८१॥ वं मतानोपेक्षसे । भयापि कुत्तोऽज्ञानसिन्धी मा लिपसि । जन्मनाल ! तेऽभिदासो भनामि । मामुदर। एवं स्तुत्वानमन्त श्रीगुरुराह । ते कामसिद्धिर्भीत् । रानात् । भक्के स्फोटको नितरां व्यथयति । कृपादृष्ट्या पश्य । श्रीगुरुराह । बास्ते दर्शय । स राजा? स्फोटकमदृष्ट्वा नत्ला चकित माह । स्वामिन् ते १मुयतइत्यपिपाट: २ इतःपर. ३ जन्ममि.

·९९३ श्रीगुरसंहिता इत्युक्तश्चकितो राजा प्राक् सन्तं स्फोटकं च सः॥ अदृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्रणनाम गुरोः पदे ॥ ८७१। राजोवाच गुरो स्वामिन् प्रसादात्ते समृद्धिमत् ॥ राज्यमैश्वर्यसहितमनुभूतं मुदा प्रभो ॥ ८८॥ पुनाः पौत्राथ मे दृष्टा मनो मे तृप्तिमाययौ । एकः कामोऽवशिष्टो मे मदैश्वर्य विलोकय ॥ ८९॥ भक्तवत्सल नाथ त्वं वासनां मे अपूरय ।। संसारधुरमुरिझत्य पदे लीनो भवामि ते ॥१९॥ गुरुः प्राहास्मि संन्यासी यति छपुरे तव ॥ कथं मे गमनं यत्र महापापानि सन्ति हि ॥ ९१॥ यूयं हि यवना जीवहिंसा युष्मत्पुरेऽहहा।। गोहत्याः सन्ति हा कष्टं हत्यां मा कुरु सर्वथा ॥१२॥ प्रसादात् समृद्धं राज्यमनुभूतं, पुत्राः पौत्राश्च घटा, मनो मे तृत। हे मतवत्सल ! ममैश्वर्यं विलोकय । अमुं मे काम पूरय । ततः सर्व सन्यस्य ते पदलोनो मवेयम् । श्रीगुस्साह । संन्यासिनो मे म्लेच्छराज्ये गमनं कथं। पत्र महापापानि ॥ १९१॥ हिंस्रा गोहत्याः कुर्वन्ति । हत्या मा कुर। स तथेत्यङ्गीकृस्याह । दूरतो बीक्ष। अहं ते पुरातनी १मार, ·भक्तिकाण्डे अ. ५० ९९३ तथेत्पङ्गीकृत्य सर्व राजा नत्वाघ्रीद्गुरो ।। दूरवो बीक्ष वे दासोऽस्म्यहमेव पुरावनः ॥ ९३ ॥ योऽयं प्राग्रजकः सोऽहं स्वामिवाक्यान्नृपोऽभवम् ।। सुखं चाप्यनुभूतं मे जातिरेकैव गर्हिता ।। ९४ ॥ त्वत्पाददर्शनात्सधः सन्तुष्टं मे मनः प्रमो॥ पुत्रादीन्दर्शयित्वा ते ततो दासो भवामि ते ॥ ९५ ॥ एवं स प्रार्थयामास विनयावनतो नृपः ।। भूयो भूयः प्रणम्यैव दयनीयतमोऽभवद ॥९६ ॥ गुरुर्विचारयामास प्रकाशो मेऽभवत्ततः॥ नीचा अपि समायान्ति कलौ स्थेयं न चाग्रतः ॥१७॥ तद्गौतमीमहातीर्थ गत्वा हि सिंहगे गुरौ।। अदृश्योऽहं भविष्यामि वर्तमाने कलौ घुगे ।। ९८॥ गुरुरेवं विनिचित्य तथेत्युक्त्वा स सङ्गमात् ॥ निर्ययो म्लेच्छराजस्तं पालके समुपाविशत् ।। ९९ ॥ । योऽहं रजकः स एव स्वामिवाक्याद्राजाऽभत्रं मे सुखं चानुभूतं । अशाजातिरेवैका गर्हिता। स्वदर्शनानुष्टोऽस्मि । पुनादीन्दर्शयित्या ततस्ते दासो भनामीति विनयेन प्रार्य पुनः पुनर्वरन्दे । श्रीगुरविचारया- मास। प्रकाशो मेऽमनींचा अपि दर्शनायायान्ति, नात्र स्थेयं, सिंहस्ये गुरौ गौती गत्याऽदस्यो मवेयं । यतो वर्तमानः कलिः । इति ·९९४ श्रीगुरसंहिता पादुके स्वयमादाय पादचारी तमन्वगात् ॥ गुरुः प्राहारह हयं त्वां निन्दन्ति जना नृप ॥२०॥ राष्ट्राधिपं वदन्ति त्वां जन्म म्लेच्छकुलेऽपि ते ॥ द्विजदास्याद्धसिष्यन्ति स्पृशेत्त्वां जाविदूपणम् ॥१॥ स प्राह कोऽधिपः स्वामिन्सेवको रजकोऽस्मि ते॥ स्पर्शादयोऽपि हेमेव शुद्धोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ २ ॥ राजा त्वमेव सर्वेपां भृत्यस्ते रजकोऽस्म्यहम् ॥ दर्शनं मे पुनर्दत्तं पूर्णा जाता मनोरथाः ॥३॥ एवमुक्त्वा चतुरगान्तुरगान्गुरखे मुदा ।। बहुवर्णान्मदोन्मत्तान्करिणोऽपि व्यदर्शयत् ॥ ४ ॥ सैन्यं तथा चतुरंग चतुरङ्गं सुशिक्षितम् ।। ऐश्वयं च मुदा तस्मै दर्शयामास भूमिपः ॥५॥ विचार्य तथेति नृपमाह । स पादचारी गुरुं शिबिकायामुपवेश्य पादुके गृहीत्वाऽन्चगादू गुरुस्तमाह । अश्वमारुह । त्वां लोको निन्दति ॥२०॥ हे म्छेच्छ! राष्ट्राधिपं त्वां द्विजदासं दृष्ट्वा हसन्ति । जातिधणमपि मवेत् । स आह । को राजा ! ते दासो रजकोऽहं स्पर्शस्पर्शालोहमिव ते दृष्टया पूतोऽस्मि । त्वमेव सर्वेषां राजाऽहं ते भृत्यः, पुनदर्शनं दत्तं । मनोरथाः पूर्णाः । इत्युक्त्वा चतुरङ्गसैन्यमैश्वर्यं च गुरवे व्यदर्शयत् ।

·भक्तिकाण्डे अ.५० ९९५ ततो गुरुर्नृपं प्राह दूरं गन्तव्यमेव ते ॥ मदाज्ञा शिरसा धृत्वा हयमारुह सत्तरम् ॥ ६ ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं शिप्येभ्यो वाहनानि सः।। प्रदायापि स्वयं चाश्वमारुरोह तदा नृपः॥७॥ गुरुदर्शनसतातपरानन्दोऽस्य सर्वथा ।। गगनेऽपि न च स्थातुं प्रयभूव महीभृतः ॥ ८॥ गुरुनृपमुपाहूय यवनं तमुवाच ह ।। त्वं भक्तिमानसि मयि प्रीतोऽस्म्यधमजाऽपि ते॥९॥ तापसोऽहं तु संन्यासी निकालं म उपासनम् ।। त्वत्सङ्गान भवेत्तस्मादुपायं कथयामि ते ।। २१० ॥ उपाय स्वीकुरुप्चेममहमग्रे बजाम्यतः ।। ततो यथामुखं पथावान्वैरागमिप्यति ।। ११॥ तीर्थे पापविनाशाख्ये दर्शनं मे भविष्यति।। इत्याजान्य नृपं तस्य पश्यतोऽन्तरधीयत ॥१२॥ स तमाह । दूरे गन्तव्यं मदाइयाऽश्वमारहेति । ततः शिष्येभ्यो वाहा- न्दत्वा, सोऽश्वमारुह्य, गुरुदर्शनेनातीबानन्दितोऽभूद् गुरुतमाह। वं भक्तोऽसि । संन्यासिनो मे त्रिकालमनुष्यानम् वत्सलात्कथं मवेत् ।।२१०॥ अग्रतो बजामि। त्य पथाद्ययामुखमेहि, पापनाशतीर्थे मे दर्शनं भवेदि- १ वजनैः सह.

