·अण्णामलैविश्वविद्यालयसंस्कृतग्रन्थमाला अङ्कः १०
महामहोपाध्यायश्रीमद्भगदाघरभट्टाचार्यविरचितः
व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचारः
पण्डितराजेन वि. सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा
विरचितेन
विवरणेन संवलितः
अण्णामलविश्वविद्यालयः, अण्णामलनगरम्
1948

·भूमिका सर्वेऽपि स्वाभिमतमर्थ परान्बोधयितुं शब्दान् प्रयुञ्जते । तेभ्यो जायमानं अभिमततत्तत्पदार्थसंसर्गायगाहिन बोधं वाक्यार्थयोधं सप्रचक्षते विद्वास । तत्तत्पदार्थान्धयनिरूपणपूर्वक वाक्यार्थबोधवर्णने सर्वानपि दार्शनिकानतिशेरते नव्यनैयायिका. | वाक्यार्थबोधनिरूपकेषु नव्यनैयायिकमवन्धेयु, विषयविचारसद्धत्या विदुषा हृदयगमया शाब्दबोध- वर्णनसरण्या च व्युत्पत्तिमादधानोऽयं यथार्थनामा श्रीमद्भगदाधर- भट्टाचार्यविरचितो व्युत्पत्तिवाद प्रथम पदमधिरूढो विलसा - प्रथमत अभेदान्वयबोध - भेदान्वयबोधश्चेति द्विविधेऽपि शाब्दबोधे आकाक्षाविशेषज्ञानाना कारणता प्रतिपादयन्त श्रीमद्भदाधरभट्टाचार्या अभेदान्वयबोधविचार समाप्य, प्रातिपदिकार्थधात्वर्थयो प्रत्ययार्थेन सम भेदान्वयबोधमुपक्षिप्य, सुबर्थविचारमुखेन प्रातिपदिकार्थ. प्रत्ययार्थयो मेदान्वयबोध विस्तरेण निरूप्य, धात्वर्थप्रत्ययार्थयो भेदान्वयबोध निरूपयितु अन्ते अन्धेऽस्मिन् धातुमकृतिकलकारार्थविचार घटयामासु । सोऽय लकारार्थविचार व्याल्यानवैरल्यात् भावाधिगमे कामपि सरला विवृतिमपेक्षते । विद्यार्थिना सुखावयोधाय स्वमतिशुद्धये । लकारार्थविचारविवरणमतानिष यन्त्र नव्यवैयाकरणमीमासकाना दूरणमकारा. समालोचिता वर्तन्ते चालव्यामोहशमनाय आदर्शोऽपि विमृष्ट. । आदर्शकाराणामभिप्रायवर्णनावसरे मुदितादर्शपुस्तकपनसंख्यापि योजिता । अधोभागे निर्दिष्टानि पाठान्तराणि ।

·बच्चा झा इति नाम्ना विख्याते. श्रीधर्मदत्तसूरिभिर्विरचित- गूढार्थतत्त्वालोकेन सह मुद्रितव्युत्पत्तिबादपुस्तकपाठः 'व' इति, श्रीकृष्ण- शास्त्रिपरिशोधितमुद्रितमूलपुस्तकपाठः 'कृ' इति, काञ्चीपुरे मुद्रितमूल पुस्तकपाठः 'का' इति, मुद्रितादर्शसहितमूलपुस्तकपाठः 'आ' इति च संकेतितः । गुणपक्षपातिनः पण्डिनप्रकाण्डा दूरीकृत्य दोपजातं गुणलेश- मनुमोदमानाः मदीयं श्रमं सफलयन्त्यिति अभ्यर्थये । विवरणपरिशीलनेन आमुग्ख (Foreword) लेग्वनेन च जनमिम धन्यमापादितवता विदितवेदितव्याना प्रतिभाप्रसरविस्सापितनिखिलान्तर्वाणि- कुलाना महामहिममहोन्नतश्रीरामवर्मपरीक्षिन्महाराजाना (His Highnesss Rama Varma Pareekshit, Maharaja of Cochin) धन्यवादनिवेदनातिरिक्तं किमपि कर्तुमजानान हानि धन्यवादान् समर्पयामि । विमर्शकधुरन्धराणा ग्रन्थस्यास्य प्रकाशने वद्धादराणा उपोद्धातलेग्यनेन जनमिम महीकृतवता अण्णामलैविश्वविद्यालये संस्कृतविभागाध्यक्ष्य- मलंकृतवता डाक्टर एस्. सुब्रह्मण्यशास्त्रिमहोदयाना (Dr., P. S. Subrahmanya Sastri, M.A., Ph D) नमोवाकान् प्रतिपादयामि । जामत्यपि मुद्रणोपकरणदौर्लभ्ये ग्रन्थस्यास्य प्रकाशनेन बहूपकृतवता अण्णामलैविश्वविद्यालयाधिकृताना भृशमधमर्णोऽस्मि । समीचीनया नत्र्यपद्धत्या मन्थमिमं मुद्रापितवता (The 'Trichinopoly United Printers Ltd.) मुद्रणशालाधिकृताना मदीया कृतज्ञता निवेदयामि । विदुपामनुचर पण्डितराजः वि. सुब्रह्मण्यशास्त्री न्यायाध्यापक 21-8-48 अण्णामलैविश्वविद्यालयः अण्णा महेनगरम् ।

·-- FOREWORD IRY HIS HICHNESS RAMAVARMA PAREEKSHIT Maharaja of Cochin GADĀDHARA Bhattâchārya's.“ Vyutpattivada”, ever since its appearance in the vast firmament of Nyāya Literature, has shone and is still shining with an unmatched brilliance The works of his predocossors dealing with the same subject, though of undoubted merit, lost their position somewhat in the estimation of the savants and students The latter began to pay greater attention to this new work Modern universities also sightly made it a text-book for the bigher courses of studies in Nyaya Such a great work, one may expect, will produce a number of commentaries Scholars of repute commenced writing them, but for one reason or the other, many gave up tlie attenpt after covering only a portion of the text Even "Güdartha tattvalóka" of Dharro adatti Sõri, very elaborate at the earlier portion, dwindleg alunost to nothing when it approaches towards the end The teachers and the taught, inside as well as outside the universities, have been keenly feeling the want of good explanatory notes for the latter part of this, one of the most widely read works of Bhattacharya. I bis need has to a great extent been now met by Panditaraja V Subrahmanya Sastri, Senior Nyaya Lecturer in Annamalai University. Mír. Sástri is an 1:2 ·still a 102 in erudite scholar ind unlike many such, is student as well For years he his been teaching Gadadhara's works in the Siromani classes This experience naturally has proved of immense help to him writing this commentary, “Vivarana" dealing with the last portion of "Vyutpattivada", namely “Lakarastha vichára"-discussion regarding the meaning or meanings of all the tenges in Sanskrit Mr Sastri s style 13 straight and lucid and never produces confusion in the readers wind by the use of unnecessary verbiage Some commentators fall into the error of trying to explain the readings that they meet with certain text books Such explanations may be clever and ingenious, but are not likely to satisfy the intelligent reader It is gratifying to see that Mr Sastri has quite properly taken pains to ascertain the correct readings before explaining them Another point to be noted is that \fr Sastrı has described in appropriate places the view points of the opponents such as Sábdihās and Bhattas and then refuted them with proper arguments This will clearly help the readers to triden their knowledge of the subject The task which the author h29 attempted is certainly one of great difficulty That he has achieved it so well reflects no small credit on him I heartıly congratulate him on what in my opinion 19 a great success lhe thanks of the reading public are due also to the Annamalai University for bringing out a valuable work of this sort Ramauanmg Paneckahit Maharajah of Cochin ·PREFACE BI Vidyaratna Dr P S SUBRAHMANYA SASTRI MA PhD Professor of Sanskrit (Retrred) Annamala: University an It gives me great pleasure that Sri Pandıtaraja V Subrahmanya Sastriar, Chief Lecturer in Nyåyn of the Sanskrit Department of the Annamalai University, has made good use of his crtioal study of, and wide experience in lecturing on, the Vyutpattivāda of Gidādhara Bhattācarya, advanced on Nyaya Dialectica, in bringing out this lucid commentary--Vivarana on the chapter which deals with the meaning of tenses Since other commentaries are meagre on this portion, this is a thing which was devoutly wished for He has explained in many a place how the commentary Adarsa does not meet the heart of Bhattacarya The greatness of this work is enhanced by the fact that thus is the first fruit of my persuading Sanskrit Sastrio scholars for the last fiftcen years to put in writing the results of their labours in lecturing on Sastras The manuscripts of this book were prepared and sent to the press when I was the Head of the Department of Sanskrit in the Annamalai University I wish this commentary will best be used by scholars in Nyayı May the author continue his research work and the University publish many more works of the nature 1 Tiruvadi, 16--8-1948 V-B } PS Subrahmanya Sastni ·}} श्रीगुरुभ्यो नम ॥ विवरणोपेतस्य व्युत्पत्तिवादलकारार्थविचारस्य विषयानुक्रमणिका ॥ विषयः पत्रसख्या .. 2-52 3 1 .. 7 8-26 धातुप्रकृतिकप्रत्ययानां स्वरूपनिरूपणम् लकारस्य कर्तृत्वसामान्यमर्थः इति निरूपणम् लकारस्य कर्तरि शक्तिस्वीकारे गौरवव्यवस्थापनम् कृतः धर्मिवाचकत्वमेवेति प्रतिपादनम् कृतिशक्तस्यापि लकारस्य तरि निरूढलक्षणेति मीमांसकाक्षेप. तत्परिहारश्च तृतीयायाः साधुतानियामकस्य कर्तुरनभिधानस्य खरूपप्रतिपादनम् अनभिहिते कर्तरि तृतीया इत्यनुशासनार्थविचारः लफारस्येव तृतीयायाः कर्तृचोधकत्याभावेन कर्तरि तृतीया इत्यनुशासनविरोधशङ्का कर्नृत्य तृतीयार्थः इति सूत्रार्थवर्णनम् लादीनां फर्तृत्यावाचकत्वं तदनभिधायफत्वमिति परिष्कारनिरास: फर्तृत्वाबोधकत्यं तदनभिधायकत्वमिति निरक्तिमतः फर्तृत्वविषयत्वाप्रयोजकत्वं तदिति पक्षनिरूपणं तन्निरासश्च सिद्धान्तसिद्धम्य अनभिहिते कर्तरि तृतीया इति सूत्रार्थस्य वर्णनम् 8 9 .. 10-15 16 16- 18 .. 18--20 ..

·पत्रसंख्या 20-22 22-23 24 25-26 26-28 .. 29-33 30 31-33 विषय अनभिहिते इस्यस्यानुवृत्तिवैयर्थ्यशङ्कातत्परिहारौ चैलेण पचतीति प्रयोगातिप्रसङ्गाक्षेपः नियमविशेषखीकारेण तत्परिहारः खीकृतनियमानुसारेण अनभिहिते कर्तरि तृतीया इति सूत्रस्य निष्कृतार्थवर्णनम् फर्तृत्वं न क्रियाश्रयत्वं, नाप्यखण्डधर्मः, किंतु क्रियानुकूला कृतिः । सैव लकारार्थ. । कचित् व्यापारे निरूढलक्षणा लकारस्य व्यापारे शक्तिरिति मीमांसकमतनिरूपणम् कृते. लकारवाच्यत्यसाधकयुक्तीनामाभासीकरणम् पचतीत्यस्य यने वर्तमानत्ववोधकत्वानुरोधेन लकारस्य यत्ने शक्तिरिति नेयायिकपक्ष निरूपण तन्निरासश्च नैयायिकमतेन लकारस्य व्यापारे शक्तिदूपण यत्ने शक्तिस्थापनञ्च कृत, यत्नार्थकत्वे, सकर्मकत्यानुपपत्ति , कर्मस्थ क्रियत्वाभावेन कर्मवद्भावाप्रवृत्या क्रियते घट. स्वयमेवेति प्रयोगानुपपत्तिश्च इति वैयाकरणाक्षेप, तत्परिहारश्च निवृत्तिसाधारणलकारशक्यताया अनतिप्रसक्तं यत्नत्वं शक्यतावच्छेदकम् प्रवृत्तित्वजातिरेव शक्यतावच्छेविकेति पक्षा न्तरोपपादनम् यतत्वावच्छिन्नस्य लकारवाच्यत्यमतेऽपि ईश्वरो घेदं चक्ति इत्यादी व्यापारे लक्षणा आवश्यक लकारार्थयते असाधारणानुकूलत्यसपन्धेन धात्वर्थान्वय. इति मतविशेपनिरूपणम्, तत्रावरसनिमित्तवर्णनञ्च 34-35 35-37 38 39 40-41 न ·पत्रसख्या 43-15 45-52 .. .. 46 49-50 विषय फरोतीत्यत्र एकधैव कृतेर्योधः विभक्तिः साधुत्वार्था तत्तद्व्युत्पत्तिविरोधपरिहारेण, फरोति चैत्रः इत्यादौ धात्वर्धकृतिप्रकारकचैत्र- विशेष्यकयोधवर्णनम् करोति, जानातीत्यादौ आख्यातस्याश्रयत्वमर्थः इति दीधितिकृन्मतसमर्थनम् मणिकारमते गौरवप्रदर्शनम् दुरपतवानुभववलेन आख्यातस्याश्रयत्वार्थफत्य. साधनम् जानाति चैत्रः इत्यत्र परसपदस्य, नादिविकरणस्य च साधुतानिहाय आख्यातस्य कर्तृत्वार्थ- फत्वमिति परेपा युस्त्युपन्यासः, तारासश्च.. जानन्जानातीत्यस्य निराकांक्षत्वनिर्वाहाय लका. रस्य आश्रयत्वार्थकत्वस्वीकारः नश्यतीत्यत्राख्यातस्य प्रतियोगितार्थफत्यमावश्यकम् आख्यातस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकविचारः फर्तृत्वशक्ततावच्छेदकं तिइत्यं न भवतीत्याक्षेपः तिवादिस्थानिनो लस्य लत्वेन कृतिशक्तता, तिवादिना स्थानिनो लस्य स्मरणात् कर्तृत्यो- पस्थितिः इति प्राचीननेयायिकमतनिरूपणम् तन्मतनिराकरणम्, श्रूयमाणतियाधानुपूर्वीणामेय कर्तृत्वशकतावच्छेदकात्यनिरूपणम् फर्मत्वशक्ततावच्छेदकनिरूपणपूर्वक विशेषस्य कर्मत्वे शक्तिप्रतिपादनम् चैत्रेण त्यज्यते, गम्यते ग्रामः इति पास्यस्य तत्तत्पदाथांन्ययमदर्शनपूर्वकं शादयोध वर्णनम् 52 53-.-58 .. .. 63-64 54-16 57-58 भाख्यात 59--160 .. 60-01 xii ·विषय पतसंख्या 61 62.--- 63 63-~70 63-66 67 चैत्रः चैत्रेण गम्यते इति प्रयोगापत्तिः परसमवेतत्वस्यापि आरयावार्थत्वेन तत्परिहारः इति दीधितिकारमतोपक्षपः परसमवेतत्वविचारः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यकर्मणः परसमवेतत्वघटकभेदे शुद्धप्रतियोगितया, अन्वयितावच्छेदका. वच्छिन्नमतियोगितया, सद्यक्तित्वाय- छिनप्रतियोगितया चान्वये दोपपति- पादनम् कर्मण्यन्वयिनोः भेदफलयोः आख्यातार्थत्व चादिनां मतोपन्यासः चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इति प्रयोगानुपपत्त्या तत्परिहारः सामानाधिकरण्येन भेदान्वितफलस्य कर्मणि, मसमभिव्याहारे तदभावस्य च घोधशङ्का, বন্ধিান্ত आल्यातार्थफलस्य आश्रयत्व खजनकक्रियाव- च्छिन्नभेदयत्वोभयसंयन्धेनामावः कर्मणि बोध्यते इति पक्षः तनिराकरणञ्च भेदस्य फले स्वप्रतियोगितावच्छेदकाजन्यत्व- घटितोभयसंबन्धेनान्वयं स्वीकृत्य समस्त- दोपपरिहारपूर्वकं सिद्धान्तनिरूपणम् चैत्रो ग्रामं गन्छ त्यत्र भेदफलयोरेव द्विती- यार्थत्वं तयोः संवन्यधिशेषणान्वयस्वीकारेण सर्वदापपरिहारः चैत्रः चनं न गच्छत्तीति वाक्यस्य योधवर्णनश्च 67-68 68-70 71-72 73-74 76-79 xiii ·पत्रसंख्या 78-80 80--83 .. 83-88 .. 88-107 88.90 फलदयापारयोः धातोः पृथर शक्तिस्वीकारात् फाख्यातस्याश्रयत्वमर्थः न फलमिति दीधितियन्मतोपन्यासः व्यापारमा धात्वर्थः फलन्तु कर्मप्रत्ययार्थः इति प्राचीननंयायिकमतनिरूपणम् तनियसश्च आख्याताधीनविषयताविशेषरूपफर्मत्ववोध. वर्णनम् लडर्थविचारः लडर्थवर्तमानकालस्य आख्यातार्थकतावेयान्वयः न धात्वथें इति निरूपणम् .. तत्तच्छन्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकालत्वव्याप्यधर्म- त्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने लटः शक्तिरिति नशक्त्यानन्त्यम् निरुतधर्मत्वेन वर्पत्वमासत्वादीनां संग्रहभिया, क्षणद्वयावृत्तिक्षणवृत्तिधर्मत्वेन निवेशे, असमाप्तारब्धाध्ययने पुंसि चिन्तामणिमय मधीते इति प्रयोगानुपपत्तिः क्रियारम्भप्रभृतिसमातिपर्यन्तस्थायिस्थूलकाल- साधारणः वर्तमानकाल: लडर्थ, इति शङ्का, तत्परिहार निरतधर्मावच्छिन्ने एच लटः शक्तिः, तस्य कृती संवन्धविशेपेणान्वयनियमात् सकलदोप- परिहारः इति सिद्धान्तप्रतिपादनम् न पचतीत्यादी ननः चर्तमानक्षणमानान्वितकृत्य- भाववोधकत्यम्, वर्तमानकालस्य तब कृता- चन्वयस्यासंगतत्वम् 91-92 93-95 .. 96-97 .. 98 09-104 xiy ·विषम पत्नसख्या 105 106 107 107-117 108 . आख्यातेन कृत्यवोधनस्थले वर्तमानकालस्य घात्वर्थे अन्वयः नश्यतीत्यन उत्पत्तिरपिलडर्थ. वर्तमानत्वान्वयीति दीधितिकारमतम् , धात्वथैकदेशे उत्पत्ती तदन्ययः इति खमतम् उत्पत्तिसंबन्धेन कियायामन्वयः इति मतान्तरोपन्यास., तनावरसनिमित्तञ्च लडर्थविचारः भविष्यत्वस्योत्पत्तिघटितत्वेऽपि लुडर्थः अनाग तत्वमात्रं तच्च यथायथै कृती, धात्वर्थ तद्धटकोत्पत्तौ चान्वेति प्रागभावाद्गीकारे वर्तमानमागभाव., तदनगीकारे वर्तमानध्वंस: लडर्थ., तस्य संबन्धविशेपेण कृतावन्ययनिरूपणम् पवमानेऽपि पाकानुकूलानागतकृतिमादाय पक्ष्य तीति प्रयोगप्रसङ्ग' लडर्थस्य वर्तमानप्रागभावस्य विशिष्टप्रतियोगिता संबन्धेन, वर्तमानध्वंसस्य विशिष्टाधेयता संवन्धेन च कृतावन्ययनिरूपणमुखेन सिद्धान्तनिरूपणम् लुडर्थविचारः लुइर्थस्यानद्यतनभविष्यत्त्यस्य परिष्कार. भविष्यत्वमानं लुडर्थ., स्वरूपसदनद्यतनत्वं साधुतानियामकमिति केपाश्चिन्मतनिरूपणम् 109-112 113-115 116--117 118-136 118 . 110 xv ·विषय पत्रसग्न्या 119-127 119-120 121-125 126 127-128 अनद्यतनत्वस्य लुडर्थत्वव्यवस्थापनम् पक्ष्यतीत्यत्र भविष्यत्वस्येव पत्ता इत्यनानध तनत्वस्य भाननिहाय अनद्यतनत्व लुडर्थ इति प्रतिवन्दीमुसेन प्रतिपादनम् न पक्ष्यतीत्यन्न कृत्यमाचे अनागतकालावच्छिन्न त्वभाननिहाय अनागतत्वस्य लडर्थत्य मिव, न पत्ता इत्यव सत्यमाचे अनद्यतन कालावच्छिन्नत्वभानाय जनद्यतनत्यस्य लुडर्थत्वमावश्यकम् लुट अनद्यतनत्यार्थक्त्वे युक्त यन्तरोपन्याम नमसमभिव्याहारस्थलेऽपि कृतावेव अनागत कालान्वय इत्याक्षेप धात्वर्थपाकानुफलानागतरतेरमसिद्धिस्थले ओदन न पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्या कृत्यभाव एवानागतत्वभानम् । आकाश न पक्ष्यति घर इत्यादिवाक्यञ्चायोग्यमेवेति सिद्धान्त निरूपणम् नमा अभावद्वयोधनस्वीकारेण आकाश न पक्ष्यति इत्यादिवाक्यानामपि प्रामाण्यमुपपादयता केषा चिन्मतप्रति पादनम् तत्र मते अस्वरसनिमित्तम् लुढर्थनिरूपणम् लडर्थनिरूपणम् लिडर्थनिरूपणम् 129.-132 घट 132-136 186 186--137 188-140 140-148 Xyi ·विषय पत्रसख्या .. . उपायग्रन्थानुसारेण लिटोऽर्थ परोक्षत्वं निवतां केपां चिन्मतप्रतिपादनम् 140-141 उपायकृतां जलुत्तमो वा इत्यस्य शापकताकथन- मसंगतम् 142 व्यातेने किरणावलीमित्यत्र लिटः साधुत्वोपपादनम् . 143 लिङ्लोटोरर्थस्य विधेर्विचारः 144-248 न्यायमतेन विधिस्वरूपनिरूपणम्, तत्र नव्यैः चैयाकरणमीमांसकैः उद्भाविताक्षपाः तत्परि- हारश्च 144-146 इष्टसाधनत्वविचारः 146-198 शक्त्यानन्त्यपरिहाराय इप्रत्येन फलानामनुगमार्थ इयत्वस्य शक्यता 147--148 अशम्यस्यैव इष्टत्वस्य शक्यानुगमकता, विधि- वाक्यात्प्रवर्तकशाननिर्वाह 149-150 इयत्वस्य शक्यत्वेऽपि विध्यर्थस्येष्टस्य वर्गकाम- पदार्थंकदेशे स्वर्ग अभेदान्वयेन प्रवर्तक- शाननिहिः इति पक्षः तन्निरासश्च 151--162 अशक्यपगत्वादिना स्वर्गसाधनत्वभाननिर्वाहः 163-164 कामनाविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्न माधनल्वे शक्तिस्वीकारेण स्वर्गत्यादिना बोधसमर्थनम् 164 स्वर्गत्वस्य यागजन्यतानरच्छेदकत्वेन स्वर्गव विशिष्टसाधात्वस्य योघेऽपि स्वर्गत्वो पलक्षितवैजात्यायच्छिन्नसाधनताया. स्वर्ग साधनतात्वेन बोधः इति निरूपणम् 166-167 .. Trii ·विश्य पत्रसम्मा 168-160 कारणताया 161---163 164 विना स्वर्गवावच्छितसाधनताज्ञान स्वर्गत्व प्रकारकफलेच्छाधीनप्रवृत्त्यनिर्वाहशङ्काया परिहार व्याप्यतावच्छेदकाघटितव्यापकताया दुर्निरू पत्यात् स्वर्गवृत्तिवेजात्यावच्छिन्नव्यापक ताया शान्दयोधासभवेन, व्यापकतानात्मि काया स्वरूपसपन्धरूपाया विध्यर्थत्वम् विशिष्य कार्यतावच्छेदकाघटितस्य सामान्यत तद्धटितस्य नियतोत्तरवृत्तितावच्छेदकधर्म वत्स्वर्गफत्वस्य लिडा बोध स्वर्गनिर्माणधिमनिरूपिलनियतपूर्वनिता पच्छेदकधर्मवत्त्व वर्गकारणत्यमिति निष्कृ ग्रपरिष्कार व्यापकताघटकाभावप्रतियागिताया स्वरूपतोऽव च्छेदककोटिप्रविण्जाते शाब्दवोधे स्वर्ग धर्मत्वादिना भानस्य सद्दान्तवर्णनमुपपा दनम् वस्तुत इति यल्पारम्भहतो पूर्वकल्पे दोपदयस्य निरूपणम् स्वर्गत्व यागनयतावच्छेदक विनातीयस्वर्गसम वायस्थ यागार्यतावच्छेदय सय घत्वात् न व्यभिचार इति स्वर्गत्यायच्छिन्नसाधन स्वस्य घोध इति फेपा चिन्मत तन्निरासश्च चैजात्यस्य कार्यतायच्छेदकस्य सबन्धविधया कारणताघटक यात् न तदुपस्थित्यपेक्षा पति मत तनिरामश्च 166--168 169-170 170-174 116-175 178--179 All ·विषय पत्नसख्या 180-181 182--105 183 यागजन्यतावच्छेदक स्वर्गत्य, कार्यतावच्छेदकता चच्छेदकसबन्ध विजातीयस्वर्गानुयोगिक समवाय इति पक्ष तन्निराकरणश्च नित्यकर्मणा निष्फलत्वात् वद्विधायकवाक्ये इए साधनत्वयोधासभवात् कृतिसाध्यत्वमात्र लिडर्थ इति वादिना मीमासकाना मत निरूपणम् विना इपसाधनताज्ञान सन्ध्यावन्दनादो प्रवृत्ते रनुदयात् आर्थवादिकब्रह्मलोकायाप्तिसाधन स्वमेव तत्र लिडावोध्यते इति नैयायिकाक्षेप ब्रह्मलोकावाप्तिसाधनताज्ञानेन, इष्टत्वेन, इष्ट साधनताशानेन सन्ध्याव दनादौ प्रवृत्तेरनिर्वाह सन्ध्यावन्दनाभावगोचर द्वेषघटिता तत्र प्रवृत्तिसामग्री विश्वजिन्यायेन स्वर्गस्य नित्यफलत्याक्षेप तत्परिहारश्च नरकाभावस्य तत्फलत्वशङ्का तत्परिहारश्च मण्डली फुर्यादिति वाक्यस्य प्रामाण्यवारणाय इष्टसाधनत्यस्य लिडर्थत्वमिति नैयायिक पक्षस्य निरास इप्रसाधनत्वस्य लिडर्थत्वामावेऽपि इतरवाध बलात् स्वर्गकामकृतिसाध्यतावयिता घच्छेदकतया स्वर्गसाधनत्वस्य विधिजन्य बोधे भाननिरूपणम् नित्यस्य सफलत्वे फलकामनाया अधिकारस्त प्रसङ्गेन, कामनाशून्यस्य तदकरण न प्रत्यवायलाधन स्यादिति दूपणम् 184-185 186-187 18B-190 190-192 193 194-196 IX ·विषय पत्राख्या 196--198 100-202 199 नरकात्यताभाव नित्यपरम् । क्षमसाधारण साधनता लिडा योध्यते । शौचपलकाम नयो प्रत्येक मधिफारता अत शांचवत कामनारहितस्य तदरण प्रत्यवायजनक मिति सिद्धा तनिरूपणम् अपर्तना लिडर्थ नष्टसाधन मिति पाटिना नव्य मीमामझाना मतनिरूपणम् प्रवर्तकत्वपरिफार दण्साधनत्यस्यातुमानलभ्य त्व प्रपर्तनाया अनन्यरभ्यत्व प्रवृत्तिप्रयोजफयापारत्वरूपप्रपर्तनाये प्रवृत्त प्रयोजकत्वस्य चायलभ्यत्वात् व्यापारत्व मान शक्यतावच्छेदक व्यापारपती कृति रितिबोधानन्तर ससर्गविशेषलाभ “या पारविशेपटाभश्च अखण्ड प्रेरणात्य, विषयताविशेष , इच्छाच वा प्रवृत्तिनिमित्तमिति निरूपणम् नव्यमीमासकमवनिराकरणम् मीमासकसमतमवतकत्यपरिकारदूषण नैयायि काभिमतस्य प्रवृत्तिकारणेसाधनताबोधक लिडााचारयितृ यस्य प्रवर्तक वरूप वन्यय स्थापनञ्च अनन्यरम्य शन्दार्थ इयस्य तापर्यवर्णनपूर्वक अनुमानलभ्यस्यापोटसाधनत्वस्य लिडर्थव निरूपणम् वैदिषन्डिादिपु अलोक्कियापारदूषणम् 200--201 202 . 202--206 203 204 205 ·विषय पत्रसख्या ईश्वरेच्छाविपयप्रवृत्तिविषयत्वेन हेतुना इष्ट- साधनत्वानुमाननिरासः, मीमांसकमते बहु- विधगौरवप्रदर्शनश्च 206 प्रवर्तकनिछा प्रेरणा लिडन्तशब्दरूपा, तादृशशब्द- प्रयोगरूपा वा लिङर्थः तया चेष्टसाधनत्वमनु- माय प्रवर्तते इति नन्ययाकरणमतनिरूपणम् 207-209 परम्परासंवन्धेन प्रवर्तकनिष्ठस्य प्रवृत्तिप्रयोजकस्य इएसाधनत्वस्यैव प्रेरणात्वम् । वेदस्थले हेतुज्ञानाभावात् नेप्टसाधनत्यमनुमातुं शक्यं लिडन्तशब्दस्य धात्वर्थविषयक त्वादिकल्पनया, इएसाधनत्वानुमितिसाम- ग्नीकल्पनया च गौरवमिति तन्मतदूपणम् 208.-210 इटलाधनत्वस्व विधित्वेऽपि अन्यलभ्यस्य कृति. साध्यत्वस्य न विधित्वमिति वादिनां मत निरूपणम् 210-218 पलवदनिष्टाननुबन्धित्वविचारः 218-246 न कलसं भक्षयेदिति निषेधवाक्यप्रामाण्योपपाद- नाय बलवदनिटाननुवन्धित्वस्य लिडर्थता। चेत्यं न चन्देत, नातिराने पोडशिनं गृहाति इत्यादौ योधवर्णनम् । लक्षणया अनिष्ट- साधनत्ववोधनेन, प्रत्यवायाभावरूपेष्टसाध नत्वाभावबोधनेन च, न कलर्ज भक्षयेदिति वाक्यप्रामाण्यसमर्थनाक्षेपः, तत्परिहारश्च । घलयदनिशाननुवन्धित्वस्य लिङर्थत्वे युस्त्य- स्तरोपन्यासच। 813--216 वलपदनिशाननुबन्धित्वविशिष्टेटसाधनत्यस्य लिड्. वाध्यन्वपक्षे न कलशं मक्षयेदिति वाक्य. जन्ययोधवर्णनम् । निवर्तकशानोत्पावक्रमच .. 216-218 ·उद्धतानां अनुशामनाना सूची 8 अनुशासनम् अनभिहिते (3-3-1) 8 18 30,33,25 अत्यन्तापरवे लिवरव्य (धार्तिकम् ) 143 मादिरन्त्येन सहेता (1-1-71) 63 मा कडारादेका सझा {1-4-1) 13,63,78 न्महतस्समानाधिकरजातीययो (63-46) 36 पतरि तृतीया-वर्तृफरयोगतीया (2-3-18) 8, 19, 20 22, 35 कर्मवर्मणा तुल्यघिय (3 1-87) 11,86 कडारा पर्मधरये (3-1-35) 13 पतरि पृत् (3-4-67) पर्मणि द्वितीया (2-3-2) 36 पतरि राप (3-169) 41247 यादिभ्य. ना (R-1-81) 60 पटुत्तमो या (71-91) तहानायामनेपदम् (14-100) 67 तिहममानाधिकरणे प्रधमा (चारियम्) न दुहरनमा यश्चिती {3 189) प्रातिपदिवालिङपरिमाणवनमा मधमा (3-3-401 भारपर्मणो (1-313) युप्मयुपपदे ममानाधिपरणे म्यानिन्यपि मायम (1-1-105) मणिभाषे प्रापर्मभ्यः (3-4 CO) - न 11,16 7 - XIIF

·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
श्रीमद्गदाधरभट्टाचार्यकृतः
॥ व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचारः ॥
(उम्रह्मण्यशारिश्तवियरणोपेतः)
धातुप्रकृतिकाय लकारकत्सन्यदणिप्रमृतयः प्रत्ययाः
विवरणम्
मातामहमहाशैल महस्तदपितामहम् ।
फारणं जाता बन्दे फण्ठादुपरि वारणम् ।।
१
पापं यारयते परं पटयने फालं पराकुर्वने
मोदं दूरयने गदं शमयने मजामुगन् हिंमने ।
मारे मारयते महागनिगमानानन्दिनः कुर्वने
पार्वत्या सहिताय सर्वनिधय गर्गय तुभ्यं नमः ॥ २
मानानिः व्यं क मामयी मनिः ।
अगापि निन्मभानेतुः फगनापूरिनम ।। ३
स्टाशनमारगर नारयदर गरम् ।
जागधिनार नगि मनाम ॥
रे

·. व्युत्पत्तिवाद, -लकापर्यविचार. केचिद्धात्वान्वित स्वार्थ' अवते । अर्थान्तरमनभिधानाथ केचिदाकांक्षानि हस्तया प्रकृतिभिः स्वीयार्थयोधन एवोपर्वते । तर लडादिदशलकाराणां 'ल. कर्मणि च भावे चाफर्मभ्यः' इति सूत्रेण कर्मभावधनुशिष्टानां कर्तृत्वमामान्यमयः । नारन्मारा- भिषानेनैव प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये विगेपणतया तदत्वन कृतिविशिष्टम्य फर्तयोंघनिर्वाहा । लारस्य तदोघस्तया न ला मानि मूत्रनिरोधः । बोधकताया ए। तर मप्तम्यर्थत्वात् न पाचकनायाः ·व्युत्पत्तियादा - लकारार्थविचारः गौरवेग विशिष्टधर्मिणि शक्तर्वाधात् । । शक्ते धादिति - कृतिविशिष्टे लकारशक्ती अनन्तानां कृति- व्यक्तीनां शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनया गौरखम् । कृतौ शक्तिस्वीकारे तु अखण्डकृतित्यजातेरेफस्या एव शक्यतावच्छेदकत्वमिति लाघवम् । लाघवसहकृतस्यैवानुशासनस्य शक्तियाहकत्वमिति भावः । न च वैयाकरणनये नाख्यातस्य कृतिविशिष्ट शक्तिः, तन्मते कृति- पर्यन्तव्यापारस्य धात्वर्थत्वेन धातोरेव कृतेर्लाभात् अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थ- त्वात् , अपि तु आश्रयमाने । गक्यतावच्छेदकञ्चाश्रयत्वमखण्डमिति न तन्मते गौरवमिति वाच्यम् । आश्रयत्वस्यापि तपदाथयस्वरूपस्याननुगतत्वात् ।। न चाभयपदशक्यतावच्छेदकतया आश्रयत्वमखण्डं व्यत्वादिवत् सिद्धयतीति वाच्यम् , विभुपदशक्यतावच्छेदकस्यापि विभुत्वस्य सखण्डत्वेन, शक्यता- चच्छेदकत्यस्य अखण्डत्वासाधकत्वात् । आश्रयत्वस्याखण्डत्वेऽपि तस्य नियतान्यनिरूपितस्वरूपत्वात् निरूपकभेदेन, तत्तदवच्छेदकसंवन्धभेदेन च भिन्नत्यमेवेत्यननुगम एवेति अनन्ताना शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनागौरवं दुरिमेव ॥ न चैवं लाघवादरे कर्तरि विहितकृत्प्रत्ययस्यापि कृतिवाचकत्व- मेवास्तु इति वाच्यम् । नामार्थयो/देनानन्वयव्युत्पत्तेः चैत्रः पक्का इत्यादी चैते पातुरमेदान्वयनिर्वाहाय कृतः कर्तृवाचकत्वावश्यकत्वात् । न च कृत्यत्ययस्य नामत्वाभावात् तदर्थस्य कृतेः पचधात्वान्वितायाः चैत्र- नामार्थे आश्रयत्वरूपभेदसंबन्धेनान्वये न व्युत्पत्तिविरोधः इति वाच्यम् । तथापि चैनः पक्ता, मिना पक्ती इत्यादौ समानवचनकत्वसमानलिङ्गकत्वयो- रुपपत्त्ये सामानाधिकरण्यस्सावश्यं स्वीकरणीयतया अमेदान्वयबोधस्सावश्य- कत्वात् ।। न च गायो धनं, वेदाः प्रमाणं इत्यादौ सामानाधिकरण्येऽपि असमानलिङ्गकत्वं दृश्यते, तद्वत् सामानाधिकरण्याभावेऽपि समानलिङ्गकत्वमस्तु 3 ·- भाव व्युत्पत्तियाद रकारार्थविचार लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वादिति वाच्यम् । चैत्र पक्ता इत्यादी समानरिङ्गक्त्व प्रयोजकतया सामानाधिकरण्यमुपपाद्यते धूमप्रयोजकतया पहिरिव । समानाधिकरणाना समानलिङ्गकत्वमिति नियमस्य हि व्यभिचारभूमि चेदा प्रमाणमित्यादि । समानलिङ्गकपरस्सरान्वितार्थकपदयो सामानाधिकरण्या न कुत्रापि दर्शयितु शक्य इति व्याप्येन समानीलङ्गवचनत्वेन व्यापकस्य सामानाधिकरण्यस्योपपादने न किमपि बाधकम् । अपि च विशेष्यवाचकपदाध्याहार विनर पतारमानयेत्यादौ कृतिविशिष्टे आनयन कर्मत्वान्वयबोधस्य, भोक्ता तृप्यति इत्यादौ कृतिविशिष्टे तृप्त्याश्रयत्व बोधस्य च सर्वानुभवसिद्धस्य निर्वाहाय कृतिविशिष्टवाचस्त्वमेन कृत्प्रत्ययस्य युक्तम् । न च चैत्र पत्ता इत्यत्रा चैत्र पचतीत्यत्राभेदान्वयनोधोऽनुभूयते । प्रथमान्तार्थे धात्वर्थानुकूरकृते भेदान्वयनोधस्यैव सर्वनेयायिका नुभवसिद्धत्वात् । अतश्च नाभेदान्वयानुरोधादाख्यातस्य वर्तरि शक्ति सिद्धयति ॥ पाचकः इति कृदन्तमपि पचति य इति विवियते । आख्यातार्थस्य प्रथमान्तार्थे अन्वयेन तत पाककृतिविशिष्टयोध इति विवरणवित्रियमाणयो रेकार्थबोधकत्वमुपपद्यते । कृतिशत्तस्याप्याख्यातस्य गच्छतीत्यादौ आश्रयत्वे निरूढलक्षणा ॥ न च न विभक्तौ रक्षणेति प्रादविरोध व्यत्ययानुशासन वैयर्थ्यश्चेति वाच्यम् । अनुशासन विना एक्स्या विभक्ते अपरविभक्तयर्थे न लक्षणा इत्यस्यैव तदर्थताया प्रागुक्तन्वात् व्यत्ययानुशासनवैयापादना- सभवाञ्च॥ न च कर्तुराख्यातवाच्यत्वे आख्यातार्थसंरयाया नदर्थे एवं कर्तर्यन्वय इति विशेप्यतासरन्धेन आख्यातार्थसख्याप्रकारकशाब्दबोधं प्रति आख्यातजन्यकनुपस्थिति विशेष्यतया हेतुरिति कार्यकारणभाव । कृतेराख्यातवाच्यत्वे तु आख्यातार्थसल्याया इतराविशेषणीभूतप्रथमान्तार्थे एवान्वयस्य वक्तव्यतया, विशेप्यतया आख्यातार्यसख्यामकारकशाब्दबोधे 4 ·व्युत्पत्तिवाद - लकायर्थविचार यतया इतराविशेषणीभूतप्रथमान्तपदजन्योपस्थिति हेतुरिति कार्य भाव फरित इति गौरवमिति वाच्यम् । एकपदोपस्थापितयो पणविशेप्यभावेनान्वयबोध न स्वरससिद्ध, हरिपदादुपस्थितयो सूर्ययो आधाराधेयभावेनान्वयगांधस्यानुभवविरुद्धत्वात् । कचितु चिचि यादेकपदोपस्थापित्तयोरन्दय स्वीक्रियते इत्याख्यातार्थद्रित्यादि पाया प्रथमान्तार्थे अन्वय एव समञ्जस । अपि च निस्तलाघवेना तस्य धर्मवाचकत्वे सिद्धे एतादृमगुरुपर्मावच्छिन्न कारणताकल्पनागौरव मुखत्वान्न दोस , निषादस्थपतिशब्दस्य राघवेन कर्मधारयत्ये मिट्टे दिस्य यागोपयुक्तवेदाध्ययनकल्पनागौरवमिव ॥ न च यत्र विना प्रथमान्तपद पचतीत्येतावन्मान प्रयुक्त तत्र हमिध इति धविशेषप्रश्नो दृश्यते, धर्मिज्ञान विना न तद्द्वतधर्ग- शपप्रश्नो युज्यते, आत्यातस्य कृतिवाचावे तद्वाफ्यात् “पाकानुयूरो तरित्येव बोधो जायेत, न हि तत्र धर्मी भासते, अतस्तत मभानाय कृतिशक्तस्यापि कारस्य कर्तरि निरूढलक्षणा स्वीकार्या, थञ्च ल कर्मणीति सूत्र स्वरसत सगच्छते इति वाच्यम् । कानुकूलकृने शाब्दयोधे जाते तदाश्नयस्य कर्तु मानसोधसभवेन द्वतधर्मविशेषप्रश्नासगत्यभावात् । न च कर्तुरशाव्दवे तत्र आरयातार्थ ख्याया अन्वयासभवेन, पचतीति वाक्यजन्यबोधानन्तर पाककर्ता एको वेति सशयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अनेक पचतीत्यपि प्रयोगदर्शनात् चतीत्येतावन्मानजन्यबोधानन्तरमपि पाककर्ता एको न वेति संशय ष्ट एव । यदि च स सशयो नानुभूयते इत्युच्यते, तदा प्रथमान्तपदा समभिव्याहारे आख्यातार्थसख्याया सामानाधिकरण्यसरन्धेन तदर्थता न्वय स्वीक्रियते । एवञ्च ससर्गघटकतया कृत्याश्रये एक्त्वभानात् न होधानन्तरं याकफर्ता एको न येति सशय इति रोध्यम् । यदि न नेरुक्तशाब्दबोधस्य पापकृत्याश्यविशेष्यफेकत्यप्रकारकत्वाभावान्न तादृश सशयनिर्तिकत्वमिति मन्यते । तदा तादृशशान्दवोधसमनन्तरजात 5 ·"युत्पत्तिचाद.- सकारार्थविचारः चत्रः पचतीत्यादौलकारे प्रथमान्तपदसामानाधिकरण्यप्रसादस्या- कृत्याश्रयविशेप्यरत्यप्रकारकमानसोध ताशसमय निवर्तयतीति मन्तव्यम्) न च तथापि क्षणविरम्ब स्यादिति वाच्यम् । कृतिशक्तस्याख्यातस्य स्तरि निरूढलक्षणामभ्युपगच्छना मीमासकाना मतेऽपि निरतमंशयनिवृत्तये क्षणविलम्बस्यावश्यक्त्वात् । तन्मते हि पचतीति वाक्यान्न पारकर्ता एक इति शान्दयोधो जायते, आरयातार्थकर्तु तदर्थसस्यायाश्च भावनाया मेवान्वयस्वीकारात् पार्टिकनोधैनैव निरुक्तमशयनिवृत्ते वक्तव्यत्वात् । एव पामानुकूल कृतेर्बोधानन्तर तद्विशिष्टस्य मनसा गृहीतु शक्यत्वात् पाककर्ता चैत्रो वा मैत्रो वेति सशयोऽप्युपपद्यते । यदि च र कर्मणीति अनुशासनस्वरसेन तरि निरूढलक्षणा स्वीक्रियते, तदा तदनुरोधेन पती शक्तिस्वीकार एव युक्ततम स्यात् । वस्तुतस्तु सूरस्थसप्तम्या बोधकत्वा थक्त्वेन कर्तृपदस्य धर्मपरत्वाभावात् असन्मते सूत्रम्वरस उपपादित एव ॥ न च प्रथमान्तपदासमभिव्याहारे कर्तृयोधकत्यम्याख्याते विरहात् असङ्गतिरिति वाच्यम् । तत्रापि सख्याकृत्यो संसर्गघरकतया तद्भानस्यो पपादितत्वात् । किश्च यत्र सहकार्यन्तरविरहेण कर्तुतॊधो न जनित तत्साधारण्याय कर्तृगोधस्वरूपयोग्यत्वरूपवेधताया सप्तम्यर्थत्वस्वीरेण सर्वसामञ्जस्यम् ॥ तस्मात् कर्तरि निम्दरक्षणा नावश्यकीलि कतिरवा ख्यातार्थ इति सिद्धम् ॥ नन्येव लकारे प्रथमान्तपदसामानाधिकरण्यप्रवादस्य का उपपत्ति, अभेदेन प्रथमान्तार्थान्वयिन कर्तुराख्यालार्थत्वे एव तदुपपत्तरित्यत आह-- चन इत्यादि ।

·व्युत्पत्तिवाद लकारार्थविचार भेदन तदानितसारोधपरत्याभारऽपि कथश्चिदुपपादनसंभवात् । तृतीयायाः माधुतानियामकं लकारादिना कर्तुरनभिधानमपि कळत्यपिशिष्टामोधनमेव न तु विशिष्टशक्त्या विशिष्टावोधनपर्यन्तम् । अतो विशिष्टस्य लकारावाच्यत्तेपि चनः पचतीत्यादौ न वतीयापत्तिः, अन्वयरलेन पिशिष्टोधात् । चैत्रः पक्ता इत्यादौ कृत्प्रत्ययस्य धर्मिणि शक्तावपि न क्षतिः, शक्त्यधीननिशिष्टोधसाधारण बोधवानभिधानपदार्थप्रतियोगित्वात् । मध्यम कथञ्चिदिति ।। मातिपदिकार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितकर्तृत्वप्रकारता भयोजकत्वात् स्कारस्य प्रथमान्तपदसामानाधिकरण्य व्यवहियते । एतादृशसामानाधिकरण्याभिप्रायकाण्येव 'युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि 'तिसमानाधिकरणे प्रथमा इत्यायन- शासनानीति भाव । ननु कर्तुराख्यातावाच्यत्वे चत्र पचतीत्यत्र चैत्रपदोत्तर तृतीया स्यात् आख्यातेन कर्तृत्वविशिष्टस्याबोधनादित्यत आह~ तृतीयाया इति ॥ अनभिधानपदार्थप्रतियोगित्वादिति ॥ एसच यतान्वयला (कर्तृत्वविशिष्टवोध , यत्र वा शक्त्यैव कर्तृत्वविशिष्टनोध , तत्रोभयत्रा नभिधाना मावान तृतीयेति परितम् । र अरोधनपरन्तम् (क) 7 ·व्युत्पत्तिवाद. - लयारार्थविचार तदा तनानभिधानशब्दार्थो भातर निक्तव्यः । न तापदायमत्वं तदर्थः, लकारसामान्यस्या कर्तृत्वशक्तपेनानुक्त्यसंभवाद', कतौर यकोऽमाधुत्वादेव चनः पच्यते इत्यादिप्रयोगारमात् यगायनुचर त्वस्य कर्तृत्वशक्ततापच्छेदकोटापनिशात् । तत्र तनिशे पच्यन्ते मापाः, मिद्यते कुमूलः, लूयते केदारः इत्यादौ कर्मर्तुः मापउनुल- केदारादेः कर्तृत्ववोधानुपपत्तिः । न च तत्र स्वयमेोत्यसाध्याहारेणा व्ययस्वयंपदोत्तरतृतीयया कर्तृत्व बोध्यते न तु लकारणेति वाच्यम् । स्त्रयमित्यध्याहारं विनापि तत्र कर्तृत्ननोधाभ्युपगमात् । ननु स्कारसामान्यस्य कर्तृत्ववाचकसे चैत्र पच्यते इत्यत पाकर्ता चैत्र इति बोधापचिरिति यगनुत्तररुत्वमेव पर्तृत्वशक्ततावच्छेदक वक्तव्यम् । एवञ्च चैत्रेण पच्यते इत्यत्र यगुत्तरस्य यस्य न कर्तृत्वाचकत्व मिति न तृतीयानुपपत्तिरित्यत आह-कर्तरि यक इति । तरि शप् इति सूत्रात् कर्थकसार्वधातुके परे धातो शव भवतीति यकोसाधुत्वम् । यगनुत्तरत्वस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकोटी निवेशे प्रयोजनाभावमुक्त्वा बाधकमप्याह-तर तन्निनेश इत्यादिना । अव्ययस्वयंपदोत्तरतृतीययेति । अन्ययात्सर्वा विभक्तिरुत्पद्यते । अत एव पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादावेकारप्रकृतिक्सप्तम्या प्राधेयत्वबोधक व दीधितिकृद्विरुक्तमित्यभिप्रायेण ॥ 5 वक्तव्य (ब ) ४ अनुसभवात् (१) अनुत्तिराभवात (1) 10 ·व्युत्पत्तिबादः ~ लकारार्थविचारः तत्र लकारेण कर्तृत्वाबोधने कर्मकर्तुः 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इत्यतिदेशस्त्रवैयापाता लकारस्य कर्मत्ववोधकतयैव यगात्मने- अन वैयर्थ्यापातादिति मतीकमुपादाय, "तत्र लकारस्य कर्तृत्व- योधकत्वेन भाषादीनां कर्तृत्वे प्राप्ते तदपवादेन कर्मतुल्यत्वं विधीयते । लकारस्य कर्तृत्वायोधकत्वे मापादीनां कर्तृत्वाप्राप्तौ तदपवादं कृत्वा कर्मत्वबोधनं व्यर्थमेव स्यात् , अप्राप्तस्यापवादासंभवादित्यर्थः । यदा च सूत्रेण माषादीनां कर्मत्वं प्रासं ; तदा लकारस्यापि कर्मत्यबोधकत्वं प्रासं, कर्मत्वबोधकत्ये च कर्मत्वातिदेशफलमूता यगादिप्राप्तिरुपपद्यते इत्याह लकारस्येति" इत्यादर्शः प्रवृत्तः (५५१ पृ.) । अत्र पच्यन्ते मापा: इत्यत्र यदि कर्तृत्वं न वोध्यते तदा कर्मत्यमानं बुध्यते इति फलितम् । एवञ्च लकारस्य कर्मत्वबोधकत्वात् तेण पच्यते तण्डुलः इत्यादाविय यगादीनां निर्वाहरूपस्य कर्मवद्धावातिदेशफलस्य लामात् तादृशफलक कर्मवत्कर्मणेति अतिदेशसूत्रं व्यर्थ स्यादिति मूलप्रन्याशयः । अति- देशसूत्रवैयापातादित्यत्र हेतुः लकारस्येत्यादिना अतिदेशफलनिर्वाहादिति पञ्चम्यन्तेन ग्रन्थेनाभिहितः । इमं स्वरसमनाहत्य, सूत्रथैयर्यापातादित्यस्य अप्राप्तत्वेन कर्तृत्वस्यापवादासंभवादिति तात्पर्यवर्णनं, वैयापातादिति अन्योक्तार्थे हेतुप्रतिपादकस्य लकारस्येत्यादिग्रन्थस्य अतिदेशसूत्रेण फर्मत्वमाप्त्यनन्तरं यगादिप्राप्तिरित्येवंपरतया व्याख्यानश्च न समजसमिति सुधियो विवेचयन्तु ॥ .. अतिदेशनैयापानात् (प.)

