·ज्यौतिपसिद्धान्तसग्रहस्य
"ब्रह्माचार्यों वसिष्ठोऽपिर्मनु पौलस्थलोमगी।
मरीचिरदिरा व्यासो नारद शौनको भृगु ।
पवनो यवनो गर्ग कश्यपोग्य परामर ।
प्रशदर्शते गम्भीरा ज्योति शास्तप्रवर्तका ।
सिकान्तसहिताहोरारूपस्कन्धधयामकम् ।
वेदस्य निर्मल चतुज्योति गास्तमिहोयते ।
अस्य शास्त्रस्य सम्बन्धो वेदाङ्ग इति धाव ।
अभिधेय च जगत शुभाशभनिरूपणम् ॥” इति।
तथा कश्यपेनोशम् ।
"सूर्य पितामहो यासो वसिष्ठोऽत्रि परामर ।
कश्यपो नारदो गर्गो मरीचिमनुरगिरा।
लोमय पीलिया यवनो यवनी भृगु ।
यौनकोऽष्टादशायेते ज्योति शास्त्रप्रवर्तका ॥” इति ।
एव परागरेणाप्युक्तम् ।
"विश्वसडनारदी व्यासो वसिष्टोऽधि परामर ।
लोममो यइन सूर्यश्च्यवन कश्यपो भृगु ।
पुलत्यो मनुराचार्य पौलिय मोनकोऽगिरा ।
गर्गो मरीचिरित्येते या ज्योति प्रवर्तका ।" इति।
पत्र नारदवचनेषु “बधाचार्य" इत्यनेन ब्रमा पितामही
माघ "अशामभू सुरज्येष्ठ परमेष्ठी पितामह * इत्यमरकोशात।
भाचार्यपदैन च सहमति ।
"देवाचार्य सुराचार्यो नीतिभो नीतिकारक ।
गुरुर्जीवोऽय वागीमो वेदवेदाङ्गपारग ॥
सौम्यमूर्ति सुधादृष्टि पीतवासा बहसति "

·३ - भूमिका । इति पुराणाद हहस्पतिसंहितोपलम्भाच । तस्मादष्टादशा एव ज्योति.यास्त्र प्रवर्तका इति सिक्षम् । कश्यपवचनेषु पौलिगशब्देन नारदोनापुलस्त्यस्य ग्रहणानाटा. दशवव्याघातः किन्तु निर्दिष्टनारदवचनेषु सूर्यस्यानुतबाट अधा सूर्यो वसिष्ठोऽविरिति पाठान्तरं वदन्ति केचित् तञ्चिन्यम् । पराशरवचनेष्वपि प्राचार्यपदोपादानात् पूर्वोतरीत्या हास्य- तिरेव एवं विनमृग बद्दौर "बहामभूः सुरज्येष्टः परमेष्ठी पिताम- हः।-विधाता विश्वसृड् विधि." इत्यमरकोबाट अत्र सूर्यस्योपा- दानात् पुलस्त्यपौलिगयोः पार्थक्येनोपादानाच्च यिंशतिराचार्य ज्योति.शास्त्रप्रवर्तका इति निष्पन्नं भवति इद च मतान्तरमिति सर्व समस्नसम् ॥ ततय सिद्धान्त-संहिता-होरा-रूपस्कन्धत्रयामके (१) ज्यो. तिःशास्त्रे सूर्य सिद्धान्त-सोममिद्धान्त-ब्रह्मसिद्धान्त(२)-वसि. छसिद्धान्त(३)-लोमयसिद्धान्त(४)-व्याससिद्धान्त-भूगुसिद्धा. न्त-पराशरसिहान्त-पुस्तकानि मामानि । अपि च ब्रद्धासं- (१) सिद्वान्तलक्षण सहितालक्षण होरालक्षण च आर्यभटीय घुसिद्धान्त प्रतिपादितम् । (२) ब्रासदान्ततिविधः प्रथमस्त्वयमेव मुदिन. द्वितीयस्तु पितामहसिद्धान्त- नाम्ना विष्णुधर्मोतरपुराणे प्रतिपादित सचानुपमेव प्रकाशितो भविष्यति यश्च सिद्धान्त- तत्त्वविवेके कमलाकरभट्टेन भृशमुपपादितः। तृतीयस्तु ब्रह्मगुप्तकृतः। अयमपि द्विविधः । मधमा ब्रह्मस्फुटासद्धान्तयतुर्वेदाचार्यपृथूद कस्वामिकृतीकासहितो द्वितीयः खण्डन- खण्डस्वायनान्ना प्रसिद्धो भोपटकृतीकासहितः । उभयमपि यथावकास प्रका- शित भविष्यात (3) वसिष्टसिद्धान्तोऽपि लघुवृद्धभेदेन द्विविधः । (४) लोमशसिद्धान्तो रोमकासदान्तक एवेति वृद्धाः | गणकतरङ्गिण्यामा . २ पृष्टेऽवलोकनीयम् ॥

·४ , ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रहस्य हिता-वृहस्पतिसंहिता-वसिष्ठसहिता-लोमरासहिता-ना- रदसहिता-भृगुसहिता(१)-गर्गसहिता(२)-पुस्तकान्यपि ल धानोत्यतेपा पुस्तकाना मुद्राद्वारा प्रकाशनाय ज्योतिषसिद्धान्त ग्रहनामा तानि सकलय्याबाई या प्रकाराने प्रक्षत ॥ सवेदानी पठनपाठनादिपु प्रचलितोऽनेकविधभाघटीकासहि. त सूर्यसिद्धान्तो नारदपुराणान्तर्गत (३) यानि च वचनानि सूर्य. सिद्धान्तमामा महोत्पलेन वृहत्सहिताटीकाया समुहतानि तान्य- स्मिन् सूर्यसिहान्ते नोपलभ्यन्ते। उपलभ्यन्ते वापरस्मिन् सर्यसि धान्ते स चायोध्याधिपतियोमानसिहमहाराजाना पुस्तकालये विद्यमानो दृष्टो महामहोपाध्याय यीसुधाकरहिवेदिभिरिति स एमोपात्तविशतिसिद्धान्तान्तर्गत इति । किन्विदानी तस्य दुलंग. बात तन्मुद्रणमुपेक्षितम् ॥ ततय सोमसिमान्तस्य मुद्रणाय वाराणसीस्थसुप्रसिदज्यो- तिर्विदा यीमयूरभहाना पुस्तक प्रथमादर्शन कल्पितम् । हीतीयत्वेन च वाराणसीस्थराजकीयसस्कृतपाठशालीयं यस्यान्ते लिपिकाल एव निखित । (२) उपलभ्यमाना लगत्प्रादा भृगुसहिता तु होरालक्षणाला तत्वान्न सहिता- पदबाया अस्याय पादानकोट धोकारमात्मान्न चतुर्लक्षज्योतिषातर्गतत्वम् । वास्तगया भृगुसंहिता तु शोकाना पट्साहसी पसियादिसाहतासमाना वर्तते । (२) गर्गहाहता थियमती प्रामाणिो भोत्पछैन बृहत्संहिताटोकापी समुदधुनानि तवचनानि अब सर्वायुरछम्यन्ते । (3) नारदपुराण चतुर्विधम् । एक १८ महापुराणान्तर्गतम द्वितीयमाधुनिक- कपोनिमपि १८ पुरागातर्गत मन्यन्ते वेगवा. । तृदोयमुपगुरागान्तगतम् । चतुर्भ हमारदीय पुरागम् । ।

·. G " भूमिका । "मप्ताजितियुग्मितशाकका १५२० भवानये(२) कण इदं लिलेस। अमोतगास्त्र गणितामिधंत योन धायं गएकैबिधार्यम् ॥” पुस्तकमिदं नृसिहदेवन्नस्य"। सूर्यसिद्धान्तभायस्य सिद्वान्तशिरोमणिवासनावात्तिकम्य च सर्त सिंहदैवत स्य(२) पुस्तकं तपित्रा भास्करीयबीनगणितटो- कानवानुरादिकर्षा रुणदेवभेन(३) लिखितं किन्तु अनत्याध्यायः पत्त पृष्टं वा दूरेगसमेका पतिरपि परिष्क्षता नोपलभ्यते परमाद- शंदोपादनेकेषु स्थनिए विसावरच कानिचिनान्येष वसन्त इत्या- चर्यजनकम् । किन्तु पूर्वोक्त पुस्तकायसंयोगेम याथातथ्येन समोध्य पाठान्तराणि चाधोभागे सनिवेश्य मुद्रितमिदं पुस्तकम्। अस्य संयो. धने वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाया प्रधानजीविषाध्याप- कैरिदानी परलोकवासिभिर्महामहोपाध्याय. श्रीसधाकरहियेदि. भिर्महत् साहाय्यं कृतम् ॥ अमुमेव सोमसिद्धान्तं सोम. शौनकाय दप्तवान् यौनकः गि- प्यायेति यौनकसिद्धान्तनाम्ना व्यवहरन्ति केषित् ॥ ततयास्य ग्रह्मसिद्धान्तस्य मुद्रणे समुपकान्ते एक पुरातनमपा. त्पुस्तकालये वर्तमानं पुस्तकं प्रथमत्वेन कस्पितम् द्वितीयत्वेन प वाराणसीस्थराजकीयमंकृतपाठशालीयमशहिबहुलम् जिम्मी (१) भवालये काश्याम् । एतदशीया भनेक दिEॉस: क १५:मय विता इति तनमन्धेष प्रतिपादितम् ।। (२) महामहोपाध्यायश्रीसुधाकादिवोदेस जिताया गणकतराण्या उपलोकनीयम् ।। (3) गगकतरनिष्पा ६. पूरे ऽलोनीपम् ।।

·६ ज्योतिपसिद्धान्तसंग्रहस्य मसिद्धान्तदशापयमिति पूर्वरीयैव मुद्रितमिद पुस्तकम । अस्य म योधने वाराणसी स्व राजकीय संस्तपाठयातीयमधानन्योतिपा- ध्यापकज्योतिषाचार्ययीमुरलीधरगर्मभिर्महानायास. रुतस्तेन विनास्य मुद्रण कथमपि मम साध्य न भवेदिति ॥ एव तेपुतेषु विस्कन्धात्मकज्योतिषपन्धेषु मुदितेषु सत्ततिशपर. न तबतच करिष्यामीति विज्ञापयामि । तदिदानी मुद्रितप्रन्यान् दृष्टिपूतान शत्वा विहासो मामकीन परिशमं सफल यन्त प्रसीद- वनेन व्यापारण परमात्मा योविश्वेश्वर ति॥ चाराणसीस्पराजकीयसंस्कृतपाठशालीय-) पुस्तकालये विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदी ३. मई १८१२ Pruled by KRISHNA DAS GUPTA, Proprietor, at the Departs Printing Press ·सोमसिद्धान्तः। श्रीगणेशाय नम । वृहस्पतिसुतं शान्तं सुखासीनं प्रियेचणम् । अभिवन्द्यं मुनिर्धीमान् शौनकः परिष्टच्छति ॥ १॥ भगवन् सर्वशास्वन्न सर्वभूतहिते रत । कथं ग्रहस्थितिविल्लग्नकालविधाः क्रमात् ॥ २॥ उपरागच खेटाना योगश्चारग्रहाः क्रमात् । ग्रहखोदयः पातस्तवापि ग्रहरूपिण.॥३॥ श्टङ्गोन्नतिर्जगत्सृष्टिस्थितिसंहृतयोऽपि च । एतन्मे संशयं छिन्धि भगवन्नौषधीयते ॥४॥ युवा चैतत् त्रिलोकेशश्चन्द्रमा: शौनकोदितम् । प्रत्युवाच महाभाग इदं वचनमादरात् ॥५॥ मह त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेतदशपत' । श्टणु शौनक वक्ष्यामि शास्त्रं मरमदुर्लभम् ॥६॥ वेदागमखिलं थेठं यत्पृष्टोऽहं त्वया मुने । दशगुवर्जरः प्राणः पमि. मा विनाडिका ॥७॥ तत्पध्याद नाडिका प्रोता नाडीपट्या दिवानिशम् । वत्रिंशतामास. स्यात् सावनोकॊदयैस्तथा ॥८॥ तयैन्दवस्तत्तिथिभि. सङ्कान्त्या सौर उच्यते।

·९ सोमसिहान्ने। तथा हादशभिर्मासैदिननाडी विनाडिकाः ॥८॥ पष्टिर्मधुवसन्ताद्यैर्वत्मरास्तु भवेत् (१) सुरासुराणां तद्दियमहोरात्रं विपर्ययात् ॥१०॥ तत्पष्टिः पशणा दिव्यं वर्षमासुरमेव च । चस्त्रिोकगुणितं पूर्वोक्तं दिव्यसंख्यया ॥ ११ ॥ द्वादशाब्दसहसं व युगवर्पमिति: क्रमात् । मतं ताहक्सम तेयामादौ सन्ध्याभिधीयते ॥ १२ ॥ सन्ध्यांशास्ते च तत्पर्वापरधर्म प्रवृत्तयः । सन्ध्यासन्ध्यांशहितं विज्ञेयं तच्चतुर्युगम् ॥ १३ ॥ कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्ममाव्यवस्थया । चतुयुगानां सैका स्यात् सप्तति७१र्मनुसम्भवः ॥ १४ ॥ सन्धोकतमितस्यान्ते धाबीमिण्डजललवः । ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयायतर्दश ॥ १५ ॥ कृतप्रमाणः कल्यादौ सन्धिः पञ्चदश स्मृतः । इत्यं युगसहस्सेण भूतसंहारकारकः ॥ १६ ॥ कल्पो ब्राह्ममहः प्रोक्तं शर्वरी तस्य तावती । परमायुः शतं तस्य तयाहोरावसंख्यया ॥१७॥ सर्वेपामेव जीवानां शतमेवायुरुच्यते । तत्तच्छासमाणकालस्तमशेषविनिर्णयः ॥ १८ ॥ विकलानां कला पध्या तत्पध्या भाग उच्यते । १) भिर्मधुसन्तामो अनुभिर्भवेत् ।। एतादृश पाठ साधु ।

·मध्यमाधिकारः। तत्रिंगता भवेद्रागिर्भगणो द्वादशैव ते ॥ १६ ॥ प्राक्चरास्ते ग्रहास्तुङ्गाः पाताः प्रत्यक्चराः स्मृताः । प्रत्यक्षभगणस्तेषां पौष्णान्ते भगणस्तथा ॥२०॥ कुजार्किगुरुशीघा सूर्यज्ञोशनसां युगे। पूर्खाम्बरनभोव्योमरदवेदा ४३२०००० भसञ्च- याः ॥ २१॥ रसाद्रिसुरवाणाट्रिशैलार्था. ५७७५३३७६ शीतगोस्तथा । दन्ताष्टरसनन्दाक्षिनयनानि २२६६८३२ कुजस्य च ॥२२॥ नशीघ्रस्य नमस्तखागचकनगेन्दवः १७८३७०६०। वृहस्पतेः पदलाश्विवेदपडवलयस्तथा ३६४२२० ॥ २३ ॥ शुक्रगीघस्य तर्काट्रिबहालतिनभोऽट्रयः ७०२२३७६। शने जगपट्पञ्चतकाधिसितरश्मयः१४६५६८॥२४॥ इन्दूच्चस्य नियात्यष्टभुजङ्गमपयोधयः ४८८२०३ । नागाग्नियमग्वतिहस्ताः २३२२३८ पातस्य शीत- गोः ॥२५॥ भूसापनदिनार्कस्य उदयादुदयास्तथा । अष्टनेवाष्टशैलेन्दुगोशैलाद्रिशरेन्दयः १५७७६१७८२८ ॥२६॥ ..

·8 मोमसिदाने। भानामष्टाक्षिसद्रिविविद्यष्टगरेन्दवः १५८२२३७८२८॥ माग्यायिभगोनास्ते युगे तस्योदयः स्मृतः ॥ २७ ॥ शशिमासा भवन्त्येव सूर्येन्दुभगणान्तरम् । घान्द्राः खाष्टखखव्योमखखाग्निव्योमपटधराः १६०३०००००८०॥ २८॥ पड़तिविजताशाङ्कतिथयश्चा१५८३३३६धिमासकाः। तिथिक्षया यमार्थाक्षिद्यष्टव्योमगराश्विनः २५०८२२५२ ॥२६॥ सहस्रगुणितं कल्पे नागे(१) यत्प्रकीर्तितम् । सूर्यमन्दस्य भगणाः कल्पे सप्ताष्टवतयः ३८७ ॥३०॥ कोजस्याब्धिनभोनेवा २०४ वौधास्याष्टविह्नयः३६८। जीवस्य खखरन्धाणि ६०० शौक्रस्यार्थगुणेपवः ५३५॥ ३१॥ गोग्नयः ३६ शनिमन्दस्य पातानामथ कीर्त्यते । कोजस्य मनुनेवाणि २१४ बौधस्याष्टाष्टसागराः ४८८॥३२॥ जीवस्य कृतशैलेन्दु १७४ शाक्रस्य बिनभोनव १०३॥ शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः ६६२ ॥३३॥ कल्पादौ पखवेदादिलते ४७४०० यहिव्यहायनैः । सूज्यते विधिना विनं तडेयादव्ट्सच्यात् ।। ३ ।। (१) तयुगे पनि पाठ साधु ।

·मध्यमाधिकारः। .. गायझोकः । अथ माहेश्वरासुख्यो** ब्रह्मणोऽधुना (१) । सप्तमस्य मनोर्याता हापरान्ते गजाश्विन: २८॥३५॥ चतुष्कभुजङ्गाष्टशररन्धनिशाकरा: १८५८८००००। सृष्टेरतोताः सूर्याब्दा वर्तमानात् कलेरथ ॥ ३६॥ मासीकताब्दाश्चैत्राद्यैर्गतमासैर्युताः पृथक् । अधिमासहताः सूर्यमालब्धाधिमासकैः ॥ ३७॥ युक्ता दिनीकता युक्तास्तिथिभिर्नि हताः पृथक् । क्षयाश्चन्द्रमासाप्ता विशोध्यावमवासराः॥ ३८॥ सावनो धुगणः सूर्यादित्यं योऽसौ नगैर्हतः । सूर्याद्यो वासराधीयो लङ्कायामह रात्रिकः ॥ ३६॥ सिद्धपुया तु मध्याले यमकोयामिनोदये । वारप्रत्तिः सन्ध्यायां रोमकायामिति स्थितिः ॥ ४०॥ राच्यई परतो वाच्या प्रत्तिः पूर्वदेशजा । लङ्कायामन्यथा पश्चात्तद्देशान्तरकालतः ॥ ४१॥ वारप्ररत्तेटिका विघ्न्यो २ वाण ५ हृताः क्रमात् । पञ्चभिः सखदिनपात् चेपा वारादिभिः स्मृताः ॥४२॥ प्राक्पञ्चोड़तशेपाई कालहोरेति नाडिकाः । युगणस्त्रिंशता पड्मपध्या दिविहते फले ॥ ४३ ॥ सैके सप्ताविशेषे ते मासवर्षपती क्रमात् । (१) अय माहे परामुच्य दिवसे नागोऽधुना। इति पाठः साधुः।

·सोमसिद्धान्ते ।
यथा खभगणमाहा भगणादिग्रहाः कहैः॥४४॥
युगणो भगणाम्यस्तो भगणादि कुवासरैः ।
भगणेभ्यस्तथा भुक्तिः पातश्चक्रादिशोधिताः ॥ ४५ ॥
गुरोरतीतभगणा द्वादशमा गृहैर्युताः ।
वर्तमानैगतेभ्योब्दा विजयाद्याः खपटई हृताः ॥४६॥
लङ्कामेर्वन्तराभ्यस्ताः काञ्ची लोहितकं सरः।
अवन्तीवत्सगुल्मौ च तत्परीतेन्दुतेग्रहाः ॥ ४७॥
उन्मीलनादतीताहा सिद्धं गणितागतात् ।
यदा तदा मध्यगस्य स्वस्थानं प्रत्यगन्यथा ॥४८॥
देशान्तरमाः पष्टिमा: सभूपरिधिना हृताः ।
तन्नाडिका स्यात्तद्दद्यात्तास्य एव तदन्यथा ॥ ४६॥
तालवी ४०महीकर्ण १६०० स्तहर्गाद्दशताडिताव ।
मूलं भूपरिधिस्थोऽयं लम्बज्यामस्त्रिभज्यया ॥५०॥
भक्तः खक स्तेन भुक्तिर्देशान्तरहता हृता।
लिप्तादि प्रागृणं पश्चात् खनाहे स खकः स्मृतः ॥५१॥
खदेगजा ग्रहास्तेपि मध्यराविभवाः स्वके ।
इष्टनाडोहता भुक्तिः पथ्या वर्णं गतैष्ययोः ॥ ५२ ॥
वक्रिणः फणिपाः पद्यात्माग्यायी व्योमगः खकः ॥५३॥
इति थोसोमसिद्धान्ते चतुर्थे शौनकमन्ने मध्यमा-
धिकारः प्रथमः॥
भचक्रात पखवत्यंशाः ८६ समभूया च सैव हि ।
वाद्याग्रवाहीपाई पिण्ड्ज्या तहलामिया ॥१॥

·७
साधिकारः।
प्रथमज्यातखण्डोनः खण्डः खण्डः परस्य च ।
न्यापरज्योत्यखगडा ज्याचविंशतिश्च हि ॥२॥
उत्क्रमात् पिण्डकाः खगड़ा उत्क्रमज्याप्तपिण्डकाः।
यदोत्क्रमेण ज्योनान्त्या ज्याईपिण्डा: क्रमादमी ॥३॥
तत्त्वनेवाणि गोध्यब्धिस्तघारूंपनगर्तवः ।
खाराष्टौ घाणसन्ये शाः शरचन्द्रगुणेन्दवः ॥ ४ ॥
शतिवाणेन्दयो गोभूमहीधरहिमांशवः ।
दिगचन्द्रास्त्रिनवनखाः सप्त टक्कराः ॥ ५॥
चन्द्रानलाब्धियमला बाणनागशराश्विनः ।
अष्टाश्विन गनेत्राणि नन्दपञ्चभगाश्विनः ॥६॥
नागादिनवनेत्राणि कताष्टगगनानलाः ।
सप्तात्यष्टिगुणास्तर्कमञ्चनेबहुताशनाः ॥ ७॥.
प्रतिविदशा नेवमुनिदेवा यथाक्रमाः ।
नवाम्बराधिबहुला रूपाग्निततपावकाः ॥ ८॥
इविगत्वव स्थायोतक्रमज्यां प्रबवीम्यथ ।
शैला नवाश्विनस्तरसा मुनिपिनाकिनः ॥६॥
विष्टतिः मोत्कृतिःदार्थवि पूर्णरसाश्यः ।
गोर्या दिक्नगाव्यर्थहीपा: शैलवियद्दिशः ॥१०॥
मात्यष्टिचन्द्रा बाणाधिविश्वेऽष्टाश्विशरेन्दवः ।
स्वतिधृत्यद्रिशशिनो एतिनन्दनिभाकराः ॥ ११ ॥
विहस्तमशिनवाणि देवपावकवाइयः ।
अष्टाधितत्त्वं शैलतुभान्यशाटनवाश्विनः ॥ १२ ॥

·सोमसिदान्ने । गुणचन्द्रदिदहना वसुविकृतवह्नयः । ग्रहं खतगात् संशोध्योच्छिष्टं केन्द्रं पदे समे ॥ १३ ॥ गम्या दोा गतात्कोटिरोजे पादे ऽन्यथा भवेत् । लिप्ता हृता तत्त्वयमैः शिष्टजान्तरयोर्वधात् ॥ १४ ॥ तत्त्वान्विभिः मतं योज्यं गतज्यायां कलादिकम् । सख्पा जीवा - २२५ ४४ २ ज्यारवण्डा. सख्या | उकमज्या खण्डानि २२४ २२२ २ २८ २१८ ३ ४ ५ १८२ ७. २०५ २६१ ८२ १५८ ३५४ ४ ८१० ५ ६ ७ १५२० १०१८ ११८ ८ ८ ५०८ १७४ १० २०८३ २२६० १४३ २५४ ११ १२ १५४ १००७ १४ १४ ૨૫૫ २०२८ २८५ २८५८ ३०८४ १०४ १८३ १८५ ११८ ३ १३४५ ૬૬૬ २०१६ १८१८ ई ܝܐܬܐ ८३ २०५ १७ १८ 12 १८ १८ २० २३३२ २५४८ २१ १५ २१८ २२२ २२४ १२ ३१.८ १२ २८८८ २३ २२ २३ २४ . .

·स्पाधिकारः । e रवेमन्दपरिध्यंगा मनवो यमलाग्नयः ॥ १५ ॥ अर्थाद्रयो वेदगुणा: सुराः सूर्या नवागवाः । कुजादीनामथो शैभ्या विषयानलदस्वकाः ॥ १६ ॥ मन्दपरिषयः । शीघ्रपरिधयः । च भो यु शु श रचं भी चु गु शु या १४/३२/७५/३४/३३/१२/४८ ० . २३५१३३/०२६२/३२. गुणविश्वे खशैलाय द्युत्कतिर्नवपावकाः । परमन्विन्दुहृता दोया ज्ञेया हत्ता कुजस्य तु ॥१७॥ अर्केन्दोम नुवामगशाकैच विभज्यया । अन्येषां सोचमान्देऽथ शैध्ये शुक्रे तभूभुवाम् ॥१८॥ एकज्यया ऋणं शैध्ये जीवाास्तदनं भवेत् । स्फुटरत्तहते वाहुकोटिज्ये भगणांगकैः ।। १८ ।। फलज्यो मन्दजो(१) चापं भुजात् फलकलाः स्मृताः। मृगकोदिजवणव्यासाई शीघ्रकोटितः ॥२०॥ सरतज्यातो दोःफलज्या वर्गक्याद्यन मदं श्रुतिः । दो फलज्या विजीवामी युत्याप्तं स्यात्तु तदनुः ॥२१॥ अभ्यं सहोःफलं प्रोक्तं चापानयनमुच्यते। आसन्नज्याथवा शिष्टं गिष्टं तत्त्वाग्विभिहतम् ॥२२॥ शुद्धाशुद्धज्यान्तराप्तं शुद्धज्यासंख्यया हतैः तत्याश्चिभिः समायोज्यं धनुलिप्ताः प्रकीर्तिताः॥२३॥ (२) फट ज्या मदना इनि पाठ. साधु ।। .

·५ सोमसिदान्ते । सणं वाइफल केन्द्र मेपनकादिके ग्रहे। शीघाईमन्दाईखगे फलाई कृतसञ्जकः ॥ २४ ॥ मध्ये शैघाफलस्थाई मान्दमई फलं तथा । शैघा मध्यगे मन्द मान्दं शीघ्रफलैः क्रमात् ॥२५॥ भौमादीनामयं मार्गों मन्दकर्मैकमन्ययोः । भानुबाहुफलाम्यस्ता ग्रहमुक्तिः समुद्धृता ॥ २६ ॥ लिप्ताभचक्रलिप्ताभिरकवत् खचरेऽपि तत् । नात्यन्तराग्ययोः पष्टिभं शेपलिप्तिकाः(१)॥२७॥ तद्युतं केन्द्रमुक्ता (२) ग्रहयन्मन्दकर्मणि । यत् फलं कर्किनकादौ स्वर्ण तज्ज्योतिपां गतौ ॥२८॥ शीयकेन्द्रगतिस्त्रिज्याक्षुणा कीडता ऋणम् । शीयोच्चभुक्तेः स्याङ्गुक्तिर्वक्रभुक्तिर्विमर्यये ॥ २६ ॥ बट्टणं मध्यभुतिश्च हित्वा शीघोच्चभुक्तितः । पाईमध्यभुक्त्यैक्यं शीधाईगतिरुच्यते ॥३०॥ युगे च पट शतैकत्वे भचक्रं प्राक् च लम्बते । नगुणो भूदिनैर्भक्तो युगणोऽयनखेचरः ॥ ३१॥ तच्छुद्धचक्रदोर्लिप्ता द्विशत्याप्तायनांशकाः । संस्कार्या जूकमेपादी केन्द्रे स्वर्ण ग्रहे किल ॥ ३२॥ तत्संस्कृतग्रहात क्रान्तिलग्नमप्युन्नतिः स्फुटा। (१) नाम तर दृग्महयो पनि शेषलिपिका ॥२७॥ (२) तांत. केन्द्रभुक्ता इति पाठः साधु !!