·श्रीगुरुसंहिता श्रीगुरुयोगगत्याऽथ शिष्यैः सह मनोगतिः॥ विलीयैव ययौ वेगाद्वैयनगरान्तिकम् ॥१३॥ तीर्थे पापविनाशाख्ये शिष्यैः सह जगद्गुरुः ।। अनुष्ठातुं स्थितस्तत्र दर्शनार्थ ययुर्जनाः ।। १४ ।। सायन्देवसुतस्तत्र नागनाथः समागतः ।। परमानन्दसंयुक्तः पूजयामास तं गुरुम् ।। १५॥ श्रीगुरुं स्वपुरं नीत्वा शिष्यैः साकमपूजयत् ।। उपचारैः पोडशमिभॊजयामास सादरम् ॥ १६॥ सायङ्कालोऽभवत्तावन्नागनाथं जगौ गुरुः॥ म्लेच्छायोक्तं पापनाशतीर्थमेहीति मे द्विज ॥१७॥ तस्मादितो गमिप्यामि विप्रोपद्रवभीतितः ॥ मयि स्थितेऽत्र ते म्लेच्छा आगमिप्यन्ति वो गृहान्॥१८॥ इत्युक्त्वा पापनाशाख्यतीर्थ शिष्यैः समं ययौ ॥ मद्रासनोपविष्टः स दध्यौ स्वात्मानमात्मना ॥१९॥ त्युक्त्या गुरुस्तिरोदधे । स विटीय मनोवेगाच्छिप्यैः सह बर्यनगरा- स्तिके पापनाशीशुष्टातमुपाविशत्। तं दृष्ट्या सायन्देवमुतो नागनाथ एत्य सम्प्रार्य, सशिष्य तं स्वगृहं नीचाऽम्पर्य, सादरं भोजयामास । हाले गुरुग्रह । म्टेच्छायोक्तं पारनाशतीर्थमहीति । तस्मादितो गमिष्याम्यन्यथाऽत्र म्लेच्छा आगमिप्यन्तीत्युक्या श्रीगुरुः शिष्यैः सह सीमय भदासनेनोपविष्टः स्यात्मानं दध्यो। राजा श्रीगुरु सैन्येऽक्षा ·भक्तिकाण्डे अ.५० ९९७ म्लेच्छराजस्तु विस्मृत्य सैन्यमध्ये जगद्गुरुम् ॥ इतस्ततो नावलोक्य चिन्ताविष्टोऽब्रवीदिदम् ॥२२०॥ अहो वताहं गुरुणा नाथेन किमुपेक्षितः॥ मया किमपराद्धं वा यतोऽस्मनिर्गतो गुरुः ॥२१॥ इत्युक्त्वा स पुनः स्मृत्वा तीर्ये पापविनाशके। दास्ये दर्शनमित्युक्त तस्मादये गतः खल ॥२२॥ को जाने तस्य माहात्म्यं कस्तस्यान्तं गमिष्यति । यस्मान्ममोत्तमं देवं तस्मात्तत्पदीक्षितम् ।। २३ ।। राजस्फोटार्तिशान्त्यर्थं कृतं मे गुरुदर्शनम् ॥ महापुण्यप्रभावेण सगवो मे कृपानिधिः ॥२४॥ अयमग्रे गतो नूनमित्युक्त्वा त्वरितं स च ॥ दिव्यं हृयं समारुह्य ययौ चवननायकः ॥२५॥ राङ्वाविंशतिगेन्यूति दिनेनकेन चात्यगात् ।। तीर्थे पापविनागल्ये ददर्श श्रीगुरुं स च ॥ २६॥ चिन्तारिट आह ।। २२० ।। वत गुरुर्मामुपेशते कि ! किमपरादमि- युक्त्या तीर्थ दर्शनं दात्य इत्युक्तं स्मृत्वाऽऽह | फोऽस्य भानाम्य बेति।" मे देयमुत्तमं ततस्नदर्शनं जानं । स्मोदार्तिशान्त्यर्धमन्य महापुण्योदया- स्कृपाधिष्टः ! नूनमने गतस्ततोऽहं शी यात्य इत्यश्वमारस्य, राजक- दिनेन द्वाविंशनिगम्यूनिमितिदेशे पापनाशतीर्थमेय, श्रीगुरुं धाऽतीय १ अरमामझायात २ चमत्वारिंशतकोशपया. .