·घ्युत्पत्तिवादः लकारार्थविचारः पदचिणचिपदावरूपातिदेशफलनिर्वाहात् । न च कर्मकर्तरि लकारा. धीनकर्मत्वबोधस्याप्यावश्यकता, यस्तुगत्या कर्मकर्तुः कर्मत्वातिदेशे चैत्रः स्वं पश्यति स्वं हन्तीत्यादावपि यगात्मनेपदादिप्रसङ्गाद लकारण कर्मत्वविवक्षायामेव कर्मत्वातिदेशस्य स्वीकरणीयत्वात्, तथा च त्वन्मतेऽपि कर्मत्वातिदेशासंगतिरित वाच्यम् । कर्मत्य- विवक्षायामपि कर्तृत्वविवक्षणे कर्तृकर्मादिसंज्ञासमावेशविरोधेन परत्वात् कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया बाधेनात्मनेपदचिनद्भावाद्यनुपपत्तेः । कर्तरि शप इत्यायपवादविपयतया यकोऽप्यनिर्वाहादतिदेशसार्थकत्वात् । बस्तुगत्या कर्मकर्तुः-आख्यातार्थकर्मत्वानन्वयिनः धात्वर्थकर्मीभूतस्य धात्वर्थनिरूपितकर्तृत्ववतः । स्वं पश्यतीति ॥ तत्र कर्तुरेव धात्वर्थदर्शनकर्मत्यादिति भावः । त्यन्मतेऽपीति ॥ भिद्यते कुसूलः इत्यादौ आख्याताधीनकर्तृत्ववोध- स्वीकर्तृमतेऽपीत्यर्थः । संज्ञासमावेशविरोधेनेति । 'आकडारादेका संज्ञा' इति सूत्रेण 'कडाराः कर्मधारये' इति सूत्रात् प्राक् एकस्य एकैव संज्ञा इति योधनादिति भावः । मंज्ञाया घाधेनति ॥ यगाढीना संज्ञापयुक्तत्वमेवेति भावः । 8 कर्नुः (का--आ) 9 इति सार्थकत्वात् (य-कृ) 12 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः न च कर्मत्वकर्तृत्वयोरुभयोस्ता बोधस्वीकारे तदेकतरस्य आख्यातार्थतया उद्देश्यतारच्छेदकतया भानासंभगत् समूहालम्बनशेध एस सीकरणीय इति वास्यभेदापत्तिरिति वान्यम् ! एकत्र द्वयमिति रीत्या तदुभयोधस्य समूहालम्बनविलक्षणस्य चीकारात् ॥ उद्देश्यतावच्छेदकतयेति ।। पचति चैत्र सुन्दर इति वाफ्यात् आप्यातार्थपाकर्तृत्वाद्देश्यतापच्छेदककस्य सौन्दर्यविधेयकस्य पाककर्ता चैल सुन्दर इत्याकारकरोधस्यानुदयात् आख्यातार्थत्योद्देश्यतावच्छेदकतया- न्थयो न व्युत्पन्न , अपि तु विधेयतया । एवञ्च पच्यन्ते माषा इत्यत्र पारकर्माण माषा पासकार इति योधो न सभवतीति भाव समूहालम्बनविलक्षणस्येति ॥ समूहारम्बनज्ञाने प्रकारताभेदा- द्विशेष्यताभेद , एकत्र द्वयमिति रीत्या जायमाने ज्ञाने तु प्रकारताद्वयनिरूपिता विशेष्यता एकरेति लक्षण्य योध्यम् । विशेष्यताभेदाभावान्न चास्यभेद इति भाव । अल "पच्यन्ते मापा इत्यत्र यदि मापाणा कर्मत्वेन क्र्तृत्वेन च चोध स्यात् तदा उभयोरेव कर्मत्वार्तृत्वयोराख्यातार्थत्वेन विशेषाभावात् एकनरस्योद्देश्यतावच्छेदकतया भान न सभवति" इत्यादर्श । पच्यन्ते मापा इत्यव उभयोगोंधे वाक्यभेदस्तदा न स्यात् । यदि कर्मत्वकर्तृत्वान्य- तरविशिष्टमापोद्देश्यक तदुभयान्यतरविधेयस्योप ततो जायेत । स ने सभवति । आख्यातार्थोद्देश्यतावच्छेदककोधस्याव्युत्पन्नत्वात् । एतादृशान्युत्पत्रि सूचयितु भट्टाचार्य आयाताईतयेत्यभिहितम् । सति चैव आप्यातार्यत्वेन विशेषामावादिति विवरण न समजसम् । एकतरम्योदेश्यतावच्छेदस्तया भानाभाने उभयोराख्यातार्थत्वेन विशेषाभाव कथमुपयुज्यते इति चिन्तनीयम् ॥ च 13 ·व्युत्पत्तियादः-- लयारार्थपिचार यदि च विधेयद्वयज्ञानं " समूहालम्बनात्मकमेन । अत एव विधेयभेदे यास्यभेदः इति मीमांसकसिद्वान्तोऽपीत्युच्यते । तदा अस्तु धातोरेस स्वकर्मकक्रियायां लक्षणा । कर्तृत्वसंबन्धमध्य एर वा स्वनिरूपक्रियाकर्मत्वस्याप्यन्तर्भानः" । स्नुनमोरकर्मफलेऽपि" लक्षणेति ।। पच्यन्ते मापा इत्यत्र धात्वर्थम्य मापकर्मस्पास्म्य आप्यातार्थर्तृत्वे, तस्य च प्रथमान्ताथै मापे अन्वय । लक्षणाक्ल्पने गौरवादाह--कर्तृत्वसम्बन्धमध्ये इति ॥ एवञ्च धात्वर्थपाकान्वितस्या- ख्याताधर्तृत्वस्य, स्वनिरूपकरियाकर्मत्वविशिष्टाश्रयत्वसबन्धेन प्रथमान्त- पदार्थे अन्वय इति परितम् । अत्र "स्वनिरूपपरियाकर्मत्यसम्बन्धेन मापादिलक्षणातरि कर्तृ- त्वस्यान्वय कर्तव्य इति कर्तृत्वमात्रस्य विधेयत्वेन न वाक्यभेदप्रसङ्ग" इत्यादर्श मूलस्थ मध्येपदमननुसन्धाय प्रवृत्त । अत्र निरकसनन्ध- मात्रेण कर्तृत्वस्य मापे अन्वये मापेषु कर्तृत्वं न बुद्ध भवति । अन निरुक्तमत्वविशिष्टाययत्वसवन्धेनान्वयो वर्णनीय । इत्थश्च समन्धमध्ये इत्यत्र मध्येपद सार्थक भवति । ननु 'न दुहस्नुनमा यचिणो' इति सूत्रेण स्नुनमधातूतर यक्- चिणोनिषेध नोपपद्यते तयोरेवाप्राप्ते । न च कर्मवकर्मणा तुल्यक्रिय इति सूत्रेण मत्वातिदेशात् तयो प्राप्तिरम्तीति वाच्यम् । तयोरकर्मक्त्वेन तद्धात्वर्थकर्मत्वम्यवाप्रसिद्धया तत्कर्तु कर्मकर्तृत्वासमवादित्याशङ्कयाह- स्नुनमोरिति । ण्यर्थ कर्तृत्वनिर्वाहकव्यापार । चिणो निषेधात् प्रास्नोष्ट इत्यादो औत्सर्गिक सिच्प्रत्यय , अनम्त इत्यादौ सम्पत्ययश्च श्रूयते ॥ - 10 11 12 विधेयद्वय वशान (क) इत्यल (व कृ) एवमकर्मकन्वेऽपि (ब-को ·13 व्युत्पत्तिवाद लकारार्थविचार अस्नुते गौः, पास्नोष्ट गौः, नमते दण्डः, अनस्त दण्डः इत्यादी ण्यर्थान्तर्भावणैर कर्मफर्तृतानि हेण 'न दुहस्तुनमा यचिणौ' इति यचिनिषेधोपपत्तिः । एवं क्रोण पक्ष्यते इत्यादी कर्तृत्ववाचकताया दुरपहनत्या तृतीयानुपपत्तिः । चैत्रेण पक्ष्यते इत्यादी लकारेण कर्तृत्वोधनात् "स्याद्युत्तरलकारसाधारणरूपस्य तद्वाचकतारच्छेदक्ताधौव्याच । प्रासनिक समाप्य आस्यातस्य कर्तृत्वावाचाव कर्तृत्वानमि घायकत्वमिति पक्षे दूषणान्तरमा -- एवमिति ॥ कर्तृत्ववोधनादिति ।। उभयपदिन परधातो लटि वर्तरि पक्ष्यते इत्यपि रूपम् । पक्ष्यते इति वाफ्यात् पाानुकृलभविष्यत्कृतिमाश्चेत्र इति बोध इति एपश्च चैत्र भाव ॥ अत्र " एवमिति, यथा कर्मवकर्मणा तुल्यक्रिय इति सूत्रयापत्ति एवमिति पूर्पण सगति " इत्यादर्श (५५३ ४) । पूर्व कर्तृत्वावानात्व कर्तृत्वाननिधायकत्वमिति पक्षे कर्तृत्वानगिधायाख्यातापसिद्धिदोप उप- न्यस्त । अद्य तु तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेन चैत्रेण पच्यते तण्डर इत्यादी आत्यातस्य कर्तृल्यावाचकत्वेन चैत्रपदोत्तर तृतीयाया उपपत्तावपि चैनेण पक्ष्यते इत्यत्र ल्फारे कर्तृत्ववाचकताया आवश्यक्चात् तृतीयानुपपत्तिदोप उच्यते इति निरुत्तदोपेणैव समुच्चयो विवक्षित इति मूलगत् सरसन प्रतीयते । सति चैर एवमित्यम्य अतिदेगसम्वेयापत्तिनदित्यवर्णन क्थ सगच्छते इति सुधीभिर्विभावनीयम् ।। 13 दमूर (4) म्याटर (ब) 14 अव स्योत्तरशर इलयन शिपम् । 15 ·- व्युत्पत्तिवाद सकारार्थविचार नापि तदनोधकत्वं तदनभिधानम् । चैत्रण पन्यते इति वाक्यजन्यमाथे कर्तृलविषयके तादृशनास्यघटस्मालपढानामेव जनस्तया तद्घटकलकारस्यापि कर्तृत्वगोधरताया पाङ्माणा प्रत्याख्येयलात् ॥ 15 तद्विपयत्वाप्रयोजस्तं लादीना तदनभिधायक्वम् । चैत्रेण पन्यते इत्यादी धालीवशेषणतया ग्र्तृत्वविषयता तृतीया प्रथमाविचारे 'लादीना कर्तृत्वानभिधायक्त्व न कर्तृत्वावाचस्व कर्तृत्वानभि पायकाख्यातस्यैवाप्रसिद्ध ' इति ग्रन्थेन सूत्रितमर्थ आख्यातसामान्यस्य कर्तृत्ववाचकत्वे युक्त्युपन्यासेन विस्तरेण विवृत्य तत्रानाशकित अनभिधायक स्वकार दूपयितुमुपत्रमते-नापीति ॥ सकलपदानामिति ॥ कर्तृत्वविपयके तद्वाक्यजन्यमहावाक्यार्थबोधे चेत्रेण पच्यते इति वाक्यम् कारणम् । वाक्यञ्च मिथम्साकाक्षपदसमूह । समुदायश्च प्रत्येकानतिरिक्त इति वाक्यघट कसकरपदाना कतृत्वविषयकगोध- जनकत्व बोध्यम् । कर्तृत्वाबोधरत्व परिष्कृत्य शकते तद्विषयत्वाप्रयोजस्त्यमिति ॥ धात्वर्थविशेषणतयेत्यत्राभेदस्तृतीयार्थ कर्तृत्वविश्यतायामन्येति । 16 नापि तद्विषयत्वाप्रयोजकत्व (का) कर्तृत्वविषयत्वाप्रयोतक व (व कृ) 16 ·विवरणोपेतः प्रयोज्यैव नत्याख्यातप्रयोज्या । आख्यातस्याश्रयत्वसंपन्धा- वच्छिन्नकर्तृत्वप्रकारताया एव कार्यतावच्छेदकत्वादित्यपि न सम्यक् ।। पचतीत्ययान्तरवाक्यार्थयोधासंग्राहकतया प्रकारतापा एवाख्यात- जन्यतावच्छेदकत्यासंभवात् प्रथमान्तपदसममिव्याहारज्ञानस्य योग्यता- ज्ञानादेर्वा जन्यतायामुक्तप्रकारताया अबच्छेदकत्वात् । यदि च विवरणम् । आश्रयत्वसंबन्धावच्छिन्नति ॥ चैत्रेण पत्र्यते तण्डुल. इति वाक्यजन्यबोधे कर्तृत्वस्य निरूपकतासंबन्धेन धात्वर्थपाके प्रकारतया भानात् कर्तृत्वनिष्ठा प्रकारता नाश्रयत्वसंबन्धावच्छिन्नेति न तस्या आख्यातप्रयोज्यत्व- मिति भावः । अत्र "चैत्रः पाकानुकूलकृतिमानिति बोधोदयात् कर्तृत्वप्रकारताविषयक- बोधजनकत्वरूपं कर्तृत्वप्रकारतामयोजकत्वमाख्यातस्यास्ति " इत्यादर्शः (५५४-पृ.) । न झत्र बोधे कर्तृत्वप्रकारता भासते तस्याः तदनु- व्यवसाये एव भानात् । तस्मान्नैवरूपं प्रयोजकत्ववर्णन युक्तम् । किन्तु कल्लपकारत्वावच्छिन्नशाब्दयोपनिष्ठजन्यतानिरूपकत्वं कर्तृत्वपकारताप्रयो- जकत्वम् इति बोध्यम् ॥ वोधासंग्राहकतयेति ।। पचतीत्यतः नुकूला कृतिः इति कर्तृत्व- विशेष्यकस्यैव योधस्योदयादिति भाव । धर्मी-आश्रयः । 16 अपि सम्यक् (क) 17 ४.३ ·व्युत्पत्तिबाद. - लकारार्थविचारः प्रथमान्तपदसमभिव्याहृतार यातपदजन्यतापच्छेदकतर धर्मिविषयता निरूपितकर्तत्वपिपयताया आरयातप्रयोज्यत्वम्, कर्तृत्वरिषयता- सामान्यश्च नारयातपटज्ञानसामान्यजन्यतावच्छेदकं तादृशसामान्य- कार्यकारणभार मानामागदित्युच्यते, तदापि चोण पच्यते तण्डुलः इत्यादिवाक्यार्थबोधस परस्परसमभिव्याहतपदसमूहरूपयास्यज्ञानहेतु कतया ताफ्यार्थविषयतान्तःपातिकतरिपयताया वाक्यघटमा- ख्यातप्रयोज्यलं दुरिमेपेति । मैं- अनभिहिते कर्तरि तृतीया इत्यस्य कर्तृत्तविशेष्यतया प्रातिपदिकार्थे अग्निक्षिते सति " तृतीया इत्यर्थः ।। विवरणम् । आख्यातप्रयोज्यत्वमिति ॥ तथा च चैत्रेण पच्यते इति वाक्यतन्यमोधीयकर्तृत्वविपयताया धर्मिविषयत्वानिरूपितत्वेन आख्याता- प्रयोज्यत्वमिति तृतीयानिर्वाह इति भाव । नन्वेवमपि कर्तृत्वविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति आख्यातपद ज्ञानत्वेन कारणत्वात् तद्वरेनैव निरुतवाक्यजन्यबोधीयतत्वविषयताया अपि आख्यातप्रयोज्यत्वमस्त्येवेत्यत आह -कर्तृत्वाविषयतासामान्यश्चेति ॥ कर्तृवाभिधानस्थले चैत्र पचतीत्यादौ चैत्रादिपदोत्तर तृतीयावारणमेव अनभिहिते इत्यधिकारे कर्तृकरणयोस्तृतीया इत्यनुशासनस्य फलम् । तादृशस्थले सर्वत्र कर्तृत्वविशेप्यतयैव चैत्रादिप्रातिपदिकार्थविवक्षा दृश्यते तथैव चोधात् । अतश्च कर्तृत्वविशेष्यतया प्रातिपदिकार्थस्या विवक्षणमेवानभिधानपदार्थ इत्याशयेन सिद्धान्तमाह-मैामित्यादिना ।। 17 सति' नास्ति (व-कृ) 18 ·विचरणोपेत प्रातिपदिकार्थविशेपणतपैच कर्तृत्वे अविपक्षिते इति यावत् । अवधारणपरतया च प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तृत्वे विवक्षित 18 विवरणम् । नन्येवं सति चैत्रेण ग्रामो गम्यते इत्यत्र ग्रामपदोत्तरं तृतीया स्थात् प्राममातिपदिकार्थस्य कर्तृत्वविशेष्यतया अविवक्षितत्वात् । न च तथापि ग्रामस्य धात्वर्थकर्तृत्वाभावेन न प्रामपदोत्तरं कर्तरि तृतीयेति वाच्यम् । एवमपि चैत्रेण स्वं दृश्यते इत्यत्र चैत्रपरस्वपदोत्तरं तृतीया स्यात् तदर्थस्य कर्तृत्वविशेष्यतया अविवक्षिततात् वस्तुत धात्वर्थकर्तृत्वा- प्रातिपदिकार्थविरोपणतयैवेति । यादिति ॥ कर्तृत्वतात्पर्यशून्यत्यमेर लदीना तदनभिधायकत्वं, तात्पर्य विवक्षा | प्रातिपदिकार्थनिष्ठविशेप्यतानिरूपितरर्तृत्वनिष्ठप्रकारता- मात्रनिरूपकोधपरत्वाभाव एव रादीनामनभिधायकत्वमिति पर्यवसितमिति अत्यत आह- भाव । अपधारणपरतयेति । प्रातिपदिकार्थविशेषणतयेत्यत्न एवकारार्थ- घटनयेति यावत् । . प्रातिपदिकार्थविशेपणतयैवाविवक्षितत्वं प्रातिपदिकाविशेष्यतया अविवक्षितत्वे सत्ति प्रातिपदिकार्थविशेषणतया विवक्षितत्वस्याभाव. प्राति- पदिकार्थविशेष्यतया विवक्षितत्वे सति प्रातिपदिशविशेषणतया अविवक्षितम्बे पर्ययस्यति । तत्र द्वितीयदलं वैयात्परित्यग्य रघुभूतं पर्यरसितमर्थमाह- प्रातिपदिकार्थविशेष्यतयेति । न चैवं सति पत्रेण वं दृश्यते इत्यत्र . 18. भपधारतरा (क) 19 ·व्युत्पचिवाद-लकायविचारः तदुत्तरं तृतीया इति पर्यवसितम् । अत्रैवं" चैत्रः पचतीत्यादावाख्यातेन कर्तृत्ववोधनात् विवरणम् । स्वपदोत्तरं तृतीया स्यात् चैत्रविशेष्यतया कर्तृत्वस्य विवक्षितत्वात् चैत्रस्य स्वपदार्थत्वानेति वाच्यम् । तत्प्रातिपदिकप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तया कर्तृत्वे विवक्षिते तत्प्रातिपदिकोत्तरं तृतीया इति सूत्रार्थ । अत्र च चैत्रप्रातिपदिकायोज्यप्रकारतानिरूपितविशेप्यतयैव कर्तृत्वस्य विवक्षा, न तु स्वपदप्रयोज्यमकारतानिरूपितविशेप्यतयति न स्वपदोत्तरं तृतीया इत्याशयः । अत एव प्रथमाविचारे, तत्तत्मातिपदिकार्थविशेप्यतया इत्यभिहित भट्टाचार्य- रिति बोध्यम् । कर्तृकरणयोस्तृतीया इत्यत्र अनमिहिते इति सूत्रानुवृत्तिवैयर्थ्य शकते अत्रेति || नाशयमिति व्यवहितेन संबन्ध. । किं विशेप्य- तयान्वयित्वपर्यन्तनिवेशनेनेत्यत्र हेतुः तृतीयापत्तिविरहादिति ग्रन्थेन दर्शितः । प्रातिपदिकार्थान्वयितया कर्तृत्वे विवक्षिते तृतीया भवतीति सूत्रार्थस्वीकारे चैत्रः पचतीत्यत्र चैत्रपदोत्तरं तृतीया स्यात् । आख्याताथ- कर्तृत्वान्वयितया चैत्रप्रातिपदिकार्थस्य विवक्षितत्वात् । अतः प्रातिपदिकार्थ- विशेप्यतया कर्तृत्वविवक्षायामित्येव सूत्रार्थों वाच्यः । निरुक्तस्थले च प्रातिपदिकार्थविशेषणतयैव कर्तृत्वविवक्षणात् न तृतीया इत्येवमाशङ्का न कार्या । उक्तार्थानामप्रयोगः इति न्यायेन, आख्यातार्थकर्तृत्वस्य चैत्रान्वयविवक्षाया पुनः नैत्रवृत्तिकर्तृत्वविवशाया असंभयेन निरुक्तस्थले तृतीयापत्तेरसंभवादिति समुदितभावः । व्युत्पत्तिसूचकत्वेन --- नियमसूचकत्वेन । 19, अत (ब) 20 ·विवरणोपेतः उक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायान्तीयापतिविरहात् प्रातिपदिकार्थान्वयि- तया कर्तृत्वविवक्षायामित्येव सम्यक्, किं विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तनिवे- शनेनेति अनभिहिते" इत्यनुवृत्तिरफला तावत्पर्यन्तलामस्यैव तदनुवृत्ति- फलत्वादिति नाशङ्कथम् । सङ्ख्यातिरिक्तसुवर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्य- तयैवान्वयः इति व्युत्पत्तिसूचकत्वेन विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तस्यावश्यं विवक्षणीयत्वात् ।। विवरणम् । पर्यवसितमित्यनन्तरं "अतश्चैत्र. पचतात्यादावाख्यातेन कर्तृत्यबोधनात् उक्तार्थानामप्रयोगः इति न्यायातृतीयापत्तिविरहात् । प्रातिपदिकार्थान्वयि- तया कर्तृत्वविवक्षायामित्येव सम्यक्, किं विशेप्यतयान्ययित्वपर्यन्तनिवेशनेनेति नाशङ्कयम् । सङ्ख्यातिरिक्तसुवर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैवान्ययः इति व्युत्पत्ति- सूचकत्येन विशेप्यतयान्वयित्वपर्यन्तस्य विवक्षणीयत्वात् ।" इति पाठान्तरं दृश्यते । तवं व्याचक्षते-ननु चैत्रविशेप्यतया कर्तृत्वे विवक्षिते चैत्रेण चैत्रः पचति इति कुनो न प्रयोगः इत्यत आह-उक्तार्थानामिति । विशेष्यतया वा विशेषणतया वा कर्तृत्वे योधिते चैत्रकर्तृकक्रियालामात् आख्याते कर्तृत्वबोधकतया विवक्षिते कर्तृत्वस्य न कथञ्चिदपि पुनर्विवक्षा- संभवः इति प्रातिपदिकार्थविशेप्यतया कर्तृत्वविवक्षाया अभावान्न तृतीया- प्रसतिरित भावः । प्रातिपदिकार्थान्वयितयेत्यादिनन्थेन शान्तरमुपक्षिप्त- , मिति । अन्न क्षेत्रः परतीत्यादौ दीयापतिविरहाद इति अन्न क्षेत्रपदो- चरपथमाम्याने तृतीयापत्तिर्नास्तीत्येव स्वरसतः प्रतीयते । न तु चैत्रेणेति PO, निवेशनेनेति नामइयम् (प.रे.) 21 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः यथाश्रुतमुत्रार्थानुरोधेन करि लकारतृतीयाविभक्तयोः शक्ति- वादिभिः वैयाकरणरपि प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तरि विवक्षिते तृतीया इत्येव सूत्रार्थों याच्यः । अन्यथा चैत्रेण पच्यते इत्यादी कर्तुरनभिधानसोक्तक्रमण कर्तृत्वानभिधानवदुर्वचत्वापत्तरित्यलमधि- अथ अनभिहिते कर्तरि तृतीया इत्यस्सोक्तार्थकत्वे चैत्रादि- कर्तृकत्वविशेपितपाकादिविवक्षया चैत्रेण पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिः । न च परस्मैपदार्थकर्तृत्वान्वयिविशेष्यविरहान तथा प्रयोगः । विवरणम् । पदान्तरस्य तृतीयान्तस्य प्रयोगापत्तिनैति । एवं अनभिहिताधिकारवलेनैव प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तृत्वे विवक्षिते इति सूत्रार्थो वर्णितः । अनभिहिताधिकारे कर्तृकरणयोस्तृतीया इति सूत्रकरणस्य फलं चैत्रः पचती- त्यादौ कर्तृत्वामिधानसले चैत्रपदोत्तरं तृतीयावारणमेव । इत्थं च कर्तृत्वाभिधानस्थले तृतीयावारणोपायमनभिधाय प्रातिपदिकार्थान्वयितया कर्तृत्वविवक्षायामित्येव सूत्रार्थोऽस्तु इत्याक्षेपो न समञ्जसः इति पूर्वोक्तपाठ एव साधुरिति प्रतिभाति ॥ उक्तकमेण-कर्बवाचकत्वं कर्बयोधकत्वं कर्तृविषयत्वाश्योजकत्वञ्च कनभिधायकत्वं न संभवति इति रीत्येत्यर्थः । चैत्रण पचतीत्यादि प्रयोगापत्तिरिति ।। चैत्रप्रातिपदिकार्थविशेष्य- तया कर्तृत्वस्य विवक्षितत्वादिति भावः । 22 ·विवरणोपेतः विशेष्यतयापि कर्तृत्वबोधसंभवात् । चैत्रमैत्रोभयकर्तृकपाकस्यले चैत्र- कर्तृकपाककर्ता मैत्रः इत्यन्यतात्पर्येण चैत्रेण पचति मैनः इति प्रयोगस दुरित्याच्च । न च कर्तृत्वातिरिक्त विशेषणतापन्नायां, कर्तृत्व या विशेषणतानापन्नायामेव कियायां " तृतीयार्थकर्तृत्वान्चयो व्युत्पन्न इति वाच्यम् ॥ चैत्रेण पाचयति मैत्रः इत्यादी व्यर्थकर्तृत्वविशेषणतापन्ने पाकादौ चैत्रादिकर्तृकत्यान्वयेन तादृशव्युत्पत्तेरसिद्धेः । न च लकारार्थकर्तृत्वविशेषगतानापनक्रियाविशेषणतया कर्तृत्वबोधकत्वं सुषां विवरणम् । विशेष्यतयापीति ॥ प्रथमान्तपदासममिव्याहारे पचतीत्यतः कृतिविशेष्यकस्य पाकानुकूला कृतिरिति बोधस्य स्वीकारादिति भावः । ननु कर्तृत्वातिरिक्तविशेषणतापन्नझियायामेव तृतीयार्थकर्तृत्वान्यय- नियमे, चैत्रेण स्थीयते, शय्यते इत्यादौ धात्वर्थे तृतीयार्थ- कर्तृत्वान्वयो न स्यात् भावात्यातस्य निरर्थकत्वेन धात्वर्थस्य कर्तृत्वविशेषण- स्वाभावादित्यत आह कर्तृतये वेति । तथा च भावाल्यातस्थले धात्वर्थ- मुल्यविशेष्यफस्यैव बोधस्योदयात् धात्वर्थस्य कुत्राप्यविशेषणत्वेन कर्तृत्व- विशेषणतानापन्नस्यात् तत्र तृतीयार्थान्वये न दोपः इति भावः । ण्यर्थेति । णिजर्थः कर्तृत्वनिर्वाहकव्यापारः । चैत्रकर्तृकपाककर्तृत्व- निर्वाहकव्यापारकर्ता मैत्रः इति चैत्रेण पाचयति मैत्रः इति वाक्याधीमो योधः । 21. विशेषगतानापनाया क्रियायामेव (व.) 23 ·- व्युत्पत्तिवादः খবিন্যাঃ व्युत्पन्नमिति न कश्चिदोषः इति वाच्यम् । उक्तस्थले चैत्रण पक्वान् मैत्रः इति प्रयोगापत्तेः। मैवं -- आश्रयातिरिक्ताविशेषणतापनकर्तृत्वविशेषणतानापन्न- क्रियायामेव" विशेपणतया कर्तृत्वं तृतीयया योध्यते इति नियमः । चैत्रेण पाचयतीत्यादौ कर्तृत्यनिर्वाहकव्यापारो णिजथः । तत्राश्रया- तिरिक्त व्यापारे विशेपणं कर्तृत्वमिति तद्विशेषणतापन्नक्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्तविशेषणत्ये न किश्चिद्धाधकम् । चैत्रेण पचति मैत्रः इत्यादयथ न प्रयोगाः तत्राश्रये एव कृतेविशेपणतया तद्विशेषणता- पन्नक्रियायां तृतीयया कर्तृत्ववोधनासंभवात् ।। विवरणम् । उक्तस्थले - चैत्रमैत्रोभयकर्तृकपाकस्थले । चैत्रेण पक्कानिति । अत्र कर्थकः क्तवतुप्रत्ययः । प्रयोगापत्तेरिति । क्रियायाः कृदर्थविशेषणत्वेऽपि लकारार्थ- कर्तृत्वाविशेषणत्यादिति भावः । आश्रयातिरिक्तत्यादि। तथा च आख्यातार्थकर्मत्वविशेषणतापन्ने (चैत्रेण गम्यते ग्राम. इत्यादी) इतरविशेषणतानापन्ने (चैत्रेण सुप्यते इत्यादौ) णिजर्थकर्तृत्वविशेषणतापन्ने च धात्वर्थे (चैत्रेण पाचयति मैत्रः इत्यादी) तृतीयार्थकर्तृत्वान्वय. इति पर्यवसितम् । अत्र “उत्तरमाह चैत्रेणेति, चैत्रेण पाचयति मैत्र.इत्यत्र क्षेत्रवृत्तिकृति- जन्यो यः पाकः तादृशपाकानुकूलकृतिमान् मैत्र. इति बोधोदयात् क्रियाया तृतीयार्यकर्तृत्वान्वयव्युत्पसा न शिविदाधकम् (ब) 24 ·विवरणोपेत कृतिविशेष्यफबोधाभिप्रायेण चैत्रेण पचतीति वारणायाश्रयविशेषणत्व- मुपेक्ष्याश्रयातिरिक्तानिशेपणत्वं निशितम् । अनभिहिते कतरि तृतीया इत्यस्यापि निरुकक्रियाविशेषणतया प्रातिपदिकार्थान्याय कर्तृत्वरिपक्षाया तदुत्तरं तृतीया भाति इत्येवार्थः इति दिक् । विवरणम् मैत्रवृत्ति यत् ण्यर्थभूत कर्तृत्व तत्र विशेषणतापन्नायामेव पाकक्रियाया चैत्रवृत्तितृतीयार्यभूतकर्तृत्वम्यान्वयोऽम्योति उचान्युत्पचि स्वीकनु न शक्यते । तथा च चैत्रेण पचति मैल इति प्रयोगापत्तिस्तदवास्थर । " इत्यादर्श । (५५८५) अत्रैव शाब्दयोधवर्णनमसगतम् । यत्त गिजर्थ कर्तृत्वनिर्वाहक- व्यापार । स च आअयतया हेतुर्तरि प्रथमान्तार्थे मैत्रे अवयिन्या आख्यातार्थकृतौ अनुकूलतयान्वेति । प्रयोज्यफर्तृत्रादिनिष्ठमेव कर्तृत्वं गिजर्थ । अत एव द्वितीयाग्रन्थे गतिवुद्धीत्यादिसूत्रस्य नियामकत्व पक्षोपपादनावसरे निरुक्तस्थले तृतीयार्थकृते धर्मिपारतन्त्र्येण णिजयं- कर्तृत्वे अभेदेनान्वय स्वीकृतो भट्टाचार्य । इत्यञ्च तत्र मैत्रनिष्ठ कर्तृत्व न णिजथं अपित्याख्यातार्थ इति बोध्यम् ॥ नन्येव नियमस्वीकारेऽपि चैत्रमैत्रोभयफर्तृक्पाकस्सले चलेण पचति मैत्र इति प्रयोगापतिारा । प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तृत्वे विवक्षिते तृतीया इत्यर्थकस्स अनभिहिते कर्तरि तृतीया इत्यनुशासनस्य प्रवृत्ते तृतीयाया साधुत्त्वादित्यत उत्तनियमानुसारेण अनुशासनार्थमाह- अनभिहिते कतीर तृतीया इत्यस्यापीति । तथा च तत्र अनुशासनाप्रवृत्त्या न तृतीयाया साधुत्वमिति भाव ॥ अत्र" यदा च आश्रयातिरिक्ताविशेषणतापन्नकर्तृत्ये विशेषणतानापन्न- क्रियाया तृतीयाथार्तृत्वस्यान्वयो भवतीत्युच्यने, तदा तु उक्तकृतिविदोप्यक- 25 ·व्युत्पत्तिवाद - लकारार्थविचार कर्तृतश्च चैत्रः पचतीत्यादी क्रियानुएला कृतिरेर । विवरणम् गोधस्वीकारेऽपि, कर्तृतम्य आश्रयातिरिक्त पाकव्यापारे विशेषणत्या देवात्राश्रयातिरिक्ताविशेषणतापनत्व नास्तीति व्यापारविरोषणतापन्नकर्तृत्वे विशेषणतानापन्नक्रियायामपि तृतीयाधर्तृत्वान्वयस्य नियमविरुद्धत्वात्तृतीमा- पत्ति, तथा चैत्रेण पचतीति प्रयोगापत्तिश्च नाम्त्येवेत्यर्थ । (५५९५) इत्यादर्श । आश्रयविशेषणतापरकर्नत्वविशेषणतानापन्नक्रियाया तृतीयार्थ कर्तृत्वस्यान्वय इति नियमोपगमे चैत्रेण पचतीति प्रयोगापत्ति । आख्यातार्थकृत्यन्वयिन प्रथमान्तपदार्थस्याभारेन स्कारार्थकृते मुख्य विशेष्यतया भानात् तद्विशेषणतापन्नायामपि आश्रयविशेषणकृति विशेषणतानापन्नाया क्रियाया चैत्रेणेति तृतीयान्तार्थकर्तत्वान्वयसभवात् । अभावद्वयोपादाने चाख्यातार्थते मुग्न्यविशेष्यत्वेन विशेषणत्वस्यैवाभावात् सुतरामाश्रयातिरिक्ताविशेषणत्वमायातमिति तद्विशेषणतापन्नक्रियाया तृतीयार्थ कर्तृत्वान्वयो व्युत्पत्तिविरुद्ध इति भट्टाचार्यमथस्वरससिद्धोऽर्थ । अत्र चापाद्यमानततीयाविभक्त्यर्थस्य कर्तृत्वस्य आश्रयातिरिक्त धात्वर्थव्यापारे विशेषणत्व ततश्च आश्रयातिरिकाविशेषणतानापनत्वञ्चोपपाद्यमान प्रकृते कथमुपयुज्यते : धात्वर्थविशेप्यतया मासमानस्य कर्तृत्वस्य आश्रयातिरिक्त विशेषणतापन्नत्वोपपादन हि प्रकृते उपयुज्यते इति सुधीभिर्विभावनीयम् ॥ सिङ्गिक विचार समाप्य, स्कारसामान्यटक्यतावच्छेदक निरूपयितु कर्तृत्वस्वरूपमाह-कर्तृत्वश्चेति ॥ कृतिरेवति ॥ एवेन कर्तत्वे क्रियाश्रयत्वरूपताया अग्वण्डत्वस्य च च्यच्छेद । कृतिपर्यन्तव्यापारस्य धास्वर्थत्वाभावेन अधिश्रयणादिव्यापारा श्रयत्वस्य कर्तरि चैत्रादौ बाधात् सम्बण्डस्य कथमपि निर्वचनासभये 26 ·विवरणोपेत. तस्याश्चानुकूलकृतित्वेन " कृतित्वमात्रेण वाख्यातनाच्यता । भाव विवरणम् एवाखण्डस्वीकाराचेति न चैव सति यागादौ दम्पत्यो व्यासज्यवृत्ति कर्तृत्वमिति मीमाससिद्धान्तविरोध पतिनिष्ठाया पलीनिष्ठायाश्च यागकृते भिन्नभिन्नत्वेन व्यासज्य- वृत्तित्वासभवात् । अनेकनिष्ठस्यैकस्यैव द्वित्वादे व्यासज्यवृत्तित्व दर्शनात् । कर्तत्वस्याखण्डत्वे तु उभयनिष्ठ कर्तृत्वमेकमेवेति व्यासज्य- वृत्तित्वमुपपद्यते इति वाच्यम् । भिन्नभिनाया अपि यागकृते मकृत यागानुकूलकृतित्वेनानुगतरूपेण व्यासज्यवृत्तित्वसभवात् । न चायमए- सिद्धान्त , महानसीयत्वमहित्वनिष्ठावच्छेदकतयो सबन्धभेदेन सावच्छिन्नत्व निरवच्छिन्नत्वभेदेन च भिन्नत्वेऽपि महानसीयवड्यभावप्रतियोगितावच्छेदक- तात्वेनानुगतरूपेण व्यासज्यवृत्तित्व स्वीकृत्य, पर्याप्तिसम्बन्धेन हेतुसमानाधि करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्य साध्यतावच्छेदके यहित्वे भट्टाचार्य सिद्धान्तलपणे प्रतिपादितत्वान् । क्रियानुकूला कृति ख्यातार्थ क्रियाया धातुलभ्यत्वादनन्यल भ्यम्येन शब्दार्थत्वादित्याशयेनाहअनुकूलकतित्वनति ॥ अनुकूलत्वस्यापि ससर्गतया भानसभवेन आकाक्षालभ्यत्वादाह- कतित्वमानेण ति ।। ननु कृतित्वावच्छिन्नम्याख्यातराच्यत्वे रथो गच्छतीति प्रयोगानुपपत्ति गमनानुक्रकृने अचेतने रथे नापात् । अत व्यापार एवाख्याताओं - 23 तसा एव (ब ) कृतित्वेन (कृ) 27 ·व्युत्पत्तिवाद - लकारार्थविचार रथो गच्छति काष्ठं पचतीत्यादौ च क्रियानुकूलव्यापाररूपे कर्तृत्वे निरूढलक्षणा । कृतित्वजातेः प्रतिनिमित्तये लाघवाद ।। विवरणम् वाच्य गमनानुकूलत्र्यापारवत्त्वञ्च रथे अाधितमिति तत्प्रयोगोपपत्तिरित्यत आह रथो गच्छतीति ॥ निरूढरक्षणा • अनादितात्पर्यविषयीभूतार्थ निष्ठा रक्षणा । शक्यत्वे सति शक्यवृत्तित्वे सति शक्योपस्थितिप्रकारत्व प्रवृत्ति- निमित्तत्वम् । लाधरादिति । व्यापारत्व तु न जातिरिति भाव । अत्र 'कृतावाख्यातस्य शक्ते रक्षणायाश्च स्वीकारे कृतित्वजारेकम्या प्रवृत्तिनिमिचत्वसभवाल्लापवमस्ति कृतिविशिष्टे शक्तिस्वीकारे नानाति व्यक्तीना प्रवृत्तिनिमित्तत्वापत्त्या गौरव स्यादित्यन्वय । (५६० पृ) इत्यादर्श ! अताख्यातस्य किं कृतौ शतिरुत कर्तरीति न विचार येन कृतिविशिष्टे शक्तिकल्पने अनन्तकृतिव्यक्तींना शक्यतावच्छेदकत्व कल्पनापेक्षया कृतौ शक्तिकल्पने एकम्या कृतित्वज्ञाते तत्वकल्पने लाधवमिति वर्णन उपयुज्येत । परन्तु लकारार्थविचारोपाम एव 'गौरवेण विशिष्टधर्मिणि शक्ते धात्' इति ग्रन्थेन धर्मिणि शक्तिनिराकृता । कर्तृत्वमर्थ इति च निश्चिनम् । तस्य कृतित्वेन वाच्यतायामभिहिताया, रथो गच्छतीत्यत्र बोधानुपपत्त्या व्यापाररूपमेव कर्तृत्व रकारवाच्यमिति शङ्का जाता । सा च रथो गच्छतीत्यादौ व्यापारे लक्षणा इति ग्रन्थेन समाहिता । तदनन्तर तादृशप्रयोगाणां मुख्यत्वाय व्यापारे एव शक्तिरस्तु इत्याक्षेपसमाधानाय कृतित्वजातेरित्यादभिहित भट्टाचार्य । जन्यत्वादि घटितम्य व्यापारत्वस्य अखण्डकृतित्वजात्यपेक्षया गुरुत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तत्व कल्पन न युक्तामति तदाशय । अत एवात्र एकस्या शत कृतित्वजाति 28 ·विवरणोपेतः मीमांसकास्तु-व्यापारनेर शक्तिः । पचतीत्यादायपि तेनैव रूपेण बोधोपगमात् । एवञ्चाचेतनेऽपि प्रयोगो मुख्य एव ।। विवरणम् विशेषणं नोपात्तं भट्टाचार्यः । अत एव चानुपदं, उक्तलाघवमुपमर्थ रथो गच्छतीत्यादीना मुख्यत्वसंपादनाय व्यापारे एव शक्ति स्वीकर्तव्या इति मीमासकमतमुपन्यसिप्यन्ति भट्टाचार्याः इति ध्येयम् । रथो गच्छतीत्यादिप्रयोगाणा मुख्यत्वनिहाय व्यापारस्याख्यात- वाच्यत्वं स्वीकुर्वता मीमासकाना मतमुपन्यस्यति मीमांसकास्विति ॥ अस्य व्यवहितेन आहुरित्यनेन संबन्ध ॥ अत्र “ अपिशब्दात् पच्यते इत्यादौ तु व्यापारत्वेन रूपेणाख्याता बोधस्योभयसंमतत्वमेवेति व्यज्यते" (५६० पृ) इत्यादर्श । पूर्व रथो गच्छतीत्यादी धात्वर्थानुकूलकृतेर्याधात् आख्याताद्वयापारयोध । चैत्रः पचतीत्यादौ तु कृतेर्बोध• इत्यभिहितम् । भीम सहमते तु, न केवलं रथो गच्छतीत्यादी व्यापारशेध अपि तु चैत्र पचतीत्यादावपि व्यापारत्वेन व्यापारबोध इत्याशयेन पचतीत्यादायपीति अभिहितम् । सति चैव, अपिशब्दात् पच्यते इत्यादी आख्यातात् व्यापारत्वेन बोधस्योभय- संमतत्वं व्यज्यते इति व्याख्यान कथं संगच्छते । पच्यते इत्यत्र धातो फलावच्छिन्नव्यापारवाचकत्वपक्षे आत्यातेन फलं बोध्यते । फलल्यापारयो बण्डश. धात्यर्थतापक्षे चाश्रयत्वं चोध्यते इति नैयायिकसिद्धान्त कर्माख्याताळ्यापारत्वेन व्यापारबोध. न नैयायिकसिद्ध । अपि चापि- शब्देनायमर्थ कथं व्यज्यते इत्यपि चिन्तनीयम् ।। 29 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः कृतित्वस्य लाघवञ्चाकिश्चित्करम् । यत्र लघुगुरुरूपाभ्यां बोधो निर्विवादः तत्रैव लघुरूपावच्छिन्ने शक्त्युपगमात् । तथापि तदवच्छिन्ने शक्त्युपगमे तत्रामुख्यार्थेऽनादितात्पर्यकल्पनायां गौरवात् । एवं बीजादिना अङ्कुरः कृतः इत्यादौ विनापि यत्नं कृषः प्रयोगात् तस्यापि व्यापारसामान्यार्थकता। अतः करोति विवरणीयार्थकोऽपि नारख्यातस्य यत्नत्वावच्छिन्नमाचकता । न वा एच विवरणम् लाघवस्याकिश्चित्करत्वमुपपादयति यति । नैयायिक्रमते गोशब्दात् जात्याकृतिविशिष्टव्यक्तेबोंधो जायते । तत्र जात्या लघुरूपेण आकृत्या गुरुरूपेण च बोधो निर्विवादः इति अवयबसंयोगरूपाकृत्यपेक्षया लघो- रखण्डजातेः शक्यतावच्छेदकत्वं स्वीक्रियते । प्रकृते चाख्यातात् कृतित्वेन बोधः सविवादः इति लाघवमप्रयोजकमित्यर्थः ॥ अमुख्यार्थे = व्यापारे । अनादीति ॥ अनादितात्पर्यविषयीभूतार्थनिष्ठलक्षणाया निरूढलक्षणात्वादिति भाव ननु पचतीत्यम्य पाकं करोति इति वाक्येन विवरणात् कृतिवाचककरोतिना वित्रियमाणार्थकत्वादाख्यातम्य यत्नार्थकत्वमावश्यकम् | एवं किं करोति इति प्रश्ने पचति इत्युत्तरदानादपि आख्यातम्य करोति- समानार्थकत्वमित्याशङ्काया, करोते. न यत्नार्थकत्वं तु व्यापारार्थकत्व- मेवेति करोतिना वित्रियमाणम्यास्यातस्यापि व्यापारार्थमन्वमेवेत्याह-- एवमिति ॥ यद्यपि उदयनाचार्य कृताकृतविभागेन इत्यादिना, बीजादिना 2 प्रकृते व कृतित्वेन बोधस्य सविवादत्वात् (कृ) 30 ·विवरणोपेतः किं करोति? पचति इति प्रश्नोत्तरयोः समानप्रकारकबोषजनकत्या- नुरोधेन तथात्वम् । अत्र केचित्-पचति इति वाक्यजन्यबोधे सति यत्नत्वावन्छिन्ने वर्तमानत्वसंशयानुदयात् तत्र यत्नत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्वयोधकत्य- सिद्धा तदवच्छिन्ने शक्ति लाघवात् सिद्धयति ॥ न हि यत्नाविनाभूतक्रियाविशेपलिङ्गकानुमानलम्येन यत्नत्या. वच्छिन्नेन समं वर्तमानत्यान्वयोषकत्वमाख्यातस्य अर्थाध्याहारमतेऽपि विवरणम् अङ्करः कृतः इति स्बारसिकः प्रयोगो नास्ति असः करोतेर्यनायकत्व- मित्यभिहितम् । तथापि रथो गातीत्यादिरिष श्रीजादिना अड्कुरः कृतः इति प्रयोगोऽपि स्वारसिकः इति मीमासका मन्यन्ते इति बोध्यम् । दूपयितुं नैयायिकमतमनुबदति मीमासकः अत्र केचिदिति ॥ नयायिका इत्यर्थः । ननु यनस्याख्यातावाच्यत्वेऽपि पचतीत्यतः वर्तमानपाकयवयोधः संभवति । धात्वर्धपाफकारणत्वेनानुमिते यत्ने लर्थिवर्तमानत्यान्वयसंभवात् । न च पदादनुपस्थितस्य यज्ञस्य शान्दयोधे भान न संभवतीति वाच्यम् । नैयायिकमते तदसंभवेऽपि अर्थाध्याहारवादिनां मीमांसकानां मते तसंभवादित्यत आह - हीति ॥ अर्थम्याध्याहार:--अनुसन्धानम् । 31 ·" प्युत्पत्तियादः - वारार्थविचार संमति-"लडादिजन्यर्तमानत्यान्वयवोधे "लडादितत्समामि व्याहतधात्वन्यतरजन्यरिशेप्योपस्थितेः कारणताया आरश्यात्वान् । अन्यथा निराराक्षयनादिपमानाद्यन्नाद्युपस्थितापपि तत्र वर्तमानवाद- लंडादितो बोधप्रमद्गाद ।। न चार्याध्याहारमादिना द्वारं पिधानं कृतिः इत्यादितो द्वारमापिधानकृत्तरित पचति यत्नः इत्यादित' पाकपनो वर्तमान इत्यायागारको वर्तमानत्वादेर्योध इष्ट एति वाच्यम् । परस्पर साराक्षपदार्थद्वयान्वयवोध एवाध्याहृतसे निराराक्षपदादुपस्थितस्था- र्थस्स पिपयतायास्तस्पगमाव, तत्रान्वयानुमानम्माकाक्षपदसत्वात् । विवरणम् लडादितत्समभिव्याहृतधात्यन्यतरति ॥ पचतीत्यादी समारार्थे यले रडवर्तमानत्वान्चय , जानातीत्यादी धात्वर्थे ज्ञानादौ तदन्यय इत्यन्यतरेत्युक्तम् । निरामक्षपदादिति ॥ पचति यन्न इत्यत पाक्यलो वर्तमान इति घोधापचिरिति भाव । "आख्यातार्थवर्तमानत्वान्वय प्रति लादिजन्या लडादिसमभित्र्याहृत- धातुजन्या वा या विशेष्यस्य यज्ञस्य उपस्थिति तस्या कारणत्वमावश्यकम् । तथा च पचतीत्यत्र रडुपस्थितवर्तमानत्वम्य रडुपस्थितयत्ने अवय । करोतीत्यत्र रटुपस्थितवर्तमानत्वस्य धातूपस्थितयने अन्वय ।" (५६१ ४) इत्यादर्श । रडर्थवर्तमानत्वान्वयी न सर्वत्र यत्न । अपि तु पचतीत्यादौ रकारार्थयत्न , रथो गच्छतीत्यादौ तदर्थव्यापार , 26 लादिकृत (ब ) 27 लडादिसमभित्र्याइत (ब ) 28 द्वारकर्मस्कृतेरिव () . 32 ·विवरणोपेतः प्रकृते चान्वययोधस्याकांक्षानुपयोगिपदार्थद्वयविपयकत्वेन" तेपामप्य- संमतत्वात् । तत्स्सीकारे निराकांक्षस्याप्यनुभावकत्वस्वीकारापत्तेः शाब्दयोधे आकांक्षानुपयोगप्रसङ्गाचेति । तन्त्र-तत्र" तात्पर्यलिङ्गन यत्नत्लावच्छिन्ने वर्तमानत्वानुमितेखोपगमात् । तादृशवर्तमानत्वमतीती शाब्दत्वप्रतीतः सविवादत्वादित्याहुः ॥ विवरणम् नश्यतीत्यादौ धात्वर्थकोटिप्रविष्टा उत्पचिः, जानाति इच्छतीत्यादौ धात्वर्थज्ञानादि । अत नानया फकिफया वर्तमानत्वान्वयी यत्न एवेति मन्तव्यम् । प्रकृते चेति । यत्र पदार्थद्वयान्वयबोधौपयिकाकाक्षा वर्तते तल तद्वाक्यजन्यवोधे मानान्तरेणोपस्थित निराफाक्षपदेनोपस्थितश्चार्थः भासते । पचति यत्न. इत्यत्र पचधातुयत्नपदसमभिव्याहारस्य पाकयत्नबोधौपयिका- काक्षालाभावेन, साकाक्षपदाभावात् निरुक्ताक्यात् पाकयत्नो वर्तमान इति बोध अर्थाध्याहारवादिनामपि नेष्ट इति भाव. । तात्पर्यलिङ्गेनेति । एवञ्च पचतीत्यतः व्यापारविषयकशाब्दयोधे जाते क्रियाविशेषेण यत्नानुमिति. ततो यने वर्तमानत्यानुमितिः तयैव यले वर्तमानत्वसंशयप्रतिरोधः इति भावः । अत्र “शादत्वप्रतीतेरित्यत्र शाब्दप्रतीतित्वम्येत्येवं युक्तः पाठ." (५६३ पृ.) इत्यादर्शः । यतत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्यानुमितेरेवोपगमादिति 20. पदार्यान्वयविषयकत्वेन (4) तर इति नास्ति (प. कृ.) 30. 33 ·1 व्युत्पत्तिवाद लयारार्थविचार अअ नैयायिका:~ रयो गच्छत्तीत्यादाराश्रपत्यमेवाख्यातार्थो न तु व्यापारः अन्यदीयगमनानुकूलनोदनादिलक्षणव्यापारसति' गच्छतीत्यप्रयोगात् । एवञ्च काष्ठं पचतीत्यादिप्रयोग एवं व्यापार शक्तिमाख्यातस्य साधयेद्यदि सारमिफः स्यात् । तदेव न । न हि चैत्रः पचतीत्यादिप्रयोगेण काष्टं पचतीत्यादिप्रयोगस्यानिशेपः । - विवरणम् पूर्वमन्थे एक्कारेण तादृशशाब्दबोधो निरस्त । तत , यने वर्तमानत्व शाव्दयामीति अनुव्यवसायसत्येन सा प्रतीति शादी इत्याङ्किायामय अन्थ प्रवृत्त । यत्ने वर्तमानत्वावगाहिबुद्धौ शान्नसावगाहिन्या पूर्वोक्तानुव्ययसायात्मिकाया प्रतीते सर्वानुभवासिद्धत्वविरहेण न तया शाब्दत्व सिद्धयति इति तदाशय | एस शाखदत्यप्रतीतेरिति पाठस्य सगतत्वे तस्यायुक्तत्व कथमिति चिन्तनीयम् । भीमासकोक्त आस्यातस्य व्यापारवाचित निराकृत्य तस्य यत्नत्वविशिष्टवाचक्ता व्यवस्थापयति अब नैयायिका इति । रथो गच्छतीति प्रयोगस्य आग्याते व्यापारवाचकत्त्वसाधकता निराकरोति रथो गच्छतीति । एवञ्च-~-थो गच्छतीत्यत्र आख्यातस्य व्यापारार्थकत्वाभावेन तत्प्रयोगस्य आख्याते व्यापारशक्तिव्यवस्थापकत्वाभावे च । अविशेष --- स्वारसिकत्वेनाभेद । 31 नौदनादिविलक्षण (2) 34 ·विवरणोपेत एमचेतने सरसतः कर्तृपदाप्रयोगात् कृशोऽपि यत्नत्वविशिष्टयः । एवं चैत्र एव पचति पाककर्ता नवचेतनं काष्ठादि इत्यादिप्रयोगात् लकारस्य कृत्रश्च यत्नत्यनिशिष्टार्थकताया आरश्यकत्वात् लाघात्तत्रै शक्तिः। व्यापारे लक्षणेति ॥ विवरणम् आस्यातस्य व्यापारवाचकत्वे युक्ति दूषयित्वा, करोतिवित्रिय माणार्थकत्यादाख्यातम्य यत्नवाचकत्व साधयितु करोते यनार्थकत्व व्यवस्थापयति एवमिति । स्कारस्यापि यत्नत्वविशिष्टवाचकत्वमेव न व्यापाराचकत्वमित्यत्र साधक प्रयोगमाह -- एमिति । अङ्कुरादौ प्रयत्नपूर्वकत्वप्रतिसन्धाना मावात् कृत इति व्यवहारो नास्त्येव । स्पष्टश्थायमर्थो न्याय कुसुमाजरी इतातविभागेन कर्तृरूपव्यवस्थया' इति कारिकाविवरणे । यद्यस्ति बचित् वीजादिना अकुर कृत इति व्यवहार तदा न स खारसिक इति न तेन करोते व्यापारार्थकत्व सिद्धयतीति नोध्यम् । कृमश्च यत्नस्वपिशिष्टार्थकताया आवश्यकत्वादिति ॥ न च यतेरिव रुम केलयनार्थकरे फलावच्छिन्नन्यापारावाचकतया सकर्मकत्व । स्यादिति वाच्यम् । सविषयार्थबोधकाना जानातिकरोतिप्रभृतीना सम्मकत्व व्यवहारो भाक्त । नेपा गौण सकर्मकत्वम् । घगदीना विपयत्वरूप तत्कर्मत्वमपि गौणमेव । न च तत कर्मत्वस्य गौणत्वेऽपि क्रियते घट इत्यादौ कर्मणि लमारो नस्यात् गौणमुल्ययोर्मुख्य कार्यसमत्स्य इति न्यायेन 32 कसम की मारन (ब) 35 ·व्युत्पतिवादः -- लकारार्थविचार: विवरणम् गौणकर्मणि लःकर्मणीति सूत्राप्रवृत्तेरिति वाच्यम् । विशिप्यार्थोपस्थापक- विशिष्टरूपोपादानपुरस्सरं यत्र पदकार्य विधीयते तत्रैव गौणमुख्यन्याय. प्रवर्तते इति वैयाकरणैः स्थापितत्वात् आत्महतस्समानाधिकरणजातीययोः इत्यादावेव स न्यायः प्रवर्तते न तु ल.कर्मणि, कर्मणि द्वितीया इत्यादौ । एवम्च करोतिसमभित्र्याहारे न कर्मणि लकाराद्यनुपपत्तिः । यदि द्वितीयान्तपदसाकाक्षधातुत्वं, द्वितीयान्वितस्वार्थबोधकत्वं, अविवक्षाविरह- विशिष्टकर्माकाक्षघातुत्वं वा सकर्मकत्वमित्युच्यते । तदा कृनः मुख्यमेव सकर्मकत्वं संभवतीति बोध्यम् । " न तथापि क्रियते घटः स्वयमेवेति प्रयोगो स्यात् क्रियायाः कर्मनिष्ठत्वे एव कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिया इति सूत्रेण कर्मवद्भावसंभवात् यत्नस्य च कर्मनिष्ठत्वाभावादिति वाच्यम् । यत्नस्य समवायेन कर्मनिष्ठत्वाभावेऽपि विषयतासंबन्धेन कर्मनिष्ठत्वेन कर्मवदावोपपत्ते. । न चैवं सति दर्शनस्यापि विपयतासंबन्धेन कर्मनिष्ठत्वात् दृशेरपि कर्मस्थक्रियत्वात् कर्मचद्भावापत्त्या दृश्यते घटः स्वयमेव इति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । जानातेः आवरणभानुकूल- च्यापारार्थत्वं स्वीकुर्वद्भिः वैयाकरणैः "निन्थे च विशायें च कर्मवद्धाव इप्यते । न तु प्राप्ये कर्मणीति सिद्धान्तो हि व्यवस्थित !" इति सिद्धान्ताश्रयणेनैव दृश्यते घटः स्वयमेवेति प्रयोगो वार्यते । तथैव रीत्या अस्माभिरपि, घटादिनिष्ठम्य कृतिकर्मत्वम्य निफर्मत्वम्पन्चात् 36 ·विवरणोपेत न च यत्नत्वस्याव्यातासाच्यनिवृत्तिजीवनयोनियत्नमाधारण लकारशक्यतापच्छेदकलासभर इति नाच्यम् तया विवरणम् हशिकमत्यम्य प्राप्यकर्मत्वरूपत्वाञ्च क्रियते घट स्वयमेवेति प्रयोगस्य, दृश्यले घट स्वयमेवेति प्रयोगाभावस्य चोपपत्तेर्वक्तु शक्यत्वात् । यदि च कर्ममात्रवृत्तिफलार्थकत्वमेव कमस्थक्रियत्व तदेव कर्मवद्भाव प्रयोजकम् । अत एव आवरणभङ्गानुकूलव्यापार न जानातरथं । तथा सति आररणभङ्गस्य फलस्य कर्ममात्रनिष्ठत्वेन कर्मस्थक्रियत्वात् जानाते कर्मवद्धावा- पत्त्या ज्ञायते घट स्वयमेवेति प्रयोगापत्ते । अपि तु ज्ञानानुकूलव्यापार एव । फलस्य ज्ञागम्य समवायेन कर्तरि, विषयतया कर्मणि च वृत्ते कर्ममाल वृत्तिफलार्थकस्वरूप कर्मस्थक्रियत्व जानातेनास्तीति न कर्मवझायापचिरिति नव्यपैयारणा वदन्ति । एवञ्च विषयतासरन्धेन कर्मनिष्ठस्य फलथस्य यलस्य समवायेन कर्तनिष्ठत्वात् कर्ममात्रवृत्तिफलार्यकत्वरूपस्य कर्मस्थ क्रियत्वस्य कृञ्यातौ विरहेण कर्मवद्रावानुपपत्त्या क्रियते घट खयमेवेति प्रयोगो न स्यादिति मन्यते । तदा क्रियते घर स्वयमेवेत्यत्र कृञ्धातो उत्पत्त्यपी उन्ने यत्ने रक्षणा स्वीक्रियते । तथाचोत्पचिरूपफरम्य कर्ममात्रनिष्ठत्वात् तन्न करोते कर्मस्थक्रियत्वात् कर्मवद्भाव उपपद्यते । नेतायता सर्वत्र कगते फलव्यापारोभयोधकत्व कल्पनीय प्रमाणाभावात् । धन करोतीत्याद्रावुत्पत्तिप्रतीतेरननुभवाचेति गोध्यम् । शक्यतापच्छेदस्वासभर इति । शक्यतानतिप्रसक्तस्यैव शक्यतावच्छेदक मादिति भाव 37 ·व्युत्पत्तिवाद, - लकारार्थविचार निवृत्यादियनस्यारव्यातराच्यतोपगमे क्षत्रिविरहात्, निवृत्त्यादेः पाकानुकूलतापिरहेण तत्काले पचतीति प्रयोगापत्तिविरहान् । विवरणम् तत्काले-पाकनिवृत्तिकाले । अत्र “निवृत्यादीति, न पचात्यादौ निवृत्त्यनुकूल जीवतीत्यादी जीवनानुकूरोऽपि यन प्रतीयत एवाख्यातेनेत्यर्थ । ननु यदि निवृत्त्यनु कूलोऽपि यत्न तार्थ तदा पाकनिवृत्तिकाले पचतीति प्रयोग कथ न स्यादित्याशङ्कयाह - निवृत्यादरिति ।" (५६४ पृ) इत्यादर्श ॥ न पचतीत्यत्र निवृत्त्यनुकूल्यनगोध इत्ययमपसिद्धान्त । तब पाककृत्य भावत्यैव नना प्रथमान्तपदार्थे योधनात् । अपि च निवृतियत्नस्याख्यात वाच्यत्व मूले अभिहितम् । तदुदाहरणत्वेन तदभिमते न पचतीत्यत्र तु निवृत्त्यनुकूल्यसबोध इत्युक्ति न समञ्जसा । किश्च निवृत्तेर्यनविशेष स्वात्तदनुकूलयत्न न सभवति । यत्ने यनसाध्यत्वबाधात् । अत एव कुर्यादित्यत्र याधात् लिङद्यम्य कृतिसाध्यत्वम्य धात्वर्थकृतौ न बोध इति वदन्ति । परन्तु निवृत्यादियत्नानामपि आरव्यातवाध्यत्वस्वीकारेण यलत्यस्यानतिप्रसक्तस्य शक्यतावच्छेदकत्वे उपपादिते, पाकविषयक निवृत्तियत्नवाले पचतीति प्रयोगापत्ति पाकविषयकयत्नम्य निवृत्ते सत्त्वादित्याशङ्कायामाह --निवृत्यादीरति । इत्यच्च धात्वर्थस्य आख्यातार्थे यने न केवल विषयत्व सन्ध अपि त्वनुकूलत्वमपीति निवृत्तौ धात्वर्थपाका नुभवम्य बाधान् न ताशप्रयोगापलिरिति भाव । 38 ·विवरणोपेतः इष्टसाधनताज्ञानजन्यतावच्छेदकप्रवृत्तित्वजातरेव वा आल्यात. पप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपगम्यते ।। अत एवेश्वरकृतेर्जन्यमानजनकत्वेऽपि ईश्वरः पचति ईश्वरो भुङ्क्ते इत्यादयो न प्रयोगाः । न चैवं ईश्वरो चेदं यक्ति, मथुरायां कृष्णो विहरति, इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । अनारयातस्य लक्ष्यार्थ- , " विवरणम् कदाप्याख्याताधीनबोधाविषयनिवृत्त्यादियज्ञानामाख्यातबाच्यत्व स्वीकारो व्यर्थः इत्याशयेनाह–इष्टसाधनताज्ञानेति । प्रवृत्तित्वं जातिरेव आग्य्यातगक्यतावच्छेदिका । सा च जातिः इष्टसाधनताज्ञानजन्यतावच्छेदकतया सिद्धयति इति भाव निश्वसिति इत्यादौ निश्वासाश्रयत्वमेव प्रतीयते । तेन निश्वासानुकूल- जीवनयोनियनत्य प्रवृत्तित्वानाक्रान्तत्वेऽपि न क्षतिरिति बोध्यम् । न प्रयोगा इति ॥ नित्यायामीश्वरस्तो जन्यतावच्छेदक्प्रवृत्तित्वजातेरसत्वादिति भावः । इप्टसाधनतानान- प्रयोगानुपपनिरिति ॥ ईश्वरयतेराख्यातायाच्यत्वादिति भाव । 33 जातेपाल्यातपदप्रातिनिमित्त बोपगमद्रा (च) आग्यातपदे प्रातिनिमित्तत्वोपगमादा (क.) 38

·-
व्युत्पत्तिवाद. - एकारार्थविचार
व्यापारबोधकतोपगमात् । ईश्वरकृतिसाधारणधर्मत्याग्व्यातप्रवृत्ति
निमित्तत्वेऽपि तत्र व्यापारलक्षणाया आवश्यकत्वात् । तथा हि-
आत्मा पचति शरीरं पचति इत्यादिसामिरुप्रयोगविरहादापातार्थ
कृतरुद्देश्यनारच्छेदकशरीरमिशेषावच्छेदन समगायनान्धयनियमः स्त्री
करणीय । चगदिपदस्य शरीरविशेषरिशिष्टात्मपरतया चैत्र पचतीत्यादी
शरीरविशेषात्मकोद्देश्यतापच्छेदकारच्छेदेनात्मनि समायेनान्वय
विवरणम्
नन्यत्र कल्पे ईश्वरो वेद वक्ति इत्यादी आयातम्य रुपणा
कल्पनया गौरवमित्यन आह-ईश्वररतीति ॥
साधारणधर्म-यत्नत्वम् ।
- ईश्वरो वेद वक्ति इत्यताख्याते ।
आवश्यकत्वादिति ॥ तथा च तादृशगौरवमुभयोस्तुल्यमिति
नान्यतरस्मिन्यक्षे चोदनीयमिति भाव ।
स्वीकरणीय इति ॥ आख्यातार्धकृते अवच्छेदफ्तासयन्धेन
शरीरेऽन्वयतात्पर्येण शरीर पचतीति प्रयोगामावेन समवायनान्धयनियम,
आत्मपदोपस्थापिते समवायनान्वयतात्पर्येण आत्मा पचतीति प्रयोगाभावेन
शरीरविशेषावच्छेदेनान्यनियम स्वीकरणीय इत्यर्थ ।
गन्येव चैत्र पचतीत्यत्राख्यातावृतियोधो न स्यात् चैत्रत्वजाने
शरीरधर्मस्वाथैनपदार्थे तादृशजात्यवच्छिन्ने समवायेन कृतेरन्वयस्यासभवा
दित्यत आह-- चैत्रादिपदस्पेति ।
40

·विवरणोपेतः संभगात् । गौरः पचतीत्यादावपि गौरादिपदस गौरशरीराधवच्छि- नात्मनि आख्यातस्यैय वा व्यापारे लक्षणोपगमात् । एवश्वेश्वरकृतेः शरीरानवच्छिन्नत्यादुक्तस्थले कृतेस्तथान्वयासंभर इति व्यापारलक्षणा आवश्यकी॥ ईश्वरकृतिसाधारणयत्नत्वावच्छिन्न एवाख्यातार्थ । अमाधारणा नुकूलतं हि यत्ने क्रियायाः संबन्धतया भासते न स्वनुकूलता- विवरणम् आख्यातस्यैव वेति ॥ अन पक्षे गौरपदं गौरत्यविशिष्टशरीरपरम् । व्यापारे लक्षणोपगमादिति । कृतेरेव शरीरविशेषावच्छेदेनान्वय न व्यापारस्येति भाव । उक्तस्थले- ईश्वरो वेद वक्ति इत्यत्र । 'अनेति, ईश्वरव्यापारस्येप्टसाधनताज्ञानजन्यत्वादत्र च आल्यातस्य लक्षणया व्यापारमात्रबोधकत्वान्न प्रयोगानुपपत्तिरिति भाव " (५६४-१) इत्यादर्श । आख्यातक्यतावच्छेदकं प्रवृत्तित्व इष्टसाधनताज्ञानजन्यता- वच्छेदकमित्यभिहितम् । न तु रक्ष्यस्य व्यापारस्यापि इष्टसाधनताज्ञान- जन्यत्वम् । अतथेश्वरव्यापारस्य इष्टसाधनताज्ञानजन्यत्वोपपादनमगावश्यक योध्यम् । परन्तु प्रकृते वेदवचनानुकूलत्र्यापारवानिति बोध इति सारम् । आस्यातस्य यत्नत्वावच्छिन्ने शक्ति स्वीकृत्य, विनय लक्षणा ईश्वरो वेदं वाति प्रयोगमुपपादयता मतमाह-~- ईश्वरकृतिसाधारणेति । 34 एवं वा (का-आ) हि. नास्ति (व-कृ.)

·- प्रकृतेऽपि व्युत्पत्तिवाद -लकारार्थविचार. मात्रम् । असाधारणानुकूलताया एवाकांक्षानिरूपमत्वोपगमात् । अतोऽस्मदादिकर्ट रूपाकादिक्रियानुकुलमृतिमादाय न ईश्वरः पचतीति प्रयोगः । वेदवचनादी चश्वरवृत्तरेवामाधारणरणत्वात् ईश्वरो घेर्द यक्ति इत्यादयः प्रयोगाः इत्यपि केचित् ।। अथ कृतेरारयातस्य जश्च वाच्यत्वे करोतीत्यादौ कृतेः द्विधा भानं स्यात् धातुप्रत्यययोर्द्वयोः तिनोधकत्वादिति चेत् ।न-एका, द्वी इत्यादानेकत्यद्वित्लादियोधप्रगतिप्रत्ययोमयसचेऽप्येकौरवादि- धीवत् प्रकृतेऽपि बाधकामागत्, तत्र विभक्तेः साधुत्वार्थरत्वे तथात्वात् ॥ विवरणम् आकाक्षानिरूपक्त्योपगमात्--पचधातुतिसमभित्र्याहाररूपाकाक्षा- मास्यत्वोपगमात् । फेचिदित्यनेनास्वरस सूचित । तहीजन्तु, उद्देश्यतावच्छेदक्शरीर- विशेषावच्छेदेन आख्यातार्थकृत्यन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् अनवच्छिन्नाया ईश्वरकृते तथान्वयासभनेन ईश्वरो वेद वक्तीत्यादावारख्यातस्य व्यापारे रक्षणायल्पनमावश्यामिति नात्र पक्षे राघवम् । असाधारगानुकूलवत्वेन सबन्धत्वे विवादश्चेति। एकधैवेति । उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरवयेन एकत्वादिविशिष्टे एकत्वाद्यन्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्यादिति भाव । प्रकृतेऽपि-करोतीत्यत्रापि । उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकयो- रैक्येन कृतित्वविशिष्टे कृत्यभेदान्वयस्य कृतिविपयरत्वस्य कृतौ बाधेन भेदान्वयस्य चासमवेन एकधा कृतिगोधे इति शेप । तत्र-एक , द्वौ इत्यादौ । तथात्वात्-साधुत्वार्थक्त्वात् । अत्रापि (ब) साधुत्वार्यकत्वेऽपि तथा वात् (कृ) , 36 ·विवरणोपेतः अथ तर्हि करोति चैत्रः इत्यादौ प्रातिपदिकार्थे साक्षादेव कृत्यन्वयः स्यात् । स च नामार्थधात्वयोः भेदेन साक्षादन्वयसा- व्युत्पन्नत्वात् न” संभवति नामार्थधात्यर्थयोः साक्षादन्वयोपगमे कर्मतादिबोधकाविभक्तरसत्वेऽपि तण्डुलः पचतीत्यादौ कर्मतादिसंबन्धेन तण्डुलादेः पाकादायन्वयसंभवेन तादृशयाक्याव तण्डुलकर्मकपाकादि- बोधापत्तेः । च प्रातिपदिकार्थप्रकारकक्रियान्वयबोध एवाव्युत्पन्नो न तु क्रियाप्रकारकमातिपदिकाविशेष्यकबोधोऽपीति वाच्यम् । घटः करोतीत्यादितः कर्मतादिसंबन्धेन कृत्यादेर्घटादावन्धयाभावात् क्रिया- प्रकारकनामार्थविषयकोषस्पान्युत्पन्नत्वादिति चेत् ।। न-उक्तातिप्रसङ्गवारणाय धातोः कर्मतादिसंबन्धेन क्रिया- न्वयामोधकत्यव्युत्पनेरुपगमात् नत्वाश्रयतासंबन्धेन कृत्यादिरूपक्रिया- न्ययात्रोधकत्यव्युत्पत्तरित्यदोपात् । विवरणम् तर्हि-करोतीत्यादावाख्यातस्य साधुत्वमात्रार्थत्वे । साक्षादेव-प्रत्ययार्थमद्वारीकृत्यैय । नामार्थधात्वर्थयोरिति । भेदेनेति शेषः । अभेदान्यसंबन्धेनेति तदर्थः । नामार्थविपयकेति ॥ नामार्थविशेष्यकेत्यर्थः । उक्तातिप्रसङ्गवारणाय घटः करोतीत्यादितः धात्वर्थकृतिप्रकारक- कर्मतासंसर्गरुघटविशेष्यकोषमसहवारणाय । 37. नपान संभवनि (प...) 43

·व्युत्पत्तिवाद. - लकारार्थविचार
न च तादृशातिप्रसङ्गपारणाय धातुजन्यकृत्यादिप्रकारकान्वर्य
पोधे प्रत्ययजन्यविशेग्योपस्थितहतुता वाच्या । तादृशकारणामानात्
प्रातिपदिकार्थविशेष्यकोयोऽपि न मंभवतीति वाच्यम् । कर्मत्यादि
संबन्धेन कृत्यादिप्रकारक्लोघस्याप्रसिद्धया सामग्याल्पनेनापाटमा
भारात् तादृशकारणताया अकल्पनात् । न च क्रियते चनः इत्यादी
* कृत्यादिप्रकारकान्वयबोधवारणापैगोक्तकारणताकल्पनमानश्यकमिति
नाच्यम् । सति तात्पर्य इष्टत्मात् । कर्तृविशेष्यकान्वयबोधपरधा
तूतरयकः असाधुत्सादेव" प्रामाणिकाना न तथा प्रयोगः ।
विवरणम्
तादृशकारणाभानादिति ॥ चैत्रादे प्रातिपदिकार्थस्य प्रत्यया
नुपस्थाप्यत्वादिति भाव ।
आपादकाभानादिति ॥ घट करोतीत्यत्र धात्वर्थकृतिप्रकारक
कर्मताससर्गकघटविशेष्यफबोधापादनासभवादिति शेष ।
आश्रयतासमन्धेन कृतिप्रकारकयोधस्य प्रसिद्धत्वात् तदापत्तिवारकतया
निरुक्तकारणताकल्पन शङ्कते न चेति ।
इष्टत्यादिति ॥ क्रियते चैत्र इत्यत कृतिप्रकाररुचैत्रविशेप्यक
बोधस्येत्यादि ।
ननु तर्हि प्रामाणिकाना तथा तात्पर्येण क्रियते चैत्र इति प्रयोगा
पत्तिरित्यत आह-कर्तृविशेष्यति ।
असाधुत्वादिति ॥ कर्तरि गप् इत्यपवादविपयतया
असाधुत्वम् ।
यक
38 कृतिप्रकारक्वोध (चके)
असाधुवाञ्च (4)
39
44

·विचरणोपेतः करणं चैत्रः इत्यादौ चैत्रादौ धात्वर्थकृतराश्रयता- संबन्धनान्वयबोधवारगाय सादृशकार्यकारणभावकल्पनमित्यपि न । तादृशान्वययोधे "आख्यातान्तधातुनामममभिव्याहारज्ञानहेतुतयैवोक्त- स्थले तादृशयोधवारणसंभवात् ।। दीधितिकृतस्तु गच्छति जानाति करोति इत्यादावाख्यातस्या- श्रयत्वे निरूढलक्षणायाः स्वीकारान्न नामार्थे क्रियायाः साक्षादन्वयः इत्याहुः ।। विवरणम् उक्तस्थले- करणं चैत्र इत्यादौ । धातुत्वप्रत्ययस्वादीनामनुगतानतिमसताना दुर्वलतया प्रत्ययजन्य- विशेष्योपस्थितित्वेन कारणताकल्पनं न संभवति इति प्रथमाविचारोक्तरीति- रप्यनुसन्धेया । शिष्यव्युत्पादनाय साक्षेपनिरासं करोति चैत्र. इत्यत्र मणिकार- संमतं आश्रयतासंसर्गके बोधमुपपाद्य, प्रथमाविचारोक्तयुक्त्यनुवादपुरस्सरं आश्रयत्वप्रकारकयोधे अधिकयुक्तीः विवक्षुः दीधितिकृन्मतमुपन्यस्पति दीधितिकृतस्त्यिति । गच्छतीति ॥ रथो गच्छतीत्यत्र नियमेनाल्यातस्याश्रयत्व- योधकल्यम् । चैनो गच्छतीत्यादौ यदा चैत्रशब्दः चैत्रत्वजात्यवच्छिन्नशरीर- परः तदा आश्रयत्वस्य, या च चैत्रशरीरायच्छिन्नात्मपर तदा कृतेध बोधकमात्यातमिति योभ्यम् । 40. थाना ममभिमादार (१-कृ.) 46

·यत्र
॥
व्युत्पत्तिवाद. - लकारार्थविचार
तन्मते यद्यप्याश्रयत्वसमन्यस्याधिकस्य जानाति चैत्रः इत्यादि-
वाक्यजन्यमोधपिपयतापल्पनेन गौरयम् । तथापि
ज्ञाधातोर्ज्ञानाश्रयत्ने लक्षणाग्रह शक्तिप्रमोरातत्र चैनादिविशेष्यका
ज्ञानाद्याश्रयत्नप्रकारको योधः आश्रयताया समर्गतावादिनामप्यनुमतः ।
चैत्रादिविशेष्यकाश्रयतासमर्गरज्ञानादिप्रकारकशाब्दयोधस्तु दीधिति
कारमते कचिदपि न प्रसिद्धयतीति तादृशशाब्दबोधे योग्यताज्ञानादेः
हेतुताकल्पनं तथाविधशाब्दबोधाङ्गीकर्तुमणिकारस्य मते आवश्यकमिति
गौरवम् ॥
विवरणम्
आश्रयत्वमबन्धम्य
आश्रयत्वीयसमन्धस्य 1 निरूपितत्वस्वरूप
सबन्धयोरिति यावत् ।
अनुमत इति ॥
आश्रयत्वविशेषणतयोपस्थितस्य ज्ञानस्य
प्रातिपदिकार्थे आश्रयतासनन्धेनान्वयस्य, एकत्र विशेषणत्वेनोपस्थितस्य
अन्यत्र विशेषणतया नान्यय इति व्युत्पत्तिविरोधेन स्वीकर्तुमशक्यत्वादिति
मात्र ।
तादृशशाब्दबोधे-ज्ञानाश्रयत्वप्रकारकबोधे ।
तथाविधशाब्दयोधागोकर्तु --आश्रयताससर्गकनोधानीकर्तु ।
गौरवमिति ।। द्विविधगोधे द्विविधयोग्यताज्ञानहेतुतयो कल्पनया
गौरयमित्यर्थ ।
धातो (4)
46

·विवरणोपेतः वस्तुतस्तु चैत्रेण ज्ञायते घटः इत्यादौ कर्मप्रत्ययस्थले यावतां पदार्थानां प्रकारता तावतां चैत्रो जानाति घटमित्यादि कर्तृप्रत्ययस्थले तथात्वम् । परन्तु विशेष्यविशेषणभाववैपरीत्यम् । एवं कर्मप्रत्यय- स्थले यस्य ससंबन्धिकपदार्थस्य यदशे विशेप्यता कठप्रत्ययस्थले तन्निरूपकतायास्तदंशे प्रकारता इत्यनुभवस्य दुरपवत्वाभिप्रायेणा- श्रयत्वस्याख्यातार्थतां दीधितिकार उररीचकार 1 चैत्रेण ज्ञायते इत्यत्राधेयत्वरूपतृतीयार्थस्य चैत्रविशेष्यत्वात् चैत्रो जानातीत्यत्रा- धेयतानिरूपकत्वरूपाधारतायाक्षेत्रांशेऽप्रकारत्वे तादृशानुभवविरोधात् ।। विवरणम् ज्ञाधातुसमभित्र्याहृतस्याख्यातस्य आश्रयस्ले আমি: लक्षणाग्रहो वा यत्र तत्रेच, ज्ञाधातोः ज्ञानाश्रयत्वे शक्तिंभ्रमलक्षणा- प्रयोरन्यतरसत्त्वेऽपि एकन विशेषणतयेत्यादिव्युत्पत्तिमपि संकोच्य, जानातीत्यतः आश्रयतासंसर्गक एव बोधः स्वीक्रियते न तु आश्रयत्वप्रकारक इति यद्यनुभवापइवः क्रियते । सदा न मणिकृन्मते द्विविधशाब्दबोधे द्विविधयोम्यताज्ञानहेतुताकल्पनागौरवमित्यालोच्य, दुरपहवानुभव- विशेषल्याख्याते आश्रयत्वार्थकत्वसाधकतामाह-यस्तुतस्विति । आधेपत्वरूपेति ॥ कर्तरि विहिततृतीयार्थः कर्तृत्वम् । प्रकृते आश्रयस्वरूपम् । नव्यमते च कर्तृमत्त्वमेव तृतीयार्थः नसमभि- व्याहृतस्सलानुरोधात् । तचायेयत्वे पर्यवसितमिति भावः । विशेष्यत्वादिति ॥ चैत्रेण ज्ञायते घटः इति वाक्यात् चैत्रनिरूपिताधेयताश्रयज्ञाननिरूपितविपयतानयो घटः इति योधो जायते । तादृशानुभवविरोधादिति ।। कर्मपत्ययस्यले यस्य सरंबन्धिकस्येत्या- धुक्तानुमविरोधादित्यर्थः ।

·व्युत्पत्तिवाद .7कारार्थविचार न च चत्रेण ज्ञायत इत्पत्राप्याधेयत्वं समर्ग पर न तु विशेष्यमिति वाच्यम् । तथा सति आत्मना जायते न घटेन इत्यादी घटादिवृत्तित्वामान धानुपपत्तेः । आधेपत्तस्य तृतीयार्थता- विरहेण तृतीपान्तात् घटादित्तित्तस्पप्रतियोग्पनुपस्थितः । आधेयरस- मंनन्धस्याभाषप्रतियोगितानपढयतया च तत्संपन्यापनि उन्नघटा भावबोधत्त्य तत्रोपगमासभा । तादृशसमन्धस्पाभानप्रतियोगिता- पच्छेदकये जाने न घटः इत्यादिवास्यजन्यप्रत्यये ज्ञानाधिग्णा तादृशसंनन्धापच्छिन्नघटाद्यभागस्पाप्यागाहनसंभवान् घटे ज्ञान न वा इत्यादिसमयनिरासाय कदाचित् ज्ञाने न घटः इत्यादिक्मपि प्रयुज्येत । विवरणम् न तु विशेष्यमिति ॥ तथा च तृतीया आधेयत्वसतर्गतात्पर्य ग्राहिकेति भाव । इत्थश्च चेलो जानातीत्यत्न आधेयतानिरूपत्वस्था प्रकारत्वेऽपि नानुभवविरोध इत्याशय । अभारप्रतियोगितानपच्छेदकतयेति ॥ वृत्त्यनियामन्येनेत्यादि । तादृशसरन्यस्य आधेयत्वस्य । प्रयुज्यतेति ॥ घटे ज्ञान न वेति सशयनिरासाय घटे न ज्ञानमित्येव प्रयुज्यते । यद्याधेयतासाथ प्रतियोगिताब छेदक तदा ज्ञाने न घर इति वाक्यात् आधेयत्वसाधावा उन्नप्रतियोगिताकघराभाव ज्ञानवृति इति गोधसभवात् तस्य च निरक्तसशयविरोधित्वसभवात् तद्वाक्यमपि पूर्वोक्तसशनिरासाय प्रयुज्यतेत्यर्थ । - 48 ·विवरणोपेतः अत एव अनुकूलकतिमवरूपकर्तृत्वादेरम चैत्रः पचती- त्यादौ प्रकारता मणिकृतापि स्वीक्रियते न तु संसर्गता । न पचती- त्यादावन्नययोधानिर्वाहात् । तादृशसंबन्धस्य वृत्त्यनियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्येन तसंवन्यावच्छिन्नक्रियाविरहप्रत्य- यस्य तत्रोपगमासंभवात् । एवं चैत्रण ज्ञायते इत्यादाबाधेयत्त्वस्य तृतीयया अविवक्षणे प्रातिपदिकार्थमावविवक्ष्या तद्विपयानुशिष्टप्रथमैव स्यात् ॥ आनाति चैत्रः इत्यादौ चाख्यातेन कर्तृत्वाविवक्षणे धात्वर्थ- रूपभावमात्रपरतया परस्मैपदस्य नादिविकरणस्य " चासाधुतापत्तिः । विवरणम् अव एव–वृत्त्यनियामकसंबन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादेव । मणिकृतापि -- शाब्दयोधस्याधिकविषयत्वभिया जानातीत्यादा- पाश्रयत्वसंसर्गकवोधस्वीकापीत्यर्थः । सादृशसंबन्धस्य-- अनुकूलकृतिमत्त्वस्य । तत्र-न पचतीत्यत्र 1 चैत्रेण ज्ञायते इत्यत्र आधेयतायाः संसात्वे नसमभिव्याहारसले योपानुपपत्तिमुक्त्वा, तृतीयाया एवासाधुतामाह-~~ एवमिति । तद्विषयानुशिष्टेति । 'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमाने प्रथमा' इत्यनुशासनेन प्रातिपदिकार्थविवक्षायां प्रथमा विहिता । दूपयितुं अन्येषां जानातीत्यन्त्र आक्ष्यातस्य आश्रयत्वार्थकल्ले युक्तिमनुवदति बानातीत्यादिना । 42. वा (य. ए.) 49 ·व्युत्पत्तिवाद लकारार्थविचार न च चत्रेण ज्ञायते पत्राप्याधेयत्वं संमर्ग एवन तु विशेष्यमिति वाच्यम् । तथा सति आत्मना ज्ञायते न घटेन इत्यादी घटादिवृत्तित्वाभावबोधानुपपत्तेः । आधेयत्तस्य तृतीयार्थता- विरहेण तृतीयान्तात् घटादिवृत्तित्वरूपप्रतियोग्यनुपस्थितेः । आधेयत्व- मंवन्धस्याभावप्रतियोगितानपच्छेदकतया च तमंन्धारच्छिन्नघटा- भावोधस्य तत्रोपगमासंभवात् । तादृशसंवन्धस्याभापप्रतियोगिता- उच्छेदकत्रे ज्ञाने न घटः इत्यादिनामयजन्यप्रत्यये शानायधिकरणक- तादृशमंन्धारच्छिन्नघटाघभावस्याप्यरगाहनमंभवात् घटे ज्ञान न वा इत्यादिसंशयनिरासाय कदाचित् ज्ञाने न घटः इत्यादिकमपि प्रयुज्येत । विवरणम् न तु विशेष्यमिति । तथा च तृतीया आधेयत्वससर्गनात्पर्य पाहिकेति भाव । इत्यश्च चैत्रो जानातीत्यत आधेयतानिरूपफत्वस्या प्रकारत्वेऽपि नानुगवविरोध इत्याशय । अभानप्रतियोगितानपच्छेदकतयेति ।। वृत्त्यनियामकत्वेनेत्यादि । ताशसन्धिस्य आधेयत्वस्य । प्रयुज्यतेति ॥ घटे ज्ञान न चेति संशयनिरासाय घटे न ज्ञानमित्येव ज्यते । यद्याधेयतासबन्ध प्रतियोगितावरेदक तदा ज्ञाने न घट इति याक्यात् आधेयत्वसबन्धावा उन्नप्रतियोगितास्थाभाव ज्ञानवृत्ति इति गोधराभवात् तम्य च निरुक्सशयविरोधित्वसभवात् तद्वाक्यमपि पूर्वोक्तसशयनिरासाय प्रयुज्यतेत्यर्थ । 48 ·विवरणोपेतः अत एव अनुकूलकृतिमत्त्वरूपकर्तृत्वादेरपि चैत्रः पचती- त्यादौ प्रकारता मणिकृतापि स्वीक्रियते न तु संसर्गता । न पचती- त्यादावन्वयवोधानिर्वाहात् । तादृशसंवन्धस्य वृत्यनियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्नक्रियाविरहप्रत्य- यस्य तत्रोपगमासंभवात् । एवं चत्रेण ज्ञायते इत्यादावाधेयत्वस्य तृतीयया अविवक्षणे प्रातिपदिकार्थमालविवक्षया तद्विपयानुशिष्टप्रथमैव स्यात् ॥ जानाति चैत्रः इत्यादौ चाख्यातेन कर्तृत्वाविवक्षणे धात्वर्थ- रूपमारमात्रपरतया परस्मैपदस्य नादिविकरणस्य " चासाधुतापत्तिः । . विवरणम् अत एव-वृत्त्यनियामकसंबन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादेव । मणिकृतापि - शाब्दबोधत्याधिकविषयत्वभिया जानातीत्यादा- वानयत्वसंसर्गकवोधस्वीकापीत्यर्थः । तामसंबन्धस्य-- अनुकूलकृतिमत्त्वस्य । -न पचतीत्यत्र । चैत्रेण ज्ञायते इत्यत्र आधेयतायाः संसर्गत्वे नन्सगनियाहारस्थले योधानुपपत्तिमुक्खा, तृतीयाया एवासाधुतामाह-- एवमिति । तद्विपयानुशिष्टेति । 'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा' इत्यनुगासनेन पातिपदिकार्थविवक्षाया प्रथमा विहिता । दूपयितुं अन्येपा जानातीत्यत्र आख्यातस्य आश्रयत्वार्थको सुक्तिमनुपदति जानातीत्यादिना ।

·व्युत्पत्तिवादः ~लकापर्थविचार 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदविधायकानुशासनविपयत्वात् , कर्तरि इत्यधिकारीय 'क्रयादिभ्यः भा' इत्यनुशासनाविषयत्वाचेति तत्रा- ख्यातस्य कर्तृत्वबोधकतायुक्तिस्तु न साधीयसी । इत्तराविशेषणतया क्रियापरत्वरूपमावविवक्षाया" आत्मनेपदानुशासनविषयतोपगमादुक्त- स्थले परम्मैपदसाधुतायाः, तादृशभावविवक्षादिविरहस्य भावनुशासन- विषयत्वोपगमेन नादिविकरणस्य साधुवायाश्च निर्वाहसंभवात् ॥ विवरणम् तन-जानातीत्यल। कर्तृत्वबोधकता ---आश्रयत्वरूपफर्तृत्ववोधकता । इतराविशेषणतयेति । मावाख्यातस्थले धात्वर्थस्यैव मुख्या विशेष्यतया भानादिति भावः । परस्मैपदसाधुनाया इति । जानातीत्यत्न धात्वर्थज्ञानम्य प्रथमान्तार्थविशेषणत्वेन निरुक्तभावविवक्षाया अभावेन आत्मनेपदानुशासना. विषयत्वादिति भावः । अत्र "तस्मात् ज्ञानातीत्यत्र नाल्यातम्य कर्तृत्ववाचकत्वं किन्तु आश्रयन्वार्थकत्वमेव पूर्वोक्तं विज्ञेयम्" (५७१-पृ.) इत्यादर्शः । मुख्यं कर्तृत्वं क्रियानुका कृतिरेव । जानातीत्यत्र धात्वर्थस्य ज्ञानस्य कृति- माध्यन्वाभावात् नानुकूलपतिमत्त्वरूपं कर्तृत्वं प्रसिद्धयति । अपि माश्रयत्वरूपमेन । तञ्च गौणं कर्तृत्वम् ! यथा नश्यतीत्यत्र प्रति- योगित्वरूपं तत् । अत एवानुपर, नश्यत्यिादौ प्रतियोगित्वरूपं कर्तृत्वमाल्यालार्थः इति वक्ष्यति । 43 विघटाया (ब. कृ.) 50 ·विधरणोपेतः पचन् पचतीत्यादावियोद्देश्यतापच्छेदकनिधेयाभेदेन जान- जानातीत्यादेनिराकांक्षतानिहायापि जानातीत्यादावाख्यातस्याश्रय- वार्थकत्वोपगम आवश्यकः । अन्यथा कृदन्तप्रतिपाद्यतापच्छेदक- ज्ञानाश्रयत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकस्य" ज्ञानादिरूपविधेयभिन्नतया निरा कांक्षताविरहेण तथा प्रयोगापत्तः । एतेन तलाश्रयतायाः विवरणम् जानातीत्यत्राख्यातस्याश्रयत्वार्थकत्याभावे परस्मैपदस्य इनादि- विकरणस्य चिरिति आख्यातम्य आश्रयत्वरूपकर्तृत्ववोधकत्वे युक्तिः न साधीयसी अपि तु अस्मदुक्तयुक्तिरेवेति भट्टाचार्याणामाशयः । सति चैवं, आख्यातस्य न कर्तृलार्थकत्वं किन्तु आश्रयत्वार्थकत्वमिति व्याख्यानं कथं संगच्छते। आश्नयल्यातिरिक्तमर्तृत्वार्थकत्वस्य ततामसक्तत्वेन तन्निराकरणस्यासंगतत्वादिति बोध्यम् । अनुभवे विप्रतिपन्न प्रति अनुभवविरोधमाश्रित्याख्यातम्य आश्रय- सार्थकल्यव्यवस्थापनं न संभवतीति, याक्यम्य निराकाक्षत्वसंपादकतारूपयुक्तिमाह-~-पयन् पचतीति । विधेयाभेदेनेति ॥ उद्देश्यतावच्छेदक विधेययोरैक्ये भेदान्वय- योधयान्युत्पन्नत्यादिति भावः । एतेन-जानन् जानातीत्यस्य निराकाक्षतानिहाय आरयातस्या- ध्यत्वार्थकत्यव्यवस्थापनेन । जानन् जानातीति 41, प्रनिमायतावच्छेदकस्य (क) 51 ·व्युत्पत्तिपाद:~ लकारार्थविचारः प्रकारतोपगमे जानाति चैत्रः इत्यादिवाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्र्या भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिप्रतिबन्धकतायां आख्यातजन्याश्रयत्वोपस्थित्या- दिरूपाधिककारणानां निवेशे गौरवणाश्रयतायाः संसर्गत्वमेवोचित- मित्यादिकमनुपादेयम् । नश्यतीत्यादी प्रतियोगित्वरूपकर्तृत्वमाख्यातार्थः । तादृश- संबन्धस्य वृत्त्यनियामकतया" अभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वेन न नश्यतीत्यादौ नाशप्रतियोगित्वाभावबोधस्यैव स्वीकरणीयतया न संसर्गतासंभवः । अथारख्यातस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकं रूपं दुर्वचम् । न च विवरणम् प्रतिबन्धकतायामिति । समाने विषये लवी सामग्री प्रबला । भिन्ने विषये तु गुर्वी सामग्री । अतः घटादिभिन्नविषयकप्रत्यक्ष जानातीति शान्दसामग्री गुर्वी प्रतिबन्धिका । शान्दवोधस्याधिकविषयत्वे भिन्नविषयक- प्रत्यक्षप्रतिबन्धकनाया लाघवस्योत्तत्यादाश्रयत्वप्रकारकबोधस्वीकार एवोचित इत्यपि बोध्यम् । प्रतियोगित्वरूपकर्तृत्वमाख्यातार्थ:- प्रतियोगित्वं निरूढलक्षणया आख्यातप्रतिपाद्यमित्यर्थः । ननु लाघवाद्धात्वर्थस्य नागस्य प्रतियोगितासंबन्धेन प्रथमान्तार्थे अन्वयोऽस्तु इत्याशश्याह -- तादृशसंबन्धस्यति । प्रतियोगित्वस्येत्यर्थः । अनवच्छेदकत्वेनेति । प्रतियोगित्वसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- नाशामावस्याप्रसिद्धयेति शेषः ॥ एतावता आरयातसामान्यार्थ सपरिकरं निरूप्य, आख्यातनिष्ठं कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकं निष्कर्पयितुमुपक्रमते ~ अथेति । वृत्यनियामक्तया इति नास्ति य. ) 45 62 ·विवरणोपेत तिन तथा । "तिप्तसादिसाधारणतिङ्वस्य दुर्वचत्वात् । न च पाणिनीयसंकेतसंवन्धेन तिड पदाचमेन तिइत्यम् । तिवाघाटादशसु तत्पदसंकेतग्राहकच आदिरन्त्येनेति सूत्रमेव । तत्संकेतमविदुपा- मनधीतपाणिनीयतन्त्राणा तिप्यादिना शक्तिभ्रमादेव शाब्दयोध इति वाच्यम् । एवं सति घटादिवाचघटादिपदेप्पपि कस्य चि- च्छब्दस्य पुरुषविशेषीयसंकेतसंभरेन तुल्ययुक्त्या तत्रापि तच्छब्दस्पर 'शक्ततारच्छेदकतापत्तेः। विवरणम् पाणिनीयसंकेतसंबन्धेनेति । पारिभाषिकपदानामीश्वरसकेते माना भावादिति भाव । आदिरन्त्येनेति । 'आदिरन्त्येन सहेता' इति सूत्रम् । तदर्भश्च अन्त्येनेता सह उच्चार्यमाण आदि वर्ण मध्यगाना स्वस्य च सज्ञा स्यादिति । एवञ्च तिप्तस्झीत्यारभ्य महिपर्यन्ताना प्रत्ययाना तिड् इति सज्ञा इति फलितम् । नन्यस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकत्वे पचतीत्यत्र श्रयमाणतिवादो पाणिनेस्तिपदसमेतमविदुर शक्ततावच्छेदकज्ञानाभावेन शक्तिज्ञाना सभवात् कथ कर्तृत्यादिरूपार्थोपस्थितिरित्यत आह - तत्संकेतमिति । शक्तित्रमादेवेति । योग्यताश्रमादेव शान्दनम इति शक्तिशागम्य भ्रमत्य शान्दभमत्वे न प्रयोजकमिति शक्तिममादपि शान्दप्रमा जायते इति योध्यम् । कस्य चिच्छन्दस्येति देवदत्त तशन घटपदयोधो गववितीच्छति । एवञ्च देवदत्तसकेतसनन्धेन तशब्दवत्त्व घरपदनिष्ठमिति तदेव घटपदनिष्ठायो घटवाचकसायामवच्छेदक स्यादिति समुदायार्थ । 46 सादिसाधारणस्य (व ) 47 सत्तादच्छेदयतापत्या (का आ ३ ) 53 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचारः तिपादिपु पाणिनस्तिह पदसंकेतयत् तत्र शब्दान्तरसंकेतस्या- प्पन्यपुरुषीयस्य संभवात् तत्तच्छब्दानामपि प्रवृत्तिनिमित्तायाः सुवचत्वाद्विनिगमनानुपपत्तथ ॥ अत्र केचित्-तिवादिस्थानिनो लकारस्यैव " लत्वजाति- पुरस्कारेण कृतिवाचकता । पचतीत्यादी लकाराश्रवणेऽप्यादेशेन विवरणम् ननु विना घटपदज्ञानं न घटरूपार्थोपस्थितिरित्यवश्यज्ञातव्याया. घटेत्यानुपूर्व्या एव शक्तावच्छेदकत्यसंभवे, अनपेक्षणीयतानस्य पुरुष- विशेषसंकेतसंबन्धेन शब्दविशेषवत्तस्य न शक्ततावच्छेदफत्वमित्यतः दूपणा- न्तरमाह --तियादिष्विति । प्रवृत्तिनिमित्तताया इति । शक्ततावच्छेदकताया इत्यर्थ. । शक्यतावच्छेदकस्येव शक्तनावच्छेदकस्यापि शब्दप्रयोगरूपप्रवृत्ती निमित्तत्वात् । सुवचत्वादिति । तिबाधष्टादशम पाणिनेः तिड्पदसंकेतवत् देवदत्तस्य व्याकरणान्तरपणेतु दिप्रभृतिपदान्तरसंकेतोऽपि संभवति । तिबादिपु वाचकेषु पाणिनिसंकेतसंबन्धेन तिड्पदवत्वमिव देवदत्तादिसंकेत- संबन्धेन टिप्रभृतिशब्दवत्त्वमपि वर्तते इति तदपि तिवादिनिष्ठायां कर्तृत्व- वाचकतायामवच्छेदकं स्यादिति समुदायार्थ । ल. कर्मणीति सूत्रे लकारस्यैव कर्तृत्ववाचकत्लोक्ते लत्वमेव कर्तृत्व- शक्ततावच्छेदकमिति, सूत्रस्वारस्यं मन्यमानाना प्राचीननैयायिकाना मत- मुपन्यस्यति-अत्र कोचिदिति ॥ 48. च, नास्ति सर्वत्र । 49 लकारस्य (प.कृ.)

