·No text on this page.

·MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL SERIES
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY
OF THE
GOVERNMENT OF MADRAS.
General Edrtor
T. CHANDRASEKHARAN, MA, L T.,
Curator, Government Oriental Manuscripts Library,
Madras
No. LXXVIII
रत्नदीपिका
रत्नशास्त्रम् च

·PRINTED AT
THE SRBEVATHSA PRESS
ROTAPETIT MADRAS

·RATNA DĪPIKĀ
AND
RATNA S’ĀSTRAM
EDITED WITH INTRODUCTION
BY
SRI. P. S. RAMA SASTRI
Professor, Madras Sanskrit College, Mylupure
GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, MADRAS.
1951

·ISW
NE
NE
N51
It 6 01

·INTRODUCTION The Government of Madras took up for consideration the question of publication of the various manuscripts in different languages on subjects like Philosophy, Medicine and Science, etc, early in May 1948. Important Manuscripts libraries in the Madras Presidency were requested to send a list of unpublished manuscripts with them for favour of being considered by the Government for publication. The Honorary Secretary of the Tanjore Maharaja Serfoji's Sarasvathi Mahal Library, Tanjore, alone complied with this request. This list as well as a similar list of unpublished manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, were carefully examined and a tentative selection of manuscripts suitable for publication was made. The Government in their Memorandum No. 34913/41-10, Education, dated 4-4.49, constituted an Expert Committee with the Curator of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, as the Secretary, for the final selection of manuscripts suitable for printing and for estimating the cost of publication The following are the members of the Committee.- 2 8 11. 1. Srı T M Narayanaswami Pıllı, M A , B.L., 2 RP. Sethu Pillai, BA, B.L , 3. C. M Ramachadra Chettiar, BA, B.L., 4. R. Krishnamoorthy, (Kalki). 5 Dr. N. Venkataramanayya, M A , PH.D., 6. Sri M Ramanuja Rao Naidu, M A., 7. V Prabhakara Sastri N. Venkata Rao, M.A., 9. H Sesha Ayyangar 10. Mastı Venkatesa Ayyangar, M A., M. Mariappa Bhat. M A., LT, 12. Dr C Achyuta Menon, B A., PH D., 13. C. Kunhan Raja, M.A, D PHIL.. 14. A. Sankaran, MA , PH D., LT, 15. Sri P S Rama Sastri 16. S. K Ramanatha Sastri 17. Dr M Abdul Haq, M A., D PHIL., (oxon). 18. Afzul-ul-Ulama Hakim Khader Ahamed. 19. Sri P. D Joshi. 20. S. Gopalan, B.A , BL, 21 IT Chandrasekharan, M A., LI, ·11 With the exception of Sri Masti Venkatesa Ayyangar, and Dr C Kunhan Raja, the above members continued to be members of the Expert Committee for 1950-1951 also to which the following gentlemen were included in Govt. Memo No 7297-E/50—3, Edn , Dl-19-5-50 and Govt Memo No 15875-E/50-4, Edn, D/7-9-'50 1 Dr A Chidambaranatha Chettiar, MA , PH.D., 2 Sri S Govindarajulu, BA, BL., LL B, Bar-at-law 3 Capt. G Srinivasamoorthy, BA, B.L, M B., AND C.M., 4. Dr Muhammad Hussain Nainar, M A., PHD, 5. Sri T. V Subba Rao, B A., BL, 6 Principal, College of Indian Medicine, Madras. The members of the Committe formed into Sub-Committees for the various languages, Sanskrit, Tamil, Telugu, Kannada, Malayalam, Mahrathi and Islamic Languages They met during the month of May, 1949, at Madras and at Tanjore to examine the manuscripts and make a selection The recommendations of the Committee were accepted by the Government and they decided to call these publications the “MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL SERIES” and appointed the Curator, Government Oriental Manuscripts Library, Madras, as the General Editor of the publications The following manuscripts have been taken up for publication during 1949-50 "A" FROM THE GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, MADRAS TAMIL 1. Kappal Sattıram. 2. Anubhava Vaidya Murai 3. Āttānakõlāhalam. 4 Upadēs'a Kāndam 5. Colan Parva Pattayam 6. Konga Dēs'a Rājākkal 7. Sıvaj*āna Dīpam. TELUGU 1. Ausadha Yogamulu. 2 Vaidya Nighantu. 3. Dhanurvidyā Vilāsamu 4. Yoga Darsana Visa yamu 5 Khadra Lacan crămon, ·111 SANSKRIT 1. Visanārāyaṇīyam (Tantra sārasangraha) 2 Bhārgava Nadıkā. 3 Hariharaacaturangam 4. Brahmasūtravrttı-Mitāksarā. 5. Nyāyasıddhānta Tattvāmộtam. MALAYALAM J. Garbha Cikitsā. 2. (a) Vāstulaksanam (6) S'ilpa visa yam 3. Mahāsāram 4. Kanakkusāram. 5 Kriyākramam. 6 Kanakkusāram - Bālaprabodham. KANNADA 1. Lõkõpakāra. 2. Rattamata 3. As'vas'āstram. 4. Vividha Vaidya Visayagalu. 5. Sangītaratnākara. 6. Sūpasāstra ISLAMIC LANGUAGES 1. Jamil-Al-Ashya. 2. Tıbb-E-Farıdı 3. Tahqiq-Al-Buhran. 4. Safinat-Al-Najat. "B" FROM THE TANJORE MAHARAJA SERFOJI'S SARASVATHI MAHAL LIBRARY, TANJORE TAMIL 1. Sarabhēndravaidya Murai (Diabetics). 2 do (Eyes) 3. Agastıyar 200. 4. Konkanars'arakku Vaippu. 5 Tiruchirrambalakkõvaivār with Padavurai.

·IV 6. Kāala cakram 7. Tālasamudram 8. Bharatanātyam 9. (a) Pandikēli Vilā sam Natakam (6) Pūrūrava Cakravarti Nātakam (c) Madana Sundara Vilāsa Nātakam (d) Percy Macqueen's Collection in the Madras University Library on Folklore 10. Rāmaiyan Ammānai 11. Tamil Pātalka! including Pattinattār Venbā and Vannankal TELUGU 1. Kāmandakanītisāramu 2. Taladas'āprāna pradīpıkā 3. (a) Raghunātha Nāyaka Abhyudayamu (6) Rājagõpāla Vilasamu 4. Rāmāyanamu by Katta Varadarāju MAHRATHI 1. Nātyas'āstra Sangraha 2. (a) Book of Knowledge (6) Folk Songs. (c) Dārā Darun Vēnı Paddhati (d) As'vāsa Catula Dumanı 3 (a) Pratāpasımhendra Vijaya Prabandha (b) S'arabhēndra Tīrthāvalı (c) Lāvani 4 Dēvēndra Kuravažji 5. Bhakta Vilasa 6. S'loka Baddha Rāmāyana SANSKRIT 1. As'vas'āstra with Tricolour Illustrations 2 Rājamrgānka 3 Cikitisāmſta sāgara 4. Ayurvedamahodadhı 5. Gita Goyında Abhinaya ·V 6. (a) Colacampū (b) Sahendra Vilāsa 7. Dharmakūtam Sundara Kānda 8. Jātaka sāra 9 Visņutattvanirnaya Vyākhyā 10 Sangita Darpana 11. Bījapallava During 1950, only the Sub-Committees for TAMIL, TELUGU and KANNADA met in the month of July 1950 at Madras The following books were taken up for publication iu the various languages in 1950-51. TAMIL 1. Datcanāyanār-Vaiddiya-Attavana1. 2. Vaiddıyak Kalañciyam 3. Anubhavavaiddiyam V 3 TELUGU 1. Saivācārasangrahamu. 2. Anubhava Vaidyamu. 3. Abhinayadarpaņamu. SANSKRIT 1. Ārögyacintāmanı 2 Tattvasāra with Ratnasāriņī 3 Sutrārthāmrta Lahari. 4. Ratnadīpıkā and Ratnas'āstra. MALAYALAM 1. As vacikitsa. 2 Phala sārasamuccaya. KANNADA 1. Vaidya Sāra Sangraha It is hoped that the publication of most of the important manuscripts will be completed within the next four years. Some of the manuscripts taken up for publication are represented by single copies in the Library and consequently the mistakes that are found in them could not be corrected by comparing them with other copies. The Editors have, however, tried their best to suggest correct readings. The wrong readings are given in round brackets and correct readings have been suggested in square brackets When different readings are found, they have been given.

·V1 in the foot-notes except in the case of a few books, in which the correct readings have been given in the foot-note or incorporated in the text itself The Government of Madras have to be thanked for financing the entire scheme of publication although there is a drive for economy in all the departments. My thanks are due to the members of the Expert Committee who spared no pains in selecting the manuscripts for publication I have also to thank the various editors, who are experts in their own field, for readily consenting to edit the manuscripts and see them through the press. The various presses that have co-operated in printing the manuscripts in the best manner possible also deserve my thanks for the patience exhibited by them in carrying out the corrections made in the proofs This edition of Ratnadıpıka and Ratnasastram is based on two paper manuscripts preserved in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, and described under R NOS 4494 and 2942 respectively The size of the manuscripts is 10 3/8 X 94 inches Each contains 16 folios of 20 lines to a page and is in Devanagari character The condition of these manuscripts is good Ratna dipika was transcribed from a manuscript of Sri Harihararajaguru, Chochinajagannathapuram, Kudala post, Ganjam District, while the other was transcribed from a manuscript of the Raja of Chirakkal, Malabar District There are some omissions of letters and words here and there in both these works. Since these are single copies, the lacunae could not be supplied. In some places, suggestions have been given by the Editor. But even then, the omissions are too many It is understood from the journal of Sri Venkatesvara Oriental Institute, Volume, X Part 2, on page 101 under manuscripts Notes that copies of Ratnasastram and Ratnadipika are available in that Institute In spite of our request and reminders to the Director of the Institute, it was not possible to get them for collation Some of the omissions in the printed book may perhaps be supplied in those manuscripts. Reference is to be made to the good work done by Sri M S. Vaidyanathan, Siromanı, Pandit, Government Oriental Manuscripts Library, Madras, in seeing the work through the press Govt. Oriental MSS. Library, Madras, 4-3-51 T CHANDRASEKHARAN, General Editor, Madras Govt Oriental Series.

·श्रा. भूमिका मौक्तिक मरकत वज्र प्रवाल वैदूर्य नील माणिक्यम् । गोमेद पद्म (पुष्प) रागौ भुवि नव रत्नानि भूतये भान्तु ॥ इदमिदानी इदंप्रथमतया मुद्राप्य प्रकाश्यते " रत्नदापिका" " रत्नशास्त्रम् ।" इति रत्नशास्त्ररत्नद्वय क्रमेण श्रीचण्डेश्वर-बुद्धभटाभ्यां विनिर्मितम् । रत्नमिति चात्रत्यं पद रमन्तेऽस्मिन् जना इत्यन्वर्थं 'रमु क्रीडायाम् । इति धातोः बाहुलकात् क्नपि तुकि च निष्पन्न मणिपर्याय, "रत्न मणियोरश्मजातो मुक्तादिकेऽपिच " इत्यमरसिंहवचनात् मरकतावश्म नातेर्मुक्ताश्च वाचकम् । " रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि ॥ इति तदीयवचनात् स्वजातिश्रेष्ठवाचि च रत्नपढ- मन्यत् । यदनुरुध्य “कन्यारत्न " मित्यादि प्रयोग । रत्नानि च प्राधान्येन नव परिगणितानि प्राचीनैः " मुक्ता माणिक्य वैदूर्य गोमेदा वज्रविद्रुमौ । पद्मरागो मरकतं नीलञ्चेति यथाक्रमात् ॥” इति तन्त्रसारे, वज्र गारुमत पद्मरागो माणिक्यमेव च । इन्द्रनीलञ्च गोमेदस्तथा पैदूर्यमित्यपि ॥ मौक्तिक विद्रुमश्चेनि रत्नान्युक्तानि वै नव ॥"-इति भावप्रकाशे, अन्यत्र च। मरकतमेव गारुत्मतमिति व्यपदिश्यते । माणिक्यं तरणेम्सुजातममलं मुक्ताफल शीतगोः माहेयस्य च विद्रुम मरकत सौम्यस्य गारुत्मतम् । देवेज्यस्य च पुष्परागमसुरामात्यस्य वज्र शनेः नील निमलमन्ययोश्च गदिते गामेदवैदूर्यके ।। इति जातकाभरणे च नवग्रहाणां नवरत्नानि निरूपितानि । रत्नशास्त्रप्रणेतारश्च बहवः प्राचीनाः। तदीयाश्च रत्नशास्त्रग्रन्था असंख्येयाः तदेतत् अस्यां रत्नदीपिकायां-" व्यासागस्त्यवराहादिमुनयो रत्नसागरे निर्मथ्य ·2 गते ।" "प्रोक्तं :: ज्ञानशैलेन नवरत्नसुधामदु ॥" " इत्येवं नव कोर्तितानि मुनिभिः रत्नानि सर्वग्रह- प्रीत्यै व्यासवराहनारदमुखैस्सर्वज्ञमाव " रत्नसारेऽप्युदाहृतम् । रत्नशास्त्र उदाहृतम् । "अनेनैव क्रमेणाह परीक्षाकार एव नः ।" रत्नशास्त्रविशारदै ।" "कथ्यन्ने स्लशास्त्रज्ञै ।" “ शस्यन्ने रत्नशास्त्रविशारदै.।" मूल्यञ्चाष्टविधं प्राह मौक्तिकस्य धनेश्वरः ।" "छायां चैषा प्रवक्ष्यामि यथाप्युक्ता पुरातनैः।" बुधैरेवं प्रकीर्तिता" " यथा जीवितरत्नसारे (रत्नाकरे) " इत्यादि- भिर्वचनै , अस्मिन् बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे - " मूर्तित्रयाय भुवनत्रयवन्दिताय कृत्वा नमस्समवलोक्य च रत्नशास्त्रम् । " मणिशास्त्रविदो विदन्ति वदन्ति तजज्ञा " प्रकीर्तिता रत्नविनिश्चयज्ञै "परिभावितमेतदत्र सद्भि "मणिविद्भिरुक्ताः " इहाहुरायेलोका " " इत्याहुधरण रत्नकोविदाः " इति रत्नविदां मनोवृत्तिः " " समासोक्तिः मणिशास्त्राणां महताम् " इत्यादिभिश्च वचनैस्स्फुटं प्रतीयते । तत्र रत्नदीपिकायां रत्नशास्त्रप्रणेतृत्वेन निर्दिष्टस्य भगवतोऽगस्त्यमहर्षेः वचन- मनूदित श्रीमल्लिनाथेन " शिशुपालवध " -टोकायां (१-१६, ४-४४,) "सिमल- स्थाकरोद्भूता महानीलास्तु ते स्मृताः" इति भगवानगस्त्यः" इति । " नीलीरसनिभाः केचित् शम्भुकण्ठनिभाः परे" इत्यादिना अगस्त्येन रत्नशास्त्रे एषां एकादश. विधच्छायाभिधानात्" इति च । कुमारसम्भवव्याख्याने विवरणाभिधाने अनन्तशयनमुद्रिते च (१-५) अगस्त्य. वचनमनूदितम् - " मौक्तिकानामुत्पत्ति: गजेन्द्रेभ्योऽप्यस्तीत्युक्तमगस्त्येन- " द्विपेन्द्रजीमूतवराहशलमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥” इति । इदं च वचनं मल्लिनाथटीकायामपि तत्रैवानूदितम् । इद पद्यश्च अत्रापि बुद्धभटीय रत्नशास्त्रे मौक्तिकपरीक्षोपक्रमे दृश्यते । परन्तु मणिशास्त्रसंग्रहप्रवृत्तेन बुद्धभटेन अगस्त्य- प्रणीतमेव तद्वचन संगृहीतमित्यभ्यूहितुं शक्यते ।। कुमारसम्भवविवरणे (१-२३) " यदाह भोजः- .' अस्ति शैलो विदूराख्यः पर्यन्ते तत्र काचन । मही रत्नाकरीभूता वैश्य तत्र जायते ।।

