Government College, Kota
Pathikakavyam
Front matter
DUE DATE SLIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj.)
Students can retain library books only for two
weeks at the most.
BORROWER'S
NO.
DUE DTATE
SIGNATURE
कवि और काव्य-परिचय राष्ट्रभारती हिन्दी को आधुनिक खण्ड-काव्य-परम्परा में पण्डित रामनरेश त्रिपाठी के 'पापा' का अपना विशेष स्थान है। त्रिपाठीजी के 'मिलन' और 'स्वप्न' नामक दो अन्य खण्डकाब्य भी है, और यह स्वीकार करना पडेगा कि उनके इन तीनोखण्डकाव्यो को हिन्दी म अप्रतिम प्रतिष्ठा है । खडीबोली की आधुनिक काव्य-रचनाओं में मभवत निपाठीजी के इन काव्यों के समान लोकप्रियता किन्ही अन्य रचनाओ को नहीं मिल सकी। 'पथिक' और 'मिलन' की लोकप्रियता का एक छोटा-सा प्रमाण तो यही है कि पिछले तीम-पनीम वर्षों में इन दोनो खण्ड काव्यो को लाखो प्रतियां प्रमागित हुई हैं । हिन्दी मे पयिक का यह पैतोमयाँ मस्करण है और कोई भी सस्करण चार पांच महल में कम प्रतियो का नहीं रहा। कविवर मंथिली- दारण गुप्त की 'भारत-भारती' को छोडकर हिन्दी की विमी अन्य आधुनिक रचना को यह सम्मान नहीं मिला । इमाा कारण यह है कि निपाठीजी मी इन कान्य कृतियों में कुछ ऐमो विशेषताएं हैं, जो अन्यन दुर्लभ हैं। त्रिपाठीजी प्रवृत कवि है । उनको वाणी और लेखनी मे जादू का सा चमत्कार है । वे सामान्य प्रसगी को भी जीवन्त बना देते हैं और उनकी भापा मे सरलता और सादगी के माथ-माय वस्तुओ और तथ्यों को प्रकट करने की अद्भुत क्षमता है। उनके छन्दी में मगीत का मोहक प्रवाह रहता है और वे जब कुछ पहने वंदने है तो अनी गम्भीर अनुभूतियों में सहस्रों श्रोताओं और पाठकों को रमलीन बना देने की मफलता प्राप्त करते हैं । उनके चिन्तन, मनन एव अभिव्यक्ति की सनी निराली दाली है। वे भारत के गौरवपूर्ण अतीत के पुजारी होते हुए भी उनके महान् एव उग्जल भषिप्य के स्वप्नद्रष्टा है। उनकी वाणो आराधना का लक्ष्य मात्र मनोरंजन मही है, वे लोर-कल्याण की चिन्ना ने अपने कवि को कभी मुस्त नहीं 1
पञ्चमः सर्गः
[१]
ररक्षकः स्वममरमभिमानी नृपोऽय भुवि रडोवा,
शानिमूढयोः सुजनकुजनयोः शिष्टान्तेऽत्र कथा वा',
क्व ते गताः? विमो न; कस्यचित् सदेशोऽपि न लब्धः,
कोप्यागत्य न गदति, क्व? स देशः वान्तो वा क्षुब्धः? ।।
[ २ ]
तस्मिन्नेवाज्ञातदेश आप्नोद् वसतिं पथिकोऽपि,
ततः प्रभूति, बत, देशं व्याम्नोद् विषण्णभावः कोऽपि,
किमपि मर्म गंभौरं हृदये जनाः समस्ता न्यदधः,
अन्वभवन मनसैव परं नो वचसा व्यक्तं व्यदधुः।।
आइनन्, अपिबन्, तयान्वतिष्ठन्,निजकर्माणि समयतः,
मनोवेदनाऽवेदनविमुखाः परमासग्निव भयतः,
तणायापि नो मनसि कस्यचन राजरोपभममासीत्,
स्मृत्वा परं व्ययायान्तेषां जोवनसशय आसीत् ॥
[४]
व्ययाप्रपरवं मानसमनिशं चिन्तामाश्रितमासीत्,
स्वचन शब्दसस्पर्शो माभूपमिदमविरतमासीत्,
स्वाप्यमिलन यदि वर्मनि ते नो तहि ध्यान न्यददुः,
गुनिस्वासं नीत्वा नपने हथः केवलं व्यदधः ।।
१-अत्र 'वा' एवायंकः।
परिककाव्यम्
[ ५ ]
धनिकदरिद्रविबुधमुढानां एकरूपमन आसोत,
अद्भुतमेकं दुःखं सर्वेषां जीवन-धनमासीत्,
काऽपि मनोज्ञा विशदसाघुता तेषां हृदये व्याप्ता,
कोपाकुलता ततो दिनादिह नितान्तमेव समाप्ता ॥
मानमोहानुतामित्रतास्वार्थवञ्चनारचने,
रागद्वेषामदलोभान् परुष मधुरं वचनं,
व्यस्माईर्मनुजाः सकला ध्यान न तनोरप्यासीत्,
विजनस्थान किमपि केवलं तेषां शान्तिदमासीत् ॥
[ ७ ]
काऽपि विचित्रा ज्वाला तेषां मनासि निभृतं व्याप्नोत्,
अशने बसने हासविलासे रचियंतस्तु समाप्नोत्,
जीबनचर्यायां विरागस्तेषां तादृग् जातः,
यथा जीवन कदापि नषा कौतुकरङ्गो जातः ॥
[ ८ ]
ते कस्या अप्यपूर्वशक्तेः पृष्ठ इव प्रतिबिम्बाः,
मन्त्रमुग्धवज्जगतोऽभूबन्
विरक्तिमात्रालम्बाः,
नै स्तब्ध्यं घोरा नीरवतां देश व्याप्तां वीक्ष्य च
अन्यायी नृप उपकम्पत भीती व्याकुलतामेत्य च ॥
सर्वेऽबिन्यन्, नृपतेः सैनिकवयस्यसभासदोऽपि,
अन्वभवंस्ते मनस्स्वपूर्वा पीडां तथा समेऽपि,
नैसर्गिकसद्गुणकिरणरात्मन्यालोको
समन्वशोचन यथव कश्चन तरपराधो जातः ॥
पञ्चमः सर्गः
[ १० ]
उदस्थापयन्मुहुर्मुहस्तान् काचिददृश्या शक्तिः,
अनुदिनमेघा भूपेऽयर्धत यत्तस्तु घोरविरक्तिः,
अत्याचारी नार्हति भवितुं स्थिरो गभीरः शान्तः,
निर्माति स्वयमेव भूमिका स्वविनाशस्योत्क्रान्तः ॥
[ ११ ]
स्वस्यैवाविश्वासं प्रथमं कुरुते किल सोल्यूढः,
इलरेपा विश्वासविधाताद् मुधा विभेति च मूढः,
कुतः कारणाज्जनतायामियमुदासीनता व्याप्ता, ?
वार्तेयं नो नृपतेरपि हृदि सम्यक तथ्यं प्राप्ता ।
[ १२ ]
सोऽवोचद् ज्ञास्यामि रहस्यं कयापि रोत्या पूर्ण,
'पथिकवियोगव्यथिता जनता कि द्रुह्यति माय तूर्ण,
पथिकनामसस्मरणादेव नु परमः क्रोव उदूढः,
ज्वलितनेत्र उच्छ्वसितनासिकः प्रावेपत स तु मूढः।
[ १३ ]
ज्वलत्स्फुलिङ्गा यथा निरसरन् वदनाद्वर्णास्तस्य,
'प्रजा पापिनी पश्यतु कोपज्वालामद्य नृपस्य,
व्यधादय जनता पमान मामकमहो! यथेष्ट,
मत्तोऽपि ज्यासासमजानात् पामरपथिकं दुष्टम् ।।
[ १४ ]
मम दुखे च मुखे च न जनता मिलति विपणेवाश,
पपिदियोगादुदासीनतामेत्याकन्दति
अस्तु, पश्यताद्भपकोपमियमघुना विधिदम्पा,
भूमिभवतु मदुत्यज्वालापुजरियं प्रदग्घा ॥
साधा
पथिककाव्यम्
[ १५ ]
श कुटिमात्रतो नभोमण्डलं भेत्स्याम्यहं तु सद्यः-
पादाघातात् प्रकम्पयिष्याम्यहं जलं स्थलमद्य,
इत्युद्गीर्यादेशोद्धोपञ्चकार कोपोज्ज्वलितः,
कुरुत ध्वस्त विध्वस्तं पथिकस्य गृहं रे ! एलतः।।
[ १६ ]
किमपि लक्ष्म, तस्यास्मदीयराज्ये न भवतु कुत्रापि,
समे प्रेमिकास्तस्य बन्दिनः सन्तु यत्र कुत्रापि,
को जीविष्यति ? नृपशरतेरपमानं कारद्धारं,
पश्यताऽद्य, पामरप्रजाया भीषण-हाहाकारम् ॥
[ १७ ]
तय्यवाप्तये चचाल मूढः परीक्षितुं दृढपणतः,
अग्निचूर्णमभितो व्यस्तार्षीत् कुमतिः पावककणतः,
मनाग विलम्बादेप्यत
एब
प्रकम्पनस्य द्वारं,
प्रागेवोद्घाट्यासीन् पुरतः स्थितो नृपः समुदारम् ।।
[ १८ ]
राजाज्ञरयां प्रियं पथिकनामाकर्ण्य तु सुखसारं,
प्रजा निमज्जन्तीव ययाऽऽप्नोद् विकला दृढमाधारं,
सहसा सा सस्मार कारणं स्वीयव्ययाप्रसारे,
पचिकनाम सुखरविरुदियाय च विपदाधनान्धकारे।
[ १९ ]
नप्टो मोहः, स्मृतिश्च लब्धा,मनसो मूर्छा विगता,
पथिकप्रियनामानुरागिणी जनता युगपच्चकिता,
भग्नः पीडाबन्ध आप्य वम प्रावहत हृदयतः,
रोमाञ्चिता प्रजा पीडायाः सहहेतुकपरिचयतः॥
पञ्चमः सर्गः
७५
[ २० ]
अन्तिमविरहोवव्यथायाः पुनरावृत्तिर्जाता,
वाष्पपिहितलोचना जना व्याकुलितस्वान्ता जाताः
अरुदन् स्थविरा', क्व नो जीवनस्य सोऽमूल्य आधारः?
खिन्नबुवानोऽपतन विसंज्ञा, वैव नः सखा गलहारः ?
[ २१ ]
व्यलपन् सर्वबला:-क्व नोऽसौ त्राता सखा विनीतः?
आन्दन्नथ दीनकर्षकाः 'प्रियः क्व पुग्यगृहीतः
व्यथितमातरोरुदन्-क्व नोऽमो प्राणप्रिया आ! तनय ?
आक्रोशंश्च भगिन्यः--क्य स नो भातासकरणहृदयः?
[ २२ ]
"पिता पिते' ति च कन्याः,-स्मितमुखसखास्माकमिति शिशवः,
व्यथितबालका अरुदन्-~त्राता प्रियशिक्षक आः ! क्व स नः ?
विद्वासो विकला अभवन्, 'नो विर्गामतमनुपमरलं',
रुरुदुरपठिता:-'भवजलयः क्व नु यातं ध्रुवनक्षत्रम् ॥
[ २३ ]
प्यरोदियुर्घनिकाः,-'क्व स निःस्पृहपथदर्शीनो बन्धुः?
समं यमज्जयदेवं देशं पथिकविरहगुरू-सिन्धु,
प्रायहदक्षिजलैः सह दुःखं, व्यथा निरंच्च हृदयतः,
जना व्यचिन्तन् प्रतीकारविधिमस्मादय कुसमयतः,"
[ २४ ]
ते पथिकस्पान्तिमानुरोपं प्रेम्णा विशदं स्मृत्वा,
अभवन् क्रोधातुरा न, घर्य क्षमावल वा धृत्वा ।
अभूत् प्रेरणादभुता समेषा मनस्मु काचिन् यापत्,
"साहाय्यं नो दताद्राज्ञोऽधर्मासने कश्चित्" ।
पथिककाव्यम्
[ २५ ]
राजकर्मचारिणो विरक्ताः अभवन्नथ भूपतितः,
दासत्वं विजहुः सममेव तु सर्वयां सम्मतितः,
अदृश्यशक्त्यैकया
प्रेरिताः, सैनिकदासीदासाः,
नृपतिसपर्या विसृज्य जाता निजनिजगेहनिवासाः।
[ २६ ।
क्षुधि च तृषायामन्नं वारि च दत्ता कश्चन मनुजः,
राजोदन्ते धृतरुचिरिह नाऽभूत्, कोऽप्यथवा न निजः,
अत्याचारपराश्च निर्दयाश्चाटुकृतश्च सदस्याः,
समं विद्रुता, कदाभवन् भुवि अचलाः स्वार्थवयस्याः॥
[ २७ ]
अतुलशक्तियुतजनतम्या मतमतिरम्य स तु नृपतिः,
किंकर्तव्यविमूढ एकलः प्रासादेऽभूत, कुमतिः,
ध्येय यस्य तु जनता-जीवनसुखमात्रं किल, नास्ति,
भाग्यविहीनस्यास्य नृपस्य तु भुवि कल्याणं नास्ति।
[ २८
प्रजाबलं ह्येवास्ति राज्यबल,मवनिपवलं प्रव,
निराश्रयं जनताबलरहितं, नृपस्य जीवनमेव,
संरक्षको नृपो जनताया, निरडकुशो नो स्वामी,
स्वस्य न, जनतायाःसौस्यस्य च भूपोऽत्रास्त्यनुगामी ।।
[ २९ ।
सावहिता निश्शर्ड् जनता, क्षमालसितमानसतः,
सान्वयमवनिपमयो विधायाऽभयञ्च जीवनधनत.,
निरगमयत्तद्देशासीमतो बहिर्महाप्रयतनत,
तं 'बबूल' तरुमुच्छिद्योच्चिक्षेप च नन्दनवनतः ।।
पन्चमः सर्गः
७७
[३०]
निखिलं शासनभारं जनता निजहस्ते च निनाय,
गृहे-गृहे चानन्दो, मोदो, हर्पः सुखमुदियाय,
आपूयंत सर्वयां हृदये मुन्दरसात्विकभावः,
पथिकजीवनस्मरणादुदभवदथ, सुचरित्रोद्भावः ।।
[ ३१ ]
पर तु पथिकमतोमुतमुनयरिचरविश्राममवापुः,
सत्यप्रेमोत्पूरे समदं प्राणोत्सर्ग
तत्र तु मुग्धप्रजा सुमत्या सम्पत्त्या च भयतः,
'महामन्दिरं' विनिर्ममावेकं प्रेम्णस्तु परमतः ।।
[ ३२ ]
सद्दिवसीया मधुरा स्मृतिरखिलेषा हृदयं मधुरं,
कुर्वन्ती, विदघी नु भुवनभृतविविधवेदनाविधुरम्,
उदपत 'पथिको' हृदये हृदये विकलत्वं च विरहतः,
किन्तु श्रमः कृतोऽय केवलमक्षणोरेवाप्रहतः ॥
[ ३३ ]
महानन्दनिस्सोमप्रेमोत्साहोल्लसितमनस्काः,
तकनाभवन्नेकदा
समस्तबयस्काः,
व्यराजयप्नधिमन्दिरमेते पूज्या पथिकप्रतिमा,--
मात्मोत्सगित्रयमुर्तीरपि, रराज तेजः सितिमा ।
[ ३४ ]
अनुपम उत्सव एकस्तत्र तु तदा मानितो निखिलः,
आदर्शो नामाऽमन्यत पथिकस्य जोवनं सकल:,
देशप्रेमव्रते जोवनं सर्वमापयन् मुदिताः,
पथिकचरित्रस्मरणविमग्धाः आयाताःमानचरिताः।।
जनाः
पथिककाव्यम्
[ ३५
स्वयं.
प्रेमाजागरदत्र,
प्रतिवर्ष तहिवसे,
समनि महासमारोहोऽत्र स्थले पथिककृतिसरसे,
बालकतरुणवृद्धनरनार्यों यतयश्च
श्रमिकाश्च,
निखिलदेशिका अत्र सममिलन अघना अथ धनिकाश्च ।।
तत्कालिक सिद्धःकविभिस्ता पथिककथा कल्याणी,-
ममृतभृत गीत निगुम्पय परिविहिता सफला वाणी,
बहुभिदिनः सुदूरात् पद्भयामहोरात्रमपि चलिताः,
अमितयात्रिणी गायन्तो गीतानि समीयुर्मुदिताः ।।
[ ३७ ]
कोकिलकण्ठतिरस्कारिस्वरमधु गोतं गायन्त्यः,
वृन्दे-वृन्दे विनिमार्गृहदेव्यः सयान्त्यः
पथिककथा सामोरं कथयन्तो बालानथ वृद्धाः,
उत्सुकतरुणेभ्योऽपि पुर. प्राचलिष: सौख्यसमृद्धाः ॥
[ ३८ ]
पूज्यो देशपितेति नामतः सोल्लासं सम्बोध्य, च,
समे यात्रिणो भक्तिश्रद्धानन्द हृदि सयोज्य , च,
स्वर्ग्यपथिकपादारविन्दयोस्ते निजशिरास्यनमयन्,
जलं नयनयोः प्रेम सुमनस.समर्प्य मुदिता अभवन् ।।
[ ३९ ]
एको विरहस्मरणमहोत्सव आसाऽदिवसचतुष्कं,
प्रेमस्रोतः प्रावहदभितो मधुरं देशमनस्कं,
सर्वे जनाः पथिकगुणगान महत्प्रेम्णा दधतः,
स्वस्वं गृहं समीय विह्वलहृदया. पथिकविरहतः।।
पञ्चमः सर्गः [ ४० ] शीतती सन्ध्यावेलाया समे जना. समवेत्य, च, उपाविशन् मध्ये निर्धमामङ्गारिका निवेश्य च, पथिककथामाकयं मनोज्ञा वृद्धजनाना मुखतः, प्रेमनिमग्नाः प्रमोदमुग्धाः जभयाननिशं सुखतः, [ ४१ ] आकयाऽपि च भूयोभूय स्तृप्यन्ति स्म न बाला, वक्तवृद्धजननयनेभ्यो न्यपतन जलमोस्तिकमाला, उस्थायोपसि पथिकवल्लभा विमलयशो गायन्त्यः, प्रबोधयन्ति स्म स्वफबालान् ललना मनसि न मान्य.॥ [ ४२ ] स्वाधीनाः सन्याः सच्चरिता, देशवासिनो जाता, गृहेगहे सुखशान्तिपूर्णता, सोल्लासा सजाता, एकः शुद्धप्रेमो सत्य, स्वात्मशक्तिसावनत', देशभेकमदमोचयदेचं, नरकपरकशासनतः ॥ इति श्रीकविरत्नश्रीमधुकरशास्त्रिणा गीर्वाणवाण्यां प्रणीते- पथिकास्ये राष्ट्रियकाव्य- पञ्चमः सर्गः। समाप्तश्चाध्य प्रन्य. ।
कर पाते। उनकी रचनाओ मे कुछ न कुछ ऐसा अवश्य रहता है जो मानव को अपनी परिधि को तोडकर ऊपर उठने की प्रेरणा देता है और समाज को सत्य और शिव को ओर करने के साथ-साथ सुन्दरता उन्मुख और सुरुचि की ओर भी आकृष्ट करता है। उनकी कल्पना मे आदर्शोन्मुखी ययार्थ की कमनीयता का पदे-पदे परिचय मिलता है और उनके पात्रो में आत्म-त्याग सयम और सत्य के साथ-साथ भावुकता, कग्णा, सहानुभूति, और कर्मठता की छाप मिलती है । उनकी कल्पनाओ मे न तो आवागकुसुम की सुगन्ध को आत्मसात् करने की कामना है और न दे वर्तमान की कठिनाइयो और उलझनो को छोडकर भाग जाने में ही लोक-कल्याण समझते हैं। त्रिपाठीजी के काव्यो को एक बड़ी विशेषता यह भी है कि उन्होंने अपनी कथावस्तु के चयन में अपने क्मिी पूर्ववर्ती का अनुकरण नहीं किया है । न तो पौराणिक व ऐतिहासिक नायक-नायिका की और उनका मन रमा है और न किसी पुरातन या समसामयिक प्रेमप्रसग को ही उन्होने अपनाया है। निम्न मध्यमवर्ग में, जिममे स्वय उनका जन्म, पालन, पोषण और विकाम हुआ था, अपने ही समान अट मनस्वी, दृढनिश्चयी, स्वप्नद्रप्टा, अभ्युदय- शील नायक नायिकाओ की उन्होंने मृष्टि की है और कथा के प्रवाह को ऐमे मनोहर ढग से अग्रसर क्यिा है, जिसमे स्वाभाविकता के माथ-माथ प्रगति एव उन्नत उद्देश्य की प्राप्ति होती चलती है । 'पथिक' की कथा को ही लीजिए। इसका आरम्भ एक नाटकीय घटना के समान हुआ है और अवमान भी दुखान्त नाटक की क्थावस्तु में मिलना जुलता है। बीच की क्या मे इतने मनोहर मोड, ऊहापोह, मघर्ष, मघटन, मयम, आत्मन्याग, बलिदान और अपार क्षमाशीलता के सन्दर्भ आए हैं कि आश्चर्य होता है कि भारतीय राजनीति में महात्मा गान्धी के अभ्युदय ने भी पूर्व इस प्रकार को कथावस्तु की कल्पना की प्रेरणा कवि को कहा मे प्राप्त हुई ? मत्य, हिमा, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह एवं शरीरथम की मनीय मर्यादा को मृप्रतिष्ठिन करते हुए एक परम आनलायो शामा मे समूचे राष्ट्र को छुटशरा दिलाने की प्रेरणा । Al. - विद्वानों की सम्पतियाँ भारत के मुप्रतिष्ठिन मूर्धन्य विद्वत्प्रवर, राजस्थान संस्कृतजगत् के उन्नायक महाराज मस्कृत कालेज, जयपुर के भू पू प्रिन्सिपल, एवं कलकत्ता विश्वविद्यालय के वर्तमान सस्कृत विभाग प्राध्यापक परमश्रद्धय गुरुवर मीमासान्यायकेसरी, विद्यामागर पण्डित श्री पट्टाभिराम शास्त्री, मोमामात्यायसाहित्याचार्य का-- शुभाशीर्वाद "श्री मधुकर शास्त्री द्वारा विरचित 'पथिक काव्य का सस्कृत- स्पान्तर देख कर मुझे हार्दिक प्रसन्नता हुई। राष्टिा भाव रात्री में ओत-प्रोत यह काम मस्कतसाहित्य मे आधुनिक काल को दृष्टि से प्रयम व सर्वथा अभिनन्दनीय प्रयास है । राष्ट्र के भावो विधाताओं में यह काम चारित्रिक उन्नयन, राष्ट्रिय भाव तया सास्कृतिक चेतना को जागन करने के साथ माय देववाणी के प्रति अनुराग उत्पन्न करने में भी पूर्ण सहायक होगा। मुझे आशा है कि इस मुन्दर एव मफल कृति को राजस्थान, वारागमी व अन्य विश्वविद्यालयों के परीक्षाधिकारी संस्कृत विषय को पाठ्यपुस्तक के रूप में स्थान देकर कवि को प्रोत्साहित करेगे। में चिरायु मधुकर को इस मफल रचना के लिए शुभागीर्वाद देना हूँ और आशा करता हूं कि भविष्य में वह इस ओर और भी प्रगति करेगे । शिवम् । क्लकत्ता विश्वविद्यालय, श्री कृष्णजन्माष्टमी २०१६ वि. (ह. ) पट्टाभिराम शास्त्री - २ - देश के सम्मानित व सुप्रतिष्ठित धुरन्धर विद्वान्, सस्कृत संसार के परमसमादरणीय, व्याकरण, दर्शन, धर्मशास्त्र साहित्य आदि के मार्मिक पण्डितप्रवर, भू.पू अध्यक्ष, महाराज संस्कृतकालेज, जयपुर; सभापति, अ भा सस्कृतसाहित्यमम्मेलन, नई दिल्ली श्रद्धेय महामहोपाध्याय प० श्री गिरिधर शर्मा चतुर्वेदी जी 'वाचस्पतिः' (हिं वि. वि० काशी) एवं साहित्यवाचस्पति (हि सा सं प्रयाग) का शुभाशीर्वादः- श्रीयुत कविवर रामनरेश त्रिपाठी जी द्वारा विरचित सुप्रसिद्ध 'पथिक' नामक काव्य का सस्कृत अनुवाद जो श्रीयुत मधुकर शास्त्री साहित्याचार्य ने किया है, उसके कई अशो को मैने अवधानपूर्वक सुना । श्री मधुकर जी का अनुवाद अवश्य ही प्रशमनीय है । आपने मूल भावो को कही भी विच्युत या श्लथ नहीं होने दिया है। बहुत स्थानो मे तो मूल के शब्द ही प्राय आ गये हैं। हिन्दी मे इस प्रकार की सामयिक कृतियां बहुत प्रचलित हो चुकी है, किन्तु सस्कृत में इस नवीन शैली का प्रवेश बहुत ही अल्पमात्रा में है । समय परिवर्तनशील है। समय के अनुसार सस्कृतभाषा में भी ऐसे नवीन भावाभि- व्यञ्जक काव्यो को आवश्यक्ता छिपायी नही जा सकती। उस आवश्यकता को पूर्ति का इस रचना को आरम्भिक सफल सूत्रपात कह सकते है । म्झे आशा है कि हिन्दीसमाज मे जिस प्रकार मूल काव्य समादृत हुआ है उसी प्रकार सस्कृतज्ञ समाज में भी इस अनुवादरूप काव्य का उचित आदर होगा। संस्कृत की भिन्न-भिन्न परीक्षाओ में इसका समावेश आवश्यक है, जिससे कि मस्कृत के छात्रों में इन दोली का प्रसार हो सके और मधुकर जी की उदीयमान प्रतिभा उत्साह मे अधिक विकास प्राप्त कर सके। मै इस अनूदित काव्य का संस्कृतज्ञ जनता में प्रसार चाहता हूँ। वाराणसी (पानो का दरीवा, जयपुर) (ह०) गिरिधर दार्मा चतुर्वेदी दि. २५-६-१९५९ ई.