·विवरणोपेतः तियादिना स्थानिनः स्मरणात् तत एवार्थोपस्थितिः । आदेशादोश- भारमानदुपान्तु तिप्लादिना शक्तिश्रमादेवार्थोपस्थितिः । यत्र तिवादेलादेशत्वज्ञान " नास्ति श्रुतलकाराचार्थोपस्थितिः सत्र पचती- त्यादिवाक्याच्छाब्दयोधधारणाय पचतीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानजन्यबोधे तिगदेर्लादेशत्वज्ञानमपि हेतुः ॥ न चोक्तस्थले धातुसाकक्षित्वज्ञाने भवत्येव शान्दवोधः तदम च कारणाभावादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । पचतीत्यादौ विवरणम् स्थानिनः स्मरणादिति । कारतिनायो स्थान्यादेशभावरूप- संनन्धज्ञाने सति एकसमन्धिन तिन ज्ञानेन अपरस्य संबन्धिन लकारस्य स्मरणमिति भाव । अर्थोपस्थितिः – कर्तृत्योपस्थितिः । पचतीत्यानुपूर्वीज्ञानजन्ययोथे इति । शक्तिभमाजन्ये इत्यादि । तेन न तिवादेर्लादेशत्वज्ञानविरहेऽपि तिप्यादिना शक्किममात् पचतीत्यत कर्तृत्वशाब्दबोधोपपादनपरपूर्वग्रन्थेन विरोध. । तथा चैवं पर्यवसितम् । या पचति ल इति श्रुत सारेणैव कर्तृत्वोपस्थितिः न तिया तब पचतीत्यत. न पाकर्तृत्वशाब्दबोधः । यत्र पचतीत्येव श्रुतं न लकारोऽपि तत्र पाकस्तविषयक शाब्दयोघो जायते । परन्तु रकारतिनायो म्यान्यादेशमा विदुपा निवादिना मारितस्कारात्कर्तृत्वो- पम्पितिः । म्यान्यादेशभायमविदुपान्तु तिप्लादिना शक्तिममासर्तृत्वोपस्थिति- रिति । 60 शिवमन (1) 55 ·व्युत्पत्तिवादः -- लकारार्थविचारः तिवादिना लकारस्योपस्थापनेऽपि तत्तद्धातुसाकांक्षतया तत्सारका- भावेन "तच्छाब्दबोधानुपपत्तेः लकारे धातुमाकांक्षत्वग्रहस्य शान्द- योधहेतुत्यागंभगत् । न हि तत्तद्वातुसाकांक्षत्येन " लस्तिवादिस्थानिता येन तद्रूपापच्छिन्नमेव तिवादिः स्मारयेत् । अपि तु लना तथात्व- मिति । एवं तत्तद्धातुपदाव्यवहितोत्तरत्वरूपतत्साकांक्षनेन येन पुंसा न लकारः श्रुतः तस्य तेन रूपेण तवत्स्मरणासंमः इति ।। विवरणम् धातुसाकांक्षवेति । लकारे इत्यादिः । तत्मारकाभावेन-लकारस्मारकाभावेन । लकारस्य। तथात्वं -तिनादिस्थानित्वम् । येन रूपेण गृहीतयो सबन्धग्रह. तयोरेकसंबन्धितावच्छेदक- विशिष्टज्ञाने सति अपरसंवन्धितावच्छेदकविशिष्टस्य स्मृतिर्जायते न रूपान्तरावच्छिन्नस्य । तथा च लत्वविशिष्टे एव तिवादिस्थानि. त्वग्रहात् लिप्त्वावच्छिन्नोपस्थित्या अपरसंबन्धितावच्छेदकलत्वविशिष्टस्यैव स्मृति येत न धातुसाकाक्षत्वावच्छिन्नलकारस्येति भावः । ननु धातुसाकाक्षत्वस्मारकारोधकान्तरसहितात् तिवादिज्ञानात् धातुसाकाक्षत्वेन लस्मरणं संभवतीत्यत आह-एवमिति ।। Bा. शब्दशोधानुपपत्ते व कृ) 52 लस्तिबादिग्थानी (व. कृ.) 56 ·विवरणोपेतः अत्रेदं चिन्त्यते --- लकारतिबाघोरनतिप्रसक्तस्थान्यादेश- भारस्प दुर्वचत्वात् तित्रादिस्मारितलकारस्य वाचकन न विचारसहम् । तिवादेरेर यत्र वाचकतानमः तदनुरोधेन पचतीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानस्य तिवादिजन्योपस्थितिसहकारेण शाब्दयोघोपधायकताकल्पनस्यावश्य- कन्धात्" लकारजन्योपस्थितिसहकृततादृशानुपूर्वीज्ञानतिवादिधर्मिकला- देशत्वज्ञानघटितमामय्यन्तरकल्पने गौरवेण लापमात् तिवादेरेव ताद्रूप्येण विवरणम् लत्वस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकत्वं निराकृत्य तिप्त्यादीनामानुपूर्वीणा सत् व्यवस्थापयति अत्रेट चिन्त्यते इत्यादिना । ननु तिप्यादिना वाचकत्वे पचनीत्यानुपूर्वीज्ञानतिप्त्वादिप्रकारक- ज्ञानजन्यकर्तृत्वोपस्थितिघटिताया पाकर्तृत्वशाब्दबोधसामयाः कल्पनेन गौरयमित्यत आह-तिबादेवेति । तथा च निरुक्तसाममी उभयवादि- मंमतेति नातिरिक्तमामग्रीकल्पनागौरवमिति भाव । ताप्येण --~-तिप्त्यादिरूपेण । नचानेकेषा तिप्त्यादीना शक्ततावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया एकस्यैव रत्यस्य तत्कल्पने राघवमिति वाच्यम् । पाणिनियारणे यथा तिबादीना स्थानी लकार. फलप्यते । तथा व्याकरणान्तरेषु अन्यो यर्णः स्थानी कल्प्यते । एवञ्च स्थानितावच्छेठकानामपि अनेकत्याद्विनिगमनाविरहेण तेषा तकल्पनाया आवश्यकत्वेन न रापयावाशः । न च विनिगमनाविरहात् तिप्त्वादीनामिव रत्वादीनामपि शतनावच्छेदकता सिद्धयेदिति याच्यम् । पाचरतामह (ब) 4. आवश्यकतया ( इ.)

·भ्युत्पत्तियाद - वारार्थविचार शक्तिकल्पनाया उचितत्पञ्चेति दिन। आख्यातमामान्यस्य वर्तृये इन तविशेषस्यात्मनेपदस्य कर्मत्वे शक्तिः । न तु यथाश्रुतग्राहियारणमत इझ कर्मरूपमिशचस्त विवरणम् लत्यादीना तत्वे तियादिना मदीना समाजकल्पनेन गौरव नाम मवे तत्कल्पनागौरवमित्यस्पैर विनिगमकत्वात् । किश्च शक्तिप्राहकप्रमाणम् येन व्यवहारेण थ्रयमाणतिगादिवेव गतेर्गृहीतत्वात् निप्त्यादीनामेव श्रूयमाणाना शकतावच्छेदकत्वकल्पनमुचितम् । अपि च स्थानिन ससरस्व वाचकत्वे पाचक इत्यादौ दन्तस्थलेऽपि स्थानिन एव रम्य कर्तृवाचकत्व वक्तव्यम् । इत्योभयत्र शक्ततावच्छेदबक्य तिवाद्याख्यातस्य कृतिवाचक्त्व कृतस्तु कर्तृशचकत्वमिति विभागो नोपपद्येत । तस्मात् तिप्त्वादीनामेव शक्तनावच्छेदकत्वकल्पनमुचितम् । एतत्समभित्योक्त दिगिति । आख्यातविशेषार्थ निरूपयति आख्यातेति । न च ल कर्मणीति सूचात् रकारसामान्यम्यैर कर्मबोधल्यस्य प्रतीते काय तद्विशेपस्यात्मनेपदस्य कर्मत्व गचकत्वमुत्तमिति वाच्यम् । परस्मैपदा- धीनस्य कर्मलप्रत्ययस्याभावेन तस्यापि कर्मत्ववाचकवे मानाभाव आख्यातसामा यस्य कर्तृत्ववाचकत्वे तु पच्यन्ते माषा इत्यादौ आख्याताधीनकर्तृत्वबोध एवं मानम् । ताख्याताधानर्तृत्ववोधश्च युक्त्योपपादित भट्टाचार्ये अनभिधानविचारे । न चैत्र पचते इत्यत्रापि आत्मनेपदाकर्मत्वबोधापत्तिरिति वाच्यम् । यगुत्तरतातीनामेव कर्मले शक्तत्वात् । 5 दि-गित () 58 ·विवरणोपेतः गौरवात् । प्रथमान्तपदाथै कर्मत्वान्वयवलादेव कर्मताविशिष्टधर्मिलाभ- संभवात् । नचात्मनेपदस्य शानच्प्रत्ययस्य धमिर्माण शक्तेः पच्यमान- मानयेत्यादी पच्यमानादिनिष्ठानपनकर्मत्वायनुरोधेनावश्यकत्यासत एवोपपत्तावारव्यातरूपात्मनेपदस्य धर्मवाचकत्वं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । तङ्शानसाधारणस्यात्मनेपदत्यस्य शक्ततावच्छेदकले एव तथोक्तिसंभवात् । तादृशात्मनेपदत्यस्य चागुरोर्निर्वचनासंभवात् । पाणिन्यादिसंकेतसंबन्धेन आत्मनेपदवचस्य शक्ततापच्छेदफताया विवरणम् ननु कर्मल्यस्याल्यातयाच्यत्वे लकारस्य कर्मवाचकनाबोधन लाकर्मणीति सूत्रेण विरोधः इत्यत आह--प्रथमान्तेति । तथा च सूत्रे फर्मणीत्यत्र सप्तम्याः चोधकत्वमर्थः न याचकत्यमिति भायः । एवं सूत्रसकर्मपदस्य कर्मत्वपरत्वात्कर्मत्ववाचकत्वमेव सूत्रेण लम्यने इत्यपि वक्तुं शक्यते । 'तदानावात्मनेपदम्' इति सूत्रात् तद्शानजादिसाधारणमात्मनेपदत् कर्मत्वशासनावरडेटकमित्याशयेन शरते न चेति । फर्मत्वाचनुरोधेन.... कर्मत्वाचन्ययानुरोधेन । पाकर्मत्वे आनयन- कर्मरतस्य याघादिति भावः । एतेन ककृतोऽपि धर्मिवाचकत्वे, पकार- मानयेत्यादी आनयनकर्मत्याधयानुरोधरक्षा युक्तिः सूचिना । अगुरोरिति ॥ भइकटपटिनम्यान्यसमन्यम्य गुरुत्वादिति भावः । आत्मनेपदयत्वम्य आत्मनेपदपटवयम्य । 69 ·व्युत्पत्तिवाद रचारार्थविचार शक्तिकल्पनाया उचितत्पश्चति दिन् । आख्यातमामान्यस्य कर्तृत्ये इन तहिशेपस्यात्मनेपदस्य कर्मत्वे शक्तिः । न तु यथाश्रुतग्राहिमैयाफ्रणमत घर्मस्पर्मिाचार विवरणम् रत्वादीना तत्त्वे तिवादिना मदीना स्मरणाल्पनेन गौरव नास्मन्मते तत्कल्पनागौरवमित्यस्यैर विनिगमकत्वात् । विश्च शक्तिग्राहकप्रमाणमूर्धन्येन व्यवहारेण श्रूयमाणतिगादिष्वेव शक्तेहीतत्वात् निन्यादीनामेव श्रूयमाणानां शक्ततावच्छेदकत्वकल्पनमुचितम् । अपि च स्यानिन रफारस्वैर वाचकत्वे पाचक इत्यादौ कृदन्तस्थरेऽपि म्यानिन एव रम्य कर्तृवाचकरस वक्तव्यम् । इत्यञ्चभियत्र शक्तनावच्छेदरेवये तिनाद्याख्यातस्य कृतिवाचकत्व कृतस्तु कर्तृवाचक्त्वमिति विभागो नोपपद्येत । तस्मात् तिप्त्वादीनामेय शक्ततावच्छेदकत्वकल्पनमुचितम् । एतत्सर्वमभित्योक्त दिगिति । आग्न्यातविशेषार्थ निरूपयति आरवयातेति । न च ल कर्मणीति सूत्रात् लकारसामान्यस्यैव कर्मबोधात्वस्य प्रतीते कथ तद्विशेषस्यात्मनेपदस्थ कर्मत्वाचक्त्वमुत्तमिति वाच्यम् । परस्मैपदा- धीनस्य कर्मवप्रत्ययस्याभावेन तस्यापि कर्मत्ववाचकत्ये मानाभाव आख्यातसामान्यस्य कर्तृत्ववाचकत्वे तु पन्यन्ते मापा इत्यादौ आख्याताधीनकर्तृत्वबोध एव मानम् । तत्राख्याताधीनकर्तृत्वयोपश्च युक्त्योपपादित भट्टाचार्ये अनभिधानविचारे । न चै पचते इत्यत्रापि आत्मनेपदाकर्मत्ववोधापत्तिरिति वाच्यम् । यगुत्तरतादीनामेर कर्मत्वे शक्तत्वात् । 58 ·विवरणोपेतः गौरवात् । प्रथमान्तपदाथै कर्मत्वान्धयवलादेव कर्मताविशिष्टधर्मिलाभ- संभवात् । नचात्मनेपदस्य शानच्प्रत्ययस्य धर्मिणि शक्तेः पच्यमान- मानयेत्यादौ पच्यमानादिनिष्ठानयनकर्मत्याद्यनुरोधेनावश्यकत्वात्तत एयोपपत्तावारव्यातरूपात्मनेपदस्य धर्मवाचकत्वं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । तङ्शानसाधारणस्यात्मनेपदत्यस्य शक्ततावच्छेदकत्वे एव तथोक्तिसंभवात् । तादृशात्मनेपदत्यस्य चागुरोर्निर्वचनासंभवात् । पाणिन्यादिसंकेतसंबन्धेन आत्मनेपदवचस्य शक्ततावच्छेदकताया विवरणम् ननु कर्मत्वस्याख्यातवाच्यत्वे लकारस्य कर्मवाचकताबोधकेन लाकर्मणीति सूत्रेण विरोधः इत्यत आह-प्रथमान्तेति । तथा च सूत्रे कर्मणीत्यत्र सप्तम्या. बोधकत्वमर्थः न वाचकत्वमिति भावः । एवं सूत्रस्थकर्मपदस्य फर्मत्वपरत्वात्कर्मत्ववाचकत्वमेव सूत्रेण लभ्यते इत्यपि वक्तुं शक्यते । 'तडानावात्मनेपदम्' इति सूत्रात् तड्शानजादिसाधारणमात्मनेपदत्वं कर्मत्वशक्ततावच्छेदकमित्याशयेन शङ्कते न चेति । कर्मत्वाद्यनुरोधेन - कर्मत्याद्यन्वयानुरोधेन । पाकर्मत्वे आनयन- कर्मवस्य बाधादिति भावः । एतेन कञर्थककृतोऽपि धर्मिवाचकत्वे, पक्तार- मानयेत्यादौ आनयनकर्मत्वान्वयानुरोधरूपा युक्तिः सूचिता । अगुरोरिति ॥ भेदकूटघटितस्यान्यतमत्वम्य गुरुत्वादिति भावः । आत्मनेपदवत्वस्य आत्मनेपदपदवत्त्वस्य । 69 ·व्युत्पत्तिवाद लकारार्थविचार उक्तरीत्यानरकाशात् । अतम्तादीनां तत्तद्रूपेण शक्तिरल्पनस्या- वश्यकतया लाघनात् कर्मल एर तत्वल्पनात् । कर्मत्यञ्च त्यज्यते ग्रामः, गम्यते ग्रामः इत्यादी धात्वर्थतारच्छेदकीभूतमयोगविभागादिन विशेष्यतया तडाव्यः । 6 विवरणम् उक्तरीत्या – धाविपदेष्वपि पुरुषविशेषसरेनसबन्धेन शब्दविशेष- पत्त्वस्य वाचकतावच्छेदकतापते , तादिप्येव व्याकरणान्तरप्रणेतु पदान्तर सकेतसंभवेन तादिनिष्ठाया कर्मत्ववाचकताया पुरपा-तरीयसकेतसकन्थेन पदान्तरवत्त्वस्य विनिगमनाविरहेणारच्छेदकन्यापत्तेश्चेति रीत्यर्थ एतावता आत्मनेपदस्य कर्मत्ववाचकत्वमुपपाद्य, गम्यते ग्राम इत्यादी तत्तत्पदार्थान्वयकथनपूर्वक शाब्दबोध वर्णयितुमारभते कर्मत्यश्चेति । ननु सयोगादिफरस्य धात्वर्थतावच्छेदपम्य धातुनैव लाभात् किमिति तवाच्यता स्वीक्रियते इत्यत आह --- विशेष्यतयेति । वैशिष्टये तृतीया । तड्वाच्य सयोगादि धात्वर्थपरतानिरूपितशाब्दबोधीयविशेष्यतावा नित्यर्थ । तथा च फगवच्छिन्नन्यापारशताद्धातो शक्त्या व्यापारविशेप्यतया फयोधो न सभवतीति सयोगादेस्तथा भानाय तड्वाच्यतास्वीकार इति भाव । विशमलितयोलल्यापारयो धात्वर्थतापक्षे आध्यत्वमेव तसर्थ इत्यो स्फुरीभविष्यति । अत्र "विशेष्यतयेति, कर्मत्वे शक्तिस्वीकाराचम्य विशेप्यतया तड्वाच्यतम् । ' (५७६१) इत्यादर्श । अनुपदमेव कर्मत्वे एव तसल्पनात् इति मन्थेन कर्मत्वस्यैव वाच्यत्व न तद्विशिष्टम्येत्यभिधानात् तत्समनन्तर कर्मवम्य विशेष्यतया वाच्यत न विशेषणतयेति धनमनावश्यामिति एय व्याख्यान न समझस भाति । तिकाव्य (1) 60 ·विवरणोपेतः चैत्रेम गम्यते ग्रामः इत्यत्र तृतीयार्थस्तत्कर्तृकत्यरूपमाधेय- त्यम् । तस्य धात्वर्थे संयोगात्मकफलावच्छिन्ने स्पन्दलक्षणे व्यापारे, तस्य च जन्यतासंबन्धनात्मनेपदार्थसंयोगरूपफले, तस्य चाश्रयतासंबन्धेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्यनामेऽपय इति, चैत्रवृत्तियः संयोगावच्छिन्न- स्पन्दः तज्जन्यसंयोगवान् ग्रामः इत्याकारकः शाब्दयोधः । चैत्रण त्यज्यते ग्रामः इत्यत्र संयोगस्थाने विमागमन्तर्भाव्य बोध उपपादनीयः। अथ चैत्रनिष्ठक्रियाजन्यसंयोगविभागादेामादाविय चैत्रादापि समात् चैत्रेण त्यज्यते - गम्यते चैत्रः इत्यपि स्यात् । विवरण तत्कर्तृकत्मरूपमाधेयत्वमिति । निरूपकतासंबन्धेन क्रियान्वयिनः कर्तृत्वस्य तृतीयार्थत्ये, न चैत्रेणेत्यादौ तत्संबन्धावच्छिन्नाभावस्य वृत्त्यनियामकस्य निरूपकत्वस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेनाप्रसिद्धया बोधनासंभवात् आश्रयता वृत्तिनियामकसंबन्धेन क्रियान्वयिन. कर्तृता- निरूपकत्वस्य तृतीयार्थता वाच्या | प्रकृते गमधात्वर्थकर्तृत्वस्याश्रमत्व- रूपत्वात्तृतनिरूपकत्वमाधेयत्वे पर्यवसितमिति भावः । अन्तर्भाव्येति । इत्यश्च चैत्रवृत्ति. य, विभागावच्छिन्नस्सन्दः तजन्यविमागाश्रयो ग्राम इत्याकारक शाब्दबोधः चैत्रेण त्यज्यते आमः इति वाक्याज्जायते इति भावः । सच्चादिति ।। संयोगविभागयोः द्विनिष्ठत्वादिति भावः । 61 ·- व्युत्पत्तिवाद लकारार्थविचार उक्तरीत्यानवकाशात् । अतम्तादीना तत्तद्रूपेण शक्तिरल्पनस्या- लाघमात् कर्मल एर तत्कल्पनात् । कर्मत्वन त्यज्यते ग्रामः, गम्यते ग्राम. इत्यादी वात्सर्थतारच्छेदकीभूतमयोगविभागादिन विशेष्यतया तहाच्यः । श्यकतया 56 विवरणम् उक्तरीत्या – धादिपदेष्वपि पुरुषविशेषसकेनसबन्धेन शब्दविशेष उत्त्यस्य वाचकतावच्छेदकतापते , तादिप्येव व्याकरणान्तरप्रणेतु पदान्तर सफेतसमवेन तादिनिष्ठाया कर्मत्वाचकताया पुरषान्तरीयसमेनसबन्धेन पदान्तरबत्त्यस्य विनिगमनाचिरहेगावच्छेदक पापत्तेश्चेति रीत्यर्थ । एतावता आत्मनेपदस्य कर्मत्ववाचकत्वमुपपाद्य, गम्यते ग्राम इत्यादी तत्तत्पदार्थान्वयकथनपूर्वक शाब्दबोध वर्णयितुमारमते कर्मत्वञ्चेति । ननु सयोगादिफरस्य धात्वर्थतावच्छेदफ्स्य धातुनैव रामात् किमिति तड्वाच्यता स्वीक्रियते इत्यत आह - विशेष्यतयेति । वैशिष्टये तृतीया । तड्याच्य सयोगादि धात्वर्थप्रकारतानिरूपितशाब्दबोधीयविशेष्यतावा नित्यर्थ । तथा च फलावच्छिनच्यापारशताद्धातो अक्त्या व्यापारविशेप्यतया फ्ल्योधो न समवतीति सये गादेस्तथा भानाय तड्वाच्यतास्वीकार इति भाव । विशफलितयोफलच्यापारयो धात्वर्थतापक्षे आश्रयत्वमेव तसर्थ इत्यने स्फुरीभविष्यति । अत्र "विशप्यतयेति, कर्मत्वे शक्तिस्वीकारातम्य विशेष्यतया तवाच्यत्वम्।” (५७६१) इत्यादर्श । अनुपदमेय कर्मत्वे एर तरकल्पनात् इति अन्थेन स्यैर वाच्यत्व न तद्विशिष्टम्येत्यभिधानात् तत्समनन्तर कर्मवस्य विशेष्यतया वाच्यत न विशेषणतयेसि कथानमनावश्यकमिति एवं व्याख्यान न समञ्जस भाति । विश्वाच्य (२ ) 56 60 ·विवरणोपेत. चत्रण गम्यते ग्रामः इत्यत्र तृतीयार्थस्तत्कतकरारूपमाधेय- त्वम् । तस्य धात्यर्थे संयोगात्मकफलावच्छिन्ने स्पन्दलक्षणे व्यापारे, तस्य च जन्यतासंबन्धनात्मनेपदार्थसंयोगरूपफले, तस्य चाश्रयतासंबन्धन प्रथमान्तपदोपस्याप्यग्रामेऽन्धय इति, चैत्रवृत्तियः संयोगावच्छिन्न- स्पन्दः तज्जन्यसंयोगान् प्रामः इत्याकारकः शाब्दबोधः । चैत्रण त्यज्यते ग्रामः इत्यत्र संयोगस्थाने विभागमन्तर्भाव्य बोध उपपादनीयः। अथ चैत्रनिष्ठक्रियाजन्यसंयोगविभागादेामादाविन चैत्रादापि सत्चात् चैत्रेण त्यज्यते --- गम्यते चैत्रः इत्यपि स्यात् । विवरणम् तत्कर्तृकत्यरूपमाधेयत्वमिति । निरूपकतासबन्धेन क्रियान्वयिन. कर्तृत्वस्य तृतीयार्थत्वे, न चैत्रणेत्यादौ तत्संबन्धावच्छिन्नाभावस्य वृत्त्यनियामकस्य निरूपकत्यस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेनाप्रसिद्ध्या बोधनासभवात् आश्रयतया वृत्तिनियामकसनन्धेन क्रियान्वयिन कर्तृता- निरूपकत्वस्य तृतीयार्थता वाच्या । प्रकृते गमधात्वर्थकर्तृत्वस्याश्रयत्व- रूपत्वाकर्तृतानिरूपक्त्यमाधेयत्वे पर्यवसितमिति भाव । अन्तर्भाव्येति । इत्थञ्च चैत्रवृत्ति य विभागावच्छिन्नस्सन्द तजन्यविभागानयो माग इत्याकारक शाब्दबोध चेत्रेण त्यज्यते मामः इति वाक्याज्जायते इति भाव । सचादिति ॥ सयोगविभागयो द्विनिष्ठत्वादिति भावः । 61 ·व्युत्पत्तिवाद ~~ लकारार्थविचार न साच चैत्रेण न गम्यते, न त्यज्यते चैत्रः इत्यादीति चेत् । अत्र दीधितिकारप्रभृतयः ~~-फलामा तत्र नियालयि परसम तत्समपि कर्माख्याताः । परस्ते च भेदरूपे प्रतियोगितया, विवरणम् नस्याचेति ।। आकडारादेका सज्ञा इत्युक्त सज्ञाद्वयसमागम्याभावात् परया कर्तृमज्ञया कर्मसज्ञाया प्राधात् कर्मसज्ञानिबन्धनस्य फर्मास्यातम्या- साधुत्वेन चैत्रेण चतो गम्यते इति प्रयोगापतिर्न समवतीयुक्तावपि न निस्तार । चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इत्यम्यानुपपत्ते सयोगाभावम्य चैत्रे बाधादिति भाव ! न च सयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वात् सयोगवत्यपि चैत्रे सयोगानवन्छेदकभागापच्छेदेन सयोगाभावस्याक्षतत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पाकानुफूलकृतिमत्यपि (शरीरावच्छेदेन) चैत्रात्मनि तादृश सत्यनाछेदघायरन कृत्यभावस्य सत्त्वात् न पचतीति प्रयोगवारणाय देशविशेपानवच्छिन्नविशेषणतासबन्धेन, आख्यातान्वित नर्थाभावस्य प्रथमान्तार्थ अन्वयनियम उपगन्तव्य । एवञ्च सयोगवति चैत्रे देशानपच्छिन्नविशेषणतासबन्धेन सयोगाभाव बाधित इति तत्मयोगानुपपतिर्दुरा । अत एव, नन प्रतियोगिविरोध्यभावोधकत्व, विरोधश्च पदानुपस्थाप्योऽपि ससर्गतया भासते । अतश्च वृक्ष कृष्णसयोगो नास्तीति न प्रयोग इति लघुचन्द्रिकाया ब्रह्मानन्दसरस्वत्यः निरूपयन्ति। 62 ·विवरणोपेतः फले आश्रयतयान्वयिनः प्रथमान्तपदोपस्याप्यस्यान्वयः। चैत्रे चैत्रान्य- समतक्रियाजन्यसंयोगादिमचस्यान्चयायोग्यत्वात् , तादृशसंयोगा धभावस्य च तत्रान्वययोग्यत्तान्न तत्रापश्यनुपपत्योरखकाश इत्याहुः । तत्रेदं चिन्तयन्ति-प्रथमान्तपदोपस्थाप्यकर्मणः अन्वयिता- वच्छेदकावच्छिन्नत्याविशेपितप्रतियोगितया भेदांशञ्चयोपगमे चैत्रेऽपि चैत्रस्य द्वित्यादिना भेदसंभमेन तत्समवेतक्रियायां परसमवे- 57 विवरणम् फले आश्रयतयान्चयिन इति । व्युत्पत्तिवैचित्र्यान्प्रथमान्तार्थस्य आख्यातार्थकदेशे भेदे प्रतियोगितया, परसमवेतत्वस्य आश्रयतया धात्वर्थे, तस्य च जन्यतया अपरस्मिन्नाख्याताथै फले, तस्य चाश्रयतया प्रथमान्तार्थे अन्वयः इत्यर्थः। आपत्त्यनुपपत्त्योः - चैत्रेण चैत्रो गम्यते इति प्रयोगापत्ते, चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इति प्रयोगानुपपत्तेश्च । यद्यपि द्वितीयाविचारे परसमवतत्वं कर्माख्यातार्थ, इत्यस्य, धात्वर्थ व्यापारस्य स्वावच्छिन्नभेदसामानाधिकरण्यजन्यत्वोमयसंबन्धन फले अन्वय इत्यत्र तात्पर्य वर्णितमेव । तथापि तत्र पक्षे परसमवेतत्वस्य प्रत्ययार्थतया भानाभावात् तस्याख्यातार्थतापक्षनिष्कर्ष मतान्तरतन्निरासपकारी प्रतिपादयितुं विचारमारभते -- तत्रेदं चिन्तयन्तीति । द्वित्वादिना भेदः -- चैत्रघटोमयभेद । च का. अन्वयोपगमेऽपि (ब, कृ.)

·व्युत्पत्तिवादः - लफारार्थविचारः तत्ताक्षरुक्तदोषोद्धारासंभाः । अयितावच्छेदकामच्छिन्नप्रतियोगि- तथा तत्र तदानस्वीकारे चत्रेण द्रव्यं गम्यते इत्यादापनुपपत्तिः । द्रव्यत्वावच्छिन्नमिनसमयेवत्वादेः झियादौ याबाद । न च तत्र द्रव्यपदं चैत्रान्यद्रव्यपरमिति वाच्यम् । मल्लेन* गम्यते महः इत्यादौ मल्लपदस्य महान्यमल्लारत्याभराद मल्लान्यसमरेखमल्लयचिक्रियाया अप्रसिद्ध धानुपपचितावस्थ्यात् । अननुगतमलगततत्तद्व्यक्तित्वोपरिसत्यनयत्याद "कव्यक्तिभिन्न- मल्लत्वेन लक्षणाग्रहस्प तादृशवाक्यजन्यधीपूर्व नियमतोऽसंभवाद ।। विवरणम् उक्तदापाद्धारासंभव इति 1 चैत्रः चैत्रण गम्यते इति प्रयोगापत्तिरित्यर्थः । तत्र---भेदाशे। तदानोपगमे --~-प्रथमान्तपदोपस्याप्यकर्मणः भानोपगमे । नियादी वाघादिति । क्रियाया द्रव्यमात्रवृत्चित्वादिति भावः । चैत्रान्यद्रव्यपरमिति ॥ चैतसमयेनक्रियायाचनान्यदव्यत्वावनि. भिनसमयेनत्वस्यायाधादिति भाव । गनु मल्लेन मल्लो गम्यते इत्यत्र प्रथमान्तमादपदम्य व मनमान्यति मिले मल्ले लक्षणा स्वीक्रियते । ताहानश्यार्थभिनसमवेतल्या कियाया- मवाधितमिति नानुपपचिरित्यत आहे -- अननुगतेति । लक्षणानगम्येत्यम्य प्रथमान्तमापदे इत्यादिः । १५. मन्देन (स.प्र.), उत्तय गपि मापदायाने मदप (...) पुस्तकयो। बर्मदक (a ...) ran पूर्व वम्य (प.) पश्चिम (रु.)

·विवरणोपेतः न च फलविशेष्यव्यक्तीनां तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- संबन्धेन परत्वेऽन्चयात् संबन्धोपस्थितवानपेक्षणान्नानुपपत्तिरिति विवरणम् अत्र "नन्यत्रापि तृतीयान्तमल्लपदस्य कर्मभूतमलव्यक्तिभिन्नपरत्वमेव लक्षणयेति नोक्तप्रयोगापत्तिरित्याशङ्कयाह - कर्मेति" । (५७८-पृ.) इत्यादर्शः ॥ अत प्रथगान्तपदार्थस्य कर्मण' अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन आख्यातार्थपरसमवेतत्वघटके परत्वे अन्वय उपक्षिप्तः । चैत्रेण द्रव्यं गम्यते इत्यल कर्मवाचकद्रव्यपदस्य कर्तृचैत्रान्यद्रव्ये लक्षणास्वीकारेण चैनसमवेतक्रियाया द्रव्यपदार्थनान्यद्रव्यत्वावच्छिन्नभिन्न- चैत्रसमवेतत्वस्याबाधितत्वेऽपि मल्लेन मल्लो गम्यते इत्यत्रानुपपत्तिः गन्तुरपि मल्लत्वात् तत्समवेतनिन्याया मल्लान्यसमवेतत्वस्य बाधात् इत्यभिहिते सति कर्मयोधकस्य प्रथमान्तमल्लपदस्य कर्तृभूतमल्लव्यक्ति- भिन्नमल्ले लक्षणास्वीकारात् गन्तृमल्लसमवेतक्रियाया प्रथमान्तमल्लपदार्थ- कर्तृभिन्नमल्लत्यावच्छिन्नभिन्नकर्तृमल्लसमवेतत्वस्याबाधान्नानुपपत्तिरित्याशशा- परिहाराय अननुगतेत्यादिग्रन्थ. प्रवृत्तः । कर्तृवाचकमल्लपदस्य कर्ममल्लव्यक्तिभिन्ने लक्षणा स्वीक्रियते इत्याशावर्णनं न संगच्छते । कर्तृवाचकपदे लक्षणाया अनावश्यकत्वात्। तथा स्वीकारेऽपि प्रथमान्तपदस्य लक्षणानाश्रयणे तत्पदार्थतावच्छेदकमल्लत्वावच्छिन्नभिन्नसमवेतत्वस्य, तृतीया- न्तार्थेन कर्मव्यक्तिमिनमल्लसमवेतन विशेपिताया क्रियाया बाधात् । तस्मात् कर्मव्यक्तिभिन्नमलत्वेनेति पाठमवलम्ब्य तृतीयान्तमलपदस्य लक्षणापरतया व्याख्यानं न समञ्जममिति बोध्यम् । 65 ·व्युत्पत्तिपाद - लकारार्थविचार वाच्यम् । मंसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधन तदुपस्थितेरपि शाब्दबुद्धा. चपेक्षणीयत्वात् ॥ तद्व्यक्त्या तव्यक्तिर्न गम्यते इत्याद्वारभावप्रतियोगिफोटि- प्रविष्टतद्व्यक्तित्त्वावच्छिन्नभिन्नममतक्रियाया" अप्रसिद्धः ।। च विवरणम् मंसगतात्पर्यज्ञानानुरोधेनेति ॥ एकपदार्थविशिष्टापरपदार्थ रूपवाक्यार्थस्यापूर्णत्वात् तद्ववक्तित्वावच्छिनप्रतियोगिताक्त्यसबन्धेन मल्लविशिष्टभेदपरमिति तात्पर्यज्ञानम्य हेतुत्यासभरेन, तद्व्यक्तित्याय च्छिनप्रतियोगितावत्वसाधावच्छिन्नमछनिष्ठप्रकारतानिरूपितभेदनिष्ठ विशेष्यताशारि गोधपरमिति तात्पर्यज्ञानस्यैव हेतुत्वात्, तत ससर्गस्य प्रकारतया भानात् तत्पूर्व शाब्दबोधीयसासर्गिकविपयतावत तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वम्योपस्थितिरावश्यीति भाव । ननु वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेऽपि तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक्त्वसन्धाव च्छिनस्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितभेदनिष्ठविशेष्यतानिरूपक्वसरन्धेन विशिष्टबोधपरमिति तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वसभवात् तत्र च तद्व्यक्तित्वादे समर्ग घटकतयैव भानान्न तत्पूर्व तदुपस्थितिरपेक्ष्यते इत्यत आह – तद्वयक्त्येति । अभावप्रतियोगिमोटिप्रविष्टेति । तद्व्यक्त्या तद्व्यक्तिर्न गम्यते इत्यत तव्यक्तिभिन्नसमवेता या तृतीयान्तार्थतद्व्यक्तिसमवेतत्वान्विता पिया तजन्यफलाभाववती तद्व्यक्ति इति बोधो वाथ्य पराभावपतियोगिनोटिप्रविष्टतद्व्यक्तिसमवेतक्रियाया तव्यक्तिभिन्नसमवेत त्वम्याप्रसिद्धरित्यर्थ । मल्ल । तत्र 61 तव्याक्तसमवेतक्रियाया (आ व ) 66 ·विवरणोपेतः ये तु फलं भेदच कर्ममत्ययार्थः । फले जन्पतासंबन्धन भेदे च स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वसंबन्धन क्रियाया अन्वयः । भेदफलयोश्च कर्मण्याश्रयतासंबन्धनान्ययः । चैनसमवेतक्रियावच्छिन्न- भेदस्य चैत्रो नाश्रय इति तादृशक्रियाजन्यफलाश्रयत्वेऽपि तस्य चैत्रेण चैत्रो गम्यते इति न प्रयोगः । मल्लो मल्लन गम्यते इत्यादे- रेकमल्लादिनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदसहितस तज्जन्यफलस्य मल्लान्तरे सत्यान्नानुपपत्तिरिति ब्रुवते ॥ तन्मतेऽपि चैत्रेण चैनो न गम्यते इत्यादेरनुपपत्तिर्दुरिख, चले चैत्रसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदाभावसत्त्वेऽपि तादृशक्रियाजन्यफला- भावस्य बाधात् । न च फलाभायो नाम तत्र प्रत्याय्यः, अपि विवरणम् परसमवेतस्वविचारोपक्रमे उक्तां चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इति प्रयोगानुपपत्तिमननुसन्धाय फलसहितस्य परसमवेतत्वपटकभेदमात्रस्य आख्यातार्थत्वं स्वीकुर्वतां मतमाह-येत्विति । अस्य व्यवहितेन मुक्ते इत्यनेन संबन्धः। एतन्मते च प्रथमान्तार्थे आख्यातार्थभेदफलयोः एकल द्वयमिति रीत्या भानेन समूहालम्बनविलक्षणस्य बोधत्य स्वीकारान्न वाक्यभेदः मुख्य- विशेष्यताभेदाभावादिति बोध्यम् । बाधादिति ॥ प्रतियोग्यभावान्ययौ तुल्ययोगक्षेमाविति न्यायेन नसमभिव्याहारे आख्यातायोः भेदफलयोरुभयोरभावः प्रथमान्तार्थ बोध्यते इति भावः । -- 67 ·व्युत्पत्तियादः -लकारार्थविचारः तु भेदाभाव एव कर्मणीति वाच्यम् । यदा चैत्रेण ग्रामो न गम्यते तदापि तादृशप्रयोगानुपपत्तेः तादृशभेदाभावस्य ग्रामे बाधात् । न च भेदस्य सामानाधिकरण्यसंबन्धन फलेऽन्वयः तादृशसंबन्धेन क्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य क्रियाजन्यफलस्यैव चाभागो नना कर्मणि प्रत्याय्यते इति न दोपः विशिराभावस्योभयत्र सत्यादिति वाच्यम् । एवमपि मल्लेन यत्रापरमल्लो न गम्यते अपि तु ग्रामादिरेव तत्र विवरणम् कर्मणि-ननसमभिव्याहारे धात्वान्विताख्याताधर्मत्वान्वययोग्ये प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये। ग्रामे बाधादिति ॥ चैत्रवृत्तिक्रियाया ग्रामे अभावादिति भाव । प्रत्येकं भेदाभावम्य फलाभावस्य च बोधे प्रसक्तं दो विशिष्टा- भावस्य बोधोपगमेन परिहरन् शकते न चेति । उभयत्र सचादिति ॥ यत्र चैत्रेण ग्रामो ने गम्यते तत्र क्रियावच्छिन्नमैदसत्त्वेऽपि फलरूपविशेष्याभावेन विशिष्टामावस्य, चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इत्यत्र चैत्रे फलसत्त्वेऽपि क्रियावच्छिन्नभेदरूपविशेपणा- नाघम विशिष्टामापस्य सत्तादिवर्षा । 08 ·विवरणोपेत ग्रामादिगन्तरि मल्ले मल्लान्तरनिष्ठक्रियाच्छिन्नभेदसहितस्य स्वात्मक- मल्लनिष्ठक्रियाजन्यग्रामादिसंयोगस्य सत्येन विशिष्टाभावाधात् मल्लेन मलो न गम्यते इत्यादेरनुपपत्तिः ।। विवरणम् ग्रामादिगन्तरीत्यादि । एको मल्ल किमपि करोति अन्यश्च मल्ल पाम गच्छति । तत्र मल्लेन मल्लो न गम्यते इति प्रयोग इष्ट । स न स्यात् । निरुक्तमाक्याच मत्लवृत्तिक्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टमल्लवृत्तिक्रियाजन्य सयोगाभाववान् मल्ल इति बोधो वाच्य । प्रथमान्तमलपदप्रतिपाये ग्रामगन्तरि मल्ले मल्लवृत्तिक्रियाजन्यसयोगो वर्तते । महत्वाकान्तस्य तस्यापि तृतीयाप्रकृतिमालशब्दबोध्यत्वात् । यो माम न गच्छति मल्ल तवृचिकियावच्छिन्नभेदोऽपि वर्तते इति विशेष्यविशेषणोमयसत्त्वेन विशिष्टाभायो बाधित इति निरक्तप्रयोगो न स्यादिति समुदायार्थ । मल्लेन मल्लो न गम्यते अपि तु प्रामादिखे इत्युपक्रमात् मलेन मल्लो न गम्यते इत्यत्र तृतीयान्तमल्लपदार्थ प्रामगन्ता प्रथमान्तमल्लपदार्थ प्रामागन्ता इति निश्चित्य, “प्रामादिगन्तरि मरले इति पाठ प्रामादिक प्रतिभाति । प्रथमान्तमल्ल पदार्थे एव विशिष्टाभावबोधस्य प्रतिपाद्यत्वात् तस्मिन् मामगन्तृत्वाभावात् ।" (५८१ पृ) इति निरूपयन्त आदर्शकारा आमाद्यगन्तरि मल्ले इति पाठमङ्गोकुति । तत्र च प्रामायगन्तरि मल्ले यद्यपि तृतीयाप्रकृतिमल्लपदयोध्यग्रामगन्तुमल्लनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदोऽस्ति । तथापि स्वात्मकमल्लनिष्ठकियाजन्यग्रामसयोगो नास्ति । स्वशळेन 62 प्रामाद्यगन्तरि (का आ) 69 ·व्युत्पत्तिवाद - लकारार्थविचार विवरणम् प्रथमान्तमल्लपदार्थग्रामागन्तुख ग्रहणस्य न्याय्यत्वात् तत्र च ग्रामसयोगानु कूल क्रियाया अभावेन, स्वात्मकमल निष्ठक्रियाजन्यग्रामसयोगस्याप्रसिद्ध । अपि च तादृशग्रामसयोगस्य प्रथमान्तमल्लपदार्थे प्रामागन्तरि असत्वेन तत्र भेदविशिष्टफ्राभावबाधो न सभाति । अपच "यद्यप्या ग्रामसयोगो ग्रामगन्तृमल्ले एवं नागन्तुमठेऽपि । तथापि प्रामगन्तृमलम्य स्वात्मकत्वात् मल्लत्वेन रूपेण प्रामगन्तुमल्लरूपत्वात् श्रामगन्तुमल्लनिष्ठो आमसयोग प्रामागन्तुमल्ले अस्त्येव मलत्वावच्छितसमवेतस्यैव सयोगस्यात्र ग्राह्यत्वात्" इत्यादर्श । अत्र स्वपत्माह्ये प्रथमान्त- मल्लपदतात्पर्यविपये प्रामागन्तरि ग्रामगन्तृमल्लवृत्तिमहत्वसत्त्वेऽपि तवृत्तिमामसयोगस्य कथमप्यसभवात् अय ग्रन्थश्चिन्तनीय एव स्वात्मकमलनिष्ठक्रियेत्यनेन न प्रामागन्तुमल्लनिष्ठक्रिया गृहीतु शक्यते इति “अथ च प्रामाद्यगन्तरि मले मल्लत्वेन रूपेण स्वात्मको यो प्रामगन्ता मल्ल तनिष्ठक्रियानन्य य ग्रामसयोग तस्यापि सत्त्वात्" इति आदर्शकाराणा विवरणमप्यारोचनीयमेर । स्वात्मकशब्देन महत्वेन स्वसजातीयार्थकत्वयोधनस्य स्वारसिकल्याभावात् । किश्च 'मल्लान्तरनिष्ठ क्रियावच्छिन्नभेदसहितस्य स्वात्मकमलनिष्ठरियाजन्यग्रामसयोगम्य' इति अन्थे मल्लान्तरपदयोध्य स्वात्मकमालपदनोभ्यश्च भिन्नभिन्न एवं प्रतीयते । तथैर वाक्यस्वारस्यात् । आदर्शव्याख्याने तु मल्लान्तरपदार्थ ग्रामगन्ता स्वात्मकमल्लपदार्थोऽपि स एवेति वाक्यम्वारस्यमह । तम्मात् ग्रामगन्तरि मल्ले इत्येर समीचीन पाठ च स्वशब्दार्थ ग्रामगन्ता तदात्मकमल्लनिष्ठक्रियाजन्यप्रामसयोगो वर्तते 1 मल्लान्तरपदार्थ प्रामागन्ता मल्ल तन्नित्रियावच्छिन्नभेदोऽपि वर्तते इति वाक्यस्वरस उपपद्यते । । तत्र 70 ·63 विवरणोपेत यदि च फलमेर कर्माख्यातार्थः । तस्याश्रयतानुकूल- क्रियापन्छिन्नभेदाचोमयसंपन्धन कर्मण्यन्वयः । नसमभिव्याहारे च तदुभयसंबन्धापच्छिन्नक्रियाजन्यफलाभार एर "तत्रान्तीत्युच्यते । विवरणम् अत्र स्वनिष्ठक्रियाजन्यग्रामसयोगस्येत्यनभिधाय स्वात्मकमल्लनिष्ठेत्यभिधान किमर्थमिति नाशकनीयम् । यत मल्लनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदविशिष्ट मल्लनिष्टक्रियाजन्यग्रामसयोग मल्ले सोधनीय । एकमल्लव्यक्तिवृत्ति- क्रियापच्छिन्नभेद अपरमल्ल व्यक्तिनिष्ठक्रियाजन्यग्रामसयोगश्च वर्तते । नोभावपि एकमल्लव्यरत्यन्तर्भावण सभवत परतु मल्लत्वावच्छिन्नस्यो- भयस्यापि मानेत्या मल्लपदार्थत्वमस्तीति भिन्नव्यक्त्यन्तविणो- भयमुपपादनीयमिति म्फोरणाय स्वात्मकमल्लनिष्ठेत्यभिहितमिति सुधीभिर्वि- भावनीयम् । फलमेति ॥ एवकारेण भेदस्य व्यवच्छेद । अन्येतीति । तथा च ग्रामगन्तरि मल्ले मल्लवृत्तिक्रियाजन्य यादृश सयोगो वर्तते तदनुकूक्रिया नान्यस्मिन्मल्ले, अपि तु ग्रामगन्तर्येव मल्ले इति आश्रयत्वसत्त्वेऽपि स्वानुकूलक्रियावच्छिन्नभेदवत्त्वा- मावान् निरुक्तोभयसबन्धेन फलाभाव ग्रामगन्तुमल्ले अक्षत इति निरुक्त- प्रयोगोपपत्तिरिति भाव स्वानुकूलक्रियावच्छिन्नमेदवत्त्वसबन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वेनाभावप्रतियोगितानरच्छेदकतया नव्यमते नसमभिव्याहारे, सद्घटितोभयसबन्धेन फलाभावबोध न सभवतीत्याशयेन यदीयुक्तम् । अन तथा च मल्लन मल्लो न गम्यते इत्यत्र मल्ले मल्लान्त- रनिष्ठकियाजन्यसयोगो नास्तीति तदभाव एवं नया बोध्यते इति 63 खानुपूर (कृ आ) अन्वयि (ब ) 61 71 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचार तादृशभेदप्रतियोगितापच्छेदकमल्लान्तरनिष्ठक्रियाजन्यत्वस्यासत्त्वान् तद्घटितोभयसंगन्धेन मल्लनिष्ठक्रियागच्छिन्नभेदपिशिष्टस्य फलस्या भावो मल्ले अक्षत एवेति न कश्चिद्दोपः ॥ विवरणम् मल्लन्तरनिष्ठक्रियाजन्यत्वस्य---ग्रामागन्तुमल्लनिष्ठक्रियाजन्यत्वस्य । तद्घटितोभयसपन्धेन -~- स्वप्रतियोगितावच्छेदकजन्यत्त्वपटितोभय सबन्थेन । फलस्याभाको मल्ले अक्षत एवेति । विशेपणीभूतभेदस्य विशेपणतावच्छेदकीभूतोभयसबन्धेनाभावाद्विशिष्टाभाव इति भाव । फलस्याभावो मल्ले अक्षत इति ग्रन्थेन, पूर्वपक्षोक्त यत्र मल्लेन मल्लो न गम्यते अपि तु ग्रामादिरेव तत्र मल्लेन मल्से न गम्यते इति प्रयोगानुपपचिर्दोष परिहियते । यदि तत्र प्रथमान्तमल्लपदार्थ प्रामागन्ता स्यात् तदा तत्र ग्रामसयोगरूपफ्लस्याभावादेव विशिष्टामाव अनायासेन सपद्यते इति सयोगे स्वप्रतियोगितावच्छेदकजन्यत्वघटितोभयसबन्धेन भेदरूपविशेषणाभावाधीनविशिष्टाभावोपपादन व्यर्थ स्यात् । अतोऽपि ज्ञायते पूर्व प्रामादिगन्तरि मल्ले इत्येव पाठ भट्टाचार्यानुमत इति । यदि च मल्लत्वेन रूपेण प्रामागन्तर्यपि मल्ले ग्रामसयोगोऽम्तीति मन्यते । तदा तादृशसयोगे मल्लनिष्ठग्रामसयोगत्वेन मल्लान्तरनिष्ठनियाज यत्वमपि कुतो नास्तीति विवेचनीयम् । अत्र स्वपतियोगितावच्छेदकक्रिया- जन्यवाभावोपपादनावसरे प्रवृत्त 'प्रथमान्तार्थमल्लनिष्ठप्रामसयोगस्य प्रथमान्तार्थमल्लसमवेतमामगमनक्रियाज यत्वात् ' इत्यादर्शपथ प्रथमान्तार्थस्य ग्रामग तृत्वमनुमन्यमान पूर्वतनस्वप्रथेन विरुद्धयते इति विभावनीयम् ।

