·No text on this page.

·सिंघी जैन ग्रन्थ माला
****[ग्रन्थांक ४५-अ ]-*-*-*-* * * * * * * * * * * * * * *
श्रीमद् - रत्नप्रभसूरि-विरचित
कुरलयमाला-कथा-संक्षेप
(प्राकृतभाषामय कुवलयमाला महाकथा वस्तुसार खरूप)
प्रथम भाग-परिशिष्टात्मक ग्रन्थ
SRI DALCHAND JI SIFIGHT
म
लिचईजी सि चौक
SINGHI JAIN SERIES
********** [NUMBER 45 A]**************
KUVALAYAMALA-KATHA-SAMKŞEPA
OF
RATNAPRABHA SŪRI
(A Stylistic Digest of the Prākṣta Kuvalayamālā Kathā
of Uddyotana Sūri)

·कलकत्ता निवासी
साधुचरित-प्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित्त
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला
,
[जैन आगमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, कथात्मक- इत्यादि विविधविषयगुम्फित
प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर, - राजस्थानी आदि नाना भाषानिबद्ध सार्वजनीन पुरातन
बाडाय तथा नूतन संशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन ग्रन्थावलि]
प्रतिष्ठाता
श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंघीसत्पुत्र
ख. दानशील - साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
-
श्रीमद् बहादुर सिंहजी सिंघी
SRI BARLADIR SVONAJ LIH
मी महापुरसिंहनी सिंधी
प्रधान सम्पादक तथा संचालक
पद्मश्री, आचार्य जिन वि जय मुनि
अधिष्ठाता, सिंघी जैन शास्त्र शिक्षापीठ
निवृत्त ऑनररी डायरेक्टर
भारतीय विद्या भवन, बम्बई
ऑनररी फाउंडर-डायरेक्टर
राजस्थान ओरिएण्टल रिसर्च इन्स्टीट्यूट, जोधपुर (राजस्थान)
ऑनररी मेंबर - जर्मन ओरिएण्टल सोसाईटी, जर्मनी; भाण्डारकर ओरिएण्टल रिसर्च इन्स्टीट्यूट, पूना
(दक्षिण); गुजरात साहित्यसभा, अहमदाबाद (गुजरात); विश्वेश्वरानन्द वैदिक
शोध प्रतिष्ठान, होसियारपुर ( पजाव) इत्यादि ।
संरक्षक
व्यवस्थापक
श्री राजेन्द्र सिंह सिंघी तथा श्री नरेन्द्र सिंह सिंघी
अधिष्ठाता, सिं घी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्या भवन, बम्बई

·In a भवन
श्रीमद् -रत्नप्रभसूरि - विरचित
कुवलयमाला-कथा-संक्षेप
(दाक्षिण्यचिह्नाङ्क श्रीमदुद्दयोतनसुरिग्रथित प्राकृतभाषामय कुवलयमाला
महाकथा वस्तुसारस्वरूप)
प्राचीनपुस्तकानुसार बहुविधपाठभेदादियुक्त
संपादनकर्ता
डॉ. आदिनाथ नेमिनाथ उपाध्ये, एम्. ए., डी. लिट.
प्राध्यापक, राजाराम कॉलेज, कोल्हापुर (दक्षिण)
प्रथम भाग-परिशिष्टात्मकग्रन्थ
क
RU
प्रकाशनकर्ता
अधिष्ठाता, सिं घी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्या भवन, बम्बई
विक्रमाब्द २०१७]
प्रथमावृत्ति २०० प्रति
[ख्रिस्ताव्द १९६१
ग्रंथांक ४५ अ]
सर्वाधिकार सुरक्षित
[ मूल्य रु० ५/५०

·SINGHI JAIN SERIES COL.I.CCT107 Cr ChiITICAL EDITIONS OF 11.! PORTANT JAIN CANONICAL I'I1101011CH1, 111STORICAL LITERRY, MARRATIVE AND OTHER WORKS 11 Rinililili. "SKRIT, PIIRAHSIA AND OLD RAJASTHANI. GU,VilinTILriliGUAGIS, NID OF NEW STUDIES BY CO:: PETENT lil:SCARCH SCHOLARS ESTABLISHED IN THE SACRED MEMORY OF THE SAINT-LIKE LATE SETH ŚRÍ DÀLCHANDJI SINGHI OF CALCUTTA BY HIS LATE DEVOTED SON DANASILA-SAHITYARASIKA-SANSKRITIPRIYA Śrī BAHADUR SINGH SINGHI DIRECTOR AND GENERAL EDITOR Padmashri, ACHARYA JINA VIJAYA MUNI ADNIŞTHĀTĀ. SIRGHI JAIN SASTRA SIKSHA PITHA (Retired Honorary Director, Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay.) Honorary Founder-Director, Rajasthan Oriental Research Institute, Jodhpur; General Editor, Rajasthan Puratan Granthamala; etc. (Honorary Member of the German Oriental Societs, Germany; Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona; Vishreshraranand Vaidic Research. Institute, Hosigarpur; and Gujarat Säbitya Sabhi, Ahmedabad.) PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF ŚRI RAJENDRA SINGH SINGHI AND ŚRI NARENDRA SINGH SINGHI BY THE ADHISTHĀTĀ SINGHI JAIN SHASTRA SHIKSHAPITH BHARATIYA VIDYA BHAVAN, BOMBAY

·RATNAPRABHASŪRI'S
KUVALAYAMĀLĀ-KATHĀ-SAMKŞEPA
(A Stylistic Digest in Sanskrit of the Kuvalayamala,
a Campū in Prakrit, of Uddyotanasuri)
Critically edited with Various Readings
BY
Prof. A. N. UPADHYE, M. A., D. Litt.
RAJARAM COLLEGE, KOLHAPUR
[ Separately Issued from the Edition of the Kuvalayamālā, Part II]
PUBLISHED BY
Adhişthatā, Singhi Jain Sastra Sikşapitha
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
V. E. 2017]
First Edition : 200 copies
[A. D. 1961
Vol. No, 45 A]
**
[Price Rs. 5/50

·-- --- 7 . 1 PREFACE The text of the kuralayamuli-kathā of Ratnaprabha-sūri is based on the following material: C-This stands for the printed edition of the Kuralayamála-kathā edite! by Srimae CHATURAVIJAYANUST, published by Sri Jaina ātmānanda Sabhā, Bhar: nagar, Sri Atmānanda Granthamālā, No. 54, and printed at the Nirnafasage: Press, Bombay 1916, Crown pp. 10-250. It is carefully edited; prose and vers: ile neatly separated and presented; proper nouns are put in black types; and additional punctuation-marks like the comuna, dash, sign of interrogation and inter jection etc., which are quite helpful in understanding the text, are introduced. Verse: are numbered group to group wherever they come. In places ihere the reading i. Pre obriously obscure, fresh ones are proposed in brackets, round or square; and it doing so, the editor claims, the original Prūkrit text is consulted in different contexts. The editor would prefer the name Drdlararma, though the Mss. indi. scriminately write Durhavarma or Drdladharma. He suggests that the opening expressions, namah Sri-Hri-leratāyai etc. to Om drham' belong to Ratnaprabhssūri himself, and that is highly probable. In preparing this Bhavanagar edition, it is stated that the following three MIss, were used; and now and then important readings from them are noted in the foot-notes. Their readings are also adopted in this edition, and they are indicated as below, their description being taken orer from the Preface of C, p. 9. Ck: It belongs to Painyāsa Śrīmat SIDDHITIJATA ; it contains 29 leares; and it is written in Samrat 1466 [-57 = ] 1409 1. D. Ckh: It belongs to śrīmat KANTITIJATA; it contains 73 leares; and it is written in Samrat 1961 (-57 =] 1904 A. P. Cg: This ras secured through Paninyāsa Śrīmat ANANDASAGARA from the Bhandāra at Stambhanapurī or Cambay; it contains 42 leares; and it is written in Sanrat 1457 [-57 = ] 1430 A, D. The concluding passage runs thus: एवं श्लोक ३८९४ परं मया किमपि किमपि तोकं कुत्रचिद्वर्णनादिकं मुक्तमत्तीते ज्ञेयं सर्वैः । संवत् १४८७ वर्षे भाद्रपदमाते कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ वुधवारे मालवकदेशेऽयेह श्रीगोरीखानराज्ये सीणउरामामे पूज्य-प्रभुभट्टारकपुरन्दरतोन- सुन्दररित्तच्छिभ्यपण्डितहर्ष मूर्तिगणियोग्यवाचनार्थ कुवलयमालाचरित्रं श्राद्धपमेन लिखितमिदम् । It is clear that this shows abridgement in descriptions here and there. P-This is a paper Ms., so kindly lent to me by luni Śrī PCATAFIJATUS. (camp Ahmedabad). It is well preserred: only in some comers and in the midile of some folios, it is bored br white ants. It measures 12.5 by 4.25 inches and contains 5+ folios tritten on both sides, the first page being blank. Each page 16 lines and each line about 78 letters. The Deranāgaur hand is neat, and pa mutrās are used. There is a square black spot at the centre and black margin the four sides of a page with border lines on the right and left. Here and there red chalk is used to spot the numbers of rerses and beginnings of sentences etc. I: many places it leares blank space showing its agreement with C which miaka additions in square brackets. Though neatls written there are scribal errors arisir. -- ; hai OR ·z 9 vut of auditory and visual reception, while writing the Ms. The only punctuationnark used is a single or double danda. Letters to be scored off are dotted on the head. Visarga: is often misunderstood as a danda. Often visarga, in-stead of ș, is ised before ki, 22 and ph. In a conjunct group with r as the first member, the other consonant is written as double almost uniformly: As the Ms. does not use commas or inverted commas, it has samdhi wherever possible, though it is not rigorously adopted always. Generally, anusvāra is used and not para-savarna, and it stands even at the end of a pāda. Often șt and șth are not distinguished; s' and s are mutually confused; and ș and kh are interchanged. The opening and concluding portions are already reproduced in the foot-notes on pp.* 1 and* 87. The Ms. is more than 525 years old, being written in Sainvat 1489 (-57 =]i. e., 1432 A. D. B-This is a paper Ms. belonging to the Govt. Collection now deposited in the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, It is numbered 1327 of 1891-95. The colour of the folios has turned brown, and some portions of the edges have marks of dampness. Total number of folios is 65 of which the first four are missing; the opening words are : trnam apy acalāyate, coming on p. *61.5 of this edition; and the pages are renumbered in pencil from 1-124/33. The folios measure 14.5 by 4.5 inches. There There is a square blank spot in the centre, and margin is left on all the four sidės. Most of the border-lines are filled with red chalk with which are also g spotted nos. of verses and beginnings of sentences etc. Each page has 17 lines and each line some 56 letters. The Ms. is written in Devanāgarī with padimātrās. The letters are squarish and the hand is uniform. Additions and glosses are noted on je margin: some of the latter are given in the foot-notes of this edition. Some pots are left unwritten whenever the ink from the other side has percolated. 'here are scribal errors now and then. The use of sandhi and the position of dandas re rather loose. Very often s and s are confused; visarga is put for s before k or ; and ș and kh are interchanged. Often, when ? is the first member of the conjunct roup, the other consonant is double (rvo, rim, app, but nirbharc). Generally nusvāra is used and not para-savitrina. In many places words which are separated a this text by commas, dandas and inverted commas are joined in samdhi. The oncluding portion is reproduced in the foot-notes on p. *87 of this edition. The.Ms. s about 570 years old, being written in Samvat 1445 (-57 =), i. e., 1388 1. D. It is interesting to compare C, P and B mutually. In many places P and B igree between theinselves as against C in their readings, but in having or not laving saṁdhi and in putting the dandns they do not agree. Now and then B gives some independent readings; marginal glosses are its speciality; and in one place at least it is B alone that supplies a line which is not found in any other Ms. P shows blank space in some places where C makes additions in square brackets. May pe that P preserves some older realings than those of B, but B has its independence in many crucial contexts; and as such, it has proved useful in building the critical text. The text is presented here according to some uniform standards of editorial discipline. The main features of the excellent edition of Muni Śrī CHATURAVIJAYA, called C here, are basically adopted. In the Mss. there is no uniformity in the ş ·3 can numbering of verses; and their being numbered in groups does not serve any useful purpose for reference. So, in this edition, the verses are continuously numbered in each chapter; besides, lines are numbered on every page and paragraphs are marked out for practical convenience. All this will be useful for referential purpose. One refer to the Prastāva and paragraph or verse as required, or the page and line. Most of the gaps in C are filled after collating the two new Mss. Only one line is left blank on p.* 61; and even there I am wondering whether the author did have three lines in an anustubh unit. It will be seen that a better and more authentic text is presented in this edition by collating the Mss. P and B, the latter genuinely of an independent tradition. The various readings are selective; and if their number is more, it is only to help the critical reader to judge for himself the basic readings from which the deviations might have originated. With the publication of the Kuvalayamālā of Uddyotanasūri (Singhi Jaina Series, No. 45), greater interest is sure to be taken by scholars in this important religious romance in Prākrit. The stylistic digest of it in Sanskrit by Ratnaprabhasūri obviously serves as a companion volume for its thorough study. The exce. llent edition of this digest by the late lamented Muni Shri CHATURAVIJAYAJI, how. ever, is long out of print. Muni JINAVIJAYAJI suggested, therefore, that it might be republished along with the text of the Kuvalayamālā. So a critical edition of this Sanskrit text is presented here after collating some new and independent Mss. It is hoped that this Sanskrit text, presented along with its source, would prove helpful in studying the Prākrit Campū of Uddyotanasūri. Some of the problems connected with this Sanskrit digest, namely, how far it is a summary of the original work, whether it has got any additional matter, and on which of the two Mss., J and P, it is directly based, will be discussed in details in the introduction to the Kuvalayamālā, Part II, which is to be published soon. This work is also included in that volume, but some copies are separately issued for the benefit of those who are interested only in the Sanskrit Text. My sincere thanks are due to Muni Shri PUNTA- YIJAPAJI who kindly lent to me the Ms. P and to Muni Shri JINAVIJAYAJI who generously published this work in the famous Singhi Jaina Series. karmaṇyevādhikūras te / A. N. UPADHYE Kolhapur 15-9-1961 ·रत्नप्रभसूरिविरचिता कुवलयमा ला कथा [अथ प्रथमः प्रस्तावः] ॥ ओं अर्ह ॥ ६१) आदित्यवर्ण तमसः परस्तादस्तान्यतेजःप्रचयप्रभावम् । यमेकमाहुः पुरुपं पुराणं परात्मदेवाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १ लोकालोकलसद्विचारविदुरा विस्पष्टनिःश्रेयस- द्वारः स्फारगुणालयस्त्रिभुवनस्तुत्यांहिपङ्केरुहः । शश्वद्विश्वजनीनधर्मविभवो विस्तीर्णकल्याणमा आद्योऽन्ये ऽपि मुदं जनस्य दतां श्रीतीर्थराजश्चिरम् ।। २ गोभिर्वितन्वन् कुमुदं विमुद्रं तमःसमूह परितः क्षिपंश्च । ददातु नेत्रद्वितयप्रमोदं श्रीशान्तितीर्थाधिपतिर्मुगाङ्कः ॥३ शिवाय भूयादपुनर्भवाय शिवाङ्गजन्मा स शिवालयो वः । जन्मप्रभृत्येव न यस्य कस्य ब्रह्मव्रतं विश्रुतमेतदत्र ॥ ४ अष्टमूर्तिरिव भाति यो विभुम्रनागमणिराजिविम्वितः। दर्पकोपचितिविच्युतिक्षमः क्षेममेप तनुतां जिनः स वः ॥ ५ यन्नाममन्त्रवशतो ऽपि शरीरभाजां नश्यन्ति सामजघटा इव दुष्कृतौघाः । पादापलाञ्छनमृगेन्द्रभुवा भियेव देवः स वः शिवसुखानि तनोतु वीरः ॥ ६ सा भारती यच्छतु वाञ्छितानि यस्याः प्रसादात्कवयो वयन्ति । प्रवन्धवासः सुगुणाभिरामं न यस्य मूल्यं न च जीर्णता च ॥ ७ भास्वन्तमत्यन्तमुदा द्विधा तं गुरुं तमस्तोमहरं प्रणौमि । गोसंगतो यस्य भवत्यवश्यं विकस्वरं ज्ञानसरोजमेतत् ॥ ८ कुवलयमालेच कथा कुवलयमालाह्रया कुवलये ऽस्मिन् । अर्थप्रपञ्चपरिमलपरिसिलिताभिज्ञरोलम्बा ॥९ दाक्षिण्यचिह्नमुनिपेन विनिर्मिता या प्राक् प्राकृता विवुधमानसराजहंसी । तां संस्कृतेन वचसा रचयामि चम्पू सद्यः प्रसद्य सुधियः प्रविलोकयन्तु ॥ १० ww 4 The references 1), 2), etc. are to the numbers of the lines of the text, put on both the margins. 1) After the symbol of bhale, which looks like Devanagari ६०, P opens thus : अर्ह ॥ श्रीगौत- माय नमः ।। नमः श्रीहीदेवतायै ॥ नमः श्रीबृहत्कुवलयमालाकथाविधायिने श्रीदाक्षिण्यचिह्नसूरिप्रवराय ।। ओं अर्ह ॥ आदित्यवर्ण etc.; B has its opening folios missing; c is made to open thus : ॥ अहं ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपादपोम्यो नमः । श्रीमद्रलप्रभसूरिविरचिता कुवलयमालाकथा । आदित्यवर्ण etc. 12) P विभु म्र (र्नाम्न ?). 13) P विद्युतिक्षमः. 15) P ते वः for देवः. 18) P द्विधातुं गुरुं 19) P नाम for ज्ञान. 22) P प्राग प्राकृता.

·*2 1 रतप्रभसूरिविरचिता [I. $ 2 : Verse 11- ६२) गतिचतुष्टयसंभूतप्रभूतदुष्कृतमयापारसंसारसागरे परिभ्रमता जन्तुना महता कष्टेन मनुष्य- 1 भवः प्राप्यते। तत्रापि दुर्लभप्राप्तपुरुषत्वेन सत्पुरुषेण पुरुषार्थेष्वादरः कर्तव्यः। ते पुननिरूपाः। धर्मो ऽर्थः 3 कामः । केपांचिन्मोक्षश्चेति । एतैर्विरहितस्य पुरुषस्य महदर्शनाभिरामस्यापि केवलं निष्फलं जन्मेति। 3 यतस्तेषु च विशेषत एव धर्मः श्रेयस्तरः। स पुनस्तावहुविधो लोकप्रसिद्धश्च । सर्वेषां मणीनामिव कौस्तुभः, कुञ्जराणामिव सुरगजः, सागराणामिव क्षीरसागरः, नृणासिव चक्रवर्ती, शाखिनामिव 6 कल्पशाखी, शैलानामिव सुमेकः, सुराणामिव देवेन्द्रः, तेषां धर्माणामुपरि विराजते जिनेन्द्रप्रणीतो। धर्मः । स च चतुर्विधो दानशीलतपोभावनाभेदैः। तत्र प्रथममेव प्रथमतीर्थपेन प्रथितपृथुमहिम्ना धनसार्थवाहभवे व्रतिभ्यः प्राज्यमाज्यं ददता रोपितो दानधर्मः । ततः सिद्धगन्धर्वादीनां प्रत्यक्षं प्रतियां समाश्रयता भगवता सर्व मम पापमकरणीयमिति प्रकटीकृतः शीलधर्मः। वर्षांपवासस्थितेन 9 प्रकाशितो लोके तपोधर्मः । तथैकान्ताशरणत्वकर्मवर्गणाबन्धमोक्षनारकतिर्यग्गतिनरामरगमनागमन- दुःखसुखधर्मशुक्लध्यानादिभावनां भावयता भगवता निवेदितो भावनाधर्मः। ततोऽस्मादृशस्तादृशैर्दा- 12 नादिभिरित्रभिईरत एव परित्यक्ताः। यतः सत्त्वसंहननवर्जिताः। तस्मादेष संवेगकारको भावनाधर्मः 12 सुखकरणीय इति । यतः सदा सत्पुरुपालीकदोपप्रवृत्तिपराः प्रमादपरवशचेतसो दुर्जनपार्श्ववर्तिनः परमर्ममार्गानुसारिणस्तिष्टामः, ततः श्रीमजिनेन्द्रश्रमणपुङ्गवसत्पुरुपगुणग्रामाभिरामोत्कीर्तनेन सफली- 5 क्रियते जन्मेति । अन्यच, ये च पूर्व पादलिप्त-शातवाहन-पट्कर्णक-विमलाङ्क-देवगुप्तचन्दिक-प्रभजन-15 श्रीहरिभद्रसूरि-प्रभृतयो महाकवयो बभूवुः । येपामेकैको ऽपि प्रबन्धो ऽद्यापि सहृदयानां चेतांस्य- नुहरति । ततः कथं तेषां महाकवीनां कवित्वतत्त्वपदवीमनुभवामः । यचूर्णनाभलालाभिर्मदोन्मत्ताः IS करिणो वध्यन्ते, यदि वा तुच्छगुञ्जाफलैरनुपमानां विद्रुमाणां शोभा प्राप्यते, यदि वा काचशक- 18 लैर्वर्यवैडूर्यमणिप्रभा प्रकाश्यते, यदि वा भुजाभ्यामुभाभ्यामम्भोधिस्तीर्यते, यदि वा काञ्चनगिरि स्तुलया तोल्यते, ततश्चतुरचेतसां चमत्कारिणी कथा मादृशैरपि समुद्गीर्यते । परसियं तु न कवि- 1 त्वमदेन, न च शव्दशास्त्रप्रावीण्येन, न च साहित्यसौहित्येन, न च कर्कशतर्ककौशलेन, किंत्वात्मनो! विनोदाय । सा च पञ्चधा सकल-खण्ड-उल्लाप-परिहास चराख्यादिभिः कथाभिः । एताः कथाः सर्वा अपि प्रसिद्धाः । एतासां लक्षणधरा संकीर्णकथा ज्ञातव्या । अथ संकीर्णकथैवोच्यते । सापि त्रिविधा धर्मार्थकामकथाभिः । ततो धर्मकथैव भण्यते । सा च धर्मकथा चतुर्विधा, आक्षेपिणी १ 24 विक्षेपिणी २ संवेगजननी ३ निर्वेदजननी ४ चेति । तत्राक्षेपिणी मनो ऽनुकूला १, विक्षेपिणी मनः- प्रतिकूला २, संवेगजननी ज्ञानोत्पत्तिकारणम् ३, निर्वेदजननी वैराग्यजनका ४। ततः प्रस्तुतकथा- शरीरमुच्यते । तच्च कीदृशम् । सम्यक्त्वलाभगुरुतरं परस्परनियूंढसुहृत्कार्य निर्वाणगमनसारमेतद् 2 दाक्षिण्यचिह्नन सूरिणा निर्मितम् । यथा स कथास्वामी कुवलयचन्द्रो जातः । यथा च प्राक्संगतेन देवेन हृतः। यथा च तेन सिंहो देवः साधुश्च दृष्टाः शून्ये कानने । यथा स पूर्वजन्म पञ्चानामपि 30 जनानां मुनिमुखाच्छुश्राव । यथा स सिंहश्च सम्यस्त्वं प्रतिपन्नौ । यथा स्वर्गाच्युताः परे ऽपि स 30 कुमारश्च दुस्तपं तपो विधाय स्वर्गमार्गमगमन् । तत्र विविधान् भोगान् भुक्त्वा यथा पुनर्भरतक्षेत्रे समुत्पद्यान्योन्यमजानन्तः सन्तः सर्वे ऽपि केवलिना वोधिताः। श्रामण्यं च निरन्तरं प्रपाल्य संवि- 33 नास्तपस्तीवं निर्माय कर्म विनिर्मथ्य यथा मोक्षलक्ष्मीमीयिवांसः। तत्सर्वमपि प्रसन्नाया हियो देव-33 ताया मुखतः श्रुत्वा कुवलयमालायां कथायां पूर्वकविना निवद्धम् । तथात्राप्यसारवचसापि मया भण्यमानं महात्मभिः श्रोतव्यम् । यतः, निस्तेजसो ऽपि माहात्म्यं महानर्पयति श्रितः। भर्गसंसर्गतः पश्य पावित्र्य भस्मनो ऽपि ॥ ११ सर्वथैव परित्याज्यः स दूरादुर्जनः सताम् । द्विधा स्वेनार्पितेनापि यः परं कुरुते द्विधा ॥ १२ तद्विहाय तयोश्चर्चा स्वस्वकार्यविहस्तयोः। अस्याः कथायाः संक्षेपः क्रियते स्वार्थसिद्धये ॥ १३ , 36 36 2) Pom. सत्पुरुषेण, पुनस्त्रिरूया धर्मार्थकामाः ।. 3) P रामस्यापि स्येव केवलं. 7) P तपोभावमेदैः. 8) P धनसार्थ- भवे, P प्राज्यमाचं. 13) P परवशचेतसे पार्धदुर्जनपाश्चवर्तिनः. 15) P षट्कर्षर्णक. 18) P यदि तुच्छ. 20) P चमरिणी कथा. 28) P प्राग संगतेन. 34) P तथा अत्रापि असारवचसापि. 36) c explains भर्गसंसर्गतः as शिवसंसर्गादित्यर्थः in a footnote.

·* ३: 1 9 12 12 15 15 18 18 -I. $ 5 : Verse 20] कुवलयमालाकथा १ ६३) तथाहि । जम्बूद्वीपे द्वीपे धर्मवारणसधर्मणि पटखण्डभरतक्षेत्रस्य दक्षिणार्धे मध्यमदेशा-.1 वनीमौलिमण्डनमणिविनीता नाम नगरी। या महापुरुपनाभिजन्मनो जिनेश्वरस्य समेतवासवकृत- राज्याभिषेकानन्तरं संप्राप्तनलिनीदलनिक्षिप्तवारिव्याप्तकरमिथुनकपर्यस्तचरणयुगलाभिषेकदर्शनस- 3 हर्षहरिप्रजल्पितसाधुविनीतपुरुषाङ्किता विनीतेति प्रसिद्धा तदाभवत् । यत्र च शकः स्वयं प्रमुदितचेता भक्तिभरनिभृतो वासनावासितान्तःकरणो ऽनन्तमहिमामेयगाङ्गेयच्छायकायश्रीनामेयस्य समुच्छ्रितम- 6 पनीतहृदयावसादं प्रासादं कारयांचकार। या चानन्तप्रवरसुरभुवननिवहायध्वजाञ्चले करिव मत्सदृशी 6 पुरी नापरास्ति [इति] निवेदयतीव । यत्र शुभ्रशरदद्मविभ्रमधारिणि स्फुटस्फाटिकमयान्यभ्रंलिहाग्राणि हाणि सुरपथपथसंचरिष्णोरुष्णांशोरपि विरचयन्ति स्यन्दनस्खलनम् । यत्र द्विमुखो मृदङ्गः, तीक्ष्णो 9 मण्डलामा, भ्रमणशीलो मधुकरः, सकलङ्कश्चन्द्रः, प्रवासी राजहंसः, चित्रलो मयूरः, अविनयी वालः, चपलः प्लवगः, परोपतापी ज्वलन एव न पुनर्जनः । यत्र च स्पर्श एव प्रस्तरः, पीयूषमेव जलम् , छायाद्रुम एव द्रुमः। वर्ण्यते सा कथं देवैः किल शक्रनिदेशतः । या श्रीमन्नाभिपुत्रस्य निवासार्थ विनिर्समे ॥ १४ यां वीक्ष्य पथिका नैककौतुकानां निकेतनम् । प्रवासालापवैधुर्यं स्वप्रियाणां विसस्मरुः ॥ १५ तद्वस्तु नास्ति यत्तत्र प्राप्यते प्राणिभिः सुखम् । यत्कथास्वपि वर्तत तत्सर्वमपि वीक्ष्यते ॥ १६ यत्र वक्राङ्गता हंसे मत्स्ये च स्वकुलक्षयः । अरिष्टं सूतिकागेहे जने नैव कदाचन ॥ १७ राजन्ते यत्र कासारा नराश्च कमलाश्रिताः । सवृत्तशालिनः स्वच्छाः सच्छाया द्विजभूपिताः॥ १८ यन्मृगाक्षीमुखाम्भोजलावण्येन विनिर्जिता । तपस्यतीव त्रपया सरोजालिः सरोजले ।। १९ अनन्तवैभवोपेतनिकेतोन्नतकैतनैः । छन्नायां यत्र मार्तण्डमण्डलं न दृशां पथि ॥ २० ६४) तत्र दृढवर्मा नाम राजा। यः सरलो दाक्षिण्यनिधिर्दानशौण्डो दयालुः शरणागतवत्सलः प्रियंवदः [च] । यस्तु दौर्गत्यशीतसंतापितानां दहनः, न पुनर्दहनः; सुजनवदनकमलाकराणां तपनः, 21न पुनस्तपनः; घनसमयः स्वजनकदम्बानाम् , शरदागमः प्रणयिजनकुमुदवनस्य, हेमन्तः प्रतिपक्षलक्ष-21 कामिनीकमलिनीनाम् ,शिशिरकालः सौधयुवतीजनकुन्दलतानाम् , सुरभिर्मित्रकाननानाम् , ग्रीष्मः शत्रु- जलाशयानाम् , कृतयुगावतारो निजक्षितिमण्डले, कलिकालो वैरिनरेन्द्रराज्येपु, संतुष्टः स्वकलत्रेपु, न 24 पुनः कीर्तिपु; लुब्धो गुणग्रामेपु, न पुनरर्थेपु; गृद्धः सुभाषितेपु, न पुनरकार्यपु; सुशिक्षितः कलासु, न 24 पुनरलीककपटचाटुवचनेषु । तस्य करालकरवालधाराविदारितवैरिवारणकुम्भस्थलीगलितमुक्ताफलवि- भूषिताखिलक्षितितलस्य सर्वत्रास्खलितप्रसृतनिस्सीमप्रतापतपनशोषिताशेपविपक्षलक्षकीर्तिसरसीवि- 7 सरस्य शरच्चन्द्रचन्द्रिकावदातगुणसंघातस्य निरवधिसौभाग्यलक्ष्मीकटाक्षलहरीलक्षितसाभिलापवपुर्वै-21 भवस्य नम्रानेकनरेश्वरशिरःश्रेणिमणिमुकुटतटोद्भवप्रभाजालपिञ्जरितपादारविन्दस्य प्रतापाक्रान्तदिक्च- वालप्रान्तविश्रान्तशासनस्य मधुमथनस्येव कमला, कुमुदवन्धोरिव कौमुदी, निरुपमरूपतिरस्कृतसुर- 30 सुन्दरीसार्था अनन्यसामान्यपुण्यलावण्योपचिता अविकलकलाकलापकलिता सदा सद्धर्मध्यानदत्ता-30 वधाना सर्वान्तःपुरप्रधाना समग्रगुणग्रामाभिरामा प्रियङ्गुश्यामा स्वयंवरपरिणीता कान्ता कान्ता बभूव । अथ तस्य तया साकं नाकेश्वरस्येव शच्या विषयसुखमनुभवतः कोऽपि कालो व्यतिचक्राम । ६५) अन्यदा चाभ्यन्तरसभासीनस्य तस्य भूपस्य कतिपयमन्त्रिजनपरिवृतस्य स्नेहवराप्रियाप्रति-33 ष्ठितवामपार्श्वस्य वाहुलतावलम्बितवेत्रलता प्रतीहारी समाययौ । तया विनतया भूपतेः पदपद्मयुग्मम- युग्मभक्त्या विज्ञप्तम् । 'देव, एष शवरसंज्ञसेनापतिपुत्रः सुषेणाख्यस्तदा देवस्यैवाज्ञया मालवनरेन्द्र- 36 विजयार्थं ययौ स सांप्रतं द्वारि स्वासिनश्चरणाम्बुजदर्शनमभिलषन्नस्ति' । राज्ञोक्तं प्रविशतु' इति । 'यदा-36 ज्ञापयति देवस्तत्प्रमाणम्' [इति ] वदन्त्या तया प्रवेशितः सेनानीः । स च नृपं विलोक्य किंचिद्भूभाग- मुपसर्प्य ननाम । राज्ञापि 'आसनमासनम्' इति जल्पता दक्षिणकरतलेनोत्तमा परिस्पृश्य संमानितः । 39 ततो विरचितदेवीप्रणामः स सकलसामवायकनायकगणानतिदूरे यथोचितविष्टरे निषसाद । अथ 39 पृथ्वीभृता तमासनासीनं सुषेणं निरीक्ष्य हृदयाभ्यन्तरप्रवर्तितप्रमोदामृतपूरितनिस्यन्दविन्दुसंदोहमिव 33 23) 12) P निर्देशतः 13) P पथिकानेक. 16) P स्वच्छाया 19) P 0 दृढधर्मा. 20) P दहनो न, P तपनो न. P कलिकाले. 24) P लब्धो for लुब्धो. 28) P तटोद्भूटप्राभा. 30) P अविकलाकलंककलाप. 31) c inter. स्वयंवर- परिणीता & प्रियङ्गुश्यामा. 33) cg वृतस्य सप्रियस्य वाहु. 34) C प्रतिहारी. 35) P शवरसंज्ञः. 36) P द्वारिगौ स्वामिन. 39) P प्रणामसकल. 40) Pom. पूरित, cg °न्तरे प्रमोदामृतपूरितेन हर्पाश्रूणि विमुञ्चता सुषेण.

·4 15 रतप्रभसूरिविरचिता [I.85 : Verse 21- 1 मुञ्चता स्निग्धधवलपक्ष्मलचलन्नयनयुगलेन 'सुपेण, कुशलं तव' इत्याच्छि । तेनोक्तं 'देवचरणयुगल- दर्शनेनापि सांप्रतं मम क्षेमम्' इति । नृपेणोक्तं 'मालवनरेश्वरेण सह भवतां को वृत्तान्तः समभूत् । 3 ततः सुपेणः प्रोवाच । 'देवपादानामादेशेन तदा चतुरगावलेन मालवपतिना समं संग्रामः समजनि। 3 तावदेवप्रतापेन प्रसर्पता मत्सैन्येन रिपुवलं मन्नम् । सैनिकैस्तदीयं सर्वस्वमपि स्वीचके । तस्यान्तःस्थितो ऽवाल चरितो वाल एकः पञ्चवर्षदेशीयस्तापतिमुतः स्वशक्त्या युध्यमानो ऽस्माभिर्गृहीतः। स एप 6 सांप्रतं द्वारदेशे ऽवतिष्टते।' ततो भूपतेरादेशलेशन मालवनरेन्द्रनन्दनो महेन्द्रनामा स्फुरत्सौभाग्य- 6 सुभगः पुण्यलावण्यावयवधीश्चम्पककुनुमतनुरतनुगुणग्राममन्दिरं भविष्यन्महागन्धगज इवादी दृष्टि- पातर्विलोकयन्नास्थानमुपनृपमाजगाम । ततो राज्ञा विलसत्स्नेहनिर्भरहदा दीर्घतरभुजादण्डाभ्यां गृहीत्वा 9 निजोत्लङ्गे निवेशितः । भूपतिस्तं निरीक्ष्य प्रमुदितमनाः समुद्र इव चन्द्रमसं स्वयं परिरभ्य वभापे। 9 'अहो, वनकटिनमानसो ऽस्य जनको यो ऽद्याप्यस्य वियोगे जीवति' । देव्यपि कुमारं देवकुमारमिव पश्यन्ती पुत्रसिव स्नेहं बिभ्रती जल्पितवतीति । 'धन्या सा युवतिर्यस्याः कुक्षौ रोहणगिराविव गुणैरस- 12 पत्नं पुत्ररतम् । दारुणा सा या सुतविरहे आत्मानं विभर्ति ।' सचिवेश्वरैरुक्तम् । 'किं करोत्वेपः, ईदृश 12 एवं विधिपरिणामः । तव सुतविलसितं चैतत् ।' अपि च । भवेयुर्न भवेयुर्वा कन्य कस्यापि भूस्पृशः । अतीव स्युः पुनः पुण्यवशतः सर्वतः श्रियः ।। २१ ६) अत्रान्तरे स चाभ्यन्तरगुरुदुःखज्वलनज्वालावलीतप्तचित्तो बाप्पाशुभी रोदितुं प्रवृत्तः । 15 ततस्तस्य महीभृतः ससंभ्रमजलतरङ्गास्फालितशतपत्रसिव समुदितोदयाचलचूलावलम्बिमार्तण्डमण्ड- लकिरणगणाहतदिवसधूसरशशधर विम्बमिव दीप्रप्रदीपप्रभापराभूतमालतिप्रसूनमिव वालस्यास्यं 18 पश्यतः किंचिञ्चित्ते 'महदुःखम् इति वदतः प्रसृतबाप्पजलाई नयनयुगमभूत् । प्रकृतिकरुणहृदयाया 18 देव्या अपि क्षणमश्रुविन्दुसंदोहेन निपतता कुचकलशोत्सने हारलीलायितमलंचक्रे, मन्त्रिजनस्यापि पतितश्चाश्रुप्रसरः । 'अहो अतुच्छगुणवत्सल वत्स स्वच्छचित्त, मा विपादस्यावकाशी भव' इति जल्पता 21 भूभृता स्वदुकृलाञ्चलेन बालस्य विमलीकृतं वदनकमलम् । ततः परिजनोपनीतशीतलजलेन कुमारस्य 21 स्वस्य च नयनानि प्रक्षालितानि देव्या मन्त्रिगणेन च । राज्ञा भणितम् । 'भो भोः सुरगुरुप्रमुखाः सचि- वेश्वराः, भणत किं कुमारेण ममोत्लङ्गसंगिना रुदितम् ।' तत एकेनोक्तम् । 'किमत्र ज्ञेयम् । यत एष 24 खलु वालः पितृमाववियुक्तो विपण्णचित्तः, अत एतेन रुदितम् ।' अपरेणोक्तम् । 'देव, त्वां विलोक्य 24 निजपितरौ हृदि स्थितानित्यनेन रुदितम् ।' अन्येन च भणितम् । 'देव, तथा अस्मिन् समये सम्यग् न ज्ञायते यदस्य बालस्य पितरौ किमवस्थान्तरमनुभवतः, अतो ऽनेन दुःखेन रुदितम् ।' राजापि जजल्प। भ'किमत्र विचारेण, इममेव पृच्छामः।' भणितश्च भूपतिना । 'पुत्र महेन्द्रकुमार, कथय कथं त्वयाश्रुपात: 27 कृतः। ततः कुमारेण किंचित्सगद्गदं गम्भीरमधुराक्षरं भणितम् । 'पश्यत विधिविलसितम्, यत्तादृश- स्यापि तातस्य पुरन्दरसमविक्रमस्य राज्यभ्रंशः समभवत्, तथाहं च शत्रुजनस्योत्सङ्गसंगतः शोचनीय- 30 तामगमम् , ततो मयानेन मन्युना वाप्पप्रसरो रोढुं न शक्यते ।' अथो भूभृता तद्वनिर्गतवाक्यविस्म-30 यावद्धरसाक्षिप्यमाणमनसा भणितम् । अहो वालस्यामानो ऽभिमानः, अहो सावष्टम्भत्वम् , अहो वचन- विन्यासः, अहो स्फुटाक्षरालापत्वम् , अहो कार्याकार्यविचारणं चेति सर्वथा निसयनीयमेतत् । यदेत- 33 स्याप्मयवस्थायामीश एव बुद्धिविभवः' इति जल्पता भूभृता वीक्षितानि सचिवेशाननानि । मन्त्रिभि-33 रुक्तम् । 'देव, को ऽत्र विस्मयः । यथा गुञ्जाफलप्रमाणो ऽपि ज्वलनो दहनस्वभावः, सिद्धार्थमात्रो ऽपि रत्नविशेषो गुरुरेव, तथैते महावंशप्रसूता राजपुत्राः सत्त्वपौरुषमानप्रसवैर्गुणविभवैः सह संवर्धितदेहा एव 36 भवन्ति । अन्यत्, देव, नेते प्रकृतिपुरुषाः, किंतु देवत्वच्युताः सावशेषशुभकमाणो ऽत्र जायन्ते । ततो 36 महीभृता जल्पितम् । एवमेवैतत्, नात्र संदेहः' इति । भणितश्च सानुनयं कुमारः। 'वत्स, मा चिन्ता- चान्तमना भव । यथाहं अवतां रिपुस्तत्सत्यम् , न पुनः सांप्रतम् । यदा त्वमस्मन्मन्दिरे समागतस्तदा 39 प्रभृत्येव त्वदर्शनमात्रेणापि स त्वत्पिता नृपतिर्मित्रं जातः। भवान् मम पुत्र एव । एवं परिज्ञायाधृति 39 मा कापीः । मुञ्च प्रतिपक्षबुद्धिम् । अभिरमस्त्र वत्स, स्वेच्छयात्सनो निकेतने यथा, सर्वमेव भव्यं भावि' इति भणित्वा तृदेवेन कुमारस्य वक्षःस्थले स्वकण्ठकन्दलादुत्तार्य निर्मलसुक्ताफलहारो निक्षिप्तः, 42 दत्तानि च क्रमुकफलफालीकलितनागवल्लीदलानि । तेन 'महाप्रसादः' इति भणित्वा तत्सर्व 42 11) P विम्रती तल्पित. 13) P सुकृतं विलसितं. 17) P मालतीप्रसून. 20) cg स्वस्थचित्त. 22) P भो भो. 26) P 'मनुभवतोऽनेन. 28) P गद्गद्गन्मीर. 35) P रत्नविशेषोऽपि गुरु', cg 'गुणविशेषैः सह सवर्तित. 40) P वत्सेच्च्यात्मनो निकेते यथा 41) क्रमुकीफल.

·3 -I. $8 : Verse 22] कुवलयमालाकथा १ 1 स्वीचके । अर्पितश्च देवगुरोः सचिवाधीशस्य भणितश्च । 'तथा त्वयैष उपचरितव्यो यथा कदाचन 1 सौवपित्रोर्न सरति, सर्वथा तथा कर्तव्यं यथा ममापुत्रस्यैष पुत्रो भवति' इति । ततः किंचित्कालं 3 स्थित्वा राजा भद्रासनात्समुत्तस्थौ । कृतदिवसव्यापारस्य तस्यातिकान्तो वासरः। ६७) अथान्यदिवसे वाह्यास्थानमण्डपमुपगतस्य दृप्तनरेन्द्रमण्डलीपरिगतस्य तस्य भूपतेः सुर- गिरेरिव कुलशैलमध्यगतस्यागता धौतधवलदुकूलयुगलनिवसना मङ्गलग्रीवासूत्रमात्राभरणशोभमाना 6 सुमङ्गला नामान्तःपुरमहत्तरा, दृष्टा च राज्ञा प्रौढराजहंसीव ललितगतिमार्गा । सा च कञ्चुकिनी 6 नृपतेर्दक्षिणकर्णे किंचिन्निवेद्य निर्गतवती । ततो भूधवः स्वयमनल्पविकल्पसंकल्पदोलायमानहृदयः क्षणमास्थाने स्थित्वा विसर्जिताशेषसेवकलोकः कण्ठीरवपीठादुत्थितवान् । प्रियङ्गुश्यामाभवनं प्रति प्रच- 9 लताचलापतिना चिन्तितम् । 'अहो, सुमङ्गलया कथितं यदद्य देव्या वहुधा विविधसङ्गीभिर्भणितयापि 9 परिजनेनालङ्कारोऽपि न कलयांचके आहारोऽपि न, केवलममानो मान एवावलम्वितः । किं पुनर्देव्याः कोपकारणम् । अथवा स्वयमेव चिन्तयासि, यतः स्त्रीणां स्वभावत एव पञ्चभिः कारणैः कोपः समुत्पद्यते। 12 तद्यथा प्रणयस्खलनेन १, गोत्रस्खलनेन २, अविनीतपरिजनेन ३, प्रतिपक्षकलहेन ४, श्वश्रूसंतर्जनेन ५। 12 तत्र तावत् प्रणयस्खलनं न, येन मम जीवितस्याप्येषैव स्वामिनी तिष्ठत्वन्यस्येति । अथ गोत्रस्खलनमपि न, येनास्याश्चैवाह्वया सकलान्तापुरपुरन्ध्रीजनमपि व्याहरामि । अथ परिजनोऽपि कदाचन ममाशालोपी 15 भवति न पुनर्देव्याः। प्रतिपक्षस्खलनमपि न, येन सर्वो ऽप्यन्तःपुरजलो देवतामिव देवीं मन्यते । शेषं 15 श्वभूमण्डनं दूरत एव न, येनास्माकं माता महामहीपतेरने ऽग्निमाविश्य देवी भूतेति । ततः किं पुनरेतद्भवेत् ।' इति चिन्तयन् भूपतिर्देव्या वासवेश्म प्रविवेश । न पुनस्तस्य सा लोचनगोचरतां 18 जगाम । नृदेवेन पृष्टा चेटिका कापि 'कुत्र देवी' इति । तया निवेदितम् । 'देव, देवी कोपौकसि प्रविष्टा ।' 18 तत्र भूमीविभुर्ययौ । दृष्टानेन देवी हस्तिनोन्मूलितेच कमलिनी, भग्नेव वनलता, प्रोत्क्षिप्तेव कुसुममञ्जरी । ततस्तां प्रेक्षमाणः क्षितिपतिस्तस्याः सविधवर्ती बभूव । तत आसनात्सविनयमलसायमाना चारुलोचना 21 समुत्तस्थौ, निजमासनमदाच्च । उपविष्टो राजा देवी च । ततः पृथ्वीपतिरुवाच । 'प्रिये कोपने, किमे-21 तदकारणे चैव शरत्समयवारिधाराहतसरोजसिवोदहसि वदनाम्बुजम् । नाहं किंचिदपराधं स्वस्यान्यस्य वा स्मरामीति । ततो मनः प्रसन्नतामानीय निवेदय । किं मया न तव संमानितो वन्धुजनः, किं वा न 24 पूजितो गुरुजनः, किं वा न संतोषितः प्रणगिवर्गः, अथवा न विनीतः परिजनः, अथ प्रतिकूलः सपत्नी- 24 सार्थः, येन कोपमवलस्थ्य स्थितालि ।' ततस्तद्वचः श्रुत्वा किंचित्सहास्यमास्यं निर्माय देवी सुधामुचं वाचमुवाच । 'देव, तव पदपद्मयुग्मप्रसादवशतः किंचिदपि न न्यूनमस्ति, किंत्वनेकभूमिनायकमौलि- 7 मुकुटमाणिक्यकोटिनिघृष्टचरणयुगस्यापि तव प्रणयिनी भूत्वान वीक्षापन्ना जातास्मि । यादृशस्तस्यास्त-27 रलदृशः पुण्यवत्यास्तनूद्भवः स्नेहभाजनं महेन्द्रकुमारस्तादृशो मम मन्दभाग्यायास्त्वयि नाथे सत्यपि नास्तीत्येतद्भावयन्त्याः स्वस्योपरि निर्वेदः, तवोपरि च मम कोपः समजायत' इति । ततो विस्मयस्सेर- 30 चेतसा नीतिप्रचेतसा विशामीशेन चिन्तितम् । 'पश्यताविवेकित्वं महिलाजनस्य यदलीकासंवद्धप्रल-30 पितैरीदृशैह्रियन्ते कासिनीभिः कामुकजनस्य चेतांसि ।' ध्यात्वेत्युक्तम् । 'देवि, यदेतत्तव कोपकारणमत्र क उपायः । दैवायत्तमेतत् , नात्र पुरुषकारस्यावसरो नान्यस्य चेति । यतः, अनुद्यमाय क्रुध्यन्ति स्वजनाय कुवुद्धयः । देवायत्ताः पुनः सर्वाः सिद्धयो नेति जानते ॥ २२ ६८) तावदेवंविधे व्यवस्थिते कथमकारणे कोपमवलम्वले ।' देव्या विज्ञप्तम् । 'नाथ, नाहमकार्य कुपिता, किंतु कार्य एव । 'किं यदि महीपतिरुद्यम विधाय देवतामाराध्य संततिं याचते ततः कथं 36 मनोरथाः प्रमाणकोटिं नाटीकन्ते, अतः प्रसीदतु मम मन्दागिन्याः स्वामी देवताराधनेन' इत्युक्त्वा 36 चरणकमलयुगले निपतन्ती राज्ञा भुजाभ्यां धृत्वा प्रोक्ता । ‘कान्ते, यत्त्वं बदसि तदवश्यं विधास्ये सर्वथैवाधृति सुश्च । परित्यज संतापम् । कुरु भोजनम् । भज पञ्चगोचरसंभवं मुखम् । प्रिये, निशि- 39 तासिधारया त्रिनयनस्य पुरो हुत्वा स्वमांसं, कात्यायन्या अग्रतः शिरसा पलिं दत्त्वा चा, महाश्मशाने 34 भूतप्रेतपिशाचादिकं कमपि साधयित्वा, विद्यया वा पुरन्दरमपि समाराध्य मया तनुजो याचनीय एव । इति भूपवचनं समाकर्ण्य हर्षप्रकर्षप्रवृत्तसर्वाङ्गरोमोगमा प्रोत्फुल्लबदनाम्बुजा देवी समजनि । तनो 42 नृपतिरुत्थाय कृतमजनभोजनविधिविधिज्ञ मन्त्रिगणं समादिदेश । 'भो भोः नुरगुम्प्रमुखाः सविता 3) P व्यापारस्यातिक्रान्तो. 13) P अथा गोत्र. 16) " गाना गाहीपते. 22) सरोजमुद्हसि, cg स्वस्यापरस्य. 23) P सन्मानितो. 33) Pष्यंति. 30) कार्य एव च 1 39) cg त्रिदेवर पिशाचादिकं किमपि, P inter. साधयित्वा & विद्यया, P मनुजो for तनुजो. 42) " वित्रिविधिो, मो मो. 33 33 1) P यदा कदाचन.

·*6 15 रत्तप्रभसूरिविरचिता [I. SS : Verse 23- 1 अघेडशो वृत्तान्तः समभूत् । देव्याः कोपकारणमात्मनः प्रतिक्षारोहणं च कथयामास । मन्त्रिभि- 1 रुक्तम् । 'देव, यतः । अङ्गणवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम् । वल्मीकञ्च सुमेरुः कृतप्रतिशस्य धीरस्य ॥ २३ ॥ तथा. पराकमवतां नृणां पर्वतो ऽपि तृणायते । ओजोविवर्जितानां तु तृणमप्यचलायते ॥ २४ 6 ततो देव, यत्त्वया चिन्तितं तत्तथैव । सुन्दरश्चैप ईदृशो देवस्याध्यवसायः । यतो भणितं पूर्वमुनि- भिर्लोकशारखेपु। यथा, अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तसात् पुत्रमुखं दृष्ट्वा पञ्चाद्धर्म समाचरेत् ॥ २५ अन्यच्च, देव सर्वाण्यपि कार्याणि पिण्डपानीयप्रदानादीनि पुत्रं विना न संपद्यन्ते पुरुषाणाम् । भण्यते च । १ विद्यावतो ऽपि नो यस्य सूनुरन्यूनविक्रमः । वृथा तजन्म शाखीव पुष्पैराढ्यो ऽपि निष्फलः ॥ २६ तेन प्रधान एप स्वासिनः पराक्रमः। देव, तिष्ठन्तु सर्वे ऽप्येते शशिशेखरोपास्तिमहामांसविक्रय- 12 कात्यायन्याराधनप्रमुखाः प्राणसंशयकारिणः सुतप्राप्त्युपायाः। समस्ति स्वस्तिकारिणी महाराजवंश-12 प्रसूतपूर्वपुरुपसांनिध्याध्यासिनी राज्यलक्ष्मीभगवती कुलदेवता । तामाराध्यामाराध्य पुत्रवरं प्रार्थ- यस्व इति । ततो राज्ञा जल्पितम् । 'साधु मन्त्रिपुङ्गवाः' इति प्रोच्य भूपतिरासनादुत्तस्थौ मन्त्रिगणश्च । ९) अन्येद्युः स पार्थिवः स्वयं पुप्यनक्षत्रयुतायां भूतेष्टायामशेपत्रिकचतुष्कादिपु रुद्रादीन् 15 देवानभ्यर्थ्य यक्षराक्षसादिभ्यो देवेभ्यो बलिं दत्त्वा दुःस्थितान्धककार्पटिकादीननुकम्प्य निर्मितन्नान- क्रियः प्रावृतधौतधवलदुकृलयुगल श्रीखण्डद्वचर्चितानः कण्ठकन्दलन्यस्तसुमनोमनोरममाला 18 परिजनधृतकुसुमवलिपटलिकोपचारसारः कमलादेव्यालयं प्रविश्य सपर्या विरचय्य दर्भसंदर्भितत्रस्तरे।। निपण्णः कृताञ्जलिः स्तुतिं पपाठ । पद्मनाभविभोर्वक्षःपद्मभ्रमरवल्लभे । विधेहि पुत्रपझां मे पझे पद्मासनस्थिते ॥ २७ I ततो नरेश्वरो भक्तिभर निर्भरहदयस्त्रिरात्रं जितेन्द्रियः कुशमये उस्तरे स्थितवान् । तुरीयदिने च नृपो! ऽजातदेवतादर्शनामर्पवशः श्यामलकुटिलललाटपट्टयटितभ्रुकुटीभाभीषणाननो वामेन भुजादण्डेन गृहीत्वा कुन्तल कलापं दक्षिणवाहुधृतखड्गरत्नेन कन्धरायां यावत्प्रहारं दातुमारब्धवान् तावद्देवतया 34 हाहारववाक्यपुरःसरं तस्य स्तम्भितो भुजादण्डः । राजापि यावदुन्नमितास्यः पश्यति तावद्वदनविधु-! संनिधाने ऽपि विशेषविकचकरकमलपरिमलसिलदलिकुलझारसुखरितदिक्चक्रवाला कमलालया देवी राजकमला प्रत्यक्षीवभूव । १०) तदर्शनसमुत्पनरोमाञ्चकवचो विसितवदनारविन्दः कृतप्रणतिः क्षितिपतिरासीत् । राजलक्ष्या भणितम् । 'भो नरेश्वर, विलक्षीकृतप्रतिपक्षलक्षवनितावैधव्यस्थूललझं कृपाणरत्नं ग्रीवायां किमित्यायास्यते ।' नृपेणोक्तम् । 'देवि, यत्त्वया निरानाभ्यन्तरे मम निराहारस्यापि न निजदर्शन- 30 मदायि । ततो राज्यश्रिया किंचिद्विहस्य प्रोक्तम् । 'वत्स, वद मया कि कार्य तव' इति । अथो । निगदितं मेदिनीशेन । 'देवि, प्रसादं विधाय सर्वकलाकलापनिलयः प्राज्यराज्यधुराधरणधौरेयः कुलमन्दिरावष्टम्भस्तम्भनिभः पुनः पवित्रगुणशाली दीयताम् । ततः खित्वा राज्यकमला ससुवाच । SS 'महाराज, किं कोऽपि कदाचन मयि पुत्रो भवता न्यासीकृतोऽस्ति, येन मां प्रार्थयते।' राज्ञोकम् । 'यद्यपि मया तनुजो न समर्पितस्तदवितथम् । परं कल्पलतासंनिधाने किमु को ऽपि बुभुक्षया विलक्षीक्रियते । स्वर्गापगापुलिनावस्थाने ऽपि किं तृष्णया वाध्यते । असपत्नचिन्तारत्नप्रा- 56 तावपि किं दौस्थ्येन दूयते । त्वयि दृष्टायां किं को ऽप्याधिवाधामनुभवति । देव्या ऊचे । 'महाराज, 86 मया परिहालः कृतः । सर्वगुणसंपूर्णः पूर्णिमाचन्द्र इव कलाकलापनिलयस्तवैकः पुत्रो भावी इति भणित्वा राज्यलक्ष्मीस्तिरोधे । sp_११) ततो नृपतिर्लन्धराज्यश्रीप्रसादः श्रीदेवीगृहान्निर्गत्य निर्मितस्नानभोजनः सभायामुपविश्य ! मन्त्रिमण्डलमाकार्य च यथावृत्तं निवेदयामास । मन्त्रिभिर्जल्पितम् । 'देवगुरुप्रसादादेतद्भवतु । ततः 27 1) F देव्याश्च कोप. 5) नृमां, P सर्वतोऽपि for पर्वतोऽपि. 6) F सुंदरच एष । सुंदरच । एप. S) PB om. स्वों नैव etc. to समाचरेत्. 9) संपते. 11) B शशिशेवरों. 16) P स्वयं मनुपात्र. 1) प्रातमौत. चार्नितांगकंड. 18) P om. कुसुन, P प्रस्तरे for सत्तरे 80 ) राजशिया- 32) cg कुलमन्दिरत्तन्माष्टमः पुनः प्रदीयतान् । ततः लिता. 5) cg विल्क्ष्मीनियते. अ) PE स्तवैकपुत्रो. 8) P भीदेविज्ञा. 40) ० मतावाङ्गदेनन् ।

·3 6 6 15 -I. $ 13 : Verse 36] कुवलयमालाकथा १ * 7 1 क्षमापरिवृढो दृढवर्मा दृढप्रतिज्ञ आस्थानादुत्थाय देव्यै वृत्तान्तमचीकथत् । देव्यपि हृष्टमानसा समज-1 निष्ट । राज्ञा समने ऽपि नगरे वर्धापनमहोत्सवश्चके। इतश्च घर्माशुरपि करनिकरप्रसरेण तमःसमूह 3 निराकृत्यास्तसमस्तकिरणदण्डो ऽस्ताचलचूलावलम्बी बभूव । सति प्रभापतावभ्रेन प्रभा तनयस्य मे । इति ध्यात्वास्तदम्भेन रविर्यस्तः सरस्वता ॥ २८ विना जीवितनाथं तं किमन्यैरवलोकितैः। इतीव नलिनी जज्ञे निद्राणनलिनेक्षणा ॥२९ तदन्धकार समभूर्तेरवादपि भैरवम् । यत्र वर्णश्रियां लोपो ज्ञायते स्वः परश्च न ॥ ३० ततः शय्यागृहान्तधौतधवलपटप्रच्छादिते मन्दाकिनीपुलिनतलिने तलिनोदरी प्रियङ्गुश्यामा समारा- धितदेवगुरुचरणकमला प्रमीलामीलितचारुलोचना पाश्चात्ययामिनीयामे स्वप्ने ज्योत्साप्रवाहसंभृतदि- 9 क्चक्रममन्दकुसुदानन्दप्रदं कलङ्कविकलं वहलपरिमलाकर्षितालिकुलकलितया कुवलयमालया परिवृतं 9 कलाभृतमद्राक्षीत् । तावत्प्राभातिकप्रहतमङ्गलमृदङ्गसंगतसंरावेण प्रवुद्धा । ततः स्वभावानुसदृशस्वप्न- दर्शनरसवशप्रहर्षसमुच्छलद्रोमाञ्चकवचितया देव्या विनयावनतोत्तमाझ्या यथादृष्टः स्पष्टः स्वप्नः 12 क्षितिभर्तुः पुरो न्यवेदि । राजा तद्वाक्यमाकर्ण्य विस्मयस्मेरमनाः सुधासागरान्तस्थमिवात्मानं मन्य-12 मानःप्रोवाच । 'प्रिये, यो राज्यलक्ष्म्या पुत्रवरः प्रदत्तः स सांप्रतं फलिष्यति ।' ततो देवी 'देवताना- मनुग्रहेण राज्यश्रियो वरप्रभावेन गुणगुरूणां गुरूणामाशीर्वादेन च वाञ्छितं भवतु' इति जल्पन्ती 15 कवीनामप्यगोचरं प्रमोदं प्रतिपेदे । ६१२) अथो महीनेता कृतावश्यकः समस्तसचिवाधीशैरलंकृतां स्वप्नपाठकैरन्वितां राजहंस इव सरसी सभामलंकृत्य देव्या दृष्टं स्वप्नं निवेद्येति पप्रच्छ 'को ऽमुख्य फलविपाकः' । ततः 18 स्वप्नपाठकैरुक्तम् । 'यथा किल महाराज, महापुरुषजनन्यः शशिसूर्यवृषभहरिगजप्रभृतीन् स्वप्नान् 18 पश्यन्ति । तेन तस्येदृशस्य सकलकलाभृद्दर्शनस्य प्रधानपुरुषजन्म सूच्यते।' राज्ञा भणितम् । 'देव्याः पुत्रजन्मफलं राज्यश्रिया वरेणैव निवेदितम् । यः पुनः शशी कुवलयमालया कलितस्तद्वयं पृच्छामः ।' 21 ततो गदितं स्वप्नकोविदः । 'देव, नूनमेपा तव दुहिता भविष्यति' इति । अथ देवगुरुणा मन्त्रिणा 21 भणितम् । 'देव, युज्यत एतत् । यदि कुवलयमालैव चन्द्रतो विभिन्ना भवति ततः संभाव्यत एतत् । एषा पुनस्तमेव मृगाङ्कमवगृह्य स्थिता । तेनैषा काप्येतस्य राजपुत्रस्य पूर्वजन्मस्नेहप्रतिबद्धा कुवलयमालेव 24 सर्वजनमनोहरा प्रियतमा भाविनी' इति । भणितं भूपेन 'संगतमेतत् । ततः किंचित्कालं विद्वद्गोष्ट्या-24 मुपविश्य विशांपतिर्दिवसकृत्यकृते कृत्यवेदी समुदतिष्ठत् । अथ देवी तद्दिनमारभ्य लावण्यपुण्यावयवा परिजनस्य बहुमता साधुजनस्यानुकूला सर्वप्राणिगणे सानुकम्पा संपूरितदोहदसौहृदा सामोदा गर्भ 27 द्यौरिवोद्वहन्ती विरराज । $ १३ ) अथ कियति काले व्यतीते तिथिकरणनक्षत्रसुन्दरे वासरे शुभे लग्ने होरायामूर्ध्वमुख्यामुच्च- स्थानस्थिते ग्रहचके वृद्धाङ्गनाभिरनेकाभिः सततं रक्षाभिरुपचर्यमाणा, ताम्रपर्णीव मौक्तिकम् , रोहण- 30 भूरिव रत्नम् , वैडूर्यभूमिरिव वैडूर्यम्, प्राचीव चित्रभानुम् , मलयाचलाचलेव चन्दनपादपम् , वारि-30 धिवेलेव विधुम् , राजहंसीव विशदच्छदम्, प्रभापहतप्रदीपप्रभम् , विकस्वरवदनकमलम् , कुवलयदल- लोचनयुगलम् , सा पवित्रं पुत्रमसूत । ततो देव्यनुजीविन्यो हर्षोत्फुल्लदृशो भृशम् । अहंपूर्विकया श्रीमदृढवर्मान्तिकं ययुः ॥ ३१ वयंसे सुतरत्नस्य जन्मना देव संप्रति । इत्युक्त्वा भूपतिस्तासामभूत् प्रमोदमेदुरः ॥ ३२ दृढवर्मा महीपालस्तदा दानमदान्मुदा। तथा ताभ्यो यथा तासां दारिन्ये ऽभूद्दरिद्रता ॥ ३३ यथा प्राप्य निधि को ऽपि भवेद्धर्षप्रकर्षभाक् । तथा तदा तनूजन्मजन्म भूपतिरप्यभूत् ॥ ३४ भूपः प्रवर्तयामास निःसामान्यं महोत्सवम् । महार्हामर्हतामहीँ कारयामास च स्वयम् ॥ ३५ तन्मात्रा युवतीजातिस्तथोत्कर्षमनीयत । यथा दूर्वां नरेशो ऽपि शिरसा तृणमप्यधात् ॥ ३६ 1) B also दृढधर्मा. 2) B महोत्सवश्च चक्रे. 4) B प्रभापतावत्र न. 6) B has a marginal note (on भैरवादपि) thus : ईश्वरादपि । ईश्वरपक्षे वर्णा ब्राह्मणादयस्तेषां श्रियस्तासां लोपः । अंधकारपक्षे वर्णा नीलपीतादयः १. 7) P पट्टप्रच्छादिते, P पुलिनवदतलिने, 0 adds देवी after प्रियङ्गुश्यामा. 9) B बहुल. 14) P गुणगुरूणां आशी. 16) 0 कृतावश्यकः प्रभाते सचिवैः समं सभामुपविश्य स्वप्नपाठकानाहूय तेभ्यः स्वप्नफलं पप्रच्छ कोऽमुष्य. 19) og ततोऽनेन स्वप्नेन प्रधान for तेन etc. 24) 0 B देवगुरुमन्त्रिगा. 22) P कुवलयमाला चैव चंद्रतो, B adds on the margin कदाचित् between कुवलयमाला and चन्द्रतो. .23) P मृगांगकमवगदा स्थिता. 25) B has a marginal gloss कार्यस्थानं on कृत्यवेदी. 26) P संपूरितदेहसोहदा, B has a. gloss मेधं गk on गर्भ. 34 ) og वर्धते, B इत्युक्त्वा नृपति. 35) PB C दृढधर्मा or दृढधर्मा, but the spelling दृढवर्मा is uniformly adopted here. 36) P भवेद्वर्षः प्रकर्षभाक्- 27 33 33 36 36 । -- ·* 8 1 रत्नप्रभसूरिविरचिता [I. $ 13 : Verse 37- पण्डितान् पूजयामास बालकांश्च नराधिपः । पाठकोलाहलोत्तालान् वहतः सूतिमातृकाः ॥ ३७ प्रीणयन्नथिनां सार्थमथैर्भुजबलार्जितैः । सूनोर्जन्मोत्सवं चारु चकार पुरि भूपतिः ॥ ३८ 38१४) ततो राजा समाकार्य वर्य मौहूर्तिकं संमान्य पप्रच्छ । 'हंहो सांवत्सरिक, कथय कुमारस्य ! जन्मनक्षत्रग्रहाणां फलस् ।' दैवज्ञेन निवेदितम् । 'देव शृणु। आनन्दः संवत्सरः। ऋतुः शरत्स- मयः। मासः कार्तिकः । तिथिर्विजया। वारो बुधः । नक्षत्रं हस्तः। राशिः कन्या । योगः सुकर्मा। 6 सौम्यग्रहनिरीक्षतं लग्नम्। संपूर्णबलाः सर्वे ऽपि ग्रहाः सौम्याः, एकादशस्थानस्थिताः पापग्रहाः ।। अपि च। 12 12 15 15 .. 18 18 21 24 वीक्षिते ऽत्र ग्रहैः सौम्यैर्मुहूर्ते स्फूर्तिशालिनि । चक्री वा चक्रितुल्यश्च सुतो जातो भवेदसौ ॥ ३९ 9 नृपेणोक्तम् । 'गणक, कति राशयः, के वा राशिगुणाः ।' निवेदितं निसित्तविदा। 'देव, अवधारय । 9 तद्यथा, मेषो वृषाख्यो मिथुनश्च कर्कटः सिंहश्च कन्या च तुला च वृश्चिकः । धनुः प्रवीणैर्मकरश्च कीर्तितः कुम्भश्च मीनः कथिताश्च राशयः ॥ ४० सांप्रतमेतेषु राशिषु जातस्य पुरुषस्य महिलाया वा गुणगण आकर्ण्यताम् । शूरः कृतज्ञो दीर्घोरुश्चण्डकर्मा पुनर्मुदुः । लोलचक्षुः प्रियः स्त्रीणां भेषजातो भवेन्नरः ॥ ४१ सत्यवादी शुचिर्दक्षो भोगी त्यागी मनोरमः । सुमित्रश्चारुगमनो वृषे जातो भवेन्नरः ॥ ४२ चलचक्षुश्च मिष्टान्नो मैथुनासक्तमानसः । कर्णरोगी धनेनाढ्यो जायते मिथुने नरः ॥ ४३ शूरः कृतज्ञो द्रव्याख्यः कृशाङ्गो गुरुवत्सलः । कोपनो ऽत्यन्तदुःखार्तः कर्के जातो भवेन्नरः॥ ४४ अभिमानी क्षमाशीलो जननीजनकप्रियः । मद्यमांसरतो नित्यं सिंहजातो भवेन्नरः ॥ ४५ वृद्धभावे च धर्मार्थी सर्वलोकमतो धनी । कामिनीहृदयानन्दी कन्याजातो भवेन्नरः ॥ ४६ इर्ष्यालुमित्रवात्सल्यपरो दुःखनिकेतनम् । स्फुटवाक्यो विरागी च तुलाजातो भवेन्नरः ॥ ४७ क्रूरः शूरः पिङ्गलाक्षो दर्पिष्ठो निष्ठुराशयः। धनी वियोगी पितृभ्यां वृश्चिके स्यान्नरः सदा ॥ ४८ 21 मेधावी सत्यभाषी च सर्वलोकमनोहरः । वर्यभार्यः सुतेजस्वी धनुर्जातो भवेन्नरः ॥ ४९ दर्शनीयः सुधीविद्वान् पुत्रवान् दीर्घजीवितः । परदारपरस्त्यागी मकरे जायते नरः॥ ५० लोलदृष्टिगजाश्वाद्यासनोमानी विचक्षणः । पराक्रसी च तन्द्रालुर्जातः कुम्भे भवेत् पुमान् ॥ ५१ 24 शूरः समुद्रगम्भीरः स्पष्टवाक्यस्तु कोपनः । युद्धप्रधानो गर्विष्ठो मीने जातो भवेन्नरः ॥ ५२ राजाप्येतदाकर्ण्य निमित्तविदो रूपकानां सहस्रं प्रदाय समुत्तस्थौ । ततः प्रमुदितमना भूपतिर्द्वादश- 27 दिने समग्रमपि जनं संमान्य वासोभिः स्वप्नदृष्टकुवलयमालावृतचन्द्रदर्शनानुसारेण तनुजस्य द्विधापि 27 कुवलयचन्द्र इत्याख्यां वितीर्णवान् , अपरमभिधेयं श्रीदत्त इति । एवं धात्रीभिः पञ्चभिः परिपाल्य- मानः समितिभिर्यतिधर्म इव कलाकलापेन प्रतिपचन्द्र इव, पितुर्मनोरथ इव प्रवर्धमानः, लहनकर 30 इव दिग्वधूत्संगसंगतः, सर्वैरपि करतलात्करतलं संचार्यमाणो ऽतिषितैरिवाशेषजनलोचनैः पीयमानः 30 सुधामय इव निर्मितः प्रजापतिनाष्टवर्षदेशीयः। समुद्रादप इव कुम्भभूः, दिनकरनिशाकरकरनिकरास्पृष्टे परिजनेनाप्यदृश्यमाने ऽमिलितगुरुजने विद्यागृहे यतिरिव जितेन्द्रियः, भोजनास्वादे ऽप्यकृतादरः, 33 अनुकूलदुकूलयुगलपरिधाने ऽप्यदत्तावधानः, तिरस्कृतसुरासुरगुरुधिया कुशाग्रसब्रह्मचारिण्या मेधया 33 द्वादशवर्षाणि यावत् कलाचार्यपार्थ्याच्यासीकृता इव कलाशालिकलाविमलाः सकला अपि कला हेलया कलयामासिवान् । 36 ६१५) अन्यदा च स कुमारः स्फाराकारः परिलसद्विक्रमाधारः कृतमजनभोजनोपचारश्चन्द-36 नानुलिप्तः प्रावृतैकक्षौमयुग्मः कण्ठनिक्षिप्तसुमनःस्रक स्वसदृशप्रसाधनप्रसाधितोपाध्यायपृष्ठलग्नः पितुः पदपद्मयुग्मं नमस्कर्तुमुपागमत् । राजापि तं विलोक्य सकललोचनरोचनाकारं भास्वन्तसिव कमल- 39 खण्डो राकाशशाङ्कमिव रत्नाकरः मेरमनाः समभूत् । कुमारेण सविनयं प्रणतः क्षितिपस्तमुत्संगे 39 निवेश्य प्रोचिवान् । 'उपाध्याय, कुमारेण तत्रभवतो भवतः सकलो ऽपि कलाकलापः स्वीचके ।' ततः कलाचार्येणोक्तम् । 'देव, कुमारेण मत्सकाशात्काश्चिदपि कला न गृहीताः। किंतु कुमारो मेधानिधिः 3) 0 trans. समाकार्य after मौहूर्तिकं, P spells सन्मान्य. 13) P महेलाया, B गुणगणमाकर्थताम्. 14) 0 दीर्घायुश्च 15) B वृपजातो. 17) c भवेत्पुमान्। 18) og भवेत्पुमान्। 5) 0 मीनजातो. 28) 0 एवं पञ्चभिर्धात्रीमिः. 31) " समुद्रादाप. 36) P च सुकुमारः: 37) नानुलिप्तप्रावृते. 40) P B add स after निवेश्य, P कलालापः ·: * 9 12 18 21 21 -1. $ 18 : Verse 6011 कुवलयमालाकथा १ 1सकलाभिः कलाभिश्चिरादुत्कण्ठितचेतोभिर्वधूभिरिव चल्लभः प्रावृषि नदीभिरिवादीनाभिनंदीनः स्वयं 1 स्वीकृतः।' अथ नृपेणोपाध्यायं विधिना संभूष्य प्रोक्तम् । 'वत्स, तवातुच्छदुःसहविरहदहनसमुत्थ- 3 चिन्ताधूमध्यामा यथार्थाभिधाना प्रियङ्गुश्यामा समजनि जननी ते, तत्तां प्रणम ।' एवं समादिष्टः 3 पुत्रः 'देवो यथा समादिशति' इति वदन भूपतेरुत्संगात्समुत्थाय जननीं तदात्वविलोकनामन्दानन्द- बाष्पभरप्लुतलोचतां समीपीभूय सविनयमाननाम । निःशेषमङ्गलोपचारं कृत्वा सुतं शिरसि चुम्बित्वा 6 स्नेहेन देवगुरूणां सतीनां मातृणां प्रभावेन पितरमनुहरस्व' इति जल्पितवती यावद्देवी तावत्त्वरित- 6 मागत्य प्रणिपत्य च जनयित्री प्रतीहारी प्रोवाच । 'देवि, स्वामी स्वयमद्य वाहकेलिं कर्तेत्यतः प्रेष्यतां कुमारः। ततो मात्रा स विसर्जितः क्षितिपसमीपमुपाजगाम । वसुधाधवेनोक्तम् । 'भो महासाधनिक, 9 गरुडवाहनं तुरङ्गममुपनय महेन्द्रकुमारस्य । तथा यथार्हमुत्तमांस्तुरगानपरेषां राजपुत्राणां नियोजय । 9 ममापि पवनावर्त तुरङ्गममर्पयेति । अपि च । रत्ननिर्मितपर्याणं सौवर्णमुखयन्त्रणम् । अर्पयोदधिकल्लोलं हयं कुवलयेन्दवे ॥ ५३ ६१६) तावदादेशानन्तरं तेन कुवलयचन्द्रस्य पुरतस्तुरङ्गमः समुपस्थापितः । यश्च कीदृशः । 12 वायुरिव गमनैकदत्तचित्तः, मनोभाव इव क्षणप्राप्तदूरदेशान्तरः, युवतिखभाव इव चपलः, विपणिश्रेणि- रिव मानयुतः, पण्याङ्गनाप्रेमप्रकर्ष इवानवस्थितचरणचतुष्कः । तं विलोक्य नृपेणोक्तम् । 'कुमार, 15 किंचितुरङ्गलक्षणविचक्षणोऽप्यसि ।' कुमारेण विज्ञप्तम्। 'गुरुचरणकमलाराधनेन किंचित्परिज्ञातमस्ति। 15 भणितं भूपेन । 'वाजिनां कति जातयः, किं प्रमाणम् , किं लक्षणमपलक्षणं च' इति । कुमारेणाभ्यधायि । 'नाथ, अवधार्यताम् । यदश्वानामष्टादश जातयः, वोल्लाह-सेराह-कियाहादयः । ते वर्णलाञ्छनविशेषेण 18भण्यन्ते । अश्वस्योत्कृष्टवयसः प्रमाणम् । नराजुलानि द्वात्रिंशन्मुखं भालं त्रयोदश । अष्टाङ्गुलं शिरः कर्णो षडङ्गुलमितौ मतौ ॥ ५४ चतुर्विंशत्यङ्गुलानि हयस्य हृदयं तथा । अशीतिश्च समुच्छ्राये परिधिस्त्रिगुणो भवेत् ।। ५५ एतत्प्रमाणसंयुक्ता ये भवन्ति तुरङ्गमाः । राज्यवृद्धिं महीपस्य कुर्वन्त्यन्यस्य वाञ्छितम् ॥ ५६ एका प्रपाणे भाले च द्वौ द्वौ रन्ध्रापरन्ध्रयोः । द्वौ द्वौ वक्षसि शीर्षे च ध्रुवावर्ता हये दश ।। ५७ अत ऊर्च गुणैन्यूनानन्यूनान् वा हयानिह । दुःखातिदुःखदान प्रोचुरश्वलक्षणदक्षिणाः ॥ ५८ 24 यावदेतत् कुमारो निवेदयति तावद्भूपेन निगदितम् । 'वत्स, पुनः प्रस्तावान्तरे श्रोष्यामः' इति वदन्ना- 24 रूढः क्षमापरिवृढः पवनावर्ते तुरङ्गे, कुमारो ऽप्युदधिकल्लोले, महेन्द्रो ऽपि गरुडवाहने, अपरा अपि राजपुत्रा अपरेषु तुरङ्गेषु । अपि च । गजैस्तुर रुत्तुङ्गैरनेकैः पदिकैस्तथा। विस्तीर्णमपि संकीर्ण राजद्वारं तदाभवत् ॥ ५९ १७) ततो धृतसितातपत्रश्चलचारुचामरयुगलोपवीज्यमानश्चतुरङ्गचमूचक्रपरिवृतः क्षितिपतिः श्रीपथमवतीर्य च वर्यधैर्यगुणशाली कौतुकायातलोकलोचनप्रमोदमाद्धानः क्षणेन पुरीपरिसरमवाप्य 30 सकलमपि वलं दूरतो विधाय वाहकेलिं कर्तुं प्रवृत्तः। कुमारो ऽपि धौरितकादिपञ्चगतिक्रमनिरीक्षणाय 30 स्वमश्वं वाहकेलौ मुमोच । यावजयजयारवं जनः करोति तावत्सर्वेषां राजपुत्राणां पश्यतामेव तत्क्षणं वहलतमालदलश्यामलं गगनतलमुदधिकल्लोलः समुत्पपात । ततस्तस्य वाजिनो जवेन दक्षिणां दिशं 33 प्रति धावतो ऽनुधावन्तीव शाखिनः । यदने निकटीभूताः पदार्थास्ते ऽप्यनिकटीभूताः । तत एवं 33 ह्रियमाणेन कुमारेण चिन्तितम् । 'अहो, यदि तावत्तुरगस्ततः कथं नभस्तलमुत्पतितः । अथ यदि देवः को ऽपि ततः कथं तुरङ्गत्वं न मुञ्चति । एवं चिन्तयता कुमारेण परीक्षाकृते यमजिह्वाकरालया क्षुरिकया 36 निर्दयं तायः कुक्षिप्रदेशे हतः। ततः पतच्छोणितनिवहो वाहः शिथिलसर्वाङ्गसंधिमूर्छानिमीलिताक्षः 36 क्षितौ पतितमात्रः 'कुमारापहारात् पापी' इति भणित्वा तत्कालमेव जीवितव्येन तत्यजे। ततस्तं गतासुं निरीक्ष्य कुमारेण चिन्तितम् । 'अहो, विसापनीयमेतत् । यद्यश्वस्तत्कथं देवमार्गगामी न चैष चेत् । तुरगस्तदयं किं वा प्रहारेण हतो मृतः॥' ६० ६१८) अथ. तपात्ययसमयसजलजलदगर्जिगम्भीरधीरः कस्यापि शब्दः समभूत् । “भो निर्मल- शशिवंशविभूषण कुवलयचन्द्रकुमार, समाकर्णय मम वचनम् । 'गन्तव्यमस्ति तवाद्यापि गव्यतिमात्र 42 दक्षिणदिग्विभागे, द्रष्टव्यं चादृष्टपूर्वमिव किमपि।" इदं च श्रुत्वा चिन्तितं कुमारेण । 'अहो, कथं 43 3) PR inter. जननी & समजनि, P om. ते. 4) B तदास्यविलोक. 6) ० इति यावदाशीर्वादं दत्ते देवी ताव. 7) प्रतिहारी. 13) P मनोभव इव. 15) cg गुरुप्रसादेन किं. 19) P लाभ for भालं. 23) P दक्षणः, B दक्षणाः. 28) पनावरचार, B om. चमूचक्र. 30) र धौरितादि. 35) P inter. न & तुरङ्गत्वं. 36) ckh ताक्षः ‘पापी' इति भणन् क्षिती पतितमात्रो मृतः । ततस्तं. 40) 0 गम्भीरः कस्यापि. 41) B वंशभूषण, ० गन्यूतमति 27 27 39 39 www . 2 ·--- * 10 रत्नप्रभसूरिविरचिता [I. 818 : Verse 61- 1 पुनरेतत्, कोऽपि मम गोत्रं नाम च जानाति । अथवा कोऽप्येष दिव्यो मम शुभायतये दक्षिणाशाभि- 1 मुखं मां प्रेरयति निष्कारणकरुणापरत्वेन । अतीन्द्रियज्ञानगोचरतया चालचनीयवचनाः किल देवा 3 मुनयश्च भवन्ति ।' इति ध्यात्वा दक्षिणाभिमुखं गच्छन् गन्यूतिमतिक्रम्य कुमारोऽशेषान् दिग्विभागान् । यावद्विलोकयति तावदग्रतो ऽनेकपर्वतपादपश्चापदलतागुल्मगहनां महाविन्ध्याटवीं ददर्श । या च पाण्डवसेनेवार्जुनालंकृता, श्रीरिव महागजेन्द्रसनाथा, महापुरीव तुङ्गशालकलिता । चिन्तितं कुमारेण । 6 'अवश्यं वशीकृतेन्द्रियग्रामः को ऽप्यत्र महर्षिर्महात्मा दिव्यज्ञानावलोकिताखिलपदार्थसार्थः परिव- 6 सति । यत्तस्य भगवत उपशमवतः प्रभावेन विरुद्धानामपि जन्तूनां परस्परमकृत्रिमं प्रेम संजातम् ।' एतञ्चेतसि चिन्तयन् कुमारः कुवलयचन्द्रो यावत्किंचिद्भूभागमुपसर्पति तावदनतिदूरे ऽतिस्निग्धवह- 9 लकिसलयविराजमान वहुद्विजकृतकोलाहलमसंख्यशाखासंकुलं वटपादपमपश्यत् । तं वीक्ष्य तामेव 9 दिशं प्रति चलितोऽचलापतिपुत्रः, क्रसेण च स वटवृक्षतलमलंचकार । ततो यावत्तत्र कुमारोऽस्ति तावत्तस्य तपोनियमशोषिताइस्तेजसा ज्वलन्निव, मूर्तिमानिव धर्मः, उपशमरसराजधानीव, निवास 12 इव चारित्रलक्ष्म्याः, केलिवनमिव सौम्यतायाः, मुनिः कोऽपि महात्मा दिव्यपुरुषमृगेन्द्रयोर्मध्य-12 स्थितश्चक्षुष्पथमायातः। ततस्तेन कुमारेण चिन्तितम् । 'यदिमं साधु सकलत्रैलोक्यवन्दनीयचरणार- विन्दयुगलं प्रणिपत्य स्वस्याश्वापहारं पृच्छामि। केन हेतुनाहमपहृतः, को वैष तुरङ्गः।' इति चिन्तयन् 15 संप्राप्तः पृथुलशिलापट्टस्थितस्य महर्षेः संनिकर्षम् । मुनिना प्रोक्तम् । 'भो शशिवंशविभुषण कुवलय-15 चन्द्रकुमार, स्वागतं तव । वत्स, आगच्छ' इति । अथ तेन स्वनामगोत्रकीर्तनविस्मितमानसेन महता विनयेन प्रणतं मुनिपतेः क्रमकमलयुगलम्। भगवता सकलभवभयहारिणा सिद्धिसुखकारिणा धर्म- 18 लाभाशीर्वाद लम्भितः कुमारः। ततो मुनिसमीपस्थदिव्यपुरुषेण प्रसारितः ससंभ्रमं सुरपादपकि- 18 सलयकोमलो माणिक्यकटकाभरणभूषितो वामेतरः करः। ततो नृपतनुजेन करद्वयेन तस्य पाणितलं गृहीत्वेषद्विनतोत्तमा न कृता प्रणतिः। मृगेन्द्रेण च वहलशिथिलकेसरधारिणा उद्वेल्लद्दीर्घतरलाङ्ग- 21 लेन प्रशान्तश्रवणद्वयेन स्तोकमुकुलिताक्षेणानुमानितो राजतनयः । कुमारेण हर्षवशविकसन्मुदितान्त-24 रस्नेहया स्निग्धधवलया दृशा हरिददृशे । उपविष्टश्च नातिदूरे मुनिपस्य । भगवता निगदितम् । 'कुमार, त्वयेति चिन्तितम् । पृच्छाम्यहं साधुममुं कृतो मे केनापहारः क इवात्र हेतुः । को वायमश्वस्तदिदं निवेद्यमान मया विस्तरतः शृणु त्वम् ॥ ६१ इति श्रीपरमानन्दसूरिशिष्यश्रीरत्नप्रभसूरिविरचिते कुवलयमालाकथासंक्षेपे श्रीप्रद्युम्नसूरिशोधिते कुवलयचन्द्रोत्पत्तितुरगापहारसाधुदर्शनकीर्तनो नाम प्रथमः प्रस्तावः ॥१॥ 24 24 27 27 30 30 33 33 [अथ द्वितीयः प्रस्तावः] ६१) ततश्च दन्तद्युतिभिर्मुनीन्द्रस्तमःसमूहं विद्धद्दविष्ठम् । उवाच तत्संशयभेददम्भात् तद्वोधनार्थं वचनं सुधासम् ॥ १ जीवितं यौवनं लक्ष्मीलावण्य प्रियसंगमः । सर्व चलाचलं लोके कुशाग्रजलविन्दुवत् ॥२ दुहृदः लुहृदो ऽपि स्युः सुहृदो ऽप्यसुहृत्तमाः। मनीषी तेषु सर्वेषु ममतां कः करोति तत् ॥३ एक एव भवेजीवः सुखी दुःखी च जायते । एक एवानुते मृत्यु शिवं यात्येक एव हि ॥४ अय॑ते कर्मणा राज्यं हार्यते ऽपि च कर्मणा । विद्वान् विना न को ऽप्यस्ति कर्मणो हन्ति मर्म यः॥५ अभाग्यादर्जितापि श्री क्षयं याति क्षणादपि । घनाघना घनालीव दुर्दान्तमरुता हता ॥ ६ 36 अविषह्याणि सह्यन्ते नरके ऽत्र शरीरिभिः । दुःखान्युद्धषितं देहं येषां श्रवणतो भवेत् ॥ ७ कशापाशाङ्कुशादीनामाबाधाः स्वस्वकर्मणा । सहन्ते नित्यशो हन्त तिर्यक्त्वे ऽपि हि देहिनः ॥८ वियोगरोगसंतापभूपकोपादिवेदनाः। भवे भवन्ति भविनां मानवे ऽपि नवा नवाः ॥९ T) 0 उपशमप्रभावेन. 9) PB किशलय. 10) P inter. स & च. 11) og चारित्रलक्ष्मीनिवासभिव for निवास इव चारित्रलक्ष्म्याः. 12) P केवलीवनमिव B केलीवन. 14) P स्वस्याऽपहारं, cg इति विचिन्त्य संप्राप्तः पृथुलशिलातलस्थस्य महर्षेः समीपम् ।. 16) P अथ तेन नामगोत्रः की. 18) B कुमारः । तेन दिव्यपुरुषेग. 27) P B कीर्तननाम. 29) P B add ओं अर्ह ।। before ततश्च etc., B OK मुनीन्दुस्तमः . 30) P B तच्छंशय. 32) P सुहृदो for दुर्हदः. 33) cg. भवे जीवः 34) Bog सिद्धान् for विद्वान्. 36 ·* 11 1 3 6 18 -II. 8 4 : Verse 20] कुवलयमालाकथा २ मायासूयाभयोद्वेगविषादाकुलचेतसाम् । त्रिदशत्वे ऽपि सत्त्वानामभिमानभवं सुखम् ॥ १० इत्थं चतुर्गतावत्रासुमता भ्रमता भवे । कर्मनिर्मथनोपायः प्रापि धर्मः कदापि न ॥ ११ 3 कल्पद्रं दुर्लभं प्राप्य प्रार्थयेत्स वराटिकाम् । स्वायत्ते मोक्षसौख्ये ऽपि यो भवेद्विषयी नरः ॥ १२ संसारमरुकान्तारससुत्तारं यदीहसे । सम्यक्त्वं सलिलं चित्तदृतिस्थं तत्सदोह्यताम् ॥ १३ ततः कुमारकुवलयचन्द्र एतस्मिन्नीदृशे ऽसारे संसारे क्रोधमानमायालोभमोहसूढमानसैरात्मभिर्यदनु- 6 भूतं तत्त्वया तुरगापहरणपर्यन्तमेकमनसा कथ्यमानं निशम्यतामिति । तथा हि, ६२) अस्ति समस्तविशङ्कटयशवाटहुताशसमुत्थवहलधूमध्यामलितातुलविपुलनभस्तलः सर्वदेश- लक्ष्मीवक्षःस्थलालंकारतारहारो निखिलदेशान्तरसमागच्छदनेकवस्तुसङ्केतभूभाग इव वत्साख्यो 9 विषयः । यत्र कम्पाङ्ककम्पितपुण्ड्रेक्षुपत्रनिचयशब्दवित्रस्तमिव प्रविशति काननभुवं कुरङ्गयूथम् । 9 तदीयपूर्णतरलाक्षिनिरीक्षणेन स्वकीयकान्ताकर्णान्तविश्रान्तलोचनसंस्मृतिपरो लेप्यमय इव दृषनिर्मित- स्तम्भ इव निश्चलः पथि पथिकजनश्चिरं तिष्ठति । तत्र प्रोत्तुङ्गङ्गसंगतसुरमन्दिरोपशोभमाना गम्भीर- 12 नीरपरिखालंकृतप्राकारा लवणाम्बुधिवज्रवेदिकाकलिता जम्बूद्वीपलक्ष्मीरिव, सुरपुरीव सदृषाश्रया, 12 अलकेव पुण्यजनान्विता, लङ्केव कल्याणमयी, कौशाम्बी नाम नगरी समस्ति । तस्या एकत्र विलसजगत्रयरमाजुषः। किं ब्रूमो वर्णने यस्या न गीष्पतिरपि क्षमः ॥ १४ 15 तां प्रियप्रणयिनीसिव भुते पुरन्दरपराक्रमः पुरन्दरदत्ताभिधो वसुधाधीशः । यस्तु प्रालेयाचल इव 15 कीर्तिमन्दाकिन्याः, विश्राम विटपीव गुणशकुनानाम् , कल्पपादप इव यथाचिन्तितदत्तवित्तः । अत्यवदातेन जिता हंसाः कंसारिमेचका हरयः । सवितुः सिता बभूवुर्यद्यशसा प्रसरता गगने ॥ १५ 18 तत्रैक एव दोषो ऽस्ति समृद्धे ऽपि गुणश्रिया । यजैनवचने सौख्यवृक्षमूले न वासना ॥ १६ ६३) तस्य भूवासवस्य वासवस्येव सुरगुरुश्चतुर्विधवुद्धिनिधानं वासवाभिधः सचिवेश्वरः । स नृपतिः सहोदरमिव सहचरमिव पितरमिव देवतामिव तं मन्त्रिणं मनुते । स मन्त्री कौस्तुभमणिमिव 21 पुरुषोत्तमो दुर्वारवैरिवारणनिवारणवारणारितुल्यं श्रीजिनेश्वरप्रणीतं सम्यक्त्वं हृदि धारयति । तस्य 21 मन्त्रिणो वासवस्यान्यदा कृतप्राभातिकावश्यकस्य भगवतामहतां सहार्हाणामहणानिमित्तं जिनायतनं प्रवि- शतो द्वारदेशे ऽनेकविधप्रभूतपरिमलपरिमिलितमधुकरनिनादमनोहरेण पुष्पकरण्डकेन समं वाह्योद्यान- 24 पालकः स्थावराख्यः समाययौ । तेन तच्चरणयुगं प्रणम्य 'देव, वय॑से । सकलकासिजनलोचनप्रमोदप्रदः 24. प्राप्तस्तावद्वसन्तावतारः' इति जल्पता पुष्पाण्युपदीकृत्य महामन्त्रिणः करतले सहकारमञ्जरी ततः समर्पिता। अन्यञ्च तत्रोद्याने चन्द्र इव तारकानिकरेण शिष्यगणेन परिवृतः क्षमारामाललामश्चारित्ररत्नरत्नाकरः 27 सर्वमुनिशिरोरत्नं निहतदुर्जेयकषायसंचयः सद्धर्मनन्दनः श्रीधर्मनन्दनो नाम यतीश्वरः समवातरत्' । 27. ६४) तदाकर्ण्य मन्त्रिणा भृकुटीभङ्गभीमाननेन 'हा अनार्य' इति वदता सहकारमञ्जरी निजसह- चरहस्ते समय॑ साक्षेपमिति जल्पितम् । 'रे रे दुराचार विवेकविकल स्थावरक, प्रथम प्रधानं सादरं 30 वसन्तं कथयसि पश्चाद् धर्मनन्दनाचार्यम् । क्क वल्मीकः क्व वा सेरुः क्वालसः क्व च नागराट् । क्व वसन्तः क्व भगवान् सूरिः श्रीधर्मनन्दनः ॥ १७ ऋतुराट् तनुते चित्तं कामात स च साधुराट् । तदेव विपरीतं तु वीक्ष्यतामन्तरं द्वयोः ॥ १८ 33 तद्गच्छेतस्यात्मनो दुर्बुद्धिविलसितस्य फलं भक्ष्य' इति । 'रे प्रतीहार,' अमुष्य वनरक्षकस्य केदाराणां 38 लक्षार्धं त्वरितं दापय, येन तत्कर्षणायासविवशः पुनरपीदृशं निर्विवेकं न वदति' इत्युक्त्वा मन्त्री विहितदेवतार्चनः प्राप्य राजसौध तामेव मञ्जरी नृपतिकरतलसंगिनी चक्रे । राज्ञा भणितम् । “किं 36 बहिरुद्याने पुष्पकालोऽवततार ।' ततो मन्त्रिणा जल्पितम् । 'वसन्तलक्ष्मीवीक्षायै देवपादमवधार-36 यस्वेति।' इति श्रुत्वा सुरेश्वर इव चतुर्दन्तं नृपतिरुत्तुङ्गं मतङ्गजमारुह्य चतुरङ्गबलेन वनावनीमीयिवान् । मन्त्री नृपं प्रोवाच । 'देव, अवधार्यताम् । अमन्दानन्दसंदोहस्फुरन्मधुकरस्वरैः । स्थलाम्भोजानि ते सौवागतिकत्वं वदन्ति हि ॥ १९ अमी वृक्षा निरीक्ष्यन्ते नम्राः फलकदम्वकैः । त्वय्यागच्छति भूनाथे कः कुर्यान नर्ति क्षितौ ।। २० 30 1 39 39 भ 4) B सम्यक्त्वसलिलं. '7) B विसंकट. 17) P हारयः for हरयः. 22) Pमहार्हाणानिमित्तं. 23) P परिमलित B मिलित for परिमिलित.. 25) P adds हार and B adds हारि (but later scored) before मारी. 29) P B मरी for मजरी. 33) B दुर्बुद्धे बुद्धिविलसितस्य. 35) P राज्ञसौधं. 37) P°रुत्तंगं मतङ्गः: 39) P अमंदामंदसंदोह B अमंदामोदसंदोह.