·८९९८ श्रीगुरुसंहिता अतीव हष्टचित्तः स ववन्दे श्रीगुरोः पदे । स मक्त्या प्रार्थयामास पावनं कुरु मे पुरम् ॥ २७ ॥ तथेत्युक्तः स नगरं मुक्ताजालैरलंकृतम् ॥ पताकाध्वजसकीणं निन्ये श्रीसद्गुरुं मृदा ।। २८ ।। गुरुमान्दोलिकायां स उपवेश्य स्वयं नृपः ।। पादचारी पुरं निन्ये रत्नै राज्य भक्तितः ॥ २९ ॥ एवं महोत्सवैर्निन्ये गुरुनाथं पुरं नृपः ।। म्लेच्छाः सुविस्मिता जाता राजकर्म निरीक्ष्य तद ॥२३०॥ ऊचुः परस्परं म्लेच्छा अहोऽयं द्विजमर्चति ।। अनाचारोऽभवद्राजा स्वधर्म यो जहाति हि ।। ३१ ।। येषां न वीक्ष्यमस्माभिर्मुखं तानेप सेवते ॥ धर्मभ्रष्टस्त्वयं नष्टो नेष्टा चेष्टाऽस्य वा इति ॥ ३२॥ अभूद्विप्रकुलं हृष्टमूचेऽयं पुण्यवान्नृपः ।। विप्राणां सेवको जातस्ततः साधु भविष्यति ॥ ३३ ॥ हयो नत्वा, मे पुरं पावयेति मक्त्या प्रार्थयत् । गुरुणा तथेत्युक्तः स मुक्ताजालालङ्कृते पताकाध्वजसकोण पुरे शिबिकास्थं गुरुं प्रविश्य स्वयं पादचारी सन्नत्नदीपैन राज्य, महोत्सवेनान्तःपुरं निन्ये ॥ २२९।। विस्मिता म्लेच्छा ऊचुः । अहो स्वधर्म त्यक्त्वाऽनाचारो राजा द्विज- मर्चति । यन्मुखं न वीक्ष्यं तं सेवतेऽयं भ्रष्टः। द्विजा ऊचुः। पुण्या- माऽयं राजा विप्रसेवकोऽभूदतः साधु भविष्यति । नायं ब्रह्मद्वेपी ज्ञानी ·भक्तिकाण्डे अ. ५० ९९९ ईयाजा सुस्वभावः पुण्यवान्जानवानपि ।। ब्रह्मद्वेषी न चातोऽयं पुण्यश्लोको न संशयः॥ ३४॥ लोका नागरिकास्त्वेत्य प्रणेमुमक्तिमाविताः ।। पादचारिणमालोक्य भृपं सर्वेऽपि विस्मिताः ॥३५॥ केचिदाहरहो नायं नरो देववरोऽस्त्यपि ।। यतोमुममजदाजा दृष्टं चित्रं कलौ युगे ॥६६॥ इति ब्रुवत्सु लोकेषु संस्तुबत्सु च बन्दिपु ॥ वाद्ययोर्गुरुं राजा दृष्टो निन्ये परं पुरम् ॥ ३७॥ आच्छाद्य मार्ग स च दिव्यवस्ने- नाला पुरद्वारममुं समंतात् ।। स भ्रामयित्वा बहुरत्नजावं जहाँ दरिद्धाः मुखिनो यतः स्युः ॥ ३८॥ एवं समानीय महोत्सवेन ततोऽग्रवोऽमृल्यमुवस्वसईः ॥ आच्छादितेनव पया पुरान्त- निन्ये शनैः श्रीगुरुमात्मकामः ।। ३९ ।। पुण्यश्लोकः। नागरिका गुरुं माया प्रणम्य, पादचारिभूपं दृष्ट्वा विस्मिता आहुः। नायं गुरुनरः किं तु देवररोजो राजाऽर्चति चिनं कलौ दृष्टं। राना बन्दिपु स्तुरभु याद्यवोपर्गुरु गोपुरं निन्थे। ततो दिव्यास्त्रा. च्छादितमार्गेण गुस्मनीनयत् । तत्समन्ताहुरत्नानि प्रामयिन्वाज्यजत्तेन दरिद्राः मुन्दिनो जाताः । एवं शनैर्गुरुमन्तानन्ये ।। २३८ ॥ श्रीगुरु- ·१००० श्रीगुरुसंहिता दिव्याम्बराछन्नपथं पदाभ्यां योग्यर्चिताभ्यां भगवाञ्छनैः सः॥ आभूपयन्वाधनिनादजुष्टं ययौ नृपान्तःपुरमाप्तकामः ॥ २४० ॥ सिंहासने रत्नवरौयजुष्टे शिष्टेप्टजुष्टं यतिनामभीष्टम् ।। अमीटदं रिष्टदमार्तबन्धुं मुदोपवेश्य प्रणनाम भूपः॥४१॥ संस्थाप्य सर्वान्यहिरेव चान्या- ञ्छिप्यचतुर्भिः सहितं हितं तम् ॥ सिंहासने साधु सुखोपविष्टं स वीजयामास नृपः स्वयं तु ॥ ४२ ॥ अन्तःपुरःस्थाः सकलाः सुशीला लीलाविलोला महिला नृपस्य ।। एपीडशो वेणिविराजितास्ता भक्त्या प्रणेमुः ससुता नताशाः॥४३॥ योगिध्येयपादाम्पा दिय्यवनाच्छन्नमार्गमा पयवाचनादपुष्टं पुरै विवेश। सर्वान् यहिः संस्थाप्य चतुर्भिः शिष्यैः सह श्रीगुरुमन्तीत्या रत्नाश्चित- सिंहासने उपवेश्य गत्या राजा स्वयं बीजयामास । ततः सुशीला भूपिताः १प्रियः ·भक्तिकाण्डे अ. ५० १००१ - प्रणम्य राजा प्रणमध्य सर्वा- न्सन्तिरस्थं गुरुमाषमापे ॥ स्वामित्कृतार्थोऽस्मि तवाऽगमेन तवागमेनापि मुदूरधूतः॥४४ ।। तुष्टो गुरुस्तस्य नृपस्य भक्त्या प्रीत्याऽप्युपाय नृपं स्वभक्तम् ॥ दत्वाऽऽ शिपो हृष्टतरं वरन्तम् संसारवाः कुशलाद्यपृच्छन् ॥ ४५ ॥ पप्रच्छ भूपं भगवान्प्रदृष्टो हृष्टं मनस्ते विपर्यन वाऽङ्ग । अद्यापि किं वाञ्छसि चेन्नृप त्वं प्रबेहि मां विस्तरतोऽप्यशङ्कम् ॥ ४६॥ राजाश्वदन्मे सुचिरं हि राज्य प्राज्यं प्रमो भुक्तमतो न तोपः ॥ स्वामिन्दयस्वान्तरितांघिसेवां भवान्वितायार्पय मे न चान्यत् ॥४७॥ समुता राजत्रिय एत्य भक्त्या प्रणेमुः। प्रणतो राजा सान्प्रगमध्याह। शास्त्रगहितोऽम्यहं तवागमनेन कृताओंऽस्मि । तुष्ठो गुरुः प्रीत्याऽऽशियो दत्या तमाह । ते मनो हट, बाऽन्यत्किमच्छति, निःश बद ।।२४६॥ साह | चिरं राज्यं मुक्तं नातस्तोपोऽन्तरितां ते पादसेवां देहि । १ आगमनेन. ३ राज्यात २ वेदेन, ·'१००२ श्रीगुरुसंहिता इत्युक्तवन्तं गुरुरामभापे श्रीपर्वते ते मम दर्शनं हि ॥ भवेदिमा राज्यधुरं सुताय प्रदाय शैलं द्रुतमेहि भक्ता४८|| इत्थं समाश्वास्य तमश्रुसान्द्रं गुरुः प्रतस्थे विरहाक्षमः सः ।। श्लक्ष्णं वभापे भगवन्मदेहि ज्ञान यतस्ते सततं स्मृतिः स्यात् ।। ४९ ।। कृपानिधिः श्रीगुरुनाथ आह ज्ञानं तवास्तूपशमालयं हि ॥ उदीर्य चैवं स च शिष्ययुक्तो गोदावरी प्राप स पापहारी ।। २५० ॥ गङ्गां पुनान इव देवनराधभङ्गा स्नात्वा सुशीतलजले विमलेऽप्यसङ्गः ॥ सङ्गम्य शिप्यसहितोऽमरसूतिमीमा- सङ्ग स्थितोऽस्य महिमा जगति ह्यसीमा ॥५१॥ नान्यद्दयस्व | श्रीगुरुराह । राज्यधुरं पुत्राय दत्वा श्रीशैलं गच्छ। तत्र मे दर्शनं भविष्यति । पुनः सान्द्रायुविरहाक्षमो राजाऽऽह । भगवज्ञानं देहि। यतस्ते सततं स्मृतिः स्यात् । तथेत्युक्त्वा सशिष्यः श्रीगुरु- गोदावरीमेत्य, तां पुनान इव. विमले तज्जले मात्या, भीमामरजासङ्गमं १अमरजा, ·भक्तिकाण्डे अ.५० १००३ दृष्ट्वाऽथ तं मजक्रमाविकलोकवर्गा भर्गाममस्तविरहार्तिमपास्ततिम् ।। सारार्तिकाः कुतुकहेतुमहेतुमीशं त्रीशं प्रणेमुरमयमदमादरेण ।। ५२॥ प्रासे गुरौ जीव इवेंद्रियाण्यु- चस्युः पुरं नेतुममुं द्विजास्तान् ।। प्रोचे गुरुः ख्यातिरतीव जाता विध्ये ततोऽत्रैव तिरोभविष्ये ॥ ५३॥ श्रीशैलयात्रामिपतोऽप्यतोहं गत्वाऽपि गन्धर्वपुरे वरेऽस्मिन् ।। गुप्तस्वरूपेण मजद्धितार्थ विष्ठामि साक्षाझजतामिहैन । ५४ ॥ गन्धर्वसंझं नगरं वरं मे प्रियं प्रतिष्ठामि सदैव चात्र । श्रीशैलयात्रामिपतस्त्वितोऽहं गन्छन्निवात्रैव सदैव तिष्टे ।। ५५ ।। प्राप। तै शाऽस्तविरहार्तिः सारार्तिको भक्तजनः प्राप्ने प्राणमिव तं नत्वा पुरं नेतुं प्रार्थयत् । तं श्रीगुरुाह । अतीव ख्याति ता, कलौ तिरोमविष्ये ॥ २५३ ५ श्रीशैलं गमाऽपि भक्तहितायात्र सदैव .प्रतियामि। इदं गन्धर्षपुर मेऽतिप्रियम् । अत्र भजतो प्रत्यक्ष एवाहं ।

·श्रीगुरुसंहिता एकान्तमत्ता मम पादसत्ता- स्त्यक्तापरेहा अपि तान्समस्तान् ।। दुर्गात्समुदतमिहैव तिष्ठे शिष्टेष्टदाता कलिकालहन्ता ॥५६॥ दिनानि कष्टानि युगेन धर्म- हासो नृपाः यूरतराः कुकर्म ॥ म्लेच्छाः करिष्यन्ति च वीक्षितुं मां तेऽप्यागमिप्यन्ति ततो गमिप्ये ।। ५७।। मद्दर्शनाय नृप आगतस्त- ज्लात्वाऽऽगमिप्यन्ति तथैव चान्ये । न साधु मन्ये यवनागमं त- निप्पे चोय तिरोभविष्ये ।। ५८॥ सिद्धोऽबदरपुरक नामधारक श्रीमद्गुरोगांमवधार्य सेक्काः॥ चिन्तादिवान्तःकरणाः गुमाविका- मियोपमा ईसमवेक्ष्य तस्थिरे ॥ ५९॥ पाठियाटलाइमेकानमसानु गुगम्मि। को करदिनानि, हागः, पुर्ग पुना मदर्शनायागरी व शापाश्य दीना भागनियति मागा। सरदाना थापा, साताभित्र- पण मीश्ये गा !