·វ - .. मेघशब्देन जायन्ते तत्र रत्ननवाडकुरा । क्रमात् परिणतास्ते स्युमणयो राजपूजिता ॥” इति । इति कीर्तनात् भोजोऽपि रत्नगास्त्रकृदिति ज्ञायते ॥ भोजाक्तवैदूर्यरत्नोत्पत्तिममिप्रेत्यैव- तया दुहित्रा सुनग सवित्री स्फुरत्प्रभामण्डलया चकाशे । विदूरभूमिर्नवमेघशब्दात् उद्भिन्नया रत्नशलाकयेव ।।" (कुमारसम्भवे -(१-२३) इति महाकविः कालिदाम , तथा- अनेन गज्ञार्थिषु दुर्भगीकृतः भवन्धनध्वानजरत्नमेदुर । तथा विदूराद्रिरदूरता गमी यथा स गामी तव केलिशैलताम् ॥" (नैषधीये १२-५५) इति महाकवि. श्रीहर्षोऽपि, वर्णयाम्बभूवतु. । महाकाविः श्रीमाधोऽपि इममेवाभिप्राय- " उरगेन्द्रमूर्धरुहरत्नसंनिधे मुहुरुन्नतस्य रसितै पयोमुचः । अभवन्यदङ्गणभुवः समुच्छवस- नववालवायजमणिस्थलाड्कुरा. ॥" (शिशुपालवधे-१३-५८) इत्यत्राविष्करोति । परन्तु तत्र नागरत्नसनिधिरपि वैयरत्नाकुरोद्भेदे कारणमित्युपवर्णितम् । मल्लिनाथटीका वैदूर्य वालवायजम्" इत्यमरः (कोशः)। वालवायो नाम वैदूर्यप्रभवो देशविशेषः । उरगेन्द्रमूर्धम्यरत्नादुस्सहोदितमेषध्वनेः विदूरभूमिरुद्भिन्नाङकुरा भवतीति प्रसिद्धि । तदुक्तम्-" उरगमूर्धन्यरत्नसन्निधानाद- कालेऽपि मेघा गन्तीति वार्ता"। केचित्तु यत्रैवोरगरत्नं मेघरसितं च तत्रैव वैदूर्यभूमि"। इति । --- तत्र च ·4 , कुमारसम्भवटीकायाञ्च (१-२३) मल्लिनाथः । विदूरस्य अद्रे. प्रान्तभूमिः विदूरभूमिः। " अविदूरे विदरस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः । काकतालीयसीमान्ने मणीनामाकरो भवेत् ॥” इति बुद्ध' इति बुद्ध" इति प्रकृतबुद्धभटीयरत्नशास्त्रे वैदूर्य- परीक्षान्तर्गत द्वितीयश्लोकमनूद्य तत्कर्तारं बुद्धभटश्च नाम्नैव स्मरति । बुद्धभटीयपि वैदूर्यपरीक्षायां चतुर्थपद्ये वैदूर्यरत्नानां पयोधररथात् वसुधा विभिद्य जायमानत्वं निरूपितम् । वज्र-पद्मराग-मरकत-स्फटिक मौक्तिक-विद्रुम-महानील-माणिक्य वैदर्यादीना' नाना विधानां रत्नाना उल्लेखो रघुवंश कुमारसम्भव किरातार्जुनीय शिशुपालवध-नैषधीयचरितादिषु महाकाव्येषु, अन्यत्र च बहुत्र, दृश्यते । तेन रत्नशास्त्राणां बहूनां प्रचुरः प्रचार पूर्वस्मिन् काले समभूदिति स्फुट प्रतीयते ।। प्रकृते च ग्रन्थद्वये नवरत्नेषु महारत्नोपरत्नविभाग , रत्नानामा करभूमिभेद , शुक्लादिवर्णभेदः, नवरत्नानामवान्तरभेदः, स्त्रीपुन्नपुपकविभाग , विपादिजातिभेद , उपादेयो गुण , त्याज्यो दोषः, उत्तममध्यमाधम विभाग , तत्वयुक्तो मूल्यभेदः, रत्नशोवन प्रकारः, कृत्रिमा कृत्रिमत्वनिर्णयोपायः, श्लाध्यरत्नवारणे आयुरभिवृध्यादिफलभेट , दोषशान्तिः, नवग्रहप्रीतिः, इत्येतादृशाः बहवो विषयास्सग्रहेण निरूपिता. ॥ ग्रन्थकृन्नाम च "चण्डेश्वरः” इति “बुद्धभटः" इति च निर्दिष्ट ग्रन्थ एव । परन्तु ग्रन्थकृद्देशकालादिक स्फुटं न ज्ञायते । मल्लिनाथेन अनूदितत्वात् बुद्धभटम्ततः प्राचीन इति तु निर्णीयते । “अनेनैव क्रमेणाह परीक्षाकार एव नः” इति रत्नदीपि. कायामुक्ते , यदि परीक्षाकार बुद्धभटः, तदा स प्राचीनः, चण्डेश्वरस्ततोऽर्वाचीन इन्यभ्यूह्यते ।। ग्रन्थद्वय चास्मिन् तत्र तत्र बहवी अशुद्धिः, अक्षरपात , ग्रन्थपातश्च लेखकपमादेन समीचीनकोशदौलभ्येन च सवृत्ताः अनायत्या क्षन्तव्याः। समीचीनकोशान्वेषणपूर्वक पुनर्मुद्रापणेन परिहरणीयाश्चेति, रत्नशास्त्र मचन्धानि च अन्यान्यपि अमुदितानि ग्रन्थरत्नानि अन्त्रिप्य प्रचारणीयानीति च, सविनयं विज्ञाप्य इयता उपसहियत । इस्थम् पोलकनामाभिजनः मद्रपुरीसस्कृतकलाशाला साहित्य वेदान्तोपाध्याय. शास्त्ररत्नाकर " बिरुदभूषितः पि -एस. श्रीरामशास्त्री॥ .

·॥ रत्नदीपिकाया विषयानुक्रमणी॥ ७ १ " " ७ " " " .' M " विषयः पुटसङ्ख्या विषयः पुटसङ्ख्या प्रथमं ज्योतिः दुष्टस्य वज्रस्य धारणे फलकथनम् ६ मङ्गलाचरणम् बजे चतुर्विधरेखाणां सत्त्वकथनम् ६ ग्रन्थकर्तृनामनिर्देशः अशोधितवज्रधारणे दोषाः ग्रन्थस्य नामनिर्देश द्वितीयं ज्योतिः रत्नानां महारत्नोपरत्नभेदेन मुक्तापरीक्षा विभागवर्णनम् मौक्तिकानामष्टविधत्वनिरूपणम् रत्नानां नामनिर्देशः मौक्तिकानामुत्पत्तिस्थानकथनम् रत्नाना वर्णकथनम् १-२ अष्टविधानां मौक्तिकाना- वज्रपरीक्षा वर्णादिकथनम् वज्रस्योत्पत्तिकथनम् मौक्तिकानां षविधगुणवत्त्वकथनम् ८ वज्रजातिकथनम् मुक्ताच्छायानिरूपणम् स्त्रीपुनपुंसकभेदेन बज्रजातिकथनम् २ मौक्तिकानां दोषनिरूपणम् वज्रस्य चतुर्धा विभागः मौक्तिकानां गुणनिरूपणम्- नानावज्राणां धारणे निमित्तकथनम् मौक्तिकानां मूल्यकथनम् ८-९ वज्रस्य धारणे गुणः २-३ मौक्तिकानां विपादिभेदेन- नानावज्राणां वर्णकथनम् चतुर्विधकथनम् वज्रस्य गृहस्थितौ फलकथनम् मौक्तिकपरीक्षाप्रकारः वज्रस्य करधारणे फलकथनम् मौक्तिकसामान्यस्य फलकथनम् वज्रस्य गुणदोषकथनम् जातिभेदेन नानावज्रधारण- तृतीयं ज्योतिः नियमकथनम् माणिक्यपरीक्षा १० वज्रमूल्यनिरूपणम् माणिक्यस्यात्पत्तिभूमिवर्णनम् जातिभेदेन मूल्यभेदः माणिक्यस्य जातिभेदचतुष्टयकथनम् कृत्रिमवज्रनिरूपणम् माणिक्यस्य स्वरूपकथनम् वज्रपरीक्षाप्रकारः ५-६ माणिक्यस्य वर्णकथनम् वजस्य पञ्चविधदोषकथनम् माणिक्यमूल्यनिरूपणम् १०-११ - سع " m " ३ ४ ४ " ४ ur ·11 पुट सङ्ख्या " चतुर्थं ज्योतिः " " नीलस्य गुणाः विषय. पुटमङ्ख्या विषय' माणिक्यपरीक्षाप्रकारः १०-११ मरकतस्य गुणपञ्चकवर्णनम् १५ माणिक्यस्य वर्णानुसारेण फलकथनम् १२ मरकतस्याष्टविधच्छायाकथनम् गारुडमणिविक्रयः मरकतस्य मूल्यभेदवर्णनम् १६ नीलपरीक्षा १२ नीलोत्पत्तिप्रकारकथनम् दुष्टस्य मरकतस्य- फलनिरूपणम् १६-१७ ब्राह्मणादिक्रमेण नीलस्य वर्णकथनम् मरकतपरीक्षा नीलस्याकारभेदेन वर्णभेदकथनम् सहजकृत्रिममरकतयोः नीलस्य दोषनिरूपणम् विमर्शप्रकारः १७ १३ नीलस्य मूल्यनिरूपणम् षष्ठं ज्योतिः पद्मरागेन्द्रनीलयोर्मूल्य- गोमेदकपरीक्षा १७ साम्यवर्णनम् गोमेदकलक्षणम् गोमेदकस्य चतुर्विधजातिनिरूपणम् ,, इन्द्रनीललक्षणम् गोमेदकगुणाः १८ पञ्चमं ज्योतिः गोमेदकमूल्यम् मरकतपरीक्षा १४ प्रवालगोमेदकयोमूल्ये साम्यवर्णनम् , मरकतस्य षड्गुणवत्त्वनिरूपणम् १४ मरकतस्य पञ्चदोषकथनम् सप्तमं ज्योतिः १४ स्फटिकपरीक्षा १८ मरकतस्य जातिचतुष्टयनिरूपणम् स्फटिकदोषा. चतुर्विधानमापि मरकतानां- वर्णभेदकथनम् भस्माङ्गकमणिलक्षणम् गारुडमणिलक्षणम् १९ मरकतलक्षणम् मरकनोत्पत्तिभूमिवर्णनम् तायमणिलक्षणं. तद्गुणाश्च आस्तिकमणिलक्षणम्, तद्गुणाश्च मरकतस्य बहुविधकान्तिमत्त्वकथनम् ,, सुवर्णरेखामणिलक्षणम्, तद्गुणाश्च विभिन्नानां माकतानां फलभेदकथनम् अष्टमं ज्योतिः पुनमरकतस्य सप्तदोषवत्त्वनि- वैदूर्यपरीक्षा २० रूपणम् १५ वैदूर्यस्य गुणा ४ " " " " " ·111 पुटसङ्ख्या २२ " " विषयः पुष्यरागपरीक्षा पुण्यरागगुणाः पुष्यरागदोषाः उपरत्नलक्षणकथनम् नवमं ज्योतिः प्रबालपरीक्षा प्रवाललक्षणम् " " घटसख्या विषयः २० दुष्टस्य वन्नस्य फलकथनम् दुष्टस्य विद्रुमस्य फलकथनम् दुष्टस्य माणिक्यस्य फलकथनम् गरुडमणिगुणदोषकथयम् गोमेदकस्य गुणदोषकथनम् २१ पुष्यरागवैर्ययो. फलकथनम् विद्रुमस्य फलकथनम् नवरत्नाभरणस्य धार्यत्वकथनम् नवग्रहाणां नवरत्नकथनम् २३ " २३ प्रवालम्य गुणाः " A " " प्रवालस्य दोषाः निर्दुष्टस्य विप्रादिवज्रस्य- फलकथनम् २१ ॥ इति चण्डेश्वरकृतरतदीपिकाया विषयानुक्रमणी समाप्ता ॥

·॥ बुद्धभटीयरत्नशास्त्रस्य विषयानुक्रमणी ।। " । " २५ विषय पुटसङ्ख्या विषयः पुटसङ्ख्या मङ्गलाचरणम् २४ मौक्तिकपरीक्षा ३० वस्तुनिर्देशः मौक्तिकोत्पत्तिभूवर्णनम् बलनामकदानवेन्द्रवर्णनम् मौक्तिकानां तारतम्यविचारः ३०-३१ बले. पश्वात्मतासम्भूतिः मौक्तिकानामष्टविधाकरनिरूपणम् बलेरवयवानां रत्नबीजत्वकथनम् मुक्ताफलस्य गृहस्थितिमात्रेण देवादिभिः रत्नवीजं गृहीत्वा गमनम् विशेषफलदायकत्वकथनम् ३२ वेगेन संपततां देवादीनां हस्तात् मौक्तिकपशंसा ३२-३३ रत्नबीजानां समुद्रादिषु पतनवर्णनम् २५ महासुरदन्तावलेर्मुक्ताबीजत्व- ततत्स्थानेभ्यो रत्नानां प्रादुर्भावः कथनम् परीक्षितानामेव रत्नाना सिंहलादिदेशभेदात् मौक्तिकस्याष्ट- धार्यत्वकथनम् विधत्वनिरूपणम् ३४ चज्रपरीक्षा अष्टानामपि मौक्तिकानां ढानवास्थिलेशस्य वनात्मना वर्णादिकथनम् परिणामकथनम् वेणुजादिभेदेन मौक्तिक- हैमाद्यष्टविधाकोषु वज्रोत्पत्ति- प्रभेदकथनम् कथनम् मुक्तामणिमूल्यनिरूपणम् ३५---३६,३७ अष्टानामपि बज्राणां वर्णकथनम् २६ मौक्तिकपरीक्षाप्रकारः ३७ सदज्रप्रशंसा पद्मरागपरीक्षा ३८ वर्णानुसारेण वज्रधारणे नियम. दानवेन्द्रस्यासक गृहीत्वा दिवाकरस्या- राजधायवज्रनिरूपणम् काशमार्गेण गमनवर्णनम् वज्रस्य धारणादौ अवधेयविषयाः सूर्यस्य मध्येमार्ग रावणेन २८ निरोधवर्णनम् वज्रमूल्यनिरूपणम् २९ सिंहलदेशीयसरिति सूर्येणासृजो नारीणां वज्रमायमिति निरूपणम् मोक्षवर्णनम् कृतिमवज्रस्य संभवप्रकारः रावणगडावर्णनम् वज्रस्य परीक्षाप्रकारः तत्रासृजः पद्मरागत्वेनोत्पत्तिवर्णनम् " " २७ वज्रधारणे गुणाः ·विषयः ४० " ५० नानाविधवर्णयुतानां पद्मरागाणा- मुत्पत्तिवर्णनम् रावणगङ्गाया पद्मरागोत्पत्ति- कथनम् देशभेदेन. भिन्नाना पद्मरागाणां मूल्यविवरणम् दोषोपसृष्टपद्मरागधारणे दोष पद्मरागपरीक्षा विजातिधारणे दोषाः मरकतपरीक्षा मरकतोत्पत्तिकथनम् मरकतगुणवर्णनम् मरतकस्य विषनागकत्ववर्णनम् विगुणमरकतनिरूपणम् मरकतस्य धारणे गुणाः मरकतमूल्यवर्णनम् मरतकलक्षणम् इन्दनीलपरीक्षा इन्द्रनीलोत्पत्ति. इन्द्रनीलधारणे गुणाः पद्मरागेन्द्रनीलयोर्धारणादौ साम्यवर्णनम् महानीलवर्णनम् पुटसङ्ख्या विषयः पुटसङ्कल्या मणीनां वर्णभेदेन नामभेदवर्णनम् ३९ इन्द्रनीलपद्मरागयोर्मूल्ये साम्यवर्णनम् इन्द्रनीलमहानीलपुष्यरागकोरण्डककाषाय- कसोमालकमणीनां वर्णनम् वैदूर्यपरीक्षा ४९ ४१ वैदूर्योत्पित्तिवर्णनम् ४२ विजातिवैदूर्यवर्णनम् वैदूर्यमूल्यवर्णनम् ४३ कर्केतनोत्पत्तिवर्णनम् कर्केननमूल्यवर्णनम् कर्केतनगुणानां वर्णनम् पुलकपरीक्षा ५१ ४५ पुलकोत्पत्तिवर्णनम् ५१-५२ स्फटिकपरीक्षा स्फटिकपभेदवर्णनम् स्फटिकमूल्यवर्णनम् विद्रुमपरीक्षा विद्रुमोत्पत्तिवर्णनम् विद्रुममूल्यवर्णनम् विद्रुमगुणवर्णनम् विषयोपसंहारः ४४ " " ५३ ४६ ४७ ४८ " || इति बुद्धभटीयरलशास्त्र विषयानुक्रमणी समाप्ता ।।