·विवरणोपेतः कर्वप्रत्ययस्थले चाधेयतया प्रकृत्यान्वितस्य फलस्य भेद- रूपापरार्थे सामानाधिकरण्यस्वजनकक्रियावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वो- मयसंबन्धेनान्वयः । तादृशभेदस्य च स्वप्रतियोगितारच्छेदकत्व- संबन्धेन क्रियायाम् ॥ विवरणम् यद्यपि द्वितीयार्थनिरूपणे, प्रामं गच्छतीत्यादौ प्रकृत्यान्वितस्य द्वितीयार्थफलस्य स्वजनकल्यस्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्योभय- संबन्धेन क्रियायामन्वयः इति निष्कर्ष उक्तः । ततोऽपि निरुक्तस्थले मल्लो मल्लं न गच्छति इति प्रयोग उपपद्यते । मल्लवृत्तिसंयोगजनिकायाः स्वात्मकमल्लनिष्ठायाः क्रियायाः तत्संयोगाश्रयस्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक- त्वाभावात् तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदिकायाश्च मल्लान्तरनिष्ठायाः क्रियायाः मल्लवृत्तितत्संयोगजनकत्वाभावात् । एवमुभयकर्मजसंयोगस्थले चैत्रः चैत्र न गच्छत्तीति प्रयोगः संगच्छते । चैत्रवृत्तिसंयोगजनिकायाः मैत्रवृत्ति- क्रियायाः तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तदाश्रयत्वस्य चैने अभावात् । तथापि चैत्रो ग्रामं गच्छति नचैत्रमित्यत्र यदा क्रियानुयोगिकः अभावः तात्पर्यवशात् प्रतीयते तदानुपपत्तिः । स्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक- त्वस्य वृत्त्यनियामकल्वेन अभावप्रतियोगितानवच्छेदतया तत्संबन्धा- वच्छिन्नामावस्य क्रियाया बोधनासंभवात् । न चाश्रयतया क्रियान्वयिनः तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य द्वितीयार्थत्वे नोक्तदोष इति वाच्यम् । तथापि चैत्रवृत्तिसंयोगसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वामावस्स क्रियाया सत्त्वेऽपि चैत्रवृत्तिसंयोगजनकत्वाभावस्य बाधितत्त्वानिरुक्तमयोगा- नुपपरिर्दुरा । न नन्समभित्र्याहारे तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदक- 75 ·ध्युत्पत्तियादा -लकाय विचार. यत्र चैत्रक्रियया ग्रामे न संयोगः अपि स्वन्यत्र तत्र ग्राम गच्छति चरः इति प्रयोगमारणाय स्वजनारियानच्छिन्नप्रति- विवरणम् फलस्य लाभाव एव बुध्यते, न फल्जनकत्वाभावोऽपीति वाच्यम् । तथा सति माममगच्छति चैत्रे ग्राम न गच्छतीति प्रयोगो दुर्घट स्यात् । मामनिष्ठ भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावम्य क्रियाया बापात् । अत भेदस्य च द्वितीयार्थत्व स्वीकृत्य फल्म्य सामानाधिकरण्यखजनकारिया- यस्छिन्नप्रतियोगिताकत्वोभयसबन्धेन द्वितीयार्थे भेदे अन्वय स्वीकरणीय । एवश्च परसमवेतत्वघटकस्य भेदस्य विभक्त्यर्थत्वेन परसमवेतत्व द्वितीयार्थ इति दीधिति सगता भवति । चैत्र चैत्र न गच्छतीत्यादौ यदा क्रियानुयोगिकामावनोधे तात्पर्य, तदा द्वितीयार्थफगन्वितस्य तदर्थभेद प्रतियोगिताबछेदकत्वस्यैवाभाव क्रियाया बोध्यते इत्याशयेन ग्राम गच्छत्तीत्यादौ बोधप्रकारमाह-कर्डप्रत्ययस्थले चेति । अपि त्वन्यति । सामानाधिकरण्यमात्रस्य समन्धत्वे ग्राममगच्छति तूष्णीभूते चैन्ने ग्राम गच्छतीति प्रयोगापत्तिर्न सभाति तद्वाक्याहुध्यमानस्य प्रामवृचिसयोगसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकक्रियाश्रयत्वस्य तूष्णी भूते बाधात् । नतोऽन्यत्र गमनमभिहित चैत्रस्य । यद्यपि द्वितीयार्थ- फलम्य जनकतासबन्धेन क्रियायामन्वयोपगमेनापि अय दोष सुवार इति स्वजनकक्रियावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य ससर्गत्वस्वीकारो व्यर्थ । तथापि सिमक्त्यर्थफलस्य क्रिया भेदश्चेत्युभयनान्वयापेक्षया भेदे पवान्चये लापव- मभिप्रेत्य तथाभिहितमिति बोध्यम् । 76 ·विवरणोपेतः योगिताकत्वस्य, चैत्रो ग्राम गच्छतीत्यादौ चैतः चैतं गच्छतीति प्रयोगवारणाय सामानाधिकरण्यस्य संवन्धमध्ये निवेशः । चरमस्थले चैत्रग्रामसंयोगस्य तादृशभेदे सामानाधिकरण्यविरहाचैत्रक्रियायां तद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्यसत्येऽपि नातिप्रसङ्गः ॥ 61 विवरणम् अन स्वजनकक्रियावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन द्वितीयार्थफला- वितस्य भेदत्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धेन क्रियायामन्वयोक्तेः फलजनकक्रियायाः भेदप्रतियोगितावच्छेदकक्रियायाश्चैक्यं विवक्षितम् । सामानाधिकरण्यस्य संबन्धमध्ये निवेश इति । मनु चैवमपि चैत्रः चैत्रं गच्छ्तीति प्रयोगो दुर्वारः द्विनिष्ठस्य चैत्रवृत्तिसंयोगस्याधिकरणे ग्रामे गमनवद्भेदस्य सत्त्वेन चैत्रवृत्तिसंयोग- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाद्गमनक्रियायाः इत्यत आह चरमस्थले इति । सामानाधिकरण्यविरहादिति । आधेयतया प्रकृत्यर्थचैत्रविशिष्टस्य फलस्य वैशिष्टयं भेदे भासते । आधेयतया चैत्रविशिष्टस्य संयोगस्याधि- करणं चैत्र एव न ग्रामः इति नोक्तदोष इति भावः । 67 चनमामसंयोगस्य ग्रामनिष्ठचैत्रक्रियावच्छिन्नभेदे संबन्धद्वयसत्त्वेऽपि त्रत्तित्व- विशिष्टस्य तत्संयोगस्य (व. .) 77 ·व्युत्पतिवादः - लकारायविचारः चैत्रः चैत्रं न गच्छतीत्यादौ च तादृशमेदान्वितक्रिया- कर्तृलाभाव एव चैत्रे प्रतीयते न तु क्रियायां द्वितीयार्थविशिष्टभेदस्य दिवर्णम् ननु चैत्रो ग्राम गच्छति न चैत्रमित्यत्र धात्वर्थे गमने ग्रामकर्मकत्वं चैत्रकर्मकत्वाभावश्चानुभूयते । उक्तरीत्या योधवर्णने 'द्वितीयाफल- विशिष्टस्य भेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धेनाभाव धात्वर्थे योध्यते इति वक्तव्यम् । तच न संभवति । प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धस्य वृत्त्यनियामकलेनाभावप्रतियोगितानवच्छेदकराया तत्संबन्धावच्छिन्ना- भावस्याप्रसिद्धरित्यत आह -~-चैत्रः चैत्रं न गच्छत्तीत्यादौ चेति । भेदान्वितक्रियेति । सा च क्रिया चैत्रसंयोगजनिका मैत्रादि- समवेता योध्या । तत्कर्तृत्वामावश्च चैत्रे अबाधित इति भावः । एतेन, विनापि परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थता चैत्र. चैत्रं गच्छति इति प्रयोगवारणं संभवति | • कर्मसंज्ञाया एव द्वितीयानियामकत्वात् 'आकडारादेका संज्ञा' इति शास्रात् संज्ञाद्वयसमावेशायोगात् परया कर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया • बाधात् द्वितीयाया असाधुत्वात् । एव परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थतास्वीकारो व्यर्थ इति निरस्तम् | चैत्रः चैत्रं न गच्छतीति वाक्यप्रामाण्यानुरोधेन परसमवतत्वत्य द्वितीयार्थताया आवश्य- कत्वात् । अन्यथा चैत्रनिष्टगमने चैत्रनिष्ठसंयोगजनकत्यामावस्य, भत्रे तवृत्तिसंयोगजनकक्रियाश्रयत्वाभावस्य च बाधेन तद्वाक्यमामाण्या- योगात् । परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थत्वे तु प्रामाण्यमुपपादितम् । इदन्तु ध्येयम् पटं जानाति को ज्ञायते इत्यादौ कर्मप्रत्ययेन परसमवेतवस्य न बोध प्रयोजनाभावादिति ।। 28 ·विवरणोपेतः प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंवन्धावच्छिन्नाभावः, तादृशसंवन्धस्स घृत्य- नियामकत्वात् । यदि तात्पर्यविशेपवशात् क्रियानुयोगिकोऽप्यभावः वचित् प्रतीयते इत्यनुभवसिद्धम् । तदा प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि द्वितीयाद्यर्थत्वमुपगम्य विशिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्याभावान्वय एव तत्रोपगन्तव्य इति दिक् । फलावच्छिन्नम्यापारबोधकधातूनां फले व्यापारे च शक्तिद्वयम् । व्यापार- विवरणम् ग्रामं गच्छति न गुणं, नाप्यभावमित्यादी द्वितीयाविचारोक्तं बोधप्रकारं सारयति दिगिति । फलावच्छिन्नव्यापारशक्ताद्धातोः विना लक्षणा फलस्य विशेष्यतया भानं न संभवतीति फलस्य कर्माख्यातार्थता स्वीकृता । एवञ्च कर्माख्यातस्थले फलस्य धात्वर्थतया आख्यातार्थतया च द्वेधा भान प्रसज्यते । तच्चानुभवविरुद्धमिति फलं व्यापारश्च धात्वर्थः । व्युत्पत्ति- वैचित्र्याच फलं धात्वर्थव्यापारविशेष्यतया भासते । आश्रयत्वमाख्यातार्थः इति दीधितिकृता मतमुपन्यस्यति -- फलेति । सकर्मकधातूनामेव फलावच्छिन्नव्यापारबोधकत्वम् । अकर्मकघातूनान्तु व्यापारमानार्थकत्वम् । न तु वैयाकरणमत इव सर्वेषा धातूना फला- वच्छिन्नव्यापारबोधकत्वं गौरवादिति मन्तव्यम् । अत्र मते गम्यते इत्यादौ आश्रयत्वं भेदश्चाख्यातार्थः । धात्वर्थव्यापारस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्य- संबन्धेन भेदे, तस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् सामानाधिकरण्यस्वप्रतियोगिता- वच्छेदकजन्यत्वोभयंसबन्धेन धात्वर्थान्तरे फले, तस्याख्यातार्थान्तरे आश्रयत्वे, तस्य च प्रथमान्तार्थे अन्वय इति बोध्यम् । शक्तिद्वयमिति । नानार्थहर्यादिपदात् धातुपदस्य शक्तौ विशेषः पञ्चमीविचारोक्तः अवसेयः 1 79 ·घ्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः काख्यातस्थले फलं धात्वर्थव्यापारविशेषणतया भासते । तत्र द्वितीयार्थाधेयत्वात्ययः । कर्माख्यावस्थले फलं धात्वर्थव्यापारस्य विशेष्यतया मासते । तस्य विशेष्यतया आख्यातार्थ आश्रयत्वं तद्विशेष्यतया कर्म भासते इति दीधितिकृतः । केचित्तु संयोगादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारयोधकानां गमि- प्रभृतीनां कर्मप्रत्ययापेक्षया पहुनां फले शक्तिकल्पनामपेक्ष्य कर्म- प्रत्ययानां फले शक्तिकल्पनमेव लघीयः । धातूनाश्च व्यापारमात्र- चाचिता ! धातोः फलबोधकतामते नामार्थधात्यर्थयोराधाराधेयभाव- संबन्धेन साक्षादन्वयासंभवात् फलाश्रयत्वस्य कर्मणि प्रकारतया विवरणम् द्वितीयाविचारे विस्तरेणोपपादितमपि व्यापारमात्रस्य धात्वर्थता- चादिमतं अधिकदोषविवक्षया प्रतिपतिसौकर्याय आशयवर्णनपूर्वकं संक्षेपतो निरूपयतिकेचित्चिति । प्राचीना नैयायिका इत्यर्थः । कर्मप्रत्ययानां कर्मणि विहिताना प्रत्ययानां अमादीना तादीनाश्चेत्यर्थः। अल्पानामिति शेप. । व्यापारमानवाचितति । व्यापारत्वं धर्मत्वम् । कर्मप्रत्ययाना फलवाचकत्वे शक्ततावच्छेदकलाघवमधिभाय, शाब्द- बोधस्याधिकविषयकत्वाकल्पनप्रयुक्तं लाघवमप्याह--धातोः फलयोधक- तामते इति । अन्वयासमवादिति । तण्डुलकर्मकपाकतात्पर्येण तण्डुलः पचतीति प्रयोगकारणाप नामायालयोः भेदेवानन्दयन्युत्पतेरिति, भाव । 80 ·विसरणोपेतः भानम्योपगन्तव्यतया नत्मंगर्गस्याधिकम्य मानफ़ल्पनेनापि गौरसम् । फलस्य प्रत्ययार्यते च तदाश्रपत्र संबन्ध ऐति लापम् । न च धातूनां व्यापारमानाचिये ग्राम त्यतीत्यादितोऽपि ग्राम गच्छनीत्यादिन हम संयोगादिरूपफलापच्छिनस्पन्दोधापत्तिः, ग्रामस्त्यज्यत इत्यादितोऽपि ग्रामो गम्यते इत्यत इस स्पन्दजन्य- गंयोगादिमागेन भानप्रमाण इति सच्यम् । कर्मप्रत्ययस्य प्रयोग- विभागादिम्पनानाफलमारिलंपि तत्तत्फलगधे धातुविशेष गमभिप्याहारवानस्यापेक्षयातिप्रमगरिरहाद । त्यजति, गच्छति, स्पन्दते, त्यागः," गमनं, स्पन्दः इत्यादी ·व्युत्पत्तिवाद:- लकारार्थविचारः कर्मासमभिव्याहते बोधवलक्षण्यं च तत्तद्धातूनां फलविशेषापच्छिन्न- व्यापारलक्षणोपगमेनोपपादनीयम् । फलान्वितस्वार्थव्यापारबोधकत्यं सकर्मकत्वं " गम्यादेः स्वभागाधीनम् । तदभावान स्पन्दिप्रभृतिषु अकर्मकत्वव्यवहार इत्याहुः । तन्न-पागमिप्रभृतीनामिप त्यजिगामिप्रभृतीनामपि पर्यायतेति भ्रमदशायां याति, गच्छतीत्यादाविव त्यजति, गच्छति इत्यादितोऽप्य- विवरणम् कर्मासभिव्याहते इति । कर्मवाचरुपदसमभिन्याहारे तत्पदोत्तर- प्रत्ययेन फलविशेषभानं संभवतीति भावः । लक्षणोपगमेन--निरूढलक्षणोपगमेन । मनु सर्वेषामपि धातूना व्यापारमानार्थकत्वे, फलावच्छिन्न मापार- बोधकत्वं धातो. सकर्मकत्वं व्यापारमानार्थकत्वमकर्मकत्वमिति व्यवस्था न स्यादित्यत आह ----फलान्वितेति । स्वभावाधीनम् -~~ शब्दस्वशावाधीनम् । स च स्वभावः लोक- व्यवहारसमधिगम्यः । पर्यायतति भ्रमदशायामिति । यद्यपि त्यजिगन्योर्द्वयोरपि ब्यापार- स्वैपकार्थवाचकत्वस्यैव तम्मते सत्वान्न नमसंभवः । तथापि पदान्तर- समभिव्याहारे येन सह यस्य अन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधजनक तत्त्वरूपं पर्यायत्वं त्यजिगम्योनास्त्येवेति तादृशपर्यायत्वमम उपपद्यते इति बोध्यम् । 8 सकर्मकरवं, नास्ति (य ) 82 ·विवरणोपेतः विलक्षणबोधोत्पया धातुर्विशेपसमभिव्याहारस्य फलविशेषयोध- नियामकताकल्पनासंमवात् । न च ग्रामं त्यजति इत्यादितः संयोगाव- छिन्नव्यापारयोधः तात्पर्यसच्चे इष्यते एव, त्वन्मतेऽपि तात्पर्या- नुरोधेन लक्षणया तरोधोत्पत्तेरावश्यकत्वात् । परन्तु विभागादिरूपफले एव फलप्रत्ययतापर्यस्यानादितया संयोगादिरूपफलमत्यायनेच्छया स्वरसतो न तादृशप्रयोग इति वाच्यम् । बिना शक्तिभ्रमं लक्षणा- ग्रहश्च ग्रामं त्यजतीत्यादितः सत्यपि तात्पर्य संयोगावच्छिन्नव्यापारा- प्रतीतरानुभविकतया धातोः फलविशेपवाचिताया आवश्यकत्वात् । ज्ञायते इप्यते क्रियते घटः इत्यादौ विषयत्वरूपं कर्मत्वं विवरणम् त्वन्मतेऽपि ~~ धातोः फलावच्छिन्नव्यापारवाचकत्वमतेऽपि । फलप्रत्ययेति । कर्मत्वस्य फले पर्यवसानात् कर्मत्वबोधकः प्रत्ययः फलयोधकः फलमत्यय इत्यभिधीयते । अनादितयेति । तात्पर्य अनादित्वश्च स्वप्रयोज्यशान्दबोधध्वंस- फालीनस्यप्रयोज्यशान्दयोधसामान्यकत्वम् । फलविशेषवाचिताया इत्यस्य स्वार्थब्यापारविशेषणतयेत्यादिः । आवश्यकत्वादिति । इयं युक्तिः द्वितीयाविचारे अनभिहितेति ध्येयम् । आख्याताधीनं मुख्यकर्मत्वबोघं सपरिकरमुपपाद्य, तदधीनं गौण- फर्मत्वबोधं निरूपयति ज्ञायते इति । विषयत्वरूपमिति । क्रियाजन्यफलगालियरूपस्य कर्मवस्य तत्रासमयादिति भावः । विषयत्वरूपमोणकर्मत्वयोधकेन प्रत्ययेन न परममवेतत्वादेर्भानमनावश्यकत्वात् । अन एव आत्मानमात्मना वेत्सि इत्यादयः प्रयोगाः विनायासमुपपधन्ते । 83 ·व्युत्पचिचादः-लकारार्थविचारः तदर्थः । न च कृतिविषयतायाः फलतत्साधनतदुपादानमाधारणतया यत्र घटः क्रियते इत्यादि प्रयुज्यते तत्र जलाहरण क्रियते, कपालं क्रियते इत्यादिप्रयोगस्यापत्तिरिति वाच्यम्" । कृत्वर्थधातुमनभि- व्याहतकर्मप्रत्ययस्य चिकीर्षाप्रयोज्यसाध्यताख्यविलक्षणविषयत्य- मेवार्थः । उक्तस्थले च कपालादौ कृतेस्तादृशनिपयत्याभागनोक्त- प्रयोगप्रसङ्गः। काशाः कटः" क्रियन्ते इत्यादौ साध्यतास्यविषयताश्रय कर्मान्तरसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययेन व्यापार्यतारूपविषयतापि प्रत्याग्यते। अतः उपादानतया” कृतिविषयकाशादौ साध्यतारूपकृतिविपयता- विवरणम् फलतत्साधनतदुपादानसाधारणतयेति । फले कृतेविषयता उद्देश्यता, तत्साधने साध्यता, उपादाने उपादानतात्या । व्यापार्यतापदेनापि व्यवहरन्ति । चिकीर्षाप्रयोज्येति साध्यतारूपविषयता- विशेषे प्रमाणसूचनाय । न तु तदन्तर्भावेण प्रत्ययार्थता । ननु कृत्यर्थकधातुसममित्र्याहृतकर्मप्रत्ययेन साध्यत्वरूपविषयत्वस्य बोपने काशा कट क्रियन्ते इति प्रयोगानुपपत्ति कृतिसाध्यत्वस्य काशेप्वभावादित्यत आह -काशाः कटः क्रियन्ते इत्यादारिति । 70 अलाहरण कपाल कियते (व.) 71. चेत् (कृ.) 72. का कियन्ते ( आ.) 13. तनुपादानतया (कृ) 84 ·विवरणोपेतः विरहेऽपि" न तारशप्रयोगानुपपत्तिः । तादृशकर्मसमभिव्याहाररूप- 'तत्प्रयोजकविरहात् काशाः क्रियन्ते इत्यादौ काशादौ व्यापार्यता- योधानुपपत्तेर्न तादृशप्रयोगः इति । काशाः कटः क्रियन्ते इत्यादावपि विशेष्यभेदन वाक्यार्थभेदाद कर्मद्वययाचकपदयोः समभिव्याहारे व्यापार्यतायोधानुपपत्तिः । विवरणम् न तादृशप्रयोग इति । प्रत्ययवोध्यस्य कृतिसाध्यत्वस्य काशेषु बाधादिति भावः । उपादानतयेत्यत्र तृतीयार्थः अभेदः कृतिविषयेत्यत्र विपयशब्दार्थक- देशविषयतायामन्वेति । साध्यताख्यविषयताश्रयकर्मान्तरसमभिव्याहृतकर्म- प्रत्ययेनेत्यत्र समभिव्याहृतान्तस्य प्रयोजनमाह - तादृशकर्मेति । तत्प्रयोजकविरहः-व्यापार्यताल्पविषयतायोधप्रयोजकविरहः । विशेष्यभेदेनेति । काशान्वितं व्यापार्यताल्यविपयल्यं, कटान्वित साध्यतात्यविषयत्वञ्चेत्युभयमपि आख्यातेन बोध्यते काशः कटश्च मुस्यविशेप्यः इति भावः । वाक्यार्थभेदात् -- वाक्यार्थभेदेन वाक्यभेदप्रसहात् । व्यापार्यताबोधानुपपत्तिरिति । काशाः कटः क्रियन्ते इत्यत्र साध्यतात्यविषयताविशेषसंबन्धेन कटान्वितायाः धात्वर्थकृतेः, मुल्यविशेष्यकाशान्वयिनि आख्यातार्थे च्यापार्यतारूपे विषयत्वे निरूपितत्व- आनयतया 4. विरहार (का.) 85 ·व्युत्पत्तिवाद, - लकारार्थविचार. विवरणम् सरन्धेनान्वय । कटसाध्यस्कृतिनिरूपितव्यापार्यतावन्त काशा इति तद्वाक्याघीनो बोध । साध्यतास्यविषयत्वरूपकर्मवस्य धात्वर्थे प्रातिपदिकार्थस्य ससर्गतया विवक्षणान्न कटपदाद्वितीया । प्रातिपदिकार्थ- विशेष्यतया कर्मत्वे विवक्षित एव द्वितीयाया विधानात् । एवञ्च वाक्यार्थस्य भेदाभावान वाक्यभेद इति निरुक्तानुपपत्तिपरिहार द्वितीया ग्रन्थानुसारी बोध्य । अत्र "अत्रापि व्यापार्यतारूपविषयताकत्यविशिष्टे व्यापारे साध्यतारूप- विषयताकल्वस्यान्वयस्वीकारान्न विशेप्यताभेद । तथा च न वाक्यार्थ- भेदापति " (५८९-पृ) इत्यादर्श | काशान् कट करोति इत्यत्र हि धात्वर्थ द्वितीयान्तकाशपदार्थकाशनिष्ठन्यापार्यतारूपविषयताक्त्वविशिष्टे द्वितीयान्तकटपदार्थस्य कटनिष्ठसाध्यताल्यविषयतानिरूपकत्वस्यान्वय सभनति । तत्र च न वाक्यभेदस्य प्रसक्ति शब्दयोधमुख्यविशेष्यस्य प्रथमान्तार्थस्यैकत्वात् । काशा कट नियन्ते इत्यत्र तु प्रथमान्तकाशपदार्या- विताख्यातार्थव्यापार्यतारूपविश्यतारवान्विते धात्वर्थे प्रथमान्तकटपदार्थ न्वितापराख्यातार्थसाध्यतारूपविषयताकत्वस्यान्वयो न व्युत्पन्न । नाप्यत्र धात्वर्थस्यैकस्य मुख्यविशेष्यतया वाक्यार्थभेदाभावान वाक्यभेद इत्याशय वर्णन समीचीनम् । कर्माख्यातस्थले धात्वर्थमुख्यविशेष्यकयोधस्य सिद्धान्त विरुद्धत्वात् । द्वितीयाग्रन्थेऽपि भट्टाचार्य तादृशो बोध स्वीकृत । परन्तु व्युत्पत्तिचित्र्यात् साध्यतापर्यवसितेन कर्मत्वसवन्धेन प्रथमान्तार्थविकृति- कौन्वितधात्वर्थव्यापारम्य व्यापार्यतापर्यशसिते आख्यातार्यकर्मत्वे तस्य च प्रथमान्तार्थे प्रकृतिकर्मण्यन्वय । काशपदार्थस्यैर विशेष्यतया न वाक्यभेद । इयमेव रीति पाठानि भस्मराशि क्रियन्ते इत्यत्र भट्टाचार्येण कण्ठरवेणैव प्रतिपादितेति बोध्यम् । 86 ·चिचरणोपेतः एवं क्रियते इत्यत्र विषयतायाः कर्मप्रत्ययार्थत्वे पाकानुपधायककृति- मादाय पाकोकारि इत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यादिकं तु दूपणं निराकृत- मवस्तात् । विवरणम् पाकोऽकारि इति प्रयोगापत्तिरिति । अत्र निरूपितत्वसंबन्धेन धात्वर्थकृत्यन्वितस्यं आल्यातार्थविषयत्वस्य स्वनिरूपकजन्यत्वसहिताश्रयत्व- संबन्धेन प्रथमान्तपदार्थे पाके अन्वयस्वीकारान्न पाफानुपधायककृतिमादाय ताहशः प्रयोगः इति परिहारः तृतीयामन्धोक्तरीत्यनुसारी बोध्यः । अधस्तात् । द्वितीयायां तृतीयायाञ्च । अत्र " अघस्तात् -- असाधारणानुकूलत्वं हि यत्ने क्रियायाः संवन्धतया भासते इत्यादिना । च पानादीना कृतावसाधारणानुकूलत्व संबन्धेनान्वयस्येप्टत्वात् पाकानुषधायककृती चासाधारणानुकूलत्वं नास्तीति ताशसंबन्धेन पाकान्वयासंभवात् न पाकानुपधायककृतिमादाय पाकोऽकारि इत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यभिप्रायः प्रतीयते (५८९ पृ.) इत्यादर्श. । पूर्व हि ईश्वरीयकृतेः असत्कर्तृकपाकं प्रति साधारणकारणत्वात् तामादाय ईश्वरः पचतीति प्रयोगवारणाय धात्वर्थत्याख्यातार्थे कृतौ असाधारणानुकूलत्यं संबन्धतया भासते इति केपा चिदभिप्रायो वर्णितो भट्टाचार्यः । न हि प्रकृते धात्वर्थत्याख्यातार्यकृती असाधारणानुकूलत्वात्य संयन्यतया भानप्त्यो। पयोगोऽस्ति । अपि च साहासंबन्धेन पाफान्वयासंभवात् इत्यनेन तथा 76. एवं नास्ति (प.) 87 ·व्युत्पतिवाद - लकारार्थविचार कईसकर्मवरद" कालनिशेपेञ्चशिष्टा लडादयः कालविशेषमपि बोधयन्ति । तत्र लनत्ययस्य वर्तमानराले शक्तिः पचतीत्यादौ विवरणम् पाकानुपाधायाकृतिमादाय पचतांति प्रयोगप्रसङ्ग एवं वारयितु शक्यते । नतु पाकोऽमारि इति । नात्र प्रथमान्तपापदार्थ आरयातार्थकृतायन्वेति । तसादेव विवरण न समञ्जस प्रतिभाति ।.परन्तु तृतीयाविभक्त्यर्थविचारे "चैत्र पचतोत्यादौ विपयताघटितकर्तृत्वबोधनिहाय यथा कृतौ पाकादे उपधायकस्वविपयित्वोमयसबन्धेनान्वय { विषयिताया समन्धत्वेऽपि उपधायकत्वनिवेश आवश्यक पाकाद्यनिष्पत्तिस्थले पचतीत्यादिपयोगस्य प्रामाण्यमारकत्वात् । तथा चैत्रेण पच्यते इत्यादापपि तृतण्यार्थकृते जन्यत्वविषयत्वोभयसबन्येनान्वयो बोध्य कृतिविषयत्वमेव या तृतीयार्थ । स्वनिरूपानन्यल विषयताया सन्धमध्येऽन्तयिनीयम्" इति प्रतिपादित भट्टाचार्ये । सेब रीतिरत्राभिमता । इत्यच अकारि इत्यत्र प्रत्ययार्थविषयत्वस्य स्वनिरूपोपधेयत्वविशिष्टाश्रयत्वसनन्धेन पाकेन्वय । कृमर्थपाकानुपधायककृते स्वोषधेयत्व पाके वाधितमिति तद्वाक्यस्य प्रामाण्य परिहरणीयमिति ध्येयम् । एतावता लकारार्थकर्तृत्वकर्मत्वे तदत्ववोधप्रकारश्च सपरिकर निरूप्य, स्कारार्थकारविशेष सदन्वयञ्च निरूपयितुमारमते कर्तृत्वामत्वादिति । प्रथमोदिएलइन्वयिन दर्शयति पनतीत्यादापिति । 70 बर्तृकर्मवत् (का आ) कर्तृकर्मत्ववत् (च } 88 ·विवरणोपेतः कृत्यादिरूपच्यापारयोधकप्रत्ययोपस्थाप्यकालस्तादृशव्यापारे एवान्वेति न तु क्रियायाम् । यदा पुरुषो यस शून्यः" तदीनाग्निसंयोगादिरूपः पच्यादरों विवरणम् यत्राख्यातेन कृत्यादिन बोध्यते तत्र जानातीत्यादौ स्वमतेऽपि लकारार्थवर्तमानकालस्य क्रियायामन्वयादाह-कृत्यादिरूपव्यापार- योधकप्रत्ययोपस्थाप्येति । ताशव्यापारेति । कृत्यादिरूपन्यापारेत्यर्थः । एकपदार्थयोरपि कृतिकालयोरन्वयो व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । धात्वर्थव्यापारे लइर्थवर्तमानकालान्वयः इति वैयाकरणमतं दूपयति-~ नतु क्रियायामिति । अनिसंयोगादिरूप इति । अत एव प्राचीनानां पाकजा गुणा इत्यादी रूपादिपरावृत्तिफलके तेजस्संयोगे पाकशब्दप्रयोग उपपद्यते । उपपद्यते च परमाणवः पच्यन्ते इत्याचार्यवचनम् । विक्लत्यनुकूलल्यापारस्य तदर्धत्वे निरवयवेपु परमाणुपु अवयवविभागरूपविक्लरयोगेन तत्प्रयोगा- नुपपतेः स्फुटत्वात् । 27. व्यापारशन्य (ब, कृ.) 89 V-12 ·व्युत्पत्तिवाद. - लकारार्थविचार विद्यते तदा अयं न पचतीति प्रयोगाद, अयं पचतीत्युक्ते इदानीमयं पाझयत्नपान या इति सशनिवृत्तः, पूर्वापरीभागापन्नग्याल्यारोपणादि विवरणम् न पचतीति प्रयोगादिति 1 यत्र यत्नविशेषात्याको निर्वृत्त न पुन यत्न करिप्यते तत्र न पचतीति प्रयोगों दृश्यते । वर्तमानकारस्य क्रियायामन्वये तत्कर्तृकपाकम्य वर्तमानत्वेन तदभावम्य बाधितत्वात् निरुक्त प्रयोग अनुपपन्न स्यात् । कृतौ वर्तमानकारावये तदानीं पाकसत्त्वेऽपि पाकानुकूल कृतेरवर्तमानतया तत्प्रयोगोपपति । एव तदानीं पचतीति प्रयोगापत्तिश्च दुर्वारा धात्वर्थे कालान्वयपक्षे । तेजसंयोगस्य धात्वर्थस्य वर्तमानत्वात् । अपि च रूपपरावृत्तिफलकतेजस्सयोगे भविष्यति, तदनुकूले च यले वर्तमाने पचतीति प्रयोगो न स्यात् धात्वर्थत्यावर्तमानत्वात् । पक्ष्यतीति च स्यात् धात्वर्थतेजस्सयोगस्यानागतत्वादित्यपि बोध्यम् । संशयनिवृत्तरिति । पचतीति वाक्यजन्यम्य बोधस्स पाककृती वर्तमानत्वावगाहित्वे एव ताशसशयनिवर्तकत्वमिति भाव । यले वर्तमानत्वप्रतीतिश्च शान्येव स्वीकाया नानुमिति धात्वर्थेन वर्तमान यत्नानुमानासभवात् पाानुकूलयत्नविगमेऽपि पाकस्यानिवृत्ते । वर्त मानत्वानुमिते व्याप्तिज्ञानसापेक्षत्वेन विलमितत्वात् झटिति सशयनिवर्त- कत्वानुपपत्तिश्चेति बोध्यम् । व्यापाराणां पच्याद्यर्थघरकत्वेनेत्यभिधान क्रियाया कारान्वयत्रादिना वैयाकरणाना मतेन ! स्वमते तेजस्सयोगविशेषस्य पच्यर्थत्वात् । अधिश्रयणायध श्रयणपर्यन्त सर्वोऽपि ताद्रूप्येण पचधातुजन्यबोधे भासते । तदादिन्यायेन शक्तिस्वीकारान्न नानार्थतापत्तिरिति वैयाकरणा । तेजस्सयोगवत् विक्लत्त्यनुकूलव्यापारोऽपि नैयायिकमते पच्यर्थ । अत एव भट्टाचार्या तत्र तत्र विक्लत्त्यनुकूल व्यापारस्य पच्यर्थत्व व्यवहरन्ति इत्यपि वदन्ति । व्यापार 90 ·विवरणोयतः व्यापाराणां विशिष्य पच्याद्यर्थयटकत्वेन प्रत्येकं तयापारेषु कालान्वय- बोधापेक्षया कृत्यादिरूपैकार्थे तदन्वयस्यैव लायवेनोचितस्वाच । वर्तमानकालय तत्तच्छब्दप्रयोगाधिकरणकालरूपस्त- तच्छब्दार्थः । अतो नैककालप्रयुक्तलडादितोऽपरलडादिप्रयोगाधि- करणकालीनत्वस्य कृत्यादावन्वयः । स्वप्रयोगाधिकरणकालत्वेन सवाच्यत्वे स्वत्वाननुगमाच्छन्त्यानन्त्यं सामान्यतो व्युत्पते- दुर्घटतयापूर्वव्यक्तियोधानुपपत्तिः सर्वनामपिचारदर्शितरीत्या विवरणम् प्रत्येक सद्व्यापारेपु - स्थाल्यारोपणत्यादिनानाधर्मावच्छिन्नेषु । कृत्यादिरूपैकार्थे --~-कृतित्वरूपैकयविच्छिन्ने । एतायता वर्तमानकालान्वयिनं अवधार्य वर्तमानकालस्वरूपं निरूपयितु- मारगते वर्तमानकालश्चेति । ननु पाक्रानुकूलातीतकृतिमति चैत्रे चैत्रः पचतीति प्रयोगापत्तिः तादृशकृती अन्यदीयलट्मयोगाधिकरणकालरूपवर्तमानकालचित्वस्या- वाधादित्यत आह-तत्तच्छब्देति । व्युत्पतेः-शक्तिप्रहस्य । अपूर्वव्यक्तीति । पूर्व यत्र पदाक्तिः गृहीता तस्यैव पदज्ञानेन स्मृतिसंभवः । ययोः पूर्व संबन्धः गृहीतः तयोरेकनानेन अपरसंबन्धिन एय सारणोदयादिति भावः । 91 ·व्यावर्तकं वाच्यम् । न च ध्युत्पत्तिपादः - लकापर्थविचारः समाधास्यते । विशिष्य तत्तत्कालत्वावच्छिन्नयोधस्वानुमयसिद्धतया सर्वनामशक्ती बुद्धिस्यत्वषट् शब्दप्रयोगाधिकरणत्यमुपलक्षणविधया 'तत्तत्कालत्वस्य मप्ययाच्यते "तदानानुपपत्तिरसमाधेयैवेति वाच्यम् । शब्दप्रयोगाधिकरणति- कालवच्याप्पधर्मत्वेन तत्तत्कालत्यादीनामेोपलक्षणीयत्वान् । 19 विवरणम् समाधास्यते इत्युक्तं समाधानप्रकारमाह --विशिष्येति । उपलक्षणरिधयेति । इत्यश्च शाब्दयोधे तत्तच्छन्दपयोगाधि- करणत्वं न भासते । तत्तत्कालवस्यैवमप्यवाच्यत्ये इति । शब्दप्रयोगाधिकरणत्वस्य कालोपलक्षणत्वं न तु कालोपलक्षणत्वमिति कालस्यैव वाच्यत्वं न कालत्वस्येति भावः । अत्र "शब्दपयोगेति, शब्दप्रयोगाधिकरणीभूतो यः कालः तवृश्चिर्यः कालवयाप्यधर्मः तेन कालत्वव्याप्यधर्मत्वेन सामान्यरूपेण तत्तत्कालत्वाना- मेव शब्दप्रयोगाधिकरणत्यमुपलक्षणं स्वीक्रियते इति तत्कालत्वस्य वाच्यत्वं प्राप्तमेवेति नापूर्वकालव्यक्तिज्ञानानुपपचिः कालत्वेन रूपेण तासामप्याख्यात- 78 बुद्धिस्थत्वादिवत् (प.) 79. तत्तकालस्य (का, ३. कृ.) 80 एवं सति (ब.क.) 81. तद्नानानुफ्पत्ति (२. कृ.) 92 ·विवरणोपेत. अथ शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकालत्यव्याप्यधर्मों पत्लादिकमपि। विवरणम् जन्ययोधविषयत्वसमवादित्यर्थ प्रतिभाति" (५९१ ४) इत्यादर्श ॥ अत्र तत्तत्कालत्वानामेव शब्दप्रयोगाधिकरणत्वमुपलक्षणमिति विवरण न समञ्जसम् । यत क्दाचिदप्युपलक्ष्ये अविद्यमानस्य उपलक्षणत्व न सभवति शब्दप्रयोगाधिकरणत्यन्तु तत्तत्कालस्यैव न तु तत्तत्कालत्यस्य । एव कालत्वव्याप्यधर्मत्वेन सामान्यधर्मेण तत्तत्कालत्वादीना शब्दप्रयोगाधि करणत्यमुपलक्षणमित्युक्त्या उपरश्यतावच्छेदक सामान्यधर्म इति प्रतीयते । एतच्च किमर्थमभिहितमिति न प्रतीम । अत एव शब्दप्रयोगाधिकरणत्वमुप- लक्षणविधया व्यावर्तक वाच्यमिति ग्रन्थस्य, शब्दप्रयोगाधिकरणत्वोपलक्षित- धर्मावछिन्ने शक्तिरिति व्याख्यानमप्यनादेयम् । तस्मात् शब्दप्रयोगाधि करणवृत्तिकालत्वन्याप्यधर्मत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने स्ट शक्ति निरुक्तकालत्व व्याप्यधर्मत्वमेव शक्यतावच्छेदकतत्तल्कालवानीमनुगमकमुपलक्षणमिति प्रन्थार्थ । पूर्वपङ्क्तौ शब्दप्रयोगाधिकरणत्वोपलक्षिते काले शक्तिरुक्ता । तत्र च कालत्वस्यावान्यत्वेन ततत्कालत्वेन तद्बोधो न निहतीति निरुक्तोपरक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्ति स्वीकृतेति विभावनीयम् । वर्पत्वादिकमपीति । तथा च वर्षे कदाचित् पाकानुकूलकृतिमति पाकानुकूलपर्तमानकृतेबाधात् कृतिशून्यतादशाया पचतीति प्रयोगापतिरिति माव । अत्र " पचतीत्युक्ते पाकानुकूलकृतौ वर्षस्याप्यन्वय स्यात् न च वर्षपर्यन्त तादृशकृतिरनुपर्तते इत्यर्थ " (५९१ पृ) इत्यादर्श ॥ अस्य हि ग्रन्थस्य, पचमानेऽपि पचतांति प्रयोगानुपपत्ति रहुर्थवर्षज्यामित्वस्य 23 ·व्युत्पत्तियाः-लकारार्थविचारः कालव्यावृसिधर्मत्वनिवेशेप्येतद्रुपमासत्यादिच्यावर्तनमशक्यम् । विवरणम् पाकानुकूलकतावभावादित्याशयो लक्ष्यते । न चैतद्युज्यते । यतः लडर्थ- वर्तमानकालस्य वर्षस्य आधेयतासंबन्धेन कृतावन्वये विषयायाधात् अनुपपत्ति रेव नास्ति । किश्च तादृशकालत्वव्याप्यधर्मः न केवलं वपत्त्वम् । किन्तु अन्यदपि । एवञ्च वर्परूपवर्तमानकालम्यवान्वय इति न नियमः क्षणादि- वर्तमानकालमादाय तत्प्रयोगोपपत्ते. । अत एव वर्पत्वादिकमपीत्यत्रापिशब्दः प्रयुक्तः । तस्मात् वर्षे कदाचित् पाकानुकूलकृतेः सत्त्वे कृत्यनधिकरण- कालेऽपि माकानुकूलपर्तमानवप्रवृत्तिकृतेः अबाधात् पचति प्रयोगापत्ति- रित्येर ग्रन्थाशय इति सुधीभिर्विभावनीयम् । कालद्वयावृत्तीति । शब्दप्रयोगाधिकरणतदनधिकरणकालद्वयावृत्ती- त्यर्थः । माससमुदायत्वात्मकवर्षत्वस्य शब्दप्रयोगाधिकरणानाधिकरणकाल- द्वयवृत्तित्वाद्वारणम् । एतद्रूपमासत्यादीति । कालद्वयावृत्तिरूपमासत्वेत्यर्थः । न च दिन- समुदायत्वरूपस्य मासत्वस्य कथं कालद्वयावृत्तित्वमिति वाच्यम् । त्रिंशदिनस्थायी दण्डादिः मासपदेन विवक्षितः । तत्त्वञ्च अखण्डैकदण्डात्मक- कालवृत्तीति तत्य कालद्वयावृत्तित्वमुपपद्यते । एवमरखण्डवपत्वादिकमादायाति- प्रसङ्गोऽपि संभवति । सोऽपि धर्मः मासत्वादीत्यत्रादिशब्देन गृपते । न च वर्षत्वव्यावर्तकस्य कालद्वयावृत्तित्वस्य दर्पत्वसाधारण्यकथनमसमञ्जस- मिति वाच्यम् । माससमुदायत्वरूपवर्पत्यव्यावर्तकस्यापि तम्य अन्यादृशा- खण्डवर्यत्वसाधारण्ये असामञ्जस्यविरहात् । परन्तु एतद्रूपवर्षत्वादीति लेखनं युक्ततरं प्रतिभाति ।

