·No text on this page.

·श्रीगंगासहकल्पद्रुम निर्णयात्मकः प्रथमस्तवकः] सम्प..प्रकाराश्च श्रीभाग्याचार्य हरिनामदत्तशास्त्रितनय- विद्यावाचस्पति-स्मार्त-भास्कर-राजमान्य य-पं. देवीप्रसादशास्त्री (चूरू, बीकानेर) विश्वम्भरप्रसादशमणः प्रबन्धन पिकास मिटिंग पर्स, सहारनपुरे मुदितम् प्रथम.. संस्करणम् } PEE५ वि. मूल्यम् ·८० म.मस १ विषयान मङ्गलाचरणम् ११३८ देश वामनय २, मंयत्मरनियः रायमान्याप भयननिर्णयः आश्विनापरपक्ष ४ ५ ऋतुनिर्णयः माद्धपोखराकवि ५ ५ मामनिर्णयः एकपार्षण दिन ६ तिलनिधिविधा ६ बैशाम्पादयोमामा सौराधान्द्राबाट ४४ अन्यष्टका विषा ७. मलमासनिर्णयः २२४५ भादशब्दार्थ: ८' मलमामे पर्याय निर्णयः २६ ४६ धेषु क्षाप्रनिपा ९ अनादिदेवदर्शनविचार ४७ पात्रायांशुद्धिप्रका २९ द्विरापाढनिर्णयः ४८ द्रव्यांणां शुद्धिप्रक संझान्ति निर्णयः जननाशोधनिर्णय ३२ १२ पक्षनिर्णयः प्रहणनिर्णयः ३५५१ नवरात्रात्यनिर्णय १३ दियसनिर्णयः ३६.५२ नवरात्रविचार १४ तिथिनिर्णयः ३६ ५३ अधिकारविचार: १५ पूर्वाहापराबहविचार नवरात्रताशत्तानु ४० ५५. उच्चारणश्रवणविच १६ 'नक्षत्रंग्रतनिर्णयः लोइलक्षणम एकादशीग्रतं नित्यकाम्यंवा ५५ ५७ शनाखदेवतानिरूपण १८ दयादीनां लक्षणानि राजयोग्यमुख्याश्वलय पारणाकालनिर्णयः ६० ५९ विष्णुभट्टकृतोविचारः २० पारणाविधार: ६१ शिवरात्रिप्रतविचार ६० ६३ कौस्तुभोक्ता व्यवस्था ६१ विजयदशमी २२ यागकालनिर्णयः ६२ कार्तिकमासकृत्यनिर्णः २३ फालनिर्णयः ६८/६३ च्यादीनां लक्षणानि गोत्रप्रवर निर्णयः संक्षिागोत्रप्रवर निर्णयः ६४ .वयंपदार्थाः ६५ हेमायुक्तदीपदानविधिः आपदेवकृतागोत्रप्रवर विवेकः ७६ ६६. विदपु यमवर्णनम २७ चैत्रमासकृत्यनिर्णयः ८३ ६७ दीपावलीमहत्वम् २८ । सेलविचार ६८ अमावस्याहत्यम् २५ , महत्पूर्षिकारिचारक वृपलक्षणम बैशाखकृत्यनिर्णयः ९८ मार्गशीर्षकृत्यनिर्णयः ३१ । ज्येष्ठत्यनिर्णयः १०८/७१ भैरवाष्टमीविचार सावित्रीयततिथिविचार* १८९७२ पौषमासत्यनिर्णयः ७३ माघमासकृत्यनिर्णयः ३३ : आपादकपनिर्णयः परनानम् भाषणयन्यनिर्णयः फाल्गुनमासकृत्यनिर्णयः ३५ ; पाकमकालनिर्णयसंग्रहः १३० होलिकोन्म:8 १६ भाद्रपदन्यनिर्णयः चैत्रमामहत्यनिणयः वैप गपशवर्णनमक . ७०

·ফ্লাইম্বল।
भृभृन्मौलिमणिविजेतृतरणिवियाग्रणीः कीर्तिमान् ।
बीकानेरपतिहि जङ्गलघरः सम्राटस्थली [थली] पालक
मानी मित्रकलत्रपुत्रसहितः सामात्यात्यान्वितो ।
गङ्गासिंहनृपो मनोमृतकृपो जीयाश्चिरं वीरुजः ॥
दाक्षिण्येन विलासयन् वसुमती प्रीत्या प्रजाः पालयन् ।
--'विहन्दमुखारविन्दवनिकामञ्जःसमुल्लासयन
पैरिध्वान्तमुदासपन भुजबलैदीप्त्यादिशो भासयन् ।
बीकानेर-मही महेन्द्रमिहिरो मह्यान्महीं शासयन् ।।
पात्मीयेन चलेन भारतपतेः साहाय्यमुत्चैः सृजन् ।
योऽजैपीत्खनु जर्मनीयसमरे यौरोप भूवतिनि
कीर्ति चीनरणागणेऽपि परमां योऽवाप सोऽयं नृपः ।
सर्वत्रारिमतंगजेषु कुरुतात् शार्दूलविक्रीडितम् ।।
यः शुष्का सिकतामयीं मरमहीं पानीयपूर्णामनु-
धातु हन्त सरिदूवरावतरणे प्रख्यातसत्पौयषा
पुण्यात्माप्तमनोरथः स जगतीजाग्रत्कथामापतिः ।
भूमौ भातु भगीरथप्रतिनिधिः प्रज्ञासमज्ञाम्बुधिः ।।

·कीति कन्दलयन्कुलं विमलयन् कार्पण्यमुत्कालयन् । कारुण्यं कलयकलिं विकलयन्सन्मार्गमाबोधयन् दारिद्रयं दलयन्स्थली सलिलयन प्रीत्या प्रजाः पालयन् । राष्ट्रं साधुनिमालयन् विजयतात् बीकाणनाथः प्रभुः ।।५ हेमाद्रिदाननिरतो त्वयि भूपवर्ये बीकापुरं कनककान्तिमयं प्रजातम् ।। स्वर्णोत्सवस्य परमोज्ज्वलदीप्तिभाभिः । विश्व प्रकाशमयमेव समस्तमासीत् ॥६॥ नित्यं प्रजावर्गसुखैकबुद्धिः जीव्याश्चिरं पुत्र-सुपौत्रयुक्तः । चीकापुरी भारतभालरत्नम् संजायतों भूपं भवत्सुराज्ये ॥७॥ कल्याणं कुरुतान्नित्यं भगवान कमलापतिः । यशश्वभासतां लोके यावचन्द्रदिवाकरौ । शुभाकांक्षी- देवीप्रसाद-शास्त्री-(पेरुनिवासी) বায়দা ৪

·श्रीगणेशायनमः
श्रीगङ्गासिंह-कल्पद्रुमः
सुजयतु
वीणापाणिदेवी देवैर्निरन्तरं वन्द्या !
विकिरतु(नि) लोचनकलया सकलासु कलासु पाण्डिर
सदा भक्तस्वान्तः कमलवनविद्योतनकरी
निरस्तध्वान्तीधा कविकुलमनः प्राङ्गणचरी ।
जगत्कल्याणार्थ मधुमहिपविध्वंसनकरी
सदाराध्याऽऽराध्यामुपदिशतु साध्या सुसरणीम्
अथ संवत्सरनिर्णयः
सम्यक् वसन्त्यस्मिन् अयन तुमासादयः स संवत्सरः ।।
मासात्मकः । स च मासत्रैविध्येन विविधः । चान्द्रः सावन
भाप्याचार्य गुरु नस्वा देवी भगवती तपा।
देवीप्रसादनामाहं कुर्चे प्रमाणसंग्रहम् ॥ १॥:-
सोकामयत मितीपो मे भास्मा जापतेति स मनसा

·फीति कन्दलयन्कुलं विमलयन कापंगयमुत्कालयन ।
कास्पयं कलयकलिं विकलयन्सन्मार्गमाबोधयन
दारिद्रयं दलयन्स्थली सलिलयन प्रीत्या प्रजाः पालयन् ।
राष्ट्र साधुनिभालयन विजयतात् बीकाणनाथः प्रभुः ।।
हेमाद्रिदाननिरतो त्वयि भूपयर्ये
बीकापुरं कनककान्तिमयं प्रजातम् ।
स्वर्णोत्सवस्य परमोज्ज्वलदीप्तिमाभिः ।
विश्व प्रकाशमयमेव समस्तमासीत् ।।
नित्यं प्रजावर्गसुखैकबुद्धिः जीव्याश्चिरं पुत्र-सुपौत्रयुक्तः ।
चीकापुरी भारतभीलरत्नम संजायतोभूपं भवत्सुराज्ये ॥७
1. :- iSTEmi
कल्याणं कुरुतान्नित्यं भगवान कमलापतिः ।
यशश्चासता लोके याचन्द्रदिवाकरौ ।
... ना किला
| FFF"!! :ITE ** MST TIFFT:
-4
माननी- शुभाकांक्षी-
। यानाः देवीप्रसाद-शास्त्री (चूरुनिवासी)
निगा ..
गी.
Ini
घणीनमा.:

·श्रीगणेशायनमः श्रीगङ्गासिंह-कल्पद्रुमः सुजयतु वीणापाणिर्देवी देवैर्निरन्तरं वन्द्या ! विकिरतु(लि) लोचनकलया सकलासु कलासु पाण्डित्यम् ॥ सदा भक्तस्वान्तः कमलवनविद्योतनकरी निरस्तध्वान्तौधा कविकुलमनः मागणचरी । जगस्कल्याणार्य · मधुमहिपविध्वंसनकरी सदाराध्याराव्यामुपदिशतु साध्या सुसरणीम् ॥ अथ संवत्सरनिर्णयः सम्यक् वसन्त्यस्मिन् अयन तुमासादयः स संवत्सरः। द्वादश- मासात्मकः । स च मासत्रैविध्येन त्रिविधः । चान्द्रः सावनः सौर भाष्याचार्य गुरुं नत्वा देवी भगवती तथा। देवीप्रसादनामाहं कुर्वे प्रमाणसंग्रहम् ॥ १॥ सोऽकामयत द्वितीयों में प्रात्मा जायतेति स मनसा वाचा ·कीर्ति कन्दलयन्कुलं विमलयन् कार्पण्यमुत्कालयन् । कारुण्यं कलयकलिं विकलयन्सन्मार्गमायोधयन् । दारिद्रयं दलयन्स्थली सलिलयन प्रीत्या प्रजाः पालयन् । राष्ट्र साधुनिभालयन् विजयतात् बीकाणनाथः प्रभुः ।।५।। हेमाद्रिदाननिरतो त्वयि भूपवर्ये बीकापुरं कनककान्तिमयं प्रजातम् ॥ स्वर्णोत्सवस्य परमोचलदीप्तिभाभिः । विश्वप्रकाशमयमेव समस्तमासीत् ॥६॥ नित्यं प्रजावर्गसुखैकबुद्धिः जीव्याश्चिरं पुत्र सुपौत्रयुक्तः । चीकापुरी भारतभालरत्नम् संजायतो भृपं भवत्सुराज्ये ॥७॥ Hist कल्याणं कुरुतान्नित्यं भगवान कमलापतिः । यशश्वभासतां लोके यावरचन्द्रदिवाकरौ ।' । . - । शुभाकांपी- देवीप्रसाद-शास्त्री (चुरुनिवासी) ·श्रीगणेशायनमः श्रीगङ्गासिंह-कल्पद्रुमः सुजपतु वीणापाणिदेवी देवर्निरन्तरं वन्द्या । विकिरतु(लि) लोचनकलया सकलासु कलासु पाण्डित्यम् ।। सदा भक्तस्वान्तः कमलबनविद्योतनकरी निरस्तध्वान्तौधा कविकुलमनः प्राङ्गणचरी । जगत्कल्याणार्थ 'मधुमहिषविध्वंसनकरी सदाराध्याऽऽराध्यामुपदिशतु साध्या सुसरणीम् ॥ अथ संवत्सरनिर्णयः सम्यक् वसन्त्यस्मिन् अयन तुमासादयः स संवत्सरः? हादश- मासात्मकः । स च मासत्रैविध्येन त्रिविधः । चान्द्रः सावनः सौर भाष्याचार्य गुरुं नत्वा देवी भगवती तथा। देवीप्रसादनामाहं कुर्व प्रमाणसंग्रहम् ॥ १॥ सोऽकामयतं द्वितीयो मे मात्मा जातेति स मनसा वाचा .

·भी गामिडमा सौरः । इति । पञ्चति माययः । चान्द्र, सौर, सावन, नावात्र, याहस्पत्य- भेदात् । हेमाद्रिस्त्वन्त्ययोधर्मशास्त्रेऽनुपयोगात्तिन एव विधा पाह । चन्द्रकलावृद्धिक्षयप्रयुक्तप्रतिपदादितिथीनां पष्टयधिकशतत्रयेण निप्पनो यः सः चान्द्रः । द्वादशराशिपु सूर्यसंक्रमणनिष्पन्नां यः सावनशब्दोऽहोगत्रोपलनकः । तैश्च सावनःपष्टयधिकशतत्रयसत्यनिप्पन्नोयः सः सावनः । एकपष्टय- धिकशतत्रयपरिमितोवार्हस्पत्यसंवत्सरः। अनेन वार्हस्पत्यमानेन कदाचिदधिसंवत्सरोऽपि निप्पद्यते । चतुर्विशत्यधिक शतत्रय परिमितो नाक्षनिकः संवत्सरः। तिलकचतादौ चान्द्रः । सुजन्मादि चते सौरः । गोसत्रादिषु सावनः । श्रायुयादौ नाक्षत्रिकः । गोदावरीस्नानादौ वार्हस्पत्यः । चान्द्रस्य पष्टिभेदाः प्रभवादि तस्यैवान्तरभेदाःपञ्च-संवत्सरः, परिवत्सरः, इदावत्सरः, अनुवत्सरः इद्वत्सरश्चेति । प्रभवादयः पष्टिपञ्चकाः संवत्सराः तेषु द्वादशपञ्च- कानि तत्रैकैकस्मिन् पञ्चके क्रमेण संवत्सरादयो भवन्ति तेषां सङ्घो गसंज्ञकः । नथुनं समभवत् नद्यद्रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवत् इति स्मात्संवत्सरः प्रधानः । अतएवादी संवत्सरनिर्णयः क्रियते । चमतिपन्नानां वाक्याना-परस्परं विरोधपरिहारो निर्णयः ।) बादशेति-द्वादशमासाः संवत्सर इति श्रुतेः। न च अस्ति योदशमासः इति श्रुतेर्विरोध इति वाच्यम् । सौर सावनादिषु वत् त्रयोदशत्वं नास्ति किन्त्यधिमासपाते चान्द्रस्य तत्र संव- रपदस्यानेकशक्तिकल्पनानुपपत्तेस्रयोदशमासा अपि दादर्शय संज्ञत्वात् एक एवाभ्यस्तो न पृथगेयासावित्यविरोधः त्रिविध इति ब्रह्मसिद्धान्ते-चान्द्रसावनसौराणां मासानी ·संवत्सरनिर्णयः [३] पञ्चति-सौरवृहस्पतिसावनचान्द्रिकनाक्षत्रिकाः फ्रमेण स्युः मातुल ३६५ पानाल ३६१ अतुल ३६० विमल ३५४ पराका ३२४ श्ववत्सराः पञ्चेतिमाधवः । अधिसंवत्सर इति तदुक्तमुत्तर- = सौरे । गुरोर्मध्यमसंक्रान्तिहोनोयश्चान्द्रवत्सरः । अधिसंवत्सरस्त- स्मिन् कारपेन सवत्रयम्। वर्जनीयाप्रयत्नेन प्रतिष्ठासर्वनाकिनाम् । स्फुटसंक्रान्तिहीनरचेस्केप्याहुरधिमासवत् । इति । तिलकेति-अन्दः पन्थविधश्चान्द्रो व्रतादौ तिलकादिक । सुजन्मादौनते सौरो गोसत्रादिपु सावनः । योऽप्याचार्यसेवादी विकल्प्यन्ते निजेच्छया।आयुर्दाये तुनाक्षत्रोवाहस्पस्योऽधिवत्सरः। प्रभवादीति-प्रभवोविभवः शुक्ल प्रमोदोऽयप्रजापतिः । अंगिरा: श्रीमुखोभावो युवा धातेश्वरस्तथा । यहुधान्य प्रमाथी च विझमोऽथ पस्तथा । चित्रभानुासुभानुश्वतारणापार्थिवोऽव्ययः । सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतिः खरः। नन्दनोविजयश्चैव जयोमन्मथदुर्मुखौ । हेमलम्बी विलम्बी च विकारी शार्वरी लवः । शुभकृच्छोभना मोधी विश्वावसुपराभवौ । प्लवङ्गः कीलकः सौम्यः साधारणविरोधकृत् । परीधावी प्रमाथी च श्रानन्दो राक्षसोऽनलः । पिङ्गलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थोरौद्रदुर्मसी । दुन्दुभीमधिरोद्गारी रक्तादी क्रोधनः क्षयः प्रभवमारभ्य क्षयान्तेपु पष्टिवपु दादश- पञ्चकानि । त इमे वार्हस्पस्याः चान्द्रा वा। पञ्चेति-शुक्लयजुःसंहितायाम् । संवत्सरोऽसि परिवत्सरो- सीदावत्सरोसीदस्सरोसिवत्सरोसि । (इयत्सरोऽनुवस्सरः) चातुर्मास्य ब्राह्मणे तदधिष्ठातृदेवताः । अग्निर्वाच संवत्सर श्रादित्यः परिवत्सर चन्द्रमा इदावत्सर वायुरनुवस्सरो महेश्वर इदस्सरः। इति ।संवत्सरस्तुप्रथमो द्वितीया परिवत्सरः।इदावत्सर- स्तृतीयश्चतुर्थश्चानुवरसमा इदस्सरपञ्चमस्तुतस्सयोयुगसंज्ञका स्मरेत्सर्वत्र कर्मादौ चान्द्रं संवत्सरं सदा । नान्यं यस्मादस्सरादौ प्रवृत्तिस्तस्य कीर्तिता । इति संवत्सरनिर्णयः।

·fing सोः । इति । पचति मायरः । चान्द्र, सौर, सायन, नानत्र, याहम्पत्य- मेगा । हमादिस्त्यन्तमार्गमंशानुपयोगातिमा एक विधा माह । पन्द्रयत्नास्निायप्रयुतमतिपदादितिथीनां पश्यधिस्यतत्रायेगा निपतो यःमः पान्द्रः । द्वादशराशिणु सूर्यसंक्रमीनिष्पन्नी यः सायनशब्दोऽहोगत्रीपलनकः । ताच सायनःपष्टयधिकशतत्रयसहायकै निष्पन्नीयः सः सावनः । एकपष्टय- धिकशतत्रयपरिमितीचार्हस्पत्यसंवत्सरः । अनेन वार्हस्पत्यमानेन कदाचिदधिसंवत्सरोऽपि निष्पद्यते । चतुर्विशत्यधिक शतत्रय परिमितो नाचनिकः संवत्सरः । तिलक्वतादी चान्द्रः । सुजन्मादि चते सौरः । गोसत्रादिषु सायनः । भायुयादी नादात्रिकः । गोदावरीस्नानादी वार्हस्पत्यः । चान्द्रस्य पष्टिभेदाः प्रभवादि तस्यैवान्तरभेदाःपञ्च-संवत्सरः, परिवत्सरः, इदावत्सरः, अनुवत्सरः इद्वत्सरश्चेति । प्रभवादयः पष्टिपञ्चकाः संवत्सराः तेषु द्वादशपञ्च- कानि तत्रैकैकस्मिन् पञ्चके क्रमेण संवत्सरादयो भवन्ति तेषां सङ्को युगसंज्ञकः । मिथुनं समभवत् तद्यद्रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवत् इति तस्मात्मंवत्सरः प्रधानः। अतएवादौ संवत्सरनिर्णयाक्रियते । (विप्रतिपन्नानां वाक्याना-परस्पर विरोधपरिहारो निर्णयः।) द्वादशेति-दादशमासाः संवत्सर इति श्रुतेः। न च अस्ति त्रयोदशमासः इति श्रुतेर्विरोध घाच्यम् । सौर सावनादिषु तावत् त्रयोदशस्वं नास्ति किन्त्यधिमासपाते चान्द्रस्य तत्र संव- -सरपदस्यानेकशक्तिकल्पनानुपपत्तेस्रयोदशमासा अपि दादर्शव एकसंज्ञत्वात् एक एवाभ्यस्तो न पृथगेवासावित्यविरोधः डादशमासा इत्यस्येति ।- त्रिविध इतिघ्रासिद्धान्ते-चान्द्रसावनसौराणां मासाना प्रभेदतः । चान्द्रसावनसौरास्युनपः संवत्सरा अमी। - ·संवत्सरनिर्णयः [३] - पञ्चधेति-सौरवृहस्पतिसावनचान्द्रिकनाक्षत्रिका: क्रमेण स्युः मातुल ३६५ पानाल ३६१ अतुल ३६० विमल ३५४ घराङ्का ३२४ श्ववासराः पञ्चेतिमाधवः । अधिसंवत्सर इति तदुक्तमुत्तर- मौरे । गुरोमध्यमसंक्रान्तिहीनोयश्चान्द्रवत्सरः । अधिसंवत्सरस्त- 'स्मिन् कारयेन्न सवत्रयम्। वर्जनीयाप्रयत्नेन प्रतिष्ठासर्वनाकिनाम् । स्फुटसंक्रान्तिहीनश्चेत्केप्याहुरधिमासवत् । इति । तिलकेति-अब्दः पन्चविघश्चान्द्रो व्रतादौ तिलकादिके । सुजन्मादौनते सौरो गोसवादिषु सावनः । प्रयोऽप्याचार्यसेवादी विकल्प्यन्ते निजेच्छया आयुीयेतुनाक्षत्रो वाहस्पत्योऽधिवत्सरः। प्रभवादीति--प्रभवोविभयः शुलः प्रमोदोऽथप्रजापतिः । अंगिरा श्रीमुखोभावो युवा धातेश्वरस्तथा । यहुघान्यः प्रमाथी घ विक्रमोऽथ धूपस्तथा । चित्रभानुसुभानुश्च तारणापार्थिवोऽव्ययः। सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतिः खरः। नन्दनोविजयश्चैव जयोमन्मथदुर्मुखो । हेमलम्बी पिलम्बी च विकारी शार्वरीतयः । शुभकृच्छोभना मोघी विश्वावसुपराभयो । लवन कीलकः सौम्यः साधारणविरोधकृत् । परीधाची प्रमाथी घश्रानन्दो राक्षसोऽनला। पिगला कालयुक्तच सिद्धार्थोरोद्रादुर्भसी । दुन्दुभीमधिरोद्गारी रक्ताती फोधनः क्षयः । प्रभयमारभ्य क्षयान्तेषु पष्टियपु बादश- पत्रकानि । त इमे वाहस्पस्या: चान्द्रा था। पति-शुहत्यजुःसंहितायाम् । संवत्सरोऽसि परिवत्सरो- सीदायरसरोसीदासरोसिवत्सरोसि । (इयत्सरोऽनुवस्सरः) चातुर्मास्य प्रामणे तदधिष्ठातृदेवताः । थपिर्याय संवस्सरः पादिस्पा परिवत्सरः चन्द्रमा इदापसर पापुरनुयासरो महेश्वर इसरसरः। इति । संवत्सरस्तुप्रथमो द्धितीयः परियस्सराइदावत्सर- स्तृतीयरचतुर्थश्चानुपरसराइदस्सर पश्चिमस्तुनस्सोयुगसंज्ञकः। स्मरेत्सर्वन फर्मादौ घान्द्र संवत्सरं सदा । नान्यं पस्मादस्सरादी प्रवृत्तिस्तस्य कीर्तिता । इति संवत्सरनिर्णयः।

·सोनगिsngh अयननिर्णयः अयनम-पयो यात्यनेन चतुप्रयेगा सूर्योदक्षिणाशामुक्त- राशा चेति ऋतुगमयनम् । तच्च द्विविधम्-दनिणं उत्तरं च कर्कसंकान्तिमारभ्य यक्षिणं मकरसंक्रान्तिमारम्यात्तरम यदुचरन्तई या- नान्दिनम् यदक्षिणायनं सा रात्रिः। उत्तरमिति-पिष्णुपुराणेभयनस्योत्तरस्यादी मकरं यानि भास्करः। ततः पुम्मामीनधारारारयन्तरं दिज । मिप्यतेप्वय भुपु ततो चेपुवती गतिम् । अपाति सविता कुर्यग्नहोरानं ततः समम् । ततो रानिःक्षपंपातिपर्दतेऽनुदिनंदिनम् । ततरचमिथुन- स्यान्ते पराकाष्ठामुपागतः।राशि कर्कटकं प्राप्य कुस्ते दक्षिणायनम्। (एतदुत्तरायणनिरूपणं श्रौतस्मादिकाय नतु सूर्यस्य प्रथमो.. त्तरदिग गमनारम्भकालज्ञापनार्थम् । उत्तरदिग्गमनंसूर्यस्य १६. ऊनविंशतितमेऽयनांशकाले सौर पीपमासस्यैकादशतमेदिवसे आसीत् । इदानीन्तु तत्सप्तमेवाष्टमे दिवसे ब्रह्मसौरायनांशभेदा- सम्पद्यते । एवं दिनरान्योः समत्वं यच्चत्रस्य दशमे दिवसे प्रतिपादितमस्ति तचाप्यधुनायनगतिवशादन्तरितं दृश्यते । तचापि समस्यमिदानीम्सौरचैत्रस्य सप्तमे चाष्टमे दिवस एव दृश्यते । श्रतस्सायन मकरकर्कसंक्रान्तितः उत्तरदक्षिणदिक गमनं दिनरात्रिवृद्धिकरं तथा सायनविपुपदपसंक्रान्तिदिनं दिन- नि समस्वकर चेति लिपिः सर्वदाऽव्यभिचारिणीति प्रतीयते । प्रायः २५० वर्षपूर्व एकादशदिनामिका स्थितिरासीत् ।) अनयोर्विनियोगागृहप्रवेश त्रिदशप्रतिष्ठाविवाहचौलव्रतवन्ध बम् । सौम्यायने कर्म शुभं विधेयं यद्गर्हितं तस्खलु दक्षिणे च । -रत्रमालायाम्-निदशप्रतिष्ठायां निषेधे प्राप्ते निषेधप्रसवो वविरोपे वैखानसेनोक्तः। मातृभैरववाराहनारसिंहत्रिविक्रमा। च स्थाप्या चै दक्षिणायने । इत्ययननिर्णयः ।

·মিয়: ऋतुनिर्णयः इयति गच्चति अशोकपुपविकासादि असाधारणलिङ्गमिति वसन्तादिकालविशेष ऋतुः । स च पड्विधः । वसन्तोग्रीमोवर्पा शरद् हेमन्तः शिशिर इति । हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणेन पञ्चतंको था । ते च चैत्रादिमासहयात्मकाः । मलमासे तु मासयाक एकोमासः। पुनस्ते वसन्ताय तयो द्विविधाः चान्द्राः सौराश्च । चैत्रारम्भोवसन्तादिश्चान्द्रः । मीनारम्भीमेपारम्भो वा सौरः। वसन्तादीति-मुखं वा एतहतूनां वसन्त इति श्रुतेः। मासदयात्मक इति-श्रुतौ । मधुश्च माधवश्च वासन्तिका. तू शुकश्च शुचिश्च मे प्मावृतू नमश्च नभस्यश्च वार्पिकावृतू इपश्चार्जश्च शरदातू सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृत तपश्च तपस्यश्च शैशिरात इति । (तथाच भागरि) वसन्तश्चैत्र- वैशाखौ ज्ञेयौ तौ मधुमाधवौ । ज्येष्ठापाटातुर्मीमा शुकशुची च तौ स्मृती। प्राट् श्राधएभाद्राख्यो नभोनभस्पसंज्ञितौ । मासी शरदिपोजों प तावाश्य युजकार्तिको । सहसहस्यो हेमन्ती मार्गपोपी च ती स्मृनौ । तपस्तपस्यो शिशिरी मासौ तौ माघ फाल्गुनो। एकोमासइति श्राहच (त्रिकाण्डमण्डन:) चान्द्रे माने यदा चैत्रमासादिर्मलिनस्तदा । शुद्धेऽपि मलिने चैत्रे वैशाग्वेऽपि वस- सैयमायाता मासत्रय यसन्तता सत्यं गत्यन्तराभावात् संवानाभ्युपगम्यते । नन्वनापि किं विकल्पः किं तदन्नाभ्युपगम्यते । मासास्त्रयो वसन्तस्था स्यस्याघमथवान्तिमम्।अत्रोच्यते विकल्पोहि सौरमासेपुयुज्यते। भतु चान्द्रेधु युक्तोऽसौ मलमासानुचर्तिपु । द्वादशैव हि ते मासाः सूर्य्यसंफ्रान्ति' सम्मिताः । दो दो मासाविकैकमृतकृत्वा तु गल्पते । ऋतवस्तत्र मीनाद्या मेपाचा पा पडेव हि । चान्द्रस्तु मलिने मासे प्राप्त मासास्त्रयोदश । विकल्प्यन्तेऽत्रं यस्किविन्मा- न्तता । ननु ।

·गnिeer मासनिर्णयः सकागन्तं मासिति प्रातिपदिकं चन्द्रवाचि तस्यायं काल इति मासः । तदोपत्तं च पञ्चदशानां कलानां गृद्धिक्षयद्वारेगाव- गन्तव्यम् । यदिदं मासत्वं सौरसायनयोग्नुगतं तय यमस्तु । मस परिमाण इत्यस्मादातोनिषोऽयं मासशब्दः । मस्यते परिमीयते समारभ्य युग्मनामानुपु प्रियमाणेपुमामएकोऽनिरिच्यते। किममा- धनतुर्मामः किम्पमतमा भवेत्।प्रकृततुषु चा फापि प्रविशस्विति चिनयते । पातुशून्यो न कालोऽस्ति नाप्यतुः सप्तमः श्रुतौ । तन्न तुम तुनाऽयुज्यमान इस्यूतु शून्यना । पड् या प्रनय इत्येषा श्रुतिः सप्तमयारिका । यतः अनेः स्मृतिघ्या ौमासातुरि- स्पसौ । तस्मादधिकमासः स्यारोप्ववर्तुपु कुत्रचित् । यत्रैपोऽन्त- भवेन्मासः स ऋतुस्यास्त्रिमासिकः । यहा-पष्टिदिनास एक एक एचोभयात्मकः । श्रतोऽनापि यसन्तत्वं स्पादयोरेच मासयोरिति। दिविधा इति । श्रौतस्मातक्रियाः सर्वाः कुर्याचान्द्रमासर्तुषु । तभावे तुसौरतुष्वितिज्योतिर्विदाम्मतम् ।ऋतौ चान्द्रनिमित्तत्वं मन्त्रवर्णास्प्रतीयते । ऋतूनन्योविदधज्ञायते पुनरित्यतः । पुनः पुनर्योजायते स एव विधत्तून् । चन्द्रः पुनः पुनर्जन्मा तस्माचा- न्द्रवशाहतुः । (होतप्रकरणे) चन्द्रं प्रकृस्य प्राह तित्तिरिः। स ऋतून कल्पयतीति चान्द्रोऽयं ऋतुकल्पकः इति । (विष्णुधम्मोत्तर) सौर- मासद्वयं राम ऋतुरित्यभिधीयते । (अन्यत्र) वसन्ताय तयो देधा चान्द्राः सौराश्च चान्द्रकाः । चैत्राद्या अथ मीनाद्या मेपाद्या वा विवस्जतः । तेप्नाधानादयस्तद्वत् परमूर्ति व्रतपूजनम् । : 'मीनारम्भइति--सौरेप्यतुपु : बौधायनेन (मीनमेषयोप- वृपयार्या घसन्तः) त्यभिधानात् मीनादित्वं मेपादित्वं च वैकल्पिकं पसन्तस्याङ्गीकृतम् । तथा तद्नुसारेण उत्तरे ग्रीष्मा- • विकल्प्यन्ते इतितनि।

·मासनिर्णयः [७] .यावताकालेन चन्द्रवृद्धिक्षयौ स चान्द्रोमासः । यहा चन्द्रवृद्धि- क्षयाम्यां स्वयं मस्यत इति मासः । मासश्चतुर्विधः-~चान्द्रः सौरः सावनः नाक्षत्रः । पक्षयुक् चान्द्रः । सूर्यस्य राशि- तिर्यत्र परिमीयते स सौरः । अहोरात्राणां त्रिंशत् मस्यतइति तथाच (सिद्धान्तशिरोमणी) मस्यन्ते परिमी, पन्ते स्वकालाः वृदिहानितः। मासएते स्मृता मासास्त्रिंशत्तिधि- समन्विताः। चतुर्विधति-सौर सौम्यश्च विज्ञेयो नाक्षत्रः सावनस्तथा। मासश्चतुविधः शास्त्रे मियाभेदान्मनीपिभिः इतिचान्द्रः शुक्लादि- दर्शान्तः सावनस्त्रिंशतादिनः । एकराशी रविर्यावत्कालं मास:- सभास्करः। सर्वपरियतैस्तु नाक्षत्रोमास उच्यते ।माने मासस्तु नान्वेसप्तविंशतिभिर्दिनः। परिशेपेषुमानेषु मासस्त्रिंशदिनस्मृतः। इति सिौरमासस्या यन्ती मेपादिराशीनामाघन्ताभ्यां व्यवस्थितौ। साचने पुरुपेच्छादिनियामकः । नाक्षत्रे नक्षत्रं नियामकम् । चान्द्रस्तु दर्शान्तः पूर्णिमान्तायेति द्विधा । तथा च श्रूयते । अमावस्यया मासान् सम्पाद्याहरुत्सृजन्त्यमावस्यया हि मासान सम्पश्यन्ति पौर्णमास्या मासान् सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति पौर्ण- मास्याहि मासान् सम्पश्यन्ति । तथा च गर्गः-पौर्णमास्यवसानः स्यान्मासोदेवऋतुस्तथा । दर्शान्तो मानुपायनो विन्ध्यादुत्तर- थाम्यगौ । कल्पद्रु मे श्रार्टिपेणः । दर्शान्तोवैदिकोमासोराकान्तः स्मार्त उच्यते । यद्यपि जयसिंहकल्पद्रुमे-कृष्णपक्षादिकं मासं नाङ्गोकुर्वन्ति केचनायेऽपीच्छन्ति मतेपामपीप्टो विन्ध्यस्य दक्षिणे, इति त्रिकाण्डमएंडनवचनात् शुक्लादेः मुख्यत्वम् प्रतिपादितम् ! परं श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यात् कृष्णपक्षादेरपि ग्राहस्वम् । तथाचा- चणिकाः सृष्टिप्रकरणे । संयस्सर दक्षिणोत्तरायण सृष्टिमाम्नाय मासपक्षष्टिमेप मामनन्ति-सासौ वै प्रजापतिः नस्य कृष्णपक्ष एय रयिः शुक्लः प्रायः इति । अत्र कृष्णपदस्यय प्रथमपाठः ।

·Samud For m| मां गाना पनाममा-गुटी: ममता:. उगादि पूपिमान्तः । पनि माम:. गादी मान, frarel चान्द्रः । मामला। IM गूगी महालग प्रकरणे। ममगुरु कृष्णपदं तु प्राद्धं कानि दिन नादि दागोपिपीत गदा भाद्रपद फापरयुगा न सपमुफम् । प्राधिनमासान्तर्गतस्यनिस्य हो । सय कृपयादि पूर्णिमांतये सम्भयति । तया न जपली प्रकरण-"मासिभाद्रपदेऽष्टम्या कृष्णपरायके । भमनापाचं जयन्तीनाम मास्मृता। अत्र जयन्त्या भाद्र- पदान्तर्गतत्यं मासस्पपूर्णिमान्नत्यंगमयति। शिष्टाचारयिशेपोऽपि। पूर्णिमास्तस्ये हरपते। यति धर्मप्रकरणे ऋतु सन्धिषु यापयत्। यदि दर्शान्त पियनास्यात्तदा दर्शस्यय सन्धिस्यात् तय थपनम् । फुर्वन्ति घ पूर्णिमायाम् । तस्मात्पूर्णिमान्तोऽपि ग्रायः अनुष्ठाने शङ्करपिणं तातं प्रणम्य हरिनामकम् । देवीप्रसादशाह वक्ष्ये विषयवोधिनीम् । - पेशाखादयो मासाः सौराधान्द्राः येति सन्देहः उमपोरपि शास्त्रे दर्शना भारते-कार्तिकस्य तु मासस्य प्रवृत्ते प्रथमेऽहनि । त्रयोदश्याग्नु तद चतुर्दश्यां इतो नृपः। ( नपः जरासन्धः ) नहि घान्द्रकार्तिकस्य प्रयोदशी प्रथम दिवसे गवति । तथाचच तिः । तपस्तपस्यौ-शिशिगवृतुर्मधुध माघ वामन्तिकावृतुरित्यादि । तेषामेव व गाथा । उपयोमगृहीतोसि मया गृहामि । उपयामगृहीतोसि माधवाय स्वा गृहामि ! पत्र मधुमाधवादि पदाना पासन्तादि. वाच्य सौर चैत्र 'वैशाखादि पर्यायत्यमेव । तेन तपस्तप- • स्थादिपदानां सौरमासादि वचनत्वावधारणात् रषधृत पर्यायभावाना माघादि शब्दामामपि सौर नामत्वं भूतितोऽपधार्यते । बान्द्रोऽपि चौतः स्मातः । (विष्णुपुराणे) माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपेति योग यदि वारणेन ! प्रत्तेण कालः स परः पितृणां नहल्पपुण्यै पलभ्यतेऽसौ। नचासौ सौरी माघः घान्द्रध मः। तथा च श्रुतिः । सा पैशास्यस्यामापास्या नयामादधीत। वृषस्थ एसिय . तपस्तपस्यादि ·मासान 5. 717 T तत्तदचनविरोपात मासव्यवस्थाद्रष्टव्याः । तथाहि । दर्शान्तः भवति वृषभोग्यत्वाद्रोहिण्याः नतु मेपस्ये (नतु सौर वैशाग्वे रोहणीयुक्ता वैशाखी अमावस्या. सम्भवति) एवम् चान्द्रसौरयोः श्रुतिस्मृतिपरिगृहीतत्वान् विनिगमना- प्रमाणस्याभावाद्भवति माधादिपदेषु सन्देहः । न्तु माघादिशब्दा यौगिकाः । तथाहि । नक्षत्रेण युक्तः काल इति विहिताण प्रत्ययेन मघायुक्ता माघीति व्युत्पाद्य सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायामिति विहिताणन्तरण माधी पौर्णमास्यस्मिन्निति मापोमासश्चान्द्र एवं सौरे तदसम्भवान् । नहि सौराश्विन- औपमाघेप्वश्विनीपुष्यमघायुक्ताः पौर्णमास्यः कदाचिदपि सम्भवन्ति । तथाहि यः परो विप्रकर्षः सा पौर्णमासीति । सूर्याचन्द्रमसोः परोव्यवघिरन्योन्य सप्तराश्यवस्थानेन भवति । तेन कन्यारथे सूर्ये मीनस्थेन चन्द्रेणैव पूर्णिमा भवतिन मेपस्थेन । एवं धनुः- स्थे सूयें मिथुनस्थेन पन्द्रेणैव न कर्कटचन्द्रेण । मकरस्येच सूर्य कर्कटस्थचन्द्रेणैव न सिंहस्थेन । मेपकर्कटसिंहभोग्यत्वादश्विनीपुष्यमपानाम् । तदाहि सूदिष्टमराशौ चन्द्रः स्यान । सौरे चायमपरो विशेषः (अयं वक्ष्यमाणो विशेषः । सम्भवतीति शेषः) कार्तिकादिमासानो द्विभंत्रिमत्वमुक्तम् । अन्त्योपान्यो विभौ झयो फाल्गुनधत्रिभोमतः । । । । शेिषा मासा द्विभा ज्ञेयाः कृत्तिकादिव्यवस्थया ।। न च वृपभोग्युरोहिणीयुक्ता पौर्णमासी कदाचनापि तुलादित्य भवति । एवं वृश्चिकस्ये ग्वौ न मिथुन भोग्याा युक्ती । सर्वत्र सूर्यावस्थितराशेरएमराशौ चन्द्रस्थावस्थानान् परविप्रकस्य पौर्णमासी लक्षणस्यानुपपत्तेः। अन्योन्यमुभयोः सप्तमराशिस्थत्वेनैव तत्सम्पद्यते । तस्माचान्द्र एव योगसम्भवान तद्वाचकत्वमेव माधादिपदानाम् ।। नई दियोगमुपदरतीति न्यायस्यायं दियया बनसरूढिविषयत्वासस्य । सदुक्तम् - जधामिका सठी रूढिर्भवेद्योगपहारिणी। कल्पनीया'तु जमते 'बारमान योगव धतः ।। अतएव प्रोक्षणीशब्दस्य यौगिकत्वमङ्गीतं न रूढिः । अत्रोच्यते--प्रष्टच्योऽत्र भवान् । योगवादी किममी पाठकांदिव योगानुसारिप्रयोगा माषादिशब्दाः। यत्र यंत्र योगरतत्र तत्र प्रवन्ति । पङ्कजादिवता योगानुसार योगव्यवस्थित्ते प्रयोगे नत्र योग सदावाद् यौगिक । अत्र नं तावदायः कल्पः । त्रिरात्रपञ्चरात्रदशराबाद्यवच्छिन्नेषु कालेषु सत्यपि तनक्षत्रान्यित पोर्णमासीयोगे माघादिपदप्रयोगादर्शनात । अतएव सास्मिन्निति सूत्रे जयादित्यनेन मासार्द्धमाससंवत्सराणामपा संज्ञेत्यभिधायोदाइतम् ।. पोपोमास: पोपोर्टमासः पौषः संवत्सरः इति इह न भवति । पोपी पौर्णमासी अस्मिन् दशरात्र इति । भृतकमासे च न भवतीत्युक्तम् । भृतकमासः सावन भूनिगणनार्थत्वान। सावन निषेधाचान्द्रसौरयोः प्रयोगोभ्यनुज्ञातः। अंध द्वितीयः संज्ञायामिति प्रसिद्धयुः पसंग्रहान् । यत्रास्य प्रयोगस्तत्र योगोनिमित्तं मांसारिपु चास्य प्रयोगो न दशरात्रि- - .."

·--- १०] श्रीगङ्गामिदकल्पद्रुम । . , - पूर्णिमान्तों या चान्द्रोसोषिप्रवैश्ययोः । सौरी राज्ञः सावनस्तु प्यिति । नैतत् सावन मास सत्यपि योगे. प्रयोगादर्शनाभान्द्र एव चेन्न। द्वितीया तृतीयांशारब्धेषु पूर्वतिथिसमापनीयेपु चान्द्रप्वप्रयोगान् । प्रतिपदादिदर्शान्त एवमासीति चेत् नैतत् । माषादिनक्षत्रयोगाभावे आश्लेपादिनक्षत्रयुक्तपौर्णमासी सम्बन्धेऽपि दर्शा- न्तें मासि माघादिपदप्रयोगदर्शनान् यौगिकत्वानुपपत्तेः । 'अन्त्योपान्त्यो त्रिभी ज्ञेयो फाल्गुनश्च त्रिभोमतः । 'शेषा 'मासा द्विभा शेयाः कार्तिकादिव्यवस्थया । अत्रं कार्तिकादिव्यवस्थयेत्यभिधानात् कृत्तिकाद्या विभा मासा इति सम्भ्रम- पाठात् कार्तिकोपक्रमगणनेनान्त्य आश्विनः । त्रिभोरेवत्यश्विनीभरणीनामन्यतमयुक्तपीर्ण- मासीयोगात् उपान्त्योभाद्रःशतभिषापूर्वोत्तरभाद्रपदाभिः फाल्गुनश्चत्रिभः पूर्वोत्तरफा- ल्गुनीहस्तैः । इतरे, तु . कार्तिकादय . कृत्तिका दिनद्धिकयोगेन प्रत्येतव्याः । कृत्तिकारोहिणीभ्यां कार्तिकः । तेन :रोहिणी युक्तापि पौर्णमासी कार्तिकी भवति तद्योगान्मासः कार्तिकः । एवं आर्द्रायोगान्मार्गशीर्पः । इति कथं न यौगिकः। नैतत विद्विपामस्य वादस्य हास्यास्पदत्वात् रोहिणीपदाधिनत्तत्रेण युक्तः काल इति विहितेनाणप्रत्ययेन रोहिणी पौर्णमासी भवति रौहिणीपदाच सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायामित्यन्तरेण रोहिणपदनिष्पत्तेः रौहिणः मासः स्यानतु कार्तिकः । एवमायो- गादादो मासः । इत्यादयो भवेयुः । अतो रोहिण्यादियोगान कार्तिकादिपदानि यौगिकानीति पदतां महावे लोकान् संवर्द्धयति कलम्बीत्यन्ययोरिह कृतः पुरस्कृत एव स्यात् । अयोच्यते-मासानां द्विभत्रिभत्वप्रतिपादन तावद् दृश्यते तस्य चैतदेय प्रयोजनम् । यन् कृत्तिकारोहिण्यन्यतरयुक्त पौर्णमासीति योगात कार्तिकपदं यौगिक भवतु । एवमितरेष्वपि । कथं चैतत्स्यान यदि कृत्तिकादयो रोहिण्यादिकमपि लक्षयन्ति तेन कृत्तिकारोहिण्योरन्यतरयोगेन कार्तिकपई यौगिक एयगन्यान्यपीति । तदयुक्तम् । नहि द्विभत्रिमत्यवचनरोहिण्यादियोगपि कार्तिकादयो यौगिका इत्याह । न प पौर्ण- मास्यादिभत्वादिक . किन्तु मासानामेय । न च पाणिनिरपि रोहिण्यादियोगे- sपि कार्तिकादिपतानि पौर्णमामीपु प्रयोगा। कार्तिकादिमासेषु कार्तिका- दिपदानि यौगिकानीति श्राद । न चाभिधीयमानमपि प्रमाणान्तरविरोधेन प्रहणाई नव प्रतिपदम्य (खतरार्यानरच्छिन्ना यत् स्वार्थम्याययोधने । यदग्दनिश्चयोंहेनुः प्रानिः सा तार्षिका) मुप्यतामगिक कृत्याश्रयणेन यौगिय कपिदापि व्युत्पन्नम् । यदि पर्व स्वादयकारपस्यापि रथमकुयंत्यति मौधन्यनजातीय रथकरणाईता ल. पानन्यपणया या योगिच्या त्रैवर्णिकरिनासम्भवादांगु रथकार आदर्भात- या शिधिकागे दुबार म्यात् । एवं गनीनि गौरिनि ध्युपत्ती गमनमगगन मी लहयनीति गरमृत्यगरहरि यौगिकाल स्यात् । एवं प्रागादपदमा प्रक्षेपण समा यौगिरल यात मायोधिन म्यान ! नग्मात् प्रतिपय मुग्ल्या. नान्यमा पत्रमुपायं योगी मानिन ·मासनिर्णयः [११ । .. योज्योतिषिके परः ।अन्यत्रापि ।अमावस्या परिच्छिन्नोमास स्याद् किश्च कृत्तिकादिपदानां रोहिण्यादि लक्षणया यौगिकत्वेऽपि मुख्य कृत्ति फादियोगेन यौगिकत्वस्य शोधमवगमान् - कार्तिकादिमास विहितं कर्म मुख्य: नक्षयोगएवं व्यवतिप्त न लाक्षणिकयोगे--मुख्यलाक्षणिक योगनिमित्तयो रंतुल्यत्वेन तुल्यवद्विधार्नानुपपत्तेः मुख्यमहणे च तस्य 'नित्यमप्राप्त राभाका इत्यादि नित्ययविधानं न स्यात् । न च मुख्याभावे लाक्षणिक महणार्थ वचनान्तर, मस्तीनि यौगिकत्वन्युत्पादनमप्यफलं स्यात् ।। यदेव कृत्तिकापदस्य लाक्षणकत्वे: दूपर्ण तदेव कार्तिकादिपदस्य. रोहण्यादियुक्त पौर्णमासि मध्यकैमासि लाक्षणिकत्वे- पीनि हेयमवेतन् । आपादपदमात्रन्तु यौगिक वक्तुं शक्यते । पूर्वोत्तराषाढयो- भयोरप्यापाढत्यान् । विश्व यदा योगो निमिचं पदानां तदा किं कृत्स्ननक्षत्र योगः वृत्स्नपौर्णमास्याः अर्द्धपादादि योगोऽपि था । तत्र पस्नयोगम्वावदनकवत्सरे रेकस्यां कदाचिदिनि न तेनाभाका इत्यारिव्यवहारो नित्यंवन् शायः । एकदेशपांग तु मासान्तरोय नक्षत्र योगल्यावश्यम्भावान्न मूलपूर्वापाद्वयोयोगे स एव धान्द्रो ज्येष्ठनापानश्चेति म्यान् । उत्तरापाढश्रवणयोश्च योगे श्रागढः श्रावणश्वनि स्यात् एवमितरत्रापि माससङ्करान कर्मणां व्यवस्थितिः स्यात् । अल्पयोगेनापि यौगिकत्यान भूयोऽययययोगादिति चेन्न उभयोस्तुल्ययोग एकस्यापि भूयोऽययस्योगांभाषा द्विनामकन्यापतेः । फिच्च पूर्णमासीय नक्षत्रस्यकस्यां पौर्णमास्यां भूयो:वर्यय: योगेन तन्नामप्रवृत्तावपर पौर्णमास्याच परमासीय नश्त्रस्य भूयोध्ययययोगेन परमासीय नाममती मध्यमासो विलुप्यत !'दृष्टञ्चतन् । तथाहि धतुशोत्तर सहल शाक्य लिख्यमान तुलारथ भास्कर अश्विनीभरणीभ्यां व्यामा पार्णमासी सापदाधिनी । ततस्तत्रय पत्मरे पृश्चिकायें भास्कर कृत्तिकारोदिणीभ्यां स्यामा पौर्णमासरी सेन सा कार्तिक्येय । तद्योगाचासो कार्तिक एव । भवताम्मने तदनन्तरच धनुस्य भास्करे पोर्णमास्यां मृगशिरा नक्षत्र नास्त्येव आदायुनातु भूयोभिरषयौः शेषे तु अयोरा देण्ग एय पर पुनर्वसु म्यानाः । तेन सा मार्गशीर्षी न तु पोपी अस्पयोगान् । मकरादित्य प पुप्याश्लेपाभ्याम् अाव्याता न सा न पोपी न प मापी स्यात् । भवतु या पश्चिदेवाद्विपदण्डगणननक्षप्राधिक वांगन सा पार योगारथ पापः । मापी था तोगत् मापः । अन्यनरम्नु विलुप्यत । इम्म- स्थादित्य दिपौर्णमास्याः पञ्चदरा दशा एव पर मपा ध्याता पन्गुन्यानुसूब सामषयवानां योगान् सा पात्गुनीनि सद योगमन् सफागुनः स्यानास्ति मापः। मीनादित्येतु पूर्णिमोतर पाल्गुनी हरनाभ्यो ध्यानासोनि पारगुन एप हिमवेत् । अमममम पेन पुन पूर्णिमा मन व्यपदिश्यने सद् योगाप्प दाना मास इति नास्ति मामलोपः । तदपि अस्मिन् वरदे हपमान नियम मातियुध पूर्णिमा पसौ पत्र सपशेष प पूर्णिमा धनुराया परदेटिस्युन्या प्रथम सनामी ·infer १ HIM सुमिंसानिमागीय नम। इति inmilsina मिना gf गणना मग काट माता निता गासन भायण यम्य मिनियारया मागाभागमा गोगाभार मशागे मोन । नया पिन समितभारपणामो मायागो भारा मार्ग प्रथम- गुगर भाद्रपागामार माए पसिंध रोगमाप्रम्य निमिरात्वे तु माग महगान कर्मणामनुमान गिनि ग्यान | तुनाम्य भाकरे अश्विनी- भरणीयां गुर्ण समागभितः पूर्वध पन्गागा स्वनीयोगाभिन इनि द्विभांडी विधिना | गया प्रमोशीमापाचशेष मीनाथ मूल्य पूर्वोगरफान्गुनीयाना पूर्णिमा गानला मार्ग हम्ननित्राभ्यां युना पूर्णिमा स्नयोगा फागुनोपमा पोरापोर महताब्दीय कुम्मादित्यान् प्रकृति पर्नुदशीशर महनादान्त मीनभोगपर्यन्तन मामदयलोपः । भाद्राश्विनयोरा- पृत्ताव फाल्गुनस्य विराटतयं मामानां सङ्करः स्यात् । मास लोपे सरे च सति नियतकमायस्थितचान्द्र द्वारामासगोचरों मापादिपदप्रयोगो वाध्यते । न च तद्युठे प्रयोगानुसारित्यानं स्यनिमित्तयाघा क्षमत्वान् सहरलीपयोश्च क्रमान्तगपत्तेः । यस्मिन्दन्ति मासि मादियुक्तपूर्णिमा वत्र माघादिप्रवृत्तिः । सूर्यचन्द्रयोहि पूर्णिमान्तएवान्योन्य समसप्तकेनावस्थानान् परोविप्रको भवति । आदौ .तु प.पू- फेनाप्यवस्थानान् । तथाहि । प्रयोदशोत्तरसहवाकान्ते. मीनसूये पूर्णिमा पूर्वोत्तर- • फल्गुनीभ्यां व्याप्ता तत्र पौर्णमास्याः शेषपञ्चदशदण्डेष्वेवः परं कन्यायाचन्द्रः 'पूर्व सिंह एव तथा चतुर्दशोत्तरसहस्राब्दादी मेषसूर्ये पूर्णिमा हस्तचित्राभ्यां व्याप्ता, तत्र तुलासम्बन्धिनचित्रापरार्द्धस्य त्रयोदशदण्डा एव परं पूर्णिमान्त भूताः । तदितरांशे तु पौर्णमास्याः कन्यायामेव चन्द्रो ,मेषे च सूर्य्य! तथा तद्वत्सर एव वृषसूर्ये पूर्णिमा स्वातीविशाखाभ्यां व्याप्ता तत्स्वात्यंशे विशाखापत्रये तुलायाञ्चन्द्रः वृश्चिक सन्वन्धिविशाखा शेषैरष्टाभिरेव दण्डैः परमन्ते व्याहा तेनान्तएव नियतं चन्द्रसूर्य- योरन्योन्य सप्तमराश्यवस्थानं न "पुनरोदावपि तदेयमवच्छिन्नपूर्णिमात्रयेऽपि प्रथम सूर्य्याम् पंडष्टकेनैवं चन्द्रस्यावस्थानम् । (श्रतएव मार्कण्डेयः।) आदिपादार्द्धमात्रेण नक्षत्रस्यान्वयेऽप्यसौ । तिथिरन्तेऽपि संयुक्ता विपरीता न सा पुनः । श्रेधार्थ:-सूर्यान् सप्तमयशिसम्यन्धिना नझत्रेणान्त एव नियत इति। तदन्त समक्षत्रयोगान् कार्तिकादिपदानि यौगिकानि इति । तदप्ययुक्तम् । चतुर्दशोत्तरसहस्र शाकाव्दे वृश्चिकस्थे धनुस्थे चं सूर्ये पौर्णमास्यां मृगशिरोयोगस्याभावात् तदन्तयोगस्य मुतरामभावान्मार्गशीर्ष मास विलोपापत्तेः! किश्च द्विमत्रिभत्यमन्तरेणापि प्रतिपदादि- तिकांदिपप्रयोगदर्शनान दिभविभयोगा अयोच्यते- । - ·मासनिर्णयः . किय सफलतिय कियोगोनिमित्तम् । अथ सकलभस्य योगो था पहुयोगो वा श्रादीपा अन्ते वा योगमात्र या सर्व व्यभिचरति । इदन्तु नोपभोगिनिरयायुपकान्ते चतुर्दशोत्तर दशशतशाकाब्दे कार्तिके चान्द्रे तत्पूर्णिमाश्विनीभरणीभ्यां व्याप्ती । न च कृत्तिका दियुगयोगः । न च नासौ कार्तिक इति नियमातंत्र प्रयोगस्य । तथाहि चतुर्दशोत्तर- सहरू शाकाब्दे तुलास्थादित्याप्टमदिनापकान्तस्य प्रतिपदा दिदशान्तमासस्य पौर्णमास्य- धिनीभरणीभ्यां व्याता कृतिका रोहिण्योन्यतरयोगाश कार्तिकः । तथा तदनन्तरितस्य वृश्चिकादित्य सप्तमदिनोपक्रान्तस्य प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्य पूर्णिमा कृत्तिकारोहिणी- भ्यां ज्यादा मृगशिरायोगान्यतरयोगान्मार्गशीर्पः । एवं विध एव कार्तिको बिपञ्चाशदधिकनवशतसंख्याते शकायदे अन्धुकादिर्दर्शितवान् । न च तो कार्तिक- मार्गशीपो न भवत एवेति वाच्यं । द्वयोरेय तुलावृश्चिकादित्यारब्धत्वाद्वा । वृश्चिकधनुः संक्रान्ति चिन्हित्तत्वाता । कार्तिकमार्गशी पिदप्रयोगाविवादात् । तत्रैव च प्रयोग योगस्य यन्त्रितत्यान् । अनेनैव धृते दर्शान्तेऽपि सावनमासेपु प्रयोगान् ॥ अतएव (पद्मपुराणम्)- कार्तिक्यान्तु यदा क्षमाग्नेयम्भवति क्वचित् ।। महती . सा. तिथिया, स्नानंदानादिकर्मसु ।। यदा याम्यन्तु भवति तिथौ तस्यां नराधिप । तिथिः सापि महापुण्या 'पिभिः परिकीर्तिता ।। 'तस्यां कार्तिक्या 'याम्य ' भरणी तद् योगेऽपि कार्तिकत्वमच्या- हतमेवं प्रतीयते । अतएव तस्मिन्कार्तिके देवोत्थाननिर्विवादम् । अन्यथा वृश्चिके देवोत्थानं क्रियमाणं न चान्द्रे न वा सौरे कार्तिक कृतं स्यात् । तुलास्थ सूर्यासप्तमदिवसे अमावस्यायां लक्ष्मीप्रवोधस्य भूतत्वात्तदनन्तरित शुक्ले पने च देवोत्थानस्य तस्मिन शुक्ले साविष्णुरिति नियंतत्वात् । किञ्च फाल्गुनः त्रिभोमतः इति पूर्वसिद्ध फाल्गुनमुद्दिश्यः त्रिभत्वं ज्ञेयं । विहित निभसम्बन्धादेव फाल्गुनव- मितरेतराश्रयं स्थान । नचैकनक्षत्र योगनिमित्तं फाल्गुनमुद्दिश्य नक्षत्रान्तरयोगोऽपि निमित्तत्रयविधानमिति ने पूर्वावधूत निमित्तविरोधः । त्रिभपदे च विध्यनुवाद दोपापत्तेः पूर्वोक्तविकल्पकलापस्य व पूर्णिमान्तेऽपि मास्यविशेषात्तत्रापि, यौगिकत्वं निरस्त वेदितव्यम् । अस्मिरथ दूषणगणे गणितज्ञेभ्यो यथोक्तकालक्रममवगम्य विभिः प्रदातम्यम् ।। किश्व पूर्णिमा तोमासः कैश्चिदेव शाखादिपनिर्दिष्टः। यस्तु पणिग्जनमा प्रयोगविषयः स धान्यथा व्युत्पन्नः दर्शद्वयांतिक्रमण त्वधिमासद्विरापाढत्वादिकञ्च वदन्तो मुनयो दर्शान्तएवमासे वैशाखादिपदमिति दर्शयन्ति तदन्तस्यैव तदानी नियमन.सूर्यसंक्रान्ति यर्जितत्वेनाधिमासत्वान् । नतिध्यन्तरान्तस्य प्रतिपदुपक्रान्त- भासदयस्यैव चकराशिसूर्योपान्तत्वेन द्विराषाढादिप्रयोगविपसत्वात् ।। (व्याहि "ज्योतिशास्रम् ) "अमावस्याद्वयं यत्र रविसंक्रान्तिवर्जितम् मंलिम्लुचः स विशेयः उत्तरश्चोत्तमः स्मृतः । मिथुनस्थो यदा भानुरमावस्यादयं स्पृशेत दिरापादः स विशेयः ·नक्षत्रान्तरयोगे:पि तत्तत्पदप्रवृत्तेश्वच्छब्दस्योपपत्तिरिति । तत्र अापाव्यामापाड युक्तायाम् अन्नपानहानेन तदेवाक्षयमामोतीति न स्यात् आपादयमन्तरेणा- पाढीपदाप्रवृत्तेः । अापाढ्यमित्यभिधायापाढयुक्तायामिति पुनरभिधानानुपपरेः । [१४] श्रीगङ्गासिंदकल्पद्रुमे विष्णुःस्वपिति कर्कटे। तस्मात पूर्णिमान्तोनवैशाखादिपदवाच्यो दूरे यौगिकत्वानुसार अमावास्यान्ते प्ययौगिम्त्यमेवाह विष्णुः ): मार्गशीपशुपञ्चरक मृगशिरः संयुक्तायां चूर्णितलवणस्य सुवर्णतुलाभ प्रस्थमेक चन्द्रोदये ब्राह्मणाः प्रतिपादयेत् । पौपी चेत् पुप्यायुक्ता स्यात् तस्यां- गोरसपंपादि करून मगवन्त स्नापयेत् । माघी मघायु काचेत् तिलैः श्राद्धं कृत्वा-पूतो भवेत् । " अन चेदित्यादिपदेभ्यो नक्षत्रयोगस्य पौर्णमास्यां कादाचि फत्वावगमा नित्ययन्मार्गशीर्पादिपदप्रयोगनिमित्तत्वानुपपतेः । १७ अथ द्विभत्रिभवान्मासाना योगादेवापाढत्यात् तथा (पपुराणम् ) कार्तिक्यान्तु यदा क्षमाम भवति कचिन् । महती सा तिमिसंग स्नानानादि कर्मसु । आग्नेयं कृतिका तयु कपौर्णमास्या एवं कार्तिकीत्वात् । यदेति कचिदिनि यचन न स्यात् तस्य तत्र नित्यसम्भवान तस्मान कार्तिकादि पदानि निमित्तान्त- रादेव न तु यौगिकानि कार्तिकादेः पौर्णमास्यः कार्तिक्यादिका इति सिद्धम् । (भारत :पि) माससम्बन्धेनैव पौर्णमासीनां महाफलत्यावगमात् पापादे कार्ति के.यापि माघ वैशाखयोरपि । पौर्णमासीपु दातव्यं महादानं युधिष्ठिर । (माल्ये) धैशाखपौर्णमास्यान्तु पहले चन्द्रसूर्ण्ययोः । पौर्णमासी तथा मापे सस्यां दानं फल सेन मापी पेन् मपायुनास्यादित्यादिप्यपि मन्दिग्धेषु माससम्बन्धादेव पौर्णमासीनां मापीत्यादिकं निर्गीयते ( ससा माधीपा रूदिकमेप न तु योगी- कमिनि पूर्वपत्तियोऽभिप्रायः ) यमुनः पत्रिकाकारमिः पगारदीयम्य विषय- शुद्धगर्यमुन कार्तिकमासमग्भयासु विशाखाप्रयोगीनीयमायास्पायु पञ्चभिः पापमन्या ( स्यान्धम गोमयागाधिरोग भौतमायापन २४ अ. ४ का विहितः ) भवन्तीति पारिन नावरायाचियामाया या पध्या वर्षे प्राणन | नयाद शियानायुकामावाग्या नुनादिल्यम्पाष्टरादिनम्यः पुरता- देवाय नमः पुरनादेव परमयति । तुलायामशावादिनानि पूर्ण तिनिधारन । धिरे तु मनिगः पुरातानु र ला दियो nिi या न पढ़ानता व्यममा मन यंपन्दयोनारमाननिता । नया प्रयासोर RET दिला RATre freी पानामामाया अधिकारिय माजमा हुने तयारिमायाम न तातो पान मुको दिन परमावाष्ट्रिगाभा- ·- [१५] (तंत्र चेयं युक्ति) यदि वैशाखस्येयमिति घेशाषी गृहाने तदा यशावपद पत्तिनिमित्तमणद्वयमवगम्य पुनरणन्तरेण वैशाखी 'प्रत्यंतच्या तथादि विशास्या- त्रयुक्तातु एकनवारण प्रत्ययेनेति शीघ्रशब्दावगनेरविच्छेदम्य त्वशब्दार्थी भूतस्यो- न्यमानतोऽवगतेस्तस्य बाधएवेति तेषामभिप्रायः । पौपी. चेन् पुष्योयुक्तास्यादित्या- घेच्छन्दान् पोपस्येति वचनार्थ अथात्राप्यविच्छेदानुरोधः । ततः संवत्सरे नवा आनयन्ति तांश्चैवोक्ष्णः इत्यादिवचनवलात तदा, कार्तिके तदसम्भवान् खस्येयमिति वैशाख्यमावास्या प्राया तस्याः प्रत्यब्दभावान् यत् पुनरेतत्साधनार्थ मन्धुकेन मेपादित्यगतामावस्यायां वैशास्त्रीपदं रूद नक्षत्रयुक्तायान्तु, यौगिक नारूढितोदुर्वलमिति । तदयुक्तम् । वैशाखस्येयं वैशाखीति पदस्य क्लायोगादेव तसम्भवे समुदाय शफिकल्पनानुपपत्तेः कथं रूढिता। प्रोक्षणीशब्देऽप्ययमेव नीया तु लभते नात्मानं योगवाधत इत्युक्तवान् । ननु वैशाखपद मासवाचक स्यन्धिनी घ तिथि वययान्तरोपान्तायेनावयवशक्त्या यौगिकत्वमतो रूढिरेव ते । अण प्रत्ययेन सहावयवयं यद्यपि तन श्रूयते तथापि वैशास्त्रपदमेव पाही- सम्बन्धिनं लक्षयति तेन प्रकृतिपदमययवस्थाने वर्ततइति 'यौगिकवम् । यता ची पदमित्यत्र प्रथमाण प्रत्ययेन वृद्धी भूतायामपि पुनरणन्तरेणापि दीर्घस्यस्थान भवतीति वापरापिवृद्धिरण विकारस्तत्सहित वैशासीपद यौगिक लाक्षगिकमेय शापीपद स्वसम्बन्धिनी नतु रुटम् । सा घेयं लक्षणा नक्षत्रेणयुक्तः कालः मन् पौर्णमासीति संज्ञायामित्यणद्वयायगमसापेक्षत्वानक्षत्रयोगमात्रैशामावास्था गावगमः शीघ्रमिति स एय वचनार्थः स्यान् । यदा। परमुक्तं नक्षण युतः इति नश्प्रयुक्त पौर्णमारयेव पैशाख्यादि पदेनोच्यने न कालमात्रमिनि । नागमम् । पोपी रात्रिः पोपमहः माघीरात्रिः मायमदः इति नपत्रेण युक्तः काल मन्नेवसूये उपाहतत्वात् माससम्बन्धनोदाहरण धानुपपतेः । मामसम्बन्धरयाप- त्या नक्षत्रण युततयोदाहरणस्यादेयत्वात अन्यथा पंपापौर्णमामीन्येवोदाहरेम्। व सूत्रेऽपि काल इति नोच्यते नयनेण्युतर पूर्णिमन्येव यान् सास्मिन् नामीतिर धर्मशाम्पु पतिप्यन्तरपनि प्रायशः प्रयोगो रयते । तथाप (गोभिल.)-प्रौप्ठप हननोपाकरणं सैपीमुत्मजन्नानि । ग्रीष्टपदी. दम्पतिधिनियता सरयां हम्ननोपारण माद्र एरतिष्य नक्षत्रयुका पोरयादिकातपीन्युपपन्दोगानामुन्माकरणाय निधिः पौर्णमाग्ययनमा प्रयोगा- गते इत्यनागमम्। यस वंशयमामग्य पैशायीनिप्रदर्ग पालादृमिति टप्प भययन नीनि स्यात् भ्यायपादानां दुपरमपि पीपा पुण्यायुनमग्गदिया। पान्तु या पक्षमा यम्भवनिकरित्-पररपटाभिधानाय पाठ- काम्गुरव त्यादिभिमुनिभिरंव उम् प्रत्ययग्यानि यनारिमापनाः !प्रयोगमलयात् म्याकरणम्प सदापातमापात सापधाराणाम्पकमाति नान् । मामान्यतः माग्दीप्यतोऽगितिमामात. तरमर परेन शामरासिनियतिमामात पियुमर्ग:

·[1] हामि :- प्रवर fh artीया या frigen प्राः । शालिगदि प्रयोग मार्ग पागंना कामानिति । पेशादिया र समानIT पाना नानानामगार प्रमाला निरोजगात मागाउँमामभाना मान मा. कम पानं मामा शिंगागिनी गागादिशातर प्रायोनार ययमाते गिन पोपरग प्रयोगा भाः । गानिस विस्वाचामारिदम् इनि गपंग यायनि समुदाय उध्यन भाषा गणे गम्य विमा अादिभूगल gol भवति धर्माच रागही नागरिग रोन म माग्यपणयान विभागात शारीगन्याहि भादिति चोरी मापि परितम् | गिरिमुनियोगानुगतिः पूर्वसूत्रत्रयप्राममण- मंगल पाया। - किच पृद्धिर्यस्यादिनने या नामधेयरपनि वृद्धमा यतया यक्त गत्येन च विरोपपापिनः पदरय पाक्षिणी पृद्धसमान देवत् तस्यदेवदत्तीया देवदत्ती या छाणु प्रत्ययाभ्यामेपामुदाहन मेन पेशासादीनां कालविशेग्नामधेन पाशिकी युद्धमंशा अनो पैशाखस्येयमिति पैशापीत्यणा, सिद्धपति । श्रतएव लोके माधी सप्तमी माघी द्वादश्यादि व्यपदिश्यते । ननु चेदं यौगिका निभत्रिमसङ्कीर्तन किमर्थमुच्यते स्वयमेव पृच्छन् योगानतु भयतीति साधितमवगतम्घ भवता । यद्यस्य प्रयोजनं नोपलभ्यते निरर्थकमेव । इद- चास्य प्रयोजनम् । यथार्यवेदगुतादिराष्ट्राणां विषयाणाच च्यवनादीनाम्। नक्षत्र कीर्तन' तथा तत्तन्मासीयनक्षत्रोपजातदिव्यान्तरीतभौमापसूचितशुभाशुभफलविपाक- ज्ञापनाय मासानान्नक्षत्रकीर्तनं यन्मासीयनक्षत्रं पीडयायलयति वा शुमाशुभनिमित्तं था भवति तस्मिन्नेव । मासि - फलविपाकमवघार्यानिष्टप्रशमनाय नृपतेः ब्राह्मणाः शान्तिमादौ प्रवर्तन्ते । तथा-उपयामगृहीतोऽसि मपवेत्ला गृहामोत्यादि विहितमधु- माधवादिमासेज्यायां सनक्षत्रो साधिदेवता इज्यन्ते इतिमासानां नक्षत्रकीर्तनप्रयोजनम्। अतएव मासः कार्तिकोऽमिदैवत्य इत्यादिना मासानान्देवताः कीर्तिता विष्णुना । तस्माचान्द्रे सौरे या यौगिकत्यानुपपत्तेः रूढिरेव वाच्या। तत्र सौर एव रूढ्यावाच्य इति जितेन्द्रियः । सौरचान्द्रयोः श्रुतिस्मृति गृहीतत्वा- विशेपेऽप्यनेकशक्तिकल्पनागौरवापत्तरेकत्र शक्तिकल्पनायां. सकलजनप्रसिद्धः सौरे विनिगमनाप्रमाणं सौरे एवं वैशासादयो मुख्याः तदापे. मनोऽनुगतमिति दीक्षितन दूषितं- सर्वजनप्रसिद्धेऽपि राजपदस्य राज्यकर्तरि (राज्ञः फर्मराज्यं तत् करोतीति राज्यकर्ता तम्मिन ) मुख्यत्वानङ्गीकारात्! "तदुक्तं वार्तिककारपादेः । नचाल्पत्ववहु- स्वाभ्यां प्रयोक्तृणां विशिष्यते । वाच्यवाचकभावोऽयमपक्षपादादि शब्दवत् । विभीतफे अक्षशब्द यद्यस्पैः प्रयुज्यते । तथापि वाचकस्तम्य ज्ञायते शटागवत् । अयं राज्ञः कर्म राज्यमिति पाणिनिना न्युपादितत्वात् अप्रसिद्ध च राजनि तत्कर्मनिरूपणान् । वन राजपदस्यार्थः इति अंत्र न कश्चिनुरोधः, नैतदनापि. पाणिनिनव ·मासनिर्णयः [-१७] सास्मिन पार्शमासीति संज्ञायां विशारादिनत्रयुक्तपूर्णिमायोगान वैशासादिशब्दानां व्युत्पादनात् सौरेषु-प्राश्विनपोपमापेवश्विनीपुष्यमघायुक्तपूर्णिमानां सर्वथैवासम्भवात् । चान्द्रेतु कादाचित्केनापि योगेनात्यन्तयोगव्यावल्या 'विशेषणत्वसम्भवान् पाणिनिपुर- स्काराय मेषाद्यपक्रान्ताश्च प्रतिपदादिदर्शान्ताश्चान्द्रा एंव मुख्या वैशाखादयः । तथा सा वैशाखस्येत्यादि श्रुत्या चान्द्रस्यैव वैशाखरय निर्दिष्टत्वात् वाच्यसन्देहे यववराहादि न्यायेनैव तद्धगम इति चान्द्रो वैशाखः । तसामान्यादितरेष्वपि तथात्वमिति न्यायान ज्येष्ठादयोऽपि चान्द्राएव मुख्याः। सौरस्तु-पादित्यारब्धत्वगुणयोगाद् गौण इति चेदतिदूपर्ण । तपस्तपस्यादि श्रुत्या सौराणां माधादिद्वादशमासानामेव निर्दिप्रत्वान । ननुन ते मापादिपदैनिर्दिया. सत्य-तपस्तपस्यादिपदानां लोकतः मागुरिवचनात् कोपकारस्मरणाच मापादिपा- यत्वावधारणात् । योहि रोहिणी लोकसिद्धामेव प्राजापत्यनक्षत्रवचनतामादाय चान्द्रस्य वैशाखमात्रस्य श्रुत्यापरिमहणं वदति स कथं लोकशास्त्रप्रसिद्ध माघादिपयित्वं तपरतपस्यादीनां वाधते । भूयसामंनुरोधेन रौहिणीपदस्यैव प्राजापत्यनक्षत्रवचनत्वं कुतो न वाधते । तस्माचान्द्रसौरयोरुभयोरपिश्रुतिप.रेगृह तत्वान् नास्ति यववरांहन्यायः। यवादिशब्दाः किं त्या 'नो यार्यम्लेच्छसाम्यनः । दोपशूके प्रिया याद्या द्वयऽप्यर्थी विकल्पिताः।। ययान्या इति शाबस्थे प्रसिद्धिन्तु वलीयसी । 'शास्त्रीय धमें तेनात्र प्रियङ ग्यादिर्न गृह्यते ॥ ययस्य दीर्घशूके आर्यव्यवहारः प्रियायु म्लेच्छव्यवहारः वराहपदस्य शूकरे भीयंन्यवहारः कृणशकुनी म्लेच्यन्यवहारः। श्रतो यवराहपदयोर्वाच्यसन्देहे यंत्रान्या श्रोषधयोम्लायन्ते श्रयते सीदमाना'चोनिष्ठन्तीति वराहगावी नुधावन्तीति अती एव नियामिके याच्यसन्देह नाशिक ततश्च एनेयवाः सीदमानास्तिष्ठन्तीति वाय शपात् यवपदश्च दी शूके घराह गावोऽधावन्तीति वाक्यशेषात् वराहपदाय शूफरे शक्तिमहस्तथा वैशषपदाय वापयसन्देहे सा वैशास्यमायरया इति श्रुतौ पैशास्त्रपद श्रुतेः पैशाखमात्रभ्यैष निर्णये सैव प्रतिनिर्णायिको । किश्व यशापपदयाच्यसन्देहे यववराहपदम्येव वैशासपदस्य भवति नियामिका भुतिः नतु सदन्येपाम् । नान्यदीय पाश्यशेर्पणान्यसंशयो पनीयने तसामान्यादिति न्यायेन प लोकशास्त्र प्रसिद्धतपरतपस्यादि पर्यायतया मापादिशब्दानामवधृत मौर- पचनत्ववाघे यवधाराहादिपु म्लेच्छ प्रसिद्धशादप्ये कनिस्तामरकोपादिप्वपि यायेन । तस्मातपस्तपस्यो शिशिरौ तो मासौ माघफाल्गुनी । तया नेपामापेऽथ फाल्गुने स्या- तपस्य इत्यादि भागुरिकोपकार स्मरणांदोकतच" नेपस्तपस्याविपदसमानार्थतावगतः। तेष श्रुतापनीतत्वाम् मापादिशब्दानामपि श्रुतित एव मौरावागः । बदनामनु- रोधेन शारादिपदस्यैव अन्यथाषणनमुचितमिति विपरीनोत्र पत्रवराहादिन्यायो युक्तान प.पाणिनिपुरस्कारः तस्या. नवसु मौरेषु परोगत् मायापाभिने हिं नपुररभारः सिचान्त्ययोगन्यारत्यावाघ्या सोपि न सम्भवति-म्या पवाद .

·गागितामे गिमा मनापानीमियम गfrir- HTATA यात्रा गरम न माग परिमानकानामा माया परियार मामागा." निवीद पनि नांगो नारा मायगायोगज्यालिरयोगात यायोग: योगनियो न कााचितः बान्द्रले नेटगामारामगंग इन मंत्र । मासास मान्द्रायणी चन्द्रन्य विरोगयागायति । शनिमगोपीय मन्येत मेगगार प्रतिपादिमागकनायनायित इति यत तर्हि मैपादा- रम्पत्यमा पान्द्रमौरयाधीनामाया सारे नयनायोगमाया विशेषणत्वा अप्रनिहराम । येशापारिभगोगविषय लोरगिदि पाणिनेरनुशामनम् । अन्यथ तिध्यनरारारम्णु सायनं पायिसंपाम् । मागणाग यशाग्यादिपदप्रयोगविषयत्व चान्द्रभ्येयायशिष्टं ममामार तदप्यविद्धम् । किव विशानक्षत्रयुक्ता पूर्णिम फदाचिदग्मिन्मासे भयनीति पराम्पत्तो पाणिनिपुरस्कार पैशास्तपदावयोपात्तम् विशाखायुक्तपूर्णिमायांगम्य प्रतिनिमित्तत्यान् कथमयौगिकर्ष, पदावययोपात्तस्य हि प्रतिनिमित्त्वेन यौगिकत्यं सम्भवतीति निदएडीनिवन् । यथा च मीमांसादर्शन- कादशाध्यायायपूर्यपत्ते स्वर्गकामनया अत्यन्तायोगन्यान्या विशेषणत्वेऽपि योगिकत्व- मेव स्वर्गकामपदस्य न दिः कल्पनागौरवात् । अथ व्यक्तचन्तरयोग विनापि रथम- कुर्वति रथकारपदरयैव दर्शनादयोगिकत्यम् । तदाह पाणिनिः योगप्रमाणे च तदभाव ऽदर्शनं स्यात् । यौगिकग्य योगाभावे अप्रयोगः स्यात् । इत्यर्थः। न चात्राप्रयोग इति न यौगिकत्व तन-अतएव रथकरणस्यैव नात्यन्तायोगव्यावृत्या विशेषणत्वमपीति कथं पाणिनिपुरस्कारः। कस्याश्चिञ्चान्द्रव्यक्ती तद्योगो नारतीति तत्पुरस्कार इति चेन्न । मेपस्थसूर्यारब्धायां कस्याञ्चिच्चान्द्रव्यक्तौ योगदर्शनादेवं सौरस्यापि मेपस्थादित्यार- व्यत्वेन समान जातीयतयात्यन्तायोगव्यावृत्या विशेषणत्वेन पाणिनि पुरस्कारविरोधान्। अतएव दीक्षितेन तत्पुरस्कारमभिधायापि तदपरितोपेण कारणान्तरमेवोक्तम् । अथ सन्देहस्तथापि याच्यसन्देहे यववराहादिश्रुतितोनेप्यते सा वैशाखम्यामावस्या या रोहिण्या सम्पद्यत इत्यन्तं तदपि च दूपितम्-उभयोरपि भौतत्वान् विपरीतोवा यावद्विशेषः । वैशाखादयो द्वादशैव मासाः सौराः श्रौताः । चान्द्रस्तु वैशाखएव प श्रीतः । तदेयं भूयसामनुरोधेन सौरवचनत्वमवधाय॑ते । पाणिनेस्तु प्रकृतिप्रत्ययविभाग- करणं स्वरमात्रप्रयोजनकम् । तदाह वार्तिककारपादाः- 'यदार्थस्य विसंवादः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । स्वरसंस्कारमात्रार्था तत्र स्यात्पाणिनिस्मृतिः ॥.:::: किश्चमेपादित्योपक्रान्तत्वोपाधिना चान्द्रवैशाखो पाच्य । मेपादित्य काल एव सौरो वैशाखः । तेन सौरावगमसापेक्षा चान्द्रावगतिघन्या सौरात्-तम-तर्हि मेशादिश्यसूय्योंपक्रान्तत्वमेव सौरचान्द्रयारकवैशाखादिप्रवृत्तेनिमित्तमस्तु । उभयत्र च

·No text on this page.

·Mytiremi 2. । *r tremerginiगुगाः । Frent म पनि: IITHI *ker Immm पाने प्रपोगारांना निमा HTTA का मोगर नीगन पियांगमुग्न नमाया- ARE ARE नामसयान दुलम-अपरम श्य- Hamlinger शिनिगमनाप्रमाणामावान् उभगत रात्रिक्षा- TANTRA REHAमामाभागार मarरगर सायचन्तनभा- firi I गोपमाय मारसिद्ध पान्द्रम्प तु मुयाय पीमित THAN ! गौरमेगादि मागणगापूर्वकत्वाच्चान्द्रयशासाद्ययगमम्य धमापादिपरंग: मीराणामेर शीमायगमः। अतएव च गा मागि पाध्यान्तु यग्माराध्य च श्रियम । पषम्या पुन्दामुमः पूजा कार्य्या समृद्धये ।। मया भगिण-माप मासि हमीयायां गुटम्य लयणस्य घ। दान भेयस्करं राजन् प्रोणाञ्च पुरुषम्य च ॥ मास्यपुराण- परमान्मन्यन्तरस्यादी. रयानापुर्दिवाकराः मापमासस्य सप्तम्यां तस्मात्स्यान् रथसप्तमी । प्रतिममुभय- सूर्यमहणतुल्या हि शुक्ला माघस्य सामी। अरणोदयवेलायां , तत्र : स्नानं महाफलम् ॥ -माघे मासि सिते पक्षे, सामी कोटिभास्करा। तस्यां : स्नानार्घ्यदानाभ्यामायुरारोग्यसम्पदः ॥ इत्यादिवचनविहितवरचतुर्थीश्रीपञ्चमीमाधीसप्तमीनां मकरस्थसूर्य एव नि: निर्विवादः परिप्रहः । चान्द्रमात्रयचनत्वे तु कथमनुत्कर्षः । तुल्यवदुभयवचनत्वे । मौरपरिग्रहे कि प्रमाणम् । अनण्य (सौरशको प्रमाणत्याभावादेव) दीक्षितेन नायमर्थ विसृष्टः कष्टन्यान् । न च । द्विरापांढ क्रिया तायद् यावद्विष्णोः प्रवोधनम् । वियुद्धे तु हरौ कार्याः सूर्यगत्येतराः क्रियाः॥ अनेन विबुद्धे हरौ सूर्यगत्या कर्मविधानान् योगनिद्रास्थे चान्द्रेण कर्तव्यता. वधिः । शयनाप्रभृति चान्द्रग्य विरोधाच्च । ततः प्रभृति सौरस्य ग्रहणं वाच्यम् ! तः शमितेऽप्युपाकर्म रोहिण्यष्टमीश्रवणद्वादशीहरितालिकाचतुर्थीसुखरात्रिप्रभृतीनां नारनियमग्य दर्शनान्–वियुद्धे तु हरौ वन्द्युत्सवार्थश्चान्द्रनियमदर्शनात् । तथोत्तर- वाधिमासे आगामिवन्सर ककटे शयिते भगवति श्रीपती शर्गाविष्णूरथानां सहकन्यातुलास्वेव दर्शनात् । शयिते विवुद्धे च हरौ- मन्वन्तरादितिथीनाम् विहित- हान् सौरचान्द्रयोरन्यतरावधारणं न स्यान् तस्मान सौर एव मुख्यत्वात् अनुत्कर्षः नैतदपि वचनं योगन्यायबलवत्वेनैव यर्णनीयम्-सेनाशोकाष्टमी मद. - ·मासनिणयः (ौते कर्मणीति शेष) यस्मिन् देशे, यंदाचार* इत्येव वचनान्मनोः नोत्सव मदनविकादीनामपि सौरेष्वेव चैत्रादित्यविधिः सिध्यति । देवशयनादी तु जघन्य चान्द्र परिग्रहः। तस्मात् सांगे वैशाखादि यो जघन्यवान्दति स्थितम् । मा वैशाखस्यामावस्या इत्यत्र तु मुख्यस्यान्वयाभावात् जघन्यस्यापि चान्द्रम्य परिग्रह इति । मास शब्दश्च सौरसावननाक्षत्रचान्द्रेषु त्रिशद्गुणितपष्टिनाड्ययनिछन्न कालरूपतया सर्वत्र वर्तमानो न पृथक्शक्तिमपेक्षते । चातुविधा एव मासाः पुराणे दर्शिताः। सौर सौम्यश्च विक्षयो नाक्षत्रः सविनस्तथा । मासश्चतुर्विधः शास्त्रे क्रियाभेदान्मनीषिभिः ।। नत्र पष्ठिनाइयवच्छिन्नत्वं सावनमासे त्रिंशद्भागस्य नियतमेव । चान्दसौर- माक्षत्राणां विशद्रागस्य वृद्धिहासादीना यद्यप्यनियत तथाप्यौत्सर्गिकं षष्टिनायवग्लिन- स्वमादाय लक्षणकरणमतएव वृद्धिह्रासारित्युच्यते। अन्यथावृद्धिहास तथाविधमासस्य पार्द्धपक्षः । द्वादशमासाः संवत्सरः ऋतुविचारस्तु तुकारण लिखित इति सौराश्चान्द्रावेति विचारः। आधारप्रशंसा-करुणारसरजिताययवैविद्वत्कुलविलकायमानैरनेकाचा सकलजनधिपणासौगम्याय नाना अन्याः काले काले विरचिताः । सप्यास्तिका यथा- कालभावि तत्तत्कर्मसु तद्वचनाप्रतिवन्धकतयैव सर्वकर्मारम्भान्कुर्वन्ति तेपी लोकद्वये अपि शम्भवति । तत्रापि मुख्यत्वेन च कालपरत्वेनं देशाचारपरत्वेन जातिधर्मादिवि- शिष्ठधर्मपरत्वेन सर्वत्रैव व्यवहारस्य सर्वजनीनत्या प्रत्याद्भुतत्वाच्येत्येषां सर्वत्रवादरः (नया च भगवान्मनुः) यस्मिन् देशे य श्राचार: पारम्पयक्रमागतः । वर्णानां सान्सरालानो सः सदाचार उच्यते। (स्मृत्यन्तरे) सोऽनुप्ठेयो भवेद्धौं यो लोकश्रुतिसम्मतः । शाखशिष्टविरुद्धस्तु धर्मस्त्याज्यो घुधैः सदा । कुलस्य देशस्य च चित्तवृत्तिर्न खण्डनीया विदुपा कदाचित् । यः शाखानुमतः स धर्मों लोकोवलीयाननयोविरोधे। (देवीभागवत) यस्त्याचारविहीनोत्र वर्तते दिजसनमः। स शूद्रवहिष्कार्यो यथा शूद्रस्तयैव सः । आचारो द्विविधः प्रोनः शांघीयों लौकिकस्तथा । उभावपि- प्रकर्तव्यौ न त्याज्यौ शुभमिच्छता । मामधर्मा जातिधर्मा देशधर्माः कुलोद्भवाः । परिमाया नृभिः सर्वः नैव ताल्लंघयेन्मुने । दुराचारोहि पुरुषो लोके भवति निन्दितः। दुःखभागी च सततं व्याधिना व्यास एव च।। (गौतम)यापि स्यात् स्यय मझा तथापि लौकिकाचार मनसापि न लंघयन् । (नया रलमालायाम्) शानदृष्टया विदुपा कदाचिदुल्लंपनीयाः कुलदेश- धर्माः । मूल हि तेणं च्युत वैदेशात भूयादधर्मस्थिति मगदोपः। (गौतमसूत्रम) देराजातिकुलधर्मा आम्नायरप्रतिषिद्धाः। (प्रमाणम्) एवध सर्वकर्मसु देशकालादिव्यवस्था मुख्यतो विचारणीयेत्यलम् । . + ·AritreTATTA - अथ मलमासनिर्णयः एकसंकान्तिविहिनी मागः । संकान्तिद्वयको या मामा मनमागः । अम्र मलिन्नुम इति संज्ञा । ज्योतिःशास्त्र अयं नगरि । द्विगंकान्तिमामस्त मलमास एवं नाधिमासः । पोदिसंक्रान्तिमासः मापाण्यः । अयं घिरेण कालंन यदाकदाचि- दायाति नत्येकाधिमासया पुनः राहमा समाय ति अयादिनन्द्र७४ मस्मिन्दंशपूर्णिमान्लोमासाधने सुधः चान्द्रसौर सावनमामानां मध्ये कस्पषित कपित प्रशस्त येज्योतिर्गणे । “सौरमासाविवा- हादी यज्ञादी मायनः स्मृतः । श्रान्दिके पितृकार्य चघान्द्रोमासः प्रशस्यने ।" मलमास इति-यस्मिन् मासे न संझान्तिः संक्रान्तिब्यमेय या। मलमासः स विज्ञेयो मामे त्रिंशत्तमे भवेत् । इति (काठक- गृथ) मलिम्लुच इति वसिष्ठः मासदैधं भवेद्र तिथि, यदा भयेत् । तत्रोत्तरोत्तमो ज्ञेयः पूर्वः स्यात्तु मलिम्लुचः । नपुंसक इति-असंफ्रान्तो हि योमासः कदाचित्तिथिवृद्धितः। कालान्तरात्समायाति स नपुंसक उच्यते। नाधिमास इति–राशिदयं यत्र मासे संक्रमेतदिवाकरः । नाधिमासो भवेदेप मलमासस्तु केवलम् । "क्षयाख्य इति-संक्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटः स्याद् विसंक्रान्तिमास। क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादिबये नान्यतः स्यात्तदा वर्षमध्ये ऽधिमासद्धयं स्यात् । स्पष्ठोऽधिमासः पतितोऽप्पलब्धो यदायदा वा पतितोऽप्यलब्धः । सेकैर्निरक कमशोऽधिमाससदादिनीयः सुधिया प्रसाध्यः । तत्र परो दुष्ट प्रांद्यः शुद्धः । एकत्रमासदितयं यदि स्यादर्षे ऽधिकं तन परोऽधि- मासः । त्रयोदशं तु अतिराह घेदे चतुर्दशः कापि न चास्ति | ममापानीति-(सिद्धान्तशिरोमणी) गतोब्ध्यद्रिनन्दैमिते ·मलमासनिर्णयः [२३ मिते काले कश्चित् पूर्व जातः तिथी0१११५मिते काले कश्चिद् भविष्यति । अङ्गानसूर्ये:२५६ गजाधू ग्निभृ१३७८ कुवेदेन्दु:४१ गोकु१६ मितैः कश्चिदायास्यति । त्रयोदशोमासश्चान्द्र एवन सौरः । अयं च त्रयोदशो मासः विशन्मामादूर्व पत्रिंशचमात्पूर्व भवतीति नियमः । अनयोरेवासंक्रान्तस्य संसर्पः इति संज्ञा । द्विसंक्रान्त- स्यांहस्पतिरिति संज्ञा-संमोऽसंक्रान्तोऽपि न मलमासः किन्तु शुद्ध तुल्यः । उत्तरएवासंक्रान्तो मलमासः । शाककाले तिथोशैर्भविष्यत्ययागाक्षयः । गजायूग्निभूभिस्तथा मापशोऽयं कुदेन्दुचः कचिद्गोकुभिश्च । अस्पार्थ:-चतुःसप्त- त्यधिकशतसंख्याकैः परिमिते शककाले कश्चिदुक्तमास- बयोपेतोवत्सरोगतः । यथोकसंख्या चाध्यद्रिनन्दैरिस्यनेन पदेन विवक्षिता । अध्ययश्चत्वारः अद्रयः ससनन्दा नव-एतत्संख्या त्रयगमका अङ्का गणकपसिया प्रतिलोम्येन लिखिता यथोक्त संख्यायां पर्यवस्पन्ति । तिथीशैरित्यत्रापि-तिथयः पश्चदश ईशा एकादश तत्र गणरकेषु प्रक्षिप्तेषु पञ्चदशाधिकशतयुक्त- सहनसङ्ख्या सम्पयते । तावद्भिः शकव मते काले कश्चिदुक्त मासत्रयोपेतः संवत्सरः । अझक्षमूरित्यत्र अङ्गानि पट् अदणीन्द्रियाणि पश्चय्य द्वादश तत्राङ्कप्रक्षेपेसति पट्पश्चाशदधि- कशतद्वयोपेतसहस्त्रसङ्घयोपपद्यते । तापद्वित्सरैर्मिते शककाले यथोक्तमासत्रयोपेतः कश्चित्संवत्सरः। अस्य चोदाहरणम्-पूर्वोदाहृत ईश्वरसंवत्सर प्राचीनोभाव संवत्सरः तत्र हि 'भाद्रपदबहुलामावस्यायां कन्यासंकान्तिस्तत ऊवमझान्तमेकं मासमतीत्य उत्तरयोर्मासयोः क्रमेण तुला- वृश्चिकसंक्रान्ती तते अमेकस्मिन्नेव मासे शुक्लप्रतिपदि धनुः संझान्तिः दर्श मकरसंक्रान्तिः ततः ऊर्य कुम्भसंक्रान्तिः अनन्तरे मासे दशें तत ऊर्चमेकमसंफ्रान्तमासमतीत्य-उत्तरस्यां शुक्ल- -- - .