·* 12 1 3 नृप इवैषां रत्नप्रभसूरिविरचिता [II. $ 4 : Verse 21- भ्रमरैर्गीतमेकान्तमधुरैस्ताण्डवं दलैः । तूर्यत्रिकं वितन्वन्ति द्रुमा देव तवाग्रतः ॥ २१ कुर्वन्तीव दुमा देव भवतश्चरणार्चनम् । कुसुमैरसमैभृङ्गरणितैश्च गुणस्तुतिम् ॥ २२ ६५) एवं निवेदयन् महामन्त्री परितो वने दृष्टिं व्यापारयन् ध्यायति स्म । 'तावदत्रोद्याने धर्म- 3 नन्दनो विभुन वीक्ष्यते, तमेव हृदि धृत्वा मयात्र विभुरानीतो विनाप्यर्थमेव, तन्मन्ये ऽन्यत्र कुत्र वा वनस्पतिकुन्थुपिपीलिकाप्रभृतिबाहुल्यात्प्रासुकत्वं विभाव्य सिन्दूरकुट्टिमतले सशिष्यः स्थितो भगवान् 6 भविष्यति' इति चिन्तयित्वा राजानमवादीत् । 'देव, यत्त्वया कुमारत्वे सिन्दूरकुट्टिमासन्ने ऽशोकतरुरा- 6 रोपितः स कुसुसितो न वा, इति न ज्ञायते ।' राज्ञोक्तम् । 'चारूदितं भवता' इति वदन् मन्त्रिणः करं करेण गृहीत्वा गतेन तेन तत्र मुनयो दृष्टाः । केचिद्धर्मध्यानदत्तावधानाः, केचित्प्रतिमापालन- 9 लालसमानसाः, केचिच्छुद्धसिद्धान्तपठनप्रवीणान्तःकरणाः, केचिद्विविधासनाध्यासीनाश्च । तेषां च 9 मध्यगतं ताराणामिव ताराधिपम्, सागराणामिव क्षीरसागरम्, सुराणासिव सुरेश्वरम् , चतुर्मानिनं तं महामुनि वीक्ष्य मनाक् प्रमुदितः क्षितीशः सचिवमुवाच । 'क एते पुरुषाः, कश्चैष 12 मध्यगतः' इत्युक्ते वासवसचिवः प्रोवाच । 'देव, तावदयं मुनिपतिर्भवाटव्यां कुतीर्थिककथितकापथ-12 पतितानां जन्तूनां मुक्तिपुरीमार्गोपदेशको भगवान् श्रीधर्मनन्दनाचार्यों देवानामपि वन्द्यपादारविन्दः, तथास्यैव शिष्या महात्मानो ऽमी मुनयः, तदुपसृत्याचार्यस्य समीपे धर्माधर्म प्रष्टुमुचितम् ।' 'अथ 15 भवत्वेवम्' इति वदन् मन्त्रिकरतले लग्न एव भूपतिर्मुरुसमीपमुपेयिवान् । अथ मन्त्री स्तुतिपूर्व प्रदत्त-15 प्रदक्षिणात्रयः सुगुरुचरणाम्भोज ननाम तथा वसुधाधिपो ऽपि । भगवाँश्च धर्मलाभं दत्त्वा स्वागतं भवताम् , उपाविशत' इत्युवाच । ततो 'यदादिशति भगवान्' इति वदन्नृपस्तत्रैव कुट्टिमतले न्यविक्षत, 18 मन्त्री च गुरुजनमनुज्ञाप्य, तदा चान्ये ऽपि नृपमार्गमनुवर्तमानाः पान्थकार्पटिकादयो नत्वा भगवन्त-18 मुपविष्टाः। भगवता सुखदुःखे जानतापि लोकाचार इति शरीरकुशलतावृत्तान्तं ते पृष्टाः । तैरुक्तम् । 'सममद्य तत्रभवद्भवदर्शनेन' इति । ततश्च चिन्तितमवनीपेन । 'भगवतो ऽमुष्यासामान्य रूपम् , अगण्यं 21 लावण्यम्, अमेया कान्तिः, अपूर्वकरुणारसः प्रशस्तः, तथा चायं सेतुबन्धः संसारसिन्धोः, 21 परशुस्तृष्णालतावनस्य, अशनिर्मानशिलोच्चयस्य, मूलं क्षमापादपस्य, आकरः सर्वविद्यानाम् , कुलमन्दिर- भाचाराणाम्, महामन्त्रः क्रोधादिकवायचतुष्टयभुजङ्गमस्य, दिवसकरो मोहान्धकारस्य, दावानला 24 स्फूर्जदागशाखिनः, अर्गलाबन्धो नरकद्वाराणाम्, कथकः सत्पथानाम्, निधिः सातिशयज्ञा- 24 नमणीनाम् । सर्वथा सर्वगुणालिङ्गितसफलसंप्राप्तमनुष्यजन्मनो ऽस्य किं वैराग्यकारणं बभूव, येन भगवता यौवनलक्ष्मीभाजापि सर्वदा सर्वदुःखसमुच्चयशय्या प्रव्रज्याङ्गीचके तत्पृच्छामि।' इति 7 चिन्तयन् महीपतिर्मुनिना ज्ञानिना स्वयमेव प्रोक्तः। 'चतुर्गतिके ऽपि भवे सुलभं वैराग्यकारणम् । 27 यदन्ये ऽपि विषयसुखास्वादमोहिता जीवाः पापं कुर्वते तदेव ज्ञानिनां वैराग्यहेतुः। तत्र नरकगतो तावन्त्रिविधा विबाधा, क्षेत्रजा ऽन्योन्यमुदीरिता परमाधार्मिकसुरकृता च । ततस्तदुःखानि वर्षकोट्या- 30 प्याख्यातुं न शक्यन्ते, एवं तिर्यमनुष्य देवगतिष्वपि । इह लोक एतदेव जिननाथवचनं क्रियमाणं 30 धर्मार्थकामदम्। परत्र च मोक्षपुरुषार्थसाधकम् । ततः प्रथमं श्रावकधर्म समाश्रित्य पश्चाच्छ्रमणधर्मपालने मनो नियोजय' इति । ६) अत्रान्तरे प्रस्तावं परिज्ञाय कृताञ्जलिना वासवमहामन्त्रिणा भगवन्तं धर्मनन्दनं मुनिपं 33 नत्वा सविनयमूचे । 'नाथ, य एष त्वयाशेषदुःखनिलयश्चतुर्गतिलक्षणः संसारः प्रणीतः, एतस्य पूर्व किं निमित्तम् , येन जीवा भवे परिभ्रमन्ति ।' श्रीधर्मनन्दनगुरुणा भणितम् । 'भो मन्त्रीश, नरेन्द्र 36 पुरन्दरदत्त' तच्छृणु संसारपरिभ्रमणे जीवस्य यत्कारणं जिनेश्वरैरुक्तम् । तथा च । क्रोधो मानश्च माया च लोभश्चाप्यनियन्त्रिताः । अमी कषायाः संसारदुःखसागरहेतवः ॥ २३ अन्तर्दहन् गुणग्राममिद्धः क्रोधधनञ्जयः । बहिर्वस्तुपरिप्लोषकृतः पावकतो ऽधिकः ॥ २४ कदाचन सुधीर्दत्ते स्थानं न स्वान्तवेश्मनि । क्रोधस्य दन्दशूकस्य निःशूकस्य जनक्षये ॥ २५ केवलं सर्पदष्टस्य प्रतीकारोऽत्र विद्यते । दुर्दान्तक्रोधसर्पण दष्टस्य तु न सर्वथा ॥ २६ 33 36 39 39 धृत्वा, 1) B भ्रमरगीतकंठाद्यं शाखामिस्तांडवं दलैः. 3) B परितस्तत्र दृष्टिं. 4) 0ध्यात्वा for B मयाऽत्र विहरणीयं विनाप्यर्थमेव. 5) B कुंथुपपीलिका. 6) 0 suggests यस्त्वया for यत्त्वया. 10) P तारागणमिव, P सागराणामिव सुरेश्वरम्. 12) P कुतीर्थिकक- थितमुवाच । क एते पुरुषाः etc. repeated (as above) ending with कुतीथिंककथित. 18) ० मन्त्रीश्वरोऽपि गुरु. 20) PB ततश्चितित. 29) P वर्षकोट्योऽप्यातुं. 33) P भगवं धर्म'. 37) cg कषायाः संसारे चत्वारो दुःखहेतवः ।. 39) P दंशशूकस्य.

·* 13 1 3 3 9 21 -II.88 : Verse 37] कुवलयमालाकथा २ मातङ्गस्पर्शने शुद्धिः सुवर्णपयसा नृणाम् । न पुनः कोपचाण्डालसांगत्ये स्यात्कथंचन ॥ २७ नितान्तं स्तिमितं यस्य स्वान्तं शान्तरसाणसा । न कदापि स्फुरेत्तस्य कोपाटोपहुताशनः ॥२८ जिनाम्बुसमुद्भूतप्रशमामृतयोगतः । यः क्रोधाग्निं शमयति तस्य धर्मवन स्थिरम् ॥ २९ यदि क्रोधो भवेन्नैष कदाचन शरीरिणाम् । तदवश्यं कराम्भोजवासिन्यः स्युः शिवश्रियः ॥ ३० अत्यन्तकोपमहातमःप्रसरान्धीकृतस्वान्तो भ्रातरं भगिनीमपि हन्ति, यथायं पुरो निविष्टः पुरुषः ।' 6 नृपेणोक्तम् । 'प्रभो, वयं न जानीमः को ऽप्येष पुरुषः, कीदृक्षः, किं चैतेन कृतम्' इति । ततो गुरुणा• 6 भाणि । 'य एष तव वामो मम दक्षिणपार्श्वे स्थितस्त्रिनयनगलगवलकजलाभो गुलाफलरक्तलयनो भ्रकुटीमङ्गभीषणास्यो रोषस्फुरदधरौष्ठपुटो दृढकठिननिष्ठुराको मूर्तिमान् कोप इव संप्राप्तः । एतेन 9 कोपवशवचसा यन्निर्मितं तदाकर्ण्यतामिति । ६७) अस्ति वसुधावामाझ्या एकं कुण्डलसिवोत्तप्तकनकमयप्राकारगम्भीरपरिखापरिवृता काञ्ची नगरी । तस्याः पूर्वदक्षिणदिग्विभागे निगम्यूतिमात्रे रगडानाम संनिवेशो ऽस्ति । तत्र सुशर्मदेवो 12 द्विजः परिवसति । पत्नी सुशर्मा । तस्य च रुद्रसोमाभिधो ज्येष्ठपुत्रः । तस्य लघुभ्राता सोमदेवः । 12 तयोः स्वसा श्रीसोमा च । स तु रुद्रसोमो वाल्यादेव चण्डश्चपलो ऽसहनो गर्वोद्भुरकन्धरः स्तब्धो- ऽतिकर्कशवचाः सर्वदा सर्वडिम्भान्निरागसो ऽपि रथ्यासु परिताडयति । तस्य तादृशस्य स्वभावं 15 वीक्ष्य डिम्भैरेव चण्डसोम इति नाम गुण्यं कृतम्, तावन्नरेश, स एषः । स कियद्भिर्वासरै- 15 रतिक्रान्तैः पित्रा ब्राह्मणकुलवालिकया नन्दिन्या सह पाणि नाहितः। तत्र पितरौ कुटुम्वभारमारोप्य मन्दाकिनीतीर्थयात्राकृते निर्गतौ। चण्डसोमः क्रमेण यौवनश्रियमलंचक्रे । ततः सा नन्दिनी च 18 यद्यप्यखण्डितशीलवता तथापि तां तारुण्यपुण्यावयवरमणीयां वीक्षमाणश्चण्डसोमः स्वमनसि न 18 विश्वलिति । ततो नरनाथ, तस्या उपरि किंचिद्रागमुद्वहतस्तस्य को ऽपि कालो व्यतिचक्राम । अथान्यदा तत्र शरल्लक्ष्मीरवततार। अभवन् सर्वतो यस्यां दिशः सर्वा विकस्वराः। कुमुदिन्यः प्रमोदिन्यः सदाकाशा विकासिनः॥ ३१ 21 अतुच्छस्वच्छतापात्रमाद्रियेत जनैर्जनः । यस्यामितीव जातानि निर्मलानि जलान्यपि ॥ ३२ यत्र स्वागतमप्रच्छि मरालानामुपेयुषाम् । सरोभिनलिनीगन्धलुब्धालिकुलनिःस्वनैः ॥ ३३ सप्तच्छदेषु चिक्रीडुर्विमुच्य करिणां कटान् । मधुपा यत्र नैकत्र स्थायिनो मलिना यतः ॥ ३४ यत्र चञ्चलकल्लोलभुजाभिरभिवादनम् । धनात्ययश्रियः प्रीत्या तन्वन्तीव जलाशयाः ॥ ३५ निष्पुण्यानामिव धनं सरितां नीरमत्रुटत् । यत्र धान्यान्यवर्धन्त कार्याणीवार्यचेतसाम् ॥ ३६ ६८) अन्यदा तत्र ग्रामे नटपेटकमेकं ग्रामानुग्रामं परिभ्रमत् समाजगाम । तेन सर्वोऽपि ग्रामः 27 प्रेक्षावीक्षार्थमभ्यर्थितः। ततस्ते च ग्राम्या रजन्याः प्रथमे यामे व्यतीते प्रशान्ते कलकले मृदङ्गध्वनि- माकर्ण्य गन्तुं प्रवृत्ताः । एष चण्डसोमः 'खकलत्रपरित्राणं कथं करोमि' इति व्यचिन्तयत् । 'यदि 30 तावन्नटं द्रष्टुं गच्छामि ततः कथं जायायाः परित्राणम् , यदि वल्लभाया रक्षणं तदा मम न प्रेक्षण- 30 क्षणनिरीक्षणम्, 'इतस्तटी इतो व्याघ्रः' इति न्यायादनल्पविकल्पमालाकुलितमनाः किं रचयामि, भार्यात्मना सह नेतुं न युज्यते, तस्मिन् रङ्गे युवशतसंकुलो ग्रामः । सो ऽपि मम भ्राता तत्र गतो 33 भविष्यति । तावद् यद्भवति तद्भवतु । एतस्याः श्रीसोमाया भगिन्या एतां समर्प्य व्रजामि।' इति 38 विचार्य समर्प्य च कोटिप्रहरणधरश्चण्डसोमः प्रययौ। चिरं तस्मिन्निगते भगिन्या भणितम् । 'हले नन्दिनि, तावन्नटनाट्यवीक्षायै गच्छावः।' नान्दिन्या भणितम् । 'हले श्रीसोमे, किं न जानासि 36 निजसोदरचेष्टितं येनैवं भणसि, न स्वजीवितस्य निर्विण्णास्मि, त्वं पुनर्ययुक्तं तत्कुरु' इति जल्पन्ती 36 स्थिता । श्रीसोमा पुनस्तत्र नाट्यं द्रष्टुं गता। तस्य चण्डसोमस्य तत्र रहे प्रेक्षमाणस्य पृष्ठतः किंचिन्मिथुनं मन्त्रयितुं प्रवृत्तम् । इति जल्पितं तरुणेन । 'भद्रे, हृदये स्वप्ने ऽपि च त्वं दृश्यसे । अद्य मनोरथशतेन 39 प्रत्यक्षं दृष्टासि। त्वद्वियोगानलज्वालामालाज्वलितविग्रहम् । सांप्रत सौवसंयोगसुधासारेण सिञ्च माम् ॥ ३७ 2) P B स्तीमितं. 6) 0 क एष for कोऽप्येष. 11) 0 गव्यूत. 12) P om. पत्नी सुशर्मा, P Bom. , लवुद्घता. 15) PB सैपः, B om. स before कियद्भि. 10) कियानपि for कोऽपि. 21) PR विकाशिनः. 24) P सप्तच्छे देषु. 29) B एष सोमचंडः स्वकलत्र. 30) P B inter न & मम. 36) B निजसहोदर. 40) P माल्य 24 24 27 39 after तत्व, BP for ·* 14 1 3 स्तनमा गिविचिता [11.ES: TERESA १) पनपनदाकणिनं चाइनामैन । अवान्नर स प्रतिमानिन्नया नया 'परिझाई । यत्वं दो दाक्षियमितोमयानी मोगी प्रियंवदः कृताः, पर प्रव मन पनि। शुन्या चाहायान जानाईन त्रिन्निनं चाइलोमन । 'नून मैया कुत्राय मन मार्या माहितनं परिसायन संकेतितविंटन समब्रयन्नी नां न पश्यति। युवा मात्र पनि तन्नु चाहः सोमो अथवा यमः । इन्द्रो बाछ मया माय त्वया उंगमंत्र त्र॥ ३८ ६ मजितं तनाया। 'यद्ययंत निश्चयनयावन्मन पतिषित स्थितः ऋन्मिन्नति प्रदेशबाने का निजगृहं प्रजामि । पुनस्त्वया मन मागन नमागन्नयन इति भणिया माती तो निता। चिन्तितं चण्डसोमेन । 'अये, सबैका दृतियन मणिमंतया मम पनिश्चः। यातका सोनश्चिन्तयति नाववि नव्या गीतम् । उ, बन्नानुवं यन्य नबन्येन गत चैन । म जानवभार्यानुराहत वन्य जीविनम् ॥ ३१ पवं त्र निवान्येालना चडनोमेन परियोग चिन्तिनन् । 'कन्मिन न पात्रारः सा । 12 दुःसीका ब्रजति । अवश्य तच्छितो लुनानि । इति चिन्नयन म नमुन्याय ऋोबानातयः वंदना प्रविश्य बदलतमनाच्छादित भूभागे ग्रहफलवकन्य पाश्चात्याने कोकिया मनःस्थितः। ६१०) इतच प्रेक्षणे निवृतं गृहलकद्वारे लयुनाता चला व त्रिशन्नी इलामी बीमांत्रत्र 15 तेन व कोपान्यतमनाच्छादितर्षिक पावित्राव पग्लोत्र लोकापवा परित्यय नर्दिा कोविशन्त्रेण लयुमोदरः चना व निहती। द्वापि यादले पनिती । क्षेत्रा मम प्रियात्रियकारिणी मंत्र पुनो दुःशील इति यावतन्य शिनच्छिनीति चिन्तयन कोटिप्रमानाचे ऋडलोमः प्रभावितत्ता- 18 बकोफिलहजे जन्ती लग्ना, तच्छद्रातमायणान्य प्रतिबुद्रा भार्या नन्दिनी । भनिनमयान तया। 'हा नियम, क्रिमतत्ययाव्यवनितमिति । हतः कनीयान नाना भगिनी ।। पतनिशान्य मन यावद्विलोकयति ताबन्धुभगिनी च वृति प्रापनुः। ततः नारगुत्पश्चातापेन देन चिन्तिवन । 'हाहा, रामया अकाय कृतं कोपवशतः। इति त्रिविलय मुनिमालिनाक्षः पृर्वापाड लुलोट । नन्दिन्यपि का 'देव ननान्द । इति भनित्वात्तोकगोजाव्यथितकृया बड्डया बाद ! नतः क्षात्रव्य- चैतन्यश्चण्डलीमा 'हा बन्युगुणनामाभिम सदाचार, हा श्रीनों भगिनि, युवां विना वायारनषि 24 निराया जारसमभूत् इति चि बिललाय । असावकत्यकारीत्यष्टव्यवनो विजः । वियत्र विजयानो ऽन्तावलायनितुन्धतः । ४० तत्चदानन्दमाकार्य ब्रीचान्दुलमानला । रजनी ताकव्याजावित्राभूति विनुनि । ततः क्रोधादिवातानत्तमादायु क्षयं नयन् । प्रपातयन कश्च'डान न्यों नृप बोदितः । १२ ६२) अथल जल्पितीजनन मोडलोन, एवं विलाप मा का मानना सवित्र हा वायत्र, हा भगिन', इत्ति निन्नृत्य स्मशानभूमौ त्रिवान्चलनवालावलीं कृत्वा प्रचंटुं यात्रनाडसोमः प्रारंभ १० ताबद्रामजने 'गृहात गृहीत द्विज पतन्तुम् इति वति च इलामो बलिनिवृतः । अय विदः किं ग्रापान वृथा त्यजति, प्रायश्चित्रं विरचय । चण्डलीम उवाच । विवाः, वहायता । ग्राहको ऽयमकामंत ऋतं तेनैव शुन्यत्ति । परः प्राह जियांचन्तं निसन्द वहा भवेत् ॥ ४३ ऊऽन्यः कृते पाप ऋोय वापराव्यति । पर वववेच्छुद्धा बाणानां नित्रवि । ऋचित्रं कृतं पापमझानान हि दोरव । प्राद्वान्दो देहि सर्वत्र विजानां स्त्रस्य शुद्धये । पर मुण्डयित्वा ततो मुण्डतुण्डे भिक्षां नमन् सदा । करपात्री को विद्गच्छ निहार्विकान ॥४॥ इत्यं मियो बिन्द्धाति श्रुत्वा तेषां वत्रांत्ययम् । मां ऋतुनिन सत्या वान विहाय समागमन 23 ततोऽत्र चिन्यतां तीर्थदानः शुद्धिः कयं भवेत् । जलेनाङ्गमलो याति न लग्नं पापनात्मनि । ४८ यदि दानास्तापि गदा हरति कल्लायन् । जायते जलजन्तूनां न कदापि न कन्लायन् ॥ ४६ यदि सरणमात्रेण जगत्यूनं भवेदितम् । अहो तमाह पवायं यजलेनात्मनोयनम् । ५० इदं वाक्यं विचारं न सहते हि महात्मनाम् । य.जनन मून प्रसिद्धि गमिदं परम् । ५ नगदेवाविहीनन यनुल संवदिता । मनाया ऋतं तद्धि पापप्रक्षालनक्षमन । पर श्रुत्वेत्ति चण्डसोमः स्त्रं वृत्तान्तं प्रावलिः प्रभुम् । प्रणय प्राह नट तयाख्यातं निमीत्वया ॥ २३ 2) परमल पतिःप्रश्लेव वण्ड: 17) F E प्रणानुवं. 2) F Cोचण्डलांन, ततःस दिवसाला वेतन्य निः हत्य- 29) P नवान. 30) E बलिमिनी 45) F GE. 2 म 27 93 86 39 - 42 ·* 1 1 -II. $ 13 : Verse 66] कुवलयमालाकथा २ सर्वज्ञवाक्यस्य विशुद्धिदस्य योग्यो ऽस्म्यहं यद्यधभाजनोऽपि । दीक्षां ततो देहि ममेति तेन प्रोक्ते व्रतं तस्य ददौ मुनीन्दुः ॥ ५४ । इति कोपे चण्डसोमकथा। 3 6 9 18 १२) गुरुणा श्रीधर्मनन्दनेन पुनरप्युक्तम् । 'दुर्दमो मानमातङ्गो धर्माराम भनक्ति यः । स्वशक्तिव्यक्तितो यतः क्रियतां तस्य रक्षणे ॥ ५५ परित्यजन्नपि क्रोधं मानवो मानवर्जितः । भवेद्भवे यदि श्रेयःश्रिया संश्रियते ततः ॥ ५६ हिताभिलापी यः स्वस्य तेन मानमहीधरः । भेदनीयः सदाप्युद्यन्मृदुताभिधधारया ॥ ५७ अहंकारो नदीपूर इव पुंसः कुलद्वयम् । भिनत्ति कुलद्वयवत् पमोच्छेदनलालसः॥ ५८ दष्टो दर्पभुजङ्गेन नरश्चैतन्यशून्यधीः । नमस्यति गुरुन् कापि पुरतो न स्थितानपि ॥ ५९ मानान्धलोचनो देही चारुमार्ग न पश्यति । अतः संसारकूपान्तर्निपतत्युचितं हि तत् ॥ ६० मातरं पितरं भार्यामपि म्रियमाणामुपेक्षते मानमहागजेन्द्रपरवशः, यथैप पुरुषः।' राक्ष 12 परिजल्पितम् । 'भगवन् , अस्यां सभायामनेकलोकाकुलायां सैप पुरुष इति कथं शायते।' भणि श्रीभगवता । 'य एप मम वामस्तवदक्षिणपार्श्वे स्थितः प्रोन्नामितभ्रूयुगः पृथुलवक्षःस्थलो गर्वभरमुकुलित दृष्टिरुत्तप्तकनकवर्णतनुराताम्रलोचन एतेन रूपेण सूर्ती मान इव समागतः । यदेतेनामानमानमूढचेतस 15 कृतं तदाकर्ण्यताम् । तथा हि, अस्त्यवन्तीजनपदे नगरी श्रीगरीयसी । विशाला सुमनःशाला विशाला शालशालिता ॥ ६१ सुप्रापं यत्र सिप्रायाः पयः पीयूपसोदरम् । निपीय लोको न सुधापायिनो ऽपि प्रशंसति ॥ ६२ यत्रा_लिहहानचन्द्रशालासु योपितः । राजन्ते वीक्षितुं लक्ष्मी स्वर्गवध्व इवागताः ॥ ६३ धनिनां यत्र हम्यपु सदनेषु मनीपिणाम् । वर्धते श्रीसरस्वत्योमिथः प्रीतिर्गतागतैः ॥ ६४ तस्या नगर्याः नगर्याः पूर्वोत्तरदिग्विभागे योजनमात्रप्रदेशे कृपपदाभिधानो ग्रामः । तत्रैकः पूर्व 1 राजवंशप्रसूतो भागधेयपरिहीनः क्षत्रभटो नाम जीर्णठकुरः परिवसति । तस्य चैक एव वीरभटाख्य पुत्रो निजजीवितादप्यधिकवल्लभो ऽस्ति । अन्यदा स तं तनुजं परिगृह्योजयिन्यां प्रद्योतननृपस्य सेवा हेवाकपरो वभूव । दत्तः क्षितिपतिना तस्य स एव कूपपद्रो ग्रामः । कालेन च स क्षत्रभटो ऽनेकसमीप 24 संपर्कवैरिवीरवारविदारितावयवो जराजीर्णतया चरणचङ्गमणाक्षमस्तमेव पुत्रं वीरभदं भूपस्यार्पयित्व गृह एव स्थितः। तस्यापि शान्तिभटाभिधः सूनुरस्ति । स च क्रमतः क्षितिपस्य सेवां कर्तुं प्रवृत्तः तस्य स्वभावतः स्तब्धस्यात्यन्तमानिनो यौवनगर्वितस्य प्रद्योतनराशा राजपुत्रवर्गेण च शान्तिभट इति अनामधेयस्य मानभट इति नाम विदधे । नरेश्वर, स एप मानभटः।' ६ १३) अन्यदा सदसि सर्वेपु स्वस्वस्थाननिविष्टेषु मानभटः समागमत् । ततः स्वस्वामिन सचिवपुङ्गववर्गस्य कृतनमस्कारो निजस्थाने राजपुत्रं पुलिन्दाख्यमुपविष्टं दृष्ट्वा प्रोचिवान् । 'भोः पुलिन्द 30 मदीयमिदमासनस्थानं समुत्तिष्ठ त्वम्' इति । पुलिन्देन भणितम् । 'अहमजाननेवेहोपविष्टस्तावत क्षमस्व ममागः, न पुनरुपविक्ष्ये । ततः 'तव मानभटस्य स्थाने पुलिन्दो निविष्टः' इति वदद्भिरपरै स उत्तेजितः । तद्यथा। 'त्यजन्ति मानिनः सर्वे तृणवजीवितं धनम् । उज्झन्ति मानं न क्वापि मान एव महद्धनम् ॥ ६५ ध्वर्कमूलवद्रव्यं मान मन्दरवहरु । त्यजन्ति मानिनः पूर्वं परं च न कथंचन ॥ ६६ एतजनवचनमाकर्ण्य क्रोधाध्मातहृदयो मानभटो निर्दयः कार्याकार्यमविचार्यानार्य इव स्वमृति- 36 मवगणय्य कृपाण्या वक्षःस्थले पुलिन्दं जधान । तं निपात्य स च सदसो निःसृत्य पुलिन्दपाक्षिकराजपुत्रेषु पृष्ठिलग्नेष्वपि वेगवत्तरया गत्या स्वग्राममागम्य कृतापराधो भुजङ्गम इव स्ववेश्म प्रविश्य पितुः पुरतो पुरतो यथावृत्तं कथयामास । तनिशम्य पितृपित्रा जल्पितम् । 'पुत्र, यत्कृतं तत्कृतमेव । अत्र पुनः 39 सांप्रतं सांप्रतं विदेशगमनम् , तदनुप्रवेशो वा । तत्र तदनुप्रवेशो न घटते, तावद्विदेश एव गम्यम् । अन्यथा जीवितव्यं न । ततस्त्वरितमेव वत्स, सजीकुरु वाहनम् । तत्रारोप्य सकलमपि गृहसारं 33 . 2) P मुनींद्र. 7) P B°न्मृदुताभिदुधारया. 16) P सुमनसःशाला. 21) P एकवीरभटाख्यः 37) P नाभाऽवतस्य । नामावनम्य for नामधेयस्य, P B सैष मान. 31) P add : & ते before ततः. 23) P उज्झंते. 35) B adds पूर्व द्रव्यं परं मान before क्रोधाध्मात. 37) 0 मागत्य. 40) B adds on the margin the following (to come after वाहनम् ।) येन तदाश्रित्य रेवातीरे गम्यते । तेन च मानभटेन मानाध्मातमनसापि किमपि दाक्षिण्यं दधता वाहन सज्जीकृतम् ।.

·* 16 . 3 9 12 15 रत्नप्रभसरिविरचिता [II.S18 : Verse 67- 1 रेवातीरं प्रति प्रेषितो कत्रभवीरभटी। परं स्वयं व्याघुव्य मानभटः कतिभिरपि स्वपुल्पैः परिवृतः 1 पिया वार्यमाणोऽपि पौवाभिमानितया स्थितः। 'द्विवापि लामासंग्रामे दागे ऋतिमति चेत् । स्वर्गशर्मायवा जीवेत्ततः श्रेयः श्रियः पदम् ॥ ६७ दति स वावचिन्तयनति तायत्तत्र पुलिन्दन्य बलं प्रातमेव । ततस्तत्र तयोयुद्धं प्रवृत्तं, मानभटेन मानवाहान्डेनाकर्षितखकानेन नहलं सकलमयमति । ततः स गुरुमहारा” नियूंढपराक्रमः स्वपुत्वैः सह पितुः पथि गच्छतो निलितः। अथ तो क्रमेण यान्ती नदोषकाले पर्यन्ताममेकमाश्रित्य दुर्गमं 6 तस्यतुः । लोऽपि मानमः क्रियािर्दन न्ढवणः संजजे । १) तब नयोतन्युयोः क्रियानपि कालो व्यतिचक्राम । तवान्यता बसन्नधीनाबन्धामयातरत् । सपल्लवधियोऽभूवन् यन्याः संगान्महीन्हः ॥ ६८ अशोका अपि कुर्वन्ति लशोका विरहित्रियः । लरन्त इव चित्तान्तत्तत्तत्पादतलाहतीः ॥ ६९ अनहो.ऽपि हि यल्लंगाडन्त हन्ति वियोगिनः । पुत्पनियव सर्वत्र तत्र मित्रवलं महत् ॥ ७० किल मानीकगायोक्षितेन मृदारोपितः । बैग विरहितं हन्ति केशरः केशरत्रिया ॥ ७१ पलाशान्तु पलामाख्याः पलाशा इव रेजिरे । वियोगाकान्तनारीणामीणाः प्राणितच्छिदे ॥ ७२ कलिशाविना शाखा नवपल्लबवेलनेः । अञ्चलोत्तारणानीव पुष्पकालस्य तन्वते ॥ ७३ १५) अय स मानभटो ग्रामतगणना सह दोलाया विन्डवान् । ग्रामजनेनोदितं 'यो यस्य 15 हृदयंगनतन्य तेन नाम गैमर्मच।' प्रतिपनं मान्यपुस्पैः। एवं भणिते निजनिजप्रियाणां पुरतरुणपुरुषवर्गों गीतं गातुं प्रारमे। नतः को ऽपि गौराही कोऽपि झ्यामलानी को ऽपि तन्वङ्गी को ऽपि नीलोत्पलाक्षी गायति। ततो बोलाधिन्न मानटेन निजा जाया गौराङ्गापिझ्यानाशीनामोचारेण गीता। एवं चश्यामाया 18 नाम नीयमानं श्रुत्वानन्य प्रिया गोराही लमधिकं युकोषततोऽपराभिर्युवतिभिः साहसितेति । 'सखि, तब पनप्रमाण लौभाग्यमही त्र यत्तव पतिरन्यायाः च्यामाया मनोवल्लभाया नामोत्कीर्तनमातनोति ।' ततः सा लौभाग्यवती गौराही निक्षितहृदयशल्येव क्षणं चिन्तयामाल । 'अहो, मम प्रियेण सखीजन-21 त्यापि पुरतो मानोऽपि न रक्षितः । अहो, अत्य निर्दाक्षिण्यम् । अहो, निर्लजता । अहो, निःस्नेहता। येन प्रतिपक्षगोवत्रहां कुर्वता महहःखं प्रापितालि, ततो ममापमानितसौभाग्यलक्ष्म्या न समीचीनं प्रागितम् इति विचिन्त्य सा गौराणी महिलावृन्दत्य मन्यान्निर्गमनोपायमिच्छति, परं न तदृष्टिवञ्च-2! नावतरं प्राप्नोति । इतथा स्वप्रियागोवस्खलनश्रुतिसंततचेतसः। तस्या दुःखमिव प्रेक्ष्य द्वीपमन्यं रविर्ययौ ॥ ७४ कमलानि परित्यज्य मधुपाः कुनुदावलिम् । मेजुः प्रायेण नेकत्र मधुपानां रतिर्भवेत् ॥ ७५ अत्तं गते दिनन्यान्तात् खगे विश्वप्रकाशके । कोशन्ति ल खगानामसौहदादिव दुःखिता ॥ ७६ पर्यपूरि तथा विश्वमपि विश्वं तमोभरैः । यथा न लक्ष्यते लोकेत्तदा पाणिनिजो ऽपि हि ॥ ७७ सर्वा अपि क्षणादेव प्रत्यन्त तमसा विशः । इनाद्विना सपत्नेन को नाम न हि दूयते ॥ ७८ अभूत्तमोमयं भूनिवलं निखिलमन्यय । राज्यं तमलि कुर्बाणे यथा राजा तथा प्रजा ॥ ७९ न जलं न स्यलं नोचं न नीचं नयनाध्वनि । न समं नासमं सर्व तमकीकृतं जगत् ॥ ८० 55 तत ईक्षे समये सा युवतिः सार्यमध्यतः कथंचिन्निर्गत्य मरणोपायं चिन्तयन्ती गृहमाजगाम । तत्र 33 सा श्वध्वा पृष्टा 'वत्ते. कुत्र ते पतिः । भणितं तया । एप आगत एव मम पृष्ठे लन्नः' इति वदन्ती सावशा वालवेदम प्रविवेश । ततोऽसावतिगुल्दुःसहमतिपक्षगोत्रवज्रप्रहारदलितेव जजल्पेदम् । 'आकर्णयत भो लोकपालका नीतिपालकाः । विना प्रियं निजं नान्यो मया चित्ते विचिन्तितः ॥ ८१ 56 परं न कृतमेतेन वरं प्राणप्रियेण यत् । यदत्यन्तयत्यानामपमानपदं कृता ॥ ८२ इत्युर्य तयात्यन्तकोपया कण्ठकन्दले । अपि पाशकः प्राणान् विधृत्य तृणवद्रुतम् ॥ ८३ ६१६) इतश्च स मानभटस्तां रमणीगणमध्यस्यामप्रेक्षमाणो जाताशङ्कः स्वभवनमाजग्मिवान् । 39 तेन मातुः पार्चे पृष्टं 'यशवधः समागता किं वा नेति । मात्रा जल्पितम् । 'यदत्र समागत्य वासभवने प्रविष्टा इति लमाकर्ण्य मानभटत्तत्रागम्य त्वरितमेव पाशं तत्याश्चिच्छेद । अथोसा जलेन संसिच्यमाना क्षणेन स्वस्थचित्ता समभवत् । भणितमनेन । 'प्रिये, किं केनापराद्ध, कथं कुपिता, किमिदं त्वया निर्नि-42 6) com. पर्यन्त. 12) Pमानीगडू. 26) Pc omit line स्वप्रिया etc. to dोतः, P om. तत्या, B अत्सा for तत्वा. 31)? B प्रजा: 33) 0 ई. 36) Pनितेप्रतिनितितः । चित्तेदि बितित:. 30) P Bखभुवन: 40) P वानमुवने. 4I) 0 स्वागल, जलजेन 27 27 30 50 56 39 ·.817 : Vorso 90] पुपन्दयामायाकाणा तं स्वकीयं जीवितं ममापि च शायदोलागागापित' याna muli 14।। व सा सौभाग्यवती कमलदलदीतीचमा श्यामा titi irnu rr' in क्तम्। 'प्रिये, सर्वथवाम्य जान्नग्यानwिerinarपामा Fli in !, Shrimalirally || ते कथय ।' पतनिशम्य सा पानावावगानमामा | Trintlnsititi iral लाधिरूढेन सग्वीजनपुरतातम्याः पयागाया firenitaria is I Migrail हायुण्यारण्यस्थमुनिनव मौनमवलम्ब्य स्थिनम । मान | nrn चैतमारोह । ततस्तेन प्रमाद्यमानापि मा पुन: Trit if it africittariant anmitrint अतवती । मानभटेन चिन्तितम । 'यानग्या iinfanfनाया attart firitute चिन्त्य नेन नदेव कनम् । पर नन नाnarrera Ki Kri titani 'भूव, न पुनश्चतसि मम्स एपोप । नन र माraafir ur | ,५६ ११tsinik मन प्रसीदति म । यतत्रदय पर स्त्रिया पता प्रत्याग्नन्ना भवन्माक्षलयमामांक्षामिळविणारा Attitnfir || 111 नवन्ने कामुकाः कामनापदाय मानिritiui (Arit Missi.13 {" सौदामिनीव संध्यत्र निन्नगंध निमितY I ARATHI, Mitsify th विवेकपा हन्ति मानर माना | arturesri Afrai, hit rastri || " चित्रकपर्वनामदान, गुणप्रादापि नस देना ainfusinesiratanArt 1} // नीना ऋषि दयन आन्द्रीय गाय } Aftin | ·- * 18 3 G 6 9 9 15 15 18 18 रतप्रभसूरिविरचिता [II. $ 18 : Verse 91- 1 गपि शैथिल्यमाधेयम् । यन्मदनदन्तैर्लोहचणकभक्षणं सुकरं न पुनर्जिनप्रणीतव्रतप्रतिपालनम् ।' ततः 1 श्रीधर्सनन्दनगुरोरुपदेशवचापीयूपं मानसहाविपमविपदर्पनिर्दलनसमर्थमाकण्ठमुत्कण्ठया निपीय 3मानभटः प्रव्रज्यां जग्राह । । इति माने मानभटकथानकम् । १८) पुनरपि गुरुराह। 'ईहध्वे यदि कल्याणमात्मनो भव्यजन्तवः । तदार्जवकृपाणेन च्छेद्या माया प्रतानिनी ॥९१ मायानदीमहापूरं यद्यमूर्ख तितीर्षसि । ऋजुत्वाख्यतरी तूर्ण ततः सजय यत्नतः ॥ ९२ माया रात्रिचरी ज्ञेया जगजन्तुभयंकरी । अवकचित्तसद्भावस्फूर्जन्मन्त्रप्रभावतः ॥ ९३ मायानृतखनियन कृता स्यात्तस्य दुर्गतिः । न कृता येन तस्येह श्रेयाश्रीर्वशवर्तिनी ॥ ९४ माया दुर्नयभूपालकेलिभूमिरियं वरा । जननी विश्वदुःखानां काननं पापभूरुहाम् ॥ ९५ माया क्रियमाणा यशो धनं मित्रवर्ग च नाशयति । जीवितव्यं च संशयतुलामारोपयति । भो नरेश्वर, 12 यथैप पुरुपः।' भूभृता प्रोक्तम् । भगवन् , न जानीमो वयं कः स पुरुपः, किमेतेन कृतम् ।' श्रीधर्मनन्दनः 12 प्रोचे । य एप तव संमुखः पाश्चात्यभूभागे मम स्थितः संकुचितदेहभागः कृष्णकायकान्तिः पापीयान् दृश्यते स मायावी । अनेन मायाविना यत्पूर्व कृतं तदाकर्ण्यताम् । तथा हि, जम्बूद्वीपाभिधे द्वीपे क्षेत्रे भरतनामनि । काश्यदेशे ऽस्ति विख्याता पुरी वाराणसी वरा ॥ ९६ स्फुटं स्फाटिकयद्भित्तौ यत्रेक्षन्ते मृगीदृशः। चरन्त्योऽपि निकेतान्तः स्व आदर्श इवानिशम् ॥ ९७ दुःखं तु त्यागिनामेव सर्वेश्वर्यविराजिनाम् । कदाचनापि प्राप्यन्ते याचनाय न याचकाः ॥ ९८ यत्र कामानलो यूनामदीपिष्ट कुतूहलम् । संध्यासमीरणैः सिद्धसिन्धुसीकरहारिभिः ॥ ९९ या चतुर्दशस्वप्नजन्ममहिम्नः अमूर्तमूर्तिरमणीयतातिरस्कृतानल्पकन्दर्पस्य उत्पन्नविमलकेवलज्ञानाव- लोकिताशेषपदार्थसार्थस्य संसारोदरविवरसंचरिष्णुसकलजनतानाणदानोद्धतविशुद्धसद्धर्मदेशनासिंह- 21 नादविधुरितसकलकुमतकरिवरस्य सुरासुरनरेश्वरसंसेव्यमानचरणारविन्दयुगलस्य तीर्थकृतो भगवत-21 स्त्रिजगदानन्दनस्य श्रीवामानन्दनस्य जन्मभूमिः । तस्या नगर्याः पश्चिमोत्तरदिग्विभागे शालिग्रामो अन्धुभिर्वन्धुरो ऽगाधैः संकटो विकटैर्वटैः । मञ्जलो वक्षुलश्रेण्या चित्तप्रीत्यै न कस्य यः ॥ १०० ६ १९) तत्र चैको वैश्यजातिर्गङ्गादित्याख्यः परिवसति । तत्र ग्रामे धनधान्यसमृद्धे ऽपि स एवैको दारिद्रयमुद्राविद्रुतः । कुसुमशरसमानरूपे ऽपि जने स एवैको वैरूप्यधारी । किं वहुना, स 27 एवैको दुर्वचनपरो निखिलजनोद्वेजनीयदर्शनः कृतघ्नः कर्णेजपः सर्वागुणगणमन्दिरं च । तस्य ग्रामजनेन 27 मायाशीलस्य पूर्वनाम गङ्गादित्य इत्यवमत्य मायादित्य इत्यभिधा विदधे। भो नरेन्द्र, स चायं मायादित्यः। तत्र ग्रामे वणिक्पुत्र एकः पूर्वसुकृतसंचयक्षयपरिक्षीणद्रविणः स्थाणुरित्याख्यः। तस्य 30 तेन मायादित्येन समं प्रीतिरुत्पन्ना। स च स्वभावेन सरलः कृतज्ञः प्रियवादी दयालुरवञ्चनपरः सदा 30 दीनवत्सलोऽनादीनवश्चेति । तेन स्थाणुना ग्रामवृद्धजनेन प्रतिषिध्यमानेनापि सौवचित्तप्रविशुद्धतया मायादित्यस्य समीपं [सामिप्यं] न कदापि मुच्यते । जानाति साधुर्वक्राणि दुर्जनानां मनांसि न । आर्जवेनार्पयत्येव स्वकीयं मानसं परम् ।। १०१ ततस्तयोः सजनदुर्जनयोः प्राज्ञमन्दयोरिव मरालबकयोरिव भद्रगजबर्वरकूलगजयोरिव स्वभावेन स्थाणोः कैतवेन मायादित्यस्य तु मिथः प्रीतिरवर्धत । अन्यदा विश्वस्तचेतसावन्योन्यं विविधान् 36 धनोपार्जानोपायान् परिकल्प्य स्वजनवर्ग परिपृच्छय कृतमङ्गलोपचारौ गृहीतपाथेयो दक्षिणदिशाभिमुखं 36 जग्मतुः। तत्र ताभ्यामनेकगिरिसरिच्छाखिश्वापदसंकुलं वनं दुर्लक्यमुल्लङ्घय स्वर्गपुरप्रतिष्ठं प्रतिष्ठान- पुरमवाप्य विविधवाणिज्यादि कर्म कुर्वाणाभ्यां कथंचित्प्रत्येकं पञ्च काञ्चनसहस्री समुपार्जिता । ततस्तौ 39 'द्रव्यमेतञ्चौरभिल्लजनेभ्यः परित्रातुं दुष्करम्' इति विचिन्त्य स्वदेशं प्रति गमनसमुत्सुकमनसौ दश 39 सुवर्णसहरुया दश रत्नीं स्वीकृत्य जरञ्चीराञ्चले बढा मुण्डितमस्तको प्रावृतधातुरक्तवाससौ विरचितदूर- तीर्थयात्रिकलोकवेषौ भिक्षां याचमानौ क्वापि मूल्येन क्वापि सत्रागारेष्वश्नतौ कमपि संनिवेशमीयतुः । नाम ग्रामः। 24 24 33 33 .. 1) P B माधेयं । यल्लोहचणकक्षक्षणं न पुनर्जिन. 4) Bc om. इति. 12) P वयं कोपि पुरुषः B वयं कोपि स पुरुषः. 13) P B पाश्चात्यभागे. 14) P B°विना यत्कृतं. 15) P B काशदेशो. 19) P B omit या, B तिरस्कृताऽनल्पकंदपर्णदर्पस्य. 25) P गंगादेव्याख्यः. 34) B दुर्जनयोः चंदनतरुपिचुमंदयोरिव. 37) Badds नदी after गिरि, P om. पुरप्रतिष्ठं etc. ending with द्रव्य.

·* 19 I.821 : Verse 104] कुवलयमालाकथा २ त्रोक्तं स्थाणुना। 'भो मित्र, मार्गश्रमखिन्नदेहो भिक्षायै गन्तुं न शक्नोमीति तदध निरवद्या मण्डका 1 व भक्ष्यन्ते ।' तच्छुत्वा मायादित्यः प्रोचे । 'त्वमेव पत्तनान्तःप्रविश्य मण्डकान् कारय, नास्मिन्नर्थ *पुणो ऽस्मि, परं त्वरितमागन्तव्यम् ।' स्थाणुना भणितम् । 'भवत्वेचं कथमयं रतग्रन्थिः क्रियताम् ।' 3 यादित्यो जगाद । 'कस्तावजानाति नगरव्यवहारं तस्मात्को ऽप्यपायो भविष्यति तव प्रविष्टस्येति 'मैव पार्वे रत्नप्रन्थिस्तिष्ठतु ।' स्थाणुस्तस्य करे रतग्रन्थिमर्पयित्वा पुरं प्रविवेश। चिन्तितं च गयादित्येन । 'यदि केनाप्युपायेन रत्ननन्थिरसौ ममैव भवति तत्कृतार्थपरिश्रमः स्याम्' इति विचिन्त्य : 'त्युत्पन्नपापमतिना तेन मायिना सत्यरतग्रन्थिप्रतिरूपो द्वितीयः पापाणशकलग्रन्थिः कृतः । तदा च कान्दविकापणेप्वनुद्धाटः' इत्यकारितमण्डक एव स्थाणुरायातः। भणितं स्थाणुना। 'मित्र, कथमद्य भय- प्रान्तविलोचन इव भवान् लक्ष्यते ।' मायादित्येन निवेदितम् । 'मया त्वं सम्यक् समागच्छन्नत्र नावगतः 9 केतु चौर इति ज्ञातमतो विभ्यदस्मि, न कार्यममुना रत्नग्रन्थिना ।' एवं वदता तेन मायाविना गमनाकुलितचेतसा पुनर्विरचितं सत्यरत्नग्रन्थि तस्य समर्प्य स्वयमसत्यरत्तग्रन्थि स्वीकृत्य 'अहं भिक्षायै गच्छामि' इति कपटेन भणित्वाहोरात्रेण द्वादश योजनान्यतिक्रम्य यावद्रतगन्धिर्विलोकितस्तावत्केवलं 12 पाषाणखण्डान्येव दृष्टानि । तन्निरीक्षणे वञ्चित इव मुपित इव स बभूव । ततस्तस्य पार्श्वतः सत्यरत्न- ग्रन्थिग्रहणाय पुनरपि कूटकपटधारी चिरं सर्वत्र वभ्राम । स स्थाणुमित्रमार्गान्वेपणं चिरं चकार, परं स न मिलितः। ततो ऽनेकधा विलप्य मित्रगुणं संस्मृत्य तेन दिनः समतिक्रमितः। रात्रौ पुनः कुत्रापि 15 देवकुलान्तः सुप्तः। २०) पाश्चात्ययामे केनापि गूर्जरपथिकेन गीतम् । 'धवल इव योऽत्र विधुरे स्वजनोनोभारकर्पणे प्रवणः। स च गोष्ठाङ्गणभूतलविभूपणं केवलं भवति ॥ १०२ 18 इति सूक्तं श्रुत्वा स्थाणोरपि श्लोक एकः स्मृतिमायातवान् । 'अथ क्षितौ विपत्तौ च दुःसहे विरहे ऽपि च । ये ऽत्यन्तधीरताभाजस्ते नरा इतरे स्त्रियः॥ १०३ [तां रात्रिमतिक्रम्य तेन चिन्तितम् । 'यदि मृतं मम मित्रं भवति तदास्य मानुपाणां रत्नानि पञ्च 21 समर्पयामि' इति पुनः कृतमतिः स्थाणुः स्वनगरं प्रति चचाल । व्रजतस्तस्य स्थाणोः क्रमेण नर्मदातीरे स मायादित्यो विलक्ष्यास्यो निःश्रीकशरीरो लोचनगोचरमुपाजगाम । ततस्तेन स्थाणुं मित्रं वीक्ष्य 4 गाढमवगृह्य च कपटेनालीकवृत्तान्तो निवेदितुमारेभे । 'मित्र, तदा तव सकाशादहं निर्गत्य गेहं गेहं 24 परिभ्रममाणो धनिनः कस्यापि वेश्मनि प्रविष्टः, तत्र मयालब्धायां भिक्षायां किंचित्कालं यावस्थित तावत्तत्पदातिभिः क्रोधान्धैः साक्षाद् यमदूतैरिव चौर इति भणद्भिर्विविधैः प्रहारैार्यमाणो ऽहं अ गृहस्वामिनः सकाशे नीतः। तेन समादिएम् । 'भव्यं कृतमेप धृतो यदनेनास्माकं कुण्डलमपहृतम् । 27 तावत्सर्वथायं यत्तेन ध्रियतां यावद्राजकुले निवेदये।' ततो मया चिन्तितम् । 'भुजङ्गगतिवद्वक्रचित्तेन विधिना नृणाम् । अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथैव विधीयते ॥' १०४ ६२१) ततो ऽकृतापराधो विलपन वेश्मनः कोणे तैनिक्षिप्तः। तत्र स्थितस्य दुःखार्तस्य मे दिवसो 30 व्यतीतः। संप्राप्ता रात्रिः। सा तु स्वप्नसंजातभवत्समागमसंभूतसुखपरम्परासु स्थितस्य मम त्वरितमेव निष्पुण्यकस्य लक्ष्मीरिव क्षणदा क्षयमाप । संप्राप्तो ऽपरो दिवसः। तत्र मध्याह्नसमये कापि नायिका 33 अनुकम्पया मम योग्यमाहारमानिनाय । सापि मां रमणीयरूपं विलोक्यानुरागवती संजाता। 33 विजनीभूते च तत्र सा मया पृष्टा 'भद्रे, त्वां पृच्छामि यदि स्फुटं सर्वमपि निवेदयसि । तयोक्तं 'चरेण्य, निखिलमपि निवेदयिष्ये' । मयोचे 'किमहं निमन्तुः पदातिभिर्गृहीतः' । तया जल्पितम् । 'नुमग, पतम्या 36 नवम्यां मद्भर्ता देवताराधननिमित्तं मलिम्लुचोऽयमिति च्छद्मना स्वीकृतं त्वां देव्यै बलि दाम्यति । 38 ततो सयाधिकजातजीवितान्तभयेन पुनः पृष्टा 'कथय मम कोऽपि जीवनोपायो ऽनि । नया कथितम् । 'नास्ति तव जीवनोपायः, न पुनः स्वखासिनो द्रोहं करोमि, परं तथापि त्वयि मम महान महः, ततो 39 वचः शृणु । अथ नवस्यां सकलो ऽपि परिच्छदो मत्स्वामिना सह तीर्थ मुवि मातुं याम्यति नद्रा नवा रक्षपालोऽप्येको द्वौ वा भाविनौ।' इत्याकर्ण्य प्रस्तावं परिलभ्य गृहादहं नित्य नायवीयनार स्थाने स्थाने त्वां विलोकयन् सरलवहलवानीरे रेवातीरे यावदायातम्नावचं दृष्टः । मित्र, हर 42 दुस्सहवियोगे एतन्मयानुभूतम् ।' एतद्वृत्तान्तं निशम्य सम्यग्वाप्पजनमतलोचन: LITE 8) Pणेघु तद्धोट इत्यकारित. 10 ) B चौर इति ज्ञातः। अतो. 11) Bor 12) P om. विलोकितस्तावत्के etc. ending with सत्यरत्नग्रन्थि. 28) P धृयतां. 30) P om. °स्य दुःखार्तस्य etc. ending with दिवस: पृष्टा. 38) P परं तं पि. 41) PB दृष्टः । एतद् दुःसहविरहवियोगे मित्र: 30 22 ·* 20 11 रसागराभिगिरनिता | 11.::I Von ton 1 ततो द्रावपि धोतवदनी तातारशियो प्रचलिती तो मार्ग nिilianimati | संसार इय दुस्तरे. कान्तारे विनिशतः । तागतो. या wिn aft rity in भणितम् । 'क्षुधानिय मां पाया तास गाण, HIM Twirulina inition रत्तग्रन्थिः।' चिन्तित मा गागादिगेन । 'मो, गगम milanmiti ललाटंजपनपने ऽतीनकृष्णानगमिती पानीयं पी . ittainni 6 ततश्चिन्तितं तेन एनिना 'मांप्रमाणेगाना | Hindi til | कुपे कियत्तगाणं पयः, चिन्लोय नाग, गया गाना:: it littinila तु महानुभायो ऽयमादयः पयागाणEmir MATH Timithin tem ? लजामवमत्य प्रीतिगनालोच्य दाक्षिणा mullani mitali कृप न्य क्षेपि । म प गुलराण निगमगाया frienturintinattitutt | ततस्तेन विश्वासचनमा चितितम । , पाप, ना , healt 12 प्रिय मित्रवियोगः, पतनियमणि पापिना - Hit Ramme in 19 अन मायादिन्य पा समीपानी नान्यः । पायगानाniloni niruining to Iml खटु चिन्तिनम् । कदाचिद्रायुना ग्वणीलचन्यापि कारण । ition ofteniorinthi frrent धिगतो, ममापि स्वयम्यानम्पविफलकाः । : नागिन or Ent शिमो ऽगि।' ग्याय विनिमय माधयामायायाय will fitiate: 11 18 चिन्तितं मायादित्याग । 'आ, यत्यय कामच | Itihi yahit चिन्तयन मायादिन्यो घनान्नः परित्रमा धारणेनाना fringittatrayri २२.) अथ चारानिः मचिमिनायायायvreutralia arti:12.पा । 21 समाविष्ट पाडीम्चामिना 'मोका, पापयः कपा' । व्याय. mirat ar4121 ग्रावगमः पलागदलपुटका मिनः । कृपामयन ग्यान history देवांगनः कृपत्र लिना, ना मारायजाम्या नानायक jin fatty | Guide 26 जीर्णकृपे पुमाकः पानिनी नि।' नापनिना i |' " im, Rizi Naariin, yatrina बराकं कंपन ।' ननम्नदाशवगंदररिमामय प्राण: Frt: Aft: 1 mituti ५४ कुत्रल्याचं, कुनः समायानः, किमिधानः, कायंट किया, पहन भावां हो जनी दक्षिणामामाश्रित्य कियना कागल पथमायाय htriykarmiri मार्गपग्भ्रिटी नपानर्गठनचिनाम्यास्टयां मन मायामा : मनः परं देव, न किमपि सम्यग जान, यग्य लाय पानिल यंत्राम: समयमा माना ital- आदिव गुरुणा प्राणी पदमंत्रचनापदंगनापिनः । नानातिनाहर niti,Tirs, भवानिक्षितः । स्यागुना निम । 'नदि नांगा पापम । यय hianavin ययन्यः श्वपत्र व दुर्भाग्दमात्रानि ।' अनादिना जार' नाय Kargi rial, नावगच्छामि। अथ मंगर परिमाधि पreat पाणमा निinaire yeh : संदेवाचचिनः मुद्रात्रः विपि न जानादि चन्द्र शुलननमा नरः सपवान्य बन्यो यरियन, अन्नान वानमिनार, Hare: अयन पृष्टः 'ऋययन अंदालय वा सामान : त्रि, पर, कमाझी मम वन्यः' मनाधिनसन ! 'पद्र, नया पदर पर पानिनः ! नं प्रवानि यानि चार वरद TRA : र बहान ठिकति न दामामारपाल जाटन: 'अय अदा asaram मन्नि कायद्याच्यानललम र अमटर, अलनं पर ! 1:27.::.:.:..:/72.. :::: win ,ކަލޭޑީއިހޭ. ކެޕް 21-:9 ,ﷲ 2 ސަން(.Rބޫޅަ ލީ މިމީސް މީމިމޭނު އި=ޒާޏާ : मात्र, ·कुवलयसालास्था २ [.$ 24 : Verse 116] मुक्तः। तेन सेनापतिना सदयेन स्थाणोः पञ्च रत्नान्यर्पयांचके । तेन सि विलोकमानेनैकलिन् । गहने दृढवल्लीसंदानितबाहुलतो नियमितचरणयुगः पोहत इद निवदो ऽधोमुखो दीक्षितः । तं गतवन्धं विधाय हाहारवं कुर्वाणः स्थाणुः सानुकम्पः प्रोवाच । 'भया रननि पद व्याकृत्य लब्धानि ।। । साध रत्नद्वयं ममापि च । त्वं पुनर्मनसि विपादं मा विधीयाः । इति भनित्वा स्थाणुना कान्तार- न्तिग्रामसीमां स समानिन्ये । तत्र तावदुपचारवृत्त्या त मायादित्यः शिरद्भिरपि दिननियंडवपः मजनि । चिन्तितं च मायादित्येन । 'यदयं ममेदृशचेष्टितत्यापि परोपकारीति । ततो मया कि व्यम् , यन्मया मायाविना प्रथमं रत्नस्वीकारेण ततः कूपान्तनिक्षेपणालीकोभित्र वत्यो विप्र- रितः, ततो मम नरके ऽपि न निवासः, तस्माद् ज्वलनं प्रविश्यात्मानं काजसिवानगुलजी बिमली- रेष्ये ।' ततो ऽतीवमित्रवञ्चनालक्षणचिन्तासंतापपरायणश्चितानलं प्रवेष्टं त्याना ग्रामजनेन च : वार्यमाणोऽपि मायादित्यः समीहिवान् । ततो ग्राममहत्तरैरनेकैरियः प्रतियोचितः । ततः स्वमित्रव- नसमुद्भूतपापनिराकरणाय स्थाणुना मित्रेणानुगम्यमानः सर्वाणि तीर्थानि लोप्रसिधा समाराधयन् मायादित्यः समागत्येह समुपविष्टोऽस्ति । ततो मायादित्यः श्रीधर्मनन्दनगुरोर्मुखतः स्वं वृत्तान्त-: वगम्य बभाण। 'यन्मया मायामोहितचेतसा स्वमित्रद्रोहिता कृता तपगमनाय प्रसादं विधाय भो, प्रभो दयावास, सिद्धिनिवासभुवं प्रव्रज्यां मह्यं देहि ।' ततो भगवता धर्मनन्दनेन मानातिशयेन लोक्योपशान्तमायाकषायप्रचारः स मायादित्यः श्रीतीर्थनायप्रणीतप्रतीतययोतविधिना प्रवाजितः ।। । इति मायायां मायादित्यकया। ६२३) चारुचारित्रमलयाचलचन्दनेन गुरुणा श्रीधर्मनन्दनेन पुनरुचे । न वर्जयति लोभं यः क्रोधादिरहितोऽपि हि । निमजति भवाम्भोधौ स कालायसनोलबत् ॥ १०६ ।। जीवाः संसारकान्तारे विवेकप्राणहारिणा । स्पष्टं लोभाहिना दटा जानते न हिताहितम् ॥ १०७ सलोमे मानवे सद्यो निर्मलापि गुणावली । विलीयते ऽग्निसंतप्ते लोहे तोयच्छटा यथा ।। १०८ प्रचुरैर्नीरधि रैरिन्धनैर्धूमकेतनः । न तुष्यति यथा जन्तुर्घनैरपि धनैस्तथा ॥ १०२ लोभपरवशः प्राणी द्रव्यं नाशयति, सित्रं च हन्ति, दुःखाम्बुधौ निपतति च । पार्थिव, यथेष पुल्यः।' राज्ञा विज्ञप्तं 'भगवन् , स कः पुरुषः, किमेतेन कृतम् । समादिष्टं भगवता । 'यस्तव पृष्टिमागे वामे वास पस्योपविष्टोऽतिकशशरीरः केवलमस्थिपञ्जर इव रूपेण मूर्ती लोभ इव । नरेश्वर, अमुना लोमा-23 भिभूतेन यत्कृतं तदेकचित्ततया श्रूयताम् । तथा हि । इहैव जम्बूद्वीपे द्वीपे भरतक्षेत्रे मध्यमखण्डे समस्ति नगरी सौवरामणीयकसंपदा । स्वम्युरस्तन्वती तक्षशिला मनसि लाघवम् ॥ ११० कपिशीर्षावलीकम्रवप्रव्याजेन भोगिराट् । सहनशीर्षः सौन्दर्य यस्या द्रष्टुमुपागतः ॥ १११ प्राकारः स्फाटिको यत्र परिखाम्बुनि विम्वितः। भोगावतीनिरीक्षाय विशतीव रसातलम् ॥ ११२ सुजातिरम्याः सुशिवाः सदारम्भा वृपाश्रयाः । स्वमयाः स्वशना यत्रोद्याना इव जना वभुः ॥ ११३ प्रासादा यत्र राजन्ते महाराजतनिर्मिताः । क्रीडानिमित्तमायाता मेरोरिव कुमारकाः ॥ ११४ असंख्यातहरिख्यातां सदा जयविराजिताम् । यां पुरी स्वापुरी वीक्ष्य ह्रियेवादृश्यतामगात् ॥ ११५ श्रीनाभेयपदस्थाने धर्मचक्र मणीमयम् । श्रीवाहुवलिना यत्र सहस्रारं विनिर्ममे ॥ ११६ 13 यत्र शोभन्ते परमस्नेहलालसचेतसो जना अनगाराश्च सदा परमदारं सदारागपरं सदाहारसारं 33 -- 0 30 विभविवृन्दं मुनिमण्डलं चेति । तस्याः पुर्याः पश्चिमदक्षिणयोरन्तराले दिग्विभागे समुञ्चधान्यकृटा- भिराम उञ्चलाख्यो ग्रामः । तस्मिन् शुद्धवंशभवो धनदेवाभिधः सार्थपतिपुत्रः परिवसति । परैः सार्थ- 36 पतिपुत्रैः सह तस्य क्रीडां कुर्वतः कियानपि कालो व्यतिचक्राम । ६२४) स धनदेवः स्वभावत एव लोभदत्तचित्तः सततभेव वञ्चकशिरोमणिरलीकवचनभापी पर- द्रव्यापहारी । ततस्तस्येदृशस्य तैः सार्थनाथतनुजैर्धनदेव इति नाम निराकृत्य लोभदेव इत्यभिधा विदधे । 36 ·* 22 -- , 12 11 15 And 21 रत्नप्रभसूरिविरचिता [II. 8 25 : Verse 117- 1 ततस्तस्य तारुण्यपुण्यावयवस्य मानसमतीव लोभाभिभूतमभूत् । अन्यदा द्रव्योपार्जनप्रगुणितचित्तो 1 गुरुजनमनुज्ञाप्य लोभदेवस्तुरङ्गानुत्तुङ्गान् सज्जीकृत्य वाहनानि च स्वीकृत्य पाथेयं संगृह्य मित्रवर्गमा- 3 पृच्छय तिथिकरणनक्षत्रपवित्रे मुहूर्ते चन्द्रवले वरलग्ने स्वासिना वीक्षिते स्नानं विधाय देवतार्चनं निर्माय 3 च वहन्नाडिकादत्तपदः स्वजनेनानुगम्यमानः प्रमुदितवदनो दक्षिणाशां प्रति प्रचलितः । जनकेनोक्तम् । 'वत्स, तवाधीतसर्वशास्त्रस्य माणिक्यस्य घटनमिव भारत्याः पाठनमिव मौक्तिकानामुत्तेजनमिव सर्वथा 6 शिक्षावचः कीदर, तथापि स्नेहमोहितचेतसा मया त्वां प्रति किंचिदुच्यते । 'पुत्र, वीयो देशान्तरं, ( विषमा मार्गाः, कुटिलहृदया लोकाः, वञ्चनप्रगुणाः कामिन्यः, घनतरा दुर्जनाः, विरलाः सजनाः, दुष्परि- पाल्यं ऋयाणकम् , दुर्धरं यौवनम् , विषमा कार्यगतिः, तावत्वया सर्वथैव कचन पण्डितेन, वचन 9 सूक्ष्ण, क्वचन दयालुना, वचन निष्कृपेण, क्वचन सूरेण, वचन कातरेण मार्गों निर्गमनीयः ।' इति ! शिक्षावचोभिः सुतममन्दानन्दसंदोहमुग्धदुग्धाब्धिमध्यस्थं परिगलनयनयुगलजलं पिता विदधे । लोभदेवः कतिपयैरप्यनवरतप्रयाणकैर्दक्षिणापथमाश्रित्य कियतापि कालेन सोपारकपत्तनं प्राप्तवान् । यत्रोत्पातः पतङ्गेषु वक्रता भ्रूषु योषिताम् । प्रकम्पश्च पताकानां जनानां न कदाचन ॥ ११७ प्रामाणिकेषु संवादः कन्यासु करपीडनम् । मथनं च दधिष्वेव भङ्गः पूगीफलेषु च ॥ ११८ सम्यग्भवोच्छित्तिविधौ नितान्तं सद्धर्मकर्माहितचेतसो ऽपि । शिवार्थिनो यत्र जना यतन्ते कुर्मः स्तुति कां नगरस्य तस्य ॥ ११९ यत्र विश्वोल्लोसियशोदयापरिगतो जनार्दन इव जनः सर्वमङ्गलोपचारचारश्च, पार्वतीपतिरिव विमोहयति संगतो गणिकागणो धार्मिकलोकश्च । तत्र जीर्णश्रेष्ठिनो रुद्राभिधानस्य गुणश्रेणिनिधानस्य वेश्मनि वसता 18 कियतापि कालेन तुरङ्गान् विक्रीयाधिकं धनमुपाय॑ लोभदेवेन स्वगृहागमनोत्लुकमनसा बभूवे । तत्रा-14 यमाचारः । 'ये केचिद्वणिजस्तत्रत्या देशान्तरागता वा सायं ते सर्वे मिलित्वा परस्परप्रीतिपूर्वकं क्रय- विक्रयादिकेन किमुपार्जितम्, 'किं किं पण्यमद्य देशान्तरादागतम्' इति वार्ता वितन्वते । गन्धताम्बूल- 21 माल्यादि परस्परं प्रयच्छन्ति । ६२५) अन्यदा स लोभदेवस्तत्रैवोपविष्टस्तदा केनापि 'क्वापि देशान्तरे किमप्यल्पमूल्येन वस्तुनानल्प- मूल्यं वस्तु प्राप्यते' इत्याचचक्षे । अथ केनचिद्वणिजा गोष्ठयन्तःस्थेन प्रोक्तम् । 'यदहं दुस्तरं वारिधिमु- 24 ल्लङ्घय रत्नद्वीपमगमम् । तत्र मया पिचुसन्दपत्राणि दत्त्वा रत्नानि स्वीचक्रिरे । एवं विक्रयक्रयं विरचय्य 24 व्यावृत्य क्षेमतयात्राहमागतः।' इमां वार्ता श्रुत्वा लोभतत्त्वाहितमनसा लोभदेवेन स्ववेश्मगमनाभिप्राय विमुच्य पुनर्नवीनद्रविणार्जलहेतवे चेतश्चक्रे । ततो निजवेश्मागत्य निर्मितस्नानभोजनो यथाश्रुतं लोभदेवः अ श्रेष्ठिरुद्रस्य पुरः कथयामास । 'तात रुद्र, तत्र रत्नद्वीपे गतानां महाँल्लाभ उत्पद्यते, यत्र निम्बपत्रै रत्नान्ये-27 तानि प्राप्यन्ते । ततः किं मया न तत्र समुद्यमः क्रियते।' रुद्रवेष्ठिनादिष्टम् 'वत्स, यावन्मात्रो मनोरथो ऽर्थकामयोर्विधीयते तावन्मात्र एव प्रसरति, 'लाभाल्लोभो हि वर्धते' इति न्यायात् । अग्रेतनमर्थसंचयं 30 स्वीकृत्य स्वदेशं गच्छ। किं च बहुलापाय जलधेरुल्लङ्घनम् । ततो ऽधिकलोभे मनो मा विधेहि । एतदेव 30 द्रविणं यथेच्छं भुल्ल । दीनादीनां दानं ददस्व । दुर्गतं जातिसंवद्धं च समुद्धर । सर्वथैव धनस्य फलं गृहाण । निगृहाण च समधिकद्रव्यार्जनलक्षणं लोभराक्षसम् । एतदाकर्ण्य लोभदेवेन जल्पितम् । 'यः कार्ये दुर्गमे धीरः कार्यारम्भं न मुञ्चति । वक्षो ऽभिसारिकेव श्रीस्तस्य संश्रयते मुदा ॥ १२० 33 तथा तात, प्रारब्धकार्यनिर्वाहिमनसा पुंसा भवितव्यम् । त्वमपि मया सह रत्नद्वीपमागच्छ ।' श्रेष्ठिना भणितं 'ममागमनं न भावि केवलं त्वमेव व्रज' । लोभदेवेनोक्तम् 'कथं अवतस्तत्र गमनं न संपद्यते 36 तन्निवेदय।' रुद्रश्रेष्ठी प्रोवाच । 'यदहं सप्तकृत्वः समुद्रान्तर्यानपात्रेण प्रविष्टः, परं सप्तकृत्वोऽपि मम वाहनं 36 भग्नम् , तावदहं नार्थस्यैतस्य भाजनम् ।' लोभदेवेन जल्पितम्। 'धर्माशोरपि प्रतिदिनमुदयाधिरोहप्रताप- पतनानि किं पुनर्नान्यस्य इति परिभाव्य सर्वथैव कमलायाः समुपार्जने सावधानमनसा भाव्यम् । त्वया 39 रनद्वीपे मया सह समागन्तव्यमेव ।' श्रेष्ठी जगाद पुनः। 'वत्स, त्वां प्रति सांप्रतं किंचिद्वदासि, अत्र 39 यानपात्रे त्वमेव क्रयाणकनेता, अहं पुनर्मन्दभाग्यः' इति । ततस्तेन तदेवाङ्गीकृतम् । 4) P दिशि for प्रति. 8) 0 G अतस्त्वया for तावत्त्वया. 9) P B मूर्पण for मूर्खण. 15 ) B has a marginal gloss on शिवार्थिनो etc. thus: विरोधोयं शिवार्थिन ईश्वरभक्तास्ते भवस्येश्वरस्योच्छेदविधौ कथं यत्नं कुर्वति विरोध (जंग) श्चेत्यं शिवार्थिनो मोक्षार्थिनः । संसारोच्छेदविधौ. 17) B bas a marginal gloss (on विमोहयति) thus : मोहमूदं कारयति पक्षे विगतमोहं करोति । संगमात् पक्षे संगतो मिलितः ।. 18) P स्वगृहगमनो'. 19) P तत्राधमाचा', P देशांतरानागता, B देशांतरादागता, Pr om. सर्वे, ० परस्परं. 23) P यदस्मि दुस्तरवारिधि B यदस्मि दुत्तरवारिधि, P एनं विक्रय कयं. 25) PB स्ववेश्मगमनं विमुच्य, ततो विजोत्तारके समागत्य निर्मित. 28) P adds न before समुद्यमः. 34) P समं for सह. 33 ·-II. $ 27 : Verse 127 ] कुवलयमालाकथा २ * 23 ६२६) अथ सजीकृतं यानपात्रम् । गृह्यन्ते क्रयाणकानि । उपचर्यन्ते निर्यामकाः। निर्णीयते 1 निमित्तविद्भिर्यात्रादिवसः। स्थाप्यते लग्नम् । निरूप्यन्ते निमित्तानि । विलोक्यन्ते उपश्रुतयः। संमान्यन्ते विशिष्टजना अर्यन्ते देवताः। सज्जीक्रियते सितपटः। ऊर्द्धः क्रियते कूपस्तम्भः। संगृह्यते काष्ठसंचयः। 3 स्थाप्यते परिग्रहः। आरोप्यते भक्तम् । भ्रियन्ते जलभाजनानि । एवं कुर्वतस्तस्य समागतो यात्रादिनः। तत्र च तो कृतमजनौ मुदितचेतसौ सुमनोमालाविलेपनवासोऽलङ्कारालंकृतौ द्वावपि सपरिजनौ यान- पात्रमारुरुहतुः। चलितं यानपात्रम् । वादितानि तूर्याणि । चालितान्यरित्राणि । ततः प्रावर्तत गन्तुं 6 जलधौ यानपात्रम् । अनुकूलो वायुर्ववौ। कियतापि कालेन वहन रत्नद्वीपं ययौ । तस्मात्तावुत्तीर्यातीव रम्यतमं प्राभृतं गृहीत्वा भूपचरणयुगलमभिगम्य लब्धप्रसादविशदमानसौ क्रयविक्रय विरचय्य व्यावृत्य निजकूलाभिमुखमुत्सुको प्रचेलतुः। अनुकूलवायुना वहनं प्रेर्यमाण समुद्रान्तः परिवीक्ष्य लोभदेवेन 9 व्यचिन्ति । अहो, प्राप्तो मनोरथादधिकतरो लाभः। संभृतं च रत्नैर्यानपात्रम् । तावत्तटं प्राप्तस्य वहन- स्यैष मम भागी भावीति न सुन्दरमेतत् ।' इति चिंतयन् लोभदेवो ऽवगणय्य दाक्षिण्यं समवलम्व्य निष्करुणत्वं शरीरचिन्तायां समुपविष्ट रुद्रश्रेष्ठिनं जलधौ पातयामास । तस्मिन् यानपात्रे योजनत्रयमति-12 कान्ते लोभदेवेन महता शब्देन पूच्चके 'अये, धावत धावत, मम वयस्यो दुरुत्तारे प्रचुरमकरघोरे सागरे पपातेति।' इत्याकर्ण्य निर्यामकलोकः परिजनश्च वीक्षितुं प्रवृत्तः । तैरुक्तं 'कुत्र पपात'। तेन निगदितम् । 'अत्रैव पतितो मन्ये भकरेण गिलितश्च । मया जीवतापि किम् । अहमपि तद्वियोग दुस्सहमसहमान: 15 प्राणत्याग विधास्ये।' एतन्निशम्य सत्यं विमयं कर्णधारकैः परिजनेल च प्रवोध्य स्थापितः। यानपात्रमपि प्रचलितम् । स रुद्रश्रेष्ठी अकामनिर्जरया जलधौ महामकरवदनकुहरदंष्ट्राक्रकचगोचरीभूतोऽवसानं प्राप्य रत्नप्रभापृथ्ख्याः प्रथमे योजनसहने व्यन्तरभवने ऽल्पैश्वर्यपरो राक्षस उत्पेदे । तत्र तेन विभङ्गज्ञानवशतो 18 मकरण गिलितमात्मकायं गच्छद्यानपात्रं च विलोक्य चिन्तितम् । 'अरे, एतेन पापिना लोभदेवेनाहमत्र- प्रक्षिप्तः । अहो, दुराचारस्यास्य साहसम् । न गणितः स्नेहसंबन्धः । न धृतश्चित्ते परोपकारः । न कृतं 1 सौजन्यम् ।' इति चिन्तयतस्तस्यानल्पः कोपानलो जज्वाल । एतेनेति चिन्तितम् । यदभु व्यापाद्य सद्यः 21 सर्वस्यार्थस्य भाजनं भविष्यामि । तत्तथा करिष्ये यथैतस्यापि नान्यस्य वा भवति।' इति चिन्तयित्वा राक्षसो मध्ये समुद्रमाययौ । तत्र बहिनं विलोक्य कौणपः प्रतिकूलमुपसर्ग कर्तुमारब्धवान् । ६२७) अथाभूच्छ्यामलं मेघमण्डलं मरुदध्वनि । रुद्राभिधानं वीक्ष्येव श्रेष्ठिनं गतजीवितम् ॥ १२१ 24 भ्राम्यन्ति परितोऽप्यभ्रं धना विद्युद्विलोचनाः। पश्यन्तः श्रेष्ठिनमिव सार्द्राः स्नेहिस्वभावतः॥ १२२ वर्षन्त्यमोघधाराभिः खैरं धाराभृतोऽम्बुधौ । निशातशरराजीभिरिव वीरा रणाङ्गणे ॥ १२३ विश्वमन्धीकृतं विश्वमुदितै॰मयोनिभिः। पुत्रा अनुहरन्ते हि पितरं नितरामिह ॥ १२४ लोलकल्लोलमालाभिः प्रेर्यमाणं मुहुर्मुहुः । प्रचण्डपवनोद्भूतं प्राणिप्राणभयावहम् ॥ १२५ तद्रोषवशतः पारावारान्तर्वहनं वहत् । अगण्यपण्यसंकीर्ण त्वरितं स्फुटमस्फुटत् ।। युग्मम् ॥ १२६ लोभदेवो ऽम्बुधौ द्वीपमिव नीरं मराविव । भवितव्यतया प्राप फलकं तत्र चालगत् ॥ १२७ सप्तभिरहोरात्रैस्ताराद्वीपमायातवान् । स तत्र समुद्रवेलावनपवनेन शीतलेन प्रत्युजीवित इव क्षणम् । ततस्तत्तीरवासिभिः कृष्णकायकान्तिभिः शोणलोचनैर्यमदूतैरिव पुरुषैर्जगृहे । ततो लोभदेवो जगाद भव- 33 द्भिरहं कथं गृह्ये।' तैः कैतवेनोक्तम् । 'भद्र धीरो भव, मा विषादं भज, यदस्माकमेष नियोगः पोतवणिजो 33 ऽवस्थां पतितस्य स्वागतं विधीयते' इति । एवंविधं जल्पद्भिस्तैलाभदेवो गृहमानीय विनयवामनैर्विधरे निवेश्य संवनस्तानं भोजनाच्छादनविधि विधाय जल्पितः। 'भद्र, चेतसि विश्वासं समाश्रय, मा भयस्य 36 भाजनं भव ।' तत इत्याकर्ण्य चिन्तितमनेन । 'अहो, अयं कीदृगकारणवत्सलो लोकः। स यावदिति 36 चिन्तयन्नस्ति तावत्तैर्निष्कृपैस्तं वद्धा वाढं शस्त्रेण मांसलप्रदेशं विदार्य मांसमुत्कर्तितं शोणितं च जगृहे। स पुनरौषधयोगेन विलिप्ताङ्गोऽक्षतशरीरो जज्ञे। पुनरपि षभिर्मासैरतीतैस्तस्य तदेव कृतम् । पुनरपि स 39 पटुतरशरीरः कृतः । एवमनया रीत्या तस्यास्थिपञ्जरावशेषस्य समुद्रान्तःस्थस्य द्वादशवत्सरी व्यतीयाय । 39 24 27 27 30 30 2) PE निमित्तवद्भिर्या. 3) On सितपट B has a marginal gloss thus: सिढ इति प्रसिद्धः. 5) P B°वासोलंकार- परिवृतौ द्वावपि. 6) On अरित्राणि B has a marginal gloss आउलां. 8) 0°भिगम्य नमश्चक्रतुः । (ततः) लब्ध, ० रत्नान्युपार्य for व्यावृत्त्य, निजकुला. 12) P जलधौ घातयामास. 13) PB inter. प्रचुरमकरघोरे & सागरे. 14) P परजनश्च. 16 ) PB एतन्निशम्य सम्यकर्णधारकैः. 19) PB एतेन लोभदेवेन पापिना अहमत्र. 29) B अगण्यपुग्य. 34) Pom, इति. 35) 1 सविनयस्नानभोजना', PB विश्वासमाश्रयः 37) PB मांसमुत्कीर्तितं.

