·"ऋषिम्यः पूर्येभ्यः पयिकृद्भयो नमः" ·INTRODUCTION, I'---...-in1 for: 11' 1 I. 1 . 1 1a not a mere compilation of passages from larger works in Sanatrit, collected at random It is . course of study, which follows a definite plun. And the plan is obvious, We all know that the clujet Talue of Le study of Sanskrit, to-day, Is culturni. It is intended to offer within the short compose of this book, the outalanding ethical and spiritual Yalues of life represented in Sanskrit literature, that base giren shape to Indian civilization, ko that a majority of students who forget eroty word of Sanskrit after they liara Icft their schools. may still possets Rome ideas of the higher values of life achieved by the ancients; that riay inspire them in their own life today! I give a ronsider able thought to the subject and it took me some timo to decide as to what particular delections from huge mass of Santric literature, Fould suit the requirements of our students, in the present age. Ilaring made a list of selections from the original Sanatkrit work, I discotered that it would not be rouible for me to reprint them at they mre.

·2 Certain changes tere inevitable. I took the scissors The longish texts were cut down within a short compass. lhe difficult passages were made simple Vere was turned into prose interwoven with the important popular verses that must be of a special intereat to the atudents. The older texts ottera irregularities of language that were largely trest ed barring such cases as had nlrendy gsined i popular recognition in the text, or were other 19 unavoidable Alterations and additions to th original text were made not only in the interest of the requisite standard of u 'simple langung which it is intended to teach ; but also in the interests of decency of thought, according to on modern Judgement Such passaven us were ut becoming for study in the croorn were expuog ed, and instead of them, niere diable 2434418 were mubatientel, Will this argument beury worl indeeil, which I deliberately took pxin mywell i the interent of our I wat nie nitkiti tha while introducing the ages, tried depart from the original try is lelle is f**nible For, if I let dette er alle harm of the boo 16x classical yanindred Andile getren TIENCIVe character pendan fin' T**, terriure, careful not to supplant bu to supplement the original text while in our chic pact of sub) The lessons in the book ar irry kruided from simple to complex meyle o WILD, within the required standard They internorra Atase.*ih much mjer levxore EITE breath.io jauw to students during their ۱۴۱، ۱۱ ،۱۹، ۲۰، ۲۱ در ۳۱ ·3 rapid course of study from less difficult to more difficult lessong, I have also introduced certain other changes in printing the text. In order to make the text readily intelligble to the beginners I have in most places, tateu liherts to put a hyphen between the various members of a compound, and did not care to obserre strictly the rules of Sundhuin a sentence. I have made a free use of the inarts of English punctuation-tbe comma and the armi-colon It necd not be mentioned that I have adopted there measures with a view to present the Sanskrit text to the beginner in such a manner, that his eye may readily catch the word in its typical form not Jei distorted by the euphonic rules of combination. l'e all I non that halt the meaning of the Sanskrit text is brought bome to the student's mind, at .. . much worry. It is a mistale to print Sanxlrit texts for begiuners without employing the neceruary dericca for an easy rending of the text. It is positively harmful for the students, to print the Sanskrit texts in a small type, no co-ely printed! . It is most dincouraging for student to read Sanskrit text badly printed on paper of rough quality. Tlic pages of A Sanskrit back murt contain broad margins on all sides for special notes to be taken down by students. Let us provide all these external aid that go to help the proper ·2 reading and understanding of the text. We must do our best to dispel the notion that Sanskrit is a difficult language ! In the end I must say in most general terms; a few words about the nature of selections that I have male. I am definitely of opinion that no better text in Sanskrit atudies could be found for the beginners than the well-known Hilopodesn with its easy and simple style of writing I, therefore, manken beginning with the Hioranes in its expurgated form, which is 80 indispensible ; and follow it up with the Panch. tantra which is its source, and is so akın to it in the subject-natcer, and the style of writing slightly advanced ! But the stories that belong to the cycle of the Panchtantra and Hitopadesa, at their best, teach us the practical visdom of the world so do not take us further! Generally Apeaking, they are lacking in that idealian which inspires a nation for higher achievements of life Where could I find lessons in story-form appreciated by the students, embodying the lofty spirit of national intesliem which works for regeneration and the upliftment of human beart, and which is Bo tnntatuzing with hopes of fulfilment of our national destiny ; if not in the Buddist Játaka stories? The exalced morality of the Jataka stories is a set-off ngainst the evils of wordly wisdom of a practical man. The language of the Játnks stories as presented bere, in this book, is so graded as to form a forward atep in our ·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् विषयानुक्रमणिका पृछाया: " " MK 14 पाठ-नामानि यस्तुतिः . २ मत-शिक्षा ३ पेददिशारत्राणां नामकप-निरूपणम् ४ हितोपदेश-प्रस्तापिका नुष्धक कपोतानां कथा -मृग-फाकमाल-कथा -गृधमारियो: का -यूद्धम्पास्य कथा ---गईभयोः कपा १० -सिद-मूपिक-पिडाल कथा संद-शफयोः काया १२ -कार-पासपंरामपुपादि-कथा -पशि-यानर-कचा -नीलपगाल-कथा -हीलोपाटि-यामरकथा १६ --गुमिमूपिक-कथा -प्राह्मण सक्लए-कचा " " P " २१-२२ २२-२३ २३-२४ २४-२५ " " . " " " " . -पूत-पागमाखण कथा -मालाए मकुलास-सपा -प्रकी नीतिश्लोकाः .२० "

·6
common
An attempt is made to make this small book
fully representative of the cultural heritage of
ancient India. To keep alive
the general
interest of the stadent in the book, variety in
selections is maintained throughout by present
ing pasua ges of different character, such &$
Darative, epic, dramatic,
poetical, historicals
religious and didactic, etc. There is one big
vein of high morality that runs throughout
the various pieces and links thein np in one
whole. This spiritual vein sopplies
the nation with its life-blood.
It nourishes the
"constant mind" of Humanity, May the students
of Sanskrit who read this book have a
rich
supply of this life-blood of the nation. Tbus.
invigorated, they may live a strong and healthy
life of disinterested service, in and through the
Society, which is the chief message of Sanskrit
Literature of a high order, through distant
ages.
LACAHMI DHAR,
April 15, 1949,
St Stephen's College, Delhi..

·" " n संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् विषयानुक्रमणिका पाठ-नामानि पृष्ठाकार ANस्तुतिः । २ मत-शिक्षा ३ वेदादिधारण मामरूप-निरूपणम् ४हितोपदेश-प्रतापिका ५ -राधक-कपोतास कथा --मृग-काकपाल काया -भ-मारियो कथा १६-१८ -वृदव्यारस्य कथा --भोः कथा २०-२१ -सिंह-मूषिक-विकाल-कया २१-२२ --सिंह-शकयो कथा -कार-एप्परपंरामादि-कथा --पति-पानर-कपा २४-२५ नीलवर्ण-गाल-काया -कालोपार्टियामर-कपा ---मुनिभूपिया --प्राणिसालापा -प्याथ मृग-परफनापा -पूर्तशास-मास कथा -माहा मल-एस-या २१ -प्रकीतिरलोकाः " " " " " " " . १ " 4 ·पृष्ठान " " ४०-११ " " -- . . पाठ-नामानि २२ पाण-त्राणि २३ पात्रे-रायोपानरस्यय कपा २५ -णिकपुष लोहतुला-कथा २५ -धर्मनि-पायुद्धि-कथा -श-कपिल-मानार-कपा -मिरकारका पाह्मणपुत्राः भगानीमुनसिंहशा-कपा १० -काकोलकपोयाम् -शियि कपोतयो कथा -प्रकी मीनिलोका: २२ जागामालागा -AIRAT-का -~म्म मातम् -गुममोम जाता -मनीगो नि मंगामापानि गुमान मागमागमनाम-निशा -म, Taha - . . १०-21 " . -- " H - * मना-मानामात्रम् --मन. पानापानाम् मनमा Pामम menframme --AgaAITrant HAM-1 - 444 ·" पाठ-नामानि पृष्टाधा १५ महाभार-युधिष्ठिर-राम-संपादः १०१-१०५ --संकीर्ण-पद्यानि १०५-१०७ ४७ मानय धर्मशारतम् १०-108 KE नानाकापु-पकी पानि • ४८ भागवतपुराए-महापुरष साम् १११-११२ ५० मार्कण्डेयपुराणे-मयसोपाख्यानम् --विपश्चित-कथा -हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् ५३ भासस्य-मापन-पापोगः -कर्ण-भारम् -থানিম ५६ कालिदासम्य पातुसंहार-पतुपर्णनम् १५०-१५३ " " " ५८ मानाफाम्यपु--एत्तयः ५६ श्रीहर्षम्य ताम्रशासनम् - ६० गुफमासोपदेशः • ६१ भदरः पानि (W.ROOuresline 10. Fertोपाटी-बार- बार

·No text on this page.

·संस्कृत साहित्य-कौमुदी [ The opening prayer in this book, as printed belor, m drawn from Tarious religious works in Sanskrith breathes asmirit of universal loo and selfleas errice, that s the characternstic message of Sanskrit literature.] प्रथमः पाठः ॥१॥ (ईश-स्तुतिः) यस्मिन् सर्वम् यतः सर्वम्, यः सर्वम् सर्वतय यः । यथ सर्वमयो नित्यः, तस्मै सर्वात्मने नमः ॥१॥ यदाझया माति दिवारोऽयम्, यदाझया मावि निशाफरय । पदाइया समिदं विभाति, तम्, एकदेवम्, शरणं प्रजामः ॥२॥ तमोरवराणां परमं महेश्वरम्, तं देवतानां परमं घ दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद विदाम देवं भुवनेरामीडपम् ।।३।।

·२ -- संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् पिताऽसि लोकस्य चगचरम्प, त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । नत्तत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो, लोकत्रयेऽप्यप्रतिम-प्रभाव ! ॥४॥ तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायम्, प्रसादये त्वाम्, अहमीशमीडयम् । पितव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायाईसि देव ! सोदुम् ॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ॥६॥ अभयं देहि देवेश ! पापाद् अस्मान् निवारय । वयं वां शरणं यामः, रक्ष नः शरणागतान् ॥ भक्तिं देहि श्रुतं देहि, धर्म देहि स्वतन्त्रताम् । देहि योगं च युद्धिं च, जनानां हित-कारिणीम् ।। न त्वहं कामये राज्यम्, न स्वर्ग नापुनर्भवम् । थार्ति-नाशनम् । पशूनाम्, परंपाम् । २ ·ARTHI MInstitud Engणा प.माना ।। १ ।। गरतु दुर्गाणि, सती गमाणि पश्यतु । SET Inो मादा ॥११॥ MIRMIR शुग गा गगगताम् । म.गाण | मामा मत || शानिशानिशान At the ***** Milngad to the virutuh II tulathi Hruhini nunctinkitnion 'ain tihelte infornifmitail illetitily Inition of infr. htar the PAIR Shishi at the time of In leo lin, the tourher train thatnetn41 Postime to hin sernia artmil Truthr airirint ·२ मंत-साहित्य-कीमुद्याम् पिताऽमि लोफस्य नगरम्या त्वमम्य पूज्य गुरुगरीयान् । नत्यत्ममोऽस्त्यभ्यधिकः कुनोन्यो. लोकत्रयेऽप्यप्रतिम-प्रमाय ! ॥४॥ तम्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायम्, प्रसादयेत्वाम् अहमीशमीडयम् । पितेव पुत्रस्प सम्वत्र सम्यु, प्रियः प्रियायाइमि देव ! मोटुम् ॥५॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव पन्धुश्व गुरुस्त्वमेव । स्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ॥६॥ 'अभयं देहि देवेश ! पापाद् अस्मान् निवारय । वयं त्वां शरणं यामः, रक्ष नः शरणागतान् ॥७॥ देहि, धर्म देहि स्वतन्त्रताम् । च, जनानां हित-कारिणीम् ॥८॥ स्वर्ग नापुनर्भवम् । माम् प्रार्ति-नाशनम्।। पशूनाम्, परेपाम् । AN .

·ग्रत-शिक्षा ३ आता-होनं जगदस्तु सर्वम्, दोपाः प्रणाशं सकलाः प्रयान्तु ॥ १० ॥ सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान् अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥१॥ श्रावन स्तम्यपर्यन्तं शुभ भृयान् सर्वनगताम् । कल्याणमस्तु । भद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः ! शान्तिः शान्तिः ! . . [At the time of Admission to the 'Gurutula' in Ancient India, the Brahniacteri' was asked to taleaiow in certain battrrs of conduct aari the Jaily routine of life, that is known as the Vrain Sikeha. At the time of the dramassal arrence to the teacher gare instruction how to Lire in this morkel This kn in adlariced from the Aticient text that embwlimit the trashing.] द्वितीयः पाठः ॥२॥ (व्रत-शिक्षा) [प्राचार्योऽस्तयासिनमनुशास्ति । मचायामिति मन्याद ।। प्रमचारी छसि । पाचं पच्छ । सन्य पद । धर्म पर । स्थाभ्यापान मा प्रमदः । पुशलान् म प्रमदितव्यम् । पुत्रक !

·अभयं देहि देवेश ! पापाद् अस्मान् निवारय । वयं त्वां शरणं यामः, रक्ष नः शरणागतान् । २ संम्गन-साहिन्य-कीमुद्याम् पिताऽसि लोकस्य चगचरम्य, त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगंगेयान् । नत्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो, लोकत्रयेऽप्यप्रतिम-प्रभाव ! ॥४॥ तस्मान् प्रणम्य प्रणिधाय कायम, प्रसादये त्वाम्, अहमीशमीडयम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः, प्रियः प्रियायाहमि देव ! सोदुम् ॥५ त्वमेव माता च पिता त्वमेक, त्वमेव बन्धुश्व गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ॥६॥ भक्तिं देहि श्रुतं देहि, धर्म देहि स्वतन्त्रताम् । देहि योगं च युद्धिं च, जनानां हित-कारिणीम् ॥ न वहं कामये राज्यम्, न स्वर्ग नापुनर्भवम् । कामये दुःख-तप्तानाम,प्राणिनाम प्रार्ति-नाशनम्। नृणां शिवं चास्तु, तथा पशूनाम्, ar FATT ·प्रत-शिक्षा মানান লাল মম, दोषाः प्रयाग सस्लाः प्रयान्तु ।।१०।। सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सों भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान अशप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥ ময়লমান শ্রম ম্যানু মারাম। कल्याणमस्तु । भद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ! 1.mart of Rurerayen 11. Unrn'tta RErrentlndiaBruraen asan totalen Desamastenelindatard - dul warne of thunteran th Vrats sit At to tmel thsnvestmnirent aracter kare nxnnnn live is ths Wu TT sinine marked from the one torrentxtenbiliterattr teartREE हितोपः पाठः ॥ २ ॥ । ब्रत-निता ) {থায়ামিয়া। মানব मरपारी असि पाम पड़ । ग्यापापान मा प्रमर । पुरातार ·: अभयं देहि देवेश ! पापाद् अस्मान् निवारय । वयं त्वां शरणं यामः, रक्ष नः शरणागतान् ॥ संस्कृत-साहिन्य-कोमुद्याम् पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य, त्वमस्य पूज्यश्व गुरुगरीयान् । नत्तत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो, लोकत्रयेऽप्यप्रतिम-प्रभाव ! |॥ ४ !! तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायम्। प्रसादयेत्वाम्, अहमीशमीडयम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव ! सोदुम् ॥५॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ॥६॥ भक्तिं देहि श्रुतं देहि, धर्म देहि स्वतन्त्रताम् । देहि योगं च बुद्धिं च, जनानां हित-कारिणीम् ॥८॥ न त्वहं कामये राज्यम्, न स्वर्ग नापुनर्भवम् । कामये दुःख-तप्तानाम्,प्राणिनाम् अार्ति-नाशनम्।। नृणां शिवं चास्तु, तथा पशूनाम्, स्त्रेपां शिवं चास्तु, तथा परेपाम् ।

·प्रत-शिक्षा ३ आतङ्क-दोन जगदस्तु सम्, दोषाः प्रणाग मकलाः प्रयान्तु ।। १० ।। सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सवों भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान् अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥११॥ आग्रल-स्तम्पपर्यन्त शुभ भूयात् सर्वजगताम् । कल्याणमस्तु । भद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः । RAL At the of adounon to the Gurubula' Ancient ladia, the Brainiachiri masa ke to take 10* iti ertuid malterus ronduct and the duly routine of life, that is known as the train Sinha at the time of time thamtant errore limi, the teacher FAIR Instruction how to live in this worlu This lissun is ndarteil from the ancient **** that muwded ilir truching! द्वितीयः पाठः ॥ २ ॥ (प्रन-शिक्षा ) [प्राचार्यातयासिनमनुशास्ति । नारीवादमिति प्रत्यार। पुत्रक प्राचारी असि । याय पप्प। धर्म पर । पायापान मा प्रमदः । शलान् र ममदिनम्पम् ।

·No text on this page.

·प्रत-शिक्षा ३ प्रातक-दोन नगदस्तु सनम्, दोषाः प्रणागं साला प्रयान्तु ॥ १० ॥ सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सवों भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ।।११।। भावन-स्तम्यपर्यन्त शुभ भूयान् मर्यनगनाम् । कल्याणमस्तु । भद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ! (de the an-ofatataronth Ourtiuinn Nirient India, the Brahnachuri' was anheul to take A 1** in c'rinid matters of randurt and the July routine of life, that in nondu thi 'rata Sikslia, At tlim time of the caputmond errico H), tracher Kale instruction low to live in this world! The laun in adapted from the ancient trar that mirriven the teaching ) द्वितीयः पाठः ॥ २॥ (वन-विता ) গাণাধারামিসি। মিমি। पुत्रप. प्रामधारी सि । पाय पप्प । सत्यं पर । धौ पर। वायापान मा प्रमर। पुराला ममदितव्यम् ।

·No text on this page.

·ग्रत-शिक्षा TY भातक-होन जगदस्तु सर्वम्, दोषाः प्रणाश सकलाः प्रयान्तु ॥१०॥ सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान् अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥११॥ प्राप्रम-स्तम्पपर्यन्त शुभ भूयात् सर्वजगताम् । कल्याणमस्तु । भद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ! At thi ute of Admission to the Gurmula' iu Ancient Iadı, thar Brahmachuri' nas asked to take a low an certain matters of rondact and the daily routine of life, that is rond as the 'rata śiksht. At the time of this dismosul cruce to the teacher favojostruction how to ime in the world? Thia lusob 18 adapted from the ancient fr*** si installed the truching ] द्वितीयः पाठः ॥ २॥ (त-शिक्षा) (भाचायोऽन्तयासिनमनुशास्ति । प्राचारीपादमिति प्रत्याः ।। पुत्रक प्राचारी असि । याच यथ । म्वाध्यायान् मा समाः । इशलान् न प्रमदितव्यम् । - सत्यं वद ।

·२ अभयं देहि देवश ! पापाद् अस्मान् निवारय । वयं त्वां शरणं यामः, रत नः शरणागतान् ।। कामये दुःख-तप्तानाम्,प्राणिनाम् श्रार्ति-नाशनम्। मंगल-साहिण-कोमुगम पिताऽसि लोकम्य नगरम्य, त्वमम्य पूज्य गुरगंगयान् । नत्वत्समोत्यम्यधिक कुनायो. लोकत्रयेऽप्यप्रतिम-ग्रभार ! ॥४॥ तम्मान प्रणम्य प्रणिधाय कायम् प्रसादयं त्वाम्, अहमीशमीडयम् । पितेय पुत्रस्य सखेर सख्युः, प्रियः प्रियायामि देव ! मोदुम् ॥५॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ॥६॥ भक्तिं देहि श्रुतं देहि, धर्म देहि स्वतन्त्रताम् । देहि योगं च बुद्धिं च, जनानां हित-कारिणीम् ॥ न त्वहं कामये राज्यम्, न स्वर्ग नापुनर्भवम् । नृणां शिवं चास्तु, तथा पशूनाम्, स्वेपां शिवं चास्तु, तथा परेपाम् ।

·হিয়া श्रावक-दीनं जगदस्तु सनम्, दोषाः प्रणाम ससलाः प्रयान्तु ।।१०।। सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सों भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥११॥ भाबम-स्तम्पपर्यन्तं शुभ भूयात् मर्यजगताम् । फल्पाणमस्तु । भद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ! - JAt the time of nimation to the 'Grruaria' m Aneicot 10d 13, 1) 'Brahmaclurit was antes to take a vow in crrtain matter of conduct and the daily routine of life, that is known as the Prato Sikslut. At this time of stiu dress21 #ethic tam, the tracfier gave Instruction line 10 lire in the worlu Thug limon 19 waped from the ancient tests that onlixired the teaching : ar द्वितीयः पाठः ॥ २॥ ( प्रत-शिषा) थापापडोपारिरममनुशारिन । प्राचारीपाडमिनि प्रत्यार। पुत्रक प्रलचारी असि । पाय पर । धर्म घर । म्कापायान मा प्रमदः । पुराला र प्रमदितव्यम् ·पादप्रमान नि! गनगागपामा नः गमागमा MR मनान मंगर-साहिग्य-कोमुणाम् तानि लोकग पगगरस्या गमा गम गुरुगरीयान् । नागमोडगम्पनिक नोऽन्यो. निम-पभा ! ॥४॥ सम्मान प्रणम्प प्रणिधाप कायम. प्रणादयाम. अहमीशमीयम् । Frir मग मर राणु, प्रिनिगापामदेव ! गोम ।। *747 7 7 FIAT Tin गुसलमेगा सो गम ॥१॥ मी तर म mI + ? काम, न नापनम् । *मनमानाम प्राणिनाम यानि नाममा मक या नाम: +inER HITRA ·प्रत-शिक्षा आतङ्क-होनं जगदस्तु सर्वम्, दोपाः प्रणाश सकला प्रयान्तु ॥१०॥ सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामान् अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥११॥ आग्राम-स्तम्पपर्यन्तं शुभं भूयात् सर्वजगताम् । कल्याणमस्तु । मद्रमस्तु । शान्तिरस्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः । 1A! thi In of Adopsion to the 'Guruuld' in ANCIEDL India, thr. Brahmachin' kos asked to take a FOX in certain mostters ofrondact sorl the duly routine of life, that is known as the Vrata Silslå At the time of the dismiss ıl service low, tho teacher garo pstruction how to live is that work. This lesson i adapted from the ancient tests that maled the teachior) - द्वितीयः पाठः ॥२॥ (व्रत-शिक्षा) [पाचापोऽयासिनमनुशास्ति । प्राचारीपणमिति प्रत्याह । प्रामचारी असि थाचं यच्छ । स्थाध्यापान मा प्रमदः । कुरालान् न प्रमदितव्यम् । कर्म कुर । - ·२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य, त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । नत्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो, लोकत्रयेऽप्यप्रतिम-प्रभाव ! ॥४ ।। तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायम्, प्रसादये त्वाम्, अहमीशमीडयम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः, प्रियः प्रियायाईसि देव ! सोदुम् ॥ ५ ॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुध गुरुस्त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ॥६॥ अभयं देहि देवेश ! पापाद् अस्मान् निवारय । वयं त्वां शरणं यामः, रच नः शरणागतान् ॥ण मनिं देहि श्रुतं देहि, धर्म देहि स्वतन्त्रताम् । देहि योगं च वृद्धिं च, जनानां हित-कारिणीम् ।। न स्वहं कामये राज्यम्, न स्वर्ग नापुनर्भवम् । कामये दुःख-ततानाम्,प्राणिनाम् अार्ति-नाशनम्।। नृणां शिवं चास्नु, तया पशूनाम्। वेषां शिरं चास्नु, तया परंपाम् ।

·पादिशाबानाम गामप- निलम " | Intaim which matsyant from Matru111 SHO! ** imrn's tell ment a feneral in of 1) enters in all'antro Sarsimit ttrraturelle may not ran truth-sinterientife Atleast, ho olio loco me important rammet.c verous Liada t.cri-nita in Sanst thrratir.) 1 तृतीयः पाठः ॥३॥ ( दादिशामायाम् नाम-रूप-निरूपणम् ) पद-शाय- पुगगायः, स्मृति-न्यायादि-रिस्तृतः । भयएडानन्द-चिपा, परमात्मा निरूप्यते ॥ ज्य पदाः । धर्म माम मनिरादरम. ममागगरयम्, वेदः। मंत्री पद मादीपश्यति पैदावार मुतिः त्य नाम दर। शिक्षा को प्याकरण, नियर पन्दो, ज्योतिपम, रति दाहानि पद ।। पुगल म्याप-बसा धर्मशास्त्राणि चेति चत्यागिउपाशानि ।। सम्पतिसगं पंश मन्यलर-पंशानुचरितमतिपादकानि पुराणानि ॥ मापुगण विष्णगणं मागगरमित्यादीनि. भराय पुगनि उपपुराणानि धानेकाकारमाणि ·४ 3D मा याचस्व कचन संस्हन-साहित्य कौमुद्याम् भूत्यै न प्रमदितव्यम् । यनान् न प्रमदितव्यम् । आचार्पस्याप्रतिकूलः म्याः। अदत्त हरणं प्रतिषिद्धम् । मा गृधः कस्यचिद् धनम् । ऋणं मा का: । अधीर्मा दीन्याः । विषाद मा गाः । सर्वदा त्यया सोत्साइन भवितव्यम् । कामंपरिकर कोध लोभमोहंमदं मात्सय छल कपटं च परिहर। आत्मवान् भय, पुषक ! सर्व कार्य बुद्धया परीथाः । संस्कृतं सुपर । पूर्वोत्यायी स्याः । शोचमाचरे । सायं प्रातः सन्ध्या मुपासीथाः । मा गुरु जीथाः । सामयिको भव ॥ मानदेयो भय। पितृदेयो भय । प्राचार्ययो भय । पप आदेशः। यानियस्मा सुचरितानि तानि त्ययोपास्यानि, नो इतराणि। १ 'पानियनयधानिफर्माणि, तागि सेवितम्यानि, नोइतराणिएप उपदेशः उत्तिष्ठत, जामन,मान्य यरान् नियोधत। एषा घेदोष- निएस् । कर्तव्यं हि मतं सर्वलोकहितम् । तस्मात् स्थिरोभूत्या, पात्मनः कार्यमपि विधाय परफार्य कुय । पतनुशासनम् । परमेतदुपास्यम् ।