-
३
JAIPUR
K. M.K. Shame,
wo.t. VYAKARANSHIROMANI
DIRECTOR OF SANSKRIT DUCATION
RAJASTHAN
Dated १३ जून १९५९
भने आज श्री मधुकरशास्त्री जी द्वारा विरचित, थी रामनरेश त्रिपाठी
जी के सुप्रसिद्ध काव्य 'पथिक' का संस्कृतस्पान्तर देखा । इसे सुनकर मुझे
अत्यन्त ही प्रमोद हुआ।
धी शास्त्री जी ने अपनी प्रतिभा के बल से यह सिद्ध कर दिया है कि
वास्तव में यह अनु वाद नही, प्रत्युत एक मौलिक रचना है।
सस्कृत में इमली की रचनाओ की नितान्त आवश्याता है। और
इस दृष्टि से शास्त्री जी का यह प्रथम अभिनन्दनीय प्रयास है।
भूलकाव्य के छन्द को ही अपनाकर कवि ने अपनी कुशलता का अद्भुत
परिचय दिया है।
भाषा, भाव एव गली को दृष्टि से यह कृति अत्यन्त सफल है।
मुझे कोई सन्देह नहीं कि सस्कृत विद्वानो द्वारा इस कृति का सहर्ष
स्वागत क्यिा जायगा।
ऐसी सामयिक कृतियां, जो सस्कृत में अपना एक नवीन स्थान रखती
है, यदि प्रौढ विद्यार्थियो के पाठ्यक्रम में स्थान पाये तो वे अवश्य ही लामा-
न्वित होगे।
में शास्त्री जी के इस सफल प्रयास के लिए उन्हें बधाई देता हूँ।
के० माघवकृष्ण शर्मा
अनेक भाषाओ के सुप्रतिष्ठित विद्वान् संस्कृतसाहित्य के मार्मिक पण्डित- प्रवर, भूतपूर्व उपाध्यक्ष-राजस्थान शिक्षाविभाग, वर्तमान प्रधानमन्त्री राजस्थान मस्कृत साहित्य सम्मेलन एव सचिव, पाश्च- पुस्तकराष्ट्रियकरणमण्डल, राजस्थान, विद्वद्वर श्री रामचन्द्र वामन कुम्भारे, एम् ए.टी डी (लन्दन) की सम्मति:- श्रीयत मधुकरमास्त्री जी द्वारा संस्कृत में रचित श्री रामनरेश त्रिपाठी जी के सुप्रसिद्ध काव्य 'पथिक' का अनुवाद श्रवण करने का आज मुझे सौभाग्य प्राप्त हुआ । प्राय यह देखने में आता है कि जो विद्वान् होता है उसमे कवि को प्रतिभा नही होनी, विद्वत्ता और काव्य निर्माण की शक्ति इन दोनो का सामानाधि- करण्य बहुत ही कम जगह पाया जाता है। किमी कवि के श्रेष्ठ काव्य का अन्य भाषा में अनुवाद करना और उसमें मूल की ममग्र मुन्दरता को प्रतिबिम्बित कर देना बहुत कठिन कार्य है। श्री मधुकर जी मै विद्वत्ता है, प्रतिभा है, और 'पयिक' का मस्तनानुवाद करने में इन्होने एक अलौकिक कार्य का सृजन किया है। मूल के सर्गों को व्यवस्था, छन्द इत्यादि तो वैमे ही रखे है, किन्तु जो भाव मूल पद्य में आया है, उसका पूर्ण प्रतिबिम्ब अनुवाद में आया है। यह असाधारण बात है। प्रौढ विद्यार्थियो के पाठ्यक्रम मे यदि इस काव्य का सनिवेश हो तो विद्यार्थियो को वर्तमान कवियो की प्रतिभा मे परिचित होने का लाभ होगा। शास्त्री जी का अनुवाद प्रशमनीय तो है ही, किन्तु उनका किया हुआ प्रकृति वर्णन तो अन्यन्त ही मरम एव हृदयस्पर्शी है। किम्बहुना; वस्तुतः यह एक मौलिक काव्य ही बन गया है। में श्री मधुकरणास्त्री जी की मुक्तकण्ठ मे प्रशसा करता हूँ! आज सस्कृत की उपेक्षा मी है, किन्तु शास्त्री जी को मेरा कहना है कि---"कालो ह्यय निरवधि विपुला च पृथ्वी" । चन्द्रभवन, जयपुर दि० १३ जून १९५९ ई० (ह.) रामचन्द्र वामन कुंभारे -
॥ श्रीः॥
प्रिन्सिपल
पंडितमार्तण्ड चन्द्रशेखर द्विवेदी
विद्याभूषण, विद्यालङ्कार,
पोस्ट-आचार्य,
ज्यायन्वेदान्त-सारूप-योगतीर्थ
महाराज संस्कृत कालेज,
जयपुर (रा स्था)
ऋमाडू
दिनाङ्क १३ जून १९५९
'कविवर श्री रामनरेशत्रिपाठी जी के परममनोरम हिन्दीकाव्य
'पथिक' का सर्वाङ्गीण मस्कृनानुवाद समुदीयमान मस्कृतकवि श्री
मधुकर शास्त्री जी द्वारा विरचिन, मुनकर चित्त को अत्यन्त प्रमोदानुभूति
मर्वया हिन्दीकाव्यभावनाभावित प्रणाली में मस्कृत-साव्यरचना
की ओर आपका ही यह मर्वत प्रथम उपक्रम है । इमसे अन्य संस्कृत कवियो
को मार्गदर्शन मिलेगा।
मंस्कृत कविता-वनिता को इस प्रकार मामयिकता की वेशभूषा
मे विभूषित, सुसज्जित एवम् समनुरन्जित करना मईया वाञ्छनीय है ।
इममें भूल से भी अधिक रस अभिव्यजिन है ऐमा वह्ना सम्भवतः
लोगो को पक्षपात लगे, पर इममे वास्तविकता छुपती नहीं।
में श्री मधुकर जी को मुक्तकण्ठ में प्रगसा करता हूं, और भगवान्
से उनके कवित्ववैभवविस्तार की कामना करता हूं।
सरकार और अधिकारियो द्वारा एमी प्रवृत्तियो को प्रोत्माह्न दिया
जाना चाहिए । शिवम्
(ह.) चन्द्रशेखर द्विवेदी
सदस्य
राजस्थानमस्कृतविधामममिति
-
थी. ।
Dr. Parasbottan Lal Bhargawa
ARVIND MARG
M, A. PH.D
Professor and Heal of the Deparlment
ASHOK NAGAR
of Sanskrit, Rajasthan Collage Jaspur
Member, General Body of the Indian
JAIPUR
Council for Cultural Relations, New
Delhi, Rajasthan Urivernty Senate,
२८-७-१९५९
etc
आचार्य श्री मधुकर शास्त्री द्वारा विरचित प० श्री रामनरेश त्रिपाठी
के 'पयिक काव्य के सस्कृत रूपान्तर के कुछ अश मैने सुने ।
अनुवाद में मूल रचना के गुणो को स्थिर रखना बहुत कठिन होता है,
परन्तु मधुकर जी इस कठिन कार्य में सफल हुए है। उन्होंने मूल रचना
के छन्द को ही नहीं अपनाया है, उसकी पदावली भी अधिकतर ज्यो की
त्यो सस्कृत मे ले ली है।
जहाँ अनिवार्य आवश्यकता के कारण नये पदो का प्रयोग किया है,
वहाँ भी न तो शब्दमाधुर्य में न्यूनता आई है, न अर्थ में कोई अन्तर
आया है।
के समान अनुवाद मे भी अन्त्यानुप्रास का सफल प्रयोग किया
गया है।
इस सुन्दर और सफल कृति के लिए श्री मधुकर शास्त्री जी वधाई
के पात्र है।
(ह.) पुरुषोत्तमलाल भार्गव
अलङ्कारशास्त्र के सुप्रसिद्ध मुप्रतिष्ठिन एव मवंशिरोमणिभूत अन्य 'रमगङ्गाधर' के यशस्वी अनुवादक व व्याख्याकार भूतपूर्वसंस्कृतविभागा- ध्यक्ष, मेयो कालेज अजमेर व वर्तमान राजपण्डिल, श्री काशीनरेश, वाराणमी, शुद्धातालवार माहिन्याचार्य विद्वदर ५० श्री पुरुषोत्तम शार्मा चतुर्वेदी जी की सम्मति श्री मधुकर शास्त्री जी द्वारा विरचित 'पथिक' काव्य का ममश्लोकी पस्कृत अनुवाद मंने दो सर्गपर्यन्त अवधानपूर्वक देखा और उसके यत्र-तत्र पदपरिवर्तनादि के विपय में अपनी मम्मति भी दी। मधुकर जी का यह प्रयास स्तुत्य है । मूलग्रन्थ का स्वारम्प यथावत् रखते हुए किमी कविता का अन्य भाषा में अनुवाद करना बड़ा कठिन पार्य है, किन्तु विद्वान रचयिता ने उगे मुरक्षित रखने का पूर्ण प्रयास किया मस्कृत भाषा पर आपका अधिकार प्रशमनीय है। और मल काव्य का अधुर्य तथा प्रमाद इस काव्य म भी पाठको को यथावत् प्राप्त होगा। ऐसे सामयिक काव्यो का सस्कृत भाषा म प्रणयन वस्तुत अभिनन्दनीय है। मस्कृतशो में इस अनुवाद में नवीनता की ओर रुचि उत्पन्न होगी और गठयक्रम मे ऐमे सुन्दर काव्य को नियत कर मस्कृत के विद्वान् लोग को को उत्साहित करेगे । आसाह विद्वानो को यह रचिकर होगा।मं चाहता हूँ कि, शास्त्री जी रा यह सफल प्रयास यश प्रद हो, और आगे अधिक उत्माह में वे इम क्षेत्र पें वहे। भगवान् उनके कार्य मे निर्विघ्न मिद्धि प्रदान करें। रामनगर वाराणमी] आषाढ शुक्ला ९ भौमवासरः (ह.) पुरुषोत्तम शर्मा चतुर्वेदी स० २०१६ -८- मञ्जनिकुञ्ज पृथ्वीराज मार्ग जयपुर सम्पादक:- ॥ श्रीः ॥ साहित्यवारिधि, कविशिरोमणि, देवर्षिभट्ट भारती श्री मथुरानाय शास्त्री साहित्याचार्य, संस्कृतस्य प्रमुख (भू.पू सम्पादक -सस्कृतरत्नाकर मासिकपत्रम् भूपू साहित्यविभागाध्यक्ष.- महाराजसस्कृत कालेज, जयपुर तथा देश के समान्य कवि एवं विद्वान्) पत्र क्रमाङ्क दिनाङ्क ११-६-५९ श्री रामनरेश त्रिपाठी जी के सुप्रसिद्ध हिन्दीकाव्य 'पथिक' का श्रीयुत मधुकरशास्त्री जी द्वारा विरचित मस्तृत में समच्छन्दोऽनुवाद कई स्थलों पर देसा और सुना। शास्त्री जी ने अनुवाद की कठिनताओ को लांघकर' इस काव्य को अत्यन्त सुन्दर बना दिया है। रसिको को इमसे मूलकाव्य की सुन्दरता का भी अनुभव होगा और भावो का प्रस्फुरण भी । यदि यह काव्य पाठ्यक्रम में रहे तो युगानुकूल भावनाओ का संस्कृत- जगत् में भी प्रसार करके युग की आवश्यक्ताओं की पूर्ति कर सकता है । शास्त्री जी की कृति का साहित्यमसार मे समुचित समादर हो, यही मेरी कामना है। (ह)भट्ट श्री मथुरानाय शास्त्री
श्रा.॥
H. H THE MAHARAO OF KOTAH'S ;
University Chair of History
Dr.Mathura LalSharma
MAD. LITT
SHRI RANG BHAWAN
C SCHEME
Janpur 5-6-1959
University Professor
श्री मधुकर
मने आचार्य श्री मधुकरशास्त्री जी का श्री रामनरेश त्रिपाठी कृत
'पथिक' का मस्कृन अनुवाद यन-तत्र रुचि के साथ पढा । इम अनुवाद की
भाषा बडी सरस और मम्पन है। और मूल को अनुवाद से मिलाने पर दोनों
में आश्चर्यजनक समानता प्रतीत होती है।
शास्त्री जी का यह साहित्यिक प्रयाम श्लाघ्य और
अभिनन्दनीय है।
मुझे आशा है कि साहित्यक्षेत्र में इम कृति का स्वागत और ममादर
होगा।
(ह.) मथुरालाल शम्मी
भूतपूर्व डाईरेक्टर, राजस्थान शिक्षा विभाग
एम० ए०, डी० लिट०
व उपकुलपति, राजस्थान विश्वविद्यालय अध्यक्ष इतिहास विभाग
राजस्थान विश्वविद्यालय जयपुर
- ॥ श्रीः ॥ तारः संस्कृतम्' देहलो स्थापित सन् १९५७ फोन : २६१३१ अखिल भारतीय संकृत साहित्य सम्मेलनम्, देहली महाराज संस्कृत कालेज, जयपुर के हिन्दी प्राध्यापक, 'मीमासादर्शन जैसे उत्कृष्ट अन्य के रयिता, भूतपूर्व मन्त्री, राजस्थान भारत सेवक समाज, एव वर्तमान महामन्त्री, अखिल- भारतीय संस्कृत साहित्य सम्मेलन, नई दिल्ली साहित्यरल, डॉ श्री मण्डन मिश्र शास्त्री मीमांसाचार्य, पी एच डी की सम्मति कविवर श्री रामनरेश त्रिपाठी जी के सुप्रसिद्धहिन्दीकाव्य 'पथिक' का श्री मधुकरशास्त्री जी द्वारा लिखित मस्कृत अनुवाद मैंने देखा । श्री शास्त्री जी की कवित्व शक्ति वस्तुत प्रशसनीय है। काव्य के भावपक्ष और कलापक्ष के सुन्दर समन्वय से यह रचना बहुत ही सुन्दर बन पायी है। और यह प्रसन्नता का विषय है कि कवि ने अनुवाद को भाषा और भाव दोनो ही दृष्टियो से मूल के निकट पहुँचा दिया है । इस प्रकार के नवीन साहित्य का सस्कृत के पाठ्यक्रम में समावेश देश की अनिवार्य आवश्यक्ता है। में उन्हे इस प्रयास को सफलता के लिए बधाई देता हूँ। ही. कमलानगर देहली-६ दि. १२-६-१९५९ ह० मण्डन मिश्र देने वाली कथावस्तु की कल्पना उम युग मे एक अनहोनी घटना थी। स्मरण रहे कि वह समय ऐमा था, जब हमारा यह राष्ट्र चिरपरतत्रता के कराल पाशो में चतुर्दिक से आवद्ध था। न बोलने की स्वतन्त्रना थी, न कुछ सोचने की। शासन के विद्ध कुछ कहना तो मर्वथा अमभव ही था। यही नहीं, जनता में भी आत्मचेतना का मर्वया विलोप हो चुका था और 'पथिर' के शब्दो में देश की मामान्य स्थिति बहुत कुछ इस प्रकार थी जहां स्वार्यवश लोग प्यार करते है अन्यापी का। होता है नर जहाँ स्वार्थवश शत्रु सगे भाई का । जहाँ सत्यभाषण सनेह सद्गुण के परिदर्शन का- स्वार्य हेतु है, भला वहां कल्याण कहाँ है जनका। यही नही, पुण्य-चरित सज्जन से विषयी कल्मष मध्य-निवासी। ग्यायो से वंचक दाता से कृपण विशेष विलासी। जहाँ श्रमो से क्रयी विक्रयो वेश्या सुखी सती से। निर्जन वन है परम सुखद उस न्याय रहित जगली से। चोरी जारी छल प्रपच परपीड़न आडम्बर से । ओतप्रोत है जहां मनुज का जीवन मद-मत्सर से। सर्वनाश को ओर बिहंसते हुए बजाकर डंका । जहाँ मूद दौड़े जाने है, फल की तज आशंका । ऐसे पददलित, आत्महीनता की भावना मे अभिभूत, शोपिन, प्रवचित और चेतनाविहीन समाज के कानों में स्वतन्त्रता का मन फवना, उस समय मरल काम नहीं था। क्योकि विकराल प्रिटिश सिंह के सूनी पनो के भय मे ही नहीं, चिर-वातीन दामना को कुण्ठिन मनोवृति में भी प्रबुद्ध मस्तिष्क तक विकत्र्तव्य-विमद थे । आज वे बडे-बडे राष्ट्रीय कवि भी विदेगो पामको के प्रमादायं अमन मभाओ के आयोजन का गीत लिखने में या मम्राट्-मनानी की प्रगस्निया रचने मे अपना और अपनी वागी का तनिक भी अपमान नहीं ममझते थे। राजनीतिक चेतना का घोडा- - १२ - गोपालनारायण बहुरा एम् ए, डिप्टी डाईरेक्टर राजस्थानपुरातत्त्वान्वेषणमन्दिर, जोधपुर (रा. स्था) जोधपुर श्री गणपति चतुर्थी २०१६ वि. - हिन्दी के सुप्रसिद्ध कविवर प श्री रामनरेश जी निपाठी-प्रणीत 'पथिक' काव्य के प श्री मधुकर जी शास्त्री कृत सस्कृतरूपान्तर के कतिपय पद्य मने सुने । और पहले तो यही समझा कि यह स्वतन्न मौलिक संस्कृत काव्य है । फिर जव श्री मधुकर जी ने बताया कि यह अनुवाद है, तब मूलकाव्य के पद्यो से भी मिलान करके देखा । वास्तव मे मधुकर जी के ससर्ग से इस काव्य का माधुर्य अत्यन्त ही बढ गया है । जिन सस्कृत काव्य प्रेमियो के कर्णयुगल मस्कृत भाषाऽमृत का पान करने के अभ्यस्त है, उनको तो मूल काव्य की अपेक्षा इस 'मधुकर- गुञ्जन' से ही अधिक आनन्दानुभव होगा । निश्चय ही श्री मधुकर शास्त्री जी सस्कृत-हिन्दी के प्रतिभावान् विद्वान् और सुकवि हैं । आप को इस कृति को निस्मन्देह सस्कृत ससार मे युगान्तर-कारी एक मफल प्रयास कहा जा सकता है। आशा है, सरकार एव सस्कृतविद्वत्ममाज इस सफल कृति का समुचित समादर कर विद्वान् रचयिता को प्रोत्साहित करेगा। मेरी अभिलाषा है कि शास्त्री जी इसी प्रकार अमर भारती के भण्डार की आधुनिक युग में अभिवृद्धि करते रहें। (ह०) गोपालनारायण बहुरा - - प्रातःस्मरणीयपूज्यपादारविन्दाना श्रीआत्मविलासराष्ट्रालोकश्रीमहा- नुभवभक्तिस्तवादिनानानन्यग्रथनतो जगदुपकारकाणा सर्वतन्त्रस्वतन्त्रमहा. महिम्ना श्री श्री १००८ श्रीमताममृतवाग्भवाचार्यवर्याणा शुभाशीर्वाद:--- सुवृत्तवर्णोज्वलचारुबन्ध क्वगत्पद भावरसानुकूलम् । प्रसादमाधुर्यसहायमेत- तनोति काव्यं हृदमे मुदं नः । कविवरत्रिपाठिश्रीरामनरेशपण्डितकल्पनाप्रमूत हिन्दीभापावेपविभूषितं पथिकाभिधान काबबटु तदीयरामणीयकाकृष्टहृदयेन निवेदिथीमधुकर- शास्त्रिणा पुतीकृत्य गीर्वाणवाणीचरणनलिनपरिचरणाय सस्कृतभापावेप- भूपामण्डित च त विधाय मस्कृतकाव्यविदा मध्ये प्रेषित लोचनगोचरीकृत्य नितरा सन्नोपमेति मानममस्माकम् । न खल्वविदितहिन्दीभापाबद्धपथिकवृत्तान्त कोऽपि रसिक कविविवुधो हिन्दीभाषातोऽनूदितमेतत् काव्यमिनि विदधीत प्रत्ययम् । अन हि तत्र प्रयुस्ता रमभावालकारव्यञ्जनसमर्था वर्णावलिर्मूलकवेरपि सौन्दर्यातिशय पोषयन्ती काव्यवटोरस्य वस्तुनोऽयमेव पितत्वैव सम्भावयितु मनुवादकविषय विवशयति सहृदयाना चेतासि । मूलकत्रिपरिगृहीतमेव वृत्तमनुवादकेन निजमतिकौशल्येन स्थापित गीर्वाणवाण्यामिति महानव हविषयः । प्राय पन्चनरद्यात्मक पञ्लसर्गविभक्त खण्डकाव्यमिद परम मनोहारि। कायरमविदामस्या काव्यलोकराजधान्या मुरसरस्वती सेवाये शास्वतिको पौरपदवी समलकरोतु पधिकाभिधान काव्यवटुरयमिति वाद समासास्महे । तन भवदीय अमृतवाग्भवः शुद्धिपत्रम् " " " पृ० पं. अशुद्धरूपम् शुद्धरूपम् ४ २ करगद करुणाम ५ १४ विरच्य विरचग्य १७ भलादितहृदया गह्नादितहृदया १२ १ काभतायपोडानिलोनाभूत, कायद्भुता पीडानिलोनाऽभूत् १६ पव्याधिरवाशित च्याधिरवाशिपत् १६ २० नाध्यत् ॥ पर नापश्यत् २३ ११ ११ दत्त्व। दत्वा १८ तनुरेवा तनुरेषा ३१ १ यानवेक्ष्य यान्यवेक्ष्य १८ स्तूद्दश्य स्तूद्देश्य ३२ १८ गहितं विषय गहितविपयं कृति योग्यस्ते कृतियोग्यस्ते ८ खलं त्वं खेलंस्त्वं ५ सीकरान् शोकरान् १४ कृति विश्वास कृतिविश्वास ३८ १२ स्तमनेन स्त्वमेतेन १४ प्रेमिण 'प्रेमिण' प्राप्य वाप्य १६ सोकराः शीकराः २० स्वययां स्युर्येषां ४५ १३ चडकाम्यन्ति सुरुचिरं चडकाम्यन्ते रचिरं १५ गर्जन, मुना गर्जनमुना १७ दहनस्वभावः दहनविभावः ४७ ६ येतु नियन्ते पतो म्रियन्ते १७ विनश्यत् मानसशक्तिः विनश्यन् मानसशक्तिः نبی اللهی GMAU : ८ ४४ " " " २ ५० ५ व्यसृजत् १६ ततोऽयम व्यसृजद् ततोऽयम् १ " " नो जानासि, स्वायासि " ५२ विरुध्य तु घराघनमिह " " " .. १५ वोऽज्ञासीः १६ त्वायासोः २ विरुध्यतु ५ घरा घनमिह ११ समवबोधयत् ८ हान-हानं २० जगतिन २ जागृत्वा ५९ १२ सम्यग ९ 'वदति- १६ नीरमपनयनी १ समादिशद् नृप आत्मा ६४ १२ १२ नहाः ६५ १६ ऽस्माकंडीवनस्या... ६६ २१ प्रवाहनमिह १७ सीकर ५ विकलस्त्वं ७२ १३ प्रतिबिम्बाः १४ मात्रालम्बा १६ उपकम्पत ज्यासांस ७४ ६ प्रेमिका १० व्यस्तार्षीत् ७ श्रयतः समाबोधयत् घातं-घातं जगति न जागरिता सम्यम् वदति- 'नीरमयनयनी। समादिशन्नृप आत्मा नाह्याः ऽऽस्माकजीवनस्या... प्रवाहणमिह शीकर विकलं त्वं 39 rur ५ रचने " " AM GG प्रतिबिम्बं, मात्रालम्बं, उदकम्पत ज्यायांस प्रेमिका व्यस्तारीत श्रमतः " " बहुत उदय अवश्य हुवा था किन्तु उसमे इतनी शक्ति नही थी, जिसके द्वारा पूर्ण स्वराज्य को कल्पना की जा सकती हो। ऐसे अन्धकार और निराशा के युग में त्रिपाठी जी के पथिक' ने समाज को यह मन्त्र दिया। जिस पर गिर कर उदर दरी से तुमने जन्म लिया है। जिसका खाकर अन्न सुधासम नीर समोर पिया है। जिस पर खड़े हुए, खेले घर बना बसे, सुख पाये। जिसका रूप विलोक तुम्हारे दृग मन,प्राण जुड़ाए। वह सनेह की मूर्ति दयामयि माता तुल्य मही है। उसके प्रति कर्त्तव्य तुम्हारा क्या कुछ शेष नहीं है ? पददलित मातृभूमि के उद्धार के लिए कवि का यह प्रतिबोधन 'पथिक' के नायक के माध्यम से देश के समस्त नवयुवको के लिए था, क्योकि 'पथिक' के समान ही उस समय के नवयुवको मे भी मातृभूमि के प्रति अपने कर्तव्यो की उपेक्षा थी । अपने निजी सुप-साधनो एव आमोद-प्रमोद के लिए ही उनकी जीवन-चर्या थी। स्वार्थ-साधन ही सामाजिक जीवन का उद्देश्य बन गया था और खाने-पीने तथा मौज उडाने को ही वास्तविक मुख समझा जाने लगा था। सद्गुणो का लोप हो चुका था, साहम, सत्य, शूरता, पुरुषार्थ, परदुःख-परायणता, क्षमा, शान्ति, करुणा, उदारता, श्रद्धा, पवित्रता, मनस्विता, निर्भयता एव मेधाशक्ति का गनं शनै हास हो रहा था। प्रभु की इन पवित्र धरोहरो से पराडमुख होकर मानो 'पथिक' के नायक की भाति ही नवयुवक वर्ग भी किकर्तव्यविमूढ था। ऐसे निराशा एव हतोत्साह- पूर्ण युग मे त्रिपाटी जी ने ये पक्तिया लिखी- पैदा कर जिस देश जाति ने तुमको पाला पोसा। किए हुए है वह निज हित का तुमसे बड़ा भरोसा। उससे होना उऋण प्रयम है सत्कर्तव्य तुम्हारा । फिर दे सक्ते हो वसुधा को शेष स्व जीवन सारा।। फिर कहता हूं डरो न दुख से कम-मार्ग सम्मुख है। प्रेम-पन्य है कठिन यहां दुख ही प्रेमी का सुख है । 1 - कर्म तुम्हारा धर्म अटल हो कर्म तुम्हारी भाषा । हो सकर्म मृत्यु ही तुम्हारे जीवन को अभिलाया। राष्ट्रीय भावना के इन उदात्त विचारो को कठोर परतन्त्रता के युग व्यक्त करने वाले त्रिपाठोजी ने भारतवर्ष मे पूर्ण स्वराज्य-प्राप्ति की जो रोचक कल्पना 'पथिक' में की थी, वह भी उन दिनो के लिए एक अनहोनी घटना थी । दुर्दान्त ब्रिटिश-सिह के पजो के नीचे कराहती मातृभूमि का उद्धार इतना समीप है, इनका जनुमान उन दिनो वहुल सरल नहीं था; किन्तु किन-किन उपायो द्वारा स्वराज्य को प्राप्ति मभव होगी-इमको कल्पना तो और भी कटिन थी। एक महान शक्तिशाली गामक ने निहत्नी और पीडित जनता के मफल प्रतिरोध को रिपाठीजी ने ठोक उमी तरह चिनित किया, जैसा कि बाद मे हमारे देश की जनता ने किया था। अपने सत्याचरण, अहिंसा, क्षमा, चरित्रबल जोर मुदृढ मघटन-शक्ति द्वारा स्वराज्य की प्राप्ति कराकर पथिक ने इम खण्डकाव्य में जो आदर्श उपस्थिन किया है. मानो बाद में चलकर भारतीय स्वतन्त्रता प्राप्ति का वही प्रेरणा-स्रोत बन गया । पथिक में एक अवसर पर कहा गया है रक्तपात करना पसुता है कायरता है मन की। अरि को वश करना चरित्र से सोना है सज्जन की। कोप तुम्हारा प्रबल शत्रु है वसा तुम्हारे घर में। हो सकते हो उसे जीत कर विजयो तुम जग भर में। बचो क्रोध कादर्य, अनय, दुस्साहस आलस छल से। बनो समयं अजेय दया से, रक्षित आत्मिक बल से। गान्धीवाद को जिन पृष्ठभूमि पर आज को भारतीय स्वतन्त्रता की प्रतिष्ठा हुई है, उसका प्रतिपादन पथिक के चतुर्थ सर्ग में त्रिपाठीजी ने मुन्दर ढग से किया है। प्रतिहिमा को भावना मे अभिभूत प्रजावगं का संभालने हुए वे कहते है :- परपोडन में विमस और सम्मख परहित साधन में। पर-निन्दाम मूक बधिर रहना नित निर्भय मन में। -
-
आत्मा का अपमान न करना सत्यमार्ग पर चलना।
है वह सत्य तुम्हेन उचित है सत से कभी विचलना।
यह मेरा सन्देश देश मे सबको स्पष्ट सुनाना ।
अन्तिम अब अनुरोध एक है इसको भूल न जाना।
आज यहाँ का दृश्य देख जो पैदा हुई उदासी।
उसका बदला लें न किसी से मेरे देश निवासी ।।
इम प्रकार मानो गाधीजी के शब्दो कोही कवि ने अपनी वाणी मे बाँध
दिया है। इसके अनन्तर विदेशी शासक-वर्ग को देश से निष्कासित कर
प्रजा ने शासन का सब भार उसी प्रकार ग्रहण किया जिस प्रकार सन् ४७ मे,
इस पुस्तक प्रणयन के लगभग तीम वर्ष बाद भारतवर्ष में घटित हुआ।
वे पक्तिया इस प्रकार हैं-
सावधान निःशंक प्रजा ने क्षमा-विभूषित मन से ।
राजा को परिवार सहित कर निर्भय जीवन धन से।
दिया निकाल देश सीमा से बाहर बड़े जतन से।
उस बबूल तरु को उखाड़ कर फेंका नन्दन बन से।
शासन का सब भार लिया जनता ने अपन कर में।
परमहर्ष आनन्द मोद सुख व्याप्त हुआ घर घर मे॥
सुन्दर सात्विक भाव सभी के लगे हृदय मे भरने।
करके याद पथिक जीवन को लगा चरित्र सुधरने ।