·विवरणोपेतः क्षणद्वयावृत्तिक्षणत्तिधर्मत्वेन तद्व्यावर्तने चाध्ययनानिधि- करणेप्यध्ययनाधिकरणस्थूलकालान्तर्गतक्षणे असमासारन्धाध्ययने पुंसि चिन्तामणिमयमधीते इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । विवरणम् क्षणद्वयावृत्तिक्षणवृत्तिधर्मत्वेनेति । शक्यतावच्छेदकोपलक्षणेने- त्यादिः । अखण्डमासत्यादेः क्षणद्वयावृत्तित्वेऽपि क्षणवृत्तित्वाभावाद्यावृत्ति- रिति भावः । क्षणवृतित्वमाननिवेशे क्षणसमुदायल्यवारणं न संभवतीति क्षणद्वयावृत्तित्वं निवेशितम । अध्ययनाधिकरणस्थूलकालेति । प्रकृतमन्थाध्ययनारम्भप्रभृति- समाप्तिपर्यन्तमारावदीत्यर्थः । असमाप्तारब्धाध्ययने असमाप्तं आरब्धमध्ययनं येन तस्मिन् । प्रयोगानुपपत्तिरिति । शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिक्षणद्वयावृत्ति- क्षणवृत्तिधर्मत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने लट. शक्तिस्वीकारे तत्तन्क्षणत्वावच्छिन्न स्यैव लइर्थता पर्यवस्यति । चिन्तामणिग्रन्याध्ययनारम्भानन्तरं तत्समाप्ति- पूर्वकाले विद्यार्थिनो गमनादिकालेऽपि किमयं करोतीति पृष्टे चिन्तामणिमयमधीते इत्युत्तरपन्ति प्रामाणिकाः । तत्प्रयोगस्यानुपपत्ति शब्दप्रयोगाधिकरणगमनक्षणवृतित्वम्य अध्ययनानुकूलकृतौ यापादित्यर्थः । 95 ·Ba व्युत्पत्तिवाद:- लकारार्थविचारः यदि च - सप्रागभावानधिकरणस्वाधयकर्तृकप्रकृत- "क्रियानाशप्रागभावाधिकरणशब्दप्रयोगाधिकरणकाल एवं वर्तमान- कालः आधेयतासंबन्धेन कृतावन्वेति । अतो नोक्तस्थले चिन्तामणि- मयमधीते इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । आरम्भावधिसमाप्तिपर्यन्तस्य स्थूलकालस्यापि तथात्वेन शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणादिरूपान्तरालकाले अध्ययनाद्यनुकूलकृतिविच्छेदेऽपि शब्दप्रयोगाधिकरणत्वोपलक्षित- तादृशस्थूलकालवृत्तित्वस्यापि तादृशक्रियानुकूलकृतावबाधेन योग्यता- निर्वाह इत्युच्यते । विवरणम् क्रियारम्भप्रभृतिसमाप्तिपर्यन्तस्थूलकालसाधारणं लटः शक्यतावच्छेदकं स्वीकृत्य निरुक्तप्रयोगोपपत्ति शते यदि चेति । स्वागभावेत्यादि । अधिकरणान्तद्वयं शब्दप्रयोगाधिकरणकाल- विशेषणम् । अत्र स्वपदद्वयं वर्तमानकालान्धयिकृतिपरम् । अध्ययनारम्भ- पूर्वसमयप्रभृतिसमाप्तिपर्यन्तस्थायिस्थूलकालमादाय अध्ययनारम्भात्पूर्व अधीते इति प्रयोगवारणाय स्वप्रागभावानधिकरणेति । अध्ययनारम्भप्रभृतिसमाप्य. नन्तरसमयव्यापिनं स्थूलकालमादाय समाप्त्यनन्तरमधीते इति प्रयोगवारणाय स्वाश्रयकर्तृकप्रकृतक्रियानाशप्रागभावाधिकरणेति । निरुक्तम्धूलकाले अध्ययन- क्रियानाशस्य वृत्त्वात् तत्यागभावाधिकरणत्वं नास्तीति तद्यावृत्ति । स्वाश्रयकर्तृकमकृतक्रियामागभावाधिकरणेति पाठान्तरम् । प्रकृतक्रिया- समाप्त्यनन्तरं क्रियामागभावो नास्ति प्रकृतक्रियया सन्नाशात् विक्लत्त्यनुकूलचरमव्यापारानुष्ठानपर्यन्तं तकरानुकूलतत्तद्यापारमागभावः अस्तीति समाप्तिपर्यन्तं पचतीति प्रयोग उपपद्यते इति तदाशयः । -- 82 क्रियाप्रागभाव (ब) क्रियास्पन्दप्रागभाव (क.) 98 ·विवरणोपेतः तदा य: समग्रचिन्तामणिमधीत्य किञ्चित्कालोत्तरं पुनश्चिन्ता- मणिमध्येष्यते तत्रान्तरालदशायामपि अयं चिन्तामणिमधीते इति प्रयोगापत्ति यदि स्तुतिपाठादिविच्छेददशायामपि प्रत्यहमयं स्तुति पठति इत्यादिवदुक्तस्थलेऽपि दर्शितप्रयोग इष्ट एवेत्युच्यते । तदापि स्वपदेन विशिष्य तत्तत्कृतीनामुपादानेनाननुगमो दुरुद्धर एवेति चेत् । -शब्दप्रयोगाधिकरणत्तिकालत्यव्याप्यधर्मत्वेनोपलक्षणे- न- विवरणम् अन्तरालदशायामपीत्यादि । प्रथमाध्ययनारम्भप्रभृतिद्वितीया- ध्ययनसमातिपर्यन्तस्थायिस्थूलकालस्यापि अध्ययनकृतिप्रागभावानंधिकरणा- त्वात् तत्पुरुषकर्तृकचिन्तामणिकर्मकचरमाध्ययनक्रियानाशप्रागभावाधिकरण- वाच लडथतया तमादाय, प्रथमाध्ययनसमाप्त्यनन्तरं द्वितीयाध्ययनारम्मा- त्पूर्व अधौते इति प्रयोगापचिरित्यर्थः । स्टः तत्तत्क्षणत्वाद्यवच्छिन्ने एव शक्तिः । अध्ययनारम्भप्रमृति- समाप्तिपर्यन्तस्थायिस्थलकालमादाय असमाप्तारब्धाध्ययने पुंसि चिन्तामणि- मयमधीते इति प्रयोगस्योपपत्तिः । लडथस्य कालस्य कृती संबन्धविशेष- माननियमेनैव क्रियारम्भात्पूर्व समाप्त्युत्तरच अधीते इति प्रयोगवारण- संभवात् लटः शक्यतावच्छेदककोटौ स्वभागमावेत्यादिविशेषणद्वयं न दीयते । अतश्वाननुगमो नास्तीत्याशयेन सिद्धान्तमाह - नेत्यादिना । 83. येन (प.कृ.) 97 1-19 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचारः नानुगतीकृततत्तत्क्षणदिनमांसबर्पत्वाद्यवच्छिन्न एव काले लटः शक्तिः। क्रियारम्भात्पूर्व कर्मसमाप्त्युत्तरं च अधीते, पचति इत्यादि- प्रयोगवारणाय कृत्यादिरूपव्यापारे तादृशकालस्य, स्ववृत्तिप्रागभाषा- प्रतियोगित्वस्त्रवृत्तिध्वंसाप्रतियोगिप्रकृतक्रियाकर्दनिष्ठत्वाभ्यां विशेषि- तेनाधेयतासंबन्धनान्वयनियम उपगन्तव्यः । तत्तक्रियारम्भपूर्वमपि तत्समाप्त्युत्तरमपि वा वर्तते यस्तत्नस्क्रियानुकूलकृत्यधिकरणकालस्तस्य दर्शितविशिष्टाधेयतासंवन्धस्तादृशकृतौ चाधितोऽप्रसिद्धो वेति न शब्दप्रयोगाधिकरणतादृशकालमादाय दर्शितप्रयोगपत्तिः । संबन्धे स्वपदार्थस्य विशिष्य निवेशेऽप्युपपत्तिश्चिन्त्या । विवरणम् तत्तत्क्षणेति । न पचतात्यादौ वर्तमानक्षणान्वितस्यैव कृत्यभायस्य बोधः इति क्षणत्वावच्छिन्नेऽपि शक्तिरावश्यकी । क्रियारम्भात्पूर्व पचतीति प्रयोगवारणाय स्ववृत्तिप्रागभावाप्रतियोगित्वस्य, समाप्त्यनन्तरं तद्वारणाय स्तवृत्तिध्वंसाप्रतियोगिप्रकृतक्रियाकर्तृनिष्ठत्वस्य च संबन्धतया निवेश इति विभागः । पाधितः अप्रसिद्धो वेति । दर्शितसंबन्धद्वयमाधेयत्वधेति त्रितयस्य संबन्धत्वे बाधितः । सामानाधिकरण्येन निरुतसंपन्धद्वय- विशिसाधेयत्वम्य एकस्यैव संबधतास्वीकारे अप्रसिद्धिरिति विभागो बोध्यः । उपपत्तिचिन्त्येति । स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वसंवन्धावच्छिन्न- स्वनिष्ठारच्छेदकताकपतियोगिताकभेदवत्त्वस्यैव संबन्धत्वात् संबन्धकोटी स्वत्वस्य परिचायकत्वान्नानुपपचिरिति भावः । 98 ·विवरणोपेत न च क्रियानुकूलकृतिशून्यान्तरालदशायां स्थूलकालमादाय पचति, अधीते इत्यादिवत् तारशकृत्यधिकरणक्षणेऽपि स्थूलकाला- वच्छिन्नाभावमादाय न पचति, नाधीते इत्पादिप्रयोगः । तत्र नमो वर्तमानक्षणमात्रान्धिततादशक्रियानुकूलकृल्पभावपोधकतानियमात् । उक्तरीत्या विशिष्य शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणादिरूपकालस्यापि लद- प्रत्ययेन घोधनसंभवाद । • विवरणम् न चेति । नाधीते इति प्रयोगः इत्यनेनान्वेति । स्थूलकालावच्छिन्नाभावमिति । कृत्यनाधिकरणक्षणविशिष्टभूलकाले तदभावस्य सत्त्वात् । न च तदात्मनिष्ठे पाफयते तदभावे च कयमेकस्यैव स्थूलकालस्यावच्छेदकत्वमिति शक्यम् । स्थूलकालनिष्ठा मृत्यभावावच्छेदकता कृत्यनधिकरणक्षणावच्छिन्ना, तन्निष्ठा कृत्यवच्छेदकता तु कृत्यधिकरणक्षणा- बच्छिन्नेति विरोधाभावात् । चर्तमानक्षणमात्रान्वितेति कृत्यभावविशेषणम् । 'स्थूलकालगतमैक्यमादाय भूतभविष्यत्कालयोरपि तत्तत्याकादि- क्रियानुकूरकृत्यधिकरणत्यं संमपत्येवेत्यभिप्रायेणोक्तं तत्तक्रियानुकूलकृत्यधि- करणकाले इति । बाधित इति । अध्ययने सति मतभविष्यकालस्य संपन्धो बाधितः । यदि नाध्ययनमेवामिदम् ता अप्रमिद इनि विवेकः" 98 ·व्युत्पत्तिवाद - लकारार्थविचार विवरणम् (५९४ पृ) इत्यादर्श । अत्र मूतकालस्य भाविकारस्य था क्य क्रियानुकूरकृत्यधिकरणत्वमित्याशा परिहतु स्थूल कारगतमैक्यमादायेति प्रय प्रवृत्त । तत्र भूतरालपदेन किं क्यिारम्भपूर्वकारप्रभृतिक्रियासमाप्ति- पर्यन्तस्थायी स्थूलकाले विपक्षित उत क्यिारम्भपूर्वसमय । आये क्रियानुकूरकृत्यधिकरणत्वमनायासेन घटते इति इत्यभिप्रायेणेत्यभिधाना सति । द्वितीये तस्य कथमपि तादृशकृत्यधिकरणव न सभवति । न हि तत्वारस्य वर्तमानस्थ्टनरस्येव स्थूलत्वाविश्वेषात् कृत्यधिकरणत्व वक्तु शक्यम् । तथा सति सर्वत्र किश्चित्साम्येन सर्वस्य सत्त्वापते । तस्मात् प्रकृतक्यिारम्भपूर्वसमयप्रभृतिप्रकृतक्रियासमाप्तिपर्यन्तस्थायी य स्थूल काल एव क्रियारम्भप्रभृतिसमाप्त्युत्तरसमयपर्यन्तस्थायी य स्थूरकार तस्यापि आन्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकारत्वव्याप्यधर्मत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नत्वेन लइर्थ वात् तादृशस्थूलकालराभेयत्वम्य कृतावबाधितत्वात् क्रियारम्भपूर्वकाले समाप्युत्तरकाले च अधीते एचतीति प्रयोगापनिराशहिता । अत एवं 'कियारम्भपूर्वमपि कर्मसमाप्त्युत्तरमपि वा वर्तते य तत्कियानुकूल कृत्यधि करणकाल " इति ग्रन्थे भट्टाचार्यरपिशब्द प्रयुक्त । तेन स्पष्ट ज्ञायते क्रियारम्भपूर्वपमृतिक्रियासमाप्तिपर्यन्तस्थायी स्थल काल एव विवक्षित इति । उत्थञ्च तम्य कृत्यधिकरणत्वममर्थनमनावश्यकमिति विमावनीयम् । अपि च, आपत्तिपरिहारावसरे भट्टाचार्योकगधितपद धृत्वा 'अध्ययने सति भूतपविण्यत्कारसबध बाधित यदि चाध्ययनमेवासिद्ध सदाप्रसिद्धि इति विवेक' इत्यादर्शकाराणा विवरणमपि समालोचायमेव । यत यदा चेत्रोऽधीते तत्पूर्वकाले स्थूलकारविशेषमादाय अधीते इति प्रयोग आपादित । नत्वध्ययनम्यवासये, अध्ययनानुकूलकृती " 100 ·विवरणोपेतः विवरणम् लइर्थत्याधेयतासंबन्धाभावेनापत्तेरयोगात् । इत्यश्च यदा अध्ययनमेवासिद्ध- मित्यादिभाववर्णनं न समञ्जसम् । प्रकरणे शब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्तिकालस्वव्याध्यधर्मो- पलक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्तिः इत्यसकृदादर्शकाराणां लेखनं न युज्यते । यतः रदः शक्यतावच्छेदकक्षणत्यदिनत्वादिधर्माणा कालत्वव्याप्यधर्मत्वमेवोप- पलक्षणं न तु तादृशधर्मः क्षणत्वादिषु कालत्वव्याप्यधर्माणामसत्त्वात् । तस्मात् कालत्वव्याप्यधर्मत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्तिरिति लेखनीयम् अत्र बोधस्थले तु अमावस्य • अत्र “किञ्च मावान्वयवोधस्थले यत्किञ्चित्क्षणावच्छेदेनाप्यध्ययनादि- संबन्धसत्त्वे मासमधीते इत्यादिप्रयोगो भवति । अभावान्वय- विवक्षितकालस्य यावत्क्षणकूटेन संबन्धे सत्येव नाधीते इत्यादिप्रयोगो भवति । अन्यथा अध्ययनस्येव अध्ययनामावस्यापि मासवृत्तिकिश्चित्क्षणावच्छेदेन संबन्धस्य सत्त्वात् मासमधीते इतिवत् मासं नाधीते इत्यपि प्रयोगः स्यादेच । तथा चात्रापि स्थूलकालस्य यावत्क्षणकूदेन अध्ययनाभावसंवन्धस्यासत्त्वात् नाधीते इत्यादिप्रयोगस्योक्तस्थले आपत्तिास्तीत्यर्थः" (५९४-पृ.) इत्यादर्शः । वर्तमानक्षणमानान्विताभावबोधकत्यनियमादिति ग्रन्यस्य, यावत्क्षणसंबन्धस्य विवक्षितत्वमित्यर्थः न कथमपि वक्तुं शक्यते । परन्तु व्याख्याना किश्चेत्यादिना स्वाशयः परितः । इत्थश्चान्त इत्यर्थ इति संपातायातं बोध्यम् । परन्तु स्वाशयोऽपि न समजसः । तथा हि-याकारम्भमभूतिसमाप्तिपर्यन्तं सर्वदा पचतीति व्यवहार इप्यते । अत एवं प्रारब्धापरिसमासन्वं वर्तमानवमिति वैयाकरणाः । 101 ·व्युत्पत्तिबादः-लकारार्थविचारः मसमभिव्याहारस्थलेगी प्रतियोगिन्येव कालान्वया इति तु न सत् । तत्तत्क्षपत्तिपाकादिकृतेरभावस्यान्यक्षणापच्छेदेन तदानी- न्तनस्थलकालावच्छेदेन ताशकृतिमति सचेनोक्तातिप्रसङ्गस दुर्वार- स्वात् । न च कालानवच्छिन्नाधारतासंबन्धन नर्थस्य पुरुषेञ्चया- भोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् ।। विवरणम् स्थूलकालमध्ये यस्मिन् क्षणे पाकतिनास्ति, तस्मिन् क्षणे न पचतीति प्रयोगोऽपीप्यते । अत एवानुपदं वक्ष्यन्ति भट्टाचार्याः " तादृशस्थूलकाले यत्रात्मनि पाककृति. सादृशकालान्तर्गतताशकृत्यनाधिकरणक्षणे न पचतीति प्रयोगोपपत्तये " इत्यादिकम् । यदि नभ्ममभिव्याहारस्थले यावत्क्षणकूट- संबन्धो विवक्ष्यते । तदा मृत्यभावे स्थूलकालान्तर्गतम्त्यधिकरणक्षण- समन्धासत्त्वेन यावत्क्षणसंबन्धस्य बाधितत्वात्स प्रयोगो नोपपद्येत । तस्मादेतादृशाशयवर्णनं न समञ्जसम् । तदानीन्तनस्थूलकारावच्छेदेन कृतिमति पुंसि अन्यक्षणावच्छेदेन कृतेरभावस्य सत्त्वेनेति योजना । अन्यक्षण. कृपयनधिकरणक्षणः । उत्तातिमसमस्य-~-मृत्यधिकरणक्षणेऽपि न पचतीति प्रयोगप्रसास्य । कालानपच्छिनाधारतेति । पाककृतिमति तदभायाधारता कृत्य- नधिकरणक्षणादन्टिना । प्रतियोग्यभारयोरेकारच्छेदैनैश्त्रावृत्ति वरूपविरोध- 102 ·विवरणोपेतः विवरणम् नियमादिति नातिप्रसङ्ग, । पाककृतिशून्ये च कृत्यभाषाधिकरणता कालानवच्छिन्नेति न पचतीति प्रयोगश्चोपपद्यते इति भावः । न अन्न वस्तुतस्तु नन्समभिव्याहारसले प्रतियोगिनि मालगन्वयस्वीकारे न पचति इत्यनेन शब्दप्रयोगाधिकरणतरक्षणावच्छिन्नाया पाककृतेरमायो बोधनीयः च तरक्षणे कृति संभवति सदभावस्यैव सत्त्वादिति सर्वत्रैव प्रतियोग्यप्रसिद्धिः । तत्क्षणे तिसत्त्वे च तदभावा- संभवात् तद्बोधनं न संभवतीति विज्ञेयम् ।" इत्यादर्श । सर्वत्र वर्तमानक्षणावच्छिन्नपाककृतेरप्रसिद्धिर्न संभवति । तस्मिन्नेव क्षणे पातेः पुरुषान्तरे सत्त्वात् । यदि प्रथमान्तार्थपुरुपविशेषवृत्तित्त्वविशिधवर्तमान- क्षणावच्छिन्ना पाककतिः प्रतियोगितया भासेत तदैवाप्रसिद्धिः सर्वत्र भवेत् । यदा तादृशप्रयोग. तस्मिन् क्षणे तत्र पुरुषे पाकन्तेरसत्त्वात् । परन्तु न तथा कृतिर्भासते । प्रथमान्तार्थस्य मुस्यविशेष्यतया आल्याताश्तावविशेषणत्वात् । अपि तथा भानस्वीकारे यत्कर्तृक पाक एव न प्रसिद्धयति तादृशः राजा न पचति इति वाक्यमप्रमाणं स्यात् । प्रथमान्तार्थराजवृत्तिवर्तमानपाकरतिरूप- प्रतियोगिनः अप्रसिद्धत्वेन तदभावबोधनासंभवात् । तस्मात् पाकम्त्य- भाववान् राजा इति तत्र शाब्दबोध । पाझकृतिश्च पुरुषान्तरे प्रसिद्धति राज्ञि तदभावस्यागाधितस्स योधकं तद्वाक्यं प्रमाणं संपचने । इत्यय वर्तमानक्षणायच्छिन्नपाकानुकरति. पुरुषान्तरे प्रसिद्धयत्येव । परन्तु यस्मिन् क्षणे पाककृतिः कुत्रापि न प्रसिद्धयति तत्र स्खलविशेष एवाप्रसिदि. संभवाति भट्टाचार्यः क्वचित् इत्युक्तमिति ध्येयम् । 103 ·व्युत्पत्तिवादः-लकापर्थविचारः नश्यति इत्यादिप्रयोगः स्यादिति तत्रोत्पत्तेरपि लडाधर्थत्वमुपगम्य तत्रैव कालान्वयं दीधितिकृदुपजगाम । वस्तुतस्तु नाशत्वमुत्पत्तिमदभावत्वम् । धातुप्रतिपाद्यतावच्छेदकोत्पत्तावर कालान्त्रयः इत्येव साधीयः । -- तथा विवरणम् तत्रैव-लडर्थोत्पत्ताचैव । वर्तमानकालान्धितोत्पत्तेश्च धात्यर्थे नाशेऽन्वयः । लाघवादाह- वस्तुतस्त्विति । विचारतस्वित्यर्थः । अत्र "एवमेव भविष्यतीत्यतापि भविष्यकालस्योत्पलायेवान्वयो विज्ञेयः न तु घटे । अन्यथा वर्तमानघटमादायापि तस्य भाविकालसंबन्धसत्त्वेन भविष्यतीति प्रयोगः स्यात् । न चैतदिष्टम् । अनुत्पन्नघटमुद्दिश्यैव भविष्यतीति प्रयोगस्येष्टत्वादिति सारः" (५९८-पृ.) इत्यादर्शः 1. आख्यातबोध्यस्य कालस्य आख्यातार्थव्यापारे आख्यातेन व्यापारा- वोधनस्थले धात्वर्थे धात्वर्थतावच्छेदकोत्सची, नसमभित्र्याहारे धात्वर्थेन धात्वन्धिताख्यातार्थेन वान्विते नजाभावे, चान्वयो व्युत्पन्नः । न तु प्रथमान्तपदार्थे । इत्थञ्च घटो भविष्यतीत्यादौ आख्यातस्य व्यापाराबोधकत्वात् आख्यातार्थकालस्य धात्वर्थे उत्पत्तावेवान्ययो व्युत्पन्नः । प्रथमान्तार्थे अन्मय एव न प्रसज्यने । तस्मात् प्रथमान्तार्थ विहाय भात्वर्थोत्यसै अतारातत्यान्वये हेतुवर्णन वातीव शिएं भाति । 106 ·विवरणोपेत वर्तमानकालस्योत्पत्तिसंवन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः इत्यपि वदन्ति । लट्प्रत्ययेन पक्ष्यतीत्यादौ प्रत्ययार्थकृतौ, ज्ञास्यतीत्यादो विवरणम् विनैवैकदेशान्वय अतिप्रसङ्ग परिहरता मतमाह कालस्येति । - वर्तमान- घो गष्ट न नश्यतीत्यादो उत्पत्तिसमन्धेन वर्तमानकालाभावस्य धात्वर्थे नागे बोधन न सभपति । उत्पचिसमन्धत्य वृत्त्यनियामकत्वेनाभाव- प्रतियोगितानवच्छेदक्त्वादित्यस्वरस बदन्तीत्यनेन सूचित । अत्र, केवलातीतत्वस्य लुथस्य निरूपणानन्तर अनद्यतनत्वसहितस्य तस्य रडर्धम्य निरूपणे, तदनन्तरच परोक्षलसाहितस्य तस्य लिडर्थम्य प्रतिपादने उक्तिराघवम् । एव केवलानागतत्वस्य लडर्थस्य निरूपणानन्तर अभयतनत्वसहितम्य तस्य लुइर्थस्य निरूपणे लाघवमित्यभिसन्धाय गट्टाचार्य सकारार्थनिरूपणे अनुबन्धक्रम विहाय अन्याश क्रम स्वीकृत | विचारणीयाशाधिक्यात् अन्ते लिऊर्थविचार योजित इति बोध्यम् । लड निरूप्य केवलानागतत्वबोधकस्य लट अर्थ निरूपयति लट्प्रत्ययेनेति । 107 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः क्रियायां भविष्यत्वं प्रत्याय्यते । यद्यपि भुवः उत्पत्यर्थकतया अनागतकालोत्पत्तिकत्वं भविष्यच्छन्दार्थः । तथापि पक्ष्यतीत्यादौ "प्रत्ययार्थकृत्यादावनागतत्वमात्रय प्रतीतिरुपेयते उत्पत्तिप्रतीते- निष्फलत्वात् । भविष्यति उत्पत्स्यते इत्यादौ च घातुनैय ताशोत्पत्तिः प्रत्याश्यते । नहक्ष्यतीत्यादी च दर्शिता गतिः विवरणम् भुव - भूधातोः । उत्पत्तिप्रतीनिष्फलत्वादिति । आख्यातार्थकृते. दीर्घकाल- वस्थानासंभवात् वर्तमानकृते. अनागतकारवृचित्यमादाय पचतीत्यादौ पक्ष्यतीति प्रयोगापत्तेरसंभवादिति भाव । नन्वेवं अनागतत्वमानस्य लुटा बोधने भविष्यतीत्यादौ अनागत- कालोत्पत्ति. कथं प्रतीयते इत्यत आह -- भविष्यतीति । दर्शिता गतिरिति । इदानीमुत्पन्नस्यापि नाशस्य ध्वसाप्रतियोगिनः अनागतकालेऽपि सत्त्वात् नश्यमानेऽपि नयतीति प्रयोगवारणाय लडर्थस्यानागतकालस्य नशधात्वर्थतावच्छेदकोत्पत्ती, किं वा उत्पत्तिसंबन्धन नशधात्वर्थे नाशे अन्वयस्वीकाररूपा गतिरित्यर्थ । 4 वृत्यादी (इ. कृ.) 108 ·विवरणोपेतः तथा च वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वं प्रतियोगितासंबन्धेनान्वयी वर्तमानप्रागभायो वा लट्प्रत्ययार्थः । प्रागभावानङ्गीकारे वर्तमानकालधंस एव तदर्थः । धंसस्य कालोपाधित्वेन स्वसमानकालपदार्थाधारतया आधेयता- विवरणम् अनागतकालस्य प्रत्ययार्थत्वे तम्याधेयतया कृतावन्वयो वाच्यः । एवञ्च वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वविशिष्ट कालवृत्तित्वस्य बोधस्वीकारे गौरव- मिति कृत्यन्वयिनः वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वम्य लडथतामाह -- वर्तमानेति । प्रागभावे वर्तमानत्वं शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणवृत्तित्यम् । लाघवा- दाह प्रतियोगितामंबन्धेनेति । ध्वंसस्याधेयतासंबन्धेन उत्पत्तिसंबन्धेन वा कृत्यादावन्ययः इति योजना । तत्र ध्वंसे कृतिसत्त्वे एव ध्वंसस्य तत्राधेयतासंबन्धः संभवतीति तस्यानागतकृत्याभारत्वमुपपादयति --~-कालोपाधिोनेति । १. स्यममानकालपदाधिारतया अनागतवृते. उत्पनिसंबन्धेन यत्वादावन्वयः (२. प.) वर्तमानकालयमोत्पत्तिमा नया 109 ·व्युत्पत्तियाद लकारार्थविचार संबन्धन, अनागतकृतेर्तमानमालधमात्पत्तिमन्तया उत्पत्तिमरन्धन या कृत्यादावन्वयः । विवरणम् एवञ्च कालविषया वर्तमानध्वमस्य कालिकसबन्धावच्छिन्नमाधारत्व मनागतकृतिनिरूपित वर्तते । उ पत्तिसन्धनान्वये योग्यतामुपपादयति अनागतवृत्तरिति । शारविधया ध्वसस्य अनागनकृत्युत्पत्त्याधारत्वादिनि भाव। पूर्वमाख्यातार्थस्तो अनागतोत्पत्तिकत्वमतातेनिष्फलत्वस्योक्तत्वात् , अत्र उत्पत्तिसबन्धेन कृत्यादावन्वयकथन, नझ्यतीत्यादौ धात्वर्थे नाशे वर्तमानध्वसस्योत्पत्तिसबन्धेनान्वयञ्युत्पादनतात्पर्यकमवसेयम् । अत एवं निष्कर्षे 'वर्तमानकालध्वप्तस्य तदर्थत्वे च स्वपूवकारीनकृतिजन्यपाका ननुकूलत्वविशिष्टाधेयतासबन्धेन कृत्यशे अवयोपगमे अतिप्रसङ्गविरहात्' इति वक्ष्यति । ध्वसस्य कारोपाधित्वेन स्वसमानकाल्पाधिारतया अनागतकृते वर्तमानकालध्वसोत्पत्तिमत्तया उत्पत्तिसर-धेन कृयादावन्वय इति पाठान्तरम् । तच्च, उत्पत्तिसनन्धेनान्वययोग्यतामुपपादयति- कृते वर्तमानकालध्वसोत्पत्तिमत्तयेति । तदाधारस्यैव तदुत्पत्त्याधारस्यात् उत्पत्त्याधारतानिर्वाहक तदाधारत्वमुपपादयति-कालोपाधित्वेन स्वसमान- कारपदार्थाधारतयेति इति व्याख्येयम् । , -अनागत अत्र" ननु प्रागभावो हि स्वप्रतियोगिसमवायिकारणे एव भवति नान्यत्र । नाशश्च ध्वस एर । स्वसस्य च न समवायिकारण 110 ·विवरणोपेतः विवरणम् च किमपि भवति यत्र ध्वंसरूपनाशस्य प्रागभावः संभवेदिति नड्क्ष्यतीत्यत कथं नाशस्य वर्तमानमागभावप्रतियोगित्वं स्यादित्याशङ्कयाह-प्रागभावा- नङ्गीकारे इति नाशस्येत्यादिः । नाशस्य प्रागभावानङ्गीकारे हि वर्तमान- कालस्य ध्वंस एव लडर्थ." (५९८ पृ.) इत्यादर्शः। घटादीना प्रागभावं स्वीकृत्य निरुक्तानुपपत्त्या नाशस्य प्रागभावास्वीकारेगावतरणं न युज्यते । प्रागमावाहीकारानगीकारमतभेतेऽपि ध्वंसाङ्गीकारे विमतिनास्ति । प्रतियोग्युत्पत्ता प्रागभावो नश्यति । प्रागभावस्येव ध्वंसस्यापि स्वप्रतियोगिसमवायिकारणदेशवृत्तित्वमेव प्रागभावस्य समवायिकारणं नास्ति । एवञ्च प्रागभावध्वंस. कुत्र वर्तेतेति प्रागभावस्य ध्वंसोऽपि न स्यादिति प्रागभावस्य नित्यत्वापत्तिः । तस्मात् भावप्रति- योगिकयोरेव ध्वंसप्नागभावयोः स्वप्रतियोगिसमवायिकारणदेशवृत्तित्वमिति नियमः । ध्वंसप्रागभावः प्रागभावध्वंसश्च काले एव वर्तेते । तावुभावपि प्रतियोगिरूपावित्यपि वदन्ति । तस्मान्नानया युक्त्या नाशस्य प्रागभाव- निराकरणं संभवति । किञ्च अनुपदमेव भट्टाचार्यैः नड्क्ष्यतीत्यादौ च दर्शिता गतिरिति अन्थेन आख्यातार्थकालस्योत्सत्तावन्बयोऽभिहितो न नाशे । इत्थच तदनन्तरं नझ्यतीत्यादौ नाशे वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वान्धयो न संभवतीत्या शव नोदेतीति एवमवतरणं न हृदयङ्गमम् । परन्तु नव्यनैयायिक भागभागानीकागत मन्मते. प्रागभावयेवासिया, वर्तमानप्रागभावस्य लडर्थत्वं विहाय वर्तमानकालध्वंसस्य तदथत्वमभिहितम् । दृश्यते च रीतिः सर्वत्र प्रागभावघटितपरिष्कारानन्तरं मागभावा- नकारपक्षे ध्यसपटितपरिप्पावर्णनमिति । इति सुभाभिर्विभारनीयम् । 111 ·व्युत्पत्तियादः -- लकारार्थविचारः विवरणम् "किं या तादृशानागतकृती या वर्तमानकालध्वंसस्योत्पत्ति. तत्संबन्धेन तादृशानागतकृत्यादौ वर्तमानकालवसस्यान्वयो भविष्यति । भाविपदार्थाना बौद्धत्वेन सत्त्वं स्वीकृत्य एष विचारो शेयः" (५९८-) इत्यादर्श. । अनागतकृतिरनागतकाले उत्पद्यते । वर्तमान- कालध्वंसश्च कालोपाधितया कालविधया अनागतकृत्युत्पत्त्याधारः । इत्थश्च वर्तमानध्वंसे कालिकमंबन्धेनानागतकृतिरुत्पद्यते । नत्वनागतकृतौ वर्तमान- कालध्वंस उत्पद्यते । घस्ते हि वर्तमानकाले अनागतकृतिरुत्पद्यते । नत्वनागतकृत्युत्पत्त्यनन्तरं वर्तमानकालध्वंसो जायते येनानागतकृती ध्वंस उत्पद्येत । किञ्च उत्पत्त्याधारस्य उत्पद्यमाने उत्पत्तिसंबन्धेनान्वयो युज्यते । यदि अनागतकृतौ वर्तमानध्वंस उत्पद्यते तदा उत्पद्यमानस्य ध्वंसस्य उत्पत्त्याधारे कृतायन्वयो भवेत् तञ्च न युज्यते । परन्तु उत्पत्त्याधारस्यैव उत्पतिसंबन्धेन उत्पद्यमानेऽन्चयो युज्यते । अत एव नश्यतीत्यत्र लइर्थवर्तमानकालस्य उत्पत्तिसंवन्धेन नाशेऽन्वय उपक्षिप्त । काले नाश उत्पद्यते न तु नाशे काल उत्पद्यते । तस्मात् वर्तमानध्वंसें अनागतकृतेरुत्पद्यमानत्वात् वर्तमानध्वंसः उत्पत्तिसंबन्धेन वृतायन्वेतीति बोध्यम् । इत्यञ्च वर्तमानकालध्वंसोत्पत्तिमत्तयेत्यत्र बसे उत्पत्तिरिति सप्तमीसमास न तु ध्वंमस्योत्पचिरिति षष्ठीसमासः । पदार्थान्वयकाले न पदार्थाना सत्त्वमपेक्षितं रामः आसीदित्यादिव्यबहारकाले न रामादीना एवच भाविपदार्थाना बौद्धत्वेन सत्त्वमङ्गीकृत्य एष विचारः इति लेखनं ने युज्यते । बौद्धपदार्थस्य नैयायिकरनङ्गीकारा- उपसिद्धान्तश्चेति विभावनीयम् । सत्यम् । 112 ·विवरणोपेतः अथ पचमानेऽभ्युदीच्यपाकानुकूलकृतिमादाय पत्यतीत्यादि- प्रयोगापचिः । पाकानुकूलकृतित्वावच्छेदेन च अनागतत्वबोध- स्वीकारो न संभवति पूर्वपूर्वपाकानुकूलकृतौ तद्याधात् पक्ष्यमाणेऽपि पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । तत्तत्याकानुकूलकृतित्वावच्छेदेनापि तदन्ययासंभवः । तत्तत्पाकत्येन पदादनुपस्थितेः । विवरण - उदीच्यपाकानुकूलकृतिम् ---अनागतकालावच्छिन्ना प्रकृतपाकक्रिया- नुकूला कृतिम् पाकारम्भप्रभृतिसमातिपर्यन्तकाले पचतीति व्यवहारः । तुपचिमोकाद्यनुकूलकृतिवर्तमानतादशाया मण्डलायणाधनु- कूलायाः अनागतकृतेः तस्मिन् सत्त्वात् पक्ष्यतीति प्रयोगापत्तिरिति भावः । धात्वान्विताख्यातार्थवृतित्वावच्छेदेन अनागतल्यान्वयस्वीकारे, पाकमध्यदशाया पाकरतिसामान्यान्तर्गताया वर्तमानकृतौ अनागतलबाधेनैव यक्ष्यतीति प्रयोगप्रामाण्यवारणसंभव इत्याशश्याह-पाकानुकूलकृतित्वाव- च्छेदेनेति । पदादनुपस्थितेरिति । अपदार्थस गान्दवोधे मकारतया भानामावनियमादिति भाव. । 113 ए ·व्युत्पत्तिवाद. ~ लकारार्थविचार नापि यत्किश्चित्पाकानुकूलाद्यवृतित्वावच्छेदेन तदन्वयः, विवरणम् यत्किञ्चित्पाकानुकूलाघकृतित्वापच्छेदेनेति । पाकानुएल- यत्किञ्चिदाद्यकृतावन्वय इत्यर्थ 1 पाकानुकूलराद्यकृतिसामान्ये अनामतत्व बाधात् पक्ष्यत्यपि पक्ष्यतीति प्रयोगो न स्यात् । अत यत्तिचित्य कृतिविशेषणम् । पाकानुकूलरातिगत तव्यक्तित्वमेवानागतत्त्वान्ययिता वच्छेदकमिति बोधनाय तादृशकृतित्वावच्छेदेनेति । अत्र "ननु यत्किञ्चित्याकानुकूला या आद्या कृति तत्र लडर्थ भविष्यत्त्वस्यान्वय स्वीकुर्म । तथा च पचमानपुरुषकर्तृकपाकानुकूरायामुदीच्य कृतौ भविष्यत्त्वस्य सत्त्वेऽपि आद्यकृतौ भविष्यत्त्व नास्ति तस्या आतत्वादिति न पचमाने पक्ष्यतीति प्रयोगापति इत्याशयार नापीति । किश्चात्र पक्षे पाककृतिव्यक्तीना तत्तद्यक्तित्वेन महणे माते ह्याननुगम म्यादित्याह तत्तव्यत्तिमिति” (५९९५) इत्यादर्श ॥ अत्र यत्किञ्चित्त्व यदि पाकविशेषणतया अभिमत तदा आद्यत्वविशेषणोपादान व्यर्थ स्यात् । यत्किञ्चित्पाकानुकूल कृतित्वावच्छेदेन भविष्यत्त्वान्यय- स्वीकारेणैव, पचमाने, पक्ष्यतीति प्रयोगवारणसभवाद । अनुपदमेव तत्ताकामुकूरकृतित्त्वावच्छेदेनान्वययस्याशस्तित्वात्पुनरपि पाके तव्यक्तित्वपर्यवसित यत्किञ्चित्व निवेश्य शशाया अनुचितत्वाच । अपि चैव त्र्याग्व्याने वृतौ यस्किश्चित्वस्याभानात् पाककृतित्यत्तीना तद्व्यक्तित्वेन ग्रहण प्राप्तमिति कथ वक्तु शक्यने । तस्माद् किश्चात्र पक्षे इत्यादिना तत्तद्व्यक्तिमिति अन्यावतारण न समजसम् । परन्तु पाकानुकलाद्यवृतित्वारच्छेदेन भत्रिष्यत्त्वाचये पक्ष्यत्यपि पक्ष्यतीति प्रयोगो न स्यात् । अतीतपाकानुकूमधनी भविष्यत्त्वशधादिति 114 ·विवरणोपेतः आयत्योपस्थापकपदाभायात् । तत्तद्व्यक्तिमनन्तर्भाव्य दुर्वचत्वाञ्चेति चेत् । न । विवरणम् आद्यकृतौ यत्किञ्चित्वविशेषणम् । इत्थश्च पाकानुकूलाधा यत्किञ्चित्कृतिः तत्त्वावच्छेदेनान्वयः इति शक्षा फलिता । वृतौ यत्किञ्चित्त्वविशेषणदाने तादृशकृतित्वावच्छेदेनान्वयस्वीकारो व्यर्थः । तथा स्वीकाराभावेऽपि पचमाने, पक्ष्यतीति प्रयोगवारणसंभवात् । तथापि भविष्यत्त्वान्वयितावच्छेदक यत्किश्चित्साकानुकूलाधतित्वमिति सूचनाय तथाभिहितम् । आद्यखोप- स्थापकपदाभावेन आयत्वघटितधर्मस्यान्वयितावच्छेदकत्वे दूपिते सति, आयत्वभानं शाब्दबोधे मास्तु पाकानुकूलावृतिगतयत्किश्चित्वमेवा- न्वयितावच्छेदकतया भासता तावताप्यतिमसङ्गवारणसमवादित्याशझाया, यत्किञ्चित्वस्य तद्व्यक्तित्त्वपर्यवसितत्वात् तदुपस्थापकपदाभावेन तस्यान्वयितावच्छेदकतया भानं न संभवतीत्यनिहितं तद्व्यक्तिमनन्तर्भाव्येति अन्धेनेति बोध्यम् । दुर्वचत्वादिति । यत्किञ्चित्वस्य तद्व्यक्तित्वे पर्यवसितत्यादिति भावः । अत्र पाके धात्वर्थे तद्यक्त्यिोपस्थापकपदामाचेन तउत्साफानुकूल- कृतित्वस्य लइन्यियितावच्छेदकत्वाभावात् तदवच्छेदेन वर्तमानप्रागमावस्या- न्वयासंभवेऽपि तस्य तत्साकानुकूलकृतित्वावच्छिन्नत्वविशिष्टप्रतियोगिता- संबन्धेन कृतावन्ययः संभवत्येव । तद्यक्तित्वस्य संसर्गतयैव मानात् । अन्वयि- तापच्छेदकायटिन्नत्वमेव विशेषणसंबन्धे मासते इति नियमस्याप्रामाणिक- 116 ·ट्युत्पत्तिवादः ~ लकारार्थविचारः प्रागभावस्य वर्तमानत्वं शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणचित्पम् । वर्तमानप्रागभावस्य प्रत्ययार्थये तस्य स्वविशिष्टकालवृत्तिकृतिजन्य- पाकाननुकूलत्वरिशिष्टप्रतियोगितासंपन्धन, वर्तमानकालध्वंसस्य तदर्थत्वे च स्वपूर्वकालीनकृतिजन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टाधेपत्त- संबन्धेन कृत्यंशेऽन्ययोपगमे उदीच्यकृतौ वर्तमानप्रागभारादेः विवरणम् तायाः तृतीयाविचारे उक्तत्वात् । तथापि अवच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ धर्मिणि विशेपणतया भासमानमेव रूपं विशेपणे अवच्छिन्नत्वसंबन्धेन विशेषणमिति पक्षे, धर्मिणि कृतौ विशेषणतया भासमानस्यैव तत्याकानुकूल- कृतित्यस्य अवच्छिन्नत्वसंयन्येन वर्तमानप्रागभावे विशेषणतया भान वाच्यम् । एवञ्च पदानुपस्थिततव्यक्तित्वघटितस्य निरुजकृतित्वस्य प्रागभावे प्रकारतया भान न संभवति । अत एव अमुं पक्षमभिमेत्य दीधितिकृद्भिः इह भवने मैत्रेणैव पक्ष्यते तेमनमित्यत्र एतद्भवनाधिकरणक- तेमनपाकत्वेन शब्दात्याकानुपस्थित्या तदवच्छिन्ने मैनान्यसमधेतभविष्यत्कृति- विषयत्वव्यवच्छेदबोधो न संभवतीति अभिहितमित्याशयेन लडथम्य कृती अन्याशसंबन्धमानमङ्गीकृत्य निरुक्तापत्तिं परिहरति ~ नेति । लडथप्रागभावे वर्तमानत्वं यदि शब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्तित्वं तदा पाककृतेर्वतमानतादशाया पक्ष्यतीति प्रयोगापचिर्दुवारा । शब्दप्रयोगाधि- करणकालपदेन पाकारम्भपूर्वसमयव्यापिस्थूलकालस्य ग्रहणसंभवात् तवृत्ति- प्रागभावप्रतियोगित्वस्य वर्तमानपाकस्तावबाधितत्वात् । अत• वर्तमानत्य- घटकं कालं क्षणत्वेन निवेशयति ~प्रागभावस्य वर्तमानत्वमिति । विशिष्टप्रतियोगितासंपन्धेनेति कृत्यंशेऽन्वयोपगमे इत्यनेनान्वेति । 116 ·विवरणोपेतः दर्शितनिशिष्टसंबन्धासत्वेनातिप्रसङ्गविरहात् । धंसपूर्ववन तदनधि- करणत्वमेव । न चान्तरालिककृतिजन्यस्य पच्यर्थव्यापारस्य पूर्वव्यापारानु कूलकृत्यजन्पतयाऽन्तरालिककृतेः पूर्वकृतिजन्यपाकाननुकूलत्वमक्षत- मेति तस्या अपि निरुक्तविशिष्टसंवन्धेन वर्तमानप्रागभागादि- मचमक्षतमेति वाच्यम् । कृतिजन्यपाकेत्यल कृतिजन्यव्यापारा धीनफलानुकूलव्यापारस्य चिनक्षितत्वात् । विवरणम् संयन्धासचेनेति । पारुमध्यकालीनया दर्वीपट्टनाद्यनुकूट कृत्या यस्तण्डुलपाक निष्पाद्यते तदनुकृरत्वमेव भाविन्या मण्डसावणादिकृतेरिति स्वविशिष्टकाल्वृत्तिकृतिजन्यपाकानुकूलत्वमेवोत्तरताविति भार । ननु मागभावानहीकारपक्षाभिप्रायेण वर्तमानध्यम लडर्थ इत्युक्तम् । तस्य च समन्ध स्वभागभायाधिकरणवरूपस्वत्वघटित न सभातीत्या- गयेनाह --- सपूर्णत्वचेति । सत्यानन्ततया उत्तरालम्प सस्यापि ध्यसाधिकरणतया पूर्वकालस्यैव तदनधिकरणत्वमिति भार । पच्यर्थव्यापारस्येति । अधिश्रयणाद्यध नयणान्त सोऽपि व्यापार ताद्रूप्येण पचधात्यर्थ इति पक्षे दीघट्टनादिव्यापारस्यापि पर्थत्वमिति भाव । कृतिजन्यध्यापाराधीनफलानुकलव्यापारेति । सर्वोऽपि व्यापार विक्लनिरूपमुख्यफल्गनुकूल इति म्वविशिष्टरतिजन्य घटनादि- व्यापाराधीनविवलतिरूपपगनुरम्य मण्डमापणादेरनुपूर तहतिरिति नातिमसा इति भार । 117 ·- व्युत्पत्तिवाद लकारार्धविचार पक्का इत्यादौ लुटः अनद्यतनविष्यचमर्थः । अनद्यतन भषिप्यचच शब्दप्रयोगाधिकरणदिनमालित्रे सति शब्दप्रयोग- सलीनप्रागभारप्रतियोगित्तम् । शब्दप्रयोगाधिकरणदिनसघमो त्पत्तिकन्यं ना। विवरणम् अनद्यतनभविष्यकारवृत्तित्वस्य कृतौ योधस्वीकारे प्रयो ननाभावात् कृत्यन्वयिन अनद्यतनभविष्यत्त्वम्य लडथतामाह-~-पक्तत्यादावित्यादिना । शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसावृतित्वे सतीत्यत्र दिवसपदार्थ पूर्वमध्य रात्रप्रभृत्युत्तरमध्यरात्रपर्यन्त कार इति वैयाकरणा । शब्दप्रयोगमलीनेति । अत्रापि कारम्य क्षणत्वेन निवेश कार्य । अन्यथा पाकारम्भपूर्वकालपर्यन्तव्यापिन्थूलकारवृत्तिमागभावप्रति योगित्वस्य वर्तमानपाक्कृतौ सत्त्वेन पचतीत्यत्र पक्तेति प्रयोगापत्ति । न च वर्तमानपाक्कृतौ अनद्यतनत्वबाधात् नोक्तदोष इति वाच्यम् पूर्वदिनपाक्कृतिमादाय पक्तति प्रयोगापते समवात् । कृत्युत्पत्तिपूर्व कालव्यापिस्थूलकारनिष्ठप्रागभावप्रतियोगित्वस्यानयतनत्वस्य च तत्र कृता- वाधितत्वादिति बोध्यम् । राघवाताह -शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसध्यसोत्पत्तिक्त्वमिति । शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसचरमक्षणे उत्पन्ना पाककृति दिवसध्वस- समयेऽपि वर्तते । तत्र च स्थले पक्ष्यतात्येव प्रयोग न पक्तेति । एपश्चात्र परिष्कारे उत्पचेरनिवेशे निरुक्तस्थले पक्तेति प्रयोगापत्ति । तादृशकृतो दिवसध्वसवृत्तित्यम्य सत्त्वादत उत्पचिनिवेश इति बोध्यम् । 118 ·विवरणोपेतः केचित्तु भविष्यचमेव तस्यार्थः । क्रियायाः कृतेर्वा स्वरूप- सदनद्यतनत्वमेव तत्साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेव अद्य पक्ष्यतीत्यादौ पक्तेति न प्रयोगः इत्याहुः । तथा सति भविष्यवादिकमपि नाख्यातार्थः स्यात् । सरूपसद्भविष्यमादिकमेव लडादिप्रत्ययस्य साधुतानियामकम् । নগ্ন विवरणम् दूषयितुं लट इव लुटोऽपि केवलभविष्यत्त्वार्थकत्वं वदता मतमनुवदति केचित्चिति । भविष्यत्त्वमेवेति एवेनानद्यतनत्वस्य व्यवच्छेदः । ननु सायं पक्ष्यत्यपि चैत्रे पक्तेति प्रयोगापत्ति. पाकानुकूलानागत- वृतेश्चैत्रेऽवाधात् इत्यत आह -क्रियाया इति ज्ञाता इत्यादिस्यलाभिप्रायकमिदम् । स्वरूपसदनद्यतनत्वमेव अनद्यतनत्वं स्वरूपसदेवेति योजना । एवेन बोधविषयत्वस्य व्यवच्छेदः । एवेनानद्यतनत्वस्येव भविष्यत्त्वस्यापि लुटः साधुतानियामकत्वात् अनद्यतनत्वमेव साधुतानियामकमित्युक्तिरसंगतेति शक्षा निरस्ता। अद्य पक्ष्यतीत्यादौ - अद्य पक्ष्यतीति प्रयोक्तव्ये । एवमग्रेऽपि । प्रतिबन्दीमुम्पेन अनद्यतनत्वार्थकत्वं व्यवस्थापयति तत्यादिना । 119 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविधारः असाधुलादेव पक्ष्यतीत्यादौ पक्ता इतिवत् पचतीत्यादौ पक्ष्यतीति प्रयोगविरहः इत्यस्यापि वस्तुं शक्यत्वात् । पचति, पक्ष्यति इत्यादेः अविलक्षणयोधजनकत्वमनुभवविरुद्ध- मिति कालविशेषयोध आवश्यक इति चेत् । तदा पक्ता पक्ष्यतीत्यादेरपि विलक्षणयोधजनकत्वस्यानुभविकतया अनद्यतनत्या- न्वयवाघोऽपि दुर्वारः । यदि च पक्ष्यतीत्यादिवाक्यजन्यवोधे सति भविष्यचादि- संशयानुदयात् भविष्यवादेः शादधीविषयत्वमावश्यकमित्युच्यते । तदा अनयतनत्वपोषेपीरशीमेच युक्तिं गृहाण । विवरणम् अविलक्षणबोधजनकत्वमिति । स्वरूपसतः भविष्यत्त्वस्य उद- साधुतायामिव वर्तमानत्वस्यापि स्वररूपसत एव लट्साधुताया नियामकत्व- संभवेन पचति, . पक्ष्यति इति वाक्याभ्या पाकानुकूलकृतियोधस्यैव वक्तव्यत्यादिति भावः । ईदृशीमेव युक्तिमिति । पता इति वाक्यजन्यबोधानन्तरं पाककृतौ अनद्यतनत्वसंशयानुदयेन तच्छान्दवोधस्य निरुतसंशयपति- बन्धकत्वसंपादनाय कृतौ अनद्यतनत्वभानावश्यकतारूपा युक्तिमित्यर्थः । 56 इत्यादी, नास्ति (प.) अनसनशेपेऽपि (का. आ.) 87 120 ·विवरणोपेतः एवं न पक्ष्यतीत्यादौ अभाने अनागतकालावच्छिन्नत्वभान मावश्यकम् । अन्यथा पक्ष्यत्यपि वर्तमानपत्तिपाककृत्यभावमादाय विवरणम् एतावता पक्ष्यतात्यादौ अनागतत्वस्येव पक्तत्यत्रानद्यतनत्वस्य भान- निर्वाहाय अनद्यतनत्वस्य लुडर्थता व्युत्पाद्य, नासमभिन्याहारस्थले न पक्ष्यतीत्यादौ कृत्यभावे अनागतकालावच्छिन्नत्वभाननिहाय अनागतत्वस्य लडथतेव न पक्तत्यादौ कृत्यभावे अनद्यतनकालावच्छिन्नत्वभानायानद्यतन- त्वस्य लुडर्थता स्वीकार्या इत्याह --- एवमित्यादिना । वर्तमानवृत्ति- पाककृत्यभावमित्यत्र वृत्तित्वमभावान्वयि । अर अत्र “किश्च भविन्यत्कालिफचैत्रकृतेरसभवेनासद्भूतत्वात् तत्र कालान्वयासभवादित्यभिप्रायेणाह . • एयमिति । च यद्यपि भविष्यत्कालिकचैत्रकृतेरसमवेन तदभावस्याप्रसिद्धिरिति न तादृशकृत्य- भावेऽपि भविष्यकालान्वय सभवति । तथापि चैत्रीयवर्तमानकते भविष्यकाले प्रसिद्धयत्येवेति तय भविष्यत्कारान्वयो विज्ञेय " (६०१-६०२५) इत्यादर्श । प्रसिद्धत्वेन तादृशमृत्यभाव प्रथमान्तार्थस्याख्यातातिविशेषणतया भानस्यान्युत्पन्नत्वात् अना- गतत्वस्य कृतावन्वयेऽपि पारानुकूगनागतचैत्रीयकृतिपतियोगिकाभावः न बोध्यते । परन्तु पाकानुकूलानागतकृतिप्रतियोगिकाभावान् चैत्र इत्येव तत शाब्दबोध. । प्रतियोगी चान्यत्र पुस्पे मसिद्धयति नाप्रसिद्धि- नियन्धनदोपम्यावसर इति सुधीभिर्विमाननीयम् । 121 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचार: न पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गात् । न च पक्ष्यस्यपि अनागतयत्किञ्चि- कालावच्छेदेन वर्तमानमभाषमादाय न पक्ष्यतीति प्रयोगो दुर्वार एवेति वाच्यम् । अनागतकालावच्छिन्नत्वं हि तत्र वर्तमानक्षणभंसावच्छिन्नत्वम् । तादृशध्वंसनिष्ठापच्छेदकता चानवच्छिन्ना ग्राह्या । अनागतकृतिमति च पुंमि तदभाववृत्तौ वर्तमानक्षणध्वंसरूपः कालः प्रतियोगिवृत्ता- वयवच्छेदक इति विरोधभञ्जनाय ताशकृत्यनवच्छेदका- 'वान्तरकालावच्छिन्न एवावच्छेदक उपेप इति नौकातिप्रसङ्ग इति । 89 विवरणम् न पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगप्रमङ्गादिति । न च वर्तमाने पाककृत्यभावे स्वरूपसतः अनागतत्वस्याभावादेव नैतादृशप्रयोगप्रसत इति वाच्यम् । इतः परमपक्ष्यति पचमाने पुरुपे पाककृत्यभावस्य बाधितत्वात्तद्बोधजनकम्य न पक्ष्यतीति वाक्यस्य प्रामाण्यं न स्यात् । अनागतत्वस्य भाने तु अनागतकालावच्छिन्नस्य पाककृत्यभावस्य तस्मिन्ननाधात् तत्प्रयोगस्य प्रामाण्यं निर्वहति। अनवच्छिन्ना ग्राह्योति । एवञ्च लडर्थः वर्तमानक्षण- ध्वंस, स्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकताकत्वसंबन्धेन ननर्थाभावे अन्वेतीति पर्यवसितम् । विरोधमञ्जनायेत्यादि । प्रतियोग्यभाक्योः एकाबच्छेदेने कत्रा- वृत्तित्वरूपस्य विरोधस्यानुभवसिद्धत्वात् एकावच्छिन्नस्य एकाधिकरणवृत्ति- 88. अवान्तरकाले एक का का.) 122 ·विवरणोपेतः न विवरणम् प्रतियोग्यभावावच्छेदकत्वं न संभवति । अतश्च कृत्यनाधिकरणक्षणाव- च्छिन्नस्य वर्तमानक्षणध्वंसस्य पुरुषवृत्तिकृत्यभावावच्छेदकत्वम् । कृत्यधि- करणक्षणावच्छिन्नस्य तस्य पुरुषवृत्तिकृत्यवच्छेदकत्वम् । एवञ्च वर्तमान- क्षणध्वंसनिष्ठायाः पुरुपवृत्तिकृत्यभावावच्छेदकतायाः निरवच्छिन्नत्यविरहात् नोक्तपयोगापत्तिरिति समुदायार्थः । अत्र "तथा च न पक्ष्यतीत्यत्र नना सामान्यत एव वर्तमानक्षणध्वंसा- वच्छिन्नत्यभावो बोध्यते न तु अगागतयत्किञ्चित्कालावच्छिन्नवर्तमान- क्षणध्वंसावच्छिन्नम्त्यभाव. । येनानागतयत्किञ्चित्कालावच्छिन्नकृत्यमावमादाय पक्ष्यत्यपि पक्ष्यतीति प्रयोगः स्यादित्यर्थः । प्रदर्शित- दोपस्याभाचं स्वयमप्युपपादयत्ति अनागतरतीति । वर्तमान- क्षणध्वंसरुपकालस्य अनागतकृतितदभावोभयावच्छेदकल्वप्राप्तिरूपत्वस्य विरोधस्य गञ्जनाय - परिहाराय तादृशकृत्यनवच्छेदकः अवान्तरकाल एव तदभावावच्छेदक इत्युपेयम् । अर्थात् पक्ष्यमाणे पुरुषे या अनागतकृतिः तदवच्छेदक: अन्यः अवान्तरफाल: । ताहशकस्यभावा- वच्छेदकश्चान्यः अवान्तरकालः इति स्वीकार्यम् । चानागत- कृत्यवच्छेदकावान्तरफाले पक्ष्यमाणे पुंसि न पक्ष्यतीति प्रयोगापत्ति- रूपातिप्रसनः नास्ति । अनागतकृत्यवच्छेदकावान्तरकालापेक्षया अनागत- मृत्यभावावच्छेदकावान्तरकालस्य भिन्नत्वात् । किञ्चानागतकृतितदभाक्योः अवच्छेदककालयोरेवं भेदे प्राप्ते उक्तावच्छेदकताविरोधोऽपि नास्तीत्यर्थः" (६०२-पृ.) इत्यादर्शः। अतानागतयत्किश्चित्कालावच्छिन्नस्यापि कृत्यभावस्यानागतकाला- वन्छिन्तत्वमस्त्येव । एवञ्च सामान्यतः वर्तमानक्षणध्वंसावच्छिन्नत्वस्य 123 तथा ·व्युत्पत्तिवाद - एकारार्धविचार विवरणम् मृत्यभावे बोधनेन कथ पूर्वपक्षोक्तापचिरियितु शक्यते । वर्तमानक्षण ध्वसनिष्ठा अवच्छेदश्ता निरवन्छिना ग्राह्या इति मूलत् कथ सामान्यतो वर्तमानक्षणध्वसावच्छिन्नत्व निविष्टमिति रम्यते । एवमुत्तरत्र अनागतवृतितदभावयो आच्छेदककारम्य भेद स्वीकृत्यापचिपरिहारो यार्णित । तत्रानागतकृत्यभावावच्छेदक अन्य अवान्तरकाल इति वदता कृत्यभावे अनागतत्व स्वीकृतमेव । तच्च वर्तमानक्षणध्वसावच्छिन्नत्वमेव अन्यस्य दुर्वचत्वात् । इत्यञ्च न पक्ष्यतीति वाक्यनन्यबोधे यदि सामान्यतो वर्तमानक्षणध्वसावच्छिन्नत्व कृत्यभावे विषय तदा फथमति- प्रसङ्गो पारितो भवति विषयावाधात् | अपि चानागतवृतितदभावयो- रवच्छेदककालभेदस्वीकारेणैवातिप्रसङ्गवारणे ध्वसनिष्ठा आच्छेदकता निर वच्छिन्ना प्राति अन्य किमर्थ । तद्ग्रन्थार्थोपादनपरतया उत्तर ग्रन्थव्याख्यान कथ सगच्छते । तस्मात्सर्वमिदमसमासम् । वा नन्बनायतकृत्यभावस्यापि यदि वर्तमानक्षणध्वस पदक तदा तस्यैवानागतकृत्यवच्छेदकल्लाद्विरोध कय परियिते इति चेदित्थम् । एकावच्छिन्नम्यक्स्य प्रतियोगितदभाववृत्ताववच्छेदकत्व विरुद्धम् । वर्तमान क्षणध्वसावान्तरकारावच्छिन्नस्य तस्य अनागतकृतिवृत्तावच्छेदकत्व अन्या- वान्तरकारावच्छिन्नम्य वर्तमानक्षणध्वसस्य तदभावावच्छेदकत्वमिति निरुक्त- विरोध परिहनो भट्टाचार्य । अवान्तरकालरावच्छिन्न आच्छेदक इति मूलपाठ अवान्तरफाल अवच्छेदक इति । इत्थञ्च अनागतयत्किचित्कारावच्छेदेन पाक्कृतिमत्पुरुषनिष्ठकृत्यभाव निरूपिता वर्तमानक्षणध्वसनिष्ठा अवच्छेदकता तदवान्तरवारावच्छिन्ना न 124 ·विवरणोपेतः उक्तयुक्त्या अनागतत्वस्य यथा लडाद्यर्थत्वं तथा अद्य पक्ष्यति न पत्ता इत्यत्रानद्यतनकालावच्छिन्नत्वस्याभावेऽभाने श्वः पक्षयत्यपि अद्यतनानागतकालावच्छिन्नपाककृत्यभावमादाय न पक्ता इति प्रयोगप्रसङ्गेन लुटः अनघतनार्थत्वमावश्यकम् । विवरणम् न न यत्र निरवच्छिन्नेति निरवच्छिन्नवर्तमानक्षणध्वंसनिष्ठावच्छेदकताकत्वा- भावात्कृत्यमावस्य तथा प्रयोगापति । च स्थले पाकानुकूलकृतिः अनागतयत्किञ्चित्कालावच्छेदेनापि नास्ति तल तत्पुरुषनिष्ठकृत्यभावनिरूपिता वर्तमानक्षणध्वंसनिष्ठा अवच्छेदकता निरवच्छिन्नेति तत्र न पश्यतीति प्रयोग उपपद्यते । इत्थमेवावान्तरेति कालविशेषणस्योपादानं भट्टाचार्याणा संगच्छते । अन्यथा कृत्यनवच्छेदककाल इत्येव ब्रूयात् । एवञ्च सर्वोऽपि ग्रन्थ. समञ्जसो भवतीति सुधीभिर्विभाव- नायम् । प्रासहिकं समाप्य प्रकृतमाह-उक्तयुज्येति । मृत्यभावे अनागतकालायच्छिन्नत्वभानानुरोधरूपयुक्त्येत्यर्थः । -- अद्यतनानागतकालः शन्दप्रयोगाधिकरणदिवसध्वंसानधिकरण- वर्तमानक्षणध्वंसाधिकरणकालः । आवश्यकमिति । न च साधुतानियामकस्य अनयतन- स्वस्थाभावादेव न निरुक्तप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । किश्चित्समयानन्तर- मद्यैव पक्ष्यति चैत्रे न पत्तेति प्रयोगस्य प्रामाण्यानुपपरेः । 125 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचार: अनागतानद्यतनकालावच्छिन्नत्यमपि उक्तरीत्यातिप्रसङ्गगरणाय विवरणम् - तद्वोध्यस्य अनागतकालावच्छिन्नम्य पापकृत्यभावस्य तस्मिन् बाधात् । अनद्यतनत्वस्य भाने तु अनद्यतनानागतकारावच्छिन्नम्य पाककृत्यमावस्य तस्मिन्नबाधितत्वात्प्रामाण्यमुपपद्यते । यदि विनैवानद्यतनत्वमानं अनद्यतना- नागतकालावछिन्नकृत्यभावस्यावाधात् शाब्दबोधस्य प्रमात्वमित्युच्यते । तदा प्रमापदस्य पारिभाषिकत्वापत्तिः । अबाधितार्थविषयताशालिज्ञानस्यैव प्रमापदमुख्यार्थत्वात् । स्पष्टा चेयं रीति. समानाधिकरणप्रतीतो भेदाभेद- भानविचारे ब्रह्मानन्दीये । अपि च स्वरूपसत अनद्यतनत्वस्य लुटः साधुतानियामकत्वे 'मनुः सावर्णिको नाम भवान् भुवि भविष्यति' इत्यत्र लट् स्यात् । अनद्यतनत्वस्य वास्तविकस्य सत्त्वात् । एवं 'इयं नु कदा गन्ता यैवं पादौ निदधाति' इत्यत्र गमने अद्यतने अनद्यतनत्वस्याभावाल्लु न अतः अनद्यतनानागतत्वविवक्षैव लुट साधुतानियामिका वाच्या । प्रथमे विद्यमानस्याप्यनद्यतनत्वस्याविवक्षया भविष्यत्त्वमात्र- विवक्षया लट् । द्वितीये च अद्यतनेऽप्यनद्यतनत्वविवक्षया लुट् । तथा विवक्षाया. फलन्तु अतिविलम्बितगमनप्रत्यायनम् । एवञ्च अनद्यतनत्व- विवक्षायाः लुट. साधुतानियामकत्वे अनद्यतनत्वस्य बोध आवश्यक इति तस्य लुडर्थता सिद्धयतीति बोध्यम् । उक्तरीत्येति। श्वः पश्यत्यपि अनद्यतनानागतयस्लिश्चिकाला- वच्छेदेन विद्यमानं पाककृत्यभावमादायेत्यर्थ । अतिप्रसङ्गवारणायन पक्ता इति प्रयोगप्रसारूपातिप्रसङ्गवारणाय। स्यात् । 128 ·विवरणोपेतः प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणदिनध्वंसनिष्ठानवच्छिन्नावच्छेदकताकत्वरूप ग्राह्यम् । अवच्छेद्यावच्छेदकभावश्च संबन्धविधया भासते । ध्वंस एप पदार्थः इत्यवधेयम् । अथ नसमभिन्याहारस्थलेऽपि कृतावेच कालान्वयोऽस्तु । विवरणम् ग्राह्यमिति । इत्यश्च शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसध्वंसनिष्ठायाः पुरुषवृत्तिकृत्यभायावच्छेदकताया. कृत्यनधिकरणक्षणावच्छिन्नत्वेन निरव- च्छिन्नत्याभावान्नातिप्रसङ्ग इति भावः । अनद्यतनानागतकालावच्छिन्नत्वे न लुटः शक्तिः अनन्यलभ्यः शब्दार्थः इति न्यायात् अवच्छिन्नत्वस्य संसर्गतया भानसंभवादित्याशयेन ध्वंसमानस्य लुडथतामाह-अवच्छेद्यावच्छेदकभावश्चेत्यादिना । ध्वंस एव- -शब्दप्रयोगाधिकरणत्वोपलक्षितदिवसध्वंस एव । पदार्थः - लुइर्थः । कृत्यादिव्यापारवोधकाख्यातार्थः कालः तनैव व्यापारे अन्येतीत्येक- व्युत्पत्तिकपनायां लायवमभिसन्धाय माते- अथेति । 127 ·व्युत्पतिवादः -- लकापर्थविचार: अनागतकृतिश्च महाप्रलयसाप्रामाणिकतया गर्वश्रेत्र प्रसिद्धयतीति न प्रतियोग्यप्रसिद्धिः ! अभावान्वयश्वात्मनि कालानच्छिमाश्रयता- संपन्धेनोपगम्यतामिति चेत् । विवरणम् -- नन्वेवं सति महाप्रलयपूर्वकाले चैत्र. न पक्ष्यतीति प्रयोगो न स्यात् । शब्दप्रयोगाधिकरणकालोतरं केनापि कदापि पाकस्याकरणात् अनागतायाः पाकानुकूलकृतेरप्रसिद्धया तदभावस्य सुतरामप्रसिद्धत्वेन बोधनासंभवादित्यतः महाप्रलयानगीकारपक्षमाश्रयते --- अनागतकृतिश्च- त्यादिना । अप्रामाणिकतयेति । घटादिसन्ततिः अत्यन्तमुच्छिद्यते संततित्वात् प्रदीपसंततिवदित्यनुमानन्तु अप्रयोजकमिति भावः । नन्येवमपि पक्ष्यत्यपि न पक्ष्यतीति प्रयोगापत्तिः अनागतायाः पाकानुकूलझतेरभावस्य वर्तमानकालावच्छेदेन तत्र पुरुषे सत्त्वादित्यत आह --- अभावान्वयश्चेति । निरुक्तपुरुषनिष्ठायाः अनागतकृतिपति- योगिकाभावाश्रयतायाः वर्तमानकालावच्छिन्नत्वान्न तथा प्रयोगापचिरिति भावः । अत्र "यदि महाप्रलयः स्यात् तदा तदधिकरणककृतेरप्रसिद्धया प्रतियोग्यप्रसिद्धिः स्यादपि । न चैवमम्ति । महाप्रलयान्यकाले तु कस्या अपि कृतेः सत्त्वादत्यन्ताभावो न संभवतीत्यर्थः" (६०४-पृ.) इत्यादर्श, । महाप्रलयान्यकाले कम्या अपि कृतेः सत्वादत्यन्ताभावो न 128 ·विवरणोपेतः न -- यदुत्तरकाले क्षेत्रीयौदनपाकादिकमप्रसिद्धं तदानी चैत्रः -- विवरणम् संभवतीति नापपद्यते । कृतेरत्यन्ताभावस्य पुरुषविशेषे संभवात् । परन्तु अन अप्रसिद्धिरेव अत्यन्ताभावपदेन विवक्षिता । एवञ्च न पक्ष्यतीत्यतः पाकानुकूलानागतकृतिप्रतियोगिकाभाववानिति. बोधः । यदि महाप्रलयः प्रामाणिकः तदा अनागतकालसामान्यान्तर्गतमहाप्रलयवृत्तिपाकानुकूलकृति- रूपप्रतियोगी न प्रसिद्धः स्यात् । स च नाङ्गीक्रियते अभामाणिकत्वात् । तयतिरिक्त सर्वस्मिन्नप्यनागतकाले पाकानुकूलकृतिः प्रसिद्धयति । तदभावश्च प्रथमान्तार्थे बोध्यते इत्यादर्शभावः । परन्तु अनागतत्वं कृतौ भासते इति पक्षे नानागतकालसामान्यत्तित्वं रेध्यते । किं तु वर्तमानक्षणध्वंसावच्छिन्नत्वम् । इत्थच इदानीं न पक्ष्यतीत्यत्र न प्रतियोग्यप्रसिद्धिः संभवति । महाप्रलये पाककृतेरसत्त्वेऽपि वर्तमान- क्षणध्वंसावच्छेदेन याकानुकूलकृतेः प्रसिद्धत्वात् । परन्तु महामलयपूर्व- काले न पश्यतीति प्रयोगानुपपत्तिः । तादृशशब्दप्रयोगाधिकरणक्षणोत्तर- कालः महामलय एवेति तवृत्तिपाककृतिरूपप्रतियोगिनः अप्रसिद्धत्वेन तदभावस्य बोधयितुमशक्यत्वात् । अतः महामलयो नाझीकृतः । अत एव सर्वत्रैव प्रसिद्धयतीत्यभिहितं भट्टाचार्यैः । इतरथा महाप्रलय- पूर्वकाले न पक्ष्यतीति प्रयोगे कचित् प्रतियोग्यप्रसिद्धिः स्यात् । महाप्रलयानङ्गीकारे तु निरुतस्थलविशेषत्यैवाभावाद सर्वत्रैव प्रतियोगि- प्रसिद्धिरिति तदाशयः इति बोध्यम् । महामलयानहीकारेऽपि यदोदनादिकर्मकपाकामुकूला अनागतकृतिर्न प्रसिद्धयति तादृशकर्मयोधकपदघटितनम्ममभिन्याहृतवाक्यप्रयोगानुपपत्त्या कृती कालान्वयं निराचष्टे नेत्यादिना । 129 ·व्युत्पत्तिबाद. -रकारार्थविचार ओदनं न पश्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः अनागतचैत्रीयौदनकर्मक- पाकानुकूलकृत्यप्रसिद्ध या तदभानप्रत्यायनामिगत् । विवरणम् चैत्रीयौदनपाकादिकमप्रसिद्धमिति । चैत्रीयत्वमोदनान्याय ने पाकान्वयि ! प्रकृतानुपयोगात् । चैत्र ओदन न पश्यतीत्यत्र ओदनशब्द चैत्रीयतण्डुल्तात्सर्यको बोध्य । चैत्रीयौदन न पश्यतीति प्रयोगानुपपत्ति इति तु युक्त पाठ । अनागतचैत्रीयेति । अत्रापि चैत्रीयत्वमोदनान्वयि न कृत्यन्वयि । चैत्रो न पश्यतीत्यादित पाकानुकूलकृतेरभाव चैत्रे बोध्यते न तु चैत्रीयपाककृतेरभाव । कृतौ चैत्रीयत्वोपस्थापकपदाभावात् । हत्या चैत्रीयत्वविशेषितानागतपाकफतिमतियोगिमाभावाभानात् ताशकृत्यमसि सयभिधानस्य प्रकृतानुपयोगात् । अत्र " यदुत्तरकाले -- यादृशोत्तरकाले चैत्रकर्तृकपाक अप्रसिद्ध - असभी तदानी - तादृशोचरकाले नैत्र ओदन न पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्ति स्मात् । त्वया तत्र तादृशोपरकारवृत्कृितेरभार प्रत्यायनीय । स च न सभपति प्रतियोगिभूताया तादृशोत्तरकालवृत्तिकृतेरप्रसिद्धत्वादित्यर्थ (६०४ ४) इत्यादर्श । अनेन चैत्रीयौदनपाकादिकमप्रसिद्धमिति मूले चैती- यत्वमोदनपाकेऽवेतीति प्रतीयते । यत्र ओदनकर्मक चैत्रपर्तृकानागतपाक अप्रसिद्ध तत्रानुपपत्तिस्त्येिव । प्रथमान्तपदार्थस्याग्ल्याता वयस्या व्युत्पन्नत्वात् चैत्रो न पक्ष्यतीत्यन चत्रीयत्याविशेपिता या अनागता - " 130 ·विवरणोपेतः न चाभावे कालान्वयोपगमेऽपि यत्तण्डुलव्यक्त्यादिकर्मकपाक एवाप्रसिद्धः तयत्यादिपरस्य एतत्तण्डुलं न पश्यतीत्यादिवाक्यस्खा- प्रमाणत्यापत्तिः प्रतियोग्यप्रसिद्धेर्दुरिस्यादिति, तत्र पाके तव्यक्ति- कर्मकत्वाभाव एव नना बोध्यते इत्युपगन्तव्यम् । तथाचोक्तस्थलेऽपि तत्तत्पाके चैत्रीयौदनकर्मकत्वाभावयोधोपगमेनोपपत्तिरिति वाच्यम् । पाके तत्कर्मकत्वाभाषपोधोपगमे तादृशपायानुकूलानागतकृतेः कर्तरि भानस्योपगन्तव्यतया तदुत्तरं कदाचिदपि येन न पक्ष्यवे विवरणम् ओदनकर्मकपाकानुकूला कृतिः तदभाव एव बुध्यते । सा च कृतिरन्यत्र पुरुपे प्रसिद्धयत्येव । तस्मादेवं व्याख्यानं न समझसम् । किन्तु चैत्रीयत्वमोदनान्वयि । अनुपपद्यमानत्वेन निर्दिष्टे प्रयोगे ओदनशब्दः चैत्रीयौदनपरः । इत्थञ्च शब्दप्रयोगकाले तत्पूर्वकाले वा चैत्रीयौदनकर्मकः पाकः प्रसिद्धः तदुपरकाले तु न, तत्र क्षेत्रीयौदनकर्मकपाकानकूलायाः अतीतकृतेः प्रसिद्धत्वेऽपि तादृशानागतकृतेरप्रसिद्धया तदभावोधनासंभव इति मूलाशयः । अनुपदं 'तथा चोक्तस्थलेऽपि तपाके चैत्रीयौदन- कर्मकल्याभावयोधोपगमेनोपपत्तिं.' इति शक्षामन्योऽपि अत्र चैत्रीयत्व- मोदनान्वयीति बुद्धिं वृदयति । उक्तस्थलेऽपि - यदोदनकर्मका पाफः वर्तमानः अतीतो या प्रसिद्धः न त्वनागतः ताशादादिपदपीटतयायऽपि । कतार भानस्येति । एकस्यैव नत्रः सत्वेन तेन द्वितीयार्था- मावस्य योधितत्वात् कृत्यभावयोधन नत्रा न संभवतीति भावः । . 131 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः तादृशकर्तृसमभिव्याहृतदर्शितवाक्यस प्रामाण्योपपादनासंमवाद अगत्या तु यत्कर्मको, यत्कर्तृकः पाको प्रसिद्धः तादृशकर्मकर्तृ- घटितार्थकनपदवद्वाक्यस्सायोग्यतोपगम्यते । केचितु तत्रापि पाके तत्कर्मकत्वाभावस्य तादृशे च कर्तरि पाककृत्यभावस्य वोधमुपगम्य प्रामाण्यमुपपादयन्ति । तात्पर्यसत्त्वे विवरणम् ननु अमावे कालान्वयोपगमेऽपि आकाशं न पक्ष्यति घटः इति प्रयोगानुपपत्तिः । आकाशकर्मकपाकस्याप्रसिद्धया तादृशपाककर्तृत्वाभाव- बोधनस्य, पाककर्तृत्वस्य घटे अप्रसिद्धया तत्र आकाशकर्मकत्वाभाववत्पाक- कर्तृत्वबोधनस्य चासंभवात्, एकेन नत्रा अभावद्वयबोधनासंभवाच्चेत्याशवाय, अगत्या तादृशवाक्यानामप्रामाण्यमाह -अगत्या विति । एतेन निरुक्तस्थले चैतः ओदनं न पक्ष्यतीत्यादिवाक्यानामप्यप्रामाण्योपगमः अनुचितः । कथश्चिदपि प्रामाण्योपपादनासंभवे एव अपामाण्यस्वीकारादिति सूचितम् । यत्कर्तृका यत्कमिका च किया अप्रसिद्धा तादृशकर्तृकर्मयोधकपद- घटितनभूसमभिन्याहृतवाक्ये व्युत्पत्तिवैचित्र्येण ननर्थस्य द्वेधा मानमझीकृत्य, द्वितीयार्थाभावान्वितधात्वान्विताख्यातार्थाभावस्य प्रथमान्तार्थे अन्वय- मुपपादयता मतं द्वितीयाविभक्त्यनिरूपणे दूपितमपि कतिपयदूपण- निराकरणेन परिष्कृत्योपन्यस्यति ~ केचिीचति । 132 ·विवरणोपेतः एकेनापि नत्रा अभावद्वययोधनसंभवात् । न चै तण्डुलमा पचति पक्ष्यति वा चैत्रेऽपि तण्डुलमयं न पचति, न पश्यति इति प्रयोगः सात् । तत्तण्डुलाकर्मकपाफानुकूलमर्तमानादिकृत्यभाना- पाधादिति वाच्यम् । विवरणम् चैत्र तण्डुलं न पचति वाक्यजन्ययोधादविलक्षणयोधजनकत्व घट आकाशं न पचतीति वाक्यस्यानुभाविकम् । अतश्च क्षेत्र तण्डुल न पचतीति वाक्यादपि अमावद्वयावगाही शान्दवोध स्वीकरणीय इति तण्डुलमानपाचके तण्डुलाफर्मकपाककर्तृत्वाभावस्यायाधात् चैत्र तण्डल न पचतीति प्रयोगापत्तिरिति शङ्कते न चेति । अत्र " वर्तमानकालानन्तर येन पुंसा न कदाचिदपि पश्यते तादृश- पर्तृसमभिव्याहतस्य पाकव्यापाररहितकर्तृसमभिव्याहृतस्य चैत ओदन न पक्ष्यतीति वाक्यस्य प्रामाण्य न स्यात् - तत्र चैत्रीयपास्न्यापारस्या- भसिद्धत्वेन तत्र चैत्रीयौदनकर्मकत्याभावान्ययस्यासभनादित्यर्थ " (६०५ पृ.) इत्यादर्श । नपत चैत्रकर्तृफानागतपाकत्वावच्छिन्ने द्वितीयान्तार्थनीयौदन कर्मकत्वाभाव बोधयितु शक्यते । निरुक्तरूपेण शब्दात्याकानुपस्थिते । अपि तु चैत्रीयौदनकर्मकत्वाभाववत्साकानुकूलनागतकृतिमाथैत्र इति बोधो वक्तव्य । एकस्यैव नत्र सत्तात् तेन द्वितीयान्तार्थाभावस्य धात्वर्थे योधितत्वात् कृत्यभावोधनासमवात् । इत्यञ्च निरुक्तपाकानुकूनानागत- कृते प्रथमान्तार्थे चाधाद्वाक्यस्य प्रामाण्य न स्यादित्येर ग्रन्याशयो वर्णनीय । अत एव 'पाकानुकूरानागतने करि मानस्योपगन्तव्यतया' इति मन्या संगच्छते इति बोध्यम् । 133 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचार. यतः सुपर्थप्रतियोगिकस्वार्थाभागन्वितक्रियाकर्तृत्वाभावबोध- कत्वं नमः आमाशं न पचति घटः इत्यादारपि न स्वीक्रियते । तादृशवोधजनकताया अव्युत्पन्नत्याद । येनोक्तातिप्रसङ्गः स्यात् । किन्तु पाकः आकाशाकर्मका पाककृत्यभावान् घटः इत्यादिसमूहा- लम्बनबोध एव । उक्तस्थले च चैत्रे पाकर्तृत्वाभाववाधान' प्रामाण्यप्रसङ्गः। अस्तु वा तत्राभागन्वितक्रियाकर्तृत्वाभावरिषयकोऽसमूहा- लम्बनरूप एव घोषः । तथापि न दर्शिताविप्रसङ्गः । तादृशोधे अन्वयितापच्छेदकारच्छेदेन प्रथमाभावमाननियमाद पारुत्वापच्छेदेन च तण्डुलादिकर्मकत्वाभागान्वये योग्यतापिरहात् । अन्धः आकाशं न पश्यतीत्यादावपि ईदृशी गतिः । विवरणम् स्मार्थामारेति । स्वपदं नञ्परम् । स्वार्थ अभाव । समूहालम्पनेति । न च वाक्यार्थभेदाद्वाक्यभेदापतिरिति वाच्यम् । सर्वथा अपामाण्यकल्पनामपेक्ष्य यावयभेदस्वीकारे दोपाभाव इत्याशयात् । विनर वाक्यभेद बोधप्रकारमाह प्रथमाभारेति । द्वितीयान्वितननाभावेत्यर्थ । ईशी गतिरिति । आकाशानिरूपितरौस्विवियनाशालि- वाशुपाश्रयत्वामाववानिति अभावद्वयावगाही बोध इत्यर्थ । अस्तु वेति । 89 कर्तृत्वाभावबोधात् (प.) 134 ·विवरणोपेतः , अथ यत्तण्डुलादिकर्मकः यत्पुरुपकर्तृकः पाको प्रसिद्धः तत्पुरुष अन्यकर्मकपाककर्तृत्पस्य, तत्तण्डलादौ" चान्यपुरुषपच्यमानत्वादेर्भम- दशायां तत्तण्डुलमयं न पक्ष्यतीत्यादिवाक्यस योधकताया अनुभव- सिद्धत्वेनापाक मशक्यत्याभोक्तप्रकारः साधीयान् । निरोधिनिश्चय- सक्नेन रात्पुरुपे पाककर्तृत्वसामान्याभावस्य, पाकत्वावर देन तत्तण्डुल" कर्मकत्साभारस्य च प्रतीत्यसंभवादिति चेत् । -तत्र तादृशवास्यस्यैकाभावावगाभ्रिमजनकत्वोपगमात् । न च सर्वत्रैव तदुपगमौचित्येन प्रयासवैफल्यमिति वाच्यम् । न विवरणम् तत्र- विरोधिनिश्चयेति । तत्पुरुषे अन्यकर्मकपाककर्तृत्वभ्रम. तत्र पाकर्तृत्वसामान्याभावशाब्दबोधे विरोधी । तत्तण्डुले अन्यकर्तृफपाक- कर्मतानमश्च पाकत्यावच्छेदेन तत्कर्मकत्वाभावबुद्धौ विरोधी । निरुक्तममकाले। एकाभावेति । द्वितीयार्थाभावेत्यर्थ । सर्वनैव-निरुक्तप्रमशून्यतादशायामपि । तदुपगमेति - तत्तण्डुलमयं न पचति वाक्यस्य प्रमजनकत्वो- पगमेत्यर्थः । 90. तण्डुलादौ च (प.) तण्डुलकर्मकवाभाषस्य (ब.कृ.) I 135 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः विशेषदर्शिभिरप्रतारकैरपि तथाविधवाक्यप्रयोगात् तस्य प्रसिद्धार्थकता- संपादनस्यावश्यकत्वात् । न च तत्तण्डुलादिकर्मकत्वं तनिष्ठविक्लत्ति- जनकत्वं, तदपि " चाप्रसिद्धमिति कथं पाके तदभावप्रत्यय इति वाच्यम् । विक्लत्त्यादावेव तत्तवृत्तित्यामायबोधोपगमात् । अपाक्षीत् इत्यादौ लुङः अतीतकालोऽर्थः । तस्याप्याख्यात- सामान्यार्थकृत्यादावन्वयः । तस्य च संबन्ध आधेयत्वम् । विवरणम् वृत्तित्वाभावबोधेति । धात्वर्थतावच्छेदके विक्लतिरूपफले द्वितीयाधेियत्वस्याभावो बोध्यते इति भावः । केचिदित्यनेनात्र मते अस्वरस. सूचितः । तीजन्तु तण्डुलमपचति तेमनं पचति पुरुपे तण्डुल न पचतीति प्रयोगानुपपति । तण्डुलकर्मकत्वाभावव- मनपाककर्तृत्वाभावस्य बाधितत्वात् । एवं सर्वत्र नमसमभिव्याहारस्थले अभावद्वयावगाहिबोधाननुभव । आकाशं न पचति घट इत्यादि- बाश्याना कदाचिदप्रामाण्यस्य निरुक्तरीत्या आवश्यकत्वात् सर्वदैव तदुपगमौचित्यान्ननथस्य वारद्वयं भानस्वीकारस्याश्लिष्टता च । आख्यातसामान्याथैति । आख्यातत्वेन तदर्थेत्यर्थः । 12 तदपि वा अप्रसिद्धम् (व.) . 130 ·विवरणोपेतः अथवा कालाविशेषण" तयैवातीतल्यं लुडोऽर्थः। आश्रयता- संवन्धेन च तस्य कृत्यादावन्वयः । कालान्तर्भावस्य व्यर्थत्वात् । अत्तीतत्वं वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वम् । वस्तुतः वर्तमानपंस एव लुगद्यर्थः तस्य प्रतियोगिता- संपन्धेन कृत्यादावन्नयः । मध्यदशायां अपाक्षीदित्यादिप्रयोग- वारणमुक्तरीत्या बोध्यम् । विवरणम् कालाविशेषणतपेति । अतीतकाल. लुसर्थः इति पूर्वकल्ये कालविशेषणतया अतीतत्यं लुडा बोध्यते । अत्र कल्पे स्वातन्त्र्येणातीतत्वं बोध्यते । -- अथ वेति कल्यारम्भबीजपाह कालान्तर्भावस्येति । लाघवादाह वस्तुत इति । ननु पाकमध्यदशाया अपाक्षीत् इति प्रयोगापत्ति. पाकानुकूलाद्य- कृतौ वर्तमानध्वंमप्रतियोगित्वसत्त्वादित्यत आह --~- मध्यदशायामिति । मध्यदशाया पाकमध्यदशायाम्। उक्तरीत्या - वर्तमानध्वंमस्य स्ववृत्तिकृतिजन्यपाकजन्यविक्लत्त्यनु- कूलळ्यापाराननुकूलत्वविशिष्टप्रतियोगितासंबन्धेन कृतावन्ययस्वीकारेणेत्यर्थः । पाकमध्यदशाया वर्तते य पाककृतेव॑सः तस्य पाफानुकूलाघकृती प्रतियोगितासंबन्धसत्त्वेऽपि स्ववृत्तीत्यादिसंबन्धो बाधितः । स्ववृत्ति- कृतिप्रयोज्यविक्लत्यनुकूलप्राथमिकतण्डुलशोधनादिव्यापारानुकूलल्याचकृते- रिति नोक्तातिमसङ्ग इति भाव. । 93 कालिकविशेषणतया (क) 137 v-13 ·व्युत्पत्तियाद - स्कारार्धविचार लहप्रत्ययस्य अतीतत्यवदनयतनत्वमप्यर्थः अद्य पचति अपचन इत्यप्रयोगात् । विवरणम् " वस्तुतस्तु अन्त्यकृतिध्वसस्य लुइर्थव स्वीकार्य, तथा च वर्तमानपाकानुकूरान्त्यकृते पाकरर्तमानतादशाया ध्वसो न जात इति न तदानीं अपाक्षीदिति प्रयोगापचिरिति श्रीगुरव " (६०९-४) इत्यादर्श । अत्र वर्तमान अन्त्यतिध्वस लुइर्थ इति बोध्यम् । अन्यथा पाकामुकूला न्यकृतेर्वर्तमानतादशाया अपाक्षीदिति प्रयोगापति । लुब्र्थान्त्यकृतिध्वसप्रति योग्यन्त्यकृतिमत्त्वस्य तनाबाधितत्वात् । वर्तमानतादृशध्वसस्य सदर्थल्वे तस्मिन्काले अन्त्यकृतिध्वसम्यावर्तमानत्वान्न तथा प्रयोगापनि । परन्तु अन्त्यकृतिध्वसस्य तदर्थत्वे अनासीदित्यत्र लुर्थान्वयिनि ज्ञाने अन्त्यकृति ध्वसपतियोगित्वाधादप्रामाण्यापत्ति । अत यत्राख्यातत्वेन रूपेण तस्मात्कृतिरोध तादृशलुक एवान्त्यकृतिध्वसवाचकत्वम् । अन्यत्र हु वर्तमान- চষমাকাননি ক্যায়। ঘর হান্যবখুকঠি गुरुभूतस्यान्त्यत्यस्य निपेशादपि गौरवम् । भट्टाचार्यमते तु लुरू सर्वत्र वर्तमानध्वसवाचरुत्वमेति न शक्तिभेद । आख्यातार्यकृती ससर्ग- विशेषभानस्वीकारेणैवातिप्रसङ्गवारणात् अन्त्यत्वस्य शक्यतावच्छेदककोराव निवेशाच राघवमनुसन्धेयम् । केवरातीतत्वबोधकड्पत्ययार्थनिरूपणानन्तर अनद्यतनत्वविशिष्टा- तीतत्ववोधकलङ्मत्ययार्थ निरूपयति -- लड्मत्ययस्येति । अध पचतीत्यादि । एलदिने प्रात पाकरिमधिकृत्य मध्याहे अपचदित्यप्रयोगादित्यर्थ । केलातीतत्यस्य तदर्थतोपगमे तथा प्रयोग स्पादिति भाव। 198 ·विवरणोपेतः अभूनृपः इत्यादावनद्यतनत्वसत्वेऽपि तदविवक्षया न लङ्- प्रत्ययेन लुङ्बाधः । अतोऽप्यनद्यतनत्वबोधकत्वं लङ्प्रत्ययस्या- वश्यकम् । स्वरूपसदनद्यतनत्वस्य लढ्साधुतानियामकत्वे अनद्यतन- त्वस्य वस्तुसतः अधिवक्षामात्रेणोक्तस्थले लब्बारणानुपपत्तेः । इदमप्यनद्यतनत्वं प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणदिनावृत्तित्वम् । विवरणम् . नन्वेवमभून्नृपः इति प्रयोगानुपपत्तिः धात्वर्थे भवने लड्प्रयोजकस्य अनद्यतनत्वसहितस्यातीतत्वस्य सत्त्वेन लडा लुमे बाधादित्याशङ्का, अनद्यतनत्वविवक्षायाः लड्साधुतानियामकतामङ्गीकृत्य परिहरति अभूप इत्यादाविति । अतोऽपि---अनद्यतनत्वविवक्षायाः लङ्प्रत्ययसाधुतानियागकत्वोप- गमादपि । अन्न " यदि लङः अनद्यतनार्थकत्वं न स्यात् । किन्तु स्वरूपसदेवा- नयतनत्वं लङ्साधुतानियामकं स्यात् । तदा स्वरूपसतः वर्तमानस्य अविवक्षाया असंभवात् ताहशाविवक्षामात्रेण अभून्नृपः इत्यत्र लड्वारण नोपपधेत । यदा चानयतनत्वं लर्थ एव । तदा तु तस्या- विवक्षा संभवतीति अनद्यतनत्वत्याविवक्षया अभून्नृपः इत्यत्न लवारणं लडः उपादानश्च संभवतीत्यर्थः" (६०९-पृ.) इत्यादर्शः । अन्न स्वरूपततः अविवक्षा न संभवतीत्यतन्ने संगच्छते । यतः विद्यमानस्याप्यविवक्षा दृश्यते 'इयं नु कदा गन्ता या एवं पादौ निदधाति' इत्यन्न विद्यमानस्यापि अद्यतनत्वस्याविवक्षितत्वात् । अत एव तत्र समुपपद्यते । . अत 139 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचार: अथवा स्वातन्त्र्येण अनद्यतनत्वं न लडर्थः । किं तु तादृश- दिनाधक्षणत्तिध्वंसप्रतियोगित्वरूपमनद्यतनातीतत्वं विशिष्टमेव । अतीतत्वमनद्यतनत्वं परोक्षत्यश्च लिटोयः । सर्वसुखामयोध्याम्' इत्यादौ परोक्षत्वसत्त्वेऽपि परोक्षत्वाविवक्षया न लिद | परोक्षत्वञ्च वक्तुः साक्षात्काराविषयत्वम् । केचित्तु वक्तृ" भिन्नककत्वमेव परोक्षत्वम् । अत एव लिट अध्यास्त विवरणम् एवानुपदं भट्टाचार्याः 'अध्यास्तेत्यत्र परोक्षत्वसत्त्वेऽपि परोक्षत्वाविवक्षया न लिट् ' इति निरूपयन्ति । तस्मादयमर्थः । स्वरूपसतः अनद्यतनत्वस्य लड्साधुतानियामकल्वे, तस्याविवक्षायामपि साधुतानियामकस्य सत्त्वेन लवारणं न संभवति । यदा अनद्यतनत्वं लर्थः तदा तद्विवक्षव लड्साधुतानियामिका भवति । एवञ्चानद्यतनत्वस्य सत्त्वेऽपि तद्विवक्षायाः लङ्साधुतानियामिकायाः अभागन्न लो प्रसक्तिरिति विभावनीयम् । लाघवादाह अथ वेति । परोक्षत्वविवक्षाया.लिट्प्रत्ययसाधुतानियामकत्वमाह- अध्यास्तेति । उपायग्रन्थानुसारेण लिडर्थ परोक्षत्वं निर्बुयता मतमाह केचिचिति । अत एव- लिडर्थपरोक्षत्वम्य वक्तृभिन्नहर्तृकत्वरूपत्वादेव । किरणावलीग्रन्थोपक्रमे 'व्यातेने किरणावलीमुदयनः सतर्कतेजोमयीम्' 04. खभिन्नकर्तृकत्वं (प.) स्वभिनवर्तृकर्नुकत्व (कृ.) लिइत्तमपुरुष (ब. कृ.) 140 ·. विवरणोपेतः उत्तमपुरुषासंभवनापरोक्षतायामपि लिटः साधुत्वे 'गलुत्तमो वा' इत्यादेापकत्यमुपायकारोक्तं संगच्छते । अन्यथा निद्रादिदशायां स्वकर्तृकगमनादिक्रियायाः स्वपरोक्षत्वसंभवेन ज्ञापकत्वासङ्गते- रित्याहुः। विवरणम् इत्याचार्यणा श्लोकः । तल विस्तारक्रियायाः वक्तारमाबार्य प्रति परोक्षत्वाभावात् च्यातेने इति लिट न साधुरित्याशङ्कय, गलुचमो वा इति सूत्रेण अपरोक्षतायामपि लिट् भवतीति ज्ञापितम् । अतः क्रियाया अपरोक्षत्वेऽपि लिम् साधुरिति समाहित वर्धमानोपाध्यायैः । ज्ञापकता चेत्थम् । वक्तृभिन्नकर्तृकत्वरूपपरोक्षत्वस्य क्रियामा सत्त्वे एव लिदः संभवात् वक्तृकर्तृकत्ये एव क्रियायाः उत्तमपुरुषसंभवात् लिट उत्तमपुरुष एवासंभवीति णलुत्तमो वेति शास्त्रं निर्विषयं स्यात् । अतश्च तच्छास्त्रं कचिदपरोक्षतायामपि लिट् भवतीत्यमुमंशं ज्ञापयति इति । यदि परोक्षत्वं वक्तुः साक्षात्काराविषयत्वरूपं स्यात् । सदा वक्तृकर्तृकक्रियाया अपि निद्रादिकालीनाया. निरुक्तपरोक्षत्वसंमवेन निद्रायामहं जगामेत्युत्तम- पुरुषसंभवेन णमुत्तमो वेति शास्त्रस्य विषयोपपत्तेः ज्ञापककथनमसङ्गतं स्यादिति समुदितार्थः । अन्यथा -- परोक्षत्वस्य वक्तुः साक्षात्काराविषयत्वरूपले । 14] ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः कलिङ्गे दृष्टोऽसि, नाहं कलिङ्गान् जगाम इत्यादावत्यन्तापह- वस्थले सूत्रान्तरेण क्रियाया अपरोक्षत्वेऽपि लिइरिधानाद तादृश- वापकवलेन 'व्यातेने किरणाबलीम्' इत्यत्र लिटः साधुत्वो- पपादनमुपायकृतामयुक्तमेवेति बोध्यम् । अत्यन्तापहवश्व अबाधितपरोक्तविपरीतयोधनाय तदुपपादका. भावप्रतिपादनेच्छा । कलिङ्काधिकरणकदर्शनादेरुपपादकं कलिङ्ग गमनादिकं तेन विना तदसंभवा । अत्यन्तापहवः स्वरूपसन्नेव लिट्साधुतानियामकः । विवरणम् अत्यन्तापहवमुपपादयितुं कलिङ्गे दृष्टोऽसीति परोक्त्यनुवादः । सूत्रान्तरेण --- अत्यन्तापहवे लिवक्तव्यः इति वार्तिकेन । तादृशज्ञापकवलेत्यादि । नाहं कलिङ्गान् जगामेति स्थलविपयतयैव णलुत्तमो वेति शास्त्रोपपत्ते. तस्य ज्ञापकताकथनमसंगतमित्यर्थः । स्वरूपसन्नेवेति । एवेन शाब्दबोधे भानस्य व्यवच्छेदः । इदन्तु बोध्यम् । परोक्षत्वयिवक्षैव लिटः साघुतानियामिकेत्यभिहितं भट्टाचार्य. । यथा परोक्षेऽपि परोक्षत्वविवक्षाया अभावान लिट् भवति एवं अपरोक्षेऽपि परोक्षस्वविवक्षाया लिट् साधुः । व्यातेने इत्यत्र क्रियायाः परोक्षत्वं विवक्षितमाचार्यैः । किमर्थ विवक्षितमिति चेत् । इयं क्रिया अत्यनायासनिष्पाद्या यत्र काले मयापि न साक्षालियने इत्येवं अनायास. सिद्धत्वप्रतीतये । युक्ता नेयं सरणिः व्यातेने इत्यत्र लिटः साधुत्वोपपादने । 142 ·विवरणोपेतः इत्यत्र विवरणम् कथमन्यथा लिडर्थस्य अनद्यतनत्वस्य भूतत्वस्य च तनामावेन लिटः साधुता भवेत् । सुकरत्वशीभनित्यत्वादिप्रतीतिजननाय भूतत्वानद्यतनत्वादि- विवक्षायाः सत्त्वेन तत्साधुताया उपपादनीयत्वात् । न च वक्तृसाक्षात्कारा- विषयत्वरूपस्य परोक्षत्वम्य तन्न बाधात् आहार्यपरोक्षानडीकाराच कथं तत्र शाब्दबोध इति वाच्यम् । गौणमुख्यसाधारणं परोक्षत्वं लिडर्थः । वक्तृसाक्षात्काराविषयत्वं मुख्यम् । अत्यनायासनिष्पन्नत्वं गौणं परोक्षत्यम् । तदेव च्यातेने इत्यत्र शाब्दबोधे भासते । गङ्गाया घोप शैत्यपावनस्वादिविशिष्टतीरस्य शाब्दबोधे भानमिवेति । केचित्तु श्येनेनाभिचरन्यजेतेत्यत्र यथा बाधात् लिम्र्थस्य बलवदनिष्टा- ननुबन्धित्वस्य न धात्वर्थे भानम् । तथा व्यातेने इत्यत्र बाधात् लिडर्थ. परोक्षत्वं धात्वर्थे न भासते । न च 'अध्यास्त सर्वर्तुसुखामयोध्यामित्यत्र परोक्षव- सत्त्वे परोक्षत्वाविवक्षया न लिट्' इति ग्रन्थेन परोक्षत्यविवक्षाया एव लिट्साधुतानियामकत्वं गम्यते इति तेन विरोध इति वाच्यम् । परोक्षत्व. विवक्षाया लिडेवेति तदाशयादिति वदन्ति । अन्ये तु व्यातेने इति विभक्तिपतिरूपफमव्ययमिति कल्पनान्न दोप इत्याहुः । अत्र "ननु यदि परोक्षवं लिडर्थ तदा अध्याम्त सर्वर्तुसुखामयोध्या- मित्यत्रायोध्यायाः परोक्षत्वेन लिट एव प्रयोग स्यात् न त्वध्यास्तेति लड्प्रयोग इत्याशङ्कयाह-अध्यात्तेति" (६०९ पृ.) इत्यादर्शः । लकारार्थस्य धात्वर्थाध्यासनक्रियायामेवान्वयः नायोध्यायामिति अयोध्यायाः परोक्षस्य न लिजपतो प्रयोजनम् । परन्तु अवासनकिवाधार ष । तस्मात् अयोध्याया. परोक्षत्वोक्त्या अयोध्याधिकरणकाध्यासनक्रियाया एवं परोक्षत्वं विवक्षितमिति बोध्यम् । 143 ·- व्युत्पत्तिवाद लकापर्थविचार लिलोटोबिधिरर्थः । परप्रवृश्यर्थ तत्प्रयोगात् । विधिः प्रवर्तकज्ञानविषयो धर्मः धर्मो न्यायनये - म च विवरणम् “ 'एतादृशज्ञापारलेन व्यातेने इत्पन्न लिए माधुत्वोपपादनमुपायकारो कमयुक्तमेव । व्यातेने इत्यत्रात्यन्तापदास्याभावात् क्रियाया अपरोसत्वेऽपि सूत्रान्तरेणोक्तेन अत्यन्तापहवस्थले एव लिविधानादित्यर्थ ' (६१० पृ) इत्यादर्श । अत्रात्यन्तापहनाभाव तादृशज्ञापकवलेन लि. साधुत्योप- पादनस्यायुक्तत्वे क्थ हेतुर्भवति । अत्यन्तापहने लिड्वक्तव्य इति अनुशासनेन रिट साधुत्वोपपादनम्यायुक्तत्वे हि तदभावो हेतुर्भपति । ज्ञापकरलेन रिडुप- पादने अत्यन्तापहव नापेक्षिन । तस्मादत्यन्तापहरे लिड्डिधान तादृश ज्ञापकताविघटकमित्येव मूलाशय तस्य विघटस्त्यश्चेत्यम् । परोक्षत्व- शून्येऽपि अत्यन्तापहमस्यले लिटो विधानात् तादृशस्थरविपयतयापि णमुत्तमो वेति शास्त्रचारितार्थ्यात् ज्ञापकताकथनमसङ्गतमिति । प्रवर्तकज्ञानविषय इति । प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषय इत्यर्थ । तदुक्तमाचार्य 'प्रवृत्ति वृतिरेवान सा चेच्यतो यतश्च तद्ज्ञान विषयस्तस्य विधि ' इति । जगदीशभट्टाचार्या आहु 'प्रवर्तकचिसाया हेतु/विषयो विधि ' इति । स्फुटीकरिप्यन्ति चेममर्थ भट्टाचार्या बलपदनिष्टाननुबन्धित्वविचारावसरे । एतेन चिकीर्पया इष्टमाघनताज्ञानस्य प्रवृत्ताव यथासिद्धत्यान्नेष्टसाधनत्व प्रवृत्ति कारणज्ञानविषय तन्न रिर्थ इति दूपणम्पास्तम् । सर्वमतेऽपि सिर्थज्ञाने प्रवृत्तिप्रयोजकत्वस्यैव सत्त्वेन प्रवृत्तिकारणज्ञान- विषयस्यैव रिर्थत्वमित्यस्यैवाभावात् । वास्तुत व्यापारेण चिकीर्षया व्यापारिल इएसाश्नताहालस्य मान्यशसिद्धिरित्यन्यन्त्र विस्तर । सा । অবস্ত্র 144 ·विवरणोपेतः कृतिसाध्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वसहितमिएसाधनत्यश्च । विवरणम् प्रतिवादिनी भीगासकम्यापि संमतं लियं प्रथमत आह कृति- साध्यत्वमिति । अस्य लिटर्थता अग्रे निराकरणीयेति पृथगुक्तिः । बलवदनिष्टा- ननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनले गतिरिति पक्षाभिप्रायेणाह - बलवदनिटा- ननुपन्धित्वसहितेति । एतेन, इष्टसाधनत्वम्य लिर्थत्वे, तरति ब्रह्महत्या योऽधमेधेन यजते इत्यर्थवादेन ब्रह्महत्यातरणकाम अश्वमेधेन यजेत इति विधिकल्पना मनर्थकम् । तदर्थस्यार्थवादेने। बोधनादिति दूपणं परास्तं वेदितव्यम् । केवलेटसाधनत्यम्यार्थवादेनावगतावपि प्रवर्तकन्य विशिष्टेटसाधनत्वस्य तेनानगमात् तदवगमाय विधिकल्पनस्यावश्यात्वात् । न च तथापि यागः इष्टसाधनं तस्मात्त्वं कुर्विति प्रयोगानेष्टसाधनत्वं लिन , न कस्यैव हेतुहेतुमद्भावो युज्यते इति वाच्यम् । यागशब्देन कृति- पर्यन्तम्याबोधनात् यागगतमिष्टसाधनत्वं हेतुः । कुर्वित्यत्र हि धात्वर्थ कृतिगतमिष्टसाधनत्यं हेतुमत् बुध्यते । न च तयोरैक्यम् । तस्मान्न कोऽपि दोपः । अपि च आचार्यप्रेरणाविषय. गवानयनं तस्मात्त्वं बुर्विति प्रयोगात् प्रेरणापि न लिर्थ म्यात् । गवानयनं कर्तुं शक्यं तस्मात्त्वं कुर्विति प्रयोगात् कृतिसाध्यत्वमपि न लिडर्थः स्यादिति सर्वपक्षसमानोऽयं 145 V19 ·व्युत्पत्तिवाद:~ लकारार्थविचारः , तस्या विवरणम् दोषः । यदि च पारद्वयमुक्त्या अपश्यफर्नव्यत्वं प्रतीयते इति तत्प्रतीतये श्रोधितस्यापि पुन वोधनमित्युच्यते । तदा पूर्वोक्तस्थरेऽपि तथैवेति न कोऽपि दोषः। न चैत्रमपि चैत्रीयपाककृतेर्तमानतादशाया चैत्रः पचेदिति प्रयोगापत्ति. इष्टसाधनपाकानुकूलवर्तमानकृतेश्चैत्रे अाधादिति वाच्यम् । चर्मणि द्वीपिनं हन्ति इत्यादौ हननकर्मद्वीपियोग. चर्मणः स्वरूपसन्नेव चर्मपदोचरसप्तम्या. साधुत्वे नियाग । अत एव यत्र मृगचर्मार्थिना मध्ये स्थितं द्वीपिनमहत्ता वनं प्रवेष्टुमशक्तेन द्वीपी हन, तत्र चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति प्रयोग न साधु. । तथा धात्वर्थानु- कूलकृते भविष्यत्ता स्वरूपसती लिङ साधुत्वे नियामिका । भविष्यत्त्वे एव लिइन्तप्रयोगदर्शनेन तथा गन्दशक्तिम्वभावावगमात् । यदाहु हरिवल्लभमट्टाचार्या. 'विध्यर्थप्रत्ययप्रकृत्यर्थम्य स्वाभाव्येन भविप्यत्तया प्रतीति ' इति । वस्तुतो भविप्यन्ती क्रिया तत्र प्रतीयते इति तदाशय. न तु भविष्यत्त्वं शाब्दबोधे भासते इति । विधिलिङः कालयोधकतया तथा बोधासंभवात् । वैयाकग्णनये धात्वर्थस्यैव आख्यातार्थकालसंगन्धितया भानात् वैयाकरणम्तै विध्यर्थप्रत्ययप्रकृत्यर्थस्ये. त्यभिहितम् । तस्मान्न कृतेर्वतमानतादशाया चैत्र पचेदिति प्रयोगापत्ति- रिति बोध्यम् ॥ कृतिसाध्यतादिषु त्रिषु इष्टसाधनत्वमभ्यहितम् । कृतिसाध्यताया लिडर्थत्वनिरासात् । नत्यनैयायिकै बल्बदनिष्टाननुनन्धित्यस्य लिडर्थत्या- स्वीकारात् । उदयनाचार्यव्यतिरिक्तसर्वनैयायिकै इष्टसाधनताया लिटर्थत्वा- भ्युपगमात् । एवं कुर्यात् यतेथा. इत्यादी बाघात्कृतिपाध्यत्वस्य, 146 ·विवरणोपेतः ओदनकामः पचेत्, स्वर्गकामो यजेत इत्यादाचोदनस्वर्गादि- रूपं यत्फलं तत्साधनवं पाकयागादिक्रियायां प्रतीयते । तादृश- फलानां च तत्तद्रूपेण लिडादिशक्यतावच्छेदककोटिप्रवेशे शक्त्यानन्त्यं सर्वसाधारण्येन व्युत्पत्यनुदीनापूर्वफलसाधनत्व बोधानिर्वाहथेतीष्ट- त्वेन तेषामनुगमः । इष्टत्वं समभिव्याहतपदोपस्थापितकामनाविपयत्वम् । अतः विवरणम् न इयेनेनाभिचरन्यजेतत्यत्र याधात् बलबदनिष्टाननुबन्धित्वस्य च बोधः । इटसाधनस्यानवगाही च विधियाश्यजन्यबोधो नास्ति । अतः अभ्यर्हित इष्टसाधनत्वमादौ परिष्कर्तुं तदन्वयमाह ओदन- काम इत्यादिना । क्रियायां प्रतीयते इत्यनेन कृताविष्टसाधनताज्ञानमेव चिकीर्षा- कारणमिति लिर्थत्य आख्यातार्थकतावन्वय इति रनकोशकारमतं स्वान- भिमतमिति सूचितम् । तत्तद्रूपेण -- ओदनत्वस्वर्गस्यादिना । व्युत्पत्त्य- नुदयेन --- शक्तिमहासंभवेन । ननु इष्टत्वमिच्छाविषयत्वं तच्चोदनेऽप्यस्ति इति स्वर्गकामः पचेते. त्यत्रानान्तस्य पाके ओदनसाधनत्वबोधापत्तिरत आह - इष्टत्वञ्चेति । समभिव्याहतेति । न चाहरहः सन्ध्यामुपासीतेत्यादौ कामना- बोधपदसमभिव्याहाराभावात् निरुक्तेष्टसाधनताबोधः तत्र न संभवतीति 06 साधनबोध (व.)