·पेदादिशाबाणाम् नाम-रूप-निरूपणम् [ in the trason which nautarted from Madhusudlan's Smriti, it la intended to file to ruledt a general iden of the extensivo characts of Sanshrit literature, llo may not beable to read all the Siaknt bohe, in life. At least, ho thead know & me importabt namn of the various hiude of workeertant in Sanskrit thcrature.] " तृतीयः पाठः ॥ ३॥ (पेदादिशाताणाम् नाम-रूप-निरपणम् ) वंद-शाख-पुराणायः, स्मृति-न्यायादि-विस्मृतः । अपण्डानन्द-चिपः, परमात्मा निरूप्यते ।। अथ वेदाः। धर्ममा प्रनिगदकाम, प्रमाणवाश्यम्, घेदः। पदो, पशुयेंद. मागदोऽधरणश्यति पेशामसारः।भुति:' इत्परं नाम दर । शिक्षा, कल्पो, प्याकरण, नियत, पन्दो, ज्योतिपमा रनि दाहानि पट् ।। पुराणम्यार-मीमांसा धर्मशास्त्राग धेनि पत्यारित उपाशानि ।। प-प्रनिसर्ग वंश मन्यन्ना-पंशानुचरिततिराकानि पुराणानि ॥ চায় বিশ মাঘনখানি, সয়ম पुराणागि। उपपुराणानि शोकमारकाला ·संस्कृत-साहित्य-कीमुद्याम् मनु-यावल्क्यप्रभृतिभिः कृतानि, वर्णाश्रमधर्मविशेषणं विभागेन प्रतिपादकानि धर्मशास्त्राणि || 'स्मृतिः' इत्यपरं नाम धर्मशास्त्रस्य । वाल्मीकिकृतं रामायणमादिकाव्यम्, व्यासेन संपादितं महाभारतं चेतिहासत्वेन प्रसिद्धम् ॥ तद्द द्वयमपि धर्मशास्त्रान्तर्गतम् ॥ अथोपवेदाः । आयुर्वेदो, धनुर्वेदो, गान्धर्ववेदोऽर्थशास्त्रं चेति चत्यार उपवेदाः ॥ तत्र चिकित्साशास्त्रमायुर्वेदः। रोगनिवृत्तिरूपं मुखसाधन- शानम्, अस्य प्रयोजनम् । युद्धशास्त्रं धनुर्वेदः। क्षत्रियाणां स्वधर्माचरणं युद्धम् । दुष्टदस्युचोरादिभ्यः प्रजापालनं च धनुर्वेदस्य प्रयोजनम् । गीत-नृत्य-याचभेदेन यहुविधोऽर्थो गान्धर्ववेदः। देवतागधन- निर्विकल्प समाध्यादिसिद्धिश्च गान्धर्ववेदस्य प्रयोजनम् । अर्थशास्त्रं च यहुविधम् । नीतिशास्त्रं शिल्पशास्त्रं सूपशाग्य चतुःपटिशलाशाम् नि । अपि पानेकविधानि शाम्प्राणि, नानामुनिभिः प्रणीतानि, भौतिकानि चाध्यामिकानि । सत् सयमन्यिाय परिशीलनीयम् ।।

·दिलो-प्रातापिता IT fitouttriyn the wor Niritumrandit | Tree.thermittir Tarristation. Trruralim Hathra.rr Hiratni.rtan Thratiirtasteuht try mint thatarrt In the litratri In the Maitrian.pirmartner feerth twittan tirrrr Tirtantrinitli latrettymal Sanskrit (mm tum areithen this to. lrganer ho attempts #: W3.1.118 in Seoulnil, without from the proper herur- Inmintruthoangration of sanskrnt tal चतुर्थः पाठः ॥ ४ ॥ (दिनोप-प्रस्तारिश) शुतो हितोपदेशोऽय. पाटय मनोरिए । पापा मग पविष्यम्, नीतिरियां ददानि च ॥१॥ मनगमग्वद् प्रामी. रिघाम प चिन्तयेत् । पूत इस पपु. मृत्युना धर्ममाचरन् ।।२।। विधा ददाति दिनयम्. विनयाद यानि पात्रताम् । पात्रत्वाद धनमामोनि, धनाद् धर्मम्, सनः मुखम् ॥३॥ पना मानने लग्नः मसागे नान्यथा मरेन् । पवारलेन, पालानां नीतिम्तदिह कथ्यते ॥४॥ अम्ति भागीधी-तोरे पाटलीपुत्र नामधेयं मगरम् । तर सर्प-ग्वामिनीत गुदामो माम नृपतिरासी । सभूपति पपदारमापि पटरमानं लोकदर्य शुभार- ·संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् अनेक-संशयोच्छेदि, परोनार्यस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रम्, यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ यौवनं, धनसम्पत्तिः, प्रभुत्वम्, अविवेकता । एकैकमन्यनर्याय, किमु यत्र इत्याफर, श्रात्मनः पुत्राणाम्, अनधिगतशास्त्राणाम, निर उन्मार्गगामिनाम्, शास्त्राननुष्टानेन, उद्विग्नमनाः स राजा चिन चतुष्प्यम् ।। यामासा कोऽर्थः पुत्रेण जातेन, यो न विद्वान् न धार्मिकः । काणेन चक्षुषा किं चा, चतुः-पीडैब केवलम् ।। किं च- स जातो येन जातेन, याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे, मृतः को या न जायते ॥ तद् कथम् इदानीम्, एते मम पुत्राः गुणवन्तः क्रियन्ताम् । उद्यमेन हि सिध्यन्ति, कार्याणि न मनोरथैः नहि सुप्तस्य सिंहस्य, प्रविशान्त मुखे मृगाः । एतश्चिन्तयित्वा, सराजा पण्डितसमां कारितवान् । राजोवा भो भोः पण्डिताः ! श्रूयताम् । अस्ति कश्चिद एवंभूतो विद्वान पो मम पुत्राणाम्, उन्मार्गगामिनाम्, अनधिगतशास्त्राणाम इदानीम् नीतिशास्रोपदेशन पुनर्जन्म कारयितुं समर्थ: १ यतः-- ·हितोपदेशरप-प्रस्तापिका है F --- 45 Jii-4 v J121 फायः पान्चनमसर्गाद, भने मारपती धुतिम् । तथा सत्सभिधानन, मूसों याति प्रवीणनाम् ।। उप्र - हीयने हिमतस्तात ! होनः सह समागमान् । समय समतामेति, विशिष्टय रिशिष्टताम् ।। अचान्तर विपशमनामा महाएER: मनोसियार- तत्यशो पृदापनिरिधारयन् । रेप ! माघुल-संभता एने रामपुत्रा सन्मया मोति प्रादपितुं समपन्त। नाद्रव्ये निहिता पाचिन, मिया फलवतो भवेत् । न प्यापारगनापि, शुस्पत् पाठचते पकः ।। आगोड पणमासाम्पन्लो, पुमान गीतिशाग्वाभिमान करिष्यामि । रविन पुनरापाच- पोटोऽपि गुमनः समाद, यारोति सतां शिरः । भरमाऽपि यात देवलं, माद्भिः मुमतिहितः ।। ব ৰা মথ্যা, লিয়ামযাহ, মাল प्रमाणम् । युनाया, तस्य पिएशर्मपो, परमानपुर.मरम्, पुधान समाप्तिपान । सप प्रामाद थे. गुग्गेपविरागां गाणां पुरानात, प्रस्तारसमेण, ग पपिसोपी-- पाय-शाग-निोदन, फाली गच्छति धीमताम् । प्यगर्नन र मृग, निठया पालोन पा॥ गहु, म पिनोद, पिपियां फां कपयामि . पाम् । था ! पप्यताम् । विषारामराय । न पूपम् ॥

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् ( The lessons, as printed below, are presented ** revised form They are adaptations of the original 181 and do not follow the ongoal order of Flitopadeša. पञ्चमः पाठः ॥ ५ ॥ (हितोपदेशे-लुब्धक-कपोतानाम्-कथा) अम्ति गोदायरीतीरे विशालः शाल्मली-तरुः । तत्र नाना विदेशाद् आगत्य रात्री पत्तियो निवसन्ति । अथ कदावि अयसभायां गयी, कधिद व्याधम्तत्र ममायातः। अथ व्याधेन, तराहुल कारणान पिकी, जालं विम्तीर्णम् । स = मच्यो भन्या स्थितः । तस्मिय काले, निप्रीय-नामा कपात गाः गरियारो विपति विसर्पन, ताम्तगाल फगान मा लोकपामाम । तत कपोतगत: ताल-करा गुग्धान, कपोता पापारा कुतात्र निने यने ताहुल कगानां सम्भगः । मगतां नाय । भद्रामिदन पश्यामि । पतयननं भुन्या, जपान मर्णम् पाद । या फिमेपमुच्यते । भूतले मिन माधि मयंग धाकान्तम् । यी गृणी वमनुः कोपनो निन्यशक्षितः । पामाग्यापनाची पड़ने दायमागिनः ॥ गत अया, म कपोतासत्रापरिश' 47 | बहुत तिमीममोहिना किया। उस लोभान कोपः प्रभवनि,लोभान कामः प्रजायते। लोमान्मोहश्च नाराश्च, लोमः पापम्य कारगम कधि- ·+ हितोपदेशम्भ-लुन्धक-कपोतानाम्-कथा ११ अनन्तर सधै जानेन पक्षा पभूषः। ततो यस्य पचनात् सत्रा- चलम्बिताः सर्वे तिरपुर्वन्ति । तस्य तिरस्कार भुत्या, चित्र- प्रीय उपाचा नायमस्य दोपपत:- मापदां फपितः पन्या, इन्द्रियाणाम् अयमः । तज्ञयः, संपदा मार्गो, पॅनेप्टं तेन गम्पताम् ।। विपन्फाले. विस्मय पय कापुरपलक्षणम् । तदा धैर्यम् अयत्नम्म्य. प्रतीकारधिन्न्यताम् । यत:- पड् दोपाः पुरुपेणे. हातव्या भूतिमिच्छना । निद्रा तन्द्रा भयं शोध, भालस्यं दीघयत्रता। इदानीमन्येष पिताम् । सरचित्तीभूप, जालमाश्य, उहीयताम् । अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका । तर्णयत्वमापने-यध्यन्ने मत्तदन्तिनः ॥ संहतिः श्रेयसी पुंमां, स्वालपारपि । तुपेणापि परित्यता, न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ।। इति विचिन्त्य. पक्षिरस, मालमादाय उत्पतिताः । अनन्तरं, सध्याधः, सुदराडा. आलापहारकान तान परलोक्य, पथात् प्र. धाषन्, अचिन्तयत् । पदा एवं निपतिप्यन्ति, सदा से यशम् एप्पन्ति । ततस्तेषु चतुर्विषपातिकान्लेयु पक्षिपु. स प्यायो निवृत्तः । अथ भनितं एया, कपोता ऊचुः। किमिदानी कर्तुम उचितम् । चित्रमीय उपाच | "माता, मित्रम, पिता चेति, पभायात् प्रितपम् हितम् ।" तदस्मा मित्र, दिएपको नाम ·तान् श्या. सविस्मय, पाणं स्थिया, हिरएका, विराम पार्श पधात् स्यति । दिग्गरकोऽप्याद । अहमतिः। पाम दमा मयुटयक्ति, तात तर पारी दिनधितानमार एलेपार्मात परधन पारस्य परस्यामि । चित्रणी /- मनिमित या रपागो, विनाशे नियते मति , माविनाम HAITI संरत-साहित्य कौमुद्याम् मूपिकरामः, चिरने निवसति । सोऽस्माकं पाशान, देवी इत्यालोच्य, स हिरएपक-वियर-समीपं गताः। ततो हिरण कपोतारात भयात, चकितः, तूष्णी स्थितः । चित्रप्रीय र सो दिरगरक! किम् अम्मान न संभारसे । ततो दिया स्तदुपयन प्रत्यभिशाप, ससंभ्रमम्, यदिनि:सृत्य arty याः पुगग्यास्।ि प्रिय हम विमीयः समायानः। पान पन्धन ४ सयरम् उमति । चित्रप्रीय उशाच । मित्र मेषम् । अस्मताधितानाम् एषां तायत् पारिधि । ता, दना में कोमलाः । तदेतेषां पायावेम कथम् समर्थ । प्रायम् । तथापि पधारानि, तप पन्धन ग्याप । मादाधिताना र सोद गधा समर्थः । उग- धनानि जीवितं चा, परा प्राश अगमगातारणी ईन। नानि दया-गुणानां ग, माम्गमा मगा गा। मन्त्रमनगम, पदादिमाशयति । FArnima प्रदाला कित मा! fr' मा उरसमेत।

·framara-गयारागार कपा प्रमुगुना मगधनानिदिमाना -- पानि पानि मियाणि पतम्यानि शतानि च। परय मूपिकमिया फसता मुरन्यनाः ।। पष्टः पाठः ॥६॥ (हितोपदेशे-मृग-कार-गृगाल-गाथा) पग्निमांगेगारकायतीमान, घरएशनी । तस्यां विगन, मरता नदेन मृगकाको नियमतः सय मान्यपाधाम्यन, पुराहगगचित्रगालेमाश्लोफिनापागालोऽचिन्तयत्। मा. मधमेन्मानं मुलाला भरापामा मयतु । पिसार तार- इम्पादयामि । कालोप, उपन्यासी । मित्र'कुशल है। मगंगोताम् । कम्न्यम् । म ते । सुदपुरिनामा जम्युफोऽहम् । मचाये मित्र-याधुहीनो, मृग, एकासी निषसामिपानी, भय मित्रमापाप, पुन समन्धुपलाक प्रयिष्टोऽस्मि । अधुना मया तयानुचरेण सर्वथा भवितव्यम् । मृगणोशाम् । पपमस्तु । सतोऽगते गपितरि, मृगस्य पासभूमि मंति, मृगसम्युको गती । नत्र पम्पफगृपाशापायर्या, सुस्मिामा फाको, मगस्प चिमनियसति । सीएया काकोऽवदत् । कोऽयं द्वितीय: । मृगोतं । सम्पुको बम पत्यम् रयत्, भागतः । काको धूने ! । ! ।

·लघुचेतसाम् ।
किमनेन उत्तरोत्तरेगा। सरफर यिधम्मालापैः सुममनुभव
गृते। मंग मृग! पतम्मिय बनेकदेश सम्यपूर्ण क्षेत्रमनि
नियोजिता । अनन्ना गुनगगता गुगाना याग, पारसी-
। अचान्ता सायुकम्तयागल्य, उपणियां
गिन्नयनामिनावदामा काद-प्रयाधन मनोरथमिति
१४
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
विश्वासो नैव युक्तः। तन्न भद्रमाचरितम् । इत्याकरयं, स जम्मुकः
मकोपमाह । मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवानपि, अशात-कुल-परित
आसीत् । तद् भवता सह, कथमद्ययायद, एतस्य स्नेहानुवृत्ति
उत्तरोत्तरं वर्धते ।
यत्र विद्वजनो नास्ति, श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि ।
निरस्त-पादपं देशे एरण्डोऽपि दुमायते ॥
अयं निजः परो वेति, गणना
उदारचरितानां तु, वसुधैव कुटुम्बकम् ॥
पथा घाय मृगो मम यन्धुम्तया भयानपि । मृगोऽप्रवीत् ।
म्योपताम | कागेनोनम् । पचमस्तु ।।
अथ प्रातः गयें पयाभिमतदेश गताः । एकदा निभृतं गाल
मदा या नत्र नोन्या दर्शयामि । तथा कृते मति, मृगः प्रारदा
गया, मग मादति। अध क्षेत्रातिना, तद् दृष्ट्या, पायाम
शिनगन । को माम, इना. कालपाशादिय प्याधपाशास्त्रात
राज्यान में मयिIA ITALI, उहापमानम्म, मांगा
লিসান রনি, মধ্যস্বত্ব গালফোনি। এ মূল থে

·रिलागाय-भग-काम-गगाल कपा afri ने। ' दिन्तिायन मम सन्धमम । सन्धर पापग्य माम। जनुक पाशं गुरुगदमितोम्मानिलया । स्टलावद पगार' नानिर्मिता पणे पाया। पदप महाय-पार फमेलान मा मि मिददि पापा मन्याममाने पर पपा र तन्मया पतंन्यः । गुगामासमीप सामागमाग्दाप धितः मः ॥ দল ন , মবিন্ধান, মূলমনাম ধৰা, निम्ननादिष्य मयाविध पश. उपाय । म!मितत् ! गागम । पारित गुरपायम्य फलमेनन् । काको प्रते। गाल ! गंगगोनाम । मन्मांसापी वियपाकाको प्रत । मिय ' उनमेय मया पूर्वम् । पगई फायन्तिार, प्रत्यक्ष नियवादिनम् । पर्नयेत ताल मि, पिम्मं पयोमुसम् ।। (दी निवस्य) घरे या !कि म्यया पाएकमंगा लम् । अषया स्थितिरिय नानाम । दुर्जनः प्रियवादी २, मनद् विश्वासकारगम् । मधु निष्ठति नियाग्रे हृदये तु हलाहलम् ।। अध प्रभात. स तेरपतिल, रामागच्छन्, का. मापसीफितः । तमालोय कानानाम् । संग मृग ! स्यमात्मानं मृतयत् मंदर्य. पान उद्रे पूरयिन्या. पारान् नाधीशल्य तिछ। पदादश करोमि तदा त्यं सत्यम्मुत्थाय पलापिप्यमि। मृग- मधर काफपचनेन स्थितः । ततः क्षेत्रपतिना होनाललोवनेन, मयलोषितः सियायि, गृगमयलोश्यासी, "मास्ययं गतोऽया" ·६ । परिणा, म्पादारचित उम्प, तो ददनि । नाम धा: पर्माना । पयोध्यरत् । कावासोती संस्कृत साहित्य कौमुद्याम् इत्युन्या, मृगं यन्धनान् मोचयित्वा, पाशान् संवरितुं सपन्नो पभूय । ततः क्रियदरेऽन्तरित क्षेत्रपती, स मृगः काकस्य शर भुगा, ससंभ्रमः समुत्थाय पलायितः । तमुद्दिश्य, तेन क्षेत्र पतिना, प्रकोपात् शिप्तलगुडेन शृगालो व्यापादितः । अतोन प्रयोमि- मत्य-मनायोः प्रीतिविपतेरेव प्रीतिविपतेरेय फारणम् । शृगाला पारापद्धोऽसी, मृगः काकेन रतितः ।। सप्तमः पाठः ॥ ७ ॥ (हितोपदेशे-ध-मानारयोः कया) अनि मागीरीतीरे धाटनानिपते महान् पर्फटीपः। नाग कोटी, देशपिंगाकान, गलित-मग गयनो जरदृगयो गान गृध्र प्रनियमति । अप कृपया, तनीयनाप, तायागिन भीति अशकवानि वीर्यकर्णनामा माir: पशिशारा মাসি মাশ:। সস, সমায়া গো, বহি যায়াম कोलाहल रन' ! नत्रणा जागनोकाम् । कोऽपमापार यंग गृधमाका गमयमाहा तोमि अy. পান পলানায়। এ যথা মাথায় না भात मरणयाम ier, THEM, अमन ।

·हितोपर-धमानयोः गया माम | भो भने । मरमर मी पद दन्तम्पोऽसि मा। मागेपदम् । भूपता लाम्म यपनम् । ततो पपई सपना समः । मोमो दिकीरगम्यायान् । रोपन। अमन गहा नित्यम्नायी निगमिगशी, मल- गयतु घान्द्रायण-प्रतम् भारम्नियामि । एमांध धर्मान- मान, विभ्यासभूमप. पक्षिण, म. मर्यदा ममान स्तुपन्ति । मतो भरपी विद्या पपारडेभ्यो धर्म धातुम् कागतः । भरन्तय एनाया धमेना, पम्मा प्रतिधिम् दन्तुमुपता: । गृहस्थस्य धर्म समुदीरितः-- भगवचितं पापम्, मातिभ्यं, पदमागते । धनुमप्यागरे छापाम्, नोपसंहरते दुमः ॥ किष। पप गाम्लि, रामोतियचसान्यतिषिः प्रल्पः। निर्गुणेप्पपि मत्तेप, दयां कुर्वन्ति साधवः । नदि संदरत ज्योतना, चन्द्रयाण्डाल-येरमनि ।। धोरयदर । मामारा दिमांसयनपी मयन्ति । पशियायका. धार नियन्ति । नादमयं प्रवीमि मारोऽप्येवं धुत्या, भूमि पृटपा, की प्रगति । न च । मया धर्मशार थुत्या, पोतरागण इदं दुष्करं मतं चान्द्रायणम् अध्यपसितम् । यता, परस्पर विपदमानानामपि धर्मशास्त्राणाम, "अहिंमा परमोधर्म" प्रत्येकमान्यम् । पन:- सर्वहिंसानिवृत्ता ये, नराः सर्वसहाश्च ये सर्वस्याश्रयमताच, ते नराः स्वर्गगामिनः ।। २ ·. - ध्यानोहम्ममार्य दशति । पायोग्यरत् । फयं मागमो पाय पितामः । याम स्थाय । पान्थ । मान पंवनगाणाम् अतिरीन प्रामम् । अनेकगो प्रावण मनुष संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् एवं विसास्य स मार्जारः तरु-कोटरे स्थितः। ततो दिनेषु गच्छन्सु, पति-शायकान् अाक्रम्य, कोटरमानीय, प्रत्यहं सादति । अथ येपाम् अपत्यानि सादितानि, तैः शोकातलिपद्भिः, इतस्ततो जिज्ञासा समारम्धा । तत्परिझाय, माजार कोटरान् निःसत्य पलायितः । पश्चात्, पतत्रिभिः, इतस्ततो निरूपयद्भिः, ता तर कोटरे शायकास्थीनिमातानि । अनन्तरंच, अनेनैव शायका खादिता इति निश्चित्य, मिलित्या,तः पक्षिभिः, स गृध्रो व्यापादित। प्रतोयीमि- अज्ञातालशीलस्प, चासो देयो न कस्यचित् । मानारस्य हि दोपण, हतो प्रभो जरद्गवः ।। अष्टमः पाठः ॥८॥ (हिनोपदेशे-वृद्धव्यासस्य कथा) अदमकदा दक्षिणारगये चानपश्यम् । एको पृर-ग्या म्नानः, परा-दम्ला, साम्नी पूने । मो मोः पान्थाः ! वं गुण, कर्ण गृताम् । तदुपयनमाका, भपात, कोऽपि तार नमस्ते । नतो लोमारप्टन कनचिन पान्थेन, आलोचितम्। मान, एतत् नमति । (प्रकाशं ने ) कुत्र तय करण या में पुत्रा अनेकयो मता दाग । सननियोऽसि । ।

·- हितोपदेशस्थ-पृदयाघस्य कया ततकेनापि धामिदम् उपदियः । दानधर्मम् आचरतु भवान् इति । तदुपदेशाद इदानीम् अहं स्नान-शीलो, दाता, पृनो, गलित-नगर दंगो, दयायांश्च, कधं न विश्वास भूमिः ! उक्तंच- इज्याध्ययन-दानानि, तपः सत्यं तमा दमः। अलोम इति मार्गोऽयं, धर्मस्पाष्टविधःस्मृतः॥ मन च, पतावान् लोभविग्दो, येन स्य-इस्नगतमपि सुपर्ण- करणं, पस्मैकम्मचिद, दातुम् इच्छामि । तथापि, 'व्यामो मानुपं रगदतीति'लोकमवादो दुनियार। मपा च धर्मशास्त्राणि, अधीतानिर्णि- प्राणायथात्मनोऽभीष्टा, भूतानामपिते तथा। प्रात्मौपम्येन सर्वत्र, दयां कुर्वन्ति साधवः॥ अपरं च- मातृवत् पर-दारेपु, पर-द्रव्येषु लोप्टवत् । आत्मवत् सर्वभूतेषु, यः पश्यति स पण्डितः॥ स्यं घातीय दुर्गतः । तेन, तुभ्यं दातुं सयरनोऽहम् । तपा घोक्तम्- दरिद्रान् मर फौन्तेय, माप्रयच्छेश्वरे धनम् । ध्यापितस्यौपषं पध्यं, नीरुजस्तु किमीपधैः ।। तत्र सरसि स्नात्या, सुवर्ण-कालमिदं भतिगृहाल ।सतो मात-पिरषासो पाथदसो सर-स्नातुं भविष्टः, तायडेय महापरे निमग्ना, पलायितुम् अक्षमः । पढे पतितं रट्या, प्यानोऽपदः ।

·मन्दादरः। विना विधुर-दर्शनम्, स्वामिनोऽनुजीविषु मन्दादण २० - तथा झुक्तम्- प्रमुप्तः । तदनन्तरं, द्रव्याणि हनु, तद् गृहं चौरः प्रविष्टः। मवलोक्य, गदभः श्वानमा । तब तावदयं व्यापारः । तकि मम नियोगस्यास्प चर्चा किं त्वया कर्तव्या। त्वमेव जानासि, यथाऽहमेतस्य, अहर्निशं, गृह-रक्षां करोमि। यतोऽयं विरान निवृतो, ममोपयोग न जानाति । तेनाधुना ममाहारदानेऽपि संगन-मादिन्य-कौमुग्राम अदद ! मदापी पतितोऽमि । अनम्याम् उपाण्यामिन्युनका शनैः शनैरुपगम्य नेन माग पृत. म पान्योऽनिलन- अवशेन्द्रिय-चितानां, इम्ति-स्नानमिव किया । दुर्मगामरणप्रायो, शानं माः क्रियां विना ।। तन मया मई तम्, पदत्र मागमा शिश्यामः कृतः। सर्वस्य हि परीक्ष्यन्त, स्वमाया नंतर गुणाः। अतीत्य हि गुणान् सर्वान्, स्त्रमायो मूर्ति वर्तते ।। इति चिन्तयनेब, तेनासो व्याण, व्यापादितः सादितश्च । अतः सर्यथा, अपिचारितं कर्म न कर्तव्यम् ॥ नवमः पाठः ॥ ६ ॥ (हितोपदेशे-रजक-गर्दभयोः कया) अस्ति पाराणस्यों कर्पूरपटो नाम रजकः । स बैंकदा निर्भर मिति, त्वमुचैः शब्दं कृत्वा स्यामिन न जागरयसि ? कुक्कुरोते। ।