इस प्रकार प्रान्तदर्शी कवि ने भारतीय स्वराज्य की कल्पना का
'पथिक' में जो मुन्दर चित्रण किया है, वह कई दृष्टियो से महत्त्वपूर्ण है।
आत्मवलिदानी 'पथिक' के नायक की भाति ही गान्धीजी ने भी भारत के
कल्याणार्थ अपने को बलिदान किया। अन्लर केवल यही रह गया कि पथिक
के नायक के बलिदान के अनन्तर स्वराज्य की प्राप्ति हुई, और यहाँ स्वराज्य
की प्राप्ति के अनन्तर महात्माजी का बलिदान हुआ। किन्तु स्वराज्य की
प्राप्ति के अनन्तर पधिक के महान् चरित्र की महिमा का जो प्रमार देश
भर में हुआ वह गान्धीजी के चरित्र की भाति ही है। राष्ट्रपिता की पवित्र
मज्ञा से गम्बोधित पथिक की प्रतिमा के समीप चतुर्दिवसीय मेला का आयोजन कर उसके बलिदान दिवम को राष्ट्रव्यापी बनाने की जो चर्चा पथिक मे की गई है वह गान्धीजो के ३० जनवरी वाले निर्वाण दिवस के समान ही है । इस प्रकार कुल मिलाकर 'पथिक' हमारी राष्ट्रभाषा का एक सर्वोत्कृष्ट राष्ट्रीय खण्डकाव्य है । उमको क्थावस्नु में मानो भारतीय स्वतन्त्रता- आन्दोलन एव स्वराज्य-प्राप्ति को पावन कथा का ही प्रकारान्तर में भविष्यवाणी दी गई है । पथिक में प्राकृतिक दृश्यो का मनोहारी वणन है। उसकी कोमल. कान्त, कर्ण-मवर पावती में प्राकृतिक दृश्यो की मजीवना हृदयगम करने योग्य है। अलकारों की स्वाभाविक्ता के वारण पधिक के एक-एक छन्द में मुक्तको जैगी अनूठी गाधरी है। समुद्रतट पर सूर्यादय की एक झाँकी देखिए, जिसमें स्वभावोक्ति के माय उत्यक्षा को निराली छटा है निकल रहा है जलनिधि तल पर दिनकर बिम्ब अधूरा। कमला के कंचन मन्दिर का मानो कान्त करा ॥ लाने को निज पुण्य भूमि पर लक्ष्मी को असवारी। रत्नाकर ने निमित कर दीस्वर्ण सडक अतिवारी।। अधेरी अर्ध-रजनी में आकाश गगा की एक जॉकी लीजिए :- जब गंभीरतम नपं-निशा म जग को ढंक लेता है। अन्तरिक्ष की छत पर तारो को छिटका देता है। सस्मित वदन जगत का स्वामी मृदुगति से आता है। तट पर खडा गगन-गंगा के मधुर गीत गाता है । प्रेम की जिस पराराष्ठा को 'पथिक' के कवि ने अपने बम विषय में चित्रित किया है, वह पामगे के हृदय में भी रम की धाग बहाने में मान । प्राकृतिक दृश्यों को अनन्त मुपमा को आत्ममात् करने का अभिलारी पथिक और उनके दर्गनो की प्यासी स्वर्गीय किरणा मी सुन्दरी पथिक प्रिया, दोनों ही प्रेम की जिस उच्च भावभूमि पर विचरण करते हैं वह वामना पयवा पेन्द्रिक मुघा वा प्रेम नहीं है। दोनों के प्रेम मे जग जग को है ( १२ ) आत्मसात् करने वाली माधुरी है। दया के हृदय में जीवन के सचारकी कामना करने वाली विरहिणी पधिक-प्रिया का प्रेम, प्रेम के घर में निवास करने वाले पथिक के पार्थिव शरीर का ही अभिलापी नहीं है। वह आत्म- निवेदन करती है- हे जीवन को ज्योति ! हृदय को शक्ति आँख के तारे। हे स्मृति के आधार! प्राण के प्राण, प्रेम समप्यारे । हे मेरे मन को तरंग जीवन के एक सहारा । सो सुधांशु लाखों कमलों से मुख है मंजु तुम्हारा। प्राणिमात्र पर दया प्रेम की प्रतिमा देख नयन में। सुन्दरता का समारोह तुमको समझे हूँ मन ने। नवदम्पती के इम नवयोवन सुलभ पारस्परिक प्रेम की पराकाष्ठा को परिणति राष्ट्रीय भावना के रूप मे परिणत कर त्रिपाठी जी ने पथिक के द्वारा जो सन्देश दिया है, वह अपने युग के लिए ही नहीं, समाज के कल्याण के लिए एक शाश्वत सन्देश है। पथिक में प्राचीन काव्य-परिपाटी की भी यथेष्ट रक्षा है। यद्यपि उसमे यत्र-तर आधुनिक उपमानों को भी चर्चा है, तथापि नारी गरीर के अग- प्रत्यग के अक्षय मौन्दर्य की जो कल्पना प्राचीन भारतीय कवियों ने की है, वह पथिक मे भी है । एक ही छन्द में नख-शिख वर्णन का एक नमूना लीजिए. कमल, कलभ, हरि, कुण्ड, लता, गिरि, कम्ब, गुलाब-मुकुल का। दाशि, प्रवाल, दाडिम, पिक, शुक, मुग, केतु, शक्ति, अलिकुल का ॥ नारी मौन्दर्य के इन प्राचीन भारतीय उपमानो को इस मकलित चर्चा में यद्यपि पार्थिव सौन्दर्य की प्रमुखना नहीं मिली है, क्योंकि इसके आगे पवि स्वीकार करता है कि-- परम तुच्छ जड पग-पशु का उपमेय तुम्हारा तन है। प्रकृति सदा सुन्दरी तुम्हारा यौवन अस्थिर धन है । तथापि मुन्दरता एव मुपमा की अकृत्रिम चर्चा पथिक के अनेक सन्दर्भो मे है।। -
-
१३ )
त्रिपाठीजी का प्राकृतिक सोन्दर्य-दर्शन अपने युग के अन्य कवियो से
अपनी कविता-परिपाटी की भांति ही बहुत कुछ भिन्न है। उन दिनो यद्यपि
रहस्यवाद की कविताओं का प्रचार-प्रमार हिन्दी में नहीं के बराबर था
और छायावाद भी अपने कदियो के कलकण्ठो मे ही विराजमान था,
तथापि त्रिपाठीजी के प्राकृतिक दृश्यो के वर्णनों में कुछ उसी प्रकार की
रेखाएं उभरी हुई है। आधी रात का एक दृश्य लोजिए -
जब गंभीर तम अर्धनिशा मे जग को डेक लेता है।
अन्तरिक्ष को छत पर तारो को छिटका देता है ।।
सस्मित वदन जगत का स्वामी मृदुगति से आता है ।।
तट पर खडा गगन-गगा के मधुर गीत गाता है ।
उससे हो विमुग्ध हो नभ में चन्द्र विहँस देता है ।
वृक्ष विविध पत्तो पुष्पो से तन को सज लेता है।
पक्षी हर्ष संभाल न सफते मुग्ध चहक उठते है ।
फूल सांस लेकर मुख को सानन्द महक उठते है ।
वन उपवन गिरि सानु कुंज मे मेघ वरस पड़ते है।
मेरा आत्म-प्रलय होता है, नयन नीर झड़ते है ।
पड़ो लहर तट तृण तरु गिरि नन किरन जलद पर प्यारो।
लिखो हुई यह मधुर कहानी विश्व-विमोहन हारी॥
प्रकृति के अगाध मुपमा-समुद्र में प्रेम की इन लिखित कहानी के मर्म
को समझाने में विपाठीजी किमी रहस्यवादी कवि मे कही आगे हैं, क्योकि
उन्होने उस पवित्र प्रेम को वियोग की वेदना से वोझिल बनाकर कर्मप्य
नहीं होने दिया है। प्रत्युत उमे लोक-कल्याण को प्रेरणा का स्रोत बनाकर
एक आदर्श रूप दिया है। सौन्दर्य का अनन्य प्रेमी पथिक जब यह कहना है
कि-
अतुल सौन्दर्य तुम्हारा मुग्ध हुआ मन मेरा।
जिसने तुम्हें रचा वह कैसा होगा चारु चितेरा ॥
1
( १४ )
उसे देखने को दृढ़ इच्छा प्रबल हो उठी मन में।
फिराखोजमेरुपराशिको मैनिशिदिन बन बन में।
नो उस समय यौवन उलभ उद्दाम प्रेम लालसा को एक नूतन दिशा का
मकेत मिलता है और उमी दिशा मे कुछ आगे बढ़ने पर परोपकारी साधु
की मगति से देशोद्धार का वह पावन पथ प्रशस्त होता है, जिससे पथिक और
उमकी प्रियतमा का जीवन अपने युग का एक प्रेरक इतिहास बन जाता है।
पथिक में समुद्र तट-वर्ती दृश्यो की मनोहर झाँकिया हैं और उनमे से
कुछ ऐमी है, जो सिद्धहस्त चित्रकार के रेखाचित्रो से कम महिमावान्
नही है। इसका कारण कदाचित् यही है कि पथिक का आरम्भ त्रिपाठीजी
ने श्रीरामेश्वरम् को यात्रा के प्रसङ्ग में समुद्र तट पर बैठकर किया था।
ममुद्र तट पर चादनी की आधी रात का एक दृश्य इस प्रकार है-
मध्य-निशा निर्मल निरन नभ दिशा विराव विहीना।
विलसित था अम्बर के उर पर अद्भुत एक गगीना।
उसको विशद प्रभा सर निर्झर तण लतिका द्रुम दल में।
करतोयी विधाम परम अभिराम निशोय कमल मे
या अनन्त के वातायन से स्वर्गिक विपुल विमलता।
झलक रही थी धरा-धाम को थी धो रही धवलता।
सुख को निद्रा मे निमग्न था एक-एक तृण वन का।
था बस सुखद सुशोतल सन्-सन् मन्द प्रवाह पवन का।
या निर्भय कर्तव्य परायण वीर प्रभावित स्वर से।
सिन्धु सन्तरी गरज रहा था अगणित ऊम्मि अधर से।
चंचलवीचि मरोचि वसन से सज कर नोले तन को।
होड़ लगी-सो उछल रहो यों चार चन्द्र-चुम्बन को॥
इस प्रकार हम देखते हैं कि पथिक में अपने युग की मभी काव्यगत
विशेषताएं विद्यमान हैं । उमके कला और भाव दोनो पक्ष उज्ज्वल हैं ।
उमकी भाषा मे गति और मगीत है और उसके छन्दो में लय तथा प्रसगानुरूप
पथिककाव्यम् .
( १५ ) अनुभूतियो को बांधने की क्षमता है। पयिक के सवादों में नाटकीयता के तत्व हैं और वर्णनात्मक सन्दों मे अजीब-सी चुस्ती और मजावट है । कही भी व्यर्थ को न तो ठूम-टॉम है और न आडम्बर है । रीतिकालीन कवियो को भांति अलकारो के निर्माण में न तो काव्यात्मा का तिरस्कार है और न नीरम शब्दो के वाग्जाल मे कविता को पच्चीकारी का नमूना बनाया गया है। महज भाव से पाठक के हृदय को रम-विभोर करने वाली पथिक की काव्य-धारा में मानसिक अवसादो को दूर करने के साथ ही स्फति और रम को परितृप्ति भी मिलती है। हिन्दी मे वह अपने ढग का अनूठा प्रयोग है।
कवि-परिचय त्रिपाठीजी का जन्म उत्तर प्रदेश के जौनपुर (वर्तमान सुलतानपुर) जनपद के कोईरीपुर नामक समृद्ध ग्राम में, किन्तु एक साधारण परिवार में फाल्गुन शुक्ला त्रयोदशी,सवत् १९४६ वि०को हुआ था। इनके पिता पण्डित रामदत्त त्रिपाठी संस्कृत के सामान्य पण्डित, किन्तु कट्टर आचारनिष्ठ सरयूपारीण ब्राह्मण थे। भगवद्गीता और विष्णु महस्रनाम का वे प्रतिदिन पारायण करते थे और रामचरितमानस का भी पाठ नित्य नियम से करते थे। घर मे थोड़ी बहुत कृपि होती थी और गृहस्थी का शक्ट किमी प्रकार दैनिक आवश्यक्ताओं की पूर्ति के साथ खिच रहा था। त्रिपाठीजी की आरम्भिक शिक्षा ग्राम के प्राइमरी स्कूल में उर्दू के माध्यम से प्रारम्भ हुई और बाद मे चलकर वह हिन्दी तथा मस्कृत पढने के लिए पाठशाला मे भेज दिए गए। छान जीवन मे ही यह हिन्दी की ओर आकृष्ट हुए और हिन्दी के माध्यम से मिडिल की परीक्षा उत्तीर्ण कर अप्रेजो पढ़ने के लिए जौनपुर गए। किन्तु अभावो से भरी गृहस्थी में त्रिपाठीजी को अंग्रेजी पढने की सुविधा नहीं मिल सकी और दो तीन वर्ष के अग्रेजो अध्ययन के बाद ही आपको पढाई छूट गई, जिसकी पूत्ति उन्होंने क्लबले गाकर कर ली। खडी-चोली हिन्दी का वह निर्माण युग था और कविता के क्षेत्र में व्रजभाषा और खड़ी बोली का साथ-माथ प्रयोग चल रहा था? समस्यापूर्ति ही उस युग की काव्य प्रतिभा की मोटी थी और कविता को कुछ पत्र-पत्रि- काएं भी निक्ला करती थी । सरस्वती, क्वीन्द्र-वाटिका, रसिक-मित्त, रमिक-रहस्य आदि की बडी धूम थी और अपने हिन्दी-प्रेमी गुरुजनों के संग त्रिपाठीजी या हिन्दी को इन पत्र-पत्रिकाओं के प्रति विशेष आवर्पण था। जब ये दर्जा के विद्यार्थी थे. तभी इन्होने शृगार रस की एक समस्या की पूर्ति करके उसे अपनी हिन्दी पाठच पुस्तक के यावरण पृष्ठ पर लिख लिया .
। । ( १७ ) था। कक्षा में पढ़ते समय एक दिन सयोगात् इनके अध्यापक की दृष्टि उस कविता पर पड़ गई और आर्यसमाजी अध्यापक ने इनको खूब मरम्मत की। किन्तु इस घटना के बाद अध्यापक के मन मे भी इनकी प्रतिभा एव कवित्व शक्ति की पाक बैठ गई। अध्यापक भी व्रजभाषा में समस्या-पूत्तियाँ किया करते थे । उक्त अध्यापक ने अपने पुस्तकालय में रखो पुस्तके इन्हे पढने की छूट दे दी । निपाठीजी का छात्र-जीवन उज्ज्वल रहा; अपनी कक्षा के ही नहीं, अपने विद्यालय के भी ये सर्वश्रेष्ठ छात्र थे और इनकी हिन्दी लिपि इतनी सुन्दर बनती थी कि नागरी प्रचारिणी सभा कामी की ओर से इन्हें मर्वोत्तम लिपि के लिए पुरस्कृत किया गया था। छात्र जीवन की समाप्ति के अनन्तर भी त्रिपाठीजी का पठन-पाठन चलता ही रहा । कुछ दिनो तक नौकरी की तलाश में ये कलकत्ते भी रहे और फिर भारत के कोने कोने को यात्रा की । यात्रा में सग्रहणी रोग से पीडित हुये; और उपचार के लिए राजस्थान विशेषकर मारवाड मे यह वर्षों रहे। वहाँ एक सेठ की लाइब्रेरी मे त्रिपाठीजी को पढने लिखने का यथेष्ट अवसर मिला। कुछ करना घरना तो था नहीं, दिन रात पडने-लिखने में ही यह लगे रहे और संकडो पुस्तकें पड डालो। बहना तो यह चाहिए कि उसी के बाद आपकी कवित्व शक्ति, प्रतिभा, अध्ययन और अनुभूतियो को अभिव्यक्ति को उचित दिशा मिली। सर्वप्रथम आपने महाभारत को स्थाओं के आधार पर हिन्दी महा- भारत की रचना की, जो प्रकाशित होने पर बहुत लोकप्रिय हुई। इसके बाद १९१५ मे त्रिपाटीजी प्रयाग या गए और प्रयाग के माहित्यिक वातावरण के अभिन्न अंग बन गए । प्रयाग में ही उनकी कवित्व प्रतिभा का मन्यक प्रस्फुटन हुआ। इनको अधिकार रचनाएँ प्रयाग में ही रची गई और यही हिन्दी-मन्दिर नामक प्रगमन-मस्या तथा प्रेम भी आपने खोला। हिन्दी मन्दिर का हिन्दी की पुरानी तथा प्रतिष्ठित प्रशासन मस्याओं मे उन दिनों अच्छा मान था।
( १८ ) प्रयाग मे ही त्रिपाठीजी को मंत्री हिन्दी के अनन्य सेवक राजर्षि श्री पुरुषोत्तमदास टण्डनजी मे हुई और उसके बाद आप हिन्दी साहित्य सम्मेलन मे भी प्रचार मन्त्री के पद पर चुने गए । उसी अवधि मे आपका सम्पर्क विश्ववन्ध महात्मा गान्धी से हुआ। गान्धीजी का आपके साथ बड़ा प्रेम भाव रहा । आपको कवित्व प्रतिभा एव वक्तृत्वकला के गान्धीजो बड़े प्रशंसक थे। पथिक को उन्होंने स्वय पढ़ा था और प्रशसा का पत्र लिखा था। महामना मालवीयजी के साथ भी त्रिपाठीजी का धनिष्ठ सम्बन्ध रहा । "मालवीय जी के साथ तीस दिन" आपकी सुप्रसिद्ध गद्य पुस्तक है, जिसमे मालवीयजी के सस्मरणो का रोचक वर्णन है । त्रिपाठीजी ने हिन्दी साहित्य की बहुमुखी सेवाएं की हैं । आपकी कविताओ का ही नही, गद्य, कहानियो, नाटकों तथा सस्मरणों का भी हिन्दी-साहित्य मे आदरणीय स्थान है । आपकी कविता-कौमुदी नामक पुस्तक हिन्दी मे अपने ढग की अनूठी है। उसके पांच भाग प्रकाशित हुए हैं। इन्ही मे से एक भाग में लोकगीतो का सग्रह है जो हिन्दी-भापी प्रदेशो के सभी अचलो का प्रतिनिधित्व करता है। लोकगीतो की ओर त्रिपाठीजी के पहले किसी का ध्यान नहीं था । इनके सग्रह करने मे आपने इतनी मानाएँ की और इतना कष्ट उठाया कि आपका स्वास्थ्य बहुत गिर गया और ऐसा भी समय आया जब डाक्टरों ने यापकी जीवन-रक्षा में निराशा तक प्रकट की। किन्तु त्रिपाठीजी की कर्मठता एवं जीवनी शक्ति इतनी प्रबल थी कि उन्होने साहित्य सेवा का अपना प्रिय व्यसन नहीं छोड़ा और शनैः शनैः अपने गिरते हुए स्वास्थ्य को भी सभाल लिया । त्रिपाठीजी ने सम्पादन एव समालोचना के क्षेत्र मे भी यश प्राप्त किया है। आपके रामचरित मानस को टोका और उमको विस्तृत भूमिका का हिन्दी जगत में अच्छा मान है। प्रकृत्या कवि होने के कारण आपकी रचना एवं वार्ता दोनो मे पाठको एव श्रोताओं को विमुग्ध कर देने की अद्भुत शक्ति है। जद कभी क्मिी सभा या गोष्ठी मे आप बोलते हैं तो उतने समय के लिए निस्तव्यता छा जाती है। प्रमगो के अनुरूप मापरी भाषा और भावामि- - । ( १९) व्यक्ति की शैली मे जैसे चमत्कार हो जाता है। अपने वर्णनों में कारुणिक सन्दर्भो को आप इतना सजीव बना देते है कि हृदय की प्रमुप्त वेदना फूट पड़ती है। एक बार हिन्दू विश्वविद्यालय काशी में अपने व्याख्यान के बीच आपने एक लोककथा का उद्धरण दिया । प्रमग अति कारणिक था। फिर तो थोड़ी ही देर में अपने सहस्रो छात्रो-छात्राओ एव अध्यापको के बीच मालवीयजी महाराज की अश्रुधारा फूट पडो। इसी प्रकार आपके हास्य एवं शृगार के प्रसंग भी अत्यन्त मुखर होते हैं । 'पथिक' का त्रिपाठीजी की कृतियो मे अग्रणी स्थान है और इसकी प्रशंसा करते हुए देश तथा विदेश के विद्वानो ने जो उद्गार प्रकट किए हैं, उनका सग्रह स्वयमेव एक पुस्तिका के रूप मे प्रस्तुत किया जा सकता है। देश एवं विदेश को अनेक भाषाओ मे इसका अनुवाद भी हो चुका है । पण्डित मधुकर शास्त्री ने त्रिपाठीजी की इस अनवद्य रचना का संस्कृत मे सुन्दर अनुवाद कर एक बड़ा कार्य किया है। अनुवाद का कार्य वडा कठिन है। और फिर सस्कृत जंसी अप्रचलित भाषा मे और वह भी पद्य मे अनवाद करना तो एक दुष्कर कार्य है । किन्तु हमे प्रसन्नता है कि मधुकर शास्त्री जी को अपने प्रयत्नो मे यथेष्ट सफलता मिली है और इसके लिए वे बधाई के पार हैं । हमे विश्वास है कि उनकी इस कृति का उचित समादर होगा और इसके द्वारा सस्कृत काव्य-रसिको को भी त्रिपाठीजी की इस रचना का रसास्वादन करने का अवसर मिलेगा। जन्माष्टमी, २०१६ प्रकाश-निकेतन, कृष्णनगर, इलाहाबाद । रामप्रताप त्रिपाठी स० मत्री हिन्दी साहित्य-मम्मेलन प्रयाग।
ॐ श्रीमते श्वननन्दनाय नमः । * किञ्चिदात्मनिवेदनम् * कविकुलकलानिधेविद्वद्वरेण्यस्य श्रीमत श्रीरामनरेशत्रिपाठिन: कलितकल्पनासमुल्लसितस्य, राष्ट्रियभावनाविभूषितस्य, सुधाधारानि - स्यन्दितस्येव ललित-ललितस्य 'पथिक' नामधेयस्य राष्ट्रवाणीकाप्यस्य गोर्वाणवाण्या रूपान्तरं निगुम्पयात्रभवता पाठकमहानुभावाना पुरत' समुपस्थितस्य मे मानसमद्य परमेव प्रमोदातिशयमाविष्करोतितमाम् । राष्ट्रभाषासाहित्याऽन्तरिक्ष कियद्वा गौरव ज्योति प्रस्फुरति कविवरतरणे- रस्य सुमजुरचनारश्मिपुञ्जस्येति नेद तिरोहित विपश्चिदपश्चिमाना सहृदयहृदयानाम् । तदीयचतुरस्रप्रतिभाप्रभाप्रभावात् सर्वेऽपि सम्यमहा- भागा: सुपरिचिता एवेत्यतो हेतो नं किमप्यधिकमभिधानीयमवशिष्यतेत्र विषये । मूलग्रन्थतो रूपान्तरकरणे क्वापि काश्चिदपि त्रुटयो भवेयुरेवेति सभावयिनुमेतच्छक्यते, पर तस्याऽऽशाय यथावदुपपादयितु स्वमत्यनुसार सर्वदा. सुभृशं मया प्रयतितम् । मन्ये, धिपणकघना विबुधवाः, रमसिद्धाः कवीश्वराश्च नीरक्षीरविवेकेन तामिमा कृतिमनुगृह्य; मानवस्वभाव- मुलभास्त्रुटीरच मां ससून्य मामुपकरिष्यन्ति, येनागामिनि संस्करणे ता. परिक्रियरनिति । मूलकाव्ये प्रत्येकसर्गस्य प्रथमवर्णसयोजनेन श्रीरामनरेशानिपाटिमहा- भागाना परमस्नेहपात्रस्य दिवङ्गतस्य 'नेवटिया'-पदाभिधेयस्य श्री-'राम कुमार-महाशयस्य नामधेयं सम्पद्यते, इति तेपा भावान् मयावद् रक्षितुकामेन मयाऽपि तथैव विहितं, यथा प्रत्येकसर्गस्याऽद्याभारमयोगे- वृते 'रामकुमार' इति नाम निप्पद्यते । अतएव सस्कृतकाचे प्रत्येकमर्मस्प प्रपमो वर्णः स्यूलरूपेण विन्यस्तः ।
- २२ - सर्वत. प्रथम प्रात. स्मरणीयचरणेभ्य. सम्प्रति कलकत्ताविश्वविद्यालये सस्कृतविभागाध्यक्षपदमलकुर्वद्भयो, 'मीमासान्यायकेसरि' "विद्यासागर प्रभृतिविविधोपाधिविभूपितेभ्यो भारतविश्रुतवंदुष्यवैभवेभ्योऽस्मद्गुरुव- र्याऽचार्यप्रवर पं० श्रोपट्टाभिरामशास्त्रिपादेभ्य. परस्शतान् प्रणामपुष्पा- म्जलीनहमर्पये, येषा शुभाशीर्वाद एवाश्माकीन जीवनम् । श्रीमन्तो रामनरेशत्रिपाठिमहोदया अनुवादस्यतस्य प्रकारानार्थमनुज्ञा प्रदायव न, अपि तु प्रकाशनसम्वन्धि समस्तं भारजातमपि स्वयमुररीकृत्य मामनुगृहीतवन्त, इति कश्शब्दस्तान् प्रति स्वीयं कार्तज्ञमाविष्कुर्याम् ? अखिलभारतीयसस्कृतसाहित्यसम्मेलनस्य महामन्त्रिणः डा. श्रीमण्डन- मिथशास्त्रिण, जयपुरीयमहाराजसस्कृतमहाविद्यालयेऽध्यापकपदमलकुर्वन्त आचार्यवा. ५० थीदीनानायत्रिवेदिनश्च समुचितनिर्देशादिभिस्ममये- समये कार्येऽस्मिन् मामुपकृतवन्त इति तो प्रत्यस्मि नितरा साभारः । श्रद्धेय पं० श्री रामगोपाल 'पचोली' वी० ए०, साहित्यरत्न' महोदया, --येपा पावन प्रोत्साहनं वाल्यत एव मह्य कवित्वप्रेरणामदात्; बन्धुवर- श्री युगलकिशोरमिथ एम०ए० एल०एल० वी० महाशयाश्च,न्येषां सहयोग एतल्लेखनादिसम्बन्धेऽद्वितीयो मयाऽनुभूतः, ते कथं वाऽभिनन्द- नीया इति न मे बुद्धिपथमारोहति । 'पचोली त्युपाह्वावस्मदभिन्नहृदयो सुहृत्प्रवरी श्रीकुञ्जविहारिश्रीविष्णुनारायणशाणो-ययोर्मुहुर्मुहुः प्रेरणाया. साहाय्यस्य चाऽभावे प्रयासस्थास्य पूर्णता सन्दिग्याऽऽमीत्,--- तो प्रति कृतज्ञताप्रकाशनं धन्यवादप्रदर्शनञ्च नूनमनयोसर्गिकस्नेहस्य तिरस्कार एव भविष्यतीति किमु नाम तद्विपये वक्तव्यम् योधपुरस्थराजस्थानपुरातत्त्वान्वेषणमन्दिरे गदेवकपदाधिष्ठिता जस्म- दीयवयस्यवय्या आचार्यश्रीरामानन्दशास्त्रिग: सारस्वताः सर्वविधा- पेक्षितसहयोगप्रदानेनाऽस्मदीय समुत्साह समेधयन्तिस्मेति तान् प्रति नको धन्यवादप्रकाशनं ननु मामकीनं कर्तव्यमेव । अखिलभारतीयहिन्दीसाहित्यसम्मेलनस्य यशस्विमन्त्रिपदमधिष्ठिताः सम्माननीयाः प. श्रीरामप्रतापत्रिपाठिशास्त्रिवय्याः सत्यपि व्यस्ततामये 7 २३ सहकुचितसमये सदयं भूमिकालेखनन कृतिमिर्मा सनायीकृतवन्त इति निमृतं तदर्थमाभारमहमावहामि । एतत्प्रकाशनसम्बन्धेऽस्मद्विद्यार्थिनो. श्रीमत्यनारायणश्रीजगदीशप्रसाद- शास्त्रिणोः साहास्यप्रवृतिनं प्रशसनीया, यो हि नानापरिस्थितिवशादेका स्यातुमात्तस्य ममापेक्षितत्र्यवम्यासम्पादने यया-शक्ति साहाय्यं व्यधाताम्। अन्ते च, मदीय प्रयासोध्य देववाणीकवितावाङ्मयेऽभिनवमेकमध्यावं संयोजयिष्यतोति शुभाऽऽपायानया मङ्गलमय परमात्मानं प्रणमन् विनि- वेदनादस्माद् विरमामीति शिवम् । श्रीसरस्वतीसदन रामपुरा (डाबडो) द्वारा-झोटवाड़ा, जयपुर (रा० स्था०) साषाड़ी पूर्णिमा सम्वत् २०१६ वि० मषकर शास्त्री ॥ श्री.॥ मूलकथा प्रथमः सर्गः , अर्थकदा प्रकृतेनिखिलेभ्योऽपि विभवेभ्योऽधिक कमनीय, सरस समालादकञ्च प्रभात रागरुप रथमधिरुह्य, भगवतो गभस्तिमालिनो- रुणिमम वर्मनि चलित्वा कल्लोलमालाभिर्मुहुर्मुहुस्ममादिलप्टे वारि- निधितीरे शनंदशनस्ममागत्य सुखमिव दिन प्राची ममालिलिङ्ग । उपस्ममये सामुद्रिकममीरमेवनममोह्या मागर-तीर समेत्य कश्चन 'पथिक' स्तदा भगवत्या प्रकृते परममनोज्ञा सुपमामवलोकयन्नानीत् । प्राकृतिकसौन्दर्य्यममवलोकने म चंतावास्तन्मयोऽभूद्यन्नं तस्य निजतनु- मनोज्ञानमयामीत् । तदानीमेव काचिल्लावण्यवती ललना तत्र समाययौ । आमीत् मेय तथा मौन्दर्यमयो, यथा हि, स्वर्गीयंका रश्मि, कर्वस्स्वप्न, विश्वस्य लक्षम्य वा। नामीत् सा प्रमन्ना । तस्या मानम-कुसुमे कश्चिद्विपाद-कोटोऽभदनु- प्रविष्टः । मन्घ्यावेलासमायोगादुपवने हि यादृशमोदासीन्य व्याप्नोति, तादृश्येव वेदनायाश्छाया तस्या जानने वर्तत । प्रत्यभिज्ञातवती सा पयिकम् । अमावेवाऽमीदेतस्याः कान्त । परम मेव प्रमोदातिशप प्राप्नुवन्ती च मेय प्रथम परमेश्वराय धन्यवाद समर्पितबती; ततः मयन बकरपुटाञ्जलि शीर्ष स्वप्रियतमन्यादनलिनयोनिगाय, तदीपलि निजमूर्धनि धृतवती, तदनन्तरञ्च मा निनिमेपान्या नयनाम्या सदवलोकनतत्पराभूत् ।