·श्री चण्डेश्वरकृता ॥रत्नदीपिका॥ -- 1 -प्रथम ज्योतिः- भक्तेभ्यो भुवनाधिपत्यवरद देवैर्महेन्द्रादिभिः सिद्धैश्चारणगुह्मकर्मुनिगणैः प्रोटि[धु]ष्टपादाम्बुजम् । संसारभ्रमभीरुणा च मनसा ध्यायन्ति यं योगिनः तं बन्दे शशिखण्डमण्डितजटाजूटं भवं धूजटिम् ।। ....तु य... पुरीष....दत्वा () [अभीष्टपुरुषार्थत्वात्] रत्नधेनुदिदृक्षया । चक्रे चण्डेश्वरः श्रीमान् विचित्रां रत्नदीपिकाम् ॥ नवरत्नेषु धातूनामुत्पत्तिगुणजातिभिः । गुणो निरीक्ष्यते तेषु शोधनं चात्र कथ्यते ।। 2 w . तत्र, पञ्च तत्रादौ रत्नानां गुणानाह- व्यासागस्त्यवराहादिमुनयो रत्नसागरे । निर्मथ्य ज्ञानशैलेन नवरत्नसुधा मदु] ॥ तत्र रत्नानि महारत्नोपरत्नभेदेन वि(द्विविधप्रकाराणि भवन्ति । रत्नानि मुख्यानि, (तोप) [नोप] रत्नचतुष्टयम् । लिख्यते चात्र सम्भिद्य यथामूल्य यथागुणम् । वनं च मौक्तिकं चैव माणिक्य नीलमेव च ।। मरकतं चैव विज्ञेयं महारत्नानि पञ्चधा । उपरत्नानि चत्वारि कथयामि शृणुष्व तत् ।। गोमेदं पुष्परागं च वैडूर्य च प्रवालकम् । वनं च मौक्तिकं श्वेत माणिक्यं रोहितं विदुः ।। 5 6 7 ·रत्नदीपिकायां S - 9 10 11 नीलं नील समाख्यात मरकतं हरित विदुः । श्वेतं पीतं च गोमेदं पुष्परागं च पिञ्जरम् ।। प्रवालं लोहितं प्रोक्त वैडूर्य पाण्डुर हरित् । तत्र वज्रपरीक्षा- सिहले च कलिङ्गे च मातङ्गे च हिमालये । पारस्करे च सौराष्ट्र वज्र(चपति)[स्योत्पत्ति] भूमयः ।। श्वेतरक्तपीतकृष्णादिवज्रजातयः । (त्र) स्त्री] पुनपुसक चेति लक्षणेन तु लक्षये । घृतान्यजलसंपूर्णा[:]ते भवन्ति बृहत्तरा(म्) 1] । पुरुषास्ते समाख्याताः रेखाबिन्दुविवर्जिता. । रेखाबिन्दुसमायुक्ताः षट्कोणास्ते[स्त्रियो म] ताः ।। त्रिकोणास्तनवोऽदीर्घाः विज्ञेयास्ते नपुंसकाः । सर्वेषा पुरुषाः श्रेष्ठाः तेऽधिकारसबन्धका ॥ (त्रि)[स्त्री] बज्र देहशुध्धर्थ क्लीबसङ्ख्या नपुंसके । विप्रो रसायने प्रोक्त क्षत्रियो रोगनाश(के) ने] ।। गदादौ वैश्यजातीय वीर्यस्तम्भे तुरीयकः । स्त्री तु स्त्रीणां प्रदातव्या क्लीवं क्लीबे तथैव च ।। सर्वेषा सर्वदा योज्याः पुरुषा (वि)[ब]लवत्तराः । (जेपुर्जितानि)[ये पुजातीनि) रत्नानि खानेकुर्वन्ति] मानवाः ।। पुत्रदारधनं तेषां भवेन्नित्योत्सवं गृहे । तुझ्वजं प्रशसन्ति षटकोणालघुभास्करम् ॥ सुतीक्ष्णाधारमष्टा[स्त्र)श्र] सर्वतोरश्मिचिक्कणम् । षट्कोणमष्टपाणी च धारा द्वादश भास्किरै)[रकैः] । 12 13 14 15 16 17 ·वज्रपरीक्षा ३ 18 19 20 21 उत्तमं मध्यमं तीक्ष्णमित्याकारभवा गुणाः । विद्यादिन्द्रध (नूदिष्ट) नुर्दीत स्वच्छाया श्रेय[शुम्र]मेव च ॥ लघुता वारितरणे दृढाघातसहिष्णुता । चिरावस्थाननं शौच वजे व का गुणाः ॥ अथ भेदमाह- स्तस्मि....स्वष्टाकप्रभव (2) शशिकला(ल)[स]काशवों द्विज-2 श्चारक्तद्युतिमत्प्रियङ्गुकुसुमच्छायस्तथा क्षत्रियः । वैश्यः श्वेतनिशाप्रसूनसदृशः शीतांशुदीप्तिर्भवेत् । शूद्रः कृष्णरुचिस्तथाऽपि शिवदि]स्तेषां चतुर्णा क्रमात् ।। शक्रचापसम[यो] ज्योतिगिन्दो][न्दु] कान्तिसमप्रभः (१)। प्रभिन्नरविरश्चिरं [श्मिश्च] व्यक चाश्रयलेखनम् (१) ।। अकालमृत्युसाग्निसर्वव्याधिभयानि च । तथाऽशुभानि नश्यन्ति वज्रं यस्य गृहे स्थितम् ।। ऊर्चे निवारयेद्वज बने सिंहांश्च वारयेत् । रात्रौ निवारयेद्भूतान् नरो हि करधारणात् ।। षट्कोणं शुद्धतीक्ष्णाग्रं सर्वदोषैर्विवर्जितम् । ती(क्ष्णा) क्ष्णधारं च यद्वजं लक्षमूल्यन्तु तद्भवेत् ॥ जलबिन्दुयबरेखा वैश्यानां काकपाइवत् । एते दोषाः परित्याज्या नानादृश्यफलप्रदा ॥ तद्वनं तुलयाऽऽयोज्य पश्चान्मूल्यं विनिर्दिशेत् । ब्राह्मणानां हित श्वेतं पीताभ भूभुजां हितम् ।। आरक्ताभं तु वैश्यानां शूदाणाम(शि)[सि] तं हितम् । अष्टाभिः सितप्तिद्धाथैः यवतण्डुलमुच्यते ॥ 22 28 24 GN 26 27 ·रत्नदीपिकायां 28 तस्य पिण्डा[नु] सारेण वज्रमूल्यं विनिर्दिशेत् । पात्रेण यवमात्रेण दुरूहं तण्डुलेन तु ॥ निदोष यवमात्रं च कान्ति. सर्वत्र दूष्यते । मूल्य पञ्चशतं तस्य रत्नसारेऽप्युदाहृतम् ॥ 29 30 पिण्ड च द्विगुणं .. [मूल्ये वन....व तथा भवेत् । चतुर्गुण भवेन्मूल्यं त्रिगुणोऽष्टगुण मतम् ।। चतुःपञ्चषडादीना क्रमवृद्धिर्भवैद्यदि । तन्मूल्य द्विगुणं चैव रत्नशास्त्र उदाहृतम् ।। GR गुरुत्वे चाध(ना)[मं] मूल्यं सामान्य मध्यमं स्मृतम् । लाधव (उ)[तू] त्तम मूल्यमुत्तमाधममध्यमाः ।। 32 मनसा भावयेत्पिण्डं पश्चान्मूल्यं विनिर्दिशेत् । श्वेतपीतं च रक्ताभं कृष्णं वा कुलिशं भवेत् ।। GO 34 ब्राह्मणादिक्रमेणैव जातिभेदं प्रकल्पयेत् । उत्तम ब्राह्मणे मूल्यं मध्यम क्षत्रिय श्रुतम् ।। सामान्यं वैश्यजातीये शूदजन्मनि चाधमम् । यन्मूल्यं ब्राह्मणे प्रोक्तं पादाधः क्षत्रिये भवेत् ।। GO 36 अनेनैव क्रमेणाह परीक्षाकार एव नः । कृत्रिमत्वं य[वा] दा] वजे शक्यते सूरिभिः कचित् ।। क्षाराम्लैलेपयेदजं रौद्रे चैव परिक्षिपेत् । कृत्रिमजातिवैवर्ण्य सह पश्चा(तिदि)[तुदृश्यते ।। क्षीयते चातिसङ्घर्षात्त(च्चू )[]र्णं याति चूर्णताम् । यत्तु वारितरं नाम दूर्वादलसमच्छवि ।। 37 38 ·वज्रपरीक्षा 39 40 47 42 48 चूर्णमायतनं यत्र तद्रत्नं कोटिभाजनम् (१) । माहेन्द्रोऽय मणिर्धायर्यो धनधान्यसमृद्धिदः ।। पुत्रद पावन पूज्य शत्रुघ्नं बलपुष्टिदम् । अथ जीवितरत्नसारेण उच्यते- पुत्रदं पावनं पूज्यं शत्रुघ्नं समरेऽभयम् ॥ ग....... निधातव्यस्तवलाभरयमणिम् (१)। उदरे वज्रसयोगात् गर्भस्तु शिव लीयते (१) । शूद्राणामपि धर्तव्यः नीवक्षद्रक्षते मणि (४)। जठरे गर्भसंसर्गात जे तदासा वलीयते (१) ।। यदि धारयते पश्चादज्ञाना... स्तु वर्जितः । तथैव वजं शिरसि वज्र एनाशनि () || अधमस्योत्तमं तुल्यं उत्तमस्याधमं तथा । मध्यमो हि भयाकुर्यात् सर्वकृष्ट भयोन्मुखे (१) ।। अथ रत्नानां परीक्षामाह- वज्राणि चि(ह)[त्र] भूतानि वृधा कुर्वन्ति चाधमाः । परीक्षयेत शास्त्रज्ञैः (सासद्ध) शाणघर्षणलेखनैः ।। लोहानि यानि रत्नानि सर्वरत्नानि यानि च । तानि वज्रेण लेख्यानि तत्रं च न लिख्यते ।। रसायने भवेद्विप्रः शुभसिध्यर्थदायकः । क्षत्रियो मृत्युजिद्रक्तो वलीपलितरो(म) [ग] हा ।। भदकारी भवेद्वैश्यः पीतदेहो दरोगकृत् । कृष्णः शूरो रुंज हन्ति वीर्यस्त(म्भ)[म्भ] करो(हि)[ति] च ।। 44 45 46 47 48 ·६ रत्नदीपिकायां 49 50 51 52 53 स्त्रीपुंनपुंसका ये च लक्षणेन तु लक्ष्यते । यथापूर्वमिमे श्रेष्ठाः शुद्धापारदवर्णकाः ।। शरीरकान्तिजनका भोगदा बहुयोषितः । नपुंसकाः स्वल्पवीर्याः (प्रमदा )[कामुका'] सत्त्ववर्जिताः ।। अथ दोषा:- जलबिन्दुर्यवो रेखा बै(श्यस्य)[षम्य] काकपादयत् । दोषाः पञ्च समाख्याताश्चाशुभैकफलप्रदाः ।। अड्के काकपदाकारं रक्तबिन्दुकलाञ्चितम् । सन्तानं नश्यते वनं क्षेमकार्याय न क्वचित् ।। रेखासु (मलिनं)[मीलनं] स्फोटं रत्नमध्ये भवेद्यदि । तद्रनं निष्फलं प्रोक्तं रत्नशास्त्रविशारदैः ।। (धागणी पदाराय) ऊर्ध्व चासिप्रहाराय] छेदच्छेदाय बिन्दुभिः । गजवाजिजयो रक्त. पीतो वैरक्षयो भवेत् ।। आयुर्धान्यं धन लक्ष्मी कृष्णो नामपदं क्षयेत् । सव्यं स्यादपसव्य च च्छेदच्छेदो_गोपि च ।। बजे चतुर्विधा रेखा बुधैर्लेखोपलक्षिताः । लघवोऽष्टौ च षट् कोणा तीक्ष्णधारासुनिर्मला ॥ वज्र काकपदोपेतं ध्रुवं मृत्यु विनिर्दिशेत् । स(बह्यभूतस) बाह्याभ्यन्तरं भिन्नं भग्न कोण सुर्वर्तुलम् ।। न समर्थं भवेत्तस्य शुभाशुभफलोदये । रक्तबिन्दुसमायुक्त भग्नं काकपदान्वितम् ।। वज्र न शस्यते पुंसां क्षेमाय विजयाय च । अशुद्धवजं हृ[त्याच] पीडाकुष्ठरुजाकरम् ॥ 54 56 57 58 59

·मुक्तापरिक्षा
60
पाण्डुतापगुरुत्वं च तस्मिन्वज्रविशोधने [न्वज्र विशोधयेत् ] ।
पाण्डुरोग पार्श्वपीडा कीलसन्दाहमन्तति. ॥
रोगा(निलं)[दिकं] गुरुत्वं च (द) [ध](न्ते)[ते]वज्रमशोधितम् ।।
इति श्रीरत्नदीपिकायां वज्राणां
61
शुभाशुभकथनं नाम
प्रथमज्योतिः
1.
2
-द्वितीयं ज्योतिः-
॥ अथ मुक्तापरीक्षा ॥
तत्र मौक्तिकं चाष्टविधम्-
जीमूतकरिम(च्छा)[स्या] हिवंशशडबराहजाः ।
शुक्युद्भवाश्च विज्ञेया अष्टौ मौक्तिकजातयः ।।
तेषामेकं सुल(ब्ध)[भ्य[ च शुक्ति लोकविश्रुतम् ।
कदाचिद्बहुभिः कालै. दृश्यते मौक्तिकं फलम् ॥
जीमूने परिशुक्ला करौ पाटलभा(स्क)[स्व] रम् ।
मत्स्य (श्वेतानि)[श्वेतन्तु] तद्वच्च फणीन्द्रे नीलभा(क)[स्वरम् ।।
हरि(श्वेते)[च्छेवत] तथा वंशे पीतश्वेत च सूकरे ।
श(स्यमु)शु] क्तिभवं श्वेत मुक्तारत्नमनुत्तमम् ।।
शङ्ख(म) शु] क्तिभवं (त)[य] च क्षीरोदधिसमुद्भवम् ।
सुवृत्त सुप्रभ तुझं मुक्तारत्नं प्रशस्यते ।।
शीतलं प्रा(गन्ध)[णदं] शुक्लं गुरु स्वच्छ सुनिर्मलम् ।
तेजोऽधिकं सुवृत्तं च मौक्तिकं गुणवत्तरम् ।।
4
5
6