·भक्तिकाण्डे अ.५०
१००५
अतःपरं भूपतयोऽविहीना
म्लेच्छा मविप्यन्ति दिनानि चाग्रे ॥
कटानि हीना मजनानुरक्ता
मृपा मविप्यन्ति ततस्तिरोधात् ।। २६० ॥
लोकाय यातोऽहमिति प्रदर्शयन्
गच्छन्निव श्रीनिगमागमातिगः ॥
वस्यौ स गन्धर्वपुरेऽमरेचरः
श्रीसद्गुरुः पुत्रक नामधारक ।। ६१॥
गङ्गापरस्यात्मज इत्यवादी-
सरस्वतीसंन्त्रक एकमक्तिः ।।
मुक्तिप्रदः श्रीगुरुनाथ आस्ते
साक्षादिहवेति मयाऽपि दृष्टः ।। ६२॥
यो माविको मजति तस्य समस्तकामान्
कामाधिनाय इह पूरपति क्षणेन ।।
कुर्वन्तु मात्र सलु संगयमातभावा
मावार्यवित्स भगवान्लघुमिद्धिदोऽत्र ।। ६३ ॥
गनियंतीतस्विरोधानं वान ॥२६॥ इति श्रीगुरुः शैय्यानामिण
गत इति प्रदर्शपनौस्यात् । गङ्गापुन आइ ! अतिदः श्रीगुरुः
सासादास्तीति i1 भाविककामदोगाम्नीत्यसंशयं मन । शीर्ष
कानसिद्धि
१. स्यात् ! यो युगतिरे फसदस्यदन्यः सोऽत्र कल्पही

·श्रीगुरुसंहिता आयासतो न लभतेऽपि युगान्तरे यव तच्छीघ्रमत्र लभते सहसा प्रयासात् ।। जागर्ति यत्र भगवानपि कल्पवृक्षो गन्धर्वसंज्ञकपुरे तमुपैतु लोकः ॥ ६४॥ सङ्कल्पयत्यत्र हि कोऽपि यद्यद तत्तल्लभेद्वान्यधनर्षियुक्तः॥ भक्तः सुखी तस्य मवेत्सदैव मुक्ति स मुक्ति च लभेन्मदैव ।।२६५।। (इति)यीसिद्धनामधारकसंवादरूपेण सरस्वत्याख्यगङ्गाधरा- त्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्रमापान्वित- गुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविरचितायां श्रीगुरुसंहितायां भक्तिकाण्डे पञ्चाशत्तमः (अध्यायः)॥ । आदितः श्लोकाः॥ ६३९८॥ ॥ इति पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५०॥ . जागति । सङ्कल्पयत्यत्र हि फोऽपि यद्यत्तत्तलभेदान्यधनर्धियुक्तः। मक मुखी सस्य भवेत्सदेय भुक्ति स मुक्तिं च लभेमुदैव ॥ २६५॥ ॥ इनि चूर्णियायां पशासचमोऽध्यायः॥

·श्रीगुरुसंहिता राज्ञे दत्वा दर्शन विश्वधाता गन्धर्वाख्य पचनं माप मां ॥ ज्ञात्वा कालं वर्तमानं तदेव प्रेष्ठं मेनेऽसौ तिरोधानमेव ।। ४ !! प्रकटितो महिमा बहुदूरतः स नृप आगत एव विदरतः ।। यवनवंश उपत्यपि भक्तिमा- नितरजातिरपीगभक्तिमान् ।।५।। अत एव तिरोभवाम्यहं नगयात्रामिपतवराम्यहम् ।। इति जातविनिश्चयो विभुः प्रययौ सङ्गमतो नगं प्रभुः॥६॥ इति विचार्य तिरोभवितुं पुरा प्रकटिताङ्ग इतः प्रययौ घरम् ॥ सकलशिप्ययुतो निरगाद्यदा सकललोक उपेत्य जगौ तदा ॥७॥ अतः कथय । सिद्ध माह । दोपघ्नं कामदं तचरितं शृणु। राशे वर दत्वाऽऽगत्य गुरुवर्तमानकालं ज्ञात्या, तिरोधानमैच्छत् । महिमा सुदूर प्रकटितो, हीना अपि भजनापायांति, ततः शैलयात्रामिण यास्यामीति निधित्य संगम ययौ। तदा दु:खिता भामा ऊचुः ॥ ७॥ अहो जीवन- १ यहु दूरदेशपर्यतं, २ इतरा नौया जातियस्य, ·भक्तिकाण्डे अ.५१ १००९ अहो सद्गुरो जीवभूतोऽसि नस्त्वं ग्होजुसुचिन्ताहरं यस्य तत्वम् । सच त्वं जहासीह चिन्तानले स्मा- न चाहो तदर्हा हि तस्मादवास्मान् ॥८॥ एवं सर्वे शोकयुक्ताः सुरक्ता भृत्वा मक्ताः श्रीगुरोः पादसताः॥ स्वामिन्नस्मान्वं परित्यज्य कस्मा- दीनानाथार्लेश यास्यस्यकस्मात् ॥९॥ त्वं सुनिधान परम निधानं चित्तावधानं मुतपःपिधानम् ।। स्वकामधेनुर्निजवत्सकल्पान् जहासि नोऽल्यान्क हिताधकल्पान् ।।१०।। अनुदिनं तत्र दर्शनमेव नः कन्ठपहारि मुपावनपावनः।। त्वमसि पोरभयाच कृत्तावनः स कुछ यासि मुश्रितकामनः ॥११॥ मत सद्गुरो! नचितामी त्यक्त्या क पास्यसि ? वयं पदसता भत्ताः व निकटम् परमं निधान । हे कामधेनो। बसाल्यानज्ञान् हित्या फ यास्यसि । हे पान! सदा ते दर्शनं नः पापहारि । है मपत्रातः कान- १ असमर्यान्.

·१०१० श्रीगुरुसंहिता पालानस्मान्सम्परित्यज्य कस्मा- भो मातर्यास्यम्ब कुनायकस्मात् ।। माता नस्त्वं सद्गुरुस्त्वं पिता त्वं निःस्लेहत्वं तात मा गा गुरो त्वम् ॥१२॥ एवं प्रकारहुभिः प्रकम्प ते प्रार्थयनेप तु सानुकम्पम् ।। आश्वास्य सर्वानपि मन्दहासः प्रोचे गुरुर्मेऽत्र तु नित्यवासः॥१३॥ अस्मिन्ग्रामे लोक तिष्ठामि नित्यं नित्यं कृत्य सङ्गमैत्रैव सत्यं ॥ कृत्वा मध्यान्हे मठे निर्गुणाख्ये स्थास्ये भक्ताः संवृतो वोऽस्मि सख्ये ॥१४॥ ये भावुकाः सुरसिका मम सेवका ये नित्यं मदर्पितहृदः सुहृदः सदा ये॥ सर्वस्य ते नियतमा यतमानमोहाः पश्यन्ति मामिह भवन्ति च ते तमोहाः॥१५॥ पूरक! बालान्नस्त्यक्त्वा क यास्यासि । त्वं नो माता पिता गुरुश्व नि:नेहो मा भवेति सानुकम्प प्रार्थयतस्तानाश्वास्य, सहासमाह । सङ्गमे नित्यकृत्यं कृत्वा मध्यान्हे मठे तिष्टामि ॥ १४॥ माविकभक्तानामहमत्र १परेषामपि मोहनाशनसमर्थाः.