·D 22 =-1 हितोपदेशस्थ-सिंघभूपिक विशाल-कथा भपन्ति । गर्दभो धूते । शृणु रे पर्यर! 'याचते कार्य-काले यः मकिन्यः सकिंमुहत्' ।कुशुगेपुते । 'भृत्यान् संमाययेद् यस्तु कार्य-काले स किंप्रभुः । ततो गर्दभः सकोपमा । प्रा. पापी. पास्यम्, यः शामि-कार्यषिक्षां करोधि । भयनु । यथा स्वामी जागर्ति तथा मया कर्तव्यम् । यत:- पृष्ठतः सेवयेदक, जटरेण हुताशनम् । स्वामिनं सर्वमान, परलोकम् अमायया ।। इत्युत्पा सोऽतीय चीत्कार कृतवान् । ततः स रजकस्तेन चीकारण प्रयुखो, निद्रा-पिमर्द कोपाद् उत्थाप, गर्दभं लगुटेन ताच्यामास तोऽद प्रीमि- पराधिकार-चचा यः, कुर्यात् स्वामि-हितेच्छया । स विपीदति, चीकारान, ताडितो गर्दमा यथा ॥ - दशमः पाठः ॥ १०॥ (हितोपदेशे-सिंह-मापिक-विडाल-कपा) प्रत्युत्तरापऽदशिरमानि पर्यंत मदायिममी नाम सिद्धः। तस्य, पर्यंत कम्दरम, अधिशयानम्य, पेसगन, मषिक: पाश्चिच्छिति । ससिंहःपेसगनून पुढभ्या, कुपितो, पिपग- तर्गतं मूपिकम् अलममानोऽचिन्तपन् । कि विधेयमत्र । भवतु। एर्ष भूपते- खुद्रशष्टुर्मवेद् यस्त, रिक्रमाम स नम्पते । सं निहन्तं पुरस्कार्यः, सशस्तस्य सैनिकः ।। - ·। - स्वपिति । मूपिक-शन्दं यदा यदा शृणोति, तदा तदा सविशेष पगुम उपकहिन भतापमान। अप कदाचित ૨૨ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् इत्यालोच्य, तेन नामं गत्या, दधिकर्णनामा विडालो मांसा- चाहारेण संतोष्य, प्रयनादानीय स्व-कन्दरे धृतः । ततस्तदभयान भूपिको यहिर्न नि:सरति । तेनासी सिंहोऽततकेसरः सुधं तं विडालं मांसाहार-दानेन संघर्धयति । अथकदा स मूषिक: सुधा पीडितो यदिः संचरन् तेन माज़ारण प्राप्तो व्यापादितः पादितश्च । अनन्तरं स सिंहो, पदा, कदाचिदपि मूपिक रावं न शुथाय, तदा, उपयोगाभायात्, तस्य विडालस्याहार-दाने मन्दा दरो पभूय । अतोऽहं प्रवीमि- निरपेतो न कर्तव्यो, भृत्यैः स्वामी कदाचन । निरपेतं प्रभु कत्वा, भृत्यः स्याद् दधिकर्णवत् ।। एकादशः पाठः ॥ ११ ॥ (हितोपदेशे-सिंह-शशस्योः कथा) अग्नि मन्दानानि पर्यन तुर्दान्तो नाम सिंहः । सय मर्षदा पानां प विधान पयारने तमः पशुभिमिलिया म मिही विगतः । देश ! किमर्थ सर्य-पगु-ययः प्रियते या मय मयदादागय प्रापहम् पर पाम् उपढीकयामः । मि. माकम् । यद अभिम भयनाम, तहिं भानु । ततः प्रकृति সেমি থামাযাশ। বলাবিনয় प्रागनलोनिनिम्नु, कियने नीविताराया। पान गं गमिष्यामि, निदानुनपेन में । ।

·दिनोपराए-कार-पाग-गजपुशादिकपा सामन्दं मदगुपगप्यामि । तत: सिंदोऽपि उधा-पारितः कोपा गुपार । पुनम्प पिलम्प्य, भागतोऽमि । रायफोड प्रपाम् । मादमपगदः । पधि सिदासरेश पलादतः । तम्पाने पुनरागमनाप आप एण्या, प्यामिन मिपिनुम् मागतोऽसि। सिपकोषमाद । मयरं गन्दा मां दरांप । फासी दुगमा लिएनिमततः शराम गुदीच्या गमीर-कर-समीपं गतः । प्रत्रा गन्य, "परपम्पामी" पुनया तस्मिन पसले, तस्य प्रतिविम्य दशितया । सलोनी पांम्मानः, सम्योपरि, प्रामानं निक्षिप्प पशवंगतः। सतोप्रीमि- यस्य पुदिपले सस्य, नियुद्धस्तु कुतो पलम् । पश्य सिंह मदोन्मत्तः, शराशेन निपातितः ।। द्वादशः पाठः ।।१२।। (हितोपदेश-कार-कृष्णसर्प-रानपुत्रादि-कथा) कस्मिंश्चित तरी यायमदम्पती निषसाः। तपोश्चापत्यानि नर-कोटरायस्थित-पासए पादितानि । ततः पुनर्गर्भपती पापसी पूत । म्यामिन् ! स्पज्यतामय तक अत्र, पायत् कृष्ण- सपः, तापदाययो: संतनि. बादाचिदपि न भविष्यति । पायसो प्रत । निये ! नभेतप्यम । बार-यारं मया, पतस्य महापराधः सोदः इदानी पुनर्न सन्तव्यः । पापस्याह । फथमनेन पलयता कृष्णमण साधं भवान् विप्रदीतुं समर्पः । यायसो घूते । प्रलमनपा शाया । पतः । यस्प पुद्धिर्षलं तस्य । पापसी मते ।

·२४ तत्र निर्मित-नीड-क्रोडे, पक्षिणः मुखेन वर्षाखपि निवसन्ति । भूव । ततो पानराँस्तरुतलेऽवस्थितान्, शीतार्तान्, कम्पमानान तच्छुत्या यानरैर्जातामरालोचितम् । अहो निति-नीड- तायद, धृष्टेपशमः । अनन्तरम्, शान्ते पानीय-च, तैतिरै- संस्कृत साहित्य कौमुधाम् फर्तव्यतां यूहि । यायसोऽयदत् । निय! आमने सरमि राजपुर प्रत्यहमागन्य स्नाति । स्नान-समये, सदनादयतारितं कना सूत्रम्, चम्च्या कृत्या, प्रानीयाम्मिन् कोटरे धरिष्यति। अथ कनक सूचानुमरण-प्रवृत्तै राजपुगः, कोटरे निरयमाणे- कृष्णसर्पो द्रष्टव्यो व्यापादिनन्यश्च ॥ अथ कदाचित्स्नाप्रति राजपुत्रे, यायस्या तदनुष्टितम् । तथानुष्ठित तद वृत्तम् । अतो प्रवीमि- उपायेन हि तत्कुर्याद्, यन्न शक्यं पराक्रमः। काश्या कनक-सूत्रेण, कृष्णसर्पो निपातितः ।। त्रयोदशः पाठः ॥ १३ ॥ (हितोपदेशे-पति-धानर-कथा) अस्ति नर्मदात्तीरे पर्वतोपन्यकायां विशाल. शाल्मलीता। अथ नीलपटैरिव जलपटैगवृते नमस्तले, धापसारैमहती वृष्टि अवलोक्य, पक्षिभिरुक्तम् । भो भो वानराः ! शृणुत- अस्माभिनिर्मिता नीडाश्वञ्चुमात्राहतैस्तृणैः । हस्त-पादादि-संयुक्ता, यूयं किम् अवसीदय ।। गर्भायस्थिताः मुखिनः पक्षिणोऽस्मान् निन्दन्ति । तद्भव :

·हितोपदेशस्थ-नीलवर्णगाल कथा २४ -- क्षमारा सयें नीडा भग्नाः । तेषां पक्षिणाम् अण्डानि चाधः पातितानि । अतोऽहं मचीमि- उपदेशो हि मूर्खाणां, प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजङ्गाना, फेवलं विप-वर्धनम् ॥ । चतुर्दशः पाठः ॥ १४ ॥ (हितोपदेशे-नीलवर्णगाल-कथा) अस्ति । भगालः कश्चित् क्षेच्या नगरोपान्ते धमन् नील- सधान-भारठे निपतितः। पश्चात्, तत उत्थातुम् असमर्थः, प्रातर्, भान्मान मृतवत् सदय स्थितः । अथ नीली-भाराष्ट्रस्यामिना, असी, ज्याप्य, दूर नीन्वा, परित्यक्तः । ततोऽसौ यनं गत्या, आत्मानं नीलवर्णमयलोक्य, अचिन्तयत् । अहमिदानीमुत्तमयर्गः। सदामन. किमुत्कर्ष म साधयामि । इत्यालोच्य शृगालान् पाहय तेनोक्तम् । प्रहं भगयत्या पन-देयतया, स्य-इस्तेन, अरण्य- राज्ये, सर्वोपधिरसेन, अभिपिक्तः । पश्यत मम वर्णम् । सदधारभ्य, अम्मदासपा, अस्मिनराये ध्यपहारः कार्यः । शृगालाश्च त पिशिष्टयर्णम् अपलोस्य, सााङ्गपातं प्रणम्य, ऊचुः । यथासापति देयः। ततोऽनेन अमेण, सप्यरण्य- यासिपु, माधिपन्यं तस्य पभूप । ततस्तेन सिंहय्यामादीन् परि. जनान् प्राप्य, गालानयलोक्य लज़मानेन, अपक्षया दूरीहताः मनातयः । सतो विपरगान गातानवलोक्य, पर-गालेन पनचित् प्रतिसातम् !मा विदित । पपं घेद भनेन, अनातिसेन, पय ममा परिभूता, तद पयार्य मश्पति, तन्मया विधेयम् ।

·है यद्यहमिमम् सक्तु-शरायं यिकीय, दशकपदकान प्रामामि तदा कपर्दकर्घट-शरावादिकम्, उपकीय विकीय, अनेकया वृद्धधनः विवाह-चतुप्रयं करोमि । ततम्तामु पन्नीपु, याधिकरपति यदा द्वन्द्वं कुर्वन्ति, तदा कोपाकुलोऽहं, ता. पत्नी, लगडे शरावश्चूर्णितः। भाण्डानि च यहूनि भग्नानि । ततस्तेन शर अनागतवती चिन्ता, कृत्वा यस्तु प्रहध्यति । श्रासीत् फल्याएकटक-चास्तव्यो भैरवो नाम व्या- मंगत-माहिन्य-कीमुधाम् सप्तदशः पाठः ॥ १७ ॥ (हितोपदेश-ग्रामण-मनुकलश-कया ) अस्ति देवीकोहनगरे देवशर्मा नाम प्रायः । तेन मकुछ शरायः प्रामः । ततस्तमादाय, अमी कुम्भकारम्य, मारपूर मण्डपैकदेशे शय्या निमित-देहः सन, रात्री अविनान्। पुनःपुनः पूग-यस्वादिकम् उपक्रीय, लक्षसंव्यानि धनानि उपा- तस्यामधिकानुरागं करोमि । अनन्तरं, जानेष्या, तसा ताडयामि । इत्यभिधाय, उत्थाय, भिधाय, उत्थाय, तेन लगुडः क्षिप्तः । अतः - गतेन कुम्भकारेण तथाविधानि भाएडान्यवलोक्य, ब्राह्मणति स्कृतो मण्डपाद यहिष्कृतश्च । अतोऽहं ब्रवीमि- स तिरस्कारमामोति, भग्नभाण्डो द्विनो यया ॥ श्रष्टादशः पाठः ॥ १८ ॥ (हितोपदेशे-व्याध-मृग-शूकर-जम्बुक-कथा) स चैकदा मृगमन्यिप्यमाणो विन्ध्याटवी गतवान् ।'

·निश-नं पाग प्राण कथा २॥ पारा दिन मगमादाप गदना. घोगरनि अवगेरा न यानि मा भमो निधाप. प्रपर गाला करेगापिस माधानधनयोः पादाम्फाल मेनामोऽपि मृतः । प्रधानन्तर दीगयो नाम सापक परिश्रमप्रादागी, नान् मृग-प्याध-सर्प- प्रागन् प्रपाया। गिलपए। दो'च मदद मोज्य में गगुपरिपतम्। मांगमार गुपन गमिष्यति । ततः मपम मुकायाम् रदं मिण्या फोदाम म्नायु-बन्धन वादामि । युपन्या. नया को सनि, दिसे स्नायु-पन्धने, उपरितन धनु रदि निर्मिम दीर्घरायः पश्यत्यं गतः। सोपीमि-- पप्पः मम्चयो निन्य, फतन्यो नातिमञ्चपः । परप गम्पयशीलामी, धनुषा जम्पुको इतः ।। - नवदशः पाठः ॥ १६ ॥ (हितोपदेशे-धूर्त-धाग-ग्राम-कथा) थति गौतमारण्ये प्रस्तुत-परः कधिद मासणः । सघयाय प्रामालगन्, पागमुपतीय, पान्धे एग्या गच्चन, धूनत्रयेणाय. लोषित मनम्न धृता,“यपच्यागः बनान्युपायन प्राप्य खापत तदा मनि-प्रकर्षा भपति," इत्यालोच्य, मान्तरं पृतनपसले, प्रावणम्प पर्मनि, उपविश्यस्थिताः। तर, पपन भृतंग, समालो गच्चन, अभिहितः । मो प्रारण ! किमिति ! स्यया कुपुरः स्कन्धन माने । प्राह्मणो मृते । मापं श्या । यसरमागोऽयम् । अनन्तरं ·विक्रमार्जितराज्यस्य, स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥६॥ कूपस्य खनिता यदव, प्राकारस्येव कारकः 11७! रवेरविपये किन, प्रदीपस्य प्रकाशनम् ॥ लोचनाभ्यां विहीनस्य, दर्पणः किं करिष्यति ॥ ६॥ को धर्मः १ भूतदया, किं सौख्यम् ? अरोगिता जगति जन्तोः। यः स्नेहः ? सद्भावः, किं पाण्डित्यम् परिच्छेदः ।।१४ दाता नापात्री च, प्रगल्मः स्यादनिष्ठुरः ॥१२॥ ऐश्वर्य प्रिय संयासो, मुझन् तन न पण्डितः ॥१श- संस्कृत साहित्य-कोमुद्याम् येन शुक्लीकृता इंसाः, शुक्राय हरितीकृताः । मयूरावित्रिता येन, स ते वृत्ति विधास्यति ॥ ५॥ नाभिपेको न संस्कारः, सिंहस्य क्रियते मृगैः । यात्यधोधो धनत्युच्चै नरः स्वैरेख कर्ममिः । वालादपि ग्रहीतव्यं, युक्तमुक्तं मनीषिभिः । यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा, शास्त्रं तस्य करोति किम् । न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः, वृद्धा न ते ये न बदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति, सत्यं न तद् यच्छलमभ्युपैति ॥१०॥ प्रियं ध्यादकपणः, शूरः स्यादविकत्यनः । अनित्यं पौरनं रूपं, जीवितं द्रव्यसंचयः ।

·पापयामि H दुःयिनोऽपि घरधर्मम्, यत्रकुत्राप्रमे रतः ममः सषु भूतेषु, न लि धर्मकारणम् ॥१॥ मत्योऽनुपालयेत् सत्यम्, मन्धितो नति विक्रियाम् । प्राणयाधेऽपि सुव्यक्तम्, आयों नायात्यनार्यताम् ॥१५॥ Chanakya was a great politician of ancient Iodis who lived at l'aton in the 3rd Contors R. Clle ha written agreat work on Politics ponam Kantiya' Anthra, Kaugaly bring Aantter came of Chinakya The followin; aphoriams are attribute to him. ) द्वाविंशः पाटः ।। २२॥ (चाणग्य-ग्राणि) १. गुणम्य भूलं धर्मः॥२. धर्मस्य मूलम् अर्थः। ३.अस्प मूर गम्यम्। ४. पम्प भूलमिन्दियमपः। ५. म कामासक्तस्य कार्या नुष्यानम् । ६. अशिदादादपि विशिरं वारपारूप्यम्।७.पूर्व निमित्त पधार कार्यमारभेन । 2. कार्यान्तरे दागवता म कर्तव्या म घलचितम्य कायातिः । १०. कदाचिदपि चारित्रं लइधयेत् । ११. गुरदाययातिगुंगोऽपि पुणशान भयति ·निवेदयिष्यामीति । स ाह । मोः सत्यवादिन् । यथा इयनो धेष्ठिन् !दीयतां में सा निक्षेप तुला । स श्राद। मोनालिसा मस्ति । परमहं नद्यां स्नानार्थ गमिष्यामि । तत् त्वम् आनी शिशुमेतम्, मया सह, स्नानोपकरण हस्तं प्रेषयेति । सोर चोयमयात्, तस्य शङ्कितः स्यपुत्रमुवाच । यस ! पितृभ्यो तक, स्नानाय नद्यां यास्यति । तद्गम्यताम् अनेन सार्थम्, सानो अथाऽसी वणिक-शिशुः स्नानोपकरणमादाय प्रहरन स्तेनाभ्यागतेन सह मस्थितः । तथानुष्ठिते, वणिक् स्नान्वा. शिशु नदी-गुदायां प्रक्षिप्य, तद्-द्वारं वृहन्छिलयाच्छाद्य सच गृहमागतः। पृष्टश्च तेन वणिजा। भो अभ्यागत तत् कय्यत क्षेत्र में शिशुर्यस्त्वया सह नदी गत इति । स श्राहा नदी-तटा. स श्येनेन हत इति । श्रेष्ट्याह । मिथ्यावादिन् !किं कचियनों थालं हर्नु शतोति । तत् समर्पय मे सुतम् । अन्यथा राजपुते संपत माहिग्य कीमुद्याम् चतुर्विशः पाठः ॥ २४ ॥ (पञ्चतन्त्र -वगिरपुत्र-लोहतुनाया) अस्ति कम्मिंश्चिद् अधिष्ठाने जीगधनो नाम यगिक-पु.। च द्रव्य-क्षया देशान्तर गमनमना यभूय । तम्य च गृहे सदमा घटिता पूर्यपुरुषोपार्जिना नुलासीत् । नाय कस्यचिट वा गृहे, निक्षेप-भूतां त्या देशान्तरं प्रस्थितः । तन. मुनिरंका देशान्तरं भ्रान्या, पुनः स्यपुरमागत्य, त प्रेष्टिनम् उमात्र । स्वदीया तुला । मूषिकर्मतिता । जीर्णधन प्राह । मो. श्रेष्टिन नास्तिदोषस्ते, यदि मूरिक क्षिति ।म किंचिदय संसारे गाया पकरणमादायेति ॥

·१७ पञ्चतन्याय-धर्मयुद्ध-पापयुमि कथा पान न नपति तथा मूपिका अपि लोह-मार-घटितां तुला न भायन्ति । सदर्पय में तुला. पदि दारफेरण प्रयोजनम् । एवं वियदमानी कापि रामाल गती । मन्त्र घोही प्रोवाच । मम शिशुरनेन चोरणापहनः । अथ धर्माधिकारिणम्नमूयुः । भोः । समतां ष्ठि-सुतः । स श्राद । किं, फगेमि पश्यतो में, मदी-तटात्, श्येनेनापहन' शिशुः । सन्या ते प्रोयुः । मो म सत्यममिदितं भवता । किं प्रमः शिशु हतुं समयों भयनि । स श्राद । भो भोः 'धूयतां मच:- तुला लोहमहसस्प, यत्र ग्यादन्ति मूषिकाः । राजतन्त्र हरेहपेनी, पाल नात्र मंशयः ।। प्रोचुः । कथमेतत् । ततः घंटी, गभ्यानाम् अादिनः सर्य पृत्तास्तं निश्यामास । तनम्मर्षितम्या दापि तो पारपर सम्मोध्य, नुला-शिशु-प्रदानेन मंतोपितो। अनेन थेष्टिना दुष्टत्यं कृतम् । सतस्तत्फलं प्राप्तम् ।। - पञ्चविंशः पाठः ॥ २५ ॥ (पञ्चतन्ये--धर्मपुद्धि-पापपुद्धि-परा) अम्लिा कम्मिभिदाधिष्टाने पणिक-गुती गुरदौस्ताएको एदिरपगे धर्मपुद्धिातो, पोरान निमितं विशिर देशान्तर गली । अप तर धर्म सिममिका, मार्यपाद गुतो पतंग फस्यचित् माधोः पर्ष-स्थापितं कालशिका-यभाग्य प्रचोदित रोप्य दीनारामा मातम् । स एधिमा पद संधार्य, "एतायायाम, यो गधार' रति प्रत्यागतो। धियान- ·समीरधर्मशुद्धिनामिदिनम् । श्रीनाग अधयिमान शिमलता। स्यगृहान् प्रपिशायः। अधुना मुहदम्यानादि-ममनन् उम्म परस्यायः । श्रय दुश्युद्धिः, अन्त:-कटिनहृदयः, स्वामि तमाह। मद ! वित्तशेपो यापदाययोः मामान्या, तासञ्चिा स्नेहसायः।किंतु, एकमेकंशतंगृहीत्या प्रयिशामायतका पुण्यपरीक्षा ह्रासद्धिम्यां भविष्यति । एकार्यताच अनम्यादा तथा चानुष्ठिते, शेष कुचित मुगनं कन्या प्रविधी र तद्वाभ्यन्तरे, दुष्प्युद्धिः, असद व्यवसिनन्याइ माग्य-च्चिदया क्षीणप्रत्यंशः, पुनरपि च निधितो, धर्मयुद्धिना सह, अपरश्न विभक्तवान् । तदपि द्वितीय चर्याभ्यन्तरे तथ्य क्षीणम् । एपं गते दुष्टबुद्धिश्चिन्तयामास । यदि पुनः शत-विभाग विमजावः, तर्तिक मया कृतं भवति । समस्तान्येव, प्रासादयान। एवं मत्या, एकाकी भूत्या, तमर्थमात्रमपनीय, प्रदेश समीर मासातिकान्ते काले, धर्मबुद्धिममिहितवान् । भद्र! समविनय शेषवित्तस्य कुर्व इति । प्रतिपन्ने च, धर्मदुद्धिना सहग तमेवोद्देशम्, ग्वातकर्म कर्तुमारब्धः । खन्यमाने च यदा न दृश्य तदा प्रथमतरं धृएतया दृष्टवुद्धिः पापाणेनात्मनः शिरोऽताडयत् त्ययापहृतमिति । एवम् परस्पर-शङ्कया विषदमानो धर्मस्थानमुक गतो। श्रावेदितेच, तस्मिन्नर्थे ऽधगते, अव्यक्त-व्यवहार-दुश्वेदार पञ्चरात्राभ्यन्तराश, दुश्वुद्धिना अधिकृतानां प्रतिज्ञातमा साक्षिणो मम सन्त्यत्र व्यवहार-दीनारागामिति । तेस्तु व्यवह निर्वर्तनाय पृष्टः। फस्ते साक्षी । दर्शयस्वेति । सोऽब्रवीत् । घृक्षस्य, अधम्नात् स्थापितं द्रव्यम्, तेनेव विभावयामीति। मंगत माहिग-कीमुद्याम् अनवीय ससंभ्रमम् । क तद् ब्रह्म-हृदयम् । संनिरुद्धो॥

·পৃথা - পাপ
{cলখানা। সেখান। যুথী
" ।
" *জা না না না না না
বন । লগ। মন
গ. fea marশ,
এম
* {{ন।
শ'গেম। বুখ 'নির দাম।
• Tংগ। খাব " । ft {e
কাম বিশি। পল না শাখা বিশী
{
৫। ও এখলাম, তুমি,
খলনা' নেপেলা,
কামানতে-
সাহায্যে ঘন ।
শিখা অলিয়ায়। যখন মা
ল দেখে। সালার নিয়মাবলি
বস। এ এruাল । বি !
বিলুপ লা: নু।
বিন
भागान नानाप्रपा गुप
বিক্ষো, মাধবিমান।
মশন -মুগ যু-বিবাদ,
মা বা শাবল, লাম নি
A r খালি গুহ, খি
মূলা। নিধি বমি খুব
মহননি। শানাে।
৫

·४० मम हृद्गता, अतीयाकुलता समुत्पन्ना । एवं चाचिन्तयम् । किममा गानगरगः, चिरजीपी, धर्मशास्त्रविन् मामार इति । अयमेशात्य संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् पड्दिशः पाठः ॥ २६ ॥ (पञ्चतन्त्रे-शश कापञ्जल-मानार-यया) घायसो ग्रूते । अहं कस्मिंश्चिद् वृक्ष प्रतियसामि । तत्र, अधम्तान्, कपिजला प्रतिवसति स्म । तत श्राश्योः परस्परमेव संवास-गुणाद, अभेद्या प्रीतिरुत्पन्ना । प्रतिदिवसं च, कृताहार विदारयोः,प्रथम प्रदोपकाले, सुभाषित-प्रश्न-प्रतिप्रश्नै कालोऽति- वर्तते । श्रथ कदाचिद् बालापवलायां कपिजलो नायाति । तो विनष्टो यद्धो या । श्रथया, अन्यायासे, एतस्य प्रीतिरुत्पना येन नायातीति । शून्ये च तस्मिन् तदीयावासके, शश श्रागतः । तेनास्याशसोऽधिष्ठितः । ततोऽसौ कपिजलोऽर्धमासत्रयेणायातः शशं दृष्ट्वानबीन् । अपगम्यतां मदीयनिकेतनादिति । स तमाह। मूर्ण मते विदितम् । उपस्थान-भोग्य श्रावासो भुक्तिश्च। कपिल श्राह । सन्त्यत्र प्रानिकाः । पृच्छामो देशभूपमिति । तथा नामति प्रतिपाय, प्रस्थिती व्यवहारफरणाय । अहमपि कौतुकात: तयोरेव पृष्ठतो गतः । पश्यामि किमत्र तथ्यमिति । नातिर गृत्या कपिमालः शशमाह । क श्राययोदययहारं द्रश्यतीति । अमारमयीत् । नवपं नदी-पुलिनगतः, तपामंधितः, सकस मंशयम्य देना तय थुन्या फपिल्सलोऽग्रयीत्। अलमनेन पुरेख उक्तंच- नहि पिरखमनीयः स्यात्, तापिच्छमना स्थितः । घरपन्त पहवस्तीर्य, गलदन्तास्तपस्विनः ॥

·पm-finा. ना Errecाम गुलराम् मादिपा. मिती EिE RET जनितिको मा न् IML, पिपीत भारणम् काम ! गाभिनितम् । एमा सन्दिपपाप माति rrentreगिराया..पापपतम् । गुप्तर पारनी भाका धर्मशENErपाप- धर्म एप हतो हन्ति, धर्मो रक्षति रक्षितः । नम्मासमोन हन्तव्यः. पदाचिदपि साधुभिः ॥ म लियामा । धानी मा दिसा मातीमार- गुपगीतमोर प्रवामि-- पुदमपनि प्राप, पदा विदताः गुग्यम् । उभार नपं पानी, पथा शामिलो ।। पी: पला हनीयस्प लामः॥ । सप्तविंशः पाठः ॥ २७॥ ( पचतन्य-निहारा प्रानणपुपाः) म्मिभिधिष्टाने पत्यारी प्रामण पुधाः परस्पर मियभाश- गुपगता यमन्तिम शं चयः साम्य पारंगता. परन्तु पुरि नहनाः एप.स्तु पुरिमान, फेया गाम-पगमुगः। प्रथतः पदाचिन मित्रमप्रितम् । को गणो विद्यापा, येन देवासरं गत्या,

·४४
एवमुमा गृहं प्रधावितः । तापपि ज्येष्ठ-बान्धव-मगानिरुत्साहतां
चेष्टितम् ऊचतुः। यया गयं दृष्ट्या दूतोऽपि नएः । सोही
तदाकर कोपाधिटमनाः प्रफुरिताधरपल्लयः, ताम्रलोचनः सौ
तम् मम्पा । यस !त्यं गाली सुतः । कृपया मया
संस्थान-साहित्य कीमुद्याम्
परस्परम् अज्ञात-जातिविशेषा एकाचारविहारा वाल्यसमय
निर्याहयन्ति । अथ कदाचित् तत्र वने भ्रमन, अरएप गर
समायातः । तं दृष्ट्वा तो सिंहसुती द्वावपि कुपिताननी ने प्रति
प्रचलिती
यावत्, तावत्
तेन शृगालमुतेनाभिहितम् । 'श्रहो!
गजोऽयं युप्मत्कुलशत्रुः । तन्न गन्तव्यम् एतस्याभिमुखम् ।
गती। श्रथया साध्यिदमुच्यो-
एकेनापि सुधीरेण, सोत्साहेन रणं प्रति ।
सोत्साहं जायते सैन्यं, भग्ने भङ्गमवाप्नुयात् ।।
श्रथ द्वापि गृहं प्राप्य, पित्रोरगतो विहसन्ती, ज्येष्ठभ्रातः
निर्मसंपन, पहपतर यवनानि, उगाच ततः सिंहा एकान्ते
नीत्या प्रबोधिनोऽसौ। यस ! मैवम् कदाचिद अल्प । भवदीयः
लघुधारो एती। अपासो प्रभूत-कोपाविष्टः तामुपाय।
पताभ्यां, शौर्यण कोण विधाभ्यासेन कोशलेन या हीनः, येन
मामुपदमनः । तन्मयावश्यमेव व्यापादनीयो' । तदाका सिंही
तस्य सोधिनमिच्यन्ती, अन्तर्विदस्य प्राद--
शूणेऽमि कृतविद्योऽमि, दर्शनीयोति पुत्रक !
परिमन् न स्वमुत्पन्ना, गजस्तन न हन्यते ॥
।
किमान
--
म्य-स्तनशीण पुष्टि मानः । तद् यायदेतो मत्पुत्रो, शिशुन्यात्