·[ILE : Verse 18- मोकिन पनि विदशालिन् निकली। ति. ननरविका । कि दुम्वनिकेतनन- .. । IA भग वदत नजिकका निका मीत्रका नविना लोनतः॥ ३२८ रालि भजन नीति सास-17 दिति कलादिराक्ष इन का प्रवतो. सवदेनेनो जन् । 'बद्भि पापा-15 ! 'इतो सबल बन्न जलदुहिनगिनिद मायः। इतरंगोलन् । 'मान बुनियन। इति निवन्य प्रति प्रचलित तोमदेवः परित्यक्ष- नजर लागला व निविटः। एतं वृत्त मग- डालनेत्रविककारवाः श्रीमन्ननगुन निबाद लोनदेवः मोबा। नामन्दिरादित चितयनेत्र किचनमा कर्तव्यन्। कतः श्रीवनदानुनिन प्रोत: याच लोमनहानिशावरनहाइला पचवमानीय विनयवानों राजनक सां राजहंसलीलाललंकुरु । शान्तिकान्तालेवा । कालानुननावरपरमवारामतीतीः परिहर ! यत्र न जरा न वृत्यु, चिर्न दुई सच्चावत नवोदय विशाई ततः मालक्षि। तदाकार्य लोनदेवेनोक्षम् । नाद. यदि नवल किन बोकोक्ति दती नन प्रचादानलाई विहि । भगवता श्रीवरील गुणः पादानितर तत्स बाजलजलोवनन्स प्रशान्तलोमत्य लोमदेवत्य वतनदानि । 30 । इति लाने लोनदेवकया। ६३.) रवि मुगनवत्र । 'हन्ति हन्त महामोहल्लुहिनौवोदितः। पलहं विवेकानं यशपरिनलोर्जितम् ॥ १२९ सर्वबुन्दयो न भवः जितः। तस्य बना जानन्ति महानोहहता नहि ॥ १३० सुखोऽवतंजः संजनेस बामण्यमुग्यमान । सन्वनौ न यःक्षापि लियते नोहवाजिता ॥ १३१ जनन नोहराजेन दुर्वरया जानथी । जिन्य जिन्नुनीन नुकत्वा तीवतधुरंपरान् ॥ १३२ सर्वदाय हो नहो नहासागरसंतिमः। न यस्य प्राप्यते ताबो नहावशेरपि कचित् ।। १३३ महामोहनाहितननाः पुमान गन्यागन्यपि विचारयति । स्वतारमयनितति । जनकनपि कारयति । नरंश, र दुन्धः। विज्ञतं नृपतिता । स्वनित अनेकलोकसंकुलायां सभायां कः पुरुषः, इति नाविन्य गुरुणा भगिनन् । य एष तक दूरे दक्षिणदेशे वात्सवय लेप्यनय इव कार्या कार्यविचारविमुखो हश्यमानतुल्यायवः स्यारिष स्थितः। एतेन नहानोहमोहितचेतनेन यलतं तयतामिति 10) दुनितननिति. IS) Fam.वि. 18) FE प्रान्त । एलेनोल) c inter. नगदन , यदिः - 31) FE c..इति:) F अन्वेन र अनेन. I cात्पल वानलेवन्ध, FEC. नहा. 33 96 ·* 25 1 3 3 6 6 9 9 12 12 15 - -11.833 : Verse 149] कुवलयमालाकथा २ ६३१) अस्ति समस्तकुशलजनावृतनामाभिरामः कोशलाभिधो जनपदः । तत्र परचक्रदुर्लक्या 1 कामिनीमुखचन्द्रचन्द्रिकात्यन्तधौतधवलगृहा कोशलाख्या नगरी । स्वर्नदीसंगतैर्यत्र मरुल्लोलैर्ध्वजाञ्चलैः । मार्जयन्तीव शशिनः कलङ्कममरालयाः ॥ १३४ रमारामाभिरखिलैः सुभगंभावुकैर्गुणैः । मात्राधिकतया यत्र पराभूयन्त भूरिशः ॥ १३५ चातावधूतप्रासादधवलध्वजवेल्लनैः। यत्र त्रिपथगा व्योम्नि सहस्रपथगाभवत् ।। १३६ तत्र क्षत्रशिरोरत्नं पवित्रमतिभाजनम् । कोशलः कुशलः क्षोणीपालः प्रत्यर्थिकोशलः ॥ १३७ वाहिनीप्रसरविस्फुरद्रजोमण्डलेन रविरस्तदीधितिः । यस्य विक्रमगुणैकवर्णने न क्षमः फणभृतामपीश्वरः ॥ १३८ यदश्वीयक्षुण्णक्षितिविततरेण्वा रविरपि क्षतज्योतिर्यत्सिन्धुरनिकरदानोदकभरैः । प्रसनुर्वाहिन्यः प्रतिपथममन्दैः प्रतिरवैरहो निःश्वासनामजनि किल गर्जिर्जलभृताम् ॥ १३९ यस्य प्रयाणे पृथिवीश्वरस्य निःश्वासनादाः किल ये प्रसः । त एव विद्वेषि महीपतीनां पलायनोत्साहकरा वभूवुः ॥ १४० यद्यात्रास्वपि दुर्गलखानलसन्निःश्वासनादैः स्फुरत्सैन्योद्भूतरजोभरैरविरतं प्रत्यर्थिपृथ्वीभृताम् । वाधिर्य श्रवणेष्वथान्ध्यमभवनेत्रेपु तस्य स्तुति कर्तुं न क्षमते सहनरसनो ऽप्युर्वीभृतो विक्रमे ।। १४१ ६३२) अथ तस्य महीशक्रस्य मूर्त्या जयन्त इव परं नाकुलीनः, सिंह इव विक्रमी न नखरायुधः, 13 सवितेव प्रकाशकरो न कठोरः, चन्द्र इव सर्वाह्लादकरो न कलङ्कितः, तोसलाख्यः संख्यावतां मुख्य- स्तनूभवः समभवत् । एवंविधविविधगुणसंपूर्णेन तेनानिवारितप्रसरेण निजनगर्या परिभ्रमता कदाचि- 18 त्कस्यापि महतो नगरप्रेष्ठिनो हर्म्यरम्यगवाक्षविवरविनिर्गतं धाराधरपटलप्रकटीभूतपूर्णिमाकुमुदवा-18 न्धवमिव वालिकाया वदनकमलं कुवलयदलदीर्घलोचनयुगलं ददृशे । सापि तमालोक्य साक्षादिव मनोभवमुद्दामानुरागसागरान्तर्निमग्नमानसा तदात्वमेव समजायत । तद्दर्शनेन तस्यापि चेतः पञ्चशरेण 21 परदारावलोकनेन जनितकोपेनेव तितउरिव पञ्चभिः शरैः शतच्छिद्रं व्यधायि । ततस्तेन निर्दयविषम- 21 शरप्रहारप्रसूतवेदनाविवशेनेव दक्षिणकरेण वक्षःस्थलं पस्पृशे, वामेन नाभिपाचँ तर्जन्यङ्गुली चोटीं- कृता, तया च तन्निरीक्षणपरवशया वामेतरपाणिना कृपाणप्रतिकृतिः प्रकटिता। ततः कुमारस्तञ्चेष्टित- 24 मालोक्य स्वावासं प्रति प्रचलितो व्यचिन्तयदिति । 'यस्या मुखेन लावण्यपुण्येन द्विजनायकः । न्यकृतोऽङ्कच्छलात्तुन्दे चिक्षेप क्षुरिकां निजे ॥ १४२ यदास्येन्दूदयादुल्ललास लावण्यवारिधिः । यत्रामृतायितं वाचा दृष्टिभ्यां शफरीयितम् ॥ १४३ प्रवालायितमोष्ठाभ्यां मुक्तापडीयितं द्विजैः । कूर्मायितं कुचाभ्यां च दोभ्या वेत्रलतायितम् ॥ १४४ 27 इयं शृङ्गारसर्वस्वं राजधानी मनोभुवः । उहामयौवनप्राग्रहरा लावण्यदीर्घिका ॥ १४५ अहो अस्या वालिकायाः सर्वरूपातिशायिरूपं, अहो अद्भुता कापि सौभाग्यभङ्गी, अहो विदग्धत्वम् , 30 अहो निरुपमा लावण्यलक्ष्मीः' इति ध्यायन्नेव निजावासमासदत् । साथ क्रमेण नयनपथातीते ऽपि 30 तस्मिन्नराधीश्वरनन्दने इभ्यतनया विषमवाणवाणप्रहारप्रसरजर्जरशरीरसावयवा मुक्तदीर्घोष्णनि:- श्वासधूमध्यामलीकृतशय्यागृहविचित्रचित्तभित्तिः शयनीये लुलोठ । इष्टं मन्त्रमिव स्वान्ते स्मरन्ती तं नृपात्मजम् । सा तस्थौ सुकुमाराङ्गी कुरङ्गीनयना चिरम् ।। १४६ 33 न शय्यायां न च ज्यायां न जने न वने रतिः । तस्या न चन्द्रे नो चन्द्रे वियोगिन्याः कदाप्यभूत् ॥ १४७ शीतांशुरपि धर्माशुश्चन्दनं च हुताशनः । निशापि वासरस्तस्या वैपरीत्यं तदाभवत् ॥ १४८ 36 यता, योगिनां चन्दनायैयः शीतैः प्रीतिः प्रजायते । तनुज्वलति तैरेव सततं विप्रयोगिणाम् ॥' १४९ ६३३) स कुमारो यावदन्यदा तस्या हृदयहारिण्याः संगमोपायतोयेन दुस्सहविरहदहनोत्तप्तदेह- 39 निर्वापणमभिलषन्नस्ति तावत्पर्यस्तकिरणदण्डश्चण्डकिरणः पश्चिमाचलचूलिकावलम्बी वभूव । तदा-39 ऽतिप्रसृते संतमसे कुसुमशरशरप्रसरव्यथितो 'दुःखेन विना सौख्यं नास्ति' इत्यवगम्य कुमारः समुद्- तिष्ठत् । ततस्तोसलो निजं वसनं गाद नियन्य कुवलयदलश्यामलां यमजिह्वाकरालां क्षुरिकां कटीतटे 214 27 33 36 12) P पलायिनोत्साह. 15) B bas a marginal gloss (on नखरायुधः) thus: नखरा नखा एवायुधं स्यादस्य स नखरायुधः कुमारः पुनर्न नखरायुधः कोऽर्थः खरायुध तीक्ष्णायुधः । तेन प्रकृत्यर्थवाचकौ । I6) B adds करः after कठोरः 20) P सागरांतर निर्मग्न. 21) P लोकनजनित. 26) P यदास्येहृदयादु. 38) PB दहनतप्त. 4 .

·* 6 रत्नप्रभसूरिविरचिता [II. 833 : Verse 149- 1 बद्धा दक्षिणकरे चैरिवीरवारनिशुम्भनं कृपाणरत्नमंसावलम्बितं वसुनन्द्रकं व कृत्वा रचितनीलपट- 1 प्रावरणस्तत्सदनान्तिकमागत्य वियक्षितकरणं दत्त्वा यातायनमालसाद । निर्मलप्रचलद्यष्टिप्रदीप- प्रद्योतितावयवां पराशुखी शयनतले विनिविष्ठां तामेणलोचनामालोकत । कुमारेण पृथिव्यां वनुनन्द- 3 कोपरि कृपाणं मुक्त्वा निभृतपदसंचारमुपगम्य तन्याः सुदृशो लोचने पाणिभ्यां पिहिते । ततस्तया सर्वाङ्गरोमाञ्चककमुद्रहन्त्या चिन्तितम् । यदद्य सर्वतो ममा पुलकितं बालमृणालिनीदलकोमलं कर- किशलयं तजाने संप मत्स्वान्तलस्वतस्करः। इति विमृश्य तयामाणि 'अहो सौभाग्यनिधे, मां मुन्न ।। कुमारेण हसता तनयनद्वयी शिथिलीचक्रे । तया तन्य गृहागतस्य विनयवृत्त्याभ्युत्थानं विदधे । तया इत्ते प्रधाने [विष्टरे ] कुमारः समुपाविशत् । कुमारेणोक्तं 'तब संगममिच्छामि । तयोदितम् । 'देव युत- मेतत्परं कुलाजनानां केवलं शीलपालनमेव हितम् । इत्याकर्ण्य कुमारेण जल्पितं 'यद्येवं भवती शील-g वती ततो व्रजामि' । इत्युक्त्वा खजरत्नं वसुनन्दकं त्र स्वीकृत्य लसंभ्रममुत्तल्यौ । तया तं वसाचले धृत्वा प्रोक्तम् । 'भद्र पारिपन्धिक इव मम हृदयं मुपित्या कुत्र ब्रजति । यतस्त्वां बाहुलतापाशनियसितं 12 करिष्ये । इत्याकर्ण्य कुमारः स्थितः । तयोक्तम् । राजपुत्र, यत्र परमार्थतं तावदाकर्णय पञ्चा- 12 घद्युक्तं तत्पुर्याः। ६३४) अस्त्येतत्यामेव कोशलायां श्रेष्ठी नन्दनाभिधः । तस्य पनी रत्नरेखाख्या । तत्कुक्षिसंभवा 15 सुवर्णदेवाभिधाना पित्रोरतीयबल्लभा कन्यकालि । ततः पितृभ्यामहं विष्णुदत्तपुत्रन्य हरिदत्तस्य पाणि-15 पीडनाय प्रदत्ता । स च मामुपयम्य वाणिज्याय यानपात्रमाव्हा लक्षापुरीमभिजन्मिवान् । तत्स प्रोपित- त्याध द्वादशो वत्सरः सातिरेकः । विपन्नो जीवति वेति न ज्ञायते । एतं यौवनमहालागरमपारं काम- 18 महावर्तगर्तदुत्तरं विषयमत्स्यकच्छपोत्कटमतिगहनं निरपवादमुलझ्यन्त्या ममेयन्ति दिनानि जातानि । 15 दुर्जेयतया विषयाणां चञ्चलतया चेन्द्रियत्रामन्यैकदा मम मानले इति विकल्पसंकल्पमाला बभूव 'महो जरामृत्युरोगशोकल्लेशप्रचुरे संसारे प्रियसंगमादपरं न किंचिच्छास्ति, तच न विद्यते । ततो जाग- 21 लत्तन इवारण्यमालतीकुलुममिव बधिरकर्णजाप इव निरर्थकं मे जीवितम् । इति विचिन्त्य चिरं मरण-21 कृताध्यवसाया 'लुएं जीवलोकमद्य करोमि इति यावद्वाक्षमानढ़ा तावत्तत्र भवितन्यतया भवान्मम लोचनगोचरं गतः । त्वां दृष्ट्वा रागपरवशा तत्कालमेव जातालि। त्वया च परामृष्टं हृदयम् : एकाङ्गुलि- 24 रुष्टीकता । मया तदवगतं यदेतेन राजपुत्रेण मम संशा कृता । हृदयपरिस्पर्शनेनेति लयितम् । 'यत्वं मम ! हृदयस्याभीष्टतमा' । अङ्गुल्या ऊहतया चेति कथितं यदेकदा संगम ददव इति । ततो मया तब खगानुकारी निजकर इति प्रदर्शितः, 'यदा किल त्वं खायलेनैव समागच्छति तवा तव संगमो नान्यथा 27 इति । तदाप्रभृति राजपुत्र, तब संगमाशावद्धमानसा'को ऽपि मा झालीत् इति वेपमाता कृतमरण-27 निश्चया यावदलि तावद्भवान, लमायातवान् । ततः सांप्रतं विनष्टं विज्ञानम् , गलितो गुल्जनविनयः, परिसुपितं विवेकरत्नम्, विस्मृतो धर्मोपदेशो भवत्संगमेन । किंच यदि तावत्वया सह संगतिं करोसि 30 ततो मम कुलमन्दिरे दुःशीलेत्येपा पराभवः स्वजनानां गुल्तरोऽपवादश्चेति । यदि लोकापवादः सहते 50 तदा तव ममापीप्सितं, अन्यथा मृत्युवेरम्' इति जल्पन्ती लुइती निशाकरेणेव निशा गाढतरं कुमारेण समालिङ्गिता सफलीकृतयौवना च । प्रीत्या व दिवले भाविस्वविरहविनोदचिह्न निजनामाङ्कां मुद्रिका- 38 मेकां तस्यै स तदा ददौ । ततोऽलङ्कृतदिग्विभागे संध्यारागे कुमारः लहला तन्मन्दिात्तेनैव प्रयोगेण 38 तद्यथागतं गतः । एवं च तस्यानुदिन प्रतिवसतस्तत्र तथा सहाष्टमो नासो व्यतीयाय । तत्र च तथाविध- कर्मसंयोगेन भवितव्यतया नियोगेन सा गर्भवती बभूव । तत्लखीजननिवेदितवृत्तान्ताया रत्तरेखाया 36 मुखात् नन्दश्रेष्ठिना लमवगत्य संजातकोपेत कोशलनरेश्वरस्य पुरो त्यत्रेदि । राज्ञादिष्टम् । 'गच्छ6 गृहेऽन्वेषयामि लनः । ततो राजादेशमवाप्य मन्त्रिणा सर्वत्र विलोकमानेन तोललकुमारःप्रातः, विज्ञप्त च राज्ञे । ततो गुरुतरकोपन्फुरदधरेण धराधरेणादिष्टम् । सचिव, नाहमन्यायिनं पुत्रमपि लेहे, तनं 39 द्रुतमेव निगृहाण । सचिवो यदाज्ञापयति स्वामी इति भणित्वा कुमारं केनापि व्याजेन श्मशानभूमि-32 मानिनाय । तत्र कार्याकार्य दक्षिणेत मन्त्रिणोत्तम् । 'कुमार, तव दुर्ऋत्वेन तवोपरि कुपितत्ते पिता, भवान् वध्य आज्ञप्तोऽस्ति, स्वासितत्वेन त्वमपि मम प्रभुः कथं त्वां व्यापाश्यामि । सवालि तव बंशलेवकः, 42 ततस्त्वं तथा व्रज यथा तब प्रवृत्तिरपि न श्रूयते । त्वया क्षापि न कथ्यं यदलि तोसलः। इति भणित्वा 2 2) PB प्रज्वल्यष्टि. 8) PB om. विष्टरे. 14) B कोलाया26) B inter. जि & वं. 30) 2 ननुलनादरे 31) B निशाकरेणेव. 37) B गृहमन्वेषवानि. 40)P B पितः पिता. 1) PB मानतोति, P repeats (after वलि) तब वंशसेवकः etc. to न कम्यं यदलि.

·3 त्राततश्च। 18 21 *27 -II. $ 37 : Verse 154 ] कुवलयमालाकथा २ 1 मन्त्रिणा कुमारो विसर्जितः । कुमारो ऽपि तदैव निर्गत्य प्रचुराणि पुराण्युल्लङ्य क्रमेण पाटलीपुत्रमग- 1 च्छत् । तदा तत्र च राजा जयवर्मा राज्यं पालयति स्म । स कुमारस्तत्र तस्य सेवापरोऽभवत् । ६ ३५) इतश्च तस्यां कोशलायां सा सुवर्णदेवा ज्ञातदुःशीलत्वेन वन्धुजनेन निन्द्यमाना जनेन 3 च कुमारविरहोद्विग्नमालसा गर्भभवदुःखभरवाधिता व्यचिन्तयदिति । 'स कुत्र राजपुत्रो यो मां परित्यज्य ययौ' इति चिन्तयन्ती सा कस्याश्चित्लखीमुखात् 'तव दोपेण राजादेशतः सचिवेन कुमारो 6 हतः' इति श्रुत्वा सगर्भत्वेनाकृततदनुमरणा निशीथे केनापि च्छमना गेहतो निर्गत्य भवितव्यतायोगेन 6 पाटलीपुत्रपुरं प्रति प्रचलता केनचित्सार्थेन सह चचाल । सा सुदती मन्दं मन्दं गच्छन्ती गर्भवेदनार्ता चरणचक्रमणाप्रवीणा पश्चात्सार्थात्परिभ्रष्टा तालहिन्तालतमालकदम्बजम्बूजम्बीरादिफलदलशतसंकुले 9 महाकानने मूढदिग्विभागा अपरिज्ञातनिगमा तृष्णातरलितचेतोवृत्तिः क्षुधार्ता श्यामवदना पथधान्ता 9 सिंहनिनादविद्रुता व्याघ्रदर्शनवेपमानहृदया दुरध्वपतिता विलापानकादिति । 'हा तात, अहमभीष्ट- तमापि त्वया परित्राणं न कृतम् । हा मातः, ममापि त्वया रक्षणं न कृतम् । हा प्रियतम, यस्य तव कृते 12 मया हेलयापि शीलं कुलं यशस्त्रपा सखीजनश्च पटप्रान्तलग्नतृणवद् वेश्मप्रमार्जनोद्धताचस्करवत् सर्वमपि 12 तत्यजे, स त्वमपि मासुपेक्षसे।' इति विलपन्ती मूञ्छिता धरायां पपात । अत्रान्तरे कुमुदिनीविभुस्तां मृतामिवावगत्य दुःखार्ता विश्रस्तकरः प्रतीचीजलनिधेरन्तः परिममज । ततो महागजेन्द्रयूथमलिने 15 विन्ध्यगिरिशिखरमालानीले समन्ततः प्रसृते संतमससमूहे शीतलेन वायुना जातानुकम्पेनेव समाश्वा- 15 सिता सा । ततस्तस्मिन्महाभीमे बने एकाकिनी अशरणा सुवर्णदेवा प्रसूता एकं दारकं द्वितीयां दारिकां सुतजन्ममुदारण्ये वासाल् तन्मनः क्षणम् । जनसे ऽहर्मुखमिव भासा भूच्छाययापि च ॥ १५० 18 सा च प्रलपितुमारेभे। पित्रा मात्रा च भा च स्वजनेन च वर्जिता। वत्स त्वमेव शरणं त्वं गतिस्त्वं मतिर्मम ।। १५१ पिता पति च कौमारे यौवने रक्षति प्रियः । स्थविरत्वे तनूजस्तु निर्माथा स्त्री कदापि न ॥ १५२ 21 इतश्चाहर्पतिः प्राप पूर्वपर्वतमस्तकम् । तस्या दुष्टमहाकटतिरस्कारकृताविव ।। १५३ उदितस्तेजसामीशः कोपाटोपादिवारुणः । वर्णलोपकृतो ध्वान्तसंघातस्य विधातने ॥ १५४ ३६) एवंविधे प्रत्यूषप्रस्तावे चिन्तितमनया । 'किमधुना मया कार्य तावन्मरणं न चरम् , वालयुगलं मयि मृतायां मृतमेच, तदस्य पालनमेव संप्रति श्रेयः' । इति ध्यात्वा गता कस्यापि ग्रामस्य परिसरम् । ततस्तोसलराजपुत्रनामाङ्कां मुद्रां वालस्य कण्ठे निक्षिप्य निजनामाङ्कितमुद्रां वालिकायाश्च श निजोत्तरीयप्रान्तद्वयेन दारकं दारिकां च पृथग्ग्रन्थौ ववन्ध । तद्वालयुगलं तब मुक्त्वा स्वयं सुवर्णदेवा 27 शरीरवैवर्ण्यनिराकरणाय विन्ध्याचलोपत्यकानिर्झरणमुपाजगाम । अत्रान्तरे नवप्रसूता व्याघ्री स्वशि- शोर्भक्ष्यार्थ भ्रमन्ती नवशोणितगन्धहृतचित्ता चीवरोभयप्रान्तबद्धं वालयुगलं जग्राह । तस्या वजन्त्या 30 वसनान्तवद्धादारिका पथि पपात,न च तया गलितापि दारिकाज्ञायि। तदा च पाटलीपुत्रेशश्रीजयवर्मनृप- 30 स्यागतः सभार्यस्तत्र दूतः । स तां दारिकां दृष्ट्वा गृहीत्वा च निरपत्यायाः स्वभार्यायाः समर्पयामास । तो च दम्पती क्रमेण तां पुत्रीमङ्गीकृत्य पाटलीपुत्रमायातौ । ताभ्यां तस्या वालिकाया वनदत्तेति नाम विदधे । ६ ३७) इतश्च व्याघ्री स्तोकं भूभागमुपेता कुतोऽपि कार्यान्तरात्तत्रायातेन राज्ञः श्रीजयवर्मणो राज-33 पुत्रशवरशीलेन व्याघ्र इतिकृत्वा गुरुतरशल्यप्रहारेण हता मृता च । तं च वालक कोमलमृणालदेहं रक्तो- त्पलसमक्रमयुगलं विकस्वरेन्दीवरनयनं पार्वणचन्द्राननं स ददर्श । ततस्तं शवरशीलः प्रमुदितचेता निज- 36 प्रियतमायै 'तव पुत्रः' इति वितीर्णवान् । तत्कान्तया 'प्रसादः' इति भणितम् । वर्धापनकमहोत्सवं 36 विधाय द्वादशे दिवसे पित्रा तस्य पुत्रस्य व्याघ्रदत्त इति नामधेयं गुण्यं ददे । सर्वत्र च नगरान्तस्तदास्य- प्रच्छन्नगर्भा पत्नी प्रसूतेति विदितमभवत् । शवरशीलस्तेन वालकेन साकं पाटलीपुत्रमवाप । तत्र च 39 समानशीलराजपुत्रैः सार्ध क्रीडां कुर्वतस्तस्य महामोहमोहितचेतसो लोकेन मोहदत्त इति संज्ञा कृता । 39 एवं मोहदत्तः सह कलाकलापेन वयसा गुणगणेन च वर्धितुमारेभे । इतश्च सुवर्णदेवा गात्रपावित्र्यं निर्माय समागता बालकयुग्ममप्रेक्षमाणा मूर्छिता । पुनरपि वायुना लब्धचैतन्या चिरं विललाप । ततः 42 स्वयमेव सा स्वं संबोध्य ततः स्थानात् प्रचलिता। पुरतो व्याघ्रीपदानि दृष्ट्वा व्याघ्या बालकयुगलं 42 10) B हा ताताहमभीष्टतमापि त्वया परित्यक्ता । हा. 11) P om. हा मातः etc. कृतम् ।, B परित्राणं for रक्षणं. 12) 0 inter. शील & कुलं. 14) P B °वावगम्य.। 15) PB गिरिशिषरशिपरिमाला. 25) B तदत्र for तदस्य. 27) B दारकं च दारिका, B सुवर्णदेवी. 30) P जयवर्मानृपस्या . 32) P Bokkh तया for ताभ्यां. 37) P om, पुत्रस्य. 40) PB सकल for सह, B सुवर्णदेवी. 42) P B om. सा. 24 यतो 24 33 7) B प्रतिचलता.

·G 15 18 18 * 28 रत्नप्रभसूरिविरचिता [II. 8 38 : Verse 155- 1भक्षितमिति चिन्तयन्ती तदनुमार्गमनुसरन्ती कस्मिन्नपि गोप्ठे कस्याश्चिदाभीर्या वेश्मनि समागता । तया 1 'दुहिता' इति स्थापिता । तत्र कियन्ति दिनानि स्थित्वा ग्रामानुग्रामं परिभ्रमन्ती पाटलीपुत्रं साप्या- 3 याता । तत्र कर्मसंयोगेन तस्मिन्नेव दूतगृहे सा प्रविष्टा । तत्र च दूतकान्तया तदुहिता तस्या एव प्रति- 3 पालनार्थमर्पिता । सुवर्णदेवा तामात्मीयां सुतामजानन्ती केवलं तत्सुतामेव हृदि भावयन्ती तां वर्धयि- तुमारभत । सा सुता क्रमेणोदग्रयौवनप्राग्रहरा लावण्यातिशायिनी सौभाग्यभूमिका चातुर्यधुर्या जाता। $ ३८) इतश्व जनमनःप्रमोदभरदायिनि मधुरमधुकरनिकरध्वनिताकुले वसन्तकाले मदनत्रयोदश्यां 6 चाह्योद्याने कामदेवस्य यात्रा वीक्षितुं मातृसखीपरिवृता गता वनदत्ता । स्वैरं परिभ्रमन्ती च तत्रागतेन मोहदत्तेन विलोकिता, तया च सः । तयोः परस्परं विलोकनेन प्रीतिः समभूत् । तत्रान्योन्यदर्शननीर- 9 संसिक्तस्नेहमहीरुहं मिथुनं महती वेलां यावत्तस्थौ, तावत्सुवर्णदेवया स्वदुहितरि गाढतरं मोहदत्तानुराग 9 विभाव्य जल्पितम्। 'वत्से, तवेहागताया गुर्वी वेला जाता, तब पितापि दुःखाकुलितमानसो भविष्यतीति तावत्प्रवर्तस्व गृहं व्रजामः । यदि तावत्तव कौतुकं ततो वत्से, मदनोत्सवे निवृत्ते निर्जने कानने समागत्य 12 पुनर्निजेच्छया भगवन्तमनग विलोकयेः' इति जल्पन्ती तया समं वनान्निर्गता । चिन्तितं च मोहदत्तेन 112 'अहो, एतस्या ममोपरिसमस्ति स्नेहः' इति सुवर्णदेवावचो ऽवश्यं संकेतजनक परिभावयन्मोहदत्तः काननान्निःससार । सा वनदत्ता काममहापिशाचग्रस्तेन देहेन निकेतनमायाता न पुनश्चेतसा । तत्रापि 15 गुरुविरहज्वलनवालावलीकरालदेहा कङ्केलिपल्लवाकीर्णशयनीयतलस्थिता । वितीर्णास्थानहुंकारा कामज्वरभरातुरा ॥ १५५ मृणालवलया रम्भादलावरणसंवृता । चन्दनद्रवसंसर्गसर्वाङ्गलतिका तदा ॥ १५६ निर्गच्छदुष्णनिःश्वासशुप्यमाणाधरावनी । परित्यक्तकलाभ्यासपुष्पताम्बूलभूषणा ॥ १५७ विच्छायवदनाम्भोजा दिवा चन्द्रकलेव या । न पल्यके न वा भूमितले प्राप्तसुखाभवत् ॥ १५८ चतुर्भिः कलापकम् ॥ ६३९) वनदत्तान्यदा मदनोत्सवे व्यतीते तस्मिन्नेवोद्याने गन्तुकामा जननीसखीजनान्विता राज-21 मार्गे तोसलराजपुत्रेण वीक्षिता । देशान्तरपरावर्तितरूपयौवनलावण्यवर्णस्तोसलस्तया सुवर्णदेवया न प्रत्यभिज्ञातः । तेन सापि दूरदेशान्तरासंभावनीयसमागमा नावगता । केवलं तस्य तोसल- 24 राजपुत्रस्य वनदत्ताया उपरि महती प्रीतिरुत्पन्ना । चिन्तितं च तेन । 'एतां चारुलोचनां द्रव्यदानेन 24 विक्रमेण वापरेण वाप्युपायेन परिणेष्यामि । सुन्दरमभवद्यद्येषा वाह्योद्यानभुवं प्राप्ता । ततो ऽहमपि तदनुमार्गलग्नो यास्यामि' इति विचिन्तयन् गन्तुं प्रवृत्तः । सा च वनदत्ता करिणीव सुललितगमना शक्रमेण वनान्तर्विचचार । इतश्च गुरुतरानुरागदत्तहृदयेन तोसलेन लोकापवादमनपेक्ष्य दूरतो व्रीडांस विमुच्य जीविताशामपि परित्यज्य भयमवगणय्य चिन्तितम् 'अयमत्रावसर इति । ततः कर्षितकराल- करवालो महामोहमूढमानसस्तोसलो वभाण । 'भद्रे, यदि जीवितेन ते कार्य तदा मयैव समं रमखेति । 30 अन्यथा कृपाणलतयानया भवती कथाशेषां करिष्ये ।' तत्तादृशं वृत्तं वीक्ष्य हाहारवमुखरे सखीजने 30 सुवर्णदेवया च पूञ्चक्रे । 'भो भो जनाः, त्वरितं प्रधावत प्रधावत, अनेन मम पुत्री निरपराधैव कानने व्याधेन हरिणीव विनाश्यते ।' ६४०) इतश्च सहसा मोहदत्तः कदलीगेहतः कर्षितनिस्त्रिंशो निःसृत्य प्रोवाच । 'रे रे पुरुषाधम 33 अग्राह्यनामधेय निस्त्रप, स्त्रीषु प्रहरसि । अहमस्या रक्षकस्तन्मम संमुखो भव ।' इति श्रुत्वा तोसलस्तद- भिमुखं प्रत्यधावत । तोसलेन मोहदत्तस्य कृपाणप्रहारः प्रदत्तः । तेन च मोहदत्तेन करणकौशलेन 36 तस्य प्रहारं वञ्चयित्वा प्रतिप्रहारेण तोसलराजपुत्रः कृतान्तदन्तक्रकचगोचरीकृतः। ततो मोहदत्तो वन-36 दत्ताभिमुखं चलितः । तया स जीवितदातेति प्रियः प्रतिपन्नः । सुता जीवितेति हृष्टमानसा सुवर्णदेवा समभवत् । मोहदत्तेन भणितम् । 'भद्रे, विश्वस्ता भव, कम्पं मुञ्च, भयं मा कार्षीः। ततस्तेन मोहितेन 39 मोहदत्तेनालिङ्ग्य यावत्तया सह रंस्यते तावदकस्मादेव दीर्घमधुरः स्वरस्तस्य कर्णातिथित्वं भेजे । 'जनक मारयित्वापि जनन्याः पुरतो ऽपि च । अरे रिरंससे मूढ स्वसारमपि संप्रति ॥ १५९ ततो मोहदत्तेन विलोकितो ऽपि क्वापि कोऽपि न दृष्टः । एवं वारत्रयाकर्णनजातशङ्कः कोपकौतूहला 42 बद्धचित्तः खगरत्नव्यग्रपाणिर्मोहदत्तः सर्वतः काननान्तर्विलोकितुं प्रारेभे । तावद्भगवान साक्षादिव धर्म 42 21 33 39 4) B सुवर्णदेवी, P B om. तां. 7) P B परिभृता. 8) PB om. तया च सः । 11) P निर्वृत्ते. 13) B समस्तस्नेहा 26) Pom. च. 30) 0°मुखरेण सखीजनेन. 41) P B om. विलोकितोऽपि, P°जाताशंकः- ·* 29 . -II.842 : Verse 177] कुवलयमालाकथा २ 1एको ऽनगारचूडामणिस्तस्य दृग्गोचरमागतः । 'अमुना मुनिपतिना जल्पितम्' इति चिन्तयन्मोहदत्तः 1 श्रमणक्रमणयुगलमभिनम्य नातिदूरे निविष्टः सुवर्णदेवा वनदत्ता सखीजनश्च । ततो मोहदत्तेन विशप्तम् । 3 'भगवन् , यत्त्वं कथयसि मातुः पुरतः पितरं व्यापाद्य स्वसारमभिरमसे तत्कथं ममायं पिता, कथमियं 3 माता, कथं चेयं स्वसा, इति ।' ततः स मुनिपतिः कोशलाया आरभ्य वृत्तं तोसलमृति यावत्तत्पुरः स्पष्टमाचष्टे । एकं तावदकृत्यं कृतं यत्त्वया पूर्व जनकस्तोसलो व्यापादितः, इदं तावद्वितीयं यत्त्वं भगिनी- 6 मभिवाञ्छसि । ततः सर्वथा धिर महामोहविलसितम् ।' एतन्निशम्य सुवर्णदेवा वनदत्ताप्यधोमुखी 6 वभूव। 9 12 16 18 18 21 21 24 ६४१) मोहदत्तोऽपि निर्विण्णकामभोगो महाशुचिसमं मानुपत्वं मन्यमानः प्रचुरतरवैराग्यमार्ग- 9 मनुलग्नो जजल्पेदम्। 'अनन्तदुःखवृक्षाणां मूलमज्ञानमेव च । अज्ञानमेव वृजिनं भयमज्ञानमेव च ॥ १६० ततो मुनीश, मम कथय मया सर्वथैवाधन्येन किमाचरणीयम् , येन सकलमपि पापं मूलादेव 12 विनश्यति ।' भगवता समाख्यातम् । 'कलत्रपुत्रमित्रादि सर्वमुत्सृज्य सर्वथा । दीक्षां भज भवाम्भोधिमगिनीमगिनीमिव ॥' १६१ मोहदत्तेनेति जल्पितं 'भगवन् , मां प्रव्रज्यासंगतं तर्हि तनु' । मुनिनादिष्टम् । 'यदहं चारणश्रमणो न 15 गच्छप्रतिवद्धस्तेन तव व्रतं दातुमनीशः।' तथा दशाष्ट यस्य पञ्चाशदे योजनानि यथाक्रमम् । विस्तारे शिखरे मूले प्रोचुः सिद्धान्तवेदिनः ॥ १६२ श्रीनाभिनन्दनो यत्र पवित्रितजगत्रयः । अवस्थिति स्वयं चक्रे स शैलेपु शिरोमणिः ॥ १६३ कर्माण्यपि विजृम्भन्ते यत्र तावद्वपुष्मताम् । श्रीनाभिसूनुर्नाभ्येति यावल्लोचनगोचरम् ॥ १६४ कर्मभपुण्डरीकश्रीः पुण्डरीकमहामुनिः। यत्रावृतः शिवं प्राप पञ्चभिर्मुनिकोटिभिः ॥ १६५ यस्मिन्नमिविनम्याख्यौ विद्याधरपती तथा । मुनिकोटिद्वयीयुक्तौ परमं पद्मीयतुः ॥ १६६ श्रीरामभरतौ वालिखिल्यानां दशकोटयः । प्रद्युम्नादिकुमाराणां सार्धास्तिस्रश्च कोटयः ।। १६७ नारदः पाण्डवाः पञ्च परे ऽपि मुनिपुङ्गवाः । यत्रापुः क्षीणकर्माणः सर्वदुःखक्षयं पदम् ॥ युग्मम् ॥ यत्रैकस्यापि सिद्धिः स्यात् तत्तीर्थे जगदुत्तमम् । अस्य किं प्रोच्यते यत्र निर्वृता मुनिकोटयः ॥ १६९ यत्र भूमीरुहश्रेणीरमणीयसमुच्छलात् । जिनाट्रिस्पर्शरहितान् हसत्यन्यमहीधरान् ॥ १७० स्फुरनिर्झरझात्कारैर्य एवमिव जल्पति । जनाः किमन्यतीर्थेषु भ्रमन्ते हा विहाय माम् ॥ १७१ अतीवगुप्ता यत्रास्ति शङ्के वश्यार्थमोषधी। तहणोति स्वयं सिद्धिः प्रकामं कामवर्जिता ॥ १७२ ६४२) तत्र श्रीशत्रुञ्जये महातीर्थे मया गच्छता गगनतलेनावधिज्ञानतः परिज्ञातं त्वया निहतं 27 जनकं, चिन्तितम् 'एकमकार्य कृतमनेन यावद्वितीयं नाचरति तावत्संवोधयाम्येनम्' । 'अयं तावद्भव्यः परमनेन मोहमोहितचेतसा विहितमहितम् । लक्षयोजनमानेन कलितं काञ्चनाचलम् । निवेशयन्ति दण्डस्य पदे ये चैकहेलया ॥ १७३ स्वयंभूरमणाभिख्यं सागरं ये जिनेश्वराः । तरन्ति दुस्तरं वाहुदण्डाभ्यामपि लीलया ॥ १७४ एकेन भुजदण्डेन धरामपि सभूधराम् । आतपत्रमिव क्षिप्रं लीलयैव धरन्ति ये ॥ १७५ त्रिलोकीतिलकास्ते ऽपि कर्मादेशवशंवदाः । किमुच्यते वराकस्य भवतो मोहदत्त ही ॥ १७६ अतो मया संप्रति वियतः समुत्तीर्य त्वं प्रतिवोधितः ।' विज्ञप्तं मोहदत्तेन 'भगवन् , कथं पुनः प्रव्रज्या प्राप्या' इति । मुनिना भणितम् । 'व्रज त्वं कौशाम्व्यां दक्षिणे पार्थे भूपतेः पुरन्दरदत्तस्योद्याने 36 समवसृतं श्रीधर्मनन्दनं मुनिप्रधानं गणाधिपं द्रक्ष्यसि । तत्र स गणभृत्तमः स्वयमेव तव वृत्तान्तमवगत्य 36 दीक्षां दास्यति।' इति वदन् कुवलयदलश्यामलं गगनतलमुत्पतितः। भोः पुरन्दरदत्तमहाराज, सैष तद्वचनं श्रुत्वा गृहवासं परित्यज्य मामन्वेषयनिहागत इति।' एवं च तदाकर्ण्य मोहदत्तेन भणितम् । 39 भगवन् , इदमित्थमेव किमपि नालीकं तावन्मां प्रव्रज्याभाजनं विधेहि ।' श्रीधर्मनन्दनगुरुर्गुरुगौरवार्हो मोहव्यपोहविशदीकृतचित्तवृत्तौ । दीक्षां जिनेशगदितामथ मोहदत्ते दत्ते स्म सर्वसुखसिद्धिपदस्य बीजम् ॥ १७७ 24 27 30 30 33 33 , 39 2) P B om, ततो. 3) P B om. कथयसि. 4) P B कोसलाया. 8) 0°समान for समं. 10) B om. च । अझानमेव etc. ending with च. 23) B स्यात्ततीर्थ. 26) B°मौषधी. 27) B परिज्ञाय त्वया, P B निहितं. 29) P repeats चेतसा विहितं. 30) P om. लक्षयोजनमाने. 33) P adds लक्षयोजनमानेन कलितं कां before त्रिलोकीति: 34) P महा for मया. 37) B भो. 41) P B सिद्धपदस्य.

·* 30 रत्नप्रभसूरिविरचिता [II. $ 42 : Verse 177- 1 पुनरपि श्रीधर्मनन्दनेन भणितम् । 'भो वासव मन्त्रिवासव, यत्त्वया पृष्टं यथैतस्य चतुर्गतिलक्षणस्य 1 संसारस्य किं प्रथमं कारणम् । तत्रामी महामल्लाः पञ्च क्रोधमानमायालोभमोहाः प्रवृत्ता जीवं 3 दौर्गत्यपथसुपनयन्ति । इत्याचार्यश्रीपरमानन्दसूरिशिष्यश्रीरत्नप्रभसूरिविरचिते कुबलयमालाकथासंक्षेपे श्रीप्रधुन्नसूरिशोधिते क्रोधमानादिकषायचतुष्टयतथामोहस्वरूपवर्णनो नाम प्रस्तावो द्वितीयः ॥२॥ 3 6 6 [अथ तृतीयः प्रस्तावः] ६१) ततः स नृपतिः प्रमुदितचेताः सदामन्दानन्दकन्दकन्दलनाम्बुदस्य श्रीधर्मनन्दनस्य मुखतः कषायादिविपाकफललक्षणदेशनावचनामृतं तृष्णातरलित इव निपीय सदसः ससुत्थाय निजं धाम समा- 9 जगाम । इतश्च दिवसाधीश्वरे ऽस्तगिरिशिखरमुपागते सायन्तनविधि विधिवद्विधाय वसुधाधिपतिरचि- 9 न्तयत् । अस्मिन् मदनसिने महोत्सवे ईदृशे प्रदोषे ते साधवः किं कुर्वन्ति, किं यथावादिनस्तथाविधायिनः, किं वान्यथा, विलोकयासि' इति विचिन्त्यालक्षितः सर्वत्र प्रसृते तमोभरे कटीतटनिवद्धक्षुरिकः कृपाण- 12 पाणिरेकाकी भूपतिः सौधान्निर्गत्य नगरान्तररथ्यासु मिथुनानां दूतीनामभिसारिकाणां च प्रभूतान्परस्प-12 रालापानाकर्णयन् कस्सिँश्चिचत्वरे सान्धकारे स्तम्भसिव वृषभेणोद्धष्यमाणसूर्द्धदमें कमपि मुनि प्रतिमास्थं कृशाङ्गं दवदग्धस्थाणुसदृशं मन्दाराचलवन्निश्चलं वीक्ष्य दिवा स्तम्भोऽत्र नाभूत् किं को ऽपि धर्मनन्द- 15 नसंबन्धी व्रती, अथवान्यः कोऽपि दुष्टः पुमान् , अनेन रूपेण तावत्परीक्षामस्य रचयामि' इति ध्यात्वाकृष्ट-15 रिष्टिहत हतेति वदन्नासन्नमागतः। तमक्षुब्धं मुनि वीक्ष्य निश्चित्य स्तुतिं कुर्वन् प्रदक्षिणात्रयं पूर्व दत्त्वाप्रणि- पत्य पुरतो ऽगच्छद्विादुत्क्षिप्तकरणेन । ततोऽसौदुर्लचच्यं प्राकारमुल्लयोचानासन्नसिन्दूरकुट्टिमतलमाज- 18 गाम । तत्र च तेन भूभुजाश्रीधर्सनन्दनाचार्यस्य केचित्लाधवो मधुरस्वरेण स्वाध्यायं विरचयन्तः केचिद्धर्म-18 शास्त्राणि पठन्तः केचित्पदस्थपिण्डस्थरूपस्थरूपातीतध्यानदत्तावधानाः केचिद्गुरुचरणशुश्रूषापरायणाः केचिद्विचाराचारपरा विलोकिताः। ततो तृपतिर्दध्याविति । 'अहो यथाभिधायी तथाविधायी। 'भगवान् 21 व पुनः, स स्वयं किं करोति । इति विमृशंस्तहिनदीक्षितानां तेषां पञ्चानामपि सुनीनां पुरो धर्समुपदि-21 शन्तं निशम्य किं कथयत्येषामने।' इति विचिन्त्य नरेश्वरस्तमालतरुमूले निषण्ण इत्यश्रौषीत् । 'भो भो देवानांप्रियाः,कथमपिजीवा इसे पृथिव्यतेजोवायुवनस्पतिष्वनन्तकालं भ्रान्त्वा द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रि- 24 यतामवाप्य तिर्यपञ्चेन्द्रियत्वंच, ततश्चातीवदुर्लभ मनुष्यजन्म लभन्ते। तत्राप्यार्यदेशप्रशस्यजातिसुकुल-24 सर्वेन्द्रियपटुत्वनीरोगताजीवितव्यमनोवासनासहुरुसमायोगतद्वचःश्रवणानि दुष्प्रापाणि । इयत्यां सामग्यां संपन्नायामपि जिनप्रणीतबोधिरत्नमतीवदुर्लभम् । तञ्च लब्ध्वा धर्म प्रति संशयेन अन्यान्यधर्माभिला- भषेण फलं प्रति संदेहेन कुतीर्थिकप्रशंसया तत्परिचयेन चतुर्भिः कषायैः पञ्चभिर्विषयैासूढा वृथा 27 निर्गमयन्ति सम्यक्त्वम् । एके च 'ज्ञानमेव प्रधानम्' इति वदन्तः क्रियाहीनाः पङ्गुवत् । अपरे च 'क्रियैव प्रशस्या' इति मन्यमाना अन्धवद्भवदवान्तर्विनश्यन्ति मोहमोहिताः । इति कथयति भगवति 30 नृपतिर्ध्यातवान् । 'तावत्सर्वमपि सत्यमेतत् । किं पुनरिदं दुर्लभं राज्यं महिलाप्रभवं शर्म परिजनसुखं 80 चातुपाल्य पश्चाद्धर्ममाचरिष्यामि, इति चिन्तयतस्तस्य महीभृतः श्रीधर्मनन्दनगुरुणा ज्ञानेन भावमुपलक्ष्य तेषामेव पञ्चानां पुरः प्रोजे। 'यदेतद्राज्यसौख्यं स्त्रियश्च लोके सर्वमेतदनित्यं तुच्छ चेति । पुनः सिद्धि- 33 भवं सुखमनन्तमक्षयमव्यावाधं चेति ।' ६२) अस्ति समस्तपुरवरं पाटलीपुत्रं पुरम् । तत्र धनो धनेन धनद इव वणिगुत्तमः । सो ऽन्यदा यानपात्रेण रत्नद्वीपं प्रति प्रचलितः । तस्य संचरतः समुद्रान्तः प्रचण्डेन वायुना समुल्लसता_लिह- 36 कल्लोलमालाभिः प्रेर्यमाणं यानपात्रं पुस्फोट । ल धनस्तदा क्षुधाक्षामकुक्षिराहारसिव, हिमाततॊ वैश्वानर-36 मिव, तृषाकान्तस्तोयसिव फलकमेकं प्राप्य सप्तभिर्वासरैः कटुकफलसमाकुलपादपशतसंकुलं संसार- सिवालब्धपारं विषमिव महाविषमं कुडङ्गद्धीपमाशिधाय । तत्र तेन स्वैरं परिभ्रमता सहसापरः पुरुपो 39 ददृशे । धनस्तं निरीक्ष्य हर्षितवदनो भव्यजीव इव जैनधर्म स्वच्छमनाः पप्रच्छ । 'कुत्रत्यः केन हेतुनात्र 59 7) B adds on the margin गुरो befor मुखतः. 8) B pnts No. 1 on फल and No. 2 on विशाक, B adds on the margin चेता after तरलित. 10) B मित्रनहोत्तवे. 14) PB em. कोऽपि after किं. 15) रूपे तापद. 16) PB om. दत्ता. 19) c inter. पदल and पिण्डल. 21) Pom. पां. B trans. तेषां after मुनीनां.) PB 'तवचनमवणानि. 33) नंतक्षयन. 37) B adds मरुपांधः दाखिनमिव after वैश्वानरनिव, Bहटा for त्या. 33 ·* 31 3 . : -III. 8 4 : Verse 1611 कुवलयमालाकथा ३ द्वीपं समायातः। तेन तदवगम्य भणितम् । 'सुवर्णद्वीपं प्रति प्रचलतो मम भीषणे जलधावगाधे पूर्व- 1 भवार्जितदुष्कृतेनेव वायुना प्रेरितं त्वरितसेवागण्यपण्यसंभृतं पोतमस्फुटत् । ततो ऽहं फलकमेकं प्राप्य 3 कुडङ्गद्धीपमाश्रितः। ततो धनेनेति भणितं 'सममेवात्र परिभ्रमावः' । अथ तत्रैव ताभ्यां परिभ्रमद्धयां 3 कदाचितृतीय पुरुष मिलितं विलोक्य पृष्टम् । 'भद्र, कुतः पुरादत्र द्वीपे समायातवान् ।' तेनेति जल्पि- तम् । मम व्रजतो लङ्कापुरी वाहनं भग्नं फलकप्रात्यान संप्राप्तः।' ताभ्यां निगदितम् । 'अतीव रस्यतरम- 6भूत् , यदस्माकं त्रयाणामपि समदुःखानां महती मैत्री समजनि । तावत्र कस्मिन्नपि समुन्नते पादपे भिन्न- 6 यानपात्रचिह्नमूर्तीक्रियते।' तथेति प्रतिपद्य तैर्वल्कलमेकं तरुशिखरे निवद्धम् । ततस्तृष्णाक्षुधाक्लान्ताः सर्वत्र परिभ्रमन्तस्तं कमपि तादृशं शाखिनं न पश्यन्ति । एवं किल भक्ष्यतरुफलोद्गमः । एवं तैः सर्वत्र 9 द्वीपे स्वैरं विचरद्भिर्युःखशतसमाकुलैः कथमपि वेश्माकाराणि त्रीणि कुडङ्गानि दृष्टानि । ते एकैकं 9 कुडङ्गमाश्रित्य स्थिताः । तेषु च काकोदुम्वरिकामेकैकां निरीक्ष्य चातीवोच्छुसितहृदयैर्भणितम् । अहो, सांप्रतं प्राप्तव्यं प्राप्तम् , वयं निर्वृतचेतसः संजाता एतदर्शनमात्रेणापि ।' तैः कुडङ्गेषु प्रविश्य 12 काकोदुम्बरिकाफलानि विलोकितानि, परमेकमपि फलं न ददृशे । ततस्त्रयो ऽप्यतीवदुर्मनसो बभूवुः । 12 कैश्चिदपि दिवसैस्तेषां मनोरथशतैः काकोदुम्बरिकाः फलाकुलास्तत्र जज्ञिरे । ते काकाद्युपद्रवेभ्यो रक्षन्तस्तिष्ठन्ति । इतश्च केनापि सांयात्रिकेण करुणावता भिन्नवहनचिह्नमालोक्य कर्णधारद्वयं प्रैषि । 15 ततस्ताभ्यां सर्वत्रान्वेषयङ्ग्यां पुरुषत्रयं कुडङ्गस्थं काकोदुम्बरिकाफलवद्धजीविताशयं निरीक्ष्य भणितम् । 15 आवां पोतवणिजा प्रेषितौ भवतामानयनाय । अत्र द्वीपे दुःखशतप्रचुरे किं तिष्ठथ ।' तत्रैकेन नरेणेत्युक्तम् । 'किमत्र द्वीपे कष्टम्, एतत् कुडङ्ग गृहतुल्यम्, एपा च काकोदुम्बरिका फलिता 18 भूयोऽपि फलिष्यति, अहं महता सुखेनात्र तिष्ठामि, कथमपि परतटं नागच्छामि' । इति भणित्वा तत्रै-18 वैकः पुरुषः स्थितः । ततस्ताभ्यां निर्यामकाभ्यां द्वितीयो भणितः। त्वमपि परतटमागच्छ ।' तदाकर्य तेन भणितम् । 'अहं काकोदुम्बरिकापक्कफलमेकमुपभुज्य यः को ऽपि पश्चान्नाविकः समेष्यति तेन 21 सहागमिष्यामि' । इति भणित्वा द्वितीयोऽपि तत्र तस्थिवान् । ततस्ताभ्यां तृतीयो भणितः । 'भो भद्र,21 किमत्र करोषि सांप्रत परतीरमागच्छ ।' भवतां स्वागतम्' इति सणित्वा तृतीयः पुमान तान्यां समं गत्वासमप्रीत्या तरण्यामारुरोह । कियद्भिरपि दिनैर्वहनं तट प्राप । तत्र पुत्रमिनल्यवान्यादि- 24 भिर्वस्तुभिर्मिलितः सततमेव स सुखमनुभवन्नास्ते । ६३) अथास्योपनयः श्रूयताम् । य यष जलधिोरः संसारः स दुरुत्तरः। यः कु ये कुडगा निवासास्ते ये तत्र पुरुषास्त्रयः । त्रिः काकोदुम्बरिका वास्तु कान्तास्तास्तारलोचनाः वृथाकृताशापाशास्ते या एवात्यन्तकोविदाः । दा यत्परत्र हितं स्वस्य तदेवायाति विस्मृतिम् । वै यः पोतेशः स च गुरुनिर्यामौ धर्मयोर्युगम् । या संसारदुःखसंतप्तान जीवानुत्तारयन्ति थे। सर्व निन्धं मनुष्यजन्मेदं शोचनीयमनेकधा । मोक्षस अभव्यजीवस्तत्रैको द्वीपे ऽत्र नृभवे वदेत् । यत्र ब्रूते द्वितीयः संसारी दूरभव्यो मुनीश्वर । पत्र - 24 27 30 33 ·* 82 9 .. 15 18 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. $ 4 : Verse 17- 1 तस्मिन् परंतपो नाम्ना कर्मणा च महीपतिः । विख्यातकीर्तिविस्फूर्तिर्दिशासु चतसृष्वपि ॥ १७ शश्वद्विवस्वतस्तुल्यो यः कैलासौकसः समः । वाचस्पतेः समानश्च प्रतापेन श्रिया धिया ॥ १८ 3 वीतरागपदाम्भोजभृङ्गः सम्यक्त्वधारकः ।प्रतापशोषिताशेषारातिभूमीरुहोऽभवत् ॥ विशेषकम्॥ 3 वशीकृतनतानेकभूपमौलिविलासिभिः । मणीनां किरणैर्यस्य पादपीठं समर्चितम् ॥ २० यस्तु कण्ठीरव इव प्रदरैर्नखरैः खरैः । विपक्षान् गजलक्षाणि क्षणुते म क्षमापतिः॥२१ 6 तस्यानेकपुरन्ध्रीणां श्रेष्ठा ज्येष्ठा गुणश्रिया । समस्ति शशिकान्तास्या शशिकान्ताभिधा प्रिया॥२२ 6 तत्र चास्ति महादक्षः शुद्धबुद्धिर्धनाभिधः । श्रेष्ठी गरिष्ठः सुगुणैः पुण्यसंभारभाजनम् ॥ २३ धारिणीति शुभारम्भा रम्भारूपसरूपरुक् । प्रभुतेव सदाचारस्यास्य लोकंपृणा प्रिया ॥ २४ धनपालो धनदेवो धनगोपस्तथा परः। धनरक्षितनामाथ चत्वारस्तनयास्तयोः ॥२५ सर्वे ऽपि पाठिताः पुत्राः पित्रोपाध्यायसंनिधौ । अल्पैरपि दिनैर्विद्यास्वनवद्याश्च ते ऽभवन् ॥ २६ मनोभवनृपोद्यानं शृङ्गारद्रुमजीवनम् । ततस्तेन [: स्त्रैण] जनानन्ददायि यौवनमाययुः ॥ २७ 12 तत्रैव स धनः पुत्रान् महेभ्यानां समश्रियाम् । कन्यकाभिः सुरूपाभिः क्रमशः पर्यणाययत् ॥ २८12 प्रथमस्योज्झिका जाया भक्षिकाख्या परस्य च । रक्षिकाथ तृतीयस्य चतुर्थस्य तु रोहिणी ॥. २९ सुखं विषयजं ताभिः सेवमानाः सुता गतम् । भूयिष्ठमपि ते कालं देवा इव न जानते ॥ ३० 15 स कदाचिद्धनः श्रेष्ठी जजागार निशाञ्चले। धर्मानुध्यानमाधाय गृहचिन्तां चकार च ॥ ३१ स्त्रिया गृहस्य निर्वाहो नरि यन्तरि सत्यपि । धुरयेव शताङ्गस्य भृतस्यानेकवस्तुभिः ॥ ३२ पुत्रपौत्रवधूभृत्यैराकीर्णमपि मन्दिरम् । भार्याहीनं गृहस्थस्य शून्यमेव विभाव्यते ॥ ३३ 18भुक्ते प्रियतमे भुते सुप्ते च स्वापिति स्वयम् । तस्य पूर्व च जागर्ति सा श्रीरेव न गेहिनी ॥ ३४ करोति सारां सर्वस्मिन् द्विपदे च चतुष्पदे । सर्वस्यौचित्यमाधत्ते सा लक्ष्मीहिणीमिषात् ॥ ३५ एतासां तु वधूटीनां मध्यान्मम निकेतने । गृहभारसमुद्धारकारिणी का भविष्यति ॥ ३६ 1ततः स प्रातरुत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । सूपकारैः कलासारैर्धान्यपाकमकारयत् ॥ ३७ पितृवर्ग चतसृणां वधूटीनां निमन्त्र्य सः । अपरं पौरलोकं च भोजयामास सादरम् ॥ ३८ भोजनान्ते ततः श्रेष्ठी बान्धवान् स न्यवेशयत् । सञ्चकार च ताम्बूलस्रग्दुकूलविलेपनैः॥ ३९ 24 $५) समक्षमथ सर्वेषां वधूमाकार्य चोज्झिकाम् । पञ्च शालिकणास्तस्याः समार्पयदखण्डितान् ॥४० 24 गत्वैकान्ते तया चित्ते चिन्तितं मन्दमेधसा । अभूवृद्धत्वसंबन्धात् श्वशुरो विपरीतधीः ॥ ४१ महान्तमुत्सवं कृत्वा जनानाहूय सर्वतः। पञ्च शालिकणानेष पाणौ मम यदार्पयत् ॥ ४२ अत्यजामि किं कणैरेतैर्यदा याचिष्यते ऽसको । तदान्यानर्पयिष्यामि ध्यात्वेत्युज्झांचकार तान् ॥ ४३ 27 अथ वध्व द्वितीयस्यै पञ्च शालिकणान् ददौ । धनः श्रेष्ठी गृहीत्वा सा विजने ऽचिन्तयच्चिरम् ॥४४ हेतुना श्वशुरः केन भ्रान्तो बुद्धियुतोऽप्यसौ । यः कार्येण विना गेहे तनुते द्रविणव्ययम् ॥ ४५ 30 प्रयच्छति कणान् पञ्च लोकस्य पुरतः करे । त्यजासि तान् कथं दत्ता ये तातेन मम स्वयम् ॥ ४६ 30 सा सुषा निस्तुषानेतान् कृत्वा क्षिप्रमभक्षयत् । आकारयदथ श्रेष्ठी तृतीयां रक्षिकां वधूम् ॥ ४७ व्यश्राणयत्कणान् पञ्च तस्याः सा च व्यचिन्तयत् । मन्ये किंचिन्महत्कार्य कणैरेतैर्भविष्यति ॥ ४८ 33 सर्वानेतान् प्रयत्नेन रक्षामि महता यदा । याचिष्यते गुरुस्तूर्णमर्पयिष्ये तदा कणान् ॥ ४९ हृदये चिन्तयित्वेति स्वालङ्कारकरण्डके । शुद्धवस्त्रे नियम्येति क्षित्वा रक्षिकया तया ॥ ५० वीक्षामास त्रिसंध्यं सा देवतामिव तान कणान् । आकारिता ततस्तेन चतुर्थी रोहिणी वधूः ॥ ५१ 36 तेन प्रजल्पिता दत्त्वा पञ्च शालिकणान् करे । त्वत्तो वत्से यदा याचे देया एते तदा त्वया ॥ ५२ 36 विजने रोहिणी गत्वाचिन्तयद्बुद्धिशालिनी । मत्या मे श्वशुरो वाचस्पतिप्रतिकृतिः कृती ॥ ५३ महाजनप्रधानो ऽसौ नानाशास्त्रविशारदः । वर्धयासि तदेतेन प्रदत्तं कणपञ्चकम् ॥ युग्मम् ॥ ५४ 39 तयैवं हृद्यनुध्याय प्रेषितास्ते पितुहे । भ्रातृणामिति चादिष्टं निजा इव कणा अमी ॥ ५५ वर्षे वर्षे च वर्षासु वापं वापं स्वहालिकैः। तथा कथंचनाधेयं यान्ति वृद्धिं यथा पराम् ॥ युग्मम् ॥ ५६ ततस्तैर्वन्धुभिस्तस्या गिरा प्राप्ते घनागमे । उप्ताः शालिकणाः पञ्च ते वप्रे वारिहारिणि ॥ ५७ 42 स्तम्बीभूय गता वृद्धिं शालयः कणशालिनः । प्रस्थस्तेषामभूदेकः प्रथमे वत्सरे ततः॥ ५८ 21 .. 33 ॥ 39 ॥ 42 18) B स्वप्ते for सुप्ते. 25) P B स्वसुरो. 34) P क्षिप्ता. 36) P पञ्च शाखाकणान् । 41) Pवप्रे 11) PB ततस्तेन. कारिहारिणि.