·भक्तिकाण्ढे अ.५१ १०११ कृष्णापहारिकृष्णावारिण्याप्लुत्य चोपसि गेष्ठाः॥ कल्पतरौ कृतकर्मा भीमां मध्यान्ह एमि साधिष्टाः॥१६॥ आप्लुत्य सङ्गम इहाप्यहमन्वहं मो गृहामि निर्गुणमठेऽर्चनमत्र शम्मोः ।। एतस्य सत्यवचनं मम माऽस्तु चिन्ता चिन्तामणौ ह्यभयदे कुह दैन्यचिन्ता ॥१७॥ आश्वासनं कृवधियां प्रददे निवारं मा संशयोऽस्तु भवतां निवसेऽनुवारम् ।। गन्धर्वसंज्ञकपुरेऽत्र मंदीययोग- क्षेमावहोऽहमखिलेप्टदचाल्योगः ॥१८॥ मत्पादसक्ता मयि येऽनुरक्ता भक्ताः प्रिया ते मम नित्ययुक्ताः॥ तेषां विशुद्धिः खलु कार्यसिद्धि- भवेतं माविकलोक विद्धि ॥१९॥ प्रत्यक्षोऽस्मि। सत्यं । चिन्तामणौ अभयदे कुतो दैन्यचिन्ता। त्रिवार- माश्वासनं दमि। संशयो मास्तु गन्र्चपुरेऽत्र स्वभक्तयोगक्षेमकर्तुमम पादसकाना भक्तानां विशुद्धिः कार्यसिद्रिश्य। अश्वत्योऽयं फल्पक्षः ·१०१२ श्रीगुरुसंहिता अश्वत्यक्षः खलु कल्पवृक्षः प्रत्यक्ष आस्ते निजपक्षपक्षः॥ स्वभक्त्यपेक्षः सकलायुपेक्षो मंक्षु प्रसीदेद्विजितारिपक्षः॥२०॥ स्नात्वाऽस्मिनियमेन सङ्गमजलेऽप्यश्वत्थकल्पद्रुमं मक्त्या मद्वसतिं यथाविधि समम्यास्तसर्वभ्रमम् ।। सर्वानर्थहरं मनोहरमिदं रम्यं ममास्त्याश्रमं वत्रार्चेन्मम पादुके विनिहिते स कापि नेयानमम्॥२१॥ चिन्तान्वितोऽपीह गणाधिनाथ चिन्तामणि योऽर्चति विमनाथम् ॥ स चिन्तिवार्थ लभते क्षणेन स्थास्यन्ति विना न यदीक्षणेन ॥२२॥ समस्तविप्रान्तकमस्तशोक विनायकं योऽर्चति वारिताम् ।। तीर्थपु चाष्टस्वपि भक्तियुक्तः स्नात्वाऽऽप्तकामो भवतीह मुक्तः॥२३॥ चीनं प्रसीदेत् । सङ्गमे झाल्या, अश्वथं मास्याऽभ्यर्च्य, सनिश्रम- 'हरेऽत्राश्रमे संस्थापितयोर्मे पादुकयोरर्चनासर्वभ्रमशान्तिर्भवेत् ।। २१ ।। पिनहरचिन्तामण्यनाद्विघ्नशोकनाराः । अटतीर्थमानासर्वसिदितिश्च । .

·भक्विाण्टे अ. ५१ १०१३ मुन्तोपदारार्तिकदीपकर्य- त्रिकालमर्चेन्मम पादुके यः॥ मां वा स्मरेत्तस्य समस्तकामान् दास्ये सकामा अपि तेऽस्तकामाः॥२४॥ इवि गुरुर्नरसिंहसरस्वती- यतिरुदीर्य ससार सरस्वतीम् ।। नगमगाइजका मठमागता हृदि निधाय गुरुं गुरुतां गताः ।। २५ ।। ते चिन्त्यमाना गुरुपादपम- मुपागताः श्रीगुरुनाथसम ।। दृष्ट्वा गुरुं तत्र च विस्मितास्ते प्रोचुत्रिमूर्तिः स इहापि चास्ते ।। २६ ॥ योऽमुं नरं वक्ति म भक्तिहीनः प्रयाति कालस्य पुरं मुदीनः ।। अनन्तमाहात्म्य उपास्तितारः सत्य विमोरेप किलावतारः ॥२७॥ निकाल पादुक सम्पूज्य मसन्तोपदमारानिक च कृत्वा मां स्मरेचस्य कामसिद्धिः । इयुक्ना श्रीगुरुः शेटपात्रायै प्रतस्थे। तपादपन ध्यायन्तो भता मरमेय तर श्रीगुरुं दृष्ट्वा विस्मिता आहुः । अहो । अयमनायास्ते । उपायनेन तारका ·. १०१४ श्रीगुरासदिया इत्युक्त्वा ते दृष्टवन्तो न भूयः सद्भिदृष्टो यद्यशः साधु भूयः ।। तस्यौ देवो गुप्तरूपेण चैवं तस्मानास्तीति वाच्यं न चैवम् ॥ २८ ॥ प्रत्यक्षमेवं स च दर्शयित्वा श्रीपर्ववं श्रीगुरुराशु गत्वा ।। पावालगङ्गातटमार्यवर्य आप्लुत्य तस्थौ विहितस्वकार्यः॥ २९॥ आहूय शिप्यान्गुरुराह कार्य पुप्पासनं मे विहितं स्वकार्यम् ।। इतो व्रजे यत्र विमोः कलास्ते नेक्षन्त उन्मार्गरताः खलास्ते ॥३०॥ तथेति ते शिष्यवरा वराणि पुष्पाणि पद्मानि तथाऽपराणि ॥ आहृत्य मोचांदलसंयुतं स- सुखासनं चक्रुरलङ्कृतं सत् ॥ ३१ ॥ असौ त्रिमूर्तिः योऽमुं नरमिति वक्ति स नरकं गमिष्यति। अस्यानंतो महिमाऽयं विभोरवतारः। एवं दर्शनं दत्वा, तत्र गुप्तरूपेण तस्थौ । ततोऽन नेति न वाच्यं ।। २८ ॥ गुरुः श्रीशैलं गत्वा, पातालगङ्गाया मावा, शिष्यानाहूयाह । पुष्पासनं कुरुत, इतो प्रजामि। तथेति १ कदलीपत्र, ·भक्तिकाण्डे अ. ५१ निर्माय पीठं परमं पवित्रं गङ्गाप्रवाहे निदधुर्विचित्रम् ।। ऊचे गुरुस्तान्प्रतियात काम ग्रामं सदा वोऽस्तु सुखं निकामम् ॥ ३२॥ पुनःखितानववीच्छ्रीगुरुस्तान समाश्वास्य भूयोऽपि भूयः स्वमकान ।। प्रयाताशु गन्धर्वसंझं पुरं मे प्रियाः सर्वदा तत्र वासोस्त्यरं मे ॥३३॥ अमाविकानां मददर्शनाय सुमाविकानां मम दर्शनाय ।। प्रदर्शितो मेऽयमहानुपायः सदाऽस्मि मद्भक्तगृहेऽनपायः॥ ३४ ॥ इत्युदीर्य भगवान्गुरुस्तदा पुप्पकासन उपाविशन्मुदा ।। यश्चरित्रमतिचित्रमुत्तमं संविधाय सुखधाम सत्तमम्॥३५॥ शिष्याः पद्मादिपुप्पाण्यानीय, तैः कदलीदलवेष्टितः सुखासन मृत्वा, गङ्गायां निदधुः । गुरुस्तानाह । सुखं ग्राम प्रतियात । पुनस्तान्दुःखिता- दृष्ट्वाऽऽश्वास्याह । गन्धर्वपुरं प्रतियात सदा मे तत्र वातः। अमा- विकानामदर्शनाय, भाविकानां दर्शनाय चायं सूपायः कृतः। मदतगेहे सदाऽस्मि । एवं चरित्रं विधाय ॥ ३५ ॥ श्रीगुरुर्बहुधान्यसंवत्सरे ।