·पञ्चतन्त्रय-फाकोलकयोधरम् रगाल आनीता, सारततरं गया सजातीयानां मध्ये भए । नो घेत, माभ्यां तो मयुधं समयसि । सोऽपि सचन धुण्या भएप्पालमना. शनशनरूपएत्य सजात्या मिलितः॥ येयान् धर्मो विगुणः, परधर्मान स्वनुष्ठिताम् । स्वधर्मे निधनं यः, परधर्मो भयावहः ।। नवविंशः : पाठः ॥ २६ ॥ (पम्चतन्त्र-फाकोलूरुयोरम् ) मस्ति । मराज सर्यपशि चित्तमुरपत्रम् । फतमं राजाने परिणाम अभिपिशाम इति । ततस्तेषां मतमुपपम् । उलूकोऽ- भिषिच्यतामिति। तस्य, यथाविधि, अभिषेकोचित पसंभार या पत्रचामर-म्यान सिंहासन-भदपीटादिना, अभिषेक मारायः मध ममसा असन्तम् मथितातनामानं पक्षिरामपश्यन् । सेनत एमभिताभिषेकापरपमा प्रथमपि, समुरापे. भ्यन्तरी पतयः । पत्कारम् । महदिदं पाधिय राजकार्यम् । पृश्यासो, पागतः । 'भद्र ! कि तपापि, एतद अभिरचितम् मालत्यम् दिपाययतिअसापाद। "किमन्ये पपित उत्साईगता.स.कारएप यसपाकमोश-मपूर-कोफिल-हारीत. जीजीयकादयः, पेनापम् प्रसार, उपको रा.पेड मिपिप्पते। स्वभाररौद्रमत्पुयम्, पुद्रमभियादिनम् । उलूममभिषिच्यभ्यम्, न पाथेयो भविष्यति ।।

·अस्ति रामा शिविनामा परमकारिणकः सकलापिन धर्मश्च श्येनः, कपोतस्य पृष्ठतः, त्वरितगतिः, अभिभवितु प्रवृत्त कम्पमानो, भप-तरल-नेत्र-तारकः, करुणारसितम् श्राविकुर्वन श्रथ तस्यराज्ञःमुखासनस्थस्य,प्रभातसमय एव, असोकपोल সালি যুগান पदोस दुगामा ग. प्र. ma.TA I Timir गुणोनोगम् । समिमनेनेति । गनु न मायनेनाभिहितमिनि मापान । 'पुग्ण म ম সাকা -খালিদান'। গলা, যথা, মই पशिणी विगः । याशिष्ठी मशिाभिमुलं दियाधः ममनिलया। गमनप, अनिधित, म । 'यायमेन इल्युपलाया उनकी, यापमाननादागितमा तमाद ।येन भरता ममाभिषेक-व्यायातः शता, असिमास अम्मा भयतां य येग्म् । इत्यभिधाप मामिलाभिषको दिन ययागतं मापात् ॥ न चुद्रो राज्यमहनीति साधरम् ॥ त्रिंशः पाठः ॥३०॥ (पञ्चतन्त्रे-शिवि-कपोतयोः कया) संपादित मनोरथः । तम्य, अनन्यसदृशतया दानशीलतया, या त्रिदिवम् श्राररोह । अथ कदाचिद आबाइलश्चिन्तयामास नास्ति दानशीलः शियिना तुल्यः । तत्कोऽस्याभिप्राय:, किया। सत्वमस्य, इति जिज्ञासायै धर्ममाहूय, स्वयं कपोतोऽभवत् ·ܐܢ

·विज्ञातः । परमार्यतस्त्वमेव जिशासितः । तदिदं शरीर ते
सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु, हंसयया क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥१॥
संस्कृत साहित्य कीमुद्याम्
पुरातनमियास्तु । कोशमक्षयं, धर्म च सदा मतिः, भूतभूतये
भवतु' । इत्युक्त्या, अन्तर्धानम् आगतौ ।।
एकत्रिंशः पाठः ॥ ३१ ॥
(पञ्चतन्त्रे-प्रकीर्णा नीतिश्लोकाः)
अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रम्, स्वल्पं तथायुर्वहवच विभाः ।
महाजनस्प संपर्कः, कस्य नोन्नतिकारकः ।
पनपत्रस्थितं तोयं, धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥२॥
अपि संपूर्णतायुक्तः, कर्तव्याः सुहृदो युधैः ।
नदीशः परिपूर्णोऽपि, चन्द्रोदयमपेक्षते ॥३॥
पहनामप्यसाराणां, समवायो हि दुर्जयः।
तृणैरावेष्ट्यते रग्मुर्यन नागोऽपि पद्धयते ॥ ४॥
त्याज्यं न धैयं विधुरेऽपि देवे,
धैर्यान् कदाचिन् स्थितिमाप्नुयात् सः ।
यात समुद्रऽपि हि पोतमले।
सांपात्रिको यान्यति
तमेव ॥५॥

·पञ्चतन्याप-प्रकी नीतिलोका. उपार्जितानामाना, त्याग एव हि रक्षणम् । सडागोदर-संस्थानां, परीवार इवाम्भसाम् ॥ ६॥ यो नात्मना न च परेण च पन्युवर्ग, दीन दयां न कुरुते न च भृत्यवर्गे। सिं तस्य जीवितफलं हि मनुष्यलोके, कामोऽपि जीपति चिराय पलिं च मुले ॥७॥ मृत्योर्विमपि कि पालनस भीतं रिमुञ्चति । अध यादरावान्ते या, मृत्यु प्राणिनां धुवः ।। श्रूपतां धर्मसर्पस्वम्, श्रुत्वा चैवावधार्यताम आत्मनः प्रतिकूलानि, परेपा न समाचरेत् ।। ६ उपकारिषु यः साधुः, साधुखे तस्य को गुण अपकारिपुयः साधुः,ससाधुः सद्भिरुच्यते॥

·the highest achievement of Indian Culture. The students posted to grasp the language of the Jāta 3. stoplefiel. the following lessons. They will be able to appreciate the युवराजो यभूव । असी युयापि, वृद्धोपशमाभिरामः । तेजस्न्यापित संम्टन-सादिन्य कीमुवाम (Tho Jataka storag in Sooskris are the work of an Sura. They are known as the birth-storipy of Edd his previous lives known as Eorihi Sattva. The Bodbi Sachines is a pame given us one who has a pure intelimt free froz selfish desires, add white stapda ready for fsoal enligt to ment or Norrúns of a Buddha. The Játaka stories are creation Dally pre-Buddhistic and telua to the ancient stock of religious legends of India. The Buddbustie writers are the stories a Buddhistic touch and a supreme moral tone sbs: 88 characteristic of Buddhim and who have read the previous lessons carefully are now wel attractive stories which I have taken special pains i make easier for them according to the required stabdard | द्वात्रिंशः पाठः ॥ ३२ ॥ (जातकमालायाम्--विश्वन्तर-जातकम् ) [ न महात्मनाम् चरितं सुखमनुमोदितुम् अल्पसत्तैः प्रागेवानुचरितम् । तद् ययानुश्रूयते-- संजयो नाम शिवीनां राजा बभूव । तस्य विश्वन्तरो नाम पुत्रो 13 a130 recognized ** t -- ·সালমা- বিশ-শম { নিল-মাধ। যিনাথ, গামালিয়: খ্রিয়াধমূত্ৰী বি, সংখ-খুন । , সুমিষ খি, অয বিনী মানান। কবি শহ, ববি খান এলাম, কয়লমল্লি, মণিতে গ্রাম বিষয়। এ গ্ল্যা বাঘিা ব্য, বিহবলব বুরো বনবিৰে। বৌণ। প্রয়াস। কনাই নি। রাস্তা ড: ময় কি বাৰু ন্যা, যাদু অধিনাযায়। ধরি না । বস্তু, বিহার, ঝা ধমানা, বিনানু আা। যঘিন লিন্য, যুব মালা : ? একম। স্মর্য, দাদুঘশ্বাস- মন, কবি , কাধে। সব মূখন, বিঘাশীনা মুশু, মনি থিলিখি, মামা, রিয়াল মুবিনৰী, নিমূনানঘমু শ্ব तेषां पुरस्ताद भय- নখ। একানুন , ব ন থ মুন হাথ। হিনি প্লান বং, মিযীঘস্থায়দুল অনথন, মই ম্লানমা, সন্ধামুক্ত। বিমি, হ! শাঘিানা, এবান। রাখার মত যায়- বগম, মমমম, অহিম। সৎবাব গা, কাবাবুয়া, যখন ওয়ান্ত। মান সম-নিশা বিরা। এ খ ম যমু খ্রিসযে, ইমাম্বা শিথিহয়। নবম , মোদি। থিয় । ' অনুস। মিনাৰণালীমান্না বিষয় নি। শুকায়। স, জিমন্য সয়া মা । বিদ্যাবিত্যাগী বিগিনি। বিষয়াবীবনমুখ। } ·पद्धाःत्तिा उवाच । थत्युदारतायाम् । अथ विश्यंतर उशाव। अथ पर्मामुयाय । शुतोऽसमयस्था शियीनां निधयामा वाचतोयं देशः। विरयंतर उयाचा यत् ते पर धनर- पप, असामोऽधिगतम् तत् स्यं निदिमड़ी उपाचार पलहर ! निदधामि पितर उयारा सामील पामयादिनिदिन पूणे गुमिहिन भवति । सशुरयो: FE ५२ संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् धर्मात्मकस्ते सुतः, फरणा-मृदुत्वात् न राज्यमार सहनशील। नय-निरपेक्षोऽयम् । राज्य-सिंहासनं नार्हति । धर्मानुरागाव तपोवनाध्यासन-योग्योऽयम् । तपसोऽभिवृद्धये तपोवनं प्रयातु। किंबहुना । शियीनामेप निश्चयः । श्रय स राजा, प्रकृति-कोपाद, अवनत-बदना, पुत्रवियोग- चिन्ता-परिगतहृदयः, सायासम् अभिनिःश्वस्य शिवीनुवाद । पोप भयतां निर्यन्धः, तदेकमपि, अहोरात्रम्, अस मृष्यताम् प्रभातायां रजन्याम, अभिमेत योऽनुष्ठाता विसंतर इति । 'एयमस्तु' इति च प्रतिगृहीतानुनयः शिविभिः, स रामा चार मुपाच । गच्छ, इमं घृत्तान्तं विखंतराय निवेदयेति । स प्रतिश्रुस्य, विसंतरम् स्यमशन-गतम् उपेत्य, शोक-दुःप-संवेगार सस्थर रुदन, शनैरित्युवाच । नृप ! कुपिताः शिश्या त्या गरा प्रमाजयन्ति । विश्वंतर उगाच । किं दुशतं मया । कुत्र मे शिश घपल-स्यमायाः खनु शिययः । अनभिप्रायास्मत्स्यमारत लोकार्यम, अहंस्थे नयने शिरो या दद्याम् । कामं मां शिययः सर्वे, भन्तु प्रवाजयन्तु या। नन्वेवाई न दास्यामि, गरछाम्येप तपोवनम् ॥ तति ·Im-पिपाकर Igarma मदिरा गोड मा एम। गाtrinापमान- और पों पागन पद पाया पनमः । नामपि पाण्यामि, पन पविय साम्यगि ।। पमा TT निमानियनुनीरमान: पदि पाण- पसमा.. दिनां महान सानुगुपपत्र IT नामन प्रतिम् Tru, गुल HTTE मान । पतिर, गोक- मपी पोप भिमरम्प. सदारत, मनियर पुगिन् । अधेन, पाप्रपाभिगता मान, पादानुगान पापम्नापरी : मममि. गम्य पाय । दिपार मगमगा, पादपनाएं महान्, यि r rमामभ्या, जालिन মামলা, হামাদ্বা ময়ল। মামলা शीपणानिनां मारीम. मादाय, तोपगप्पंदनम् । सपा नगरपान सरदागे दिया पर पर्वतम् पारदय, तत्र पनपोरन पाय, मविविता पणालाम् सपायरत् । अपराधिन मुलाला गनायां समन्याम, परिपालन. निमितम् धाधम गरम पार पुर्श गारगे, कधिद मालगुस्न देगा TITA | म पासपो मनमुशाय ! प्रपद में सरगुतो गायु दाम परदत् विश्रा । मायनोमूतं । म्सम्यान तत् किमिदानीमा। पभिदिनो वितर मार । तो मुतो मया मुन दत्तो। किन्तु अनपोमाता वन पता । सापम् मागमिष्यति । तया दी, सो, मन मुतो मेतासि ।

·पारेभे। अथ कुमारी पितरममिसराम्य यायोपरुभ्यमान नानी लतया संतजयन्, पितरं प्रति व्यावर्तिन-बदनौ प्रवि-मुकुमारी कुमारी प्रचरूप । अथ कृष्णाजिना कुमारी सम्बरं रुदती तिर मुवाच । तात! श्रयं निदयो लतया मा इन्ति। श्रथ जाली कुमारों यत्तु अद्य, अम्यां नापश्यम्, तन्मां विदारयतीव । इत्युच्या अथ मद्री मूल-फलानि, श्रादाय, श्राश्रमपदमुपाजगार! अथानुप्रविश्याश्रमपदम्, एकान्ते निक्षिप्य मूल-फलम्, यथा पचार-पुररसरम्, भतारमभिगम्य, 'कदारको इति पप्रच्छ । विनियस्य, ननां किंचिद् वक्तुं शशाक । अथ मद्री समापगई निपपात । पतन्तीमय चैनां परिगृहय, विश्वंतर., तृण शयनम् संग्रत-माहिन्य कीमुद्याम् माह्मण उवाच । अलमनेनासमतो निर्गन्धेन । 'निर्गभ्यतान् इत्याशकर्कशेन पचसा, कुमारी प्राश्रमपदाग्निपामयितुन ऊचतुः- अम्बा च तात ! निष्क्रान्ता, लंच नी दातुमिच्छामि । यावत् तामपि पश्यावस्ततो दास्यति नी भवान् । ॥ श्रय स ब्रामणः, पुरा माता अनपोरागच्छति, असवापुर महात् पथानापः संभवनीति विचिन्त्य, अनयोहम्तानाध्या मातरम् अनुशोचयन् श्राह । इदं मे तथा दुःख न, यदयं मां हन्ति, जग्मतुः ॥ अथ विसंतरो, जानानः स्नेहलतां मातृहृदयस्य, दुनिवेद्यन्यान पुनस्वाच- दारको न च पश्यामि, त्वं च मां नाभिभापसे । हता खल्वहं कृपणा, विप्रियं हि न कथ्यते ।। इत्युक्त्या शोकाग्निना परिगत-हृदया, छिन्नमूलेव लता ·जातकमालास्थ-वितर-जातकम -- पानीय, शीताभिरद्धिः परिपिच्य, प्रत्यागत-प्राणाम् समाश्यासय- सुपाच- जरा-दारिद्रय-दुःखातों, प्रामणो मामुपागमत् । तस्मै दत्ती मया पुत्री, समाश्वसिहि मा शुषः ॥ याचितेन कथं शक्यं, न दातुमपि जीवितम् । अनुमोदस्य तद् भद्रे । पुत्रदानमिदं मम ॥ गुन्या मदी, भर्तुः, प्रकृति परिवागर्थ, प्रमृग्य नयने, सविस्मयम् दीक्षमाणा भतारमुपाय । श्राधर्षमाधर्षम् ।। अथ शक्रो देवेन्द्रः, पिसंतर-पुत्रदान-वृत्तान्तम् उपलभ्य, पमानायां सम्यो रसन्याम, मानारूपी, विसंतरम् अधिषद् अभ्यगच्छन् । एतातिथि सत्कारच देवेन्द्रोभापम्पनम् अयाचत । पेभ्यंतरम्नधेति प्रनिशुधाय । सतः म पामेन फरंण मद्रीम् मादाय, सम्येन घ पमएडलुमानीय तम्य जलं कराने म्यपातयत् । शुकोप मद्री न तु नो रुरोद, विचंद सा तस्य हितं स्वभायम् । अपूर्व-दुःखानिभरातुरा त तं प्रेक्षमाणा लिखितेव तस्थी । दया, परम विस्मयानान्त-हदयः श, पं यपुगम्याय, महामत्य विश्यनरम् अभिष्टुपन् उवाच- तुभ्यमेर प्रपन्छामिमद्री भार्यामिमामाम् । ध्यतीत्य नहि शीतांशु, चन्द्रिया स्थातुमर्हति ॥ अथ शिश्या, संजयध शिषिराज, सदनिकरणम्, अतिपर च विध्यंतरस्य पर्म धुन्या, समानंदितादया. प्रारमणदाता. मिपीय तनयो, प्रसापानीय च विश्यतरम्, गाये मति. पापयामासुः॥

·इति यिनिश्चित्य स महासत्यः, सुरा-पूर्ण कुम्मम् ममानीय- सर्पमित्रस्य राशः परिषदि समागत्य, गम्भीरमभिनदन, उच्च- राजोवाच । अपूर्वः वल्वयम् अत्रभवतो विक्रयारम्मः । गुरु संवर्णनम्, दोगाणां च निगृहनम्, इति प्रसिद्धो लोकर संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् त्रयस्त्रिंशः पाठः ॥ ३३ ॥ (जातकमालायाम्-कुम्भ-जातकम् ) [अनेकदोपोपसृष्टम्, अतिकष्टं मद्यपानम् इति साधन परमपि अस्माद् वारयन्ति प्रागेवात्मानमिति । तद्यथानु- श्रूयते-] 'बोधिसत्वः' किल कदाचित्, मैत्र स्निग्धेन चतुरा ददर्श सर्वमिनं नाम राजानम्, स-पौरजानपदम्, मद्यपान-प्रसा भिमुखम् । तत्र च, मद्यपानस्य महादोषताम् अवेक्ष्य स महामा महत्या करुणया, समापीड्यमान हृदया, चिन्ताम् आगे फश, यत, इयम् अापदापतितालोकस्य । तकिमत्र प्रातका स्यात् । भवतु दृष्टम् । प्रधानभूतस्य विचेष्टितानि, जनोऽनुकतुं नियतस्वभावः । इत्यत्र रानैव चिकित्सनीयः, शुभाशुभं तत्प्रभवं हि लोके ।। याच । 'कः फ्रेतुम् इच्छति फुम्भम् । इतो घट क्रेतुं घटा चेन्नाम्नि भयं परलोक दुःखाद, बिष व्यसनागमाई पा। पएपानां विश्य-श्रम: 1 तया विधिः । साध्यिदमुत्तम नदि कन्ट्रऽपि संत्यहुँ सत्पमिच्छन्ति साधयः । तद् प्राचार ·आतकमालाम्थ--कुम्भ जातकम् महाभाग ! कम्य पूज्य घटः । फिया विनिमये अम्मतः । पोधिसत्य उपाय । श्रूयतां महाराज ! अयं घटन म तीर्याम्भसः । ग सपिपिशेपस्य । न च क्षीरस्य । पापमयस्प पूर्णोऽयं घटा, तम्य प्रभायं गए । पत्पीत्या : मन्दम्मृतिः, पपीत्या धर्माधर्म विचाररहितो आयते, कुम्भे निद्वितम् । यया संहतमतिः, गौरिय जडो भयति, चामलमाम् उचितामपि जहाति, सेयं कुम्भ निहिता कया परपीत्या, स्वभिः अपलिधमान-यस्त्रा', नि:संशाः स्यप- राजमागेपु, तत् प्राय सुभगम् अत्र फुम्भे प्रशिमम् । यदुपयुर मद-पलाद, अयला पतिं न गणपेत्, तदिदं घटे निहितम् ।। पीतयन्तोयादपा.,पिम्मृत्य यन्धुभाषम्, परस्परं गदाभिरताडयन उन्मादी सा, ६ कुम्भे निहिता । या वित्तयतां कुलानाम उच्दनी, सेयं घटे विधमाना! यन् परिमय भयनम् तदिद प्रय पधेन गतम् प६ घटे। ध्यादसत्यमपि, सत्यमिव प्रतीतः, कुर्यादकार्यमपि, कार्यमित्र प्रहृष्टः । यस्या गुणेन मदसत् सदसच्च विद्यान, शापस्य मूर्तिरिख सा निहितह कुम्भे ।। उन्माद-विधां व्यसन-प्रतिष्ठामा सातादलदमी जननीमयानाम् । श्रतसिद्धां फलिपद्धति साम्। कीपीत पोरां मनसम्मlim ..

·योधिसत्वम् इत्युवाच । यत् त्यया हितकाम्यया मे स्वभिदिन
तरकर्मणा विधिवदर्चयितुम् अहं यतिष्ये । इदंच ता
मुमापित-प्रतिपूजनं प्रतिग्रहीतुम् अर्हति भवान् । ददानि
पशप्रामयरान्, दशरथान्, दासी शतम्, पञ्चशतानि च गवाम्
हितस्य यता त्यं मम गुरुरसि । यद वा मया, अन्यत् करणीय
तत्संदेशाद् श्रइत्यत्रभवान् भूयोऽपि माम् अनुग्रहीतुम्
योधिसत्य उवाच । राजन् । ग्रामवादिना ममार्थो नाति
५८
सस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
यया परिमुपित मतिः, पितरं जननी या निहन्यात्, ताम् इत=
फ्रयविधिना गृहाण । इदं मद्यं लोके 'मुरा' इति प्रथितम्
यस्य गुणेषु पक्षपातो नास्ति, स इदं केतुम् उद्योगं करोतु ।
शीलं निमोलयति, हन्ति यशः प्रसा,
लजां निरस्यति, मतिं मलिनीकरोति ।
यनाम पीतमुपहन्ति गुणांश्च तांस्तान्,
तपातुमर्हसि कथं नृप मद्यम्, अद्य ॥
अथ स राजा तैस्तस्य हृदय ग्राहक?तुमद्भिर्यचोमि
अवगमित-मद्यपान-दोषः, मद्यप्रसाद
अपवृत्तामिलान
हितम्य यक्ता तु यामप्रहेग संपूजनीयः
अयं हि पन्या यशसः श्रियच,
परत्र सौख्यम्य च तस्य तस्य ।
अपास्य तस्मान्मदिरा-प्रसङ्गम्,
धर्माश्रयात् सर्वसुख भजस्व ।।
"युनः म राजा, मोरजानपदो, मद्यपानाद विरराम ॥

·- चतुस्त्रिंशः पाठः ॥ ३४ ॥ (जातकमालायाम्-सुतसोम-जाताम् ) श्रियः समापते, यथातथाप्युपनतः सत्सझमः । यो पिना, सजन-समाश्रयण भवितव्यम् । तद्यथानुश्यते पोधिसत्यः किला भमयान, भ्रमति कौरव्य राजकुले जन्म प्रति लेभे । तम्य सोम प्रियदर्शनस्य मुतस्य, सुतसोम इत्येषं पिता नाम नमः । स गुप्तापक्ष चन्द्रमा इय, प्रतिदिनम्, अभिवर्धमान-कान्ति:, फालनमाद, देपु चपाएपम् अवाप्य, परिपालन नियमाद् यन्धुरिव गुणानां पभूप । अननं गमा, लोक-परिपालन-सामाद पोयगज्य विभून्या संयोजपामास । अय पदाचित् स महात्मा, मगरोपवनानि अनुपिचरन्, अन्यतमम् उपाययनम्, भीडार्यम् उपनिर्मगाम । तत्रस्थं वैनम्, अन्यतमः सुभाषिताख्यायी' मानण. ममभि-जगाम । तदागमनाइ उत्पन-यामानः स राजपुत्रः, यावर मृणोति गुभाषितानि मात्मणम्य, सद्धमय तायद, उत्पतितं फोलादलमुपशुन्य, भाह। सायताम् । किमेतदिति । अधाम्य दीशारिफा, ससंभ्रमम् दुमनरम उन्य, न्यवेदयन्त । देव ! एप स पुरुषाद, कल्माष. पादः सीदास.', सामादिधान्तकः, जान-संत्रास इत एपा. भिरतते । सहपाद मिटुनमस्मा यलम् । या, प्रतियतो भरनु देयः । मातकालं या संबधार्यताम् । अथ मुतसोमः सानुपाच । भोः ! क एए सौदासो नाम । ते तं प्रोचुः । किमेत देवस्य न विदितम् यथा मुहासो नाम राज पभूय । तस्प - ·मरन-मादित्य कोमु गम् मति.. अथ पोधितायः सम्म नियुग मामपनम् प्रतिनमान: म्येन जनेन, नमार प्रामण, सम्मा चतुष्टयं शुधाय । मन्या म महामाया, मममिति माम मनि-पागमामांश्रीन,म्यपिता, अनित्यय निय मानुनयम् न्युयान । तात! सुभाचित प्रतिवने में शानुमईसि।महाजन सानु में मतयः। प्रतिप्रदानु, धनेर कियधिर, धनेसाधुनिर्मवेत् । योधिमन्य उवाच सुभापितानाम् अर्थनमागं कर्तुम्, पदि शम्यं भवेन राज्यमपि तनिफयं न यदुवा मनः प्रमाद पाति, नुरागः स्थिरता प्रामाति, प्रज्ञा च यर्धने, ननु तत् मयं स्यात् । उक्तंच- दीपः श्रुतं, मोह-तमः-प्रमाथी; चौरायहायं परमं संमोह-शत्रु-व्यथनाय शस्त्रम्, नयोपदेया परमय आपद्गतस्याप्यविकारि मित्रम; अपीडनी शोकरुजवि वलं महद्, दोप-चलायमदि; परं निधानं यशसः। अस्माद ब्राह्मणात् श्रुतं प्राप्तयानहम् । कथं नाम न तं' कथं वा तवाज्ञां लड़येयम् । अस्मात्, सौदास-समीपम् अर्थों न मे तवानेन राज्येन ॥ अधैनं पिता स्नेहात् सादरमुवाच । सात हितावेक्षिणा मया एवम् अभिहितम् । तदलम् मन्युक्शम् अनुभवितुम् । द्विषन्तस्ते सौदासयशं ग- अथापि, प्रतिज्ञान त्वया तत्समीप-गमनम् । अतः स. तत्संपादयितुमिच्छामि। तदपि तेनादम् अनुशास्यामि ·मातरमालाम्य-सुतसोम जातकम् दि म्यमाण-परिरक्षानिमित्तम्, अनुतमार्गः । तत्परिवार-श्रमेण तय फोऽर्थः । अर्थकामाभ्यां च विरोधिष्टं धर्मसंध्यम्, अनयम् इति यदन्ति नीतिकुशलाः । तदलम् अनेन, अस्मन्मन. मापिना, स्वार्थनिरपेक्षण ते नियन्धेन । अथापि, माप ! अयशस्य धर्मपिरोधि घेति प्रतिमा-विसवादनम्, अनुचितत्यात्, नयम्यति त मतिः। पधमपीदं. त्यापिनोझार्थम् समुपुक्तम् । सनमेय नो मयलम् । तदनेन परिवृतः समभिगम्य, एनम् शम् मानय ! अन्तक-यशं या मापय । एयम् अन्यर्थ प्रतिसता संपादिता स्पान्, भात्मरक्षा चेति ॥ - पोधिसन्य उशय । देय । नोन्सह, अन्यथा प्रतिज्ञातुम् अन्यथा कर्तुम् । गोरोपु या ध्यसन पर निमरपु मरकाभिमुसंपु साइन्सु, म्यजन-परित्यक्तपु, अनायेषु च तद्विधेषु प्रहतुंम् । प्रपि च असी पुरुगाद, मयि दुष्करम् उदार चाकरोत् । महचः- त्यवान्, प्यएम माम् परामागतम् । तत्कारणात् मया जुभाषितं लम्यम् । उपकारी विशेषरासः। यतो मया अनुकम्प्यः। प्रलं चार देयम्य मदत्यया शाया। फा हि तस्य शक्तिरस्ति बामेयमभिगतं विदिसितुमिति । एपमनुनीय स महात्मा पितर अनिवारण-सोयम, धिनियर्यन प्रापि-जनम्, एकाकी विगत. यदन्यः सन्यानुरक्षी, लोकहितार्थ, सौदासम् अभियिनेप्यन, भिशतनम् यभिजगाम । दूगदेवायलोश्य सौदासः सं महासत्यम्, चन्ताम् शारदे । अहह ! साधाणाम् साधर्यम् !! प्रदमुनानामभुतम् । अस्य नरस्य सन्यौदार्यम् अतिमानुप- थतम् । अहो धर्यम् । साधु सत्यता । पत् स्यपमुपेतोऽयम् नीत भयसंभ्रमः, मा मृत्यु रोगस्यमायम् इति । - .