पथिक्स्तु स्वकीयध्यान एवाऽसतावान्निमग्नो यदेतत्सर्वस्य न किमपि भानमभृत्तम्य । प्रेमसद्मनस्सौन्दर्य समीक्षमाण तदीय मनश्च तावति दूरे प्रययौ, यद्रमणीचरणयोर्मधुरो ध्वनिस्तु तदवाप्तुमेवाक्षमत्त्व भेजे । श्रान्तस्सँश्च मध्यत एव प्रतिन्यवर्तत । पथिकस्य प्रेमनिद्रा नैव भग्ना । तदा कोकिलकण्ठो रमणी मनोहर गीतमेकमगायत् । भग्ना पथिकस्य प्रेमनिद्रा गीतेन तेन । स उदमीलयत् स्वकीयेऽक्षिणी । पुरस्ताद्रमणी विलोक्य प्रलपितुमलगच्च प्रकृत्यानन्द प्रमत्तस्म । आकर्ण्य त्वेतस्य प्रेमप्रलापमश्रबिन्दवो न्यपतन रमणीलोचनयुगलात्। पाणिपुटक सयोज्य सा सुभृशमेव प्रार्थयते स्म पथिक, गृह प्रति निवर्त- नार्थञ्चाश्वोचत् । एतदपि सा न्यगादीद्यद्-भवान् यदा नैसर्गिकमौन्दर्य विमुग्धो भूत्वा, गेह हित्वा चाऽरण्य समागतस्तदाधिगत्यवेममुदन्तमहमपि भवदन्वेषणार्थं गृहान्निस्सृता । भावक प्रिय शिगुरुभाभ्या भुजाभ्या मा परिष्वज्योदतिष्ठत्, त विमृज्य केवल भवदर्थमेव विपिनमहमुपागच्छम् । न जाने, क्यित्सु वा ऽतिगह्नभयानकविपिनगिरिनदीनालेप्वम्राम्यमह प्रमत्तेव पर भवान्नैव मिलित । अद्य च जलनिधेरगाधेऽम्भमि कलेवर निपात्याऽसह्यविरहवेदनातोमुवितमधिगन्तुमत्र समागतवती, एतावत्येव भवदीय दर्शन सञ्जातम् । अधुना समाकर्ण्य मदीयोमभ्यर्थना सानुकम्प गृह प्रतिनिवर्त्तताम् । नो चेत् । एतया तन्वा दासीय न पुनदृष्टिपथमायास्यति । पथिकस्तु मानव-जगतो दु खत्रात समुपवर्ण्य त प्रति घोरा घृणा व्यक्ती- चकार । तुलनापुरस्सर स न्यदर्शयद्यन्मानवजगदपेक्षयाऽत्यन्तमेव समधिक- सुखप्रद कानन नामेति । एव म स्त्रिय तत्रैव मागरतटं विहाय स्वयञ्चारण्य मुपेत्य विलुप्तोऽभवत् । रमणी च मर्माहता भूत्वा तव स्थिताऽभूत् । द्वितीयः सर्गः यत्र पथिक्स्य तदीयस्त्रियाश्च मिथस्साक्षात्कारोऽभूत्, तत्सविध- एवैस्साधुरपि समुपविष्ट आसीत् । उभयोरप्यनयो. प्रवृत्ति सः सध्या- 1 नमशृणोत् । यदा पथिक प्रस्थातु प्रवृनस्नदामी माधुवर्योज्य गन्बा सदभिमुखोऽभूत । तस्मिन्नेव स्यले निशीथ तत्पुनमलनवचनचा गृह्णान् । अथ पथिकोयरातवेलाया तस्मिन्नेव जलनिधिकूलस्थले माओस्ममीप समुपागत । साधुस्त कर्ममयजगता निगूद रहम्य न्यबोधयत् । मॅबच मानवजगत. प्रधान लक्ष्यमिति मुम्पष्ट प्रत्यपादयन् । म पथिक विचाराणा भ्रान्ति समावेद्य, तस्मै पुनर्मानवजगति गत्वा कर्म कर्नु मम्मतिमदात्। सोवोचत्-'मानवस्य समीपे पोचमाहममन्यन्यायश्रद्धाकरणोदारता- मुगीलतासज्जनताधर्मक्षमा दिगण-गणाऽम्ति परमेगितु पावनमम्पनि- क्षेप । मत्यामावश्यकताया ममारे वितरणाथमेव मोज्य परमेश्वरेण मानव- स्यान्तिके ममुपन्यस्तो न्याम । त्व तु निक्षेपमेन मपिन्वा मनुप्यममाजादूरे कानन पलायित । मोऽयमीश्वर प्रति तावकीनो विश्वामविघात । सम्प्रति मानवसमाजमुपेत्य त्व नव वनिमपकल्पय । यत्र च यस्य नाम गुणस्य प्रतीयतावश्यकत्त्व, नव न विनियाजय'ति । एवमुपदिश्योत्थाय च माधुम्म्वाभीप्टदेशमगात् । तृतीयः सर्गः पथिरस्तावदामीदेतावान् ध्याननिमग्ना यत्माधोस्ततो विनिर्गमनमपि नाजामीन् म । शनंदरानंश्च साधोस्मत्यमम्बलिनस्ममुपदेश मपद्येव तम्य चैतस्यभूदद्दारित. पल्लवित पुष्पितदच । म गीर्य स्वस्यादनयत् । गम्भीर- मेक्वार विनि स्वस्य च स्वकीया धान्तिमनुभूतवान् । ततोऽसावुदतिष्ठन् । स्वदेश प्रति मूर्धानमवनमय्य सश्रद्ध त प्रणनाम । तदीचमेवाया जीवन समर्पयितुञ्च स्वकीय सङ्कल्पमनल्प प्रतिज्ञातवान् । अयदेगदगाया यथार्थ परिचयमवाप्नुमना नमो देशस्य विभिन्न भागवेक वत्मर यावद् ग्राम्यन्नास । दंशिकी प्रातिको मुपमा ममीक्षमाणम्य महदेवाश्चर्यमभूतस्य, यदीदृगे परमरमणो देश निवमन्तोऽपि तदीय- निवानिनः किमिर्वतावन्तो मलिनमानमा परितो विलोपने इति।
। ततोऽमो समाजमनुप्रविश्य तत्रत्यामवस्थामवालोकयत् । तदात्व- तितममामेव करूणर्द्रमभवद् हृदयमेतस्य । कोटिगो जना ईदृक्षास्तममिलन्, यस्सन्ध्यावधि जठरज्वालाशामक भोजन नोपलभ्यते । कियन्तोऽप्येतादृशा मिलिता, ये खलु निराहारा एव भुवि लुठन्ति । कृपोवलवर्गा. मुधोर परिथम्य धरण्या धान्यमुत्पादयन्ति, किन्तु, हन्त ! ते स्वय कण-कण प्रति व्याकुलहृदयाइगुप्यन्ति । चकितास्मन्तस्ते चिन्तयन्ति यत्-को नाम तेषा मुखतस्तदीय कवल बलादाछिनत्तीति । अस्ति समाजे वैमनस्यस्य, दम्भस्य, विश्वासघातस्य, छलस्य च प्राज्य साम्राज्यम् अनीतरधर्माऽs- चरणाच्च जना स्तृणमात्रमपि नो बिभ्यति । सत्य, धैर्य, विश्वास', सज्जनता, पौरुपञ्चे' त्यादयो गुणा एककपणमूल्येन वित्रीयन्ते । सामाजिक्या एतस्या दुर्दशाया वीज तु दारिद्रयमेवेति । इत्थ समाजदुर्दशामवेक्ष्य पथिक समस्तमप्येतद्राज्ञो दोपेण भवतीति सुस्पष्टमवाबोधि । राजा प्रजाया अभ्युन्नति नैव कामयते । स: नमीहते यत्-प्रजा यदि चरित्र-विहीना, तदीय आत्मा च पापपरिच्छन्नो भवेत्, बहिं ना न कदापि राजस्समक्ष शीर्षमुत्थापयितु साहमं विधास्यति, राज- दण्डात् सदैव च भेप्यतीति महीपति र्मनाक शिक्षामपि प्रचालयति, किन्तु सा केवलमेतावत्येव, यावत्या शामनयन्त्र मौविघ्येन प्रचलेत् । राजा- त्यन्तमेव निरङ्कशः। स स्वकीय स्वार्थमेव नीति, स्वकीय वचनमेव च राजाज्ञा मन्यते । सन्ति प्रजाया कियत्योऽपीदृश्य मद्विचारमम्पन्ना अपि व्यक्तयो यासा हृदयेषु देशभवते , ममाजनेवायाश्च भावास्नमुलमन्तितराम् । ता हि देशस्य जातेश्च कल्याणार्थं मरणादपि नैव विभ्यति । राजनीति- विनिर्मुक्तास्ताः प्रजाया निर्भीक्ताया , माहतस्य, मत्यनिष्ठायाश्च भावान् भरितु प्रकाम प्रयतन्ते, पर दुखनिवृत्तर्यानुपायास्ता. प्रदर्शयन्ति तारचेता अन्वसरिप्वन्नपि तमुवश्यमेव शनवर्षाग्रिम भविष्यकालीन चित्रमाकृष्ट- मिवकस्मिन्नव दिवने समागमिष्यन् ।
तामु केचनंतादृशोऽपि जना विद्यने, ये हि देगर्भाक्त जीविकाया एक साधन प्रकल्पयामासु । केप्चतादृक्षा, ये खलु प्रामामात्र कामवन्ने । कियन्तोऽपि च तादृशाः, ये नाम रानो द्वेषवशात् प्रजाया पक्ष गृह्णन्ति । सन्ति च केचनतादृशा , ये नून राजान निर्भय॑ तिरस्कृत्य च स्वकोय किमपि प्रयोजन साधयितु प्रजाया पक्ष प्राप्नुवन्ति, मिद्धे च प्रयोजने राज्ञि ममिलन्ति, निरपेक्षा वा जायन्ते । तामिमा देशस्य दुर्दशा समीक्ष्य पथिको निश्चितेन चेतमापूर्वेग चोल्लामेन देशमेवाया तत्परम्मन् प्रावर्तन । दीनजनानामविरतमेवाऽभवत् स्मरण तत्व महश्यम्य नानमे, करुगा- प्रवाहश्च मुतरा प्रवहनामीत् । अतश्च मोऽपि दीनजनसमानमेव जोबन निर्वोढुमारभत । नाऽमी कञ्चिदपि जन जुगप्पति स्म, नापि च कम्मै चिदप्यद्रुह्मत् । म प्रेम्ण प्रतिमा, आनन्दस्थस् वम्प, भुवो भूपणञ्चाऽभवत् अनन्तरमनी पुनर्देशे भ्राम-म्राम प्रजाया कष्टकया ममगृहात् । राजकर्मचारिणी नेकविधानि पड्यन्त्राणि विरच्य त म्बकीयात् कर्मण रच्यावयितुमकामयन्त, पर तदीयो ऽदम्य उन्माहस्तु मार्गागन समग्रमपि प्रत्यूह-व्यूहमपाचकार । पथिक्स्य महिष्णुता, तदीय देशानुरागञ्च निरीक्ष्याज्याचाररनि- तमामुत्पीडितावास्नस्तायाश्च प्रजाया मानने पुण्य नमुदियाय । हृदये बलवती मुभाशा जागरिताऽभूत् । समार्पयच्च सा परिकाय स्वीय- तनुमनोधनानि । पथिकोऽखिलजनमानमाना केन्द्रतामाप । प्रजाऽजानाद्यत्- प्रभोरभिमुख परम्परया कृताना तस्या प्रार्थनाना परिणामरूप एव पधिक- स्ता प्राप्त इति । अर्थकदा पथिको राजमभामुपाजगाम । राज्ञ पुरस्तादमी प्रजाया. समस्तामपि दुर्दशा ममृपवर्ण्य तदर्थ सुव्यवस्था शान्तिञ्च त ममवाचन । प्रशासने पथिकेन विहिता समालोचनाञ्चाकी रानोमाः कोर प्रोरभवत् । तेनासो पथिको राजमभातो बहिनिस्मारितोन्भूत् । तम्या स्वप्रयासे नप्फल्यमवधारयत पथिकस्य महत्येव चिन्तोदपद्यत । किन्नु, ततोऽपि नाऽभवत्तस्य हृदय विचलितम् । यो हि लोकसेवाव्रतमनुप्टानु प्रवृत्त , म कय नाम मानापमानयो निन्दास्तुत्योश्चा:भिनिवेशेन मार्गभ्रप्टो- भवितुमर्हति ? पथिको नको राजानमुपगतवान्, मुगासनसम्पादनसम्मति- ञ्चास्मै प्रादात्, पर स नृपनिस्तु तदीयेपूपदेशेषु न किमपि ध्यान प्रायच्छत् । प्रजाया कष्टनिवारणमनिवार्यमवधार्य मोऽन्तिम साधनमधिशिथिये । नगरे-नगरे, ग्राम-गामे, गेहे-गेहे च भ्राम-धाम सः स्वल्पीमस्येव समये प्रत्येकव्यक्ते हृदये तामिमा भावनामभरद्, यत्-प्रजा राजा सह सर्व- विधमपि सम्बन्धजात सर्वथा परित्यजे'दिति । 'प्रजासु राजा यदप्यत्याचरति, तत् प्रजाना साहाय्येनैव । प्रजाश्चेद्राज्ञा सह सम्बन्धमुत्सृजेयु नून, तर्हि विमु नामकलो नृपति कतुं प्रभवेत् ?' अन्यायिनोऽधर्मिणोऽत्याचारिणश्च कृते कृते सहयोगप्रदान मुमहत् पापम् । यावत् प्रजा एनमोस्मान्न निवतिप्यन्ते, नावत् तासा कप्ट न प्रणं- क्ष्यति, इति । चतुर्यः सर्गः पथिको यदा पाथोधितटे विमृज्य स्वकीया स्त्रियमगात्, तदा यस्माधु- वर्यों मार्ग मिलित्वा तमर्धरात्रवेलाया तस्मिन्नेव स्थल ममैन्य मिलितु- मामन्त्रयत, म एव तम्य स्त्रिया अन्तिकमागन्य नस्य इमा सम्मतिमदाद्यत्- त्वमेहि स्व गृहम्, पथिक पुनस्त्वा प्राप्स्यती'नि। ममुपलभ्य साधोराम्वासन पथिकपत्नी गृह मा च प्रभातमा च सन्ध्याकाल पथिक्स्य पन्यान निभालयन्यामीत् । अशनवननयो जलपानादेच न विमपि भानमभूत्तम्या. । निद्रा तु नदीया- म्यामक्षिम्यामभिद्रुतेव न कदापि तामुपायाति स्म। पथिक विरहव्ययया- विरत शुप्यन्ती मात्यन्तमेव वाग्यमापेदे । केवलमवलोक्नलालसा- सलग्नलोचनपुगलप्रवलाम्यह्वलन एव मा जोन वारपन्त्यभवत् । स्व- पनिन्यवन्त । सा प्रत्यह- । कीयस्थ शिशो पालनपोषणयोरपि न किमपि ध्यान दधी । नममी प्रमाण- केन व्यस्मापीदेव । नातन्दिन निजप्राणनाथस्य नामग्राह् सा तु केवल विललाप । अर्थकस्मिनहनि युगपदेव कतिचित् पान्या स्त ग्रामनधिययु , यन हि पथिकपत्नी न्यवात्सीत् । श्रमापनोदनाय, जलपानाय च ने कृपमेकमध्य- तिष्ठन् । ग्रामदामिन कतिचन जना अपि नन ममवता अभवन् । नान्- ग्रामवामिन.-प्रति ते स्वीया मनोव्ययाञ्च कथयितुमलगन् । तेन्यगदन्-'आस्माकीन नेतार पथिक नृपनिन्यंगृलान् । तस्मिश्च- राजद्रोहाभियोग प्रकल्प्य म नम्मै मृत्युदण्डमद्रापितवान् । तदनुमारस्वो ह्यसी राजाऽजया प्राणवियुक्नो भविष्यति । वय नु तम्या :न्तिमदननिमित्त राजधानी प्रयाम , यतो ह्यस्मदीयक याणार्थमेव पथिक म्वान् प्राणानु- ल्सप्टु मन्नद्धोऽस्ति । अस्ति म पुण्यात्मा । तदीयदर्शनतोऽम्मदीयान्वधानि दूरीभविप्यन्ति'-इत्येव मलप्य रदन्तो विलान्तरच ने पान्या राजधानी प्रति प्रतस्थुः । ग्रामे प्रतिगृह, प्रतिजनञ्च विद्युत्मचार इव प्रममार मोज्य वृनान्न । पधिपत्नी यदोदन्तमेनमगणोत्, नदा मा पथिरम्य पावनाउवलोकन- समुत्कण्ठया नितान्तमेवाहलादिनदया मनजायन । गितु महब नीत्वा मेय राजपुरी प्रति तयाऽतिवेगेनोच्चलिना, यथा-पिपामाल प्राणी पानीय प्रति प्रधावति । ग्राम्या स्त्रिय , पुस्पा, बाला, वृद्धा, युवानरच, मपि पथिकविलोक्नलालसया समन्वधावन् । जानीत् कारागारस्य पुरतो लोहशृपलानिगडित पथिक उपविष्टः । तदीय मुखमण्डल गान्त्व, आनन्दाय, लाकमयागायच जीरनोनगं- प्रमागस्याऽभया समुद्दीप्तमदृश्यत । तस्याभिमुनममत्या नामां नराश्च -ये-धनिरा, निधना, श्रमिका, कपंत्रा, माघर , मन्यागिननेनि मभगवर्गीया लोका जामन्,-भीषणयातनाभाराभिभूनानि हृदयानि कथमपि निरन्धनः स्थिना सामन् । अनिर्मपनयनस्लमपि पथिक दत्तष्टय (८) बासन् । निहित मानीत, परिश्त्व पुरो हालालपूरिलं पात्रनेकन, काजा- जया निपीय प्राणाननी परित्यक्ष्यति। एतस्मिन्नेवावगरे जनमम्मदनद्भिच वायुवेगतचापत्य पविकपला पथिकत्य पुर यिन गरलपात्र तमुत्याप्यामात् । प्रगनारच हाहाकार चक्र । पधिपत्नी तु पपिकच चरणरण मूनि निधाय न्यगादोत्- 'भापनापत्या-भिमुझनरणे द्याह पान सुखमनुभवानि, वाह मुख न पुन कदाप्यवास्वामी नि । तदनु महतंव प्रेम्पो तिगयेन ना पविक्मस्पयन्-है गृहत्यागिन् ! प्रकृतित्रापिन् । ! प्राणनाथ।।। नाह मनक्नुव भावत्वो सेवा विधानुन्। ममापराधान् क्षमस्वे'नि । हालालप्रभावात् सा नाजाधिक किमपि जस्पिनुमपारवत् । स्वानिनो मुखं निमालयन्ती च नेय क्षगमात्रणव प्रामानुजनज । पल्या प्रणय'पूर्ण वचननेतदाकZ पथिक्स्य विलोचनान्चानविन्द्रय वपतत् । तन्मण च मपि दर्शका परिकाल्या आमचानमवश्य चित्र- लिखिता इव तूप्णीननिष्ठन् । परिक्चामजोप जनन्या पृष्ठत एक जननम्ननिस्मृत्व नमायान आनीत् आसीदनावबोधो वाला निहि तन्च- तद्भाननप्यानीच नदीचा जन्नी लौकिवचातनातो मुक्तिनविनतवती' ति । मातरमुपगन्ध नोजवीत्'अम्ब | गृह चल, वनक्षा मा वादने । एक्लोद कुत्र क्यञ्चगच्च मिति' । दालत्य मुन्या वानांनापॉन्चितजननाया दये वरणाचाम्नमुद्र- स्नमुलिवस्नन् कल्लोलानु फालयानान । रादो भव तृपनिवारी नो गणयन्येवा नमुना नारी नहतान्नम्नमेन्च शिनुमईनानवती, नुहुन्च समिर लालबन्ती चुम्दितवती । तदेव रानो दूतो जनतासम्ममुद्भिन्दल्लीस्थितोभून् । अनौ जनता नम्बोच्च पपिस्वासराव रानलमाधञ्चानन्धरंगोदकोपरन् । नोजयपत्-भूपतिः पपिक स्वीप प्रभावनोयमित्वबुध्य न दिर पाययित्वम निहन्तुमाज्ञापयत्, यस्मादेतस्य कष्ट न भवेत्। परन्तूपलभ्यै- तस्याभराघवृत्तान्तमभूदत्यन्तमेवोद्विग्नहृदयाऽन्य पतिव्रता पत्नी स्वम्य स्वामिन पापपङ्किलात् कर्मण, इत्यतो हेतोस्मा लोकलज्जावयात् 'किल हालाहल पीत्वा स्वकीय काय तत्याज । अतश्चाज्यमेव पापी पथिक्स्तस्या मृत्योरेकमात्रमस्ति हेनु । घटनयाऽनया महाराजांत्यन्तमेवकुपितोऽम्नि, म चाऽस्याद्गम गमुच्छिद्य व्याकुल विह्वलञ्चेम महुर्महुविधाय मारयितु ममादिशत्। यद्यमो निजाप- राधमुररीकृत्य क्षमामभ्यर्धयेत, नॉवश्यमेव नृपतिरात्मजस्यास्य प्राणदान करिप्यति; ना चेदेतस्यैवाऽपराधातम्याऽपि शिरस्त्स्यति मत्वर मेव । यतस्तावद् विपवृक्षोय समूल विनश्येदिनि । एवमुद्गीर्योतरमाकाक्षमाणो गजदूत पथिक प्रत्यक्षिनु प्रावन्त । पथिवस्तावदुत्थाय पात्रवीत्---'आजीवनमपि मया राजप्रजवारुभयो रपि हित समीहितम् । न च किमप्यपराद्धम् । जन्तरात्मा हि मा निर्दोप- मावेदयतितमाम् । तदा कस्मात् कारणान् क्षमामहमभ्यर्ययेये नि । पधिकस्योत्तरमाकर्ण्य राजदूत स्वममीपस्थान् वधिकान् प्रन्यवोचत्- 'पथिकपुत्रस्य मूर्धानमाछिनते'ति । एको वधिकस्तु झटित्येव स्त्रिया अड्डादाकृष्य बाल खन नम्ब शिरश्निन्छेद । स्नियो विलोक्य प्रौर्यकपित कर्मनन्, परमाणोत्पादिका पोडा मोडु नाशक्नुवन् । मूच्छितास्तन्यश्च भवि न्यपतन् । सर्वेऽपिजना क्षोभातिशयेन, मयातिरेकेण च प्रावेपन्त । रानो नगसकृत्यमेतद्युवकाना कृतज्मा सञ्जानम् । जननमर्दमा- कुर्वन्त एतदभिदधतश्च तेश्यत प्रपयुर्वत्-'अन्याधिन एतम्ब नृपस्यान्न कुरुत । पृथ्ख्या पापभूतमेतमपहरतेति । पथिको युरकजनानामावेशमिममवेश्योरस्थात् । हातमुच त्वा च मोज्यमम्पधाद्-'अये नियवान्धवा । क्षणमात्र विरमतं. मदोय विनि. पेदनमाकर्णवत । मोपदसाया भवन्त स्वयं न वमप्यपरायनात वितु । - ( १०) राजदूतो वधिकश्चेत्युभावपीमो राजाऽज्ञापालनमकुरुताम् । नानयोः कश्चनाऽपि दोष । नृपाऽजापरिपालन नून मनयो धर्मः। एतयोस्स्वामिभक्ने- स्ममादर कुरुत।' 'मसारेऽस्मिन् नाऽस्ति कोऽपि ममापराधकर्ता । नास्ति च मदीये हृदये प्रतिहिंसाया कश्चन भावः । आत्मजो मामकीनोऽश आसीत् । तद्- द्वाराऽद्य मदीयस्य सत्यस्य परीक्षणमजायत । तस्य शरीरधारण सफलमद्य सजातम् । तदर्थ क्रोधो नो विधेय । यदि मदीयाच्छरीरत्यागाद्राज्ञो मानसं भय प्रणश्यत्, तर्हि कमतोऽधिक मामकस्य कलेवरस्य सदुपयोगमह सम्पाद- यिष्यामि । रक्तपातकरण खलु पमता, मनमो निर्बलता चास्ति । चरित्र- बलेन सपत्नविजय एव सत्पुरुषस्य शोभा विद्यते। स्वयमह निजस्याऽस्मि, दुखस्य कारणम् । तहि किमिति भवता मनस्मु विक्षोभ उत्पद्यते ?' 'मया स्वकर्तव्यपालन विहितम् । प्रत्येकदेशवासिनोऽस्ति पावनं कर्तव्यमेतद्यत् स स्वदेशसेवार्थ निज जीवन दद्यादिति । तदा किमर्थमेतत् स्वार्थमित्यवगच्छन्ति भवन्त ? बोधो हि भावत्कः प्रवलो रिपुः भवतामेव भवन निवसति । तञ्चेद्विजेष्यन्ति, तहि निखिलमपि भुवन जेतु प्रभविप्यन्ति भवन्त. ।' 'अन्तरात्मनस्मम्मतिमनुगृह्य चलत । न कदापि तस्या अपमानं कुरुत । मामक मन्देशमिममखिलेपि देने मर्वान् जनान् मश्रावयन्तुनमाम् माम्प्रतञ्च ममान्तिमोऽयमनुरोधो, नेम जातु विस्मरन्नु, सचाज्य यदद्यतन दृश्यमनुदृश्य यो हि क्षोभ समुत्पन्नस्तस्य प्रतियोधमस्मद्देशवासिनो न कस्मादपि नयन्तु,' इति। एतावदुक्तवति च पथिके न एव माधुर्यो जलविकूले पथिकं प्राप्त आसीत्. सह्मा जनमम्मीदग्रतस्ममागन । आनन्दविह्वलोचुजलप्लावित- लोचनश्च भूत्वा वक्तुमारभत-हे पुन धन्य तावकीन जीवनम् । मौभाग्य- लम्या जनिमवाप्य नून व भुवन पावन व्यथा । त्वदीयानि पवित्राणि चरिताणि स्मार-स्मार दुखेभ्यो देशो मुक्तो भविष्यति । तावकीन पावनं
|| श्रीः ॥
कविवरपण्डित श्रीरामनरेशत्रिपाठिरचितस्य हिन्दी काव्यस्य
संस्कृतभाषायां रूपान्तरितं
पथिककाव्यम
प्रणेता
कविरत्न श्री मधुकर शास्त्री, साहित्याचार्य , साहित्यरत्नम्
('हिन्दोमोमासान्यायप्रकाश' 'रुण रश्मयः' प्रभुतिप्रन्याना रचयिता)
प्रकाशक:-
हिन्दी-मन्दिर, प्रयाग
। नाम गृहीत्वा विष्टपं पातकम्यो मुक्तिमप्यनि । वम पूर्णनामगादस्मदीय समोहितम् । नाऽधुना जीवनस्यावस्यकता । त्रिन्दुरमिदानी महाप्नुयो लयमेष्यति । इत्येव प्रोच्य माधुरपाविशन् । ममाधिमधिश्रित्य विदिवमधिजगाम छ । पयिकः परममेवानन्दमाप गुरुवयंन्य दर्शनत । क्षणमानात् प्रागेव तम्य मनस्यजनि गुरदरदर्शनस्याऽभिलाप । परमकृपालुना परमेश्वरेप नोऽयमस्य तत्कालमेव चाऽपूर्यन । दर्शकास्नु दृश्यमेतद्वीक्षमाणाश्चित्रस्था इव नूपी स्थिता आमन् । अस्मिन्नेवा नेहसि राज्ञ. कतिपय सैनिश दधिक्मेक्मग्रन तृवा तत्री- पस्थिता अभूवन् । दृश्यमेतद् द्रष्टु दर्शकाणा माझ न प्राभवत । अन पथिक्स्याग्नुरोध प्यान रक्षित्वा क्यङ्कथमपि गोध निरन्वन्तम्ने गन प्रयय । आमोत् पवित्रस्य चेतस्सुप्रसन्नम् । नानीम्लानलाया लेगापि तीये मुखमण्डले । सैनिका वधिवारच तस्य गानि निर्भीरताच समौक्ष्य नितान्तमेवायचर्यचविता अनायन्न । वधिक स्वकीय कृत्यमनिसन । X पथिरस्य, मायो, स्त्रिया , दालस्य च मृत्युनम्बादमाश्रत्य राजा- पाह-'हृद्यमेतदजायत, एककालनंद विहतास्ममप्ता अप्यापद' इति । पञ्चमः सर्गः अय पपिम्प वधानन्तर काम्पद्भुता सान्निदोभिव्याप्नोत् । पयिषस्य मृत्यता जना इयनो व्याल्दा: मज्जाता यत्ने वेदनाश मूलभूत हेतुमेव विम्मृतवन्तः । प्रकारणकन और व्यम्मरनेद ने । उच्च म्वनोचस्त्वांभांव एव तेय विनष्टः । न वोनि केनापि मम ममभापन, नेच पैस्यामपि ममाया, गोष्टया ववापि जननमाजे दा कोपि ममंटन ( १२ ) साध्वमन्यत । सर्वेषामपि हृदयेषु काप्द्धता यपीडानिलोनाऽभूत। यिस्था वेदनातो मूका इव तेजायन्त । देशस्य तदिदमौदामीन्यममह्यनजायत नृपते. कृते । स्वयमेवाऽन- तिष्टति तावदत्याचारपरो जन स्वस्य विनाशाय प्रयासम् । प्रजाजनाना मनासि परीक्षितुकामेन भूपेन सोऽयनादेश समुद्धोपितो यत्--'पथिकन्य गृहमपि प्रणागयत । येन न किमपि लघमाऽवशिष्यत तस्याऽस्मदीयेराले। पथिकस्य च येऽप्यन्यायिनस्नानपि निगृह्याऽस्मत्समक्षमुपस्यापयते' ति । राज आज्ञाया पथिकस्य पावन नामधेय श्रुत्वा प्रजापास्स्वीपस्य दुबम्ब स्मरणमजनि । सा जागरितेवाऽभूत् । देशम्य वृद्धपुरुषा , वृद्धा नार्यश्च, युवका. युदतयश्च, वालका बालिकाश्च, विद्वासो मूढाश्च, कृपोवला, थमिकाश्चेति सर्वेऽपि पथिरस्य नाम मुहुर्मुहुरच्चार्योच्चार्याऽरोदिपुः । यदा चाऽश्रुभिस्सह प्रवहत्तेपा हार्दिक दुःख मना न्यूनतामाप, तदा ते स्व कर्तव्य निश्चित पर्नु प्रावर्तन्त । रान. कर्मचारिण प्रजायास्तामिमा गतिमवेक्ष्य पूर्वत एव भीत-भीता आसन् । ते राजा सह स्वमम्बन्धमुत्सृज्योत्सृज्याभिदुद्रुवु. । प्रजाजनाना मनस्मु राजान प्रति या विरक्तिर्जागरिताऽभून, तस्या प्रभावेण नृपतस्मैनि- सर्वे मेवकाश्च त परित्यज्य स्व-स्व गमभियय । प्रजा एक्स्वरेण राजान देगाद् वहिनिर्यातुमादिमन् । मार्गे च तस्य जीवनरक्षाया प्रबन्ध विधाय नास्त देशस्य सीम्नो वहि प्राहिण्वन् । देशे प्रजाप्रतिनिधीना मामन स्यापिनमभूत् । स्वराज्ये प्रजा पृप्पिता. फलिता- रचा जायन्त शनैश्णनं । स्वत एव तामा दुर्गुणा विरलनाममजन् । नानस्य ज्योनिपा प्रत्येक मानवशरीर प्राद्योतन। यस्मिन् स्थले पथिक , मायु, स्त्री, दालश्चेति चत्वारः प्राणान् पर्यत्यजन्, तस्मिन्नेव स्थले प्रजा महामन्दिरमेकं विनिर्ममौ । तम्मिश्च चतुर्णामपि तेपा प्रतिमा. प्रतिष्ठापयामाम । . .