·८ रलदीपिकायां - 7 8 तत्र सर्वलोकप्रसिद्धशुक्तिमुक्तालक्षणं वक्ष्यते- सुरजन गुरु स्निग्धं सुवृत्तं निर्मलं स्फुटम् । कथ्यन्ते रत्नशास्त्रज्ञैः मौक्तिकस्य च षट् गुणाः ।। मधुपीतसितत्वं च छाया च त्रिविधा मता । ज्ञातव्या रत्नशास्त्रज्ञैः मुक्ताच्छाया विनिर्णयात् ॥ शुक्लत्वं च सुवृत्त(ञ्चे)[त्वं] ऋजुसूक्ष्मसुरन्ध्रता । सुकान्तित्वं च(संख्याते)[शस्यन्ते] रत्नशास्त्रविशारदैः ।। श्वेतो रक्तस्तथा पीतः कृष्णश्चैव यथाक्रमम् । (यवतुल्य) यावन्मूल्यं] श्वे(ताख्ये)[तस्य) मुक्तारलस्य कीर्तितम् ।। चतुर्था(य)[श] विहीनत्वं क्रमा(लक्षच्या)[दक्ता) दिके मणौ । नीलच्छाय सुवृत्तं च कर्कटीफलसन्निभम् ॥ 9 10 11 12 18 (बाह्याञ्च(विाहांश्च] रत्नसम्पत्तिं गजवाजिपुरस्सराम् । प्रामोत्ये(व) व] सदा सोऽपि गृहे यस्य स्थितो मणिः ।। बदरीफलमात्रन्तु दीप्तं वर्षोंपलैस्समम् । तद्रत्नं लक्षणं प्रोक्त भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।। नव दोषा गुणाः पञ्च छायाकान्तिविभागतः । मूल्यं चाष्टविध प्राह मौक्तिकस्य धनेश्वरः ।। अथ दोषा:- सच्छिद्रं कर्कशं क्षुद्रमारक्तमति चायतम् । मलिनं निभं चित्रं भग्नं च मौक्तिक त्यजेत् ॥ 15 अथ गुणा स्वच्छभावं सुवृत्त च गुरु स्निग्धं च निर्मलम् । तुझबिन्दुसमाभं च मुक्तारलमनुत्तमम् ।। 16 ·मुक्तापरीक्षा 17 18 19 20 22 श्वेतच्छायो भवेद्विप्रः क्षत्रियश्चार्करश्मि(के)[धृत्] । पीतच्छायो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णरुचिमतः ।। अष्टाभिः सितसिद्धार्थैर्यवतण्डुलमुच्यते । यवै(श्चातुर्मवेद्गुञ्जा)[श्चतुर्भिर्गुजा स्यात् ] तथा मूल्यं विनिर्दिशेत् ॥ सुवृत्तं सुप्रभ श्वेत गुञ्जामात्रमनुत्तमम् । पञ्चविशति तन्मूल्य रत्नशास्त्र उदाहृतम् ।। अनेकोत्तरमूल्येन गुञ्जावृद्धिक्रमेण च । मुक्तायां क्रियते मूल्यं गुणदोषप्रभावतः ॥ गुञ्जानान्तु चतुष्प(ष्टि)[ष्टया] प(दा)[द्या]नकमितीरितम् । उत्तम मौक्तिक[य]च्च तद्रत्नं कोटिभाजनम् ।। 21 माने(च)न]व(त) 4] ते मुक्ता तथा मूल्यं प्रव(त)[]ते हीयते च तथा मुक्ता यथा हीना च जायते ॥ मौक्तिके यदि सन्देहः कृत्रिमः सहजोऽपि वा । परीक्षा तत्र कर्तव्या रत्नशास्त्रविशारदैः ।। क्षिपे(द्वै)गो]मूत्रभाण्डे तु लवणक्षीरसंयुते । स्वेदयेद्वह्निना वाऽपि श्वेतवस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ हस्ते मौक्तिकमादाय ब्रीहितूषेण(वेष्ट)[घर्ष] येत् । कृत्रिम (यदि वैवश्य)[याति वैरस्य]मह जं(च्यातिदिश्यते)[चातिदीप्यते] ॥ 25 मौक्तिकन्तु मधुरं सुशीतलं दृष्टिदोषशमन वि(शा)[षा] पहम् । राजयक्ष्मपरिकोपनाशनं सा(र)[ध] कं भवति वीर्यपुष्टिदम् ।। ॥ इति श्रीरत्नदीपिकायां मुक्तालक्षणकथणं नाम -द्वितीयं ज्योतिः ॥ 4601 NE N51 28 24 26 ATAP -- W - VAARA . Anews24 NWAR ·-तृतीयं ज्योतिः- अथ माणिक्यपरीक्षा सिहले च सुवेले च मलये गन्धमादने । समुद्रस्योदरे कच्छे माणिक्योत्पत्तिभूमयः ।। ] 2. ॐ माणिक्यस्य प्रवक्ष्यामि जातिभेदचतुष्टयम् । ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्य. शूद्रश्चेति यथाक्रमम् ।। आनीलं लोहितं रत्नं रत्नसौगन्धिकं भवम् । नानाभिर्धातुभिर्बद्ध तद्रत्नं कुरुविन्दकम् ॥ श्यास्फ]टिकोत्थं भवेच्छुद्ध इति वश्येशिका गुणाः (१)। अथ स्वरूपलक्षणम्- रत्नं श्वेतं भवेद्विप्रः (निरि)[सुर]क्तं क्षत्रियः श्रुतः (१) । रक्तोऽपीतो भवेद्वैश्यः रक्तपीतस्तथाऽन्त्य(क:)[जः । शोणपद्म(मिवा)[निभा]कारं रक्ताङ्गारसमप्रभम् ।। पिकनेत्रारुणं वाऽपि सारसाक्षनिभं भवेत् । कोक(स्व)[ख] ञ्जननेत्रामं दोषा] अमिसमप्रभम् ।। दाडिम किशुकाभं च क्षत्रियं कुरुविन्दकम् । हिगुलं(द)शोणपुष्पा[भ] कृष्ण च लोहितम् ॥ जपालाक्षारसप्राय वैश्य सौगन्धिक मतम् । सुरक्तकान्तिहिनशाल्लोह लेखश्च चिक्यणः (१) ।। 5 6 7 9 मांसखण्डसमाकरिश्चान्त्यजः]पापकारकः । यन्मूल्य पद्मरागस्य तन्मू(ल)[ल्य](प्र) परि] कीर्तितम् ।। तावन्मूल्यं चतुर्थाशहीन श्यामलकन्दकम् । यावन्मूल्य समाख्यातं वैश्यवर्णेषु सूरिभि. ।। 10 ·माणिक्यपरीक्षा ११ 11 तावन्मूल्यचतुर्थाशो (हि एते)[द्दीयते] शूदजन्मनि । लघुरत्नं प्रशंसन्ति गुरुत्वं पद्मरागकम् ।। मुक्ताफलं कोमलं च सुनीलं श्वेतरक्तकम् । ऊर्ध्ववर्तित्वघोवर्ति पार्श्ववति तमोमणिः ।। 12 पिण्डगौरवभेदेन उत्तमाधममध्यमाः । यो माणिदृश्यते दूरात् जलवह्निसमच्छविः ।। 18 जलकान्तिस्स विज्ञेयो रत्नशास्त्रविशारदैः । बालार्का....... कृत्वा दर्पणो धारये... कृत्वा दर्पणो धारये...... ... .सि(१) ।। 11 तत्र कान्तिविभागेन जातिमूल्य विनिदिशेत् । एकद्वित्रिचतुःपञ्चसिद्धसिद्धार्थमानतः ॥ 15 वृत्तिर्भवति रत्नानां तत्तन्मूल्य विनिर्दिशेत् । वति मणेश्चैव जवो-प्रमाणतः ।। 1.6 17 दशोत्तरशतत्वं च पद्मरागस्य मूल्यता । सर्षपे पात्रकान्तिश्च एकैकं वर्तते यदि ।। शापये द्विगुणं मल्यं यावदिशतिसर्षपा. । (2) सन्देहो जायते कश्चित्कृत्रिमस्सहजोऽपि वा ॥ 18 19 अन्योन्य घर्षयेद्रत्नं रेखा तस्माद्विपद्यते । नीलं वा पद्मराग वा रत्न तेनैव लक्ष्यते ।। वनं वज्रतग्णैव नात्र कार्या विचारणा । शुद्धमाणिक्यजो घृष्टो नैव लोहेन भिद्यते ॥ 20 ऊर्धावतिश्रतावेन स मणिर्धनद. शुचिः (१)। तदो सविपवाभिन्न गर्करा नशुनोद्भवम् (१) ॥ 21 ·रत्नदीपिकायां 22 28 - कोमलद्रुमयन्त्रश्च स मणिदोषदो भवेत् । (आ)[अ]कोलफलशङ्खाख्यं पुत्रसौभाग्यनाशनम् ।। अशोकफलवाड च दरिद्रत्वं करोति हि । धनाढ्यं पुत्रसौभाग्यं करोति मधुसन्निभम् ।। अङ्कदिनं च यद्रलं (जस्व)[यस्य वेश्मनि तिष्ठति ।(१) अपवाददरिद्रत्वं चिन्ताशोकमयं भवेत् ।। ॥ इति श्रीरत्नदीपिकायां मुक्तालक्षणकथनं नाम द्वितीय ज्योति ॥ 24 1 2 -चतुर्थ ज्योतिः- अथ नीलपरीक्षा चतुर्धा नीलमाख्यातं वर्णभेदेन सूरिभिः । उत्पत्तिर्विविधा तस्य (आ)[त्वा]करे दैवयोगतः ।। श्वेतनीलं पीतनीलं रत्न)क्ति]नीलमथापि वा। कृष्णनीलं तथा ज्ञेयं ब्राह्मणादिक्रमेण च ।। सिहले च कलिङ्गे च नीलानामाकरं विदुः । उत्तम सिहलोद्भूतं मध्यम च कलिङ्गजम् ।। नील(श्च)[म्य] षड्विधा दोषा गुणाः पञ्चविधास्तथा । अथ दोषाः- शूदक पाटलच्छायं कर्कराभासछिद्रकम् ।। मल्यं षोडशकं प्रोक्तं छायाभद्रगुणैभवेत् । मृदपाषाणरौप्यं च महानीलश्च दूषणम् ।।(१) है 5 ·नीलपरीक्षा 6 7 शत्रुभय 8 9 10 11 शूद्रके च दरिद्रत्वं पाटले शत्रुविग्रहः । छायया कान्तिहानिश्च पैशुन्यं त्रिषु जायते ॥ देशत्याग दरिद्रत्वं कर्करायाः फल महन् । जयश्र दत्ते चित्रकृष्णं विनिर्दिशेत् ।। एव बहुविधा दोषास्त्याज्या रत्नस्य सूरिभि. । गुणा(स्ते)[श्चै] षां प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं पुरातनैः ।। गुरुः स्निग्धश्च वर्णादयः पाववय॑भिरब्जनः । इन्द्रनीलः समाख्यातः चतुर्भिश्च महागुणैः ।। छायां चैषां प्रवक्ष्यामि यथाप्युक्ता पुरोतनैः । (चतृजाती)[चतुर्जाति] विभागे(न उ)[नाप्यु] त्तमाधममध्यमाः ॥ नीला च शुककण्ठाभा(अ)[प्य] तसीकुसुमप्रभा । कोकिलाकण्ठसकाशा बहिकण्ठसमप्रभा । [काक) पक्षसमा का (चिद्वि)[न्तिर्वि] विधा तस्य दृश्यते । दोषहीने गुणाढये च (उ)[हयु]त्तमाकरसम्भवे ।। नीलमूल्य प्रवक्ष्यामि मणेर्मत्यनुसारत. । यन्मूल्यं पद्मरागस्य सगुणस्य प्रकीर्तितम् ।। तन्मूल्यं शक्रनीलस्य मुनिभिः परिकोर्तितम् । पयोमध्ये क्षिपेन्नीलं सुनील तत्पयो भवेत् ।। इन्द्रनीलस्स विज्ञेयो रत्नशास्त्रविशारदैः । एतद्गुणविशिष्टो यो लोकाना हितकारकः । परीक्षा शक्रनीलस्य (सूरिभिः परि) बुधैरेवं प्र] कीर्तिता ।। ॥ इति श्रीरत्नदीपिकायां माणिक्यरत्नकथनं नाम तृतीत ज्योतिः ॥ 12 18 14 15 ·-पञ्चमं ज्योतिः- ॥ अथ मरकतपरीक्षा ॥ 1 2 3 सुस्वच्छं गुरु वढचं रुचिसुस्निग्धवेणुकम् । षड्गुणाः पञ्चदोषाश्च संयुक्त च विषापहम् ।। चतुर्विधा(च)[नि] ते(जाति )[जासि] महामरकतस्य च । प्रथमं शैवलाभं च शुकाभमपरं भवेत् ।। शिरीषकुसुमाभं च चतुर्थ तुच्छवर्णकम् । हरित(स्य)[च्छ] विमध्ये तु कृष्णच्छाया हि शोभना ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शुद्रश्चेति यथाक्रमम् । छायाभेदेन विज्ञेयाश्चतुर्वर्णाः क्रमेण च ॥ नलिनीपत्रमध्यस्थं यथा वारि तथा स्थितम् । एषा मरकतच्छाया निर्मला तु भविष्यति ।। मणिर्मरकतो नाम नाग(पीत)[पित्त] समच्छविः । तुरुष्कमगधे तस्या(आ)(प्या] करोत्पत्तिमूमयः ।। उत्तम हि तुरुष्के च मध्यम मगधोद्भवम् । पिण्डकान्तिस्वभावेन मूल्य सर्वत्र(पू)युज्यते ॥ 4 6 7 शुकपक्षनिभा काचिद्वंशपत्रसमप्रभा । शिखिपिञ्च्छनिभा काचिज्जयन्तीपत्रकोपमा । CC 9 एवं बहुविधा कान्तिदृश्यते हरिते मणौ । स्निग्धत्वं च गुरुत्वं च तेजस्त्वं पिण्डसंस्थितिः ।। चतुर्भिर्लक्षणयुक्तो यदि (स्यान्म[मा])रकतो मणिः । (अ)[स]विघ्नः सर्वरोगाणां पन्नगादशना (य)[त]था ॥ (5) 20 ·मरकतपरोक्षा १५ 11 .. 12 15 14 15 धारण तस्य यत्नेन नात्र कार्या विचारणा । सप्त दोषा गुणाः पञ्च छायाश्चाष्टविधा. स्मृता ॥ मूल्य द्वादशकं प्रोक्तमारक्त च गुणागुणैः । रूक्षत्व चैव विस्फोट वि(ख्यातो)[षाणौ] मणिभिस्तथा ।। कर्करोजिठर चैव वसरः सप्तमः स्मृतः । र(क्षो) क्षेत् ]व्याधे (निविष्टेन)नि विस्फोट] पाताक्षत्वमेव च ।। शृड्गे च रोगशोकादि कर्करो दुःखदायक. । शिखा व्याघ्रभयं(द)[ध] ते बसरो मृत्युमेव च ।। इमे दोषाः समाख्याता रत्नशास्त्रविशारदै । गुणां(न्ते)[श्चै] षां प्रवक्ष्यामि यथोदिष्टं पुरातनैः ॥ (आकोरपातितो)[आकरोत्पत्तिन ] कृत्वा यावन्मूल्य सुनिश्चितम् । सर्वत्र सकलैर्देवैः कल्प्यते(ब) [बा] हुताडने ।। याव(च्छविश्व)[स्सन्दिश्य] स(म्भू )(द्भू )तिः ताव(का)[दा]दर (शने)[से] चनम् । (१) क्रियते या(कतिचिति)[करिद्भिश्च] काकलीभिर्महामणिः ॥ (१) विक्रीयते महीपालैः स्वर्णकोटिशतैश्च वा । गारुडोऽयं मणिर्धायस्सर्वलक्षणसयुतः ।। विषन्नः पुण्यदो धन्यो धनदो मण्ड(लो)(नो)त्तमः । स्वच्छता गुरुता कान्तिः(सिद्ध)[स्निग्ध] त्वं पिण्डगौरवम् ॥ हरित्त्वं रजकत्वं च सप्तैते मरकत गुणाः । पद्मपत्रगतः स्वच्छो जलबिन्दुर्यथा भवेत् ।। तथा मरकतच्छाया श्यामला हरिताऽमला। य(सु)[स्तु]भासुरसर्वाभ(स्व्या)[स्तू यते स महामणिः ॥ 16 ल 17 18 19 20 21