·फालो नात्येति । धूमाकुला तापदियं चिता। तदेतानि सुभाषितर
यमः । पोधिसत्य उवाच । कम्तयार्थः, इयं गतम्
गुमापितश्रयणेन । उदरस्य हेतोः त्वमिमाम् अयम्यां प्राप्तोऽमि।
मजामु संत्यक्त घृणस्त्यम् । इमा गाथास्तु धर्म प्रालि
अथ सीदासः, ताम् अयसादनाम् अमृप्यमाण, मयुगरा
मातार मोः!, फययकोऽसौ नृपो यः पीडायने यनमगार।
निम्ति तद अहमपि, सितो.मनुमान यदि निहस्मिता
कोदोषः। योधिमत्य उपाच तेऽपि सनु धर्म न !ि
मुलगाम!पत् भ्यं मामीपम् पुनापगतः, तस्मात् गीतिमा।
गलो:गि । बोधिगन्य उपाय । नवदन्ति। कुशल
पा न गाया गाये अमिरतोऽणि मौदाम TRI
मनोगतगुणानिदिया, मायवारये काम अमिलिना
मग, यक्षगा मामुरागतोऽगि । बोधिमाल |
मान् समान, वादनया, प्रतिशत मत्यम् । गुगना
६४
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
स्याने खल्लस्य विख्यातम्, सत्यवादितया यशः।
इति प्राणान् स्वराज्यं च, सत्यार्य योऽयमत्यजत् ॥
अथ योधिसत्यः समभिगम्यैनम् उवाच । मातं मुभाषित
धनम् । अर्थी प्रतिपूजितः । भवतः प्रभावाय मनः प्रीति गनिम्।
मातोऽहमधुना। ययेप्सितं माम् अशान । यज्ञाय या मम
प्रतम् आदिश । सौदास याच । त्यां विधूम-पके पति मन
नर सायं नास्ति । कुनो धर्मः । किं श्रुतेन करिष्यमि।
मगरानम्नु भ्योऽपि निग्यतमः । शान्युरिद्रता हि पुगण:
मन्त्रणामाः । अथ मौदामः, नाचना अभिहसप्रशार
र भावगमाना गणानिगयाः ।
१

·६५ --- जातकमालास्थ-सुतसोम-जातकम् प्रवेशाय द्वाग्म् सत्यम् । संसार-दुर्गोतरणाय सेतुः सत्यम् । त्रिलोकाक्रमणाय मार्गः सत्यम् ।। अथ मौदासः 'साधु, युक्तम् इत्यभिमणम्य पनम्, मविस्मयम् अभिधीयमाण पुनरपाच । अन्ये नरा मदरामागता, पिलुप्त यर्या भान्ति । त्यं नु न धर्य लदम्या संत्यन्यसे । मन्ये, मृत्युमयं नव नास्ति । बोधिसत्य उपाच । मातापि प्रयत्नेन पदतिवर्तितुम् न शक्यम्, मय-व्येन किम् ? फापुरुषास्तु शुभेपु कमंगु अनथमा मृत्युमपार जहा भयन्ति । धर्मम्धिन' को मरणाद् विमीयात् ! मृत्योर्न में भयम् । तो मां भुरच्या पक्षाय या समुपकल्पय । तदुपश्रुत्य सादास प्रसादाधु-व्यासनपन, विस्मृत-पापस्वमाया, सशुमानम् अवेच्य, घोधिसत्यमुपाच । शान्तं पापम् ! शान्तं पापम् ! तभ्य मूर्धा शतधा यापात, पान्यविधस्य पामिन्देत् । सदति मयान तान्यपि मे सुभाषितानि यत्नम् । सेपु में काँददलम् । धर्मपणे नियरित-च्छाया-पैरुष्यं ध्या, आगेन सह, धर्मासुरात में मनः । अधनं पात्रीहताश घोधिमन्य उपाच । धर्म सत्कृत्य एपाटु, धातुरो भिग्यास्पमिय। अथ सौदासः, स्तर शिलातलं म्येनोत्तरीवेण समारतीय, तर च योधिसत्यम् पारौप्य, म्ययम् अनाम्तरिता भूमौ उपविश्य, पोधिसत्वं महासन्यम् उयार । गृहीदानी मा । अथ योधिसत्यो गम्भीर स्वरेणोयाच- न सजनाद्दरतरः पचिद भरे, भजेन साधून विनय-समानुगः ।

·न संरम्भ-क्षोभः प्रभवति दया-धोर-हृदये,
न कोपाग्निश्चित्ते ज्वलति हि दया-तोय शिशिर॥
यिमर्श-मान्धात्, पापस्य दुरंतताम् न जानन्ति नराभि
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
धिगहो वत दुर्वृतम्, अज्ञानम् प्रतिदारुणम् ।
यत् पातयति दुःखेषु, मुखाशा-कृपणं जगत् ॥
जिघांसुम् अपि, आपद्गतम्, अनुफम्पन्ते महाकाररिएकाः ।
नोपेक्षन्ते । परदुःखमेव दुःखं साधूनाम् । साध्विदमुक्तम्
दयां सत्वेषु मन्येऽहं, धर्म संक्षेपतो नृप !
हिंसा-स्तेय-निवृत्यादिप्रभेदं विघत्रियम् ॥
धर्मार्थी न त्यजेदस्मात्, दयामिष्टफलोदयाम् ।
मुवृष्टिरित्र सस्यानि, गुणान् सा हि प्रमूयते ।।
दयालुनर्नोद्वेगं जनयति परेपाम् उपशमाद
दयावान् विश्वास्यो भवति जगतां वान्धव इव ।
I (विमर्शः)
अहो चत!
देहस्पैकस्य नामार्थे, रोगभूतस्य नाशिनः ।
इदं सत्वेषु नैपुण्यं, धिगहो वत मूढताम्
हमाद् यथामं प्रचिनोति यः फलम।
स इन्ति पीज नरसं च विन्दति ।
॥

·गमrm-मनपानिया साम पलिमयगृपः, पिलानिदेनतेन नन्दति ।। Ur. पलोमपि. शामिप र मन्यन्ते। आने प्रानिः माधूनाम् कृपया न तु लिप्सया। नाम् अपतु परोमा पा, तत्र कोपस्य को विधिः॥ गृतश्चेद् धर्म इत्येष, फरतमानुशयः पुनः । अप प्रत्युपकारार्थम, प्राणदानं न तत्कृतम् ।। . I Theatrets Trintellelr in analaperd form are wira from the Riminna, the op. quem of Salmiki who lured in the thornt in 13 C We do not expect from l'alniki slim rigut forms of fremmar fireri lise Päņio who I red one centary later and wlinge standard el Sanskrit frammar we now fol**. } पत्रिंशः पाठः ॥ ३६॥ (गमस्प पनवास-प्रतिज्ञा) सदामने गमो, निपएणं पितरं तु सम् । परपी-साहित दीनं, मुखेन परिगुप्यता॥१ ·७४ उवाच गर्म फेयपी, वचनं मुरादारुणम् ॥११ संस्कृत-साहित्य कीमुद्याम् स पितुचरणी पूर्वम्, अभिवाद्य विनीतवत् । ततो यवन्दे चरणौ, कैकेय्याः सुसमाहितः ॥२॥ कैकेयीमभिवाद्येवं, रामो वचनमब्रवीत् । देवि ! किनु मयाऽज्ञानाद्, अपराद्धं महीपतेः ॥ ३॥ एवमुक्ता तु कैकेयी, राघवेण महात्मना । वीतचिन्ता प्रहृष्टा च, रामं वचनमब्रवीत् ॥ ४॥ राजा न कुपितो राम ! व्यसनं न च किंचन । प्रियं त्वामप्रियं वकुम्, नास्य वाणी प्रवर्तते ॥ ५॥ एप मह्यं वरं त्वदर्थमभिमृश्य च । पश्चात् संतप्यते राजा, यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ ६॥ यदा त्वभिहितं राज्ञा, राम ! सम्पादयिष्यसि । ततोऽहमभिधास्यामि, नोप त्वां प्रवक्ष्यति ।। ७ एतनु वचनं श्रुत्वा, कैकेय्या समुदाहृतम् । उवाच व्यथितो रामस्तां देवी नृप-सन्निधौ ॥ अहं हि वचनाद्राज्ञः, पतेयमपि पावकम् । मतयेयं विषं वापि, मजेयमपि या जले ।। ६ नियुनो गुरुणा पित्रा, नृपेण च हितेन च । फरिष्ये प्रतिमाने च, रामो द्विाभिभापते ।।१० तमानय-ममापुतम्, अनार्या सत्यवादिनम् । दत्वा, ·मार rantiy Inारे पनि मम गर! गगन गगी. मान्न मरा॥१२॥ सर में पामिनी गमा. मरतापापियनम् । गपन रासाय. तर पार गपप! ॥१३॥ पदिति . पितरं पतुमिच्छामि । भामा एमए मम पारमिदं गाणु ॥१४॥ मम मा पनि एपमाथितः । पामेशमियाना. ना-नागपगे भर ॥१५॥ भातः दोशनपुर. प्रभातु पमुधामिमाम् । एक गिश: तो गमो मारेप्पनि ॥१६॥ एनन् पुर. नरेन्द्रस्य, पपनं रघुनन्दन मन्न माता गम ! तारपस्य नरेश्परम् ।।१७।। ममुना पपनं भुग, पंप्या गमुदाहृतम् । प्रापानमा पापम्, इयार ग्गुनन्दनः ॥१८॥ परमस्तु पास्यामि, नर पालि पचय। मटानागपगएपे, प्रतिज्ञा पालयन् पितुः ।।१६।। दिमानागपंप, मायानिष्टान् पनानिष। मा सयं दधाम्. भरवापारणोदितः ॥२०॥ पुिनर्मनुनेन्द्रग, स्वयं पिया प्रणोदितः । सबष प्रिपामार्य, प्रनिझामनुपालपन् ।।२१।। !

·--- (भयोमा) भीal पालयांगमा पपणा मामिल ॥ ३॥ संस्थत साहित्य कीमुवाम् नाइमर्थपरो देवि ! लोकमावन्तममा। विद्धि मामपिभिस्तुल्यं, केवलं धर्ममास्थितम् ॥२२॥ न तो धर्मचरणं, किञ्चिदस्ति महत्तरम् । यथा पितरि शुश्रूषा, तस्य वा वचनक्रिया ॥२२॥ सप्तत्रिंशः पाठः ॥३७॥ ( गमारणे पम्पागोवर्णनम्, गुग्री मम्मेलनम् ॥ मानगाम सतः पमा, लक्ष्मणेनगरप्रमुः। मायामाग: गाया मर्यनी विपुनटुमा || १॥ म्यांगान-गंगायो, पगी.इनोसाम् । viमनीया मा, पारगताम् ॥ ३ ॥ पोधिोना, शुभ मुहमगइनः । मी गा मापनमसाला । "मः कविता, मोतिविमिदमी ॥४॥ म मीर नाना याजिनाम् । Trir, या नामुममा " ·माrry-armyाम. गायनमामलगम् ग . प्रग्नाप प. विविधाः पानन-दुमाः । पाग प्रयनिताः, पुण्यरिगति गाम् ।। ६ ॥ যান বসায়, বামে पुमः पाप मामिय! पारसी समन्नतः ॥ ७॥ मन-पारिनमानि पपिर पादपान् लानानिकान्तः, प्रगान इस पानिलः ॥८॥ गुप्तिानु पश्यनान्, पणिपागन् ममन्ततः । घाटक-प्रनियमान, नगन् पीताम्बरानिर ॥६॥ (भारण्यकार) पत्रपितोगमामलो गुनीयोऽपश्यत् । प्रीन्या प गणवमुदाय । "यदि मे सरगन, एप मे पाहुः प्रसारितः । पामा पानिलाम | Fय में पपम्योगि।" पुनरमधीत् पुचारमीना मारना, प्रचन संशपः। गानाए. fuमा रामपाया। प्रागन्ती गम गंमनि, लदमणेतिय विस्तरम् । स्फुरन्ती गाणस्पा, पनगेन्द्ररथर्पणा ॥१०॥ उनी नया म्य, शुभान्याभरणानि प। तान्यस्म.मितानि, निहितानि च राप ! ॥२॥ तानि प्रत्यभिज्ञातुमईनि मयान् । उपायं पट्टीया तु स तान्याभरणानि च । गोति माय दर्शयामाम पानरः ॥१ ·रामक्षा लक्ष्मणेन प्रतिपादितोऽयं शिष्टाचारः सव्रह्मचारि संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् ततो गृहीत्वा बासस्तु, शुभान्यामरणानि च । अभवद् बाप्पांरुद्धो, नीहारेणेव चन्द्रमाः ॥१३ अथ लक्ष्मणमनवीत्- पश्य लक्ष्मण ! वैदेवा सन्त्यनं द्वियमाणया । उत्तरीयमिदं भूमी शरीराद् भूपणानि च ॥१४॥ शालिन्यां ध्रुवं भूम्यां, सीतया हिपमाणया। उत्सृष्टं भूपणमिदं, तयारूपं हि दृश्यते ॥१५॥ एवमुक्तस्तु रामेण, लक्ष्मयो वाक्यमब्रवीत् ॥ नाहं जानामि केयूरे, नाहं जानामि कुण्डले नूपुरे खभिजानामि, नित्यं पादाभिवन्दनात्॥१ सदानुकरणीयः।। (किष्किन्धाकार

·पमापनाप-पालि-पथः
७६
अष्टाविंशः पाठः ॥ ३८॥
(गमायणे पालि-अधः)
रापयंग मायागो. यालि-यथमि पातितः ।
सतम्मन मानेजा, वीर्यपुत: फपीश्वरः ।।
येगेनामिाता पाली, निपपात महीतते ।। १ ।।
ते दयारापरं पाली, लक्ष्मणं च महापलम् ।
अमान् एवं शारयं, प्रश्रित धर्मसंहितम् ॥२॥
परामुग्य-वधं कृत्या, फोम प्रामस्त्वया गुणः ।
पदर युद्धमरन्धस्त्वत्कृने निधन गतः ॥ ३ ॥
युरयत् प्राप्नुयाराग्य, गुग्रीवः स्वगते मयि ।
अपुष्टं यदधर्मग, त्वयान निहतो रणे ॥४॥
अधिदिप्तस्तदा रामः, पवाद पालिनमप्रवीत् ।
अविज्ञाप फर्य पाल्यामामिहान शिगहस ॥ ५॥
इयाणामियं भूमिः, सरील-यन-फानना ।
मृग-पति-मनुष्याणां
निग्रहानुग्रहेष्वपि ॥६॥
तं पालपति धर्मात्मा, मरतः सत्यवाः।
धर्मकामार्य-तत्वज्ञो, निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ७॥

·--- --7-25 - प्रयस्ते पितरो क्षेया, धर्मे च पथिवर्तिनः ॥१०॥ पुत्रवत् ते त्रयश्चिन्त्या, धर्मवैवात्र कारणम् ॥११॥ प्रनरत नरः कामान, तस्यदएडायधः स्मृतः ॥१२॥ निमन्नाःम्बर्गमापान्ति, मन्तःगुकृतिनो यथा ॥१५॥ संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् तस्य धर्मकृतादेशा, वयमन्ये च पार्थिवाः । चरामो यमुधां कृत्स्ना, धर्मसंतानमिच्छयः ॥८॥ खं तु संलिष्टधर्मथ, कर्मणा च विगर्हितः। कामतय प्रधानश्व, न स्थितो राजवमनि ॥६॥ ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि, यथ विद्यां प्रयच्छति । यवीयानात्मनः पुत्रः, शिप्यथापि गुणोदितः । अस्य वं धियमाणस्य, मुग्रीवस्य महात्मनः । मार्यायां वर्तमे कामान, स्नुषायां पाप-कर्मत् ॥१२॥ औरगी मगिनीं वापि, भाषांवाऽप्यनुजस्य यः । रानमिर्धनदण्डाश, कृत्वा पारानि मानराः। परम्नु गमग, पाली प्रव्यथिती भृशम् । न दर गयर दस्यो, धर्मधिगतनिधयः ॥१५॥ (nिar

·महाभारतस्प-सीमाएष्ठम्योपाख्यानम्
( The Sintiabhimta which records the deeds of anci.
at Indian clonals in thr greatest epic.mein of India. It
arrat the battle of Kauratat mith the Pandavas and
nang maby epuolm. Some of the epiuick atc no kauts-
al in thought and execution that they are now renaised
mook the few great achievements of the world's literature
'ho Mahabharata is a work of mans hands Its compo
ition lors not long to one juri. Ju extrnile from Cth
7th century B. C. in 3rd century A. 1) The trat in
or lessons in prouenteri 19 A kimmary-form, and from 16
strovaral to serve as a variety in narima
Thn epule of Ani Mandaryn, as gurn belum 18 not
olg instrurtive as imurting slir dren of forgonen
It also interesting from the dintoreal gwint of view,
ince it leon fremulant the main inrutena of the life
1 Jorio Chrt. It clearly indicates the loirreonth of
prirnt India with tlir estern world I
नवत्रिंशः पाठः ॥३६॥
(महाभारते अगीमाएडम्योपाख्यानम् )
पभूय ग्रामणः पाश्चिन्, 'माएडप्य' इति विद्युतः।
धृतिमान् सर्वधर्मशः, सत्ये तपनि पस्थितः ॥ १॥

·संयम्यैनं ततो राक्षे, दाधव न्यवेदयन् ॥६॥
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
स आश्रमपदद्वारे, वृक्षमूले महातपाः ।
अयवाहुमहायोगी, तस्यौ मौनव्रतान्वितः ॥ २॥
तस्य, कालेन महता, तस्मिस्तपसि कुर्वतः ।
तमाश्रममनुप्राप्ता, दस्यवो लोनहारिणः ॥३॥
अनुसार्यमाणा बहुभिः, रक्षिमिर्मरतर्षभ !
ते तस्यावसये लोप्नं, दस्ययः कुरुसत्तम ।
निधाय च भयालीनाः, तत्रैवानागते चले ॥४॥
सेपु लीनेप्यथो शीघ्रम्, ततस्तद्र तिणांवलम् ।
अाजगाम, ततोऽपश्यन्, तमृपि तस्करानुगाः ।
तमपृच्छस्ततो राजन् ! तथावृत्तं तपोधनम् ॥ ५ ॥
कतमेन पया याता, दस्यवो द्विजसत्तम ।
तेन गच्छम, हे ब्रह्मन् । यथा शीघ्रतरं वयम् ॥ ६॥
तथा तु रविणां नेपा, ध्रुवतां स तपोधनः ।
न किंचिद् यचनं राजन् ! अग्रवीद साध्वसाधु वा||७||
ततस्तै राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् ।
दहशुस्तम लीनान् तांधौरान् तद् द्रव्यमेव च ॥८॥
सतःशक्षा समभवद्, रक्षिणां तं मुनि प्रति ।
!
तंराना सहितधारः, अन्यशाव, पध्यतामिति ।
सतिमिस्नरमातः, शले प्रोतो महातपाः ॥१०॥

·10
---
RETART-मादरपोपामागम्
सनस्ने पलमारोप्प, तहनि रचिगावदा ।
मतिमामपाल, पनान्यादाप तात्यय ॥१९॥
रालापः मतपत्मा, पालन माता सवः ।
निगागापि प्रिषिः, मरगं नाम्पपपत ।
पारपामाम प प्राणान्, पीय समुपानपत् ॥१२॥
शला हापमानन तरन महात्मना ।
मंगाई परमं भन्मनपस्तपसान्दिताः ॥१३॥
अप गुमय, तं मापन् । सन् ! कि पाप
जपानसि! दम पले मालमनुमानम् ।
मुनिशाला, तानुपाच
तरोधनान् ।
पतः फंगमिष्यामि,नहिमेऽन्योपराप्यति॥१४॥
मप पिण, पनिरनि, तर तथा एश गरे
दपन । परमं धुन्धा, मन्त्र मे सद निमित्य, गमा
लम्पम् पिसतमम् ता प्रसापामास गजोधाच-
पन्मयापमृतं मोहाद, मझानाद् पिपत्तम !
प्रमादय त्वां समान में स्वं कोदुईमि ॥११॥
एवमुद्यततो राक्षा, प्रमादमारोन्मुनिः।
पृतनसादं रागा संहतः समरतारपत् ॥१३॥

·मना friri पम्प tant filiarमान वर्ग किमTTPITr METIMानाती, मम माग में Time मात्र fufir famirime Trmilf funny गंम्मत-साहित्य कोगुधाम् एगापार पारी तत् गलं मनिधी गनिया अनुस्ना मूले मनिषा ग तपान्तर्गना. शूलेन ग्यमरमुनिः । तेनानिमाया लोकान्, विनिग्ये दुर्लमान् पोः । प्राणीमाण्डव्य इति ग. ततो लोग गीयते ॥१॥ (प्राविलि नगारिदः पाठः ॥ ४० ॥ {সাণায়ালি থােন। garl पगनगः । गागनेन द्रोपदीपगार। श्रीरामा होगा AME ] wr Tre Infrariya RI +rttratamturt पागमा-पो।

·....
'Firmir-------
।
महाभारतस्थ-पारध्यानां घूनसभा प्रवेशादिकम्
नहि दासीत्वमापन्ना, कृष्णा भवितुमर्हति ।
अनीशेन हिरापा, पणे न्यस्तेति में मतिः ॥१॥
मतोऽयं दुर्योधनः । अन्तकालं म युध्यते । अयं नृशंसपाली
मानाति, पूर्व महार जनसीति । तदाश दुधिनो
निजम्नमाद । मीतोऽयं पितुरः । म पारमा पृद्धिकामः ।
स्यं द्रोपदीमानयम्य । एयमुतः स सूतः शीममगप्पत् । द्रौपदी
घ माह । दुर्योधनस्त्याम् जेरीत् । सात्यं धृतगर पेश्म
अपपस्य । द्रोपपाय । कथं स्यमयं पदसि । को गापुत्रो भार्यया
दीत् । मूदोऽयं रामा। अभूप तयमन्यदम्य । सूत उवाच ।
माभूदम्पदम्य केनशम् । म प्रवीत् । तेन पूर्व भ्रातरो भ्यताः ।
मयारमा । अथ रथ पाधि दीपपुयाय--
गच्छरितरं गत्ता, समायां पुन्छ स्तन!
मिनु पूर्व पराजारात्मानमा नु माम् ॥२॥
ससभा गया, द्रौपचास्तटु पयो युधिहरे पथयामास ।
युधिष्ठिरम्य तं मूलं ग प्रन्युयाय । दुधमो चूने । दियागत्य
दौली प्रभारताम् प्रभमेनम् । दुःशासनं पाराग्यति । गप्प।
म्य गृशोपीमानयासत.सशासनम्मरगाश द्रौपदीमार।
पदि । मिजासि दोपदि ! यिमुनाल ना पूांधमिधामों
पश्यतया सा द्रोपदी भपाता प्रदार।
सतो जरेनाभिससार रोपान,
दुस्तामनस्ताम् अभिगनमानः।
दीपेषु नीलेप्पय घोमिमत्यु
जमा फेरोष मोन्द्र-पत्नीम् ॥३॥

·इसनेय येन तामाधूय, 'दासी त्यमसीति' सामुवाच ।' तस्या पसन, बलात्, समामध्ये समाक्षिय, व्यपाएं प्रवरचे गोविन्द द्विारकावासिन् ! कृष्ण ! गोपीजनप्रिय ॥५॥ कौरवाणव-मन्नां माम् उद्धरम्व जनार्दन ॥६॥ दोषया पयः भुण्या कृष्णः, करणातिशयात्, गाय अयम् । शामनाथ तस्य, धोऽपि शिशि संस्कृत साहित्य कौमुद्याम् तां च पगरुष्य सभा समीपम् श्रानीतवान् । अथ दुःशासने व्यापमाना सभामरे द्रोपदी तं नृशंसकर्माणमिदना अनार्य ! मा विवस्त्रां कुरु ।मा विकार्षीः । धिगस्तु नरः खलु भारतानाम्। धर्मस्तया चत्रविदां च वृत्तम् यत्र ह्यतीतां कुरुषमवेला प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम् ॥४॥ एतन्युत्या सभ्यानां महान् नाद उदतिष्ठा । दुगसम्र आकृप्यमाणे बसने, द्रौपद्या चिन्तितो हरिः। कौरवैः परिभूतां मां, किं न जानासि केशर ! नाथ! रमानाय ! ब्रजनायातिनाशन! मगन् । राप्यामनं घ ग्यतया सहपानुमंगयान, काप ममापोन्। पाप्यमाणे यमन, द्रौपयास्तु विशांपर्ने ! मदूपमा वर्ग, प्रादुगसीद अनेराः ॥

·-niferम मान-femo माया प्रमा! re. ii. o परिपालना । को RETITLE पोट || महालाची साय गरें attent partm. Tी गगगम् ॥६॥ (मापलि.१८) एकापामाशिः पाटः ॥ ११ ॥ (मामा गादिपायानम् ) भागमपमामा, मरयापोनिनेन्द्रियः। पानिपनिनाम, गर्पभूत-रिने रतः ॥ १॥ Eriesrae नाम नाद ना कमाया मां पोपना. वनां या पति तोड . - पुदि प्रदानराला न पपशिद पृणोति माम् । स्वयमविद गता, गुणः मारामात्मनः ॥२॥ माधिनः पुम्पा गयम निपेचस्त्वया मम । विमाया प्रदायामि, परय त्वं यसितम् ।।३॥

·। *.'
ti: in mint tamarkable dislegte mensen die
* পি সি সাই (শঃ r rশ
संग्रत माहिष्य कोगुणाम्
unit hing on and is no anumang Senokrit Literat ini
Arrethina with that ajurit of hermes ohut idant or for
ke permita ne of threrum glory of India,
1,udy Hult in what hap win his into antimlirttitor
Sko olatile prototype of the diaggiat lubas al '***
গানঃ বাঃ। ৪।
( ময়ান fা-দা-গাঁ)
it [াসসান
শান্তাসি। ঋণ
শশা থামিশাপাশি পি?"
*** *19 gatrapy
অনন! লাশ ! বিবা!
শৰ নাগ সাশ:
ক্যাশা
নিমপাল, যুগ: গ্যাং।
'মায়,
মশন ।
৮ শ , না : ও
* । । । । ।
**নপদ,বিদ ন
শ

·ramm-famrature
पुरा. गुरगे मजलिः ।
rari लार गुप्यति ॥१॥
यांगागन माम मा निधनं प्रम।
पिया जमानापि गमः ॥६॥
PERE . या माती पा ।
गिमा गनिनिंगः ॥ ७॥
पला. पाम चल ।
मा पानिपानविमापार मिनीषिः ॥८॥
मानुष्य म, ग्रा. पारगमम् ।
एमापारात न परमानं विगत 11
अलम्मा पदिपालया, नानुशोधति पण्डितः।
आननय समापत, प्राणानां न धनापते ॥१०॥
उपपम्य दीया.कांपा गम भुवा गतिम् ।
पर्म शत: हया, निमित दिनीयमि ॥११॥
मनिममता प्रायो, जापायो प्रपतिप्यता ।
रिपरिन्नमृलोऽपि, न विपदिन् पंधन ॥१२॥
याप पूर्ण न नयन्नि, मानश भादहतम् ।
गतिवनमा मनाया न पुनः पुमान् ॥१३॥
दान सागि मत्येप, यस्य नारचरितं पराः।
शिधापामपलाम पा, मातुरचार एव सः ॥१॥

·२ . माघूमाय ज्वलात्यन्तम्, याक्रम्य जाहि शात्रवान् ||१७॥ शिमामग्ण-कल्येन, #ि. मोगापितन या ॥२१॥ मारनामनां नासामुहस्तान् अनन्तु नः ॥२२॥ संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् श्रुतेन तपमा वापि, त्रिया वा विक्रमेण या। जनान् योऽभिभवत्पन्यान्, कर्मणा हि स वै पुमान् ॥१५॥ फलिं पुत्रप्रयादेन, सजय ! त्वामजोजनम् । निरमपं निरुत्साह, निर्वीर्यम् परिनन्दनम् ॥१६॥ मा स्म सीमन्तिनी काचिजनयेत् पुत्रमीदृशम् । ग्यल मूर्धन्यमित्राणां, मुहूर्तमपि या क्षणम् । एतापानेर पुरुषो, यदमी यदत्ती ॥१८॥ पमावान् निरमपंच, नैव स्त्री न पुनः पुमान् । मन्तोपो ये प्रियं हन्ति, तथाऽनुकोश एव च ॥१६॥ यापमं हृदय कुत्रा, मृगपस पुनः स्वरम् । पर विपहने यस्मात्, तस्मात्पुरुप उग्यने । नमायनामानं, स्त्रोपद् यह नोति ॥२०॥ श्य उयाग- गिन्नु ने मामपश्यन्याः, भिल्या अपिमर्पया। मानवागfrमयानां लोका, द्विसनम्नानपानुपुः । मानिमानाना, परिएडोपारिनाम् ।

·मामाता-पिगुला-गापुत्र-संपादः पगानामगल्यानी, मा वृत्तिमनुपर्तताम् ॥२३॥ यस्य शगस्य रिशान्तरधन्त पान्धत मुरपम् । विदशा सशस्य, साधु तस्मा जीवितम् ॥२४॥ पमाजीयन्ति पुरुष, सर्वभूतानि सञ्जय ! प. दुममियायाय, तस्य नीरितमर्यवत् ॥२॥ सरा पलमाश्रित्य योऽम्युजीवति मानवः । म लोफे लमने फीति, परन म शुभां गतिम् ||२६|| योतिनो पारामिन दर्शयति रिक्रमान् । सरियो जीविताकांती, स्तन इत्येव सं विदुः ॥२७॥ अहं महारले जाता, ददात् इदमिवागता। परी सरकल्याणी, मळ परमपूजिता ॥२८॥ पदा मां पामा चद्रष्टामि भृशदुर्वलाम् । न तदा जोविननार्थो, भरिता तर सन्जय ! ॥२६11 यदि कृत्यं न पश्यामि, तबाधाई यथा पुरा । रलापनीयं यशस्यं च का शान्तिहदयस्य मे ॥३०॥ पयमाणपणीयाः स्म, न श्रोतारः परस्प च । साम्पमासाध जीवन्ती, परित्यवामि जीरितम् । दारिद्रयमिति पत्तो पर्यायमरणं हि तत् ॥३१॥ अपारे भव नः पारम्, अमवे भर नः मयः । ..

·-- 1 कायमम्मद हनम् । यत् प्रिय मामि मलनि । मममीनपाई यां प्रतियाग्नि । कालो मात्रामा पागल रिजर्षामा प्रायाने भावनगामिविंग नितिमा । नागदान यान.NI संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् कुरुष स्थानमस्थाने, मृतान् सऔषयस्व नः ॥३२॥ एकरावधेनैव, शूरो गच्छति विश्रुतिम् । इन्द्रो मधेनैव, मोन्द्रः समपद्यत ॥३३॥ पुरारूपेण संपभो, विधयामिननेन । अनझानिय पोदव्यो, मन्ये मरणमेव सत् ॥३४॥ मास्मिन् जातु कुले ज.ता, गच्छे योऽन्यस्य पृष्ठतः । परश्यानुचरोन स्यास्तान !जीवितुमर्हसि ॥३१॥ आई हि पाहदप, पंद पन् परिशारवतम् । पूना प्रोत, परः पातरपि ॥३॥ पुरमाय । प्रकरण. पीर प्रवे, अमर्षणे, मम मा, Tam नियोजगमि। মাশাপাশ। লল! নিশ্বাবদখা দি এনালগ गोमा अमानाना पार मनन दुधिया। गा प ग म माग प्रमालम ||३० ·भविष्यतीत्येव मनः, कृरया सततमव्यथैः ॥४१॥ महाभारतम्य-पितुला तत्पुत्र-संपाद कुर्वन्तो हि कर्माणि, कुर्वन्तो निन्दितानि च । खं नैवेह नामुत्र, लभन्ते पुरुषाधमाः॥३८॥ युद्धाय क्षत्रियः हएः, सब्जयह जयाय च। नयन् या पध्यमानो या, प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥३६॥ पुष उपाच मात:! इयं मतिस्त्वया न पाच्या विशेषतः बुरे दिन कार पर मातोशव । अत्रेय ते हितम्, पराशरीरलाभे । कारएगदेयाई प्रथामि। पुष उवाच । असहा- पस्य कुन: सिद्धिः। एताम् दारणामयस्यां विदित्वा मम विसं राग्यानिवृत्तमस्ति । मातोयाव- पुत्र ! नारमावमन्तव्यः, पूर्वाभिरसमृद्धिभिः भूत्वा हि भान्त्यर्धा, भुत्तानश्यन्तिचापरे ॥१०॥ इत्यातव्यं जायतव्यं, योकव्यं भूतिकर्मसु । । एतदोस्थिमावणं धुरा स्वल्पयेतसोऽपि तस्य तमोऽ- पागमत् । श्रथ पुत्र आय- उदके भूरियं पाया, मतव्यं पाये मया। यस्य मे भक्तो नेत्रो, मविप्पद्-भूति-दर्शिनी ॥४२॥ एवं स याम्यसा एप्रो पयानुशासनम् तत्स पकार । पिश्यं राज्यं च पुनर्लधिमान् ।

·संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम
जयो नामेतिहासोऽयं, श्रोतव्यो विजिगीपुणा ।
मही विजयते तिप्रं, श्रुत्वा शत्रूच मर्दति ।।४३||
नियन्तारमसाधूनां, गोतारं धर्मचारिणाम् ।
ईदृशं क्षत्रिया सूते, वीरं सत्यपराक्रमम् ॥४४॥
(उद्योगपर्वणि अ० १३३)
कायश्चत्वारिंशः पाठः ॥ ४३ ॥
( महाभारते श्रीमद्भगवद्गीतायाम्-I) .
अय व्यवस्थितान्दृष्ट्वा, धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः।
प्रवृत्ते शस्त्र-संपाते, घनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥१॥
हृषीकेशं तदा पास्यमिदमाह महीपते !
सेनयोरुभयोमध्ये, स्यं स्थापय मेऽच्युत ॥ २॥
एवमुक्को हपीकेशो, गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोमध्ये, स्थापयित्वा रयोत्तमम् ॥ ३॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः, सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उयाच पार्य ! पश्यैतान्, समयेतान् कुरूनिति ॥ ४ ॥
वापश्यत् स्थितान् पार्यः, पितॄनय पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् मातृन्, पुत्रान् पौत्रान् सखीस्तया॥५॥

·महामारतस्थ-धीमदभगवद्गीतायाम्-
यशुगन् मुहदश्चैव, सेनयोरुभयोरपि ।
वान् समीक्ष्य स कौन्तयः, सर्वान् यन्धनपस्थिवान् ॥६॥
कृपया परयाऽविष्टो, विषीदनिदमनवीन् ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृपण ! युयुत्सु समुपस्थितम् ॥ ७॥
'सीदन्ति मम गात्राणि, मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे, रोमहर्षच जायते ॥८॥
अहो वत महत्पापं, फतु व्यवसिता वयम् ।
यद् राज्यमुख-लोभेन, हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ६ ॥
तं तया कृपयाविष्टम्, अश्रुपूर्णाकुलेदणम् ।
विपीदन्तमिदं
वाग्यमुवाच
क्लव्यं मा स्म गमः पार्थ ! नैतत् त्वय्युपपद्यते ।
तुद्रं हृदय-दौरल्यं, त्यत्वोत्तिष्ठ परंतप ॥११॥
अथ चेत् त्वमिमं धर्ना, सग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्म कीति च, हित्वा पापमवाप्स्यमि ॥१२॥
कीर्ति चापि भूतानि, कथयिप्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥१३॥
भयाद्रणादुपस्तं, मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं पहमतो, भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥१४॥
भवाच्यवादांश्च यहून्पदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामध्य, ततो दुःखतरं नु किम् ॥१॥
मधुसूदनः ॥१०॥

·विनागमम्पयस्याम्प, न कधिन् कतुमाति ॥२॥ न ऐनं क्लेदयन्पाला, न शोषपनि मादनः ॥३॥ संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् हतो वाप्राप्स्यसि स्वर्ग, नित्यापाभोक्ष्यसे मडीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय ! युद्धाय कृत-निश्चयः ॥१६॥ सुखदुःखसमे कृत्वा, लाभालाभो जयाजयो। ततो युद्धाय युज्यस्व, नैवं पापमवाप्स्यसि ॥१७॥ चतुश्चत्वारिंशः पाठः ॥ ४४ ॥ ( महाभारते श्रीमद्भगवद्गीतापाम् --!! ) (Chap :-Man never thes.) भीमगशनुपाच- ११-अशोच्यानन्त्रशास्त, प्रज्ञागदांध भापमे । गतागनगनाथ, नानुशोचन्ति पण्डिताः॥१॥ १ अविनाशि तु तद विद्धि, पेन सर्वमिदं सतम् । २१-नैनं चिन्दन्ति शस्त्राणि, ननं दाति पार ही नियममध्योऽयं, देई गर्यस्य मान! मम्मान मणि मनानि, न गं गोपिनुमति।

·5:3 महाभारतस्य-धीमदभगवद्गीतायाम्- (Need for Beltuliscipline.) ६० यततो यपि कौन्तेय ! पुरुषस्य विपथितः । इन्द्रियाणि प्रमाचीनि, हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ५ ॥ ६१-सानि साथि संयम्य, पुन पासीत मत्परः । पशे हि यस्येन्द्रियाणि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।। ६ ॥ ६२ ध्यायतो विषपान पुंसः, सहस्तपूपमायते । सहा संजायते कामः, कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ७॥ ५३-क्रोधाद्भवति सम्मोहः, सम्मोहान् स्मृति-विनमः । स्मृति-भ्रंशाद् युद्धिनाशी, युद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ ८ ॥ (Chap s.--Self-derline, a means To uorat rnice which is a cradition of happinen intifa ११-परस्परं भावयन्तः, श्रेयः परमवाप्स्य। १३-पशिष्टाशिनः सन्तो, मुच्यन्ते मकिलिपः । मुअते तेवघं पापा ये पचयात्मकारणाद॥१०॥ (Disintern Serrs, the higher duty st man २५-AIRTE फर्माएपरिदांसो, या कुर्वन्ति भारत ! कुर्याद् विद्वांस्तथाऽसरशिकीपुर्लोक-सहप्राहम् ॥११॥ (lut, thrrarmy काम प शोध एप, रजोगुण-समुद्भवः । महारानी महापाप्मा, विनमा परिणम् ॥१२॥ nfman.)

·(llope and Faith 19 Lurul's promise The Dude Grace . १४-सन्तुष्टः सततं योगी, यतात्मा दृढनिश्रयः। विमुच्य निर्ममः शान्तो, ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् (Chap. 6.-Self-confidence and one's own effort tec conquer lust ) उद्धरेदात्मनात्मानं, नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।। (Lust conquered, the highest victory of man cethe vision of oneness of life ) ३२-आत्मौपम्येन सर्वत्र, समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं, स योगी परमो मतः ।। (Chap 12 --The marks of that ssctorious man who the sislop.) १३-अद्वेष्टा सर्वभूतानां, मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः, समदुःखमुखः दी । मग्यर्पितमनोयुद्धिर्यो मे भक्तः स मे प्रियः ।। (Chap 18 - Thir nan, bww reads tur self-realiza ५३-अहङ्कारं बलं दर्प, कामं क्रोधं परिग्रहम् । । Iltimanity No cius fur grief ) ६६-सर्यधर्मान् परित्यज्य, मामेकं शरणं ब्रज ! अहं त्वा सर्वपापेग्यो, मोनायिष्यामि मा शुचः ।।

·महामारना-युधिष्ठिर-राम-संचारः
buttoms, one
[After the thattent the starAhirata noner, King
adhistire with horound the tour brother renouncer
' wori new talenjarn tott. llimalayas ills wife
altet annther, die in the way
21hr alene temats line with Lus de filloning him
Indn tarure to reme Tituato tak- him on to
•ugtient hasen
Hlut ha afure to go to
duen olome and more con of his broken adil
efte is to limithtlemin tall and les to enjus
- Tellow akap or man. Yukhisthura rould not pari company,
'm rnth attor, for the erronml gau in learea]
पञ्चचत्वारिंशः पाठः ॥ ४५ ॥
(महाभारत युधिष्टिर-शव-मंपादः)
तनः एकः पार्थम् चिनोपययों । तं चानयात् । देवरधमेन-
मारो । धर्मगल युधिर्धारस्तु स्वधान पतितान् रया
गोकसं शामिदमयपी-
धानरः पविता मंडप, गच्छेयुस्ते मया सह ।
नविना भ्रातृभिः स्वर्गमीहे गन्तुं सुरेश्वर ।। १॥
मुरुमारी गुरखा घ, राजपुत्री पुरंदर !
सहारमाभिर्हि मा गच्छन, तद्भवाननुमन्यताम् ॥२॥

·शक उवाच । हेभरतर्षभ !मा शुचः। कृष्ण्या सार्धमा
त्रिदिवंगतान् सर्वान् भ्रातॄन् स्वर्ग त्वं द्रक्ष्यसि । मानुरं
निक्षिप्य ते गताः । त्वमनेन शरीरेण स्वर्ग गन्ता । पर
शक उवाच । राजन् ! श्यानं त्यज । अत्र नृशंस्यं नास्ति।
कृत्स्नां श्रियं भवती सिद्धिं च प्राप्तोऽसि। स्वर्गसुखानि स्वर
शक उयाच धर्मराज! स्वर्गलोफेसयतां म्यानमामि।
युधिष्ठिर उवाच ।शक! मक्कत्यागमत्यन्तपापमाः। तस्मा
पनेर वे नित्यमेतद् प्रतं में ॥५॥
१०२
संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम्
संशयः । युधिष्ठिर उवाच-
श्रयं श्या, भूतभव्येश ! भक्तो मां नित्यमेव ह ।
सगच्छेद्धि मया सार्धम्, आनृशंस्या हि मे मतिः॥३॥
संप्राप्तानि । अमृतत्वं च मातवानसि । युधिष्ठिर उपाय-
अनार्यमार्यण
शक्यं कर्तुं दुष्करमेतदाय!
मामे प्रियासंगमनं तयाऽस्तु,
ततो विचार्य क्रियता कार्यम् । साय मुशंस्य नास्ति।
श्यानमेनं समुखार्थ कदापि न त्यक्ष्यामि ।
भीनं मनं, नान्यदस्तीति चात,
प्रात दीगं रक्षणे प्राणलिणुम् ।
प्राणत्यागादप्यहं नर मोठम्,
सहस्रनेत्र!
यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम्॥४॥

·१०३ महामारतस्थ-युधिष्टिर-शस-संपाद. इन्द्र उपाय । श्याऽस्पर्शनीयः । अस्प त्यागं कुरु । अस्पः पानां त्यागादय देयलोकं मास्यसि । त्यया भ्रातृन् दयितां चापि कृष्णां, प्रामो लोकः कर्मणा स्पेन चीर ! साऽयं त्वया न त्यज्यते कथं नु, त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुबसेऽध ॥६॥ युधिष्टिर उयाच- न विद्यते संधिस्थापि विग्रहो, मृतैर्मत्यरिति लोरेगु निष्ठा । न ते मया जीवयितुं हि शश्या- स्ततस्त्यागस्तेषु कृतो, न जीयताम् ।। ७॥ भीति-ग्रदान शरणागतस्प, लियो यचो, ग्रासण-स्वापहारः। मित्रद्रोहस्तानि चत्वारि शक्र ! मात्यागर समो मतो मे ।।।। धर्मराजस्य तद् पयो निशम्य, मद्र उवाच- अयं वा मन इत्येवं, स्पनो देवरयस्त्वया । प्राप्तोऽसि भरतयेष्ठ ! दिव्यां गतिमनुत्तमाम् ॥६॥ ततो देया युधिष्ठिरं रथमारोप्य स्पैपिमानः मपयुः । टिरो रथमारपाय शीप्रमूर्यमापत्रमे । ततो भारद उपाय। ।

·(महामस्थानिकपर्वणि स्वगारोहणपति) एवं वादिनम् इन्द्रम्, धीमान् युधिष्ठिरः पुनरिदमय गन्तुमिच्छामि तत्राहम्, यत्र ते भ्रातरो मम ॥१३॥ द्रौपदी योपिता श्रेष्ठा, यत्र चैर गता मम ॥१॥ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् राजन् ! देवानाम् श्रमूनि वेश्मानि पश्य । नारदस्य वचनं श्रुत्व गजाऽवयीत्- शुभं वा यदि वा पापं, भ्रातृणां स्थानमद्य तदेव प्राप्तुमिच्छामि,लोकानन्यान्न कामये॥१०॥ एतच्छुत्वा शक्र उवाच- स्थानेऽस्मिन् वस राजेन्द्र कर्मभिनिर्जित शुभैः। किं त्वं मानुष्यकं स्नेहम्, अद्यापि परिकसि ॥११॥ अद्यापि मानुपो भावः, स्पृशति त्वां नराधिप ! स्वर्गोऽयं पश्य देवपीन्, सिद्धांध त्रिदियालयान् ॥१२॥ यचनमब्रवीत्- तविना नोत्सहे वस्तुम्, इह दैत्यनिवईण ! यत्र सा यहती श्यामा, बुद्धिसत्वगुणान्विता ।

·महाभारतस्थ-संकीर्ण-पद्यानि १०५ पड्चत्वारिंशः पाठः ॥ ४६ ॥ (महाभारते संकीर्ण-पद्यानि) बुखार्थिनः कुतो विद्या, नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् । स्वार्थीवात्यजेट विद्यां,विद्यार्थी वा त्यजेत् सुखम् ॥ श्रीएपेर च सतामाहुः, सन्तः पदमनुत्तमम् । न दूधेय, दद्याच्च, सत्यं पैर सदा धदेव ॥ २ ॥ नार्या म्लेच्छन्ति भाषाभिर्मापया न चरन्त्युत । भनिनमशठं युद्धम् एतत्सत्पुरुष-व्रतम् ॥३॥ (Yudhatlara प्रद्रोहः सर्वभूतेपु, कर्मणा मनमा गिरा । अनुग्रहरच दानं च, मतां धमः मनातनः ॥४॥ यदन्येषां हितं न स्याद्, प्रात्मनः फर्मपारुपम् । अपत्रपेत या पेन, न तार्यान् फरंचन ॥ ५॥ ऊर्धयार्विरीम्येप, नच फरिचट्टाणोति माम् । धर्मादयः कामय, मकिमयं न संप्यते ॥६॥ यस्तु शुद्रो दम सत्ये, धर्म प सततोत्थितः। सं ग्रामणमई मन्ये, वृन हि भाद् दिजः ॥७॥ (Inthshirs) ·{Bharat न पार प्रतिपापः ग्यान, माधुग्यसदा मान। संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् नाशं संघननं, विष लोकेषु विद्यते । दया मैत्री च भूतेषु, दानं च मधुगच या १८ ॥ कालो या कारण राजो, राजा या काल-कारणम् । इनित संशयो मा भद्, राजा कालस्य कारणम्॥३॥ भधर्मः गुमहाना, पम्छरया-मरणं परे। भरएपे यो विमुल्चेत, सग्रामे या तनुं नरः । ऋतूनाहरप मानी, महिमानं म गच्छति ॥१०॥ शांगानगहनागि, मपस्थानशतानि । दिवसे दिवगं मूहमाविशन्ति न पण्डितम् ॥११॥ स्थागानापत्र मत्यांना, गुणातिष्ठन्ति पूको । मुपागाई गरिहान कुर्यात प्रियमयानित प्रतिसादातिनिसन, नारमन्यन कंगन । गांध्यमानः प्रियं भूयाद, प्रापुटः यदेत् ।।१३" (Devrpa!' प्रारमय हतः पापो, या पापं कमिति॥' नामानिमिपान, माननि गये पगन् । पर मनिपटीन, पटान गंगानग॥

·यद्यदारमनि चेच्छेत, तत् परस्यापि चिन्तयेत्।२२- महाभारतस्थ-संकीर्ण-पद्यानि सर्वभूतदयावन्तः, अहिंसा-निरताः सदा । परुपं च न मापन्ते, से संतः पुरुषर्षभाः ॥१५-१६।। त्मिनां हि देहोऽयं, न कामार्थाय जायते । शाय तपसे चैव, परेषां हितकर्मणे ॥१७॥ यो नात्युनः प्राह रूतं प्रियं या, यो या हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् पापं च यो नेच्छति तस्य इन्तुः, तस्पेह देवाः स्पायन्ति नित्यम् ॥१८॥ यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापमम् । फर्मणा मनसा याचा, प्रम संपते सदा ॥१६॥ (Sala) यः समुत्पतितं शोध, समयह निरस्पति । यपोरगस्त्वनं जीणा, सधै पुरुप उच्यते ॥२०॥ समारतामयं लोकः, परखैर मारताम् । यदा हि मते सर्व, प्रम संपते सदा ॥२२॥ जीवितं यः स्वयं चेच्छेत, कथं सोपं प्रघातयेत् । tric, Almanerada no.

·+----- changes from time to time, and the rent text or present एतच्चतुर्विध प्राहु, साताद् घमस्य लक्षणम् ॥३॥ धोबिंद्यासत्यमक्रोधो, दशकं धर्मलक्षणम् ॥४॥ হস শালিকা [Tho Dbariga um of 2018 papriturly known 19 J417 Stariti Ingg down the standard of morality and a code of living for the prople of tolia. It 10pm cf the mess ancient Smritis. t'ut its trut has anilor non many the latest stage of it. de vrlopment ) सप्तचत्वारिंशः पाटः॥४७॥ ( मानव धर्मशास्त्रम् ) (Cap {} १६-भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः, प्राणिनां बुद्वि-जीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठाः, नरेषु ग्रामणाः स्मृताः ॥ १ ॥ १७ घामणेषु च विद्वांसो, विद्वत्म कृतयुद्धपः । कृतयुद्धिषु कर्तारः, कप ब्रह्मवेदिनः ॥ २१ (Chap. 2) १२-वेदः स्मृतिः सदाचारः, स्वस्य च प्रियमात्मनः। Chap. 6) १२-धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं, शौचामिन्द्रिय-निग्रहः ।

·नानाकाम्यस्थ-प्रकीर्ण-पद्यानि
.
८७ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च, यानप्रस्थो यतिस्तया ।
एते गृहस्य-प्रमवाश्चत्वारः
पृयगाथमाः ॥ ५॥
(Chap. (2)
८३-घेदाम्यामस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः ।
अहिंमा गुरुसेवा च, निःश्रेयसकरं परम् ॥ ६ ॥
अष्टचत्वारिंशः पाठः ॥ ४८ ॥ ॥
(नानाकाव्येषु प्राण-पद्यानि)
गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते, पितृवंशो निरर्थकः ।
यमुदेवं परित्यज्य, पामुदेवं नमज्जनः ॥ १॥
यदि सन्ति गुणाः पुमा, विक्रमन्त्येव ते स्वयम् ।
नहि फस्तूरिकामोदः, शपयन विमान्यते ॥ २॥
यस्प नास्ति स्वयं प्रज्ञा, शासं तस्य करोति फिम् ।
लोचनाम्यां विहीनस्य, दर्पणः किं.फारिप्यति ॥३॥
सम्पदो महतामेव, मातामेय घापदः ।
पर्यत तीयते चन्द्रो, न य तारागणः कचित् ॥ ४ ॥
उदेति सविता ताम्रः, ताम्र एवास्तमेति च ।
संपत्तौ च विपत्ती च, महतामेकरूपता ॥ ५ ॥

·-254 । (Uranika1) (Vatat) या इग्निपद प्रन्यन, पदं सर्य प्रलीयते ॥११॥ एकोऽहमसहायोऽई, कृशोऽहमपरिच्छदः । स्वमेऽप्येवंविधा चिन्ता, सगेन्द्रस्य न जायते ॥ ६॥ हस्तं हस्तेन संपीड्य, दन्तैर्दन्तान् विचूार्य च । अहान्यज्ञैरिवाफम्य, जयेदादौ स्वकं मनः॥७॥ उत्साहोपलवानार्य : नास्त्युत्साहात् परं पलम् । सोत्साहस्य हि लोकेषु, न किंचिदपि दुर्लभम् ।।८।। फाप्ठादमिर्जायते मध्यमाना। भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति । सोत्साहानां नास्त्यमाध्यं नराणाम्। मार्गारब्धाः सर्वयताः फलन्ति ॥६॥ पुगणमित्येव न साधु सर्पम्, - --- न पापि काम्यं नवमित्यययम् । मन्तः परीदयान्पतरद् भगन्ने, पा-प्रत्यय-नय-युद्धिः ॥१०॥ नारयादमा-गर्म दानं, नान्यरिगा-समं नमः । (Basa) । IPP ·-- मागपतपुराणस्प-महापुरुष-लक्षणम् अकिंचिदपि फुर्वाणः, सौख्यैर्दुःखान्यपोहति । तत् तस्य किमपि द्रव्यं, यो हि यस्य प्रियो जनः ॥१२॥ (Bharabhuti) उपकारपरेऽपि म्याद्. उपकारपरः पुमान् । रात्मवत् सकलं पश्येत्, सर्वेषु प्रीतिमान् भवेता१३॥ The lysgons on the Puranas are condensed and rendered intos prose from the original text, care being taken that the original diction, as far as possible, renalds in tact.] नवचत्वारिंशः पाठः ।। ४६ ॥ (भागवतपुराणे महापुरुष लक्षणम् ) अष्टादश-पुराणेपु, व्यासस्य वचनद्वयम् । परोपकारः पुण्याय, पापाय पर-पीडनम् ॥ एकदा सरस्वत्यास्तटे, ऋषयः सभां चक्षुः। तेषां जिज्ञासा समुत्पन्ना । त्रिषु लोकेपु को महान् इति । तद समय ते प्रामुत भृगु पयामासुः । स ब्रह्मणः सभामभ्यगात् । सत्य-परीक्षया घसस्मै प्रयणे स्तोत्रं यान च। तस्म भगवान् धुक्रोध । ततः स फैलासमगमत् । देयो मद्देश्षरो, तं भ्रातरं, मुदा परिराधु

·सद भगयानुत्थाय, स्वतल्पादवरा च, मुनि शिरसा ननाम।
श्राद । ब्रह्मन् ! ते म्वागतम् । उपविशतु भयानयासने ।
मगयन्तमागतम् अजानतामस्मार्क क्षन्नुमति भवान् । तात!
अतीय कोमली ते चरणो। इत्युक्त्या स्वेन पाणिना विश्वाती
मर्दन श्रीजनादनः प्राद। भगयन् ! पुनीहिमां पादोदरं ।
स्यथरण-भूतिः सततम् उरसि में नियत्स्यति । भयत्पादेन नानि
मर्याणि पापानीति । एपमुक्तो भृगुः संतर्पितः सन् परम
माया सासुलोचनो यभूय । ऋषि-समामागत्य च स्वानुमान
समारेभे । भृगुरुवाच । नैतदिच्छामि । उत्पथगामी त्यम् ।
देवश्थुफोप । शलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे। पार्वती तु तं कुरित
देयं सान्त्वयामास ॥
अथ स भृगुकुण्ठं जगाम । तत्र देवं जनार्दन, भिए
उत्सले शयानं, पादेन यक्षसि अताडयत् । ततो लाया
प्रशंषणायगायत् ।
मुत्रमंशपाः।
तमिराम्याय मुनयो, विस्मिता
भूयांसं श्रदधुर्विगुं, यतः शान्तियतोऽभयम् ॥

·No text on this page.

·पिता प्रते । ययं शरणागत-सत्राणं कर्तुं व्यवसिता । तस्य व्यायातकर्ता मांधा इत्या दुष्टानुरगान अहि, त्या का संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् तत् त्वं पुर्व युद्धानिधारय ॥ राजोवाच । मरुत्तय क्रोधी दुर्निवर्त्यः । नागा ऊचुः । राजन् ! शरणागतास्तव धयम् । प्रसादः क्रियताम् । पात-परिवाणनिमित्तं तत्रस्य शस्त्र-धारणम् । तच्छुत्वा स राजा पत्नी प्राह । भदै ! गत्याऽहं ब्रानि तं तव सुतम् । न त्याज्याः शरणागताः । श्रथ स राजा महत दृष्ट्या उवाच । अस्त्रमुपसंहियताम् इति । स गुरोर्वात्यं निशम्म प्रत्युवाच- नाहमेषां क्षामिप्यामि, दुष्टानामपराधिनाम् । स्वधर्ममुलध्य कयं करिष्यामि वचस्तव ॥ ४ ॥ यहुशोऽपि पित्रा निवार्यमाण: सोऽत्रं नोपसंहरते । तत- स्तस्य पिता पुनरप्रपीत् । ममैतान शरणागतान् पन्नगान् हिस्सयसे, तस्मात् ते प्रतिक्रियां करिष्यामि । ततस्तेन पित्रा घोरं कालाख मुद्यतम् । पुषोऽपि तद वीक्ष्य उवाच । किं भवान् चारिणि मुते कालास्त्रं मुञ्चति ? मया कार्य महाभाग ! प्रजानां परिपालनम् । स्वयैवं क्रियते कस्मात्, मबंधायाखमुद्यतम् ॥ ५ ॥ इत्याहम् उरगान रतिप्यामि । धिक् तस्य जीवितं पुंसः, शरणार्थिनमागतम् । यो नार्तमनुगृह्णाति, वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥ ६ ॥ खधर्म- - .

·मार्कण्डेयपुराणस्थ-मरुत्तोपाख्यानम् क्षत्रियोऽहमिमे भीताः, शरणं मामुपागताः । अपकर्ता त्वमेवपा, कथं पध्यो न मे भवान् ।। ७ ।। मरत उपाच- - मित्रं या पान्धो वापि, पिता वा यदि या गुरुः। प्रजापालन-शिाय यो हन्तव्यः स भूभता ।। ८॥ सोऽहं ते प्रहरिप्यामि, न फोद्धव्यं त्वया पितः! स्वधर्मः परिपात्यो में, न मे रोषस्तरोपरि ॥६॥ तास्ती परस्परयधं प्रतिनिधितो रया मुनयः, तयोरम्मरे समुत्पत्य तः। अधुध । त्यया पितरं मति, मरनमोत्त.प्यम् । स्थापि पुनो म दन्तव्यः । मात उपाच । मया पुरा निहन्तस्याः । सन्तोरस्याः । पिता घृतं । शरणागत-सानाम्। मया कार्यम् । अपराः पुतो मम, यशरणागतान रन्ति । मुनप अपुः । इमे भुजहा यदन्ति । तान विधान् सधीयपाम:, पे एपपर्दशः तदलं विमहेण । उमौ राजयों प्रसीदताम्। ग्मी निट प्रतियो । उभायपि धर्म-कोशिदौ । ततस्तं भुगामा- म्नान विधान विपसंदणेम संजीययामासुः। पित्रो नाम घरगी, स सतो जगतीपतिः । मरुत्तम, ससं प्रीत्या, परिपपदमारी ॥१०॥ मानहा मर शरणा, चिरं पालय मेदिनीम् । श्वपौष मोदस्य, मा प सन्न सिसिः ॥११॥ . ।

·No text on this page.

·मार्कण्डेयपुराणस्थ-विपधित्फया
पोयाच-
तस्मान तावद् यास्पामि, यावदेते मुदुःखिताः।
मत्सानिधानात् मुसिनी, भवन्ति नरौरुमः ॥ ३॥
पल-दान-तपासीह, परन च न भूतये ।
भवन्ति तस्य यस्यात-परिघ्राणे न मानसम् ॥४॥
नरस्य यस्प पठिनं मनी पानातुगदिपु ।
वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुपं गतमा हि सः ॥ ५॥
एतेषां मनिवि तुदुःखं यद् विपुलं मात् ।
एतेषां प्राणदानानु, मन्ये वर्गमुग्यात् परम् ॥ ६॥
माप्रपन्याती यदि मुखम्, पदयो दायिते मयि ।
किमप्राप्त मयान स्यात्, तस्मात् त्वं वन माचिरम् ॥ ७॥
पमपुरष उपाय । एष धर्मः प्रातः, स्वर्ग श्यागुपनेतुम् ।
उशर । स्यां या नयामि । गम्यताम् । गोयाथ ।
पत्र मर मानाति माम् माना:
दन्तिामोडमामि धर्म साप । कर्मणा मरकामामिः।
पा. समजा मार पपस्नु । पुण्येन पर्मणा वर्ग-
पाऽपितम्या राजोपाप-
- स्पृहां करिष्यन्ति, सरसम्पपु मानवाः ।
दिमत्सविधायेपाम, उत्कर्षो नोपजायते ॥८॥

·भोजनं दद। मिमां पापां दशां नीतः । इत्युक्त्या मदुःखमहाभारेण निः राजानं चेदमप्रवीत् । उत्तिष्ठ । उत्तिष्ठ राजेन्द्र ! यदि धर्मम अथ कश्चिद वृक्षो द्विजः, तत्रागत्याद । अहं पता। ममार स्थ में दासीम् । अस्ति में वित्तम् । प्रिया च मे गृहकमर नशक्तोनि अस्मात्, म प्रयच्छ । इदं वित्तं गृहाण ।सत. वित्रा नृपम्य परकलान्ते धनं पद्धया नृपपमिकर्षयन् याशं तु मातरं दृश्या रोहिताश्यो सरोद ।साप्रते। माय १२२ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् हा महाराज ! येन विपुलं धनं विप्राणां पूर्वम् अपवर्जितम्, स एप मे पतिर्भूमी स्वपिति । हा देव ! कि तयानेन कृतम् यदर डिता सापि मूर्षिता निपपात तो पितरौतथा पतितो दृष्ट्या शिशु अत्यन्तनुधाविष्टः प्राह । तात, तात ! ददस्यान्नम् । अम्दान्य ! एतस्मिन्नन्तरे विश्वामित्रो धन संमार्गितुं पुनः प्राप्तः । क्षसे, दीयतां सा में दक्षिणा । सत्येनार्कः प्रतपति, सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्य चोक्तं परोधर्मः, स्वर्गःसत्ये प्रतिष्ठितः॥११॥ अथवा किं ममैतेन । अद्य मे दक्षिणां यदि भवान् अदास्यति, ध्रुवं त्यां शप्स्यामि । इत्युक्त्वा स ययौ । राजा भयातुरो बभूव । श्रस्य भायां भूयः प्राह । मम वचनं क्रियतामिति । तया पल्या चोद्यमानो राजा माह । भद्रे ! निर्गुणोऽहम् । एप ते विनय करोमि। एयमुक्त्वा नगर गया, इदं वचनमब्रवीत्। भो भो नागरिकाः ! शृणुत । दयितां विक्रतुं प्राप्तोऽहम् नृशंसः । यदि फस्यचिद दाम्या कार्यम्, स प्रयीतु ।

·एवं परमरमरप, यिसामित्र: मार मगधिपंच मार
दमामो म मृतोऽस्ति।
दिक योधादतापत् । रामपल्युषार । नाप ! प्रमादं कुरु।
सम्म, तदनं समर्पयामास । तद् वित्तमपलोषय कुपितः
कोशिकोऽयीन् । लोकमिदं धनम् । किमिमा पशिण
प्रतापताम् । म्यां दास्यामि । साम्मतं माति । पनी
रिसीता पालयति । विश्वामित्र उन । राजन 'दिष
गम्य चाड भागः स्थितः एप एप में प्रतीच्या उत्तरपपा
अपाम्यम् । एवं निष्टुरे घनातं रामानगुनपा कोशिपाल
पयो । पिरषामित्रगत, पमा स्पयिय विनिधित्य मोपाय।
आगला परवाल उपागामी । मामयपर सी
पापसोवाच । कारपम्पराल उपापचरs.
मिनि । ररियन्द्र उपाय। परडालदासत्वं मादमिर पम् ।
मार्कएदेयपुराणस्य-दस्यिन्द्रोपाख्यानम्
तापमां मुम्ब पारद शियं पश्यामि । मस्य दर्शनं पुनलमम्
भपिप्यति । एदि परस ! पश्य मां मातरम् दाम्यतां गतम् ।
सत स पालः, अभ्येति रदन समम्पधायद । ततस्तमागतं पाले
मेर पाल शीमीप्य । प्रालण उपाच । गृपना पिसमेतन् ।
पालको में दीयताम् । ततः स विभाः, तद पित्तं दया. मात्र या
पालकमकस्थमान्धयत् । स पाधियः, तो मीयमानी एया,
सुसुगातों विललापानिये वापस ! घिमाम् । मामपि
मतो विश्वामित्र: मानपं च वित्तमपात (रिमन्द्रोपि
मम सों स्यम् मन्यसे ! गजोयार । भगवन् ! कथित्माला
कपाल-इम्स. गणाभिनः धित् परशाला
यो मानयो मां घोमिम्पति स प्रपीनु ।

·,
सर्वे देवा धर्म प्रमुखतः कृत्या, तत्र समाजग्मुः। आगत्य सर्वे
शकितः, सोऽयं विश्वामित्रस्त मैत्रीमिष्टं चाईतुमिच्छति ।
तितिक्षा-दम-सत्याधैः, स्वगुणैः परितोषितः ॥२२॥
संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम्
यन्मया हसता किंचिद् रहस्य या शुचिस्मिते !
अश्लीलमुळं तत्सम, सन्तव्यं मम याचतः ॥१८॥
गमपत्नीति गर्नेगा, नायजेयः स ते द्विनः ।
सर्वपलन ने ताप्या, स्वामी दैवतान्, शुमै ॥१६॥
राजपल्युपाच-
अहमप्यत्र राजर्षे 1 दीप्यमाने हुताशने ।
दुःखमारासहाऽयेव, सह यास्यामि व त्वया ॥२०॥
सह स्वगं च नरकंच, सईयावां हि भुदत्वहै ।
श्रुत्वा राना तदोवाच, एवमस्तु पत्तियते ॥२१॥
ततो राजा चितो कृत्या, स्थकं तमयमारोष्य, भार्यया सहितो
यद्धाअलिपुटः, परमात्मानमचिन्तयत् । तस्य चिन्तयमानस्य,
प्रोचुः । भो भो राजन् ! विखत्रयेण मंत्री कर्तुम् यः पुरा
मा राजन् ! साहसं काधिोऽहं त्वामुपागतः ।
न
धर्म उवाच-
इन्द्र उपाच-
हरिचन्द्र महामाम ! प्राप्तः शकोऽस्मि तेऽन्तिकम् ।
वया स-भार्या-पुत्रेण, जिता लोकाः सनातनाः ॥२३॥

·देशगम! ममग्नुभ्यम् । प्रथयान्यितोऽद प्रीमि।
मार्कण्डेयपुराणस्थ-ररिचन्द्रोपाख्यानम्
भारोह विदिवं राजन् ! भार्या-पुत्र-समन्वितः ।
मुदुष्प्राप्यं नरैरन्यः, जितमात्मीय-धर्मभिः ॥२४॥
सतम्नस्य गस पुषः, इन्द्रम्य प्रभावात् समुप्तम्यो राजापित
मुतं परिप्यग्य परमया मुदायुनो यभूय । न्दो भूपधनमभारत ।
महामाग!समार्ग:मपुत्रस्त्यं त्रिदिय समारोह हरिपन्द्र उपाच-
देवराज ! अननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन थे।
अगत्वा निष्कृति तस्य, नारोक्ष्येऽहं सुरालयम्॥२५
सौनं मारिनं क्लेशम, अगम्पारम-मापया ।
मात्मा पाकना नीतो, दर्शितं सप धापलम् ॥२६॥
एक उपाय । तस्यर्गमारोद दरिन्द्र ! रिभद्र उपाय।
।
धर्म उवाच-
मच्छोक-मनमनसः, कोसलानगरे जनाः ।
तिष्ठन्ति, तानपोह्याथ, कथं यास्याम्यहं दिषम् ॥२७॥
यदि ते सहिताः सा मया यान्ति सुरेश्वर !
ततोऽहमपि यास्यामि नरकं पापितेः सह ॥२८॥
एदश-
पहनि पुएपपापानि, पाभिमानि ये पर ।
कर्य संपात-भाग्यं स्वं, भूपः सर्गमापासे ॥२६॥

·तच यदागतो हरिचन्द्रः, पुरीं चेन्द्रत्वमाप्तवान् ॥३॥ संस्कृत-साहित्य-कांमुद्याम् हरिश्चन्द्र उवाच- शक्र ! मुझे नृपो राज्यं, प्रभावेण कुटुम्बिनाम् । तेपां प्रमाणा सर्वमनुष्ठितम् । उपकर्तृन न संत्यक्ष्ये, तानहं स्वर्ग-लिप्सया ॥३०॥ तस्माद् यन् ममदेवेश किंचिदस्ति सुवेष्टितम् । दत्तमिष्टमयोजता सामान्यं तेस्तदस्तुनः॥३१॥ बहुकालोपभोग्यं हि, फलं यन्मम कर्मणः। तदस्तु दिनमप्येक, तैः समं, त्वत्प्रसादतः ॥३२॥ शक्र उवाच । एवं भविष्यति । ततः सयें चातुर्वर्ण-समायुट नगरं गताः। तत्रागत्य शक्रः प्रोवाच- आगच्छन्तु जनाः शीनं, स्वर्गलोकं मुदुर्लभम् । धर्म-प्रसादात् संप्राप्त, सयुष्माभिरेव तु ॥३३॥ ततो पिशामित्रः प्रीत्या तं नृपम् अयोध्यापुरेऽभ्यपिञ्चत् । राज्ञा सह तदा सर्वे, हुटपुष्ट-मुहजनाः । सपूत्रपीत्रदारास्ते, दिवमारुरुहुजनाः ॥३३॥ शक उयाच । हरिचन्द्र-समो राजा, न भूतो न भविष्यति । अहो तितिक्षा-माहात्म्यम्, अहो दानफलं महन् ।

·मासस्य मध्यम-प्यायोगः ૧૧ -- (Ehisa is a renowned dramatiet who lived Iwfore Kalider, in the 3rd century A.D He works, over tretren tembo, hair loro rernuly discovered It is style of writing u simple and forceful. Three of his dramas are presenteret here in summary form. The drank called Madbyartin Hyms illustrateethe beautiful example of wilf-earrifire da artro of others) प्रयःपञ्चाशः पाठः ॥५३॥ (मासस्प मध्यम-प्यायोगः) (ततः प्रविशति सुतत्रय कलत्र-परिवृतो ग्रामणः, तो घटोकपथ) मासण:-भोः को नुल्येष! ली-मार्य ! क एपोऽrमान संतापपति ! पटोत्कचा-भो ! ति ति । न गम्तम्पम, मगन्तध्यम्। मामा-भो भोः पुरप! प्रायम्मा मो। पटोकर:-मोपोऽस्ति, समपतः । मामल:-क: समया! पटोफर:- भरती जमनी । तपारमा । पुष ! ममोपचास-निमाम् अस्मिन बनणे कधिन मानुए. मतिपय नेताप हो मामादितो भवान् । पुष दिर। मास:-भोगासा!पिमानात!

·यास्पामिगुरुवृत्तिमनुस्मरन् ॥४॥ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् घटोत्कचः- यद्यर्थितो द्विजश्रेष्ठ पुत्रमेकं न मुञ्चमि । सकुटुम्बः पणेनैव, विनाशभुपयास्यसि ॥१॥ प्राह्मणः-एप एव मे निश्चयः। कृतकृत्यं शरीरं मे, परिणामेन जर्जरम् । राक्षसानो सुतापक्षी, होम्यामि विधि-संस्कृतम् ॥२॥ प्रामणी-आर्य!मा मैयम्।पतिमात्रधर्मिणी पतिव्रतेति नाम। गृहीतफलेनतेन शरीरेण, आर्य कुलं च रक्षित मिच्छामि। घटोस्फच: भवति ! न खलु स्त्रीजनोऽभिमतस्तत्रभवत्यो । घ्राह्मणः-अनुगमिष्यामि भवन्तम् । घटोत्कचः--प्रा. वृद्धस्त्वम्, अपसर। प्रथमः पुषः भोस्तात ! प्रवीमि खलु तावत् किंचित् । ग्रालण:-5दि हि शीघ्रम् । प्रथमः पुत्रः- मम प्राणैर्गुरुप्राणान्, इच्छामि परिरक्षितम् । रक्षणार्य कुलस्पास्य, मोनुमईति मां भवान् ॥३॥ ज्येष्ठः श्रेष्ठः कुले लोके, पितृणां च सुसंप्रियः । - द्वितीयः पुत्रः-- ·भासस्य मध्यम-प्यायोगः ------ पन्योऽस्मि यद्गुरुप्राणाः, स्वैःप्राणेः परिरक्षिता। घटोफिच:-अहो! स्यमनवात्सल्यमस्य प्राह्मएपटो। दिनीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । अम्ब ! अभियादये। तृतीयः पुत्रः-आपों ! मा मेयम् । ज्येष्टो माता पितृसमः, करितो ब्रह्मवादिभिः । ववोऽहं फर्नुमसम्पों, गुरूणां प्राण-रक्षणम् ॥५॥ मयमः-पन्स !मा मेयम् । मापदं हि पिता प्राप्तो, ज्येष्टपुत्रेण तार्यते । वतोऽहमेव यास्यामि, गुरूणां प्राणरक्षणाद ॥६॥ माहएः-ज्येष्ठमिएतमम् न शक्नोमि परित्पतम् । माक्षणी-पयार्यों ज्येष्टमिच्छति तयामपि कनिष्ठमिच्छामि । द्वितीयः-पित्रोरनिष्टः कस्येदानी प्रिया! घटोत्कचः-अहं प्रीतोऽस्मि शीघ्रमागच्छ । दिनीय:- बन्धुस्नेहादि महतः, काल-स्नेहस्तु दुर्लभः ॥७॥ द्वितीयः-मोस्तात! अभिवादये। मारा:-पति पुत्र ! प्रात्मलोकमयामुहि । पापणी-मात! चिरंजीय । द्वितीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभियाइये । प्रथमः पहियत्स ! परिप्याम्य पार्ट माम् । द्वितीयः अनुगृहीतोऽस्मि । सूतीप.-आर्य ! अभियादये। 1 ·- घटोत्कचः-दृढव्यवसायिन् ! गम्यताम् । श्रतिकामति घटोत्कचा-चिरायत खलु ब्राह्मणवटुः ।मो प्राह्मण घटोत्कचः-युक्तंभो:! ध्राह्मणकुमार !किनामा ते भ्राता! घटोत्कचः-अहमवादयामि । भो मध्यम ! मध्यमशीय १३२ संस्कृत साहित्य-कौमुद्याम् द्वितीय -स्वस्ति। तृतीयः-अनुगृहीतोऽस्मि। द्वितीयः-भोः पुरुप ! किंचित् ब्रवीमि । घटोत्कचः-वहि ब्रूहि शीघ्रम् । द्वितीया-एतस्मिन् बनान्तरे जलाशय इव दृश्यते, तत्र मे प्रकल्पित-परलोकस्य पिपासा प्रतीकारं करिष्यामि। मातुराहारकालः । शीघ्रं गच्छ । द्वितीयः-भोस्तात ! एप गच्छामि । (निफान्तः) ग्राह्मणः-हा हा परिमुषिताः स्म । हा पुत्रक! कथं गत एक पाहूयतां तव पुत्रः। प्राह्मणः-श्रा.! अतिराक्षसं खलु ते यचनम् । घटोत्कचः-मर्पयतु भवान् । किनामा तव पुत्रः ग्राह्मणः-एतदपि न शक्यं श्रोतुम् । प्रथम:-तपम्वी मध्यमः। -- - मागच्छ। (ततः प्रविशति भीमसेनः) भीमा-मोः! प्राप्तोऽस्मि । घटोकचः-किमयानपि मध्यमः? भीमा-न तायदपर। मध्यमः-(उपगम्य) मोः पुरुष ! प्राप्तोऽसि ।

·भीमा--(यात्मगदम् ) कथं मातुरारति ! दो ! गुरगुरपुः
मीमा-फिम प्रापजनमपराभ्यसि! मुच्यतां दिजसत्तमः।
भासम्य मध्यम-ध्यायोग:
१३३
वटोत्कचः-प्रामथानिदानी गल्यसि मध्यमः । मध्यम !
हएः भीमसेनमुपगम्य ) भो मध्यम ! परित्रायस्य
प्राह्मए-कुलम् ।
भीमा-न भेतव्यम् । न भेतव्यम् । मध्यमोऽहमभिवादये।
बाह्मण:--पायुरिय दीर्घायुर्भय ।
मामः-अनुगृहीतोऽस्मि । कुतो भपमार्यस्य !
माहरा-धूयताम् । अहं खलु धेशवदासो नाम प्राहरः।
उत्तरस्यां दिशि मम मातुलो पसन्धुनामास्ति । तस्य
पुभोपनयनाथं सकलनोऽस्लि प्रस्थितः ।
भीमा-अरिष्टोऽस्नु पन्थाः। ततस्ततः ।
माहरा:-ततः समुतपरिजन मामेप राक्षसो इन्तु फामो•
ऽभ्युपैति ।
मीमा-एवम् अनेन, मालाएजनस्य मायिनः शतः भपतु ।
निप्रदिप्यामि तापदेनम् । भोः पुरुष ! तिष्ठ तिष्ठ ।
घटोत्कचः-पप स्थितोऽलि।
घटोत्कचः- मुच्यते।
मुच्यतामिति विसन्ध्र, प्रवीति यदि मे पिता ।
न मुच्यते तथा पेप, गृहीतो मातुरानया ||
सल्यपम् तपस्वी साधूक्तम् । माता रिल मनुष्याणां
दैवतानां च देवतम् । (प्रकाशम् ) भोः पुरष !
प्रएम बनु तापदस्ति।

·मिलपितो भवत्या आहारार्थमानीतो मानुरः। ! मो. पुरुरमुच्यताम्। घटोत्कचः-तेन हि भवानेवागच्छतु । ( उभो परिकामतः) घटोत्कचः-(उपसृत्य) अम्ब ! अयमभिवादये । चिरा १३५ संस्कृत-साहिन्य-कोमुधाम् घटोत्कचः-यूहि यूदि शीघ्रम् । मीमः-का नाम मयतो माना? घटोत्कचः-धूपतां, हिडिम्या नाम राक्षसी। मीम:-(प्रारमगतम् ) एवं हिडिम्याया. पुत्रोऽयन् । (प्रकाशम् ) मो. पुरुष घटोत्कचः-न मुच्यते। भीमः-मो ब्राह्मण ! गृहातां तय पुत्रः । ययमनमनुगमिष्यामः ! द्वितीय:-मा मा भयानेयम् । त्यनाः प्रागैव मे प्राणाः, गुरुपाणेष्वपेचया । युवा रूपगुणोपेतो, मवास्तिष्टतु भूतले ॥६॥ भीमा--प्रार्य ! मा मेयम् । क्षत्रियकुलोत्पनोहम् । पयतमा खलु ग्राह्मणाः । तस्माच्छरीरेण ब्राह्मण-शरीरं विनि- मातुमिच्छामि। घटोत्कचः-अथ केनार्य वारितः? भीमा-मया । घटोत्कचः-फि त्वया? भीमः-श्रथ किम् ! वह तिष्ठ । त्वदागमनमम्बायै निवेदयामि । भीमः-याढम् । गच्छ। ।

·No text on this page.

·संम्गन-साहित्य-कोमुचाम् प्राह्मणः-यादम् । प्रथमः फल्यः । (सपुषप्रय कलत्रो निधान्त. येरावदास.) भीमा-हिडिम्ये! इतम्तायत् । यस घटोत्कच!इतस्तावन् । तत्रभयन्तं केशदासम्, आश्रमपदद्वारमात्रमपि संमाययिष्यामः । (निकान्ता.सर्वे) चतुःपञ्चाशः पाठः ॥ ५४॥ (मासस्य-कर्ण-मारम्) सूत्रधारः-एवमार्यमिश्रान् विशपयामि । ( परिक्रम्य, कर्ण दत्वा ) अये किंनु खलु विज्ञापनत्यने शब्द इव धूयते ? अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) भो भो निवेद्यतां महाराजाय, अङ्गेश्वराय। सूत्रधारः-भवतु । विज्ञातम् । संग्रामे तुमुले जाते, कय कलिताञ्जलिः । निवेदयति सम्भ्रान्तो, भृत्यो दुर्योधनाइया ॥१॥ (निकान्तः) (ततः प्रविशति भटः) मटः-भो भो निषेद्यतां महाराजाय, उपस्थित इति । (परिकाम्या

·No text on this page.

·संस्कृत साहित्य कीमुद्याम् फर्ण:-तत उक्तोऽहं भगयता प्रामणेपूपरेशं फरिप्यामि, न क्षत्रियाणामिति । शल्यः-अस्ति म्पनु मगयतः क्षत्रियवंश्यः पूर्यबेरम्। ततस्ततः। कर्णः-ततो 'माह क्षत्रिय,' इत्यत्रोपदेशं ग्रहीतुम् प्रारम्धं कर्णः-ततः शल्या-ततस्ततः। कतिपयकालातिकमे, कदाचित् फल- मूल-समित् कुश-कुसुमाहरणाय गतवता गुरुवा सहानुगतोऽस्मि । शल्यः-ततस्ततः। कर्ण:- :-ततः स गुरुर्वन-भ्रमण-परिश्रमात् मदके निद्रायश- मुपगतः। शल्यः-ततस्ततः। कर्ण:-ततः । कृन्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोहदये, निद्राच्छेद-भपाद् असह्यत गुरोधैर्यात् तदा वेदना । उत्थाय क्षतजाप्लुतः स सहसा रोपानलोद्दीपितो, युवा मांच शशाप कालविफलान्यस्त्राणि ते सन्विति ॥३॥ शल्य:-अहो कष्टमभिहितं तत्रभवता! कर्ण:-परीक्षामहे तावदनस्य वृत्तान्तम् । (तथा कृत्वा) एतान्यस्त्राणि निर्याणीव लक्ष्यन्ते । शल्यः-भोः कष्टं किनु खल्विदम् । कर्ण:-शल्यराज ! अलमलं विषादेन । .

·No text on this page.

·संस्टन-साहित्य-कीमुद्याम्
धर्मो हि यत्नैः पुरुपेण साध्यो, मुजङ्ग-निहा-चपला नृपश्रियः ।
तस्मात् प्रजापालनमात्रयुद्धया, हतेपु देहेषु, गुणा घरन्ते।।शा
भगवन् । किमिच्छसि ? किमहं ददामि ?
शक:--महत्तरां भिक्षां याये।
कर्णः-महत्तरां मितां मयते प्रदास्ये । गोसहस्रं ददामि ।
शकः-गोसहस्रमिति ! मुहूर्तकं क्षीरं पिबामि । नेच्छामि,
फर्ण ! नेच्छामि ।
कर्ण:-कि नेच्छति भवान् ? इदमपि श्रूयताम् । वाजिनां
सहस्रं ते ददामि।
शक्रः-अश्व इति ! मुहर्तकमारोहामि । नेच्छामि, कर्ण !
नेच्छामि।
कर्ण:-किं नेच्छति भवान् ? अन्यदपि श्रूयताम् । वारणानां
वृन्दमेतत्ते ददामि ।
शक्रः-गज इति ! मुहर्तकमारोहामि । नेच्छामि, फर्ण !
नेच्छामि।
फर्ण:-किं नेच्छति भवान् ? अन्यदपि श्रूयताम् । अपर्याप्त
कनकं ददामि।
शक्रः-गृहीत्वा गच्छामि । (किंचिद् गत्या)नेच्छामि, कर्ण !
नेच्छामि ।
कर्ण:-तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि ।
शक्रः-पृथिव्या किं करिष्यामि ?
कर्णः-तेन हिमच्छिरो ददामि ।
शक:-अपि दा! अपिहा!
।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·संस्कृत-साहित्य कौमुपाम्
--
- ।.
सरों जनः । तस्मात् पाशन कधित् पश्यति तायत
पाल गृहीत्या, भपकामामि ।
देवकी-कार्यपुत्रः, म मेप्यति ?
पगोषः-देकि ! म पपीपि । भहमपि न जाने । मातु ।
भागया
देशी-भातु भार्यपुत्रः।
पारेष:-( ग्रहीया) (देयकीम् ) पिरा पायताम् ।
मी-पला गणामि मनमा।
(निहाला)
पा:-हमत पिया देशही यामामानि(हिप)
निमातोपि मा. I हो पासपोमाया
ज्यकार: भगती पागमा कालमापूर्णा
foता शिवानी करियस विधारित
मनम् : नियतम - प्रधापतिलो
मगागामार्ग: 1(प्रगती) निवांतोमि या.
(सविन नेगील)
पग-पग माद! ति मातीमो गोय
मल-माम म गम।
अमर-rfafa प्र!
मन- Aafगिन् ।
वर- Part गाना kuta
मरण

·No text on this page.

·१४४ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् सर्वो जनः । तस्माद् यापन्न कश्चित् पश्यति तायद घालं गृहीत्या, अपकामामि । देवकी-फ आर्यपुत्रः, इमं नेप्यति ? घसुदेवः देवकि ! सत्यं नयीपि । अहमपि न जाने । भवतु । श्रानया देवकी-गृह्णातु आर्यपुत्रः। यसुदेव:-(गृहीत्वा ) ( देवकीम् ) प्रविश त्यमभ्यन्तरम् । देयकी-पपा गच्छामि मन्दमागा। (निकान्ता) यमुदेयः हन्त प्रविष्टा देवकी। यावदपकामामि । (परिकाम्य) निष्यांतोऽस्मि मथुरायाः। श्रदो पलयांथापम- न्धकारः । इयं भगयती यमुना फालयसम्पूर्ण स्थिता । किमिदानी करिष्ये ? इन्त विधायिन अलम् इतः स्थितम् इतः प्रधावति । दत्तो में भगवत्या मार्गः । (अयतीर्य) निकांतोऽस्मि यमु. नायाः। (ततः प्रविशति नदगोपः) यमुदयः :-~ययम्य नन्दगोप ! अपि भगवतीम्यो गोभ्यः कुशलम् । नन्दगोप:~ग्राम् मनः ! कुशलम् । यमुदयः ययम्य ! किमिदानी प्रधाचते ? मन्दगोपा~मत: ! मास्ति किंचित्। यसुदेय:--मम मनु प्रातः शापितः माद यदि सन्यं । प्रयान्। ।

·No text on this page.

·गंलादामुयाम्
-
पर.--ग! गुमनाम् ।
मनगर:-
मनांजन (गृमाति)
पसुरेषः -पग प्रमानी। प्रतिनिगमगान् ।
नगोप-या मतांगापति।
(निकालः)
पमुगः-गनु निर्गती मदगोषः । लिगद पर धूयते ।
(परिक्रमा मेरो प्रग्यामागय दारिका ।
यादिमां गृहीत्यायन्या हम निशिय दुगमानं
कसं यश्चयामि।
(निकान्त)
II (ततः प्रविशति कंमः
कान्चुकीयः-(प्रविश्य ) जयतु महाराः ।
महाराजः-प्रमनयती किल देयकी? किं.प्रमूतम् ?
कान्चुकीयः-दारिका प्रसूता ।
राजा-दारिका या कुमारो या हन्तव्यः सर्पया मया।
प्रवेश्यतां सा दारिका।
काञ्चुकीयः-यद भयान् अाशापयति ।
(ततः प्रविशति दारिकां गृहीत्वा धात्री)
धात्री-जयतु भर्ता । इयं दारिका, अस्माभिविपद
प्रभृति रक्षिता।
राजा-मयापि नाम स्त्रीवधः कर्तव्यो भवति ।
धात्री-शनैः शनैः । भतः !
राजा--इयं कंसशिला! यावत् साहसमनुष्टास्यामि ।
(गृहीत्वा तां प्रहरति)

·भासस्य पाल-गरितम्
.
(मतः प्रविशति पृजगोपाराको दामकथ)
पुजगोपालक-शांतिर्भग्नु अम्मा गोधनम् ।
दामकर-मानुस ! पदामभृति मंदगोपपुषः प्रसूतः, तदा-
अभृति, रमा गोधन भितरोगं संगृतम् ।
मनु सयपां गोपजनानों प्रीतिर्धते । मध्यप ।
पाते पाने मूलानि । फलानि गुल्मे गुल्मे ।
पृद्धगोपालक:-अपदमार्यम् । नंदगोपपुत्रोऽयमेष
मिन् गेहे गत्यापीर पियति, अन्यस्मिन् दधि भापति,
अपरस्मिन् नपनी गिरति। ततो शाभिगोपयुयतिभिः
नन्दगोप्ये उत्तम् । ततो रुपया मंदगोप्या, दाम
गुदीत्या, तस्य माये यया, शेपम् उलगले पाम् ।
ततस्तदपि उलूगलमापयत् । प्रेदप प पमलार्जु-नयो-
नाम दानययोस्ततितितम् । ततस्तो दानपी
मृतो :। ततो गोपनियताम् । "मदारलपगमो.
বগ্নমূরি মম মম”
।মানি আয়
तानि पाणि सर्वलोकहितार्थ एतानि मर्वदामोदरेष।
(निवान्ताः सधै)
(RA प्रविशति दामोदर सर्प)
भटः-(मविश्य ) भी गंदगोपपुर ! कंगगजो भषन्त
मासापयति ।
दामोदर-कपमानापपतीति ।
भट:--मधुगयां धतुर्मदो माम महोत्सपो भविष्यति,
ममनुभयितुं सपरिजर्भपनिरागसम्पमिति ।
सार्पण:-मार्य शीप्रमिवाना गमिप्यायः ।

·मंगगनगायिकौमुपाम्
दामोदर-बाहम् । प्र. कमाः।
V(सनप्रगिनिगमा)
राम-दामोदर मिहोपनीय मलमेनाथ यातयामि .
मेर ! धुरमेा!
मटः-(प्रविण) अपतु महारा।
समा-किमागतो मंदगापपुरः?
मट:-धोनुमनि महाराजविरानेय दामोदर समालो
गादस्तिन प्यादयामास।
रामा-(सागम् ) गध, क्यानिदियो घारमुष्टिको
प्रमेशय । यायददमपि प्रासादमाया चारपूरमुटिक
योयुदं पश्यामि।
भदः-यदासापयति महाराश।
(निझान्तः)
(ततः प्रविशनो धुयसेनेन सह चाणूरमुष्टिको)
राजा-ध्रुपसेन ! प्रवेश्येतां गोपदारको ।
भट:-यदाज्ञापयति महाराजः ।
(निफान्तः)
(ततः प्रविशतो दामोदरसर्पयो धयसेनेन सद)
मटः--एप महाराजः । उपसतां भवन्तो।
उमी-श्राः कस्य महाराजः
भटः-सर्यस्य जगतोऽस्माकं च ।
दामोदरः--अधमभूति न भविष्यति ।
भटः-जयतु महाराजः। पतो तो।
राजा-ध्रुवसेन! प्रवर्ततां युद्धम् ।
(सर्वे युद्धं कुर्वन्ति)

·मासस्य पाल धरितम् १४८ दामोदर:-(घापूरं निहत्य )भागस्थिरेप निहतः। सार्पण:-(मुएिक निहत्य ) मयापि निहतोऽयम् । दामोदरः-कंसामुरं च यमलोकमद नयामि । (प्रासादमारण फंसं शिरसि निगृा पातयित्या)एप पप दुरात्मा फंसः पतितः। गोपालकाः ही ही गोपालकानां राज्यं संवृत्तम् ! पसुदेयः प्रविश्य) धये। नन्दन्ति सुरतूर्याणि, वृष्टिः पतति फोसुमी । फंसान्तस्य पूजार्य, प्रायो देयाः समागताः ॥१॥ (गन्धर्याप्सरसो गायन्ति) नारायण ! नमस्तेऽस्तु, प्रणमन्ति पदेवताः । अनेनामुरनाशेन, मही च परिरतिता ॥२॥ (भरत-याश्यम्) इमां सागरपर्यन्तां, हिमवद-विन्ध्याएडलाम् । महीमेकातपमाङ्का, राजर्मिः प्रशास्तु नः ॥३॥ (निपाता.स

·११०
-गानि गगन
[Kant.arth warretrosot Irrts Imlinto the
the sth rrrints. It anuradha 11:
Are of try to complete anil he styl. PB!r* 1 »
Hierani. ltr" brntents threrrittire tarkrunnin}..
work callst tr 13: Sorghini, basn takao 1.st
maka tareer allentuna intr tru.]
पटपंचाशः पाटः ॥ ५६॥
[कालिदामस्य तुम्हारे
(प्रीमनु-यनम्)
मृगाः प्रचएडातप-तापिता मृशम्
दपा महत्या परिशुफतालयः ।
बनान्तरे तोयमिति प्रघाविता
निरीक्ष्य भिन्नाञ्जनसनिभं नमः ॥१॥
खेमयुखरमितापितो
মূহাম্ব
विदद्यमानः पथि तप्तपांमुभिः ।
अवाड्मुखो जिह्मगतिः श्वसन मुहुः।
फणी मयूरस्य तले निपीदति ॥२॥

·।
कालिदास शत-प्रातुसंहारस्थ--शरदयर्णनम्
॥ (वर्ण-वर्णनम्)
सपालयातरपक्षिणां बुलः
अयाचितास्तीयभरावलम्पिनः
प्रयान्ति भन्दं यहुवाग्विर्षिणो
चलाहकाः श्रोत्र-मनोहरस्वनाः ॥३॥
गोदमदवकोमलाइकुरै-
चितानि नीलहरिणी-मुखपतः ।
बनानि रम्याणि इरन्ति मानसम्
विभूषितान्युद्गतपल्लरद्रुमैः ॥ ४ ॥
III (शरद-यानम् )
कामही, शिशिर-दीधितिना रजन्यो
-हंसनलानि सरितां कुमुदः सरमि ।
समग्छः
कुमुम-भारननान्ताः
-शुशीकृतान्युपरनानि ग मालतीभिः ।।५।।
सोन्माद-हममिधुनरपशोभितानि
स्वछानि फुल्ल-मलोत्पल-भूषितानि ।
मन्दप्रचार-पवनोदतीचिमाला-
न्युत्कएठयन्ति दयं सागासगंग ॥६॥

·२ प्रयान्ति कालेऽद्य जनस्य सेव्यताम् ॥१०॥ संस्कृत-साहित्य-कौमुद्याम् IV (हेमन्त-धानम्) प्रयालोद्गम-पुष्परम्यः, प्रफुल्ललोध्रः परिपक्वशालिः । जीनपनः प्रपततुपारो, हेमन्तकालः समुपागतः सखे ॥७॥ नृतशालिप्रसवैथितानि, मृगाङ्गना-यूय-विभूषितानि । नोहरनौञ्च-निनादितानि, सीमान्तराण्युत्सुकयन्ति चेतः।।।। V (शिशिर वर्णनम्) न चंदनं चन्द्र-मरीचि-शीतलम् न हप॑पृष्ठं शरदिन्दुनिर्मलम् । न वायवः सान्द्रतुपारशीतला जनस्य चित्तं रमयन्ति साम्प्रतम् ।।६।। निरुद्धयातायन-मन्दिरोदरम् हुताशनो भानुमतो गभस्तयः । गुरूणि वासांसि च शास्त्रचिन्तनम् VI(पसन्त वर्णनम्) हमाः सपुप्पाः सलिलं सपमम् नमः प्रसनं परन: गुगन्धिः ।

·No text on this page.

·गत मादिगा कौगुणा माग्गंमरे- frarगो नि पिनियन पंग न मेनामि Hirr: (१) मपुया. सरते (११) Afrन गणो हितत् (१२) शरीर मा गनु धर्म माधगम् (१३) मिति मंदारित महामनाम् (१४)ग फलेन रि पुन यतां वित्रते। रुन्तले-(१५) कामी म्यतां पति (१)मोहिसार- भादस तन्मिया पगत्याः (१७) अनिवर्णनीयम् परफलत्रम् (१८) ननु प्रगति निकम्मा गिरयः । बुवंशे-(१६) हसः संलयने हामी विशुद्धिः श्यामिकापि या (२०) पदं हि सर्वत्र गुणेनिधीयते ( २१ ) काले चनु समारग्धाः फलं यभंति नीतयः (२२) आदान हि रिसाय सतां यारिमुचामिय (२३) नहि सिंदों गास्कन्दी भया गिरिगुहाशयः (२४) पाया गुरुग्णां हविचारया (२५) विषमप्यमृतं कचिद् भवेत्. अमृतं या विपीश्वरेच्छया। अष्टपञ्चाशः पाठः ॥ ५ ॥ ( नानाकाव्येषु मूक्तयः) --(१) सदाभिमानकधना हि मानिनः (२) मा जीवन् यः परावज्ञा-दुःखदग्धोऽपि जीवति ।

·मामागच्या
१४४.
गिनानी--(1) RTHITANT पण पणम्
{teninr गुलभ पर ।
समय-(1) Tr: गगमा कारण, गयला.
FAIre. (१) गंदा भात (७)सासे धी:
শিশি।
मामा--(८) माधान
फोपिरान्
धाचए
(१)मा सिमा पिपराध प.I
पामास्यनि-पालोरपगः, पांगमाशी म
पस्पति, पुरपागध सभपनि ।
मापंम्प---(पशोभा ने पिना गुरोः ।
फसामग्मिागरे-१२) को नसि जि., संमुः
पनि भूधंनि।
वस्थापि---(१) मावि-निपातन ममयः पूर्वते घटः
(१५) मुरही गुगलेपन फर्गति मधुरापनिम्
(१४) शीलं सतां मानम् (१६) निम्पूटर हर्ण जगत्
(१७) पीनियम जीयति (१) मानयाभर दामा।
एकः स एव पुमान परलो, मुला येम
धनिकश मुर्गम एएम् (२०) भ म हते मौन
कोक्सिलबागमे । पनागे दरा यत्र तर मौनं
समाचरेत्॥

·संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् - पष्टितमः पाठः ॥ ६० ॥ (शुकनासोपदेशः) शुकनास उवाच । तात चंद्रापीड ! अतिगदनं तमो यौवन- प्रभवम् । दारुणो लक्ष्मी-मदः । अतितीवो दर्प-दाह-ज्वरोमा । विषमो विषय-विपास्वाद-मोहः । योवनारम्भे कानुप्यम् उपयाति बुद्धिः, विशेपेण तु धनयताम् । अलीकाभिमानोन्माद-कारीणि धनानि ।। अवलोकयतु तावत् लक्ष्मीम् । लब्धाऽपि खलु दुःखेन परिपाल्यते । परिपालितापि प्र-पलायते 1न परिचयं रक्षनि । नाभिजनमीक्षते । न रूपमालोकयते । न फुलक्रमम् अनुवर्तते । न शीलं पश्यति । न चैदग्ध्यं गणयति । न श्रुतम् आकर्णयति । न धर्मम् अनुरुध्यते । न त्यागम् श्राद्रियते । न विशेषज्ञता विचारयति । नाचारं पालयति । न सत्यम् अनुबुध्यते । न लक्षणं प्रमाणीकरोति । गुणवन्तम् अपवित्रमिय न स्पृशति । उदार- सत्यम् अमङ्गलमियन बहु मन्यते । विनीतं पातकिनमिय नोपसर्पति । मनस्थिनम् उन्मत्तमियोपहसनि ।। तृष्णां संवर्धयति।नीचस्वमावताम् आविष्करोति। रेणुमयीय स्वच्छमपि फलुपीकरोति। प्रस्तावना पटनाटफस्य । यध्यशाला साधुमायस्य । राहुजिता धर्मेन्दुमण्डलस्य । न हि तं पश्यामि, अनया यो न विमलम्धः । अनया परिगृहीता नरा. सविनयाधि- प्टानतां गच्छन्ति । श्रासनमृत्यय इय यन्धुजनमपि नामिजानन्ति । सृष्णा-विष-येगमूर्छिताः फनकमयमिय सर्व पश्यन्ति । मनो. हरातयोऽपि लोक-विनाश हेतवः। तदयस्थाश्च व्यसनशतः शरप्यताम् उपगताः पतितमप्यारमानं नायगच्छन्ति । मन्यन्ते

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२६० संस्कृत-साहित्य कोमुद्याम् Bhartrıhari who lived in the seventh century A. D. -grammarian, a philosopher and a poet too. His'. poetical works are the three Satakas--the Nīti, Brngära and the Vairājia Sataka.] एकपष्टः पाठः ॥६१ ॥ - -- . (मर्तृारेः पद्यानि) नीतिशतके- साहित्य-संगीतकला-विहीन: साक्षात् पशुः पुच्छविपाण-हीनः । तृणं न खाद नपि जीवमान- स्तद् भागधेयं परमं पशूनाम् ।। येपां न विद्या न शानं न शीलं न से मर्त्यलोके मनुष्परूपेण जाडचं धियो हरति सिम्चति याचि मानोमति दिशति, घेतः प्रसादयनि दिनु सनोति मत्संगतिः फयय किन फराति

·No text on this page.

·६०
संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम्
Bhattribari who lived in the seventh century A. D. wa
grammarian, a philosopher and a poet too. His famous
poetical works are the three Šatakas--the Niti, the
Sriðgăra and the Vairājía Sataka.]
एकपष्टः पाठः ॥ ६१ ॥
(भर्तृहरेः पद्यानि)
नीतिशतके-
साहित्य-संगीतकला-विहीन
साक्षात् पशुः पुच्छविपाण-हीनः ।
तृणं न खादमपि जीवमान-
स्तद् भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ १॥
येषां न विद्या न तपो न दानम्
शानं न शीलं न गुणो न धर्मः।
से मर्त्यलोके भुषि मारभूता
मनुष्यरूपेण
मृगावरन्ति ॥२॥
जाइयं धियो हरति सिञ्चति याचि सत्यम्,
मानोमति दिशति, पापमपाकगेति ।
चेतः प्रसादयति दिनु तनोति कीर्तिम्,
मत्संगतिः कथय किन फराति पुंसाम् ॥ ३ ॥

·भरे पानि पिपदि धैर्यपधाम्युदये पमा सदासि धारपद्धता पुधि विनमः। पशमि पामिरनिर्व्यसनं श्रुती प्रकृति-मिदामिदं हि महात्मनाम् ।।४।। भवन्ति नमानसः फलोद्यः नराम्युमिरि-विलम्पिनी पनाः । अनुदताः सन्पुरुषाः सपदिमिः स्यमाय एप परोपकारिणाम् ॥५॥ वृष्णां विधि मज क्षमा जहि मदम् पापे रति मा कृपा सत्यं मृप्यनुयाहि साधु-पदवीम् सेय विदजनम् मान्यान्मानय, विदिपोऽप्यनुनय प्रच्छादयस्वान् गुणान फीति पालय दुःखिते पुरु दयाम् एतस्मता लक्षणम् ॥ निन्दन्तु नीतिनिपुणा पदि पा स्तुषन्तु लक्ष्मीः समाविदात गजतु या यथेष्टम् ।

·संगत-सादित्य-कौमुद्याम् अयेव या मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥७ बैंगग्यशतक- मोगा न मुत्रा वयमेव मुका- स्तपो न वसं ययमेर तमाः। फालो न यातो वयमेव माता- स्तृष्णा न जीर्णा ययमेव जीर्णाः ॥८॥ भ्याधीव तिष्ठति नरा परितर्जयन्ती रोगाथ शनव इस प्रदरन्ति देहम् । आयुः परिस्रवति मिन्नघटादिवाम्मो लोकस्तयाऽप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥ चला लक्ष्मीश्चला प्राणाः, चलं जीवितयोवनम चलाचले चसंसारे, धर्म एकोहि निश्चलः॥१८

·No text on this page.

·संस्कृत-साहित्य कौमुद्याम् अयैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥७ घेराग्यशतके-- भोगा न भुक्ता चयमेव मुक्का- स्तपो न तप्तं वयमेन तताः । कालो न यातो षयमेव याता- स्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥८॥ न्याधीव विष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रय इव प्रहरन्ति देहम् । आयु: परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोकस्तयाऽप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥ चला लक्ष्मीश्चलाःप्राणाः, चलं जीवितयौवनम् चलाचले च संसारे, धर्म एको हि निश्चलः॥१०

·No text on this page.

·संम्मत-सादित्य कौमुयाम् अथैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पयः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥७॥ पैराग्यशतक- मोगा न मुक्ता वयमेर सुका- स्तपो न तप्तं ययमेव तप्ताः । कालो न यातो वयमेव याता- स्कृप्या न जीर्णा अयमेव जीर्णाः ॥८॥ म्याग्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाव शत्रव इव प्रहरन्ति देहम् । आयुः परिस्रवति मिन्नघटादिवाम्मो लोकस्तयाऽप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥६॥ चला लक्ष्मीश्चला:प्राणाः, चलं जीवितोवनम् । चलाचले च संसारे, धर्म एको हि निश्चलः ॥१०॥ F

·No text on this page.

·सस्कृत साहित्य-कामुधाम्
-
चैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
गय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥७॥
वैराग्यशतके-
गा न भुक्ता वयमेव मुना-
तपो न तप्तं वयमेन तताः ।
बालो न यातो षयमेव माता-
कृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥८॥
न्याधीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती
रोगाच शत्रव इस प्रहरन्ति देहम् ।
आयुः परिस्रवति मिन्नघटादिवाम्मो
लोकस्तयाऽप्यहितमाचरतीति चित्रम् ||६||
लक्ष्मीश्चलाःप्राणाः, चलं जीवितयौवनम् ।
चले चसंसारे, धर्मएको हि निश्चलः ॥१०॥

·No text on this page.

·व या मरणमस्तु युगान्तरे या स्यात् पयः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥७॥ वेगमयतो- गान सुत ययमेर मुरा यो न वसं यपमेष तमाः। जो न यातो पपमेय याता- या न जीर्णा ययमेव जीर्णाः ॥८॥ भ्यानीय विष्ठति जरा परितर्नयन्ती रोगाश्च शत्रय इस प्रहरन्ति देहम् । भायुः परियति मिमपटादिवाम्मो लोकस्तयाऽप्यहितमाचरतीति चियम् ।।६।। लक्ष्मीश्चलाःप्राणाः, चलं जीवितयौवनम् । चले चसंसारे, धर्म एको हि निश्चलः॥१०॥ Y

·No text on this page.