·: 1 1 3 3 6 6 9 9 12 12 15 *83 III. $6 : Verse 96] कुवलयमालाकथा ३ द्वितीये त्वाढको ऽनेके द्रोणा वर्षे तृतीयके । खारीशतानि तुर्ये तु पल्यलक्षाणि पञ्चमे ।। ५९ अथान्यस्मिन् दिने श्रेष्ठी निमब्य स्वजनान् बहून् । महान्तमुत्सवं चके पूर्वरीत्या निकेतने ॥ ६० समाहूयोज्झिका ज्येष्ठां वधूमर्थयति म सः । वत्से समर्पय मम तच्छालिकणपञ्चकम् ॥ ६१ तदाकर्ण्य गृहस्यान्तः सहसापि प्रविश्य सा । पञ्च शालीनथानीय तस्य हस्ते समार्पयत् ॥ ६२ तेनापि जल्पिता सर्वप्रत्यक्ष शपथैर्निजैः । त एव शालयो वत्से न वा सत्यं वदाधुना ॥ ६३ तयाथ जल्पितं तात प्रोज्झितास्ते मया कणाः । श्रुत्वेति लोकपुरतः श्रेष्ठी रुष्टः स जल्पति ॥ ६४ अयुक्तं कृतमेतेन यूयमेतद्भणिष्यथ । अन्यथा पापया त्यक्ताः शालयस्ते मदर्पिताः ॥ ६५ तस्मादस्याः करिष्यामि फलं तत्त्यागसंभवम् । छगणादिपरित्यागकारिणी भवतूज्झिका ॥ ६६ द्वितीयां तामथाहूय श्रेष्ठयूचे पुत्रि तान् कणान् । समर्पय ममेदानीं साब्रवीद्भक्षिता मया ॥ ६७ स श्रेष्ठिपुङ्गवो ऽवोचत् स्वजनानां पुरस्ततः । पचनादिषु कार्येषु भवताद्भक्षिका वधूः ॥ ६८ तृतीया श्वशुरेणोक्ता सा शालिकणरक्षणम् । निजं न्यवेदयत्तुष्टः श्रेष्ठिश्रेष्ठस्ततोऽदत् ॥ ६९ मदीयमन्दिरे लोकाः कोशे सर्वाधिकारिणी । वधूटी रक्षिकानाम्नी भवत्वेषा ममाज्ञया ॥ ७० आकार्य जल्पितानेन चतुर्थी रोहिणी ततः । समानय कणान् पञ्च वत्से त्वमपि सांप्रतम् ॥ ७१ प्रजल्पितं तया तात शकटानि बहूनि मे । अर्प्यन्तां वृषभाः प्राज्याः शालिरानीयते यथा ॥ ७२ अभाणि श्रेष्ठिना तेन वत्से पञ्च कणाः कथम् । जज्ञिरे यानवाह्यास्ते स हेतुः कथ्यतां मम ॥ ७३ 15 यत्कृतं मूलतो वध्वा कथितं तत्पुरस्तथा । मुदितस्तत्तदाकर्ण्य स श्रेष्ठी समजायत ॥ ७४ स्नुषायाः सोऽर्पयामास शकटान् वृषभांस्तथा । अथानीतस्तया वध्वा शालिः सर्वः पितुर्ग्रहात् ।। ७५ प्राहाथ स्वजनो धन्यो धनो यस्येदशी वधूः । निन्यिरे कीदृशीं वृद्धिं पञ्च शालिकणा ययाः ॥ ७६ 18 ऊचे तया ततस्तात गृह्यन्तां पञ्च ते कुणाः । इति श्रुत्वा तदा श्रेष्ठी जनप्रत्यक्षमब्रवीत् ।। ७७ सर्वस्वस्वामिनी गेहे वधूर्मम भवत्वसौ । अस्या एव समादेशः कर्तव्यः सर्वमानुषैः ॥ ७८ अस्या यः खण्डयत्याज्ञां स्थातव्यं तेन नो गृहे । सर्वैरपि जनैः शीर्षे तद्वचः शेखरीकृतम् ॥ ७९ उद्यदानन्दसंदोहमेदुरः स धनः क्रमात् । निश्चिन्तचित्तः सद्धर्मालङ्कर्मीणस्ततोऽभवत् ॥ ८० एतदाख्यानक शैक्षाः कथितं भवतां मया । सिद्धान्तोदितमेतस्य भावार्थ शृणुताधुना ॥ ८१ यथा राजगृहं लोके मानुषत्वमिदं तथा । यथा धनस्तथाचार्यों विचारचतुराननः ॥ ८२ यथा वध्वस्तथा ज्ञेया विनेयाश्च चतुर्विधाः । पञ्च शालिकणा ये सा ज्ञेया पञ्चमहाव्रती ॥ ८३ यथा स्वजनवर्गो ऽसौ तथा संघश्चतुर्विधः । दानं शालिकणानां यत्तन्महाव्रतरोपणम् ॥ ८४ उज्झिकेव शालिकणानुज्झेत्पञ्चमहाव्रतीम् । यः स्यादन परत्रापि स दुःखौघस्य भाजनम् ।। ८५ निश्शङ्कमुपभुक्तास्ते यथा भक्षिकया तया । व्रतमाजीविकाहेतोन विधेयं तथा बुधैः ॥ ८६ ररक्ष रक्षिका यद्वत् तच्छालिकणपञ्चकम् । तद्वद्रतिजनै रक्ष्यं तन्महाव्रतपञ्चकम् !! 23 महाव्रतानि संप्राप्य वृद्धि नेयानि धीमता। रोहिण्या गुरुणा दत्ताः पञ्च शालिकमा यथा ॥ ८८ । इति व्रतदृष्टान्तः। ६६) विनयः शासने मूलं विनीतः संयतो भवेत् । विनयाद्विप्रमुक्तन्य कुतो बनः ऋतन्नपः ॥ ८९ विनीतः श्रियमाप्नोति विनीतस्तूज्वलं यशः । कदापि दुर्विनीतेन नैव कार्यमायने ॥ 18 21 21 24 24 27 27 30 30 33 ·* 34 1 CD 3 6 6 9 9 12 12 15 15 1 18 18 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. $6: Verse 97- यस्या उन्नत[रम्य] राजसदनश्रेण्याः पुरो मेनकाप्राणेशो ऽपि बभूव हीनमहिमा वन्यश्रियामग्रतः। 1 निःस्वानन्दनकाननस्य सुषमा क्षीराशयानां पुरः पंपादीनि सरांसि हन्त नितरांमुञ्चन्त्यहकारिताम् ॥९७ तत्र क्षमापतिरभूत् क्षमापतिकृतस्तुतिः । नभस्तले भानुरिव श्रीमान् हर्षाभिधः सुधीः ॥ ९८ गुणोचे विद्यमाने ऽपि लोभो यस्याधिको ऽभवत् । अभिरामं गुणग्रामं ग्रहीतुं गुणशालिनाम् ॥ ९९ समुद्रकन्दर्पघनाघनानां सारं समादाय विधिय॑धाद्यम् । न चेदिदं तत्कथमन्यथाभूदसौ गभीरः सुभगः प्रदाता ॥ १०० यश्चानूनगुणप्रसूनपटलप्रत्युल्लसत्सौरभ- व्याप्ताशेषमहीतलः शुभकलः श्रेयः श्रियामाश्रयः । स्फूर्जत्कीर्तिलतावितानविलसत्कन्दः सदानन्दभूः प्रोन्मीलत्सुकृतोन्मुखो न विमुखो याच्आकृतां कुत्रचित् ॥ १०१ माघच्छात्रवकोटिकोटिकाटिप्रस्फोटकण्ठीरव- स्ताम्यनीतिलतावलीकिशलनप्रोद्दामधाराधरः। यत्कीर्त्या च शुचीकृते त्रिभुवने ऽश्रान्तं स्फुरन्त्याभितः सर्वज्ञोऽपि वसन्न वेत्ति नियतं कैलासशैलं निजम् ॥ १०२ कल्पद्रुमाद्या ददतीप्सितं यत् सा शास्त्रवार्ता किल तेन दृश्या। प्रत्यक्षमेतं वसुधाधिनाथं तत्तन्मयं निर्मितवान् विधाता ॥ १०३ तत्र श्रेष्ठिपदभ्रष्टः श्रेष्ठी दौर्मुख्यदोषतः । विषवाक्य इति ख्यातो विद्यते कृषिजीवनः ॥ १०४ अन्यदा भक्तमादाय स्वयं कर्मकृतां कृते । गच्छन् शून्ये ददर्शेष रुदन्तं बालमेककम् ॥ १०५ प्रोद्यत्कृपाभरभ्राजिहृदयः शिशुमाशु तम् । लात्वा स्वपाणिनारोप्य कटीतटमभोजयम् ॥ १०६ त्यक्त केनाप्ययं पाको वराकस्तद्विपत्स्यते । स्वीकृतेनैव तेनेति श्रेष्ठी क्षेत्र ययौ निजम् ॥ १०७ स स्ववेश्म समागत्यापत्याभावादितस्ततः । दीनास्यायै कुटुम्बिन्य तं मुदा डिम्भमार्पयत् ॥ १०८ 21 लाल्यमानस्तया नित्यमात्मनात्मेव बालकः । कलाभिः कलितः प्राप कलाभूदिव यौवनम् ॥ १०९ दग्धं पितगिरा लोकं स्ववाक्यैरमृतैरिव । निर्वापयन्नभूत्ख्यातः संख्यावान् सर्वतोऽपि सः॥ ११० विनीत इति नानाथ सर्वत्र प्रथितोऽभवत् । श्रेष्ठित्वं नृपतिस्तुष्टोऽदात्तस्मै तत्पितुः पदम् ॥ १११ 24 जिनशासनमाहात्म्यसमुल्लासनवासनः। अभिरामगुणग्रामद्रुमारामो ऽवनीतले ॥ ११२ यो ऽभवन्नयनानन्ददायी यायी सदध्वनि । अवदातयशोजातसंपूरितदिगन्तरः ॥ ११३ श्रमणक्रमणाम्भोजसेवाहेवापरः सदा । अर्थसंप्रीणितात्यर्थावनीतलवनीपकः ॥ ११४ पैतृकं च पदं प्राप्य प्रसनसनसो नृपात् । स विनीतः श्रियां पात्रं भाग्यसौभाग्यभूरभूत् ॥ ११५ ६७) अथ तत्रैव दुर्भिक्षं भीषणं समुपस्थितम् । यत्र धर्मक्रियालोपो भव्यानामपि संभवेत् ॥ ११६ कुतो ऽपि स्थानतोऽभ्येत्य नित्यदुर्भिक्षदुःखिताः। वृद्धो वृद्धा युवा चैको ऽभवंस्तदनुजीविनः॥११७ 30 अथ वैरिदत्तकम्पा चम्पा नाम महापुरी । तत्रास्ति पृथिवीनाथो जितारिरिति संशया ॥ ११८ प्रतापी कमलोल्लासी नृपस्तपनसंनिभः। न कर्कशकरश्चित्रं न गोमण्डलतापकृत् ॥ ११९ श्यामास्यो हि घनो वर्षन् तमोन्नस्तपनस्तपन् । यः प्रभुस्त्वर्थिनो ऽत्यर्थमथैः प्रीणन्न तादृशः ॥ १२० 33 श्रीदर्पः कृतहर्षश्रीर्जिघृक्षुस्तमधीश्वरम् । प्रचचाल विनीतेन लार्धं प्रेष्ययुतेन सः ॥ १२१ तदागमं परिज्ञाय चम्पेशः संमुखोऽचलत् । ततः परस्परं युद्धं सैन्ययोरुभयोरभूत् ॥ १२२ अरुधत्लादिनं सादी निषादी च निषादिनम् । रथिको रथिकं पत्तिः पत्तिं च स्फूर्तिमूर्तिभृत् ॥ १२३ 36 निशातशरधोरण्या भटैर्दर्पसमुद्भवैः । अकालवृष्टिविहिता कालरात्रिरिवापरा ॥ १२४ रणे निपेतुर्मातङ्गास्तीव्र प्रदरजर्जराः । शतकोटिक्षताः साक्षात् पर्वता इव सर्वतः ॥ १२५ शितकुन्ताहताशाच्चोच्छलच्छोणितम्भतः। कौसुम्भवसनेवाभूदम्भोधिवसना युधि ॥ १२६ निजस्वासिप्रसादस्याभूम भूना ऽनृणा वयम् । इति वीरकवन्धास्ते नृत्यन्तस्तत्र रेजिरे ॥ १२७ उल्ललल्लोहिताम्भोभिर्भीमा सङ्ग्रामभूमिका । कवन्धानि वहत्याशु काष्ठानीव तरङ्गिणी ॥ १२८ 21 •7 24 27 27 30 33 36 39 39 20) 1) P उत्तरराज B उन्नतराज. 3) P क्षमापतिः कृत. 4) B°को भवेत् । 4) B°को भवेत् ।. 5) Pघनाघनीनां. 15) P P दृश्या:- P°द्विपश्यति. 25) B°द्रुमारामेवनीतल:. 26) P यशोयातः. 28) P विनीतश्रियः पात्रं । विनीतः श्रियः पात्रं. 30) P वृद्धो वृद्धीमुवाचैको. 33) P प्रभुस्त्वर्थिने'. 39) P हितांगाच्छोछलत् शोणित.

·*35 ܒܕ found 3 3 6 6 9 12 15 18 18 III. $ 9: Verse 168] कुवलयमालाकथा ३ देवाच्चम्पेशसैन्यस्य सुभटैः करटैरिव । दिवान्धसैन्यवद्धर्षसैन्यं दैन्यमनीयत ॥ १२९ पताकिन्यपि निःशेषा तस्य हर्षमहीपतेः । ननाश काकनाशं सा जीवमादाय सत्वरम् ॥ १३० नश्यद्भिः पदिकैस्त्यक्तो विनीतो ऽपि गते विभौ । परं प्रेष्यन तैर्मुक्तश्चेतनः सुकृतैरिव ॥ १३१ पलायमानः प्रैक्षिष्ट स विनीतः सरस्वतीम् । तत्र स्नात्वा पयः पीत्वा तीरवृक्षमशिश्रयत् ॥ १३२ ८) अत्रान्तरे कान्दिशीकमेकमायुधपाणिना । केनचित्सादिना हन्यमानं मृगमवैक्षत ॥ १३३ कृपासंपूरितस्वान्तः स तयोरन्तरा स्थितः । यतः प्राणिपरित्राणं खप्राणैः के ऽपि कुर्वते ॥ १३४ तस्मिन् सरङ्गे सारङ्गे गते दूरं निरीक्ष्य सः। जगाद सादिनं रोपपोषिणं मृगरक्षणात् ॥ १३५ सर्वप्राणिशरण्यानामुन्नतानां महात्मनाम् । त्वादृशां न समीचीनं दीनजन्तुविनाशनम् ॥ १३६ मन्ये त्वं लक्षणैरेभिः कोऽप्यसि क्षत्रियोत्तमः । शस्त्रधातो गृहीतास्त्रे क्षत्रियाणां प्रशस्यते ॥ १३७ 9 इत्यादिवाक्यैः पीयूपपेशलैस्तस्य तन्वतः । स भूपः पृथिवीचन्द्रः प्रवुद्धः कोपमत्यजत् ॥ १३८ धर्मोपदेशदातासौ ममाभूदिति ते समम् । उपकारचिकीः क्षमापः पुरे मातिलके ऽनयत् ॥ १३९ तं विनीतं महीनाथः स्वपुरे सचिवं ध्यधात् । सर्वाधिकारिणं यस्माद्गुणैः कस्को न रज्यते ॥ १४० 12 एतस्यानुपदं ते ऽथ त्रयो ऽपि प्राच्य किंकराः । तामेव नगरी प्राप्य लेवाहेवाकिनो ऽभवन् । १४१ रक्षता सततं तेन न्यायेन नगरीजनम् । ऊर्जितोपार्जिता कीर्तिरात्मीयो ऽर्थस्तु साधितः ।। १४२ तेनेत्युक्ताः कर्मकृतः स्नेहाकिमपि याचत । ते ऽवदन्निति निर्लोभा भाग्यैर्लभ्या हि किंकराः॥ १४३ 15 ६९) अथ क्षमापुरी भन्ना क्षणादेव जितारिणा । चम्पापुरीमहीपेन सर्वसैन्यजुपा रुपा ॥ १४४ स्वपुरीस्वपुरीस्वामिभगतो वित्तहानितः । विषवाक्यो विनीतात्मा प्रवबाज विरागवान् ॥ १४५ तप्यमानस्तपस्तीवं सहमानः परीषहान् । आधीयानः स सिद्धान्तं तन्वनाराधनां गुरौ ॥ १४६ पापकर्मसु तन्द्रालुः श्रद्धालुर्धर्मकर्मसु । दयालुः सर्वभूतेषु स्पृहयालुः शिवाध्वनि ॥ १४७ सासहिश्वोपसर्गाणां शीलाझानां च वावहिः। चाचलिः श्रमणाचारे सिद्धान्ताध्वनि पापतिः ॥ १४८ आजगाम समं स्वेन गुरुणा करुणानिधिः । तत्र क्ष्मातिलकपुरे विषवाक्यमुनिः क्रमात् ।। १४२ चतुर्भिः कलापकम् ॥ अनुज्ञाप्य गुरुन् सो ऽथ मासक्षपणपारणे । प्रविवेश परिभ्राम्यन् विनीतसचिचौकसि ॥ १५० कथमेवंविधो भूत्वास्माकीनस्वामिनः पिता । उच्चनीचादिगेहेषु पर्यटत्येष दुर्बलः ।। १५१ ततस्तमधसंघातघातिनं व्रतिनं सुदा । कर्ममर्मच्छिदं कर्मकृतः सर्वे ववन्दिरे ॥ १५२ तहत्तमन्नपानाद्यमकल्प्यमिति चेतसि । विचिन्त्य नाग्रहीत्साधुावृत्योपाश्रयं गतः ॥ १५३ आगतस्य नृपावासाद्विनीतस्य च तस्य ते । प्रमोदमेदुराः कर्मकरास्तच्च न्यवेदयन् ॥ १५४ तथैव सुविनीतात्मा विनीतो मन्त्रिपुङ्गवः । तपःपात्रस्य शिश्राय सुनेः पितुरुपाश्रयम् ॥ १५५ निरीक्ष्य विषवाक्यस्य मुनेरास्यसितद्युतिम् । विनीतसचिवाधीशचित्ताम्भोधिरवर्धत ॥ १५६ शुशोच च खं यदयं मम वेश्मागतोऽपि हि । अगृहीतानपानीयो मुनिर्व्यावृत्य जग्मिवान् ॥ १५७ 30 स विनीतस्ततः शुद्धश्रद्धासंभारसंभृतः । अवन्दत गुरून् पूर्व तथा च जनकं निजम् ॥ १५८ ततो गुरुरभाषिष्ट स्पष्टवाग्मन्त्रिनायक । शृणु धर्मवचश्चारु क्षिप क्षिप्रमघत्रजम् ॥ १५९ मा मुहस्त्वं मुधा स्नेहे ऽमुष्मिन् संसारकारिणि । आदरं कुरु सद्धर्म ध्रुवं संसारहारिणि ॥ १६० 33 धर्मः पितेव मातेव हितं यद्विदधात्ययम् । क्रियते तन केनापि शिशूनामिव देहिनाम् ॥ १६१ स च धर्मस्तितिक्षादिर्भिक्षूणां दशधा मतः । सम्यक्त्वमूलो गृहिणां ज्ञेयो द्वादशधा पुनः॥ १६२ देवे ऽर्हति गुरौ साधौ धर्मे च जिनभाषिते । या स्थिरा वासना सम्यक् सम्यक्त्वमिदमाश्रय ॥ १६३ 36 स्थूलाहिंसादीनि पञ्चाणुव्रतानि गुणत्रिकम् । शिक्षाबतचतुष्कं च स्वीकुरुष्व शिवश्रिये ॥ १६८ विधेहि विधिना मन्त्रिन् त्रिसंध्यं देवतार्चनम् । चिरं चारुयशः कुन्दधवलं प्राप्नुहि स्फुटम् ॥ १६५ दीनादीनां श्रियं देहि विधेहि विशदं मनः। न्यायाध्वनि भवाध्वन्यो भिन्द्धि क्रोधादिशात्रवम् ॥ १६६ 39 जिनेन्द्रमुखसंभूतं सिद्धान्तं सादरं शृणु । सिद्धिसीमन्तिनी शर्मदायिनी तत्क्षणादृणु ॥ १६७ सर्वसौख्यमय स्थान कापि मोक्षं विना न यत् । विद्यते देहिभिर्भाव्यं तत्तदर्थ समुत्सुकैः ॥ १६८ 21 21 24 24 27 27 30 33 36 39 12) P सर्वाधिकारण. 15) ? तेवदन्नतिनिर्लोभा B तेवदन्नेति. 25) P संयात. 26) B तद्दत्तमन्नपानीयमकल्पमिति. 33) P ध्रुवसंसार. 41) 0 समुत्सकैः ·I १ * 36 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. 8 10: Verse 168- १०) तथा च । जीवाजीवपुण्यपापाश्रवसंवरनिर्जरावन्धमोक्षानि नव तत्त्वानि । दानशीलतपो-1 भावनामयश्चतुर्विधो धर्मः । आश्रवपञ्चकाद्विरतिः पञ्चेन्द्रियाणां निग्रहः क्रोधमानमायालोभलक्षणदुर्जेय- 3 कपायजयः मनोदण्डवचनदण्डकायदण्डत्रयविरमणं चेति सप्तदशधा संयमः। नरकगति-तिर्यग्गति-3 मनुष्य गति-देवगतिलक्षणाश्चतस्रो गतयः। मतिज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्यवज्ञानं केवलज्ञानमिति पञ्च [ज्ञानानि] । अनित्यता १ अशरण २ भव ३ एकत्व ४ अन्यता ५ अशौच ६ आस्रव ७ संवर ८ 6 निर्जरा ९ धर्मस्वाख्यातता १० लोक ११ वोधि १२ प्रमुखा भावना द्वादश । नमस्कारसहित १ पौरुपी 6 २ पुरिमार्ध ३ एकासनक ४ एकस्थानक ५ आचामाम्ल ६ उपवास ७ चरिम ८ अभिग्रह ९ विकृति १० प्रभृतिदशविधं प्रत्याख्यानम् । अथवा-'अनागतमतिकान्तं, कोटीसहितं नियन्त्रितं चैव । साकारमनाकार 9 परिमाणकृतं निरवशेपम् ॥ संकेतमद्धा' चैतदपि दशविधम् । क्षुधा १ पिपासा २ शीत ३ उष्ण ४ 9 दंश ५ अचेल ६ अरति ७ स्त्री ८ चर्या ९ निपीधिका १० शय्या ११ आक्रोश १२ वध १३ याचना १४ अलाभ १५ रोग १६ तनुस्पर्श १७ मल १८ सत्कारपुरस्कार १९ प्रज्ञा २० अज्ञान २१ सम्यक्त्व 12 २२ [ लक्षणाः] द्वाविंशति परीवहाः । स्पर्शन-रसन-प्राण-चक्षुः-श्रोत्राणीन्द्रियपञ्चकम् । औत्पत्तिकी 12 १ वैनयिकी २ कार्मजा ३ पारिणासिकी ४ चेति चतस्रो वुद्धयः । आर्तध्यानं रौद्रध्यानं धर्मध्यानं शुक्ल- ध्यानं चेति चतुर्विधं ध्यानम् । पदस्थं पिण्डस्थं रूपस्थं रूपातीतमेतदपि चतुर्धा । ज्ञानं दर्शनं चारित्रं 15 चेति रत्नत्रयम् । कृष्णलेश्या १ नीललेश्या २ कापोतलेश्या ३ तेजोलेश्या ४ पद्मलेश्या ५ शुक्ललेश्या ६ 15 चेति [ लेश्या] पट्कम् । सामायिकं १ चतुर्विंशतिस्तवो २ वन्दनकं ३ प्रतिक्रमणं ४ कायोत्सर्गः ५ प्रत्या- ख्यानं ६ [चेति ] पड्विधमावश्यकम् । पृथ्वीकायो ऽप्कायस्तेजस्कायो वायुकायो वनस्पतिकायस्त्रसकाय- 18 श्चेति षड् जीवनिकायाः । मनोयोगो वचनयोगः काययोगश्चेति योगत्रयी । ईर्यासमिति-भाषासमिति- 18 एषणासमिति-आदाननिक्षेपसमिति-उत्सर्गसमिति [ लक्षणाः ] पञ्च समितयः। इन्द्रियपञ्चकं मनो- वलं वचनवलं कायवलं चेति वलत्रयम् उच्छ्वासो निःश्वास आयुश्चेति दशविधाः प्राणाः । मद्यं विषयाः 21 कषाया निद्रा विकथाश्चेति प्रमादपञ्चकम् । अनशनमूनोदरता वृत्तिसंक्षेपो रसत्यागस्तनुक्लेशः संलीनता 21 चेति षड्विधं वाह्य तपः । प्रायश्चित्तं वैयावृत्य स्वाध्यायो विनयो व्युत्सर्गः शुभध्यानं चेत्याभ्यन्तरं षड्डिधं. तपः। आहारसंज्ञा १ भयसंज्ञा २ मैथुनसंज्ञा ३ परिग्रहसंज्ञा ४ [रूपाः] चतस्रः संज्ञाः । ज्ञानावरणीयं १ 24 दर्शनावरणीय २ वेदनीयं ३ मोहनीयम् ४ आयुष्कं ५ नाम ६ गोत्रम् ७ अन्तरायं ८ चेत्यष्टधा कर्म । मनो- 24 गुप्तिर्वचनगुप्तिः कायगुप्तिरिति गुप्तित्रयम् । अपायापगमातिशयः ज्ञानातिशयः पूजातिशयो वचनाति- शयश्चेति चत्वारोऽतिशयाः । ६११) तथा च श्रीजिनेश्वराणां चतुस्त्रिंशदतिशया यथा । देहो ऽद्भुतरूपगन्धो निरामयः खेदमल- 27 विवर्जित इति प्रथमः । उच्छ्वासनिःश्वासौ कमलपरिमलोपमाविति द्वितीयः । रुधिरामिषे तु गोक्षीर- धाराधवले अनामगन्धिके चेति तृतीयः । आहारनीहारविधी अदृश्यौ चेति चतुर्थः। अदृश्ये इति 30 मांसचक्षुषां न पुनरवध्यादिलोचनेन पुंसा । यदाहुः, 'पच्छन्ने आहारे अदिस्से मसचक्खुणो।' एष चतुर्थः । एते चत्वारोऽपिजगतोऽप्यतिशेरते तीर्थकराएभिरित्यतिशयाः, सहोत्थाः सहजन्मानः।अथ कर्मक्षयजा 33 अतिशयाः।योजनप्रमाणेऽपि क्षेत्रे समवसरणभुवि नृणां देवानां तिरश्चांच कोटिकोटिसंख्यमवस्थानमिति 33 प्रथमः कर्मक्षयजोऽतिशयः। वाणी अर्धमागधी नरतिर्यक्रूरलोकभाषया संवदति तद्भावाभावेन परि- णमतीत्येवंशीला, योजनमेकं गच्छतिव्याप्नोत्येवंशीला योजनगामी चेति द्वितीयः।भानां प्रभाणां मण्डलं 36 भामण्डलं मौलिपृष्ठे शिरःपश्चिमभागे तच्च विडम्बितदिनकरविम्बलक्ष्मीमनोहरमिति तृतीयः । साने 36 पञ्चविंशतियोजनाधिके गन्यूतिः कोशद्वये गव्यूतीनां शतद्वये योजनशत इत्यर्थः, रोगो ज्वरादिन स्यादिति चतुर्थः । तथा वैरं परस्परविरोधो न स्यादिति पञ्चमः । तथा ईतिर्धान्योपद्रवकारी प्रचुरो मुषिकादि- 39 प्राणिगणो न स्यादिति षष्टः। तथा मारिरीत्पातिकं सर्वगतं मरणं नस्यादिति सप्तमः । तथा अतिवृष्टिर्निर- 30 न्तरं वर्षणं न स्यादित्यष्टमः । तथा अवृष्टिः सर्वथा वृष्ट्यभावो न स्यादिति नवमः । दुर्भिक्षं भिक्षायाम- 27 30 4) P मनःपर्याय B मनःपर्यय. 5) P B put serial nos. for अनित्यता etc. 6) P B put serial nos. in. some of these lists, and here and there they are separately written with terminations. c is not quite particular in putting these nos. 7) P वरिस for चरिम. 11) c om. अज्ञान. 17) P२ तेउकाय ३ वाउकाय ४ वनस्पति. 24) P मोहनीयं च ३ आयुचतुष्कं. 25) P गुप्तिरिति त्रयम्. 27) c adds च after श्री जिनेश्वराणां 33) B कोटिकोटिसंख्यानामवस्थानमिति. 35) P योजनगामिनो B योजनगामिनां. 37) PB कोशद्वयं.

·* 37 II. $ 13 : Verse 168 ] कुवलयमालाकथा ३ भावो न स्यादिति दशमः। तथा स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच भयं न स्यादित्येकादशः। एवमेकादशातिशयाः कर्मणां 1 ज्ञानावरणीयादीनां चतुर्णा घातात् क्षयाजायन्ते इति । तथा देवकृता अतिशयाः । खे आकाशे धर्म- प्रकाशकं चक्र भवतीति देवकृतः प्रथमोऽतिशयः। तथा खे चमरा इति द्वितीयः। तथा खे पादपीठेन सह 3 मृगेन्द्रासनं सिंहासनमुज्वलं निर्मलमाकाशस्फटिकमयत्वादिति तृतीयः । तथा खे छत्रत्रयमिति चतुर्थः । तथा खे रत्नमयो ध्वज इति पञ्चमः । तथा पादन्यासनिमित्तं सुवर्णकमलानि नव भवन्तीति पाठः । तथा समवसरणे रत्नसुवर्णरूप्यमयं प्राकारत्रयं मनोक्षं भवतीति सप्तमः। तथा चत्वारि मुखान्यङ्गानि गात्राणि G च यस्य स तथा तद्भावश्चतुर्मुखाङ्गता भवतीत्यष्टमः। तथा चैत्याभिधानो द्रुमोऽशोकवृक्षः स्यादिति नवमः। तथा अधोमुखाः कण्टका भवन्तीति दशमः । द्रुमाणां नम्रता स्यादित्येकादशः । तथा उच्चैर्भुवनव्यापी 9 दुन्दुभिध्वानः स्यादिति द्वादशः। तथा वातः सुखत्वादनुकूलो भवतीति त्रयोदशः । तथा पक्षिणः प्रद- 9 क्षिणगतयः स्युरिति चतुर्दशः । तथा गन्धोदकवृष्टिरिति पञ्चदशः । वहुवर्णानां पञ्चवर्णानां जानूत्सेध- प्रमाणानां मणीचकानां वृष्टिः स्यादिति पोडशः। तथा कचानामुपलक्षणत्वाल्लोम्नां च कूर्चस्य नखानां :2 पाणिपादजानामवस्थितत्वस्वभावत्वमिति सप्तदशः। तथा भुवनपत्यादिचतुर्विधदेवनिकायानां जघन्य- 12 तोऽपि समीपे कोटिर्भवतीत्यष्टादशः । तथा ऋतूनां वसन्तादीनां सर्वदा पुष्पादिसामग्रीभिरिन्द्रियार्थानां स्पर्शनरसगन्धरूपशब्दानाममनोज्ञानामपकर्पण मनोज्ञानां च प्रादुर्भावनानुकूलत्वं भवतीत्येकोनविंशः। 15 इति देवैः कृता एकोनविंशतिस्तीर्थकृतामतिशयाः। एते च यदन्यथापि दृश्यन्ते तन्मतान्तरमवगम्य मिति। 15 ते च सहजैश्च चतुर्भिः कर्मक्षयरेकादशभिः सह मीलिताश्चतुस्त्रिंशद्भवन्तीति । १२) अथ वचनातिशयाः। संस्कारवत्त्वं-संस्कृतलक्षणयुक्तत्वम् १,औदात्त्यम्-उच्चैर्वृत्तिता २, उप- 18 चारपरीतता-अग्राम्यत्वम् ३,मेघगम्भीरघोपत्वं-मेघस्येव गम्भीरशब्दत्वम् ४, प्रतिनादविधायिता-प्रति- 18 रखोपेतत्वम् ५, दक्षिणत्वं सरलत्वम् ६, उपनीतरागत्वं-मालवकैशिस्यादिग्रामरागयुक्तता ७, पते च सप्त शब्दापेक्षयातिशयाः। अन्ये त्वातिशयाः। तत्र महार्थता-वृहदभिधेयता ८, अव्याहतत्वं-पूर्वापरवाक्या- I विरोधः ९, शिष्टत्वम्-अभिमतसिद्धान्तोक्तार्थता वक्तः शिष्टतासूचकत्वं वा १०, संशयानामसंभव:- 21 असंदिग्धत्वम् ११, निराकृतान्योत्तरत्वं-परदूपणाविषयता १२, हृदयंगमता-हृदयग्राहात्वम् १३, मिथः साकाङ्क्षता-परस्परेण पदानां वाक्यानां वा सापेक्षता १४, प्रस्तावौचित्यं-देशकालाव्यतीतत्वम् १५, तत्त्व- 24 निष्ठता-विवक्षितवस्तुस्वरूपानुसारिता १६,अप्रकीर्णप्रसृतत्वं-सुसंवद्धस्य सतःप्रसरणम्,अथवा असंवद्धा- 24 धिकारित्वातिविस्तरणाभावः १७, अस्वलाघान्यनिन्दिता-आत्मोत्कर्पपरनिन्दाविप्रयुक्तत्वम् १८, आभि- जात्यं वक्तः प्रतिपाद्यस्य वा भूमिकानुसारिता १९, अतिस्निग्धमधुरत्वं-धृतगुडादिवत्सुखकारित्वम् २०, 27 प्रशस्यता-उक्तगुणयोगात्प्राप्तश्लाघता २१, अमर्मवेधिता-परमर्मानुट्टनस्वरूपत्वम् २२, औदार्यम्-अभि- 2 धेयार्थस्यातुच्छत्वम् २३, धर्मार्थप्रतिवद्धता-धर्मार्थाभ्यामुपेतत्वम् २४, कारकाद्यविपर्यासः कारककाल- ववनलिङ्गादिव्यत्ययवचनदोपापेतता २५, विभ्रमादिवियुक्तता-विभ्रमो वक्तृमनसोभ्रान्ततास आदिर्येषां 30 विक्षेपादीनांस विभ्रमादिर्मनोदोषस्तेन वियुक्तत्वम् २६, चित्रकृत्त्वम्-उत्पादिताविच्छिन्नकुतूहलत्वम् २७, 30 अद्भुतत्वं-प्रतीतत्वम् २८, तथानतिविलम्बिता-प्रतीता २९, अनेकजातिवैचित्र्यं-जातयो वर्णनीयवस्तु. स्वरूपवर्णनानि तत्संश्रयाद्विचित्रत्वम् ३०, आरोपितविशेषता-वचनान्तरापेक्षयाहितविशेषणत्वम् ३१, 33 सत्त्वप्रधानता-साहसोपेतता ३२, वर्णपद्वाक्यविविक्तता-वर्णादीनां विच्छिन्नत्वम् ३३, अब्युच्छित्तिः-- 33 विवक्षितार्थसम्यसिद्धिं यावदव्यवच्छिन्नवचनप्रमेयता ३४, अखेदित्वम्-अनायाससंभवः ३५, इत्येवमहतां पञ्चत्रिंशद्वाचां गुणातिशया भवन्तीति । :६१३) दानगतो ऽन्तराय इत्येको दोषः, लाभगतोऽन्तराय इति द्वितीयः, वीर्यगतोऽन्तराय इति 36 तृतीयः, भुज्यत [इति] भोगः स्रगादिस्तद्तो ऽन्तराय इति चतुर्थः, उपभुज्यत [इति ] उपभोगो ऽङ्गनादि तद्गतोऽन्तराय इति पञ्चमः, हासः-हास्यसिति षष्ठः, रतिः-पदार्थानामुपरि प्रीतिरिति सप्तमः, 39 अरतिः रतेरविषय इत्यष्टमः, भीतिः-भयमिति नवमः, जुगुप्ला-घृणेति दशमः, शोकः-चित्तवैधुर्यमि- 39 त्येकादशः, कामा-मन्मथ इति द्वादशः, मिथ्यात्वं-दर्शनमोह इति त्रयोदशा, अज्ञानं-मौढ्यमिति 36 8) B तथा कंटका अधोमुखा भवंतीति दशमः तथा द्रुमा वृक्षा नमंतीति एकादशः खे दुंदुभिनाद उच्चैरतिशयेनेति द्वादशः। 9) P read त्रयोदश etc. without. 10) om. पञ्चवर्णानां. 12) BP "मवस्थितस्वभा, B सप्तदश is made सप्तदशमः with the addition of म: on the line. 14) B स्पर्शरसगंध, P मपाकर्षण. 25 ) P अभिजात्यं. 28) PB °भ्यामनपेतत्त्वम्. 30) 0 'दोषत्वेन कियुक्तत्वं. The printed text puts hyphens which are not found in the Mss. In the Mss, the Words stand separate or joined in Samdhi, Y ·* 38 6 6 9 12 12 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. $ 13 : Verse 169- 1 चतुर्दशः, निद्रा-स्वाप इति पञ्चदशः, अविरतिः-अप्रत्याख्यानमिति पोडशः, रागः-सुखाभिशस्य सुखानु-1 स्मृतिपूर्वदुःखे तत्साधने ऽप्यभिमते विषये गर्धत इति सप्तदशः, द्वेपः-दुःखाभिक्षस्य दुःखानुस्मृति- 3 पूर्वदुःखे तत्साधने वा क्रोध इत्यष्टादशः, इत्यष्टादशदोपास्तेपामृपभादीनामर्हतां न भवन्तीति । अतीता-3 नागतवर्तमानलक्षणं कालत्रयम् । धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकायः पुद्गलास्तिकायो जीवास्तिकाय आकाशा- स्तिकाय पते पञ्चास्तिकायाः। एतत्सर्वमपि श्रीजैनशासनरहस्यं विवेकिना परिज्ञेयम् । १४) विनीतो देशनामेनां श्रुत्वा तत्त्वानुगामिनीम् । नमस्कृत्य गुरून गेहं गुणग्रामगुरूनगात् ॥ १६९ एवं स नित्यमभ्येति हित्वा व्यापारमात्मनः । धर्मामृतं पिवत्येप तृपाक्रान्त इव स्वयम् ॥ १७० सोऽन्यदा चलितान ज्ञात्वा प्रभून विनयतोऽवदत् । जनको ऽस्त्वत्र मे येन प्रीतिरुत्पद्यते ऽसुतः ॥१७१ 9 तस्ते सूरयो ऽवोचन् शात्वा ज्ञानेन तत्त्वतः । नायं ते जनको मन्निन् किंतु ते पोपकः पिता ॥ १७२ विनीतः प्राह निर्माय निर्मायः स्खं शिरोनतम् । कस्तर्हि ते ततः प्रोचुः सूरयस्तत्त्वकोविदाः ॥ १७३ पिता कर्मकरो वृद्धो माता कर्मकरी च ते । युवा च कर्मद्भातेत्यवगच्छ कुटुम्बकम् ॥ १७४ अन्यथाभापिणो नामी निश्चित्येति प्रणम्य तान् । स जगाम निजं धाम बाप्पाविलविलोचनः॥ १७५ मपीमलिनवस्त्राया धूमध्यामलचक्षुपः । कौतुकात्पश्यति जने स किङ्कर्याः पदे ऽपतत् ।। १७६ त्वमत्रस्थापि न शाता हतकेन मया हहा । मातः सिद्धिरिवेदानी गुरुभिः कथितासि मे ॥ १७७ त्वयाहं पुत्रवन्नित्यमजानत्यापि लालितः । कृतघ्नेन मया कर्मकृत्वे हासि नियोजिता ॥ १७८ दुर्भिक्षे पोपितं हा धिक् पिक्येव त्वामशक्तया । पापयासि मया मार्गे त्यक्तो धिग्मां कुमातरम् ॥ १७९ लब्धपक्षः स्वभाग्येन वचोभिरमृतोपमैः । पिकवत्प्रीणयन् लोकं परां श्रियमशिश्रियः ॥ १८० पितुर्धातुश्च चलनौ नमस्यन् विनयादयम् । विनीतो वक्षसा ताभ्यामाश्लिष्टः प्राप संमदम् ॥ १८१ वक्रेतरमतिश्चके सच्चके प्रथमस्ततः । सर्वत्राधिकृतानेतान् विनीतः स्वनिकेतने ॥ १८२ 21 यथोचितां वितन्वानो ऽन्येपामप्येप माननाम् । सुवचोभिः क्रियाभिश्च सर्वत्र प्रथितोऽभवत् ॥ १८३ 2 श्रीमजैनपदाम्भोजे भजतश्चञ्चरीकताम् । कदाचनास्य न स्वान्ते क्रूरत्वं लभते स्थितिम् ॥ १८४ प्रवेष्टं मानले यस्य शमसीरिराजिते । न क्षमाः प्राणभीत्येव कपायाः पन्नगा इव ॥ १८५ 24 सर्वदा प्राज्यराज्यश्रीचिन्ताचान्तमना अपि । गार्हस्थ्ये वर्तमानो ऽपि सदाचार ततान यः ॥ १८६ कदापि श्रमणस्थाने वन्दनार्थं स यातवान् । मुनिमेकमतिग्लानं वीक्ष्य श्रद्धोद्भुरो ऽब्रवीत् ॥ १८७ औषधं मशहे सम्यगस्ति रोगनिवर्तकम् । प्रासुकं चेति साधुभ्यामानाययत सत्वरम् ॥ १८८ इत्युक्त्वा स ययौ गेहे साधुभ्यां सह धीसखः। तस्थतुस्तौ वहिः साधू स तु वेश्मान्तराविशत् ॥ १८९ 27 15 15 18 18 24 27 अथ च। 30 30 33 33 श्रेष्ठिकन्यामुना कापि वृतास्ति गुणशालिनी । दत्तो मौहर्त्तिकैः सैव दिवसस्तद्विवाहने ॥ १९० तद्विहस्ततया मन्त्री विसरमार तदौषधम् । किंचित्तत्र मुनी स्थित्वा जग्मतुर्निजमाश्रयम् ॥ १९१ पाणिग्रहणसामग्री समग्रामप्यकारयत् । लग्नक्षणस्य प्राप्तौ स सस्मार च तदौषधम् ॥ १९२ स विधायोत्तरं तत्र किंचिन्मित्रेण संगतः। पश्चात्तापकदादायौषधं वसतिमागमत् ॥ १९३ रोगातॊ ऽपि मुनिग्र्लानो विधे नान्यदौषधम् । ततः कष्टमुपारूढो बभूवातीव निस्सहः॥ १९४ तं तथाविधमालोक्य विनीतः साश्रुलोचनः । आत्मानमात्मना निन्दन् पतितस्तस्य पादयोः ॥ १९५ त्रिधा क्षमयतस्तस्य विनीतस्य च तं मुनिम् । समलङ्कृतवीवाहोचितमण्डनशालिनः ॥ १९६ ध्यायतो भावनां तस्य अविनां भवनाशिनीम् । केवलज्ञानमुत्पेदे घातिकर्मक्षयात् क्षणात् ॥ १९७ 36 ज्ञानेन तेन विदितेन समुजवलेन संपश्यतस्त्रिजगतीजनतामनन्ताम् । चारित्रचिह्नमथ तस्य मुनीश्वरस्य क्षिप्रं समर्पितवती ननु जैनदेवी ॥ १९८ नारी नितम्बजघनस्तनभूरिभारां हित्वा भवोदधिनिमजनहेतुमेताम् । तत्रैव लग्नसमये प्रवरे वराङ्गी व्यूहे तपस्विषु वरः स चरित्रलक्ष्मीम् ॥ १९९ 36 39 39 2) B सुखे for दुःखे. 5) P धर्मास्तिकायाः। एतत्सर्वमपि etc. 11) P निर्माय निमेयि स्वं 0 निर्माय (यः) निर्माय स्वं, P मतः for ततः. 15) 0 सिद्धिरेवेदानीं. 16) B has an additional verse (after नियोजिता) like this-इति साथ [सास्र] वदतास्मिन् संजातप्रश्न [ = स्ल] वाथ सा [1] चिरात् ज्ञातासि वत्सत्वमित्युक्त्वा दत्तवक्षसा ॥. 34) साश्रलोचनः. 36) B भवनाशनी.

·* 39 1 3 ६ 16 : Verse 200] कुवलयमालाकथा ३ एनां कथामवितथा विनयप्रधानां सम्यग् निधाय हृदि मन्त्रिमुनीश्वरस्य । यूयं यतध्वमधुना विनये निकामं यस्मादयं दिशति निर्वृतिशर्मलक्ष्मीम् ॥ २०० । इति विनये विनीतस्य कथा । ६१५) अत्रान्तरे चण्डसोमप्रमुखैः पञ्चभिर्मुनिभिर्विज्ञप्तम् । 'यद्भगवानाज्ञापयति तत्सर्वमपि प्रप- स्यामहे । यत् पुनर्पश्चरित्रं तच्छल्यमिव हृदये प्रतिभाति ।' ततो भगवता श्रीधर्मनन्दनेन समादिष्टम् । 'एतत् कदापि चेतसि न चिन्तनीयं यत्किलास्माभिः पापकर्म समाचरितम् । स केवलं पापकर्मा यः 6 पश्चात्तापपरो न भवेत् ।' इति श्रुत्वा भूपतिर्मनसैव श्रीधर्मनन्दनाचार्य प्रणिपत्योद्यानान्निर्गत्य विधुदु- क्षिप्तकरणेन प्राकारमुल्लमय वासवेश्म प्रविवेश, निर्विण्णः शयने सुप्याप च । साधवो ऽपि स्वाध्याय- दत्तावधानाः कृतावश्यकाः क्षणं निद्रामुपलभ्य प्राभातिककालग्रहणप्रवणा वभूवुः । अत्रावसरे ऽरुणप्र- 9 भापाटलिते गगनतले क्रमेण विरोचने पूर्वाचलचूलावलम्बिनि प्राभातिकतूर्यारवाडम्बरं वन्दिजनमुख- वर्णितं प्रभातावसरं च समाकर्ण्य निद्राघूर्णितताननयनयुगलः पृथ्वीपालः शयनीयादुत्तस्थौ । ततः स 2 कृतावश्यककर्मा भूमिवासवः प्रभातकृत्यं विधाय च सचिवचासवसमेतश्चतुरङ्गबलकलितः शक इव 12 चतुर्दन्तं कुञ्जरमारुह्योद्यानं समागम्य भगवन्तं श्रीधर्मनन्दनविभुं साधूश्च प्रणनाम । ततो भूपतिना जल्पितम् । 'भगवन् , सर्वथैव पुत्रमित्रकलत्रादिममत्वं त्यक्तुं न क्षमः, परं गृहस्थावस्थस्यैव मम किंचि- 5 संसारसागरतरण्डकं देहि ।' भगवता निवेदितम् । यद्येवं तावदेतानि पञ्चाणुव्रतानि त्रीणि गुणव्रतानि 15 चत्वारि शिक्षावतानीति सम्यक्त्वमूलं द्वादशविध श्रावकधर्म प्रतिपालय' इति । तेन नरेश्वरेण 'यदाज्ञापयति प्रभुः' इति वदता सम्यक्त्वमूलानि द्वादशवतान्यङ्गीकृतानि । ततः सचिववासवः समुवाच । 18 'भगवन् , किमपि भवतां पूर्ववृत्तान्तं वयं न जानीमः।' भगवता जल्पितम् । 'अयमेव कथयिष्यति । 18 अस्माकं सूत्रपौरुपीव्यतिक्रमो भवति । अद्य तावदस्माभिर्विहारः कार्य एव ।' एतदाकर्ण्य भूपतिर्वासव- सचिवान्वितो भगवच्चरणारविन्दयुगलमभिनम्य निजधवलधाम समुपाजगाम । भगवान् सूत्रपौरुषी 21 निर्माय प्रधानेपु क्षेत्रेपु विहाराय प्रचचाल । ते ऽपि चण्डसोमप्रमुखाः स्तोकेनापि कालेनाधीतशास्त्रार्था 21 द्विविधशिक्षाविचक्षणा जज्ञिरे । तेपां चैकदिवससमवसतिप्रव्रजितानां महान् धर्मानुरागो मिथः समजनि । अन्यदा तेषां पञ्चानामपि परस्परं संलापः समभूत् । 'भो, दुर्लभो जिनप्रणीतो धर्मः कथं 24 पुनरन्यभवे प्राप्यत इति, तावत्सर्वथा किसनाचरणीयम् । इति भणित्वा परस्परं तैः पञ्चभिरप्यग्रेत- 24 नभवोपरि प्रतिवोधसंकेतश्चक्रे । एवं च तेषां मुनीनां सिद्धान्ताभ्यासलालसानां कालो व्यतिक्रमति । किंतु चण्डसोमः स्वभावेन कोपनो मायादित्यो ऽपि मनाए मायावी वर्तते । अपरे पुनः संयमिनः 27 प्रतिभग्नदुर्जयकषायप्रसराः प्रव्रज्यामनुपालयन्तः सन्ति । कालेन च स लोभदेवो निजमायुः प्रपाल्य 27 कृतसंलेखनादिविधि नदर्शनचारित्रतपोविहिताराधनः पूर्ववद्धदेवायुर्विपद्य सद्यो ऽनवद्यलक्ष्मीः सौधर्मदेवलोके पद्मविमाने समयेनकेन देवत्वमशिश्रियत् । स च पद्मप्रभनामा तत्र त्रिदशः स्वैरं 30 चिक्रीड । एवं मानभटोऽपि स्वायुपि क्षयमीयुपि संसारलतालवित्री सुखसंपदां धरित्री पञ्चपरमेष्ठि- 30 नमस्कृति स्मरस्तेनैव क्रमेण तस्मिन्नेव विमाने ऽनेकयोजनविस्तृते पद्मसारनामेति देवः समुदपद्यत । एवं मायादित्यचण्डसोममोहदत्तात्रयो ऽपि कृतचतुर्विधाहारपरीहाराः पञ्चपरमेष्ठिनमस्कारपरायणा 33 आराधनविधानावद्धचेतसश्चतुःशरणशरणाः परिहताष्टादशपापस्थाना यथासंयमविधिना प्राणितान्ते 33 यथाक्रमेण पद्मवर-पनचन्द्र-पझकेसराभिधानास्तस्मिन्नेव विमाने सुमनसः समभवन् । तत एवं तेषां पद्मविमाने समुत्पन्नानां समविभवपरिवारवलप्रभावपौरुषायुषामन्योन्यस्नेहलालितमनसां मिथः 36 कृतसंकेतानां कालो व्यतिकामति । ६१६) अत्रान्तरे सुरसेनापतिताडितघण्टानिनादे समुच्छलिते सहसैव तैर्वृन्दारकः 'किमिति घण्टा- नादः।' इति परिजनोऽप्रच्छि । ततः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् । 'देव, जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे मध्यमखण्डे 39 श्रीमतो धर्मतीर्थकृतः समुत्पन्नविमलकेवलज्ञानस्य समवसृतौ त्रिदशवृन्दसहितेन सुरेश्वरेण गन्तव्य- 30 मस्ति । तदा तदाकर्ण्य तैः सुरैस्तत्रस्थैरेव भक्तिभरावनतोत्तमाङ्गैः श्रीधर्मनाथस्य भगवतः प्रणतिश्चके। 36 1) B सम्यग् विधाय. 3) P B om. इति. 10) P पाटलिगगनतले. 13) PB डोद्यानमागम्य. 14) कलत्रादिमित्रं. 15) 0 तरण्डं P तरडवं. 20) P Bञ्चरणयुगल'. 21) P°धीतशास्त्रा. 24) 0 प्रापयिष्यते इति.

·1 -- 12 15 15 21 * 58 रतप्रभसूरिविरचिता [III. $ 48 : Verse 362- सहसा संभ्रान्तः कुवलयचन्द्रः 'साधर्मिको ऽयम्' इति तत्समीपमुपागत्य प्रोवाच । 'किं त्वया सहसा 1 साहसमनीदृशं प्रारब्धम् , मुञ्च कायोत्सर्गम् । ममापि पूर्वकृतपापस्यापराधं सहस्व ।' ततः पल्लीपतिना 3 चिन्तितम् । 'यदसावपि साधर्मिकस्ततो मम मिथ्यादुष्कृतं दातुमुचितम् ।' इति चिन्तयन् कायोत्सर्ग 3 प्रोज्झ्यु कुमाराय वन्दनकं विदधे, कुमारेणापि तस्य च । एवं तौ परस्परं दर्शितधर्मरागौ प्रीतिस्यूत- चेतसो प्रसरद्वाष्प विन्दुदृष्टी वभूवतुः। कुमारेणोक्तम् । यद्येतत्कथमेतत्, अथैतत्किमपरेण ।' एतदाकर्ण्य भिल्लपतिरूचे । सर्वमपि जाने परं दुगैः कर्मवैरिभिर्लोभपरवशः कृतः, परं त्वत्संगत्या संप्रति तपोनिय- 6 मध्यानयोगैरात्मानं साधयिष्ये ।' कुमारेणोक्तम् । 'न सामान्यं तव चरित्रम् । ततः कथय कोऽसि ।' स पल्लीपतिर्जगाद । 'नास्मि भिल्लाधिपः, एतत्तव विस्तरेण कथयिष्ये । सांप्रतं पुनः सार्थ भिल्लजनै- 9 ण्ट्यमानं निवारयामि । ततः पल्लीपतिना सार्थः सर्वो ऽपि भिल्लेभ्यो रक्षितः । भिल्लाः सर्वे पल्लीपति- 9 भयतो दूरं नेशुः । यद्यस्य संवन्धि वस्तुगतमासीत् तत्तस्य पल्लीपतिरर्पयामास । भिल्लैः सार्थपतिनश्यन धृत्वा सेनापतये ऽर्पितः । तेनोक्तं च । 'सार्थपते, मा भयं भज, निजं पण्यं गृहाण' इति वदन सेना- 12 पतिरुत्थाय कुमारेण समं सह्यशिखरिशिखरसंश्रयां महापल्लीमाटिवान् । ६४९) कुमारेण च पल्ली नगरीसमानश्रियं तथा तन्मध्यस्थप्रासादं विशदं विलोक्य पृष्टम् । 'यदमुण्य संनिवेशस्य किमभिधानम् ।' तेनोक्तम् । एतस्याः पल्याश्चिन्तामणिरित्याख्या।' एवमन्यान्य- प्रश्नपरः कुमारस्तेन समं राजमन्दिरमाससाद । ततो द्वावपि मणिमयेषु भद्रासनेषु संनिविष्टौ । ततश्च स्नानपीठमलंकृत्य विकसन्मालतीगन्धसनाथं लक्षपाकं तैलमुत्तमाङ्गे प्रक्षिप्य संवाहकैः कमलकोमलकर- तलैः सुखेन संवाहितौ । ततस्तौ कोष्णैर्जलैरङ्ग प्रक्षाल्य शुचिभूय चन्द्रांशुनिश्चयव्यूते इव श्वेतवाससी 18 परिधाय ततस्तदन्तर्वर्तिनि देवतायतने कनकमयकपाटसंपुटमुद्धाट्य शिवश्रियो द्वारमिव भगवतां 18 जिनानां कनकरत्ननिर्मिताः प्रतिमाः समभ्यर्च्य जिनस्तुतिचतुर्विशिकां परामृश्य प्रणिपत्य च भोजन- मण्डपमुपाजग्मतुः। ततश्च यथासुखं भोजनं निर्माय स्वैरं परस्परं यावद्वार्ता कुर्वन्तौ तिष्ठतस्तावदकस्मात् 21 प्रावृतसितधौतनिवसनो लोहदण्डव्यापृतकर एकः पुरुषः समागत्य सेनापतेः पुरोभूय इदं पपाठ । 'जानास्यपारसंसारमसारं सागरोपमम् । वचश्च वेत्सि श्रीजैनं शिवशर्मैकदेशकम् ॥ ३६२ एतद्ध्यवसायात्तु विरतिं न करिष्यसि । अतस्त्वां लोहदण्डेन ताडयिष्यामि निष्कृपम् ॥' ३६३ 24 इति वदता तेन. सेनापतिरुत्तमाओं मनाक् ताडितः। ततो महागारुडमन्त्राभिमन्त्रितसिद्धार्थप्रहतो भुजंगम 24 इवाधोमुखः स्थितः सेनापतिरित्यचिन्तयत् । 'अहो, कौतुकं यदनेन निर्दयमनसा सुपुरुषस्वेदशस्य पश्यतो ऽहं प्रहतः कर्कशं भणितश्च । अथवा मम प्रमादिन एतेन रम्यमेव विरचितम् । जरामृत्युमहारोगदुःखतप्ता भ्रमन्ति हि । संसारघोरकान्तारप्रान्तरान्तस्तनूभृतः॥ ३६४ तदन्तः कोऽपि यो भव्यः कर्मग्रन्थि विभिद्य सः। सम्यक्त्वरनं दुष्प्रापममूल्यं स्वीकरोति च ॥ ३६५ तदेव फलकं प्राप्य भवाम्भोधौ प्रमाद्यति । यः शरीरी स सद्यः स्वं तनुते ऽतनुदुःखभूः॥' ३६६ 30 इति चिन्ताचान्तमनसं सेनापति बाष्पजललवप्लुतनयनयुगलं प्रमुक्तदीर्घनिःश्वासं दीनास्यं निरीक्ष्य 30 कुमारःप्रोवाच । 'भद्र, कथय क एष वृत्तान्तः। ततो दीर्घ निःश्वस्य सेनापतिर्जजल्प । 'कुमार, श्रूयताम् । ६५०) लोकंपृणगुणग्रामाभिरामास्ति गतावमा । धरारामाललामश्रीः पुरी रत्नपुरी वरा ॥ ३६७ स्वःपुरीवोग्रधन्वाट्या व्योमश्रीवत्समङ्गला । अलकावत्सधनदा या लङ्केव सदा वरा ॥ ३६८ वनावनीव सन्नेत्रा कलिता ललिताशना । सपुन्नागा सनारङ्गा श्रीफलैः सुमनोरमा ॥ ३६९ तत्र रत्नमुकुटाबः प्रदविश्वमहीपतिः । समस्ति पृथिवीपालः पालिताखिलभूतलः ॥ ३७० 36 तदङ्गजौ दर्पफलिको भुजफलिकश्च । एवं च तस्य राज्यं पालयत एकस्मिन्नमावास्यादिने प्रदोषे वासवेश्म 36 प्रविष्टस्य किमपि चिन्तयतः प्रदीपे पतङ्ग एकः समागतः। राज्ञा प्रकृत्यनुकम्पितहृदा चिन्तितम् 'अयं वराको मर्तुकामस्तस्मादमुष्य परित्राणं करोमि । इति चिन्तयता तेन करेण गृहीत्वा वारत्रय 39 कपाटविवरेण बहिः प्रक्षिप्तः । स पुनरपि दीपान्तिकमायातः । राज्ञा चिन्तितम् । 'उपायरक्षितो जन्तुः 5) B तदाकर्ण्य for एतदाकर्ण्य. 7) PO साम्यं तव. 8) P भिल्लाभिधः. 9) B सर्वेपि for सर्वे. 11) B om. च. 16) B°समानं for सनाथं. 21) 0 °निवसिनो. 22) P जानाम्यपारं B जानास्यपारं. 33) B has some marginal glosses on these verses: इंद्रास्त्रेन आढ्या, पक्षे उग्राणि धनूंषि येषां ते उग्रधन्वानो धनुर्धरास्तैराढ्या ॥ धनदा दानेश्वरास्तैः सहिताः। दावं संतापं रांति यच्छंति दावरा राक्षसास्तैः सहिता पुरी सदावरा प्रधाना ॥ नेत्रैर्वृक्षविशेषैराकलिता संवद्धा, पुरी पक्षे सतां नेत्रा स्वामिना सहिता ॥ ललिता मनोहरा असना प्रियं[गु]वृक्षा यत्र, पुरी पक्षे ललितानि आसनानि यस्यां ॥ नारंगवृक्षसहिता पुरी सह नारंगैजेन्निभिर्वर्त्तते स नारंगा ॥ बिल्वफलैः ।। 27 27 33 33 39 ·* 59 3 9 -III. $53 : Verse 389] कुवलयमालाकथा ३ 1 सुचिरं कालं जीवति' । इति ध्यात्वा प्रागुद्घाटिते समुद्गके राशा पतझंप्रक्षिप्य पिधानं च दत्त्वा स उपधाने 1 मुमुचे । अथ भूपतिर्निद्रासुखमवाप्य प्रगे समुद्कं यावन्निरूपयति तावत्तत्र गृहोलिकामद्राक्षीत् । तेन समुद्कं च पतङ्गशून्यं निरीक्ष्य चिन्तितम् । 'यदसौ निश्चितं फुडयमत्स्येन भक्षितः । नास्ति कुत्रापि मोक्षो विहितस्य कर्मणः। पूर्वजन्मार्जितं कर्म यावन्मानं शरीरिणा । शुभं वाप्यशुभं वापि तावन्मात्रमवाप्न्यते ॥ ३७१ इति महीपतेः सहसा वैराग्यमार्गजासिकस्य जातिस्मृत्या पूर्वभवः प्रकटीवभूव । यथा पालितचारित्रः स्वर्गलोकं गतः पुरा । सुखं भुक्त्वा ततध्युत्वात्रैव भूपो भवं भुवि ॥ ३७२ ६५१) अथ तस्य तत्रावसरे संनिहितया कयाचिदेवतया रजोहरणवदनवरित्रकापात्रादिनवविधो- पधिसमर्पणं चके । ततः स राजर्पिर्यावत्कचांलुञ्चितुं प्रवृत्तस्तावद्विभाता विभावरी । पेठुमंगलपाठकाः । 'पूर्वमेष मुनेर्धर्म जागरां प्रत्यपद्यत । ततो दिनमुखे चित्रं वयं सूर्यपरायणात् ॥ ३७३ उदयाचलचूलायामारुरोह दिवाकरः । पनालयेषु पझान्यवापन् भुवि विनिद्रताम् ॥ ३७४ प्रससार च सर्वत्र पत्रिकोलाहलो ऽतुलः । ववौ वायू रतोद्भूतश्रमविन्दुतति हरन् ॥ ३७५ अन्धकारं करोति स्म क्लीववत्प्रपलायनम् । अन्धकाररिपुरकराघातभयादिव ।। ३७६ इन्दीवरं परित्यज्य पडंहिर्भजते ऽम्वुजम् । कुसेवक इवाश्रीकं सश्रीकं स्वामिनं नवम् ॥ ३७७ स्वरैर्निवेदयन्तीव पक्षिणो जगतो ऽप्यहो । श्रियः प्रयान्ति चायान्ति चित्रभानुनिदर्शनम् ॥ ३७८ नभोलक्ष्मीरुदयिने सूर्याय ददते मुदा । तारापुप्पच्छलादयं पायं चेन्टुकराम्भसा ।। ३७२ एवंविधे प्रभाते ऽत्र भूप मोहं परित्यज । केवलं परलोकस्य हितमर्थ समाचर ॥ ३८० 18 तच्च तादृशं स्तुतिवातं पठितं श्रुत्वा भगवान् महर्पिः कपाटसंपुटमुद्घाट्य वासवेश्मतो गिरिवरकन्दरा-15 कण्ठीरव इव निर्गतः। कृतकेशलुञ्चनः पावरजोहतिमुखवस्त्रिकोपशोभितकरतलः पूर्वमेव शय्यापालि- काभिर्ददृशे । पूचके चेति । 'भो भोः परिजनाः, एतैत त्वरितमस्माकं स्वामी कामपि विडम्बनां प्राप्तः 21 प्रयाति । तदेवमाकर्ण्य ससंभ्रमवशस्खलन्नपुररसनारवमुखरस्त्वरितमेवान्तःपुरपुरन्ध्रीजनो वागाना लोकः परिजनश्च तदा तत्रागतः प्रोवाचेति । 'नाथ, कथमस्मानिरपराधांस्त्यम्त्यात्मानं विटल्य प्रच- लितः । अनाथास्त्वां विना वयम् ।' एवमन्तःपुर्यादिजनस्य च विलपतोऽप्यदत्तसंलापो भगवान 12 12 15 IF 21 24 मासे ·9 21 * 60 रत्नप्रभसूरिविरचिता [ III. 853 : Verse 389- 1 प्रतिपन्नम्, परमेको मन्त्री तथैकश्चिकित्सक एका भुजफलिकजननी तद्वचो नामन्यन्त । ततस्त्रिभिरेक- 1 मत्यानपेक्ष्य परलोकमवगणय्य विमानं मम किमपि तदौषधमदायि, येन तदैव मम अहिलत्वमुत्पेदे । 3 अहं च कदाचिदिग्वासाः कदाचित्प्रावृताङ्गः कदाचिद्धलीधवलितदेहः कदाचिगुहीतकरकपरखण्डः सर्वत्र परिभ्रममाणोऽत्र विन्ध्यगिरिशिखरिकुहरान्तराले क्षुधातृषाक्लान्तः पर्वतनदीषु सल्लकीहरीतकीतमाला- मलकदलफलप्राग्भारकपायितं तोयं वारत्रयं पीत्वा सर्वत्र दोषविप्रमुक्तः क्रमेण सावधानोऽभवमिति । 6 ततः स्वस्थचेतसा मया श्रुधार्तेन पुष्पफलेभ्यः स्पृहयालुनानेकभिल्लजनान्तस्थः प्रवररूपः पुरुष एको 6 ददृशे । तेनाहमिमा पल्लीमानीतः। ततो वारवनिताजनेनावां स्नानं कारितौ। अथो देवतायतने मया तेन समं भगवान् जिनः प्रणतः। तथा भोजनमण्डपे यथारुचि आवाभ्यां भोजनं विदधे । ततः सुखासीनेन 9 तेन जल्पितम् । 'भो भद्र, निवेदय केन हेतुनामुष्यामटव्यां निर्मानुषायां भवत्समागमः, कुतो जिनवचन- 9 प्राप्तिः' इति । मयोक्तम् । 'रनपुर्या रत्नमुकुटनरेन्द्रस्य सूनुर्दर्पफलिकनामाहम् । स च मम पिता प्रत्येक- बुद्धो ऽभवदिति। ततः स्वीकृतजिनधर्मो ऽहमपि कर्मवशत एतस्यां पल्यामागतः । तेनोक्तम् । 'यदि 12 भवान् सोमवंशसंभवो रत्नमुकुटनरेन्द्रपुत्रस्ततः सुन्दरमजायत, यत आवयोरेक एव वंशः। ततस्त्वं 12 राज्यं स्वीकुरु ।' ततस्तेन पल्लीपतिना सर्वपल्लीपतिप्रत्यक्षं सिंहासने ऽहं निवेशितः। सर्वे ऽपि पल्लीपतयो भणिताः। 'यद्भवतामयमेव नरेश्वरः । अहं पुनर्यन्मनो ऽभिमतं तत्करिष्यामि' इति भणित्वा पल्लीपतिर्नि- 15र्गतः। तस्यानुगमनं विधाय सेवकाः पल्लीपतयो निवर्तिताः । अहं पुनः स्तोकमपि भूमिभागमग्रतो 15 ऽगमम् । व्याधुटमानस्य मे तेन शिक्षा प्रदत्ता । 'यद् वत्ल, जीववधो न विधेयः। भव्यरीत्या प्रजाः पालनीयाः। प्राणान्ते ऽप्यकृत्यं नाचरणीयम् । श्रीजिनधर्मे कदाचन न प्रमादः कार्यः' इत्युदित्वा पल्ली- 18 पतिः कुत्रापि गत इति न ज्ञायते । अहमिति मन्ये कस्यचिहुरोरन्तिके प्रव्रज्यामभ्युपपन्नः । तहिनादार-18 भ्थात्र कुमार, न को ऽप्यस्मद्राज्ये ऽनीतिविधाता। ६५४) अहमपि पुनः कियता कालेन कर्मवशतो महामोहग्रस्तचित्तो विस्मृततत्सर्वशिक्षः सर्षा- न्यायपरः समभवमिति जर्जरितकलशप्रक्षिप्तपयोवजिनवचनरहस्यं सर्वमपि मम गलितम् । शिक्षा-21 शेषापि दुर्जनप्रीतिरिव विलयं गता । अतो मयैष पुरुषो निदेशितः, यल्लोभेनाहमीदृशीमवस्थामानीतस्त- त्वया लोहदण्डेनाहं स्मरणार्थ ताडनीयः। ततोऽयमपि प्रतिदिनं मां लोहदण्डेन ताडयति ।' ततः 24 कुमारेणोक्तम् । 'अमुं वृत्तान्तमाकर्ण्य कस्य चेतो न चित्रीयते । महासत्त्वो रनमुकुटः प्रत्येकवुद्धो 24 ऽजनि । दुर्लभो जिनप्रणीतः पन्थाः। दुर्जयो लोभपिशाचः । तद् भो महाशय, किं खेदमुद्रहसि, यन्मया तच्छिक्षा विस्मृता [इति] अनुशयवतस्तव साद्यापि तथैवास्ते, तस्मात्त्यजावयं किं तेन । एवं कुमारेणोके 27 तेन जगदे । 'एवमेतन संदेहः, परं भवान् विज्ञानरूपकलाकलापविनयदाक्ष्यदाक्षिण्यमुख्यैर्गुणैायते 27 यथा महाकुलप्रसूतो महासाहसिकः। पुनरिदं न जाने यत्कुमारस्य कीदृकुलम्, किमभिधान, तन्निवेदय ।' कुमारेणोक्तम् । 'अयोध्यालायकस्य दृढ़वर्मणस्तव पितृव्यस्य पुत्रः को ऽप्यस्ति किं वा न । तेन दीर्घ 30 निःश्वस्योक्तम् । 'कदाचिन्मया पथिकस्यैकस्य पार्श्वे श्रुतं, यथा दृढवर्मणो महीपतेर्लक्ष्मीप्रसादतः पुत्र- 30 प्राप्तिरभूत् । पुनर्न जाने पश्चात् किं तत्र वृत्तम् ।' कुमारेण भणितम् । अहं स एव दृढवर्मनरेन्द्रस्य कमलाप्रसादलब्धः कुवलयचन्द्राभिधस्तनूजः। एवं निशम्य तेनोक्तम् । अये, मम भ्राता भवान्' इति । 33 ततो गलन्नयनयुगलजलविन्दुर्दर्पफलिका पप्रच्छ । 'कथय कथं कुमार, एवंविधे तपात्यये जलदजल-33 धाराभिपूरितधरातले सर्वजनाल्हादविधायिनि राजहंसप्रवासदायिनि वियुक्तयौवनमनोवनावनीवनवह्नौ सकलकमलवनशमनशमने मुदितमत्तमयूरसमुच्चरितकेकारवे कलिकाल इव संचरद्विरसनमण्डले कुभू- 36 पताविव प्रनष्टसन्मार्गे जंवालजालजटिलमार्गलग्नकण्टककोटिदुःसंचरे पयःपूरवाहेण पतितगर्ताशतसंकुले 36 प्रचण्डपवनोच्छालिता_लिहलहरिदुरुत्तरगिरिसरिन्निकरे स्वं स्थानं विमुच्य व चलितो ऽसि ।' कुमा. रेण सर्वमपि निवेदितम् । 'यत्पुनः संप्रति मया विजयापुर्यां कुवलयमाला प्रबोध्या' इति । ६५५) एवं दिनत्रयं तत्र प्रीत्या स्थित्वा कुमारेणोक्तम् । 'यदि तवादेशो भवति तदाहं व्रजामि' 39 इति । नृपेण भणितम् । 'त्वयावश्यमेव गन्तव्यं यद्येवं ततोऽहं त्वत्कायकौशलहेतवे विजयापुरी याव- स्वसैन्यकलितः समायामि, यतो भवानेकाकी मार्गपरिज्ञानानिपुणः।' कुमारेणोक्तम् । यतोऽनुबद्धवैरा 42 भवन्तः, स्तोकं वलम् , अतो भवतामागन्तुं नोचितम्' इत्याकर्ण्य तर्हि भवतु भवते स्वस्ति' इत्युदित्वा 5) B क्रमेण समभवमति. 8) B यथारुच्या. 10) Bom, इति. 16) Pom. मे, 2) ० [विमाननां] for विमानं. 5) B क्रमेण समभवमति. B adds मम for it on the margin. 18) B°दारभ्य कुमार. 26) PB om. [इति]. 34) राजहंसप्रदायिनि. 37) P om. क. 38) PB बोध्या for प्रवोध्या, B om, इति (this portion added on the margin). 39 ·* 61 6 9 9 12 -III. $57 : Verse 396] कुवलयमालाकथा ३ '1 पल्लीनृपतिः कुमारस्य दक्षिणापथं प्रचलतो ऽनुगन्तुं प्रवृत्तः। ततः कुमारं तरुणतरवनलतागुल्मान्तरि- 1 तमक्गम्य भूमिपः सदनमागत्य माननीयान् संसान्यापृच्छय प्रकृतिजनं राज्यव्यवस्थां च कृत्वा दीनेभ्यो दानं वितीर्यात्यन्तदुस्सहतद्विरहदहनदन्दह्यमानतनुना वारविलासिनीजनेन दीनवदनं विलोक्यमानो 3 व्रताय निःससार। कुमारो ऽपि क्रमेणानेकगिरिसरिन्महाटवीमुल्लङ्घयन्ननेकनामाकरपुरेषु कौतुकानि प्रेक्षमाणो मकराकरतटस्थितां विजयापुरीमवाप । सुजातयः कुलीनाश्च स्निग्धमुग्धालिसेविताः। सदारामा बहिश्चान्तर्यत्र सन्ति विराजिताः ॥ ३९० 6 [... 1] वापीतटमणिमयागारविद्योतिताम्भसि ।। ३९१ स्त्रीणां स्तनाधरेषु स्यात्करपीडनखण्डने । स्नेहहानिः प्रदीपेषु यदन्तन पुनर्जने ॥ ३९२ उत्तुङ्गाः कुम्भिनः स्फूर्जद्भद्रजातिसमाश्रिताः । माश्च यत्र विद्यन्ते भद्रजातिमनोहराः ॥ ३९३ नरा विरेजिरे यत्र द्विधा विक्रमशालिनः। द्विधा सुवर्णसश्रीका कलाकेलिप्रिया द्विधा ॥ ३९४ यत्र जन्यमजन्यं च जनानां न कदाचन । अतस्तु मार्गणः कोऽपि न वारे न च मन्दिरे ॥ ३९५ ६५६) ततः कुमारस्तदुत्तरदिग्विभागे चरणचङ्कमणाक्षमः क्षणं विश्रम्य व्यचिन्तयदिति । एषा 12 सा विजयापुरी या साधुना निवेदिता, परं पुनः केनोपायेनात्र कुवलयमाला द्रष्टव्या' इति विचिन्त्य कुमारः समुत्थाय नानाविधवर्णरत्नविन्यासोचचारुकाञ्चनघटितप्राकारवलयोपशोभमानविद्रुममयगो- 15 पुरकपाटसंपुटां पुरीं स यावत्कियद्भूभागं व्रजति स्म तावत्पयोहारिणीनामनेकशो वार्ताः शुश्रावेति । 15 कयाचिदुक्तम् । 'एषा कुवलयमाला कुमारिकैव क्षयं यास्यति न च कोऽपि परिणेष्यति ।' अन्यया भणितम् । 'विधिना विवाहरात्रिस्तस्या न विहिता, यतो नाम रूपयौवनविलाससौभाग्यगर्विता कुलरूप- 18 विभवलावण्यसंपूर्णानपि नरनाथपुत्रानेच्छति ।' तथानेकदेशसमायातव्यवसायिनां विचित्रा भाषा: 18 शृण्वन् विपणिश्रेणिमार्गे वणिजां विविधानुल्लापानाकर्णयन् नागरवनिताधवलविमललोचनमालाभिरभ्य- य॑मानः शिखण्डिपतत्रनिर्मितातपवारणशतसंकुलद्वारप्रदेशम् अनेकसेवकलोकानवरतयातायातपाणिध- 21 मनिगम रङ्गत्तुङ्गतुरङ्गनिष्ठुरखुरक्षुण्णक्षोणितलं बन्दिवृन्दपठ्यमाननृपगुणग्रामस्तुतिशतमुखरितदिगन्तरं 21 चैरिवारनिवारणवारणसंचरणकपोलपालिविगलद्दानजलजम्बालजटिलं विजयसेननरेश्वरस्य राजाङ्गणमा- जगाम । तत्र च राजलोकं सर्वमपिचिन्तापरं करतलन्यस्तमुखकमलं विलोक्य कुमारेण कोऽपि राजपुरुष- 24श्चिन्ताकारणं पृष्टः । तेनोक्तम् । 'भो महासत्त्व, नैषा दुःखचिन्ता, किन्त्वत्र भूपतिपुध्या कुवलयमालया 24 पुरुषद्वेषिण्या राजद्वारे पत्रे लिखित्वा गाथायाः पाद एको ऽवलम्बितो ऽस्ति । यः को ऽप्येनां गाथां संपूर्णां करोति स मां परिणयति न कश्चिदन्यः । ततस्तां सर्वोऽपि नृपतिलोकः स्वस्वमत्यनुसारेण 27 चिन्तयन्नस्ति ।' कुमारेणोक्तम् । 'कीदृशः स पादः।' तेनोक्तम् 'एष ईदृशः' । यथा “पंच वि पउमेश विमाणम्मि ।" कुमारेण भणितम् । 'यदि तावदेनां गाथां को ऽपि पूरयति ततस्तस्याः पूरितायाः किमभिज्ञानम्।' तेनोक्तम् । 'सा चैव कुवलयमाला तदभिज्ञानाभिज्ञा । यतः पूर्वमेवैतया पादत्रयं गाथायाः 30 पत्रके लिखित्वा गोलके निक्षिप्य तदुपरि राजमुद्रां दत्त्वा कोशवेश्मनि निचिक्षिपे ।' कुमारेण 30 चिन्तितम् । अहो, प्रकटीभूता मायादित्यस्य माया।' ६५७) अत्रान्तरे राजद्वारे जनस्य जलधिजलगम्भीरः कलकलो ऽभवत् । तत्र सर्वमपि लोकं 33 प्रलयकालवक्षुब्धहृदयं वीक्ष्य कुमारेण चिन्तितम् । 'क एषो ऽकाण्डोत्पातः' तत्सत्यमभूद्यत् 'शान्ति 33 कुर्वतां वेतालोत्थानम्' इति यावत्कुमारो निरूपयति तावजयवारणवारणः प्रोन्मूलितालानस्तम्भश्छेदि- तनिविडनिगडः प्रोद्यन्मददुर्दमः संमुखमायातः । शिलोचय इव प्रोच्चैः सतः प्रालेयशैलवत् । कम्पाङ्कमपि वेगेन यो जिगाय मतङ्गजः ॥ ३९६ 36 36 4) B °टवीर्गमुहंघ. 6) P leaves blank space विराजिताः and नयागार', B विराजिताः। वापीतटमणि (णौ ?) मयागारविद्योतितांभसि, o leaves blank space between विराजिताः and नयागार (standing for मयागार of the text). On these verses B has some marginal glosses: यस्यां नगर्यो सत्प्रधाना आरामा बहिर्भागे तथांतर्मध्ये सदा रामाः स्त्रियः संति । सुमालतीसहिता पक्षे सुगोत्रा ॥ ऽलिभिः भ्रमरैः सखीभिः सेविताः॥ शकुनैः विशेषेण राजिताः शोमिताः। मंदो भद्रो मृगो मिश्रश्वतस्रो गजजातयः ॥ प्रधानपराक्रमेण शालिनः । विशिष्टः क्रमो विक्रमः सदाचारस्तेन शालिनः ॥ कांचनवत्सश्रीकाः यशसा च ॥ कलानां गीतनृत्यादीनां या केलिविलासः तया वल्लभाः अथवा स्मरवन्मनोहराः ॥ विरोधभंग इत्थं । जन्यं संग्रामः । ऽजन्यमुत्पात [:]यत्र नास्तीत्यर्थः । तत्कारणात् मार्गगो वाणो याचको वा न कस्यापि द्वारे न कस्यापि मंदिरे कः परामर्षः संग्रामाभावात् वाणो न । ईतेरभावात् याचको न . 20) P शतसंकुलद्वारं, नवरतयापा 22) P दानवाल. 29) B om. तेनोक्तम्. 34) B om. इति.