·व्युत्पत्तियाद. - लकारार्थविचार सर्गकामः पचेत इत्यादी शक्तिभ्रमशून्यस्य नौद नादिमाधनमधीः । न मा तत्तात्पर्येण तथा प्रयोगः प्रामाणिकानाम् । इष्टत्वज्ञानस्या- प्रवर्तकत्वेऽपि शक्यफलानुगमार्थ तस्य शक्यता । विवरणम् वाच्यम् । तत्रापि नरकात्यन्ताभावकाम सन्ध्यामुपासीतेति समभिन्याहार कल्पयित्वैव शाब्दवोध 1 इत्थश्च निरुक्तेष्टत्व नरकात्यन्ताभावे अक्षतमिति तत्साधनताबोध अव्याहत । इष्टत्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेऽपि इष्टत्वविपयिताया प्रवृश्चिकारणता वच्छेदककोट्यप्रविष्टत्वेऽपि । शक्यतेति । तथा चात्र पक्षे इष्टसाधनपाकानुकूरकृतिमानिति गोध । इष्टत्वेनौदनो भासते इति बोध्यम् । अत्र " फेवलमिष्टत्वज्ञानस्य प्रवर्तकत्व न भरति । अन्यथा सुमेरु- समानयनेऽपि प्रवृत्ति स्वादिष्टत्वात् इतष्टित्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेऽपि तस्य इष्टत्वम्य शक्यभूतस्वगादिफलानामनुगमार्थ शक्यता स्वीक्रियते । अन्यथा शक्त्यान-त्य स्यादित्यर्थ " (६११-४) इत्यादर्श । इष्टत्वज्ञानस्य प्रवर्तको मुमेरुसमानयने प्रवृत्तिनापादयितु शक्यते । इष्टसाधनताज्ञान- सत्तोऽपि प्रवृचिहेतो कृतिसाध्यताज्ञानम्य विरहेण चन्द्रमण्डलाहरणादाविर तत्राप्यवृत्तेरुपपत्ते । इष्टत्वाश विहाय विशिष्य इष्टसाधननातानम् प्रवृत्तिहेतुत्वस्वीकारमात्रेण कृतिसाध्यताज्ञानापेक्षा विना तत्र प्रवृत्तिवारणा नुपपतेश्च । तस्मात् मामान्यत इष्टसायामिति ज्ञानान्न प्रवृत्ति । अपि तु इएतापच्छेदकधर्म पुरस्कृत्य इष्टसाधनतातानादेव । अनश्च स्वर्गादि- रूपेण तत्साधननाजानादेव प्रवृत्तिनिवदि स्वर्गादरिष्टम्य इष्टत्वेन ज्ञानमपि 148 ·विवरणोपेतः वस्तुतस्तु अशक्यस्यैव तस्य शक्यानुगमकता सर्वनामस्थले निवरणम् नापेक्ष्यते । इत्थञ्च इष्टत्वविषयताया प्रवृत्तिकारणतावच्छेदककोटिप्रवेशो नास्तीति, विधिवाक्यात् प्रवृत्तिकारणतानवच्छेदकविषयताशालिज्ञानस्या- नपेक्षिततया लिन् शक्यतावच्छेदककोटौ इष्टत्वस्य प्रवेश. किमर्थः इत्याशङ्कय, शक्त्यानन्त्य परिहाराय तस्य तत्र प्रवेश इति इष्टत्वज्ञानस्या- प्रवर्तकत्वेऽपीत्यादिग्रन्थेन निरूपितमिति बोध्यम् । अशक्यस्यैवेति । यथा तदादिशब्दाना अनन्तघटपटादि- वाचकवेऽपि बुद्धिस्थत्वेन शक्यानामनुगम नापि बुद्धिस्थत्वं शाब्दबोधे भासते अशक्यत्वात् । तथा जोदनस्वर्गादिनानाविधफलसाधनतावाचक- लिइशक्यकोटिप्रविष्ठान) फलानामनुगमकमशक्यमिष्टत्वम् । शाब्दबोधे च तन्न भासते इत्यर्थः । ननु इष्टत्वेन फलाना लि पदसंकेते भानमावश्यकम् । अन्यथा शक्त्यैक्यांसभवात् । तथा हि नानाघटादिनिष्ठाना घटादिपदसंकेतविषय- ताना घटत्याद्यनुगतधर्मावच्छिन्नत्वेन घटपदशक्त्यैवयम । बुद्धिविपयतावच्छे- दकावच्छिन्न तत्पदयोन्यो मवतु इति संकेतविषयतायाः अननुगतपटल. पटत्यादिनिष्ठाया. अनुगतबुद्धिविषयतापच्छेदकत्वावच्छिन्नलया तदादिपदाना शक्त्यैक्यम् । एवमिष्टमाधनन्यं लिपदवोध्ये भवस्थिति संकेतविषयताया. 149 ·99 व्युत्पतिवादः - लकारार्थविचारः बुद्धिस्य" ववत् । तेन रूपेण फलानां संकेतविषयतां विना शक्त्यै क्यासंभवात्तस्य संकेतविषयत्योपगमेऽपि यथा न तस्य वाच्यता तथा प्रपत्रितमन्यत्र । अत्र चेष्टत्वस्य शाब्दबोधेभानात् विशिष्ये " एता- बच्छेदकस्वर्मत्यादिप्रकारेण शाब्दबोधोत्पच्या विधिवाक्या प्रवर्तक- ज्ञाननिर्वाहः । विवरणम् अन्यत्र- अननुगतोदनस्वर्गादिनिष्ठाया अनुगतेष्टत्वावच्छिन्नतया शक्त्यैक्यमुपपाद नीयम् । इत्यश्चेष्टत्वस्य संकेतविषयत्वात्कथ न तस्य शक्यता कुतो वा तन्न शाब्दबोधे भासते इत्युपपद्यते इत्यत आह तेन रूपेणेत्यादि। • शक्तिवादे । न केवल सकेतविषयत्वं शक्यत्वम् अपि तु पढजन्यबोधविपयत्वेन सकेतविषयत्वम् । तच तदादिस्थले बुद्धिविषयतावच्छेदक-चस्येव प्रकृते इष्टत्वस्यापि नास्ति । घटत्वावच्छिन्न घटपदबोद्धव्यः इति संकेत घटत्व घटपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकत्वे. नावगाहते इति घटत्व विशेषणमित्युच्यते । तच्च शाब्दयोधे प्रकारतया भासले । तत्पदजन्यबोधविषयतावच्छेदकस्यनिष्ठविपयनानिरूपितसंकेतीय- विषयतावनं साक्षात्परम्परया वा तत्सदशक्यविशेषणत्वम् । तदेव शाब्दनोधे प्रकारतया भाने प्रयोजनम् । बुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्न. . 97 बुद्धिस्थ व वा (क) 08 शश्यक्यासभवात् {च ) 39 विशिप्रेयतावच्छेदक (२.) 150 ·विवरणोपेतः यत्तु इष्टत्वेन फलभानेऽपि स्वर्गकामादिपदैकदेशोपस्थित सर्गनापच्छिन्नस्य विध्यर्थंकदेशे इष्टे अभेदान्वयात् प्रवर्तकज्ञाननिहि विवरणम् तत्पदबोद्धव्य. इति संकेतः चुद्धिविषयतापच्छेदस्त्वं तत्पदनन्यबोध विषयतावच्छेदत्वेन नानगाहते । अपि तु बोधविषयत्वसामानाधिकरण्य- मात्रेण । अतश्च बुद्धिविपयतावच्छेदात्य न तन्पदशक्यविशेषणम् । अपि तूपलक्षणम् । तच शाळबोधे न प्रकारतया भामते । तत्मयोजकस्य निरुक्तरूपस्याभावादिति यथा । तथा इष्टसाधनत्वं लिपट- बोध्यमिति संकेतः इष्टत्वे लिपदजन्योधविषयतावच्छेदफत्य नावगाहते । अपि तु योपविषयत्वसामानाधिकरण्यमात्रमिति इष्टत्वमुपलक्षणं प्रयोजरा- भावाच्छादयोधेन प्रकारतया भासते इति समुदायार्थ । वस्तुतम्त्विति कलशरम्भहेतुमायिकरोनि अत्र चेति । अशक्य. स्यवेष्टत्वस्य शक्यानुगमकाययक्ष चेत्यर्थ । विधिवाक्यादित्यम्य साक्षा- दित्यादि । अत्र "तथा च यथा बुद्धिस्सन्चोपरक्षितधर्मावच्छिन्ने तत्वदम्य शक्ति तथात्र इष्टत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नसाधनवे लिए शक्तिरित्यर्थ " (६१२-४) इत्यादर्शः । अशक्यम्येष्टत्वस्य शस्यफगनुगमरत्वं यम्तुतम्स्वित्यादि- मन्थेनाभिहितम् । दृष्टत्व स्वर्गादिपरम्यै नगनुगमक न म्वर्गवाटे कामनाविशेप्यत्वरूपं म्यारसिकमिष्टन्यमपि न घर्गत्वम्य । तस्मात् इष्टत्योपलक्षितसाधनत्ये मतिरित्येर व्याख्येयम् । विध्या-पिपिम्पो यो लिड तदेकहो। -लिसत्यय तकदेशे। प्रवर्तकज्ञाननिर्माह इत्यस्य विधिवाक्यादेवत्यादिः । अथवा विधि 151 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः इति । तन्न" सत् । वृत्तिशब्दकद्देशे इतरानन्ययनियमान् । सर्ग- सादिप्रकारेण कामनाधीनप्रवृत्ती सर्गत्वादिविशेपितफलसाधनता- ज्ञानस्य हेतुतया अभेटेन स्वर्गादिविशेपितफलमाधनताज्ञानस्यानुप- योगित्वाच । अभेदेन मर्गादिप्रकारकस्मगादीष्टमाधनतानानमपि स्वर्ग- त्यादिप्रकारकप्रवृत्ती हेतुः । अत एव मर्गकामो यजंत इत्यादितः प्रवृत्तिः इति तु न युक्तम् । सर्गत्यप्रकारककामनाया अधिकारत्यानुपपत्तेः । विवरणम् वृत्तिशब्दैकदेशे इति । स्वर्गकामशब्दम्य वृत्तित्यादिति भावः । अनन्नयनियमादिति । प्रतियोगिपढादन्यत् यदन्यत्कारकादपि । वृत्तिशब्दैकदेशेन न तस्यान्वय इप्यते ॥' इत्युक्तेरिति भाव । व्युत्पत्तिपैचित्र्येण तथान्वयस्वीकारेऽप्याह -- स्वर्गत्यादिप्रकारे- णेति । स्वर्गादिविशेपितफलसाधनताज्ञानम्य - स्वर्गाभिन्नफलसाधनं याग. इति ज्ञानस्य । अभेदेनेत्यादे. इति न युक्तमित्युत्तरेणारय । अधिकारत्मानुप- पत्तेरिति । साधनताशे येन धर्मेग फलमकारकादिष्टमाधनताज्ञानात्प्रवृत्ति , - 100. तदपि न सत् (व. कृ) 162 ·. - विवरणोपेतः अथेटत्यस्य शफ्योपलक्षणले नदशाभाननिर्वाहेऽपि स्वर्गवाद- विवरणम् तद्धर्मप्रकारककामनाया एवाधिकारत्वात् , अभेदेन स्वर्गविशिष्टं यदिष्ट तत्साधनताज्ञाने साधनताशे स्वर्गस्य स्वर्गत्वेन प्रकारतया अभानात् स्वर्गत्व- प्रकारककामनाया अधिकारत्वं न स्यादिति भावः । स्वर्गनिष्ठधर्मावच्छिन्ननियतपूर्ववृत्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपस्वर्गसाधन- त्वस्य लिप बोधे व्यापकताघटकाधिकरणाशे स्वनिष्ठधर्मावच्छिन्नाधेयता- निरूपकन्वसंबन्धेन स्वर्गन स्वर्गस्य प्रकारतया मानात् सिद्धान्ते स्वर्गत्वप्रकारकझामनाया अधिकारत्वमुपपद्यते । यद्धर्मावच्छिन्नसाधनताज्ञानात्प्रवृत्ति. तद्धर्मप्रकारककामनाया एवा- धिकारत्वात् निरुक्तरीत्या शाब्दवर्णने स्वर्गत्वप्रकारककामनाया अधिकारत्या- नुपपचिरिति व्याख्यानन्तु न समीचीनम् । तथा सति सिद्धान्तेऽपि ताशकामनाया अधिकारत्वानुपपत्तितादवस्थ्यात् । स्वर्गनिष्ठवैजात्यरूपधर्मा- रच्छिन्नसाधनताशान्दयोधस्य प्रवर्तकत्वेन स्वर्गत्वावच्छिन्नसाधनताज्ञानम्या- भवर्तकत्वादिति ध्येयम् । स्वर्गवादिमकारककामनाधीनप्रवृत्ती स्वर्गत्वादिरूपेण स्वर्गादि- साधनताक्षानमेर हेतुः ! यजेत वर्गसमः इति वाक्याच स्वर्गत्वेन स्वर्ग मति साधनताबोध. न संभवति स्वर्गत्वस्पाशक्यत्वादिति विधिवाक्यात् प्रवर्तकज्ञानानिहिं शरते अथेति । 153 -20 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचार: रशक्यस्य भानं न संभवति । अशक्यस्य भानोपगमेऽतिप्रसङ्गादिति चेत् । स्वर्गवाघवच्छिन्ने समभिव्याहृतकामनाविषयत्वज्ञानमह- कृतस्य तादृशकामनाविपयतापच्छिन्नशक्तिज्ञानस्य सर्गवादिप्रकारक- शाब्दधीहेतुत्योपगमेऽतिप्रसङ्गानप्रकाशात् । वस्तुतः तादृशकामनाविषयतावच्छेदकत्योपलक्षितस्वर्गादि- विशिष्टसाधनत्ये शक्तिस्वीकारात् सर्वसामञ्जस्यम् । विवरणम् अतिप्रमङ्गादिति । यजेत स्वर्गकामः इति वाक्याधीनगोधे स्वर्गाशे अशक्यस्य स्वर्गत्वस्येर ओदनत्वप्रमेयत्वादेरपि भानापत्तिरूपाति- प्रसङ्गादित्यर्थः । सममिव्याहतकामनेति । समभिन्याहतपदोपस्थापितसमनेत्यर्थ । विनय क्लेशं स्वर्गत्वम्यापि शक्यता स्वीकृत्य स्वर्गत्वेन वर्गसाधनता- बोधमुपपादयति -- वस्तुतस्त्विति । सामञ्जस्यमिति । न च यागस्य स्वर्गाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वं स्वजन्यापूर्ववत्त्वसंपन्धेन वक्तव्यम् । अपूर्वञ्च यागे स्वर्गसाधनतानोधात्पूर्व- मनुपस्थितमिति कथं लिडा स्वर्गसाधनताबोध सभवतीति वाघ्यम् । अपूर्वाख्यव्यापारानुपस्थितावपि सामान्यत. स्वाश्रयत्व, स्वाभयनिरुपित. व्यापारत्ववत्त्वान्यतरसंबन्धेन स्वर्गनियतपूर्ववृत्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपस्य स्वर्गसाधनत्वस्य बोद्ध शक्यत्वात् । 164 ·विचरणोपेतः न च स्वर्गवादिविशिष्टसाधनवस्य विधिप्रत्ययवाच्यत्वं न संभवति स्वर्गलादेः गङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गादिसाधारण्येन यागादि- जन्यतानवच्छेदकतया यागादौ स्वर्गवादिविशिष्टसाधनत्वपाधात् । न हि जन्यतानवच्छेदकधर्मों ' जनकत्वनिरूपके विशेषणमिति वाच्यम् । स्वर्गलादेः शक्यविशेषणलेऽपि तदुपलक्षितवैजात्यावच्छिन्ननिरूपित- जनकताया यागादाववाधितायाः स्वर्गादिजनकतात्वेन विधिप्रत्ययतो मानसंभवात् । घटत्वादिविशिष्टवाचकपदघटितात् घटं द्रव्यत्वेनेय जानाति इत्यादिवाक्पात् घटत्वाापलक्षितघटादिविशेष्यकत्वमानवत् । विवरणम् गङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गादिसाधारण्येनेति । यागं विनापि गमासानादिना स्वर्गवावच्छिन्नोत्पत्त्या व्यतिरेकन्यभिचारान्न स्वर्गत्वं याग- जन्यतावच्छेदकमपि तु स्वर्गगतं वैजात्यमेवेति भाव. जनरुत्वनिरूपके जन्ये । घटं द्रव्यत्वेनैन जानातीति । अस्माद्वाफ्यात् पदविशेप्यकं द्रव्यत्वान्याप्रकारकं द्रव्यत्वप्रकारकं यज्ञानं तदाश्रयः इति बोधो जायते । अत्र घटशब्दस्य घटलविशिष्ट वाचकवेऽपि घटत्वविशिष्टविशेष्यकज्ञानाश्रय इति न बोध, । तथा सति घटाशे घटत्यप्रकारकस्यैव लानस्य घटत्वविशिष्टविषयान्वसमवेन ताशमानस्य द्रव्यन्वान्याप्रकारकत्वानुपपत्ते. 101. यनिम्पके ( प्रा.) 155 ·तिवाद:- लकारार्थविचारः विवरणम् इति घटत्याश्रयविशेष्यकत्वमेव तत्र द्वितीयान्तेन धात्वर्थे ज्ञाने बोध्यते इति भावः । अत्र " उक्ते हेतुमाह न हीति । अत्र जन्यतानवच्छेदकं यत् स्वर्गवं तस्य जन्यत्वनिरूपके जनके साधने विशेषणत्वं न संभवति जन्यतानवच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपिता जनकता न भवति । अत्र च त्वया यागे स्वर्गसाधनत्वं वक्तव्यम् । तत्र च स्वर्गत्वस्यापि विशेषणत्वं प्राप्तमेवेत्याशझ्याह - न चेति" (६१५-पृ.) इत्यादर्शः । पूर्व यागादी स्वर्गत्वविशिष्टसाधनत्वाधादित्यभिहितम् । स एवार्थः न हीत्यादिना उपपाद्यते । स्वर्गत्वस्य जनकतानिरूपमस्वर्गविशेषणत्वं न संमवतीत्यय- मेवार्थ. पूर्वोतोपपादको भवतीति न हि जन्यतानवच्छेदको धर्मः जनकत्व- निरूपके विशेषणम्' इति मूलपाठ एव समञ्जसः । आदर्शस्तु न हि जन्यतानवच्छेदको धर्मः जन्यत्वनिरूपके विशेषणम् इति पाठमवलम्ब्य प्रवृत्तः । न पाठकल्पने अनुपदोक्तार्थोपपादनं संपद्यते । स्वर्गत्व- विशिष्टसाधनत्वयाधादित्यत्र स्वर्गे एव स्वर्गत्वं विशेषणतया भासते । अतश्च स्वर्गवस्य स्वर्गविशेषणत्वमेव नास्तीत्युत्तरमन्थेन निरूपणीयम् । न तु तस्य यागविशेषणत्वं नास्तीति । आदर्शाभिमतपाठे तु स्वर्गत्वस्य जन्यतानिरूपकयागविशेषणत्वाभाव एव निरूप्यते । तच्चानुपयुक्तम् । खर्गत्वस्य यागविशेपणत्वमपि क्लेशनोपपादितमिति सुधियो विवेचयन्तु । "मनु स्वर्गत्वस्य विशेषणत्वे वैजात्योपलक्षणत्वं कथं स्यादित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह -घटत्येति घटं द्रव्यत्वेनैव जानातीत्यत्र यद्यपि घट 166 ·व्युत्पत्तिवाद.- लकारार्थविचारः न च तदुर्मानच्छिन्ननिरूपिततत्साधनताशानं गिना तद्धर्म- प्रकारकफलेच्छाधीनप्रवृत्यनिर्वाह इति शङ्कथम् । वद्वित्वादिप्रका- रकेन्छातोऽपि कृणादिसमधानेऽभ्रान्तप्रवृत्तरानुरिकत्या भूयः सुसार्थिनामपि भ्रमं गिना क्रियाविशेषे प्रवृत्तेश्च तद्धर्मानच्छिन्न- फलार्थिप्रवृत्ती तद्धर्मप्रकारेण भासमानफलं प्रति साधनताशानस्पैर प्रवर्तकत्वात् । स च धर्मः कार्यतारच्छेदकतया भासतां कार्याशे उपलक्षणतयैर वेत्यन्यदेतत् । न हि वहित्यादिकं तृणादिजन्यता विवरणम् अनिर्वाह इति । स्वर्गत्वावच्छिन्ननिरूपितसाधनताज्ञानस्याभाया- दिति भाव । शकोक्त कार्यकारणभाव व्यतिरेकव्यभिचाराभ्या दूपयति पहिलादिप्रकारकेत्यादिना । कार्यतारच्छेदकतयेति । घटत्वादिप्रकारकामनाधीनप्रवृत्तिकारणे इष्टसाधननाज्ञाने घटत्यादिक दण्डादिनिरूपितमार्यतावच्छेदक्तया भासते । उपलक्षणतयेति । वहित्यप्रकारसकामनाधीनप्रवृत्तिहेती यहित्योप लक्षितीजालावच्छिन्नमाधनताज्ञाने कार्याशे पहिन्यमुपरक्षणतया भासते । पूर्वोक्त प्रथम व्यभिचार स्फुटयति न हीत्यादिना । 168 ·विवरणोपेतः वच्छेदकं व्यभिचारिसाधारणत्वात् । न वा भूयस्त्यादिकं कस्य चिजन्यतावच्छेदकं अर्थवशसंपन्नत्वात् । विवरणम् " ज्यभिचारिसाधारणत्वात् - तृणत्यावच्छिन्नसमवधानशून्ये अरणि निर्मन्थनसयोगादिमति वही विद्यमानत्वात् । द्वितीय व्यभिचार स्पष्टयति- न वेति । अर्थवशसंपन्नत्वात् ~ अर्थसमाजग्रस्तत्वात् । भूय इति क्रियाविशेपे भोजनादौ हि तृप्तिसाधनत्यमेवास्ति न तु सामान्यत सुखसाधनत्वम् । अन्यथा तृप्त्यतिरिक्तसुखेच्छारतोऽपि भोजने प्रवृति स्यात् । न चैव भवति । अथापि सुखार्थिनो भोजनादौ प्रवृत्तिर्भवति । तत्करय हेतो । सुखत्वस्य तृप्तित्वादिव्यापकस्यादेव (६१५-४) इत्यादर्श । अस्य हि सुखत्वपकारककामनया सुखत्या- वच्छिन्नाजनके सुखत्वच्याप्यतृप्तिस्वाद्यवच्छिन्नसाधने भोजने प्रवृत्तिदृश्यते इति निष्कृष्टोऽर्थ एव मूलाशयवर्णने मूले भूय पदमनासरे प्रयुक्तमिति स्यात् । तस्य प्रकृतानुपयोगात् । एव 'म हि भूयस्त्वादिक कस्य चिजन्यतावच्छेदकमर्थवशसपन्नत्वात्' इति अग्रिमग्रन्थेन एतद्विवरण- परेण विरोधश्च । तस्मात् भूयम्मुखकाक्षी क्रियाविशेये प्रवर्तने । न हि तन भूयस्सुखत्वावच्छिन्नसाधनताज्ञान वर्तते । तस्यार्थसमाजप्रस्तत्वेन कार्यता- नवच्छेदकत्वादित्येव मूलाशयो वर्णनीय इति बोध्यम् । 159 ·व्युत्पत्तिवाह. --लकारार्थविचार एवं सति घटत्वानच्छिन्नफलार्थी तन्यादौ कथं न प्रवर्तते तन्मादेरपि घटत्याधुपलक्षितजन्यसाचादि विशिष्टनिरूपितद्रव्यत्ला- पच्छिन्नसाधनतानचादिति चेत् । फलानुपधाननिश्चयात् तस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिप्रतिबन्धकलात् । फलोपधायकत्वरूपसाधनलस निधिप्रत्ययार्थतया घटकामस्तन्तुमुपाददीत इत्यादिर्न प्रयोगः । विवरणम् साधनतारमादिति । सत्तावतो जन्यस्य समवायेन द्रव्या दन्यत्रानुत्पत्ते समपायेन जन्यसत्त्वावच्छिन प्रति सादाल्येन द्रव्यत्वेन कारणता स्वीकार्या । घरस्यापि जन्यमत्त्वरूपकार्यतावच्छेदकाकान्तस्यात् तन्तोरपि कारणतावच्छेदकद्रव्यत्वामान्तत्वात् घटसाधनत्य तन्तावप्यस्तीति भाव । नन्वेव फानुपधाननिश्चयरूपप्रतिबन्धकसत्वेन घटकामन्य पुस तन्तूपादाने प्रवृत्तिशरणेऽपि घटकामस्तन्तुमुपाददातेति प्रयोगापतिदुर्वास । घटत्वोपलक्षितजन्यसत्त्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिनकारणताया रिर्थस्य धात्वर्थे तन्तूपादाने अगधितत्वादित्यत आह - फलोपधाय कत्वरूपेति । अव्यवहितपूर्वत्वसमन्धेन फरविशिष्टत्वम्पेत्यर्थ । 102 नन्यायादिविशिष्ट (का भा) 103 फ्लोपधायक्साधनत्वस वा (व पृ का आ) 160 ·-- विवरणोपेतः न च तथापि स्वर्गत्वादेर्यागादिनिष्ठकारणताघटकव्यापकता- निरूपकतानवच्छेदकतया स्वर्गत्वावच्छिन्ननिरूपितळ्यापकतापटित- । स्वर्गादिनिष्टकार्यतावच्छेदकैबैजात्यस्य च कारणताया विवरणम् अत्र “पक्षान्तरमाह फलोपधायकेति " (६१६-५) इत्यादर्शः । घटकामस्तन्तुमुपाददीत इति प्रयोगः यदि प्रकारान्तरेण पूर्व वारितः स्यात् । तदा फलोपधायकत्वरूपसाधनत्वस्य लिबर्थताखीकाररूपपक्षान्तरमाह इत्यव- तारणं युक्तं भवेत् । नात्र पूर्व तादृशपयोगो वारितः परन्तु तद्धर्मा- वच्छिन्नासाधनेऽपि तद्धर्मप्रकारेण भासमानफलं प्रति साधने प्रवृत्तेरुपपादने, घटत्वावच्छिन्नार्थिनः तन्तुषु प्रवृचिरापादिता, घटत्वावच्छिन्नानुपधायकत्व. निश्चयरूपपतिबन्धकवलात् परिहृता । ततश्च प्रवृत्त्यभावस्योपपादनेऽपि घटकामस्तन्तुमुपाददीत इति प्रयोगापत्तिारा । लिग सामान्यतः घटसाधनत्वस्यैव बोधनातस्य चाबाधितत्वादित्याशङ्काया, फलोपधायक- त्वरय लिबर्थतास्वीकारेण तादृशप्रयोगवारणमभिधत्ते फलोपधायकस्यादि- ग्रन्थः । बाकाररहितः पाठः । यदि वाकारसहितपारप्रामाण्ये आग्रहः तदा वाशब्दः चार्थे इति मन्तव्यम् । वाफारसहितं मूलपाठमुपलभ्य, सामान्यत. पक्षान्तरमाह- इत्यवतारितमादर्शकारैरिति चिन्तनीयम् । व्याप्यता- साधनतायाः कार्यव्यापकतारूपत्वात् व्यापकतायाश्च वच्छेदकाघटिताया दुर्निरूपत्वात् यागनिष्ठस्वर्गव्यापकतानिरूपकतावच्छे- दकस्य वैजात्यस्य पूर्वमनुपस्थितैः, उपस्थितस्य च स्वर्गवस व्यापकता- निरूपकतानचच्छेदकत्वात् यजेत स्वर्गकाम इति वाक्यात् स्वर्गसाधनताबोधो न संभवतीति शकते. - न चेति । 161 V21 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचारः कारणताग्रहोत्तरकालकरप्यत्वेन प्रागनुपस्थित्या तवच्छिन्ननिरूपित- व्यापकतायोधासंभव इति स्वर्गकाम इत्यादौ विध्यर्थबोधानुपपत्ति- दुर्वारैवेति वाच्यम् । स्वरूपसंपन्धरूपाया एव कारणताया विध्यर्थ- त्वोपगमात् । विवरणम् कारणताग्रहोत्तरकालकल्प्यत्वेनेति । यागे स्वर्गकारणताज्ञानोचर विनापि याग गङ्गास्नानादिना स्वर्गोत्पत्त्या व्यभिचारस्फूर्ती तद्वारणाय वैजात्यस्य कार्यतावच्छेदकस्य कल्पनादिति भावः । स्वरूपसंवन्धरूपाया इति । यागात्स्वर्गः इति प्रतीतिसिद्धा यागादिस्वरूपा व्यापकत्वानात्मिका साधनता लिटर्थ इति भावः । विध्यर्थत्योपगमात् -- लिडर्थत्वोपगमात् । अत्र “उत्तरमाह-स्वरूपसंबन्धेति । स्वरूपसंबन्धरूपायाः- स्वरूपयोग्यतारूपायाः । स्वरूपयोग्यतारूपा तु कारणता स्वर्गत्वावच्छिन्न- निरूपिता यागे अस्त्येवेति न विध्यर्थनोधानुपपत्ति.” (६१६-पृ.) इत्यादर्शः । न हि व्यभिचारिसाधारणस्य धर्मस्य स्वरूपयोग्यतारूप- कारणतानिरूपस्तावच्छेदकत्वं कैरपि शास्त्रकारैरङ्गीकृतम् । अतः व्यभि- चारिसाधारणस्वर्गत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता स्वरुपयोग्यतारूपकारणता यागे नास्येवेति तथा भाववर्णनमसंगतम् । स्वरूपसंवन्धरूपाया इत्यस्य स्वरूपयोग्यतारूपाया इति ब्याख्यानमपि साहसविलसितमेव । अत्रैव "किंवा स्वर्गादिनिष्ठकार्यतावच्छेदकवैजात्यस्य फलोपधायकता:- रूपकारणतायाः ग्रहोचरमपि कल्प्यत्वं, स्वरूपयोग्यतारूपकारणतायास्तु 162 ·विवरणोपेत. विवरणम् पूर्वमपि कल्प्यत्व संभवत्येवेति तादृशवैजात्यावच्छिन्ननिरूपिताया स्वरूपमरन्धरूपाया व्यापकताघटितकारणताया यागे बाधो नास्तीति न विध्यर्थयोधानुपपत्तिरित्यर्थ " इत्यादर्श प्रवृत्त । यागे स्वर्गकारणताग्रहोत्तर व्यभिचारोपस्थित्या तत्परिहाराय वैजात्य कल्प्यते । व्यतिरेकव्यभिचार यथा फलोपधानात्मककारणताविघटक तथा स्वरूपयोग्यतारूपकारणताविघटकोऽपि । सति चैव, फलोपधायकत्वात्मक- कारणताग्रहोत्तर वैजात्यस्य कल्पन, स्वरूपयोग्यतात्मककारणतामहात्तु पूर्वमपि तस्य कल्पनमिति वचन न युक्तिमत् । कारणतामहात्पूर्व वैजात्यकल्पक व्यभिचारस्फुरणाभावात् । एवं फलोपधायकतारूपकारणताया महोत्तरमपि इत्यत्रापिशब्द किमर्थ इत्यपि विचारणीयम् किञ्च वैजात्यावछिन्न निरूपिताया स्वरूपयोग्यतात्मककारणताया बोधसभवे, कारणताया स्वरूपसबन्धरूपत्वकथन निरर्थकम् । अपि च व्यापकताघटितकारणताया इति अन्य अशुद्ध । व्यापकताघटितकारणताया स्वरूपसबन्धरूपत्वस्य बाधितत्वात् । किश्च व्यापकताघटितकारणताया पाधो नास्तीति विवरणमसङ्गतम् । यागे वैजात्यावच्छिन्नजनकताबाधशङ्काया एवाभावात् । परन्तु कारणत्वस्य व्यापकतापटितत्वात् तस्य व्याप्यतावच्छेदकाघटितस्य दुर्वचत्वात् तादृशकारणताबोधो न सभवतीलाक्षेप व्यापकतानात्मकस्वरूपसबन्धरूपकारणत्वस्य लिडर्थत्वोपगमेन परिहत इति सुधीभियोध्यम् । स्वरूपसबन्धरूपाया 163 ·ध्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः अन्यथासिद्धिनिरूपकतानपच्छेदपनियतोत्तरसर्वितारच्छेदक धर्मनत्स्वर्गकत्वमेव वा "सर्गकारणत्यम् । निपतोत्तरसर्तितापच्छेदकथ धर्मो विशिष्योत्तरकालाप्पा जातिविशेष एव । नियतोत्तरवर्तिता वच्छेदकत्वेन सामान्यरूपेण शाब्दबुद्धौ भासते । नियोत्तरवर्तिता- पच्छेदकत्वञ्च कारणतापच्छेदकत्वाभिमतधर्मानच्छिन्नतव्यापारा-1 101 विवरणम् गौरवेण कारणताया स्वरूपसबन्धरूपत्वानीकारेऽपि विशिष्य कार्यतावच्छेदकाघटित सामान्यतस्तद्घटित कारणत्व परिष्कृत्य यनेनेत्यत्र स्वर्गसाधनतारोधमुपपादयति --- अन्यथासिद्धीत्यादिना । निरूपकतानवच्छेदक य नियतोचरवर्तितावच्छेदक धर्म इत्यन्य । उत्तरकाल्कल्प्य-स्वर्गसाधनतायोधानन्तरकाले व्यभिचारशकाया सत्या तत्परिहाराय क्ल्पनीय । नियतोचरवर्तितावच्छेदकत्व यदि स्वावछिन्ननिरूपितपूर्वकाला- वच्छिन्नवृत्तिकाभावघटितव्यापकताश्रयतत्कत्व, तदा स्वर्गनिष्ठस्य वैजात्यस्य विशिष्य ज्ञान विना निरुक्तसाधनताबोधो न समरति स्वपदार्थस्य ज्ञेयत्वात् । अतस्तनिर्वक्ति-नियतोत्तरसर्तितापच्छेदकत्वचेति । 104 वा नास्ति () 105 तयापाराभाव ( ) 164 ·विवरणोपेतः न्यतराभावाधिकरणताविशिष्टोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकता- नयच्छेदकत्वम् । अधिकरणतावैशिष्टयश्च स्वावच्छेदकक्षणा- व्यवहितोत्तरक्षणावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठत्यसंबन्धेन । वस्तुतः स्वर्गनिष्ठधर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्तितावच्छेदक- धर्मवचमेव स्वर्गकारणत्वम् । नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वञ्च अव्यवहितपूर्वकालावच्छिन्नवृत्तिकाभावघटितदैशिकव्यापकतायाः स्वाश्रयत्व, स्वाश्रयनिरूपितव्यापारत्वयच्चान्यतरसंबन्धेनावच्छेदक- त्वमेव । व्यापकत्यनिरूपकतावच्छेदकवैजात्यस्य विशिष्यानुपस्थितावपि स्वर्गधर्मत्वेन ज्ञानं संभवत्येव । विचरणम् कारणतयापारान्यतराभावाधिकरणतावति प्रदेशे तदवच्छेदकक्षणा- नन्तरक्षणावच्छेदेन यद्धर्मावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणता नास्ति स धर्मः नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकः इति फलितोऽर्थः । दण्डाभाववत्यपि प्रदेशे, घटत्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणताया. सत्त्वात् घटत्वं दण्डनियतोत्तरवर्तिता- वच्छेदकं न स्यादत. उत्पत्तिक्षणावच्छिन्नेति । तथा च दण्डाभाववति घटः नोत्पद्यते इति उत्पत्तिक्षणावछिन्ना घटत्वावच्छिन्नाधिकरणता नास्तीति न दोषः । स्वर्गगतवैजात्यस्य याग- नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकत्वनिहाय व्यापारघटनम् । वक्ष्यमाणास्वरसादाह वस्तुत इति । स्वर्गनिष्टवैजात्यावच्छिन्नाधिकरणे आत्मनि पूर्वकालावच्छेदेन विद्यमानाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव यागत्वे, यागस्वेच्छाविशेपाद्यात्मकस्य क्षणद्वयावस्थायित्वादित्याशङ्काया, कार्यनियतपूर्ववृत्तिस्वस्वव्यापारान्यतरकत्वं कारणत्वमिति प्राचीनपरिष्कारमनुसृत्य निर्वक्ति - नियतपूर्ववर्तितावच्छे- दकत्वञ्चेति । दण्डादिनिष्ठाया घटादिव्यापकताया स्वाश्रयत्वसंबन्धन 166 खाध्यत्व खाश्मयनिष्ठव्यापारवत्त्वान्यतरसंबन्धेन (का. आ.) 165 ·व्युत्पीतवाद. - लकारार्थविचार. विवरणम् दण्डत्वादिकमपच्छेदकम् । अपूर्वनिष्ठाया स्वर्गव्यापकनाया स्वाश्रययाग निरपितव्यापारत्वात्त्वसकन्धेन यागत्वमरच्छेदक भवति । एवञ्च स्वर्ग निष्ठपैजात्यापन्निाधिकरणनिरूपितपूर्वकारावी छन्नवृत्तिकाभावप्रतियोगिता निरूपितस्याश्रयनिरुपितव्यापारत्ववत्वसबन्धारच्छिन्नावच्छेदक्त्वामावरूप नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्व यागत्वस्येति भाव । जर "नियतपूर्ववृत्तितावच्छेदत्य हि उक्तव्यापकताया उक्तसमन्धेना- वच्छेदकत्वरूपमेव विज्ञेयम् । खाश्रयत्वसबन्धेनेत्यस्य स्वसामानाधिकरण्य- सनन्धेनेत्यर्थ । ख यागत्व, तथा च यागल उक्तव्यापकताच यागे एवास्तीति स्वसामानाधिकरण्यसरन्धन यागल व्यापकनाया अवच्छेदक जातम् । किं वा स्वाश्रयनिष्ठव्यापारसत्त्वसमन्धेनावच्छेदकत्व ग्राह्यम् । तत्रापि स्व यागत्य तदाश्रयो याग जनकत्वसमन्धेन यागनिष्ठ य अपूर्वादिरूपो व्यापार तद्वत्त्व व्यापकताया सामानाधिकरण्येनास्ति यागे एवं व्यापारस्य जनकतायाश्च सत्त्वादिति तादृशेन स्वाश्यनिष्ठव्यापारवत्व सरन्धेन यागत्व व्यापकताया अवच्छेदक जातमित्येतादृश यत् व्यापकता- वच्छेदक्त्व तदेव नियतपूर्ववृत्तितावच्छेदक्त्वमित्यर्थ प्रतिभाति । अत्र स्वाश्रयनिरूपितळ्यापारत्ववत्त्येति पाठस्तु प्रामादिक एव प्रतीयते" (६१८४) इत्यादर्श । अत्रोक्तान्यतरसनध व्यापरतावच्छेदकतावच्छेदकसनन्ध येन सबन्धेन यद्धर्मविशिष्टस्य व्यापकत्व धर्म तेन समन्धेन व्यापकतावच्छेदक भवति । समवायेन बहित्यविशिष्टस्य स 166 ·विचरणोपेत विवरणम् धुमन्यापकत्वात् यहित्व समवायेन धूमव्यापकतावच्छेदकमिति व्याहियते । न तु व्यापकताया येन सबन्धेन यो धमों वर्तते स धर्म तेन सबन्धेन व्यापकतावच्छेदक । न हि वहिनिष्ठाया व्यापकताया सामानाधिकरण्य सबन्धेन विद्यमाननहित्व सामानाधिकरण्यसबन्धेन व्यापकतावच्छेदकमिति कैरपि तान्त्रिकैर्व्यवहियते । तस्मात् यागनिष्ठन्यापकताया सामानाधिकरण्य- सरन्धेन यागत्वमवच्छेदकमिति व्याख्यानमशुद्धम् । स्वाथयत्यमित्यस्य स्वसामानाधिकरण्यमित्यर्थविवरणमपि अशुद्धम् । किश्च स्वर्गोत्पत्य- व्यरहितपूर्वक्षणे आत्मनि यागाभावस्य सत्त्वेन यागे कथ दैशिकव्यापरत्व उपपादयितु शक्यते इत्यप्यारोचनीयम् । व्यापकता । किं त्यादिना स्वाथयनिष्ठव्यापारवत्त्वपबन्धस्य वच्छेदकतावच्छेदकसमन्धत्वोपपादनमपि पूर्वोक्तयुक्त्या हेयम् । तत्रापि व्यापारस्य यागनिष्ठत्व म्वरसतो न सभवतीति बनकनासमधेन तनिष्टत्वोपपादने देश । तद्वत्त्वमपि व्यापातायामानेयमिति कन्या सामानाधिकरण्यसपन्धेन तद्वत्त्वमुपपादितम् । अत्र याश्रयनिष्ठन्यापारवत्व स्वाश्रये एव प्रतीयते इत्येतादृशप्तमन्धघग्नम्ग न किमपि प्रयोनन लक्ष्यते । स्वाश्रयत्यसब धेन यागत्वे व्यापानावन्दसत्योपपादने अन्यतरसान्धोपादान विफलम् । यागे दैमिस्त्र्याएक्त्यासमवश्व प्रतिपादित । वस्तुत दण्डत्वयागत्वादिसाधारण यिनपूर्वचिता बच्छेदकल परिष्कृत मूले । तत्र म्बाश्रयत्वमन्नापच्छेनरव दण्डत्यादीनाम् । अन्यसपन्धेन यागत्वस्याव दक्यम् । म्याश्रयन्त्र, 107 ·व्युत्पत्तिवाद.-- लारार्थविचार. विवरणम् म्याश्रयनिरूपिन यापारत्यवत्त्वान्यतरसबन्धेन इति पाठ समीचीन । स्वाश्रयत्वमनन्धेन दण्डत्वविशिष्टस्य दण्डस्य घटव्यापकत्वात् दण्डत्व तेन समन्धेन व्यापफतावच्छेदक भवति । स्याश्रयनिरूपितव्यापारत्ववत्त्व- समन्धेन यागत्वविशिष्टम्यापूर्वस्य स्वर्गव्यापकत्वात् अपूर्वनिष्ठव्यापकताया स्वाश्रयनिरूपितव्यापारत्ववत्त्वसमन्धेन यागत्वमवच्छेदक भवति । स्माश्रयनिष्ठ यापारवत्त्वेति पाठस्तु अशुद्ध । यागनिष्ठत्वस्य व्यापारे अभावात् केनापि सरन्धेन तन्निष्ठत्वोपपादनेऽपि तद्वत स्वर्गव्यापत्त्वाभावेन तेन समन्धेन यागत्वविशिष्टस्य स्वर्गव्यापकत्वासभवात् । इत्थञ्च अन्यतरसरन्धघटनस्य समयोजनत्व, स्वाश्रयत्वशब्दस्य यथाश्रुतार्थकत्व, तान्त्रिव्यवहाराविरोधश्च निर्वहतीति सर्व समजसम् । एव सति स्वाश्रयनिरूपितळ्यापारत्ववत्त्वमिति पाठ प्रामादिक इति लेखनमत्यन्ता शुद्धमिति सुधीभिर्विभावनीयम् । एवमुत्तरत "अभावज्ञान प्रतियोगितासरन्धेन, प्रतियोगिताप्रकारसञ्चापि भवति । प्रतियोगितासंबन्धेन घग्वान् घटाभाव इति प्रतियोगिता सबन्धेनाभावज्ञानमम्ति । निरूपकत्वसबन्धेन प्रतियोगितावानभाव इति च प्रतियोगिताप्रकारक ज्ञानमस्ति" इत्यादर्श । तत्र घटो नास्तीति बुद्धि प्रतियोगितासबन्धेन प्रतियोगिप्रकारिका अभावबुद्धि । घरनिष्ठ प्रतियोगिताकोऽयममाव इति तु प्रतियोगिताप्रकारकयुद्धि इति लेखनमुचित बोध्यम् । एव वहिलावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो हि प्रतियोगिता प्रकारकामाव एवेति लेखनमशुद्धम् । अमारे प्रतियोगिताप्रभारकत्वस्य वाधात् । परन्तु तस्य ज्ञान प्रतियोगिताप्रकारक बोध्यम् । 108 ·विवरणोपेतः व्यापकताघटकाभारप्रतियोगिता स्वरूपतोघच्छेदक कोटिप्रविष्टाया अपि जातापाताभाने स्वर्गधर्मत्यादिना भाने न वाधकम् । स्वर्गधर्मत्वादेरुपलक्षणतया भानात् । प्रतियोगिता- संबन्धन प्रतियोगिप्रकारकज्ञान एवं प्रतियोगिकोटाउपलक्षण- प्रकाराभाननियमात् । प्रकृते च कारणताशरीरघटकाभावस्य प्रतियोगिताप्रकारेण भाननियमात् । विवरणम् ननु यागत्वनिष्ठव्यापफतावच्छेदकत्वात्मकामावप्रतियोगितावच्छेदक कोटौ वैजात्य स्वरूपत एव निविशते, न स्वर्गधर्मत्वेन । स्वर्गधर्मत्वा- कान्तगालानादिजन्यतावच्छेदकजात्यावच्छिन्नाधिकरणवृत्त्यभावप्रति योगितावच्छेदकत्वायागत्वस्य । यागत्वनिष्ठ निरुक्तव्याकतावच्छेदकत्वमेव लिडादिजन्ययोधे मासले इति वक्तव्यम् । लिडर्थशरीरे च स्वर्गधर्मत्वेन वेजात्य निविष्टमिति यागत्वगतनियतपूर्ववृत्तितावच्छेदकत्वस्य गोधो न निहतीत्यत आह-व्यापकताघटकाभारेति । व्यापकताभाने-शाब्दयोधात्मके । उपलक्षणतयेति । एक्श स्वर्गधर्मत्वोपरक्षितावच्छिन्नपूर्वचिता- पच्छेदकत्वमेव शान्दर्धाविषय इति भाव । मनु नीलपटो नास्तीत्यादिप्रतीतौ नेल्यस्य प्रतियोगिकोटयवुपलक्षण तया .भानमनुभनविरुद्धमिति निरुक्तामाक्प्रतियोगिकोटो स्वर्गधर्मत्वस्य कथमुपलक्षणतया भानमित्यत आह-प्रतियोगितासंबन्धेति । नाम्तीति शन्नाभिरप्या प्रतीति प्रतियोगिताससर्गिका । जात्यवच्छिन- प्रतियोगिताकोऽयमभाव इत्यादी जातित्वोपरक्षितशुद्धपटत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावमानात् प्रतियोगिताप्रकारकामायबुद्धी प्रतियोगियोग- चुपलक्षणतया भानस्य सर्वसिद्धत्वात् प्रकृतशाब्दयोधस्यापि प्रतियोगिता- प्रकारकाभावयुद्धिम्पत्वादिति भार । 109 ·व्युत्पत्तिवाद. - लकारार्थविचार अत एव स्वरूपतो यहित्यापच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य वहिलापच्छिन्नन्यापकतापच्छेदक्लोपलक्षितधर्माच्छिन्नामारत्वेन लक्षणप्रवेशस्य संभवदुक्तिकता । इत्यमेर चेप्टतापच्छेदकधर्माणा मुपलक्षणीभूतेनेटतापच्छेदकत्येन व्यापकताघटकाभापप्रतियोगिता बच्छेदकोट्यप्रविष्टेनापि इष्टतापच्छेदकधर्माणां सर्वसाधारणशक्तिग्रह भानमुपपद्यते इति । एतेन नियतोत्तरवृत्तितापच्छेदकधर्मपत्स्वर्गकत्यस विध्यर्थतामते यागादिधर्मिकतादृशकारणताग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुता वाच्या । तदपेक्षया च स्वर्गादिधर्मिकनियतोत्तरतितारच्छेदकधर्मरूपयागादिसाध्यता विवरणम् अत एव-प्रतियोगितापकारकाभावबुद्धो प्रतियोगिकोटावुपरक्षण तया भानसभवादेव । सर्वसाधारणशक्तिहे --- इष्टतावच्छेदषधर्माश्रयाधिकरणवृत्त्यभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रतियोगिकाभाववद्धर्मवत्त्व रिवादिषदजन्ययोध- विषयत्वप्रकारक्सकेतविषय इत्याशरके । वस्तुत इति क्ल्पारम्भे हेतुमाह-एतेनेति । द्वितीयवस्पावरम्बे- नेत्यर्थ । 170 ·107 विवरणोपेत. ज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुले तादृशसाध्यतामिशिष्टेष्टमात्रस्य विध्यर्थवे चलाघवम् ! तादृशसाध्यताया निरुक्तमाधनतान्तर्गतत्वादितीष्ट साधनलय विध्यर्थतं प्रार्तकलञ्च व्याहत्येत । विवरणम् साध्यताविशिष्टेष्टमात्रस्येति । प्रवृत्तिहेतुज्ञानविषयस्यैव लिडर्थत्वा- दिति भाव । प्रवर्तकत्व-प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वम् । अत्र “उक्त हेतुमाह तादृशसाध्यताया इति । तादृशसाध्यता स्वर्गादिधर्मिकनियतोत्तरवृत्तितावच्छेदकधर्मरूपयागसाध्यता हि निरुक्त- साधनतायामन्त प्रविष्टास्ति साधनताया साध्यतानिरुपितत्वादिति निरुक्तसाधनताया प्रवृत्तिहेतुत्वे तदन्त प्रविष्टसाध्यताया अपि प्रवृत्ति- हेतुत्व स्यादेवेति गौरवापति " (६२१ पृ.) इत्यादर्श । एव निरस्तमिति प्रतीकमुपादाय प्रवृत्त "किञ्च यथा उक्तताहशसाध्यताया निरुक्तसाधनता- न्तर्गतत्वानिरुतसाधनताया व्यापकताघटितकारणताया प्रवर्तकत्वे तदन्त प्रविधसाध्यताया अपि प्रवर्तकत्वापत्त्या गौरव प्रदर्शितम् । तथा साध्यतापि साधनतानिरूपितैव भवतीति साधनताया उक्तसाध्यतायामन्त प्रवेशात 107 साध्यताविशिष्टमात्रस्य (व कृ.) 108 प्रवर्तकवे च (का) 171 ·व्युत्पतिवाद:- लकारार्थविचार विवरणम् साध्यताया प्रवर्तकत्ये, तदन्त प्रविष्टसाधनताया अपि प्रवर्तकत्व स्यादेवेति त्वन्मतेऽप्येतत्प्रदर्शितगौरव तुल्यमेवेत्यर्थ " इत्यादर्श । अत्र साधनताया साध्यतानिरुपितत्वमात्रेण नसाध्यताया साधनत्या वच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिरूप साधनतान्त प्रविष्टत्व समवति । साधनताया प्रवर्तकत्वे साध्यताया अपि प्रवर्तकत्वापत्त्या गौरवमिति व्याख्यानमशुद्धम् । नियतोत्तरवृत्तिनावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गक्त्वरूपसाधनताशरीरे स्वर्गनिष्ठनियतातरवृत्चितावच्छेदकधर्मरूपसाध्यनाया घरकत्वात् निरुक्त साधनताज्ञानापेक्षया एतादृशसाध्यताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वे कारणता वच्छेदकलाघवम् इत्यञ्च प्रवर्तकज्ञानविषयस्वैर लिडर्थत्वात् साध्यताविशिष्टेष्टस्य लिहत्वापत्तिरिति भट्टाचार्याणामाशयः । तदेपेक्षया साध्यताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वे राघवमिति अन्थार्यालोचनया तथैर प्रतीते । साध्यताया अपि प्रवृत्तिहेतुत्वापत्या गौरवमित्यर्थ न कथमप्यनेन मूलेन लभ्यते । एवमुपरितनेऽपि अन्थे "साध्यताया साधनतानिरूपितत्वेन साधनताया साध्यतान्त पविष्टत्ववर्णन साध्यताया प्रवर्तकत्वे साधनताया अपि प्रवर्तकत्यापल्या गौरववर्णनश्चायुक्तमेव एतेनेत्यादि अन्थेन गौरवस्थानुदाविनत्वात् पूर्वग्रन्थेनासस्न्यात् । अपि च एतेनेत्यादिग्रन्थविवरणे नियतोत्तरवृत्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्व जनकनासबन्धेन ताहशस्वर्गविशिष्टत्वमिति व्याख्यान न युज्यते । तथा तथा 172 ·C विवरणोपेतः एवं यत्र कारणतावच्छेदकधर्मोऽप्यनुपस्थितः, अतिप्रसक्तन न्यूनवृत्तिना वा धर्मेण कारणमुपस्थितं तन शब्दात् कारणता- विवरणम् जनमताया. सति जनकतासनन्धेन स्वर्गविशिष्टत्वस्यैव स्वर्गसाधनत्वरूपतासभवात् नियतोत्तरवृत्तितावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपविशेषणवैयापातात् । निरुक्तवर्गकरवरूपत्वेन तत्र जनकतानिवेशासभवाच । तस्मात् सामानाधि- करण्यसबन्धेन स्वर्गविशिष्टत्वमेव तादृशधर्मवत्स्वर्गकत्वमिति बोध्यम् । ननु साध्यताविशिष्टेष्टस्य लिडर्थत्वे तस्स धात्वर्थे सामानाधिकरण्य- सनन्धेन, इष्टगतसाध्यत्वम्य तदर्थत्वे च निरूपकतासबन्धेनान्वयो वाच्य । एवञ्च चैत्य न वन्देतेत्यादौ धात्वर्थ चैत्यवन्दनादौ रिङर्थस्याभावान्वयनोधो न स्यात् । सामानाधिकरण्यम्य निरूपक्त्वस्य च वृत्त्यनियामकत्वेनाभाव- प्रतियोगितानपच्छेदकनया तत्समन्धावच्छिन्नाभावस्याप्रसिद्धे । नहि तत्र कृतिसाध्यत्वम्य, रलपदनिष्टाननुनन्धित्वस्य वा अभाव बोधयितु शक्यते बाधात् । तस्मादाश्रयतासरन्धेन धात्वर्थान्ययिन नियतोतर- वृत्तितापच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्वत्यैव लिडर्थता स्वीकार्य इत्यत आह- एवमिति । अतिप्रमक्तेन कारणमुपस्थितमिति । ज्वरनिवृत्तिकाम औषध सेत इत्यन ओपधसैनित्य न प्रकृतफरमाधनतावच्छेदकमतिपसक्न्यात् । किं तु तत्तदोषपवनत्वम् । तच्चानुपम्धितमिति तयटिननिरुकमाधनात- गोध ल्हिादितो न सभवतीनि समुदिनार्य । 173 ·व्युत्पत्तिवाद - लकारार्थविचारः ग्रहानुपपत्तिश्चेति निरस्तम् । व्यापकतापटिनकारणतायाः साध्यता- मपेक्ष्यागरीयसा एनोक्तरीत्या प्राकिलादिसंभग तादृशसाधनता शरीरे ध्यापकवारच्छेदकोना कारणतापच्छेदकोशात् तद्ग्रहे विशिष्य तदुपस्थित्यनुषयोगाचेति । विवरणम् अत्र कल्ये पूर्वकल्पोक्तपथमदोपाभार दर्शयतिव्यापकतेति । - द्वितीयदोपविरह प्रदर्शयति-ताशासाघनताशरीरे इति एतेन, इष्टसाधनस्य लिङर्थ उत साध्येष्टकत्वमित्यत्र विनिगमना- विरहात् विनिगमनाविरहेण सिद्ध चेदुभयमपि सिद्धमेवेति न्यायेनोभयो लिङर्थतास्वीकारापत्त्या गौरवान्नेष्टसाधनत्व लिडर्थ इति दूषण परास्त वेदितव्यम् । पारणतावच्छेदकानुपस्थितिस्थरे शब्दात् स्वसाध्यष्टकत्वस्य बोधासभवात् , इष्टसाधनत्यापेक्षया बहुब्रीद्यर्थसामानाधिकरण्यसबन्धघटितस्य साध्येएफ्त्यम्य गुरुवाच इएसाधतत्वस्यैव प्रवर्तकत्व लिथत्वचेति विनिगमनाया सत्त्वात् । . स्वर्गनिष्ठाया यागजन्यतायामरच्छेदक स्वर्गवमेव । यागाभावेऽपि गङ्गासागादिना स्वर्गवावच्छिन्नस्योत्पत्या व्यभिचार शनीय विजातीयवर्गनिपितसमवायस्यैव कार्यतावच्छेदक सबधत्वात् । तेन समधेन स्वर्गवावश्चितविशिष्टाधिकरणवृत्त्यभावा- 174 ·- विवरणोपेतः केचित्तु 0 विजातीयस्वर्गनिरूपतसमवाय एव स्वर्गादि- निष्ठयागादिजन्यतावच्छेदकसंबन्धः तथा च वैजात्यस्य संबन्धघटकतयैर व्यापकताशरीरे निवेशान्नोपस्थित्यपेक्षा न का कारणताविघटकव्यभिचारावकाशः इत्याहुः । तदसत्-विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायत्वेन संवन्धतायां मानाभावात् । तादृशसंबन्धघटितच्यापकताया विधिप्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वर्गादिनिष्ठवैजात्यभेदेन शक्तिवाहुल्यप्रसङ्गात् । तादृशकार्य- संबन्धघटितेष्टकारणतायाश्च प्रामाणान्तरेणाप्रत्यायितत्वात्तत्र शक्ति- विवरणम् प्रतियोगित्वरूपव्यापकत्वमेव लिडा बोध्यते । स्वर्गगतवैजात्यस्य स्वर्गत्वावच्छिन्नस्याधिकरणांशे संसर्गतयैव भानात् शाब्दबोधापूर्व वैजात्यस्योपस्थितिनापेक्ष्यते विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्यैव हेतुत्यादिति वादिना मतं दूषयितुमनुवदति केचिन्विति । तस्य- विधिप्रत्ययस्य । शक्तिबाहुल्यप्रसगादित्यनेनान्वेति । प्रमाणान्तरेणाप्रत्यायितत्वादिति । यजेत स्वर्गकामः इति वाक्याधीनस्वर्गसाधनताबोधानन्तरं व्यभिचारोपस्थित्या तत्परिहारण विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायसंबन्धघटितसाधनता ज्ञायते । लिडादि- पदशक्तिमहात्पूर्व तद्ज्ञानं न जायते इति भावः । तत्र-~-ताशसंबन्धघटितव्यापकतारूपेष्टसाधनत्वे । 109. केचि नास्ति (छ. कृ.) 175 ·व्युत्पत्तिवाह -लपारार्थविचार ग्रहानुपपत्त्या शाब्दयुद्धौ तदानानुपपत्तेश्च । न चेष्टतापछेदकन्योपलसितस्वर्गवान्छिन्ने कारणता घटकाधिकरणादिपढार्थे च सण्डशः शक्तिरूपया । अमक्षानशा- चाधिकरणरूपनिध्यर्थे निजातीयस्वर्गनिरूपितममायस्य संवन्धत्तया मानात् तादृशार्यसंपन्धघटितकारणताया' शाब्दयोघे भानमुप- गन्तव्यम् । न तु ताशसंबन्धान्तर्भावण शक्तिरिति न का चिदनुपपत्तिरिति नाच्यम्। एवं" सत्यपि मंसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन विवरणम् शाब्दबुद्धौ तदानानुपपत्तेश्वति । तद्विषयमसान्दो पदजन्यतदुपस्थिनेहेतुल्वात् शक्तिमरन्धेन पदसन्धितया ज्ञातम्यैवार्थस्य पदज्ञानेनोपस्थिते प्रमाणान्तरेणावगत एव पदसमन्यज्ञानसभवाचेति भाव 1 न का चिदनुपपत्तिरिति । म्वर्गगतवैनात्यभेदेन लिड शक्तिवाहुल्य शक्तिग्रहानुपपत्तिश्चेत्यनुपपतिनास्तीत्यर्थ । संमर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेनति । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्यैव हेतुत्वात् वैजात्यस्य शान्दवोधे प्रकारतया भानाभावान्न शाब्दगोधे साक्षाद्धेतुत्व तदुपस्थिते ! अपि तु शाब्दकारणतात्पर्यज्ञाने तस्या. हेतुत्वमस्ति तत्र वैजात्यस्य प्रकारतया मानात् । इत्थश्च वैतात्योपस्थिति विना तत्ससर्गकशाब्दबोधो न समवति । तदिदमुक्त ससर्गोपस्थित्यपेक्षाया इति । 110 एव सनि (कृ) 176 ·न च विवरणोपेतः तादृशसंसर्गोपस्थित्यपेक्षाया दुर्यारत्वात् । तत्संसर्गेण विशेषणविशिष्टविशेष्यपरत्वज्ञानमेव संसर्गभाननियामकम् । तत्रापि संसर्गः संसर्ग एव न तु विशेषणमिति न ज्ञानापेक्षेति वाच्यम् । विशेषणविशिष्टविशेष्यस्य वाक्यार्थत्वेन पूर्वमनिश्चिततया तत्परत्वग्रहस्स शाब्दबोधात्पूर्वमसंभवात् । तत्तत्संबन्धपियवानिरूपितविशेषणादि- विषयताशालियोधपरत्वज्ञानस्यैव हेतुतया तत्र संपन्धस्य विशेषणतया तदुपस्थितेरावश्यकत्यात् । एवं विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायसंबन्धेन स्वर्गत्यावच्छेदेन जन्यतोपगमे 'स्वर्गवस्य अश्वमेधजन्यत्वसामानाधिकरण्यमात्रमेव हि शब्देनापि प्रतीयते न तु स्वर्गत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वमसामर्थ्याद- संभवाच' इत्यादिमिश्रग्रन्थविरोधः । तत्र- विवरणम् तत्रापि संसर्गः संसर्ग एवेति । संसर्गः -शाब्दयोधीय- सासर्गिकविषयताश्रयः । तत्रापि- तात्पर्यज्ञानेऽपि । संसर्ग एव सासर्गिकविषयतावानेव न प्रकारतावानित्यर्थ । -निरुक्ततापर्यशाने । संबन्धस्य --- शाब्दबोधीयसासर्गिकविषयतावतः । विशेपणतया प्रकारतया । ननु स्वविषयतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकत्वसंपन्यन विशेषण- विशिष्टो यो चोधः तदिच्छयोरितत्वरूपतात्पर्यज्ञान प्राब्दयोधहेतुः स्वीक्रियने । तत्र च तात्पर्यज्ञाने संसर्गः संसर्गतयैव भासते इति न तदुपस्थित्यपेक्षेत्यत आह एवमिति । 177 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचारः यत्तु वैजात्यमेव कार्यवावच्छेदकं तच्च संबन्धविधयेय कारणताघटकम् । कार्यतावच्छेदकधर्मविशिष्टनिरूपितकार्यतावच्छेदक संबन्धन कार्यनिष्ठाभावाप्रतियोगित्यस्य कारणताशरीरे निवेश्यत्मा- दिति । तदप्यसत् ~ कार्यस्य कार्यतावच्छेदकरूपेणेव निशनीयतया तदुपस्थित्यपेक्षाधीव्यात् । न च संबन्धसकोचे प्रमेयसेनत्र कार्यप्रवेशः संभवतीति वाव्यम् । विजातीयस्वर्गवन्निष्ठाभावप्रति- विवरणम् यचिति । अत्र मते न स्वर्गवं यागजन्यतावच्छेदकमिति न मिश्रग्रन्थविरोधः । कार्यतावच्छेदकसंबन्धोऽपि शुद्धसमवाय एव । वैजात्यविशिष्टनिरूपितसमवायेन स्वर्गवन्निष्ठाभावाप्रतियोगित्वम्य प्रमाणान्तरा- वेद्यतया तत्र शक्तिमहानुपपचिरपि पूर्वकल्पे इव खण्डशक्तिस्वीकारेणैव परिहरणीया । निरुक्तसंबन्धेन विशेषणविशिष्टबोधेच्छयोच्चरितत्वरूप तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दयोघहेतुत्वस्वीकारान्न तात्पर्यज्ञानात्पूर्व वैजात्योपस्थिते- रपेक्षा इति योध्यम् । तदुपस्थित्यपेक्षाध्रौव्यात्-~~वैजात्योपस्थित्यपेक्षानयत्यात् । वैजात्यस्य कार्याशे प्रकारतया भानादिति भावः । अमेयत्वेनैव कार्यप्रवेश इति । वैजात्यविशिष्टनिरूपितसमवायस्य विजातीयस्वर्गान्यप्रमेयं प्रति संवन्धत्वासंभवादेव तद्भिन्नप्रमेयमादाय दोपाप्रसक्तेरिति भावः । 178 ·विवरणोपेतः योगितात्वस्यागुरोपच्छेदकत्वसंभवे विजातीयस्वर्गीयसमवायसंवन्धेन अमेयनिष्ठाभानप्रतियोगितात्वरूपगुरुधर्मावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः। विवरणम् गुरुधर्मावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धेरिति । न च लिङ प्रमेयं अधिकरण अभाव प्रतियोगित्वमभावश्च खण्डशोऽर्थ । व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् प्रमेयस्य विजातीयस्वर्गीयसमवायेनाधिकरणेऽन्वय । अधिकरणान्विता- भावान्वितप्रतियोगित्वम्य, विजातीयस्वर्गीयसमवायेन प्रमेयवन्निष्ठाभाव- प्रतियोगितात्वावच्छिन्नव्यापस्तावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसबन्धे- नाभावेऽन्वय । संबन्धघटक व्यापकतावच्छेदक रूप विजातीयस्वर्ग- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्वमिति तदवच्छिन्नप्रतियोगिताफाभाव- शाब्दबोधस्वीकारे न दोष इति वाच्यम् । गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वे ताशप्रतियोगितात्वावच्छिन्नव्यापकताघटमाभावप्रतियोगिता अपि विशिष्य तत्तद्व्यक्तित्वेनैव निवेशनीया । अन्यथा विजातीयस्वर्गव- निष्ठाभावप्रतियोगितात्वावचिन्नानिष्ठाभावप्रतियोगितात्वापेक्षया गुरो विजातीयस्वर्गीयममयायेन प्रमेयनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्नमनिष्ठाभाव- प्रतियोगितात्यम्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदवाधिन्नाभावाप्रसिद्धेः तादृशामावनिवेशासभवात् । एवञ्च विशिष्य तत्प्रतियोगिताव्यक्तीना तत्पद्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताराभावकूटघटितव्यापकत्वम्यासर्वजदुयत्वात् तादृशपारिभाषिकावन्छिन्नलविशिष्टपतियोगिताकाभावशाब्दयोधासभवात् । 179 ·ध्युत्पत्तिवाद - लकारार्थविचार एतेन स्वर्गत्वमेघ यागजन्यतारच्छेदकम् । अपच्छेदकताघटक- समायसंपन्धसंकोचन न व्यभिचारः इत्यपि निरस्तम् । ताशसंबन्धरिशेपणेटवारच्छेदकरिशिष्टस्य प्रमाणान्तरा- पेद्यतया तर शक्तिनिश्चयासंभगत् । न हि समभिव्याहतफलबोयफपदोपस्थाप्यतारच्छेदकत्वरूपो पलक्षणधर्मेण यथा स्वर्गल्यादीना शक्तिग्रहे मानम् । तथोपलक्षणी भूततादशपदोपस्थाध्यतापच्छेदक्मवन्धत्येन विजातीयस्वर्गनिष्ठ विवरणम् एतेन --~वक्ष्यमाणदूषणेन । अत्र मते म्वर्गत्वमेव यागकार्यताव छेदकम् । कार्यतावच्छेदक सबन्धोऽपि शुद्धसमवाय । विनातीयस्वर्गानुयोगिस्त्वविशिष्टसमराय कार्यतावच्छेदकतावच्छेदकसमध इति बोध्यम् । ननु समभिव्याहतफलयोधपदोपस्थाप्यतावच्छेदक्सर धेन तादृश पदोपस्थाप्यतावच्छेदकविशिष्टसाधनस्व रिहादिपदजन्यरोधविषयत्वप्रकारक सकेतविषय इति शक्तिमहे उपरक्षणीभूतेन निरुक्तसमन्धत्वेन विशिष्ट- समवायस्य भान सभवत्येवेत्यत आह -न हीति । इत्यनेनान्वय । भानसभव 11 सोचे () 180

·118
विवरणोपेत
समनायादरपि तत्र भानसंभवः । स्वर्गपदाच्छुद्धसमरानै
स्वर्गत्वविशिष्टस्योपस्थितः । रिशिष्टसमायेन वर्गसविशिष्टस्य
स्वर्गपदार्थत्वोपगमे लक्षणाप्रसङ्गात् । शुद्धसमायेन स्वर्गत्वविशिष्ट
निपयककामनारतोऽनधिकारप्रसङ्गात् ।
विवरणम्
तत्र-शक्तिमहे ।
शुद्धसममायेनै। स्वर्गलरिशिष्टस्योपस्थितरिति । स्वर्गपदस्य
शुद्धसमवायेन स्वर्गत्वविशिष्टे एव शक्तत्वादिति भाव ।
--
विशिष्टसमनायेन • विजातीयस्वर्गानुयोगिकत्वविशिष्टसमवायेन ।
दूषणान्तरमाह-शुद्धसमनायनेति ।
अनधिकारप्रसङ्गादिति । समभिव्याहतफल्बोधकपदेन याहश
विशिष्टमुपस्थित ताशविशिष्टफलफामनाया एवाधिकारत्वादिति भाव ।
अत्र “विशिष्टेति, यदि विशिष्टसमवायेनोक्तेन म्वर्गत्वविशिष्टे
म्वर्गपदम्य शक्ति स्यात् तदा शुद्धसमयायेन स्वर्गत्वविशिष्टे स्वर्गपदस्य
रक्षणेच प्रसज्येत । न चैतदिष्टमित्यर्थ" (६२६ पृ.) इत्यादर्श ।
अत्र पूर्व शुद्धसमकायेन स्वर्गत्वविशिष्टस्यैर स्वर्गपदादुपसितेरित्युक्तम् ।
स्वर्गकाम
इत्या वर्गपदेन विजातीयसमवायेन
तत
112 उपस्थिती (ब)
181

·व्युत्पत्तिवाद लकारार्थविचार मीमामफास्तु - अहरहः मन्ध्यामुपामीत इत्यादी नित्यतया निष्फले मन्ध्योपासनादानिष्टमाधनत्यस्यायोग्यसेनान्वयाममनानेष्ट साधन लिडर्थः । নগ্ন विवरणम् स्वर्गत्वविशिष्टमेव बोध्यते इत्यभ्युपगमे शुद्धसमवायेन स्वर्गत्वविशिष्ट वाचस्म्बर्गपदस्य तत्र रक्षणा म्यादिति टोप अनेन अन्थेन भट्टाचार्य- रुद्भावित । स्वर्गपदार्थत्योपगमे इत्यस्य स्वर्गपदयोध्यत्वोपगमे इत्यर्थ । स्वर्गपदार्थत्वशब्दस्य वापदवाच्यत्वार्थकतामभिप्रेत्यादर्श प्रवृत्त । च रक्षणाप्रसङ्गादित्यम्य शुद्धसमपायेन स्वात्वविशिष्टे इति पूरयित्वा व्याख्यानमिति विवेचयन्तु सुधिय । नित्यकर्मणा निष्फलत्व स्वीकृत्य, तेषु इएसाधनतानानाघटितया सन्ध्यावन्दनाद्यभानगोचरद्वेपघटितसामग्र्या प्रवृत्तिमुपपादयता दृतिसाध्यत्व- मालम्य लिडर्थत्व ग्रुपता मीमासकाना मत निरूपयति-~-मीमासकास्त्विति । आहुरिति व्यरहितेन सबन्ध । नित्यतया निष्फले इति । सन्ध्योपासनादे सफलत्वे काम्यत्वाचविरुद्ध नित्यत्व सर्वानुमत न स्यादिति भाव । 'नित्यकर्मविधायस्पाक्यघकालिन इष्टसाधनत्वार्थकत्वा सभवान्नेष्टसाधनत्व लिर्थ । किं तु प्रवर्तकत्वमेव । तच्च सर्वत्रेय लिगेऽर्थ सभवतीत्यर्थ " (६२६५) इत्यादर्श । मूलोपदर्शितमीमासक्मते प्रवर्तकत्व न लिर्थ । किं तु कृतिसाध्यत्वमेव । अत एवैतन्मत- निरूपणावसाने इष्टसाधनत्वस्य रिर्थत्वाभावे, यनेन स्वर्गकाम वाक्यात्कथ प्रवृत्तिरित्याशङ्कय स्वर्गकामकृतिसाध्यतान्वयितावच्छेदकतया इष्टसाधनत्व पदानुपस्थितमपि शाब्दबोधे भासते इति समाहित भट्टाचार्य । प्रवर्तकत्व रिङर्थ इति नोक्तमिति बोध्यम् । । 182 ·विवरणोपेत अथ सन्ध्यापन्दनादेरपि अर्थवादोपस्थापितब्रह्मलोकापाप्त्यादि- फलसाधनत्यमच्याहतम् । यत्र नित्येऽर्थवादादपि न फलोपस्थितिः तत्रापि फलाभापनिश्वायफप्रमाणाभागात् योग्यतासंशयसभनेन फलसाधनत्यप्रत्ययः लिडादितः संभवत्येव । न च तद्वोधो नोपयोगी । निष्फलतया ज्ञाते चैत्यनन्दनादौ प्रगृत्तिपारपायेष्ट माधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुतानश्यक्त्वेन नित्यविधेः प्रवृत्तिनिहाय तस्य फलमानतारोफताया आरश्यात्वादिति चेत् । विवरणम् नेयायिक शश्ते-अथेति । अर्थवादोपय्यापितेति । 'म यामुपासते ये तु सतत सशितग्रता । विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोक सनातनम् ॥ इत्यर्थवादोपस्थापितेत्यर्थ । योग्यतासंशयसंभोनेति । सशयनिश्चयसाधारण योग्यताज्ञानम्यन शाब्दोघहेतुत्वादिति भार । संभपत्येनेति । सामान्यत इष्टत्वेनेष्टसाधनल्य निर्थ इत्याशये नेदम् । नित्यविधेरिति पञ्चम्यन्तम् । अन " ननु फल्योग्यतासमयेन जायमानम्नागानित्ये रिमादित फलसाधनत्यबोध निरुपयोग एव म्यात् । निश्चयात्मयोधम्योपयोगि- त्यादित्याशझ्याह न चति" (६२७ पृ) इत्यादर्श । समयात्मक शाब्दबोधो नास्ति । शालगोधे योग्यनान्नानम्य समयनिश्चयसाधारण- বলব না। কােথাযহাবাদৰ কাষ निश्चयरुप एवेत्येवमरनरण न मगच्ने । अपि चरमस्तरणिरादाने उत्तरप्रन्येन क्थमस्या शझाया परिहारो स्भ्यते इति विभारनीयम् । . । 183

·व्युत्पत्तिपाद ~ लफापर्थविचार
'सन्ध्यामुपासते ये च सततं मंशितवताः' इति श्रुती
सततमिति श्रुतेः, कदाचिद्यस्य सन्ध्यारन्दनादिनाधः तेन खीय
मन्ध्यारन्दने ब्रह्मलोसमाप्तिफलानुपवानस्य निश्चिततया अहरहः
पन्ध्यापन्दने ब्रह्मलोकावाप्तिमाधनतारोधनेऽपि तस्य सन्ध्यापन्दने
प्रत्यनिर्वाहात् । या च नित्ये विशिष्य फलगोगोयगादादि-
नास्ति तर निधिप्रत्ययेन इष्टत्येन फलसाधनताबोधस्य जननेऽपि
विवरणम्
अर्थमादेन रिशिप्य परोपस्थितिस्थरे विशिप्य ब्रह्मरोकागाप्ति
साधनत्वस्य फलविशेपानुपस्थितिस्थले च सामान्यत इएसाधनत्वस्य
न बाध न प्रवृत्तिनिर्वाहक इति नित्यकर्मणि इष्टसाधनताज्ञानाघटिताया
अन्यादृश्या एव सामग्र्या प्रवर्तकत्वात् इष्टसाधनताबोध अनुपयोगीति
इष्टमाधनत्वस्य लि-र्थता दूपयति --नेति ।
सततमिति श्रुते - सततमित्यस्य श्रूयमाणत्वात् ।
निश्चिततयेति । ब्रह्मोकावाप्तिसाधनतावच्छेदनाविच्छिन्नत्वस्य
स्वीयसध्यावन्दने अभावनिश्चयादिति भाव ।
प्रवृत्यनिहादिति । तथा च तत्रेष्टसाधनताबोधन व्यर्थमिति
भाव ।
विशिष्य फलपस्थितिशून्यम्थलेऽपि इष्टसाधनताबोधस्यानुषयोगित्व
माह
-योति ।
इष्टत्वेनेति । तृतीयार्थो वैशियम् । फ्लेऽन्वेति ।
--
184