·[२४] श्रीगगासिंहकल्पद्रुमे 1 मनिपदि मोनसंफ्रान्तिः । एवं सत्येकस्मिन्नेत्र वत्सरे दावसंक्रान्ती मासी एकोद्रिसंक्रान्तमासः इति यथोक्तमासत्रयं, सम्पद्यते । गजाग्निभूभिरित्यत्रापि गजा श्रष्टी अद्रयः ससः अमयस्त्रयः भूरेका तत्राङ्कप्रक्षेपे सत्यष्टसप्त.यधिक शतत्रयोपेत सहस्रसंख्या सम्पद्यते तावद्भिर्वत्सरमिते शककाले कश्चिदुक्तविधः सम्पद्यते वत्सरः । कुवेदेन्दुवरित्यत्र कुरेका.वेदाश्चत्वार इन्दुरेकः तम्रा प्रक्षेपेणेकचत्वारिंशदधिकशतसंख्या. भवति । एतावद्भिर्व क्वचिन् पूर्वोत्तरयोः क्षयमासयोर्व्यवधानं भवति । गोकुभिश्चे- त्यत्र नपुंसक (ऋवर्णलवर्णयो ऍमकसंज्ञा) वर्जितेपु स्वराक्षरेपु गण्यमानेप्वोकारो नवमः सम्पद्यते - कुरेका तत्राङ्कप्रक्षेपे सति एकोनविंशतिर्भवति तावद्भिर्वत्सरः क्यचित्पूर्वोत्तरयोः क्षयमा साम्यवधानं भवति । अंत्र दिसंफ्रान्तियुक्तस्य नपसंज्ञायामुपपत्तिरुच्यते । यदा धनुःस्थे रवी दर्शपतिस्तदा यस्य मेपादिष्यवचनेने मार्गशीर्ष प्राप्तम् । नयासति पूर्योदाहृते दिसंफ्रान्त मासे धनुः । स्थे रवी दर्गी न. समाप्तः किन्तु मकरस्थे । अतः पोपमासत्य भस्प सम्पन्नम् । तथाच मार्गशीर्षस्य तन लुसत्यात्तस्य रुपमंज्ञा. युक्ता । अनापैकमामग्रासिल्यादहमः पापस्य पतिरिति व्युत्पत्पा. स एघांहस्पति मंझपाऽपि प्ययलियते । स च ध्यपहारो पाईस्प. पायोतिर्मन्ये दरपते-परिमन मासे न संफ्रान्तिः संमान्तियय- पेष, पा समाहरानी मामापधिमास निन्दिना . ता चपमामात् मानो यो संशाला म मंगः। भर्म: जान्नरयनेतराधिामामय कर्मानहतापां मातापां तदपयादेन काः सन् मगर मनोति गंगपः प्रमोऽपि पियाहादी नन्दिना । परमपिनमागपुग्मं गत् कार्तिफादि नित पाल्पम् । मामर्ष स्थापमिदं प्रपनादु विवाहयोग्य खेषु । मगर इनि-तित्रागंदणंमागःम र पानिगा। - ·मलमासनिर्णयः [२५] असौ चान्द्रो न सौर स्यान्नास्ति सौरश्चतुर्दश इति ।। नियम इति-त्रिंशत्पत्रिंशन्मासस्य वाह्याभ्यन्तरयोदयो= अधिमासो विकल्पेन यादरायणकीर्तित इति । संसर्पक इति-दर्शद्वयं यदेकस्मिन्सोरे संसर्पको भवेत् महर्पतिर्यदेकस्मिंश्चान्द्रो दौ संममी तदा। संसपोहस्पती चेति छिविधावधिमासको। शुन्दतुत्य इति:-एकस्मिन्नेव व तु नौ मासावधिमासको प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादुतरस्तु मलिम्लुचः। धटकन्यागतं सूर्य थिके पाय धन्विनि। मकरे याऽथ कुम्भे या नाधिमासो विधीयते। (ब्रह्मसिद्धान्ते) चैत्रादर्वाङ्माधिमासः परलस्थघिको भवेत्। इति। • (पटेश्वरसिद्धान्ते) मासः संफ्रान्तिहीनोऽधिक इति कधित- शोधवक्रप्रचारः। संसोऽहस्पतिः स्यात् समविषमतया चालन तत् वयस्प । पूर्येश्चन्द्रार्कयोगविरहित रपिसंक्रान्तितचालनं मा स्पाया तस्यार्कमासो यदि न चलति घे मामयुग्मं विचिन्त्यम्। मलमासस्वरूप-इन्द्रामी यत्र होते मामादि म प्रकीर्तितः अग्निपोमो स्मृती मध्ये समाप्तो पितृसोमको । तमतिमम्य । पदारविर्गच्छत्कदाचन । माया मलिम्लुचीजेपी छिनीय: प्राकृतः स्मृतः । तस्य वीजम् दिवसस्य हररपर्कः पष्टिभागमृती सतः करोत्येकमहरयेदं तयेयका पन्द्रमाः । एषमतृतीयाणामन्दा- नामधिमासकम् । ग्रीष्मे जनयनः पूर्व पश्चान्दाग्ने तु पश्चिमम् अन्यत्र मध्ये विपुयतोंर्भानुपर्दयेत् यान्यहानि तु । नः सम्भया ऽधिकोमासः पतत्यवं प्रपोदशः इति । चान्द्रो मामोधर्मकान्मां मलमासाः प्रकीर्तितः। (पसिष्ट)-गस्मिन दर्गस्यान्तादयोगे पा पर दर्शम् । उरलंय भवति भानो: मंकान्निा माधिमामः स्यात् । भागनंदपोमणे भानोरंपतपादि ।

·मनमा पर्यावग्यनिर्णयः विविध नि मनमा यानि नियनमिति मलमासे ]] সনু। শাণি সাপিনু, শাবানা মামি farmiमितिममिति-निगमति कमाई फुर्यान्म- भाग जाया गया प्रेगा तय ग । (पनस्पति नं गाम पागा पा मार गुणी तदा | गगमाया तु मा शेया पण दुरामयणम् । (पनस्पतिरमापागा) मैरिफयो यदा सूर्य गंगे पर्यमभिपुस्लिपागा मा पा तना श्रादम्प्रकल्पपेत्। अगानि का पालादराबादशाह मपिण्टान्तं कर्मग्रहण गन्मनः । मोमन्न- गिय श्राद्ध गायती जातकर्म च । संगे यशप पर था। मन्दोदकुम्भमन्यादिमहालययुगादिपु । शागिरणाप गांग पा प्रतानि च। प्रायश्चित्तं निमित्तस्य बाई दशं पहरा प्राधमपादिमासिकम् । मलिम्लुचान्पमापेषु गृलाना साबमादिकम् । श्राद्धतु पूर्वदृष्टेषु तीर्थप्ववं युगादिवु । वन्यादिपु यानं दानं दैनन्दिना यत् । तिलगोभूहिरण्यानां नमध्यांपासना फिया । पर्वहोमश्चाग्रयणं माग्नेरिटिश्च पर्यो। नमामिहीनहोमश्च देवतातिथिपूजनम् । स्नान स्नानविधिना अगंगापयजनम् । तर्पण निमित्तस्य नित्यत्यादुभयन च । -प्रमादिकमिति-यमः यसंग्रान्ते ऽपि कर्तव्यमाग्दिर्फ विजः सय मामिषं पूर्व सपिण्डीकरणं तथा । मलमामः. wonfirman तानां तु श्राद्ध, यस प्रतियार्षिकम् । मलमासेऽपि तत्कार्यमिति गुरिभाषितम् । तथा य (पठिनसि.)-मलमासे मृतानान्तु यत् प्रतियस्मरम् । मलमामे ऽपि कर्तव्यं नान्येपान्तु -अयपदकारहोमरघ पर्वचारयणन्तथा ! मल- काम्या इटिर्षिवर्जयेत् । (प्रजापति),न कुर्यात् याम्पं कर्म करन। त्यक्त्वा नैमित्तिकं श्राद्ध दापन।

·पर्यावनिर्णयः [२] गयायात्रादिकं तत्र पिण्डादिकं च कुर्य्यात् । अनित्यमनिमित्तं च महादानादिकमविपन्ननामानप्राशन काम्यव्रतारम्भोत्सर्जनादिकं देव- प्रतिष्ठादिकं उपाकर्मादिकं च मलमासे विवर्जयेत् । अब्दोदकादि तद्वि तत्रैव कोर्तितम् । एकोदिष्टश्च यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते । तत्कार्य पूर्वमासेन कालाधिक्येऽपि धर्मतः। (सत्यव्रतः)-जातकर्मणि यच्छाद्धं नवश्राद्धन्तथैव च। प्रतिसंवत्सरं श्राद्धं मलमासेऽपि तरस्मृतम् । (जातकर्मणि यत् श्राद्धं जातकर्मनिमित्तश्राद्धम् एतच्छन्दोगव्यतिरिक्तपरम्) यस्मिन् राशिगते भानौ विपत्तिं यान्ति मानवाः। तेषां तत्रैव कर्तव्या पिण्डदानोदकफ्रियाच वर्षे तु पच्छादं मातापित्रोताहानि । मलमासेऽपि तस्कार्य व्याघ्रस्प वचनं यथा इति तिथ्यर्द्ध प्रथम पूर्वोऽपरस्मिन्नपरस्तथा । मासाचिति वुधैश्चिन्यो क्ष्यमासस्य मध्यगौ । (तिथिपूर्वार्द्धजातानां मृतानां चोत्तरमासे बापन श्राद्धं च विधेयम् । तियरुत्तराईजातानां मृतानां चोत्तरमासे बपिन श्राद च विधेयम् । इति)। गयायानादिकमिति- ( वायुपुराणे) गयायां सर्वकालेषु पिण्ड दद्याद्विचक्षणः । अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुगुकयो। न त्यतव्य गया श्राद्ध सिंहस्थेऽपि धृहस्पती। (भाद्वस्य यात्रा पूर्वकस्याद्गयां प्रति पात्रापि न निपिद्धा)-अन्यत्र अधिमासे सिंहगुरावस्त .च. गुरुशुक्रयोः । तीर्थयात्रा न कर्तव्या गपां गोदावरी विना इति। विवर्जयेदिति--अनित्यमनिमित्तन दानं च महदादिकम् । धान्याधानाध्यरापूर्व तीर्थयात्रामरक्षणम् । देवारामतडागादि प्रतिष्ठा मौश्रिवन्धनम् । श्राश्रम स्वीकृतिः काम्पवृपोत्सर्गश्च निष्कमा राज्याभिषेक प्रथमरचूडाकर्मवतानि च। श्रमप्राशनमा रम्भो गृहाणाञ्चप्रवेशनम् । स्नानं विवाहोनामानि तथापन महो. त्सवम् । व्रतारम्भ समासिश्च काम्पं कर्मच पाप्मनःप्रायश्चित्तन्तु ·मृतानां तु श्राद्धं यत् प्रतिवार्षिकम् । मलमासेऽपि तस्कार्यमिति [] भोजनमे मलमासे वावग्यनिर्णयः । हिविगे नि मनमा उनन्यगति नित्यनैमिनि मलमासे मृतानन गया कदानित प्रत्यादिकम् अन्यमासमृतानां प्रयमादिकम् नित्यनैमिशिफमिति-नित्यनैमित्ति कुर्याच्याद्धं कुर्य्यान्म- लिग्लुगे । नाभादं गजवायां प्रेमभाद्रं तय थे । (वनस्पति गते सो पापा या प्रारमुप्ती तदा । गजधाया तु सा ज्ञेया पितृणां दृत्तमनणम् । (पनस्पनिरमावास्या) सैहिकयो यदा मूर्य उगमन पर्यमन्धिएहस्तिषापा तु सा ज्ञेया तम्रश्राद्वम्प्रकल्पयेत् । फर्तव्यानि कार्याणि कालादर्शदादशाह सपिण्डान्तं कर्मग्रहण जन्मनोः। सोमन्त पुंसवे श्राद्धं दायनी जातकर्म च । संग शान्तिरलभ्ये च योगे श्राद्धं व्रतानि च । प्रायश्चित्तं निमित्तस्य घशात्पूर्वे परत्र या । अब्दोदकुम्भमन्वादिमहालययुगादिषु । बाद दर्शवहरहः श्रादम्बादिमासिकम् । मलिम्लुचान्पमापेषु मृतानां श्राद्धमाब्दिकम् । श्रादतु पूर्वदृष्टेषु तीर्थेप्येवं युगादि । मन्यादिषु च यद्दानं दानं दैनन्दिनञ्च यत् । तिलगोभूहिरण्यानां सन्ध्योपासनयोः क्रिया । पर्यहोमश्चाग्रयणं साग्नेरिष्टिश्च पर्वणोः। नित्याग्निहोत्रहोमश्च देवतातिथिपूजनम् । स्नानश्च स्नानविधिना अभयापेयवर्जनम् । तर्पणच निमित्तस्य निस्यत्याभयत्र च । : प्रथमान्दिकमिति-यमः असंक्रान्ते.ऽपि कर्तव्यमाब्दिक प्रथमं विजः । तथैव मासिकं पूर्व सपिण्डीकरणं तथा । मलमास- भागुरिभापितम् । तथा च श्राद्धं यत् प्रतिवत्सरम् । मलमामे ऽपि कर्तव्य कदाचन । मामे तु कनय काम्या इटिवियर्जयेत् । (मजाप: (ऋष्यशङ्क:)-अवषट्कारहोमरच .. मलमामे तु काम्यं कर्म कयान । त्यक्त्या. (पैठिनसि)-मलमासे मृतानान्तु 4:- ·मलमासनिर्णयः [२९] । च कार्य्यम् । द्वयोरपि कर्माहत्वात् । व्यवहितक्षयमासगतत्वादिकं क्षयमास एव कार्यम् । इति । तत्रैव वान्यापि स्पष्टीकृतानि । उपाकर्मोत्सर्जने अष्टक श्राहानि गृहप्रवेश डामौजीवन्धविवाहा- स्तीर्थादियात्रा वास्तुकमतान्यधिवानि । देवप्रतिष्ठाकूपारामा- धु त्सर्गा नूतनवस्त्रालङ्कारधारणम तुलापुरुषमहादानानि यज्ञक- माधानमपूर्वतीर्थदेवदर्शनं संन्यासः काम्यवृपोत्सर्गः राजाभिपेको व्रता- नि सगतिकमन्नप्राशनं समावर्तनमत्तिकान्तनामकर्मादिसंस्काराः । शुक्रास्तादायपीति-वाल्ये वा यदि वा वृद्ध शुक्र चास्तमुपा- गते । मलमास इवैतानि वर्जयेद्दवदर्शनम् । (देवदर्शन चानादि- देवतायाः यदाह)-अनादिदेवतां दृष्ट्वा शुचः स्युनष्टभार्गवे । मलिम्लुचेऽप्यनावृत्तं तीर्थस्नानमपि त्यजेत् इति । अन्यत्र-जी केशरिसंस्थिते भृगुसुने नष्टे तथा चालके वृद्धे दर्शयुगाग्निभै रवियुते जीवे च मासे बुधः । विद्या पार्थिव- दर्शनं सुरगृहं कूप मठं मन्दिरम् कुर्या नव विवाहनश्च नगरार- म्भन्तडागानि च। तथा-रविणासंयुत्ते जोचे सिंहसंस्थे गुरी तथा । अस्तङ्गते तथा शुक्र वाले वृद्ध तथैव च । व्रतं यानं विवा- हद विद्या पार्थिवदर्शनम् । देवतायतनं कृपतडागाराममन्दिरम् । देवादीनां प्रतिष्ठान्च यागं कर्णस्य वेधनम् । सर्वथानव कुर्याच्च अनादिदेवदर्शनविचार-पूर्वार्द्धन दर्शन दोपमात्रकीर्तनानिषेधकल्पनातोऽ नुषङ्गस्य बलवत्वान त्यजेदित्यनुपज्यते (दर्शनं त्यजेदित्यर्थः) अनावृत्तमिति च न तीर्थस्नानमित्यनेनान्वितम् । द्वयोरपि कर्मकारकत्वान् । त्यजेहिन्यनेनैवान्ययः । पर- म्परान्वयस्त्वेकल्यजति क्रियान्वयार्थः । चतुरोमुट्रिनिर्वपत्तीतिवत् । स च देवतादर्शने ऽप्यविशिष्टः । तस्यापि त्यजेदित्यनेनैवान्वयात् । अतो वचनान्तरेषु दयवादर्शन देवताविलोकन मेन्यादिसामान्यपदानामना हत्तदर्शनपरत्वमेवानादेिवनाज्ञानार्थमवता- पक्षत्वान् अन्यथा देवतामात्रदर्शननिषेध एवं स्थान् । अस्य च विशेषवचननिर- पक्षत्वान् । श्रावृत्तदर्शननिषेधे च तावत्कालमनादिदेवनानामपूम्यताप्यापयत । विधि. निषेधानुपालकस्यैव शास्त्रतो . देवपूजकत्वात् । धवलेनायुक्तं प्राथमिवानादिदेवता- दर्शननिषेधोऽयम । इति । (अन्यस्तु नचिन्तितमिदम्) इति अनादिदेवदर्शनविचारः।

·भोगामिरगाम 7 - - । द्वादशाहादि उभयग्राषि कर्तव्यम् । स्पष्टीकृतज्ञ (धर्मसिन्धौ)- सन्ध्याग्निहोत्रादिकं नित्यं ग्रहणस्नानादिनमितिककारादिकंरज्ञा- गृहीतजीवनार्थ रक्षोन्येष्टमादिकं च काम्यं मलमासेऽपि कार्य्यम् । ज्योतिष्टोमादिनित्यं जातंष्यादिकं नैमित्तिकं पुत्रकामेष्टयादिकं काम्यं च मलमासोतरं शुद्धमास्यय कर्तव्यम् । प्रारब्धकामस्य मलमासेऽप्यनुमानम् । नूतनारम्भः समातिश्च न कर्तव्यः । तथा पूजालोपादिनिमिचक पुनम तिप्रतिष्ठां गर्भाधानापन्नप्राशनान्तसंस्का- रान् अनन्यगतिकान् ज्वरादिरोगशान्तिमलम्ययोगे श्राद्ध व्रतादिक नैमित्तिकं प्रायश्चित्तं नित्यश्राद्ध ऊनमासादिश्राद्धानि दर्शश्राई मलमासेऽपि कुर्यात् । चैत्रादौ मलमासे मृतानां बहुकालेन कदाचित्प्राप्ते तस्मिन्नेव चैत्रादौ मलमासे प्राप्ते मलमास एवं प्रतिसांवत्सरिकं श्राद्ध । शुद्धमासे मृतानां शुद्धमास एव कार्यम् प्रथमाब्दिक मलमासेऽपि कर्तव्यम् (असंक्रान्तेऽपि कर्तव्यमादिकं प्रथमम् इति हारितवचनात्) द्वितीयादिकं तु शुद्ध एव । एका- दशाहान्तकर्म सपिण्डीकरणं च मलेऽपि कार्य्यम् । द्वितीयमासि; कादि श्राद्ध तु मले, शुद्ध चावृत्या द्विवारं कर्तव्यम् । एवं च यत्र द्वादशमासिकम् अधिकमासे प्राप्ते यस्य मले शुद्ध चावृत्या, द्विवारं कृत्वा ऊनाब्दकाले ऊनाब्दिकं च कृत्वा चतुर्दशमासे प्रथ-' माब्दिकम कार्य्यम् । यस्मिन्वर्षे तयाख्यो मासः तत्र शुद्ध अधिक सर्वस्प मलमासे विवर्जयेत्। उपाकर्मोसर्जनश्च पवित्रदमना: पणम् । अवरोदरच हैमन्तः सर्पणां पलिरष्टकाः । ईशानस्य घेलि. विष्णोः शयनं परिवर्तनम् । दुर्गन्द्रस्थापनात्याने ध्वजोत्थानश्य पनिणः। पूर्वत्र प्रतिषिद्धानि परवान्यच दैविकम् ।

·मलमासनिर्णयः [२९] च कार्य्यम् । द्वयोरपि कर्माहत्वात् । व्यवहितक्षयमासगतत्वादिकं क्षयमास एव कार्यम् । इति । तत्रैव वर्यान्यापि स्पष्टीकृतानि । उपाकर्मोत्सर्जने अप्टक श्राहानि गृहप्रवेशधू डामोञ्जीवन्धविवाहा- स्तीर्थादियात्रा वास्तुकमतान्यधिवानि । देवप्रतिष्ठाकूपारामा- धुत्सर्गा नूतनवस्त्रालङ्कारधारणम् तुलापुरुषमहादानानि यज्ञक- माधानमपूर्वतीर्थदेवदर्शनं संन्यासः काम्यवृपोत्सर्गः राजाभिपेको वता- नि सगतिकमन्नप्राशनं समावर्तनमतिकान्तनाममादिसंस्काराः । शुप्रास्तादायपीति--वाल्ये या यदि वा वृद्ध शुम चास्तमुपा- गते । मलमास इचनानि वर्जयेद्दवदर्शनम् । (देवदर्शन चानादि- देवतायाः यदाह)-अनादिदेवतां दृष्ट्वा शुचः स्युनष्टभार्गवे । मलिम्लुचेऽप्यनावृत्त तीर्थस्नानमपि त्यजेत् इति । अन्यत्र-जीये केशरिसंस्थिते भृगुसुने नष्टे तथा वालके वृद्ध दर्शयुगाग्निभे रयियुते जीये च मासे धुधः। विद्यां पार्थिव दर्शनं सुरगृहं कूप मठ मन्दिरम् कुर्या नंब चिचाहनश्च नगरार- म्भन्तडागानि च । तथा रविणासंयुते जोर्य सिंहसंस्थे गुरौ तथा । अस्तगते तथा शुक्र वाले वृद्ध तथैव च । व्रतं यानं विवा- हश्च विद्यां पार्थिवदर्शनम् । देवतायतनं कूपनडागाराममन्दिरम् । देवादीनां प्रतिष्ठाञ्च यागं कर्णस्य वेधनम् । सर्वथानैव कुर्य्याच्च अनादिदेवदर्शनविचारः-*पूर्वार्द्धन दर्शन दोपमात्रकीर्तनानिषेधकल्पनातोऽ नुपरस्य बलवत्वात त्यजेदित्यनुपज्यते (दर्शनं त्यजेदित्यर्थः) अनावृत्तमिति चन तीर्थस्नानमित्यनेनान्वितम् । द्वयोरपि कर्मकारकत्यान् । त्यजेदित्यनेनैवान्ययः । पर- म्परान्वयस्वेकत्यजति क्रियान्वयार्थः । चतुरोमुष्टिनिर्वपतीतिवन् । स च देवतादर्शने ऽप्यविशिष्टः । तस्यापि त्यजेदित्यनेनैवान्वयात् । अतो वचनान्तरेषु देवतादर्शन देवताविलोकन मेत्यादिसामान्यपदानामनावृत्तदर्शनपरत्वमेवानादेिवनाज्ञानार्थमेव तद- पेक्षत्वान् अन्यथा देवतामात्रदर्शननिषेध एवं स्थान् । अस्य च विशेषवचननिर- पक्षत्वात् । श्रावृत्तदर्शननिषेधे च वावकालमनादिदेवतानामपूज्यताप्यापद्यत । विधि- निषेधानुपालकस्यैव शास्त्रतो. देवपूजकत्वान् । धरलेनायुक्तं प्राथमिकानादिदेवता- दर्शननिषेधोऽयम । इति । (अन्यैस्तु नचिन्तितमिदम्) इति अनादिदेवदर्शनविचारः।

·पनिगममा मन्यादिपानसरथाः शगना विनाम शादियादिकतानि मनमागवानि निमि- घकानि जीरशातिविदिशमान पुनः प्रतिवादीनि यदिनिमित्ता- नसामे किया दान मनमामादियो । कालातिपत्तौ तु शुद्ध एय कार्याणि । पायगं मुभिज्ञसंकटे मलमासे कार्यम् । भन्यया शुरु एव । युगादिमन्यादि श्राद्वाना मासहयेऽप्यावृत्तिः । फरणे मरणम्मा । शरिगे सुरमपिय प्रतमुद्राहश्च वर्जयेत् प्रातः । प्रमकरणे प्रतभा स्थान उदाह योपिनाम्मरणम् । पालपृदयकालम् । पर्व पृद्धस्तु पूर्वेण दशाहं पश्चिमेन तु । प्रत्युस्थाने दशाहन्तु पूर्येण तु दिनत्रयम् । तथा-पाच्यामस्तगमन प्रयोदश चतुर्दशान्यपरे । प्रागुदये पञ्चनिशा भृगुसुनोः पीपर ज्ञेयाः । अस्तकालः-द्वात्रिंशदिवसश्चास्ते जीवस्य भार्गवस्य च । दासप्ततिर्महत्यस्ते पादास्ते दादशफ्रमादिति । भङ्ग यन्तरेण । पक्षं वृद्धो महास्ने तु वालस्तत्र दशाहिकः पादास्ते तु दशाहानि वृद्धो वालो दिनत्रयम् । (महास्तः शुक्रस्य वृहस्पतेस्तन्नास्ति) (ब्रह्मसिद्धान्ते)-रविणा सत्तिरन्येषां ग्रहाणामस्त उच्यते । ततो ग्विार्धक मौढ्यादृय वाल्ये प्रकीर्तितम् । (वृत्तशते)-चालः शुक्रो दिवसदशकं पञ्चकं चैव बृद्धः पश्चादन्हां त्रितयमुदितः पक्षमन्द्रयां क्रमेण | जीवो वृद्धः शिशुरपि तथा पक्षमन्यैः शिशूती वृद्धौ प्रोक्तौ दिवसदशकंचापरैः सप्तरात्रम् ।देशभेदेन (गायः)- शुको गुरुः प्राक् च पराक् च वालो विन्ध्ये दशावन्तियु सप्तरात्रम्। बङ्गेषु हणेषु च पट् च पश्च शेपे तु देशे त्रिदिनं वदन्ति । कन्यायां कर्किसंस्थे मिथुनहरिगृहे केचिदाहुर्दिजेन्द्राः। चापे मीने च राशी दिवसकृतिगते सिंहसंस्थे च जीवे केचिद्लुप्ते च जीवे दिनकर- किरणलृप्तशुमप्रकाशे । अस्यापवादः-पे मेपे झपे कुम्भ यद्यती चारगो गुः । न तत्र काललोप: स्यादित्याह गालवो मुनिः।

·द्विरापाढनिर्णयः [३१] संसर्पसंज्ञके चूडाकर्मवतबन्धविवाहाम्न्याधानयज्ञोत्सवमहालयराजा- भिषेका एव वर्ष्याः नान्यानि कार्याणि । अपूर्व व्रतारम्भो व्रत- समाप्तिश्च मलमासेन सपूर्वमाघस्नानादेः क्षयमासेप्यारम्भसमाप्ती । मलमासे यानि वानि तानि सर्वाण्यपि शुक्रास्तादावपि वानि । अथ द्विरापाढनिर्णयः मलमासस्यैव द्विरापाढसंज्ञको विशेषः । इयं च हयापाढ- संज्ञाउत्तरभाविनि संवत्सरे. हरिस्वापविवेकायोपयुज्यते । सूर्य: पूर्वामावास्यान्त्यक्षणं विहाय उपान्त्यक्षणादौ यदा मिथुनं ब्रजति मिथुनं त्यक्त्वा सोमरहिताममावस्याञ्च विहाय कर्कटराशि गच्छति प्रतिपदादितिथौ तदा द्विरापोढसंज्ञको भवति । हरिशयनविधिस्तदा शुद्धापाढे भवतीति । । विद्यारम्भं वियाहं सुरवरभवनं नवयझं प्रतिष्ठाम् । प्रारम्भ एवं बतादेनिपिद्धो न तु समाप्तिः। तदाह (काश्यप)- ऋक्षकमन्दिर- गतो यदि जीवभान.शुक्रोऽस्तगः सुरवरकगुमश्च सिंहे । नारभ्यते व्रतविवाहगृहप्रतिष्ठा क्षौरादिकर्मगमनागमनश्च धीरैः। नन्यधि- मासे तत्तत्कर्मनिषेधात् पष्टिदिवसस्वाच तन्मासस्प पष्टिदिवसे- ध्येयनिषेधः स्यात् । नैतत् । पष्टया तु दिवसर्मासः फाधिनों पादरायणः । पूर्षमई परित्यज्य उत्तरार्द्ध मशस्यते । इति अधिमासनिर्णयः। नजतीति-ग्रजति यदा मिथुनं विहाय फर्कि स्पस्या राजयियर्जितान्तिधिन सूर्यः । भवति सदा नियनं हिरापादः सुरशयनस्य विधिर्मितीयमासि । अन्पन-मिपुनस्या पदा भानु रमावस्यादपं स्पृशेत् । दिरापाटा म पिज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे। इति दिरापादनिर्णयः। - ·[३२] श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे "अथ संक्रान्तिनिर्णयः मेपादिपु द्वादशराशिपु क्रमेण सञ्चरतः सूर्यस्य पूर्वस्मादार रुचरराशौ संक्रमणं प्रवेशः संक्रान्तिः अतस्तदाशिनामपुरःसरं स संक्रान्तिर्व्यपदिश्यते । राशयश्चामी-मेपवृषमिथुनकर्कटसिंहकन्या- तुलावृश्चिकधनुर्मकरकुम्भमीननामकाः । तेषु द्वादशसु चत्वारि त्रिकानि भवन्ति तत्रैकस्मित्रिके क्रमेण चरस्थिरद्विस्वभावास्त्रयो वृषभसिंहवृश्चिककुम्भनामकाः रांशयः । चतुर्यु त्रिकेषु मध्ये मध्यमा स्थिरराशयः । तेषा, विष्णुपदमितिनामशास्त्रे प्रसिद्धम् । ये त्वन्तिमा मिथुनकन्याधनुर्मीननामका द्विस्वभावा राशयस्ते पडशीति मुख संज्ञकाः । ये पुनर्मेपकर्कतुलामकररूपाश्चरराशयस्तेषु मेपतुले विषुवसंज्ञके । कर्कटमकरावयनसंज्ञको-सूर्ये कर्कटे दक्षिणायनम् सूर्ये मकरे उत्तरायणम् । संक्रान्तिकाले दानस्य महत्पुण्यम् । विपुव इति-अपने दे यिपुर्व दे चतम्रा पडशीतयः । चतस्रो विष्णुपवरच संप्रान्स्यो दादशस्नाः । मृगकर्कटसंक्रान्ती में तूदग्दक्षिणापने । विपुयनी तुलामेपे गोलमध्ये ततोऽपराः । घनुर्मिधुनकन्यासु मीने च पाठशीतयः। पश्चिककुम्भेपु सिंह विष्णुपदी तथा । मया घ(गालयः)-स्थिरमे विष्णुपदं पदशीनि मुग्वं मिलनु । मुलामेपी यिपुयं तुम्य दक्षिणमपनं मोम्यं मृग मृर्य इति शब्दयाच्यो राशिः इति । महराष्पमिनि-होमस्नानादिफमन्ययव्यतिरकाभ्यां शामा नप भाए। मंत्राली यानि दत्तानि हाकव्यानि दातृभिः! मानि निम्यं ददाम्परः पुनर्जन्मनि जन्मनि । रयि मंक्रमणं पुष्प मनापापदि मानमः। मप्तजन्ममु रोगी स्याद् भागार जापने । इति।

·No text on this page.

·अथ संकान्तिनिर्णयः मंगदिए हादराशि कमेग सातः सूर्यस्य पूर्वस्मादाशे मागी संक्रमणं प्रवेशः संगन्तिः अतस्तद्राशिनामपुरःसरं सा संक्रान्तिपदिश्यती । राशयमामी-पपमिथुनकटमिहकन्या- गुलाभिषधनुर्मकरकुम्भमीननामकाः । तेषु हादशा चत्वारि शिकानि भवन्ति-तत्रकस्मिति के क्रमेण चरस्थिरदिस्यमावास्यो राशयः । चतुर्यु त्रिकेपु मध्ये मध्यमा वृषमसिंहशिककुम्भनामकाः स्थिरराशयः । तेषां विषापदमितिनामशास्ने प्रसिद्धम् । ये त्वन्तिमा मिधुनकन्याधनुर्मीननामका द्विस्वभावा राशयस्तं पडशीति मुख- संज्ञकाः'। ये पुनर्मेपकर्कतुलामकररूपाश्चरराशयस्तेषु मेपतुलं विपुवसंज्ञके । कर्कटमकरावयनसंज्ञको-सूर्ये कर्कट दक्षिणायनम् सूर्ये मकरे उत्तरायणम् । संक्रान्तिकाले दानस्य महत्पुण्यम् । विपुव इति-श्रयने दे विपुर्व दे चतस्रःपडशीतयः । धनस्रो विष्णुपद्यश्च संफ्रान्त्यो द्वादशस्मृताः । मृगकर्कटसंक्रान्ती हे तूंदग्दक्षिणायने । विपुवती तुलामेपे गोलमध्ये ततोऽपराः । धनुर्मिथुनकन्यासु मीने च पडशीतयः। पवृश्चिककुम्भेषु सिंह विष्णुपदी तथा । तथा च (गालवः) -स्थिरभे विष्णुपदं पडशीति मुखं द्वितनुभे । तुलामेपौ विपुवं तुर्ये दक्षिणमयनं सौम्यं मृगे सूर्य इति शब्दवाच्यो राशिः इति । 1. महत्पुण्यमिति- होमस्नानादिकमन्वयव्यतिरेकाभ्यां शाता- तप याह । संक्रान्ती यानि दत्तानि हव्यकव्यानि दातृभिः । तानि नित्यं ददात्यका पुनर्जन्मनि जन्मनि । रवि संक्रमणे पुण्य मनायाचदि मानसः । सप्तजन्मसु रोगी स्याद् दुःखभागीह जायते । इति । .

·संक्रान्तिनिर्णयः [३३] प्रासामेवसंकान्तीनां वारभेदेनं संज्ञाभेदः । घोरा, ध्वांक्षी महोदया, मन्दा, मन्दाकिनी, मिश्रा, राक्षसिका, इतिनामकाः । संक्रान्तिसमयो निमेपादपिसूक्ष्मत्वाऽज्ञातुं दुःशक्यः श्रतश्च तस्मिन्काले स्नानादिक- कथं कुर्युः इति चेत् मुख्यकालस्यातिसूक्ष्मत्वात्तत्सन्निहिते पूर्वस्मि- परस्मिन्वाकाले स्नानादिकं कुर्युः । सच निर्णीयते । मेषे उभयतो दशदशघटिकाः : पुण्याः । वृषे पूर्वा:पोडश-मिथुने परा:पोडश-कर्के पूर्वास्त्रिंशत् । सिंहे पूर्वाः पोडश-कन्यायां पराः पोडश-तुलायां उभयतो दशदश । वृश्चिके पूर्वाः पोडश--धनुषि परा: पोडश-मकरे उत्तराविंशतिघटिकाः । कुम्भे पूर्वाः पोडश--मीने पराः षोडश संज्ञाभेद इति-(अाह कश्यप) । घोराध्यांक्षीमहोदर्या मन्दामन्दाकिनी तथा । मिश्रा राक्षसिका सूर्य संक्रान्तिप्यर्क- वासरात् इति। दुःशक्य इति तदाह वृद्धवसिष्टः) संक्रान्ति समपः सरपो दुर्विज्ञेयः पिशितेक्षणैः। तद्योगाचाप्यधचीचं त्रिंशवाझ्यः पवि. नकाः । इति । संक्रान्तिकालो (भगवतीपुराणे) सुख्ये नरे सुरु सीने यावत् स्पन्दति लोचनम् । तस्य विंशतमो भागस्तत्पर. परिकीर्तितः । तत्परायुतभागस्तु बुरिरित्यभिधीयते । बुटेः सहस्र भागाई तत्कालं रविसंक्रमः । इति । पूर्वस्मिन्परस्मिन्निति-(वैवस्वत:) नाड्यः षोडशपूर्वेण सं. फ्रान्तेस्तु परेण च । राहोर्दर्शनमात्रेण पुण्यः कालः प्रकोर्निनः (इदंसामान्येनोक्तम् ) विशेषेण सगवाह । त्रिंशत्कर्करें नाध्यो मकर विंशतिः स्मृताः। वर्तमाने तुला पे नाध्यस्मयतो दश । पडशीत्यामतीतायामष्टिरक्ताश्च नाडिकाः (अष्टिः पोडश तच्छ- न्दसः पोडशाक्षरत्वात्) पुण्याख्य विष्णुपयाश प्रापश्चापि पोडश । निशस्कर्कटके पुण्ये मकरे रिशनिस्तथा। (भविणे ) दक्षिणे पुण्यमतीतेचोत्तरायणे।

·shirfeat इति । (१) निशी ( पगनी) पुणे संक्रान्तीपूर्वोचदिनया- गनपूर्ण पुगये । अर्धगयापूर्व संकर्म पूर्वदिनीचरा पुगयम् । धर्मगन तर्ण संक्रमं उत्तादिनपूर्वा पुग्यम । सागं. समयातिरिक्न राम्रो मागसंक्रमं । परदिनमेवपुग्यम् । सायसंध्यायां संक्रम पूर्वदिने पुग्यम् । कर्कटस्य तु प्रातः संध्यातिरिक्त राम्रो संक्रमे पूर्वदिन पुगयम्-प्रातः संध्यायां परदिने एव पुगयम् । संकान्तिवत्तदयने ऽपि । पुगयकाल निर्णयः । मकरे तु विशेषः । निशीथे इति-(यमिछः) संक्रामस्तु निशीयस्यात्पड्यामाः पूर्वपश्चिमाः । संफ्रान्ति कालो विज्ञेयस्ततः स्नानादिकं चरेत् । अर्धराम्रादिति-(मिष्ठः) अन्तिसंक्रमणे पुण्यमहः सर्व प्रकीर्तितम् । रात्रौ संक्रमणे पुण्यं दिनाघ स्नानदानयोः । अर्घ- राबादधस्तस्मिन्मध्यान्हस्योपरिक्रिया ऊर्यसंक्रमणे चोर्यमुदया. स्महरदयम् । मकरसंक्रम इति-यदास्तमन वेलायां मकरंयाति भास्करः। प्रदोपे याधरात्रे वा स्नानं दानं परेऽहनि । कर्कटस्यनि-अर्धरात्रे तदृर्व वा संक्रान्ती दक्षिणायने । पूर्वमेव दिनं ग्राह्य यावन्नोदयते रविः मन्ध्यालक्षणम् मन्ध्यात्रिनाडी प्रमितार्कविम्वादोदितास्तादधऊर्ध्वमत्र । येद्या- म्यसौम्ये त्वयनेक्रमास्तः पुण्यौ तदानीं. परपूर्वघस्रो। (पीयूषधारायां नारक)-मूर्यस्योदय संध्यायां यदि मौम्यायनं भवेत् । तदोदयादहः पुण्यं पूर्वाहः पूर्वतो यदि। सूर्या- स्तमन संध्यायां यदि सौम्यायनं भवेत् । तदाह पुण्य काल: स्यात्परतश्चेत्परेऽहनि । श्रयनेऽपीति-(जावालिः) संक्रान्तिपु यदा कालस्तदीयेऽप्ययने प्रथा । अयने विंशतिः पूर्वा मकरे विंशतिः परा तथा च (माधव) ·पक्षनिर्णयः ।२५ । अथ पक्षनिर्णयः पक्षपरिग्रह इत्यस्माहातीनिष्पन्नः । देवकार्यार्थ पितृ- कार्यार्थ या पक्ष्यते परिगृह्यते यः कालविशेषः स पक्षः । अथवा चन्द्रस्य पञ्चदशानां कलानामापूर्णक्षयो वा यस्मिन् गृह्यते स पक्षः । रूढो वायं पक्षशब्दः । स च द्वेधाविभक्तस्य मासस्यैकै- कमर्धव ते सद्विविधःशुल:कृष्णव । चन्द्रकला युपलक्षितःशुक्ल: चन्द्रकलाक्षयोपलक्षितः कृष्णः । पञ्चदशस्तोमनामकेन सामसमृहेन मकरव्यतिरिक्तवा दश संग्रामिसंपधिनिश्चयने संक्रान्ति यत् पुण्यम् । इति संक्रान्ति निर्णयः। तो घटा पक्षायनुदेवानामसुराणा प्रमेण मृष्टत्यात्तयोः पक्षयोः प्रशस्तत्वाप्रशस्तस्ये । तदेतत्सर्व होतबामणे तैत्तिरीयाः पठन्ति । प्रजापतिरकामपत प्रजायतति स तपोऽतप्यत स निवृत्तं स्तोममसूजन तं पनशस्नोमो मध्यतः उदहणत तो पूर्वपन- खापरपक्षमाभयतां पूर्वपदं देवा अन्यमृज्यात अपरपक्षमसुराः नतो देवा अभवन् असुराश्च । पं कामयेन पमीयान् स्पादिनि तं पूर्वपदे याजयेत् घमीयानेय भवति य कामयेत पापीयान् स्यादिति नमपरपने पाजयेन पापीयानेव भवति तस्मात् पूर्वपक्षोऽपरपक्षात् कामण्यनराइनिधीयान्यसुमत्तरः पापीयान् द्रव्यहीनः । कर्तृणां शुभफलमापकापन करूणामनिरानाईतीति फागण्पनरः। अनपाश्चापिनियोगः शास्ने दर्शिनः-उभी नियुक्ती ग्वलु शुमा कृष्णो शुभाशुभ कर्मणि तो प्रशस्ती। इति पचनिर्णयः। 009900000000000000000 पनि श्री भाष्यापार्यप-हरिनामदाखिननपम्मान भारगरराजमान्यविधावारस्पनिदेवाममाराम मणीगडासिंहकपटुम संवसरादिपान्तनिपा 00000000000000oscocco.

·mire , । मदिरम्य विस्तामनामकम्य मामसमूहस्य पूर्वांचरभागाम्या- मुत्पत्याची पूर्वापरपातम्। अथ दिवसनिर्णयः । स चतुर्विधः घान्द्रमौरसावननक्षत्रभेदात् । एकेन तिथिना चान्नः । एकेनाहोगनेगा सावनः । प्रादित्यभागभांगन सौरः । चन्द्रनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रः। 'अथ तिथिनिर्णयः तिथिशघ्दस्तनोतातोनिप्पन्नः । तनोति विस्तारयति वर्द्ध- मागां क्षीयमाणां वा चन्द्रकलामेकां यः कालविशेषः सा तिथिः । यहा यथोक्तकलया तन्यत इति तिथिः । तिथयो विध्युक्तकर्मानु. छानफलसिद्धयर्थं तदंगतया निर्णीयन्ते-अत्यन्ताप्राप्तप्रापणं हि विधिः । स च विधिर्वेदवाक्यम्-तस्य च प्रामाण्यं सिद्धमेव- तन्मूलत्वात्स्मृतिपुराणानामपि विधित्वेन प्रामाण्यम् । स द्विविधः- प्रवर्तको निवर्तकश्च तिथयो निर्णेतव्याः कास्तास्तिथयः इति प्रश्ने तन्यत इति- (तदुक्त सिद्धान्तशिरोमणौ) तन्यते कलया यस्मात्तस्मात्तास्तिथयः स्मृताः ॥ विधिरिति-विधिरत्यन्तमप्राप्ती नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्या विधीयते-इति। प्रवर्तकइति-अमावस्यायामपरान्हे पिण्डपितृयज्ञेन चर- न्ति । दर्श स्नात्वा पितृभ्योऽथ दद्यास्कुशतिलोदकमित्यादि । निवर्तक इति-अमावश्यायां नांधीयोत नाध्यापयेत् । पतुर्विध इति-तिथिनकन दिवसचान्दे माने प्रकीर्तितः। अहोरात्रेण चैकेन मावनो दिवस. स्मृतः । आदित्यभागभोगेन सौरो दिवस उच्यते । चन्द्रनभोगन नाक्षत्रो दिवसः स्मृतः।- - ·तिथिनिर्णयः [ ३७ ] प्रतिपदाद्याः षोडशतिथयः त्रिंशन्मुहूर्तात्मकेनाहोरानेण सूर्य्यमण्डल सकाशाच्चन्द्रस्य प्रथमकलानिर्गमे शुक्लप्रतिपद । द्वितीयहोरात्रेण हितीयकलानिर्गमे द्वितीया एवंतृतीयादयः । एवंक्रमेणपञ्चदशेनाहोरात्रेण चिन्यादादामनायादन्न परस्पचेपादिकः । एवमुक्तोभयविधवि. ध्युक्त कर्मणो ऽधिकरण वेन तिथियोगम्-कालेहि कर्मचोद्यते न कम्मणिकालः । तथाचोरतम् (गर्गण)-तिदिनक्षत्रवारादिसा- धनंपुण्यपापयोः । प्रधानगुणभावेन न स्वातव्येण ते क्षमा । इति । पोडशेति--(तथाचस्कान्द) अमापोडशभागेन दियिमोक्ता महाकला । संस्थिता परमा माया देहिनो देहधारिणी । अमादि पौर्णमास्यन्ता या एव शशिनः कला। तिथयस्ताः समाख्यानाः पोडशव वरानने। (श्रु तिरपि) तस्य रात्रयः पञ्चदशकलाधू वै- वास्य पोडशीकलेति । (येयमेत्युका क्षयोदयजिता ५ वर पोडशीकला तयुक्त कालस्तिथिसामान्यम् इनि) कलापानिर्गम इति-मोमोत्पत्ती) प्रथमां पिवते चन्हिर्दि- तोगां पियतेरविः । विश्व देवास्तुनीयां तु चतुर्थी सलिलाधिपः । पञ्चमी तु चपटकार .पष्ठी पिपति याप्तकः । सप्तमीकृपया दि. न्यामष्टमीमजएकपात् । नवमों कृष्णपक्षस्य यमः प्रारनाति वैक- लाम् । दशमी पिवते घायुः पिवस्येकादशी पुमान् । द्वादशी पितरः मर्चे समं धरनन्ति भागशः प्रयोदशों धनाध्यक्षः कुवर पिवते कलाम् । चतुर्दशी पशुपतिः पञ्चदशों प्रजापतिः । निप्पीतः कला शेपश्चन्द्रमा न प्रकाशते । कला पोडपिका यातु अपः प्रविशते मदा। श्रमायां तु यदा सोम औषधीः प्रतिपद्यत । तमोप गर्न गायः पियस्यम्युं गतं च यत् तस्वोरममृतं भूस्था मन्प्रतं द्विजा तिभिः । हुत्तमग्निपु यज्ञेषु पुनराप्यायनं शशी । दिनदिन फला- वृद्धिः पौर्णमास्यां तु पूर्यत इति । (मिदान्तशिरोमणी) निथ्युत्प त्तिः। अर्काद विनिम्नः प्राचों यद् यात्यहरहाशी । तयन्द्रमा नमंशस्तु ज्ञेया दादशभिस्तिथिरिति।

·[३६]. श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे मध्ये दिन्नस्य त्रिवृत्स्तोमनामकस्य सामसमूहस्य पूर्वोत्तरभागाभ्या- मुत्पन्नत्वात्चयोः पूर्वापरपक्षत्वम् । ' अथ दिवसनिर्णयः। स चतुर्विधः 'चान्द्रसौरसावननक्षत्रभेदात् । एकेन तिथिना चान्द्रः । एकेनाहोरात्रेण सावनः । श्रादित्यभागभोगेन सौरः । चन्द्रनक्षत्रभोगेन नाक्षत्रः । 'अथ तिथिनिर्णयः तिथिशब्दस्तनोते तोनिप्पन्नः । तनोति विस्तारयति वर्द्ध: मानां क्षीयमाणां वा चन्द्रकलामेकां यः कालविशेषः सा तिथिः । यद्वा यथोक्तकलया तन्यत इति तिथिः । तिथयो विध्युक्तकर्मानु. प्ठानफलसिद्धयर्थं तदंगतया नियन्ते-अत्यन्ताप्राप्तप्रापणं हि रिधिः । स च विधिर्वेदवाक्यम्-तस्य च प्रामाण्यं सिद्धमेव- तन्मूलत्वात्स्मृतिपुराणानामपि विधित्वेन प्रामाण्यम् । स द्विविधः-- प्रवर्तको निवर्तका तिथयो निणेतन्याः कास्तास्तिथयः इति प्रश्ने सन्यत इति- (सदु सिद्धान्तशिरोमणी) कलया गस्मातस्मात्सास्तिथयः स्मृताः ॥ विधिरिति-पिपिरस्पन्नममाप्ती नियमः . गान्य न प्राप्ती परिसंख्या विपिने इति । प्रपतकानि-प्रमापस्पापामपरान्ह लि। द स्नाग्या पितृभ्यांय निपर्नर इनि-अमावस्या १५. -- पनि शिममा मानसिम स्मरमादियान ·तिथिनिर्णयः . [३९] हासवृद्धिवशेन सन्देहसद्भावात् तन्निर्णयः प्रस्तूयते ॥ तिथिस्त्रेधा खो, दर्पा, हिंसा खर्वः समता, यतः प्रभृतिपूर्वदिने प्रारब्धा परदिने च तावत्वेन समाप्तिः । दो वृद्धिः। परदिने ऽधिककालेन समाप्तिः । हिंसो क्षयः । परदिनेन्यूनकालेन समाप्तिः । तस्यैतस्य त्रैविध्यस्य विपरिवर्तनविशेपेण तिथिः शुद्धा (सम्पूर्णा) खण्डा (विटा) चेति है विध्यमापद्यते। तत्र सम्पूर्णायान्तिौ निर्विरो- धमनुष्ठानम् । बिद्धायां विचार्यकार्यम् । वेवस्तु सायंप्रातस्त्रिमुहू- त्मिकः । प्रात: कैश्चिद् द्विमुहूर्ताऽप्युक्त: उपरासातिरिक्त वृद्धिः प्रकीर्तिता हिंस्रः स्यात् क्षय इत्युक्त मुनिभिस्तियिनिर्णये। सम्पूर्णेति-(स्कन्दपुराणे) प्रतिपत्प्रभृतयः सर्याउद्यादुदया- द्रयः । सम्पूर्णाइतिविख्याना हरिवासर वर्जिता (हरिवासर- एकादशी) तद्विमा विद्धा सम्पूर्णाश्च तथा ग्वाहास्तिययो द्विवि- धा मताः । शुद्धा वृद्धाश्च सम्पूर्णास्तिथयो ऽपि विधामताः । पछिदण्डात्मिका शुद्धा वृद्धा स्याचपरेऽहनि । या न्यूना पष्ठि- दण्डात्माहोरात्रा-ग्वण्डनाहि सा। वेध इति-पक्षद्रयेऽपि तिययस्तिथि पूतियोत्तराम् ।। प्रिभिमुहतैर्विध्यन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः इति पैठोनसिः । उदये पूर्वया तिथ्या विद्वयते त्रिमुहर्नकैः । सायं तूत्तरयातद्वन्ल्यू- नया तु न विद्यते । वैध्यापि त्रिमुहब न न्यूनो वेवमर्हति । (इति माधयः)। चिमुहर्त इति-उदिते दैवतं भानो पिये वास्तमिते रयो । दिमुहूर्ता निरन्हश्च. सातिथिहव्यकव्ययोः इति विर्णधम्में)। मिमुहूर्तापि कर्तव्या.मा तिविद्विगामिनी । अयं वेधः प्रातीय । मायं तु त्रिमुहूर्तः। या तिथि समनुमाप्य यात्यस्तं पद्मिनीपतिः। सातिथिस्तहिन प्रोक्ता निमुहतच या भवेत्। .... .

·या गामकारपत्रुम याकाल विशेषवेधः सर्वकर्मसु स्वस्वकालव्यापिनी तिथि ह्या । एकमत दिनोत्तरदले मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या। मध्यान्हःपञ्चधा विभक्तदिन तृतीयःभागः । उभयदिनव्याप्ताव्याप्तौ च पूर्वा इति माधवः । उभः दिनब्याप्त्यभावे पूर्वा । विशेषवेध इति नागोडादशनाडीभिर्दिक्पञ्च दशभिस्तथ- भूतोष्टादश नाडीभिर्द पयत्युत्तरां तिथिम् । कालव्यापिनीति-(विष्णुधर्मोत्तर)-कर्मणो यस्य. स्तत्कालव्यापिनो तिथिः । तया कर्माणि कुति हासवृद्धी कारणम् । एकभक्तं इति-पा । मध्याह्वव्यापिनो ग्राह्या एकभ मदा निथिः । तथा च (बौधायन:)-उदये तृपवासस्य नक्तस्य स्तमय तिथिः । मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या एकभक्तवते तिथिः । मध्यान्ह इनि-मुहर्तत्रितयं प्रातस्तायानेव तु सङ्गयः मध्यान्हनिमुहतच सर्वकर्मसु गर्हितः । श्रातृतीपादपरान्ह मायान्हश्च ततः परम् । प्रति-दिनदयेऽपि तद्व्याप्तावव्याप्ती चैकदेशतः । सम व्याप्ती च पूर्यैव वैषम्येन्यधिकप्यताम् । (दिवासमयेऽतीतभुज्य नियमेन यत् एकभक्तमिनिप्रोतमतस्तत् स्पादिय हि) इति । प्रमहान् प्रनिहारान विधारः-द्विधाविभक्ताहः पृषी भागः पूर्वान्ह अपगंभागोसन्दा पगापामा माग पूर्वानं, स्याएवाघयोः । अपरान्हं या गरी तापनियम विदुः ॥ पत्र पदनान्दः पूर्याय महणम् अपरान्हपदन पापरार्द्धरण- भगधा मन्दिनन्यायाधयो. मानिमित्त क्रियाकाली नाभिहितः स्यात् । म খাতাযাযেনমস্কায়সমিৰি যায়। বিনিমনাখালামান্ত नयमापन गयो तु मापारिलगायुदयमापन इन्ननादयमुना পাষিণ সিমিন গঘ বিসি। ঘূট গামাপা গা ম दानशीसदयं नितिन् ।

·तथा प्रतिपरसु वमावास्या पूर्वान्हव्यापिनी यदात्यंतदपि पूर्वान्हे व्याप्तिमपरान्हे विश्व वदन्हो द्विधैव विभागं दर्शयति । अन्यथा मध्यान्हव्यापिनीत्युक्तं स्यात् । । (कात्यायन:)- स्मास्थाने तु पूर्वान्हे कार्याणां निर्णय नृपः । कुर्य्याच्छानप्रणीतन घेनामित्रकर्पणः ।। दिवमस्याष्टमं भागमन्होभागत्रयन्तु यत । स कालो व्यवहाराणां अष्टः परः स्मृतः ॥ दिवसमष्टधा विभज्याष्टम प्रथमा प्रहरं विहायापरभागये हरूपे कुर्यादिति दिनार्द्धस्य पूर्वाद्धतां दर्शयति । तथा मनुः यथा चैवापरः पक्षः 'शाद्विशिष्यने । तथा श्राद्धस्य पूर्वाहाइपराहो विशिष्यने । दिनस्य विभाग वेपूर्वाह- ध्याहाभ्यामपरान्हो विशिष्यत इति श्रूयात् पूर्वापरपक्षदृष्टान्ताच । तद्वदवपूर्वाला- पक्षयोरप्यवछेदादवस्थिनिरित्यवगम्यते । व्यक्तञ्च ( ब्रह्माण्डपुराणे )- पक्षस्य पूर्वाह्न श्राद्धं कुर्य्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षे परावे तु रौहिणन्तु न लंघयेत् । रणं नवभघटिका । तत्पश्यु दासात् प्रहरद्वयादूर्ध्वमपराह इति ज्ञापयनि । अतएवोक्तं नियेण-पूर्वानापरालौ च यद्यपि विष्णुपुराणादिषु नाडीत्रयं पूर्वापराहश्च सावानि- म् । तथापि एवापत्रस्य मध्याह यावत स्काललाध्य एव च । अपराहस्य च दापरातानन्तरं प्रवृत्तम्य सूर्य्यानुवृत्ति यावदिति तत प्रत्येतव्यम् । मूनी च पूर्वाहापरालाभ्यामपि दिनविभागादित्यन्तम् । तरमाद्रात्रे पूर्वापरार्द्ध- भागवदन्होऽपि पूर्वान्हापरान्हविभागनेव द्विधाविभागः । यत्तु कचित्रिधा विधानं तन, पूर्वापरान्हयोरेकैकदेशाभ्यां मध्यन्दिनं पृथक जोदिष्टादिश्राद्ध विधानार्थम्। पूर्याह दैविक कार्य्यमपराहतु पैतृकम् । एकोहिष्टन्तु मध्यान्हे प्रातर्वृद्धि कम । श्रामपात्रं तु पूर्वारहे सिद्वान्नेन तुमध्यमे पार्वणञ्चापरादे तुवृद्धिश्राद्धन्तु कम् । (वृद्धौ तु कपिरमातः कचिन्नाग्निकमिति विधानं तन् पूर्वावगतविवाहादि- प्रातः पुत्रजन्मादिनिमित्चन्तु नाग्निमिति व्यवस्था) पाराशरेण च पञ्चधा विभक्तमाह-लेखाप्रभृत्यवादित्य त्रिमुहूर्तगते रवी । नास्मृतः कालोभागश्चान्हस्तु पञ्चमः !! सङ्गवस्त्रिमुहूर्तस्तु मध्यान्हस्तत्ममः । ततस्त्रयो मुर्ताच अपराणहः प्रकीयते ।पञ्चमोऽथ दिनांशीयः स सायान्ह इति । यद् यदेतेषु विहितं तत्तत्कार्य विजानता (दिवसाय पञ्चदशांशो मुहूर्तः ) (वराहमिहिरः)-अन्हः पञ्चदशांशी रात्रेश्चैवमुहूर्त इति संज्ञा । सच विज्ञेयस्त- या पत्राम्बुभियुक्ता! तेनीदयादित्यमण्डलरेखादर्शनान् प्रभृति मुहूर्तत्रयं यावत् प्रातः कालम्ततः परं । सङ्गवः। ततोऽपि पर तावानेव मध्यान्हः ॥ ततः परं तापानवापराहः सच तनामश्राद्धक्रियायां व्यतीपातयत् बहुपालभातृस्यात् । ततोऽपि परस्तावानेच । सोऽपिचापराहावययएवाल्पफलत्वेन पृथग्दर्शितः ॥ श्रत एव छन्दोगपरि- त्यायनः। पिण्डान्याहार्यकं श्राद्ध क्षोणे राजनि शग्यते.) वासरम्य तृतीयां Fध्यासमीपनः । यहा धतुर्दशीयाम तुरीयमनुपूरयेत् । श्रमावास्या क्षीयमाणा भूमिप्यते ।। तृतीयांशो ऽपराधः सायान्हसहितो ऽन्यथा अपराह श्राद्धविधी युदासो न स्यात् तदा च दिवसाय चतुर्थ प्रहरञ्चतुर्दशो अनुपूरयेन्सम्यक ·पूरयेदित्यमावास्यापर दिन क्षयगामितया व्यतीपानापरनामापगलांशं न व्याप्नानि तदा परस्मिन्नहनि श्राद्धमिप्यते । कर्तव्यतया चतुर्थप्रहरे श्रमायाम्याप्रामायपि न चतुर्थया- गम् अनुपश्चात् तृतीयं याम पूरयेत् यदीति यौन्लकीयत्र्याख्यानमादरणीयम् । ध्रुनहा- न्यश्रुतकल्पनापतेः । तुरीयमिति कर्मतया अवगम्यमान परिहाय द्विनीयां कर्मप्रवचनीय योगेनोपपदविभक्तिया पर्णयित्या कर्मतया द्विनीयस्याध्याहारान् । अनुपूरणचामम्यक पूरण लोकम सद्धम् | यथोक्तं वायुपुराणे-चतुर्थे पहरे प्राने यन्द्रा कुरुने नरः! प्रासुरन्तद्वेछाददाता च नरकं प्रजेन् ।य चमत्स्यपुराणम् सायान्हनिमुहूर्तः म्यान् श्राद्ध तत्र तु निन्दितम् । राक्षसी नाम सा वेला गहितं पितृ कर्मसु। श्रयमप्येतत्तु निन्दयतीति यत् पूर्वमुहूर्तद्वयप्रशंसार्थ न तु कर्तव्यतार्थम् । तथा वायुपुराणे दिवमरयाष्टम भागे मन्दीभूते दिवाकरे । वृथा श्राद्धं हि कुर्वाणो दाता च नरकं प्रजेन् । मुहूर्तद्वयार्थ यामैक- भागेनाष्टधा विभक्तस्यान्होष्टमभागो दिनार्द्धप्रहरः ! यदभिप्राययुक्तमष्टमे लोकयात्रा वहिः सन्ध्या ततः पुनरिति पूर्ववचनेन चतुर्थप्रहरप्राप्तिमात्र एव निषेध्यते। पुनरट- मभागे निषेधानुपपत्तिः । ततश्चोत्तरोत्तर जघन्याय वचनम् । अतएवाष्टम इत्यभिधाय पुनर्मन्दीभूत इति विशेषणादनिसन्ध्याममीपस्यैव निषेधः । तथा च-वनस्पति गर्न सोमे छाया या पूर्वगामिनी । गजाया तु सा प्रोक्ता पितृणां दत्तमक्षयम् । नरस्य द्विगुणछाया गजछायेति कीर्तिता । अपराह त्वमावास्या तत्र दत्तं न पश्यति । शास्त्रानतिक्रमणमात्रं भवतीति । अतएव पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । वासरस्य तृतीयांशे नातिसन्ध्या समीपतः । इति पयुदासो न रयान । तद. -प्युक्त मत्स्यपुराणे-ऊर्ध्व मुहूर्तान् कुतुपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम । मुहूर्तपञ्चकं चैतत् स्व- धाभवनमिष्यते । कुतुपेन सह पञ्चकम् एतत् स्वघाभवनमिति एतदपि प्राशस्तये तत्रापि पञ्चके कुतुपरौहिण्याख्यं मुहूर्तद्वयमेकोद्दिष्टार्थ ततः परन्तु मुहूर्तत्रय मपराशस्त्र प्रशस्ततरमित्यर्थः । श्रतः पूर्वाह दैविक श्राद्धमपराहे तु पैतृकम् । एकोद्दिष्टन्तु मध्या- हे प्रातद्धिनिमित्तकम् । एतदपि तथैव वर्णनीयम्। अतएव जितेन्द्रियेणौद्रश्चैत्र- श्व मैत्रश्च तथा सारभृटः स्मृतः (शालफट इति माधवीये ) सावित्रोविजयश्चैव गान्धर्षः कुतपस्तथा । रोहिणेयो विरिञ्यिश्चजयोऽध नै तस्तथा । महेन्द्रोवारणश्चैव भटः पञ्चदशस्मृताः। एतान् मत्स्यपुराणोक्तानेकैकमुहूर्तपरिमितान् यावन्नियतक्रम- संज्ञानभिधाय दर्शिनम् । ये रौद्रादयो भटान्ताः पञ्चदशमुहूर्तास्तत्र रौद्रादिरौहणे- पान्ताः पूर्याडसाध्यदेवकार्याय विहिताः । विरिञ्चिप्रभृतयध भटान्ताः पितृक्रिया बार-तत्रापि पार्यपिण्डान्याहार्यादिपु विरिञ्चिजयनैऋतमपराहव्यतीपासापर नानक प्रशम्तम् । यमधिकृत्यामायाम्यामपराह पिण्डपितृयज्ञेनाचरन्तीत्यादि श्रुति मृतयः । यग्नु माहेन्द्रयारुणभटत्रिमुहारब्धः मायान्हः सोऽपरामसम्भवे सति दिनः पितृकृत्य इत्यन्तम् । अत्र तु यन् जितेन्द्रियणोकरीहिणयोऽपि पूर्वाइकार्य- वहत इन सत्परं नानुमन्यामहे । दिनस्य दिया प्रिया पचपा दशधा भागेषु Pणस्य पूर्वानुपविष्टत्वाम् । अतएव गौ मा मग इत्यनेन रात्रिसन्ध्ययो: उन्नपदामः । अन्यथाराविग्निा सागाना: पायुवतयाविरित्यनर्थक ·तिथिानण्या [ ४२ ] नक्त दिवोरात्रव्यापिनीतिथिाह्या । (नक्तं दिवारात्रि- व्रतम्) अलाभे प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या। संध्याकालं वर्जयित्वैव दिवाराच्यापिनी इति-(स्कान्दे)-दिवारावित्रतं यच्च एकमेव तिथौ स्मृतम् । तस्यामुभयव्यापिन्यां कुर्यादेव व्रत व्रती। प्रदोपव्यापिनीति-प्रदोपच्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तवते सदा । एकादशी विना सर्वाः शुक्ले कृष्णे समाः स्मृताः । (एका- दश्युपवास प्रतिनिधिरूपं तु नसमेकादश्युपवासदिन एव कार्यम् न तत्रैकादश्याः प्रदोषव्यापित्वापेक्षा) इति प्रदोपपरिमाणं (स्कान्दे)-उदयास्प्राक्तनी संध्या घटिकानयमिप्यते । सायं स्थान । रातश्च सायान्हस्य नातिनिन्दितत्वम् । किन्तु व्यतीपातनाम्नः सकाशान् रात्रि- सम्पयोस्तु सर्वथैवेति विशेषः । तथान्धुकेनापि परमार्थतन्तु विधादिवस विभज्य यः पूर्वोभागः स पूर्वाहो मध्यो मध्यान्दो ऽन्यो ऽपराह इत्यभिधाय उक्तमपरालम्य पूर्वभागे श्राद्धकरणे शक्ती सत्या परभागस्य निन्दितव्यम् । प्रमादादिना तु तत्राकरणे परभागेप्योपइत्यर्थः। एकोद्दिष्टन्तुमध्यान्द इत्युक्तम् ।सचगन्धर्वकुतुपरोहिण्यैरिभिः सत्रापि रोहिणेयस्य प्राशस्त्यम् । यथा वायुपुराणोक्तम्-रवं यत्र गोपतिभिः कास्न्येन तपतिक्षणे । स कालः कुतपो नाम पितृणां दत्तमक्षयम् । तथा च भविष्य- पुराणे-दिवसग्याष्टम भागे मन्दीभूने च भाकरे । सः कालः कुनपो शेयः पितृणां दत्तमक्षयम् । तथाचापस्तम्बः सप्तमात् परतो यन्तु नवमान् पूर्वतः स्थितः । उभयो. रपि मध्यस्थः कुतपः म उदाहृतः। अशक्ती तत्रारम्भः । तदाह गत्तमः-श्रारभ्य फुतपे श्राद्धं कुर्य्यादागैहिणं युधः । विधिज्ञो विधिमास्याय हिणन्तु न लंघहिनि । याज्ञवल्क्यः-मृतानि तु कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरऊचैवमाद्यमे- कादशेऽदनि । श्रत्र प्रति समिति श्रुतेः मृताहनि मृततिथाववश्यकर्तव्यता प्रतीतः नित्यवत् कुलपादिकालस्याप्रवृत्तः तद्विरोधेन कुतपादौफ्लभूयस्त्वमेव याच्यम् । आइ सत्यवतः यस्मिन राशिगते भानो विपत्ति यान्ति मानवाः । नेपां तत्रैव कर्तव्या पिण्डदानोदक क्रियाः । तथा प्रचेता:-प्रेतमासस्य यः पक्षः तत्तिथौ प्रतिवत्सरम् । यावन् स्मरति पौत्रोऽपि एकमुद्दिश्य दापयेन । कार्तिकादिमासपटके च कुतपादि ध्यभिचारस्प बहुशः दर्शनात प्रतिसंवत्सर श्रुतिविरोधान् । न च पतितत्वेन कालान्तरे तन क्रियापाताभावात् विहितकालमाप्ती सूतकादिनाऽधिकरणे पातो भवति । अन्यथा नित्य पातापत्तेः । श्रतएवाइ । भाद्धविन समुन्पन्ने मृताहाविदिवे तथा। एकादश्यां उकुति कृष्णपक्षे विशेषत इति विवशन्तर्गत पूर्वाद्वापराइविचार॥

·Harmire समादि भी मंगामान मानननिगंगा गदा नक निधिः पूर्वापरयोगही प्रमाणामानि तदा पर मनाया । ( दिया. गनियापितम् ) गनिनिपुयि विधवाभिम नक्तं सायन्द्र গালি দিলাম। গাম, নাম গাগা- पिन्या दिवय कार्य्यम् । अगानिने त विगंग्यगनाभावात् उपवास कृते उपवासयनिर्णयः। न विद्यतंगामिनं यस्मभ्यवहार तदय विनं नाम । अहोरानं यानिनान नमान्य इत्यय रूपः संकल्पः । अस्य चोपवासवदहोरायसाध्यत्वादयाचितनिर्दियागनियांगत्वे तत्या- मेवानुष्ठानम । दिवागवित्रतं यन इति स्कान्दवचनात् । यदा सन्ध्या विघटिका प्रस्तादुपरिभास्वतः । प्रदोपरित्रमुहर्नः स्पाइ घायस्तंगते मति । नया च (यि चादरों)-प्रदीपस्तिमयादव घटिकाप्रयमुच्यते । नरतस्य कालद्वयं (भविप्यपुराण)-मुष्होंने दिनं नक्तं प्रयदन्ति मनीषिणः । नक्षप्रदर्शनासक्तमहं मन्ये नराधिपं (यधिकारिभेदेन कालव्यव्यवस्थामाह देयलः) नत्र दर्शनानक्तं गृहस्थस्य बुधः स्मृतम् । यतेर्दिनाष्टम भागे तस्य रात्री निषिध्यते । स्मृत्यन्तरे-नक्तं निशायां कुर्यात गृहस्थां' विधिसंयुतः।पतिश्च विधवा चैव कुर्यात्तत्स दिवाकरम् । स दिवाकरं तु तत्प्रोक्तमन्तिमे घटिकादये। निशानक्तं तु विज्ञयं यामाधैं प्रथमें सदा। भोजननिषेधादिति-- मार्कण्डेयपुराणे ) चत्वारीमानि कार्याणि संध्यायां परिवर्जयेत् । श्राहारं मैथुनं निद्रां स्वाध्यायं च चतुर्थकम् । परैयग्राद्य ति--(जावालिः) यदि स्यादुभयोरन्हो प्रदोष व्यापिनी तिथिः । तत्रोत्तरमनक्तं, स्यादुर्भयत्रापि सायतः ! अन्यत्रापि-दोपव्यापिनी नक्त तिथिर्व्याप्तिर्दिनदये । अव्या तिथियांशेन व्याप्तिः स्यात् मर्वधोत्तरा । इति । . ।

·तिथिनिर्णयः [. तु . तिथिरेकस्मिन् दिने दिवैव अन्यस्मिन्त्रात्रावेव । हापिन्येव ग्राह्या यहः सु तिथयः पुण्याः इति जावालिवचनः वत्सोक्तं प्रदोषपरिमाणम्प्रदोषोऽस्तमयादूयं घटिका मिप्यते इति । गोडास्तु इत्यारभ्य-अस्य सन्ध्यावन्दनाति स्वादिस्यन्तं (निर्णयसिन्धुकारोक) तद् प्रागल्भ्य चिम्भित शिवपूजने नक्तभोजने च य सोक्तपदोपस्यैव सर्वत्र विहिन यञ्च (मदनरत्ने) नक्तस्येत्यारन्य हिंसनस्यादित्यन्त(निर्णयसि कारोक्तम् ) तत्सर्व विधिस्पृष्टे निषेधानवकाशादिति मीमांसा घोपविरोधात् घटिकाइयत्रयप्रदोषप्रतिपादक माधवादिर विरोधाचीपेक्ष्यम् (कालतत्वविवेचने) परिकायसंध्याग्रहां वैधनतभोजने नक्षत्रदर्शनानन्तरं घटिकात्रयमध्येऽपि क्रिय न.दोपः । तद्विपयत्वे तु विधिप्रासे निषेधप्रवृत्ती विहितनिके नाटदोपदृष्टविकल्पापत्तरिति अनेनय न्यायेनादित्यवारसंझार दिषु रात्रिभोजननिषेधस्य · रागमासविषयत्वादष्टम्यादिनर रविचारादियोगेऽपि रात्रावेव कर्तव्यमिति रत्नाकरः । यो विधवा चैव कुर्यासदियाकरम् । सदिवाकरं तु तत्पोक्ता घटिकाइये । निशानक्तम् तु विज्ञेयं यामार्धे प्रथमे सदा इति मौरनक्तमिति-निमुहर्तरगेवान्दि निशिचैतावती ति तस्पां सौरं भवेन्नकमहन्पेयतु भोजनम् । (भविष्यपुराणे) स्वादिस्यदिने ब्रह्मनक्तं कुर्वन्ति मानवाः । दिनान्ते ते तु भु रनिषेधादाग्निभोजने। उपवासवदिलि-अयाचिते तु तिथयः, स्वीकार्या उपर चत इति । प्रसङ्गादन्याः कारिका । मोदयत्रिमुहर्तायां कुरय प्रतानि च । (उदयेन सहितांस्त्रयोमुहर्ता यस्याम्) तयात्वे तु पूर्वगुस्तदनुष्ठितिती परव तथास्यं चेत् पूर्वार तिथिक्षये । तिथि: साम्ये च दी गृधना विधिगत्तरात्रि पैकदेशस्य न्यासी पवैव गंधताम। एकछिन . गा- ·", अगानिमा लामं तु दियागनी या अनिषिदकाने मायोजन गायेम । अलाभ तावास एप । नत्र भांजन पाणीगमगनी- पनीतम् इति । नक्षत्रव्रतनिर्णयः सूर्यास्तमय कालव्यापिनि ना नजानमन । यदा प्रत्य- तनायगामि ननानं दिनहयऽप्यस्तमय कालव्यापि न भवति तदा- धंगनादां चन्द्रग युक्त नक्षत्रे कार्यम् नवनोपयासे या तिथिः सैव नक्षत्रविहितनक्त कमतयोपि ग्राह्या । प्रतिपनिर्णयः-शुक्लप्रतिपत् पूर्वापरागहव्यापिनी ग्राह्या तदभावे सायान्हव्यापिनीति माधवः। कृपाप्रतिपत्सग-उपवास स्यादेकमक्तयत् । एकदेशसमव्याप्ती क्षये पूर्वाऽन्यथोत्तरा। कुतपाद्यपराहान्तां.व्याप्तिरान्दिकउसमा । तदभाये ऽपराहस्य च्यापिका गृह्यतां तिथि: । क्षपे पूर्वोत्तरा वृद्धी व्याप्तिरचंदपरा: पहयोः । न ग्राह्य तिथिगौ वृद्धिक्षयावृतिथेस्तु तौ। साम्ये तूर्द्ध तिथेाह्या परविदैव वृद्धिवत् । न स्पृशेदपरापही चेत् पूर्वा स्यात् कुतपो वृथा । वैपम्येणेकदेशस्प व्याप्तौ ग्राधा महत्वतः साम्येन चेत् क्षये पूर्वा परास्यावृद्धिसाम्ययोः । पृद्धि साम्यक्षया ग्राह्या तिथिगानोर्द्धगा इह-इति। प्रतिपदिति-तिथीनां प्रवरा यस्माद्वात्मणा समुदाहृता! प्रतिपद्यापदे पूर्व प्रतिपत्ते न सोच्यते इति । (मदनरत्ने)-प्रति- परसंमुखी कार्या या भवेदपराण्डिकी । (संमुखीसायान्हव्यापि नीति निर्णयामृतोऽक्तोर्थः प्रामादिकः हेमाद्रिविरोधात्- सम्मुखी : पूर्वविद्धा-सापि यदा पञ्चधा विभक्तस्पान्हश्चतुर्थभागव्यापिनी : सदैव पूर्वविद्धा ग्राह्या-अन्यथा सायान्हव्यापिनीति माधवा) तदभावे तु सायान्हव्यापिनी परिगृह्यताम् इति । कृष्णप्रतिपदिति-कृष्णा तृत्तरतोऽखिला इति: दीपिका ·भावनिएयः कृपणापि पूर्वा बलिपूजने गोपूजनादौ पूर्वत्रिडा दिनद्वये सायान्ह- यापित्वे परा । चन्द्रोदयनिषेधाच्चन्द्रोदयदर्शने सा न ग्राह्या । नारीनीराजनमडलमालिके तूदये घटीमात्रापि द्वितीयायुता ग्राह्या । पूर्वविद्धानिषेधात् इति । द्वितीयानिर्णवः-- उपवासे द्वितीयापरा ग्राह्या यमद्वितीया उपचास.इति:-(ब्रह्मचैवत)-प्रतिपरपञ्चमी भूत सावित्री वटपूर्णिमा । नवमी दशमी चैव नैचोप्याः परसंयुताः। तथा च (जापालिः)-प्रतिपत्पञ्चमी चैव उपोप्पा पूर्व संयुता। बलिपूजन इति वायरसचं च पूर्वद्युरुपचासवदाचरेत् । श्रावणी दुर्गनवमी दुर्गा चैध हुताशनी । पूर्वविद्वैव कर्तव्या शिवरात्रिर्वलेर्दिनम् ।। गोपूजनादाविति-प्रतिपदर्शयोगे पूजनं तु गवांमतम् । पर- विद्धेषु यः कुर्यात्पुत्रदारपनक्षयः । इति वृहद्यमः । परति-(पुराणसमुचये) वर्द्धमानतशी नन्दा यदि साध बियामिका । द्वितीया वृद्धिगामित्यादुत्तरा तन चोच्यते इति । चन्द्रोदर्शन इतिलावां फ्रीडादिने यत्र रात्री दृश्येत चन्द्रमाः । सोमो राजा पशून्हन्ति सुरभीः पूजकांस्तथा । द्वितीयायुत्तेति-ब्रिह्मपुराणे) कार्तिक शुक्लपक्षे तु विधान दितपं भवेत् । नारीनीराजनं प्रातः सायं मगलमालिका । अथ चेत्प्रतिपस्वल्पा नारीनीराजनं भवेत् । द्वितीयायां तदा कुर्यात् सापं मङ्गलमालिकाम् । लभते यदि वा प्रातः प्रतिपद् घटिका दपम् । तस्यां नीराजन कार्य सायं मङ्गलमालिका । तथा घ (देवीपुराणे) प्रातर्चा पदि लभ्येत प्रतिपद् घटिका शुभा। द्वितीयायां तदा कुपोत्सायं मलमालिकाम् । अाश्विनाले पदा दर्श नारीनीराजनं भवेत् । नारीणां तत्र वैधव्यं देशदुर्मि- हमेव च। दितीयापरा इति-सा द्वितीया परोपोप्या पूर्वविद्वातत , ·- - . प्रतिपद्युतांग्राह्य ति निर्णयामृतः । मध्यान्हव्यापिनीति हेमाद्रिः । उभयदिने मध्यान्हव्यापित्वे तदभावे परेति रामकौतुकः । इयं कर्म कालव्यापिनी ग्राह्या इति सिद्धान्तः । तृतीया--रम्भातिरिक्ता पग इति ।' चतुर्थी-गणेशव्रतातिरिक्तां परा गणेशवते तु तृतीयायुता मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या-परदिने सत्वे परा दिनहये सत्वे पूर्वा इति दिवोदासः । दिनद्वये मध्यान्हच्याप्तौ परैवेति' माघवः । न्यथा । युग्मविधिर्यथा-युग्माग्निभूतानां पण्मुन्योर्वसन्ध्योः । मद्रेण द्वादशीयुक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा। प्रतिपद्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । इति पूर्वेद्युरसती प्रातः पूर्वेर्युत्रिमुहूर्तगा सा द्वितीया परोपोप्या पूर्वविद्धा ततोऽपरा (इति माधव)। कालव्यापिनीति-(वृद्धयाज्ञवल्क्यः) कर्नणो यस्य यः कालः तत्कालव्यापिनी तिथिः । तया कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धी न कारणम् । (स्कन्दपुराणे)-पस्मिन् काले तु यत्कर्म तत्काल ट्या- पिनी तिथिः। तया कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धी न कारणम् । पौर्यान्हिकास्तु तिथयो देवकार्य फलमदाः । माध्यान्हिकास्तथा नृणां पिये चपापरान्टिकाः । यमपूजापरान्हे इति वचनादपरा- नहव्यापिनी ग्राय नि दिक् । मृतीया-सम्भामिरिक्तति-रम्भातृतीया पूर्या स्याद् उत्तरा स्पाद प्रवासरे। परेमि नास्ति पेन् पूर्वविद्वाऽप्यस्तु व्रतान्तरे। इति । रम्भाग्य यर्जपिया तु तृतीयां टिजमराम । अन्यपु मर्ष- काश्यपु गणयुरता प्रशस्पतं (गणयुगा गंतुर्थीयुता) इति । धनुर्थी गणेशंग्रतातिरिक्तति-(प्राय)-गणेशगौरी पहल मानिरिता प्रकीर्तिताः । चतुर्णः पीपिदा दयनामरयोगमः। नयान (पृहनि:) तुर्की गणनाषण मातृषिता प्रशस्यने । मध्यानमारिनी स्याम्परतरगनि .

·तिथिनिर्णयः [४९० Y संकटौभिधा कृष्णचतुर्थी चन्द्रोदयव्यापिनी:। दिनहये सत्वे पूर्वा तदभावें परा इति । पञ्चमी--पूर्वा नागवतेपरा पष्ठी-- स्कन्दवतातिरिक्ता परा। सप्तमी--पूर्वव । अष्टमी--कृष्णापूर्वा शुक्लोतरा। शिवशक्तयुत्सवे कृष्णापि परां । जन्माष्टमीवते निशीथव्यापिनी 1 दुर्गाष्टमी पूर्वविहा ।. पूर्वेति-प्रतिपत्पञ्चमी चैव उपोष्या पूर्वसंयुता । तथा में (माधव) सर्वत्र पंचमी पूर्वा प्राया स्कन्दव्रते परा। नागवतइति-पञ्चमीनागपूजापां कार्या पष्ठी समन्विता तस्यां तु तुपिता नागा इतरा सचतुर्थिका इति । परेति-(स्कान्द)नागविद्धान फर्तव्यां पष्ठी चव कदाचन सप्तमी संयुता कार्या पठी धर्मार्थचिन्तकः । ('अंत्रवेधः पण्मु हुर्तकः) नागवितास्कन्दषष्ठी'सा निपिद्धा ब्रतान्तरें । उत्तरस्य अलाभेतु पूर्वविद्धव गृह्यताम् । यिन दादशनाडीभिर्नागवेधो । दोपकृत् इति । पूर्ववति-(स्कान्दे) सप्तमी पूर्वविदैव व्रतेपु निखिलेष्वपि पष्ठयायुता मतमी चेत्कर्तव्या तात सर्वदा। कृष्णापूर्वेति-वतमाअष्टमी कृष्णापूर्वाशुक्लाष्टमी परा. दुर्वाष्टमी तु शुक्लापि पूर्वविद्धा विधीयते शिवशक्त युत्सव 'इति-पचदयेऽप्युत्तरवशिवशक्तिमह "निशीथव्यापनीति-दिवा वा यदि वा रात्री नास्ति चेद्रोहिर फला रात्रिपुक्ता प्रकुर्वीत पिशेषणेन्दुसंधुता (इन्द्रसंयुतामधर अव्यापिनीम् ) यदा कदाविद्रोहिपिकाकलापिनहिस्सेदष्टमिव तदातुनिशीथकाले किलवर्तमानां जन्माष्टमी लांमुभपोषन्ति विविधप्रमाणप्रदर्शनपुरस्सा(माधवाचायेंण)नामभेदातनिमित्त . स्सवे।

·तमाचरन्ति । गोकुले च: प्रातमस्संवः:संजात-इति:प्तस्तारित रत Kriगुगापित प्र.नि- जन्मारमीनाति (Err) र नुश नित्या- मनपादाकारावादियोगन्माटमारनत्याकरणार- प्राप्तं | सपनोयना। जन्गटमीयतं नित्यं प्रमिदम् । जन्मपोंग एय पदि प्राधान्येन गृायत सहि योगोऽपि तय किन गृय एवं चयन मंम्मिलितों योगोंराने भयरात्रय जन्माष्टमीव्रतं. इंतु रनित्यत्य स्पष्टं जागत्याअर्द्धरात्ररोहिण्यष्टम्योोंगे। पदप्रयोगात् जयनाः फलश्रुतेः जयन्ती शर्वरीति निमित्तत्वात् तिथि ननमुहर्तानां मेलके सत्येव नयन्तो .. मरायामांराग्रेजन्मजातम् । इति. मरवा अर्द्धरात्रन्यापित भेदापेक्ष्या जन्मदिनोत्सवनियोथं भेदोऽपि हेतुर्भवितुमर्हति ATimrata Trigg. trint ISIT:-- Pनिम्मान । चून ममापिग प्रत्येक दोalti मनंग काम्पम् । जन्महिप्पदपा प्रतस्य नाम जन्म . समान41011- नयम्या, पदि रानौरोहिणी भयेत्तदा न त जयन्ती भग च्यतानान्यथा । (सवतस्तुं विजयोनाम सच क्षण पूर्वापरं दण्डद्वयम् ) - जन्माष्टमीव्रते पद् दयो तयोः प्रचारस्तत्र: तिथ्यादि व्रत विधीयते, .

·तिथिनिर्णयः [५५ - नवभेदाः । एवमेव विद्याया नव । एवमष्टादशभेदाः । तथाहि शुद्धसमाहादशीसमा, शुद्धसमाहादशीन्यूना, शुद्ध- समाहादश्यधिका, शुद्धन्यूना समहादशिका, शुद्धन्यूनान्युनद्वादशी शुद्धन्यूनाधिकहादशी, : शुद्धाधिकासंमहादशी, शुद्धाधिकान्यून द्वादर्शी, शुद्धाधिकाधिक द्वादी । विद्वसमासम द्वादशी विद्ध- समान्यून हादशी विद्वसमाधिक - द्वादशी विद्वन्यूनासमहादशी विहन्यूनान्यून हादशी विद्वन्यूनाधिकद्वादशी विद्धाधिकासमद्वादशी विदाधिकान्यून होदशी विद्याधिकाधिक द्वादशी। समत्वनामपटिंघ- टिकात्मकत्वम् । न्युनत्वेन्यूनत्वम् । थाधिक्ये अधिकत्वम् । वैष्णवरुणोदयवेघवती त्याचा भानूदयात् . प्राक श्रीकृष्णवर्णन ऋग्वेदे- कृष्णं त एपमानः पुरो- भारचरिष्णवर्यिमुपामिदकम् यद मचीता दधतेहगर्म सद्यधि- ज्जातो भवासोतः इति। सर्यापूर्वेति-नवमी पूर्वविदैव पक्ष्योरभयोरपि । मध्यान्दे रामनवमी पुनर्यसुसमन्धिता । माया नयाष्टमी युक्ता सनवप्रापि यएयः । (स्कान्द) कुर्याग्नपी . तात दशम्पां तु फदाचन । कृप्यापूर्वोत्तरारामा दशम्येवं व्यवस्थिता । इति (माधयः) पाप- स्तम्पा) दशमी तु प्रकर्नव्या मदुर्गादिजसत्तम इति । अष्टादशभेदा इति-शुद्धा पिता दशम्या फचिपि च मनो धर्मकादशीय प्रत्येक निधासी पुनरपि समतान्यूनताधिक्य- योगात् । पक्षाः. प्रत्पेरुभिताः पुनरपि पदमी दादीन्यूनना: संपन्धादेषमष्टादरा खनु मिलिताः कल्पनाः सम्भयन्ति ।। घेणपरिति-चप्पपलवणं (स्कन्दपुराणे )-परमापदमा- पोह या समुपस्थिते । नैकादशी स्पजेवस्तु यस्य दीवास्ति पप्पपी। समारमा सर्वजीयेषु निजाधारादविप्नुमःविष्यपिता .

·1145 - उदपातमा फोदरास्तु भये घों योगी विमेन्द्र कोहरा। योग निश्चयः । चतुष्टय विभागोन चषादीनां किलोदितः। .दयवेधः स्यात् साईन्तु घटिका पम् । अतिवधी - प्रभासन्दर्शनाद्रवेः । महावेधोऽपि तत्रैव 'दृश्यतेऽकों न। 'य पते 'वेधातिवेधमहावेध योगाख्यदोषाः पूर्वमुत .हियते । ता एताः सम्पृक्तादयस्थतस्त्रोऽपि स्याज्या इति 'सम्पृक्तकादशी तान्तु मोहिन्यै दत्तवान् प्रमुः। (गारुड़े) प्राक नियटिका व्यापिन्येकादशी यदा : उदयात्माकः मुहतॉनव्यापिन्यैकादशी-यदि। ने मामादय: दशी गुरा पाया विटा (HETराद परिकानन्ता शमी प्रवेश मि) विदामांयक स्यामा । गुरा मेरा मममाटमनगमाया पीयोगबा-पन्य पूर्ण। निमाणामहिम | अरुणोदय येतानिदयनी वेपमंयुक्तो पोदयः । नेयोपोगं पारित कारयोग्राम् । मा यनेतिपदात् गपयो चैन्य परिहालयः । घनस्त्रोपटिकाइनि--(कान्द) नाटिका अम्पादयः ॥ (प्रप्रयपत)-बहप्रकारा। ' प्रश्नोतराभ्यां प्रदर्शिताः। तयादि। चक्ष्व याभ्यां दुष्टमुपोषणम् । यतम्रो घटिका । सरस्वकादशी ५५सयु. वादयः।) कादशी; नाम यादिस्योदयवेलाया तुरीयस्तत्र विहितोयोगः सूर्योदये सति ॥ इति । 'संम्वृत्त ST: .: (तथा च गोभिलः) अरुणोदय वेलायां दशमी बज्ययं धर्म कांचिमिः।। -- पर्जपेद्धर्मवृद्धये ।

·[५३ ] .NP (स्माते: सूर्योदयवेधवती त्यांच्या)-स्मार्तमते-सूर्योदये शमीसद्भावे विद्वा । अन्यथा शुद्धाशुद्धाभेदेषु शुद्धसमादि- ट्पूर्ववापोप्या इतिसर्गसम्मतम् । तृतीयपट्पक्षयोः सर्वैरप्युत्तराना- ति (हमादिः) एतद्वैष्णवविषयम् इतिकमलाकरादयः । सप्तमीष्ट- भेदयोग हस्थैः सकामैश्च पूर्वा । 'यतिवानप्रस्थविधवानामुत्तरा । टिमभेदे विष्णुप्रीतिकामैरुपवासद्वयं कार्यमिति (कमलाकरहेमाद्री) बमपक्षे सर्वेषांपौत्र । दशमैकादशेयोः पयो हस्थैः पूर्वा तीनामुत्तरा । द्वादश पर्व सर्वेषा परैव । त्रयोदशपने पूर्वा-मुमु. टेनोडिका: । सङ्कोकादशीनाम स्याज्या धर्मफलेप्सुभिः । (पौत्र प्रवृद्धयर्थ दादश्यामुपासयेत् तत्र फतुरांतं पुण्यं यो- पान्तु पारणम् । कपालवेधांतुन ग्राह्यः (इनि माघयादयः) रनववर्तशौनका)-अर्द्धरात्रे तु केपांचिदशम्यावेघउच्यते । लिव इत्याहुराचार्या ये हरि प्रिपाः । तन्मममतं यस्मा- ग्यामाराविरिष्यते इति। सूर्योदय वेधवतीति-अरुणोदय घोऽयं वेधः सूर्योदय ।उक्तां दो दशमी वेधौ वैष्णवस्वोर्तयोः क्रमात् । अतियेषा विधा ये घेधातिथिपुस्मृताः । सर्वेन्यवेधा विज्ञेयाः वेधः यूटयों- मतः । तथा च कण्या)-उदयोपरि विद्वातु दशम्येकादशी । दानवेभ्यः प्रीणनायें दत्तवान् पाकशासनः । (स्मृत्यन्तरे). भ्या प्रान्तमादाय यंदोदेति दिवाकरः । तेन स्पृष्टं हरिदिनं जम्भासुरायतु सर्वातारच तिथप उदयादुदय संस्थिताः। 'इति विनिश्चयः पष्टि योहि वै तिथिः । तथा च (नारदीय) स्पोदप बेलापामारभ्य पष्टि नाडिका या निथिस्सातु स्यात्सार्वतिभ्योह्ययं विधिरिति । प्रतश्च सूर्योदयमारभ्य धूप्योदयपर्यन्तं स्पिना तिथि शुदा । दिवसस्थादावन्त तिथियुक्तां विद्धा । पूर्वापरयोर्विचारे सम्मनितोकाः । ।

·मि শামীক্ষাগা:। ঋ: স্বাসপূর্ব নিপা মৰি= दशी गुजरा अन्यथा विद्रा । (पामाराद पटियानन्तां कर- वरामी प्रवेरी विदा) विद्वामान त्याच्या । शुद्धाभोगी सरामाटमनगमानं] पीयोगांया-पन्या पूर्वा विमानारःमहिष्णय उच्य। भमायोदय पंचयतीगि-दरापी येषसंयुक्तो यदिपादन णोदयः । नेयोपोगं यत तदिन कादयोग्रतम् ॥ अन वं बनेतिपदात् पपर्वषो वैन्यवः परिहर्तव्यः । पतस्त्रोघटिकाइति-(कान्द) उदयासमाक घनत्रा नाटिका अमणोदयः ॥ (नववर्त)-यहुपकारा भमणोद प्रश्नोत्तराभ्यां प्रदर्शिता तयाहि ।

·तिथिनिणेयः [५३] : (स्मातः सूर्योदयवेधवती त्याच्या)-स्मार्तमते-सूर्योदये मीसझावे विहा : अन्यथा शुद्धा । शुद्धाभेदेषु शुद्धसमादि- पूर्वैवापोप्या इतिसर्वसम्मतम् । तृतीयपट्पक्षयोः सर्वैरप्युत्तराग्रा- ति (हमाद्रिः) एतद्वैष्णवविश्यम् इतिकमलाकरादयः । सप्तमाष्ट- दयोग हस्थैः सकामैश्च पूर्वा । 'यतिवानप्रस्थविधवानामुत्तरा । मभेदे विष्णुप्रीतिकामरुपवासइयं कार्यमिति (कमलाकरहेमाद्री) मपक्षे सर्वेषांपौव । दशमैकादशयोः पज्ञयोग हस्थैः पूर्वा नामुत्तरा । द्वादश पक्ष सर्वेषां परैव । त्रयोदशपक्षे पूर्वां-मुमु- नोडिकाः । सङ्कोक्कादशोनाम त्याज्या धर्मफलेप्सुभिः । गौत्र प्रद्धयर्थं द्वादश्यामुपवासयेन् तब तुशतं पुण्यं प्रयो- गन्तु पारणम् । कपालवेधस्तु न ग्राह्यः(इनि माधवादयः) मववर्तेशौनकः)-अर्द्धरात्रे 'तु केपांचिदशम्याधउच्यते । रुपालवेध इत्याहुराचार्या ये हरि मियाः। नैतन्मममतं यस्मा- स्त्रयामारात्रिरिप्यते इति । सूर्योदय वेघवतीति-अरुणोदय वेधोऽयं वेधः सूर्योदये नथी । उक्तां नौ दशमी वेधौ वैष्णवस्मर्तियोः फ्रमात् । प्रतियेधा बहावंधा ये घेधारितथिपुस्मृताः। सर्वेप्यवेधा विज्ञेयाः वेधः गया. ये मतः । (तथा च कण्वः)-उदयोपरि विद्धातु दशम्येकादशी दि । दानवेभ्यः प्रीणनायें दत्तवान् पाकशासनः । (स्मृत्यन्तरे)- राभ्याः प्रान्तमादाय यदोदेति दिवाकरः । तेन स्पृष्टं हरिदिनं तंजम्भासुरायतु सर्वाह्य ताश्च तिथय उदयादुदय संस्थिताः । द्वा इति विनिश्चेयः पष्टि ज्योहि वै तिथिः । तथा च (नारदीये) दित्योदय वेलायामारभ्यः पष्टि नाडिका । या निथिस्सातु द्वा स्यात्सार्वतिथ्योह्ययं विधिरिति प्रतश्च सूर्योदयमारभ्य सूर्योदयपर्यन्तं स्थितो तियिः शुद्धा । means न्यतिधियुक्तां विधा। - .

·[५] पागाकाम चतम्रोघटिकामयणादयः । अतः सूर्योदयापूर्व दिनुहूनां प्रविष्ट दशी शुदा अन्यथा विद्वा । (पटपचाराद घटिकानन्तरं कलया दशमी प्रवेशे विद्वा) बिद्वा सर्वथैव त्याज्या । शुद्धा भंड्पु तृतीयः 'सप्तमाष्टमनयमपोपु परेयोपीप्वा-अन्येषु पूर्वा । ... खिलाचारः स हि घेणय उच्यते । श्रयोदय घेववतीति-दर्शमी वेघसंयुक्तों पंदिस्यांद णोदयः । नैनोपोव्यं वैष्णवेन तदिन कादशोधनम् ॥ अन पैदए बेनेतिपदात् एपवेधो वैष्णवैः परिहर्तव्यः । . चतस्त्रोघटिकाइति- (स्कान्दे) उदयात्प्राक् चतस्रः नाडिका श्रमणोदयः ॥ (वैधत)-वप्रकारा अरुणोदयवेध प्रश्नोत्तराभ्यां प्रदर्शिता। तथाहि । कीदृशस्तु भवेधो योगो विमेन्द्र कीदृशः। योगवेघौ ममा चदव याभ्यां दुष्टमुपोषणम् । चतस्रो घटिकाः प्रातरमणोदर निश्चयः । चतुष्टय विभागो ऽम्र वैधादीनां किलोदितः। अमणो दयवेधः स्यात् साईन्तु घटिका श्रयम् । प्रतिवेघों विघटिक प्रभासन्दर्शनाद्रवः । महावेधोऽपि तत्रैव दृश्यतेऽर्को न दृश्यते । तुरीयस्तत्र विहितोयोगः सूर्योदये सति ।। इति । य एते 'वेधातिवेधमहावेध योगाख्यदोषाः पूर्वमुक्तास्तेपु सरस्वकादशो सम्पृक्त सन्दिग्धसंयुक्तसङ्कीर्णनामभिर्व्यव- हियते । 'ता एताः सम्पृक्तादयश्चतस्त्रोऽपि स्याज्या इति (माघ- वादयः।) (तया च गोभिल) अरुणोदय । वेलायां दशमी यदि सङ्गता सम्पृक्तकादशी तान्तु मोहिन्यै दत्तवान् प्रभुः । (गागड़े) उदयात् प्राक निघटिका व्यापिन्येकादशी यंदा सन्दिग्धैकादशीनाम षज्यं धर्म कांदिभिः ।। .. उदयात् भाक् मुहतोमव्यापिन्यैकादशी यदि । संयुक्त कादशी नाम दर्जपेदर्मवृद्धये । ग्रादिस्पोदयवेलायामारभ्य ·'तिथिनिर्णयः (स्मातः सूर्योदयवेधवती त्यांच्या)-स्मार्तमते-सूर्योदये दशमीसद्भावे विद्वा । अन्यथा शुद्धा । शुद्धाभेदेषु शुद्धसमादि- पट्पूर्ववीपोप्या इतिसर्वसम्मतम् । तृतीयपटपक्षयोः सर्वैरप्युत्तराना- ह्ये ति (हमादिः)। एतद्वैष्णवविषयम् इतिकमलाकगदयः । सप्तमोष्ट- मभेदयोगृहस्थैः सकामैश्च पूर्वा । यतिवानप्रस्थविधवानामुत्तरा । अष्टममेदे विष्णुप्रीतिकामरुपत्रासद्वयं कार्यमिति (कमलाकरहेमाद्री) नवमपक्षे सर्वेषांपरैव । दशमैकादशयोः पतयोग हस्थैः पूर्वा यतीनामुत्तरा। हादश पक्ष सर्वेषां परैव । त्रयोदशपक्षे पूर्वा-मुमु- पंष्टिनाडिकाः । सङ्कोक्कादशीनाम स्याज्या धर्मफलेप्सुभिः । पुत्रपौत्र प्रवृद्धयर्थं बादश्यामुपवासयेत् तत्र तुशतं पुण्यं यो- दश्यान्तु पारणम् । कपालवेधस्तु नं ग्राह्यः (इति माधवादयः) (ब्रह्मववर्तेशौनक)-अर्द्धरात्रे तु केपांचिदशम्यावेधउच्यते । कपालवेध इत्याहुराचा- ये हरि प्रियाः । नैतन्मममतं यस्मा. त्रियामारात्रिरिष्यते इति । । मूर्योदय वेधयतीति-अरुणोदय वेधोऽत्र वेधः सूर्योदय तथी । उक्तां दो दशमी वेधौ पैष्णपस्मार्तयोः ममात् । प्रतियेचा महावेधा ये घेधातिथिपुस्मृताः । सर्वेप्यवधा विज्ञेवाः येधः हरयों- दये मतः । (तथा च कण्व)-उदयोपरि विद्धातु ‘दशम्येकादशी यदि । दानवेभ्यः प्रीपनायें दत्तवान् पाकशासनः। (स्मृत्यन्नरे). दशभ्या प्रान्तमादाय यदोदेति दिवाकर । तेन स्पृष्टं हरिदिन दत्तं जम्भासुरायतु सर्वातारच तिथय उदयादुदय संस्थिताः । शुद्धा इति विनिश्चेयः पप्टिन डयोहि वै तियिः । तथा च (नारदीये) धादिस्योदय वेलायामारभ्यः पष्टि नाडिका । या निस्सिातु शुद्धा स्यात्सार्वतिथ्पोह्ययं विधिरिति । अतश्च सूर्योदपमारंभ्य पुनः सूर्योदयपर्यन्तं स्थितां तिथि: गुदा । दिवसस्यादायन्ते चान्पतिधियुक्तां विदा । पूर्वापरयोर्विचारे सम्मतिश्लोकाः। -:

·गानिदानाम चुगा पुत्रवता परा। चतुर्दशपने पूर्वा । पञ्चदशपने पूर्या । पीडश पक्षे सर्वेषांपूर्वा-माघरमते गृहीगा पूर्वान्येषां परा । सप्तदशंपन्ने मोनपापक्षयविष्णुभीतिकामतिवानप्रस्थविधयाभिः, परा: ग्राह्या । गृहिणां पूर्या । अष्टादशपने सर्वपामुत्तम् । इति। येघयुक्त कादश्यु- पयास ज्योतिविधिप्रतिपत्ती परा ग्राह्या इति कश्चित् । एतद्वैष्णव- विषयमिति कमलाकरादयः एवं निर्णयसम्पन्ने एकादशीदिने उपवासः शुद्धा यदा समाहीना समादीणाधिकोत्तरा एकादशीमुप- घसंन्न शुद्धां पैणवीमिति (वैष्णवी द्वादशी) सम्पूर्ण कादशी य. प्रभाते पुनरेय मा । पूर्षामुपयसेत्कामी निष्कामस्तूत्तरां सदा। (यत्र कामी निष्कामपदाभ्यां गृहियती :उच्यते प्रायेण गृहिणां सकामस्वाद्यतीनों निष्कामत्याच) एकादशी प्रवृद्धाचेच्छुक्ले कृष्णे विशेषतः। तत्रोत्तरां यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद् गृही। (पुराण समुच्चये):- दशमो मिश्रिता पूर्वा दादश्यां च विलुप्यते। एकादश्यां तदा घूमन्नुपधातः कथं भवेत । शुद्धय छादशी : राज: न्नुपोप्या मोक्षकांक्षिभिः। सकामै हिभिः पूर्वा विद्धापीति विनिश्चयः । कलार्द्धनापिविद्धास्यादशम्येकादशी यदा। तदाप्येका- दाशीस्यक्त्या दादशी समुपोपयेत् । एकादशी न लभ्येत स कला दादशी भवेत्। उपोष्या दशमी विद्धा ऋषिगद्दालकोऽयूयीत् तथा च ( ऋष्यशृङ्गः) सर्वत्रैकादशी:कार्या:दशमीमिश्रिता- नरैः । प्रातर्भवतु मा वामद्यस्मिन्नित्यमुपोपणम् इति । मुमुक्षणां परा अन्येषां पूर्वेति (मदनरत्ने), पारणाहे न लभ्येत वादशी फलयापि चेन् । तदानी दशमीविद्धापुपोप्यैकादशीतिथिः इति एकादशी बादशी च रात्रिशेपे प्रयोदशी। उपवासन: -कुर्यात पुत्रपौनसमन्यितः।.दशम्येकादशीविद्धा, दादशी च क्षयंगता। क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तु गृहिणः स्मृतम् । इति (वृद्ध- ...)। वैधयुक्त कादश्युपयासे प्रायश्चित्तं कार्यम् । तथा - ·विथिनिर्णयः । [५५] कार्यः । स च द्वेघाना निपेघपरिपालनात्मको व्रतरूपश्च । पुर्नवत- सोऽपि दूधा-नित्यः काम्यच (हेनानि याह्मणान्भोजयेत्रिंशद्गां च दद्यात्सवासकाम् । रणस्पार्धकं देयं तिलद्रोणमयापि वा इति। निषेधपरिपालनात्मक इति-न शड्वेन पिवेत्तोयं न खादेस्कू- सूकरौ। एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । अत्र न दित कूर्मेशूकराविध्यादिनिश्चितनिपेघसमभिव्याहृततया एका- न्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि इत्यादेनिषेधपरतवाध्यवसीयते। चैतेषु वाक्येषु पयुदास करणं व्रतशब्दसामानाधिकर यादि यते-अतो.भोजननिषेधा इमे । (पर्युदासः स विज्ञयों यत्रो. र पदेन नज इति) तथा च नारदीये स्कान्देऽपि एकादश्यां न शीत महाविघ्नेऽप्युपस्थिते--न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्त वासरे। इति । 'व्रतरूप इति-घूह्मवैवर्ते-प्राप्ते हरिदिने सम्यग्विधाय यम निशि । दशम्यामुपयासस्य प्रकुर्याद्वैष्णवं व्रतमिति ।... नित्य इति-पक्षे पक्षे. च. कर्तव्यमेकादश्यामुपोपणम् दशी सदोपोष्या पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । एकादश्यां न भुञ्जीत चिदपि मानवः । इत्यादियचनान्नित्यत्वम् । _काम्य इति-ये द्वादशीमुपवसन्यनिलाम्बुभया ये वाङ्मनः सुमैहरिमर्चयन्ति ते धौतपाण्डुरपयोनिधिराजहंसाः संसार- रजलस्यतरन्ति पारम् । यदीच्छडिपुलान्भोगान्मुक्तिं यास्य- लभाम् । एकादश्यांमुपयसेस्पदयोरुभयोरपि इत्यादिवचना- न्यत्वम् । I (निर्णयामृतकारः)-इदमेकादशीवतः नित्यत्व विधायक याक्यनवणादकरणे व्यभवणाप किं नित्यं किम्वा काम्यस्वविधायकवाक्यवणाकाम्यमिति-चत्र - नित्यकाम्यमिति सन्न युक्तिसई-यदेव नित्य देव काग्यामति कर्मधाग्य यायः स नोपपद्यते-नियत्वं नामफलानपेक्षत्वर-काम्यत्वं नाम फेलापेक्ष- नोकस्यैव फलापेक्षत्वं तदनपेक्षत्व पोपपद्यत-भावाभावयोः समानाधिकरख्या- । - ·[] . L अधिकारनिर्णयः)-अष्टादरम्प पश्यंग्यतुर्दशय शारण पीनियर्यन्तम एकादशीमतधिकार: 1 मथवा पिप्राधनुशा विनापवासनाधिकारः । भरताना नक्त हविष्यात दिप्रहगा चाधिकारः गृहस्थस्य शुशायामंत्रीपवासविधानम् शयनीय धिनीमध्यगतायो कृष्णेकादश्यां तु विनिय कल्पयित्याधिकारः रजोदर्शनऽपि स्वीणां यतेऽधिकारः परन्तु शुचिनाकर्मकर्तव्यम् ई वचनात् तद्धतेऽपत्यादिद्वारा कारयितव्यमापतितपासगिडनास्तिका सम्भाषणनृतारलीलादिकमुपयासदिने वर्जयेत् दन्तघावनादिक वर्जयेत् स्लिीगा।न्तु दन्तधावनादिकं न दुष्टम् । सूतकादिमाप्तौ उपवास कृत्वा पूजादिकं ब्राह्मणद्वारा कार्य्यम् । तत्र त्यक्तं दानादिसुत- अष्टयादारभ्यति अष्टवर्षाधिको मत्यों हाशीतिन्यूनष स्मरः एकादश्यामुपयसेत्पक्षयोरुभयोरपि । इति (कात्यायनः) अष्ठयधिकश्त्युपनयनोत्तरत्वस्योपलक्षणमिति (हेमाद्रिप्रभृतयः वस्तुतस्तु अटवाधिकग्रहणस्योप लक्षणत्वे प्रमाणाभावः। उपल- क्ष्येण नियतसम्पन्धाभावात्। किन्तुं विवदितमेव । परन्तुं शक्तः ज्ञानवद्विषयत्वेन यवस्थितम्। अशक्तस्पाज्ञस्यस्वेकादशचर्योत्तरं धूतादावधिकारः। भावान् । अतश्चैकादश्यां नित्य काम्यं चेति व्रतद्वयं विधीयते । नन्वेकत्यैकस्मिनका- दशीरूपे काले व्रतद्वयस्य विधानमशफ्यमिति पेन'कर्तृभेदेन शक्यत्वात । तथा पूर्वामुपवसेल्कामी निष्कामस्तूत्तरां सदा इति व्यवस्था एकवतत्वे दिनद्वयविधान कदाचिन्नोपपद्यते । तथैकादशी प्रताङ्गनियमेऽपि जामुक्तद्वयं नित्ये काम्ये भुषा चतुष्टम् इति च भेदः प्रकीर्तितः । अतश्च निष्कामो नित्यविधिना :नित्यका- दशीव्रतं कुर्य्यान् । सकामस्तु काम्यविधिना काम्यैकादशीप्रतं कुर्य्यादिति - सिद्धम, । माधवाचावस्तु प्रत्यावायजनकीभाव: "प्रतियोगिकृतिविषयत्वस्य नित्यत्वस्य कामनोपाधिकर्तव्यवस्य काम्यत्वस्य च भावाभावरूपत्वाभावेनासंयोग- पृथकत्य न्यायेन चैकस्यैव नित्यत्व काम्यत्वं चाविरुद्धम् । ततश्च विविदिपाधिकरण- न्यायेन ( विद्यार्यमाश्रयाय च द्विप्रयोगोऽथवासकर प्रयोजनविमेन प्रयोगोऽपि AAMANAस्याद्वियाधनाश्रयस्तथा। अनियति ·तिथिनिर्णयः [५] . -- कान्ते देयम् एकादश्यां सांवत्सरिकादि श्राद्ध संप्राप्त पितृशेष समायायोपवासं कुर्यात् । तेन श्राद्धकर्तुविहित भोजनमेकादश्या निहितमभोजनञ्च कृतं भवति ।। इति । अपूर्णकादशाब्दस्य चतुर्वधिकस्य च । प्रायश्चित्तं चरेन्माता अन्ये चाप्यस्य वान्धवाः। इति दीक्षितीये प्रायश्चित्तसारे यमवचने एकादशवर्षपर्यन्तमकरणप्रायश्चिसादौ साक्षादनधिकारस्योक- स्वात् । तत्राप्यसामध्ये चतुर्दशवर्योत्तरमधिकार। । तदुक्तं मणिमाण्डव्यसंवादे महाभारते-मर्यादां स्थापया- स्पा लोकधर्मफलोदयाम् । श्राचतुर्दशकावर्षान्न भविष्यति पातकम् । परतः कूर्वतामेव दोपं एवं भविष्यति ।। इति । अष्ट- वधिकोमयं इत्पन्न मर्यग्रहणात् सर्वेपामेवानुलोमप्रतिलोमा- दीनामत्राधिकारः । इति (रत्नाकरदीक्षितः)। ...सधयानामिति-पत्यौ जीवति या नारी उपोप्यवतमाचरेत् भायुष्यं हरतेभतुनरक चैय गच्छति । तथा च (कात्यायन:) भार्यापत्युर्मतेनैव प्रतादीनांचरेस्सदा । (मनुः)-नास्ति स्त्रीयां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपणम् । पतिं शुभूपते यत्तु तेन स्वर्गे महीपते। तथा च (मार्कण्डेय)- नारी खल्यननुज्ञाता भा- पिशसुतेन वा । निष्फलन्तु भवेतस्या पत्करोति व्रतादिकम् । :'. अशक्तानामिति--तथा च (स्मृतिः)-उपवासे वशक्तानाम- शीते सर्वजीविनाम एकभक्तोदिक कार्यमा पौधाधनोमुनिः। (भविष्यपुराणे) एकाद्यामुपवसेन्नक्तं वापि समाचरेत् । (पायचीय)-उपवासे निपि तु भक्ष्यं शिञ्चित् प्रकल्पयेत् ।न दुप्यत्युपवासेन, उपवासफलं लभेत् । नक्तं हविष्याममनोदनं वा सादिरेमतः) सकृदेवानुष्ठितकाम्यप्रयोगेण प्रसङ्गानित्य सिद्धिरिति वर्णयाम् यमव । कालतत्वविवेचनं तु-त्रतं संयोगधफवादुभयरूपं नित्यं काम्यं च तस्य चोभयरूप- स्यापि निषेधस्य चैकदिने प्रासोकाम्यवानुमाननैव नित्यप्रयोगवत्रिपधपरिपालनत्यापि सिद्धा तथाचीत ( कालादर्शादिषु)- सिद्धिस्तस्यार्थती प्रत इति ।

·mins फलन्गिला. धीरमगामु पाज्यम् ॥ गरमगर्ग गदि पारियायुः प्रशस्लमोरारमुरारम्ग। गृहस्परपेनि (कुम्मपुराणे)-फादर न मुजीन पी- गमगारपि । धानप्रस्थी परिप गुगामेय मंदा गृहीं । (स्मृतिमीमांसापाम् )-कादश्यां न भुञ्जीत पञ्चयांगभगारपि । पनप पतियोऽयं गृपलापामय सदा रही। (पायुपुराणे) नन: जयेऽर्कममानस्यामेफादरयां सिततरे। उपयामं न पुर्यात पुत्र. पन्धनक्षपात् । तथा च (फास्यायन:)-एकादशीयु कृष्णासु रपिसंफमणे सपा । चन्द्रमृर्योपरागे घ न कुर्यात् पुनधान गृही। (फूर्मपुराणे)-संमान्त्यां कृष्णपचे घरपिफदिने तथा । एकादयां फुर्यात उपवासश्च पारणम् । (गौतमोऽपि)-प्रादित्येऽहनि संमानस्यामसितैकादशीपु च।व्यतीपाते कृते श्राद पुत्रीनोपयसेन गृही । (अघ्र पुत्रीति विशेषणं पुनवतोपिशेपप्रदर्शनार्थम्)। तथा घ. (पद्मपुराणे)-संकास्यामुपयासेन पारणेन युधिष्ठिर । एका- दश्याश्च कृष्णायां ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति । (नारदीयेऽपि)-इन्दु- दायेऽकसंफ्रान्त्यामेकादश्यां सितेतरे । उपवासं न कुर्वीत यदीच्छेत् सन्ततिं ध्रु वाम् ॥ शयनीवोधिनीमध्य इति-शयनीयोधिनीमध्ये या कृष्ण- कादशी भवेत् । सैयोपोप्या गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन । (पुत्रीनोपयसेद्गृहीप्ति पुत्रवतो गृहस्थस्य कृष्णकादयामुपवास- निषेधात्सोऽपि कृष्णकादशी किश्चिद् भक्ष्यं कल्पयित्वैवोपयसेत् । उपवासलक्षणं (विष्णुधर्मोत्तर)-उपात्तस्य पापेभ्यो यस्तु पासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जित इति । अष्टो गुणाः दयाक्षान्तिःअनसूयाशोचम् अनायासः मङ्गलम् अकार्पण्यम् अस्पृहा इति । (वृहपतिः)-परेषा बन्धुघर्गे वा मित्रे दुष्परि.वा सदा । श्रामबद्धर्तितव्यं दि दयपा परिकीर्तिता । पाहो पाध्यात्मिके चैव दुःखे पोत्पादिसे तथा । न कुप्यति न वा हन्दि सा क्षमा परिकीर्तिता ॥ न गुणान् गुणिनो। इंन्ति, स्तौति भन्दगुणानपि । i- ·वियिनिणयः रजोदर्शनेऽपिएकादश्यां न भुशीत नारो दृष्टे रजस्यपि संप्रवृत्तेऽपि रजसि न स्याज्यं द्वादशीजतम् । पस्यादिदारेति रजस्वला तु या नारी भर्तारं पुत्रभागिनी भ्रातरवा प्रार्थनया पुत्रंपापि विनियोजयेत् । दक्षिणां दस्वा ब्रामणं वा स्वयं च न भुञ्जीतेति (माधय) । (पठीनसि:)-भा-- पत्युतं कुर्यादा-यापति तन् । थसामध्ये परस्ताभ्यां यूतमो न जायते । (स्कन्दे) पुत्रं चा विनयोपेतं भगिनीभ्रातर तथा । एपामभावएवान्य ब्राह्मणं वा विनियोजयेत् (अन्यत्रापि) भ्रातरं भगिनी शिष्यं पुत्रं वा विनियोजयेत् । तदभावे तूपयासं फारयेत् ब्राह्मणादिभिः।(स्मृत्यन्तरे) पितृमातृपतिभ्रातृश्वन गुर्या- दिभूभुजाम् । अदृष्टार्थमुपोपित्या स्वयश्चफलभाग्भवेत् पितृमात स्वसभ्रातृगु च विशेषतः । उपवासं प्रकर्याण: पुण्यं शतगुण लभेत् । दक्षिणा नात्र दातव्या शुभपा विहिता च सा । नारी घ पतिमुद्दिश्य, एकादश्यामुपोषिता इति । (ग्रामवयतें)- समर्थरचंदेकं विप्रं तु भोजपेत् । तापदनादि पा दद्याद्यकाइ दिगुणं भवेत् । वर्जयेदिति--(विष्णुपुराणे) तस्मारपाखपिडभिः पापैरालाप: स्पर्शनं त्यजेत् । विशेषतः कियाकाले यज्ञादीचापि दीचितः । (अन्यत्र) उपचासनती दुन्तधावनं हिंसनानृतम् । असकृ- जलपानं च सत्ताम्यूलभक्षणम् नीसंपांग दिवास्यापं मांसं प पर्जयेस्सदा । दन्तधापनानुकरपोव्यासेनोसः। अलाभेदन्त- फोटानां निपिद्धायां तिपायपि अपां सादागपः पर्या दन्तधायनम् । न दुष्टमिति (स्त्रीधर्मभकरणे) (मनः) पुष्पा. गयोपेषु रमले सानग्या प्रनिता । भक्ष्य परिहारानु संसर्गमायनिन्दिनः । स्वधौ च परवान शोरदसतिनम् । शरीरं पोडने येन पनाति कला अत्यन्त सत्र कम्पमनायामाग उरने । प्ररामापानिमरदिपाईनन् पाहिमालमोनगरिभिरवत्वदसिभिः। नागरि प्रशनम्पमहानना नाम । महत्यनितिधिकारिक हितम् । योभन मन्मेपास्यास्यवानं चितवयार्थ सापरिनिता -उपयासा- ·श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुम । । 7. पारंगणाकालंनिर्णयः- कलयापि हादश्या अभावे त्रयोदश्यां पारणं. कार्य्यम् । मध्याहोय द्वादशी चेचदा प्रातमुहूर्तत्रयमध्यएव पारणं कार्य्यम । द्वादश्याः प्रथमः पादः: हरियासर .संज्ञितः त: वर्जयित्वा पारणं लकारवस्त्राणिं गन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे ने दुष्यन्ति दन्त- धावनमञ्जनम् । 15. सूतकान्तइति-(मत्स्यपुराणे) सूतकान्त नरः स्नास्वा- पूजयित्वा जनार्दनम् । दानं दत्या विधानेन धूतस्य फलमश्नुते । समायेति-उपवासो यदा निस्यः श्राद्ध नैमित्तिकं भवेत् उपवासं तदा कुर्यादापाय पितृसेवितमिति। तथा च (श्रुति) अवधे यमेयं तन्नैव प्राशितं नैयामाशितनिति । उपवासथतुर्विधः सत्ताम्बुलमताम्बूलं सभोजनमभोजनम् । साहारश्च निराहार चतुर्विधमुपोपणमिति । यथा भावस्कृतान्हिको न स्पायापनार्थ- यते हरिम् । तावदनाति तान्बूले सताम्बूलं तदुच्यते । पूजयि: स्वाच्युतं पूर्व पूर्णभुक्तया भुनक्ति यः। भद्रामुक्तौ पुनर्भुक्त तत्समोजनमुच्पते । श्राद्धं मृत्त्या पितृसार्य संतर्य जाति- पान्धगन् । माईयर्णिकमाभोज्य सपत्नीपूलभोजने । समुपाधाप पित्रान्न गोभ्यो दयानपानतः । न्यूनोपयामनियमेतत्संहार प्रकीर्तिम् । इति ॥ .: एतं उपपामभेदा देशविशेषविपपा अधिकारिविशंपपिषपाया। कलयति (यायुपुराणे)-कलाप्यकादशी पत्र परता सादशी न पेत् । पुण्यं प्रतुरातस्योक्तं प्रपोदरपान्तु पारणम। कलपापि मादी परदा मादादिने पारणं विदितम् (कम्मंपुगणे)- दगीमुपागप सादरपां पारणं स्मृतम् । प्रपोदरपां न स्यात् गायनादर्णादिति। मारिति-मपामुपधागानां मानांहि पारणम् । प्रथमद नि-मादरपा पमः पादोहरिपामामंतिः।

·तिथिनिणयः [६] कार्यम् । संकटे त्रयोदशी श्राद्धप्रदोपादौ जलेन पारणं कार्यम् । श्रवणयुक्ता चेद द्वादशी तदा शक्तस्योपवासद्वयम् अश- तस्य तन्त्रेणोपवासः । विशेषस्तुश्रवणहादशी प्रकरणे वक्ष्यामः । तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परता विष्णुतस्पर इतिषचनात् वैष्णावपरमितितत् । संकटेति--संकटे विपमे प्राहे दादश्यां पारयेस्कथम् । अद्भिस्तु पारणं कुर्यास्पुनर्भुक्तं न दोपकृत् इति । एकादशीमुपोप्यैव द्वादशी समुपोषयेत् । अशकस्येति एवमेकादशीस्यवस्था द्वादशी समुपोपयेत् पूर्ववासरजं पुण्यं सर्व प्रामोत्यसंशयम् । इति वैष्णयाः ।। इस्येकादशीनिर्णयः। - पारतोर कर्मसमाप्तौ इत्यस्माद्धातोनिष्पन्नः पारण शब्दः-यद्यप्यसौसमाप्तिमात्र- मभिदधाति तथाप्युपवाससमाप्ताव लोक शाखयोः प्रयोगात्परजादिशब्दवद्याग- रूढो द्रष्टव्यः । ( यस्य शब्दस्यावयवशक्तिलभ्योऽर्थः समुदायशक्तिलभ्यश्चार्थोऽस्ति सोऽयं योगरूदः। पङ्कज पदस्य हि पङ्कजनिक रूपोऽयोवयवशक्तिलभ्यः समुदाय शक्तिलभ्याश्वार्थः पयम् । एवं पारणराब्दस्यापि समाप्तिमात्र मवयवराक्तिलम्योऽयः समुदायशपिलभ्यश्वोपवाससमाप्तिः) 'सथा प योगरूप्योपवासस्य पामाह्न भोजनमभिधत्त । अङ्गत्वचोपवास विधिवाक्यपु तिथिभान्ते च पारणम् इति विधानादेवगन्तव्यम् । नप रागमाप्तस्य भोजनस्यानेनवचनोपवासाहतिथिनक्षत्ररोपयोनिषेधः क्रियते नतु पारणनामक किश्चिदन विधीयते इति शाहनीयम् । सथा सति पारणशब्दप्रयोगानुपपत्ते-राग- प्राप्ते हि अभ्यवहरणे भोजनशब्दः तत्र पारणराब्दन रागामभोजनविवक्षायाम् मुख्यार्थोवाचितः स्यान् किन्च यदि पारणभङ्गन स्यातदा प्रतिदिनविधानं नोपप- यतेतद्विधानम्य द्वादशीप्रस्तावे दवलेन) स्मर्यते-सष्ट विपमे प्राप्ते द्वादश्यों पारपत्कथम् । यद्भिस्तु पारणं कुर्यात् पुनभुन दोपरन् । इति (अतएवादित्यपुराणे) पारणान्त प्रतं ज्ञेयं प्रतान्ते तद्धिभोजनम् । असमाप्ते प्रतेपूर्व नैव कुत्या मतान्तरस इनि सप पारणमुपपासदिनात्परदिने पूर्षा घर्तव्यम् । उपवाससु सर्वेषु पूर्वापारणं भवेदिति सामान्यवः पूर्षाद पारणमातो रिपवादायविधिमान्त पारणमित्य. भिधीयत इति पारणविचार: ॥

·श्रीगगामिकल्पद्रुमं
--
द्वादशीनिर्णयः सर्वत्र पूर्वविद्या ग्राह्या । उत्तराति
ग्राया। अष्टौमहाद्वादश्यः शुहाधिकादशीयुक्ता द्वादशी उन्म
द्वादश्येव शुद्धाधिकावर्तते सा वञ्जूली । सूर्योदये एकादर्श
द्वादशीद्वितीयदिने त्रयोदशी तदा त्रिस्पी दर्शस्यपौर्णमास
दिनवृद्धिस्तदा पक्षवर्धिनी।
त्रयोदशीनिर्णय:-शुक्लापूर्वा . कृपयांचा 'कृपाप
परबिहा न लभ्यते चेत्तदा पूर्वविद्याऽपि.ग्राह्या । अनङ्गवयं
पूर्वविद्वेति-(स्कान्द)-यादशी च प्रकर्तव्या एकादश्या
विभो । सदा कार्या च विभिर्विष्णुभक्तश्च मानवैरिति
उत्तराविद्धति-(वृद्धवासिष्ठः)-द्वितीया पञ्चमीपादः
च प्रयोदशी । चतुर्दशो चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी ।
महामादश्यइति शुद्धिं वृद्धिमुपैतिचेद्धरिदिनं सन्म
सोन्मीलिनी भद्रपाप्यधिकान हर्यहरियं व ल्यभीष्टासता
नन्दादित्यजयान्वये तु महती स्यानिस्पृशादादशी पूर्वेपर्व
निर्गते परदिने स्यात्पक्षवर्धिन्यपि ॥
(घोरमर्वस्व)-एकादशीयुताग्राला. युग्मातु बादशीतिथि
मा यदि अयणोपेता बुधवासर संयुता। शुका. या यदि
कृष्णा.. ततः. शतगुणा मता। :उपोप्पदादशीमेतांपोदर
तु पारणम् । इति ॥
गुरले निशुमा एग्रियोदशी पूर्या परा कृष्णा प्रयोदशी
मला मावि पूर्वय पूर्याउन प्रयोदशी । या शुमा गृधते पूर्य
गद्यनां नाऽपराहिकी (स्कन्दपुराणा-अपोदशी प्रकर्मव्याय
भयंदपराणिकी। (बमिट) एकादशी तृतीपा पपठी घेय प्रयो-
देशी पूर्णायिदा तु कर्तव्या यदि न स्याम्परहनि । नया प
प्पाटमा वृहता मायिनी पटपको अनलमपोदी
उपोप्याः पूर्व संयुनाः।
.