·स्पधाधिकारः। । इरिजकालभागाश्च लग्न यस्तं तु साधयेत् (२) ३३ ॥ ग्रहदोज्योद्रिगोविश्वैर्हता विज्योद्धृता धनुः । तस्याः क्रान्तिरूदग्याच्या तत्पूर्वापरभागजा ॥३४॥ क्रान्त्यन्तक्षेपमानेन ग्रहाणां सञ्चरं कियत् । तुलामिन्नककुपक्रान्तिक्षेपयोगान्तरं क्रमात् ॥३५॥ शुक्रजपातयोर्मान्दं फलं मान्दं टतीयकम् । चतुर्थ ग्रहवच्छेध्यं पातेष्वकोगिरोसृजाम् ॥ ३६॥ मावान् ग्रहेभ्यः शीघोच्चात् मोह्य दोा जशीतयोः। चन्द्रात् खतारकैः खा. खाक पध्या सभास्करैः॥३०॥ नभोर्कस्ताडयेदन्यचलकर्णैः सर्भजेत् । विज्ययेन्दोः फनधनुर्विक्षेपः क्रान्तिवत्ककुम् ॥ भी T८० बु.१२० वृ६० शु १२० श.१२० ॥३८॥ कान्तिज्या विषुवगामी निसप्तशरसंगुणा । क्रान्तः कोटिज्यया भत्ता दिनं यातरहासवः (२) ॥३६॥ तचापं सदिनाब्धाशे वर्णं याम्येऽन्यथोत्तरे। क्षमा दिनाई क्रमशो भानाममि विजिस्वयम् (३) 4800 ग्रहोदयमाणहता राशिलिप्ताहता गतिः । खाहोरावामुभिः स्वर्ण चक्रासुर्ऋजुवक्रितः ॥ ४१॥ अर्कोनचन्द्रलिप्ताम्यस्तिथयो नखपर्वतैः । . चं२०० (1) हारजान कालभागाच लग्न यनत्मसाधयेन् इति पाठ साधु ॥ (.) हिरा चरजातद इति पाठ साधु ॥ (3) क्षादिनाई कमशो भागामार विपिरत्ययम् ।।

·१२ सोमसिद्धान्ते । गतगम्या च षष्टिना नाड्यो गत्यन्तरोद्धृताः ॥ ४२ ॥ ध्रुवाणि शकुन चैव चतुम्पान्नागमईतः । किंस्तुमं कृष्णभूतायाश्चत्वारि करणानि च ॥ ४३ ॥ बवादोनां ततः सप्त चराख्यकरणानि त । मासेऽष्टकत्त्व एकैकं करणानां प्रकल्पयेत् ॥४४॥ तिथ्यईभोगं सर्वेषां करणानां प्रकल्पयेत् । गतगम्यकलाराशेर्गत्या हानिस्तु संक्रमे ॥ ४५ ॥ संस्कृतायनभागार्कसंक्रमस्त्वयनं किल । स्नानदानादिषु थेष्ठं मध्यम स्थानसंक्रमः ॥ ४६॥ ग्रहलिप्ताष्टशत्या में गम्याहानिगतेप्यकम् । तथाकेन्टुयुतेागो गत्य केन दिनानि तु ॥४७॥ इति श्रीसोमसिद्धान्ते स्पष्टाधिकारो हितीयः। छाया वैषुवती या सा नाम माध्याह्निकी च सा । तथार्केण हिते विज्ये (१) विषुवत्कर्णभाजिते ॥१॥ अक्षज्यालम्बजोवे तच्चापे याम्यक्षलम्बने । शङ्कछायाकृतियुतेमलं कर्णोऽन्यथापि वा ॥२॥ तुल्य भिन्नदिगांशकान्त्योर्विशेषणं नतम् । तद्दोस्त्रिज्ये हते सूर्ये कोप्याच हरभाश्रुती (२) ॥३॥ सौम्याचोना यदाक्रान्तिरक्षज्या दादशाहता। क्रान्तिज्वाप्ता श्रुति नौ प्राचीरेखां समागते ॥४॥ (१) तथा—ग हते त्रिज्ये इति साधु || (२) त खस्याहते सूर्य कोश्यात हरिभाश्रुती ।।

·.. त्रिप्रनाधिकारः। सममण्डलकर्णाप्ता एतद्दादशमंगुणा (१) । सममण्डलशः स्यादचज्यागुणिता नरः ॥ ५ ॥ परमापक्रमज्याप्ता भुजज्या तद्दन रविः । क्रान्तिज्येष्टथुतिना च लम्बाप्ताग्राङ्गुलादिका ॥ ६ ॥ विषुवत्या तइनणं याम्ये स्यादुत्तरे भुजे । अन्यथा वा भुजोऽनेन दिशां संसाधनं ब्रुवे ॥ ७॥ कान्तियाविषुवत्कर्ण वधोरग्रमौविका। त्रिज्यावर्गाईतोग्रज्यावर्गानाट् हादशाहतात् ॥८॥ पुनादशनिमाच्च लभ्यते यत्फलं बुधैः । शङ्कवर्गाईसंयुक्तविषुवाकर्णभाजिता ॥ ६ ॥ लब्धं तु करणी नाम तां पृथक् स्थापयेत्तु सः । विपुवच्छायार्कवधादग्रज्यासंगुणात्तथा ॥ १० ॥ भक्ता फलाग्यं तवर्गसंयुक्तकरणीपदे । फलेन हीनसंयुक्तं दक्षिणोत्तरगोलयोः ॥ ११ ॥ याम्बयोर्विदिशोः शङकुरेव याम्योत्तरे रखौ । उदक चरति तस्याः शकुस्तूत्तरयोस्तु सः॥१२॥ तचिच्यावर्गविश्लेपाम्मलं हाच्याभिधीयते । खाङ्कुना विभज्याप्ने दृनियाहादशाहते ॥ १३ ॥ छायाफों तु कोणेषु यथा स्वं देशकालयोः। कोणमभागकतिदलं यं हत्वा निभज्यया ॥१४॥ क्रान्तिज्याकोणकर्णानं तच्छायामानकं भवेत् । (१) सममका निमावादशसनुगा इति साधु ।।

·सोमसिदाले। हाज्या स्यात्कृतितस्त्यक्ता विज्यावर्गात्पदं च यत् ॥१५॥ उदक्चरज्यया युक्ता विज्चया यास्ययोनिता । नतोतकमज्यया हीना कान्तेः कोटिज्यया इता ॥१६॥ विज्याप्ता द्वादशगुणा विषुवत्कर्णभाजिता। शक. पूर्ववदेवादिछायाकी स्वकाधिके ॥ १७॥ अभीष्टच्छाययाम्यस्ता विन्या तत्कर्णभानिता। दृग्ज्या तत्प्रतिलोमेऽधो नतज्याद्योदयोनताः ॥१८॥ तदुक्कमधनुःपूर्वापरज्यास्युनतासवः । मध्यच्छाया मध्यभुजा विज्याप्ता तच्छ्रवोद्धृताः ॥१८॥ नतज्या स्यान्नतबधस्तत्तथाहोप्रतिस्थिता । सत्मर्यनभलिप्ताश्च तदीयक्रान्तिलिप्तिकाः ॥ २० ॥ दिदे (१) मिथिताः साम्ये विशिष्टाचाक्षलिप्तिकाः । तज्ज्याकोटिभुवे जीवे अक्षलम्बनमौर्विके ॥२१॥ अक्षज्यार्कहता भक्ता लब्धं या (२) विपुवामभा। भिन्नतुल्यवधाच्यै क्यविश्लेपज्यानमाभिधा ॥ २२ ॥ विज्याप्ता मुनिगोविश्वेधनुभाकजिभपयो । कादौ प्रोह्य चक्राीत्तुलादो भाईसंयुते ॥ २३ ॥ तुलादौ (३) प्रोह्य भगणान्मयमेपादिनायकैः । प्राक्चक्र चलितं हीना छायार्कात् करणागतात्॥२४॥ पद्यादितगवाखणं चलायास्तहिनान्तरा । (१) दिमेरे पति साधु । (२) भना लम्बया इत साधु । (3) मृगादी इति साधु ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। 1 छायाकंगतसंशुद्धं छायार्कोभयलिप्तिकाः ॥ २५॥ देशान्तरकलाभानामनुमातात्तथोत्तरा। छायादोःविविलेपान् मूल शङ्कस्तथा विधोः ॥२६॥ शङ्कच्छाया समस्याने कल्प्यमाद्वादशाङ्गुलम् । तच्छायाग्रं भुजव्यस्ता दिशं शङ्कुभुजाश्रयोः ॥ २७ ॥ स्थू लशङ्खच प्रसार्ये मध्ये तत्तलशङ्कना । प्राचीरेखां विलिख्येदं वृत्तं तस्माच मध्यतः ॥ २८ ॥ तिमिना याम्यसौम्या च विदिग्रेखे च युक्तितः । चतुरखं बहिः कुर्यात् सबैमध्यादिनिःस्तैः ॥ २६॥ तथा दिशं भुजा: प्राची रेखाईश्च सामाहताः । पाजदयान्तरे यत्स्यादयातयुतिबद्धनुः ॥३०॥ बिन्दुवयस्पृक्सूत्रेण स्फुटच्छायाममं सदा । खागाष्टयोऽर्थगोगकाः शरत्यङ्कहिमांशयः ॥३१॥ कामोत्नमादधःस्थाप्य मेपालकोदयासवः । सदेशचरखण्डोना स्टगाद्याः कर्कटादयः ॥ ३२ ॥ खदेशचरखण्डायाः खोदयादनुपाततः। लग्नमतैर्मध्यलग्नं नतैलोदयासघः ॥ ३३ ॥ लग्नग्रहान्तरमाणा विजेयाः कालसाधने । सूर्यादूने निशाशेषालग्नार्कादधिके दिवा ॥ ३४ ॥ भचक्राईयुता भानोरधिकास्तमनात् परम् ॥ ३५ ॥ इति थीसोमसिद्धान्ते विप्रनाधिकारस्तृतीयः ॥ योजनानां पञ्चपष्टिः शतना भास्करस्य तु ।

·सोयसिहाले। विष्कम्भो मण्डलस्येन्दोः साभीति(१)चतुःश्ती ।। १॥ मध्यगत्या हृता स्पष्टगतिमा व्यासको स्फुटौ। स्फुटाकमण्डलकला सोमखमगणाहता ॥२॥ स्वादानभागणैर्भता इन्दोः पष्टिस्तदाननम् । भाखद्यासकलाश्चन्द्रकक्षायां तिथियोजनैः ॥३॥ स्फटार्कमुक्ति व्यासरणिता मध्ययोड़ता। लब्ध सूची महीव्यासस्फुटार्कवणान्तरम् ॥ ४॥ मध्येन्दुव्यासगुणितं मध्यार्कव्यासभाजितम् । विशोध्य लब्धं सूच्यास्तु तमो लिप्तास्तु पूर्ववत् ॥ ५॥ भचको भवेङ्गता तथाण*** वा । उरगे ग्रहणं यहा क्रियभाई कोनके (२) ॥ ६ ॥ छादकोऽर्कस्य शीतांशुरधःस्थो धनवनवेत् । भूच्छायाच्छादकश्चन्द्रश्यग्द्येन्यत्र परिस्थतः ॥ ७॥ पन्तिकेन्दविक्षेपं प्रोद्य भूभाशशान्योः । मानैक्याग्रिहणं स्यादन्यथा मध्यकालकम् ॥ ८ ॥ पक्षान्नं दोमध्यकालं यथाकस्य तथा नहि। मासान्तर* तविम्ब (३) मध्यस्थाकाशदर्शनात् ॥६॥ माक्पशाल्लम्बनेनोनयुक्त मासान्त एव तत् । मध्यकालस्तु तच्च स्पर्शमोक्षेति चारणात् ॥ १० ॥ . (0 सहाशीया इति साधु ॥ (२) मरकाईसमोदने तयार्किग समेऽपि वा। उगे महा पहा किमहाददिकाल । ति साधु । (3) मामा को न नदिधमिनि साधु ॥

·चन्द्रग्रहणाध्यायः । १७ फिम्माहरा: सूर्येन्होदक्षिणोत्तरसंस्खयोः । बिम्बमध्यगतं व्योम नहि लम्बनकारणम् ॥ ११ ॥ पूर्वापरस्थयोबिम्बमध्ययोरन्नरापरम् । कालहेतुरतो लग्नं ज्या)न्यापक्रमसंगुणा ॥ १२ ॥ लम्ब ज्याप्योदयज्योटमध्यलग्ननतज्यया । हता विभज्यया भक्ता वर्गयोश्च न(२)तज्ययोः ॥ १३ ॥ विक्षेपान्मूलमुच्येत डेक्क्षेप इति संस्कृतिम् । पोह्य विज्याकतेमूलं दृग्गतिज्यानया हरः ॥ १४ ॥ एकज्यामध्यतोवर्गलग्नार्कान्तरतोशुभः(३)। छेदेन भक्तो नाड्यादि लम्बनं चन्द्रसूर्ययोः ॥ १५ ॥ असत् कर्मणानेन मध्यकाले स्थिरीकृते। दृक्क्षेपात् सप्तवर्गमात् विज्ययावनतिर्भवेत् ॥ १६ ॥ मध्यलग्ननताशाख्या दिक्तुल्येन्तरदिक्कया । नत्या तत्क्रान्तिरित्येतच्चन्द्रे क्षेपः स्फुटः स्मृतः ॥ १७ ॥ तत्मोद्यान्टुमानैक्यदलाच्छन्न विवस्वतः । ग्राह्य ग्राहकमानक्यविश्लेपाकतेः पदम् ॥१८॥ विक्षेपवर्गहीनाद्यत्यष्टिम चन्द्रसूर्ययोः। भत्त्यन्तरेण स्थित्यई विमर्दाई क्रमेण च ॥ १८ ॥ तटूनपक्षमासान्तात् स्पर्शनं च निमीलनम् । -- (१) लग्नज्या। (२) स्तन्न । (6) एकज्याथर्गतो मध्यसनाका तरतो गुण ।

·सोमसिदान्ते। प्रहा(१)रसकञ्चैव मोनोन्मीलनभन्यथा ॥ २० ॥ भानोस्तलम्बनेनैव कलाः सष्टाः स्युरेव हि । मध्येन या तया स्पष्टस्थित्यई स्पर्शमोक्षयोः ॥२१॥ इष्टमध्यान्तरा नाड्या ताडिता(२) रविचन्द्रयोः। गत्यन्तरेण पथ्याप्ताः कोटिलिप्ता रवेस्तु ताः॥२२॥ मध्यस्थित्यगुणिता स्पष्टस्थित्यहभाजिताः । स्फुटस्थिरे क्षेप(३)वर्गक्यान्मूलं कर्णोत्तरे पदम् ॥२३॥ मानयोगाईतः मोह्य ग्रासस्तात्कालिको भवेत्। इष्टग्रहणकालस्तु व्यत्ययो नो(४) तमार्गत. ॥ २४ ॥ श्रक्षभामा नतज्याक्षकर्णाप्ता तस्य कार्मुकम् । वेलाशास्तस्य याम्यो स्ते(५)पर्वापरकपालयो.॥२५॥ सविराशिग्रहक्रान्त्या युतोनास्तुल्यविम्बयोः । दिशोजविमला प्राग्वत्त्वद्लान्यभखाद्रिभिः॥२६॥ दिनाईमाण एकोनत्या तच्छन्नलिप्तिकाः । विम्वक्षेपादिलिप्ताश्च भवन्त्येवामुलानि तु ॥ २७ ॥ खच्छचाद द्वादशांशोमि ग्रस्तश्चन्द्रस्य दृश्यते। लिप्लावयमपि ग्रस्तं तीक्षणत्वान्न विवसतः ॥२८॥ सूर्योदयास्तसमये युक्तच्छन्नोपि भास्करः। (1) भके दो। (२) नापस्ताडिता। (3) स्फुटारतरक्षेप। (४) व्यत्ययना। (५) सम्पयाम्पा ।

·चन्द्रग्रहणाध्यायः । २९ पितृभक्तिविहीनानां तीक्ष्णासन्तति लापयेत् ॥ २८ इति श्रीसोमसिद्दान्ते चतुर्थप्रने चन्द्रग्रहणाध्यायः॥ छेद्यकेन विना यस्मान्न यो यदुपालवे। विशेषोन प्रवच्यामि छेदकज्ञानमुत्तमम् ॥१॥ समस्थले न्यस्तविन्दुः समः स्वणीमुलेन तु । विम्बयोगाईमानेन ग्राह्यान यथाक्रमम् ॥२॥ लिखेहत्तवयं कोठे यथोक्तं साधयेदपि । मागिन्दोहणं पचान्मोलोकस्य विपर्ययात् ॥ ३ ॥ प्रागाधिकस्य वृत्तस्य(१) बलनं तद्यथादिशम् । प्रत्यगग्रेन्यथा रेखे मध्ये तबलनाग्रतः ॥ ४ ॥ नीवा रेखामध्यवृत्तयोगात् क्षेपं यथादिशम् । रवीन्दोविवरान्तस्तं(२)मध्यसूवे नदग्रतः ॥ ५ ॥ नत्म बे ग्रहसंयोगाङ्गासमोक्षौ विनिर्दिशेत् । चलनक्षेपदृक्तुल्ययलने प्राङ्मुखं नयेत् ॥ ६ ॥ भेदे पश्चान्मखं राज(३)स्तदस्य विमर्ययात् । तदग्रान्मध्यगे सूत्रे मध्यक्षेपं तदग्रतः ॥ ७॥ ग्राहकाई न तम्बेिनोपरागस्य मध्यमः। व्यमक्षेपनयाग्रे तु यत्तदा ग्राहकः शशी॥८॥ मानक्याईएग्रहणं शेपतुल्यशलाकया। (१) प्राधिकवृत्तस्य । (२) *त स्प। (३) रामायग्रया ·२० सोमसिद्धान्ने । ग्राहकमध्यादस्य मार्ग निर्दिष्टस्यानतोऽनुयः(१)॥६॥ छाया ग्राहकविम्बेन ग्रहां स्फुटमादात् । सर्वदा भास्करच्छन्नं कृत(२)त्वर्यान्तु(३)शीतगोः ॥१०॥ धमं कृष्णं कृष्णतामं कपिलं पदशो भवेत् । रहस्यमेतद्देवानां सुशिष्याय प्रदीयते ॥ ११ ॥ पटोपरि लिखितं जास्तद्धरयथादिशम्(४) । दिशोर्यान्ति तथा काठां कल्पयेदिति मे मतम् ॥१२॥ इतिथीसोमसिद्धान्त चतुर्थे प्रश्न परिलेखकाध्यायः ॥ भवन्त्यतोतधिष्ण्यानां भोगलिप्तायुता ध्रुवाः । अष्टाधयो ४८ वियद्देदाः ४० शरतर्का ६५ मुनीय- वः ५७॥ १ ॥ इमार्या ५८ गोधयो ४८ टागाः ६८ पडवाः ७६ थुतिभूमयः १४॥ वेदार्थाः ५४ सागररसाः ६४ शुन्यबाणा: ५० न- भोरसा:६० ॥२॥ चत्वारिंशद ४० युगनगाः ७४ गजागा: ७४ साग- रर्तवः ६४। मनवश्च १४ पट्युतयो ४६ वैश्चमाप्यईभोगगम् ॥३॥ (१) प्राममध्यादस्य मार्ग निर्दिष्टस्थान तो ऽनुया। (3) तुर्य तु । (४) पटोपार लिस्वित्या ज्ञारतदरेन यथा दिशम् ।

·नक्षत्रग्रहयुद्धसमागमः। बाययैवाभिजिप्रान्त वैश्वान्त श्रवणः स्थितः । श्रवणस्यान्त्यपादो वा थविष्टायाः खभोगतः ॥ ४ ॥ नभोनागाच पड्वर्गों विहिका २२ नगपर्वताः ७७ । क्रान्तेः क्षेपलवास्तेषां दश हादश पञ्च च ॥ ५ ॥ उदम्याम्ये पञ्चदश नव ८ सौम्ये रसानभः । याम्येन्दव उदग्भागे वियत्सर्यास्त्रयोदश ॥६॥ याम्ये रुद्राश्च यमलाः सौग्यमागे नगाग्नयः । याम्येध्यईवयो वेदा नव सायवः शराः ॥ ७॥ उदक्पष्टिः खाग्नयश्च प्रविंशदथ दक्षिणाः । अध्यभागः सौम्यायां चतुर्वि गतिमत्कृति ॥८॥ खं चागस्त्याशीतिभागैर्याम्ये क्षीणे यमागतः(१) । खागावैर्यमविंशांशे मृगव्याधस्तु दक्षिणे ॥६॥ हुतभुक् ब्रह्महृदयं पे द्वाविंशभागगौ। अष्टभित्तिंगता चैव विक्षिप्तावुत्तरेण तौ ॥ १० ॥ पूर्वस्वां ब्रह्म हृदयादंशकैः पञ्चभिः स्थितः । प्रजापतिडपान्ते तु सौम्येष्टविंशदंशकै ॥ ११ ॥ अपवित्मस्तु चिवाया उत्तरेशैस्तु प्रचभिः । बहत्किञ्चित् ततो भागैरामः पभिस्तयोत्तरे॥१२॥ इति तारग्राहाणां पुर्धवसंख्यानमेव हि । प्रयोजनविशेषोस्ति न जाने तल गण्यते ॥ १३ ॥ (1) पमो मिथुराशि ·२२ सोयसिद्धान्ते। टपे सप्तदशे मागे यस्य याम्योंशकहयात् । विक्षेपोम्यधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः॥१४॥ ताराग्रहाणामन्योन्य युइं वाथ समागमः । समागम चन्द्रविषण्यैः सूर्येणास्तमयः सह ॥ १५ ॥ मन्दगीघाधिकानेता(१) संयोगे गतगय्ययोः । कालयोर्व क्रिणोपस्तं प्राग्यायिन्योधिको गत:(२)॥१६॥ मुत्यन्तरेण मुक्तिमा ग्रहान्तरकलाहृता । एकमिन् भुतियोगेन वक्रिण्यस्तु समेधिकाः॥ १७॥ ग्रहान्तरकलास्तबमुक्तयोगदिनानि हि। विक्षेपो विषुवदामः सूर्याप्तो नतसंगुणः ॥१८॥ दिनाप्ति उदक्क्षेपे वर्ण पशिमसूर्ययोः । दक्षिणा: प्राक्मतीच्यास्ते तदृक्कर्म ग्रहस्तु स. ॥ १८ ॥ सबिम्ब(३)ग्रहकान्तिचेपमारित्रग्यया हता। पत्याला ध्रुवः स्वर्ण भदिगोभिन्नतुल्ययोः ॥२०॥ हितीयमेतद हार्म केचिन्नेच्छन्ति सूरयः । समलिप्त्योः पुनः कार्यावेतौ कर्म युग्यौ ॥ २१ ॥ एतयाभिन्नतुल्यायाचेवयान्तरतोधिके । मानेया भवेतां तु तुल्यसन्यधान्यया ॥२२॥ भागाव्य परितो लब्धमाविष्टत्यांगापिरामयः । (1) मन्दाकिने । (1) erry 8, ·नक्षमप्रहयुद्धसमागम । ग्रहान्तरकविक्षमे भागे तस्मिन् समागमः ॥२३॥ युद्धर्मशुविमर्दीख्यं परव्यासमतोनके । एकोव चेदगु-चेदव स्थूलौ समागमौ ॥ २४ ॥ अंशाधिके तो प्रचलौ यदि साता समागमौ । अंशाधिके तु तो खल्पो विध्वस्तौ कूटविग्रहो ॥ २५ ॥ स्थूलो नयी रश्मिपञ्च जितो यो गुरुदीप्तिमान् । उदकम्यो दक्षिणम्यो वा भार्गवः प्रायशो जयो ॥२६॥ वेदोग्नयो द्यष्टयोटापष्टिगजाब्धयः । विष्कम्भचन्द्रकक्षायां भौमादीनां यथाक्रमम् ॥ २७॥ एकज्यामातुर्मास्ते हिचतुष्कर्णभाजिताः । स्फुटव्यासः पञ्चदयविभक्ता मानलिप्तिकाः ॥२८॥ एकज्यादिगुणास्तेंगा भुक्ता वा चिम्बयोजनम् । भौमादीनां तु मायमेवानुक्ते. पुनः स्फुट. ॥ २६ ॥ खदृष्ट नतानतस्थाने यथा दिनमणं समे। शङ्कद्वये स्थापिते तच्छायामार्गान्तरं गत. ॥ ३० ॥ छायादिशि खशतयग्रे दर्पणस्थं मुखं यथा । तथा पश्येद ग्रहं ताराविक्षेपान्तसमन्विते ॥ ३१ ॥ कालान्योभाद्रपदयोस्तथैवापाढयोहयोः । विशाखाश्विनिसौम्यानां योगतारोत्तरा स्मृता ॥३२॥ पश्चिमोत्तरतारायां द्वितीया पश्चिमे स्थिता । हस्तस्य योगतारासौ अविष्ठायाश्च पश्चिमा ।

·२४ सोमसिदान्ने ज्येष्ठावणमैवाणां वाहस्सत्यस्य मध्यमा । भरण्याग्नेयपियाणां रेवत्याचैव दक्षिणा ॥३४॥ रोहिण्यादित्यमूलानां प्राची समस्य चैव हि। यया प्रत्यारोपाणां स्थूला स्याद्योगतारका ॥ ३५ ॥ इति श्रीसोमसिद्धान्ते चतुर्थे नक्षत्रग्रहयुद्धसमाग- माध्यायः षष्ठः॥. अथाकोमुसमानान्तमूर्तीनामल्यतेजसाम् । उदयास्तगते यो तत्परिजानं प्रकीयते ॥१॥' अचक्रिणादे. सूर्यादिभादिकाः शीघगततः। पश्चाद्यान्त्युदयं प्राच्यामूनमस्तं परेन्यथा ॥२॥ सूर्यास्त कालिकौ पश्चात्माचामुदयकालिको। दिवाकरग्रहौ कुर्याद हक्काथ ग्रहस्य तु ॥३॥ उभयोरसरमाणाः पध्या कालाशकाहृताः । सषड्भयो प्रतिच्या तु मार्गोयं ज्योतियामि ॥ ४॥ अस्तांगायन्द्रभौमाद्याः अत्यष्टिमुनिरीश्वराः। अागास्थिति क्रमात्मोक्ता सूर्यादो कालणास्विमे पू॥ जगुक्रयोर्महत्वात्ते सूर्यो अष्टौ च व क्रिणौ । खात्यगस्त्य मुनियाधाञ्चित्रा ज्येष्ठा पुनर्वसू ॥६॥ अभिजिट् ब्रह्मदयं बयोदशभिरंशकः । हस्तथवणफालान्य. यविष्टा रोहिणी मघा ।। ७॥ चतुर्दशांशकैटेण्या विशापाश्चिनदैवतैः ।