·विवरणोपेतः इच्छाविपयतावच्छेदकस्वर्गत्यादिरूपविशेषधर्मपुरस्कारेण फलविषयक- तत्साधनताबोधस्पानिर्याहेग प्रवृत्त्यनिर्वाहात् इष्टसाधनताज्ञाना- घटितकारणस्तोमात्मिकायाः सन्ध्यावन्दनायभावगोचरतरकादिसाधन- ताज्ञानाधीनतोचरद्वेपघटितसामग्र्या एव सन्ध्यावन्दनादौ प्रवर्तक- ताया उपगन्तव्यतया नित्यस्थले इष्टसाधनताबोधस्यानुपयोगिताया दुरित्वात् । विवरणम् अनिर्वाहादिति । सामान्यतः इष्टत्वेन इष्टसाधनताज्ञानस्य प्रहायप्रयोजकत्वादिति भावः । ननु नित्यविधेः प्रवर्तकत्वनिहाय इप्टसाधनताबोधकत्वमावश्यक- मित्युक्तं तत्राह - इष्टसाधनतेति । अत्र "सन्ध्यावन्दनाभावे नरको भवतीत्याकारकं यत् सन्ध्यावन्दना- घभावगोचरनरकादिसाधनताज्ञानं, तादृशज्ञानाधीननरकादिगोचरो यो द्वेपः तघटिताया एव सामग्र्याः सन्ध्यायन्दनादौ प्रवर्तकत्वं स्वीकार्यम् . नरफादौ द्वेष सत्येव नरककारणीभूतस्य सन्ध्यावन्दनाभावस्य परिवर्जनाय सन्ध्यावन्दनादौ प्रवृत्तिरिति प्रवर्तरसामग्र्याः नरकादिद्वेपघटितत्वमुक्तम् " (६२५-पृ.) इत्यादर्शः । न हि नरके दुःग्यविशेपे द्वेषः सन्ध्यावन्दनामावे नरकसाधनताजानमपेक्षते । दुश्पनानादेव तत्र द्वेपोदयात् । दुःन्द- साधनादायेव द्रुपं प्रति द्विष्टसाधनताजानध्य हेतुत्वात् । अपि च सन्ध्यायन्दनाभावे नरकसाधनतानानात् कथं नरके द्वेषो जायेत । तस्मात् पत्र द्विष्टसाधनताज़ानं तत्रैव द्वेपोदयात् सन्ध्यावन्दनामाये नरकसाघनता- शानात् तत्रैर द्वेष उदेति । तद्गोचरद्वेषेतिपदेनापि सन्ध्यावन्दनामाव- गोचरद्वेप एव स्परसतः प्रनीयते इति योध्यम् । 185 ·व्युत्पत्तियादः-लकारार्थविचारः न च विश्वजिता यजेतेत्यत्र विशिष्टफलावणेऽपि यथा स्वर्गकामपदस्याध्याहारेण तत्समभिव्याहारा विशेषरूपावच्छिन्न- स्वर्गसाधनताबोधः, तथा नित्यस्थलेऽपि विशेषधर्मप्रकारकस्वर्गसाध- नताबोधसंभवादुक्तप्रवृत्तिसामग्र्यन्तरकल्पनमयुक्तमिति याच्यम् । बहुवित्तव्ययायाससाध्यविश्वजिद्यागे" तत्तद्ग्रामपश्चादिफलोद्देशेन विवरणम् - विश्वजिन्यायेन नित्यकर्मणां स्वर्गफलकत्वं स्वीकृत्य शकते न चेति । विशेषरूपेति । स्वर्गत्वेत्यर्थः । नित्यस्थले पीति । स्वर्गकामपदत्याध्याहारणेति शेपः । सामयन्तीति । सन्ध्यावन्दनाभावे द्वेपघटितसामग्रीत्यर्थः । नित्यविधिस्थले विश्वजिन्यायस्याप्रवृत्तिमाह -~~-बहुवित्तव्ययेति । बहुविचव्ययेन बहायासेन च साध्येत्यर्थः । सन्ध्यावन्दनादौ चेति यतार्थवादादपि फलोपस्थितिस्ति तादृशनित्यकर्माभिप्रायकम् । अथवा पूर्व सन्ध्योपासनादौ ब्रह्मलोकावाप्तिसाधनताबोधस्य प्रवृत्त्यनुपयोगितायाः अभिधानात् यथाश्रुताभिप्रायकमेवेति बोध्यम् । 113. वर्गसाधनबोए (य.) 114. विश्वजिशागेन (प.) 188 ·वियरणोपेतः प्रवृत्यनुपपत्तेस्तद्विधेः स्वर्गफलतात्पर्यनिश्चयात् । सन्ध्यावन्दनादौ चाल्पायाससाध्ये ग्रामादिफलोद्देशनापि प्रवृत्युपपत्तेः तद्विधेः स्वर्गपरत्यनिश्चयायोगात् । स्वर्गादिफलकामनारहितैर्मुमुक्षुभिरपि सन्ध्याचन्दनाद्याचरणात् उक्तप्रवृत्तिसामग्रीकल्पनस्यावश्यकत्यार । तादृशसामग्री रिना प्रायश्चित्तादापिष्टासाधने प्रवृत्त्यनिर्वाहाच । नच तत्रापि पाप_सरूपेष्टसाधनताज्ञानाद" प्रवृत्तिनिर्वहति । सुखदुःखामावतरगोचरेच्छायामिष्टसाधनताज्ञानस्य नियमतोऽपेक्षायां विवरणम् स्वर्गपरत्यनिश्चयेति । स्वर्गसाधनतावोधेच्छयोञ्चरितत्वनिश्चये- त्यर्थ. । नित्यविधिस्थले विश्वजिन्न्यायाप्रवृत्तिमुपपाद्य, स्वर्गसाधनताबोधे बाधकमप्याह स्वर्गादिफलकामनारहितरपीति । सन्ध्योपासनादे. स्वर्गफलमत्वे, तत्तत्फलजनककर्मणि तत्तत्फलकामनाया एवाधिकारत्वात् मुमुक्षणामधिकाराभावप्रसङ्ग इति भाव । नित्यकर्मसु इष्टसाधनताज्ञानपटितसामग्र्याः प्रवर्तकत्वं न संमवतीति प्रतिपाय, इष्टसाधनताज्ञानापटितसामन्या प्रवर्तकत्वम्य नित्यादन्यत्र क्लप्तत्वमाह ताशसामग्री मिनेति । मायश्चित नैमित्तिकम् । प्रायश्चित्तेन पापनाशात् तादृशफल्साधनता- ज्ञानस्येव तलापि प्रवर्तकत्व गरते-न चेति । निर्वहतीत्यनेन संपन्ध । ॥ पापयंसेटसाधनसनात् (इ. 1) 187 ·ध्युत्पतिवादः-लकारार्थविचारः निष्फलपाय,सस्येष्टत्यासमवात् । नरकमाघनगोचरद्वेषस्य तद्ध्वंस- गोचरेच्छाजनकत्मोपगमेऽस्मत्समीहितायामिष्टसाधनवाघटितप्रवृत्ति- मामग्यामवियादा । कृतिसाध्यताज्ञानमहितेच्छासामान्यसामग्रीतः चिोपोत्पत्तनिष्फलेऽपि सन्ध्यावन्दनादौ निर्वाहेण प्रवृत्त्युपपत्तेः । न च नरकानुत्पाद एव प्रायश्चित्तस्य सन्ध्यावन्दनादेश्व फल- मिति इष्टसाधनताशानघटितव प्रवृत्तिसामग्री । नरकद्वेषयतां च तद- - तथा च विवरणम् निष्फलपापध्वंसस्येति । सुखदुःखाभावान्यस्मिन् पापध्वंसे विनेष्टसाधनताज्ञानं नेच्छा । तत्र निप्फलत्वानेष्टसाधनताज्ञानं संभवतीति पापध्वंसे इच्छैव न स्यात् कथं प्रायश्चित्ते इष्टसाधनताजानात्प्रवृत्तिरिति भावः । ननु सुखदुःखाभावेतरगोचोच्छाया नियमेनेप्टसाधनताज्ञानापेक्षा नाङ्गीकुर्मः । दुःखविशेषरूपस्य नरकस्य स्वभावतः द्विष्टत्वात् तत्साधने पापे द्विष्टसाधनताज्ञानाधीन, द्वेषः पापध्वंसे इच्छा जनयतीति पापध्वंसस्ये- एत्वं संभवतीत्यत आह - नरकसाधनगोचरद्वेपस्येति । चिकीर्पोत्पत्वे- रित्यस्य निर्वाहणेत्युत्तरेणान्वयः । नरकानुत्पादः-- नरकपागमायः । नरकस्य सुखासंमिनदुःस्व- विशेषरूपत्वाचदभावे विनापीष्टसाधनताज्ञानं तद्ज्ञानमात्रादेवेच्छा संभव- तीति भावः । नरकपवतामिति । मुमुक्षणामपि नरके द्वेषोऽस्तीति सेपामपि नरकानुत्सादेच्छारूपाधिकारः संभवतीति भावः । 188 ·विवरणोपेत. नुत्पादे नियमत एवेच्छेति तेषां नित्यमन्ध्यापन्दनाद्यनुष्ठानमुपपद्यते । अन्यैश्च ॥ तन्नानुष्ठीयते इति वाच्यम् । नरकानुत्पादस्य तत्प्रागभाना त्मकस्य प्रतियोगिरिकल्पग्रासेन फलत्वा भगात् । अत्यन्ताभारस्य प्रतियोगिनिरोधितया कदाचित् पापान्तरण विवरणम् अन्य. - नरकद्वेपरहित । प्रतियोगिरिकल्पग्रासेनेति । यस्योत्पत्ति अवश्यमाविनी तस्मैव प्राग- भाव नान्यस्माकाशादे प्रमाणाभावात् । इत्थञ्च सन्ध्योपासकस्य नरकदु ख यद्युत्पत्स्यते तदैव तत्प्रागभाव फल सिद्धयति । तथा च कृतेऽपि सन्ध्योपासने नरकोत्पत्तिरावश्यकीति तदनुष्ठान व्यर्थम् । यदि च नोत्पत्स्यते तदा तस्य प्रागभावे मानाभावात् नरकपागभावस्य फलत्व न निर्वहतीति भाव । एव फलमस्तु इत्यत आह -- ननु तर्हि नरकात्यन्ताभाव अत्यन्तामावस्पेति । प्रतियोगिनिरोधितयेति । अत्यन्ताभावस्य तत्तत्मागभावतद्धस- त्रितयप्रतियोगिकत्वेन नरकात्यन्ताभारस्य नरकध्वसमागगावप्रतियोगिकत्यात अभावविरोधिन प्रतियोगिन नरकधसम्य नरकपागभावम्य चाधिकरणे आत्मनि नरकात्यन्ताभाव न संभरतीति भार । I16 तत्रानुदायते () 189 ·व्युत्पत्तिवादः -लकारार्थविचार यस्य नरकदुःखं जनितं जनिप्यते वा तदात्मन्यमचात् । नित्यत्वेन चोभयोः फलत्यासंभवात् । योगक्षेममाधारणमाधनतायाश्च गुरुशरीरत्वेन प्रवृत्यनुपयोगित्यात् । यदपि - मण्डली कुर्यादित्यादिवास्यप्रामाण्यवारणायेप्टमाधन- त्वस्य विध्यर्थत्वमावश्यकमिति । विवरणम् ननु ध्वंसप्रागमावयोः अत्यन्ताभावेन विरोधस्याश्रामाणिकतायाः शिरोमणिभिः प्रतिपादनात् नत्र्यमते नरकध्वंसादिमत्यपि नरकात्यन्ताभावः संभवतीत्यत आह -नित्यत्वेनेति । उभयोः- प्रागभावात्यन्ताभावयोः । फलत्वासंमवात् - जन्यत्वासंभवात् । ननु सन्ध्योपासनायाः पूर्वमपि सतः नरकात्यन्तामावस्य परिपालकतारूपसाधनत्वं सन्ध्योपासनायामस्तीत्यत आह् -क्षेमसाधार- णेति । प्रवृत्त्यनुपयोगित्वात् --प्रवृत्तिकारणतावच्छेदकविषयताकत्वाभावात् । नित्यविधिस्थले इष्टसाधनत्वबोधासभयेन इष्टसाधनत्वस्य लिङर्थना दूपयित्वा, तस्य लिइर्थत्वे नैयायिकोक्ता युक्ति दूपयितुं तन्मतमपन्यस्यति .... यदपीति । आवश्यकमिति । कृतिसाध्यत्ववति मण्डलीकरणे बाधितस्य इष्टसाधनत्वस्य बोधकतयैव तद्वाक्याप्रामाण्य संपादनीयमिति भावः । 190 ·विवरणोपेतः तदपि न - मण्डलीकरणादिजन्यतद्ध्वंसादिरूपफलेऽपि कदा चिव कस्य ""चिदिष्टसाधनताभ्रमेणेच्छोत्पत्त्या मण्डलीकरणादानपि इष्टसाधनलाराधेनेष्टसाधनलविध्यर्थतामतेऽपि तद्वाक्यप्रामाण्यस्या- वश्यकतयेष्टापत्तेः । स्वर्गकामो मण्डली कुर्यादिति वाक्यजन्यबोधे विवरणम् इष्टसाधनताभ्रमेणेति । मण्डलीकरणध्वंसस्य सुखदु खाभावेतर- तया विना इष्टसाधनताज्ञान तत्रेच्छानुत्पत्तेरिति भाव अत्र "मण्डलीकरणजन्य यत्पापध्वसरूपफल तत्रापि कस्य चिदिष्टता- भ्रमेणेच्छा स्यात् । तदा तजनकमण्डलीकरणादौ इष्टसाधनत्वमवाधित म्यादेवेति" (६३० पृ.) इत्यादर्श । अत्र मण्डलीकरणादिजन्यतघ्वसेत्यत्र कथ तच्छब्देन पापस्य परामर्श. तस्याप्रकृतत्वात् । किञ्च मण्डीकरणेन यदि वस्तुत पापध्वसो जायेत तदैव इच्छाविपयपापध्वसजनकत्वस्यायाधितत्वात् मण्डी कुर्यादिति वाक्यस्य प्रामाण्यमापादयितु शक्यते । तदेव न, मण्डलीकरणे मापध्वंस- जनकत्वसत्त्वे मानाभावात् । अपि च पापध्वंसे इष्टताअमेणेच्छा इति व्याख्यानमशुद्धम् । निर्दु खत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते । इच्छा तुः तदुपाये म्यादिष्टोपायत्वधीर्यदि ॥ इत्युक्ते. पापध्वसे इच्छा इष्टसाधनताज्ञानादेव जायेत । न त्विष्टत्वज्ञानात् । तस्य सताहेतुत्वात् । पापध्वसे इच्छाविषयत्वरूपेष्टत्वस्य सत्त्वात्कय तज्ज्ञानस्य ममत्वम् । तस्मात् 117 इष्टताभ्रसेग (का आ) 191 ·व्युत्पत्तिवाद ~ रफारार्थविचार: च वर्गकामनाया मण्डलीकरणादिनिष्ठफर्तव्ययप्रयोजकन्यभानन तदर्थवाधेन तद्वाक्याप्रामाण्योपपत्तेः । विवरणम् इष्टसाधनताप्रमेणेति समीचीन पाठः । तद्ध्वसेत्यत्र तच्छब्देन मण्डली- करण परामृश्यते । ध्वस प्रति प्रतियोगिन कारणत्वात् मण्डलीकरण- ध्वसजनकत्व तत्रावाधितम् । तादृशध्वसे इष्टसाधनताप्रमात् यदि कस्य चिदिच्छा तदा इष्ट (मण्डलीकरणध्वस) साधनत्वस्य मण्डलीकरणे अबाधितत्वात् मण्डली कुर्यादिति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिरित्यर्थ । इत्थञ्च इष्टसाधनताप्रमेणेत्यत्र अमपदमपि साधु सगच्छते । ननु स्वर्गकामो मण्डली कुर्यादिति वाक्यस्य प्रामाण्यवारणायैव इटसाधनत्वस्य लिङर्थतास्वीकार आवश्यक । न च तत्र मण्डलीकरणध्वस रूपेष्टसाधनत्यमाधितमेति वाच्यम् । समभिव्याहतपदोपस्थापितकामना- विषयतावच्छेदकत्वोपरक्षितधर्मावच्छिन्नसाधनत्वे रिङ शक्ततया निरुक्तस्थले स्वर्गत्वावच्छिन्नसाधनत्वस्यैव बोधात् तस्य च मण्डलीकरणे याधितत्वादित्यत आह-स्वर्गकाम इति । प्रयोजकत्वमानेनेति । उद्देश्यविधेयभावस्थले विधेये उद्देश्यता वच्छेदकप्रयोज्यत्वभानस्य व्युत्पचिसिद्धत्वात् स्वर्गकामनाविशिष्टोद्देश्यकबोधे उद्देश्यतावच्छेदकस्वर्गकामनाया विधेयमूतमण्डलीकरणकर्तव्यत्वप्रयोजकत्व भासते इति भाव । तदर्थवाधेनेति । फरकामनया साधने प्रवृत्ते सत्फलकामनाया एवं ललिगकर्तव्यताप्रयोजकत्वेन स्वर्गस्य मण्डलीकरणफलत्वाभावात् म्वर्गकामनाया मण्डलीकरणकर्तव्यत्वप्रयोजकत्व बाधितमिति भाव । 192 ·विवरणोपेतः न चेटसाधनत्वस्य विधिप्रत्ययार्थत्वानुपगमे स्वर्गकामो यजेत इत्यादिवाक्याचागादी प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । तत्रामावगोचरद्वेषयटित- सामग्र्यसंभवात् यागाद्यभावस्य नरकादिरूपद्विष्टसाधनत्वाभावात् । इष्टसाधनत्ववोधकमानाभावेन तज्ज्ञानघटितसामग्र्या अपि भवन्मते दुर्घटत्वादिति वाच्यम् । इष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थताविरहेऽपि स्वर्गासाधनं न स्वर्गकामनाधीनकृतिसाध्यमिति इतरवाधबलात् स्वर्गकामकृति- साध्यतान्ययितावच्छेदकतया स्वर्गसाधनत्वस्योक्तविधिजन्यबोधे भानाद्यागादाविष्टसाधनताज्ञानादेव प्रवृत्तिनिर्वाहात् । विवरणम् अभावगोचरेति । यागाद्यभावगोचरेत्यर्थः । द्विष्टसाधनत्याभावादिति । नित्यकर्मण. अकरणमेव नरकसाधनं यागस्तु न नित्यः इति तदकरणस्य नरकसाधनत्वं नास्तीति भावः । भवन्मते. -इप्टसाधनत्वस्य लिडर्थत्वमत्त्वीकुर्वता मीमासकाना मते । इतरवाधवलादिति । शान्दसामग्रीसहितमनुपपत्तिज्ञानमुपादानम् । तदधीनयोधः औपादानिकः । प्रकृते च इतरवाधज्ञानसहकृतशाब्द- सामग्र्या स्वर्गसापनं यागः स्वर्गकामकृतिसाध्यः इति बोधो जायते । अस्य बोधस्य यागगतस्वर्गसाधनताशे औपादानिकत्वम् । पदजन्येप्टसाधनत्योपस्थितिनापेक्षिता । इतराशे शाब्दत्वं तस्य वोधस्य । शादत्वमौपादानिकत्रश्च एकज्ञान एव विषयरूपावच्छेदकभेदेन तिष्ठतः । ते च जाती अम्वण्डोपार्थी वेत्यन्यदेतदिति मीमासकसमयो योभ्यः । च 193 ·प्युत्पत्तियादः-लकारार्धविचार इत्यच सन्ध्यावन्दनादौ तत्कालापच्छिन्नशौचादिकमेवाधि- कारो न तु फलकामनापि । अतः फलकामनाशून्यस्यापि शौचादि- 'मतः सन्ध्यावन्दनाकरण प्रत्यवायजनकम् । फलकामनायास्तत्रा- धिकारत्वे तच्छ्न्यस्यानधिकारितया तदकरणं न प्रत्ययायमायहेद । न च मुमुक्षापवादेन स्वर्गादिरूपफलकामनायाः कदा चिदसंभोऽपि नरकाभावरूपफले नियमत एवेच्छा संभवत्तीति न शौचादिमतः विवरणम् निष्फलेऽपि नित्यकर्मणि इष्टसाधनताज्ञानाघटितसामग्र्या प्रवृत्ति- मुपपाद्य, तस्य सफलत्वे फलकामनाया अधिकारत्वपसझं वापक सूचयति- इत्यश्चेति । नित्यकर्मणः निष्फलत्वे चेत्यर्थः । तत्कालावच्छिन्नेति । यसिन्काले कर्तव्यतया सध्यावन्दनादिकं विहितं तत्कालावच्छिन्नेत्यर्थः । न फलफामनापीति । सफलकर्मणि तत्फलकामनाया अधि- कारत्वात् तस्य सफलत्वे फलकामनाप्यधिकारः स्यादिति भावः । न प्रत्यवायमायहेदिति । शुचित्वे सति फलकामनावतः तदहि- तस्य वा नित्याकरणमवश्यं मत्यवायमुत्पादयतीति सिद्धान्तः । नित्यकर्मफलकामना सर्वस्याप्यस्ति स्वर्गादिपु विरक्तस्यापि मुमुशोः नरके द्वेषसत्त्वेन तदभावरूपफलेच्छायाः संभवादिति शरते- नचेति । 194 ·विवरणोपेतः सन्ध्यारन्दनाधकरणस्य प्रत्यायजनकलानुपपत्तिरिति वाच्यम् । नरकाधनुपस्थित्यैव तदभाषाज्ञानेन तदिच्छापिरहोपपत्तरित्याहुः । विवरणम् तदमानाज्ञानेनेति । सुखदु खाभावयोरिच्छाया तज्ज्ञानस्य हेतु- स्वादिति भाव । विना इष्टसाधनताज्ञान न प्रवृत्ति प्रयोजनमनुदिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते इति न्यायात् । तथा च सन्ध्योपासनादौ प्रवृतिजननाय सन्भ्यामुपासीत इति विधिवाक्याधीन इष्टसाधनताबोध आवश्यक इति लिड इष्टसाधनतार्थकत्वमावश्यकम् । सन्ध्योपासनादाविव प्रायश्चिचादा- वपि नरकात्यन्ताभावनिरूपितक्षेमसाधारणसाघनताज्ञानादेव प्रवृत्ति सन्ध्योपासनादे काम्यत्वे तद्विरुद्ध नित्यत्व न स्यादिति न शक्यम् । फलजनरुत्वेऽपि प्रत्यवायकारणीभूताकरणप्रतियोगित्वरूपनित्यत्वसभवात् । यदि तयोविरुद्धत्वमित्याग्रह तदा नरकात्यन्ताभावातिरिक्तफलसाघनत्व काम्यत्व वाच्यम् । न च नित्यकर्मणा फलजनकल्वे 'अफराकाक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मन समाधाय स सात्विक । इति गीताविरोध इति वाच्यम् । यज्ञो दान तप फर्म पावनानि मनीषिणाम् । एतान्यपि तु कर्माणि सा त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति में पार्थ निश्चित मतमुत्तमम् । इत्यष्टादशेऽध्याये पावनत्वस्यो तत्वात् । सफरस्यापि फलानुसन्धान विना क्रियमाणस्य पावनत्वममि. हितम् । समागमावयोरत्यन्तामावेन विरोध शिरोमणिभिरेव निरस्त । अतश्च नरकमागमावावधिकरणेऽप्यात्मनि नरकात्यन्तामाव . 195 ·घ्युत्पत्तियादः-लकारार्थविचारः तदसद - घसादेस्त्यन्तामापनिरोधिताया निप्रमाणकतया नरकात्पन्ताभारस्यैव प्रायश्चिमध्यारन्दनादिफलत्यसंभवादिष्ट साधनताज्ञानाघटितप्रकृचिसामग्र्या असिद्धः । कारणान्तरकल्पनापेक्षया गुरुशरीरक्षेमसाधारणसाधनताज्ञान- स्यैव सर्वत्र प्रवृत्तिहेतुतति । दण्डाद् घटः इत्यादिप्रतीतिपलाद विवरणम् क्लप्त- संभवतीति तत्साधनत्यमेव सन्ध्यामुपासीतेत्यादौ लिडा योध्यते इत्याशयेन मीमांसकमतं दूपयति- तदसदिति । इएसाधनताज्ञानापटितप्रवृत्तिसामग्र्याः प्रायधिचादौ क्लप्तत्वं नास्तीति बोधयितुमाह-प्रायश्चित्तसन्ध्यावन्दनादिफलत्वसंभवादिति । ननु कारणतावच्छेदकगौरवेण क्षेमसाधारणसाधनताजानं न प्रवृत्तिकारणमित्युक्तमित्यत आह कारणान्तरकल्पनेति । कारणतायामवच्छेदकगौरवापेक्षया इष्टसाधनताज्ञानाघटिताया सामग्र्या अतिरिक्तकारणतायाः कल्पनमतिगौरवग्रस्तमिति भावः । अत्र " किञ्च फलोपधायकत्वरूप एव क्षेमसाधारणसाधनत्वे गौरव- मस्ति । नतु स्वरूपयोग्यतारूपेऽपीत्याह- दण्डादिति । दण्डाद्घद इत्यत्र दण्डत्वावच्छेदेन घटसाघनत्वं प्रतीयते । न च दण्डत्यावच्छेदेन पोपधाय- कल्वरूपं साधनत्वमस्ति अरण्यस्पदण्डे व्यभिचारादिति दण्डत्वावच्छेदेन 118 क्षेमसाधनताज्ञानस्य (च. कृ.) 198 ·विवरणोपेत. स्वरूपसंवन्धविशेषस्पस्य क्षेमसाधारणसाधनलस्योपगमे तच्छरीर- 'गौससाभागाचेति । नित्यस्थले शौचादिफलकामनयोरुभयोरधिकारत्वेऽपि प्रत्येकमेर 119 विवरणम् - स्वरूपसंबन्धविशेषरूप स्वरूपयोग्यतारूपमेव सापनत्व स्वीकार्यम् । अरण्यस्थदण्डादावपि स्वरूपयोग्यतारूपसाधनत्वस्य सत्त्वादित्यर्थ " (६३२ ) इत्यादर्श । प्रतियोगित्व स्वरूपसरन्थविशेष कारणत्व स्वरूपसवन्यविशेष अभावत्व स्वरूपसंवन्धविशेष इत्यादितान्त्रिकन्यवहारेषु स्वरूपसरन्ध. विशेषपदस्य स्वरूपयोग्यतार्थरत्व न युज्यते स्वरूपयोग्यत्वस्य कारणतावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपत्वात् स्वरूपसमधनिशेपपदन कथमपि स्वरूप- योग्यताया अलाभात् । स्वरूपयोग्यताया दण्डापट इति प्रतीतिरूप प्रमाणोपन्यासस्य वैयर्थ्याच्च । तस्मादयमर्थ । कारणत्व न नियतपूर्व- वृत्तित्वरूप नाप्यतिरिक्त पदार्थ अपि तु कार्यकारणयो कश्चन समन्ध । तत्र च प्रमाण दण्डाद्धट इति पतीति । स च सबन्धो नातिरिक्त किन्तु कारणस्वरूप इति । नित्यस्य परजनरत्वपक्षे इत्यश्चेत्यादिना अन्थेनोक्त दूषणमुद्धति- नित्यस्थले इति । 110 गोरवस्थापि (4) 197 ·व्युत्पचियादः-लकाराविचारः तयोरेधिकारता । न तु मिलितयोरिति फलकामनागन्यसापि शौचादिमतः अधिकारितया तस्यापि नित्याकरणं प्रत्यवायजनकम् । अथवा सन्ध्यावन्दनाकरणेन प्रत्ययापजनने अधिकारकदेशशौचादि- मत्वमेव सहकारि न तु फलकामनापि । तदसत्वेऽपि प्रत्यवायोत्पत्ते सर्पसिद्धत्वात् । एतेन संवलिताधिकारानुपगमे शौचादिशन्यफलकामनावतः दैवानित्याकरणं प्रत्यवायं जनयेदिति निरस्तम् । अत एष नित्य- काम्यजयन्तीग्रतादी फलकामनाया अधिकारत्वस्य सर्वसिद्धतया शौचादिमतः फलकामनारहितस्य तदकरणं प्रत्यवायं जनयति । विवरणम् वक्ष्यमाणास्वरसादाह- अथ वेति । एतेन ~ अथवेति पक्षावलम्बनेन । संवलिताधिकारानुपगमे - शुचित्वफलकामनयोः प्रत्येकमधिकार- त्वपर्याप्यधिकरणले इति यावत् । अधिकारैकदेशस्य शुचित्वस्यैव प्रत्यायजनने सहकारित्वस्यान्यत्र क्लप्ततामाह- अत एवेति । इदन्तु बोध्यम् । नव्यमीमांसकाः, प्रवृत्तिसायनज्ञानाक्षेपकः प्रवर्त. मापदाभिधेयः पुरुषाभिप्रायो लोके विधिः (लिडर्थ) अपौरुपेये वेदे तु लिडादिनिष्ठः अलौफिको व्यापारः | तथा हि, गामानयेत्यादिकं रातो 198 ·विवरणोपेतः विवरणम् वचनं श्रुवा गवानयने प्रवृतः पुरुषः राजानं प्रवर्तकं ब्रूते । यस्याभिप्राय विदित्वा पुरुषः प्रवर्तते क्रियासु स प्रवर्तकः । न च प्रवृत्तिकारणेष्ट- साधनताबोधजनकलिङाद्युच्चारयितृत्वमेव प्रवर्तकत्वमिति वाच्यम् । राज- प्रेरणया आनयेति लिङन्तशब्दमुच्चारयितुः पदातेरपि प्रवर्तकत्यापाताद । न चान्याप्रेरितत्वे सति तादृशलिभाचारयितृत्वमेव प्रवर्तकत्वमिति याच्यम् । तथा सति पित्रा पिशुनेन वा प्रेरितस्य राज्ञोऽपि प्रवर्तकत्वं न स्यात् । तस्मात्प्रवृत्तिकारणज्ञानविषयेच्छाश्रयत्वमेव प्रवर्तफत्वम् । प्रवर्तकेच्छाज्ञानञ्च लिगदिनैव जायते इति लिवाच्या इच्छा । साच अयमन प्रवर्ततामित्याकारिका प्रवर्तनेत्यभिधीयते । तया च धात्वर्थे इएसाधमत्वमनुमीयते । पाकयागादिकं, इष्टसाधनं, अयमत्र प्रवर्ततामित्या- कारकासेच्छाविषयप्रवृतिविषयत्वात् इत्यनुमान फलितम् । इत्यश्चानुमान लम्यमिटसाधनत्यं न लियः अनन्यलम्यः शब्दार्थः इति न्यायात् । न चैवं प्रवर्तना इष्टसाधनत्वेनानुमातुं शक्या येनेच्छा अन्यलभ्येति लियों न स्यात् । विषयविशेपस्येष्टसाधनत्वेऽपि आशेच्छाविषयत्वा- भाववत्त्वेन न्यभिचारात् । अतः अनन्यलम्या प्रवर्तनव लिस्र्थः । भर्तगात्य इत्यनुकूलल्यापारवा । तब लोके पुरुषाशय, वैदिक- लिशादिशब्दनिष्ठालौकिकव्यापारे चास्ति । तत्र चानुकूलत्वं न कारणलम् । अभिप्रायाभावेऽपि तद्भमेण प्रवृत्तेर्दर्शनात् । नापि प्रवृत्यनुकूलन ·व्युत्पत्तिवाद ~लकारार्धविचार विवरणम् प्रवृत्तिकारणज्ञानविषयत्वम् । इष्टसाधनताज्ञानस्यैव प्रवृत्तिकारणत्वेन पुरुषा भिप्रायज्ञानस्यान्यथासिद्धत्वात् । अपि तु प्रवृत्तिप्रयोजत्वमेन । पुरषा भिप्रायस्य इष्टसाधनत्यानुमितिद्वारा प्रवृत्तिमयोजकत्वमुपपादितम् । यजेते त्यादिवैदिकशन्दश्रवणोत्तर इष्टसाधनत्यमनुमायैव यागादौ मवर्तते । इष्टसाधनत्वानुमापकेच्छा चापौरपेये वेदे नास्ति । अत कार्यानुमेय लिगदिनिष्ठ अरौकिको धर्म रिड्वाच्य कल्प्यते । तस्येघसाघनत्वा नुमापकत्वमपि कल्प्यते इति अलौकिकव्यापारस्थापि प्रवृत्तिमयोजकत्वरूप प्रवर्तनात्वमक्षतमेव । प्रवृत्तिप्रयोजकव्यापारत्वञ्च न लिगदिशक्यतावच्छेदक गौरवात् प्रवृचेराख्यातेन प्रयोजकत्यम्य ससर्गमर्यादया च भानसभवेनान्य लभ्यत्वाच । अपि तु अनन्यरभ्य रधुभूतञ्च व्यापारत्वमेव । पचेदित्यादौ रिगदिना व्यापारत्वेनोपसित व्यापार स्वज्ञान जन्यानुमितिप्रयोज्यत्वेन ताशप्रयोज्यत्वत्येनानुपस्थितेन सबन्धेन आख्याता- यकृतायन्येति । भावप्रधानमाल्यातमिति स्मृत्या भावनातिरित्ताख्यातार्थ प्रति आख्यातार्थभावनाया एव विशेष्यत्वोधनात् । यथा च घटवमूतलमित्यत्र घटपदादुपस्थितस्य घटत्वावच्छिन्नस्य योम्येन सबन्धेन भूतले अन्वययोधे जाते तादृशसबन्ध जिज्ञासाया मानान्तरेण सयोगत्वावच्छिनससर्गराभ भूतरादिपदसमभि- व्याहाराञ्च भूतत्वृतिघटविशेषलाभन्य भवति । एव चैत्र पवेदिति वास्यात् व्यापारवती चैत्रनिष्ठा पाककृतिरिति बोधो जायते । तत लियस्य व्यापारम्य कृतौ के सबन्ध इति तत्त्वेन जिज्ञासाया 200 ·विवरणोपेतः विवरणम् मैनप्रेरितोऽहं पचामीति व्यवहारबलात् व्यापारः इच्छारूपः इत्यवगम्यते । प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयेच्छाश्रयत्वात्यैव प्रवर्तकत्वरूपताया. प्रागभिहित- त्वात् । पचेदिति सममिव्याहारेण पाककृतिसंबन्धात् पाके अयं प्रवर्तता- मित्याकारिका सेति ज्ञायते । तादृशेच्छाश्रये चैत्रादौ वचनेशितादिना आतत्वे गृहीते, पाकादौ पाकेऽयं प्रवर्ततामित्याकारकासेच्छाविषयप्रवृत्ति- विषयत्वरूपहेतुज्ञानं मानसं समुत्पद्यते । अथ तल हेतौ इष्टसाधनत्व- ज्याप्तिस्मरणात् पाके इष्टसाधनत्यानुमिति यते । तस्याश्च प्रवृत्तिप्रयो- जकत्वं सिद्धमेवेति रीत्या संसर्गविशेषलाभः व्यापारविशेपलाभश्च संभवति । एवमेव यजेतेत्यादिवैदिकवाक्यात् निरुकसंबन्धेन व्यापारवती यागकृतिः इति शाब्दबोधे जाते, संबन्धस्य तत्त्वेन जिज्ञासाया, वेदस- लिडादिप्रेरितोऽहं यागादि करोमीति व्यवहारात् , तस्य व्यापारस्य लिगदिनिष्ठत्वं यजेतेति समभित्र्याहारलब्धयागकृतिसंबन्धात् यागे अयं प्रवर्ततामित्याकारकत्वञ्चावगम्यते । अपौरुषेये लिगदौ निर्दोषत्वज्ञानेन अनाप्तभिन्नत्वे अवगते प्रतारणायजन्यहिताहितोपदेशजनकत्वरूपमासत्व- मवधारितं भवति । ततो मनसा प्रतारणायजन्यहिताहितोपदेशजनकनिष्ठः यः यागे अयं प्रवर्ततामिस्याकारको व्यापारः तद्विषयप्रवृत्तिविषयत्वरूप- हेतुज्ञानमुत्पद्यते । अथ च तत्रेष्टसाधनवव्याप्तिस्मरणेन लोक इव प्रवृत्तिप्रयोजिका इष्टसाधनत्वानुमितिर्भवतीति संसर्गविशेषः ब्यापारविशेषश्च लन्यते। • अथवा स्वतःसिद्धप्रवृत्तौ प्रेरणाया अप्रयोजकत्वात् प्रेरणाप्रयोज्यता- वच्छेन्दकतया प्रवृत्तित्वव्याप्यधर्मविशेषः सिद्धयति । तदवच्छिन्नप्रयोजकता- 201 ·व्युत्पत्तियादः - लकारार्थविचारः विवरणम् वच्छेदकं प्रेरणात्वमसण्डो धर्म. आप्तेच्छालौकिकयापारोभयसाधारणः । तादशमग्यण्डं प्रेरणात्वमनतिप्रसक्तं लियादिपदशक्यतावच्छेदक म. । अथवा, अयमन्त्र प्रवर्ततापित्याकारकावरूपविषयिताविशेषः पुरुषा- भिप्रायालौकिकन्यापारोभयसाधारणः । तदवच्छिन्नस्यैव प्रवृत्तिप्रयोजकतेति ताशविपयिताविशेष एव लिगदिशक्यतावच्छेदकः । यदि च तादृशी विषयिता इच्छामात्रवृत्तिरिति मन्यते । तदा वैदिकलिगदिप्वपीछा स्वीकुर्मः । शब्दस्यास्मन्मते द्रव्यत्वेन तत्रेच्छारूपगुणसत्त्वे याधकाभावात् । यदि च इच्छा आत्ममात्रनिष्ठा नाचेतनशब्दनिष्ठेति विभान्यते । तदा औपनिषदमीश्वरमप्यहीकृत्य तदीयेछैच लिडर्थः इति स्वीकुर्मः । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तविषयिताविशेषापेक्षया लाघवादिच्छात्वं जातिरेव लिडादिशक्यतावच्छेदिका । चैत्रः पचेदित्यादिलौकिकवाक्यघटकलिा इच्छात्वावच्छिन्नस्योपस्थितिर्जायते । तस्य निरुक्तसंबन्धेन कृतावन्वये बुद्धे इच्छाविशेपलाभः संबन्धविशेषलाभश्च भवति । वैदिकं लिङादिकं सर्वमपि अलौकिकप्रेरणा लक्षणया बोधयति । सापि तेनैव संबन्धेन कृतावन्वेति इति निरूपयन्ति । तन्न समीचीनम् । प्रेरणायाः लिधतावादिभिरपि इष्टसाधनत्वानु- मानद्वारैव प्रवृत्तेरुपपादनेन इष्टसाघनताज्ञानावश्यकतायाः स्वहस्तितत्वात् लिङ्याच्यमिष्टसाधनत्वमिति स्वीकरणमेवोचितम् । न तु चयरिण्टा अलौकिकव्यापारो या लिये वाय्य इति । 202 ·विवरणोपेतः विषरणम् न च राजादेः प्रवर्तकत्वव्यवहारानुरोधेन तदिच्छानानमावश्यक- मिति अनन्यलम्या इच्छेव शक्या न तया लभ्यमिष्टसाधनत्व- मित्युक्तमेवेति वाच्यम् । यदा चैत्रः पचेति शब्दं नोच्चारयति । मैवस्तु इशितादिना तस्येच्छामनुमाय पाकं करोति । तदा केन प्रेरितस्त्वं पाकं करोपि इति पृष्टो मैत्रः, नाहं चैत्रेण प्रेरितः किन्तु तदभिप्रायं विदित्वा पचामीति ब्रूते । एवमेव तोऽपि न मयायं मेरितः किन्तु स्वबुद्धिचातुर्येण मदभिप्राय तात्वा पचतीति वदति । प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविपयेच्छाश्रयत्वस्य प्रवर्त- कत्वरूपत्वे तस्य चैत्रे अक्षतत्वात् निरुक्तव्यवहारो नोपपद्येत । अतः न तादृशेच्छाश्रयत्वं प्रवर्तकत्वम् । अपि तु प्रवृत्तिकारणेटसाधनताबोधजनकलिहायुचारयितृत्वम् । रानोक्तात् गामानयेत्यादिवाक्यात् लिडथेष्टसाधनां गवानयने बुध्या प्रवर्तते । अतः राजा प्रवर्तकः इत्यभिधीयते । न च तादृशालादिकमुच्चार- यितुः राजप्रेरितपदातेरपि प्रवर्तकत्वापत्तिः अन्याप्रेरितत्वेन विशेषणे पिनादिना प्रेरितस्य राज्ञोऽपि प्रवर्तकत्वं न स्यादिति वाच्यम् । तादृशलिडा युच्चारयितृत्वे सति स्वातन्त्र्यस्यैव प्रवर्तकत्वरूपस्यात् । पिनादिना प्रेरितस्यापि राज्ञः स्वातन्त्र्यमस्तीति प्रवर्तकत्वमुपपद्यते । पदातेरभिप्राय- शानं न प्रवृत्तिप्रयोजकं अपि तु राजः इत्यत्र स्वातन्त्र्यत्यैव नियामकत्वात् तस्म पर्तकचशरीरनुपदेशेन सर्वसामजस्यात् । तस्मात् प्रवर्तकत्व- व्यवहारानुरोधेन इच्छाज्ञानमावश्यकमिति सा लियाच्येत्युक्तिः न संगरते। 203 ·व्युत्पत्तियाः-- लकारार्थविचार: विवरणम् अपि च अनन्यलभ्यः शब्दार्थः इत्यस्य प्रमाणान्तरगम्यस्य शब्दार्थता नास्तीत्यत्र न तात्पर्यम् । अनुमानादिप्रमाणगम्यस्य वह्यादेरपि वहिपदार्थताविलोपप्रसङ्गात् । अपि तु सममिव्याहतेन पदेन पदसममिव्याहारेण वा लभ्यस्य न शब्दार्थता इत्यत्रैव । द्वितीयायाः कर्मस्वमर्थः । तच क्रियाजन्यफलवत्त्वम् । तच्च संपूर्ण न द्वितीयाशक्यम् । क्रियायाः समभित्र्याहतेन धातुना लामात् । जन्यत्वस्य विनापि पदार्थता द्वितीयार्थधात्यर्थयोः संसर्गमर्यादया भानसंभवात् व्यापारमात्रस्य धात्वर्थत्वादनन्यलभ्यं फलमान्नं द्वितीयार्थः इति प्राचीननैयायिका निरूपयन्ति द्वितीयार्थः क्रियाजन्यफलाश्रयरूपं कर्म धातोः फलव्यापारोभयवाचकत्वेन धातोरेव फलव्यापारयोरुमयोलाभात् अनन्यलभ्यमाश्रयमात्रं द्वितीयार्थः इति प्राचीनवैयाफरणा मन्यन्ते । लिड, शक्यतावच्छेदकं निरूपयद्वि. नव्यमीमासकैरपि प्रवृत्तिप्रयोजक- न्यापारत्वरूप प्रवर्तनात्वं न लिङः शक्यत्वावच्छेदक, प्रवृत्तेराख्यातेन प्रयोजकत्वस्य संसर्गमर्यादया च भानसंभवात् , अपि तु अनन्यलम्य व्यापारत्वमिति प्रतिपादितम् । ईदृशेष्वेव स्थलेषु अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्याय. प्रवर्तते । स्पष्टश्चायमी प्रथमाव्याख्याने रामदीये । तस्मादनुमानलभ्यत्वादिष्टसाधनत्वं न लिडर्थः इत्युक्तिः न संगता । अपि च यजेत स्वर्गकामः इत्यत्र लिगदी अलौकिकव्यापारे मानाभावः । न च वेदस्खलिङ मा प्रवर्तयतीति व्यवहारात् तन्त्र प्रवृत्ति- प्रयोजकल्यापारविशेषः सिद्धयतीति वाच्यम् । प्रवृत्तिमयोजकेटसाधनता- वोधकत्वम्यैव लिादिवृत्तिप्रवर्तकतारूपत्वात् । न चेदं प्रवर्तकत्वं . 204 ·विवरणोपेतः - विवरणम् लौकिकपुरुषसाधारणम् । अस्मदभिमतं प्रवृत्तिप्रयोजकव्यापारवत्त्वन्तु तत्साधारणमिति तस्यैव प्रवर्तकतारूपत्वं स्वीकर्तव्यमिति वाच्यम् । अयमत्र प्रवर्ततामित्याकारकत्वरूपविपयिताविशेषस्य लिडादिशक्यतावच्छेदकस्य आत्ममात्रसमवेतेच्छामात्रवृतित्वे ईश्वरेच्छैव वैदिकलिङः वाच्येति प्रतिपादयाद्भिः भवद्भिरपि, लिडादिवृत्तिप्रवर्तकत्वस्य प्रवृत्तिप्रयोजकेच्छा- बोधकत्वरूपस्यैव वक्तव्यत्वात् । लौकिकपुरुपनिष्ठस्य प्रवर्तकत्वस्य प्रवृत्ति- प्रयोजकेच्छाश्रयत्वरूपस्य ततोऽन्यत्वात् । अन्यथा राज्ञो वाक्यं प्रेरयतीति व्यवहारदर्शनात् तत्रत्यलिङगदावपि अयमत्र प्रवर्ततामित्याकारकत्वरूपविपयिताविशेषविशिष्टः व्यापार कल्प्यताम् । तस्यैव च लौकिकलिड्वाच्यता स्वीक्रियताम् । वस्तुतस्तु वेदस्थले ईश्वरस्यैव प्रवर्तकत्वम् । तच लोक स्वतन्त्रत्वे सति प्रवृत्तिप्रयोजकेष्टसाधनताबोधकलिडाद्युच्चारयितृत्वरूपमेव । वैदिक- लौकिकलिडादीनान्तु प्रवृत्तिप्रयोजकष्टसाधनतामोधकतारूपं प्रवर्तकत्वमिति मोध्यम् । एवं वैदिकलिभदौ अलौकिको व्यापारः, तस्य प्रवृत्ति प्रयोजकेटसाधनतानुमापकत्वं, लिड्वायत्पश्चेति त्रितपासनामपेक्ष्य, प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेन यागादिगतत्वेन च सर्वसिद्धस्य इष्टसाधनत्वस्य लियत्वमाप्रकपनमेव रापवादुचितम् । 205 ·ध्युत्पत्तियादा - लकारार्थविचारः विवरणम् अपि च ईश्वरेच्यायाः वैदिकलिड्वाच्यतापक्षे भवद्भिः प्रतिपादिते ईश्वरेण्याविषयप्रवृत्तिविषयत्वेन यागादाविष्टसाधनत्वानुमानं न संभवति । विद्यमानसर्वविषयिणी ईश्वरेच्छा निष्फले चैत्यवन्दनादौ प्रवर्तमानस्य प्रान्तस्य प्रवृत्तिमपि सतीमवगाहते । इत्थश्च इष्टसाधनत्वरूपसाध्याभाववति चैत्य- वन्दनादौ ईश्वरेण्याविषयप्रवृत्तिविषयत्वरूपहेतोः सत्त्वेन व्यभिचारः । न च हेतुप्रविष्टप्रवृत्तों इष्टसाधनत्यविशेषणान्न व्यभिचारः ईश्वरेच्छाविषयेष्ट- साधनप्रवृत्तिविषयत्वस्य तत्राभावादिति वाध्यम् । इष्टसाधनताघटितहेतुज्ञान- स्यैव दुर्लभत्वात् । सुलभत्वे तत एव धात्वर्थयागादावपि इष्टसाधनत्वस्य जेयत्वेनानुमानस्य विफलत्वात् । अपि च वस्तुतस्वित्यादिनाभिहिते इच्छात्वम्य जातेः लिडादि- शक्यतावच्छेदकत्वकल्पे, सर्वेषा वैदिकलिंडा अलौकिकप्रेरणाया, निषेधस्थलेषु निवृत्तिविषयित्वावच्छिन्ने च लक्षणाकल्पनया, तजन्योपस्थितीना तत्र तत्र शाब्दपोधे हेतुत्वकल्पनया च गौरवं दुप्परिहरम् । इत्यञ्च न विधौ परः शब्दार्थः इति वचनं सुदूरभुत्सारित भवति । एवं सर्वत्र विधिवाक्यजन्यग्रोधानन्तरं इष्टसाधनत्वानुमितिश्योजिका तादृशहेतौ व्याप्तिज्ञानपक्षधर्मताज्ञानादिघटिता सामग्री कल्पनीयेति च गौरवं वज्रलेपायते । अपि च संसर्गभासकाकाक्षाज्ञानतात्पर्यज्ञानादिघटित- सामग्र्यामपि सत्या यजेतेति वाक्याद्वयापारवती यागकृतिरिति शान्दयोधे जाते प्रमाणान्तरेण संसर्गविशेषतानस्य, इष्टसाधनत्यानुमितिहेतुजानस्य च संपादने क्लेश एवं पर्यालोचितः लिड, इष्टसाधनत्वे शक्ति व्यवस्थापयतीति योध्यम् । 206 ·विवरणोपेतः विवरणम् नव्यवैयाकरणास्तु, लिव्धों विधिः प्रेरणा । इयमेवाजेत्युच्यते । महाभाप्यकारः विधि. प्रेरणमिति बभापे । न्यायभाष्यकारोऽपि विधि- नियोग इत्याह । नियोगः नियोजन नियोजयतीत्यादिप्रतिपाद्य. प्रवर्तक- पुरुषनिष्ठः व्यापारविशेष. । - लोके प्रवर्तकत्वञ्च लिडाधुच्चारयितृत्वे सति स्वतन्त्रत्यम् गामानयेति शब्दोच्चारयितु. प्रवर्तकम्य, तादृशशब्दप्रयोग प्रयुज्यमान. लिडन्तशब्दो वा प्रेरणा । सा स्वप्रयोक्तृत्वसंबन्धेन प्रवर्तकपुरुषे वर्तते । अपौरुषेये घेदे तु लिडन्त शन एव प्रवर्तकः । लिडर्थः प्रेरणापि स एव । न च प्रवर्तकनिएध्येव प्रवृत्त्यनुकूलन्यापारम्य प्रेरणा- त्वात् वैदिकलिडन्तशब्दम्यातधाभृनम्य कथं प्रेरणालम् । न हि स्वात्मकप्रवर्तकनिष्ठत्वं तस्य संभवतीति वाच्यम् । अधिकरणीभूतभृतल- स्वरूपम्य घटाभावस्य घटाभावत्येग भूतलवृत्तित्वमिव, प्रेरणात्वेन रूपेण स्वात्मप्रवर्तकनिष्ठत्वमुपपद्यते । प्रेरणात्वच्च प्रेरयत्यादिप्रतिपाद्यतावच्छेदकतया सिद्धः अबण्डो धर्मः । इमा प्रेरणा शन्दम्पत्त्वान्मन्दी भावनेति व्यवहरन्ति । इयं प्रेरणात्वेन सविषया । इत्यश पचेदिति वाक्याटोरणाविषयः पाफः इति मान्नबोधः जायते । तनः आप्तोक्तप्रेरणाविषयत्वेन हेतुना पारादी इष्टसाधनत्यमनुमाय प्रवर्तते । विनेष्टसाधनतानानं न प्रवृत्ति. । इष्टसाधनत्वच न लिर्ध. प्रेरणात्याभायात् । प्रेरणा हि 207 ·घ्युत्पत्तिवाहः - लकारार्थविचार। . निष्ठमिति वाच्यम् विवरणम् प्रवर्तकपुरुषनिष्ठा । इष्टसाधनत्वन्तु धात्वर्थगतम् । नापि इष्टसाधनताबोध. प्रवर्तकपुरुषवृत्तिः तस्य श्रोतृनिष्ठत्वात् । न चेष्टसाधनतालापन प्रवर्तकपुरुष- । तावता सम्यैव प्रेरणात्वं संभवति नेष्ट- साधनत्वस्य तस्य ततोऽन्यत्वात् । दृष्टसाधनताजापनमेव प्रेरणा लिडर्थ इत्युक्ती अस्मदभिप्रेतार्थ एव प्रकारान्तरेणोक्तो भवति । इष्टसाधनताजापन इष्टसाधनताजानानुकूलन्यापारः लिइन्तशब्दरूपः । तस्येप्टसाधनतानानानु- कूलत्वञ्चानुपदमेवोक्तमिति । एवं यजेतेति वैदिकवाक्यादपि प्रेरणाविषयः यागः इति शाब्दबोधो जायते । बहायाससाध्ये यागादी सामान्यत. इष्टसाधनताजानं न प्रवर्तकम् । अपि तु विशिष्य स्वर्गवादिना स्वर्गादिसाधनताज्ञानमेव । यजेतेत्यादिकप्रेरणा- विषयत्वे स्वर्गसाधनत्वव्याप्तिज्ञानं उपदेशेन शाब्दयोधरूपं जायते । ततश्च यागे स्वर्गसाधनत्वस्यानुमानाद्यागादौ प्रवर्तते पुरुषः । प्रथमोपदेष्टुः पुरुषस्य ध्याप्तिज्ञानं योगाद्भवति । तस्मात् प्रेरणा लिङ्घटितशब्दरूपा लिर्थः इति प्रतिपादयन्ति । तदपि न समञ्जसम् । इष्टसाधनताजानं विना प्रवृत्त्यनुत्पादस्य सर्वसमतत्वेन प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेन क्लप्तमिष्टसाधनत्वमेव लिय इति युज्यते । तदेव प्रवृत्तिमयोजकत्वाटरेरणाव्यपदेशं लभते । यदाहुः पुंसा नेष्टाभ्युपायत्वात्नियासन्य. प्रवर्तक । प्रवृत्तिहेतुं धर्मश्च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥' इति । न च प्रवर्तकनिष्ठस्यैव प्रवृत्त्यनुकुलस्य प्रेरणात्यात् धात्वर्थगतस्येष्टसाधनत्वस्य कथं प्रेरणात्वमिति वाच्यम् । तस्यापि 208 ·विवरणोपेतः विवरणम् स्वयोधकशब्दप्रयोगानुकूलकृतिमत्त्वसंबन्धेन प्रवर्तकनिष्ठत्वेन प्रेरणात्वोपपतेः। न चास्य संबन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वान्नानेन प्रवर्तकनिष्ठत्वामिष्टसाधनत्वस्येति वाच्यम् । भवदभिमतप्रेरणायाः लिरुन्तशब्दस्यापि प्रवर्तकपुरुषे स्वप्रयो- क्तृत्वमेव संबन्ध इति तस्यापि वृत्त्यनियामकतया तेन संबन्धेन प्रवर्तक- निष्ठत्वानिर्वाहण प्रेरणात्वासंभवात् । शब्दप्रयोगस्य प्रेरणात्वेऽपि वृत्त्य- नियामकेन स्वानुकूलकृतिमत्त्वसंबन्धेन प्रवर्तकपुरुषसंवन्धिनः भवर्तकनिष्ठ- त्वासंभवात् । अपौरुषेयत्वेन भवदभिमते वेदे लिहन्तशब्दरूपप्रेरणायाः वृत्यनियामकेन तादात्म्येन स्वात्मकप्रवर्तकनिष्ठलासंभवाच्च । तस्मात् स्वबोधकशब्दप्रयोक्तृत्वसंबन्धेन प्रवर्तकपुरुपसंबन्धिनः (निष्ठस्य) इप्टसाधन- त्वत्य प्रेरणात्वं युज्यते । अपि च स्वज्ञानवत्त्वमपि पुरुषे इष्टसाधनत्वस्य संबन्धः । न च श्रोतुरेव तच्छाब्दबोध इति घाच्यम् । प्रयोक्तरि प्रयोगहेतुवाक्यार्थज्ञानत्यावश्यकत्वेन प्रवर्तके इष्टसाधनताज्ञानसत्त्वात् । किञ्च तन्मते वेदस्यापौरुषेयत्वेन न लोक इव आप्पोक्तप्रेरणा- विषयत्वेन हेतुना यागादाविष्टसाधनत्वानुमितिः हेतुनानासंभवात् । वैदिक- लिडादिरूपप्रेरणाविषयत्वेन हेतुना विशिष्य स्वर्गादिसाधनत्वानुमितिश्च न संभवति तत्र हेतौ स्वर्गसाधनत्वव्याप्तिज्ञानासंमवात् । महतामुपदेशात् शाब्दवोधरूपं तादृशव्याप्तिज्ञानं जायते इति यद्युच्यते । तदा यागे स्वर्गसाधनताज्ञानमेव उपदेशाधीनमिति स्वीक्रियताम् । किं विधियाक्यार्थ- तलादिस्खले इष्टसायनताज्ञानस्यासंभवात् वदिकालदेव इष्टसाधनत्वं योध्यते इति वक्तव्यम् । एवञ्च सर्वत्रैव लिडः इष्टसाधनतार्थ- फत्वस्वीकार एव युक्तः । तस्स प्रवृत्तिप्रयोजकत्वरूपं प्रेरणालमपि ग वोधन । 209 V-27 ·व्युत्पत्तिवाद: ~ लकारार्थविचारः अपरे तु चैत्यं न वन्देत इति वाक्यप्रामाण्यानुरोधेनेष्टसाधन- त्वस्य विध्यर्थत्वमावश्यकम् । कृतिसाध्यत्वादिमति चैत्पबन्दनादौ कृतिसाध्यत्याधभारस्य नसा बोधने तद्वाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेः । - विवरणम् क्लप्तमेव । तन्मते प्रेरणात्वमखण्डो धर्म. लिङादिशब्दे कल्प्यते इति गौरवम् । अपि च, सविषयत्वेन सर्वसंप्रतिपन्नादात्मविशेषगुणाद्भिन्नस्य शब्दरूपप्रेरणायाः तत्तद्धात्वर्थविषयकत्वकल्पनागौरवं दुर्वारम् । नैयायिकैरपि शब्दस्य सविषयत्वं स्वीकृतमेव । 'गुरुं धर्म पृच्छतीत्यत्र जिज्ञासाज्ञानोद्देश्यकमवृत्त्यधीनशब्द, पृच्छतेरर्थः शब्दे धर्मविषयकत्वान्वयः' इति द्वितीयाया भट्टाचार्यरभिधानादिति वाच्यम् । शब्दस्य विषयता व्यापारानुबन्धिनी इति अनुपदं तैरभिधानात्, शनजन्यज्ञानस्य धर्मविषयकत्वाच्छन्दः धर्मविषयकतया व्यवहत. । लिडर्थताशशब्दरूप- प्रेरणायाश्च धात्वर्थपाकादिविषयकत्वं न तादृशमिति लिडप्रेरणारूपशब्दस्य धात्वर्थविषयकत्वकल्पनागौरवस्य दुप्परिहरत्वात् । अपि च मीमासकमत इवात्रापि विधिवाक्यंजन्यशेधानन्तरं इष्टसाधनत्यानुमितिहेतुव्याप्तिज्ञान- संपादनायासोऽपि दुर्वारः । तस्मादिष्टसाधनत्वमेव लिङर्थ इति रमणीयमिति विमावनीयम् । प्रवर्तकज्ञानविषयस्यापि कृतिसाध्यत्वस्य अन्यलभ्यतया लिडर्थता दूपयता अनन्यलम्यस्येष्टसाधनत्वस्य लिडर्यत्वं साधयता मतमुपन्यस्यति अपरे विति । विध्यर्थत्वं-लिर्थत्वम् । 210 ·विवरणोपेतः कृतिसाध्यतापाच विधिलं नियुक्तिकम् । तदनगीकारेऽपि कृतेराख्यातसामान्यार्थतया विधिप्रत्ययस्यापि तदर्थकतया पर्वत इत्यादौ कृतेः पाकानुकूलत्वभानस्यावश्यकतयार्थात् पाकादावपि कृतिसाध्यताभानात् । कृतिसाध्यताया विधित्वेऽपि तत्तत्काल तचत्पुरुपविशेषविशे- पितकृतिसाध्यताविषयकस्य प्रवर्तकज्ञानस्य शाब्दबोधोतरमेव स्वीकर- पीयतया विधिवाक्यजशाब्दयोधतः साक्षात्प्रवृत्त्यनिर्वाहात् । विवरणम् विधित्व-लिर्थरूपत्वम् । नियुक्तिकमिति । न च पा. समुद्रं न तरेदिति वाक्यस्य प्रामाण्यानुरोधेन कृतिसाध्यत्वस्य लिडर्थत्वमावश्यकं इष्टसाधनत्वयलयद- निष्ठाननुवन्धित्वयोरमावस्य समुद्रतरणे बाधितत्त्वात् पनुकृतिसाध्यत्वाभाव- स्यैवावाधादिति वाच्यम् । पौ इष्टसाधनीभूतसमुद्रतरणानुकूलत्यभावस्य बोधोपगमेन तद्वाक्यप्रामाण्यनिर्वाहात् । विधिप्रत्ययस्य-~आल्यातसामान्यान्तर्गतस्य लिडादेः । तदर्थकतया---कृत्यर्थकतया । अर्थादिति । तथा च पादानुकूलकृतिशाब्दबोधोचरं मानसः पाके कृतिशाध्यताबोधो जायते इति भावः । 120 तात पुस्पविरोरित (म. कृ.) 211 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचार अस्तु वा साध्यवासंबन्धेनैवाख्यातसामान्यार्थकृतेः क्रियायां विधिप्रत्ययजन्ययो) भानम् । प्रवर्तिका चिकासि साध्यतासंवन्धन कृतिप्रकारिका क्रियेच्छैन । स च लडादिस्थले आख्यावार्थकृतेः क्रिया- विशेषणतयैव भानमिति व्युत्पत्तः क्लसत्वात् पर्वत इत्यादौ न तस्याः विवरणम् नन्दं विधिवाक्यार्थबोधात्मवृत्तिर्न स्यात् शाब्दसमनन्तरभावि- मानराज्ञानादेव प्रवृचेल्दयादित्याशामिष्टापत्त्या परिहरति --- कृति- साध्यताया इति । विधिबाक्यजन्यशाब्दबोधस्य साक्षात्प्रवर्तकत्वामहेऽप्याह- अस्तु पेति । ननु प्रवृत्तिहेतुश्चिकीर्णा कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छा । तस्याश्च स्वसमान- प्रकारकं कृतिसाध्यताज्ञानं कारणमिति पाकविशेष्यसाध्यतासंसर्गकति- प्रकारकशाब्दबोधान्न चिकीर्षासंभव इति साक्षात्प्रवर्तकत्वं न संभवतीत्यत आह-~-प्रवर्तिका विकीपापीति । आख्यातार्थस्यैव कृतरित्यादि । क्षेत्रण पच्यते इत्यादौ आल्यातत्वेन तदर्थकृतेः जन्यतासंबन्धेन धात्वर्थ - पाके, तस्य च पुनराव्यातार्थकर्मत्वेऽन्वयः । आख्यातार्थकत्यन्वयि आधेयत्वं चैत्रादि- पदोतरतृतीयार्थः । आल्यासार्थकालस्य तदर्थे कृतावेबान्वयः । तृतीयायाः कृत्यर्थकत्वे सुबः तत्र आख्यातार्थकालान्वयापत्त्या व्युत्पत्चिविरोधः स्यादिति प्राचीनसिद्धान्तः । 212 ·विवरणोपेतः क्रियाविशेषणतया भानसंभव इति वाच्यम् । व्युत्पत्तिवैचित्र्येण तदुपपत्तेः । शक्त्यभेदेऽपि व्युत्पत्तिभेदे वाघकाभावात् । अत एव प्राचीनराख्यातार्थस्यैव कृतेः कर्मप्रत्ययस्थले क्रियाविशेषणतया भान- मुपेयते । "एवं वचित् पाकादाविव सर्वनैव याग"पाकादौ लौकिकप्रमाणादेव कृतिसाध्यताबोधों निर्वहतीति बदन्ति । न कलज भक्षयदित्यादिनिपेधविधेः प्रामाण्यानुरोधतो विवरणम् लौकिकप्रमाणादेवेति । लौकिकममाणलभ्यत्वेन अनन्यलभ्यत्वा- भावात् न कृतिसाध्यत्वस्य लिख्यत्वमित्यत्र न तात्पर्यम् । अनन्यलभ्यः शब्दार्थः इत्यस्य मानान्तरागोचरस्यैव शब्दार्थत्वमित्यत्र तात्पर्याभावस्या- भिहितत्वात् । अपि तु ये कृतिमाध्यत्वस्य लिइर्थतीमदम्पर्येण शापयन्ति मीमासकाः, तेपा मते यजेतेत्यादिश्रुतेः तदभिमतं अनधिगतावाधितार्थबोध- फत्वलक्षणं प्रामाण्यं न स्यादिति भावः । बलवदनिष्टाननुवन्धित्वं विचारयितुमादौ तम्य लितास्वीकारे युक्तिमाह न कलजमिति । निषेधविधेः प्रामाण्यानुरोधत इति । एतेन, प्रवृत्तिहेतुचिकीर्षाया बलवदनिष्टानुबन्धित्यज्ञानं प्रतिबन्धकमिति तदभाव. म्वरूपसन्नेव प्रवृत्त 121. एवध (का. आ.) 122. पाकादेः (४. कृ.) 313 ·घ्युत्पत्तियादः -- लयाराविचारः चलपदनिष्टाननुपन्धित्वस्य "विध्यप्रदेशः । विवरणम् हेतु न तु बलवदनिष्टाननुपन्धित्वज्ञानमिति प्रवर्तकज्ञानाविषयत्यान्न बल्व- दनिष्टाननुगन्धित्वस्य लिडर्थत्वमावश्यकमिति दूपण परास्त वेदितव्यम् । तस्याप्रवर्तकत्येऽपि न कलन भक्षयेदिति बाक्यप्रामाण्योपपादनाय तदा घश्यकत्वात् । वस्तुतस्तु बरपदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानमेव प्रवर्तकमित्यो स्फुटीभविष्यति । इदन्तु बोध्यम् । नसमभिव्याहारे कचित् चैत्य न वन्देते त्यादौ लियस्येष्टसाधनत्वस्याभावो बोध्यते । न करजमित्यादी च लिडर्थस्य बरबदनिष्टाननुवन्धित्वस्याभावो गोध्यते । नातिराने पोडशिन गृहातीत्यत्र धात्वर्धान्वितमनर्थाभावे हिल्थेष्टसाधनत्य पोध्यते । न पत्र धात्वर्थे इएसाघनत्वस्य बलबदनिष्टाननुबन्धित्वस्य वा अगाव बोधयितु शक्यते । अतिराने पोडशिन गृहातीति विधिना तयोम्तत्र वोधितत्वेन तदभावस्य बाधितत्वात् । पोडशिग्रहणे तदभावे च इष्टसाधनत्वस्य विधिनिषेधवाक्याम्या बोधनाद्विक्ल्प सिद्धयति । स्पष्टश्चायमर्थ नवाद- दीधितौ इति । विध्यर्थप्रवेश -लिडर्थताखीकार । न चेष्टसाधनत्वमात्रस्य रिर्थत्वेऽपि न करन भक्षयेदित्यादौ नसमभिव्याहृतरिक अनिष्टसाधनत्वे लक्षणास्वीकारेणैव तद्वाक्य प्रामाण्यनिर्वाह बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्य लिडर्थनास्वीकारो न युक्त इति 123 विश्वर्ये प्रवेश () विध्यपत्वप्रवेश (क) 214 ·विवरणोपेतः निषिद्धेऽपि कलञ्जभक्षणादौ तृप्त्यादिरूपेष्टसाधनस्वसचेन तदभावस्य नजा बोधने प्रामाण्यानुपपत्तेः । पलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्य . विवरणम् वाच्यम् । न विधौ परः शब्दार्थ इत्युक्तेः विधिस्थले लक्षणाकल्पनस्या- युक्तत्वात् । किश्च वायत्र्यं श्वेतमालभत इति हिंसाविधेः न हिंस्यात्सर्वा मूतानीति निषेधशास्त्रस्य च विरोधपरिहाराय न हिंस्यादित्यत्र हनधातोः विहितेतररागप्राप्तहिंसापरतया संकोच आश्रितः दार्शनिकैः । तच्चासमञ्जसं स्यात् । तृप्त्यादिरूपेष्टसाधनस्य कलाभक्षणादेः नरकादिरूपबलवद- निष्टानुबन्धित्वेन, इष्टसाधनत्वस्य बलवदनिष्टानुबन्धित्वस्य च विरोधाभावात्, हिंसायामिष्टसाधनताबोधकस्य वायव्यं श्वेतमालभेत इति विधेः तत्रा- निष्टसाधनत्वबोधकनिषेधशास्त्रस्य च विरोधस्यैवाभावात् । अतः लिङ्गा चलबदनिष्टाननुवन्धित्वबोधनमावश्यकम् । एवञ्च विधिना तत्र बलवद- निष्टाननुबन्धित्वस्य, निषेधेन तद्विरुद्धस्य तदभावस्य च बोधेन विरोधात् संकोच आश्रीयते इति समन्जसम् । अपि च इष्टसाधनत्वमात्रस्य लिङर्थत्वे तृप्तिकामः कलमं भक्षयेदिति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिः इष्ट- साधनत्यस्य तवायाधात् । चलवदनिष्टाननुपन्धित्वस्यापि लिडर्थत्वे तु चाधितस्य बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्य कलञ्जभक्षणे बोधनादमामाण्य तद्वाक्यस्य निर्वहतीति चोध्यम् । तदभावस्य नना चोधने प्रामाण्यानुपपत्तरिति । मत्यवायाभावरूपेष्टसाधनत्याभारः कलमभक्षणे अवाधितो बोध्यते । तेन च प्रत्यवायसाधनत्याक्षेपात्पुरुषः कलन्जभक्षणान्निवर्तते इति वाच्यम् । प्रत्यवायाभावनिरूपितं साधनत्वं क्षेमसाधारणमेव वक्तव्यम् । न च तच 216 ·व्युत्पत्तियादः - लकारार्थविचारः विधिस्ते तस्यैवाभावो बलबदनिष्टनरकानुपन्धिनि तत्तत्कर्मण्यवाधितो योध्यते इति तत्प्रामाण्योपपत्तिः । बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्पेष्टसाधनत्यविशेषणतया वाच्यत्वं विशिष्टामावस्यैव शाब्दयोधे भानम् । सोऽपि "विशेपणाभावा- यत्तः अबाधितः कलञभक्षणादौ । विशिष्टाभावयोधानन्तरमेव विवरणम् नित्यकर्मणामेव । तदभाये प्रत्यवायोत्पत्तेः तत्करणे प्रत्यवायाभावस्य च सत्त्वात् । अकरणे प्रत्यवायाभावात्काम्ये यागादौ न निरुक्तं प्रत्यवाया- भावसाधनत्यम । एवञ्च सदभाववति काम्ये प्रत्यवायसाधनत्वाभावेन व्यभिचारात् प्रत्यवायसाधनत्वाक्षेपासंभवात् निषेधविधेः निवर्तकत्वं न स्यात् । अतश्च बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य लिङर्थतास्वीकार आवश्यक इति भावः । तस्यैवेति । एवेन इष्टसाधनत्वस्य व्यवच्छेदः । . सोऽपि बलवनिष्टाननुगन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनलाभावोऽपि । विशेषणाभावायत्त. - बलवदनिष्टाननुनन्धित्वाभावप्रयुक्तः । ननु बलबदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानमेव निवर्तकम् । तत्र न निषेध- वाक्याजातमिति कथं तद्वाक्यस्य निवर्तकत्वमित्यत आह विशिष्टा- भावेति । 124. विशपणाभावो यन (प..) 216 ·विवरणोपेतः तल्लिङ्गकानुमानगम्यः बलबदनिष्टानुवन्धित्वरूपः तदननुबन्धित्या- भावः । प्रवर्तकमिव निवर्तकमपि ज्ञानं श्रुतिवाक्यात् परम्परयैव न साक्षात् । विवरणम् तल्लिङ्गकानुमानेति । कलजभक्षण बलयदनिष्टाननुनन्धित्याभाववत्, इंप्टसाघनत्वे सति बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वाभाववत्त्वात् इत्यनुमानाकारो बोध्यः । ननु तर्हि निषेधवाक्यजन्यस्य जानस्य साक्षान्निवर्तकत्व न स्यात् इत्यनेष्टापतिमाह -- प्रवर्तकमिवेति । प्रवृत्तिकारणस्य कालविशेषपुरुष- विशेषविशेपितेष्टसाधनताजानस्य विधिवाक्यजन्यबोधानन्तरमेव जायमानत्वा- दिति भाव । अत्र " प्रवर्तकमिति । यथा यजेतेत्यादौ श्रुतिवाक्यात् इष्टसाधनतानानं तेन च चिकीरूपं प्रवर्तकं ज्ञानं जायते । न तु साक्षात् श्रुतिवाक्यात् । तथा न भक्षयेदित्यादापपि श्रुतिवाक्याहु बलबदनिष्टाननुरन्भित्वविशिष्टेष्ट- साधनत्वाभावज्ञानं जायते । तेन च द्विष्टसाधनत्वादिज्ञानरूपं निवर्तक जानं जायते न तु साक्षात् श्रुतिवाक्यादित्यर्थ." (६३६-१) इत्यादर्शः । चिकीर्षाद्वारा विधिराक्यजन्येष्टसाधनताजानस्य प्रवर्तकत्वेऽपि चिकीर्षाया इच्छाया: ज्ञानरूपत्वाभावात् चिकीरूिपं प्रवर्तकं ज्ञानं जायते इति विवरणमत्यन्ताशुद्धम् । परन्तु इदानी इदं ममेष्टर प्रवर्तते । श्रुर्तिवाक्यात् सामान्यतः इष्टसाधनत्वमेव बुध्यते । तदनन्तरं कारविशेषपुरुषविशेषविज्ञपितेप्टसाधननानानं, ततः प्रवृत्तिरिति प्रवर्तकं ज्ञानं विधिवाक्यजन्यज्ञानजन्यमिति प्रवर्तमिवेति मन्याशयो योभ्य । 217 V-28 ·ध्युत्पत्तिवादा - लकारार्थविचार: वस्तुतो विशिष्टशक्ती विशेष्यविशेषणभारे विनिगमनाविरहाद विवरणम् "नापि नजमावस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशेषणत्वं संभवति । बलबदनिष्टाननुबन्धित्वस्य तदर्थंकदेशत्यात् पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तदेक- देशेनेति व्युत्पत्तिविरोधादिति नोक्तमते वलवदनिष्टाननुबन्धित्वाभावस्य शाब्दबोधे भानं संभवति" (६३६ पृ.) इत्यादर्श. . नज- भावस्य लिधैकदेशे बलवदनिष्टाननुबन्धित्वाभावे प्रतियोगितासंबन्ध.. नान्वये बलवदनिष्टाननुबन्धित्वाभावो न लभ्यते । न भक्षयेदित्यत्र वाक्यार्थोऽपि न वर्णयितुं शक्यते । अभावप्रतियोगिवलवदनिष्टा- ननुबन्धित्वविशिष्टेटसाधनत्वस्य धात्वर्थे फलजभक्षणे बाधितत्वेन बोधयितुमशक्यत्वात् । तस्मान्नमर्थाभावस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्व- विशेषणतया भानस्य, एकदेशानन्वयव्युत्पत्तिविरोधेन खण्डनं प्रकृतानुप युक्तमेव । परन्तु इष्टसाधनत्वविशेषणतयोपस्थितस्य बलबदनिष्टाननुबन्धि- त्वस्य नवर्थे अन्वयः न संभवतीत्यत्र हेतु एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्यान्यत्र स्वातन्त्र्येण विशेषणतया अन्वयो नेति व्युत्पत्तिविरोध. वर्णनीयः स चादर्शे नोक्तः । बलबदनिष्टाननुबन्धित्वस्येप्टसाधनत्यविशेषणतयोपस्थितत्वे हेतुतया पदार्थकदेशतयेति भट्टाचार्यैरभिहितम् । न त्वत्र पदार्थ. पदार्थेनान्वेति न तदेकदेशेन इति व्युत्पत्तिविरोधोऽभिमत इति बोध्यम् । वक्ष्यमाणगौरवमभिप्रेत्याह वस्तुत इति । विशिष्टशक्ती --विशिष्टे इएसाधनत्वे लिए, शक्तिस्वीकारे । विनिगमनाविरहादिति । च बरवदनिष्टाननुपन्धित्व विशिष्टे इष्टसाधनत्वे, इष्टसाधनन्यविशिष्टे अलपदनिष्टाननुबन्धित्ते तथा 218 ·विवरणोपेतः पृथगेन बलबदनिष्टाननुबन्धिताया वाच्यत्यम् । विवरणम् च गुरुभूते शक्तिद्वयकल्पनामपेक्ष्य, बलवदनिष्टाननुबन्धित्वे इप्टसाघनत्वे च पृथगेव शक्तिस्वीकार उचित इति भावः । पृथगेव स्वातन्त्र्येण इष्टसाधनत्वाविशेषणतयेति यावत् । इत्यश्चात्र पक्षे लिर्धस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य स्वातन्त्र्येणोपस्थितेः नर्थाभावविशेषणतया अन्वयः संभवति । एकत्रेति व्युत्पत्तिविरोध- विरहादिति निवर्तकं ज्ञानं शाब्दबोधरूपमेवेति योध्यम् । पृथक्शक्तिपक्षे न कलझं भक्षयेदित्यादौ अलवदनिष्टाननुबन्धित्तस्यैव लिड्तात्पर्यविषयतया तदभाव एव धात्वर्थे बुध्यते । नत्विष्टसाधनत्वमपि । एतेन निषेधस्थलेऽपि लिहा इष्टसाधनत्वस्य धात्वर्थे बोधनात् , तस्य च लोकावगततृप्तिरूपेष्टसाधनत्वरूपत्वे श्रुतेधैयर्थ्यापत्तिः । अतः विश्वजिन्यायेन स्वर्गरूपेष्टसाधनत्वमेव तेन योधनीयमिति निपिद्धाना स्वर्गफलकत्यापत्तिः । न च पा स्वर्गजनकत्वे बलवदनिष्टान्नुवन्धित्वाभावो न संमवतीति शक्यम् । तदधिकस्यैव नरकस्य ततः कल्पनादिति दूषणं परास्तम् । तत्रेप्टसाघनत्वस्यैवाबोधात् । तदुक्तं विश्वनाथन्यायपश्चाननैः 'तत्र बाधात् इष्टसाधनत्वं कृतिसाध्यत्वञ्च न विध्यर्थः, किन्तु बलवदनिष्ठा- ननुबन्धित्वमात्रं तदभावश्च नना योध्यते' इति । अपि च, इएसाधनत्वस्य बोधोपगमेऽपि न निरुरुदूषणमवकाश लभते । तथा हि तत्रैव विश्वजिन्यायः प्रवर्तते, पत्र वाक्यं प्रवर्तक 219 ·प्युत्पत्तियादा-लकारार्थविचार! न, च बलवदनिष्टा ननुवन्धित्वस्येप्टसाधनत्वारिशेप्यते विधिवाक्यतः क्रियाधिोप्यकेष्टसाधनताज्ञानासंभवात् क्रियागोचर- न वा विवरणम् फलश न श्रुतम् । तत्र हि इप्टमाधनताज्ञानं विना प्रवृत्तेरनुपपत्तेः प्रवर्तकत्वनिहाय सर्वाभिलपितः म्वर्गः फलं करप्यते । न चेदं न कलसमिति वाक्यं फलअभक्षणे प्रवर्तकमिति कश्चिदभ्युपैति । तस्य फलं तृप्त्यादिकमनवगतम् । नापि तस्य वर्गः फलमिति कल्पन युक्तम् । बहुवित्तत्र्ययायाससाध्यस्य हि कर्मणः नाल्पं फलं भवितुमर्हतीति स्वर्गः फलं कल्प्यते । अत एव अल्पायासमाध्यसन्ध्यावन्दनादेः विश्व- जिन्यायेन स्वर्गः फलं न. भवितुमर्हतीति अनुपदमेवाभिहितं भट्टाचार्यः मीमासकमतनिरूपणावसरे । न चेदं कलजमक्षणं बहुपरिश्रमसाध्यं कर्म । तस्मान्नात्र विश्वजिन्न्यायस्यावसरः । लोकावगततृप्तिसाधनत्वबोधकत्वे च न श्रुतैयर्थ्यम् । लोकायगताना बहूना वेदे प्रतिपादनदर्शनात् । परन्तु ऐदम्पर्येण लोकानवगत एवार्थों विधेयतया श्रुत्या प्रतिपाद्यते । एवश्चास्मा- द्वाक्यात् तृप्तिसाधनत्वस्य कृतिसाध्यत्वस्य च लोकावागतस्यैव बोधेऽपि लोकानवगतः बलवदनिष्टान्नुवन्धित्वाभावः नरक साधनस्वपर्यवसितः विधेय- तया योध्यते इति न वाक्यस्य वैयर्य संभवति । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस इष्टसाधनत्वविशेषणतया लिवाच्यत्वे विनिगमकं शङ्कतेन चेति ।। 125 अननुबन्धिले इष्टसाधनत्वस्य (4.) अननुबन्धि वेष्टसाधनत्व (कृ.) 220 ·विवरणोपेतः चिकीपद्यर्थ विधिवाक्यजशाब्दबोधोत्तरमिष्टसाधनत्वप्रकारकक्रिया- विशेष्यकज्ञानान्तरं कल्पनीयमिति तदकल्पनप्रयुक्तलापत्रमेव बलवदनिष्ठाननुवन्धित्वस्य विशेषणत्वे विनिगमकमिति वाच्यम् । क्रियायां बलबदनिष्टासाधनत्वज्ञानस्यापि तद्गोचरेच्छाहेतुतया बलव- - विवरणम् क्रियाविशेष्यकज्ञानान्तरमिति । मानसमिति शेषः । तदकल्पनप्रयुक्तलाघवमेवेति । विधिवाक्यजन्योधस्यैव क्रिया- विशेष्यकप्टसाधनत्वप्रकारकत्वादिति भावः । विशेषणत्वे विशेषणतया वाच्यत्वे । शङ्कारीत्यैव विनिगमकविरहमुपपाद्य शङ्का निरस्यति क्रियायामित्या- दिना । पलबदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्यापि तद्गोचरेच्छाहेतुयेति । न चास्तिककामुकः नरकसाधनवं जानान एवागम्यागमने प्रवर्तते । इत्थञ्च अनिष्टाननुवन्धित्वज्ञानाभावेऽपि चिकीर्पया अगम्यागमनादावास्तिककामुकस्य प्रवृत्तेर्दर्शनाद्यभिचारेण न बलवदनिशाननुबन्धित्त्वज्ञानस्य चिकीपहेतुतेति याच्यम् । यतः आस्तिककामुकस्य अगम्यागमने प्रवृत्तिवेलाया तजन्यनरके न बलवान्द्वेषोऽस्ति । तजन्यसुखे उत्कटेच्छया तत्र द्वेषप्रतिबन्धात् । न च यत्रोत्कटरागः तत्रैव नोत्कटः द्वेषस्तदा । एवश्चागम्यागमनजन्यसुखे उत्कटेच्छा तत्रैव द्वेष प्रतिवध्नाति न तु नरके इति वाच्यम् । सुखविशेष- विषयकोकटरागपटिता तदुपायागम्यागमनगोचरोकटरागसामग्री तत्रेय 221 ·व्युत्पत्तिचादा - लकारार्थविचारः दनिष्टासाधनत्वस्येप्टसाधनत्यविशेषणत्यमते क्रियानिशेयकतत्प्रकारक- ज्ञानान्तरस्य कल्पनीयतया मतद्वये कल्पना साम्यात् । विवरणम् तज्जन्यतया ज्ञाते फलान्तरे नरकेऽपि द्वेष प्रतिवध्नाति । स्फुटीकरिष्यन्ति चेममर्थमनुपदमेव भट्टाचार्याः । एवञ्च तदानी नरके तस्य चलवद्वेपामावेन तदीयं नरकसाधनताज्ञानं न तदीयबलवद्वेषविषयानुवन्धित्वज्ञानरूपमिति निरुताननुबन्धित्वज्ञानादेव सोऽपि प्रवर्तते इति व्यभिनारविरहेण तद्धेतुताया निरपवादत्वात् । न च चिकीया प्रवृत्तौ वा बलवद्वेषः प्रतिबन्धकः तदभावेनान्यथासिद्धत्वान्न बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानं हेतुरिति वाच्यम् । कारणताप्राहकयोः स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकयोः सत्त्वेन बलवदनिष्टाननुबन्धित्व- ज्ञानस्य हेतुत्वे सिद्धे तेनैव द्वेषाभावस्यान्यथासिद्धेर्वक्तुं शक्यत्वात् । द्वेषाभावस्य हेतुतावादिमिरपि आस्तिककामुकस्यागम्यागमने प्रवृत्तिः उक्तरीत्या नरकस्य तात्कालिकालवद्वेषाविषयत्वादेवोपपादनीया । कथ- मन्यथा द्वेषहेतोः द्विप्टनरकसाधनताज्ञानस्य सत्त्वातत्र कुतो न द्वेषः । तस्माद्वलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य हेतुत्वमनपवादमिति बोध्यम् । तरप्रकारकजानान्तरस्य बलबदनिष्टाननुबन्धित्वप्रकारकस्य शाब्द- बोधातिरिक्तस्य मानसजानस्य । मतद्वये -- बलवदनिष्टासाधनत्वस्य इष्टसाधनत्वविशेपणतया लिङ्- वाच्यत्वमते, तद्विशेष्यतया वाच्यत्वमते चेत्यर्थः । 120. साम्यता (ब.कृ.) 222 ·विवरणोपेतः यदि च बलवदनिष्टसाधनत्वज्ञानमेव द्वेपसामग्रीवेनेच्छाप्रति- वन्धकं न तु तदसाधनत्वज्ञानमिच्छाहेतुः । - . विवरणम् बलवदनिष्ठाननुवन्धित्वज्ञानाभावेऽपि असति बलवदनिष्टानुबन्धित्व- जाने, इष्टसाधनताजानेन चिकीर्घोत्पत्त्या प्रवृत्तिरानुभाविकीत्याशयेनाह - यदि चेति । अत्र तादृशानुबन्धित्वनिश्चयस्य प्रतिबन्धकावे, तदभाव, ताशा- नुबन्धित्वव्याप्यवत्तानिश्चयामाव, तादृशानुबन्धितावच्छेदकतया गृहीतधर्म- वत्तानिश्चयाभावादीना हेतुताकल्पनापत्त्या गौरवम् । तादृशाननुबन्धित्व- जानस्य हेतुत्वे तु निरुक्तनिश्चयाना समवधानकाले तादृशनिश्चयात्मक- प्रतियन्यफसत्त्वेन तादृशाननुबन्धित्वज्ञानस्य हेतोरभावादेव चिकीर्षाया अनुत्पत्या प्रवृत्त्यमायोपपादनसंभवात् तत्र तादृशनिश्चयाभावाना हेतुत्वं न कल्पनीयमिति लाघवम् । एवं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वनिश्चयस्य हेतुत्ये संशयनिश्चयसाधारणा- प्रामाण्यवानानास्कन्दिततादृशनिश्चयत्वं कारणतावच्छेदकम् । अनुबन्धित्य- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्ये तु अप्रामाण्यनिश्चयानास्पन्दिततादृशज्ञानत्वं प्रति- बन्धकतावच्छेदकम् । संशयनिश्चयसाधारणज्ञानप्रतियन्धकताया अप्रामाण्य- निश्चयस्यगोत्तेजकत्वात् । अननुबन्धित्वनिश्चयत्यापेक्षया अनुबन्धित्व- ज्ञानधर्मिकामामाण्यनिश्चयलं गुरुभूतमिति कारणतावच्छेदकलापवादपि अननुबन्धित्वज्ञानस्स हेतुलं युक्तम् । च बलबदनिष्टमरण- साधनवं संदिहानोऽपि युद्धे वीरः प्रवर्तते । दनिष्टानुवन्धित्वनिश्चय एव चिकीपी प्रतियध्नाति निश्चयम्य न अनः । 223 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः तदोक्तस्य विदोप्यविशेपणभावे विनिगमकस्य संभवेऽपि विवरणम् प्रतियन्धकताया अप्रामाण्यज्ञानस्यैवोत्तेजकत्वमिति अप्रामाण्यज्ञानानास्क- न्दिततादृशानुबन्धित्वनिश्चयत्वमेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकम् । अत एव भवद्भिः बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानसामान्यस्यैव हेतुता वक्रयेति अप्रा- माण्यनिश्चयानास्कन्दिततादृशाननुवन्धित्वज्ञानत्वं गुरुभूतं कारणतावच्छेदक- मिति विपरीतमेव गौरवमिति वाच्यम् । युद्धे मरणरूपानिष्टसाधनत्व- सन्देहवानपि वीरः न बलवद्वेषविषयानिष्टसाधनत्वं संदिग्धे । मरणे तदा तस्य बलवद्वेषाभावात् । अत एवोहन्धनादावपि प्रवर्तमानः पुरुषो दृश्यते । तस्माद्वलवदनिष्टाननुनन्धित्वनिश्चयवानेव युद्धे प्रवर्तते । इत्थश्च बलवदनि- धाननुवन्धित्वनिश्चयस्यैव हेतुतया निरुक्तसरण्या कारणतावच्छेदकलाघव- मक्षतम् । एवं बलवदनिष्ठाननुबन्धित्वज्ञानस्य चिकीपोहेतुत्वमते, पाक- विशेष्यकवलवदनिष्टाननुबन्धित्वप्रकारकज्ञानाभाववानहामिति मानसमहे पाक- चिकीर्षासामग्याः प्रतिबन्धकत्वं न कल्पनीयगिति लाघवम् । पाकचिकीर्पा- सामग्रीकाले पाके वलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानमवश्यं तिष्ठति । तस्य च स्वरूपसतः तादृशज्ञानाभावबुद्धौ विरोधित्वस्य क्लतत्वात् । अनुबन्धित्व- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे तु तदभावघटितचिकीर्षासामग्रयाः प्रतिबन्धकत्व- मतिरिक्तं कल्पनीयमिति गौरवमित्याशयेन यदीत्युक्तम् । उक्तस्य विशेप्यविशेषणाभावे विनिगमकस्य इष्टसाधनत्वस्य विशेष्यतया लिड्वाच्यत्वे, क्रियाविशेष्यकेप्टसाधनत्यप्रकारकस्य ज्ञानान्त- रस्वाफलामपुरजलापवरूपविलियमस्य । 224 ·विवरणोपेतः विशिष्टस्य वाच्यत्वे श्येने "विध्यर्थयाधेन तद्विधायकश्रुतेरप्रामाण्य- प्रसङ्ग इति शक्तिमेदस्य श्येने केवलेटसाधनतायोषस्य चोपगम आवश्यकः। मणिकृतापि तत्र १७ बलबदनिष्टासाधनत्वस्यामानं लिखितम् । विवरणम् विध्यर्थवानवैरिवधसाधनश्यनस्य नरफप्रयोजकतया बलब- दनिष्टाननुबन्धित्वबाधपयुक्तेन विशिष्टेष्टसाधनत्ववाथेन । तद्विधायकश्रुतेः श्येनविधायिकायाः श्येनेनाभिचरन्यजेत इति - श्रुतेः । शक्तिभेदस्य अलवदनिष्टाननुबन्धित्वे इष्टसाधनत्वे च लिए: शक्तिभेदस्य । केवलेप्टसाधनताबोधस्येति । बलबदनिष्टाननुबन्धित्वासहितत्वं इटसाधनताया फैवल्यम् । एवञ्च श्येनेनेत्यत्र तृतीयार्थाभेदस्य · धात्वर्थे अन्वयात् वैरिवधरपेष्टसाधनश्येनसंज्ञकाभिनयागकृतिमान् बैरिवधकामः इति श्रुतिजन्यबोधः फलितः । निरुक्तश्रुतेः केवलेप्टसाधनत्वगोधे मणिकृत्संमतिमाह -मणिकृता- पीति ।