·ताथानण्या . - पूर्वाविद्या शतभिषा' शनियुता मधुकृष्ण त्रयोदशी महावारुणी त्रयोदश्यां प्रदोपवतम् । चतुर्दशीनिर्णयः--सर्वमते कृष्णापूर्वा शुक्लोत्तर शिवरात्रि- व्रते निशीथव्यापिनी ग्राह्या। मास शिवरात्रिवते प्रदोषव्यापिन्यपि ग्राह्या । दिनद्वयेऽपि निशीथव्यापिनी तदा पूर्वाग्राह्या परा त्याज्यो । महावारुणीति-मधुकृष्ण त्रयोदश्यां शनौ शतभिषा शुभे। महामहति विख्याता चामपी जान्हवी जले। शनिवार पारुणी महायावारुणोडुनि । महामहावारुणीस्याच्छुभयोगयुताहि सा। सर्वथापरदिने पदोपव्यायभाये पूर्वैवेति(पुरुषार्थचिन्तामणी)- चतुर्दश्युत्तरा शुक्ला पूर्वा कृष्ण चतुर्दशी । उदये निमुहर्ताऽपि- प्राथाऽनन्तवते तिथिः । शुसाऽपि रात्रियुक्तास्याच्चैन्नश्नावण- मासंयोः शुक्लासर्वाऽपि पूर्वव यदिस्यादपराहिको । सर्वत्रतन्नि- पिद्धे दि प्रततिथ्योस्तु पारणं । शिवरात्री धतुर्दश्यां पारणं तु महाफलमिति। निशीथव्यापिनीति-(नारदसंहितायां)-भवेद्यत्र प्रयोद- शिवरात्रियतविचार:-शिवरात्रित्रतति थविपये वितिः स्वस्वसिद्धान्तानुसार यत्प्रतिपारितं तत्तदृष्टया यशपि सम्मानाई तथापि मद्दति मतभेदे भ्रमनिवारणाय विभिन्नपक्षप्रदर्शनपुरग्सरं स्वकीयाभिमंतं प्रकाश्यते । तत्र वायत् फगुन'णचतुई- श्यामधरात्रे लिङ्गाविर्भावाल इतिं यदिन रात्रे चतुर्दशी भवेत् मैव शिवानीनि पुराणेषु पय॑ते परं दिनये यदा चतुर्दशीनिशीथव्यापिनी ना पूर्वा प्राद्या परायेन्यव- बिदुपा कृले रणस्थलम्बरूपमावद्दति । पूर्वा प्रामा एनपटर समर्थन निर्णय:ोपियां कालनिणयदीपिकाविवरणे, कृत्यरत्नावस्यां, शयसुध करे, रामरत्पद्रुमे, निर्णय बिन्दु- पन्थे,..निर्णयसारेस्मृतिकौस्तुभे, मानन्दिक यां, गीर्तिप्रकाशे. कन्दपुराणे, अग्नि- पुराणे, परपुराणे, हेमाद्रौ, मानरस्ने, सियाकारकनारहवे, शियविधातत्वप्रराशिया, प्रभृतिषु अन्येषु सम्प्राप्यत! जगायुक्तांशत्ता प्रवरात्रापुरम्नारत्रयायोगो .या भवेत् । पूर्वविद्धव पर्तव्या शिवरात्रि. शिवप्रिया रुद्रप्रत्पु सर्वेषु कर्नच्या मुलीतिथि अन्येपुमनरोउ परयुगामुपाषसेन् इति परपुरण प्रावतें कामाविद्धायाः परमा माशरत्य पर्णियमा प्रमायुक्तायान्तु स्कन्दपुराणे--महतामपिपापाना इत्यादि पचन: शिवराप्रितमकरणे महल नकृष्ट प्रदर्शिवम् । . 11 .

·परिमानिर्गयः-पटगाविपी रागनग समग पग । धारे विराति प्रा अमावस्यानिणयः-उपासमतिरता पाया । धार माग्निपाविभादिनस्य मध्यभागी ऽपरागहस्तद व्यापिनी प्राय । दिनदयेऽपरामहं सत्व पूर्ण भागगहन्याप्त्यभावे शती व्याप्ती पतिथिक्षाये पूर्वा । दिनद्वयं अपरागहव्यातादौत्रिमुहूर्ता येसूर्ण निराग्निवैस्तु कुतपयलव्यापिनी प्राशा । अपरागहव्यापिनी सपा मुख्या । तिथिसाम्यं सति वृद्धौ परा-जयपूर्वा-यपम्याधिका दिनद्वयेऽ परागहस्पर्श कुतपत्र्यापिनीति माधयः। दिनद्वयकुतपव्यातो परा । कुतपस्तु पञ्चदशधा विभक्तदिनस्याष्टमोभागः।। रयां भूतव्याप्ता महानिशा । शिवरानियतं सत्र कुर्यात्रागरणं तथा माघकृष्णचतुर्दश्यामादियो पदानिशा शिवलिङ्गनयांदुभूतः फोटिसूर्यममान्वितःतत्कालव्यापिनी ग्राह्याशिवरात्रिवते तिथिः। तथा घ (ईशानसंहितायाम्)-लिङ्गाविर्भावकाले तु न्यासा ग्राधा चतुर्दशी । तोऽधोऽन्विता भूता सा कार्यो तिभिः तदा । ममप्रियकरीध पा माघकृष्णाचतुर्दशी । महानिशान्विता या तु तत्र कुर्यादिदंबतम् । इति । प्रदीपच्याप्तिग्राहकाणि रात्रिब्याप्ति ग्राहकाणि च वचनान्यप्युपलभ्यन्ते। तानि सामान्यमासशिव- रात्रि विषयाणीति प्रायो निर्णायकमन्येभ्य एव प्रतीयते । पूर्वा ग्राह्य ति । भवेद्यत्रत्रयोदश्यां इत्यादि पटुवाक्यैर्जया युक्ताया विधानात् ।। --, परास्याज्येति-महतामपि पापानां दृमा वै निष्कृतिः पुरा न दृष्टा कुर्यतां तेषां कुहूयुक्तां तिथि विमाम् । इति स्कन्दपुराण- वचनेनामावस्यायुक्ताया निषेधात् इति । ५... शिवपुराणेऽपि कामवारयुता सा स्यान कुहूसंयुतापि चेति पूर्वव स्वीकृता। परा प्राया एतन्मतप्रतिपादकानामपि संख्या न न्यूना ! माधवकमलाकरमयूषकार- निर्णयामृतकारतिथिनिर्णयसारकारनिर्णयभास्करकारतिथिनिर्णयकारभट्टोजिदीक्षित- ·तिथिनिर्णयः. ८६५] पूर्णिमेति-(प्रामाण्डपुराणे)राकाचानुमतिश्चेवपूर्णिमाद्रिविधास्मृता पूर्णादित कलाहोने पौर्णमास्यानिशाकरे । पूर्णिमानुमतिया पा वास्तमितंभास्करा ! यस्मात्तामनुमन्यन्त पितरो देवत: सह- 'तस्मादनुमति म पूर्णिमा प्रयमा स्मृता । यदा चास्तमित सूर्ये पूर्णचन्द्रस्य उद्गमः रखनाच व चन्द्रस्य राशेति कवयो दिदुः । :: सावित्रीयतमन्तरेति-(प्रवचत)-भूतविद्धा न कर्तव्या दर्श- पूर्णा कदाचन : वर्जयित्वा मुनिशेष्ठ सावित्री तमुत्तमम् । तथा च (माधव) । पूर्वविद्वैव साविनीव्रते पञ्चदशीतिथिः । नाड्यो अष्टादश. भूतस्य स्युश्चेत्तत्र परेऽहनि । व्रतान्तराणि सर्याणि परे हिन्येव सर्वदा। पूर्वविद्वेति--(नारदीपपुराणे)-दर्श च पौर्णमासं घ पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यत इति । श्राद्ध च पौर्णमास्यामपि पितामहेनोक्तम् । अमावास्याव्यतीपातपौर्ण- मास्यष्टकासु च विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते हिमः। इनि। प्रतिपचुनैति-अमावास्या तृतीया च ता उपोप्याः परा. धिता। (पद्मपुराणे)-पष्टयष्टमी तथा दर्शः कृष्णपक्षे त्रयोदशी। संग्रहकारलघुमताकारदेवदासप्रकाशकारद्वैतनिर्णयकारजयसिंहकल्पद्रुमकारवाचस्पति धर्मतत्वकारनारायणभट्टपुरुषार्थचिन्तामणि कारतिथ्यालोककारैः अन्यैश्चमाधवमत- समर्थकैः तत्प्रमाणेषु यदादरैः परस्याः समर्थनं विहितम् । कामिकप्रभृति पचनानि घ परामतपोपकत्वेन निवेश्यन्ते । स्वभावतो विचित्ररुचयो विविधसिद्धान्तानुयागि नम्नं लोका यथाभिमत प्रत सम्पादयन्तु । परमार्क ग्यारस्य तु जयायुक्त शिवरात्रित एवं । कुयुक्तायाः सर्वत्र निषेधानात्रोदशीयुतव सर्वत्र प्रशस्ता । मुख्यकालव्यामिरेव परमावश्मको मा च पूर्वस्मिनहनि सुतरां सम्प्राप्यवे चेन उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थित कल्पनायामानामायासन किन माया । शिवरात्रौ चतुर्दश्यां पारणं तु महाफलम् । इति वचन पूर्वायामेवगृहीतायां सुसम्पन्नं भवति । प्रदोषव्यापिन झापकवाक्यानां अन्येषां च मासशिवरात्रिवतेषु चारितार्थ्यात् इति न कोक्दिोषः पूर्वाग्रहण यातु नि द्वय नादशी सां परति माधवः पूर्ववेत्यन्ये इति नागोनिभट्टाः माधव इत्येवचनेन भन्ये इति बहुवचनेन चोत्तरपने बहूनां प्रत्याराणां युक्तनां च पक्षपात इत्येव नागोशिभट्टानामारायः ॥ इति शिवरात्रिमनविचारः। . ३ ·[६६ श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमें यागकालनिर्णय यागकालस्तुः पर्वणश्चतुर्थभागः:: प्रतिपदायमागत्रयं च तत्र भूतविद्धाप्यमावास्या न प्राह्या मुनिपुङ्गय । उत्तरोत्तरविद्वास्ताः कर्तव्याः काठकश्रुतेः। इति श्राद्धीयामावास्या निर्णयेसम्मतिश्लोका:-पिण्डान्वाहार्यक श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । यासरस्य तृतीयांशे नातिसन्ध्या ममीपतः । यदा चतुर्दशीयानं तुरीयमनुकल्पयेत् । अमावास्या क्षीयमाणा तदैव माद्धमिथ्यते । त्रिमुहूर्ता च कर्तव्या पूर्वा खा च वह मृचः । कुहूरध्वयुभिः कार्या यथेष्टं सामगीतिभि। यस्यां सन्ध्यागतः सोमोमृणालमिव दृश्यते । अपराण्हे तु या तस्यां पिण्डानां करणं ध्रुवम् । (हारीतः) भूतविद्धाप्यमावास्या प्रतिप- मिश्रितापिया । पित्र्ये कर्मणि विभिः कार्या फुतपकालिको (स्मृस्यन्तरेऽपि)-तिथिक्षये सिनीवाली तिधिवृद्धौ कुहर्मता । साम्येऽपि च कुहाया घेदवेदासवेदिभिः । कुहितिकोकिलेनोक्तं यावत् कालः समाप्यते तत्कालसंज्ञिता चैपा अमावास्या कुटा स्मना । (पतुर्दशीमिश्रासिनीयाली प्रतिपनिमा कुह) (पास), दृष्टचन्द्रा सिनीवाली नष्टचन्द्रा कुहर्मता । अमावास्या तु पाहि स्पादपराणहरयेऽपि साचिये पूर्वा परा पृद्धी माम्पेऽपि प परा स्मृता । स्मृत्यन्तरे । अपराएदयपव्यापिन्पमायास्या पदा भयेत् तत्राणस्यमहत्वाभ्यां निर्णयः पितृकर्मणि । (माया)-पद्धे उपराणहकालीनो दर्यमान्दिकपन्मतः। दिनपेऽप्यकर्दशेपत्तीमायो महत्यनः । तुल्यापैकदेणे वर्ष पूर्वोन्पोराः। रस्नय्यासी पोरनोफतनिधिदिनः। मान्यनग्निव्यपस्थास्याप्तस्पाय- दपराण्डपो पुः गाग्निक करणारेपुरनग्निक इति । पर्वपयनुभागनि-(पृटयातान)-पर्वणोपचतुधारा पापानिपदत्यापागशालामविशंगामानकोमनीषिमिरिति (भन्न प्रातरिनिविशंपणार म्यादपस्योपरि मुत्रपागाल) ·तिथिनिर्णयः [६७ 1 मध्यान्हे तत्पूर्व वा प्रतिपदोः सन्धौ तदहर्यागः । अत्रान्हो हेधा विभागः । मध्यान्हादूर्व सन्धौ परेन्हियागः । प्रतिपदिसायं द्वितीया स्त्रिमुहूर्तस्पर्श चतुर्दश्या मन्वाधानम् । बाजसनेयीनां सन्धिदिने अन्वाधान परेन्हियागः । तैत्तिरीयाणां चन्द्रदर्शनेऽपियागः । एवं 'स्मार्तस्थालीपाकेऽपि । पिण्डपितृयज्ञस्तु कात्यायनाना, यागदिनात पूर्वदिने पाश्चलायनानां शेषपर्वणि खण्डतिथौ पूर्वाग्रहसन्धीपूर्वदिने केवलं पार्वणं पर्वान्ते स्थालीपाकं कृत्वाऽपरागहेऽपि पिण्डपितृयज्ञः 'अपरागहसन्धानन्याधीनोत्तरं दर्शश्रादशिगडपितृयज्ञयारेकमव्याप्ती 'व्यतिसङ्ग प्रतिपदश्चतुधाशनिपेघमाह (कात्यायना)ल यष्टन्यं धतुशे यागः .. प्रतिपदा कंचित् । रक्षांसि तडिलुप्यन्ति अतिरेपा सनातनी ....। सदहागइति-(गोभिल:)-पायर्तने यदा मन्धिः पर्षपति- पदायेन तदहाइप्यतपरतश्चपरेशनि पर्वमतिपदोमन्धि. रांगापर्तनापदि । तस्मिन्नहनि यष्ठन्यं पूर्वेध स्तदुपग्रामः । .परन्हीति--मावर्तनात् परः सन्धिर्यदिनस्मिा पमामः परेच. 'रिप्टिरित्यप पर्पदयिनिमयः । (भायर्तनमन्हीमध्यभागः) मया प (लोगादिः) पूर्या पाथ मध्यान्हें यदि पर्वममाप्यने उपोप्य तत्र पूर्वा स्नदहाग इप्पते । भपराणश्यया रात्री यदि पर्प समाप्यते । उपोप्य तस्मिनहनि श्वोभून पाग इप्यते (गपु- परने मभ्यानादिगन्दा यौगिकाः । न तु पाधायिभागमाभिरय मताः नया मस्पन्होमोमध्यान्ह पनि युपरापर्ननं मध्यान्ह गन्दनाभिधोपन) भनण्यावर्त नरान्दासपुरः भातात. नापि मध्यम गन्दः प्रयुफः । पूर्पा मध्यमे पापि यदि पर्व समाप्यने निदोपयामः पूर्वेशुस्मदापांग इप्यने । (मन्त भाग पूर्णतः भराहोऽपरोभागांऽपरा मनस्ताभ्यां गन्दा ·[६] गहासिहकल्पद्रुम 19 कालनिर्णयः । देवकार्ये पूर्वायहः कालः ।" अतिथिसत्कारादो मध्यान्ह पितृकार्ये अपरागहः । देवकार्ये पौर्वागिहकास्तिथयोग्राह्याः । 'एकभक्तनक्तयोरेकस्मिन्दिने यदा प्राप्तिस्तदा क्रमेणानुष्ठेयम् । असम्भवे स्वयमेकं कृत्वाऽन्यद्पुत्रादिद्वारा कारयेत् इति यत्रैकभक्ता दिना भोजनं विहितम् तन्निषेधश्च । तत्रैकभक्तादेवैधत्वादिवैव भोजनम् । तच्चानुकल्पेन कार्य्यम् । एवं शिवरात्रिवतपारणाया अपि वैधत्वादिव भोजनम् । पत्र अष्टम्यादी दिचा भोजननिषेधः रात्रौ-संक्रमे च निषेधद्वयं तत्रोपवास एव कार्य्यः । "-पुत्रिणा उपवासनिषेधेऽपि तंत्र किंचिक्षयित्वोपवास: कार्य्यः । भ्यामावर्तनात् पूर्वोत्तरभागायभिधीयते । श्रा आवर्तनात्माङ- मर्यादायाम् तेन सूर्योदयमारभ्यावर्तनं मर्यादीकृत्य पूर्यापह इत्यर्थः . (माधवीये)-मध्यंदिनात्स्यादहनीह यस्मिन् मापर्वणि सन्धिरियं तृतीया। सा खर्विका वाजसनेयिमत्या तस्यामुपोप्याथ परेयु रिप्टिरिति। (फालादर्श)-यावर्तनादधः सन्धिर्यदान्वधाय तदिन।, परेशु रिप्टिरित्याहुर्विमायाजसनेयिनः इति (एतम्यनं पोर्णलासीपरमिति मदनरत्ने) चन्द्रदर्शनेऽपीति-(तैत्तिरीयग्रामणे)-एपायसुमनानामेष्टि- र्यजमानं पश्चाचन्द्रमा अभ्युदेत्पस्मिन्ने पास्मैलोके ऽर्द्धक भपति इति (पैयमिष्टिश्चन्द्रदर्शनजदिन मियते मेपमिष्टिः सुमनःशब्द- पाच्या तारामिष्टि कृतवन्तं यजमानमभिलप तस्मिन्ने यदिन परमाचन्द्रमा उदेति स्नेयजमानाय अस्मिलोक समृद्धिर्मय- सीनि। पिण्डपितृपक्ष इमि-पूपायाह वान पिगडपितृपत इनि- .. पाम्यानं य कायाप्पैः पूर्णपण दात पिण्डपितृपज्ञा ·यत्तु निर्णयसिन्धौ-चान्द्रायणमध्ये एकदिश्यादौ तु भोजनं यमेव चान्द्रायणस्य काम्यत्वेन नित्यत्वबाधकत्वात् इत्युक्तम् ग्यम् । फलाद्यशनेनापि चान्द्रायणव्रतसंपत्तौ एकादश्यां जननिषेधवाक्यानाम् वाघानौचित्यादितिरत्नाकरः । श्वात् कुतः अङ्गत्वादिति । (सूत्रकारः)-अमावास्यायाम- रहे पिपडपितृयज्ञइति । पूर्वापहइति (दचस्मृतिः)-देवकार्याणि पूर्वाण्हे मनुष्याणां ध्यमे । पितृणामपराण्हे तु काव्ण्येतानि यत्नतः इति । देवकार्यइति-(याज्ञवक्त्याः)-पौर्वाहिकास्तु तिथयोदेव- फलप्रदाः। भूताप्टम्योर्दिया भुक्त्वा राघौभुक्त्वाच पर्वणि । दृश्यामहोरात्रं भुक्त्या चान्द्रायणं घरेदिति। इतिश्री भाष्याचार्यपं०हरिनामदत्तशाखितनयस्मा भागमा विद्यावाचस्पति पं०देवीप्रसादशानिमगीते श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे सामान्यतिधिनिर्णयः ।

·reg अथ गोत्रप्रवरनिर्णयः पुग लिन मनन मागुन भूगः मिर्गः भनि नि । मेन मत मागणी मुना माना मरगना दिलाना गंगा भूगी में तिमीमा 'मर्गना पगिराया. मि. MARATHI केनोपदेना না নমঃ নিসা: সানাগাrিrশ্বনি= मा गोत्रागः। ऐसागवानों दगा मनि केपि प्रमणा - सम्पन्न । ii ग्लया निशाना प्रभावाभिविश्वामित्रत अधिगतप्राणमायाः। मे प्रमानः प्रधान अगया अपि मृगारङ्गिरमा वा समाप पक्षसिभिपन् । इनि। रोपों में भूगो: पक्षमाभिगारंग पल मागंरा त्याग्यायन्। अङ्गिरसः पर माभिमाधवलागिरसाः । अतः मृगुप्रयररियांदाईता निरायाधा स्वम्बर तुं नयान्योन्य बियादयोग्यता म्यरमशः एकसन्तानान्तपानिन्यात् । तत्र केवल भागपाश्चत्वार चीतदन्या मियुः शुनक पार्यः केयलागिरमाच पट रथीतर मुद्गल. विष्णुद्धः हरिनः करायः संनिः। स यीना न्यो बदहापरनाम्नो जनकस्य सन्तति जातो ब्रह्मपिरभवदिति महामारते आनुशासनिक पर्वणि विशऽध्याये विज्ञायने । तथा पुरुरवस्सन्ततिजश्शुनकः । दुप्यन्तसन्ततिभवाप्रियुमुद्गलकण्वाश्च प्रमापिनाम- यापुरिति हरियंशे एकोनत्रिंशदानिशाध्याययोः प्रत्यपादि । तथैव च विष्णुवृद्धहरित- रथीतरा ब्रह्मर्पिभावमन्यभूवग्निति विष्णुपुराणादी प्रतीयते । इति । कन्याम्ट्या स्वगोत्रप्रवरपुरुषजां मातृवरोपदण्डः । प्रायश्चित्वादिभाक्याजनयतिच सुतं जातिचण्डालमस्याम ।। अज्ञात्वोल्वोपगम्य प्रतिगमनमहत्यैन्दवं सा च भार्या । गर्भश्चत्स्याददुष्टस्स मुनिभिरुदितः काश्यपोगोवविद्भिः ॥ कृत्वा चान्द्रायणानि प्रतिहतदुरितो मातृवत्पुत्रवन- प्यन्योन्यं मन्यमानी सह परिचरतां दम्पती यापदायुः ॥ अज्ञात्वान्य स्वगोत्रप्रवरमुनिगणान्प्रत्यवाये पतन्तः... । स्युर्ज्ञात्वाऽन्य स्पगोत्रप्रवरमुनिगणान्ब्रह्मलाके वसन्ति ।।२ (गवते शब्दायते पूर्वपुरुषानं यत तद्गोत्रम्) श्रापस्तम्बः) सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेत् । (तथा च गौत्तमः) असमानपवरैविवाहः । सखि सयोन सगोत्रास स्नुपायां गवि च गुरुतल्पसमं गमनम् । (घौधायनोपि) सगोत्रां गत्या चान्द्रायणं कुर्य्यान् । (यमः) 'आरूढपतितापत्यं प्रामण्यां यश्च शूद्रजः' । सगोगोढासुतश्चैव पाण्डालासय ईरिताः ॥ (स्मृत्यन्तरे) आरूढपतितापत्यं प्रामण्यां यश्च शुद्रजः । तावुभौ विद्धि चाण्डालो सगोत्राद्यश्च जायते ।। 4 ·गोत्रप्रवरोनर्णयः [१] समानगोत्रप्रवरां कन्यामूढ्योपगम्य च । तस्यामुरपाय चांडाल ब्राझण्यादेव हीयते ।। यतस्ततो.ई प्रवरान् गोत्रेस्सस्सहाधुना। वक्ष्ये ब्राह्मण्यरक्षार्थमित्याचाय्योप्रवीदिमान ।। अथारिस:-क्षेत्र त्रिविधाः गौतमाः भरद्वाजाः फेवलागिरसश्चेति । .' तत्र गौतमानां दशगणाः-प्रायास्याः शरद्वन्तः कौमण्डाः दीर्घतमसः ओशनसाः कारणुपालयः राहूगणाः सोमराजकाः वामदेवाः वृहदुक्थाः इति । श्रोतक्थः यौशिजश्च द्वौ गैतमाविति केचित् । काक्षीवता अपीत्याश्वलायनः । तत्र (आयास्याः) श्रोणिचेपक वातिः मूदरयः सत्यकिः स्वदेहः कौमारवत्यः ताण्डिः दर्भिः देवकिः सात्यमुग्रीकः वाह्यः वीभ्यः नेकरिष्टिः स्नैपकिः क्लिालिः कारणिः कठोरः कासीकः काक्षिवः पार्थिवः । इत्यायास्यास्तेषां यः प्रवरा:-श्रागिरसास्यि गौतमेति । (शरद्वन्तः)-अभिजितिः हिण्यः क्षीरफरम्भः सौमुचयः सोयाभुनः श्रोप- विन्दुः राहूगण: गणिः भार्पण्या इति। एपांत्रयः अङ्गिरस गौतम शारद्वन्तति पौधायनः। कात्यायनोक्ताौतध्या:-तौलयः अभिजितः नैपकिः लोकाक्षिः करगोएयः क्षीरकरण्टः कडूकरः सैन्धवः गतवः साङ्करः सौमनिः पौप्यारिडः भागलः सुण्डः पुण्डेवः कारोटः कारवारिः उपविन्दुः मान्धर्यः रोहितायन: तोप्यकाणिः पाथिर्वः मैद- हायनः स्कान्दः सावः कौटिल्यानरोहित्यः नीचिर्वा समूलिर्घा सपुष्पिर्वा सधूपः कायाक्षिः क्षपीवारपिः कलिः करालिः इति । (मात्म्ये)--उत्ध्यः गौतमः वाधिः नगः सुगोमाक्षिः क्षारः रेकि बाहुकणि: सोपुरि: कैरातिः सामलोमतिपकजितिः भागवित्तिः याडालकः सुतपा चीरः सुरेपिणः रोहिण: निचोराणि: फोष्ठः श्रारणायनिः सोमदायनः कासोर कौशिल्यायनः रोधिमूलिः धासुः पुष्पवान् विश्वन्तः विश्वः सात्विकारविः इति । कैश्चिदेतेप्युक्ता:-औपमन्यः ऐटिकिः शौनरिः शालापि सरिक नैकापः तौदेयः थाल्योरः । एषामोतभ्यानाम् पानिरस भीतध्य गौतमेति प्रयः प्रवरा इति (कात्याय- नाश्वलायनौ) भागिरसौ सध्यौशिजेति वेति माम्ये (कोमएटा) मामापरेपणः मासु. राक्षः काटरेभिः पाजायन: वायनः मासुपि.वासिरिः नेपां पञ्चप्रवराः। आहिरमो- सप्यकाक्षीवगौतमकोमण्डेति । एत एवौशिजास्तेषां भागिरसौशिजकाहीवेति (पाप- स्तम्वः एतंपां श्रागिरसायास्यौसीज गौतम पावितति पथप्रवरा इनि (कात्यायनः), एने काशिषतास्वेषां पचाकरसीतध्य गौतमौशिफाक्षीवैति आश्वलायनः । (दीपतमस) पादिरसोतव्यकाक्षीयत गाममदर्घतमसति पनिवौधायनः । भाङ्गिरसौनध्यर्पतमसनित्रयोवश्वलापनः । (ौरानमः) हिश्या प्रशस्तः सुरपाशिः महोदरः विकइन्तः सुशेयःहितः इत्यनेपो तपःप्रवराः पादिरसगोतमोरानमेति बौधायनः। (परेणपालिः) वास्तव्यासेदीयः पौमिष्टः भौजायनः माधुरः मनगन्धिः - ·एमः॥ । पदम कम जाने गगनः । गदगगानमामि गान गौन : I TETTrain Train AE मंगवार मात्र साग1. I (HIT मारामाविमा पनि वा शुपमा शिवग)। माxिiiमान गामनिपानी। यच्या भनागम पा. मा गौरमं पनि गा पाना वनागिरोमन पारगम्यादिभिः रीगरपु पाटार प्रशाां भारद्वाज पाठारव महाविवाह । गागमे भवन सियाह रनिनावानी प्रारममा भागम् । इति गौनमा 'गोलमानांन मपा विधानि परपरम् । मगीमग्याप यायाम घोपायन गुपोद्गमात् इति ।। नमस्कार गमागम गुरूणामपिणामणिप्रेमपूर्व प्रयुज्य। भरद्वाजफाक्ष गर्ग दिगोयमे प्रयश्य भरद्वाज काण्डम् ।। अथ भरद्वाजा:-प्राणा: (मराजा.) मराजः काम्यायणः मंगः देवाश्च उदाव्यः प्राग्यंशी याहलभ्यः यास: गोवामीनः स्तैदेहः मासः पाशामूरिः परिणयः फरारपयः शीतिः उरुदः सारिणीयिः औपसिविः ययाशिमेदः अग्निवश्यः शठ- गौरि- पायनः चलफः स्तनकर्णः क्षः माणिभियः कादशेयक म्योग्वालिः वेलः स्वान्दः देवीः भरुडेयः भद्राधि : सौरभः शङ्गः देवमतिः इपमतः औदमपिः प्रवाहणेयः फल्मापः राजस्तम्भिः सोपतिः पहारिः करभीकि रुद्रागपयः शालाहारिः वेदवेलः महावेलः नृत्यायनः धान्यायनः शालानिः शार्दूलिः कक्षलः वाकलः सैहिकेयः कोएडायनः कौण्डिन्यः प्रास्तम्भः श्राग्निस्तम्भः वायुस्तम्भः सूर्यास्तम्भः पद्मस्तम्भः इन्द्रस्तम्भः आपस्तम्भः येचान्येस्तम्भरतम्य शब्दान्ताः । अरुणः सिन्धुः कुमुदगन्धिः शिक्षायणः धात्रेयायणः मामन्यः धूमगन्धिः कुतः कोकात्तिः नैसुतिः दाभिः श्यामेयः मत्स्यक्रायः कारणायनः कारूपथिः कारुपायणः कावल्य इतिवोधायनोक्ताः। कात्यायनोक्ताः अन्येऽपि-मार्कण्डिः" यालिशायिनिः सौविष्ठः सौगेयः जारावरिः वाहिःसाङ्गिः तूर्णकर्णिः आश्वलायनिः वाताङ्गिरथिः कारपीविः मैथुनमतिः वजयि काचकिः कायनः त्रैतुण्डिः धौताम्वकिः सामस्तविः ब्रह्मस्तम्विः वैपुः गोद्वेषी सालहिः वालंहिः सं वुद्धिकः परेपमतिः देवाणरिः देवस्थानिः हरिकर्णिः भागविः नौगयः सा यमुनिः मात्स्यक्षीपः.मालोहरः हालोहरः गागौदकिः फारुक्षेत्रिः द्रौणिः त्रिः जैत्वलायनः काण्यविजलिः श्रापस्तम्विः सोजभिः पौलिः खांखलायनः इति का ऊर्जायनश्च आपस्तम्वोक्तो । अन्येऽपि मात्स्य-शिलातलिः चिकीपिः वाराहिः कलिः सौदिः प्रवाहिः लघायनिः वाह्यगचिः दशादकिः सारणीवी ज्यादाकिः भाज- भिः गोश्वपिगलिः पैले शाकलायनःसौषश्वः विविपि जैझलायनः लखायनः चेलारुक्षः - लक्षगौरिवः सौयथः धोरिः कुलकिः किकाजः कुपितः श्रीपथः निद्रागवधः शैखेयः धूकर्णः काण्डण्यः औवेयः स्वारणदिः त्र्यम्बका मापायनः शाक्तलाजः कामकार्यनः ·गोत्रप्रवर निर्णयः [७३] शिन्धवः एषां त्रयः प्रवराः आङ्गिरम वाईपन्य भारद्वाजाः । द्वितीयाः (गः) साम्भरायणः साबीनः गान्धरायणः वाहुलकिः भ्रष्टक: भाटुविदुः क्रोष्टकिः सौयामुनिः भ्राजितानिः हात्रायविः सात्यायनिः मायावतः वाट: शाखायनिः सांग्रहवान तुल्या बैलहानि साहतः कारिगचिः कैवाल्यः राजि: पोलिः कालायनः कपर्मि: वत्सतरायणः एन्द्रालिः शालकायनः कोलायः क्रियाश्चः क्रीयः कालकून् मातुलेयः यावक्तिः भाप्रविः औपमर्कटिः प्रध्यद्गः पोग्लावनः श्यामावनः गायः सापरिवारः साभारः काण्वायनः मांख्यायनः कानायनः कैवलायनः वात्स- तरायणः भ्राष्ट्रका विदुः नद्राक्षिः लावद्य कालवित् गाधिः मर्काटः स्कन्द रबश्वः कौएडायनः भारमतः प्रेश्य: पैश्विकायनः विश्वकायनः कौलाक्षिः मधुगवा बलाकि शाकलायनिः साहरि मधुर: बटुलोपकृत् भाग्त्रकन वासायनः शारायणः श्यामायमानः दामी भागी कारी प्राश्मी श्वक्रिः दीगया रानः कौनविः श्यामः। एप गर्गाणां श्रा- गिरसवार्हस्पत्यमारवाजशैन्यगाग्येति पंच बौधायनः । श्राङ्गिरस शैन्यगायेति प्रया या आश्वलायन । अन्त्ययोय॑स्ययो या भारद्वाजगार्यशैन्यूनिवनि हिरण्यकशिसूत्रे। तित्तिरिः कपिः भूमिः स्वन्दितः खण्डितः गर्गः इत्येनंफा गर्गभेदानां प्राङ्गिरमशैन्य गाग्येति प्रय इति कात्यायनः । आङ्गिरसतेनिग्विापि भवेनि माल्य तृतीयाः (गैक्षा- यणः) कपिलः शवलः शिपिलः शिपिलम्विः त्रिभिरिडः कौथमः अमिजिः कर्णसुन इति (माल्योः) राक्षायणानां आतिसवाईस्पत्यभारद्वाजवादनमात्तवनि प्रयो इत्यापस्तम्यः । चतुर्थः कपिः तरिः ग्वात्तरिः विदुः दाण्डः शक्तिः पतलि: भूयसीः तवरन्धिः चैतकिः अध्वासुः गजिकशी कलसी कण्ठरिः श्रमायाम्यायन: कान्यायन: (इति काल्यागनीताः)। वैसला ऐतिशायनः नाण्डिनः भोजसी कामन्यः करमिएका मैपीतकिः सागरः पौष्ठिः इति यौवायनोनाः । नरम्यान तिलः विदुः शालुः न्द्रकी: जलन्दुः इति (हिरण्यकशिसूत्र) कपैनरः स्वेदनरः जलमिन्धक ऊकंसुः कुमीद: गादिः सौजरि: मासविमहिम्नः क्षयःकायःधान्यायनिः मावस्यार्यानः पां फपीनामागिरसभामहीयवोरुक्षयसत्यापलायनः । अत्र यचषि कपि कंवला. हिरोमध्ये पठितः । तथापि प्रापस्तम्यन भरद्वाजपाठान् विष्णुपुगणमंवादाथ भरद्वाजैरविवाहएदेति प्रयरमपरीकारः । अत्तरिः भरद्वाजः प्रान्मभवः मन्त्रर; एपो पच आशिरसबाईस्पत्य भारद्वान मन्त्रवरामभवनि पपां सर्वेषामविवादः । एपामविवाह इति पौधायनारमन्गयसार कि- भरद्वाजम्मा गर्गा गधारणा इति । पत्यारापिभरद्वाजा गावैक्यामान्यमुर्मियः ।। गोत्रप्रवरनिर्णय तुरूषा स्वतन्याम्वतन्यौ यिनी। नैतत्तावतधाम्वनन्त्री दी की कथिती यसः । स्वतन्त्रम्य विनय भरद्वानम्महान्ययः ।। अयं शक्षाणां प्रपदभानां च सगांधाराभावाद्गीतमैः भवत्येव विवाह पनि ঘমাল।

·है Lyrigort+t FT. Trtairte mr tattati #HITRATEMENT httrity internetritr है *+th xixertist 4.11am * Tart tiministrati (Ritter lim.rati Irrrrr. गाई tantritten terriन रा, stet extra+t Eort) Artralia SARATHI RETTE TAITHI Arrrrift Inst nitringernment (मा) MARATHArt)-arrearr: दापन प्रमा: गोपारिमा IME TAR:: (Armirrjar Irrenta: भारत को fertifilam: faaHITRA: पौधायनांना.) भाष पारधाम मंगामाTi: प्रागः नारायना सा १० गारिका (मmary Triमाजमारकात मातरम कारयति पानि (भापमान:)। भय (रधानरा:-रीराती दाम नागनः नेताक्षः शैलालिः मिति भानामापनः माहवः भैक्षपाल मगरः येपः अष्टादंष्ट्र: पानि पाह्निर हा गानरनि । प्रानिगम प पापति पनि यौधायनः । अष्टादंष्ट्रपार्षद वस्पति वयापम्नम्यः । श्रन्ययोग्यत्यया।' अथ (मुद्गलाः) माययुनिः हिरण्यम्तम्वि मुद्गला रमजितः देवजित प्रालयालः विगादिः श्रपानेयः मुनिः पौरा: नि मालयांका। सूनिः धात्रयः तारण फाय्यंभामिनः हिरण्याक्षः पमः मिमा मः शयांयणः जायः दीर्घजरूप हिरण्यगर्भ इति पौधायनका एषामाङ्गिरमभाम्पश्व मौद्गल्येति । तायभाम्पा: मौद्गल्यति वात (पाश्रलायनः) आहिरम ताविमौद्गल्येति (मात्स्ये)। अथ (विष्णुयुद्धाः)-विष्णुवृद्धः शठः मर्पणः मद्रणः शावरायणः वाम- प्रायणः मात्यकायनः वेतुन्दाः स्तुत्यः प्रारुण्य होटः देवस्थानः इति (वौधायनोक्ताः) मर्पणः समितिः निन्दिल. औषधि: कुशमित्रः वसावनः स्यवनार्पव्यः व्यायनिः मालम्भायनिः ऋणी, इति (हिरण्यकशिसूत्रे उताः)जतृणः कणा छात्रिणःआपरायणः होत्रिणः पुत्रिण: वन्त्रिणः इति (मात्स्य) एपामाङ्गिरसपौरकृत्सत्रसदस्यवेतित्रयः ।

·संक्षिप्रगोत्रप्रवर नर्णयः [५] अंथ संक्षिप्तगोत्रप्रवरनिर्णयः। भृगवः मसा-नत्र जामदग्न्यभृगयः, वस्सो, विदा, पार्टिपेणा, घस्का, भित्रययः कन्गः युनकाः । (घत्सानां पञ्चप्रयरा) भार्गव च्यावनाप्नयानौर्वजामदग्न्य (प्रयो वा ) भार्गव, श्रीर्व, जामदग्न्य। चिदानां पञ्च-भार्गव, च्यावन, श्रामथान, और्व, वेद (प्रयोवा) भार्गव और्व, जामदग्न्य, (धार्टियपानां पञ्च) भार्गव, च्यवन, आमवान, पार्छिण, अनूप, (प्रयो या) भार्गव, पार्टि- पंण अनूप, इनि.। एतेकात्यायनोक्ताः एषां अपाणां परस्पर मविचारः । सूत्रान्तरोक्काः । (वस्मपुरोधमयोः पश्च) भार्गव, च्यायन, आमवान वात्स पौराधस, (वात्स्यानां पा) भार्गव च्यायन आभयान (अजामदग्न्यवत्मानां त्रयः) भार्गव, च्यावन, अप्नियान, (अवाच्यानां त्रयः) भार्गव, च्यायन, अयाच्य, (वैज- बंनी मनयोः पश्न) भार्गव च्यावन, श्रामधान धैजन, नैमयित । बमादिवजवान्नानां परस्परमविवाहः केवल भार्गवाः (यस्कानां प्रयः) भार्गच, चैतहम्प, सावेतम। (मित्रयूनां त्रयः). भार्गव, देवोदाम, वाध्यश्व, (एकीया) वाध्यश्वोति । (चैत्यानां वयः) भार्गय, चैन्य, पार्थ, (शौनकानमक) शोनक, इति गार्स मद इति द्वौ वा (प्रयो वा) भार्गव शौनहोत्र मार्समद, (अथवा) भार्गव शौनक गात्समद इति । (वेदविश्वज्योतिषां यः) भार्गव वेदविश्व, ज्योनिप, (शाठरमाठरयास्त्रयः भार्गव शाठर- एपां केवला हरसा स्थगणं विहाय सर्वविवादो भवति । (प्रयोगपारिजात)-गीतमादिगणा यट्री यधप्याङ्गिरसोगणः । थाऽप्यपी गणानां च विवाद: स्यात्परस्परम् ।। तत्रापि हरितानां कुन्सानां च न विचाहः। द्विप्रवरकत्वान् । पक्षेकुत्सानां विष्णु- वृद्धानां च न वियाह: इनिफेवलागिरसः । शत्रवृतिषु यानितुल्यानिनामानि तत्र गोत्रप्रवरभेदाह पभेद ज्ञात्वा विवाह कार्यः । सन्यावाणी विचार प्रवरमचरीप्रवरदप प्रवरनिरणयादिपन्थेव चलोक यः विस्तृतिभयांत्रात्र लिखितः । .

·माठर-दनि । यस्कादि माठरान्नानां कंवल भार्गवाणां स्वस्वगर्ष अधियाहः इनः मर्विवाहः । इति भृगुगणाः ।। प्रयोऽगिरसः-गौतमाः भरमाजाः कवलागिरमरचति (नयु दशगोतमागिरसः) भायास्याः शरमताः कौमण्डाः दीर्घतमसाः औशनमः कारेणु पालयः, राष्ट्रगणाः सामराजकाः, वामदंबा', वृहदुक्या: (प्रायास्यानां प्रयः प्रवराः) आङ्गिरस, श्रायास्य गौतमः, इति । (फौमण्डानां पत्र) पांगिरस, श्रौतथ्य, काक्षयित, गौतम, कौमण्ड, इति (वामदेवानां त्रयः) श्रागिरम, गौतम, शारदत, इति (कारेणुपालानां प्रय:) श्रागिरस, गौतम कारंणुपालेनि (यौशनसानां प्रयः) आङ्गिरस प्रौशनस, गौतमति (शरदता त्रयः) श्रागिरस गौतम शारव्रतेति । (दीर्घतमसां पञ्च) आशिरम, श्रौतथ्य, दैर्घतमसेति (ौशिजनाम् यः) श्रागिरस श्रीशिज काक्षीवतेति । (सोमराजकानां त्रयः) थाङ्गिरस सोमराज गौत- मेति (आयास्यौशिजानां पश्च) अाशिरस प्रायास्य, पौशिज़ गौतम "काक्षीवतेति । ( बृहदुक्यानी प्रयः ) आङ्गिरस वाहंदुक्या'' गौतमेति । ( श्रोतथ्यानां यः ) प्राङ्गिरस औतथ्यगौतमेति (राहगणानां प्रय:) आशिरसराहगणगौतमेनि (कदीनां पञ्च )'प्राङ्गिरस, श्रीचथ्य, गौतम, प्रोशिज काक्षी. चतेति । प्रायास्पादि कक्षीयदन्तानामाभिरमगौतमानां परस्पर नवियाहः । आपदवकृतो गोत्रप्रवरधिवेकः।। गणनार्थ नमस्कृत्य गणनामपुरत्सर । असगोत्र मगोत्रर्षि प्रविवेकः प्रलापतं ।। बौधायनोत्तापविभिन्नमौनम्तोमानुस्संस्मरणापदेशात् । प्रवीमि पाणिमहानणयाय मान्तरोतावपि पान्यपधैः । (अथ मृगव इनि) तपादो जामदग्न्यभृगयः । घरमा बदा भार्गव जामतान्याग्नधाष्टिंपणाः परभागंवायाः । गोत्रासाम्यान मियो वाघा, कुर्वन्नु म मम समभानम् । मूत्रान्तरे यमपुरोधमाख्या वात्स्याय यरमाय प्रजामदान्याः । मोनिगा षत्ममुनिभिः म्युः कुर्यन्तुः । अत्यापि सूपान्तरमा ये वैज्ञवा नमपिना. सगोत्राः। बन्मादिभिः पूर्वमितः प्रणीतः कुर्यन्तु। .

·गोत्रप्रयरनिर्णयः [७ चत्वारो भरद्वाजा (अङ्गिरसः)-भरद्वाजाः गर्गाः, पेक्षा पणाः कपय इति । (तत्र भरवाजानां त्रयः प्रचराः) धाङ्गिरस बार्हस्पत्य भरडाजेति । (गगाणां पञ्च) पाङ्गिरम वार्हस्पत्य भारवाजसन्यगायेति । (प्रयोवा) आशिरमसैन्यगायनि । भारदाज़सैन्यगायेतिया । आङ्गिासतैत्तिरकापिभुवेनिया (रौक्षापणानां पञ्च ) श्रागिरसवाहस्पस्यभारद्वाजयान्दनमात यचसति । (कपीनां प्रयः) श्रागिरमामहीययोमक्षयसेनि । भारिसंवाईस्पत्यभारद्धाजति बा श्रागिरसपार्हस्पत्य कापेयेति वा । भारदाजादि कप्यन्तानां परस्परमविवाहः । अथ केवलागिरमाभेदा:--हरिताः विष्णुवृद्धाः रथीतराः मुद्गलाः कण्वा कुत्सा पदश्वाः इति । [अत्र हरितानां त्रयः प्रवरा) श्राङ्गिरस, अम्बरीप, यौवनाश्व । मांधाताम्बरोपयौव- नाश्वोति था । (विष्णु युद्धानां त्रयः) अगिरसपीमकृत्सत्रासद- स्पव इति । (रथीनराणां त्रयः) अाङ्गिरसवरूपराधीतर इति मागिरसवरूपपार्षदश्वोति वा (मुद्गलानां त्रय) याशिरस, भायाश्च, मौद्गल्य इति । अङ्गिरसतार्यमौदगल्यति । कमलाकरः । (कण्वानी जय) आरिमाजमीठकाण्यनि । अशिरसघोरकाण्वेति वा । हरितादिकण्वान्तानां फेवलादिरसा स्वस्वगणे अविवाहः। (कुस्सानां त्रयः) अङ्गिरसमांधातृकौन्सेति । (एपां हरितैर विवाहः) (पृषदश्वाना त्रयः) श्राङ्गिरस पार्पदश्ववैरूपेति । अष्टादंष्ट्र पार्षदश्ववैरूपेति वा । एपां रथीतररविवाहः । इत्यङ्गिरसगणाः । अत्रिगणाश्चत्वारः-अत्रेयः गवष्ठिरा: मुहलाः वाद्भुतकाः । इति । कचित्तु अन्येप्युक्ताः धनंजयाः अतिथंया सुम ङ्गलारवति।तत्र (अत्रीणात्रिप्रवरा यात्रेय, याचनानसश्यावाश्व। (कंचलभार्गवा. (यस्काभिधामित्रयवश्व चैन्याः सशौनका केवलभार्गवाख्या । स्वस्व गणंभोज पौर्विवाहाः कुर्वन्तु । कचिन्निरुताः खलु वविश्वज्योतिः प्रथा-शाठर- माठरा ! भृगोर्गणाः सप्तइमे निरुताः कुर्वन्तु ।

·4 (Affaits in Hinm, aftir | मा Affer HitHIT HIT :) भागमा मामा inाकानी मात्रा मार्गनाना पार intin! (नगानी ) भाग भानानम पानंतर (Mfrhita:) भानं मानाग मानिन। (समाना- मा प्रम:) आग मामल, AIMERI(भयादिगुमला- गानी प्रग मानोमानी मनियामाग्रिगणाः। मप यायमामिला:-विभामित्राः कौयिका कना. गरिमा चकाः भगा अपमणः शिकाः भाजगाः प्ररणाः कामयागनानि गयोमानापाकमकाः सुपरनमः शाल- कापना:माहुलामशिफारिगपरंतमहर्यवादयः पृतकौशिफा फपरंतमः ययः रोहिणाः। पतंजपि मत्स्यपुराणादिपूताः। (विश्वामित्राणां ग्रा) विश्वामित्रदयरान, औदल, इति । (इन्ट- कोशिकाना ) विश्वामित्र पन्द्रकौशिक इति । (कताना प्रय) विश्वामित्र कास्य कील इनि। (रोहितानां प्रया) विश्वामित्र समादी गौमतः-(भगिरसः) प्रायास्य कौमण्डक यामदेवाः कारणुपात्यी- शानसाः शरदान् । म्युतिमा दीपनमाः सगोत्राः कुर्वन्तु ॥८॥ सूत्रान्तरं त्यौशिज सोमराजः यास्यो शिमाख्या दुक्यफाय । आयास्यपूर्व ः सकुला पुरोः कुर्वन्तु. ॥९॥ सगोत्रिणोऽन्य परसूप्रजाता ौतध्यराहगणकक्षीयन्तः स्युगौतमैरागिरमः समप्रैः कुर्वन्तु ।।१०॥ अथ भरद्वाज (शशिरसः) अयोभरद्वाजमुमोङ्गिरोजायते भरद्वाजयुताश्व गर्गा रोक्षायणाख्याः कपयः संगोत्रां कुर्वन्तु ॥ अथ केवलाहि- रसः। स्युःयला आहिरसाः ‘सगोत्राः स्वेवगणे हारित विष्णुवृद्धाः रथीतराः मुद्गलाख्य संशाः कुर्वन्तु० ॥१२॥ कचित्तु फुत्सहरिता: सगोत्राः रथीतराख्यैः पृपदश्व 'संशाः । उक्ता श्रमी आद्गिरसाः समस्ताः कुर्यन्तु। इत्याङ्गिरसंगणाः ॥१३॥ अत्रिगणा इति-प्रथाविगाविष्ठिर मुद्गलाठ्ययामृतका अत्रिगणाश्चतुर्धा । गोवैक्यतोऽमीन मियो वियायाः कुर्वन्तु ।१४। अन्ये इति, अन्येऽत्रयः स्युनिमित्ताः क्वचित्तु धनंजयाश्यातिथयस्तथैव । सुमङ्गला अत्रिसमानगोत्राः कुर्य० ॥३५॥ विश्वामित्रा ति--विश्वामित्रत इन्द्रकौशिककताख्यालोहिताशैक्षकाजाख्याघमर्षणाश्चकुशिका धानजयाः पूरणः । वर्गाः स्युर्दश कामकायनयुताः सर्वे सगोत्रामियः कुर्वन्तु० ॥१६॥ स्मृतितो मुनीश्वरसमूहा कभका इति-विश्वामित्रगणाः चित्तु कथका सौवर्णरेती- भिधाः शालवायन साहुलाजकुशिका हैरण्यरतोभिधाः। हर्यश्वपृतकौशिकाख्य मुनयः कापोतरतोभिधावेणूरोहिणका इमेपि खलु फुयुःसुमनल मम।१७। काश्यपा इति-प्रथ- ·गोत्रप्रवरनिर्णयः अष्टक लौहित इति । (रौनकाणी प्रयः) विश्वामित्र रौचकरयण इति । विश्वामित्र गाधिन रेवणेति वा । (आजानां प्रय.) विश्वा- मित्रमाधुषन्दस भाजेति । (अधमर्पणानां धपः) विश्वामित्र अघमर्पण कौशिकेति । (कुशिकानां प्रयः) विश्वामित्र देवरात प्रौदलेति । (धानजयाना प्रयः) विश्वामित्रमाधुषन्दस धानंजयेति विश्वामित्र माधुषन्दस अघमर्पणेति वा [पूरणानाम् को विश्व- मिन्न पारणेति । [ कामकायनानाम् प्रय] विश्वामित्र देवश्रपस देचनरसेति ।[कथकानाम् त्रयः] विश्वामित्र काथक कायकेति । [सुवर्णरेतसाम् दो] विश्वामित्रमौवर्णरेतसेति। [शालंकापनानाम् नया विश्वामित्रशालकायन कौशिकेति। [साहुलानाम् अयः] विश्वामित्रसालमाहुलेति [अजकुशिकानाम् प्रय] विश्वामित्र अश्मरध्य पालेनि । हिरण्यचेतसाम् द्रौ] विश्वामित्रहरण्यरेत- सेति । हर्यश्वादीनाम् यः] विश्वामित्र गाथनरवणेति । [प्तकौशिकानाम् औ] विश्वामित्र धृतकौशिकेति । कपोतरेतसा at) विश्वामित्र कपोतरेतसेति । (वेणूनां गया) विश्वामित्र गाथिनवेषवेति । (रोहिणानां य:) विश्वामित्र माधुपन्दस रोहिणेति । .3: इन्द्रकौशिकादिरौहिणान्तानां सर्वेषी विश्वामित्राणां परस्प- । रमविवाहः इति । इतिविश्वामित्रगणाः। अथनयाकश्यपापपनेति निर्णयसिन्धुकारा वधु वा शाण्डिला रंभा कश्यपालोगाक्षयातायधुवाणां यः प्रवरा] काश्यपा अय स्सार वैधु घेति । शाण्डिलानी या काश्यपवायरसार शाण्डिल्य इति।काश्यपवरसारदेवल इति या कारपपश्रयत्सार असितेति विधा काश्यपजातवर्गास्नैध्रुवाः शाण्डिलरमसंज्ञाः । गोजैक्यतोऽन्योन्यमनन्ययाः स्युःकुर्वन्तु०।१८ वासिष्टति-अथो वसिष्ठाश्चतुर्मिताः स्युर्वसिष्टकौण्डिन्यपराशराश्च । तथोपमन्युः समगोत्र जाताः कुर्वन्तुः।१९।अगस्त्या इति-अधेमवाहाहरसांम्भवादा ससोमवाहाभिधयशवाहा । अगस्तयोऽमी सकुलाश्चतुर्धा कुर्व २० सूत्रान्तरपाणिक- पौर्णमासाचा दावाहा शुकहंसकाधाः । पुलस्त्यकत्वादथ एकगोत्राः कुर्वन्तु । २१ । .:." .

·मन्यवः था। कश्यप असित देयलेति या (छोया) देवल असितेति। (भ्याणां प्रयः) काश्यप श्रयत्सार रेभ्येति । (कमलाकरोक्त काश्यपानांप्रय) काश्यप यत्सार असितति । (लोगाक्षिणामपि प्रयः) काश्यप अयत्सार वासिष्ट ति । इति कश्यपगणाः । सर्व कश्यपानां परस्परमपियाहः। अर्थ असिष्ठाश्चत्यारा पञ्चति वा-चमिष्ठाः कुण्डिनाः उप- पराशरः जतुकाश्च । (तत्र वसिष्टानामेकः प्रवरः) वासिष्ठ वसिष्ट इन्द्रप्रमदं प्राभरदसु इति कमलाकरः। (कौण्डि यानां त्रयः) पासिष्ठं मैत्रावरुण कौण्डिन्येति । (पराशराणा) प्रय वाशिष्ठ शाक्य, पराशर्येति । (उपमन्यूनां त्रयः) वाशिष्ठ इन्द्रप्रमद श्राभरदसु । जातुकर्णानां वासिष्ट अत्रि जातकण्ये- ति। इति वासिष्ठगणाः । सर्ववशिष्टानां परस्परमविवाह इति । अथ चत्वारोऽगस्याः इध्मवाहाःसाम्भवाहाः सोमवाहा यज्ञवाहा इति। (इध्मवाहानां त्रयः) आगस्त्य दाट्यच्युत, इध्मवाह: इति । (एका व) श्रागस्त्येति । (साम्भवाहाना त्रयः) इध्मवाह दादय च्युत साम्भवा हेति (सोमवाहानां त्रयः) प्रागरस्य दाव्य च्युत सोमवाहेति । (यज्ञवाहानां प्रयः) भागस्त्य दार्य च्युत याज्ञवाहेति । पाणिकाः पौर्णमासाद्याः पुलस्त्य प्रत्यादयः। एतेऽपि सूनान्तरे उक्ताः। (तत्र पाणिकानां प्रयः) भागस्त्य पैनाक पाणि कति । (पोर्णमासाद्यानां प्रपः) प्रोगस्य हैचर्षि है भोगोक इति । (पुलस्त्य मारयादीनां प्रप.). ागरस्य, माहेन्द्र मायोमुयेति । इत्यगस्त्यगणाः । इध्मयाहादि पुलस्त्य प्राण्यागन्तानां मर्याग. सत्यानां परस्परमपियाहः ॥ भय मिगांगा: कपिला फसा द्विगात्रा नि मा भावालगणेश विधामिदिगोत्राः पिशाः माघ । नो शौहरोशियंमिधा शिवामा पुग्नु कपिमानां कनानां शॉगरीशि- र भावाविधामिश्च मा मान्वयः । मोकाशपः मतिभिर्वमिष्टनाश- चोमो रिला Eि | महर्षमिधा निशि कारपरामयाः कुर्वरशा गौतयराना मारिवामित्रनिगोश पत्रमाग्नु पवम् । मानः पातु मंतिधाः । मिलोमि. मतिभिरिया: । नो अनुएम पयाम- ·गावप्रवर निर्णयः [८] झा शैशिरर्यभिघाः लोगाक्षयः देवराताः पनसाः जातुकाः मरथ्याः जातुकरा::मांकृतयः पूतिमापाः | धनंजयाः । (कपि- नां पश्च) आशिरसवाईपत्यभारद्वाजवांदनमातवचति । नानामुक्ताः) (शौङ्गशशिरीणाम् पञ्च) आशिरमवार्हस्पत्यभार- कात्यकीलेति । श्रागिरमवाहस्पत्यभारद्वाजशौङ्गशशिरेति । (त्रयो या) पारिसकात्यकीलेति । भारमाजकात्यकीलेति (लोगाक्षीणामप्युक्ताः) एतेऽर्वमिष्टाः निशिवाशिष्ठस्थाने यपः । (देवरातानाम् प्रयः) विश्वामित्रदयरातयोदलेति । व पनमानाम् । (जानुकाा यामरथ्याश्वोक्ताः) (संकृतीनां थाङ्गिरमगौरवोतमांकृत्येति । शाक्यगौरवोतिसांकृत्पति ।, पूतिमाषाणां सर्व मंकृतियन् । धनंजयानामप्युक्ताः। -दिगोत्राः।। दत्तीत कृत्रिम स्वयंदत्त पुत्रिकापुत्रादीनाम् उत्पादक- गोः पिघ्रोगाम्प्रयराः याः । असमानार्पगोग्रजामुनहेत् । पुर्यः ॥ २५ ॥ स्यीयवर्गः सकलेमिष्ट्रोंगाक्षिभिः मिंकृति पनिमापाः । कर्मण्यधिशारिणोऽमी पुर्य० ॥ २६ ॥ धनं मयाग्गाः मम्लानिविश्वामित्रन प्रणः स्युः । द्विगोत्रिणोऽमीगदिताः ममस्ताः पुर्व० ॥ ॥ इति दिगोवाः। दित्या प्रयरः यशद्धप्रणीनेरमगोत्रांन् । गाग्राणि भ्यांश विनिर्णय बारसमहाधम ॥ २८ ॥ माध्यंदिनीय द्विजपुगवेन गोत्र पिनुः मप्रका विव- अनुग्नु गोत्रं प्रथरविनव कात्यायनाल्यो मुनिरित्युवाच ।। ३९ । गान्धपेशा- पहिथियादिनायाग्ननयेन पय॑म । गोवायं मप्रवर व्यवम्यामि युनयन्ना समम्नाः ॥ ३०॥ त्यापदेषगदितं मुनिपुंगवाना मानिये विषमगोधमत्र- जय पठेदुपगि यः परमादरेण माययामनियहा मारना मेरेयुः ॥ ३१ ॥ ५ १६२४ मंमित शफै मगजनन्दना नोभियानमाम्यमनकार देवनदनः ३ कम्पति-(धर्मनाराय)-पिता, पदनाम बतान:रिप महापाला मातमाशे का मनमपस्मान्नम् । नि । नावृषम् इति पर्थमारे)- मरममन्यनिविरिया। मानतामा न्यानोपगति गुरुममतापुद्गर्भमाशोन्यको गतना परिया पानामि । महानाहन मिनभानु पाए सुनामिनि । मातुः पितुः पुत्राः मनुमांप्पनः मुनाः । मा. .

·[२] मंक्षिगानप्रयरनिर्णयः (प्रपेरिमा गोत्रप्रवर्तकस्य मुनेायतका प्रवरः । श्राप च गोत्रं च प्रार्पगोत्रे स्वसमाने भागोत्रे यस्य सः समानार्पगोत्रः। तस्माज्जाता या न भवति ताम् ) सप्तानामृपीणामगस्त्याप्टमानां यदपत्यं तद्गोत्रम् स च गोत्रोदाहदोपः । पितृस्वमसुताम् मात्: स्वस्सुताम् मातुलसुनाम् मातृसगोत्राम् मनानापी विवाघ चान्द्रायणं चरेत्परित्यज्यैनां मातृयद्विभृयात् । मातृगोत्रे विया हमाहमनुः-थसपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।सा प्रशस्तादिजातीनां दारकर्मणि मैथुने । अन्न हि मातृपक्षे सापि- ण्डयमात्रे विवाहनिषेधात मातृगोनेविवाहोऽभ्यनुज्ञायते। श्रन्या असगोत्रा च यामातुरित्येवावक्ष्यत् । इति । (मातृगोत्रेऽपि नि घमाह शातातपः) मातुलस्य सुतामूवा मातृगोत्रां तथैव च ममानप्रया चैयत्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । इति । मगोत्र मातुरप्येके नेच्छन्युद्धाहकर्मणि । जन्मनाम्नोरविज्ञानेऽप्युटहेद शङ्कित इति व्यासोक्त मातृगोत्रवियाहस्य पाक्षिकस्वम् । यायर प्रवरपु एक एव पिस्तावत् ममानगोग्रत्वमिति । ॥ इति संक्षिप्तगोत्रप्रवरविचारः ॥ र्मातुलपुत्राश्च विज्ञयाः मातृवान्धयाः । पितुः पितृप्यमः पुत्राः पितुर्मानुष्य सुः सुताः पिनुमातुलपुमाश गिोयाः रिक्यान्धयाः । ममानगोप्रचमिति-एक एय पिर्यावप्रवरप्पनुयनरी । तावत्मगानगांव मनभावनिरोगगादिति॥ हानि भी भाभ्याचा पहिरिनामानशानि. নবয়ামাহাঙ্গমাযথ मादपिगीत भोगामिपम मंशिप्रोप्रमानिणय:

·चैत्रमासकृत्यनिर्णयः .. ॥ अथ चैत्रमासकृत्यनिर्णयः ॥ चैत्रमामस्य मितप्रतिपदि-ब्रह्मपूजाका- । माच उदयव्या- पिनी ग्राह्या । दिनद्वये व्याप्ती अञ्यातौ च पूर्वव । चैत्रेमलमामे सति तस्मिन्नव संवत्सरारम्भ इतिनिर्णयसिन्धुकारः । मलमास- स्यागामिवान्तः पातित्वात् ।। यत्सरफल श्रवणं निम्बपनाशनं ध्वजारोपणादिकं शुद्ध एव कार्य्यम् । वत्सरारम्भ निमित्तक तैला- (बमपूजेति)-~भविष्ये तस्यामादौ च सम्पूज्या ब्रह्माक- मलसम्भवः । संघत्सरादी संवत्सररूपापाः प्रजापतिप्रतिमापा: पूजन- अथर्ववेद-1३।६।१०। संवत्सरस्प प्रतिमा पात्यां रान्युपास्महे । सा न श्रायुप्मति मजा रायस्पोपेण संस्जः ॥ इति-यस्प विवरणं च शतपथे ११-१-६-१३ स ऐचेत प्रजापतिः इपंचात्मनः मतिमामायनीयन संवत्सरमिति तस्मादाएमजापतिः सम्पत्सरः इस्पास्मनो घतं प्रतिमामरजत पदेव चतुरक्षरः मम्यत्मरचतुरचरः प्रजापतिस्तनाह पाप प्रतिमा । इनि यिनि- गमकात् श्रीमर्यादापुस्पोरामरामचन्द्रस्य अयोध्या प्रशादिन- स्यात् घमोः मम्माननिथिन्याय प्रशुक्रपतिपदायां महात्मयः ॥ (उदयव्यापिनीति) हेमादिः-चप्रेमामि जगद्मामा ममर्ज प्रथमेनि। शुक्लपचे ममपं तु तदा मादामति ।। (पवैयेति)-ज्योतिनियन्ध-मितमतिपदि पो यारोकों- दये म यशः । उदयद्वितप पूर्ण नांदययुगलेऽपि पूर्यः स्यात् ।। मया च (पृद्धयमिय) यस्मरादो पसन्नादौ पलिराज्य तय । पूर्वपिदप फतच्या मनिपामपंपापुः ॥ दिनध्येऽप्युदर मम्य. पामाप संपत्सरारम्म प्रयुफ कार्यलापममापिदं पपनं पूर्वपिदामादकम् ॥ साधारलपन पिचा निषेध पालि भईलन संगन लिल र नाभि मादिममुहावरानियमानुसरन ·*Trteen -- -- महागुरमा नियमाणः । नया हिनीया युना। (गयमाम)-गि-TEE दियमांगः कपिनो यादगाणे पूर्णमद किया गांकिगा। मि अपनाकृष्यो- सय काम। नयागमनयमादिगहिति। गिनीगायुगंनि । (पेयीपुराण)-प्रमाणुगा न कर्नच्या प्रति- पटिकापन । मुहर्गमाना कमव्या मिनागादिगुणाम्यिना नया पौशामायाfent fERT पायमान मामागंन गोगः मम्मव इति अगाय गोगित:. रागिण्याभिधीयते । यया नानाजानीययीनमम्भवाः परम्परभिन न क व्यक्तियोगेन्यन्नायांगम्भ्यामन्या व्यसनापि यौगिरव- ग्वारपारगाणाम्यामेव गाणी गोगग मयंत्र गौगिकापतः । मनु सैलपदम्य योनि- पन्चे गांडफारिष्यपि प्रयोगः म्याग-नहन्यापारिति चन्न उपाधिक्स्पना घेद्वरं सः दायशक्तिरेय फस्यमाम् । यीजप्रभय महमा प्रयोगदर्शनात उच्यने । दिवादिनानि पीजप्रभयत्यम्योपाधय ग्यान्-अन्यथा प्राणिभव नहऽपि प्रयोगापत्तेः-अतोऽत्र यौगिकत्वमेव उपाधिनी युक्तं न दिः न य यीजप्रभवमात्रेऽपि निरुपपद तैलप्रयोगः । कारब्जेरगडतलादिष्यपि दर्शनान् सापपस्तीति चेन्न तथाप्युभयत्रार्थ गतेकरूपाभा- वान् बनेकार्थनापत्तः । योगम्तु तिलसम्भवस्नेहस्थाने प्रचुरमादृश्यान् सार्प पनि प्रयोगोवर्णनीयः-सोपपदप्रयोगस्य च प्राणिभवनहेऽपि शिशुमार तैलमिक्लिशस्य तैलमित्यादिपु दर्शनाद् दुग्धमम्भव म्नेह सामान्यवचनत्वमेव कुतो नाही क्रियते । किचनारिकेलादि. वीज़सम्भवेऽपि स्नेहेतेलशब्दो न प्रयुज्यते ; किन्तु : नारिक्लस्य घृतमिनि कथं योजसम्भव स्नेहवचनताश्रवणम । किञ्चतैलपदम्य योगानपेक्षस्य सर्प- पादिप्वपिमुख्यत्वे सपस्यतैलं सर्पपतैलमितिसिद्धे यदेतन् सिद्धयर्थ स्नेहेतेलमिति वक्तव्यं कात्यायनेस्यं नदेनकृतं म्यात् यौगिकत्वे सार्पपतैलमितिकलायस्य भक्तशरी- यमितियद्विरोधातार्थ तलवत्प्रत्ययार्थ शासनमुपपन्नम् । तेन सार्षपतले मित्यस्य पदस्य तैले न च प्रत्ययान्तस्यकदेशम्तैलशब्दः सर्षपादि स्नेहेषु, एकदेशि लक्षणया :प्रयुज्यते उम्कं मन्यमाना च निष्टमाना विरेत्यन के शब्दोनिवकाश,लक्षण: ननु तिलभवतैल- मिति यत् साधितंतदेव वा गौणम् । तम्मान सर्वत्रतैले विधौ निषेधे च निलंभवः स्नेह- रतलपदन,पादेयः--तम्यापक्वम्यैव नियः। अमावस्यायां ने गच्छेत्तु प्राप्तकाल मिति- स्त्रियम् । तैलधन स्रोदाम शादीश्वत्येन्नतु ! एवम् कुइपूर्णेन्दु संक्रान्त्यां चतुर्दश्य- टमीषु च-इत्यत्रापि तैलपदमपक्वपरमिति पूर्ववचने ग्राममिति विशेषणात् तथा पत्रिशन्मतम् । मूर्यशुक्रादिवारेषु निपिद्धासु तिथिप्वथ। स्नान वा यदि या स्नान पक्यतैलन्न दुष्यति । साप्पंत्वामेऽपिन निषेधोनिषेधाविषयत्वादिति सर्व सुस्थमिति दिक् ॥इति ॥

·चत्रमासकृत्यानण्यः तिपद् ग्राह्या । अस्यां तैलाभ्यङ्गो बत्सराधिपपूजा निम्बपत्रभक्षणं त्सरफल श्रवणं प्रपादानादिकं कार्य्यम श्रस्यां ब्रह्मपूजापि कार्यो । प्रद्यारभ्य तिल कव्रतम्, आरोग्यवतम, विद्याव्रतम् । इयं श्वेत- कल्पादिः। अरुन्धतीव्रतारम्भः । ब्राह्म। तिस्रोध ताः परा: प्रोक्तास्तिथयः कुम्नन्दन | कार्ति- श्वयुजोर्मासोश्चत्रेमामि च भारत । इति । तैलाभ्यहागते-वत्सरादौ घसन्तादी बलिराज्यतथैव च । लाभ्यगमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यत इति (ज्योतिर्नियन्ध)। चत्मराधिपपूजेनि-यश्चैत्र शुक्ल प्रतिपदिने धारो नृपोहि सः। तस्य पूजा विधातव्या पताकातोरणादिभिः ॥ प्रनिगेहं ध्व- जाकर्म शवस्या बाह्मणतर्पणम् । निरीक्षणं च कर्तव्यं शकुनानां शुभेप्सुभिरिति । निम्बपनमिति-(भविष्य)-वैमामि महायाही पुण्या या प्रतिपत्परा । अस्यांचे निम्पपत्राणि प्राश्य संशृणुयात्तिथिम् ।। प्रपादानमिति-जय-अनीत फाल्गुने मासि प्राप्ने पैन- महोत्मय । पुण्येऽन्दि विम कधिने प्रपादानं समारभेत् । तिलकवतमिनि-ललाटपद निलकं फुर्याचन्दनपङ्कजम् । नमः प्रभृत्यनुदिनं निलकालतंमुग्वमित्यादि । श्रारोग्यन्नन- मिति-संघामरायमान तु पनदरपामुपोपितः। प्रातः प्रतिपदि. स्नात्या फुर्याव्रतमनन्यधीः । विद्यावतमिति-पयशुरुमधारभ्य मोपचामा जितेन्द्रियः। सदा प्रतिपदं प्राप्यगृतरत्नस्य पादय इत्यादि ॥ चमकरुणादिरिति-हमाठी-यय करपादयः पुण्याः कथयन्तं विषयः शुभाः। गमुश्राद्धप्रनेतृप्तिः पितृणामदयो भयेत् । गन. गुरल मनिपदि रयेसकापः पुराग्भयन । मस्यशुक्ल प्रपांदरपामु. বুয়ে.বলা বিসাস যা মূলিৰ মূৰি খাতি, गुरगुतिरप्यम् । विपति सानो गुरपिन भोगगनुभयन्म शो मेलापा- मारि सूर्यायः॥नि डरिधारः॥

·J श्रागमासिदकल्पद्रुम चैत्र शुक्लहितीया-अस्यामुमापूजा - शिवपूजाग्निपूजा च कार्या । सिंजारेति देशाचारे । बालेन्दुव्रतम् नेत्रव्रतञ्च । चैत्रशुक्लतृतीयान्दोलनतृतीया-एतह शेगनगौरेति प्रसिडा। अस्यामुमासहितमीश्वरं सम्पूज्यान्दालयेत् एतस्यां रामचन्द्र दाना समजायत । कल्पस्तु नारसिंहाख्यः कृष्णायां प्रतिपद्यभूत अथ कृष्ण त्रयोदश्यां गौरीकल्पोऽप्यकल्पयत् । वैशाखस्य द्विती यायां शुक्लायांनीललोहितः । चतुर्दश्यां तु शुक्लायां प्रवृत्ता गारुडाभिधः । समानस्तु द्वितीयायां कृष्णायामुपद्यत । महेश्वर श्चतुर्दश्यां कृष्णपक्ष समागमत् । ज्येष्ठशुक्लतृतीयायां, वामदेव- स्य सम्भवः । पौर्णमास्यांतु तस्यैव कौमः प्रववृते नृप। कृष्णपर्व तृतीयायामाग्नेयः समगच्छत। पञ्चदश्यांतु कृष्णायाः पितृकरप समागमत् । शुक्लां चतुर्थीमापाढे प्राप्य रथन्तरोऽभवत् । चतुः थ्यों तस्य कृष्णायां सोमकल्पः समापनत् । श्रावणे शुक्लपञ्चम्यां रावणः समवर्तत । तस्पैच कृष्णपञ्चम्यां मानयः प्रत्यपदात ! पष्ठों प्रोष्टपदे शुक्लां प्राप्य प्राणाभिधोऽभवत् । सितेतरायां पप्ठ्यां तु तस्य तत्पुम्पादयः । वृहत्कल्पस्तु ससम्यां शुक्लाया- माश्चिनस्य तु । कृष्णायामपि पैराजो विरराज महामनाः । इति त्रिंशदमी कल्पास्तिथयः परमेष्ठिनापारम्भतिथयस्तासु शुक्लाः पुण्यतमाः मताः । तासु श्राद्ध कृतं पुण्यमाकल्पस्थायि फरणत इति ।। नयरामनिर्णयस्तु शारदीपनवराग्रप्रकरणे लेग्विष्यामः ॥ प्रजनि-(भविष्योत्तर)-चैत्रशुक्ल दितीपायामुमाएजा शि. धार्षिभिः । शिवपूज्ञाग्निपूजा ग पर्नव्या मुनिसराम || नया (देवीपुराणे)-उमा शियं हमारां च दिनीपा प्रजातापि पमन्ननगद गरधापनाचितम् । प.लगाप्नोति विन्द्र गर्य: पालतममिनि पंगुषमाहितीण गावाप्प मुपानयः । दिनापमान पुयान सम्पवरना नाज। नेत्रमिनि-मंत्र गुना मिलीगापा मोरयामां जिनं. द्रपः । नामापी देवभिपी या पिरियादि।

·चैत्रमासकृत्यनिर्णयः [८] कोलोत्सवोऽपि कार्यः । एषा तृतीयामुहूर्तमात्रापि परा कार्या । चतुर्थीयुतीयां वैधृत्यादियोगेऽपि सैव कार्या द्वितीयायोगनिषेधस्य पलवस्यात् । अत्रारभ्यं सौभाग्यशयनवतम् कालोतरीक्तम् गौरी- बतञ्च । इयं मन्वादिः मन्यादयः शुक्लाः पौर्वाणिहकाः कृष्णाः श्रप- श्रान्दोलयेदिति--(देवीपुराणे)-तृतीयायां यजेद्द वीं शङ्करण समन्वितम् । अान्दोलवेत्ततो वत्स शिवोमातुष्टये मदा ॥ रामचन्द्र-इति-(रामान चन्द्रिकायाम्) मधो शुक्लतृती- यायां जानकीरमणंप्रभुम् । राजोपचारी सम्पूज्य मासमान्दोलये- स्कलो। इति ॥ परेति-मुहूर्तमानसत्वेऽपि दिने गौरीवतं पिये। शुद्धाधि- फायामप्येवं गणयोगप्रशंसनात् । तथा चापस्तम्बः । चतुर्थी संयुता या च सा तृतीया फलप्रदा । अवैधव्यकरस्त्रीणां पुत्र- मौभाग्यदायिनीति ।। ब्रह्मचर्ते-रम्भाख्यां वर्जपित्यातु तृतीयां दिजसत्तम । अन्येषु सर्वकार्येषु गणंयुक्ता प्रशस्यते । इति । योगनिपेयस्येनि-द्वितीया शेषसंयुक्तां या करोति विमो. हिता । सा चैधव्यमवामोति प्रवदन्ति मनीषिणः ।। सौभाग्येति-(मत्स्यपुराणे) वसन्तऋतुमासाद्य तृनौयाय जनपिये । सौभाग्याय सदास्त्रीभिः कार्य पुनसुखेप्सुभिरिति ।। गौरोवतमिति-गौरीव्रतमथो वक्ष्ये सर्वसौभाग्ययनम् । पत्र- शुलतृतीपापां गौरोन्नतं समाचरेत् । स्थण्डिले हस्तमाने तु कर्तव्यं गन्धमण्डलम् । फुङ्कुमेन्दुसुशीतेन वर्तुल परिवर्तपेत् । नम्रमध्ये पूजितव्या प्रतिमा हेम सम्भवा । मधुजा तदभावंतुपुराकेनापि निर्मिता । रक्तचन्दनजा पाय कर्तव्या मा प्रमाणतः । पत्ताथ- वापूज्यातनमासविधानतः । (पनवृत्तापश्चपिण्डमयीम्) मन्वादिरिति-अश्वयुक् गुप्तनवमी माग्री कार्तिकसिता । तृतीया प्रमासस्य सपा भाद्रपदस्प च । श्रावणे धाष्टमी कृप्या ·-- -1 thritam गया | MPETIET Tई ३५ अनुष्टानामानने यानि गिराहतं घर कारणम् । मजसी । शुकाम त्यन्ये । भाड. गुम्नाशीयर । इयं च मन्याममागिनीया | कालमा मिनस्यात् । - । पोप अकादशी या दशमी माघमामय मप्तमी भायगो पाप्यमायारा पम्पदशी मया। प्राषाढी कार्तिकी मागीय सिमा न्याय मोक्ता मुनिभिः पूर्व- दर्शिभिरिनिाममायास्याष्टमी व्यतिरिक्तादादशानियया शुरला अनेकधा मया पदोगारणस्य गुरलपनमम्चन्यार्थत्वात उपक्रमो: पसंहारयोश्च शुक्लकीर्तनात ।। अमायारामयोग्यत्यात अष्टम्यां कृष्णेभ्यभिधामात् न शुक्लान्ययः । इतरास्तु शुक्ला एवं ग्राह्याः! कार्तिकीफाल्गुनीस्यत्र सितापञ्चदशीति. नं पदयस्पानुपङ्गः। पूर्वस्थितञ्च पूर्णिमापदमेवानुपज्यते । एवं घहूनाम् शुक्लात्वात् सन्दिग्धतिथिंप्यपि शुक्लात्यप्रदणमिति । पौर्वाहिका इति-(पान)-पूर्वागहे तु सदा प्राधाः शुक्ला मनुयुगादयः । देवे'कर्मणि पिये च कृष्णे यापरारिहकाः । 'अपराण्हव्यापिनीति-कालादर्शविपराहव्यापित्वं मन्या- दिपूक्तमिति तस्वयुक्तमिति (कमलाकरः) स्नानादावुत्तरति वचनादपराण्हव्यापिनी ग्राह्य ति रत्नाकर नित्यत्वादिति-अमायुगमनक्रान्ति व्यतीपात महालयाः । 'अन्वष्टक्यं च पूर्वद्युः पण्णवत्यः प्रकीर्तिताः। P: पिण्डरहितमिति-(पुलस्त्या) 'अयनदितये श्राद्ध विपद् द्वितये तथा । युगादिपु च सर्वासु पिंडनिर्वापणाहते। अन्यत्र- विधुवायन संमान्ति मन्वादिषु युगादिपु । "विहाय विण्डनिवार्ष मूर्व श्राद्ध ममाघरेदिति। F! ---- शुद्धेऽपीति-प्रतिमासे मृतांहे चा प्राद्ध यस्मसिंसिर ।

·'पत्रमासकृत्यनिर्णयः [८९ । चैत्रशुक्लचतुर्थी (लड्डु कचतुर्थी) सा च तृतीयायुता ग्राह्या । 'अस्यां लड्डु कादिभिर्गणेशमर्चयित्वा सर्वान्कामान्प्राप्नुयोत । अस्यां पाश्रमवतं चतुर्मुर्तिव्रतञ्च । चत्रशुक्लपञ्चमी (श्रीपञ्चमी)-अस्यां श्रीपूजनार्य्यम् । मन्यादौ च युगादो घ तन्मासोरुभयोरपि । इति (मदनरस्ने) 'फलभूयस्त्वं (मात्स्य) कृतं श्राद्धं विधानेन मन्यादिपु युगादिपु । ' हायनानां द्विसाहस्रं पितृणाम् तृप्तिदं भवेदिति । मत्स्यजयन्तीति-(पुराणसमुच्चये)-मत्स्योऽभूतमुग्दिने मधु- मिते कूम्ों विधी मोघ वाराहो गिरिजासुते नभसि यद् भूते सिंते माधव | सिंहो भाद्रपदे सिते हरितिथौ श्रीवामनो माधवे रामो गौरितियावतः परमभूद्रामो नवम्यां मधोः। कृप्योऽष्टम्यां नभसि सितपरे चाश्चिने यद्दशम्याम् बुद्धः कल्की नभसि सम- भूच्छुक्लपष्टयां क्रमेण । चैत्रशुक्लपञ्चमीति--चैत्रस्य शुक्ल. पञ्चम्पाम् भगवान्मीनरूपधृगित्यादि । अपरे इति (कोकणाः) श्रापादे शुक्लपक्षे तु एकादश्याम् महातिथौ । जयन्ती मस्त्पनाम्नी- ति तस्पाम् कार्यमुपोषणम् । अत्र निर्णये कल्पभेदेन व्यवस्था। तृतीयायुतेति-(ब्रह्मवैवर्त)-चतुर्थीसहिता या तुसा तृतीया फलप्रदा। चतुर्थी , तृतीयायाम् महापुण्यफलपदा । कर्तव्या 'नतिभिर्वत्स गणनाथ सुतोपिणी । (गणनायं सुतराम् तोप- यतीति गणनाथचतुर्थी) लडु कादिभिरिति-(देवीपुराणे)-गणेशे कारयेत्पूजाम् लड्डु कादिभिरादरात्. । चतुर्थ्यां विनाशाय सर्वकामसमृद्धये । इति । श्राश्रमव्रतमिति-चैत्रस्पामले पक्षे तु सोपवासी जितेन्द्रियः । चतुभ्यां वासुदेवस्य कृत्या सम्पूजनं 'शुभमित्यादि । चतुर्मुर्तिवतमिति चनशुक्लचतुर्यान्तु सोप- वासस्तु पूजयेत् । देवेशं चतुरात्मानं वित्तशतया नराधिपः । "इत्यादि। श्रीपूजनमिति-(मत्स्यपुराणे)-शुक्लायामय पञ्चम्याम् ·राधा यफागीवतम् चन्द्रपूजनम् । प्रजा पेप्रेमामि शुभानना | श्रीवात्मलोकान्मानुष्यं सन चन्द्रमसोनरः आयुश्च विपुलां लक्ष्मी सर्वेश्वर्य च सनात्रोफाऱ्या विचारणा ।नागान्निति(देवीपुराणे)- प्रक्रम- पञ्चम्याम् पूजयेन्नागाननन्ताद्यान्महोरगान्। स्कन्दमपन्नीनि--(प्राणाराण)-जातः . स्कन्दृय: पठचान रिलागम् नामनि। मनापगडभिपिराध दयाना-प्राणा .: यायाम कृष्णायाम् फाल्गुनस्य च.न:पश्चमी...चैत्रमासस्य बता दसस्यानपकारकाः। अन्या अमावस्या.शाख । । मार्गशीनयमीता गुफ्लाः इति (हेमादिः) चंद्रशुक्लप यम् इति। कृमारतमिनि-(मदनररने-पनगुगलासमा पगामिन सीरवृतवेद्य दद्यात । एषा चतुर्थीयुता का अनापि मन्यादिवनिर्णयः। चैत्रशुक्लपष्ठी (स्कन्दजयन्ती) : कुमारव्रतम् । इत्यादि । हयपञ्चमीति-(पद्मपुराणे) रिहा.मनोजयः । उच्चैः श्रवाः पूजनीयः "चन्द्रपूजनमिति-(विष्णुधर्मोत्तर) पञ्चम्याम् पश्चम्याम् पृथिवीं देवीं तथा संपूजयेन्नरः- 71 नैवेद्यं देयं सर्यसुखावहम् । इति । ब्रह्मणो यादिनादर्घाक् कल्पस्यादिः प्रकीर्तिता। ":", स्या तथा परा ! शुक्ला प्रयोदशी मापे कार्तिकस्य तु नवमी मार्गशीर्षस्य मप्तैताः: संस्मराम्यहम् ;- ने पत्रमी त्रामापास्येति कृष्णा.माधत्रयोदशी चतुर्थीयुते ० प्रायोनिरस्नाकरः। प्रतामधुनोगनं । उपांग विधिना पाठयां विशेषारपण्णुः पदिति।

·चैत्रमामकृत्यनिर्णयः [ ९१ ] चैत्रशुक्लसप्तमी-अस्यां दमनकादिभिः सूर्यपूजा कार्या । अस्या- मेवानोदनसप्तमीव्रतम् ! नामसप्तमीव्रतम् । सूर्य्यवतम् । चैत्रशुक्लाष्टम्यां भवान्युत्पत्तिः । अष्टमी नवमीयुता ग्राया। अत्र दिने भवानीयात्रा । अस्यामेव पुनर्वसुयुतावामष्टावशोक कलिका प्राश्या: अस्यां ब्रह्मपुत्रस्नानेन ब्रह्मपदप्राप्तिः । अत्राप्या- श्विनशुक्लाष्टम्यामिव देव्या महापूजा का- । एतद्देशेदधिमथी- पूजा । - - .. दननकादिभिरिति-(देवीपुराणे)-भास्करस्यतु ससम्यापूजा दमनकादिभिः । कृत्यामामोति भोगादौन्विगतारिर्महायशाः । इति । भनोदनससमीति शुरूपदे तु चैत्रस्येत्यादि । नामसस- मीति-(भविष्यपुराणे ) वैवात्मभृति कर्तव्या सर्वदा नाम सप्तमी । मूर्यवतमिति ।चैत्रशुक्लपक्षे तु सम्यक पष्ठयामुपोपितः । ससम्यामचनं कुयोद्देवदेवस्य गोपतेः । इति । नवमीयुतेति- (माधय:)-पक्षद्धयेऽप्युत्तरीय शियशक्ति महोत्सये। (ब्रह्मवैवर्ते)- अष्टमी नयमी युक्ता नवमी पाष्टमीयुतां । इति । भवानी यात्रे- ति--(काशीखण्डे)-भवानीयस्तु परयेत शुक्लाष्टम्यां मघौ नरः । न जातु शोकं लभते मदानन्दमयोभवत् । प्रारया इति-(लिङ्ग- .पुरा)-अशोक कलिकाधाष्टो पे चिन्ति पुनर्वसौ। पंने भामि सिताप्टम्यां न ते शोकमवाप्नुयुरिति । ब्रह्मपुत्रस्नाननेनि-(कालि. फापुराणे)-चैनमामि सिताप्टम्यां पोनरी नियतेन्द्रियः। स्नोया- लोहिय तोयपु स याति ग्रहाः पदम् ।। (लोहिस्पायमपुत्रः) महापूजेति--(मार्कण्डेय पुराणे)-शरस्काले महापूजा क्रियते या बयार्षिकी। तस्यां ममतन्माहात्म्य श्रृंस्यां भक्तिममन्वितः । या पयार्षिकोत्पन्नमवस्मरस्यादी प्रगुप्त प्रतियु पंचाम्पाष्टमी- पर्यन्तं पिपमाणापूजाभिधीयते । मन शरमन्नयोस्तुल्य एय . ....दुर्गास्मयः कारपः।

·sitter नमा हयावीमन्नागनम । पूवीजनम् । नापान मा भोग्नवेच पचाना यत युना कार्या । इयं करपात प्रमापि मनादिनिणयः। गंगशुक्लपटी (स्कन्यजयन्ती)। प्रशुक्ल षष्ठयामाग युमाग्नतम् । मामि गुभानना | श्रीयालोमामानुष्यं मप्राप्ता कंशयाज्ञः इत्यादि । हयपगमीति-(पद्मपुराणे) अश्वरामृतावातो या : रहा मनोजयः । उच्चश्रयाः पूजनीयः पञ्चम्याम् चैत्र शुक्ल "चन्द्रपूजन मिशि-(विष्णुधर्मोत्तर) पञ्चम्याम् पूजनं कृत्वा । चन्द्रममोनरः । मायुश्च विपुला :लदमी सबै चर्य घ,-पिन्दति पश्चम्याम् पृथिवी देवीं तथा संपूजयेन्नरः । तामेवामोत्ययटन नान कार्या विचारणा | नागाग्निति(देवीपुराणे), चैत्रमामतिर्ता "प्रफमे- पञ्चम्याम् पूजयनागाननन्ताद्यान्महोरगान । क्षीरसर्पिर नैवेद्य देयं मर्यसुखावहम् । इति । चतुर्थीयुतेति (स्कन्दपुराणे) "ब्रह्मणो या दिनादर्वाक् कल्पस्यादिः प्रकीर्तिता ! वैशाखस्य तृत यायाम् कृष्णायाम्फाल्गुनस्य च । पञ्चमी चैत्रमासस्य तवा न्या तथा परा | शुक्ला त्रयोदशी.माधे कार्तिकस्य तु सप्तमी नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैता:: संस्मराम्यहम् -- कल्पानामादयं योता दत्तस्याक्षयकारका अन्याः अमावस्या- वैशाखे तृतीया चैत्रे पञ्चमी चैत्रामावास्येति कृष्णा, माघत्रयोदशी कार्तिकसप्तमी मार्गशीर्प नवमी ह्यता शुक्लाः इति (हेमाद्रिः) चैत्रशुक्लपञ्चमी ग्राह्य निरस्नाकरः।::: स्कन्दजयन्तीति-(ब्रह्मपुराणे)-जाता स्कन्दश-पाटयान्तु शुक्लायाम् चैत्रनामनि । मेनापत्येऽभिषिक्तव देवानां-ब्रमणा -स्वयम् । इति । कुमारव्रतमिति (मदनरस्ने चैनशुक्लात्समा- रभ्य मतार्थमधुनोच्यते । उपोप्य विधिना पष्ठयां विशेषात्पण्मु. ग्वं यजेदिति | ---।