·प्रदायारामनाधिकार | शत्तिकामूलसैवाणि(१) सारौिद्र मेष प॥८॥ दृश्यन्ते पञ्चदशभिरापाढाहितयं तया । भरपीतिप्यसौम्यानि सौम्यात् वि.सप्तकांश. ॥ पाणि सप्तदशमिट ग्वाहण्यानि भानित। काला(रधिकरेग्यो दृश्यान्यल्रदर्शनम् ॥ १०॥ पालेष्टांगान्तर. कालः कला गत्यन्तरोवृताः । गतियोगेन पशिएयाप्तास्तु वारादिषं फलम् ।।११।। या नाद्यम कालांशातल्लग्नासुहता गतिः । रागिलिप्ताहता खाता कालभुती तयोरुभे ॥ १२ ॥ यहा राशिमालास्वस्ता हृता सा खोदयासुभिः । च्चेबांशा भावारे खर्ण पचात्मायासास्तभास्करः॥१३॥ अम्ताकान्तिसंख्या ये ग्रहसत्वरदर्णनात् । उदयास्तमेव कुर्वन्यस्ताकादिभि कला ॥ १४॥ कार्य द्वितीयं दृशाम नृणां प्रत्यक्षकारकम् । शानीयव्यवहारे त लोकं निप्पलगोजनम् ॥ १५ ॥ अभिजिद.माहृदयं सातीवैष्णयवासवाः । अहिर्बुभप्रमुखत्वान्दा लुप्यन्ते ऽरश्मिभिः ॥ १६ ॥ छर्योमर्याधिकेन्यस्मिन्नपि पड्भानि(३) निक्षिपेत् । सूर्यासतकालिकौ कुर्यात्ती च सूर्यासताडितौ ॥१७॥ (१) मैत्रमूलानीत पाठान्तरम् १ पु.। (2.) काडा-पा०५ पु०॥ (1) माश--पा.. पु.।।

·प्रधादयाममाधिकार: शत्तिकामूलसैतारिण(१) सार्परौद्रमेव च ।। ८ ॥ दृश्यन्ते पञ्चदशभिरापाढाधिवयं तथा । भरणीतिप्यसौम्यानि सौम्यात् त्रिसप्तकांश ॥ शेपाणि सप्तदशमिश्या दृश्यानि मानि तु । कालांश(२)रधिकैरेभ्यो दृश्यान्यौ रदर्शनम् ॥ १०॥ याखेष्टांगान्तरः कालः कला गत्यन्तरोघृताः गतियोगेन पनिाण्याप्तास्तु वारादिक फलम् ।। ११ ।। यसनाद्या कालांशास्तम्लग्नासुहता गतिः । रागिलिप्ताहता रसाता कालभुती तयोषमे ॥ १२ ॥ यहा राशिकलाग्यस्ता हृता सा खोदयासुभिः । छलांशा भारतारे स्वर्ण पश्चात्माक्सास्तभारकरः॥१३॥ अस्तायनान्तिसंख्या ये ग्रहसत्वरदर्शनात् । उदयास्तमेव कुर्वन्यस्तार्कोदिभिः कलाः ॥ १४ ॥ कार्य द्वितीयं दृवाम नणां प्रत्यक्षकारकम् ।

·૨૮ सोमसिहाले। योगें गौ च व्यतिपातः प्रज्वलछम्वलनाशतिः । व्यतिपातोऽत यो घोरः सर्यशीमननाशनः ॥१०॥ शानदानशमयामतोमादिकर्मभिः । मायते सुमहत्पुण्यं तत्कालजानतत्तथा ॥ ११ ॥ इति पीसोमसिद्धान्ते पतुर्थे पाताध्यायो नवमः ।। यमुतांशध भगवान्मनसालोच्य यजगत् । हग्यते सर्व मेवैतदिदं वचनमब्रवीत् ॥१॥ अहमेव परं अझ परमात्माजरामरः । प्रव्यतो निर्गुपः साधी वाटग्यो यो निरचनः ॥ २ ॥ अनादिपुरुषो ऽनन्तो धपाड्मनमगोपरः । सत्य एव परं ज्योतिरमितीयम केवलः ॥ ३ ॥ चानन्दकायकरयविहीनो निर्भयः बिरः। प्रयोर पीयान् महतो महीयान् ज्ञानविग्रहः ॥ ४ ॥ मनम सलिलं जातं तन्मे सर्व प्रतिष्ठितम् । मध्येप लीयते सर्व नाय कायर्या विचारणा ॥५॥ अनादिमम पीयूपा मतिर्विचकारणम् । मोकामप्यारातिर्नाना ज्ञानसन्यासदहतम(१) ॥ ६ ॥ नो भिन्न नाप्यभिन्नं च कुतश्चिगिन्नमेव न । भिन्नाभिन्न प नो येषां वयं वा न भवानपि ॥ ७॥ भोभयं केवलं सच्छं महारसैकरखपग्रही। तमो नीहारकल्पान्त नहि वेत्ति स्फुटास्फुटम् ॥ ८॥ (1) APRIमानम् ॥

·मामाश्याप:। व्योम शब्दयती मात्रा भिन्न तछन्दमागतः । सगं तन्मात्रानिलोभूपतन्मायपायफः(?) ॥६॥ रसन्मानकादापो गन्धतगारभूरतः। ततत्सम्बलिता माना एत्य सर्व प्रमायते ॥ १० ॥ अपञ्चीशतभूरीय एवश्यः सोय परकम् । यानपञ्चकं च पैक सादेककं गायते पुनः ॥ ११ ॥ तव पञ्चमहाभूगसंयुक्तो जनशक्तिसः । क्रियाशक्तिर्मनः प्राणश्यासीचैवच्चतर्विधम् ॥ १२ ॥ मायो दविधः सप्तदशभिः गम्दपूर्वः । लिङ्गं सालभूत तेन भक्तातो वर्तते यदा ॥ १३ ॥ अपञ्चीतभृतानि समाश्रित्य परः पुमान् । शाकागवायुत्तेपोम्बुभृमिरवं ससर्ज सः ॥ १४ ॥ परेषां दगमे चैकं तत्तगहमपमुखम् । मयि पञ्चीकृतं भूतं खल्पकार्यगुणान्वितम् ॥ १५ ॥ अन्ये गुरीकधिः स्यान्महत्त्यात् करणस्य च । करणामांगकार्यसाध्यल्पत्यादिति निर्णयः ॥ १६ ॥ अनन्तरं तुमुरकानां मोहानीया तथा महो(?)। भूमीरूपात्ममुत्क्षिसायमात्मनिशस्य दम् (१) ॥ १७ ॥ हैमानामगडकादीनां सर्वमन्तम्तमो मतः । हिरण्यगर्भो नाम्ना तनाग्रेसचरन्ाहान् ॥ १८ ॥ पवानसरहार ब्रह्मा सृष्टवान् विभुः।

·गोनीद्धामा
सपरिष्टाङ्गगोलोऽयं व्यचे पश्चाग्मुख. सदा ॥४॥
चुम्बकीनमिन्यायेन उच्चपाता अदर्शनाः ।
ग्रह नानागतिं कुर्युर्देवता भगणथिताः ॥ ४१ ।।
अवह वसनश्चेवान् खोज्ञाभिमुसमीरयेत् ।
एवं यत् प्राड मुग्वं यान्ति तहनं नटणमन्यथा ॥ ४२ ॥
दूरस्थितः खशीघोचाहः शिथिलरम्मिभिः ।
सव्येतराकटरानुष्क्रगतिस्तदा ॥ ४३ ॥
नृपपड्वर्गपञ्चागदत्यष्टीपुरसैः कुशात् ।
अन्त्य केन्द्रागनीचांशैर्वनियो यान्ति मातवत् ॥ ४४ ॥
वक्रानुवका कुटिला मन्दा मन्दतरा समा।
तथा शोमातिशीघ्राख्या ग्रहाणामष्टा गतिः ॥ ४५ ॥
मन्दादिपञ्चसंज्ञाश्च वक्री चान्यैः प्रकीर्तिताः ।
पातोपभोग. रोटानामुत्तराभिमुखं नयेत् ॥ ४६॥
ग्रहाः माभगणाईस्था दक्षिणाभिमुखं तथा ।
पाताभ्यामपसष्यन्ते शीघोच्च बुधशुक्रायोः ॥ ४॥
तशीयार्पणातौ तु विक्षिप्यते बघीतापत् ।
अस्ते ग्रहय क्षेपान्ते खकान्त्यन्तात्मसार्यते ॥ ४८॥
भूटत्तं कान्तिभागभं भगयांशविभाषितम् ।
अशाप्तीशय दाटुपरियो ग्रहो भनेत्/2011
मेयादाडकि सूर्यस्लीन राशीनुदगुत्तर.।
सम्बर मागधर्मध्यं पूरयेमोरयासिनाम् ॥ ५॥

·गोलाध्याय कादीन् सञ्चरस्तवदह्व. पश्चाईमेव सः । तुलादींस्त्रीन् मगादीस्त्रीस्तहदेव सुरहिषाम् ॥५१॥ अनो दिनचये सायमयनान्ती विपर्ययात् । व्यक्षोइमं च तिर्यक्त्वात्रिंशता च नपाप्यह. ॥५२॥ पुरतो भूचतुर्थांशस्वस्थानाहासयविः । तत्तदिग्भ्यां तत्तद्दिशामुखं सरयन्नपि (?) ॥ ५३ ॥ तत्तत्पयिमभूपादे उदड मेरीस्तु दक्षिणे। मध्योदयाईरावास्तकालान् कुर्यादवि क्रमात् ॥५४॥ अन्यत्र देवमागे तु हानिधी दिवानिशोः । अनेन प्रत्यहं याम्ये व्यस्त देवेऽन्यथान्यथा ॥ ५५ ॥ भूमण्डलात् पञ्चदशे भागे सौम्यायने योः । नाडीपट्या सकद्राविवे ऽन्यव दिवा भवेत् ॥ ५६ ॥ अन्यथा अयनात्पातोपरतोयं भसज्य (?) । वर्तते विपरीतो हि स्पष्टवान्त्युङ्गवो [दक् ॥ ५७ ॥ याम्यं वेति पुनस्तस्मात्तनोरो. सन्ति योजनै । परतो वासरस्थापि सदा क्षियो भवेत् ॥ ५८ ॥ अस्तोन्मण्डलमूर्ध्व स्थाः पितरो दर्शनिर्गमे । खोपर्य के प्रपश्यन्ति तत्यासं पैटकं दिनम् ॥ ५६ ॥ कल्पेन्दुभगण:: दुणाः खययाश्चिदिपावकै । आकाशकक्षा सा कक्षा भत्ताकल्पभसञ्चयैः ॥ ६ ॥ कल्यभूवासरैः सर्वभुक्तियोजनमेव सा ।

·सोमसिद्धान्त
थुक्ता गतिकलाः पछिः मार्ककक्षा चं पश्चिमः ॥६॥
ध्यासाईयुक्तसंघानी कर्णाोना तटुन्नतिः ।
सन्त्येव ज्योतिषां योगाइतकल्पा फलाय सा ॥ ६ ॥
कत्ला समन्तु भूगोलमभीष्टं दारवन्ततः ।
आधारकवाद्वितयं कना विपुवती तथा ॥ ६३ ॥
भगणांचाङ्गुलै तब क्रान्त्यन्नादमुलैरपि ।
अयनादयन क्रान्तिः कक्षान्ते स्वध्रुवादिकम् ॥ ६४॥
धाच्छाद्य शलवस्त्रेण यन्वयुक्तान ग्रहादिकान् ।
भ्यस्तनितिनत्तं च हत्वा यन्वं च कावित् ॥६५॥
भूमि यहभिर्यन्तं प्रत्यक्षेणाखिलं गतम् ।
यस्य सत्वोपरि स्थानमात्मनस्तव संस्थितिः ॥ ६६
कालान्ते भग्नमखिलं हात्वा दृष्ट्वा ग्रहादिकम् ।
नष्टे दिवे दिवा रानौ लोकपितयगे आये ॥६॥
शेते ब्रह्मा वयं पत्रे न्यग्रोधस्य क्षपायये ।
महानिव दिवापूर्णे मही समुद्रिताखिला ॥६८॥
सृष्ट्वा पुनर्जगत् सर्वं करिष्यति यथातथम् ।
शक्ति मावं च शेषं तत् जगध प्रतिसञ्चरेत् ॥ ६ ॥
खस्खकनानुरुपं तु यथापूर्व लथीनवम् ।
ब्रह्मणः गरदां पूर्ण शतशो याति तज्जगत् ॥ ७ ॥
सर्व कार्य कारणे खेलीयते सर्वकाणम् ।
मायाशवलितं ब्रह्म पुनः सृष्टि करिष्यति ॥ ७१ ॥

·गोलाध्याप: ३५ राज्य स्यादिवाकौर्यत सम्यक्जानं प्रजायते । तेन नश्यति सा माया नान्यथा कोटिकर्मभिः ॥ ७२ ॥ विनष्टोव्याकृतं स्वस्थानिरूपपरमास्टतम(?)। . कटन्य मोच इत्युक्तं चित्रं तब विचारय ७३ ॥ समाधिमार्ग.एवायं संसारजयकारणम् । एतद्ध्यायन बुद्धिमान् स्यात? कतकृत्यः स एव हि॥१४॥ इति गुह्यतमं शास्त्र भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । अधिगम्य ततः मोमाच्छौ नकः पूर्गा मानसः ॥ ७५ ॥ लनदेहाच देहैश्च मूर्गा चक्षुः पुनः पुनः । नमस्कृत्वा मिपादेव्या विवशी गगहखरः ॥ ७६ ॥ तुष्टाव शान्तः स्वगुरु शान्तं सविग्रहं मुनिम् । जय चन्द्रास्तांशो भो जय शङ्करभूपण ॥ ७७॥ नय सर्वज्ञ सर्वात्मन् नय सर्वेश्वर प्रभो। कृतार्थो कृतार्थोहं पुण्याई पतविग्रहः ॥ ७८॥ धन्योहं वीतशोकोहमित्योब्रह्माहमेव च । अच्छेमोहमदायोहममकं हमहं शिवम्(?) ॥ ७९ ॥ अहं विष्णुरई ब्रह्मा शनोहमहमंशुमान् । अहमग्निरहं व्योम सर्वमेतदहं जगत् ॥ ८ ॥ खत्म सादागु इथेष्ठ एवमेतदवैम्यहम् । त्राहि मामिति संप्रार्थ्य प्रणिपत्य पुनः पुनः॥ ८१ ॥ गुरु समर्चयामास गन्धपुप्पाक्षसादिभिः ।

·सामसिद्धान्ते। दक्षिणां च हिरण्यं च वस्त्रभूषणपूर्वकम् । ८२ ॥ धभिवाय नमस्कृत्य -*00000(१)। जावेदं मुनयः सर्व सोमालय मनोरयम् ॥ ८३ ॥ प्रतिपद्यापुरित्यन्यं ज्ञानं पप्रच्छुरादरात् । स तेभ्य प्रददात् प्रीत. सम्यक्ज्ञानमनिन्दितम् ॥८॥ तदेव देवस्तब्रह्म वेदचक्षुः परं शुभम् । अध्येतव्यं सदा विगैरुत्तमैदवादिभिः॥८५ ॥ इति थीसोमसिद्धान्ते चतुर्थे गोलाध्यायो दशम. # समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥ (१) जग वाम तत । इत्यमीयते ।।

·॥ श्री॥
सनम. गरमात्मने ।
ब्रह्मसिद्धान्तः ।
ब्रह्मणा विरचितः।
.
ध्यानयोगसमारुटं ब्रह्माणं त्रिजगदगुरुम् ।
अभिवाद्य सुखासीनं नारदः मरिएच्छति ॥ १ ॥
देवदेव जगन्नाथ सर्वज कमलासन ।
ज्योसियां चरितं ज्ञानं ब्रूहि कालाशयं महत् ॥ २॥
अधीतमसिल छन्दः स्थागरूपं प्रतीयते ।
अविना यथैवाही तम्मादेतत् प्रसीद मे ॥३॥
इत्येवमुत्तो विश्वात्मा नारदेन महर्पिया।
पुत्रेण धीमता प्रीत्या वाक्यमेतदमापत ॥ ४ ॥
अग्रोवाच ।
साधु साधु महाभाग यन्मां त्वं परिच्छसि।
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्टणु ॥५॥
नारायण, सुरश्रेठो वेदाकारेण वर्तते
छन्दशास्त्र तस्य पादो कल्पः पाणी सुखं तथा ॥ ६ ॥

·J २ ब्रह्मसिद्धान्त- शब्दशास्त्र योवयुग्मं निरुक्तं घाणमेव च । शिक्षाशास्त्र ज्योतिष त नयनं ठमेव च ॥ ७॥ एतैर रसाबड़ी राजते वेदविग्रहः। प्रधानमगमेवेदमने वेष्वेव पदसु च ॥८॥ एतच्च मत्तः शीतांशोः पुलस्त्याच्च विवखतः । रोमकाच वसिष्ठाच्च गर्गादपि सहस्पतेः ॥ ६ ॥ अष्टधा निर्गतं शास्त्र स्वयं परमदुर्लभम् । एतेऽमि कालाधीनानि ज्ञानानि विदुरीश्वराः ॥ १० ॥ गतागत चिरं कार्य कालस्तत्प्रभवात्यये(?) । हेतुः कारणकालोऽसौ सर्वाधारसिविक्रमः ॥ ११ ॥ तत्कार्य काल कलनं वक्ष्यते नारदोऽधुना। भष्टादश निमेपास्तु काठा निशन त ताः कला ॥ १२॥ १२॥ तासा विंशत् नणस्तेऽपि षट् नाडीति प्रशस्यते । यहा गुर्वनराणां तु दशकं प्राण उच्यते ॥ १३ ॥ पभिः प्राणैर्विनाडी तु तत्पथ्या घटिका तथा । श्वासः प्राणस्तु सर्वेषां तदायुस्तेन निर्दिशेत् ॥ १४ ॥ नाडीपट्या ह्यहोरात्र(१) मासस्तत्रिंशता भवेत् मानमामिति प्रोक्तं सावनाद्यमघोच्यते ॥ १५ ॥ उदयानुदयं भानो दिन मृत्यु(२)लोकजम् । स्वात् तेनाऊदयो मासस्तथाऽयं सावनथ हि ॥ १६ ॥ (१) दिवाराच-पा० २ पुः । (२) मर्म-पा० १ पु.।

·मोseuro 'भास्खदियोगतचन्द्रो यावतैतिरिवि पुनः । स्यात् तावानैन्दवो मांसस्तिथीनां विंशता च सः ॥ १७॥ तत्पूर्वोत्तरपनौ तु खतः सिद्धौ सितासितो। कृत्तिकादिइन्दगतात् पूर्णेन्दोः कार्तिकादयः ॥ १८॥ विधा मासा उपान्त्यान्त्यप्रथमास्तु(१) यो ऽच हि। पितरश्चन्द्रविम्बस्था अग्निध्यात्तादयो रबिम् ॥ १६ ॥ उदितं कृष्णपक्षार्धे पश्यन्त्यन्यत्र चाम्तगम् । अहोरावं तत् पितॄणां चान्द्रो मासः प्रकोळ ते ॥ २० ॥ मासपक्षावसाने त तहिवारात्रिमध्यमौ। संक्रान्त्यां सौरमासस्तु मासयमृतुर्भवेरा ॥ २१ ॥ वर्षे पड़ाबो दिव्य महोरात्रं च तन्मुने । कपित्याकारभूगोलमध्यगो मेरुपर्वतः ॥ २५ ॥ नानारलचयो हैम उभयत्र विनिर्गतः । तस्योपरिधान्मन्विन्द्रामरास्तस्मान्महर्पयः ॥२३॥ अधस्तादसुरास्तहन्महाबलपराक्रमाः। ग्रहो मेपायने प्रीद्यत्संचरन्नुदगुत्तरम् ॥ २४ ॥ पुरयेत मागहर्गध्यं देवानामभिखिमि.(२) । थाम्यायनादौ विगृहरह्नः पश्चा मेव सः ॥ २५ ॥ तथा तुलाद्यैर्दै त्यानामपि सौम्यायनादिभिः । (१) उमान्यान्याचमास्तु--पा, १-२ पु०॥ (२) राशिभनिमिः- २ पु० ।

·४ . मसिहाले मुरासुराणामन्योन्य महाराज विपर्ययात् ॥२६॥ दिवाराविप्रमाणं च भानो गणपूरणात् । विकलानां कला पथ्या तत्पष्टया भाग उच्यते ॥२७॥ तत् निशता भवेद्राशिभगणो द्वादशैव ते। तुलादिपडशीत्यशैः पडशीतिमुखं दिनम् ॥२८॥ चतुष्टयमेव स्यादृहिस्वभावेपु राशिपु। चाइविंशे धनुषो भागे दायिश निमिपस्य च ॥ २६॥ मिथु नाटादशे भागे कन्यायास्तु चतुर्दश। तत शेषाणि कन्यायां यात्यहानि तु पीडा ॥३०॥ परतुभिस्तानि तुल्यानि पितॄणां दत्तमक्षयम् । यत्र क्षेचे भवेत्तस्य षडशीतिमुख(१) दिनम् ॥ ३१ ॥ पडशीतिमुखं नाम तस्य क्षेत्रस्य कोयते । सौम्ययाम्यायने यत् स्यात् क्षेत्र तययनाभिधम् ॥३२॥ विदाये मध्यदेशा(२)टुपरिष्टादिवाकर.(३) । तुलामैपायने यानित ग्रहा यद्विपुवञ्च तत् ॥ ३३ ॥ चरस्थिरदिस्वभावफलस्ते च मृगादयः । गिशिरादिगुणैर्ट है: पुनश्च शिशिरादयः ॥ ३४॥ स्थिर विष्णुपदं चेति तनाम स्थिरभं स्मृतम् । मेषचे वादिमासास्तु मध्वाद्या इति कीनिताः ॥ ३५ ॥ (1) भदेतत् पडशीति मुख-पा० १ पुः। (2) म पशुजा-पा० ५ पु०। (३) विपरवतः-पा० १५० ·५ प्रथमोऽध्यायः । काचिदेर्वसन्ताद्या यनमानेच्छया पुनः । संपरोदन्विताद्यास्तु(१) वत्सराः प्रभवादयः ॥ ३८ ॥ प्रमाथी प्रथम वर्ष सौरं कल्पस्य सर्वदा । दिव्यैरहोमिनाक्षैर्वा वर्षजानं पुरोतवत् ॥३७॥ दिव्याब्दानां सहखाणि हादशैव चतुर्युगम् । युगस्य दशमी भागवतुसियेकसहुणः ॥ ३८॥ क्रमात् कृतयुगादीनां पठांशः सन्धयः खकाः । युगेपु रात्र(२) वर्तन्ते गतागतयुगस्थिती ॥३६॥ शतादीनां व्यवस्खेयं धर्मपादथ्यवस्थया। सन्यासथ्यांशसहितं विनेयं राच्चतुर्युगम् ॥ ४० ॥ चतुर्युगाणां सैका स्यात् सप्ततिर्मनुसञ्चरः । शताब्दसंख्या तस्यान्ते संविधात्री जलग्लयः ॥ ४१ ॥ मन्वन्तरव्यवस्थेयं प्राजापत्यसुदाहृतम्। कल्पे ससन्धयो जेया मनवस्ते चतुर्दश ॥ ४२ ॥ कृतप्रमाण. कल्पादौ सन्धिः पञ्चदशः स्मृतः। इत्यं युगसहस्रेण भूततारादिमानकः ॥ ४३ ॥ संहारकारकः कल्पः कथितस्तव नारद । सहसयुगपर्यन्तमहर्यवाणो विदुः ॥ ४४ ॥ रात्रि युगसहसान्तों तेऽहोरात्रविदो ननाः । (१) सरोदान्विदाधास्तु-पा० १-२० (२) यगपत् तत्र-पा०५७।

·आत्मसिद्धाते- यावबह्माखिलं विश्वं तावत् तिष्ठति तिष्यसि ॥४५॥ शतायुः पुरुषः सर्वः खयाऽहोरावसंख्यया। ग्रहर्चदेवदैत्यादि प्रतिक्पं चराचरम् ॥ १६ ॥ कृताद्विवेदै दिव्याब्दै शतमै ४४०० सूज्यते मया । ज्यापिण्डमध्ये परिधिक्रमण लवचारव. ॥४७॥ मेखलापस्थितस्तस्या देवासरविभागकृत् । योजनानां शतं त्रिंगद्युतं तस्यापि विस्तरः ॥ ४८॥ तन्मध्ये तुल्यभागे तु स्वर्ण प्राकारतोरणा । चतस्स एता: पूर्वाद्या नगर्यो देवनिर्मिता ॥ ४ ॥ यमकोटिश्य लङ्काच रोमकं सिद्धपुर्यपि । उपरिष्टाजत्यासां भचक्र ग्रहसयुतम् ।। ५०॥ विशेषादवियुक्त्यक स्तन्ताम्ना विपुषव्यमा । पुष्करद्वीपमध्यस्थे महापुष्करभूरुहें ॥ ५१ ॥ विधता सिद्दपुर्या तु ग्रहाः संस्थापिता मया । फल्मादौ सृष्टिकाले तदुपर्येव तदादिषु ॥ ५२ ॥ मध्योदयाईराज्यस्तकाले वारः गजायते । तदा पशान्मुखं सर्व ग्रहनक्षपतारकाः ॥ ३ ॥ सूज्यन्ते खाभभूपदिकासुमि. २१६००(१) सापनी वैः। ग्रहनक्षत्रताराणां समोङ्गमनकारणात् ॥ ५४॥ (१) मुमतमामभूरादेवसुभि- -प.पु.।

·प्रथमोऽध्यायः । पूर्वोक्तासुदिनं त्रिशन्नाडिकं नक्तगप्वय । विषुवत्युदयस्थानात् प्राक्प्रत्यक्मचिमोत्तरा:{१) ॥५५॥ प्रादक्षिण्येन ककुभयतसभ विनिर्दिशेत् । एवमुक्तपुरीभ्योऽयमुक्तरो मेरुरामरः ॥ ५६ ॥ आसुरो दक्षिणः काठा नियमो न तयोः समः । लिप्तासु चक्रतुख्यासु रयते सकल यदि ॥ ५७ ।। विषुयहिवसे भूस्ये वापतीने कुतो दिशः । इति पर्यटतां यो यनाति यद्यदुडून्यपि ॥ ५८ ॥ अमोत्य तरसा याति यत्प्रत्यक् माग्गतिन सा। सुल्यमेधातिकमणं तावत्याऽय(२) खकक्षया ॥ ५६ ।। अध्वं तत्परिवर्तेन पोष्णान्ते भगणः स्मृतः । सर्वत्रेच्छाफलवधे प्रमाणाप्तं च तत् फलम् ॥ ६ ॥ जात्येच्छामानसाम्यं दोःकोटिपर्गयते. पटम् । कर्णो दशपदाभ्याशी विष्याम्भार परिधिर्भवेत् ॥ ६१ ॥ हानिष्टद्धिधिया मार्ग व्यत्ययादिष्टमिष्टमात् । युगे स्युः प्राग्गर्भानोजस्य शक्रस्य चात्म ॥ ६२ ॥ कुमादिगुरुपीघा भगणाः सूर्यवत्सराः ४३२.... । (१) प्राच्येन पाथमादय -पा० ५। (1) तिवा० १ ०१ ·प्रथमोऽध्यायः । ग्रामः सूर्यमन्दस्य सप्तकन्नरपावका. ३८७ ॥ ६८ ॥ कोजात शतनखा २०४ नाग. पगुणाः३६८खवियन्नव ६० ।। शरपावकबाणाश्च ५३५ तथा नवजागनाः ३६ ॥६६॥ अष्टावीमादिविकृति- दयष्टबाणेन्दको १५८२२३७८२८युगे। भोदया: प्राग्गरते भगणैस्तु विवर्जिताः ॥ ७० ॥ यातानां भगणैर्युक्ता उदयास्तस्य कोर्तिताः । नक्षत्रोदयतः पूर्व प्रत्यग्गतिरुदेति हि ॥ ७१ ॥ पश्चात् प्रागतिरेतस्मा- दधिकल्पोदया युगे। अर्कोनचन्द्रभगणा: शशिमासा. प्रकीनिया ५३४३३३३६ ॥ ७२ ॥ दिनीकृतास्ते तिथयो १६०३००००८० भूदिनोना १५७७८१७-२८ क्षयक्षपाः२५०८२२५२) अर्केन्टुमासविश्लेषो भवेत् १५६३३३६ पुत्त्राधिमासका. ॥७३॥ । १॥