। यस्मिन्ननि तेषा निधनमभूत्, तस्मिन्नेव दिवसे प्रतिवत्सर तत्र मेलक एको लगनिस्म । स च तेषा चतुर्णा नामस्मृतावविरतमादिवमचतुष्टय भवन्नास । मेलके देशस्य समीपस्था, दूरस्थाश्चाऽपि समस्तप्रान्ताधिवासि- नो जना. पदयात्राऽनन्दमाजुपन्त सम्भूय समागच्छन्निस्म । ते हि पथिक प्रणमन्ति स्म । तस्य गुणान् मीत्त्यं लोचनयुगलेभ्यो जलमौक्तिकरणान् पातयन्ति स्म, निजं जीवनमपि च नादृशमेव सम्पादयितु प्रतिज्ञाम गृहान्- प्रति निवर्तन्ते स्म । तत्कालीना कवय पथिक्स्य पवित्र चरित्र समालम्ब्य सुललिता' कविता व्यरचयन् । लोकास्ता सप्रमोद गाय-गाय निजस्य जीवनस्य मार्ग मुस्थिरमकुर्वन् । गीतकाले यदा गृहाणा बालका , स्त्रीपुरपाश्च निघूमामङ्गारिका परित उपाविशस्तदा वृद्धजना बालकान् पथिक्स्य वृत्तान्नमाश्रावयन्ति रम। मुहुर्मुहस्तमिममार्फाऽपि वालास्तृप्ति नों लभन्ते स्म । पुन प्रतिववतुञ्च वृद्धान् विवशयन्ति स्म । प्रभातवेलाया गृहकार्यव्यापृता गृहदेव्य पतिव्रताया पथिक्स्य पल्या पावनं यशो वारम्वार गायन्त्य स्वकीयान् शिगून प्रारयन्ति स्म । देश शान्नेः मुखस्य च साम्राज्य समदजृम्भत । न कोऽपि पव्याधिरवाशिन्, न वा काचिद्दरिद्रता । इत्थ सत्यनिष्ठो देशप्रेमपरायणरचको महापुम्प स्वात्मशक्तिमाधनाद्- देशमेक नारकीयशामनतो व्यमोचयत् । इति शिवम् ।
प्रथमः सर्गः
[१]
रागरथं रविरागपथ स्वनुरागविनोददिभात,
प्रकृतिभवनगतसर्वविभवतो भव्य शुभं प्रभात,
अहो, एकदा मुदितवारिधेरूचिविचुम्बित-तोरे,
समधिययौ, आनन्द इव प्राची मृदुसुखदसमीरे॥
[ २ ]
कश्चन पथिको जलधिसमोरे समधिकर्धनानुराग'
विश्वविशालमनस्स्वामी, कृतहर्षविषादविराग ,
पश्यन्नास्ते निनिमेषमिह
कौतूहलसम्वलितः,
प्रकृतिनटीकृतपटपरिवत्ततॊ भूमञ्चे किल,ल लित ॥
लोचनयुगलं तरत्यपारे सुषमावारिधिवारिणि,
परं निमग्नं पथिकमन. सौन्दर्य-झरे तलघारिणि,
स्नेहसान्द्रसर्वाङ्गारोरं, प्रेमविनिद्रोदलित,
पोत्त्वानन्दसुधारसचषकं रोम-रोम सोल्लसितम् ॥
अहो ! तदा कमनीया साचित् स्वर्गरश्मिरिव यामा,
क्वेस्स्वप्न इव विश्वविलक्षणतावत् पराभिरामा,
सिन्धोरडू विलयात्पूर्व तरङ्गिता सरितेव,
प्रियतमदर्शनतृषिता तस्यो विशदत: चरितेव ॥
६
पयिककाव्यम्
विध्यति विषादकोटः कश्चित् तस्या मानसकुसुमं,
सन्ध्याऽवृतोपवनमिव दुःखच्छायाध्यासितवदनं,
प्राणेशं स्वं सा चिरविरहव्ययिता वोक्ष्याऽमन्दं,
परमोत्फुल्लोन्पुलकितगात्री महिला प्रापानन्दम् ।।
-
अन्धो दृर्श विश्ववैभवं महादरिद्रः सकलं-
ग्रीष्मे मध्ये दिनं मरुस्थलतृषितः पथिकः सलिलं,
आत्मरहस्यं यया यतिः संप्राप्य मोदतेऽ मन्द,
ततोऽधिकं सहसेयं विरहव्ययिताऽवापानन्दम् ॥
[७]
परपददलितो यर्थव देशः स्वाधिकारमिह वाप्य,
निर्वापोन्मुखदीपशिखेव स्नेहसुधारा प्राप्य,
यथा प्रवासात् पाचात् कश्चित् पुनर्गुहं स्वमवाप्य,
ततोऽधिकं सुखमाप्तदतीयं स्वं हृदयेश प्राप्य ।।
[८]
कौतुम्नेि नटनागराय सा साधुवाद मपि दत्त्वा,
श्रद्धाभक्तिप्रेमोल्लासनमः सती मा
प्रियतमपादपद्मपरिपूतां धूलि मनि घृत्त्वा,
मुनिमालयति स्म नितान्त कान्तं हृदये कृत्वा ॥
[९]
आनखशिखं भृशं हृदयशंसा समवेक्ष्य विमुग्धा,
सफल जन्म नयनयो मनुते प्रियतमदर्शन-लम्पा,
पद्यपि पथिकस्यव पुरस्तादूप-सुरेखा प्यलमत,
सदपि तदोपं लोचन-युगलं ललनां तां नाश्यत् ।।पर
प्रथमः सर्गः
[ १० ]
निरीक्षमाणो लावण्यच्छविमासीद् दूरे पथिकः
पुनश्श्रान्तरमणीचरणध्वनिमशृणोन्मृदुल रसिकः
कोकिलकण्ठयाः प्रियतममानसमोहनकलाप्रवीणा,
ततो नादमारब्धवती ननु विरहमयी स्वरवीणा ।
"कामना कापि मदीया नाऽन्या !
प्रभो ! वहेदाभ्यां नयनाम्या सन्ततमम्भोधारा,
प्रतिद्वारमभिषिञ्चेज्जवनमभितप्त रस-सारा,
कठिनयातनोच्छ्वास-तरङ्गोऽयं मम दीर्घश्वास:,
हृदयं भित्वा सदैव भवताद् वपुश्च दुःखनिवासः,
ध्वनितां कुर्यात् प्रतिपल मनि मदीय-हाहाकारः,
यस्मात् स्यात् करुणाया हृदये जीवनस्य सञ्चारः ।
कामना काऽपि मदीया नाया।"
[ १२ ]
मिलितं विरतिर्मधुरप्रेम्णस्तस्य जीवन विरहः,
विरहः प्रेम्णो जाग्रद्गतिरिह मिलित सुषुप्तिनिवहः
विरहगीतमाकर्ण जीवनं लब्ध्वा प्रेमसमूह,
स्थानच्युतमिव पायकमानसं वपुषा भूय उदूढम् ॥
[ १३ ]
मुहनिमेषो लोचनयुपले हृदये विरहोच्छवासः
साश्चर्प रमणी स तु पश्यति घृतविस्मयविश्यामः,
पथिकोऽवोचत्-प्रिये स्ववसरे भवतो मामुपयाता,
प्रेमगृहे निवसामि, मनो मे प्रेम्णः कुटी प्रजाता।।
१८
पथिककाव्यम्
[ १४ ]
पश्य प्रिय! विशालविश्वमपि नयनाभ्यामवलोकय,
अनुभावय, हृदयेन त्वनुपमसुषमा कर मालोकय,
पुरतस्तेऽयमपारप्रेम्णश्चपलतरङ्गो जलधि,
कूय, सन्तरेयमस्मिन्निति मे मनोऽभिसन्धिः ॥
[ १५ ]
नवनववेशलासिनी प्रतिपलमेषा चित्र-विचित्रा,
रवेस्समक्षं नृत्यति गगने घनपडक्ति स्सुपवित्रा,
अयो मनोरमनीलवारिनिधिरुपरि सुनील गगन,
मध्योऽनिशं मेघमधिरढो वाञ्छाम्यहमुड्डयनम् ।।
[ १६ ]
असौ प्रगर्जति महासमुद्रः प्रदहति मलय-समीरः,
प्रिये ! निरन्तरमस्मि विचारादस्मादहो! अधीरः,
विततस्यास्य विशालसुमहिमान्यितवारिधिभयनस्य,
कोणे-कोणे तरङ्ग-तरणिर्धाम्ययं सुविलस्य ॥
[ १७ ]
भ, दिनकरबिम्बमुदयते जलधितलात् कमनीय,
काञ्चनमन्दिरशिखरं लक्ष्म्या पया परमरमणीयं,
स्वीयभव्यभुवि पद्मादेव्या समानमानयनाथ,
स्वर्णराजपयमिव निर्मितवानुदधिः स्वागमनार्थम् ।।
[ १८ ]
ददं गभीरं परमनिर्भयं जलधिरयं परिगर्जति,
तरलतरङ्गोनर्तनमद्भुतमहो ! मनः परिकर्षति
अतःपरं किं क्वाऽपि समृद्ध सुखं प्राप्नुयात् प्राणी?
मनुभावय हृदयेन निजेन प्रिये ! अप कल्याणि! ।।
प्रथमः सर्गः
१
यदा गभीरं तमो निशीथे जगदावृणोति सर्व,
तारकनिकरं नमसः पृष्ठे प्रतानयति चाखवं,
सस्मितवदनो जगन्नियन्ता तदाञ्याति मृदुगतिका,
गीतं तटे गगन-गङ्गाया गायति सुललितगतिकः ।।
[ २० ]
तेन विमुग्धो वियति विलासी विहसति विघुःसमोदः,
विविधपर्णकुसुमंस्तुविशदयति तरुस्तनुं सामोदः,
मोददिमुग्धा मदिरमानसा नदन्ति पक्षिसमूहाः
सुखं श्वसित्वा, क्षिपन्ति गन्ध समुद फुसुमव्यूहाः॥
[ २१ ]
वनोपवनगिरिनिकुञ्जसानुषु दर्षति वारिदमाला,
मदीय आत्मप्रलयो भवति विलसति नयनजलमाला,
पठ, तृणवीचिगगनघनमध्ये रश्मिषु तरौ विशाला,
प्रियेऽङ्कितेयं मधुरा गाथा विश्वविमोहन-दाला ॥
[ २२ ]
कियतो विमला मनोहरेयं प्रेम-कवा मधु-मधुरा,
अस्या वर्णगिरहं स्था, जगगिरा यति-विधरा,
स्थिरं पवित्रं महामोददं, शान्तं सत्सुख-कारि,
प्रेमराज्य माः, मनोहारि, भुवनप्रयवैभव-हारि॥
[ २३ ]
भुत्त्वा प्रेमालापं, दृष्ट्वा प्रणय-विमुग्यदारोरं,
जातं रमणी-लोचनयुगलं हरुणिमकान्ति सनोरं,
करबद्धं नत्वा विनिमेषं दोश्य च हृदोश-सुमुखं,
पदति, परमच्छादवरुध्य स्वान्त स्यं स्वं दुःखम् ॥
२०
पथिककाव्यम्
[ २४ ]
हे हे जीवननाथ ! मानसाधार! लोचना लोक ?
हे प्राणप्रियकान्त ! स्मरणाघार? शोकपरिमोक!
हे मम मानसमोद ! जीवनज्योतिस्त्वमसि मदीयं,
शतशतशशिजलजातहारिकमनीयं मुखं त्वदीयम् ।।
[ २५ ]
जीवसमाजे दयां वीक्ष्य ते नयने प्रेम-प्रतिभा,
अर्चति मे चेतो भवदीयां परममनोजां प्रलिमा,
वृणुते मम सौभाग्यकसुषमा यस्या ललामभाल,
सा ते मतिर्मनोमन्दिरे राजति मे प्रतिकालम् ।
[ २६ ]
पुनर्गृहीत्वा प्रियतमपाणि अदति सस्मितं वाला,
सुधां स्पन्दयन्तीव निस्मृता वदनादक्षरमाला,
त्वया ममाऽतुललावण्यस्य सुयशो विमुक्तं गीतं,
गाय-गाय शोभागाथा मोदामृतं निपीतम् ॥
[ २७ ]
स्वमवोचो,-'मृदुतां जलजस्य ज्योतिर्मणिनिकरस्य च,
विधोर्मोहनं, पाटलसुरभि, शान्ति सुजनवरस्य च,
रूपं रतेः, काञ्चनं राग, नीत्वा रसं सुधायाः ,
विरचितांस्ते मुखं विधाता सुख निखिलवसुधायाः॥
[ २८ ]
मन्दानो मम मुख सुधांशु स्वयं चातकोभूस्त्वं,
कचजालं मे नोलजलदमिव वीक्ष्य मयूरोऽभूस्त्वं,
नयनजीवनं निजं च मत्त्वा मां सततमपश्यस्त्वं,
मम 'प्रवृत्तिमपोचः प्रिय हे ? प्राणोल्लासं स्वं त्वम्॥
-
१-प्रवृत्ति-वातामित्यर्थः । 'वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त' इत्यम्
प्रकारक
हिन्दी-मन्दिर,
प्रयाग
प्रथम संस्करण
मार्च, १९६०
मूल्य तीन रुपये
मुद्रक--
मान्तिलाल जैन
श्री जैनेन्द्र प्रेस
दिल्ली-६
प्रयमः सर्गः
[ २९ ]
दर्शदर्श, दिवानिशं मे निद्राभरिता सुषमां,
अतुता प्रीति भवानवाप्नोत् ज्ञात्वा मां भृशमसमा,
अहमबोधि-'केवलमवनाविह चावा मेव वसावा,
सत्वमय हा! निर्मोहोऽभू, रोदृड निष्ठुर-भावः।।
[ ३० ]
गृहे विहाय विनाथा मा, मिह भवानागतोऽरण्ये,
अजनि विचार प्रियतम! सहसा कोऽय तावकहृदये ?,
प्रेमपयोधिहृदयमिद चञ्चलजलधे रपि सुमहत्,
सत्यं वच्मि नाय ! भवतेदं सदा दुस्तर रसवत् ।।
[ ३१ ]
तव सेवार्थ हृदये विलसति योऽसौ मधुरोल्लास:,
ज्यायांस्ततोऽपि किमय नयनक्षारवारिपरिलास ?,
भ्रूविलासरत एवाऽसौ
विमलयौवनं 'न्युञ्छन' मेषा प्रकृतिः करोति गर्यो ।
[ ३२ ]
प्रकृते रूपे समुच्छलति वं मनः प्रेम भवदीय,
स्वयं किन्तु भवताऽपि प्राप्तं नैव प्रेम तदीय,
मूकप्रकृते रतुलनीयशोभा दघतो स्वशारीरे,
प्रेमोन्मत्ता नमाम्यह त्विह मुग्धा वने गभीरे ।।
[ ३३ ]
दासों मां परिहाय जगद्बन्धनमुन्मुच्याऽऽयातः,
मुद्दोऽगण्यस्समय-समूहः कि विस्मरणं यातः ?
तारग्यप्रारम्भाउनेहसि, पदस्थिरे संसारे,-
प्रयमं प्रेमविभातं जातं, तस्य स्मरणामकारे--11
जडसुन्दरतर-रत-गर्वी
१-समयसमूहः-प्रतिमावर्गः।
पथिककाव्यम्
२२
[ ३४ 11
मग्नोऽभूत् क्षणमेकं पयिकाचवं समुदमवोच,
प्रिये ! त्वयंवोद्घाटितमेतत् प्रेमद्वारं सुखवत्,
हृदयं भित्वा मधुर-प्रेम्पो दर्शितमद्भुत-रूपं,
सौन्दर्योपासकं त्वकार्पोः, मा प्रदर्श्य निजरूपम् ॥
[ ३५ ]
योक्ष्यातुल्लावष्यविलासं तव मुग्धं मे चेतः,
यस्त्वां रचयामास, स कीदृक् कलितकलंकनिकेतः,
तदीयदर्शनधाञ्छा प्रबला समल्लसति मे हृदये,
रूपराशिपरिमार्गणचेता भ्रमाम्यरण्ये, सदये ! ॥
अद्य दया जाताऽस्ति तदीया जडता गता हुदयतः,
जले स्थले सर्वत्र दृश्यते स खलु विश्वजनदयितः,
तेन सार्धमेवाऽस्ति मदीयं जागरणं, शयनञ्च,
निशा, दिनं, सन्ध्या, प्रभातमपि रुदनञ्च स्मयनञ्च ।।
कमलकलभहरिसरोलतागिरिकम्बुकुसुममकुलाना,
प्रवालदाडिमशशिशुकपिकमृगकेत्वलिशक्तिकुलानां,
जडखगपशूपमेया तावकतनुः प्रिये ! तुच्छेयं,-
सदा सुन्दरी प्रकृतिस्ते यौवनमस्थिरमिति मेयम्॥
[ ३८ ]
अहो, तदीयानन्दवर्णने पदवच्या मे भाषा,
तांना विमोश्याम्यहं त्वयाऽतो विमुच्यता न ममाशा,
स्वामिमुखादाकयं विरक्ति मर्माहतेव तरुणी,
वाष्पवारि परिमञ्चति विशा, क्लिन्ना बभूव घरपो॥
प्रथमः सर्गः
२
३
[ ३९ ]
वदति, वियोगव्यथामसह्या विषमामिमां विपा,
पारण मवाप्तुं जलधितलेऽहं समागता परिपा,
तरियथेयं प्रतिमा तोरे यदि न दृष्टि मायास्यत्,
तहि वेदनातोज्यनिश्चिता मुक्ति मी समवाप्स्यत् ॥
[ ४०
निर्मम पथिक इव त्वं तूष्णों गतो गृहं परिमुच्य,
अहमपि भवत्पृष्ठतो याता सपदि वृत्तमुपलम्प,
अन्विप्यन्ती क्व-क्व गताऽहं ? गिरिपु च विजनवनेषु च,
उन्मत्तेव नदीतीरेष्वय घनध्वान्तगहनेषु च ॥
प्राणनिरोधाऽक्षमे यदा मे सर्वाङ्गे नैराश्य,
मृत्युद्वारि तदा त्वं मिलितो निर्भाग्याया भाग्य,
सर्वप्रथमं स्तन्यं दत्त्वा यस्य सुकोमल-वदने,-
मग्नासमहं नव्याऽनिर्वचनीयपरमसुखसदने ।।
[ ४२ ]
-प्रसनमृदुलं तस्य शिशो राबद्धभुजद्वयपाशं,
छित्वा कुलिशकठोराऽह हा! भवते भ्राम्यन्त्यासं,
"अम्ब ! अम्ब!" इति वदन् नयनयोर्जलं वहन् सोऽधावत्,
हा! तदृश्यं क्षणमपि विस्मृतिमेति न मे करुणावत्॥
[४३ ]
आतपवर्षाशीतेभ्योऽह हन्त !
प्रकाममार्ता,
लोचनबलतश्चलति केवलं तनुरेवा दुःखार्ता,
ऋतुराजोराजति, परिलसिता नवलपल्लवर्लतिकाः,
प्रेक्षन्ते स्वः प्रमूनने वनमुषमामिह रसिकाः !