·१६
रत्नदीपिकायां
रम्जये (स्कम)[दात्म] पक्षैस्तं महामरकतं हरिकत्] ।
चतुर्धा जातिभेदैस्तु महामरकते मणौ ॥
22
छायाभेदेन विज्ञेय(छायाभेदैश्च)[जातिभेदस्य] लक्षणम् ।
(गण्ड)[गुप्त] पिण्डसमायुक्ते हि(ते) म] श्यामलभास्करे ॥
28
मूल्यं द्वादशकं प्रोक्तं वर्णभेदेन सूरिभिः ।
यथा पङ्कजरा(जा)[ग]स्य मणेमूल्यं प्रकीर्तितम् ॥
24
स्वभावमूर्ध्नि वर्तित्वं पावें हरितकोमले ।
क(त्थत्व)[थितं] वंशमध्ये तु (य)[न] मूल्यं यवकर्भवेत् ।।
25
यवैके(तु)[न] शतं पञ्च सहस्रद्विगुणं तथा ।
त्रिभिश्चैव सहस्र द्वे चतुर्भिश्च चतुर्गुणम् ॥
26
अथ दोषाः
द्विच्छाय(1) कान्ति(हानिश्च)[ही] नंञ्च रूक्ष रा(ज)[ग] विवर्जित(क)म् ।
महामरकत रत्नं दोषयुक्त विवर्जयेत् ॥
27
रूक्षं च ग(रलं)[रुडं] स्फोटं पाषाणमलिनं तथा ।
श[ककरा जठरं चैव शवलं तेऽपि सप्त
28
जठर मन्ददीपि स्याच्छबल(धह्नि)[बहु] वर्णकम् ।
रूक्षदोषेण संयुक्त(द) सर्वव्याधिप्रदरो) भवेत् ।।
29
(बन्धु)[वपू] रोधो भवेत् क्षिप्र मलिनं दोषसंयुतम् ।
वैधव्यं पुत्रशोकं च (श)[क] करादोषसंयुतम् ।।
30

·१७ 31 32 88 गोमे(ध)[द] परीक्षा जठरादोषसंयुक्तं दंष्ट्रिणोऽ(मिभ)[मिभ]यं भवेत् । शबल[]] दोषसंयुक्तं भूषणाथ()(नि)[न] धारयेत् ।। सदोषे]6) पद्मरागे तु यथा मूल्यं तु हीयते । तथा मरकते मूल्यं हीयते दोष(वर्ण)[दर्श]नात् ।। स्निग्धे चतुर्धा जातौ च लक्षे दोष विवर्जयेत् । निस्तेजसि वपा वै .शूद्रे चाष्टमता मता ॥ कृत्रिमत्वं य(वा)[दा]रने शक्यते सुरभि क्वचित् । घर्षयेत्प्रस्तरे रत्न काच(तस्कवि)[स्तस्माद्वि] पद्यते ।। लेखयेल्लोह(शीर्षे तु)[शृङ्गेण](अथ तूर्णेन)[चाथ शृङ्गेण]लेपयेत् । सहजः कान्तिमायाति कृत्रिमों मलिनो भवेत् ॥ इति श्रीरत्नदीपिकायां मरकतलक्षणकथनं नाम पञ्चमं ज्योतिः ।। 34 35 1 -षष्ठं ज्योतिः ।। अथ गोमे(ध)[द]परीक्षा ॥ स्वच्छकान्तिर्गुरुस्स्निग्धो वर्णाढयो बहुभिर्वरः । (१) धवलः पि(शिरो)[नलो] धन्यो गोमे(च)[द](ईरितः)[इति विश्रुतः] ॥ चतुर्धा जातिमेदैस्तु गोमे(घो) दो]ऽपि प्रकीर्तितः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति यथाक्र(मात् )[मम् ] । यथा जीवित(रत्नसारे)[रत्नाकरे]- आहोचितं वराहश्च य(द)[त्र] गोमेदलक्षणम् । मधुबिन्दुसमच्छाय गोमूत्रच्छवि निर्मलम् ॥ 2 3 3

·रत्नदीपिकायां
4
5
गोमेदकं तथा(क्षा)[ख्यात रत्नं सर्वगुणावहम् ।
द्विच्छायं लघु रूक्षाढय पाटलं नि(ट)[ष्पमं त्यजेत् ॥
अथ तद्गुणाः-
गोमेदं कफ(पीत)[पित्त]नं क्षयपाण्डु वि(सा)[षा]पहम् ।
रुच्य वहिकरं(च्छि)[स्वि]न्न रोचनाभिर्विशुध्यति ।।
प्रवा(लो) ले] रजतं मूल्यं गोमे(दो)[दे]ऽपि तथैव च ।
वैडूर्ये पुष्परागे च मूल्य स्वर्णसमं भवेत् ।।
इति श्रीरत्नदीपिकायां
गोमेदलक्षणं नाम
षष्ठं ज्योतिः ॥
6
-सप्तमं ज्योतिः-
॥ मणिगुणकथनम् ॥
अथ स्फटिकपरीक्षा-
स्फटिक दाडिमीबीजमशोकमधुवर्णकम् ।
काम्बोजरत्नगन्धाढ्यं स्फटिक च त्रिरणकम् ॥
तदोषाः-
तत्त्वसारं नीलवर्ण निष्प्रभ च त्यजेद्बुधः ।
[अथ भस्माङ्गकमणिः]-
पीत[.] श्याम[:) समस्निग्धः शिलारेखासमन्वितः ।।
भस्माङ्गक इति ख्यातः कथितो मणिरुत्तमः ।
अथ गारुडो (जा)[गा] रपरीक्षा-
बहुपीतः(शिवः)[सितः] श्यामै (रुत्पीन)[रपीतो] बिन्दुवर्जितः ।।
2
B

·मणिगुणकथनम्
१९
स भवेदारुडो(जा) वा]रः पीतश्यामरुचिर्मणिः ।
अथ तार्क्ष्यमणिः-
हरि(क([]) गुरुः स्निग्धो वह्निवत्ताय उत्तमः ।।
विकटं निष्प्रभ नीलं पीतं ताक्ष्य परित्यजेत् ।
अस्य गुणा:-
ज्वरच्छेदी विश्व) ष] ज्वालासन्निपातानि(मन्द) मान्य]कृत् ।
5
-
6
अथ गरुडमणिः-
पक्कजम्बूफलाकारः स्निग्धकान्तिसमन्वितः ।
शुक्लरेखान्वितः पश्चात्स्वच्छः स्याद्गरुडो मणिः ।।
अथ आस्तिकमणिः-
यस्तोयं लोहितं कुर्यादन्ते वर्णचतुष्टयम् ।
आस्तिक्य वंशजातोऽसौ मणिः सर्वविषापहः ।।
अथ सुवर्णरेखामणिः-
लोहितो वर्तुल. स्निग्धः शुक्लरेखासमन्वितः ।
मणिः सौवर्णरेखाख्यो ज्ञेयः सर्वविषापहः ।।
इति श्रीरत्नदीपिकायां
मणिगुणकथनं नाम
7
8
सप्तमं ज्योतिः॥

·-अष्टमं ज्योतिः-
॥ वैडूर्यपुष्पगगमणिगुणकथनम् ॥
अथ वैडूर्यपरीक्षा-
मार्जार(मेद्र)[नेत्र] सङ्काशं रसाण ल]प्रतिमं हि वा (१) ।
कठिनं निर्मलं पुण्यं वैडूर्यमेव मङ्गलम् ।।
शुकपुच्छच्छाविसमः कीकिला(क्ष च)[ख्यश्च] सम्मत(म्): ।
शिखिकण्ठाकृतिः कश्चित् वैडूयों मणिरुत्तमः ।।
वैडूर्य श्यामपुच्छाङ्गं सुस्वच्छ स्फटिकप्रभम् ।
उत्तरीयेण हरितं श्यामल(न च)[च न] शोभितम् ।।
1
क
3.
अथ गुणा:-
वैडूर्य(कफपीत)[रक्तपित्त] नं प्रतिज्ञाबलवर्धनम् ।
अथ पुष्यरागपरीक्षा-
बाणपुष्पसमः कान्तः स्वच्छभाव. कचिद्गुणः ।।
पुत्रदो धनदः पुण्यः पुण्यरागमणिर्भवेत् ।
पुष्पराग गुरु स्निग्धं कर्णिकारसमप्रभम् ।।
4
5
कर्कशं पीतकृष्णं च वर्जितं रत्नपण्डितै. ।
51
॥ इति श्रीरत्नदीपिकायां
(उपरत्नलक्षण) [वैडूर्यपुष्परागमणिगुण] कथनं नाम
अष्टमं ज्योतिः ॥

·-नवमं ज्योतिः-
॥ अथ प्रवालपरोक्षा ।।
1
2
याव (ब) द्वन्धूकसिन्दूरदाडिमीकुसुमप्रभम् ।
स्निग्धलोहितलेख च तं प्रवालम (णिद्युतिः) णि विदुः ।।
शोणिता(क्षं)[ख्यं यदा गच्छेत् प्रयत्नात्कथिते सति ।
प्रवालं नाम तद्रत्नं शमकं शोकनाशनम् ।।
पक्कबिम्बसमच्छायं निर्मल विद्रुमं समम् ।
अस्य दोषाः-
पाण्डुरं सर्वरूक्षत्वं वक्रं लघु च नेष्यते ।।
-
GO
अस्य गुणा:-
4
क्षय(पीता)पित्ताम्लवातघ्नं विषघ्नं पाच(न)[क] लघु ।
विद्रुमं निर्मलं स्विन्नं सर्वदोषरुजापहम् ॥
इति श्रीरत्नदीपिकायां
(उपरत्न)[प्रवाल] लक्षणकथन नाम
नवमं ज्योतिः ॥
निर्दोष यदि वज्रक खलु भवेद्विप्रः परं सिद्धिदो
मृत्युः क्षत्रिय उत्तमः क्षयसशंदत्ते च वैश्यस्तथा ।
शूद्रो हन्ति रुजाकरं खलु तथा वीयं च सर्वे क्रमा-
द्विप्रक्षत्रियवैश्यशूद्रविषये यो या नरैः पण्डितैः ॥
1

·२२
रत्नदीपिकायां
2
B
वजं चेन तु काकपादसहितं मृत्यु ददाति ध्रुवं
पुत्रं हन्ति च रक्तबिन्दुसहितं निर्माति नो मङ्गलम् ।
रेखाबिन्दुसमायुतं यदि भवेत् तन्निष्फलं गीयते
सर्वैश्शास्त्रविशारदैयदि भवेद्वैश्यैस्तु दोषैर्युतः ।।
दन्ते च्छेदमणिः श्रियं क्षपयति स्तम्बरमाख्योन्नतां
शूद्रश्चेत्किल तादृशः क्ष[प]यति(ल)[ ]क्ष्मायुर्धनानि ध्रुवम् ।
भग्नस्स्याद्यदि विद्रुमो विति नृणां नो मङ्गलामङ्गलं
तत्वे दूषितमातनोति सकलं व्याधि ततः शोधयेत् ॥
निर्दोष द्युतिमौक्तिक क्ष[प]यति(पृ) व्याधि विषघ्नं भवेत्
वीर्यतादिति सारकं भवति त(था)द्धन्ति क्षयाख्यं गदम् (१)।
माणिक्यं सगुणं ददाति (द)[म]नुजस्य भाग्यमावश्यक
तत्त्वे दोषयुते करोति च भयं चिन्तायशोकं तथा ॥
दारिद्य च तथाऽपकीर्तिमपि चेन्नीलं च दोषैर्युतं
दारिद्य विदधाति (श)[जा] तु कलहं निष्क्रान्तिभावं तथा ।
देशत्यागमणिध्वं वितनुते कृष्ण विचित्रं तथा
त्रासन्चैव गरुन्मणियदि भवेदोषैस्समस्तैध्रुवम् ॥
रोगाद्रक्षति नैव
नृन् खलु तथा धाता विघत्ते नृणां
दुःख व्याघ्रकृशानुभीश्च मरणं चा(शौ)[सौ] युतश्चेद्गुणैः) ।
दत्ते दिव्यधनं ददाति च महा........विषघ्नो भवेत्
धन्यो मण्ड(ल)[न] मुत्तमं यदि भवेद्रोमेदकः सद्गुणः ।।
पाण्डु हन्ति कर्फ च पित्तमधिकं घोरं विषं च क्षय
दत्ते कान्तिमपि ध्रुवं वितनुने नृणां विचण्डाननम् ।
5
6

·रत्नधारणफलम् २३ 7 पुण्यं सत्तनुज धनं च तनुते यत् पुण्यरागं नृणां (१) वैडूर्य खलु रक्तपित्तशमक दत्ते प्रतिज्ञाबलम् ॥ नृणां विद्रुममुत्तमद्युति विषं चाम्ल च पित्त क्षय वातं हन्ति करोति पाकमधिकं दत्ते च कान्ति ध्रुवम् । सर्वांसां नवपूर्वरत्नकरुच शर्मप्रदं च ध्रुव धार्य तद्गुणसंश्रितं खलु सदालङ्कारमाणं जनैः ।। सूर्यो)[ये] पङ्कजरागमिन्दुविषये मुक्ता कुजो विद्रुम पालाश खलु रत्नमिन्दुतनुजः तत्पुष्यरागों गुरुः (१) । नीलं चैव शनैश्वरस्य विषये राहुश्च वैडूर्यक शुक्रो वज्रमपि सुत च विहित केतौ च गोमेदकम् ।। इत्येवं नव कीर्तितानि मुनिभिः रत्नानि सर्वग्रह- प्रीत्यै व्यासवराहनारदमुखैः सर्वज्ञमावं गतः। श्री चण्डेश्वरकृता रत्नदीपिका 9 समाप्ता॥

·श्राः
1
2
बुद्धभटीयं नाम
॥ रत्नशास्त्रम् ॥
॥ बुद्धभटप्रणीतम् ॥
(रत्न)[मूर्ति]त्रयाय भुवनत्रयवन्दिताय
कृत्वा नमस्समवलोक्य च रत्नशास्त्रम् ।
रत्नप्रवेकमधिकृत्य विमुच्य फल्गून्
संक्षेपमात्रमिति बुद्धभटेन दृष्टम् ॥
भुवनत्रितयाक्रान्तप्रकाशीकृतविक्रमः ।
बलो नामाभवच्छ्रीमान् दानवेन्द्रो महाबलः ।।
असकृत्संयुगे येन भज्यमाने दिवस्पतौ।
नोदुवाह शची वीरपत्नी गर्वोन्नतं शिरः ।।
अशक्नुवद्भिनिर्जेतुं तं युद्धे युद्धशालिनम् ।
वरव्याजेन पशुतां प्रार्थितस्स सुरैमखे ।
सासिकानां स सत्त्वस्य वरं प्रत्यादिशद्वशी । (१)
शौण्डीयमानी विबुधास्तथेति प्रत्यपद्यत ।।
धैर्यादगणितप्राणपरित्यागार्तिसभ्रम ।
पशुवत्सोऽपि शस्तस्तैस्स्ववाक्पाशनिबन्धनः ।।
तस्य जातिविशुद्धस्य परिशुद्धेन कर्मणा।
कायस्यावयवास्सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः ।।
देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पबनाशिनाम् ।
रत्नबीज स्वयं ग्राह्यमभवत्सुमहत्तदा ।
3
4.
5
6
7
8