·ब्रह्मसिद्वान्ते-
मन चक्रकलाश्चन्द्रकक्षा पञ्चदशाहताः ३२४००० ।
व्योमकक्षा भवेदेषा कल्पेन्दुभगणाहता ॥ ७४ ॥
कक्षा ग्रहाणा सैवेह हृता चैव पृथक् पृथक् ।
स्वकल्पभगणैः कक्षापष्टिभ्रमणं रवे ॥७५ ॥
ख कनाल्यामभव्यासविलेवाई तु मध्यमम् ।
सर्वे पा प्राग्ग त कल्प्या भूदिनोममण्डन्नम् ॥ ७६ ॥
एकस्य भूदिनस्यास्य कल्प्या प्रत्यग्गतिस्विह ।
छायाशङ्क यामकोटो कर्णोऽतो विषुवत्मभा ॥ ७७ ॥
छाया या मा विपुवती स्वदेशे स्यादिनार्धजा।
शङ्ख स्यादि वत्का यत्र न क्षीयते तत ॥ ७८॥
वर्धमानो महीकी • म्बारिवी निरक्षक ।
अक्षाख्यो हौ भुवो मेरोरुपरिटानभ स्थितौ ॥ ७ ॥
भूतचन्द्रान्तरं भूनिधुवान्तरमपि ध्रुवम् ।
समुद्रे मध्यकक्षाऽस्याः क्षितिजस्थौ ध्रुवाविति ॥८० ॥
तत्रस्या परिपश्यन्ति दक्षिणोत्तरथोमने ।
अक्षानतेरभावात् स व्य आदेश इति स्मृतः ॥८१ ॥
पन्यवानाभा यावत् तावच क्रस्य नम्वनम् ।
मेरोरभिमुखं यातुरुपर्युपरि दृश्यते ॥ ८२ ॥
शुवस्तास्ततश्चक्र नीचैनीचैस्तु नारद ।
निरघाभिमुवं यातुरन्यथा तहृदयं भवेत् ॥८३ ॥

·4 प्रथमोऽपाप । ११ अनांगा नतिहमरो व्यने लम्बांशकास्तथा । सम्वाक्षो दक्षिणी ग्रायौ गणितेपु तथाऽपि च ॥४॥ लम्बो ना च त्रिभज्या चेदर्धमानो महौथवः(१)। वईमानः खखविन्द१६०० योजनानि चिते स्तु सः॥८॥ भूकनुगुणं वस्य ज्याचा ढेरदर्शनात् । भूकर्णय नुगुणं क्षौयतेऽक्षो दिगोऽधिकः ॥८६ ।। तथाऽप्यक्षीननवतेः गड कुर्मन्दो हि गृद्यते। अदाहिनोमगानाम्लम्बाक्षावधिकोनको ॥ ८॥ अक्षज्यापिज्ययोः शेषो यद्यरचय इत्यथ । लम्बो हि भवता(२) तत्र गृयते सहि यत्मा ॥८॥ तत्पच्छानुगुणं लोके मुसिई तन्निराकृतम् । स्थात् सुनाधयिता खेष्टः स्वाध्यायम्सद पाधयः ॥ ८ ॥ तस्मात् पञ्चस सिहागरो पूतमार्गोऽवधार्थताम् । तं मधूतं विषवन्म धनाऽऽज्यं विषं तथा ॥ १० ॥ सप्तर्गस्य विशेपेऽपि वधेशदनुमीयते । मध्याह्ने विषुववर्कस्तस्याक्षांशा नसांशकाः ॥ ६.१ ॥ राजगात् पलमा पान्तः साऽनच्छाया प्रमीयते । पक्रालिमाधवर्गस्य दशम भरगोपदम् ॥ ८२ ॥ (१)दत:-मा० पु.। (२) उम्बो क्षोहि भवा-पार २ ॥

·ब्रह्मसिद्धान्ते--
व्यासाधं तु चतुर्विशो ज्यापिण्ड इतीर्यते ।
वृत्तस्य"पणवत्वंशो दण्डवद्यः २२५ समः स तत् ॥१३॥
प्रथम ज्याधमेवैतदीनकरणोपदम्। .
(१)योविंशो ज्यापिण्ड, परखण्डान्तरं ज्ययोः।१४॥
हिनष्टहीना खण्डज्या यत्रार्धेन्दयुता न चैत् ।
खण्डे शताधिके नेत्रवियहेदैर्युता तु चेत् ॥ ६५ ॥
खाद्रिनेत्रखखण्डा स्थादेण्यखण्डयुता सती।
खखएडरहिता जौवा खात् पूर्वज्या तु मौर्विका ॥६॥
प्रायो दशैव सन्यासां मध्यकादशवर्जिताः ।
हित्वा कुखण्डमूलानि तत्रान्याः स्युर्य योदितम् ॥ ८७॥
यहाऽस्य भाज्ये ज्ये तत्र गुणपट्चन्द्रसयुते ।
द्वितीयभान्त्यजास्तिसो नगगोवतिसंयुताः ॥ ६८ ॥
(१) एते १४-१०३ श्लोका वक्ष्यमाणकारण काय भवितुमर्हन्ति परन्तु
आदर्शानुरोधेन मूळे तथैव स्थापिता इति विक्षयम् ।
प्रयोविंशो ज्या परखण्डता ज्ययो ॥४॥
दिनहीना सण्डज्या
पायद्विमिता न चेत् ।
खण्ड पेष्टाधको या विगतस्त्वम्यथा तु ते ॥ ५५ ॥
स्था व स्वतः स्वादेष्यवहाभध स तु .
सवण्डरहिताज्जीवा सात् पूर्वज्या नु
शाशे दशैव सन्त्यस मध्ये दादानिता ।
न्या करण्या महर्षि ततोऽन्या स्पेथोदितम् ॥ ७॥
याऽऽयभायने न्ये च गुणपञ्चेन्दुसपुढे ।
द्वितीयमान्त्यमारित नगरपदिसपुता ॥ १८ ॥
मौषिका ॥६॥

·प्रथमोऽध्यायः तत्पञ्चमी खखात्याद्या चेज्ज्याप्राग्वत् ततः स्फुटा। दूत्ये गोदौ च सामान्यौ मागा नानागुणैर्युतौ ॥ ८ ॥ विनत्यधिक चक्रव्यामार्धमार्गस्य किञ्च यत् । चाद्यामार्गे विभज्या प्रथमज्या न यावेत् ॥१०॥ करणीपदपादोनकरणीदलमेव(१) हि। एकदिभज्याहादशीज्या करणीज्यापदं किल ॥१.१॥ एवं तस्मादाईमार्गे सत्मानुगुणः स्फुटः । व निरूप्यते प्रोता चिच्या प्राग्वत् करण्यपि॥१०२॥ चक्रस्य पणवत्यंशो विलिप्ताथयकोऽक्षत:(२) । प्रथमज्याईमेतस्मादिकृति(३)ज्या पुरोतवत् ॥ १०३ ॥ (४)विघश्य खण्डहीनाख्या नवाध्विन्नियुतान्त्यमे । सदाध्विहितयव्योमहिनेत्रयुतं कमात् ॥ १०४ ॥ तत्परमी स्वखण्डाया स्थान्यामाग्वत् तत स्फुट। ... ... विस्तृस्यधिक प्रधमन्या तु पवेत् ॥ १०॥ करगीपदपादौनकरगौपद-मूल-) मैव हि । एम द्विमन्पा त्रिज्या तु करणात पदं किछ ।। १०॥ एक स्थादायमार्गस्तु न सानुगुण. स्फुटः । यो निरूपितः प्रोता त्रिज्या प्राग्वत करण्यपि ॥ १०२ || . पास्य परगवत्यशो मालपापकरय । पूपमन्यार्थमेतस्मारिकृतिच्या पुरोकवत् ॥ १३ ॥ "रगोमुखमेव- -पा०२ पु.। (२) ममितः पोक्शिी या इति। ४) तो मेऽवापसमामासाः ।

·ब्रह्मसिद्धाते- . यहातः खण्डसंशुद्धिलिप्ता योज्याः क्रमाञ्च ताः । सप्तविश्वैनंगाष्टाभीरसौलैनगाभिये. ॥१०५॥ अतित्यापाशिलैरसांभोधिनिभिस्ततः । द्वितीयभान्ने याज्याख्या युग नेन्डेन्टुसंयुताः ॥ १.६॥ तप्तधमौसेतसूर्यात् ताय॑ ष्टशैलभाक् । सेन्द्रातत्र तीयाद्याहितीये द्वादमोन्विते ॥ १०७ ॥ आद्यमेन्त्याखदग्भागा विश्वाद्रिच फुटाध्वनि । सत्सप्तमौ खभेत्याद्या तत्पठी रदवनिता ॥ १८ ॥ सत्यक्षमी चतुर्थी सा खात्यष्टिगोग्निसंयुता। तीया विकला सा तत्फलं भूतिथिसंयुतम् ॥ १०६ ॥ द्वितीया यत्फलं वेदविधालाद्यभथोतवत् । सस्पटज्याविधियाचोकमज्याखण्डमष्टमम् ॥ ११० ॥ ज्यावाभावानुलोम्येन सषडुर्गान्यभाक्षभा। परखंडफलं प्रोक्तं सखण्डात् स्वस्खपूर्वया ॥ १११ ॥ इति श्रीमहासिद्धान्ते प्रथमोध्याय ॥१॥ धाकर्षतः खसम्बन्धाद्वतोति स्फुटा स्थितिः । मन्दयाभ्यामचन्द्रौ यदा गन्दफलं मुने ॥१॥ पावष्य के एव सम्माभन्दकर्मे कमेतयोः । चत्वार्यानयने हारी परेपा(र) हे तु तत्र हि ॥२॥ (१) 'साराय येषाम्'- 13 ता ।

·द्वितीयोऽध्यायः। राकर्मणां चतुणी च क्रमः प्राक् सूचितो मुने। ग्रहमतः फाले कार्य ग्रहवत तहिलोमगे॥३॥ फ जव्यम्ते केन्द्रसुतिर्यटि वा त्रिज्यया हता । सत्कर्णाप्ता स्वीचभुक्तर्षियोध्या सा गतिः स्फुटा॥४॥ ग्रहोचभुक्तियोगात् तु हिस्वा केन्द्रगतिं स्फुटाम् । शीघोचभुक्तिीपा, ग्रह केन्द्रगतियतः ॥ ५ ॥ शीघोच्चभुक्तिरेकाहत देक्ये योक्तवद्गतिः । 'शीघ्राधभुक्तौ तादृश्यां फलाद्याय ग्रहस्य ॥६॥ फलाधीधं तु मन्दार्धग्रहभुक्तियुताऽर्धिता। सा भवेहिद्यमानत्वात् केन्द्र तिर्विधोस्तु सा ॥७॥ सौञ्चभुक्तिवेद्यत् सा प्रागुच्चेन्दगतिस्ततः । ग्रहापचेपणं चाध करणं तत्कीर्णते ॥८॥ ग्रहाणां भुक्तिरेवासिान केन्द्रभुक्तिथ मान्दयोः । स्फुटके न्द्र गतेस्तस्याः स्फुटभुक्तिर्गहस्य च ॥८॥ अथ वा केन्द्रभुक्तिः सा त्रिज्या कर्णान्तराहता। कर्णाप्ताऽप्यर्धिता च ग्रहभुत्तोर्धनं वृणम् ॥ १० ॥ कणे विन्याधिकोने तु व्यस्तै मान्दे विधीयते । उगते सूर्य उच्चैनोंचैर्ययुग्रहाः ॥ ११ ॥ किक्षित् तस्मात् फलं भानोस्तगत्या च तदा नतम् । ग्राभुतिइ भक्त पक्रलिप्ताभिरकवत् ॥ १२ ॥ भर्फभुक्तिमय ग्रहे कार्य च राहनौ।।

·- ब्रह्मसिद्धाने- मध्यग्रहेषु चोच्छेषु तङ्गक्तिषु च तहते ॥ १३ ॥ तदादावखिलेण्वेवं कृतं यत् तहितं माम् । खोच्चैः खनीचैस्ताम्यां खादन्यस्यैतद्वयं भवेत् ॥ १४ ॥ अन्यस्यैवान्यदीयाभ्यां नातोऽकरीतदिष्यते। कियने या दुराशका ग्राहस्फुटविधि प्रति ॥ १५ ॥ साऽपरं हीयते पुत्र सांप्रतं तत्र तत् फलम् । मध्यसंज्ञा ग्रहाः पञ्चेवाकेन्द्र नेति मध्यमौ ॥ १६ ॥ 'यदि स्यात् शिथिसंहितासाभावः प्रसज्यते। तिथयः सावनाहानि भगणा हामहद्वितः ॥१७॥ यदि स्युरधिमासोनराच्यभावः प्रसज्यते। शक जयोः कर्षकोच्चं शीघ्रं तदितरस्य च ॥१८॥ विक्षेपा न विकल्म्यन्ते फल हेतुनं कल्पना । धन्दोरपि शीघ्रार्धमन्दार्धादिप्रकल्पना ॥ १८ ॥ निष्फलवान्निरस्तव महावायो प्रधावति । तिरोधानेन षड्जादीन् वाद्यांश इव खेचरान् ॥२०॥ नुदति प्रवहसि मार्गभेदादिदं न सत् । कर्माणि यानि चत्वारि ग्रहस्यैवेति तानि च ॥ २१॥ सीमा स्याच्छीघ्रफलं चतुर्थे हिगुणं तथा। मन्दा स्याम्मन्द मल ढतोयमपि नान्यथा ॥ २२॥ किबोचाम्यां निरुताम्यामकृष्टः पुनस्तथा ।

·द्वितीयोऽध्यायः। कम्प्यं चेत् पुनरप्येवं तयाऽन्द्र च नारद ॥ २३ ॥ ग्रहोपरि न शीघोच्चमिति चेटुच्चताऽस्य न । विज्योनशीघ्रकर्णश्च सर्वदा मुनिसत्तम ॥ २४ ॥ नाधः शोमोच्च इति चेदृग्रहस्ताल्पगस्तु सः । अध, कक्षा करप्यते चेत् कक्षाऽसौ तत्र कस्य वा ॥२५॥ तूष्णों कक्षा कल्प्यते चेत् सर्वेषां तहि कल्प्यताम् । निष्फलस्वान्न सर्वेषामिति चेत् कल्प्यसां फलम् ॥ २६ ॥ निरर्थत्वात् वाल्पनाया ययाकार्य तु कारणम् । कल्प्यो चेत् कल्पितं तन्मयैव न त किं पुनः ॥ २७ ॥ यसौन्द्रियार्थविज्ञाने प्रमाणं युतिरेव हि । यथाति मया दृष्टं यत्तदेवावबुध्यताम् ॥ २८॥ मध्यमा. स्थायिनः सन्ति नेति देन्मध्यमानुगाः । ग्रहाचतुष्कर्मवन्त इति यत् तन्निराकृतम् ॥ २६ ॥ मध्यगोप्राधमन्दार्थफलमेति तदाययः । उपग्रहै चापकाष्टा गन्दोवैथ ग्रहा ययुः ॥ ३० ॥ इति चेन्मन्दभागे घ नैयाकस्मादुपनहाः । युज्यन्ते ते प्रकष्टाचरपटा ग्रहाच ते ॥ ३१ ॥ इति चत्वारि कर्माणि ग्रइस्यैव न तन्मतम् । उपग्रहापाऽपि पूर्व मेवेदमुच्यते ॥ ३२॥ असो मन्दार्थ शीघ्रार्धा न सनीति हि नोच्यते। यसोऽन्यारस्वापि ग्रइयोरर्षसंभयोः ॥३३॥ । २॥

·अप्रसिद्वारते- एकापकपणं करप्यं ग्रहस्यामि तथा पुनः । उपग्रहा न सन्तीति यदि ब्रूयाञ्चतुष्टयम् ॥ ३४ ॥ कर्मणां स्थानस्यैव सन्ति तमाटुपयहाः । अर्धाख्येनापहाष्टश्च नीचैनीचैर्यया तथा ॥ ३५ ॥ उपग्रहोपराष्टः स्यात् सग्रहस्तेन चेदिति । मैवमर्धग्रहस्थानजानमेव तथोच्चते ॥ ३६ ॥ खच्छन्दगमनं तद्धि किराद्यैरुच्चनीचता। अर्धाख्येनोपकृष्टच स्पष्ट उपग्रह ॥३७॥ ग्रहचाप्यपकृष्टः स्यात् तदभावान्न त वेत् । विक्षेप्यौ च न चेहमी पाताभ्यां शुक्राचन्द्रजी॥३०॥ विक्षेप्यौ तौ तथा क्षेलिप्ता चेन्न स्फुटा खदिक् । अपकृष्टैर्यहै साकं कर्षका यान्ति यत् ततः ॥ ३८ ॥ तेऽमकृष्टाः खमन्दाी पातास्तैय ततः फलम् । हतीयमपि पातानां ग्रहवन्नेति कल्प्यते ॥ ४०॥ सम्मान्मन्दार्थमन्दोचमधे यावटुपग्रहः । याति यद्दिशि तावत्येवास्ते तहिणि मध्यमात् ॥ ४१॥ खच्छन्दाकर्षकश्च क्षेपचलनमन्यथा । शीयोचावेव शीघाख्यौ बुधशुक्रौ न चेतरौ ॥ ४२ ॥ इति चैतागुच्चाम्यां ग्रह स्थानं च बुध्यताम् । याम्योसरगती तहदुत्क्रमानास्करस्य च ॥ ४३ ॥ । 4 ·बिनीयोऽध्यायः । सधैवानपकष्टानां गतेराधिक्यमल्पता। ग्रहकर्ष कयास्तु किं न चेदित्युपग्रहे ॥४४॥ खछन्दामनं तेषां मन्दोच्चाः कथिता था । मृषावादी च वेदः स्यात् तत् सर्वानर्थकारणम् ॥४५॥ मन्दार्धाद्यो यद्दिशि च याति तन्मध्यमो ग्रहः । यावन्ति कल्पे मन्दार्धा यो गच्छेत् सोऽप्युपग्रहः ॥४६॥ स नास्ति यस्य गमनं कल्पनं गमनं न च । मन्द स्फुटाट्रोमो हि सोमे च चे पसाधनम् ॥ ४७॥ कीर्तितं तत्कर्षकाः स्युन सम्बन्धान्तरं क्रमात(१) । सूर्यरोमशसोमेन्यो यथालब्धग्रहा इव ॥ ४८ ॥ कल्पिताः स्युः दनामादौ भिन्नाः संज्ञास्तथैव च । मन्दाक्रटैहि भन्दाख्या ग्रहैरता ययुः सह ॥ ४६॥ विक्षिप्यन्ते च पातैस्तैस्ते ग्रहा इति कल्यताम् । ति चेत् कर्पकाणां तु प्रोजनामनारं भवेत् ॥ ५॥ त्यक्तं श्रुतिकृतं नाम नैवटप्यस्ति पोलिशे। ग्रहे शतं यत् तत्पाते हाते नेति च वर्तते ॥५१॥ सोमरोमगयोः :: पाता: शोध्या मन्देभ्य रिताः। शुना नरासयोर्वामकरण सूर्यकीर्तितम् ॥ ५२ ॥ तोयेऽस्य न चेदिष्टं तत् तवायस्ति दूपणम् । श्रुत्यनारविरोधात पोलिशेऽत्र च गम्यते ॥ ५३ ॥ (१) भरेति 3-1 १०॥

·२.
ब्रह्मसिद्धाते-
सहाऽस्य गमनं तावनिर्णीतं च सहेतुकम् ।
उपग्रह निमित्तं वा न तावत् प्रथमक्रमः ॥ ५४ ।।
यथेटकल्पनाप्रत्तेईितीयः कल्प एव चेत् ।
मातमन्दोच्चमध्ये न फलं साध्यं न सन्मतम् ॥ ५५ ॥
कल्पस्तृनीयर्थदुबै पकष्ट उपग्रहः ॥
अश्वेनेस रथं पासमाकर्पति न वा सताम् ॥ ५६ ॥
स्तम्भच्छायादीपवञ्चन्न मन्दीयोऽत्र कारणम् ।
परस्परमचक्राधमातोपयइसञ्चरः ॥ ५७ ॥
वाम निष्कारणं यातीतौयं वा कल्पना सती ।
खोच्चादुपयहाहाऽपि नाकस्माद्धि तटिप्यते ॥ ५८॥
सहेतुक करपमानं कल्प्यते न तु हेतुकैः ।
मन्दो नामकृष्टस्तु यावद्नति भास्करः ॥ ५४॥
तेनाष्टा ग्रहास्तावत् ते तथोपर है ययुः ।
भृत्यैस्तत् क्रियते कर्म चामिना क्रियते हि यत् ॥६.
प्रत्यक् पापभिरग्तर्वा तदृग्रहोऽर्कसमं बजेग् ।
इशि चेन्नैतदिष्टं स्थानीगादावधिक नपाः ॥६१ ॥
सेवादावधिक भृत्या वर्तन्ते न हि तत्तमाः ।
यावान् यस्याधिकारः स्यात् सावत् तस्य प्रवर्तनम् ॥६२
सर्वपक्राधियः सूर्यः कियद्याति खमुक्तिः ।
इयद्यातीति युतिः स्याद्राजाऽनुपरकृप्तितः ॥ ६॥

·द्वितीयोऽध्यायः . ॥ युतियं च प्रमाग स्याद्युक्तिः का तत्र नारद ॥ जिजामोर्युतिरिष्टाऽस्ति यदि श्रुत्यनुसारणी ॥ ६४ ॥ श्रुत्यतीसरा युक्तिनान्यद्वायत तच्छुतिम् । छात्वाऽऽदी मान्दयान्ति क्रियते शीघ्रकर्मवत् ॥६५॥ तस्मान्मदापाटात् प्राक् गौणायापलप्यते । विञ्चित्किञ्चिदिलम्ब्यैव इति चेदयकर्षति ॥ ६ ॥ नैरादेवं यदेवं चेत् गतिर्नानाविधाऽन्वहम् । विम्वं च शुद्ध कर्मास्य तदेतदभावतः ॥६७ ॥ ननु विश्वाल्पताधिक्यं खमध्ये नितिजेऽन्वहम् । इति तु क्षितिजे ब्रह्माण्डांशवो न यधो भवः ।। ६८ ॥ पूर्णकृपणांशवस्तभाश. प्रतिहते महत् । बिम्ब भूभाभिसंछन्तं रक्तवर्ण च दृश्यते ॥ ६ ॥ असंमुखत्वान्मध्यात् स पार्वादयं स्वखरवतः । सोकस्तोकेन भूरप्रिललासे चण्डाशुदर्शनात् ॥ ७ ॥ हमितिहते विम्बंक्षीयमाणमिते गते। धारात समध्ये चण्डांशरश्मिः प्रागल्भ्यते भुवः ॥७९॥ रश्म्यभावाच पादोनं नितिजादिव दृश्यते । विभिश्चतुर्भिः निरिने उमध्येऽथ कलाहृतः ॥ ७२ ॥ अहुलानि भवन्त्यम्मादित्युक्तं हि महर्षिभिः । भूमिकक्षाचतुभीगे सस्थितस्यात्मनस्तु यः ॥ ७ ॥ नितिनम्घखमध्यस्य इत्येवामौ पुरोदितः । y ·२२ ब्रहामिदान्त- - A तिसश्चततस्ता लिप्तास्तदानीमहलइये ।। ७४ ।। दृश्यते महदेकेन विम्बमन्येन वाऽन्यथा। एकस्मिन् दिवसे तस्माद्विम्वाधिक्याल्पता न हि ॥५॥ विचतु कर्णयोगाध स्फुटकोऽस्स मस्तके । ग्रहयारत्यत: किंचिदविलम्ब्याकर्षण न हि ॥ ७६ ॥ उच्च हयानुगुण्येन ग्रहो यद्यपि सञ्चरन् । तथा ऽपि युगपत् फर्मदयं न क्रियते यतः ॥ ७७ ॥ राधाडानीता ग्रहास्तहत् दृश्यन्ते नैव वै ततः । उपदेशक्रगोऽप्येवं स च कर्मवयक्रमः ॥ ७८ ॥ धावता माऽधिक कर्णस्तावताऽर्धन ताशी। विज्यात स्फुटकर्णोऽपि नासिायिर्जितः ॥ ॥ उमगहाणां यज्जातकक्षासिद्धिदातु। सुतरां मन्दशोमाख्यमार्मणो कथिते नामा ॥८॥ उचनीचैव्रजन्ते वा कानुरूपं समथवः । मध्यकर्णस्तत. कर्णान्तरत्व याति यन्मुने ॥ ८१ ॥ अन्तरे वनती वृक्षा वनप्रान्त स्थिता दूव । दरत्वाञ्चन्द्रकवायां दृश्यन्ते सकलास्तथा ॥ ८२॥ भौमाकिबुधजीवानां विश(१)त्यट्पञ्चवर्जिताः । बिष्कम्भावन्ट्रकक्षायां पधिः युनीस्य कौर्तिता ॥८३॥ (१) दम्भोषिवनता दि-पा०२०।

·द्वितीयोऽध्यायः (९)चिज्याघाः स्फुटकर्णाप्ता विष्कम्भतिरस्फुटाः स्मृताः। तिष्याला विम्बलिप्ताः स्युरहु जागि पुरोतवत् ॥८॥ फत्ताच भगणा मान विधोरिच्छेतरस्य तु। विष्कम्भवः फलमस्येति विष्कम्भः पारमार्थिकः ॥ ८५॥ तयाऽर्कस्य स्वकक्षायां विष्कम्भः खखपञ्चपट ६५०० । पष्टिरष्टाहता ४८० राजस्तथा विम्बस्य नारद ॥८६ ॥ निजमण्डल विष्कम्भः स्वकक्षायां फलं विधोः । कवेच्छामानमच्या वा मानेटसराणेन्छयोः॥८॥ इवीन्दुमध्यकक्षायां विजेयं विम्बयोननम् । कचा वा भगणा मानमित्येवेच्छाधिकेन तु ॥८८॥ अर्केन्टुमण्डलव्यासौ स्फुटभुक्तिहतौ तयोः । मध्यसुल्यतो स्पष्टौ प्राग्वल्लितास्तटङ्गलम ॥ ८ ॥ दूरस्थत्वात् तु विम्बस्य सौक्षा स्यौल्यं प्रकीर्तितम् । लोकट एया यथाऽदेः स्वस्थाने नित्यं समात्मनः ।। ६० ॥ अर्ककक्षेन्टुकक्षाप्ता सूर्यविम्वश्रुतिर्यत । इन्टु बिम्ब नवाप्ता या क्रोशोना वा न वा ततः ॥११॥ अर्कन्दुकमाव्यासाई तहिष्कम्भाववेहिते। राम ज्यभुतिगुपित स्फुटभुक्त्युद्यते स्फुट ॥४२॥ (1) व्यष्टिचतिधाविशद्विष्कम्भाशास्तु दृष्टित । भमा कबुधजीवा।। चन्द्रमार्गे तु नारद । इनि २ पुस्तके अधिक. पाठ.1 ·२४ ब्रह्मसिद्धा ते भानो र्धे महोछाया महत्वात् मण्डलस्य तु । अर्कस्य भूम्याः सूच्यग्रमानं शेषमिलार्कयोः ॥ ६३ ॥ घसंकुचितशहाईकक्षाव्यासदलं फलम् । . भूकम् इच्छाछायानस्ततो लिप्तास्तदमु लम् ॥ ८४ ॥ अर्केन्दु कक्षाव्यासार्धे स्फुटे सकुचिते क्रमात् । मानेच्छाफलमर्केलाशेषं प्रोज्य ततः फलम् ॥ १५ ॥ भूकर्णादिन्टु कक्षायां छायाव्यासस्तदातनम् । युक्त्या कालामुलं वच्ये युक्त्यन्तरमतिस्फुटम् ॥ ६ ॥ भूछायेलागतस्याथ तरणिधमणे विधीः । सूचीमध्यमकक्षायां कियतीति महीथवः ॥ ६७ ॥ स्फुटसूर्येन्दु भुक्तिमो भक्तो मध्यमया फलम् । स्फुटार्कचन्द्रकर्णाप्तं फलमर्क मगाइयोः ॥ ६८ ॥ मानेच्छमध्यकर्णास्तु प्रोउभय सुच्याऽपि भाथवः । तिथ्यः कलायां सन्त्येवमेतदधं विधो. थकः ॥ ६ ॥ मध्यमिच्छाधिकाल्पार्कविम्वाभ्यां तादृशं त्वृणम् । मध्याथपणे मानं तथा स्यादिति तन्मतम् ॥ १० ॥ पसां स्फुटार्ककक्षायां व्यासार्धनाधिकेन वा। अधिकाल्पमण माने नाधिकाल्पेऽर्थ मण्डले ॥ १०१॥ परिध्यंशहते विम्वव्यासो विम्बथयो भवेत् । उछन तु समं येन योऽपाप्येत् म तत्सम ॥ १० ॥ योऽत्यल्प उसो नीचाल्प. खवखल्प एव च । - .