२४ पथिककाव्यम् [ ४४ ] चित्त्वा-चित्त्वा सुमानि मालांगुम्फित्त्वान यदा त्वां- लभेस्मरन्तो निघाय वक्षसि शये तदैत्य निराशां-, सहसाऽकर्ण्य भवत्कण्ठध्वनि ममृतोदधिमग्नेव, वनवम॑नि धावामि द्रुत माः! प्रबलयन्त्रलग्नेव ।। क्वाऽपि न मिलतिभवास्तुयदामातदोनीयते नाम, प्रतिध्वनति हे नाय! सरोगिरिनिर्झरसरितां धाम, अधुनोपेहि निजं भवनं नोपेक्ष्यार्थ्यना मदीया, यदि न चलिष्यसि,हि मिलिष्यति तनुःपुनर्नमदीया॥ [ ४६ ] पथिकोऽवोचत्-'प्रिये ! श्रुतं भोः, सर्व वचस्त्वदीयं, प्रतिगच्छति नो हृदयस्रोतस्त्वेतत् किन्तु, मदीयं, यदि मयि तेऽस्ति प्रेम निर्भर करुणोद्वलितहृदयतः, तहि वञ्चितंमा कार्पोः, मां देवि ! प्रकृति-प्रणयतः॥ [ ४७ ] कायवासनातृप्तेः साधनमेव प्रणयो यत्र, वाक्-चातुर्य सत्यमय चमगतिनिर्णयो यत्र, झन्झावातश्चलति यत्र हिंसाया हृदये-हृदये, सौहार्वे विश्वासविघातो, निहितं छद्म च विनये ।। [ ४८ ] स्वार्यवशादन्याविजनेष्वपि रागो घियते यत्र, स्वार्थवशादय सोदयस्य च हननं क्रियते यत्र, सत्यभाषणं, स्नेहः , सद्गुणगणप्रकाशो यत्र- स्वानिमित्तं; कयं शिवं स्यात् ? हन्त! जनानां तत्र॥
प्रथमः सर्गः
२५
[ ४९ ]
पुण्यचरितसज्जनतो विषयो कल्मषमध्यनिवासी,
न्यायिजनाद् वञ्चकोत्र दातु.कृपणःसुखी विलासी,
यत्र श्रमिकात् कयो विक्रयो कुलटा तथा सतीतः-,
सुखिन्यहो! अन्यायो, विपिन वरं विषमजगतीतः॥
[ ५० ]
चौर्यजार्यवञ्चनपरपीडनकपटमयाडम्बरतः,
ओत-प्रोतं मनुजजीवनं यत्र च मद-मत्सरत.,
सर्वनाशपथ इव प्रमत्ताः कृत्वा दुन्दुभि-घोषं-
यत्र फलाशानिशा धावन्ति विमूढा जोषम् ॥
[ ५१ ]
आर्तध्वनरसौ किल जनिभूः, प्रलय-क्रीडाक्षेत्र,
वैरसुसज्जागृह, शासनं सन्देहस्य च जंत्र,
विष्टपमिदमगणितपरपानां सुमहानभिनय-मञ्चः,
आत्महननमय पश्चात्तापो भृशमिह जनिप्रपञ्चः॥
[ ५२ ]
अत्र तु परितः प्रिये ! विस्तृतं केवलमेक दुःख,
क्षणिक सौख्यं यदपि दृश्यते, तदपि विपाके दुःखं,
मायामिभ्यामृगतृष्णाछलबलप्रलोभनशाला,
इदं जगनराश्यशोकयोमहतो क्रोडाशाला ॥
छत्रमिव नु' 'बब्बूलारण्यं विलसति वारिधि-तोरे,
कष्टकनिकरं निगोप्य शीतच्छायादायि-शरीरे,
भान्तपथिकमाकृष्य नितान्तं कष्टं यच्छति परमं,
साठ्यमते लोकेऽस्ति किमन्यत् ? कययंतद् समपरमम्॥
१-बबूल:-''रबूल' इति हिन्द्या प्रसिद्धो वृक्षविशेषः।
६
पथिककाव्यम्
[ ५४ ]
काञ्चन-कणसमरेणुमवेक्ष्य तु तोरे मुह्यति सरसा,
दूरदेशतस्तरङ्गमालाऽपतति चञ्चला
तरसा,
मुहुविचुम्ब्य तदीयचरणमथ नृत्यति, गायति, ललिता,
क्वाऽन्यत्रेयं छटा मिलिप्वति? महोल्लाससम्वलिता॥
[ ५५ ]
पुष्कलपरिमलशालिललितकदलोदलकुञ्जविलासी,
नारिकेलखर्जूरतालकृतस्वागततालोल्लासी-
शोतलमन्दसुगन्धसमोरः प्रतिपलमत्र
ताप-तप्तलोकेऽतो ज्यायः कुत्र सुखं जन एति ? ॥
समेति,
नव गन्तुमोहेहं सम्प्रति पलमपिदुः खदजगति,
अभिलापोऽय, सदाचलेयं, प्रेम्ण पथि निर्वृतिमति,
वाञ्छाम्यहं, नदीनालानां वेशमहो! धर्तास्मि,
सोल्लासं गायन् गोतान्यथ शलादवतर्तास्मि ॥
[ ५७ ]
ईहे, सौरभरूपोऽहं सन् निवत्स्यामि वन-कुसुमे,
प्रणयिजनोरसि विरहेषुस्सन् प्रवेक्ष्याम्यसुखवियमे,
कुञ्ज-कुब्जे वायु रहो, सन् विचरिष्यामि सदाऽहं,
क्लान्ते बनस्पती चेतनतां वितरिष्यामि मुदाऽहम् ॥
[ ५८ ]
विकास्य कुसुमं, विरोध चटकां, विकल्प्य बल्लिवितानं,
लोकमहो? अभिषेक्ष्याम्यहमधिरुह्याम्भोदविमानं,
जगतो वाण्यच्छ्वासो वा सन् प्रेमकयां गास्यामि,
शुद्धरसिक-वर्ग संगीतं भूत्वा सुखमेष्यामि ॥
-
प्रथमः सर्गः
२७
हित्वा शान्तं स्वर्गसुखें क्व नु लोकनरकगामी स्यां ?,
कपर्दिकामूत्येनाऽमूल्यं जोवनर्माण विजह्या ?,
इत्युक्त्वा निर्मोही पधिक. प्रेमोत्कट: प्रयातः,
वञ्चितेव बत! चित्रितेवसा स्तब्धाऽभवद् व्यथातः॥
-इतिथी प्रथमः सर्गः--
द्वितीयः सर्गः
[१]
मध्यनिशा, निश्शब्ददिशा, गगनं नु निरभ्रं विमलं,
विलसति चकं विचित्ररत्न वियति दीप्तिमयममलं,
विशदा विभा तस्य लतिकायां सरसि तरोदलपटले,
विश्राम्यति तृणनिर्झरवारिषु, सुललितनिशीयकमले।
[ २ ]
अनन्तस्य वातायनतो वा दिव्या विपुलविमलता,
स्फुरति, सकलशुभधराधाम विक्षालयतीह धवलता,
तृणं-तृणं सुख निद्रामग्नं बने तदाऽसीदतुलं-,
सुखदसुशोतलसुरभिसमोरः सन-सन्' प्रवाति मृदुलम् ।।
अथवा
दृढकर्तव्यपरो बोरस्सुगभोरस्वरतः,
सिन्धुप्रहरी मुहुर्गर्जति स्फुरिततरङ्गाधरतः,
चपला वीची रश्मिवसनतो विभूप्य नोलशरीरं,
पणबद्धवोच्छलति चुम्बितु चारुचन्द्रमतिधोरम् ॥
[ ४ ]
जलनिधिकूलशिलामधिरूढ़ः पथिकः प्रेमोन्मत्तः,
मनोमोदिनोमिन्दुचन्द्रिका पश्यति तद्गत-चित्तः,
अभूत्तदैव कस्यचन मधुरः पदध्वनिस्सुनिकटतः,
ततः प्रतीक्षकपयिकमानसं प्राप विकासं सुखतः॥
द्वितीयः सर्गः
२९
[५]
कुशं मेखलामजिनं शुद्ध कौपीनं कृशकट्या,
दधदायातः कोऽपि तपस्वी वर्चस्वी मृदुगत्या,
भारतसितं निघूमज्वलनप्राय श्मभुलवदनं,
अभूयोतकं सुमहिमसद्गुणतपोविरक्तिसुसदनम् ॥
किं वा परितो वदनादुरसो विशदा विभा विभाति,
नष्टा वा सदृत्तिप्रसराच्चिकुरकृष्णता, याति,'
वीक्ष्यमुनिञ्च समर्यप्रगति परमोल्लसित-हृदयतः,
पथिकोऽवादीत्-'पुण्यदर्शनाद् धन्योऽहं सुसमयतः ।।
[ ७
इह नीरनि.स्तब्धनिशायां छायाया हिमरश्मेः,
पश्यश्छटां चन्द्रिकाघौतोदधर्नीलजलवीचेः,
मनोनिहितभवदीयदर्शनोत्सुकता मयाभिलाषः,
इहोपविष्टःसज्जातोऽहं सफलातुराकुलाशः ॥
[ ८ ]
निसर्गमुदितस्साधुरवोचत्, स्मितपूर्व प्रियपुर !
परममपुरमेतद् भवदीयं वचः सुखं सर्वत्र,
सुलीभव च नि:स्वार्थभावनाभ्योति जंगति ज्वानम,
ममविस्मृतविग्रान्तजगत् त्व सुखमार्गे सन्चालय।
प्रभातकाले जलयो व्यलसन् यदंव तुङ्गतरङ्ग,
मुजनमानसे जनसेवाया यया प्रबलतमनगम,-'
संकततटात् प्रकृतिमुषमा त्वं परमविमुग्धो वोश्य,
तन्मय आसोः,दिव्यदनाया निखिल भवनमपेश्य ।।
१-या अति' इति परच्छेदा २-भद्गा:-अमेय भगस्तरङ्ग अनि त्यमरः।
पथिककाव्यम्
[ १० ]
अनतिदूरमहमप्यधौष ता ते प्रातर्वाणों,
तव विशालहृदयस्य महत्तामवाबोधि कल्याणी,
समं गृहिण्या सकलविवादं श्रौषं भवदीयं,
व्यलोकयं यद् वर्णे वर्णे व्याप्तं मनस्त्वदीयम् ॥
[ ११ ]
यदा प्रस्थितः शाद्वल हरिते कुसुमितसुरभितविपिने,
त्यया मनाम् जल्पितुमभिलापो जातो मानसभवने,
द्रुतं चलित्वा त्वया मिलित्वा व्यधा निश्चितं समयं,
चिरादवाप्नुवमद्याऽहं त्विह विलक्षणं सुखनिवयम् ॥
[ १२ ]
कष्टमदा तुभ्यं यदहं तन्न त्वं मनसि विचारय,
एहि, समुपविश, शृणु च रहस्य किञ्चिद् हृदि निर्धारय,
विमलशिलातलमधिष्ठितोऽयं साधुः परमविरागो,
पथिकोऽप्यभिमुखमेव निषण्णस्त्यक्तगृहोऽत्यनुरागी।
[ १३ ]
श्रोतुमना अतिनम्रभावतः स्थिरः समादरभावात्,
पथिको वीक्षितुमारब्धो मुनिवरं समुत्सुकभावात्,
मुनिरवदत्-हे पुत्र! जगत् त्वं व्यसृजो यत्तु निकामं,
प्रेमामृतमास्वाद्य विमुग्धो विरमसि बने प्रकामम् ॥
[ १४ ]
मृगमालाविलसितकलकोकिलकूजितकुसुमितगहन,'
नवललितलतिकालसितं हलिमुखरितनिकुञ्जभवनं,
हरितघरा गिरिमुधिं वीचि मेघं निरम-गनं,
वोक्ष्य त्वं कौतुकयुक्तोऽभूहदभूद्विस्मय-सदनम् ।।
१-गहनम्-
वनमित्यर्थः । 'गहनं काननं वन' मित्यमरः।
ܕܚܕ
ܪܐ܀
ܙ ܐ ܙ
ܐܹag
ܐܪܪܐܐܐܐ
ܝܕܐܕܝܬ
ܕ
ܐܐܪܕܐܐܛ
रचयिता
द्वितीयः सर्गः
[ १५ ]
वानरेश्य निःस्पन्दोऽभूस्त्वं हित्वा धर्म-विवेक,
तान्यपि कि ते स्थिराण्यभूवन् ? मुग्ध पथिक! पलमेकं,
विस्मृत्य स्वामद्भुतशक्ति वनप्दबोध इव त्वं,
प्रकृतिरूपदर्शनतश्चक्तिो भ्रमसि मोहितः किं त्वम् ? ॥
[ १६ ]
चरमचरं वा यदिह तु लोके, निखिलं कणि निरतं,
सर्वस्याऽस्ति च काचिदेषणा, व्रतमपि भवति सुनियतं,
माजीवनमातपमिह सोवा डायामवनी कुरुते,
तुच्छपत्रमप्यहो, कथं स्वं कर्म तत्परं कुरुते? ॥
[ १७ ]
सागरपक्षो तरङ्गपक्षं
समुदय पल-पल मपि,
सदा, मुदा विदधाति भुवोऽस्या सेवनमपि पालनमपि,
मदुलो मलयसमीरो गन्धं गृहं गृहं प्रतिवितरति,
घनः दास्यसिञ्चन हेतोरिह निजंजीवनं च घरति ।
[ १८ ]
रविविशदयति शोभा भुवने वर्षति सुघां निशेशः,
कोपि न लोके निष्क्रिय आस्ते, कर्मरतो निश्शेष,
लघुनि जीवन पिच तृणस्य किल, भवति किमपि लघु लक्ष्य,
तदीयपूत्तविव विधत्तेऽदः स्वतनं मृति-भक्ष्यम् ॥
[ १९ ]
ममितबुदिबलविलसितअन्मा भवानुमानःश्रेष्ठः।
कस्तूह म्यरहित इह लोके? कोन कर्म-पथ-तिष्ठः?
मा मुच, एतद् भूहि मानसे निजे विचार्य च निपुर्ण,
स्वके जोवने निष्पन्न कि? कत्तव्यं ते प्रगुणम् ।।
३
२
पथिककाव्यम्
[ २० ]
उदरदरीतो यत्र निपत्य च जन्म गृहीतं भवता,
यस्याः खादितमन्नममृतसमजलं निपीतं भवता,
यस्या धूल्यामक्रीडः सुखमेत्य च यत्र न्यवसः,
यस्या रूपच्छटां वीक्ष्य ते प्रणय उदूढो मनसः ॥
[ २१ ]
दयामयी सा स्नेह-प्रतिमा वसुधा मातृसमाना,
तांप्रति काचित् कृतिन शिष्टाकिं भवतः सविधाना?
करौ गृहीत्त्वा यस्त्वं प्रयमं चलितुं शिक्षित आसीः,
सुशिक्ष्य भाषा हृदयस्याद्भुतरूपं दर्शित आसीः।।
[ २२ ]
येषां कष्टाजितघनफलमपि भुक्त्वा महानभूस्त्वं,
दीर्घदेहतो मध्येबाघ निर्भयमुत्थित ऐस्त्वं,
यरुत्पादितनिर्मितवस्त्ररावृततनुस्त्वभूस्त्वं,
ग्रीष्मप्रावृटुशीतसमयतो रक्षिततनुस्त्वभूस्त्वम् ॥
[ २३ ]
उपकाराणां तेषां त्वयि किं लेशोऽपि न हे पथिक !
कर्तव्यं कि तान् प्रति किञ्चिन्न तेऽवशिष्टं रसिक!,
दुःखदवाग्नौ ज्वलितान् जगतो दारुणरणपरिदग्घान्,
विपिनमुपेतः कापुरुषस्त्वं हित्वा तान् कृतिमुग्धान् ।
[ २४ ]
कष्टमात्रमाकर्ण्यनु भवतो विचलितमभवद् हृदयं,
मानवताया लज्जास्पदमिममवेहि गहितं विषयं,
शुद्धप्रेम्णो मर्म तथा तन्महिमानं जानाति,
प्रेमवमनःपथिक! प्रेमव्ययादितः कि नासि?॥
[ २५ ]
त्वमुदारस्सन् गृहे-गृहे चेत् सोल्लासस्त्वगमिष्यः,
जीवे-जीवेऽमितप्रेमनिधिमपि च यदि व्यतरिष्यः,
अभविष्यत् तत् परमसुन्दरं, परन्त्वरे! कृपणस्त्वं,
स्वयंसुखोसन्स्वार्थप्रस्तं वदसि जगत् सकलं त्वम् ।
[ २६ ]
चिन्तन निहितमानमरे ! त्वं गायसि मुदितं गोतं,
प्रत्येक व्यापृतौ त्वया भुवि सुख-पीयूषं पीतं,
जगद् विमुच्य स्वार्थ एव किमु परमं लक्ष्यं भवतः ?
स्वार्थप्रस्तः कोऽस्ति जनः संसारेपरोऽत्रभवतः ?॥
[ २७ ]
सद्गुणसाहससत्यशूरता अलौकिको चोत्तमता,
प्रतिभाप्रीनिप्राणप्रभुताः पौरुषपरहितममता,
क्षमाशान्तिकरुणा उदारताः श्रद्धाभक्तिविनपिताः,
सज्जनताशुचितामनस्विता धोर्मनसो निर्भयता ।।
[ २८ ]
सोऽयं सम्पन्यासस्तुभ्यं जगदीशन प्रत्तः,
वितरणीय एषः प्रस्तूय च जगतो हिते समस्तः,
तं त्वं प्रचौर्य सकलं जगतो न्यबस इहैवापरण्ये,
अरे प्रभोविश्वासघातरत! भयं न घत्से हृदये? ॥
[ २९ ]
'बापस्व न' इत्यातनिनादः परितः प्राणिषु जातः,
तत्र च कि हितकृति योग्यस्ते नरश्वसरः संजानः ?
भाषणशक्ति वत्को किमु सदुपदेशतस्सफला ?
किं ते भक्तिनिष्ठुरमनसःसदयकृतेरपि विमला? ॥
पथिककाव्यम्
[ ३० ]
कर्णाम्यां जनताऽऽवश्यक्तावार्ता विमु श्रुता ते?
हस्ताम्यां कस्यापि सहायकताऽत्र पथिक ! विहिता ते?
पादाम्यामार्तध्वनिभुवमपि गमितः कदाचिदपि कि ?
कि नैराश्यनिमग्नजनानपि पर्यष्वज उरसा त्वम्॥
?
[ ३१ ]
क्षुत्क्षामाय कदापि जलं वा भोजनमपि प्रदाम च,
जठरज्वालामहिमा ज्ञातस्तत्क्षच्छमं विधाय च,
मार्गपतितमसहायं कञ्चन जनपि समुदञ्चोदा,
गृहे प्रेष्य पृष्ठ नु पवित्रं किं ते कष्टं सोबा ? ॥
[ ३२ ]
मस्तकमुन्नतमभवत् कि ते पथिक ! जातिगौरवतः?
नो चेत् ! तर्हि शरीरमदस्ते तुच्छमधममपि शवतः,
अन्तनिभृतमपारवंभव समुपेक्षस आः! कि त्वं ?
बाह्यसुखायं मुघा किमयं भृशं प्रयतसे रे
त्वम्
?
सहज प्रेमावाप्तुं शक्तो निकटतमं यत्तु त्वं,
अन्विष्यंस्तत् पर्यश्राम्योऽद्यावध्यन्ध
इव त्वं
त्वय्यलौकिकी शक्तिविलसत्यधिका भृशं प्रकृतितः,
प्रकृतिमपित्वं चकितीक्तुं क्षमः सहनिजकृतितः ।।
[ ३४ ]
प्रायुश्यया यदि त्व स्वामितशक्ति मनसि विमृश्य,
परमामोदमवाप्स्यस्तहि तु चमत्कृति परिदृश्य,
चेदुद्दीप्ते हृदये विलसति सत्सुखमयोऽभिलाषः,-
नंय वन, भवनं गत्वा भव तत्प्राप्त्यै भरिताः ॥
द्वितीयः सर्गः
३५
[ ३५ ]
जगत्तु परीक्षाकेन्द्र मानवताया गहनं,
विफला धिषणा भवति दुरुहं प्रश्न दृष्ट्वा कठिनं,
परं स्वात्मबलविज्ञमानवाश्चातुर्येण विमृश्य च,
समादयति सहज तं प्रश्न सम्यग् धिया प्रवृश्य च ॥
[ ३६ ]
इयं लोककल्याणकामना सेवा जगतश्चैया,
अमरत्वप्रदयश.स्वस्तरोमंघुरफलालिश्चैषा,
गच्छ, तात ! संसारं गच्छ, न वृयैव समय यापय,
सदा लोककल्याणरतो भव जनुस्सफलता प्रापय ॥
[ ३७ ]
दुःख वन्धु, धिौ वैद्यः, सखा घोरविपदायां,
दुस्सहदैन्ये प्रश्रय, उत्साहो
प्रश्रय, उत्साहो नैराश्य-निशायां,
ज्योतिभ्रंमे, सम्पदा सुमती, सुनिश्चयः सन्देहे,
क्रान्तिश्छले, प्रभुत्त्वे न्यायो, भव धर्य भयगेहे ॥
[ ३८ ]
जनतामा विश्वासे, मनसि च कृती, भाषणे, श्रवणे,
निवस, भवादर्शस्त्वं बिजयो विष्टपरणचक्रमणे,
भृशमशान्तविपदाइयविशङ्खलजगन्मण्डलममणे,
रक्ष नितान्तं स्वात्मवले दृढविश्वाम प्रतिचरणे ॥
[३९]
जगतो विषमान् मझावाताघातान् दृढं सहस्व,
स्थिरोद्देश्यवत्, सुविचारावयचलः संश्च रमस्व,
जागहि नित्यं हि नितान्तं त्वमुदारत्वं हृदये,
तमसि चन्द्रबच्चान्तो धृववत् मुढो भव च प्रभये।
१
tu
m
पथिककाव्यम्
[ ४० ]
स्मारं-स्मारं त्वां समदारास्संयमिनस्सुचरित्राः,
जना भवेयुः परविपदाहरयत्ना मुदा
पवित्राः,
श्रावं-श्रावं द्रुतं जागृयाद् जनता ते शुभनाम च,
न्यायसत्यरक्षार्थमसूनपि मुञ्चेद्यातु सुधाम च ॥
[ ४१ ]
सुखप्रापकं जगति साधनं केवलमेकं
केवलमेकं दुःखं,
सद्गुणगणंतदेवोद्गमयति, सद्गुणतोऽस्ति च मुमुखं,
बाधा विघ्नो विपत् कठिनता प्रभवेद्यत्र च यत्र च,
गच्छ निर्भयं तत्र ज्वलने खेलं त्वं सर्वत्र च ॥
[ ४२ ]
गौरश्यामोत्तमजघन्यकुत्सितकुरूपरुचिराणां,
नेत्र विचारो भवति प्रेम्णो राज्ये स्वपरनराणां,
घृणितोऽस्पृश्योऽकिञ्चन जन आः! योऽस्ति जगति किल यावान्
प्रेमप्राप्तेः पात्रं सोमो भवता ज्ञेयस्तावान् ॥
[ ४३ ]
सदा सृष्टिसौन्दर्यसमृद्धः कविसमचिन्तनमाचर,
नो सुखदुःखविरारयशे भव, प्रतिभातिमिरं परिहर,
यत्तु वदसि,-'जगदस्ति महामायाया विषमो जाल:',-
तत्ततावको मुग्ध पथिक हे ! वृद्धिभ्रमो विशालः ॥
[ ४४ ]
जगन्नियन्तु सङ्कल्पादियमवनिः सागरवमना-
जाता, तस्य च खेलविलासो ह्येवंधाऽखिलरचना,
जोवानामियमस्ति कर्मभूः, कर्मच्युतिरिह नो स्यात्
वञ्चनमेवात्यया भविष्यति, पश्चात्ताप वा स्यात् ॥
द्वितीयः सर्गः
३७
[ ४५ ]
काचन दिव्या शक्तिः सृष्टः सञ्चालनमिह कुरुते,
स्वातन्त्र्यात् सोद्भवं पालनं प्रलयञ्चाऽम्याः कुरुते,
तस्या नियमितकक्ष्यायां ग्रहगणचडकमणं भवति,
समुद्भिद्य गगनं केतूनरमपि सक्रमण भवति ॥
तस्याश्शक्तर्वारिदमाला सुधासीकरान् वर्षति,
कोलाहलसंक्रान्तं कुलिशं पतति घरासुद्धति,
तस्या एव च शुभा शुभा प्रेरणा ह्यात्मसम्मतिः शुद्धा,
तस्या एव च कर्म समाचर तत्प्रगतिविधिवना॥
[ ४७ ]
परमविचित्र जगद्यन्नमपि तव शक्त्या प्रचलति,
दपं मा स्म कृथाश्च कदापि ह्यपि सफलत्वे प्रफलति,
यद्यपि सर्वस्यावश्यक इह लोकहितकविचारः,
प्रत्येक मनुजेऽस्ति तथापि स्वदेशजात्यधिकारः ॥
[ ४८ ।
त्वामुत्पाद्य तु देशज्ञाती पोषयतःस्म निकाम,
तो निजहितकृति विश्वास ते धत. सदा प्रकाम,
ततोऽनुणत्त्वप्राप्तिः प्रथमं सत्कर्तव्यं
भवतः,
ततो दातुमर्हसि वसुधा सरलजीवनं भवतः ॥
[ ४९ ]
पद् वक्तव्यं तत सरलं कथितं प्रिय! मव्यासं,
गच्छाम्यहमुत्तरवाप्ते हि दयामि परमभिलायं,
अहमपि ग्रहाद्वहि जोवनस्यास्य महान्तं भाग,
प्यपापमपमाश्रित्य मूवद् गिरिनिरवनभागम् ॥
३
८
पथिककाव्यम्
[ ५० ]
प्रभोः प्रेरणातः स्वभ्रममपि वेम्यहमत्र यदातः,
हन्त ! शरीरे बलं विक्रमं नैव च लभे तदातः,
विशिथिलसकलशरीरस्याऽयं व्यर्थोऽखिलः प्रयास:,
जनसेवार्थ केवलभास्ते भाषणशपत्युल्लासः ॥
तयव शक्त्या यथा साध्यमहमिह निजदेशहितं तु,
कुर्वे, भवति न यावच्छान्तं मस्तिष्क मै किन्तु,
मया समर्पितमखिल तस्य च जगत्पतेरिच्छायां,
निरादरे नो मात्सर्य मे, रुचिर्न मानेच्छायाम् ।।
[ ५२ ]
स्वत्कर्तव्यमवोच तुभ्यं मत्कर्त्तव्यदृशाह,
भवान् स्वतन्त्रो यथेच्छमेव सुलभतां जीवनलाभ,
अस्ति सकललोकस्य कुञ्जिका, मस्तिष्कं भवदीयं,
निखिलं विभवमवाप्तुं शक्तस्तमनेन भुवनीयम् ॥
[ ५३ ]
पुनर्वच्मि,-मा भैस्त्व दुःखात् कर्मवमं तेऽभिमुखं,
प्रेम्णः पन्था गहनः प्रेमिण इह तु दुःखमपि सुमुखं,
कर्म भवेत्तेऽविचलो धर्मः, कर्म भवेत्ते भाषा,
भवतु सर्म निधनमेव च ते वाञ्छामयी शुभाशा।।
इत्युद्गीर्य सुशान्तसरलभावात् स यतिम॒दुगतिकः,
बने दिलोनः पथिकं कृत्वा वञ्चितमिह सङ्गतितः,
स्निग्धचन्द्रिका चकास्ति रुचिरा पवनः 'सन् सन् सुवहति,
ज्योत्स्नायां पर्णानि लसन्ति च सलिलं छप-छम् प्रवहति ॥
---इति श्री द्वितीयः सर्गः--
तृतीयः सर्गः
[१]
कुमुदपतेरथ मुदितकौमुदी भुवमवतीर्य नभरतः,
शिश्य संकलशय्यायामपि परमोत्फुल्लमनस्त'
शिलामधिष्ठित एव तनुं स्वामने किञ्चिन्नमयन,
अचलः पथिकोऽचेतन इव विनिमेपदृशं भुवि गमयन्।।
[ २ ]
आसीदति विकलश्च निरीहो धूतपराजितयत्स',
वेतिस्मन,-तंकदा विराज्य य तूर्णा मुनिरणारा.,
सत्यं वचो मुनेः पथिकस्य प्रेमविशुद्ध दव,
अङ्कुरितं पल्लवितं चाभून् पुष्पितमागे राम ॥
समनुभवन् निविशदमानसे किंचिदचिन्तिान,
उदनषोत् सः क्षणानन्तरं परमविषण रयाल,
सजललोचने गरलविलीने यया तदारता शिरणे,
मोच्छ्वास न्यगदोत् पयिकानुस्वरे विकलापियो ।
[४]
हन्त, निज कतम्यं हित्वा, बनमरपाई शाम,
अनःपरं किनाम भविपतिनोकामा, विसर,
करवद्धं पुनर है विबर ! गावात
जीवनमस्तु सादि सब वानवापा अनुगामि पुति
४०
पथिककाव्यम्
[ ५ ]
ततो व्यलोकयदयं विशालं नजं देशं पभिकः,
अहो, जन्मभूः कियती सुखदेत्यगदत् प्रकृते रसिकः,
श्रद्धाभक्तिप्रेमभरेण तु सुमहोल्लाससमेतः,
रोमणि-रोमणि सेवाव्रतमयपरमानन्दमुपेतः ॥
अये जन्मभूमे ! हे पावन, स्वर्ग सुखद, मम देश !