·* 62 3 6 9 12 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. $ 57 : Verse 397- 1तं तादृशं कुपितं साक्षात्कृतान्तमिवायान्तं राजा कुवलयमालया समं विलोकितुं शिरोगृहमारुरोह। 1 कुमारस्य च पुरो गजं सविध एव वीक्ष्य नृपतिना समादेशितम् । 'भो भद्र, सत्वरमपसर यतस्त्वं बालः ।' इति नृपवचो निशम्य रोषारुणलोचनः कुमारः सहसा भूयसा तेजसा ज्वलन् जयकुञ्जरं 3 वशीकृत्य दशनयोः पदद्वयं दत्त्वा कुम्भस्थलमलंचकार । तत्रस्थेन तेन पठितम् । 'कोसंविधम्मनंदणमूले दिक्खा तवं च काऊण । कयसंकेया जाया पंच वि पउमे विमाणम्मि ॥' 6 तदाकर्ण्य पूरितेयममुना 'समस्या' इति वदन्त्या कुवलयमालया मकरन्दगन्धलुब्ध्यागतालिमालारव- 6 मुखरितासितकुलुमवरमाला कुमारस्य योग्या प्रेषिता । तेन च कण्ठकन्दले समारोपिता । रोमाञ्चकव- चितेन नृपेणोक्तम् । 'वत्से कुवलयमाले, साधु साधु वृतम् ।' तावत्तत्र पूरितायां समस्यायां राजलोकेन 9 जयजयारावश्चक्रे । अहो, मनुजो ऽपि को ऽप्येष दिव्यप्रभावः । ततश्च, तदुपरि परितः सुरैरदृश्यैः सुरपथतो मुमुचे प्रसूनवृष्टिः। असमगुणगणप्रमोदपूनुर्भवति हि भाग्यभृतां किमूनमत्र ॥ ३९७ ६५८) अथ पूर्वोदितो दृढवर्मराजप्रतिपनसूनुर्मालवराजपुत्रो महेन्द्रकुमारः सहसागत्य जयकुञ्जर-12 करिणो ऽन्तिके प्रोवाचेति । 'श्रीदृढवर्मनरेन्द्रनन्दन शशिवंशमुक्ताफल कलाकुलगृह दानशौण्ड प्रणतजनवत्सल कुमार कुवलयचन्द्र, जय जय' इति । ततः कुमारः समुपलक्ष्य महेन्द्रकुमारं ज्येष्ठं 15 सहोदरमिव मन्यमानः प्रीतिप्रमुदितमना जयकुञ्जरगजवरस्कन्धमारोप्य पितुर्देव्याश्च कुशलं पप्रच्छ । 15 भवानपि कुशलशाली । अथ नृपस्तत्रागतःप्रोचे 'अहो, कियन्ति चित्राणि । एक तावदसौ सुरूपसुभगः कुम्भी द्वितीयं वशीचक्रे दिव्यसुमप्रकामपतनं व्योम्नस्तृतीयं तथा। 18 तुर्यं यत्पदपूरणं स्वदुहितुः प्रीतिः पुनः पञ्चमं षष्ठं श्रीहढवर्मजो निखिलमप्येतञ्चमत्कारि मे ॥ ३९८ 18 यत्प्राप्यं तत्प्राप्तमेव वत्सया कुवलयमालया अस्य पुरुषसिंहस्य प्राप्त्या। पुत्रि, त्वया कृत्रिममेव पुरुष- द्वेषित्वं प्रकटीचके । 'इयं परिणेष्यति' इति जैनवचनमपि तथ्यमासीत् । वत्स, त्वं कुञ्जरं समर्पय 21 गजराजारोहकाणाम् । त्वं च सौधमध्यमागच्छ।' इत्याकर्ण्य कुमारो महेन्द्रकुमारेण कुमारेण समं मध्ये 21 गत्वा सिंहासनस्थं नृपं नत्वा यथोचितासने निषसाद । ततः पितुरादेशेन कुवलयमाला कुमारं सस्ने- हया दृशा पश्यन्ती शुद्धान्तमध्ये गतवती । राज्ञादिष्टम्। 'वत्स, कथ्यतां कथं भवानेकाकी कार्पटिकवेषधारी 24 दूरदेशान्तरमायातः।' कुमारेण प्रोचे । 'देव एव जानाति । परमद्यैव कर्मवशतः परिभ्रमन्नत्र समा- 24 यातः।' राज्ञोक्तम् । 'महेन्द्रकुमार, सैष दृढवर्मतनुजो यस्यात्रागमनं त्वयास्माकं पार्थे पृष्टम् ।' ततः सविनयं महेन्द्रेण विज्ञप्तम् । 'देव, सत्यमेवैतत् ।' कुवलयचन्द्रेण वभाषे। 'भवतः कुतः समागमः । 27 'महेन्द्रेणोक्तम् । 'देव, श्रूयताम् । तदा भवान् वाहकेलिप्रवृत्तः समुद्रकल्लोलवाजिनापजहे। पश्यतो राजलोकस्य समुत्पत्य नभस्तलम् । तुरङ्गमः क्षणेनैवादृश्यमार्गमुपागतः ॥ ३९९ ६५९) ततो नृपतिना सेवकलोकेन साकं त्वत्पृष्ठतो ऽतिदूरं गतेनापि कापि भवतः प्रवृत्तिन 30 श्रुता । तत्रस्थपुरप्रदेशे तुरङ्गः पवनावर्तः पतितो मृतश्च । राजापि त्वद्वियोगेन पवनावर्तमृत्युतः । अत्यन्तं दुःखितः क्षिप्रं मूर्छितः पतितः क्षितौ ॥ ४०० अस्माभिः कदलीपत्रवातैराश्वासितो नृपः । विपाकं कर्मणो जानन्नपि व्यलपदवत् ॥ ४०१ 'कुमार विक्रमाधार स्फाराकार गुणाकर । अनाथं मां परित्यज्य गतस्त्वं केन कर्मणा ॥ ४०२ एवं बहुधा विलपन मन्त्रिजनेन नृपतिर्बोधित इति । यथा 'पूर्व सगरचक्रवर्तिनः षष्टिसहस्रमिताः पुत्रा ज्वलनप्रभजातकोपविसर्पद्विषज्वलनज्वालावलीभिः क्षणमात्रेणापि भस्मसात्कृताः परं तेनापि 36 'चेतसि शोकस्य नावकाशो ऽदायि । तन्नाथ, कुमारः केनापि देवेनापहृतो ऽस्ति, तस्यावश्यं प्रवृत्ति-36 रेष्यति । ततो देव, कातरत्वमुत्सृज्य सर्वथा धीरमार्गमवलम्बस्व' इति । ततो व्यावृत्य तत्प्रतिवोधितः क्षितिपतिः प्रासादमासदत् । प्रवासो यहिनादेव कुमार भवतो ऽभवत् । तदैव योगपद्येन सौख्यस्यापि वपुष्मताम् ॥ ४०३ त्वद्वियोगे महादुःखाजनन्यापि निरन्तरम् । गलन्नेत्रजलै मिर्निर्ममे पङ्किलाखिला ॥ ४०४ त्वहुस्सहवियोगाग्निज्वलज्ज्वालाभयादिव । प्रपलायितुमिच्छन्ति प्राणा देवानुजीविनाम् ॥ ४०५ 27 30 33 33 39 39 1) °मिवायातं. 2) c om. च. 7) Pom. कण्ठ. 20) B परिणेष्यते, B inter. कुक्षरं & समर्पय, B गजराजमारोहकारणं सौध. 21) P B om. कुमारेण, Bमध्यं. 28) नमःस्थलं. 30) B ततः स्वपुरप्रदेशे. 40) P त्वद्वियोगे महादुखादरो- दीनगरीजन:- some lines are skipped over through haplograpbieal mistake, the copyist's eye being led astray by a similar word, ·* 63 .: *1 1 3 3 6 6 15 15 21 -III. 861: Verse 413] कुवलयमालाकथा ३ अनुभूतं न केनापि दुःखं देव त्वया सह । अकृतज्ञानिव ज्ञात्वा प्रतस्थे श्रीः शरीरिणाम् ॥ ४०६ तथा कथंचित्त्वदुःखादरोदीनगरीजनः। अपि स्तनन्धया येन स्तन्यपाने निरादराः॥ ४०७ यं विना क्षणमात्रं न स्थीयते बालकैरपि । आहारस्तत्यजे तैः स त्वद्वियोगातिदुःखितैः ॥ ४०८ सारिकाशुकशिष्यारिपक्षिभिर्भुक्तिरुज्झिता । त्वदुस्सहवियोगातेरपरेषां तु का कथा ॥ ४०९ . सजीवमपि निर्जीवं सचैतन्यमपि स्फुटम् । चैतन्यरहितं चक्रे त्वद्वियोगः पुरीजनम् ॥ ४१० स प्रदेशो न कोऽप्यस्ति यत्र त्वं न गवेषितः । पुरुषैः पौरुषाधीनैर्न लेभे किंवदन्त्यपि ॥ ४११ राजापि त्वद्वियोगेन जातः कान्त्या भृशं कृशः। भीष्मग्रीष्मनियोगेन साकार इव वारिणा ॥ ४१२ ६६०) ततः कुमार, एवंविधे काले कियत्यपि व्यतीते प्रतीहार्या विज्ञप्तम् । 'यदेव, कीर एको 9 भवदर्शनाभिलाषी ।' राज्ञोक्तम् । 'कथं कीरो ऽपि तत्प्रवृत्त्यभिज्ञः ।' ततो राजादेशेन प्रतीहार्या समं 9 शुकः क्षमापतिपदान्तिके समागत्य विज्ञापयामास । 'देव अवधारय,कुमारः कुवलयचन्द्रः कुशलशाली। ततो नृपतिः कीरं निजतनूजसिव कोडमारोप्य जगाद । 'वत्स, कुमारनिर्विशेषदर्शनो भवान् । कुत्र 12 त्वया दृष्टः, कियत्कालान्तरं कुमारस्य दृष्टस्य समजनिष्ट ।' ततः कीरेण तेन स्पष्टाक्षरं संदेशहारकेणेव 12 'हयापहारादारभ्य कुवलयमालालंकृतविजयापुरीगमनान्तस्तव वृत्तान्तो भूपस्य पुरो न्यवेदि ।' इत्याकर्ण्य महीपतिः परिलसद्रोमाञ्चवर्माञ्चितः प्रोल्लासिप्रमदाब्धिमध्यपतितं खं मन्यमानस्ततः। प्रोचे हास्तिकराजकावनिवहैः प्रीतस्तथा नो यथा कीरोद्गीर्णतनूजकायकुशलश्रुत्या तया संप्रति ॥ ४१३ 18 ततो लब्धस्वादुसहकारादिफलाहारप्रसादः शुको गतो निजमेव निवासवनं राज्ञा समादिष्टः, मां प्रति 18 च प्रोचे । 'महेन्द्र, विजयापुरी प्रति संप्रति गन्तुमिच्छामि।' ततो मया विज्ञप्तम् । 'देव, ममैवादेशं ददख, न पुनस्तत्र मार्गवैषम्यतस्तत्रभवतां भवतां गमनं सांप्रतम् ।' ततो देवेन तव प्रवृत्तिनिमित्तमपरै 21 राजपुत्रैः समं प्रेषितस्य ममात्र ग्रीष्मकालस्यैको मासस्त्रयो वर्षाकालस्य च समभवन् । एकदा विभु' विजयसेनमेव प्रणम्य मया विज्ञप्तम् । 'देव, नरेन्द्रदृढवर्मपुत्रः कुवलयचन्द्रो भवत्समीपमुपागतः किं वा न ।' ततो ऽनेन स्वामिनादिष्टम् । 'सम्यग् न जानीमः, परं महेन्द्र, तवात्रैव तिष्ठतः कियद्भिर्दिनैर्यदि 24 पुनः कुवलयचन्द्रो मिलति ।' ततो भूपवचो ऽङ्गीकृत्य त्रिकचतुष्कचत्वरदेवकुलमठप्रपारामविहारेषु 24 भवतः शुद्धिं गवेषयन्नहं यावस्थितस्तावदद्य दक्षिणलोचनेन स्फुरता वामेतरभुजेन च भवदर्शनं सर्वेन्द्रियप्रीतिकारि समजायत ।' राज्ञोक्तम् । 'सुन्दरमेतजातं यदत्र प्राप्तः कुमारकुवलयचन्द्रो भवता। 27 सर्वथा धन्यानामुपरि वयमेव स्थिताः । अधुना यूयमावासं बजत, यथा दैवज्ञमाकार्य कुवलयमालायाः पाणिपीडनलग्नं निर्णीय भवदन्तिके प्रेषयामि' इति वदनराधिपतिरुत्तस्थौ । ततः कुमारो महेन्द्रेण सम भूपतिसमर्पितनिकेतनमुपाजगाम । ततस्तौ विहितस्नानभोजनौ यावत्सुखासीनौ तिष्ठतस्तावन्महाराज- 30 प्रेषिता राजप्रतिहारिका समागत्य जगाद । 'यद्देवः स्वयं भवन्तमित्यादिशति, अद्य कुवलयमालायाः 30 पाणिग्रहणकृते गणकेन लग्नशुद्धिर्विलोकिता, परं सर्वग्रहवलोपेताद्यापि न वर्तते, अतः कुमारेणात्यन्तो- त्सुकमनसा न भाव्यम् , सांप्रतं स्वमन्दिर इवात्रैव क्रीडासुखमनुभवतु कुमारः' इति निवेद्य सा निर्ययौ । 33 महेन्द्रेणोक्तम् । 'अद्यापि लग्नं दूरतरम्, ततः श्रीदृढवर्ममहीपतेः पुरस्तवात्रागमप्रवृत्तिर्विज्ञप्तिकया 33 ज्ञाप्यते' इति भणित्वा निष्क्रान्तो महेन्द्रः। ६६१) ततश्च कुमारो व्यचिन्तयदिति । 'यदि विषमं मार्गमुल्लङ्घयात्रायातेन मया मुनिनिवेदित 36 गाथापूरणं चक्रे, परं तथापि विधिवशस्तस्याः संगमः । इयन्ति भाग्यानि न मे सन्ति, यैरिमां परिणे- 36 ष्यामि । भूयो ऽपि केनोपायेन तदर्शनं भविष्यति । यदि स्त्रिया वेषं विरचय्य कन्यान्तःपुरे कयाचिद्वे- श्यया सह यामि, ततः सत्पुरुषचरितविमुखं राजविरुद्धं च । यस्योद्दण्डभुजप्रकाण्डे ऽतिशायिनी 39 शक्तिव्यक्तिः स कथं लोकनिन्यं महिलावेषमातनोति । अथवा तस्याः सखीजनस्य सङ्केतं वितीर्य तामप-39 हृत्य गच्छामि, तदपि कुलीनस्यानुचितम्' इति चिन्तयतस्तस्य बहिरागतो महेन्द्रों बभाण । 'अद्य मया त्वदिहावस्थानोदन्तः सर्वो ऽपि तातस्य विज्ञापितो ऽस्ति । कुमार, तत्किमस्वस्थचित्त इव लक्ष्यते 42 भवान् ।' कुमारेणोक्तम् । 'सुन्दरतरमाचरितमेतद्भवता । वयमेतावती भुवमागताः, परं भूपतिर्निजां 42 13) P om. पुरी. 18) P B प्रसादे गते (B मते) निजमेव, B समादिष्टं, B om. मां प्रति च प्रोचे. 19) B गंतुमिच्छामः- 24) 0 मिलिष्यति. 25) P has blank space between शुद्धिं and याव', 0 वितन्वन्नियत्कालं for गवेषयन्नहं, P B om. च. 26) B कुमारः कुवलय. 33) P पुरस्तत्रागम ० पुरस्तवागम. 39) B अथ for अथवा.

·6 , 15 21 * 64 रत्नप्रभसूरि विरचिता [ III. $ 61 : Verse 414- 1 तनुजां दास्यति न वा, इत्यतो मे मनसि विषादः।' महेन्द्रेणोक्तम् । 'त्वया यदनुध्यातं तन्मिथ्या, कुल- 1 शौर्यलावण्यनिरुपमरूपयौवनविज्ञानकलाकलापेन न यतः कोऽपि तव समः पुमान् यस्येमां दास्यति । अतो ऽमुप्यास्त्वमेव परिणेता ।' यावदित्यनल्पविकल्पोर्मिमालाकुलहृदम्बुधि कुमारं स धीरयति । तावदागत्य चेटिकया विज्ञप्तम् । 'यदय कुमार, मत्स्वामिन्या कुवलयमालया स्वकरतलगुम्फिता कुसुम- माला प्रेषितास्ति, एष कृत्रिमसुकर्णपूरः। ततः कुमारोऽपि सुखसंदोहमहोदधिमन्थनोद्गतं पीयूषमिव तश्च जग्राह । ततः कुमारेण कर्णपूरानाले प्रियोत्कण्ठितासिव राजमरालिकामेकां विलोक्य तस्या विज्ञान- 6 प्रशंसनेन सुचिरं स्थित्वा सा भणिता । 'भद्रे, इदानीं धर्माशुरयमस्ताचलचूलावलम्बी जातस्तद्वयं सांध्यं विधि विद्ध्मः । त्वमपि गत्वा तत्पुरः सर्वमपि सुन्दरं निवेदयेः, यतस्त्वमुचितभाषणे स्वयमपि निपु- 9 णासि ।' तदङ्गीकृत्य सा निःसृता । कुमारस्तु कृतसांध्यसवनः प्रावृतधौतसितवसनः समुच्चरितजिन- 9 नमस्कारचतुर्विशिकः समवसरणस्थं जगजीववान्धवं श्रीनाभिसंभवमवन्दत । अथ महेन्द्रेण समं निद्रासुखमनुभूय शयनीयादुत्तस्थे । ततश्च पूर्वपर्वतमस्तकमहर्पतिरारुरोह । अथो एका महिला मध्यम- 12 वया भोगवत्यभिधेयया वृद्धयातुचर्यया समं तत्रागमत् । सा वृद्धा किंचिदग्रतो भूत्वा तं व्यजिज्ञपत् ।12 'कुमार कुवलयचन्द्र, कुवलयमालाया एपा जननी । ततः कुमारेण ससंभ्रममासनदानप्रतिपत्त्याभि- नन्दिता । ततः सा वृद्धा योषित्तया प्रतिपत्त्या रञ्जिताभ्यधादिति 'वत्स कुमार, तव परपीडाभिज्ञस्य 15 पुरः किंचिन्निवेद्यते, आकर्ण्यताम् । ६६२) अस्त्यमुण्यामेव विजयापुर्या विजयसेनो नामायं नरेश्वरः । इयमेव तस्य सहचरी रूपेणो. पहसितत्रिदशयुवती भानुमती महादेवी । न चास्याः संततिः । ततोऽस्या निरपत्यायाः संजातमहा- 18 दुःखाया अनेकदैवताराधनैरनन्तैर्मनोरथशतैः स्वप्नदृष्टकुवलयमालानुसारेण कुवलयमालाभिधानासामा-18 न्यगुणकलावनी कनी समजनि । सा च मया प्रतिपचन्द्रलेखेव वृद्धिमानीता यौवनश्रियमाशिधाय । पितदर्थमनेकरूपलावण्यगुणशालिनो नृपपुत्रा विलोकिताः परमेषा पुरुषद्वेषिणी न कमप्यभिलपति । मया पुनर्वहुधा शिक्षिताप्यसौ मनागपि पुरुषेषु प्रीति न दधाति । अतः पितरौ व्यथितचेतसावभूतां 21 मन्त्रिजनो राजलोकश्च । अन्यदा प्रतीहारेण निवेदितम् । 'देव, वाह्योद्याने कोऽपि दिव्यज्ञानी विद्याधरः श्रमणः समायातः' इत्याकर्ण्य नरेश्वरः कुवलयमालया समं सपरिच्छदः समागत्य तस्मै मुनये नमश्चक्रे। 24 स च प्रदत्तधर्मलाभाशीर्वादः सकलमपि संसारस्वरूपमनित्यतादिकं देशनाद्वारेण प्रकटीचकार । तनिशम्य 24 प्रणिपत्य च भूपतिः पप्रच्छ। भगवन् , मम दुहिता कुवलयमाला कथमेषा परिणेतव्या, केन वा, कस्मिन् वा कालान्तरे, यदियं पुरुषद्वेषिणी ।' ततः स भगवान् ज्ञानातिशयेन कौशाम्ब्यां पूर्वभवकृतमायादित्यमाया- 27 बोधसङ्केतकुवलयमालाजन्मराजद्वारावलम्वितगाथापूरणाभिज्ञानजयकुञ्जरवशीकरणकुवलयचन्द्रपाणि- 37 ग्रहणप्रभृति सर्वमपि निवेद्य नभस्तलमुत्पपात । ततो भूपतिः प्रमोदमाससाद । त्वयापि जयकुञ्जराधिपं वशीकृत्य गाथां प्रपूर्यात्मा प्रकटीकृतः। तद्दिनादारभ्य कुमार, कुवलयमालया भवदुःसहविरहतप्तया 30 कुसुमशरजर्जरिताझ्या वचनागोचरां नवमीमवस्थामनुभवन्त्या भवदन्तिके देव्या समं प्रेषितास्मि ।' 30 कुमारेणोक्तम्। 'समादिश किं कृत्यम्' इति । तयोक्तम् । 'यदि कुमार, मां पृच्छसि तदतिक्रान्तः सर्वोऽपि वाचामवसरः । यदि पुन!यं नृप वनोद्यानमागच्छथ तदा केनवोपायेन भवदर्शनपाथसा वालिकायाः 33 कुवलयमालायाः क्षणमेकं विरहतापोपशान्तिर्जायेत।' महेन्द्रेणोक्तम्। 'कोऽत्र दोषो,भवत्वेवम् एवमभि- 33 धाय भोगवती भानुमत्या समं निर्गतवती। ततः कुमारो महेन्द्रेण समं नृपाक्रीडकोडं विचचार । महेन्द्रेणो- क्तम् । 'यथा मञ्जमञ्जीररवः श्रूयते तथा मन्ये ऽभिनवमदनमहाज्वरविनाशमूलिका कुवलयमाला समा- 36 गतैव मन्यते । कुमारेण भणितम् । 'न सन्तीयन्ति भाग्यानि ।' महेन्द्रेण निगदितम् । 'कुमार, धीरो 36 भव।' ततः क्षणान्तरेण कुमारेण बहललतान्तरितेन सखीनां मध्यगतां हंसीनामिव राजमरालिकां तार- काणामिव मृगाङ्करेखामप्सरसासिव रम्भां कुवलयमालामायान्तीमालोक्य भणितम् । 'सर्वथैव धन्यो 39 विधिर्येनैषा त्रिभुवनजनाश्चर्यदायिनी विधे' तथोक्तम् । 'विधे यदि त्वं तुष्टो ऽसि तदद्यैव तथा कुरु । तं नवं येन पश्यामि स च पश्यतु मामिह ॥ ४१४ ६६३ ) इति निशम्य कुमारेणोक्तम् । 'महेन्द्र, अग्रतो भूत्वा चेष्टितमस्या निरीक्षे' इत्यभिधाय 42 कुमारो लतागृहं प्रविवेश । महेन्द्रस्तु क्रीडार्थमितस्ततो भ्रमत् । [इतः ] भोगवत्योदितम् । 'वत्से,42 5) P मथनोद्गतपीयूष. 6) B कर्णपूरनाले, P has blank space for ना. 20) P परमेवा पुरुपद्वेषिणी । ततः स भगवान्- between garaiaunt and fint: it loses a few lines because the copyist's eye has wandered a fer lines ahead where the same word occurs. 26.) B कालांतरेण..37) B क्षणांतरे. 40) Pवं पुष्टो. .42) P B om. [इतः]. 39 thus - ·.. * 65. 3 6 -III. $ 65 : Verse 415] कुवलयमालाकथा ३ 1 विषादपरवशं मानसं मा कुरु । स युवान समागत एव विभाव्यते यथा शङ्खचक्राङ्किता चरणप्रतिकृतिः। 1 ततस्तदादेशवचनान्ते सर्वा अपि चेटिकास्तद्वीक्षायै प्रसत्रुः, परं कुत्रापि ताभिर्न दृष्टः । भोगवत्या भणि- 3 तम् । 'स्वयं गत्वाहं विलोकयिष्ये, त्वया पुनरत्र स्थातव्यम्' इति वदन्ती भोगवती गता। कुवलयमालया चिन्तितम् । एतत्सर्वमपि कपटं मन्ये यत्तेन यूनात्रोद्याने सङ्केतः प्रदत्तः । अन्यस्य कस्यचिदयं चरण- प्रतिविम्वः । स युवा देवानामपि दुर्लभो मया कथं प्राप्यः । यावता कालेन तातो मां परिणायिष्यति 6 तावन्तं को जीविष्यति, सांप्रतं तत्करोसि यथा दुःखानां भाजनं न भवामि' इति विचिन्त्य कुवलयमाला 6 पाशरचनायैकं लवलीलतागृहं प्रति चलिता यत्र कुमारः स्वयमेवास्ते । तेन च सा समागच्छन्ती वीक्षिता । ततः क्षणं कुमारो लज्जित इव भीत इव विलक्ष इव जीवित इव सर्वथैवानाख्येयमवस्थान्त- 9 रमवाप । सा च तं समीक्ष्य 'एकाकिनी' इति भीता, ‘स एवायम्' इति प्रमुदिता, 'स्वयमागता' 9 इति लजिता, 'मया पूर्वमेष वृतः' इति विश्वस्ता चतुर्दिक्षु प्रेषिततरलतरतारकदृष्टिः ससाध्यसा सस्तम्भा सविस्मया सस्वेदा सरोमाञ्चा समभवत् । तदा तयोः परस्परं निरीक्षणेनापि तत्सुखमजायत यत्कवि- 12 वाचामप्यगोचरम् , दिव्यज्ञानिभिरप्यनुपलक्ष्यम् । ततः कुमारेण साहसमवलम्व्य धीरत्वमङ्गीकृत्य 12 कामशास्त्रोपदेशं स्मृत्वा समुत्सृज्य लज्जां परित्यज्य साध्वसं 'सुन्दरि, भवत्यै स्वागतम्' इति वदता प्रसारितोभयभुजादण्डेनांसस्थलयोः कुवलयमाला जगृहे । ततः सा प्रोवाच । 'कुमार, मां सुश्च मुञ्च 15 सर्वथा न कार्यमनेन जनेन ।' कुमारःप्रोवाच । 'सुतनु, प्रसीद मा कुप्यस्व त्वदर्थमेवाहमेतावती 15 भुवमायातः, परमेतदपि त्वं न जानासि ।' तयोक्तम् । 'जानासि यद्भवान् पृथिवीमण्डलदर्शनकौतुकी।' कुमारेण प्रोचे । 'एवं मा वादीः, किं तत्स्मरसि न सुतनो, मायादित्यस्य जन्मनि भवत्योक्तं यन्मम भवता 18दातव्यं बोधिरत्नम् [इति स्मृत्वा तन्मुनिवचसा प्राप्तो ऽहं लोभदेवजीवस्त्वाम् । मुग्धे, बुद्ध्यस्व ततो 18 मम वाचा मोहमुत्सृज्य' कुमारो यावदिदं जल्पन्नस्ति तावद्भोगवती समागत्य प्रोचे । 'वत्से, वसुलाख्यः कन्याम्तःपुररक्षक इति वदन्नस्ति यद् राजा कथयति यदद्य कुवलयमाला दृढमस्वस्थ शरीरा कान- 21नान्तःपरिभ्रमन्ती त्वया त्वरितमेवैपा समानेया। ततः सा सकलककुम्मण्डलदत्ततरललोचना कथमपि 21 चलितुमारेमे । कुमारः प्रोवाच । 'उक्तेन बहुना किंवा किं कृतैः शपथैर्घनैः । वदामि सत्यमेवैतत्त्वमेव मम जीवितम् ॥' ४१५ ६ ६४ ) कुवलयमालापि 'महाप्रसादः' इति वदन्ती लवलीलतागृहतो निःसृता । कञ्चुकी जगाद । 24 'वत्से, भवतीयतीमत्र वेलां कथं स्थिता, केनामाकारिता, अत्र तव वनान्तश्चिरं स्थातुं नो युक्तं सत्वरं त्वमग्रतो भव' इति । ततः सा तद्वचः कर्कशमाकर्ण्य तेन कथुकिना सह पथि गच्छन्ती चिन्तयति स्म । 37 'अहो, अस्य कुमारस्य प्रतिपन्नवत्सलता, अहो, अस्य सत्यप्रतिशता, अहो, उपकारिता, यदेप शिरीप-27 कुसुमगात्रो ऽपि चरणचार्येव पथि क्षुचपाधवगणय्य प्रीत्या दूरस्थामपि मां प्रष्टुं वोधयितुमिहागतः। भूयो ऽपि कदा संगस्यते' इति ध्यायन्ती कन्या कन्यान्तःपुरमाययौ । कुमारस्तु तस्याः प्रेमकोपपिशुनं 30 वचनं स्मरन्नेकस्मिन् पादपे कुसुमावचयं विरचयन्तं महेन्द्र निरीक्ष्य जगाद । 'वयस्य, समेहि यथावासं 30 बजावः। यद् द्रष्टव्यं तदृष्टमेव । ततो द्वावपि निकेतनमाजग्मतुः । तत्र च महाराजप्रेषितेन वारवनिताजनेन स्नानं कारितौ । ततः कृतभोजनौ यावदासनस्थौ तिष्ठतस्तावदेकया कासिन्या समागत्य कुमारस्य करे 33 ताम्बूलमदायि । कुमारेणोक्तम् । 'केनेदं प्रेपितम्' । तयोदितम् । 'केनापि जनेन' इति । एवं सा कदाचिद्धोज्यं कदाचित्ताम्बूलं कदाचित्पत्रच्छेद्यं कदाचिदालेख्यं परमपि स्नेहरसविशेषपोपकं कुमारस्य योग्यं प्रतिदिनं प्रेषयति । एवं चतयोर्निजराज्य इव सुखेन तिष्ठतोः कियन्तः पुण्यभासुरा वासरा व्यतीयुः। ६६५) अथ हेमन्ते भूमिभृता निमित्तमिदमाकार्य पुत्र्याः पाणिग्रहणलग्नं पृष्टम् । तेन सर्वाण्यपि 36 ज्योतिःशास्त्राण्यवलोक्य प्रोचे । 'फाल्गुनसितपञ्चम्यां वुधे स्वातिनक्षत्रे यामिन्याः प्रथमे यामे व्यतीते प्रधानं गतदोषमुपयामलग्नमस्तीत्यवधार्यतां देवेन।' राज्ञापि तथा' इत्यङ्गीकृत्य कुमारस्याग्रे ज्ञापितम् । 39 ‘कुमार वत्स, भवद्विज्ञानसत्त्वसाहसप्राग्भवस्नेहवश्यायाः कुवलयमालाया वियोगश्चिराय भवतो 39 ऽस्माभिः कृतः । अतः सांप्रतममुष्यां पञ्चम्यां कुमारो ऽमुष्या वेदिकामध्यमध्यासीनायाः पाणिग्रहणं करोतु ।' कुमारेणोक्तम् । 'यदादिशति देवस्तत्तथा' इति । ततः कुवलयमाला पाणिग्रहणाकर्णनस्सेर- 42 वदनाम्बुजा प्रमोदभरभासुरा सर्वाङ्गोमोद्गमसंगमा चिरसंचितपूर्यमाणमनोरथपथा न देहे न गेहे न42 2) B°दादेशवचनेन सर्वा. 5) B परिणाययिष्यतिः 18) FB om. [इति], B मान- भट for लोभदेव. 19) B वंजुलाख्यकन्यांतःपुररक्ष इति. :पुररक्ष इति. 20) B om. यर प्रतिज्ञता. 31) B निकेत for निकेतन. 33) Bom. सा after एवं. 24 33 36 । 10) Bom.'तर before तारक. कथाm.27) B om, अस्य 'वश्यायाः- before सत्य- क 9 ·6 । रनप्रभसूरिविरचिता [III.865 ; Verse uto- 1 त्रिभुवने ऽपि माति ल ! तब राजकुले विवाहभोजनार्थ बान्यान्यानीयन्ते । क्रियन्ते विविधानि । पकानानि । विरच्यन्ते सर्वत्र मण्डपमप्रचाः । ज्यन्ते वेदिकाः । प्रेयन्त सवाहासमा स्वजनराजन्यानाम् । निमञ्यते सर्वत्र वन्युवर्गः । भूयन्ते भवनानि । बदन्ते नानाविधान्यामरणानि । शोध्यन्ते नगरीरथ्याः। ६६) एवं विधाहारन्मकल्यवृत्तस जनत्य निविलाभक्षण इव सौभाग्यनिर्मित इबोनदिवसः समागमत् । तसिन दिने ऽविद्धनौतिकवाचनु कन्यापितवान्खासने निवेदय कुमार कुलवृद्धा मञ्च लानमकारयन् । ततःस गोशीपचन्दनविलिताङ्गमावृतौरकततशतमा सिद्धार्थगोरोचनानिलक कण्डावलन्वितारभिकुलुमनामा नहेन्द्रेश राजतोकेन बानुनयनानी जयकुकुवराविनः मोदजना- वितो दक्षिणकरकमलाबद्धतीनुकमदनकलः स्तुतिवातल्लयामानगुणमानः प्रत्यक्षपणववे- वीगास्वरमुखरितदिनचकवालो तसितातपत्रः पुरप्रवर्तमानज्ञान क्षणेलोवाहमण्डलंचतार ! बतच समावृततितचीवराया माइल्याभरणभूषितायाः कुवलयमालायालायां द्विजवरणोपनि 1: करण जमाह । ततो ऽविधवा गीतं गातुं प्रवृत्ताः । वादितानि सूर्याणि । चिन्वानखना प्रमः पूरिताः शशाः । जाहता झलयः। वेदोचारपरायणा द्विजन्नानो मालपाका पन्ति । जयजयारको लोकल । ततः प्रवर्तितं नगलचतुष्टयम् । ततो निवृत्त पाणिग्रहणमहोत्सवे पूजिते गुन्जने ते सनत- 15करणीये स्वत्याने समेत्य विविधरनविद्रुमनिर्मिततलिने गनापुतिन इव राजहंल्युगलं तमलोपचार तन्निथुन्नुपनिटं का परिवार सखीजनच मन्द मन्दं निन्तसार। तत्रत्यास तत्य नित्रानुखन्ननवतः क्षणा पत्तिय क्षयमियाय । ततः प्राभातिकबरवतियोषितः कुमारः तदेवाधिदेवननतिर्निल- कलमकरोत् । तत्रान्यना कुमारो हिमगिरिशिखरसमान स्वतोयनान्ह दक्षिामाज्ञामलाल रन-1 कर निरीक्ष्य क्षयं ब्यावयन् मात्राक्षरविन्दुच्युतकप्रश्नोत्तरक्रियागतककात्यक्याविनादेश कुबल- मालया समं प्रीतिपरत्तस्यो। जबान्तरे कुवलयमालया विज्ञतन्। 'देव, त्वया महत्वान्तः कर्य परिज्ञानः।' ततः कुमारण सविस्तरमयोध्यातो हयापहाराचं नुनिनिवेदितवण्डसोमनानमनायादित्यलोमदेवमोह-मा इचपञ्चजनपूर्वमवगायापुरणपरिणयनपर्यन्तं सर्वपि प्रोचे। प्रिये, ऐहिकमुखमूलं विवाहक वृत्तम् । संप्रति पारनिकसौन्यप्रदं तन्यक्तमाद्रियत्स्व । यतः, चिन्तामणिः धितःप्राणिस्वान्तचिन्तितमानदः । सन्यस्त्वं सर्वजन्तूनां चिन्ताताई पुनः॥ ४१६॥ तावदेव तमत्तोमः समस्तो ऽपि विजृन्मते ! यावत्तन्यस्त्वतिग्मांशुरुदेति न इन्दरे ॥ ४९७ सदृष्टिईष्टिहीनो ऽपि यः सन्यक्त्वविलोचनः । श्रुतिवित्रान्तनेनो ऽपि तोऽन्यो यत्तद्विवर्जितः ॥ ४२८ यदि ते स्मृतिमेति सांप्रत मिते पूर्वभवः त्वचेतत्ति। तदवश्यन्निदं जिनेशितुर्वचनं नितिशमंदं श्रय ॥ ४१२ श्रुत्वेति तत्य वचनं किल सा जगाद नाय त्वमेव शरणं सुगुल्हननेत्र। देव त्वयाखिलपुरातनजन्मजल्पात् सन्यवभाजनमहं विहिता यदद्ध ॥ ४२० इत्याचार्यश्रीपरमानन्दसूरिशिष्यत्रीरत्नप्रभत्तरिविरचिते श्रीकुवल्यमालाकथासंक्षेपे श्रीमन्नसूरिशोबिते कुवलयचन्द्रकुमारवन परिन्द्रमपविजयापुरीगमनजयकुजरहत्तिवीकरणसमसारण- कुवल्यमालापरिणयनसन्यक्त्वोपदेशप्रतिवर्णवस्तृतीयः प्रत्तावः॥३॥ 27 30 30 33 36 [अथ चतुर्थः प्रस्तावः ] १) अय श्रीवर्मणो नृपतेर्लेखवाहः प्रतीहारनिवेदितः प्रविश्य कुमार प्रणिपस लेखं पुरो विमुच्य विज्ञपयामासेति । 'देव, श्रीतातपादा भवन्तमाकारयन्ति । ततः कुनार पूर्व लेख प्रशन्योल व स्वयं वाचयामास । 'खल्त्ययोध्यापुरीतो महाराजाधिराजवीहवदेवो विजयापुर्या पुर्व दीवांबुवं ६ कुवलयचन्द्रकुमारं महेन्द्रसमन्वितं लाजतं गाहमालिङ्ग्य समादिशति, यथा जन तावता दुःसहदिर- 33 2) ? रच्यते वैदिका. 7) F ततः स विलितांग:- 8) स्तुतिव्रत. il) : मिताया वेदिकानयनातीनाया- वलय 14) F निहत. 15) F Form. खसान नेत्य- 16) ESA-दि. न.. II) Firier. यदा झगनिद- 18) F दक्षिणपने..38) F om. पुनं. 223147 ·* 67 1 9 9 12 12 15 15 18 18 -IV. 8 4 : Verse 15] कुवलयमालाकथा ४ 1 हेण मम जलवहिःक्षिप्तमत्स्यस्येव क्षणमात्रमपि न सुखावकाशः, तथा तव मातुःपुरीजनस्य च । अतस्त्वया 1 त्वरितमागत्य निजदर्शनपाथसापाथोदेनेव पादपोवियोगतप्तोऽहं निर्वाप्यः' इति । कुमारेण जगदे। 'प्रिये, अस्माकमेष गुरुनियोगस्तत् किं कर्तव्यम् ।' तथोक्तम् । 'यत्तुभ्यं रोचते तदाचरणीयमेव ।' ततः कुमारः 3 समुत्थाय महेन्द्रेण साकं श्रीविजयसेनमिति विज्ञपयामास । 'देव, ममायातस्य वहवो दिवसा अभवन् , उत्कण्ठितौ च पितरौ, अतः प्रसादं विधाय मां प्रैपयत । ततो नृपतिना विस्तृष्टः सांवत्सरेण निवेदिते 6 मुहूर्ते कुमारः कृतमाङ्गल्यविधिर्वहन्नासिकादत्तानपादो निर्मितजिननमस्कृतिर्जयकुसरं गजमारुह्यानेकसे- 6 वकलोकपरिकलितो महेन्द्रेण सह प्रमुदितचित्तः पुरीतो निर्गत्य वाह्यभुवि प्रस्थानमगलं विदधे । ६२) साप्यथो मातरं नत्वा तत्त्वालोकनबद्धधीः । पूर्णा हर्षविपादाभ्यां प्रोवाच नृपतेः सुता ॥१॥ देहच्छायेव देहेन पत्या यास्याम्यहं सह । मातस्त्वदंहिसेवाया वियोगस्तु सुदुःसहः ॥ २ ॥ मद्रोपिता लता मातर्विना जलनिपेचनम् । पाण्डिमानमुपेष्यन्ति यथा प्रोपितयोपितः ॥ ३ ॥ मातर्मदीयविरहे कलापकलितः किल । कलापी तालसुभगं केनायं नर्तयिष्यते ॥ ४ ॥ जनन्युवाच किं वत्ले धत्से खेदं स्वचेतसि । नरेश्वरसुता यत्त्वं दृढवर्मसुतप्रिया ॥ ५ ॥ तत्पुत्रि मा कृथाः खेदं हर्पस्थाने ऽस्य कः क्षणः । स्वर्धनीस्नानसंप्राप्तौ को हि पङ्के निमजति ॥ ६ ॥ इत्युक्त्वा तनुजां कोडं स्वमारोप्य सवाष्पदृक् । चुम्बित्वा च शिरोदेशे जनन्येवमशिक्षयत् ॥ ७ ॥ वत्से चेत्त्वं गुणधेणिमीहसे स्वस्य सर्वदा । तद्भर्तमन्दिरप्राप्ता बेयाः प्रियमसंशयम् ॥ ८ ॥ कार्य श्वश्रूप्रभृतिषु गौरवाहेंपु गौरवम् । त्वयानुकूलया भाव्यं सपत्नीवपि संततम् ॥९॥ तद्पत्यानि दृश्यानि निजानीवाश्रितेपु च । कृपा कार्या न तु कापि गर्वः सर्वप्रतीपकः ॥ १० ॥ भुक्ते भर्तरि भोक्तव्यं स्वप्यं च शयिते सति । नीचर्लोचनया स्थेयं नीरगीस्थगितास्यया ॥ ११ ॥ दु:खिते दुःखिता पत्यो सुखिते सुखिता भवेः । कोपवत्यपि मा कोपं विदधीथाः कदाचन ॥ १२ ॥ कदापि पतिपादारविन्दद्वय विलोकनम् । न हेयं सर्वदा सर्वसतीमार्गो ऽयमद्भुतः ॥ १३ ॥ ६३) इति शिक्षा शिरसि चारोप्य पितरौ प्रणम्य परिजनमभिपृच्छय कुवलयमाला ततः फुमारान्ति- 21 कमागता । ततोऽन्यदिने कुमारः कुवलयमालया समं प्रचलितः सन् जातानुकूलपवनः श्रुतवामखरस्वरः सव्यसमुत्तीर्णैकवर्णशुनकः सर्वत्र समुञ्चारितचारुवचनो व्यचिन्तयदिति । 'भगवति प्रवचनदेवते, यदि 24 तातं निरामयं पश्यामि राज्यं च प्राप्नोमि परिवर्धते सम्यक्त्वं [तदा] कुवलयमालया समं प्रव्रज्यामा-24 श्रयामि, तद्दिव्यज्ञानेन परिज्ञाय तादृशमुत्तमं शकुनं देहि, येन मे निर्वृतिः स्यात् ।' इति यावञ्चिन्तय- न्नस्ति तावत्पुरस्तस्य मणिकनकनिर्मितं प्रलम्बितमुक्तावचूलमातपत्रं केनाप्युपनीय विज्ञप्तम् । देव, अस्य श भूपस्य जयन्तीपुरीपतिय॑ष्ठो भ्राता जयन्ताभिधो वसुधाधवः । तेन त्वद्धेतवे देवताकृताधिष्ठानं छत्ररत्नं 27 प्रेषितम्' इति । कुमारेण चिन्तितम् । 'अहो, प्रवचनदेव्याः प्रभावः, येन प्रथममेव प्रधान शकुनम्' इति ध्यात्वा तञ्च खीकृत्य कुमारो राज्ञा पौरजनेन चानुगम्यमानो महता सैन्येन परिवृतः कियती भुवं परि- 30गतः प्रोवाच । 'महाराज, व्यावृत्य धवलगृहमलंक्रियताम् । पौरजनाश्च निवर्तध्वम् , यतो दूरे भवति 30 विजयापुरी।' ततस्तेषु व्यावृत्तेपु कुमारः सपरीवारोगच्छन् कतिपयैरपि प्रयाणकैः सह्यशैलसमीपं संप्राप। अत्रान्तरे केनाप्यागत्य विज्ञप्तम्। 'नाथ, अत्र सरस्तीरे देवायतने महामुनिरेको ऽस्ति'। इत्याकय कुमारः 83 कुवलयमालया समं तब गत्वा मुनि नत्वा सविनयं जगाद । भगवन् , भवन्तः स्वीकृतनवव्रता इव विभाव-33 यामस्तत्र को हेतुः। ततो मुनिमतल्लिका निवेदितुमारेमे । समस्ति लाटदेशान्तः पारापुर्यां नरेश्वरः । सिंहः प्राज्यतमस्थामा भानुनामास्ति तत्सुतः ॥ १४ ॥ चित्रकर्मप्रियः प्रायः सोऽहं क्रीडनकौतुकी । अन्यदा तत्पुरीवाह्योद्यानभूमिमुपागतः ॥ १५ ॥ ६४) तत्र च विचरता मया कलाचार्य एको दृष्टः। तेनोक्तम्। 'कुमार,चित्रपटममुं मल्लिखितं निरीक्ष्य निवेद्यतां यदयं रम्यो न वा' इति । ततस्तदालोकनेन मया चिन्तितम् । तत्किमपि पृथिव्यां नास्ति यन्त्र 39 न लिखितमस्ति' इति विस्मयस्सरमानसं मा निरीक्ष्य तेनोक्तम् । 'कुमार, मयात्र सकलमपि संसार-39 विस्तारस्वरूपं चित्रितमस्ति, यन्मनुष्यजन्मनि यत्तिर्यम्भवे यन्नरके यन्त्रिदिवे विविधं दुःखं सुखं चानुसून तत्सर्वमप्यस्ति, अत्र तावन्मोक्षोऽपि, यत्र नजरान मृत्युर्न व्याधिर्न चाघिः। एवं कुमार, तेन निवेदित 21 36 36 ·* 63 - 5 रतमभरिविरचिता [IV. 4 : Verse 16- तन्नित्ताने संसारचक्रचित्रपटे प्रत्यक्षीने मया चिन्तितम् । 'अहो, कष्टं संसारवासः। दुर्गमो मोल- 1 मानः । अत्यन्त दुःखिताः प्राणिनः । विपमा कर्मगतिः। न्नेहनिविडनिगडसंदानितो मूढजनः । अशुचिमयः शायः । विपत्तिव विषयसुखम् । लालादेवय जीवलार्थो महासागरनिमग्नः । इति चिन्तयता मा भगिनन् । 'अहो, त्वयायं यदि चित्रपटो लिखितन्ततो नमनुष्यत्त्वम् , अनेन दिन्यचित्रपटप्रज्ञारेण किमपि कारणान्तरं चिन्तयत् त्वं देवो देवलोकतः समागतः। इति च वदता मया तबैलिन् पाचे परं चित्रपट या प्रोन्। 'लहो उपाध्याय, पुनरेव ततः संसारचक्रतो व्यतिरिक्षश्चित्रपटोऽयम् , ततो । मनायनपि प्रत्यसीक्रियताम् । इदमाकर्य कलाबारेण भणितम् । 'कुमार, मयैव लिखितमेतद्वयोवे- पिजोबरिनं विमनस्यनपं पश्यतु भवान् । एपा चम्पापुरीति लिखिता । अत्रैप महाराजो महारथः । अत्र १३ धनी धनसित्रो नाम बनिन् । तस्य भार्या देवीति । तयोन्तनुजौ छौ धनमित्रकुलमित्रौ । तजन्मानन्तरं 9 सदावनेव पिता पञ्चवमुपागतः । सो ऽव्ययों निधनसियाय । ततत्तौ मात्रा कष्टेन वृद्धिमानीतो यौवन- नवापनुः । जनन्या निगदितम् । भवन्ती व्यवसायं कुल्ताम् । ततस्तौ वाणिज्यवपिपरमन्दिरकर्मकर- वृत्तिप्रतिगृह्मानारत्नाकरसनुलनरोहणपर्वतारोहणानवरतखानिखननधातुवाछूतक्रीडनस्वामिले- 12 प्रवृत्तिविवरयक्षिणीलमाराधनगुनपविष्टमन्त्रलायनप्रभृतिभिः प्रकारेचनोपार्जनार्थ तास्थतः, परंवराटि- काया अपि नोत्पत्तिः। ५) ततो ऽतीवदुःखितो नाचिति संकल्पपरौ बभूवतुः । 'घिर चिर जीवितमलाकम् । यः को 15 न्युपायः प्रारम्यतेल सो ऽपि पूर्वतदुष्कतवशेन वालुकापिण्डकलनसिव खलप्रीतिप्रान्भार इबाज- लिस्तनललंबात इव सनीरप्रेरितीमृनपद्धतिरिव विलयमायाति । कयमनेन देवेनावामेशभाग्यभाजनं विहितो ! इदनापि देवं नपानन्यन्येपामनवमम् , परनाक्योरवममेव । तावत्लर्वथैवालमनुला जीवितेन 18 लवेया दुम्वनिकरमन्दिरेण । अब कलिविञ्चशिलोचयशिखरमान्यात्मानं मुन्नावः' इत्यालोच्य तौ तच्छिजरनाल्यवं प्रोचतुः । भोः पर्वत, तव शिखरपतनसाहलेनावामनेतनभवे बारिम्बदुःखभाजनं न भवावः । युनिया तो युगपदेव यावदात्मानं मुञ्चत्तावत्योः 'मा लाहसं मा लाहर्स' इति ध्वनिः21 श्रवपाध्वनि पपात । तं निशन्य ताभ्यां लवतो दिशः पश्यद्भ्यां साधु कायोत्सर्गस्थितं निरीक्ष्य भक्त्या प्रणिपत्य प्रोत्रे । 'परमेश्वर मुनीश्वर, भवतावां नृत्युतः कथं निषेचितौ । मुनिनापि ततः प्रोक्तम् । युवयोः किं वैराग्यकारणम् । ताभ्यामुत्तम् । भगवन, आवयोईरिद्रतैव वैराग्यहेतुर्नान्यत् ।' साधुना-22 प्यन्यत्रापि ! 'भो पण्याजीवौ, भवन्तौ नि कृत्वा मा प्राणत्यागं तनुताम् ।' ताभ्यामुन्तिम् । भो यतीरा, कयर स्यं जन्मान्तरे ऽपि न बारित्रं पुनरावयोः । भगवता भणितम् । 'यदि भवन्तौ दीक्षाम- गङ्गीत्र तपः सनावरतत्तदेवंविदुःखमाजतं भूयो ऽपि न भवतः । ताभ्यासुजम् । एवं प्रसादः क्रिय-21 ताम् । ततेत नुनिता जैनविधिना कुमार, तयोः प्रत्रज्या दत्ता । इमो तो प्रत्रजितौ मया चित्रपटे लिखितो ततत्तौ बुचरितं तपत्तत्वा समापिता नृत्वा देवभवमुपाजग्मतुः । तयोः पुनरेक आयुषि क्षय- ० नीयुधि खतयुवा पारापुर्ण सिंहभूपतेः नुतो भानुनामा संजातः । स चात्रोधाने त्वम् । यः पुन-30 द्वितीयो वणिजीवः स वाहम् । इमं चित्रपटं समालिख्य भवतः प्रतिबोधार्थसिहागतः । तावदो भानु- कुमार, प्रतिबुच्चस्त्र मा नुहः, भीम एप भवाम्बुधिः, तरला कमला, हत्तप्राया विपत्तयः, दुःलहंदारिन्यम् इनाक जहापोहं कुर्वाण लहलेव मूञ्छितो भानुकुमारः। तृता जातिः। परिजनन वयत्यैश्च शीतल-38 जलवलीदलपवनादिभिः समाचालितः । ततः संजातस्वस्यचेतला भानुनातुभूतं पूर्ववृत्तं विलोक्य भणितन् । सर्वया त्वं गुञ्जय त्वमेव शरणं मम । येन त्वयाधुना जैनाबति प्रीत्यालि रोपितः ॥ १६ ॥ ६) एवं वदन्तचरणशुश्रूषापरायणः क्षणमेकं यावद्भवं तावदुपाध्यायः पताकाराजिराजिते विविद्यालपत्नरत्तनिर्मित विमाने मणिकुण्डलगलस्यललमुच्छलन्तुञ्छरेहदीप्त्या दश दिशः प्रकाशयन्तं श्वनुकुटविराजमा विमानसंस्थितनात्मानं प्रकटीचत्य जगाद । भो भानुकुमार, दृष्टस्त्वयैप संसार-53 नहीववित्तारः। ततो नया तन्निरीक्षणसंज्ञातवैराग्येण स्मृतपूर्वभवेन देवत्य पुरत्तत्क्षणमेवाभर पानि बिनुच्च स्वयं विनिर्मितोत्तमाङ्गपञ्चमुष्टिकलोवत्तद्देवातिरजोहरणमुखवत्रिकाप्रतिग्रहाद्युपधिर- 21 36 33 20) : सरनाल्ता एवं. 33) 28 om. देह, B om..दा. 3) पुनरेवतंतर. 15) विनितिन 40) उतारनहाल ·* 69 15 -IV. 8 : Verse 19] कुवलयमालाकथा ४ 1द्यानतो निष्क्रान्तः । ततो हाहारवमुखरो वयस्यवर्गः परिजनश्च सिंहनरेशसकाशमुपागमत् । तेन देवेन 1 ततः प्रदेशतोपहृत्यात्र निर्जने वने मुक्तो ऽस्मि । सांप्रतं पुनः कमप्याचार्य मृगयामि, यदन्तिके तपस्त- नोमि।' इदं निशम्य कुमारेणोक्तम् 'अहो, महाविस्मयकारी वृत्तान्तः।' ततो महेन्द्रेण सम्यक्त्वं 3 गृहीतम् । कुमारो ऽपि महेन्द्रकुवलयमालाभ्यां सममावासमागत्य कृतकृत्यः शर्वर्यामस्वाप्सीत् । ततः पुनरपि निर्मले गगनाङ्गणे तिरोहितेषु तारानिकरेपु समुदिते दिनेशे कुमारः प्रदत्तप्रयाणकः क्रमेण विन्ध्यगिरिकान्तारासन्नं समावासितः । तत्र स कुमारः कृतदिवसरात्रिककृत्यः कुवलयमालया समं 6 पल्यके प्रसुप्तः। ६७) ततो निशीथे यावजागर्ति तावद्विन्ध्यगिरिशिखरकन्दरान्तरे ज्वलनं ज्वलन्तं विलोक्य 9 विकल्पमालाकुलः समजनि । 'अहो किमेतत् , किं तावदेप वनदवः, किमुतान्यत् । अत्र च पार्थापु 9 परिभ्रमन्तः के ऽपि पुरुषा दृश्यन्ते । किं वा राक्षसाः, पिशाचा वा । ततोऽग्रतो भूत्वा सम्यर निभाल- यामि किमेतज्वलति, क एते पुरुषाः।' इति विचिन्त्य सुचिरं निभृतपदं समुत्थितः कुमारः कुवलय- 12 मालां तलिने सुप्तां चिमुच्य स्वीकृतखगरलवमुनन्दकः कटीतटनिवद्धक्षुरिकः प्राहरिकान् वञ्चयित्वा गन्तुं 12 प्रवृत्तः । ततस्तेन ज्वलनान्तिके धातुवादवाती वितन्वतः पुरुपान् विलोक्य चिन्तितम् । 'यदमी धातुवा- दिनः किमेतेपामात्मानं प्रकटीकरोमि किं वा न, कदाचिदेते वराकाः कातरहदो ऽमी दिव्य इति मां 15 संभाव्य भयभीता नक्ष्यन्ति विपत्स्यन्ते वा, तदिह स्थित एव तेषां वाचः श्रोष्यामि' इति । तदा तत्र तैरपीत्युक्तम् । 'यदद्य कल्कः सर्वो ऽपि विघटितस्तावदिदानी करणीयं किम् इति । किमत्रापरः कार्यः' इति वदन्तश्चलिताः । कुमारेण भणिताः 'भो भो नरेन्द्राः, किं व्रजत ।' तैरित्युक्तम् । 'भवतो भयेन ।' 18कुमारेण भणितम् । 'कथं भवतां भयम् , अहमपि भवन्मध्यवर्ती नरेन्द्रः, ततः सर्वमपि निवेद्यताम् ।' 18 ततस्तैर्जल्पितम् । 'अहोरात्रं यावदस्माभिः सुवर्णभ्रान्त्याध्मातं परं सर्वमेव भस्मीभूतम् ।' ततः साहसम- वलम्व्य कुमारेण देवगुरुचरणस्मरणप्रवीणान्तःकरणेन तेपां पुरस्तेनेवोपधयोगेन सुवर्ण निरमायि । 21 सर्वैरपि तैः प्रमुदितैर्विज्ञप्तम् । 'देव, अद्यप्रभृति भवानेवास्माकं गुरुः । वयं तु तव शिष्या एवातो विद्या-21 दानप्रसादो विधेयः ।' कुमारेण तत्प्रणीतभक्तिपरीतचेतसा योनिप्राभृतग्रन्थप्रयोगाः कत्यपि कथिता- स्तेपाम् । कुमारेण प्रोक्तम् । 'बजाम्यहं स्वस्ति भवढ्यः । यदा कदाचियूयमयोध्यायां कुचलयचन्द्रभूपति 24 शृणुत तदा सत्वरमेव समागन्तव्यम्' इति वदन् कुमारः कटकसंनिवेशे कुवलयमालाया विबुद्धायाः 24 कुमारादर्शनेन महदुःखं दधत्याः पुरः संप्राप्त एव । ततस्तया प्रमुदितया प्रोक्तम् । 'देव, कुत्र गता भवन्तः।' ततः कुमारेण धातुवादिवृत्तान्तं सर्वमपि निवेदितम् । ततो निःश्वासनिःस्वनपटुपटहरवम- 27 गलपाठकपठितादीनि विभातविभावरी चिह्नानि मत्वा कुमारेण भणितम् । 'अये प्रिये, प्रभातप्राया रजनि-27 रजनि । क्षपापतिरपि क्षपितकिरणगणः । चरणायुधसंहतिरपि मन्दं मन्दं रौति च । सांप्रतं देवगुरु- वान्धवकार्याणि क्रियन्ते' इति वदन् कुमारो निर्मलजलक्षालितवदनकमलः श्रीमति गृहचैत्ये प्रविश्य 30 देवाधिदेवमेवं स्तोतुमारेभे। 'सुप्रभातं जिनेन्द्राणां धर्मवोधविधायिनाम् । सुप्रभातं च सिद्धानां कौघघनघातिनाम् ॥ १७ ॥ सुप्रभातं गुरूणां तु धर्मव्याख्याविधायिनाम् । सुप्रभातं पुनस्तेषां जिनस्तवप्रदर्शिनाम् ॥ १८ ॥ सुप्रभातं तु सर्वेषां साधूनां साधुसंमतम् । सुप्रभातं पुनस्तेषां येषां हृदि जिनोत्तमः ॥ १९ ॥ ६८) एवंविधां स्तुति विधाय कुमारः करिवरारूढः सुखासनाधिरूढया कुवलयमालया समं विविधतुरगखुरखुराविदारितमहीतलसमुच्छलतुच्छरेणुनिकरपरिपूर्यमाणसकलदिग्मण्डलमुखनिरुद्ध- ३७ दिनकरप्रसरजातदुर्दिनशङ्कासह शिखण्डिताण्डवितकलापभ्राजमानेन बनान्तरेण संचचार । ततो 36 ऽनवरतदत्तप्रयाणकः कुमारो ऽयोध्यापुरीपरिसरमलंचकार । तमायान्तं श्रुत्वा तदात्वाधिकप्रमोदवश- समुल्लसद्रोमाञ्चकवचितः क्षितिपतिः सपरिजनः सान्तःपुरः कुमारसम्मुखमाजगाम । ततः स्वदर्शन- 39 मात्रेणैव दृढवर्ममहीपतिः कमलवन्धुरिव कमलाकर कैरवबन्धुरिव कैरवसंचयं धनाधन इव धनसुहृत्सं-39 घातं मधुरिव पिकनिकरं तं कुमार भृशं प्रमुदितमानसमातत । ततो द्वावपि स्नेहभरपरवशमानसौ वाष्पाविललोचनौ वभूवतुः । ततः कुमारेण महाविनयशालिना पितृमातृचरणद्वन्द्वमद्वन्द्वभक्त्या 30 33 33 10) B क एते for केऽपि. 12) B adds प्राहरिकः before प्राहरिकान्. 32 ) P om. the verse सुप्रभातं गुरूणां etc., B om, जिनस्तव etc., to पुनस्तेषां in the next line-obviously a haplographical skipping over by the copyist, ·निसनी दतः 6 9 -- 18 : 18 रखनमलरिविरचिता [IV.IS : Verse 20- प्रजनन् । नान्गानुनम् । 'बल, जीव उदरन्दियो भवान् बभूव । आवां पुनस्त्वन्नेहनिर्भरप्रवृतदुः- 1 नाविरबल्लारीनुखितो सजीवनयामानं ऋमिव मन्यमानौ स्थितौ । ततो वत्स, चिरंजीवाला जामिनेनगा टम् । तदा तुमगारहतः कुन गतः, कुत्र स्थितः, इत्येतल्लवमपि स्वरुपमावेदय ।' 3 पनामा कुमारण पत्र का नाले का यत्र यमनुभूतं च तदखिलमपि विगतम् । इतञ्च मध्याना- बलरे मायेन निदिने नत्रय विनिमन्जनमोजनी वर्मकुवलयचन्द्रो मुखं समासीनी क्षणं वनमुनः गले मुर्ने गमकोदिने । गजष्टप्रतिष्ट्रन भूनिभानयाविना ॥ २० ॥ दुबारबरियारिनवैरिभिः । मनोरमः खन्दनौबस्न सुटेः समन् ॥ २१ ॥ स्थानान्यरितामारः। विधायमानमारल्योपचारश्चनुरानिमः ॥ २२ ॥ माम पवनाकाबन्दिवृन्दभवां न्तुतिम् । बीपकानां दीनानां दद्दान पदे पदे ।। २३ ॥ जबजमान्दः पश्यन मनन् प्रचितान् । मुन्जायत्रूलनदीकविचित्रोल्लोवरोचितान् ॥ २४ ॥ वृद्धानादि गमन प्रनीतामतान् । सलमासलाद प्रासाद विशदं सतभूसिकन् ॥ २५ ॥ पभिः कुलकम् ॥ १) लिव इन श्रीरया कनकमयालने निवेदय कुमारस्य जयजयशदपूर्यमापनमत्तलं वालवानीसिवितः बलः सतीदेसनानीतोदकतैः सर्वलोकप्रत्यक्ष युवराजपदाभिषेकचके । 15 बनतेन गाजलोन नमलनः कुमारः। सग प्रोत्रम्। 'बल्ल कुमार, पुण्यवानलि. यस भवाइशरत- दुःव विरचितो मनोनयरया परांप्रमानकोटिमबिन्दः। अतः प्रति त्वमेव राज्यभारपोरेयः। ततः प्रीति करेंगगोनयनोपः । राज्यवानप्रत्यक्ष तनूज समनिलयत् ॥ २६॥ सम्भार राधुये बचें बल गुन्वपि । अद्यापि न परं लोकं सायये तेन में नपा ॥ २७ ॥ विश्वलरावाल्ययावत कलिक्यौवने । मयि बन्न पुनर्युक्तं वनं गलितयौवने ॥ २८ ॥ पर मोगतलसान्त कर्ममग्नति ने । यावत्तावत्वया राज्ये भूयतां सहकारिणा ॥ २९ ॥ कुमारी विप्राय प्रोवाच । किचित्तातः स्वयमादिशति तदवश्यं मया विधेयम् इति । ततः कुवलयमालया गुन्जनत्य प्रजाति । गुन्जनाथभिनन्दिताबिचोभिः । कुमारोऽथ यौवराज्यपदं पालयन बगुल नयनतो बभूव । अपि च । लिगिदिनेलन्य चरितसरयन् । राजलोक समत्रो ऽपि सर्वदानन्दभूरभूत् ॥ ३० ॥ विनोलखाड्यानाभिर्वरांधारावरी क्या। तयायमर्यसंवारत्यर्थ सार्थमर्थिताम् ॥ ३१ ॥ २०) तन कियलपि गते काले सुखनंदन्ये व्यतीत राज्ञा भनितम् । 'वत्त कुवल्यचन्द्र.. एन कालो मन बनलारायने ततस्तं करोमि। कुनारेण मोचन । 'नहाराज, युक्षनुत्तम्, परमेकं पुन विशपये वनः कुलोचित पव कर्तव्यः । राजोखम् । 'बहवो धर्मोपायाः कोऽयं कुलोचितः। कुमारणो- सन् । इलाकुः पूर्वजैः कृतः स वोचितः। ताकी राजा धर्नपरीक्षार्थ देवतागृहे कुलदेवतां 80 वियनाराययानात । ततत्तख राज्ञः कुनुमन्नत्तरे स्थितत्यप याना व्यतीताः । अय निनीय गगन- तले वानी लल्ललाल । 'भो नरेश, यदि भवतो धर्मसारण कार्य तत इक्ष्वाकुवंश्यकुलयम गृहाण ।' इति वदन्या कुलदेवतया श्रिया प्रत्यक्षीय हेमपाहिजाखण्ड ब्राहीलिपिसनार्थ समान्तर्धानं विदथे । 33 ततिरीय नवरः अनुदितःप्रो कुनारनाकार्य सर्वमपि निशावृत्तं निवेदयामास । ततः कुमार पित्रा- देवेन तलिनि वाचरितुं प्रवृत इति । 'ज्ञानदर्शनकारिधरनयनुचरन् । साय नोक्षमार्गस निधानं शिवशर्मणाम् ॥ ३२ ॥ द हिला पत्र नातवं न तेयं ब्रह्मपालनन् । परिब्रह्मनावरात्रिभोजननिवृत्तिः ॥ ३३ ॥ सर्वशेषवितिर्नुचो यत्र देवो जिनेश्वरः । महानत्यते धीरो गुल्बर्नोपदेशकः ॥ ३४ ॥ पूर्वापराविद्धवान श्रीशिवसंगनः । मुख्य धर्म एवायं प्रतीपत्तु भवन्तमौ ॥ ३५ ॥' ६१३) एवं वाचित धर्मखत राज्ञोतम् । 'जहो, जसुग्रहीता वयं भगवत्या कुलदेवत्या । एतत्यू नर्न ज्ञायते के ते धर्मपुल्या, पानेष धनः। कुमारेपोतन् । 'दर्शनान्याकार्य धर्मपृच्छा विधीयते, यस कल्यचिद्धन एतलिपिवाड़ी भवति स एव साध्यते। ततो भूपतिदर्शनमवानपुल्वानाकार्य यथा- 21 36 39 छ 1.) E बल तवानी (cr the margis). ) E दुरितारणै.

·*7.1 9 9 12 12 -IV.8 13 : Verse 54] कुवलयमालाकथा ४ स्थानं निवेश्य धर्म पप्रच्छ । सधैरपि निजनिजागमानुसारेण धर्मों निवेदितः परं तस्य चेतसि स्थिति न 1 बबन्ध । ततो राज्ञा जैनमुनयः पृष्टाः । 'यूयं निजं धर्म निवेदयत । ततो गुरुणा 'यो धर्मः कुलदेवतया 3 निवेदितः स एव धर्मो धर्मसारः' इति प्ररूपितः। ततो भूपः कुमारं विलोक्य वभाषे । 'सम्यगेवैष मोक्ष- 3 मार्गक्षम इति । सर्वेषामपि धर्माणामेष एव मुख्यः । एष एव कुलदेवतया दत्तः। इक्ष्वाकूणामयमेव कुलधर्मः।' कुमारेण विज्ञप्तम् । 'यदाहं तुरङ्गमाविष्टस्तदैतस्यैव धर्मस्य वोधार्थ देवेनापहृतः। मयारण्ये 6 मुनिसिंहदेवा विलोकिताः पूर्वभवसंगताः पूर्वभवे ऽप्यमुमेव धर्ममाराध्य ते स्वर्ग गतवन्तः। तैरप्येनं 6 धर्म निवेद्य कुवलयमालावोधार्थमस्मि प्रेषितः । येन च शुकेन तं देशं गतानामस्माकं प्रवृत्तिर्भवतां पुरो निवेदिता तेनाप्ययमेव सार्वज्ञो धर्मो दृष्टः। रजोहतिः कराम्भोज भेजे यस्य नरेश्वरः । पुरन्दरो ऽपि तं स्तौति सादरं विगतादरम् ॥ ३६॥ स्वयं स्वामी जगन्नाथ पाथोनाथः कृपाम्वुनः। सभायामादिशधर्मममुमेव जिनेश्वरः ॥ ३७ ॥ साधवो ऽपि मया दृष्टा धर्मे ऽत्र स्थितिशालिनः । उत्पाद्य केवलज्ञानं महोदयपदं ययुः॥ ३८ ॥ तेन विज्ञप्यसे तात जैनधर्मः सुशर्मदः । सर्वेषामेव धर्माणामयमेव मनोरमः ॥ ३९ ॥ दुर्वारवारणाकीर्ण रगत्तुङ्गतुरङ्गमम् । भवेद्राज्यमपि प्राज्यं न धर्मस्तु जिनोदितः ॥ ४०॥ ६१२) तावद्देव भवता भवतापहारी दुर्लभो जिनधर्मः प्राप्तस्ततो निपुणेन त्वयाय विधेयः।' राजा 15 'तथा' इति प्रतिपद्य प्रोवाच । 'अहो, सत्यमेतद्यदेष धर्ममार्गो दुर्लभः । तथा वयं पलितकलितशिरस: 15 संजाताः परं धर्माणामन्तरं नावगतम्' । 'भोस्तपोधनाः, तत्रभवतां भवतां स्थानं न वयं जानीमः । गुरु- णोक्तम् । 'राजन्, बाह्योद्याने कुसुमगृहचैत्ये ऽस्ति ।' राज्ञोक्तम् । 'बजत यूयं स्थानं कुरुत कर्तव्यानि, 18 प्रभाते समेष्यामि' इति वदन कुमारमहेन्द्राभ्यां समं क्षमापतिरुत्तस्थौ साधवो ऽपि स्वं स्थानमलंचक्रुः । 18 ततो दृढवर्मावशेषमपि भवस्वरूपं मायागोलकमिव, इन्द्रजालमिव, आदर्शप्रतिविम्बसिव नेत्ररोगि- विभावरीवरयुगलावलोकनमिव, मरुमरीचिकानिचयावभासनमिव गन्धर्वपुरनिरूपणमिव, अविचारित- रामणीयकमिवा किंचित्करमनुपादेयं विचिन्त्य संजातवैराग्यः कुवलयचन्द्राय सप्ताङ्गं राज्यं ददौ, इति 21 च शिक्षा तं प्रति जगाद । 'वत्स कुवलयचन्द्र, ज्ञातयुक्तायुक्तस्य पठितसर्वशास्त्रसार्थस्य तव धवलित- धवलनमिव पिएपेपणमिव विभूषितधिभूपणसिव शिक्षाप्रदानं, परं पुत्रप्रीतिर्मा मुखरयति । दुरन्तदुरितोपायाश्चपलाचपलास्तथा । स्त्रियः श्रियश्च तत् कापि मा भूयास्तद्वशंवदः ॥ ११ ॥ उच्चस्तरं पदं प्राप्य त्वया कार्यविदा सदा । गुरवो न लघुत्वेन दर्शनीयाः कदाचन ॥ ४२ ॥ त्वया वद्धानुरागेण पालनीया निजाः प्रजाः । यतः प्रजालता नीतिनीरसिक्ताः फलन्त्यमूः ॥ ४३ ॥ अन्तरङ्गारिपवर्गजयाय भवतादरः । शास्त्रे शस्त्रे च कर्तव्यो बहिरङ्गारिशान्तये ॥४॥ आराध्या सर्वदा विद्यानवद्याः स्थविरास्त्वया ! मजतां ध्यसनाम्माधी वृन्द्रसेवा हि मशिनी ॥ ४५ ॥ राज्यश्रीः काममाहेयी न्यायगोभक्तपोषिता । निकामं कामदुग्धानि अनुन बसवायजाम ॥ ४६॥ ६ १३) इति शिक्षा दत्त्वा दत्तदीनजनदानः समानिनम्बानः सनन्यायाधिका मुगकारिता 30 शिविकामारुह्य नृपो गत्वा कुलुमगृहचैत्ये तम्यव गुरोरग्निक प्रावाजiry, ना कमणापता गुमणा मनुष्यभवोपरि युगसमिलापरमाणुष्टान्ती प्रगपिनी । नया हि | समग्रद्वीपवार्धानां पर्यन्ते ऽस्ति महोदधिः । स्वरमणी नागपात न ४७ ॥ देवः कोऽ पि युगं प्राच्या प्रतीच्यां ममिलां पुनः । प्रयापदण मा aur , नत्राना १८ ॥ अपारे चानिवारे च परितो ऽपि चलाचला । गुग चलाना imadraverter | e", || १४ ॥ प्रचण्डवातवीचीभिः प्रेरिता सा कथंचन । युग न त , Ajity १० ॥ Tigeविमाना। तथाहि त्रिदृशः कश्चिदारामनपारय । लाहानमा kixinnnyliy तचूर्ण स समादाय तृणं गत्वा नुगवला निकायाavana salii gri || तत्रस्थितेन फूल्लल्य नया ने प्रचुगलमा । नापनिता rifm.nitti, Intrift || || कल्पान्तकालपोन्मीन्दाममाना नाम : ताना - 24 24 27 27 30 33 36 39 10 - 19॥ M 5) PB तुरंगमाविश्य पदाद, 2) .' 19) B नेत्रगेगिना (Halded above the lins) funny adds here [युगममिलादृष्टान्नः] at the end of Versi ·- 1 1 3 6 9 15 * 72 रतप्रभसूरिविरचिता [IV. 13 : Verse 55- सुपर्यपर्वतभ्रष्टैस्तैरेव परमाणुभिः । स सुपर्वापि नो कर्तुं समर्थस्तं पुनर्यथा ॥ ५५ ॥ दुष्कर्मवशतो भ्रष्टस्तथा मानुपजन्मनि । निस्तुपं मानुपं जन्म जन्मी न लभते पुनः ॥ ५६ ॥ ततः स राजर्पिर्दिविधशिक्षाविचक्षणः चारुचारित्रं समाचरन् गुरुणा सह चिजहार । कुवलयचन्द्रस्यापि परमाणुदृष्टान्तः। 3 निखिलभूपालमण्डलीमुकुटकोटिनिघृष्टचरणारविन्दस्य विपुलामासमुद्रमेखलां पालयतः प्रभूता वासरा 6व्यतीयुः। १४) अत्रान्तरे पाकेसरसुरः स्वानि च्यवनचिहानि परिज्ञाय दुर्मनाश्चिन्तयामास । 'खेदं मा व्रज जीव त्वं दीनत्वं हृदि मा व्यधाः । तावदेव हि भुज्येत यावदायुरुपार्जितम्' ॥ ५७ ॥ ततः संप्रति कालोचितं क्रियत इत्यागत्यायोध्यायां सुरः कुवलयचन्द्र-कुवलयमालयोः पुरः कथ- 9 यामालेति । 'यथामुकमासे ऽमुकदिवसे युवयोः सूनुभविष्यामि तावदिमानि पद्मकेसरनामाङ्कितानि कटककुण्डलहारार्धहारादीनि भूपणानि स्वीक्रियन्ताम् । तानि च प्रसृतबुद्धिविस्तरस्य मम तनौ 12 निवेश्यानि, येनैतानि चिरपरिचितानि प्रेक्षमाणस्य मम जातिस्मृतिरुत्पद्यते' इत्युदित्वार्पयित्वा च 12 त्रिदशः स्वस्थानमागतः । ततः कियद्भिर्दिनैः सुरश्युत्वा कुवलयमालाया गर्ने सुतत्वेनोदपद्यत । ततः सापि समये पवित्रं पुत्रं प्रासूत । पित्रा मध्ये पुरं विरचय्य वर्धापनकमहोत्सवे संजाते द्वादशे दिवसे तस्य मुनिना पूर्वमुदितमभिधानं 'पृथ्वीसारः' इति विदधे । स कुमारः कलाकलापेन यौवनेन च 15 स्वीचके । तस्य पितृभ्यां तान्याभरणानि समर्पितानि । तानि पश्यत एव तस्य प्रागपि कापि दृष्टान्ये- तानीत्यूहापोहवतो मूर्खाजनि, जातिं च सस्सार । ततः शीतेन तोयेन वायुना चाश्वासितो लब्धचैतन्यो Iदध्याविति । 'अहो, तत्र तानि सुखान्यनुभूय पुनरीदृशानि तुच्छानि मनुजजन्मजातानि जीवोऽभिलपति,18 इति धिर मोहं धिक् च संसारावासं यत्र निरन्तरमाधिव्याधिव्यथितो जनः, तदहं संसारदुःखपरंपरा- पराभवविधायिनी प्रव्रज्यां गृहीत्वात्मानं साधयिष्ये' इति चिन्तयन् स वयस्यैर्भणितः । 'कुमार, तव 21 स्वस्थशरीरस्य किमेतदत्याहितम् ।' तेनोक्तम् । 'ममाजीविकारेणैपा भ्रमिस्त्पन्ना, तेन न पुनरात्म-21 स्वभावो निवेदितः। एवं व्रजत्सु दिनेषु कुवलयचन्द्रेणोक्तम् । 'कुमार, राज्यं गृहाण, अहं प्रव्रज्यां ग्रहीष्ये । कुमारेणोक्तम् । 'महाराज, त्वमेव राज्यं प्रतिपालय, अहं पुनर्दीक्षां स्वीकरिष्ये ।' राज्ञादिष्टम् । 24 'अद्यापि वालस्त्वं राज्यसुखमनुभव, वयं पुनर्भुक्तभोगा दीक्षा ग्रहीप्यामः' इति कुमारं प्रतिवोध्य 24 भूपतिर्निर्विण्णकामभोगः प्रव्रज्याग्रहणमनाः कस्यापि गुरोरागमनमभिलपस्तस्थौ । अन्यदिने दत्तमहा- दानः संमानिताशेपपरिजनः कुवलयमालया समं धर्मवार्ता वितन्वानः क्षमाधनः सुस्त्वा पाश्चात्यया- 27 मिनीयामे प्रथममेव प्रबुद्धश्चिन्तयामासेति । ६१५) 'दुष्प्रापं प्राप्य मानुष्यं दक्षिणावर्तशङ्खवत् । विचारचतुरैश्चिन्त्या हेयोपादेयहेतवः ।। ५८ ॥ मानुषत्वमतिश्रेष्ठं कुले जन्म विशेषतः। धर्मः कृपामयो जैनस्त्रयमेतद्धि दुर्लभम् ॥ ५९ ॥ धन्यास्ते पुण्यभाजस्ते निस्तीर्णस्तैर्भवार्णवः । ये संगमपरित्यागनिगमाध्वगतां ययुः ॥ ६० ।। त एव कृतिनो ऽभूवन् भुवनश्रीविशेषकाः । जिनेन्द्रजल्पिता सर्वविरतिरलंकृता ॥ ६१ ॥ धन्यानि तानि क्षेत्राणि यत्र जैनमुनीश्वराः । भ्रमन्ति विभ्रमत्यक्ता मुक्ताहाराः शुभाशयाः ॥ ६२॥ पुण्यतिथिस्तिथिः सा का सा वा वारोऽपि कः स च। तन्मुहूर्त च किं भावि ममामोदप्रमोदकृत् ॥६३॥ 33 यस्मिन् पवित्रचारित्रचित्रभानुप्रभोदयात् । मन्मनःसरसीजन्म मेरतामुपयास्यति ॥ ६४ ॥ युग्मम् ॥ प्रधानधान्यतो येन दीक्षाशिक्षाशिलोपरि । क्षालयिष्ये मनोवासः कुवासमलिनं कदा' ॥ १५ ॥ 36 इति चिन्तयतस्तस्य भूपतेः प्राभातिकमङ्गलपाठकः पपाठ । 'हतसंतमसानीका पातितनक्षत्रसुभटसंघातः । प्रसृतप्रतापनिकरः शूरः पृथिवीपतिरुदेति ॥ ६६ ॥ एतदाकर्ण्य राज्ञा चिन्तितम् । 'अहो, सुन्दरोपश्रुतिः सुतराज्याय । नमस्ते लोकनिर्मुक्त नमस्ते द्वेषवर्जित । नमस्ते जितमोहेन्द्र नमस्ते ज्ञानभास्कर' ॥ ६७ ॥ इति वदन् भूपतिः शयनीयादुत्तत्स्थौ । ततो 'नमो जिनेन्द्रेभ्यः' इति वदन्ती संभ्रमपरा त्रिदशतटिनी- 27 30 30 33 36 39 39 2) B मानुषजन्मनः (partly on the margin), 5) ० चरणारवृन्दस्य, B.adds समुद्रं before समुद्रमेखला, P चालयतः for पालयतः. 13) B inter. पवित्रं & पुत्रं. 14) B महोत्सवं. 24) P B om. दीक्षां ग्रहीष्यामः. 25) P महादान सन्मानिताशेष, P वितन्वत for वितन्वावः, B adds सुष्वाप before सुप्तवा, 33) POस for सा वा.