·१०१६ श्रीगुरुसंहिता उदग्गतेऽर्के शिशिरर्तुमध्ये माघाख्यमासेऽसितपक्ष आप्ते ॥ दैत्येज्यवारे प्रतिपत्तिथौ च पुप्याख्यचन्द्रर्भसमन्विते च ॥ ३६॥ कन्यागते देवगुरौ घटस्थे दिवाकरे पुण्यतमेऽत्र पारे । उपाविशद्वै बहुधान्यवर्षे हर्पण जाते सुरपुप्पवर्षे ॥३७॥ गुरुर्नदीनिझरमध्यसंस्थः प्राह ब्रजेऽहं सुमनासनस्थः॥ गत्वा निजस्थानमहो प्रिया वः प्रसादपुप्पाणि समीरयामि ॥ ३८॥ प्रसादपुप्पाणि भवद्भिरेव ग्राह्याणि चत्वारि मरितानि ।। आधाय भक्ति मयि पादुके मे पूज्ये ततोऽभीप्सितसिद्धिरेव ।। ३९ ॥ कन्यागते गुणै, कुम्भस्थेऽके, उत्तरायण, शिशिरर्ती, माघमासे असिते पक्षे, प्रतिपत्तियों, शुक्रवारे, पुष्यनक्षत्रे, देयेषु पुराणि पर्पसु सत्सु पुप्पकासन उपविश्प नदीमध्यस्थ माह । चत्वारि प्रसादपुष्पाणि प्रेरयामि सानि गृहीत्या भक्त्या मत्पादुफे अर्चत । अभीष्टार्थसिद्धिः स्यात् ।

·भक्तिकाण्डे अ. ५१ १०१० गीते मम प्रीतिरतीब तस्मा- देयं मदुद्देशत एव नित्यम् ॥ मक्त्या भवद्भिर्मम चावतार- कयान्वितं तस्य गृहेऽस्मि नित्यम् ॥ ४०॥ गायन्ति ये मां मधुरं सदैव स्थास्याम्यहं तत्सदने मुदेव ।। न दैवमीतिः खलु तस्य गेहे श्रीयाप्यखण्डा स पतेन्न मोहे || ४१ ।। मद्भक्तियुक्तेऽस्तु मम प्रसाद- स्ततो भवेयाध्यघदैन्यसादः।। श्रियान्वितास्ते मुतपौत्रयुक्ताः शतायुपोऽन्ते च भवन्ति मुक्ताः॥ ४२ ॥ चित्रं चरित्रं मम ये पठन्ति शृण्वन्ति ये नावहिता हिता मे ॥ श्रीनन्दते तत्कुलजेषु चापि निःसंशयं सत्यमिदं वचो मे॥४३॥ गानप्रीति: ये मधुरं गायन्ति सद्गृहे स्थास्यामि तनावण्डा श्रीः सम्पच । न तन भीतिः। मद्भक्ते मे प्रसादो न तत्र दैन्याधिन्याधयः ।। ४२॥ ते पुत्रपौत्रयुक्ताः प्रियान्विताः शतायुपश्च। ये मचरितं पटति शृण्वन्ति २काय.

·१०१६. श्रीगुरसंहिता उदग्गते. शिशिरर्तुमध्ये मायाख्यमासेऽसितपक्ष आते। दैत्येज्यवारे प्रतिपत्तिथौ च पुष्याख्यचन्द्रर्भसमन्विते च ॥ ३६॥ कन्यागते देवगुरौ घटस्थे दिवाकरे पुण्यतमेन वारे । उपाविशद्वै बहुधान्यवर्षे हर्पण जाते सुरपुष्पवर्षे ॥३७॥ गुरु दीनिर्झरमध्यसंस्थः प्राह बजेऽहं सुमनासनस्थः ।। गत्वा निजस्थानमहो प्रिया वः प्रसादपुप्पाणि समीरयामि ।। ३८॥ प्रसादपुष्पाणि भवद्भिरेव ग्राहाणि चरवारि मरितानि ।। आधाप भक्ति मयि पादुके मे पूज्ये ततोऽभीप्सितसिद्धिरेव ॥ ३९ ॥ 1" पन्यागते गुरौ, कुम्मस्थेऽक, उत्तरायणे, शिशिरतौं, माघमासे असिते पक्षे, प्रतिएचिया, शुक्रवारे, पुष्यनक्षत्रे, देवेषु पुष्पाणि वर्षसु सत्सु पुप्पकासन उपविश्य नदीमध्यस्य थाह । चत्वारि प्रसादपुष्पाणि प्रेरयामि सानि गृहीत्या भक्त्या भत्पादके अर्चत । अभीष्टार्थसिद्धिः स्यात् । मे ·भक्किाण्डे अ. ५१ १०१० गीवे मम प्रीतिरवीत्र तस्मा- नेयं मदुद्देशत एव नित्यम् ॥ मक्त्या भवद्भिर्मम चावतार- कयान्वितं तस्य गृहेऽस्मि नित्यम् ॥ ४० ॥ गायन्ति ये मां मधुरं सदैव स्थास्याम्यहं तत्सदने मुदैव ॥ न देवीतिः खलु तस्य गेहे श्रीश्चाप्यखण्डा स पवेन मोहे ॥४१॥ मद्भक्तियुक्तेऽस्तु मम प्रसाद- स्ततो भवेयाध्यवदन्यसादः ॥ श्रियान्वितास्ते सुतपौत्रयुक्ताः शतायुपोऽन्वे च भवन्ति मुक्ताः ॥ ४२ ॥ चित्रं चरित्रं मम ये पटन्ति शृण्वन्ति ये वाऽवहिता हिता मे ॥ श्रीनन्दने वत्कुलजेपु चापि निःसंशयं सत्यमिदं वचो में ॥४३॥ नानप्रीतिः ये मधुरं गायन्ति तद्गृहे स्थास्यामि तनाखण्डा श्रीः सम्पक्ष । सब भीतिः। मक्ते में प्रसादो न तत्र दैन्याधिमाधयः ।। १२॥ । पुत्रपौत्रयुक्ताः प्रियान्विताः शतायुपश्च। ये मधरितं पठति शृण्वन्ति ·१०१८ श्रीगुरुसंहिता इत्युदीर्य भजकान्भजकाप्तः पश्यतामपि सतां स च गुप्तः॥ श्रीगुर्खत तिरोदधे यदा भाविका अपि सुविस्मितास्तदा ॥४४॥ चिन्तायुक्तास्ते सरित्तीरसंस्था- स्तावत्प्राप्ता नाविकास्तत्र नौस्थाः॥ ते तानूचुः श्रीगुरुर्देवदेवः साक्षादृष्टोऽस्मिन्सरिन्मध्य एव ॥४५॥ मो शिष्यवर्गाः शृणुताद्य चित्रं यतिस्वरूपं परमं पवित्रम् ॥ अस्माभिरस्याः सरितः प्रवाहे दृष्टं निविएं सुमनःसमूहे ॥ ४६॥ दण्डं कराम्यां च कमण्डलु च दधान ईग्यतिरूपधारी॥ अस्मान्वमापे कथयन्तु चास्म- छिप्येम्य एम्यः पुरतः स्थितेम्पः॥४७॥ या सत्यं ताकुटे श्रीनन्दते । इत्युश्वाऽश्योऽभूत् । विस्मिता मताः पायचिन्तान्यितास्तापनाविका एस्योचुः। नर्श साक्षादयो दरः। पुष्पा- सनस्थो, दण्डकामधये यतिनं माह। नृसिहारस्वरयाल्यो ·भक्तिकाण्टे अ. ५१ अस्मान्त्रमापे स यतिसिंह- सरस्वतीसंत्र इदं त्वहं तु ॥ यास्यामि शीनं कदलीवनान्तं प्रयात गन्वर्वपुरं मवन्तः ॥ ४०॥ प्रान्ति समुदिक्षत्य तथैव दुःखं गच्छन्तु भक्ता इति तेन चोक्तम् ॥ दृष्टः स च श्रीगुरुनाथ ईम् यत्पादुके स्वर्णमये विमाते । ४९ ।। तदुक्तवाक्यं कथितं मवम्य- स्वतः मुखेन प्रतियात गेहान् ।। आस्थाय भक्ति खलु मुक्तिमुक्ति- प्रदां गृहे तिष्ठत शिष्टकृत्याः ॥ ५० ॥ प्रसादपुप्पाणि तदीरितानि ग्राह्याणि युप्माभिरिहागतानि ॥ सन्देशमित्य गुरुणोदित ते चित्राप्य तेभ्यः प्रययुस्ततस्ते ॥५१॥ कदलीवन यास्ये इति पुरस्थशिष्येभ्यो निवेदयत । गन्धर्वपुरं प्रतियात । भ्रान्ति दुःखं च त्यक्त्वा मुछे प्रतिपातेति चोक्तं । तत्पदयोः सौवर्ण- पादुके । ४९॥ तेन मयमा मुक्तिमुक्तिप्रदा मद्रातिपस्येया प्रसाद- ·भक्तिभाण्टे न. ५१ १०२१ ये न्यासिनस्तान्म च तीर्थयात्रां कतुं मुवि प्रेरयदप देवः॥ पूर्व मयते कथितास्तथापि प्राधान्यतस्वान्कथयाम्यचापि ॥५६॥ आधः स्मृतो बालसरस्वतीति ततोऽपरः कृष्णसरस्वतीति ॥ अन्यस्तयोंपन्द्रसरस्वतीति स्यान्माधवामिग्थ्यसरस्वतीति ।। ५७ ॥ गुन्निया ये गृहघिनोभये तस्थुनिकोथ्ये स्वीकृतोमये ।। श्रीशलयात्रासमये मुविस्मये चतुष्टयेनास विमुर्हतस्मये ॥ ५८॥ सायन्देवः श्रीगुरुपात्तमात्रः कन्याख्योऽन्यो नन्दिशासभावः ।। तहचान्यः सत्कवियों द्वितीयः सिद्धोऽहं सम्प्राप्तमावोद्वितीयः ॥ ५९ ॥ वयोऽस्य शिघ्याः। तन यानाय प्रेरिताः सन्यामिना प्राधान्याइच्चि ।। ५६ ॥ वाटसरस्वती, कृष्णसरस्वती, माधवसरस्वत्युपेन्दसरस्वती च। प्रानामया गृहत्यास्वाइया मुखं गृहानीयुः। शेळयात्रासमये सायन्देवो १ गहे.