·द्विनीयोऽध्यायः । तेनापवायत्ते खगों महदल्प बहु स्वतः ॥ १०३ ॥ उचैनीगते स्वोच्चपरिध्यं शाः स्वभावतः । अल्पाधिककला मुक्ति चैगरस्य हि (९) ॥ १४॥ स्यादेशच्च फरले कर्ण(२) शैप्रयोऽल्पा गतिरन्यथा । अधिकाऽल्पा च या भुतिरुच्चैनोंर्गतस्य हि ॥१.५॥ विच्याधिकाल्पे यदि तु बहिरति स ग्रहः । खतः शीघानभिमुख म न्दं तु क्वचिदस्ति हि ॥१०॥ मैवं यदि प्यादेववं स्यात् पूर्वा परभाईयोः । उम्र पस्त्वृणधनं वा यद्येतत् फलं क्रमात् ॥ १.७॥ यदा स्वादिकला भुक्तिस्तथा या तु भमण्डलम् । यई पारगतिहीनं वा(३)प्राक्प्रत्यग्गतिवदृयहात्॥१८॥ सर्वोच्चपातान् वाऽतीत्य ब्रह्माण्डं वै तु नारद । प्रतिपादयितुं शक्या वक्रता न यतः परम् ॥ १०६॥ प्रागातिर्नास्ति यन्नास्ति केवलं तु न कारणम् । शनिमन्दात् परं चेत् कोहेतुःखेटोऽप्यदर्शनात् ॥११॥ वक्रता चाधिकगताविव कल्प्यो यदि ग्रहः । गतिरन्यानुरूपा सा भूयसौति न कोयते ॥ १११ ॥ (१) अल्पाधिका यथाशक्ति क्षेा पातैस्तयेदृशैः । इति २ ५. पा० । (२) स्यादेतचलकर्णेन-इति २ पु. पा० । (३), या चारप पिकला मुनिस्तया याति भमण्डलम् । महः मागगतिहीने वा,..... ....।। अप पाठ दाद पूतीयते । - ·२६ ब्रह्मसिद्धा ते- उच्चैनीचैर्गतस्यापि कार्या कर्णेन सूक्ष्मता । स्थौल्यं विम्बस्य चाती हि प्रसज्नेत मुनीश्वर ॥ ११२॥ शानिधिगतेनैव युतियुक्त यदी रिते। उभयोरनिसिद्धे ते तन्मे निगदतः श्टणु ॥ ११३ ॥ उच्चाख्यं प्रोजभव केन्द्रं तहतगम्यान्तरं तयोः । यदि कल्प्येत दो कोटी तदा वाजः प्रसज्जते ॥११४५ गतामुअज्या विषमे गम्यात् कोटिपदं भवेत् । युग्मभावागतेप्याम्यां कोटिवाहू युजीति च ॥ ११५ ॥ लिप्तास्तत्ययमक्ता लब्धं ज्यापिण्डका गताः। गतगम्यान्तराम्यस्ता विभाज्यास्तत्त्वलोचनैः ॥ ११६ ॥ तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिण्डे गतसंजके । इत्येवं नैव विवरं सदा ज्यापिण्डशक्तितः गतज्याभावतस्विन्दोश्चतुर्थी ज्या सदा भवेत् । एवं संवर्तमानायां तच्चतुर्थी गता ह्यपि ॥ ११८ ॥ न तात्कालिकसिधिः स्यादर्तमाना यथा खतः । दृष्टनाडी इता केन्द्रगतिः पथ्योवृताऽपि सा ॥११८ ।। बाहुकोटी ज्यान्तरने तत्वनेत्रैस्तयोः फले । प्रत्यहं वईमानत्वाच्छो केन्द्रस्य वईते ॥ १२० ॥ बाहुरोजपदे युग्मे क्षीयते कोटिरन्यधा। प्रत्यहं क्षीयमाणत्वान्मन्दकेन्द्रस्य वईते ॥ १२१ ॥ फोटिरोजपदे युग्मे चीयते पारन्यथा!

·२७. ... हिनीपोऽध्यायः । तरत्नदग्रस्वच्चास्य फलं यहफलोदितम् ॥ १२२ ॥ धनाग्यमन्यबीनाख्यं धनाख्यं ग्रहवरती। चटणाज्यमन्यथा प्रीजमा बहुभुक्तिं गते फलात् ॥ १२३॥ पचानारमी गतियहा दोःकोटिज्या ऽघ हक्वाचित(१)। शिश्यंगादिभिमन्द त्रिचन्द्राधेहताहता ॥ १२४॥ शैष्ष्ये विभज्यया तुल्या दोया चेत् क्षीयते ऽन्वहम् । वईते स्फुटत्तांगास्तथा व्यस्तास्तु नान्यथा ॥ १२५॥ सव्यस्त जीवशन्योस्तु शैघय युक्तिश्च सैव हि । स्फुरवृत्तान्तरहते दो:कोटिज्ये ग्रहस्य तु ॥ १२६ ।। गता, स्फुटरत्तनं वाहुकोटिज्ययोर्धनम् । वर्षमाने परिध्यं नीयमाणे ऋगां मुने ॥ १२७ ।। गत्यर्थी घाइकोटिज्या ग्रहवढईते यदि । धनामिका चीयते चैगुणरूपेति सैव च ॥ १२८ ॥ निधित्य फलजान्योन्यः कृत्वा योगान्तरं मुने । भगणांशाहकोय्योः फलने तां विभज्य च ॥ १२८ ॥ ग्रहमुक्तः फलज्यावर्गानारमितीरिता। फर्णदोःफलजावगैनांडिका यावता भवेत् ॥ १३ ॥ (१) दृर.-ति पु. पा. महमाफटपे वाया गुनोरिन। Arany गाया|| पुasth. पाठ.!

·२८ ब्रह्मसिद्धा ते- गते कोटिफलज्या तु विधा स्यात् तावता हता। कर्णयोबहुधा हौ तु खल्पायां गतिखटयोः ॥ ११ ॥ ग्रहदो फलजाष! यावतीनाधिकं ब्रजेत् । यावर्ग गतिः कर्णस्तावत्येव न संशयः ॥ १३२ ॥ नां तु वर्गान्तरात् कर्णदो:कोटिज्यां विशोधयेत् । क्षीयमाखे बईमाने भूभाया तवये धनम् ॥ १३३॥ कुर्याद्यथोक्तनिप्पन्नकर्णवाह यथा तथा । वर्मतेचीयते चापि गात कोटिफलेन च ॥ १३४ ॥ कादिकेन्द्रे तद्व्यस्त चलकर्णस्तथा कृतः । कर्ण कक्षागते कोटिफले मोक्षो महामुने ॥ १३५ ॥ छेदोऽसौ हिगुणस्तेन खच्दाप्नफलेन च । दी.फलानगुणश्छन्दोः खकाढूनाधिको भवेत् ॥१६॥ स्थिरीकर्मफलेनैय कर्ण. कल्प्यः स्फुट. कृत । गत्यधं चलकर्णे स्यात् त्रिज्यादो.फलजावधे ॥ १३७ ॥ ग्रंहयाहुफलज्या तु कर्णान्तरहता तथा । समूलाधिककर्णेन ग्रहकर्ण विवारिणा ॥ १३८॥ अनाधिकगुणा ताटक फरतं यत्तच्छिदाऽन्यथा । सकाम्या रप्तकर्णाभ्यां ग्रहाव सिवात् ग्रह मुने॥ १३८॥ रापूर्वकालिके हित्वा भुक्तौ सत्यां गते फलम् । ताटक स्यादिति संस्कारोटतात् कर्णादिहाधिकः ॥१४॥ निप्पनरा. कर्णे न गते दो.पालमौर्विका।

·इति चेदकभुक्तिय किन सात ताटा नाकृप्यन्ते हि शीघाइदाकप्यन्ते ग्रहा इति। विशेषोऽस्तीति चेन्नित्वं तत्तगावहिF अस्तित्वात् फलस्यैवमित्युक्त कारमंति: द्विनीयोऽध्यायः यो प्रोजभया तस्वयमले हत्वा तदिवरोइतम् ॥ १४१।। संख्यातत्त्वाश्विसंवर्गे संयोज्य धनुरुच्यते। इति भिया यदा तत्र तत्वाविम्यः फलं लघु ॥ १४२ ।। यजन्याखण्डफलं यावत् तावत् तत्त्वाविसङ्गणम् । तज़ज्याखण्डोद्धृतं भुक्तोः फलं लिप्तादिकं भवेत्॥१४३॥ यथा ग्रहफलं यत्र तद्भुतौ च गते फलम् । तथाऽन्यथा त्वृणफलं वक्रभुक्तिस्त्वृणाधिके । १४४ ॥ भुजज्याक्षीयमाणत्वादत्यल्पश्रवणस्य च । माग्लभ्यते च गत्यल्पं पूर्वाहादुत्तरे दिन ॥ १४५॥ भुजस्य वईमानत्वादत्यल्पथरणस्य च । परादिौ महणं पूर्वाहादुत्तरे दिने ॥ १४६ ॥ अतो वक्रानुवति परपूर्वाईयोः क्रमात् । अत्यग्गतेहानिदी वक्रोत्या त्वन्वहं गतौ ॥ १४७॥ मन्दमन्टाईयोः कर्ण, स्याच्दत्वादवक्रता। अतित्वात् फलस्व सीघाई मुनिसत्तम ॥ १४८ ॥ दूर स्थिताच शीघोच्चाट्यहः शिथिलरग्मिभिः । मध्ये राष्टयनुर्वक्रभुक्तिर्भवेदिति ॥ १४ ॥ ॥ ४ ·-- 1. ब्रह्मसिद्वान्ने स्यतो न रश्मिशैथिल्ये वाडमात्राद्रासय. किल । चुम्बकम्ममकन्यायेनोच्चाभिमुखमेव च ॥ १५२ ।। ख्य याति ग्रहो मुक्तिस्तद्युतयनुगुणा भवे उपचारः सर्वमन्यन्मुखेयमिति हि स्थितिः ॥ १५३ ।। शीघ्रपत्तांशानुरूपं विप्रकर्षः प्रकल्प्यते । शीघ्रोचात् सप्तमे भीम. शुक्रो ज्ञेयस्तथाऽटमे ॥ १५४ ॥ शनैशरस्तु नवमे वकिणस्ते त्वविक्रणः । पटक च पञ्चके तच्चतुर्थे मुनिसत्तम ॥ १५५ ॥ अष्टौ विंशतिरोनगजाग्निव्यर्धखेषवः । बिराः सविभागादिरसास्यद्वारा सषट्शतम्॥१५॥ नवाशा नवसूर्याच वेदेन्द्राः शरवाणभूः । खात्यष्टिः खतिर्गोऽतितिर्विवाश्विनस्तथा ॥ १५७। वेदालतिरौधिदसा: कब्धिहस्ता युगार्थदृक् । खरेत्कृतिस्यंगहीनागरसहस्ता. सदन्तिक् ॥ खगोऽश्विनः खदन्ताः षड्दन्ता शैलगुग्णाग्नयः ॥१५॥ मेषायव्यादिमध्याख्या: पडंगोना' सपड्गुणाः । विधिपटपक्षवहीन्दुवियोऽर्थार्थदृक्गराः ॥ १५ ॥ शरेन्दुभूदिवतिविधिगो वेदाधिवलय (१)। भराः शतं हिहिरदास्तारासंख्या' स्युरन्विभात॥१६॥ पुनर्वसूत्तरः तु दक्षिणः च नारद । पिंदावताप हात-पा० ।

·मिलीयोऽध्यायः । प्राड गामपि वाऽश्विन्योः सहायमुपकारणे ॥ १६१ ॥ IDEAL तारासंख्या शराशाः नक्षत्रण LER 62Ped 33 तारासपा शायशाः २४२६ ASMENT om . New त . m w . v W h ३ MH6 M . . ₹३. . d DIR m M a . M d . M . d N . V ० 4 05 1078 inty . m r . M . N . १४ " N orDIN द ६३०/६३० d orlrs m's F 213 ११११३२२४२२१०४११५४ । M. M ७ 0 M " - अश्वयोनितुरप्रख्यं शकटैणगिरोनिभम् । मागिएकागदावाणामं चक्रपाकारसन्निभम् ॥ ११९ हे पर्य निभे इस्तो सुक्ताविटु मसन्निभम् । तोरणं यलिसानं कुण्डलं सिंहपुद्रव 'स्तम्पेरमरदामं च तथा भयानि मला! .

·ब्रह्मसिद्धान्ते- गजकर्णाशिः कर्णः नाटकनिभोऽभिजित् ॥ १६४ मृगसदृशं तहत् वृत्ताकारं तथा पुनः । उभे शय्यानिभे तहमदनसदृशं पुनः ॥ १६५ ॥ अश्विन्या सुरजाभं तहन्मूलेऽह्यन्यदाधिकम् । वाषाढद्वितयं चैव योगताराऽय वक्ष्यते ॥ १६ ॥ उतरात्रिभसोम्यानां मध्यमात् त्रिभमेव हि । ब्रह्मादित्यभदैत्यानां माची हस्तस्य वायवी ॥ १६ ॥ पश्चिमा ठहितीया च विष्ठायाच पधिमा । पिटपौपायमानीनां श्रवद्याभिणिशोस्तथा ॥१६॥ मूलाभार्धसप्तांश खस्थानात् मागवस्थिता । दृश्यते यस्य तस्यास्ति न स्वमेऽपि शिवस्मृतिः ॥ १६८॥ यत्र यावत्सु विक्षिप्तास्तारा अंशेधु वेधसा। मयैव तत्र यावन्तो विक्षपाशा उपग्रहा. १७०॥ हिदेवाटत्रयं सष्ट स्वष्टाफ विप्रचेतसः । सक्रान्तर्दक्षिणस्थानात तदन्येभ्यस्तथोत्तरे॥ १७ ॥ आगाऽर्फ पञ्चवाणाशा नवपट्यादिखांशुमान् । घि वैशास्तसप्ताग्निरध्यविकतान्त काः ॥ १७ ॥ ध्यर्धतीः शराः पष्टिस्त्रिंशत् घर्षिशदेव हि। अध्यात्युत्कृतिः खं विक्षेपांशाः स्युरश्विभात् ॥ १७३ ॥ क्षेपाधीशो वारुणस्य छायायाभिन्नमदतः । विपा दक्षिणेऽभीत्यामगस्यो मिथुनं गतः ।। १९४H ·M द्वितीयोऽध्यायः मिथुनांश मृगव्याधो विशे याम्यै नमोऽवैः । हुतभुग् ब्रह्महृदयौ वृधे दाविंशभागगौ ॥ १७५ ।। .. अष्टाभिस्त्रिंशता चैव विक्षिप्तावुत्तरेण तौ। यूर्यस्यां ब्रह्महृदयात् पञ्चांगैस्तु प्रजापतिः ॥ १७६ ॥ सौम्येष्टित्रिंशदंशैस्तु निर्देश्यः सर्वदा मुने। उत्तरांशेरपांवत्सचिवायां पञ्चभिस्तथा ॥ १७७ ॥ ग्रामस्ततोऽधिकः स्वल्पे षडभिरंगैस्तदुसरे । यदैवादो-तदाान्य सिमन जाते तारागणेऽपि च ॥ १७८॥ फलामावान् न तं सर्वमुत्सहे कथितुं मुने। युगादौ विष्णु तारायाः क्रतुर्भाद्यैः समाहितः ॥ १७६ ॥ माच्या विस्तः पुलहः पुलस्त्योऽतो दशांशकैः । अविस्तारास्तिभिर्भागैरगिरा झटभिस्ततः ॥ १८ ॥ वसिष्ठः सप्तभिस्तस्मान्मरीचिर्दशभिस्तसः ।

·+ प्रमसिद्धान्ते-- तत्पश्चाञ्चलित चक्रामुपचारोऽयमित्यपि ।। १८५ ॥ ततत्पशाल्लवकान्तिप्रसङ्गादद्रिहग्लवाः । ततोऽत्यघाऽध प्रत्यब्दं किनित फिजिब्रजन्तिहि॥१८६ सतत्पशाम्लबक्रान्तिप्रसङ्गेऽपि निजास्पदात् । पश्चिमांशक्रमप्राप्ते प्राक् चक्र चलितं हितम् ॥ १८ ॥ यावरसृथ्यादिनिर्दिष्ट स्थानं तावत् प्रमानि ते। भायेषु चरतां तेषामन्तरांशास्तदास्यदात् ॥ १८८॥ तत्तत्मागंशककान्तिप्राप्तेः खात् प्राग्लयस्य च । प्राक् चक्र चलितं चेति नारदैवोपर्यते ॥ १८ ॥ प्रागंशक्रमममाते पाक चतं चलितं भवेत् । माकपचाञ्चलनायोनाः खर्ण स्याङ्गास्करादिषु ॥ १८॥ क्रान्तिकीलांशलग्नानां लम्बनं शुगत इयी. । स्फुटार्थमयनार्थं च मत्यहं धुदयास्तयोः ॥ १८१ ।। यहिने यस्य कक्षा च तव तेषां प्रतितः । इत्येतदेकं चलनं प्राक् युगे तानि च पट् शराम्॥१६॥ युक्तयाऽयनग्रहस्तमिसंतुलादी प्राचलं भवेत् । यहा तकुहधक या मेपादौ प्राक् चखं भवेत् ॥१३॥ अयनांशामा जांशासिमाः सन्गो दशोधताः । प्रामत्यपलनं चक्रस्यैवेति मनुते तु यः ॥१८४५ पलांशसंस्कृतस्तस्य ग्रह एवं स्फुटग्रहः । मनभ्युपगमादेतस्योपचारष वेदिति ॥ १६५ ।।

·दिनापोऽध्यायः ३५ होज्या विज्या क्रान्तिजीवा चेत् सप्ताहगुणेन्दवः । मापकान्तिरूदग्याच्या चक्रपूर्वापरार्धयोः ॥ १८६ ॥ सा तुल्यभिन्नदिक्क्षेपयुतोना स्यात् स्फुटा च दिक् । एवोमयारधिकदिमात्रोऽयमितरस्य च ॥ १६७ ।। रक्षोगणत्वात् पातानामपसव्यं ययुग्रहाः । प्राक्पथार्धगतः पातो ग्रहानामयति ग्रहम् ॥ १६८ ॥ याम्योत्तराशाभिमुख केन्द्रदोज्यों च पूर्ववत् । क्रान्तः पूर्वे वापरार्धे याम्यक्षेपो यदेप्यति ॥ १६६ ॥ पातं संशोध्यापरुष्यात् केन्द्रदोज्यों च विद्धि भाः। दोा विभन्या चैकाशीत्यंशकाः परमं ययुः ॥ २० ॥ विक्षिप्यते राजणा तु देा क्रान्तिलवाथया। तन्नवांशं हिगुणितं जीवस्त्रिगुणमुर्विजः ॥ २०१॥ बुधशुकार्फ शाः पातः विक्षिप्यन्त चतुर्गुणम् । दशमविचनागर्करसा0हितस्य च ॥ २०२॥ थिम्बस्य पातबिम्बत्वात् क्षेपस्तहनुमच्यते । त्रिगुणास्त्वंशकै तास्त्रिज्या विम्बयोजनम् ॥ २०३।। दखादीनां स्फुटं नास्ति स्फुटं ताराग्रहस्य तु । इन्दोरपि समीपत्वान्नैवं स्यादिम्बयोजनम् ॥ २०४ ॥ रूपसाम्यात् समीपत्वादन्येषां भगणस्य च । समानन्यायतापत्ति: कक्षाभेदान्त सा सती ॥ २०५॥ थपक्रमात् स्वरूपान्ते दृश्यन्ते खचरा यतः।

·बमासद्वान्ते-- कान्तिमेत्य पुरः क्षेप पञ्चादेतीति चेत् तत. ॥ ३.६॥ उभयानुराणं शुचक्रान्त्यन्ते खेचरी ब्रजेत् । नान्य थायतिरित्येवं प्रोता शङ्का निरासदा ॥२०७॥ दो.कोच्योरिष्टजीवोना विज्याऽन्या क्रममौर्विका । चक्रान्तिमहीकक्षामानेच्छाफलमित्युत ॥ २०८॥ विन्द्यादयहधनस्थानं कान्तिदिनं विनिर्देशत् । राम्मिच कविशालार्थ क्रान्तिकोव्युत्थमौर्विका ॥२६॥ शाहोगमार्घकर्ण. स्थाहिनव्यासदलं मुने । स्वाडोरात्रार्थमित्यार्यरुच्यते नामभिस्तिभिः ॥२१॥ क्रान्त्यै ति यावत तावत् तु व्यज्ञादोजपदात्यया । तन्मेकमध्यात् सायती स्थानाधस्य तावती ॥२१॥ यावती युगमकान्तिस्तायती राभिरुच्यते। अन्य हिवाऽव तम्मेरुः परी मेसरितीरितः ॥ २१२॥ मेराम्यां मेरुकक्षायां भागे पश्चदशे मुने। पिलोमनायनान्ते तु सुरासुरविमागया ॥ २१३ ॥ नाडीपश्या ससदहन डीपथ्या सान्निगा। तहगतरे मृत्युलोकः क्वचिद्धिर्दिवानिशाः ॥ २१४।। तथैव घटिकापण्या ते यत्सर्व यचोदिराम् । दामभिर्वि पुवकक्षाकान्षिकक्षा उभे अपि ॥ २१५ ॥ भाधारकक्षा नितिन मण्डलं चकैः समाः । राग्यंगकछा. पतिस उदक शिसवमागती. १३१६॥

·द्वितीयोऽध्यायः । कृत्वा तद्दहिनव्यासदलैर्वष्वा यथोचितम् । आधारकानयोर्योगो ध्रुवयोः स्थानमत्र तु ॥ २१७॥ रथचक्रविले मेरुदण्डहीपादिसागरैः। नदीभिः पत्तनपुरैभूगोलेन युतेन च ॥ २१८॥ क्रान्तिकक्षाचतुःषष्टिस्ततो वृत्तन सर्वतः । मध्योन्नतं प्रसार्याग्रे उभयत्र विनिर्गते ॥ २१६ ।। यथा भुवौ ध्रुवसमौ स्तम्भयोः स्थापये वम् । कवाभिमध्यकचाोन वदयगतैरपि ॥ २२० ॥ विभज्य गोल हादशधा मेषादीन् निर्दिशत् समान् । तुलामेपादितः कर्कि मृगादि च लवहयोः ॥ २२१ ॥ तन्मुखाधारकक्षायां योगकक्षां प्रवेशयेत् । क्रान्तिमकता तिर्यगेवं तुलामेषादितः सुत ॥ २२२॥ खाधारं ध्रुवयोः कक्षा मध्यस्था नितिजाभिधा ।। अक्षांशमानीपरिष्टायोजयेत् तन्त्रमुत्तमम् ॥ २२३ ॥ श्राच्छाद्य शुल्लावस्त्रेण निर्दृश्यांशांश्च नाडिकाः । मेषोन्नतस्थानतस्तु तच्छुड़क्रान्तिमस्तके ॥ २२४ ॥ नतं वियच्चरं स्थायं कालयवैध कालवित् । सूर्यादिनगतैः सूत्रैरुन्नयेट्यस्तुलात् ॥ २२५ ॥ क्षितिजादुदयं लग्नं तशाच खमध्यगम् । अस्तं गच्छंच विज्ञेयः सर्व प्रत्यक्षतामियात् ॥ २२६ ॥ पञ्चाऽचला मही मेरुध्रुवौ चितिजमण्डलम् ।

·. ब्रह्मसिद्धान्ते- अक्टस्थमधोभागं क्षितिजादन कारयेत् ॥ २२७ ॥ उपर्यधोगता नाडयः क्षितिजाः स्युरहर्निशोः । साक्षे चनस्य निर्यवादुदयस्थो हगुतरम् ॥ २२८॥ क्षपा सन्चरतोऽल्पा स्यादनल्पं दिनमात्मन । सन्यदेतस्य संयातुर्लक्षितिजमण्डलात् ॥ २२८ ॥ अत मध्य प्राप्तदृष्ट्या क्षितिजात् ताशात् खकात् । एवं सत्युत्तरकान्तौ विंशतोऽल्पाधिकं दिनम् ॥ २३० ॥ पूर्वापरामरांशे तु याम्यकान्तौ विपर्ययात् । अक्षच्छया हादथ चेन्मेषादिक्षितिजान्तरम् ॥ २३१ ॥ क्रान्तिज्यालघुकक्षाया तचितिज्ये ति चोच्यते । तचापा दिनव्यासदलं त्रिज्येति कल्प्यताम् ॥ २३२॥ सा विशिष्टा चरज्या च बरमाणा हि तदनुः । नाडयः पञ्चदशे तेन चपार्धादिसंस्कृताः ॥ २३ ॥ दिनधिये तद्दिगुणे पष्टिरेव तयोर्युतिः । कक्षायामधिकाल्यायां महत्यल्याच नाडिकाः ॥ २३४ ॥ महान्तोऽल्पास्तघांचा यद्दषुवत्यां ततोऽधिकाः । भारतकमासु पट्सल्पास्तोकास्तोकेन नारद ।। २३५ ॥ तदैवेदं भवेदोजमदे चिप्त्वाऽऽदितोऽन्यथा । अनीअपदभेष्वेव दुःसाध्यत्वाच कस्य चित् ॥ २३६ ।। युक्तिसिधैव कक्षाणां कल्यं व्यासल समम् । इष्टयुभुतिकर्णार्धमेकदित्रिममौर्विकाः ॥ २३७ ।।