·9 18 * 73 -IV. $ 17 : Verse 67 ] कुवलयमालाकथा ४ 1 पुलिनकल्पात्तल्पादुत्थाय कुवलयमाला पतिं प्रति प्रोवाच । एतावती वेलां यावदोस्वामिना किं चिन्ति- 1 तम् ।' राज्ञा जल्पितम् । 'पृथ्वीसारं कुमारं राज्ये निवेश्य प्रव्रज्याग्रहणेनात्मानं साधयिष्ये' इति । तया प्रोक्तम् । 'यदा विजयापुर्या आवां निःसृतौ तदा प्रियेण प्रवचनदेवता विशप्ता, यदि भगवति जीवन्तं तातं : परिपश्यामि राज्याभिषेकं च प्राप्नोमि ततः पश्चात्तनुज राज्ये निवेश्य व्रतं गृलामि, ततो देवि शकुनोत्तम विधेहि' इत्युदिते केनचिन्नरेणातपत्रमुपढौकितम् । ततः स्वामिना जल्पितम् । 'दयिते, प्रष्टमेतच्छकुन 6 सर्वापि संपत्तिः संततिश्चास्माकं भाविनी' इति तत्सत्यं जातम् । सांप्रतं प्रव्रज्यापालनस्यानुध्यानं ततो 6 युक्तमेव । ततस्तयाभ्यधायि । 'धर्मस्य त्वरिता गतिः', अतो देव, कथं विलम्बः, त्वरितमेवात्महितं वितन्यते। राज्ञोक्तम् । 'देवि, यद्येवं ततः कुत्रचिट्ठरवो विलोक्या येन यथा चिन्तितं प्रमाणपदवीमध्यारोहति ।' ६१६) ततः प्राभातिकं कृत्यं विधाय भूनायकस्तत्रैव दिने पृथ्वीसारं कुमारं राज्ये ऽभिपिच्य द्वितीय- 9 दिवसे शिरोगृहासनस्थौ नभोमध्यमध्यासीने नभोमणी साधुयुगलं भिक्षार्थ भ्रमन्तं रथ्यामुखे वीक्ष्य प्रासादादुत्तीर्य सुखासनाधिरूढः कियजनावृतो गत्वा प्रणिपत्य प्रोवाच । युवयोनिरामयः कायः ।' 12साधुभ्यामुक्तम् । 'कुशलमावयोर्गुरूणां चरणस्मरणप्रवीणान्तःकरणयोः' । राज्ञोक्तम् । 'गुरूणां किमभि-12 धानम् ।' ताभ्यामुक्तम् । 'इक्ष्वाकुवंश्यः प्राप्तगुरुविनयसकलशास्त्रार्थः कन्दर्पदपसर्पसारिदफिलि- काख्यो गुरुः ।' राज्ञोक्तम् । भगवान् , किमु स अस्मत्संवन्धी रत्नमुकुटस्य राजः पुत्रो दर्पफलिका, किं 1B वापरः' इति । साधुभ्यामुक्तम् । स एव' । राज्ञा भणितम् । 'कस्मिन् स्थाने तिष्ठन्ति' । ताभ्यामुक्तम् । 15 'राजन्, संसारमरुतरवस्ते गुरवः प्रधाने मनोरमोद्याने समवसृताः सन्ति' इत्युदित्वा मुनियुगलं विचर्य स्वस्थानमाजगाम । नृपतिरपि प्रासादमासाद्य कुवलयमाला सहेन्द्रस्य च पुरो वृत्तान्तं सर्वमपि 18 निवेदयामास । अद्य स चैवास्मद्भाता दर्पफलिकः संपन्नाचार्यपदः समवसृतः । ततः कुवलयचन्द्रः कुवलयमालया महेन्द्रेण च समं मनोरमोद्याने समागत्य भगवन्तं दर्पफलिकं प्रणिपत्य पप्रच्छ । 'तदा भगवन् , भवन्तश्चिन्तामणिपल्लीतो निःसृत्य कस्य गुरोरन्तिके प्रव्रजिताः ।' ततो भगवानु- 21 वाच । 'महाराज, तदा ततो निर्गत्य मया श्रीभृगुकच्छं गतेन मुनिरेको दरशे' । तेन 21 मुनिना प्रोक्तम् । 'भो दर्पफलिक राजपुन, मामभिजानासि ।' मयोक्तम् । 'भवन्तं सम्यग नोपलक्षये।' तेनोक्तम् । 'केन तव तञ्चिन्तामणिपल्लीराज्यं दत्तम् ।' मयोक्तम् । 'भगवन् , किं भवान् सः । तेनोक्तम् 24 एवमेव' । मयोक्तम् । 'यथा तदा त्वया राज्यं दत्तं तथा संप्रति संयमराज्यदानेन प्रसाद तनु । 21 तेनोक्तम् । 'यद्येवं ततः कथं विलम्बः। तदा तेन मुनिना व्रतं दत्तम् । तेन सह विहारं कुर्वाणो ऽयोध्या- यामागतवान् । तत्र च तव पिता दृढवर्मा तदन्तिके निष्क्रान्तः। स च मम गुरुस्तव जनकचोत्पन्न- 2 केवलज्ञानौ सम्मेतशैलोपरि द्वावपि सिद्धिपदमीयतुः। अहं पुनर्भवत्प्रतिवोधाय समागमम् ।' तत एवं 27 पिशुनसंगतिमिव लीलावतीलोचनप्रान्तमिव महावलान्दोलितकदलीदलमिव शरत्समयघनाघनपटल- मिव सुरेश्वरशरासनमिव चपलस्वभावं पदार्थजातं परिज्ञाय तत्पदान्ते कुवलयचन्द्रः कुवलयमालया 30 महेन्द्रेण च समं व्रतं जग्राह । कुवलयमालाप्यागमानुसारेण तपस्तत्वा सौधर्म नाके सागरोपमद्वय-30 स्थित्यायुत्रिदशः समभवत् । कुवलयचन्द्रो ऽपि समाधिना विपद्य तत्रैव विमाने तत्त्रमाणायुः समुदपद्यत । सिंहो ऽप्यनशनकर्मणा तत्रैव देवो जातो ऽस्ति । स च भगवानवधिज्ञानी सागरदत्तमुनि- 33 म॒त्वा तस्मिन्नेव स्थाने सुरः समजायत । ६ १७ ) अथ पृथ्वीसारः कियत्कालान्तरं राज्यसुखमनुभूय विरचितमनोरथादित्यनामतनुजराज्या- भिषेकः संसारमहाराक्षसभयभ्रान्तस्वान्तः परिज्ञाय भोगान् भोगिभोगोषमान् गुरूणां चरणमूले प्रवज्य 36 कृतश्रामण्यः प्रदत्तमिथ्यादुष्कृतः पञ्चत्वमवाप्य तत्रैव विमाने सुधाशनो ऽजनिष्ट । एवं ते पञ्चापि तत्रैव 36 वरविमाने कृतसुकृताः समुत्पन्नाः । परस्परं ते विज्ञातपूर्वनिर्मितसङ्केता जल्पितुं प्रवृत्ताः । 'दुस्तरं संसार- सागरसवगम्य यथा पूर्व तथाधुनापि सकलसुरासुरनरसिद्धिसुखदायिनि भगवत्प्रणीते सम्यक्त्वे यत्न 39 एव कार्यः । इतोऽपि च्युतैरात्मभिः पूर्ववत्प्रतिबोधपरैः परस्परमेव भाव्यम् ।' तथेति प्रतिपन्ने तैस्तेपां 30 कालो व्यतिक्रामति। दी अथो जम्बूद्वीपे दक्षिणभरते ऽस्यामेवावसर्पिण्यां युगादिजिनादितीर्थनाथेषु मोक्षं गतेषु सत्तु 42 ततः समुत्पन्ने चरमजिने श्रीमहावीरे पूर्व कुवलयचन्द्रदेवः स्वमायुः परिपाल्य स्वर्गतश्च्युत्वा काकन्दी-42 1) PB om. पतिं प्रति . 2) B पृथ्वीसारकुमार. 4) B पश्यामि for परिपश्यामि, P प्राप्नोति for प्राप्नोमि. 5) P यदि ते for दयिते. 18) PB जगाद for निवेदयामास. 36 ) P "मिथ्यादुःकृतः संसारमहाराक्षसभयभ्रांतस्वांतः परिज्ञाय भोगोपमान । गुरूणां चरणमूले पंचत्वमवाप्य तत्रैव वरविमाने कृताः समुत्पन्नाः। 37 ) B दुरुत्तरं दुस्तरं. 33 10 ·1 9 12 । रत्नप्रभसूरिविरचिता II.317: Farss 33- 1 पुर्यां प्रणतजनकुमुद्रामन्तप्रमोदकानुद्रीशय शत्रुजनकुञ्जरकण्डीरवस्य लश्यजाकिय कास्यस्य : पृथ्वीपतेरिन्दीवरलोचनाभिधानप्रणचिनीकृमिवो भगिरथकुमारत्तनयः सननन् । ब ऋण प्राप्तयौवनो गुन्जनः प्रतिषिद्धो ऽपि व्यत्यैर्निवारितो ऽपि सद्विन्धिमानोऽपि कमाइयेन नदिन पापदि कुवेत विरमति । अत्यना व तयारण्ये प्रविष्टल श्रीवर्धमानजिनःशवलज्ञानशाली जपत्रपतिः परित्रितत्रिभुवनतलः काकन्यां लमवलतः । ततश्चनुर्वियवनिकायः समवसरणं चने ! २३ श्रीनहा- 5वीरः स्वयं गौतमादीनां गणभृतां सौधर्माधिपतेरपरस्य व नुरानुरनिरास लपरिजनर शाइनायल। नरेशितः पुरः सन्यक्त्वमूलं धर्म द्विविधं निवेदितुमार। शाब्दिोषरहितं स्यैर्यादिगुणभूषितम् । पञ्चभिलझर्लक्ष्य लन्यत्व शिवशमगे ! ६८ आर्जवं मार्दव शान्तिः लत्वं शौवं तपो यमः । ब्रह्मानिता नुत्तियतिधर्मः प्रकीर्तितः ।। ३१ अहिंलादीनि पन्नाणुव्रतानि व गुणवयम् । शिक्षापत्रानि चत्वारि गृहियः कुकर्महद ॥ ११८) इतयारलरं मत्वा तत्वानुगालिना प्रभूतजन्तुश्चजातयातनाशहिला कृताञलिना जवनयेन राज्ञा पृष्टम् । 'नाथ, मणिस्यकुमारोभन्यः क्रिममन्या' इति ! भगवताजिश्न् । 'अयं भन्यलाई इति । तृपेण विज्ञतन् । 'भगवन् , यद्ययमन्तिमतनुन्ततः कयमकया निषियनानो ऽन्दाखेकन्यसनतो न निवर्तते सदा पुनत्तत्य जिनघने बोधिः । तीतोचम् । भत्रवलूनुः छः मानलंबेगरकइहर 15 प्रस्थितः' इति । नृपेगोतम् । 'नाथ, केन वृत्तान्तन तत्र वैराग्यनजायत ।' जाधायेत समाविश्न 15 इतो ऽत्ति योजनप्रमाणे भूमिभागे कौशाम् नाम वनम् । तत्र व वहदः कुरजागरशाशनलंबानाः परिवलन्तीति मत्वा कुमारः पापििनसित्तमागतः । तत्र व तेन ब्रनता एजलिन प्रजेने लायना- 1 लोच्य कोण्डमारोप्य यावञ्चरः लजीतत्तावत्लनपि वृगजुलं काकनाशं लताश ! परंतजामिनी 15 नृगी कुमारं चिरममित्रीय दीर्घ निःश्वत्य नियन्दुलोचना संजातहल्यधिमा निशा लियन नां व तथावयितां वा कुमारेण चिन्तितम् । अहो, महाकौतुकम्, एतलिन् हरिणथे प्रनटे पि 21 परसियं मृगी मभिमुखं पश्यन्ती तथैव तिष्ठति इति चिन्तयतत्तलाल्यालं ला दुप्पी ! ततः लानेजवापनलीवान्तकरमर्यचन्द्रमालोच्यापि देहनिर्भरहदशव रियता ! तनः कुमारेण शराल शरयामाजि। यो ऽपराधरहितान जन्तुनिहन्ति स महापापी इत्येवं चिन्तयता प्रादुभूतजन्नुमात- 24 कालण्यमंत्रीपूरितवेतला तेन सा हरिणी लह करवलेन पस्यो । यथा यया तज्ञ ल लहंशति सुधम् । तया तथालो जायेत वाध्यापिलबिलोचता ॥ ततत्तत्या बिलोकनेत कुमारल्स हास्यां विकलितं लङ्गं रोमाञ्चक प्रतिसार ! चेतलि परन: प्रनोहः अप्रवृत्तः । ज्ञातं यथा कान्येषा मम पूर्वसंबन्धिनीति ! ज्ञानं मन्ये शोरेव नाररस्य च अत्यचित् । प्रमोदेते प्रिये इटेक संकुचतोऽप्रिये । ७२ 'जन्मान्तरे जा सपालीत् इति ब्यास्तत्तत्य वृद्धि रियतम् । अवेव नातः ज्ञानदी चन्याधुषों 30 आयातः। अत्र व शिल भगवान् श्रीमहावीर समरसता तर वन्दनानिमित्तं महाविपत्तियति. नैतवृतान्तं पृच्छसि, सपा नृगश्यः, अलाजन्मान्तरे कीडनिलंबन्धे झालीत् इति ध्यायंचलितः 'ल वृगी च सांप्रतं सनबलरणवाहशालारगोपुरान्तरे द्वारपि बनें इति वदतत्तीयन्तः पुरो 33 मणिरयकुमारः समागतच प्रदक्षिणावरं इत्या भगवन्तं नत्वा प्रपञ्छति । भगवान्, निवेदय केश कुरजी समोपरि परमप्रेमचारिणी। ततो भगान ज्ञातकुलतिलक लालजन्तुलंबावयोधाय पूरन तं तयोराख्यातुमारेमे । ६१९) अत्रैव भरते लातारम् । तत्र नाना ज्ञान्या व मनोनुपः तदनुरङ्गः कुमार वादों वैभ्रमण इव वैभ्रमणः श्रेष्ठी । तवजः प्रियंकरात्यः, लव सौन्यः सुजनः कुशलस्वागो व्यालः श्रद्धाञ्जः। अन्यत्रा वैश्रमणेन प्रातिदेरिमप्रियमित्राच्या सुन्यो तह तदयस्य पाणिग्रहणनकार्यो योरपि प्रीतिसंही जातापरन्तरं तो ऽपि विरहे तन्दियुतं लोकरि भवति । अत्यहा । भक्तिभ्यतयापडतर शरीरे प्रियंकरे ला सुन्दरी बहुतरशोकमान्ययिता न सुनविन नातिन जति गृहनत्यं करोति, केवलं संभावितयितपन्नताधिज्ञाभ्यन्तरतापलोवतमवर्तमानपजलला विपदन्ती 2 स्थिता । ततत्तयाश्चिमेलयोगेत झीणे प्राणिते प्रियंकर परलोनियाय । तततं वृतं बिलोरय 36 11) लालानुगनिना. 14) ः for दुख: 21) तिन मति) the margin). 23) 2 करवानादि. 31): 07, मला 37) sites ..

·* 75 1 6 16 9 , -IV. 8 21 : Verse 74] कुवलयमालाकथा ४ 1 परिजनोऽतीवविषण्णमनाः। पिता प्रलपितुमारेभे। 'हा वत्स हा गुणावास हा सौभाग्यनिधे भवान् । प्रियंकर गतः कुत्र देहि प्रतिवचो मम' ॥ ७३ 3 स्वजनैस्तच्छवं संस्कारार्थ गृहान्निष्कासितुमारेले, परं सा सुन्दरी नेहमोहितमानसा तत्संस्कारं 3 कर्तुं न ददाति । ततः सा पित्रा मात्रा स्वजनेन च वयस्याभिर्विविधाभिः शिक्षाभिः शिक्षितापि तत्कुणपं न मुञ्चति । केवलं विलपन्ती अराजकमिति वदन्ती सुन्दरी तन्मृतकलेवरमालिङ्ग्य स्थिता । पतिं पश्यति निर्जीवमपि जीवन्तमेव सा। स्नेहे नैव विचारः स्यान्मोहान्धितदृशां यतः ॥ ७४ ६२०) ततो विषण्णमनसा स्वजनेन मात्रिकास्तान्त्रिकाश्च समाकारिताः । तैरपि विशेषः कोऽपि न समजनि । स्वजनेन. 'इयमयोग्या' इति विचिन्त्य मुक्तास्तथैव तद्दिनं स्थिता । द्वितीयदिवले तदेह 9 श्वयथुना व्याप्तं ततो विगन्धःप्रससार । तथापि सा प्रेमपरवशा मृतकमालिङ्गन्ती परिजनेन निन्द्यमानापि 9 सखीभिर्वार्यमाणाप्येवं चिन्तयामास । 'अयं स्वजन इति जल्पति, 'यदयं मृत इयं च पहिला', ततस्तत्र गन्तव्यं यत्र न को ऽपि स्वजनः' इति ध्यात्वा तच्छवं शिरसि समारोप्यः मन्दिरतो निःसृत्य सुन्दरी 12 विस्मयकरुणावीभत्सहास्यरसवशेन जनेन दृश्यमाना श्मशानमुपाजगाम । तत्र प्रावृतजरचीवरगात्रा 12 रेणुधूसरितशरीरा कृतो केशा महाभैरवव्रतमिवाचरन्ती भिक्षामानीय यत्किचित्सुन्दरं तत्तदने मुक्त्वा, इति वदति । 'प्रियतम, यत्किचिदम्यतरं तत्त्वं गृहाण पाश्चात्यं यत्किंचिद्विरूपतरं तन्मम देहि' इति प्रोच्य 15 भुङ्क्ते । एवं सा दिने दिने कृताहारा कापालिकबालिकेव. राक्षसीव पिशाचीव स्थिता। तदा तत्पित्रा 15 प्रिय मित्रेण पुरस्वामी विज्ञप्तः । 'यद्देव, मम सुता ग्रहगृहीतेव वर्तते । तत्तां यदि को ऽपि सकलीकरोति तस्य यथाप्रार्थितमहं ददामि' इति दाप्यतां मध्ये पुरं पटहः । एतत्तेन विज्ञप्यमानं कुमारेण श्रुतं चिन्तित 18 च । 'अहो, मूढा वराकी ग्रस्ता. प्रेमपिशाचेन न पुनरन्येन तदहं वुद्ध्या एतां प्रतिबोधयामि' इति 18 चिन्तयता तेन विज्ञप्तो राजा । 'तात, त्वं यदि समादिशसि तदेतां वणिजः सुतां संबोधयामि ।' एवं विज्ञप्ते नृपेण भणितम् । 'वत्स, यदि स्वस्थां कर्तुं शक्नोषि ततो युक्तमेतक्रियतामस्य वणिज उपकारः।' 21 ततो राजपुत्रः कमपि नार्याः शवं समानीय तस्याः समीपे मुमुचे । न च सा तेन जल्पिता न च तया 21 सः। यत्किचित्सा. शवस्य करोति तदयमपि करोति । अन्यदा तया भणितम् । 'क एष वृत्तान्तः।' तेनोक्तम् । एषा मम प्रियतमा सुरूपा सुभगा किंचिदस्वस्थशरीरा जाता।' ततो लोको वदति । 'यदियं 24 मृता संस्काराहा।' मया चिन्तितम् । 'यदयं लोके ऽलीकभाषी ततो मया ततः समानीयास्मिन् श्मशाने 24 मुक्ता ।' तयोक्तम् । 'सुन्दरं कृतम्, आवयोः समानस्वभावयोमैत्री समभवत् ।' यतः "समानशील- व्यसनेषु सख्यम् ।" तेन भणितम् । 'त्वं मम स्वसा, एष मम भावुकः । किमभिधानममुष्य ।' तया 27 जल्पितम् । 'मम पतिः प्रियंकराभिधः।' तयोक्तम् । 'तव प्रियायाः किं नाम' । तेन निवेदितम् । 'मम 27 प्रिया मायादेवी ति नाम् ।' एवं परस्परसमुत्पन्नसंवन्धौ तौ वर्तते । यदा सावश्यककृत्यकृते प्रयाति तदा तदभिमुखं वदति । 'यदयं मद्दयितो द्रष्टव्यः।' ६२१) यदा स कुत्रापि याति तदा तस्यास्तं शवं समर्प्य याति । अन्यदा तेनोक्तम् । 'भगिनि, तव पत्या मम प्रिया किंचिद्भणिता तन्मया सम्यग् नावगतम् ।' तयोक्तम् । 'हे जीवेश, त्वत्कृते मया सर्वमपि कुलगृहपितमातप्रभृतिक तृणवत्परित्यक्तं त्वं पुनरीदृशः, यदन्यामङ्गनामभिलषसि' इत्युक्त्वा 33 किंचित्कोपपरा संजाता। पुनरन्यदिवसे सा शवं तस्य समर्प्य नित्यकृते गता। तत्पुनस्तेन शवद्वयमपि 33 कृपे निक्षिप्तम् । ततस्तदनुमार्गमनुसरन्नयं तया भाषितः। 'कस्य त्वया तन्मानुषद्वयमर्पितम् ।' तेनापि गदितम् । 'मायादेवी प्रियंकरस्य रक्षानिमित्तमर्पिता, प्रियंकरो मायादेव्याश्च । तदावामपि तत्रैव 36 बजावः' इत्युदित्वा तत्र तो समागतौ प्रियंकरं मायादेवीं च न दृशतुः। ततः सा दुःखसुपागता । 36 सो ऽपि च्छद्मना मूर्छितः। ततो लब्धचैतन्येन तेनादिष्टम् । 'भगिनि, किं कर्तव्यम्, यत्तव प्रियो मम महेलामादाय कुत्रापि गतः, तत्सुन्दरं तेन नाचरितम् । मदीयमिदमाचरितम् । ततः सुन्दरी 30 मुग्धस्वभावा चिरं चिन्तयति स्म 'यत्किल तेन मम स्वामिनामुष्य प्रिया हृतान्यत्र नीता च । तत 39 ईदृशोऽनार्यो निष्कृपो निघृणः कृतघ्नश्च, येनेदृशमाचरितम् ।' ततस्तेन भणितम् । 'भद्रे, एवंविधे विधेये किं विधेयम् ।' तयोक्तम् । 'नास्मि जानामि, भवानेव जानाति किमत्र कर्तव्यम् । तेनोक्तम् । 'भद्रे, सत्यं 30 30 10) सखीभिर्वार्यमाणापि जल्पितुमारभत अयं. 11) B वदंती for ध्यात्वा, P तत्सर्वशिरसि. . 14) B om. प्रोच्य मुते. 30) B प्रयाति for. याति. 32) P हे मज्जीवेश. 33) B दिने for दिवसे, B नित्यकृयकृते. 35) B तेनापि निगदितं, P तत्रैवं. 3G) B inter. तत्र & तौ. 37) P लब्धचेतनेन, B तेन निर्दिष्टं. 41) P एवं विधेये तयोक्तं, P ससं शृणु. " ·4.78 : 6 . 12 15 18 18 रखमममूरिविरचिता [IV. 8 21 : Verse 75- ननः शृणु । नर्यदक पत्र जीवः संसारे परिभ्रमन्नस्ति, कः प्रियः, का प्रिया च, सर्वमपि संसारस्वरूप 1 सादागिनीय क्षणरष्टनष्टम् । मथैवानियतादिभावनाः समाश्रय । वियोगान्ताः संयोगाः । पतनान्ताः समुन्याः। महारोगा इय भोगाः। पप जीवः संसारे चतुरशीतिलक्षसंख्ययोलिपु नट इव विविधरूप- 3 भागवता ति पात्या सम्यक्त्वमङ्गीकुम ' एवं च भो मणिरथकुमार, या जुन्दरी प्रबोधिता तेन गृहमपागना च । नस्पिना महोत्सवी रचयांचा । लवेत्र मध्ये पुरं प्रवृत्तः साधुवादो यदियं सुन्दरी कुमारण बाधिना । नावलो मणिरथकुमार, यः सुन्दरीजीवः स त्वं तदा शतसम्यक्त्वरत्नयत्नः पञ्चत्व- 6 सवाप्य मानमटः संजानः । ननः पदासारनामा । नतः युवलयचन्द्रः । ततो चैडूर्यनामा देवः । ततस्त्वं मणिरथकुमार इति । यः पुनर्वणिकतनूजः स संसारं परिभ्रम्यास्मिन बने मृगी समुदपद्यत । त्यां अष्ट्रलापहवल्या अम्याः प्राग्भवम्मरणेन त्वयि स्नेहः समुल्लास ।' एवं च भगवता निवेदिते मणिरथ- शुमारेगा वितरम् । 'मयं ममानेन दुवावासेन संसारवासेनालं, भगवन् , प्रसादं विधाय मयि प्रवज्यारलं दादि पति रदन कुमारः श्रीभगवता दीक्षितः। ६ २२) अत्रान्तरे गीतगेन गणभृता विषप्तम् । 'भगवन् , अस्मिन् संसारे जीवानां मध्ये को जीयो 12 दुःगितः' इति । भगवना समादिष्टम् । 'सम्यग्दृष्टिीवो ऽविरतो नित्यं दुःखित पत्र ।' गौतमेन भणिनम् । 'कन नुना ।' भगवना निवेदितम् । 'यः सम्यग्दर्भिवति स नरकतिर्यग्मनुष्यवेदनां 1 जानानि । नतः पुरतः संसारमा प्रेक्षते । न च विरतिभावं करोति । अनुभवति वर्धमानसंतापो नरक- दुम्वमिति । अत एव स दुःखितानामपि दुःखी ।' पुनर्गीतमेन पृष्टम् । 'स्वामिन , का सुखी ।' भग- बनादिष्टम् । 'सम्याटिजीवो विरनः स एव मुखितः । यतः, देवलोकसम तोग्यं दुखं च नरकोपमम् । रतानामरतानां च महानरकसंनिभम् ।। ७५ पवमनेकधा भगवान विविधजनपसंदेहसंदोहभङ्ग वितत्य समुत्तस्थौ। ततत्रिदशवृन्दमपि स्वस्वस्थान जगाम । भगवानपि श्रावस्ती पुरी प्रति जगाम । नुरैः समवसरणे कृते त्रैलोक्याधिपतिः सिंहासन 21 मलंचकार । गौतमादयो गणभृतो यथास्थान निविष्ठाः । तत्रत्यो नृपती रत्नाङ्गदो भगवन्तं प्रणिपत्य 21 निषसाद । भगवता संसाराशर्मनाशिनी देशना निर्ममे । अवान्तरे गौतमस्वामिना सर्वमपि जानताप्य- बोधजनबोधार्थ तीर्थनाथः प्रपच्छे । 'नाथ, जीवस्वरूपं निवेदय ।' ततो भगवता यथावस्थं सर्वमपि 24 जीवावरूपं प्ररूपिनम् । अथ तत्र बालमृणालकोमलभुजो भुजान्तरराजमानहारसारः कपोलपालिविल. 24 सन्मणिकुण्डलः कोऽपि नरग्विदशकुमार इव प्रविश्य जय जयेति वदन् त्रिजगदभिवन्द्यमभिवन्ध बमाणेति । 'नाथ, यन्मया दृष्टं श्रुतमनुभूतं रजनीमध्ये तदधुना निवेदय, किमिन्द्रजालम् , किं स्वमः, सत्यं बा। भगवता भणितम् । 'देवानुप्रिय, यत्त्वया दृष्टं तदवितथमेव ।' पतदाकार्य तत्क्षणमेव त्वरितपदं 27 समवसरणानिःसृतः। ततो गौतमेन पृष्टम् । 'स्वामिन् , किमेतत्, अस्माकमपि महत्कौतुकम् । ततस्तीर्थ- कृतादिष्टम् । 'इनो ऽस्ति नातिदुरे ऽणामं नाम नगरम् । तत्र रतगजेन्द्रो नाम नृपतिः। तत्तनुजः 30 कामगजेन्द्रः । स चान्यदा प्रियङ्गुमल्या प्रियया सह मत्तवारणे निविष्टः । ततो नगरगतविभवविलासान् 30 प्रेक्षितुं प्रवृत्तः। ततः कस्मिंश्चिद्रणिग्मन्दिरोपरि कुट्टिमतले कन्यकामेकां कन्दुककेलि कुर्वतीमद्राक्षीत् । तम्य तदुपरि महानुरागः समुत्पन्नः । नुरूपे ऽपि कुरूपे ऽपि भवति प्रेम कुत्रचित् । रूपं स्नेहस्य नो हेतुर्वृथा रूपं ततोऽशिपु ॥ ७६ २३) तेन पार्थस्थितायाः कान्ताया भयेनाकारसंचरणमेव चके । तया तु तत्सर्वमपि लक्षितम् । तम्य राजपुत्रम्य तामेव ध्यायतो महत्युद्धेगे जाते तया चिन्तितम् । 'किं पुनरस्योरेगकारणम् , अथवा 36 शातं संत्र वणिकपुत्री मत्पत्युश्चेतसि स्थिता ।' ततस्तया तां याचयित्वा प्रियः परिणायितः । ततस्तुष्टेन 36 तेनोक्तम् । 'प्रिये, साधु त्वया तदा मम मनोभाव उपलक्षितः । ततस्त्वं ब्रूहि कान्ते, कं ते वरं ददामि। तयोक्तम् । 'यत्किंचित्त्वं पश्यसि शृणोपि यद्वानुभवसि यद्दयित । तत्सर्वमपि निवेद्यं मह्यं देयस्त्वयैप घरः' [७७ 39 तेनोक्तम् । 'भवत्वेवम् ।' ततो ऽन्यदा तत्र चित्रहता तौ कुमाराय चित्रपटः समर्पितः । तत्र च चित्ताहादविधायिनी चित्रितां कनीमेकां विलोक्य विस्मयस्मेरमनाः कुमारः पप्रच्छ । 'भोश्चित्रकर, 27 33 33 39 I.) । सर्वदा चैक एय. 3) yon. संसारे. 4.) 3 om. या. 10)"एवं मानेन । एवमनेन. ) PY om. ततः पुरr: etc. to नरकगिति. 25) ० निजगदनिबंध. 29) 0 नाम भूपतिः 31) Pए प्रेषितुं for Aक्षितु. 32 ) । महान नुरागः 36) "ततरतुष्टेनोवर. 41) n भो चित्रकार.

·12 77 कुवलयमालाकथा ४ -IV. $ 25 : Verse 77] 1कुमारीरूपं प्रतिकृत्याः कस्याश्चित्त्वया लिखितम् , किमुत स्वमत्या ।' तेन विज्ञप्तम् । 'देव, उज्जयिन्यां । महापुर्यामवन्तीनृपतेः सुतायाः प्रतिच्छन्दः । ततः कुमारः सादरं तां निद्रामिव नयनमनोदारिणी, ३ शक्तिमिव हृदयदारणनिपुणां, शुद्धपक्षेन्दुकलामिव भृशं विमलां, महाराजराज्यस्थितिमिव सुविभक्त- वर्णोपशोभितां, जिनश्रुतिमिव सुप्रतिष्ठिताङ्गोपाङ्गसुभगां विलोक्य क्षणं स्तम्भित इच, ध्यानगत इच, दृषन्निर्मित इव, लेप्यमय इव स्थितः। ततः कृतकृत्य इव कुमारस्तं चित्रपट देव्यै प्रदर्य जजल्पेति । 6'देवि, सुन्दरसुत्पद्यते यद्येषा कन्या लभ्यते।' तया प्रत्युक्तम् । 'देवि, निजरूपं चित्रपटे लेखयित्वायमेव 6 व्यावृत्त्य प्रेष्यतां, यथावन्तीपतिस्तदृष्ट्वा स्वयमेव दुहितरं ददाति ।' कुमारेणोक्तम् । 'प्रमाणमेतत् ।' ततस्तेन चित्रकृता चित्रपटः कामगजेन्द्ररूपसमन्वितोऽवन्तीभर्तुः पुरो दर्शितः तेनापि लुताय दर्शितः। 9 तमालोक्य जातानुरागां तां विज्ञाय राजा जगाद । 'युक्तमेतद्य दियं पुरुपद्धे पिणी ततोऽन्यं कुमारं ! नाभ्यलषत् । सांप्रतं तु विधिप्रज्ञाप्रकर्षकशपट्टायमाने ऽस्मिन् कुमाररूपे भृशमनुरक्ता । ततो ऽस्या अयमेव वरो युक्तः।' इति ध्यात्वा राज्ञा तस्मै कुमाराय दुहिता दत्ता। ६२४) ततः पित्रादेशेन कुमारो वल्लभया समं स्कन्धावारेण च चलितः। ततो ऽस्तपर्यस्त-12 किरणदण्डे चण्डरोचिषि निशाप्रथमयामार्धे प्रियया समं सुप्वाप । एवं द्वितीये यामे फस्याप्यपूर्व- कोमलकरतलस्पर्शेन विवुद्धः सन् कुमारो व्यचिन्तयदिति । 'यदीदृशः स्पर्शो नानुभूतपूर्व इति । 15 सर्वथायं मनुष्यस्पर्शी न भवति' इति चिन्तयता कुमारेण पुरत्रिभुवनाश्चर्यकारि रूपहारि कन्यादयं । निरीक्ष्य भणितम् । 'यद्भवत्यौ मानुप्यो, किं वा देव्यो, ममात्र महत्कौतुकम् ।' ताभ्यामुक्तम् । 'आवां विद्याधौँ भवतः पार्श्वे केनापि हेतुना समायाते स्वः, परमावयोर्भवता परोपकारिणा प्रार्थना वृथा न 18कार्या।' कुमारेणोक्तम् । 'निवेद्यतामहं दुस्साध्यमपि भवत्कार्य साधयिष्ये ।' ताभ्यामुक्तम् । 'देव, 18 शृणु। अस्ति कुबेरदिग्भागे वैताढ्यः पर्वतः । तत्रोत्तरदक्षिणश्रेण्यौ विद्यते । उत्तरशेण्यां सुन्दरमानन्द- मन्दिरं नाम नगरम् । यत्कीदृशं, वहुसौवर्णमन्दिरं बहुपुरुषसेवितं बहुजलाशयपरिगतं बहुकुमुदोप- 21वनम् । तत्र पृथ्वीसुन्दरः क्षमानेता। तस्य देवी मेखलाभिधा । तत्कुक्षिसंभवा विन्दुमती कन्या। सा21 च सुन्दरावयवाभङ्गभाग्यसौभाग्यभूमिका चारुचातुर्यकरण्डिका पुरुषद्वेपिणी । सा च वयोविभवकला- कलापपरिकलितेभ्यो ऽपि विद्याधरकुमारेभ्यः कदापि न स्पृहयति । ततः सा यौवनस्था गुरुजनेन 24 जल्पितेति । 'वत्से, स्वयंवरं वरं गृहाण।' तदाकर्ण्य तयावां भणिते । 'यदि, सख्यौ युवा भणथस्तदेकदा 24 दक्षिणश्रेण्या भवतीभ्यां सह परिभ्रमामि' इति । आवाभ्यामप्युक्तम् । एवं भवतु' इत्युदित्वा गगनतल- मुत्पत्य गिरिवरकाननान्तरे वयमवतीर्णाः । तत्र क्रीडन्तीभिरस्माभिः किंनरमिथुनमेकं कामगजेन्द्र- 7 कुमारस्य गुणग्रामगानं कुर्वाणं समाकर्णितम् । प्रियसख्योक्तम् । 'सखि, पवनवेगे, अग्रतो भूत्वेदं पृच्छ, क एष कुत्रत्यो वा कामगजेन्द्रकुमारः, यस्याधुना गीतमुद्गीतम् । ततस्तया किंनर्या निवेदितम् । 'विद्याधरवाले, कामगजेन्द्रः स कदापि न दृष्टः श्रुतश्च न । तर्हि यदि तेन कार्य तदमुं किंनरं पृच्छ ।' 30 तेन भववृत्तान्तः सर्वो ऽपि कथितः। तदिदं श्रुत्वा तया बिन्दुमत्याः पुरो गदितम् । तदाकर्णनेन 30 तदिनादारभ्य बिन्दुमती तुहिनक्लिष्टा कमलिनीव प्रियवियुक्ता राजहंसिकेच मन्त्राहता भुजङ्गीव नि:श्रीका निर्वचना निःप्रसरा तनोत्यालेख्यम्, न शृणोति गीतं न वादयति वीणां, केवलं मत्तेव ग्रहगृहीतेव 33 मृतेव जाता। सखीभिर्भाषितापि सा किमपि नोत्तरं ददाति । मया ज्ञातं यदेतस्याः कामगजेन्द्र एव 33 व्याधिनिदानम् । अतो ऽसुष्यास्तत्संगम एव महौषधम् । यतो ऽग्निदग्धानामग्निरेवौषधं विपक्लान्तानां विषमेव । इति विचिन्तयन्त्या मया भणिता मानवेगा। 'वयस्ये अमुष्याः कामगजेन्द्र एव चिकित्सकः ।' 36 तत आवाभ्यां भणितम् । 'प्रियसखि, विश्वस्ता भव' तथा करिष्यावा, यथा तं कुमारमानीय तव 36 व्याधिमपनेष्यावः।' तयोक्तम् ।' 'तदानयनाय युवां ब्रजथः।' ६२५) तयेत्यावां प्रतिपद्य तस्मिन्नपि गिरिकुहरशिलातले कमलकोमलदलविरचिते त्रस्तरे तां 39 विन्दुमती विषादं कुर्वन्तीं निवेश्य प्रचलिते, परं न जानीवः कुत्र सा पुरी यत्र त्वं भवसि, कुत्र भवान् 39 प्राप्य इति । एतदर्थपरिशानाय भगवती प्रज्ञप्ती समाराधिता। ततस्तया प्ररूपितम् । 'यथैष कुमार उज- यिन्यां गच्छन् वनान्तरे रचितशिविरसंनिवेशः सांप्रतं तिष्ठति ।' एतन्मत्वावां भवदन्तिके समा- याते ।' अतः परं सांप्रतं देव, तवायत्तं प्रियसख्या जीवितमिति मा विलम्बस्व त्वरितमेवोत्तिष्ठ यदि 42 3) P सुविभक्तिवर्णोप. 12) B has a marginal note on अस्तपर्यस्त eto. : अस्तस्थाने पर्यस्तः पतितः किरणदंडो यस्य त तया. 13) Pom, चण्ड, P प्रियासमं. 27) P सखे पवन: 32) B adds न after निःप्रसरा. 34) P B औपy for महौषधं.

·* 78 . ": सकेन -- 1 :7::::- जीवन्तीविन्दुमी कया। कुल चारवंत माने चिये तत्यानुनावमा ऋयंबी हरी . शुरः 'स्वया जनलोकः उन्नत जवन : रहसन कुन कृषि, पवित्र इन्दुदंर निषित्र कुमार जति चोटि वर व वतनदानका दिनु नार हा कि ८३, तवि दिक इटिसयन यात्रा बटन कार्य बिमा स्कृष्टता नलिनीवविका नरतिकनिन्दन डिन नुन सत्य, चित्र केवि २६ जय विजय पनीरः नुन, कीमत- यायोःच जानलमय सन युक्त ने कुलर रहेको सरकार किवा जवान कमला किया कर, मिनमा विधायप्रसाधनः कयास दुः किमानना योनि दररोत्र बनवित्र बरंकल नत्र बनतर विक कुमारी बनिनु यितनाम, जनता ज, यजट तनाव इति उलंय की ननिर्मचा इति चिंते, वयं किमान सचिनीनारयति सहन ऋतिचायद बिन के मटर कठिंयुज नामिन मन बहलाता उनु इले हाम्हनुरात अनेन विनय नियमतिकुनिता किंव प्रतिवन संकलक : व करतः पवर चलानी विचिव तत्र अन दुरावा दिनविनत्र चिर हर व महान चित्र की य िबिन्नी नुन बिर बन्न : कनकला जय स्खल चिन्याला न्युनमने किया का मनराजन कर, मनः प्रकि- युनः सोम महिला नगर सरबिन्नुयायालय ना न नन् उनका इनि न कत्र कतानिन नाला और तुङ्गः नाम: * : द.न.:.: -कुन : ल...::.:- हा ------ .

·: -IV. 28 : Verse 80] 1 12 * 79 कुवलयमालाकथा ४ ६२८) मया चिन्तितम् । 'सर्वथा नास्माकीनं स्थानम् , तत्र सप्तहस्तवपुषः पुरुषः, सर्वथायमन्यो 1 द्वीपः' इति यावद्विचिन्तयामि तावद्दयिते, सा वापी विमानत्वमभजत् । 'तदहं कमपि पुरुषं पृच्छामि 3क एप द्वीपः' इति चिन्तयता मया दारकयुगलं विलोक्य पृष्टम् । 'को ऽयं द्वीपः । ततो मां कृमिमिव 3 कुन्थुमिव पिपीलिकापोतसिव विलोक्य ताभ्यां विस्मयस्मेरमनोभ्यां निवेदितम् । 'वयस्थ, तदिदम- पूर्व विदेहमहाक्षेत्रम् ।' मया चिन्तितम् । 'अहो, अतिश्रेष्ठं संजातं, इदमपि द्रष्टव्यमभूत् ।' यावदिति चिन्तयन्नस्मि तावत्ताभ्यामहं कृसिरिव कौतुकात्करतलेन संगृहीतः । ततः श्रीसीमंधरस्वामिसमव- 6 सरणान्तर्मुक्तः। ततो मया भगवान् सिंहासनस्थः प्रणतः। ततस्तत्रत्येन केनचिन्नृपेण प्रस्तावमासाद्य पृष्टम् ।' 'क एषः ।' ततो भगवता निवेदितुमारेभे । 'अस्ति जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे मध्यमखण्डे ऽरुणाभं नाम नगरम् । तत्र रत्नगजेन्द्रो नाम राजा। तदङ्गजः कामगजेन्द्र एष कुमारः। एताभ्यां देवाभ्यां " 'स्त्रीलम्पटः' इति मत्वा स्त्रीवेषं विधायापहृत्य वैताढ्यकन्दरान्तरानीतः। तत्रालीकभवने 'विद्याधर- वालिका तव वियोगेन मृता' इति ते उक्त्वा तां चितामारोप्य तामनु विलपन्त्यो स्वेनापि प्रविष्टे तत्रैव 12 दग्धे च । सापि माया विद्याधरमिथुनता। प्रबुद्धो वाप्यां समागतः। ततो चापीव्याजेन जलकान्त- यानेनात्राभ्यामानीयैष मदन्तिके सम्यक्त्वलाभार्थमवसरे मुक्तः।' राक्षेति पृष्टम् । 'भगवन् , एतयोरेत- स्थानयने किं कारणम् । भगवतादिष्टम् । 'पञ्चभिर्जनैः पूर्वभवे सङ्केतः कृतो यदेकेनैकस्य परस्परं 15 सम्यक्त्वं दातव्यमिति । पूर्व मोहदत्तः १ ततः स्वर्गी २ ततः पृथ्वीसारः ३ पुनः स्वर्गी ४ पुनरेप 15 चरमदेहः कामगजेन्द्रः ५ समुत्पन्नः। तत्त्वं बुध्यस्व मा मुह्य, यथाशक्त्या विरतिं गृहाण' इति स्वामिनोक्तम् । ततः प्रिये, राज्ञा पुनः पृष्टम् । प्रभो, अयं लघुः कथं चयमुच्चैस्तराः ।' भगवता भणितम् । 18 इदमपूर्वमहाविदेहक्षेत्र, अत्र तु सुषमा कालः सैष शाश्वतः, महादेहा देहिनः । तत्र पुनर्भरतक्षेत्रं, दुःषमा 18 समयः, स अशाश्वतः, अतस्तुच्छतनवो जनाः। ततो ऽपि राज्ञा पृष्टम् । कावेतौ देवौ ।' जिनेनोचे। 'यैः पञ्चभिः सङ्केतः कृतः, तेषां मध्ये एतौ द्वौ देवौ ।' ६२९) एवं भगवता निवेदिते यावन्मया मस्तकमुन्नामितं तावदहं स्वसिहैव कटके पश्यामि, एतदेव शयन, एषा भवती देवी' इति । तया भणितम् । 'देवो यदाज्ञापयति तदवितथमेव, परं किमपि विज्ञपयामि, एतद्वृत्तं त्वया कथितम् , अत्रोद्गतो ऽरुणो ऽपि महत्तं निवेदित परमेष कालः स्तोकः ।' 24 कुमारेण भणितम् । 'यतो मनसा देवानां वाचा पार्थिवानां, यो मया भगवान् श्रीसीमंधरस्वामी दृष्टः 24 सो ऽद्यापि मम हृदयानत एवावतिष्ठते । अथवा किमत्र विचारेण, भगवान् श्रीमहावीर एतस्मिन् प्रदेशे समवसृतः श्रूयते तमेव गत्वा पृच्छामि सत्यमसत्यं वैतत् । यदि भगवान् समादेक्ष्यति तत्सत्यमन्यथा 27 माया' इति वदन् समुत्थाय कामगजेन्द्र प्रस्थितः। प्रियया पृष्टम् । 'यदिदं सत्यं तदा किं कर्तव्यम् 1 27 तेनोक्तम्। 'सत्ये जाते व्रतं ग्राह्यम् ।' तयोक्तम् । 'यदि देवो दीक्षा ग्रहीप्यते तदाहमपि' । 'एवं भवतु' इति वदन् कुमार एष प्राप्तो सम समवसरणम् । अमुना प्रणम्य पृष्टो ऽहम् । 'किमिन्द्रजालं, किमु 30 सत्यम् ।' मयोक्तम् । 'सत्यमेतत् ।' एतन्निशम्य समुत्पन्नवैराग्यः कटकनिवेशं गतः।' गौतमस्वामिना 30 पृष्टम् । 'भगवन्, इतो गतेन तेन किं कृतम्, संप्रति च किं तनोति, कुत्र वा वर्तते । भगवतादिष्टम् । 'इतो गत्वा देव्याः पुरः सत्यमिदमिति निवेद्य पितरौ दिग्गजेन्द्राख्यं खं सुतं चापृच्छय संमानितवन्धुजन 33 एप संप्रति समवसरणवाहप्राकारगोपुरस्याग्रमागतो वर्तते' इति भगवति वदत्येव सत्वरं समागतः 133 ततो भगवता कामगजेन्द्रकुमारो वालुकाकवलनमिव निस्वाद, क्षुद्रबीजकोशाभक्षणमिवातृप्तिजनकं, क्षारनीरपानमिव तृष्णावर्धकं, वन्धनहेतुः(?) मिथ्यात्वमिव भववर्धक, उपहासपदं, विद्वजननिन्दनीयं, 36 विषयसुखसेवनं मन्यमानो वल्लभया तया परिजनेन च समं प्रवाजितः। तेनान्यदा भगवान् पृष्टः । 'कुत्र ते 36 पञ्च जनाः प्रवर्तन्ते ।' भगवतोदितम् । 'द्वौ देवौ स्तः, तावप्यल्पायुषौ। शेषाः पुनर्मनुष्यलोके । ततो दर्शितो भगवता मणिरथकुमारमहर्षिः । एष मानभटजीवः । तत्र भवे भवान् मोहदत्त इति, तस्य जीवो 39 भगवान् कामगजेन्द्रः । एको लोभदेवजीवः, सो ऽपि मर्त्यभवे ऽवतीर्णो ऽस्ति, तस्यं वैरिगुप्त इति नाम | 39 सर्वेपामस्मिन् भवे सिद्धिः' इत्यादिशन् भगवान् श्रीमहावीरः समुत्थितवान् । अन्यदिने भव्यकुमुद- मृगाङ्कस्त्रिभुवनभवनप्रदीपः श्रीवर्धमानः काकन्दीपुर्या वाह्योद्याने समवसृतः । सदसि जीवाजीवपुण्य- 21 21 - 2) इति विचिंतयामि. 10) B adds a befor वैताड्य. 18) B इदं पूर्वमहा, P B दुःखमा. 19) B भूयोपि for ततोऽपि. 21) ततः for तदा. 31) B om, भगवन्.. • .

·: १ f रखमममुरिविरचिता [IV. 8 29 : Verse 80- पापानवनिर्जगवन्धमोक्षबमपमाचल्यो। ततो गौतमेन पृष्टम् । 'भगवन् कथं जीयाः कर्म बन्नन्ति ।' 1 भगवनोनाम । 'लंदयामंदजीवाः शुभाशुभ कर्माजयन्ति । अत्र जम्कलमाणदृष्टान्तः । ६३०) एकदा कम्माडामात् पट पुरुषाः परविष्टम्नहस्ताः समुन्नततमच्छेदाय काननान्तः । प्रविष्टाः । तेरे कन्मिन माग्विनि भन्न स्थापितम । तत्र मनपाद समान्हा केचिद्वानरास्तत्सर्वमपि मतं, मझविच्या नहाजनमपि मलकन्या प्रतिनिवृत्ताः । ते यनच्छेदका अपि मध्याह्न बुभुक्षाक्षामकुक्षयस्त- पानलनवलन्ना नद्रनं न पश्यन्ति, भाजनमपि भन्नमालोकयन्ति । नतस्तैरिति परिक्षातम् । 'यल- 6 चगधन नर्थमपि मनमाम्यादिनम् , नावदम्माकं बुभुक्षितानां का गतिः' इति ध्यात्वा समुत्थाय फला- येणाय प्रवृत्ताने एवं अम्पादपं फलितं बना परम्परं मन्त्रयन्ति 'कथयत, कथं जम्बूफलमक्षणं करियामः। नती जन्फलानि अष्टा नत्र नेवां मध्यादेकेनोक्तम्। 'सबैरामपि पशाखाः परश्यधायुवव्यग्रा । वर्नन्ने, ननी मलादप्येने लिया फलपक्षणं कुर्मः।' ननिशम्य द्वितीयनोक्तम् । 'अस्मिन् पादप मूलादपि दिने भयतां को गुणी भविष्यति, केवलमन्य दाखा पत्र च्छियन्ते ।' तृतीयन भणितम् । 'न शाखा पंचतं फलिना पत्र प्रतिनाग्या गृान्ने। चयनोनम । 'न प्रतिशान्ताः, केवलं स्तवका पत्र पात्यन्ते । 12 पचमेनीकम् । 'ममेव बुद्धिरित विधीयताम, लॉटनाहत्य पचजम्बूफलानि पातयत । ततः किंचि- द्विान्य पष्टेनोनम । 'भो नगः, भवतां महदनानम् , महान पापारम्भः, लोको लाभः, किमत्र प्रारब्धम, यदि जम्वृफलमक्षणेन वः कार्य नंदतानि पछानि शुकसारिकादिभिः पातितानि स्वभावतः 15 पतिनानि जम्वालानि स्वरं भक्षयत, नो वान्यत्र बजत' इति ते सर्वे ऽपि तैर्धरापतितैरेव फलैः साहित्यविता अमिरे । संयंपामपि फलोपभोगः सदृश पब, परं पुनस्तत्र बहुविध पापं येनेत्युक्तम् । 19'अयं पादपो मृलादपि नियतेन मृत्वा कृष्णलेल्ययावश्यं नरकातिथिरव । द्वितीयेनोक्तम् । 'यच्छाखा 18 पत्र संख्या: सनीललेश्यया विपद्य नरकं तिर्यक् वा प्राप्नोति । तृतीयेनोक्तम । 'यत्पतिशाखा एव प्रायः स कापातलेल्यया नियंग्योनायुत्पद्यते । चतुर्थनोक्तम् । 'यत्कंबलं स्तबका पत्र संगृह्यन्ते स 1 नजोलेश्यया नगे भवति । पञ्चमेनोक्तम् । 'यत्पकानि पकानि फलानि पात्यन्ते स पद्मलेश्यया देवत्वं 21 लमने । घटनाकम् । 'यक्रवलं भूमिपतितान्येवास्वाद्यन्ते स शुक्लेश्यया सिद्धिसुखभाग् । ततो गौतम पश्य त्वं, यदेकम्मिन भक्षणकार्य प्रणामपि लेश्यामदः पृथग् भिन्नश्च कर्मबन्यः । यश्छिन्द्धि भिन्द्धी- त्यादिकं कर्क वो जल्पति, यस्य न दया न सत्य ल कृष्णलेल्यः । यः पञ्चकार्यावनार्याणि समाचरति ! पष्टं पुनर्धमधि स नीललेश्यः। यश्चत्वारि कार्याणि पापमयानि तनोति द्वयं धर्मनिमित्तं स कापोत- लेख्यः। यत्रीणि कार्याणि पापाथ प्राणि च धर्महतवे स तेजोलेश्यः। यः कार्यद्वयं पापार्थ चत्वारि अधर्मकारणे स पद्मलेदयः। य पकं कार्य पापहेतवे पञ्च धर्मार्थ च स शुक्लेश्यः । तया जिनत्वमामोति । 27 तद्भगवतो भणितं सर्वापि नुगमुरनरवरेस्तथेति प्रतिपन्नम् । ६३१.) अत्रान्तरे राजपुत्र एकः प्रलम्बभुजदण्डः सुवेषो वक्षःस्थलविलसद्धनमालः समवसरणे 30 भगवन्तं प्रणि पत्य प्रोवाच । 'भगवन, किं तत्सत्यम् , यदिव्येन बन्दिना तब मम निवेदितं तन्मङ्गलम- मङ्गलं बा। भगवतीक्तम् । 'भद्र, सत्सवमपि तथ्यमेव ।' तदाकर्ण्य 'भगवदादेशः प्रमाणम्' इति गदित्या समवसरणतन्तस्मिन्निर्गत गौतमेनाभ्यधायि । 'नाथ, को ऽयं पुमान् , क्रिमेतेन पृष्टम् ।' 3 ततो भगवतानेकलोकप्रतिबोधाय समाचचक्षे । 'समस्ति जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्र मध्यमखण्डे 33 ऋषमपुर नाम नगरम् । तत्र चन्द्रमण्डलकरनिकरनिर्मलकीर्तिस्फूर्तिशाली चन्द्रगुप्तः क्षितिपतिः । तत्सुनुग्नूनविक्रमी चैरिगुप्तः । तस्यान्यदिने मेदिनीस्वामिनः सभासीनस्य समागत्य प्रणिपत्य च 36 प्रतीहारी व्यजिशपदिति । 'देव, द्वारे नगरप्रधाननरा भवचरणदर्शनमभिलयन्ति ।' तदाकर्ण्य 36 राज्ञोक्तम् । 'त्वरितमेव व्यन्ताम् । ततस्तया सह तैनरैः प्रविश्य क्रिमप्यपूर्व च वस्तु प्राभृतीकृत्य राजानं प्रणम्य विज्ञप्तम् । “दुर्बलानां बलं राजा" इति परिभावयतु देवः । सर्वमपि नगरं केनापि मुषितम् । 39 यत्किंचिचाम तखिलमपि निशि वियते । राझोक्तम् । 'यूयं व्रजत स परिमोपी विलोक्यते लनः 139 ततो राक्षा पुरारक्षमाकार्य समादिष्टम् । 'अहो, मध्ये पुरं महांश्चौरोपद्रवः' इति । तेनापि विज्ञप्तम् । 'न 30 12) Pom. न. 14) Badds (above the line) संतु before केवलं. 16) F repeats खरं (below the line). 17) B adds तस्य (above the line) after पार्ष. 21) B अपञ्चानि for second पश्वानि, P B add वा before फलानि. 22) Badda भवति after भाग. 37) Bom. च. 40) Badds देव before न दृश्यन्ते.

·* 81 33 वीणारवं कामिनीजनजनितगीतसंवलितं श्रुत्वा. राजस्नुना चिन्तितम् । 'दृष्टयमुण्य परिमोपिणो 33 मन्दिरम् । अधुना यो वलवांस्तस्यैव राज्यम्' इति विचिन्त्य तत्रैव विवरे किंचिद्भूभागमुपसर्य मणिमय- भवनं चारुकाञ्चनतोरणं वरयुवतिजनप्रचारं विलोक्य व्यचिन्तयत् । 'स तावदुष्टाचारः कुत्र भावी' इति 39 वास्तव्यः [तत् ] किं जानासि चन्द्रगुप्तनरेश्वरं, वैरिगुप्तं पुत्रं च ।' तेनोचे । 'भद्रे, त्वं कथं जानासि 39 तयोर्द्वयोरप्यभिधे । तयोक्तम् । 'गतास्ते दिवसाः। तेन भणितम् । 'कथय स्फुट तयोः किं भवसि, -IV. $ 33 : Verse 85] कुवलयमालाकथा दृश्यन्ते हियमाणाः पदार्थाः, न चौरोऽपि लोचनगोचरः। केवलमेतदेव सर्वत्रापि प्रातः परिभूयते यत्पुरं । मुषितम् । अहं देवादेशेन पुरपरित्राणं करोमि, परं केनाप्युपायेन न मलिम्लुचोपलब्धिः । ततः स्वामी कस्याप्यन्यस्यादेशं ददातु।' तस्मिन्नेवमुक्तयति नरेश्वरेण सकलमप्यास्थानमगडलमालुलोंके। ३२) ततो वैरिगुप्तेन विरचिताअलिना विशप्तम् । 'यदि देव, सप्तराममध्ये तं स्तेनं देवान्तिक नानयामि ततो ऽहं ज्वालाकुलं ज्वलनमाविशामि' इति । ततो राजादेशमालाय चैरिगुप्तम्य लुगुप्तविधिना प्रकोष्ठनिक्षिप्तखेटकस्य करतलकलितकरालकरवालस्य चत्वररथ्यामुखगोपुरारामसरोवरचापीदेवकुल- 6 पानीयशालामटेषु विचरतः पड् दिवसा व्यतिचक्रमुः, न पुनस्तेन ल चौरपुमानुपलब्धः । ततः सप्तमे दिवसे वैरिगुप्तेन चिन्तितम् । 'सर्वत्र मयान्वेपितं पुरं परं न चौरः प्राप्तः, तदन को ऽयमुपायो विधेयः, मम च प्रत्यूपे प्रतिज्ञा परिपूर्णा तावदागता ममापूर्णसंधस्य पञ्चता, तदध क्षणदायां श्मशाने महामांसं 9 विक्रीय कमपि वेताल साधयित्वा चौरवृत्तान्तं पृच्छामि' इति विचिन्त्य वैरिगुप्तः श्मशानभुवं संप्राप्तः । तत्र च तेन महासाहसिना क्षुरिकया जड़योर्महामांसमुत्कृत्य हस्ते विधाय चारवयं भणितम् । 'भो भो 12 राक्षसाः, पिशाचा वा श्रूयताम् , यदि भवतां महामांसेन कार्य तदेतद्गृहीत्वा चौरवृत्तान्तं निवेदयत ।' 12 वेतालेनोक्तम् । 'महामांसमहं ग्रहीष्ये।' कुमारेण भणितम् । 'प्रमाणमेतत् , परं चौरप्रचारः परिकथनीयः।' कुमारेणार्पिते महामांसे तेनोक्तम् । भद्र, मांसमिदं स्तोकं विनं च, यद्यग्निना पकं भवान ददाति तदा 15 गृहामि ।' कुमारेण भणितम् । 'चितासमीपमागच्छ यथा खेच्छयाग्निपकं स्वमांसं भवते ददामि। 15 वेताल प्रोवाच । भवत्वेवम्। ततस्तौ चितासमीपमाजग्मतुः। कुमारेणापरं स्वमहामांसं पकं तरमै प्रदत्तम्। तेन च खेच्छया भुक्तं च । अत्रान्तरे गौतमेन पृष्टम् । भगवन्, किमु पिशाचा राक्षसाच कावलिक- माहारं कुर्वन्ति किं वा न।' भगवताशप्तम्। 'गौतम, न कुर्वन्ति । गौतमेनोक्तम् । यद्यगी नानन्ति 18 ततः कथमनेन महामांसमशितम् ।' भगवतादिष्टम् । 'प्रकृत्या व्यन्तरा अमी बाला इच फ्रीडां कुर्वन्ति । 'महामांसं भुक्तम्' इति लोकस्य मायां दर्शयन्ति । बेतालेन भणितम् । एतन्महामांसं निरस्थि मां न 1 रोचते, यद्यस्थिवत्कटकटारावकर परं ददासि तहेहि । तदाकण्यं कुमारो दक्षिणजामुत्कृत्य चितानले 21 पक्त्वा वेतालस्यार्पयामास ।' पुनस्तेनोक्तम् । 'भो भद्र, अमुनाधुना पूर्ण, संप्रत्यतीव तृषितो ऽस्मि, ततस्तव शोणितं पातुमिच्छामि । पिव' इति वदता कुमारेण यावदेका नसा विदारिता तावत् हाहारवमुखरे- 'साहसेनामुना तुष्टोऽस्म्यनन्यसदृशेन ते । यत्किचिद्याचसे वीर तदेव वितराम्यहम् ॥ ८१ ३३) ततः कुमारः प्रोवाच तुस्त्वं यदि संप्रति । मत्पुर मुपितं येन तमेव कथयस्व मे ।। ८२ वेतालो ऽप्यनवीदेव तस्य चौरस्यकोsपि प्रतिमलः स दृष्टोऽपि न हि केनापि गृह्यते ॥ ८३ तन्निशम्य कुमारेणाक्ष वीक्ष्य क्षत हशाप्रोचे वैताल चौरस्य स्थानमेव निवेदय ॥ ८४ जगाद स च वेतालो यद्येवं शृणु तत्त्वतः । श्मशानान्तःस्थन्यग्रोधे ऽमुख्य स्तेनस्य संश्रयः ।। ८५ तत्र वटे छिदमेव द्वारम् । तच्छुत्वा कुमारस्त्वरित विकट प्रेतवनवटं समानह्य शाखासु प्रति-30 शाखासु मूले पत्रनिकरान्तरे च कृपाणपाणिर्विलोकितुं प्रवृत्तः। ततः कोटरस्थच्छिद्रसमीपे राजपुत्रो यावदधोवर्क करोति तावत्ततो धूपगन्धः कमीरजबनसारमृगमदपरिमलमांसिलो निस्सरति । वेणु- कुत्र वा स परास्कन्दी, स्त्रीजनश्च किं गायति । तयोक्तम् । 'भद्र, कथमेतावती भुवमागतः, त्वमतीव साहसिका, कुतः स्थानादानोक्तम् । ऋपभपुरात्। तयोक्तम् । 'यदि त्वं ऋषभपुर- 24 ट्टहासे गगनाङ्गणं प्रसृते, 24 27 36 त्वम्, कथमभिजानासि तौ, केन पथात्र प्राप्तासि ।' वीक्षा क्षतं. 31) B पाणिविलं विलोकिनु. ) मामा भुवन : 35 B वयुवतिजातप्रचार. 399 P nom. [तत् ]. 42 B रात्रि for रात्र. 5) B om. इति. 7) B चौरः पुमा'. 11) तेन साहसिना. 24) P प्रवृते for प्रसृते. 28) 1 ·*82 : - G 15 रतप्रभसूरिविरचिता [IV. 34 : Verse 86- ६३४) तया भणितम् । श्रावस्तीपुर्या सुरेन्द्रस्य भूपते?हिता वाल्यादेव तेन पित्रा तस्य वैरिगुप्तस्य 1 परिणेतुं प्रदत्ताभूवम् । अत्रान्तरे विद्यासिद्धनामुनापहतात्र पातालतले प्रक्षिप्ता च । जानामि तेन 3 तन्नाम्नी । केवलं नाहमेकापहृता अत्र बहुतरा महेला अन्या अपि । तेन चिन्तितम् । 'अहो, ममैषा 3 चम्पकमाला प्रदत्तासीत् , ततः पश्चाद्विद्याधरणामुना समानीता ।' तेनोक्तम् । 'भद्रे, कथय स कुत्र विद्याधराधमः, कथं हन्तव्यः स मया । अहं स एव चैरिगुप्तः, यदि ममोपरि महान स्नेहः ।' तयोक्तम् । 6 'यदि भवान् चैरिगुप्तस्तद्वरेण्यमजनि ।' तया निवेदितम् । 'कुमार, रहस्यं शृणु यथा पापी मार्यते । अत्र 6 देवतायतने ऽस्य खेटकं सिद्धकृपाणरत्नं चास्ति तगृहाण ।' राजपुत्रेणोक्तम् । 'तावद्भद्रे, कथय कथं कथं वर्तते स विद्यासिद्धः।' तयोक्तम् । 'अयमस्तमिते दिनपतौ बहुलान्धकारायां निशायां खेच्छया परि- 9 भ्रमति, महिलादिकं यत्किचित्सारं सारं वस्तु प्राप्नोति तत्सर्व समानयति । दिवसे तु महेलावृन्द- 9 परिवृतोऽत्रैव तिष्ठति । तथास्यानेन कृपाणेनानेन खेटकेन च सर्वकार्यसिद्धिः।' कुमारेणोक्तम् । 'अधुना कुत्रास्ते स निष्कृपचक्रवर्ती ।' तयोक्तम् । 'सर्वदैव सर्वस्त्रीजनमध्यगतो भवति, सांप्रत यदि स भवति 1 ततो नाहं न त्वं च । तेनोक्तम् । 'यदि स नास्ति तत एताः कथं गायन्ति।' ततस्तया प्रोचे । 'भद्र, 12 एतास्तेन विना प्रमुदिताः पठन्ति गायन्ति च । पुनरन्या रुदन्ति च ।' ६३५) कुमारेणोक्तम् । 'भद्रे, मम तस्य च द्वयोर्मध्ये एतासां हृदयंगमः को भावी' इति । 15 स्मित्वा तया प्रोचे । यतः 'त्यजन्ति शूरमप्येताः सनेहमपि योपितः । कातरं विगतस्नेहं चापि गृहन्ति काश्चन ॥ ८६ वातोद्भूतध्वजपट इव विद्युदिवास्थिरम् । मनो मनस्विनीनां हि कः परिच्छेत्तुमर्हति ॥ ८७ 18 तथाप्येतावन्मानं जानामि यद्येता भवन्तं विलोकयिष्यन्ति ततो ऽवश्यमेवैतासां त्वयि स्नेहो 18 भावीति । एताः सर्वा अपि भवत्पुरसंवन्धिन्य एव भवन्तं दृष्ट्वा प्रत्यभिज्ञास्यन्ति । ततो दर्शन- मेतासां देयमेव ।' कुमारेणोक्तम् । तावदस्य विद्यासिद्धस्य सिद्धकृपाणं खेटकं च समानय, पश्चादपि 21 तासां दर्शनं दास्यामि ।' तयोचे । 'अत्रैव कुमार, तावत् स्थातव्यं त्वया यावदस्मि सिद्धखेटकं सिद्धखङ्गं 21 च समानयामि' इत्युदित्वा सा गता। ततः कुमारश्चिन्तितवान् । 'कदाचिदियं मम मृत्युहेतवे कमप्यु- पायमन्यं चिन्तयति ततो न युक्तं स्थातुमत्रैव' इति कुमारः प्रविचार्य गृहीतखेटकः स्वीकृतखगरत्ना 24 पश्चाध्याघुट्य स्थितः । ततः सा स्वीकृतखगखेटका तत्र प्रदेशे कुमारमपश्यन्ती विषण्णमानसा कुमारेण 2 भणिता। 'भद्रे, त्वरितं समागच्छ अत्राहमवतिष्ठामि ।' इति समाकर्ण्य तया प्रोक्तम् । अतः स्थानात्क- थमन्यत्र भवान् संप्राप्तः । तेनोक्तम् । 'यतो धीमतां 'स्त्रीणां कदापि न विश्वसनीयम्' इति शास्त्रोक्तिः। * ततः पश्चायाधुट्य स्थितः।' 'कुमार, राज्यपदवीयोग्यस्त्वमसि, यो महेलानां न विश्वसिति' इत्युदित्वा 27 सा तत्पुरो भूमौ कौक्षेयकं खेटकं च मुमोच । राजतनयः सौवं निस्त्रिंशं खेटकं च तत्करे ऽर्पयामास । कुमारेण प्रदक्षिणीकृत्य तद्वयमद्वयरूपं स्वीचके । तयोक्तम् । 'कुमारस्य विजयाय भवत्विदं खड्गरत्नम् 30 कुमारेणोक्तम् । 'भद्रे, कथय कुत्र संप्रति स दुष्टविद्यासिद्धः।' तयोक्तम् । 'कुमार, केन निगमेनान 30 प्रविष्टो भवान् । तेन प्रोक्तम् । 'वटपादपकोटरच्छिद्रेण ।' तयोक्तम् । 'नाहं द्वारं जानामि, एतत्पुनर्जाने येन द्वारेण त्वमागतः, सो ऽपि तेनैव समागमिष्यति ततस्त्वया सज्जीभूयामुना दिव्यखङ्गेन शिरश्छेद- 33 नीयं तस्य । अन्यथा स पुनस्तव दुःसाध्यः' इत्यवगम्य कुमारः कृपाणपाणिश्छिद्रद्वारि स्थितः। ६३६) अत्रान्तरे स विद्याधराधमः प्रभातकालमाकलय्य धवलगृहोपरि शयनीयप्रसुप्तामेकाकिनी तस्यैव राजसूनोः पत्नीमपहत्यागतः । तत्रैव विले तं प्रविशन्तं निरीक्ष्य राजपुत्र्या पूञ्चके । 'हा वैरिगुप्त हा वीर त्वप्रियास्मि हृतामुना। चम्पावत्यभिधानेन तस्मात्त्रायस्व मामिह ॥ ८८ एवं तत्प्रलपितमाकर्ण्य विद्यासिद्धेनोक्तम् । तेन तव किं कार्यम् , यदि तं दयितं प्राप्नोमि तदा तमेवानामि' इति श्रुत्वा कुमारेण चिन्तितम् । 'अहो, दुराचारः समागत एवं परं मम प्राणप्रियां गृहीत्वा, 39 तदेतत्लुन्दरं जातमिति यत्सलोत्रो ऽयं चौरः' इति चिन्तयता कुमारेण विलद्वारे विद्यासिद्धस्योत्तमाझं 30 प्रविशदृष्टम् । ततः कुमारेण चिन्तितम् । एतस्य शिरश्छिनमि, अथवा नहि नहि किं सत्पुरुषाश्छलान्वे- षिणः, सर्वथा न युक्तमेतत्तावदस्य शक्तिमालोकयासि' इति ध्यायतः कुमारस्य विद्यासिद्धश्छिद्रेण 42 प्रविष्टः । ततो भणितः कुमारेण । 'अरे, विद्यासिद्धो यदि भवान् तन्नीतिपथे ब्रज, यदन्यायं कुरुषे 5) B हंतव्यो यदि ममोपरि. 21) c om. तावत्. 22) B कदाचिदयं. 26) B inter. धीमतां स्त्रीणां & कदापि. 27 ) B विश्वसति. 33) PB om. तस्य. 34) P प्रभातमाकलय्य. 38) B कुमारेणोक्तं for कुमारेण चिन्तितम्. 39) B सुंदरं संजातं. 33 36 36 . ~~ ·-- - -- - -~~~ -- * 83 3 3 6 6 9 12 15 18 18 -IV. 8 39 : Verse 103 ] कुवलयमालाकथा ४ 1 तन्नोचितम् । यदि सत्येन चौरोऽसि तेन निग्रहयोग्यस्त्वं तत्सजीभव युद्धाय ।' तं राजतनयं प्रेक्ष्य 'अहो, 1 कथमेष वैरिगुप्तः संप्राप्तः, तद्विनष्टं कार्यम् , तावत्किमनेन वालेन' इति चिन्तयता विद्यासिद्धेन प्रोचे । 'कृतान्तवदनप्राये क्षिप्तः केन विले भवान् । कथं वा रूपसौभाग्यशाली निधनमिच्छसि ॥ ८० ततः 'कृपाणः कृपाणः' इति वदन् स देवायतने राजतनयसंवन्धिनं खङ्गं खेटकं च गृहीत्वा दध्यो। 'अहो, मदीयं न खड्गरतं न च खेटकमपि' इति चिन्तयन् कुमारमूलमागत्य घमाण । 'मदीयान्तःपुरे केन प्रेषितो मातृशासितः । ज्ञातं वा कुपितः प्रेतपतिरेव तवोपरि ॥ ९० इदानी ते न निस्सारो विद्यते विलतो ऽमुतः । सूपकारकरायातः शशवत्वं विनंक्ष्यसि ॥९१ प्रोचे कुमारः किं रे रे, स्वैरचारी मम प्रियाम् । हत्वाद्य माद्यसि प्राप्त एवासि त्वं यमान्तिकम् ॥९२ ६३७) इति वदता कुमारेण तदभिमुखं खङ्गप्रहारः प्रदत्तः । तेनापि कलाकौशलशालिना ) वञ्चयित्वा तं प्रहारं कुमारं प्रति प्रहारो मुक्तः । कुमारेणापि स वञ्चितः । ततस्तयोर्वनमहिपयोरिव महानाहवः प्रवृत्तः, परमेतयोर्मध्ये न कस्यापि जयो ऽभूत् , तथाप्ययं विद्यासिद्धः 'कैतवी' इति विचिन्त्य चम्पकमालया प्रोचे । 'कुमार, खड्गरत्नमिदं स्मर' । 'रम्यमुक्तमनया' इति विचिन्त्य कुमारो निजगाद । 12 'यदि सिध्यसि सिद्धानां चक्रिणां वासिरत्न भोः। तत्त्वं मम कराग्रस्थं लुनीह्यस्य शिरोऽधुना' ॥९३ अथ विद्यासिद्धेन चिन्तितम् । 'अये, अनयैव वनितया खड्गरत्नमिदमस्यार्पितम् , आः पापे, कुत्र व्रजसि' 15 इति वदन् तामेव दिशं विद्यासिद्धः प्रत्यधावत । यावन्नाप्नोति वनितामिमामेष नराधमः । तावत्त्वरितमेवास्य शिरश्चिच्छेद राजसूः ॥ ९४ उक्तं चम्पकमालया। 'कुमारैतस्य वक्रान्तः समस्ति गुटिका किल । विदार्यास्य मुखं तत्त्वं तां गृहाण महाशय ॥ ९५ स श्रुत्वेति मुखात्तस्य दारिताहुटिकां ततः । लात्वा प्रक्षाल्य चात्मीयमुखे चिक्षेप तत्क्षणम् ।। ९६ कुमारः सुगुणाधारः पारावारस्तरोर्णसः । तयाधिकं समुद्दीप्य दर्पभूः समभूत्तदा ॥९७ ६३८) ततस्तस्य कुमारस्य तेनैव ललितविलासिनीजनेन सह विषयसुखमनुभवतो विस्मृतसकल-21 गुरुवचनस्य निजशक्तिविजितसिद्धलब्धार्थानेकप्रणयिनीजनसनाथपातालभुवनस्य तत्रैव वसत एकदिन- मिव द्वादश वत्सराणि व्यतीयुः। द्वादशसंवत्सरप्रान्ते ऽस्य प्रसुप्तस्य तस्य निशायाः पश्चिमे यामे 24 ऽदृश्यमानो मङ्गलपाठकः पपाठ । 'प्रभातसमये निद्रामोहं त्यज नरेश्वर । अवलम्बस्व सद्धर्म कर्मनिर्मूलनक्षमम् ॥९८ संसारसागरं घोरमवगम्य दुरुत्तरम् । त्यक्त्वा स्त्रीसंगतिं धर्मपोतमेतमलं कुरु ॥ ९९ 27 एतदाकर्ण्य राजसू नुना चिन्तितम् । 'अहो, कुत्रैष वन्दिध्वनिः।' ताभिर्भणितम् । 'देव, न जानीमः, 27 स च न दृश्यते, केवलं शब्द एव श्रूयते ।' एवं वन्दिना सप्त दिनानि यावजय जयेति शब्दपूर्व संसार- वैराग्यजननानि वचांस्युच्चरता तस्य चेतो विस्मयस्सेरमतन्यत । ततो राजपुत्रेणोक्तम् । 'अयं तावद- 30वश्यमेति तदेनमेव पृच्छामि' इति वदतस्तस्य कुमारस्य स दिव्यवन्दी प्रत्यक्षीभूय 'कुमार, जय जय' 30 इत्युवाच । कुमारेणोचे। 'भो दिव्य कथय क्षिप्रमायातः केन हेतुना । प्रत्यहं किमु वैराग्यवचो जल्पसि मत्पुरः ॥ १०० 33. दिव्येनोचे 'तव स्वान्ते, किंचित्कौतुकमस्ति चेत् । पृच्छ तद्वत्स निर्गत्यामुतः पातालवेश्मनः ॥१०१ 33 स प्रोचे 'किंतु पातालमिदं कालः कियान् गतः। वसतो मे ऽत्र केनेतो निर्गच्छामि पथा ननु' ॥१०२ सो ऽप्यूचे 'श्वभ्रमेवेदं, द्वादशात्र समाः स्थितः । त्वं ततो विवरद्वारानया निर्गच्छ सत्वरम्' ॥१०३ 36 8 ३९) एवमाकर्ण्य कुमारः समुत्थितः । तिरोहितो वन्दी । ताभिः स्त्रीभिर्नत्वा ततो विज्ञप्त: 36 कुमारः। 'अतः परं देवः किं कर्तुकामः।' कुमारेणोक्तम् । 'अहं भगवन्तं दिव्यज्ञानिनं कथमपि गत्वा प्रक्ष्यामि यदेष किंचिजल्पति तत्सत्यं तत्कियते न वा' इति । ततस्ताभिर्भणितम् । 'य मार्ग त्वमङ्गी- 39 करिष्यसि वयमपि तमेवानुसरिष्यामः ।' एवं प्रतिपद्य सद्यः कुमारः समुत्थाय तेनैव विवरद्वारेण 39 निर्गत्येह स्थितानस्मान् मत्वागत्य संदेहं पप्रच्छ, निर्गतश्च सोऽयं चन्द्रगुप्तपुत्रो वैरिगुप्तः, प्राग्भव- संबन्धिसङ्केतितदेवकृतवन्दिप्रयोगेण प्रतिवुद्धः। ततो गौतमगणधारिणा विज्ञप्तम् । 'भगवन् ...सांप्रतं 2) B तावत् अथवा किमनेन. 4) B om. ततः. 8) 0 कुमारःप्रोचे 12) B°मनया विर्धितेति कुमारो. 21) Pom. कुमारस्य, B adds च 25) P कर्म निर्मलक्षमम् , ०°निर्मलन 30) P तदेतमेव पृच्छामि. 21 24 N 10 1 ·। 12 -- 15 21 रत्नप्रभसरिविरचिता [IV.839 : Verse 104- 1स कुत्रोपगतः' इति । भगवता निवेदितम् । 'तं कामिनीजनं पातालादाकृष्य संप्रति समवसरणतृतीय- 1 तोरणासन पप संप्राप्तः यावद्गवानिति कथयति तावदागत्य कुमारःणेन समं भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य च नुखासनस्यः पप्रच्छ । 'भगवन , केन हेतुना क एप दिव्यः स्तुतिव्रतः प्रतिबोधयति, कुत्र 3 वाल सांप्रतम् इति । ततो भगवता पञ्चानां जनानां भवपरंपरा विस्तारिता तावद्यावन्मणिरयकुमारः फामगजेन्द्रः स च तृतीयो वैरिगुप्तः स्वर्गतच्युत्वा भवान लोभदेवजीवो ऽत्र समुत्पन्नः प्रमत्तश्च । ततो "मायादित्यत्रण्डसोमाभ्यामनेकपाभातिकमङ्गलपठनन्छनना प्रतियोधितः' इति । तन्निशम्य कुमा- रेणोक्तम् । 'भगवन् , संप्रति किं विलम्ब सरोपि दीक्षादानेन प्रसद्यताम् । ततो भगवता युवतीजनेन सा चैरिगुप्तः प्रत्राजितः । ततः सकलौटोक्यसरोवरालङ्कारपुण्डरीकः पुण्डरीकयवलमहिमा 'श्रीवर्धमानो हस्तिनापुरमागत्य समवस्तः। भगवतापि स्वयं लरागनीरागदेवतास्त्ररूपं व्याख्यातम् । 9 स्कन्दन्द्रचतुर्मुखव्यन्तरगणाधिपप्रभृतयो देवाः लरागाः समाराध्यमाना जनानां जनाधिपा इव संतुष्ट राज्यधियं यच्छन्ति । न्याः सन्तोऽपहरन्ति च । पुनत्तीर्थकराः लिद्धा निर्दग्धकमेन्धनाः केवलिनो 12 रजोमदमोहपरिहता एते नीरागाः स्वर्गापवर्गश्रियं ददति । 20) अवान्तरे वालणदारका श्यामलवक्षास्थलविलसदलसूत्रस्त्रि प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्तं प्रणम्य पत्र। भगवन् , क एप पक्षी मनुष्यभापया भापते, यत्तेतो तयुक्तमयुक्तं वा ।' भगवतादिष्टम् । 1'भद्र, ल पक्षी बने दिव्यो यत्तेनोक्तं तत्सर्वमपि युक्तमेव! एतदद्वगम्य समवसरणतः स निष्क्रान्तः 115 ततो मानवतापि श्रीगोतमेन पृष्टम् । 'भगवन् , क एप सुखसंभवो दारका, किमेतेन पृष्टम् ।' एवं पृष्टो भगवानिवेदयामास। 'अस्ति नातिदुरे सरलपुरं ब्राह्मणानां स्थानम् । तत्र यज्ञदेवो महेभ्यः सूत्रकण्ठः । तत्स्नुः स्वयंभु-18 देवः । ल व यसदेवः कालक्रमेण परलोकमियाय । तत्रास्तमिते द्विजपतो लवमपि वसुजालं विलिल्ये । पूर्वकर्मपरिणामेन दिनयोग्यमप्यत्य नास्त्यशनम् । तत एवं क्षीणे विभवे न भवन्ति लोकयात्राः, विसं- 1 बदन्त्यतिथिसत्काराः, बभूवुः शिथिला बन्धुक्रियाः, गलहस्तितानि दानानि । गुरुणां वान्धवानां च महिमाभाजनं जनः । तावदेव प्रजायेत मन्दिरे यावदिन्दिरा ॥ १०४ पुरः स्थिताः समुत्तुन्ना अपि लक्ष्मीवतां नराः । भजन्ति न इगातिथ्यं दारिद्यानभाजिनः ॥ १०५ मानवानां भवेदान्ध्यं वाधियं च श्रिया सह । अतो दीनं न पश्यन्ति न शृण्वन्ति च तद्वचः ॥ १०६५ एतत्परिज्ञाय जनन्या स्वयंभुदेवो भणितः। 'सर्वो ऽपि शोभते लक्ष्म्या वत्त वत्सलमानस । तया विना भवानत्र जीवन्नपि मृतायते ॥ १०७ ६४१) स पिता तब पुण्यवानस्तमितो ऽतः कुटुम्बपोषणं त्वदायत्तमेव इति श्रुत्वा स्वयंभुदेवो मातुश्चरणनमस्करणपूर्व रचितावलिः प्रोवाच । 'जननि, खेदपरं मनो न विधेयम् , अहं बहुभिरपि दिनरनुपार्जिताओं गृहं न विशामि' इत्युक्त्वा मन्दिरतो निःसृत्य विप्रसूनुर्मामाकरनगरखेटाकुलां 30विपुलां विलोक्यन् सर्वैरप्युपायैरर्थमन्वेषयन् चम्पापुरीमवाप । तत्र चात्तंगते दिनपतौ स्वयंभुदेवः 30 पुर्यन्तःप्रवेशमलभमानो जीर्णोद्याने प्रविश्य कया रीत्या विभावरी निर्गमनोपायं करोमीति विचिन्तयन् तमालपादपमान्य व्यचिन्तयदिति 'घिर जन्मेदं न ममैतावतां दिनानां मध्ये सर्वत्र परिभ्रमतः करे 33 वराटिकापि न चटिता । कथं गृहं प्रविशासि इति चिन्तयन्नस्ति । ततस्तमालपादपस्याघो जनद्वयं समागतम् । एकेनोक्तम् । एतत्कार्यमत्य तमालत्याधः कार्यम् । द्वितीयेनोकम् । भवत्येवम् । ततो द्वावपि दशापि दिशो विलोक्य सुन्दरसिति स्थानं प्रोचतुः । स्वयंभुदेवत्तयोचो निशम्य स्थितः । 36 ततस्ताभ्यां खनित्रेण भुवं खनित्वाभिज्ञानपूर्वकं करण्डकं निक्षिप्य प्रोक्तम् । 'अत्र यः कोऽपि भूतो वा पिशाचो वापरोऽपि वा । अयं न्यासीकृतस्तेन पालनीयो निधिः सदा ॥१०८ इत्युदित्वा तौ यथास्थानं गतौ विलोक्त्यामुना चिन्तितम् । 'यत्र येन यदा यञ्च यावल्लभ्यं यतो जनात् । तत्र तेन तदा तञ्च तावदसावाप्यते ॥ १०९ इति ध्यात्वा स च पादपादयतीर्य करण्डकस्थानि पञ्च रत्नानि निरीक्ष्य रोमाञ्चकवचिताङ्गश्चिन्त- यामातेति । एतानि स्वीचत्य संप्रति स्ववेश्म प्रति जासि इति ध्यात्वा गृहीत्वा च स्वयंभुदेवः पयि गच्छन्महाटबीमाप्तवान् । इतश्च दिनकरो ऽप्यत्तरोचिरजनि । Pनने for ततो. 5) नगवान् for नवाद. 6) लोनावां भानातिक. 7) यौवनेन 3 दिन र युक्तीजनेन. 8) Pon. पुरीकः 19) B has a marginal gloss on द्विनौ and gजार in this 26) मानत द्विजातो जानते ताते बनु-किरण जालं बिल्यं गच्छाते. 23) उंगा. 12) इति दिनकरों. 24 27 39 12 अविरं 33) ?न जि.

·1 -IV. $ 43 : Verse 110] कुवलयमालाकथा ४ ४२) सोऽपि बहुलविटपसंकुले कस्सिन्नपि प्रदेशे ऽनल्पश्यामलदलनिचितं म्यग्रोधमागपति : ध्यातवान् । 'अहो, विधिना प्रदत्तं यद्दातव्यम् । ततो ऽधुना गृहं गतो रनमेकं विकीय सकलादाम बान्धवानां यत्कृत्यं तत्करिष्यामि ।' ततः प्रवृत्ते ऽवतमसे सूचीमेये तत्र विविधयणी बहयः पक्षणः : समुच्छ्रिततनवः स्वयंभुदेवाध्यासितमेव वटमाश्रितवन्तः । अथ तत्र समागत्यैकः पक्षी पमिमंगात. मध्यस्थ जराजीर्णाङ्गं पक्षिणमेकं प्रणम्य व्यजिज्ञपदिति । 'तात, त्वयाहं जातस्त्यया संगनिम्न 6रुणीभूतो नयने ममाद्य सफलीभूते, कर्णावपि कृतार्थों जाती, एतत्पक्षियुगलमपि साथै जातम् । अपा. । त्मानं गरुत्मतोऽपि गुरुतरं मन्ये । एतदाकर्ण्य जीर्णपक्षिणा भणितम् । 'संप्रति भयानतीयामदानात संदोहमेदुरमना इव लक्ष्यते, [अतो] वत्स, भवता भ्रमता किमपि यहष्टं श्रुतमनुभूतं या नामांमपि निवेदय । तेनोक्तम् । 'तात शृणु, अद्याहं भवत्समीपतः समुत्पत्य गगनतलं किंनिदाहारमन्येषयन यावद्गगनतले भ्रमामि तावदह हस्तिनापुरे प्राकारत्रितयमध्यगतं मनुष्यलोकं विलोक्य 'अहो, कि पुनरे. तत्पश्यामि' इति ध्यात्वा द्वितीयप्राकारान्तरे पक्षिगणमध्ये गत्वाहमुपविष्टः सन् शोणाशोकपादपराधः 12 सिंहासनासीनं भगवन्तं कमपि दिव्यज्ञानिनं ज्ञात्वा ध्यचिन्तयमिति । 'अहो, र यायं मया त्रि: नाश्चर्यकारि।ततस्तात, तेन भगवता सकलसंसारस्वरूपं प्ररूपितम्।तथा हि, 'प्रदर्शितःप्राणिगणमिनार विस्तारितः कर्मप्रकृतिविशेषः । विशेषितो वन्धनिर्जराभावः ।भावितः संसाराश्रयविकल्पः। विकसित 15 उत्पत्तिस्थितिविपत्तिविशेषविस्तरः । प्ररूपितो यथास्थितो मोक्षमार्गः' इति । ततो मया भगवान. Y2:10 'हे नाथ, अस्मादृशः पक्षिणः प्राप्तवैराग्या अपि तिर्यग्योनित्वात्परायत्ताः किं कुर्वन्तु ।' ततो भगगना ममाभिप्राय परिज्ञाय समाख्यातम् । 'हे देवानुप्रिय, भवान् संत्री पञ्चेन्द्रियः पर्याप्तस्तियंग्योनिगपि 18 सम्यक्त्वं लभते ।' गणधारिणोदितम् । 'के प्राणिनो नरकगामिनः ।' भगवता निवेदितम् । 'ये पजेन्द्रिय वधकारिणो मांसाहारिणश्च ते सर्वे ऽपि देहिनः श्वभ्रयायिनः । ये च सम्यक्त्वं भजन्ते ते नरकतिरंग्गति. द्वारपिधायिनः।' मयोक्तम् । 'देव, पक्षिणः पञ्चेन्द्रियवधकारिणो मांसाहारिणश्च कथं सम्यक्त्यधारिणः, 21 अस्माकं जीवितं पापपरमेव । एवं व्यवस्थिते मया किं कर्तव्यम् । ततो भगवाग्निजगाद । क 'किल यः स्नेहं छित्वा नियन्य सौवं तथा च करणगणम् । विधिना मुञ्चति देहं स प्राणी सुगतिमुपयाति ॥ ११० 24 पक्षिणो ऽपि शुद्धमनसः सम्यक्त्वं दधति' इति निवेद्य समुत्थाय भगवानन्यत्र विजहार । अदमपि तं. भगवदुपदेशं निशम्य जातवैराग्यो ऽकृताहारस्तात, तव समीपमुपागतः । अधुना प्रसाद विधाय मां प्रेषय । ममापराधं सर्वमपि क्षमखेति यथा स्वार्थपरो भवामि ।' ततः स पक्षी मेहनिगडान लिया 27 स्पर्शनेन्द्रियादितुरगवृन्दमिदं नियन्त्र्य च मातरं ज्येष्ठं कनिष्ठं च भ्रातरं तथा महतीं लची स्वसार भार्या शिशून मित्राणि चापृच्छय गगनतलमुत्पपात । ६४३) इतश्च विभातायां विभावर्या सर्वो ऽपि पक्षिगणो वटपादपतः प्रययौ । तं यिहागणं 30 समुत्पतितं निरीक्ष्य स्वयंभुदेवो ऽपि विस्मयस्मेरमनाश्चिन्तितुं प्रवृत्तः । 'अहो, महदाश्चर्य यदद्य यने 30 पक्षिणोऽपि मनुष्यभाषाभाषिणः सद्धर्मपरायणाश्चेति । अवश्यमेते दिव्यपक्षिणः । स च पक्षी कुटुमं परित्यज्यात्मनो हितं धर्ममेवाङ्गीचकार । यदि पक्षिणोऽपि धर्ममार्गमनुसरन्ति तदहं परस्य रतानि 33 गृहीत्वा कुटुम्बपोषणं कथं करोमि । ततः सांप्रतमेतदेव मे करणीयं यस्य समीपे ऽमुना धर्मः श्रुतस्तमेव गत्वा पृच्छामि । यद्भगवन् के पक्षिणः, किं वा तैर्मन्त्रितम्' इत्यापृच्छय यत्कृत्यं तत्पश्चादाचरिष्यामि । यदमुना पक्षिणा कृतम्' इति ध्यात्वा वटपादपादवतीर्य हस्तिनापुरमिदं समागतः । भो गौतम, मम 36 समवसरणे सैष प्रविष्टः, पृष्टश्चाहमेतेन, स पक्षी बने कः, कथितो मया यथैप दिव्यपक्षी । इदं निशम्य 36 समुत्पन्नवैराग्यो निर्गतः । ततो निर्विणकामभोगः संजातविवेको विगलितचारित्रावरणीयकर्मा तयो रत्नानि प्रत्यर्प्य ममैव सकाशमधुना समागच्छन्नस्ति' इति । यावदिदं स भगवान् महावीरो निवेदयति 39 गौतमादीनां पुरस्तावत्प्राप्तः स्वयंभुदेवः प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्तं प्रोवाच च । 'देव, प्रवुद्धोऽहं वने पक्षि-39 वचनमाकर्ण्य ततो मम दीक्षां देहि। ततो भगवता यथाविधि स्वयंभुदेवो दीक्षितः। चण्डसोमजीवः स्वयं- भुदेवः पूर्वभवसङ्केतितदेवेन पक्षिप्रयोगेण प्रतिवोधितः। ततो भगवान् सर्वशः श्रीमहावीरदेवो मगध 42 देशमण्डले श्रियोगृहं राजगृहं जगाम । तत्र रचिते सर्वदेवैः समवसरणे श्रीश्रेणिकः क्षोणिनायकः सपरि- 42 1) B पादप for विटप. 3) B has a marginal gloss on सूचीमेये thus: लक्षणशन्दोयं महानिवडे. 8) P v om, [नतो]. 19) Badas a after ये. 24) adds भगवतोक्तं before पक्षिणोऽपि. 30) P मदने B यदने for यदन वने. 11) Pसंकेतिदेवेन.

·* 86 1 3 3 G १ 9 12 12 15 15 IS 18 रत्नप्रभसूरिविरचिता [IV. $ 43 : Verse 111-- वारः परया भक्त्या भगवन्तं नत्वा यथास्थानसमासीनः सादरं प्रपच्छ । भगवन् , श्रुतज्ञानं किम् ।' ४४) ततो भगवता श्रुतशानं सालोपाई समादिएं विशिष्टम् । तथा च । अ-इ-क-च-ट-त-प-य-श-एते शोभनवर्णा विशेयाः। आ-ई-ख-छ-ठ-घ-फ-र-प-अशोभनास्ते पुनर्भणिताः ॥ १११ ए-उ-गज-ड-द-व-ल-स-सुभगाः संभवन्ति सर्वकार्येषु । पे-औ-थ-झ-ढ-ध-व-ह-न सुन्दराः क्वचन कार्येषु ॥ ११२ ओ-औउ--ण-न-म-अं-अः मिश्रस्वरूपा भवन्ति कार्येषु । संप्रति फलमपि वक्ष्ये वर्णानामीशां सर्वम् ॥ ११३ शोभनमशोभनं वा सुखदुःखं संधिविग्रहे चैव । एति च नैति च लाभालाभो न जयस्तथा च जयः ॥ ११४ भवति च न भवति कार्य क्षेमं न क्षेममस्ति नैवास्ति । संपत्तिश्च विपत्तिवृष्टिश्च जीवितं मृत्युः ॥ ११५ प्रथमवचने ऽपि प्रथमाः शुभवर्णाः संभवेयुरथ वहवः । जानीहि कार्यसिद्धि सिध्यति कार्यं न चाप्यशुभः ॥ ११६ अथवा पृच्छावचनं प्रथमं लात्वा च तन्निरीक्षेत । विधिवचने भवति शुभं न शुभं प्रतिपेधवाक्ये च ॥ ११७ अथवा फलकुसुमाक्षतपत्रं रूपकमन्यच्च पुरुपरूपं च । अष्टविधभागलब्धं तेन फलं विद्धि चैतद्धि ॥ ११८ ध्वजे तु सफलं सर्व धूम उद्वेगकारकः । राज्यं श्रीविजयं सिंहे स्वल्पलाभश्च मण्डले ॥ ११९ वृपे तुष्टिश्च पुष्टिश्च खरे तु गमनं कलिः । पूजा गजे भवत्येव ध्वांक्षे नित्यं परिभ्रमः ॥ १२० 21अत्रान्तरे श्रेणिकभूपस्य तनयो ऽष्टवर्पदेशीयो महारथकुमारः स्वामिनमानम्य व्यजिज्ञपत् । 'अद्य 21 भगवन् , मया स्वप्नान्तः कालायसं सुवर्णमिश्रितं दृष्टम् । ततो ज्वलनज्वालावलीपरितप्तं तगिरिसारं परि- क्षीणं, तच सुवर्णमेव केवलं स्थितम् , तस्य को ऽयं फलविशेषः।' भगवताशप्तम् । भद्र, शोभनः खप्त 24 एषः, सम्यक्त्वचारित्रकेवलज्ञानसमृद्धि प्रान्ते शाश्वतसुखसंगमं च निवेदयति । शिलासारसदृशं कर्म । जीवस्तु कनकसमानः । तत्र ध्यानानलेन तद्दग्ध्वा त्वयात्मा निर्मलीकृतः । अन्यच्च चरमदेहः संजा- तस्त्वमसि भद्र, नृपगेहे कुवलयमालाजीवो देवः स्वर्गतश्युत्वा । सर्वमपि तस्य कथितं मायादित्या- 7 दिदेवपर्यन्तम् । ते सर्व प्रव्रजिताः, पश्यैतान सुकृतिनस्त्वम् ।' ६४५) तदेतदाकर्ण्य महारथकुमारेण भणितम् । 'भगवन् , यद्येवं तावद्विषमश्चित्ततुरङ्गमः, किं विलम्बसे, मम दीक्षां ददस्व' इति भणिते तेन भगवता श्रीवर्धमानेन यथाविधि महारथकुमारो 30 दीक्षितः।' इति ते पञ्चापि जना मिलिताः परस्परं जानते, यथा 'कृतपूर्वसङ्केताः सम्यक्त्वलामे वयम्' 30 इति । एवं तेषां भगवता श्रीवर्धमानजिनस्वामिना साकं विचरतां बहूनि वर्षाणि व्यतीयुः। कथितं च श्रीजिनेश्वरेण मणिरथकुमारादिसाधूनाम्, यथा 'स्तोकमायुर्भवताम्' इति परिज्ञाय ते पश्चापि यतयो 33 ऽनशनं प्रपद्य रागद्वेषवन्धनद्वयरहिताः शल्यत्रयदण्डत्रितयविवर्जिताः क्षीणकषायचतुष्काः चतुःसंज्ञा-33 रहिताः विकथाचतुष्टयपरित्यक्ताः चतुर्विधधर्मकर्मपरायणाः पञ्चसु व्रतेषु समुद्युक्ताः पञ्चसु विषया- मिलापेषु द्वेषिणः पञ्चप्रकारस्वाध्यायप्रसक्तचेतसः पञ्चसमितीर्बिभ्राणाः पञ्चेन्द्रियशत्रूणां जेतारः षड्- 36 जीवनिकायपरिपालकाः सप्तभयस्थानप्रमुक्ताः अष्टविधमदस्थानविवर्जिता नवसु ब्रह्मगुप्तिषु रताः दश-36 विधसाधुधर्मप्रतिपालनोद्यता एकादशाङ्गधारिणो द्वादशविधं दुस्तपं तपस्तप्यमानाः प्रतिमाद्वादशकवद्ध- रुचयो दुस्सहपरिषहसहिष्णवः स्वदेहे ऽपि निरीहा आमूलतोऽपि श्रामण्यं निष्कलङ्क प्रतिपालयन्तः 39 पर्यन्तसमये समाधिनाराधनां व्यधुरिति । ६४६) तथा हि ज्ञानाचारोऽष्टधा कालविनयादिका, दर्शनाचारोऽष्टधा निःशङ्कितादिकस्तत्र यः कोऽप्यतिचारः सर्वथैव तं त्यजामः । एकेन्द्रियाणां भूम्यतेजोवायुवनस्पत्यादीनां द्वीन्द्रियाणां कृमि- 24 27 39 1) P परभक्त्या B परमभक्या for परया भक्त्या. 15) 0 लात्या च. 25) P अन्यच्चरमदेहः. 37) B दशविधधर्म', 38) P आमूरतोपि, P निःकलं प्रति.

·No text on this page.

·श्रीरत्नप्रभसूरिविरचितः
कुवलयमालाकथासंक्षेपः
समाप्तः।

·No text on this page.

·* 40 3 G 6 9 9 12 12 15 15 18 18 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. $ 16 : Verse 201- 1 अथ ते सुराः पद्मसारप्रमुखात्रिदशाधिपेन सार्ध भावनाभावितान्तःकरणाश्चम्पापुर्या श्रीधर्मजिनेश्वरस्य 1 समवसरणमवापुः । पासारेण सुमनसा सुमन पतिरभाणि । 'यदि यूयं ममाशा ददत ततोऽद्याहमेक 3 एव गोस्वामिनः श्रीधर्मजिनेन्द्रस्य समवसृति रचयामि' इति । वज्रिणा तथा' इति प्रतिपेदे । तथा हि , 3 योजनोन्मानमेदिन्यां पानसारः शुभाशयः । प्रमार्जयन् रजो बाह्य स्वस्यान्तस्तदपाहरत् ॥ २०१ ततः स एव गीर्वाणः सुगन्धोदकवृष्टिभिः । सिपिचे पुण्यवीजस्य वापायेव महीतलम् ॥ २०२ सुवर्णमणिमाणिक्यश्रेणिभिर्भक्तिभासुरः । हर्पतः परितः पद्मसारः पृथ्वी ववन्ध सः ॥ २०३ जानुदघ्नैरधोवृन्तैः पञ्चवर्णमणीचकैः । भाविधर्माधिसंस्पर्शी पृथिवीमार्चयन् स च ॥ २०४ द्विधा सुमनसा तेन काष्ठासु चतसृप्वपि । अकारि सुमनोहारि तोरणानां चतुष्टयम् ॥ २०५ तस्याप्रतिमशोभस्य वीक्षणार्थमिवागताः । साक्षादिव वभुर्देव्यो विविधा शालभजिकाः ।। २०६ रेजे ध्वजव्रजो यत्र चञ्चलस्तोरणोपरि । आकारयन् भव्यलोकमिव धर्मजिनान्तिके ।। २०७ अधस्तले तोरणानां भूमिपीठेपु तेपु सः । प्रत्येकं रचयांचके मङ्गलान्यष्ट निर्जरः ।। २०८ चले वैमानिकसुरः पासारः प्रमोदभाक् । वप्रं रातं पञ्चवर्णमण्याढ्यकपिशीर्षकैः ।। २०२ रेजे रत्नमयो वप्रः पताकाराजिराजितः । खं संक्षिप्य वपुर्भक्त्या रोहणाद्रिरिवागतः ॥ २१० जातरूपमयं वनं द्वितीयं तद्वहिः सुरः । स्वज्योतिपेव विदधे भक्तिसंभारभाजनम् ॥ २११ कपिशीर्पतती रेजे तत्र राती विनिर्मिता । राजीववन्धुराजीव बहुद्वीपेभ्य आगता ॥ २१२ तृतीयः पनासारेण प्राकारस्तद्वहिः कृतः । राजतः श्रीजिनं नन्तुं वैताट्याद्रिरिवागमत् ॥ २१३ तत्रोच्चैर्जात्यरजतकपिशीविलिर्दधौ । स्वर्गापगाम्भसि स्वर्णमयनीरजविभ्रमम् ॥ २१४ रेजे वप्रत्रयी पृथ्यास्निपट्टवलयारुतिः । प्राकाराग्रावली नानाविधिविच्छित्तिसंगता ।। २१५ तोरणास्तत्र भान्ति स्म नीलाश्मदलनिर्मिताः । प्रतिवग्रं चतुर्दारे चतुर्दारे शिवश्रियः ॥२१६ शारदाभ्रमहाशुभ्रास्तोरणेपु ध्वजव्रजाः । रेजुः पुण्यश्रियः शस्ता हस्ता विस्तारिता इव ॥ २१७ दह्यमानागुरुक्षोदधूपधूमसमाकुलाः । धूपघट्यः प्रतिद्वारं राजन्ते तत्पुरस्सराः ॥ २१८ रेजुर्वाप्यः प्रतिद्वारं स्वर्णाम्बुजमनोहराः । कीडनार्थमिव स्फूर्जहिधर्मवतश्रियाम् ॥ २१९ प्रारद्वारे मणिवप्रस्य स्वर्णवर्णविराजितौ । प्रतीहारौ स्फुरद्वक्षस्तारहारौ स निर्ममे ॥ २२० यतिश्रावकयोधर्माविव मूर्तित्वमागतौ । याम्यद्वारे द्वारपती सिताङ्गौ स चकार च ॥ २२१ चित्तोद्धृतेन सर्वज्ञरागेणेवारुणद्युती । निर्मितावपरद्वारे द्वारपालौ सुपर्वणा ॥ २२२ उदग्द्वारे ऽत्र दोपतनीलिकास्थासकाविवा । कृतौ कृष्णाङ्गको तेन द्वारपौ दानवारिणा ॥ २२३ स निर्ममे ऽप्रतिच्छन्दं देवच्छन्दं जिनेशितुः । विश्रामाय सुरः स्वर्णवप्रान्तर्मणिराशिभिः ॥ २२४ 27 अन्तर्माणिक्यवप्रस्य त्रिदशश्चैत्यपादपम् । चकार चत्वारिंशानधनुष्पञ्चशतीमितम् ॥ २२५ पद्मसारः स तस्याधो मणिपीठोपरि व्यधात् । साङ्गिपीठं रत्नमयं सिंहासनमनुत्तरम् ॥ २२६ नवहेमाम्बुजन्यस्तपदस्त्रिदशकोटियुक् । विभुः समवसरणं प्राच्यद्वारे विवेश सः ॥ २२७ ततः प्रदक्षिणीकृत्य चैत्यहूँ प्रामुखः प्रभुः । नमस्तीर्थायेति वदन्निविष्टः सिंहविष्टरे ॥ २२८ अपरास्वपि काष्ठासु त्रिदशस्तिसूपु व्यधात् । रूपत्रयं प्रभोस्तुल्यं स तस्यैव प्रभावतः ॥ २२९ चतुर्गतिगतान् जन्तूनुद्धर्तुं निखिलानपि । चतुष्ककुम्मुखस्थायि हतु मोहमहावलम् ॥ २३० चतुष्टयं कषायाणां निराकर्तुं विरोधिनाम् । कर्तुं चतुर्विधं संघमघसंघातघातिनम् ॥ २३१ दानशीलतपोभावसेदैर्धर्म चतुर्विधम् । व्यक्तं निवेदितुं तञ्च ध्यानमार्गचतुष्टयम् ॥ २३२ प्रपञ्चितचतुर्गात्रः पवित्रितजगत्रयः । व्याख्याक्षणे प्रभुः श्रीमान् धर्मनाथस्तदाशुभत् ॥ २३३ चतुर्भिः कलापकम् ॥ जगतीत्रितयैश्चर्यसूचकं भुवनप्रभोः । छत्रत्रयं सुरश्चके वक्रेतरमतिः स्वयम् ॥ २३४ ६ १७) एतस्यां समवसृतौ विभावसुदिशि क्रमात् । प्रविश्य पूर्वद्वारेण दत्त्वा तिस्त्र प्रदक्षिणाः ।। २३५ 21 21 24 24 27 30 30 33 33 36 36 39 39 9) B शालिभलिकाः. 12) Bकपिशीर्षकं. 16) B राजतश्रीजिनं. 21) B दह्यमानागरु. 24) B याम्यद्वारि. 25) BP चित्तोवृत्तन, ० °वपरद्वारि. 26) On दोषघ्न B has a marginal gloss like this : दृष्ट्यादिदोषनिवारको नीलिकाहस्तकाविव । 28) P पंचाशतीमितं. 29) सांहिपीठं. 37) P चतुर्भिः कु०. 38) P जगती विनयैश्वर्य.

·* 41 1 3 6 9 12 15 21 I. $ 18 : Verse 264] कुवलयमालाकथा ३ निविष्टाः साधवः साध्व्यो जिनं नत्वा तदन्तरे । प्रमोदमेदुरास्तस्थुरूर्बी वैमानिकाः स्त्रियः ॥ २३६ युग्मम् ॥ प्रविश्य याम्यद्वारेण नैर्ऋते विधिना क्रमात् । ज्योतिष्कभुवनाधीशव्यन्तराणां स्त्रियः स्थिताः ॥२३७ आगत्य पश्चिमद्वारा वायव्यां भुवनेश्वराः । ज्योतिष्का व्यन्तराश्चैवमादधुर्विधिना स्थितिम् ।। २३८ प्रविश्याथोत्तरद्वारा प्रणम्यानुत्तरं जिनम् । वैमानिकनरा नार्य ईशान्यां क्रमतः स्थिताः ॥ २३९ न भीस्तत्र न मात्सर्यं न वाधा न च दुष्कथा । नासीनियन्त्रणा नाहंकृतिः स्वामिप्रभावतः ॥ २४० तत्र द्वितीयवप्रान्तः कण्ठीरवगजादयः । वैरिणो ऽपि मिथः प्रेमलालसाः स्थितिमादधुः ।। २४१ तस्थुस्तृतीयवप्रान्तर्वाहनानि क्षमाभृताम् । सुराणामसुराणां च विमानानि यथाक्रमम् ॥ २४२ क्षेत्रे योजनमात्रे ऽत्र प्राणिनः कोटिकोटिशः । संमान्ति यनावाधं प्रभावः प्राभवो हि सः ॥ २४३ धर्मनाथं जगन्नाथमथानम्य जिनेश्वरम् । स्तुतिं कर्तुं समारेभे पद्मसारः सुधाशनः ॥ २४४ अवद्यमद्य सद्यो ऽपि क्षीणं मे क्षीणकल्मष । त्वदाननविलोकेन वायुनेव घनाघनः ॥ २४५ देव त्वदभिकल्पद्रुसेवाहेचाकिनो ऽत्र ये। भजन्ते ते न दारिन्यमुद्रामुद्रितमाश्रयम् ॥ २४६ नीरागं तव यच्चित्तं तन्मिथ्या नाथ कथ्यते । मुक्तिनारीपरीरम्भलोलुभं कथमन्यथा ॥ २४७ गुणैस्तवातिनीरन्धैर्धर्मनाथ मनो मम । तथा वद्धं यथा गन्तुं नोत्सहत्यन्यदैवते ॥ २४८ 5 श्रीधर्मनाथभगवन् भविता स क्षणः कदा । भवितास्वो यदा त्वं चाहं चैकत्राव्यये पदे ॥ २४२ तनोति न तथोत्कण्ठां मानसं मे शिवधिये । यथा तव पदाम्भोजवरिवस्याविधी विभो ।। २५० त्वमनल्पमतिः स्वामिन् ध्रुवमल्पमतिस्त्वहम् । अतो नहि मया कर्तुं शक्यस्तव गुणस्तवः ॥ २५१ 8 जिह्वामेकां श्रुती नेत्रे द्वे द्वे नाथ विधिय॑धात् । क्षमः कीर्ति गुणान् रूपं वक्तुं श्रोतुं किमीक्षितुम् ॥२५२ 18 एतमेवार्थये ऽत्यर्थमर्थम व तीर्थप । वीतराग परं वीतरागं मम मनः कुरु ॥ २५३ ऋभुप्रभुप्रतीक्ष्यं तं स्तुत्वा तत्त्वावलोकदृक् । निपसाद यथास्थानं पद्मसारः प्रमोदतः ॥ २५४ अथो सुधारसमुचं समाचारप्रचारिकाम् । विधातुं देशनां धर्मचक्रवर्ती प्रचक्रमे ॥ २५५ असार एव संसारः सर्वदा दुःखमन्दिरम् । धर्म एव प्रशस्यः स्यात् तत्र स्वर्गापवर्गदः ॥ २५६ संसारसागरे ऽपारे भ्रमद्भिः प्राणिभिश्चिरात् । नृजन्म लभ्यते पुण्यैर्वसुधान्तर्निधानवत् ॥ २५७ 24 नृभवं दुर्लभं प्राप्य यः प्राणी तनुते तनु । न हितं प्रान्तकाले हि शोचत्यात्मानमेव सः ॥ २५८ करालज्वलनज्वालावलीढे मन्दिरे यथा । स्थातुं न युज्यते पुंसस्तथा दुःखाकुले भवे ॥ २५९ मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य चिन्तारत्नसहोदरम् । विवेकिभिर्विधातव्यः प्रमादो न कदाचन ॥ २६० 27 गृह्णाति काकिणी को ऽपि मूढः कोटिं यथोज्झति । तथा पुमान् विपयजं शर्म धर्म जिनोदितम् ॥ २६१ 27 सागरान्तरकल्लोलमालालोलाः श्रियो नृणाम् । कुशाग्रस्थस्तुषाराम्बुविन्दुकम्प्रं हि जीवितम् ॥२६२ रूपलक्ष्मीस्तडिद्दण्डसादृश्यं भजते ऽनिशम् । स्वाम्य स्वप्नोपमं संध्यामेघलेखासखं सुखम् ॥ २६३ 30 देशनाविरते श्रीमद्धर्मनाथ जिनेश्वरे । कृताञ्जलिस्ततो वाचमुवाच गणभृत्तमः ॥२६४ 'भगवन् , एतस्यां सुरासुरनरतिर्यकोटिनिभृतायां पर्षदि का प्रथमं महोदयपदं गामी' इति । ततो भगवता निवेदितम् । 'भो देवानुप्रिय, यस्तव सविधे वृषलोचनः स्मृतपूर्वभवः संविनमानसो 38 निर्भयप्रचारो मदर्शनसंतुष्टः प्रमोदभरप्रविगलदथुलोचनयुगलस्ताण्डवितकर्णयामलः समागच्छन्नस्ति 33 सर्वेषामपीहस्थजन्तूनां पूर्वमेवैष पापविनिर्मुक्तः सिद्धिपदं गमिष्यति' इति । एवं भगवतो भणितानन्तर- मेव समकालं सकलनरेन्द्रवृन्दत्रिदशेन्द्रलोचनानि कौतुकरभसविकाशवन्ति मूषकोपरि निपतितानि । स चागत्य भक्तिभरनिर्भराङ्गो भगवतः श्रीधर्मनाथस्य पादपीठे लुलोठ । महीतलनमितोत्तमाङ्गः सर्वाङ्ग- 36 रोमोद्गमसंगम आखुः स्वभाषया भषितुं प्रवृत्तः। ततो भणितं त्रिदशपतिना। 'भगवन् , मम मनसि मह- कौतुकमिदं यदेष सूषकः सर्वाधमस्तुच्छजातिः काननान्तरसंचारी सर्वेषामेवास्माकं मध्ये प्रथमं 39 39 निर्वृतिश्रियमाश्रयिष्यति। ततः श्रीमद्भगवान् स्वयमवादीत् । ६१८) अस्ति विन्ध्यो नाम महीधरः । तस्योपत्यकायां विन्ध्यावासाभिधानो महान् संनिवेशः, स चातीव विषमः । तत्र महेन्द्रः पृथिवीपतिः । तस्य ताराभिधाना महादेवी । तत्कुक्षिसंभवः सुत- 42 स्ताराचन्द्रो ऽष्टवर्षदेशीयः । अत्रावसरे छिद्रान्वेषिणा वद्धवैरातिशयेन कोशलेन भूमिपतिनावस्कन्दं 42 imame 21 -- 24 30 36 8) P च वैमानानि. 20) P प्रतीक्षं ते. 31) PB om. पर्षदि. 37) B om. ततो. 39) PB निवृत्ति'. 41) Before महादेवी P adds लोचना and B adds सुलोचना (सु being added later). 6 ·-- 6 6 9 9 15 15 रतप्रभसूरिविरचिता [ III. $ 18 : Verse 265- दत्त्वा सकलो ऽपि संनिवेशो ऽभाजि । महेन्द्रो युध्यमानस्तेन चैरिणा विनाशितः । ततो हतं सैन्यमना- 1 यकमिति सकलमपि वलं पलायितुं प्रवृत्तम् । तत्र तारामहादेवी तं पुत्रं ताराचन्द्रमङ्गुल्यां विलग्य जनेन 3 सह नष्टा । सापि नदयन्ती कोण शिवमिव दुर्गान्वितं, कामिनीकुचतटमिव विहारालंकृतं, सरोवर- 3 मिव कमलालयं, गान्धिकापणमिव सचन्द्रं, स्वर्गमण्डलमिव [ विबुधालमृतम्], वाटिकास्थानमिव वृपा- स्पदं सदारम्भं सशिवं च लाट देशलक्ष्मीललाटललामश्रीभृगुकच्छमियाय । आस्यान्यास्योपमामेव लभन्ते यत्र सुभ्रुवाम् । राकाशशाइपमानि तेषां दास्यं तु विभ्रति ॥ २६५ प्राकारो ऽभ्रंलिहो यत्र संक्रान्तः परिखाम्बुनि । पातालनगरीशालमलं जेतुमना इव ॥ २६६ रतान्याददिरे ऽनेन मद्नेहादिति मत्सरात् । अम्बुधिः परिखाव्याजाद् यत्र शालमवेष्टत ।। २६७ नमेति लक्षणे लोकर्यन पेठे ऽक्षरद्रयम् । याचके तु समायाते स्वभ्यस्तमपि विस्मृतम् ॥ २६८ $१९) तत्र च सा किंकर्तव्यमूढचित्ता ‘कथं वा भवितव्यम्' इति चिन्तयन्ती यूथभ्रष्टा हरिणीव चचरमहेश्वरमण्डपं प्रविवेश । तदैव तया गोचरचर्या निर्गतं साध्वीयुगलमदर्शि । तदृष्ट्वा 'महानुभावे 12 प्रधाने क्रियाकलापनिरते एते साव्यौ' इति चिन्तयन्त्या तया समुत्थाय वन्दिते । ताभ्यां धर्मलाभं 12 दत्त्वा 'कुतस्त्वम्' इति पृष्टा । तया 'विन्ध्यपुरादागता' इति विशप्तम् । ततस्तस्या रूपलावण्यलक्षणानि निरीक्ष्य तच्च ताशगद्दस्वरभापितं च श्रुत्वा साध्योरनुकम्पा महती जाता । यतः, महतामापदं वीक्ष्य मोदन्ते नीचचेतसः । महाशया विपीदन्ति परं प्रत्युत सर्वदा ॥ २६९ ॥" ताभ्यां भणितम् । 'यदि भद्रे, तव पुराभ्यन्तरे को ऽप्युपलक्षितो नास्ति तत आवाभ्यां सह समा- गच्छ।' ततो 'महाननुग्रहः' इति तया वदन्त्या ताभ्यां सहागत्य महत्या भक्त्या प्रवर्तिनी प्रणता।तां दृष्ट्वा 18 18 चिन्तितं प्रवर्तिन्या। 'अहो, पतस्या अतिकमनीयाकृतिः पुनरीश्यवस्था, तन्मन्ये कापीयं राजवंश्या राजकलत्रं वा, असावत्यन्तसुन्दरः सल्लक्षणशाली पार्श्व सुतश्च ।' ततः प्रवर्तिनी तां तारां सुतसहितां सवात्सल्यसूचे । 'वत्ले, समागच्छ मया सहेत्यादि ।' तया प्रवर्तिन्या सा शय्यातरगृहे स्थापिता । शय्या- 21 तरेण च सा दुहितेव प्रतिपन्ना । स राजसू नुर्नित्यं विविधान्नवस्त्रपानादिभिरूपचर्यते । अन्यदा कियद्भि- 21 दिनैर्गतैस्तारा विगतश्रमा सुखोपविष्टा प्रवर्तिन्या भणिता । 'वत्से, सांप्रतं त्वया किं कर्तव्यम्' इति । तारया जल्पितम् । भगवति, यो मम प्रियतमः स समराङ्गणे विपन्नः । विन्ध्यावासपुर कोशलराजेन 24 भन्नम् । समग्रो ऽपि परिजनः सर्वासु दिक्षु काकनाशं ननाश । सांप्रतं कोशलनरेश्वरो मम पत्युर्वैरी 24 प्रवलवलकलितो मम पुत्रस्तु वलरहितः, अतो मम नास्ति कापि स्वराज्यलक्ष्मीप्रत्याशा । अहमत्र पुनः प्राप्तकालं तत्करिष्ये येन भूयो ऽपि न ममेक्षा आपदः संपद्यन्ते । यद्भगवती मम समादेशं दास्यति 27 तदेवावश्यं करिष्ये ।' प्रवर्तिन्योक्तम् । 'वत्से, यद्येवं तव निश्चयस्ततस्ताराचन्द्रं सुतं प्रव्रज्यार्थमस्मदा- चार्याणां लसीपे समर्पय । त्वं पुनरस्माकमन्तिके दीक्षां गृहाण । निगृहाण च निजं दुष्कर्म । एवं कृते सर्वस्यापि जनस्य नमस्या भाविनी । संसारवासदुःखस्यापि पर्यन्तो भविष्यति' इति तदाकर्ण्य तयापि 30 'तथा' इति प्रतिपन्नम् । तया तारया निर्मायया ताराचन्द्रस्तनुजः श्रीअनन्तजिननाथतीर्थ विचरतो 30 धर्मनन्दनाचार्यस्य व्रतायार्पितः । तेनापि यथाविधिना स प्रवाजितः । ततः कियति काले व्यतीते यौवनमाश्रितो राजसूनुमुनिः कर्मवशतोऽध्ययनालसो नित्यमेव कृपाणधनुर्गन्धर्वनृत्यतूर्यकृतचित्तप्रवृ- 33 त्तिरेव समभवत् । ततः स स्वयमेवाचार्यैः पेशलवचोभिः सिद्धान्तानुयायिभिस्तथोपाध्यायेन साधुजने- 33 नापरैः श्रावकैश्च शिक्षितो ऽपि शैक्षो विलक्षमना वभूव न पुनस्ततः प्रत्यावृत्तः । यतः, स्वभावो नोपदेशेन शक्यते कर्तुमन्यथा । सुशिक्षितो ऽपि कापेयं कपिस्त्यजति नो यतः ॥ २७० २०) अत्रान्तरे धर्मनन्दनसूरयो बाह्यभूमिकामुपाजग्मुः। स च ताराचन्द्रो ऽन्तेवासी गुरुमार्गा- 36 नुगामी वनस्थल्यां खैरं मूषकान् क्रीडां कुर्वतो विलोक्य व्यचिन्तयदिति । 'क्रीडन्ति खेच्छया कस्यापि हि कुर्वन्ति नो नतिम् । न दुर्जनवचः शृण्वन्त्यहो धन्यतमा अमी ॥ २७१ ॥' .36 39 39 2) B विलगय्य. 4) B has a marginal gloss on सचन्द्र etc. like this : सह चन्द्रेण कर्पूरेण वर्तते सचन्द्रम् । नगरपक्षे सह सुवर्णेन वर्तते । वृषो देवेन्द्रः पुण्यं वृषभश्च । सदारम्भाऽप्सरा यत्र पक्षे सदा कदलीसहितम्, प्रधाना आरम्भा यत्र । शिव ईश्वरः, शिवो वृक्षविशेषः शिवं कल्याणम् ।; P B omit [विबुधालंकृतम्]; P B वाटिकास्थानकमिव; P सद्वृषाश्रयं B सदा वृषाश्रयं सदारंभ; B°ललामं श्री: 13) P B विंध्यावासपुरा. 17) B om. तां दृष्ट्वा. 19) P सुतसहितां शय्यातरगृहे स्थापिता, o om. प्रवर्तिनी etc. to तया and adds art gaat between Ft and reYRE; B however adds on the margin Harry etc. to Fr. 28) P B inter. निजं दुःकर्म and निगृहाण च. 30) P तया तथेति. 33) o inter. सिद्धान्तानुयायिमिः & पेशलवचोभिः. 35) P नोद्यतः.

·* 43 : , 15 21 III. $ 22 : Verse 277 ] कुवलयमालाकथा ३ 1अस्माकं पुनः परायत्तानां सदैव निविडनिगडवर्जितो बन्धनविधिः । अपर्वतपादपं पतनम् । सजीवं 1 मरणम् । एकस्तावदिति वदति 'यदिदं विधेहि' । अन्यो जल्पति 'यदिदं समाचरेः'। परः 'चरणौ 3 क्षालय' । अन्यो 'वाराभूमि प्रमार्जय' । इतरो'विश्रामणां कुरु' । एको 'वन्दनकं ददस्व, प्रतिक्रमणं 3 विरचय' । इत्यादिविविधवचनैरनारतं प्राजनैरिव प्रेर्यमाणस्य मम नास्ति निमेषमात्रमपि नारकस्येव सुखावकाशः । तदेते ऽस्मत्तः प्रधानाः' इति चिन्तयन् गुरुभिः सह वसतिमायातवान् । स च कियन्त- मपि कालं श्रामण्यमनुपाल्य तद् दुश्चिन्तितशल्यं गुरूणां पुरतो ऽनालोच्याकालमृत्युना ज्योतिष्केषु 6 किंचिदूनपल्यायुः सुपर्वा वभूव । तत्र भोगान् भुक्त्वा च्युत्वास्या एव नगर्याः पूर्वोत्तरदिग्विभागे स काननान्तरस्थल्यामुन्दरत्वं प्राप्य यौवनसितो ऽनेकमूषिकाभिः समं क्रीडन् कदाचिद्विवराद्वहिरुपेतः सुर- 9 भिगन्धोदककुसुमवृष्टिगन्धमानाय तदनुमार्गानुसारेणात्र समवसृतौ समागत्य धर्म श्रोतुं प्रावर्तत । अथा- 9 सुष्य मद्वचः शृण्वतो जातिस्मृतिरुदपद्यत । यदहं पूर्वभवे सशल्यं व्रतमापाल्य ज्योतिप्केषु देवत्वमवाप्य कान्तारान्तरचारी मूषकः संजातः।' एतत्स्मृत्वा 'अहो, कीदृशः कर्मपरिणामः, धिग्विलसितं संसारस्य 12 यद्देवत्वमुपलभ्य तिर्यगजातौ मूषकः समुत्पन्नः । अधुना तदासन्नं श्रीभगवतः पादमूलमुपागत्य प्रणिपत्य 12 च पृच्छामि किमहं मूषकभवादनन्तरं प्राप्स्यामि' इति चिन्तयन् मम समीपमुपससर्प । भक्तिभरनिभृ- तस्वान्तः सुचेतसा स्तोतुमारेभे । 15 'तवाज्ञालोपिनो ये ऽत्र लोकत्रयशिरोमणे । जायन्ते जन्तवो दूरं दुर्गतो ते भ्रमन्ति हि ॥' २७२ ६२१) ततो जानता गणभृता लोकवोधार्थ प्रभुः पृष्टः । 'भगवन् , किमनेन निर्ममे, यदनुभावेनेदृश एष जातो ऽस्ति' इति । प्रभुः प्राह । 'प्राग्भवे ऽनेन व्रतिना सता गच्छवासनियन्त्रणानिर्विण्णचेतला 18चहिभूमि गतेन खैरंविहारिणो मूषकान् दृष्ट्वेति चिन्तितं यथा 'अरण्यमूषका धन्यतमाः' । इति दुश्चिन्त- 18 नशल्ययुतव्रतपालनानुभावेन देवत्वमूषकत्वयोग्यमायुर्निवद्धम् ।' अथ भूयो ऽपि पृष्टं भगवतः पार्थं गणधरेण । 'नाथ, किं सम्यग्दृष्टिजीवो ऽपि तिर्यगायुर्वध्नाति न वा' इति । स्वामिनोक्तम् । 'सम्यग्दृ- 21ष्टिजीवस्तिर्यगायुरनुभवति, न पुनर्बध्नाति । यतः, भवद्वैमानिको ऽवश्यं जन्तुः सम्यक्त्ववासितः । यदि नोद्वान्तसम्यक्त्वो बद्धायुर्न पुराथवा ॥ २७३ तावदेतेन देवत्वे सम्यक्त्वं वान्त्वायुस्तिर्यक्त्वे निबद्धम्' इति । ततस्त्रिदशेशेन जल्पितम् । 'भगवन् , 24 अयं संप्रति शीघ्रं कथं सिद्धिगामी' इति । निवेदितं च भगवता । 'इतश्चैष स्ववनस्थल्यां व्रजन् चिन्तयि-24 प्यति । 'अहो दुरन्तः संसारः, कुशाग्रविन्दुवञ्चञ्चलं जीवितव्यं, चपला विषयतााः, न वरेण्यं निदा- नादिशल्यम् , अधमा मूषकजातिः, दुष्प्रापः श्रीजिनप्रणीतः पन्थाः, ततोवरमत्र नमस्कारपरायणो म्रिये, यथा विरतिप्रधानं जन्म लभेयम् । इति चिन्तयन् तस्मिन्नेव स्थाने भक्तं प्रत्याख्यायैतदेव मद्वचोऽतीवी दुष्टं भवस्वरूपं च निरूपयनमस्कारपरो भावी । तत्रैतस्य तिष्ठतो मूषिकास्तन्दुलकोद्रवादिकं तत्पुरो मोक्ष्यन्ति । ततस्तन्निरीक्ष्य मूषकश्चिन्तयिष्यति । 30 'मेरोरधिकमाहारं पयोधेरधिकं पयः । अनारतं भवं भ्राम्यन्नेष जन्तुरुपाददे ।। २७४ तत्तेन चेन्न तृप्तोऽयं भक्षितैस्तदिमः कणैः । का नाम प्राप्स्यते तृप्तिः स्थास्यतीति विचिन्तयन् ॥ २७५ ६२२) ततस्तदभिमुखमीषदपि मूषको न विलोकयिष्यते, तञ्च तादृशं वीक्ष्य ता मूषिकाश्चिन्त- 33 यिष्यन्ति । 'कुतो हेतोरयमस्मत्पतिः कुपितस्तदेनं प्रसादयामः' इति चिन्तयन्त्य एतत्समीपमुपेष्यन्ति । 33 ततः काश्चिदुत्तमाङ्गं कण्डूयन्ति, अपरा अझं परिस्पृशन्ति । एवमुपचर्यमाणस्ताभिरभित एष चिन्तयिता 'सदैव नरकनिगमा इमा रामाः संसारदुःखमूलम् । ततस्ताभिरेतन्मनो न कथमपि समाधितः स्वर्णाद्रि- 36 शृङ्गवत्सशब्दवातोत्कलिकाभिः क्षोभयिष्यते, तत्कृतं सर्वथैव वृथा भावि एतस्मिन् वज्र नखविलेखनमिव । 36 ततस्तृतीयदिन एष क्षुधाक्षामकुक्षिविपद्य मिथिलानगर्यां मिथिलस्य राज्ञश्चित्राभिधाया महादेव्या उदर- सरसि राजहंसलीलामलंकरिष्यति । तेन च गर्भस्थेन जनन्याः सर्वसत्त्वानामुपरि मैत्रीवासनावासितम- 39न्तःकरणं भविता । स च भूपस्तस्य जातस्य मित्रकुमारः' इति नाम दास्यति । तस्य कौतूहलिनः कुमारस्य ताम्रचूडकपिपशुसम्बरहरिणमूषकादिभिर्नियन्त्रितैरेव क्रीडां कुर्वतोऽश्वर्षाणि यास्यन्ति । अन्यदा मेघमालाभिः पिहितव्योममण्डलः । विप्रलम्भभृतां कालः प्रावृट्कालः समागमत् ॥ २७६ 42 सरितः प्राप्य यत्रापः पातयन्ति तटदुमान् । पीडयन्ति न के नीचाः श्रियं प्राप्य महीभृताम् ॥ २७७ 3) B विश्रामणं कुरु. 14) 0 B स्वचेतसा. 15) 0 ते for हि. 21) com. न पुनयनाति. 29) 25 s1) B तृप्ति. 32) P B °भिमुखमीषन्मूपको विलोकयिष्यते. 37) B °मियानाया. 27 30 39 ·* 44 1 1 3 6 6 9 9 12 रतप्रभसूरिविरचिता [ III. 8 22 : Verse 278- यथा यथावनीपीठे मुञ्चन्ति स्म घना वनम् । ऐच्छत्तथा तथा कान्ता मन्मथव्यथिता वनम् ॥ २७८ द्योतन्ते दिवि खद्योतास्तमखिन्यां निरन्तरम् । संजातयुवतिजातविरहाग्निकणा इव ।। २७९ 3 अतीवोत्कम्पते यत्र योगिनामपि मानसम् । किं पुनर्दूरसंस्थानामध्चगानां निगद्यते ॥ २८० सर्वेपामपि पर्जन्यः समभूदतिवल्लभः । प्रोपितप्रेयसीवर्गमनर्गलशुचं विना ।। २८१ शुक्लापाङ्गाः प्रनृत्यन्ति गर्जन्ति च धनाधनाः । अन्तरिक्षे चतुर्दिक्षु क्षणिका लक्ष्यते क्षणम् ।। २८२ प्रपा मयि समायाते कथमद्यापि मण्डिताः । वर्षते ऽतिघनेनाशु सर्वास्ताश्चकिरे वृथा ॥ २८३ ६ २३) ईदृशे समये स मित्रकुमारः पुरवाटोद्देशं निर्गतस्तैः शकुनश्वापदगणैर्वन्धनवद्धःक्रीडयिष्यति। तेन च प्रदेशेनावधिशानी मुनिर्गमिष्यति । स च व्यावृत्तस्तत्कुमारक्रीडां निरीक्ष्योपयोगं दास्यति । 'अहो, अस्य कीदृशी प्रकृतिस्तत् किमत्र कारणम्' इत्युपयुक्तावधिशानेन करतलकलितकुवलयस्पष्टदृष्टान्तवत् पूर्वभवे तस्य ताराचन्द्रस्य साधुत्वं ज्योतिष्कदेवत्वं मूपकत्वं राजसुतत्वं च द्रक्ष्यते । 'अयं वोधयोग्यः' इति चिन्तयन् स भणियति । 12 'श्रमणत्वं सुपर्वत्वमाखुत्वं स्मृतिमेति ते । स्वजनातुष्टः किं जीवान् कदर्थयसि भो वद' ॥ २८४ तदाकर्ण्य कुमारश्चिन्तयिष्यति । अहो, किं पुनरेतेन साधुना भणितोऽस्मि । 'साधुयॊतिष्कदेवो वृपलोचनः' इति । तावत् श्रुतपूर्वमिव मे । एवमूहापोहमात्रमुपागतस्य तस्य तथाविधकर्मणः प्रशान्त्या 1 जातिस्मृतिरुत्पत्स्यते । ततः संसारं दुःखसागरं परिझाय तस्यैव मुनेः पार्श्वे प्रव्रज्य नानाविधाभिग्रह-15 साग्रहः समाधिना विविधं तपो विधाय क्षपकश्रेण्यान्तकृत्केवली भविष्यति' इति । तेन भणामो यदेष सर्वेषामप्यस्माकं पूर्व महोदयपदं गमिष्यति । अस्माकं पुनर्दशवर्पसहस्रशेषमद्याप्यायुः । एतदृष- 18लोचनाख्यानकं निशम्य त्रिदशेन्द्रादीनां मनुजानां च मनसि महत्कौतुकमुत्पेदे । अथो भक्तिभरनिभृत-18 चेतसा मघवता तं सूपकं स्वपाणिक्रोडमारोप्याभाणि । 'अहो धन्यस्त्वमेवैको वन्यस्त्वमसि नाकिनाम् । सिद्धिगामी पुरास्माकं यस्त्वमुक्तः स्वयंभुवा ॥ २८५ सुराः पश्यत कीदृक्षः स्वभावः श्रीजिनाध्वनः । लभन्ते निवृति येन तिर्यञ्चो ऽपि भवान्तरे ॥ २८६ 21 एवं वासव इवान्यैरपि त्रिदशेश्वरैर्दनुजनाथै पशतैः करात्करतलं संचार्यमाणः क्षितिपतिकुमारवदा- लिङ्गयमानः स्नेहपरवशया दृशा 'अयमस्माकमप्यधिको योऽनन्तरजन्मनि निःश्रेयसभाजनं न वृथाश्रीजिन- 24 प्रणीतं वचः' इति स श्लाघितः। ६२४) ततो विरचिताञ्जलिना पद्मप्रभदेवेन पृष्टम् । 'भगवन् , वयं भव्याः किमभव्याः' इति । भगवानभ्यधात् । 'भवन्तो भव्याः सुलभवोधयः।' पद्मप्रमेण विज्ञप्तं पुनः । 'वयं पञ्चापि जनाः कति- रुपयभवसिद्धिगाः ।' निगदितं श्रीमता धर्मतीर्थकृता । 'इतश्चतुर्थे जन्मनि यूयं पञ्चापि सर्वदुःखक्षय- 20 गामिनो भविष्यथ ।' पद्मप्रभः समुवाच । 'स्वामिन् , इतो मृतानामस्माकं कुत्रोत्पत्तिर्भाविनी ।' स्वामिना जगदे । 'इतन्युत्वा त्वं वणिक्पुत्रः, पावरस्तु राजसुता, पद्मसारस्तु नृपतितनयः पद्मचन्द्रः, पुनर्विन्ध्य- 30 गिरौ नखरायुधः, पद्मकेसरः पुना राजपुत्रः ।' इति निवेद्य स्वयं भगवान् श्रीधर्मनाथस्तस्थौ । देवा अपि 30 समवसरणं संहत्य स्वर्गमार्गमगमन् । भगवानपि पीयूषरोचिरिव भव्यजनकुमुदप्रमोदसंपादनाय विहाँ प्रवृत्तः । ततस्ते पञ्चापि संलापं कर्तुं प्रावर्तन्त । एकेनैकस्य संमुख भणितम् । यत् स्वयं भगवता गदितं 33 तदाकर्णितम्, ततो ऽत्रात्मभिः किं करणीयं सम्यक्त्वलाभार्थम् ।' परेण मन्त्रयित्वा प्रोचे । 'यदिदं 33 विषमं कार्यमुपस्थितम् । एको वणिगजन्मा । अन्यो राजतनुजा । अपरः पारीन्द्रः । अपरौ राजपुत्रा- विति । ततो न ज्ञायते कथं पुनरस्माकं बोधिलाभः । व पुनः संगमो भावी। तदहो पद्मकेसर, इति भग- 36 वतादिष्टं यत्तव पश्वाञ्चयुतिर्भाविनी। त्वया त्ववधिना ज्ञात्वास्माकं यत्र तत्रोत्पन्नानां सम्यक्त्वं दातव्य- मिति । न पुनः स्वर्गसुन्दरीवक्षोजस्पर्शसुखलालसेन विस्मृतसकलपूर्वजल्पितेन भवितव्यम्।' तेनोक्तम् । 'अहं सम्यक्त्वं दास्यामि, परं मोहोपहतचेतसां भवतां मद्वचःप्रत्ययो न भविष्यति ततः क उपाय: 39 कर्तव्यः।' तैश्चतुर्भिरुक्तम् । 'भव्यं निवेदितम् । तत एतदधुनैव क्रियते, यदात्मीयात्मीयानि रत्नमयानि 39 प्राग्भवमनुष्यरूपाणि कृत्वैकस्मिन् स्थाने निक्षिप्यन्ते, तानि कालेन दर्शनीयानि यथा परस्परं दृष्ट्वा कदा. 21 24 36 8) B om. कुमारक्रीडां etc. to प्रकृतिस्तत्. 14) B°मात्रामागतस्य. 15) B विधाभिग्रहः समाधिना. 20) B पुरोसाकं. 22) B क्षितिपकुमार. 26) 0 °बोधयः (श्च), B भगवन् for पुनः. ३0) F has a marginal correction नाथ समुत्तस्था. 40) P B क्षिप्यते for निक्षिप्यन्ते.

·* 45 1 3 6 12 12 15 15 18 18 21 21 III.S 26: Verse 2971 कुवलयमालाकथा ३ 1 चित्पूर्वजन्ममरणसाभिशानेन धर्मप्रतिपत्तिरस्माकं भवेत् ।' इति भणद्भिस्तैर्भुवमागत्य तानि तत्र निक्षि- 1 तानि यत्र वने तस्य कण्ठीरवस्योत्पत्तिः। विवरद्वारे च महती शिला प्रदत्तेति । ततस्ते सर्वे ऽपि स्ववि- 3 मानलक्ष्मीमलंचक्रुः। तत्र ते दिव्यसुखमनुभवन्तस्तिष्ठन्ति । ६२५) ततः कुमारकुवलयचन्द्र, तेषु पद्मप्रभदेवो विगलच्छरीरकान्तिः परिम्लानवदनः सुदीनमनाः पवनाहतप्रदीप इव झटित्ति विध्यातः । ततो जम्बूद्वीपे द्वीपे भरतक्षेत्रे 6 प्रत्यर्थिपार्थिवप्रत्तकम्पा चम्पाभिधा पुरी । चम्पकैदृश्यते यत्र दैवतोद्यानसौरभम् ॥ २८७ धनदत्ताभिधस्तत्र पवित्रमतिशेखरः । श्रेष्ठी यस्तु श्रिया श्रीदलीलामालम्बते किल ॥ २८८ तस्य श्रीपतेरिव लक्ष्मीर्लक्ष्मी ना प्रियतमा । स पद्मप्रभजीवस्तत्कुक्षिसंभवः सागरदत्ताभिध- 9 सूनुर्जातः । पञ्चभिर्धात्रीभिः प्रतिपाल्यमानः स कान्त्या गुणैः कलाकलापेन च प्रवर्धमानः क्रमतो 9 यौवनश्रियमाश्रितः । पित्रा समानसमाचारशीलस्य कस्यचिद्वाणिजस्य कन्यकां स श्रीसंज्ञां परिणायितः। सुखं वैषयिक साकं श्रेष्ठिसूनोस्तयानिशम् । तस्यानुभवतः स्वैरं शरलक्ष्मीरवातरत् ॥ २८९ फलप्राग्भारमासाद्य सद्यः कलमशालयः । भजन्त्येव नतिं यत्र नयवन्त इव श्रियम् ॥ २९० भेजुर्जलानि नैर्मल्यं हृदयानि सतामिव । अयुगच्छदसौगन्ध्यवासिता हरितो ऽभवन् ॥ २९१ यत्र तीव्रकरस्तीत्रैः करैश्च समतापयत् । कुभूपतिरिव स्वैरमखिलं भूमिमण्डलम् ॥ २९२ अभूजनः सुराज्ञीव यत्र सन्मार्गजाचिकः । सरोवतंसाः क्रीडन्ति राजहंसाश्च सश्रियः ।। २९३ एवंविधायां शरदि स सागरदत्तः स्निग्धमुग्धवन्धुजनान्वितः पुरीवाह्योद्देशमुपागतः। कौमुदीमहोत्सव दृष्ट्वा कस्मिंश्चिञ्चच्चरे नटपेटकान्तः केनापि पठ्यमानं कस्यापि कवेः काव्यमशृणोत् । 'यो धीमान् कुलजः क्षमी विनयवान् वीरः कृतज्ञः कृती रूपैश्चर्ययुतो दयालुरशठो दाता शुचिः सत्रपः । सद्भोगी दृढसौहृदो ऽतिसरलः सत्यव्रतो नीतिमान् वन्धूनां निलयो नृजन्म सफलं तस्येह चामुत्र च ॥ २९४ ६२६) ततस्तेन सुभाषितरसपूरितचेतसा भणितम् । 'भो भो भरतपुत्राः इदं लिखत यत्सागर- दत्तेनामुष्य सुभाषितस्य लक्षं देयम् । ततः कैश्चिन्नागरैरुपश्लोकितः । 'यदयं सागरदत्तो महारसिको 24 विदग्धो दाता प्रस्तावविदहो सत्त्वश्च' इति । अपरैश्च जल्पितम् । 'अमुष्य किं स्तूयते यः पूर्वोपार्जितं 24 वित्तजातमर्थिभ्यो ददाति स कथं प्रशस्यः। यः पुनर्निजसुजसमर्जितमर्थ व्ययति स एव प्रशंसाभाजनम् ।' अहो, 'एतैर्ममोपहासः कृतः' इति चिन्तयतस्तस्य तद्वचश्चेतसि शल्यमिव लग्नम् । ततो ऽपत्रपापरो 27 वीक्षापन्न इव गृहमागत्य स शय्यायां निविष्टः । यतः, विज्ञानामप्यविज्ञानां मुदे मिथ्यापि हि स्तुतिः । निन्दा सत्यापि विज्ञानामपि दुःखाय जायते ॥ २९५ ततः श्रिया चेष्टिताकारपरिज्ञानकुशलया चिन्तितम् । 'अद्य कथं मम पतिरुद्विग्न इव लक्ष्यते । यतः, जानन्ति जल्पितादपि निःश्वसितादपि विलोकितादपि च । ते परमनांसि येषां मनस्तु वैदग्ध्यमधिवसति ॥ २९६ ततस्तया भणितम् । 'अद्य नाथ, कथं भवान् विलक्ष इव । तेन चाकारसंवरणं कुर्वताभ्यधायि । 33 'प्रियतमे नहि नहि, किंतु शरत्पूर्णिमायां कौमुदीमहोत्सवं प्रेक्ष्यमाणस्य मम महान् परिश्रमः समजन्यत ईदृशः, न पुनरन्यो हेतुः' इत्युक्त्वा स स्थितः। ततो रजन्यां शय्यागृहे ऽलीकं प्रसुप्तः क्षणं किमपि ध्यौ च। ततः सागरदत्तस्तां श्रियं कान्तां प्रसुप्तां परिज्ञाय मन्दं मन्दमुत्थाय वसनखण्ड परिधाय 36 द्वितीयखण्डं च स्कन्धे क्षिप्त्वा खटिकाखण्डेन वासभुवनान्तरे स्वेनैव विरचितं श्लोकमेतं भारपट्टे लिलेख । 36 'वर्षान्तरे न यद्यस्मि सप्तकोटीः समर्जये । विशासि ज्वलने ऽवश्यं ज्वालामालाकुले ततः ॥ २९७ इदं लिखित्वा वासवेश्मतो निःसृत्य नगरनीरनिर्गमद्वारेण दक्षिणाशां प्रति चचाल । स च क्रमतः 39 सर्वत्र जनपदस्वरूपं निरूपयन् दक्षिणाम्बुधितीरविराजिनीं जयश्रीनगरीमवाप । स तत्पुरीवाह्योद्देशे 39 एकस्मिन् जीर्णोद्याने ऽशोकानोकहतले दूरमार्गभ्रमव्यपगमाय निषण्णश्चिन्तयामासेति । 'किमतुच्छ- मत्स्यकच्छपसंकीर्णिततुङ्गतरङ्गसंगते सागरे यानपात्रमारुह्य परतीरं ब्रजामि, किं वा चामुण्डायाः 42 पुरस्तीक्ष्णक्षुरिकाविदारितोरुयुगलसमुच्छलल्लोहितपङ्किलभूतलं मांसखण्डैवलिं ददामि, किं वा रात्रिंदिवं 42 12) P भजतेवनति: 18) P shows blank space for नयवान्. 20) B सौहृदोजलमनाः सत्यव्रतो. 24) B°विन्महा- सत्वश्वेति- 32) B तया for ततस्तया. 35) inter. कांता & श्रियं. 36) B द्वितीयं च. 41) B संकीर्णः तुंग 27 30 30 33 ·.. 9 15 15 18 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. $ 26 : Verse 298- 1 अपहस्तिताशेपव्यापारो रोहणपर्वतभुवं खनामि, किं वा व्यपगतभयप्रचारः सत्पुरुपसंगतो धातुवादं 1 वितनोमि । इत्यनल्पविकल्पसंकल्पमालाकुलितस्वान्त एकस्मिन् स्थाने सागरदत्तः श्रीफलपादपस्य 3 प्रसृतं प्ररोहमेकं ददर्श । तं च विलोक्य संस्मृताभिनवशिक्षितखन्यवादेन तेन 'नमो धरणेन्द्राय नमो 3 धनाय नमो धनपालाय' इति मन्त्रं पठता भूमितलं खनित्वा निधिलोचनगोचरमानीतः। यावता स तं निधि गृहीतुं चिन्तयति स तावता व्योन्नि इति वाणी प्रससार । 'वत्स, यद्यपि त्वया सकलो ऽपि निधिर्वीक्षितः परं स्तोकमजलिमानं मूलद्रव्यकृते गृहाण' इत्येवं श्रुत्वा तेन श्रेष्ठिसूनुना एक एवाजली 6 रूपकाणां जगृहे । निधिरपि तदेवाश्यतामगमञ्च । तद्धनं निबद्धं चानेन 'स्कन्धनिक्षिप्तद्वितीय वाससः प्रान्ते। २७) ततो चणिगुत्तमेन चिन्तितम् । 'अहो, चापल्यं देवस्य । पूर्व दत्तो निधिदेव कथं पश्चाद्धतः कथम् । तव वृत्त्या परिक्षातं सर्वथा ते गतिश्चला ॥ २९८ तथाप्येतावतापि वित्तेन द्रविणस्य सप्तकोटीरर्जयित्वात्मीयं प्रतिशतमवितथं करिष्ये यदि देव स्वयं 12माध्यस्थ्यवृत्तिमगीकरिष्यते ।' इति चिन्तयन् परितुष्टमनास्तस्यामेव नगर्यां विपणिमार्गे कमपि वणिज 12 परिणतवय सं मार्दवादिगुणोपेतं स्वभावतो ऽपि सुशीलमद्राक्षीत् । तं च निरीक्ष्य चिन्तितमनेन । 'अहो, रमणीयतमाकृतिया॑यान् वणिकपुडयो ऽयं दृश्यते, ततो ऽमुप्प पादपतनं न्याय्यम्' इति ध्यात्वा तं नत्वा च सागरदत्तः पुरतो निविष्टः । तेन श्रेष्ठिना महता संभ्रमेण 'स्वागतं भद्राय' इति भापितः सः । तदा च तस्मिन्नगरे कस्मिन्नपि महोत्सवे प्रवृत्ते तस्य श्रेष्टिनो हट्टे प्रत्यासन्नग्रामीणजनो ऽतीवसमुत्सक- चेताः समस्तपण्यग्रहणार्थमभ्येति, तं च श्रेष्टिनं जराजर्जरिततर्नु पण्यानि दातुमक्षममवगम्य सागरदत्तः 1 प्रोवाच 'तात, त्वं विपणिमध्यतः ऋयाणकान्यानीय मम समर्पय यथैतानि तोलयित्वा युक्त्यास्मै जनाय ददामि इत्युक्त्वा दातुं प्रवृत्तः । तत एपः 'क्षिप्रं ददाति' इत्यवगत्य सर्वोऽपि जनस्तदापणमायातवान् । तेन तत्क्षणमात्रेणापि पण्यान्यर्पयित्वा समग्रो ऽपि जनः प्रेपितः। क्रयाणकैर्विक्रीतैर्महत्यर्थलामे श्रेष्ठिना 21चिन्तितम् । 'ययं को ऽपि महाकुलसंभवः पुण्यवान् दारको यद्ययं मम निलयमलङ्करोति तदतीव सुन्दरं 21 भवति' इति चिन्तयता जल्पितम् । 'भो वत्स, त्वं कुतः स्थानादागतो ऽसि ।' तेनोक्तम् । 'तात, चम्पा- पुरीतः।' श्रेष्टिना जगदे। 'वत्स, त्वया मम गृहमलङ्करणीयम् ।' स सागरदत्तः श्रेष्ठिना समं निकेत- 24 मुपागतः । प्रीत्या स्वघुत्रवदौशीरकशिपुक्रियया संमानितः। कियदिनानन्तरं तेन प्रवयसा तद्रूपगुण-24 ग्रामरजितचेतसाभिनवोद्भिन्नयौवना निर्मलसुखमृगाङ्ककान्तिकलापकलिता विकस्वरकुवलयदलदीर्घ- लोचना कुलुमवाणप्रणयिनीनिमा कनी सागरदत्ताय प्रदत्ता, परं तेन तत्परिणयनं न मानितम् । 27 तेनोक्तम् । 'तात, किंचिद्वक्तव्यमस्ति । केनापि हेतुना स्ववेश्मतो निःसृतोऽस्मि, यदि तत्कार्य प्रमाण- कोटिमध्यारूढं ततो यद् यूयं भणिप्यथ तदवश्यं करिष्ये । यदि तन्न निप्पन्नं ततो मम केवलं ज्वलन एव शरणमतो ऽस्मिन्नर्थे सांप्रतं तात, प्रतिवन्धं मा कार्कीः।' श्रेष्ठिना निगदितम् । 'एवं व्यवस्थिते मया भवतः किं कर्तव्यम् ।' तेनोदितम् । 'यदि त्वं मम सत्य एव तातस्तदा मद्धनेन क्रयाणकं परतीरयोग्यं 30 गृहाण भाटकेन यानपात्रं च । मया परतीरं गन्तव्यम् ।' श्रेष्ठिना जल्पितम् । 'एवं भवतु' इति तहिनादेव श्रेष्ठिना पुरोभूय प्रतिपादितम् । सागरोऽगण्यपण्यं संगृह्य निमित्तविद्दत्ते मुहूर्ते समुद्रदेवतामभ्यर्च्य 33 तपश्चरणगुरुं गुरुं प्रणिपत्यार्हतामहणां कृत्वा तं वणिजमभिवाद्यापृच्छय च स्मृतपञ्चपरमेष्ठिनमस्कारः 33 प्रवहणमारूढः, पूरितः सितपटः, लब्धो ऽनुकूलः पवनः, ततो नदीशमुल्लङ्घय क्रमेण यानपात्रं यवन- द्वीपमवाप । तत्र क्रयविक्रयेण समर्जितसप्तकोटिः सागरदत्तस्तुष्टमना व्यावृत्य स्वदेशं प्रति प्रचलितः। ६२८) अथो तोहित्थं सागरान्तः कर्मपरिणत्या संजाताकालकजलश्यामललजलजलदान्धकार- च्छादितव्योमतलादृश्यमाननक्षत्रतया निर्यामकैरुत्पथप्रेरितं कस्यापि गिरेदन्तिके आस्फाल्य कामिनी- लिवेदितरहस्यसिव त्वरित प्रपुस्फोट । तत्र च निखिले ऽपि जने विपन्ने केवलं सागरदत्तः प्राप्तफलका 39 कथमपि तुङ्गतरङ्गमालाभिः प्रेर्यमाणः पञ्चभिरहोरात्रैश्चन्द्रद्वीपमवाप्य मूर्छानिमीलितलोचनस्तीर- 39 पादपाधोभागे क्षणसेकं पवनस्पर्शलब्धचेतनस्तृषातरलितचेतोवृत्तिः क्षुधातः सर्वत्र परिभ्रम्य वचन प्रदेशे नालिकेरनारङ्गमातुलिङ्गपनसदाडिमीप्रमुखद्रुमफलैः कृतप्राणाधारश्चन्दनलवलीलवङ्गलतागृह 3) On खन्यवाद B has a marginal gloss like this : भूमिगतनिधानखननविधिः 7) PB रूपकानां. 10) B तत्व 12) B मध्यस्थवृत्ति. 13) P तेन चिंतितं for चिन्तितमनेन. 21) दारकोऽपि यद्ययं. 24) B has a marginal gloss: कुशीरं शयनासने कसिपुर्भोजनाच्छादो. 27) तात यत्किञ्चिद्वक्तव्यमस्ति [यदहं]. 29) B has a marginal gloss प्रतिबंधं आग्रहं ।. 32) P गण्यं पण्यं. 37) B गिरेदैतके. 38) B त्वरितं पुस्फोट. 40) B °स्तृष्णा- तरलित'. 41) B has a marginal gloss on लवली thus: लताविशेष:- 27 30 36 36 1)P प्रचारः पुरुष. for तव.

·* 47 9 12 15 18 -III. $ 31 : Verse 307 ] कुवलयमालाकथा ३ 1वीक्ष्य संजातचित्तकौतुकस्तमुद्देशं यावदाजगाम तावत्सहसा कस्यापि स्वर इव श्रवणातिथित्वं भेजे। 1 तमाकर्ण्य चिन्तितमनेन । 'अत्र तावत्पूर्व मनुष्यप्रचारोऽपि न कथं वालाया इव शब्दः । अहो, अहमपि 3 कुत्र प्राप्तो ऽस्मि यन्न कथास्वपि श्रूयते यत् स्वप्ने ऽपि न दृश्यते तदैव देवेन घट्यते' इति चिन्तयता 3 यावनिरूपितं तावत्कदलीतरुनिकुरुम्बान्तरे रक्ताशोकतरुतले ऽसामान्यरूपातिशया गुणग्रामाभिरामा काचित्प्रत्यक्षा वनदेवतेव वनिता दत्तकण्ठपाशा दृष्टा । ततस्तया प्रजल्पितम् । श्रूयतां वनदेव्यः, परस्मि- 6न्नपि जन्मान्तरे भमेदृशं मा भूयात्' इति भणन्त्या तयात्मोद्ववन्धे । अत्रान्तरे तेन करुणाशरणेन सहला- 6 गत्य तस्याः पाशश्चिच्छिदे, पतिता सा धरायां वायुनाश्वासिता च । चन्दलकिशलयरसेन विलिप्तं वक्षास्थलम् । तया लब्धसंज्ञया सागरदत्तो ददृशे। तं वीक्ष्य ससाध्वसहृदया स्ववासः संवरीतुमारे। तेन भणिता। 'पुष्पवाणप्रिया किं त्वं वनलक्ष्मीः किमत्र वा । किमात्मारोपितो दुःखे निवेदय कृशोदरि ॥ २९९ उवाच सा रतिर्नैव नास्सि लक्ष्मीवनस्य च । समाकर्णय मदृत्तं त्वमेकाग्रमनाः पुनः ॥ ३०० ६२९) अस्ति दक्षिणमकराकरतीरे जयतुङ्गा नाम नगरी । तनोत्तुङ्गश्रिया पैश्रमण इव वैश्रमण: 12 श्रेष्ठी। तस्याहं दुहितात्यन्तप्राणप्रिया। अन्यदादिवसे स्वभवनकुट्टिमतले शय्यायां प्रसुप्तानेकशकुनिश्वा- पदकलकलरवेण विबुद्धा यावञ्चिन्तयामि तावदनन्तपादपशतदलावलिनिरुद्धतरणिकिरणजालं कान्तार- 15 मेव पश्यामि । तच्च वीक्ष्य भयावेशकम्पिततनुलता विलपितुं प्रवृत्ता। भविष्यामि कथं तात निराशा हा त्वयोज्झिता । इदानीं कानने भीमे शरणं भावि कुत्र मे ॥ ३०१ अत्रान्तरे 'तव शरणमस्मि' इति जल्पन् दिव्यरूपधारी को ऽपि पुमान् लतानिकेतनतः समुत्तस्थौ। 18 तमालोक्य द्विगुणतरं समुपजातक्षोभा रोदितुमारेभे, स च मत्समीपमुपागत्य वक्तुं प्रावर्तत । 'मुश्च माश्रूणि तन्वङ्गि न करोमि तवावमम् । त्वद्रूपाक्षिप्तचित्तेनापहृतासि मयाधुना ॥ ३०२ वाला जगाद सा 'कस्त्वं केन ते कथितारिम च ।' तन्निशम्य ततो ऽवोचन्नरः शृणु शुभानने ॥ ३०३ $ ३०) अस्ति वैताठ्यपर्वतः । तच्छिखरनिवासिना मया विद्याधरेण महावलवता त्रिदशवनिता- 21 नामपि मानसे क्षोभकारिणा निखिलमपि क्षोणीतलं कलयतोपरितनकुहिमतले तलिने प्रसुप्ता तलिनोदरी त्रिभुवनाधिकशालिनी इतिकृत्वा भवती मम मनसि प्रवेशं चक्रे । 24 प्रेमोल्लसति कस्यापि कापि दैववशात्तथा । विनेतुं शक्यते यन्न विलग्नं वज्रलेपवत् ॥ ३०४ ततो 'नापरो ऽत्रोपायो ऽस्ति' इति विचिन्त्याहं लुप्तां त्वामपहृत्य निजगुरुशङ्कितो निजनगरं न गतः, किन्त्वत्र द्वीपे विजने समागतो ऽस्मि, अतो भया लह भोगान् भुव, दुःखं मा धेहि ।' अतो मया 7 चिन्तितम् । 'तावदहं कन्या न कस्यापि दत्ता, अन्येनापि वणिजा परिणेतव्या, ततो वरमयं सुन्दराति-27 विद्याधरः त्रिजगतीयुवतिजनवल्लभः स्नेहमोहितमना यदि मत्करग्रहं करोति तदा मया किं न लब्धम् इति चिन्तयन्त्या मयोक्तम् । 'अहं त्वयात्र कानने आनीता यत्तुभ्यं रोचते तत्समाचरेः । ततः सहर्ष- 30 संभृतचेताः समजायत । अत्रान्तरे कर्पितकरालकरवालभैरवो विद्याधर एकः रे रे अनार्य, कुत्र प्रालि इति जल्पन् प्रहर्तुमायातवान् । ततो मे दयितः समाकृष्टरिष्ठी रे रे दुष्ट, मत्कलनापहारं कर्ता' इति वदन तेन समं योद्धमारेसे । ततस्तौ युध्यमानौ निशितासिघातः परस्परं लूनशीपों क्षिती निपतिती 33 विलोक्य महदुःखाक्षिप्तचित्ता विलपितुं प्रवृत्ता। 'हा सौभाग्यनिधे नाथ रूपश्रीजितमन्मथ । मारे गृहादानीय मुक्त्वात्र मामेकां काननान्तरे । जी ६३१) तत एवं विलप्य मरणकृताध्यवसार इति चिन्तयन्त्या लतावेश्मनि लतापाशं विरचय्य : मातापितरौ प्रणम्य चात्मा ववन्धे । अतो न जाने । 39 कुत्रत्यः, कथमत्र दुर्गमे द्वीपे। ततः सागरदत्तः स्वः दयामास । ततस्तयोक्तम् । एवंविधे विषमे कार्य 'सत्पुरुषाः प्राणान्ते ऽपि न प्रतिज्ञाभङ्गं वियति ।। 42 भद्र, तब दूषणम् , तत्किं त्वया संप्रति विधेयम् ।' 21 24 36 - 3) B तदेव for तदैव. 5) PB om. वनिता. 6)?म. उत्तुंगश्रिया. 13) B प्रसुप्ता । अनेक. IT) Pom. ति, दिल मलिनोदरी. 26) P B द्वीपे निर्विजने. 40) Bou. लक. - ·: 1 9 15 18 18 21 21 * 48 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. $ 31 : Verse 307- मासाः संजाताः । संप्रत्येप द्वादशो मासः प्रवृत्तः । अनेनैकेन मासेन कथमहं सप्तकोटीः समुपार्जयामि । 1 अथो समुपार्जिता अपि सप्तकोटीः कथं गृहं नेप्यामि । तेनाहं सुन्दरि, भ्रष्टप्रतिज्ञो ऽभवम् । न मम भ्रष्ट- 3 प्रतिशस्य जीवितुं युक्तम् । ततो ज्वलनं प्रविशामि ।' [तयोचे । ] 'यद्येवं प्रतिज्ञाभङ्गे भवान् हुताशने 3 प्रविशति तत्राहमपि भर्तृवियुक्ता त्वमिव कृशानुं साधयिष्ये, अतो ऽन्वेष्यतां कुतोऽपि पावकः । तेन भणितम्। 'भद्रे, न युक्तमेतत्तव'। [ततस्तयापि भणितम् । मया किमत्र वने कर्तव्यम्' इति । ततस्तेन चित्यां विरचय्यारणिकाष्टान्निर्माय ज्वलनः प्रज्वालितः। ततस्तेनोक्तम् । 'भो लोकपालाः श्रूयतां, मम 6 प्रतिज्ञा संवत्सरेणापि न पूर्णा, इति भ्रष्टप्रतिशस्य मम ज्वलनः शरणमिति ज्वलनं विशामि' इति याव- चित्यां गोपयति तावञ्चिता शतपत्रता प्राप । ततो [सागर-] दत्तः कौतुकाक्षिप्तहृद्यो व्यचिन्तयदिति । 'किमन्यजननं किं वा स्वप्नः किं मनसो भ्रमः । किमिन्द्रजालं यच्चित्या जगाम शतपत्रताम् ॥' ३०७ अत्रान्तरे पद्मरागवटितं व्योममण्डले । मुक्तावचूलपालम्बं विमानं समुपस्थितम् ॥ ३०८ चारुकाञ्चनकोटीरधरस्तत्र सुरः स्फुरन् । तेजसा भूयसा चञ्चदखण्डश्रुतिकुण्डलः ॥ ३०९ 12 ईपदाग्यहास्यविकस्वराधरतया दशनस्फुरत्किरणधोरणिसमुद्दीपितदिगङ्गनाननेन तेनोक्तम् । 'अहो 12 सागरदत्त, किं त्वया पामरजननिपेवितो विवुधनिन्दितः स्त्रवधः प्रारब्धः । यतः, प्राणेश दुःखसंतप्ता वनिता साहसाञ्चिता । तनोति तद्वरं भद्र सांप्रतं सांप्रतं न ते ॥ ३१० पतञ्च कथं विस्मृतम्, यत्त्वं सौधर्मविमाने ऽस्माभिः सममुत्पन्नः। तत्र तावत्त्वया कर्केतनेन्द्रनील-15 पद्मरागराशयः प्रमुक्ताः, अतः किमेताभिः सप्तधनकोटीभिः । तत्त्वं गृहाण सम्यक्त्वं निशामुक्तिनिवर्तनम् । महाव्रतानि पञ्चैव ता एताः सप्त कोटयः ॥ ३११ ६३२) अथ द्रव्याभिलापी भवांस्तदा त्रिगुणाः सप्तकोटीः स्वीकुरु । मम विमानमारोह यथा त्वामहाय निलयं नयामि ।' एतदाकर्ण्य देवर्द्धि वीक्षमाणस्य तस्य सम्यगृहापोहं कुर्वतः पूर्वजातिस्मृति- रुत्पेदे । शातं च यथा 'अहं स पद्मप्रभच्युत्वान समुत्पन्नः । एप पुनः पद्मकेसराभिधानो ऽनिमेषः। तत्र मया पूर्वजन्मनि भणित आसीत् , यथा 'त्वयास्मि श्रीमतो जिनेश्वरस्य शासने संबोध्यः' तत्स्मरता- नेनामुतो मृत्युतो रक्षितो ऽस्मि । अहो दृढप्रतिज्ञः, अहो परोपकारी, अहो स्नेहपरः, अहो मित्र- वात्सल्यम् । यतः, मानुष्ये जीवितं सारं ततोऽपि प्रेम सुन्दरम् । उपकारः परं प्रेम्णि तत्रैवावसरो वरः॥ ३१२ इति चिन्तयतानेन सुरः प्रणतः । तेन भणितम् । 'सुठु स्मृतस्त्वया पूर्वभवः।' सागरदत्तेनोक्तम् । 'अहो, त्वया परित्रातः संसारपतनात् । तावत्त्वया वरेण्यं कृतम् । समादिश किं कर्तव्यम्' इति । सुरेण 27 जल्पितम् । 'अद्यापि ते चारित्रावरणीयं कर्म समस्ति, तद्भोगान् भुक्त्वा सप्तदशभेदभिन्नः संयमो 27 विधेयः' इति । ततस्तेनास्मि विमाने समारोपितः । गृहीता च मया सा समं वाला । क्षणेनैव जयश्रीनगरी प्राप्तः । तत्र जीर्णश्रेष्ठिवेश्मनि समवतीर्णेन मया सा कन्या श्रेष्ठिसुता च परिणिन्ये । ततो विमानारूढ- 30 श्चम्पापुर्यामगमम् । वन्दितो महाभक्त्या गुरुजनः । ततो देवेनोक्तम् । 'भद्र, तव दशवर्षसहस्राण्यायुः, 30 ततस्त्रीणि गतानि, पञ्च सहस्राणि भोगान् भुक्ष्वेति, सहस्रद्वयं श्रामण्यं पालनीयम्' इत्युक्त्वैकविंशति- धनकोटीस्तट्टहाङ्गणे ऽभिवृष्ट्य गतः स सुरः । सो ऽथ चिरबिरहखिन्नां पूर्वप्रियां संभाव्य ताभिरम्भोज- 33 दृग्भिः सह क्रीडां रचयन् प्रणयिजन मानयन् क्रमेण निर्विण्णकामभोगो ऽवगतपरमार्थः स्मृतपूर्वभव- 33 देववाक्यः क्षीणभोगफलका वैराग्यमार्गसुपगतः । ततश्चैत्येष्वष्टाहिकां निर्माय कृतकृत्यः पुण्यवतां स्थविराणामन्तिके ऽन्तेवासी जातः । भोः कुवलयचन्द्र, सो ऽहं सागरदत्तः। तत्र चाधीतसर्वशास्त्रस्य 36 गृहीतद्विविधशिक्षस्याङ्गीकृतैकाकित्वविहारप्रतिमस्य ममावधिज्ञान प्रादुरभूत् । 'अधो यावद्नप्रभायाः 36 सर्वप्रस्तरान् ऊर्दू यावत्सौधर्मविमानचूलिकां तिर्यग् मानुषोत्तरशिखरम्' एतत्प्रमाणे [ अवधौ] जाते मया 'लोभदेवपद्मप्रभदेवी' इति निजं प्राच्य भवद्वयं ददृशे । एतद्विलोक्य चिन्तितं मया। 'अहो, ये पुनस्तत्र चत्वारस्ते कथं संप्रति' इति चिन्तयन् यावदुपयुक्तोऽसि तावत्तान् दृष्टवान् तथा यश्चण्डसोमः। 39 2) P अथोपार्जितसप्तकोटीः । अथोपार्जिता अपि 0 अथो समुपार्जिताऽपि. 3) P B om. [तयोचे]. 4) P भर्तृप्रयुक्ता. b) ! Bom. [ततरतयापि भणितम् ।]. 6) P चित्या B चित्तां, P°काष्ठान्यानिर्माय B°काष्ठान्यानीय्य, B प्रडवालितः। तेनोक्तं, ततरतेनोक्तम्. 7) P संवत्सरेणापि न पूर्णादत्तः । कौतुका क्षिप्त etc.: obviously P has missed some portion between पूर्णा and दत्तः. Originally v also rend like P, but by an additional line it is made to read thus: संवत्सरेणापि न पूर्णा इति भ्रष्टप्रतिज्ञस्य मग ज्वलनः शरणमिति ज्वलनं विशामीति यावञ्चित्यां गवेपयति तावञ्चिता शतपत्रतां प्राप ततो दत्तः कौतुकाक्षिप्त etc. o reads thus संवत्सरेणापि न पूर्णा तेन सम्प्रति स्वप्रतिज्ञापूर्ये प्राणान् यजन्नस्मि' इति यावत्प्राणान्मुञ्चति [तावत्सा चिता पाजायमाना जाता। तां दृष्ट्या सागर] दत्तः कौतुकाक्षिप्त eto. 15) B एतत्कथं. 16) B om. अतः, P कोटिभिः. 18) PB 20) P Bधानोनिमिषः. 21) P ततः स्मरताः 22) B दृढप्रतिज्ञा. 36) B सर्वशास्त्रगृहीत. 31) o adds [अवधौ] before जाते. 24 24 39 Pom. विगानमारह.

·6 9 12 15 18 * 49 -II1.834 : Verse 316] कुवलयमालाकथा ३ 1स स्वर्गे पद्मचन्द्रस्ततश्युत्वा विन्ध्याटव्यां कण्ठीरवः । पुनर्मानभटो ऽपि विपद्य पद्मसारः स्वर्गी, ततो 1 ऽयोध्यापुर्यां भूपतेईढवर्मणः सूनुः कुवलयचन्द्र इति । तथा मायादित्यच्युत्वा त्रिदिवे पद्मवराभिस्यो 3 ऽनिमेपो भूत्वा दक्षिणस्यां दिशि विजयाभिधायां पुर्याभूधनश्रीमहा(विजय)सेनस्य दुहिता कुवलयमाला। 3 एतत्परिशाय मया चिन्तितम् । तदा तपस्विभवे मम संमुखमेतैर्भणितमासीत् यथा 'यत्र तत्रोत्पन्ना- नामस्माकं भवता सम्यक्त्वं दातव्यम्' इति सा यावन्मम प्रार्थना स्मृतिपथमागता तावदेष पद्मकेसर- 6 त्रिदशः समागत्य मां प्रति स्तुतिमाततान । 'समुत्पन्नावधिज्ञान शातजन्तुभवान्तर । जय त्वं श्रमणाधीश धर्माचार्यस्त्वमेव मे ॥ ३१३ ६३३) तदाकर्ण्य तं निरीक्ष्य च मया जल्पितम् । 'भद्र, कथय किं क्रियताम् ।' ततो जल्पितं 9 नाकिना । 'भगवन् , पूर्व मया प्रतिपन्नमिति, यथा सम्यक्त्वदानेन पद्मसारपद्मवरपद्मचन्द्रजीवा अनु- ग्राह्याः । एते शुद्धौ मिथ्यादृष्टिकुललब्धजन्मानौ, एकः सिंहश्च । तदेते ऽतिदुर्लभे श्रीजिनेन्द्रनिगमे प्रतिवोधनीयाः । ततः समागच्छ यथा गच्छावस्तस्यामयोध्यापुर्यां कुमारं कुवलयचन्द्रं प्रतिबोधयावः ।' 12 मयादिष्टम् । 'न त्वयोपायः सुन्दरः समुपदिष्टः। यतः सुखनिमग्नानां रतिधर्मे न जायते । नीरुजामौषधे न स्यादादरस्य लवो ऽपि हि ॥ ३१४ तत्तस्य कुमारस्य राज्यदिग्धावितस्य पितृमातृभ्रातृभगिनीस्वजनवयस्यादिभ्यो ऽनतिदूरीकृतस्य च 15 कुतो बोधावसरः । यदुक्तम् । "जननीजनकभ्रातृवियोगेनातिदुःखिताः। यावन्न देहिनस्तावद्धर्मकर्म न तन्वते ॥" ३१५ कुमारानयनाय त्वं भद्र गच्छाधुना त्वहम् । चण्डसोमो हरियंत्र तत्र गच्छामि कानने ॥३१६ ६३४) तत्रैकान्ते कुमारः पितबान्धववियोगकलितः सुखं सम्यक्त्वं ग्रहीष्यते' तदुक्त्वाहमिहा-18 गतः। पद्मकेसरः संप्राप्तोऽयोध्यायाम् । तत्र च तत्क्षणनिर्गतस्त्वमश्वारूढो वाहकेलिगतो दृष्टः पद्म- केसरेण । स तुरजं प्रविष्टः । त्वां गृहीत्वा तुरग उत्पतितः । त्वया च तुरगः प्रहतः । पद्मकेसरेण च 21 मायया मृतो दर्शितो न पुनर्मूतश्च, केवलं तवाशाभङ्गः कृतः। ततः कुमार, सम्यक्त्वलाभार्थमनेना-21 श्वेनाक्षिप्य त्वमानायितः । एतानि तानि रत्नरूपाणि विलोकयेति । ततः कुवलयचन्द्रः स्वं प्राच्यरूपं तथा कुवलयमालायाश्चापरेषामपि पूर्वजन्मस्मृतिनिमित्तानि तान्यपश्यत् । उत्पन्नं च तदर्शनेन कुमा- 24रस्य सिंहस्य च जातिस्मरणम् । मुनिना समादिष्टम् । 'कुमार, ततस्त्वं विचारय । 'असारः संसार:, 24 तीक्ष्णा नरकव्यथा, दुर्लभः श्रीजिनप्रणीतो धर्मः, दुष्प्रतिपाल्यः संयमभारः, वन्धनसदृशः सदन- निवासः, निविडनिगडप्राया दाराः, महाभयमशानम्, न सुलभा धर्माचार्याः, महाभाग्यलभ्यं मनुष्य 27 जन्म' इत्येवं च विज्ञाय 'सम्यक्त्वं गृहाण, द्वादशवतान्यङ्गीकुरु, परिहर पापस्थानानि ।' इदमात्मना 27 पूर्वजन्मवृत्तमथाश्वापहतिं च निशम्य भक्तिभरप्रणतोत्तमाङ्गः कुवलयचन्द्रो वक्तुं प्रवृत्तः। 'अहो, अनु- गृहीतो भगवता सम्यक्त्वदानप्रसादेनेति तावन्मम ददस्व जिनराजदीक्षानुग्रहम् ।' मुनिना प्रोक्तम् । 30 'त्वमुत्सुकमना मा भव, तवाद्यापि भोगफलं कर्म समस्ति, अतः प्रव्रज्या न ग्राह्या । सांप्रतं पुनादशविधं 30 श्रावकधर्म प्रतिपालय ।' एतदाकर्ण्य कुमारेणोक्तम् । 'भगवत् श्रूयताम् , अतः परं श्रीजिनान साधूंश्च विना नान्यं नमामि, श्राद्धधर्म च पालयिष्ये।' भगवता भणितं भवतु' इति । ततो मुनिना पुनरप्युक्तम्। 33 'भो मृगराज, त्वया पूर्वजन्मवृत्तं श्रुतम् । वयमपि तद्वचः संस्मर्य समागताः। तावदगीकुरु सम्यक्त्वम् । 33 गृहाण देशविरतिम् । मुञ्च निस्त्रिंशत्वम् । परिहर प्राणिवधम् । त्यज सर्वथा क्रोधम् । अनेन दुरात्मना क्रोधेनावस्थामिमामुपनीतोऽसि।' इदं वचो निशम्य मृगाधिपः सर्वाङ्गरोमाञ्चितश्चलद्दीर्घलाङ्गुलः समुत्थाय 36 मुनिं प्रणम्य प्रत्याख्यानं ययाचे । भगवता ज्ञानेनादिष्टम् । 'कुमार, एष केसरीदं जल्पति, यथा ममानशनं 36 देहि, यदस्माकमपुण्यवतां नास्ति प्रासुकाहारः। सदैव वयं मांसाशिनः, अतो मम न श्रेष्ठं जीवितम् ।' ततो मुनिना तस्य प्रपन्न प्रतिवोधस्य निरागारमशनमदायि। स च तदङ्गीकृत्य त्रसस्थावरजन्तुजातविरहिते 39 स्थण्डिले संसारासारतां चिन्तयन् पञ्चनमस्कारपरायणः परित्यजन् स्वजातिदुःशीलत्वमुपाविशत् ।' 39 . 2) B मायादित्यो इति च्युत्वा, B 'भिख्योनिमिषो. 3) P B दिशि जयाभिधायां, P B श्रीमहासेनस्य. 11) B 'मयोध्यायां पुर्या. 14) B राज्योदयश्रिया लालितस्य (this is a correction on the original reading something like the one adopted in the text), B 'भ्यो दूरीकृतस्य. 17) B तत्रागच्छामि. 18) B तदुक्त्वाहमिहागतः पमकेसरः स्त्वामानेतुं गतः तत्र. 19)P om. संप्राप्तोऽयोध्यायाम् , shown by blank space; P B वाहकेलिगतो दर्शितो न पुनर्मतश्च केवलं तवाशयाशाभंगः. 26) B निवड B for निविद. 27) B इदमात्मनः. 36) B यथा मम मांसाहार एव ततोसाकमपुण्यवतां.

·3 6 9 12 17 15 21 21 * 50 रतप्रभसूरिविरचिता [111.834 : Verse 317- कुमारेणोक्तम् । 'भगवन् , सा फुवलयमाला कथं बोध्या ।' भगवतादिष्टम् । 'सापि तत्र विजयपुर्या 1 चारणश्रमणकथानकेन स्मृतपूर्वजन्मवृत्तान्ता गाथाचतुर्थपादं राजद्वारे सर्वजनदृष्टं करिप्यति । तत्र गत्वा गाथापूरणतस्त्वमेव तां परिणेप्यसि । सा पुनस्तव महादेवी भविष्यति । ततस्तत्कुक्षिभूरेप पद्मकेसर- 3 खिदशः प्रथमः पुत्रो भावीति । तत्वमपाचीमभिगम्य कुवलयमालां प्रबोधय' इति निवेद्य सद्यः श्रमणेश्वरः ससार । सुपर्वापि 'अहं संयोध्यस्त्वया' इत्युक्त्वा गगने समुत्पपात । कुमारः 'भगवतादिष्टं कर्तव्यम्' 6 इति चिन्तयन् दक्षिणाभिमुखं चलितः पञ्चास्यं विलोक्य चिन्तयामासेति । 'यदयं साधर्मिको ऽथवा पूर्वसंगतः स्निग्धवन्धुरेकगुम्दीक्षितश्चानशनी च, अतो मयायमुपचर्यः । यद्यस्य कायपरित्राणं न करिप्ये तदायं केनापि व्याधेन शरैनिंदतो रौद्रध्यानवशमानसः श्वभ्रतिर्यग्दुःखभाजनं भावी' इति विचार्य भव्यरीत्या तेन प्रतिजागरितो भणितश्चेति । 'जनौ जनो मृगेन्द्र त्वमबोधिधा मृतः । तथा म्रियस्वेति यथा भूयः स्यान्न मृतिस्तव ॥ ३१७ $३५) एवं धर्मकथा श्रुत्वा तृतीय दिने हर्यक्षः क्षुधाक्षामकुक्षिनमस्कारपरायणः समाधिना मृत्वा 1: सौधर्म द्विसागरोपमायुःस्थितिः सुमनाः समुदपद्यत । ततः केसरिशरीरसंस्कारमाधाय कुमारः कुव. लयचन्द्रो दक्षिणाभिमुखमचालीत् । ततश्च गिरिनिर्भरक्षात्कारैर्वाचालितदिगन्तरम् । त्रिपवं सप्तपत्राढ्यं नववाणद्रुवन्धुरम् ॥ ३१८ शाखिसूनस्फुरगन्धलसझमरविभ्रमम् । स्थाने स्थाने श्रूयमाणकेकिझंकारनिःस्वनम् ॥ ३१९ दारुणश्वापदवातसंकुलं केतनं धनम् । कुमारः क्रमयन् प्राप विन्ध्यपर्वतकाननम् ।। ३२० विभिर्विशेपकम् ॥ 1 तदा तत्र नखंपचवालुकानिवहे ज्यलद्वदलदावानलनिर्गच्छद्भूमध्यामलितककुम्मण्डले सर्वतः शुष्यमाण-18 शाखिनि वात्यावियद्विवर्तितरजःसंचये च प्रचण्डमार्तण्डकिरणदण्डसंशोपितक्षितितले भीमग्रीष्मभरे उदग्रपासंशुष्यद्गलतालुकः कुमारः सलिलावलोकनाय कंचिद्भूभाग बभ्राम । ततस्तदन्तर्वसुधायोपिद्धाले विशेषकः । नृत्यत्रिदशसुन्दर्या भुवि त्रस्तं तु कुण्डलम् ॥ ३२१ मुक्तावदातसद्वारि हारिवारिजराजितम् । वातावधूतकिजल्कलिप्तकाष्ठाङ्गनामुखम् ॥ ३२२ क्रीडत्स्वर्गाङ्गनापीनवक्षोजक्षोभितोर्मिकम् । पालिद्रुमालिसंलीनकिनरीगीतसंगतम् ॥ ३२३ आवर्तमिव गङ्गायाः क्षीराम्भोधेरिवानुजम् । सुधाकुण्डमिवोद्भूतं कासारं स व्यलोकत ॥ ३२४ चतुर्भिः कलापकम् ॥ तमालोक्योच्छसितमिव हृदयेन, प्रत्यागतमिव वुझ्या सर्वथा प्राप्तमनोरथ इव कुमारः समभूत् । 7 तत्तीरस्थितेन कुमारेण चिन्तितम् । 'आयुर्वेदशास्त्रमध्ये मया श्रुतमासीत्, यत्किल दुस्सहात्तृषापरि-27 श्रमभागिनापि देहिना तत्क्षणं पयो न पेयमिति । यस्मादेते सप्तापि धातवः प्रकुप्यन्ति, वातपित्तश्लेष्मा- दयो दोषा उत्पद्यन्ते, अतो मम श्रान्तस्य सद्यः शरीरप्रक्षालनपानादिकं नैवोचितम्' इति विचिन्त्य तत्ती- 30 रतरोरेकस्य तले क्षणमेकं विथम्य ततः कुमारः सरःसलिलावगाहनं पयःपानं च विदधे । ततः पुष्प-30 फलस्पृहयालुः सर्वतः परिभ्रमन् कस्मिन्नपि प्रदेशे लतानिकेतने ऽप्रतिमा यक्षप्रतिमां यावनिरूपयति तावत्तत्र यक्षशिरोदेशे सकलत्रैलोक्यवन्धोर्भगवतो ऽहंतो मूर्तिर्मुक्तामयी तल्लोचनगोचरमागता। 33 कुमारस्तामालोक्य हर्पवश विकसल्लोचनः स्तुतिमाततान। जय त्रिभुवनाधीश जय निर्माय निर्मम । जय कारुण्यपाथोधे जय श्रेयःश्रियोनिधे ॥ ३२५ ६३६) ततः कुमारस्तां प्रतिमां जलेन प्रक्षाल्याहिमरुचिमरीचिवीचिपरिचयपेशलैः कमलैरभ्यर्च्य 36 भक्तिभृतस्वान्तः पर्यटौदिति । संसाराम्बुधिपापनीरलहरीमध्ये भृशं मजत- खाता त्वं भुवनैकभूषणमणे त्वं नायकस्त्वं गुरुः । किंचान्यजनकस्त्वमेव जननी दीनत्वभाजो मम त्वं वन्धुस्त्वसिह त्वमेव शरणं त्वं जीवितं त्वं गतिः ॥ ३२६ अत्रान्तरे निर्मितातुलजलक्षोभा सरोवरोदरतः कापि कामिनी दिव्यरूपधारिणी निःससार । तां 42 च दृष्ट्वा चिन्तितं कुमारेण । 14) P त्रिपत्रिसप्त. 15) 0 काक for केकि. 18) B ककुमंडले. 21) B शेषकं for विशेषकः and B has a marginal gloss: तस्य वनस्य मध्ये । भूस्त्रीभालतिलकं । 27) PB दुःसहतृपाक्षुधापरिश्रमभाजिनापि. 29) P पामारिक for पानादिकं. 30) P पयः पानं च बंधाय blank space स्पृहूयालुः, B च विधाय भोजनविषये स्पृहयालः... 24 33 36 39 39 N 42 ·6 15 18 18 -III. $38 : Verse 337] *.51 कुवलयमालाकथा ३. 1. 'समुद्रनन्दिनी किंवा किंवा विद्याधरी वरा। किं वा सिद्धाङ्गना किं वा देव्यसौ व्यन्तरी किमु ॥ ३२७ .1 तां चानु करकमलकृतजलभृतकनककलशा दिव्यसरोजादिपूजोपकरणपूर्णपटलिकाविहस्तहस्ता कुलिका 3 च निर्गता । ते च विलोक्य कुमारश्चिन्तयामास । 'ननु दिव्ये इमे, न ज्ञायते केन हेतुनानागते ।' ततो 3 यद्यत्र प्रदेशे स्थास्यामि तदेतयोर्मनसि महान् क्षोभो भविष्यति, अतो ऽस्यैव यक्षस्य पृष्ठिभागे तिष्ठामि क्षणमेकम् 'यथते किं निमित्तमागते, किमत्र कुर्वाते' इति परिज्ञानाय तद्यक्षपृष्ठावतिष्ठत् । ततः सा 6 मृदङ्गी भगवत्प्रतिमां सरोजैरचितां विलोक्य जल्पितवती । 'हे कुलिके, यदियमन्येनापि भगवतः श्रीमदादिनाथस्य प्रतिमा केनाप्यर्चिता, परमिति न ज्ञायते यद्देवेन मानुषेण वा ।' कुब्जिकयोक्तम् । 'अत्र वने शबरैरभ्यर्चिता भविष्यति । तयोक्तम् । 'नहि नहि विलोकय पदपद्धतिम्, यदस्यां वालुकाप्रति- विम्बितायां पद्मशङ्खाङ्कुशादीनि लक्षणानि लक्ष्यन्ते, ततो मन्ये कोऽप्युत्तमः पुमान्' इति वदन्ती 9 सुदती पूर्वपूजाकमलान्युत्सार्य भगवन्मूर्ति कनककलशगन्धोदकेन संस्नप्य विकचैरम्भोजैरभ्यर्थ्य स्तुतिमातन्य ततो यक्ष संपूज्य गीतं गातुं प्रवृत्ता। तस्या गेयं लय-ताल-तान-श्रुति-स्वर-मूर्छना- 12 ग्रामसुन्दरममेयगुणमाकर्ण्य कुलमनाः कुमारः 'अहो गीतम् , अहो गीतम्' इति वदन्नात्मानं प्रकटीचके। 12 सा च मृगलोचना रूपगुणकलाकलापकलिताय कुमारायाभ्युत्थानं विदधे । कुमारेणापि 'साधर्मिक- वत्सलत्वम्' इति चिन्तयता प्रथममेव साभिवन्दिता । तया साध्वसत्रपाभरोत्कम्पकम्पमानस्तनभरया 15 सविनयं भणितम् । 'देव कस्त्वम् , विद्याधरश्चक्रवर्ती सुरो वा, कुतः समागतः, क यास्यसि' इति । अथ भणितं कुमारेण । 'मनुष्यो ऽहं कार्यार्थी दक्षिणापथं प्रत्ययोध्यातश्चलितः । एष मम परमार्थः । एतस्मिन् [हि] महारण्ये का त्वं यक्षः क एष वै । एतस्य हेतुना केन शीर्षे मूर्तिर्जिनेशितुः ॥ ३२८ एतच्चित्रं महच्चित्ते मम संप्रति वर्तते । कुरङ्गनयने तावदेतदाशु निवेदय ॥ ३२९ ६३७) 'हे कुमार, श्रूयताम् । समस्तीह भुवि ख्याता पुरी स्वर्गपुरीनिभा । माकन्दी भूरिमाकन्दा सदादीनजनस्थितिः ॥ ३३० अरिष्टशब्दो निम्बे स्यात् कलियंत्र विभीतके । पलंकषो गुग्गुलौ च जने नैव कदाचन ॥ ३३१ तत्रास्ति यज्ञदत्ताभिधः सूत्रकण्ठः श्रोत्रियः। स च कृष्णाङ्गः कृशशरीरः खरस्पर्शः प्रदृश्यद्धमनिजाल: सदा दारिन्यमुद्राविद्रुतः। तस्य सावित्री प्राणप्रिया । तत्कुक्षिभवान्यपत्यानि त्रयोदश। तेषु चरमः 24 सोमनामा तनूजः । तस्मिन् जातमात्र एव संवत्सराणामधमा विंशिका प्रविष्टा । तदनुभावेन द्वादश-24 वत्सरीमवृष्टिरजायत। यत्रौषध्यो न जायन्ते न फलन्ति महीरहः । निष्पद्यते न वा सस्यं तृण्या नैव प्ररोहति ॥ ३३२ अतो देवार्चनं नैव नैवातिथिपु सस्त्रिया । वितरन्ति न वा दानं नार्चयन्ति जना गुरून् ॥ ३३३ एवंविधे महादुर्भिक्षे यज्ञदत्तकुटुम्ब समस्तमपि क्षयमियाय । केवलं स बदः सोमः कनिष्ठपुत्रः कथमपि कर्मवशतः क्षुधाभारोपरतसमग्रवन्धुवर्गः कदाचिद्राजमार्गे विपणिश्रेणिपतितैर्धान्यकणैः 30 कदाचिद्रोजनक्षणदत्तवलिपिण्डेन महता कष्टेन महदुष्कालकान्तारं व्यतीयाय । तदनन्तरं ग्रहगत्या 30 प्रजानां भाग्यवशतः प्रभूतं तोयं निपतितं, सर्वत्र प्रमुदितानि जनमनांसि, सर्वत्रैवोत्सवः प्रवृत्तः । तस्मिन्नीदृशे सुभिक्षे प्रवृत्ते सोमवटोः षोडशवर्षदेशीयस्य दरिद्र इति पदे पदे जनेन हस्यमानस्य 33 चेतसीदशी चिन्ता संजाता। 'के ऽपि मर्त्यसहस्राणामुदरंभरयो नराः। प्राकृताहुष्कृतादात्मभरयो ऽपि न मादृशाः ॥ ३३४ तत्कृतं सुकृतं किंचिन्नैव पूर्वभवे मया। येन मे न भवत्येव दुस्थावस्था कदाचन ॥ ३३५ सर्वदापि सुखेच्छा स्याल्लोकस्यामुष्य मानसे । न करोति परं किंचित् श्रेयो येन सुखी भवेत् ॥ ३३६ 36 ६३८) तत्सर्वथैव धर्मार्थकामपुरुषार्थत्रयशून्यस्यास्मादृशजनस्य जीवितत्यजनमेव श्रेयस्तरम्, अथवा न युक्तमेतत्, यत आत्मनो वध उचितो न । ये त्यक्ता द्रव्यमानाभ्यां भवेयुभविनो भुवि । श्रेयांस्तेषां बने वासो ऽथवान्यविषयान्तरे ।। ३३३ 21. 21 27 27 33 - 36 39 . 3) 'यामास । अथ मया किं कर्तव्यमिति यद् अत्र प्रदेशे P has blank space for ननु दिये ete.th नतो.) 3) P अति for इति. 13) B°कलितस्य कुमारस्याभ्युत्थानं. 15) P has a gap shamn by blank pars etc. to एतस्मिन् [हि], B°भरयामाणि भो कुमार भवान् कुतः कुत्र किमर्थ याति । अनारोग्य जगौ भने महारण्ये. 17) B वा for वै. 21) B has a marginal gloss:दो लिंक कलिः कलहः । विभीतकवृक्षश्च । पलंकपो गुग्गुलुः। पलं मांस कपति विनाशयति पळवतः : 22722:- जालः (मान added on the margin), 26) 0 तृणान्येव प्ररोहति but Egane ·* 52 6 9 12 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III.8 38 : Verse 338- 1 ततो विदेशगमनमेव समीचीनम्' इति ध्यायन् सोमवटुर्माकन्दीपुरीतो निर्गत्य दक्षिणां दिशमा- 1 श्रित्य चलितः। क्रमेणानवरतप्रयाणेन कृतभिक्षावृत्तिर्विन्ध्यगिरेमहाटवीमाटिवान् । तत्र तदातिमहा- 3 निदाघे तपाक्षुधातः प्रभ्रष्टमार्गः सिंहव्याघ्रदर्शनवेपमानमानसः कस्मिंश्चित्सरसि पयः पीत्वा वनफलान्य- 3 भक्षयत् । तत्र तेन परिभ्रमता चन्दनैलालवङ्गलतागृहे भगवतः प्रथमतीर्थनाथस्य प्रतिमां निरीक्ष्य चिन्ति- तम् । 'अहो, पुरापि माकन्दीपुर्यां मयेदृशी मूर्तिदृष्टा' इति विमृश्य तीर्थकृतः सपर्या विरचय्य पुरो बटुर्जजल्प । 'भगवन् , तव नामगोत्रगुणकलादिकं न जाने, किंतु भक्त्या त्वदर्शनेन भवञ्चरणार्चनेन च 6 यत्किचिद्भवति तद्भवतु' इति प्रार्थ्य रम्यो ऽयं वनाभोगः, प्रधानः सरोवरोद्देशः, कमनीयं लतागृहम् , फलिताः पादपाः, सौम्य पप देवः, मया च तहुस्सहदारिद्रयापमानकलहितात्मना विदेशमपि गत्वा परप्रेष्येणैव भाव्यम् । का ऽन्या गतिरस्मादृशामकृतपूर्वतपश्चरणानाम् । यतः, दूरं गतोऽपि नो मर्त्यस्त्यज्यते पूर्वकर्मभिः । रोहणाद्री बजेद्यद्वा दारिद्यं तत्तथैव च ॥ ३३८ सर्वथापि नास्ति पूर्वविहितस्य नाशः। ततो वरमिहैव जले स्नानं कुर्वनेतान्येव जलकमलानि गृहीत्वा 12 कमप्यमुं देवताविशेषमर्चयन् सुखेन वनतपस्खीव किं न तिष्ठामि' इति ध्यात्वा तत्रैव सोमस्तस्थिवान् । ६३१) एवं कालान्तरेण कृतभूरिफलाहारस्य तस्य विसूचिकया भगवन्मूर्ति हृदि चिन्तयतः समाधिना मृतिर्वभूव । ततो रत्नप्रभायाः प्रथमे योजनशते व्यन्तराणामौ निकाया ये ऽल्पर्द्धयः सन्ति, 15 तेषां यक्ष १ राक्षस २ भूत ३ पिशाच ४ किंनर ५ किंपुरुष ६ महोरग ७ गन्धर्वाणां ८ मध्ये प्रथम-15 निकाये महैश्वर्ययुतो यक्षराजो रत्नशेखराख्यः स समुत्पेदे । तत्रस्येन तेन चिन्तितम् । 'कस्य सुकृतस्य वशतः प्रभूतवैभवभाजनमभवम्' इत्यनुध्याय प्रयुक्तावधिज्ञानेन यक्षराजेन तस्मिन्नेव लतागृहे जगत्पतेः 18 पुरः स्वं शरीरं निरीक्ष्य श्रीयुगादिजिनप्रतिमामभ्यर्च्य प्रोचे । 'यदहं सर्वपुरुषार्थवहिष्कृतोऽपि सर्वत्र 18 लोके हस्यमानो ऽप्येवंविधैश्वर्यभाजनं यक्षराजः समभवं स केवलं तव प्रसाद एव । अतो युक्ता मम शीर्षे जिनेश्वरस्थापना । एक तावदयं सुरासुरनरेश्वराणामप्यभ्यर्च्यः, द्वितीयं यदुपकारकारि मे, तृतीयं शयसिद्धिसुखनिदानं च' इति परिवारपुरस्सरमुक्त्वा तेन यक्षेण तत्र वने स्वस्य मूर्ति महती मुक्कामयीं 21 निर्माय तस्या मुकुटोपरि श्रीमदादिनाथस्य प्रतिमा विदधे । तदाप्रभृति तत्र यक्षलोकेन रत्नशेखर इत्यभिधानमवगणय्य तस्य जिनशेखर इत्याख्या पप्रथे । तेनाहं चेति भणिता । 'यत्कनकप्रमे, त्वया 24 प्रतिदिनं भगवान् दिव्यमणीचकैरभ्यर्चनीयः । मया पुनरटम्यां चतुर्दश्यां च परिवहण समं सपर्या-24 निमित्तं भगवतः समागन्तव्यम् ।' इत्युदित्वा यक्षः स्वस्थानमगात् । ततो भद्र, यत्त्वया पृष्टं क एप यक्षः, किं चामुष्य मुकुटे जिनप्रतिमा, त्वमपि कासि, सैप यक्षराजः सेयं जिनप्रतिमा तस्य चाहं कर्म- मकरी । इह प्रतिदिनं मया समागन्तव्यमेव ।' इति भणिते भणितं कुमारेण । 'अहो, महदाश्चर्य, महत्प्र- 27 भावो भगवान् , भकिभरनिभृतो यक्षराजः, विनीता भवती, रम्यः प्रदेशः, सर्वथा पर्याप्तं मम दृशां श्रुतीनां च फलम् ।' ततस्तया भूयो ऽपि जगदे । 'भो भद्र, सफलं देवदर्शनम्, अतः किमपि प्रार्थय, 30 यथा तव हृदयेप्सितं ददासि' इति । कुमारेणोक्तम् । 'न किमपि मम प्रार्थनीयमस्ति । तया जगदे । 30 कस्यापि किमपीप्सितं स्यादतो याचस्व किमपि।' कुमारेण जल्पितम् । 'भद्रे, एष भगवान् जिनभक्तिकरो यक्षराजो भवती चेति सर्वमप्येतवलोकितं यतः परमपि किं प्रार्थनीयम्' इत्युदित्वा 33 कुमारः समुत्तस्थौ । ततस्तयोक्तम् । 'भो भद्र, भवता दूरे गन्तव्यं यदरण्यमार्गो विषमो ऽनेकप्रत्यूहन्यूह- निदानम्' इति भणित्वा तया स्वकरादुत्तार्य वर्यवीर्यनिलयमौषधीवलयमेकमर्पयामासे। कुमारस्तदङ्गी- कृत्यापाची प्रति चचाल । ६४०) ततः क्रमेण कुमारेण प्रचण्डपवनहतकल्लोलमालार्यमाणतीरपक्षिगणा करिकराधातसमु. 36 च्छलत्कल्लोला कुपितमत्तवनमहिषशृङ्गोच्छलजलच्छटासिच्यमानतीरतरुनिकरा मीनपृष्ठोल्लसदतुच्छ- फेनपटलालंकृता प्रमत्तदुन्तिमजन्मातङ्गमण्डलीगण्डस्थलगलितमदजलविन्दुसंदोहसुरभितजला 39 नर्मदा समुत्तीर्णा । तत्तीरे कुमारः परिभ्रमन् तमालतरुराजीविराजितं प्राङ्गणकुसुमितकेसरशिखरिणं 39 प्रत्यासन्नविकसत्पुष्पजातिमकरन्दमधु [लुब्ध] मुग्धमधुपध्वनिमनोहरमुटज प्रविश्य रुद्राक्षमालावलयं 33 36 3) B करिश्च सरसि. 5) B adds तस्य before तीर्थकृतः. 6) Bom. न before जाने. 8) मया तावदुःसह. 9)B परप्रेध्येण ( प्रेक्षण) भाव्यं. 10) ० दारिद्रं. 14) cमष्टनिकाया. 16) B om. तेन. 18) B om. श्री, ? B यदसि for यदहं. 24) B परिवारेण समं. 26) P किं वाऽमुष्य. 31) P. किमीप्सितं, 8 यदतो for स्यादतो, B om. किमपि. 39) The passage not af: etc....ffia: patates is adopted from b in which too it is written in a different style ·* 53 -III. $ 42 : Verse 338] कुवलयमालाकथा ३ 1कमण्डलुं चालोक्य 'महामुनिरत्र कोऽपि निवसति' इति चिन्तयंस्तदने पांसुले भूमिप्रदेशे पदप्रतिकृति 1 ददर्श । तां च दृष्ट्वा चिन्तितं तेन 'नूनमयं कस्याश्चिन्महेलायाश्चरणप्रतिबिम्बो, न पुनरन्यस्य' । ततो 3 गच्छता तेन वल्कलपिहितगरीयःपयोधरा जरत्तापसीपृष्ठगामिनी त्रैलोक्यातिशायिरूपा नवयौवना 3 कामिनी दृष्टा । तयोः पुरस्सर एको राजकीरश्च । तस्यानुपदीनः शुकसारिकानिकरश्च । एतद्विलोक्य कुमारेण चिन्तितम् । 'अहो, अस्या महानुपशमः, यदरण्यनिवासिनः पक्षिणोऽपि पार्श्वमस्या नोज्झन्ति' 6 इति चिन्तापरस्तया तरुण्या कुमारोऽभ्युत्तिष्ठत् । ततस्तं वीक्ष्य निर्मानुपवनजन्मतया भयेन चञ्चलदृशं 6 तां पलायमानां चारुवदनां निरीक्ष्य राजकीरो वभापे । 'स्वामिन्येणिके, किं पलायनं भवती कृतवती ।' तयोक्तम् । 'अयं पुनः क एतस्मिन् ममोटजे वनश्वापदः । तेनोक्तम् । 'एणिके, मा भयभ्रान्तं मनः कुरु, यदयं पथिकः पथश्रान्तः समागतः । ततः समागत्यामुष्य पुरुपोत्तमस्य स्वागतं पृच्छ' इति निगदिते 9 नृपशुकेन सा सवीडं कम्पमानवक्षोरुहा पथिकस्य स्वागतमुक्तवती । तथा 'कुतस्तवागमः, कुत्र वा प्रच- लितः, किं कार्यम्' इति शिक्षितं प्रोचे । स प्राह । 'अयोध्यातः समागतो ऽस्मि, कार्यार्थी दक्षिणां दिश- 12माश्रितः।' शुकः प्रोवाच । 'स्वागतं महानुभावस्य, क्षणमेकमत्र पल्लवस्त्रस्तरे समुपविश' इति निशम्य 12 कुमारः समुपाविशत् । एणिका विविधतरुपक्कसुस्वादुसुरभीणि फलानि कुमारस्य पुरो सुक्त्वा निपसाद । कुमारोऽप्यचिन्तयदिति । 'न ज्ञायते काप्येपा केनापि कारणेन वैराग्येण वा कुत्र वागतेह तपस्यति, 15 तत्पृच्छामि' इति ध्यात्वा प्राह । 'भद्रे, कथय का त्वं, कथं वान वने स्थिता, 'कि वैराग्यकारणं तपसे 16 इति भणिता तेन सा न्यग्मुखी तस्थौ । कुमारस्तु तस्याः प्रतिवचनमुपेक्षमाणः क्षणं विलक्षास्यः सम- भूदिति । तदृष्ट्वा राजकीरेण जल्पितम् । 'भो भो महानुभाव, मनागेपा लजते । भवतः प्रार्थना मा वृथा 18भवतु' इत्यहं कथयिष्ये । ६४१) 'अत्रैव नर्मदाया नद्या दक्षिणकूले देवाटवी नाम महाटवी । तदन्तर्महान् पत्रलः सच्छायो वटपादपः । तस्मिन् सदैव कीरकुलं निवसति । तत्र चैको मणिमयाख्यः सर्वशुकवृन्दराजो राजकीरो 21 ऽस्ति । तस्य राजकीरिकासंभवः क्रमेण स्फुरदिन्द्रनीलमणिसंनिभपक्षावलीविराजमानो मनोहरकान्तिः 21 शुकः समजायत। स चान्यदा भीष्मग्रीष्मखरकिरणकिरणधोरणीतापिततनुस्तृपाशुष्यद्गलतालुकस्तमाल- तरुतले क्षणमेकमुपाविशत् । तत्रस्यस्य तस्य व्याध एकः समागमत् । स च राजकीरसुतं तं भयेन पलाय- 24मानं वलात्कारेण गृहीत्वा पल्लीपतेः प्राभृते ऽर्पयामास । तेन राजकीर इति पञरे न्यक्षेपि । तत्र स्थित- 24 स्तेन स वृद्धिमानीतः, महापुरुष, सोऽहं शुकः । अन्यदा श्रियः कच्छे श्रीभृगुकच्छे भृगुभूपतेः पल्ली- पतिनाहमुपदीकृतः । तेन नरेन्द्रेण संतुष्टचेतसा मदनमजय सुतायै फ्रीडार्थमर्पितो ऽस्मि । तयाल्पदि- 7 नैरप्यहं स्थावरजङ्गमविपचिकित्सागजताम्रचूडतुरङ्गपुरुपस्त्रीलक्षणप्रभृतिसमस्तशास्त्रपारदृश्वा कृतः 27 जिनप्रणीतवचन निश्चितमतिश्च । तवान्येधुरतिदारुणे निदाघे कस्यचिन्मुनेरनित्यतादिभावनाभाजिनः केवलज्ञानमुल्ललास । तदा तत्रत्यलोकेन केवलमहिमायै देवानां गतागतं वीक्ष्य भृगुभूपस्य पुरो न्यवेदि। 30 'देव, यत्तव पिता धातिकर्मचतुष्टयक्षये केवलशाली बभूव' इत्यवगम्य भृगुभूपः स परिच्छदः केवलिने 30 जनकाय नमस्करणार्थमायातः । मदनमअर्याहमपि तत्रानीतः। ६४२) अत्रान्तरे नीलपीतवाससौ विस्फूर्जन्मणिकनकभासुरालङ्कारसारौ द्वौ विद्याधरौ केवलिन 18 on a pasted slip of paper, possibly a correction on the basis of some older codex. The corresponding passage in P runs thus : तत्तीरे कुमारः परिभ्रमन् तमालतरुमधुपध्वनिमनोहरमुटजं प्रविश्य रुद्राक्षमालावलयं कमंडलुं चालोक्य राजी- वराजितं प्रांगणकुसुमितकेसरशिपरिणं प्रत्यासन्नविकसतपुप्पजातिमकरंदमधुलुब्धमुग्धचिंतितं तेन । नूनमयं कस्याश्चिन्महेलायाश्चरणप्रति- विबो न पुनरन्यस्य । महामुनिरत्र कोपि निवसतीति चिंतयंस्तदने पांशुलभूमिप्रदेशे प्रतिकृतिं ददर्श तां च दृष्ट्वा यू पिहितगरीयः पयोधरा. This obviously represents disturbed version of the text adopted above. o reads thus: तत्तीरे परिभ्रमन् कुमारो [वहलस्निग्धतरुवरनिकरसंकुले एकस्मिन् प्रदेशे एकं भव्यमुटजं दृष्ट्वाऽत्र 'कोपि महर्षेराश्रमो भविष्यति' इति मन्यमानस्त दिशाभिमुखं यावच्च- लितस्तावत्तरुणतमालपादपपतिपरम्परापरिकलितं समन्ततः कुसुमितवहुजातिजातिकुसुमकरन्दलुब्धभ्रमरनिकररणरणशब्दसङ्गीतमनोहरं राजीव- राजितमुटजाङ्गणं ददर्श । तत्र च रुद्राक्षमालावलयं कमण्डलु चावलोक्य चिन्तितमनेन राजतनयेन-नूनमत्र कश्चिन्महर्षिः प्रतिवसति' इति । ततस्तदने पांसुले भूमिप्रदेशे प्रतिविम्वितां सुलक्षणलक्षितां पदपद्धति विलोक्य चिन्तितमनेन-'नूनमय कस्यश्चिविलासिन्याश्चरणप्रतिविम्वो न पुनः पुरुषस्य' इति । ततस्तदनु यावदने गम्यते] तावत्तेनोत्तरीयपिहितगरीयःपयोधरा. As portion of this is put in square brackets, the ms.-basis is not clear. 3) P नवयौवनकामिनी. 6) B कुमारोभ्यत्तिष्ठन् ददर्श (ददर्श added on the margin) ततस्तं. 11) Pom. किं कार्यम् eto. to दिशमाश्रितः 13) cadds [उपदीकृत्य] before पुरो, P om. मुक्त्वा, B has a marginal gloss: alia for मुक्त्वा. 16) B°वचनमपेक्षमाणः. 25) B श्रीभृगुकत्से. 28) 0 adds (महिने) before देवानां. 1-19 ·-1 -9 12 12 18 *:54 रत्नप्रभसूरिविरचिता [III. 42 : Verse:339-~ 1 प्रणिपत्य प्रोचतुः 'भगवन् , निवेदय सा का।' इत्याकर्ण्य भृगुभूपेन जनैश्च विज्ञप्तम् । 'भो विद्याधरौ, सा पुनः का.।' ततस्ताभ्यामुक्तम् । 'कदाचिद्वैताढ्यपर्वतात् सम्मेतशैलशिखरोपरि तीर्थकृतः प्रणिपत्य 3 श्रीशत्रुञ्जयपर्वतमहातीर्थ प्रति गच्छझ्यामावाभ्यां विन्ध्यगिरिविनिर्गतनर्मदादक्षिणे तटे मृगयूथमार्गानु- 3 गामिनीमेकां कामिनीमालोक्य चिन्तितम् । 'अहो, महदाश्चर्य मृगयूथेन सह कामिनी भ्रमति । तत्र कौतुकेनावामवतीर्णी, आवाभ्यामाभाषिता च सा । 'हे वालिके, भीमे ऽरण्ये निर्मानुषे कथमेकाकिनी 6भवती, कुतो वा समागता।' सा किंचिन जल्पति, प्रत्युताधिकतरमपससार । तत आवयोः पश्यतोरेव 6 तन्मृगयूथं सा चारुलोचना च दर्शनादर्शनत्वसियाय । आवाभ्यां तदाश्चर्यमालोक्य को ऽप्यतिशयशाली मुनिः प्रष्टव्यः' इति ध्यायट्यां भवानेवान दृष्टः । ततः पृष्टम् । 'मुनीश्वर, का पुनः सा ।' ततः स स्वयं 9 केवलज्ञानशाली जल्पितुमारेभे । 'अस्त्यवन्तीपुरी रम्या सदा नाकविराजिता । पुरी गरीयसी लक्ष्म्या सदाना कविराजिता ॥ ३३९. बसूव भूपतिस्तत्र प्रजापालनलालसः । श्रीमान् वत्सामिधः कान्त्या प्रजापालनलोपमः ॥ ३४० : यस्य प्रतापवशतो ऽरिनरेश्वराणां दन्तीन्द्रगण्डविगलन्मद्वारिशोषः। कामं तदीयवनितानयनाम्बुपूरपोषः समं समभवच्च तदत्र चित्रम् ॥ ३४१ अभूत्तनूभवस्तस्यानूनसंवित्तिवैभवः । पुरंदरसमस्थामा नाना श्रीवर्धनाभिधः ॥ ३४२ 15 तथा श्रीमतीति तत्सुता च । तां विजयपुरस्वामिनो विजयनराधिपस्य तनुजः सिंहः पर्यणैषीत् । 15 स च यौवनप्राप्तः 'सर्वदैवानयाध्वनीनो ऽसद्ययी' इति परिज्ञाय राज्ञा निर्विषयीचके । ततः सिंहः स्वां प्रियां गृहीत्वैकस्मिन् पर्यन्तग्रामे ऽतिष्ठत् । ६४३) इतश्च कालान्तरेण स श्रीवर्धनराजपुत्रो धर्मरुचिमुनेरन्तिके ऽन्तेवासी भूत्वा कियतापि 18 कालेनाधिगतश्रुतः स्वीकृतैका किविहारिप्रतिमस्तत्र विहारमकरोद्यत्र स भावुको भगिनी च । अन्यदा स भगवान् मासक्षपणपारणायां क्षामतनुरतनुतपोनिधिस्तस्या एव स्वसुर्वेश्मनि भिक्षार्थं प्रविवेश । तया 21 दूरत एव भ्रातरमुपलक्ष्य चिन्तितम् । 'यदयं केनापि पाषण्डिना विप्रतार्य प्रताजितः। ततस्तया स्नेहभर- 21 निर्भरहृदयया चिरभ्रातृदर्शनोत्कण्ठया मुनिरालिलिङ्गे । ततस्तत्पतिना तदात्वं वाह्यागतेन तच्चेष्टित- मालोक्य कोपपरवशमनसा मुनिनिहतः । तया तत्पन्या 'भ्राता मम हतो ऽनेन पापिना' इति ध्यात्वा 24 पतिरपि काष्ठखण्डेन विनाशितः । तेन म्रियमाणेन तेनैव काष्ठखण्डेन प्रियापि भिन्नशीर्षा व्यधायि । 24 स च सिंहः स्वभावत एव क्रोधनो महामुनिघातसंजाताघसंघातेन रत्नप्रभायां रौरवे नरकावासे सागरोपमस्थिति रयिकः समुत्पेदे । सापि तस्य मुनेः स्वसा भ्रातृस्नेहमूर्च्छिता तत्क्षणोत्पन्नकोधा 7 निहतपतिजातप्रभूतपापा तत्रैव नरकप्रस्तरे समजनिष्ट । स पुनर्यतिनिर्दयं कृपाणप्रहारव्यथितो ऽपि 7 समाधिना विपद्य सद्यः सागरोपमस्थितिः सौधर्मे त्रिदशः समभवत् । ततश्च्युत्वात्र भृगुकच्छे नृपतिः जातः सोऽहं दृष्टश्च भवत्यामुत्पन्नकेवलः । स च सिंहो नरकादुद्भुत्य नन्दिपुरे पुरे ब्राह्मणत्वमुपलभ्य 30 वैराग्यादेकदण्डीभूयाश्रमानुरूपं तपः प्रपाल्यायुषः क्षये ज्योतिष्केषु देवत्वं प्राप । तेन च.को ऽपि 30 केवली पृष्टः स्वपूर्वभवम् । तेन च तस्य ज्योतिष्कदेवस्य प्राग्भव उक्तः । तं श्रुत्वा समुत्पन्नातुच्छमत्सर- अस्तमतिरिति व्यचिन्तयदिति । 'अहं तया निजप्रियतमया मारितः । सा च दुराचारा कुत्र' इति 33 चिन्तयता तेन सा ततो नरकादुद्धृत्य पद्मपुरे पद्मस्य भूपतेः कन्यका जातमात्रा दृष्टा । तदालोकनतस्त- 33 दात्वपरिस्फुरदमर्षकम्पमानाधरेण तेन तत्रागत्य विन्ध्यगिरिवनान्तराले सा पालिका जातमात्रा समुज्झिता । सा च कर्मवशतः कोमलकिसलयव्याप्तप्रदेशे पतिता पवनेनाश्वासिता च । तदानीं च. 36 भवितव्यतया तत्रैव गर्भभरवेदनात वनमृगी समागता प्रसूता च । प्रसववेदनाविरामे तया मृग्या 36 निरूपितं चिन्तितं च । किं ममाधुना युगलकमभवत् । तत आर्जवतया स्वापत्यमिति तस्या मुखे स्तन्यं स्रवन्ती तामवर्धयत् । ततश्च सा बाला मृगयूथेन रममाणा निर्मानुषे ऽरण्ये क्रमेण यौवनमाससाद । 39 तत्र च तस्यास्तिष्ठन्त्या वननिकुञ्जानि गृहाणि, पक्षिणो बान्धवाः, वानरशिशवो मित्राणि, अशनं 30 वनफलानि, सलिलं निर्झरजलं, शयनं विशालशिलातलानि, विनयः सारङ्गकुलस्य पृष्ठिशीर्ष कण्ड्वयन- मिति । ततः सा मृगयूथसंगता मानुषं निरीक्ष्य मृगीव प्रोत्फुललोचना पलायते । यद्भवढ्या पृष्टं यथा 1- । 3) P has blank space between विन्ध्यगिरि and नर्मदा. 8) P B om. आवाभ्यामाभापिता च सा. 10) P नाक- विराजिनी B has a marginal gloss thus : सह दानेन वर्तते सदाना । तथा कविभिः पंडितैः राजिता । पुनः किंविशिष्टा । सदा सर्वदा स्वर्गवत् शोभिता । ऽथवा सदानअकविराजिता दुःखविराजिता किंतु सदासुखिता इत्यर्थः. 17) P B.गृहीत्वा कस्मिन्. 24) 1 before प्रियापि, P om, भिन्न. 25) B नरकवासे. 36) B गर्भभार. 40).B विनयं सारङ्ग adds a ·* 55. 9 21 21 -fIL.8 44 : Verse 348] कुवलयमालांकथा ३ 1'का पुनरेषा वने परिभ्रमति' सेयं मम पूर्वभवीयस्वसुर्जीवः । यदेतया कदाचिन्मानुषो ऽपि न वीक्षित 1 इति युवां दृष्ट्वा पलायिता ।' ताभ्यां विद्याधराभ्यां विज्ञप्तम् । 'किं सा भव्या, किमभव्या' इति । 3 भगवतादिष्टम् । 'भव्या' । ताभ्यामुक्तम् । 'कथं तस्याः सम्यक्त्वप्राप्तिः'। भगवतोक्तम् । 'अस्मिन्नेव 3 भवे ऽस्याः सम्यक्त्वलाभः' । ताभ्यामुक्तम् । 'कस्तस्या धर्माचार्यों भावी' । भगवता भणितं मामुद्दिश्य । 'एष राजकीरः' । ततो ऽहं भगवद्भणितेन मदनमअर्याः 'पितामहवाक्यमलञ्चनीयम्' इति चिन्तयन्त्या 6 तस्याः प्रबोधकृते विसर्जितो ऽम्बरतलमुत्पत्यान वनान्तः समागतः । मया च परिभ्रमता सेयं बालिका 6 दृष्टा । ततः कियद्भिरपि दिनैर्भक्ष्याभक्ष्ये कार्याकार्य तथा जिनप्रणीते धर्म समग्रे ऽपि मनुष्यव्यवहारे च विचक्षणा कृता । कथितश्वास्यै केवलिप्रणीतः पूर्वभवः । यथा 'भवती पद्मभूपस्य दुहिता वैरिणात्र 9 समानीता न वने जाता, तदरण्यं परित्यज्य मया समं वसन्ती भुवं समागच्छ । तत्र भोगान् भुक्ष्व परलोककृत्यमाचरेः। एतया भणितम् । 'यदिदं वनं ममावनमिति । येन दुर्लक्ष्यो लोकाचारः । विषमा- श्वपलाः पञ्चापि विषयतााः । वहवः खलाः । अतो ऽत्रैव मन्मनसि समाधिन पुनरन्यत्र लोकाचारे।' 12 तदनन्तरं सा तत्रैव वने पतितप्रासुककुसुमकन्दफलमूलपत्राशना दुश्वरं चिरं तपश्चरन्ती स्थितवती । 12 ततो यत्त्वया पृष्टम् 'का त्वं, कुत आगता, किं वनवासे पैराग्यहेतुः' इत्यादिकमियं पृष्टा तत्तव भोः कुमार, मयोदितम् ।' ततः कुमारेण सविनयमुत्थाय 'राजकीर, त्वां साधर्मिकमभिवादये' इत्युक्तम् । 15 एणिकया जल्पितम् । 'फलितं ममाद्य वनवासेन, दृष्टो यद्भवान् सम्यक्त्वधारकः श्रावकः' इति । 15 अतिक्रान्तो मध्याह्नसमयः, तत्त्वरितमुत्तिष्ठ यथा स्नानार्थ गच्छावः । ततः सा तस्याश्रमस्य प्रत्यासन्न- जलाशयोद्धृतगलितजलैः कृताङ्गप्रक्षालना प्रावृतधौतकोमलधवलवल्कला कस्मिंश्चिगिरिकन्दराभोगे 18 पूर्व जलेन संस्नप्य भगवतः प्रथमतीर्थपतेः प्रतिमा जलस्थलजकुसुमैरभ्यर्च्य च प्रणति चकार । कुमारेण 18 च स्नात्वा कृतपूजाविधानेन स्तुतिः कर्तु समारेभे। 'गुणैरमेय नाभेय भवच्छेदविधायक । अतो भव भवभ्रान्तिभीतिसंहृतये मम ॥ ३४३ श्रीवृषाङ्क जगन्नाथ देवदेव मनोभवः । मम प्रहर्ता संहर्ता तस्य त्वं तत्त्ववृत्तितः' ॥ ३४४ ६४४) अथो कुमार एणिकया शुकेन च साकं तत्रैवोटजे समागत्य सुस्वादुसुरभिसुपक्कानि फलान्यघसत् । तत्रस्थस्य कुमारस्य विविधशास्त्रकलाकलापदेशभापाख्यायिकाख्यानकभापणप्रमोदि- 24 तैणिकाराजकीरस्य एकदा श्यामलकायच्छायं शिखिपिच्छविनिर्मितकर्णावतंसं नानाविधतरुराजीप्रसूना-24 पूर्णधम्मिलं शबरमिथुनमेकं समाजगाम । तच्चानतो भूत्वा राजपुत्रस्य वालिकाया राजकीरस्य च प्रणाम निर्माय दूरशिलातले ऽध्युवास । एणिकया तस्य निरपायकायकिंवदन्ती पृष्टा । तेन च प्रणतोत्तमाङ्गतयैव 27 सर्वमपि प्रत्युक्तं न पुनर्वचनेन । शवरेण च मुक्तं धनुर्धरण्याम् । कुमारेण तद्रूपशोभाविरुद्धशवराचार-27 कौतुकाक्षिप्तचेतसा चिन्तितम् । 'अहो, धिग् रूपं न कार्य लक्षणैः, अप्रमाणानि शास्त्राणि, असाराः सर्वे गुणाः, अकारणं वेषाचारौ, सर्वमपि प्रतीपम् । अन्यथा कथमेतद्रूपं लक्षणव्यञ्जनविभूषितम् । कुत्र 30 वा इदम् । प्राकृतपुरुषसंवादि शबरवेपत्वम्' इति चिन्तयता कुमारेण भणितम् । 'एणिके, किं पुनरे- 30 तत् ।' तयोक्तम् । 'कुमार, सर्वदेवात्र बने परिभ्रमदिदं पश्यामि, परमार्थवृत्त्या न जाने ।' कुमारेण भणितम् । 'एणिके, इदं न शवरयुगलम् , किंतु कृतशवरपमेतन्मिथुनं न सामान्यम् ।' एणिकया 33 भणितम् । 'कथं लक्ष्यते । कुमारेण जल्पितम् । 'सामुद्रिकलक्षणेः' । तयोक्तम् 'कि सामुद्रिकशास्त्रं 33 :- कुमारस्य परिचितम् । एतत्प्राप्तशवरवेपं युगलं तावत्तिष्ठतु, प्रथमं पुरुषलक्षणं निवेदय ।' कुमारेण जल्पितम् । 'किं विस्तरतः कथयामि, किं वा संक्षेपतः । तया भणितम् । 'कापि विस्तरतः कापि 36 संक्षेपतश्च ।' कुमारेणोक्तम् । 'विस्तरतो लक्षप्रमाणं संक्षेपतः परिक्षीयमाणं यावत्सहनं शतं श्लोकानां 36 च। ततस्त्वं पूर्व किंचिद्विस्तरतः शृण । यथा । 'पद्मवज्राङ्कुशच्छत्रशङ्खमत्स्यादयस्तले । पाणिपादेषु दृश्यन्ते यस्यासौ श्रीपतिः पुमान् ॥ ३४५ उन्नताः पृथुलास्ताम्राः स्निग्धा दर्पणसंनिभाः। नखा भवन्ति धन्यानां धनहेतुनुखप्रदाः ॥ ३४६ सितैः श्रमणता ज्ञेया रूप्यपुस्पितिक पुनः । जायते किल दुःशीलो नखैलाके ऽत्र मानवः ॥ ३४० शुद्धाः समाः शिखरिणो दन्ताः स्निग्धा घनाः शुमाः । विपरीताः पुनईया नराणां दुःखहेतवः ॥ ३४८ 2).P om. विद्याधराभ्यां. 8) B trans, a after oता (written on the margin). 10) B कृत्यमाचर, विपमा [विषयाचपलाः पन्द्रापि विषय (दन्द्रिय) नाया. 20) ? मनः । नमः शवरवेषकौतुका. 30) Bom. कि पुनरेतन काम पणिक. 31) कुमारगोन for कुमारे 27) मिथुनकमेकमाजगाम. धनहेतु: 40) P रूक्ष 1 रूप for रूप्य on which a has marginal glass thus : परिकार a marginal note : रूप्यशब्दस्य सुवर्णवादकलादत्र गटान्दै प्राथम् । 39 39 9) मुक्ला 21) for नन- 27) ·* 56 9 9 18 रत्नप्रभसूरिविरचिता [ifi.s 44 : Verse 349- 1 द्वात्रिंशद्दशनो राजा भोगी स्यादेकहीनतः। त्रिंशता मध्यमो ज्ञेयस्ततो ऽधस्तान सुन्दरः ॥ ३४९ स्तोकदन्ता अतिदन्ता ये नरा गर्भदन्तजाः। मूषकैः समदन्ताश्च ते च पापाः प्रकीर्तिताः ॥ ३५० 3 अङ्गुष्ठयवैराढ्याः सुतवन्तो ऽङ्गुष्ठमूलजैश्च यवैः । ऊर्दाकारा रेखा पाणितले भवति धनहेतुः ॥ ३५१ । वामावर्ती भवेद्यस्य वामायां दिशि मस्तके । निर्लक्षणः क्षुधाक्षामो भिक्षामटति रुक्षिकाम् ॥ ३५२ दक्षिणो दक्षिणे भागे यस्यावर्तस्तु मस्तके । तस्य नित्यं प्रजायेत कमला करवर्तिनी ॥ ३५३ 6 यदि स्यादक्षिणे वामो दक्षिणो वामपार्श्वके । पश्चात्काले भवेत्तस्य भोगो नास्त्यत्र संशयः ।। ३५४ संक्षेपतस्तु श्लोकेनैकेनाकर्णितव्यम् । गतेर्धन्यतरो वर्णों वर्णाद्धन्यतरः स्वरः । स्वराद्धन्यतरं सत्त्वं सर्व सत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥ ३५५ ६४५) इति श्रुत्वा तया भणितम् । रम्यमेतत्, परं किं त्वयामुष्य शबरस्य सुलक्षणं ज्ञातम् तेनोक्तम् । 'एणिके, यानि मयोक्तानि तानि सर्वाण्यप्यस्य पुरुषस्य तनौ शुभानि लक्षणानि दृश्यन्ते । तजाने को ऽप्येष महासत्त्वः केनापि हेतुनायं कृतशवरवेषः प्रच्छादितस्वाभाविकरूपो विन्ध्यगिरि- 12वनान्तः स्थितः ।' एतदाकर्ण्य शवरेण चिन्तितम् । 'अहो, पुरुषलक्षणपरिज्ञानदक्षिणः पुमानयम् ।। तावन्न युक्तमत्र स्थातुं किन्त्वपसरणमेव श्रेष्ठम् , यावदस्मानेष न जानाति' [इति] । ततोऽभ्युत्थाय शबरः शबरी च स्वस्थानं जग्मतुः । एणिकया भणितम् । 'कुमार, तव महती दक्षता यदेष प्राप्तशवर- 15 वेषो ऽप्युपलक्षितः। तेनोक्तम् । 'प्रथममेव परिज्ञातः । पुनर्विशेषतो ज्ञातुमिच्छामि स्फुटं प्रकटय । 15 भणितमेणिकया। 'कुमार, विद्याधरावेतौ।' तेनोक्तम् 'तर्हि कथमेतद्वेषधारिणौ।' तयोक्तम् । एतयोविद्या- धरयोर्भवानपि परिज्ञाता। भगवतःप्रथमतीर्थनाथस्य सेवाहेवाकिनोनसिविनम्योधरणेन्द्रेण बढ्यो विद्या 18 दत्ताः । कियत्यो विद्याः कयापि रीत्या साध्यन्ते । सर्वासामपि पृथक् पृथक् साधनोपायः । काश्चित्पानीयमध्ये ऽमूः काश्चित् पर्वतमस्तके। काश्चित् श्मशानमेदिन्यां विद्या साध्या जितेन्द्रियः ॥ ३५६ ततः कुमार, एतावनेन वन्येन वेषेण शावरी विद्या साधयन्तौ तिष्ठतः । तथैष विद्याधरः सपल्लीको 21 वनान्तः स्वेच्छया परिभ्रमनस्ति ।' कुमारेणोक्तम् । 'कथं त्वं पुनर्जानासि, यथैष विद्याधरः।' तया भणितम् । 'न जानामि' [किंतु ] मयैकदा कीरमुखतः श्रुतमेतत् । एकस्मिन् दिने स्वीकृतदुरितोषधपौष- 24 धाहं भगवतो नाभिभवस्य पूजार्थ फलपत्रकुलुमानां ग्रहणाय वनान्तरं न गता, कीरः पुनर्गतः । स च 24 मध्याह्नसमये व्यतिक्रान्ते समायातः सन् मया पृष्टः 'अद्य कथमेतावती वेलामतिक्रम्य भवान् समा- यातः' । तेन निगदितम् । 'अद्य त्वं वञ्चितासि, यल्लोचनानामाश्चर्यभूतं न किमपि दृष्टिपथमवतीर्ण ते, अ यतो द्रष्टव्यफलानि हि लोचनानि ।' ततो मयोक्तम् । 'राजकीर, त्वं कथय किं तदाश्चर्यम् ।' ६४६) ततस्तेन ममाने निगदितम् । 'यथाद्याहं वनान्तर्गतः। तत्र च सहसा शहतूर्यभेरीमृदङ्ग- भवो महानिनदः श्रुतः। ततो मया सहर्षोद्धान्तचेतसा कर्णः प्रदत्तः। कतरस्यां दिशि ध्वनिविशेषः। 30 ततस्तदनुसारेण यावद्गच्छामि तावद्भगवतो नाभिसूनोः प्रतिमायाः पुरो दिव्यं नरनारीजनं प्रणाम- मादधानं, तथाहार्य वाचिकमाङ्गिक सात्त्विकं चेति चतुर्विधमभिनयं वितन्वन्तं विलोक्य मया चिन्ति- तम् । एते न तावद्देवा अवश्यम् , यतो मयैकदा भगवतः केवलिनः केवलमहिमायै समेतानां देवानां चरणा भूमितले न लगन्ति, लोचनान्यनिमिषाणि चैतदृष्टमासीत् । एतेषां पुनश्चरणा महीपृष्ठे लग्मा 33 लक्ष्यन्ते, सनिमिषाणि नयनानि च । तेन जाने नैते त्रिदशाः, अतिसश्रीकतया न मानुषा अपि, किंतु गगनाङ्गणचारिणो विद्याधरा इमे । 'तावत्पृच्छामि किमेतैः प्रारब्धम्' इति चिन्तयंश्तपादपाधः क्षणं 36 निषण्णः । अत्रान्तरे यथास्थानमासीना विद्याधरनरा विद्याधर्यश्च । ततस्तेषामन्तःस्थितेनैकेन विद्याधर- 36 तरुणेनानेकरत्ननिर्मितो विमलदिव्यजलपूर्णकलशो जगृहे, तादृश एव द्वितीयो विद्याधरीणां मध्ये ऽत्यन्तरूपशोभया विद्याधयॆकया च । ताभ्यां प्रमुदितचित्ताभ्यां भगवतः श्रीयुगादिभर्तुः स्नानं विधाय 39 सुमनोभिः पञ्चवर्णैर्जलस्थलभवैरर्चा रचयांचके । ततस्तौ स्तुत्वा भगवन्तं धरणेन्द्रस्य नागभूपतेरा-39 राधनाविधौ कायोत्सर्गमेकं द्वितीयं तदनमहिष्यास्तृतीयं शावरविद्यया विरचय्य शरीराद्विभूपणान्युत्तार्य 4) B रूक्षिकां. 6) P स्यादक्षिणो वामपार्थके, B originally स्याइक्षिणे वामो दक्षिणो वामपार्थके, but it is improved thus (with some marginal addition : स्याइक्षिणे वा मस्तके वा वामपाके !. 8) n inter. सर्व & सत्त्वे. 19) P अंब for अमूः, Poom. काश्चित् पर्वतमस्तके. 21) P B om. वन्येन. 23) P B om. [किंतु], P पौषधा भगवतो. 24) " adds गता before फलपत्र', B om. न गता, B om. स च. 26) P B om. ते. 32) D केवलिमहिमायैः 35) r om. इमे. 36) नरवरा for 'नरा. 40) B शावरविद्याया. 21 27 30 33 ·* 57 । -III. 848 : Verse 361] कुवलयमालाकथा ३ 1च शवरवेषमङ्गीचक्रतुः। तयोर्महाधिराजेन शवरेण महाशावरी विद्या न्यवेदि । ताभ्यां मौनव्रतं प्रतिपद्य 1 सद्यः श्रीभगवान्नाभिभवो गुरुवर्गः साधर्मिकलोकश्च ववन्दे । विद्याधराणां मध्ये कृताञ्जलिनैकेन विद्या- 3धरेणोक्तम् । 'भो लोकपाला विद्याधराश्च श्रूयताम् । पूर्व शवरशीलो विद्याधरशेखरः सर्वसिद्धशावर- 3 विद्याकोशः सप्रभावश्चिरं राज्यं परिपाल्य समुत्पन्नवैराग्यरङ्गितः प्रतिपन्नश्रीजिनधर्मः सर्वसंग परि- त्यज्यात्रैव गिरिकुहरे स्थितः । तस्य पुत्रेण शवरसेनापतिना पितृभक्त्यात्रैव स्फाटिकमयी भगवत्प्रतिमा 6 निवेशिता, तदाप्रभृत्येतद्विद्यासिद्धक्षेत्रम् । ततोऽमुण्य प्राप्तशवरवेषस्य भगवन्नाभिभवप्रभावतो धरणे. 6 न्द्रस्याभिधानेन चैषा निष्प्रत्यूहं सिद्धिमेतु । ततः सर्वे ऽपि विद्याधरा 'अस्य शीघ्रं विद्या सिध्यतु' इति प्रोच्य तमालदलश्यामलं गगनतलमुत्पेतुः । ततस्तौ द्वावप्यङ्गीकृतशवरवेषौ तत्रैव तिष्ठतः। ततः कुमार 9 एतेन कीरकथनेन जाने कृतशवरवेपौ विद्याधराविमौ ।' इत्याकर्ण्य कुमारेणोक्तम् । 'एणिके, तन्ममैकं 9 वचः कर्णकटुकं श्रूयताम् ।' तयोक्तम् । 'ममादेशं देहि ।' कुमारेण जल्पितम् । 'अत्रागतस्य मम कालक्षेपः समजनि, स्वस्ति भवतु भवत्यै, मया पुनरवश्यं दक्षिणापथे गन्तव्यम् ।' एणिकया भणितम् । 'कुमार, 12 सत्यमेतद्यत्कदापि प्राघूर्णकैामा न वसन्ति । पुनर्निजवृत्तान्तनिवेदनप्रसादेन मम मनःप्रमोदो विधीय-12 ताम् । ततः कुमारेण मूलादारभ्य वनप्रदेशं यावच्चरितं निजं निगदितम् । पणिकयोक्तम् । 'कुमार, त्वद्वियोगेन जनकजनन्यौ विविधावाधाभाजनं भविष्यतः, अतो यदि भवते रोचते तदा तव कायकौशल- 15 कथनार्थ कीरं प्रेषयामि ।' 'एतद्भवतु' इति प्रोज्य समुत्थाय कुमारश्वचाल । ततस्तत्संगतिविरहजात- 15 मन्युभरसंभूतबाष्पजललवप्रतिरुद्धनयनालोकप्रचारा एणिका कीरेण समं कियती भुवमनुगम्य कुमार- मापृच्छय व्यावर्तत । कुमारोऽपि क्रमेण क्रामन् विन्ध्याटवीं सह्यगिरि निकषा कस्यचित्सरसस्तीरे 18 सार्थमेकमावासितं समीक्ष्य पुरुषमेकं पप्रच्छ । 'भद्र, निवेदय कुतः सार्थः समागतः, कुत्र वा गमी ।' 18 तेनोक्तम् । 'विन्ध्यपुरादायातः, काञ्चीपुरी गमिष्यति ।' कुमारेण भणितम् । 'विजयापुरी कियहरे, इति जानासि त्वम् । तेनोक्तम् । 'देव, दूरे विजयापुरी परं दक्षिणमकराकरतीरस्था भवतीति भ्रूयते ।' 21 कुमारेण चिन्तितम् । 'साथै तेन समं मम गमने कमनीयम्।' ततः कुमारः सार्थपति वैश्रवणदत्ता-21 भिधमुपगम्य वभाषे । 'हे सार्थपते, त्वया सह समेष्यामि।' तेनोक्तम् । भवत्विति महाननुग्रहः कृतः।' ततः सार्थपतिना प्रयाणकं चके। ६४७) अत्रान्तरे सहस्रकरः पश्चिमाचलचूलामाललम्चे । सर्वत्र तमप्रसरः प्रससार । ततः कस्मिंश्चित्प्रदेशे स सार्थ आवासं रचयांचने । ततो भवितव्यतया संनद्धेभिल्ल समाष्टनिष्कृपक्रपाणेरा- रोपितचापदण्डैः 'गृहाण गृहाण' इति वदद्भिः सार्थः सकलोऽपि लुण्टितः। तदसमञ्जसमालोक्य लोका आपलायनं चकार । इतश्च सार्थपतिदुहिता धनवती प्रनष्टे परिजने व्यापादिते पादातिकजने पलायिते 27 सार्थपतौ किरातैह्यमाणा भयभ्रान्तलोचना निःश्वासघोरणी मुञ्चमाना वेपमानपीनपयोधराशरणा 'शरणं शरणम्' इति प्रार्थयमाना कुमारकुवलयचन्द्रमुपससर्प । ततस्तयोचे 'शौर्यण दृश्यसे सिंहसंनिमः । रक्ष भिल्लजनत्रस्तामस्ताशङ्क त्वमद्य माम् ॥ ३५७ तेनोदितं 'भयभ्रान्तलोचने चारुलोचने । मा तनु स्वतनुत्यागादपि त्रातास्मि ते ऽधुना ॥' ३५८ इति प्रोच्य, कुतोऽपि भिल्लादाच्छिद्य सशरं स शरासनम् । शरैर्वर्षितुमारेमे धाराभिरिव वारिदः॥ ३५९ जर्जरं तत्प्रहारौघैर्वलं नष्टं दिशोदिशि । वीक्ष्य पल्लीपतिर्यो मुद्धतः समुपस्थितः ॥ ३६० निशातशरधोरण्या तदा ताभ्यां परस्परम् । अकालवृष्टिविहिता कालरात्रिरिवापरा ॥ ३६१ ६४८) ततः कुमारेण रोषारुणेक्षणेन स्तम्भनमन्त्रः प्रयुक्तः । भिल्लेशेनापि कुमारे स एव मन्त्रः 36 प्रयुक्तः, परं तेन कुमारस्य न किमपि जातम् । ततो मिल्लपतिना चिन्तितम् । 'अहो, कोऽप्येष महा- सत्त्वः सर्वकलासु कुशलो मया हन्तुं न शक्यते, किंतु प्रत्युतामुष्य हस्ततो मया मृत्युः प्राप्यः, तदलं 39 संप्रहारेण, सर्वसंगपरित्याग एव मम श्रेयान् संप्रति' इति चिन्तयन् भिल्लस्वामी रणधरण्या हस्तशतम- 39 पसृत्य करालं करवालमुत्सृज्य प्रलम्बमानभुजपरिघः परित्यक्तदुष्प्रणिधानः स्वीकृतसाकारनियमः पञ्च- नमस्कारं समुच्चरन् समशत्रुमित्रः कायोत्सर्गमङ्गीचकार । तादृशवृत्तं वीक्ष्य पञ्चनमस्कारवचः श्रुत्वा 24 24 30 30 33 33 36 1) B महाशावरविद्या. 8) B कृतशावरवेवौ. 12) B प्राणिकै. 13) P om. वन, B om. निनं. 16) 1 कियंती. 21) 0 om, मम. 22) B om. हे. 31) B धुनु for तनु. 32) B om. इति प्रोच्य. 41) B पंचनमस्कारमुञ्चरन् 8