·भक्तिरसण्टे अ.५१ १०२३ पुत्रपौत्रसहित मुदा कुलं नन्दतेऽस्य तु सदोमयं कुलम् ॥ धर्ममर्थमपि काममाप्नुयात् सेवकोऽस्य च गति समाप्नुयात् ।। ६४ ॥ सोऽवधार्य मुनिसिद्धजल्पितं नामधारक रदस्तकल्पितम् ॥ वत्सगं स पुलकाङ्कितोऽभवत् पूर्णवांच्छितमनोरथोऽभवत् ।। ६५ ।। इति सिद्धवचो निशम्य सन्मुदितात्मा सच नामधारकः।। कविरास शतायुराप्तसत्सुतसम्पद्गुरुभक्तिधारकः ॥६६॥ श्रीगुरोधरितमेतदशेष शृण्वतोऽपि च ददाति सुतोपम् ॥ कामधेनुरिख कामितदं य- च्छान्यमन्त्रहमिदं वरदं यत् ।। ६७ ॥ कामदं मौसदं चेदमिति श्रुत्वा नामधारकः पूर्णमनोरथः पुलझाङ्कितो मुदितात्माऽभूत् । स कविः शतायुर्छब्धगुरुभक्तिः सम्पसन्ततियुक्तो जातः । य इदं स्तोपदं कामधुश्चरितं शृणोति स कामितं प्राप्नुपान । अतो चरदमिदं नित्यं श्राव्यं । मयारण्येऽमृतप्रपेयं स्थापिता । अस्याः पाना- चतुर्विधपुण्यार्यावातिनिगमे गतिः। सन्मतिः, सतिश्च भविष्यति। १परिवतमादाजाल, २ प्राप्ताः मुताः सपत् च येन.