·दिलीयोऽध्यायः । फलं चापांनुरूयं तत् तत्कमासु प्रकरप्यताम्। अहोराचार्धकर्णः स्यात् तस्य तस्य मितिर्भवेत् ॥२३८॥ इच्छायामन्यकक्षायां त्रिज्या विज्याधिका न तत्। इच्छाकनाचायखण्डा मेपालकोदयासवः ॥ २३८ ॥ खागाटयोऽर्थगोडवे काः शरयङ्कष्टिमांशवः । कर्कटान्ते विलोमेन तुलायाः पडिमे महत् ॥२४॥ अनल्या राशयोऽन्योन्यं तल्लग्नादोहशा अमि। मध्यप्रान्तमहावायुखण्डवायुवशागतिः ॥ २४१ ॥ शोघ्रमन्दाथयान् खेटान् दर्शयेत् . समसञ्चरान् । मध्यामध्यमहाखल्पमार्गाभ्यां भामकं समम् ॥ २४२ ॥ सर्वेषां चित्रमंस्तीति मा शवाऽस्तु तदेव च । खेचारिणः खगा. खेटा: खेचरावियञ्चराः ॥ २४३ ॥ दूतीह व्यवहारोऽयमृपौणां मातां मुने । पूर्ण मेपादिभिर्गोलं चक्र स्यान्न तु चेन्न तत् ॥ २४४ R ग्रहमैत्रादिवद्वावा मेषाद्या हि प्रकीर्तिताः । वस्तुरतेन मेषाद्या ग्रहमैवादिवन हि ॥ २४५ ॥ व्यवाटुत्तरतस्तत्तदुत्तरोत्तरता नतम् । पार्वयोः क्षितिजं व्यक्षं क्षितिजाटुत्तरे दले ॥ २४६ ॥ तथा दक्षिणचक्रर्धेि दृश्यते धन्यथा मुमे । तावत्यतीत्यै चितिज तत्तावटुभयास्पदम् ॥ २४७ ।। कल्प्या निरक्षाः क्षितिजप्रकारम्थानराप्ततः ।

·ब्रह्मसिद्धान्त उत्तरोत्तरतोऽधोऽधो मृगषट्कमुर्दति हि॥२४८॥ निशेषं खोदयस्थान पश्चात् सृष्टेन गच्छति । अतो मृगाद्याः पद खखचरखण्डविवर्जिताः॥२४६॥ खोदयाः कर्कटाधास्तु दृश्यन्ते पर ततोऽन्यथा! तत्कालक्रान्तिकक्षाती राशीनां क्षितिजात् खकात् ॥ २५ ॥ उदयास्तमयावेव खकार्येणान्यथा यतः । लग्नानयनवेलायां संस्कारोऽत्रायनस्य च ॥ २५१ ॥ दुष्टतः क्रान्तिकानातो यदन्यत् तदमोह तत् । मात्यलोकोत्तरावाच्योरक्षमा सप्तविंशतिः ॥ २५२ ॥ तयोमगाद्याः कांद्या युगपत् पष्टिदर्शनात् । मतो देवासुरांशे तु व्यस्तजग्नाहिनं चपा ॥ २५ ॥ अमृत्युलोक गणयेन्नैतदेवं महामुने। यदाशिस्थो यव दृष्टस्ते मासास्तव दृश्यकाः ॥ २५४ ॥ वाशस्तदहः प्राणास्तस्य भुक्तः कलीकृतेः। अधिकावं त्वहोरा ताराहोरावतो भवेत् ॥ २५५ ॥ नामचनाडयस्ता नाडयस्तासु खर्ण चरं यदि । 'कुर्वीत घरनाडीच प्रोक्तं तन्मानजं फलम् ॥२६॥ इच्छा तत्सदहोरानं नातवं मानमित्यथ । पष्टिक तत्र नाम संस्कुर्यात् सादृशे मुने ॥ २५७ ॥ 4 ·27 तृतीयो ऽध्यायः खाहोरावचतुर्भागे नाक्षत्रं द्युक्षपादलम् । सौर नाड्यो भुक्तिसिद्धास्तत्तन्नाडयोऽन्यथोडवाः॥२५॥ ग्रहीयानतरं षष्टिस्तन्नाक्षत्रदिनान्तरम् । भवन्ति फलमानेच्छास्ताचार्यो नाडिकाः स्मृता.॥२५६॥ नाचननाड्यः कथने सौरास्तात्कालिकागमे । छायालग्नागमे तत्तन्नाड्यो ग्राद्या इति स्थितिः ॥२६॥ अनुक्त रोमशेन्दरास्तित्तत् स्मृतं खतः । इत्येवं कथितं पुचान्यद्व शृणु समाहितः ॥ २६१ ॥ इति योशाकल्यसहिताया हित्तीयप्रने ब्रह्मसिद्धान्ते द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ तिघयस्त्रिंशक्षाणि सप्तविंशतिरेव हि । तावन्तो भगणे योगाः करणानि नभीरसाः ॥१॥ अर्कोनचन्द्रलिप्ताभ्यस्तिथयः करणानि च । ग्रहय भानि सान्दोर्योगाः स्युर्योगमानिताः ॥२॥ प्रवेशनिर्गमौ भोगस्तेषां तावन्मुहस्तदा। सौ का वर्तमानानां तत्तन्मध्यस्फुटगहैः ॥ ३॥ मासादिकरण हित्वा किंस्तुघ्नं स्थिरसंज्ञितम् । तिय्यधराशेः सप्लव ववादि घरसंजितम् ॥ ४ ॥ मासेऽटकत्व एकैकं वर्तते करणं परम् । स्थिराणि बोणि मासान्ते शकुनं च चतुष्पदम् ॥ ५॥ नागस्तदन कृष्णायामतुर्दश्याः परार्धतः ।।

·पलसिद्धान्ने- पूर्वी परार्धना विष्टिविष्टिरेव दिवानियोः ॥ ६ ॥ सा त्याज्या लन्यथा भट्रा सर्वकर्मसु भद्दा । पुछाख्या दशमे विध्या अपि चैतच्छुभावहा ॥ ७ ॥ सा कयाऽत्युन्नवा स्थूला हनुगण्डस्थला मुने। उग्रगण्डा दीर्धनासा वहिनेवा महोदरा ॥८॥ क्रोडी च भीकराकारा सोरिएकरी सदा । लाङ्गलिनी वडिलक्षमुहिरन्ती मिपाजगत् ॥६॥ सर्व व्यानोति मातोऽपि तद्रूपातलियः पुमान् । दिपादपुच्छ एवासी संज्ञाभेदेन वैवतः ॥ १० ॥ सप्ताद सप्तविंशे योगे च सह वर्तते । क्वचिच्च तस्मात् प्रवलः क्वचित् तस्मात् सुदारुणः ॥११॥ चलांशसस्कृतान्दोस्तदसंस्कतयोस्तु वा । भिन्नै कायनगतयोयुतौ भाषेन मण्डले ॥ १२ ॥ कान्त्योस्तौल्यै क्रमात् पातो वैधतश्च सुदारुणः । विपुवतकान्तिसाम्याट् हिर्यदा हि विधास्तदा ॥ १३ । द्वितीयमवलः पातो दिर्भवेदिति निश्चयः । क्रान्त्याऽभिधरतोरेव भास्करेन्दोः परस्परम् ॥ १४ ॥ तावदेवास्य पातोऽयं व्यतिपातोऽयमित्युत । अयं प्रसिद्धोऽतस्तावदेवास्यापि घ संभवः ॥ १५ ॥ परस्परं वा चरसोरन्दोः गलोड़वः । स्यात् तदर्घोता विपुवे चलसंस्कृतसंभवे ॥ १६ ॥ 4 ·मृतीयोऽध्याय - अहोः पथिक क्रान्तिस्तद्विदा राधेि गती। अपि ग्रहस्येव कल्प्ये प्राग्गतिश्चेति वक्रता ॥ १७ ॥ मन्दाधिधोनशीघे स्यात् तद्योगो गतगम्यजः । अयक्रिपोट्टयोरेवं बक्षिणोस्तु विपर्ययात् ॥१८॥ प्राग् गत्यात्यधिवेऽतीवो भापहीने तु वक्रि णः । गत्यन्तरेण तवादनुलोमविलोमयोः ॥ १६ ॥ दिनादि वक्रिण्येतस्मिन् भक्तियोगेन नारद । सावलिको ग्रहौ तेन छेद्यमिच्छामितिहरः ॥२०॥ खभुक्तो फल मिष्ट वा तौ भवेता सुद्धमुहुः । फ्रान्तेर्दिनादि गणयन क्रान्तिसाम्यं विचारयेत् ॥२१॥ क्रान्तियंदापनीतेन्दोः स्फुटकान्तिर्गतैष्यजा। कल्पोजयुग्मपदना युग्मोनपदनेति हि ॥ २२ ॥ सूर्यकान्त्यधिकोनेन्दोः शोध्यक्षेपात् तदा तु सा । 'पात भोजपदात्या चेहामं त्वन्यपदेङ्गवा ।। २३ ॥ परमकान्तिजीवामी क्रान्तिज्या विज्यया फलम् । तचापान्तरमधं वा शाल्पं शीतगो. पालम् ॥ २४ ॥ तत्संखतेभ्यः क्रान्ती ते समे यावत,मुन. पुनः । उपक्रमोपसंहारग्रहान्तरकलादिकम् ॥ २५ ॥ तक्या प्ररमें हीने भावी पातो गतोऽधिके । पाराश्च मध्यकालच क्रान्तिसाम्यमथापि वा ॥ २६ ॥ पतुःशाती शताल्पो वा ततोऽनल्पार्धमान वा ।

·१४ . ब्रह्मसिद्धान्ते- क्रान्तिगत्यन्तर पष्टिमानैक्यामितिः फलम् ॥ २०॥ इच्छास्थित्यर्धनाडयः खणं काले घ मध्यमे । निर्गम प्रवेशच पातस्थाध विबुध्यताम् ॥२८॥ मत्यारक्यं चान्तरं वा गत्यन्तरमितीरितम् । न चेत् क्रान्त्यन्तरं वादी त्वन्तरेक्यं न मानयाः ॥२६॥ स्थादेतत् प्रथमप्रश्ने तूणी गत्यन्तरं यतः । कथितं तक्रान्तिभुक्ती गत्यैक्यं च न संस्थितिः ॥ ३० ॥ एवं चेदग्रहयोर्मध्यं मानक्याधं भवेम्लये। स्यात् तदा समलिप्तौ तौ मध्यकालौ यदाऽमि च ॥३॥ क्रानितन कारणं यस्मात् तस्मादेतन्न संमतम् । उपायः क्रान्तिसाम्या कश्चिदव निरूप्यते (९) ॥ ३२ ॥ तत्र मानेन दानेन दत्तधाइजमादिभिः । यत् प्राप्यं सुमहच्छ्यस्तत्कालज्ञानताऽपि च ॥ ३३ ॥ अविशेपेण सर्वाणि नक्षत्राणि व्रतानि तु । रायच्यापिनक्षत्रे कुर्यादा तटुपस्थिते ॥ ३४॥ सर्वत्र याः संनिहिता नाड्यस्तास्ताः सुपुण्यदाः । विधा विभज्य रात्रि तां मध्यांश यन्न तारकम् ॥३५॥ उमोपितव्यं यद्यत्र येनास्तं याति भास्करः। (१) २ पुस्तकेऽधिकः पाठः । दिग्भेदेऽपति दिनोल्यमेतारत कल्पमेरे च। प्रज्वलज्ज्वदनाकारे काळे यावत पतत्पसो॥

·तृतीयोऽध्यायः । ४९ योगा अविष्टया युत्ता ग्राह्या तु द्वादशीव्रते ॥ २६ ॥ ज्येष्ठा पा रेवती च पादा अन्त्या मसन्धयः । तेषां च तत्परतीगामन्त्या अादाच घोडश ॥ ३७॥ भसन्धयश्च गण्डान्ताः सर्वकर्मसु वर्जिताः । यथैव लग्नगण्डान्ते नास्ति नीवे विनिर्गतिः ॥ ३८॥ तथैव तिथिगण्डान्ते नास्ति दौर्बल्यमालिनी। प्रदेापव्यापिनी ग्राधा तियिनशामनेषु च ॥ ३८ ॥ अमावे दिगुणच्छायाव्यापिन्यां काल ईटो । दिवानात चरेदग्व्यिापिन्यां वा तथा ततः ॥ ४० ॥ उपवासदिने रावा स्यावत इरिक्सरें। एकभुक्तन नक्तेन तथैवायाचितेन च ॥ ४१ ॥ उपवासेन दानेन मम्वधा देशिको भवेत् । अतं चैव,दिजे चोता न (१)याचेत व्रतं ततः ॥ ४२ ॥ मध्याहव्यापिनी तहदेकभुक्तवतं प्रति । उपवासदिनेऽप्येवं पूर्वाह्मव्यापिनी मुने ॥ ४३ ॥ दुरावव्यापिनी ज्यछा व्रते सा तदुपस्थिता। ज्येष्टीमवासे पूर्वविज्ञा सा ग्राह्या वास्तगामिनी ॥४४॥ नदैको परविदा साक्षीयमाणेन तन्मतम् । भोजयुग्मे शिघिः पूर्वा परिविहाच पक्षयोः ॥ ४५ ॥ व्रतोपवासादी ग्राद्या रहिहानी च कारणम् । (१) पारेत उतरा ने 23.4.1

·ब्रह्मसिद्धान्ते-
पूज्या खल्पाऽपि सर्वत्र या तिधिधिगामिनी ॥ १६ ॥
महत्यपि न सा पूज्या या तिथिः क्षयगामिनी।
भतादौ निमुहर्ताऽपि स्वीकार्या दहिगामिनी ॥४७॥
तद व्रतादि कुर्वीत दिह्रासादिकारणम् ।
यदा पक्षक्षयं याति तदा स्यादापरालिकी ॥ ४८॥
उदयास्तगता पूज्या तिथिवृद्धिक्षये तिघेः ।
व्रतस्वीकरणे चैतदुक्तं लोकचतुष्टयम् ॥ ४६॥
गृहीत्वोदड्मुखं पावं वारिपूर्णमुदड्मुखः ।
उपवास तु गृलीयाद्यहासं क्ल्पयेडुधः ॥ ५० ॥
मैत्रे मुइर्तमेतञ्च कार्य नो चेदृथा फलम् ।
श्रापढशल कादश्या याम्याय नदिने तथा ॥ ५.१ ॥
चातुर्मास्यव्रतं सर्व स्वीकार्य भुक्तिमुक्तिदम् ।
हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् ॥ ५२ ॥
ब्रह्मचर्यमध.शय्या नक्तभोज्यं पडाचरेत् ।
दिवानिद्राऽनृतं ातं ताम्बूलं मामासवम् ॥ ५३ ॥
कांस्यं मांसं मसूरं च चणकं कोहवं तथा ।
एक मधु परान्नं च सुरा क्षौद्रं च मैथुनम् ॥ ५४॥
असतजलपानं च लोभं वितघभापणम् ।
क्षारं प्रतियह तैलं तिल पिष्टमइंकृतिम् ॥ ५५ ॥
व्यायाम व्यवसायं च कामं क्रोधं मदं तथा ।
दम्भ मोहं च मात्सर्य तिलमुजादिभक्षणम् ॥ ५६ ॥

·- तृतीयोऽध्यायः । पुनजिनमम्यहं पटर्षिशच्च महामुने । उपावास दिनात् पूर्व परा हेच विवर्जयेत् ॥ ५७॥ - असक जलयानं च कुर्यात् पूर्वापराहयोः । एकादश्यां निराहार: स्थिला चैव परोहनि ॥ ५८॥ । भाक्ष्यामि पुगडरीकाक्ष शरण्यं में भवाच्युत । अज्ञानतिमिरान्वस्य व्रतेनानेन केगव ।। ५८ ॥ प्रसीद सुमुखा नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदेा भव । सङ्कल्प्य पारणं चेति मन्त्राभ्यां क्रमशो सुने ॥६॥ एकदशी प्रति स्त्रीणां शूद्राणामप्ययं विधिः । त्रयोदशी च दशमी कृष्णप्रतिपदा मुने ।। ६१ ॥ राविद्ययन्यामिनी तो स्वीकुर्यात् सतत मुने। घटिकै काऽयमावस्या स्थाच्चेत् प्रतिपदिष्यते ॥ ६२ ॥ सैव तोमवासादौ परविज्ञा दिसोत्तमा । होया पूर्णिमा तदत् पूर्वविद्धा मुनीश्वर ॥ ६३ ॥ इमास्तिस पूर्वषिद्धा अपि वा तदसंभवे । द्वादशौ पूर्वविद्वैव सर्वदा मुनिसतम ॥ ६ ॥ बतादौ पूर्व बिहैव भवेत् कष्णा चतुर्दशी । कृष्णाष्टमी क्षीयमाणा यद्यतेनान्यथा मुने ॥६५॥ बतादौ क्षीयमाणस्तु पर विद्योऽसितेस्मरः । ग्रायः शलो वर्धमान इति वा नान्यथैव च ॥६६॥ शालाटतीया वैशाखे पूर्व विहेव साक्षया ।

·४८
-
4
ब्रह्मसिद्धान्ते--
विनायक चतुर्थी च तथा भाद्रपदैइमला ॥ ६॥
मध्याहे त्वनतिक्रान्ते यद्येवं स्यान्मुनीश्वर ।
खोकुर्काटुमवासे तु तदिधे तु तदुत्तमें ॥ ६८ ॥
ते चापरालल्यागिन्यौ परिशुढे सुशोभने ।
दिने पूर्वार्धगामिन्यौ कलयावसरे इमे ॥ ६८ ॥
तयोः सत्योश्चापराव्यापिन्योयामि ते न हि।
द्वतीयादौ पडशं तु पूर्व व्याप्यैव दूषयेत् ॥ ७० ॥
अपराह्मस्वोर्जशुक्ल चतुर्थी नागसंन्निता ।
परोपवास एवं चेन्न चेत् पूर्वव रायते ॥ ७१ ॥
नास्मिन विचार्ये हानि ही चतुर्थ्यन्या तु नेहशी।
अत्यल्पमुत्तराविद्धा ह्युपवासाय चायलम् ॥ ७२ ॥
तदन्ते पारणं तच्चेत् प्रदोषव्यापिनीति च ।
सर्वमन्यनतं कास्यं नित्यमेकादशीव्रतम् ॥ ७३ ॥
पुण्यातना विना योनिजातिभेदोऽत्र नोचते।
यदा नारी व्रतं कुर्याज्जीवद्भर्त्तर्युपोप्य चेत् ॥ १४ ॥
पत्युरायुःक्षयं कृत्वा स्वयं च नरके ब्रजेत् ।
यत्युस्त्वभोजनात् वीणां भोजनत्याग एव हि ॥ ७५ ॥
व्रतं शुथूपण तस्य तदाऽज्ञापालनं चरेत् ।
कामाकामात् कृतं पापमा शुष्कन्धनं क्रमात् ॥ ७६ ॥
भस्मसात् कुरुते वतिरेकादश्यङ्गयो मुने।
यावन्त्यनाति सिक्यानि मोहाहा हरिवासरे ॥ ७॥

·मोयो ऽपाय: व्याधितो वाऽपि तावन्ति व्रजेत् पापानि नारद । प्राशय नवनीतं वा नैकादश्यां शिशुनपि ॥ ७८॥ योगितोऽपि महात्मानो नाथन्त्यस्या व्रते रताः । एकादयुपवासेन वियते यदि मानवः ॥ ७६ ॥ क्षुधातः गिवसालोक्यं गच्छनिष्कल्मषं मुने । विमृत्यैकादशी मोहाहवादशीमरतः स्थिता ॥८० ॥ उपोष्या दादशी तर यदिच्छेत् परमं पदम् । शोकै वा यदि वा मोहे वर्षे वा समुपस्थिते ॥८१ ॥ सूतके मृतके वाऽपि न त्याज्य द्वादशीप्रतम् । सूतकान्ते हरि विप्रान् पूजयेगोजयेत् खयम् ॥ २ ॥ विधिनोपबसेहिष्णु' विपाश्चान्याच पूजयेत् । काम्यव्रतेपु सर्वेषु सर्वत्रैवं विधिस्त्वयम् ॥ ८३ ॥ तथाऽपि गणयेत् काम्ये न तथालतमेव तु । असामर्थ्यशरीरयेत् काम्यवतमुपस्थितम् ॥८४॥ पुत्रेण धर्मपत्नया वा कारयेन्मुनिवल्लभ । पत्नीव्रतं पतिः कुर्यादसामध्ये तयोर्मियः ।। ८५ ॥ अन्यथा तभङ्गेन त्वौषधैष सुराकै । यः कुर्यात् पुरविवादिकाम्यमेकादशीव्रतम् ॥ ८ ॥ भाव्रतोद्यापनात् तस्य नामानि बौणि नारद । पुत्रवान धनवान् मुक्तः पर्यायास्तेष्वनेकशः ॥ ८७॥ दिनक्षयेऽपि संक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्य योः ।

·ब्रह्मसिद्वान्ते-
एकादश्यां तु कृष्णायां शुक्राकदिवसे गृही ॥८॥
न पारणा नोपवासं कुर्यात् पाते च मम्मतम् ।
एकादशीवृतस्यैवं लक्षयित्वा यथोचितम् ॥८६॥
नामभिस्त्रिभिरुतीच कथान्ते सफलं वती।
उक्तदोपेषु चानुक्तवेधेषु व्रतमाचरेत् ॥६॥
असं तत्पारणं तयातिधिसंख्यानि इन्ति च ।
तेषु नक्तं इविप्यान्नमन्त्रोदनफले तिलम् ॥११॥
क्षीरान्नाद्यं पञ्चगव्यं प्राणायामत्रयं कमात् ।
एवं यदैव वा गच्छेदुत्तरोत्तरमुत्तमम् ॥१२॥
प्रतमी हि नैवं चैवतं नैक उपस्थिते ।
अन्य कुरीत दान होमैरन्यं च वर्तयेत् ॥ ८ ॥
वानप्रस्थो ब्रह्मचारी मुमुक्षुर्यतिरित्यपि ।
वाच्यः सर्वाथमस्थोऽपि वा कुर्वन् नित्यवतं मुने॥८४॥
न तस्य सन्त्यक्तदोषो यत्तशाच्वं च नोचितम् ।
परविदाऽपि सा कार्या नारदैकादशी तिधिः ॥१५॥
पूर्व विद्याऽपि सा ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् ।
शुद्धाऽधिका विद्धसमा चोत्तराऽनधिका यदि ॥६६॥
पूर्वा पुण्या यह स्थानां यतीनामुत्तरा स्मृता ।
दाधिकोत्तरा होना व्यवस्थेयं यदीप्यते ॥ ६७॥
उत्तराऽनुक्तरूपा सा सर्वेषामुत्तरैव चेम् ।
शुद्ध होना शवसमा विदाहीना च नारद ॥१८॥

·तृतीयोऽध्याय । 7108 सर्वेषामविशेषेण पूर्वैव फलदायिनी। फाल्गुनहादशी पुष्ययुक्ता गोविन्दजिका ॥८॥ शुका शुक्र द्वादशी तु माघे भीमाऽभिधा खयम् । आषाढे शयनाख्या स्यात् प्रबोधाख्या च कार्तिक॥१०॥ एकादाह हादशीपुण्यं पञ्चैवा दधुरेकशः। पारगं हादशीवित्रयोदश्यां निहन्ति च ॥१.१॥ हादशहादशीपुण्यं परार्धायां प्रयच्छति । सिंहा रोहिणीयुक्ता कृष्णा भाद्रपदाष्टमी ॥ १०॥ रायधपूर्वपरगा जयन्ती कलयाऽपि वा । अभावे रोहिणीयुक्ता नम कृष्णाऽष्टमी यदि ॥ १०३ ॥ मुहर्तमपि वा थेठा सैनाभाव तिथिर्मता । कार्या विदाऽपि सप्तम्या रोहिणीसहिताऽष्टमी ॥१०॥ अभावे केवला सा चेदिति वेदविदो विदु । मध्यरात्रिंगता माघे शिवरात्रिचतुर्दशो ॥ १०५ ॥ कृष्ण पक्षे जयन्ती च नीपेक्ष्ये विदिते अपि । नरस्य दिगुणा छायामतिक्रम्य यदा रविः ॥ १०६ ।। तदा सौर चरेनक्तं न नक्तं निशि भोजनम् । दिनहयेऽप्यमावस्या मध्याह्नव्यापिनी यदि ॥ १०७॥ पैत्रे देवव्रते ग्राह्या क्रमात् पूर्वापराऽपि च । अमा दूष्या भूतविदा मध्याह्नव्यापिनौ न चेत् ॥१०८।। ग्रामा खमा मृतविधा मध्याहे प्रतिपादि।

·५२ ब्रह्मसिद्धान्ते- पूर्वमध्यापराहणेषु देवमर्त्य पितॄन यजेत् ॥ १८ ॥ दिगुणात्माधिकच्छाये चतुर्थे प्रहरे नरः । यः था कुरुते याति नरकं स तदा चिरम् ॥ ११ ॥ थतोऽपराहव्यापिन्यां पूर्वस्यां तु तिथिक्षये। कुर्वीत पाणथाई सर्वतिथ्यां व्रते रत ॥१११ ॥ दिनहयेऽपि सा नो चेदपराले मुनीश्वर। साऽन्याऽमि परविद्धव कुरुते स्वस्तिकं ततः ॥ ११२॥ शनाद्यं शुक्रवारं च त्यजेच्छाहे स्वजन्मभम् । श्रामथा दैविके तु पूर्वाह्ने ग्रहयो निशि ॥.११३ ॥ पूर्वाहे लग्नकाले च हदियाई विधीयते । निशाऽपि पुत्रोत्पत्यादिनिमित्तं थाइमिष्यते ॥ ११४ ॥ विना प्रातरादिनार्धादेकोद्दिष्टं विधीयते। आमेन वा हिरण्येन थाई माध्याहिकं विदुः ॥११५॥ चतुर्दश्येव वा स्यात् काम्ये नित्ये च पैत्रिके। एतयोस्तिथिवारमन्यत् सर्वं च पूज्यते ॥ ११६ ॥ प्रत्यब्दं प्रतिमासं वा हताहश्राइकर्मसु । सायान्युत्तराभावे पूर्वविद्याऽऽपरालिको ॥ ११०॥ सायन्तनीयाभावे स्यात् परविहेव शस्यते । नित्यनैमित्तिकथाई दर्शथाहादि चेतरत् । ११८॥ अधिमासे न कर्तव्यं सेवाद्यं देवतादिषु । नभस्यकन्यकोऑर्धभागयोगेऽवधार्यते । ११४॥