·चैत्रमामकृत्यनिर्णयः - . चैत्रशुक्लसप्तमी-अस्यां दमनकादिभिः सूर्यपूजा कार्या । अस्या- मेवानोदनसप्तमीव्रतम् । नामसप्तमीव्रतम् । सूर्यव्रतम । चैत्रशुक्लाष्टम्यां भवान्युत्पत्तिः । अष्टमी नवमीयुता ग्राद्या । पत्र दिने भवानीयात्रा । अस्यामेव पुनर्वसुयुतावामष्टावशोक लेकाः प्राश्योः अस्यां ब्रह्मपुत्रस्नानेन ब्रह्मपदप्राप्तिः । अत्राप्या- नशुक्लाएम्यामिव देव्या महापूजा कार्या । एतद्देशेदधिमथी- ना। दननकादिभिरिति- (देवीपुराणे)-भास्करस्यतु सप्तम्यांपूजा निकादिभिः । कृत्वापामोति भोगादीन्विगतारिर्महायशाः । ते । भनोदनसप्तमीति-शुक्लपक्षे तु चैत्रस्येत्यादि । नामसस- ति--(भविष्यत्पुराणे)-चैत्रात्प्रभृति कर्तव्या सर्वदा नाम समी। मूर्यव्रतमिति चित्रशुतपते तु सम्यक् पाठ यामुपोपितः । सम्पामर्चनं कुर्याद्देवदेवस्य गोपतेः । इति । नवमीयुतेति-- गधवः)-पक्षद्वयेऽप्युत्तरष शिवशक्ति महोत्सथे। (ब्रह्मवैवर्ते)- हमी नयी युक्ता नवमी चाष्टमीयुता । इति । भवानी यात्रे- 1-(काशीखण्डे)-भवानीयस्तु पश्येत शुक्लाप्टम्यां मधौ नरः । जातुं शोकं लभते मदानन्दमयोभवत् । पारया इति- (लिङ्ग- राणे)-अशोक कलिकाश्चाष्टौ ये पिवन्ति पुनर्वसौ । चन्ने मासि तताप्टम्यां न ते शोकमवाप्नुयुरिति । ब्रह्मपुधस्नाननेनि-(कालि- पुराणे)-चैत्रमामि सिताप्टम्यां योनरो निपतेन्द्रियः । स्नाया- लोहित्य तोयेषु स.याति ब्रह्मणः पदम् ॥ (लोहित्यामापुत्रः) हापूजेति-(मार्कण्डेय पुराणे)-शरस्काले महापूजा क्रियते या धार्षिकी। तस्यां ममैतन्माहात्म्यं भुस्या भक्तिसमन्वितः । या । वार्षिकोत्पनेनसंवत्सरस्यादौ चैप्रशुक्ल प्रतिा पैकम्योष्टमी- र्यन्तं फियमाणापूजाभिधीयते । अतश्च शरदमन्तयोस्तुल्य एव गर्गोत्सवः कार्य। ---- ·[ २] आगङ्गासिंहकल्पद्रुम चैत्रशुक्ल नवमी रामनवमी-नवमी द्विधा-शुद्धा विडाच । शुद्धापि समान्यूनाधिका येति विधा । नक्षत्रसंयोगवियोगाभ्यो तु षड्विधा । एवं द्वादशधा । इयं तिथिद्वैधे या मध्यान्हव्यापिनी सेव ग्राह्या । दिनहये मध्यान्हव्यापित्वे मध्यान्हव्याप्त्यभावे वा या पुन- वसुयुता सैव ग्राह्या । यदा उभयंत्र पुनर्वसुयोगः एकत्रमध्यान्हे- रनमध्यान्हं विहाय तदा मध्यान्पुनर्वसुयुता" ग्राह्या जन्मकाले योगस्य-लाभात् । यदा परदिने मध्यान्हे नवमीपुनर्वसुयोगः यदा वा दिनहयेऽपि पुनर्वस्वभावः तदात्तरैव ग्राह्या । यदि तु दशम्या हासंवशेन पारणादिने स्माानामेकादशीव्रतप्राप्तिस्तदा स्मातेरष्टमी. विडोपोप्या । वैष्णवर्मुहर्तत्रययुता परैयोपोप्या । शुद्धाया नाम्या अलाभमुहूर्तत्रयन्यूनत्वे या सर्वेष्टमी बिईयोपोया । इयं 'मल- " मासेनोपोप्या । अस्यां नवम्या. मातृकाव्रतम् भद्रकालीपूजनन । प्रमासे नयम्यां तु जातो रामः स्वयं हरिः पुनर्यस्टच मंगुता :मां तिथि: मर्वकामदा । (रामार्गन चन्द्रिकायाम्) उपस्ये ग्रहपश्चर्य सुरगरी सेन्दो नशम्यां नियी लग्ने कर्फटके : : पुनर्षमुपुले मेपंगने पणि । निर्दग्धु मकलाः पलारागमिधोमध्या 'दगोगांरगयि नमभूतपूर्व विमयं गम्किभिदक महः। 'नयमी नियनि-शुदापिति भेदन नयी गा विधारगृता । गमागू.. माधिकानि गुदापि नवमोनिया । पुन सत्रगांगयिभागागा मुपदविया । ममादिगदभेदादिभेदविवापि पयिया । पयं मादापाभिया नवमीमा निगः | मंगानागारिनीति. गुात्र नवपी पुनवंगुयुतादि । मंगमगाहपगंगन मा. नमा मन नि। पुनर्वगुनि-(भगम्पमहिनापाम) पुनराधमांग पियदि हरयन । शुद नयाणा या गडामा रिमि। तानि-लागिदांगा ·संप्रमामकृत्यनियः [९३] चैत्रशुलदशमी-देवीपुराणे चैत्रमासतिथिकृत्यप्रक्रमेदशम्यां यमपूजनम् । चैत्रशुक्लकादशी-अस्यां स्त्रीभिः रुक्मिणीपूजा कार्या नवमी शब्दसंग्रहात् । तस्मात्सर्यात्मना सर्वे कर्तव्यं नवमी व्रत- म् । विवक्षयुतायतं तत्र कथं भवेत् । विद्धानिपेधश्रवणान- चमी चेति वाक्यतः। नवमी चाष्टमी विद्वात्याज्या विष्णुपरायणैः उपोपणं, नवम्यां तु दराभ्यांचैव पारणम् ! विद्धोपाध्येति-दश- म्यादिषु धृद्धिश्चेनिदात्याज्यैव वैष्णवः। तदन्येषां च सर्वेषां जतं तत्रैव निश्चितम् । दशम्यां पारणायाश्च निश्चयानवमीक्ष्ये। विद्धोपि नवमी ग्राधा चैष्णवरप्यसंशयम्-इति (हरिविलासे)। नक्षनरहितापि मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्यति माधया वीरमर्वस्ये- चैत्र शुद्धातु नवमी पुनर्वसुयुता यदि । सैव मध्यान्हयोगेन महा- पुण्यतमा' मना । योर्मध्यान्हयुक्ता चेन्नोपोप्या पूर्व मंयुता। परविदैव कर्तव्या मध्यान्हव्यापिनी यदि । ने कार्यति-- (माधवीये)-सुजप्तमप्यजप्तं स्यानोपवासः कृतीभवत् । न कुर्या न्मल मासे तु महादानव्रनानि च । ननु रामनवमी व्रतस्य नित्य- स्वादेकादशावन्मलमासेऽपि कर्तव्यना स्यादिति' घेदन नमः । नैकादश्युपवासस्य व्रतत्वेन प्राप्तिः। किन्तु एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोगभयोरपि इत्यादि निपेधस्य वैष्णयमलमामेऽपि पालनी- यत्वात् ।। इति रामनवमीनिर्णयः ॥ (मातृकावतमिति) चैत्र शुक्लनयम्योतु मातृव्रतमाचरेदित्यादि । (भद्रकालोति) चैत्र नयम्यां शुक्लायां भद्रकालीमहायला । यांगिनीनां तुसर्यासामा- धिपत्यभिपेचिता। तस्मात्पूजयेत्तत्र मोपवासो जितेन्द्रियः विचित्रैर्यलिभिर्भक्त्या सर्वासु नवमीपुति। यमपूजनमिति-धमराज दशम्यां तु पूजयित्वा सुगन्धकः । विगतारिनिरातङ्क इयान्तं परम्पदम् । इति । रुक्मिणीपूजेति--एकादश्यां ततः. स्त्रीभिर्देवीपूज्या - ·Mriti . "... भगवानगी मायामात्मरमान्दाननी प्रस्तहारमा दमनालापा-शिवमलादिभिस्तु ग दत्या कायम । मायामय मदनदादशीयतम । भाडादशीव- प्रशुक्लप्रयोदशी-पस्यामनवतम् । सान पूर्वा मन नव्यापिनी । उगदिन मध्यान्हयापित्वं तदन्यापित्यं च पूर्वा गरिमणी! पुष्पालारपूपामपसमापन पास्तुरजेति वापरा पास्तुरण परणानां पगंधारका भारुपैरव यः पूपरङ्गः सुगिनितरिति । भान्दोलनीय इनि-ग्रमामा गमापामेकादरपां तु पप्पैः । भान्दोलनीपादेययः सक्षमी महोत्सरिति। दमनात्सय इनि:-दादरयां चैत्रमासस्य शुफ्लापां दमन स्मयः पौधायनादिभिः प्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरमिति (पानं फर्जीवत मघौदोला प्रापणे सन्तुपूजनम् । चैो. घ.दमनारापन कुर्याणा, बजत्यधः। पतुर्दरपामिति- स्वस्वदेवप्रतिष्ठायां मन संग्रहणे,तथा। पवित्र दमनारोपे माया तत्तत्तिथियुधः । (निययं ज्योतिः प्रकारो)- चतुर्थी गणनाथस्य दुर्गापा नवमी तथा विष्णोस्तु, नवमी पुण्या तथैव बादशी शुभा । त्रयोदशीश्वरस्यैय अंधारण्य निवासिनः भैरवस्यैकवीराया ज्ञेया भूताफलप्रदा, पूर्णिमासर्वदेवानां अष्टादमनकार्पणे इतिः-मदनेति चैत्रे मासि सितेपचे बादश्यां नियतव्रत इतिः। भत शादशीति--पसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी, या भवेच्छुभा। तस्यामुपोष्य विधियरस श्रीकं हरिमर्चयेदिति । अनवतमिति (हेमादी) चौत्रोत्सव सकललोकमनोनिवा- में काम 'योदशदिने च सन्तयुरुम् । पन्या सहायपुरुष अवरोऽथयोपिरसौभाग्यरूपसुतसीपयुतः सदास्पात् । मध्या नहव्यापिनीति मध्यान्हें पूजोद्भक्त या भक्ष्यगन्धः गम्वररि- ·क्षेत्रमामकृत्यनिर्णयः [९५ . .. चैत्रशुक्ल चतुर्दशी-सा च पूर्वा:ग्राह्या... रानिध्यापिनी- ग्राह्ये ति माधवः । सत्रिव्यापिनीत्येतत्पूर्वविदा परमिति मयूखे । पूर्वदिन साय त्रिमुहूर्ताभावे परेति (कमलाकरः') । यस्यामेव चतुर्दश्याम कर्पग्कुङ्कमागुरुचन्दनादिभिर्दमनकेन च शिवपूजा कार्या । लिङ्गपुराणे कश्चिद्विशेषोऽप्युक्तः । "चैत्रशुक्लपूर्णिमा-त्रिमुहूर्तसत्वे परा । रत्रिमन्दयुत चैन्यां स्नानदानादिभिरश्वमेधज पलम् । अस्या सर्वदेवानां दमनकेन पूजा.। निकुम्भपूजा । एषा हनुमज्जयन्तीति लोके प्रसिद्धा । कार्तिककृष्ण चतुर्दशीति उत्सवमिन्धुकारः अत्रापि : कल्पभेदेन व्यवस्था। माससंज्ञक अज्ञे गुरुचन्द्रयोगश्चेत्पूर्णिमायां तदा सा महत्पूर्विका । एषैव य ननपूर्णिमा । स्यादिवचने मध्यान्हस्य पूजाकालत्याभिधानात् । पूर्वेति-शुक्ला प्रयोदशीपूर्वा परा कृष्णा प्रयोदशी । अलाभे सापि पूर्वव पूर्वानङ्ग प्रयोदशी । मघौ शुक्लत्रयोदश्यां मदनं चन्दनात्मकम् । कृत्वा सम्पूज्य यत्नेन धीजयेद् व्यजनेनचेति । पूर्वाग्राह्य ति- (स्कन्दपुराणे) चतुर्दशी तु कर्तव्या त्रयोदश्या युनाविभो । मम भक्तमहावाही भवेद्या चापराहिको । रात्रिव्यापिनीति-बोधा- पंना)-मघोः श्रावणमासस्य • शुक्ला या तु चतुर्दशी सा रात्रिपापिनीमाधानान्पा शुक्लाफदापनेति । शिवपूजेति- (देवीपुराणे) चतुर्दश्यां तु कर्तव्या 'करागुम्वन्दुनरिस्यादि । अन्यत्रापि-मधुमासे तु संप्राप्ते शुक्लपचे चतुर्दशी । प्रोक्ता दमनपूजेनि सिद्धिदा तु महोत्सवे इति । परेति, भूतविदान कर्तव्या दर्शपूर्णा कदाचन । घर्जयित्वामुनिष्ठ माविनीपतमुत्त- ममिति। भश्वमेधजफलमिति-मन्देवा गुरौ पापियारेवतेषु पैत्रिका तमाश्वमेधजं पुण्यं स्नाननादादिभिर्लभेत् । सर्वदेवा- ·नामिति--संवत्सरकृमायाः साफल्यापाखिलान्सुरान् । दमन- मार्चपैच्चैश्यां विशेषेणसदाशिवम् । निकुम्भपूजेति-(मादित्य पुराणे)-उपोष्यच चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां हरियजेत् ।चैत्रेमासिनि फुम्भश्चपिशाच सहिसावली । इत्यादि । एपेनि- देवज्ञयिनोद) (हनुमदुपासनाकारः)-नवमासिगतं पुत्रं सुपुर्व मांजनी शुभम् । चैत्रेमासिसितपक्षे पौर्णमास्यां कुजेऽहनि । इति । कृष्णचतुर्दशी- ति-(उत्सवसिन्धौ)-उर्जस्य घासितपचे स्वात्यां भौमेकपीश्वरः। मेपलग्नेऽजनीगर्भाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । तथा (वायुपुराणे) अश्विनस्यासितेपचे-स्वात्यां भौमे च मारुतिः । मेपलग्नेऽननी- गर्भात स्वयं जातोहरः शिवः । इति शुक्लादि मासगणनया कार्तिक कृष्णपक्षः तुलार्क मेपलग्ने सायङ्काले जन्मोत्सवः । (व्रतरत्नाकरे) पाश्चिनस्यासितेपः भूतायां च महानिशि। भीम वारेऽजनीदेवी हनुमन्तमजीजनत् । अवापिकल्पभेदेन व्यवस्था। महत्पूर्यिकेति-भारत-माससंज्ञे यदाऋचेचन्द्रः सम्पूर्ण मण्डलः। गुरुणायातिसयोगं सातिधिमहतीस्मृता इति । महत्पूर्विकाविचार माससंज्ञ ऋई चिनाविशाग्याज्यवादयः तेषु नक्षत्रेषु सम्पूर्णमण्डभन्दः पर्णिमायां भवति तेन तस्यान्सियों योकरिमन्नक्षत्रे मासममानमंशकं गुरुचन्द्रयोगी भयनि नहा महाग्री महाशाखीत्यादि भयन्तीत्यर्थः । मया महिनीया रयते दिविपन्द्रयहरपी। माससंशंतु नक्षत्र सा तिथिमहती स्मृता । भारतवन सम्पूर्ण- मगरलोपासनान् पौर्णमाग्यवानापि प्रत्यंतच्या प्रितपय ज्योतिःशाम्नं महिमो...::: महसम्मृता । महितगदर्शनमात्रापग्थियोरेय भवनि मैकगशिमात्रायस्थाने । मन-- एकगशिगनीम्यानां या गुरुनिशारी । पौर्णमामातुं महनी मयंगनिधिः। एनसत्रावधिनिपा'मायन्यात् । नयां (प्रमागपुग)-गौर्णमामीम्पनी. पानो गक्षता. परम्पाम् । यस्मिनहास मगौम्याता तो मानव (ती परमगुरुममा यदायरी. निer:) नवम्बर मानि चन्द्रमा का प (वापायनियर र पनि मायामानामन्य नियः स्म । ऋठप माम- Titaniमाममनीवनयांधान तिथि: प पौर्णमामा REATERIATr'शाला गनि विगंगा प्रतिमा नागाभायानन " Tri:मारिनु मनापापन मनोनिमावार्थ: नवापी मेरमहलम। गुरुचन्द्रमामाय मायिनी मनी युम । मोगणान्नु Prewafiriyaनुपाना । मामालपादित वा मग्मयात् । (Ext ·चैत्रमासकृत्य निर्णयः ..[ ९७ 1 ज्येष्ठयान्तु विशेषः) । एन्द्रे गुरुः शंशी चैव प्राजापत्य र विस्तथा । पूर्णिमा ज्येष्टमासस्य महाज्यष्टो प्रकीर्तिता । ऐन्द्र-ज्यवानक्षत्रं प्राजापत्यं रोहिणी एवं लक्षणं प्रकीर्तिता। प्रकर्षणवती कथिता · फलभूयरत्वात् । महत्वन्तु साधारणलक्षणादेव यत्तु पठति (बृहस्पतिः) पौर्णमास्यों सितपक्षे ज्येप्ठेमामि गुरोर्दिने । वृपादित्य शशीचन्द्रे महा- ज्येष्टी प्रकीर्तिता- (अवापि गुरुवारपाढित्याभ्यां फलभूयस्त्वम् ) । पादित्यव्याकरोति, प्राजापत्येऽथ सौम्य के ऐन्द्र जीवनिशाकरी पूर्णिमा गुरुवारण-महाज्येष्ठी प्रकीर्तिता! ऐन्द्रे, शशी सुराचार्यश्चन्द्र धातरिवा, रविः। पूर्णिमा श्रेष्ठमासस्य महाज्येष्टी' प्रकीर्तिता । (सौम्य चन्द्रंपदाभ्यां मृगशिरोभएयने) धातातुरोहिणीचन्द्र घातरि वा रविरित्थमवक्लूप्तिदर्शन वृषादित्यमात्रफलभूयस्व प्रयोजक मृते । महत्वन्तु ज्यष्ठानक्षत्रे गुरुचन्द्रयोरवस्थानमात्रणेच प्राजापत्ये रवि- स्तथेति च ततोऽपिफलातिरेकार्थ । अन्यथा महाज्यध्या बहुतरं लक्षणस्यात् । यदधि- पठन्ति- वृश्चिकस्थो यदा लीवो वृपस्थश्चया रविः। पूर्णिमागुरुवारण महाज्येही प्रकीर्तिता । (इणिमासन्दुशाग्थेतितृतीयपर्द वचनान्तर) तच वृश्चिकपदै ज्येष्ठापरं सर्पकवाक्यत्वात् वृषपदफलभूयस्त्वार्थ-यथा मासाख्याचन्द्रगुरू तत्पञ्चदशके रविः पूर्णिमाज्येष्ठमासस्य महच्छब्दाविनातिथिः मासाख्यसेंचन्द्र गुरुतत्पश्चदशक रविः । पूर्णिमा गुरुवारण महाज्येष्ठी प्रकीर्तिताः। अत्र तत्पञ्चदशक रविरिति , विवक्षायां- ज्यशानक्षत्राचतुर्दशत्वात् रौहिण्यास्तत्रादित्य न स्यात् । न च तत फलभूयस्त्यार्थम् रोहिण्यामपि फलभूयन्त्यात् । अत्र चतुर्दशे प्यादित्येवा भवति तदा पश्चदशकम- विशेषणम् । ततः पञ्चदशकपर्यन्ते रयो न पोडशके आयामपीत्यर्थः । तथा. ऐन्द्रे शशी सुराचाय्यों पे अग्नेऽथवा रवौ। पूर्णिमा गुरुवारेण महाज्येष्ठी प्रकीर्तिता । अग्नमिथुनतेनाम्थेऽपि.रवी प्रसक्तिः। तन्निराकरणार्थ पञ्चदशकपर्यन्तं भवति न.पोदशक इति तात्पर्य्यम् ज्येष्ठात: आर्द्रायाः, पोडशकत्वात् । ननु चतुर्दशकत्व रौहिणीनक्षत्रस्यापि निवृत्तिः तस्य विधानात । यानि तु पचनानि .ऐन्द्रे मेत्र ‘यदा. जीवस्तरपञ्चदशक रविः पूर्णिमा शक चन्द्रेण महाध्यष्टोतिथिन्तदा। प्राजापत्येऽथ. सौम्य के ऐन्द्रे शशीगुरुस्तथा मैत्रे वा पूर्णिमायुक्का महाज्येष्ठो प्रकौतिता । वृश्चि- कस्यो यदा जीवोनक्षत्र द्वितये भवेत् ऐन्द्रे शशी महान्येशी वृषे युग्मेधचा रवी । ऐन्द्रे मैत्रे च गुरौ यदि महाज्येष्ठीयान् तदा तत्पञ्चदशक विशेषणानुराधाग्थे जीवरोहिण्या- मंत्र ग्यौ त मृगशिरसि ज्येष्ठायाञ्च गुरौ..मृगशिरस्येव रवी न रोहिण्यामितिम्यात एतथ: प्राजापत्ये रविस्तथेति । सर्वसम्मतबराहयथनं विरुद्धम् । तस्मात्तत्पश्चदशके रविरित्यनेनैवाकुलितत्वान् . मूलस्यचानुपलम्भात . द्वादशभिर्वचनैः, ऐन्द्रस्थाश्वगुगै महाज्यटीप्रतिपादनात् महामेष्टीलक्षणस्य च भेदापत्तः तस्य चान्यायत्वानिवन्वृभिः श्चालिखितत्वात पौर्णमास्यन्तरेषु च मासमंज्ञकनक्षत्रएव गुरुचन्द्रकयोमलकन महत्व दर्शनादत्रापि तथात्वम्यैव युक्तत्वादित्यनाकराणि । यदि पुनः मैत्रवचनान्याकरम्या न्येव तदा नास्ति वचनम्यातभार इति न्यायात् सर्व पूर्वोक्तं दृपणमदूपणमेव किन्तु गुरुवारस्तदा न योग्यः यधापरं वचनम् -मैपपृष्ठे यदा सौरिः सिंहे च गुरुचन्द्रमाः । भास्कर भवणामध्ये महामाघीति सा स्मृता । श्रवणामध्ये हि भागकरोमकरे भवति- ·वैशाखकृत्यनिर्णयः मेपसंक्रमणे वैशाखस्नानम् । चैत्रशुक्लकादशीमारभ्य पौर्ण- मासीमारभ्य वा स्नानम् । व्यह वा स्नायोत् । (प्रयोदश्यां चतु स्नानमिति-(पान) तुलामकरमेपेषु प्रातः स्नानं विधीयते। विष्यं नामचर्य च महापातकनाशनम् ॥ एकादशीमारभ्येति-- पान) मधुमासस्य शुक्लायामेकादश्यामुपोपितः । पञ्चदरयाम् बा भो पीर मेपसंक्रमणे तु वा ॥ प्रपादानमिति-(स्कान्दे)-प्र- कार्या च वैशाखे देवे देया गलन्तिका । (गलन्तिका सन्ततप- द्विारमुदकपात्रम् (भापायामभिषेकपात्रम् ) उपानदयजनपत्रः इक्ष्मयासांसि चन्दनमिति ॥ गन्धादिदानमिति-(वायुपुराणे). न्धमाल्यानि च तथा वैशाखे सुरभीणि च । देयानि दिजमु. न्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये ॥ कुम्भदानमिति-ददाति योहि मेपादी च मकरस्थादित्ये पौर्णमाग्यां सिंहे चन्द्रः सम्भवति-कुम्भस्थादित्य तत्सम्भयः वापि भास्करे श्रवणामध्यइनि विरोधात् नम्मात् पौर्णमासी व्यतिरिक्ततिध्यन्तराभि-. न्यम् । (ब्रह्माण्डपुराणे)-पौर्णमामीव्यतिपातोयदेता परस्परम् । तस्मिन्काले नौ स्यातां तौ व्यतीपात एव मः । तो चन्द्रवृहस्पतीयदाफाशे समौ एफनक्षत्रायस्थान तयोगकाशे समता। नथा-सत्रैव चन्द्रमाश्चैव देयाचार्यम्तथैव च । वसति दशान्दान्त तन्महत्व तिथेः स्मृतम् । तथान्याअपि तिथयोमहत्यः । दुर्गोत्यानम्य -मी विष्णुत्थानम्य द्वादशी वन्हिस्वापस्य षष्ठी च महत्योमाघसप्तमी (कंचिन्महा. मर्मास्युच्यते)। इनि । (प्रझपुगणे)-पराशी यहा सौरिः सिंह चन्द्रदम्पतिः। करः श्रवणहें म्यान्महामायोनि सा स्मृता । शालपामे महाचैश्री कृमा घुमा महा- ना। गंगायां चैव वैशासी ज्येष्ठी ये पुरुषोत्तम । पापादी कनयले कंदार आवणी 7 महाभाद्री पदयां च कुछतायामेय चामिनी । पुष्करे.कार्तिकी (रम्या) कान्य. ज मार्गशिरी तथा। अयोध्या महापौपी कृतारयुः सुमहाफला:। महामाधीप्रयाग नाम फास्गुणी नथा। इनि धर्मरम्ने महत्पषिकाविचारः। इति पत्रहत्यनिलयः ·दश्यां वैशाख्यां वा दिनत्रयम्)। अत्रमासे प्रपादानम् । गन्धा दिदानम् । पूर्णकुम्भोपरिसक्त पूर्णशरावं धृत्वा दानम् । अस्मि- न्मासे तुलस्यर्पणेन मुक्तिः । अश्वत्थसेचनं तत्प्रदक्षिणं च कार्यम् । गांकण्डूयनेनसद्गतिप्राप्तिः । कान्ति व्रतम् । ज्ञानावाप्ति व्रतम । एकभक्तव्रतम् । मासपर्यन्तं स्नात्वा उद्यापनञ्च कार्य्यम् । उद्यापने- ऽशक्तश्चेत्कृसरं भोजयेत् । यदा तु वैशाखो मलमासो भवति तदा सक्कूनम्वुघटान्वितान् । पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते। इति । मुक्तिरिति-(पान) तुलसी कृष्णगौराख्या तयाभ्यर्च्य मधुद्विपम् । विशेपेण तु वैशाखे नरो नारायणो भवेत् । माधवं सकलं मासं तुलस्या योऽर्चयेन्नरः। त्रिसंध्यं मधुहन्तारं नास्ति तस्य पुनर्भवः । इति । अश्वत्यसेचनमिति-योऽश्वस्थ मूलमा- सिञ्चेत्तोयेन बहुना सदा । कुर्यात् प्रदक्षिणं तंतु सर्वदेवमयम् तत इत्यादि । गोफण्डूयनेनेति-कण्डूय पृष्टतो गां तु स्नास्वा पिप्पलतर्पणम् । कृत्या गोविन्दमभ्यर्च्य न दुर्गतिमवाप्नुयुः । कान्तिव्रतमिति-(वामनपुराणे)-वैशाखे पुप्पलघणं वर्जयित्वा च गोपदः । भुक्त्वा विष्णुपदे कल्पम् स्थित्या राजा भवेदिह । एतस्कान्तिव्रतम् नाम कान्तिसौभाग्पदापकमिति । ज्ञानायाप्ति- रिति-वैशाख्यां कनक दयास्त्रिरात्रोपोपितो नरः । ज्ञानायाप्ति मदं यतव्रतम् युद्धिपियर्द्धनम् । एकभक्तवतमिति-(महाभारते) निस्तरेदेकभक्तन पैशाखम् यो जितेन्द्रियः । नरो घा यदि पा नारी ज्ञातीनाम् श्रेष्ठताम् प्रजेदिति । उद्यापनमिति-(पामन- पुराणे)-मासमे पहिः स्नात्या नद्यादी विमले जले । एकादश्यां प सादरपाम् पौर्णमास्यामयापि. या । उपोप्प निपतो भूत्या फर्यादुष्पापनम् मुधः । फुसरं भोजपैदिति-(पायुपुराणे) पेशा- बयां विधिना स्नास्वा भोजपेद् ब्राह्मणान दश । कृसरं मर्यपापे- भ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ काम्पानामिति-न फराधिक ·#rrittenings - - शम्यान मनमा TTARमामना गदगं ना सिमाम मुष्ठेगाः । पन्नगारिक मनमा मग ममात गम्भावगुग नागरगंगानगः1 सिंहग गुग मंगा सिंकम्म पर गम्भायोगः । पा हरिहरे गास्नानम मार्गम यशापयुक्त मानवम्यांगिडमाजनं । यशाग्यशुक्लामीया (प्रजायगृतीया) । इयं विगुपूजा होम- सानादिपु पूर्वागहव्यापिनी माया । गौगयत कलाकादियुतान्य- आग फा- । (यदा गधीयुता न लभ्यते सदा गौशयन त्रिमुहूर्त मासि.फागं कर्म कदापन । मलं यदन्ति कालग मास फानः पिदाधिकम् । न कुर्यादपिक मामि कमाकर्म काशन । मुरत्या नैमित्तिक कर्म नदिनव कोर्मितम् । समापयदिति- दीपिका साम्-नियमनिशदिनत्याच्छु मास्यारभ्य समापयेत् । मलिनेमा सोपयासनतम् इति । कुम्भहनि-पद्मिनीनायकम। कुम्भस्य गृहस्पती । गहावार भयद्योगः शम्भनामातदोत्तमः । सिंहस्थ च बृहस्पती:अर्धकुम्भीभिधायकम्। पण्डिकापूजनमिति (निर्णयामृत) चशाखे, मासिराजेन्द्र नयम्या पक्षयो यो। उपवासपरोभक्त या पूजयानस्तु चण्डिकाम्। हसकुन्दन्दुसंकाशस्तेजसा ध्रुवसन्निभः । धिमानयरमारुटो देवः लोके महीयते ॥ अक्षयतृतीयेति- ति--(भविष्य)-यज्यपा, तु महातिथि तृतीयासाक्षयालोकगीर्वाणभिनन्दिता । यतिक- विदीयते दान स्वरूप वा. यदि वा बहु तत्सर्वमनयं यस्मात्तेन यमनयास्मृताइ इनि- पूर्वाहव्यापिनीति-पूर्वाह तु सदा काट्योः शुक्लामनुयुगादयः कणि पित्र्य च कृष्ण चैवापराहिकाः। (भविष्योत्तरे द तथा कृष्ण युगाद्याः कवयो विदुः । शुक्ल पवाहिके कारय कृपणे वापरालिक । अन्यत्रयी शाखे ·1. लाभे द्वितीयाविडाऽपि ग्राह्या । एकादशीतृतीयेति वचनादिति रत्नाकरः) अस्याम् श्रीसहितविष्णुपूजा कार्या । गङ्गायां स्नात्याऽ दिने योमः । यवैविपणुम पूजयित्वा यवान्प्राशयेत् । , इयं च त्रेतायुगादिः । कृतयुगादिगिति केचित् । वैशाखे मलमासे सति तत्रैव युगादि कार्य इति कमलाकरः । मांसहयंऽपि कर्तव्यमिति युगादि मन्वादिकर्मतिथयः पूर्वाहिकाः । स्युः सिते विज्ञेया अप- रालिकाश्ववहुले । रोहिणी बुधयुक्तापि पूर्वविद्धा विवर्जिता। भस्थाकृतापि मान्धातः पुण्यं हन्ति पुराकृतम् । गौरीविनाय- कोपेता रोहिणी चुधसंयुतां । यिनापि रोहिणी योगात्पुण्यकोटि- मदा सदा । इति । विष्णुपूजेति-(भविष्योत्तर)-पैशाखस्य तृतीपापां प्रोसमेतं जगद्गुरुम् । नारायणं पूजयेथाः पुष्पधूपवि. लेपनैरिति । स्नात्वेति-गंगातोये नरः स्नात्या मुच्यते सर्व किन्चिपः। तस्यां कार्यो यव होमो: यवैर्दिपणुं समर्थयेत् 1: ययान्दद्याद् विजातिभ्यः प्रयतः प्राशयायानिति । त्रेतायुगादिरिति-माघे पञ्चदशी कृष्णा नभस्ये :घ प्रयोदशी। तृतीया माधये शुक्ला नवम्यूजें युगादयः (भविष्योत्तर)-नवम्यां शुरूपत्नस्य कार्तिके निरगास्कृतम् । नेतासिततृतोपायां शारखे ममपात। दशेतु माघमासस्य प्रवृत्तं दापर युगम् । फलिकृष्णत्रयोदश्यां नमस्य- मामि -निर्गत इति । केचिदिति-(प्रामपुराणे). पैशाखेमासि शुक्लायां तृतीयायां जनार्दनः । वामलोकात्त्रिपथगांदियामय: तारपत् । यवानुत्पादयामासयुगं पारधयान्कृतमिति सत्ताल्प. भेदेन व्यवस्थाप्यमिनि निर्णयामृत)मययुगादिरिति(शप्पशृङ्गा) दशहरास नोकर्पचतुर्पु ष युगादिपु । उपाकर्मणि पोन्सरों नः दिपादित इति।मासदऽपीति-स्मृतिचन्द्रिकाया)-गोगादिक मासिक आदं.चापरपादिकम् । मन्वादिकं तर्थिक कुर्या: न्मांसदयपिचेति । तथा च मरीनि:-प्रतिमासं मृताई. श्राद्धे, परमनिवासरम् । मन्यादी. युगादौ मसन्मासोरभयारपीति।

·। श्रीगङ्गासिंहफस्पद्रुम । . । स्मृतिचन्द्रिकाकारः । युगादिपु युगान्तेषु श्रारम कार्यम्। तत्वापि- गडकमनुप्ठेयम् । श्राडे युगादितिथिम्परागहच्यापिनी ग्राह अस्यां तृतीयायां सक्त्यादिदाननं तथा धर्मघटदानेन पुण्यप्राप्ति पस्यां रात्रिभोजने कृते तथा श्राहाकरणे प्रायश्चिचम् । समुद्रस्नानं प्रशस्तम । भविष्यपाद्मवचनादन देशीयाः पापविर चनार्थं वैशाखशुक्लतृतीयायाम घृतयुक्त कृशरभोजनं कुर्वन्ति कार न्ति च अन्यदेशे सक्तुभक्षणम् । कृषीवलाश्चास्याम कृष्य शकुनान पश्यन्ति । तान्दृष्ट्वा सुभिक्षदुर्भिक्षं च निर्णयन्ति । वेदाध्ययननिषेधः । श्राद्धमिति-(ब्रह्मपुराणे)-युगायघु युगान्तेषु श्राद्धमक्षय्या च्यत । इति । प्रकरणायुगान्ता अपिकथ्यन्ते ब्रह्मपुराणे) सूर्यस्यसिंहसंक्रान्यामन्नः कृतयुगस्यतु। अथ धिकसंफ्रान्स्य मन्तस्त्रेतायुगस्प तु । ज्ञेयस्तु वृषमंफ्रान्स्यां प्रापरान्तस्तु संख्यय नयां तु कुम्भसंफ्रानयामन्तः कलियुगस्य तु ॥ (मादित्यपुराणे दिनद रेवती पत्रगमनय राशिपु । युगान्तदिवस विद्धि तत्रदान मनन्तकम् । ग्रहणे विपुषे चैव सौम्येवा मिहिरो यदि । सप्तमी शुरूकृप्या घा युगान्तदिवसे 'विदुरिति । (सौम्ये उदगयने)। पपिण्टकमिति-विपुषायनसंक्रान्ति मन्वादिषु युगादिपु । वि. हाप पिएहनिर्याप मर्व श्राद ममाचरेत् । तथा च (पुलस्त्या)। मनयमितये भादं विषुवद्धितीये नया । युगादिपु न सर्षापु पि- निर्यापणाहत । इनि। अपराण्डप्पापिनीति-अपराण्डः पितृणां अपराण्टे तु पैतृकम् । अपराण् पितृभिपापपादिययनरपरा- कालाभिधानाकर्मणो गस्पेनिवपनात् प्रादेपराण्डव्यापि याएष प्रापापात् । गोमिलादि वचनं पूर्वाण्टग्यापिनी पिपप सर्पविषपाम् ।सर्पयामिपानं च याने। पानीपमप्यत्र लि. विमिमारपान पितृम्प प्रपनो मनुप्या पार्टन समा ·पसाखरामासकृत्यानण्यः [ १०३) एपेत्र तृतीया परशुरामजयन्ती --एषा जयन्ती प्रदापयापिनी ग्राह्या । दिनद्वयं तव्याप्तावंशतः समव्याप्तौ च परा । अन्यथा पूर्वव । वैशाखशुक्लसप्तमी-अस्याम् गणोत्पत्तिः सा च मध्यान्ह च्यापिनी ग्राह्या शिष्टाचारादिति कमलाकर; 1 पूर्वागहव्यापिनी ग्राह्यति रत्नाकादीक्षितः दिनहये तद् च्याप्तौ श्रव्याप्ती एकदेश- च्याप्तौ वा पूर्वा । अस्यामेव कमलासतमीवतम् । निम्बसप्तमी- बतम् । शर्करामतमीव्रतम् । सहस्र रहस्यमेतस्पितरो बदन्ति । इति । मक्त्यादिदानेनेति- (भविष्य)-उंदकुम्भान्सरसकान्सान्नान्सवरसः सह । यवगोधूम चपकान्मक्तून्दध्योदनं नयो । प्रैष्मिक सर्वमेवात्र मस्यंदाने प्रश- स्यते । (दयीपुराणे)-तृतीयायां तु वैशाग्वे रोहिण्यः मपूज्य च । उदकुम्भप्रदानेन शिवलोके महीयत इति । प्रायश्चित्तमिति- (अग्यिधाने)- रात्री मुक्त घत्सरे तु मन्यादिपु युगादियु । य- भिस्यवृष्टिं मन्त्रं च जपेद्दशनपातकम् । न यस्य द्यावा मन्त्रं च शतधारं तदा जपेत् । युगादयो पदान्यूना: फुरुते नैव पापि यः। इति । समुद्रस्नानमिति (सीरपुराणे) युगादौ तु नः स्नात्या विधिवल्लयोधौ। गांसह प्रदानस्पफुरुक्षेत्रफलंहिपत्। तत्फलं लभते मस्पो भूमिदानस्य च ५ षमिति। घेदाध्ययननिषेध इति- नारदीये-युगादिषु ष सर्यासु तथा मन्यन्तरादिपु । अनध्याय मकुर्मीत तथा मोपपदास्वपि । इति । सिनज्येष्ठे द्वितीया ष भाचिने दरामीमिता। चतुर्थी द्वादशी माघेएतासापपदाः स्मृता जातोति-पेशाग्वस्य सितेपदं तृतीयायां पुनर्षमो । नि. यापाः प्रयमे पामे रामाख्या ममये हरिः । स्वोर्ग पडनयुक्त मिथुन राहसंस्थिते । रेणुकापास्तु योगर्भादवीणों सति स्वपम् ।। इति। (मनु पुरोपसमुषपषधनस्प का गतिः तत्तकरूपभेदेन पर ·वैशाखशुक्मादमी-प्रत्यागीय मामालासन स्नता जिवाण्या या मांसीयामा गाभिः ग्नागिशा समय श मशीनंग नया नाम तय ब्राह्मणान कुमार्गग भाजयित्वा पारणं कुर्यात् । यशाचशुक्लनयमी-पस्यामपि पगडीपूजनम कार्यम् । यशापयुलदशमी-शङ्कर जयन्ती। स्पपमिति । परति-शुक्ला तृतीया शुद्धोपोप्यादिनदये । नि- शायापूर्ययामेचेदुसरान्यत्र पूर्षिका । इति । पतिरिति--(ग्राम) वैशाग्वे शुक्लमसम्यां जन्टना जान्हवीपुरा । प्राधात्पीना पुनरत्यक्ता कर्णरन्धानु दक्षिणात् । तां मन पूजयेत् यी गहां गंगनमेखलामिति । पूर्वेति-पठया युता संसमी च कर्तध्या तात सर्वदा । पाठीच सप्तमो यन्त्र तत्र सन्नि हितो.हरिः। कमलसप्तमीति पान-सन्तामलसप्तम्यां स्नातः सन्गीर सर्पपैः । तिलपात्रे तु सौवर्ण निधाय कमलं शुभमित्या दि। निम्यसप्तमीतिः (निर्णयामृत) तृतीयां सप्तमी वीर तच्ट गुप्वागतोमम । निम्बपत्रः स्मृता यातु पापघ्नीशोकनाशिनीति शर्करांससमीति (पद्मपुराणे) शर्करासप्तमीवईये मवेकल्मपना- शिनीम् । श्रायुरारोग्यमै वय यानन्तं प्रजायत तइत्यादि । स्नात्वेति-(देवीपुराण) सहकारफलैः स्नानं पैशाखेबष्टमी, दिने । आत्मनो देवतां स्नात्वा मांसी यालकवारिभिः। लेपनं- कलकर धूप दीप सुगन्धिकमित्यादि।-(संवत्सरपीपे) देव्याः जा प्रकृति केतक्या सम्पन घ.! शर्करातीरनैवेद्य कन्या वे भोजनम् । आत्मनः पारणं तदक्षिणां.-शक्तितो देत् । रवतीर्थाभिषेकन्तु अनेनाप्नोति मार्गय इति । शङ्करजयन्तीति नधिनागेभवन्ह्यब्दे पिभवे मासि; माधव , रामतिथी शम्पां:तु शङ्करायर्योदयः स्मृतः इति (जगद्गुरुपरम्परास्तोत्र)!

·वैशाखमासकृत्यनिर्णयः [१०५ वैशाखशुक्ल कादशी-माहिनी । ... वैशाखशुक्लद्वादशी--अस्यो मधुसूदनपूजनेन सोमलोक प्राप्तिः । वैशाखशुक्लपक्षीयहस्तनक्षत्रयुक्तद्वादश्यां मेषगं सूय्ये सिंहराशिस्थौगुरुभूमिपुत्रौ यदि स्यातां तदा व्यतिपातयोगः । अस्मिन्योगे वस्त्रादिदानेन महत्पुण्यम् । वैशाखशुक्लत्रयोदशी--अस्यामारभ्यं कामदेवव्रतम् । सा च पूर्वा । वैशाखशुक्ल चतुर्दशी-नृसिंहजयन्तीति । सा प्रदोपव्या- पिनी ग्राह्या । मोहिनीनि-(कूर्मपुराणे)-पैशाखस्य मिनेपक्षेमोहिनी नाम नामनः एकादशीव्रतं तस्यां कुछ मदाक्यनोदितः । इति । मधुसूदनपूजनेनेति–वैशाखमासे दादश्यां पूजयेन्मधुन्दनं। अग्निष्टोममचामोति मोमलोके च गच्छति।व्यतिपानयोग इनि- पञ्चाननस्यौ गुमभूमिपुत्रौ मेपे रविः स्यादि शुक्लपक्ष। पाशा- भिधाना. करभणयुक्ता तिथियतीपान इतीहयोगः । अस्मिस्तु गोभूमिहिरण्यवस्त्रदानेन मर्व परिहाय पापम् । सुरत्वमिन्द्रत्यम- नामयत्वं माधिपत्यं लभते मनुष्यः । इति । कामदेवयतमिति-(मदनरत्ने)- शुक्लपक्षे महाराज प्रयो- दयामुपोपिनः । पूजयेत्कामदेयं तु वैशाग्यात्मभृति प्रभो इत्यादि। पूर्वति-शुक्ला त्रयोदशी पूर्वा परा.कृप्या प्रयोदशी । सिंहजयन्तोनि--(ब्रह्मपुराणे)-शुक्लपक्षे पतु ईश्गम् मामि- माधवसंज्ञके । प्रादुर्भूना नृपन्यास्पस्नस्मात्तां मनुगंपादिनि । प्रदीपव्यापिनोनि-(नृसिंहपुराण)-वैशाग्वे शुक्लपचे र गतुर्द- स्यां निशामुग्ने । मजन्मसम्भवं पुण्यं प्रतं पापमणाशनम् । पर्षे व,तुं फतव्यम् मम संतुष्टिकारणम् । पेशाग्यशुरूषचस्प चतुर्द- रयाम् विवस्वनि । अस्तंगामिनि मर्वेपाम् पुरंत: स्म्भमापन ·श्रीगङ्गासिंइफस्पटुमै - समव्याप्तौ परा उभयत्र सत्तोसत्वयोः परैव । असमव्यासौ अधिका ग्राह्यो । स्थातिनक्षत्रशनिधारादियोगेऽतीव श्रेष्ठा । अस्या- माङ्कारेश्वग्यात्रा । कालोत्तलिङ्गवतञ्च । वैशाखपौर्णमासी-सां च उपवासादौ, परा ' ग्राह्या । श्रस्याम् शृतान्नसहितोदकुम्भदानम् कार्यम् । कृशरं चे भोजयेत् । स्वर्णतिलयुक्तद्वादशोंदकुा दानम् । कृष्णाजिनदानञ्च इत्यादि । तथा (टोडरानन्द)-चैशाखस्य चतुर्दश्याम् सोमवारेऽनि- जर्दक । अयंतारो नृसिंहस्यं प्रदोपसमये द्विजा इति । परेति- व्यासः)-शुला चतुर्दशी ग्रांद्या परषिद्धा सदा व्रते । यत्तु (कैधि- (क्तम् ) पूर्वदिने प्रदोपकाले चतुर्दशोसद्भाये उत्तरदिने प्रदोषका- तास्पर्शऽपि उत्तरविद्धा ग्राद्या । अनड्रेन संमायुक्ता न सोपोप्या चतुर्दशी । धनांपत्यैर्वियुज्येन तस्मात्ता परिवर्जयेदितिवचनेनं (विद्वानिर्धात्-तन्न-पतघनस्य हेमायादिग्रन्येप्य लिखित येनानाकरस्वादिति नांकर। अतीयप्ठति स्यातिनसं- गंगे शनिवारे महब्रतम् । मिद्वियोगस्य संयोगे पणिजे करणे था । घुमा मौभाग्ययोगेन लभ्यते देयंगोगत इति । भोहारे- वरगाति-(फाशीग्दण्डे)-राक्लचतुर्दश्यामगापि क्षेत्रयामि- मन पायां प्रकुन्नि महोत्मयपुरः मरा इत्यादि । लिङ्गवत- मनि-तुर्दश्यां शुक्लप पेशाग्यस्य प्रेपानतः । शियं पण पेमानेन महारनपकपूर्पकमिरपादि। परैनि--(प्रययन)-भूनविदा न कर्मणा दर्शणी कापन रनामिनि--(जायालि:)-गृतानमुदकम्भं च पेशाणां पि. पनिर्दिरण पराजाय गोदानमाप्नुयादिनि । गगर मनि-बंगाणां विधिवास्नाग्या भाजप ब्राह्मणान दरा गया पर्व गभगोमुणनं मात्र मंगल गदगदकम्मदानमिति मरिण) करमापराला पूनिटानरयिमान । थे. जय मापदायानीपनि मानन निकृष्णाजिनदान ·पेशाखमासकृत्यनिर्णयः [१०] कार्यम् । तिलस्नान, तिलहोमः, तिलपात्रदानं, तिलतैलेन दीप- दानं, तिलैः तर्पणं, तिलदक्षिणा च दातव्या । वैशाखस्नानोद्यापन- दानानि च कार्याणि । श्रेस्यामेव सप्तभ्यः पञ्चम्यो वा ब्राह्मणेभ्यः क्षोदयुक्तांस्तिलान्दत्वा तैः स्वस्ति वाचयीत । जलस्थं जगदीश्वर- मस्यां पूजयेत् । सोमवतञ्च कार्यम् । रविवारदिने प्रासमाईपूजा । मिति-(निर्णयामृत)-वैशाख्या पौर्णमास्यां तु विशाखासु वि- शेषतः । यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं शृङ्गसंयुतम् । तिलैः प्रछा- यवासोभिः सर्ववस्त्ररलङ्क तम् । स समुद्रगुहातेन सशैलवनका. नना । सप्तदीपान्विता दत्ता थियो नात्र संशय इति । तिल- स्नानमिति (आदित्यपुराणे)-वैशाख्यां पोर्णमास्यां तु सृष्टाः क- मलयोनिना । तिलाः कृष्णाश्च गावश्च तृप्तये सर्वदेहिनाम् । तस्मात्कार्य तिलः स्नानं तत्राग्नौ जुहुयात्तिलान् । निवेदितव्य विधिवत्तिलपात्रंतु विष्णवे । तिलतलेन दीपाश्च देपा देवेभ्य एवं छ । सौदकैश्च तिलैः सार्धं कर्तव्यं पितृतर्पणम् । सतिलमधुभि- युक्त ग्रामणेभ्यश्च तर्पणम् । दातव्या दक्षिणाश्चापि तिलैमधु- युतैरपि । इति । स्वस्तियापीतेति-(विष्णुधर्मोत्तर)-वैशाख्या पोर्णमास्यां तु ब्राणान्सप्तपञ्चवा । क्षौद्रयुक्ततिलेः कृष्णचर्य- पदिचेन्नरः । प्रीयतां धर्मराजेति यदा मनसिवर्तते । यायज्जीय कृतापापातक्षणादेव मुच्यते इति । (जावालि.) सुवर्णतिल- युक्तस्तु प्रावणान्सप्तपश्च च' । तर्पपेदपास्तु घामहत्यांव्यपी इति । जलस्थमिनि-विष्णुधर्मोत्तर)-पैशाखे पौर्णमास्यां पै जलस्यं जगदीश्वरम् । पूजयेमणयोभक्त या फत्योत्सामुदान्वित इत्यादि । सोममतमिति-(भविष्यपुराणे)-पाच्यांसमुद्गते सोमे- मतीच्यां गते रवी । पौर्णमास्यां तु पैशाख्यां गृद्यपाशिवाग्रतः प्रीयतामेमहादेवः सोममूर्तिजगत्पतिरित्यादि। इति पैशाखकृत्यनिणयः ।

·मिरामागे ॥ अथ ज्येष्ठकृत्यनिर्णयः ॥ भस्मिन्मास जलस्यहरिमर्गनेन सापनियतिः । पिटेन ब्रह्म मूर्ति विधाय तत्पूजनेन सूर्यलोक-प्राप्तिः । जलधेन्वादिदान वियित्रामप्रीतिः । मासपर्यन्तमकभक्तवताय॑म् । श्रीवामित्रता कार्यम् । । ज्येष्ठकृष्णाष्टमी-अस्यां त्रिलोचनपूजा कायां । ज्येप्रकृष्णीकादशी-अपरा तापनिवृत्तिरिति-(पामनपुराण) तस्माज्यले सदा भूप तोयस्थयोऽयदरिम् । पीततापी नरस्तिष्ठेवायदाभूतसंप्रयम् । इति । सूर्यलोकमाप्तिरिति-(भविप्योत्तरे-पिप्टेन पङ्कजं कृत्वा ज्येष्ठे मासि स पदकम् । पुप्पः सम्पूज्य गन्धायानावस्त्रवि. भूपणैः। वर्षकोटियुग सान सूर्यलोके महीयत इति । त्रिवि मामप्राप्तिरिति-(वामनपुराणे)-उदकुम्भाम्बुधेनुश्च तालपृन्तं घ चन्दनम् । त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थ दातव्यं ज्येष्ठमासे चेति। एक- भक्तव्रतमिति-(महाभारते)-ज्येष्ठमूलात्तु वै मासमेकभक्तन यः क्षिपेत । ऐश्वर्य्यमतुलं, श्रेष्ठं प्राप्नुयात् स न संशय इति । (पुमान स्त्री वाभिजायत इति हेमाद्रौ पाठ) तथा च (विष्णुधर्मे)- कृष्णार्पितमना ज्येष्ठमेकभक्तन यः क्षिपेत् । अहिंस्रः सर्वभूतेषु वासुदेवपरायणः । नमोस्तु वासुदेवायेत्यहश्चाष्टशतं जपेत् । अ. तिरात्रस्य यज्ञस्य समग्रफलमाप्नुयात्। इति । श्रीप्रासिनतमिति- विष्णुधर्मोत्तरे) वैशाख्यासमतीतायां प्रतिपत्मभृतिममात् । पूर्व- स्पूजयेद्दवं श्रीसहाय दिने दिने । इत्यादि.।. त्रिलोचनपूजेति-(भविष्योत्तरे)-ज्पेष्ठमासि दिजश्रेष्ठ कृष्णा एम्पां त्रिलोचनम्। यः पूजयति देवेशमीशलोकं ब्रजेन्नरः ।। अपरेति-(प्रमाण्डपुराणे)-अपरां समुपोप्यैव पूजयित्वा विक्रमम् । सर्वपापपिनियुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः । इति । +-- ·ज्यष्टमासकृत्यनिर्णयः [१०९ । ज्योकृष्णात्रयोदशी- अस्याम वटसावित्रीब्रतारम्भः। यत्र भमा: वास्थानुरोधेन यथा त्रिरात्रिसंपत्तिर्भवति तथा प्राया.!- ज्येप्रकृष्णामावास्या --अस्याम सावित्रीबतङ्कार्थम् । मा तु फन्त्रतारम्भइति--(स्कोन्द) ज्येष्ठेमी सि -सिंतेपक्षे 'बादश्यों रजनीमुखे। प्रतंत्रिरात्रमुद्दिश्प्रेस्काम्पान्ते उपसंहृतमिति अशक्ती तु त्रयोदश्यां नक्तं फु-जितेन्द्रिय अयाचितं चतुर्दश्याममायां समुपापर्णमिति। .... सावित्रीव्रतमिति-(भविष्ये)-श्रमायां च तथा ज्येप्ठे घट- मूले महासती । त्रिरात्रोपोपिना नारी विधिनानेन पूजयेत् इति । तथा ध (पराशर) मेपेवावृप वापिसावित्री तां विनिर्दिशेत् । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां सावित्रीमचंयन्ति याः चटमूले सोपपासा न ता य नाप्नुयुरिति । पूर्वविद्वेति। भूतविद्धा ने कर्तव्या थ. मावास्या च पूर्णिमा. वर्जयिस्या नरश्रेष्ठ सावित्री व्रतमुत्तमम् । (माधव इति) पूर्वविद्वैव माविनोवते पञ्चदशी निधिः । नाड्योटा- दशमनस्य स्युश्च परेऽहनि । बनान्नराणि मर्याणि परेऽहन्यथम दा इति । (वारसर्वस्य) चतुर्दशोयुतानाधा मावियोयनके नियिः । पयष्टादशनादाभ्योऽधिकासा.स्याइ विशेषतः । भूतोटादशनाडी. सावित्रीपततिथिविचारः माधवप्रन्यन्तु यथाश्रुतः परस्परव्यापांनादयोधफ एवं । तथादि । यदा तु धतुरयष्टादनांडिका भयति तदा मावित्रीतमपि न परिन्याय । भूनो धादश- नाईभिपयायुसरी तिथिम' इति स्मृरितिमाधवीयपन्यादातरानाकी पतुशीमन्वे सावित्रीयतमा युत्तरविद्धायां कर्तव्यमिति प्रतीयते, नवीकार मारिन पूर्व विदायाँ एतान्तर गुप्तरविद्धायामिति गयधापतिपादरपूर्वग्रन्थ र मंगल स्थान एनलाकार मध्यमपन्योऽसंगतः। एवं यापासादयोधपत्यमानी मपरिहा मंग्य यथाश्रुतापास्वमन्यन्य यथा चिन्न नमिवानांचयन । मर निशा मधमाक्षायां व्यवस्थायामनंकवाणानुपहादिनिम्निमममयाये गा मान मधमन्वमिनि न्यायाद् व्यवस्था मन्ध एय यथानार्थक इति नियामा चतुरपटाइरानारिका भषति सदा सावित्रीधनमार हर स्पारमनद मुन मगन्तरमिति शेरपूरन मुनिन्याननः मारिभिमयतापगन्धेनेव को ·[] प्रोगलामिहकल्पद्रुमे TA -- पूर्वविा ग्राह्या""अष्टादशघटिका यदा चतुर्दशी "तदा परेति माधवः । कुर्वन्ति चैतत् पूर्णिमाया दाक्षिणात्याः ज्येष्ठंशुक्ल प्रतिपद प्रस्थान करवीरव्रतम् अपरान्हव्यापित्वं. भिर्दू पयत्युतरो तिथिमिति पूर्णिमायामिति--ज्यैप्ठेमासि सिते पंक्षे पूर्णिमायो नयांव्रतम् चोर्णपुरां महाभक्तयां कथिततेमया हमः। यथा अनायां नया पूर्णिमायोमपि करवीरव्रतमिति-(भविष्योत्तरे)ज्येष्ठे मासिनसिते. पर्व प्रयमेऽनिं.दिनोदये । देवोधानभव हृद्यम्-करचौरम् ममर्चयेत् एवं मनि मर्ववचनैः मर्वनिगन्धेश्च माधयम्यक वाक्यता भवतीत्यवाय माधव नापीमतियोध्यम पूर्वविद्वैय...ारहनि । इति गांधयसंग्रहयाक्यपि भूतस्यों टारा नात्याचेस्युस्त्तथापिपरेऽहनि, सावित्रीयतेऽङ्गत्या विहित इष्टे पूर्वेऽर नीन्यर्थः। परशब्दस्यष्टपरत्यस्यापि-विप्रतिषेधे, परमितिसूत्रे महाभाष्य त्याम् । ननु वृहत्नपा नया रम्भा मावित्री यंट पैत्रिकी। कृष्णाष्टमी च भूताप कतव्या सम्मुवी निधिरियादि मान्दादीनामुन्मायकलनया : भूनो वादशनामीभिरित्यस्यांपयार कस्मनया माधवमन्यम्य योधकत्वं मूपपन्नमव । अतएवं पूर्वविद्धयोः पञ्चदश्योः कर्तव्यत्वेनोक्तर्षि मावित्रीयन - नेपामशोपिद्धयोन पतंय भूतोऽटारा नाडाभिरिनि च मनाम इति मा इनि, फालतवपिनादिनवीन प्रधाः । पन्त नि पनी मानादीनां प्रतिपदवाक्यन्न भूनोऽष्टादशल्पायं मांगाव्ययापनया काम्य मापन यनुमशगयान । नप प्रतिपदयाप गाना माधव मानुपन्यामानानुपानिनि काम् । माश्मिी याप्युसरविक्षायां नाकारं प्रय संवतंकग याया मम्भवन पाम्पा विर्ग मान यायाया मा माया বাস ন ম মনিৎখাবারণি যায় বিশ্বসাবিথit 'খুব पास-गा: सम्मामा मामासादांना पयारात्री को पूरा नाम्नामानि निर्णयः मिशः । पन यमर निधि पनि Henrifatiनिग पूर्णविना निविदा काय विसंगति निरिक्षा माया मापानिमावित्री ननंयुका नायक गुनमामालियामा मागम । माता- विनोमन Harite विदामामा-नानार्षिक finाधारमा मात्र मा- Fenugrijमारियनितो मामलमयुमिनिलमियां- Timirrianrainik नि मा ker:॥

·म्येष्टमासस्यनिर्णयः । . पूर्ण । तदभावे सायान्हव्यापिनी ज्येशुक्लहितीया इयं सोपंपदायित्रापि वेदाध्ययननिषेधः। एषा कल्कीजयन्ती। ज्येष्ठशुक्लतृतीया- अस्या रम्भावतम् । पतिपुत्रफलार्थिनी नारी सूर्योदये स्नात्वा संती व्रतनियम गृहीत्वा चतसृषु दिक्षु कुण्डेपु स्थायडलेप वाग्नीन्संस्थाप्य पञ्चमो भास्कर इति पञ्चाग्नि- मध्ये वेदिकायां रम्भास्तम्भोपशोभितां पुष्पमगडपिकां कृत्वा तत्र सर्वशक्तिमयी देवीमावाह्य तस्याः सम्मुखी पूर्वाभिमुखी वोपविश्य संवोपचारैवीं 'नमोन्तैर्नाममन्त्रैः सम्पूज्य सूर्यास्तमयपर्यन्तम् तिप्ठेत् । ब्राह्मणांच प्रणचादिभिर्नमोन्तमन्त्रैः सौभाग्यद्रव्याणि इत्यादि। स्नानारम्भ इति-काशीखण्डे) ज्येष्ठ मासि. सिते. पक्षे प्राप्य प्रतिपदा तिथिम । दशाश्वमेधिक स्नात्वा मुच्यते सर्प पातकः । एवं सर्वासु तियिषु प्रामस्नायी नरोत्तमः । पाशुक्लपद दशमी प्रतिजन्मांपमुत्सृजेदिति । अपरान्हव्यापिनीति-(स्कान्द) मनिपरसम्मुखी कार्या या भयंदपरान्हिकी तिदेमावेतु साया नहव्यापिनी परिगृह्यतामिति) "सोपपदेति-सिताज्यष्ठद्रितीपा व भाभिन दशमी सिता। तुर्थी द्वादशी मापे पता सोपपदाः स्मृताः इति । कल्की जय तीति--ज्येष्टशुक्लदितीयायाम् पौद्धः कल्की भपिप्पति । नमः स्पे प.मितीयायाम् बलभद्रोऽभवत्तदेति । रम्भाव्रतमिति-(भविष्य)-भद्रे फुरुप्प परनन रम्भार्य पूनमुत्तमम् । ज्येष्ठ शुक्लसृतीपायाम् स्नाता निपमनपरेत्यादि। पूर्वपिदेति-वृहत्तपा तथा रम्भा तृतीया घटपैधिको प्णाष्टमी मनाच फर्तव्पा सम्मुखी तिपिः पाप ( प्रपा) रम्मा म्यां पर्जपिरषा तु तृतीपापाम मिजसत्तम । अन्यपु मर्पकापु गयपुरका प्रयस्पते। " . 1- ·भागङ्गासिंहकल्पद्रुमे FREET PHED" अस्यां तेष्वग्निपु जुहुयुः । ततो द्विजदाम्पत्यं चतुर्थ्यो भोजयित्वा यथा शक्त्याचार्याय गृहदानादिकं दद्यादिति (निर्णयामृत)। सासर्वमा पूर्वविद्धा ग्राह्या । ज्येष्ठशुक्ल चतुर्थी-उमाजयन्ती एतस्यां पार्वतिपूजा कार्या। अष्ठशुक्लाष्टमी, यस्यां शुक्लादेवी पूज्या। नयेष्ठशुक्ल नवमीपस्या ब्राह्मणीनाम्नीमुमा सम्पूज्य मा- हाणी रीश्व भोजयेत. IFF-Types; irri: येशुक्ल दशमी गङ्गावतारः । इयं दशहरा अस्यां गङ्गाजलेस्थितो दुशवारान्स्कन्दपुराणोक्त दशहरास्तोत्रपाठ पूर्वकम् स्नात्वा, दानादिकं कार्यम् । गङ्गोया अलाभे अन्यस्याः मपि सरिति स्नान कार्यम् । एषा कतिपययोगवती पूर्वागहव्या- पार्वतीपूजेति. (यूपपुररणे) जयेशुक्ल चतुर्यान्तु जाता एवमुमासती। तस्मात्सा तन-सम्पूज्या निभिः सौभाग्यपद्धये। उपाहारा विविधतिनत्योत्सवादिभिः।- होस:- पपोमिस्नंभ पुष्पसुगन्धिभिरिति । शुलादेवीति-यूह्मपुराणे) शुमाष्टम्याम् राजाता-शुक्ला: पी.महानिः । पधापदानन्द्राणां शुक्लपचे ततापजेदिति । -उमा सम्पन्पति (भविप्यारारे) उपपासपरो भल्या (वस्याम् एजयद्रमाम् । पासपीरियत्ति में नाम्नी स्येतरूपेण पिणीम् । ज्येष्ठमामि नृप परवा नक्तस्य विभिम् । गरपन्न पपसोपेतं त्रयं मुनीतवाम्पतः। कुमारी भोजपपापि परापया माधणीलया। गहावतार नि पाराई)-दुर्गमीगुमपर तु ज्पले मागि शहनि । अनीषा पर पगाद हरवने च गरिदरा । हरते पापानि नस्मारहरा स्मना नाम नान प्रति दानं र विशेषन इनि। दशहरेमि-कन्दपुराण) पेटरप गफल:

·ज्यष्टमासकृत्यानण्या [ ११३ ] --- दशमी संवत्सरमुखी स्मृता । तस्यां स्नानं प्रकुर्वीत दोनञ्चैव विशेपतः। पां फांचिस्मरितं प्राप्य दद्यादर्भतिलोदकम् । मुच्यते दशभिः पापैः स महापातकोपमः। दशमीज्येष्ठ शुक्लस्य संवत्सर- मुखी स्मृता । हरते दशपापानि तस्माद्दशहरा स्मृता। (भविष्य- पुराणे) ज्येप्टशुक्लदशम्याच भवेद्भौमदिनो यदि । ज्ञेया हस्तक्ष- संयुक्ता सर्वपापहरा तिथिः । (स्कन्दपुराणे)-दशहरायां दशयोगा उक्ताः । यथा-ज्येष्ठे मासि? सिते पक्षे२ दशम्याम्३ बुध- हस्तयोः५ व्यतीपातते गरानन्दे कन्याचन्द्रह बृपे रवौ१० । इति (अत्र वाराहपुराणे कुजधारयोगउक्तः । स्कन्दपुराणे बुधवार योग इति विरोधः स च कल्पव्यवस्था परिहाणीयः) यथा अब- तोर्णा सरिदरेति-अस्यां दशम्याम् गङ्गोवतारतिथित्वात्कस्मि- रिचस्कल्पे भौमवारयुक्तायामवतीर्णा-कस्मिंश्चत्कल्पे बुधवार- युक्तायामित्यविरोधः । स्तोत्रपाठपूर्वकमिति-(स्कन्दपुराणे)- तस्यान्दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गङ्गाजले स्थितः । यः पठेद्दशकृत्व- स्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः । सोऽपि तत्फलमामोति गङ्गां सम्पूज्य पनत इति । अन्यस्यामपीति-यां कश्चित्सरितम् "महापा- तकोपमैरिति । कतिपपयोगवतीति-कचिद्वचने केवला दशमी क्यचित् हस्तक्षसंयुता क्यचित् हस्तक्षभौमयारयुक्ता । तत्रतत्रो- त्तरंफलभूयस्त्वम्मन्तव्यम्। केवलाशदमीस्वल्पफला-हस्तक्ष्युक्ता तदधिकफला । भौमवारहस्तयुक्ता महाफलेति । कमलाकरः इति)-योगवाहुल्यादिति निर्णयसिन्धौ । पाठादेव दशत्वे सिद्ध पुनर्दशयोग इति कीर्तनं कीर्तितानाम् दशानामेय पुण्यकालत्व. ज्ञापनार्थम् । यत्कश्चिदुत्तम् ।दिनदये कतिपययोगसत्येयय योग- भूयस्त्वं तत्रैव स्नानादिकार्य तच्चिन्त्यं । दशमीव्यतीपातयोर्यो- गान्तरनिरपेक्षयोः पुण्यकालत्यलाभेऽपि बुधवारनन्दादीनां योगा- न्तरनिरपेक्षाणाम् पुण्यकालस्वे मानाभायात् । अतो दिन क- तिपययोगपतीदशमी सत्वे गङ्गापूजनादौ देवमणि पूर्वारहस्य पुण्पकालस्यात्तदव्यापिनी दशमी ग्राह्योति कौस्तुभकारः । दर्शन·of पिनी प्रोगा । (दिनद्वयं पांगहायानी का गांगवाहुन्वनी प्राrn) इयं च गय गांगास्यं रोग प्रागोति कमलाकरः । अस्यां दशाश्वमेधदर्शनं कार्यम् । शुक्नदशीदिने श्रीभाग- यतारामेण संवन्धरामेश्भरप्रतिष्ठा कृता अतोऽस्या विशेषण पूजा माथ्यां। येशुक्लकादशीपा निर्जला-पस्यां निर्जलीपोपणन द्वादशएकादशीपलं । उपाप्य विप्रेभ्यः सशर्कगन जलकुम्भान्दद्यात् । जलधेनुदानम् घृतधेनुदानम् । राघवद्वादशीव्रतम् । ज्येष्ठशुक्लद्वादशी-अस्याम् त्रिविक्रमपूजनम् । मिति-(फाशीग्यण्डे)-लिङ्गं दशाश्वमेघेशं दृष्ट्वा दशहरा तियो । दशजन्मार्जितः पापस्त्यज्यते नात्र संशयः । इति निशाजागरणा- देकं यत्तत्र विहितं तस्कृत्यप्रकरणे लेखिष्यामः । रामेश्वरप्रति- ऐति-(स्कान्दै) ज्येष्ठे.मासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः । रानन्दे व्यतीपाते कन्याचन्द्रे पे रवौ । दशयोगे सेतुमध्ये लेगरूपधरं हरम् । रामौ चै स्थापयामास शिवलिङ्गमनुत्तममिति। दादशैकादशीफलमिति-(ब्रह्मवैवर्ते)-उदयायुदयं यावदर्ज- पेस्वोदकं ततः। अयत्नात्समवामोति द्वादश द्वादशीफलमिति । लकुम्भान्निति-ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ या शुक्लकादशी शुभा। पर्जलं समुंपोष्यान जलकुम्भान् सशर्करान् । प्रदाय विममुख्य गे मोदते विष्णुसन्निधौ इति । जलधेनुदानमिति-(हेमाद्री)- लधेनुं प्रवक्ष्यामीत्यादि । घृतधेनुदानमिति-तिलाभावे तथा बाद धृतधेनुं यतव्रत इत्यादि । राघवदादशीति-ज्येष्ठे सेऽप्येवमेव संकल्पविधिना नरः । अर्चयेत्परमं देवं पुप्पैर्नाना- धैरिस्पादि। त्रिविक्रमपूजनमिति-(महाभारते)-अहोरात्रेण दादश्याम् प्ठे मासि त्रिविक्रमम् । गवामयनमाप्नोति अप्सरोभिश्च ·ज्येष्ठमासकृत्यनिर्णयः [ ११५ नियो ज्येष्ठशुक्लत्रयोदशी-यस्यां दुर्गन्धिदौर्भाग्यनाशनवतम् । ज्येष्ठशुक्लचतुर्दशी-श्रस्याम् सर्वस्मिन्दिने पञ्चतपाः सायं शिवप्रीतये हेमधेनुम् दद्यात् । ज्येष्ठशुक्लपूर्णिमा--दाक्षिणात्यानाम् सावित्री व्रतम् । अब्द साध्यं सावित्रीवतम् । विल्वरात्रिव्रतम् । तिलदानं छत्रोपानहादि * दानच ! अस्यामारभ्यं पुत्रकाव्रतम् । इयमेव योगविशेषेण महा- ज्यैष्ठी इयं मन्वादिः । मोदतइत्यादि। दुर्गन्धिदौर्भाग्यनाशनमिति-(भविष्योत्तरे ) ज्येष्ठे मासि सिते पते प्रयोदश्यां युधिष्ठिर । गत्वा पुण्यनदीतोपे पूजयेच्छुभ- देशजम् (श्वेतार्फ फरवीर नीम्वमिति शेपः)। हेमधेनुमिति-(मात्स्ये)-ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेमधेनुप्रदो- त दिवम् । याति शुक्ल चतुर्दश्याम् रुद्रग्रतमिदं स्मृतमिति । सावित्रीवतमिति ज्येष्ठमासे तु संप्राप्ते पौर्णमास्यां पति- मता । स्नास्या चैव शुचिर्भूत्वा वर सिघ्य यहूदकैरिस्पादि। विल्वरात्रिनतमिति-(स्कान्द)-ज्येप्ठे मासे तु संप्राप्त पौर्णमा- स्यां द्विजोत्तम । ज्येष्ठाकुजदिने फुफस्सिद्धार्थैः स्नानमुत्तमम् । श्रीवृक्षं चिन्तयेत्पश्चाद्गन्धपुष्पैश्च पूजयेत् । वत्सरं स्वकभक्तं तु हविष्यान्नेन कारयेदिति । तिलदानमिति-(यादिस्यपुराणे)- ज्येष्ठे मासि तिलान्दद्यास्पौर्णमास्यां विशेषतः । अश्वमेधस्य यत् पुण्पम् तस्माप्नोति न संशयः इति । तथा च (विष्णुः) ज्येष्ठी ज्येष्ठायुता घेत्तस्यां छोपानत्मदानेन नरोनराधिपत्यमाप्नोति इति । पुत्रकाग्रतमिति-(पद्मपुराणे)-ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पू. र्णिमापाम् घृतमतः स्थापयेदवणं कुम्भं सिततण्डुलारितमिस्या- दि। महाज्येष्ठीति -मस्या विधारोमहायात्यादिविधार लिखितः। सम ति।। इति ज्येष्ठत्यनिय छ ·। ११६ । श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे ॥ अथ आपाढकृत्यनिर्णयः ॥ अस्मिन्मासे एकभक्तकृते धनधान्यायवाप्तिः । अत्र विश्व- रूपधरं हरिं पूजयेत् । वामनप्रीत्यै उपानत् छत्रलवणामलकानि देयानि । थापाढकृष्णैकादशी-एपा योगिनीनाम्नाप्रसिद्धः । अस्याच पुण्डरीकाक्षनामविष्णुपूजनम् । आषाढशुक्ल द्वितीया-अस्यां रामरथोत्सवः । सा च पुष्य- युता केवला वा ग्राह्या । थापाढशुक्लषष्ठी-एपा स्कन्दपष्ठी पञ्चमीयुता ग्राह्या । भत्र पञ्चम्यामुपोष्य पष्ठयां स्कन्दं पूजयेत् । एकभक्तहति-(महाभारते)-श्रापाढमेकभक्तन स्थित्या मा. समतन्द्रितः । बहुधान्यो पहुधनी बहुपुत्रश्च जायतइति। हरिपूज येदिनि-(विष्णुधर्मोत्तर) )-ज्येष्ठयां तु समतीतायाम् प्रतिपरप्र. भृतिक्रमात । पूर्ववत्पूजय विश्वरूपधरं हरिमिति । घामनमी. स्यै इति-(पामनपुराणे)-उपानयुगलं छत्रं लयणामलकानि च । मापा वामनमीत्य दातव्यानि तु भक्तितइति । योगिनीति- मापादस्पामित पचे योगिनीनाम नामतः । एकादशीप महापातकनाशिनीस्पादि । रामरथोरमपइति-(स्कान्द) यापाड. मितपचे द्वितीया पुष्यसंयुता। तस्यां रथे समारोप्प राम भद्रपा मह । पानोरम प्रयापीय प्रीणत निजान्यासिनि । केपलेति-(निधिताय)-चाभाय निधी फाप्पा पाग्रामी मम रकन्दपष्टीनि-(पराहपुराणे)-यापार शुक्लपष्टी तु तिथि कीमारिणी स्मृता । कुमाग्मसन योगोप्य दिनानि । पम्पमीपुतनि-मल्दाराण)-गयाटमी स्कन्दपी गियरानि तुर्दशी । एमा. पंयुताः काप्याम्लियले पारणं भवेदिति। पुण्पदा इनि।

·आपादमासकृत्यनिर्णयः [११५ भाषाढशुक्लमप्तमी-अस्यां विवस्वान्नाम सूर्यो जातः तं वर्तुलमण्डलस्थितं धूपदीपादिभिः सम्पूज्य नैवेद्यम् दद्यात् एपा षष्ठीयुता ग्राह्या। : श्रापाढशुक्लाष्टमी-अस्यामुपोष्य हरिद्रातोयेन स्नात्वा महि पन्नीनाम्नी देवी हरिद्रातोयेन स्नापयित्वा पूजयेत् । अत्र देवी राणे दीपमालाविधानात्प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या । भाषाढकृष्णशुक्लनवम्योरेन्द्रीपूजा एपा भाडलीनवमी मरुदे प्रसिद्धा। थापाढशुक्लदशमी-इयं मन्वादिः । पापाढशुक्लैकादशी-एपा देवशयनी अस्यां हेमादिनिर्मित भगवत्प्रतिभांशेपपर्य? सुप्तां कृत्वा रात्रौ जागरणायु त्सवं कुर्यात् स्मार्तर्वैष्णवैश्च स्वस्वैकादशीदिने द्वादशीदिने वा शयनं कारयित- विवस्वान्निति-(ब्राह्मपुराणे)-पापाढशुक्ल सप्तम्यां । विवस्वा नामभास्करः । जातः पूर्व तु तस्मात्तं तत्रोपोप्य जपेत्सदेति पष्टीयुतेति-(मदनरत्ने)-पप्ठ्यायुता चेत्सप्तमी कर्तव्या तात सर्वदा । पष्ठी.च सप्तमी चैव यत्र सन्निहितोहरिरिति । हरिद्रातोयेनेति-(निर्णयामृत)-अष्टम्पांच तथापाढे निशा तोयेनं स्नापयेत् । स्वयंस्नास्वाच कपूरैश्चन्दनस्तां विलेपयेदिति ऐन्द्रीपूजेति-(भविष्योत्तरे)-उपवासपरोभक्त या नवम्या पक्षयोईयो। पापाढे मासि राजेन्द्र प्रफुन्निक्तभोजनम् । पूज- थेच्छद्धया दुर्गामैन्द्री नाम्नी तु नामतः । ऐरावतगतो सुन श्वेत- रूपेणरूपिणीम् । स ऐरावतमारुह्य इन्द्रस्यानुचरोभयेदिति । 'देवशयनीति-एकादश्यां तु शुक्लायामापादे भगवान्हरिः भुजङ्गरायने शेते क्षीरार्णवजले,सदा । तथा (पुरापसमुच्चये).श्रा- पादस्य सिते परे एकादश्यामुपापितः । स्वापयेत्प्रतिमा विप्यो- ·[१] Hifier ध्यम । पारस्नहारा गहनामा पाणं पुण्यंत । अमगर मग्राम प्रधमा योग । (मनुगया) इदं मनमाम म कार्यम | अम्यामकादश्यां पटसंत्रान्ती पुगिमायां या चातुः गिकिय मुग्योन् । समातिभ कार्तिक शुक्ल द्वादश्याम । प्राधाम्नी मस्तादायाशीवादीम पार्य्यम । द्वितीयारम्भ तु न दोषः । (रामाननन्द्रिकायाम) अय तासमुद्रापारणं लिखित। तच्च विपायाश्वलायनादियचनाहग्वेदादिश्रुतीनां तु धर्मादिस्तुति- परत्वात् अन्यश्रुतीनां च तथाविधानुपालम्मादुदाहतपाद्मवचनस्य चाकरग्रन्थेषु अनुपलम्भान्चकादिधारण शुद्धविषयकमिति (निर्णय- सिन्धुकारः) । चातुर्मास्यव्रते शाकं दघिपयोद्विदलं श्रावणादिमासेषु कमेण सन्त्यजेत् । अस्यामेव विभृतिद्वादशीव्रतम् | वासुदेवद्वा- दशीव्रतम् । शचभगदाघरमित्यादि । (टोडरानन्देऽपि) आपाढशुक्लैकोदश्यां फुर्यास्वापमहोत्सवम् । बादशीदिने इति-प्रामाकाय पुमा सेषु मिथुने माधवस्य च बादश्यां शुक्लपक्षे च प्रस्यापावर्तनो- स्सवाः इति । (रामार्चनचन्द्रिकायाम्) प्रापाढसयादश्याम् क्षीराधिशयनोत्सवः। कार्योऽन्यथात्वनावृष्टिर्भवेस्पोराणवाक्यत इति । द्विादश्यामित्यत्र पारणाहोमानं विवक्षितम् । पारणाहे पूर्व- रात्रे घण्टादीन्वादयेन्मुहुरिति तत्रैवोक्त) तथा (झसिंहचर्यायाम्) यद्यपि श्रापाढस्य सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः:"नियमं व्रती। कार्तिक शुक्लपक्षस्य एकादश्यां समाहित इत्यादिवचनैरेकादश्या- मेयानुष्ठेयता गम्यते । तथापि-इयं दादी देवेति प्राप्तस्तवयं द्वादशी कौमुद्यारभ्येति मन्त्रलिङ्गानुगृहीतस्यात् बोदश्यामप्यनु- प्टेयता निर्धार्यत इत्युक्तम् । यच ब्रह्मपुराणोदावे कादश्यामुस्था- पयेदित्युक्तं तच एकादशीवादश्योरभेदापेक्षया उपवासांचभिप्रा. A ·आपाढमासकृत्यनिएयः [ ११९ 1 येणेनि दिक् । अत्रैकादशीद्वादश्योदंशभेदेन व्यवस्थेति (कम- लाकरः)। पुष्करपुराणे तु-पस्य यस्य तु देवस्य यम्नक्षत्रं तिथिश्च या। तस्य तस्य तु देवस्य तस्मिंस्तु शयनावर्तकमिति । यद्दाद- श्यां शयनादिकमुक्तं तन्मिथुनार्कएवेति (रनाकरदीक्षितः)। मिथुनस्थोयदाभानुरमावास्यादयं स्पृशेत् । द्विरापाढः सविज्ञेयः विष्णुः स्वपिति कर्कटे। इति (हेमाद्रिः) तच्च मलमासाभिप्राये- ति-(वैष्णवदास) 1मैत्रयोगरहितायामिति-अाभाकासितपक्षे- पु मैत्रश्रयणरैवती।संगवेनहि भोक्तव्यं द्वादशद्वादशीहरेदितियच- नेन संगवाख्ये पारणनिषेधात्संगवोत्तरसप्तममुहूर्तादौ संगवात्प्रा- चीनतृतीयमुहूर्ते वा पारणं कार्यमिति । प्रथमपादमिति- (विष्णुधर्म) मैत्राद्यपादे. स्वपितीह विष्णुः श्रुतेश्च मध्ये परिवर्त- मेति । पौष्णावसाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टयेनेति । न कार्यम्। (कालादर्श) अवरोहश्च हैमन्तः सर्पाणां वलिरष्टकाः। ईशानस्य चलिविष्णोः शयनं परिवर्तनम् । एतानि मलमासे पर्जयेत् । चातुर्मास्यव्रतमिति -पापाढस्य सितेपक्ष एकादश्या- मुपोपितः । चातुर्मास्यव्रतं कुर्याद्यस्किश्चिन्नियतोनरः । पूर्णिमाया. मिति-(निर्णयामृते) (सनरकुमारः)-एकादश्यां तु गृण्हीयारसं- फ्रान्तो कर्कटस्य या। प्रापाट्यां वा नरोभक्तथा चातुर्मास्योदितं बतमिति । समाप्तिश्चेति (भारत) चतुर्घा गृह्य चै चीर्ण चातुर्मा- स्पतं नरः । फोर्तिकशुक्लपक्षे तु बादश्यां तत्समापयेदिति । दितीयारम्भ इति-न शैशवं न मौढ्यश्च शुक्रगुर्वोर्नवा तिथेः। खण्डस्वं चिन्स्ययेदादौ चातुर्मास्य विघौ नरः । इति (हेमाद्री) निपिद्धस्यास्तादेः सामान्यतः प्रतिप्रसवेगौरवाद् द्वितीयारम्भपर- स्वम् । अशौचमध्येऽपि द्वितीयारम्भे न दोपः । (स्कान्दे) अशुचि वो.शुचिर्वापि यदि स्त्री यदि वा. पुमान् ।-व्रतमेतन्नरः कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैरिति । तथा च :(विष्णु) श्रारम्भे सूतकं न स्पादनारम्भे तु सूतकमिति । सन्त्यजेदिति-(भविष्ये) श्रावणे वर्जयेच्छाकं दधिभाद्रपदे तथा । दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्तिके .

·[ १२० भीगहामिहरुमधुमे पापादाकचतुर्दशी-अस्यां शिवजनेन सर्वसंपत्मानिः भत्र चतुर्दशीपूर्व विद्या प्राहा। भापढिपूर्णिमा-चतुर्दश्यामुपायास्या हरिपूजा कार्या । प स्या पूर्वापाटनक्षाप्रयुक्तायामनपानादिकं दद्यात् । एतस्यामबाग्म कोकिलावतम् । अस्य नक्तवतत्वात्सायान्हव्यापिनी ग्राह्यनि (कमलाकरः) । यस्मिन्यऽधिकापाढस्तस्मिन्नेय व शुद्धापाढे व्रत कार्यमित्याचारः । स निर्मूलइति (काशीनाथः) । अस्यामेवाम्बिका बतम् । मंत्र शिवशयनोत्सयः । शिवशयनोत्सवै रुव्रतत्वात्पूर्व दिलं त्यजेदिति । (शक्यतेऽशितुमनेनेति शाकइतिक्षीरस्वामी) वयंपदार्थानिपद्धतिप्रकरणे लेखिष्यामः।विभूतिद्वादशीव्रतमिति- (मत्स्यपुराणे) विभूति द्वादशी नाम समिरविभूपितम् । कार्तिके स्वथ वैशाखे मार्गशी तु फाल्गुने । श्रापाढे वैदशम्यांतु शुक्लाया लघुभुङ्नरइत्यादि । वासुदेवद्वादशीव्रतमिति-(धाराहपुराणे) श्रापांढेऽय्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः। अर्चयेत्परमं देवं गन्धपुष्पैर्विधानतः। यामनपूजनेनेति-प्रोपाढे मासि मादश्यां वामनेति च पूज- येत् । नरमेधमवामोति पुण्यं च लभते फल मिति । शिवपूजनेनेति-(ब्राह्म) आपाढे मासि भूतायां शिवं सम्पूज्य मानवः । सर्वपापविनिमुक्तः सर्वसम्पदमाप्नुयात् । पूर्व निवेति- (ब्रह्मवैवर्त) रुद्रव्रतेषु सर्वेपु कर्तव्या सम्मुखी तिथिः। अन्येषु व्रतकल्पेषु यथोद्दिष्टमुपोवसेदिति । हरिपूजेति चतुर्दश्यामुपोप्याथ पौर्णमास्यां यजेरिमिति । अन्नपानादिकमिति-(निर्णयामृते) (विष्णुः) श्रापाट्यामापाढ युक्तायामन्नपानादिदानेन तदेवाक्षय्यमामोति । कोकिलाव्रत मिति-(भविप्ये) थापादपूर्णिमायां तु सन्ध्याकाले झुपस्थिते । संकल्पपेन्मासमेकं श्रायणे प्रत्यहं हमित्यादि । अम्बिकाव्रत- .

·आपादमासकृत्यनिर्णयः [१२१ ] विद्या ग्राह्या । इयं प्रदीपच्यापिनीति (कमलाकरः)। श्रस्यामेव भारभूतेश्वरयात्रा का- । तत्र पौर्वायिही ग्राह्या देवकार्य्यत्वात् । एनस्यां संन्यासिनर्ना क्षौरं मासचतुष्टयं भासद्वयं वा एकत्रावस्थानं व्यासपूजा च । अत्र प्रौदयिकीत्रिमुहूर्ता ग्राह्या अत्यामेवाचाराद् गृहस्था अपिस्वस्वगुरु पूजयन्ति तत्राचारमेव मूलम् । केनचि. दस्यामपि विपणुशयनमुक्तम् । अस्यां गजपूजा विहिता । इयं मन्वादिः निर्णयस्तु युगादिवत् । अस्यां वायुसञ्चागेऽपि द्रष्टव्यः । मिति--पौर्णमास्यामापाढस्प पिधियत्पूजयेच्छिचाम् । सोऽश्वमेध. मवाप्नोति विष्णुलोके महीयतइति। शिवशयनोत्सव इति-पौर्ण- मास्थामुमानाथ: स्वपते धर्मसंस्तरे। वैयाघच जटोभारं समुद्- अध्यायिर्मणा ,यात्रेति-(काशीखपडे)-उदीच्या भारभूतेश- मापाढेशं समर्चपेत् । आपाढ्यां पञ्चदश्यां वैन पापैः परितप्यत. इति । क्षौरमिति--(मेधातिथि:) श्रापाठ्यां पौर्णमास्यां च कारये- द्वपनं पतिः । चातुर्मासस्य मध्ये तु वर्जयेदपन यतिः । चातुर्मासं दिमासंवा सदैवकत्र' संवसेदिति । व्यासपूजेति-(पतिधर्म- समुचये) देवं कृष्णं मुनि व्यासं भाष्यकारं गुरोगुरुम् । गुरूं देवगणाध्पदं दुर्गा देवीं सरस्वतीमिति। पूजयदितिशेपः । त्रिमुहू- तेति-त्रिमुहाधिकं ग्राह्य पर्वक्षौरमणामयोरिति । विष्णुशयन- मिति--(पमः) क्षीराधो शेषपर्यके आपात्यां सविशेद्धरिः ।निद्रा स्यजति कार्तिक्या तयोस्तं पूजयेत्सदा । इति । अत्र चापाढी- कार्तिकीपदे श्रापाढस्येयं कार्तिकस्येयं व्युत्पत्यकादशीपरे । नच वृद्धिपस्यावामादिरितिवृद्धमज्ञायां छः आपाढीयमिति स्यादिति याच्यम् । फचिदपवादविषयेप्यौत्सर्गिकप्रवृत्तिरितिन्यायेन अण्प्र. त्यपेनेष्टसिद्धिरिति. लदमीधर भदः । गजपूजेति-(हेमाद्री) एवमस्त्विति देवेशस्तमुवाच मतङ्गाजम् । श्रापाढ्यां च सचन्द्रायां समभ्यंय गजाधिपतयपूजां करिष्यन्ति दत्तोह पंवरस्तपति ।

·पोमानिया ॥ अथ श्रावणकृत्यनिर्णयः ॥ अस्मिन्मासे एकभक्तकृत वाजपेययज्ञानप्राप्तिः शिवयिशवी- रभिषेकेण पूजने ज्ञातिवृष्टिः । श्रीधरप्रीत्यै घृतादीनि दिने दिन दातव्यानि । प्रतिपत्प्रभृतिमासपर्यन्तं धर्मावाप्तियतञ्च कार्य्यम् । श्रावणशुरूपन्ने अर्घश्रावणीवतम् । श्रावणकृष्णद्वितीया-एषा वृहत्तट्या--अशुन्यशयनद्वितीया। पूर्वविद्यायायेति केचित् । मदनरत्नायु दाहतस्मृतिसंग्रहचन्द्रोदय च्यापिनीग्राह्या । पूर्वदिने तव्याप्ती पूर्वा । दिनद्वय तत्र सत्वेऽसत्वे वा जयया तु फलाधिकमित्युक्तत्वात्परा। [श्रावणः शुक्लान्तोग्रामोवत] पायुसञ्चारइति-(ज्योतिशास्त्रे) पापाढ्यां भास्करास्ते सुरपति- निलये यातिवाते सुवृष्टिः सस्याध संप्रकुर्य्यायंदिदहनदिशोमन्द- वृष्टिर्यमेन नैऋत्यामन्ननाशो वरुणदिशि जलं वायुः कोणे प्रयायुः कौवैय्यां सस्यपूर्णा सकलयसुमति तद्वदीशानवायौ । इति । I इत्यापाढकृत्यनिणयः यज्ञफलप्राप्तिरिति-(विष्णुधर्म)-क्षपयेच्चैक भक्त ने श्रावणं, वैष्णुतस्परः । वाजपेयस्य यज्ञस्य समनं फलमश्नुते इति। अभिषे केणेति-(महाभारते) श्रावणं नियतोमासमेकभक्त न यः क्षिपेत्।। नस्तत्राभिषेकेण पूजयेदज्ञातिवर्द्धन इति ॥ दिनदिनै इति- सनपुराणे) घृतं च क्षीरकुम्भांश्च घृतपक्कफलानि च । श्रावणे नीधरमोत्यै दातव्यानि दिने दिने । धर्मायाप्तिव्रतमिति-(वि: णुधर्मे)-आपाध्यां समतीतायां प्रतिपस्मभृतिमात। पूजयेत्पू- व वं धर्मविग्रह धारिणमित्यादि। ': 'अशून्यशयनेति-चतुर्ग्रसितपक्षेषु मासेपुः श्रयणादिपुर- नशून्याख्यं व्रतं कुर्याजयपा.तु.फलांधिकमिति (संवतः) .-. 7 " ·नाषणमासकृत्यानण्यः [-१२३] M श्रावणकृपणतृतीया-श्रवणयुतायामस्या' गोविन्दपुजनेन तुष्टिप्राप्तिः । दिनद्वये श्रवणयुता चेदुचराग्राह्या ।' श्रावणकृष्णचतुर्थी-एषा संकष्टचतुर्थी । सो चन्द्रोदय- व्यापिनी ग्राह्या । चन्द्रोदयस्य कर्मकालत्वात्पूर्वदिन एव तव्याप्तौं पूर्वा । दिनद्वयेतद्व्याप्तावच्याप्तौ चपरा । भाद्रकृष्णचतुर्थी। संकष्टचतुर्थीति कृत्यरत्नावल्याम् । श्रावणकृष्णपञ्चमी--एषा मरुस्थले नागपञ्चमी। श्रावणकृपणनवमी-उभयपक्षे श्रावणनवम्योः कुमारीपूजा।' प्णाष्टमी बृहत्सल्पा सावित्री पटपैतृकी। कामत्रपोदशी रम्भा उपोप्या पूर्वसयुता इति । चन्द्रोदयव्यापिनीति-चन्द्राय चा. पोदातव्योदध्यक्षतर्फलादिभिरिति चन्द्राय॑विधानात्।एकभक्त दिवानक्त निशि चन्द्रोदये व्रते।तिधिस्तात्कालिकी ग्राह्या पारणे- स्वपरातिथिरिति । परेति: जययां तु फलाधिकमित्युक्तस्वात् । ग्वदपो परी पूज्पाविति दर्पतिथेः परयुतापाः पूज्यस्यादितिदिक् । तुष्टिमासिरिति-(विष्णुधर्मोत्तर)-तृतीयां श्रावणे कृष्णा पास्याच्छचण संयुता । तस्यां सम्पूज्य गोविन्दं तुष्टिमग्रयां च विन्दति । रम्भाख्यां वर्जपित्येतिवचनादुत्तरा ग्राह्या । संकष्ट चतुर्योति-(स्कान्द)-श्रावणे बहुले पक्षे चतुथ्यों च विधूदये । गणेश पूजयित्वोतु चन्द्रापार्य प्रदापयेदिति । १. नागपञ्चमीति-(भविष्यपुराणे)- पञ्चमी दयिता राजन् । नागानानन्दयर्दिनी । पञ्चम्यां स्नपयन्तीह नागान्दीरेण ये नराः। नेपां कुले प्रयच्छन्ति अभयं प्राणदक्षिणाम् । इति । कुमारीपूजेति-(भविष्योत्तरे) श्रावणे मासिराजेन्द्र या कृर्यान्नक्त भोजनम् । क्षीरपष्टिकभरून सर्वभूतहितेरतः। उपवासरतो वापि नवम्यां पक्षयोई योः । कौमारीति वै नाम्नी- वन्द्रिकां-पूजयेदिस्पादि। .

·श्रीम श्रायगाकृणों कादशी-कामिनी। श्रावणगृतीया- मधुश्रया गुर्जरदेश प्रसिडा । परयुता । पस्या स्वर्णगौरीवतम् । कांटके भादगुतीयाय- केचित्तजलीयतेऽपि स्वर्गागौगयतमाचरन्ति श्रायणशुक्लपञ्चमी--एपा नागपञ्चमी । सा नागपूजायां - विद्या ग्राह्या । अस्या द्वारस्योभयतांगांमयन नागान्विलिख्य दधि- दूर्वानपुष्पोपहारादिभिः संपृश्य ब्राह्मणान्भोजयेन् अस्यामव सत्र विपापहपञ्चमीवतम् । -श्रावण शुक्लसप्तमी-यस्यां पापनाशिनीवतम् । अव्यङ्ग- फामिनीति-श्रावणकादशीकृष्णा कामिका नाम नामतः अस्याः श्रवणमात्रेण पाजपेयफलं लभेदित्यादि । मधुश्रवेति-(दिवोदासः)-याया मधुश्रावणिका कन्जली हरितालिका । चतुर्थीमिश्रिता स्त्रीभिर्दिवानक्त विधीयते । तृतीया नभसा शुक्ला मधुश्रावणिका स्मृता । भाद्रस्य कज्जली कृष्णा शुक्ला च हरितालिका। स्वर्णगोरीव्रतमिति (स्कान्द) स्वर्णगौसव्रतनाम सर्वसंपत्करं नृणामित्यादि । नागपञ्चमीति-श्रावणे पञ्चमी शुक्ला संप्रोक्ता नागपञ्चमी। तां परित्यज्य पञ्चम्यश्चतुर्थी सहिताः स्मृता इति। विलिख्येति- (भविष्योत्तरे)-श्रावणे मासि पश्चम्यां शुक्लपक्षे नराधिप । दार स्योभयतो लेख्या गोमयेन विपोल्वणा इत्यादि-(तत्रैव) तथा भाद्रपदे मासि पञ्चम्यांश्रद्धयान्वित इत्यादि।सर्वविपापहरेतिः स्कन्दपु०) श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्ष वरानने । द्वारस्यो. भयतोलेख्या गोमयेन विपॉल्वणा इत्यादि। । 'पापनाशिनीव्रतमिति-हिमाद्रौ) शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां यदद तुरो भयेत् । तदास्यासुमहापुण्या सप्तमी पापनाशिनी। तस्यां सम्पूज्य देवेशं चित्रभानु दिवाकरम् । सप्तजन्मकृतात्पापोन्मुच्यते ·श्रावणमासकृत्यनित्यः [ १२५ ] ससमीत्रतम् । भस्यो रविसंक्रमणे सूर्यचरेसति पद्मकोयोगः । श्रावण शुक्लाष्टमी-अस्यां दुर्गावतम् । :: श्रावणशुक्लैकादशी--एपा पुत्रदा । अस्यामेव दामोदर- हादशीवतम् । बुद्धद्वादशीव्रतम् । श्रावणशुक्लहादशी--अस्यां शाकवतस्य सांगतार्थ शाकदानं कृत्वा दधिवतारम्भः कार्यः । विष्णोः पवित्रारोपणम् । चतुर्दश्यां देव्याः । चतुर्दश्यामष्टम्यां पौर्णमास्यां वा शिवस्य पवित्रारोपणम् । धनदादीनां प्रतिपदादिपु विधेयम् । तत्तत्तिथिष्यसंभवे सर्वदेवानां श्रावणपौर्णमास्यां कार्य्यम् । तत्राप्यसम्भवे कार्तिक्यवधिौणकालः नात्र संशय इति । श्रयं च योगः प्राय: श्रावणेपथ भवति । अव्य- सप्तमीति-(भविष्योत्तर)-श्रावणे मासि सप्तम्यां देवानन्यम् प्तिवाहनम् । शुक्लपक्षे समभ्यर्च्य पुष्पधूपादिभिः शुचिरिति । अंक-इति-शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां पदा सङ्क्रमते रचिः। महाजपा दा स्यादि ससमी भास्करप्रिया । पठीसप्तमी संयोगे वारश्च दं. मालिनः पनकोनाम योगोऽयं सहस्रार्कग्रहैः समः ॥ दुर्गाप्रतमिति-(दे०पु०)-देवीनतं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रसाध- २ । भाषणे शुक्लपक्षेतु अष्टम्यां वायुभोजन इत्यादि । पुत्रदेति (भविष्यपुराणे)-श्रावणे शुक्लपक्षे तु पुनदानाम श्रुता। एकादशी चास्ति तदा कुरुध्यं तद्वत जना इति । मोदरद्वादशीति-(निर्णयामृत)-काञ्चनं देवदेवं तु दामोदर गमकम् । प्राग्यत्तं ब्राह्मणे दद्याद्वेदवेदाङ्गपारेगे. इति । युद्ध: दशीति--एवमेव श्रावणे मासि संकल्प्य द्वादशीव्रतं । अर्चयेत् : देयं गन्धपुष्पनिवेदनैः । बुद्धायपादौसम्पूज्येति--पवित्रा- पमिति (विष्णुरहस्ये ) श्रावणस्य सिते पर कर्कटस्थे करे। बादश्याम् वासुदेवाय पवित्रारोपणम् स्मृतम् इति । श्याम् श्रवणे चापि पञ्चम्यामयवादिज । श्रानुकूल्येषु ·[१२] भोगादिमे श्रावण शुक्लचतुर्दशी-प्रस्यां शिवे पवित्रारोपः । सार पूर्व विद्या प्राया। - श्रावण शुक्लपूर्णिमा-यजुर्वेदिभिरस्यो श्रवणयुक्तामयुक्तायां ग्रहण संकान्त्यदृपितायां पूर्वागहं उपाकर्म कार्य्यम् । इयं पगमुहूर्ता- वच्छिन्नौदयिकीयाह्या । मौदयिकीचेटीनास्याचदा चतुर्दशीमिश्रिता ग्राह्या । दिनद्वर्य पूर्वागहव्याप्तौ तैत्तिरीयव्यतिरिक्तः पूर्ण तित्तिरीयक- रोदयिकी ग्राया । ग्रहसंक्रान्तिदीपसत्वे श्रावणस्य शुक्लपञ्चम्या हस्त- कर्तव्यं पादश्यामधापि या। देव्या इति-(म० रस्ने० दे० पु०) पवित्रं कारयेगस्तु तस्य पुण्यफलं शृणु इत्यादि । चर्तुदश्यामिति- (भ० पुर)-पौर्णमास्यां तथाष्टम्यां शिवं सम्पूज्य यत्नतः। उपवीतं शिये दद्याच्छिवभक्तांश्च भोजयेत् । पुनरेव च कार्तिक्यां पूज्य शम्भुक्षमापयेदिति। धनदादीनामिति-(तस्वसारसंहितायाम्) प्रतिपद्धनदस्योक्तो द्वितीया च श्रियोमना । तृतीया पार्वतीदेव्या रचतुर्थी विहारिणः । पञ्चमी शशिनः प्रोक्ता पष्ठी प्रोक्ता गुहस्प तु । सप्तमा भास्करस्योक्ता दुर्गायाश्चाष्टमी मता ! मातॄणां नयमी प्रोक्ता धर्मस्य दशमी स्मृता । एकादशी मुनीनां तु दादशी चक्रपाणिनः । त्रयोदशी स्वमङ्गस्य शिवस्योक्ता चतुर्दशो। पूर्णिमा- सी सुरश्रेष्ठ पितॄणां कथिता तिथिः। देन्यास्त्रिपुरभैरव्या कथिता च चतुर्थिका । अन्येपामपि देवानामष्टमी नवमी स्मृतेति ।श्रावण- पौर्णमास्यामिति-(शिवरहस्य)-पवि विधानतः। श्रापण्यां प्री- छपद्यां वा पवित्रारोपणं युध इत्यादि।गौणकालइति-(दीपिका- याम्)-पवित्रारोपणं विद्याच्छायणे न भवेद्यदि । कार्तिक्यवधि- शुक्रास्ते कर्तव्यमिति नारद । विधिश्चकृत्यप्रकरणे लेखिप्यामः। अस्यामिति (गृह्यसूत्र)-अथातोऽध्यायोपाकर्म, औषधीनां. प्रादुर्भावे पौर्णमास्या" श्रावणस्य पञ्चमी, हस्तेनवेति । औप.. घीनामपामार्गादीनां उत्पत्ती सत्या श्रवणेन युक्तायां भाषणस्य ·श्रावणमासस्यनिर्णयः [१२७] J-अथवा शुक्लपञ्चदश्यां कुर्यात् । अत्र पौर्णमास्या एव प्राधान्यात विशे- पणाभावेऽपि तत्पौर्णमास्यां भवतीति-(हरिहर रेणुको)- प्रोपोप्रादुर्भावे हस्तयुक्तायां पञ्चम्यां या कुर्यात् । अत्रापि हस्तयुक्ता तद्रहिता या ग्राय ति-(हरिहरः)-तथा च-(याज्ञव- लक्या)-अधोत वेदोपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन च । हस्तेनीपधि- भाषेवा पञ्चम्यां श्रावणस्यत्यिति । अपिनायामिति-(हेमा- द्रौ)-उपाकर्म न कुर्वन्ति फ्रमात्सामर्यजुर्विदः । ग्रहसंकान्तियुक्त- पु हस्तश्रवणपर्वसु । पूर्वाण्हे इति-(गदाधरभाष्ये प्रचेता.)- भयेदुपाकृति: पौर्णमास्यां पूर्वाण्हएवतु।घ्राह्मणान्भोजयेत्तत्रं पि- तृनुद्दिश्य देवता इति । तथा च-(दीपिकायाम्)-अस्य तु पूर्वाण्ह- कॉलः स्मृतः । यत्तु अध्यायानामुपाकर्म कुर्यास्कालेऽपराण्हके । पूर्वाण्हेतु विसर्गःस्यादिति वेदविदोविदुरिति गोभिलवचस्तस्सा. मगविपयम् ।तेपामपराएहस्योक्तत्वात्।तेन वाजसनेयि-भिः पूर्वा- पहव्यापिनीग्राह्ये ति-पण्मुहूर्तावच्छिन्नेति-(पराशरमाधवीये) श्रावणीपौर्णमासी तु संगवात्परतोयदि। तदैवोदयिकी प्राथा नान्यदौदयिकी भवेदिति । कालादर्श च-श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां धा प्रतिपत्पण्मुहूर्तक । विद्धास्याच्छन्दसां तत्रोपाकर्मोत्सर्जनं भवे. दिति। पूर्वेति-श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी । पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिर्वलेर्दिनमिति । औदयिकीति-पर्वण्योदपिके कुरयुः श्रावण्यां तैत्तिरीयकाः । इति विशिष्य तैत्तिरीयकोपादा- नांदितरैः यांजुषैः पूर्वा-तैत्तिरीयैरोदयिकी ग्राह्या । इति- वाजसनेयिभिरिति संक्रान्तिर्ग्रहणं वापि पौर्णमास्यां यदा भवेत्। उपाकृतिस्तु पञ्चम्यां कार्यावाजसनेयिभिः । तथा (मदनरन) पदिस्याच्छावणं पर्य ग्रहसंकान्तिदूपितम् । स्यादुपाकरणं शुम्ला पञ्चम्यां श्रावणस्यस्यिति । (स्मृतिमहार्णवे) संक्रान्तिर्ग्रहणं वापि पदि पर्वणि जायते । तन्मासे हस्तयुक्तायां पञ्चम्पां या तदिप्यते इति । भत्रं (प्रयोगपारिजात विशेषः) अर्धरात्राधस्ताच्चेसंझा- तिम्रहणं तदा । उपाकर्म न कुर्वीत परतश्चेन्नदोपकृत् । इति ।

·भीगहामिहरुमदुमें युक्तायामयुक्तायां या याजमनयिभिः पूर्वागर्दै कार्य्यम । तैत्तिरीयैः पौष्ठपो यौधायनैः भाषायां कार्यम् । एतच्चायसम्याग्नी-प- स्मिन्कर्मणि अध्यापयतोऽपि निरग्नेः । साग्नेपि अनन्यापर्यंती नाधिकारः । यच लोके स्थशिष्यान क्षत्रियादीन पुरस्कृत्य उपा- कर्म प्रवर्तते लौकिकेऽप्यग्नौ तस्याचारं विहाय मूलं न दृश्यते । यञ्च निर्णयसिन्धौ लौकिकाग्नौ प्रकुर्वीत इति तच्च न कर्काचा Uदिसम्मतमिति। वह वृचः श्रौषधीप्रादुर्भावसति शुक्लप्रतिपदा दिश्रावणमासस्य श्रवणनक्षत्रे धनिष्ठायुक्त हस्तयुक्तायां श्रावण शुक्लपञ्चम्यां के.प. हस्तयुक्तश्रावण शुक्लतिथ्यन्तरे वा पूर्वागहे कार्य । छन्दोगैः सिंहस्थेसूर्ये हस्तनक्षत्रे अपरागहे कायं । दिनद्वये हस्तव्याप्ती परदिने कार्यम् । अथर्ववेदिभिः श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यावा कार्य्यम् । ग्रहणादिदोपराहित्यम् औषधीप्रादुर्भावश्च सर्वेषां तुल्यं । यदा गौण कालेऽपि औपधीप्रादुर्भावाभावः ग्रहसंक्रान्तियागो वा नि- मित्तान्तरेण केनचिदापत्तियं भवति तदा वर्षर्तुमध्ये यदाकदाचित कार्यम् । न तु श्रावणसम्बन्धिनियमः । इदचोपाकर्म रजोयुक्ता- न्यांमपि नद्यां कार्यम् । अस्मिन्कर्मणि त्रिदिनादि वेधस्तु न दोषाय। नथमोपाकर्म 'शंकास्तादौ न कार्यम् । सति सम्भये द्विती- माद्यपि न कार्य्यम् । अधिमासेऽपि : निषेधः । बनस्यै। प्युत्सर्जनोपाकर्मकार्ये...। . खादिरगृह्यानुयायिभिरस्यामेव उ-: सर्जन कार्यम् । अस्यामेबापरायहे भद्राराहित्यै मति रक्षाबन्धनं' कार्य्यम् । अत्र पूर्णिमा अपरागहव्यापिनी 'ग्राह्या । कर्मकालव्यापि- वात् । रक्षाबन्धनं सति सम्भवे भदान्ते कुर्यात् दिवाभाद्रायां सत्या दन्ते रात्रौ वा कुर्यादिति-(निर्णयामृते)-प्रतिपद्यु तायां तुन : '. ...

·श्रावणमासकृत्यनिर्णयः [ १२९ ] नथा च (मदनरत्ने) यद्यर्धरात्रार्वाक् तु ग्रहः संक्रम एव च । नोपाकर्म तदा कुर्य्याच्छावण्यां श्रवणेऽपिवेति । मौष्ठपद्यामिति- अथातः स्वाध्यायोपाकर्म श्रावण्यां प्रोष्ठपद्यां वा । नया च (मनुः) श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां या उपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांत्य- धोयोत मामान्चिप्रार्धपश्चमान् । इति विकल्पाभिधायक वाक्यात् तैत्तिरीयपरत्वेऽपि पञ्चम्याम् वाजसनेयीग्रहणमनर्थकं स्यात् । श्रतस्तैत्तिरीयाणां तु न श्रावणपञ्चम्यनुकल्पः किन्तु भाद्रपौर्ण- मासीति । श्रापाट्यामिति-(धौधायनगृह्यसूत्रे) श्रावण्यां पौर्ण- मास्यामापाढ्यां वोपाकृत्य छन्दांस्यधीयीनति। अतोबोधायनानां तु आपाढीपौर्णमास्यनुकल्पः । मर्वेऽपि स्वस्वगृह्याक्ताः काला अनुकल्पत्येन व्यवस्थिता ज्ञेयाः। श्रांधणे औषधीप्रादुर्भाव मुग्व्याः क्रमेण श्रुतिपर्वहस्ताः ऋग्यजु:मामशाग्विभि द्याः । प्राय- मध्यानाविनि-(छन्दोगपरिशिष्ट) (कात्यायनः)- न स्वेऽग्नाव- न्यहोमः स्यान्मुक्त्यैकां समिदाहुतिम् । स्यगर्भसंस्कृतार्थश्च याव- नामी प्रजायन इति । स्वेन श्रात्मना पाहिनः श्राधानसंस्कृतंऽग्रिः स्वः तस्मिन् स्वे अग्नी अन्यस्यसंपन्धीमत्कार कोहोमः अन्यहोमो स्यात् न भवेत् किं पर्युदस्य एका ममिदाहुर्ति समियामाहुतिः मनिदा हुनिः नांमुक्त्वा वर्जयित्वा माघ ममिदाहुनिः उपाकर्मणि श्राचार्यस्याग्नौ शिप्यकर्तृ का भवति । तनावमध्यानायुपाकर्म भवतीति गम्यत इति (हरिहरः) निरग्निनेनि--(कर्माचार्योंजय- रामश्च)-एवं हि स्मरन्ति । छन्दांस्युगकृन्याचीयान-एवंमनि भध्ययनप्रवृत्तस्यैतद्भवति । अतएवाग्निमोऽध्यापनं भयनि न. घनग्निमान् शझोत्यग्निमाध्यं कर्मकर्तुमिनि । नपा घ (हरिहरः) उपाकरणस्य चायसथ्याग्निमाध्याचात् निरग्नर्नाधिशानि । নহুজুলাংথানায় সানি (যিনা:)। यह परिनि-(श्राचलायनः )-अथातोपाध्यायकरणमापानां प्रादुर्भाव अयणेन श्रावणस्य पञ्चम्यां हस्तमवेनि । पान्यदिनां अषणोमुख्यः कालः अन्ये अनुकल्पाः । धनिघायुक्त इनि-प्रय न ·[११] भीगनागितामे णेन तु पत्कर्म हा सगपादर्मगुनम । संयन्मांगलोयागनबाणा दय नश्यनि । धनिष्ठासंघुनं कराच्छापणं कर्म गयन । नत्कर्म मगलं जगमुपाकरणमंजिनम् । प्रहगांगांगु हन्नि संक्रान्तिः शिष्यघानिनी । नपाइन्युत्तरापाटा उपाकर्मणि यायः घनिष्टा मिश्रित कार्यमुपाकरणमंजितमिति । छन्दोगरिति-(पारमित्रो. दयं गर्ग:)-सिंह रयी तु पुष्य पूर्याण्ड विपरहिः। छन्दोगा- मिलितापुर्युगमग मर्यषन्दमाम् । शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्मा- पराहिकम् । परदिन इनि-(परिशिष्ट) धनिष्टाःतिपद्य र स्याष्ट्र प्रक्षममन्वितम् । श्रायणं कर्न कुरिन् ऋग्यजुः मामपाटका इति। यथर्यवेदिभिरिति-(कौशिकगृद्य )-प्रथयवेदयधि व्याख्या स्यामः।श्रावण्यांप्रोष्ठपद्यां वांपाकृत्यापश्चमासान् अधीयीरनिनि। सर्वेपां तुल्यमिति-संक्रान्ती ग्रहणे चैव मृतकं मृतक तथा । गण स्नानं न कुर्वीत नारदस्य वचोयथा । अथचद्दीपसंयुक्त पर्वणि स्यादुपाक्रिया । दुम्बाशांकामयग्रस्ता राष्ट्र तस्मिन्द्रिजातय इति । यदा कदाचिदिति-(यहृयकारिकायाम्)-प्रयुटयौपधयस्तस्मि न्मासे न भयन्ति चेत् । तदा भाद्रपद मासि श्रयणेन तदिप्यते । ॥ उपाकर्मकालनिर्णयम्यायंसहअहः ।। -यदा मूर्योदयमारभ्य प्रवृत्ता पौर्णमासी तदा मपां याजुपाणां पूर्वव । यदा तु पूर्वदिने मुहर्नाद्यनन्तरं प्रत्ता द्वितीयदिन मुहूर्तद्वयादिपारमिना भवति तदा तैतिराये- रुत्तग ग्राह्या । सद्भिनयाजुपैः पूर्वा । यदा द्विनीयदिने षण्मुहूर्तपरिमिता नदा मर्वेषा मुत्तग। यता पूर्वदिन तु मुहर्नानन्तरं प्रवृत्ता द्वितीयदिन मुहूर्तद्वयन्यूना तदा मर्वेषां याजुषाणां पूर्वा । इति । एवं सूर्योदयमारभ्य प्रवृत्तं भवणं द्वितीयदिन मुहूर्तत्रयाधि- चिल्यूनं तदा पूर्यदिनऽनुष्ठानम् । यदा तु नादृशं द्वितीयदिने मन्पूर्णमुहूर्तत्रयं नदा यहा वा पूर्वदिन मुहर्नार्धाशनन्तरं प्रवृतं द्वितीयदिन मुहद्वयादिपरिमितं भवति तदा तानिएवानुष्ठानम। मुहर्तद्वयान्यून चेपूर्वदिन एवति । एवं हस्तनक्षत्रमपि यदा दिनद्वय मम्पूर्णापगम्हव्यापि माम्यन वैपम्येण या तदेकदेशव्यापि टिनद्वयंऽप्यपान राहाम्पर्शिया नहोत्तरमेव । यदा पूर्यदिनएवापरहेऽपि नदा पूर्वमवेनि । कर्मकाल- व्यायव निर्णय इनि हेमाद्रिभिः मिद्धान्नितन्वादिति दिक वेदोपा नगेषाधीजनन पक्ष मिन श्रावणे म्याग्रह्मपतिनां गृहाश्रमजुषां पायां यजुः शामिनाम् । श्रावण्या यहगातु कर्मममय व्याप्नोति मा घन या कार्यानित्तिरि शाखिमि. परदिन पर्वतरांजपैरिति । - ·श्रावणमासकृत्यनिर्णयः [१३१] । - नवाप्यनुद्गमे तु कु-देवतद्वार्षिक मित्याचक्षते-(वर्पती भवं- वार्षिकम्)-रजो युक्तायामपीति-(कान्यायनः)-उपाकर्मणि चो- सर्गे प्रेतस्नाने तथैव च । चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदोपो न विद्यत इति । वेदाश्छन्दामि मर्वाणि ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः। जलार्थि- नोहि पितरो मरीचाद्यास्तथर्पयः । उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्नानार्थ ब्रामवादिनः । पिपामवस्तुगच्छन्ति संहृष्टाह्यशरीरिणः । समागम- श्चयौपा तत्रान्ये वहयोमलाः । नूनंसर्ये क्षयंयान्ति किमुतक नदी रज इति । स एव नदीना रजोयोगमाह । पक्षद्धयं श्रावणादि मर्या नद्या रजस्वलाः। तासुस्नानंन कुर्वीत वर्जयित्वा समुद्रगाः । न दोपायेति-नित्ये नैमित्तिके जप्ये होमयज्ञक्रियादिपु । उपाकर्म- णि चोत्सर्गे ग्रहवेधो न विद्यते इति।शुक्रास्तादी न कार्यमिति- (मंग्रह)-गुरुभार्गवयोर्मोत्ये घाल्ये या वार्द्धकेऽपिया । नयाधिमास- संसर्पमलमासादिपु द्विजैः । प्रथमोपाकृतिर्न स्यात्कृतं कर्म यिना- शकृदिति । शुक्रे मूढेऽप्युपाकृत्य विद्या वित्तविनाशनम् ।श्रायुःक्षः पमयामोति तस्मात्त कर्मवर्जयेत्। द्वितीयादिप्रयोगेऽपिसतिसम्भये योध्या-श्रतएच श्रावण्यां प्रौप्ठपद्या या शुमास्तमयादीनां प्रति- वन्धस्तदानीमापाढ्यां कार्यमिति (माधव) मलमामगतहेमाद्या दिग्रन्याश्च संगच्छन्ते-(निर्णयसिन्धौ तु)-उपाकर्मोत्सर्जनं च पवित्रदमनार्पणम् । इति दमनरोपे लिखितवचनात् शुक्नास्तादा- वपि कार्यम् । प्रथमारम्भस्तु न भवतीति-(अव्ययस्था सुधी भिः कार्या)-निषेध इति-(ज्योतिप्पाराशरः)-उपाकर्म तथोत्म र्गः ममपाहोत्मघाष्टकाः। मामवृद्धौ पराः कार्या वर्जयित्यातु पैतृ कमिति । यत्तु दशहरासु नोत्कर्षश्चतुर्वपि युगादिपु । उपाकर्म महापढ्योहातदिष्टं धृपादितइति ऋष्यशृङ्गवचनमनुष्कर्षविधायक तत्सामगविपयम् तेषां सिंहापयविधानात् इति । घनस्थरपी- ति-(प्रयोगपारिजात)-उणकर्मोत्मर्जनं च घनस्थानामपीप्यते। धारणाध्ययनाङ्गस्यागृहिणो ब्रह्मचारिणाम् | उस्मर्जनं च ये- दानामुपाकरणकर्म च । प्रकृत्वा वेदनप्पन फलं नामोति मानव ·[१] सीहामिहाग 1 । कार्य्यम् । इदं रक्षाबन्धन नियतकालत्या भद्रावग्रहणदिनपि क.र्यम् होलिकायत ग्रहसंकायादाम्जानिधाभावादिनि-(कम- लाका:)-अस्यामंत्र हयग्रीवपूजा कार्या जयायतन । सर्वदेवानां पवित्रागपणम् । केनचिदस्यां ग्य पात्सयः प्रतिपादितः । अम्यां पाश्वलायनः श्रवगाकर्ममर्पयलिश्च दयः । कात्यायनैः सामगथा. पि श्रवणाकर्मसविनिश्चयः । तैत्तिरीयः सर्पबलियः । अस्मि- न्कर्महये प्रदीपव्यापिनी पौर्णमासी ग्राधा । अस्तमय कालविधा- नात्-(दाक्षिणात्या:)-पौयति पूणिमात्सर्व नाग्लीपगिमात्मवंच। इति । ग्यादिर अनुयायिभिरिनि-(हेमात्रौ)-यादिरगृह्याक्तिः । पुप्येतूत्मर्जनं कुर्यादुपाकर्मदिनेऽथयेति । अपरारह इति-(भ विष्योत्तर)-उपाकर्मदिने प्रोक्तमपोणां चैव तर्पणम् । ततोऽपरा- ण्डसमये रदापोटलिकाम् शुभामित्यादि । भद्राराहित्येसति-- (स्मृतिसंग्रह)-भद्रायां न कर्तव्ये श्रायणीफाल्गुनी तथा श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामं दहति फाल्गुनी । प्रतिपद्य तायामिति--(मद नरत्ने)-नन्दायां दर्शने रक्षा बलिदानं दशासु च । भद्रायां गोकुल- पीडा देशनाशाय जायत इति । हयग्रीव पूजेति-(कल्पतरो)- श्रावण्यां श्रवणे जातः पूर्व यशिरा हरिः । जगाद सामवेदं तु सर्वकल्मपनाशनमित्यादि । जयाव्रतमिति-(हेमाद्रौ)-प्राणा यो विधिः शक्र कथितोविजयावहः । जयति पूर्णिमा तात श्राव पस्य शुभावहेत्यादि । पवित्रारोपणमिति-पापाढ्यामथवाष्टम्यां चतुर्दश्यामुमापतिम् । पवित्रैरचयेवाभ्यां श्रावण्यां चेतरान्सुरा- निनि । श्रवणाकर्मेति-(रेणुकारिकायाम्)-श्रथातः श्रवणाकर्म शास्त्रदृष्टया मयोच्यते । श्रावण्यामेव तकाय्यमभावागीणका लतः । वचनात्मत्रकारस्य मकृदस्य क्रिया भवेत् । एवमेवेतरपां स्यादावृत्तिर्या स्मृतलात । सकृत्करणमिच्छन्नि पाकयज्ञेषु कंच. ना श्रावृत्ति केचिदिच्छन्ति नत्रावृत्तिः सनामतेनिमिर्पयलिरिति- अहरदस्तूरणी वलिहरेत्सायं प्राग्योमादाग्राहण्या इति गाये। . इनिभायणमासयत्यनिर्णयः॥

·भाद्रपदमासकृत्यनिर्णयः [१३३ ] . -: ॥ अथ भाद्रपदकृत्यनिर्णयः॥ अस्मिन्मासे एकाहारी धनाढ्योभवेत् । मधुसर्पियुतपायसदानेन गजसूययज्ञफलप्राप्तिः । प्रतिपत्प्रभृतिमासपर्यन्तं धनावाप्तिवतम् । अगस्त्यार्घ्यदानञ्च कार्य्यम् । भाद्रपदकृष्णतृतीया-एषा कज्जली -सा पराग्राह्या । अस्यां विशालाक्षीयात्रा कार्या । अत्र रात्रिव्यापिनी ग्राह्या । रात्रिजागरण- विधानात् । एतद्देशे तृतीयायात्रापि । भाद्रपदकृष्ण चतुर्थी-एपा वहुला । सा सायान्हव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये सत्वे पूर्वा । धनाढ्यइति-(निर्णयामृत)-प्रौष्ठपद्य तु योमासमेकाहारो भवेन्नरः । धनाढ्यः स्फीतमतुलमैश्वर्यं प्रतिपद्यत इति । यज्ञ- फलप्राप्तिरिति-(वा० पु०)-मासि भाद्रपदे दद्यात्पायसं मधुस- पिपा । हृपोकेशप्रीणनार्थ लवणं सगुडौदनम् । राजसूयस्य यज्ञस्य फलं दशगुणं भवेदिति । धनायाप्तिवतमिति-(विष्णुधर्मे)-प्रा. वण्यां समनीनायां प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् । पूर्ववत्पूजयेविष्णु देवं मङ्कर्षणविभुमित्यादि । अर्घ्यदानमिति-(नृसिहपुराणे)-य- दागस्त्योदय प्राप्तिस्तदा सर्वसुराधिप । अगस्त्याप ददायर्घ महा- पुण्यविवृद्धये इत्यादि । कजलीति-भाद्रस्यकन्जलीकृष्णेत्युक्त वात् । परेति-पाप- स्तम्यः । चतुर्थी सहिता या तु सा तृतीयाफलप्रदा । अवैधव्यकरी स्त्रीणां पुत्रपौत्रप्रदिनी इति । विशालाक्षीयाप्रेति-(काशी- खण्डे)-भाद्रकृष्णतृतीयामुपवासपरैर्नरैः । कृत्वा जागरणं राम्रो विशालाक्षी समीपत इति । पाहुति-गौर्याधतुर्थी घटधेनुपूजा दुर्गार्चनं दुर्भरहोलिक चायत्सस्पपूजा शिवरात्रिरेताः परान्वितापन्नि नृपंसराष्टम् इति ।

·श्रीगङ्गासिंइफल्पद्रुमे भाद्रपदकृष्णपष्ठी-सा चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । उभय- चन्द्रोदयव्यापित्वे पूर्वविद्धा ग्राह्या । इयमेवहलपष्ठी—सप्तमीयुद्ध ग्राह्या । एपा हंसपष्ठीति (रत्नाकन्दीक्षितः) भाद्रपदकृष्णसप्तमी-एषा शीतलासप्तमी तत्र मध्यान्हव्या- पिन्या व्रतङ्कार्य्यम् । भाद्रपदकृष्णाष्टमी-एपा जन्माष्टमी-जयन्ती चेति द्विधा। तत्र केवलाष्टमी जन्माष्टमी सैव कलौ मुख्या । जयन्ती योगस्य सदैवाप्राप्तत्वाजयन्त्यप्रधाना। सा जन्माष्टमी द्विविधा-शुद्धा, विद्धा च । सूर्योदयमारभ्य प्रवृत्ता शुद्धा । अर्धरात्रादर्वाक् सप्तमी अत्र वत्सपूजायाः पृथगुपादानेन धेनुपूजाशब्देन घहुलाख्या गृधत इति-(कमलाकर)। चन्द्रपष्टी-(निर्णयामृत) तमद् भाद्रपद मासि पप्ठ्यां पर्च सितंतरे । चन्द्रपष्टीनतं फुर्य्यापूर्वविद्धा प्रशस्यते । तथा चन्द्रोद पदा पष्ठी पूर्वापहे पापरऽहनि । चन्द्रपप्ठ्यमित पक्षे संयोपोप्या प्रपस्नतइति । शीनग्ना मताति-(भ. पुराण)-शीतलासप्तमी नाम प्रतं फर सुरो गुभे। मौभाग्पाराग्यजननमधल्यप्रदं तथा। मध्याना म्यापिन्गामिति-पूजापु म पु मध्यान्हव्यापिनीतिथिरिति । पूर्याग्रा नि-हेमादि)। मन्माष्टमीनि-(कान्द)-प्रतनारायं दंपरा दपकीमहि हरिपाया पमपुरं यां यानि विष्णा. परगदम् । जन्माष्ट मीमनं प्रचलि नरांसमाः। कारपन्यांऽथया लोकालदी. तपां मदा स्थिरा । माणं चामुदवाय मृत्युकाले भयंगुन । मि. पनि माणापि जन्माटमाग्न नि। कंपादनांगया. मनम्मितन्मदिन ममा शतजन्मकृतामापामुरगनं मात्र गंगण पनिIRE-(भाषिप्य पराया पार पडलं गधे कृष्ण जन्माष्टमी ·भाद्रपदमासकृत्यनिर्णयः [१३५ ] . - । - व्रतम् । न करोति नरोयस्तु भवति राक्षसः। कृष्णजन्माष्टमी न्त्यस्या योऽन्यव्रतमुपासते । नामोति सुकृतं किञ्चिदिष्टापूर्त- मथापि या । वर्षे वर्षे तु या नारी कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् । न करोति महाप्राज्ञ व्याली भवति कानने । इति-(स्कन्दपुराणे)- = रटन्तीह पुराणानि भूपोभूयो महामुने । अतीतानागतन्तेन कु- लमेकोत्तरं शतम् । पातितं नरके घोरे भुञ्जता कृष्णयासरे इति । जन्माष्टमीदिने प्राप्ते येन भुक्तं द्विजोत्तम । त्रैलोक्यसम्भव पापं तेन भुक्तं द्विजोत्तम इति । जयन्ती चेति-(विष्णुरहस्ये)- अष्टमी कृष्णपक्षस्य रोहिणीशक्षसंयुता । भवेत्प्रौष्ठपदे मासि जयन्ती नाम सा स्मृतेति । विद्युति-(माधवीये) जयन्त्याख्यं वतं भिन्न कृष्णजन्माष्टमी व्रतादिति । कलौ मुख्येति । (वन्हि- पुराणे) त्रेतायां दापरे चैव राजन्कृतयुगे तथा । रोहिणीसहिता चेयं विद्वभिः समुपोपिता । अतः परं महीपाल संप्राप्त तामसे कलौ । जन्मना वासुदेवस्य भविता व्रतमुत्तमम् । इति । (निर्ण- यसिन्धुकारेण) तामसा न करिष्यन्ति किन्तु धन्याएचेति व्या- ख्यानं कृतं तत्पौढियादमात्रम् । तामसे कली इत्यस्यविशेषणम्- ससम्पन्तत्वादिति । शुद्धति-(शवपुराणे) शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि अष्टमीभेदनिर्णयम् । श्रावणस्यासितेपक्षे घटीपष्ठि पदा भवेत् । तदा जन्माष्टमीख्यातासम्पूर्णा सा प्रकीर्तिताइति ।विद्वेति-(माध. पीये) अष्टमी शिवरात्रिश्च धर्धराबादधोयदि । दृश्यते घटिकाया सा पूर्वविद्धा प्रकीर्तिताइति । अर्धरात्रव्यापिनीति । दिवा वा पदि वा रात्रौ नास्तिचेद्रोहिणी कला।रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशे- पेणेन्दुसंयुनामिति ।(इन्दुसंयुतांअर्धराव्यापिनी मित्यर्थः) विद्धा- पीति (कालमाधवेभृगुः) जन्माष्टमी जयन्ती च शिवरात्रिस्तथैव च। पूर्वविदैव कर्तव्या तिधिभान्ते च पारणमिति । तथा च (विष्णुधमें) जयन्तो शिवरात्रिश्च कार्ये भद्रजयान्वित । कृत्योप- पामं तिथ्यन्ते तदा कुर्यात्तु पारणम् । (पन्हिपुराणेऽपि) सप्तमी- सहिताष्टम्यां निशीथे रोहिणी यदि । भविता. साष्टमी पुण्या ·वेधपती विना । पुनः शुचापि द्विधा । निसीययापिनी-निरी- याव्यापिनी च । विद्यानिनिया। पूर्वस्य निशीथयापिनी । परेधु रेय निशीधण्यापिनी-उभयदिने निशीथव्यापिनी येति । तत्रामव्यापिनी अष्टमी पस्मिन्त्र मुख्या । दिनहयं निशीथ घेदष्टमी तदा यहुगनव्यापिनी प्राण्या । उभयदिने निशीयव्याप्त्य- भावे च परा माया । विवापि पूर्वदिने पादिने या या निशीयव्या. पिनी सा माहा । निर्णायकनिशीथव्याप्तस्तत्र सत्यात । शुद्धा विसा या याटमी अर्धगने रोहिणीयुक्ता सा जयन्ती। सा च धा-पूर्वेधु रेव निशीथे अष्टमीरोहिणीयोगः । परद्युरेव निशीथ अष्टमीरोहिगीयोगः । इयं पूर्वदिने परदिने वा यौवाईराने रो- हिणीयुताष्टमी सा जयन्तीवते ग्राया । पाद्यपक्षे पूर्वव । निर्णाय- कनिशीथव्याप्तेस्तत्र सत्यात् द्वितीयपक्षे पग। यदा पूर्वदिने रो- हिणीरहितार्धरात्रव्यापिनी तिथिः । द्वितीयदिने रोहिणीसहितार्थ- रात्राव्यापिनी तिथिः तदा पूर्वयोपोप्या । कर्मकालशास्त्रस्य मर्वापे- क्षया प्रावल्यस्य सर्वग्रन्थसिद्धत्वात् । अष्टम्याः प्राधान्यात् तस्या- थपूर्वेद्युः कर्मकालव्यापित्वात् । रोहिणी तु प्राशस्त्यबोधिका युध- बारादिवत् । यस्मिन्बत्सरे श्रधात्रे योगोनास्ति तस्मिन्नन्दे जन्मा- प्टमीवतमेव कार्यम् । केचिद्वैष्णयाः निशीथादन्यत्रापि अहोरात्रे अष्टमीगेहिणीयोगे जयन्तीवतमाहुः । तत्तु सम्प्रदायानुरोधेन नृसि- हपरिचर्याकर्तृ प्रामृतयः सप्तमीविडां विहाय नवमीयुक्तोपोष्येति वदन्ति । वस्तुतस्तु नवमीयुक्तोपोपणवता उपवासद्वयं कार्यम् । जन्माष्टमीव्रताकरणे प्रत्यवायश्रवणादिति । केवलतिथ्युपवासे तिथ्यन्तें पारणं । नक्षत्रयुक्ततिथ्युपवासे 1 .. .