जीवन-कुसुमं स्वमर्षयेऽहं तवपदयो, हदयेश,
इत्युक्त्वा चिन्तितुमारब्धः कर्मोचितमुपयोगि,
निदानमनुभवमृते कथं स्यात् साफल्यं सुखयोगि ।
[७]
एकवारमखिले निजदेशे प्रथमं त्वहं ममेयं,
बोजं बुवा हर्पखेदयोध्येयं मनसि घरेयं,
ततो विनिश्चेष्यामि कर्मपथमहं तथ्यमतविहितं,
धर्मनीतिसंरक्षणमस्तु नु जीवमात्रहितनिहितम् ॥
[ ८ ]
सन्ततमत एकान्दं यावन्मनसि दृढं निश्चित्य,
देश-दशां पश्यन्नास्ते स्म प्रति प्रान्तमुपसृत्य,
सोऽपश्यत् प्रचुरं प्राकृतिक सुखं संभृतं परितः,
किन्तु हन्त ! देशो नितान्तमनभिशो विरस इवेतः॥
स्पृशन् ग्रामसोमानं निर्मलजलकृतकलकल्लोल:,
स्वच्छन्दं प्रवहति सन्ततमिह नालो लहरोलोलः,
अनतिविदूरे हरीतिमाया गिरिमाला परिलसति,
परं मनस्सुत नातोऽप्याः! आनन्दज्योतिविंशति ।।
तृतीयः सर्गः
OM
[१०]
क्वचन सुनीलाः शिलाः वचन मुकुरोज्वलसरोविलासः,
शास्यश्यामलं धराञ्चल क्वचिदद्रिनिर्झरोल्लासः,
नारिकेलतरुराजी राजति, गगतस्तंभसमाना,
रसिकजनेभ्यो निपघसूचकसुप्तनकारसमाना ॥
[ ११ ]
नवलपल्लवितलतावेष्टिता, सुरभितविटपसमेता,
छायाशयिता पर्वतमाला, कुञ्चितमार्गमुपेता,-
सेय यस्याः सर्वोन्नतताऽविचला यथैव मनसः,
एना वोक्ष्य न को नु जनः स्तादानन्दोद्भवसरसः ।।
[ १२ ।
उच्च हरति च निसर एषा शीतलधारा धवला,
अहो! परमसुखमयो शान्तिरिह सदावाप्यते नवला,
धारातीरे क्वापि शिलोपरि विश्रम्य क्षणमात्र,
शान्तिमाप्तुमर्हा मनुजा उल्लास्य मानसं गात्रम् ॥
[१३
मुहमहु कपरितगमनतो धवलकुसुमलसितेव,
क्षितिजतटे धनवर्षणधूमिलघटा सुधानिचितेव,
धान्यहरीतिममुषमा लोचनसीमावधि परिलसति,
कमललोचन व्यमिविशोमा वोक्ष्य सरचोल्लसति ॥
कदलीवनहरिताभां धरणी वीक्ष्य न नयन तृप्यति,
अहो! कथं नो शाम्यजनानां मनो-मयूरो नृत्यति, ?
यवकलायगोधूमरणकक्षेत्राणां छटा विचित्रा,
हृदयविषादं कयमपनयति न सेयं हविः पवित्रा ।
४२ पथिककाव्यम् [ १५ ] आम्मतिन्तिडीनिम्बकदम्बच्छायां सघनसुनीलां, संनिषेव्य नहि मनुजः स्मरति नु लोकशोकमयलीला, उपवनतीरे मदुलसमोरे, समुपविश्य वनरसिकः, श्रममनुभवति निमील्य लोचन कर्षक इह निरलसकः।। कलः कोकिलालाप इतो विरहाकुलचातकवाणी, शुकमेनाकलहोत्र च 'बुल-बुल' प्रेमकथा कल्याणी, क्षेत्रविशोषनरततरुणीना प्रेममयं मधु-गीत- समाकर्ण्य निनमानसदुःखं केन च नो व्यपनीतम् ।। विकसितविविधकुमुसमालेयं लसावि विमालजालसरसि, लतालिङ्गितास्तरवः परितो रति भरन्ति च मनसि, उत्फुल्लास्ते वीक्ष्य दारिमुकुरे छविमेव न मान्ति, पुष्पाञ्जलिमुपहारं सरसे दत्त्वा मुदमुपयान्ति ॥ [ १८ ] सरसे सरसि मनोरथसदृशा लहरी नृत्यति, नश्यति, फूलकदम्बच्छाया रम्यां प्राप्य कोज नहि हृष्यति ? कन्दुककल्पसुगन्धितविलुलितसमुत्फुल्लफललासः, ममरवरूथो गुञ्जति कृतमकरन्दपातसोल्लासः ।। मञ्जुलवञ्जलराजो राजति किसलयललिता परितः, अलिकुलसंकुलनवलवकुलमुकुला कुलकलखगदलतः इतस्ततो वनयम॑वाटिका सुरभिमुदञ्चति सततं, प्रसूनदरम्यास्ती, नवति च मधुरा वीणा निभृतम् ॥
तृतीयः सर्गः
३
[२०]
महनकाननं, सन्ध्या बेला, नालानां संयोगः,
भीषणगर्तान्यवनि विषमा, विजनवनस्थलयोग,
वनप्रसूनान्यहो ! क्षिपन्ति च सुरधि मृदुलसमोरे,
लोकशोकसन्तप्तजन को नाऽत्र पवेद मतभी,रे! ॥
[ २१ ।
सन्ध्यासमये परितो ललिता हनिनादोल्लसिताः,
नानारूपाकारविहङ्गमगणा: पान्ति कुलसहिता.,
किसलयरसमयशावास्या, गान्ति मनोहरगानं,
अद्भुतवाद्ययन्त्रमिय तरिह भवति प्राप्य खगगानम् ।।
[ २२ ]
निर्ममभावादुड्डीयन्ते यतः कुतस्ते
नश्वर विश्वे मिलनरहस्यं दर्शयन्त उपधात,
इदं वीक्ष्य सद्भावस्रोतो मनसि कथ न समपात ?
कोऽसौ जन इह, योन न सम्यग ज्ञानरहस्यमधीयात् ?
प्रातः,
तिमिरसलं प्रकृतिकुल, नि.स्तन्धनिशोयो, मौनं,
निद्वितदिशा, मृदुश्च सदागति, रिन्दुमण्डल दून
प्रशान्तगगने नोरक्तारा-'झिल मिल्' मदुल हास,
विदधति, के मनुजास्तु लभन्ते ? नात्र सुखदमवकाशम् ॥
[ २४ ]
परितः स्थितस्तुपारसितस्तूप्गों तु पर्वतः प्रततः,
प्रकृतिमुकुर इय तडाग एषः केन नाम परिरचित.?,
मूलशिलेयं परममनोज्ञा, विरमेयुश्चेदर च,
तहि वदेयः,-कुत्र लभेमहादः सुस ह्यन्यत्र च? ॥
पथिककाव्यम्
[ २५ ]
वातादानश्रीफलदाडिमलोचीसेवद्राक्षा,
उत्फुल्ला इह विविधफलानां रुचिराकारःसाक्षा-
दर्शयतीश्वररचनामा वैचित्र्यमयाद्भुतदृश्यं,
सुखं जना इह कि न लभन्ते ? दिव्यदयाप्तमवश्यम् ॥
[ २६ ]
गिरी, कानने, भगरे, विजने, सर्वत्र च परिमान्त्यः,
सरलतरलतरमृदुलकुटिलगतियुतबहुरूपं यान्त्यः,
कलं किमपि गायन्ति किलास्थिरवेलानिभप्रवाहाः,
कुतः किमित्यायाता:? क्व च किमु यान्ति? इमाः सोत्साहा?
[ २७ ]
दर्शयन्ति विस्मयमिह मनुजा नहि कथमेता वोदय, ?
किमपनयन्ति न मानसदुःखं समुदमिमास्तु समीक्ष्य,
यत्र केवलं लतातणेषु च 'फोगा एव ममृद्धाः,
धूलिपर्वता एव केवलं परितः प्रकृतिनिबद्धाः ॥
[ २८ ]
मनस्तापमपि समयस्ति च मधुरा 'मतरा" यत्र,
महातपस्विनमुष्टो गाघे.सुतं स्मारयति यत्र,
नानादृश्यान्यथ मगतृष्णाया दृश्यन्ते यत्र,
विरलसीकरा नभोभादयोरपि निपतन्ति च यन।
[ २९ ]
शान्ता दिशा, सुकोमलमार्गः, मृदुलसमोरो रुचिरः,
मयूरनृत्यं शाकटिकस्य च सान्द्रस्वर आः, मधुर,
एवं विविधविलक्षणताभिः सज्जितदेहा प्रकृतिः,
मोदविमुग्धा जना जतः स्थर्येषां प्रबला नियतिः ॥
१-मरुस्थले क्रमेलकाना प्रियखाद्यभूता गुल्मविशेषाः ।
२'तरबूज' इति ख्याताः ।
तृतीयः सर्गः [३०] पडूजरम्भामदनमल्लिकाऽहिफेनपाटलमुकुल-' रक्तककुन्दकलितपिककिंशुक 'नरगिस" मधुकरसुकुल- निचयो नारी, धर्मसुरभितश्चम्पकशिरोषसुमयोः, गृहे-गृहे प्रोत्फुल्लवाटिका रम्या यथा नयनयोः ।। [३१] किमिव समनुरज्यन्ति न मनुजास्तद्दर्शनतो लोके,? प्रकृतेः सुखस्वरूपे सत्यपि कथं निमग्नरः शोके? तृणतः-तृणतः स्फुटा व्यज्यते जगनियन्तुः सत्ता, लघोलघीयस्यपि च राजते व्याप्ता तस्य महत्ता ॥ [ ३२ ] तस्य महिम्नो विश्वासो नश्यत् किमु मानवचिते,? ध्वस्तमस्तु कथमेव भवमिह पूर्व मौलिकभिले, तस्य सुमधुरं संगीतं मदति ब्राह्माण्डे भुवने, तस्येव ध्वनिरिह च विगृञ्जत्यणुपरमाणी गगने ।। [ ३३ ] सदा पहा. सुनियतकक्ष्याया चंक्राम्यन्ति सुरुचिरं, स्तोतुमनस एव च त दधत प्रणवगानमधु मधुरं, प्रकम्पनावेगो, घनगर्जन, मुमा चपलाऽवीडा, पर्णमर्मरध्वनिः सुललिता प्रसनकलिकाकोडा ॥ [ ३४ ] प्रशान्तगतिरथ सरिलाया अनलस्य तु दहनस्वभावः, गिरिस्रोतसामविरतनादः, चंचलजल 'कल रावः, क्षुब्धवारिधे मधुरालापप्रलपनविपुला योषाः, नाना भाया मनुजाना, नानोच्चारणपरिपोषाः ।। १-अत्र 'मुकुल शम्देन 'अहिफन' शदस्य 'पाटल गन्दस्य चेत्युभयोरपि सम्बन्धो ज्ञेयः। 'अहिफेनमुकुल-शब्दस्य वाहिन्यां 'पोस्' इत्यर्थः । २-प्रसिद्धयतिमायवशात् 'नरगिस शब्दो ययारदेवोपन्यस्तः ।
पथिककाव्यम्
[.३५ ]
खगपशुकोटपतङ्गादीनां विभिन्नकालिकभाषा:
तस्य मन्द्रतारस्वरतालोल्लासितलयसद्धाशाः,
वाद्याऽऽस्फालो बजपात ऋतवस्तस्यैव प्रगतिः,
निखिलजगज्जीवातोस्तस्य तु महालय. किल विरतिः॥
सुखसंगीतं शान्तिदायि कियदेव समुज्ज्वलविमलं,
यस्याऽकर्णनमात्रमेव जनजीवनलक्ष्यमविचलं,
तदाकर्ण्य भववारिधिपार यान्ति संयमित-यतयः,
योगिजनाश्च लभन्तेऽमरता तद्यिोतितमतयः ।
[ ३७ ]
पर घोरनिद्रामाना इव जनाः शेरते देश,
नह्यामोदविनोदविधर्भाग गृह्णन्त्यपि लेशे,
कस्मिश्चन निस्सीमविषादोदधौ निमग्नाः सकलाः,
केनाप्यथवा महाव्याधिना, व्यथिता दीना विकलाः।।
[ ३८ ]
चिन्ताध्वान्तोन्मथितस्वान्ता., कर्तव्यान्धा इव ते,
कस्याश्चित् त्वनिवार्यकृते रचनाया व्यस्ता इव ते;
मानसपतनं प्रेक्ष्य तु देशे ह्यदासीनता व्याप्ता,
अन्तर्व्यथा प्रजाया दृष्ट्वा करणा हृदये प्राप्ता ॥
[ ३९ ]
स तु बाह्यां मिजदेशदशामैक्षिष्ट विषादायत्ता,
द्रष्टुमना आन्तरिक रूपं प्राप्तः
समाजसत्तां,
दुःसम्बालोल्लोढजनानय पथिकः प्रेक्ष्य सुयक्तः,
विदीर्णहृदय इवासौ जातश्चाथुनिरोऽशक्त. ॥
तृतीयः सर्गः
[ ४० J
प्रबलबुभक्षावाला ज्वलयति गेहे
स्वलयति गेहे गेहे सततं,
अस्थिपञ्जरे श्वासमात्रमिह रक्तमांसमा. !क्व गर्त?
अन्न नास्ति च, वस्त्रं नास्ति च, नास्ति निवासस्थान,
निजः परो नहि कोऽपि कस्ययन, न च सौहार्दज्ञानम् ।
हन्त ! वराका जनाः कोटिशः दुःखं त्वत्र लभन्ते,
आजीवनमपि जठरज्वाला ज्वलिता येतु नियन्ते,
प्रलपन्तो हा, क्षुधा स्वपन्ति च लम्बा सभ्यावेला,
एकवारमपि दिवा न निशिते शमयन्त्युदरज्वालाम।।
[ ४२ ]
तोपमानमश्नम्ति, तपा शमपन्ति तथाऽश्रुभिरेव,
विविधव्याधिमयं वय आप्याहानि नयन्ति मुघव,
जोर्ण-शीर्ण-पटखण्डेरेव च कथमपि संवृतदेहाः,
सोयेयः कथमहो सूत्रसूचीतोऽप्यपहिलोहाः॥
[ ४३ ]
परिभ्रम्य बत, मततं प्रातः कालात् सन्ध्यावधि ते,
पारिश्रमिकत्वे लभन्ते, क्योहास माः, इह ते,
साश्चर्याश्चिन्तार्ता विकलाम, कृषकगणाः सङ्कदतः,
को निष्कासयतोह ग्रास सहसा तेषा मुखतः ? "
{ ४४ ।
घोरयन्त्रणाप्रदः शोषपति शासकवर्गों जनता,
सर्वस्व हरहरति रसकः प्राप्य हन्त, भक्षकता,
दुर्दमदन्यदानवोद्दाहे सहायकोऽपि न
करचन,
नत्यति मत्यः सदा मस्तके रुदितमते नतु किञ्चन ।
पथिककाव्यम्
[ ४५ ]
"परित'स्त्रायस्वे त्याक्रन्दनमाकुलदलितजनानां,
जीवनभारं कथं वहेयुः स्वं वा स्वीयजनानां, ?
सद्गुणगणस्तु लुप्तस्तेषा, घोरदीनताहेतोः,
परोवाह आः! जातस्तेषां दुर्गुणवारिधिसेतोः ॥
[ ४६ ]
कपटवञ्चनामिथ्यादम्भैः परघनमिमे हरन्ति,
कस्यामप्यन्यायकृती नहि भीति मनसि धरन्ति,
सद्गुणमाला मनुजजीवनोन्नतेः साधिका याऽऽस्ते,
जठरज्वाला तदुन्नते हो, महाबाधिकाऽद्यास्ते ॥
सत्यधैर्यविश्वाससुजनतापौरुषसद्गुणगर्वः,
पणकमूल्यतो हहा ! क्रीयते कुटिलनीतिकृतखर्वः,
नवा नवा अभियोगा नित्यं प्रचलन्ति च हतमूलाः,
हन्यन्ते निर्दोषाः सुजनाः, विदयं गलकृतशूलाः ॥
[ ४८ ]
देशदुर्गते. कारणमखिलं पथिकोबोधि प्रकाम,
"प्रजोन्नतेविपरीतो नृपतेः सिद्धान्तोऽस्ति निकामं"
राज्यकार्यसञ्चालनार्थमेवास्ति किञ्चिदपि शिक्षा,
विषमो च्याधिः पतनपिशाचात् कथं भविष्यति रक्षा॥
४९ ]
प्रजा चरित्रम्रष्टा भवतु, विनश्यत् मानसशक्तिः,
एतदेव शिक्षाया लक्ष्यञ्चैया शासननीतिः,
चरितविहीना भीररशिक्षितजनता स्तान्मदघोना,
असो निरजुशनृपतेर्भावः, “सहतामनयं दोना"।
तृतीयः सर्गः
[ ५० ]
शिक्षाशासनदृशा तु विपमेऽप्यस्मिन् महपरदेदो,
कथमपि कतिपयविकचसुमानितु लसन्ति जलनिशेपे,
उन्नतहृदयं तेपां देशप्रेमामृतपरिपूर्ण,
देशजातिहितहेतोयपा भयमपि नो मुतितूर्णम् ।।
[ ५१ ]
ते नृपभयनिशिहदो गल्लुन्ति च जनतापक्ष,
दीनहीननृपभीतजनेषु च भरन्त्यभयकृतिलक्ष्यं,
कटनिवतंकविधि किन्तु ते यन्तु बदन्ति महान्तं,
तदनुरूपमुद्योग पदि ते जना व्यधास्यन भान्तम् ।।
[ ५२ ]
सुखं कप्टमपि, तहि सुपंव च कालकूटमभविष्यत्,
शतवर्षाग्रिमचित्रमत्र तत्कालं धृतमभविष्यत्,
सन्ति सहचरा: केपि मनोपिजनानामेवामित्यं,
येया कापतमनः केवल स्वार्यवासनासस्थम् ॥
[ ५३ ]
देशभक्तिसमकायंसाधन
च्यापार व्यदधुस्ते स्वीयं धनार्जने ससक्ताः,
नपतेस्त्रस्ना, मानदानपरिलम्राकाक्षातः,
प्रजाहितेच्छव इमे सन्ति बत, निजानतराशातः।
स्वर्गीयं छलयुक्त
पाय! धन्य! इति वदन्ति केचन मधारलापोन्मत्ता,
सोत्पातं कोलाह्नमय विस्तारयन्ति दुर्वृत्ताः,
हितेच्छचोपिभवन्ति कदाचिद् हानिकारका समय,
विपत्प्रतीकारे प्रत्यूहाः, जापन्ते च तपान्ये ।।
पथिककाव्यम
कुदालनाविकं विना प्रबलकल्लोलान्ता सेयं,
कथमिव यातु समोहिततीरं देशतरणिरुपनेयं,
देशदुर्दशा वीक्ष्य निश्चिता, तत्परवित्तः पथिकः
अभूत् समुद्यत आकुलराष्ट्रियसेवाय तदसिकः।
स्मारं स्मार दीनान्, व्यसृजत् देहसुखं स स्वीयं,
निजदुःखं दुःखं न, महादुःख परमा:! परकीयं,
भूमौ शेते मदा पोनवासश्च मुदा परिपत्ते,
प्रायोनाहारऽपि भवन्नहि
भवन्नहि कर्मच्युतिमादत्त ।।
भास तदानी समस्तदेशे निर्घनतम आः ! एपः,
परन्तु जीवनदृशा तु मूल्येऽभवद्विश्वसविशेषः
कमपि जुगुप्सति नेष, कुत्रचिद् द्विष्यत्यपि वा नंव,
प्रेममूतिरानन्दरूप वसुघाभूषणमेव ॥
[ ५८
अपि च, लधोरपि लघीयसोऽसौ सुखदसेवको भवत्,
तन्निकट गत्वा न जनः को विस्मृतदुःखो हाभवत्,?
यमवसर सामाजिकसेवाकृते तु लभते सोऽयं,
एलमप्यलसवशत्त्वात्तस्य न गमयति मुधा ततोऽयम् ॥
माम-मामं गृहे-गृहे स तु जनताव्ययाः मुदितताः,
वीक्ष्य, समाकलयच्च सतर्क शोषणकथा अगणिताः,
कुपितशासनिकतत्त्वरविरतममितविघ्न उदपादि,
परन्रबदम्योत्साहोवर्धत, तस्याधिकस्तदादि ।
जिसका केवल धूमिल सा रेखा-चित्र ही मानस-पटल
पर अङ्कित रह गया है,
स्नेहमयी, दिवङ्गता पूज्य मां की
पुण्य-स्मृति में
तृतीयः सर्गः
[ ६० ।
पयिकस्यानलधैर्य दृष्ट्वा नृपबलकष्टविसहने,
अत्याचारोत्पीडितताडितजनतामानसगमने,
निविडे तमसि प्रभातवेला यथा शुभाशोल्लासः,
जातो, वीक्ष्य सुपुण्योदयमुदभूदुच्चस्त्वभिलाषः ॥
[ ६१ ]
प्रजार्पयत पथिकाय समस्तं धनं मनश्च शरीरं,
मध्य धारं यथा निमज्जन्तो दलभन्त च तीरम,
सकलचेतसा केन्द्रमयो, आशाया एकाधार,
पारम्परिकप्रजाविनयपरिणाम इव च सुखसारः ॥
[ ६२ ]
पथिकः परमाराघ्यो जातः सुर इव हृदये-हृदये,
दु.खें बन्धु विपदि वपस्य, सहयोगी भयसमय,
उपनपति गतवान् स एकदा राजसभाया वीरः,
प्रत्यपादपत् प्रजादुर्गते हतुमशेष
धीरः ॥
सत्त्वनीतियुतराजधर्म उपदिष्टो नुपाय तेन,
तत्वाश्यं निरडकुशनृपतेः कोपो जात, स्तेन,
वदत, शृणुरे पथिक ! नीतिमयतत्त्वं बोजासी,
राजधर्मकपनाय नपतये मूढ! कयं त्वायासो.? ॥
प्रजाजनान् परिवञ्च्य शठ! त्वं स्वार्थसापने निरतः,
विश्वेशप्रतिनिधित्पाद भूपान्न विर्भपि त्वमत ,
मम प्रजा, सानन्दा, शान्ता, कष्टमेश्माः! त्वं रे!
फिमपरिष्यसि जनतायाः!! भिक्षरस्पस्त्वं रे!
५२
पथिककाव्यम्
[ ६५ ]
तूष्णी गच्छ न पश्य दैवहत ! नृपधर्म नु मदीयं,
नृपाद् विरुध्यतु महदमङ्गलं भविताऽन्यथा त्वदीयं,
प्रजाव्याधिरूपोऽसि सम्यगपि जाने त्वामहमेव,
भारमिव त्वां प्रजामस्तकादपनेष्याम्यहमेव ॥
[ ६६ ]
अहं प्रजायाः भूपः सकलंघामधरा धनमिह मे,
राजकृतौ निजहस्तक्षेपस्यास्त्यधिकारः फस्ते,?
भूपद्वारा 'राज्यसुधार' प्रेक्ष्यासंभवमेव,
जातमुन्नते पथिकमानसे चिन्तनमभिनवमेव ।।
[ ६७ ]
यो निजदेशनिमित्तं समुदं ज्वलने ज्वलितुं शक्तः,
रागरोपनिन्दास्तुतिभिर्यः पथि न विचलितुं शक्तः,
बहुशो नरपतिमसौ तु पुनरपि समवबोधयद् गत्वा,
परं प्रयास. सकलो विफलो ह्यभूदन्ततो गत्वा ।।
[ ६९ ]
नैवानक्षीत् जनताकष्टं, यदा च यत्नो विफलः,
तदा निजे प्सितसिद्धरत्याश्रयं स लेभे विफल:,
प्रान्ते-प्रान्ते, ग्रामे-ग्रामे, गृहे-गृहे, प्रतिहृदये,
ग्राम-नाम 'राष्ट्रभावनां' भरतिस्मात्पे समय ।।
[ ६९ ]
सोऽबोचत्-हे प्रियतममामकदेशवासिनः शांत
विस्तृतमौदासोन्यं घोरं कथमिव यूयं वृणुत ?
मनुजाः सन्तोम्प्यहो! धारयय पशुसमजीवनभारं,
अनुदिनमर्थविहीना, दीना, भवय विमुच्याञ्चारम् ॥
तृतीयः सर्गः
३
[ ७० ]
सरोज किमिह ? कदापि विचारितमेतत् किनु भवद्भिः?
किं तद् बलं? यतस्त्वनुभूयत उत्पीडा न भवद्भिः ?
चिन्तत ! कि पूयं निजजोबनदुःखहेतवो न स्य?
स्वतन्त्र-शासनसुखविमुखाः कि यूयं सुजनान स्थ?॥
व्यक्तिविशेषोऽविदयनिरड कुशमासक आस्ले भवतां,
भवतएव परिशास्ति नितान्तंक्ति मोरवा भवतो,
अत्याचारं स्वय विदधते, स्वस्मिन् हन्त! भवन्त,
हान-हान निजहस्ताभ्यामेव रुदन्ति भवन्तः ॥
[ ७२ ]
स्वकसुखसाधनलाभार्थ नहि कोऽप्यधिकारो भवतां,
हे प्रियबन्धो ! मानवताया अब कलङ्को भवतां,
परतन्त्रः सन् निजसुखदुःखे कोऽपि न दितुं शक्तः,
इदमपमानं जगति केवलं पशुविषोढुं शक्तः ॥
[ ७३ ]
शक्तिमन्तरा मतिचातुर्य भीरुत्व निर्बलता,
पशुता निर्दयता दिमूटता मति विना च सबलता,
नुपे मतिर्नहि, बलं केवलं, तदपि चास्ति भवदीयं,
आधयजातं दुःखदुर्गते भवन्त आः ! भवदीयम् ।।
दुखद-शासनतः स्वामखिलां शक्ति द्रुतमपनयल,
सोव्यदुःषयोः स्वीप भारं स्वयं समुदमुपनयत,
स्वकं शामनं स्वयं विधत्य च, मुखमिदमेषा शान्तिः,
पारतश्यतो महतो जगतिन विषमा काचिदशान्तिः।
पथिककाव्यम्
[ ७५ ]
मुहूर्तमात्रं ह्यपि परवशता नरककोटिवियहा,
स्वतन्त्रता पलमपि वा शत-शतनाकोत्तमसुखनिवहा,
यदवधि भुवि मानं भवदीयं, 'सबलजीवन घरत',
यदवधि जीवनमस्ति शरीरे नैव धर्ममपहरत ॥
[ ७६ ]
यावद् धर्मस्तावत् सुखमिह, सुखे कर्म नोत्सृजत,
कर्म-घरायो न्यायवर्तीनि च भव्यां प्रर्गात भजत,
परिवर्तरन् मनोविचारा यत्र न वदनमुपेत्य,
सबला नो व्यथयेयुःनान्, यत्र दनुजतामेत्य ।।
[ ७७ ]
सर्वेभ्योऽपि निजोन्नतिहेतोः समावसर उत पत्र,
शान्तिमयो राजतु रजनी चानन्दमयाही यत्र,
स्वाधीने तद्देशे जीवनमये बान्धवाः ! घरत,
रमणीयान्निजचारित्र्याभुवि चतुर्दर्गमपि भरत ॥
-इति श्री तृतीयः सर्गः-
चतुर्थ सर्गः
मार्ग दर्श-दर्शमनवरतमह विरहिणी धान्ता,
प्रियतम आः! नायातस्तमहं प्रतीक्षमाणा क्लान्ता,
कोऽपि समेत्य प्रियतमवृतं मां प्रति चेदवदिष्यत्,
समुड्डीयमानासुपक्षिणे नयनाग्रहोभविष्यत् ॥
[ २ ]
विकला हा! प्रलपामि नु कमहं व्यथाकयां कथये'
पत्रं क्व प्रहिणोमि ? कर च सन्वेशं? कुतो नये?
पान्या अपिहा! नेतः केचन सम्प्रति कृपया यान्ति,
गृहं प्रेक्ष्य दूरान्मम दोनायाः परिवृत्या पान्ति ॥
[ ३ ]
अहं जोवनस्पान्तिमघटिकामिह प्रतीक्षे
प्रतीक्षे द्वारे,
एकामाक्षादर्शनहेतोः, तरं
पूरय संसारे,
एकवार मायाहि, नयनयो य! निमोल्प भवन्तं.
द्रक्ष्याम्यहमन्यं न कदापि च, नोलक्ष्यामि भवन्तम् ।।
[४]
वातायनतो दमनि नयने विस्तोर्याऽनिशमीक्षे,
प्राणहां पश्यामि तदपि नहि, नान्तिमदिनानि वोझे,
स्वप्ने वक्ष्य निजेशं परमं सुखमहमाप्य नितान्तं,
मिलिलोत्सुका भवामि तदा हा, धावति निद्राप्राक तम् ।।
पथिककाव्यम्
[ ५ ]
हन्त ! तदा दुदिपहा दहति वियोग-वेदना हृदयं,
सुप्त्वा गमयति लोकोऽहं जागृत्वा गमयाम्यदयं,
मामुपयासि नु नयनमौलने, तदुन्मीलने निरयसि,
खेल-खेल भ्रामकखल, कान्त! कथं मां व्यययसि ?"