·बुद्धभटीयं रत्नशास्त्रं तेषां सम्पततां वेगाद्विमलेन विहायमा । यद्यत्पपात रत्नानां बीज कचन किञ्चन ।। 9 10 11 12 18 14 पयोनिधौ सरित्तोरे पर्वते काननेऽपि वा । तत्तदा(का)[क]रतां यातं स्थानमाधेयगौरवात् ।। तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिन्नान्यघहानि च । प्रा(भु)[दुर्भवन्ति रत्नानि तथैव द्विगुणानि च । कुलन्नेषूपपद्यन्ते यानि चोपगतेऽहनि । दोषैस्तान्युप(पी, [ची यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा ॥ परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभृता (म्)। धारण सम्भृ(तो)[ति] ऽपि कर्तव्य शुभमिच्छता ॥ वेत्तारो रत्नमूल्यस्य देशकालान्तरानुगाः । न तु शास्त्रवशाग्राह्या विद्वद्भिस्ते तु वेत्सिताः ॥ शास्त्रज्ञः कुशलो वाग्मी रत्नानां संपरीक्षकः । स एव मूल्यमात्राया वेत्तेति परीकीर्तितः ।। ॥ अथ वज्रपरीक्षा ॥ महाप्रभावं विबुधैर्यस्माद्वमुदाहृतम् । वज्रपूर्वा परीक्षेयमतोऽस्माभिनिगद्यते ॥ तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव । वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोः भवन्ति नानाद्युतिमन्ति तेषु ।। हैममातङ्गसौराष्ट्रपौण्डकालिङ्गकौसलाः । (पेण्णा)[वणा] तटास्ससोरा वज्रस्याष्टाविहाकराः ।। 15 16 -17 18 4 ·२६ बुद्धभटीये रत्नशास्त्र श्यामाः पौण्ड्भवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः सोपारास्सितसाम्बुमेघसदृशा रक्ताश्च सौराष्ट्रिकाः । आताम्रा हिमशैलजारशशिनिभा[:](पेण्णा)[वेणा] तटोत्थास्तथा कालिगाः कनकावदातरुचयशैरीषिकाः कौसलाः ॥ .. 19 सुस्वच्छं लघु वर्णतश्च गुणवत्सार्श्वेषु सम्यक्सम रेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम् । लोकेऽस्मिन् परमाणुमात्रमपि यद्वजं कचिज्जायते तस्मिन्दैवसमाश्रयो ह्यपि तथा तीक्ष्गामधारं यदि ।। 20 वज्रेषु वर्णयुक्तया देवानां संपरिग्रह प्रोक्तः । वर्णानां च विभागः कार्यों वर्णाश्रयादेव ।। 21 असितसितरक्तपिङ्गश्यामाताम्राः स्वभावतो रुचिराः । हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः ॥ 22 विप्रस्य शलकुमुदस्फटिकावदाता स्यात्क्षत्रियस्थ शशबभ्रुविलोचनाभा । वैश्यस्य[चारु]कदलीदलसन्निकाशा शूद्रस्य धौतकरवालसमा(न)[च] दीप्तिः ।। 23 द्वौ बज्रवर्णी पृथिवीपतीनां सद्भि. प्रदिष्टौ युधि सायुधु]जन्यौ (१) । (यस्यां)[यः स्यात् ] जपाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारससन्निकाशः ।। ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सावर्णिकम् । वामतो धारयेद्राजा नान्ये वर्णोः कथश्चन ।। 24 25

·बज्रपरीक्षा
२७
अधरोत्तरवृत्त्या हि याहक्स्याद्वर्णसङ्करः ।
ताह(ष्टका)[गुच्चा] धरो वज्रो वर्णानां सङ्करो मतः ।।
26
न च वर्णविभागमात्रयुक्त्या
विदुषा बज्रपरिग्रहो विधेयः ।
[सगुण] गुणसम्पद प्रसूते
विपरीतं व्यमनोदयस्य हेतुः ।।
27
एकमपि यस्य शृङ्गं
विघटितमवलोक्यते विशीण वा।
गुणवदपि तन्न धार्य
वज्र श्रेयोऽर्थिभिभुवने ॥
28
स्फुटिताविशीर्णशृङ्गदेश
मलवर्णः प्लुषितरुपेतमध्यम् ।
न हि वज्रभृतोऽपि वज्रमाशु
श्रियमन्याश्रयलालसा न कुर्यात् ।।
29
यस्यैकदेशे क्षतभावभासो
यद्वा भवेल्लोहितबिन्दुचित्रम् ।
किं तन्न कुर्यादध्रियमाणमाशु
स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम् ।।
30
कोटयः पाणि धाराश्च षडष्टौ द्वादशैव तु ।
उत्तुगसमतीक्ष्णानि वज्रस्य करयोद षट् (१) ।
31
षट्कोटिशुद्धममलस्फुटतीक्ष्णधार
वर्णान्वित लघु सुश्विमपेतदोषम् ।

·बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे इन्द्रायुधांशुविसतिस्फुरितान्तरिक्ष- मेवविध भुवि भवेत्सुलभं न वज्रम् ।। 32 तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतदोष जालं] धत्ते यः प्रयततनुस्सदैव बज्रम् । वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुः श्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोपशूनाम् ।। GO व्यालवह्निविषव्याधितस्कराम्बुभयानि च । दूरात्तस्य निवर्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च ।। 34 यदि बज्रमपेतसर्वदोष बिभृयाद्विशतितण्डुलं गु(रूत्थे)[रुत्वे] । मणिशास्त्रविदो विदन्ति तस्य (वि)[द्वि] गुणं रू(प)[प्य] कमग्रमूल्यं....(८) ।। 35 त्रिमागहीनातिदर्धषष्ठ- त्रयोदशत्रिशदाधभागः । अशीतिभागोऽथ तथा शतांश- ....प्रदिष्ट.... (१) ।। 36 ....... द्वाभ्यां तमर्धातिमुपागतस्य चैकावसानस्य विनिश्चयो यः । ...... .(१) ।। 37 नचापि तण्डुलैरेव वज्राणां धारणक्रमः । अष्टाभि(स्सुषपैः)[स्सर्षपै गौरैस्तण्डुलः परिकल्प्यते ।। 38 ·वज्रपरीक्षा २९ 39 40 41 42 यत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि । रत्नवर्गे समस्तेऽपि तस्य धारणमिष्यते ।। अणुनाऽपि हि दोषेण लक्ष्यलक्षणदूषितम् । स्वमूल्यादशमं भाग वज्रं प्राप्नोति वा न वा ॥ प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्समशतोऽपि वा । स्वमूल्याच्छतभागोऽपि न वज्रस्य विधीयते ।। (स्प)स्पृि]ष्टदोषमलकोोरे न वज्रं योज्यते बुधैः । रत्नानां परिकर्मत्वमूल्यं तस्पेष्यते लघु ।। प्रथ(म)[म] गुणसम्पदाऽभ्युपेतं प्रतिबन्धं समुपैति यत्र दोषम् । अलमाभरणाय तन्नृपाणां गुणहीना मणयः प्रदूषणीयाः ॥ नार्या वज्रमधार्य गुणवदपि सुतप्रवृद्धिमिच्छन्त्या । अन्यत्र दीर्घ(चिविट)[चिपुट] (त्य)[व्य]श्रादिगणैर्विग्रनिर्मुक्तम् ।। (१) अयसा पुष्यरागेण तथा गोमेदकेन च । वैडूर्यस्फटिकाभ्यां च काचैश्चापि पृथग्विधैः ।। प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्राणां कुगला नराः । क्षारैलवणशालाभिः कुर्यात्तेषां परीक्षण([म् ] || गुरुता सर्वरत्नानां गौरवाधारकारणम् । (१) ॥ वजेस्तैर्विलिख्यते जातिराति विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः । ? वज्र वजं विलिखति नान्येन विलिख्यते वज्रम् ।। 48 45 46 48 ॥ इति वज्रपरीक्षा समाप्ता ।।

·॥ अथ मौक्तिकपरीक्षा ॥ द्विपेन्द्रजीमूतवराहशङ्क- मत्स्याहिशुत्युववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां हि शुत्युद्भवमेव भूरि ।। 1 तस्यैव चैकस्य च मू(ल)[ल्य] मात्र निर्दिश्यते न त्वपरस्य जातु । वेध्यं तु शुक्तयुद्भवमेव तेषां शेषाण्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः ।। 2 G0 : त्वक्सारना(शे)[गेन्द्रतिमिप्रसूत यच्छड्डज यच्च वराहजं[च] । प्रायो हि] मुक्तानि भवन्ति भासा पूज्यानि माङ्गल्यतया तथापि ॥ या मौक्तिकानामिह योनयोऽष्टौ प्रकीर्तिता] रत्नविनिश्चयज्ञैः । कम्बूद्भव नेष्वधर्म प्रदिष्ट- मुत्पद्यते यच्च गजेन्द्रकुम्भात् ।। स्वयोनिमध्ध्यच्छवितुल्यवर्ण शङ्खाबृहत्कोणफलप्रमाणम् । उत्पद्यते वारणकुम्भमध्या- दपोतताम्रप्रभया विहीना ।। 10 ·मौक्तिकपरीक्षा ३१ ये काम्बवश्शाणिमुखावमश- पूतस्य शलप्रवरस्य गोत्रे । मतङ्गजाश्चापि विशुद्धवंशा स्ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः ।। 6. वराहदंष्ट्राप्रभवं प्रकृष्ट वराहदष्टाङ्कुरतुल्यवर्णम् । कचित्कथञ्चिन्नगभूप्रदेशे प्रजस्वतेन्दूकरणाद्विभक्ते ॥ (2) 7 पाठीनपृष्ठस्य समानवर्ण मीना सुवृत्त लघुना(प)[प्य]सूक्ष्मम् । उत्पद्यते वारिचराननेषु मत्स्या हि ते मध्यचराः पयोधेः ।। 8 वर्षांपलानां समवर्णशोभ त्वक्सारपर्वण्यपि ये]प्रदिष्ट(म् )[:] (१)। ते बैणवे दिव्यजनोपभोग्य स्थाने प्ररोहन्ति न सार्वभौम(म् )[:] ।। भोजागर्म नीलविशुद्धवर्ण प्रमाणसंस्थानगुणैरुपेतम् । नितान्तधौतप्रविकम्प्यमान- त्रिस्त्रिशधारासमवर्णदीप्ति. ॥ 10 प्रव्यापिरत्नानि धनं श्रियो वा] राज्यश्रियं वा हरतीन्दु(राभाम् )[शोभम् ।