·तृनोपोऽध्याय । ५३ श्रा वपरममाख्यं नमस्पर्धदलेऽन्यथा। मोने धनुषि सिंहा न व्रतारम्भ इत्यपि ॥ १२ ॥ माघे मासि न सिंहज्ये चेति केचिन्न तमतम् । अनेन्नदानग्रह (?) व्रतं कार्य मनीषिभिः ॥ १२१॥ सूराके मतके वाऽपि केचिदातव एव च । पूर्व.पूर्वः शुभः कालः सूर्यग्रहणसूतके ॥ १२२ ॥ सोमग्रहणकालेषु माध्यः कालः पर परः । नाद्याद्यामचयादागग्रहयो चन्द्रसूर्ययोः ॥ १२३ ॥ विशुधमण्डलं दृष्ट्वैोध वा प्रहरत्रयात् । रात्रौ स्नानं न कर्तव्यं दानहोमलिक्रियाः ॥ १२४ ॥ अतिछाजातकोहायज्ञग्रहणवर्जितम् । मध्यन्दिने पर्वसन्धिस्तत एवमथापि वा ॥ १२५ ॥ याग. स्खदिवसे कार्य : परतयेत् परेऽहनि । सन्धिञ्चत् सनयादूय प्राक्पर्यावर्तनाद्वेः ॥ १२६ ।। मा पौर्णयमासौ विजेया यजकालविधी विधिः। यागात् पूर्वदिने कुर्यादन्वाधान हिजोत्तम ॥ १२७॥ भन्वाधानं तु सङ्कल्पप्राणायामपुर.सरम् । अन्वाधान पाकहोम नित्यडोमादनन्तरम् ॥१८॥ कुर्यान्तमित्तिक कर्मानन्तरं नित्यकर्म याः । पर्वण्योदयिक कुर्युः थावणी नैत्तिरीयकाः ॥ १२८ ॥ बढचः श्रवणे कयुः सत्यसंपत्तिदर्शने।

·५४. ब्रह्मसिद्धान्ते-- विशिष्टः थावणो मासः स्वाध्यायनामुपक्रमे ॥ १३ ॥ तोपातमम्न कुर्यात् कर्माणि वत्सरम् । घयने विषुवे चैव शयने बोधने हरेः ॥ १३१ ॥ अनध्यायं प्रकुपि मन्वादिपु युगादिषु । कार्तिके नवमी शला रतीया माधवे तया ॥ १३२ ॥ माघे मन्वादयः कृष्णे नभस्से च युगादयः । भावयुक्शलनवमी कार्तिके हादशी तथा ॥ १३३ ॥ चैचे सतीया ज्येष्ठस्थ पूर्णिमा हादशी शुचौ । चतख फाल्गुने हादस्यूर्जे कृपयाऽष्टमी मने ॥ १३४ ॥ मन्वन्तरादयस्तेषु तेषामेवोगः क्रमात् । नभःफालानयोः पणामेका चैकादशी सिता ॥ १३५ ॥ वैशाखज्येष्ठपोषाणां पूर्णिमा फाल्गुनीर्जयोः । भाषामलहादशी च नभस्यामल चन्द्रिका ॥ १३६॥ शुचिस्त्रिं गोऽष्टमी कृष्णा हितीया च युगेऽमला । मन्वन्तरान्तस्तेषामेष्वनध्यायेषु निर्गमः ॥ १३७ ॥ यथाऽऽजप्तजनो मन्त्री राजानं प्रतिगच्छति । तथा गन्वादयः सर्वे ब्रह्माणमुपतस्थिरे ॥ १३८ । तितोऽटमा अनध्यायाः सप्तम्याद्या मुनीश्वर । पर्षगादिपु मामेषु विपुवायनसंयुताः ॥ १६ ॥ प्रशस्ता इति पञ्चाशत् तिघयः पार्वणे मुने। उपक्रमाच त्रिदिनं मना; पञ्चदशापि च ॥ १४ ॥ J ·तृतीयोऽध्यायः । उपक्रमेण पश्यन्तं सौख्यमुत्सर्जनात् परम् । राज्यः शुक्लपक्षेषु कणमक्षेषु सरस्नगः ॥ १४१ ॥ अनध्यायमाथाऽन्ये ये ते च धप्रचोदिताः । तथा सेयं मुहत्तीच्या याऽनध्यायस्य साऽपि च ॥१४॥ घडाध्यायन इत्युक्ताः स्वाध्यायाः सकला अपि । अधिकर्तव्यमेवानमनित्वेकप्रयोजनात् ॥ १४३ ॥ शुवस्तयतिरेकेण वशित्वाभावसम्भवात् । पक्षादिमध्यान्त्योपान्त्या अद्भानामङ्गिनामपि ॥ १४४ ।। अनध्यायः प्रदीपच संध्यास्तिमध्यमा निशा । त्रयोदशी चतुर्थी च सप्तमी कलयाऽपि च ॥ १४५ ॥ रात्रि सृगति मौनी स्यात् प्रदोषी यदि तत्र सः । रात्रदिनचतुर्थो वा प्रहरः कथ्यते बुधैः ॥ १४६ ॥ तावानेव प्रदोषच पूर्व स्त्रिंगांशकैर्मुने। आद्यास्त्रिंशांशनाडयय चतुर्थी तूत्तरे सुने ॥ १४७ ॥ प्रदोन. पूर्वराच्यध विरामघटिकाऽपि वा। मध्यन्दिने पर्वसन्धिरित्यादिषु न चिन्तयेत् ॥ १४८॥ दिनक्षपायुक्तदोषं श्लोकानां त्रिगुणाऽटसु । अमानकलास्तस्य भुक्तिश्चेत् पष्टिनाडिकाः ॥ १४८ ॥ संक्रान्तिकालस्तविम्वं यावत् क्षेत्रहयेऽपि स.। विम्बमध्यं ग्रहस्यास्ति यत्र तत्र स्थितञ्च स ॥ १५० ॥ तस्मिन् परापरक्षेत्र आहे हे त यथोचिते। - ·ब्रह्मसिद्धाते- मुक्तक्षेत्रमभुक्षं तत् तथाऽन्यत्र नारद ॥ १५१ ॥ तिधिनचत्रयोगादेविम्बमध्य प्रबोधकम् । शुभाशुभं कृतं तसान्नव चेत् तथा फलम् ॥१५२॥ संक्रावतेः मागमुक्तई सार्धा. पोडश नाडिकाः । भुक्तक्षेचे च तावत्य. पशादिति हि नाडिकाः ॥१५३ ॥ यत्र विंशत् संक्रमस्य सर्वकालेपु नारद । यायाः संनिहिता नाड्यस्तास्ताः पुण्यतमा मता.॥१५४॥ भक्त, वाऽप्यभुक्तई सानदानादि कारयेत् । पर्याप्तमुभयं रानावेव चेत् तत् तथोच्यते ॥ ॥ १५५ ॥ भवनान्तं विम्बमध्यं रायर्धात् प्रागुदेति चेत् । सानदानादिमध्यासात् कुर्याटूर्य गते दिने ॥ १५६॥ रायर्धादुपरि क्षेत्रे याति चेदन्यथाऽर्यमा । प्रयागामिनि मध्याह्वात् पूर्व स्नानादि कर्म यत॥१५७॥ यद्यर्धरात्र एवं स्यात् संपर्थे रविसंक्रमे । तदा दिनयं पुण्यं नानदानादिकर्मसु ॥१५॥ भुक्तक्षेत्रमभुक्त चोभयं च दिवाऽस्ति वा। याम्यायनं विष्णुपदं चाभुक्तर्नेऽतिपुण्यदम् ॥ १५ ॥ पडशीतिमुखं चोदगयनं भुक्त वेश्मनि । विपुवत्युभयं तुल्यं सर्वमेतत् पुनान्यतः ॥ १६ ॥ चलसंक्रान्तितन्माचः संक्रमोपरि संक्रम (१)। (१) 'चलसस्कृततिग्मोशो हकमो प स साम '-पा० २ ० । - ·तृतीयोऽध्यायः । नान्योऽन्यत्र च तत् क्षेत्र नैति तत्क्रान्तिकक्ष्या ॥१६॥ भुक्तक्षेत्रमभुक्तकं वा विहायाहि संभवम् । वृधाऽन्यत्र कृतं कर्म भस्मनीव हुतं हविः ॥ १६२ ॥ तदभावे तदासन्नकाले चापि येतरत् । क्रान्तः पूर्ण फलं केन्द्रप्रवेशाभयं समम्(१) ॥ १६३ ॥ कालस्य निर्णयो ह्येतन्मगकाः सपादले । अाहे शुल्ल सप्तम्यां पुष्यर्वे चोत्तरायणे ॥ १६४ ॥ सप्तमीव्रतमन्विच्छेत् सर्वकार्यार्थसिद्धये । अष्टमीनवमीहन्दद्यर्धनारीश्वरवृतम् ॥ १६५ ॥ नभस्ये रोहिणी षठी व्यतीपाते यदीरिता। पुण्या कपिलषष्ठीह द्वादशी विजया हरौ ॥ १६६ ॥ कीमेक व्यतीपाते यमा पौषी यदा भवेत् । अर्धोदयः पुखराशि इरत्यर्धमुपेचितम् ॥ १६७॥ योगरूपाः पुण्यकालास्तिथ्यादीनां मुनीश्वर । कथ्यन्ते तेन येष्वस्ति वेदघोप इति स्थितिः ॥ १६८ ॥ अल मुहर्तमानं वा स्नानादिभ्यो हि योगजग । रात्री दिवा पञ्चदश मुहर्ताः कुतमोऽष्टमः ॥ १६८ ॥ मैत्रस्तृतीय. पुत्राः नक्षत्राणि च रोहिणी। अभिनी कृत्तिका इस्तस्तथाऽपि च पुनर्वसु ॥ १७ ॥ (१) वर्धप्रदेशादुमयोः समा'-पा० २ ० ।

·५४ ब्रह्मसिद्धान्ते- प्रौद्यमद्वितयं विष्णुः केचित् सौम्यामिति स्थितिः । इति ते कथितं वत्सान्यच्च वक्ष्यामि तत्वतः ॥ १७१॥ प्रति श्रीवृद्मसिधान्ते रतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ शविक्षेपस्फुटकान्तेरुदक्षिप्तस्ततः पुरः । उदेति पश्चादेत्यस्तं वा वितस्तत्तदन्यथा ॥ १ ॥ पथिमस्थः प्राशुदेति मधात् माक्स्थोऽस्तमेति हि। अन्यमा चेदन्यथा कर्म यत् कल्पितं तथा ॥२॥ विक्षेपस्तरफलं स्याद्यद्यधमा द्वादशोऽगुलम् । खमध्यग्रयोर्मध्यं नतं क्षितिजकल्पना ॥ ३ ॥ नवतात तद्दिनाधं च फलं प्राक्सिदमेव हि। ग्रहणादन्ययोगे च कालभेदे तथैव हि ॥ ४ ॥ स्टोन्नत्युदयास्तेषु कर्मादाविदं स्मृतम् । क्रमचापोरक्रमज्याभ्यां क्रान्तिः सविग्रस्य च ॥ ५ ॥ त्रिज्या चेन्मध्यदृष्टानां नेपलिप्तान्तरे पुनः। कर्मस्थो नतः प्राक्स्थ दूव पञ्चादिति स्थितिः ॥ ६ ॥ दृश्यते यः क्रान्तिदेशो भेदाभेदे यथाक्रमम् । तत्तन्मेरुदिगंशानामल्पः स्याद दृश्यते तथा ॥ ७॥ स्खलनं मध्यकक्षायामधिकस्वल्पमन्यगम् । तदर्धमुक्रमज्यैषा तादृक् खण्डेहि साधिता ॥८॥. द्वादशौज्या समैः खण्डै रुक्तं च धनुरुत्तमम् । ..

·चतुर्थोऽध्यायः 1 अल्पत्वात् स्खलनस्वं क्रमचापं स्मृतं विह ॥ ६ ॥ विमानं मध्यमार्गे महत्खलनसूचकम् । क्रान्तिकान्त्यूनपरमकानयोस्त्वेवं तदल्पतः ॥ १० ॥ हितीय मापदृष्टीनां कर्म मुनिसत्तम । हितोयमेव हक्कम नेच्छन्त्यत्तमदृष्टयः ॥ ११ ॥ शास्त्रीयव्यवहारी हि लौकिकं निष्प्रयोजनम् । कैचिदन्येऽपि नेच्छन्ति ताक्प्रत्यक्ष कारणात् ॥ १२ ॥ खमध्यगो मध्यलग्नमुदयात् नितिजोदयः । भस्तलग्नं सपड्भ तात्कालिकं खेप्ट कालिकात् ॥ १३ ॥ गतागतेप्यकालाच गतेष्यं लग्नमात्मन । लकोट्यमध्यलग्न खमध्ये चितिनं न हि ॥ १४ ॥ लग्नग्रहाच्या कालच मुहुर्मुहुरिति स्थितिः । सूर्यात् प्राक्मश्चिमाधं च शक्लवष्णे प्रकलायेत् ॥१५॥ । सूर्यास्तकालिको सूर्याग्रहो कावा सपग्रहो। तततत्काललग्नार्थ कृष्णे लर्के सपड्भकात् ॥ १६ ॥ अर्थात् तदनारप्रायोकगस्तमनात परम् । स्थिरीकरदेत्यन्यः शुल्ला कृष्णेऽसमेति हि ॥१७॥ दिनरापिग्नात् पूर्यापरमार्थीदयात् सकात् । मासन्नाकय तमिच्छन्नो मूढ दूतौरितम् ॥ १८॥ 'शुले प्रागुदित मरणात् कालांगाः पष्टिभाजिताः । कृष्णे न तो सषड्भौ तु भास्करोयकालिकौ ॥ १६ ॥ -- ·. . व्रता सिद्धान्ते- कार्याः कालांशकास्तहदन कस्तेि सहयोः । सर्यात् पश्चिमतोऽयन्तं यातयः स क्षमः स तु ॥ २० ॥ शाप्यो समुदयं शुक्र गच्छन्त्यन्येऽन्यथा सुने । हादशात्यष्टिमन्वीशदितिथिः शीतगीः क्रमात् ॥ २१॥ अस्तांशा हादशाष्टौ च वकिणोबुंधशक्रयोः । तथा महत्त्वादनयोर्दू रत्वादितरस्य च ॥ २२ ॥ मूलावयं विशाखामित्रदस्वाहिवह्नयः । दृश्यन्ते पञ्चदशमि: शेषाण्यत्यष्टिभागकैः ॥ २३ ॥ 'मघाचतुष्कं श्रवणायं धाटभवासबाः । पुनर्वस्व भिनिचात्र मृगव्याधप्रभञ्जनः ॥ २४ ॥ अगस्त्यो ब्रह्महृदयं शक्रांगैरनिलेन्दुभि । मगशीर्ष च भरणी पुष्योऽत्रिः सप्तकांगकैः ॥ २५ ॥ तत्त्वाधिकांशा यस्योदक्पांशा नास्तगी भृशम् । एभ्योऽधिकोनैः कालांश क्रमादृश्यां अदर्शना. ॥२६॥ तदन्तराहिनादिः स्यात् कालो गत्यमारक्यजम् । तत्कालांशीदयप्राणा खांगराशिकलामितिः ॥ २७॥ फलेच्छया तत्क्षेत्रांशैश्यताऽदृश्यताऽपि वा। मैव ब्यकोदितांशैस्तु दृक् सिठ स्यात् क्वचिन्मुने ॥२८॥ अल्पायुषां पाखण्डिना गन्धर्वनमरादियत् । खमध्यक्षितिजे दोःकोट्याश्रयैौर्विके तयोः ॥ २६ ॥ हमाशङ्ख ने छाया व्यवहार इतीर्यते ।

·चतुर्थोऽध्यायः
त्रिज्या हरज्या भवेच्छाया यदि कर्णोऽत्र कोटिजा॥३०॥
लम्बज्यायां कोटिजीवा परमायां तु सोङ्गया।
विज्यायां कोटिजीवायां कियतीति विशेषतः ॥ ३१ ॥
परिधिः कियतीत्येवं शङ्क-च्छेद इतीरितः ।
खदिन व्यासार्धकर्णी तौ च शकौ स एव च ॥ ३२ ॥
कियान् स तस्मिंस्त्रिज्यायामुन्नतज्येति साधिता।
नियाधिकोनोदगर्वाक चरमौळऽन्त्यमौर्यिका ॥३३॥
मध्यसितिनमध्यैक्यात् सा नतज्या मता दिया।
तदुत्कमधनुःमाणास्तपाणा न प्रभा यतः ॥३४॥
व्यासार्ध लम्बजीवायां विज्यया च समा मुने।
कल्प्यः शतदा तत्मत्रिज्यश्चेहद्वादशांगुलः ॥३५॥
छायाकर्णी या दिनार्धे क्रान्त्यनाभ्यां भुजांशकैः ।
होनत्यूनविम्बार्धतिच्छायानतासुभिः ॥ ३६ ॥
कृष्ण शुलपि पचे प्रागिनेन्होछन्न भिद्यते ।
तज्योगध दिनाप्तिं नत पापि तत् किल ॥३७॥
अनुक्तं यत एवैतदन्य प्रश्नचतुष्टये ।
भविमकस्तु दर्शेऽध:स्थितः सूर्यान्न दृश्यते ॥ ३८ ॥
पौर्णिमायां सदन्तःस्र. संपूर्ण सूर्यरश्मिभिः ।
अन्यत्र यायान् विप्रकर्षम्ताय कुर्क विधीषिधिः ॥ ३८॥
चन्दाद्यत्र तदाशायां समो दक्षिणतः गगी।
प्राध्यायी शौनकम्य मेरुवासीत्यतः समम् ॥ ४ ॥

·ब्रह्मांमद्वाते- हानिरही ययोर्दचवरेणास्य तिथिं प्रशि। दीयमाणकला देवा अन्त्ये क कलं तथा ॥४१॥ वर्धयन्ती नीयतेऽसौ एवं वेद न हि कचित् । अबिन्धनानामन्येषां दूरस्थत्वादिदं न हि ॥ ४२ ॥ येन दर्पणवत स्वच्छा जायन्ते तेषु चांशवः । लाञ्छनं प्रतिविम्ब गोर्गोमतीन्दाविनांशुभि. ॥ ४३॥ चन्द्रेण यौवल्यं वाऽन्येषां तहशेऽवस्ति यत् ततः । विम्ब सितासिते षड्ने व्यर्कन्दोरभागतः ॥ ४४ ॥ रवीन्दुमध्यक्रान्ति ज्या विपुवत्का संगुणा। मध्याह्राचन्द्र शड्काप्ता उत्ताराविधी र वे. ॥ ४५ मृण धनं चाक्षभायां भुजोऽकोदिन्टुदिङ्मुखः । यस्याल्या ज्या खमध्येन्दुच्छाश कर्णहता तथा ॥४६॥ हादगप्यूचजीवायाः कल्पना या रवीन्टुवत् । समध्यादिषुवकक्षा मध्यतो ज्यां निरस्य हि ॥ ४७ ॥ भुला अपि लयं यान्ति कर्णो हिदशकोटिज । असिंजितदिङ्मध्याक्षाशास्तथा भवेत् ॥४८॥ प्राक्पश्चात्समुखी शुल्लो कपणे कोटिं प्रसार्य तत् । बाडकोश्यग्रग क.कोटिकयुतविधीः ॥ ४॥ विम्ब तटूर्वमानेन लिखेत् कोथ्याश्रयेण च । प्राग्रेखे याम्यरखे च तदन्तर्मध्यमत्स्यतः ॥ ५॥ वार्णन तन्मुसंगलं कृष्णं वा परभागतः ।

·१३ चतुर्थोऽध्याय । तदा दवाऽग्रयाम्योदडमध्यमत्स्यहयस्य च ॥ ५१ ॥ मध्यसूप्रयतेचापं विन्दुत्रिस्मृलिखेदिह । कीच्या साधितयाम्योदग्रेसान्ते टङ्गमुन्नतम् ॥ ५२ ॥ अनेकगुगकच्छेदभवांशाश्छेदसं मितान् । इन्हगो नागयेवाऽपवर्तयेदिच्छयैव तु ॥ ५३॥ घासिहो हि यश् केदमाटुत्पत्तौ हरा गुण । गुपगुण्या हरा इत्थं विक्षेपा अन्यथा यदि ॥ ५४॥ तावत् स्वदेशलम्बज्या स्वव्यासाधं यथा तथा । सां त्रिंज्यां कल्पयेछायां व्यवहारसुखप्रदम् ॥ ५५ ॥ तथा क्रान्तिज्य का सत्यग्रज्येति परिकीर्तिते । ब्रान्तिज्याविषुवव.गोहताऽग्रज्याऽपि भास्करै. ॥ ५६ ॥ सा चेत् त्रिज्येष्टभाकीस्तदा ग्राह्योऽगुलादिका। क्रान्तिज्या चेटकरांनी लम्बज्याप्ताऽङ्गलादिका ॥५७॥ खगद्भुतुल्यकारािज्यानामुलं विषुवयवः । अर्धाङ्गलफलं वा मध्ये पुकर्णोन्मितीतरौ ॥ ५८ ॥ मध्यात पाक् पश्चिमागा या सममण्डलमुच्यते । सायं प्रातमध्यहम्वमेरुश्योदयहरदयम्(१) ॥ १६ ॥ उहागस्था प्राच्चपरा या रेखा सममण्डलात् । उन्मण्डल योमध्यं सर्वत्र पिपुवत्प्रभा ॥ ६ ॥ विपुवन्मण्डन्नादेषा कायाग्रे विपुवात्रहित कानमाऽसपर महापम् । १-०२ पु.॥

·- ब्रह्मसिद्वाने- लचुच्छायाप्रविषुवन्मध्यज्यागार्धमुच्यते(१) ॥६॥ सा रखोन्मण्डलाढाये सदाऽन्याग्रा यतिष्टा । उन्मण्डलादुदक्छायायाम्यक्रान्तावपागुदक् ॥ ६२ ॥ भुज इत्युच्यते मध्यं समण्डलमाग्रयोः । श्रतो माध्याहिकी छाया नित्य माध्याह्निकी विजा६३॥ यदा दिना?दक्क्रान्तिः स्वाक्षच्छाया तदा न हि। रवेः शडकग्रसाम्यत्वाद्वायास्तत् प्रतिदृश्यते ॥ ६४ ॥ यदोदक्क्रान्तिरचीना तदीदगुदिती ग्रहः । उदगस्तं यथारद्धि सममण्डलमेव च ॥६५॥ क्रान्तिञ्या विपुवाया यदि स्याहियुवश्थवः । सममण्डलशङ्कस्थच्छायाकर्णी तु पूर्ववत् ॥ ६ ॥ अक्षभा हादशाभ्यस्ता लम्बाक्षज्याविभानिता। सममण्डलगे सूर्ये कर्णी क्रान्तिज्यया सकृत् ॥ ६७ ॥ छायाकविक्षमायां तदाऽग्रावधजः स तु । सममण्डलश त्रिज्या तेनार्कताडिता ॥८॥ शड पुर्याम्योत्तरा विज्या करप्याध तत्कृतस्तथा । दोकोटि मध्यज्यावर्ग तन्मध्ये सार्धमं यत. ॥ ६६ । पूर्वीपरां कोटिकति तदेव मनुतान्मुने । दोतिभाकोटित्यो: कल्प्या चिंज्याकृतियुतिः॥७॥ अच्छायाकंवजनेया यदा तावत् सदाऽग्रजा । (१) इट यामविपुवामध्यममाग मो इति-पा० पु.। 4

·चनुर्थोऽध्यायः ।
१५
फल मित्युच्यते तावत् तदव्यक्षितिजान्तरम् ॥ ७१॥
विज्यावर्गामध्वार्धराविश्वाऽवर्गमेव तु ।
अग्रच्यावर्गहीनं तत् कोणार्कोदयमध्यगम् ॥७२॥
तत्कालविभनाव! यदि शकतिर्भवेत् ।
कोटिज्याकृतिरेषा हि करीत्याहुरागमाः ॥ ७३ ॥
पलवर्गो बाहुवर्गः कर्णः शङ्कयोद्यः ।
स कोणस्थग्रहो व्यक्षक्षितिजान्तर एव हि ॥ ७४ ॥
सटकफलः सखशङ्खः स्वस्खार्धफलवर्जितः ।
ऊर्ध्वाधःस्पं स व्यवनितिजाद्यदवासुदक् ।। ७५ ॥
याम्यायां विदिशोः शङ्कः स शोर्दक्षिणोत्तरा।
मध्यच्छायातो भुजज्या सौम्यतो दक्षिणोत्तमा ॥ ६ ॥
".याम्यतोऽक्षक्रान्तिरस्या अक्षज्या लस्वजा यदि ।
रवौ परत्युत्तरयोः प्राग्वत् कोणाक्षभायुतिः ॥ ७७ ॥
: द्वादशाक्षममा क्रान्तिक्षेपं मेषादिगो रविः ।
कर्कादौ प्रोग्भव धनाधीत् तुलाही भासंयुतः En
मृगादौ मोज्य भगणात बार्गम्या हियुक्पदे।
बलसंस्कातसूर्योनच्छाया भानिते क्रमात् ॥ ७८ ॥
प्राक्मयान्मध्यरेखागो देशः खीयस्तदन्नरम् ।
देशान्तरफलं भानीर्युक्तयाऽन्यत् सकलं मुने ॥८॥
छांयार्कक्रानिगरागाः स्युचलाः वस्खमिनादिके।
.शायाः त्वणमने प्राक् पदाधक प तम्बते ॥८॥