·उपवासादि कार्येषु य पधमः सनातनः (नारदीये च)- कृष्णा- भाद्रपदमासकृत्यनिर्णयः [ १३७ ] यावचन्द्रदिवाकरौ। अर्धरात्रे इति-(भविष्यनिर्णयामृते च) अर्धरात्रे तु रोहिण्यां यदा कृष्णाष्टमी भवेत् । तस्यामभ्यर्चनं शौरेहेन्ति पापं त्रिजन्मजमिति । (यसिष्ठसंहितायाम्) अष्टमी रोहिणी युक्ता निशार्धे दृश्यते यदि । मुख्यकाल इति ख्यातस्तत्र जातोहरिः स्वयम् । (योगीश्वरः) रोहिणीसहिता कृष्णा मासे च श्रावणेऽष्टमी।अर्धराबादधश्चोय कलयापि यदा भयेत् । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापप्रणाशिनीति । कलाया अतिमूदमस्येन दुर्लक्ष्यत्वात् स एच (पदान्तरमाह) अर्धरात्राद्धश्चोर्ध्वं एकाध- घटिकान्विता । रोहिणीचाष्टमी ग्राह्या उपवासव्रतादिषु । (एका. चाचघटिकाचैका घटिके ताभ्यामन्विता कलामपेक्ष्या घटिका- स्थूला तामपेक्ष्यघटिकास्थूला) तत्रायमर्थः सम्पद्यते पूर्वभागा- वसाने एकापटिका उत्तरभागादौ चैका मिलित्वा तनिशीथशब्द- वाच्यं मुहूर्तम् । (वीरसर्वस्वे) मासि भाद्रपदे कृष्णपक्षेऽष्टम्यां कलौ युगे । अर्द्धरात्रे च रोहिण्यां तत्र जातो जनार्दनः । पूर्वापर- दिदण्डात्मचार्द्धरात्रमिहोच्यते । जपन्त्यां चन्द्राय॑स्यावश्यकर्त- व्यत्वात्तस्य च . चन्द्रोदयकालीनत्यानिशीथे योगः प्रशस्तः । 'सोयमर्धरात्रयोगोमुख्यः अतश्चार्द्धरात्रे रोहिणीयुक्ता सा जयन्ती' अहोरात्रेइति-(यसिष्ठसंहितायां )-अहोरात्रं तयोर्योगो घस- म्पूर्णो भवेद्यदि । मुहूर्तमप्यहोरात्रे योगश्चेत्तामुपोपयेदिति । विद्वां विहायेति-सर्वथा सप्तमीयुक्ता संन्याज्या सर्ववैष्णवः । उपोप्या नवमीयुक्ता तदुक्तं पुष्करे स्फुटम् । वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमी संयुताष्टमी । म ऋक्षापि न कर्तव्या सशल्या सा प्रकीर्ति- ता इति । सम्प्रदायानुरोधेनेति-(निगमे)-कृष्णपक्षेऽष्टमी यत्र कृष्ण पक्षे चतुर्दशी । पूर्वबिद्धा तु कर्तव्या परविद्धा न कर्हिचित् । एमी तथा रम्भा तृतीया वटपैतृकी । वृहत्तरूपा तथा ब्रह्मन् कर्तव्या सम्मुग्वीतिथिरिति । इत्यादिवचनविरोधात् । तद्वचनम् (सम्प्रदायानुरोधेनव) यत्तु-(पद्मपुराणे)-भप्ठमी विद्धा नवमी-

·। १३८ ]
भोगङ्गासिंहकल्पद्रुमे
तिथिभान्ते पारणम् । यदि तिथिनक्षत्रयोरेकतरान्तोदिने लम्
उभयान्तस्तु रात्रो तदा दिवैवान्यतरान्ते पारणं यदा दिवा नै
स्यान्तस्तदा निशीथादर्वागन्यतरान्ते उभयान्ते वा पारणम् ।
मृगशिरयुक्तायामष्टम्यां कालाष्टमीवतं । आयुक्तायामुमा
हेश्वग्नतम् ।
नवम्या चाप्टमी तिथिः। पद्धनारीश्वरमाया उमामाहेश्वरीतिथि-
अष्टमी नवमो युग्मे महोत्साहे महोत्सवः । शिवशक्त्योः शि
क्षेत्रे पक्षयोरुभयोरपीति। तच्च शिवशक्त्युत्सयविषयकमिति
यच-(स्कान्द)-उदयेमाष्टमीकिञ्चिन्नवमी मकला यदि । भनि
बुधसंयुक्तामाजापत्यसंयुतेस्पादि-नदानादिविपयकम्-उपवा
माश्रवणादिति-(भनन्नभा)-तिथ्यन्ते इति-(विष्णुरहस्य)
कृष्णाष्टमी स्कन्दपधी शिवरात्रिभतुर्दशी । एताः पूर्वयुनाः का-
रास्निध्पन्ने प पारणम्भवेदिति । तपा-विष्णुधर्मे) जयन्ती
शिवरात्रिश्च कार्य भद्रजयान्विते । कृत्योपवासस्तिध्यन्ते तथा
कुप्पांच्प पारणम्-(निग)-पूर्वपिदासु तिपिपु भेषु प अपर्ण
चिना । उपोप्य विधिपरकाशत्तदन्नं च पारणमिति । विधि:
भान्नानि--(भृगुः)-जन्माष्टमी रोहिणे च शिवरानिस्तव
पूर्णपिदय कन्या निरिभाने ग पारन । दिपेनि-(प्रत्यय
ब) मप्रणामपु दिपापारामिप्यने । मन्पा पुष्पहानि. पा
रले पारपरपम् । मन्पतिभ्याग गयो नाममस्तसोदिया।
नाममे पार कृपस्तामानिमानुन नि-(नारदो मिति
मदमपोगे उपदामोपदा भन्। पारन्तु न कप पाने
कम्प मंदपः। मांगगि ने परिपुरणने । ग्रेड
परापादेव दारिदोनिरितिभापनि
प्पृक्षार्ग पदावी समरिभाit
पानीति feri सामान
RY

·भाद्रपदमासकृत्यनिणयः [१३९ भाद्रकृष्णनवमी--एतद्देशे गोगानवमी प्रसिद्धा । अस्यां । गुगासमाधिदर्शनम् । भाद्रकृष्णकादशी-(अजा)। भाद्रपदकृष्णहादशी--अस्यां गोवत्सपूजनं । भाद्रपदकृष्णामावास्या--(कुशग्रहणी) भाद्रशुक्लप्रतिपत्-अस्यां महत्तमाख्यं व्रतम् । इदमेव मौ- नव्रतमित्युक्त निर्णयामृते तदसत् तन्नामकस्य व्रतान्तरत्वेन मद- नरत्नादौ प्रसिद्धत्वात् । इदं व्रतं पूर्वविद्वायाम् कार्य्यम् । भाद्र- शुक्ल द्वितीयायां गाजवीजपूजा । भाद्रपदशुक्लतृतीया-अस्यां काञ्चनगौगं कृत्वा सम्पूज्य गु- स्पास्कृष्णाष्टमी शुभा।युक्ता मृगशिरणेव सातु कालाष्टमीस्मृता । तस्यां शिवपूजनं । उमामाहेश्वरबतमिति-(हेमाद्रो) नमस्ये मासि चाष्टम्यां यदाा जायते तदा । बनमेतविधातव्यमुमामा. हेश्वरं भुवि इति । बजेति-(ब्रह्मवैवर्ते)- मासि भाद्रपदे रोजकृष्णपदे तु शोभना । एकादशी समाख्याता अजानाम्न्यतिपुण्पदा । इति । कुशग्रहणमिति-(स्मृत्यर्थसार) नभोमामस्य दर्शतु गुचि- दीन्समाहरेत् । श्रपातयामास्ते दर्भा पिनियोज्याः पुनःपुनः । नमः श्रावणातन दर्शान्तमासे जन्माष्टम्पनन्तरं दर्शीलभ्यत (इति. कमलाकरः)। दर्भलक्षणं तय कृशाः काशापयार्याजीरारघ- मकुन्दकाः। गोधूमाग्रीहपोमुञा दशदर्भा स पल्यजा इति । (विस्तृतकुशविचरस्तुमस्कृतशतघण्टोपज्ञविधानस्य तृतोपभागे अष्टव्यः)। महत्तमाख्पमिनिस्कान्द)-मासि भाद्रपद गुप्तोपचे प प्रतिपतियो। नये तु पचेन्मौनी पोरात्रिगुणानि पेस्पादि। पूर्वपिदापामिति(प्रलपवतोखवतेपुसःपु कर्तव्यामम्मुखीतिभिः।

·[१०] भीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे डापूपनैवेद्य दद्यात् । अस्यामेव हरितालिकावतम् यत्र व्रतये - तृतीया मुहूर्तमानसत्वेऽपि परैव ग्राह्या । परयुतायाः प्राशस्त्याभि- धानात्पूर्वयुतायानिन्दाश्रवणाच्च । अस्यामेव हरिकालिकाता कोटीश्वरव्रतम् हस्तगौरीव्रतम् । भाद्रपदशुक्ल चतुर्थी-एपा वरद चतुर्थी । अस्यां सिद्धि- विनायकवतम् । मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या । मध्यान्हकालस्य कर्म- कालत्वात् उभयदिने मध्यान्हाव्यापित्वे परा । अस्यां रात्रौ चन्द्र- दर्शनं न कार्यम् । चतुर्थ्यामुदितस्य पञ्चम्यां दर्शनेऽपि न दोपः । गुडापूप०इति-(निर्णयामृते) गुडापूपाश्च दातव्या मासि भाद्रपदे तथा ! तृतीया शुक्लपक्षस्य सर्वपापहरास्मृतंति इयं मन्वादिः । मुहूर्तमानसत्वेऽपीति-मुहूर्तमानसत्वेऽपि दिने गौरी- व्रतं परे । शुद्धाधिकायामप्येवं गणयांगप्रशंसनात् इति । श्राद्या मधुश्रावणिका कजली हरितालिका । चतुर्थीमिश्रिता स्त्रीभिर्दि यानक्त विधीयते । तृतीया नभसः शुसका मधुश्रावणिका स्मृता । भाद्रस्य कमली कृष्णा शुला च हरितालिका इति । हरितालीति- नाम्नेदमन्वयमभवद्धतं । यालिभिहरितायस्मात्तस्मात्सा हरिता. लिकति (यापस्तम्यः) चतुर्थीसहिता या तु सा तृतीया फलप्रदा । अवैधव्यकरी स्त्रीणां पुत्रपौत्रप्रयर्दिनी । दितीया शेपमंयुकां या करोति पिमाहिता । मा पंधश्यमामांति प्रयदन्ति मनीपिणः! हरिकालीग्रतमिति-(भयिष्य)-शुक्ले भाद्रपदस्पय तृतीयायां ममाचरत् । रत्नान्यः मन्दः या हरितशास्लैरित्यादि। कोरीवरमसमिति । समीया गुयानपचे तु मामि माद्रपदे भयंत। तस्यां प्रत तु मग्राय यायदपंगतुष्टपमिगणादि । हलगोरीमत मिति:-विधतापता पुण्या मात्रा राज्यमयामि हस्तगौरी- प्रभो कमल गुपिमानमंपादि। पादयतुरीति । (नाधिन्दा) मगमनापगन्नी गणेग ·भाद्रपदमासकृत्यनिर्णयः [१४१ चन्द्रदर्शनदोषशान्तये सिंहप्रसेनमिति पठेत् । इयमेव रविवारेण भौमवारेण वा योगे महाचतुर्थी इयमेव शिवाचतुर्थी । भक्तिपूर्वकम् । तस्मात्प्रादादरं यस्मात्तस्मादरचतुर्थिकेति। सिद्धि- विनायकवतमिति-(हेमाद्रौ स्कान्दे )-गजवक्त्रं तु शुक्लायां चतुर्थी पूजयेन्नृप । प्रातः शुक्लतिलैः स्नात्वा मध्यान्हे पूजय- त्तथा । स्वशक्त्या गणनाथस्य स्वर्णरौप्यमय्याकृति-(स्वर्णमयीं. रौप्यदन्ती)-परेति-चतुर्थीगणनाथस्य मातृविद्धामशस्यते । मध्या- न्हव्यापिनी चेस्यात्परतश्चेत्परेऽहनि । मातृविद्धाप्रशस्तास्पाच- तुर्थी गणनायके । मध्यान्हे परतश्चेत् स्यान्नागविद्रा प्रशस्यते । चन्द्रदर्शन मिति-(हेमाद्री मार्कण्डेयः)-सिंहादित्ये शुक्लपक्षे चतुर्थी चन्द्र दर्शनम् । मिथ्याभिदूपणं कुर्यात्तस्मात्पश्यन्नतं सदेति । पञ्चम्यां दर्शनेऽपि न दोप इति । चतुर्थी दर्शननिपे- धात तवोदितस्य चन्द्रस्य पञ्चम्याम् दर्शने तु न दोपः । सिंहाप्रसेनमिति-(विष्णुपुराणे)-मिहः प्रमेनमवधीसिहो- जाम्बवना हतः सुकुमारकमारोदीस्तव घपास्यमन्तक:-(निर्णया- मृते विशेषः)-वासुदेवोऽभिशप्ततु निशाकरमरीचिपु । स्थितश्चतु र्पामाद्यायां मानुष्याणां यतश्च सः । ततश्चतुर्थी चन्द्रं तु प्रयत्नादीय मानवः । पठेत्पौराणिक वाक्यं प्रामुखोदमुग्यो- ऽपिया इनि। प्रयत्नात्पठेदित्यन्वयः-याक्यसिंहः प्रसेन मिति)- महाचतुर्थीति-भाद्रशुक्लचतुर्थी या भौमेनार्केण वा युता महनी सान विघ्नेशमर्चित्येष्टं लभेन्नर इति । शिवेति-(शिया शान्ता शिखा राजन् चतुर्थी त्रिविधास्मृता । मासि भाद्रपदेशुक्ला शिय- लोके प्रपूजिता इति । वेदे गणेशवर्णनम्-गणानान्त्वागणपतिहवामहे कविकवीनामुपानमम येष्ठराजग्रह्मणांवझणपत पानः शृण्वन्नतिभिः सीदसादनम् । (नारायणोपनिषदि)- रुपाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नोरुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरािहे वक्रतुण्डाय महि । सन्नोदन्तिः प्र० । तविडाचक्रतुण्डाय धीमहि । ननोनन्दिः प्रचोदयात् । विद्महे महासेनाय धीमहि तन्नः पण्मुखः प्रचोदयात् । (गणेशपुराणे द्वादशाध्याय ऐशस्थाने गुणेश इति पाठः) गुणानामोशः गुणेशः ।

·[१४२ ]
श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे
भाद्रपदशुक्लपञ्चमी–एपा ऋषिपञ्चमी-इयं मध्याहव्यापिन
ग्राह्या । दिनदये मध्यान्हव्यापित्वेपूर्वा ।
भाद्रपदशुक्लपष्ठी-एषा सूर्यषष्ठी-सप्तमीयुता ग्राह्या-भस्म
स्कन्ददर्शनात् ब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिः । इयमेव विशाखाभौमवैधा
तियुता चम्पापष्ठी।
भाद्रपदशुक्लसप्तमी-अस्यां मुक्ताभरणवतम् । फलसतम
व्रतम् । पुत्रसप्तमीनतम् । पत्र सप्तमी पूर्वविद्या ।
पिपभमीनि-(प्र० पु०)-भस्यशुक्लपक्ष तु पदा भा
पचमी । नचादिक मदा स्नाग्या फ्ल्या नियममेयत्यादि । मणा
हरपापिनीति-रित:-पूनायतेषु मर्येषु मध्याहयापिनी
लिपिरिति । पूनि-ग मंगा कार्या पशमी परणाम तु ।
गमति मिन गुपच नगमिता प्रतिमा य मावि
भूमाणिमा । नयमी दामी गय नोर्गणाः परसंगुतानि (शनि
থালায়হিনি)।
সবাসি-মহিলা-মূফ শায়া থানা না
'
मानमागनं पगफलप्रदमागणी
যুশাসণা-লাথিয়ন গাল গন।
ग्दानादिति (E. T.)| भारत मागि पाटी सभा
বা শাশা বিগ বাসা মৃণা করে। নানানপি
RRRRIMIM TER गाय दक्षिणाTARAI
Harmfenerd मुलं मात्र मंशाना (ग)
Narrate-माष्टिा भाई गुमला मेला
t.Prifmमा भीम यौनमा मात्रा fife
Farm affa-afriniPAE HIT मामि
म माना MR गwिit
forall wT मरममा गुमिगा।

·भाद्रपदमासकृत्यनिर्णयः [ १४३ ] भाद्रशुक्लाष्टमी-एपा दूर्वाष्टमी-पूर्वविद्या ग्राह्या । ज्येष्ठा- दियोगे कन्यार्के अगस्त्योदये च इदं व्रतं न कार्यम्-शुक्ले अगस्त्योदयसम्भावनायां कृष्णाष्टम्यां व्रतङ्कायं । अनिपिद्धकाल- स्यालाभे निपिद्धऽपि व्रतानुकल्पोऽनुष्ठेयः । भाद्रस्याधिमासत्वे तत्रैवेदं व्रतकार्य्यम्-नतु शुद्ध । अस्यामेव 'ज्येष्ठाव्रतम्' अस्मि- न्वते ज्येष्ठायुक्ताष्टमी ग्राह्या । दिनद्वये ज्येष्ठानक्षत्रयोगाभावे केव- लाष्टम्यां व्रतङ्कार्य्यम् । नतु तद्युक्ततिथ्यन्तरेऽपि कार्यम् । दिन- दयेऽपि नक्षत्रयोगे परदिने मध्यान्हादूर्ध्वं नक्षत्रसत्वे परा ग्राह्या । अन्यथा रानावपि नक्षत्रयोगे पूर्वा । अस्यामेवारभ्यं महालक्ष्मीव- तम् । इदं च व्रतमष्टम्या वैधे यत्र ज्येष्ठायोगस्तत्रारब्धव्यं । तद- सम्भवे नवमीयुक्तायां केवलाष्टम्यां वा शुक्लपक्षेऽष्टमी चैव शा- स्वात् । ज्येष्ठायोगस्य प्राशस्त्यकरत्वज्ञापनात् । अस्य प्रथमारम्भस्तु सिंहस्थे सूर्ये अष्टम्यां कार्य्यः । कन्यासंक्रान्त्यर्षे कृष्णाष्टम्यां स- मापयेत् । सा च कृष्णाष्टमी चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । चन्द्रोदये भर्घ्य विधानात् । दिनद्वयेऽपि तत्कालव्यापित्वे पूर्वा । कृष्णपक्षे भष्टमी चैवेति सामान्यवचनात् । यदा तुत्तरदिने चन्द्रोदयोत्तरम फलससमीति-(भ० पु०) अथ भाद्रपद मासि मितेपचे महीपते। कृन्धोपचासे सप्तम्यां विधिवत्पूजयेद्र यिमित्यादि । पुप्रसप्तमीति- मासे भाद्रपदे प्राप्त शुलपचे सुरेश्वर । ससम्यामुपयामेन पुनमा प्तिपदंव्रतमिति । पूर्वविद्वेति-(७० पु०)-पष्टी प मप्तमी तात भन्योन्यन्तु ममाश्रिता। पूर्वविद्धा दिजश्रेष्ठ कर्तव्या मप्तमीनि. दूर्याष्टमीति-पचे भाद्रपदस्पैप शुक्लाष्टम्पां युधिष्टिर। दुर्गा टमीयतं पुण्यं यःफरोति महाधनइतिापूर्यविनि-पापणी"इति। शिरिति।

·[१४] भोगाम्हिगमे भाद्रपद शुकानवमी-पपा नन्दा अस्यां दुर्गापूजनं कार्यम् भानहरुदशमी-दशावताग्यतारम्भः । भाद्रशुक्लएकादशीपा पद्मा-अस्याम् कटदानोत्मकः या स्पर्शायति तिथिग्रयस्य गान्हां निशुस्परमपुनरिद दर्य : पेप्टम् । एतहोपयजनमुपमम्यांगापनपोरेय मायेण ज्ञेयम् । व्रत- स्यापोडशाप्टसाध्यायेन मध्ये त्यागायोगादिति (रनाकर) पुष्य- योगे प्राशस्त्यातिशय इति-(प्रामा० पु०)-मसमी पुष्यसंयुक्ता कर्तव्या पाश्विनाष्टमी।दुर्गास्मयः मिते पक्षे याष्ट्रले श्रीवत शुभा इतिअनचाश्विनशुक्लाष्ठम्यां दुर्गोत्सव कार्यहत्येतावद्विवक्षित सप्तमीपुप्यसंयुक्तति यालाष्टम्याएय विशेपणं सिताप्टम्यां पुष्य- नक्षत्रासम्भवादिति (निर्णयामृते) राधाष्टमीति-(पीरसर्वस्व)- भाद्रे मासि सिताष्टम्यां मूलचे सिंहगेरवी। मध्यान्हे भानु वारे च श्रीराधाजनि भारत । परविद्वैव कर्तव्या राधाजन्माष्टमी तिथिः । नापि ऋक्षण सहिता पूर्वविद्वा कदाचनेति । नन्देति-(निर्णयामृते)-मासि भाद्रपदे या स्यान्नवमी यहुले- तरा । सा तु नन्दा महापुण्या कीर्तिता पापनाशिनी। तस्यां यः पूजयेद्दगी विधिवस्कुरुनन्दन । सोऽश्वमेधफलं विद्याद्विष्णुलोकंच गच्छतिः॥ इति ॥ ' दशावतारव्रतारम्भः-भविष्य)- दशम्यां शुक्लपक्षस्य मासे प्रौष्ठपदे शुचिः । स्नास्वा जलोदये स्वस्थः पितृदेवादितर्पणमित्यादि। पद्मेति-(० पु०)-पद्मोनामेति विख्याता नभस्यैकादशी भवेत् । हपोकेशप्रीतयेऽस्याः कर्तव्यं व्रतमुत्तमम् । इति । कटदा- नोत्सवइति (भषिष्योत्तर)-प्राप्ते भाद्रपदे मासि एकादश्यां सितेहनि। कटदाने भवेद्विष्णोर्महापातकनाशनमिति । विजपेति एकादशी यदा शुक्ला श्रवणेन समन्विता । विजया 'सा तिधिः प्रोक्ता भक्तानां विजयप्रदेति ॥ दशमीविद्यायामपीति-दशम्पे- कादशी पत्र सानोपोप्या भवेतिथिः श्रवणेन 'तुं मयुक्ता सा -- ·भाद्रपदमासकृत्यंनिर्णयः [१४७ ] |वर्णनक्षत्रयुक्तायामस्यां विजयाव्रतम् । इदं व्रतमुत्तरदिने श्रवण- युक्तैकादश्यलाभे दशमीविद्यायामपि श्रवणयुतायां कार्य्यम् । अ- स्यामेव मध्यान्हे वामनावतारः । " भादशुक्लहादशी-अस्यां श्रवणयोगरहितायां पारणम् । अपरिहार्ये योगे नक्षत्रस्य मध्यमानाडीत्यजेत् । एकादश्यां श्रवण हादशीयोगे विष्णुशृङ्खलयोग इति (हेमादिः) । श्रवणद्वादशीव्रतं निशीथानन्तरं सूर्योदयावधिद्विकलामात्रमपि विष्णव । तदा पू- धैव । एकादश्यामेव श्रवणं न द्वादश्यां तदा पूर्वा । द्वादश्येवर्ड- युता तदा परा । (कमलाकरस्तूपवासद्वयमाह) हेमाद्रस्तुि एका- शुभा सर्वकामदेत्युपग्राम्य- -श्रथ काले बहुतिथे गते सा गुर्विणी भवेत् । सुपुये नयमे मासि पुत्रमा वामनं हरिम् । इत्युत्पत्वा- एतस्मा समभवदेकादश्यां युधिष्ठिर । तेनेष्टा देवदेवस्य सर्यथा पिजपातिथिः । एपा..व्युष्टिः समाख्याता एकादश्यां मया तव । पूर्वमेव समाख्याता द्वादशीश्रयणान्यिता इत्युपसंहारादेकादश्या- मेवव्युष्टिफलमिति (निणयसिन्धौ)। भागयत बादश्यां वामनो- रपक्तिरक्ता-तत्रापि द्वादशीशब्दनैकादश्याएवाभिधानात् भघि प्पोत्तरभागयतपोराजस्येनैव संगतिरिति (रत्नाकादीक्षितः) । श्रवणयोगरहितायामिति-(स्कान्द)-उपोप्यकादशी मोहा- म्पारणं श्रवणेयदि। फरोति हन्ति तत्पुण्यं बादशवादशीभवमिति । मध्यमानारिरिति-(विष्णुधर्म)-भुनेश मध्ये परिवर्तमेति सु. सिपयोधपरिवर्तनमेव चयमिति । विष्णुचलइनि--(दमाटो)- दादशी श्रयणस्पृष्टा स्पृशेदेकादशी यदि । स एव बप्पयोपोगो विष्णुशालसंज्ञितः । संस्पृश्यकादशी राजन्दादशी पदि संस्पृशेन्- अवणं ज्योतिषां श्रेचं ब्राह्महत्यां व्यपोहति । दिकलामाग्रमपी. ति-(नारदीपे)-तिधिनक्षप्रयोयोगायोगरचय नराधिप । टिकली यदि लभ्येत सईयो यष्टयामिफः इति । (एकाद्रपामेति)-- ·[१५] भीगङ्गासिंहकल्पद्रुमेशा "" IPA दद्यात नष्टें दोरके प्रायश्चित्त विधेयमा प्रस्यामेव पालीवतम् । कंदलीबतच्च कार्यम् ।" केन्यासक्रान्तीक सप्तदिनमध्येऽगस्त्य- पूजने अगस्त्यायं च दद्यात् । my is F भाद्रपदंशुक्लपूर्णिमा प्रस्यां भर्तुगयुगभिवृद्धये सावित्री त्रिमुहूर्तव्यापिन्यामिति-(माधवः)-उदये त्रिमुहापि ग्राः ह्याऽनन्तवते तिथि (निर्णयामृत तथा भाद्रपदस्यन्ति चतुर्दश्यां, द्विजोत्तम । पौर्णमास्याः समायोगे व्रतं चानन्तकंभवेदिति । नघ मध्यान्ह भोज्यवेलायां समुत्तीर्य मरित्तटे ददर्श शीला सा- स्त्रीणां समूह रक्तवाससां। चतुर्दश्यामर्चयन्तं भक्तया देवं पृथक पृथगिति । मध्यान्हेअनन्तार्चनसंकोर्तनान्मध्यान्हव्यापिनीमाहो ति शङ्कथम् । सामान्यविशेषप्रवृत्तशास्त्रान्तरविरोघे अर्थदादयि- धिकल्पनापा असम्भवात् । स्पष्टविरोधस्याश्रयणात्.. भन्पया स्त्रीममहेनैयैतदनतकार्यमिति विध्युनयनापत्तः । पूर्वान्हे देवा. दनुष्ठितस्पास्य व्रतस्य मध्यान्होऽपि गौणकालतयास्वीकार्यहरये. नदर्भयादास्सियेत् इति । अनन्तपूजनमिति स्नानं कृत्वा नदी सोरे धिम्या ममाहितः। कृपा दमयं शेष फणासप्तकम ण्हितं। तस्यापतोहदं मन्त्र कलमात मुशोभन । चतुर्दशमन्धिः ममायुक्त संस्थाप्य पूजयेदित्यादि । प्रापचित्तमितिदार नष्ट महान्दोपः प्रमातिनामिह । संस्मासहोपनाशांध प्रापधिरा विधिगत इति । पालीग्रतमिति (भविष्योरे) मामि भाद्रपा मार्ण गुरुलभूततियो नृप दा भलाया प्रदातव्यं याणाणर्य मुत्तमम् इति । कदलीयत मिति-(भपिप्पांतर)-गुमापचं या दरयां मामि भाद्रपदे मृपा देपमध्ये परस्त्रीमिफलर्नानाविध. स्वति । भगम्यामिनि माम मामातरानादायमरण दानप्यमंत्रम्माल नरेणापावरममा मादशावास्पुरपोयमप्य. प्रवदन्तिपिदिति। info पिचारात ·भाद्रपदमासकृत्यनिर्णयः [१५] । .. बतङ्कार्य्यम् लोकपालपूजा च कार्यो। अस्यामेव वरुणवतारम्भः । अस्मिन्दिने कुलस्तम्भयात्रा कार्या । अस्यां प्रौष्ठपद्यां नान्दीमु. खानुद्दिश्य पार्वणारी, कार्यम् । पार्वणश्राहे ऽपरान्हय्यापिनी ग्राह्य त्युक्तत्वात्पूर्णिमात्रापरान्हव्यापिनीग्राह्या । एतच्च प्रत्यदमि- त्युक्त रवश्यं कार्यम् । यस्मिन्व८ भाद्रपद्याः कन्यायोगाभाव: स्तदाश्वयुज्यां कन्यार्कयुक्तायां कार्यमिति (प्रयोगपारिजाते) इदञ्च_ पाहा सपिण्डकं, कार्य्यम् । अस्यां पौर्णमास्यां प्रथमप्रयोगे मातृ- जापूर्वकमाभ्युदयिकं विधायावसथ्याग्नौ इन्द्रयंज्ञाख्यं कर्म कार्यम् । पंकामया। सावित्रीतिप्रसिद्धं यत्सर्वकामप्रदायकम् । तस्प तुष्टा सा देवी सावित्रीब्रह्मणः प्रियेत्यादि । लोकपालपूजेति-(नि- पामृते)-पूर्वाभाद्रपदायोगे पौर्णमास्यां पितामहः । शफ्राग्नियम- एवम्भो वायुवित्तेशशङ्करान। लोकपालांस्तु रक्षार्थ प्रैलोक्यस्या- नषेपपेदिल्यादि। वरुणवतारम्भइति-(हेमाद्रौ)-प्रौष्ठपद्यास्त- रभ्य सम्पूर्णशशलक्षणे। सम्पूज्य यरुणं, देवं गन्धमाल्पानस- देति । कुलस्तम्भयात्रेति-(काशीतत्वप्रकाशिकायां)-नभ- पञ्चदरयां च कुलस्तम्भं समर्चयेत् । दुःखं रुद्रपिशाचस्ये नम: तस्प पूजनादिति । नान्दीमुखानुद्दिश्येति (प्रत्मपुराणे) ना- मुखानां प्रत्यन्दं श्राद्ध कन्यागते रवौं । पौर्णमास्यां तु कतव्यं हवचनं यथेति सपिण्डकमिति (निर्णयमदीपेगा:)-पौर्णमासीपु सर्वासु पिद्धं पिण्डपातनम् यजपिस्वा प्रौष्ठपदी यथादर्शस्तथैव स इति । दयज्ञास्पमिति (पारस्करगृह्यसूत्रे) प्रौष्ठपयामिन्द्रयज्ञः।पाय: गेन्द्र अपयित्वाऽपूपाश्चापूस्तीत्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वाज्याहुती- तीन्द्रायेन्द्राण्या अजायकपदेऽहिर्बुध्न्यापपोष्टपदाम्परचेति । "इति भाद्रपदमासकृत्यनिर्णयः 88-99909208.09.

·भोगामिलाम ॥ अथ श्राश्विनापरपनत्यनिर्णयः ।। विमायास्मिन्मास मदानेन रूपमाग्भयेन् । पानात तिलादीनि देयानि । एकभन न यदुपुत्रादिन निः । अस्मिन्ने मासे पनिरुपूजनं कृत्वाऽरोग्यप्राप्तिकर प्रतार्यम् । अस्मिन्मा विधा पूजयन्ने कभक्त कृते प्रतिरामपालप्रातिः । भाभिनकृण- पत्नोऽपरपक्षः स एव महालयः । तत्र पोडशपञ्चदशना दिनानि 'गदानेनेति-(पमः) पृतमाश्वयुजेमामि नित्यं दद्याग्रिजी- तये प्रोणयित्याश्विनी दयो रूपमागपिजायते । तिलादीनीनिन् (यामनपुराणे) तिलास्तुरंग पृपमं दधिनानरमादिकमा प्रीत्यर्थे पद्मनाभस्य देयमाश्वयुजे नरैरिति । एकभक्तनेति भारते) तथैवाश्वयुज मासमेकमक्तन' यो नयेत । प्रजायान्यहुपुत्रंथ वाह- नाश्चच जायत इति । अनिद्वपूर्जनमिति (विष्णुधर्मोत्तरे प्रौप्टपद्यामतीतायामनिरुईतु पूजयेत् । सारसैरर्चयेद्दच जानिपुष्प दिनैदिन इत्यादि । यजफलप्राप्तिरिति--जपश्चाश्चयुज विष्णु पूजयेन्न भोजनः । अतिरात्रस्य यज्ञस्य तत्फलं शुभमाप्नुयादिति । अपरपक्ष, इति (निर्णयामृते मनुः) नभस्यापर, पतोपत्र कन्या बजेद्रविः । स महालयसंशः स्याद्जछायाहयस्तथेति (अत्र नभस्येति शुक्ल प्रतिपदादि चान्द्रमासाभिप्रायेण) तथा च (गदाः धरभाष्ये) अपरपक्ष इति कृष्णपक्ष इत्युच्यते । समाचारात समाः चरति हि कृष्णपक्षे श्रादमिति-लिंगाच योऽपक्षीयते स पितर अन यद्यपि समर प्रतीयते । तथापि स्मृत्यन्तरे दर्शनात् कन्याकुम्भसम्बन्धिनाः विशिष्टस्यम् । तत्रापि कन्यासम्बन्धिनः पुण्यतमत्वम् । तथा (मनुः) अनेने विधिना प्राद्ध, त्रिरन्दस्यह निषेत्हेमन्तप्रीष्मः वर्षासु पश्चियाज्ञिकमन्वहम् इति । ऋत्वपेक्षया हेमन्त ग्रीष्मवी स्थिति यदुक्तं तदविवेचित) (मात्स्य) अनेन विधिना श्राद्धस्त्रि- - म्वन्ध्यपरपत्तस्य श्राद्धकालावं ·आश्विनापरपक्षकृत्यनिर्णयः [१५३ -कन्या- दस्यह निर्वपेत् । कन्याकुम्भपस्थे कृष्णपक्षेषु सर्वदा । क- । न्यासम्बन्धिनिऋतुपक्षेऽयं विशेषः। तस्या उभयथासङ्कीर्तनमस्ति : क्यापिमोष्टंपदाद्यपरपक्षस्वेन क्याप्यश्वयुक्कृष्णपनत्वेनेति। पोड- शदिनानोति-(शाट चायनिः)-नभसि चापरे.पक्षेतिथिपोडशकन्तु यत कन्यागतान्वितं चेत् स्पारसकालः पितृकर्मसु । इति । (तथा ब्रमाण्डे)-कन्यागते मवितरि यान्यहानितु पोडश । अंतुभि- स्तानि तुल्यानि तेषु प्रदत्तमक्षयमिति । ( कन्यागतएकदेशेऽपि ) (कापर्णाजिनिः) श्रादौ मध्येऽवसाने या यत्र कन्यां व्रजेद्रविः । सपक्षः संकलः पूज्य श्राद्धपोंडशकंप्रति पश्चदंशदिवेति- गते सवितरि दिनानि दशपञ्चच पार्वणेनैव विधिना तत्र श्राद्ध घि श्राद्धपोडशके विचारः अनके शुक्लप्रतिपदा सह तिथिपोडशकमाहुः तथाच (देवलः) अहः षोडशकं यन्तु शुक्लप्रतिपदामह । चन्द्रक्षयाविशेषेण सापि दर्शात्मिका स्मृता-इति (तदयुन)- शुक्लप्रतिपदोदौहित्रकर्तृकमातामहश्राद्धविषयत्वात् । तथा च मातृणां नवमी यद्वद्धता- नाच चतुर्दशी । तन्मातामहानाञ्च शुक्ले'ऽथप्रतिपन्मतेति । अन्यत्वाहुः तिथि- वृद्धिविषयं श्राद्धपोडशकमिति । तदपिन) तथासति त्रुटिवृद्धयोः पञ्चदशसप्तदशश्राद्ध- सम्भवान् पोडशकविधिवाधापत्तः ।(तथा च पठन्ति) तिथयः पञ्चदश स्युः प्रेतपक्षेतु पोडश अनुमत्यादिकं कुर्यान् पितॄणां दत्तमक्षयं नातः पञ्चदशे कुर्यान्नातः सप्तदशै तथा । उने तु नरक यान्ति हाधिकस्यायनक्षयः । इति । तस्मात्त्रुटिवृद्धयोरमावे पोडशश्राद्ध- विधिरिति चेत् एतदपि (नोपपद्यत) तथा सति श्राद्धपोडशकस्य कादाचित्कत्वेन नित्य- त्यानुपपत्ते । अतः प्रौष्ठपदीमारभ्य त्रुटी प्रतिपदमभिव्याप्य वृद्धौ पहिः कृस्य श्राद्ध- पोडशककर्वव्यम् इतिव्यवस्थापन युक्तम् । एवंतहिंप्रतिपदोदौहित्रविषयत्वमित्युक्तिर्वि- रुध्येन । मैयम् श्रुटिवियत्वात्तया पोडश पूरणोपपत्तेः अथवा एकाहेतिथिद्वयसंभव श्राद्धकरणापोडशपूरणम् । न च दिनानि दशपञ्चचत्यत्र तिथिपोडशक प्रति विरोधः उच्यते द्वादशकपालेष्टाकपालवन् पोडशदिनेषु पञ्चदशदिनानुवाद इत्यविरोधः। अत्र पार्वणेनैव विधिनयुक्तं तत्रैकपार्वणवा किम्वा द्विपार्वणमुत चतुःपार्वणम्या । तथा सपार्वणं मत्स्यपुराणे) ततः प्रभृतिसक्रान्तावुपरागादिकर्मसु । त्रिपिरडमाचरेन्धा- दमकोद्दिष्टे मृत इनि । (प्रजापतिरपि) संक्रान्तावुपराग च. वर्षात्मवमहालय । यिनि- पनि पिण्डात्रीनिनि प्राह प्रजापतिरिति ! द्विपार्वणं तु (कात्यायनः) कसिमलियन मुरत्वा तथाद्यं श्राद्धपोडशम् । प्रत्यान्दिकच शेष स्युः पिण्डास्यु पडिति स्थितिरिति । चतुः पार्वणमपि (कारयायनः) कुर्यात्द्वादशदेवत्यं प्रेतपते तु मर्वदा तथा तीर्थ गया- यांच ऐपधर्मः सनातनः । श्रादौ पिता ततोमाता ततो मातामहस्तथा मानामहास्ततो ·गोगामे । श्रादादिगु पुगयामानि । मस्मिारने श्रार कुर्यातद शक्ती पञ्चम्यादि सदशकायष्टम्पादितदशक्तो दशम्पादिदर्शपर्यन्तम् । तदशत्तायनिपिई एकस्मिनदिन या कुर्यात् । इदं श्राद्ध नित्य काम्या । प्रतिपदादिपन तु चतुर्दश्यादिकं न ययम् । पञ्चम्या विवन्तिपक्षेषु चतुर्दश्यादिक वर्थम् । एकस्मिन्दिने क्रियमाणं श्राद्ध प्रतिपत् पष्टयकादशीचतुर्दशीशुक्रवारीजन्मनक्षत्रं जन्मनन- बादशमीकोनविंशं नक्षत्रं रोहिंगोमध यतीतानि यानि । केनचित्रयोदशीसप्तमीरविवारभौमवारावभ्यो उक्ताः ।..मृततियात्रेच क्रियमागश्राद्ध नन्दादितिथिनं वर्जनीया | हादस्यमावास्य टमी- भागोव्यतीपातेषु मृततिध्यभावेऽपि नन्दादिदोषो नशेयः । यते- रेकदण्डिनस्त्रिदण्डिनोवा तत्पजद्वादश्यामेव पार्वणं कुर्यात् । तत्पक्षचतुर्दश्यां शस्त्रहतस्यैकोद्दिष्ट कार्यम् । यस्यपित्रादयस्त्रयोऽ- पिशस्त्रहतास्तेन चतुर्दश्यों पार्वणमेवकार्यम् । चतुर्दश्यां मृतस्या- पि चतुर्दश्यां श्राद्ध कुर्यात् । एवं पौर्णमासीमृतस्यापि पौर्णमा- स्यामेव कुर्यादिति श्राद्धकाशिकाकारः । चतुर्दशीमृतस्य पौर्णमास्या मृतस्य द्वादश्यमावास्यादिषु कार्यमित्यन्ये । अत्र देशाचाराद घ्य- दद्यात्प्रेतपक्षे तु सर्वदा । तथा (सुमन्तुः) पितृभ्यः प्रथमं दद्यान्मातृभ्यस्तदनन्तरम् । ततो मातामहेभ्यश्च तत्पत्नीभ्यस्तथैव च । गयायाश्च तथा तीर्थे प्रेतपते. विशेषतः । कुर्सान द्वादशदेवत्यमेकोद्दिष्टमतः परम् । एवं वचनविप्रतिपत्तौ (व्यवस्थोच्यते) तत्रैक पार्वणचतुपार्वणयोर्याक्रम क्षयाहनवमीविषयत्वेन पारिशेपाद्विपार्वणमेव पक्षश्राद्ध- बतिष्ठन्ते । तथा च (वृद्धयाज्ञवल्क्यः) पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । समी- हन्ते सुताः सर्वे मातृपते विशेषतः । भुनते विप्रकायेपु पितरोऽन्तहिताः सदा तस्माद् विप्रान पितृन विद्यारिपतृवत्तान् प्रपूजयेत् । द्विपाणं 'प्रकर्तव्यम् विनाश्राद्धं क्षयानि । पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् । तथा च (पुलस्त्या) मातु पितर- मारम्भ त्रयो मातामहाः स्मृताः । तेषां तु पितृपच्छाद्धं कुय्युदित सूनवः । (स्कन्द- मुराण)-पार्वणं कुरते 'यस्तु केवल पितृहेतुतः । मातामह न कुरते पितृहासोऽ । .इति।

·न (कापर्णाजिनिः)-नभस्यापरपक्षे तु श्राद्ध कार्य दिने दिने । नय आश्विनापरपक्षकृत्यनिर्णयः [ १५५ ] घोयत।सर्वस्मिन्नपरपक्षइति-पितृगाथा:सदवात्र गीयन्ते ब्रह्मवादि भिः। कदा नः सन्तनावग्रयः स कश्चिद् भवितासुतः । पितृपक्ष सदा प्राधं पूर्णपचे प्रदास्यति तं प्रतीक्षामहे सर्वे सुवृष्टिमिव कर्षकाः । काम्यदायी भवेत्कश्चित्कुलेऽस्मच्छाद्धदोनरः । इति । = (आदित्यपुराणे)-प्रापृट्टतौ यमः प्रेतान्पितॄश्चापियमालयात् । विसर्जयति मानुष्ये कृत्वा शून्यं स्वकं पुरम् । क्षुधातोः कीर्तयन्त- श्च दुष्कृतश्च स्वयं कृतं । कांक्षन्ति पुत्रपौग्रेभ्यः पायमं मधुसंयुः तम् । तस्मात्तांस्तन्ने विधिना तर्पयेत्पायमेन तु। मध्वाज्यतिल. मिश्रेण तथा शीतेनं चाम्भसा! भिक्षामात्रेण या प्राणांन्संधारयति वा स्वयम् । श्राद्ध तेनापि कर्तव्यं तेस्तैर्द्रव्यैः सुसंचितैरिति । प- भम्यादीति-(ब्रह्मपुराणे)-श्राश्वयुक्कृष्णपक्षस्य श्राद्धं 'कुर्याद्दि- नेदिने । विभागहीनं पदं वा विभागत्वमेव वा । पाश्वयुज्या- रच कृष्णायां योदश्यां मघासु च। (त्रिभागहीनमिति.)- प्रतिपदादिचतुष्टयं चतुर्दशीश्च पञ्चम्यादि दर्शान्तम् । विभाग मितिपक्ष तृतीयभागम्-दशम्यादि दर्शान्तम् । तत्रापि चतु- श्यासहदशतिथयोंहींना भवन्ति । अर्द्धमिति अष्टम्यादिद न्तिम् । (माच्यास्तु)। पञ्चम्यूय च तत्रापि दशम्यूर्धं ततोऽप्यति इनि विष्णुधर्मोत्तरवाश्यकवाक्यत्त्याय विभागहीनं पप्ठ्यादि त्रिभागमेकादश्यादीत्याहुः । यत्तुतैरर्धमित्यस्य तृतीयभागाई प्रयोदश्यादीत्येवं व्याख्यानंकृतम् ।तत्पक्षमित्यस्पनन्वयदोपापत्ते- रुपेक्ष्यं । इति । (कमलाकर) तथा च (गौतम) तथापरपक्षे श्राद्धं पितृभ्योदयात्पञ्चम्यादि। दर्शान्तमष्टम्यादि दशम्यादि सर्वस्मिन्या दव्यदेशब्राह्मणासम्भयेकालनियमः शक्तितः इति । एकस्निन्दिन इति । (पुराणसमुचंये)-या तिथिर्यस्य मासस्य मृताहे तु प्रवर्तते। सा तिधिः मेतपक्षस्य पूजनीया प्रयदातः इति । नित्यमिनि- (कात्यायनः) शाकेनापि नापरपक्षमतिक्रमेत् । न वय॑मिति- नन्दादिवयं स्यान्नवनिन्द्या चतुर्दशीति । नन्येवं प्रतिपत्प्रभृति- - ·[ १५६ ] श्रीगङ्गासिंहकपद्रुमे " प्वेका वर्जयित्वा चतुर्दशीम् इतिः (याज्ञवल्क्य): विरोध. इ चेन्न । अपरपक्षे श्राद्धं कुर्वीतीचं चतुर्थ्यायदहः सम्पयेत ऋत चतुर्दशीमइति । कास्यायनवाक्यैकवाक्यतयांपञ्चम्याप्टम्यादिपद विपयत्येना प्युपत्तेः । श्राद्धपोडशकत्यापवादश्यासम्भयात् । अंत एचप्रतिपदादिसर्वतिथिाद्वेऽपिचतुर्दशोवर्जनायेति फेचनाची- नाग्रन्याउपेक्ष्याः हेमाद्रिमाधयमदनरत्नादिविरोधादिति । (सधा च मनुः)-कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । श्राद्धे प्रश- स्तास्तिथयोयर्थता नातथेतरा इति। वानीति-(गाय)नन्दा याभार्गवदिने त्रयोदश्यां बिजन्मस। एपु श्राद्धं न कुर्वीत गृही पु: बधनक्षयादिति । प्रायदशमैकोनविंशानि त्रिजन्मनक्षत्राणि मनु जन्मभंतत्पूर्वोत्तरेचेति.निर्णयसिन्धुकारोक्तम् निर्मललक्षितलब पाप्रसंगानुपेत्यमिति (विष्णुभट्ट), (वृद्धगाय:)-प्राजापत्ये पोपले च पिघ्यर्वे भार्गवै तथा। यस्तु श्राद्धं प्रकुति तस्य पुप्रोविनश्यति। भानी भौमे प्रयोदश्यां नन्दाभृगुमघासु च । पिण्डदानं मृदास्नान न फुर्यात्तिलतर्पणमिति । मृततियायेवेति-पापाट्या पश्चमे पचे फैन्यासस्थे दियाफरे । मृताहनि पितुर्योवे श्राद्ध दास्यति मानयः। तिलनिषेधविधारः (मरीषिः) मतम्या रविवार चं गृहे जन्मदिन तया । भृत्यपुप्रकलप्राधीन कुर्यात् तिलनपंणम् । पक्षयोरुभयोराजन मातम्या निशि सध्ययोः ।। विगापुर कन्नबाधा निनान् मनमु पर्जयेत् । वियाहे वोपनया बोले सानि यथाक्रमम् । वर्षम मदर्भ प ए मेगाम्निलतर्पणम् । (मृत्यधमार) वृद्धी मन्यां च नमामि गल्याङ्क: निलमर्पयामिति । (मान्दै काशीगाई)-ग्यो शु. प्रयोदश्यां समायां निशिगंधाः । भगीराज मानुन पुरयांनिशनपणम् । यंप नजिनियरी वाजमायोमिमरतो:पमा लिनमिमित काम्यायनशान नंग) नियमिमियी निलामांसी- मजीनिनिगचे पुनानाम गायुगतिबिनिता नितिन मादामहरिहगतिभिर्यायानचान। बटाः काया जावाला या समनः । मनिन मांग पिपु दिनयता ती नियिविशीच गायो गिदिने कुपन विमिश्रियमितिय पनि प्रति मानविन पारव्यांना व तिमान) ·निमन्त्रणमादेयम् । जीवीपितकेणापि आश्विनप्रतिपदि माता: आश्विनापरपक्षकत्यनिर्णयः [१५७ ] वस्था ज्ञेया । केचित्पूर्णिमायां मृतस्य पूर्णिमायां वार्षिकं कृत्वा अन्यदिने महालयः कार्यइति भणन्ति । अत्र कन्याराशिगतसूर्यः । प्राशस्त्यसम्पादकः 'तुलान्तिश्राद्धकालस्य विहितत्वात् । इदं श्राद्ध पक्वान्नेन कार्य नत्वामान्नादिना एतच्च श्राई मलमासेन कार्यम् । पित्रोमरणे. प्रथमाब्दे पार्वणश्राद्ध कृताकृतम् । सन्यस्त- पितृकादिना जीवपितृकेन गर्भिणीपतिना च पिण्डरहितङ्कार्यम् । जीवन्मातृकः सपलमातुरेकोद्दिष्टं कुर्यान्नपार्वणम् । यस्यानेकाः सपत्नमातरः तेन सर्वमात्रुद्देशेनैकएव पिण्डोदेयः । अर्घ्यदानञ्च पृथ- पृथक् कर्तव्यम् ।।.गुर्वाचार्यपितृव्यमातुलश्वसुरोपाध्यायभ्रातृसखि- प्रियपोपकद्रव्यदत्तपुत्रशियत्विगादीनां सस्त्रीणां अपुत्राणां एकोद्दिष्ट- विधानेन श्राद्ध कुर्यात् । अपरपक्षे केनापि हेतुना श्राद्ध न स्या त्तदा दीपोत्सवामावास्यायां' कार्य्यम् । श्राद्धाङ्गतर्पणं पक्षश्राद्धे श्रादानन्तरम् प्रतिदिनं कार्यम् । एकदिनपते परेऽन्हि कार्यम् । माध्यन्दिनः तदिने एव कार्यम् शिष्टसमाचारात् । अमावास्याया- मपरपक्षे च मृतानां पार्वणमेव नैकोद्दिष्टमिति केचित् । स्त्रीणान्तु क्षयाहादिव्यतिरिक्तश्राद्धेषु पत्या सहैव श्राद्ध कार्यम् । यत्र च मात्रांस्वामिचित्यारोहणं कृतं तत्रैकमेवपार्क कृत्यां -पितृश्राद्ध पृथक् कृत्वैकवहिपि पल्पिगडान् दद्यत । विप्रपक्तौ सुवासिनी वाधिको भोजयेत् । एकदिनेऽनेकश्राद्ध प्राप्ती..पूर्व पितुः पश्चात् पेट्यादीनां श्राद्धं कार्यम् । चतुर्दश्यां पित्रादित्रयमध्ये एकस्य यो विषशस्त्राद्यं पधातैम॒तयोः पितृव्यादेर्वा तथा विधस्यैकोद्दिष्ट अघिनैवं कार्यम् : पूर्वदिने, निमन्त्रणासम्भवे. श्राद धदिने प्रात 15 ·गादिगमे - गस्य मयागरं गाय मा.लि पम् ।गा निमिपंग माम मा मृमा तु अपनी । मा तिथि: पिगुपचे तु पूजनीया प्रथमतः भशत गमगं तु रोपेकादिन गदा निषिद्धपि दिन कुर्यात पिण्डदानं पायिधि नि। (नागरमण्ड-कागाननाम्ना के रिपदयांगोनलिषितानि पपनानि मगच्या प्रगतीययनममा- नार्थत्यात् । पतापनाराणि महानियन्यदर्शनादिति कृत्य रस्नायपपायर्यापीमग्रन्या इपेक्ष्याः मनोवगनप्रामाण्यात)। न न्दादिदापो न शेया--(संप्रा.)-ममापात भरण्यांप दादरयां पतमध्यके । तिथियारं प नक्षग्रं यांग न विचारयेत् । इति । बादरपामेयेति-(पायुपुराणे) सन्यासिनोऽप्यान्दिकादि पुनः कु- चियायिधि" महालये तु यच्छांदं बादश्यामेव तदुभयेदिनि । (प्रचेताः) दण्डग्रहणमात्रेण नैय प्रेतोभयंचनिः अतस्सुतेन कर्तव्य पाणं तस्य सर्पदेति । एकोदिष्टमिति (पृहस्पाराशर) चतुई श्यां तु यच्छाद्धं-मपिण्डीकरणकृते । एकोद्दिष्टविधानेन तस्कृपाः च्छस्त्रघातिनाम् । पिप्रादपस्त्रयोयस्य शस्त्रंघातास्वनुफमात् । सभूत पार्यणं कुर्यादाब्दिकानि पृथक्पृथक् श्रतएकस्मिन्दयो बैंकोद्दिष्टविधिरिति विशेषाभिधानास्त्रयाणा.पावणमेवेति पुरुषार्थ चिन्तामणिकार):शस्त्रादिहतानां चतुर्दरपामेकोद्दिष्टमेत्यत्रका- रणम् । (हेमाद्रौ) यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्तस्पिता-भवेत् । प्यर्थे तस्य कर्तव्यम् श्राद्धं तत्र दिने नृप। पितामहायास्तत्रान्हि श्राद्धं नाहन्ति कुवचित् । अथचेद् भ्रान्तितोदद्याद धूियते राद- संस्तु तत् । 'ब्रह्मणोवचनाद्राजन्भूतप्रेतश्चदानवः । तिनकोद्दिष्टमे. वात्र कर्तव्यम् नतु पार्वणम् पितृपते चतुर्दश्यों कन्या संस्थे दि. चाकरे । एतस्मात्कारणांद्राजनपार्वणं नैव कारयेतः। इति । (भा- द्धकाशिकाकार)इनि-(सूतः) पूर्णिमामभृतिश्राद्धं-तस्मारकुर्याद- विचक्षणः। दिने दिने यज्ञफलं लभते श्राद्धतीनरः । (प्रामाण्डपु- राणेऽपि) श्राद्धश्च पूर्णिमायां च कृत्वा पूर्णफलं लभेत् । प्रतिपद्य- थैलामा वितीयार्धाय चोपर (पुराणसमुच्चयऽपि प्रशस्ताः ·मरितरि पितरोयान्ति चे सुतान् । शुन्या प्रेतपुरी मर्या पायदु- इधिकदर्शनम् । ततोवृश्चिकसंप्राप्ती निराशाः पितरांगताः। ततः स्वमनं यान्ति शापंदरचा सुदारुणं । इति । (मत्र गंधप्यपिएपेण आश्विनापरपक्षकृत्यनिर्णय [ १५९ ) पूर्णिमामुख्यास्तिथयः पौडशैवताः। यथा तिलानां तैलश्च तुल्यं वैश्वेतकृष्णयोः । पूर्णिमायाममायां च समं पुण्यफलं दपोः । पूर्ण- पचे नभस्यैवं पूर्णिमैपां पितृप्रिया । अस्यां दत्तं पितॄणां च .तृप्तिः सांवत्सरी भवेत् । सर्वान्कामानवाप्नोति श्रमायां च यथायथा। पौर्णमास्यां तथा फुर्वश्राद्ध पितृपरायणःपूर्वोपरान्हयोरन्ते यःश्रा- दं कुरुते नरः। नभस्पस्यद्विजश्रेष्ठाः पितरस्तेन पुत्रिणः। पौर्वान्हि- की पौर्णमासी ह्यमा चैवापराह्निकोति(पद्धयाज्ञवल्क्योऽपि)काम्यक तिथिकर्तव्यं श्राद्धकर्म द्विजातिभिी पूर्णिमा श्राद्धदानेन सम्पूर्ण- फलमश्नुते । कुवन्वै प्रतिपच्छाद्धधनमानन्त्यमश्नुता (वायुपुराणे) -पुष्टिं मजो स्मृति मेघामित्यायुपमम्य पौर्णमास्याद्यमावास्यान्त- तिथिपोडशकम् । पौर्णमास्यांमृतस्य कुत्र कार्यम् । तेत्रामावस्या पामिन्येके तन्न तिथ्याश्रयाभावात्। दर्शमृतस्यैव तत्रोचितयोत्। मनोभाद्रपंद्यामेय युक्तम् । तथा च (पद्धयाज्ञवल्क्य) पूर्णिमापा ममायां वा मदा कन्यां गतं रवौं । तान्यत्र)-प्रौष्ठपद्याममापां चकन्या माप्ते रवौं सदा । सर्वस्वेनापिकर्तव्यं श्राद्ध या इन्दु जोचने इति । पूर्णिमादयोः क्षयाहसंज्ञकस्यास्पौष्टपद्यामपरप- चदशे च पाणं फतव्यमिति (श्राद्धकोशिकांकृत) (अन्पइति) एकपक्षान्तर्गतत्वोपाधिना पोडशसंख्पासामन्जस्यात् । तुलार्का- न्तइति । (हेमाद्रीवायचनम्) यावच फन्पातुलपोः फ्रमादास्ते दिवाकरः। तापच्छादस्य कॉलस्यारशून्यं प्रेतपुरं तथा । कन्यागते गौणः कालः प्रतीयते सदापि हेमाद्री यमयपनान् माश्चिनगुपका- पवमीपर्पन्त कालशस्तराधा च (पमः) हमे घर्षामु कन्या- स्थे शाकेनापि गृहे पसन् । पचम्पारन्तरे दयादुर्भपोरपिपक्षपो. रिति । भामामादिनति चेता) मृताइन सपिएटा गया. भादं महालपम् । भापोऽपिन कुर्यात प्राधमामेन कहिनित।

·इति । मामामे न कागम् इगि-(नांगरम्यण्ड)- नमोवाय नमः स्पोया मनमामो गदा मयेन् । मतमः पितृपचः स्यादन्यत्रैव न पत्रमः । इति । माप (भृगुः द्विश्राद्धं तमा सोममन्याय महालयम् । राजाभिषेक काम्यम न फोटु भानुलंधित इति। फताकृतमिति-अस्थिपंगयात्रा प्रादुर्घ चापरपचिकम् । प्रथः मेन्देन फुर्वीत कृतंपीहा मपिगढ़ने । अन्यदयचनम्-अस्थि गयाआधं श्राद्ध पापरपनिकम् । प्रधमेन्दऽपि कुर्वीत यदि स्या पंक्तिमान्सुतः । इति । पिपदरहितमिति: (दक्षः) मुण्डनं पिण्ड दानश्च मेतकर्म च सर्वशः । न जीवरिपतृकः कुर्यादगुर्विणीपति- रेवति । (अन्यष्टक्यमातृवार्षिकादौ तु यचनादभयति) एकएव पिण्डोदेप इति । (स्मृतिदर्पणे)-अंनेका मातरो यस्य श्राद्धे वापत रपाक्षिके । अर्घ्यदानं पृथक्कुर्यात् पिण्डमेकन्तु निर्वपेत् । इति । एकोद्दिष्टविधानेनेति-श्राचार्यगुरुशिष्यम्भः सखिंज्ञातिभ्य एव चातापत्नीभ्यश्च सर्वाभ्यस्तथैव च जलाशलीन् । पिण्डाँस्तेभ्य- स्तदा दद्यात्कन्याभाद्रपदेनरांतीयपु चव सर्वेषु मांघमासेमघासु च । एकस्मिन्त्राह्मणे सर्वानाचार्यादीन्यपूजयेत् । दश बादश वा पिंडानुदद्यादकरणं नतु । नैयागिकोविपिन पतेवै पञ्चमेस्मृतः। तस्मिन्दत्तं हविर्ननं पितृणामत्क्षयं भवेत् । (एकस्मिन्ब्राह्मण इत्यः शक्तर्विषयम् । विप्रासम्भवविषयं पा)- (शानातपाः) अनाद्यगर्भ ज्येष्टस्य-भ्रातुः सद्भिनिगद्यते-ऋते सपिण्डनात्तस्य नैव-पार्षण माचरेत्। (सुमन्तुः) यस्तु-मन्त्रस्य दातास्यायस्तु विद्या प्रयच्छति। गुरूतावपि कुंवाते तयो वतु पार्वणमिति । तथा : (पृद्धगायो- मातुः सहोदरोयश्च पितुःसहोदरस्तथा।,तयोश्च नैव कर्तव्यं पार्वषं पिएडनाता इतिः। सपिण्डीकरणाहतेः पार्वणं न कुर्वीतः। दीपोत्सवामावास्यायामिति, पेय दीपान्विता राजन् ख्याता पंचदशी भुवि । तस्यां दद्यान्नदत्तं पितॄणां पै महालया इति। परेन्हिइति-नारदीय)-पक्षनादं यदा कुर्यात्तपणंतु दिने दिने। सामहाल चैव परेऽहनि,तिलोदकमिति. परया, सहैवेति:- : - ·प्राधिनापरपक्षात्पनिर्णयः [११] महश्राद्धं फलोतिशयंप्राप्तये नियमेनकार्यम् । मातामहेन संव- द्घः पुत्रिकापुत्रः से मातामहस्यैव नियमेन श्राद्धं कुर्यात् । यदा पल्येव भर्तुः श्राद घर्की श्राद दिने रजस्वला भवेत्तदा पञ्चमेऽ हनि सा श्राद्धं कुय्यति । श्रादि घे साग्निकस्यैवाधिकारः । इति (र्काचार्यः) निरग्निकस्याप्यधिकार इति (हमादिः) । अपरपक्षे भरण्यां श्राद्धम् प्रशस्तम इदं पिण्डरहितं कार्य्यम् ।,.. सकेन्महालये चैव परेहनि तिलोदकमिति । पत्यासहैयेति-(जां- तुंकपः) चपाहे चर्जयित्वकं स्त्रीणां नास्ति पृथक् फ्रियो । केचि- दिच्छन्ति नारीणामन्यप्रापिमहर्पयंईति(अन्यत्रान्वेष्टकादिष्वपि) (तदुक्तम्)-भान्वाष्टक्य तथा वृद्धिमातृश्राद्धं मृतेहनि । एकोद्दिष्टं तयाँ मुक्त्वा स्त्रीणों नान्यत्पृथग्भवेदिति-(शातातपोऽपि)-ना न्दीमुखाष्टकानौद्ध गयायां च मृतेऽहनि । पितामह्यादिभिः साध मातुः पाद धग्भवेदिति। तथा (कॉर्णाजनिः)-अष्टकादिषु धौ च गयानाद्ध'मृतेऽहनि । मातुः श्राद्ध पृथक्कुदिन्यत्र पतिना सहे। अधिकामिनि--(मार्कण्डेयपुराणे) मातुः श्राद्धं तुममान ब्राह्मणैः "सहभोजनम् । सुवासिन्यै प्रतिव्यम्मुनिः शांतान पोऽधीत् । भर्तुरचे मृतो नारी सहदोहेन या मृतातिस्यास्थाने नियुञ्जीत विप्रः सह सुवासिनीमिति । श्रादिन इति । (क राणे)-वोभविष्यति में श्राद्धी पूर्वेचुरभि पूजयेत् । असम्भव परेदुर्वा यथोक्तलक्षणैर्युतान्निति । तथा च देवलःचा के ति निश्चित्य दाता विप्रानिमन्त्र्येत् । असम्भवे परंयुकी। स्तान्त्रिमन्येदिति ग योषिप्रसङ्गिनः पूर्वयु रितसर पति व्यवस्था) इति । पञ्चमेऽहनि--::

·फरणम्पस्गास्मान्पधिकरणस्यापमंहार मामिकस्यैव गति तरस्य-न पैतृयशियोहोमोफोकिसी विनोगत इनि निषेधात्। भत्र पदारसंग्रहपूर्वकर्मायसध्यामानापूर्यिका व कर्मप्रवृत्ति- रित्यतोऽपिनानग्निमतोऽधिकारहति । यतकम्। भगन्यभावेऽपि विमस्य पाणायांपादयेदिति तदप्यतायमध्याभ्युदपिकविषयमा अनग्निमनाऽपि प्रादेऽधिकार इत्ययं विधा प्रसिद्विस्तु इस पृच यनस्तिष्ठतीति यदनिमितमूलति ननिर्मिमतः श्राद्वाधिकार प्रमा- पमिति (हेमाद्रिरिति)-तदिदमनुपपन्नम्। नित्यनैमित्तिकपुहि यथा शक्नुयात्तथा कृर्यादिति न्यायात्सर्यानोपसंहाराशरस्याप्यधिका- रात् । अग्न्याभावे तु पाणी होमविधानात्। अस्य विधानस्य धोक्त विशेपव्यवस्थाया:प्रमाणशून्यत्वात् । मन्ति चाग्नौकरणरहितानि श्राद्धानि तेष्वधिकारनिवृत्तश्च। नीशूद्रानुपनीतानामपि श्रायो- पदेशात्साग्निकानग्निकोभपाधिकारेण विहितं श्राद्ध सिधमिति(हे- मादिः)सकृन्महालयेदेवताः (संग्रहेउक्ताः)ताताम्वामितयंसपनज ननी मातामहादित्रयं सस्त्रित्रीतनयादि तात जननी स्वभ्रातरस्त स्त्रिया ताताम्वाभगिन्यपत्यधनयुग्जायापितासद्गुरु शिष्याप्ता- पितरोमहालयविधीतीर्थे तथा तर्पणइति। विधवाकत का विशे- पः (संग्रह)-चस्वारिपार्वणानीह विधवाया:सदैवहि स्वभत श्वसु रादीनां मातापित्रोस्तथैवहि, ततोमातामहानाञ्च श्राद्धदानमुप फमेत् । स्वभ प्रभृतित्रिभ्यः स्वपितृभ्यस्तथैव च । विधवाकारये च्छाद्धं सर्वकालमतन्द्रिता । इति । (लौगाति) सर्वाभावे स्वयं पत्न्यः स्वभर्तृ णाममन्नकम्।। सपिण्डीकरणं कुर्युस्तता पार्वणमेव च। (सुमन्तु), अपुत्रे प्रस्थिते कर्ता नास्ति चेच्छाद्धकर्मणि। तत्र परन्यपि कुर्यात सापिण्ड्य पार्वणं तथा इति। प्रशस्तमिति- भरणीप्रेतपक्षे-तु-महती परिकीर्तिता;। अस्पां श्राद्धं कृतं येन सगयाश्राद्धकृदभवेदितिः। पिंडरहितमिति (पुलस्त्या)-अपनः वितये श्राद्ध,विपुवदितये तथा । भरणीपु ष कुर्वीत पिंडनिर्य- पणं नहि ।

·जीपरिति-तथा (कास्पापनः) प्रथमाष्टकापंचाष्टम्याम् । इनि- ग्रहमाण्डपुराणे)-मापाव्याः पश्मे पो पाप मध्याष्टमी स्मृमा । त्रयोदशी गजाया गयातुल्या तु पैतृक इति। आश्विनापरपझकृत्यनिर्णयः [१६३ ] पाश्विनंकृष्णापष्ठी : इयं भोमवारेण - रोहिणीनक्षत्रेण व्य- तिपातयोगेन च युक्ता कपिलाषष्ठीमाइयं.,पष्ठी पूर्वदिने परदिने वा यत्रैवयोगचतुष्टयवती सैव ग्राह्या । अंत्र- व्रतोपवासादिभि झणं पूजयित्वा ब्राह्मणाय कपिला दद्यात्।।:: आश्विनकृष्णाष्टमी-अस्या मांध्यावर्षसंज्ञं श्राद्ध प्राश्वला- यनैः कार्यम् । इदं चाप्टकावत्सप्तम्यादि दिनत्रयेऽनुष्ठेयम् । प्रा- श्वनायनैर्नाष्टकाशब्देनेह संकल्पः कार्यः। कातीयैरष्टकां करिष्ये इति. संकल्पः कार्यः। अस्यामेव महालक्ष्मीव्रतसमाप्तिः |---: आश्विन कृष्णनवमीअस्यामन्वष्टका श्राद्ध कार्यम् । तत्र चत्वारः पार्वणाः कार्याः । इदं श्राद्ध जीवपितृकेणापि मृतमातृकेणा- वश्यं कार्यम्। स्वमातरि जीवन्त्यामपि सपत्नमातॄणां श्राद कार्यम् सर्वासामितिवचनात् । तन्मरणेसति तस्यास्तासां च श्राद्ध कार्य। न- वभिः श्राद्धासम्भवेऽनुकल्पविधिः कार्यः । इदञ्चानुपनीतेनापि कार्य । अनेकमृतमातृकेण सर्वोदश्यकं श्राद्ध सहैव कार्यमिति (स्मृति- कपिलापंष्ठीति-(वाराहपुराणे) नभस्य कृष्णपक्षेतु रोहिणी- पातभूसुनः युक्तापष्ठी पुराणः कपिला परिकीर्तिता । प्रतोपवा. मनिपमैर्भास्करं तव पूजयेत् । कपिलाच दिजाग्ग्राय दरया : तुफलं लभेदिति । संवाय ति-(निर्णयामृत-संयोगेतु चतुर्णा तु निर्दिष्टा परमेष्ठिना। माञ्चलायनैरिति-माघ्यावप प्रोष्ठपयामपरपचे इति । का: अन्वष्टकामादमिति-अन्नाटकापु. ध प्राणां प्रादं कार्प -पैरेषा पिकनिर्वपर्ण कार्य सस्पामपि तुमसम इति। पत्यार ·- विधाने)-पभि(मिर्जपमित्रं शमपारं तु दिने । आन्वष्टक्य बुध इति । साहवेति-(स्मृतिदर्पणेगालव)-अनेकामांतरी यस्य तथैयः च पिण्डनिर्वपणं काय:तस्यामपितुसंत्तम (इतिवचसि- श्रादत्वादेवमाप्तपिण्डदानस्य पुनर्विधानं यथाजीवपितृकगर्भिणी (पुराणममुचये):-सर्वासामेव मातणां श्राद्धं कन्यागते खौ। नवम्यां च प्रदर तव्यं ब्रह्मलब्धधरी यतः पितृमातृकुले नार्योयाः कश्चित् प्रसूता स्त्रियः । श्रद्धामा तरोझेयास्तासां श्रद्धि प्रदापयेत् । वृद्धौ तु मातृपूर्व प्रौद्धं कुर्वति बुद्धिमान् । श्रन्वष्ट- कासु सर्वासु पितृपूर्व समानरत् । तमिस्रपक्षे नवमी, या पुण्या तु नभायक । चत्वारः महानामप्येचं प्रयोमातामहीपुच। एवं कुर्वन् ततः श्राद्धं मातणाचन भवत्येव नरोविप्रा इति ब्रह्मानुशासनमू । इति । उपप्लवे चन्द्रमसोर विश्व गायों गर्म- नांगमे। अन्वष्टकायाञ्च महोत्सवपु .द्ध किया द्वादशदेवता स्यात् (द्धयाज्ञवल्क्या) गयायाश्च कुरुक्षेने गहुप्रस्ते दियाकरे, कुर्याद्वादशदेवत्यं पार्वणानांतुष्टयमिति ननु अन्वष्टकासु-नवभिः पिपादामुदाहृतम् । पित्रादिमातृमध्यं तु ततोमातामाहा. न्तिकम् इत्यादियचनविहितं नव दवे विरुध्यत (मेवम) अन्वष्टका स्विनि बहुत्व- युक्तम्य त्रित्वे पर्यवसितत्वात्सामिकत क नयदेयत्यमन्वष्कत्रियविपर्य भवितुमईति। नापरपक्षनयाविषयम् | अंतोद्वादशदेवस्यमपरपक्षनर्वगाविपमितिा. अन्यथा नाई- भौगहामि में दर्पणकार:) प्रत्येक मिति ययः । सामयेदिभिविष्टक्ये 'मातृमाना. महावं धेन कार्ये । अन्यष्टकामु तेषां विधानान् । पार्यणा इति । गणयां पुस्करंगेय राधान्यष्टकासुमा पिमुख्येन कर्तव्यं पार्यणानां गतुष्टयम् जीयपितरणापीति (निर्णयामुने) भान्यष्टक्यं गयापासो सम्गां गममृतेऽहनि ! :मानुः प्राद्धं सुन कुर्यातपितर्यपि च जीयति । इति । अनुकल्पविधिरिति- पदा शून्यं मम्पूर्ण याति मयति । अनुपनौतनापीति (मात्र) अमावस्यान्यष्टकादिश्रान प्रकृयामानुपनीतोऽपिकात्मर्वेषु पर्यसु। श्राद्धं साधारणं,नाम सर्यकर्मफलप्रदं । भार्याविरहिनाऽप्ये: तत्प्रवासस्थोऽपि नित्यशः। शद्रोऽप्यमन्याकुर्यादनेन विधिना श्राद्ध चापरपक्षक अध्यदान पृथकफुर्यापिडमेकं तु निवपत्। इति। वहवइति हिमाद्रीयन्वष्टकासु च त्राणां आधं कार्य पार्वणाः कार्या:पिटपूर्वा मनीषिभिः, पितृणां तु या पिण्डा मातृपूर्यास्तथा त्रयः। माता ·आश्विनापरपक्षकृत्यनिर्णयः [ १६५ ] आश्विनकृष्णत्रयोदशी-अस्यां मघायुतायामनिपिडद्रव्येण श्राद्धमावश्यक कार्यम् । पुत्रवता पिण्डरहितङ्कार्यम् । अविभक्ता- E अपि अत्र श्राहपृथक्पृथक्कार्यम् | करे सूर्ये मघायुता त्रयो- दशी तदा गजंछाया अस्यां श्राद्ध कृते वहुपुण्यप्राप्तिः । - याश्विनकृष्ण चतुर्दशी-यस्यां शस्त्रहतस्यकोद्दिष्ट कार्यम् । यस्यापत्रादयस्त्रयोऽपि शस्त्रहतास्तेन पार्वणं कार्यम् । येतु शास्त्रा- नुज्ञ'त जलाग्निप्रवेशादिनामृतास्तेषां श्राद्ध न कार्यम् । अाश्विनकृष्णामावास्या-अस्यांगजछायायोगेश्राद्ध चातिप्र शस्तं । पनिस्यादिनिमित्तकपिण्डदाननिषेधे प्राप्ने तदपवादार्थ तथा पृथपिण्डदानप्रापयर्थं चेति बदन्तः प्रत्येकं ब्रामणभोजनपिण्ड- दानेऽप्याहुः) (सामवेदिभिरिति)-न योपिद्भ्यः पृथक्दद्यादवसा. नदिनाढते । कमिमन्यितं मुक्त्यातमाय श्राद्धपोडशम् । प्रत्या ब्दिकश्च शेपेपु पिण्डास्युः पडिति स्थितिरिति (छन्दोगपरिशिष्टे)। प्रादमावरयकमिति-विष्णुधर्मोत्तर)-प्रौप्यपद्यामनीतापांनधा कृष्णत्रयोदशी । एतांस्तु भादकालान् वै नित्यानाह प्रजापतिः । (मत्रसदेनिश्रुतेनित्यत्वं प्रतीयते अप्रान्नमाप्रश्रुतेः) शंम्वोक्तः पापसः फलातिशयार्थः (शस)-प्रोप्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां प्रयोदशीम् । प्राप्य प्राद्धहि कम्य मधुना पायसनयेति । पिण्ड- रस्तिमिति-(देवीपुराणे)-भौजनीतिधिमामाय पायचन्द्रार्कसं- गमः । तत्रापि महनीपूजा फर्नव्या पितृदैवते । मने पिंहप्रदानन्तु ज्येष्ठपुप्रीयिपर्जयेत । (. भौजङ्गीपश्री चन्द्रार्कमगमोऽमाया स्यापिन्देयते क्षमघायां)-पिण्डनिपेवेविशेषमाष्ट (शाताकपा)- पिंडनिपातिपातु प्राविधीयन। स्वथायाचनलोपाऽपिकि- रस्तुपलुप्पत इति । अचम्पदक्षिणात्यस्तिमौमनस्यमचारियनि । भविभक्ताभपोनि-(श्राद्धपितामणो)-विभगा अयिभता या ।

·१६६ ] श्रीगगादिसल्लयुगे युःप्रान्द्रमदैयिकम् । मघासु पलथान्य नाधिकार पृथग्यिनेति। जछायेनि--(स्मृतिः)-नमस्यापरंपचे मघास्थिन्दुःकर रविः। यदा दा गजछापा श्राद्धेपुण्यरयाप्यन इनि । करे हस्तननग्रेकन्याद- मांशोपरिसपादप्रयोविंशतिदिनंपायत् अनदशमदियम मघायु- प्रयोदशीसत्येपरदिवसे मघासायेऽपि न कुंजरपायांयोगः। यो- मिघाप्रयोदश्यां कुंजरयायसंजितः । भवेन्मघासंस्थे च शशिन्य- करेस्थिते । इत्यप्रमघापव्ययययोपत्तर्मघात्रयोदशीनिमि- कश्राद्ध एव फुजरछायस्यगुणफलस्वविधानात् । एकोद्दिष्टमिति-(मरीचिः)-समस्यमागतस्यापि पितुः शनं तस्य वै । एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यं चतुर्दश्यां महालये। (समत्वमाग स्यसपिण्डीकृतस्य) (मार्कण्डेयः)-युयानः पितरो यस्य मृताः स्त्रेण वा हताः । तेन कार्य चतुर्दश्यां तेषां तृप्तिमभीप्मिता इति । ब्रह्मवैवर्ते)-युवानस्तु गृहे यस्य मृतास्तेषां प्रदापयेत् । शस्त्रण हताये च तेभ्यो दद्याचतुर्दशीम् । (मरीचिः)-विपशस्त्रश्चापदा- तिर्यग्वाह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां फ्रियाकार्यायेषां मृत्युचिंग तः । इति ।नकार्यमिति-शाकटायन:)-जलाग्निभ्यां विपन्नानां . न्यासं गृहेऽपि वा। श्राद्धं कुर्यात तपां वै वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । ते । (अतएवपतिमरणानन्तरविहिताग्निप्रयेशनमृतानां स्त्रीणा पि चतुर्दश्यांश्राद्धनकार्यमिति फलितोऽर्थः । गजछाया (कुंजरछा इति । (निर्णयमिन्धौयमः) हसे करस्थिते या तु अमावस्या रान्यिता। सा ज्ञेया कुंजरछाया इतियोधायनोऽप्रोत् । वन- तिगते मोमे छाया या प्राङ्मुखीभवेत्। गजछाया तु सो प्रोक्तो स्यां श्राद्धं प्रकल्पयेत् । जोयपितृकणापीति-(निर्णयप्रदीपे) तपधाधिनेशुक्ल दीहिग्रस्त्येकपावणम् । श्राद्धं मातामह फु- स्सिपिना संग मदा । जातमानोऽपि दोहिम्रो जीवस्यपिष । मानः मंगवयामध्ये प्राय्यस्य प्रतिपदधेत । (यम) म प्रतिसंयत्सरं नरैः। मातापित्रोधक्काम- मृतेऽहनि । (शम्या)-अमावास्यायां योयस्य प्रेतपदेड.

·मुंगधनि । गान्धर्व भांगरूपेण पशुत्वं च पूर्ण भवेत्। भावान वायुरूपंग नाग. [१६] 1 . पोचव्यतिपान्तं च तत्र श्राद्धविधीयते । दर्शइति-(गोभिल:)-- आश्विनपरपक्षकृत्यनिर्णयः दोहित्रप्रतिपत्। अस्यांजीवपितृकेगापिमातामहथाहनियम- नकार्य । पण्णवतिश्राद्धानि-निरग्निकोवैश्वदेवंादीकुर्यात्साग्नि- वस्तुयते। श्राधे श्राशौचादिनाविघ्नेसमुत्पन्ने श्राद्धकालाः । थाशौचान्त्यः १ दर्शः २ कृष्णकादशी ३ शुक्ला ४ प्रतिसांवत्सर- श्राद् म् थाशौचात्य मलमासेऽपि कार्यम् । पवायदि । पाणं तस्य कर्तव्यं नैकोद्दिष्टं कदाचनेति । पएणवति श्रादानोति-प्रमा १२ युग ४ मनु १४ फ्रान्ति १२ धृति१३ पात १३ महालयाः १६ अष्टको ४ अन्यष्टका ४ पूर्वेद्यः श्राद्धैनवति- रेच पंट् । वैश्वदेवमिति-(पज्ञपार्श्वपरिशिष्टे) यदाश्राद्धं पितृ- र दातुमिच्छत्यनग्निमान् । वैश्यदैवं ततः कुर्यानिवृत्ते श्राद्ध- कर्मणि । अकृत्या पैतृक श्राद्घ श्वदेवं करोति यः। अकृतं तद्भवेच्छाधं पितॄणां नोपतिष्ठते । वैश्यदैवं पुरा कृत्या श्राद्धम् तच्छेपपाकतः । कुर्यादेवाग्निमान विप्रो धप धर्मः सनातनः । मासपक्षतिथिस्पृष्टे योयस्मिन्नियतेऽहनि । प्रश्पन्दे तु तथाभूतं च्याहं तस्य तं विदुः । मासश्चन्द्र एवग्रायः। प्राशीचान्स्पइति- शुप्पशृङ्ग) याब्दिक चैव संपाप्ते श्राशीचं जायते यदि । था. वामन्यान्दिके श्राद्ध यन्तरा मृतसूतको प्राशौचानतर कुर्यात्त- च। कृष्ण कादशीति-(मरीचि.) श्रादविघ्ने मुम्पन्नेऽप्ययिज्ञातमृतेऽष्टनि । एकादरपां तु कर्तव्यं गृणपदे प्रादशब्दार्थः-(पाराशरोक्तः) देशे काले च पात्रे च पद्धया विधिना च यत्। नुदिश्यविप्रेभ्योदत्तं भावमुदाइतम् । प्रेतापितच निर्दिश्य भोज्यं यप्रियमामनः । या दीयते यह सच्छाद परिकीर्तितम् (यमस्मृतीभादफ्ल) मायुः पुत्रायशः ग कोनि पुष्टि यन प्रियम् । पशून्सोल्य धन धान्य प्राप्नुयापिपूजनान् । माद नि. (हेमाद्रौ) देखोयदि पिताजातः शुभकर्मानुयोगतः । तस्याभममतं भूत्वा देवत्व- गप्पनि । पानं भवनि राक्षसन्दे तयामिषम् । दानवत्वे तथा माम प्रेनन् परोदयम् । मानुषले पानानि नानाभोगरसोभदिति । । मासेन्दुक्षयेऽपि ·[-१६८] श्रीगगासिंहकपटुंगं .. ܕܝ ॥ येदेपुश्राद्धप्रतिपादनम् ।। (शतपथे)-अथ पुरस्तादुल्गु निदधाति सयदनिघायोल्मुकमथैतन्पिनृभ्यो- दुगात् असुराराक्षसानि होपामेतदविगथीरननस्मापुरश्नादुस्मुर्क निदधाति । ( अथ- 4वेदे) १ १ ३४ । ये निखाता ये परोता ये दग्धायचोदताः। मर्यास्तानम श्रावह पिन न्हविणे अत्तये । (यजुर्वेद) १९ । ६७ । यह पितरोयचनदयांश्चविग्रयाँधनमविद्म । त्वं वेस्थयतितेजातवेदस्वधाभिर्यसंस्कृत परव । १९१७० । उशन्तम्त्यानिधीमा शन्तः समिधीमहि । उशन्नुशनाथहपितन्हविषअत्तवे । येश्रमिदग्धाय अनग्निदग्धामध्ये दिवः स्वघयामादयन्ते । त्य॑तान्वेस्थयतितेजातवेदः स्वधयायज्ञस्वधितिजुपन्ताम् । य०१९०६० योऽमिकन्यवाहनःपितृन्यक्षतावृधः । दुहव्यानियोचतिदेवेभ्यश्चपितृभ्या । १९॥ ५८ श्रायन्तुनःपितरस्सौम्यासोऽनिध्यात्तापथिभियानः । अस्मिन्यज्ञेस्वधया मदन्तोऽधिग्रुवन्तुतेऽवनवस्मान् । अथर्ववेद-२८।४।८०। ७९ स्थापितृभ्यः पृथिवीपद्भ्यः स्वधापितृभ्योअन्तरिक्षपदयः । स्वधापितृभ्योदिविपद्भ्यः। १९-३ । पुनन्तुमापितरःसौम्यासःपुनन्तुमापितामहाःपुनन्तुप्रपितामहाः। पवित्रेणशतायुषा । पुन न्तुमापितामहाःपुनन्तुप्रपितामहाः । पवित्रेणशतायुपाविश्वमायुय॑न्नथे । य०२।२३ । आधत्तपितरोगर्भकुमारंपुष्करस्रजम् । यथेहपुरुषोसत् । गृह्यसूत्र-प्रापत्त पितरोगर्भ- मितिमध्यमं पिण्डं पत्नी प्राश्नीयात् । इति । ।। पात्राणांशुद्धिप्रकारः ॥ तथ लेपरहितानां दारुमयाणामश्ममयानांच लेविनोच्छिष्टपुरुपादिस्पृष्टानां जलेन अच्छालनाच्छुद्धिः । सलेपानामेतेपां सलेपोच्छिष्टादिपुरुषस्पृष्टानां तक्षणात्प्रक्षलानाच शुद्धिः । सलेपानामेतेषां लेपं विनोच्छिष्टपुरुषादिस्पृष्टानामुष्णोदकेन प्रच्छालनाछुद्धिः। उपसहितानां दारुमयाणामश्ममयानां च काकादिमुखावमृष्टानों तक्षणाच्छुद्धिः । लेपर- =हेवानां तूष्णोदकंनप्रक्षालनात् । एवं मार्जारव्यतिरिक्तश्वापदमुखावमृष्टवानामपिचाण्डा- लादिस्पर्शविणमूत्राद्युपहत्योन्तु सर्वत्र परित्यागएव । सलेपानां सौवर्णराजतकांस्यता• चमयाणां यथाक्रममुष्णादकगोशद्भस्माम्लैः शुद्धिः । सलेपानां सौवर्णराजतव्यतिरि- कानां पात्राणां फाकादिमुखावमृष्टानां शूद्रसंस्पृष्टानां च तक्षणात्प्रक्षालनावशुद्धिः । एवं शूद्रोपमुक्तानामलेपानामपिा सौवर्णराजतानां तु दाहादुष्णोदकन प्रक्षालनाघशुद्धिः। इतेपां चाण्डालादिस्पर्श गोमूत्रे सप्तरात्रं संस्थापनाद्दाहादुष्णोदकेन प्रक्षालनाचशुद्धिः । नूतनानां मृण्मयानां विनालेपमुच्छिष्टपुरुषादिस्पृष्टानां जलेन प्रक्षालनम् । श्राज्यलिप्ता- मामुच्चिष्टपुरुषानिस्पृष्टानां पुनः । सलेपानामुच्छिष्टपुरुषादिस्पृष्टानां मूत्रपुरीपाद्युप- तानां च परित्यागएव । ॥ द्रव्याणां शुद्धिप्रकारः॥ कृष्णाजिनस्य लेविनोच्छिष्टपर्श गोमयादकन प्रक्षालनम् । सपोच्छिष्टम्पर्श- सर्पपपिष्टगोमर्यन मृदोष्णोदवे नच शुद्धिः । विएमूत्रायुपहताययवम् । पनायाभूम इंगमूत्रायुपहनी गोमयेनोपलेपनम्। ससुपिरायाःकरणम्। पाायामध्यमृदापच्छादनम्। अशुद्धाया ममौ न्यस्तानां प्रक्षालनम् । पुरपयामानां काशिलेष्टकानां पारद्वालादि.. .

·FET - नि (वसिष्ठः प्रदानविक्रयपरित्यागेपु' वाकेन प्रोच्छणाच्छुद्धि एकपुरुषाहारपरिमितानां ब्रोहियवगोधूमादीनां विण्मूत्राद्यपहतो परित्यागः अधिकानां तु यावन उपहतिर्भवति तावतएवोत्सर्गकृत्वाऽवशिष्टानां प्रोक्षण- एडनकालना निकायाणि । फलीकृताना तण्डुलानां पाणिभ्यां निर्मलीकरणप्रोक्षण- प्रक्षालनानि । हामार्थस्यूचर्वादेः केशकीटपतङ्गादिभिरुपधाते परित्यागएव । सपिपस्ते लस्य चोच्छिष्टस्पर्शउदके तत्पात्र निधायोद्धत्योपयोजयेत् । मधुपयोदध्यादीनां तस्मा- व्यतिारक्त सर्वत्रपवमानानुवाकप्रोक्षणस्य ,समुच्चयः। सर्पिरादीनां सदकेशकीटादिभिः आबादन्यस्मिन्पात्रे उद्धृत्योपयोगः कार्यः। एतेषां लेपसम्बन्धेपरित्यागएव । परित्याग संसग तमुद्धत्य पयनिकरणपत्रादिभिर्गालनं पवित्राभ्यां तूष्णो मुत्पयनं च कायम् । सर्व कारादिभिरवातेष्वपि । विएमूत्राद्युपहती तु परित्यागएवेति । 1.1( Pass आश्विनापरपक्षकृत्यनिर्णयः विशेषतः । शुक्लेति-पृथ्वीचन्द्रोदय) तदहश्चेत्प्रमुच्येत केन- चिसूतकादिना । सूत कानन्तर कुर्यात्पुनस्तदहरेचेति । मल- मासेऽपीतिः (श्राद्धचिन्तामणो)-प्रतिसांवत्सराद्धमाशौचास्प- तितंचयतामलमासेऽपि तस्कार्यमिति भागरिभाषितम् । प्रा. दिनवनानिमित्तत्वात IECH औरसंउत्पन्नदत्तकस्यांशनिर्णय: शोणितसंभवः पुरुषोमातापितृनिमित्तकस्तस्य मातापितरोभवतोनवेकपुत्रं दद्यात् प्रतिगृहोपादा सहिसंतांनाय पूर्वपां नतु स्त्रीपुत्रं दद्यात्यतिगृही- यादाऽन्यत्रांनुज्ञांनादतः पुत्रंपरिमहीप्यत्वन्धूनाइप राजनि चावे. पनिवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिहुत्वा अदूरयान्धवं चैन्धुमन्नि- कृष्टमेवप्रतिगृहीयान्सदहचोत्पन्नदूरवान्धवम् शुद्रमिव स्थापये स्त्रिायन्तामिति तास्मिश्चत्प्रतिगृहोत ओर- भागीयाइत्तक इति । अन्यत्रांनुज्ञाना- सत्वे । अन्यथासाऽपिप्रतिगृह्णीयात् । दत्तक पुत्रपरिग्रहपद्धतिश्चकत्यप्रकरणेलेखिष्यामः। स्पृष्टानां प्रक्षाल्यावशोषणमा यज्ञायर्थं शूद्रादिभिराहतोना दर्भकाष्ठादीनां पवमानानु- इति आश्विनापरपक्षकृत्यनिर्णयाविना Freseants.in विज्ञायते हो केन उत्पद्यत' चतुर्थ दूतुरिति । इदा ·मोगागिरम ॥ प्रसगाजननाशौचनिर्णयः ।। जननभेदा नायः पातः प्रगतिका साने मानुः मामय- पर्यन्तं निराधम चतुर्थे चतुगप्रम । पित्रादीनां स्नानादेव शुद्धिः मातेमाससंख्यया गभिंग्या पाशीपम् । पिनादीनां विरात्र । प्रसूतो मातुः पिनादिसपिगडाना पूर्णमाशाचम् । विप्राणां दशाहम् । क्षत्रिये द्वादशाहम् । वैश्याना पञ्चदशाहम । शुदाणा मासम । संकरजातीता शूद्भवत् । सर्ववर्गेषु दशाहंया..जननाशो गर्भिण्या- दशाहमस्पृश्यत्वम् । कन्योत्पनी मांसं पुत्रोत्पत्तौ : विंशतिरात्रम् भेदाइति-(मरीपि) भातुर्धापरस्त्रायः पातः पमपाठ सोयाजध्य प्रसूतिः स्याहशाह, सनक भयेन् । सायमातुनिराध यात्सपिण्डाशौचयर्जनम् । 'पात.मातुर्ययामामं पिनादिना दिन नयमिति । (पाशीचमहाघोम्)-तृतीपासस्प समापनारमा गर्भस्य पाते घनिता निरात्रं । स्परया न तुर्यतु चतुर्दिनं स्यात्स्ना तुः सपिण्डास्तु चतुर्वमीपु । पंचममास पतने स्त्रीणामस्पृश्यतातुं चाहम्। पप्ठे तुं पड्दिनं स्यादनयोर्मासोस्यहं सपिण्डानाम् । तेषु पसु मासेषु स्नानं सोदके मानघाः । कुर्युरिस्यूचिवान्म- घुनाथाहयः सुधीः। मासात्सप्तमंतोजनी दर्शदिनं ज्ञेयं स्त्रियाः तक पित्रायेषु सपिएटकेषु गदित सप्ताहक ससमे मासेष्टाहम माष्टमे नवमतः पूर्ण समत्राधिकं (समासर्षपर्याया) कन्यायास्त नयस्य चा प्रसवने स्नानं सचैलें पितुः । कर्मानधिकारइति: पुत्र न्य जन्मे सति सूतिकायाः प्रसूतितोविंशतिवासराणि । कर्माधि- कारोनहि कन्यकाया जनौ तुपूर्णाग्निः३०, दिनानि यावत् । अधिः कारइति-यावरसूतकमरपृश्या माता प्रास्नानतः पिता। अन्येषां तु सगोत्राणामस्पृश्यत्वं न सूतको सापत्नमातुः पितृवदितिगौडा बभापिरे । शिशः स्पर्शेऽपि नोदोषइत्याह (कमलाकर) । प्रथमे पश्चपष्ठ दशमे घ दिने पिताधिकारी स्पात् । तदिहितकृतनिवहे ·सप्तमपरोज्ञेयः मपिण्डाहयस्तस्मात्ससतु ते चतुर्दशपरास्तेसोद: संजम् । श्राद्धे च तव्रतसत्रयाय संकल्पनं पैत्रमावे घ..पाकः । (पत्रमखानाद्वंपाक प्रोक्षण) अकृत मधुपर्केतु ऋत्विजां स्पादशौ: पकम् । जपानुछानकेऽप्येयमिति शास्त्रस्य निसंयः। पज्ञ वियाई पदा तु नारम्भता त दिनान्तरं सत् । पदार्थसिद्धाविनि-मा- रिहर्सहर्मनुभिच हुस्वा मर्पिर्मिजान पाय सवामधेनुम् । दया. परन्माङ्गलिकं च सर्वमन्नादिदान परगोनिहस्तात् । पोजना: शूषिता प्रवृत्तिरन्नोदकं सर्वमपस्पिविमाभाचान्नाः स्युचान्य: भोपन गुदा पंस्मिन्नन्ने पूर्वसंकल्पिते तु दोपोनास्तीत्याद गरि जननाशीचकृत्यनिर्णयः [१७] कर्मानधिकारः । पितुः सपत्नमातुश्च स्नानालागस्पृश्यत्वम् । जात- कर्मणि दोने वा नोलछेदनात्पूर्व पितुरधिकारः । एवं षष्ठदेशमदिनेषु दाने जन्मादिपूजने चाधिकारः । जनननिमित्तमस्पृश्यत्वम् माता- पित्रोरेव न सर्वेषां सपिण्डानाम् ।' कूटस्थमारभ्य सप्तपुरुषपर्यन्तं सपिण्डाः । ततः सप्तसोदकाः ततः सप्तसगात्राः । श्रारब्धकर्मणि आशौचप्राप्तौ ना दोपाय नान्दीश्राद्ध कृतेऽपि प्राशौचप्राप्तौ न दोपायः। पदार्थसिद्धौ याशौचत्वे 'कुष्माण्डीभिक्षु त्वा शुदिः । यथा- विधिनिमंत्रणास्वीकारीनन्तरमोशौचप्राप्तौ न दीप: विभाणां तत्प्रतिग्रहेऽधिकृतिः। सपिण्डाइति-कूटस्थपभृत्तिस्तु काख्याः स्मृताः । ये स्युः पंचदशात्तुसौदकसगोत्रास्ते स्ववंशस्थता ज्ञानं यावदतः परे तु मनुजाय गोत्रजास्तमताः। सोदकानां विरा- रात्रेण शुद्धिः सोदकंगावजे । एकाहागोत्रजानां तु स्नानाच्छुद्धिः प्रकीर्तिता इति । आरपति-वते विवाहे. रुघने जपे च श्राद्ध मखे चेश्वरपूजनपि । औरम्भिते मृतकमेव नास्ति चेदनारम्भित एव सर्वम् । प्रारम्भ स्यान्मधुपर्कएयः यज्ञे पियाहे किल पृद्धि IP पु पनीति चौले. नान्दीमुख स्वर्गदशारामः । दिनैश्चरेस्पूर्णमया ममिकायाः किल सिद्धतायामाशौचकाले ममुपस्थितं तु । फूप्मा ·PRIम • FIE ! FPapeअथ ग्रहणनिर्णयः ॥ । कर एक: पर्वप्रतिपुत्सन्धौ राहुणानसूर्यचन्द्रससोप्रेसनम् ग्रहणाम पर्व गोरन्ते यावत्काले ग्रहणारम्भः प्रायः प्रतिपदादिमे भागे तावदेवगत काले मोक्षः। अतःभारम्भावसानमध्यगतः कालः पुण्यतमस्त वादावन्ते च- सचैलस्नानविधिरिति गृहणारम्भ स्पर्शकालः । पूर्वप्रतिपदो सन्धिर्मध्यकालः । प्रतिपदादिमे-मोक्ष जननमरण- निमित्ताशौचसत्वेऽपि मनानादिकं कायम स्नाने उदफ्यापि कार्य्यम् । स्नानेन ग्रहणनिमित्तमांशौचमपिनिवर्त्यम्- होमदानः सुरज्यस्तस्माद्विभोर्जनीयं सुखेन । (यह वादेवहेडनमित्यादयोः मंत्रा:कृष्माण्डीसंज्ञकालानिमन्त्रणमिति निर्णयतत्व)-निमंत्रण स्वीकरणोत्तर चंदाशौचिनः स्युः किल भूमिदेवाः । कर्ता च तत्पा कविधी निवृत्ते स्वशिौचवाश्चेन्नहि दपणांय सन्धाविति- (यूद्धगायः पूर्णिमा प्रतिपसन्धी राहुः सम्प मण्डलम् । । सत चन्द्रमर्क च दर्शमतिपदन्तरे (ब्रह्मसिदन्ते. पावोन्कालः पर्वणोन्त तावान्प्रतिपदादिमा रवीन्दग्रहणानेहा सापुण्योमिश्रणावत् । अन्यत्र-ग्रहणयोगउक्तः । पटकाष्टक योध्यय सप्तमे घी विद्वादशे या तमसोयुतो या राकायशेष ग्रहण सुधागोदावशेष कमले कयन्याः। (हमादिः) अस्पमाने भवेटस्नान प्रस्त होमाविधीयते । मुच्यमाने भवेदान मुक्तस्नान विधीयते । रायः) यापीपाड़ागेषु गिरिप्रसंगणेषु का नया नदे देयखाते मरमादृताम्बुनि । उष्णोदकेन या स्नाया ग्रहण चन्द्रसूर्ययोः नया य (व्यांमः)-यादिव्यकिरणः तं पुनः पनं न यनि.ना प्रताव्यातुरः स्नापाद प्राणेप्युटण्यारिणा (नामयिपारस्तु नयतपण्डीय विधाने द्रष्टव्यः) मचलमिति द्धयमिय) पपामय वर्णानां मूलक राहुदर्गन। मलंग भयेरनानंगलकान पंजपत्र । (मद्यापटपुराण)-ग्रहण शावमागौयं यिमुनो मौतिक -T" --- ·सूर्यग्रहे. स्नायारमूतके 'मृतके तथा । थस्नायी मृत्युमानाति महणनिर्णयः [ १७३ ] वहेवार्चनमपि । स्नानद्वयमध्यएव कार्यम् | ग्रहणे गत्रावपि स्ना- नादिकं कार्यम् । तत्काले स्यापादिकं न कार्यम् । चन्द्रग्रहण,त् पूर्व यामत्रये न भुञ्जीत । सूर्यग्रहणात्पूर्व यामचतुष्टये न भुञ्जीत । चन्द्रस्य ग्रस्तोदये पूर्व दिवा न भुञ्जीत । दिवैवग्राससंभावितत्वात् । सूर्यस्य यदि सायं सन्ध्यायां ग्रहणं तदा पूर्वस्मिन्नहनि उत्तरस्यां रात्रौ च न भोक्तव्यम् । चन्द्रस्य ग्रहणं प्रातः सन्ध्यायां तदा पूर्वगत्रौ उत्तरस्मिंश्यान्हि न भोक्तव्यम् । मुक्तिं दृष्ट्वा भुञ्जीत । यश्च काम्योपवासः स ग्रहणदिने गृहस्थैर्न कार्य्यः । चन्द्रग्रस्तास्ते उत्तरदिने सन्ध्याहोमादौ न दोपः । वेधकाले ग्रहणे वा पक्वान्नं त्याऽयम् । काञ्चिकादिग्रहणकाले कुशान्तरायं कृत्वा ग्राह्यम् । ग्रहणकालस्थितजलपाने प्रायश्चित्तविधानात जलमपि त्याज्यम । ग्रहणे श्राद्ध चावश्यमेव कार्य्यम् । तच्चामेन हेम्ना वा । रबि- बारे सूर्यग्रहणं सोमबारे सोमग्रहणं चेत्तदा चूडामणियागः । ग्रहणादने वार्षिकश्राद्धप्राप्तौ ग्रामेनान्नेन हेम्ना वा तद्दिनएव कार्यः। जन्मराश्यादौ यस्य ग्रहणं तेन शान्तिः कार्या। गर्भिणीपटं बिना ग्रहणं न पश्येत् । सूर्यग्रहे मन्त्रारम्भणं कुर्य्यात् चन्द्रग्रहे तु न । मङ्गलकार्ये इन्दुग्रहे द्वादश्यादितृतीयान्तोत्रेधः । सूर्यग्रहे एकाद- श्यादिचतुर्थ्यन्तोवेधः । खण्डग्रहे व्यहं वर्जयेदिति । स्मृतम् । तयोः संपत्तिमात्रेण उपस्पृश्य क्रियाममः । (स्पर्शस्य स. पिण्डमरणयदाशौचमितितत्वोक्तया पिमुक्तश्च प्रसवनवदुक्तया यथा जननमरणशौचयोः मचलस्नानादेवनिवृत्तिस्तदुत्तामेय घ कर्माधिकारस्तथानापि ज्ञेयम् । इति। अशौचसत्वेऽपि इति-पन्द्र- स्नायी पापं न विन्दति । सूमके मृतके चैव न दोपोराहुदर्शने ।

·भौगहामिदासामं सायदय भयेन्दुनियन्मुशिन दरमा इनि । उदयपापीनि- स्नाने नैमित्ति प्राप्त नारी यदि रजस्यला । पात्रान्तरिनतोयेन स्नानं या प्रतं परंत् । ग्रहणनिमितमिनि-अशोपं जायत नृणां ग्रहण पन्द्रमृर्णयोः । राष्ट्रः स्पर्श तयोः स्नाग्या दानादी कल्पा नरामध्यनि-(प्रामययत)-स्नान स्यादुपरागादी मध्ये होमः सुराननम् इनि। रामायपीति-दिवल:)-ययास्नानं च दानं च सूर्यस्य ग्रहण दिया । सोमस्यापि तथा राम्रो स्नानं दान विधीयते । स्वापादिकमिति (शियरहस्य) सूयेन्दुग्रहणे यावत् तापता-जपादिकम् । न स्यपेनच मुजीत स्नात्या मुशीत मुक्तयोरिति । (पृद्धयसिष्ठः) निदशाः स्पर्शसमय तृप्यन्ति पितर स्तथा । मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः। "अनधि- दाहुःस्पर्शसमय देवपितृतृपयभिधानात्तत्साधनमविशेषात्सर्वपि- तृदेवत्यं कर्मकार्यमिनि" (तदयुक्त)स्नानं स्यादुपरागादौ मध्येहोमः सुरार्चनमिति ब्रह्मवैवर्तवचनेन होमदेवार्चनयोर्मध्ये विधानात् । ग्रस्यमाने भये स्नानं ग्रस्त होमोविधीयते । मुच्यमाने भवेदान मुक्त स्नानं विधीयते । तस्माद्धोमदेवपूजाव्यतिरिक्तविषयमेतन् इति (हेमाद्रिः) । यामत्रये इनि-(महाभारते)-अर्वाग्यामत्रया दिन्दोहणे भुजिमाचरेत् । चतुर्यामादधश्चैव राहुग्रस्ते दिवाकरे इति । तथा च (वृद्धवासिष्ठः) सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्व यामचतुः टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांस्त्रोन्यालवृद्धातुरैविनेति । घालवृद्धातुर विषये (मत्स्यपुराणे) विशेषः । अपरान्हे न मध्यान्हे मध्यान्हे न तु संगये । भुनोत चेसिंगवे स्यानपूर्व भुजिमाचरेत् । (आतुरादि- ग्रहणात्पूर्व याममाने भोजनं न कुर्यादित्यर्थः) । यस्तोदयेइति- प्रस्तांदये विधोः पूर्व नाह जनमाचरेत् । (मार्कण्डेयः) चन्द्रस्य यदि वा भानोर्यस्मिन्नहनि भार्गव । ग्रहणं तु भवेत्तस्मिंस्तत्पूर्व भोजनं नरः । नाचरेत्सग्रहे चंच तयास्तमुपागते । यावत्स्यानो- यस्तस्प नाश्चीयात्तावदेवतु।मुक्तिं दृष्ट्वातु भुञ्जीत स्नानं कृत्वा ततः परमिति । (स्मृत्यन्तरे) सन्पाकाले पदा राष्टुसते शशि ·स्यात् । छायासु मतिद्भवासु नि-यं श्राद्धस्य कालः मच सर्व (जलेत्वदोपोगाङ्गविषयइति (कमलाकर)) सर्वेषामेव वर्णानां (वृद्धवसिष्ठः) ग्रहणे श्राद्धमिति--सर्वस्वनापि कर्तव्य श्राद्ध वै दोक्तः । (शातातप.) श्रापद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । प्रहणनिर्णयः [ १७५] भास्करौ । तदा दिवा न भोक्तव्यमातुरस्त्रीशिशून्विना । इति (वृद्ध- गायः) सन्ध्याकाले यदा राहुसते शशिभास्करी । तदहव भु- जीत राधावपि कदाचन । तथा च (विष्णुधर्मोत्तरे) अहोरात्रं न भोक्तव्यं चन्द्रसूर्यग्रहोयदा । मुक्तिं दृष्ट्वा तु भोक्तव्यं स्नानं कृत्वा तनः परमिति । ग्रस्तावास्तमानं तु रवीन्द प्राप्नुतो यदि । परे- घुरुदपे स्नात्या शुद्धोऽभ्यवरेन्नृपः । अत्र स्नात्वा शुद्धइत्युक्तथा- शुद्धमंडलदर्शनकालिकस्नानात्पूर्वमशुद्धिप्रतिपादनाजलापहरणा: दिकशुद्धविम्योदयकालिकस्नानात्पूर्वन कार्यमितिभातीति (धर्म- सिन्धुकार)। गृहस्थैर्न कार्यइति-(नारदः)-सङ फ्रान्त्यामुपयासं च कृष्णकादशिवासरे। चन्द्रसूर्यग्रहे चैय न कुर्यात्पुत्रवानगृ- होति । सन्ध्याहोमादाविति-(उशनाः)-ग्रस्त चास्तं गते स्विन्दी ज्ञात्या मुक्त यवधारणम् । स्नानहोमादिक कार्य भुञ्जीतेन्ट्ये पुनः। (एतदनाहिताग्निविषयम्) । सूर्यग्रस्तास्तं चन्द्रग्रस्तोदये चाहिताग्निनान्वाधान विधाय जलन व्रतं कार्यम् न तु भोजनम् । चन्द्रग्रस्तास्त उत्तरदिने सन्ध्याहोमादौ न दोपः । तत्राल्पकालेन शास्त्रनोनिश्चये मुक्तयनन्तरं स्नात्वा होमादिकं काय्र्यम् (इति- धामिन्धौ)।त्याज्यमिति (मन्वर्थमुक्तावल्पाम्)-अन्न पामिह त्याज्यं स्नानं सवसमें गृहे। बारितकारनालादितिलद दुष्यति। मृतकं राहुदर्शने । स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत शृतमन्न यिवर्जयेत् । जलमपोति-ग्रहोपितं जलं पीत्या पादकृच्छ समाचरेदिनि । | अकुणस्तु नास्तिक्यात्पङ्के गौरिव सोदति । (प्रजा- पतिस्मृती) श्राद्धकाला: वृद्धौ क्षयेऽन्हिग्रहणे युगादौ महालय आदममासुतीधैं सूर्येक्रमे पर्वसु वैधृतौ च रुची व्यतीपातगति- टकासु । द्रव्यस्य संपरसु मुनीन्द्रसगे काम्येपु मन्वादिषु सवतं राहदर्शने ·[१७] प्रोगहामियाग भामश्राद्धं मिजादगानोदशामदयहि पौधायनः) भन्नाभावं हिजाभाचे प्रयामै पुग्रजन्मनि । हंगाई गनई न कुर्याच्यूहः मदय हि । सामणिरिति (गामः) यिग्रहः गुग्गवार मोटे मोम ग्राहस्तदा । पूडामणिरिति म्यानस्तदानन्फर्म भवेदिनि । पार प्यन्येपु गापुण्यं ग्रहणे चन्द्रमृर्ययोः। तत्पुण्यं कोटिगुणितं ग्राम चूडामणी स्मृतमिनि । इम्ननि-(गोभिल:)-दरों रविग्रहे पियोः प्रत्यान्दिफमुपस्थितम् । प्रनामम्भवे ना कुर्यादामेन या सुतः । (आमश्राद्धंमकुर्वीत मासमंघरसराहत । इत्यादिवचनानि तानि ग्रहणदिनातिरिक्तविपयाणीति (निर्णयसिन्धुकारः) क्षयाह: तिथौ ग्रहणे सति भोक्नभायादिजोऽप्यामेन हेग्ना या प्रत्याब्दिक कुर्यात् भोक्तृसम्भये तु पफान्नेनैव कुर्यादिति (निर्णयामृतकारः) शान्तिरिति-(मात्स्ये)-पस्य राशि समासाद्यभवेद् ग्रहणस म्भवः । स्नानं तस्य प्रवक्ष्यामि मन्त्रीपधिसमन्वितमित्यादि। पटं- पिनेनि-सः पटस्थितं वीक्ष्य स्वस्थं तैलाम्बुदर्पणः । ग्रहणं गु. विणी जातु न पश्येत पटं विनो इति । मन्याद्यारम्भणमिति-- सूर्यग्रहणकालेन समोनान्यः कदाचन । न मासतिथिवारादिशो- धनं सूर्यपर्वणि । चन्द्रग्रहेतु या दीक्षा या दीक्षा व्रतचारिणाम् । वनस्थस्य च या दीक्षा दारिद्रय सतजन्मसु । इति । वधइति-- द्वादश्यादितृतीयान्तोवेधइन्दुग्रहे स्मृतः । एकादरयादिकः सौरे चकीर्तितः। यह खण्डग्रहे तयोरिति ।

·-- 1 नियोज्याशु चिन्तायुक्तमह निशम् । आमोदयुक्तं व्यसनासक्तं सावनाहोरात्रपर स्वीकार्यः मतस्य प्रतिपदादिनवम्यन्तत्वयोधकार्नकशास्रशेन । हासवृद्धपोनित्यवत् तावदहोरात्रसाभ्यत्वासम्भवात् । अहर्गणेतु साशतिथिसाध्य- चाभावात् । अतोलक्षणया रात्रिशब्दस्तिथिपरः स्वीकार्यः। तत्रापि न यत्किश्चि. वतिप्याम गुणविधिसम्भ:-नियततावमख्यातिथिप्रापऊन बनेन शालेग वत्संख्यतिथिविशेषमासिसम्भवे पुनस्तत्प्रापणस्याप्रत्तिविशेषकरवाच । अमितीकन्यादर्गणनामधेयनवरात्रशन्दवनामधेयत्वमेव स्वीकार्य । अन्यथास्मिन्काले नवरात्यनिर्णयः [१७७ -॥ अथाश्विन- -शुक्ल प्रतिपद् ॥ अस्यां महामायाराधनम् । उदयव्यापिन्यां नवरात्रारम्भः । समायुक्तायां प्रतिपदि न कार्यः । यदा पूर्वाहोगत्रं व्याप्यापरत्र महामायेति-महत्तीमापा विश्वनिर्माणशक्तिर्यस्याः सा महा- माया। कालिकापुराणम०६ । गर्भान्तर्ज्ञानसम्पन्नं प्रेरितं सूति- मागतः । उत्पन्नं ज्ञानरहितं कुरुते या निरन्तरम् । पूतिपूर्वसं- बदसंस्कारेण नियोज्य चामाहारादौ ततोमोहं ममत्वं ज्ञानसंश- यम् । क्रोधोपरोधलोभेपु क्षिप्या क्षिप्त्वा पुनःपुनः । पश्चात्कामे जन्तुंकरोतिया । महामायेति सा मोक्ता तन सा जगदीश्वरोति । उदपव्यापिन्यामिति-(नन्दिपुराणे)-शरत्काले महापूजा क्रियते पाच वार्षिकी। सा कार्योदयगामिन्यां न तत्र तिथियुग्भवेत् । इति । (भविष्योत्तरे) प्रातरावाहयेद्देवीं प्रातरेव प्रवेशयेत् । प्रातः मातस्तु सम्पूज्या प्रातरेव विसर्जनम् ।तथा (देवीपुराणे) भगवत्याः मवेशादि विसर्गान्ताश्च या फियाः । तिघावुदयगामिन्यां सर्या- स्ताः कारयेवुधः । इति । अमायुक्तायामिति-सामपासहिता ॥ अथ नवरात्र विचारः ॥ नवरात्रपदं कर्मनामधेयं तत्प्रस्यन्याया-नवरात्रशब्दस्य गुणविधित्ववादि- नापि तदन्तर्गतोराविशद अहणनामध्यद्विरात्रनवरात्रान्तर्गत रात्रिशब्दवत् न शस्त्रान्तरेण वा पाप या वयापेक्षणीयतिथि विशेषप्राप्तिः सेनव मान्तरमिद्धां तच्छायसिद्धा वा तिथिगतां तत्साभ्यप्रधानकर्मगतां वा संख्या । अतः ·श्रीगहामिदनामें माया न कदामिशिगन । मर्यनगरीयस्मात्तस्मात्ता परिवर्ज गतांभामयास्यायुगां योगदि ममिस्कदाचनाराजगनाशमयानोति पभन्यं बाधिगच्छति ।मुहर्तमात्रा कर्तव्या द्वितीयादिगुणान्यिता। न दर्शकलया युगा प्रमिपंण्डिकार्जन उदय टिमुहापि ग्राधा मोदरगामिनी। मिमुहुर्नापि कतव्या गा तिथि द्विगामिनी । कुहकाष्टोपसंयुक्तां यम्प्रतिपत्तिथिम् । राज्यनाशाय सांप्रोक्ता निन्दिता चाचपूजने । इनि । द्वितीयानिधयाक्यानीति (घव नयरात्र फुर्यादिति उक्तानकवागतनिशानुपधनव रात्रिपदे तिप्यादिलक्षंणाभ्यु पगमोरोपः मीमांसफैम्तरप्रत्यन्यायन स्वीकृतनामन्येपुदर्शसमिदादिपदेषु लक्षणात्री- कारदर्शनात् । गुणविधिन्ययादिनापि निविलक्षणाचा काराश्च अस्ति च नामन्त्र माईफ सामानाधिकरण्यं नयरायनमिति ययापि नवरात्रे व कुर्यादिनि मनमीनि देशस्तत्रापि पूर्वेदारमायास्यायां यदि फरोतीनियकर्मनामवेत्यलायद्यप्युक्त देवीपुराण वाक्य सम्पूज्य नक्तं कुर्यादिति नक्तमय विशेष्यत्वं प्रतीयते । तथापि पूजनमेव प्रधानकर्म। एकभक्तादिकन्तु ज्योतिष्टोम पयोप्रतादिवत्त सरकारद्वारापूजनांगमितिबाध्यम् । पूजा याएंव नित्यकाम्याधिकारविधिभ्या प्राधान्योधनात् । नियविधिस्तावन् वर्षे वर्षे विधातव्यं स्थापनञ्च विमर्जनमित्या स्थापनप्रभृतिविसर्जनान्तपूजायानित्यत्वं योध्यते । बसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेदितिवन् । तथा (कालिकापुराणे) योमोहादधवालस्याई पी दुर्गा महोत्सवे । न पूजयति दुष्टात्माद्वेषाद्वाप्यथ भैरव । क्रुद्धा भगवती तस्य कामानि- धानिहन्ति च इति । काम्यत्वमपि तत्रैव)-एवमन्यैरपि सदा देव्याः काले.(कार्य) मपूजनम् । विभूतिमतुला लब्धं चतुर्वर्गप्रदायकमिति । नतादेः कतृसंस्कारद्वारा पूज नाङ्गत्वं चोक्तं (देवीपुराणे) कन्यासंस्थे रवी शुक्लामाश्विन प्राप्यनन्दिकाम्। श्रयाची हथवैकाशीनताशी ह्यथवाद्यते । इति प्रकम्य त्रिकाल पूजयेद्देवी जपस्तोत्रपरायण इति शत्र.त्रिकालपूजनमुक्तम् तथापि रात्रिपूजनमेव प्रधान आधिने मासि मेपान्ते महिषा- सुरमर्दिनी । निशासु पूजयेद्भक्तंचा सोपवासादिकः क्रमात् । तथा रात्रिव्रतमिदं देषि मर्वपापप्रणाशनम् । सर्वकामप्रदं नणां सर्वशनिवहणमित्यादिभ्योविशिष्य रात्रिपूजा यो एयोपवासादि विशेष वेन फलसन्धि वेन च वोधभ्यो देवीपुराणवाभ्यः महानि बन्धकर्तृभिहेमाद्रिमाधवादिभिरपिनवरात्रप्रतस्थामुनवाशयेन नक्तप्रतत्व परिवर्थ- नानां प्रामाण्यस्वीकारसूचनाच । न नक्तभोजनाभिप्रायात्तेषां नक्तवतत्वोक्तिः उप- घासादिकल्पान्तरविधियलेन तस्य पाक्षिकत्वादुक्तादिशा तस्य अंगत्वाच । श्यते चाष्टमोपूजा महानिबन्धेषु रात्रिकर्तव्यताविधिः कन्यासंस्थेरवावी या शुक्लातिथि: रष्टमी । सस्या रात्री पूजितम्या महाविमविस्तरिति । अतोऽत्र रात्रिपूजाप्रधान सदरच नक्तकभक्तादिताशनवरात्रिसाध्यपूजा समुदायस्य च नवरात्रपद नामधयम् इति सिजमीअतएव तिशिवायोः जियोस्तन्त्रेणानुष्ठानमिति विकी 7 ·[ १७९ सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वकामप्रदं नणां सर्वशत्रुनिवर्हणम् । रात्रिनतमिदं तस्य राम्रो नव्यनेष्यते। नक्तवतमिदं सस्मोदन्यथा नरके गतिः। इत्यादिपूर्वोक्तवचनैरात्रिपूजाप्य- भिहिता पूर्वाण्हे पूजयेच्छिवामितिववनेन पूर्वाण्हे पूजनम् विहितम् । त्रिकालं पूजये. विरोधे कुत्र पूजनकार्यमितिविचारे व्यवस्था-प्रातमध्याह्नयोः संक्षेपपूजा अगादि- रेवी जपस्तोत्रपरायणइतिवचनात्रिकालपूजाच विहिता। एवमेतेषां वचनानां परस्पर- विस्तरपूजनं रत्री। इति । प्रातः प्रथमपूजनम् । कलशस्थापनपूर्वक देवीस्थापनं पूजनश्च नवराप्रकृत्यनिर्णय . मुहूर्तादिपरिमिता तिष्ठति तदा पूर्णत्वात्पूर्वव ग्राह्या-घयलनिबन्धोक्त द्वितीयानिषेधवाक्यानि अत्रैव योग्यानि। सूर्योदयार्दनन्तरं दशघर्टी मध्ये तत्रासम्भवेऽभिजिन्मुहूर्ते प्रारम्भः कार्योनत्वपरागहें । प्रति- पद् पाद्यपोडशघटिकानिचित्रावैधृतियोगनिषेधः सति' सम्भवे पालनीयो नतु निषेधानुरोधेन पूर्वाग्रहः कालः प्रतिपत्तिथिर्वाति- क्रमणीयः-1. द्वितीयायुता.चित्रावैधृतियुतापि चेत्सा ग्राह्या । कल- लनिवन्ये अमायुक्तव सा ग्राह्या प्रतिपचण्डिकाच॑ने । अन्यथा करणे ताबूद्राज्यभङ्ग प्रजायते । तथा (नृसिंहमासादे) श्रमायुक्तंच कर्तव्या प्रतिपर्चण्डिकार्चन । न ग्राह्या परसंयुक्ता शुद्धसन्तानका दिभिरिति । दशघटीमध्यइति (विष्णुधर्म) भास्करोदयमार- म्य पावत्त दशनाडिकाः । प्रातः कालइति प्रोक्त स्थापनारोपणा- दिए । (देवीपुराणे) आश्विनस्य सिते पक्ष प्रतिपत्सु यथाक्रमम् । सुस्नातस्तिलतैलेन पूर्वाहः पूजयेच्छिवाम् । अभिज़िन्मुहूर्तइति । सम्पूर्ण प्रतिपदेच चित्रायुक्ता यदा भवेत् । वैधृत्यां चापि युक्ता स्यात्तदा माध्यन्दिने रयौ । अभिजित्तु मुहर्त । यत्तत्र स्थापन मिप्यते इति । नवपराहइति-पोयस्य विहितः कालः कर्मण स्तदुपक्रमे । विद्यमानोभयेदङ्गः नोज्झितोपक्रमेण तु । उदिते दैवत भानो पित्र्य चास्तमित वो दिमुहत निरन्हश्च सा तिथिहव्य- कम्पोरिति । देयोपूजायाः देवकार्यत्वात् पूर्वानएच । (संग्रह)-आश्विने मासि मेघान्ते प्रतिपातिथिर्भवेन् । तम्यो, नक्तं प्रकुर्वीत रात्री देवी प्रपूजयेत् । रात्रिरूपायता दिवारूपामहेश्वरः । रात्रिचतमिद दार ततोऽन्ये । ...

·शाम्प्रपण्याचास्तुरीयांशे तु प्रजनम् इति । वितीयायुतमि- गोंग्मये)-भवान्यितायेप्रतिपशु लभ्यतं विन्दपोगरपि संगमा भिपयनमिनि । अधिकार इनि-(भविष्यासर)-प्रयंचविश्यमा- सिन्यां नवरायोपवामतः। एकभन नरोन स्पराकापास्यापित । १८० श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे शस्थापनं प्रातमध्यान्हे प्रदोपे वा कार्य नतु रात्रौ. तत्र : तन्नि- धात् । अत्र चतुर्वर्णानां म्लेच्छादीनामप्यधिकारः । हेमादिनिर्मि- तायां प्रतिमायां यथाविभवविस्तरैः त्रिकालं द्विकालं एककालं वा स्व. स्वकुलानुसारेण नवमीपर्यन्तै भगवती आराध्या, स्वस्याशक्तौ भ- न्यद्वारा पूजा कारयितव्या ! विस्तृतपूजाकरणाशक्तौ- मझेपेण पूजा सम्पाद्या । पोडशनिषेधइति-आधाः पोडशनाड्यश्च लब्ध्वा यः कुरुले नरः । कलशस्थापनं तत्र अरिष्टं जायते धुवम्इति । चित्रावैधति- योगनिषेधइति-स्वाष्ट्रवैधृतियुक्ताचेत्प्रतिपचण्डिकार्चने । तयोः रन्ते विधातव्यं कलशारोपणं गुह । तथा (रुद्रयामले)-वैधृतो पुत्र नाशः स्याचित्रायां धननाशनम् । तस्मान्नस्थापयेत्कुम्भ चिनायो वैघृतौ तथा।(पाजिनीरांजनांगभूतकलशस्थापनविषयोऽयंनिषेधः) धारभ्य नवरात्रं स्पास्मतिपञ्चाधिन सिते । वाजिनीराजन पक्षा- द्वित्या चित्रां च वैधृति । इत्यश्वशास्त्रीयवचनसंवादात् । भाव युक् शुक्लपक्षे तु स्वातीयोगे शुभेदिने । ... नवमीयावदेहि । इति वामयचने स्वातीयोगाव तदिधानात् । ततोनीराजनं कर्म प्रतिपद्याश्चिनेसित प्रारभ्य नवरात्र स्वाद्वित्या चित्रां च तिम्। रतिनिर्णयशिरोमणियधनेन स्फुटमेव तनिधिषपान्तरण नाथ । कात्यायनेन पिप्रायतियांग विशेपउक्तः । प्रतिपगाभिने गुफ्ले भवेतिविधयायाधपादी परित्यज्य प्रारभन्नवराप्रकम् । भविष्य)-पिनातिसंयुक्ता प्रतिपद्यन्नुप । त्याच्या प. मनो । मेयारा वियिया नोपुराज्यादियिवृद्धिहेतुः । तन्निपंपादिति-मार) नराम्रो स्थापन कार्य मन कामाः ·भरणभूपिताम् । सुचारुवदनां तद्वत्पीनोन्नतपयोधराम् । त्रिभङ्ग- स्थानसंस्थानां महिपासुरमर्दिनीम् । त्रिशूलं दक्षिणे दयाम्ख कामनः सन्निवेशयेत् । अधस्तान्महि तद्विशिरस्क प्रदर्शयेत् । शिरश्छेदोद्भवं तदानरं खड्गपाणिनम् । हृदि शूलेन निर्भिन्न निर्यदन्त्रविभूषितम् । रक्तरक्तीकृतांगं च रक्तविस्फारितंक्षणम् । वेष्टितं नागपाशेन भ्र कुटी.भीपणाननम् । सपाशवामहस्तन धृत. व्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरिस्थितम् । किंचिदृध्य तथा धाम- जायानिर्देशान् । तेषां च कर्मणां तत्तत्पौराणमन्त्रसाध्यत्वान् । श्राधयेचतुरावर्णान्कृत्वा- मणमप्रतइति शूद्रस्य श्रवणमात्रविधानेन पौराणमन्त्रोचारणे अधिकाराभावान। नवरात्रात्यनिर्णयः [१८१] नवा पूजनीया जनैर्देवी स्थानेस्थाने पुरेपुरे । गृहगृहे भक्तिपरामे ग्रामे वनेवने । स्नातैः प्रमुदितहात्मणैः क्षत्रिय पः। वैश्यैः शूद्र- भक्तियुतः म्लेच्छरन्यैश्च मानयः । स्त्रीभिश्च कुरु शार्दूल । तबिधानमिदं शृणु इति । हेमादिनिर्मितायामिति-(देवीपुराणे)- हेमराजतमृद्धातुचैलचित्राप्तिापि या खट्ने शूलेऽर्चिता देवी सर्व- कामफलमदा । तथा-मृण्मण प्रतिमां कृत्वा विल्वे वा यस्तु पूज- येत् । आत्मवित्तानुसारेण सलभेन्मौक्तिकं फलमिति । (मृण्मयी मतिमाचेत्तत्रैव मण्डल दार्यादिमयासने स्थाप्या-सोयादि मतिमाचेत्तस्याः "पूजामण्डलकुम्भस्थेतिदेवीपुराणे कुम्भापर्येव पूजाविधानान्न तत्पूजनार्थ पृथगासनसम्पादनम्।)" सा च याम्या: स्पाच्छुभदा दुर्गा पूर्वास्याजयवर्द्धिनी । पश्चिमाभिमुखीनित्यं स्थाप्पा । प्रतिमालक्षणे च (मास्य)-जटाजूटसमायुक्तामधैं न स्थाप्या सौम्पदिङ्मुखीति वचनेन उत्तराभिमुखम् विहाय दुकृतलक्षणाम् । लोचनत्रयसयुक्तां पद्मन्दुसदृशाननाम् । अनसीपुष्पवर्णाभां सुप्रतिष्ठां सुलोचनां । नवयौवनमपन्नां सर्वा- चक्र क्रमादधः । तीक्षणं वाण तथा शक्ति वामतोऽपि नियोधत । खेटकं पूर्णचापं च पाशमङ्कुशमूर्द्धजम् । घण्टां चा पर वापि दुर्गया। मद्रुधिरसिक्तं च देव्याः सिहं प्रदर्शयेत् । दे. || अधिकारविचार ।। ननु नात्र खीशूद्राणामधिकारः संगच्छते नतरां म्लेच्छानो । (लैङ्ग-शारदीया सामा चतुःकर्ममयी शुभा । इति स्नपनपूजनवलिदानहोमरूपचतुःकात्मकचन केशं च -

·No text on this page.

·सम्परकल्पोदितां पूजां यदि कर्तुं न शक्नुयात् । उपचारांस्तथा अभावेतोयपुप्पाभ्यांतभाये तु भक्तिः। सङक्षेपपूजा कधिता येत् । अयाचितस्तु सप्तम्यामष्टम्यां तु उपोपितः। नवम्यां पारणं रात्रमिति (भविष्य)-एकभक्तस्तु पञ्चम्यां पष्ठयां नक्तं प्रवर्त. मपूजयेद्दवी सप्तम्यादिदिनत्रयम् इति । विरात्रमिति-अष्टम्यां योकोजायते नरः । केवलाष्टम्यामिति-(वार्ता)-तत्राष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महापोरा योगिनी को- नवरात्रात्यनिर्णयः [१८३] ॥ नवगनवताशक्ताधिकारिका अनुकल्पाः ॥ । सतग तृतीयादिनवम्यन्तम् । पञ्चरात्रं पञ्चम्यादिनवम्यन्तम्। त्रिग सप्तम्यादिनवम्यन्तम् । द्विरात्रं अष्टम्यादि । एकरात्रपक्षो हिविधः-केवलाष्टम्यां केवलनवम्यां वा । एपा पक्षाणां स्वस्वकु- लानुमारेण व्यवस्था । पुत्रवताष्टम्यां उपवासो न कार्यः । इयं पूजा शुक्रास्तादावपि कार्या । मलमासे तु वचनाभावान्न भवतीति (कमलाकरः) अत्र दुर्गापाठकुमारीपूजनादीनि दिनवृद्धया कार्या- णि । पूज्यकन्यालक्षणादीनि (शतचण्डीयज्ञविधानस्य द्वितीयखण्डे द्रष्टव्यानि). शारदीयपूजाकाले स्तोत्रश्रवणं चावश्यकम् । प्रारब्धे जयपूजयीत वा इति । सङ्क्षेपेणेति-(कालिकापुराणे) दात पञ्चैतान्वितरत्तदा । गन्धं पुष्पं च धूपं च दीप नैवैद्यमेव च । तथा वस्त्रादिक पुनरिति । अनुकल्पाः (भविष्ये) आश्विने मासि शुक्ले तु कर्तव्यं नवरात्रकम् । प्रतिपदादिक्रमेणेच यावच्चं नवमी भवेत् । त्रिरात्रं वापि कर्तव्यं सप्तम्यादियथाक्रमम् । अथवा नव- रात्रंतु सप्तपश्चत्रिकादि वा एकभक्तन नक्तनायाचितोपोपितैः फ्र- मात् । ससरात्रमिति (रुद्रयामले)-दुर्गोत्सवे स्मृतं देवि उपया- सस्य सप्तकम् । अष्टमे दिवसे होमस्ततः किंचित्तु भक्ष्येत् । पञ्च- कुर्यात्पञ्चरात्रमितीरितम् इति । त्रिरात्रमिति-(भविप्ये)-प्रती च मवम्यां च जन्ममोक्षप्रदां शिवाम् । पूजयित्वाश्विनेमासि घि- ·[१८४] भौगहामिहाराष्ट्रमे टिभिः सह । भताऽयं पूजनीया सा तस्मिनहनिमानवैरिति किंव- लनवम्यामिति-लब्धाभिषेका परदा. शुक्ले घाश्ययुजस्य च । तस्मात्सातत्र सम्पूज्या नयम्यां चण्डिका बुधरिति (पुराणान्तरे) तस्मादियं महापुण्या नघमी पापनाशिनी । उपोप्या तु प्रयत्नन सततं सर्वपार्धियः । पार्थिवग्रहणं नवरात्राशतमात्रीपलक्षणार्थ- पूजितव्या नयम्यां तु देवदानवरानसः। गन्धरगर्यवैः पूज्यते किन्नरैरपि। इतिभविष्योत्तरयस्थपवासरोपिमनाया:पूजापाक- चलनवम्पांसर्वाधिकारत्येन विधानात् । फेचिदुक्तपक्षवस्पष्ठयादि- कल्पोऽप्यनुकल्पइत्याहु । वोधयेटिल्यशाखायां पष्ठयों देवीं फलेषु च।सप्तम्यांविल्यशाखायां तामान्य प्रपूजयेदित्यादि।तदसत्- अत्रानुकल्पद्योतक । वाशब्दायभावेऽनारधनयरात्रबृतं । कुमा र्यामिव पत्रिकायामपि, पूजाविधिप्रतीतेः इति । पुनवतेति- (कालिकापुराणे)-उपवासं महाष्टम्यां पुत्रवान्न समाचरेत् । यथा तथैव पूतात्मा व्रते देवी विसर्जयेदिति । शुक्रास्तादावपीति । (धर्मप्रदीपे)-नटे शुफ्र तथा जीवे सिंहस्थे च पृहस्पतौ। कार्या चैव स्वदेव्यर्चा प्रत्यव्दे कुलधर्मत इति । दिनवृदय ति-(देवी- पुराणे) यदाद्ये दिवसे फुर्याचण्डिकापूजनादिकं । द्विगुणं तु दि. तीयेऽहि त्रिगुणं तत्परेऽहनि । नवमी तिथिपर्यन्तं वृद्ध या पूजा: जपादिकं । एकोत्तरविवृद्धथा तु नवमीं ; यावदेव तु । चण्डीपाठ जपेच्चैव जापयेद्वा विधानतः । (कान्देविशेष)। एकैकां पूजये: स्कन्यामेकद्धया तथैव च। हिगुणं चापि प्रत्येक नवकं नवक तु वा । नवमिर्लभते भूमिमैश्वर्य दिगुणेन तु । एकद्धया लभे रक्षममेकैकन श्रियं लभेदिति । स्तोत्रश्रवणमिति । बलिप्रदाने पूजायामग्निकार्ये महोत्सवे। सर्वममैतचरितमुच्चार्य श्राव्यमेवरूषा * || अयोचारणश्रवणविचारः ।। मार्कण्डेयपुराणस्थदेवीवचसि सामान्यतः प्रश्चारणश्रवणे वलिप्रदानागवेन विकल्पेन विहिते तथापि उक्तशारदपूजाकाले अवर्णमेव कार्यम् । शरत्काले महापूजा क्रियने या प वार्षिको । तस्यां ममैतन् माहोल्य भुत्वा भक्तिममन्वितः । सर्वबाधा माइति व ·दाचित्सभविष्यति । तृतीयमपि-शान्तिकर्मणि सर्वत्र तथा दुःस्वादशेन । प्रहपीडासु मिचिकानुष्ठ यत्वविधिरूपाणि शास्त्राणि । तत्राई । एभिः स्तव मां नित्य स्तोष्यते माहात्म्यमुत्तमम् । न तेषां दुष्कृत किञ्चिदुष्कृतोत्थानचापदः । भविष्यति न दारिद्रय नमस्पनिर्णयः [१८५ निरोग्यपनान् । एतामियमयलेनैव पूवारपस्थ पफारस्य पा रामा ध्यान्यातुमुधि- दत्वात् । नमो मामान्यतिनिमित्ताजपादिविण्याविति शक्यम । बलिप्रदान इति मप्रीमित नरामनि माया पन्नासपाटादः पूजाविधेयस्व प्रतीत्या तन् काली- नवनामात् । पपया मानः मयनं पान्नीनियन । भवणच प्रामणेनैव कारणीयम् । प्रस्त वापर निशानायव जमारात ति (भविप्यो) नारागणं नमस्कृत्य नर पर नगत्तमम् । यो मान्यता पाम ततो जयमुदीरयदिव्युचार्य वाचनारम्भम कुर्यात् । अष्टादरापुराणानि समयमा विष्णुधर्मादिशामाणि शिवधमाश्य भारताप पंचमाती यामहाभारत स्मृतम् । रोवाच धर्मा राजेन्द्र मानवोक्ता महारते । जयनि नाम चैने प्रयान्ति मनापिणः । इति (भविष्यपुराण) जयराद- ध्याम्यानात । प्रणव पारिता जावा स्तोत्र या महिला अपेन । अन्ते च प्रणव दद्याद. स्था विफल भमिति (मत्स्य) अपनान् । प्रकरणादन्य पि नियमास्तत्रयोक्ता नियन्ते । शुद्धनान्यपित्तन पठितव्यं प्रयत्नतः । न कार्यासक्तमनसा कार्य स्तोत्रस्य गधनम् । आधार स्थापयिन्या । पुस्तक प्रापे सुधीः । हस्तसत्यापनादेय परमादल्प- ल लमत् । स्वयं यालिलियनलप यन् । अग्राह्मणेनापि लिखितम् पापि विफल भवन् । पिनादिक म्यस्य पठे स्तोत्रं विचक्षणः । संकल्पिते स्तोत्र पाठ संख्या कृत्वा पठेन्सुधीः अध्याय प्राप्य विरमंन्नतु मध्ये कदाचन । कृते विराम मध्यं न अध्यायादि पठेन्पुनः । इति तथा अन्यत्रापि वाचकस्तुतिय्याजेन त एवोक्ताः । विपष्टमद्भुतं शीघ्रम्पष्टाक्षरपद तथा कलम्वरसमायुक्त रसभावसमन्वितं युध्यमानः माइपर्थम् अन्यायम् कृम्नशानुप। प्राणादिषु सर्वेषु पन्थार्थम् चायन्न प। य ९३ वापयंदाजन्स विप्रोग्यास उच्यते । इति । पूजान्ते दुर्गामन्त्रं वैदिकमागमिकं का जपेत् । दुर्गाप्रती अपन्मन्त्रमकचित्तः समाहित इति देवापुराणोक्तः । ततो देवीमाहा- मरयापि पुनः संकासालपूर्वक पुरुषार्थम् पाठ श्वणं वा कुर्यात् । माहात्म्यं भगव. त्याग्नु पुराणादिपु फीमित । पठेच शृणुयाद्यापि सर्वकामसमृद्धय । इनिशाम्रान्तरान् । सहएतनोत्रपाठेसग्न्यां कृत्वा पठेत्सुधारिति (वाराहीतन्त्र) संकल्पितेति विशेषणेन पूजांगस्तोत्रपाठ त्यांरत्य सल्याकत्वत्यनन संख्यामधल्पविधानाच । श्रगेषु प्रधानांक- लगन् प्रयकर्मकल्पाभावात् । अतएव दीक्षियणादिषु प्रारम्भाभावान्नारम्भणीयति दशम जैमिनिनोक्त मान्न च मार्कण्डेयपुराण) देवीस्तोत्रपाठादेः पूजागत्ववाधकशास्त्राद- न्यान्यपि पुरुषार्थत्वबोधको न फलाविशेषकाम प्रति सदानुष्ठेयत्व कादाचित्कानुष्ठ यत्व यः समाहितः । तस्याई सकलां वाधा नाशयिष्याम्यशेषतः इत्युपक्रम्योपसंहृतं । तस्मा- द्वितीयञ्च-अष्टन्याय चतुर्दश्यां नवभ्यां चकचेतसः ओष्यन्ति च ये भकया मम - ..

·न्तिर्वाजपेयफलं लभेन्। राजवश्याय भूत्यै च रुद्रावृत्तमुदीरयेत् । अापत्ते काम्य- [ १८६ ] भोगगामिदाम्मे देवीपूजादिक सूतकादी प्राप्त मति स्वयमेव पूजादिकात् । अ. नाग्ब्धे तु अन्यन कारयेत । रजस्वला च स्वयमुपवासादिकं कृत्वा पूजायन्येन कारयेत् । शिष्टास्त्वाशीचे पूंजदेवतास्पदिलोकवि- स्वयमेवेति-(विश्वरूपनियन्य)-आश्विनस्य सित पचे प्रारब्ध नवरात्रके । शायसूत समुत्पन्न क्रिया कार्यो कथं बुधैः। इनि- मरने-सतके वर्नमानेचेत्तमोत्पानं यदा भयेत्। देवी पूजा प्रक तव्या पशुयज्ञविधानतः । मनके पूजने प्रोक्तदानं चैवं विशेषतः। देवीमुदिश्यं कर्तव्यं तत्र दोपोन विद्यतइति । पूर्वसंकल्पितं याच व्रतं मुनियननतः । तत्कर्तव्यं नः शुद्धं दानार्चन विवर्जितम् इति । (रघुनन्दन भट्टाचार्यः) । रजस्वलति-(मास्य) अन्तरातु रजो- चोमासु माहात्म्यं शृणुयान्मम ! उपसर्गाः प्रशमं यान्तीत्यादि । तया अरण्ये प्रान्तरे वापि मायामिपरिवारितः । दस्युभिर्वा वृतः शून्यं गृहीतोवापि शत्रुभिः । सिंहल्यावानु यातोपा वने वा यनस्तिभिः । राज्ञा क्रुद्धेन वाशप्तीवध्योवन्धगतोऽपि वा। आपूर्णि- नोबा वातेन स्थितः पोतोमहार्णवे। पतसुचापि शयेषु समामे भृशंदारुणे । सर्ववाधार चोमासु वेदाभ्यर्दितोऽपि वा स्मरन्ममैतच्चरित नरामुच्येत संकटाइति । संख्या विशेषफलविशेपो (वाराहीतन्त्र) चण्डीपाठफल देविणुष्व वदतोमम । एकादृत्यादि- प्रदानाच सिद्धिमाप्नोति मानवः । उपसंगोपशान्त्यर्थम् त्रिरावृत्तं पठेन्नरः । ग्रहोपशान्नी कर्तव्यं पश्चात्तं वरानने । महाभय समुत्पन्न सप्तावृत समाचरेत् । नवाढत्या भवेच्छा- सिविरहानिश्च जायते । मन्यावृतात्पुमान्वश्यस्तथास्त्रीवश्यतामियात् । सौख्यं पञ्च दशावृत्ताच्छयमाप्नोति मानव कलावृत्या पुत्रपौत्रधनधान्यागम विदुः । राज्ञां भीति- विमोक्षाय पैरस्योच्चाटनाय च । कुर्यात्मप्तदशावृत्तं तथाष्टादशकं प्रिये । महारणपति- मोक्षाय निशावृत्तं पठेन्सुधीः। पंचविशावर्तनात्तु भवेबन्धविमोक्षणम् । संकटे समनु प्राप्त दुश्चिकित्स्यामये तथा "कुर्याद्यनाच्छतावृत्तं ततः सम्पद्यते भुम । श्रेयोवृद्धि शतावृत्या राज्यवृद्धिस्तथा परामनसा चिन्तितं देवि सिद्धय दष्टोत्तराच्छतात् । शनाः श्वमेधयज्ञानां फलमाप्नोति मुंबते। सहस्रावर्तनालक्ष्मीरावृणोति स्वयं स्थिरा। भुक्त्वा मनोगतान्कामानरोमोक्षमवाप्नुयात् । यथाश्वमेध क्रतूनां देवानाञ्च यथा इरिति. पानामपि सर्वेषां तथा सप्तशतीग्नयः । अथवा बहुनोक्तेन किमतेन वरानने । पत्या. रातात्तिपाठात्सर्वाःसिद्धचन्ति सिद्धयः । (शतचण्ड्यादिप्रयोगविधिशतयण्डीयइवि.

·बलिदानं कृताकृतम् । दातुमिच्छाचेत्कुष्माण्डादिवलियः । तस्य कममारन्यमनेकाहं तु पद्वतम् । कायिकतत्तु कुर्वीत नेतु दानाचनं जपस्नानपरायणः । होमोष्टम्यां नवम्यां या कार्यइतिवचनेन देवी तु पूजयित्वा येऽर्धरात्रेऽष्टमीयु चघितियन्ति पशून्भक्त्यात भवन्ति महायलाइति । कुष्माण्डा दिवलिरिति (रुद्रयामले), ब्राह्मणेन सदा देय कूष्माण्र्ड बलिकर्मणि । श्रीफले वा सुरांधोश विजानता। (भुवनशीतपारिजात)-अन्न व्यञ्जनपुष्पाम्बुलि- द्रव्यमुदाहृतम् । न दयाबाह्मणोमा तथा देव्यै कदाचन । सिंह- व्याघनरान्द वा ब्राह्मणो नरक ब्रजेत् । इहापि स्यात्सहीनायुः मुखसौभाग्यवर्जितः स्वंगारुधिरं दत्वा ब्रह्महत्यामवाप्नुयात्। पाम् ) घरमाणाप्रगच्छन्तुब्राह्मणोनार्पयत्सुरामिति । होमोऽपी.. नि-(देवीपुराणे)-प्रातः स्नायी जितद्वन्द्वत्रिकालं शिवपूजकः । शश च शिवश्च शिवौं तयोरित्यर्थः। सदति 'समभिव्याहरण पहोमसमायुक्त कन्यका भोजयेत्सदा इति। शिवजकहनि- नन्दोपात्तयों जपहोमपो तुल्पवस्कर्तव्यतापत्तेः । तिलाज्यनाष्टा- नवरात्रकृत्यनिर्णयः [१८] द्विष्टत्वात् 'अन्येनैवं कारयन्तीति (धर्मसिन्धुकारः) । वस्तुतस्तु श्राशौच प्राप्ते अनुकल्पाश्रयणं कृत्वा निर्वाहः कार्यः । सर्वथा- सम्मवे ब्राह्मणद्वारा पूजादिक कार्य्यमं । शानियमास्तु स्वयमेव कार्याः । बलिदानं प्रत्यहं अन्ते वा कार्यम-1 : सात्विकपूजायां वेदनञ्च ब्राह्मणेनीन कार्यम्। होमोऽपि प्रत्यहमनुष्ठेयः । देवी- योगे पूजामन्येन' कारयेदिति । शारीरनियमाइति सूतकात्मा- जपम् । सूनकाहे तु यत्किंचिहानायन्तरित भवेत् । सूतकानन्तरे स्वन्हि तत्कर्तव्यमतन्द्रितः इति । प्रत्यहमिति (देवीपुराणे पलिं च प्रत्यहं दद्यादोदन मासमापवत् । त्रिकालं पूजपेहवी बलिदानपि अमानवम्यारति केचित् । (कालिकापुराणे)- ·परपा च पूजनम् । नवम्यामुग्रचण्डायाः पूजां कृयोडलि. तथा! संचयहेतवे ! दर्पणं च तृतीयायां सिन्दूरालक्तक तथा ! मधुपर्क रणानि च। पष्ठयां विल्वतरी वोधं सायं मध्यामकारयेत् । सप्त. म्यां प्रांतरानीय गृहमध्य पूजयत् । उपोषणमधाष्टम्पामारमश १८८] भीगामिहागम गृहेऽहोरात्रं दीपः संस्थाप्यः । प्रत्यहं वेदपारायणञ्च कार्यम् । भवानीसहस्रनामपाठोऽपि.कविग्रिहितः । नवराने काशीनिवामिनी यात्रापि कार्या । प्रतिपदादि क्रमेण केशसंस्कारादिकर्माणि दश- विंशतिसंरुपया भष्टोत्तरसंख्यया या देवीमंत्रण होमोऽपि प्राय- हमनुप्ठेयः । 'नयमष्टमीनयम्योहमिविधिविरोधः । तस्य देवी- माहात्म्यगतश्लोकः प्रतिश्लोकमनुष्ठेयमहाहोमविषयत्वादिति(भ. नन्तदेवाचार्य:) । दीपति- (द्रयामले) अखण्डदीपक-देव्याः प्रीतये नयरात्रकं । उज्ज्यलयेदहोरात्रमेकचित्ताधृतवतः । इति.. (मात्स्य)-गीतादिकमप्प्युक्तम्-गीतवादितनिर्षि देवस्याने प्रकार शयेत । घण्टाभवेदशक्तस्य सर्पवाद्यमयी यतइति । वेदपारायण मिति (नारदीये) पदपारायणादीनि स्वशक्त्या कारयेदुव्रतो । तविधिर्वाधायनीयधर्ममरने द्रष्टव्यः। भवानीसहस्रनामपाठ इति, (रुद्रयामले) तदेवोपकम्यनवरात्रेऽकृनाहारोहढभक्तिजितेन्द्रियः चण्डिकायतने विद्वानशुचि सन्मूर्तिसमियो। एकाको तु शतावृत्त पठेद्वारश्च निर्भया । साक्षाद्भगवती तस्मै प्रपच्छेदीप्सितं फल मिति । यात्रेति-(शिवरहस्य) तत्रैव विमलादुर्गातिष्ठत्यमललो चना । सर्वदुर्गहरा निन्य स्वभक्ताभयदापिनी तत्राचिने शुक्ल पक्षप्रतिपयधि प्रिये । नवमीदिनपर्यन्तं पूजा कार्या प्रयत्नतः । सा सर्वातिहरा देवी नित्यं काशीनिवासिनी । पूजिता भक्तवरदा भवत्येव न संशय इति । केशसंस्कारद्रव्याणोति. (भविष्य) केशसंस्कारद्रव्याणि प्रदद्या प्रतिपहिने । पट्टदोरं द्वितीयायां केश चतुर्थ्यान्तु तिलक नेत्रमण्डनम् । पञ्चम्यामंगरागं च शक्तगला माज्य:पां. कु.

·दिनि । एकलक्षणत्वेषां कथ्यते शास्त्रसम्मतम् । कान्सलाइन्ध मृदुलं लादानामनिलभग। नवरात्रकृत्यनिर्णयः [१८९] मीपर्य्यन्तं कार्याणि। नारिकेलफलादीनि च दातव्यानि । प्रतिपदा- दे-अष्टमीपर्यन्तं नवरात्रे-लोहाभिसारिकं कर्म नृपंप्रति विहितम् । पोद्दशम्यां शवरोत्सवैः । अनेन विधिना यस्तु देवों पूजयते नरः। कन्दवः पालयेत्तं तु देवी मर्यापदिस्थितम् । नारोकेलफलदोनीति -(देवीपुराणे)-नारीकेलफलादीनि नयकं नवर. प्रिये । नाप्रम- प्रयपात्राणि सपयामि तथैव च । देशपात्राणि वनाणि भक्ष्य भोज्यान्वितानि च । यदि या निलपात्राणि मृत्पात्राण्यथवापुनः अथवा चान्यपात्राणि पश्चामृगभूनानि च । सौभाग्यपात्राण्यथवा कुमादिभृतानि च । दुर्गादेवी प्रीयतां म उत्युक घा विधियद्ददे- लोहाभिसारिकमिनि-(भविष्योत्तर)-जयाभिलापी ननिः प्रतिपत्मभृतिक्रमात् । लोहाभिसारिक कर्म कारयेद्यायदष्टमी । मागुदमवणे देशे पनाकाभिरलङ्कृतं । मण्डप कारयेदिव्यं नव- मप्तकरं वरं (नवमप्तसंयोगे पोडश)। धाग्नेय्यां कारये कुण्डमि- पुनात्र सुशोभनं । मेग्वलात्रयसंयुक्तं योन्या वस्थदलाभया । राजः चिन्हानि सर्वाणि शनाप्यत्राणि यानि ३ । थानीय मण्डपं नानि मन्त्रैरैयाधियामयेत् । ततस्तु ब्राह्मणः शान्तः शुभाम्यरधरः शुचिः। योङ्कारपूर्वक स्तलिङ्ग हुयाइएनम् । लोहनामाभय- पूर्व दानयः सुमहायलः । स देयः ममरे प्रार्थहुधा शकली कृतः। नदंगसम्भय सर्व लोहं यदृश्यतं दिती ! (मनशस्त्रनिदानभूनलोहलक्षणम् विषययाधियानवलोकनोग)। लोहलक्षणम्-कानं फालिस्तथा भद्र वसन्ध गिरिमंशम् । सिण्डिमारि- नया गात्र मुएई साक्ष्णमिनिक्रमान् । लोई दराविध प्रो श्रेष्ठ म्यादुनगंतरम । इस प्रश्वमपिक्षि नोन्मपतिनदन्तर । निम्यामधुरता पानि हिगुगन्ध मुनि । सतावे न प्रमरति जले तेलावन्द प्रसाद यातिनिEि दुग्ध भवनि शिकारक नैति भूमि पाइ रामनपा : परामः । कालिः कालीयपर मन्दियुत्तम्नतोषः। मामेरामा नुरिनिर्भ पाप मनापाममिपम्वर्णकारिता गिलाई गुना ना RELI ।

·[ १९० । . जमाक्षिकं । रक्तचित्रस्य मूलं वा देवदारुरसञ्च वा। करीरक्षमूलं वा कर्णिकारस्य मजनम् । शालमारभवाङ्गारंनिघू मेऽग्नौ प्रतापयेत् । शस्त्रानुम्पपात्रे तु मोक्तपानीय- श्रीगहासिकपाष्टम पिगिडः पिण्डीत पिण्ड साडिवादिमई गुरु गौत्र पतंगडुनाग म्यादाज्यवर्णमय विदुः । गुगई शाणेन शुष्क म्यारम्लयुक्त मवे पुनः । मप्र यदीकलाकार इश्यते विगत विदुः । तीक्ष्ण हतं भयेरात्र पाय द गोलमा रक्तमा या प्रजेतन मर्यायुधविमा- धनं । छअध्यापाकादिहश्यते पत्र पेच्छुभम् । लटियेन्द्रनारायनेकानि नवनवे । पुराणानि तथा शानिम्तक्ष्य स्थापयंदयथा । पूर्णन्दायुमनभने भानुवारे स्थिरोदय म्यानुफूले दिन लोटियग्रसमान्मनः । यंग लोहन यन्कार्य तत्तु तेनैव कृपनशः। विशेन का कारण शुद्धलोहेन कारयेत् । राम्र निमाय प्रथम पल्मीकमयमुन्नयों यवक्षार फीटभोटं सम्भा सैन्धव तथा । तथैव लवणान्येव पिष्टा संलिप्य रश्चयन् । वर्षे कियत्यतिमान्ते शस्त्रं शाणे या निर्यातकलमप शस्त मारभागावशेषितं । पानी पातयेत्तसं वक्ष्यमाणेन वर्मना । पानीय पातमात्रेण शस्त्रधाग दृढा भवेत् । तीक्ष्णापि शार्यतेऽत्यन्तं स्वल्पापातेऽपि दास्यन् । तल्लोई कोमलमपि पानीयं पानितं हि सन् । हद भिनत्ति पापाणलोहं च निजधारया। तम्मा पानं य विषयः कथ्यते शास्त्रसम्मनः । गिरि निर्धारपानीयं निम्नजाङ्गलकूपज । सामुद्र कारक चापि गाङ्ग चोत्तरदेशज । सिन्धोर्वा ब्रह्मपुत्रस्य शोणस्य च तथा जल । प्राय शस्त्रमितेषामभावेऽन्यदापि कचिन् । श्रादौ शस्त्रे दृढ़ लिप्त्वा पिप्पलीकुष्टमैन्धवम् । मरीचकुष्ठधूर्तानवा लोहम्वर्ण- वा रवः । सगन्धकं पारदं वा टङ्कणं तुलसीरसः हिंगुपिंड च सुम्निग्ध लेपयन्माप- पूरित । पातयेयत्नतः शस्त्रं यथा वनं भवेन्नाहि । पानीय पातमात्रेण स्वर्णाभं दृश्यते यदि । तदा शुभाय जानीयात् शरत्रं चारिभयाय तु । जवानं पाटलाभ वा ताम्रा दृश्यते यदि । तदातितीक्ष्णधार स्याजयदं सर्वदा मतम् । यदि रौप्यनि शस्त्र कांस्याभ दृश्यते यदि । तदातितोला द्वारा शोच्यते पाततः । तस्माद्विविश्य लहिज्ञा यस्य लोहस्य यद्भवेत् । तत्तथैव विधातव्यं मृदौ तीक्ष्णे खरे मृदु । केचिद पदन्ति पानीये घृतगव्ये पुगणक । तैले वा कटुतैले वा दुग्धे च ,तुरगोष्टजे । मृगान दुग्धे मेघाकदलीतरुजे द्रवे । श्राज्यं पयोमेप_गमसीयुतमतः पुनः। पारीयताखुशता वह लपं प्रकायेन् । ततस्तलेऽतिमधित पार्दमात्रीभवद् घृतं । पातयेदतितप्नं तं राष्ट्र सपदि शस्त्रंकृन् । रम्भाक्षारे वारियुक्त स्थापितोयोतिनोपितः । शितोऽसिः कुण्ठता क्यापि न सयाति शिलादिषु । घृतपानाश्रियः प्राप्तिवित्तं स्यात्तैलपानतः । दुग्धपानात श्रियः प्राति: शुभाप्तिः कदलीरसान् । शत्रुमारणकामश्वेच्छस्त्रं रौद्रेऽन्हि लेपयेन् । स्थावरेश्च विपः सर्वविपश्य कृष्णस ततः प्रताप्यते यन्ही पररक्त पातयत् । लेनैव मिन्द्यान्शत्रुन्तु हतः क्वापि न जीवति इति । अथरावल्यम्पाणि-गुस्पलिष्टमार्गेणे शम्रसाधनमभ्यसेम् । शस्त्रसाधनमि युने गंकांक्षा जनिना भृशम् । यिन्नि कानि स्वरूपाणि चंद्राणु। फट घेयानुकल्प नदेसाधारणमेव च । साधारणमिति य शम्श्रमन्त्र चतुर्विधम् । त्रिशंशा यत पद महिपानापमालाTHATM साधारणमधाच्यते । सिधागादि --- .

·महारिभ्यां गणनया कम्बोः शरुत्वमीरितम्। शस्त्राणां यारकतया साधनत्वाच मन्मद - शखाणाञ्च समुत्पत्तियमित्येवमूचिमा पाहुश्च केचित्पञ्चभ्यः सप्तभ्यश्चेति केचना गतम् निखनेत्पुंप्रमाणतः। वीराङ्ग सुन्दराङ्ग वा कण्टक वंशकन्दलम् । पृथु समूल. मानीय वनयागादिपूर्वकम् । तत्र गर्ने समारोपय सिन्दूरः परिलेपर्यन् । प्रत्यहं तोयस. कार्यलतोवर्द्धयेदमु । नाक्रमेयुर्दिवाराषौ यथा त पमुपक्षिणः। तथा विधेया मरक्षा फएटकावरणादिभिः। वयमतिक्रान्तं तृतीयाद्वान्तरे में। भाडे मासि मिन पर्छ नवरात्रकृत्यनिर्णयः [ १९१] शशान्त पत्रिंशत्सह ख्यमेव तत् । नन्वेव' वाणधनुपोरेकत्वात् खड्गचर्मणोः। कथं पत्रिशसिद्धिरितिचेदुच्यते मयो । अविध्रददः खग हेमं धर्म च ऋक्षराट् । इति वाक्यात्पृथक्वञ्च श्यते खनचर्मणोः । धनुर्गा जघानाशु नासां चिच्छेद पत्रिणा । इति रामायणोक्तेन पृथक्त्वं चापपत्रिणोः । अतएव महाभूपैः प्रत्यब्दं शारदो- सवै । स्पष्टमष्टायुधार्चायां पूजन क्रियते पृथक् । अतः पट्त्रिंशदेव स्युः शस्त्राणि भुवि नान्यथा । एतत् स्पष्टीकृतं श्रीमद्भारते शृणु तद्यथा । अयं गुणानां पत्रिंशत् पट्- वेशन गुणसम्मितान् । जानन्नपि गुणोपेतान कुर्वन् गुणमवाप्नुयात् । शत्रं पग्निशक लोकाः पट्त्रिंशत्तत्वजे विदुः । कुर्वस्तु साधनोपेतं गुणीस्यादर्थ ईदृशः । जनिसूत्रेण चिपां विमृतं हट्टभास्करे। यथा शस्त्राण्यजायन्त पत्रिंशत्तत्वसंहतः । पञ्चभ्योजन्म पञ्चानां सभ्योऽजनि सप्तकम् । चतुर्विंशतितोजातश्चतुर्विशतिकोगणः । अस्यायः कथ्यते स्पटं वोधनायाल्पमेधंसों। शुद्धिविद्यादितो मायादितोऽर्थम् प्राकृतादितावाड- मता शुद्धिविद्यात ईश्वराद्धनुरप्यंभून् । सदाशिवाच्छरः शम्भोः पाशः शक्तस्तथांकुशः । मायातः समभन्खंगो विद्यातः फलक पुनः। पुरुपाञ्च गदा जाता कलातः शल्यमेव च । रागाच छुरिका जाता नियतेः कुन्तएव हि । कालदण्डोऽथ प्रकृतेर्वा चक्रमहङ्क तेः थाकाशात्पटिशोवायोर्मुद्गरोग्नेः पुरक । जलाकुठारोममेस्तु परशुः कर्तरीश्रुतेः । एव च। जिलातोऽजनि खट्वाङ्ग मुशुण्डिाणतोऽजनि । मुखादभूद्धिन्दिपालाहस्ताच्छूलमजायत । पादाभल्लोऽथे शवला पायोश्च समजायत । यमधारउपस्थाच्च शब्दाच्च परिघोऽभवत् स्पर्शाच्छक्तिः समुदपादृष्टिरजायत । रसाच्छतघ्नी गन्धाच कवचं सममूत्पुनः । वुद्वेघण्टा तु मनसः शङ्ख इत्थं तदुद्भवः । हुंकारेणैव तं भरुम सा चकाराम्बिका तदा। इति वाक्यन वायाध शस्त्रयमुपपादितम् । घण्टानादेन तान्सर्वानम्विका चोपयत्। अनेनापिघघण्टायाः शस्त्रत्वं रिपुनाशकृत् । वनस्यापि शम्बत्वं इति सर्व निरूपितम्। एषमुद्दिश्य शस्त्राणि तत्स्वरूपमयोच्यते । वाकवरूपम्-मन्त्रसंस्कारजनिता सिद्धा वागवागुदीरिता । मंत्रः समुदिता- धनुःस्वरूपम्-धनुश्चतुर्विधं यशशृङ्गधात्वन्यदारुजं । तन्मभ्ये वंशज भेष्टं तस्य लक्षणमुच्यते । माघमासस्य या शुक्ला पंचमी गुरुसंयुता । तत्र क्षात्रः क्षिती वाचोमूपलमेवाभूच्चक्षुपटक मन्त्रसमय चे विशेषतः। पुष्ययुक्त रवैदिन । शनी हस्तयुते वापि वंश हित्वा समादरेन् । तत्र सर्पफणाकार भन्थियुगान्वितम् । कीटापवित्रं निरसार त्वरसारं रतस्त्यजन् । सभारमारम्- ·[ १५२] प्रोगहामिहकपटुमे लान त्यक्या पर्व वयुष्टयम । निम्मारगप्रमान्ति मनश्नोतप्रमाणनः गृहीत्वा तमि भित्या रचयधनुरुत्तमम् । निम्सक्ष्यगर्भार्यशमशालप्यूर । उभयत्र क्रमान्छिन् सप्नपश्चाः पृथु । सत्वग्धनविरमयरमध्यनेऽय गदा कृतिः । नमिकधार्थनेमिश्च जुम्णकम्तथा । मस्योदरश्न पञ्चैते धापाकागः प्रकीर्तिताः । अभ्यम समयमै यन्नानितीक्ष्णं सुदर्शनम् । अनेन च देयम्य नामित नैमिकं धनुः । सदोन गाव धनुः स्यादन मिकम् । गद्भवेद्ऋजुपर्वाहम् ज्ञेय तदजुकं धनुः । उन्नत शक्याश्चैव मध्य प णक विदुः । मन्स्योदरं तु विप्रेयमीपद् यकन्तु यद्भयेन् । अटनी फर्णिकाश यः स्कन्दः कोट्यन्तरेस्थितः । पल्लयोलम्तको मध्ये पडङ्ग धनुरुच्यते । अटनी यतुला तीक्ष्णा सुयम्पकालिप्रमा। मूले शावर्त निभ- थलयाभ्यां सुशोभिता । ज्याला पापयोटिस्था कनिष्टांडलिवत्प्रथः। तत्पावें कर्णिका शेया शसः स्यात्तदनन्तरम् । स्कन्दस्ततः पल्लयश्च मध्यं यल्लस्तकस्थलम् । तदन्त- लस्तक कार्य द्वादशाकुलसस्मितम् । सप्ताहुल गुष्टिमितं पडलमयापि वा। धनुश्च- तुईनमितं चापोनववितस्तियुक्। कोदण्डश्च ललाटान्तः कामुक वाहुसम्मितम् । निम्रन्ध्युमं पञ्चपर्व पड प्रन्थि प्रथुमध्यमम् । कार्यविषमव समपर्व न कुत्रचिन् । त्रि पर्विकं श्रियं दत्ते पञ्चपर्वधनप्रदम् । जयदं सप्तपर्वय नवपर्व सुखपदम् । पर्वकादशसंयुक्त धनुः स्यात्सर्वसिद्धिदम् । ऊर्ध्वमेकादशान्नैव पर्वस्येति कंचन । धनुः कार्यमति प्राहु- धनुर्वेदविदोवुघाः । गुणोऽपि द्विविधोज्ञेयः प्राणिजोवृक्षजस्तथा। प्राजिजः प्राणितन्तू- त्यस्त्रिधा प्रामादिभेदतः । मृगस्नायुभवा ग्रामा वैष्णवोगव्यतन्तुजः । महिपस्नायुज शैयः पट्टजोऽपि कचिन्मतः । ग्रीष्म वर्षासु हेमन्ते गृहीत्वादी गादितः । श्रन्त्राणि नन्तुरूपाणि कर्तयद्धनुरूपतः । वृक्षोऽपि विधाज्ञेयः सारजस्वाज इत्यपि.। अर्कपू- दिसारोत्थः सारजः परिकीर्तितः । वंशादीनां त्वगुद्भूतस्त्वग्जः संपरिकीर्तितः । ग्रीप्मे शरदि चानीय मूर्यास्थूलदलानि च । निस्तक्ष्य सारसूक्ष्मांशै निगुणं रचयेद् गुणम् । नातिस्थूलं नातिकृशं वंशवीर्यानुरूपतः । तत्राधः पाशिका कार्या पट्टगुच्छामः शोभिता । ऊर्ध्वं चापि तथा पाशी सुवेणिगुच्छमण्डिता । विभज्यैकादश वधं धनुर्गर्भ प्रमाणतः । त्यक्त्वैकभागं दशभिर्भागः सा सिञ्जिनी मता । गुणन्तु प्रान्तयोर्मध्ये पट्टसूत्रेण वेष्टयेत् । महणं मार्जयेद् वीरों गुणं गुणवतां वरः । प्रसंगतस्तदङ्गत्वान ब्रुवे गोधादिलक्षणम् । ज्याष्टिवारिणी गोधानुलिबाङ्गुष्ठमूलगा । गोधापि धातुजा शृङ्गदारजैकादशाङ्गुला। मत्स्याकारातिरम्या च पत्रच्चायुतामका । कूपरान्मणि- पन्धान्तं वन्धनीया प्रकोष्ठ । महणा तैजसी सूक्ष्मा गुणाघातप्रतारिणी । 2. सैरिभ श्रेष्ठ दान्तो दन्तपु दन्तिनां दशाङ्गुष्ट गुलित्राणं धातुज सूत्रज तु था। मन्थिपाणिसमायुनं स्वपन्न चलेगया ! शाङ्गतु महिषादीनां शृगजं मानतो लघु विनस्ति सम्मान स्थान काञ्चनादि विचित्रितम् । तद्गुणं सुमुष्टचाच सदावा तया स्थितम् । सद्रकांचाध नारामांस्तन विध्यन्ति धान्यनः । दाज पनुपाकारं कुर्गा पंशकवत्पुनः । मदर्थमा सुस्निग्धं गृहीयाद्दामनिर्पणम् । चापेवालम्तृणवप्रयायः पि प धर्मणः। कार्ये च बदर श्रेष्ठ शालोवंशम्नया स्मृतः । इस्तिभग्नद्रुमार्य च - - ·निघलकारिणी । ततः पनासन 'शेयमष्टांगुलिमितं पुनः । पत्रपक्षाबन्धनीयाः पहोण पापे योजनीयमूहद मूलं शिनायकम् । विविधाकारमक्षाभ्यं दलोहोत्यमततम् । पर. पवासचन्द्राभ चक्रामें शफरोपमम् । केनीगर्भदलवपरमसममिभम् । विधातममेकाकार' पलं तथा। चित्रकर्म पनरायन्नश्मशः रागः शय देशमा वायु पुरस्य नपनामः। फलस्य देव पर्जन्योरागे पिरिनाit मंगापुपर्यापकांचनचारणा रारपूरणयोग्यान्नरगमम मूसेन मंcिfr. नेमपि स्यूल मामाभागार शस्त्रास्त्रदेवतानिरूपणम् [ १९३] विद्युरन्धास्तथैव च । श्रारामदेवतावेश्मतापसाश्रमसम्भवाः । श्मसानसम्भवा ये च नेतेः कुर्यान् कथञ्चन । धनुर्धनुष्मता श्रेष्ठमिति तत्वविशेविदुः। धनुपोदेवता (कामो रंकाको) वांगचापकन् । भटन्यो (वन्हिवरुणौ) लस्तकस्य च (भास्करः) गुणस्य देवदा साक्षादेवो (यत्रिगुणात्मकः) कर्पणी देवता (शेषो) गोधाया (घरगी) मता] प्रसंगानुपे कृत्यम् कथितम् सर्वसम्मतम् ।.... शरस्वरूपम्-स्यादस्थिसारस्वकारः सर्वसारनिया शरः। द्र मादिजोड- थिसारः स्यात्वक्सारः शरवणुजः । लोहगास्थितन्नोत्था सर्वसारः प्रकीर्तितः । दन्तिमौ गौणशरी मध्यमस्तु प्रशम्यत । तत्रापि शरजः श्रेष्ठम्तस्य लक्षणमुच्यते । सुपर्वा सरलः सूक्ष्माद्विचत्वारिंशदलः । चित्राङ्गः पुपक्षाप्रफलशोभितविग्रहः । परिणादः श्रेष्ठरारे दच गुलः स्यात्तु मध्यमे । पछिलः कनिष्ठे च भवेदङ्गुलिमात्रकः । मुळे पुरोविघातव्योमल्लिफोरकसनिमः । गुणप्रहणकार्यायम् मुसे छिद्रसमन्वितः । अंगुलित्रयविस्तारोमध्यस्थूलोमस्तकः । लोहपापाणदन्ताम्पिबुरशहतृणोद्भवः । काष्टोत्यश्चति निर्दिष्टः सोयष्टविधा युधैः । मुसं फर्णम तथा स्कन्धी गार्च पत्रामन गया। जो पापुङ म्यं विशेखच सामान्युपकल्पयेत् । पुरु वादनन्तर जा पा पुग्ने निश्चलम् । प्रौञ्चसमयूराणी बचतगरुत्मतां । भरद्वाजस्य चिल्लस्य पहरूकम्यः पंजाः गाणी पुरणाचतकुक्कुटयोरपि पक्षाः प्रशस्ताः सुरदाः रांगणा । निधारा पंचधारा वा मधारा यहच्छा । कर्तव्या विशिय पा गधारोपमा दृढा उभ्यम् स्यालयलोमाह मध्य माटालोमतं । मूलतो पहली संघः पक्षाणां मानमरितम् । ततः पासन सेयं चित्रित स्वहलाष्टम् । ततोऽष्टा समान स्यारुदरगात्रं, प्रमाणतः शेष पुनर्विचित्रः स्यानाकन्ध इत्येव पत्रिणः । फर घरम्य पमाभागोरनावण्यङ्गमभिभम् । राष्ट्रीमिहरदाकार_गटननाराम । भिमुखं शलाभ गोदन्ता शलवन् । हयारिमालकावन्दचापारिवानिप्रभम् । फरवणुदलाकार 'स्वच्यारूप मनोरमम् । योग जलेपेन शरपक्षानुमानतः । फला सतरे पक्षे पशाहपुर फल । रान यानि मापन तमाशा फनमा बसेर कितनमाम्य पालकम् | mrue RRENA प्रा. रामEिARTH.पणाम नाराant संबोजा । मारामामातभावामगदुर्ग परवारिका भरममा TREETrlगारे बाजकर्मणि ·भोगासिंहकपटुमे মাম तन ध्यान मुषे । दूरपास्त्रियो योग्या लक्ष्यभेदे नपुंसकम् । दृढग्फोटें पुमानयोगो धनु यिशारदेः । येध्यानुरूप दि.फल कार्यमित्येय कवने वदन्ति तमु सम्यग्येन विध्यप यादा।यो यालरजनीनाथ कलाकारमुखः पगःनिन्याधिरः शरतद्वारका फरिणः फरम् । फरच्छदं भुजच्छेदं पादच्छेद प शक्तितः। दवयं सरप्रेण कारयेत् दृष्टिना । मल्लेन हृदयं भेयं मांसमाप्रमथापिया। लोई भिन्द्याकांकसिलो बजमुता,खगः,। कोपावकीमुखः काष्ठ मेदास्या पट्टमस्थि ५। वर्मसूचीमुखा भिनगाम् बया राल्यकपयकः । विभिन्यात् करिणा कुम्भ सथा सा गमुखः खगः । उष्ट्रीमि धारयः पर्जुरीफण्टफस्तथा । नागदांमुतो हन्यायालुकापरिपूरितम् । समूहा हिल्यादुत्पल पत्रका)पलाशिकरय कास्यो कारयः शरपत्रकः । मृदीकास्यः पानगुप्या करवीरमुखस्तथा । मिश्रित पनिकायश्च भिन्याच निशितः खगःएवं सक्ष्यानुरूपेणं फल कार्यमिपोमु से । शरस्य विषय समयमादविपक्षणाः । मनुणे पलयोधाय पायः परिदश्यते । ज्यामध्यभाग संश्लिष्य धारण गंधार्य व स्थिर राक्य तय गुणः पया पापाणे परिपूरयेन् । यायकर्णानसमायाति शास्याभिमुष गरः । सल्यान्तरस्थाः पापाणा यावत्तुम या धताः । पार्थ पलप्रमाणाग्युस्सायरमाए भोग्नः पातुरात रानाकारत्य जगपात रातपंचाम् । यामे सतग पापि पक्षिण रानादिकम् । भी गापी करस्थो पाध्याय कियो भ. संपामे काम बल तथा रारा तोटे महाप्रेण विक प. शताधिकम् । विगइसमजेनेर फणीन्द्र संकीसितम्। धवः प्राणानुमारिस्याद् गुणावगुगारतः । यांग. या मयोगादिप्रयाणां फलमाधनम् । राणायाभ्यामसिद्धपथम् राजाकागि नियते । रया: रालाका युरंदाः पुनातिः। शरयपणुरस्लादिगम्भवा पसरपंदनुः । मालिनिय यावदति स्पिरा मताति। पाशम्बरपम्-तिप्रगुणः कान्तिनिर्मित। कुर्याने महम्पन् देवनार संगुरिष्टा (गणेश) RETINAhi पारामा माग गईन पर। मूलाधाममा तमन्नगणमान तारामन यात्रामीण- मदनभरिमा सम्मासिस (पान) परिकीनिक गति। भामाश्याशरमांनागोयुनमामिानिया सारा RAM परिचालन मध्या: पानिमाnि मोमine णभाषाfter मध्यमः पyि: बाप fairatोचमा समय मन मना। मरामू MITHERE AITHIा सानाः। NEETHARKewafter Tोनाग: KIRATISM... HD. Neer fire लगाने मामा मुरre: are ETARE MEANIKHE! हर मेषIRNare ! भागले . * ·वागरेशानिरूपन्न [१९] . M लापरलालिमा मानापुलमापपिप्रितम् गुमनारमम् । तपः रतापांचाहारप्रनिता गासापु ततः (महानिरायेन् । मणे मामुष्टिरिपुरकोपयातमा हालिमाभोगनिमाधोपी मना। धानिग मामलोदगा! या गुटग योजनामापत्रम्। दाद-पील मामिलाप देवता माशा (कालिका) परि- गि । एतनमानस मन मनमा दीपोप ने तम्य येन स्याग्यो मादमिः। गाविसलाजिम्पपशिणाम् । पादानो परिपकानां शरटाना सरा मनिममा मायामशिलोहगोदरपा कुण्ठपारः सविनाटिलरसमानामया दोरमया मनःति । 'फलाम्पम्ल प्रिधि दायतुंग्य प तुलम् । पौडगांगुलयिस्तार विसंतगुमहीपत्रम् । पाप मादिनिर्मिनम् । फलफ चतुरच गोदाम रम् । वनं तु शितम् विरागुलविनरम् । मध्य विलयं सपो पुनरात नमिसिदा तत्र विम्पयतुष्टयम् । मध्ये तिर्यविधातव्य राम रानरपर ।। मून पांगुलायाम कदलीकोपमामिमम् । 'पञ्चागुलोन म मध्ये संगुलपापम् । पुम्भपम्पोमध्ये कण्ठमंगुलमेकाम् । तदने पदव चिदई नामनिभम् । दगांगुलापाम ताक्षणां ज्यभिसंयुतम् । दशांगुला- * भिEि रिप पनुशिम् । तथा धार्य यया भिन्यादिपुदेशकर बलान् । प. राज्य मात्र नया मोपमम् । पार्ययोरपि सन्मूले पादशोंगुलपलयो। विधानध्यो सुतीक्ष्णामी वामाक्षिण एक परगनियन्धाधे मूल पास प्रकलयम्। निरपराधः पातामानि दिसाला परिष्टाकाणाद्वादशांगुलतो न्तरे । ६८- मूल मनायम शाम निवराय । तत्राधिष्ठात देवी स्यो (दुर्गा) दुर्गतिकादिनी । भूगनायो (गणराम्न) शत्य कालानली (हरा शरयरे मयन्त्यय (रविचन्द्रहुताशनाः) या पारमयं स्यादियित्र लोहयन्धितम् । मध्योदरंगतोभद्धकरवन्धविनिर्गतम् । धर्माणि सागपात्य चतुल पर्वत । पृष्ठीमत चतुर्विभ्यस्तैजसहरिभिवृत्त । भान्द्ररावना मध्यम पान्यधर्मजम् । गर्ममध्यऽपि कवच गर्भयन्धं प्रकल्पयेत. पया निरपलमादप्याद्वामहम्नतलोदर इति । ram. " गदाम्वरूपम्दा प द्विविधा प्रोजवैजसी लोहजेति चि। घटिता योध. इस्तस्य चतुःपचारादगुलैः प्रियवाष्टाधिकैश्चत्वारिंशदंगुलकैर्मता। निर्मिता तीक्ष्ण- शिखरा युच्य धारामिण्टभिः । मुटयां तु दंढया या चतुरंगुलमात्रया याहुबल योग्यन गौरवण गुर्गमता। सत्ये सिंहयलाः सय त्रेतायां तु गजाइय। द्वापरे व्याघ्रः सवारच कलो पृपवला मता.तस्मात्ततस्य तूर्या शादा कार्या कलौ युगे । विशेषा- न्मुण्डलोईन शोधितन पलीयसा 1; (संकरणो)ऽधिदेवर स्यान् शरचन्द्रसमद्युतिःा कालभेषवाराहाः) वसन्त्यस्याः शिलादिषु । इति । शस्यम्वरूपम् शल्य सुनवहस्तेर्वा सप्तमिथिपञ्चभिः चतुर्भिदृढमूला सप्तमिनाथपञ्चमि ॥ मर्वमि संयुतं तीक्ष्णलोहज पल्लवाग्रजम् । अधः श्री फलवत् ·[13] श्रीगङ्गामिदकांदुमे इशदण्डनिमः -- स्यू रामस्लोइनिर्मिमा अभिनौरानगी देवी मानाविको । ति रिकारयापरिका पिगका मात्रामहोमना। एकधारा न्यूज - पृष्ठा गीगामा हटिगुफ । शमा या गाणे का सोनिन्दिता माता । ममिभद्रो घिदयोऽध्या सर्वसौभाग्यदायकः । इति । गढस्वरूपमएडोजोदमयोवीप प्रमाणोऽनियतुल। कार्यः स्यूमलोहयुगामयुस् । रामायग्धशमीयुग वसस्निग्धपुर्वहः । देवता कविता पण मगदन्त्री (यापरी) इस IPF पुलाम्यरूपम-गुनसम्तु घिविषः प्रो. रागोमध्यमोध्यमः। नयमिः सप्तभिः हस्तैः पम्पभिरपैय से मिना तिमीयमागणमित वंशमप्य नियोजयेत् ।। खदानमार्य पापि सारांश रचयत्तथा । अप्रयोहस्तमानेन गुर्गलोहमय मुखे, अधोमुखन्तु स्यू: लाममूर्द्ध तीक्ष्णमुसं मतम् । अभिनय समायुक्त (चन्द्रमान्याधिष्ठितम्) (कुमारी- देयता) हम सर्यसनाधिनायक। इति । यसस्यरूपम् यज हस्तद्वयमित मध्ये मुष्टया प्रकल्पितं । उभयत्र शिक्षा कार्या कदलीकोपसमिभा अनिभिर्वहुभियुक द्विविध तत्त.पूर्वयन् (पासवो) देवता हचस्य सर्वत्र शुभकारकः । इति । पहिशस्वरूपम्-पटिश - तीक्ष्णलोहोत्यं स्वहस्तत्रित्यान्वितम् । इतपत्रनिर्भ तीक्ष्ण द्विधार दसारवत् । इस्तवेष्टनक मूले रम्भापुष्पफलोपमम् । वलय त्रितयेयु के हस्ते धर्व तदन्तरे । कुत्तिर्यग्देहदण्ड, चतुरंगुलमानतः (चामुण्डा) देवृताः पात्र कथिता भयनाशिनी । इति. - । मुद्गरम्वरूपम् मुद्गरःसार्धहस्तान्यो दण्डाकार सुमु प्रयुक्तीक्ष्णलोह: मयः कर्णस्तीक्ष्णधारस्तथाष्टभिः । उपरिष्टात्कृतः शीपः पद्मकोरकसन्निभः) मध्ये वलयः चिन्हादयोगुरुवीर्यानुरूपतः । अस्याधिदेवता देवो (रेवतीरमणो) मतः, इति । Pारप्रस्वरूपम्-तर तु,क्षराकार हस्तमात्रायत शित। मुले. मुष्टियुतं कुर्या- देकधार सुलोहजम्। (भैरवी) देवता चात्र यसन्ती, पूज्यते भटैः इति Fकुठारस्यरूपम्- कुठारोतक्ष्णलोही स्याद्वादशांगुलदैर्घ्यभारतातीर्यधारा मूलपाशा काष्ठदण्डेन मण्डिता । स्वबाहुभ्या महतव्या वीर्यग्दक्षिणवामतः । अस्यास्तु देवता प्रोक्ता (कराली)यमकर्कशा इति ।MET-ITE: पशुस्वरूपम् परशुस्तीक्ष्णधारः स्याच्यामाकारो नतोन्नतः ।' दारुइण्डेन सयुमा पोडशाजविस्तृतः। पाणिपल्लवयोमध्ये कण्ठः पन्नगवेष्टितः। देवता (विक राली) चं कथितास्य:समासतः इति: EEEET फ़र्वरीस्वरूपम् : कर्तरोखंड गवत्तीक्ष्णाः मुष्टचादिपरिशोभिता धाद्रिधारा सुद्धा एकधाराथवा यजुः । सभेदो.धूपकांद्याश्च कर्ताद्याः प्रकीर्तिताः। अस्यास्तु देवता पूज्या (बलाका) विघ्नयारिका इति HTTE KYA का पलस्वरूपम् भूपल तीक्ष्णशिखर सदमाक्रमता पृथुमूले मुष्टियुग लौर रदहस्तत्रयान्यितम् । साहितद्वयमित्तम् फे चत्कुर्वन्ति योधिनः देवता(रुद्र) नामास्य ·. T १ नीक्षणाप्रेरायसःफएटकैश्चिताः। (घरा) देवता ह्यत्र कथितातिविमीपणा इति स्वारा हन्तक शून्यमन्तरातिन्मध्य तुन्दवलय द्वादशांगुलवर्तुलम् । अस्र पोडश- भियुक्तं द्विपड भिरथवाष्टभिः। गिरिलोहेन घिटितमस्रं वक्रं विनिर्मितमा एतस्य ऋमारीर्ण .स्वर्णादिपरिलामिछतम् । पुप्रमाणं प्रविख्यातं चतुर्हस्तमित नु वा । शुद्धोवित्रणः सरल क्रमात् । मुखे फलं विधातव्यं तीक्ष्णलोहमयं दृढम् । सार्द्धद्विहरे त. प्रमित सार्द्धहस्तमितं नु वा! मध्ये शिरामयं तत्र मूलेऽष्टांगुलविस्तृतमग क्रमाकुशं च शिखरं तीक्ष्णमिक्षदलं यथा । (नन्दीश्वरो) देवतास्यं सर्वानन्दविवर्द्धन इति । स्यारपट्टादिदामभिः । ऊर्ध्वमित्त दलाकारा ग्रन्थिता कणिशेखरा । चतुर्कीराम चाथ तीक्ष्णधाराप्रशोभिनी । (भृकुटी) देवता ह्यस्याः कथिता शास्त्रसम्मता इति।। सुप्रियुक्त हढायतः देवता (वीरभद्रो ऽस्य सर्वभद्रविधायक इति । विहस्तं दधतीत्वधः। मूले चामरपुच्छादया युक्ता क्षेपणरश्मिना :(कानिकया)ऽधि- "शननीस्वरूपम्-निग्नी लोहनलीको टेष्टनालारवा ढां पहपुच्छ घतामूल शस्त्रास्त्रदेवतीनिरूपणम् (१९७] ऋयितातिभयहरी । इति ...::. ::..:. . .' . टङ्कवरूपम्-टातु लोहपटितो हस्तमात्रेः शिताप्रक। मूलपाशाद्विहस्तेन -दारुदण्डेन मंयुनः । अस्यापि योर्यदातृत्वा(त्पशाची) देवता मता । इति । सवाङ्गस्वरूपम्-पंट्यांग लोहज ज्ञेयं दृढं डमरुसन्निभम् । मध्ये. करमिता मुष्टिः कल्पनीयास्य शिल्पिभिः। (व्यग्यको) देवता ह्यत्र सर्वापत्ति निवारणः। मुगाडीस्वरूपम् भुपुण्डीमुण्डलोहास्था पुंप्रमाणसमन्विता नारियलफलाकारा ह- स्तमात्र मिनामका । मध्य हस्तमिता प्रौढहस्तद्वयमितोदरा । मूले वितस्तिमात्रेण खडग- वन्मुष्टि संयुना इति Iri भिन्दिपालस्वरूपम्-भिन्दिपालः पंध्वहस्तस्त्रिहस्तो मुद्गराकृतिः। अष्टारवश्रिपु 1. परंवरूपम्-तीक्ष्ण लोहमयं चक्रं तीक्ष्णधार सुवैतुलम । नेमिरव्यंगुलवि देवता (सूर्यः) सर्वसन्तापनाशन इति । पर inा शूनस्वरूपम्-शूलं तु लोहज तीक्ष्ण"शिखिर मुषिसंयुतम् । स्थूलमूल कर्तव्यं विधिवद्वारः (शहर) स्याधिवतम् इति । भडम्वरूपम् भल्लदण्डः सप्तहस्तः पवस्व मितोऽपि वा । दृढवंशमयः शवलास्वरूपम्-शवला लोहघटिता पु प्रमाणा दृढायता । मध्ये निवद्धमुष्टिः यमधारास्वरूपम् यमधाराफलं तीक्ष्णं 'केतकीकोसन्निभम् । धाराद्वययुत, मूले लोइपट्टशलाकया। मध्य मुष्टियाँ कार्य धतुमुष्टिमितं ततः। अस्य दोपगुणांशया पनपद्योधपुङ्गवः । (महाकाली) देवता स्य दूरादेरिनिवारण इति । परिघम्वरूपम् परियो'लोहपटितनिहन्तः स्थूलकोटियुक् । वेणुदण्डनिभामध्य शक्तिस्वरूप चतुर्हस्तमिता शीतुला यष्टिको मना । शूलवतीक्ष्णशिरंग सृष्टिस्वरूपम्-ऋष्टिविस्फलाकारा विततामितशः शिया प्रयः शलागः पती शिष्यने रज्जुबन्धनैः । (कालरुद्रो) देवोऽस्य सर्वविघ्ननिवारण इति । सोऽस्याः शक्तितिः प्रकीर्तिता इति ।

·स्थवन्दिना दीपिता सती । परिक्षिपति सा दूरं गुलिका लक्ष्यभेदिनी। अन्यास्ति * मम । (m) krimare nादन । RARTHAN IIT पास Twitter Mantra भुमो मुश IMATA trim भाषा Prary a few मा Trf tr. 2 mtt. 1 tranh sinh : Fm का मानना wrimaintamanianterest दानमा THERE Maine लिन एम्। KIRATRAIRTEETIRE Efगुनमाणन परिमः परिद mail IDEATM समनुमनिममा HTari A REETITIET मानिमितम् । প্রখমষ নখ খুনি মা। মহাকাব্য সুখময়া খা मभागामोnिiffmनाव भयुपनिशार: पम् | Som HATE HUE रानानां परम् सर्व रएणम् । सोहरायारागुतfalATER मनाया रचर्य गुणम् । न पोचमाम प्रदानमाम् । टमाफ बोरी फलपुरः सम् । पाया विपान परिहाभियुवमा पांमानुपपंगतमय पान्त- उत्तमम् । सोहनासमर पाराकाटपम्नमादितम् । पयमा समेत कुन्ति वप ही पोधिनः । भरगलमा पेद्दूरपात निगरयल ममियो पात प्रल पड़ गपातकम् । वदाहल रागपात वमंपचाल था। समिधं तथा धर्ममामवं कथित पुनः । इत्यं निगरित सर्व वयस्य निरुपण (सुमहादेवना पास्य सर्वसत्व- संमन्यित इति । नलिकास्यरूपम्-अस्ति समान्तरं निश्चिमलिका नाम भूमुजां । मन कल्पिता पूर्व भाजेनाय प्रकाशिता । पारिख मुण्डलोईन वमंलोइन या कता पञ्चतालांदितस्तदएकविंशावधि क्रमात् । मिताविषमताठन वेणुदण्डोपमा रहा। अपान्तथ क्रमाच्छीणो मुख धुस्तरसभिभा। म छिद्रेण सहिता बन्दिदानप्राय कणिका । मध्ये सर्वान्हरन्धान्त मुस्निग्धमुशिरान्विता, पहिरन्भात्परं पश्चामारभा चतुरलैः । तासां या हस्तवाया सा पाररूपण दारुणा । सम्वद्धा मूलतस्वीर्य दादा स्तन शोभिता । तन्मध्ये लोइयन्त्रात्यवान्हधानी च विनंती। मूळे दुर्गन्धसहिता तो मक्षिकान्विता । मक्षिकालक्ष्ययोगेन समष्टिहिं जायते । स्कन्धवासा च या तासा राकटेनोयते च या न तस्या दृष्टिरमादि सा निधयानुमानः । तद्गर्भ पूरर्यता गन्धकाङ्गारपूर्णफैः । शलाकया लोहजया रन्ध्रमानातगुणैः। तत्रैव गुजिकान्यस्य सीसकादिविनिर्मितां । आग्नेयचूर्णस्तरमिर साय॑क्मपूरयेत् । लोइयन्त्राप्र रजः -- - .

·रात्यन्ध एरिका कुन्तः शवला शूलभलके । यमधाराम मनरावां मममदिनः। आग्नेयचूर्णपूर्णा सा पृष्ठतोज्वलिता सती । स्वयं याती ज्वलत्येव मध्नाति रिपुवोहिनीं। एतत्त क्षिप्तनलिकायोग्यमाग्नेयचूर्णकम। एभिः प्रज्वलिता याति गर्जन नलिका हि संयुतम् । एतच्चूर्णमपि क्षिप्रं योज्यं तंत्र तथा दृढं। दीप्ता सा नलिका तेन रिपुं याति मनोजवा द्विविधा नलिकां.तान्तु प्राहुराघुनिका भटाः7 यन्त्रामुधमिति स्वर नोचायलाजिह्वयान्विता । सा यथोक्तप्रमाणास्यान्मूले 'पाशीसमन्विता । पाण्डी- वामावर्तोऽथवा मंतः। विधातव्यो भटवररिवगंभयावहः । शंखस्य देवता (सोमो) दुग्धार्णवसमुद्भवः । हिण्डीरद्रवपिण्डपाण्डरतनुः सत्पुण्डरीकोलसत्कोपस्निग्धवपुर्षशु. दफुहरो दीर्यप्रणाल्यान्वितः शंखः शंखलुसंतनोति नृपतेः शत्रुक्षयं दक्षिणावर्तोभर्तृ- प्रपलमपि तथा पध्वसहारुद्राः कुर्वन्ति प्राणपीदातुवसुदरामावतिरांस्वा.क्रमण । वाध्यायों घीर्यदायी मृतिमपिचतुरावर्तिशंखस्तनोति । मायुः सौख्यं जयं. ५ स्थ निगदितापत्र लक्षणं-शखसंहतेः । एवमुक्तवरूपण घटनीयानि तान्यपि। धनु: भाकपके द्वाषर्क च रक्षक क्षेपक सथा। खहगः कुठारी परसुः पुरण पहिशस्वया। सरध वाग्छटा शंख:-पाशांकुशो पुनः:1 कप फलाई पति नवरयानि सर्वतः। पटिया , मुपले रकःखदवानमित्यपि । प्रायुधानि परीतानि शत्रुमार राणि च । तरी पति पदधारीतनीयायुधान्यपि । मुपुएबी भिन्दिपालय मुद्गरः परिपोगा। शष्टिक शतघ्नी च शक्तिरचेति पतुष्टये। बाहुप्रावल्यवीरः पीय महाम। शस्त्रास्त्रदेवतानिरूपणम् [१९९] नलिका लौही हस्तमात्रायतादा। बाह्यतः परिणाहन प्रमिताष्टादशांगुली । चतुरङ्गल- मानेन मध्यरन्ध्रण संयुताष्ठतोगुच्छवद्वन्धा त्रिनलोदशलाकया। तन्तुना लोहजातेन खचिता चातिनिश्चला । पश्चादतिकश स्निग्धं वन्हिरन्ध्रञ्च विभ्रती । मागेकं गन्धकस्य स्याद्विभाग क्षारमुत्तमम् । चतुर्भागं तथागारमेतदाग्नेयमादिमम् । पञ्चमोगं गन्धकम्य क्षार सप्ताह सिम्मितम् । प्रशान्तु चतुर्भागमतदाग्नेयमुत्तमम् । पतेहि द्विविधे चूर्णे गुलिका नलिकासुचा, नियोजनीय सुदृढं लोहदण्डाप्रपातनः । पड भाग गन्धकं तस्माद्यवस्तारं चतुर्गुणम् । श्रङ्गारमष्टभागं च ऋक्षचूर्ण तदर्द्धकम् । सा । साविभागं गन्धः स्यादंगारोवेदभागयुक् । चतुर्विशतिभागेन यवक्षारण दिति शस्त्राणां गंणनास्तु यः म चपाधुनाख्याता पृथिव्यां भोजराजतः। यस्मात्प्राचा "पण्टास्वरूपम् घण्टा कास्यमयी सूक्ष्मा विवृताटालानना । उत्तमाद्विगुणा 17 रामस्वरूपम्-शः सुरभपृथुलो विशालो मधुरस्धनः । अनिद्रा दक्षिणावर्ता मता नेपा न शस्त्रे गणिता तत इति । तो) देवता घस्या सर्वस्याकर्षणक्षम इति । .

·" स्वातीयुता प्रतिपदमारभ्य नवमीपर्यन्तमश्वपूजा कार्या: :: स्वाती- योगाभावे यस्यान्तिथौ स्यातीयोगःप्रांतर्भवेत् तामारभ्य नवमीपर्य- न्तमश्वपूजा विधेया.।" केल्हारसुर्यवल्लीदर्शनं चाश्वानां न कारयेत् । तस्याभिसारणाद्राज्ञो विजयः समुदाहृतः शस्त्रास्त्रमंत्रोतव्यं पायसंघृतसंयुतं । हुनशेपं तुरङ्गाणां राजान्नमुपहारयेत् । लोहा भिसारिक कर्म तेनैतदृपिभिः स्मृतम् । धृतपल्ययनानभ्वारगजांभ समलंकृतान् । भ्रामयेन्नगरे नित्यं नन्दिघोपपुर सरान् । प्रत्यहं नृपतिः स्नात्वा सम्पूज्य पितृदेवताः। पूजयेद्राजचिन्हानि.फलं. माल्यविलेपनैः। पूजा बा आमत्रणमंत्राः शस्त्रसाधन मंत्रांच नव रात्रादिस्तवके लेन्दिप्यामा शस्त्राणां साधन प्रयोगसंहारभेदी मंत्तखेलने अभ्यासंक्रिया शस्त्रमन्त्रोद्धार रणजययोगाः, यन्त्रा णि शस्त्ररक्षा शस्त्रमोचनमस्मकुहनादयः दृष्टिसाधनं न्यूहरचना विमानादिरचनामकारयामसंगात् ग्रन्थविस्मृतिभयाच्चेद न पपञ्च्यते इत्यलम् | rA प्रतिपद नारभ्येति-(देवीपुराणे)-योश्चयुक्शुरूप्रतिपरस्याती योगे शुभे दिने । पूर्वमुच्चः श्रवानाम प्रथम श्रियमाहरत् तस्मा. स्मारनरस्तघ्रपूज्योऽसौ श्रद्धया सदा। पूजनीयारण तुरगा नवी यावदेव हि । शान्ति स्वस्पयनं काय तदा तपां दिनदिने। धान्यं भवानकं फुलं यचा मिदाधकांस्तथा। सूत्रेण प्रन्थि तपा तु पन्धयेत् । पायव्यगणैः सौ शाम मनश्च येणय या देय- स्तथाग्नयेहीमा काग्यो दिनदिने । तुरंगारक्षणीयास्तु पुगपः शत्रपाणिभिनय तामा क्यापिकश्चिनपयोघां: कमान। मत्र सुरंगजायाः उच्च श्रेयाजानः पृथग्यिधानात् प्रनिमाणा- मुख्यः श्रय में यन्नमामक देव समाज्य प्रायचायपूजनं कर्त- प्पमिति मनीयन। यायपरियादियायचा प्राणेक कपि, जलाधिकरणन्यान मंग्रेपु विन लभ्यतन (अनलयः) । गम्पानियाविनि-ययपुंकगुस्लप तु स्थानीयोग गुमंदिन -- 1 ·। गन्धिकपुप्पसूर्यवल्लीदर्शनं तुरगाणां न कारयेत् । दृष्ट्वा पुप्पद्रय तिधनि । कोरव्य पृथिवी तस्य चतुरन्ता स सागरा। आज्ञा विनिर्जिता तिष्ठेद्यस्या- अनारशो भवेत्। समामे विजयी चैव सर्वकामार्थदः सदा । शुक्लपक्षसवर्णश्च यस्य रक्तं भवेच्दिरः। स्निग्ध सर्वसमचाक्षि नान्यवन चावृतम् । तेन राष्ट्र'च कोशश्व कोष्ठागारं च वर्द्धते। गौरोमणिनिभश्चैव श्वेताश्वस्ताम्रतालुकः । वलं कोशोऽथ मित्राणि प्रजा तेनेव वद्धते । श्वेताश्वस्तालुरक्तश्च मध्वक्षोलोहितः सदैः। श्रावर्वशुद्ध तं वाहं राजा वेश्मनि वासयेन् । तेन राष्ट्र'च कोशश्च कोष्ठागारं च वर्द्धते । कृष्णमेघप्रभो वाजी मेघदुन्दुभिनिःस्वनः । कृष्णसर्पइयोदयः शुभसत्वगतिश्च यः । एतेनानुप्रयातस्य चक्र न प्रतिदन्यने । शश्वेतोभवेद्वाजी शङ्खघोपसमस्वनः । सशीम हंसवद्गच्छेन्नात्यर्थ विन- वोन्नतः । तेन राष्ट्र'च कोशश्च कोष्ठागारं च वद्धते। अरिष्ठवर्णोविनतस्ताम्रोष्ठस्ताम्रता. जुकापराभूताश्च तिष्ठन्ति शत्रवः कामदोहि सः।पुष्करं पृथिवो माला चन्द्रावे लाहुल बादा धनुः शङ्कः पताका वा ललाटे यस्य दृश्यते । सर्वशुक्लानि कौरव्य तस्य पार्थिव. लक्षणम्। श्वेतपानश्व तुरगःश्वेतजिह्वश्च लोहितः।आनन्दंत विजानीयात्परराष्ट्रप्रमनी व वा यदि वा बजमायतं वा धनुभवेन् । वणान्यत्वेन कौरव्य तस्य पार्थिवलझएं। तद्धिलक्षणं राजा येषु चाश्वेपु लक्ष्यन् । तेषामास्तरणे लपं शिरधानानुलेपन । पमालामगंधाश्च भोजनानं तथैव चादयं नित्यं सदाश्वेभ्यः कतव्याध प्रदक्षिणाः। रंगाः पूजिताः सम्यग्यस्य तिष्ठति वेश्मनि । वद्धते पुत्रपौत्रश्च मित्रैः नवरात्रकृत्यनिर्णयः [२०१] प्रत्यक्षावपूजनात्पूर्व प्रतिमादौ उच्चःश्रवपूजां विधाय रैयन्तपूजनं कार्यम् । कदाचिदेतासु स्त्रीकर्तव्यप्रसक्तौ तदा रेवन्तपूजा न विधेया। अश्वशालायां सार्वत्रिकाः प्रदीपास्तथा मर्कटाश्च रक्षणीयाः । इतिब्राह्मवचनात् (अश्वशास्त्रे)-घाजिनीराजनं पश्चाद्वित्या चित्रां च वैधृतिम् । (गोविन्दावे)-तृतीयापञ्चम्पोरपि विधिः । स्वात्या- दित्य तृतीयादी सप्ताहं पाश्चिने सिते। रक्षां कृत्वा हयानां तु शान्त्या नीराजपेत्ततः इति । अत्र पञ्चम्योक्तकालेपु दैवात्तदना- रम्भ गौणकालत्वेनाष्टमी ; द्वादशीपूर्णमास्योविहिता-(भूपाल- वल्लभे)-कार्तिके मासि पूर्णायामष्टम्यां दादशीदिने । आश्विने शुक्लपञ्चम्यां हयनीराजनं स्मृतम् । (दर्शन मितिहयशारीरे)-सौ. (शालिहोत्रोक्त) राजयोग्यमुख्याश्वलक्षणम् ।। अर्कपत्रसवर्णस्य दन्तायविरलाः समा लाक्षारससमाः जिह्वा स्तनी चोत्तर- लालु च । मणिवेडूय॑वणे च न यस्य नखास्तथा । सु शुक्रवाहनो वाहो विषये यस्य शानुजयन्यथ है।

·. प्राश्विनशुक्लद्वितीया--अस्यां दानस्यानन्तफलम् | श्राश्विनशुक्ल चतुर्थी—कृष्णनवम्या . प्रबोधितायादेव्या. अस्यामभ्यङ्गसंस्कारैः केशान्विशोधयेत् ।। अश्विनशुक्लपञ्चमी-अस्यां. शान्तिपञ्चमीव्रतम्-तंत्र शची- वाहा न लभन्ते शुभां गतिम्। तस्मात्सौगन्धिकं पुष्पं सूर्यवल्ली च वर्जयेदिति । (सौगन्धिकंतुकल्हारमित्यमरः) स्थलकमलेमिति- यावत् सूर्यवल्ली हुरहुरेति प्रसिद्धा । रेवन्तपूजनमिति-(सार- सिन्धौ)-कुङ्कमागुरुकपरचन्दनाद्यनुलेपनः । पशुपुष्पार्घधूपैश्च दद्धि- मोदकपायसै । ये पूजयन्नि रेवन्तं तेपां श्रीरनपायिनी इति । न विधेयेति-अभूदै पूर्वभूपस्य पन्या रैवन्नपूजने सूनु नाशस्ततोनारी न नियोज्या तन इति । (वाजिनीराजनविधिश्च-नवराणादि स्तवके लेखिप्यामः) । मर्कटाश्चेति-(विष्णुधर्मोत्तर) तुरंगा तथा धार्याः प्रदीपाः सार्वरात्रिकाः । कुक्कुटांश्चारणारचव मर्क टांश्च विशेषतः। धारयेदवशालासु,सवासां धेनुमेय चं.। अजाय धारा यत्नेन तुरगाणां हितपिणा इति । श्यामरक्तमुखभेदैन यानरमर्कटभेदोऽत्र शेप इति (अनन्तदेवः) । मन्दुरान्ते सदा धापयों रक्तयों महाकपिः । समयविनाशाय घाजिनां । यिद्धये इनि । (याजिशालातुमन्दुरा)। अन्ययविशेषो--(प्रन्या- तर)-गांगजाश्वाविशालासु तत्पुरापस्य निष्कमम् । अस्तं गतं नः युर्थीम.देयदेव दिवाकर इति । (परणादिग्रहणीमानां विमोनोपायः शालिहोत्रादिप्रन्प्य- थलोकनीया)। अनन्तफलमिनिस्किन्दपुराणे)-प्राधिने मामि प. पुष्पा द्वितीया शुक्लपनगा। दान प्रदत्तमतस्यामनन्तफलमरनुतामि। कंगान्विाधादिनि-दियों पुराण)-कन्यायां कृष्णपणे तु, मणिग्याभेऽपिया । नयम्यां यांगोधी गीतयादिनिश्वनः । फुर्णानुक्लचतुष्पा तु देवोकेशविग्रोपनम् ।

·राग्राह्या . ग्वापरागहव्याप्ती परैवेति काशीनाथः । पूर्वविद्यायां सन्ध्यागजिते ततोऽध्यापनादि नं.कुर्यात् । अस्मिन्नक्षत्रं पूर्वविद्धग्राह्य । सामा: पवम्यां कुरुनन्दन। कृस्या कुशमयं नागमिन्द्राण्या सह पूजयेत्। घृतोदकाभ्यां पयसा स्नापयित्वा विशांपते। गौधूमैः पायसासि- तैर्भक्ष्यैश्च विधिधैस्तथा । पूजयेत्कुशशांदू लें तस्य शेंपादयो नृपाः नागाः प्रीता भवन्तीह शान्तिमामोति व विभो। इति ।, स्नानमिति-(देवीपुराणे) प्रातरेव तु पञ्चम्यां स्नापयेसलिलैः उदयेऽहं तच्छृणुप्व तपोधन- शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यामोघे मासि. परेवतम्। गर्जितं.संध्ययोस्त्याज्यं दिनवृद्धिक्षयो नयां इत्यादि। चत्वारिंशत्तयाप्टौ कल्पितानि विधानतः। इत्याधुक्यामएडपा पाकामां सरस्वतीम्। मूलेनावाहयेद्देवी पूर्वापाढासु. पूजयत् । रुद्रयामले) मूलऋक्षे सुराधीश पूजनीयाँ सरस्वती पूजयेस्म पहं देव यानवैष्णवऋक्षकम् । नाध्यापयन्न च लिखनाधीयोत नवरांपत्य निर्णयः । २०३] सहितं कुशमयं नाग घृतक्षीरसलिलैः स्नापयित्वा सम्पूज्य.क्षीरसिक्त गोधूमान्न नैवेद्य दद्यात् । अत्रैव प्रशोधितकेशायादेव्याः पूर्वागहे नानं कार्यम् । अस्यामेयोपायललिताव्रतम् । अस्मिन्त्रते पञ्चमी पपगगंहव्यापिनी ग्राह्या । दिनहये तथात्वे पूर्वाग्राह्या युग्मवाक्यात् । आश्विनशुक्लेमूलनक्षत्रे--पुस्तकेषु सरस्वतीमाबाहयेत् । कुशमयं नागमिति-(भविष्योत्तरे)-तथा चाश्वयुजे मासि- अपराहव्यापिनीति-विनिवान्हिकं कर्म शुचिरागविवर्जितः । अपराहस्यैव क कालस्वात् ।। सरस्वतीमायाहयेदिति--(संग्रह)-पाश्चिनस्य सिते पक्ष में उत्तरासु बलिं दद्यात्श्रवणेन विसर्जपेदिति । नकुर्यादिति । कदाचन । पुस्तके स्थापित देव विद्याकामोदिजोत्तमेति । निर्माणाद्युक्त या ·। पर-शाखा प्रवेशयेदिति । रात्री न कार्यामिति-पत्रीविसर्जन विकलोभवेत । क्षयोगानुरोधेन राम्रो पत्रीप्रवेशनम् । विसंग न्यनिर्णयानुसरणादाचाराच्च । श्रवणायपाद विसर्जनमितिशिष्टाः । पाश्विनशुक्लषष्ठी-पस्यां ज्येष्ठ“युतायां केवलायां वा विश्व- शारखानिमन्त्रण पत्रिकान्तरनिमन्त्रणं वा सायान्हें कार्यम् । पश्य- भावे तु पूर्वेद्यु स्तस्मिन्नेय काले निमन्त्रणं, कार्य्यम । पत्रीप्रवेशन- अयणायपादहति-(प्रामाण्डपुराणे)-पादिमागे निशायां तु श्रयणस्य यदा भवेत् । संमेपणं तदा देव्या दशम्यांचमहोत्सवः। ज्येष्ठयुतापामिति-(देवीपुराण)-ज्येष्ठानक्षप्रयुक्तायां कु- -दिल्याभिमंध्रणम् । इति । केवलाणमिति-(देवला)-तिथि नक्षत्रयोोंगे दयोरेवानुपालनम् । योगाभावे तिथिह्या देव्याः - पूजनकर्मणि इति । तथा च (विद्यापतिः) । तिथि शरीरं देवस्य तिथी नक्षत्रमाश्रितम् । तस्मात्तिथि प्रशंसन्ति नक्षत्रं न . तिथि विनेति । शाखानिमन्त्रणमिति (हेमाद्री) रावणस्य वधार्थाप रामस्यानुग्रहाय च । अकाले ब्रमणावोघोदेव्यास्त्वयि पुराकृतः । अहमप्याश्रितः पाठयां सायान्हे वोधयाम्यतः। श्रीशैलशिखरेजातः श्रीफलश्रीनिकेतन, नेतव्योऽसि मया गुच्छ पूज्यो दुर्गास्वरूपत इति । पत्रिकान्तरमिति-(दुर्गाभक्तितरङ्गिण्यां)-रम्भाकंचीहरि- द्रांचजयन्तीविल्वदाडिमौ। अशोकोदानवृक्षश्च धात्र्यादिनवपः त्रिका इति । सायान्हइति-(भविष्य)-पष्ठयां, विल्वतरौ पोषं सायं सन्ध्यासु कारयेदिति । पूर्वद्युरिति-(ब्रह्माण्डपुराणे)-पत्री. प्रवेशापूर्वेद्यः सायान्हे विल्यवासिनीम् । चण्डीमामन्त्रयेद्रिया नात्र पष्ठी पुरस्फिया । इति । (मात्स्ये) ज्येष्ठावाप्यथवा. पष्ठी सायङ्काले न चेदभवेत् । सायमेव तथापि स्यांदिल्वशाखाभिमंत्र- एम् । सन्निकृष्टं तु यस्पूर्व पत्रिकादिवसस्य तु। तद्दिने घरपंकृत्या रात्री प्रवेशं या कराप्ति या तस्य, राज्यविनाशः स्याद्राजाच या चरेद्यस्तुः सराष्ट्र सविनश्यति इति । पृद्धिक्षयवशादिति- ·[२०५ मावाही पूजयेत् | IFT.T RET प्रवेशपेत् ।युग्माभ्यामविल्वस्य फलाभ्यां शारिखकां तथा ितयैव विशति गृहे पत्रिका श्रीफलाढ्यां राज्ञः सप्ताङ्गराज्य जनसुग्वमः खिल हन्ति मलीनुरोधात् । तस्मास्सूयॉदपस्था नरपनि शुभदा मतम्पावत्पुक्तपत्रे प्रतिमापारचापि पंनिकष मा. प्रादि। विमंजनान्त कार्यमितिरोभत्तिलरशियाम्)। दचिणापर्ने नवरात्रत्वनिर्णयः रांत्रों ने विधेयम् गतिवृिद्धिक्षयवशोत्यहंसाध्यमपि पत्रिकापूजन चतुम्हापि यहव्यापि च कार्यम | TF FIFTTP अश्विन शुक्लसप्तमी प्रस्यां मूलयुक्तायों केवायां वा पूर्वारहे मैत्रीप्रवेशः । उभयत्र 'सप्तमीला परी ग्राह्यसितम्यादितिथयउद- गोमिन्या एवं ग्राह्यो मापत्रिकी देव्युत्तरमागे स्थापयित्वा देवी- एवमेवाष्टमीनवौदिनेष्वपि पूजा काय देव्यागृह-दक्षिणायनेऽपि-कर्तव्यम् । (भविष्य) ब्रती पूजपेहवीं सप्तम्यादिदिनधये। दीपा चतुरहो- भिर्वाहासद्विवशोतिथेरिति Tw केवलायामितिहमाद्री मूलाभाव तु सप्तम्पा कवलाया मनिमा देव्यात स्नान्वाभ्युदय प्रवेशयदिति पूर्वाहइति निस्व) पुष्टि नवांका शुभकर संग्रामंधारावहा। सायन्हेिं वर्षन्धनादिकलह सर्वक्षत सर्वदागासप्तम्पामस्नगाया यदि सप्तमी माध्य दा भूपालाशयत्त सकलजनहितों राचमन विहाति। उदयगामिन्पति (दवापुराणों युगांगायर्षदिर मोसमी पार्वतोमिया विदयनीयन्ते नमन तिथियुग्मतेति । नया नन्दिपुराण भगवत्यादिवशादिविसर्गान्तरिचयां किया। नियातुदयगामिन्या सवास्ता कारययुध इति । पत्रिकापूजनंग मावस्यापिनदयो तिमासमा कायम् । प्रतिमापूजनमपि पानिपत मारपसरहन्परेच निमा दक्षिणायनानि भन्पदापि त्रयस्य देवत्वचा कॉल नितिष्टावरोले।

·- पाश्विनशुफ्लाष्टमी,- (महाष्टमी)-सा- चौदयिकीनवीयुताः ग्राह्यः । सतमोयुक्ता तु सतिनम्भव सर्वया वर्जनीय यदा तु-प्रथम:- दिनऽष्टमीविद्या नवमीक्षयवशात्परं सूर्योदयं नानुवर्तते तदा सप्तमी- विद्धाप्यष्टमी स्वीका--। एवं पूर्यदिने, सम्पूर्णाष्टमी परदिने च, नवमीविद्या तदापि पूर्वाष्टम्येय प्रायाः। अत्र भौमवारयोगोऽतिप्रश; स्तः । अस्यां पुत्रवता उपवासीन कार्यः । प्रायुपादीनि चास्या, पूज्यानि । गर्तापूरशिलान्यासे-शुभदस्तस्प-पूजित-इति-।- नवमीयुलेमि-नाष्टमी सेप्तमीयुक्ताः सप्तमी नाष्टसीयुती! नवम्या सह कार्या स्यादष्टमी सर्वदा वुरिति । नवमीसंयुता कार्या;सदा दुर्गाष्टमीवुः । सप्तमीसंयुताहन्ति पूर्वपुण्यपुराकृतं । तथा: (स्कान्दे) नवम्या साठ संयुनामष्टमी कारपेद्बुधः । दुर्गादेवी. तथा पूज्या पूर्वषिद्धां न कारयेत्ता: (स्मृतिसमुच्येऽपि शरमहा; टमी पूज्या नवमीसहिता:सदा । सप्तमीसंयुता नित्य-शोकस्त तापक्रॉरिणी- जम्भेन सप्तमीयुक्ता पूजिती तु महाष्टमीता इन्हे पनिहतोज़म्भस्तदा दानवपुङ्गवः। तस्मात्सर्वमपस्नेत सप्तमी, मित श्रिताष्टमी। वर्जनोया प्रयत्नेन, मनुज शुभकातिभिः । सप्तमी: शल्पसंविदा वर्जनीया सदाष्टमीतिमा सप्तमी स्वरूपसंविद्धा वर्ज: नीया सदाष्टमी स्तोकापि मा तिथिः पुण्या, यस्पां- सूर्योदयो। भवेत् । सप्तमी विद्वापीति, स्मृतिसंग्रह) पदा सूर्योदये.न: स्यानवमी चापरेऽहनिः। तदाष्टमी प्रति सप्तमीसहिता यूप। महं भद्राः भद्रा चनावग्रोरन्तर कचित्तस्माईसततं विदा कार्या-दुर्गाष्टमीतिपिरिति । भौमवारमोगइति अष्टम्यामुदितं. सूये दिनान्ते नवमी भवेत्।। कुजवारोभवेत्तत्र-पूजनीया मयः बत. इति । पुत्रवतेति-उपवास:महाष्टम्पापुत्रवान समाचरेत् । यथातथा पूतारमा प्रती देवी प्रपूजपेदिति। मायुषादीनीति (विष्णुधम्मातर भाविने शुक्लपक्षस्य भटम्यां प्रपतः यतिः ।

·- - उपोषितो द्वितीयेऽन्हि "पूजयेत्पुनरेव ताम् । आयुधाय , देवतें । वैश्वदेवे तु नक्षत्रे पूजिता दुःखदाभवेदिति । बलिदानं.. विडापति वलिदाने कृतेऽष्टम्यां पुत्र भगोभवेन्नप, इति । अष्टमी विद्धति-श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी। पूर्वविद्धा प्रकर्त- (देवीपुराणे)-सूर्योदये परं रिक्ता पूर्णास्पादपरा यदि । पलिदान: मकर्तव्यं यंत्र देश गुंभावहाँ । वलिदानेकृतेऽष्टम्यां राष्ट्रभङ्गोभवः नवराबल्यनिर्णय::- इयं मूलनक्षत्रेणयुक्ता महानवमी पूर्वाषाढनक्षत्रेणयुतापीति (निर्णयामृतकारः) एपा बलिदानं विहाय पूजादौ अष्टमीविद्धा ग्राह्या, वेधश्च मुहूर्तत्रयात्मकोज्ञेयः। निमुहूर्तयोगाभावे परैव ग्राह्या । नवमीप्रयुक्तमहाबलिदानं तु देशमीविद्यायां 'कार्य्यम् | उदयव्या- पिन्यो नवस्या पलि दयादिति (निर्णयामृतकारः) नवमीप्रयुक्त:- बलिदानं नवम्यामेव कार्य्यम नतुः दशम्याम् । नत्रायुधचायः षवन-च पूजयेत् । राजलिङ्कानि:सर्वाणि: तथा शस्त्राणि-पूजयेत् । रात्री जागरणं कुर्यात्तत्रव वसुधाधिप । सकलं पूजय संपाधिपं.इति मूलनाणयुक्तति अश्विन शुक्लपक्षया अष्टमीमूलसंयुक्ता ! सा महानवमी प्रोक्ता त्रैलोक्येऽपि सुदुर्लभा:कन्यागते सवितरिः शुक्लपोष्टमी तु या मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानवमी स्मृता। अष्टम्यां च नवम्पा च जगन्मातरमम्धिको ।' पूजपिस्वाचिने मासि विशोकोजायते, नर (निर्णयामृतकारः) इति मूलाभावे तु कर्तव्या भष्टनीतीयसंयुता । विश्वयुक्तापि कर्तव्या अष्टमी नवमीयुता । (रूपनारायणीय मूले प्रपूजयेद्दवीं तया सलिल- पा शिवरात्रिर्वलेर्दिनमिति। त्रिमुहर्ताम्मकइति (दीपिकापा)- त्रिमुर्तगा. तु सकला सायमिति । तथा च (माधव) सायं उत्तरपा तमन्न्यूनया नतुषिद्धयत इति । दयमीषिद्धापामिति- " M Fra दीपते पत्र मानवः । तद्राष्ट्र नायमापाति.मरकोपद्रव किलति।, ·-- । निर्णयामृत सपेश्य ऐव।यदी द्वादशघटिका सप्तमी द्वितीयदिन वृसिक्षयौस्तरमा तिमीयतयारसी मात्र मिरसाशानोडिया, इवियोतिर्विदभिरणोरे सपार [२०] श्रीगङ्गामिह कल्पद्रुमें TET E अप्रविष्णुभमुहगायिका प्रदर्शने ' अर्य:निरोधोजयस्यां पिहिताय वलेनंतु वक्ष्यमाणाष्टम्यां विहितस्यवले सप्तमीविद्धानिषेधयाक्यानि द्वितीय दिने पूजोपवासयोग्याष्टमी सत्वपुत्र प्रवर्तन्ते । द्विती: यदिनउपवासोदियोग्याष्टम्यलाभे तु ममीयुता कार्या कर्मकालण्यापिशास्त्रम्य तत्र प्रहरी महाष्टम्याधिन मासि गुठा फल्याणकारिणी । साम्यातु युसा.कार्या,मूलेन तु विशेषतः । अहं भद्रा प भद्राई नावयोरन्तर क्यचित् । सर्वसिद्धिं प्रदास्यामि भद्रायाः भर्चिता यई । मद्रायां भद्रकाल्या मध्ये स्वादन किया। सम्मान के सप्तमीविद्धा फार्या दुर्गाष्टमी बुधैः । विष्टि त्यगामाष्टम्यां मम पूजा करोति यातय पूजाफल न स्यात् तेनाहमपमानिता---प्रति-निर्णयामृताचुदाहृतःविश्वरूपनिवन्यादिवघनेभ्यश्चः- यदी सार्धत्रयमुहूता सप्तमा द्वितीयदिन मुहूर्तद्वयमाष्टमी सृतीयदिन मुहूताधम् नवी तदानिकालं जयरेवीति-वचनात् । पूजाया कालत्रप्रसाध्यत्वादुपवासस्य पाहोरात्र- साध्यत्वात्तत्र मुख्यतिध्यभावे सपफल्यवोकवचनापादिततिथिमत्ताण अवश्यमपेक्ष्य त्वान् । द्विमुहूतापि कर्तव्या या तिथि द्विगामिनी इत्यादिभि दावेव द्विमाया, साकल्यप्रतिपादनात्क्षयगामिन्यां निथो दिमुहूर्ताय साकल्या भावन पूर्वत्र कर्मोयस्य यः काल इत्यस्य प्रवृत्तः। उत्तरास्तिथयायत्र क्षय यान्ति नराधिपा पूर्वाष्टमी तदा कुदिन्यथीत्वशुभं भवेत् । इति दुर्गोत्सवाक्येन पूर्वस्या एकावधानात् सप्तम्यामुदितें सूर्ये परतश्चादेमी भवेत् । तत्रादुर्गोत्सर्व फुर्याप्त कुर्यादपरेऽहनि यदोष्टम्यान्तु संप्राप्प अरवं याति दिवाकरः । तत्र दुर्गोत्सर्व कर्यामकुर्यादयरेऽहनि । दुर्भिक्षं तत्र जानीया: नवम्यां यत्र पूज्यते । इत्यादिनिर्णयामृतम पूर्वधानच याष्टमी सप्तमीविद्धा सति शति द्वितीयदिन नवद्धत तद्विषय स्वावविद्धाविधायकवचनोना-तुदुक्तमोस्मृतिसम्हगमायदीसूर्योदय म स्यादष्टमी चाप हातगाष्टमीन कुर्यात सप्तम्याइ सहिताम्रपति द्वितीय दिनेऽष्टायमान एव पूर्व विधावचनानां प्रवृत्तिरिति-निर्णयामृतविरोध इति वाच्यम् । प्रकृतेः द्वितीय दिने चाष्टमी स्वीकार कर्मकालव्यामिशास्त्रविरोधान्नवीयुक्तानिषेधवाक्यांनी निविषयत्वा पत्तेचा चाश्चितकृष्णनवम्या विहितोदेवीप्रवाधस्तदङ्गत्वेन कृष्णाष्टम्या क्रियमाण- देवीपूजा विपयाण्यतानीतिनिर्णयामृतउक्तवान्नानिषियत्यामति शाक्यम् । महाष्टमी प्राठितमोक्यानामनन्ययासिद्ध पचनविता प्रकरणविरोधिन कृष्णामोविषयताः सम्भवास संपइवाक्यस्य नवमीयुक्तानिपेचकवाक्याविरोधेनैव विद्धानधिकाटयां पारित साथत्वात् गुतीय दिन नवम्यभावे पूर्व विद्धावि पत्तश्च प्रतिस्तथय ली. वाक्य स्मृतिवा वचनर्नवीयुक्ताया निषेधार नीमानीति मदनरत्नादिविरोधी निवजवापवाक्या प्रत पटिकादमी नमी प.मर्योदय मगामा जादा, अश्लपक्षेमी याविषनः । मूलेनापि दि मयुला सदो: त्याग्याष्टमी युधः । लेशमात्रेण सान्या अपि म्याचदिपिता जति निर्णयामनायुदाहिनरूपनारायणाधनवपन विशेष सप्तमीविद्धानिधान् ।

·म विशेषवचनैरपि नवमी युताया एव पूज्यत्वप्रतिपादनात्पूज्यतिथेरेव साकल्यवोधकवच- प्रकृते 'उत्तरदिनएव । तत्प्रवृत्तिरिति नवमीयुतवाष्टमीग्राह्यां। एवं सप्तमीविद्धाष्टमी द्वितीय दिन मुहूर्तयात्किंचिदधिका तृतीय दिने नवमीनास्ति द्वितीय दिनरंव । मूलनक्षत्रे निर्णयामृतेष्टमीत्येषपाठेन नवमीतिपाठस्यैवाभावात् । भवतु नाम नवमीतिपाठस्तथापि रसम्भवात् । अन्यथा द्वादशघटिका सप्तमीद्वितीयेदिन मूलयुक्तंमुहूर्तत्रयाटम्यामपि तस्मात्प्रकृत विषय उपेक्ष्य एव मदनरत्नः। एनेन महनरत्नपृष्ठानुयायिनः फालतत्व- विवेचनकृत्यरत्नावलीस्मृतिकौस्तुभनिर्णय सिन्धुमयूखादयः सर्वे नवीनमन्था अपयुक्ता न्यामेव कार्यम् । कर्मव्यापिशास्र सर्वेभ्यः प्रवलमितिहेमाद्रिमाधवादिभिः मिद्धान्ति: खड्गेन धातयेन् इति-देवीपुराणे, राज्ञोधराने वलिदानमष्टम्यामुळ तत्तत्कालव्यापित सत्वान । अतः कर्मकालव्याप्तिशास्त्रंवाधित्वानवीयुतामेवरात्रांवमत्यामष्टम्यां नवमी पूजया सहतन्त्रणष्टमी पूजोचितति कालतत्वविवेचनरमृतिौरतुभादयः उपया इनि । नवरात्रफुल्यनिर्णयः [२०९ ] अष्टमीनवम्योः सन्धौ पूजा.. साष्टमीनवग्योः पृथक्त्वे-दिवा- गात्रौ वाष्टम्यन्तनाडीनवम्याद्यनाड्योःशकायेति काशीनाथः । यदि शुदाधिकाष्टमी तदा पूर्वेद्य रष्टमीपूजा परेधुः सन्धिपूजेति। "सन्यौपूजेति-(कालिकापुराणे)-अष्टमीनधमीसन्धौ तृतीया खलु कथ्यते । तत्र पूज्यात्वहं पुत्र योगिनीगणसंयुतैति । काल. शरन्महाष्टमी पूज्या नवमीसंयुता सदा इति पूर्वोदाहृतेन नवी चे यदा देव्या- मूर्तिदैत्यविनाशनी अता एव हि पूज्या स्यादष्टमी नवमीयुता इत्यादि दुर्गोत्सवादि- नापादितमपि सत्वमादायैव कर्मकालशास्त्रप्रवृत्तिहमाद्रिमाधवादिसंमतेति प्रतिपादनान सत्रापि आश्वयुक्शुक्लपक्षे तु या, अष्टमी मूलसंयुता । सा महानवमी प्रोक्ता त्रैलोक्ये तु सुदुर्लभा इत्युदाहतवाक्यलयुतायामेव पूजादिविधानात् । उदिते दैवतं भानौ पित्र्यं माया अपि साकल्यप्रतिपादनाद्वितीयवाहा । नचव द्वितीयदिनऽष्टमीलाऽपि या तृतीयसूर्योदयें नवी नास्ति तदा सप्तमीविद्धव ग्राहा। "यदा सूर्योदये नेस्या- भवमी चापरेऽहनि ी, इत्यादि स्मृतिसंग्रहवाक्यादितिमदनरत्नविरोध इति वाच्यम् । यदा द्वितीयदिने मुहूर्तद्वयोन्यूनाष्टमी तत्र स्तोकापि सा तिथिरित्यादिना प्रसक्ती सप्त । साफल्यवोधकवचनविपयोभूतनवमीयुक्ताष्टमीस्थले तत्प्रवृत्ते नवम्यसम्भवे सप्तमी, विद्वाग्रहणापत्तौ पूर्वोक्तानकवचननिर्णयागृतादिमन्थविरोधापत्त निशि पूजयन् । इति निर्णयामृत भाष्य रात्री पूजाक्ला तदर्धयामिनी शष विजयार्थ नोत्तमः पञ्चादी लक्षणापत गन्धधूपगचितम् । विधिवत्कालिकालीति जाया मीविद्धानेनचरितार्थत्वात भनसुधिधिविचार्यव्यवस्थाकायलम् ·. १. नवम्या पूर्ववत्पूजा विधाय हामः कार्य:- चिद्रोमस्याष्टमी कृत्यत्वेनैव प्रतीतस्तत्रय होमः कार्यइत्याहुः । यस्तुतस्तु अष्टमी- होमवचनानि लोहाभिसारकर्मपाणि । अपरे प्रामोदयविद्यमा- नाष्टम्या होमगुपकम्य नवम्यो तत्ममातिका-। तदसत्वे तु नव- विशेषण फलतारतम्यं (मा)-प्रष्टमीनयमीयोगों रानियोगे विशिष्यते । अर्धरामे दशगुणं संध्यायां त्रिगुणं भवेत् । अष्टम्य- न्तनादीनि । (कामरूपीयनियन्य)-अष्टम्याः शेपदण्डय नवम्याः पूर्वएव च । तन या मियते पूजा विजया मा महाफलति । होम- इति-(कालिकापुराणे)-नयम्यां यलिदानं ये प्रकर्तव्यं ययाविधि। जपं होमं घ विधियस्कुर्यात्तत्र विभूतय इति । अष्टमीकृत्यत्ये- नेति-(राजमार्तण्डे-अष्टम्यां राम्रियोगे कृतनियमविधिर्यज्ञम- तिष्टांम् इति । ता. च (धौम्यः)-शुभासुरवघार्थाय रक्तबीजो महासुरः । अष्टम्यां निहतादेव्या रात्री चैयामणोदये । ततः प्रभा तिविन्ध्याद्री स्थिता पूजा प्रकोतिता । शस्त्रार्थमन्त्रहतिव्यं पायसं घृतसंयुतमिति । लोहाभिसारकर्मपराणीति-लोहाभिंसारकं कर्म कारपेद्यावदष्टमीम्' इति । भविष्यक्तिवाक्येऽष्टमीपर्यन्तमेव तस्य होमविधामात् इति । अष्टम्यां होममुपक्रम्येति दिविधवाक्यवः शोदिति (निर्णयसिन्धौ) शिष्टसमाचारादिति (पुरुषार्थचिन्तामणी) अन्न (रत्नाकरदीक्षितः)-अष्टमी-नवमीवचनान्यष्टरात्रनंवरानप- क्षयोऽयवस्थयां होमविधापकांनि । यत्तु (निर्णयसिन्धौ) समुच यर्पक्षएव युक्तइति तदेतेन परास्तम् । यद्यपि द्रियामले) विक रूपउक्तस्तन्निर्मूलमिति प्रौढ़िवादमात्रम् यामलस्यैव मुलस्यात् श्रय तस्यैव .निर्मलत्वाभिप्रायस्तन तन्त्राणामपि वेदमूलकसया नारदपश्चरागादिपूक्तत्वात् । दुर्गाभक्तितरङ्गिण्यादिगौडग्रन्थेषु नवम्यामेव नवरात्रसम्बन्धिहोमविधानम् इति । याकुलाचार व्ययस्थेति (अनन्तदेव)। (होमविपिहोममन्त्राथ नवरात्रादि स्तवके मत्कृतशतचण्डोयज्ञविधानस्य तृतीयखण्डे बा द्रष्टव्या!

·T मकलैः सुरैः। विशेपपूजां दुर्गायाश्चक लोकपितामहः । तना सम्प्रेपिता देवी दशम्यां शारदोत्सवैरिति (रुद्रयामले)-दशम्या- मभिपकं च कृत्वा मूर्ति विसर्जयेदिति | श्रवणांन्त्यभागइति- (पवलनिवन्ध)-अन्न्यपादोदिवाभागे श्रवणस्य यदा भवेत् । स- म्येपणं तदा देव्या दशम्यां तु पुनर्दिवा इति। तथा (राजमार्तण्दे) निर्माल्यं तु श्रवणदशमी वासरान्त तु जह्यात् । निर्माल्य स्यागेन देवी विसर्जनमुपलक्ष्यतानि (कौस्तुभकारः) (कृत्यार्णवेऽपि)- नक्षत्रं श्रवणं तिथिं च दशमी सम्प्राप्य संपयेदिति ।'प्रातरेवेति रूपनारायणीये)-दशम्यां प्रातः सम्प्रेपयेदिति । (गच्छ .देवी पक्षे तु नवराप्रमुपोपितः । नवम्यां पारणं कुर्यादशमीसहितान चेत् । तथा (रुद्रयामले) नवम्यां पारिता देवि कुलवृद्धि प्रयच्छति। दशम्यां पारिता देवि कुलनाशं करोति हि। तस्मात्तु पारणं कार्यम् नवम्यां विवुधाधिप। अष्टम्यां जागरंचव नवम्यां पारणं तया । दश: म्यां च विसर्गः स्यादभिपेकश्च माधय । नवम्यां च विशालाची नवरात्रकृत्यनिर्णयः । [ २१६ ग्यामेव तदुपक्रमसमातिकायेत्याहुः । .. अधविसर्जनकालनिर्णयः--तंत्र । 'दशम्यांकार्य्यम् दिनद्वये दशमीसत्वे पूर्वदशम्यां श्रवणान्त्यभागयोगे तत्रैव विसर्जन कार्य्यम् तत्र तद्योगाभावे तु. परदशम्यामेव तत्कार्य्यम् । परत्र दशम्यभावे पूर्वदशम्यां नक्षत्रयोगे सत्यसति वा, कार्य्यम् । नक्षत्रयोगानुरोधेन क्रियमाणं विसर्जनं अंपरागहेऽपि भवति अन्यथा प्रातरेव । मृदादि- प्रतिमांसत्वे 'स्रोतसि तत्प्रवहण कार्यम् । नवरात्रपारणनिर्णयः तत्र द्विविधवचनानि-कानिचिन्नवमीपार- दशम्यामिति (कोलिकापुराणे)-निहते रावणे धीरे नवम्यां परं स्थानं स्वस्थाने देवि चण्डिक ब्रजस्रोतोजले वृद्धय तिष्ठ गेहे च भूतय इति T!: F: + T: - नवमीपारणाविधायकानीति- पुराणे) आश्विने शुला- ।

·गाविघायकानि दशमीनिषेध कानि । कानिचिदशमीपारग्याविघाय- कानि. नवमीनिषेधकानि । तत्र यथाकुलाचारं व्यवस्था .या। प्रस्यामेव: नवस्यां भद्रकालीवतम् । स्थनवमीवतं शौर्यबतञ्च ::: फुादीमादिकाः मिया पारणं प्रति देवीपूजनपूर्वकमिति । दशमी निपंधकानीति (मद्रयामले) दशम्या मिश्रिता यन्त्र पारणे नमी भवेत् । ससजन्मकृतं पुण्यं तत्वणादेव नश्यति । दशम्यां 'विपुधाधिपइति । दशमापारणाविधापकानीति:। नतः माता पूजयित्या दशम्यां विधिपूर्वकम् । सम्मेपणं तु कर्तव्यं गीतयादि- प्रनिःस्वनः । पहिने विसर्जनं तत्रैव नियंमत्यागस्योचितस्वात् . विसर्जनोत्तरं , तदिन गय पारणं कार्यमिति यहवः । प्रतिपदादि पूर्णान्तं वृद्धिभेदेन पूजयेत् इति धौम्पवचसि पूर्णपदंवाच्यायां दशम्यां -पूजारूपवतान्ते श्रवणात :नतान्ते..पारणौचित्यादिति (देवीपुराणे.च)। उत्तरेण नवम्यां तु बलिनाः पूजयेच्छिवाम् । श्रवणेन दशम्यांतुप्रणिपत्य विसर्जयेदिति। भद्रकालीव्रतमिति-- विष्णुधर्मोत्तरे) पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे शिववास्तुमनोहरे। भद्रकाली गृहं कुर्याचित्रवस्त्रैरलङ्कृतम् इत्यादि। रयनवमीव्रतमिति-ने (भविष्यपुराणे) कृत्वैवाश्वयुजे मासि शुक्लपक्ष नराधिपी,नयम्या मुपवासंतुदुर्गादेवीं प्रपूजयेत् इत्युपक्रम्य, वस्त्रादिशोभित नव रथं कृस्येत्यादि । शौर्यव्रतमिति ब्रह्मपुराणे) मासिचाश्वयुजे शुद्धां नवमी ; समुपोषितः । सप्तम्यांकृतसङ्कल्पः स्थिरवाष्टम्यां निरोदनः । नवम्यां प्राशयेस्पिष्टं प्रथमं भक्तितोनृप । ब्राह्मणा भोजयेभक्तथा: देवीं चैव:तु-पूजयेदित्यदि द्विविधवचने कौस्तुभोक्ता व्यवस्था प्रदर्श्यते. प्रथमदिन स्वल्पाष्टमीयुक्ता नवमी द्वितीयदिन पारेणापाप्तनवमीयुक्ता दशमी तद् द्वितीयदिन च पूर्वोक्तविसर्जनहितापादकनक्षत्रयोगवती दशमी तदोक्तनिर्णयानु सारण अष्टमीनवम्युपावसयो- पूर्यदिन सिद्धत्वादयशिष्टनषा पारणं निर्विवादम । संगच्छन्ते च तदभिप्रांग्रेण नवमीविधेयादशमीनिषेधा अष्टमीदशमीमध्यदिनपरिणा- - ·वोंगहनवनवादाक्षिणात्यानां नवम्यामेव पारणाचारदशनात्याच्यानों सुदेश- पूजनीयाऽपराजिता । ऐशानी दिशमाश्रित्य अंपराण्हे प्रयत्नतः कतव्यतावदकवचासि च । संगच्छते च दशमीमिश्रितनवमीनिषेधोंऽप्यत्रैव नवम्यां विमर्जनाईना तदापि विसर्जनोत्तरः पारणं निर्विवादम--- यम-तु-पूर्व दिने मोजनमेमापयभिप्रायणायदातु, अवेशिष्टनवमीदिन :एव: दशमीनक्षत्रयोगादिना बदु द्वितीय दिन नवमी शेषसंयुक्तां शुद्धा या दशमी तदा परदिने दशम्याः सत्त्वे पि अनमीवघरहिता, पष्टिदण्डामिका...अष्टमी परदिने अष्टमोशेषसंयुक्ता नवमी नरमायुक्त देशम्यामेव विसर्जनपारणे विधेये । नवगीपूजायाः सन्धिपूजायाच पूर्वदिन टन परमिद्धन्वान् ।। यदा तुप्रथमदिन श्रष्टमीद्वितीयसूर्योदयात्पूर्व मुहूतद्वयादिपरिमा- स्वल्पा वा परदिने च नवमीपष्टिदण्डारिमको तद्वितीयतिन नवमीशेपसंयुक्ता शमी तत्रापि तत्परदिने दशमीसत्वे पि नवमीयुक्तदशम्यामेव विसर्जनपारणे। उक्त. नोतिथिमूलस्य कृत्यानहत्वाच्च । यदा तु तिस्रोपि विथयस्तत्तहिने तत्तत्कन्याहाः यामेवनदर्शनात् यथाचारमेव व्यवस्थेति ।। याधिनत्यनियर [१३] काश्विन शुक्लंदशमी-(विजयादशमी) अस्यामपरागहव्या- न्यामपराजितापूजनम-शमीपूजन-मीमोल्लङ्घन चे कार्यम् । दिनद्वये ऽप्यपरांगहव्याप्तौ पूर्वाना 'दिनदयेपदोपव्याप्ती परा। उभयत्रैकदेशस्परों, पूर्वा । प्रतीतदा पर्गः। अस्यामेव 'न्तरयात्रार्थिभिर्यात्रा विधेया। एकादशीयुते उक्तमुहर्तेऽपि प्रस्थान न विधेयम् । अस्याम् खरीद दर्शनं कार्यम् । शम्या अलाभे 'अश्मन्तकपूजा कार्या । राज्ञा पट्टाभिपेके तु एपा -यौयिकी ग्राह्या -। एपा वुद्धजयन्ती । अपराहव्यापिन्यामिति (स्कान्दे)-दशम्यां तु जनः सम्यक रति । (भविष्ये) शमी स. लक्षणोपेतामीशानांशाप्रतिष्ठिताम् सम्पायें तो च सम्पूज्य वत्सर स सुखा भवेदिति सीमोल्लम- अपरारहव्याप्तेराधिक्यात्। परस्यामेवारगरहे श्रवण विजयमुहूर्तव्योपिन्या देशा in इति नवरात्रकृत्यनिर्णय 2-09sses5 ·नमिसि-मलङ्क मोमृपितभृस्पयर्गः---परिष्कृतांशुतुरानागः । पादिननादप्रतिनादिनाशाः सुमहलानारपरम्पराशी । (पुराणममु चये) राजा निर्गस्य भयनारपुरोहितपुरोगमः । प्रास्थानिक विधि कृत्या प्रतिष्ठत्पूर्वनोदिशि । गत्या नगरसीमान्तं वास्तुरजां समा रभेत् । सम्पूज्य पाय दिक्पालान्पूजयेत्पयिदेयताः । मन्त्रैर्वेदिक पौराणः पूजयेचशमीतमम् । अमङ्गलाशमीभाम् । ततः कृताशी पूर्वस्यां दिशि विष्णुममान्ममेत् । रिपो प्रतिकृति कृत्वा ध्यात्वा च :मनसाऽथ तम् । शरेण स्वर्णपुङ्खेन विध्यद्दपव- मणि । दिशां विजयमन्त्राच पठितव्याः पुरोधसा । पूर्वमेवंविधि कुर्याइक्षिणाशादिशास्वपि । पूज्यान्दिजांध सम्पूज्य मान्सर पुरोहितौ । गजवाजिपदातीनां प्रेक्षाकौतुकमाचरेत् । जयमङ्गल- शब्देन ततः स्वर भने विशेत् नीराज्यमानः पुण्याभिर्गणिकाभिः सुमङ्गलम् । य एवं कुरुते, राजा ववसुमङ्गलम् । श्रायुरारोग्य मैश्वर्य विजयं च स गच्छति । नापोव्याघयस्तस्य भवन्ति । पराजयः श्रिय पुण्यमवानोति विजयं च सदा भुवि । इति । सीमोल्लङ्घनं शमीपूजनापूर्व पश्चादा कार्यमिति (काशीनाथः)। पूर्वेति-- (पुराणसमुच्चये) या पूर्णा नवमीयुक्ता,तस्यां पूज्याऽचाप राजिता । क्षेमार्थ विजयार्थ च प्रसिद्धविधिना नरैः। नवमीशेप- संयुक्ता दशम्यामपराजिता । ददाति विजयं देवी पूजिताजयव- र्दिनी । आश्विन शुक्लपक्षे तु दशम्यां पूजयेन्नरः । एकादश्यां न कुर्वीत पूजनं; चापराजितमिति प्रदोपच्याप्ताविति-रिवकोशे नारदः)-ईपत्सन्ध्यामतिकान्तः किश्चिदुद्भिन्नतारकः । विजपो. नाम कालोऽयं सर्वकार्यार्थसाधकः । इति । श्रवणयोगवतीति- अथ विजयदशम्यां पूर्वभाजिप्रपरनास्तिनिपतिरपराहः पूजयेदी- शकोणे । निखिलभुवनयन्यां, चण्डिकामिष्टसिद्धय, श्रवणभस हिता चेप्राक्परा वा प्रशस्ता। श्रवणर्ने तु पूर्णायां काकुरस्था प्रस्थितोयतः उल्लहुयेयुः सीमानं तदिनः ततोनरा इति । मूलेनागगनं देव्याः पूर्वापादासु पूजनम् । उत्तरासु यलिंदयाच्छु ·प्रयाणे तु विशेपेण किं पुनः प्रयपान्यिता इति । एकादशीयुग- संवम्मर राज्य न-कोऽपि विजपोभयेदिति । खञ्जरीटदर्शन- मिनि--(ज्योतिष)-कृल्या नीराजनं राजा पलवृदय यथाक्रमम् । भजेपु गोपुगजयोजिमहोरगेपु राज्यप्रदः कुरालदःशूचिशादले । 'भस्मास्यिय नम्वलोमतुपेपु दृष्टी दुखं ददातिपहुशः खलु खञ्ज- रीद। अन्यच (तप्रेय); पित्तं प्रामणि कार्यसिद्धिरतुला शक निर्गनायां रवं बञ्जनाश्चर्य नमोनमस्ते। अशुभदृष्टमतीकारः- ऽपि मुनिसुपुनस्त्वमश्यतामपि शिखोद्गमैन । संदृश्यसे प्रापि (वाराह)-अशुभमपि विलोक्प खञ्जनं हिजगुरुसाधुसुरार्चने रतः। न नृपतिरशुभ समाप्नुयात् यदि न दिनानि सप्तमांसमुक् सप्तमी पार्यती: प्रिया,रवरुदयमीक्षन्ते न तत्र. तिथियुग्मते- नि-(धोधायनमार्कण्डेयो) पस्मिन्नुदेति सविता, तन्नक्षत्रदिनं स्मृतमिति । जन्मर्दयोगवतीति-(वृहद्राजमार्तण्डे)-घस्रव्ये ज- माधिनात्यनिर्णयः [२१५ ] पस्या वर्तमानयीकानराधिपतेः--श्री १०८ गङ्गासिंहबहा. दुगस्य जन्मोत्सवः स प उदयव्यापिन्या कार्यः । जन्मयिोगत्र- पणेनापराजिता इति । यानाविधेयेति-(ज्योतिर्नियन्धेभृगुः)- = अधिनस्य मित पचे दशम्यां मर्पराशिपु । सापकाले शुभायामा दिवा पा मिजगवणे । (सर्गराशिप्यिापन सर्ययचनाचन्द्राद्यानु- ख्यामायऽपि पाया कार्यानियलोक सापमिति विजय- मुट्टाभिप्रापम्)। प्राश्वयुक्लदरामी विजयाख्यानिले शुभा । एनि-(स्कान्द) दशमी या समुल्लाप प्रस्थानं कुरुते नरः । तस्य हतारों भपं पाम्यामग्निमय सुरविपि कलिलाभः समुद्रालपे। वापय घरवगन्धमनिल दिव्यांगनाचोत्तरे ऐशान्यां मरणं पुर्व निगदितं दिग्लन सजने । नमनमन्त्रः-स्यं योगयुक्तो- उदयव्यापिन्यामिति (कृत्यतस्वार्णवे) युगाद्यावर्षवृद्धिश्च पनि । - U 7 ·। चिरंजीवी यथा त्वं भी भविष्यामि तथा 'मुने। रूपावित्तवा भीगलागि तीघेत्तस्यांगेव पुगिह नक्षत्रमा कार्यः। अयं च शुद्धमासव विधेयोनत्यधिकमासे । अस्मिन् तिनीहर्तनपूर्वक स्नात्या मार्कगई. यादीनसम्पूज्य पष्ठी व पूजये । रातदिवतानामभिः तिनहीमों कार्यः । हस्ते प्रन्थिन्धनं अनयमितपयःपानमपि कुवचिद विहितम । जन्मतिथी. शनिवार कजाग्योग मति 'शान्ति कृत्वा दिनदपेऽपि पूज्या परा या भवनोद यानादिनि । जन्मयुनाया महस्यम्--(तियितत्त्ये)-जन्मर्चयुक्ता यदि जन्ममासे यस्य ध्रुवं जन्मतिधिर्भवेच्च॥ भवन्ति,संवत्सरमेय तावत् नैगज्यसम्मान- सुखानि तस्य । पूर्वाहणे इति-(वृहस्पेतिः) नक्षत्रे खण्डिते येन माता कालरचं कर्मणः निक्षत्रं कर्माण्यत्रैव तिथिकर्म तथैव चेति। जन्म घे निणयमाह-वृद्धगार्य)-एकमाम दिजन्मर्वे प्रथमे जन्ममाचरेत् । तस्मिन्नक्षतु कर्तव्योजन्मदिनमहोत्सवइति.।' तिलोदर्तनपूर्वक मिति: (ब्रह्मपुराणे)-तिलोद्री तिलस्नायी तिलहोमी तिलप्रद तिल तिलवापी चापतिली नावसीद- ति ।।मार्कण्डेयादीनिति- (व्यवहारनिर्णये)-नवाम्बरघराभूत्वा पूजयेच्च चिरायुपंम् । माकण्डेयं नरोभक्त्या पूजयेत्प्रयतस्तथा। ततो दीर्घायुपं व्यासं राम द्राणि कृपयलिन् । प्रल्हाद हनुमन्तं च विभीपणमयार्चयेत् । स्वनक्षत्रे जिन्मतिथि प्राप्परसंपूजेयेन्नरः । षष्ठीं च देधिभक्तन वर्षेवपुनःपुनः । देवतानामभिरिति--(एक- का देवता राम समुद्दिश्य- यथाविधि । चतुर्थ्यन्तेन धर्मज्ञ नाम्ना च.प्रणयादिना । स्वनक्षत्रं पितरो तथा देव प्रजापतिः। प्रतिसं. वत्सरं चैव कर्तव्यश्च महोत्सवः । गुडदुग्धतिलान्दद्याजन्मग्रन्थ रच वन्धनम् । जन्म ग्रन्यिवन्धनं नाम 'गुग्गुलादिपश्चंद्रव्यगर्भः पोटलीकार्याहस्ते पन्धनम् । द्रव्याणि-गुग्गुल. निम्वसिद्धार्थ दूर्वा गोरोचनायुतम् । सम्पूज्य भानु विघ्नेशौ महर्षि प्रायदिदम् । श्चर्य श्रियायुक्तरच सर्वदा मार्कण्डेय महाभांग मेतकल्पान्त - fr4 ·आश्विनकृत्यनिर्णयः [२८ T पूजनकार्यम् । श्राचारात शस्त्रपूजा पट्टाभिषेकश्च कार्यः । न केशादीनां छेदनादिकं च तहिने न कार्य्यम् कटिसूत्रवन्धनं चा पनीतस्य कार्यम्-|-जन्मतिकमेतिथ्यादिकं तथा शान्त्युदकपत्र च चौधयनोक्त कार्यम्। (शान्त्युदकविधानं पूजास्तबकेलेखिष्याम (गर्गमतेऽयमनुष्ठानक्रमः) - जन्मदिनात्पूर्वदिने रात्रौ . कौतुकबन्धन नन्तरं शान्त्युदकं जन्मदिने पूर्वागहे मृत्युञ्जयहोमोऽपरागहे ग्रहश न्तिरनन्तरं नक्षत्रदेवतापूजात वत्योहोमा अनन्तरमायुष्यहोमोऽ न्तरं दिगीशपूजा बाह्मणादिपूजनम् सुवर्ण कटिसूत्रधारणं नव्यवस धारण पिनाकिदेवत्योहोमश्चेति । नृसिंहादिवेचनैः' सौरेणमानेन ब्दपूर्तेः सिद्धावपि सर्वदेशीयाँ शिष्टाः चान्द्रेणमानेनाव्दान्ते जन दिनेऽब्दपूर्तिकृत्यमाचरन्ति-पूर्वजन्मदिनाद्रात्रों इत्यत्र. जन्मदिन जीवन । श्रायुरिष्टार्थसिद्धयर्थमस्माकं वरदोभवति। शान्तिंकर- ति-कृनान्तकुजयो_रे यस्य जन्मतिथिर्भवेत् । अक्षयोगसंप्रार विघ्नस्तस्य पदे पदे । तस्य सर्वोपधीस्नानं ग्रेहविप्रसुरार्चनम् । रारयोदिने मुक्त्वा देयानक्षतु काञ्चनम् । जन्मन्य॒क्षे यदि स्या चारौ भौमेशनैश्चरौ।मासः सकल्मपोनाम मनोदुःखप्रदायक इति नकार्यमिति मुण्डन नखकेशानां मैथुनाध्यगमो तथा । मामि 'कलहं हिंसां वर्पवृद्धी विवर्जपेदिति । कटिसूत्रबन्धनमिति- '(सापणीये)-श्रावध्याकटिसूत्रं च वासः संगृह्य नूतनम् । दुर्व कुररथाज्येन चरुणा या पिनाकिने । वायुष्य होमं कृत्वा : तर्पयेपितृदेवताः इति । गर्गमतइति-(गर्गः)-पूर्वजन्मदिनाद्रा कृत्वा कौतुकयन्धनम् । कृत्वा शान्त्युदकं चैव प्राशयेचाभिपेर 'ब्रह्मपुराणोक्तमत्युञ्जयदेवताकदूर्वाहोमस्यापि कटिसूत्रवन्धनागरम्य उर 'तिध्यान्तर्गतत्वन गृहस्थम्राह्मणं प्रतियतुमनुचितत्वान् । यत्किंचित्पुरते फर्मवेदि :शय नांत्रिकम् । कटिबन्धनसंयुक्त तत्सर्व निपल भवेन् । रोयं कार्पासक हेमं पहमूः इते तथा । वर्जयेत्कर्मकालेषु कांची विप्रो विशेषन इति (कौस्तुभै) ।

·। Y- KETERPREETIRITTE पादानादिति । (अन्येषां संस्काराणां निर्णयोमत्कृतसंस्कारबोधिन्या द्रष्टव्यः)। अाश्विन शुक्लएकादशीपाशाङ्कशी) स्यामेव पुत्रप्राप्ति- व्रतम् पद्मनाभद्वादशीवतञ्च । उपवासजागेरंणादिक कृत्वा द्वादश्या- दिपु विपणुपूजा कायों दाक्षिणात्यरस्यों कातिकस्नानारम्भः कार्यः येत् ग्रहशान्ति समाप्य नक्षत्राधिपपूजनमिति । 'सर्वश्च जन्म- दिवस स्नातङ्गालपाणिभिः गुरुदेवाग्निविप्राश्च पूजनीयाः प्रयशन इति सौरेणेति-नृसिंहायुक्ताः म्लाका सौरेणादान्तजन्म शिशुं संस्नाप्पशास्त्रतः। प्रावध्य हैमसनं तु राश्यादावनुकालके। नयतीमयरादीनि यथाई धारयेत्तदा । यस्मिन्दिने सवितरि मास- चदिनं भवेत् । प्रत्यब्दान्त च नक्षत्र विधि पत्ये नृणाम्परम । पेनायुर्यदेत नित्यं बल तेजः सुखं सदा । अब्देन सौरेण शिशो ममान्त वालं तु मंस्नाप्य च जन्मधिष्ण्यं । कृत्यायुपायद्धिकर कर्म तं धारगच्छान्तिसुवर्ण मनमितिः। पाशाकुरोनि-(पान)-शुलपचे पायपुजि भयंकादशी.मया। गशाङ्करोति विग्यामा मर्यपापहरापरा इति । पुनमाशिवतामिति '-(भयियोसर)-एकादश्यां पाश्वयुजेस्नात्योपाप्यायधरिम् । -गां रात्रौ पूजरोवारमयरमायागयाहिकामित्यादि। सादगीमत मिनि-(हेमाद्री)-जमदाश्चपुजे मामि मादशी : मितपदिणीम् । मंकरप्पाभ्यनापं पद्मनाभ मनासनमियादि। जागरणादित 'मिनि-निर्णयामृतंग्रा)-मोपवामरय कर्तव्य एकादरपां : जागरः । मादरणां वामदेवरप मंनिवासश्च मर्षदा पानागापरण करप्यन्नादरपां तु षणयः उवामरतुदंरपा पोर्णगाया एग्जिपत्र । नानाम्मानि--(पानी-माश्चिनम्ग तु मामाप पा गुरुपदी भवन कार्तिकरण प्रमान प्रारभंगुषः। (भार्गवार्षन) भारयादीगुलामाश्चिनस्य तु मानवः । माना 1 ·आश्विनत्यनिर्णयः [२१० cm आश्विनशुक्लहादशी एकादश्यां पद्मनाभं देवं. सम्पूर द्वादश्या वाह्मणाय दद्यात् । ...... याश्चिनशुक्लपूर्णिमा (कौमुदी) अस्यां कोजागरवतकार्य्यम अस्मिन्नते. पूर्णिमा प्रदोपनिशीथोभयव्यापिनी ग्राह्या यदा तु पूर्व धुनिशीथव्याप्तिः परेधुन प्रदोपव्याप्तिस्तदा पूर्वा । अत्र लम न्द्रयोः पूजन जागरणतनक्रीडाच विहिता । अस्यामेवाश्विनीनक्षत्र युक्तायो घृतपूर्णम् सुवर्णपात्रं दद्यात् । अस्मिन्दानकर्मणि पौवा बिहकी " पौर्णमासी ग्राह्यर ।" यस्यां गजनीराजन च कार्यम् अत्रैव निकुम्भं पूजयित्वा ब्राह्मणान्भोजयेत् । अस्यामेवाश्वलायने राश्वयुजीकर्म कार्य्यम् । तच्चपर्वधे विकृतित्वात् खण्डपर्वरि कार्य्यम् । तत्र, तिथिः पूर्वाग्रहव्यापिनी ग्राह्या दैवकर्मत्वात् तच्च ग्रयणं त्रेधा, प्रीह्याग्रयणं, यवाग्रयणं, श्यामाकाग्रयणमिति अस्यामेवाश्वयुज्यां प्रपातकाख्यं कर्म कात्यायनैः कार्य्यम् । त चावस्थ्ये 'भवति । स्नानं प्रकुरीत यावत् कार्तिकभास्करइति । प्रभनाभमिति- (वाराहपुराणे) तदाश्वयुजेमामि द्वादशी शुक्लपक्षतः। संकल्प्यांभ्यपद्दयं पद्मनाभं सनातनम् । पद्मन। भाष पादौ तु कटिं वै पायोनये । उदर मर्यदेवाय पुष्कराक्षा व उरी अव्ययाय तथा पाणि प्राग्यदत्राणि पूजपेत ममयां शिरः पूज्य प्राग्यदने घटं न्यसैन् । तस्मिन्सौवर्णकं देवं पद्मनार तु विन्यसेत् । एवमेव तु सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः प्रमात् । प्रभा तायां तु शट्या बामणाय निवेद्येदिति । ", फोजागरम मिति (भारत)- पूर्णिमा चाश्विने मासी कौमुदं परिकीर्तिता । कौमुद्यां पूजपलक्षमीमिन्द्रमैरायतस्थितम् । निशि जागरणं कृत्वा परद्युम्सचं परत् इनि । निशीथे परदा लक्ष्मी कोजागांति भापिणी । तस्मै वित्त, प्रपच्छामि प्रदीर फरोनि यः । नारिकेलैरिचपिटकै (चिपिटकायुका)। पितॄन्देया ·-- SH समर्चयेत् । पारन प्रीणयेत्तेन स्वयं नदशनी भयंत । इनि।अत्र निशिय इति फनानिशीशव्यापिनी ग्राधा (सनाकुमारसंहि- नायां)-पाहुराप्रव्यापिनी या माऽन पुगोबिशिष्यने । गर्व लक्ष्मी प्रतं कृप्या न दरिद्रों न दुग्यभक इनि। पूर्व लिनकादिवतयोगे तु रानियोगोविशिष्यत इति । दयादिनिः-(निर्णयामृतविष्णु)- श्राश्वयुजामधिनीगन पन्द्रममा धनपूर्णताघ्रभाजनं सुवर्णयुत विप्राय दत्या दीप्ताग्निर्भयति भोजयेदिति- (ब्राह्मपु०) आश्च युज्यां पौर्णमास्यां निकुम्भो पालुकाणयात् । आयातिसेनयासार्द्ध कृत्वा युद्धः सुदारुणम् । तस्मात्तत्र नरेार्गाः स्वगेहस्य समीपतः। शोधितव्याः प्रयत्येन भूपितव्याश्च मण्डनः । पुष्पार्घफलघूपान्न- संर्पपपकरैस्तथा । वैश्मानि भूपितव्यानि नानारङ्ग विशेषनः । सुस्नातैरनुलिप्तश्च नरैभोव्यं सवालकः । दिचा तत्र न भोक्तव्य मनप्पच विवकिमिः 'स्त्रीवृद्धमूर्खयालश्च न भोक्तव्यम् पूजितः " सुर- पूज्याश्च सफल पत्रैस्तथा द्वारोल- भित्तपः द्विारोपान्ते प्रदीप्तरंच सम्पूज्योरव्यवाहनः ।। यवा. क्षतघृतोपेतैः तन्दुलैश्च सुनर्पितः । सम्पूजितन्या पूर्णेन्दुः पयसा पायसेन च भायर मुनिः । गोमद्भिः सुरभिः पूज्या बागवद्भिहुताशनः उरभ्रवद्र्घि रुणो गजवद्धिविनायकः । पूज्या माश्वश्च विन्तीयथा विभववि स्तरः । ततः पूज्योनिकुम्भश्च सामिपस्तिलतन्दुलैः । सुगन्धिभिः पतोपेतः कृशराद्यैश्च भूरिभिः। ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु भोक्त. मांसवर्जितम् । इत्यादि । गजनीराजनीमिति - (गोपथब्राह्म- ) -अथाश्वयुजे मासि पौर्णमास्यां पराण्ह हस्तिनीराजन कुयो दित्यादि । सि-(परिशिष्टे)-श्यामकिनहिभिश्चय ययश्या- न्योन्यकालतः । माग्यष्टुं युज्यतेऽवश्य नयात्राग्रयणात्यय इति । पातकाख्यमिति (पारस्करगृह्यसूत्रे) अश्वियुज्या पातकाः पायममैन्द्र अपयित्या दधिमधुघृतमिनं जुहोतीन्द्रायेन्द्राण्या अश्विभ्यामश्वियुज्य पौर्णमास्य शरदेचेति । इत्यादि । -Tuesdsupepar इति आश्विनमा सत्यमिक avi: स्या स्कन्दश्च तथा नन्दोश्वरी . I ·[२१] . ॥ अथ कार्तिकमासकृत्य निर्णयः ।, पाश्विनशुक्लैकादशीमारभ्य पौर्णमासी वारभ्य नाडीहयाव- शिष्टायां रोचौ तार्थजलाशये गत्वा प्रत्यहं मासपर्यन्तं स्नानं । कुरु. क्षेत्रादितीय अस्य फलविशेषः । इदं च स्नानं काशीस्थपञ्च- नदेऽतिप्रशस्तम् । मासस्नानाशक्तो व्यहं वा स्नायात् । अस्मि- तुलसीमजरीभिहरेरर्चनेमुक्तिः । रोपणपालनस्पर्शः पापक्षयः । तुलामकरमेपेषु प्रातः स्नायी सदा भवेत् । हविष्यत्रह्मचर्य -प.महापातकनाशनम् इति-नाडीपायशिष्टायामिति-(पान) नाडोयाशिष्टायां राज्यों गच्छन् लाशयम् । इति । फलविशेप. इति-कुर कोटिंगुणों गढ़ायामपिनत्सम । नतोऽधिक: पुष्करें स्यात् द्वारयत्या च भार्गव । पुण्याः पुग्यश्च सर्व मुनयो: मयुराधिका दुर्लभः कार्तिकोविप्रो मथुरापा नृणामिह । यत्रार्चितः स्वके रूपं भक्तभ्यः संप्रयच्छति इति । पञ्चनदेऽपीति-काशी- खएडे)-शत समास्तपस्तस्या कृत यत्माप्पत फलम् ।त कार्तिक पचनदे सकृत्स्नानने लभ्यते। कौतिक घिदुनो याब्रह्मचर्यपा यणः स्नास्यत्पनदिने भानुजात्तस्य भाः कुनः । ईत्यादिायह- मितिः वाराणस्योंञ्चनद विहेस्नातस्तु कार्तिक । श्रमा ते पुण्येव'पीपुण्यभाजीतिनिर्वला इतिी उदयात्पुर्व सन्ध्या समाप्पा कार्तिकस्नान कार्यमिति लानर्णयसिन्धौ )नचर्य ग्रेन्योन्तर दृश्यत इतिधर्मसिन्धों) पापक्षयइतिप्पा) तुलसीकाननं राजनगृह येस्यविनिष्ठति नगृह तीर्थरूप तु नं यान्तिव्यमकिकरारोपणपालनास्पन्निको पापहरा तथा तुलसी हरत पापंघिमिन कायसम्मैव । तुलेसी मेजरीभिया कुर्योदरिहराना नसगर्भगृह पाति मुक्तिभागी न संशयः। तुलसीविपिनच्छायाचित्र यन्त्र भवनपतत्र श्राद"प्रकुति पितॄणां दत्तमक्षयम् । तुलसीदललेक्षण कोर्तिक योऽरिम् । .

·7 तुलसीमायायां श्राद्धकरगापितृप्तिः । एवं धात्रीफलैः पत्रम पूज- नादिकृते महत्फलप्राप्तिः । अरगोदये जागरगाद गोसहस्रदान ममफलप्राप्तिः । अस्मिन्मासेयत्यादिभिर्मासोपवास: कार्य अस्मि- मासे पलागवादीनि वाणि विशेषतः सप्तम्या पात्रीफला- नतिलांच वर्जयेत् । तथवाष्टम्यां नालिकरें रविवारे घात्रीफलं व वर्जयेत् । भोजनादिवर्जनवते तत्समाप्ती शास्त्रोक्ता निदानानि दात- व्यानि "मासपर्य्यन्तमाकाशदीपदानान्महन्छीप्राप्ति: ।"पुत्रकामेन स्नानकालेंऽमिलापाष्टकीपठनीयमा पत्रेपने मुनिश्रेष्ठ मौक्तिक लभतेफलमिति।महाफलप्राप्तिरिति, धात्रीछायासुःया कुर्यापिण्डदानं नृपोत्तमातृर्ति प्रयान्तिपित: रस्तस्य.ये नरके स्थिताः। मूनि पाणी मुखे चव देहे च नृपसत्तम। धत्तेपात्रोफलं यस्तु सच ज्ञेयोहरि स्वपमित्यादि। (स्कान्दे) कार्तिके मासि-विमेन्द्र घाम्रीक्षोपशोभिते । वरं दामोदरं विष्णु:चित्रा नैस्तोपयेद्विभुम् । मूलेन पायसेनाथ होमं कुर्यादिचक्षणः । ब्राह्मणाभोजयेदभक्तया स्वयं भुञ्जीत पन्धुभिरिति । जागरणा- दिति (पाद्म) जागर कार्तिके मासि या कुर्यादरुणोदये। दामो. दराने सेनानीर्गासहस्रफलं लभेदिति । विष्णोः शिवस्पाचा फुर्या दालपे हरिजागरं । शिव विष्णुगृहाभावे सर्वदेवालयेष्वपि । इति । (पास) पुष्पविशेवार्चनफलम्। केतकीपुष्पेणकेन प्रजितोगरड, ध्वजः। समासहस्र सुमोतो जायते गरुडध्वजः-।,कार्तिके नार्चितो पैस्तु कमलः कमलेक्षणः जन्मकोटिपु विमेन्द्र न तेषां कमलागृहे! विहाय सर्वपुष्पाणि मुनिपुप्पण- केशव । कार्तिके योऽर्थपेक्तयां वाजिमेधफलं लभेदित्यादि यस्यादिभिरिति, (पान) मान-- प्रस्थोपतिवापि नारी वा विधवा मुने। मासोपवासंकुर्वीत,गुरोवि- भाज्ञया यतः। प्राधिनस्यामले पत्ते एकादरयामुपोषितावितमेत गृहोपाचावनिशदिनानि तु तत्रैव न गृहस्थश्चरेदप्रतमिति, --- ·कातिककृत्यनिर्णयः [१३] r (काशीखण्डे) "एकान्तरवतं कुर्यात्रिरात्रंव्रतमेव वा । पञ्चरानं सप्तरात्रं संप्राप्त कार्तिके व्रती ! पक्षत वा कुर्वीत मासोपोपण- मेव यो नोजोयन्ध्योंविधातव्यो व्रतिना केनचिकचित् । शाकाहारं पयाहारं फलाहारमथापि वा चरेवान्नाहार या संपात कार्तिके प्रतो। इति । कृष्ण वा वातिकृछच प्राजापत्यमथापि वा। संप्रास कार्तिक मासि कुंच्छित यातिपुण्यवान् । इति। - 1F (पादकृष दोनो लक्षण तथा वयंपदार्थाश्च विषयवोधिन्याम् ।) दीपदानादिति, (वामनपुराणे)-राजतं कांचन दीपं. मणि- मुक्ताफलादिक। दामोदरस्य प्रीत्यर्थ प्रयास्कार्तिके नरः आका- शदीपउः (पुष्करपुराणे) तुलायां तिलतैलेन सायङ्काले समागते । आकाशदीपं. योदयान्मासमेक हरि प्रतिः। महतीं श्रियमामोति रूपसौभाग्यसम्पदमिति (हेमाद्रथु तदीपदानविधिश्वः विषय: योधिन्यामवलोकनीयः) पठनीयमिति--('काशीखण्डे ) पेशाग्वे कार्तिफेमाघे विशेपनियमैर्युनः यः पठेत्स्नानसमये लभते सकले फलम् । कार्तिकस्य तु मासस्य , प्रसादादहमपपा तव पुत्रस्य मेष्यामि इत्यादि। ॥ प्रसंगादेतेपाम् लक्षणानि ॥ एकभक्तन नक्तन तथैवायाचितेन च । उपवासेन पैकन फादरण उदाहतः । (प्राजापत्य)-पई प्रातस्म्यह सायं न्यहमद्यादयाचितम् । यई परच नाश्नीयात् प्राजापत्य चरन द्विजः । (कच्छसान्तपन) गोमूत्र गोमयं झोरे दधिसर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च फन्द्र सान्तपनं स्मृतम् । (प्रतिकृच्छ) एकैकं पासमश्नीयाश्यहाणि श्रीणि पूर्णचन् । यहं चोपबदन्त्यमनि कृच्छं परन् द्विजः । (नरकच्छ) तक परन्विो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतिश्यई पिवेदुष्णान मास्नायी ममादितः। (परा- यत) यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाइमभोजनम् । पराधोनाम मोर्य सर्वपापानीदनः (चान्द्रायण) एकै हासयेत् पिण्ड कृष्णेशुले प.वर्द्धयेत् .. पाशस्निपरणभेन- रान्द्रायएं प्रतम् (परि धान्द्रायण) अष्टावनीसमरनीयात पिण्याच्यभ्यन्दिन स्थिते । नियतात्मा हविष्याशी यतिघान्द्रायणं चान् । (शिशुपान्द्रायणमनम् ) पनुः प्रातर- स्नीयान पिशान्वितः समाहितः । धतुरोऽस्तरित मध्ये शिशुपान्द्रायणं मतम् । (चन्द्रलोकप्रतिफलक) यथा कथंचिन पिण्डानां नियोऽसीति (१४) समाहितः । मासेनारनन्हरिप्यस्य पन्द्रम्यति सलोकतां । (महामान्तपन्नत) प्रयम्मानपनाम्यः: पहा सोपरासका सन्तान तु इच्छोयम्महासान्वफ्नः स्मनः । पर) पने- T ·. मलिक मोहमनिरगति प्रमगांग पूर्न मन मरपाया मैं मूरिवानियाfrre नमा मांचनान् । सभामाश्रयः ममि मामान दुस्वरराजीव विल्वपत्रकुंशोदकैः । प्रत्येक प्रत्यहम्पीत पर्णकुछ उदाइनः । (कन्ट्रानि- कृच्छ्वत), कृच्छातिकृच्छः पयसा दिवसानेकविंशतिम्(सौम्यकृच्छ्वतम पिण्याकांचामतकाम्बुसक्तनां प्रतिवासरम् । एकरात्रोपवासंश्च फच्छ मोम्योऽयमुच्यने । (तुलापुरुषा)- एषां 'विरानमभ्यासादिकम्य यथाक्रमम् । तुलापुरुष इत्यप शेय- पञ्चदशाहिका रवैदिकच्छ) त्र्यहं तु दधिना मुंडतोयह मुक्त च सपिपा । क्षीरण तु यह मुक्त वायुमक्षो दिनत्रयम्। त्रिपली दक्षिीरेण पलमेकन्तु सपिया। एतदेव व्रतं पुण्यं वैदिक अच्छमुच्यते। (नक्तवती निशाया भोजन य तोर नक्तमेव तु । (पादोनत्रत) यह निरशनं पादः पादश्यायाचितं व्यहम् सायं यह तथा पादपाः प्रतिस्तयां यम् प्रातः सायं दिनार्द्ध च पादौन सीम यजितम् । (पाटकच्छ) सायं प्रातस्त्वहोरात्रं पाद-कच्छस्य ते वि। (अपकृच्छ) साय प्रतिस्तवर्क दिन- द्वयमयाचितम् ।। दिनद्वये च नारनीयात्कृच्छार्घ सद-विधीयताइति (अघमर्षणप्रतम्) यई त्रिपवणस्नायी स्नाने स्नान घमर्पणम् । निमग्नस्त्रिपठेदामु न मुजीत दिनत्रय वीरासनच तिष्ठेत गान्दद्याय पयस्विनीम् । अघमर्षणमित्येतद् मत सर्यापनाशनम् । (शीतक) त्र्यहमुणं पिवत्तीय व्यहमुणं घृत पिवत् । व्यहमुणं पयः पीत्वा वायु- भक्षरुयह भवेत् । स कद्र विज्ञानीयाच्छोते. शीतमुदाहृतम् ।। पारणकन्य) विपिनो कसिद्धांस्तु समश्नीयात्प्रयत्नतः। साम हि सोदकामासनकर' यारण- गुयने । (गायक मत) गोपुरीपाद्यवान्नत्तु, मास, नित्यं समाहित तन्तु यावर्क कुर्यात सर्व पापनु तय इति । (हालकपत-पतितसावित्रीकउहालय या परंग दो मामी यायन व या मासम्पयमा अर्द्धमास माक्षिणात नन' पहरा- मयाचितेन विरामभावोऽह राप्रमुपयमदिति । पार्यपा:--( पापला शुनगु पार गृजन तथा । नानिको 'मूलक शिवियेत् कार्तिक प्रती । मलाई पारि पृलाई फूष्मागई हनीफने । निगमकाय येणयोती ! ग्जम्ब ना त्यजेन ग्लए पतिनाया महाविद पदयाय न पदेगिना प्रना। (अन्यत्र) ६. पापिन व दयान नवागावणयानो मामानी पारन नया काना व फल पानी या नाकिया पराव यापनम् । गन्ना शाक शानु नामज नया सान्यतानि पान प्रमादिषु । पानी पर्न गयो नयय भयंता (मान) कानि द दिली. मागममागरम पार दुनियान । नि KM काढायोनिममनून मान्य मानि मागतानि यति। (मल्ट) पराली मावणार्थ प्रयानतः। निगम मा बाग भूपयरे califan मांगा राय म FIR में।

·सुघण्टा सतिली मौनी सहिरण्यां प्रदापयेत् । कार्तिके लवणं त्यक्तं येन प्रतभृता सदा त्यक्ता:सरसास्तेन तत्त्यागी गां प्रदापयेत् । भूशय्या कार्तिके कुर्वन्नभुवं संस्पृशेद प्रती । पय्यंङ्के मूशयो दद्यात् सतूलं सोपधानकम् । इति । ॥ हेमाद्युक्तदीपदान विधिः ॥ पूर्णीश्वयुजे मासि पौर्णमास्या समाहितः। प्रथम च निशारम्भे मनोवाका संयतः । नमः पितृभ्यः प्रेतेभ्यो नमो धर्माय विष्णवे । नमो यमाय.रुद्राय कान्तारपतये नमः । दद्यादनेन मंत्रेण दीपं श्रद्धासमन्वितः । यः कार्तिकं समं तु बद्धन्ते तस्य सपना दिवाकरस्ताचलमौलिभूते गृहाददूरे पुरुपप्रमाणम् । यूपाति यज्ञियक्ष- दारमारोप्य भूमावथ तस्य मूनि । यांगुलछिद्रयुतास्तु तत्र द्विइस्तवीर्घाश्च सुपट्टिका स्तु । कृत्या चतस्रोऽष्टदलाकृतीस्तु याभिर्मवेदष्टदिशानुसारी ॥ (अष्टयमितमंगुल यबागुलं) तत्केर्णिकायां तु महाप्रका दीपः प्रदेयोदलगास्तथाष्टौ र स्वदिडमुखः हीप- परान्तु तैलपृतादियुक्त.स्तु यापलब्ध । अनंगलग्ने स्वथवत्रखण्ड नवं सुरक्तं स्वथ- वा सुशुरुमा घन्य प्रयोज्य च सुखं च हृा स्निग्धं सुशोम सुसमं समरतम् । तच्चालि- पिठोपरि संनिधेयं यथा न नश्यन्न च कम्पते वा । सर्व प्रकुर्यात्रिगुणप्रमाणं मध्य हि तस्याप्यथ वीपराज्यः । दलेपु शोभायमतीव कुर्यान्मनोरथानामुपलब्धये च । घंटाठक लम्यितपुष्पदाम सुवस्त्रशोभान्वितमत्र-पश्चिात संयोज्य भूमित्यर्थं गोमयन संचन्द- नाक्टन जलेन लिप्वा । अनेकवर्णरच मण्डले तु फरवाष्टपत्र कमलप्रमाणम् । फलानि मूलानि तथाक्षतानि लाजादधिक्षीरमयानपान । नानाविधं भक्ष्याविशेषणं च स नृत्य- गीतं मधुरं च वाद्यम् । 'निवेद्य'धर्माय हराय भूमौ दामोदरायाप्यथ धर्मयो । प्रजा- पतिभ्यस्त्वथसपितृभ्यः तेभ्यएवायतपस्थितेभ्यः । न त्यकोणादध अक्षिणान्तं धर्मा- दिभ्यः प्रेतपयतिकेभ्यः। ततोजलं शीतलमानयित्वा मर्पिः समध्यामतीवरम मा पूर्य चाष्टौ कलशाजलेन- नेस्यकोणादय सनिधाय । हेमादिपात्र तिलमिपूर्ण दीपिधानं च सदक्षिणं पागोमूहिरण्यं रजतं च वस्त्र फलानि मूलानि यवांश धान्यम् । गृहं रथं शयनं याहन च यदापि किंचिंवदय मनो। निवेदयन् मानण- सप्तमभ्यो नैऋत्यकोरणाद्य संस्थित्तेभ्यः एकैकशा प्रोणनं चाय कुस्थितिमा स्वपर्ने विचार्य । दीपान्सममानयवर्जयित्या सर्व नयेयुस्त्वया विप्रमुग्या: । दक्षिणी- कन्यवनांगना (पनांगनावनदेवतादीपस्तम्भमूर्तिः) तु वनोभवत्संयतनभोगी । (इती. दीयवहारयुक्तं निशागमे प्रत्यहमेव कुर्यान) मासं सम परया व भजपा समाप्यते कार्तिकपणमास्यां । दिनत्रय दोपमहोत्सव का एकोऽया पारश्च यः । दपाश्वयुज्यादिसमप्रमास निशागते प्रत्यहमेव भग ! नमान्तु कांतारकदेवताभ्य' इत्येवमुक्त्वा स्वगृहस्य शान्ये । नानिरेणाप, सुमंगलन भरपायुननाय निशामु भोग्यम् । संध्याप्रये दीपराव देया राज्यागमे कानिपौर्णमास्याम । नदीनटे पैर गृहनिरे बाप्ययैकलिङ्ग दवय 'चैत्यवृ३ । सहमष्टाधिमत्र तेलंगनाथ पात्रे मुशुभ रात वादे तारधवा नद प्रमाप्यरिकास्वंप रखाया हाडान्सायां पा शैव ममाप्य बस य म ज्वालयेत्ता र निरुध्य धीमान होगामल पम्युनः ·सानि ममामि विवएतान्यरिमनि मौनभांडीयामा मागमूसही पटोले यादर्गफलम् चिन्ताक शाक शार्क तुले सिर्ज तथा । शाकान्यतानि मार्यानि क्रमाप्रतिपदादिपु धात्रीपर्ल रयो तदन्यायमेवंदा गृही 'इनि (कान्दार) शानि पायस्नद द्विदल यदुवीजके । मापमुद्गममूरिष चणाश्च कुलियकान् । निष्णा (काशीखग) पत्रमाभी मजे कास्यत्या प्रयलतः । काम नियम दशान कांग मर्पिः प्रपूरिमम् । उनै नभश्य शौहमति शौद्गनि प्रदीमधुन्यागपून वागायमा संशंकराचम्यन्त पवार व मलमूत पिवजय ननत्यागें निशाद होगमा प्रान् म कांचनान्-बाल म्यमानीयः म.मि पूशामिन 'मामागिन दुस्वरराजीव विल्वपत्रकुंशोदकैः । प्रत्येक प्रत्यहम्पीते; पर्णकान्दाहंतः। (कन्द्राति- कृन्नत) कृच्छातिकृच्छुः पयसा दिवसानेकविंशतिम् ।। (मोम्यकृच्छत्रतम्) पिण्याकांचामतकाम्बुसक्तना प्रतिवासरम् । एकगत्रोपवासंध कृच्छ मोम्योऽयमुच्यते ! (तुलापुरुष) एषां 'विरात्रिमभ्यासादककम्य यथाक्रमम् । तुलापुरुप इत्येष शेय पञ्चदशाहिकावेर्दिकच्छ) व्यहं तु दधिना मुडतो यह मुक्त च सपिया क्षीरेण तु यह मुक्त वायुमक्षो दिनत्रयमा त्रिपलं दक्षिीरेण पलमेकन्तु. सपिया। एतदेव व्रतं पुण्यं वैदिक-कच्छमुच्यते (नक्तवत निशायां भोजन चव तक्षेप नक्तमेव तु । (पादोनत्रत) यह निरशनं पादः पादश्शायाचितं त्यहम् सायं यह तथा पादपाना प्रतिस्तथा त्र्यम् प्रातः सायं दिनाद्ध च पादान साम पूजितम् । (पदकच्छ)- सायं प्रातस्त्वहोरात्रं पादं कृच्छंस्य त विदुःअच्छी साय प्रतिस्तयेवक दिन- द्वयमयाचितम् !; दिनद्वयेच नाश्नीयात्कृच्छाघ, तद्-विधीयताइति (अघमर्पणप्रनम्। अहं त्रिषवणस्नायी स्नाने स्नान घिमर्षणम् । निमग्नरित्रपठेदामु न मुञ्जीत दिनवयम् वीरासनञ्च तिष्ठेत गान्दद्याच परम्विनीम् । अधमर्पणमित्येतद् मत सर्वापनाशनम् । (शीतकृच्छ) त्र्यहमुष्णं पिवत्तीय व्यहमुणं घृतं पिवत् । यहमुष्णं पय पीत्वा वायु- भक्षस्यहं भवेत् । तर कच्छ विजानीयाच्छातैः शीतमुदाहृतम् ।। धारणकर) विधिनोदकसिद्धास्तु समेश्नीयात्प्रयत्नतो सक्तूंन हि सोदकामासनस्ट्र'यारण- मुच्यते । (यावकमत) गोपुरीपाद्यवान्नत्तु-मासनित्यं-समाहितः तन्तु यावक कुंर्यान' सर्वपापापनुत्तय इति । (उद्दालकती पतितसावित्रीकउहालप पतं धरन। दो मासी यावकन बजेय मासम्पयसा अद्धमास माविमाटरात्र पूतेन पइरा- मयाचितेन बिरानमन्भशोऽह रात्रमुपवसेदिति । पर्यपदार्याः-(पा)लाण्ड लशुन हिंगु पत्रा गृपन तथा । नालिका मूलक शिघ्रं वर्जयन् कार्तिक प्रती । अलाय पार पृन्ताक फूप्माण्ई वृहसीफले । कलिंगे पं फपित्य च यजयद येणयोवती । रजस्वला त्यजेनु म्लेच्छ पानतावर्तकः महा। दिनविट बंदयाहाँध न पदमवती प्रती । (अन्यत्र) दिः याचितं च दाधान नवाचाजानती मालामारामती पत्राफ मूलक तथा श्रीफलेच कलिग फल पानीमय तथा नारिफल तथालाई Izir माजगाव बाढक्योदिलं गमनमा नूननान्यपि जागोनि मागयतानि वायतिति। मगरल्यनेयुम्नेदार वानिकी नियम मनयमामाना दाद कामिनी कम ·कार्तिककृत्यनिर्णय (२२५ U सुटी सतिली मौनी सहिरण्यां प्रदापयेत् । कातिके लवणं त्यक्तं येन प्रतभृता सदात्यता:सर्यरसास्तेन नत्यागी गो प्रदापयेत् । भूशय्या कार्तिके कुर्वनमुवंसंस्पृशेद् प्रती । पथ्यके भूथयो दद्यात् सतूलं सोपधानकम् । इति । ॥ हेमायुक्तदीपदानविधिः ॥ पूर्णप्राश्वयुजे मासि पौर्णमास्या समाहितः। प्रथमे च निशारम्भे मनोवाकार्य संयतः । नमः पितृभ्यः प्रेतेभ्यो नमो धर्माय विष्णवे । नमो यमाय रुद्राय कान्तारपतये नमः । दद्यादनेन मंत्रण दीपं श्रद्धासमन्वितः यः कार्तिकं समं तु बर्द्धन्ते 'तस्य सम्पाः । दिवाकरे स्ताचलमौलिमूते गृहाददूर पुरुषप्रमाणम् । यूपाहति यज्ञियवृक्ष- दारुमारोप्य भूमावथ तस्य मूनि । यवांगुलछिद्रयुतास्तु तत्र द्विहस्ततीर्घाश्च सुपट्टिका- स्तु । कृत्वा चतस्रोऽष्ट दलाकृतीस्तु याभिर्भवेदष्टदिशानुसारी । (अष्टंयमितमंगुल यबागुल) तत्केर्णिकायां तु महाप्रकाशो दीपा प्रदेयोदलगास्तथाटी । स्वदिशमुखा दीप- राम्तु तैलघृतादियुक्त स्तु योंपलब्धे । अनंगलग्नं स्वथवनखण्ड नवं सुरक्तं त्यथ- वा सुशुरुम । धन्य प्रयोज्यं च सुखं च हृद्यं स्निग्धं सुशोम सुसमं समस्तम् । तनहालि- पिष्टोपरि संनिधेयं यथा न नश्यन्न च कम्पते का। सर्व प्रकुर्या त्रिगुणममाणं मर्यदि तस्याप्यध दीपराज्य: । दलेपु शोभादधमतीव फुर्यान्मनोरथानामुपलब्धये पा घंटाष्टके लम्बितपुष्पदामं सुवस्त्रशोभान्वितमत्र पश्चात् । संयोग्य भूमित्यर्थ गोमयेग संचन्द- नाक्तेन जलेन लिया। अनेकवरच मण्डले तु फशिष्टपत्र कमलप्रमाणम् । फलानि मूलानि तथाक्षतानि लाजादधिक्षीरमथानपानं । नानाविधं भक्ष्य विशेषणं च स नृत्य गीतं मधुरं च बादाम् । निवेद्य धर्माय हराय भूमौ दामोदरायाप्यथ धर्मयतें । प्रज्ञा- पर्निभ्यस्त्वयमपितृभ्यः रेते यएवार्थतपस्थितेभ्यः नैऋत्यकोणादय दक्षिणान्तं धर्मा. दिभ्यःप्रेतपय॑तिकभ्यः । ततोजल शीतलमानयित्वा सर्पिः समध्यक्तमतीवक्षम प्रा. पूर्य चाप्टी कलशाखलेन-, नेस्यकोणादथ सन्निधाय-1 हेमादिपानं तिलहेमपूर्ण दद्यापिधानं च सदक्षिणं च । गोमूहिरण्यं रजतं च यत्र फलानि मूलानि यवांच धान्यम् । गृह रथं शयनं याहन च यद्वारि किंचिदंपे मनोशी निवेदयन् माधण- संतमभ्यो नैत्यकोरणावधासस्थितेभ्यः एकैकश: प्रोणनं पाथ कुशवशक्तिमादी स्वधन विधार्य दीपान्सममानयवर्जयित्वा सर्व नयेयुस्त्वयः विप्रमुग्या: । प्रदक्षिणी- कन्यवनांगनां (पनांगनावनदेवतादीपस्तम्भमूर्तिः) तु वनोमवयतनभोगी। (इती.' एमीदव्यबहारयुक्त निशागमे प्रत्यहमेव फुात) मासं समर्प परया च मनपा समाप्यते कार्तिकपोएंमारंयां । दिनत्रयं दीपमहोत्सर्व वा एकोऽयया पवारंप देगा। साश्वयुज्यादिसमप्रमास निशागते प्रत्यहमेव भाया । नमोस्नु कांतारकदेवताभ्य इत्येवमुक्त्वा म्यगृहस्थ शान्त्यै । नार्यानरेगाथ, सुमंगतेन मापायुनाय निशामु भोग्यम् । संध्याप्रय दीपवरारच देश राज्यागमे कानिपौर्णमास्याम । नदीतटे . गृहांतरे वाप्यथैकलिङ्ग व प्रत्य'! सहरमष्टाविकमा ढलपल पाई मा तं वा । देव तदधैरथवा व प्रमाप्यारकास्वयं परमीया हिनानाधिप रोष प्रमाप्य व वयस्मानालयता र निरुण्य भीमान् कोमामले परपुनः ·. कार्तिक कृष्ण चतुर्थी-इयं चतुर्थी करकाभिया । एपा चन्द्र दयच्यापिनी ग्राह्या । उभयत्र तद व्यासावत्र्याती प संकष्टचतुर्थी यनिर्गायः । अन्न स्वीगामेवाधिकार तासामेय फलतः । अस्या- मेव दशरथजनाद् दुर्गापूजनाच सौल्यवृष्टिः । दशरथाजने प्रदीपच्यापिनी प्रति विष्णुभट्टः । कार्तिककृष्णासप्तमी-अस्यां पुत्रवत्या महोईबतङ्कार्य्यम् । मार्गशीष्टम्यामनघावतम् । . कार्तिककृष्णाष्टमी-भस्यामष्टम्यां मथुरामगडलवासिभिः रा- धाकुगडे स्नान कार्य्यम् । पत्राष्टमी परणोदयव्यापिनी सूर्योदय- च्यापिनी वा ग्राह्या स्नानकालव्यापित्वात् । अस्यां दाम्पत्याष्टमी- करकाभिधेति-(यामनपुराणे)-शृणु देवि वरारोहे पक्ष्यामि त्वां महेश्वरो । पतिविघ्नहरी श्रेष्ठां करकाख्यां चतुर्थिकामित्यादि। चन्द्रोदपव्यापिनीति-धयाय॑स्त्यपादत्तापिना चन्द्रोदयं शुभे इतिवचनात् । सौख्यपृद्धिरिति--(संवासरप्रदीपे) आश्विने कृष्ण पक्षस्य चतुर्थी सन्नियोगतः। मृन्मयोत्रस्थितः पूज्योराजा दशरयः स्त्रिया दुर्गा च तत्र सम्मूज्या सर्वसौख्यविवृद्धयइति । अनघावत: मिति (भविष्योत्तरे) कृष्णाष्टम्यां मार्गशोदाम्पत्य दर्भनिर्मि: तम् । अनघ चान्यथाचैव यहुपुत्रः समन्विताम् । स्थायपित्वा शुभेदेशेगोमयेनानुलेपितेइत्यादि। अनघानतमेवाहोईव्रतमन्यदेति- विचारयन्तु विज्ञाः। ( दाम्पत्याष्टमीव्रतमिति (भविष्यपुराणे) कार्तिके मासि विप्रे- न्द्र पुत्रकामोनरोमुने । श्रष्टम्यां कृष्णपक्षस्य पूजयेदविधिवद्विजः । प्रयुग्म । देवीमहावर्तिरतीवर्वद्या पुण्या च या सा मुवनप्रकाशा । एतन्न कुर्यादय, यस्तु मन्दस्तस्यान्धकारस्य कुतः प्रशान्तिः । अयं हि दोपः कल्पवृक्षश्चिन्तामनिर्भर- करोऽथरणः । अनेन दीपेन मनोरथानां संप्रातिरस्तीति न संशयोन एतानि घोक्वाथ कंचिद्धांसि दामोदरश्चान्तरितो बभूव ।। इति दीपदानविधिः ।। । L .

·कार्तिकन्यनिर्णयः [२२७ . r +- बताय॑म् । एपा संघाजयन्तीति धर्मसिन्धुकारः । भाद्रशुक्लाष्टमी राधाजयन्तीति सिद्धान्तः । कार्तिक कृष्णैकादशी-(रमा) कार्तिककृष्णदादशी-एपा गोवत्सद्वादशी-सा च प्रदोप- च्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये प्रदोपसच्चे पूर्वा । अत्र गोपूजनं विधे. यम् । तदिने तैलपक्वं स्थालीपक्वं गव्यं च वर्जयेत् । भाद्रहा- दशी गोवत्सद्वादशीति केचित् । इमामेव द्वादशीमारभ्य पञ्चदिन- पर्यन्तं नीराजनविधिश्व कार्यः । उमयासहितं देवं कृत्या दर्भमयं विभुमिति । रमेति-कार्तिक कृष्णपक्षे तु रमानाम सुशोभना । एकादशी समाख्याता महापापहरा परा इति । गोवत्सदादशीति-(भविष्ये)-सवस्सा कार्तिके मासि. कृष्णपक्षे युधिष्ठिर । द्वादश्यां भक्तियुक्तस्तनन्दिनी नामनामत- इत्यादि । प्रदोपश्यापिनीति-नरो वा यदि वा नारी नक्तं संकल्प्य चेतसीतिवचनात् । गोपूजनमिति-ऊर्जे सिते दिदशगेऽन्हि घ गां सवत्सां याः पूजयन्ति क्टकः कुसुमैश्च हृद्यः । ताः सर्वकाम: सुखभागविभूतिभाजो मत्र्ये वसन्ति सुचिरं नृपजीववरसाइति ! वर्जयदिति-(हेमाद्रौ) तद्दिने तैलपक्कं च स्थालीपकं युधिष्ठिर । गोक्षीरंगोघृतंचैव दधितांच वर्जयेत्।मापानं कामतोऽश्नीयाद्रात्री विगतमत्सरः । भूमौ स्वपेब्रह्मचारी शृणुयास्पुपयमाप्नुयादिति। (अगोदारसमभिव्याहाराधित अपि गोसम्बन्धिनी वर्षे इति लभ्यते-गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । इति: सान्तपन विधौ गोमूत्रसमभिव्याहारात्क्षीरे गोसम्बन्धवत् इति) नीराजनेति-(आमये) कार्तिक खलुमासो वैसर्वदेवमयोमहान् । कृष्णपक्षे विशेषेण तव पञ्चदिनानि तु । पुष्पानि तेषु यद्दत्तमक्षयं सर्वकामिकम् । आश्विन कृष्णपदे तु माश्यादिपु पञ्चसु । तीधे- ·श्रीगङ्गासहकल्पमा ना . कार्तिककृपा त्रयोदशी-प्रस्यां निशामुखे गृहाढहिर्यमायां दीपं दद्यात् । अत्र त्रयोदशी प्रदोषव्यापिनी ग्राह्यो दिनद्वये तद् व्याप्तायव्यातौ वा परा । इमामेवारम्यं गोत्रिरात्रिनतम् । अत्र त्रयोदश्यौदयिकी-ग्रोह्या कृष्ण पक्षत्वात्। दिनद्वयेऽप्युदयव्यापिस्वे पूर्वा पूर्णत्वादितिरत्नाकरः। - कार्तिककृष्ण चतुर्दशी--(प्रेतचतुर्दशी) : महाचतुर्दशी- अभ्य एषा चन्द्रोदयव्यापिनीग्राह्या-दिनद्वये चन्द्रोदये मरुणोदये पूक्तः सर्वरात्रौ नृणां नीराजनोविधिः । नीराजयेयुर्देवांश्च विप्रा श्चैव तुरङ्गमान् । ज्येष्ठाज्येष्ठांस्तदन्यांश्च मातृमुख्याश्च योपितः । (आश्विनग्रहणंमुख्यचान्द्राभिप्रायेण)। गृहादहिरिति-(स्कन्दपुराणे) कार्तिकस्यासिते पक्षे प्रयोदश्यां निशामुखे । यमदीपं पहिर्दद्यादपमृत्युर्विनश्यति । तत्रैव दीपमंत्र:- मृत्युना पाशहस्ताभ्यां कालेन श्यामयासह प्रयोदश्यां दीपदाना- सूर्यजः प्रीयतां मम इति । गोविरात्रिवतमिति-(स्कान्दे) कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां मासि चाश्वयुजे तथा । दीपोत्सयसमीपे तु प्रतमेतत्समाचरेत् । प्रातः स्नात्या प्रयोदश्यां कृत्वा यदुन्नधाय:- नम् । निरानं नियम.फुर्याद्गोविन्दे भक्तिभावतः । गोयिन्द जगतीनाथ गोवर्द्धनधरान । गानिरानं करिष्यामि शरण में भयाच्युत । इति! चन्द्रोदयव्यापिनीति--(मदनरत्ने) कार्तिक मष्णा तुपात दरयां विदय भयरयमेव करयं स्नान नरकभोभिरिति । पूर्वति -(निर्णयागृनकारः) प्यविदचतुर्दरा कार्तिकस्प मितपणे प्रग्युपममये स्नानं फुराप्रपातः प्रयोदशी यदामाता मर्पयामि चतुर्दशी । रानिपग्यमावास्यांतदाम्य प्रयोदशीति अगोदप (अयावर) यमसन-१३ यो ममार प्रथमो मायांनी यगार प्रथम रमेश रियर्न मंगमनमा विमान (राव) Paint बवान मंगम साना वर्म पानं विवावस्या । - ·कार्तिककृत्य निर्णयः [२२९ ] सूर्योदये या सत्ये पूर्वा । चतुर्दशी चतुर्थयामारुणोदयचन्द्रोदय- सूर्योदयानामुत्तरोत्तरस्यव्याप्यत्वादगुरुत्वम् । विभृतिकामैः सुगन्धि- तैलेन स्नानं कार्य । अस्मिन्दिने जीवपितृऋणापि तर्पणं कार्यम् । प्रदोपे दीपदानम् । नरकोदेशेन चतुर्तियुक्तदीपदानञ्च विधेयम् । तत्पञ्चदिनानिदीपं दद्यात् । लांगजोड़तलोयुतापामर्गतुम्बीचक- मदीनां स्नानमध्ये शाखाभ्रमणं त्रिवार कार्यम् । अस्वां शैववि- प्रभोजनम् माषपत्रभोजनञ्च विहितम् । अस्तसमये उल्कादानञ्च कार्यम् । इयं भौमवारयुक्ताचित्राख्या । इति-(भविष्ये) अरुणोदयतोऽन्यत्र रिक्तायां स्नाति योनरः । तस्याब्दिकभयोधर्मोनश्यत्येव न संशयइति । सुगन्धितैलेनेति- चतुर्दशीयोश्वयुजस्य कृष्णा स्थायृक्षयुक्ता च भवेत्प्रभाते । स्नानं समभ्यर्च्य नरैश्च कार्य सुगन्धितैलेन विभूतिकामैरिति । जीव- पितृकेणापीति-(पाद्म) या काचिसरितं प्राप्य कृष्णपक्षे चतु- दशी। यमुनायो विशेषेण नियतस्तयेद्यमम् । जीवस्पिनापि कुर्वोत तर्पणं यमभीष्मयोरिति । प्रदोपे दीपदानमिति-(दियो- दासीये) अमावास्याचतुर्दश्योः प्रदोपे दोपदानतः । पममार्गान्ध. कारेभ्यो मुच्यते कार्तिके नरः । ननः प्रदोपममपे दोपान्दत्या मनोरमान् । ब्राह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु मठेपु च । पाक रोद्यान- यापीपु प्रतोली निष्कुलेषु च। मन्दुरासु विविक्तासु हस्तिशालासु चैवहि । इति । चतुर्वतियुक्तति-दत्तोदीपश्चतुर्दश्यां नरकमोनये मया । चतुर्वतिसमायुक्तः सर्वपापापनुत्तयइति । भ्रमणमिति- (ब्र०पुराणे) तैले लक्ष्मी ले गहां दीपायल्याचतुर्दशीम् । प्रातः स्नानं घयाकुर्याद्यमलोकं न पश्यति । मितालोप्टममायुक्तंमफटे कदलान्वितम् । हरपापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः यामार्ग मयोतुम्यो प्रपसाटमयापरम् । नामपेस्नानमध्यं तु नरकस्य चाय यै । पिहित्तमिति । मापपनस्प: साकेन भुक्त्या सत्र दिने नरः।

·कार्तिककृष्णामावस्या-(सुखगत्रिः मुग्यसुप्तिका दीपावली प्रेरणतुर्दशीकाले मर्वपापैः प्रमुच्यन नियंतचतुर्दश्यां यः कुण्या च्छिषतुष्टये । न तरफतुशतनापि प्राप्यने पुण्यमीदशम् । कुमाग्यो घटुका पूज्यास्तथा शैयास्तपोधनाः। राजसूयफलं तेन प्राप्य नात्र संशयइति । उल्कादानमिनि-(ज्योगिनियन्य) तुलासर महस्रांशी प्रदीप भूनदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितृण मार्गदर्शन मिति। चिघाख्येति-(पुष्करराणे) कार्तिक भोमवार चित्राकृष्णा चतुर्दशी । तस्यां भूतशमभ्यर्च्य गच्छेच्छिवपुरं तर इति । 'शास्त्रदृष्टया दीपावल्यायन्महत्व तत्तु सर्वोपरिवर्ततएव । साम्प्रतिकर्यदिविज्ञा दृष्ट चाऽपि समवलोक्यते चन्महोत्सवस्यास्य समयः सर्वथा तत्कालावश्यकतानुकूलो विद्यते । चातुर्मास्ये हि सततप्रस्तुतसलिलमगलुतेषु सदन्पु यशकादीनां प्राचुर दुर्गन्धप्रसारश्च सुलभ इति शरदि देषां शुद्ध चर्थ दिशेपशुद्धिसम्पन्नोऽयं म्होत्सव महंता समारोहेण प्रवृत्यते । दारिद्रयसूचक सर्व मलादिकं शरीरान गृहाच दूरीकृत्य स्वच्छतापक्षपातिनी लक्ष्मी सानन्दं सर्वे भारतीयाः सहर्ष सहिने संवन्ते । इत्यपि भूयन एतन्महोत्सवानन्तरं दुष्टकीटाः पृथ्वीगर्भान्तर्गता भवन्ति यत्रतत्र च विलीयन्ते । दीपार्चिपा दुष्टकीटानां दूरीकर णमपिघुणाक्षरन्यायेन भवत्येवेत्यलं बहुना । तदनन्तरमेव द्वितीय दिने व्यापारसम्मेलनं वणिजः कुर्वन्ति । विपण्यां नवनिश्च धान्यागमः ।, (भविष्योत्तरे) अमावास्याकृत्यम्-एवं प्रभातसमयेऽअमावास्यायां नराधिप । ग्नात्या देवान्पितन्भक्त या संपूज्याथं प्रणम्य च कृत्वा तु पार्वणं श्राद्धं दधिक्षीरघृता- दिभिः । भक्ष्यैर्नानाविधैः सम्यम्भोजयित्वां क्षमापयन् । ततोऽपराण्डसमय घोषयेनगरे नृपः। अद्य राज्यं बलेलोकोयथेष्टं चेष्टतामिति । लोश्चापि पुरे हृष्टः सुधाधवलिताजिरे । घृक्षचन्दनमालाभिरचिते च गृहे गृहे । द्यूतपानरतोद्रिक्तनरनारी मनोहरे ! नृत्यवादिन संघुष्टे संप्रज्वलितदीपकं । अन्योन्यप्रीतिसंहष्टे दत्ततालनके जने। ताम्यूलहष्णवदने कुष्ट कुमक्षोदचर्चिते। दुकूलपट्टनैपध्यवर्णमाणिक्यभूपिते । अंशुतोद्भटरकारप्रदर्शित कुतूहले । युवतीजनसङ्कीणे वस्रीज्वलविहारिणि । दीपमालाकुले रम्य विध्वस्तध्वान्त- वन्धने । प्रदोषे दोपरहिते शस्ते यन्दिजनयुते । यात्राविहारसंचार जयजीवेति वादिभिः। तद्रोपसर्गरहित राजचौरभयोमिते । मित्रस्वजनसम्बन्धिसुहृत्प्रेमाभिरखिने । ततो- ऽर्धरात्रसमये स्वयं राजा प्रजेपुरम् । अवलोकयितुं रम्य पयामेव शनैः शनैः। महता सूर्यघोपेण ज्वलनिम्तिदीपकः हिशोमा तु संपश्यन्कृतरक्षा स्वकैनरैः । मदृशा- महदावर्य्यमृद्धि चैवात्मनः शुभाम् । बलिराज्यप्रमोद चं सतः स्वगृहमाग्रजेदिति । ।

·कार्तिक कृत्यनिर्णयः [ २३१ ] पस्या लक्ष्मीपूजनादिक नववस्त्रधारणादिकं अभ्यङ्गमदीपश्राइच कुर्य्यात् । दाक्षिणात्यैः केदान्गौरीवतकार्य्यम् । अत्र कौमुदीमहोत्सवः कार्यः । प्रत्यूषसमये नारीभि हादलक्ष्मीनिष्कासनं कार्य्यम शिष्ट- लक्ष्मीपूजनादिकमिति- (व.पु.)-अमावास्याणां देवास्तु कार्तिके मासि केशवात् ।अभयं प्राप्य सुप्तास्तुसुखंक्षीरोदसानपु। नलीदैत्यभयान्मुक्ता सुग्ने सुसाम्युजोदरे । अतोऽर्थे विधिवत् कार्या:मनुष्य सुखसुप्तिका । दिवाराचीन भोक्तव्यं ऋते वाला: राजनात् । प्रदोषसमये लक्ष्मी पूजयित्वा यथानामम् । दीपवृक्षा- तथा कार्याः शकल्या देवगृहेषु च । चतुष्पथे श्मसाने च नदी. वितवेश्मसु । वृक्षमूलेघु गोप्ठेषु चस्परेपु गृहेषु च । बस्त्री पुष्पैः शोभितव्याः प्रयविक्रयभूमयः । दीपमालापरिक्षिप्ते प्रदोपे तदं- नन्तरम् । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु संभोज्य च बुभुक्षितान। अलङ्कृतेन भोक्तव्यं नयवस्नोपशोभिना । स्निग्धैर्मग्धैर्विदग्धंरच बान्धर्निवृतः सहेति । प्रिया मा जगद्योनिः शेते विष्णुः सुखान्वितः । तस्यां रात्री जनानां तु अमोऽथ सुम्बसुप्तिका । मात्स्ये) दीप राजनादन सैपा दीपायली स्मृतेति । अभ्या मिति--प्रत्यूपश्राश्वयुग्दर्शकृत्वाभ्यङ्गादिमङ्गलम् । भक्त या सम्पू जये चीमलक्ष्मीविनिवृत्तय इति । (कश्यपसंहितायाम्)-दीपा. वलीदर्श प्रकम्य-इन्दुक्षयेऽपिसंकान्तीरवी पति दिनदयो तत्राभ्य- हो न दोपाय प्रातः पापापनुत्तयइति । केदारगौरीयतमिति- (पान) याश्विनस्यासितं पदे अमावास्या यदा भवेत् । तम्यां क्तमिदं कार्य यथोक्तं शम्भुना पुरेत्यादि । दीपनादमिति- कार्तिक मास्यमावास्या तस्यां दीपप्रदीपनम् । शालायां ग्रामप: फुत्सिगच्छेत्परमम्पदमिति । कौमुदीमहोत्सवइति कौमुद- मिजास्मानानाभापन परस्परम् हष्टास्तुटा मुखापसास्तनपा कौमुदी स्मृना। अल मीनिष्कासनमिनि-गवं गते निगा तु जने निद्वान्चलोचने । तावनगरनारीभिः शूर्परिण्डिमपादनः ।

·1 कार्तिककृष्णामावस्या-(सुखरात्रिः सुखसुप्तिका दीपावली प्रेनचतुर्दशीकाले सर्वपापैः प्रमुच्यते । नक्तं प्रेतचतुर्दश्यां यः कुर्या च्छिवतुष्टये । न तरफ्रतुशतेनापि प्राप्यते पुण्यमीदृशम् । कुमाय्य बटुका पूज्यास्तथा शैवास्तपोधनाः। राजसूयफलं तेन.. प्राप्यते नात्र संशयइति । उल्कादानमिति-(ज्योतिनियन्धे) तुलासर महस्रांशी प्रदोपे भूतदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितृण मार्गदर्शन मिति चित्राख्येति-(पुष्करपुराण) कार्तिक भामयारए चित्राकृष्णा चतुर्दशी । तस्यां भूतेशमभ्यर्च्य गच्पेषिवपुरं तन इति । शास्त्रदृष्टया दीपावल्यायन्महत्वं तत्तु सर्वोपरिवर्ततएव । साम्प्रतिकैर्यदिविज्ञान पष्ट पाऽपि ममवलोक्यते चेन्महोत्सवस्यास्य ममयः सर्वथा तत्कालावश्यकतानुकूलो विश्ते । पातुर्मास्ये हि सनतप्रस्तुतसलिलमगलुनेषु सदनेषु यशकादीनां प्रापुर दुर्गन्धप्रसारश्च सुलभ इति शरदि सपा मुद्धधर्थ दिशेषाद्धिसम्पनोऽयं महात्मा महना ममारोदेण प्रत्यते । दारिद्रयसूचक सर्व मलादिक शरीराग गृहाप दूरी स्वच्छतापक्षपातिनी लक्ष्मी सान सवें भारतीयाः सह सहित संयन्ते । इत्यपि भूया एनन्महासवानन्तरं दुष्टकीटा: पृथ्वीगर्भन्तर्गना भयन्ति यत्रतत्र व विसीयन्ते । दीपारिपा दुष्टकोटानां दूरीकर णपिणाक्षरन्यायेन भयत्ययेन्यल बहुना । तदनन्तरमैन दिन यहिने व्यापारमामलन पणिजः कुर्यन्ति विपण्यां नवनिश धान्यागमः । (भवियोमर) अमागम्यागम-एय प्रभातममय अमावास्यायां मराधि । ग्नावा देयापितामनगा पूज्याय प्रणम्य । कृया तु पावणं भाई पधिशारना दिभिः । भक्ष्येनानाविध मन्यम्भोजयिया क्षमाप । मागहममयं पापनगर नृपः। बाग पोलोगीययष्टं घटनामिनि ममापि पुरे पायनितानिरे । पृक्षचन्तनमानाभिरपिने व गृहे गदगुदपानामोहिमनानारी मनोहर । गणवाहित मंपुष्ट मप्रवनिती। अन्योन्यत्रीनिमदृष्ट दलतानन जन । शायपिता पहनेक्यावणमाणिकरमपित अगुनीशराति उनाले । युवतीजनमहोणे बसविल माना farmer पापनाप्रमाणे पादने शम्न बनिन तायाहारमा अयनीति तिमि। मोपमा गचौरमयमित निमपसमामिविया की मंगामय मा राजा जे युग्म अनारपिन गमेत समस्यामा दुन नदिनीपोगमा नु मायाnti मरा मारवामन एनिमियाद पनमाम्यहमत বগাহন ·काविककृत्यनिर्णय [२३१ ] यस्या लक्ष्मीपूजनादिकं नववस्त्रधारणादिकं अभ्यङ्गमदीपश्राहञ्च कुर्यात् । दाक्षिणात्यः केदागौरीवतङ्काय॑म् । अत्र कौमुदीमहोत्सवः कार्य्य। प्रत्यूपसमये नारीभि हादलक्ष्मीनिष्कासनं कार्य्यम शिष्ट- लक्ष्मीपूजनादिकमिति-(७००)-अमावास्यायां देवास्तु कार्तिक मासि केशवात्। श्रभयं प्राप्य सुप्तास्तुसुखंक्षीरोदमानुपु। लसीदैत्यभयान्मुक्ता सुरुसुप्ताम्युजोदरं । अतोऽर्थ विधिवत् कार्या मनुष्यः सुरवसुप्तिका । दिवारानी न भोक्तव्यं ऋते वाला तुराज्जनात् । प्रदोपसमये लक्ष्मी पूजयित्वा यथाक्रमम् । दीपवृक्षा- स्तथा कार्याः शक्त्या देवगृहेषु च । चतुप्पथे श्मसाने च नदी. पर्वतवैश्मसु । वृक्षमुलेषु गोष्ठेषु चावरपु गृहेषु च । वस्त्रैः पुष्पैः शोभितव्याः क्रयविनयभूमयः । दीपमालापरिक्षिप्ते प्रदोपे नद- नन्तरम् । ब्राह्मणान्भोजपिया तु संभोज्य च बुभुक्षिनान् । थलङ्कृतेन भोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना । निग्धमुग्धैर्विदग्धेश्य पान्धचनिवृतः सहेति । प्रिया मा जगद्योनिः शेते विष्णुः सुखान्वितः । तस्यां रात्री जनानां तु थमोऽयं सुम्बसुप्तिका । (मास्प) दीपै राजनादन्न संपा दीपावली स्मृतेति । अभ्यन मिति--प्रत्यूपाश्चयुग्दर्शकृत्वाभ्यङ्गादिमहलम् । भक्तथा सम्पू: जयेद्देवीमलक्ष्मीविनिवृत्तय इति । (कश्यपसंहितापाम)-दीपा. घलीदर्श प्रनाम्य-इन्दुचयेऽपि संकान्तीरवी पति दिनक्षयों सम्राभ्य- हो न दोपाप प्रातः पापापनुत्तपइति । केदारगोवित्तमिति-- (पास) श्राधिनस्यासिते परे अमावास्या यदा भवेत् । तस्यां व्रतमिदं कार्य यथोक्तं शम्भुना पुरस्यादि । दीपप्रादमिति-- कार्तिके मास्यमावास्या तस्यां दीपपदीपनम् । शालायां प्रापणा फर्यात्सगच्छेत्परमम्पदमिनि । कौमुदीमहोरमयति-कौमुद- निजना यस्मानानाभापन परस्परम् ।हटास्तुष्ट मुगापमास्तनपा कौमुदी स्मृना। अलक्ष्मीनिष्कामनमिति गर्व गर्ने निशी तु जने निद्राभलोचनः। तावनगरनारीभिः शूटिण्डिमपादनः ।

·कुतूहले । युवतीजनसङ्कीर्ण वस्त्रोज्ज्वल विहारिणि दीपमालाकुले रम्य विभ्यस्तष्वान्त- ऽर्धरात्रममय स्वयं राजा प्रजेत्पुरम् । अवलोकयितुं रम्यं पढ़यामेव शनैः शनः। माना कार्तिककृष्णामावस्या--(सुखरात्रिः सुखसुप्तिका; दीपावली) प्रेनचतुर्दशीकाले सर्वपापैः प्रमुच्यते । नक्तं प्रेतचतुर्दश्यां यः कुर्या- च्छिचतुष्टये । न तरतुशतनापि प्राप्यते पुण्यमीदृशम् । कुमार्यो पटुका पूज्यास्तथा शैवास्तपोधनाः। राजसूयफलं तेन प्राप्यते नात्र संशयइति । उल्कादानमिनि--(ज्योतिनियन्षे) तुलासंस्थे महस्रांशी प्रदोपे भूतदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितॄणां मार्गदर्शन मिति चित्राख्येति-(पुष्करपुराण) कार्तिक भौमवारण चित्राकृष्णा चतुर्दशी । तस्यां भूतेशमभ्यर्च्य गच्छच्छिवपुरं तत इति । शास्त्रदृष्टया दीपावल्यायन्महत्व तत्तु सर्वोपरिवर्ततएव । साम्प्रतिकैर्यदिविज्ञान दृष्ट थाऽपि समवलोक्यते चेन्महोत्सवस्यास्य समय: सर्वथा तत्कालावश्यकतानुकूलो विद्यते । चातुर्मास्ये हि सततप्रस्तुतसलिलमम्प्लुतेपु सदनपु: यशकादीनां प्राचुर्य दुर्गन्धप्रसारश्च सुलभ इति शरदि तेषां शुद्धचर्थ दिशेपशुद्धिसम्पन्नोऽयं महोत्सको महता समारोहेण प्रवृत्यते । दारिद्रयसूचक सर्व मलादिकं शरीरात गृहाच दूरीकृत्य स्वच्छतापक्षपातिनी लक्ष्मी सानन्दं सर्व भारतीयाः सहप तदिन सैवन्ते । इत्यपि श्रूयते एतन्महोत्सवानन्तरं दुष्टकीटाः पृथ्वीगर्भन्तर्गता भवन्ति यत्र तत्र च विलीयन्ते । दीपार्चिपा दुष्टकोटानां दूरीकरणमपि धुणाक्षरन्यायेन भवत्येवेत्यलं बहुना । तदनन्तरमेव द्वितीय दिने व्यापारसम्मेलनं वणिजः कुर्वन्ति । विपण्यां नवीनच धान्यागमः। (भविष्योत्तर) अमावास्याकृत्यम्-एवं प्रभातसमयेऽश्रमावास्यायां नराधिप । ग्नात्वा देवान्पितन्मक्तचा संपूज्याथ प्रणम्य च । कृया तु पार्वणं श्राद्धं दधिक्षीरपृता- दिभिः । भक्ष्यैर्नानाविधैः सम्यांभोजयित्या क्षमापयत्। ततोऽपराण्डसमय घोषयेनगरे नृपः। अद्य राज्यं वलेलोकोयथेष्टं चेष्टतामिति । लोकश्चापि पुरे हष्ट सुंघाधवलिताजिरे। वृक्षचन्दनमालाभिरचिते-च गृहे गृहे । घृतपानरतोद्रिक्तनरनारी मनोहरे ! नृत्यवादिन संघुष्टे संप्रज्वलितदीपक । अन्योन्यप्रीतिसंहष्टे दत्ततालनके जने । कुहू कुमक्षोदचर्चित दुकूलपट्टनैपध्यस्वर्णमाणिक्यभूपिते । अद्भुतोद्भटशङ्गारदर्शिन- पन्धन । प्रोपे दोपरहिने शस्तै यन्दिजनयुते । यात्राविहारसंचार जयजीवेति वादिभिः । द्रोपसर्गरहित राजचौरभयोमिता मित्रस्यजनमम्वन्धिसुद्धप्रेमाभिरहि । तनो- तूयंपोपण ज्वलदिहस्तदीपकैः। शोमा तु सपश्यन्तरक्षा स्वकर्नरः । नद्रष्टा- महदायय॑मृद्धि चैवात्मनः शुभाम् । बलिराज्यप्रमोद च सता स्यगृहमाग्रजेदिति ।' ताम्बूलदष्टयदने - ·कार्तिककृत्यनिर्णयः [२३१ ] यां लक्ष्मीपूजनादिकं नववस्त्रधारणादिकं अभ्यङ्गम्दीपश्राद्यञ्च पत्।ि दाक्षिणात्यैः केदागौरीवतङ्काय॑म् । पत्र कौमुदीमहोत्सवः यः । प्रत्यूषसमये नारीभि हादलक्ष्मीनिष्कासनं कार्य्यम् शिष्ट- लक्ष्मीपूजनादिकमिति-(व०पु०)-अमावास्यायां देवास्तु तेफे मामि केशवात्।अभयं प्राप्य सुप्तास्तु सुखंक्षीरोदसानु । जीपभपान्मुक्ता सुग्धमुप्ताम्बुजोदरे । अतो विधिवत या मनुष्यः सुग्यसुप्तिका दिवारानी न भोक्तव्यं ऋते चाला जनात् । प्रदोपसमये लक्ष्मी पूजयित्वा यथाक्रमम् । दीपवृक्षा. या कार्याः शक्या देवगृहेषु च । चतुष्पये श्मसाने च नदी. तंवेश्मसु । वृक्षमुलेषु गोप्पु थत्वरेषु गृहेषु च । यस्तैः पुष्पैः भितव्याः क्रयविफयभूमयः । दीपमालापरिदिप्ते प्रदोपे तद- तरम् । प्रात्मणान्भोगपिया तु संभोज्य घ चुभुनितान् । तङ्कृतेन भोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना । स्निग्धर्मग्धदिग्धश्च धनियतः सहेति । प्रिया माधैं जगद्योनिः शेते विष्णुः बान्वितः । तस्यां रात्री जनानां तु अतोऽय सुग्वसुप्तिका । स्पे) दीर्नीराजनादन सैपा दीपावली स्मृति । अभ्यास ति-प्रत्यूपत्राश्वयुग्दर्शकृत्याभ्यङ्गादिमङ्गलम् । भक्तथा सम्पः रहे वीमलक्ष्मीविनिवृत्तपनि । (कश्यपसंहितापाम)-दीपा कीदर्श प्रश्रम्प-इन्दुचयेऽपि संकान्तौरवी पनि दिननया सत्राभ्य- न दोपाय प्रातः पापापनुत्तयइति । केदारगौरीवतमिति-- म) आश्विनस्यासिते पचे श्रमावास्या यदा भवेत् । सम्यां मिदं कार्य यथोक्तं शम्मुना पुरेत्यादि । दीपप्रादमिनि- तिफे मास्यमावास्या तस्यां दीपप्रदीपनम् । गालागं प्रावण पारसगच्छस्परमम्पदमिनि ! कौमुदीमहोरमयइति-कामुद- नजना यस्मानानाभायन परस्परम्।हष्टास्तुष्टा सुग्वापरास्तनपा मुदी स्मना। अलक्ष्मीनिष्काममिनिषं गर्ने निर्णय तु ने निद्रान्मलोचने । तावनगरनारीभिः शुरिडिमपादनः ।

·समाचारात् शस्त्रपूजा पहाभिपेकश्च कार्य्यः। दीपदानेऽमावस्याप्रदोप- व्यापिनी ग्राह्या । तस्य कर्मकालत्वात् । दिनहये प्रदोषव्याप्ती परा । उभयदिने प्रदोषव्याप्त्यभावेऽर्धरात्रव्यापिनी ग्राह्या । लक्ष्म्या- गमनकालत्वाभिधानात् । प्रदोपार्धरात्रव्यापिनी मुख्या । “एकैक- व्याप्ती परैष । प्रदोपमुख्यत्वादरात्रेऽनुष्ठे याभावाच्च । यदा पूर्वे- धु रेव प्रदोपत्र्यापिन्यमावास्या । श्राद्धयोग्या च-द्वितीयदिने ददा पूर्वंधु रेव प्रदोपे लक्ष्मी सम्पूज्य दीपदानं काय्यम् । श्राद'तु परदिनेऽपरागहे । इति । कार्तिकशुक्लप्रतिपद् -अस्यां वलिपूजनं दीपोत्सवः ।। निष्कास्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहाङ्गणात् । परेति-(तिथि- परत्वे)-दण्डकरजनीयोगे दर्शः स्यात्तु परेऽहनि। तदा विहाय पूर्वेयुः परेऽन्हि सुखरात्रिका । अर्धरात्रत्यापिनीति--(वाम)- अर्धरात्रे भ्रमत्येव लक्ष्मीराधयितुं गृहात् । अतः स्वलकृता लिप्तो दीपैर्जाग्रज्जनोत्सवाः । सुधाधवलिनाः कार्याः पुष्पमालोप- शोभिताइति। परदिनइति अपराण्हे प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितपरायणैः। प्रदोपसमये राजन्कर्तव्या दोपमालिका। अयं क्रमः सम्पूर्णतिथ्य- भिप्रायेण । अतोद्वितीयदिनपराण्हे श्राद्धंकार्यम् इति । पलिपूजनमिति-(स्कन्दपुराणे)-कृत्वैतसर्वमेवेह रानौदैत्य- पनिर्यलेः । पूजां कृत्वा नृपः साक्षाभूमौ मण्डलके शुभ । वलिमालिख्य देस्येन्द्रः वर्णकः पञ्चरङ्गक । सर्वाभरणसम्म पिन्ध्यापल्या सहान्वितम् । फूप्माण्ड पाणजम्भोगमयदानयसं: घृतम् । सम्पूणदृष्टयदनं किरीटोत्करसंकुलन् । द्विभुजंदै यराजानं कारपिस्या नृपः स्वयम् । गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततो ऽयम् । लाश्चापि गृहस्वान्तः शय्यायां शुक्लतण्डुलैः । संस्था प्प यलिराजानं फलैः पुष्पैश्च पूजयेत् । पलिमुद्दिश्य दीयन्ते दानानि कुरुनन्दन । यानि मान्यक्षयान्याहुयेवं संप्रदर्शितम् ।

·কারিগনিয: [२३३ ] गोवर्धन पूजा । मार्गपालीवन्धनं । वष्टिंकावर्षणं । तैलाभ्यः । द्विजादीनां नूतनवस्यैः पूजनं । द्यूतादिकं । नारीकत कनीराजनं पदस्यां दीयते दाने स्वल्पं या यदि वा यहु । तदक्षयं भवेत्सर्व विष्णोः प्रोतिकर परमिति । दीपोत्सव इति-पलिराज्ये दीपदा- नारंसदा लक्ष्मीः स्थिरा भवेत् । दीपनाराजनादंघ्र सैपा दीपावलिः स्मृना । पलिराज्यं समासाद्यपैन दीपावलिः कृता । तेषां गृहे कर्य दीप प्रज्वलिप्यन्ति केशवं । गोवर्द्धनपूजेति-(पान) ततोचलेग हतारि स्थाप्पो गोमयमूर्तिमान । मुने श्रीपालगोपाल: स्थाप्योगोवर्द्धनो महान् इति । मार्गपालीवन्धनमिति-(स्कन्द- पुराणे) ततोऽपराण्हसमये पूर्वस्यां दिशि भारत । मागपाली पवनीपागस्तम्भ च पादपे । कुराकाशमपी दिव्यां लम्पकैहु. मिलताम् । कृत होमे द्विजेन्द्रस्तुचनीयान्मार्गपालिकाम्।नमस्कार। ततः कुर्यान्मन्त्रेणानेन सुवतामार्गपालि नमस्तेस्तु सर्वलोकसुख- प्रदे। विधेयः पुत्रदाराद्यैः पुनरेहि व्रतस्य मे । नीराजनं च तत्रैय' कार्य राष्ट्रजयपदम्। मार्गपालीतलेनेत्यं यान्ति गाथो गजापा। राजानोराजपुत्राश्च ब्राह्मणाः शूद्रजातयः । मार्गपाली समुल्लडे घ्य नीरुजःस्युःसुखान्विता इति । वष्टिकावर्षपमिति-(श्रादित्यपुराणे) कुशकाशमपी कुपोष्टिका सुदृढां नवान् । तामेकतोराजपुत्रा. होनधास्तथान्यता गृहीत्या कर्पयेयुस्तां यथासारं मुहर्नुहु।' जयेऽत्र होनजातीनां जपोराज्ञस्तु वासरम् । जयचिन्हमिदं राजा विधीत प्रयत्नत इति ।तैलाभ्य इति-(वृद्धवसिष्ठः) वत्सरादौ यसन्तादौ पलिराज्ये तथैव च । तैलाभ्यङ्गमकुर्वाणो नरकं प्रति. पान । पूजनमिति-नवैर्वस्त्रैश्च सम्पूज्या दिजसम्बन्धियान्धवाः । इति । तादिकमिति-(प्रादित्यपुराणे)-तस्माद्द्यूतं प्रकर्तव्य प्रभाते तत्र मानः। तस्मिन्यू ते जयो-यस्य तस्य संवत्सरं . शुभम् । पराजये -विरुद्धं तुलब्धनाशस्ततो भवेत् । श्रोतव्यं । गीतबाधादिस्वनुलिप्तः स्वलकृतैः । विशेषभवनं स्वीर्य प्रशस्तै. ।

·- मङ्गलमालिकाचेत्ययमादीनि विहितानि प्रतिपदलिपूजने पूर्वविद्या। गोकीडने पूर्वयुता ग्राह्या । दिनहये.. सायान्हव्यापित्ये . परा-1 असत्वे पूर्या । पन्द्रोदयदर्शनसम्भावनायामपि पूर्वा..मार्गपाली- वन्धने वष्टिकावर्षणे तैलाभ्यङ्गे च पूर्वा ग्राह्या गद्य ते उचरा । न्धियः सह । तस्यां निशायां फर्नव्यं, शय्यास्थान..सुशोभने । दयिताभिश्च महितैयामा प भयन्निशा इत्यादि । अन्यदपि (भषिप्प) ततामयुद्धे सकले जन प्राप्तमहोन्सयो माल्यदीपकहस्ते च.स्नेहनिर्भरवत्मते. वेश्याविलासिनी सार्धस्वस्तिमङ्गलैचारिणी गृहादगृहं ग्रजति च पादाभ्यङ्गप्रदायिनीत- पिष्टकोदर्तनपरे गुरुश्र पणाफुले!, . , . Fire : पूर्वयुतेति-(देवलः)-या फुहाप्रतिपन्मिश्री तब गाः पूजये न्नर पूजने नोणि वर्धन्ते जागायोमहीपतिः। प्रतिपदर्शयोगे। पूजनं तु गवांमतम् । परविद्वेषु यः कुर्यात्पुत्रदारघनक्षया इतिा परेति-(निर्णयानृते) वर्धमानतियों नन्दा यदि सात्रियोमिका द्वितीया वृद्धिगामित्वादुत्तरा तंत्रंचोंच्यते । (तत्र फ्रीडनादौस्मृत्य न्तरेऽपि)-त्रियोमगादर्शतिथिर्भवेच्चेत्सात्रियामा प्रतिपरिवृद्धी दीपोत्सवे तो मुनिभिः प्रदिष्टे नतोऽन्ययापूर्वयुते विधेयेति । (अत्रदीपोत्सवपदेन गोपूजनादिकमेव गृह्यतेकालानुग्रहात्) चन्द्रोदयसम्भावनायामिति - देवला) गवirक्रीडादिने यन्त्र रात्रौदृश्येते चन्द्रमाः। सोमोराजा पशून्हन्ति सुरभी. पूजकांस्तथा। प्रभानसमये राजी तोपणीयात्ततो जनाः सुवासिनी योदयानि बनाएयाभर, गानि च । सद्भावेनैव संतोप्या दानेन च तथा द्विजाः वस्त्रेस्ताम्यूलदानेच पुष्पकपूर कुंकुमैः । भोजयत्पूजयालेन्ति पुरविलासिनीः । पदातिजनसंघातान्वयः कामुक शुभैः ग्वनामाः स्वयं राजा सोपरिवजनापृथक् । तथा गणाधिपत्यांच तयां मल्लानटान्भटान् । वृषभान्महिषांश्च ध युध्यमानान्परैः सह । गमानश्वांध' योधोध पदानीन्समलाकृतान् । मभचारुदः स्वयं पश्येन्नदनकचारणान् बुद्धापयत्रीसयर गोमहिप्यादिकं ततः । वृपाकर्षापयेद्गोभिरधिप्रयुक्तिवादिभिरिति ।

·कार्तिक कृत्यनिर्णया [२३५] नारीनीराजनमङ्गलमालिकात्मक कार्य्यद्वयं तु मुहूर्तमात्रायामुत्तरस्या- मेव कार्य - कार्तिक शुक्लहितीया (यूमद्वितीया-भ्रातृद्वितीया )-अस्यां यमुनास्नानं कृत्वा यमपूजयेत्तपयरच । भगिनीभितरो भोज- इति । उत्तरस्यामेवेति-(ब्रह्मपुराणे ) कार्तिक शुक्लपक्षे तु विधानदितयं भवेत् । नारीनीराजनं प्रातः सायं मङ्गलमालिका। अंथचेत्प्रतिपस्वल्पा नारीनीराजनं भवेत् । द्वितीयायां तदा- कुर्यात्सायं मङ्गलमालिकाम् । लभ्यते यदि घोप्राता प्रतिपदः घटिकादयमा तस्यां नीराजन कार्य सायं-महलमालिकाइति । श्राविनात्ते पदादर्श नारीनीराजनं भवेत्। नारीणांतत्र वैधव्यं देशदुर्भिक्षमेव च। कार्तिक शुक्लपक्षादी: श्रमा घ घटिकादयम् । देशभङ्गभयान्न व कुय्योन्मङ्गपालिकाम् । यमद्वितीयंति-कार्तिक शुक्लपक्षातु द्वितीयायां युधिष्ठिर । यमोयमुनया पूर्वभोजितः स्वगृहे स्वयम् । अतोयमद्वितीया मा मोक्ता लोक युधिष्ठिरइत्यादि । यमुनास्नानमिति--(स्कान्दे) उज्जे शुभावितीयायामपराण्हेचयेद्यमम् । स्नानं कृत्वा भानुज्ञायां: यमलोक न.,पश्यति। ऊर्जगुरूद्वितीयायां पूजितस्तर्पितो यमः ।। महिपासनसमारूढो दण्डमुद्गरधारिभिः। वेष्टितः किङ्करैर्दुष्टस्तस्मै- यच्छति वांछितम् । कार्तिक शुक्लपक्षे तु द्वितीयायां तु नारद r यमोयमुनया, पूर्व भोजित स्वगृहेर्चित:-द्वितीयायां: महोत्सर्ग नारकीयास्तु तर्पिताः । पापेभ्योविमयुक्तास्ते मुक्ताः सर्वविवन्धः- नात् । नेपा/महोत्सवोत्तोयमराष्ट्र सुखावहाअतो यमदितीयेयं । विपु लोकेषु विश्रुता । अस्पां निजगृहे विमं न भोक्तव्य ततो-: बुधैः । स्नेहेन भगिनीहस्ताद भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम् । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्योविधानतः स्वलकारवस्त्रायः पूज्या संस्का रभोजनः । सर्वा भगिन्यः सम्पूज्या मभावे प्रतिपत्रका (पितृ : पादिपुन्याभन्याश्च या भगिनीस्वन प्रतिपन्ना).पमंच चित्रगुप्त: घयमदूतांश्चपूजयेत् अर्ध्यवान प्रदातव्योपमापसहजादपरिति। .

·T 1. नीयाः । भ्रातृभिशभगिन्यां वरमालङ्कारादिभिः सत्कार्याः । मध्या; न्हस्य भोजनकालत्वाद् भोजने मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या । दिन- द्वये तद व्याप्ताव्याप्ती च युग्माग्नीतिवचनादुत्तग ग्राह्या ।...... कार्तिकशुकचतुर्थी- -अस्यां नागवतकायम-तच्च मव्या- न्हव्यापिन्या । कार्तिक शुक्लपञ्चमी-पत्र जयापञ्चमीवतकार्यम् । तत्र- सामान्यपञ्चमीवन्निर्णयः ... | ... । कार्तिक शुक्लपष्ठीयस्यां मौमयुतायां बन्हि सम्पूज्य थन्हिम-" होत्सव कुर्यात् । अत्र पणमुन्योरितिवचनात् उत्तराग्राह्यो । कार्तिक शुक्लाष्टमी (गोपाष्टमी) - अस्यां गोपूर्जन गांप्रदक्षिणा गवानुगमनैरिष्टकामाराप्तिः । (मदनरत्ने) तिथौ । युगाह्रयायां तु समुपोप्य "यथाविधि । शङ्खपालादिनोगानों शेपस्य च महात्मनः पूजा कीर्यो पुष्पगन्ध- क्षीराप्यायनपूर्वकम् । इति । मध्यान्हव्यापिन्यामिति (स्कन्द- पुराणे)-युग मध्यदिने यत्र तत्रोपोण्य फणीश्वरान् । क्षोरणाप्याय पञ्चम्यां' कारयेत्प्रयतो न विषाणि तस्य नश्यन्ति न त हिंसन्ति पन्नगामाइति ।कार जयापञ्चमीव्रतमिति (भविष्योत्तरे) माहात्म्पमपि ययामि पञ्चम्यास्तव भारती जयेति याच विख्याता वतिना जयदायिनी। यस्यां जयजयांशब्दं कुर्वन्ति वतिनोवुधाता परिपूर्णततं यस्या सा ज्ञेयां जयपंश्चमीति को IP FIRE चिन्हिमहोत्समितिः- (मत्स्यपुराणे)-भृश्चिको शुक्लपष्ठी भौमयारेप्युपस्थितिः। महाषष्ठीति साप्रोक्ता सर्वपापहरातिथिः । तस्यां स्वपिति वैचिन्हिः पूर्वत्रोपोप्य वै दिने । पिष्ठयां चिन्हि' संमभ्यय कुर्यादन्हिमहोत्सवमिति TETTE गोपाष्टमीतिकार्तिकेयाष्टमी शुक्ला ज्ञेया" गोपाष्टमी - T ·referjee [२३] . कातिशुक्लनयमी-इयं युगादिः पताऽत्रापिथपिगडंश्राद्ध कार्य । इयं पूर्वागहव्यापिनी प्राया 1 शुक्लपक्षस्यत्वात् । एपेवाक्षय. नवमी-मस्या गोदानादिकं कार्यम् | पाचारादत्र कुष्माण्डदा- नमपि पाय॑म । [धाराह] पस्या मधुराप्रदक्षिणाप्रोक्ता । तदिधि- प्रयोगी मधुगसती द्रष्टम्या । भय विपणुनिराधारम्भं कृत्या तुलसी विवाहः । कार्तिक शुक्लदशमी-पस्यां सार्वभौमयतम] । 'कार्तिकशुक्लकादशी-यस्यां पञ्चदिनात्मकं भीष्मपञ्चक- प्रतमारम्भणीयम् । दशम्यविद्ध कादशीमारभ्य पञ्चदिनात्मकं व्रतं चतुर्दश्यविद्धपूर्णिमायां समापनीयम् । तिथिक्षयवशेन नैवं घटेत 'चेहिद्धायामप्यारम्भणीयम् । प्रधानवतानुरोधेनागामितिथिगुणस्य 'परविद्धत्वादेरनादरणीयत्वात् । एवमविद्ध कादश्यामारभ्य पविद्ध युधः, न पुर्याद्गयां पूजां गोग्रासं गोमदक्षिणं । गवानुगमनं काय मर्यान्झामानभीप्सितेनि । पूर्वाहपापिनीनि-शुक्ले पोखिक ज्ञेपे इति । अक्षपनय- मोति- देवीपुराण)-शुलपक्ष नवम्यां यः कार्तिकस्य समाहितः । स्नापाट्यान्नमस्कुर्यादचयं लभते फलमिति । तुलसीविवाह- इनि--(पद्मपुराणे) कार्तिक शुक्लनघमीमवाप्य विजितेन्द्रियः । हरि.विधाय सौवणं तुलस्यासहितं. विभुम् । पूजयेविधियद्- भत्तथा व्रती सन दिनत्रयम् । एवं यथोक्तविधिना कुर्यादैवा- दिको विधिरिति । साघमीमत्रतमिति कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्ल. पक्षगा । तस्यां नताशनोन दितु शुद्धवलि हरेदित्यादि । मीप्मपञ्चकतमिति--(देवीपुराणे)-एकादश्यां तु गृपहीयाद् पतं पचदिनात्मकं । प्रातः स्नास्वा विधानेन मध्यान्हे चौतथा ..

·.. पूर्णमास्यां समापने यदि तिथिवृद्धियर्शन.. पदिनापत्तिस्तदा पूर्वपौर्णमास्यामपि समाप्तिः: । उपक्रमसमाप्त्योरङ्गत्याविशेषेऽपि मुख्येवेति न्यायेनोपक्रमधर्मस्यैव बलयत्वात् । पस्या -शियविषणु- मंत्राणां दीक्षा विहिता । अस्यामेव रात्री देवोत्थापनमिति यहवः द्वादश्यो कार्यमिति रामार्चनचन्द्रिकानुयायिनः । अनः देशंकुत्ता- चारतो व्यवस्था । नवम्यादिदिनत्रये एकादश्यादिपूर्णिमान्ते : वा वैवाहिकनक्षत्रे दिने तुलसीविवाहः शुभः। अथवा देशपरिपाट्या प्रबोधोत्सयदिन एव कार्यः । अस्यामेवैकादश्यां सौवर्ण :योगेश्वर व्रती। नयां निझरगत वा समालभ्य गोमयं । यवत्रीहितिलः सम्यपितृन्सतर्पयेत्फमात् ।।......."जुहुयाच्च घृताभ्यक्त- निलबीहिययान्नती। पडक्षरेण मंत्रेण स्वाहाकारान्वितेन च । उपास्य पश्चिमां संध्यां प्रणम्य गरुडध्वज. जपित्वा- पूर्ववन्मन -तितिशायी भवेन्नरः।-सर्वमेतद्विधान-च-कार्य पञ्चदिनेश्वपि । (पान) स्नास्वा मौनं नरः कृम्वा घौतवासा दृढव्रता भीष्मा- योदकदानं च अर्घ्यं चैव प्रयत्नतइत्यादि । दीक्षति- (नारद कार्तिकेतु कृता दीक्षा नृणां जन्मविमोचनोति। (ब्राह्म)-एकादश्यां तु शुक्लायां कार्तिक मासि केशवम् । प्रसुप्त वोधयेद्रात्रौ श्रद्धाभक्तिसमन्विताइनि। कार्तिक शुक्लपक्षस्य 'दादश्यों रेजनीमुखे। सुप्तोस्थित जगन्नाये स्नात्वा शुक्लाम्बरः शुचिरित्यादि । तुलसीविवाहइति-(विष्णुपामले)-आदायाध तुलसी वने वा स्वगृहेऽपि वा । मास येणासंवर्य ततोयजन- मारभेत् । सौम्यायने प्रकर्तव्यं गुरुशुक्रोदये तथा । अथवा कार्तिक मासि भीष्मपश्चदिनेषु पाचैवाहिकेपु-ऋक्षेषु पूर्णिमायां विशे. पतः । मण्डपं कारयेत्तत्राकुण्डवेदी विवाहवित्त ब्रामणारच शुचीन वातान्वेदवेदांगपारंगान्.। ब्राह्मण देशिकं चैव चतुरघ तथाविजः। ग्रहयज्ञ पुर कस्वा मातृणां यजन तथा। कृया वहवइति- ·कार्तिक कृत्यनिर्णयः। [२३९ योगनिद्रास्थित सम्पूज्य द्वादश्यां ब्राह्मणाय दद्यात् । सोमवारोत्तर- भाद्रपदयोगे एपा महापुण्या । देवमुत्थाप्य यद् द्रव्यवर्जन कार्तिके कृतं तदा द्रव्यं शास्त्रानुसरिद्रव्यान्तरं च ब्राह्मणेभ्यो दत्वा व्रतस- म्पूर्णतां नयेत् । नक्षत्रयोगप्रयुक्तपारणानिषेधनिर्णयस्तु शयन्यादि बद्दीभ्यः । चतुर्मास्य व्रतसमाप्तिरप्यत्रैवेति केचित् । कार्तिकमास- वतोद्यापनं चातुर्मास्यव्रतोधापनं च चतुर्दश्यां पूर्णिमायां वा इत्यपरे । -कार्तिकशुक्लचतुर्दशी । (वैकुण्ठचतुर्दशी)-कृतोपवासजा- गरणेन अरुणोदयव्यापिन्यामस्यां , विश्वेशमभ्यर्त्य'. शैवान भोजयित्वा पारणं कार्य। विश्वेश्वरयात्रा च कार्य्या । विष्णुपूजने चेयं रात्रिच्यापिनीग्राह्या ! दिनद्वये तव्याप्तौ निशीथप्रदोषभयव्यां- नांदीमुखं श्राद्धं सौयर्ण स्थापयरिं । कृत्वा च रौप्पां तुलसी लेग्नेत्यस्तमिते रयो । संपूज्यालङ्कृतां तां च प्रदद्याविधिना हरे रिति । महापुण्येति-(वाराहपुराणे)-एकादर्शा सोमयुता कार्तिके मासि भामिनि | उत्तराभाद्रसंयोगे अनन्ता सा प्रकीर्तिता। तस्यां यफियते भद्रे सर्वमानन्पमश्नुते इति। द्रव्यपर्जनमिति- चतुरोयार्पिकान् 'मासान् नियमं यस्य यत्कृतम् । फपित्या द्विजेभ्यस्तद्दद्याइतथा सदक्षिणमिति । चातुर्मास्यव्रतसमाप्ति- रिति-(भारत) चतुर्धा गृह्य घे चार्ण चातुर्मास्यप्रतं नरः । कार्तिक शुक्लपदे तु मादश्यां तस्समापपेदिति । भोजपित्येति- (शियरहस्ये) ततोमणोदये जाते स्ना या स्ना- स्वा च भस्मना । समाप्य संध्या विश्य समभ्यर्थ यावि मद्भक्तान् भोजयामासु पयो युमुमुः स्वतइति । विश्वेश्वर- पाति-(काशीखण्डे ) कार्तिकस्य चतुर्दश्यां विश्वगं योषि- लोकयेत् । स्नास्पा चोत्तरवाहिन्यां न, तस्य पुनरागतिरिति । विष्णुराजनेइति-(भविप्ये)-कार्तिकस्य सिते पचे धतुर्दरपां -- ·पिनी ग्राखा । कातिकवतोद्यापनांगोपचास तुपरविद्धा ग्राह्या । प्रधानभृतवतसमाप्तेः परविद्धपूर्णमास्यामनुप्ठेया अनुरोधेनांगोपवा. सनिर्णयस्योचितत्वात् । अस्यामेव चतुर्दश्यां ब्रह्मकूर्चवतम् । पांपा- णचतुर्दशीवतञ्ज कार्यम् | कार्तिकशुक्लपूर्णिमा-अस्यां काम्यवृपोत्सर्गः । अस्यामेव- लक्षमदनियावतीद्यापनम् । लक्षनमस्कारवतोद्यापनम् । तुलसी- लक्षपूजोद्यापनादीनि च विधेयानि । लक्षवर्तिवतरुद्रलक्षवर्तिव्रत- घारणापारगावतमासोपवासवतानामुद्यापनञ्च कार्य्यम् । इयं मन्वादिः नराधिप । सोपवासस्तु सम्पूज्य हरि रात्री जितेन्द्रियः । ब्रह्म कृर्चव्रतमिति (भविष्योत्तर)-कार्तिकस्य सिते पक्ष चतुर्दश्यां नराधिप । सोपवासः पञ्चगव्यं पिचंद्रात्री जितेन्द्रिय इति । (विस्तृतपञ्चगव्यविधिर्मस्कृतशतचण्डीयज्ञविधानस्य प्रायश्चित्स- प्रकरणे अवलोकनीयः) पापाणचतुदशोबतमिति-(देवीपुराण)- कार्तिक शुक्लपक्षे तु या पापाणचतुर्दशी । तस्यामाराधयेगौरी नक्तं पापाणभक्षकइत्यादि। पोत्सर्गइति-- (वाम) अथ चैत्र्यां वृपोत्सर्गः:कार्तिक्यां वा प्रयत्नतः । कर्तव्यस्त्वरेवत्यां त्रिभिवणैर्दिजातिभिः। (कात्या यनः) अथ. र:-पोत्सर्गोगोयज्ञेन व्याख्यातः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां रेवत्यांचाश्वयुजस्पेति-पौर्णमास्यामेव कर्तव्यइति (कर्काचार्य) तथा (मास्य) कर्तिक्यामाश्वयुज्यां वा मांध्यापादयोरयापि.पा.। फाल्गुन्यां याथ चैत्र्यां धा वैशाख्यां यां तथैव च । वैधृती घा व्यतीपाते मन्वादिपु युगादिषु। दिनछिद्रेऽर्कसंक्रान्ती फ्रान्ति वृपलक्षणमाह-(हरिहरः) लोहितो यस्तु पणेन मुखे, पुच्छे च- पाण्डर श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स वृषोनील उच्यते चिरणाश्च मुखं यस्य तथाश्वतानि गोपतेः । लाक्षारसवर्णश्च ते नीलमिति निदिशेत । (तथान्यत्रापि) भूमो कर्षति लाङ्गले प्रलं. संस्थूलवालधिः पुरस्तादुन्नतो नीलो पृषभः स प्रशस्यते । (अन्यत्र) श्वेतोदरः कृष्णपृष्ठो ब्राह्मणस्य मंशस्यते । स्निग्धयोंऽथरतश्च क्षत्रियस्य प्रशस्या का ·कार्तिक कृत्यनिर्णय [२४] 1 - ननवयोगेनेयं महत्पदवाच्या। तनिर्णयस्तु महाज्येष्ठीविचारोक्ती. द्रष्टव्यः । अत्रैव सायङ्काले त्रिपुरोत्सवः काय्यः । अस्मिन्दिने कार्तिकेय दर्शनम् क्षीरसागरदानच अस्यामेव संतानव्रतम, राशि- बतम, कृत्तिकावतम्, सौभाग्यवतम् । अन्न मनोरथपूर्णिमावतमार- म्भणीयम् । गोपद्मवतञ्च कार्य्यम् । विशाखास्थ भानौ कृतिकासु मोमश्चत्तदा पद्मकयोगः । थस्मिन्योगे पुष्करतीर्थे गादानस्य महत्पुण्यम् । साम्ये तथैव च इति । पद्मकयोगइनि--(पान) विशाखासु यदा. भानुः कृत्तिकासु च चन्द्रमा: मयोगःपनकोनाम पुष्करत्वेति दुर्लभः । पद्मकेपुष्करं प्राप्य कपिला या प्रयच्छति । साहित्या सर्व पापानि वैष्णवं लभतेपदमिति । राभरच घेश्यस्य कृष्णः शूद्रस्य शस्यते । यस्य प्रागायते गंगे धूमुखाभिमुखे सदा । पर्वेषामेव वर्णानां स च सर्वार्थसाधकः । रक्तशृंगाप्रनयनः श्वेतवर्णो भवेदि । फैः प्रवालसहशेर्नास्ति धन्यतरस्ततः अतसीपुष्पवर्णश्च तथा धन्यतरः स्मृतः। वेत च'जठरं यस्य भवेत्कृष्ठं च गोपतेः वृपभश्च समुद्रः स सततं कुलवर्द्धनः(कात्यायन.) रकवर्ण द्विवर्ण धा धुपभं च समुत्सृजेत्। योबा यूयं पादयति यं वा यूयं पधादयन् । (मसिद्धागाथा)-पष्टच्या वहवः पुत्राः योकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत पाश्चमधेन नील वा घृपमुत्सृजेत् । इति तथा (वाराहे )-मुक्त्वा च नीलकं तु कौमुद्याः समुपागम इति । (महाभारते) भीलपण्डप्रमोक्षण अमावास्यायां तिलोदकः । वर्षासु दोपकैश्चैव पितणामणी भवेदिति । नीलपस्य लाडगूल सोयमायुद्धरेद्यदि । पष्टिवर्पसहस्राणि पितरस्तेन सर्पिता इति । लक्षप्रदक्षिणा मनोधारनम्- विष्णुधर्मोतरे)-संलय फर्यानियतः कार्तियां तु जितेन्द्रियः । लई समाप्य पश्चात कुष्याध्यापन प्रती इत्यादि। लक्षनमस्कारप्रत्तोधापनमितिः-(प्रभारडे)-पापाढस्य मिते परे एकादरयां समाहितः । संकल्प सत्रदेवस्यपुरतभरपाणिनः ममलशनमस्कारवतस्य" कार्तिक मासि संप्राले पौर्णमारयां ततः पर। संस्थाप्य कलशं पूर्ण सवनं मपिधान:- मिति । विधेयानीति-(भविष्य)-प्रय राजन्प्रवक्ष्यामि लक्षीतुलमीनतम् । विगु. प्रीतिकर नणां विष्णुभक्तिविवर्धनम् । कार्तिक मासि कुनि मापे पारम्भएं नया। दिन दिने सहनं तु भर्पयतुलसदिलं । एवं मामत्रय सम्वदित उद्यापन परेदिन (कान्दे)- लपूना प्रकार श्रीकामो बिल्वपत्रेधान्तिकोमश दूर्यया । पायुः कोमन कर्तव्य पम्पकैः पूजन हरेः रियाकामन इतव्यमनसोपोनिभिस्तथा। विप्नीः ·अगिगासिहकल्पद्रुम प्रसादकामेन तुलसीभिः समाहित ! पुत्रकामेन, कर्तव्यं वाईत पूजनं शुभम् । दुःख प्रशमनार्थाय शस्यघान्यैः प्रपूजयेत् । रंगवल्यादिभिश्चैव देवस्यापैः विनिर्मित: पद्मादिभिः स्वस्तिकाद्यश्वकाद्यैः पूजयेद्विभुम् ! एवं हि सर्वपुष्पैश्च सर्वकामार्थसिद्धये लक्षपूजां प्रकुर्य्याच्च सुप्रसन्नो हरिभवेत् । उद्यापनं ततः काय मण्डपं तत्र कारये दित्यादि । घतानामुद्यापनम् -(वायुपुराणे)-लक्षवर्तित्रतस्यास्य विधान कीदृशं बद। इत्युपक्रम्य-कालोहि कार्तिको मासो वैशाखोमाप एव च। सहस्रगुणितं धत्ते प्रत- मेनद्धि कार्तिकइति । रुद्रलक्षवर्तित्रः । कर्पासत्तन्तुभिःकार्य्या रुद्रवर्तिः शिवप्रिया । लक्षसंख्या च कर्तव्या गव्याज्येन परिप्लुतेत्यादि । धारणांपारणावत-(भविष्ये)- चातुर्मान्ये तथा चादी मासि कौनेय सुत्रत । पुण्याहं कारयेत्पूर्वमेकादश्यां सुशोभने पश्चात्मकल्य राजेन्द्र सदारभ्य व्रतं परेन् । आदी मासि तथा चान्त चातुर्मास्य- प्यथापि वा। एकस्मिन्धारणं कार्य पारणं च तथापरे । उपवासो धारणं स्यापारणं भोजनं भवेदित्यादि । मासोपवासनत-एवं मासोपवासं तु कृत्वाभ्यर्च्य जनार्दनम् । भोजयित्वा द्विजांश्चैव विष्णुलोके महीयत इत्यादि। त्रिपुरोत्सव इति--(भविष्य)- पौर्णमास्यां तु संध्यायां कर्तव्यस्त्रिपुरोत्मवः दद्यादनेन मन्त्रेण सुदीपाश्च सुरालयः। इत्यादि कार्तिकेयदर्शनमिति । (फाशोषण्डे)-कार्तिस्यां कृतिकायोगे यः कुर्यास्या- मिदर्शनम् । साजन्मभवेद्वियोधनाच्योवेदपारगइति । क्षीरसागरदानम् (निर्णयामते) पौर्णमास्यां तु सम्पूज्यो भक्त्या दामोदरः सदा । ततश्चन्द्रोदय पूज्यास्तापस्यः शान्ति- कास्नु पट| ग्रामणायाय योग्याय दद्याच क्षीरसागरमिति । सन्तानमतमिति- (हमाद्री) कार्तिकगमुपयासी यः कन्यां दद्यात्स्यलाफ़ताम् । स्यकीयो परकीयां या मदीसंगम के शुभे। पतरसंसान नाम प्रत संसतिदायकमिति । राशिप्रतमिति- (भविष्ये )-कार्तिक्या नक्तमुग्दवादाशीन्यस्यविभूपिनान् । पौर्णमारयां पौर्णमाम्या कौन्तय यहुदक्षिणाम् । एतदाशिनत नाम प्रहोपद्रवनाशनम् । साशापूरर्फ तपस्मो मलोकप्रदायकम् । कृत्तिकामतम्-तत्रैव) कार्तिक्यों पौर्णमास्यां तु रण्डीया कृत्तिका मनम् पटु ममास्न अनंतावदि मंचिन्त्य पतसीरयादि । मनोरथपूर्णिमानतमिनि (भविष्योता)-कानिक्यां तु ममारभ्य सम्पूर्ण शरालक्षणम् । पूजयदुदये गजन्मरा मन्धरानो भवेदित्याजिनाभिराम स्यात् धनाधिपामा तत्र सश राग मुगध तर शल्या मानुष्यमामा भरसरामेति । मौभाग्य अमिति-(विष्णुधानिक पौर्णमास्यां तु पूर्ण शिरिदीधितिम् पये पोरापने भनिहायां तु पूजन्। ....."मोमाय लविद्धन व मावाणीरतिभोगाई पाय प्रयनेन भन पुमा कार्य नया स्त्रीमिरनिनामयति । गोपाश्रम (मायोनियापिशी भगिनी प्रत रिममावर। गोपति व विध्यान सर्वोपु तिरुमियादि। , प्रति निमामात्पनिया ·कार्तिकत्यनिर्णयः [३४३ ] . - ॥ अथ मार्गशीर्पकृत्यनिर्णयः ॥ 'अस्मिन्मासे एकभक्त कृते च्याधिभिविमुच्य वाजपेययज्ञफल- भास्यात् । अस्मिन्नेवमासे केशवप्रीत्यै खरोष्ट्रादिदानं कार्य्यम् लावण्यावाप्तिवतम् । सदसस्पतिमंत्रस्यास्मिन्मासे अयुतसंख्याक- जपे कृते मेधावी स्यात् । मार्गशीर्पकृष्णाष्टमी (भैरवजयन्ती)-सेयं प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या । उभयदिने प्रदोषव्याप्तौ तदेकस्पर्श वा परा। मध्यान्हव्या- एकभक्तकृतइति मार्गशीर्ष तु योमासमेकभक्तन संक्षिपेत् भोजयेत्तु द्विजान् शक्त्या मुच्यते व्याधिकिल्विपात् । कृषिभागी पहुधनोपहधान्यश्च जायतइति-(कल्पद्रुमे) वाजपेयस्य यज्ञस्य तरफलमाप्नुयादिति । खरोष्ट्रदानमिति (पामनपुराणे)-खरोष्ट्रा- श्वतरीगावः शकटानिहाजाविकम् दातव्यं केशवप्रोस्यै मासि मार्गशिरे नरैरिति । लापण्यावासिनतमिति-(विष्णुधर्मोत्तर)- कार्तिक्यां समतीतायां प्रतिपत्मभृतिग्रमात् । पद्दे या यदि चार्यायां प्रद्युम्नं पूजयेत्प्रभुरित्यादि । मेधावीति-(ऋग्विधाने)- सदसस्पतिमेकर्च मेधाकामोजपेद्बुधः । अयुतं चैव सिदिस मार्गशीर्षे न संशयः । इति । भैरवजयन्तीति-(शिवरहस्ये) कालाष्टमी तु विशेया फार्ति- प्रयभरवाष्टमी विचारः। अत्र कैवाष्टमी मुख्यगौणघान्द्रमानाभ्यां कार्तिकमागीपसिताष्टमीलन पुराणयोरुता । पूजोपवासजागरणानां प्रयाणामपि फलसम्बन्धादगमाप्राधान्य । अतएवाप्टम्या दिनायगामित्वे प्रधानकालव्याप्तिलाभापूर्वर मारा कृष्णपोष्टमीचंद कृष्णपक्षे चतुर्दशी पूर्वविद्धाप्रकर्तव्यवि शासात् । प्रदेषु सर्वेषु कसंध्या मम्मुखी- विधिरिति पचनाच । यत्तु (शिवरहस्य)-नित्ययात्रादिकं कृत्वा मध्यान्हे स्पिनरो। कृत्तिवासेश्वर प्राविल्वपत्रादिसाधनाः।इति प्रक्रम्य-तोमरुपादनमा भोकाल. मेरका माविरासोचदालोआन्भीपयनखिलानपि इति । मध्यान्हभैरवभानुभाषमाणा. न्मध्यान्हव्यापिनी परा प्रासोति पदसत्-पूर्वागत नित्ययांगसम्बन्धिदनमाम्यादा ·[२४४ ] भीगङ्गासिंहस्रनुमं पिनीग्राह्यति निर्णयसिन्धुकारोक्तिः रानियापिनीप्रायेति नन्दप- गिडतोक्तिः उपेक्षगीया-कृपापक्षेत्यादिवचनविरोधादिति विष्णु- भट्टः । यत्तु निर्णयसिन्धो मार्गशीर्षकृष्णाष्टमी कालाष्टमीयुक्त तद्रभसात् । कालाष्टमी भाद्रकृष्णाष्टमीति हेमाद्रयुक्तः । अस्यां फस्यामिताष्टमी । तस्यामुपोपणं काय तथा जागरणं निशि । इति । (कालाष्टमीभैरवाष्टमी) भैरयस्य तु कर्नव्या पूजायामचतु. टये । कार्य शिक्षकालापैनिशि जागरणं सदा। जागरं चापयासं च कृत्या कालाष्टमीदिने । प्रयतः पापविनिर्मुक्तः शैयोभवति शोभने इति । तथा-(काशोम्यण्डे)-मार्गशीर्षासिताष्टम्यां काल. भैरवसनिधी । उपोप्य जागरं कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यतइति । हेमाद्र युक्तरिति-(हेमाद्री) वामनपुराणवचनम्-नभस्य मासि नुयादात् । अस्तिच (काशीखंडे ) सचलमादौ संस्नाप्य चक्रपुष्करिणीजले । संतर्ग्य देवान्सपितॄन्द्राह्मणांश्च तथार्थिनः । इति माध्यान्दिकमणिकर्णिकास्नानोपक्रमा या एव नित्ययात्रायाः । ततः पुनर्दण्डपाणिमित्येपा पञ्चतैर्थिया । दैनन्दिनी विधातव्या महाफलमभीप्सुभिरित्यन्तेन ग्रन्थेन विधानान् अस्तु घोत्तरार्धगत क्रियान्वयोमध्यान्ह स्य तथापि मध्यान्हेऽन्यैरपि कृत्तिवासश्वरेगन्तव्यमिति विधिकल्पनं पुराकल्पवलेन स्यात् । ततश्च (भैरवजयन्त्याःकथं निर्णयः) नच तदेति सर्वनाम्ना मध्यान्हपरामर्श- इत्यपि शक्यम् अव्यवहितस्य प्रसीदेशेत्यभिवन्दनस्य परामर्शमम्भवे पहर्थव्यवहितः मध्यान्हपरामर्शायोगात् तत्परामशेंऽपि नैतदर्थवादवलेन मध्यान्हविषयविध्युग्नयन सम्भवति । सामान्यविधिविरोधे मध्यान्हे भोज्यवेलायामिति याक्यशेषाणामनन्तनते मध्यान्हकल्पनासम्भवसिद्धये । माधवोकन्यायग्यप्रकृतेऽपि तुल्यत्वात् । द्विविधसामान्य शास्त्रविरोधस्यहापि दर्शितत्वात् । विशेषप्रवृत्तकर्मकालशास्त्रविरोधस्यहाधिक्याच्च । उक्ती हि रात्रौ पूजाजागरणविधी । सन्ति च (शिवरहस्य) भैरवप्रादुर्भावान्ते सदुपोद्- बलकानि वांसि । एतस्मिन्नन्तरे देवाः सूर्योध्यन्तं गतः शिवे । ततः सन्ध्यादिक कृत्या शिवपूजा परा वभुः । ततः काशीपालनार्थ भैरवः स्थापितो मया कृत्तिवासंघ रश्चैव दक्षिणादिशि सादर । ततः साय विष्णुमुख्याः कृत्वा पूजां मम प्रिये । भैरवा भ्यर्चनार्थाय मुख्यभैरवसन्निधौ । ततस्ते भैरव देवमुपचारश्च पोडशः सम्पूज्याध्यप्रदा नानि चर्भक्तिसमन्विताः। उपोषणग्यांगभूतमध्यदानामहस्थित । तथा जागरण रात्री पूजा यामचतुष्टये । इति । अप्रास्तोत्तरमवक्षेत्रपालय तत्प्रयुक्त सार्षपूजनं तदेवति स्पष्टं प्रसीयते इति न मध्यान्हादरः प्रामाणिक इति प्रदोपत्र्यापिन्यव प्राहा इति सिद्धम् ।

·मार्गशापयत्यानगंगा '[.२४२३ कालोदके स्नात्या भरघदर्शनी कार्य्यम-1 प्रजान्त त्रयोध्या देयाः । उपवासाजागग्ध कार्य:। अस्यामनघावतमपि कार्य्यम् Tips मार्गशीर्पकृष्णी कादशी (उत्पत्तिः)- मार्गशीर्षकृपयामावास्या (गांगतपासतम).।।मार्गशीर्षशुपतिपद्-(धन्यवतम).। मार्गशीर्ष- शुक्ल द्वितीया (पितृपूजनम्)। मार्गशीर्षशुक्मवतीया (भावतम)। धनधा. या पास्कृष्णाष्टमी. शुभाः। युक्ता मृगशिरणय सा तु कालाष्टमी स्मृता । तस्यां शिषपूजन कार्यम् । स्नास्वतिः काशी- -खाडे) ताप कालादक-स्नात्या कटवानपणं सरपरविलोम्य कालराध निरयादुद्धरेस्पितसिति, अंाइति-(शिवरहस्पे)- उपोपणस्यागमनमर्यदानमितिम्मृतमिति। अनघाबतमिति- i(भयिप्योत्तर)-प्णाष्टम्या मागशी दाम्पत्यं दर्भनिर्मितम् । अनचानयों यापटपुत्री.समन्वितम् । स्थापयित्या शुभे देशे गोमपेनानुलेपित इत्यादि --First उत्पत्तिरिति-मार्गशीर्षासित, पक्षे उपसिर्नाम नामतः। तस्या:इपोपणमात्रणं, धर्मादयोजायते, ७ पमित्यादि गौरोतपोव्रतमिनि-गौरीमीत्यर्थमेवादी स्त्राभिर्यस्क्रियते तपः गौरीतप इति रुयात तस्माद्विवनमुत्तमम् । वास्तस्मानिया तपोभिभातोपणीया शिवप्रिया.. श्रादी मार्गशिरे, मासि धमा वास्या दिन शुभ, गृह्णीयान्नियम तत्र दन्तधावनपूर्वकमित्यादि। - धन्यवतमितिः, (घाराहपुराणे) अथातः संप्रवक्ष्यामि धन्य- व्रतमुत्तमम् । येन सद्योभयेद्वन्योह्यधन्योऽपिहियोभवेत् । मार्गशी सिते पक्ष प्रतिपद्यातिथिर्भवेतः। तस्यां नक्तं प्रकुनि रात्री विष्णु व पूजपेदित्यादि Ta पितृपूजनमिति-(लिङ्गापुराणे)-वृश्चिकेच दितीयायांशुलायां पितृपूजनम् । योन कुर्याविनश्यन्ति मातरः सप्तजन्मगा इति । कतारम्भाव्रतमिति--(भविष्योत्तरे रम्भातृतीयांगावयामि सर्वपाप्रमणाशिनीम्। सुख़सौभाग्यफलदांसामयनिवारिणीम् । 17 ·121 पन'ITY TH TAIT: मार्गशीर्षशुक्ल चतुर्थी अस्या न्यनुविनम्पा यदि चतुर्थी । सर्वार्थमाधमन्दचतुष्टयसाध्य प्रितम MEES ". मार्गशीर्षपञ्चमी पस्यो मागमा दाक्षिणात्यानां मंसिद्धा नागपूजायाँ पष्ठीयुता प्रोद्योगपञ्चमी/नागपूजायां कार्या पष्ठीसमन्वितेति वचनात् ! { TAM) Mar + 1 मार्गशीर्षशुक्लषष्ठी (स्कन्दपी) अस्या स्कन्दस्तारकं 'हत- 'वनितस्तत्र स्कन्द सम्पनयत वियोमानवाशिततारकवधतीनां "सर्वदुःखतरों पुण्योपुत्रपौत्रमदो नया मपनीदर्पदलिनी रूपैश्चर्य- करी शुभाम् शंकरण पुराख्याता पार्वे ये प्रियकाम्ययातामिमा शृणु-भूपोल भूतानां परमहितमामार्गशीशुभेमासि तृतीयायां निराधिप । शुक्लायां प्रातमन्यीयन्दन्तधावनपूर्वकमित्यादि कृच्छचतुर्थीव्रतमिति-(स्कन्दपुराणे) मार्गशीर्ष शुभ मासि मितपक्ष पण्मुग्व ग चतुथ्यो नियम गृह्य विघ्नेश पूज्य यत्नतः । इत्यादि । वरचतुर्थानि (स्कान्दचातुया मार्गशीपंतु शुक्लपक्ष नृपोत्तम प्रारभ्य प्रतिमास चाचतुध्यो गणनायकम् । सम्पूज्य विधिना कुर्यादेक भक्त समाहिनाग अंक्षारलवणं त्वयं पूर्ण सव- स्मरे मतेः। द्वितीये यासर चाध नक्त तिचतुर्थिकम् । कुर्याद् गणेशमभ्यय॑ तृतीयेऽयाचितं तिथीवमेव प्रकुर्वीत चतु स्यादुपापणम् तितश्चतुर्थे सम्पूर्ण तदुद्यापनमाचरेत् । इदं घर- चतुर्थ्यालय प्रेती सर्वार्धसापकमिति न Ft I TI नागपूजेतिरस्कान्दी-शुक्ला मार्गशिरै पुण्या श्रावणे या च पञ्चमी । स्नानदानहुफला नागलोकप्रदायिनीतिमी 'गः स्कन्दपष्टोति भविष्योत्तरे) येथे मार्गशिरैमासि पटी भरतसत्तम । पुण्या पापहरा धन्या शिवा शान्ता हरमिया.नि. हेस्प तोरफ पष्ठया गुहस्तारकराजवेत् । रोजी दयितो राजन 'फार्तिके यस्य सोनियास्नानदानादिक सर्व अस्पोमवयंभुर्यत -- ·मार्गशीर्पकृत्य निर्णयः [:२४७] योगवती चम्पाभिधा प्रस्थाविश्वेश्वरदर्शनं कार्यमगइयांच अधिकयोगवती पूर्वापर या ग्राह्या योगाभावे पराग्राह्या पाठी-तु सिचिरा:शस्ता_ffers-~ETTIT: मार्गशीर्षशुक्लसप्तमी-(नन्दासप्तमी, मित्रसप्तमी, त्रितय. सप्तमी) पूर्वदिने उपोष्याकृतवपन स्नात्वा रवि सम्पूज्य बाह्मणान भोजयेत् । i SF AFTSPL Sf.: मार्गशीर्षशुक्लनवमी--(नन्दिनी)। मार्गशीर्षशुक्लैकादशी- निचम्पाभिधेनि-(मल्हारिमाहात्म्ये) मार्गे भाद्रपद शुक्ला प्टो निसंयुनाारविचारेण संयुक्ता सा चम्पेतीह विश्रुता। वेश्ये धरदर्शन मिति-(स्मृत्यन्तरो मार्गशीर्षेऽमले पंक्षे पष्टयां परेशमालिनः। शततारागते चन्द्र लिङ्गंस्थाद्रष्टिगोचरमिति शिवलिङ्गदर्शन कारयम्) IT.in निन्दाससमानित कालविर्य) या तु मार्गशिरे मासि क्लिप तु सप्तमी भन्दा सा फैधिना पीर सानन्दकरी ती। नानदानादिकं सर्वमस्याक्षपमुच्यते। शुक्लपक्षे तु सप्तम्या नक्षत्रं वितुर्भवेत् । पदा प्रथमवेशं तदा सा भद्रेतां व्रजेत् । स्नपनं देवेऽपिपतन कथितं बुधैरिति।मिसप्तमीति-(ग्रामपुरा)- न्दा मार्गशिर शुक्ला सिम्यानन्देदायिनी। जन्ती नाम 'सा क्ता पुण्या पापहरास्मनायद्विष्णोर्दक्षिण नदेवाकृतिमत्पुनः। दितः कश्यपाजातीमित्रों नाम दिवाकरःाससम्यां तेनमाख्याता किऽस्मिन्मित्रसप्तमी। पष्टयां "स्नपने कार्य तस्मै मिनाप निवइति का वितयसप्तमीतियोमागशीर्षे सितससमीदिने तर्दयोंगे जगतः प्रसूतिम् । सम्पूज्य भानु:पिधिनोपयामी गान्धधूपानवरोपहारैरिति । RIF नन्दिनीतिप्रासि मार्गशिरे वीर शुक्लपक्षे तु या मयेत् । मन्दिनीमहापुण्या नवमी परिकीर्तितेति ।

·। IFE , ! .... 1.37 (मोक्षदा)मअस्यां सुनामद्वादशीवतम्यागयद्वादशीव्रतम् । धरणीवतेमत्स्वहादशीव्रतम || TIKE IT TETTET TETTE मार्गशीर्षशुक्लद्वादशी- -अस्यां साध्यव्रतम द्वादशादित्य व्रतम् । जनार्दनःपूजा. गजानन मार्गशीर्षशुक्लत्रयोदशी: अत्यामार यमनङ्गत्रयोदशीप्रतम् । अस्यामेव यमादर्शनवतम् । - मार्गशीर्षशुक्लचतुर्दशी: स्यामीरभ्यं शिवचतुर्दशीव्रतम् । अत्र पिशाचमेचिनतीथें स्नात्वा श्राद्ध कार्यम् । शिवपूजने पूर्व HERE IFE विद्या श्राऽपरागहव्यापिनी । अज्ञातनामपिशाचादि उद शकत्व- फोहिप्टेमध्यान्हव्यापिनी ग्राह्यान)-risti मोक्षदेनि-मार्गशी सिते पक्ष मोक्षानामेति नामनामय स्तु नवतं वृण्या-पिने पुण्य प्रदीयतामित्यादि। सुनामशाद, शृणुष्वकमनाभूयः सुनामदादी शुभाम् । सर्वपापहरी स्वर्गी मुक्तिमुक्तिपदागिकामित्यादि, अरण्यदादशीका भविष्यातर मार्गशी सित पणे एकादरयां दिनोदये । स्नारया नर मोपयासः -कृप्या पूजा-जनार्दनइम्पादि। मारपणादशीयतामिति (पाराह पुगणे)- मार्गस्य शुक्लपक्षे तु दशामा निपटारमयान, स्नाग्या देवार्यनं गृया अग्निकार्यपयायिपि इति! १.२ माष्पमतमिति-(विष्णुपातर)-मनोमशस्तथा प्राणांना पातये चीर्यवान् । पितिहपानपश्य मीनारायणम्ता विशः यापिप्रमुरमेय साध्या मादराकीर्तिताः मयंग्युगला,तामा दरपां मार्गशीपंत कृपा प्रतं यासरमतादिष्टं प्रामानि नपान मलाकमेव । मनोग कालं मुगि मनुष्गाराजाभवटा पिता चोनि मादरपादियानमिति द्रवादशादियान गुमा पोपितः । मागीपदधारमा मादरण निनादि । ।

·मार्गशीर्षकृत्यनिर्णयः [४] मार्गशीर्षपूर्णिमा (दत्तात्रेय जयन्ती) इयं त्रिदोषव्यापिनी ग्राह्या शिष्टसमाचाराहंगा अस्यो मृगशिरयुक्तायां ससुवर्णचूर्णितलवर्ण- दानेन सौभाग्यभाग्भवेत् । अस्यां चन्द्रपूजा त्व विधेया । चन्द्र- जनार्दनपूजेतिमापकान्दा मार्गशीप सिते पक्ष द्वादश्यां नियतः शुचिः कृतापवासोदेवेशं समम्पर्य जनार्दनमित्यादि। अनत्रयोदशीवन मिति भविष्यपुराणे)-मागशीऽमले. पर्ने प्रयोदश्यां समाहितः । स्नान नद्या तडागे वा गृहे वा कृप तोऽपिवा यायच्यै महादव विधानाच्छशिभूपर्ण लिई स्वयं च संम्भूतमभाव यत्प्रतिष्ठितम् सिंदनमिति मोक्तं पूजये. क्तितीव्रतीत्यादि । मादर्शन मिति (भविष्य) पूर्वाह मार्गशीर्षादौ वर्षमक निरन्तरमा प्रयोदश्यां मौम्यदिन प्रार्थ- कौडारयर्जिता यमनाम्नादिजानधौ पञ्च चर्मयाहयादित्यादि। शिवचतुर्दशीव्रतमिति समस्यपुराणे) त्रिपुलकि विख्यात नाम्ना शिवचतुर्दशी । मागशी प्रयोदश्या सितायामक भोजन इत्यादि स्नात्वतिरकाशीखण्डे-भागशोपचतुर्दश्या काही वरसन्निधौ स्नो अन्यत्रापि मरणान पैशाच्यमवाप्नुयुरियादि 614 TETTIMER: दशेऽन्ति च सुनिर्मलं । मृगशीयुत पूर्णिमायाँ स्यं च यासर। जनयामास देदीप्यमानं पुत्रं सती शुभम् । तं विष्णुमागतं ज्ञात्वा अधिर्नामाकरोत्स्वयम् । दत्तवान्स्वस्यपुत्रन्याद्दत्तात्रेयहनीश्वर- मिति । सौभाग्यभागिति-(निर्णयामृतेविष्णु:)-मार्गशीर्षशुक्ल पञ्चदश्यां मृगशिरायुक्तायां वर्णित लवणस्य सुवर्णनाभं प्रस्थमैक चन्द्रोदपे ब्राह्मणाप प्रतिपादयत् । अनेन कर्मणा सौभाग्यभाग. भिजायत इति । चन्द्रपूजेति-(ब्रह्मपुरा० )-वामनेनं हि यद्- विष्णोः तदेव भुवनत्रयम् । अनसूया यनयन्द्रममृतनावपेचयम्। पौर्णमास्यां च तस्यात्तं पूजयेत्तत्र सर्वदा । शुक्लै. पुप्पश्च पयमा स्नापयेत्पयसा मुदा । रत्नैर्दीपैश्च यलिभिॉम-मयतत्परः।

·पौषकृष्णैकादशी (सफलान सौपकूष्णादशी-प्रत्या मुपद्वादशीव्रतम् । सुजन्महादशीवतञ्च कार्यम् . सौपशुक्ल- द्वितीया (आरोग्यवतम) ! पौषशुक्लसप्तमीन अस्यामारस्य संवत्सरमाध्यमुभयसप्तमीवतम् । (मार्तण्डसप्तमीव्रतम्) -पौषशुक्ला- ष्टमी---उधवारयुता (महाभदा) औद्रयुता (जयन्ती) पौषशुक्लै- कादशी (पुत्रदा) इयं मन्वादिः । पौषशुक्लत्रयोदशीला (अस्यां वाजलान्ते छन्दसां सहिः । गुह्यसूत्रे-पौपस्य पुरोहिणयां मध्यमायाँ वाष्टकायामध्यायानसूजेदिति, मफलेति-पद्मि पारस्पकर्णपर्ने वै.सफला नामनामतः। TETTER नारायणोऽयं देवोऽस्यामापूजनीया मपात इत्यादि। सुरूपदा० । पौषेमासिःतु, संप्राप्तः पुयचं तु पदा भवेत् । तस्यां राम्रो संग्रताम्मा.ध्यात्या नि मनायनमिति सजग्मा हा०(विष्णुधरतातर)-पीपे मासिमिसे पचे दादरयाशिशंदेयता। जनप्रयोगगे विष्णु प्रयम.तुःसमपदिश्यादि। मारोग्यवतमिति-(यि० घन-पोपशुपामितीयांमां गंगा मोदकन तु, नाना- शुरणायरपराभूयोऽस्मामुपागत AIR FITI FTER माहामति- इति (निणपामत) पोपमामि यदा देवि शुकादया पुधामयत तदा तुमामहापुण्पा.महामति कीर्तिमा गरी स्नान जयोटोमस्तक विमभोजनम् । मनीमये महादमि प्रापा विधियद्पुरिति । जपन्नोति (तीय पोपमामे पदायि मटग्गा नगरे युग नाम जामु पुगप पक्षा रौद्रामात नका मा. महापासपती प्रहमीपुताभरपां मनानं तया नान अमोहोमरण तामपरिगणं देदि त भनि हारतर. इतिi( भागानि वराहमिहिन) Irist प्रदेनि--( यूनानदानामनामेति गपापा, नागमशिदवानामदगिदिदाकारयादित 15 ·माघमासत्यनिर्णय [२५३ ] । (ONE - घृतदानम्)ी पौपशुक्लचतुर्दशी, (विरूपान्नवतम)। पौषशुक्ल- पूर्णिमा :अस्यां : पुष्यनक्षत्रयुतायामलक्ष्मीनाशनं :स्नानादिकं :कार्यम् ईशानव्रतञ्च । नाना {॥अथ-माघमासकृत्यनिर्णयः॥ अस्मिन्मासे एकभक्त. कृते सत्कुलोत्पत्तिः । विद्यावाप्तिवतं । (कृष्पतत्वावे)-पौमासि प्रयोदश्यां धृतं विमाय पार्थिव । समभ्याच्युतांदद्यात्सर्यान्कामानवाप्नुयादिति । विरूपाक्षवत. मिति (विष्णुधर्मोत्तर) -पक्षे चतुर्दश्यां विरूपाक्षं तु. पूज- येते । पौषमासाधारभ्य यावत्संवत्सरं भवेत् । कृत्वा,व्रतं वत्सर- मेदिष्ट भयं न चामोति सराक्षसेभ्यः । कागानवाप्नोति :भव- स्यरोगोभयं च-राजन्न च तस्य किंचिदिति । स्नानादिकमिति- (निर्णयामृते)-इदं जगत्पुरा लिदम्पापक्तमासीत्ततो हरिः। पुरन्दरस्थ सोमश्च तथा पुष्यवृहस्पती। पञ्चैते पुष्ययोगेन पौर्ण- मास्यां सपोवलात् । लक्ष्मीयुक्तं पुनश्च : सौभाग्योत्सवके- ‘लिभिन्तस्मान्नः पुप्ययोगे तनःसौभाग्यवृद्धये। गौरसर्पप- कल्केन समालिप्य स्वको तनुम् । कृतस्नानस्ततः कार्यमलक्ष्मी- नाशनं पिरमिति । ईशानव्रतमिति--(कालिकापुराणे) अथोपोष्य चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां गुरोदिने । पूजपेच विधानेन लिङ्ग शार्प नियोधये इति::::' .. इति पौषमासकृत्य निर्णयः IF सेकुलोत्पत्तिरिति-(विष्णुधर्म) माघे - मासि बिजनेष्ठ एकभक्तन यक्षियेत् । विष्णुशुश्रू पणपर-स:कुले जायते सता. मिति. विद्यावाप्तिवतमितिः विष्णुधर्मोत्तरे) भगवन्कर्मणा केन विद्यावान्पुरुषोभवेत् । स.विध एव विज्ञपः पुरुषः पशुरन्यथा ! पौष्यां तु समतीतायां प्रतिपरमभृतिप्रमात् । प्राग्वत्तु पूजयेद्दे तुङ्गशिरस हरिमित्यादि । (तुझशिरसं हयग्रीषम्) रविव्रतमिनि- माघमासे; समुद्युक्तस्त्रिसन्ध्यं योर्चपेद्रविम् ; : लभेत्पाण्मासिक --

·भविष्योत्तर)- माघे शुक्ल देतीपापा
श्रीगहमिहन
[]
7
तदर्शकत एकाहस्नानमपि कुर्यात मीसपर्यन्तमयदानादिनियमाः
पालनीयाः । सूर्यप्रीतिकामना प्रत्यहं दम्पतीम्या मोजनबत्रे च देखें।
माघे मलमास ससि मामस्नान तन्नियमाथ पालनीयाःगमकरंगे
-सूर्य मेपे न गुगे प्रयागे कुम्भयोगमा
माघकृपाचतुर्थी---संकष्ट चतुर्थी-इयं चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्यो
गन्द्रीदये पूजाविधानात् । माघकृष्णसप्तमी - (सर्वाप्तिसप्तमीत्रतम
माघरणी कादशी-(पतिला)--: माघकृष्णामावास्या--अस्यां
सायिच्या, सह ब्रह्मपूजनम् । एषा रविवारयुक्ताचेदर्घोदयाख्या ।
'माघशुतृतीया--(गुडलवणदानम) माघशुक्ल चतुर्थी -
मैकष्टगतुर्थीति-माघमासे कृष्णपणे चतुथ्यो व्रतमुत्तमम् ।
प्रतिगास प्रकृयाम ग्रे संकष्टनाशन मिति ।
मर्याप्तिसतमोनि (भविष्य) कृष्णपक्षे तु माघस्य सर्वाप्ति-
सप्तमी शृणु यामुपोप्य समानाति कामानात्मनः स्थितामिति
पतिलति-तिलस्नायी तिलोद्वर्ती तिलहोमी निलादकी।
सिलदाता च भोक्ता च पतिला पापनाशना । पतिलैकादशी
.
देव फीदशं फलमश्रु तइत्यादि ।
नमपूजनमिति-(भविष्योत्तर)-अमाया माघमासस्य पूज
पिल्या पितामहम् । गायत्र्या सहित देव वेदवेदाङ्गभूषितमित्यादि।
भोयाख्यति- (मदनरम्ने)-माघामायों व्यतीपाने आदित्य
विष्णुदयते । अघोदय तदित्याहुः सहस्राकग्रह समम् । (प्रयोग
पारिजात) सविज्ञेयों
योगशस्तोपं न तु रात्रौ कदाचन । (वसिष्ठ) सूर्यस्या?दपे काले
यते योगा प्रकीर्तिता दियः इति ख्यातः कोटिसर्पगई.
सम इति मकरस्थे म दिवानाचे बजगे व वहस्पती । कुम्भ
तत्र प्रयोग वातिदुर्लभ

·माघकृत्यनिर्णयः -1 (कुंन्दचतुर्थी)-तत्र नक्त प्रदोपच्यापिनी ग्राया पत्रा कुन्दपुप्पैः -शिवपूजा काया । इयमेव वादा चतुति तनःपूर्व विद्या ग्राह्याः। (तिल चतुर्थी गौरीचतुर्थी-शान्ति चतुर्थी) 4) माघशुक्लपञ्चमी:-(श्रीपञ्चमी)-अस्यां वसन्तोत्सबारम्भः गुहय लवणस्य च । दानं श्रेयस्करं राजन्तीणां पुरुषस्य च। गुंडन तुष्यते देवो लवणेन स्वयं प्रभुरिति । मान्दचतुर्थीति-स्फूर्णपुराण) आघशुभचतुया तुकुन्दपुष्पः सदा शिवम् । संपूज्य घोहि नक्काशी सामाप्नोति श्रियम् नरैः । (देवीपुराणेऽपि)-माघमासे तु समाप्ते, चतुर्थी, कुन्दसंज्ञिता । उपोप्या सा सुरश्रेष्ठ ततोराज्यं भविष्यति । इनि-अर -अवनतो. पवासयोविकल्पः"वरदेति (भविष्योत्तर)-चतुर्थी वरदानाम तस्यों गौरी सुपूजिती । सौभाग्य मैले फुयोत्पशम्या श्रीरपि स्वयम् इति। तिलचतुर्थीतिः (काशीखण्डे) माघशुक्लचतुथ्यो तु-बलवतपरायणाः। येत्वां दुण्ढेऽर्चयिष्यन्ति तेऽध्या, स्युरसुर- द्रु हाम् । विधाय वार्पिको यात्रां चतुर्थी प्राप्य तापसीम् । शुको शुलतिलयुद्धा भारतीयान्मोदकान्वूती। तां यात्रा : नात्र यः कोन वेय तिलमोदकैः। उपसर्ग सहस्र स्तु सहन्तव्यो मनाया। होम,तिलाज्यद्रव्येण यः करिष्यति. भक्तितः। तस्यां पतुर्थय बजस्तस्य. मन्त्र पसेरस्पतीति । गौरीचतुर्थीति ००) उमाचतुथ्यो माघे तु.गुकायां पोगोनीगणः । प्राग्भवपित्वा मष्टा व भूपा स्वाङ्गास्वर्गणरित्यादि । शान्तिचतुर्शति भयिन्य पुराणे) या गासि तथा: यक्ला या चतुर्थी महामते । सा सर्व- शान्तिदा नित्यं शान्ति ऋर्यासदैव हि इति की श्रीपञ्चमीति-(पीरसर्पस्व) माघे मासि सिते पचे पश्चमी पा-श्रियः-मियाँ तस्यां पूर्वाण्हएवोह-कार्यः सारस्वतो सघहनि। वसन्तोत्सबारम्भ ईति-(परापसमुच्चये) मायमासि-रष्ठ पलाया पश्चनीतियो रतिकामो-तु:सरप फर्नन्यः सुमही- SIT ·माघशुक्ला ITH कार्यः। पत्रोचरदिन एवं पूर्वागहव्याप्तीचा अन्यदा तु पूर्वा । 'मध्यान्हः पूजाकालः पूजामतत्वादिति टीकाकारः । चैत्रशुक्र श्रीपञ्च- मीति दिवोदासः । इयं वसन्तपञ्चमीति भट्टोजिदीक्षितः । .: माघशुक्लषष्ठी (मन्दारपष्ठी) |-मायशुक्लसप्तमी--(प्रच. लासप्तमी रथसप्तमी)। माघशुक्लाष्टमी-भीमाष्टमी)-सांच मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्यां। पत्र भीष्मादशेनैकोदिष्टश्रारम्. तर्पणं च कार्यम् एतच्च तर्पणं जीवपितृकेणापि कार्यम् । प्रत्रीजीवत्पिति॒कस्य नाधिकारः इति कौस्तुभे । एतच्चापसव्येन कार्य (fro siner नवमी- (महानन्दा) । माघशुक्लैकादशी (जया)! माघशुक्लद्वादशी-(तिलद्वादशी,भीमहादशी)माघशुक्ल: सिया । दातानि च प्रदेयानि तेन तुष्यति माधव इति । मन्दारपष्ठीतिमाघस्यामलपक्षे तु पञ्चम्या लघुभुङ नरः । 'दन्तकाप्टं ततः कृत्वा स्वभूमौ जितन्द्रियइत्यादि । लो। 'श्राद्धं तर्पणं चेति (पान) माघे मासि सिताप्टम्यां सतिलं भीष्मतर्पणम् । श्राद्धं चैव तु ये कुय्युः कुरोः सन्ततिभागिनः । (मदनरत्ने)- अत्र श्राद्ध काम्यं तर्पण नित्य । बाह्मणायाश्च ये वर्णादयुर्भाप्माय नोजलम् । संवत्सरकृतं तेषां पुण्यं नश्यति 'सत्तमइति प्रत्यवायभवात् जीवपितृकापति पाने जीवस्पितापि कुर्वीत पर्ण यममीमयोरिति । नाधिकारइति सपितुः पितृकृत्येषु नाधिकार कथञ्चन इति निषेधातू-पितृशन्दः स्यानजनकवाचित्वासम्भवेन संस्कारवांवित्वात् पुपोप्रोचिता कियामित्यनेन पितृहस्पत्यप्रकल्पाच्चति (कौस्तुभकारः) । को महानन्दतिमा भविष्य माधमासे तु या शुक्ला नर्यमी लोकजिता महानन्देति सा प्रोक्ता सदानन्दकरो नृणां । तस्या स्नान तथा दानं जपाहोमपापणं । सय सिददयं प्रोक्तं पदस्यां । TI ·माघमासकृत्यनिर्णयः [२५९] चतुर्दशी (पारटन्ती) यमतर्पणम् गाना !! लामाघशुक्लपूर्णिमा--अस्यां मघायुक्तायां तिलैःश्राद्ध तिलादि- दानं च कुर्यात् । इयमेवयोगविशेपेण महामाधी; श्राद्ध अपरा- रिहका ग्राह्या। अस्यां शिवपूजनञ्चकार्यम् । तत्रपौर्वागिहकी ग्राह्या । कियते नरैः इति । जयेति-(भ०) कथयिष्यामि राजेन्द्र शुक्ले माघस्य पा भवेत् । जगानामेति विख्याता सर्वपापहरापरेम्यादि । तिलद्वादशीति-(ग्राम) माघेतु शुक्लद्वादश्यां यतोहि भगवान्पुरा। तिलानुत्पादयामास तपः कृत्वा सुदारुणम् । तिलानामाधिपत्ये तु विष्णुस्तत्र कृतासुरैः। तस्यामुपोषित स्नातस्तिलस्तस्यां यजे- विरितिलतलेन दीपाश्च देयाजदेवगृहेषु च। निवेदपत्तिलानेच होतव्याश्च तथा तिला तिलान्दत्वाच विमेभ्योभक्षयेच तिलानि. हेति । (तिलैरिति मध्यमणिन्यायेन स्नानयजनाभ्यां संवध्यते- तिलैः स्नात्वा तिलः पूजयेदित्यर्थः) भीमदादीति:-(पान) वपाकृतमिदं ,धीर तव नाम्ना भविष्यति। सा भीष्मवादशीस्येषा सर्वपापहरा शुभेति । आरटन्तीति-(ब्रह्मपुराणे-)-माघकृष्णा- चतुर्दश्यां विष्णोदेहान्मरीचयः। ततोविभज्य पन्धुभ्यः सरं भोजस्वयम् । तत्रानर्कोदये स्नात्वा यमं सम्पूज्य तस्मै मस- भिनामभिः सप्ततिलोदकाञ्जलीन्दया--तिलहोमादिकं --कृत्वा पितृभ्यः श्राद्धंदस्वारनामणे या-फुसरानभोजनं दत्वा स्वयमपि कसरान, भुजीत । प्रामिति विष्ण) माघी मधायुक्ताचेत्तस्यां तिल प्राद कल्या प्रतीभवेदिति । महामाधोति र गायः) मेपराया पदा सौरिः सिंह चन्द्रहस्पती। भास्करः श्रवण घ महामाधीति सा स्मृततिा विस्तृतविचारस्तु विपपविवेचिन्यां महर्षिका विघारे द्रष्टव्यः)-शिवपूजनञ्चेति-पौर्णमास्यां तु गोमाघे पुजये. विधिवच्छियम् । मोऽश्वमेघमवाप्यह शिवलोक महीपत इति । Farmire इति मापमासात्यनियः ·TITTERY कार्य अत्रोत्तरदिन एवं पूर्वागहव्याप्तोत्तराभिन्यदा तु पूर्ण । 'मध्यान्हः पूजाकालः पूजामतत्यादिति टीकाकारः । चैत्र शुक्ले श्रीपञ्च- मीति दिवोदासः । इयं वसन्तपञ्चमीतिः मट्टोजिदीक्षितः ..माघशुक्लषष्ठी (मन्दारपष्ठी)।-माघशुक्ल सप्तमी- (अच- लांसप्तमी रथसप्तमी)। माघशुक्लाष्टमी--(भीमाष्टमी) सचिमध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या। पत्र भीष्माद शेनैकोद्दिष्टश्राडम्. तर्पणं च कार्यम् । एतच्च । तर्पर्ण जीवपितृकेणापि कार्यम् अत्रीजीवत्पिर्युकस्वानाधिकारः इति कौस्तुभे । एतचापसव्येन कार्य (ii) TEPTETimire माघशुक्ला नवमी- (महानन्दा) : माघशुक्लैकादशी: (जया) माघशुक्लहादशी-(तिलद्वादशी,भीष्महादशी)माघशुक्ल- त्सवः । दातानि च प्रदेयानि तेन तुष्यति माधव इति। एमिन्दारपष्टीतिमाघस्यामलपक्षे तु पञ्चम्या लघुभुङ नरः । दन्तकाष्ठ ततः कृत्वा स्वपदभूमौ जितन्द्रियइत्यादिली 'श्राद्धं तर्पणं चेतिपाद्म-माघे मासि सिताप्टम्यां सतिलं भीष्मतर्पणम् । श्राद्ध- चैव तु ये कुयुः कुरो, सन्ततिभागिनः । (मदनरस्ने) अन श्राद्ध कोम्यं तर्पणं नित्यं । ब्राह्मणाद्याश्च ये वर्णादार्भीष्माय नोजलम् । संवत्सरकृतं तेषां पुण्यं नरपति सत्तमइति प्रत्यवायत्रंणात् जीवपितृकणोपीति परवान) जीवस्पितापि कुर्वीत तर्पण यमभीष्मयोरिति । नाधिकारइति- सपितुः पितृकृत्यपु नाधिकार 'कथञ्चन इति निषेधात्-पितृशन्द: स्यात्रजनकवाचिवासम्भवन संस्कारवाचित्वात क्रियामित्यनेन पिटकृत्यत्वप्राकत्याच्चेति (कौस्तुभकार) महानन्दतिर भविष्य माघमास तु या शुक्ला, नर्यमी लोकपूजिती महानन्दति सा प्रोक्तो सदानन्दकरी नणों तस्या स्नान तथा दानं जपोहोमउपोपण | सर्व तिदक्षयं प्रोक्तं पदस्पा . Tr पुत्रपौत्रोनिती ·मापमासात्यनिर्णयः [९५९ चतुर्दशी (पारटेन्ती) यमतर्पणमा !! माघशुक्लपूर्णिमा -यस्यां मघायुक्तायां तिलैःनाई तिलादि- दानं च कुर्यात् । इयमेवयोगविशेषेण महामाधी. । श्राद्ध अपरा- रिहका ग्राह्या। यस्यां शिवपूजनञ्चकार्य्यम् । तत्र पौर्वागिहकी ग्राह्या । मेयते नरैः इति । जयेति-(भ०)-कथयिष्यामि राजेन्द्र शुक्ले गघस्य पा भवेत् ! जयानामेति विख्याता.सर्वपापहरापरेम्यादि । नेलद्वादशीति-(प्राय) माघेतु शुक्लदादश्यां यतोहि भगवान्पुरा। लानुत्पादयामास तर्फ कृपया सुंदारुणम् । तिलानामाधिपत्ये विष्णुस्तत्र कृतासुरैः। तस्यामुपोपितः स्नातस्तिलस्तस्यां यजे- रिं! तिलतैलेन दीपाश्च देया. देवगृहेषु च। निवेदयेत्तिलानेव तव्याश्च तथा तिताः। तिलान्दत्वा च विप्रेभ्योभक्षयेच तिलानि- ते। (तिलैरिति मंध्यमणिन्यायेन स्नानयजनाभ्यां संयध्यते- लैः स्नात्वा तिलैः पूजयेदित्यर्थः)। भीष्मद्वादशीति:-(पान)- नाकृतमिदं वीर तव नाम्ना भविष्यति। सा भीमदादशीस्येपा पापहरा शुभति । आरटन्तीति-(ब्रह्मपुराणे-)-माघकृष्णा- दश्यां विष्णोदेहान्मरीचय । ततोविभज्य पन्धुभ्यः कृसरं जपेत्स्वयम् । तत्रानकोंदये स्नात्वा यमं सम्पूज्य तस्मै सस- मिभिः सप्ततिलोदकाञ्जलीन्दत्वा -तिलहोमादिकं-कृत्वा भ्यः श्राद्ध दस्या साह्मणेभ्यः कृसरानभोजनं दत्वा स्वयमपि रान, मुंजीत श्राद्धमिति (विष्णु) माघी मघायुक्ताचेत्तस्यां तिलैः श्राद्ध पतीभवेदिति । महामाघीति- (गाय) मेपराशौ यदा सिंह चन्द्रघृहस्पती। भास्करः श्रवणर्दै च महामाघीति मृततिर विस्तृतविचारस्तु विषयविवेचिन्यां महस्पूर्विका- रे द्रष्टव्य)-शियपूजनञ्चेति-पौर्णमास्यां तु यामाघे पूजये- वैच्छिवम् । मोऽश्वमेधमवाप्येह शिवलोके महीयत इति । SEPTETamic Sawan SHASTRO mir, काइति माघमासकृत्यनिर्णयः..

·HDC योगेन वर्तमाना, शन्दोरूया माघकृष्णचतुर्दशीरूपे कालविशेष भीगङ्गासिंहकाम ॥ अथ फाल्गुनमासकृत्यनिर्णयः । प्रस्मिन्मांस एकभक्तों कृतं ऐश्वर्यप्राप्तिः गा मातः स्नान विहितम् । गोविन्दप्रीतये ग्रीयादिवान दयम् । पुष्पार्पण की i. 'फाल्गुनकृष्णाष्टमी (जानकीपूजा)। फाल्गुनकयों का (विजयी) termir | फागुनकृष्णचतुर्दशी-शिवरात्रिः सा च, निशीथ पिनी ग्राह्या- पूर्वदिनएवार्धराव्यापिनी तदा पूर्वा, उत्तरी एवाधरानव्यापिनी:तिदोचरः। दिनहये निशीथव्याप्तौ त्रयोद युतैव प्रशस्ताने कुहयुक्तातु निन्या । मन बिते उपवास जोगरमिककमत्रय कार्यम् । यामयादा चतुर्दशीसम एकभक्ताई तिम् (महाभारत) भगदेवं तु योमासमेकनंत माझियेता-ऐश्वर्यमतुलं पुमान्स्त्रीधा प्रपद्यत इतिामा स्नानुमिति--प्रातःस्नायी-भवेनियादी मासौ माधफाल्गुन बीयादिदानमितिनवा पुरा०)-फाल्गुने ब्रीहयोगावोवस्त्रं कृष्ण जिनान्वितम् गोविन्दपीतये भक्तया दातव्यं पुरुषर्षभेतियां जानकीपूजेतिरीकाल्गुनस्य कृष्णाष्टम्यांमहीपते इत्युपका जाता दाशरथे पत्नी तस्मिन्नहनि जागकी। उपोपितोरघुपति समुद्रस्य तटे तदा । सर्वसस्यैश्चरस्तस्माताकतव्या एवं हि सापूर्वस्तरच सम्पूज्या विप्रसन्धिवान्धवाः रामपनी च सम्पन सीता जनकनन्दिनीमिति।"विजयति- यिष्यादि पाया मालाने भवेत् । विजयो नाम नाम्ना कत पा जयदा घरेस्पादि उगम-NE शिवरात्रिरितिकालमाधव) शिवरात्रिशन्देऽपि योग- राश्रियते तत्र शिवस्प रात्रि: शिक्षामिः इति तत्पुरुषसमासेन न ·फाल्गुनमासकृत्यनिर्णयः [२६] नियम्यते शिवस्यो रात्रिर्यस्मिन्नतेः इति वहुव्रीहिसमासेन प्रवृत शब्दोरूख्या व्रतविशेपे नियम्यते- शिवरात्रिव्रतमेकादशी जयन्तीव्रतवत्संयोगपृथक्त्वन्यायेन नित्यं काम्यं चेत्युभयविधम्। तत्र नित्यत्वमकरणमात्यवाय वीप्सानित्यनिश्चलशब्दरेवगन्तव्यं । तेत्राकरणे प्रत्यवाया (स्कन्दपुराणे)-पठ्यते-परात्परतरं नास्ति शिवरात्रिः परात्परम् न पूजयति भक्त्यर्श रुद्र त्रिभुवनेश्वरम्। जन्तु जन्मसहस्रषु भ्रमते नात्र संशयः । इति (पीप्सीपि) वर्षे वर्षे महादेवि नरोतारो, पतिव्रता । शिवरात्री, महादेव कामं भक्तयां प्रपूजयेत् । (निरयनिश्चल शब्दायपि) माघकृष्णचतुर्दश्यां या शिव शशितव्रतः। मुमुक्षुः पूजयेन्नित्यं स लभेदीप्सितं फल- मिति । अर्णवो यदि वा शुष्येत् क्षीयते हिमधानपि । मेमन्दार: लङ्काथ श्रीशैलोविन्ध्य एव च । चलन्स्येते कदाचिद निश्चलं हि शिवव्रतमिति । काम्यत्वं फलभवणादयगन्तव्यम् । (स्कान्द) शिधश्च पूजपिस्वा तु यो जागर्ति चतुर्दशीम् । मातुः पयोधररस न पिवेत स कदाचन । यदीच्छदाग्छितान भोगान् दिवि देवम- नोरमान: आगमोक्तविधि कृस्या, प्रामोति परमं पदम् । मममक्त: स्ततो देवि शिवरात्रिमुरोपकः गणत्वमयं दिव्यं अचयं शिवः शासनम् । सर्वान्मुक्त्वा महाभोगान् मृताभ्यो न जायत इति। (काम्यव्रतस्पेशानसंहिसाया) वर्पसंख्या पठ्यते । एवमेतद प्रत कुर्यात् प्रतिसंवत्सर पूती । बादशान्दिकमेतत्त्वाचनुपिशान्दिः कन्तु वा सर्वान् कामानवामोति प्रेस्य र प मानया इति । नित्यकाम्यरूपस्यास्य पतस्य सर्वाधिकारित्वमपि तव - शियः रात्रियतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । प्रापण्डालमनुप्पाणां मुक्ति मुक्तिमदायकमितिः। निशीथल्यापिनीति लाव-पूर्वेयरपरेड: या महानिशि चतुर्दशी । च्याप्ता, सादरपत पस्मां तस्यां कृपाद चून नर इतिः। प्रयोदशीयुरोति, (कार-प्रयोदशीदिशापूर्णा रात्री चैवं चतुर्दशी उत्समा शिवरात्रिस्याद्रात्रौतु शिवमर्पगन् । (विजयागमे)-प्रयोदशी शिवानिः शिषदेहचतुर्दशो :तियां.

·-- चतुर्दश्यन्त पारगाम कियगामिन्यों तुर्दशीमध्य एवं पारंगम । एतस्या का मांसशियनियंतारम्भः । पत्र शिवरात्रिवनिया यत्तु प्रदीपच्यापिनी प्राोति सत्संन्यस्ताविषयमिति समागमा पुगपः शिवदहमतुर्दशी । प्रयोदशी भगाकारा. लिङ्गाः कारा पतुदशी । तयोः समागमः पुण्पः शिययोगः स उच्यते । (स्मृतिसमुगणे)-धनुः कर्कटपमास्य कुम्ममीनपालिपु । काम पिदों हर राज्यः सर्या भीष्टफलमदः । कुटयुगति- त्रयोदरपा पतुर्दश्यां निशिमिश्रणमुत्तमम् ।" चतुर्दशीवमाविद्रा प्राणहानि च कारयेत् । (योगजे) चतुर्दची तुसम्पूर्ण फुहतिध्या समन्विता तत्र जागरण नणां पत्महत्यासमं भवेत् । श्रमा चतुर्दशी पूज्यं रौरवं नरक पूजत् । (शियपुराणे -चतुर्दशीदिन रात्री कुह पोगो भवेद्यादि । तत्र जागरणं नणां पाहत्याग्रताधिकम् कर्मत्रयमिति (नागरवण्ड) उपवासप्रभावन घलादपि च जा गरात् । शिवराधिस्तथा नित्यं तस्य लिङ्गस्य पूजयाक्षियान लभते भोगान् शिवसायुज्यमाप्नुयादिति पारणमिति, (माधवे) पूर्वविद्धायामुपवासस्तदा परेयुका किन्विप्यन्तपारणं भवति किम्या तिधिमध्ये शास्त्रन्तु पक्षयेऽपि समानम् । तिध्य न्तपारणवचनानि जन्माष्टमीनिये उदाहृतानि तिथिमध्यपा: रणवचनन्तु (स्कन्दपुराणे पठ्यत) उपोपणे चतुर्दश्यां चतुर्दश्यों तु पारणम् । कृती सुकृतलक्षश्च लभ्यते वाधवा, नया 'यूह्मा स्वयं चतुरंवक्त्रैः पञ्चवक्त्रस्तथाप्यहम् । सिक्य सिक्थे फल तस्य शक्तो वक्तुं न पार्वति । ह्माण्डोमध्ये तु पानि तीर्थानि सन्ति 4 । संस्थितानि भवन्तीह भूतायो पारण 'कृत गतिथीनाम सर्वासामुपवासवृतादिपु गतिध्यन्त पारणं कुर्यादी भिना शिव- चतुर्दशीमिति चिदम् अस्ति हि विविध शास्त्रम्। यदा याम ज्यादागेव चतुर्दशी समाप्यते तदा तिथ्यन्ते पारण। यदापि तुर्दशी यामयमंतिकामति तदाचितुर्दशीमध्ये पाण्हे पारणे कुर्यादिति HIT THE-(imiri) ·फाल्गुनमासकृत्यनिर्णयः [ २६३ ] - ATTA फाल्गुनकृष्णामारास्याइयायुगादिः । शतभिषानतत्र- युक्तायामस्यों 'नादादिकं पितृणां महादप्तिपदम-पूर्वभाद्रपदा- धनियुक्तीवेत्तदपि प्राड कार्यम् । अस्या रुद्रादिपूजा च विहिता इयं मन्वादिरपि Hisar.xie . फाल्गुनशुक्लतृतीया-(सौभाग्यतृतीयां) फाल्गुनशुक्ल चतुर्थी--(विघ्नहरचतुर्थीयतम) | फाल्गुनशुक्लाष्टमी-प्रस्यों व्रतारम्मइति स्कन्दपु) प्रादौ मार्गशिरे मात दीपोत्सव दिने तथा गृहीपानमाघमासे-वा-दादशवमुपोषयेत् ।। इति । संन्यस्नविषयमिति- विश्वरूपनियन्धे ) मोचमार्गरतानां च मुनोनामूर्यचेतसाम्तेपामेव तु सा-मोक्ता सामावास्पाचतु देशी. शतमिपानक्षत्रयुक्तागामिति-( पिपुराणे) भाषासिते. पञ्चदशोति- कश्चिदुपेति योग-यदि वारुणेन । ऋण काल: सपर पितॄणां नाल्यपुर्णरुपलभ्यतेऽसो। पूर्वभादयुतेति, तत्रैव चेद्भाद्रपदात्तु पूर्वः काले सदा परिक्रयते, पिसभ्यः । श्राद्ध परांतिमवाप्नुवन्ति युगान्सहस्र पितरश्च तेन । इति । धनिष्ठा- युक्ताचेति (भारत) माघामावास्थामकरणे कालेधनिष्ठा, यदि नाम तस्मिन्भवेच्च भूपाल तदा पितृभ्यः । दत्तं तिलान-प्रददाति तृति-वर्षायुतं तस्कुलजैमनुष्यैरिति । रुद्रादिपूजेति, (लड्डू)- फागुनप्रक्रमे अस्पाममायां पूज्यारच दोऽग्निब्राह्मणास्तथा । मापोदनः पोलिकाभिः पूज्यश्चास्मा सपान्धवइति । सौभाप: तृतीयेति:-(धाराहपुराणे)-अंतापरं महाराजा सौभाग्यकरणं- सतम्। शृणुयेनासौभाग्यास्त्रीसोरुपजायत ।। फाल्गुनस्य तुमासंस्प तृतीया:शुलपना: पासितव्या नक्तंन शुचिना सत्यवादिना सस्त्रीक व हरि पूज्य: रुद्धं पा सोमपा-सहा पा श्री. सागीरिजाप्रोक्ता पोहरिस त्रिलोचनइति विहरचतु. धोति-धारहपुराणे) चतुर्था : फाल्गुने मासिःगृहीतव्यं प्रतं स्विदम् । नक्ताहारेण राजेन्द्र तिलानां पारणं स्मृतम् । तदेवाशीष ·. - ऽपि भद्रन्ति प्रितीक्ष्य "शेषः सूर्योदयः-स्मृतथा इति परिभाषानु सारिसूर्योदयपूर्वभाविघटिकाहयात्पूर्व होलिकापूजन कार्यमा यद तु परदिने प्रदोपस्पर्शाभावान पूर्वदिने भद्रारहितकालाभावः तदा पूर्वदिनएवोक्त समये भद्रापुच्छे होलिकापूजन कार्य जायदा'तु प्रतिपक्षयदिनद्वयेऽपि पूर्णिमा या प्रदोपस्पर्शाभायःउक्तसमये भद्रापुन्छालाभोवा तदा सर्वत्रै भद्रायामपि कार्य । नतु परत्र सायान्हादौ यदा पूर्वदिने रात्रिः सर्वा भद्रायुक्ता उत्तरदिने-प्रदोपर्क पौर्णमाँसीशेपयुक्तोऽपि चन्द्रग्रहणाकान्त तदा सूर्यास्तोतरं भद्रा- पदा । प्रतिपर्धमाना तु तदा सा होलिका स्मृता । (तदा द्वितीय दिने, सा-प्रनिपत) घटिकादगारपूर्वमिति -पुराणसमुथपे । दिनार्धात्परतोऽपि स्पास्फाल्गुनी पूर्णिमा यदि । रात्री भद्रायसाने घ,होलिका तन दीपयेत् (नया भविष्योत्तर) होणां भद्रावसाने च निशि. स्वान्ते. मदापयेत् । भद्रापुच्छति- एपिठ्या पानि कार्याणि, शुभानित्यशुभानि च । तानि मर्याणि सिद्धयन्ति विष्टपुच्छन मंशयः इति भद्रायमिंगति रशियरहस्य) पूर्व विद्धा प्रकर्तव्या फाल्गुनी पूर्णिमा मदा। तथा(गृहयम:)-प्रायणीदुर्गनयमी दुर्गा पैव हुताशनी। पूर्वविता प्रतिप्या शिवरात्रिनेदिन मिति। उत्तयिपयायेदरायचः साफपात्-दिपा भद्रा पदा राम्रो रात्रि भद्रा यदा दिया। मा भद्रा भनदा पस्मानमा करुयाणकारिणीति । गुभे पर्पमिति-(पर्पमिन्धी)-होलिकामहणभयुकापन नंदाह दिपमोऽन्न पंचमः । तस्य करिदिनमंश दिन पर्मितं माल- कर्षमभषम् । इनि-महणापतमतदाहेपु निसीपविभागेन पूर्व- दिनभरिदिनानिर्णय इत्यपि नष। दोलोग्मयनि--(मा) नरोदोलागतं दृष्टा गोविन्दं पुरुषोरामम्। फागुन्या मंपनी भूषा गोविन्दरप पुरं प्रजेदिति । प्रयांकनसमिनि-विष्णुपम्मति प्रयांकर्णिमामेन गुप्य गदनीमम । पाप न माया ·चैत्रमासकृत्यनिर्णयः [२६] HTTETTER -PTIR IIFrimREFER ... .pt सत्वेपि पूर्वदिन एवं कार्यम् । होलिकादिन करिदिन तदुत्तरदिनं व शुभे वज्यम् । यत्रापि होलिकोत्सब कारयः । अस्वामेवांशोक- प्रतम लमीनारायणवतन्नः एषा फाल्गुनीयुक्ताचेत्तस्यां निना शय्यादान काय्यम् STREE अंथ चैत्रमासकृत्यनिर्णयः ।। 'अस्मिन्मासे एकभक्तवतम् गौरीवतञ्च कार्यम् । चैत्रकृष्ण प्रतिपत्-(वसन्तोत्सवः) सा.चोदयिकीग्राह्ये ति निर्णयसिन्धुकारः दिनद्वये उदये सत्वे पूर्व : पूर्व विद्याग्राह्यति अनन्तदेवः प्रातर- त्याय श्वपचंस्पृष्ट्वास्नानादिका कार्य्यम् । होलिकाविभूतियन्दनञ्च कार्यम् । अत्र तैलीम्यडोनित्यः । श्रामपुप्पप्राशन, कार्य्यम । प्राप्नोति स्त्री तथापिधा। फाल्गुनामलपक्षस्य पौर्णमायां नृपोत्तम। मृजलेन नरे स्नात्या दरवा शिरसि वै.मृदमित्यादि लक्ष्मीनारा- अपव्रतमिति (वि० ५०)-पञ्चदश्यां : शुक्लपक्षः फाल्गुनस्य नरोत्तमा पाखण्डपतिताप तथैवान्स्पायसायिनइत्यादि । शरया- दानमिति-(विष्णु) फाल्गुनो फाल्गुनीयुक्ताचेस्पात्तस्यां बाप- णाय संस्कृत स्यास्तीर्ण शपन: निषेध भाय्या मनोज्ञां पनवती द्रविणवती चामोति नार्यपि भारमिति । इति फागुनमामकृत्यनिर्णयः एकमरावतमिति-(भारत) चने तु नियतीमासकभरन पक्षिपेत् । सुवर्णमणिमुक्ताये कुले महतिजापत इति । गौरी- अंतमिनि नमाम्स्य) यर्जयित्वा मधी पस्तु दधिक्षीरें पतये । याद वस्त्राणि सूक्ष्माणि रसपत्रफलानिया ! मंजप विप्रमिपुते गौरी मे मीयतामिति । एसइंगौरीप्रतं नाम भवानीलोकदापक मिति D ·चनकृषाद्वितीया-मस्या महोत्सवकृष्णाष्टमी-पन्या संतानाएमीयते । एपेयं शीतलाष्टमी सा च सप्तमीयुता माना । (पूर्यपिदमि)-पासरादी यमन्मादी यतिराज्य अमेय ग । पूर्पविद्धप फांच्या प्रतिपरसर्यदायुगरिति । रामानन्तदयः । इदं मय कार्य होलिकानन्तरं कनयायात् पूर्वपिदापां प्रनिए दोष कार्यम् । रराष्टुं नि (मामिप्योत्तर)-गने मामे प्रहायाही पुण्ये तु प्रतिपहिन । यस्ता चपन स्पृष्ट्वा स्नानं करोनरोत्तमः | न नग दुरितं किंपिन्नापयांच्याधयोगप इति । यिनियन्दन- मिनि-प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपासु विमूतये । कण्या गायरय- फार्याणि समर्प पितृदेयता यंदपेद्वालिफामूनि सर्पदृष्टोपशान्नपे इति । अन्यच्च-गोमहिप्यादिपत्किषित्तत्सर्य भूपयेन्नृप पैलव नादिभिः सर्वस्तोरणापरततोनयेदिति । नित्यति-यत्सरादौ घसन्नादौ इति पूर्योदाहतवचने घमन्तादिग्रहणस्यानन्यायम्यान पूर्णिमायां होलोत्सवे फाल्गुन्यामिति फाल्गुनविप्रतिपल्लाभार्थ- मिति कौस्तुभे । पुण्यप्राशनमिति-वृत्ते तुपारसमये सितपञ्च- दरयां प्रातर्वसन्तसमये समुपस्थिने च । संमारय तकुसुम सहचन्दनेन सत्यहि पार्थ पुरुषोऽथ समा.सुखोस्पात् । महोत्सव इति-ततः प्रातर्दितीयायों पुत्रमित्रादिसंयुतः । नृपतिर्वितते देशे वितानंवरशोभिते । सर्वतश्वसमास्तीणे रत्नकम्बलशोभित। उपविश्यासने रम्ये पौरजानपदैः मह सिन्दूरकुडकुमक्षोदपट्ट- वामः सचन्दनैः । विकीर्य लोकास्ताम्बूलैः संमान्य च पृथक पृथक् । नृत्यगीतविनोदंश्च कुर्यात्काममहोत्सवम् । एवं कुर्वन्न यामोति यावरसंवत्सरं शुभमिति ।, (विकीर्येतिलोकेभ्य, एतानि दस्या)। संतानाष्टमीति-हिमाद्रौ) कृष्णाष्टम्यां चैत्रमासे स्नातो. नियतमानसइस्पादि। शीतलाष्टमीति, चैत्रमास्यसितेपक्षे पाष्टमी शीनलाहया. तमारम्य प्रकर्तव्यं यावन्मासचतुष्टयमित्यादि ! देव- ज्ञविनोदे (पराशर) सप्तमी, सहिताः कार्याचकृष्णाष्टमी सदा । नवम्यां नाधिकारोऽस्ति शीतलापूजते मुने । ज्येष्ठामैना ·चैत्रमासकृत्यनिर्णयः चैत्रकृप्पणकादशी पापमोचनी नाचैत्र कृपात्रयोदशी-रविवार शतभिपायुक्तायामस्यां., महावारुणीयोगः । चैत्रकृष्णचतुर्दशी-- भस्या केदारकुण्डोदकपानं कार्य्यम् । अङ्गारकयुक्तायामस्यां गङ्गा- स्नाने कृते पिशांचत्वनिवृत्तिः । पूर्वा ग्राह्या कृष्णपक्षत्यात् । चैत्र कृष्णामावास्या । इयं मन्वादिः अस्यामारभ्यं पित्रतम् वन्हिवतञ्च । संयोगे तोयमन्नं समर्पयेत् । पालानांशांतिर्दश्चैव इति देवविदो विदुरिति पापमोचनीति (भायप्योत्तर) चैत्रस्यकृष्णपक्षे या भवस्ये- कादशी शुभा । पापमोचनिका नाम सर्वपापक्षयंकरीत्यादि । महावारुणीनि: (ब्राह्माण्डपुराणे)- चैत्रासिते पारणऋक्ष. युक्ता प्रयोदशीसूर्यमुनस्य धारे योगे शुभे सा महती, महत्या गगाजलेकग्रहकोटितुल्य तथा वाचस्पति निपन्य)। शनिपार. समायुक्ता सा महावारुणो स्मृता ।, गङ्गायां यदि लभ्येन कोटि- सूर्यग्रहाधिकेति। .... केदारकुण्डोदकपानमिति क्षेत्रकृष्णचतुर्दश्यामुषयासं विधाय च। फेदारोदकपानेन यथा तत्र फलं लभेदित्यादि । पिशायस्थ नियतिरिति-चैत्र कृष्णचतुर्दश्यामकारकदिनं यदि । पिशाचरवं पुनर्नस्थानकायां स्नानभाजनादिति । पितृप्रतमितिः विष्णुधर्मोत्तर)-पैनकृष्णांममारभ्य पश्चद- श्यांनराधिप श्राद्धं तदन्हि कुरून यावरसम्बत्सरोभवेदिनिधिनिद- प्रतमिति कृत्या मतं घरसरमेतदिष्टं मामोति विसं सततं पराम। धर्मे रति रूपमनुराम. ध कामान्यपेप्टापुरुषप्रधान । -.-.- ---- !! इति श्रीभाष्याचाहरिनामसमिकनगाभार-राज- मान्य विद्यावाचस्पति-देवीप्रसादरास्त्रियले भोगासिंह. 14 पहमे पत्रगुम्लादिकालान्तनिर्णय समाममा प्रयमरारंड .. +-- ..--.-- ..-.--- NO ·- -अथ शुद्धाशुद्धनिर्णयः ॥ मनुस्मृती त्रीणिदेवाः पवित्राणि प्रामणानामकल्पयन् । अदृष्टमदि निया या वाचा प्रशस्यते । आपः- शुद्धाभूमिगता पैतृप्ण्यं यासु गोर्भवतः अन्यातयि दमेध्येन गन्धर्वर्णरसान्विताः । अविस्मृती-गोदोहन चर्मपुटेच तोयं यन्त्राकर कारुकशिल्सिहस्त स्त्रीयालवृद्धाचरितानि यान्यप्रत्यक्षदृष्टानि 'शुचीनि तानि । प्राकाररो) विषमंप्रदेश सेवानिवेशे भवनस्यदाहे । अवास्य यज्ञपुः महोत्सवेपुतेष्वेव दोपा ना विकल्पनीयाः । प्रपास्वरण्ये घटकस्य कूपे द्रोण्यों जल कोशविनिर्गतं च धर्मभाण्डस्तु घाराभिस्तथा यन्त्र कृतं जलम् । यमस्मृती-स्वभावयुक्तमच्याप्तममध्येन सदा भुवि । भाण्डस्य घर: णीस्थ वा पवित्र सर्वदा जलम् । इति । आपस्मृतो अध्यायव्ययमवलोक देवयात्रा विवाहेषु यज्ञप्रकरणेपुच । उत्सव' च सर्वपु स्पृष्टास्पष्ट न विद्यतइति नित्यशुद्ध कारहस्तः पश्येयच्च प्रसारितम् । ब्रह्मचारिंगतं भक्ष्यं नित्यं मध्यमिति स्थितिः । गोकुले कन्दुकशालायां तलपक्रेक्षयन्त्रयो श्रिमीमांस्यो नि शोचानिस्त्रीणां चच्याधितस्य च । तथाचा:-औरनाल ताक्षर किन्दुकंदधिसतमानहपर्व पति शूद्रस्यापिन दुष्यति (लघ्वेश्वलायनस्मृतौ अपूपसक्तवोधानास्तकं दधिघृतमधु एताप- रायपु भोतव्यं भाण्डलेपोनचेद्भवेत् । आपस्तम्बस्मृती इस्तफरसामाहा निवृत्तेनादि शूद्रतः । शोकादिक मृणालानि तुम्यरुः सक्तवस्तिलाः। रसाः फलानि पिण्याकं प्रति माह्या हि सर्वतः मनुस्मृग यत्किंचिस्नेह संयुक्त भक्ष्य भोज्यमगहितम् । तत्पर्य पित- मप्यो हविशेष व यवेन पिरास्थितमपित्याधमग्नेहाक्तद्विजातिभिः यणगी मज सर्व पयसश्चैव विक्रियाः । अविस्मृ । अन्त्यजस्य तु ये यक्षा पहुंपुष्पफलोपमा उपभोग्यास्तु से सर्वे: पुष्पेषु च फलेपुष । पाकराद् गतवस्तुनिः नाशुचीनि करापन श्राफराः अधयः सर्व यर्जयित्वा सुरालयम् । भृष्टाभृष्टयवाश्चैव तथैव चणकाः स्मृताः खरं चय कपूरमन्यभृष्टतरं शुधिः विनोदकन पक्यप यदन्न जातयसि । तदन्न फलेवास दुष्ट तन्न दुष्यति । मुमत्वगिरसोलारस चेय सक्ती गलपिण्या मेव प । अपूपान्भक्षयचद्राधान्य पयसा तिम्ा इतिहारिता कन्दुपाय स्नेह पश्य पायस देधिमालया। एतान्यपि भुजो भोग्यानि मनुरमयीत. एरापः फल मूल साम्बूलं निलमोपधम् । भवयित्वापि कर्तव्याः स्नानानादिका क्रिया: पागेऽपि कनयम शाम विदों विदुः देशाचारस्तथा धर्म इति प्राहे पराशरः। पृदि गुग्गी नामयानिनितानि मध्यानिमिशन यान्यलाग्य मेध्यानि देहावामानारामा विशुपयाण गौगंगाधमरीया जो मूवायुरग्निम सदामेभ्या महाशुचिः । नाच्छिष्ट कुधन मुमया विषयोऽा पान्ति था। नश्मविगमायास्य नाम्नाम्नरवष्टिनमामि विन्यापानी व भाषामा पनि भौमिरममाया नयना मग मनायो यस्य मसिमभानमा रन्मामा जय मादा मामानामान्मन्याम्पियन मापन परदलगत पायं यब शादिनिम्नम्। बाबर चार ममताधि । -.-.. ::%3D10

·उस
अपास्वरण्ये जलेपु वै गिरी द्रौण्यां जल कोशविनिसृतं च । श्वपाक चाण्डालपरिग्रहेषु
पीत्वा जलं पञ्चगव्येन शुद्धिः। मनुः सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवणी सुरां पिवेत् ।
तया सकार्य निग्य मुच्यते किल्विपात्ततम गोमूत्रमग्निवर्ण 'वा पिवेदुदकमेव था ।
पयोघृतं वा मरणाद्गोशकद्रसमेव या सुरावमलमन्नानां मागच मलमुच्यते तस्मान
प्रामणराजन्यो वश्यश्च न सुरा पिवेत् गौड़ी पैष्टी च.माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।
यथैवैका तथा संवरि पासव्या द्विजोत्तमः यस्य कायगत ग्रेम मयेनामाव्यते सकृत् ।
तस्य व्यपैति प्रामण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति meri
15 perisin'
IAFTERE:
FriSEPTEMin
: MITRITE TEE TO TET
इन्द्रियाणां : निरोधेन ने रागद्वेपन्नयेण च ।
या अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते ।।
Tी एन. मा.
इनि भी भाप्याचार्य पं० हरिनामदत्तशाखितनय
विद्यावाचस्पति पं० देवीप्रसादशानिप्रणीते
श्रीगङ्गासिंहकल्पद्रुमे शुद्धाशुद्धनिर्णयः।

·यफ्रमीये 'गुमेपर्ष गजनागपाहतुके। माघरप णमसम्पामगारसम्पूर्णतामयम् ॥१॥ . भायाधिहरिनामदायियुगी पिमन्मुरा सुनः। सम्पुण विदांपरेण रपिते दयीप्रमादेन थे। .. गंगासिंहनृपेन्द्रकीर्तिकलित अन्येऽत्र करपट में।.., मपूर्ण वलु निर्णपस्तयकर्क घेनोहर पादिमम् ॥ २ ॥ पद्राज्ये सततं प्रजासु कुशलं धर्मश्चसुस्था सदा । शास्त्रामप्रतिपालकाय जयिने तस्मैयशीभाषिणे ।। गंगासिंह नरेश्वराय महते ग्रन्थं समाधुना । सञ्जातोऽस्ति कृतिीकृपास्तु सुधियां देवीप्रसादे डिजे ।। सर्व हि शुद्धं लिखितं मयांचे पृथाभिमानं नहि मान्य कुर्वे । स्वाभाविकं विस्मरणं जनेषु विचार्य दृष्टि सदया विधेया ॥ श्रीजगदम्बि कार्पणमस्तु a

·No text on this page.