मदा सूचयति सारङ्गः, पवनश्च कपाटौ नुदति,
तत्क्षणमथ धावामि, मनस्त्वामागतमिव यद् वदति,
विफला परमवरुष्य मानसं हन्त, पुनः प्रत्येमि,
मुहु-महुर्नवसन्दिनमेनां प्रतारणामहमेमि ॥
यतःप्रभृति हृदयेश! मानसे भवतः संस्मृति रुदिता,
ततःप्रभृति मत्स्मृतिराः! त्यक्त्वा मांजाने मो क्व गता,?
सुखसहचर्यः सस्यो मां विरहाता हित्त्वा याताः,
स्वार्थिजगत्येकाकिम्यहमाः ! विपदाक्रान्ता जाला ।
[८]
क्षुधातृपे ह्यपि मामजहातां, वीक्ष्य वियोगापन्ना,
भानुभवामि कदापि च निद्रामह दशोरासन्ना,
काक ! समोहितमद्य साध्यतां तनुमेनामुत्वाय,
दयितदर्शनप्रतिनयनं परमुत्सृज मे, कृपयाञ्छ ।
[९]
गगन-नीलिमानं प्रक्षाल्य नु वल्लिवस्थान्तरतः,
समुदितबिंघोः, पयिकलोचनावर्षकस्य दर्शनलः,
आनिशमपिशाशिबिम्ब निश्चलदृशं सुशान्ता ददती,
मुदमेष्यामि प्रियतमदृष्टिस्पर्शालादं घती ॥
चतुर्यः सर्गः
। १० ]
अभविष्यं तृण्याऽहं, तस्या प्रियो न्यधास्यच्चरणं,
प्रभो! व्यधास्यो धलि मा त्वं, यति प्रियचरणं,
अभविष्यत् प्राणालादः स तु, सैव मानसानन्दः,
मम जीवनसार्थकतोद्वलितश्चात्मामोदोऽमन्दः ।।
[ ११ ]
मत्सरविषमदुरात्महृदयवज्येष्ठोऽयं प्रोत्तपति,
दुगंदिशा वलय माः! धूल्या साक ज्वालाः क्षिपति,
पवनः प्राणान् हरति, जल म्थलमखिलमभूदुतप्तं,
पवचन धनच्छाये मम पथिको गमयति दिनभितप्तम्॥
[ १२ ।
"रिम-झिम' वर्षति सघनसुनीला जलदघटा सोल्लासं,
एकाको क्लिद्यति मम पथिकः, क्व स? विवशा च क्वाऽहं ?
'एहि गृहं पथिकोपि मिलिष्यति', मुनेरेनमादेश,
मत्त्वात्राहं स्वयं वन्दिनी गृहेऽभवं निश्शेषम् ॥
[ १३ ]
उन्मत्तेव सदैव विरहिणी सैवं प्रलपन्त्यामोत्,
रोदिति, हसति, कदाप्युच्छ्वास विवशा मुञ्चन्यासीत्,
नाममात्र माः ! तनुः, त्वचावृतमस्थिपञ्जरं त्वासीत्,
विरहरूजोन्मथिता च नितान्त शक्तिविहोना सा सीत् ॥
सिन्धुत प्रियदर्शनतः
पश्चादय बहुवत्सरतः,
माशायामेवास विरहिणी, पलमपि गता न गृहतः,
प्रियतमनाम वदितुमेवास्याः, मतिश्वासनिस्सरणं,
साजीवत् केवलमन्ते प्रियदर्शनमाप्तुं शरणम् ।।
५८
पथिककाव्यम्
[ १५ ]
युगपदेकदा तत्र देवमिव कतिचन जनाः समेताः,
श्रान्ताः, क्लान्तास्तृषिताः कञ्चन कूपतटं समुपेताः,
ग्राम्यान् कानप्युपस्थितास्ते मनोविषादं स्वीयं,
अवदन् न्यायरहितशासनमयमुन्मदनृपनीतीयम् ।।
अत्र
आस्मान सौभाग्यं हृत्सवस्वं, सग्रतधारो,
भीषणेऽन्यायसङ्गरे
प्रजैकरक्षणकारी,
प्राणेभ्योऽपि प्रियोऽय पूज्यः पितेव सकले देशे,
नेता नः पथिको वन्दी जातोऽद्य नृपाजोद्देशे ॥
अन्यायी नृपतिस्तु तदर्थ वधादेशमपि कृतवान्,
हन्त ! निरीहविवशजनतायां बजाघातं कृतवान्,
अस्मद्धितचिन्तनहेतोः सन्तु पयिकः प्रियोऽस्मदीयः,
अनाश्रयान् परिहाय श्वो नःप्रेष्यति धाम महीयः ।।
[ १८ ]
नियतिवञ्चिता वयं तु यामस्तदन्यदर्शनहेतो,
चलत, पावयत यूयमपि स्वं; दृशा देशहितगन्तोः,
वापरुद्धकण्ठाः प्ररुदन्तस्तेऽप्यय दुखोन्मथिताः,
गताः, कथामाकाकन्दन् निखिलमानवा वनिताः॥
१९ ]
दानः शनैः शुश्राव यदोदन्तं ग्रामीणा जनता,-
तदेव सकला पथिकर्मािलतसोद्वेगाऽभूद्विधिविहता,
ग्राम्यां प्रकृति विहाय बालकतरुणवृद्धनरहिलाः,
महाविपदमोदमक्षमाः क्षिप्रमघावन् विकलाः ॥
-
पतयः सर्गः प्रजा [२०] पथिकप्रिया पदाप्नोदेतद्वृत्तं विषादविरसे, रोम-रोम सोल्लासं जातं, मनोऽपारमुखसरसं, तषितो यया जलाय, च लहरी नटाय विकला यद्वत, राजपुरों प्रनि पथि सोत्कण्ठाञ्चलद् विरहिणी तद्वत् ॥ [ २१ ] सुतं नयन्तो ममं नए-रसाद हमुपाजगाम, परितो मर्मति पत्र सैन्यदल एत्य महान् विरराम, प्रजा निर्भपं स्वच्छन्दं विचरन्ती सन्ततमासीत्, पातायातनिषेधादेशः पयि न वापि तदाऽमोत् ॥२१॥ २२ ] ऐपोनपतिः प्रचुरसंख्यायामत्रोपेयात्, वीक्ष्य रामविद्रोहदमनमयदृश्यं भी पात्, यतो भविष्यति मूर्धानं निजमुच्चः कोऽपि न कुर्यात्, ममदद आतड्को जनतायां सम्यग व्याप्तो भूयात् ।। [ २३ । तदा वाहिनी विज्ञप्ता सौद्, भूपेनात्र कठोरं, "प्रजाञ्चरेदुत्पातं चेत्-~-नि:शेषां हत रे घोर", लौशद्धलानिगडितपयिकः फारागारभिमुख, उपाविशन्, तंपरितोऽगणितप्रजौष आ:! सुखविमुख.।। [ २४ ] सस्मितवदनः शान्ताकारो गौरवमयलोचनतः, मर्तुमद्यतः पयिको भूनिश्चितनिर्भयमानसतः, गरलभरितपात्रं परिनिहितं तस्य पुरस्तादासीन, मृत्यग्नि स्यित. परं नो म्लानमनोमुख आसोत् ।।
पथिक्काव्यम्
दालकयुववृद्धर नरनार्यो विकला अरुदन् सततं,
करुणदृश्यमवलोक्याऽधीराः अभवन, दु.खं विततं,
इयत्येव संमई भित्वा वायुवेगतश्चत्य,
पथिक-प्रिया द्रुतं विषपात्रं पपौ युगपदत्याय ॥
[ २६ ]
हाहाकारं चकार जनता कोलाहलश्च जातः,
अनिमेषं नि स्तब्धजन दृष्टश्चक्तिभिपातः ।।
भूनि निधाय पथिकपदरेणु पथिकप्रिया विनीता,
श्रद्धाभक्तिप्रेमपूर्णनयनाम्यां प्रेक्ष्य प्रीता ॥
[ २७ 3
'वदति' प्राणधन ! प्राणेश्वर हे जीवनज्योति.! स्वामिन् !
कृत-कृत्या जाताऽद्य नितान्तं मम हृदयान्तर्यामिन् !
सौभाग्याद् भव्यादसरोप समुपेतः, सहसाञ्च,
इदमनन्तसुखमहो! स्मरन्ती, मृत्युरेतु मा सद्यः॥
[ २८ ]
सेयां कामपि नाकार्ष भवतोहमतीव विगहों,
प्रकृतिभक्त ! गैहोत्सगिन् ! मे त्रुटिन हृदय घार्या,
वक्तुमशक्नोदेतदेव-गरलप्रभावतो न्यपतन्,
पथिकमुखं पश्यन्ती सुभगा समुदं त्रिदिवमगच्छत् ।।
[ २९ ]
शान्त: पथिको दृढ़हृदयादनिमेषं पश्यन्नासीत्,
अन्तिममुदमाकर्ण्य नयनयोजलबिन्दुद्वयमासीत्,
"दिव्यदर्शनं कुरुत मातु रिति सहसा तस्मिन् समये,
श्रुतं, सबंशः कोलाहलोऽथ जानो दर्शनिचये ॥
चतुर्थः सर्गः
३० ]
पथिकप्रियात्मोत्सगं ददृशुर्जना भवितसाधारा:,
प्रावहदेषां नयनाभ्यामविरामा
दृग्जलधारा,
पटाञ्चलः स्वललना प्रौञ्छन् मुहुर्मुहुनिजनयने,
नयनजलार्दा अहो ! अञ्चला अपि तु रुदन्तीवेमे ।।
[ ३१ ]
पथिकसूनुरपि तत्रैवासोत्, मातुः पृष्ठादेत्य,
पितुरनभिज्ञो मृदुलप्रकृतिः संमर्दाद् भयमेत्य,
अवदत्--मरतः! स्वपिसि किमु त्वं? चलोतिष्ठ,गृहमेव,
क्षुधा बाधते मां! एकाकी कुत्र यानि ? कुत एव ।।
[ ३२)
अम्ब! भोजयसि मात्वं किमपिन! पयःपाययसि नोच,
दिवानिशं रोदिपिच खेलयसि कदापि मांत्वनो च,
मुग्धवाचमाकर्ण्य समेषां कण्ठो व्यथया
पर्यवहद् हृदयेषु दयाजलधिविपदूर्म्यनुबद्धः ॥
साश्चर्य दशलोंका वाणी न मुखा निस्सरति,
रुदनावेगो मुहुर्मुहुः समुपंति, कष्ठमुद्भरति,
पyढं हृदयं प्रतिरोदुमशक्ता काचिज्जननी,
निर्दयनृपं तृणं मत्वाने ययौ, नौरमपनयनी ।।
[ ३४ ]
शिशुस्नेहसान्द्रा च विहला बालं द्रुतमुदनपोत् ।
तन्मुखमस्तकमियं मुहुश्चुम्बित्त्वा कोडमनपीत्,
विस्मयमयोमपूर्वमेकां प्रेमरूपिणों घटनां,
अनिमेषं साश्चयं स्तब्धा जना ददृशुरतिरचनाम् ॥
पथिककाव्यम्
[ ३५ ]
हन्त ! तदवोद्धत उद्दण्डश्चोत्सुक उप्रः कश्चित्त,
द्रुतमभद्रतानिष्ठुरताभ्यां वर्म विभिन्दन् युगपत्,
नृपदूतो राजाज्ञां नीत्वाचातः
क्रौर्यायत्तः,
वज्राघातमिवादेश सोद्धोषमभाषोन्मत्तः ॥
राजि तथैव च राजशासने घृणाप्रकटनाकर्ता,
राजभक्तसन्तुष्टप्रजायामुग्रभावनाभर्ता,
विद्रोहाय समुद्यतकारी जगदीश-प्रतिनिधितः,
अपराधी पथिकोऽयमनह. क्षन्तुं समस्तविधितः ।।
[ ३७ ]
तदपि प्रजेंति बुद्ध्वा राजा त्वियमुदारता विहिता,
अपराधेभ्यो न्यूनतमा मृतिदण्डभोगिता विहिता,
दयामूर्तिनृपतेस्तु दया तत्रापि विचारे नयत,
खदादेश आसीद् यद् वीराः! क्रौर्यात् पथिकंन हत।।
[३८]
विषदानात पामरपथिकस्यास्प जीवन हरत !
खलतायाः परिणामं दृष्ट्वा यूयं स्वयं सुधरत !
भार्याऽप्यस्य शठेऽस्मिन् महतो घृणां विदधती चासीत्,
पापकृत्यमेतस्य वोक्ष्य बत, सदा रुदन्ती सासीत् ॥
भर्तुःप्रेक्ष्य कुनौति सा कि सुखमाप्नोद् जीवित्वा,
सोढुमशक्ता विगर्हणा मृतिमाप्नोद् गरलं पोत्या,
नृपतिः खिन्नो 'मारणकारण मयमेव तु परमघमः,
भूपोरसि हेतोरस्मादपद्यत कोपो विषमः ॥
चतुर्यः सर्गः
[ ४० 1
समादिशद् नृप, उत्कृत्यास्याङ्गानि शरोरं छित्वा,
पातोद्घातः खलं मारयत, मुहुर्महुयंययित्वा,
क्षमामय च याचेत यदि स्वीकृत्य स निजमपराघ,
जोवनदान न्यायदृशा कुरुतास्य तह निर्वाधम् ।।
नाङ्गोकुर्यानिजापराध दुराग्रहाच्वेदेषः,
तहि कालकरवालग्रासः सुतोऽस्य भवतादेषः,
निर्वाप्याग्नि, तृणे स्फुलिङ्ग निधाय रक्षणमस्य तु,
निहत्य फणिनं पर.पानतः सर्पकरक्षा कम्य तु?॥-
[ ४२ ]
मौख्यं नाऽस्ति, रिपुं निहत्य तद्वंशपोषणं चंच,
परमवुद्धि ततेहायान्ते द्रुतमुन्मूलनमेव,
दूतः पथिक कुपिताम्या नयनाम्यामैक्षिष्टवं,
दुरादेशमाकप भीषणं जनता कन्दच्चवम् ।।
कोपशोकतः पृथग दृढो निर्भयपथिको मतिघीरः,
तथ्यगभोरगिरा गगनं हचुत्पावयंश्च कृतिदोर,
ऊचे, राजपजयोरहित मया कदापि न होष्ट,
स्पधा निखिलजनकल्याणार्य स्वं कर्त्तव्यमभीष्टम् ॥
[४]
मात्मा साक्षी, सापराधमिह सोयं मा नो वदति,
समायाचनाया हेतुस्तत् फोऽपि नाम नो भवति,
भाकम्यतत् सलो राजदूतः कोपात्प्रज्वलति,
फटफटाम्प रदनान्, लोहितनंत्राम्या ज्वालांक्षिपति ॥
पथिककाव्यम्
[ ४५ ]
पावस्थान् पथिकान न्यगदत् सः-प्रलपतु पामर एपः,
प्रजासौख्यशान्त्योहतोनहि कार्यो विलम्बलेशः,
छिन्त ! मस्तक पथिकतनूजस्यकः श्रुत्वाऽधावत्,
बालहस्तमुत्कृप्य नृशंसो भुव्यपातयद् युगपत् ॥
'हाहाकार' मकुर्वन् लोकाः, परं क्षणेन स वधिकः,
शिशुं करालात् करवालानिजघान पापनिरवधिकः,
मृदुहूदया देव्यो न्यपतन् करुणार्दा मूर्छायताः,
क्रौर्यकर्म निरवेक्ष्य जना उदकम्पन्ताऽकुलचित्ताः॥
[ ४७ ]
मियो मुखानीक्षितुमारब्धाः स्तब्धा अचलदृशा ते,
कर्तव्यज्ञानान्धा जाता
शुचा स्वमर्मभिदा ते,
वीरयुवकमघायाऽन्यायो
जातोऽसौ अविसह्यः,
प्रजज्वाल चोत्क्रान्तिज्वालाभूच्च विप्लवोऽनह्यः॥
[ ४८ ]
'मारयतैतानाततायिन'स्त्वित्यवदन्
सोरोपं,
तरुणस्तत्क्षणमयोद्गृहोता बधिका दूता जोषं,
हृदये-हृदये प्रतिहिंसाया भीषणभावो भरितः,
दिशो व्यकम्पन्त द्रुतमेव च कोलाहल उद्भरितः॥
[ ४९ ]
नृशंसनिर्दयदुःखदनृपतेर्मूलोच्छेदं कुरुत,
अस्यान्यायिन आशु धरण्यां पाप-भारमपहरत,
विषमक्रोधान्यान् यूनः सावेशानय परिदृश्य, च
लोहश्रृंखलाबद्धपथिक उत्थाय हस्तमुद्धृत्य, च ।।
चतुर्थः सर्गः
गदति, बान्धवाः! शृणुत, पलं संभालयत स्वां शक्ति,
मा कार्टान्यायादपराधं लध्वा कोपासक्ति,
नृपादेशपालनतः खलु दूता वधिका निर्दोषाः,
एषां विषये भवत न सुजनाः ! यूय समिद्धरोषाः ।।
[ ५१ ]
आज्ञापालनमेवैपा किल धामिकरक्षणमस्ति,
गुणानदृष्ट्वा दुर्गुणदर्शनमशुभं लक्षणमस्ति,
सकुशलमक्षतमितो द्रुतं भद्राः ! निस्सारपततान्,
वृथा कोपदग्घान्न विधत्य च चरान वराकानेतान् ।
[ ५२ ]
कुरुत सखायः ! नव मदर्थं कस्यचिदप्यपकारं,
सुख-सकटयोः स्वयं हेतुरहमस्मि कृतेरनुसार,
ममापराधी समारेऽस्मिन् कश्चन मनुजो नास्ति,
किञ्चिदपि प्रतिहिंसाभावो मदीयहृदये नरस्ति।।
[ ५३ ]
ममाश आसीत् सुतो मदीयः, सदुपयोजितःसोग्द्य तु,
मत्सत्यस्य प्रमाणमभवत्, सफलजीवनः सोऽद्य तु,
मबीयदेहत्यागानस्येत्, मनोभय
तहि सदुपयोगोऽय विताभस्माकं जीवनस्याऽऽद्यः।।
[ ५४ ]
अद्यावधि कर्तव्यकर्मणी स्वेपामासं
कस्मिन् जने बदत को जालो मम चाभारोद्धासः,?
मत्कृतकर्म स्वहितनिमित्तं नो यूयं स्वीकुरुत,
इत्यं मत्कर्माणि बान्धवाः! निर्मूल्यानि न कुरुत ॥
यदि राज्ञः
दास',
६६
पविककाव्यन्
[ ५५ ]
अनिवार्य सत्कर्तव्यं प्रतिदेशनिवासिन एक्त्,
समर्पयेद् राष्ट्रियसेवायो यदपि वलं सकलं तत्,
प्रतिक्रियायां किन्तु प्रजया मान सुविधां नेच्छेत्,
स्वार्थभावमुत्सृज्य मनो निजधर्मपालने यच्छेत् ॥
[ ५६ ]
निजामूल्याणमालामिह यः कपदिकार्य दत्त,
उन्मत्तोऽसौ मूढः कि नो मतिष्टता धत्ते ?
'शोणितसरितोद्वाहमिह पशुता, मानसदुर्बलता,
चारित्र्यादरिवशीकरणमथ शोभामयो सफलता॥
दुर्भाग्यात् कस्मिन्नपि हृदये पदोदेति सक्रोधः,
पशु बलमेधत, आत्मवलं क्षीयते सहवोद्बोधः,
दयान्यायसुविचारीयोऽध्वा क्रोधात्सद्यो चश्पति,
रोपपिशाचोन्मथितजनस्य स्वत्वं सद्यो नश्यति ।।
[ ५८ ]
प्रबलरिपुः कोपो भवदीये हृदय-गृहे प्रतिवसति,
जगज्जेतुमर्हत तं जित्वा, ततः शक्तिरुल्लसति,
अनयकोपकातर्यकपटदुस्साहसनिकर निहत,
करणोद्वलितनिजात्मशक्तितोऽजयसमर्था भवत ॥
[ ५९ ]
परपोडनवैमुख्यमस्तु, परहितसाधनतत्परता,
निर्भयहृदास्तु परनिन्दायां मूकत्त्वं च वधिरता,
न चाम्मानमवमन्यध्वं रे! सत्ये वर्त्मनि चलत,
श्रेय इद यत्-न्यायमार्गत पदमपि नैव विचलत ॥
१-शोणित-सरित्प्रवाहमिह"
-
चतुर्यः सर्गः
६
[ ६० ]
मत्सदेशमिम
देशे सर्वान्
संश्रावयतव,
मदनुरोधमिममेकं स्मरणानापि च्यावयतैब,--
"अयानत्यं समीक्ष्य दृश्यं जाता या व्याकुलता,--
तत्प्रतिशोध नव निनोषतु मत्प्रियराष्ट्रियजनता""
पूर्वपरिचितो मुनिः प्रगल्भः पथिकाग्रतः समेत्य, च,
प्रेमजलार्द्रलोचनो गद्गगिराऽगदद् हघुपसृत्य, च,
धन्यं तब सुपवित्रचरित्र, पुत्र ! जीरनं धन्म,
धन्यः प्रेमपणः सत्यवतमात्मिकबलञ्च घन्यम् ॥
[ ६२ ।
जन्म गृहोत्या त्वया पवित्रं कृतं जगद् हे पुन!
त्वयोज्जीविता जातिरतीत साक्षात्कृत्वा युत्र !
माम-माम देशेऽद्राक्षं त्वमेव हृदये-हृदये,-'
श्वाससमानो विराजसे, भव्याशा यथव विनये ॥
तावकपावननामग्रहणात् दु खोधि तरिष्यति,
भवत्पवित्रचरित्रस्मरणाद् देश आशु सुधरिष्यति ।
सफलमनोरथ एषोऽद्याहं, पूर्गा चाऊकारशा मे,
जराजीर्णजीवनमयदेहस्य न चावश्यकता मे ॥
सीकरजलधिमिलितवेलेयं सुचिरयाचितायाता,
अन्तिममानसघन स्मरन्नहमे मि पूर्णता जाता,
पथिकनेरकमले नु विकसिते मुनिदिनकरदर्शनत..
करपुटबलं नत्वा वक्ति स, उत्सुकमनोनयनतः ।।
पथिककाव्यम्
[ ६५ ]
परं प्रहृष्याम्यहं प्रपूर्णा ममान्तिमा हृदयेच्छा,-
तव दर्शनहेतोस्तु ममाभूद्, मुनिवर! महती वाञ्छा,
पूज्यपाद ! गुरुदेव ! तवास्या दिव्यदयाया बलतः,
संवृत्तोऽहं सुखी, जीवनं लब्ध्वा ह्यभि मतफलतः॥
विकसितकुसुममवोचस्त्वं यत्-कस्मैरे! विकलस्त्वं,
अन्तःपश्य ! प्रच्छन्नस्वाभीप्टफलात सवलं त्वम्,
भवतपेश्वरसाक्षात्कारक
शुद्धमन्त्र उपदिष्टः,
देव! भवत्कृपयेव मया विशदः सुखमार्गो दृष्टः॥
[ ६७ ]
भवानमोघा शक्तिवराऽहं लघुतमतृणमेव, च,
नव भविष्याम्यह कदापि मुने! भवतोऽनृण एव, च,
यमन्वेषमन्वेषं श्रान्ताः,
अगणिततापसवाः,
ध्याने द्रष्टुमसफला जाताः, यं यतिविरागिवाः॥
[ ६८ ]
यत्रानानविमुढा, भीतोद्भीता जनाः स्वकरतः,
निपिं दीपानां व्यदधुस्तिमिराऽकुलताभयतः,
यत्र विविधविपदाभिविकला जनाः संकुला आसन्,
यत्र बुभुक्षोन्मथिता दीना नि:संजं च न्यपतन् ।
यत्र रुजाक्रान्ता विकलाङ्गा भिक्षुकदु.खिदरिद्राः,
असहाया उपविष्टा आसन्, विधिभक्षितसुखनिद्राः,
दीनकर्षकाः पर्यश्राम्यन् क्षेत्रष्वनिशं यन,
श्रमलीना:श्रमिकारचण्डातप आः! नि.श्वसन्ति यत्र च ॥
६
चतुर्थः सर्गः
७० ]
तमन्विष्यतस्तत्रवाहं भक्तान्
नित्यमपश्यं,
रूपं वीक्ष्य दीनबन्धोरहमहो परं प्राहृष्य,
तत्परिमार्गणनिरता भक्ताः किन्तु तदासन् विपिने,
सरितस्तीरे, मेरोः शिखरे, ललितवल्लरीभवने ॥
[ ७१ ]
विमलमणिसुमालानां किं वा यशोवर्णने तस्य च,
रागाम्बुधिमन्यनेय कोलाहले वाद्यनिकरस्य च,
विरागवादे वेदान्तस्य च विलुलितविलासभवने,
मनोविनोदविशदविषये वा कौतुफकुलसङ्कलने ॥
[ ७२ ]
यदोभयोरन्वेषण
एवं
सुदूरमन्तरमत्र,---
कथं प्रसोदेत् सुखिसु तदाऽसौ दोनबन्धुहरिरत्र,
जगदीशः कि दीनजनाति हतु नो शक्नोति च, ?
शश्नोत्येव स, सुखदुखात्मकमखिलनाद् व्याप्नोति च ॥
[ ७३ ]
मेराङ्गमपि वारिनिमग्न क्षणे स कर्तुं शक्तः,
ध्वंसशेषमय राजनवनमपि दृर्शव कर्तुं शक्तः,
समस्तशवतः केन्द्र, चाखिलजगन्नियन्ता सैव,
प्रेमप्राणः, कृपापपोधिः, लोकपालक: सैव ॥
अपाचकार स दौनजनानां कि न यातनासरणि,?
उदद्योतयद्योग्यजना सके स्ववसर-तरणि,
स्यले-स्यले करुणापा दृदयं जन-जननयनसमक्ष,
अ . यनान्यति न जगद्धितेच्छुकदुःसम् ॥
पथिक्काव्यम्
[ ७५ ]
प्रभृप्रेरणां मत्वा यो मनुजस्तबति सजोषं,
सौभाग्यात् सामोदं पिबति स विभुदर्शनपीयूषं,
एनमगमयत् स्ववसरमपि यो मानवजीवनधारो,
स न्यमज्जयन्मानवताया अधिकारं ह्यघकारी ।
इदं रहस्यमबोधि मनेऽहं भवतामनुकम्पातः,
भवदुपकारं नवेमं विस्मरिष्यामि सुखयातः
श्रद्धाप्रेमजलप्रालादनिमग्ननयनतः,
साधु द्रुष्टुमलगत् स पथिको भक्तिपिमुग्धहृदयतः॥
[ ७७ ]
चित्रितवत्, नि.स्तब्धाश्चकिता ददृशुर्जना विचित्रं,-
समाधिस्थसाघुः स्वर्ग द्रुतमेत्य ध्यघात् पवित्रं,
साक्रोश तत्क्षणमेव तु जनता व्याकुलिताचावीत्,
एको बधिकः सहव सैनिकपृथं नीत्वाश्यासोत् ।।
[ ७८ ]
क्रोधादथ पथिकानुरोधतो ज्ञानविशून्या जनता,
तत्र स्यातुं न चाऽसक्नुवन्, असापोडाऽकुलित्ताः,
हाहाकारं कुर्वन्तो विलपन्तः स्खलन्त एब,
जग्मुस्ततोऽसुवातकपीडास्थानात्
[ ७९ ]
शून्या दिशःस्थितःपुरतोऽस्ति च कालकरालो बधिकः,
साश्चर्य सैनिकास्तु ददृशुः, 'परमोल्लसितः पथिकः,
नृपोऽबवद्, हत्यामाफय तु-विपदो विगता निखिलाः,
हृद्यमभृद्यदहन्यन्ताद्य तु-पथिकसाघसुतमहिलाः ॥
-इति श्रीचतुर्यः सर्गः-
पतन्त