·३२ बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे भाजो हि नाऽपुण्यकृतो भवन्ति मुक्ताफलस्यापि शरोद्भवम्य ।। 11 शुभे मुहूर्ते प्रयतैः प्रयत्ना- द्रक्षापिधाना सुमहद्विधेया। हम्योपरिस्थं क्रियते यदात- जिज्ञासया रत्नवरं विधिज्ञैः ॥ 12 तदा महादुन्दुभिमन्द्रघोषै- विद्युल्लताविस्फुरितान्तरालैः । पयोधराकान्ति विलम्बिबिम्बै- घनाघनैराद्रियतेऽन्तरिक्षम् ॥ 13 न तं भुजङ्गा न तु यातुधाना न व्याधयो नाप्युपसर्गदोषाः । हिंसन्ति यस्याहिशिरस्समस्त[स्स्थितं तत् ] मुक्ताफलं तिष्ठति पूज्यमानम् ।। नाभ्येति मेघप्रभवं धरित्री वियगतं ते विबुधा हरन्ति । अचि प्ररोहावृतदिग्विभाग आदित्यवद्दष्ट्रविभावबिम्बम् ॥ 15 तेजस्तिरस्कृत्य हुताशनेन्दु- नक्षत्र(का)[ता]राग्रहज समस्तम् । दिवा यथा दीप्तकरस्तथैव तमोऽवगाढा (स्थवि) स्वपि] तन्निशासु ॥ 16 ·मौक्तिकपरीक्षा ३३ विचित्ररत्नातिचारुतोया चतुस्समुद्राभरणाभिरामा । कृत्स्ना नवा स्यादिति निश्चयो मे [सर्वा]मही तस्य सुवर्णपूर्णा ॥ 17 हीनोऽपि यस्तल्लभते कथञ्चि- निपातयोगान्महतश्शुभस्य । सपलहीनां स महीं समस्तां भुनक्ति....तिष्ठति यावदेव ।। 18 न केवलं तच्छुभकृन्नृपस्य भाग्यैः प्रजानामपि तस्य जन्म । तद्योजनानां परितस्सहस्र सर्वाननान्विमुखीकरोति ।। 19 नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णा (दा)[द] न्तावली तस्य महासुरस्य । विचित्रवर्णेषु विशुद्धवर्णा पपात पत्युः पयसां पयस्सु ।। 20 संपूर्णचन्द्रांशुकलापकान्ते- मणिप्रवेकस्य महागुणस्य । तच्छुक्तिजस्य स्थितिमाप बीज- मासां पराह्यन्यभवानि यानि ।। (2) 21 यस्मिन्प्रदेशेऽम्बुनिधेः पपात तच्चारु मुक्ताफलरत्नबीजम् । 5 ·३४ बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे तस्मिन् पयस्तोयधरापकीर्ण शुक्तिस्थितं मौक्तिकतामुपैति ।। 2 शुक्तधुद्भवं नास्ति निकृष्टवर्ण प्रमाणसंस्थानगुणैरुपेतम् । उत्पद्यते तत्पुनराकरेषु नेकेषु चाम्भोनिधिसम्भवेषु ॥ संहलिकपारलौकिकसौराष्ट्रिकताम्रपर्णिपार(सिकाः)[शवाः] । सौवीर (पाण्डय)[कौबेर] वाटकहैमा इत्याकराश्चाष्टौ ।। 28 24 25 26 27 बहुलस्निग्धा वृत्ता हंसाभा. सिहलाकराः स्थूलाः । ईषत्ताम्राः श्वेतास्तमोवियुक्ताश्च [ताम्राख्याः] ।। कृष्णाः श्वेताः पीतास्सशर्कराः पारलौकिका विषमाः । न स्थूला नात्यल्पा नवनीतनिभाश्च सौराष्ट्राः ॥ ज्योतिष्मन्तश्शुभ्रा गुरवोऽतिमहागुणाश्च पार(सिकाः)[शवाः] । लघु शर्झरं दधिनिभं बृहद्विसंस्थानमपि हैमम् ।। विषम कृष्ण श्वेतं लघु सौवीरं कौबेरं] प्रमाणतेजोवत् । निम्बफलाकृतिधान्यक(पू) चू णनिभाः पाण्डयवाटकजाः ।। अतसीकुसुम(ग्न्याभ)[श्याम] वैष्णवमैन्द्रं शशाकसङ्काशम् । हरिहयनिभञ्च वारुणमसितं यमदैवतं भवति । परिणतदाडिमगुलिकागुञ्जाताम्र च वायुदैवत्यम् । निधूनमनलकणिकानिभ तथा चैवमाग्नेयम् । चिन्त्या न तस्याकरजा विशेषमूल्ये प्रमाणे च........ । ....यतेन पितातः ॥ 28 29 30 31 ·मौक्तिकपरीक्षा ३५ 32 नच व्यवस्थात्र गुणागुणेषु सर्वत्र सर्वाकृतयो भवन्ति । एकस्य शुक्तिप्रभवस्य दृष्ट मुक्तामणेश्शाणसमुद्धतस्य ॥ मूल्यं सहस्राणि हि रूपकाणां त्रिभिश्शतैरभ्यधिकानि पञ्च । यन्माषका (र्णेनततां) [र्षापणतो]... ततश्च भागद्वयहीनमूल्यम् ।। 8 34 यन्माषकांस्त्रीन् बिभृयात्सहसे द्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम् । अर्धाधिकौ द्वौ विधृतस्य मूल्य त्रिभिश्शतैरभ्यधिकं सहस्रम् द्विमाषकोन्मापितगौरवस्य शतानि चाष्टौ कथितानि मूल्यम् । अर्धाधिकं माषकमुन्मितस्य सपञ्चविंशत्रितयं शतानाम् ।। 35 36 गुञ्जाश्च षट् धारयतश्शते द्वे मूल्यप्रमाणं परमं प्रदिष्टम् । उन्मा(न)[प] कोन्मापितभारमेकशताधिक विंशतिरेव तस्य ।। गुञ्जा[श्च] तस्रो विधृतं शताध दशाधिकं वाथ लभेत किञ्चित् । गुञ्जाश्च तिस्रो विधृतं शतार्धादर्घ लभेताभ्यधिक त्रिभिर्वा ॥ 37 38 अतः परं स्याद्धरणप्रमाणं संख्य... त्रयोदशानां धरणं धृतानां गुब्जेति नाम प्रविदन्ति तज्ज्ञा.] । उन्मापकोन्मापकृतं शतं स्यान्मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य । ....सुपूर्ण धरणं त चकं वदन्ति तज्ज्ञाः (१) ॥ 39 य. नवसप्ततिमासु यासु मूल्यं यदि न स्याद्गुणयुक्तितो विहीनम् । 40 .. .. त्रिंशद्भिर्धरण पूर्ण सिद्धि]....ल्लीति भाष्यते । ? चत्वारिंशद्भवेत्तस्य परो मूल्यविनिश्चयः ॥ 41 चत्वारिंशद्भवेत्सिद्ध व्यंशमूल्यं लभेत तत् । वष्टिं नीकरशिष्टस्य मूल्यं तस्य चतुर्दशम् ।। 42 ·बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे 43 अशीतिनवतिश्चैव कुप्येति........ कादशस्याणवच तस्य मूल्यमनुक्रमात् ।। (१) शतम........यं....परीकीर्तितः । सप्तपञ्चत्रयञ्चैव तस्य मूल्यं प्रकीर्तितम् ॥ कमेकं यावद्विवर्णेतरणैरहीनम् । ॥ 45 . .. 46 46. 47 मूल्येन ताव ..ज्यनावृष्टिहतेऽपि देशे। सूक्ष्मातिसूक्ष्मोत्त....... तन्मौक्तिकानामिह मूल्यमुक्तम् ॥ तज्जातिमात्रे......... णेरहीनस्य तु तत्प्रदिष्टम् ।। तारं वृत्तं गुरु स्निग्धं निर्मलं कोमलं तथा । षड्भिर्गुणैः समायुक्तं मौक्तिकं गुणवत्स्मृतम् ।। सितं प्रमाणवस्निग्धगुरुस्वच्छसुनिर्मलम् । तेजोऽधिकसुवृत्तं च मौक्तिकं गुणवत्स्मृतम् ॥ प्रमाणवद्वौरवरश्मियुक्त.... समसूक्ष्मवैधव्यके पनिचैवापहन्ति प्रमोदम् । (१) .यन्भौक्तिकं तद्गुणवत्प्रदिष्टम् ॥ एवं समस्तेन गुणोदयेन यन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् । तस्यैव भर्तारमनर्थजात- मेकं च किश्चित्समुपैति जातु ।। 48 सितं सुवृत्तम् । . . . 49 50 ·मौक्तिकपरीक्षा ३७ 51 52 58 ऋजुवेधगुणस्य [मूल्याकं गुरुताकान्तिमतोऽस्य निर्मलस्य । परिभावितमेतदत्र सद्भिः यदविद्धन्तु तदधमूल्यमाह ।। पीतकस्य भवेदर्धमनुवृत्त विभागभाक् । विषमन्व्यश्रजातीनां मूल्यं षड्भागमादिशेत् ।। यत्तु चन्द्रांशुसाशमीषन्निम्बफलाकृति । मूल्या(त् ) च सप्तभागोनमावृतत्वाल्लभेत तत् ॥ अवरूपाणि विस्फोटरेखापङ्काङ्कितानि च । अताराणि च यानि स्यु. कराकारं वहन्ति च ॥ एकादश प्रभावन्ति शकलाश्लेषितानि च । यानि चण्डकवर्णानि कांस्यवर्णानि यानि च ॥ मीननेत्रसवर्णानि ग्रन्थिमन्ति च यानि च । प्रमाणेनापि युक्तानां मूल्यं यत्किञ्चिदादिशेत् ।। श्वेतकाचसमं तारं हैमांशशकयोजितम् । रसराजिप्रतीबापं मौक्तिकं दैवभूषणम् ॥ 54 55 56 57 58 एवं मिहलदेशेषु कुर्वन्ति कुशला नराः । एतान्यपि विजानीयान्मौक्तिकानि परीक्षयेत् ।। यस्मिन् कृत्रिमसन्देहः कचिद्वा मौक्तिके भवेत् । कृष्णे सलवणे स्नेहे निशान्तं वासयेजले ॥ ब्रीहिभिर्मदनीयस्स्यात् शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम् । यत्तु वैवर्ण्य विज्ञेयं तदकृत्रिमम् ।। ।। इति मौक्तिकपरीक्षा समाप्ता ॥ 59 न याति 604 ·॥ अथ पनरागपरीक्षा ॥ दिवाकरस्तस्य महामहिम्नो महासुरस्योत्तररत्नबीजम् । असृग्गृहीत्वा त्वरितं प्रतस्थे निस्त्रिशनीकेन नभस्स्थलेन ॥ 1 जेत्रा सुराणां समरेष्वजसं वीर्यावलेपोद्धतमानसेन । 2 4. लाधिपेनाधपथे समेत्य स्वर्भानुनेव प्रसभान्निरुद्धम् ॥ तसिंहलीचारुनितम्बबिम्ब- विक्षोभितागाधमहाहदायाम् । पूगदुमच्छन्नतटद्वयायां मुमोच सूर्यस्सरि(स)[दु] तमायाम् ॥ ततःप्रभृति (घा)[सा] गङ्गा तुल्यपुण्यफलोदया। नाना रावणगङ्गेति प्रथिमानमुपागता || ततःप्रभृत्येव तु शर्वरीषु (कु)[कू] लानि रत्नैर्निचितानि तस्याः । कूलानि कूलप्रकरैरिवान्तविभानुससक्ततटोपलानि । कचिवचिद्यापिमणिप्रभाभि विभाव्यमानानि पांसि तस्याः । सुवर्णनाराचशतैरिवान्त व(नि) नि]प्रदीप्तैर्निचितानि भान्ति ।। तस्यास्तटेषज्ज्वलचारुरागाः भवन्ति तोयेषु तु पद्मरागाः 5 6 ·पद्मरागपरीक्षा ३९ महागुणा ये स्फटिकप्रसूताः सौगन्धिकोत्थाः कुरुविन्दजाश्च ।। 7 बन्धूकगुञ्जाशकलेन्द्रशोभाः जपाशशासृक्समवर्णशोभाः । भ्राजिष्णवो दाडिमबीजवर्णा- स्तथा परे किंशुकपुष्पभासः ॥ 8 सिन्द्ररक्तोत्पलकुङ्कुमाभा लाक्षारसस्यापि समानवर्णाः । सन्दे)न्नेि] पि रागे प्रभया स्वयैव भवन्ति लक्ष्यस्फुटमध्यभागाः ।। 9 भानोश्च भासामनुवेधयोग- मासाद्य रश्मिप्रकरण दूरे । पार्थानि सर्वाण्यनुरञ्जयन्ति गुणोपपन्नाः स्फटिकप्रसूताः ।। 10 कुसुम्भनीलव्यतिमिश्ररागा: प्रत्यग्ररक्ताम्बरतुल्यभासः । तथा परे चित्रककण्टकारी- पुष्पत्विषो हिड्गुलिका(वि)[वि] षोऽन्ये ।। 11 चकोरपुस्कोकिलसारसाना नेत्रावभास द्वि[धु] त(या)[य] श्व केचित् । अन्ये पुनर्नापि विपुष्पितानि तुल्यत्विषः कोकनदोदराणाम् ।। 12 ·बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे प्रभावकाठिन्यगुरुत्वयोगैः प्रायस्समानां स्फटिकोद्भवानाम् । आनीलरकोत्पलचारुभासां सौगन्धिकोत्था मणयो भवन्ति ॥ 18 कामं तृ रागः कुरुविन्दजाना मप्यस्ति याहग्भवनानि.... ... । ..हला भवन्ति प्रभाववन्तोऽपि न तैस्समस्तैः ।। 14 ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दजाः । पद्मरागायन........बिभ्राणा न स्फुटार्चिषः ।। 15 वर्णानुयायिनस्तेषा (म)[मा] न्ध्रदेशे तथा परे । जायन्ते ते तु यत्किञ्चिन्मूल्यं लेशमवाप्नुयुः ॥ 16 तथैव स्फटिकोत्थानां देशे तुम्बुरुसञ्चिते । समागमात्प्रजायन्ते स्वल्पमूल्या हि ते स्मृताः ॥ 17 वर्णाधिक्यं प्रयत्नेन विद्वांस्तानुपलक्षयेत् । 171 कालपुरोद्भवसिंहलतुम्बुरुदेशोत्थमुत्तम(लेया)[मं तु स्यात् ] | श्रीपूर्ण(यश्च)[जाश्च] सदृशा विजातयः पद्मरागाणाम् ।। 18 तुषोपसर्गान्कलशाभिधान- माताम्रभावादपि तुम्बुरूत्थम् । कातते सिंहलदेशजान मुक्ताभिधानं नमसास्य भावम् ।। 19 ·परागपरीक्षा ४१ श्रीपूर्णजं दीप्तिनिराकृतां (त) च द्विजातिलिङ्गाश्रय एष भेदः । स्नेहादेहो लघुता गुरुत्वं विजातिलिगं खलु सार्वजन्यम् ।। 20 दोषोपसृष्ट मणिमप्रबोधात् बिभर्ति यः कञ्चन किश्चिदेव । तत्रत्यदुःखामयबुद्धिवित्त- नाशादयो दोषगुणा भजन्ते ।। 21 ये शर्कराच्छिद्रमलोपदिग्धाः प्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः । न ते प्रशस्ता मणयो भवन्ति समासतो जातिगुणैरुपेनाः ।। 22 यस्ताम्रतां पुष्यति पद्मरागो यो वा तुषाणामिव पूर्णमध्यः । स्नेहप्रदिग्धश्च विभाति यो वा यो वा प्रमृष्ट प्रजहाति दोप्तिम् ।। 28 आक्रान्तमूझे च तथाङ्गुलीभ्यां य कालिकां पार्श्वगतां बिभर्ति । सम्प्राप्य चेत्क्षेपतरवृत्ति विमति यः सर्वगतामतीव ।। 24 तुल्यप्रमाण । च तुल्यजाति- यों भा [वा गु(रू त्ये) रुत्वे] न भवे(तात्तुि] तुल्यः । 6 ·૪૨ बुद्धभटीये रत्नशास्त्र 25 प्राप्यानि रत्नाकारमध्यदेश- जातिं बुधो जातिनयेन पश्येत् ।। जातस्य सर्वस्य मणेन जातु विजातयः सन्ति समं न भासः । तथापि नानाकरणार्थमेषां भेदप्रकारोपनयं प्रदिष्टम् ॥ 26 27 28 29 अप्रणश्यति सन्देहे शाणायां तत् परीक्षयेत् । स्वजातिकासमुत्थेन विलिखेद्वा परस्परम् ॥ वज्र कुरुविन्दं वा विरच्यान्येन केनचित् । न शक्य लेखनं कर्तुं पद्मरागेन्द्रनीलयोः ।। गुणोपपन्नेन सहावबन्धो मणिस्तु धार्योऽपि ....य जातयः । न कौस्तुभेनापि सहावबन्ध विद्धा विजातिं बिभृयात्कदाचित् ।। चण्डाल एकोऽपि यथा द्विजातीन् समेत्य भूरीनुप(यन्त्य)[यात्य] यत्नात् । तथा मणीन्भूग्गुिणोपपन्नान् शक्नोति विश्लावयि(ता)[तुं] (द्वि)[वि जातिः ।। गुणशतमपि दोषः कच्चिदेको विवृद्धः क्षपति यदि न स्यातद्विरोधी गुणोऽन्यः । घटशतमपि पूर्ण पश्चगव्येन शक्त्या मलिनयति सुराया बिन्दुरेकोऽपि सर्वम् ॥ ॥ इति पद्मरागपरीक्षा समाप्ता । 30 31 ·॥ अथ मरतकपरीक्षा॥ दानवाधिपतेर्वित्तमादाय भुजगाधिप । द्विधा कुर्वन्निव व्योम त्वरित वासुकिययौ ।। 1 स तदास्यशिरोरत्नप्रभादीप्ते नभोऽम्बुधौ । रजतः सुमहानेक क[ख]ण्डसेतुरिवाबभौ ।। (१) 2 ततः (पक्षपिता तेन) [पक्षवितानेन] सहन्निव रोदसी। गरुत्मान् गगने तस्य तद्धर्तुमुपचक्रमे ।। सहसैव मुमोच तत्फणीन्द्रः स्वरसाभ्यक्ततुरुष्कपादपायाम् । नलिनीवनगन्धवासितायां धरणीन्द्रस्य गिरेरुपत्यकायाम् ।। तस्मिन्पपात समनन्तरकारकाल- मेतद्वरालयमतीत्य रमासमीषे । स्थान स्थितरुपपयोनिधिनीरलेख तत्प्रत्य[या] न्मरतकाकरतां जगाम || 5 तत्र........कठार ....... कण्ठशिरीषपुष्प. खद्योतपृष्ठनवशालशैवलाभाः । काीरसस्य (क)[च] भुजङ्गभुगपिन्च्छ- तुल्यात्वषो मरनका मणयो भवन्ति ।। तत्रैव किश्चित्पनित स वित्त जग्राह खे (समपति)[मपदि संप्र]गतो गरुत्मान् ।

·बुद्धभटीये रत्नशास्त्र मूपिरीतस्सहसैव नासा रन्घ्रद्वयेन प्रमुमोच चाशु ॥ (१) 7 यद्यत्र भोगीन्द्रभुजा (द्वि)वि मुक्तं पपात वित्तं दितिजेश्वरस्य । 8 9 तस्याकरस्यातितरां स देशो दुःखोपलभ्यश्च गुणैश्च मुक्तः ।। यस्मिन्मरतकस्थाने यत्किञ्चिदुपजायते । सर्व च विषवे(शा)[गा] नां प्रशमाय प्रकल्पते ॥ सर्वमन्त्रौषधिगुणैर्यन्न शक्यं चिकित्सितुम् । महाहिदंष्ट्राप्रभवं विषं तत्तेन शाम्यति ।। अन्यदप्याकरे तस्मिन् यद्दोषैः परिवर्जितम् । जायते तत्पवित्राय चोत्तमं सर्वतो हितम् ।। 10 11 12 अत्यन्तहरितवर्ण सुकुमारा-ष्टतानजटिल च । काश्चनपूर्णरस्तं सुपूर्णमिव लक्ष्यते यच्च ।। संस्थानगुणैर्युक्तं समराग गौरवेण चाहीनम् । सवितुः करसस्पर्शाच्छुध्यति यच्चाश्रय दीप्त्या । 13 मित्त्वा च हरिभो वयस्यान्तरभेदसमभवा दीप्तिः । (१) अचिरप्रभाप्रभावा नवशाडवलसन्निभा भाति ।। 14 यच्च मनसः प्रसाद विदधाति निरीक्षमाणमतिमात्रम् । तन्मरतकं महागुणमिति रत्नविदां मनोवृत्तिः ।। 15 वर्णस्यातिमहत्त्वे यदपि च सुस्वच्छकरणपरीवारः । सान्द्रं देहविशुद्ध कोलम्बहलप्रभादिग्धम् ।। 16.

·मरतकपरीक्षा ४५ वर्णोद्भवाय कान्त्या सान्द्राकारावभासमायाति । तदपि च गुणवत्संज्ञामानाति न याहशो पूर्वम् ।। 17 शबरं जरठं मलिनं रूक्ष पाषाणशर्कराभिन्नम् । श्लिष्टं च शिलाजतुका मरकतमेवंविधं विगुणम् ॥ 18 यत्सन्धिश्लेषितं रत्न अन्यन्मरतकाहते । श्रेयस्करैर्न तद्धार्य विक्रेतव्य कथञ्चन ॥ 19 20 भल्लातकः पुत्रिका च तद्वर्णस्यानुयायिनः । मणेमरतकस्यैते लक्षणीया विजातय ॥ क्षौमोर्णवाससा स्पृष्टा दीप्ति त्यजति पुत्रिका । छेदनेनैव काचस्य शक्या कर्तु विभावना ।। 21. कस्य चिदनेकरूपैर्मरतकमनुगच्छतो विगुणयोगैः । भल्लातकस्य नान्तर्वेशद्यमुपैति वर्णस्य ।। 22 स्नानाचमनजप्येषु रत्नमन्त्रक्रिया(नि)[वि]धौ । ददद्भिोहिरण्यादि कुर्वद्भिस्साधनानि च ।। 23 देवामिगुरुपूजासु(चित्राव) पित्रोर] तिथिपूजने । बाध्यमानैश्च विविधैर्दोषजातैर्विषोद्भवैः ।। 24 25 दोषैर्मुक्तं गुणैर्युक्तं काञ्चनप्रतियोजितम् । सङ्ग्राम प्रविशद्भिर्वा धार्य मरतकं युतम् ॥ यथा च पद्मरागाणां दोषैमूल्य प्रहीयते । तथास्याभ्यधिका हानिर्दोषैर्मरतकस्य च ॥ 26 हरितममलमच्छ निव्रणं नित्यरागं गुरुतरचतुरथ कोमलं मुद्गवर्णम् ।

·बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे हृदयनयनकान्तं तेजसा चैव युक्तं मरतकमिति तज्ज्ञै. प्रेक्ष्यते लक्ष्यमूलम् ।। 27 वजं विहाय रत्नानां मणयो य विजातयः । तेषामप्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्ध्वगामिनी ।। 28 ऋज्वागतत्वात्केषाञ्चित् कश्चिदपजायते । तिर्यगालो(च्य)[क्य] मानानां मावि यैव विनश्यति ॥ 29 ॥ इति मरतकपरीक्षा समाप्ता ॥ ॥ अथ इन्द्रनीलपरीक्षा । तत्रैव सिंहलवधूकरपल्लवान- व्यालूनलोललवलीमुकुलप्रवालैः । देशे पपात दितिजस्य नितान्तनील- (लो(बा) धा]कभिन्नकेतकवनतिबद्धरेखा) ।। (सान्द्रेन्द्रनीलमणि -रता वभूव) ।। ! 1 आलासिताब्जहलमृद्धमना'द्रपृष्ठे शानायुधानगरकण्ठकलापपुष्पैः । शुक्लेतरैश्च कुसुमैमिरिकर्णिकाया- स्तस्यां भवन्ति मणयस्सहशावभासाः ॥ 2 अन्ये प्रसन्नमय -निधातु- रम्बु('द्र त्रि]षो गिरिशकण्ठनिनास्तथाऽन्ये । नीलीरसप्रभववन्युनमान्नमाश्च केचित्त: ममद कोकिलकण्ठभासः ।। 3 ·इन्द्रनीलपरोक्षा एवंप्रकारा [बहवः] स्पष्टवर्ण[वि] शोभिनः । जायन्ते मणयस्तत्र इन्द्रनीला महागुणाः ॥ 4 (म)[ मृत्पाषाणसिरारन्ध्रकरससुसंयुताः । अभ्रकोऽल्पदलच्छायावर्णदोषैश्च दूषिताः ।। 5 यस्मिन्नेव ववजन्ते मणयः खलु भूरियम् । शास्त्रसंबोधितधियः तन्न[शंसन्ति]सूरयः ।। 6 धार्यमाणस्य ये दृष्टाः पद्मराग[मणेर्गुणाः] । धारणादिन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोति मानवः ।। 7 यथा वा पद्मगागाणां जातकत्रितयं भवेत् । इन्द्रनीलेष्वपि तथा द्रष्टव्यमविशेषतः ।। 8 परीक्षाप्रत्यया ये वै पद्मरागपरीक्षणे । तथैव प्रत्यया हि स्युरिन्द्रनीलमणेरपि । 9 10 यावन्तश्च सहैतानि पद्मरागप्रयोगतः । इन्द्रनीलमणिस्तस्मात् सहैतानि महत्तरम् ।। तथापि न परीक्षार्थ गुणानां वा विशुद्धये । मणिरत्नैः समधेियः कदाचिदपि कश्चन ।। 11 अमिमात्रपरिज्ञानादाहदोषविदूषितः । सोऽनर्थाय भवेद्भर्तुः कर्तु कारयितुस्तथा । 12 कायोपलकव्याणां समाश्च स्फटिकादयः । इन्द्रनीलमणिच्छायासहशास्तु विजातयः ।। 18 एतेन सदृशमणिनेन्द्रनीलेन गुरुभावकठिनभावावेतेषां दृश्य श्ये ते । कचात्यथावदुत्तरविवर्धमानो विशेषेणेन्द्रनीलो यथ........कश्चित्

·बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे
14
15
निभाताम्रवर्णताम्रवर्णताम् । (४)
लक्षणीयौ तथा ताम्रौ करपूरी पलावुभौ ।
यस्य मध्यगता भाति नीलस्येन्द्रायुधप्रभा ।।
तमिन्द्रनीलमित्याहुमहा भुवि दुर्लभम् ।
यस्तु वर्णस्य भूरित्वात् क्षीरे शतगुणे स्थितम् ।।
नीलतां तु नयेत्सर्व स महानाल उच्यते
अनीलः पाण्डुपाषाणः पुण्यगगोऽभिधायने ।।
तमेव लोहितं पीतं प्राहु कोरण्डकं बुधाः ।
आलोहितमपीतं तु स्वच्छकाषायकं विदुः ।।
इन्द्रनील सुनीलत्वात् पद्मरागस्तु लोहितः ।
आनीलइशुक्रसिद्धश्च मणिस्सोमालक स्मृतः ।।
16
17
18
एष वर्णप्रकारस्तु वर्णविद्भिरुदाहृतः ॥
183
यत्पनरागस्य महागुणस्य
मूल्यं भवेन्माषकमुन्मिनस्य ।
तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य
सुवर्णसंख्यातुलितस्य मूल्यम् ॥
19
इन्द्रनीलमहानीलपुष्यरागपरीक्षणम् ।
कोरण्डकाख्यकाषायमोमालकसमन्वितम् ॥
203
इति इन्द्रनीलपरीक्षा समाता ॥

·॥ अथ वैडूर्यपरीक्षा ॥ कल्पान्तकालक्षुमिताम्बुराशि- निदिकल्पादितिजेन्द्र(वा)[ना]दात् । वैडूर्यमुत्पन्नमनेकवर्ण शोभाभिरामधुति रत्नवर्यम् ॥ अविदूरे विडूयस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः । कोगचोलिकसीमान्ते मणेस्तस्याकरीऽभवत् ॥ 1 ୬ तत्प्रत्ययसमुत्थत्वादाकरस्य महागुणः । भूमौ रत्नार्पिततलो लोके स प्रथितोऽभवत् ।। GR तस्यैव दानवपतेनिनदानुरूप- प्रावटपयोधररवाद्वसुधां विभिद्य । वैडूर्यरत्नमणयो विविधावभासो वह्रिस्फुलिङ्गनिवहा इव निप्पतन्ति ।। पद्मरागमुपादाय मणिराशि(मियि)[रिह]क्षितौ । सर्वास्ता वर्णतो भाभिडूयमनुगच्छति ॥ (1) तेषां प्रधाने शशिकण्ठनीलो यो वा भवेद्वेत्रदलप्रकाशः। 5 माषस्य पत्रान्तसमद्युतिर्वा नान्ये प्रशस्ता मणिविद्भिरुक्ताः ॥ 6 गिरिकाचशैशुपालककाचस्फटिकाश्च धूमनिर्भिन्नाः । वैर्याणामेते विजातयस्सन्निभास्सन्ति ।। 7 7 ·५० बुद्धभटीये रत्नशास्त्रे लाक्षायोगात्काचा लघु(पालात्) [भावात् ] शैशुपालकं चैव । विद्या त] गिरिच दीप्त्या स्फटिक वर्णोज्ज्वलेनैव ।। 8 यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम् । तदेव वैडूर्यमणेः प्रदिष्ट पलद्वयोन्मापितगौरवस्य ॥ 9 सुखोपलक्ष्यो हि सदा विचार्यों विधिस्त्वयं शास्त्रविदादरेण । स्नेहप्रदेहो मृदुता लघुत्वं व्रजन्ति लिङ्ग खलु सार्वजात्यम् ।। 10 11 12 उपेतोऽपि हि वर्णेन दीप्ति(गो)[शो] भाविवर्जितः । महार्य न मणिर्याति प्रभावाच्च प्रहीयते ।। कुशल. प्रैज्यमानाः प्रतिबद्धाः प्रतिसर्य प्रतियोगैः ।) गुणदोषसमुद्भवं लभन्ते मणयो मूल्यमिहाहुरार्यलोकाः ।। क्रमशः समतीत्य सर्वशाणा प्रतिबद्धाः कुशलेन होमका । यदि नाम भवन्ति दोषहीना मणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम् ।। आकरासमतीतानासुदधेस्तीरसन्निधौ । मूल्यमेतन्भणीनां तु न तु सर्वत्र भूतले ॥ 18 14 ·कर्केतनपरीक्षा सुवर्ण मनुना प्रोक्त पूर्वषोडशमाषका । तस्य सप्ततिभागस्य संज्ञारूपकमिष्यते ।। 15 त्रयः कुलुस्था गुञ्जा तु पञ्चगुनास्तु माषकाः । गुञ्जाद्वात्रिंशमित्याहुर्धरण रत्नकोविदाः ।। 16. ।। इति वैडूर्यपरीक्षा समाप्ता ।। ॥ अथ कर्केतनपरीक्षा ।। वायुर्वसां दैत्यातेगृहीत्वा चिक्षेप सम्यग्यवने प्रहृष्टम् । तत्र प्रसूता मणयः प्रसन्नाः कतनाः पूज्यतमा भवन्ति ।। वर्णेन तदुधिरसान्द्रमधुप्रकाश- माताम्रपीतकनकज्वलितं विभाति । प्रत्यप्रसूर्यकिरणज्वलनप्रकाश सन्ध्यारुणामलमनोज्ञविशुद्धवर्णम् ।। 2 कुलसुतधनधान्यवृद्धिसौख्यं विषगतशोकमपाकरोति चाशु । कनकशतमपीष्टमस्य मूल्यं कलुषविनीलविवर्जितस्य तस्य ।। ॥ इति कर्केतनपरीक्षा ।।

·॥ अथ पुलकपरीक्षा॥
पुण्येषु पर्वतवनेषु च निम्नगासु
स्थानान्तरेषु च तथोश्चतरेषु ग(ता)त्विा] ।
संस्थापिता नरवरा हि गजैः प्रकाश
सम्पूज्य दानवपतेः प्रथितप्रदेशे ॥
दशार्णतारापुरमेखलादौ गुजादलद्राक्षमृणालवर्णा ।
॥
%D
.
2
बिल्वार्कशुभ्रकदलीकसमानगात्रा-
श्चत्वार एव पुलकाः खलु ते प्रसूता. !
शङ्खाम्बुजध्वजभुजङ्गविचित्रिताशाः
G0
-
*सूत्रैरुपेता(८) [पञ्च] विंशतितत्त्वानि पुरुषः प्रकृतेः (पृथक) [परम् ] ।
जानतो योगसिद्धिस्स्याद्योग[दोष] क्षयो भवेत् ।।
पञ्चविंशतितत्त्वानि पुरुषः प्रकृते)[ति] महान् ।
अहङ्कारश्च तन्मात्रा विकाराश्चापि षोडश ॥
2
(पञ्च)[महा] भूनानि चेत्येवमृषिणैव सुविस्तृतम् ।
ज्ञानमात्रेण मुक्ति. स्यादि(ति चास्यैव) त्यालस्यस्य)लक्षणम् ॥
ज्ञानिनोऽपि भवत्येव दोषैर्बुद्धि(भय) भ्रम] कचित् ।
गुरूपदिष्टविद्यातो नष्टाविद्योऽपि पूरुष. ।।
अत्र पुलकसधिराक्षस्फटिकनिरूपणभागे ग्रन्यपात इव लक्ष्यते । पञ्चविंशति-
तत्वानीस्यारभ्य, तत्राविथैव कारणम् , इत्यन्तो माग प्रकृतासंबद्धो लक्ष्यते । आदर्श
उपलभान्मुद्रितः ॥
4

·विद्रुमपरोक्षा
५३
10
6
7
देहदर्पणदोषांस्तु योगेनैव विनाशयेत् ।
सम्यग्ज्ञातो रसो यद्वगुलादेर्नानुभूयते ॥
पित्तज्वरयुतैस्तम्माद्दोषानेव विनाशयेत् ।
गुरूपदिष्टविद्यस्य विरक्तस्य नरस्य तु ।।
दोषक्षयकरस्तस्मा(द्दीषा)[द्योगा] दन्यो न विद्यते ।
अविद्योपात्तकर्तत्वात्का(म्यन् ) [मात् | कर्माणि कुर्वते ।।
ततः कर्मविपाकेन जात्यायुर्भोगसंभवः ।
पञ्च क्लेशास्त्वविद्या च रागद्वेषौ तदुद्भवौ ।।
अस्मिताभिनिवेशौ च (य):त] त्राविद्यैव कारणम् ।
प्रकाशजलशुद्धाख्यमुत्पन्नस्फटिकं ततः ॥
(हत्का)[धृत्वा] च शङ्ख (प)[ध]बलं किश्चिद्वर्णान्वितं शुभम् ।।
न तुल्यसारं नणां च तथैवाशुभसाधनम् ।
सम्यकृतं शिल्पविदा किञ्चिन्मूल्यं भवेत्तु तत् ।।
॥ इति स्फटिकपरीक्षा ।।
8
87
4
10
॥ अथ विद्रुमपरीक्षा ॥
मीनपक्षोज्ज्वलो नानाविद्रुमस्सागरे किल ।
उमासमीपे पतितो जलमध्ये प्रतिष्ठितः ।।
आदाय मांस यम उग्रकर्मा
तस्यामरारेविससर्ज तस्मिन् ।

·बुद्धभटीयं रत्नशास्त्रं
2
B
नत्र प्रधानं शशलोहिताम
गुजाजपापुष्पनिभ प्रसूतम् ।।
स्वल्पीयक सुखवदागमरोमतं च
स्थानानि तेष्वपि सम सुलभ सुरागम् ।
अन्यत्र जातं न तु तत्प्रधानं
मूल्य भवेच्छिल्पविशषितानाम् ।।
प्रसन्नं कोमलं स्निग्धं सुरागं विद्रुमं हि तत् ।
धनधान्य करं (आ)[ना] गविषादिभयनाशनम् ।।
तत्र पुरा इह सूनुना समासोक्ति (१) ।
मणिशास्त्राणां (मरुता)[महतां] बुद्धभटेनाक्षयेणेयम् ॥
इति वज्रमौक्तिकपद्मरागमरतकेन्द्रनीलवैडूर्यकर्केतनपुलकरुधिराक्षस्फटिकविद्रुमाणां
बीजाकुरगुणदोषकृत्रिममूल्यपरीक्षा, धारयितुः दोषगुणाना च, महन्नियोगेन विस्तरतोऽसौ
बुद्धभटेन निर्दिष्टा (१)॥
॥ इति बुद्धभटीयं नाम रत्नशास्त्रं
समाप्तम् ॥
NE
N51
4601
Ram
MAON

·YRRIFIED 1985
plakala
مم
تم
1
.
یا
مدا
مانند
-
لی