·भक्तियाण्टे १.५१ १०२५ प्रपञ्चतोऽतः परमार्थमिद्धिदः प्रतितोऽप्येप निवृत्तिमिद्धिदः।। शृणोतु लोकोऽखिलकामपूरक पठन्वमुं नित्यमनर्थवारकम् ।। ७२ ।। समारम्मतन्ममाप्तिन्नृसिंहसरस्वती ॥ नावारोऽन्यस्तता याच मन्मार्ग देहि मधमोम् ॥७३॥ ॐ तत्मत् ।। श्रीसिद्धनामधारकमबादम्पण मग्म्वत्यारत्य- गङ्गावरात्मजविरचितनामिहमरस्वत्युपाख्यानमंत्रितमहाराष्ट्र- मापान्वितगुरुचरित्रममानायांयां वासुदेवानन्दमरस्वतीयतिविर- चितायां श्रीगुरुमंहितायां उपामनाकाण्टे एकपञ्चाशत्तमः।। ।। आदितः श्लोकाः ।। ६४७१ ॥ मंगथ्य लिखिताः प्रायोऽन्वह श्लोकाः शताधिकाः ।। श्लोकाः पञ्चदिनान्यम्य प्रत्यहं द्विशताधिकाः ॥१॥ प्रलपात्तमद्ग्रन्याहामुदेवमगम्बती ।। व्यवादेतमतः प्रीयान्नरसिंहमरस्वती ॥२॥ छनरसिंहसरस्वती । ततोऽयो नाऽभारोतो याचामि । सन्मार्ग मे देहीति (ॐ) इति वासुदेवानन्दसरम्बनीना धीम० गुरुचरितचूर्णिका कावेरी. तीरे समाना । श्रीदत्तात्रेयार्पणमन्तु ॥ ७६ ॥ १ प्राचीनहस्तलिखितमहाराष्ट्रगुरुचरितान्, ·१०२४ श्रीगुरसंहिता भवाटवीस्था अमृतप्रपेयं गुरोथरिनं हि सदैव पेयम् ॥ धर्मार्थकामानिगमे गति च मविं स्मृति राति च सद्गतिं च ।। ६८।। यः पुत्रपौत्रादिरुचिं दधाति सोऽदरित्राभिरुचि दधाति ॥ मृणोति नित्यं चरितं त्वखण्ड तदानि लक्ष्मीनिवसेदखण्डम् ।। ६९॥ श्रवणमावत एप पुमर्यदं श्रवणमायत एनदनर्थदम् ॥ अति तामरसिंहसरमती पनिरनिम्पिति पक्ति सरस्वती ॥७॥ अतएवामो गङ्गापामुग्जः मरस्वती विमः।। धोदन प्राधिपांगों प्राप्यो प्रन्योशिसादः क्षिमः ७१३ Srirani ARATI ॥१९॥ भरमार हा ५५ यः गणानि निहाए । गति लिन मा NITani thi rest नन्द in Enfo, माहिती ale:- REFERENEUR fre: ir.। पारATURE ·भक्तिकाण्टे अ. ५१ १०२५ प्रपञ्चतोऽतः परमार्थसिद्धिदः प्रचितोऽप्येप निवृत्तिसिद्धिदः।। गृणोतु लोकोऽखिलकामपूरक पठत्व नित्यमनर्थवारकम् ।। ७२ २॥ समारम्भतत्समाप्तिकन्नृसिंहसरस्वती ।। नाधारोऽन्यस्ततो याचे सन्मार्ग देहि मह्यमो३म् ।।७३॥ ॐ तत्सत् ।। श्रीसिद्धनामधारकसंवादस्पेण सरस्वत्याख्य- गङ्गाधरात्मजविरचितनरसिंहसरस्वत्युपाख्यानसंज्ञितमहाराष्ट्र- भाषानितगुरुचरित्रसमानार्थायां वासुदेवानन्दसरस्वतीयतिविर- चितायां श्रीगुरुसंहितायां उपासनाकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः ।। || आदितः श्लोकाः॥६४७१।। संनथ्य लिखिताः प्रायोऽन्वह श्लोकाः शताधिकाः ॥ श्लोकाः पञ्चदिनान्यस्य प्रत्यहं द्विशताधिकाः ॥१॥ प्रेलप्राकृतसद्ग्रन्थाद्वासुदेवसरस्वती । व्यवादेतमतः प्रीयाभरसिंहसरस्वती ॥२॥ कृमरसिंहसास्वती । ततोऽन्यो नाऽधारोऽतो याचामि । सन्मार्ग में देहीति (ॐ) इति वासुदेवानन्दसरस्वतीछता श्रीस० गुरुचरितचूर्णिका कावेरी. सारे समाता । श्रीदत्तात्रेयार्पणमस्तु ।। ७३ ॥ १ प्राचीनहस्तलिखितमहाराष्ट्रगुरुचरित्रात्, ·शुद्धिपत्रम् पक्तिः पृष्ठम् ८ ८ ८ २० २४ २६ २८ ३० २१ १७ शुद्धम् भगीरथः भवान्कि न घेऽहं भूत्वा कष्टात इत्युक्त्वा सावधानः मात्सर्य पीडय खप्रवण दुपदंष्टा अनाहत्य इते: विहितो ३६ ९ ४४ अशुद्धम् भागीरथः भावानिक न पेऽहं भृत्वा कष्टात इत्युत्क्वा सावधानः मात्स्यर्य पीडया खवण दुपदेष्टा अनाहत्य अत: विहितो ५ कृता नरव सिष्ठाः दरारते यम यारया दुप्म नगारिणा धवा થsણ भोप २४ २५ ७३ ७९ वसिष्ठाः हरास्ते ८७ ८८ यश्या युप्म मुगारिणा थता योड મધ ·(२) पृष्ठम् पतिः १०० १०४ ૨ १८ ११५ १८ १२९ १४० १४० ७ २२ १४ अशुद्धम् स्वाय तानाश्वास्य तानाश्वास्य ब्रवीत् मस्वरूपो रावणास्या महिपमुक् एतावना निर्विष्णो भषण प्रलोक्य अनुतमम् चन्द्राकान्त नच्छ रायो ओप वुमक्षा क्षुधा न्युच्चरण ऋन्दती पादर्शना स्त्रीः स्यास्यती धरिणी अर्कचारे मदः रतरा ७ वीव्य तावाश्वास्य तावाश्वास्य प्रवीत् मरस्वरूपो रावणस्या महिपमुक् एतावता निर्विण्णो भूषण त्रैलोक्य अनुत्तमम् चन्द्रकान्त नपृच्छं राश्यु औप बुभुक्षा सुधा त्युच्चारण क्रन्दन्ती पाददर्शना खी दुः स्थास्यंती धरणी अर्कवारे मूढः सरा ४ १४८ १४९ १२ 4:M ५ १४ २३ २०० ९ ·(३) पृष्ठम् पङ्क्तिः २०३ २१० २२ २१४ २१ ९ २१९ २२८ २२९ २३९ २५९ २६. २६२ २७१ २८० २८६ अशुद्धम् जाताऽमृत सन्यासी पूजयमास तीणोंब्ज विधस्तो निंदति सान्दि पूजयमा अप्यव दृष्टवा सन्या गतव्य कुरक्षेत्र काय औन्नता येव १७ ११ १२ १२ २० १० शुद्धम् जातामृतं संन्यासी पूजयामास तीणोंज विधैः स्तोत्र निंदन्ति सान्दी पूजयामा अप्यूर्व दृष्ट्वा संन्या गन्तव्य कुरुक्षेत्र कथा ओन्नता व সম্মুর जिन्हाम् २ । १४ २९८ २९८ अभत् जिहाम् " ५ तत्राय दास्ये तामाह भपम् प्रसन्नोऽभ तत्तदा महात्म्य म्यूदुम्बरे तत्रायं दास्य तमाह भूपम् प्रसन्नोऽभू तेत्तदा माहात्म्य म्युदुम्बरे १२ ३२२ ३३० ·(४) पृष्ठम् पतिः ३४४ ३४७ ३४८ ४ अशुद्धम् जाता कृणोपि चतुः अवयया त्वमेह यूप पर्वक न्यन स्त्री रतव सम्य शुदम् जाताः कृणोप चतुः अवयवा त्वमेव यूप पूर्वक न्यून स्त्री २० ३७० ३९२ १० ब्घा सैन्य ब्धी मूर्त्यय वेतौ द्यूत दमधु । ४०६ ४०८ ४१४ ४२० 콩 क सर्वभूत ७ ४४५ मर्त्यव वैती व्रत ३मश्र मल सर्वभत पूर्वा भुदत्वा श्वासा ग्वेत मिद्र माहा यूयगमा स्पवतीः जत्मोत्थ पूर्वा भुक्त्वा श्वासा श्वेत मिंद्र महा २१ २१ ४७१ यूयमना ५ पवत्यः जन्मोत्थ ·पृष्ठम् पतिः १२ १२ ४ ४८५ ४८६ ४९२ ४९७ ५२९ . १२ ६ २ २१ २० ५८२ ५८४ ६०२ ६०६ ६१८ ६२२ ६३२ अशुद्धम् शुद्धम् शिवदता शिवदूता रज्जिता रक्षिता कोठ्य कोटय माहा महा पापोपा पापोपपा न्यन न्यून पत्य पत्ये न्ताऽवतारा न्ता अवतारा सुकौयाम्बशेरावता सुकौशेया- म्बरात ज्ञताय शयातीर्थ वचतुः वूचतु: तारयणाय तारणाय रज्जिता रञ्जिता रज्जितम् रञ्जितम् भूभिचा भूमिचा नुष्ठीय नुष्ठाय मुम भूम मिघार्थ रज्जिता रञ्जिता त्युक्त्वा त्युक्त्वा चाटया शाळ्या मृना त्रो यावत्य यायमय पितृणा पिता छिमतिः त्रिमूर्तिः प्रास्यश्य प्रामाप १७ १८ मिदर्थ १३ ५ ६८४ ७ १८ ७३.

·(६) पतिः ७३५ ७३८ २ ५ ७७९ ८१७ १७ कठिन उपवीति ताम्बू अवशिष्टा तददि प्रद्रश्चि पर्ण करटया कठिणा यतोs मोस्पकर ३ ८२३ ८२९ ८३० ८३१ कठिन उपवीती ताम्बू अवशिष्टान् तद्धि प्रदक्षि पूर्ण बूरदृष्टया कठिना यत्रो सोपरकर स्तम त्रिमूर्तयः दारिद्यहारिन् भूमार मुवलातु २१ ८६२ ९ स्त्री मम ८६९ ८८५ ८९३ २० स्त्रिमतयः दारिद्यहारि मुमार भुवनातु श्रीमम भवन्त्यः गच्या मुखीः पवैजन्म तमोऽधे स्त्यशामि नृकेसरीसज्ञः तोs व्यर्थोऽह महिमो ६ ९०८ ९२१ ९२२ ९२९ मदत्य: गत्वा मूर्जाः पूर्वजन्म तमोऽधी स्त्यध्यामि गुकेसरिसशः बुतोऽ व्ययोऽय महिमा १८ ·(७) पृष्ठम् पति १२ १९ ९४२ अशुदम् जनः मलत युद्ध भूत्वा भवान्मूलेच्छो ग्लेछ शुद्धम् जन मूलत युद्धे भूत्वा भवान्म्लेच्छो ९६५ ९७८ १९ सपुत्रा राशी २००७ सपना राशी कराः वरदा भूत सद्गुरो हित्या क यास्यसि वदरा भन सद्गुरो हित्या क यास्यासि १८ १८ १०१० १०२० ते जन्मुः ते जग्मुः ARA