·व्युत्पत्तिवादः - लफायर्थविचारः तदमानं विशिष्टशक्तिपक्षे न संभवति विशिष्टशक्तविशेषणविनिर्मोकन विशेष्यांशाभासकल्यात् । तत्तद्धर्मप्रकारेण पदार्थविषयकशाब्दबोधै । तत्तद्धर्माशे शक्यतावच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहिन्नानस्य हेतुत्वात् । अन्यथा "विशिष्टसुसादिवाचकस्वर्गादिपदाद्विना लक्षणां केवल मुखत्वादिप्रकारकशाब्दयोधापत्तेः । दिवरणम् शक्तिभदस्यावश्यकत्वं विवृणोति • तदभानमिति । विशेषणविनिर्मोकण - विशेषणमविषयीकृत्य । विशेप्याशाभासकत्वादित्युक्तस्योपपादकं कार्यकारणभावमाह - तत्तद्धर्मप्रकारेणेति । शक्यतावच्छेदकतापर्याप्यवगाहिज्ञानस्य हेतुत्वादिति । विशि- टशक्तिपक्षे अमान्तम्य केवलेप्टसाधनत्वत्वे लिङपदशक्यताक्च्छेदकतापर्या- प्त्यवगाहिज्ञानस्यासंभवात् केवलेपसाधनत्वबोधो न संभवतीति भावः । विशिष्टमुखादिवाचकेति । दु.खासमिन्नत्यादिविशिष्टसुग्पादि- वाचकेत्यर्थः । विशिष्टवाचकात्पदात् विनव लक्षणा विशेप्यमात्रशान्दबोध अनु- भूयने । घटाद्विपदात विशेष्यं विहाय घटत्वादिविशेषणमात्रमोधन्तु 129. विशिष्टस्वर्गादिवाचा (व. कृ का आ.) 228 ·च विवरणोपेतः यदि केवलसुखत्वादिना स्वर्गादिरूपसुखयोधो लक्षणामन्तरेण स्वर्गादिपदादिष्यते एव । नेष्यते परं सुखान्तरवोध: तत्र शक्तिविरहादिति शक्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहित्वमनुपयोगी- त्युच्यते । तदापि बलवदनिष्टाननुवन्धित्यविशिष्टष्टसाधनत्वस्य शस्यतायां श्येननिष्ठवैरिवधसाधनत्वस्य पलवदनिष्टसाधनत्यनियत. विवरणम् लक्षणयेव । शाब्दप्रयोजकस्वतन्त्रोपस्थितेः शक्त्या अनिर्वाहादित्याशये- नाह - यदि चेति । स्वर्गादिरूपसुखबोधः वस्तुतः दुःखासंभिन्नत्वादिविशिष्टं यत्सुखं सबोधः । - सुखान्तरे । शक्त्या अनुपयोगि ... शाब्दबोधकारणतानवच्छेदकम् । अन्न प्रवृत्तिनिमितैकदेशं परित्यज्य बोधो नोत्पद्यते इत्यनुभवमभिप्रेत्य यदीत्युक्तम् । तटसाधनत्व- 4 तदसाधनत्वविशिष्टयेन विधिप्रत्ययावाच्यतया विशिष्टत्वावच्छिन्नं यद्विधिप्रत्ययवाच्यत्वं तदभाववत्तया । 227 ·व्युत्पत्तियाद लकारार्थविचार प्रयोजायज्ञानस्यैव प्रचिहेतुनाया उपगन्तव्यतया तस्यैव विध्यर्थताया आवश्यक्त्वेन श्येने नद्राधात् श्रुतेरप्रामाण्यममङ्गतादयस्थ्यात् । इयेनस्य हिमालचिरहेऽपि अभिचारतया नरकजनात्वस्य दुर्वास्त्वाच । विवरणम् तस्मैव विध्यर्थताया इति । प्रवृत्तिहेतुज्ञानविषयस्यैव रिडर्थत्या दिति भाव । इयेने तदाधादिति । श्येनजन्यवरिवधस्य हिंसात्वात् तेन नरक्जननात् नरकप्रयोजकत्वमेव श्येने वर्तते इति भार । श्येने वल्बदु ग्यनन त्वमप्युपपादयति श्येनस्येति । नाभिचरेत परिम् इति श्रुत्या निपिद्धम्याभिचारमण श्येनस्य नरकसाधनत्वम् अत एष श्येनादय उपपातकमध्ये परिगणिता मनुनेति भाव 1 अत्र " श्येने सात्विकप्रवृत्तियारणाय बल्वदुः खाजनकत्वज्ञानस्यैर प्रवृत्तिहेतुत्व स्वीकार्य 'येने बरपदु वाजनकत्व नास्तीति बाधितार्थप्रति पादकत्वेन श्येनश्रुतेरमामाण्यापत्ति स्यादेवेत्यर्थ । ननु श्येने बल्वदु खा जनकत्व मयोत्तमेवेति क्थ तत्र विध्यर्थभूतम्य बलपददु खाजनरुत्वस्य बाध स्यादित्याशङ्कयाह श्येनस्येति । श्येनस्य स्वरूपेण हिसारूपत्याभावेऽपि अभिचारतया . हिंसा साधनत्वेन नकजनस्त्वमस्त्येवेति तद्वाक्यस्याप्रामाण्य म्यादेवेत्यर्थ " (६४०५) इत्यादर्श 1 अदृष्टाद्वारकत्वघटितहिंसारपणानामान्तत्वेन श्येनम्य - 230 ·विवरणोपेतः यत्तु अमिचरन् इत्यस्य वैविधगोचरप्रबलकामनाविशिष्टार्थक विवरणम् बलबदु खाजनकत्वमित्याक्षेपे, विना हेतूपन्यासं वलवदुःखाजनकत्वस्य बाधादिति समाधानमसङ्गतम् । किञ्च बलबदुःखाजनकत्वज्ञानस्य प्रवृत्तिकारणत्वस्वीकारेण कथं श्येने साविकप्रवृत्तिरिता भवति । श्येनस्य हिंसात्वाभावेन न हिंस्यादिति निषेधाविषयतया बलवदुःखा- जनकत्वात् । वस्तुतः मूले सात्विकप्रवृत्चिवारणाय बलवदुःखाप्रयोजकत्वज्ञानस्येति लेखनात् श्येनस्य हिंसात्वाभावेऽपि श्येनजन्यवैरिवधस्य हिंसात्वेन नरकसाधनत्वात् श्येने बलवदु.खषयोजकत्वमम्तीति तदभावरूपलिंढर्थ- बाधः । श्येने बलवदुःखाप्रयोजकत्वज्ञानाभावान्न सात्विकप्रवृत्तिरित्यपि सम्यगुपपद्यते ।. बलवदु खाजनकत्वस्य विध्यर्थत्वेऽपि श्येने तद्वापः श्येनस्येति ग्रन्थेनाभिहित । एतेन, दुःखाप्रयोजकत्वमिति मूलपाठानालोचन- निवन्धनं, ननु श्येने इत्यादिना श्येनस्येत्यादिग्रन्थावतरणमपि परास्तं वेदितव्यम् । अपि च अभिचारतयेत्याय हिंसासाधनतयेति व्याख्यान- मप्यशुदम् । हिंसाया एवं नरकसाधनतया तत्साधनश्येनस्य नरकजनक- त्वाभावात् । परन्तु अभिचारतयेत्यस्य अभिचारकर्मविधयेत्यर्थ. । इत्थञ्च श्येनस्य हिंसावाभावेऽपि नाभिचरेत वैरिमिति निषेधेन अभिचारकर्मणः श्येनम्य निपिद्धवेन नरकजनकत्वादित्यर्थ. इति विभावनीयम् । नरसमापन धापि स्पेन्टाय लबहेविषयासागवल्पं बलवदनिष्टा- ननुवन्धित्वं लिडर्थमुपपादयता विशिष्टे साधनत्ये लिड्प्रत्ययशक्तिवादिना पक्षमाह - यचिति । 231 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचार तया तादृशकामनाविशिष्टस्य पुरुषस्य बलबद्वैपविषयाजनकत्वरूप- बलबदनिष्टाननुपन्धित्वपटक पानुदयात् । वादशाकामनाविशिष्टयत्ति- चलयद्वेषविपयाजनकत्वं श्रुतियाफ्यात्मत्येतव्यम् । वच श्येने अबाधितमेव । वैविधै उत्कटरागवतस्तजन्यनरके बलवद्वपानु- त्पन्या तादृशनरकस्य वैविधोत्कटकामनाविशिष्टकृत्तिद्वपारिपयत्वात् । नोकदा एकत्रावर्तमानयोरेकतरमपरविशिष्ट वृत्तीति मिश्राणां मूला- भिप्रायवर्णनम् । विवरणम् कामनायां प्राबल्यं, द्वेपे बलवत्त्वञ्च वैजात्यरूपं बोध्यम् । द्वेषानुदयादिति । समभिव्याहतप्रथमान्तपदार्थवृचिवलयद्वेषविषया- जनकत्वमेव लिदा योध्यते इति भावः । एकतरं-नरके यसबढेपः । अपरविशिष्टवृत्ति ~~ वैरिवधगोचरोत्कटकामनाविशिष्टवृतिः । अन "मूलाभिप्रायवर्णनम् -श्रुतिवाक्याभिप्रायवर्णनम् "(६४१-५) इत्यादर्शः । श्रुतेः सर्वमूलत्वेऽपि नात्र मूलशब्देन श्रुतिर्विवक्षितेति वक्तुं युत्ताम् । यतः मिश्राः मणिग्रन्थत्र्याख्यातारः। मूले मणौ श्येने बलवदनिष्टा- ननुवन्धित्वप्रतिपादनपरोऽपि अन्योऽस्ति । तस्य मूलस्यामिप्रायः यत्त्वि- त्यादिशेत्या मित्रैवर्णितः भट्टाचार्यैरनूदितः । मिश्राणां मूलाभिप्रायवर्णन- मिति अन्यादयमेवार्थः स्वरसतः प्रतीयते इति बोध्यम् । 232 ·विवरणोपेतः तदपि न । बलबद्वेषविषयदुःखजनकत्वप्रतियोगिकामावस्या- तिप्रसक्ततया घलववेपविषयदुःखजनकत्वत्वावच्छिन्नाभावस्य वाच्यता- स्वीकारे" पुरूपविशेषीयबलबद्वपविपयदुःखजनकत्वाभावस्य प्रत्यया- संभवात् । तादृशदुःखजनकत्वे अभावे च खण्डशक्तिस्वीकारे विशिष्ट- शक्तिस्वीकारपरित्यागात् । विवरणम् अतिप्रसक्ततयेति-तादृशदुःखजनकत्ववत्यपि तादृशजनकत्वगगनो- मयाभावस्य सत्त्वेन कलर्ज भक्षयेदिति वाक्यानामपि प्रामाण्यापचिरिति सावः । प्रत्ययासंभवादिति । वैरिवधगोचरप्रवलकामनाविशिष्टपुरुषवृत्ति- चलवद्वेषविषयदुःखजनकत्वाभावस्य बलवहेपविषयदुःखजनकत्वसामान्या- भाररूपत्याभावादिति भावः । ननु बलवद्वेषविषयदुःखजनकत्वममावश्च लिडर्थः । जनकत्वस्य तादृश- पुरुषनिष्ठताहशद्वेषविषयदुःखजनकत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन अपरतदर्थे अभावे अन्वयः । तथा चातिप्रसङ्गोऽपि नास्ति विवक्षित- बोधोऽप्युपपद्यते इत्यत आह ---- तादृशदुःखजनकत्वे इति । . विशिष्टशक्तिस्वीकारपरित्यागादिति । ग्वण्डशक्तिविद्वेषेणैव श्येने बलवदनिष्टाननुबन्धित्वोपपादनस्यारब्धत्वादिति भावः । अत्र "तत्र चान्यपुरुषस्यान्यपुरुषायबलबहे पविषयदुःखजनकत्वाभांव- ज्ञानं न संभवतीति तान्यपुरुपीयबलबद्वेषविषयदु.खाजनकत्वेऽप्येका विधि- प्रत्ययस्य शक्तिः संभवति । तस्मात् तादृशदुःखजनकत्वे अभावे च . 132. स्वीकारेणान्यपुस्पस्य (का. आ.) 233 V-30 ·व्युत्पत्तिवाद - लकारार्थविचारः विवरणम् पतित एवं " खण्डशक्तिरेव स्वीकार्या । तथा च विशिष्टशक्तिपक्षपरित्याग गले (६४१-४) इत्यादर्श वैरिवधगोचरप्रवरझामनावत्पुरुष- वृत्तिद्वेषविषयदु ख न जनयति इति वाक्यादिव समभिव्याहतपदोपस्थापित फरगोचरमयरकामनाविशिष्टपुरुषवृत्तिवलयद्वेषविषयदु खाजनकत्वराचात् विधिपत्ययात् ताशार्थशाब्दयोधे न किमपि बाधक दृश्यते । धपूर्ववत् निरुक्तानकत्वामाव अत्यन्तमज्ञात येगाझाते तत्र विधिप्रत्ययस्य शक्तियह एव न स्यात् । अपि च तस्मादित्यनेन एतद्दोपपरिहाराय तादादु खजनकत्वे अभावे च ग्वण्डशक्ति स्वीकृता । तच्च नोपपद्यते । अन्यपुरुषेण अन्यपुरुषीयबलवद्वेषविषयदु खननकत्वस्यापि ज्ञातुमशक्यत्वेन तदोपलादेवस्थ्यात् । तस्मात् 'वाच्यतास्वीगारेणान्यपुस्पस्य' इति न समीचीन पाठ । अपि तु 'वाच्यतास्वीकारे पुस्पविशेषीयबलवद्वेष विषयदु खजनकत्वाभावस्य प्रत्ययासभरात्' इति पाठ । पुस्पविशेषीय बलवद्वेषविषयदु खजनकत्वाभावस दु खननात्वविशेषाभावस्य मत्वद्वेष- विषयदु खजनकत्वत्वावच्छिन्नाभावत्वानाकान्तत्वात् विधिप्रत्ययतो चोध न सभवतीति तदर्थ । तादृशदु सजनकत्वे अभावे च खण्डशक्तिस्वीकारे निरुक्तविशेषाभावबोध सभवति । दु ग्वजनकत्वस्य समभिन्याहतपदोप स्थापितवैविधगोचरप्रनलकामनाविशिष्टपुरुषवृत्तिवर पट्टे पविषयदुः खजनकत्व- त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसबन्धेन अपरमिन् लिन्थें अभावे अन्वय समवादित्याशयेन खण्डशक्तिपक्ष आश्रिन इति सर्व समन्जसम् । -- 234 ·विवरणोपेतः एवं यत्रोत्कटरागो यदा तत्रैव नोत्कटद्वेपस्तदा । तज्जन्ये फले उत्कटरागदशायाश्च तज्जन्यदुःखरूपफलान्तरे उत्कटद्वेपे न किश्चिद्वाधकमिति वैरिवधे उत्कटरागदशायां श्येनजन्यनरके बलव- वेपो दुरपवाद एव । अस्तु या "फलविषयोत्कटरागघटिता उपायगोचरोत्कटराग- सामग्री तय तज्जन्यतया ज्ञाते । फलान्तरेऽप्युत्कटद्वेषविरोधिनी । तथापि नरकरिबधयोरेकतरं प्रति श्येनस्य हेतुत्वाग्रहदशायां तयो- बलपवेपरागयोयुगपत्संभव एव । विवरणम् विशिष्टशक्तौ नास्माकमाग्रहः परन्तु श्येनस्य बलवदनिष्टाननुबन्धि- त्वोपपादने एव इति ययुच्यते । तदा पुरुषविशेषीयबलवद्वेषविषय- दुःखाजनकत्वस्य राधमाह एवमिति । उपायगोचरोत्कटरागसामग्री तज्जन्यदुःखरूपफलान्तरे द्वेषविरोधि- न्येव । अत एवागम्यागमनजन्ये सुखे उत्कटरागेण, तन नरकसाधनत्वं जानन्नपि आस्तिककामुकः आगम्यागमने प्रवर्तते । अन्यथा तस्य तज्जन्ये नरके द्वेषसंभवेन बलवद्वेषविषयदुःखासाधनत्वज्ञानामावान्न प्रवर्तेत इत्याश- येनाह ---अस्तु वेति । तयोरिति सप्तम्यन्तम् । नरके वैरिवधे चेत्यर्थः । संभव एवेति । वैरिवधगोचरप्रयलकामनाविशिष्टपुरुषवृत्तिवलवद्वेष- विषयदुःखजनकत्ववति तत्र ताशजनकत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावः साधित इति भारः । 133. फ्लविशेषोत्कटराग ब. कृ) 194. ज्ञाने सति (प. कृ.) 236 ·व्युत्पतिवाद-लफारार्थविचारः पतु दीक्षागपशुपातस्य नरकासाघनतया मा हिंस्यादित्यना- वैधहिसैव विवक्षितति श्येनस्य नरकासाधनस्वोपपादनम् । तदपि न--- तावताप्यभिचारविधया तथात्वस्य दुर्यारत्वात् । विवरणम् - मा हिंस्यादिति निषेधशास्त्रस्य अहिंसाविषयत्वम्वीकारेण हिंसा- स्मकस्यापि श्येनस्य नरकासाधनवमुपपादयता मतमाह - यचिति । नरकासाधनतयेति । हिंसासामान्यात्य विवक्षासंभवादिति शेषः। श्येनस्य ---- श्येनेनाभिचरन्यजेतेति विहितस्येति शेषः । अदृष्टाद्वारकत्वघटितहिंसालक्षणानाकान्तत्वेन श्येनस्य नरकासाधनत्व- वादिमते उक्तमेव दूपणं मारयति -तदाय नेति । तारतापि मा हिंस्यादिति शास्त्रेण श्येनस्य नरकसाधनत्वा- योधनेऽपि । अभिचारविधयति । न च मा हिंत्यादिति शास्त्रस्य रागाह- हिंसाविषयतयेव नामिचरेत वैरिमित्यभिचारनिषेधश्रुतेरपि वैधभिन्नाभिचार- विषयकतया सार्थक्यसंभवेन अभिचारनिषेधशास्त्रं श्येने न प्रवर्तताम् । इत्यञ्चाभिचारविधयापि श्येनस्य नरकसाधनत्वं नेति वाच्यम् । सर्वस्याप्यभिचारकर्मणो वैधत्वेन अवैधाभिचाराप्रसिद्धया अभिचार- निषेधशाखस्य निर्विषयत्वापत्त्या अप्रामाण्यमसङ्गात् । अत एव 'अभिचार- महीनश्च त्रिभिः कृच्छै व्यपोहति' इति प्रायश्चित्तोपदेशः संगच्छते । न च श्येनफलस्य वैविधरूपाभिचारस्यैयोपपातकत्वं प्रायश्चितच न तु श्येनस्येति वाच्यम् । तत्र वधजनकश्येनादिकर्मण एवाभिचारपदेन 236 ·पियरणोपेतः विवरणम् विवक्षितत्वात् । अन्यथा यत्र श्येनयागकरणानन्तरं, वैरिकृतप्रत्यभिचारेण देषाद्वैरिणो मरणेन वा शस्त्रघातादिरूपाभिचारो नोत्पन्नः तत्र श्येनकर्तुः प्रायश्चित्तं न स्यात् । इप्यते च तस्यापि प्रायश्चित्तं प्रामाणिकै. । अपि च श्येनजन्यत्याभिचारस्य निषिद्धत्वे बलवदुःखजनकतया तजनकश्येनस्य तादृशदुःखप्रयोजकत्वात् प्रवृत्त्युपयोगिनः बलवदुःखा- प्रयोजकत्वस्य लिर्थस्य बाधो दुर्वार एव । किंश्च परस्योत्सादनार्थं यत्ततामसमुदाहृतम् इति वाक्यपालोचनया श्येनादीना निषेध उन्नीयते । तेनानिष्टसाधनत्व बोध्यते । इति वेदयोधिता- निष्टसाधनताकत्यादधर्मत्यमपि श्येनस्येति प्रतिपादयद्भिः श्येनादीनामेव निषेध. स्वीकारात् तद्वोषितानिष्टसाधनस्वविरुद्धं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं विधिना कथं बोध्यताम् । नहीशनिषेधवाक्यानामपि वेदविहितश्येनाद्यतिरिक्त- विषयता स्वीकतु युक्ता । वेदविहितानामेव तामसधर्मत्वात् तद्विपयत्वाञ्च निरुक्तनिषेधश्रुतीनाम् । इत्थञ्च श्येनादीना तदविषयत्वे तच्छास्त्रस्य निर्विषयत्वापत्त्या अप्रामाण्यप्रसङ्ग. बलवदनिष्ठाननुबन्धित्यं कथमपि न संभवतीति खण्डशक्तिमवलम्ब्य तत्र केवलेटसाधनत्वबोधस्वीकार एव समुचित इति भावः । अत्र "श्येनेतिकर्तव्यताप्रविष्टहिसायाः नरकासाधनत्वेऽपि श्येनफली- भूतशत्रुहिंसाया नरकसाधनत्वमम्त्येवेति श्येनस्याभिचारकर्मस्वात् तथात्वं. नरकसाधनत्वं दुरिमेव" (६४२-पृ) इत्यादर्शः । तस्मात् श्येने - 237 ·व्युत्पत्तिवादा-लकारार्थविचारः विवरणम् अत्र श्येनागपशुहिंसाया नरकसाधनत्वमस्ति वा न येति न विशद । परन्तु श्येनयागस्य मरणानुकूलत्वेन हिंसात्वात् मा हिंस्यादिति निषेधेन नरकसाधनत्वमित्यत्र, श्येनस्य अदृष्टाद्वारकत्वघटितहिंसावाना- फ्रान्तत्वात् न निषेधविषयत्वमिति नरकासाधनत्वमिति पक्ष पूर्वमुपक्षिप्त यवित्यादिना । दूपितश्च भट्टाचार्य । इदानीं तु श्येनस्य हिंसात्वेऽपि न निषेधविषयत्व मा हिंस्यादिति श्रुते अवैधहिंसाविषयत्वात् श्येनस्य च वैधत्वात् इति न श्येनस्य नरकसाधनत्वमिति पक्ष उपक्षिय । एतेन, यत्त्वित्यादिग्रन्थविवरणावसरे श्येनजन्यहिंसापि वेदविहितेति श्येनस्यापि न नरकसाधनत्वमित्यादर्श परास्त । श्येनस्य विहितत्यमेव तस्य निषेधशास्त्राविषयत्वद्वारा नरकासाधनत्योपपादकम् । न तु बज्नन्य- हिंसाया वेदविहितत्वम् । अपि च श्येनफरम्य वैरिवधस्य विहितत्वमेव नास्ति । न हि यजेत स्वर्गफाम इत्यनेन स्वर्गे विधीयते इति कश्चिदभ्युपैति । नापि वैरी हन्तव्य इति विधि श्रूयते । तस्मान किश्चिदेतत् । अभिचारमण श्येनस्य मा हिंस्यादिति निपेशाविषयत्वेऽपि अभिचारकर्मणा नाभिचरेत वैरिम् इति निषिद्धत्वात् नरकसाधनत्वमम्तीति, 'तावताप्यभिचारविधया तयात्म्य दुरित्वात्' इति मन्थेन भट्टाचार्य दूषित इति स्वरससिद्धोऽर्थ । इत्थयात्र श्येनेतिकर्त- व्यताप्रविष्टहिंसाया नरकासाघनत्वोक्ति विमति विशारणीयम् । श्येनपरहिंसाया नरकसाधनत्ववननेन फय श्येनस्य नरफमाधनत्व सभवति अन्यथासिद्धत्यात् । अभिचारविधयेति अन्यश्च क्थमत्रार्थे युज्यते इनि सुधीभिर्विभावनीयम् पक्ष - । 238 ·विवरणोपेतः अथ खण्डशक्तिमवलम्ब्य अनिष्टासाघनत्वविनिमौकेण क्वचित् 'विधिवाक्यजन्ययोधोपगमे श्वेतं छागमालमेत इत्यादापि तत्परित्यागसंभयात् अविरोधेन मा हिंस्यादित्यत्र श्रुत्यर्थसंकोचो न 185 विवरणम् अनिष्टासाधनत्वविनिर्मोकेग-~अनिष्टासाधनत्वमविषयीकृत्य । कचित्---श्येनेनाभिचरन्यजेतेत्यादौ । तत्परित्यागसंभवात्-- अनिष्टासाधनत्वपरित्यागसमवात् । बाधित मनिष्टासाधनत्वमविषयीकृत्य शाब्दबोधसभवादिति यावत् । अविरोधेनेति । श्वेतं छागमालमेत इति श्रुतेः मा हिंस्यादिति श्रुत्या विरोधे सति तत्परिहारेण उभयो प्रामाण्यसंरक्षणाय निषेधशास्त्रस्य वैधहिंसेतरपरतया संकोच तव्य । श्रुत्योर्विरोधश्च, आलभेतेति वा- क्यजन्ययोधे अनिष्टासाधनत्वस्य आलम्भे, मा हिंस्यादिति वाक्यजन्यबोधे च हिंसात्वाकान्ते तस्मिन् अनिष्टसाधनत्वस्य च माने सति संभवति । आलभेतेति वाक्यजन्यबोथे इष्टसाधनत्यमानभाने मा हिंस्यादिति वाक्यजन्यबोधे अनिष्टसाधनत्वमात्रभाने च न विरोध. । इष्टसाधनस्यापि कलजमक्षणादेः अनिष्टसाधनस्यात् । इत्थश्च निषेधशास्त्रस्य संकोचो न स्यादित मात्र 135 विधियोधोपगमे (ब ) 238 ·व्युत्पत्तियादा-लकारायविचारः स्यादिति साथमतमेव साधीय इति चेत् । स्यादेव अविरोऽपि बाह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्रं कौण्डिन्याय इत्यत्र सामान्यविधे- विशेषतरपरत्वं व्युत्पत्निसिद्धमिति मा हिंस्यादित्यत्र संकोचः । अथवा कथश्चिद्राधमापनयसंभवे नौत्सर्गिकार्थपरित्याग इति हिंसानिषेधसंकोचेनैवोपपत्तो न श्वेतं छागमालभेत इत्यादी विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्टासाघनत्वार्थपरित्याग इत्यप्याहुः । । विचरणम् सांख्यमतमेवेति । हिंसासामान्यस्यैवानिष्टसाधनत्वेन यागीय- हिंसाया अपि अनिष्टसाधनस्वमस्त्येव । अत एव कर्मफलानुभवावसरेऽपि इन्द्रादीना रावणमहिषासुरादिभ्यः दुःखानुभवोऽप्युपपद्यते इति साख्य- सिद्धान्तः । संकोचः --मा हिंस्यादित्यत्र धातोः रागपातहिंसाया लक्षणा । ननु यदि सामान्यविशेषभावः संकोचप्रयोजकः तदा ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयता तक्रमपि कौण्डिन्यायेत्यादावपि ब्राह्मणपदे संकोचः स्यादित्यत आह कथञ्चित् -- निषेधशास्त्रस्य संकोचादिना । बाधकारनयसंभवे. शास्त्रविरोधाभावोपपादने संभवति । हिंसानिषेधसंकोचः हिंसानिषेधशास्त्रस्य हिंसाविशेषे अनिष्ट- साधनत्वबोधकत्वम् । बलवदनिष्टासाधनत्वार्थपरित्यागः तादृशासाधनत्वामोधकत्वम् । अथ वेति । - 130. देयर्थ (ब..) 240 ·" विवरणोपेतः अथ पागपाकादिजन्यश्रमादावपि कदाचित् कस्य चित् बलव- इषोदयात् यजेत, पचेत इत्यादावनामाण्यप्रसङ्गो दुर्धारः । . यत्तु बलवदनिष्टासाधनत्यं न लौकिकविध्यर्थः, किन्तु न कलञ्ज- मित्यादिश्रुतेः प्रामाण्योपपत्तये वैदिकलिङ एव तदर्थकता । तथापि चलवदनिष्टं नरकमेव ताद्रूप्येणार्थः । अतः इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकश्रमादेः कदा चित् द्वेषविषयतया न यागादौ विध्यर्थयाध इति । विवरणम् लिङ, बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं परिष्कर्तुं शकते --- अथेति । बलवद्वेपोदयादिति । प्राचीनकर्मवासनयेत्यादिः । अप्रामाण्यप्रसङ्ग इति । बलवद्वेषविषयाजनकत्वस्य धात्वर्थे बाधादिति भावः । वैदिकलिकायेव नरकासाधनत्यार्थकत्वमिति यजेतेत्यादीनामप्रामाण्या- पत्तिं परिहरता मतमुपन्यस्यति - पचिति । साप्येण --- नरफपेन । अर्थः असाधनत्वप्रतियोगिसाधनत्व- विशेषणतया लिड्पदशक्यः । इप्टोत्पत्तिनान्तरीयकेति । यदुत्पत्ति विना इष्टोत्पतिर्न संभवति सदित्यर्थः । इष्टोसत्तिच्याप्यति फलितोऽर्थः । न यागादौ विध्यर्थयाध इति । नरकासापनत्वम्य लिङर्थस्य यागे सत्वादिति भावः। 241 ·व्युत्पत्तिवादः-लकारार्थविचारः स्यादिति सावथमतमेव साधीय इति चेत् । स्सादेव अविरोधेऽपि ब्राह्मणेभ्यो दधि दीया तक्र कौण्डिन्याय इत्यत्र सामान्यविधे- विशेपेतरपरत्वं व्युत्पत्तिसिद्धमिति मा हिंस्यादित्यत्र संकोचः । अथवा कथञ्चिदाधकापनयसंभव नौत्सर्गिकार्थपरित्याग इति हिंसानिपेघसंकोचैनैवोपपत्तौ न श्वेतं छागमालमेव इत्यादौ विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्टासाघनत्वार्थपरित्याग 1 इत्पप्याहुः । विवरणम् सांख्यमतमेति । हिंसासामान्यस्यैवानिष्टसाधनत्वेन यागीय- हिंसाया अपि अनिष्टसाधनत्वमस्त्येव । अत एव कर्मफलानुभवावसरेऽपि इन्द्रादीनां रावणमहिषासुरादिभ्यः दुःखानुभवोऽप्युपपद्यते इति साख्य- सिद्धान्तः । संकोचः -मा हिंस्यादित्यत्र धातोः रागप्राप्तहिंसाया लक्षणा । ननु यदि सामान्यविशेषभावः संकोचमयोजकः तदा ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयता तक्रमपि कौण्डिन्यायेत्यादायपि बामणपदे संकोचः स्यादित्यत आह कथञ्चित् - निषेधशास्त्रस्य संकोचादिना । बाधकापनयसंभवे - शास्त्रविरोधाभायोपपादने संभवति । हिंसानिपेघसंकोचः --- हिंसानिषेधशास्त्रस्य हिंसाविशेषे अनिष्ट- साधनत्यबोधकत्वम् । बलवदनिष्टासाधनत्वार्थपरित्यागः तादृशासाधनत्वाबोधकत्तम् । अथ वेति । - 136 इत्पर्य (म. कृ.) 240 ·विवरणोपेतः अथ यागपाकादिजन्यश्रमादावपि कदाचित् कस्य चित् बलव- पोदयात् यजेत, पचेत इत्यादावप्रामाण्यप्रसङ्गो दुर्वारः । यत्तु बलबदनिष्टासाधनत्वं न लौकिकविध्यर्थः, किन्तु न कलज मित्यादिश्रुतेः प्रामाण्योपपत्तये वैदिकलिङ एव तदर्थकता । तत्रापि पलवदनिष्टं नरकमेव नाद्रूप्येणार्थः । अतः इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकश्रमादेः कदा चित् उपविषयतया न यागादौ विध्यर्थनाध इति । विवरणम् लिबर्थ बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं परिष्कर्तु शकते ..~ अथेति । बलवद्वेपोदयादिति । माचीनकर्मवासनयेत्यादि. । अप्रामाण्यप्रसङ्ग इति । बलवद्वेषविषयाजनकत्वस्य धात्वर्थे बाधादिति भावः । वैदिकलिडामेव नरकासाधनत्वार्थकत्वमिति यजेतेत्यादीनामग्रामाण्या- पति परिहरता मतमुपन्यस्यति -- यचिति । तादूप्येण --- नरकवन । अर्थ...~~ असाधनत्वप्रतियोगिसाधनत्व- विशेषणतया लिङ्पदशक्य.। इष्टोत्पत्तिनान्तरीयफेति । यदुत्पत्रिं विना इष्टोसत्तिर्न संभवति तदित्यर्थः । इष्टोत्पचिव्याप्योति फलितोऽर्थः । न यागादौ विध्यर्थबाध इति । नरकासाधनत्यम्य लियस्य यागे सत्त्वादिति भावः। 241 ·व्युत्पत्तिवावः-लकारार्थविचारः तदपि न । शाकं न भुञ्जीतेत्यादिवैद्यकवाक्यस्य बलवद- निष्टाजनकत्वनिषेधपरत्वं विना प्रामाण्यानुपपत्तेः । तत्रापि रोगाजनकत्वं विध्यर्थः तदभाको ना बोध्यते इति चन् । रिक्तपां न गच्छेत्, पुप्ये नोटेहेत् इत्यादिज्योति शास- पचनस नैकः पर्वतमारोहेद इत्यादिवाक्यस्य च का गतिः । तत्रापि विवरणम् येन लौकिकवाक्येन नरकासाधनं निपिद्धयते तादृशनिषेधवाक्याना प्रामाण्यापपत्तये लौकिकलिकामपि बलवदनिष्टाननुबन्धित्वबोधकत्वमावश्यकम् । ताप्येण तत्रापि नरकासाघनत्वस्यैव लिडर्थत्वे तदभावस्य नरकसाधनत्वस्य तत्र धात्वथें बाधादप्रामाण्यापत्तिरिति दूषयति -~~-तदपि नेति । . प्रामाण्यानुपपत्तेरिति । शाकभोजने तृप्त्यादिरूपेष्टसाधनत्वस्य सत्त्वेन तदभावस्य बाधेन बोधयितुमशक्यत्वादिति भाव । शकते तत्रापीति । शाकं न भुञ्जीतेत्यापीत्यर्थ । का गतिरिति । रिक्ताया तिथौ प्रयाणस्य पुष्योद्वाहादेश्च नरक- साधनत्वे रोगसाधनत्वे च मानाभावात् नरकासाधनत्वस्य रोगाजनस्त्वस्य या लिङर्थस्याभावो न बोधयितुं शक्यते इति ताशवाक्याना प्रामाण्या- नुपपत्तिरित्यर्थः । 137 बचावास्ये (व.)

·विवरणोपेतः विशिष्य तत्तदनिटासाधनत्वस्य विधिप्रत्ययार्थचे शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गो व्युत्पत्त्यनुपपत्तिः । अत्र वदन्ति द्वेपविपयतावच्छेदकत्वोपलक्षितनरक- वाद्याश्रयसाधनतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटे बत्येनानुगते एकैच विधिप्रत्ययस्य शक्तिः । उपलक्षणीभूतद्वेषविप- यतावच्छेदकत्वं परित्यज्य नरकाद्यसाधनत्वं प्रतीयते । तादृशामा विवरणम् शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गः नरकासाधनत्वरोगासाधनत्ववादीना शक्यतावच्छेदकाना नानात्वादिति भावः । व्युत्पत्यनुपपत्तिः ~ शक्तिग्रहानुपपत्तिः । कलअभक्षणादौ नरकत्वेन नरकसाधनताज्ञानमेव निवर्तफमिति तादृशबोधसंपत्तये, लिडः नरकत्वाद्याश्रयासाधनत्वे शक्ति स्वीकृत्य, नरक- त्यादिभेदेन शत्तिभेदपरिहाराय नरकवरोगत्वादीनि उपलक्षणीभूतेन द्वेष- विषयतावच्छेदकत्वेनानुगमध्य निष्कर्षमाह - अत्र वदन्तीति । तादृशाभावत्वेनानुगते इत्यनेन शक्यतावच्छेदकैक्यं प्रदर्शितम् । द्वेषविषयतावच्छेदकत्वत्योपलक्षणतया नरकत्वादीनामनुगमकत्वोक्तः फलं दर्शयति ~ उपलक्षणीभूतेति । परित्यज्य --- अविषयीकृत्य । अत्र, विनापि कलमक्षणं अगम्यागमनादितो नरकोत्पत्तेः न्यतिरेकन्यभिचारान नरकत्वं कलाभक्षणजन्यतावच्छेदकम् । किन्तु वैजात्यमेव । तस्मात् न कलशं भक्षयेदिति वाक्यात् नरकत्वविशिष्टा- साधनत्वागावः नरफत्वविशिष्टसाधनत्वपर्यवासितः फलल्लमक्षणे बोधयितुं न 248 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः कुत्र चिन्नरकासाधनत्वं कुध चिद्रोगासाधनत्वं प्रतीयते इत्यत्र तात्पर्यमेव नियामकम् । प्रतियोगितायाः प्रकारवया भानात् विवरणम् शक्यते । वैजात्यञ्च कलञ्जभक्षणे नरकसाधनल्वयोधात्पूर्वमनुपस्सितं व्यभि- चारास्फूर्तेरिति वैजात्यविशिष्टासाधनत्वाभावोऽपि न बोधयितुं शक्यते । परन्तु वस्तुतो नरकवृत्तिवैजात्यावच्छिन्ननिरूपितसाधनत्वाभावाभावः नरकत्वाश्रयसाधनत्याभावाभावत्वेन कलञ्जभक्षणे बोध्यते इति सूचयितुं नरकत्वाद्याश्रयसाधननेत्याद्यभिहितमिति बोध्यम् । ननु यजेतेत्यत्र रोगासाधनत्ववोधः स्यात् तस्यापि विधिप्रत्ययशक्य- स्यादित्यत आह -कुत्र चिदिति । यजेत, न कलङ्गं मलयेदित्यादौ । कुत्र चित्-- शाकं न भुञ्जीतेति वैद्यकवाक्ये । नियामकमिति । बुद्धिविषयतावच्छेदकत्योपलक्षितघटत्वपटत्वादि. नानाधर्मावच्छिन्नवाचकादपि तदादिपदात् कुत्र चित् घटत्वविशिष्टस्य अन्या- दृशधर्मविशिष्टस्य च बोधः तात्पर्याधीनः । एवं लिब्झक्यस्यापि रोगासाधन- त्वस्य तात्पर्याभावान यजेतेत्यादितो बोधः । अपि तु तात्पर्यवशानरकासाधन- त्वस्यैवेति भावः । द्वेषविषयतावच्छेदकधर्माश्रयसाधनत्वाभावः लिङपर- जन्यबोधविषयत्वेन भगवसंकेतविषयः इति शक्तिहे अभावप्रतियोगिता- वच्छेदककोटावुपलक्षणतया भानाभावात् कथं द्वेषविषयतावच्छेदकत्व- मुपलक्षणतया भासते इत्याशक्षा प्रतियोगिताप्रकारकाभावबुद्धौ प्रतियोगि- कोटावुपलक्षणतया भानस्य जान्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽयमभावः इति प्रतीतौ जातित्वस्येव संभवात् निरुतधर्माश्रयसाधनत्वनिष्ठप्रतियोगिताका- भावत्वेन शक्तिमहे अभावमानं स्वीकृत्य परिहरति - प्रतियोगिताया इति । 244 ·विवरणोपेत प्रतियोगितावच्छेदकपटकनरकलादौ परिपयतापच्छेदकलस्योपलक्ष यतया शक्तिग्रहे भानमविरुद्धम् । न च प्रमेयत्वादेरप्युपलक्षणतया भानमनिरुद्धमिति प्रमेय लादेरुपलक्षणतया नरकत्वाद्यनुगमकत्वं कथं न स्वीक्रियते पिनिगमकामामादिति वाच्यम् । सुसाधसाधनत्वस्य विध्यर्थता- निरहेण प्रमेयत्वादेः सुरात्वादिसाधारण्य नोक्तरूपस्येत्यस्यैर निनि गमकल्यात् । न च तात्पर्याभावात् सुखायसाधनत्यायोधकत्वोपपत्ती विवरणम् उक्तरूपस्य द्वेषविषयतावच्छेदकत्यस्य । विनिगमकत्वादिति । तथा च प्रमेयत्वादेरुपलक्षणत्वे सुग्वा- साधनत्वस्यापि लिदर्थतापत्तिरिति भाव । ननु सुखासाधनत्वस्य लिर्थस्वमिष्टमेव । न चैतावता पचेत इत्यादी सुखासापनत्वबोधापति । द्वेषविषयतावच्छेदकत्वस्योपरक्षणत्व खीकारेऽपि यथा यजेतेत्यादी रोगासाधनत्यम्यायोध तात्पर्याभावात् , तथैव तात्पर्यस्य नियामकस्याभायादेव सुखासाधनत्यत्मायोधोपपत्तेरिति शकते न चेति । - 138 साधारप्पोन (क) 245 ·व्युत्पत्तिवादः - लकारार्थविचारः फुत्र चिन्नरकासाधनत्वं कुत्र चिद्रोगासाधनत्वं प्रतीयते इत्यत्र तात्पर्यमेव नियामकम् । प्रतियोगितायाः प्रकारतया भानात् विवरणम् शक्यते । वैजात्यञ्च कलञ्जभक्षणे नरकसाधनत्वबोधात्पूर्वमनुपस्थितं व्यभि- चारास्फूर्तरिति वैजात्यविशिष्टासाधनलाभायोऽपि न बोधयितुं शक्यते । परन्तु यस्तुतो नरकवृत्तिवैजात्यावच्छिन्ननिरूपितसापनत्वाभावाभावः नरकत्वाश्रयसाधनस्वाभावाभावत्वेन कलजमक्षणे बोध्यते इति सूचयितुं नरकत्वाद्याश्रयसाधनतेत्याद्यमिहितमिति बोध्यम् । ननु यजेतेत्यत्र रोगासाधनत्वबोधः स्यात् तस्यापि विधिप्रत्ययशक्य- वादित्यत आह --~-पुत्र चिदिति । यजेत, न कलझं मक्षयेदित्यादौ । कुत्र चित्-- शाकं न भुजीतेति वैद्यकवाक्ये । नियामकमिति । बुद्धिविषयतावच्छेदकत्योपलक्षितघटत्वपटस्वादि- नानाधर्मावच्छिन्नवाचकादपि तदादिपदात् कुत्र चित् घटत्वविशिष्टस्य अन्या- दृशधर्मविशिष्टस्य च बोधः तात्पर्याधीनः । एवं लिशक्यस्यापि रोगासाधन- त्यस्य तात्पर्याभावान्न यजेतेत्यादितो बोध. अपि तु तासर्यवशान्नरकासाधन- त्वस्यैवेति भावः। ननु द्वेषविषयतावच्छेदकधर्माश्रयसाधनत्वामावः जन्ययोधविषयत्वेन भगवत्संकेतविषय. इति शक्तिमहे अभावप्रतियोगिता- बच्छेदककोटावुपलक्षणतया भानाभावात् कथं द्वेपविषयतावच्छेदकत्व- मुपलक्षणतया भासते इत्याशङ्का प्रतियोगिताप्रकारकाभावबुद्धौ प्रतियोगि- कोटयवुपलक्षणतया मानस्य जात्यवच्छिन्नमतियोगिताकोऽयमभाव. इति प्रतीतो जातित्वस्येव संभवात् निरुक्तधर्माश्रयसाधनत्वनिष्टप्रतियोगिताका- भावत्वेन शक्तिमहे अभावमानं स्वीकृत्य परिहरति --- प्रतियोगिताया इति । 244 ·विवरणोपेतः प्रतियोगितावच्छेदकघटकनरकत्वादौ द्वेषविषयतावच्छेदकत्वस्योपलक्ष- पातया शक्तिग्रहे भानमविरुद्धम् । न च प्रमेयत्वादेरप्युपलक्षणतया भानमविरुद्धमिति प्रमेय- स्वादेरुपलक्षणतया नरकत्वाद्यनुगमकत्वं कथं न स्वीक्रियते विनिगमकामावादिति वाच्यम् । सुखाद्यसाधनत्वस्य विध्यर्थता- विरहेण प्रमेयत्वादेः सुखत्यादिसाधारण्यं नोक्तरूपस्येत्यस्यैव विनि- गमकत्वात् । न च तात्पर्याभावात् सुखाद्यसाधनत्यायोधकत्वोपपत्नौ विवरणम् उक्तरूपस्य - द्वेषविषयतावच्छेदकत्वस्य । विनिगमकत्वादिति । तथा च प्रमेयत्वादेरुपलक्षणत्वे सुखा- साधनत्वस्यापि लिडर्थतापत्तिरिति भावः । ननु सुखासाधनत्वस्य लिर्थत्वमिष्टमेव । न चैतावता पचेत इत्यादी सुखासाधनत्वयोधापत्तिः । द्वेषविषयतावच्छेदकत्वस्योपलक्षणत्व- स्वीकारेऽपि यथा यजेतेत्यादौ रोगासाधनत्वस्याबोधः तात्पर्याभावात् , तथैव तात्पर्यस्य नियामकस्याभावादेव सुम्वासाधनत्वात्याबोधोपपत्तेरिति शङ्कते न चेति । 138. साधारभ्येन (क) 240

·घ्युत्पत्तियादः-लकारार्थविवारः
विध्यर्थत्वेऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् । तस्य विध्यर्थः"
वज्ञापणाधुनिकानां न मुजीतत्यादिप्रयोगापत्तेः ।।
इति महामहोपाध्याय श्रीमद्दाधरभट्टाचार्यविरचिता
लकारार्थविचारः समाप्तः । व्युत्पतिवादः समाप्तः ।।
विवरणम्
विध्यर्थत्वेऽपीत्यस्य सुखासाधनलस्पेत्यादिः ।
तस्य सुखासाधनत्वस्य ।
तात्पर्येण -- सुखासाधनत्वतात्पर्येण ।
प्रयोगापत्तेरिति । सुग्यसाधनत्यपर्यवसितम्य सुन्वासाधनत्वाभावम्य
भोजने अबाधादिति भावः ।
ज्योतिष्टोमादौ पशुहिंसाजन्यपापेन नरकोत्पत्तिशङ्कया शिष्टाना
तत्राप्रवृत्तिमारणाय चलवद्वेषविपयनरकासाधनत्वं अवश्यं यागे बोधनीयम् ।
इत्यञ्च यजेतेति वाक्यजत्योधाच्छिष्टाना प्रवृत्तिरुपपद्यते इत्यतोऽपि
बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस्य लिर्थतास्वीकार आवश्यक इत्यपि वदन्ति ।
अत्र "शप्पत्ययार्थश्च लकारसामान्यवृत्त्या यत्र कर्तृत्वं प्रतीयते तत्रैव
139 विध्यर्थत्वन (न. )
246

·विवरणोपेत विवरणम् कर्तरि शप् इत्यस्य शब्बिधायकता इत्यादिना निरूपित (६४७ पृ) इत्यादर्श । विकरणानामनर्थकत्वात् शप अर्थ एव नास्ति । कर्तरि शनित्यस्य कर्तृत्वार्थके सार्वधातुके परे धातूत्तर शप् भवतीत्यर्थ । निरुक्तभट्टाचार्य अन्थेऽपि शप अर्थ न निरुपित इति सुधीभि विभावनीयम् । एव नियतप्रवृत्तिफरके मातावुपेयात् इत्यादिनियमविधिवाक्ये, रिडा नरकाभाररूपेष्टसाधनत्व सप्तम्यन्तार्थनातुकारावच्छेद्यत्वान्विते धात्वर्थे म्वदारगमनादौ ध्यते । मतुकारावच्छेद्यस्वदारगमन नरकामाबसाधन मिति शान्दयोधानन्तरम् तत्कारप्रत्यासन्नस्य स्वदारगमनाभावस्य नरकसाघनत्व बोध मानस समुत्पद्यते । ततश्च तत्कालभिगमने नियमेन प्रवर्तते इति तद्वाक्य नियमविधि भाति । न चेर सति पूर्व अहरह सन्ध्यामुपासीत इत्यत्र लिखा नरकाभावसाधनत्यमोधस्योक्तत्वात् तसापि निरुक्तरीत्या नियतमनिरपपद्यते इति तम्य नियमविधित्व स्यादिति वाच्यम् । विता विधि यत्र रागत एव क्रियाया प्रवतिर्मयति, तन्त्र प्रवृत्तिनियमोपपादको विधि नियमविधि । यथा स्वदारगगनस्य विधि विनापि प्राप्तत्वात् तर भवृचिनियमोपपादफ सतायुपेयादिति विधि नियमविधि । सन्ध्योपासनादा प्रवृत्तिम्तु विधि विना न प्राति प्रवनिनियमोपपादयोऽपि सन्ध्यामुपासीत इति न नियमविधि । अपित्वपूर्यविधिरेव । यतु अर मत्यमायहेतुत्वमभायथेति द्वय रिछ । पाच- गमरम्प अनियोगिनया, सप्तम्पन्नाधानुकारावटेश-नप्य च निर्याभारे ·व्युत्पत्तियादः -- लकारार्थविचारस विवरणम् अन्वयः । व्युत्पत्तिवैचित्र्याञ्च तत्रैव लिडर्थप्रत्यवायहेतुत्वस्यान्वयः । इस्थश्च अस्तुकालावच्छेयस्वदारगमनाभावः प्रत्यवायहेतुरिति शाब्दबोध- वर्णनम् । तत् , व्युत्पत्तिवैचिम्याश्रयणेत, इष्टसाधनस्वशक्तस्य लिड: इयत्याना- कान्तमत्यवायसाधनत्वबोधकत्यकथमेन च नातीव रमणीयम् । नरकामावस्य तु दु.खविशेषामावरूसस्य इष्टत्याकान्तत्वात् तत्साधनत्वार्थकत्ववर्णन समन्जसमेव । एवं अन्ययोगव्यवच्छेदफलके पश्च पञ्चनखान् भुञ्जीत इति परिसंख्याविधी, पञ्चपदं शशकादिपञ्चभिन्ने लाक्षणिकम् । धातुश्च विरोधिलक्षणया भोजनाभावपरः । नरकनिवृत्तिरूपेष्टसाधनत्वं लिब्र्थः । तथा च शशकादिपश्चमिन्नपश्चनखभक्षणाभाव नरकाभावसायनमिति शाब्दयोधः। धातो पञ्चपदस्य च राक्षणिकत्वादेव परिसंख्याविधिस्थले स्वार्थहान्यादिवोंप. इति वदन्ति । निरुक्तशाब्दबोधानन्तरं शशकादि- मिनपञ्चनग्वभक्षणे नरकसाधनस्वस्य मानसबोधो जायते इति बोध्यम् । अत्र च पञ्चपदस्य शशकादिपञ्चभिन्ने लक्षणा । मत्यवायहेतुत्वं लिडर्थः । शशकादिपञ्चभिन्नपश्चनखभक्षणं प्रत्यवायहेतुरिति शाब्दबोधः इति वर्णत, इष्टसाधनत्वशक्तेन लिडा इष्टत्यानाक्रान्तप्रत्यवायसाधनत्य- चोधकत्वोपगमेन नातीय समञ्जसं भाति । तस्मात्पूर्वोपमणेतशाब्दबोध एच रमणीय, इति शिवम् ॥ 248

·विवरणोपेतः
२
३
विवरणम्
चकास्ति चोलग्रामेषु विपुलो मण्डनं भुवः ।
शाहजीराजपुरमित्यभिधा यस्य विश्नुता ॥
कवेरजापयःपूरसंपर्कादतिपावनः ।
पड्दर्शनीपारदृश्वपण्डितोसमण्डितः ।।
तत्र सामसमाम्नायसमानानपचित्रिते ।
कुले वेङ्कटरामाख्यः चकासामास मसुरः ।।
नित्यानुष्ठाननिरतः सामविद्याविशारदः ।
दरभङ्गामहाराजसंमानितवुघाग्रणीः ॥
तस्यात्मजातः संजज्ञे सुब्रह्मण्याभिधो बुधः ।
आक्षपादे च काणादे तन्त्रे चैयासिके तथा ॥
अकुण्ठिता मतिर्यस्य गुरुपादाजसेवया ।
अण्णामलैविश्वविद्यानिलये बुधभूपिते ।।
प्रवक्ता न्यायतन्त्रस्य वैयासिकनयस्य च ।
आचार्यकरुणापाझरनभूर्विदुषा मुदे ।।
लकारार्थविचारस्य कृत्या विवरणं लघु ।
समर्पयति भक्तया श्रीजगद्गुरुपदान्जयो.
१
-
इति पण्डितराजेन सुब्रह्मण्यशामिणा कि
लकारार्थविचारविवरणं समाप्तम् ॥
॥ शुभं भूयात् ॥
249

·व्युत्पत्तिवाद - सकारार्थविचार विवरणम् अन्वय । व्युत्पत्तिवैचित्र्या तर लिस्र्थप्रत्यमायहेतुत्वम्यान्वय । इत्यञ्च नस्तुकालावच्छेद्यस्वदारगमनामात्र प्रत्यवायहेतुरिति शाब्दयोध वर्णनम् । तत्, व्युत्पत्तिनैचित्र्याश्रयणेन, इष्टसाधनत्वशतस्य लिङ इष्टत्याना कान्तप्रत्यवायसाधनत्वबोधकत्यकथनेन च नातीर रमणीयम् । नरकामावस्य तु दु खविशेषाभावरूपस्य इष्टत्वानान्तत्त्वात् तत्साधनस्वार्थकत्ववर्णन समञ्जसमेव । एव अययोगव्यवच्छेदपलके पश्च पञ्चनवान् भुञ्जीत इति परिसख्याविधी, पञ्चपद शशमादिपञ्चभिन्ने राक्षणिकम् । धातुश्च विरोधिलक्षणया भोजनाभावपर । नरकनिवृतिरूपेष्टसाधनत्व रिर्ध । च शशकादिपञ्चभिन्नपश्चनम्बमक्षणाभाव नरकाभावसानिमिति शाब्दबोध । धातो पञ्चपदस्य च लक्षणिकत्वादेव परिसख्याविधिस्यले स्वार्थहान्यादिर्दोष इति बदन्ति । निरुक्तशाब्दयोधानन्तर शशकादि भिन्नपञ्चनखभक्षणे नरकसाधनत्वस्य मानसबोधो जायते इति बोध्यम् । तथा अत्र च पञ्चपदस्य शशकादिपञ्चभिन्ने रक्षणा । प्रत्यवायहेतुत्व रिर्थ । शशकादिपञ्चभिन्नपञ्चनखभक्षण प्रत्यवायहेतुरिति शाब्दबोध इति वर्णन, इप्टसाधनत्वशक्तेन लिडा इष्टत्वानाक्रान्तमत्यशयसाधनत्व- बोधकत्वोपगमेन नातीव समजस भाति । तसापूर्वपतिशान्दयोध एर रमणीय इति शिवम् ।। 248

·विवरणोपेतः
विवरणम्
४
चकास्ति चोलग्रामेषु विपुलो मण्डनं भुवः ।
शाहजीराजपुरमित्यभिधा यस्य विश्रुता ॥
कवेरजापयःपूरसंपर्कादतिपावनः ।
षड्दर्शनीपारदृश्वपण्डितोतंसमण्डितः ॥
तत्र सामसमानायसमानानपवित्रिते ।
कुले बेङ्कटरामाख्यः चकासामास भूसुरः ।।
नित्यानुष्ठाननिरतः सामविद्याविशारदः ।
दरमहामहाराजसंमानितबुधामणी. ||
तस्यात्मजातः संजज्ञे सुब्रह्मण्यापिधो बुधः ।
आक्षपादे च काणादे तन्त्रे वैयासिके तथा ॥
अकुण्ठिता मतिर्यस्य गुरुपादान्जसेवया ।
अण्णामलैविश्वविद्यानिलये बुधभूपिते ॥
प्रचका न्यायतन्त्रम्य वैयासिकनयम्य च ।
आचार्यकरुणापाझरङ्गभूचिदुपा मुदे ॥
लकारार्थविचारस्य कृत्वा विवरण लघु ।
समर्पयति भक्तया श्रीजगद्गुरुपदाञ्जयो ।
७
८
इति पण्डितराजेन सुब्रह्मण्यशाखिणा विरचितं
लकारार्थविचारविचरणं समाप्तम् ।।
।। शुमं भूयात् ॥
.
.
249

·शुद्धाशुद्धपत्रिका अशुद्धम् पत्रमध्या पनिसंख्या 16 13 36 6 43 19 64 1 57 11 म 70 6 71 6 73 18 80 89 16 3 111 6 पर्नृत्यविषयक क्तृत्वविषयक कर्तृत्वविशेषण कर्तत्वविदोपण धात्वर्थ धात्वर्थ तिङ्पद तिइपन तिनादेरेवेति तिबादेवेति प्रामागन्तृमरूपत्वात् प्रामगन्तृमलापत्वात् माइनिष्ठ मल्सनिष्ट मलान्तरनिष्ठ मल्लान्तनिष्ठ गपरमभिधाय राघवमधिभाय पाानुपधायक पाकानुपाधायक मतभेदेऽपि मतभेतऽपि प्रतियोग्युत्पनी प्रतियोग्युत्पत्ता तदर्थत्व तदयत्व अवान्तरफाल अशान्तरकाल मभवनीत्येनन्न सभरतीत्यने घटन्यविशिष्ट घरवशिष्ट व्यापक्ता व्यास्ता माधनना साधनात प्रमाण भामाण नयोरधिकारता तमोरेधिकारता भिनाया भिनय पम्पनीयमिति कल्पनीयगिति न नद्दाक्यमुत्तरं 7 I 111 19 19 124 139 18 10 10 18 8 167 169 178 176 198 210 224 029 1 6 न एं

·ANNAMALAI UNIVERSITY SANSKRIT SERIES No. 10
VYUTPATTIVĀDA LAKĀRĀRTHAVICARA
WITH
VIVARANA
AND
Panditarija
V. SUBRAHMANYA SASTRI