·- । ब्रह्मसिद्वान्ते- कोणछायारुतिदलात् पद'वा विज्यया हसम् । कोणात् कर्णहृते क्रान्तिज्यातन्छाया तथा रविः॥८॥ क्रान्तिज्येष्टाग्राङ्गलाहा भाकर्णाभ्या समाध्वनि । भुजाडलं भुजछाया वर्ण कोटिस्लाविधः ॥ ८३ ॥ शङ्खपूर्वापरा रेप्वा तथाऽन्या मध्यमरस्यजा। अहिः ममीकृतस्थाने कल्पना द्वादशामु लम् ॥८४ ॥ च्यासाधौगुलमुत्सेधः यडंशव्यासमेव च । छायामध्यशलाकाम्यां छायाग्रजानदुर्वलः ॥ ८५ ॥ मध्ये तृन्नतशिखरं नखाट्रि७२०व्यदलोचितम् । सागुलेनैव सर्वत्राबाहुलजानकारणम् ॥ ८६ ॥ सूच्यग्रेण एकत्तस्य प्रोतेनावितमध्यगम् । स्थापयेत् प्रान्ततम्छायां शवोर्यत् तदमध्यतः ॥ ८७१ छायाग्रं यत्र भूहत्ते पूर्वाह्ने प्रत्यगेव तत् । मध्यात् तथाऽपरालेऽर्के दिशि शङ्ख पिधाय च ॥ ८८ ॥ प्राची निर्दिश्य भाग्रेण बस्तं वाहं प्रभाग्रत. । कोटी यघाहे संप्रसार्य दो कोद्योर्गिगां तथा ॥८६॥ रेखा प्राच्यपरा कुर्याजुजज्ञाने फलं यदि । सतस्तयायोम्यगेऽर्के यर्धते वाहुरत्तरा ॥६॥ प्राचीति वै नायतेऽर्फे ततस्तत उदग्गते। भुजस्ततो दक्षिणग्रममा प्राच्यग्रदिग्गता ॥११॥ भयान्तरं तव्याम्धिन्दोर्यन्मुखोऽकस्सदाचरेत् । -- ·चनुशेऽध्याय । तद्दिमुख प्रसार्य प्राविन्दुशुद्धं हि मिचिपेत् ॥ १२ ॥ तब पूर्वापरा रेखा तन्माध्याद दिणोत्तरा। समगण्ड नमैतस्माग्मत्स्येन मुनिसत्तम ॥१३॥ दियग लादिको मध्यच्छायाहत्तदल यदि । अग्राज्ञानेन चैवं स्थाच्छड कुश्चेदुन्नतं किल ॥ ६४ ॥ कालस्तु पञ्चोना नाड्यस्तन्मध्यस्तत्त्वलिप्तिका । नास्येति कान्तिरेकाहे मध्याह्ना कलयाऽपि वा ॥६५॥ अतोऽग्राङ्गुलमेंकं वा इचहुल न हि सिद्धयति । देशाथ सुस्फुटा एव भवन्ति मुनिसत्तम ॥ ८६ ॥ चतुरसं यावदिष्ट तत्काधिशलाकया। कोणं वाऽपि शलाकाम्या तारत्तीभ्यां दिगन्तत ॥१७॥ यहा विस्तरमबाग्रदिशोमध्य विदिश्यपि । निक्षिप्य पतुरखं तु वंशे तु स्थापनादिपु ॥४८॥ सत्यूनतर्धनाडयूने दुर्दशा सात प्रभा मुने। दुर्दशाया यथाकाया विन्यस्येत् तद्यथादिशम् ॥ ८ ॥ पापम्नत्रयस्याग्रे छायामा मुनीवर। न्यासण्या नञ्चविंशत्यधिका नतसम्भवा ॥ १० ॥ तदाधियो क्रमज्या प्रियान्धिता हि नतीजमा । चरक्रमज्या सविज्या मवेदन्त्या तत सुत॥ १.१॥ त्रिज्याधिक्ष धिशकमधनुरेवमुक्त समासत (१) । (५) विपकिमनुरतत लिग युत ५ - २ ·ब्राप्तिद्वान्ले- कोण छायाकृतिदलात् पौवा चिचया इतम् । कोपात् कहते क्रान्तिज्यातमाया तथा रविता क्रान्तिज्येष्टायाङ्गलाद्दा भाकर्णाभ्यां समाध्वनि। भुजालं भुजम्छाया वेणं कोटिसलाविधः ॥ ८३॥ . शङ्खपूर्वापरा प्वा तथाऽन्या मध्यमरस्यजा ।। अनिः ममीकृतस्थाने कल्पना द्वादशाङ्गुलम् ॥८४ ॥ व्यासाचोगुलमुत्सेधः पडंशव्यासमैव च । छायामध्यमलाकाम्यां छायायनानदुर्वलः । ८५ ॥ मध्ये रानतशिखरं नखाद्७ि२० व्यगुलोचितम् ।। हालैनैव सर्वचाबागुलजानकारगम् ॥८६॥ सूच्चग्रेणष्टकृत्तस्य प्रोतैनावितमध्यगम् । स्थापयेत् प्रान्ततछायां शोर्यत् तदमध्यतः ॥ ८७४ छायाग्रं यत्र भूहत्ते पूर्वा हे प्रत्यगेव गत् । मध्यात् तथाऽपरालेऽर्के दिशि शङ्ख पिधाय च ॥ ८८ ॥ प्राची निर्दिम्य भाग्रेण बस्तं वाहुप्रभाग्रतः । कोटी यंधा संप्रसार्य दो.कोद्योगिगां तथा ॥ ८ ॥ रेखां प्राच्यपरां कुर्या जजाने फलं यदि । ततस्तयायोयोम्यगेड वर्धते वाजत्तरा ॥६॥ प्राचीति वै नायतेऽर्षे ततस्तत उदग्गते। भुजस्ततो दक्षिणग्रप्रभा प्राच्य ग्रदिग्गता ॥११॥ अग्रान्तरं समाग्विन्दोर्यन्मुखोऽस्तदाचरेत् ।

·चतुर्थोऽध्याय । तहिमुखं प्रसार्य प्राविन्दुशुई हि मिक्षिपेत् ॥१२॥ तत्र पूर्वापरा रेखा तमाध्याद दक्षिणोत्तरा। सममण्ड नमेतमामात्ययेन मुनिसत्तम ॥ ८ ॥ हिन्यग लादिको मध्यच्छायारत्तदल यदि । अग्रासानेन चैव स्याच्छड कुश्चेदुन्नतं किल ॥ ६४ ॥ कालस्तु पञ्चोना नाडयस्तन्मध्यस्तत्वलिप्तिका । नास्येति क्रान्तिरकाहे मध्याह्ना कलयाऽपि वा ॥६५॥ अतोऽग्रागुलमेंकं वा यङ्गुल न हि सिद्धयति । देशाश्च सुस्फुटा एव भवन्ति मुनिसत्तम ॥ ८६ ॥ चतुरखं यादिष्ट तत्कर्णाधशलाकया । कोणं वाऽपि शलाकाम्या तावत्तीच्या दिगन्तत ॥६७॥ यहा विस्तरमवाग्रदिशोमध्य विदिश्यपि । निक्षिप्य चतुरसं तु वंशे तु स्थापनादिपु ॥८॥ सत्यूनतऽर्धनाडयूने दुर्दशा स्यात् प्रभा मुने। दुर्दशाया यथाझाया विन्यस्येत् तद्यथादिशम् ॥ ८६ ॥ चाममनत्रयस्याग्रे छायाम! मुनीश्वर । ज्यासख्या चच्चविंशत्यधिका नतसम्भवा ॥ १० ॥ तदाधिको क्रमज्या त्रिज्यान्धिता हि नतीकामा। चरक्रमज्या सत्रिज्या मवेदन्त्या तत सुत ॥ १.१ ॥ त्रिज्याधिकक्रमधनुरेवमुक्त समासत (१)। (१) विपरिककमनुस्मत निग युत धन ! - २ ·ब्रह्मसिद्धान्ने- अन्यत्र तूज मज्याभिराधिक्याटुभयं तथा ॥ १२ ॥ शङ्कोव ज्यांशा गलैस्तु ते क्रान्त्वा यथोदितम् । उदयास्तमनवानं मध्यं जाला नतांशकै ॥ १०३ ॥ तच्चापदिननाडंचशैदिनमध्ये न प्रमापदम् । विभज्य वा कालवोघः कालखण्डं प्रकरुप्य वा ॥ १०४ ॥ निधाय ने प्रापद्याच्छ शोर्मध्याहभागगे। 'कोटिज्यांचा लोत्से, मध्यं शङ्कोरुपयपि ॥ १.५॥ ब्रह्माण्डमध्यं सूच्यग्रे शड्वाग्रं नाडिकांशतः। , शडफयाच्च प्रभामार्गस्पृक सूत्रैः कालवेदनम् ॥ १.६१ गोलार्धमध्येव्यासार्धषध्या या कालवेदनम् । क्रान्त्या मध्यनतेन प्रत्ययमत्रानं सुखम् ॥ १.७॥ धनुर्वेद्यं विधिः कल्पो नतदिश्यपमस्तकम् । धरारन्ध्र मध्यमानं प्रीतयेन च मध्यतः ॥ १.८॥ लम्बसुषेण चक्रस्य क्रमाङ्क्ष यते कचित् । समाङ्कः काल विज्ञानं मासं प्रत्यनुपाततः॥१६॥ पेष्टानुमतिमाडीना पक्ष्मनिश्वासतो यदि । कुजो मयूरो वा स्याता कि तत. शाल्मलोगयौ ॥ ११ ॥ नरं कषि मयूर वा स्थल वेणू दरं मुने । करणदनं पूर्ण भलं टष्ठच्छिद्रं प्रकल्पयेत् ॥११॥ न्यस्तं तोये च तत् काठं तंबद्ध्वा वदनावतिः।। तावत्येवाहनं कालचित्रेग्यानेन गम्यते ।। ११२।।

·चतुर्थोऽध्यायः गोमयेज्जलनिःस्वावं मध्येऽवं नमनं सथा। लम्बसूत्रं पश्मानं पध्यच समान्तरम् ।। ११३ ॥ रक्ततत्यादिना यावन्नाडीपध्यानारति यत् । ततो निरन्ने ह्यष्टाखान पुग्येच्चोपकाज्जलैः ॥ ११४ ॥ अमले मसि वा कुण्डे पलानां दशभिः शतम्। ताम्रपानमधाश्द्रं चतुरडगुलमुच्यते ॥ ११५ ॥ हेममाषचतुष्कण ग्राद्याऽत्राननविमा तौ। दया गुलकमुत्सेधे पष्टिमन्नत्यहनिंगम् ॥ ११६॥ तत् पात्र यागपि वा यद्येवं तच राताम् । कपालयन्त्रेणानेन कालो जेयः स्माटेन च ॥ ११७॥ देवदामः शिवरामः खदिरो रक्तचन्दनः । शड अर्थ खच्छनिम्बाद्या ग्राह्या यज्ञीयभूमड़ाः ॥११८॥ एवं इस्तोच्छितः शङ्करधोहस्तनिखासगः । उत्सेधश्चक्षुषा कल्प्यो हादशाडगुलवानिति ॥ ११६ ॥ पये घर स्थितो योऽयं यदने दर्पणे मुखम् । दिया निरूप्यो भाको निम्प्यौ चक्षुषः सुखम् ॥१३.॥ शाहक् शङ्कद्दयं ग्राह्यं यथादिग्भ्रमणस्थितम् । गयामारनेपमध्यमागमानां विवेचनैः ॥ १२१॥ इति ते कथितं विम तथाऽन्यत् तस्य स्टणु ॥ १२२॥ तिममिहान्से हराया था।

·ब्रह्मसिद्वान्त- समागमो वा युई वा भौमादीनां परस्परम् । नो भाषीति मुनियेष्ठ चन्द्रगौव समागमः ॥ १ ॥ समलिप्तौ यदा स्यातां दृक्कर्माणौ मुज. समौ । तदा तदन्तरक्षमे मान क्यार्धसमे सति ॥ २ ॥ अन्योन्यसमानत्वादुल्लेस युदमेव तत् । हीने भेदः समुच्येत चापसव्यं तथाऽधिके ॥ ३ ॥ धारादंशाधमनी व्याप्तिर्हि तु शशीनयोः । प्राब्रह्माण्ड कपालं तर स्वयंशे तद्ग्रहान्तरे ॥ ४ ॥ रश्मिसंमीलनादविरुदो यहिमांशुमान् । समागमश्चेत् प्रख्यातस्ताराविरूसमागमः ॥ ५॥ त्रिज्यांशालपट्यग्रे निर्यमध्यांश काड गुलम् । शलाका स्थापयेन्मध्ये दण्डमूलं च पश्यता ॥ ६ ॥ सभेदयोगश्वौ तौ हौशलाकाग्रयोः सगौ। मन.पूत्यै यहाणां चाप्येवं योग प्रसाधयेत् ॥ ७ ॥ पेऽत्यध्यंगके यस्या याम्यः क्षेपोऽशव हयात् । भवेदभ्यधिको भिन्द्याद्रोहियाएकटं हि सः॥८॥ नाणुरेकाऽपसव्ये चेन्नापसव्यं तदिप्यते । तथा समागमेऽणुश्चेदेकोऽसावसमागमम् ॥६॥ । अस्यूलावना दो चेदुदकस्यो दक्षिास्थितः । स्थलागुमघमप्रणेऽपौत्येवार्धत्रयं स्मृतम् ॥ १० ॥ साम्येऽपीत्यपिशब्देन सौम्येऽपीह च कीर्तितम् ।

·पन्चमोऽध्याय:। तद्दिष्टाविमौ शब्दावुदक्स्थो दक्षिणाश्रितः ॥ ११ ॥ अहोशिमान विवर्षय यथू रुचदर्शन: । दुर्बलचापि योऽगु. सावस्थुलस्त्वयमन्यथा ॥ १२ ॥ नपीडितश्च(२) स्थूलोऽगुर्वदृष्टान्तवाधिको । इमो शब्दो वृया स्यातामुदक्थो दक्षिणाथितः ॥ १३ ॥ ताधिमावेव याम्याटिस्यूलाख्यत्वं थोदितम् । याम्येऽपि युक्तमेवामात् स्थानादिवलमत्र चेत् ॥ १४ ॥ अन्यत्र नैतदित्यानाकृतात् तत् समीरितम् । स्थानादिवलभिन्नाऽत्र व्यर्था नै काऽपि भा स्मृता ॥१५॥ प्रणवयेऽप्येवामुगिन स्थिती सूक्ष्मफलं स्मृतम् । समागमेऽपि सव्ये वा स्हल्पो हावपि वेपथू ॥ १६ ॥ खोतकटौ विग्रही हाबादीप्तौ यदि समागमौ। उक्स्थो दक्षिणस्थो वा भार्गवः प्रायशो जयो ॥१७॥ नगतः कल्पनै वेयं भावाभावाय केवलम् । अन्योन्यमपि दूरस्थाः कथं युद्धं प्रकुर्वते ॥ १८ ॥ छादकोऽध स्थित छाद्य उपरस्थः शशी रवेः । छादकश्छादिका राजो भूछाया मुनिसत्तम ॥ १८ ॥ यद्ये अतिशलान्तं स्याद्दों प्रत्युपल्लवः । सम्भवादयितुल्येन्दी शायातुल्यशीतगोः ॥२०॥ .

·- ब्रह्मसिद्धान्ते- छारको राहुकेतू तावन्योन्यस्यार्धचक्रगी। एवं यातादोपेऽपि नेति चेत् तदृहन्मुने ॥ २१ ॥ तवा चेच्छला कष्णान्तादुपरागस्तदाऽन्यथा । न चेट विरिन्दार्मास प्रत्यर्कस्य प्रतिवत्सरम् ॥ २२ ॥ यौवा एव राजः स्यान्न ग्राह्यस्तस्य भागः । एकैक ग्रह मासं प्रतिवर्ष प्रतीति च ॥ २३ ॥ शान्ये गा वटवल्मोकल क्षेऽङ्क पालिशः फणी। तहल्लीस्थितोनात्तिकरप्योनार्कग्रहोऽस्ति चेत्॥२४॥ कि न स्याद्ग्रहणं शश्वत् कुतस्तत्र समं सदा । ग्रहणान्तरकालानां वैषम्ये किन्तु कारणम् ॥ २५ ॥ महुप्रलापास्तेनोतास्तम्मादेदविरोधिनः । निमित्तकारणं राजईयोरेवोपरागयोः ॥ २६ ॥ विक्षिप्त फणिना चन्द्र सूर्यनाच्छाइयेदथ । भेधः स्वयं वा भूच्छायां प्रविशेग्रहणं भवेत् ॥ २७ ॥ शोधामी शशी सूर्य छायापश्चिमतोऽपि वा। प्रागत्यतीत्य तत्पशाग्रहणा भास्करस्य च । २८॥ प्राभानः शीतगोस्तु प्रारपणं प्रत्यगेव हि । योन्दुगक्रयि नेशवरणाग्नियमाः क्रमात् ॥ २६॥ फपीनभगोक्याद्धि निमित्तग्रहणाधिपाः। समलिप्तौ यदाच्छादाच्छादको तत्र चेजः ॥ ३ ॥ विक्षेपजनको राम्र्धनः सोमयहस्तक्ष।

·७३ पञ्चमोऽध्याप' 1 प्रकग्रहोडष्टांशकतट वंशानाधिकः स ॥ ३१ ॥ सर्वत्र सोमग्रहणं सोममेव हि दृश्यते । उभयोरारामावादभूशयानान्तरं शशी ॥ ३२ ॥ क्षेपो यदा तत्समः स्यात् तेनोद्देश्य उपलवः । पूर्वामरागतरामावादभावो लम्बनस्य च ॥ ३३ ॥ पवंप्रतिपदोरेव ग्रासमोक्षौ विधोर्मुने। न हि लम्बन हेतुः स्यादेव याम्योत्तरान्तरम् ॥ ३४ ॥ तस्मिन् सशि त्रिपादस्योऽप्युपरागोऽस्ति राहिने । . तावत्कालतु याम्योदगन्या तत्त्वात प्रसिद्ध्यति ॥३५॥ बदन्तरेण नासीतेः सम्भवानास्करग्रहे। सेन्दु क्षेपयुतोना दिक् तुल्यभेदे ग्रहान्तरम् ॥ ३६॥ साक्षानोदमध्यलग्ने क्रान्त्योः साम्येन सम्भवः । पूर्वापरान्तराभावान्मध्याहे माऽस्तु लम्बनम् ॥ ३७॥ अत्यन्यदा तु पूढेि याममोक्षौ तु दर्शगी। प्रतिपद्यपराहे तु तयाऽतो वा तदा कचित् ॥३८॥ अर्वेन्दीरतिटूरत्वात् समीपत्वादिदं मवेत् । हार्मरोव तमिडो मध्यग्रहणसङ्गती(१) ॥ ३८ ॥ लम्वनावनती न ताममि सत्यन्तरदथे । इटलम्बनमन्यत्र यदीपावनतिर्भवेत् ॥ ४० ॥ दृवकर्म च तथा विप्र प्रत्यक्षं च ततस्तथा। (१) महमहसकी~-३० २ १.।

·ब्रमसिद्धाने- हक्कमणा हे च कृते व्यर्के भासति तादृशे ॥ ४ ॥ अधाधवनतेर्भावोऽखण्डत्वाच्च यथा तथा । मध्यमा मध्यलग्नस्य नतज्यादलेऽवत् ॥ ४२ ॥ चरसंस्कातलग्नच्या लन्बज्या चेङ्गवत्यपि । अन्त्यकमज्योदयज्या त्रिज्या चेन्मध्यमौर्षिका ॥४३॥ कोटिजीवोदयच्या स्थादित्यूचं काटिजास्फुटम् । मध्यज्याकर्णना दाचाहक्षेपो दक्षिणोत्तरः॥४४॥ अन्यस्य दिमध्यजीवााज्याविक्षेपवर्गयोः । विक्षेपो हुग्गतिर्मूलं शकुरित्यपि चोच्यते ॥ ४५ ॥ नतांशरफुटदी.कोटिशी स्वाक्षेपटरगती। छेदः शङ्कहते कुज्या इतिछेट्समा यदि ॥ ४६॥ मध्यलग्नार्कोत्यदायाकोटिलम्बननाडिकाः । महत्वात् प्रारंगतेरिन्दुर्दशान्ताव माक्समेऽशुना 1894 प्राकपालेऽन्यथा पश्चात् तथा स्याद्युतिरप्युत । लम्बनं पर्वतः शोध्यं प्राकपालेऽन्यथा परे ॥४८॥ असकल्लम्बनं यावहिः सिई सकलं समम् । रवीन्दोलम्बनं चेति इरिजं चेति भास्करः ॥ ४६ ॥ वारयामास शब्दाभ्यामन्ययोगेपु लम्बनम्। अग्रस्तोऽर्को विमुक्तो वा दिवा नतं च कालयाः ॥५०॥ व्यक्षेक्षणवयं दृश्यः पापिभिः सतमा इव।। स्थिरोकतं तहरिन लम्बनं खाटमान्वितम् ॥ ५१.॥ . + ·" पञ्चमोऽध्यायः ०५ पिटभुक्तिविहीनानामर्व या सर्वलम्बनम् । स्थिरोकता:हरगतिज्या सप्ताटाहताऽपि वा ॥५२॥ अथ च्छदार्थमाच्छा खाष्टमेन खिरीसंतम् । यदोदयज्याप्रभवो पिना वाहुज्यया मुने ॥ ५३ ॥ मेपलग्नान्तरक्षेत्रज्यातो वा दयेकतः परम् । वयोर तहक्क्षेप एष मार्गः सदा न संत् ॥ ५४॥ धाषित् सन्तपि तवैतन्न क्वचिदाऽपि सन् किल । हक्षेपविभजा चेत् स्यान्मध्यभुक्त्यन्तरस्य च ॥ ५५ ॥ अविध्वोः पञ्चदश नतिर्वा विकृतिर्मुने । दृक्ने पसप्तत्यं शो वाऽवनतिग्रहणं ततः ॥५६॥ नतिरल्यान्तरावान्त्यमार्गाभ्यां न हि दोपदा । दृश्यते द्वादशांगोऽपि स सच्छाग्रह एव हि ॥ ५७॥ इन्दोलिमात्रयं वार्कस्योपयवाहतिरत्र न । ग्रहणं नामभेदो हि दुर्लेख्यममि पुण्यदम् ॥ ५८ ॥ सेनानाराल्पकग्रासो ग्राह्यं चेन्न समो यदि । सर्वग्रासोऽपि तिग्मांगोः क्वचिद्देशान्तरं सुत ।। ५' अन्वन्तरसनावात्पर्शमात्रोऽपि नास्ति हि। माधिपतिसंख्यासु पातालग्रहणं हि तत् ॥ ६ ॥ सानादिषु तु न ग्राह्यं शुभेषु ग्रहयुइवत् । ... ग्रहगां ग्रहयुद्धं वा.सत्तदतिफलप्रदम् ॥ ६१॥:- छन्न ग्रायाधिक चान्त्यादिमदग्रह व तत् । 1 ·ब्रमसिद्धान्ते--- यावहिम्बै कदेशेन तावदेव भवेत् तदा ॥ २ ॥ यमर्द ग्रहणं तावत्कालो वैमर्दिकः स्मृतः । चन्द्रयिम्बाधिक सूर्य विम्बमध्ये न करम् ॥६३ ॥ तवैतत् कणाकारं कक्षा ग्रहणे भने । तन कसणकालः स्यादसौ वैमार्दिकस्त यः ॥ ६ ॥ सितिकालो भवेत् तावान् यावत् तिष्ठत्युपलवः । कर्णमानक्यमानान्तरार्धक्षेपो भुजः खः ॥ ६ ॥ अन्या पूर्वापरा कोटिगत्यन्तरसमा यदि । स्सित्यधं च विमदर्धि क्रतात् स्यादष्टनाडिकाः ॥ ६६ ॥ करणार्धे विमर्दाध कङ्कणग्रहणे भवेत् । ग्रासो मोक्षो विमोर्धे नोमयुक्तः स एव सः ॥ ६॥ निमोलनोन्मीलनाख्यं कसणार्धन तत् तथा । महुर्मः कृताः सर्वे स्फुटाः सन्तु तदा मुने ॥ ६८ ॥ यसकृष्लम्बनं सूर्यग्रहोऽन्ये सतत् तथा । मध्यस्यादन्तरं वा स्थिवर्धादि स्फुटं सकम् ॥ ६८ स्थित्यादौ तु धनं वा स्यात् खमध्यरिजान्तरम् । मध्याधिकोने क्षितिजखमध्यदिशि लम्बने ॥ ७० ॥ खिस्योदावणं तच्छेदन्यथा हरिजान्तरम् । धनं कपालभेदेऽपि लम्बनैक्यं भवेन्मुने ।। ७१ ॥ इत्यं स्कुटं या स्थित्व, विमधिं च नारद । थित्यधैं लस्वनं चापि युगपञ्चासत् स्फुटम् ॥ ७२ ।।

·पञ्चमोऽध्यायः ।
अल्लो गत्यन्तर कोरिः कुमध्येऽष्टममचनम् ।
तदकग्रह मध्यस्थित्यर्धन स्फुट मुने ॥ ७३ ॥ *
स्फुटस्थित्यधैं संभक्तं क्षेपो वाहुः श्रवस्ततः ।
ग्रासं तात्कालिकं प्रोज्मय मानक्यार्धात्ततोऽन्यथा॥७॥
इष्टग्रहणकाल. स्यादग्रासे स्पर्शमोक्षयोः ।
तत्र काल. स्फुटो ग्राह्यो गास उन्मीलनं तथा ॥ ७५ ॥
अतीर्थेऽतविधिः करप्यो मध्याद्वात् तत अवंग ।
याम्योत्तर मुनिथेष्ठ लम्बनं तदयाहातरम् ॥ ६ ॥
नतोक्रमज्या युज्यानी त्रिज्याप्ता क्रमकार्मुकम् ।
वलनं तद्भवेत् प्रत्वक्कपाले दक्षिणं हि तत् ॥७७॥
उत्तराभिमुखो याति तस्मिन् प्रतिपदं ग्रहः ।
प्राचीमध्यं ततं स्थानं याम्य प्रत्यहमादिशेत् ॥ ७८॥
उत्तरं वलनं प्राच्या बेलावलनमेव तत् ।
ग्राह्य क्रान्तिचतुर्विशमध्यं वलनमापनम् ॥ ७६ ॥
योलावलनं प्राच्या उत्तरोत्तरतो ग्रह ।
उदेति मकारादौ तत् प्राक् पश्चात् वर्णमत्र तत् ॥८॥
धन्यहोदेति कांदावन्यादावत्र तत्र तत् ।
इति निष्पन्नवलनं पारमार्थिकमुच्यते ॥ ८ ॥
तत् क्रमज्या त्रिभञ्या चैनोधयोर्षलनाङ्गुलम् ।
सप्तत्या साहुलं वा सादत्यल्पं यत् तदन्तरम् ॥ ८२ ॥

·- ब्रह्मसिदान्ते- नान्यलोकमना कार्या नतासीः सचिभग्रहात् । वेदास्तु प्रवदन्त्येवं नतकालापवादतः ॥ ८३ ॥ মুনি অল্পবিভাগ ধর্মীয় । छेद्यकेन विना छेदाः सुस्फुटा उपरागयोः । न जायन्ते यतस्तस्माच्छेदकज्ञानमुच्यते ॥ १॥ समभूदिड मध्यविन्दोः सप्तरर्गालेन च । मानक्यार्धन वृत्तानां ग्राह्यार्धेन अयं लिखेत् ॥ २॥ तम्मध्यमं समासाख्यं वहिक वलनाथयम् । ग्राधमण्डलमध्यस्थं दिशः प्रागेव साधिताः ॥ ३ ॥ यस्माच्या वलनं देयं ताथादिशमेव हि। पश्चाद्यत् तहिपर्यस्त वलनं प्राक् मसिद्धये ॥ ४ ॥ माद्यामध्यवलनैस्त्रिभिरेवाखिलं भवेत् । निमीलनीन्मीलनाभ्यां न किश्चिदमि नारद ॥ ५॥ विक्षमाये यतचन्द्र परस्माटविसृज्य तत् । प्रामुखं मध्ययलनं सहिपैकता यदि ॥६॥ भेदे पद्यान्मुखं देयमिन्दीर्भानोविपर्ययात् । सव्यापसन्यमागीयां तथा तन्नासदर्शनात् ॥ ७॥ तिसो रेखामध्यविन्दु प्रापयदलनत्रयात् । सत्यमासमयुक्तिम्यां विक्षेपो ग्रासमौक्षिकौ ॥८॥ वनमाभिमुख पिन्दी. सविधेपं च मध्यगम् ।

·७९ पष्टोऽध्यायः । विन्यस्तं विलिखेशामं विक्षपत्रितयायगम् ॥ ६ ॥ दृष्टच्छन्नीनमानक्यदलसंमितयाऽऽस्सदम् । शलाकया मध्यविन्दो वा चापे सतो लिखेत् ॥१०॥ ग्राहकाधन तहिम्बं स्थानं चेत् समोचयोः। निमौलनोमीलनयोविन्द्यादग्रहणमीभितम् ॥ ११ ॥ पध्यान्तत्वादियोः सूर्य ग्रहणं कृष्यमेव तत् । ध्वान्नं छादकमिन्दोर्यदिशेषोऽयं विधीस्ततः ॥ १२॥ धूम्र का कमात् कृष्णं कृष्णं ताम्वं विनिर्दिशेत् । किजिटूनाधिकैः पादैछन कपिलमेव तत् ॥ १३ ॥ नदेयं यत्र कस्यापि रहस्यं शास्त्रमुत्तमम् । अर्थलुब्धाय मूर्खाय साहाराय पापिने ॥ १४ ॥ गुरुभक्तिविहीनाय पुत्त्रायापि वदेन हि । एतद्देयं सुशिष्याय मुने वत्सरवासिने ॥ १५ ॥ इति श्रीमावास्यसंहिताया बदनारदसवादे असिहान्ते दितीये प्रणे पष्ठोऽध्याय ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः।