·श्रीउत्पादादिसिदेर्विषयानुक्रम १ आज्ञासेवामंगलम् २१ याह्यार्थसाधनं ।४६ सत्कार्यवादः ८५ शब्दस्यानम्बरगुणता उपदेशस्य परोपकारता २२ अवयवसिद्धिः ४७ सत्वमन्तरा शत्यनियमा८८६ जन्यस्वभावतानाशस्य १५ २ आप्तमर्वज्ञनतिमंगलं (१) (३० सत्तादेः सचस्य खंडनं(३) असत्कार्यवादनिरासः ८७ कर्मतत्फलाद्यसंगतिः(१५) नतेर्धर्मत्वे विचार ३० उत्सादादिस्वरूपं (४) ४८ व्यापारसिद्धिः ९२ क्षणिके कार्यकारणाभावः ३ शब्दव्यज्यतानिरास: ३१ च्यास्तिकमतं ४१ व्यापारसंबंधः ९२ क्षणिक प्रमाणाभाव: ५ प्रयोजने चर्चा संबन्धे च ३४ उत्पादादीनामविरोधः(६) ५७ सप्तभंगी १०० ज्ञानप्रामाण्यं ६ उत्पादाययोग्यसत् (२) ३७ उत्पादादीनामविनाभायः ६,५९ वैयाकरणकंटकोद्धारः १०१ संताननिरासः ७ सतायाः सचनिरासः ३८ परिणामदृष्टता (७) ५१ नाशे भेदाभेदनिरास: १०४ अभेदयुद्धप्रामाण्य(१६) ८ भावलक्षणनिरातः [३८ समुदितीत्पादादिपिचारो- (१०-१२) ११७ मत्यभिज्ञाप्रामाण्य १० उत्पादादिगत्यर्थक्रिया पसंहार: |६० भावाभावोभयरूपता ११२ क्षणिकत्वानुमाननिरास: १२ अनेककार्यखभावता ४० परिणामवादः |६७ अपोहनिरासः १.१५ आगमप्रामाण्यं १६ एकानेकखभावता ४२ भेदाभेदसिद्धि ११७ अनधिगन्तलक्षणपरीक्षा ६२ विद्युदादे त्यन्तनाश:१३ १४९ अन्वयस्य नित्यत्वभावः ॥शा १९ उपलब्धेः सत्चनिरास: ४५ असदनुत्पादः (41) । अन्धकारभाववादः (१७) .

·११९ भेदाभेदसिद्धिः | १५५ विज्ञाने स्थाद्वादः (१८६ सत्मत्ययहेतुंवा साक्षिणः १२७ वाच्यवाचकमाव: १५९ स्थूलाकारसिद्धिः १८७ वोधादीनां विरूपता १ सम्यग्ज्ञानपूर्विका १२८ स्फोटस्फोटनं १६२ शवलरूपसिद्धिः १.८८ वैशेषिकाः पदार्थाः २ विधूतकल्पनाजालं १३० अवयव्यवयविमेदाभेदः १६४ कूटस्थनित्यतानिरास: स्थाद्वादश्च श्रेयांसि बहुविनानि १३१ सामान्यसिद्धिः १६७ शवलासिद्धी सुखाद्य- १८९ ते नैयायिकोक्ताः सच ३ न श्रद्धयैव त्वयि पक्षपात: १३९ ज्ञेयाज्ञेयस्वभावता (१८) सिद्धिः (२४) २०३ वौद्धकापिलचार्वाकमी- आप्तो रागादिसंक्षयात् नित्ये सहकार्यपेक्षाऽभावः १६९ समवायनिरासः मांसकोक्तेषु स्याद्वादः ५ साध्वन्यायपरिज्ञानात् (१९) १७१ सर्वगतात्मवादनिरास: २०४ सर्वज्ञसिद्धिः साधुन्यायोपदेशेन १४१ द्रव्यपर्यायैक्य (२०) (१७३ प्रकृतिवादनिरासः २०५ ज्ञानस्वसंवेद्यता ९ अर्थक्रियाऽसमर्थस्य १४४ द्रव्यवादः (२१) , पर्यायवादः (२२) १७५ उत्पादेर्भिन्नाभिन्नत्वे २०९ सर्वज्ञसिद्धौ पूर्वपक्षशेषः २१ ग्राह्यं न तस्य ग्रहणं (२५-२९) २१३ सर्वज्ञसिद्धावुत्तरपक्षः दर्शनोपगते तस्य १४५ जात्यन्तरता (२३) १४७ सत्वासच्चे १८२ कल्पनाबुद्धेः पदार्थहेतुता २२३ प्रशस्तिः |२२ ज्ञानशून्यवतोनार्थस्य १५२ लक्षणभेदः (सामान्य- १८४ भेदाभेदसापेक्षता (३०) इति विषयानुक्रमः २६ नासंयुक्तैर्न संयुक्तः ॥४॥ विशेषयोः) १२.८५ नरूप्यनिरासः (३१) २७ एगपएसोगा ·२७ न वंशतः स्पर्शना नाम २८ मिन्नदेशवरूपाणां नैतदस्ति यतो नास्ति ३१ असदकरणादुपादान० ३२ मूलप्रकृतिरविकृतिः यदेव दधि तत्क्षीरं हेतुमदनित्यमव्यापि ३४ एफप्रत्यवमर्शार्थ निर्विशेष हि सामान्य ३८ एकदेशविशिष्टोऽर्थः ३९ यः प्रतीत्यसमुत्पादं ४१ परिणामो बर्थान्तर० ५१ नित्यं सत्चमसचं वा ५१ का कंटकानां प्रफरोति ५२ क्षणस्थितिधर्मा ७१ सर्वस्योभयरूपत्वे ८८ प्रेक्षावतां यतो वृत्तिः साक्षिणः ५३ येपामुपलंभे ७२ द्रव्यपर्यायसामान्य ९० अतद्रूपेऽपि योग्यत्व० ५३ तत्रैकाभावेऽपि न विषयग्रहणपरिणामा० १०२ अथापि नित्यं परमार्थ ५६ उत्पादो वस्तुनो भाव: नीलज्ञानमसंगी १०५ प्रत्यक्ष कल्पनापोट यदिदं वस्तुनो रूपं |७३ निर्विशे न सामान्य | ११४ पूर्वकालविशिष्टेन ५७ क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति ७६ अभावेऽपि च नाशस्य ११५ एको भावः सर्वथा ६९ सर्व भावाः स्वभावेन " भावधर्मोऽस्तु तेनायं ११६ पुग्गलरूवो सदो ७० एकमत्ययवमर्शस्य ७७ यतश्च द्वितीयक्षणोत्प० ११७ नायं स्वभाव कार्य वा न पश्यामः कचित् किंचित् ८२ भावान्तर विनिर्मुक्तः प्रवृत्तिर्वाचकानां च " कसात् सानादिमखेच ८२ द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्ति • वस्तुमि गमास्तेन ७१ व्यक्तिजन्मन्यजाता चेद वैधात ११८ प्रमाणं स्वपराभासि ८४ स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः १९ भेदज्ञानात् प्रतीयन्ते व्यक्तिनाशेन चेन्नष्टा शब्दवन्धसौम्यस्थौल्य० घटमौलिसुवर्णार्थी १२० ॥५॥ " न याति न च तमासीत् |८८ हे हंस ! देहि कान्तां दुग्धनतो न दध्यत्ति १०५ ·१११ नान्वयो भेदरूपत्वात् १३९ न हि प्रविटमात्राणां १६६ नास्तीत्यपि च संवितिः | १६७ एकान्तिकावनन्यत्वात् १२२ घटमौलिसुवर्णपु | १४७ द्रव्यं पर्यायवियुतं भेदाभेदोक्तदोपाश्च साक्षिणः वाग्रूपता चेत् कामेत " नान्योन्यव्याप्तिरेकान्ते० , गुडचेत् कफहेतुः स्यात् नाभेदो मेदरहितः (६) न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके अन्योऽन्यमिति यनेदं प्रत्येक यनिदानं यत् १८१ यत्रैव जनयेदेना १२५ योधात्मता घेच्छन्दस्य १५० अपर्ययं वस्तु समस्यमानं " शक्यपेक्षं च यत्कार्य १८७ धर्माधर्माकाशपुद्रेला न च स्यात्प्रत्ययो लोके | १५१ तापाच्छेदानिकपात् १६६ कटुकाकटुकः पाके २०५ अक्षाश्रितत्वमध्यक्षे १३१ व्यक्तौ चैकत्र सा व्यक्ता १५२ नाम च धातुजमाह " कपायमधुरं ग्राहि , यदर्थवेदनं ज्ञान १३२ द्रव्यपर्यायसामान्य १५१ नीलादिचित्र विज्ञाने किंचिदम्लं तु संग्राहि २०९ आशंकेत हि यो मोहाद् १३३ दोहिवि नएहिं नीयं १५८ न नरः सिंहरूपत्वात् " मूत्रोन्मिश्रा यत्रितात्मा यत्राप्यतिशयो दृष्टः, (९) " सामान्यं नान्यदिष्टं चेत् ।" अन्तराभिसंबन्धात् " विरोधसंनिधिोपः सर्वज्ञो दृश्यते तावद् " अथातुल्येऽपि मिन्नत्वे १६२ द्रव्यपर्यायरूपत्वात् भागा एव हि भापन्ते २१० न च मत्रार्थवादाना(१) १३४ विपयेण हि युद्धानां (२४ श्लोकाः) अन्योन्यप्रत्ययापेक्षा प्रमाणपंचकं यत्र (१९) ता हि तेन विनोत्पन्ना एकं जातमजातंच यनिवेशेन ये भावाः २११ ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित् ॥६॥ १३८ मधुरं न हि सर्व सात् । १६५ अयमेवेति यो क्षेपः अस्पष्टरूपा गम्यन्ते "

·२१२ यत् सचं नाम लोकेषु
(१७)
२१४ इन्द्रियान्तरविज्ञानं
, रत्नत्रयाख्यं कुशल.
२१६ जयति विनिर्जितरागः
" सुसितवसनाऽलंकारायां
स्वामामनन्ति मुनयः परमं]
सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि २७ हरिभद्रयरिणा
मोक्षमार्गः
३४ अर्चटः
साक्षीभूताः ३९ शान्तिरक्षितः
३ सिद्धहेमप्रणेभिः श्री ५३ न्यायवादी
हेमचन्द्रसरिमिः ७२ वादिमुख्यः
४ धर्मकीर्त्तिना ९-१५-१७, ७७ कल्याणचन्द्रः
३७-४३-१११/ ८३ कुमारिला
| १२२ शब्दार्थतत्वविद् १२५ साक्षिण:
१५२ वैयाकरणाः
५६ १५६ वार्तिकं तदर्थश्च
| १५८ न्यायवादी
१२५/१५९ काश्मीरवैभाषिकाः
॥७॥

·आज्ञा यस्य परैरलध्यमहसः साधुस्थितेः कारणं, यन्मुद्रामधिगम्य नीतिनिपुणाः सद्यो लभते श्रियः।
तं सिंहासनचक्रचामरलसच्छत्रध्वजोद्भासितं, सेवे श्रीजिनराजमीप्सितपदप्राप्य निवद्धादरः ॥२॥(टीकामंगलं) उत्पादादि-
सिद्धिः
श्रीसिद्धहैमविधानवेधसःश्रीहेमचंदाचार्यस्य गुरुत्रातृव्यश्रीचन्द्रसेनसूरिसूत्रितं
श्रीउत्पादादिसिदिप्रकरणं
यस्योत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तवस्तूपदेशतः। सिद्धमाप्तखभावत्वं, तस्मै सर्वविदे नमः ॥१॥ (पृष्ठे २)
यदुत्पादव्ययधौव्ययोगितां न विभर्ति वै। तादृशं शशशंगादिरूपमेव परं यदि ॥२॥६॥
न यत् सत्ताभिसंयन्धाद, न शक्ते!पलब्धितः। विनोत्पादव्ययधौव्यैर्वस्तुत्वमुपपद्यते॥३॥३०॥
उत्पादो वस्तुनो भावो, नाशस्तस्य व्ययो मतः। धौव्यमन्वितरूपत्वमेकं नान्योऽन्यवर्जितम् ॥४॥३०॥
अविनाभावि यथेन, न तत्तेन विरुध्यते । वृक्षत्वेनेव चूतत्वमिहाप्येवं व्यवस्थितिः॥५॥३४॥
नासतः सर्वथा भावो, न नाशः सर्वथा सतः । नान्वयोऽपि विनैताभ्यां, प्रमाणे प्रतिभासते ॥६॥३७॥
उत्पादो यदि दृष्टत्वादिष्टः प्रामाणिकैः परैः। तद्रूपपरिणामोऽयं, तदेष्टव्यस्ततो न किम् ? ॥७॥३८॥
यदसत् तन्न केनापि, क्रियते वियदलवत्। उपादानं न चैह स्यात्, सर्व सर्वत्र वा भवेत् ।।८॥४५॥
कार्यकारणभावादिव्यवस्थाऽप्यत्र दुर्घटा। शक्तीनां नियमोऽप्येप, स्यात् सत्त्वेन विना कथम् ? ॥९॥८॥
"
-
॥८॥

·उत्पादादि- सिद्धिः । भिन्नो भावादभिन्नो या, नाशः किं पा स एव न । भेदे वस्तूपलभ्येत, तादवस्थ्यप्रसङ्गतः ॥१०॥५॥ अभेदे भाव एवायमभावः केवलोऽथया । ततः सहायभासेत, भावो यद्वा कदापि न ॥१२॥६०॥ अभावेऽपि च नाशस्य, वक्तुमेतदसाम्प्रतम् । न तस्य किञ्चिद्भवति, न भवत्येव केवलम् ॥१२॥३०॥ विद्युदाद्यपि नात्यन्तं, नाशित्वेन प्रकाशते । अन्धकाराद्युपादानभावेनास्यैव सम्भवात् ॥१३||८२॥ न चैवं तस्य रूपस्य, नाशे पूर्वसमुद्भवः । तदन्यस्यापि तन्नाशखभावस्य प्रसूतितः॥१४॥८६॥ फर्मतत्फलसम्बधयन्धमोक्षायसङ्गतिः। स्फुदैव सर्वथोच्छेदे, सन्तानः खः परो न वा। ॥२५॥८७।। इन्द्रियाधीनजन्मेयमभेदग्राहिणी मतिः। प्रामाण्यं वाधवैकल्यावश्नुते भेदयुद्धिवत् ।।१६।।१०।। यदभेदस्य भेदेन, भवनं सोऽयमन्वयः। एकान्तेन न नित्यत्वं, प्रमाणानुपपत्तितः ॥१७॥११९॥ भावा ज्ञेयस्वभावाश्चेन्नित्यं तज्ज्ञानसम्भवः।त(अ)थाज्ञेयखभावास्ते, कदा तज्ज्ञानसम्भवः ॥१८॥१३९।। सहकारिव्यपेक्षाऽपि, नित्यैकान्ते न युज्यते । नाधेयं नापनेयं वा, रूपं तैस्तस्य किञ्चन ॥१९॥१३९॥ वस्तुतोऽचिन्त्यशक्तित्वादे (वमे)व चेदिष्यते परैः। द्रव्यरूपस्य पर्यायैरैक्यं दृष्टं न किंमतम् ॥२०॥१४॥ न हि द्रव्यातिरेकेण, पर्यायाः सन्ति केचन । द्रव्यमेव ततः सत्यं, भ्रान्तिरन्या तु चित्रवत् ॥२१॥१४४॥ पर्यायव्यतिरेकेण, द्रव्यं नास्तीह किश्चन । भेद एव ततः सत्यो, भ्रान्तिस्तद्धौव्यकल्पना ॥२२॥१४॥ नाभेदमेव पश्यामो, मेदं नापि च केवलम् । जात्यन्तरं तु पश्यामस्तेनानेकान्तसाधनम् ॥२३॥१४५॥ ॥९॥. , ·सुखदुःखादिसम्बन्धो. युज्यते कथमन्यथा । व्यर्थः श्रमस्ततोऽन्येषां, दुस्तर्काकुलचेतसाम् ॥२४॥१६७॥ उत्पादादि- ननूत्पादादयो धर्मा, भिन्नाः स्युर्धर्मिणो यदा। नीरूपत्वं तदा तस्य, वाच्यं वा लक्षणान्तरम् ॥२५॥१७४॥ सिद्धिः अभेदे युक्तता न स्यात्, अस्याभेदव्यपेक्षणात् । सम्बन्धशब्दो नायं यद् , न द्वयेन विना स तु ॥२६॥१७४।। किं चोत्पादादियोगित्वमुत्पादादेर्यदेष्यते । अनवस्था तदा मृग्य, तेनान्यद्वस्तुलक्षणम् ।।२७॥१७॥ सत्त्वं हि वस्तुनो रूपं, सदिति प्रत्ययो यतः । सत्त्वरूपवियोगेन, नोत्पादादेरपि स्थितिः ॥२८॥१७॥ यदुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं तेभ्यः परं न तत् । किन्त्वभेदांशमाश्रित्य, तेपामेव तथा स्थितिः॥२९॥१७॥ भिन्नशब्दप्रवृत्तिय्च, भेदांशस्यापि संभवात् । निरपेक्षौ न चान्योऽन्यं, भेदाभेदाविमौ क्वचित् ॥३०॥१८४।। वस्तुनस्तन्न नैरूप्यं, न चान्यदपि दूपणम् । सदिति प्रत्ययोऽप्येप, तत एवोपजायते ॥३॥१८॥ योधरूपादयोऽप्येतत्ररूप्याभेदवर्तिनः । कथञ्चित्तेन जैनेन्द्र, सुदृशं वस्तुलक्षणम् ॥३२॥१८७।। 9555555555555555555555 श्रीउत्पादादिसिद्धिप्रकरणं समाप्तम् । 15फ 4555555555555555555555555 ॥१०॥ ខ្ញុំ

·उपोद्घावः
श्रीउत्सादा-
दिसिद्धिः
॥श्री॥
सिद्धहैमश्रीहेमसूरिसहोदरश्रीप्रद्युम्नसूरिशिष्यचन्दसेनसूरिसूत्रिता स्वोपज्ञा
उत्पादादिसिद्धिः
(उत्पादादिद्वात्रिंशिकावृत्तिः)
आज्ञा यस्य परैरलदध्यमहसः साधुस्थितेः कारणं, यन्मुद्रामधिगम्य नीतिनिपुणाः सयो लभते श्रियः।
तं सिंहासनचक्रचामरलसच्छनध्वजोद्भासितं, सेवे श्रीजिनराजमीप्सितपदमायै नियद्वादरः॥१॥
इह हि परोपकारकरणं नाम महीयसे पुण्यायेत्यविप्रतिपत्तिविषयोऽयमास्तिकानां, स च परोपकारः प्रकारान्तरसम्भवेऽपि तत्वो-
पदेशात्मकः प्रशखतरः, यतः 'सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धि'रिति सुप्रसिद्ध, ज्ञानस्य च सम्यच्वमिदमेव यद् यथाऽवस्थित-
वस्तुस्वरूपायभासः, स चानादिकुवासनापासितान्तःकरणानां तथाविधादृष्टप्रतिहतसामर्थ्यविशेषाणामङ्गिनां न प्रभवति, तथाऽपि
केपाश्चिचधाभन्यत्यपरिपाकरशादचाप्ततद्विधयोग्यताविशिष्टम्यभावानां कदाचित्संभवत्यपीति तदुपचिकीर्पयोत्पादव्यपध्रौव्यल-
क्षणं प्रमाणोपपानं वस्तुस्वरूपमुपदिदर्शयिपुरिदमुत्पादादिसिद्धिनामकं प्रकरणमारन्धुकामोऽभीष्टदेवतानमस्कारमाचार्य आह-
.
.
॥१॥

·उत्पादा-
दिसिद्धिः
॥२॥
मंगल-
विचारः
"
यस्योत्पादव्ययधौव्ययुक्तवस्तूपंदेशतः। सिद्धमाप्तखभावत्वं, तस्मै सर्वविदे नमः॥१॥
प्रकृतिरियं शिष्टानां यदिष्टे वस्तुन्यमीष्टदेवतानमस्कारपुरस्सरं प्रवृत्तिः, निर्विघ्नाभिप्रेतसिद्धिश्च तत्फलं, यतो धर्मनिवन्धनेयं,
धर्मस्य चायं कारणं भगवन्नमस्कार इति भवत्येवातः सा, यत्रापि दृष्टैवामितसिद्धिः केवलं न नमस्कारः तत्र भगवदुक्त एवापरः
कोऽपि प्रकारस्तनिवन्धनमवसीयते, ननु किं भगवन्नमस्कारादेव धर्मः? किं वा सुगतादिनमस्कारादपि?, यद्यायः पक्षस्तदा
"विधूतकल्पनाजालगभीरोदारमूर्तये। नमः समन्तभद्राय, समन्तस्फुरणत्विषे ॥१॥" इत्यादिखखदेवतानमस्कारपुरस्सरं प्रवर्तमा-
नानां कथं कुतीथिकानामभिप्रेतसिद्धिः । अथ द्वितीयः पक्षः तर्हि सुगतादिनमस्कारोऽपि किं न क्रियते ?, अथ यस्य येष्टा देवता
स तां नमस्करोति, तदप्रमाणकं, पक्षपातमात्रं न प्रेक्षापूर्वकारितां लक्षयति, ताच्छील्यतोऽप्यु(प्यनु)पपन्नवस्तुविपया प्रवृत्तिः शिष्टत्वं
(न) न प्रतिहन्ति, न ह्यनुपपन्नविपये प्रकृतितोऽपि प्रवर्त्तमानस्तस्करादिरशिष्टो न भवति, अत्रोच्यते, भगवन्नमस्कारादेव धर्मः,
या तु स्वखदेवतानमस्कारपुरस्सरं प्रवर्गमानानां कुतीथिकानाममिग्रेतसिद्धिः सा धर्मनिवन्धना न भवति, तर्हि किंनिबन्धना ?,
विनासम्भवनिपन्धनेति त्रूमः, तदसम्भवश्व तत्प्रवन्धानां मिथ्याज्ञानहेतुत्वेनाश्रेयोभूतत्वात् , श्रेयोभूतं हि सम्भवद्विप्नं भवति,
ततस्तत्र विघ्नोपघाताय यत्नः क्रियमाणस्तत्फलः संभवति, यत्तु न स्वयं श्रेयोभूतं तत्र विघ्नः स्वत एव न संभपति, तदुक्तम्-
श्रेयांसि बहुविनानि, भवन्ति महतामपि । अश्रेयसि प्रवृत्तानां, क्वापि यान्ति विनायकाः ॥२॥ तखादश्रेयोभूततैव कुतीर्थिकशा-
खाणां, परिसमाप्तिसम्भवेऽपि निजनिजदेवतानमस्कारप्रसूतधर्मादियमिष्टसिद्धिस्मीपामिति व्यामोह एवैष मन्दमतीनां, किच-यतो-
ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः, ततः सुगतादिनमस्कारेऽपि यद्येप संपद्येत तदा दुर्गदुर्गतिदुःखपरम्पराहेतूनां तत्प्रवन्धानामा-
॥२॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः उत्पादाधु- पदेशा- दाप्तता |दित एवोत्थानं न स्यात्, न हि समुद्भूतोऽयं धर्मो भगवान् नरकादिकारणे कदाचित्पुरुपं प्रययतीति युक्तं, यदिया व्यवहारमात्रतः | स्वर्गफले कीर्तिफलपरिमाणे चानर्थबहुलमज्ञानकष्टादिसम्भवं किमपि पापानुवन्धि पुण्यं तत्प्रबन्धपरिसमाप्तिहेतुः सम्भावनीयं, न पुनरिष्टदेवतानमस्कारसमुद्भूतो धर्मः, प्रमाणानुत्पतेरेवेति, यथा च सर्वमपि जैनशास्र यथाऽवस्थितवस्तुस्वरूपायगमहेतुत्वाच- योभूतं कुतीकिशास्राणि च मिथ्यावगमहेतुत्वादथेपोभूतानि तथा द्वयमपि अवगायानुपप्लुतधियः स्वयमेव विवेक्तुमलमिति किमत्र ब्रमः, इदमेव तावत्परिभावयन्तु सावधानेन चेतसेति, भगवन्नमस्कारे कृतेऽपि नेष्टसिद्धिरिति स्वसम्भाव्यमेव, यदि तथा प्रणि- | धानं सात् , अविकलकारणं हि कार्यमुत्पादयत्येवेति न कचिद्वयभिचार इति अलमतिचर्चया। अक्षरार्थों व्याख्यायते-यस्य भग- वतः उत्पादश्ययधौम्पयुक्तवस्तूपदेशादाप्तस्वभावत्वं सिद्धं तस्मै सर्वविदे नमोऽस्त्यिति, तदनेनेदमुक्तं भवति-न तथाविधग्रामेय- काणामिव निजनिजकुलकमाया गतेकप(कीर(द्वि)व(कर)न्यायेनापमुपास्यः, किन्त्वाप्तस्वभावत्वपरीक्षणात् , उक्तञ्च सिद्धहेमप्रणे- तमिः श्रीहेमचन्द्रसूरिभिः स्तुतिपु-"नश्रद्धयैव त्वयि पक्षपातो,न द्वेषमात्रादरुचिः परेषु । यथावदासत्वपरीक्षया तु,त्वामेव वीर! प्रभुमाश्रिताः स ॥१॥" आतत्वं च रागादिविगमाविर्भूतमात्मनो रूपम् , 'आप्तो रागादिसंक्षया'दिति वचनात् , तच यथाऽवस्थि- | तवस्तुतचोपदेशादस्य भगवतोऽसाभिरवगम्यते, तथाहि-अपौरुषेयस्तावदुपदेश एव न संभवति, यतोऽयं वचनाद्, वचनं च ताल्यादिव्यापारे सत्यवश्यमुपलभ्यमानं तदभावे चानुपलभ्यमानमजन्मकमन्यजन्मकंवा कल्पयितुमशक्यमतिप्रमङ्गात् ताल्यादि- व्यापारेण व्यज्यत एव शब्दो न जन्यत इति न संसहामहे, यतः ताल्यादिव्यापारेऽपि यदि कदाचिच्छन्दो नोपलभ्येत तदा व्य- श्यधर्मानुविधानास्किश्चिद्वयञ्जकमपि करपयेत् , व्यङ्ग्यस्य हि घटादेरेप धर्मो यदुन प्रदीपादौ व्यञ्जके सत्यपि न सर्वदोपलम्भः, . काकाद्ध - ·Dha अपौरुषेय- वचन- निरास: , , श्रीउत्पादा ताल्वादिव्यापारे तु नियमेनोपलभ्यमानस शब्दस्य व्यङ्ग्यत्वकल्पनायां कुम्भादेरपि कुलालादिव्यङ्ग्यताप्रसङ्गः, कुड्यादिदेश- दिसिद्धिः नाव्यावर्णनं तु सुगतसुतानां सर्वत्र कार्यकारणभावव्यवस्थामुन्मूलयति, अन्यकारणजन्मनोऽन्यतोऽप्युत्पत्तिसम्भवे सर्वत्रानाश्वास- ॥४॥ प्रसङ्गात् , धर्मकीर्तिनाऽपि चाभ्यधायि-"विलक्षणाया अपि सामग्या अविलक्षणकार्योत्पत्तौ न कारणभेदाभेदाभ्यां कार्यभेदा- भेदावित्यहेतुको विश्वस्य भेदाभेदौ स्याता, तथाहि न भेदानेद इति भेदादपि नाभेदः तद्वयतिरिक्तश्च न कश्चिद्भावस्वभाव इत्य- हेतुकत्वाद्भावानां नित्यं सत्चमसचं वा स्यात, अपेक्षया हि भावाः कदाचित्सचा भवन्ति, व्यवस्थावांश्च साध्येपु साधननियोगो न स्यात् , कारणशक्तिप्रतिनियोगे हि किञ्चिदेव कस्यचित्साधनायोपादीयेत, नापरं, तस्यैव तत्र शक्तेरन्यस्य चाशक्तेः, तयोस्तज- ननेतरस्वभावत्वेन भेदात् ,तजननम्वभावविलक्षणादपि तस्योत्पत्तौ नतजननशक्तिनियम" इति,यत्किञ्चित्स्यात् ,तजननशक्तिसाम्ये तु तदेवेति न कार्यदृष्टं कारणं व्यभिचरतीति, ततस्ताल्पादिव्यापारे यादृशं वचनात्मक कार्यमुपलब्धं तादृशं तदभावे कथं भवितु- | मुत्सहेत ?, न चैतत् तादृशं, ताल्चादिव्यापारजन्यवचनादन्यादृशत्वोपगमादिति चेत् , स्यादन्यादृशं, यदि (कण्ट्यादिवर्णात्मकं | न तत्) कण्ठ्यतालव्यादिवर्णात्मके तु तत्र तादृशा विशेपास्ताल्लादिव्यापारादेव, ताल्वादिष्यापारथ पुरुषाधीनवृत्तिरेवेति कथ- | मपौरुषेयस्तचोपदेशः?, नाप्यनाप्तपुरुषप्रभवः, अनाप्तो हि सम्यगुपदेशप्रवृत्तिनियमकारणाभावाद्यत्किभनयायेव स्यात् , तसा- पारिशेष्यादाप्तानन्तरीयक एवायं तत्त्वोपदेशः सर्वप्रमाणप्रसिद्धतया रमणीयरूप इति तदुपदेष्टुः सिद्धमाप्तस्वभावत्वम्, इह च प्रपञ्चं सर्वज्ञसिद्धावमिधास्यामः,उपदिशति च भगवान् समुत्पन्नपरमज्ञानः प्रथममेव गणधराणामुत्पादादिपदत्रयीमित्यागमे सुप्र- सिद्धम् , एतद्विशेपणद्वारेण च प्रकरणार्थोऽप्युपक्षिप्तः, तथाहि-अनन्नज्ञानाद्यनेकविशेषणसद्भावेऽपि यदयमिदं विशेषणं भगततः ॥४॥ .

·अभिधेय-
विचारा
.
-
औउत्पा प्रशास्ति तत्प्रकरणार्थोऽयमेवेति ख्यापनार्थमेव संभाव्यते इति, अभिधेयादिमत्त्वमप्यस्य प्रकरणस्यान प्रकाशितम् , उत्पादादीनामेव
दादिसिद्धिः वस्तुलक्षणभूतानां प्रकरणेनाभिधायमानत्वात् , तन्न निरमिधेयमिदं, नापि निष्प्रयोजनं, यतः श्रोतृणामनन्तरप्रयोजनमेतदभि-
॥५॥
धेयप्रतीतिरेय, प्रतिपादयितुश्वतत्प्रत्यायनं, परंपरं तु द्वयोरपि निःश्रेयसाधिगमः, यत उक्तम्-"सम्यग्न्यायपरिज्ञानाद्धेयोपादेयवे-
दिनः । उपादेयमुपादाय, गच्छन्ति परमां गतिम् ॥१॥" तथा-"साधुन्यायोपदेशेन; यः सत्त्वानामनुग्रहम् । करोति न्यायवाखाना,
स प्रामोत्यचिरान्छियम् ॥१॥ एतच्च सामान्येन पातनायामेवाविष्कृतमस्माभिः, सूत्रे तु सुखावसेयत्वान्न प्रदर्शित, सम्बन्धोऽप्यु
पायोपेयलक्षणः सुप्रसिद्धः, तथाहि-प्रकरणमुपायः, तदभिधेयाधिगम उपेयं, परम्परया तु प्रकरणार्थपरिज्ञानमुपायः, परमपदावा-
तिथोपेय, ततः परं तु प्रयोजननिष्ठेवेति नोपायान्तरमुपेयान्तरं वा किञ्चित् , यश्चात्र विशेषाक्षेपपरिहारः स शास्त्रकारैरनेकधा वि-
धीयत इति नासमकमत्यादरः, तथा न केवलमितः प्रकरणादुत्पादादिसमध्यासितवस्तुस्वरूपावगम एव भवति, किन्त्वाप्तेऽपि भग-
वति सकलभुवनाभ्युदयसम्पादनदक्षे प्रतीतिरुपजायते, तदुक्ततत्त्वस प्रमाणसंवादितया तथा प्रतीतिहेतुत्वात् , एतदुत्तस्त्र प्रकट-
विष्यामः, उत्पादव्ययधौव्याणि च न प्रत्येक वस्तुनो लक्षणं, किन्तु समुदायेन, लक्षणं च पररूपव्यावर्त्तनक्षमोऽसाधारणो धर्मः,
लक्ष्यते तादात्म्यालक्ष्यमनेनेति लक्षणं, ननु यथा प्रमाणादिन्नतिपक्षा प्रमाणाभासादिरुपलभ्यते न तथाऽवस्तुच्यापर्यंत ?, सत्य-
मेतत्, किन्तु यदेव केनचित् कचित्कदाचित् केनापि प्रमाणेन नोपलब्ध केवलममिधेयसत्तामात्रसमाविष्टमभिधेयं, तदवधिविव-
| क्षयापि व्यवहारिणः परं व्यवहार प्रवर्तयन्ति, अन्यथा 'शक्तिर्हि भावलक्षण मित्यादि किमपि खामिमतं वस्तुलक्षणं परेऽपि प्र-
तिपादयितुं कथमुरसहेरन् ?, तन्नायं तच्चव्यवस्थापामुपयोगी पर्यनुयोगः ॥ केवलं यद् वस्त्वितिव्यवहारपथमवतरति तत् केन
॥५॥

·श्रीउत्पा.
दादिसिद्धिः
॥६॥
उत्पादाह
योग्यसत्
लक्षणेन तथा स्यादिति चिन्तायां जिनप्रणीतमेतद्वस्तुलक्षणमुपदय॑ते, अन्यथा तदयोगात्, तदाह-
यदुत्पादव्ययध्रौव्ययोगितां न विभति वै । तादृशं शशशृङ्गादिरूपमेव परं यदि ॥२॥
यन्नोत्पद्यते नव्येति धौव्ययोगितां च न बिभर्ति तादृशं यदि परं शशशृङ्गादिरूपमेव सात्, न किञ्चिदित्यर्थः, शशशृङ्गं खर-
विषाणमित्यादयो हि शब्दा अवस्तुमात्रनिवेशिनश्चकासतीति, यदा पुनः शशविषाणं नास्तीत्यादिव्यवहारः प्रवर्त्यते तदा विषाण-
मन्यत्रोपलब्धं शशस प्रतिषिध्यते, तच्छिरोऽवयवानां तद्रूपतापरिणामविरहश्च तदा तथा व्यवहारनिवन्धनं, भावस्यैवान्यापेक्षया
अभावत्वव्यवस्थापनात् , तदेवमुभयथाऽपि शब्दानां व्यवहारोपलम्भाद् अवस्तुमात्रनिष्ठोऽत्र शशशृङ्गादिरूपमेवेत्यादि व्यपदेश इति,
वैशब्दस्त्ववधारणे, ननु किमिदं स्वस्तावेव काकपदमुद्दोढं १, प्रस्थितस्य वरविस्मरणं, प्रथममुपन्यासार्हस्य साध्यस्यैवानुपन्यासः १,
सत्यमेतत् , किन्त्वेवं मन्यते-सिद्धान्ते सुप्रसिद्धमिदं वस्तुनो लक्षणं, नाधुना विधेयं, केवलं ये कुतीथिकाः स्वदर्शनानुरक्तान्तःकरणा
वस्तुनो लक्षणान्तरमाचक्षते ये जैनलक्षणं च प्रति विप्रतिपद्यन्ते तद्वधामोहापोहायैप नः प्रयासः, स च व्यामोहापोह इत्थमपि
शक्यः कर्तुं, तथाहि-यदुत्पादादियोगिताविकलं तादृशं यदि परं शशशृङ्गादिरूपमेवेत्युक्ते नापरं वस्तुलक्षणं, अपि तूत्पादादियोग
एवेति सामर्थ्यादेव परे ग्राहयितुं शक्यन्ते, समतानुसारिणः प्रति कस्तबस्सोपयोग इति चेत् परव्यामोहापोहशक्तिप्रादुर्भावः, स्व-
मतानुसारिणो ह्यागमिकवचनादधिगच्छन्तोऽपीदं वस्तुलक्षणमेतच्छास्त्रावगाहपक्षपातेन परेपां न्यायवचनमुदीरयन्तः सन्तः कुहे-
वाकसमुत्थव्यामोहापोहाय समर्थाः संपद्यन्त इति, तसात् सामिप्रायमेवं सूत्रनिर्देश इति ।
सत्तासंबंधात् वस्तुनः सत्त्वस्य निरास:-ननु तथाऽपि सत्तासम्बन्धाद् वस्तु सत् , ततस्तदेव वस्तुलक्षणं किं न स्यात् ?,
॥६॥

·श्रीउत्पा- दादिसिद्धिः ॥७॥ सचासंब- न्धनिरास: असदेतत्, यतः सत्ताऽमिसम्बन्धात् पूर्व वस्तु सत् अथासत् ?, यदि सत् किं सत्ताऽभिसंबन्धेन ?, प्रकारान्तरेणैवास्स सच्चात् ,अथा- सत् तर्हि जितं बन्ध्याभिः त्यत्तत्रप्रभावादेव वस्तुभूतस्तनन्धयमामुवतीमिः, ननु नित्येषु तावत्पूर्वापरभावानभ्युपगमः, अनित्येषु | (हि सः) प्रागसत एव सत्ताकारणसामर्थ्यात्, न च वन्ध्यास्तनन्धयादिषु तत्प्रसङ्गः, तदुत्पत्तौ कस्यचित्सामर्थ्याभावात् , एतद- प्यसत्, तदुत्पत्तिकालेऽपि हि यदि भावस्य किश्चित्स्वरूपसत्वमस्ति तदा व्यर्थस्तदपरसत्तायोगः, सदिति प्रत्ययनिमित्तं हि स परि- करप्यते, यदि च भावस्य स्वरूपमपि सद्रूपं तदा सदिति प्रत्ययं किं न जनयेत् ?, न हि भावस्य स्वरूपमेव खावभासिनि प्रमाणे नावभासत इति युक्तम् , अथोत्पत्तिकालेऽपि भावस्य न किञ्चित्स्वरूपसत्त्वं, कस्तर्हि विशेपो ? येन घटादिभावस्तत्सम्बन्धात्सद् भवति, न बन्ध्यास्तनन्धयादिरिति ?, अथ पूर्व वस्तु न सत् नाप्यसत्, सदसत्तर्हि नियमतः, एतदपि न तत्त्वत इति चेत् किं | तदन्यतोऽतिरिक्तं ?, तथाविधबुद्धिग्राघमीदृशमेव किमपि तदिति चेत् ननु न्यायमार्गमतिक्रम्येदानी किमपि मायावादमभ्युपपेतः, न सत् नासत् नापि सदसत् तथाऽपि बुद्धिरिति मायावाद एवैषः, नाभ्युपेतचायं त्वया न्यायमुद्रावलम्बिना, खकीयसत्वं च प्रति | वक्ष्यामः, तसाद्वन्ध्यासुतादेरपि वस्तुस्वप्रसङ्गादतिव्याप्तिः, अव्याप्तिश्च सत्तादीनामन्तरेणापि सत्ताऽमिसम्बन्धवस्तुत्वाभ्युपगमात्, किच-केयं सत्ता नाम ?, सामान्यमिति चेत् , तथा च सामान्यं द्विविध-परमपरं च, तत्र परं सत्ता महाविपयत्वात् , सा चानु- | वृत्तेरेप हेतुत्वात् सामान्यमेवेत्यादिना सिद्धान्ते समर्थितमेव, एतदसत् , विचाराक्षमत्वात् , तथाहि-सामान्य व्यक्तिभ्यो भिन्नम- मिन्नं मिन्नामिन्नमेव वा?, न तावद्भिन्नाभिन्नं, अस्याद्वादिनां तद्विरोधात् , तथा (न केनापि मिन्नं न) केनाप्यभिन्नं, ननु निरंशस्य सामान्यस कथमेतत् ?, किञ्च-यमात्मानं पुरोधायेदं सामान्यमदो विशेष इति व्यवस्थाप्यते तेनात्मना यदि भेदस्तदा भेद एव, - ७॥

·पा- दा देसिद्धिः सत्तासंच- धनिरासः ॥८॥ , अथामेदस्तदाऽभेद एव, अथ तत्रापि भेदाभेदो तर्षनवस्था,न चेदृशं वस्तु शतशाखमध्यक्षमीक्षामहे, तन्न तत्ताभ्यो भिन्नाभिन्न ना- प्यभिनं, तासां नानात्वे तस्यापि नानात्वोपपत्तेः, तदेकत्वे वा तासामेकताप्रसङ्गात् , नापि भिन्नम् , असामान्यरूपतापत्तेर्दण्डादि- वत् , अनेकसम्बन्धात्सामान्यमिति चेत् सङ्ख्याकार्यद्रव्यादेरपि सामान्यरूपताप्रसङ्गः, अनुस्यूताकारतया यत्प्रतीयते तत्सामान्यं, नान्यदिति चेत् ननु किमिदमात्मरूपानुस्यूतमुतान्यरूपानुस्यूतं ?, तावदनुगमाभावान प्रथमः पक्षः, नापि द्वितीयः यतोऽन्यरू- पानुस्यूतताऽपि किमन्येन सह तादात्म्यमुतान्यस्य समवायः १, तद्यदि तादात्म्यं पूर्ववद्दोपप्रमङ्गः, अथ तत्र समवायः तदयुक्तं, समवायाभावात् , तदभावं प्रदर्ययिष्यामः, भवतु वा कश्चित्समवायः, परं स सर्वव्यापी गोत्वं गोपिण्डेपु यथा सम्बन्धयति तथा कर्कादिपिण्डैर(ब)पि सम्बन्धयेत् , अवान्तरसम्बन्धपरिकल्पनायामनवस्था, किञ्च-सामान्यं विशेषेषु वर्तमानं किमेकदेशेन वर्तेत किंवा सामस्त्येन ?, न तावदेकदेशेन, निर्देशत्वात्सामान्यस्य,नापि सामस्त्येन, एकसिन्नेव विशेपे परिसमाप्तिप्रसङ्गात् , किञ्च-केयं वृत्तिः आधेयता वा स्यात् व्यक्तिर्वा भवेत् ?, नाधेयता, निष्क्रियत्वात्मामान्यस्य, गुरुणो हि द्रव्यस्य पततः स्थितिकरणादाधारः स्यात् , नाप्येतद्भिन्नामिनस्थितिकरणे स्थाप्यस्य युज्यते, तथाहि-यदि स्थितिर्भिन्ना स्थागकेन क्रियते तदा स्थित्यर्थान्तरभूतस्य थाप्यस्य किमागतं येन स्थिर: ?,तत्सम्बद्धस्थित्युत्पादादिति चेत् , न, समवायादिसम्बन्धप्रतिषेधात् , तथा अभिन्ना स्थितिः क्रियते तर्हि स्थाप्य एव क्रियते इत्यापन्नं, न चास्य किञ्चित्कर्त्तव्यं, खहेतुभ्य एव तस्योदयात्, भेदाभेदपक्षश्च नाभ्युपगतः, तन्नाधेयता वृत्तिः । नापि व्यक्तिः,यतो व्यक्तिरावरणापगमे ज्ञानजनकत्वमुच्यते, न च नित्यस्य तत्संभवति, तथाहि-यदेव ज्ञानजनकत्वाव- स्थायामस्य रूपं तदेव व्यक्त्यवस्थायामपीति प्रागिव न जनयेत् ,यद्वा न व्यत्यवस्थायामप्येकरूपत्वाजनयेत् ,अथ कारकान्तरमपेक्ष्य . ॥८॥ ..

·शक्तिभाव-
तानिरास:
भीउत्सादा-
दिसिद्धिः
॥९॥
जनयति, ननु कारकान्तरेण सामान्यस्य किं जनकत्वं क्रियते ? किं वा ज्ञाप्यते , तद्यदि क्रियते सुस्थितमस्य नित्यत्वं, अथ
ज्ञाप्यते सिद्धं तहिं जनकत्वं कारकान्तरमन्तरेणापि, ततः को दोपः ? इति चेत् कार्योत्पत्तिप्रसङ्गः, कारकत्वेऽपि कार्य न जनयेत् ,
अहो ! राजाऽऽज्ञा गरीयसी देवानांप्रियस्य, इतोऽपि न विद्यते सामान्यं, तदुपलम्भकप्रमाणाभावात् नन्यस्ति प्रमाणम्-अनयोः सा-
| दृश्यम्, एपां सारूप्यं, तेन सदृशोऽयं, असौ वाऽनेन सदृश इत्यादि ज्ञानमप्रतिपन्नसामान्यस्य नोत्पद्यते, अस्ति चेदं ज्ञानं बाधा-
| विकलं जातिज्ञापकमिति, नदयुक्तं, यतस्तेन निमित्तभूतेनेदं विज्ञानमुत्पद्यते कर्मतापन्नेन वा १, तन यदि निमित्तभूतेन तदा ता
| एव व्यक्तयः समानाकारपरिणतास्तनिमित्तं सन्तु, अलं सामान्येन, अथ कर्मतापन्नेन, तन्नैवावभाति, न घशेपसाधारणमेकं सामा-
न्यमध्यक्षमीक्षामहे, तन्न किभित्सामान्य, ततस्तद्रूपायाः सत्ताया अभावात् समवायस्य च निराकरिष्यमाणत्वात् , असम्भविवस्तु-
प्रतिपादनादसम्भवदोषदुष्टमपीदं परामिमतं वस्तुलक्षणमिति ।
शक्तिभावत्वनिरास:-अपरस्त्वाह-शक्तिस्तहिं भावलक्षणमस्तु,तथा च धर्मकीर्तिः-'शक्तिर्हि भावलक्षणं,सर्वशक्तिविरहोऽभा-
वलक्षण'मित्यवोचत् ,शक्तिश्चार्यक्रियाकारित्वं,सर्व एव ह्यर्थक्रियार्थिनः पुरुषाः,ततस्तैस्तदेव वस्तुनो रूपं विचार्यते यदर्थक्रियायामुपयो-
गि,नापर,प्रयोजनाभावात् ,यदुक्तम्-"अर्थक्रियाऽसमर्थस्य,विचारैः किंञ्चि(खि)दर्थिनाम् । पण्डस्य रूपवैरूप्ये कामिन्याः किं प्रयोज-
| नम् ||१॥" अर्थक्रियाकारित्वं च क्रमयोगपद्याभ्यां,तथाहि-क्रमणाकुरादि कार्यमुत्पद्यमानमुपलभ्यते,तदमावे योगपद्येन,उभयनि-
वेधे तु केवलभूतलग्राहि प्रत्यक्ष प्रकारान्तराभावं निश्चाययति, तच क्रमयोगपद्यं नित्याद्वयावर्त्तमानमर्थक्रियाकारित्वलक्षणं सत्चमा-
दाय निवर्तमान क्षणिकैम्वेवावतिष्ठते, तथाहि-तन्नित्यं क्रमेण कार्य कुर्यात् योगपधेन वा , न तावरक्रमेण, सकलसामोपेवरी-
॥९॥

·.
,
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१०॥
शक्तिभाव-
ताखंडन
कक्षण एवं समस्तकार्यकरणग्रसङ्गात् , सहकार्यपेक्षा च समर्थस्य न विद्यते, असामर्थे वा पूर्वमसमर्थस्य सहकारिसन्निधाने साम-
ोत्पत्तायनित्यत्वप्रसङ्गः, सहकारिणा सामर्थ्यमुत्पाद्यमानं भावाद्भिन्नं वाऽभिन्नं वा स्यात् ?, अभेदपक्षे नित्यत्वहानिः, भेदपक्षे
तु नसादेव कार्योत्पत्तिः स्यात् , न भावात् , तथा च भावस्यावस्तुत्वं, तन्न क्रमेण कर्तृत्वं, नापि योगपद्येन, प्रथमक्षण एव कृत-
चाद्वितीयादिक्षणेषु न किञ्चित्कर्त्तव्यमस्तीति सर्वसामर्थ्यरहितस्य व्योमोत्पलस्वेवासत्त्वं, पुनः करणे वा क्रमपक्ष एव स्यात् , तत्र
चोक्तो दोपः, न च कृतकरणमस्ति, तन्न योगपद्येनापि करोतीति क्षणिकेष्वेवार्थक्रियाकारित्वं, प्रयोगश्च-यत्सत्तत्क्षणिकं यथा जल-
धरः सन्तश्च भावा इमे इति, तथा च ध्रौव्यासम्भवादयुक्तं जैनलक्षणमिति मन्यते, तदेतदप्यसमीचीन, यतो यथैकान्तनित्येष्वर्थ-
क्रिया न संभवति तथैकान्तक्षणिकेप्यपि,तत इदमर्थक्रियाकारित्वं कूटस्थनित्यात् क्षणिकाच्च व्यावर्त्तमानमुत्पादव्यवधौव्यवत्येव वस्तु-
न्यवतिष्ठते, तथाहि-क्षणिक वस्तु क्रमेण वा कार्य कुर्यात् यौगपद्येन वा?, न तावत्क्रमेण,स हि देशक्रमेण वा स्यात् पतिव्यवस्थि-
तानां पिपीलिकादीनामिव कालक्रमेण वापत्रकाण्डनालादीनामिव ?,तत्र नैकस्मिन् देशे कार्य कृत्वा देशान्तरे क्षणिकं वस्तु तत्करोति,
तत्रैव तस्य ध्वंसात् , नाप्येकस्मिन् क्षणे कृत्वा द्वितीये विदधाति, क्षणिकत्वहानिप्रसङ्गात् , किश्च-क्रमः कार्यान्तरासाहित्य कैव-
ल्यमथुरादेः, योगपद्यं तु कार्यान्तरसाहित्य, तथा च लोको वदति-क्रमेण यवाङ्कुरा उत्पन्नाः, तदभावे योगपद्येनेति, तत्र यदि
सामग्रीलक्षणं कारगमाथित्य क्रययोगपद्यमिप्यते तन संभवति, एकमेव हि कार्य सामग्री जनयति, नापर, तन कार्यान्तरसाहि-
त्यलक्षणं योगपचं तत्रास्ति, नापि क्रमः, द्वितीयकार्यजनकत्वाभावेन, किश्च-एकमपि कार्य सामग्री कथं जनयति ?, यतः समग्रा
एव सामग्री, ते च नानास्वभावाः सन्तः कथमेकत्र कार्ये उपयुज्येरन् ?, एककार्योपयोगे वा सर्वेपामेकरूपता, यतः सामर्थ्य वस्तु-
.
॥१०॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥११॥
सामग्री-
निरास:
-
.
लक्षणं, तदेककार्यप्रादुर्भावादेकरूपमेवात्र कल्पयितुं युक्तं, तदेकत्वे च समग्राः कथं भेदभाजो भवेयुरिति विभाव्यता ?,तपैकका-
| यंप्रादुर्भावेऽपि समग्राणां स्वभावभेदो दृश्यते, दृष्टे च नानुपपन्नं नाम, तर्हि न शक्तिर्भावलक्षणं, किन्त्वन्यदपि किश्चित् , यत् सद्भा-
वार्थक्रियैकत्वेऽपि समग्राणां भेद इत्यव्याप्तिन, नापि सहकारिकारणमाश्रित्यार्थक्रिया संभवति, यतः तानि खं खं कार्यमुपादान-
| भावेन जनयन्ति, परस्परकार्य च सहकारिभावेने त्यभ्युपगम्यते, एतच निरंशैकवस्तुवादिनो न संभवति, एकस्योपादानसहकारित्व-
|मेदेन सांशताप्रसङ्गात् , अन्यथाबैकरूपतोपादेया तत्तत्कार्ययोः, अथ यद्यपि रूपं येनैव खभावेन रूपं जनयति तेनैव रमादिकमपि
तथाऽपि रूपरसादीनामुपादानभेदकृतः स्वभावभेदो, न सहकारिकृतः, तदप्यसत्, एवं हि रूपादिरूपखभावभेदस्य रूपादिमा-
वादेव सिद्धेः सहकारिभावेन क कस्योपयोगः स्यात् ? येन सामय्या जनकत्वं भवेत् , एतच सौगतैरभ्युपगतमस्ति, यतः स्फुटमेव
हेतुविन्दुव्याख्यायां-नन्वेकस्याः सामय्या अनेककार्यभावे भवतु सामग्र्यन्तरजन्येभ्यो भेदः, परस्परतस्तु कथं ?, तदतद्रूपहेतु-
जन्यत्वाद्धि भावास्तदतद्रूपिण इष्यन्ते, तदत्र यदा चक्षुरूपमनस्कारेभ्यो विज्ञानजन्म तदा चक्षुरूपयोरपि भावात् विज्ञानेनाभि-
बहेतुजत्वाद्विज्ञानात्मना विज्ञानस्य वा द्रुपता कथं न प्रसज्येत ?, आह च-'तदतपिणो भावा' इत्यादि पूर्वपक्षमुत्थाप्य प्रति-
पादितमचंटेन, नैप दोपः, तेषां स्वभावभेदेन निमित्तोपादानतया तदुपयोगात् , मनस्कारो हि विज्ञानस्योपादानकारणं,चक्षुपस्तु
स्वविपयज्ञानजननयोग्यस्य सहकारि कारणं, एवमितरत्रापि वाच्यं, ततोऽन्यादृशी सामग्री चक्षुम्क्षणस्य जनिका, अन्यादृशी च
| विज्ञानादेरिति तद्वैलक्षण्यादेव कार्यवैलक्षण्य'मिति एप तद्वन्यः, न च काल्पनिकः कारणानां स्वभावभेदः, कार्याणामपि काल्प-
| निकभेदापचेः, ततोऽसौ यदन्यत्प्रतिपादयति तेन स्वमेव स्वभावात् विडम्वयति, तथाहि-तेनैकस्वभावस्यैकानेकक्रियाकारित्वं
॥११॥

·श्रीउत्पादा-
देसिदिः
॥१२॥
अनेककार्य-
करणता
.
समर्थयितुं जैनं प्रतिपादितं, यतस्तत्रैव तद्न्यो यथा 'पटादयो हि विभक्तपरिणामाः अनेक कार्य कुर्वन्तो दृष्टाः, न च घर्मिरूपेण
मियन्ते, एकस्यानेकक्रियाविरोधाभावाच, न पत्र कारणमेव कार्यात्मतामुपैति, यत एकस्य कारणात्मनः एककार्यरूपतोपगमे
तदन्यरूपाभावात् तदन्यकार्यात्मतोपगतिर्न स्यात् , किन्त्वपूर्वमेव कस्यचिद्भावे प्रागविद्यमानं भवेत् , तत्र विपयेन्द्रियमनस्कारा-
णामितरेतरोपादानाहितरूपभेदानां सन्निधौ विशिष्टस्वेतरक्षणभावे प्रत्येकं तद्भावभावानुविधानादनेकक्रियोपगमो न विरुध्यते, यत
एफक्रियायामपि तस्य तद्भावभावितैव निवन्धनं, सा चानेकक्रियायामपि समानेति, ननु तत्संनिधौ विज्ञानलक्षणकार्यसम्भवे तज-
ननस्वभावतेवैषामधिक्रियते, कार्यस्वभावापेक्षया कारणस्य जनकरूपताऽवस्थानात् , न विज्ञानजननस्वभावेभ्यः प्रत्येकं तदन्यका-
र्यसम्भवः, सद्भावे वा तेषां तदन्यजननस्वभावता स्यात् , ततश्च विज्ञानमेव न कुर्युः, तदन्यजननस्वभावत्वात् , नैप दोपः,तेपाम-
नेककार्य क्रियास्वभावत्वात् , तथाहि-ते तदवस्थायां प्रत्येकं विशिष्टसजातीयेतरक्षणजननात्मकास्तेषां तत्सत्तानान्तर्यदर्शनात् , तत्र
विज्ञानजननस्वभावेनैवेति तस्या जननस्वभावता व्यवच्छिद्यते, तस्या एव प्रतियोगित्वात् ,नान्यजननस्वभावता,न चासती तेषाम-
नेकात्मता स्याद् , एकस्यैवात्मातिशयस्यानेककार्यहेतुत्वात् , न हि तदन्यापेक्षया विपर्ययव्यावृत्तिमुपादायानेकेन शब्देनाभिधी-
यमानं यस्त्वनेकरूपतां प्रतिपद्यते, प्रतिविशिष्टस्यैकस्यैवात्मनस्तथाऽभिधानात् , यथा रूपं सनिदर्शनं सप्रतिघमिति, न यत्र स्वभा-
वभेदनिवन्धना धनयः सामानाधिकरण्याभावप्रसङ्गाद, तन्निमित्चानामेकत्र भावाददोष इति चेत् न, तेषां तदेकोपकारानपेक्षिणां
तदयोगात्, अपेक्षायां वा कथमेकमनेककार्य( कृत् न) स्यात् १, अनेकेनैवात्मनोपयोगादिति चेत् न,सामानाधिकरण्याभावदोपस्य
तदवस्थताग्रसङ्गात् , न च नीलादीनामात्मभेदमध्यक्षमीक्षामहे, नापि कार्यभेदादेवारममेदानुमान, प्रतिबन्धाभावात् तद्राहकप्रमा-
"
'Ciel
॥१२॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१३॥
कार्येऽने
कात्मता
.
णाभावात् प्रत्यक्षतो नैककार्याणामपि भावानामेकात्मतयैवोपलक्षणात्, यथा प्रदीपादीनां, नानुमानतः,तत्रापि विपर्यये बाधकामा-
गाभावात् , एकस्यानेकक्रियानभ्युपगमे च योज्यं रूपरसगन्धस्पर्शविशेषाणां कचित्संभवनियमः प्रमाणपरिदृष्टः स न स्यात् , भिन्न-
| निमित्तानां सहभापनियमायोगात्, ननिमिचानामपि तदेककारणानायचजन्मनां नियतसाहित्यमम्भवात् , तदेकधार्मिखमावतयै-
का सहभापनियम इति चेत् , न, एकसानेकखभावताया एव चिन्त्यत्वात् , एकस्पानेकखभावतां चानुभवतः तद्वदनेकताया दुर्नि:
वारत्वात् , अन्यथा धर्मधर्मिणों कथं नैकान्तिको भेदः, तथाहि-यमात्मानं पुरोधायायं धर्मी पर्यायाचैत इति व्यवस्थाप्यते यदि
| तस्य भेदस्तदा भेद एवेत्यनेकस्याप्येककार्यता न स्यात् , न हि परस्परोपादान कृतोपकारानपेक्षा विपयेन्द्रियमनस्काराः सहेकका-
परिम्भिणो युक्ताः, न चैकमेव किश्चित्कचिजनयति, तत्र च सर्वत्र कार्यकारणभाव एवोत्सीदेव , अनेकसैकस चैकानेकक्रिया-
विरहात् प्रकारान्तराभावाच, नाप्यहेतुकमेव विश्वं, देशकालनियमायोगात् , तसादेकमामय्यधीनजन्मनामेव सहभावनियमो भावा-
नामेककार्यक्रियानियमो या, तनथ स्वसन्तानक्षणमितरोपादानक्षणं च युगपदुपकुर्वतः कथमेकस्यानेककार्यता न स्यात् ?, ततः कथं
कार्यभेदानेदः कलप्यते ?, द्रव्पपर्यायाणां चैकस्वभावतामाचक्षाणः एकस्पानेककार्यतां प्रतिक्षिपतीति कथं नोन्मत्तः १, स्वभावस्व
वस्तुत्वात् अन्यथा तस्स निःखभावताप्रसङ्गात् , एकस्वभावत्वे च द्रव्यपर्यायाणां तत्कार्यभेद एकवस्तुनिवन्धन एवे"त्यादि, तदj
| ग्रन्थ पूर्वदर्शितस्वाम्युपधमविरुद्धममिदधानः स्फुटमुन्मत्तः प्रजाविकलो चा, यदि परं पर एव, अपिच-यद्यपि पटादयोऽनेक कार्य कु.
वन्तो दृष्टा न च धर्मिरूपेण मिद्यन्ते तथाऽपि धर्मरूपतया भियन्ते, न खलु केवलधर्मिरूपतैव वस्तुनः, किन्तु धर्मिधर्मोमयरूपतेति
न कधिदोपः, गुणप्रधानमावेन हि कदाचित्कचिद्विवक्षा, न पुनरेकरूपोपादाने तदितररूपाभाव एवेति, 'न पत्र कारणमेव कार्य:
॥१३॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१४॥
कार्येऽने-
कात्मता
रूपतामुपैती'त्यादि तु प्रतिपादयन् कारणात्कार्यप्रमतिमेव निरुणद्धि, ततो गडप्रवेशेऽक्षितारिकाविनिर्गमोऽस्य, कार्यरूपतोपगतिपक्षे
हि तत्स्वभावत्याद् यावत्तद्रूपतया न परिणतं कारणं तावन्नास्त इति युक्तः कारणात्कार्योदयः, यदा तु तत्स्वसत्तामात्र एव सदा
व्यवस्थितं लेशेनापि कार्यात्मनाऽनात्मस्वभाव विभजति तदा ततः कार्यमुत्पन्नमिति तप्तमापकपरिग्रहेणापि प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रत्ये-
तुमप्रभविष्णवः, नहि शक्तिम)पि कारणमनुपाख्ये(य) च, नापि विशेषमुपकल्पयितुमलमेतदनुपाख्यत्वविरोधादिति परमार्थ-
तस्तदशक्तमेव प्राप्त, ततस्ततः कथं कार्योत्पादः प्रेक्षावद्भिः प्रत्येय इति १, न च कार्यतोपगतिर्न सादित्यत्रापि काचिद्युक्तिरस्ति,
यतस्तद्रूपतोपगतिपक्षेऽप्यस्खभावक्रोडीकृतं कारणं तत्वभावतया तदन्यकार्योत्पादनेन प्रवर्त्तमानं केनापि निवारयितुमशक्थं, तत्स्व-
भावविकलं तु परिणामानभ्युपगमेऽपि न किश्चिदुत्पादयितुमर्हति, यद्यपि ह्यपूर्वमेव कस्यचिद्भावे ग्रागविद्यमान कार्य भवेत् तथा-
ऽपि कारणस तादृशः कोऽपि स्वभावः समस्ति यतस्तद्भवति, अन्यथा तन्निर्हेतुत्यप्रसङ्गात् , एवं च कार्यदर्शनाद् यथा जनकः सख-
भावो व्यवस्थापयति, कथमिति चेदुच्यते-यदा विषय इन्द्रियोपादानस्य स्वभावमेदमादधाति इन्द्रियं च विपयोपादानस्य तदा
इन्द्रियादेः स्वोपादानास्किश्चिद्रूपं जातं किश्चिच विषयादेः एवमितरेष्वपि वाच्यमिति कथं नानेकस्वभावता कारणस्य ?, न च
यदेवेन्द्रियस्य स्वोपादानाद्रूपं भवति तदेव विपयादिभ्योऽपि, स्वोयादानादेव तत्सिद्धावशेषकारणकल्पनावैयर्यप्रसङ्गात् , अथ न
वै भावानां काचित्प्रेक्षापूर्वकारिता येनायमेकोऽपि समर्थः किमसाभिरित्यपरे निवर्तेरन् , ते हि निरभिप्रायव्यापाराः स्वहेतुपरिणा-
मोपनिधिधर्माणस्तत्प्रकृतेस्तथा भवन्तो नोपालम्भमर्हन्ति, एतदप्यचारु, यतो यद्यपि क्षितिमीजानां भावानां न काचिदपि प्रेक्षा-
पूर्वकारिता समस्ति तथाऽपि सकलज्ञः सुगतः किमार्यसत्यचतुष्टयादिदेशनया आत्मानमायासयति ?, किमस्यापि नास्ति प्रेक्षापूर्व-
॥१४॥

·कात्मता " . श्रीउत्पादा- कारिता ?, किमयमात्मदेशनाजन्यक्षणस्योपादानमात्रादेव तत्क्षणाविर्भूतविशेषसामर्थ्याचदा तथोत्पत्सुतां नाधिगच्छति येनास्या कार्येऽने. दिसिद्धि प्रवर्तते ?, यदि सोऽप्रेक्षापूर्वकारी न निवर्तते तथाऽप्ययं महात्मा निवर्तते, अथ स्वहेतुभ्यः सोऽपि तदा तथाविध एवोत्पन्नो येन ॥१५॥ न शक्नोति निवर्तित, न हि न काचिदस्य परोपचिकीर्पा, केवलं प्रतिपायसन्तानः स्योपादानमात्रादेव विशिष्टक्षणजनकः समुत्प- नोऽतस्तमन्तरेणापि तदा तं तथाविधं जनयितुं प्रभवति, परं सुगतोऽपि यावन्त्रोक्तं किञ्चित्तावन्नासितुं पारयतीति कास्य परोप- चिकीर्पा स्यात् येन भक्तिप्रहृमनोभिर्भवद्भिरयमुपास्येत, समर्थमेव हि तदा तदा तत्तदुपादानमपि तादृशमेकांशमुत्तरोत्तरक्षणमुत्पा- दयितुमिति विपयेन्द्रियादेरितरेतराहितो विशेषस्तस्य चित्रस्वभावतामेचाविष्करोति, अत एव तत्संनिधौ विशिष्टस्वेतरक्षणभावे प्रत्येक तद्भावभावानुविधानादनेकक्रियोपगमो न विरुध्यते, अन्यथा तु तद्विरोधः पुरन्दरेणाप्यशक्यः परिहर्तुम् , अनंशैकस्वभावेभ्यो वि- मिन्नेभ्यः कारणेभ्यः कार्यस्यापरापरखैवोत्पत्तिप्रसङ्गात् , नन्वेतदूपर्ण परिहृतमेव धर्मकीर्तिना, 'ते समर्थाः किं नापरापरं जनय- न्तीति चेत, न, तत्रैव सामर्थ्यात् , तस्यैरकस्य जनने समर्था इति, नापरापरजनन मिति हेतुवन्दौ तेनाभिहितं, सत्यममिहितमे- तत् , किल्वेतनेनापि न निरूपित, किं तेषां सामर्थ्यमेकमेव किं वाऽनेकम् १,एकत्वे सर्वमहकारिणामेकरूपताप्रमङ्गः, सामर्थ्यल- क्षणत्वादेव वस्तुनः, अथानकं किं तर्हि कार्यमपि पृथक् पृथगनेकं भवेत् ?, अथ भिन्नमपि तुल्यं सामर्थ्यमित्येककार्योदयः, तद- प्यसत् , एवं हि कार्यमपि तुल्यं स्यात् , न पुनरेकमेय, तस्मादनिरूपिताभिधानमेव परस्य, एतेन-'कस्साअनकाद्वयावर्चमानस्तद्रपो न स्यानातत्कार्य' इत्याद्यपि पराकृतमपहस्तितमयगन्तव्यं, उक्तवदतद्रूपस्य तत्कार्यत्व विरोधात् , एकेनैव कारणेन तत्कार्य कर्तव्यं, अनंशत्वे सति ततो भावस्यैवं न्याय्यत्वात् , अपरस्य नजननस्वभावविलक्षणस्वभावयुक्तत्वात् , तस्माद्यत एवानेकक्रियायां तस्स 6 ॥१५॥ " ·“श्रीउत्पादाः दिसिद्धिः ॥१६॥ कार्येऽने कात्मता . . तन्द्रावभाविता तत एव तचित्रस्वभावतेत्याचक्ष्महे, ननु जैनपक्षेऽपि यदि ते सहकारिप्रत्ययाचित्रास्तहि कार्याण्यपि चित्रस्वभावानि भवन्तु, भिन्नानि तु कथं भवन्ति ?, नैप दोषा,यतो न ते परस्परस्वरूपमिश्रेण चित्राः सहकारिणः, किन्त्वात्मभूतानेकधर्मयोगात् , वधाभूता विचित्रता कार्याणामप्यस्ति, यतो यद्यपि तानि नान्यकार्यरूपतां विभ्रति तथाऽप्यात्मभूतानेकधर्माध्यासितशरीराण्येवो- पजायन्ते, यथा घटो मृत्पिण्डान्मृदात्मा, तसादेव च कुलालव्यापारात्संस्थानात्मा, सूत्राचनादिविभक्तात्मा, प्रधान चोपादानकार- णमेवेत्यपरकारणजन्या विशेषा मृदमेवावलम्बन्ते इति धम्मिरूपतयाऽसावेकोऽवभासते, सर्वकार्येप्वप्ययमेव न्यायः, ननु तत्संनिधौ विज्ञानलक्षणकार्यसम्भवेत्यादिस्त्वाप्नकाग्रन्थः सङ्गतः, परिहारस्त्वसमीचीनः, यतस्ते निरंशैकस्वभावाध्यासितमूर्तयस्तदवस्थायां कथं विशिष्टसजातीयेतरक्षणजननात्मका: १, ननूक्तं तेषां तत्सत्तानान्तर्यदर्शनादित्यादि, उक्तमेतत् , किन्तु न युक्तं, यतः कारणगतः स्वभावः कार्य क्वचिदुपयुज्यते वा न या, यदि सर्वथा नोपयुज्यते न किश्चित्कस्यचित्कारणं स्यात्, प्रागभावमात्रस्य तु जगदुद- रविवरवर्तिमिरशेपक्षणापि साधारणत्वाबाहुलेयसारमेयादेरपि बोधिसत्त्वादिकारणत्वप्रसङ्गाद, अथैतदोपभयादुपयुज्यत इति ब्रूयात् तर्हि किमंशेनोपयुज्यते सर्वात्मना वा?, प्रथमे कृतान्तप्रकोपः, वस्तुनो निरंशत्वाभ्युपगमात् ,द्वितीये त्वेकमेव कार्यमुत्पद्येत, तत्स्व- मावस्य सर्वात्मना तत्रैवोपयोगात्, ततो यथा तस्याजननस्वभावता व्यवच्छिद्यते तथाऽन्यजननस्वभावताऽपि व्यवच्छिद्येत, तस्या- मपि प्रतियोगित्वात् , अथ न व्यवच्छिद्यते तर्हि कथमस न चित्रता?, ततः कथं नत्वेपामनेकात्मता?, एकश्वात्मातिशयोऽनेक- कार्यहेतुस्तदोपपन्नो यदा चित्रसामर्थ्याध्यासितः म स्यात् , यदि च तदन्यापेक्षया विपर्ययव्यावृत्तिमुपादायानेकेन शब्देनामिधी- यमानं वस्त्वनेकरूपता न प्रतिपद्यते तद्दनेकेन शब्देन शतशः प्रतिपादयन्तु भवन्तः, केवलं चित्रकार्याणि ततस्तापन भवन्ति यावन ॥१६॥ 7

·एकानेक-
स्वभावता
श्रीउत्पादा.
दिसिद्धिः
॥१७॥
चित्रसामययोगिताप्रविष्टस्पैकस्य तथाऽमिधानं वचतोऽसदभ्युपगतमेव समर्थयंते, चित्रस्वभावयोगितामन्तरेणापरस्य प्रति-
| वैशिष्ट्यसैव दुरुपपादत्वात् , न च 'रूपं सप्रतिघं सनिदर्शन'मित्यत्रापि न स्वभावभेदः, गामानाधिकरण्याभावप्रसङ्गात् , यथा हि
पटपटवदेकान्तभेदे न सामानाधिकरण्यमेवमेकान्ताभेदेऽप्येकमेव रूपमिति द्वितीयस्य कस्यचिदभावात् कस केन सामानाधिकर-
ज्यमुपपद्यता ?, तसास्वनिमित्तभावादेवेत्थं शब्दाः प्रवर्तन्ते, कारणानपेक्षिणां तदयोगादित्यादि दूपणमसन्मते(न)सावकाश, पत्त-
| स्तदत्यन्तभिन्न एकः कश्चित्तदुपकाराय(न)प्रभवतीति, कि त्वीदृशमेव तद्वस्तु यन्तैकमेव नाप्यनेकमेव, किन्त्वेकानेकरूपं भेदाभेदसि-
| वेरिति न्यक्षेण वक्ष्यामः, न च न नीलादीनामात्मभेदमध्यक्षमीक्षामहे, एकस्यापि वर्णसंस्थानादिना चित्रस्वभावस्य भावस्य प्रत्य-
क्षण प्रतिभासनात् , नापि कार्यभेदादपि नात्मभेदानुमानं, प्रतिबन्धभायात् , तद्ग्राहकप्रमाणसद्भावात् , प्रत्यक्षतोऽनेककार्याणां भा.
पानामनेकात्मकतयोपलक्षणात्, नहि प्रदीपादय एकस्वभावाध्यासिततनवयेव पतङ्गदहनाचनेकक्रियायां व्याप्रियमाणाः समुपल-
म्यन्ते, तथाहि-उष्णस्पर्श इति खज्वालावलीढं कोमलकलेवरशलभं भस्मसात्करोति, भास्वरस्वरूप इत्यन्धकारमपहरति, कांचित् पर-
| माणून नीलादिरूपतया परिणमय्य विसृजतीति धूमं जनयति, परिणामिपुद्गलस्कन्धद्रव्यात्मकवेति पर्यायान्तरभूतं स्वोत्तरक्षण-
| सुत्पादयतीत्यनेकस्वभावः प्रदीपादिः प्रत्यक्षः, किच-यः कारणे कार्योत्पादनशक्तयः फलानुमेया इति प्रतिपद्यते स कथं प्रत्यक्षे-
(णाने)कात्मतोपलक्षणेऽप्येकखभावतां भावानामाचक्षीत ?। अन्यञ्च-यदा हेतुविन्दौ कार्यहेतुप्रस्तावे धर्मकीर्तिः 'तस्मात्कार्य
| स्वभावैर्यावद्भिरविनाभावि कारणं तेपामेव हेतु रित्यादि प्रतिपादयति, अर्चदश्च 'यत एवं तसात् कारणस्यैः स्वभावैर्यावद्भिरमित्व-
द्रव्यत्वादिभिरविनाभावी' ति व्याख्यां प्रथयति तदा कारणानेकात्मकता कथं प्रतिक्षिपेत ?, न च व्यावृत्तिभेदादयमदोष इत्युत्तरं
॥१७॥

·-
श्रीउत्सादा
दिगितिः
एकानेक-
स्वभावता
नपानेकदोपाणामुनरत्र प्रदर्शनात् , अनुमानसिद्धा च कारणानेकात्मता, विपर्यये वाधकममाणमद्भावात् , अगेकात्मताविरोधे होका-
रमता, वस्यां च कार्यानुत्पादप्रमगाव, वाधकं प्रमाण, कथमिति चेत्, उच्यते,यदा हि सर्वधैकस्वभावता भावानां तदा नील नी-
लस्वभावनिष्ठं, एतावतव वस्तुसरूपं पर्याप्तं कथमुदयमासादयेत् यदि तस्य कार्यजननयोग्यतालक्षणं स्वभावान्तरं न भवेत् ?, एक
म्यानेकक्रियानम्युपगमे च योऽयं रूपरसस्पर्शविशेषाणां कचित्सहभावनियमः प्रमाणपरिदृष्टः स न स्यात् , यदि भिन्ननिमित्तत्वेना-
यमुपपयेत, ननूनं भिन्ननिमित्तानां सहभावनियमायोगादिति, उक्तमेतत् , किन्त्वेकान्तवदित्ययुक्तं, स्याद्वादं च वयमङ्गीकुर्महे, तस्मा-
कश्चित्सभापभेदे नदेकधर्मिस्वभावतर्यकत्र महभावनियमः,तथाहि-न रूपरसादिपरमाणवः प्रतिभासन्ते, किन्त्वेकरूपमेव तद्रव्य-
मनेकरूपानुविद्धगवभौगते, ततः महावनियमः, सर्वथैकस्वभावे च कारणे कार्यमप्येकमेवाजनीति केन कस्य सहभावनियमः स्यात् ?,
न चैकस्यानेकसभापता चिन्त्या, साद्वादनीत्या सूपपन्नत्वात् , न च सर्वथैकः कश्चित्सर्वथाऽनेकस्वभावतां याऽनुभवति येनैकस्या-
नेकसभापतामनुभवतस्तद्वदनेफनाया दुर्निवारत्वं, न च यमात्मानं पुरोधायायं धर्मी धर्माचत इति व्यवस्थाप्यते सोडशः सर्वधेतर-
रूपनिरपेक्ष एव विवक्ष्यते, किन्तूपसर्जनीभूतमितरत् तदपि रूपं तत्र समस्त्येवेति कथं यदि तस्य भेदसदा मेद एवेत्यादि दुप-
गाफाशः१, एवमन्यदप्यसम्बद्धमेवं परस्यैव प्रलपितमित्युपेक्षणीयं, द्रव्यपर्यायाणां चैकस्वभावतामाचक्षाण एकस्यानेकक्रियां प्रति-
क्षिपन्नोन्मत्तः सासनः यदि स्यात्पदलान्छनामेकस्वभावतां न प्रतिजानीते, तथा प्रतिजानानं पुनरधिक्षिपन् पर एव परमुन्मत्तः,
नग्न परमते कश्चिदर्थक्रिया संभवतीत्यमम्भवदोषदुष्टमेव परामिमतं यस्तुलक्षणमिति । यदि पुनरुत्पादव्यधौव्य युक्तं सदित्यभ्यु-
पगम्यते नदेदमपि संभवति, यतस्तदेव द्रव्यं केनचिद्रूपेणोत्पद्यते केनचिद्विपद्यते केनचिचावतिष्ठत इत्युत्पादव्ययधौव्यवत्येव वस्तु
-
॥१८॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥१९॥
SKOSH
उपलब्धि-
लक्षण-
निरासः
.
"
न्यर्थक्रियाऽपीति कथमेतत् प्रतिक्षेप्तुं शक्थेत इति, अन बहु वक्तव्यं तद्यथाऽवसरं वक्ष्यामः ॥
'उपलब्धिः मत्ते'ति कश्चित् , ततः सैव वस्तुलक्षणमित्यपि न न्यायानुपाति, यतः केयमुपलब्धिः ?, किं ज्ञानम् , अथ ज्ञान-
| विषयता ?, प्रथमपक्षे अर्थावस्तुत्यप्रसङ्गः, ननु विज्ञानयादिनामियं सिद्धमाध्यता, विज्ञानमात्रस्यैव तैरभ्युपगमान् , नन्वर्थस्य वि-
शददर्शनेनानुभूयमानस्य कथमभावः ?, स्वमदर्शनवदपारमार्थिकमिदं दर्शनमिति चेत् किमेतदस्यापारमार्थिकत्वम् इति वाच्यम् ,
अर्थशून्यत्यमिति चेत् इतरेतराश्रयत्वं, तथाहि-अर्थशून्यत्वे सत्यपारमार्थिकत्वं, अपारमार्थिकत्वे चार्थशल्यस्वमिति, येन चार्थो न |
दृष्टः स कथं घूयादों नास्तीति ?, परप्रसिद्धयेति चेत् तत्रापि प्रष्टव्योऽसि-पराभ्युपगमः प्रमाणमप्रमाणं वा भवतः १, यदि प्रमा-
णमयुक्तोऽर्थप्रतिषेधः, अप्रमाणत्वे तु न तदाश्रयणेन तत्वव्यवस्थापन प्रमाणविदः साधीयः, यदि चानुभवसिद्धस्यापि स्वमदृष्टान्ता-
वष्टम्भेनार्थस्याभावः प्रतिपन्नः तर्हि ज्ञानसद्भावः कथमभ्युपेतः ?, अपिच-सप्नानुभवस्यार्थस्य किमप्रतिभासमानत्वादसत्यमु.
तार्थक्रियाविरहात्, न नावदाद्यः कल्पः, तदा तस्यानुभूयमानत्वात् , उपलब्धिः सत्तेति चाभ्युपगमात्, स्वप्नदशायां ज्ञानख-
रूपनिष्ठस्तथाऽवभामरूपः स सत्यः, जाग्रदनुभूतोऽपि यदि तथा स्यात् न नः काचित्क्षतिः, ज्ञानरूपत्वादवमारास्येति चेत्, कोऽयं
तथाऽवभासो नाम ?, किंचिद्रूपतामात्रं किं वा नीलायुल्लेखिताऽस्य प्रवृत्तिः, प्रथमपक्षे चिद्रूपत्तामात्रमनुभूयते, न नीलादिरू-
पता, द्वितीये तु पक्षे यदि नीलाद्यर्थो न समस्ति कथं नीलाद्युल्लेखेन विज्ञानस्य प्रवृत्तिः, अनायविद्यावासनानिर्मितवेयमिति चेत्
ननु सा वासना केनचितिज्ञानेन स्वस्वरूपपृथग्भूता कथञ्चिदपि तापदधिगन्तव्या, तथा च यद्यर्थोऽप्यधिगम्येत तदा न किश्चिद.
युक्तं संपर्धेत इति किमयं नाभ्युपगम्यते ?, स्वापाद्यवस्थायामर्थाभावेऽपि तथाऽवभासो दृष्ट इति चेत् , न, स्वमनत्ययेपि जान-
"
॥१९॥

·धीउत्पादा दिसिद्धिः ||२०|| उपलब्धि- लक्षण- निरासः दशानुभूतापर्धविषयं स्मरणमनुभयोल्लेखेन प्रवर्तते, अन्यथाऽत्यन्तानुभृतस्स किं न कस्यचिदर्थस्य तत्र प्रतिभासः १,अथार्थक्रिया- भावात्स्यमदशायामर्थस्यासचं, जाग्रदशायामर्थक्रियासद्भावात्सच्चमस्तु, विसंवादादसत्त्वमिति चेत् कोऽयं विसंवादः, ज्ञाना- न्तरेणाग्रहणमिति चेत् तर्हि जाग्रदशायां संवादसद्भावात्सत्यत्वमस्तु, बाधितत्वादसत्यत्वमिति चेत् किमिदं वाधितत्वं ?, नेदमिति प्रत्ययोत्सनिरिति चेत् जाग्रत्प्रत्ययेषु बाधकामावात्सत्यत्वमस्तु, नहि सत्यस्तम्मादिप्रत्ययेपु वाधकोत्पत्तिरस्ति, अथ स्वमप्रत्ययेष्व- क्रियाकारित्वं संवादोऽवाधितत्वं च दृष्ट, न च मत्यत्वमुपगतमर्थवादिना तेन, न तत्सत्यत्वे निवन्धनमिति चेत् न, सर्वाऽपि प्रान्तिरनिवन्धना, यथा मरीचिकासु जलभ्रान्तिः, तेन न सर्वथैवार्थस्यासचं, न च भ्रान्तिप्रत्ययेपु अभ्रान्ता अर्थक्रियादयः सन्ति । किश-अर्थप्रतिषेधः प्रमाणेन क्रियते किंवा अप्रमाणेन ?,अप्रमाणमकिश्चित्करमेवेति कथं तेन तत्प्रतिपेधा?, प्रमाणं तु कथमर्थस्य प्रतिपेधकं ?, किं विनाशकत्वेन ? किं चा विपरीतार्थोपस्थापकत्वेन ? किं वा अग्राहकत्वेन ?, प्रथमपक्षे सिद्धोऽर्थो, न ह्यसिद्धस्य वि- नाशः संभवति, द्वितीयेऽपि पक्षे अर्थोऽर्थस्य बाधक इति कथं नार्थसिद्धिः?, अग्राहकं तु सन्देहकारि भवतु कथं प्रतिपेधकं ?, दृश्यस्य कथं न ? इति चेत् , ननु पूर्वदृष्टस्यैकज्ञानसंसर्गिप्पुपलभ्यमाने आरोपादृश्यत्वं, न चायमत्यन्तादृष्टस्य प्रकार (शः)संभवति, मानारमन्युपलभ्यमाने सत्यदृष्टस्यापि तादात्म्येन भवतु ज्ञानात्मना तस्य प्रतिषेधः, मिन्नस्य तु कथम्?, अनुपलम्भादिति चेत्। | तकि नीलायाकारोऽनुभूयते न था?, अर्थ अस्त्ययमाकारः, किन्तु ज्ञानात्मैव, जडस्य प्रकाशायोगात् , उक्तञ्च-"न जडस्याव- | भामोऽस्ति, मेदामेदविकल्पनात् ।" इति, तथाहि-प्रकाशस्य भेदे जडस्य किमागतम् ?, अमेदे तु जडमेव तन्न स्यात्, न हमि- प्रकाशतां दधाना स्तम्भादयो जडा भवितुं युक्ताः, तन्न मिनविषयं ज्ञानमिति, तदप्यसत्, यतः कोऽयं प्रकाशः? किं ज्ञानम् ? " 4 ॥२०॥ -

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥२१॥
बाद्यार्थ-
साधनं
| अथ ज्ञानविषयता, प्रथमपक्षे स्यादिदं, केनरा तत्रोक्तो दोपः, द्वितीयपक्षे तु कथमर्थस्य ज्ञानता, न हि तद्विपयतां प्रतिपद्य-
मानस्तपैरेव भवितव्यमिति भावानां नियमहेतुमुपलभामहे, अन्यथा सुगतज्ञानविषयता प्रतिपद्यमानैरशेपज्ञानक्षणैरपि सुगतज्ञा-
नरूपतेच प्रतिपनेत्येकमेट सुगतज्ञानमपशिष्या इति ग्राह्यग्राहकप्रतिपाद्यप्रतिपादकादिसकलव्यवहारोच्छेदः, अर्थवत्सन्तानान्तरा-
गामप्यसिद्धेः; तथा च व्यवहारकक्षाप्रवेश एव परस्योपपत्रः, ग्राां न तस्य ग्रहणं न तेन, ज्ञानान्तरग्राह्यतयाऽपि शून्यः। तथा-
ऽपि विज्ञानमयः प्रकाशः, प्रत्यक्षपक्षय तवाविरासीत् ॥१॥ तथा प्रेतवत्पुनः सन्तानानियमः सिद्धः, तथा नरकयत्पुनः सर्वे सिद्ध-
मित्यादि न किञ्चित्केनचित कदाचितकचिदपि वाच्यमिति, यदि पुनरचिन्त्यशक्यादिना सुगतविज्ञानं तद्रूपतामप्रतिपाद्यमानमपि
| सन्तानान्तरक्षणादि स्खविषयीकुर्यात् नन्वर्थोऽपि तद्विएयता प्रतिपाद्यमानस्तद्रूपतां कथं मजेन् । इति विभाव्यम् । अपिच-लोके-
ऽपि नायं नियमः यथा तेन प्रकाश्यमानं तदेव भवति, न हि प्रदीपेन प्रकाश्यमानाः स्तम्भादयः प्रदीपा भवन्ति, अथ तेऽपि प्रका-
| शस्वभावास्तदानीमेयोपजायन्ते, न चकास्ति तावदन्धकारेऽपि स्तम्भादिः,प्रकाशपर्यायता तु प्रदीपाद्भवति,तथेहाप्यर्थस्य प्रकाशपर्या-
यता ज्ञानाचतु, ननु पूर्वमस्तित्वे किं प्रमाणं १, निषेधे किं प्रमाण ?, अस्तु तर्हि संशयः, नैतदेवं, यतः किमेकमेव ज्ञान क्षण-
मात्रावस्थायि नेन पूर्वोत्तरक्षणयोरर्थमत्तां न प्रतिपद्यते ? किं वाऽनेकानि परस्परकर्मरूपतां न प्रतिपद्यन्ते तेन न विदन्ति १,प्रथ-
मपक्षे क्षणार्ख न किश्चिदनुभवेत् ,तच्चासत् ,मरणपर्यन्तमनुभवस्याबाधितस्पोत्पत्तेः, द्वितीये तु पक्षे ज्ञानानां परस्परा(न)नुगमेऽपि
| आरमना देशकालाकारायविपरीतोऽनुभूय(वेद्य)त एवेति कथं तस्य प्रतिषेधः १,एतेन 'सहोपलम्भनियमाद मेदो नीलतद्धियोः। विच-
न्द्रादिवत् ,
, तथा 'दर्शनोपा तर्हि (दर्शनोपगते तस्याग्रहणात्तद्हे ग्रहाद्। दर्शनं नीलनिर्भासं,नार्थो बारेऽस्ति केरलः ॥१२॥ इत्या.
माजात
॥२॥

·बावार्थस्या
श्रीउत्पादा
दिसिदिः
p२॥
वयविनश्च
सिद्धिः
.
द्यपि यदुच्यते परैस्तत्प्रतिक्षिप्तमगन्तव्यं, सोदर इव सहशब्दस्पफत्यपाचित्लात् , ज्ञानार्थयोश्च भेदस्य प्रतिपादितनात् । अथ निरा.
सम्पनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् स्वमप्रत्ययादित्याद्यनुमानादर्थाभायः तर्हि ज्ञानात्मवेदनमपि प्रत्ययः सोऽपि निरालम्मनः स्यात् ।
अा शून्यमाययमपि सिद्धमाध्यतां मन्येत तर्हि तस्याप्यर्थनिगसे साधनमस्ति वा न वा ?, यद्यस्ति कथं शून्यम् ?, अथ नास्ति
कथं तमिरामः ?, किम-ज्ञानशून्यवादिनोरनुमानं गृहीतव्याप्तिकमगृहीतव्याप्तिकं या प्रवर्तेत ?, यद्यगृहीतव्याप्तिकं कथमनुमान ?,
व्याप्तिग्रहणं तु न तेना, इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् , ज्ञानान्तरेण तु व्याप्तिग्रहणे कथमद्वैतं शून्य वा?,अद्वैतं हि तदा स्यात् यदा म्यमा-
पनियतं विज्ञानं भवेत् , यदा तु तदात्मव्यतिरिक्तमपि किमपि गृह्णाति तदाऽर्थमपि खव्यतिरिक्तं गृह्णीयादिति कथं तसिद्धिः ?,
तन्न किश्चित्साधनमर्थस्य निरासे परस्य, अनुभासिद्धस्य चार्थक्रियाकारिणः सकलजन्तुसाधारणस्यार्थस्य निषेधे ज्ञानशन्यत्वयो
रपि न व्यवस्थितिरिति । उक्तभ-ज्ञानशून्यरतोनास्ति, निरासेऽर्थस्य साधनम् । मञ्चित्सिद्धिप्रतिक्षेपे, कयं तत्यव्यवस्थितिः॥१॥"
अथायमर्थः किमायविरूपः ? किं वा परमाणुरूपः ?, तर न तापदयविरूपो, यतोऽसापपयव्यायवेभ्यो मिन्नो वा स्याद-
मिनो वा?, यदि मिन्नस्तदाऽनुपलम्भादमचमेपास्य, तथाहि-यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तदसदिति व्यपहर्त्तव्यं, यथा
सरविषाणादि,नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽप्यायवेभ्यो ग्यतिरिच्यमानमूतिरस्यवीति व्यापकानुपलब्धिः,परैरायविनो दृश्य
लान्युपगमान् नामिविशेपणता हेतोः ऊर्धाधोम-यभागव्यतिरिक्तरपुपस्तस्याप्रतिभासनात् न स्वरूपासिद्धता, न च (अममानदेशत्वं
चोय) ममानदेशत्वेऽपि रूपरसयोतातपयोग स्वरूपभेदपतो देनोपलक्षणात् , अथ दूरदेशस्यापयमाप्रतिभासेऽप्याययिनः प्रतिभा-
सालयं नासिद्धना,तदमत् तस्यास्पटाकारस्यारस्तुत्वेन तत्प्रतिभासस्य प्रान्तत्वात् ,वस्तुत्वे वापस निकटदेशस्य सोऽस्पटाकारः
॥२२॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥२३॥
अवयविनः
सिद्धिः
.
सुतरामवभासेत, अथाकारद्वयमवयविनः स्पष्टमस्पष्टं च,तघ्र निकटस्थः स्पष्टमुपलभते,दरस्थस्त्वस्पष्टमिति, ननु यद्यस्पष्ट आकारोऽ-
ययविदेशस्तदा निकटस्थ आकारद्वयमुपलभेत, अथान्यदेशस्तदाऽऽत्मनः पृष्ठतस्तं पश्येत् । किश्च-एतदाकारद्वैतमवयविनः केन गृह्यते ।,
न तावद् दूरदेशज्ञानेन, तत्र निकटदेशज्ञानविषयस्पष्टरूपानवभामनात् , अस्पष्टरूपप्रतिभासं हि तदनुभूयते,नापि निकटदेशज्ञानेन,
| स्पष्टरूपावभासवेलायां हि नापरोऽस्पष्ट आकारस्तत्र प्रतिभाति, तभावयविन आकारद्वययोगः।अथ दूरदृष्टमवयविस्वरूपं परिस्फुटम-
वगम्यते ? आहोश्वित्परिस्फुटरूपतया अपरिस्फुटं ?, तत्र यद्यायः पक्षस्तदाऽपरिस्फुटरूपमम्बन्धित्वमेवाक्यविनः प्रामोति, परिस्फु-
टरूपस्यापरिस्फुटरूपप्रवेशेन प्रतिभासनात् , अथ द्वितीयस्तदा स्फुटरूपसम्बन्धित्वमेव स्यात् , अस्फुटरूपस्य स्पष्टरूपानुप्रवेशेन प्रति-
भासनात् , तन्न वरूपद्वयावगमोऽवयविनः, न चैकस विरुद्धधर्मद्वययोग उपपत्तिमान्, ततः स्फुटास्फुटयोरेकत्वप्रतिभानमभि-
मानमात्रं, व्यक्ताव्पक्ताफारारमत्त्वे चायपिनो व्यक्ताव्यक्ताकारबद्रेदप्रसङ्गा, तनावयषी दूरदेशस्थावयवाप्रतिभासेऽपि प्रतिभाति,
किन-कि कतिपयाययवप्रतिमासे सत्यययवी प्रतिभातीत्युपगम्यते आहोश्वित्समस्तावयवप्रतिभासे?, यद्याद्यः पक्षस्तदा जलमग्नमहाका-
यस्तम्भादेरुपरितनकतिपपावयवप्रतिभासेऽपि समस्तावयवव्यापिनः स्तम्भावयविनः प्रतिभासः स्यात् तन्त्र प्रथमपक्षः, नापि द्वितीयः,
| मध्यपरभागवर्तिसमस्तावयवप्रतिभासासम्भवेनावयविनोऽप्रतिभासप्रसङ्गात्,अथ भूयोऽवयवग्रहणे सत्यवयवी गृयत इत्युपगमा तस्मि-
नपि समस्तापयवण्यापिनोऽचयविनोऽग्रहणमेव,तथाहि-अर्याग्भागभाव्यवयवग्राहिणा प्रत्यक्षेण पर(५००
०)भागभाग्यवयचाग्रहणमिति
म(समस्तावयवव्याप्यवयविग्रहण)तेन तद्वयापकस्यापि ग्रहीतुमशक्यत्वात् ग्रहणे वाऽतिप्रसङ्ग स्यात् न च व्यवहितावयवाप्रतिभासेऽ-
प्यव्यवहितोऽवयवी प्रतिभातीति वाच्य, यथा)व्यवहिताययविस्वरूपावभासे तल्लनान्यावयविस्वरूपस्याप्यवभासास्यात् तथा तदन्यस्या-
RROLOROHORका
॥२३॥

·धीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥२४॥
अवयविनः
सिद्रिः
-
पीति,मस्य सर्वाश्यविग्रहणप्रमशाद तन्माद्वयाहितावयवव्यापिरूपादांगवयवव्यापिनोऽवयविरूपस्य भेदप्रसङ्गः,तथाहि-पस्मिन्
प्रतिमाममाने यन प्रतिभाति तत्ततो भिन्नं, यथा घटादग्रतिभाममानः पटः, न प्रतिभाति चार्वागवयवव्यापिरूपे प्रतिभासमाने
परापरल्याप्यायविखरूपं, तरकथं तत्ततो न भिन्न?, परभागावयवग्राहिणा तु प्रत्यक्षेण तद्वयाप्येवाश्यविस्वरूपं गृह्येत नाग-
वयाव्यापकमपि, पूर्वोक्तनीत्या, नापि सरणेनापिरावयवव्याप्यवयविखरूपग्रहः, प्रत्यक्षानुसारेण स्मृतेः प्रवृत्तेः, तदयमवय-
व्यायवेम्यो मेदेनानुपलभ्यमानः कथमुपगमयोग्यः स्यात् ?, किंच-अयमवयवेषु वर्तमानः सामस्त्येन वा यत्ततेकांशेन वा ?,
सामस्यगृलावेफन्मिनेपापयवे परिसमाप्तत्वादनेकवृत्तित्वं न स्यात् , एकद्रव्यं च द्रव्यं स्यात् , एकस्य चाणोविभागाभावान्नित्यत्वं
न कार्यद्रय्यस स्यात् , एकस्य वा जनकत्वं, मामय्या एर जनकत्वात् , अवयवेपु चावयवीति प्रत्ययाभावः प्रसज्येत, वृत्तौ चैकै-
कन्भिन्नायवे मामस्त्येन वर्तत इति तत्र मद्धाय उक्तः, पुनरन्यत्र तथैव न वर्त्तत इति, तत्रैवामद्भाव इति एकत्र युगपद्भावाभाव-
योरोिधः, नाप्यंशेन, निरंशस्य तस्योपगमात् , मांशत्वे वा ते ततो मिन्नाः स्युरभिन्ना वा ?, मिन्नत्वे पुनरप्यनेकांशवृत्तेरेकस्य
मामस्त्यकांयत्तिविकल्पानतिक्रमः, अभिन्नत्वेऽशान्तर्गमेशिनः तद्वद्भेदादभावप्रसङ्गः, अंश्यन्तर्गमेशानां वा, ततो निरंशोऽशी
स्यात् , नत्र च पूर्वनीतितोऽनेकपत्यभारः, अनेकवृत्तित्वे या विरुद्धधर्माध्यासिता। अथावयविनोऽवयवेषु वृत्तिः तत्र समवायः,
ननु सोऽपि समवायन्तेषु वर्तते वा न वा?, यदि ममवायस्थ समवायान्तराभावात् न वर्त्तते तदा यावदसौ पुण्यादिपु पुरुपाय-
विनं गम्यधयनि नापसन्यादिप्पपि किं न मम्बन्धयति ?, अवृत्तेरविशेपात् , अथ वर्तते तत्रापि यदि समवायो वृत्तिस्तदाऽनवस्था,
अयाने कापयशाधेयत्वं तदा यदनेकथति तदनेकं यथा जलानलं, अनेकवृत्तियायमिति प्रमझापादनादेव तस्याभारः, तन्न मिन्नम-
.
॥२४॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धि ॥२५॥ | अवयविपु- वपक्षोपरी वयविस्वरूपमवयवेभ्यो विनारभारगौरवं सहते, अभेदपक्षे त्वषयवमात्रमवयविमा वा सादितरेतराव्यतिरेकात, इतरेतरखरूपवत्, तनावपविरूपोऽर्थः प्रमाणोपपन्नः । नापि परमाणुरूपः, तेषामपि विपसम्बन्धेन पडंशप्रसङ्गात् । न न विशकलिताः परमाणवः प्रतिभासन्ते, एकघनाकारस्य संवेदनावभासस्थानुभूयमानत्वात् , तन्न बाह्योऽयमाकारः, किन्तु संवेदनमेव तथा तथा प्रकाशत इति, तदत्र प्रतिविधीयते, नन्ययं स्तम्भाधाकारोऽनुभूयमानस्तावन्न किनिदिति व्यवस्थापयितुमशक्यः, शशङ्गादिवदनुभवाभावप्रस- अात् , केवलमयं विज्ञानस्वरूपः किं वा बाराः ? इति विचारस्तत्र प्रवर्तते, तत्र विज्ञानस्वरूपत्वे बहिर्मुखतया नायमनुभूयेत, यथा हि चिपतामात्रमन्तर्मुखतयाऽऽत्मनि सुखमनुभूयते तदव्यतिरेके स्तम्भायाकारोऽप्येवमनुभूपेत, अथ भ्रान्तिवशादयमव्यतिरिक्तो. ऽपि व्यतिरेकितया प्रकारात इत्युच्यते वहि यथाऽयमनुभूयते तथा न सत्यः, यथा च सत्यस्तथा नानुभूयत इति कथं साकारां धिपणां योगापारः प्रतिजानीते ?, स्वच्छं संविन्मात्रमत एवं तच्चमिति यदि माध्यमिकः प्रतिपद्येत तर्हि यद्ययमाकारो न विज्ञाने नापि यहिस्तदा शशविषाणवनानुभूयतेत्युक्तं, नन्वनाद्यविद्यायासनावशादविद्यमानमप्युपदर्शयन्ती भ्रान्तिरिय प्रवर्चत इति कमु- पालभेमहि ?, अभ्रान्तिस्तर्हि कीदृशीति वाच्यं, चिद्रूपतामात्रमिति चेत् तत्कथं सिद्धमित्यपि वक्तव्यं, अनुभवादिति यद्यमियत्से तदानीमनुभवः कदाचनापि न बहिर्मुखायभासशून्यं ज्ञानात्मानमवस्थापयति, तस्मात् स्तम्भाद्याकारो बाह्यस्तावदवश्यमम्युपगन्तव्यः, म च ययेकान्तेनावपविव्यतिरिक्तोऽभ्युपगम्येत तदा यदवयवव्यतिरिक्तावयविपक्षे दूपर्ण तत्सावकाशमासज्येत, न चैवमभ्युप- गमः, अवयवा एव तथा परिणमन्तः कथनिदेकरूपतामापनाः स्तम्भाधवयविरूपतया प्रकाशन्त इति हि जैना वर्णयन्ति, ततस्ते- पामेकान्तव्यतिरिक्तावयविप्रतिषेधे सिद्धसाध्यता, कथञ्चिद्धतिरेकपक्षे च हेतोरसिद्धता, न हि येन रूपेण करचरणशिरोनीवादयो- ||२५||.

·भीउत्पादा दिसिदि ॥२६॥ स्थौल्प- सिद्धिः . " अपवाः करमरणादिप्रतीतौ प्रकाशन्ते तेनैव पुरुषप्रतीतावपि, तत्साधारणपरिणामस्मैव तथाप्रतीतिहेतुत्वात् , यदि चाऽवयव्यव- परम्पतिरिक्तो न प्रकाशेन तदा परमाणच एच फेवला: प्रतिभासेरन् , न चेस्थमनुभवः, स्थूलरूपावभासिनः संवेदनस्यानुभूयमा- नत्वान्, ननु किमिदं सौल्यं ?, कि परमाण्वात्मकं? किंवा परमाणुजन्यं ?, न तावत्परमाण्यात्मकं, तद्धि पूर्वापरादिदिग्भेदमुप- लम्पने, न चैकस्स परमाणोरमावस्ति, बहूनां भविष्यतीति चेत् तदपि नास्ति, नहि निरंशपरमाणोः कश्चित्परमाणुः पूर्वः कश्चित्प- थिमो दक्षिण उत्तरो या संभवति, तथाहि-यखावधिभूतस्याशस्सैकः परमाणुः पूर्वी दृष्टस्तस्यैवावधिभूतस्यास्यापरेणापि प्रत्यासन्नेन भवितव्यं, ततस्तदधिरूपया प्रत्यासत्त्या योकः पूर्वस्तदाऽपरोऽपि पूर्वः स्यात् , एवं शेषेष्वपि वाच्यं, तन्न परमाण्यात्मकं स्थौल्यं, नापि परमाणुजन्यं, यतः परमाणुभिः किं संयुक्तैर्जन्यते ?, किं न जनयन्ति ?, तत्र बाधकप्रमाणप्रतिपादनादरमेप प्रतिभासधर्मः, अम्ति हि कश्चिद्वस्तुधर्मो यथा नीलत्वादिलक्षणः, कश्चिच प्रतिभासधर्मो यो बहुपु प्रतिभासमानेपु प्रकाशते यथा केशकलाप इति, नग्न किश्चित्स्यौल्यम् , अत एव चोक्तम्-"नासंयुक्तैर्न संयुक्तैर्निरशैः क्रियते महत् । अयोगे प्रतिभासोऽपि, सयोगेऽप्यणुमात्रकम् ॥१॥" तदेतदप्यमद् , यतः कोऽयं प्रतिभासधर्मः ?, किं वस्तु ? किं वा अवस्तु १, यदि वस्तु तदाऽवयविदूपणम्, अथावस्तु तदा कधमत्रान्तमध्यक्ष प्रचयावभासि सात् , संस्थानापेक्षया चाभ्रान्तलं इष्टं, तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तमिति न्यायविन्दु- सूत्रे, वर्णसंस्थानात्मक वस्तुनि यन्न भ्राम्यति तदभ्रान्तमिति धर्मोत्तरेणाभिधानात् , परमाणूनां च स्वखरूपमनानां संस्थानरू- पाभार एप, तसात्परमाणनां कश्चित्साधारणाकारपरिणामादेव संस्थानात्मकता, वस्तुनः तदेव च स्थौल्यमिति नायं प्रतिभासधर्म एप, अत एव च तस्कयश्चित्परमाणात्मकं परमाणुजन्यं च व्यवस्थितं, न च निरंशपरमाणोः कवित्परमाणुः पूर्वः पश्चिमो दक्षिण ॥२६॥ .

·,
श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥२७॥
सौल्प-
सिदि
उत्तरो पा न संभवतीत्यपि विचारचारपेतां चेतममत्करोति, यतो 'यस्सायधिरूपसांगबैकः परमाणुः पूर्वी दृष्टस्तसेवावधिभूत-
सांशखापरेणापि प्रत्यासभेन भवितव्यं ततस्तदयधिरूपया प्रत्यासरया यधेकः पूर्वस्तदाऽपरोऽपि पूर्वः स्वादि'त्याधुक्तं तत्र केयं प्र-
त्यासनिः, किमकक्षेत्रप्रदेशापगाढता ? किंया परमाणन्तरव्यवधानायोग्यक्षेत्रायस्थायिता ?, तत्रैकक्षेत्रप्रदेशावगाढानां परमाणूना
पूर्वापरादिदिग्मेदो नेप्यत एष, द्वितीये तु पक्षे यकः पूर्वस्तदाऽपरोऽपि पूर्वः कथं भवेत् ?, न हापरः परमाणुः पूर्वावस्थितपरमा-
पुग्नदेशव्यवस्थित एतापधिभूतेन परमाणुना सह परमाण्वन्तरेण न व्यवधीयते प्रदेशान्तरम्परसितः पुनर्व्यवघीयत इत्पन्न कधि-
वेतः, तस्मात्सप्रदेशाधगादसापरपरमाणुव्यवधानायोग्यक्षेत्रापस्थिताः पूर्वापरादिदिग्भेदभाजो मयन्त्यपरे परमाणय इति न कधि-
द्विरोधा, अत एवोक्तम्-"एगपएसोगाई रागपएसा य से फुसणा" इति । हरिभद्रसूरिणाऽप्युक्तमनुयोगद्वारवृत्ती-"न हांशतः
| स्पर्शना नाम काचिन, अपितु नैरन्तर्यमेव स्पर्शनां चूमः इति परमाणुद्रव्यमेकं सप्तप्रदेशस्पर्शमुपपद्यत इति", अत एव संयोग-
पक्षेऽपि न पिण्डसाणुमाग्नताप्रामः, यतो नैकप्रदेशावगाढत्वेनैव संयोगो भवति, किन्तु परमाण्यन्तरम्पवधानायोग्यप्रदेशावस्था-
यित्वेनापीति परमाणोः प्रदेशार्थतया नात्मभेदः, धर्मरूपतया पुनर्भिधत एष, यतो न येनैव स्वभावेनैकेन सह संयुक्तः स पर-
| माणुस्तेने स्वभावेनापरेणापि, किन्तु कथशिदन्येन, अन च विशेषपिनारं 'यथाऽवसर विधासामः, ततः परमाण्यात्मकं परमाणु-
जन्यं च सौल्यं सिद्धमिति । एतेन गदुच्यते परैः-यथा न किभित्सौल्यं परमाणुभ्योऽन्यत्, किन्तु विततदेशाः परमाणव एव तथा
प्रतिभारान्त इति, कथं नान्तरापभासलहीत्यपि न वाच्यं, यतः किमिदमन्तर किमाकाशं ? किंवा विजातीयाणनः किंवा रूप-
भेदो देशभेदो वेति, तमाकाशपिजातीयपरमाणुप्रतिभासाभावो न दोपाय, नहि परमाण्यप्रतिमासधाक्षुषोऽतीन्द्रियाकाशाप्रतिभासो
.
"
,
॥२७॥

·अवयवि.
श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥२९॥
क्षयोपशमनशादुपसर्जनीकृतविशेपं प्रधानीकृतसामान्यं च प्रतीयते तदाऽस्पष्टरूपतया प्रतिभाति, यदा तूपसर्जनीकृतसामान्यं प्रधा-
नीविशेषमामाति तदा स्परूपतया प्रतिभासते, न पुनरेतयोः सर्वथा भेद एवाभेद एव वाऽस्ति केवल इति. तथाहि-यदेवा-
स्पष्टरूपतया मयोपलब्धं तदेवेदानी स्पष्टतया प्रतिभातीत्यनुभवस्तावत्प्रवर्तते, न च यद्यपरिस्फुटरूपतया परिस्फुटमवगम्यते तदा-
परिस्फुटरूपसम्बन्धित्वमेव सादित्यायपि दूषणं, कथञ्चिदेवाभेदप्रतिभासनात् , तस्मादन व्यर्थमेव परो विजृम्भते, यदप्युक्तं 'किं
कतिपयावयवप्रतिभासे सत्यवयवी प्रतिभातीत्युपगम्यते किं वा समस्तावयवप्रतिभास ?'इत्यादि, तदपि न सुन्दरं, यतो यावत्सेवा-
वयवेषु प्रतिभासमानेपवयविविपयं संवेदनमुदयपदवीमासादयदनुभूयते तावत्सेवावयवेणु प्रतिभासमानेषु स प्रतिभासत इति श्रूमः।
तथाहि-जलमममहाकायस्तम्भादेरुपरितनकतिपयावयवावलोकनेऽपि स्तम्भोऽयमुपलभ्यत इति व्यवहारः प्रतिपाणि प्रसिद्धः,
पुनर्मध्यपरभागवर्तिसमस्तावयवप्रतिभासासम्भवेनाक्यविनोऽप्रतिभासनप्रसङ्गः स न युक्ता, मध्यपरभागवर्तिनामवयवानां सर्वथै-
वाप्रतिभासासम्भवात् , सन्ति परत्रापि केचिद्विभागाः इत्येवं मुकुलितरूपतया तेपामपि प्रतिभासात् , 'तथाऽग्भिागभाव्यवयव-
ग्राहिणा प्रत्यक्षेण परभागभाव्यवयवाग्रहणमिति तेन तद्वयाप्तिस्वयविनो ग्रहीतुमशक्य त्याद्यपि न शोभनं, कथश्चिदांगवयवग्राहि-
गाऽपि प्रत्यक्षेण परभागभाव्यवयवव्यापिनोऽवयविनः प्रतिभासनात् , तथा क्षयोपशमवशादेवमक्भासप्रस्तः, तेन यसिन्नवभास-
माने यन्न प्रतिभासते तत्ततो भिन्न, यथा घटादप्रतिमासमानः पट इत्यादि साधनमप्यसङ्गत परस्य, कथञ्चिदागवयवव्याप्यवयवि-
ग्राहिणाऽपि प्रत्यक्षेण परभागभाव्यवयवव्यापिनोऽवयविरूपस्य ग्रहणात् , तदैकाकारतया तेषां कथञ्चिदेकत्वादिति । कश्चित्तु मेदः
समस्त्येवैति तदयमवयवी यथा दर्शितोऽसामिस्तथा कथं नाभ्युपगमाईः । यन 'अवयव्यवयवेषु वर्चमानः सामस्त्येन वा वनें-
,
STOROLOHOP
॥२९॥

·PR उत्पादा- द्यालक्षणं "श्रीउत्सादा- दिमितिः ॥३०॥ - तेकांशेन वे'त्यादि दूषणं तन्नैयायिकादीन् प्रति विराजते, किञ्च-एकमपि चित्रपतङ्गादिसंवेदनमनेकविरुद्धाकारयोगि प्रतिपद्यते, अन्या पुनर्विरुद्धधर्माच्यासाझेदमिच्छति किमिदमस्त प्रमाणकौशलमिति सुधियो विभावयन्तु । केवलभेदाभेदपक्षोऽप्यवयवावयवि- नोर्गेष्ट इति तत्प्रदर्शिनपणमपि न नः क्षतिमावहति, परमाणूनां च दिपटुसम्बन्धेन पडंशतापत्तिदूपणं पूर्वोक्तोपपल्या परिहर्त्त- व्यमिति सिद्धो पायोऽर्थ इति, नतो यदि ज्ञानमात्रमुपलब्धिस्तदाऽर्थयावस्तुत्वप्रसङ्ग इत्यव्याप्तिः, अथ ज्ञानविषयता उपलब्धिः मा मनेति नार्थसावस्तुत्वप्रमशः, तहिं तस्य ज्ञानविषयता नोत्पादव्ययध्रौव्यव्यतिरेकेण संभवति, तद्भावे संभवन्ती तस्यैव वस्तु- लक्षणत्यमावेदयतीति न समुदितोत्पादव्ययध्रौव्ययोगितामन्तरेणापरं वस्तुलक्षणमुपपद्यत इति ॥ एतत्सर्व चेतसि निधायाह- न यत् सत्ताऽभिसम्बन्धान शक्त!पलन्धितः। विनोत्पादत्र्ययध्रौव्यैर्वस्तुत्वमुपपद्यते ॥३॥ यस्मात् मत्नाभिसम्बन्धात् , शक्तेर्वाऽर्थक्रियां प्रति, उपलब्धेवा सकाशात् उत्पादव्ययध्रौव्यैर्विना वस्तुत्वं नोपपद्यते ततस्त- घोगविकलं यत् तादृशं यदि परं शशशृङ्गादिरूपमेन भवतीति पूर्वश्लोकेन सम्बन्धः। इदानीमुत्पादादिस्वरूपं निरूपयति, तथाहि- उत्पादो वस्तुनो भावो, नाशस्तस्य व्ययो मतः। धौव्यमन्वितरूपत्वमेकं नान्योऽन्यवर्जितम् ॥४॥ वस्तुनो भावः उत्पादः, व्ययो-विनाशः, अन्वितरूपत्वं च तद्धौव्यं, तदिदमुत्पादादित्रयमन्योऽन्यरहितं न संभवति, 'उत्पादो वस्तुनो भाष'इत्यनेन यकसचिन् मतं कारणसमवायः(सत्ता का)यं तु तदेव क्रियते प्रत्ययार्थ इति तत्प्रतिक्षिप्यते, सत्ता- ममवापयोनित्यत्वेन कार्यनित्यत्वप्रमझाद । प्रध्वंसे च(तदननु गमा)द्विश्वीकरणाधीनस्वा(त्मत्वात् ), कार्यत्वमित्यनेन मत्परिणामा- नम्युपगमे तदनुपपत्तेरिति वक्ष्यामः, प्रतीत्यसमुत्पादरूप उत्पाद इत्यप्यसुन्दरमिहेव निराकरिष्यमाणत्वात् , तस्माद्वस्तुनो भाव- - . ॥३०॥ .

·उत्पादादि-
भीउत्पादा
विसिदि।
स्थापरिणामापशिलक्षण उत्पादः, पती यम्नुनी भाग इति कारि गठी, पस्त्येव रात् कापरूपतया भवति-पस्तुमय कायमत्ता-
रूप प्रतिपय इपी प्यस्य यत्पर्यागरूपसमा गापात, गदनेन पूर्वभवनभूतान्यथाभूतभवनारमक एवायमुत्पाद इत्यावेद्यते,
एपरियारणमामिणामः। मा 'नाशस्त गयो गा' इत्यनेनापि गरगुगतगुता यावर्णयन्ति यथा-"न तस्स किनियति,
समारोप पेपराग।" इति तपासा, मनि हि किभिवपि परस न भाति गर्यक्षसमेग सबस्तु सादिति प्रपन्धेन प्रतिपादयिष्यते,
पमानोऽरमसनिमा पसनामाभागो विनाश इत्मणपुगजनानोहारे, गदि नाग भागमतिरिक्तमपरमभावनागकं वस्त्वन्तरमु-
ANA भाषण मागा ? गरा गोत्, दापि विसरमभिधारणामा, गण यस्तुन उत्पादः पूर्वमुक्तास्यैव पूर्वरूपामवना-
| गोतररूपमापरिणामणो विनाशो गया, तराने परायोति राङ्गागोगा, पस्त्येग गेति-पूर्वरूपादपगच्छति, रूपान्तरमवलम्प.
मागेन येन पूर्वपापात्मना समभेष ध्यानात् । भौगन्धितरूपस्य'मित्यत्रापि 'यस्तुनः इति योजनात् यस्तुन एव यदन्वि-
वरूपसंपूपिरमाणामो कपाभिकसभापरतातो, सेन अपरापरणत्यगगोगेन प्रतिक्षणं मिश्रशक्तयः संभवतः संस्कारा यद्यपि
विसापासरूपाः प्रशीयन गधाऽपि मिष एषा गाण इत्यभिप्रागाग्रान्तिमामालगापितमेर भाग्यमिति ये मन्यते ते निर-
(HAN, भयपण पपावरवार, भा गोद अगगन्योऽन्गपजिरी न संभपति, एवं गागरपगास्तिफनगपाविमतमाक्षिप्य
107 सातिग्गास्तिकनगाविमागाक्षिण पाएमागते,पमा गुखापगमाप नापन्मतमुपवर्णयामः-तन्मते
५.निम्पपने नापिगत् विनश्यविपकम्-शराफरणापादानमहणात्सर्वसम्भयाभावात् । शकस शक्यकरणात् कारणभा-
19 ॥१॥"ए पनि सुभिः सरकार्यपाद गण शादिमिः समर्धिता, वगादि-पदराचत्र फेनापि क्रियते, यथाऽऽका-
॥३॥

·.
भीउत्साहा-
दिसिद्धिः
॥३॥
सत्कार्य-
वादपक्षः
सुमं, असग परमते कारणावस्थायां कार्यमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिप्रसङ्गः, न चैवं, तसात्सत्कारणे कार्यमिति । तथोपादान-
ग्रहणादिति, उपादान-कारणं तस्स नियतसैय ग्रहणं, अन्यथा सर्वस्यैवाविद्यमानत्वाविशेषाद् ग्रहणं स्यात् , न वें, अतः सत्कार्य-
मिति । तथा सर्वसम्भवाभावादिति, सर्वसात्सर्व न कार्यमुत्पद्यते, पूर्व कारणाश्रयणेन प्रसङ्ग उक्तः, सम्प्रति तु कार्यमाश्रित्येति वि-
शेपः, न च सर्व सर्वतो भवति, तसादयं नियमः-तत्रैव भावादिति (न) सर्वसात्सर्व कार्यमुत्पद्यते पूर्व । तथा शक्तस्य शक्थकरणा-
दिनि, यद्यप्पमत्कार्यवादिभिर्नियतमेव कारणं नियतकार्यकरणशक्तिकमुपेयते तथाऽपि शक्यमेव करोति, यच नीरूपं तदनाधेया-
तिमयं, क्याभूतं च कथं केनचित्कर्तुं शक्येत ?, तसात्सदेव शक्यते कत, नासदिति । तथा उक्तन्यायादसत्कार्य न किश्चित्कारणं
स्वान् , अस्ति च कारणं, तदाह-कारणभावान सत्कार्यमिति, तदेतदसत्, एवं हि न कार्यकारणे साता, नहि यद्यतोऽव्यतिरिक्तं
नास कार्य कारणं चेति व्यपदेष्टुं युक्तं, कार्यकारणयोभिन्नलक्षणत्वात् , अन्यथा हीदं कारणमिदं कार्यमिति व्यवस्था न स्यात्,
माभूदिति न वाच्यं, अभ्युपगतप्रकोपप्रसङ्गात् , तथाहि-मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्तापोडशकश्च विकारो न
प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥१॥ इत्यभ्युपगमः संपाध्यते, सर्वेषां हि कार्यत्वं कारणत्वं वा प्रसज्येत, यद्वा पुरुषवदप्रकृतिविकृतित्वं
मर्येषां सात् , पुरुषस्य वा प्रकृतिविकृतिलं प्रसज्येत, तदसम्बद्धमिदं, उक्तभ-"यदेव दधि तत्क्षीरं, यत्क्षीरं तद्दधीति च । वदता
| विन्ध्यवासित्वं, ख्यापितं विन्ध्यवासिना ॥१॥" तथा-'
-"हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । मात्रयवं परतत्रं व्यक्तं
| पिपरीतमव्यक्तम् ॥१॥" इति वचनाद्वैतुमचादिधर्मामङ्गि व्यक्तं अव्यक्तमन्यदिति यदुक्तं तदपि बाध्येत, न हि यद्यतोऽव्यति-
रिक्तं नतनो विपरीनं युक्तं, रुपान्तरलक्षणत्याद वैपरीत्यस्स, मचरजस्तमसा चैतन्यस्य च मेदेऽन्यनिमित्ताभावात् , ततश्च न भेदः,
॥३२॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥३३॥
सस्कार्य-
वादखंडन
सर्पविश्वमेकं द्रव्यं स्यात् , महोत्पचिप्रमङ्गश्च मवेत् , अथ नापूर्वरूपोत्पल्या कार्यकारणलमम्युपगम्यते येन रूपोद्दे तविरुध्येत,
किन्तु प्रधानं महदादिरूपेण परिणमति, यथा सर्पः कुण्डलादिरूपेणेति, ततो रूपो देऽपि कार्यकारणव्यपदेशो न विरोधमनुभ
वति, तदसद्, कथचिदुत्पादविनाशाभावे परिणामासिद्धेः, ननूत्पादो नामाविमानमात्रं, विनाशोऽपि तिरोभावमात्रमेव, आनिर्माब-
तिरोभारमात्रमेव च परिणाम इति केवलध्रौव्यसिद्धिः, तदमम्यक, यतः कोऽयमाविर्भावः, तावत् किं स्वभावातिशयोत्पत्तिः ।
उत तद्विपपं विज्ञानं यद्वीपलंभावरणविगमः ?, तत्र न तावदाधः पक्षः, यतः स्वभावातिशयो यद्यसनुत्पद्यते तदा कथं सत्का-
र्यवादः ?, अथासत् तदा नाविर्भावा, अथ तस्यापि काचिदवस्था पवाद्भवति, ननु साऽप्यवस्था यदि सती कथं भवति ?, अथासती
वदा कथं नापूर्वविधिः १, तथाप्यवस्थान्तराभ्युगगमेऽनवस्था, तब स्वभावातिशयोत्पत्तिराविर्भावा, नापि तद्विपयं विज्ञान, नित्य-
खोपगमात् , तथादि भवतो सिद्धान्तः संवादासर्गप्रलयमेकैव बुद्धिः, न च न बुद्धिस्वभावा तद्विषया वित्तिः, किन्तु मनःस्वभा-
वेति वाच्यं, बुद्धिरूपलब्धिरथ्यवसायो मनः संवित्तिर्विज्ञानमित्यर्थान्तरत्वात् , तन तद्विषयज्ञानमप्याविर्भावः, नाप्युपलम्भावरण-
विगमलक्षणः, न ह्यनाधेयानपायस्वरूस्य नित्यस्यावरणं किञ्चित् , भवतु वा, तद्धि सदा स्यात् असता?, यद्यसत् कथं तस्स विगमः?
संत एव तस विगमरूपत्वात् , विगमरूपस्यावारकरवे न कदाचिदुपलम्भः सात् , अथ सत्तदाऽपि कथं तस्य विगमः', नहि भव-
न्मतेन किश्चिद्विनश्यति, तिरोभावमात्रमेव विनाश एत्यत्रापि कोऽयं तिरोभायः, किंखरूपविनाशः? पर्यायविनाशो या? किंवा-
ऽऽवरणयोगो विज्ञानानुत्पादकत्वं बा?, तत्र न तावत्खरूपपर्यायविनाशी, अनभ्युपगमाव , नाप्यावरणयोगोऽविचलितरूपस्थावर-
गायोगात्, अकिञ्चिन्युणिसावरणत्यायोगात्, अन्यथा जगतोऽपि प्रसगाव, करणे वा नित्यताहानेः, विज्ञानानुत्पादकत्वमप्ययुक्त,
,
.
॥३३॥

·उत्पादा-
देसिद्धिः
॥३४॥
उत्पादाद्य-
विरोधः
वेन हि स्वरूपेण जानकापीव तस विद्यमानत्वात्, सहकारिणोऽकिश्चित्करत्वेन निरस्तत्वात् ।। तसादुत्पादव्ययावपि यथा प्रामा-
पोपपन्नौ तथा दर्शयति-'उत्पादो वस्तुनो भावः' इत्यादि, वस्तुनो भाव उत्पादो, नाविर्भावमात्रं, व्ययः विनाशो, न तिरोभाव-
मानं, तपाहि-मृदादि द्रव्यं घटादिपर्यायस्पेण परिणतमिति तेन तस्योत्पादः, कपालादिकाले च पूर्वरूपतया तनिरुध्यत इति तन्नाशः,
पदि त्याविर्भावतिरोभावार्थोऽप्येवमेव तदा सङ्गतमेव, केवलमन्वितरूपत्वमेव, एवं सति धौव्यमभ्युपगन्तव्यं वस्तुनः, न पुनरप्य-
च्युतानुत्पनसिरैकसभावतालक्षणं कूटस्थनित्यत्वमिति, अतोऽन्योऽन्यरहितमेवत्त्रितयं कथं नाम संभवेदिति ?, न चेह केनचित्क-
सनिविरोधः, अचिनाभाविनि रूपे विरोधाभावात् , तदाह-
अविनाभावि यद्यन, न तत्तेन विरुध्यते । वृक्षत्वेनेव चूतत्वमिहाप्येवं व्यवस्थितिः ॥५॥
ययेनाविनाभावि रूपं तत्तेन न विरुध्यते, यथा वृक्षत्वेन चूतत्यम् , इहापि अन्यतररूपाभावेनैवान्यतररूपव्यवस्थितिरिति केन
कस विरोधः। तत्र निम्यानकदम्बादिन्यक्तिषु यत्कथञ्चित्साधारणं रूपं बहिर्मुर्खावभाससंवेद्यं प्रतिपाणिप्रसिद्ध तक्षत्वमुच्यते,
र पनर्पयोक्तमचंटेन, सामान्यव्यवहारोऽपि विजातीयव्यावृत्तानेव भावानाश्रित्य कल्पनासमारोपित एव प्रतन्यते, तेषामेव भिन्ना-
पद्वारेण विजातीयव्यावृत्ततया प्रकृत्येकाकारप्रत्यवमर्शहेतुत्वात् , तथा चाह-"एकप्रत्यवमर्थिज्ञानाघेकार्थसाधनाः ।
नेयताः केचिद , स्वभावेनेन्द्रियादिवत् । २।। इत्यवृक्षत्वव्यावृत्तिमात्रमेव वृक्षत्यमिति, यत एकार्थक्रियाकारिणः स्वभावेन
ऽपीन्द्रियादय एकं कार्यमेव जनयितुमीशते, न पुनरेकाकारतया संवेद्यते, तस्मात्साधारणरूपनिवन्धनोऽयं वृक्षत्वाभासः,
सत्वेन महभूतत्वं तदमाधारणपरिणामरूपमविनामावि मन विरुध्यते, यतो 'निविंशेपं हि सामान्यं, भवेशविपाणवत्।
-
॥३४॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥३५॥
उत्पादाद्य-
विरोध
--
विशेषोऽपि च नास्ति, सामान्येन विना कृतः॥१॥ तदेवं यथान न विरोधस्तथोत्पादादिनयेऽपि, तदन यदुक्तमर्चटेनैव-उत्पा-
दव्ययधौव्ययुक्तं सदित्ययुक्तं, प्रौव्येणोत्पादव्यययोर्विरोधात् , कथञ्चिदुत्पादव्ययौ कथभिद् ध्रौव्यमिति चेत् यथोत्पादव्ययौ न
| तथा ध्रौव्यं, यथा च धौव्यं न तथोत्पादव्ययाविति, नकं वस्तु यथोक्तलक्षणं स्थादित्यादि, तदपास्तं, ननु कथमिदमपास्यते १,
यावता यत्प्रकारव्यवच्छेदेन यद् व्यवस्थाप्यते न तत्र व्यवच्छिन्नप्रकारसम्भवः, अत्र प्रयोगः-यत्प्रकारव्यवच्छेदेन यद्वयवस्थाप्यते
न तत्र तदन्यप्रकारसम्भवः, तद्यथा नीलमकारव्यवच्छेदेनानीलप्रकारव्यवस्थायों पीते, अस्ति चोत्पादव्ययव्यवच्छेदेन ध्रौव्यव्यवस्था-
पनं, ध्रौव्यव्यवच्छेदेन चोत्पादव्ययव्यवस्थापनमिति तन्नामीपामेकन सद्भावः, तथाहि-उत्पादो वस्तुनो भावो व्ययो विनाशः
|अन्वितरूपत्वं च धौव्यमिति भिन्नमेवोत्पादादीनां सरूपं भवद्भिरपि व्यवस्थापितमिति, तदेतदयुक्तं, यतो नैकान्तोत्पादन्ययावे-
कान्तध्रौव्यं वा किश्चिदभ्युपगतमसाभिः, किन्तु स्याद्वादमकलङ्कमतिसमुत्प्रेक्षितमाश्रित्य कथञ्चिदेव तद्वथवस्थापनमङ्गीकुर्महे, ततः
कुतः परप्रतिपादितदूपणानामवसरः १, एकान्ताम्युपगमे घुत्पादव्यध्रौव्याणां यथोक्तो व्ययच्छेदः संभवति, अन्यथैकान्तायोगात्,
| परमयमस्साकमप्रसङ्गः, स्याद्वादाश्रयणात्तु नान्यव्यवच्छेदेनेहान्यव्यवस्थापन यतो यत एव तद् धौव्यमुत्पादव्ययानुविद्धमत एव
तत्कथञ्चिद् धौव्यं उत्पादव्ययायपि, यत एव धौव्यानुविद्धावत एव तौ कथञ्चिदुत्पादव्ययाविति । ननु कोऽयमनुवेधो नाम ?,
किमभेदः ? किं वा भेदः ? किं वा भेदाभेदः ? इति, अभेद एकरूपतैव, अन्यथा तदयोगात् , भेदे तु भिन्नमेव रूपद्वयमापनीप-
छते, भेदाभेदपक्षस्तु विरोधव्याहत इति, असदेतत् , अभिप्रायापरिज्ञानात्, यतो यदेतद् ध्रौव्यमप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपं न भाति,
अपि तु परिणामात्मकं, तदुत्पादव्ययायप्युच्यते, न पुनस्तावितो व्यतिरिक्तावेर कौचिदपि स्तः, अत एगोत्पादव्ययावपि यौ तौ
"
ROHI
-
॥३५॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥३४॥
उत्पादाद्य-
विरोधः
येन हि स्वरूपेण ज्ञानमकापीव तस्स विद्यमानत्वात्, सहकारिणोऽकिञ्चित्करत्वेन निरस्तत्वात् ।। तसादुत्पादव्ययावपि यथा प्रामा-
पोपपन्नौ तथा दर्शयति-'उत्पादो वस्तुनो भावः' इत्यादि, वस्तुनो भाव उत्पादो, नाविर्भावमात्र, व्ययः विनाशो, न तिरोभाव-
मारं, क्याहि-मृदादि द्रव्यं घटादिपर्यायरूपेण परिणतमिति तेन तस्योत्पादः, कपालादिकाले च पूर्वरूपतया तनिरुध्यत इति तन्नाशः,
यदि त्याविर्भावतिरोभावार्थोऽप्येवमेव तदा सङ्गतमेव, केवलमन्वितरूपत्वमेव, एवं सति प्रौव्यमभ्युपगन्तव्यं वस्तुनः, न पुनरप्य-
च्युतानुत्पन्नस्थिरैकखभावतालक्षणं कूटस्थनित्यत्वमिति, अतोऽन्योऽन्यरहितमेतत्त्रितयं कथं नाम संभवेदिति ?, न चेह केनचित्क-
सनिद्विरोधः, अविनाभाविनि रूपे विरोधाभावात् , तदाह-
अविनाभावि यद्यन, न तत्तेन विरुध्यते । वृक्षत्वेनेव चूतत्वमिहाप्येवं व्यवस्थितिः ।।५।।
यद्येनाविनाभावि रूपं तत्तेन न विरुध्यते, यथा वृक्षत्वेन चूतत्यम् , इहापि अन्यतररूपाभावेनैवान्यतररूपव्यवस्थितिरिति केन
कस्य विरोधः? । तत्र निम्यानकदम्पादिव्यक्तिषु यत्कचित्साधारणं रूपं बहिर्मुर्खावभाससंवेद्यं प्रतिपाणिप्रसिद्धं तदृक्षत्वमुच्यते,
न पुनर्यथोक्तमर्चटेन, सामान्यव्यवहारोऽपि विजातीयव्यावृत्तानेव भावानाश्रित्य कल्पनासमारोपित एव प्रतन्यते, तेपामेव भिन्ना-
नामप्यनुभयद्वारेण विजातीयव्यावृत्ततया प्रकृत्यबैकाकारप्रत्ययममेहेतुत्वात् , तथा चाह-"एकप्रत्यवमर्थिज्ञानाघेकार्थसाधनाः ।
भेदेऽपि नियताः केचित् , स्वभावेनेन्द्रियादिवत् । । इत्यवृक्षत्वव्यावृत्तिमात्रमेव वृक्षत्वमिति, यत एकार्थक्रियाकारिणः स्वभावेन
भरन्नोऽपीन्द्रियादय एक कार्यमेव जनयितुमीगते, न पुनरेकाकारतया संवेद्यते, तस्मात्साधारणरूपनियन्धनोऽयं वृक्षत्वाभासः,
उदेतेन वत्वेन सहभूतत्वं तदमाधारणपरिणामरूपमविनाभावि मन विरुध्यते, यतो 'निविशेष हि सामान्यं, भवेच्छशविपाणवत्।
-
.
OHOR
॥३४॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥३५॥
isxcHowa
| उत्पादाच-
विरोष
-
विशेषोऽपि न पारित, मामान्येन विना कृतः॥२॥ तदेवं यधान न विरोधस्तथोत्पादादित्रयेऽपि, तदव यदुक्तमचंटेनेय-उत्पा-
दव्ययध्रौव्ययुक्तं रादित्ययुक्तं, प्रौव्येणोत्पादव्यययोविरोधात्, कश्चिदुत्पादव्ययौ कनिद् ध्रौव्यमिति चेन् यथोत्पादव्ययो न
तथा धौव्यं, यथा च धौव्यं न तथोत्पादव्ययाविति, नकं वस्तु यथोक्तलक्षणं सादित्यादि, तदपास्तं, ननु कथमिदमपासते ?,
यापता यत्प्रकारव्यवच्छेदेन यद् व्यवस्थाप्यते न तत्र व्यवच्छिन्नप्रकारसम्भवः, अत्र प्रयोगः-यत्यकारव्यवच्छेदेन यद्वयमस्याप्यते
नतम तदन्यप्रकारसम्भवः, तद्यथा नीलप्रकारव्यवच्छेदेनानीलप्रकारव्यवस्थायां पीते, अस्ति चोत्पादव्ययव्यवच्छेदेन ध्रौव्यव्यवस्था-
| पन, प्रौव्यव्यवच्छेदेन चोत्पादव्ययव्यवस्थापनमिति तन्नामीपामेका सद्भावः, तथाहि-उत्पादो वस्तुनो भावो व्ययो विनाशः
अन्वितरूपत्वं च धौव्यमिति भिन्नमेवोत्पादादीनां स्वरूपं भवद्भिरपि व्यवस्थापितमिति, तदेतदयुक्तं, यतो नैकान्तोत्पादव्ययावे-
कान्तध्रौव्यं या फिश्चिदम्युपगतमसामिः, किन्तु स्याद्वादमकलमनिसमुत्प्रेक्षितमाश्रित्य कथभिदेव तद्वयवस्थापनमहीकुर्महे, ततः
कुतः परप्रतिपादितदूषणानामयसरः?, एकान्ताम्युपगमे गुत्पादयधौव्याणां यथोक्तो व्यवच्छेदः संभवति, अन्यथैकान्तायोगाद,
| परमयमसाकमप्रमशः, साद्वादाश्रयणातु नान्यव्यवच्छेदेनेहान्यव्यवस्थापन यतो यत एव तद् धौव्यमुत्पादव्ययानुविद्धमत एवं
वत्कथन्निद् धौव्यं उत्पादव्ययावपि, यत एष ध्रौव्यानुविधावत एव तो कश्चिदुत्पादव्ययाविति । ननु कोऽयमनुवेघो नाम ?,
फिमभेदः ? किं वा भेदः ? किं या भेदाभेदः १ इति, अभेद एकरूपतेय, अन्यथा तदयोगात् , भेदे तु भिन्नमेष रूपदयमापनीप-
यते, भेदाभेदपवस्त विरोधव्याहत इति, असदेतत् , अभिप्रायापरिज्ञानात् , यतो यदेतद् धौव्यमप्रच्युतानुत्पन्नासिरैकरूपं न भवति,
अपि तु परिणामात्मकं, तदुत्पादव्ययावप्युच्यते, न पुनस्तावितो व्यतिरिक्तावेष कौचिदपि स्तः, अत एयोत्पादव्ययायपि यौ तौ
.
॥३५॥

·थीउत्पादा-
दिसिद्धिः
उत्पादाद्य-
विरोधः
.
नात्यन्तिकौ, किन्तु वस्तुन एव परिणामात्मकौ तौ धौव्यमप्युच्यते, न पुनस्तदपि किश्चिदेतद्वयतिरिक्तमस्तीति, तदेवं या यथो-
करूपता वस्तुनः सोऽयमनुवेधः, न पुनरत्र भिन्नस्य कस्यचिद्रूपस्याभेदापादनमत्यन्तभेदो वा, ईदृशं च तद्भेदाभेदेन व्यपदिश्यते,
कुतीथिकाभिप्रायप्रतिक्षेपाय। कुतीधिका हि धौव्यं कूटस्थनित्यतां उत्पादमत्यन्तासत एवाकस्मिकमात्रलाभं व्ययं च निरन्चयोच्छे-
दरूपमिच्छन्ति ततस्तन्मतव्युदासाय यथोदितं वस्तुतत्वमुपदर्शयितुमेप व्यवहारः प्रवर्चितो विद्वद्भिः, न पुनरत्राभेदो भूत्वा कश्चि-
द्भदो भवति, मेदो वा कश्चिदमेदरुपता प्रतिपद्यत इति, तसादसिद्ध एवात्र परोदितो हेतुः,यथोक्तोत्पादव्ययध्रौव्याणामन्योऽन्य-
व्यवच्छेदेन व्यवस्थापनाऽसम्भवात् , अत एव यथोत्पादव्ययौ न तथाऽस्ति ध्रौव्यमित्याद्यपि प्लवते, यथोत्पादव्ययौ तथैव यथोक्तं
ध्रौव्यं, यथैव च तदु धौव्यं तथैव यथोक्तावुत्पादव्ययौ,यदेव ध्रौव्यं तावोत्पादव्ययौ,यावेवोत्पादव्ययौ तदेव ध्रौव्यं तर्हि 'उ-
स्पादो वस्तुनो भावः' इत्यादिना कथं मिन्नं स्वरूपमेपामुपदर्शितं !, न, तत्रापि सर्वथा भेदाप्रतिपादनात , तत्र हि यथोक्तं ध्रौव्य-
मेव यदोत्तररूपप्राधान्येन विवक्ष्यते तदोत्पादो व्यपदिश्यते, पूर्वरूपाच ब्यावर्त्तमानं तदेव व्ययाख्यामासादयति, तदा तत्प्राघा-
न्येन विवक्षणाव , यतचेतावुत्पादव्ययावीदृशावेव न पुनरत्यन्तासत उत्पादः सतो वा निरन्बयो विनाशस्ततस्तावेव परस्परं कथ-
श्चिदन्वयप्राधान्येन विवक्षितौ धौव्यमुच्यते, यथोदिते च वस्तुतत्त्वे व्यवस्थिते तथा तथा क्षयोपशमद्वारेणार्थित्वादिवशात्तथा तथा
व्यवहारः प्रवर्चत इति सिद्धोऽमीपामविनाभावः। ननु किमिति यथोक्तन्यायेनैवोत्पादव्ययध्रौव्याणि व्यवस्थाप्यन्ते, न ह्यत्र किश्चि-
प्रमाणं विद्यते, नाप्येतद्विपर्यये वाधकं, तसादत्यन्तासत एवं भाव उत्पादः, निरन्वयोच्छेद एव विनाशः, अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरै-
करूपतैव धौव्यमित्यपि परिकल्पनमनेन न केनचिद्दण्डवारितं, ततः कथमत्राविनाभावः इति चेत्, उच्यते-
॥३६॥

·उत्पादादौ प्रामाण्यं श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥३७॥ नासतः सर्वश्रा भावो, न नाशः सर्वथा सतः। नान्वयोऽपि विनैताभ्यांप्रमाणे प्रतिभासते ॥३॥ न सर्वथैदासत उत्पादः, नापि सतः सर्वथा नाशः, न वा विनोत्पादविनाशाभ्यामन्वयो ध्रौव्यापरनामा प्रमाणे प्रतिभामते, प्रमाणप्रतिभासाधीना च प्रतिभासस्य व्यवस्था, अन्यथा सतत्रं प्रतिभासः स्यात् , ततः प्रमाणविचारणमनर्थकं भवेत् , यथाकथ- श्चिदेव तद्वथरस्थापने, तस्मात्प्रमाणाधीनैव तद्वयवसा, ततश्रायमभिप्रायः-उत्पादादय एव प्रमाणे न प्रतिभासन्त इति तावन्नास्ति, किंतहि १, यथा परैले प्रतिपन्नास्तथान प्रतिभासन्ते,अपि तु यथाप्रदर्शितन्यायेन,बहिरन्तश्च तथैवानुभवप्रवृत्तेः,तथाहि-अन्तस्तावदे- कमेव संवेदनं भित्रकालभाविहर्षविपादादिखभागाक्रान्तमनुभूयते, बहिवैकमेव घटादिवस्तु नरपुराणादिविचित्रस्वभावाध्यासितश- रीरं, न पुनर्यथा परे प्राहुस्तथा तैरपि तत्कदाचित्स्वप्नकालेऽप्यनुभृतं, केरलं सकलानुभवविरोधिनी जलकल्लोलविकल्पकल्पां कलां शुष्कताकिटकल्पनामेवाश्रित्य खदर्शनानुरागितया तथोत्पादादिरूपं तद्वयवस्थापितं, तसादसदभिमतप्रकारेपोत्पादादयोऽनु- भवसिद्धा एव, अनुभवश्च प्रत्यक्षादिप्रमाणस्प इति नाव न प्रमाण,विपर्यस्तकल्पनामप्येतदेव बाधते,तथाहि-यन्नाम यथा प्रमाणेन परिदृष्टं तत्तदन्यथाऽपि कल्पनां कथमर्हति ?, एवं हि सर्व सर्वात्मकं भवेत् , तस्मात्प्रमाणं यत्र प्रवर्तते तत् परिच्छिनत्ति तदन्यद्वय- वच्छिनति प्रकारान्तराभावंच ख्यापयति, धर्मकीर्तिनाऽप्युक्तं-'तसात् क्वचित्प्रमाणं प्रवृत्तं तत्परिच्छिनति तदन्यद्वा व्याच्छिनत्ति इतीयप्रकारामा च सूचयतीत्येकप्रमाणव्यापार एप' इत्यादि । ततश्च वस्तुरूपे परोक्तप्रकारेणोत्पादादयो जैनोक्तोत्पादादिरूपया- हिंगैव प्रमाणेन प्रतिषिध्यन्ते, ततस्तदेव तत्र विपर्यये बाधकं प्रमाणं, किञ्चित्वचिदपि प्रमाणे यद्यप्रतिभासमानमपि परिकल्प्येत न किश्चिदिदानी न कल्पनीयमित्यायातोऽयमुपपुवः समस्तस्यापि जगतः, तस्माद्यत्किभिदापि प्रमाणे न प्रतिभासते न तत्त्प्रेक्षा- HAR ॥३७॥.

·श्रीउत्पादा.
दिसिद्धिः
॥३८॥
उत्पादस्य
प्रामाणि-
कता
निरभ्युपगन्तव्यं, यथा नभाकुशेशयं, न प्रतिभासन्ते कचिदपि प्रमाणे परोक्तप्रकारेणोत्पादादय इति व्यापकानुपलब्धिरपि तद्वा-
धिका । यदि चैवमपि न परेपो व्यामोहविगमस्तदा प्रमाणान्तरमपि यथाऽवसरमुपदर्शयिष्यत इत्यलं प्रसङ्गेन । इति समुदितो-
त्पादादिविगारः । तत्रैतावतैव येषां यथाऽवस्थितवस्तुतत्त्वागमः प्रपते तान् प्रति नापरः प्रयासः प्रतन्यते, ये पुनर्निविडज-
इजडिमावष्टब्धान्तःकरणा गादतरकदाग्नहग्रस्तमतयो नैतावताऽद्यापि सम्यग् वस्तुतचं ग्राहयितुं शक्यन्ते तानधिकृत्य विशेषममि-
धित्सुरुत्पादो वस्तुनो भाव इत्याधुद्देशक्राममेवाभिसन्धाय उत्पादमेव केवलं तापद्विचारयितुमाह-
उत्पादो यदि दृष्टत्वादिष्टः प्रामाणिकैः परैः। तद्रूपपरिणामोऽयं, तदेष्टव्यस्ततो न किम् ? ||७||
यदि प्रमाणमनुमरद्भिः परैर्दष्टत्वादुत्पादो मतः तदा व्यस्स विवक्षितरूपेण परिणमनस्वभावोऽयमेष्टव्यः, न हि तद्रूपपरि-
गामव्यतिरेकेणाकसिकं किमपि रूपमुत्पादस्वभावमनुभूयते, किन्तु तदेव द्रव्यं तेन तेन रूपेण परिणमदुपलभ्यते, ततो नात्यन्त-
मभिन्नं मिनं वा पटादि कार्य प्रतीयते, नन्वनन्तधर्मपरिकरिते वस्तुन्येकदेशमवलम्बमानाः सर्वेऽप्येकान्तवादिनी नयवादिन एव,
यदुक्तम्-"एकदेशविशिष्टोऽर्थो, नयस विषयो मतः।" (न्यायावतारे) ततः कथमुक्त "मामाणिकै परैः" इति ?, अद्यापि यदि
परमार्थचिन्त्यते तदा सम्यग् नयवादिनो ते न भवन्ति, शेषधर्मोपादानहानोदासीनया धिया स्वाभिमतधर्मव्यवस्थाप्रधानाभिप्रा-
यात्तामेव सम्यग्नयकादित्वात् , शेषधर्माप्रतिक्षेपे तदभिप्रायस्य कथश्चित्सविषयत्वात् , ये तु शेषधर्मप्रतिषेधेन स्वाभिमतमेवैकं धर्म
व्यवस्थापयितुमुत्नहन्ते न ते मभ्यग्नयवादिनः, निर्विपयत्वात् वदभिप्रायस, शेपधर्मप्रतिक्षेपे तद्गोचरसापि धर्मस स्वरूपाप्रसि-
देरित्यन्यत्र सुचर्चित, परमेयं परमार्थमनादृत्य यदि युनरनुकूलभाषणादुत्सारितमत्सराः सम्यग्विचाराभिमुखां धियमाधाय यथोक्तं
SHESHYAYAT
॥३८॥

·प्रतीत्यो- श्रीउत्पादा दिसिद्धिः ॥३९॥ + निरास: . " वस्तुतसमेते प्रतिपद्यन्ते इत्यभिमन्धानवता परामिनायमेव पुरस्कृत्यैवमुक्तं, पर खेदं मन्यन्ते यथा न नः क्वचिदपि किल कदा. महा, किन्तु प्रमाणाधीना यस्तुव्यवस्था, ततो यदृष्टं तदिप्यत एर प्रामाणिकः, यथोत्सादः, प्रयुक्त धर्मकीर्तिना कार्पहतो- कार्यकारणभाषसिद्धिः, यथेदमस्सोपलम्भे उपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्धमुपलभ्यने, सत्स्वप्यन्येपसाभावे न भवतीति, यस्तद्भारे भारतदभावेऽभाया प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कारणभागस्तस्य सिद्धिः, कार्यकारणभाव एव हार्थान्तरस्मैव साद् , यन्त्र धूमस्तपाप- श्यममिः, अनिभाय एव हि भावो धूमस तरकार्यसमिति, तद्भावच तदुत्पाद एव । शान्तरक्षितोऽप्याह-"यः प्रतीत्यसमुत्पाद, जगाद जगतांवरः । तं सर्वशं प्रणम्याय, क्रियते तत्वसततः ॥१॥" तदयमुत्पादो दृष्टः सन् केन नेष्टः १, यदि हि कपिदपग्रहो भवति तदा प्रमाणपरिदृष्टमपि न प्रामाणिकैरुपगम्यते, ततस्त एवंवादिनः स्वाभिप्रायपुरस्कारपुरस्सरमेव साद्वादरीत्योत्पादस्वरूप- | मेवं ग्रान्ते-किनिद्विरूपमुपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्ध कस्यचित्सन्निधावुपलभ्यत इति यदि तदा तस्योत्पादस्तदेदमपि निरूपणीयं- किमुपादानकारगादत्यन्तव्यतिरेकि तदाकसिकं किमपि रूपमुपजायते ? किं वा कारणमेव तदात्मना भवतीति ?, तर यदि यथा दृष्टं तथाऽभ्युपगम्यते तदा नाकस्मिकं किमपि रूपं तय भवदुपलभ्यते, किन्तु कारणमेव कार्यरूपता प्रतिपद्यमानमनुभूयते, तथा च प्रतिप्राणिप्रसिद्धतयापि कुतर्कल्टकल्पनानिर्मितसंस्कारमात्रादन्यत्र प्रत्यक्षादिप्रमाणच्यापारमपेक्ष्य मृत्पिण्डं घटं करोति सु. वर्ण कुण्डलं विदधातीत्यादिव्यवहारोऽनुभवपथमवतरत्येवेति । यदपि कित्रिदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्ध रूपं कदाचिदुपलभ्यते तदपि प्राक् सर्वथा नोपलब्धमिति न संगच्छति, यतो यदेतद् घटादि पूर्व तन्न मृदादिव्यतिरेकि किभिदिष्यते, मृदादिरूपं च प्राग- प्युपलब्धमिति कथमनुपलम्भः कार्यसैकान्तेन !, कथत्रित्तु स्थात्, सर्वथैव तदात्मना तदाऽसाभावात् , धूमादापपि यदुपादान- ॥३९॥ -

·परिणाम-
चाद:
श्रीउत्पादा.
दिसिद्धिः
॥४०॥
कारणं तद् यद्यपि प्रत्यक्षेण न तथा प्रतीयते तथाप्यनुमानेन तथा प्रतीतिमुपदर्शयिष्यामः, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यपि परिणामा-
नम्युपगमे वचनमात्रं, किमपि प्रतीत्य कस्यचिदनुपादात् ।
परिणामयादा-नन्वयं परिणामो वस्तुनः किं पूर्वरूपापरित्यागेन सात अपरित्यागेन वा!, प्रथमपक्षेऽवस्थानां सांकर्य
सात् , उतश्च वृद्धावस्थायामपि युवाद्यवस्थोपलभ्येत, द्वितीये तु सा न परिणामः स्यात् , पूर्वकं हि स्वरूपं निद्ध (विनष्ट)मपरं चोत्प-
नमपि का परिणामः?, अपिच-तवैवान्यथाभावपरिणामो भवद्भिर्व्यवस्थाप्यते, स चैकदेशेन सर्वात्मना वा ?, न तावदेकदेशेन,
एकस्यैकदेशासम्भवात् , नापि सर्वथा, पूर्वपदार्थनिरासेन पदार्थान्तरोत्पादप्रसङ्गात् , अतो न तस्यैवान्पथात्वं युक्तं, तस्य स्वभावा-
न्तरोत्पादनिवन्धनत्वात् , व्यवस्थितस्य धर्मिणः पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरप्रादुर्भावसम्भवात् , तथाहि-यसिन्ननुवर्तमाने यो व्या-
वर्तते स ततो भिन्नः, यथा घटेऽनुवर्तमाने न्यावर्चमानः पटः, व्यावर्तते च धर्मिण्यनुवर्तमानेऽपि धर्मकलाप इति, कथमसौ
परिणतो नाम ?, यतो नार्थान्तरभृतयोः कटपटयोरुत्पादे विनाशे वा सरूपेणाविचलितरूपस्य घटादेः परिणामो भवति, अतिप्र-
सगाद, तत्संबद्धयोधर्मयोरुत्पादविनाशात् , तस्यासावभ्युपगम्यते नान्यस्येति चेत् न, सदसतोः सम्बन्धासिद्धेः, तथाहि-सम्बन्धो
भवन सतो वा सादसतो वा?, न तावत्सनः समधिगताशेषस्वभावस्थान्यानपेक्षितया क्वचिदपि पारतन्त्र्यासम्भवात् , नाप्यसतः,
सर्वोपाख्याविरदतया कचिदप्याश्रितत्वानुपपत्तेः, न हि शशविषाणादिः क्वचिदप्याश्रितमुपलभ्यते, न च व्यतिरिक्तधर्मान्तरोत्पा-
दविनाशे सति परिणामो भवद्भिरभ्युपेयते, किं तर्हि ?, पत्रात्मभृतखभाषानुवृत्तिरवस्थामेदश्च तत्रैतद्व्यवस्था, नचात्यन्तभेदे धर्मा-
गामात्मभूतो धर्मोऽनुवर्तते, तन्न भेदे परिणामः कश्चित् , अमेदे तु धर्ममा धर्मिमात्रं वा भवेदिति तत्रापि न कथित् परिणाम
॥४०॥

·परिणाम-
सिदि
भीउत्पादा इति, अनप्रतिविधीयते तत्र यदुक्तं-नन्वयं परिणामो यस्तुनः किं पूर्वरूपापरित्यागेन पा' तत्र कषभित्परित्यागेन धूमः, उक्ता-
विसिदिर "परिणागो शान्तरगमनं न च सर्गमा पाखानम्। न च सर्वथा निनाशा परिणामसाधिदा शिष्टः ॥१॥" तथा अपक्षयेऽपि
पानगरानमे परिणामपनायो फटतरे रानगापति, राधादि-दागम्यायो पालापगशाऽस्ति पनास्ति पेति तसामपि
युगपETHNI सानि पर नाहि तदेव दानीमेयोपरा गोनोगत गते पति गुर, नेपोषागतो नापसा कानिद-
पसारत्मनामनिमा निभा पा, firurt,निमामिला, तो प्रशासायामपि गभापति रामोपलगते,रामस्थागतरूपसँग
.inmom.imegminविरोधा,गावि वि गडा-
सास, न पुनरमाक्त
गानापियनविशेषा, गापाम् अपिष-तोगामधाभाषपरिणामोगपनिर्यपवायस' यावि, गएकोऽगमन्यभागागो-
STATES मागन्ति ! पा गाभिए, तप गति पण पक्षा फीशियरी गमागमाफमपालम्गा, आत्यन्तिकग-
Amमनियतवासाया पणानभ्युपगमार, गणभिवन्यथाभागरण सादेकदेशेन गगति साररात्गिना, रागादि-गटोरगति-
(AAVATण ग अन्गा भगति, नगरसभागापेक्षयाऽपि, अन्यमा परस्मागगरमा राजार, गगनारदिप पिउगुदो-
Anftww
णापति गेनार प्रमा, यथाहि पटान्तरमपूर्ण रायपटगप्पादिभेदेनागभासते न सभा पिण्वगुदसापटनदपि,
PAKi HTI ANTY TITTERTोऽपिमिती रागाकारगारगो, सरूपगागोरेग प्रयोरपि प्रतिभारानात पार
Merwit Aale And, सदेमेदगेगमागणारा इति प्रत्यभिज्ञानोपनपेगमप्रमाणमिति (प्रामाण्यं तस्याः)पामा,
॥४॥

·उत्पादा
मेदामेद-
सिद्धिः
॥४२॥
तन्मापिण्डापेक्षया(न मृदः तदन्यथाभावः, न च निरंशैकस्वभावमेव वस्तु येन नोक्तप्रकारसम्भवः, स्यात्मात्मनाऽपि अन्यथामावे
न किश्चिदनुपपन्न, यतो यद्देशापेक्षया तदन्यथा भवति न स दण्डायमानः केवल एव कश्चित् , मृत्स्वभावव्यतिरेकेण कस्यचित्पि-
डाफारस्पैवामम्भवात् , ततः पिण्डनिवृत्ती मृत्स्वभाव एव कथञ्चिन्निवृत्त इति स्यात्सर्यात्मना तदन्यथाभावः, तर्हि मृत् कथं न
पधादुपलभ्यते ? चेत् सादेव, तन्निवृत्तः, तर्हि देशान्यथाभाव एवायं न सर्वान्मनेति चेत् स्यादेतत् , यदि स देशो देशिनो भिन्नः
संभवेव , तमिन्नः?, तदपि नास्ति, तर्हि कीदृशोऽसौ ? इति चेत् भिन्नाभिन्न इति त्रूमः ।
भेदाभेदसिद्धिः-कथचिदन्यत्वं च न सर्वथा स्वभावान्तरोत्पादनिवन्धनं, कथञ्चित्स्वभावान्तरोत्पादे च युक्तमेव तदिति ।
ननु यथा स्वभावान्तरं यथा तदेव स्यात् यथा च न तथा नैवेति कथञ्चिदित्यन्धपदमेतत् , न, केवलभेदाभेदपरिहारेण जात्य-
न्तरात्मकभेदाभेदपक्षे तस्यैव सर्ववस्तुतचायवोधोत्पादे दिनकरकरालिकाकल्पत्वात् , केवलं विपरीतदृष्टिप्रसराः क्लिष्टप्रकृतयस्तदपि
यद्यन्धपदं मन्यन्ते तदा किं कुर्मः, किमुलूकाः कदाचिदादित्योदयमतिमिरं प्रतिपत्तुमुत्सुहन्ते ?, अत एवोक्तमन्यत्रास्मा-
भिरेव-"जिन! त्वय्यादित्ये निहतनिखिलध्वान्त उदिते, सदो(दालो)को लोकः समजनि समग्रोऽपि भुवने । तथाऽप्येके क्लिष्ट-
प्रकृतप इहोलूकसदृशाः, न जातोन्मेपा यत्किमयमपराधस्तव विभो ! ॥१॥" यद्यपि चाय मेदाभेदः 'नामेदमेव पश्याम' इत्य-
वान्तरे सुप्रतिष्ठितः करिष्यते तथाऽपि किमपि तावदुच्यते, तत्र धर्मकीर्तिस्ताव तुविन्दी मेदामेदं खवाचा समर्थयते स, त-
चाहि-तेन भिन्नस्वभावेभ्यश्चक्षुरादिभ्यः सहकारिभ्य एककार्योत्पत्तौ न कारणभेदात् कार्यभेदः स्यादिति चेदिति पूर्वपक्षमुत्पाठ्य
'न यथासं सभापमेदेन तद्विशेषोपयोगतस्तदुपयोगः, कार्यस्वभावविशेपासवरात्, यथा मृत्पिण्डकुलालसूत्रादिभ्यो भवतो घटस्य
॥४२॥

·श्रीउत्पाद दिसिद्धिः ॥४३॥ मेदाभेद- सिद्धिः | मृत्पिण्डादमृत्स्वभावेभ्यो वृक्षादिभ्यो भिन्नः स्वभावः, कुलालात्तस्यैव मृदात्मनः सतः संस्थानविशेषात्मतया तदन्येभ्यो भिन्न: सूत्रात्तस्यैव मृत्संस्थान विशेषात्मनः चक्रादिभिर्विभक्तः स्वभावो भवति, तदेवं न कुलालान्मृत्स्वभावता न मृदः संस्थानविशेषः, न |च तयोः शक्तिविशेषविषयभेदेपि तअनिवविशेषभेदस्य कार्यस्य स्वभावभेदो, मृत्संस्थानयोरपरस्परात्मतया मृत्संस्थानविशेषाभ्यां तयोरप्रतिभासनप्रराङ्गादिति परिहार उक्तः, तथाऽपि कुतोऽपि मतिविभ्रमाद्भेदाभेदो न प्रतिपन्न इति न विद्मः, अनेन हि परिहा- रेण भेदाभेद एव वस्तुप्रतिष्ठितः संपद्यते, कथमिति चेत्, उच्यते, मृत्पिण्डादमृतस्वभावैश्यो वृक्षादिभ्यो भिन्नः स्वभावः, कुला- लात्तस्यैव मृदात्मनः संस्थानविशेषारमतया तदन्येभ्यो मिन्ना, सूत्रात्तस्यैव मत्संस्थानात्मकस्य सतश्चकादेविभक्तस्वभावो भवति, तदेवं 'न कुलालान्मृत्स्वभावता न मृदः संस्थानविशेष' इयताऽवयवेन तावत्कथभिनेदोऽभिहितः, अत्यन्ताभेदेहि य एवामृत्स्वभा- वेभ्यो वृक्षादिभ्यो भिन्नः स्वभावस्तन्मात्रमेव संस्थानविशेषात्मता चक्रादिविभक्तात्मा च स्वभाव इति तद्वत्सोऽपि मृन्मात्रादेव स्यात्, न हि यद्यतो व्यतिरिक्तं तचदन्यकारणतो भवति,अत्र प्रयोगः-यद्यतो व्यतिरिक्तं तत्चदन्यकारणतो न भवति, यथा मृत्पि- ण्डादमृत्समावेभ्यो वृक्षादिभ्यो व्यायुत्ते उपजायमाने स्वभावे तदात्मैव, अभिन्नं च संस्थानादि मृत्स्वभावादिति व्यापकविरुद्धोप- लब्धिप्रसङ्गा,एवं संस्थानादावपि वाच्यम्, किश्च-तदेवं न कुलालान्मृदस्वभावता न मृदः संस्थानविशेष इति यः स्ववाचमुदीरयति तं प्रत्यनुमानोपन्यासोऽपि परिश्रमोऽस्माकं, कथनि दमनभ्युपगम्याप्येवमुदीरयन्नुन्मत्त एवायं स्यात् । सर्वत्रापि व्यावृत्तिभेद एवायं म स्वभावभेद इति चेत्, न, तत्स्वभावतामन्तरेण तथा तथा व्यावृत्तिभेदकल्पनायामपि मृद्रूपाधवभासासिद्धेः, अन्यथा खरविपा- गादीनाममृत्स्वभावेभ्यो व्यावृत्तिरस्तीति तेऽपि मृरस्वभावतयोपलभ्येरन् , एवं संस्थानरूपतायामपि प्रसङ्गः प्रेरणीयः। अथ शशवि. . ॥४३॥ "

·श्रीउत्पादा-
दिसिदिः
॥४४॥
भेदाभेद-
सिद्धिा
पाणादयस्तुच्छरूपा इति न कथञ्चनापि प्रतीतिमुत्पादयितुमीशते, तदेतत्तत्स्वभावतामन्तरेण प्रस्तुतेऽपि समानमिति कथं तथा तथा
प्रतीतिप्रतिः साधीयसी स्यादिति कथञ्चित्स्वभावभेद एवायमिति, अथ न कुलालान्मृत्स्वभावत्यादेरयमभिप्रायः-यथा न कुला-
लान्मृपिण्डरहिताचदन्यसामग्र्यन्तर्भूतान्मृत्स्वभावता कस्पचित्कार्यस्य, मृत्पिण्डकारणोपकृतात्मन एव तस्य तद्विशेपहेतुत्वात् , न
| मृदा केलापास्तत्सामग्रीपहिर्भूतायाः संसानविशेषः, कुलालोपादानोपकृताया एव मृदः संस्थानविशेषात्मककार्यहेतुत्वादिति, तत्रापि
वाच्यं-फिमिदं घटादिकार्य मृन्मात्रं संस्थानमात्रमुभयात्मकं वा?, प्रथमविकल्पद्वये न कश्चित्कस्यचिद्विशेष इति फल्गुमायोऽयं पूर्वो
| मन्था, उभयात्मके स एव जैनाभ्युपगमसमाश्रयः, इतरेतरोपादानोपकृतात्मनोऽनेकस्य कारणस्यैकसामयन्तर्वनिनोऽपि कार्यात्मनि
मिन्नविशेषाघानद्वारेणोपयोगापत्तेरिति । तथा न च तयोः शक्तिविशेषविषयभेदेऽपि तजनितविशेषभेदस्य कार्यस्य स्वभावभेदो,
मृत्संस्थानयोरपरस्परात्मतया मृत्स्वभावसंस्थानविशेषाभ्यां तयोरप्रतिभासनप्रसङ्गादिति, अवयवेनानेनाभेदः प्रख्यापितः, परं स
कथञ्चिदभ्युपगन्तव्यस्तदा तीरादर्शिशकुन्तपोतन्यायादसदभ्युपगम एव पुनः प्रमाणभूतः पश्चादप्यनुसरणीयः, इत्यलमादित
| एवाप्रतिष्ठानान्यदिक्प्रतिपच्या। अधात्यन्ताभेदोऽयमेष्टव्यस्तदा मृन्मात्रं संस्थानमात्र या स्यात् , तथा चैकमेव रूपमिति कथं मृत्सं-
स्थानयोरपरस्परात्मतयेत्यादि वक्तुमध्यवसितमनेन । अस्य हि भापितस्यायमों-न मृन्मानं संस्थानमात्रं वा प्रतिभाति, किन्तु मृ-
| दात्मा संस्थानात्मा च मृदात्मनेति, ततः कथचिदभेदोऽयं, न त्वत्यन्ताभेद इति सम्यग्विभाव्यतामेतदिति। अपिच-तेन सहका-
रिणः प्रत्यपा नैकोपयोगविपयाः कार्यस्यैकस्वभावत्वेऽपि वस्तुत इति, यथेह कारणमेदो मिन्नविशेषोपयोगात् नैककार्यस्तथा चक्षु-
रादिभ्यो विज्ञानोत्पत्तायुन्नेयः,तथाहि-समनन्तरप्रत्ययाविज्ञानाचक्षुर्विज्ञानस्योपलम्भमात्मनः सतश्चक्षुरिन्द्रियाद्रूपग्रहणयोग्यताप्रति-
॥४४॥

·असद्वादे दोपार श्रीउत्पादा- नियमः, विषपाततुल्यरूपतेत्यभिन्नत्वेऽपि वस्तुतः कार्यस्य कारणानां भिन्नेभ्यः स्वभावेभ्यो भिन्ना एव विशेपा भवन्ति, तेन कार- दिसिद्धि गमेदेऽप्यभेदसत्कार्यविशेषखेति, 'ते ये चैते कारणशक्तिभेदा यथास्वं प्रतिविशिष्टकार्यजनने अव्यावाध[य]शक्तितया प्रत्युपस्थिताः, ॥४५॥ वणिकत्वात्सामग्रीकार्यस खभावस्थित्याश्रय इत्युच्यते, तथाहि-तचेभ्य उपलम्भात्मक रूपग्रहणं प्रतिनियतं विपयरूपं चेति विशि- एखभावमेकमेव जात'मित्यनेनापि ग्रन्धेन केवलभेदाभेदव्यपोहेन जात्यन्तररूपं भेदाभेदमेव परमार्थतः प्रथयति, इहाप्युभयथाऽपि वचनसोदीरणादित्यपि सम्यग्विचिन्त्यतां सन्न्यायनिरूपणनिपुणैः कुशाग्रीययुद्धिभिः । एकान्तभेदस्तु मृत्संस्थानादीनां 'अन्यदेव संस्थानं गुणो मृद्रव्यात्तेन मिन्नखभावः कुलालमृत्पिण्डयोरुपयोगविषय इति चेदिति पूर्वपक्षमुत्सार्योक्तं, अब यदि संस्थानं भिन्नं मृदः कुलाला कि न पृथफरोती'त्यादिना ग्रन्धेन तेनापि महात्मना प्रतिषिद्ध इति, तसान्मृद्रूपय ध्रौव्यस्योत्पादन्ययरूपेण स्थासको- शकुम्लादिसंस्थानेन कश्चिदेकखभावत्वोपलब्धेरन्योन्यानुगतभेदाभेदसिद्धावनवसरदुःस्थाः कुविकल्पपर्याकुलचेतसां प्रलापा इति समाव इव देहिनामनिवार्यः सल्वेप परिणामः, शेष तु पूर्वपक्षग्रन्धप्रतिपादितमनभ्युपगमानिरस्त इति परिणामवाद। किन- | सर्वथा असदुत्पादे चाधकप्रमाणान्यप्यनेकशः सन्ति, तदेवाह- यदसत्तन केनापि, क्रियते वियदनवत् । उपादानं न चेह स्यात्, सर्व सर्वत्र वा भवेत् ॥८॥ कार्यकारणभावादिव्यवस्थाऽप्यत्र दुर्घटा । इति सार्द्धश्लोकः ।। अथ सदसदूपता-यत् असत्तन्न केनापि क्रियते यथा वियदजं, असच परमते कारणावस्थायाः कार्य ततस्तन्न क्रियेत । तथाहि- अन प्रसन्नामैतदुच्यते यत्सकलसामोपाख्याविरहलक्षणं, नतो यादृशमाकाशकुशेशयमिदं सरकुमुदकोकनदायपि तादृशमेव खका- . . जिमाकाका ४५॥

·श्रीउत्पादा.
दिसिद्धिः
॥४६॥
असद्वादे
दोपाः
तात्पूर्वमनः ऊधमत्र सद्रूपतासमावेशः१, सदसद्रूपयोः कदाचित्सम्बन्धाभावात् । अथासत्यपि सद्रूपसमावेशस्तहि नेदानीमेतयोवि-
रोधः इत्यसदपि गगननलिनं सद्रूपमापन्नं, अपिच-विवक्षितमपि कार्य पूर्वमिति नासीत् येन तदा तदसद्रूपं, तत्र च किल विरु-
दमपामिसम्बन्धः, यदि चेदानीमप्ययमन भविता तदा तदापि न कश्चिदेतन्निवारयिता, ततः सकलकलाकलापव्यापिनी नि-
सिलकार्यसत्ता संपनीपद्यते, यस्तु मन्यते असदेकखभावं गगनकुसुमं सदसत्स्वभावकं तु पटादिकं तत्पूर्वमसत्पथाद्भवति तस
कथं सदसचपोरेकर न विरोधः?, कालमेदेन समावेशादिति चेत् प्रागुत्पत्ते पटस्य धर्मिणोऽभावात्कथमसत्यं तस्य धर्मत्वमिति वाच्यं,
यादृशो यक्षस्तादृशो बलिः, सत्त्वमसत्वधर्मो न स्यात् , असत्वं त्वसत एव युक्तं, ननु एवं सति न यदेव सत् तदेवासत् , असत्व-
धर्मस्यासतैप सम्बन्धात् , तथा च सदसत्स्वभावं पटादिकमित्यादि प्रमत्तगीतं स्यात् , तसादेकमुभयथा विशेषयनासदभ्युपगमम-
तिक्रामत्येषः, अत एवास्तु कोऽपि महिमा तुर्यादीनां यदेपु संभूय व्याप्रियमाणेषु असन्नेन पटः सन् भवतीत्यादि प्रयासमात्रमस्य ।
सत्कार्यवादः-अथ न किश्चिदसत्सदूपमाविशति, केवलं कल्पनामात्रेणैवासत्सद्भवति इत्यभिधीयते, अत्रापि परिहारम-
भिधास्यामः, तसाधयेकान्तेनासत्कार्य तदा तन्न क्रियते, न च न क्रियते, तस्मात्सत् कारणावस्थायां कार्यमिति, न चासति कार्य
फिशिदुपादानमपि स्यात् , असचाविशेपाद् उपादानमन्तरेणापि कार्योत्पचेः, यदि हि किश्चित्कुचित्सत् स्यात्तस्तदुत्पद्यत इति
युक्तमिदमस्योपादानं, असत्कार्यवादे त्वेतनियमकारणं नास्तीति तदन्तरेणापि तद्भवतीति कथमिदमुपादानमस्य स्थात् ?, अस्ति चो-
पादानमतः सत्कारणे कार्यमिति, तथा शालिबीजाच्छाल्यङ्करस्तावदसन्नेव भवति एवं ययाङ्कुरादयोऽपि भवेयुः, ययवीजाच शाल्य-
दुरादयः स्युः, पूर्वोक्तेनर न्यायेन, न चैवं, तस्मात्सत्कार्यमिति, न चेह कार्यकारणभानव्यवस्थानिबन्धनं पश्यामः, ततः कथं
॥४॥

·"
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धि
॥४७॥
असत्कार्य-
खंडन
तथा भावव्यवस्था घटनामियात, तथाहि-तद्भावे भावस्सदभावेऽभावश्चेत्यादि कार्यकारणव्यवस्थानिवन्धनमुक्तं, न चैतदसत्कार्य-
वादे सङ्गतिक्षम, असत्याविशेषाद्धि कारणाभावे कार्य स्यात् , यद्वा तद्भावेऽपि न भवेदिति कथं तद्भावव्यवस्था ?, अस्ति चेय-
मिति सिद्धः कारणावस्खायामपि कार्यस्य सद्भावो दिग्ग्देशकालस्वभाव(भेदेन मेदोऽपि भावानामत एवानुपपन्ना, असत्कार्यवादे
हि यथा विवक्षितदेशे विवक्षितकाले विवक्षितस्वभावाध्यासितं च कार्य भवति तथा देशान्तरे कालान्तरे स्वभावान्तरेऽभ्यासितं च
स्वात् , अस्ति चायं नियमस्तस्मात्सत् कार्यमिति ।। कारणशक्तिप्रतिनियमान किश्चिदनुपपन्नमिति चेत् इत्याशयाह-
शक्तीनां नियमोऽप्येप, स्यात्सत्त्वेन विना कथम् ? ॥९।। इत्यर्द्धम् ।।
असत्कार्यवावनिरास:-अयमत्राशयः यद्यपि कारणावस्थायां कार्य न विद्यते तथाऽपि प्रतिनियतशक्तिभ्यः कारणेभ्यः
प्रतिनियतकार्यजननशक्तिकमेव विवक्षितं कारणमुपजायते, तेनाविद्यमानत्वाविशेषेऽपि प्रतिनियतमेव तेन किमपि कार्य क्रियते,
न पुनर्यदसनस्क्रियत एव, अत एव तदुपादानमस्स। यदि हि कार्य कारणशक्तिनिरपेक्षात्मलाभं भवेत् तदा तद्रूपादानं न स्यात्,
न चैतदस्ति, ततः सिद्धमुपादानं, शालिवीजं च शाल्यकुरजननशक्तिकमिति न यवाश्रादयस्ततो भवन्ति, एवं यवबीजादिषपि
वाच्यं, अत एव कार्यकारणभावव्यवस्थाऽपि न दुर्घटा, देशकालस्वभावप्रतिनियमोऽपि भावानामत एव नानुपपन्न इति, कारणश-
क्तिप्रतिनियमादसत्कार्येऽपि न किञ्चिदनुपपन्नमिति तदसत् , यतः शक्तयः कारणयात्मभूताः, यदा च तदेव तेन तेन रूपेण परि-
णमति तदा कारणस्य कार्यरूपासः स्पर्शायु(दियु)क्तस्ततस्तदुदय इति सर्वमुपपद्यते, परमेतत् तस्सासच्चे सति संभवति, असत्कार्यवादे तु
कारणात्मा कार्यात्मानं सर्वथा न स्पृशति, ततस्तत्स्वरूपमनं यथाकथश्चित्प्रमाणेन प्रतिपन्नं तथैवास्तु, वस्त्वन्तरस्य तदत्यन्तमि-
॥४७॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः व्यापार- सिद्धिः बस किमागतं? येन तत्तत उन्मजति । व्यापारसिद्धिा-अथ कारणस कार्यजनक रूपं तदैवोपपद्यते यदा तत्कार्यमुन्मञ्जति, एवं वहिं तत्कार्य तत्र तदैवोन्मञ्जति तदा तदेव कारणं तेन तेन रूपेण परिणमति, नान्यथा, तथाहि-कारणस्य कार्य प्रति कश्चिद्वयापारो विद्यते वा न वा १, यदि न विद्यते तहिं तत्तस्य जनकमिति वचनमात्रं, परमार्थतश्च गगनाम्भोजादिवत्ततः कार्यानुत्पादः, अथास्ति कश्चिद्वयापारः, तत्रापि वाच्य-कायें विद्यमाने कारणं व्याप्रियेवाविद्यमाने ?, तत्र विद्यमाने व्यर्थस्तद्वयापारः, व्यापारा हि कार्यस्वरूपलाभार्थमन्विष्यंते, वचेदन्यथाऽपि कथभिल्लब्धात्मसत्ताकं किमनेन ?, असति तु तत्र व्यापार एवास्य न संभवति, नीरूपत्वादसतः, किञ्च-यदि नाम | तत्कारणमसति तुच्छे नीरूपे क्वचिद्वधावृतं तदा दूरमेतदसम्बद्धस्य सदूपस्य किमागतं यदिदमिह संनिधीयते ?, नहि खरविपाणे कठोरकुठारधाराप्रहारस्तरुपु छिदिक्रियेति सचेतसः प्रतिपत्तमीशते। ननु यदा कार्य लब्धात्मलाभं तदान हेतुव्यापारमपेक्षते, प्रयो. जनाभावात् , तसात्पूर्वकाल एवास्स हेतुव्यापारः परिचिन्तनीयः, स च न हेतुस्वरूपादपरः, यदि नाम हेतुस्वरूपादपरोऽयं व्या- पारस्तदैतसादेव कार्योत्पत्तोरहेतुत्त्वप्रसद्धः, व्यापारसम्बन्धातस्यापि हेतुत्वमित्यपि समवायादिसम्बन्धनिरासादनुयोध्यं, तसा- घदेव कारणस्य कार्यात्प्राकालभावित्वमयमेवास्य कार्य प्रति व्यापारः परिशब्द्यते, ततः प्राकालभावित्वमयमेवास्य कार्यजनयतीति 'किं कारणं विद्यमाने व्याप्रियेताविद्यमाने चे' त्यादि व्यर्थ एव का प्रयास इति, एतदप्यसमीक्षितानिधानं, कालनाम्नः पदार्थस्या- नभ्युपगमाव , असन्मते च यद्यपि 'कालश्चेत्येके (तत्वार्थे अध्य० ५)इत्युच्यते तथाऽपि 'दव्यस्त वत्तणा जा सदवकाला तदेव वा दव्यं । नहि वत्तणाइभिन्न जम्हा दव्वं जयोऽभिहियं ॥१॥" इत्यादेरपि प्रतिपादनान्न कालस सर्वथाऽभावः, किन्तु द्रव्यस तथा- , BREAKER ॥४ ।

·व्यापार सिद्धि श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥४९॥ , वर्जनलक्षणोऽसाविष्यत एव, यतस्तथा तथा तद्रव्यं वर्तत इति, न चैदमनेकान्तवादेऽनुपपत्तिमत् । व्यापारसम्पन्धः-किच-योऽयं कारणस्यात्मभूत एव व्यापार परिकल्पितस्तस्योत्पद्यमानेन कार्येण सहास्ति कश्चित्सम्बन्धः? किंवा नास्ति ?, यदि नास्ति न किञ्चिदुत्पधेत, सरविषाणाद्यपि या भवेत् , अथास्ति तर्हि न भवद्भिस्तादात्म्यतदुत्पत्तिव्यतिरिक्तो- ऽपरः सम्पन्धः प्रतिपाद्यते, तदन न तादात्म्य, व्यापारस कारणात्मकत्वात् कार्यस्य च तदत्यन्तमिन्नत्वात् , तदुत्पत्तिरस्तीति चेत् सोऽयमितरेतराश्रययोरखदनकुहरप्रवेशो देवानांप्रियस्य, प्रथमतस्तदुत्पत्तिमम्बन्धे सति ततस्तदुत्पत्सते, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् , उत्प- मस च तस्य तदुत्पत्तिलक्षण सम्बन्धः संभविष्यति, किञ्च-प्राकालभावितामात्रेण कारणं यथा विवक्षिते क्षणे विवक्षित कार्य जनयति तथा वियदम्भोरुहायपि किं न जनयति ?, यदि तदपि तदा स्यात् तदा किमस्य प्राग्भावो व्याहन्येत ?, न खलु तदा तदु- सादेऽपि खकालवर्तमान कारणमस्य समानकालमुत्तरकालं या भवितुमुत्सहते, तसादविद्यमानत्याविशेषाद्वियदजमपि क्रियेत, न गा किश्चिदपीति, तथाहि-यधा नास्ति न तसत्प्रापालभावित्वमात्रेण करोति, यथाऽऽकाशकुशेशयं, असञ्च तदा विवक्षितं कार्य- मिति। अथ कुर्षदृष्टमतः करोतीत्युच्यते, अहो! महासामर्थ्य महाप्रभावस्य भवतो दर्शनं यदिदं भवानतत्स्वभावानपि भावमात्रेण पिणेषु व्यापारेषु नियुक,यदि नाम कदाचित्किचित्कथञ्चिदत्र भवतो दर्शनपथमतिक्रामेद्धन्ताप्रसवधर्मकमपेतमन्तानं जगत् स्यात् , इतीयं नचिन्ता चित्तं क्षणोति, अथ न चैवेयभतत्वभावानां भावानामसदर्शनात्कार्यक्रियेति त्रूमः, किं तर्हि १, तक्रियाधर्माणः सभावत एवैते, तान् पश्यन्तो विधः-त एते कारका इति, सत्यमेतदप्यस्ति, खभावस्तेषां कार्यक्रियाधर्मा?,एवमिति चेत् स किंतेपा प्रासालभाविनामधापरोऽपि कथित् ।, यद्यायः पक्षस्तदा स एव प्रसङ्ग इति प्रतिनियत दर्शनमेवात्र न सिध्येत् । अथ विशिष्ट प्राका- - ॥४९

·"
श्रीउत्पादा.
दिगिदिः
॥५०॥
उत्पाद-
सिद्धिः
"
लभावित्वमित्यमिदध्यात्तत्किगयं कारणव कार्यस्पतापत्तिः १, नहि, नहि तर्हि कोऽसावपरः । इति सुव्यक्तमभिधीयताम् ।
उत्पादसिद्धिः-नन्वमिहितमेव यदिदं भावानां प्रतिनियतशक्तियोगित्वं नाम, किमध्यक्षमीक्ष्यमाणानीलादिस्वभावादपरेयं
काचिच्छक्तिः, नेति चेत् नहि यैवेयं भावानां प्रतिनियतनीलादिरूपता सैव शक्तिः, तथा च नीलादयो भाषा यथैव नीलादिरू-
पेण स्वग्राहिणा प्रमाणेन प्रतिपन्नास्तथैवावाप्तावस्तुतत्त्वरूपाः सन्तो नापरमात्मव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरमुत्पादयितुमाद्रियन्ते, न खलू-
चरकालं वस्त्यन्तरे समुत्पन्न एव नीलादिमिर्नीलादिस्वभावैर्भविष्यमित्यत्र नियमहेतुं पश्यामः, तसात्सर्वे भावा नीलादिस्वस्वभा-
चव्यवस्थिततन्तय एव वस्तुरूपता प्रतिपद्यन्ते, नापरोत्पादनेनेति न कस्यचित्कुतश्विदुत्पादः। अर्थक्रियाशक्तिचिरहे नीलादेः कीदृशी
वस्तुरूपतेति चेत् यदियमध्यक्षमीक्ष्यते नीलादिरूपता सैव, नापरा, शक्त्यभ्युपगमेऽप्येतावत एवावशिष्यमाणत्वात् , यदि नीला-
दिस्वस्वभावव्यवस्थानादेव भावा अवाप्तवस्तुत्वस्वभावा नापरोत्पादनाय प्रयतन्ते तर्हि कुतोऽप्यनन्तरं किमिति किंचिदुपलभ्यते ?
यदि नाम किभित्केनचित मह पूर्वमनन्तरं चोपलभ्यते ततः किमनन्तरोपलम्भनियमः, कथं?, जन्यजनकभावन्यतिरेकेणेति चेत्
महोपलम्भादिनियमेऽप्यपमनिवारणीयः प्रमङ्गः, नथाहि-प्रस्तुतोपलम्मेऽपि स्वस्वभावमग्नमन्योऽन्यानुगमशून्यं वस्तुद्वयमेव चका-
स्ति, नाधिकं किभित , येनेदमितः समुत्पन्नमिति विशेपो विद्वद्भिर्व्यवस्थाप्येत, एनावन्मानं चान्यत्रापि समान, तदुत्तरकालभावित्वं
विशेष इति चेत् ममकालभावित्वं पूर्वकालभावित्वं वाऽन्यत्रापि ममस्त्येय, अप्रयोजकोऽयं विशेष इति चेत् तदुत्तरभावित्वं कथं
प्रयोजकमित्यपि निवेदनीयं, कारणे मति कार्यस्य तदुत्तरकालं भाव इति चेत् न बन्यत्रापि तसिन् सति तस्य तत्समानकालं पूर्व-
कालं या भावः, सहभाविनां का परस्परं जन्यजनकभावः १, नहि सव्येतरगोविपाणादीनां युगपत्पद्यमानानां कार्यकारणभाव-
॥५०॥

·थीउत्पादा दिसिदिः उत्पाद- सिद्धिः मभिद्धति व्यवहारिणः, नापि धूमामध्वजजन्म, प्रस्तुते कथं कार्यकारणभायो व्यवहारिभिः प्रतिपत्रा, तत्रापि हि कारणं कार्य चेति विच्छिन्नमेव यस्तुदयमुपलभ्यते, सन्मानोपलब्धौ च न जन्यजनकभावव्यवस्था समरामयादिमापि वस्तुयत्, प्रयोगः येषां परस्परं न विशेषसम्पन्धस्तेपा न जन्यजनकमानो, यथा समसमयादिभाविनां भावाना, नास्ति च जन्यजनकत्वाभिमताना भावानां कश्चित्सम्बन्ध इति व्यापकानुपलब्धिः। नन्वेवं चोद्यचक्षुभिर्भवद्भिः कार्यकारणभावोच्छेदप्रसङ्ग एव परमार्थतः प्रेरितः, तथा न जगदहेतुकमेव स्यात् । ततश्च-नित्यं सत्यमराचं वा भवेत् । अपेक्षया हि भावाः कादाचित्का भवन्ति, तथा च बार्तिकश्लोकः- | "नित्यं सचमसचं वाऽहेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावाना, कादाचित्कत्यसंभवः ॥१॥" तस्मादवश्यममीभिर्हेतुमद्भिर्भवि- तन्यं, तथा च सम्बन्धोऽपि यथा प्रसिद्ध एव हेतूनरकालभावित्वेन कार्यस जन्यजनकभावः। ननु प्रमाणाधीना प्रमेयच्यवस्था, जन्य- जनकभावव्यवस्थानिवन्धनं न प्रमाणेन न पश्यामस्तथैव मन्यामह इति, कः कण्टकानां प्रकरोति तेक्ष्ण्यं, विचित्रमा मृगपक्षिणां च। स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं, न कामनारोऽस्ति कुतः प्रयतः १ ॥१॥" इत्यादि प्रतिपादयन्तः स्वभाववादिनो भवतो दुर्निवायर्याः स्युः, किभ-भवताऽपि तावद् 'अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसम्भव' इत्युच्यते तत्र कदेयं भावानामपेक्षा ?, किमलन्धात्मस्व- भानामुत लन्धात्मस्वरूपाणां १, प्रथमपक्षे भावाः खरविषाणकल्पाः का नाम तदा तेषां कचिदपेक्षा ?, लब्धात्मलामा अपि सर्वथा ते परनिराशंसा एवेति तदाऽपि तेषां न कचिदपेक्षा, यदेवेदं तदनन्तरं तत्स्वरूपनियतमेव तेषां तदपेक्षा, नापरेति चेत्, नन्वामि- तरे(तराश्रयदोषोऽवगा) हेत भवतः, तथाहि कारणापेक्षया (कार्यस) तदानया वत्स्वरूपलामा, स्वरूपलामे न सा तद्विधा तद- पेक्षेतीवरेवराथपदोपः, अपिच-इयमीदृश्यपेक्षा यदैव तत्स्वरूपं दैव संभविनी, यदि कारणत्कार्यलाभमाषेदयति तदा किन?स- OG ·उत्पाद , খালায় दिसिदित ॥५२॥ भागदेर, स्वरूपादेव स्वरूपस कीदृशो लाभ इति चेत्, नन्वयमेव भवनं वयं किचिदपि कथं भवति ?, परसात्कथं भवति ?, नम्य नअननशनिस्वभावत्यान् , स्वरूपसाप्यात्मजननशक्तिस्वभावत्वं किं नेप्यते ?, अथ यदा न तस्य शक्तिः, यदा त्वस्ति तदा न क्या प्रयोजनं, केवलं कथं तदा नजातमित्येतदेव चिन्ताविपयतामवतरतीति कारणादेव तद्भवतीति नः स्फुरति, ननु कार- पपक्षेपि यदा कार्य नास्ति न तदा तत्ततो भवति नीरूपत्वात् , यदा तु तद्भवति(त) स्वरूपमाविशति न तदा कारणं, ततः कथं कारणशक्तनाति?, तसारस्वयमेव किश्चित्कदाचिद्भवतीति प्रमाणपरिदृष्टमेतदेव साघस्त्विति दुर्निवार्यः स्वभाववादी भवतः। अथ तुलोनामारनामवद्धताविनाशकाले कार्योत्पादान कविदोप इति समाधिरास्थीयते तत्रापीति वक्तव्यं-कोऽयं हेतुविनाशः?, कि हेतुम्यभार एव?, यथाऽऽहुः-"क्षणस्थितिधर्मा भावो नाश" इति,किंवा हेतुप्रत्यस्तमयः ?,यथा-"न भवत्येव केवलम्" इति ?, किशातः ?, यघायः कल्पम्तदा हेतुफलयोाँगपद्यापत्तिः, नाशो हि कारणात्मा उत्पादश्च कार्यात्मा, तयोश्च योगपद्यमभ्युपगत- मिति, नधा हेतुप्रत्यस्तमयः, न तस्य कार्योत्पादममानकालता, निःस्वभावत्वेन कादाचित्कत्वायोगात् , कादाचित्करवे वा सहेतु- यस्तुत्वादिप्रमझात् । किश-तुलोनामारनामवतुविनाशकाले कार्योत्पादान न कश्चिद्दोपः, तत्प्राधालमभाविनां सकलजगत्क्ष- णानामपि कारणत्यनमगाद, न चानन्तरक्षणभावित्वे चिरतरक्षणभावित्वे वा कश्विद्विशेषोऽस्तीति चिरतरनिरुद्धमपि कार्य कुर्यात् , कार्योत्पादकाले उभयस्याप्यभाराविरोपात् , तथा च मृतेन कुटेन वासितव्यं, अर्थत्यमाचक्षीया:-यथा द्वितीयक्षणे कार्यख सत्तो. पादारिमका, प्रथमे तु कारणं जातं, तचाविनष्टमेव, तदा स हि तस्स खसत्तायाः कालः क्षणभावित्वात्तत्फलकाले निवर्तते, अनु- वृत्तारपि नरर्थक्य, निष्पनेन्नदानी कार्यस्य, नदेवं कारणक्षणान्तरभावित्वात्कार्ययाविनष्टादेव. हेतोरुदयः, स च प्राकालभाव्येव IIધરા .

·अन्वय-
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥५३॥
सिद्धिः
संभवति, नापर, प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनच कार्यकारणभावः, इह प्रत्यक्षमेव प्रमाण प्रत्यक्षानुपलम्भशब्दाभ्यामुच्यते, तथाहि-कार्य-
| कारणाभिमतपदार्थाकार प्रत्यक्षं, तद्विविक्तान्यवस्त्वाकारमनुपलम्भ इति, एतौ च प्रत्यक्षानुपलम्भौ परस्परसहायौ साधनं, कदा-
चिदनुपलम्भपुरस्सरं प्रत्यक्षं, यदाह न्यायवादी-"येपामुपलम्भे तल्लक्षणमनुपलब्धमुपलभ्यते" इत्यादि, एतेन चोपलब्धिलक्षण-
प्राप्तानुपलम्भेन तत्र तस्य खहेतुसन्निधानात्प्रागपि सचमन्यतो देशादागमनं प्रागवस्थितकटकुड्यादिहेतुत्वं चापाकृतमिति, तथा
कदाचित्प्रत्यक्षपुरस्सरोऽप्यनुपलम्भः, यथोक्तं-"तत्रैकाभावेऽपि नोपलभ्यते तत्तस्य कार्य"मिति, एतदुक्तं भवति-येषां संनिधानेन
प्रवर्त्तमानं यदृष्टं तेषु तत् साध्यं, यदैकस्याप्यभावो भवति तदा नोपलभ्यते तत्तस्य कार्य, यथा धूमो हुतभुजा,घटादिमृदादीनामध्य-
यमेव न्याय इति प्रतिनियतमेव किमपि कसचित्कारणं, न पुनः नाकालभावित्वाविशेषेऽपि सर्वमेवेति, एतदपि न समीचीनं;
यतो यदि फलकाले कारणं निवर्तते तदा खकाले सताऽपि किं तेन?, तदा कार्यस्य नीरूपत्वेन तदुपयोगाभावात् , अथ निष्पन्ने
कार्ये किं कारणानुवृत्या?, तदननुवृत्तौ तन्निष्पत्तेरेवासिद्धेः, कारणस हि कार्यजनकत्वस्वभावस्तदैवोपपद्यते यदा तदेव तथा
भवति, अन्यथा तु तत्कार्य तुच्छं वराकमसद्रूपं किममुमीदृशं महिमानमस्य प्रकाशयितुमिच्छति ?, यस्तु प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः
कार्यकारणभाव उक्तः म प्रत्यक्षानुपलम्भाम्यां व्यज्यत एव, 'न पुनः क्रियते, अतः कारकहेत्वविशेषाद् यथाकथञ्चिदेवायमुप-
जायमानस्ताभ्यां व्यज्येतापि, यथाकथञ्चिदेवेति प्रत्यक्षानुपलम्भयोरेव नियमे प्रवृत्यनुपपत्तिः। किश्च-तादृशाः प्राकालभावि.
नोऽपि क्षणास्ते तदानीमेव, न पूर्व नापि प्राप्नुवदिति विवक्षितहेतुवत् हेत्वन्तरैरपि प्रत्यक्षानुपलम्भप्रवृत्तिस्तुल्यैव; तथाहि-न स
कथित्कालोऽस्ति यत्र न सन्ति सितिवीजसलिलादयः, ततः किं न सदाकुरादिकार्योदयः ?, दूरदेशास्ते न इति पुनः परिहारः,'यस्य
॥५३॥

·उत्पादाः
दिसिद्धिः
॥५४॥
अन्वय-
सिद्धिः
HOSHO
| येनामिसम्बन्धो, दूरस्थस्थापि तेन सः,' कथमन्यथा चन्द्रादयो दवीयसि देशे व्यवस्थिताः स्वविषयविज्ञानादिकार्यमुत्पादयेयुः।
अथ न तदा तादृशास्ते वित्यादिक्षणा यादृशेभ्यः कार्यमुत्पद्येत, तदेतत्सर्वत्र समानमेवेति न प्रतिनियतकार्यकारणभावसिद्धिरिति
कश्चिद्विशेषोऽभ्युपगन्तव्यः, स च नान्वयादपरः, ननु यदि कार्येऽपि रूपस्यैवान्वयस्तदा कार्यकारणयोरविशेषात्कार्यकारणभावो-
च्छेद एव स्यात् , नैतचारु, यतोऽनादिचलितैकरूपत्वमन्वयः, कि तत् ?, तस्यैव तथाभवनं, ननु तथाभवनमित्यन्यथाभवनमभि-
| प्रेतं, एतच शब्दार्थाननुगतं, तदेवान्यथा भवतीति, यदि तदेव कथमन्यथा ? अन्यथा येद्भवति कथं तदेव? इति, उच्यते, कथ-
चिदन्यथाभवनाददोपः, तदतावदस्थ्योपलव्धेः, मृदाद्यात्मकरूपालादिवेदनात् उभयनिश्चयसिद्धेः, अन्यतरस्यापि भ्रान्तत्वायो-
गाव , इतरत्राप्यनाश्वासापत्तेः, सतः सर्वथाऽसत्तानापत्तेः, कादाचित्कतया तदुत्पत्त्यादिप्रसङ्गात् , असतोऽपि सत्ताऽयोगात्, स्व-
भानपैकल्येन तद्भवनियमासिद्धेरिति, न चैतन्त्र शब्दार्थाननुगतमपि, कथञ्चिदन्यथाभवनस्य तदेवान्यथैवेत्येकान्तापोहेन प्रवृत्तेः,
वस्तुन एव तत्स्वभावत्वात् , प्रतीत्यनुग्रहसिद्धेः, उभयनिमित्तभावात् , अस्य च तदेवान्यथा भवतीत्यनेनैवाक्षेपः, अन्यथैतच्छब्दा-
योगात् । ननु मृद्रव्यं यथा स्थासकोशकुमूलादिरूपेण परिणमति तथा किं न रूपान्तरेणापि?, न, मृदात्मना सर्वेणापि रूपेण
नात्, किमेकदैव न सर्वरूपयोगित्वामिति चेत्, न, तत्तत्सहकारिकारणमासाद्य तदा तदा तथा तथा परिणमनस्वभाव-
, एकदैव च सर्वसहकारिकारणसंनिधानाभावात् , ये तु परिणामानभ्युपगमतश्विरनिरुद्धस्योत्तरक्षणभाविनो वा कारणत्वमि-
त तेषां क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गः, अर्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य सचस्य सदाऽपि भागाद् भावस्थ सदा सचप्राप्तेः, तस्मानासदुत्पद्यत
। ननु सत्कार्यवादेऽपि प्रतिपादितपणानि सर्वाणि संभवन्ति, तथाहि-यत्सत्तन केनापि क्रियते, यथा विशिष्टग्सवीर्यविषाकादि-
.
॥५४॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥५५॥ सत्कार्य- समाधान . तया विद्यमानं दधि, सच परमते कारणावस्थायां कार्यमिति, तथा सत्कार्यवादै न किश्चित् कुतश्विदुत्पद्यत इति किं कसोपादान नाम?, सर्वं च सर्वत्र भवेत् , तथाहि-सदपि शाल्यकुरादि यदि शालिबीजाद्भवति तन्मते तदा किमन्यतोऽपि तन्न भवति ?, यद्वा यवाश्रादयोऽपि शालिबीजारिक न भवेयुः१, को पत्र विशेपो येन सदपि किञ्चिदेव कुतोऽपि भवतीति व्यवस्थाप्यत इति कार्य- | कारणभावव्यवस्थाऽप्यत्र न घटामञ्चति, वदभावेऽभावस्तभावे वा भाव इति हि तद्वयवस्थानिबन्धनं, सत्कार्यवादे च कार्य सदा | संनिहितमेवेति कथमेप न्यायः संभवतीति । तथा देशकालखभावप्रतिनियमोऽपि भावानां कारणाधीनात्मलामानां तदायत्ततया | युक्तः, तदभावे त्वनिवन्धन एवायं स्यादिति, तदेतत्सर्वमप्यसम्बद्धाभिधानं, यतः सदेकान्तेऽपि परिणामो न संभवतीति सदसत्का- पक्षमाश्रिताः परिणामवादिनः। नन्वैतसिन्नपि पक्षे येनात्मना कार्य सत् तेन सदेव येन चासत् तेनासदेव, तथा च पक्ष. द्वयोदितदोपावकाशो भवताम् , अन्यम-एवमपि किश्चित्तत्रासदेवोपजायते तद्वत्प्रतीत्यसमुत्पादेऽपि यदि किश्चिदसदेव जायेत तदा | को दोषः १, असदुत्पादप्रतिपेधहेतूनां तेनैवानकान्तिकत्वात् , अहो! क्रोडनशीलः सुखैधितच देवानाप्रियः येनानेकशः प्रतिपा- दितमपि नावधारयितुमीशः, समर्थितमेवान्योऽन्यानुगतभेदाभेदात्मकं तवं, ततश्च न तत्सदेव नाप्पसदेच, किन्तु सत्यमसत्चा- नुविद्धमसत्त्वं च सचानुषिद्धमिति सदसत्कार्यपक्षसिद्धिः। मृत्पिण्डमृद्रव्यमेव हि स्थासकोशकुशूलार्धाकारतां प्रतिपद्यते, न पुनरयमाकारः कश्चिदेकान्तेनापूर्वः प्रजायते इति सत्कार्यमुच्यते, न च मृद्रव्यमाकालमनेनैव रूपेणास्ते, पिण्डकाले तदाकारा- नुपलब्धेः, अतोऽसदिति, प्रतीतिसिद्धे चात्र गजविकल्पाविष्करणैः प्रतिक्षेपाभिमानं परेपामनर्थहेतुरेवेति सम्यग्विभाव्यताम् । एवं स्थिते च वस्तुतत्त्वे यदिदमुक्त-"अथैवमपि किचित्तत्रासदेवोपजायेत" इत्यादि तदपि कावकाशं लभते ?, यतो' यदि लेशेनापि झलमल

·अन्वय-
सिद्धिः
"
.
सादा पेनामिसम्बन्धो, दूरस्थस्यापि तेन सः, कथमन्यथा चन्द्रादयो दवीयसि देशे व्यवस्थिताः स्वविपयविज्ञानादिकार्यमुत्पादयेयुः।
अथ न तदा तादृशास्ते क्षित्यादिक्षणा यादृशेभ्यः कार्यमुत्पद्येत, तदेतत्सर्वत्र समानमेवेति न प्रतिनियतकार्यकारणभावसिद्धिरिति
॥५४॥
कचिद्विशेषोऽभ्युपगन्तव्यः, स च नान्वयादपरः, ननु यदि कार्येऽपि रूपस्यैवान्वयस्तदा कार्यकारणयोरविशेपात्कार्यकारणभावो-
च्छेद एव स्थात् , नैतच्चारु, यतोऽनादिचलितैकरूपत्वमन्वयः, किं तत् ?, तस्यैव तथाभवनं, ननु तथाभवनमित्यन्यथाभवनमभि-
प्रेतं, एतच शब्दार्थाननुगतं, तदेवान्यथा भवतीति, यदि तदेव कथमन्यथा ? अन्यथा येद्भवति कथं तदेव? इति, उच्यते, कथ-
श्चिदन्यथाभवनाददोपः, तदतावदस्थ्योपलब्धेः, मृदाद्यात्मककपालादिवेदनात् उभयनिश्चयसिद्धेः, अन्यतरस्यापि प्रान्तत्वायो-
गात् , इतरत्राप्यनाश्वासापत्तेः, सतः सर्वथाऽसत्तानापत्तेः, कादाचित्कतया तदुत्पत्त्यादिप्रसङ्गात् , असतोऽपि सत्ताऽयोगात्, स्व-
भाववैफल्येन नद्भवनियमासिद्धेरिति, न चैतन्न शब्दार्थाननुगतमपि, कथञ्चिदन्यथाभवनस्य तदेवान्यथैवेत्येकान्तापोहेन प्रवृत्ते,
वस्तुन एप तत्स्वभावत्वात् , प्रतीत्यनुग्रहसिद्धेः, उभयनिमित्तभावात् , अस्य च तदेवान्यथा भवतीत्यनेनैवाक्षेपः, अन्यथैतच्छब्दा-
योगात् । ननु मृद्रव्यं यथा स्थासकोशकुसूलादिरूपेण परिणमति तथा कि न रूपान्तरेणापि ?, न, मृदात्मना सर्वेणापि रूपेण
परिणमनात् , किमेकदैव न सर्वरूपयोगित्वामिति चेत्, न, तत्तत्सहकारिकारणमासाद्य तदा तदा तथा तथा परिणमनस्वभाव-
| त्वात् , एकदैव च सर्वसहकारिकारणसंनिधानाभावात् , ये तु परिणामानभ्युपगमतश्विरनिरुद्धस्योत्तरक्षणभाविनो वा कारणत्वमि-
च्छन्ति तेषां क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गः, अर्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य सत्वस्य सदाऽपि भावाद् भावस्य सदा सत्त्वप्राप्तेः, तस्मानासदुत्पद्यत
इति । ननु सत्कार्यवादेऽपि प्रतिपादितद्पणानि सर्वाणि संभवन्ति, तथाहि-यत्सत्तन्न केनापि क्रियते, यथा विशिष्टरसवीर्यविपाकादि-
१OOLOOOGHODour
"
॥५४॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धि ॥५॥ सत्कार्य- समाधान . . तया विद्यमानं दधि, सच परमते कारणावस्थायां कार्यमिति, तथा सत्कार्यवादे न किश्चित् कुतश्विदुत्पद्यत इति कि कसोपादान नाम ?, सर्व च सर्वत्र भवेत् , तथाहि-सदपि शाल्यङ्करादि यदि शालिवीजाद्भपति तन्मते तदा किमन्यतोऽपि तन्न भवति ?, यद्वा यवाश्रादयोऽपि शालिपीजाकि न भवेयुः१, को छत्र विशेपो येन सदपि किचिदेव कुतोऽपि भवतीति व्यवस्थाप्यत इति कार्य- | कारणभावव्यवस्थाऽप्यत्र न घटामश्चति, तदभावेऽभावस्तभावे वा भाव इति हि तद्वयवस्थानिवन्धनं, सत्कार्यवादे च कार्य सदा संनिहितमेवेति कथमेप न्यायः संभवतीति । तथा देशकालखभावप्रतिनियमोऽपि भावानां कारणाधीनात्मलाभानां तदायत्ततया युक्तः, तदभावे त्यनिवन्धन एवायं सादिति, तदेतत्सर्वमप्यसम्बद्धामिधान, यतः सदेकान्तेऽपि परिणामो न संभवतीति सदसत्का- र्यपक्षमाश्रिताः परिणामवादिनः। नन्वेतसिन्नपि पक्षे येनात्मना कार्य सत् तेन सदेव येन चासत् तेनासदेव, तथा च पक्ष- द्वयोदितदोपावकाशो भवताम् , अन्यच्च-एपमपि किश्चित्तत्रासदेवोपजायते तद्वत्प्रतीत्यसमुत्पादेऽपि यदि किश्चिदसदेव जायेत तदा को दोपः?, असदुत्पादप्रतिपेधहेतूनां तेनैवानकान्तिकत्वात् , अहो! कोडनशीलः सुखैघितश्च देवानाप्रियः येनानेकशः प्रतिपा- दितमपि नावधारयितुमीशः, समर्थितमेवान्योऽन्यानुगतभेदाभेदात्मकं तत्त्वं, ततश्च न तस्सदेव नाप्यसदेव, किन्तु सत्त्वमसत्त्वा- नुविद्धमसत्त्रं च सत्त्वानुविद्धमिति सदसत्कार्यपक्षसिद्धिः। मृत्पिण्डमृद्रव्यमेव हि सासकोशकुशूलायूर्धाकारतां प्रतिपयते, न पुनरयमाकारः कश्चिदेकान्तैनापूर्वः प्रजायते इति सत्कार्यमुच्यते, न च मृद्रव्यमाकालमनेनैव रूपेणास्ते, पिण्डकाले तदाकारा- नुपलब्धः, अतोऽसदिति, प्रतीतिसिद्धे चात्र गजविकल्पाविष्करणैः प्रतिक्षेपाभिमानं परेपामनर्थहेतुरेवेति सम्यग्विभाव्यताम् । एवं स्थिते च वस्तुतचे यदिदमुक्तं-"अथैवमपि किञ्चित्तत्रासदेवोपजायेत” इत्यादि तदपि कावकाशं लभते ?, यतो' यदि लेशेनापि ·सदसरपक्षः . श्रीउत्पादा दिसिद्धिः तुच्छमभावमा सदूपतामाविशेत्तदैतद् दूषणं, यदा तु भाव एव तत्खभाषतामाविभ्राणस्तदात्मता प्रतिपद्यते तदान कश्चिद्दोपः, एते- नैतदपि प्रत्युक्तं यदुक्तं शान्तरक्षितेन, यथा-"उत्पादो वस्तुनो भावः, यः सोऽसावसता तथा । सम्बध्यते कल्पिकया, केवलं त्व- सता धिया ॥१॥ यदिदं वस्तुनो रूपमेकानन्तरमक्षितो (मीक्षित)। प्रागासीनेति तद्वीजं, प्राग्भूते नेदमस्तिना ॥२॥" अयमर्थः- उत्पादो नासता संवध्यते तत्त्वतो, नापि सता संवध्यते तत्त्वतो, नापि सता कल्पिकया विया, केवलमसता संवध्यते, यदिदं वस्तुरूपमेकानन्तरं किश्चिदिष्यते तत्प्राग्नासीदित्येतत्त्कल्पनाया वीजं, प्राग्भूते त्विदं कल्प्यं नास्तीति, तत्र यदि कल्पिकया धियो- त्पादोऽयमसता संबध्यते तर्हि तयतः कार्य किं सदुत्पद्यते किं वाऽसत् ?, न सत् नाप्यसत् , तर्हि प्रकारान्तरानभ्युपगमानोत्प- चत एव तत्वतः किचिदिति प्राप्तम् , अधेत्थमाचक्षीथाः यथा न वै काचिदुत्पत्तिर्भावव्यतिरिक्ताऽस्ति यामाविशन्नसौ सन्नुत्पाद्यते असन्निति या प्रतिपाद्यते, किन्तु कस्यचिद्वस्तुनो नियमतः सत्ता, सैव तदात्मिकोत्पत्तिरभिधीयते, न पुनरियं केनचित्संबद्धा, सा च प्रामासीदित्यसदुत्पद्यत इति व्यवह्रियते, न पुनरसतोऽवस्थान्तरसमावेशादिति, तदेतदप्यविचारितरमणीय, तथाहि-नोत्पत्ति- भविव्यतिरिक्ता, न चासो गर्भवत्कारणानिष्क्रामति, न चापान्तरालात्पतति, न चास्ति सर्वथा प्राक्, न चासत्सद्भवति, भवति च कस्यचिदनन्तरं, मरणसमय एवासौ रहितस्तदन्वयेन, तत्सामर्थ्यप्रभावो नियमवांश्चेति कोऽन्धस्वमायमान इत्थं भापते ?, अबो- धग्रहगृहीवाचापरोऽनुयक्तीत्यपकर्णयितव्यमेतत् ?,तसादनुत्पाद एवास्स ताचिकः सम्पद्यते । किञ्च-प्रागभावः कश्चिदस्त्युत नास्ति ?, यदि नास्ति तदा तत्मामासीदिति वचनमात्रमेव, अथास्ति सोऽपि यदि वस्त्वसम्बद्धस्तदा स एव वृत्तान्तः, तसाद्वस्तुधर्मेण तेन भवितव्पं, तथाहि-मृदायात्मा तावदयं घटाद्याकारो, न पुनस्तदत्यन्तभिन्ना, पिण्डाद्याकारोऽपि तदात्मैव ततस्तदेव मृद्रव्यं घटा- " ॥५६॥ , .

·भीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥५७॥ सप्तभंगी- विचार: " धभावात्मना पिण्डाद्याकारणासीदिति प्रागभावस्तद्धर्म एव उक्तन-क्षीरें दध्यादि यन्नास्ति(सीत्)प्रागभावः स उच्यते॥" तसाद्यतसत्प्रामासीदत एव तत्वतः सदसत्कार्यमभिदधति विद्वांसः। तथा च यदि तदसदुत्पद्यत इत्यपि साद्वादमुपेत्योच्येत तथाऽपि सड्गच्छेत, अन्यथा तु निर्गतिकानामवयं गतिः, यथा 'कल्पिकया धियोत्पादोऽसता संबध्यत' इति, उक्तन्यायेन युक्त्यनु- पपत्तेः, खाद्वादश सकलप्रमाणैः सिद्धिसौधमध्यासीनः, तदत्र निरन्तरदुरन्तान्तरतिमिरतिरोहितसदृष्टिप्रसराः परे यदि यथाकथश्चि- देव वस्तु व्यवस्थापयितुमिच्छन्ति तदा किंतचथाभावं प्रतिपद्यते , न खलु तदिच्छाकामचारमनुवर्तते प्रमाणप्रतिष्ठितं वस्तुतत्त्वमिति । सप्तभंगीसिद्धि: :-अत एव समभङ्गीमुशन्ति सस्या, तथाहि-सादस्ति स्पान्नास्ति सादवक्तव्यम्, एते सकलादेशाः, | तत्संयोग एवापरे चत्वारो भङ्गका भवन्ति, ते च खावयपापेक्षया विकलादेशा भवन्ति, तद्यथा-सादस्ति च नास्ति च, साद- दस्ति चावक्तव्यं च, स्याम्नास्ति चावक्तव्यं च, सादस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति नापरभङ्गसम्भवः, तत्र पदा द्रव्यस्थ प्राधा- न्यविवक्षा क्रियते तदा सादिति कथ्यते, विवक्षितपर्यायरूपतया कार्यस्याभावेऽपि द्रव्यरूपतया सत्वात्। यदा पर्यायाणां प्राधा- न्यविवक्षा क्रियते तदा स्यानास्तीति कथ्यते, द्रव्यरूपतया कार्यस्य सत्वेऽपि तद्विधपर्यायापेक्षया असचात् । यदा तु युगपदुम- | यप्राधान्यविवक्षा तदा स्यादवक्तव्यमिति व्यपदिश्यते, तथाहि-तत्सदिति वक्तुं न शक्यन्ते, द्रव्यरूपतया सत्वेऽपि पर्यायरूपत याऽसत्त्वात् , असदित्यपि वक्तुं न शक्यते, पर्यायरूपतयाऽसत्त्वेऽपि द्रव्यरूपतया सत्वात् , ततस्तस्य सच्छन्देन असच्छन्देन वा युगपत्प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् अवक्तव्यं । यदा परनिरपेक्षं द्रव्यरूपतया सत्वं पर्यायरूपतया चासचं स्वात्मनिमग्रमेव विवक्ष्यते तदोभयावययापेक्षया स्यादस्ति स्याम्नालि चेति व्यपदेशः प्रवर्चते, भेदमवलम्ब्योभयशब्दसमावेशेन तस्स प्रतिपादपितुं शक्य- . HIOकछ -- ·थीउत्पादा दिसिद्धिः ॥५८॥ सप्तभंगी- विचारः -- " वान् । द्रव्पाकारार्पणद्वारेण सपेनोक्तावक्तव्यस्वरूपनिरूपणेन चोपदेशे स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति सप्तभती । इह चोप- रितनमगचतुष्टये सम्पूर्णवस्तुखरूपनिरूपणाया गुणीभूतत्वादशकल्पनां पुरस्कृत्य विचारस्य प्रवर्त्तमानत्वाद्विकलादेशत्वमिति । ननु द्रव्याकारार्पणद्वारेण सत्त्वेनोच्यते वस्तु तदाऽवक्तव्यस्वरूपनिरूपणोपदेशस्य कोऽवसरः १, तस्य युगपदुभयग्नाधान्यविवक्षाधीनत्वात् , पदुक्तं प्रार-'पदा तु युगपदुभयप्राधान्यविवक्षा तदा स्यादवक्तव्य'मिति, तदसत् , अभिप्रायापरिज्ञानात् , यतो द्रव्यपर्यायोभया- पेक्षया सच्चा सवलक्षणं धर्मद्वयमत्र प्रख्याप्यते, धर्मघर्मिणोथ भेदाभेदः, स व्यवस्थितः करिष्यते, ततो यदा अमेदांशाश्रयं ते- नास्तीतिशब्देन प्रधानीकृतभावांशं गुणीभूताभावांश चासण्डमेव वस्तुस्वरूपमपदिश्यते तदा सादस्तीति कथ्यते, अभावांशप्राधा- न्येन तदमिधानेच्छायां नास्तीति, उभयप्राधान्येन तु तदखण्डमेव यदोपदेष्टुमिष्यते तदाऽवक्तव्यमिति, धर्मिप्राधान्यनिष्ठमेतद्वि- कल्पत्रितयं, अत एवैते सकलादेशः, भेदांशाश्रयणेन तु यदा तदस्तीति शब्दवाच्यं भवति, नास्तित्वांशश्च नैतदन्तर्निमग्नोत्र विवक्षितः, फिन्तु व्यतिरिक्तः, ततस्तदपेक्षयाऽपि अस्तीनिशब्देनन तद्वक्तुं शक्थमित्यवक्तव्यं, एवं नास्तीतिशब्देनाप्यस्तित्वापेक्षया वक्तुमशस्थत्वादवक्तव्यं, अस्तीत्यस्तित्वांशप्राधान्येन शब्दः प्रवृत्तः, नास्तीति च नास्तित्त्वांशप्राधान्येन, अत एवाभ्यां युगपदुच्य- मानापामपि परस्परस्वरूपानभिधानात् अस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति व्यपदेशः, इतरेतरानपेक्षायां तु सदसद्धर्मद्वयामिधाने सादस्ति स्पान्नास्ति चेति प्रथमदेशविकल्पः समुपतिष्ठते, तदयमत्राभिप्रायः यदाऽखण्डमेव तद्वस्तु पादस्तीतिशब्देन विवक्षितं तदा नापक्तव्यं, यदपेक्षया नोच्येत तन्निमित्ततसाभावात् , एवं नास्तीतिशब्देनापि तदभिधाने निमित्तान्तराभायादवक्तव्यत्वान- केरलं त्ववक्तव्यं पूर्वप्रदर्शितप्रकारेणोभयप्राधान्यविवक्षायां संभवति, देशाश्रयणेन तु स्वखनिमित्तापेक्षया तत्तच्छन्दामि- , ॥५८॥ कारा

·श्रीउत्सादा-
दिसिद्धिः
॥५९॥
व्याकरण-
कंटकोद्धार
धानेऽपि निमित्तान्तरस्यापि सद्भावातदपेक्षया च तेनानभिधानादवक्तव्यमिति तन्न दोपसम्भवः, प्रकारान्तरेणाप्यस्तीयं परं विस्त-
| रभयान लिख्यते, प्रसङ्गमात्रेण तु किञ्चिदुतं ।
सदसदूपे वैयाकरणकंटकोद्धारः-तदेवं सदसदूपे प्रदर्शितन्यायादन्यत्र वस्तुनि स्थिते यदुच्यते कचिद्वयाकरणप्रस्ता-
वे-ननु कथमडरो जायते? इत्यादिः प्रयोगः?, यतो द्वयमिह घटनीपं, प्रादुर्भावलक्षणो धात्वर्थः कर्तृत्वलक्षणय प्रत्ययार्थः, तच्च
दुर्घटमेव, प्रादुर्भावो ह्यसत उत्पत्तिः, कर्तृत्वं च सत इति परस्परविरुद्धयोरेकं सन्धित्सतोऽन्यत् प्रच्यवते इति पूर्वपक्षवचनं, तद्वचोड-
नवकाशः, प्रदर्शितन्यायेन वस्तुतत्वाभ्युपगमे द्वयस्थाप्यदुर्घटत्वात् , यतो नात्यन्तासत उत्पत्तिः प्रादुर्भावः, किन्तु तस्यैव तद्-
| पतया भवनं, तस्मात्तदेव वस्तु द्रव्यरूपतया विद्यमानत्वावाप्तकर्तृत्वस्वभावं तदात्मता प्रतिपद्यते, एतावानेवायमभूतप्रादुर्भावो,
न पुनरन्तर्भूतस्य कस्यचिदत्यन्ततुच्छस भावोऽभूतप्रादुर्भाव इति, अत एव वीजमङ्कुरीभवतीत्यादौ व्यर्थोऽपि न दुरुपपादः, अ-
वस्थितस्य धर्मिणः कयश्चित्सम्भवात् , सुवर्ण कुण्डलं करोति तन्दुलानोदनं पचतीत्यादावपि सर्व जैनराद्धान्तमवलम्बमानैरेव चैया-
करणैरपि सम्यग् व्यवस्थापयितुं शुक्यम् , अन्यथा क्रियाकारकादिव्यवहारः सर्वोऽप्युपचारमात्रमेव भवेदिति, तसात्सर्वथा सर्वैरपि
परिणामोऽभ्युपगन्तव्यः, ततश्च "नासतः सर्वथा भावः" इति सुव्यवस्थमिति ॥ उत्पादाधिकारो द्वितीयः ॥२॥
एवं "नासतः सर्वथा भावः" इत्यन्वयाविनाभूत उत्पादः, नापि सतः सर्वथा नाश इति व्ययोऽप्यन्वयाविनाभूत एवेति
प्रतिजानीमहे, यतः-
भिन्नो भावादभिन्नो वा, नाशः किंवा स एव न ? । भेदे वस्तूपलभ्येत, तादवस्थ्यप्रसङ्गतः ॥१०॥
॥५९॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
113011
भावाभाव-
रूपता
अभेदे भाव पयायमभावः केवलोऽधया। ततः सहावभासेत, भावो यद्वा कदापि न ॥१२॥
अभावेऽपि च नाशस्य, वक्तुमेतदसाम्पतम् । न तस्य किञ्चिद्भवति, न भवत्येव केवलम् ॥१२॥
भायस्य भावाभावोभयरूपता-नाशो हि भावाद् भिन्नो वा भावादभिन्नो वा यदिवा न विद्यत एवायं १, तत्र यदि भिन्न-
सदा वस्तु तदवस्थमेवेति पूर्ववत्तदुपलम्भः, अत्र प्रयोगः-यदवस्थितखमावं तदुपलभ्यत एव, यथा विवक्षितमेव वस्तु पूर्वावस्था-
याम् , अपस्थितस्वभावं च विनाशकालेऽपि तदिति स्वभावहेतुः, अवस्थितस्वभावमप्यन्धकारादौ घटादि नोपलभ्यते ततोऽनैका-
न्तिको हेतुरिति चेत्, न, तत्रायस्थितस्वभावत्वासिद्धः, तद्धि रूपमालोकादिकाले पूर्वमुपलभ्यस्वभावं भूत्वा पश्चात्तदभावेऽनुपलभ्य.
स्वभावतया परिणमति । अपिच-पत्रोपलम्भप्रत्ययपैकल्यं तत्र सत्यपि वस्तुन्यनुपलम्भो भवतु, तत्साकल्ये तु यदि तदस्ति तदा
कि नोपलभ्यते !, अथ यथाऽन्धकारादारालोकायभायादुपलम्भप्रत्ययपैकल्यं तथा मुद्गरादेः प्रध्वंसाभावोत्पत्तायपि, तदभाव एव
(पनुपलम्भ इतिकवा, तत्रापि निरूपणीयं, किं यथाऽन्धकारादौ सन्नपि घटो नोपलभ्यते तथा प्रध्वंसाभावेऽपि ? किं वा तदा तस्य
म्वरूपमेव न भवति, तत्र प्रथमपक्षेभ्युपगमविरोधो, नैयायिकादेः प्रध्वंसाभावोत्पत्तौ वस्तुसद्भावानभ्युपगमात्, सारूपस्तु
विरोभावमानमेव नाशमुपगच्छन्नेवं ब्रूयादपि, परमयमधस्तानिरस्तः, द्वितीयस्तु पक्षो विचार्यमाण एवास्ते, तथाहि-यदि प्रध्वंसा-
| माभागो वस्तुनो भिन्नो नाम तदा वस्तु तदवस्थं, तत्र च चक्षुरादिप्रत्ययसाकल्यमस्तीति स्यादेयोपलम्भः इत्यभिप्रायवतोक्तं-"भे-
दे वस्तूपलभ्येत," अनेदे तु भावमात्रमभावमात्रं या?, स्वरूपवत् नत्र भावमात्रत्वे सदा भावस्थावमासा, अभावमात्रत्वे तु (न)
घणमप्यनामागः स्यात् , यथा हि भावस्वरूपं भावादव्यतिरिक्तं भाव एव तद्वत्तदभावोऽपीति कथमभावकाले भावस्थानवभासः',
॥१०॥

·व्ययस्वरूपं
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥६॥
+
"
| भायो याऽभावादव्यतिरिच्यमानस्तत्स्वरूपवदेवाभावः सम्पन्न इति कथं क्षणमात्रमप्ययमयभासेत?, यदि पुनर्नाशो न विद्यत एव
वदा 'न तस्स किश्चिद्भवति, न भवत्येव केवल मिति वक्तुमप्ययुक्तं सौगवानां, यस्य हि किश्चिन्न भवति स न भवति, यथा स एव
भाषः स्वक्षणे, न भवति च क्षणान्तरेऽस किश्चिदिति व्यापकानुलब्धिप्रसङ्गः, न तस्य किश्चिद्भवतीति परैरभ्युपगमानासिद्धो हेतुः,
सपक्षे भावान विरुद्धः, तथा च-न तस्य किश्चिद्भवतीत्येव हि स्वरूपव्यवस्थितमेव वस्त्वमिधीयते-किभिन्न भवति, अपितु खरू-
पेण व्यवस्थिष्ठत इति शब्दार्थपर्यवसानात् , तो वस्तुखरूपावस्थितमपि चेन्न भवेत् किञ्चित्कदाचिन भवेदिति सर्वशून्यतापत्ति-
रेख विपर्यये बाधक प्रमाण, ततो नानैकान्तिकोऽप्ययं हेतुः, 'न तस्य किश्चिद्भवति, न भवत्येव केवल मिति च यदा धर्मकीर्तिः
प्रतिपादयति तदा तेन फिश्चिन्न भवति १ न भवत्येव केवलरमिति च रूपद्वयस्य भेदः प्रतिपन्न एव, स च ताचिका काल्प-
| निको या भवतु, सिद्धः साध्यसाधनभावः, सर्वस्वानुमानानुमेयव्यवहारस काल्पनिकधर्मविषयत्वात् , अनैकान्तवादमीरुतयैकत्र
धर्मिण्यनेकधानभ्युपगमात् , तसाधुक्तमेवत्प्रसङ्गमाधनं न तु तथाऽपि विनाशः प्रध्वंसाभावः, न च सामान्यतोऽप्यभावव्यवस्था-
पकं किमपि प्रमाणमस्ति, न तावत्प्रत्यक्ष, यतस्तद्भावसम्पादितजन्मकं नाभावमधिगन्तुमुत्सहते, अथाभावोऽपि प्रत्यक्षमुत्पादयति,
न, तस्स सकरशक्तिविकलत्वेन कचिदपि व्यापारासम्भवात् , अन्यथा भावरूपतैव तस्यापि स्यात् , प्रत्यक्षनिषेधेन चानुमानमपि
तत्र प्रतिपिमेय, यतस्तत्सम्पन्धग्रहणपुरस्सरं प्रवर्तते, सम्बन्धग्रहणं च न प्रत्यक्षेण, अभापस्याप्रत्यक्षत्त्वात् , अनुमानेन सम्बन्ध-
ग्रहणेऽनवस्था, सा तदा न भवेत् यदा मूलभूतं तद्ब्राहकं कचिदुपेयते, प्रत्यक्षानुमानातिरिक्तं च प्रमाणं न विचाराक्षममिति तन्ना-
म्युपगम्यते, अथानुपलन्धेरभावावगमस्तदिहापि विचारणीय, सा.प्रतिषिध्यमानवस्त्वग्रहणस्वभावा या भवेत् अन्योपलन्धिस्वभावा
.
-
॥६॥

·व्ययखरूपं . श्रीउत्पादा दिमिद्धिः ॥६२॥ , या?, ययावः पक्षस्तदा सा तुच्छरूपा कथं किञ्चिद्वयवस्थापयेत् १, स्वापदममू द्ययस्थास्वपि च प्रतिषिध्यमानवस्त्वग्रहणमस्तीत्य- भावारगमप्रसङ्गः, तन्न उपलब्धिप्रतिषेधोऽनुपलब्धिस्तदयगमहेतुः, नाप्यन्योपलब्धिः, यतः तद्गम्यं वस्तु वा स्यात् प्रतिपिध्यमान- वस्त्वभावो वा असद्वथाहारो वा?, यदि वस्तु तदानीमभावस्य किमागतं ?, अथ प्रतिपिध्यमानवस्त्वभावः तदपि नास्ति, यतो- ऽमापन्योपलम्भरूपा सती तदेवान्यद्वस्तु साक्षात्कर्तुमर्हति, अभावं तु कथं प्रतिपद्यते ?, तस्य सकलशक्तिविकलत्वेन भावादन्यत्वाद, यदि त्यमद्वषाहारस्तया साध्यते तदा सिदमेतत् नास्तीति, व्यवहारमात्रमेवेदं, नत्वभावानामेतद्गम्यः कथित, किच-अयम- भावनामा पदार्थः कोऽपि न स्वतन्त्रतया प्रतीयते, किन्तु देशादिविशेषणत्वेनैवास्य प्रतिपत्तिः, अत्रेदानीयस्य वाऽभाव', न चाभा- यस देशकालाभ्यां सह विशेषणविशेप्यभावः संभवति, यस्तुप्रतिपेधरूपत्वेनानुरूपकार्योपकारकखभावत्वात् (त्वाभावात् , नापि भावसम्पन्धित्वमस युक्तं, भाषाभाषयोभिन्नकालत्वात् , यदा हि घटलक्षणो भावो न तदा तदभावः, यदा त्वभावस्तदा न घटोs- स्तीति कथमभावस्य भारसम्बन्धिता भवेत् ?, न च स्वतत्रः कचिदेप प्रतीयते, अथाभिधीयेत घटो नास्तीति तयोस्तुल्याधिकरण- प्रत्ययविषयता, ततो नीलोत्पलादिवत् कथमेतयोः सम्बन्धाभावः ?, अस्त्ययं प्रत्ययः, केवलं सम्बन्धं विना भवन् मिथ्यात्वेन व्याख्यावृभियवसापितः, यतो न प्रतिभासमाननिबन्धनं वस्तुतचमतिप्रसङ्गात् , मरीचिकाचक्रचुम्पिनो जलोल्लेखिनो विज्ञानश सम्भवे जलस्यापि भावाभ्युपगमप्राप्तः, न च भावाभावयोः क्वचित्सम्बन्धो यतोऽयं प्रत्ययः स्यात् , विशेणविशेष्यभावश्वेदत्र सम्ब- न्धस्तदपि न संभवति, यतो विशेषणविशेष्यमावो न स्वतन्त्रः सम्बन्धान्तरनिरपेक्षो भवितुमर्हति, तथाहि-दण्डी पुरुषो नीलमुत्प- लमित्यादौ संयोगसमपायादिसम्बन्धमाश्रित्यायं प्रवर्तमानो यदाभिप्रेतस्तदा परैरपि कथमन्तरेणैव निमित्तान्तरं खत्तत्रोऽयं वचि- , , ॥६२॥ "

·व्ययस्वरूपं
"
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥३३॥
| प्रकाशयितुं शक्नेत ?, तन्न विशेषणविशेष्यभावोऽपि भावाभावयोस्ताचिकः कश्चित्सम्बन्धः, मा भूदयं, विरोधस्तु सम्बन्धस्तयोः
केन वार्यत इति चेत् तदपि न साधु, यतस्तसिन् सति सम्पन्धित्वेन प्रतिभासो न स्यात्, अपितु विरोधित्वेन, मुद्रादिवत् ,
किश्च-विरोधो व्यवस्थाप्यमान एवं व्यवतिष्ठते, ययभावे सति भावो न भवति, प्रकाश इव तमः, न चेदमिह विद्यते, न हि भावे
खरूपमाविभ्राणे कुतोऽपि स्वसानिमिचादभावो भवन् तनिरुणद्धि,प्रकाशवदेव,किन्तु स्वसान्मुद्गरादेविरोधिनः प्रत्ययाघटादिर्भावः
| स्वयमेव न भवति, न च तथाऽभवन्नभावेन विरोधमपेक्षते, तस्यान्यविरोधिजन्यत्वात् , अथामिदध्यात्-यथा मुद्गरापेक्षयाऽसौ घटो
न भवति तथा स्वसम्बन्ध्यभावापेक्षयाऽपि न भविष्यति किमत्रानुपपन्न?, नन्वैतदेव यद् भावाभावयोरसमानकालत्वं, समानका-
लत्वेऽपि हि विरोधाविरोधौ चिन्त्येते, न त्वेषमेव, अपिच-मुद्गरादिवत्तस्य विरोधित्वाभ्युपगमेऽनवस्था, यथा मुद्गरो घटस्वाभा-
वजनकत्वाद्विरोधी एवमभावोऽप्यभावान्तरजनकत्वेन,सोऽप्येवमित्यनवस्था कथाकार विनिवार्येत ?। किन-शाने तत्रापि कार्यकारण-
भावस्य व्यवस्थापितत्वात् मुद्राद्यपेक्षा घटस्थासमर्थतरा समर्थतमकार्योत्पादे, ननु तदपेक्षया तस्य निवृत्तिः स्वयमेव, एकक्षणस्था-
यित्वेन खहेतोरुत्पनत्वात् , तन्न मुद्गरायपेक्ष्य घटादि निवते, स्वयमेव निवृत्तत्वात् , अन्यथा नियनेरयोगात् , नन्न कविद्भावाभा-
वयोः सम्पन्धः, तदभावान्न तस्य प्रतिपत्तिः, नहि भावादभावोऽपि देशायनपेक्षा स्वतत्रः प्रत्ययविषयः, अतो यदस्ति किचिन्निमि.
| तमात्रं तन्न प्रमाणगोचर, यच प्रतीयते देशावपेक्षं तनिरूप्यमाणं न तत्त्वतोऽस्तीति कथमभावः क्वचित्प्रमेयः स्यात् ?, तद्भाव एवै-
कदा, ततः स एव न, न तु तस पवादभावः। इतव नाभावस निरूप्यमाणं किभित्तत्त्वमस्ति, यतो भवनधर्माऽसौ भवेदभवनधर्मा
वा?, प्रथमपक्षे भाव एरामाय इत्यमिधानं कृतं स्यात्, भवतीति हि भाव उच्यते, ततो नय(यद्याभावोऽपि भवति तदा कथमयं
"
॥६३॥

·व्ययस्वरूपं
श्रीउत्पादा-
दिसिदिः
॥६५॥
मायः', अथ द्वितीयपक्षस्तहि यद्ययमभवनधर्माऽपि सन्नम्युपगम्यते तदा सचमागतमिति विरोधिनः सदा सन्निधानाजगति भाव-
स वार्ताऽप्युच्छिद्येत । किन-अयमेकभावसम्बन्धी वा अनेकभावसंवन्धी वा?, योकसम्बन्धी तदा वक्तव्यं कस्तत्र विशेपो येन तस्यै-
चासौ नान्यसेति,तन्नित्तिस्वभावत्वादिति चेत् न, तत्राप्ययमेव वृत्तान्तः, तन्नकभावसम्बन्धित्वमस्य युक्तं, नापि सर्वसम्बन्धित्वम् ,
एकस विनाशे उत्पादे वा सर्वविनाशोत्पादनसमाद न चैवमस्ति,तन्नाभावस्य केनचित्सम्बन्धावगमः,तसात्कल्पनामात्रदर्शितसत्ताक
एवायं, नतु ताचिकः कश्चिदिति तन्नास्तीति व्यवहारमात्रमेव, तथा चाभावाभावेऽपि नास्तीतिव्यवहारस्य प्रसिद्धः युक्तमेवेदं, यथा
'न तस्स किश्चिद्भवति, न भवत्येव केवल मिति, अत्रोच्यते-ननु सर्वस्य ज्ञानमुपजायते 'इदमस्तीदं नास्तीति, एतयोश्च मिनावमा-
मित्वावलक्षण्यं सुप्रसिद्धमेय, एकस भावप्रतिभासित्वादपरस्य चाभावावभासित्वात् , नन्वेतयोः कतरद्भावस्य प्रतिभासि? कतरद-
भावस्स !, ननु स्फुटे प्रतिभामभेदे कुतस्त्यः संशयः', प्रतिभासोत्पादादेव, भावो हि सामर्थ्यलक्षणः शाखे गीयते, तद्विलक्षणेन
पाभावेन भवितव्यं, अन्यथा तयोः स्वरूपाभेदाद्वैलक्षण्यं न स्यात् , तसादभावेनासमर्थेनैव भवितव्यं, असामर्थ्याचाजनकत्वं, ततः
कुतः प्रतिभासः१, मामाभ्युपगमे वा भावस्यैवाभाव इति नाम निवेशितं स्यात्, न च नाममात्रनिवन्धनं वस्तुत्तत्त्वं, तसाझाव
एर यस्त्वन्तरासंसृष्टतयोपलम्यमानः पूर्वोक्तं ज्ञानद्वयमुत्पादयति, अत इदं नास्तीति ज्ञानं भावग्राहिप्रमाणसामर्थ्यादुत्पन्न, न प्र-
माणान्तरात् , भावग्राहिप्रमाणमेव चान्यापेक्षयाऽनुपलब्धिरिति, अत्रोच्यते-भावसामर्थ्यादस्योत्पादे सत्यस्तीत्येव भवेत् , न तु
नास्तीति, जनकस्य भावैकसभावत्वात् , यथाऽनुभयं च विकल्पैनोत्पत्तव्यं, नत्वन्यथा विकल्पः, तत्रैतत्स्यात्-जनकस्यान्यापेक्षया
प्रविपेपरूपताऽप्पस्तीति नापं दोप, एवं चेत् भावाभावखभायो भावो भवद्भिः स्वयाचा प्रतिपको भवेत, भाकस्वभावत्वेऽन्या-
..
,
-
"
॥३४॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥६५॥
अभावस्स
खभावता
पेक्षप्रतिषेधरूपताया अयोगात्, अन्यथा खरूपापेक्षयाऽपि प्रतिषेधापत्तेः, यथा बन्यापेक्षयाऽसचाभावेऽप्यस तदूपताप्रतिपेधस्तथा
| स्वरूपसचासत्वेऽपि वरूपसत्वप्रतिषेधः कथं न सात् ?, अथासत्त्वं भावखभावादतिरिक्तं प्रतिपिध्यते, भावस्वरूपसत्वरूपत्वं त्वस-
चमिष्यत एव अहेतोः, किं काणादं तर्ककौशलं यदेवममी स्वस्वभावव्यवस्थितानेपि भावानन्योऽन्यस्वभावसङ्कीर्णान् समर्थयन्ते,
| यदा हि स्वरूपसचादपरं नासत्वं तदा निर्विशिष्टं सत्त्वमेवेति कुतो वस्त्वसङ्करसिद्धिः, स्वरूपविशेपणादेवेति चेत्, स्वरूपेण सर्च
स्वरूपसत्त्वमिति हि प्रतिपाद्यमाने न वस्त्वन्तरावकाशः, नन्वेतद्विशेषणं पररूपासवमन्तरेण नावस्थिति वनाति, स्वरूपेण सत्त्वं
पररूपेण त्वसचं, नतु सत्त्वमात्रमेवेदं, अतः कथं न भावामावसभावाभावसिद्धिः, न चासदंशः सदंशादेका कश्चिदतिरिक्तो येन
तयोरपि परस्परासंकलितरूपसिद्धयर्थ भावान्तरकल्पनायामनवस्था, कथवित्तद्भेदस्त्वेतावनैव येन स्वहेतोरेव स्वभावतोऽसङ्कीर्णरू-
पाणामानामुदयो, न तु सन्माननियतानामेव, पदार्थाविशेषप्रसङ्गादिति । न चात्र यदि भावः अथामावः इति विरोधः सावकाशः,
निमित्तमेदात् स्वरूपेण भावः पररूपेण चाभावः, नतु स्वरूपेणैव भावश्चाभावश्चेति, तदन्यथा वस्तुतचमन्यथा च विरोधोद्भावनप्र-
| यासः परेपामित्यलमतिजल्पितेन । तदेवं सिद्धे भावाभावस्वभावे भावे न भावमात्रादेवाध्यक्षजन्म, किन्तु भावाभावोभयस्वभावा-
द्भावात् , न चाभावस्य तुच्छरूपतया व्यापाराभावः, तत्तुच्छरूपताया असिद्धेः, वस्तुधर्मस्यैव कस्यचिन्नास्तीत्यवभासनिमित्तस्याभा-
वरूपत्वप्रतिज्ञानात् , ततस्तथाभूताद्वस्तुनः समधिगतस्वस्वभावं सिद्धमभावविषयं प्रत्यक्षं, अतः प्रत्यक्षनिषेधेन चानुमानमपि प्रति-
पिद्धमेवे त्यादि यदुक्तं परेण तत्परिश्रममात्रमापन्न, यत्चनुपलब्धेरन्योपलब्धिरूपाया नास्तीति व्यवहारसाधकत्वमभ्यधायि तत्र न
वयं विप्रतिपद्यमहि, केवलमभावं विना न नास्तीति व्यवहारः प्रभवतीत्यवश्यमभावोऽभ्युपगन्तव्य इति चूमः, यदि तु वस्तु वस्त्व-
जाकरOOIRONGH
HOTOS
॥६५॥

·धीउत्पादा दिसिद्धि ॥६६॥ अमावस्य स्वभावता न्तरेणात्मानं मिश्रयेदपि तदा नाभावस्ताविकः कश्चिद् , अपितु नास्तीति व्यवहार एवेत्यपि प्रतिपाद्यमानं मनीपिणां मनोरमयेत् , तत्वतः सकलमजातीयव्यावृत्तेऽपि वस्तुतत्त्वे नास्तीति व्यवहारमात्रं न त्वभाव इत्यमिधाने स्वरूपाच्यावृत्तेऽपि वस्तुन्यस्तीति व्य. वहारमात्रमेव, न त्वेतज्ज्ञानगम्यः कश्चिद्भाव इति प्रसङ्गे शून्पवादाश्रयणमेव शरणं संपनीपद्यते। अथैनमपि कश्चिदङ्गीकुर्यात् तदा विद्वद्भिर्जीपमासितव्यं, तस्य वादेऽनधिकारात् , सर्वाभावे हि कमै कि केन प्रतिपादयेदित्यादेरुक्तत्वात् , यथा चाभावस्यात्रेदानी- मसाभाय इति देशादिविशेषत्वेन प्रतिपत्तिस्तथा भावस्थापि, तथाहि-सोऽपि अत्रेदानीमस्य च भाव इति प्रतीयते, तकि सूक्ष्मे- क्षिकामेव ख्यापयितुं भावाभ्युपगमः?, अथायमवाधितबोधगोचरचारितामनुभवन्न प्रत्याख्येयः, अभाचे प्रद्वेषः किनियन्धनः? भागाभाषयोविभासं प्रति विशेषः, स्वरूपसत्वावभासवत्पररूपासच्चावभासस्यापि बाधकानुपलब्धेः, अनुपकार्योपकारकस्वभाव- स्वमप्यस्यानुपपन्न, वस्तुधर्मत्वोषपादनात् , न च न भावसम्बन्धित्वमस, भावाभावयोस्तादात्म्यस्यात्रैव प्रतिपादनात् । प्रतिषिध्य- मानेन भावेन न तदभावस्य तादात्म्यमिति चेत् , न, तेनैव तादात्म्यात् , घटादिकस्यैव पटादिरूपतया प्रतिषेध्यत्वात् , यतो घ. टादिः स्वरूपनियतः सन्न पटादिरूपतां प्रतिपद्यते, वेन न पटादयः, कपालादिरूपतामापन्नो वा मृदाद्यात्मा न घटादिरूपताना- स्फन्दि भवतीति कपालादौ घटाद्यभावः, ततः सिद्धस्तादात्म्यलक्षणः सम्बन्धो भावाभावयोः, तेन यदुच्यते परेण-यथा व्यति- रिक्तमपि भावांशादभावमिच्छता भावांशः स्वभावेनासङ्कीर्णरूपः कल्पनीयः, अन्यथा स एव भावांशोऽसिध्यत्, न च स्वभा- वेनासदकीर्णरूपतायामसत्यां पृथग्भूताभावांशसद्भावेऽपि सा युक्तिमती, स्वहेतुवलायातस्य सङ्कीर्णरूपस्याकिञ्चित्कराभावांशसम्भ- वेऽपि त्यागायोगात् , न च तेनैव तद्विनाशनं, विनाशहेत्वयोगस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् , तेन सङ्कीर्णरूपविनाशने वरं स्वहेतो. , - ॥६६॥ "

·धीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥६७||
अपोह-
निराम:
"
व स्वभावतोऽसङ्कीर्णरूपाणामुदयोऽस्तु, किं परिबाझोदकन्यायोपगमेन?, तसात्स्वभावत एव भावानां पररूपविकलत्वाद-
मायांशो नान्य इत्यादि, तदपि न बाधकं, व्यतिरिक्ताभावांशकल्पनाऽयोगात्, एतावत्तु बमो-नायं भावो भावस्वभार एव, कि-
न्त्वन्यापेक्षयाऽभावस्वभावोऽपीति चिौकशवलरूपः, एतच 'न च स्वभावेनासङ्कीर्णरूपतायामसत्यां पृथग्भूताभावांगसद्भावेऽपि
| सा युक्तिमती'त्यादि प्रतिपादयताऽपरेणापि प्रतिपत्तव्यं, यदि चायं केवलोन काप्युपलभ्यत इति प्रतिपिध्यते, नीलमुत्पलमित्यादि-
प्रत्यये नीलादिगुणः कथमेष्टव्यः१, सोऽपि हि द्रव्याश्रितत्वेनाभासते।
अपोहनिरासः-अथायं प्रत्ययः शब्दारूपिता, अन्यापोहमात्रविषयश्च यब्द इति न ततस्तत्त्वसिद्धिः, अत्रापि त्रूमः-कोड-
यमन्यापोहो नाम?, कि पर्युदासरूपः किं वा प्रसह्यरूपः?, पर्युदासपक्षे तत्सदृशं वस्त्वन्तरमेव विधीयत इति विधिरेव शब्दार्थः
संपद्यते, प्रसापक्षे निषेधमा शब्दार्थः प्रामोति, तस्य च तदर्थत्यमयुक्तमपीति, परप्रतिपादनार्थ हि प्रेक्षावद्भिः शब्दः प्रयुज्यते,
न यथा कथभिदुन्मादादेव, परस्तु नीलाद्यर्थी नानीलप्रतिपेधमा जिज्ञासते, तेनाजिज्ञासित प्रतिपादयन् प्रतिपादकः कथं नाम
| प्रेक्षावान् ?, अथ किमानयामीति जिज्ञासायामनीलमपि जिज्ञासितं, नीलमित्युक्ते च तन्निपिध्यते, एवं च न प्रतिपायस्य विधावेव
| जिज्ञासा, न निषेधे, प्रतिपादकोऽपि तदमिनायानुसारेणैव प्रतिपादयति, सामर्थ्याच विधिप्रतिपनिः, नैवदत्र, यता प्रतिपाद्यस्य सा-
मान्येन विधावेव जिज्ञासा, न नियममात्रे, सामाच तत्प्रतिपचावन्पप्रतिषेध इति, किश-अयमपोहो भावे भावख या प्रतीयेत?
केवलो चा?, प्रथमपक्षे भावयोः प्रतीतिः किं तेनैव शब्दान्तरेण वा?, यदि तेनैव तदा किं भाचौ प्रतीयेते? किंवा अपोहं प्रतीत्य
ताविति, न तावत्प्रथमः पक्षा, नहि नीलशब्दे नीलं प्रतीयते, प्रतीतौ कथं तनिषेधः १, नीलं च प्रतीत्यानीलापोहप्रतीतौ स्खल-
"
ORG.
॥६७॥

·श्रीउत्पादा दिसिद्धिः ॥६९॥ अपोहनिरा- से सामान्य लाल 'सर्वे भायाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थिताः । स्वभावपरभावाभ्यां, यस्माद्वयावृत्तिभागिनः ॥ तस्माद् हेतोः, यतोऽर्थानां व्यावृत्तिः तनिसन्धनाः जातिभेदा प्रकल्प्यन्ते तद्विशेपारगाहिना तसायो येन शब्देन विशेषः संप्रतीयते न स शक्यस्ततोऽन्येन,तेन भिन्ना व्य- वस्थितिः, तेन न सर्वशब्दानां पर्यायता, नापि लिङ्गलिगिनोरभावो विशेपणविशेष्याभानो वा, तथाहि-स्वकारणादेव भावाः सक- लसजातीयविजातीयव्यावृत्ता जायन्ते, तेनानेकव्यावृत्यात्मकेपु भावेष्वेकव्यावृत्त्या तनिश्चये व्यावृत्यन्तरेणानिश्चिताः, ततस्तन्नि- श्रयेऽपशब्दलिङ्गप्रयोगो न पर्यायतामाप्नोति, वस्तुभूते चोपाधी प्रार्त्तमानः शब्द उपाधिमन्तमशेषोपाध्युपकारकं निश्चाययनशे- पोपाधीनां निश्यात्पर्यायतां सर्वशब्दान्तराणामापादयेदित्यादयो दोपा वास्तवे शब्दार्थे प्रसजन्ति, तस्मादपोहपक्षो ज्यायानिति । अत्र प्रतिविधीयते, यत्तावदुक्तं 'दृश्यविकल्पयोरेकीकरणमपोहो, न तुच्छरूपः, तदेकीकरणं किं तेनैव ज्ञानेन प्रतीयते ? किंवा ज्ञानान्तरेण?, न तावत्तदेव ज्ञानं खाकारं दृश्यं च पृथक् प्रतिपद्य ऐक्यं प्रतिपद्यते, अप्रतीतेः क्षणिकत्वाच, नापि ज्ञानान्तरं, य- | तस्तद्भिनं सात् एकं वा भवेद् १, मिन्नं कथमैक्यं प्रत्येति ?, ससंवेदनं हि ज्ञानविषयं दर्शनं तु दृश्यविपयं, एकं तु यदि द्वयं प्रत्येति कथमैक्यं ?, अथैक्यं प्रत्येति कथं द्वयोरेक्यं ? इति । अथ पासनाप्रबोधाद्विकल्पविज्ञानं सकलसजातीयसाधारणमुत्पद्यते इत्येकत्वग्रहणमुच्यते, न, यस्तुभूतसमानपरिणाममन्तरेण सजातीयविजातीयविभागानुपपत्तेः, एकार्थक्रियाकारित्वाद्विलक्षणाना- मपि सजातीयत्वमिति चेत्, न, अन्वयव्यतिरैकाभ्यां व्यभिचारात्, केचिदेकार्थक्रियाकारित्वेऽपि न सामान्यव्यवहारविषयाः यत्र न समानाकारोपलम्भः, तथाहि-हरीतक्चामलक्यादयो भावा ज्वरोपशमनायेकार्थक्रियाकारिणोऽपि न समानरूपतया व्य- पहियन्ते, यत्र तु समानाकारोपलम्भस्तनाभावेऽप्येकार्थक्रियायाः सामान्यव्यवहार, यथा दुह्यमानायामदुह्यमानायां च गवि । ॥६९॥ - ·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१८॥ अपोह- निरास: . न्ती प्रतीतिः स्यात् , अथ नीलमेवानीलापोहात्मक प्रतीयमानमुभयव्यवहार रचयति तायातोऽसत्पथमिति, नापि द्वितीया पक्षा, नहि केवलोऽपोहः प्रतीयते पश्चात्तावित्यननुभावात् , नापि शब्दान्तरं किश्चित्तत्रानीलप्रत्यायकमस्ति येन तदपोहः प्रतीयेत, न चा- | भावेन भावस्य भवन्मतेन कविसम्बन्धः, तन्न भावसम्बन्धित्वेनापोहस्य प्रतीतिः, केवलस्य च तस्य प्रतीतो सर्वशब्दानां पर्यायता स्यात् लिङ्गलिङ्गिनोरभावश्च भवेत् , तथाहि-यदेव लिङ्ग शब्दसार्थखापि तदेव, तथा विशेषणविशेष्यभावोऽपिन सात् , असचं च जगति न किश्चिदस्ति यदपोहेन सच्चाख्यं साधनं भवेत् , असत्यपि बाह्ये वासनानां नानात्वाजनितानां ध्वनीनां न पर्यायतेति चेत् तन्न, वासनानामपि नानात्वानुपपत्तेः, ता बनुभवनिवन्धनाः, एकरूपस्य चापोहस्स प्रतीतो कथं वासनानामपि नानात्वमिति, अका- लापोहस्स चैकरूपत्वादतीतानागतवर्चमानव्यपदेशा नोपपद्येरन्, अक्रियानिषेधस्य वा भाकरसस्य सद्भावे अकात् िकरोति करि- प्यतीति व्यपदेशानुपपत्तिर्वचनलिङ्गभेदश्च न स्यात् । अपिच, अपोहः किमाथितोऽनाश्रितो वा?, अनाश्रितत्वे न कस्यापि, आधि- तत्वे गुणो वा सामान्यं वा भवेत् ?, यदि प्रतिव्यक्ति भिन्नस्तदा गुणः, अथैकस्तदा सामान्यं, अथापोह्यतेऽनेनेति ज्ञानाकारः, अपो- यतेऽस्मिन्निति स्वलक्षणं, अपोहनमपोह इत्यन्यनिषेधः, तदेवं विधिरूपापोहान्युपगमात् निषेधमात्रे यपणं, वदसत्, तथाहि-न ताव- सामान्य शब्दादिविषयः नियमानत्वात् , नापि स्वलक्षणं, प्रत्यक्षवच्छन्देऽप्रतिभासनात् , तदयुक्तं, शब्देनाव्यावृताक्षस युद्धाव- प्रतिभासनात् , अर्थस्वदृष्टाविय तच्छब्दाः कल्पितगोचराः, नापि ज्ञान विषयः, तस्यापि स्वलक्षणत्वात् , नापि ज्ञानाकारः, किन्तु दृश्यविकल्पयोरेकीकरणमेवापोहः, तथाहि-प्रतिपत्ता दृश्यं विकल्प्यं चैकत्वेनाध्ययस्यति, ततः स्वलक्षणं ज्ञानं ज्ञानाकारो वाऽपोहा, न निषेधमात्रः केवलः, तस्स विधिरूपचया वस्तुनि प्रतीयमाने सामर्थ्यात्प्रतीतेः, कल्पिताकल्पिततया स्वपरदर्शनयोर्भेदः, अतश्च , " ॥६॥ . "

·श्रीदत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१९॥
अपोहनिरा.
से सामान्य
सर्व भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थिताः) स्वभावपरभावाभ्यां, यसाद्वयावृत्तिभागिनः ||१|| तलाद् हेतोः, यतोऽर्थानां व्यावृत्तिः
तन्निवन्धनाः जातिभेदाः प्रकल्प्यन्वे तद्विशेषायगाहिना,तसायो येन शब्देन विशेषः संमतीयते न स शक्यस्ततोऽन्येन,तेन भिन्नाव्य-
वस्थितिः, तेन न सर्वशब्दानां पर्यायता, नापि लिङ्गलिङ्गिनोरभावो विशेषणविशेष्याभावो या, तथाहि-सकारणादेव भावाः सक-
लसजातीयविजातीयव्यावृत्ता जायन्ते, तैनानेकव्यावृत्यात्मकेषु भावेवैकव्यावृत्या तन्निधये व्यावृत्यन्तरेणानिधिताः, ततस्तनि-
श्रयेऽपशब्दलिङ्गप्रयोगो न पर्यायतामाप्नोति, वस्तुभूते चोपाधौ प्रवर्त्तमानः शब्द उपाधिमन्तमशेषोपाध्युपकारक निधाययनशे-
पोपाधीनां निचपात्पर्यायतां सर्वशब्दान्तराणामापादयेदित्यादयो दोपा वास्तवे शब्दार्थे प्रसजन्ति, तरसादपोहपक्षो ज्यायांनिति।
अत्र प्रतिविधीयते, यत्तापदुक्तं 'दृश्यविकल्पयोरेकीकरणमपोहो, न तुच्छरूपः,' तदेकीकरणं किं तेनैव ज्ञानेन प्रतीयते? किंवा
ज्ञानान्तरेण ?, न तावत्चदेव ज्ञानं खाकारं दृश्यं च पृथक् प्रतिपय ऐक्य प्रतिपद्यते, अप्रतीतः क्षणिकत्याच, नापि ज्ञानान्तरं, य-
वस्तद्भिनं स्यात् एकं वा भवेद् ?, भिन्नं कथमैक्यं प्रत्येति !, स्वसंवेदनं हि ज्ञानविषयं दर्शनं तु दृश्यविपयं, एकं तु यदि द्वयं
प्रत्येति कथमैक्य ?, अथैक्यं प्रत्येति कथं द्वयोरेक्यं ? इति । अथ वासनाप्रबोधाद्विकल्पविज्ञानं सकलसजातीयसाधारणमुत्पद्यते
इत्येकत्वग्रहणमुच्यते, न, वस्तुभूतसमानपरिणाममन्तरेण सजातीयविजातीयविभागानुपपत्तेः, एकार्थक्रियाकारित्वाद्विलक्षणाना-
मपि सजातीयत्वमिति चेत्, न, अन्वयव्यतिरेकाम्यां व्यभिचारात , केचिदेकार्थक्रियाकारित्वेऽपि न सामान्यव्यवहारविषया।
यत्र न समानाकारोपलम्मः, तथाहि-हरीतक्यामलक्यादयो भाषा ज्वरोपशमनायेकार्थक्रियाकारिणोऽपि न समानरूपतया व्य-
बहियन्ते, यत्र तु समानाकारोपलम्भस्तत्राभावेऽप्येकार्थक्रियायाः सामान्यव्यवहारः, यथा दुखमानायामदुह्यमानायां च गवि।
.
"
॥६९॥

·श्रीउत्पादाः दिसिद्धि अपोहनिरा. से सामान्य ॥७०॥ किञ्च-क्रियायाः किमन्यक्रियैक्यादैक्यं ? किं वा स्वरूपेण, प्रथमपक्षेऽनवस्था, द्वितीये त एवार्थक्रियाकारिणः किं नैकीभवंति ?, अर्थक्रियायास्तुल्याध्यवसायविषयत्वेनैकरवं, भावानामपि तथैवास्तु किमनेन व्यवधिना ?, तथा च वस्तुनः समानसमाकारोऽप्य- भ्युपगन्तव्यः, अन्यथा गोमहिष्पादौ न तथाऽध्यवसायः, शावलेयादिप्वध्यवसायः किंनिमित्ता स्यात् १, वासनामात्रप्रभव एवेति चेत् तत्कि शावलेयादयः परस्परमत्यन्तविसदृशस्वरूपाः केनचित्प्रतिपन्ना येनैवमुच्यते , सुगतेनेति चेत् , अहो ! तेनैकसन्तानो विज्ञानात्मा प्रतिपन्नः, अपरं तु सर्व तदत्यन्तविलक्षणमित्यात्मव्यतिरिक्तं सर्वमनेनाचेतनमेव प्रतिपन्नमिति कथं कस्यचित्प्रतियोध- नायास्य प्रयत्नः?, अथाचेतनेभ्यो व्यावृत्ता भावाः सर्वेऽपि सचेतना अपि विज्ञानस्कन्धमधिकृत्य देशनाप्रयत्नो न विरुभ्यते, अस्तु तर्हि समाभ्युपगमः, तथा च सामान्यपक्षोदितदोपानवकाशः, तस्य वस्तुव्यतिरिक्तसामान्यविषयत्वात् , समानपरिणामरूपस्य तु सामान्यस्य वस्तुरूपत्वादेव, तथाहि-वस्तु यस्त्वन्तरेण न तुल्यमेव, नाप्यतुल्यमेव, किन्तु किश्चित् केननित्सह तुल्यं कथश्चित कश्चिचातुल्यमतः सामान्पविशेषोभयस्वभावमेव तदिष्टं, यदप्युच्यते-एकप्रत्यवमर्शस्य, हेतुत्वाद्वीरमेदिनी। एकधीहेतुभावेन, व्यक्तीनामप्यमिन्नता ॥१॥" तत्रापि यतः कुतश्वित्स्वरूपातिशयादेकप्रत्यवमर्शस्य स्वविपयसैकाकारप्रत्ययस्य हेतुत्वाद्धीनिर्विकल्पिका भेदिनी वा भाति 'एकधीहेतुभावेन च' अध्यवसितैकरूपाया बुद्धहेतुत्वेन न च व्यक्तीनामभिन्नता भाति (स) सताऽवश्यमभ्युप- गन्तव्यः, ततः स एव वस्तुस्वरूपभूतस्तत्र प्रथमानस्तथाऽस्तु, किमन्येन व्यवधिना ?, वस्तुन एव समानासमानस सर्वप्रमाणैः प्र. तीयमानत्वात् , तदुक्तम्-"न पश्यामः क्वचित् किञ्चित् ,सामान्यं वा स्वलक्षणम् । जात्यन्तरं तु पश्यामस्तेनानेकान्तसाधनम् ।।१।।" एवं च समानपरिणामरूपसामान्याभ्युपगमे-"कसात्सारलादिमत्स्वेव, गोत्वं यस्मात्तदात्मकम् । तादात्म्यमस्य कस्माचेत् , स्वभावा-

·धीउत्सादा
दिसिद्धिा
॥७॥
अपोहनिरा.
से सामान्य
-
दिति गम्यताम् ।।१।।" इति पराभ्युपगममुपदर्य "व्यक्तिजन्मन्यजाता चेदागता नाश्रयान्तरात् । प्रागासीन्न च तद्देशे, सा तया
सङ्गता कथम् १ ॥१॥ व्यक्तिनाशेन चेन्नष्टा, गता व्यत्यन्तरं न च । तच्छ्न्ये न स्थिता देशे, सा जातिः केति कथ्यताम् ॥२॥न
याति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चाशयत् । जहाति पूर्व नाधारमिदा(त्या)व्यसनसन्ततिः॥३॥" इति, वादाम्यपक्षोऽपि सामान्यविशेष-
योरयुक्त इति यडूपणमुक्तं सुगतसुतैस्तदपि न सावकाशं, विशेषा एव कश्चित्समानस्वभावाः सामान्यं, समाना एच सामान्यमिति
कृत्वा, नन्वेवं सति विशेषा एवावशिष्यन्ते, न सामान्यं, यद्येवं तर्हि किं न यत्किभिद् येन केनचित्सह तुल्यतया प्रतिभासते,
अथ खहेतुभ्यः केचिदेव विशेषाः कैचित्सह समानाकारा उपजायन्ते, तत्रापि यदि समानाकारा एव ते विसदशरूपतया कथमव-
भासन्ते ?, अथ विसदृशास्ते समानाकारतया कथमवभासेरन् ?, अथ तादृशमेव वत्तेषां स्वरूपं यत्केनचित्सह तुल्यमतुल्यं चावभासते,
अत एव तर्हि तत्सामान्यविशेषात्मकमिष्यता,यत्पुनः यद्वस्तुत्वे सत्यतद्रूपं तस ततोऽन्यत्वमेव,यथा सुखाद् दुःखस्य,वस्तुत्वे सत्य :
व्यक्तिरूपं चेप्यते सामान्यमित्येकान्तसाधनं, तन्न साधु, सकलापरसजातीयविजातीयविलक्षणात्मनः कस्यचिद्वयक्तिरूपस्य भव-
न्मतनिर्विकल्पकप्रत्यक्षेऽप्यप्रतिभासनात , तदपि हि तथाऽवभासेन वस्तु यस्त्वन्तरेण सह समानासमानरूपं प्रतिपद्यमानमसदभ्यु-
पगममेव साधयति, न चैका काचिद्वयक्तिरेव केवला यतो जातिभिंघेत, किन्त्वेवंभूतमेव जात्यन्तररूपमेतद्वस्त्विति, अत एव-"स-
सोमयरूपत्वे, तद्विशेपनिराकृतेः । चोदितो दपि खादेति, किमुष्ट्रं नामिधावति ? ॥१॥" इत्याद्यपि दूपणमनवकाशं, सामान्यवि-
शेषात्मकवस्तुसिद्धौ तद्विशेषसिद्धेः, परमते त्वेतदूपणमनिवार्यमेव, तथाहि-एकसानो दध्यन्तरं न समानरूपमेकान्तविलक्षणत्वात् ,
ततो दघि सादेति चोदितो यदि तत्र धावति किमुष्ट्रेऽपि न धावति?, अथासौ न समाना तर्हि यत्तस्य समानं तत्समानाकारप-
"
॥७॥

·त्पादा- दिसिद्धिः ॥७२॥ अपोहनिरा- से सामान्य रिणमनमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् , उभयत्र प्रतिभासाविशेषेऽपि वैलक्षण्यमेव तात्त्विकं, सारूप्यं तु प्रतिभासमात्रनिर्मितमित्यशक्यं वक्तुं, तसा देऽपि सति येन सामयेन तुल्यरूपतया स्वग्राहिणि विज्ञाने तदवभासते तत्पुरस्कृत्य सामान्यव्यवहारस्तत्र प्रवर्त्तते, ततः सर्वथा सामान्य निषेदुमशक्थं, तेन यदुक्तं 'न तावत्सामान्य शब्दादिविपय' इत्यादि तदयुक्तं, "द्रव्यपर्यायसामान्यविशे- पास्तस्य गोचराः । अविस्पष्टास्त एव स्युरनध्यक्षस्य गोचराः ॥१॥” इति वचनाच्च द्रव्यादयः शानदस्य विषयः, तस्येत्यनेन तत्र ·का श्रीउत्पादा दिसिद्धिः ॥७३॥ - तु नीलशब्दाचमधिगच्छेत् , फर्मक्षयोपशमवैचित्र्याचित्रे वस्तुनि चियतया प्रतिभासप्रवृत्तेः, अथ चोत्पलादिपप्ययमेव न्यायः, अपोह- निरासे एवं वर्णसंस्थानादीनामभेदांशाश्रयणेन द्रव्यत्वं भेदांशाश्रयणाय गुणादिरूपत्वमध्यक्षतः प्रत्येयं, शब्दोऽप्येवं कदाचित्प्रतीतिमु- सामान्य- त्पादयतीति नानयोर्भिग्नविषयता, शब्दयोजनमेव हि तदाऽधिकं, ननु वस्तुरूपस्यैवासत्ता, अशब्दमर्थ शब्दाभेदेन प्रतियन् प्रति- सिद्धिः पत्ता कथं न भ्रान्तः ? इति चेत् , तथाहि 'अयं घटः" इत्यादिशब्दाद्वस्तुनाऽधिकरणः प्रत्ययः प्रकाशते, न च शब्दार्धयोस्तुल्या- धिकरणत्वम् , एतदप्यसमीक्षिताभिधानं, यतो यद्यप्ययं घट इति प्रतीतिरुदेति तथाऽपि य एव घटशब्दः स एवार्थोऽपीति नाव- भासः कस्यचिदपि, किन्त्वेतस्याप्रतीतायेवं संवित्तिनिष्ठायां घटशब्दस्यामिधेयः, तदभिधेयपरिणते च तत्र तथा तदभिधानेऽपिन शब्दार्थयोरभेदनिष्ठेवेति किं प्रतिपत्तुर्धान्तत्वं सादिति ?, 'सर्वे भावाः स्वभावेने त्यादिकारिकायां खभावपरभायाभ्यां व्यावृत्तिमा- गित्वं किमभिप्रेतं ?,कि यस्तुनो वस्त्वन्तरेण सहकत्वं तुल्यत्वप्रतिषेधो वा?, ना नैकत्वं पृथग्भूतवस्तूनां केनचिदिष्टं, तुल्यरूपं तु वर्णसंस्थानवीर्यविपाकादिनानाधर्मवतामशक्यप्रतिषेध, अध्यक्षानुभवसिद्धत्वात् , तस्माद्यतो यतोऽर्थानामित्यादावपि ये जातिभेदास्त- विशेषावगाहिनः प्रकल्प्यन्ते त इष्यन्त एव-"निर्विशेष न सामान्यं, भवेच्छशविषाणवत्। विशेषोऽपि च नैवास्ति, सामान्येन विनाकृतः ॥१॥" इत्यादिवचनाद्विशेपव्यतिरिक्तसामान्यानभ्युपगमात्, तथा च प्रकर्षण कल्प्यन्ते समर्थ्यन्ते च प्रमाणोपपनत्वात् , वस्तुसमानपरिणामरूपसामान्याभ्युपगमे सति तेषामिति द्रष्टव्यम् , अन्यथा विपरीतकल्पनायामापि न राजाज्ञा प्रभवति, अत एव 'तसाद्यो येन शब्देने त्यादि असत्पक्षमेव सम्यक् साधयति तथाऽनेकव्यावृत्यात्मकेषु भावेष्वेकन्यावृत्या तन्निधयेपि व्यायत्यन्तरे तनिधयाय तदेव शब्दान्तरप्रयोगाकाक्षा प्रेक्षावतो यदवस्तुगतमेव कमपि विशेषमिच्छति, लिङ्गभेदेऽप्येपामयमेव न्यायः, अनन्त -७३|| KISHORT ·श्रीउत्पादा. दिसिद्धिः ॥७२॥ अपोहनिरा- से सामान्य , रिणमनमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् , उभयत्र प्रतिभासाविशेषेऽपि वैलक्षण्यमेव तात्त्विकं, सारूप्यं तु प्रतिभासमात्रनिर्मितमित्यशक्यं वक्तुं, तसा देऽपि सति येन सामयेन तुल्यरूपतया स्वग्राहिणि विज्ञाने तदवमासते तत्पुरस्कृत्य सामान्यव्यवहारस्तत्र प्रवर्त्तते, ततः सर्वथा सामान्य निपेढुमशक्यं, तेन यदुक्तं 'न तावत्सामान्य शब्दादिविषय' इत्यादि तदयुक्तं, "द्रव्यपर्यायसामान्य विशे- पास्तस्स गोचराः । अविस्पष्टास्त एव स्युरनध्यक्षस्य गोचराः ॥१॥" इति वचनाच द्रव्यादयः शब्दस्य विपयः, तस्येत्यनेन तत्र प्रत्यक्ष परामृश्यते, अनध्यक्षं च परोक्षं, तद्भेदश्च शाब्दं प्रमाणमिति, तेन यदुक्तं 'नापि स्वलक्षण'मिति तदप्यपास्त, द्रव्यादयश्च प्रमाणोपपन्ना इति तद्विपयाः शब्दाः कथं कल्पितगोचराः स्युः १, अथ यथा दृष्टौ प्रतिभासन्ते विपयास्तथा शब्दैरपि प्रतिमासे- रन यदि शब्दा वस्तुविषयाः स्युः, न चैवमस्ति, शब्दादस्पष्टप्रतिभासस्यैव प्रसतेः, नन्वेवं यथा योगिप्रत्यक्ष सर्वात्मना ते प्रतिभा- सन्ते न तथा प्राकृतजनप्रत्यक्षे, क्षणिकत्वादेरप्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात् , ततः प्राकृतजनप्रत्यक्षमपि कल्पितगोचरमेय भवेत् , अथ सर्वथा वस्तुसाक्षात्कारित्वाभावेऽपि किजिद्वस्तुखरूपानुकरणं तदाकारतारूपं क्वचिद्विज्ञानेऽस्तीति वक्ष्यामः, तसादर्थग्रहणपरिणाममात्र- मेवात्मनो विषयप्रतिभासः, उक्तञ्च वादिमुख्येन-न विषयग्रहणपरिणामादृतेऽपरः संवेदने विषयप्रतिभासो, युक्त्ययोगात् सच परिणामः कर्मक्षयोपशमवैचित्र्यात्कचिदस्पष्टरूपः कचिच स्पष्टरूपः, केवलमुभयरूपोऽप्येष नार्थसत्तामतिक्रम्य कश्चिद्भवतीति न सर्व एव शब्दाः कल्पितगोचराः, य एव भावाः कथञ्चिच्छब्देन प्रतीयन्ते प्रत्यक्षेणापि कदाचित्त एव, केवलं नीलानीलादिशब्दंन योजयति, तथा च भवदागम:-"नीलशानसमङ्गी नील जानाति नोतु नील(पद)म्" इति, यन्नीलशब्देनाभिधीयते पीतादिव्यावृत्तं किमपि रूपं तनिर्विकल्पकप्रत्यक्षरूपनीलज्ञानसमेतः पुरुषो जानाति, नीलमिति तु वाचकं तत्र तदा न योजयतीत्यर्थः, अन्यदा BROTOHOROC ॥७२॥ , ,

·"
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥७३॥
अपोह-
निरासे
सामान्य-
सिद्धि
तु नीलशब्दात्तमधिगच्छेत् , कर्मक्षयोपशमवैचिन्याचित्रे यस्तुनि चित्रतया प्रतिभासप्रवृतेः, अध चोत्पलादिष्वप्ययमेव न्यायः,
एवं वर्णसंस्थानादीनाममेदांशाश्रयणेन द्रव्यत्वं भेदांशाश्रयणाच गुणादिरूपत्वमध्यक्षतः प्रत्येयं, शब्दोऽप्येवं कदाचित्प्रतीतिमु-
त्पादयतीति नानयोभिन्नविषयता, शब्दयोजनमेव हि तदाऽधिकं, ननु वस्तुरूपस्यैवासत्ता, अशब्दमर्थ शब्दाभेदेन प्रतियन् प्रति-
पचा कथं न भ्रान्तः १ इति चेत् , तथाहि 'अयं घटः' इत्यादिशब्दाद्वस्तुनाऽधिकरणः प्रत्ययः प्रकाशते, न च शब्दार्थयोस्तुल्या-
धिकरणत्वम्, एतदप्यसमीक्षिताभिधानं, यतो यद्यप्ययं घट इति प्रतीतिरुदेति तथाऽपि य एव घटशब्दः स एवार्थोऽपीति नाव-
भासः कस्यचिदपि, किन्त्येतस्याप्रतीतादेवं संवित्तिनिष्ठायां घटशब्दस्यामिधेयः, तदभिधेयपरिणते च तत्र तथा तदभिधानेऽपिन
शब्दार्थयोरमेदनिष्ठैवेति किं प्रतिपत्तुर्धान्तत्वं स्यादिति ?, 'सर्वे भावाः स्वभावेने त्यादिकारिकायां खभावपरभावाभ्यां व्यावृत्तिमा.
गित्वं किमभिप्रेतं ?,किं वस्तुनो वस्त्यन्तरेण सहकत्वं तुल्यत्वप्रतिषेधो वा ?, तत्र नैकत्वं पृथग्भूतवस्तूनां केनचिदिष्टं, तुल्यरूपं तु
वर्णसंस्थानवीर्यविपाकादिनानाधर्मवतामशक्यप्रतिषेध, अध्यक्षानुभयसिद्धत्वात् , तसाधतो यतोऽर्थानामित्यादावपि ये जातिभेदास्त-
द्विशेषावगाहिनः प्रकल्प्यन्ते त इष्यन्त एव-"निर्विशेष न सामान्य, भवेच्छशविषाणवत् । विशेषोऽपि च नैवास्ति, सामान्येन
पिनाकृतः ॥१॥" इत्यादिवचनाद्विशेपव्यतिरिक्तसामान्यानभ्युपगमात्, तथा च प्रकर्षण कल्प्यन्ते समर्थ्यन्ते च प्रमाणोपपन्नत्वात् ,
वस्तुसमानपरिणामरूपसामान्याभ्युपगमे सति तेपामिति द्रष्टव्यम् , अन्यथा विपरीतकल्पनायामपि न राजाज्ञा प्रभवति, अत एव
'तसाधो येन शब्देने त्यादि असरपक्षमेव सम्यक् साधयति तथाऽनेकव्यावृत्त्यात्मकेषु भावेष्वेकव्यावृत्त्या तन्निश्चयेऽपि व्यावृत्त्यन्तरे
वनिश्चयाय तदेव शब्दान्तरप्रयोगाकाङ्क्षा प्रेक्षावतो यदवस्तुगतमेव कमपि विशेपमिच्छति, लिङ्गभेदेऽप्येपामयमेव न्यायः, अनन्त-
॥७३॥

·Mom धीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥७४|| अपोह- निरासे सामान्य- सिद्धिः , धर्मके च वस्तुनि सर्वमेतदुपपन्नं, अनन्तधर्मकत्वं च वस्तुनो न धर्माणामत्यन्तमभेदे भेदे का, किन्तु साद्वाद्वनीत्या, अत एव नील- मुत्पलमित्यादौ तुल्याधिकरणता, एकान्ताभेदे टेकमेव रूपमिति केन कस्य तुल्याधिकरणता ?, अत्यन्तभेदेऽपि च घटपटादिवन्न तुल्याधिकरणं, समपायादितुल्याधिकरणप्रत्ययनिवन्धनमिहैव प्रतिपेत्स्यते, तसाझेदाभेदाश्रयणेनैव तदुपपत्तिः, अत एव चैकोपा- ध्युपकारकत्वनिश्रयेऽपि नाशेपोपाध्युपकारकत्वेन सर्वथा तनिश्चयः, यथाक्षयोपशमं कथञ्चिदेव निश्चयोपपत्तेः, ततः कथमेकशब्द उपाध्यंतरविपयाणां शब्दान्तराणां पर्यायतामापादयेत् इति ? नाविपयः शब्द इति सिद्धं नीलादिशब्दवाच्यानां नीलादिगुणानां परा- श्रितत्वेऽपि सत्त्वं, तद्वदभावस्थापि यदि स्वात्तदाकाडा, निःशेपं तु शेपं फल्गुमायं परोदितमित्युपेक्षितव्यं, भवनधर्मा चायं यतो ना. भावो वस्तुव्यतिरिव्यमानमूर्तिः, वस्तु च भवति ततः कथमयमभवनधर्मा भवेत् ?, तर्हि कथमयमभावः १ इति चेत् , यतो भव- तीति भावोऽभिधीयते, नान्यदायस्यापि लक्षणमिति, नैतत्सत् , नास्तीति प्रत्ययजनकत्वेनैवास्य भावात् , भवनं हि कचिदुत्पादख- रूपं कचित्सदिति प्रत्यक्षजनकभावस्वरूपं, तत्रोत्पादरूपं भवनं भाववदभावेऽपि यद्यप्यस्ति तथाऽप्यस्तीतिप्रत्ययाद्विलक्षणप्रत्ययहेतुतां प्रतिपद्यमानः सन्नामावोऽपि मावो भवितुमर्हति, विचित्ररूपा हि पदार्था भवन्ति, नहि तत्पदरूपभवनसाम्येऽपि नीलं पीतरूपतां कदाचित्प्रतिपद्यते, भावधर्मस्तु कश्चित्तादृशो भवति यः पररूपतया तन्निपिध्य प्रतिनियतवस्वभावमसमवस्थापयति, स च प्रमाणेन प्रत्येतुं शक्यस्तस्माद् युक्तमुक्तं 'न तु नाशः प्रध्वंसाभावः, नच सामान्यतोऽप्यभावव्यवस्थापकं किमपि प्रमाणमस्ती'त्यादि । किञ्च- धर्मकीर्तिः 'स्वभावतोऽनश्वरे नवरे या भावे न विनाशहेतोरुपयोगः, तस्माद्विनाशेऽनपेक्षो भायस्त-झापनियत इति यः सन् स विनाशी त्याद्यमिहितवान् । तत्र यदि नाशो न विद्यत एवं तदा नाशहेतोरेवोपयोगः किमित्यत्र प्रतिक्षिप्यते ?, नाशखरूपस्यैव ॥७॥ .

·धीउत्पादा- दिसिद्धि ||७|| अपोह- निरासे प्रघंसाभा- । पनिरास: प्रतिक्षेपार्हत्वात् , न चैवमपि तस्वरूपमेव निषिद्ध मुद्गरादिहेतुव्यापारस्यैव विनाशाजननं प्रति प्रतिपदुमभिनेतत्वाद,नाशखरूपमपि चेद प्रतिपिध्येत तदा तद्भापनियत इति वचो व्याहन्येत, यतस्तद्भावो विनाशभावः, विनाशय नास्तीति कथं भावस्तन्नियतो भवेत् ?, | भावस्वरूपमेव क्षणस्थितिधर्मकं नाशः, ततो विनाशनियतत्वे स्वरूपनियत एवायमिति नापरः कश्चिन्नाश इति चेत् तरिक स्वरूपे सत्येव घटो विनश्यति ?, नेति चेत् कथं स्वरूपमेव नाश:?, अविनश्यति हि तत्र नाश इति नाममात्रं सात्, न पुनरयं दिन- श्येत् , क्षणस्थितिधर्मकत्वादेव क्षणार्ध्वमेप विनश्यति, न च तदा एतस्य विनाश इति त्यपूर्व वचनकौशलं, किन-यो हि यस ख- | भावः स स्वहेतोरेवोत्पद्यमानस्तादृयो भवति, न पुनस्तद्भावे हेत्वन्तरमपेक्षते, प्रकाशद्रचोष्णकठिनद्रव्यादिवत् , नहि प्रकाशादय- स्तदात्मान उत्पन्नाः पुनः प्रकाशादिभावे हेत्वन्तरमपेक्षन्ते, तदात्मनस्तादात्म्याभावे नैरात्म्यनसङ्गात् , तद्वदस्थितिधर्मा चेत्स्वभा- वतो मावो न पुनस्तदात्मतया हेत्वन्तरमपेक्षत इति प्रतिपादयत्येपः, नाशय भावकाले नोपलभ्यते यथा तत्क्षण एव प्रकाशद्रवो- प्णकठिनादयः स्वभावाः, ततः कथमिव भावविनाशयोस्तन्मते तादात्म्यं स्वादिति सविस्मयं नतः, ननु नायं नाशोऽन्य एष कविदायस्य, किं तर्हि ?, स एव भावो न भवति, यदि हि कसचिद्भावं घूयात् न भावोऽनेन निवर्णितः स्यात्, तथा च भाष- निनौ प्रस्तुनमेवोक्तं स्यात्, न हि कस्यचिद्भायो, न भावो न भूतो नाम, तदा न भूतो यदि स्वयं न भवेत् , अत्रापि यदि भावो न भवति-स्वरूपं न लभत इति वाक्यार्थः तदा मा भूत् , नहि भूतस्य पुनर्भवनेन प्रयोजनं, पूर्वक्षणलब्धात्मलाभस्तु कथं निवर्त्तते , तथा च भारनिवृत्तौ प्रस्तुतायामप्रस्तुतमेवोक्तं स्यात् , नहि किश्चिन्न भूतमिति भावो निवृत्तो नाम तदैव निवत, यदि कथशि- दात्मभूतोचरपर्यायरूपेण निवृत्तिपरिणामेन परिणमेत् , तस्माद्यदैव वस्तु विनश्यति नाशोऽपि तदैव युक्तः, यथा शृहाच्छरो जा- - -

·श्रीउत्पादा.
दिसिद्धि
१७६॥
अपोह-
निरासे
अभाव-
धर्मता
यत इत्यादौ, यदैव जायते तदैव जन्मेति, ततो युक्तमुक्तम्-"अभावेऽपि च नाशस्थ, वक्तुमेतदसाम्प्रतम् । न तस किञ्चिद्भवति,
न भवत्येव केवलम् ॥१॥" इति, यस्मादयमवश्यभावधर्म एवाभ्युपगन्तव्यः, तदाह-"भावधर्मोऽस्तु तेनायं, भेदाभेदप्रसिद्धितः।
पूर्वाभावात्मता तेन, रूपेणास्यैव वर्त्तनात् ॥१।" नायमसन्नेव नाशः, किन्तु?, भावधर्मः, भावधर्मत्वं चास मेदामेदप्रसिद्धितः,
यतोऽयमेव मृदादिरूपो भावः कुम्भाधभावात्मना कपालादिरूपेश परिणमतीति प्रतिप्राणि प्रसिद्धमनाशकनीयमेवैतत् , उक्तञ्च-
"कपालानां य उत्पादः, स एव हि घटव्ययः। अन्यो न नाम नाशोऽस्ति, मध्ये कुम्भकपालयोः॥१॥" अयमत्राभिप्रायः-द्रव्य-
पर्यायोभयस्वभावं वस्तु, ततो न द्रव्यव्यतिरिक्तं ऊर्ध्वाद्याकार रूपपर्यायमात्रं घटः, नाप्यूायाकारव्यतिरिक्तं द्रव्यमानं, किन्तु
संवलितमुभयं, ततो यदा कपालाकारोत्पादस्तदाऽपि घटा, ऊोद्याकाराभावेऽपि तन्मृदो भावात् , तर्हि विनष्टो घट इति कथं',
तत्संस्थानाभावात् , तथापि कथमभावः ?, कपालरूपतया परिणामात, यदि नाम कपालादिरूपतया परिणामस्तदोर्खायाकारस
किमागतं? येनायं न भवतीति चेत् तत्किमूर्धाद्याकारो मृदतिरिक्तः कश्चित् ? येनासां कपालरूपतामापन्नायामप्ययमयतिठेत मृदेव
हि कथञ्चित्स्वरूपस्थित्यात्मकं कपालात्मकं पूर्वरूपयोगाभावात्मकं च स्वरूपं विभर्ति, तेन विनष्टो घट इत्युभयमप्युपपन्न, एवं हि
-"न तस्स किञ्चिद्भवति, न भवत्येव केवलम् ।" इत्यपि वचः सङ्गच्छते, तस्य भावस्य किश्चिन्न भवति, भिन्नस्याभिन्नस्य या नाश-
स्थायोगात्, किन्तु स्वयमेवासौ न भवति, पर्यायान्तराध्यासितः पूर्वपर्यायतया स्वयमेव व्यावर्त्तत इत्यर्थः, तुलोनामावनामवदे-
ककालत्वं पूर्व विनाशोत्तरोत्पादयोरेकवस्त्काश्रितवं च, अन्यच्च यो यदात्मा स स्वसत्तामात्रेण तादृशो भवति, न भूत्वा तद्भावे
परामिसंस्कारमपेक्षत इति 'स्वभावतोऽस्थितिधर्मणो भावस्य न किञ्चिन्नाशकारणै'रित्यपि धर्मकीर्तिवचनमेवर्मभ्युपगम एव साधु ।
॥७६॥

·श्रीउत्पादा दिसिद्धिः ॥७७॥ नाशस्य धर्मता, साद, अन्यथा यदा स्थितिस्तदा भावस्तामेव कामयमानोऽनुकूलनायकवनापरामस्ति(त्वक्षणतः कामयतेऽ)न्यो, यदा त्वयं स्वय- | मेव न तदाऽस्थितिधर्मक इत्यत्यन्तसाहसम् , अस्तिधर्मिणि धर्मायोगात् , स्वयमसतो भावस्यास्थित्यात्मकत्वमित्यपूर्वमेतचादात्म्यं, तन्नास सतोऽसनो वाऽस्थितिधर्मकत्यमुपपद्यते। क्षणस्थितिरेवास्थितिरित्यपि तदैव चारु यदा द्वितीयादिक्षणेप्पस्थितिरप्यस का- चित् , कल्याणचन्द्रेऽप्युक्तं-'यतश्च द्वितीयक्षणोत्पत्तिकाल एव प्रथमक्षणनिवृत्तिः तेनैकक्षणस्थायी भायो विनाशशब्देनोच्यत' इत्यादि, अथ खहेतोरेकक्षणस्थायी भाव उत्पन्नस्तेन तदात्मको विनाशः कथ्यते, नन्वेवमप्यसदभ्युपगममेव समर्थयसे, एकक्षणः स्थायी चेति तात्पर्यात्, ततस्तत्क्षणस्थायि च सिद्धं किमपि रूपमुभयधर्मयोगि, अन्यथा एकक्षणस्थायित्वस्यैव दुरुपपादत्वात् , यदि चैकक्षणस्थितिरेव क्षणान्तरे तस्सास्थितिस्तहिं यावदसौ तत्क्षणनियतस्तावत्क्षणान्तरे मा भूत् , एतच्चेष्यत एव, न हि नियतदेश- दशासश्चरिष्णयो भावास्तदैव तदन्यथा भवन्ति, किन्त्वैवमभ्युपगमे क्षणान्तरे सुतरामुन्मेपः स्यात् , तदस्थितेः प्रथमक्षण एवाप- गमात् , तथा चैकान्तनित्यमिवैकान्तानित्यमपि न कदाचिद्विनश्यदिति सुगतसुतानामागतः स्वमुक्ष्मेक्षिकया क्षणभङ्गभङ्गः, तसा- द्भावधर्म एवायं नादः, भावो मृदादिद्रव्यं तदस्य धर्मः कथश्चित्तदात्मकत्वात् , एकान्तेन तदभेदे भेदे वा नाशस्वरूपस्यैवायोगात् , अत एव कपालोत्पादे तदूर्घायाकार एव निरुध्यते, न वस्त्वन्तराणि, न खलु तद्रव्यं वस्त्वन्तरात्मकता विभत्ति, ततः कथं त- निवर्तमानं तानि निवर्तयेत् १, न तार्किकाभियोगादेव भाषाः स्वभावस्थितिमतिवर्तन्ते, तेन 'किञ्चायमेकभावसम्बन्धी भवेत् ? सर्व- सम्बन्धी वा!, यकसम्बन्धी तदा वक्तव्य कस्ता विशेपो येन तस्मैवासौ नान्यस्पेत्यादि यदुक्तं परैस्तदपि प्रत्युक्तमवसेयं, तस्यैव द्रव्यस्य तनिवर्तिस्वरूपं, नान्यस्येति कमपरमद्यापि विशेपमिच्छसि ?, सायसिद्धयगविशेषसद्भावेऽपि तदप्रतीतावनवस्था, अतश्च ७७॥

·थीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥७८॥
नाशस्य
धर्मता
नापि भावान्तरकरणे तदवस्थस्य भावस किश्चिदिति, अथोपलब्ध्यादिप्रसङ्ग इत्यपि प्लवते, ननु यद्युत्तरकार्यात्मकं भावान्तरमेवा-
भावस्तदाऽमिसंयोगोऽङ्गारादिजन्मनि व्यानियत इति, इष्टमेवासाकं, किन्तु भावान्तरकरणेऽभ्युपगम्यमानेऽज्यादीनामिन्धनादान-
व्यापारात्तदयस्थमेवेन्धनादिकं, ततश्च यथाऽम्यादिसंयोगात्नागिंधनादेरुपलब्धिः अन्या च तत्साध्यार्थक्रिया तथाऽङ्गाराद्युत्पत्ताव-
प्युपलब्ध्यादेः प्रसङ्गः केन विनिवारयितुं शक्यः ?, सादेतत्-यद्येकान्तायस्थितस्यैव तस्य तद्भावान्तरमेकान्तभिन्नं भवेत् , यदा तु
स एव भावस्तत्स्वभावत्वात्तद्रूपतां प्रतिपद्यते तदाऽज्यादिसंयोगोऽङ्गारादिजन्मनि केवले न क्वचिदपि व्याप्रियते, किन्तु काष्ठपर्या-
यपरिणतस्कन्धस्यैवाङ्गारादिरूपापत्नौ, तेन सर्वस्येन्धनादेरिव गवादेरपि तथाभावो मा भूदित्यनारादेर्वसव्यवस्थाया निवन्ध-
नमभिधानीय, तसिन् सति तन्निवृत्तेरिति चेत् अहो! वचनकौशलं, यतो निवृत्तेस्तुच्छस्वभावतानङ्गीकरणात् तदेव भावान्तरमगा-
रादिकं निवृत्ति चूयात् , तदयमर्थः सम्पन्न:-अङ्गारादिभावादगारादिकध्वंसः काष्ठादेरिति, न चाङ्गारादिभावे तद्भायः, खात्मनि
हेतुभावायोगाद्, अम्पादिभ्यश्च तदुत्पादवचनात् , इन्धनाथुपमनाङ्गारादिभावादस्य ध्वंसरूपतेति चेत् कोऽयमुपमर्दो नाम ?, य.
दि निवृत्तिः साङ्गारादिलक्षणैवेति न पूर्वसाद्विशिष्यते, तस्मात्स्वरसतो निवर्तन्ते काष्ठादयोऽयादिभ्यश्चाङ्गारादिजन्मेत्येव भद्रक.
मिति यदुक्तमर्चटेन तदभद्रकमित्यपगन्तव्यं, यथोक्तविशेषोपगमे निरवकाशत्वादस्य, स्वरसतश्चान्यथा वा भावनिवृत्ति प्रति कर्तृत्वं
न भजेयुः यदि द्वितीये क्षणे न किभिदेव, ततथ स्वरसतो निवर्तन्ते काष्ठादयः इत्यप्ययुक्तं, न च सत्ताकाल एव निवर्तन्त इति
भवतोऽभ्युपगमः, अथ प्रथमेऽपि क्षणे भावो भवतीति लोकेऽभिधीयते, तत्र यदि भावः कथं भवतीत्युच्यते ?, तसात्सर्वत्र चु.
द्विस्थमेव भावं कृत्वा विधिप्रतिषेधहर(वच)इति तदसत्, यतस्तत्र भवनं न भावस्वभावादन्यत्, ततो द्रव्यस्य तथापरिणामायुक्तेयं
॥७८॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धि
॥७९॥
नाशस्य
धर्मता
घुद्धिः, न भवति निवर्त्तते वेत्यादिका तु तसिंतदा तदात्मतामनाविशति कथं सात् ?, भवन्ती वा न भावसभावापोहेन व्यवति-
छते इति सुव्यवस्थितं क्षणिकत्वं भवेत् , तसादसदुक्तन्यायादेवेयं विनाशव्यवस्था ज्यायसीति । ननु तथाऽपि विनष्टो घट इत्यादिव्य-
वहारप्रवृत्तौ द्रव्यपर्यापोभययोगिनो घटशब्दस्य कपालकाले कथं चिनिवेशः १, उच्यते, नाव घटशब्दस्सैकस्यैव विनिवेशः, किन्तु
विनष्टो घट इति शब्दद्वयस्य, तथा च न दोपः, घट इत्यनेनानुभूततत्पर्यायस्य विनष्ट इत्यनेन तद्वयावृत्तख च कथन्निदनुगत-
सैकस्य रूपस्य प्रतिभासनात् , विनष्टविशेषणरहितो हि घटशब्दस्तदुभयरूपतामाह, विनष्टविशेषणसहितस्तु तद्रव्यस्थानुभूततत्प-
यितामिति, तस्माद्विनष्टो घट इत्यादिर्व्यवहारोऽपि मृदादिरूपमेवानुगतव्यावृत्तखभावं भावमावेदयन् भावधर्मत्वमभावस ख्या-
पयति, प्रकारान्तरं तु न कचित्केनचित्प्रमाणेनोपलब्ध व्यवहतिपथमवतीर्ण वा, ततः कथमभ्युपगमयोग्यमस्तु कुशलयुद्धीनां, ततः
| साधूक्तं "भावधर्मोऽस्तु तेनाय" मित्यादि। एतेनैतदपि प्रत्युक्तं यदुच्यते परैः-यया विनाशस्याहेतुकत्वादुदयानन्तरं ध्वंसात् कुतो.
ऽनुगताकारस्य द्रव्यस्य सम्भवः १, तथा च प्रयोगः-ये यद्भावं प्रत्यनपेक्षास्ते तद्भावनि(वृत्तौ न निवर्तन्ते)[ीतो यथाऽन्या कार-
| णसामग्री स्वकार्योत्पादने, अनपेक्षश्च विना प्रति भाव इति, तथाहि-विनाशहेतुना कि स्वरूपं क्रियते ? किंवा अभावः क्रियते ,
न तावत्स्वरूपं, तस्य स्वहेतोरेवोत्पन्नत्वात् , किच तत् स्वरूपं नित्यम् ? अथानित्यं ?, यदि नित्यं तदा तस्याविनाश्यत्वाद् अकिश्चि-
करो विनाशहेतुः, अथानित्यं तदा तस्य स्वत एव नश्वरत्वात् किं वत्स! हेतुना १, अथ कालान्तरस्थायिनो विनाशहेतुना विनाशः
क्रियते, न, कालान्तरस्थायित्वे नित्यतैव स्यात् , येन हि स्वभावेन भावः संवत्सरं स्थितः स येत्संवत्सरान्तेऽपि स्वभावः पुनर.
न्यसंवत्सरान्तरमासितव्यं तत्राप्येवमिति कालान्तरस्थायित्वाभ्युपगमे नित्यतैवापतति, तन्न पक्षान्तरसम्भव इति, तत्र च विना-
लालस्त
॥७९॥

·नाशस्य धर्मता पीठत्पादा दिसिद्धिः ॥८॥ - शहतोरकिनिस्करत्वमिति, तन्न (परस) स्वरूपकारणाविनाशहेतुः । अथाभावं करोति तदपि नास्ति, यस्मादभावः किं पर्युदासरूपः ? किं या प्रसज्यरूपः, तत्र न तावत्पर्युदासरूपः, तस्य वस्त्वन्तरलक्षणत्वात् , तत्करणे न विनाशस्य किञ्चित्कृतं स्यात् । तथाहि- मुद्गरापदि कपालानामुत्पादो घटस्प किमागतं ?,तद्ध्वंसेन तेपामुत्पादादिति चेत् तदुत्पादेऽन्यस्य ध्वंसः किं न भवति?, तस्यैव नि- वृत्तेरिति चेत्, न, निवृत्तेर्वस्त्वन्तररूपत्वात् , तदुत्पादे सर्वस्य स्यान्न वा कस्यचिदपि, विशेपाभावादिति, असम्बद्धं च स्यात् क- पालोत्पनी कपालोत्पत्तिरिति, अपिच-धंसोऽपि किं घटस्वरूपः ? किं वा तुच्छरूपः १ इति तदेवावर्त्तत इत्यनवस्था, तन्नार्थान्त- ररूपाभावकारणे भावस्य किञ्चित् , किन्तु स्वरसत एव निवर्तमानो घटक्षणो मुद्गरादिसहकारिकारणं प्राप्य कपालान्युत्पादयति, नदुत्पनौ विजातीयसन्तानोत्पादे नाशितो घट इति जनस्वाभिमानः प्रवर्तते, अथ प्रसज्यरूपमभावं करोति तदपि नास्ति, नीरू- पंस्य कर्तुमशक्यत्वात् , करणे वा भावरूपतैव स्यात् , यतो भवतीति भावोऽभिधीयते, नान्यद्भावस्यापि लक्षणम् , अथ भायो भावरूपतया भवति, अभावस्त्वभावरूपतयेति, विचित्ररूपा हि पदार्था भवन्ति, नहि नीलं पीतरूपतया भवति, तदप्यसत्, यतः केनचिद्रूपेणोन्मजनमेव भवनममिधीयते, सर्वोपाख्यारहितस्य नीरूपत्वात्, न कस्यचिद्रूपस्योन्मजनमिति कथं तत्र हेतुफलव्या- पारः फलवान् ?, तस्मादभावं करोति-भावं न करोतीति क्रियाप्रतिषेधमा स्यात् , तस्माद्विनाशस्याहेतुफत्वाद् उदयानन्तरं ध्यं- मात्लुतोऽनुगतस्य रूपस्य सम्भवो येन त्रैरूप्यं वस्तुनः स्यादिति ?, तदेतत्सर्व तथोक्तविनाशाम्युपगमे दुरीहितमिव साधुहृदये नै- वास्पदमनुयभाति । किञ्च-यद्यहेतुकत्वं नाशस्य तदा नित्यं सचमसत्त्वं वा स्यात् , तत्र यदि घटामावस्य सत्यं तदाऽहेतोर्देशका- लनियमाभावाझगति घटस्प नामापि न स्यात् , अथासचं तदा घटस्य नित्यत्वं व्यापित्वं च प्रमज्येत, अथ घटात्तदभावस्य भेदः, ॥८॥ .

·अमावस्य
धर्मता
A
श्रीउत्पादा-
दिसिदिः
॥८॥
एवं तर्हि कथमभावसाहेतुकत्वम् ?, अन्यथा घटस्थाप्यहेतुकता सात्, अथ घटहेतोरन्यो न मुद्गरादिहेतुरित्यहेतुकतोच्यते, यद्येवं
प्रथमेऽपि क्षणे घटस्स सच न स्यात् , विरोधिनः संनिधानात, ननूक्तं न स्वरूपादन्योऽभाव इति का केन विरुध्यते ?, यद्येवं तदा
घटस्य नित्यत्वं व्यापित्वं च स्यात्, तथाहि-यत्र यस्य स्वरूपं तत्र तस्य सत्त्वं, यथा प्रथमे क्षणे घटस्स, अस्ति च सर्वसिन् देशे काले
घटस्य स्वरूपभूतोऽभाव इति, अथ स्वहेतोरेकक्षणस्थायी पट उत्पद्यते तेन तदात्मको विनाशः कथ्यते, न पुनर्विनाशो नाम कधि-
द्विग्रहवानिति, तेन द्वितीये क्षणे स एव न भवति, पुनस्तस्स किश्चिन्न भवति, नेदं सङ्गतं, उक्तोत्रत्वात् , अपिच-द्वितीयोऽप्येक
एवं क्षणस्ततस्तत्र भावः कथं न भवति ।, अथ तदेकक्षणस्थायी स इति द्वितीये क्षणे न भवति, ननु नासो क्षणः कश्चिद्भायातिरेकेण,
| उत्पादानन्तरासायिरूपमाश्रित्यैवं व्यवहारप्रवृत्तिरिति चेत् ननूत्पादोऽपि न स्वरूपादन्यस्तत्त्वत इति खरूपानन्तरास्थायि रूपमित्या-
पन्न, तम स्वरूपानन्तरं यस्याभावस्तस्य यावरस्वरूपानन्तर्गतः, तथाहि-तत्र विनष्टे तदानंतर्य तदानन्तर्ये च तस्य इतीतरेतराथ-
यदोष एव परस्य, अथ द्वितीयादिक्षणेपु तुलरूपस्याभायो भवति तेन न सत्य, प्रथमे क्षणे तु तुच्छरूपाभावाभावात्तस्य सत्चमिति,
ननु तुच्छरूपोऽभावः किं घटादभिन्नः किं वा भिन्न ? इति, यद्यमिन्नस्तदा पूर्वः प्रसझा, प्रथमेऽपि क्षणे घटस्य सच न स्यात् ,
अथ मिनः स किं निहतुकः किं वा हेतुमान् ? इति, यद्यहेतुकस्तदा प्रथमेऽपि क्षये घटस्य सत्त्वं न स्यात्, अहेतुकत्याचस्य तत्रापि
भावात् , अध हेतुमांस्तदा कथमहेतुको विनाशः?, अपिच-तुच्छरूपाभावोत्पत्तौ द्वितीयादिक्षणेपु यदि घटोन भवति तदा तत्रैलोक्य-
मपि किं न न भवति ?, तत्सम्बन्धितोऽभावस्योत्पत्तेः स एव न भवति, नतु त्रैलोक्यमिति चेत् का सम्बन्धो?, यदि तादात्म्य
पूर्वोक्तं पणं, अथ तदुत्पत्तिस्तदपि नास्ति, यतः किमभावेन घटो जन्यते ? किं वा घटेनाभावः, तत्र यद्यभावेन घटो जन्यते
.
.
का
॥८॥

·योउत्पादा. दिसिदि ॥८॥ अन्धकार- भाववाद:- ran नदा तत्कारणवफल्यग्रमशः, गदैव च घटस सच्चं भवेत् , अथ घटेनाभावो जन्यते तहिं कथमहेतुकत्वमस्य ?, द्वितीयश्च क्षणोऽ- भावन व्ययहितोत्पत्तिः स्यात् , अथ द्वितीयक्षण एव प्रथमस्याभावो नान्योऽभावोऽन्तराले कश्चित् , तर्हि कथमहेतुकत्वमस्य ?, अ- न्यथा द्वितीयक्षणसाप्पहेतुकत्यप्रमजान । कुमारिलेनाप्पुक्तम्-'भावान्तरविनिर्मुक्तो, भावोऽत्रानुपलम्भवत् । अभावः सम्मत- स्तस्य, हेतोः किं न समुद्भवः ॥१॥" इति, अयं चासदुक्तन्यायेनैव साधीयान् , अतोऽनुगताकारस द्रव्यस्य कथमिव सम्भवः परः शक्यप्रतिषेधः?, अनुगताकारव्यतिरेकेण नाशस्वरूपस्यैवायोगादिति। विद्युदादिना व्यभिचाराशङ्कां परिहरति- विद्युदायपि नात्यन्तं, नाशित्वेन प्रकाशते। अन्धकाराद्युपादान भावेनास्यैव सम्भवात् ॥१३॥ विधुदायनन्तरमन्धकारायुपलभ्यते, न चोपादानमन्तरेण कार्य संभवति, तच्च तदुपादानं यत्तेन रूपेण परिणमति, तद्रूपप- रिणामि चार विद्युठान, न फचिदत्यन्तोच्छेदो नाशः । अन्धकारभाववाद:-आलोकाभावमात्रमेवान्धकारमिति कश्चित् , यदुक्तं-'द्रव्यगुणकर्मनिप्पत्तिचैधाद्भायाभावस्तम' इति, सदसन् , एवं हि कमपि रूपविशेपमुपलभमानस मध्येगृहमन्धकारमुपलभ्यत इत्यादिव्यवहाराभावप्रमङ्गः, फिश्च-अगृह्यमाणे प्रति- योगिनि प्रतिपेयमुगेनाभायो गृहाते,न स्वतः,अन्धकारे च गृह्यमाणे नान्यस्य ग्रहणमस्ति न चायं प्रतिपेधमुसः प्रत्ययः, तन्नाभायोऽयं, न चालोकादर्शनमात्रमपीद, पहिर्मुखतया तम इति कस्यचित्तप्पाकारस्य संवेदनात् , तस्मादूपविशेप एवायं कचिन पुद्गलात्मकस्त- भापरिणतम्तम इनि प्रतीयते, न चै पुद्गलात्मकत्ये रूपयद्रव्यस्य स्पर्शाव्यभिचारात् स्पर्शवव्यस्य च महतः प्रतिघातधर्मकत्वात् गमसि मभरतः प्रतिबन्धः सादित्यादि पण, यतो यथा कैविदयययरदृष्टादिपवादनुनस्पर्शमनिपिडापययादिस्वरूपं प्रभामण्डलं ॥८॥ .

·अन्धकार- भाववाद: श्रीउत्पादा. गृहव्यापकमारम्यते तथा तमोऽपीत्यवश्यमेतत्पुद्गलस्वभावमभ्युपगन्तव्यं, न स्वालोकाभावमात्रमिति, यद्वा तदभावरूपमप्यस्तु, दिसिद्धिः स्थापि कादाचित्कतया कार्यत्वमस्साभ्युपगन्तव्यं,कार्ये चोपादानमन्तरेण न किश्चित् प्रयोगः-यत्कार्य तदुपादानमन्तरेण न भवति, ८३॥ यथा पटः तन्तूपादानः, कार्य चान्धकारमिति स्वभावहेतुः, कार्यत्वस परैरभ्युपगमान्नायमसिद्धो हेतुः, सपक्षे भावान विरुद्धः, स्वाधारमन्तरेणैव कार्यख भावे सर्व सर्वत्र भवेदिति विपर्यये बाधकं प्रमाणमिति नानैकान्तिकोऽपि। ननु त्रिविधं कारण-समवा- विकारणमसमवायिकारणं निमित्तकारणं च, तन्तयः पटस्य समयायिकारणं, तन्तुसंयोगोऽसमवायिकारणं, तुरीवेमादयो निमित्त- कारणं, तत उपादानभूतं कारणमेव न किश्चिदिति साध्यविकलो दृष्टान्तः, तन्तूनां पटं प्रति समवायिकारणत्वादिति, अत्रोच्यते- समवायो विद्यते यस्य तद समवायिकारणं, समवायं च प्रवन्धेन प्रतिपेत्स्यामः, तन्न समवायिकारणसम्भवः, तस्मात्तन्तवः पटस्यो- | पादानमेव युक्तं, यदपृथग्भूतं कार्यखरूपमुपजायते तस्योपादानस्य व्यवस्थापनात् , यदि च समवायिकारणमप्येवंविधमेवोच्यते | तदा सज्ञामानं भिद्यते, न वस्तुतचं, ततो यादृशं किमपि पटस्य तन्तुस्वरूपं कारणं तादृशं सर्वकार्याणामस्तीति न किञ्चित्कार्य- मनुपादानमिति बूमहे, यथा हि सन्तानकारणं यत्तदुषादानकारणमिति सौगताः, उक्तश्च-सन्तानकारणं यत्तु, तदुपादानकारणम् ।" इदं चासत् , (यतो यदा नीलं रूपम)स्येति ज्ञानसन्तानः समुत्पद्यते तदा चक्षुरादीनामपि तं प्रत्युपादानत्वप्रसङ्गात्, न चायम- भ्युपगमः परस्य, अमनस्कारस्यैव विज्ञानोपादानत्वाभ्युपगमात् (मनस्कारस्य सहकारित्वात्), यदुक्तम्-अवस्थाभेदेऽपि यदेका- | कारपरामर्शनिवन्धनतया स्वसन्ततिपतितकार्यप्रतिनिमित्वं तदुपादानकारणं, यत्सन्तानान्तरे प्रागवस्थापेक्षि विशेपोदयनिवन्धन | तत्सहकारिकारणं, तेन न चक्षुरादेः, विज्ञानसन्तानत्वात् , दृष्टं च विजातीयत्वं कपालादीनां, स्वरसत एवं निवर्चमानो घटक्षणो ३ " ॥८३ ·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ८४॥ अन्धकार- भाववाद " . मुद्रादिसहकारिकारणं प्राप्य कपालान्युत्पादयति, तदुत्पत्तौ च विजातीयसन्तानोत्पादे नाशितो वट इति जनस्याभिमानः प्रवर्तत इत्यभ्युपगमान, अथ यद्यपि कपालरूपविजातीयत्वं तथाऽपि मृद्रूपता न निवर्त्तत इत्येकसन्तानत्यव्यवस्था तत् किं कपालाद्यवस्थाभे- दान मृद्रूपं किनिदिन्नमस्ति, नेति चेत् अवस्थानिवृत्तौ कथमस्य न निवृत्तिः ?, अथ मिन्नं तत् सर्वथा कथञ्चिद्वा?, न तावत्सर्वथा, मृत्संस्थानयोरपरस्परात्मतया प्रतिभासप्रसङ्गात् , अथ कथञ्चित् समाश्रितस्तहि परिणामवादः, योऽप्याहवा(पि वाय्वा)दो स्पर्शादि- | सद्भावेऽपि रूपाभावा पाउनुत्पत्तिः, अग्नौ च रूपादिभावेऽपि रसाभावाद्रसानुत्पत्तिः, अप्सु रूपादिसद्भावेऽपि गन्धाभावाद्गन्धानुत्प- | निस्तेन रसादेनियतं कारणं रसादिरेवावसीयते,नियतं च कारणानामुपादानकारणं, तस्याप्यरणिनिर्मथनादावनिमन्तरेणाप्योरुत्पत्यु- पलब्धेः प्रदीपादिसन्ततापपि क्षणपरम्परया पूर्वपूर्वाप्पुपादानत्वमुत्तरोत्तरक्षणानां न स्यात् , न धारणिनिर्मथनसम्भूतोऽनिरनिरिति शब्दसाम्येऽपि तद्रूपो न भवति, तस्यापि दाहपाकाधर्थक्रियाकारित्वात् , न चातद्रूपहेतुजन्यत्वात्तद्रूपत्वानुमानं, सर्वथा अतद्रूप- त्वस्याध्यक्षयाधितत्वात् , कथञ्चिदतद्रूपत्वं च यत्तत्कथञ्चित्तद्रूपमेव भवेत् , तत्तु ततो वा तथा परिणामिनः स्यात् , न नियतादेव कुतश्चित् , अथाऽस्माकमेवमपि स एव नियतो यस्तथापरिणामीति भवतामिष्टस्तर्हि तथापरिणामादेवायं तथा नियतो नान्यथेति, किंबहुना?, न परिणामिवस्तु व्यतिरेकेण कचिदुपादानभाषः संभवतीति सन्न्यायरणस्तम्भः, कार्यत्वं चोपादानकारणसत्तया व्याप्त, वतः कार्यतया क्रोडीकृतमन्धकार पुद्गलस्कन्धरूपं परिणामिकारणमाक्षिपति, त एव हि कदाचिदालोकरूपतया परिणमन्ति कदा- चिदन्यथा, चित्रस्वभावत्यात् उक्तञ्च-"रूपरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ।। शब्दबंधसौम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायाऽऽतपोद्योत- चंत"ति (तचा-अ-५) ननु तथाऽपि यदनन्तरं न किञ्चिदुपलभ्यन्ते तत्र शब्दादी का वार्ता ? इति चेत् , नैतचारु, यतत्तत्रापि , ॥८४

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥५॥
शम्दगुण-
तानिरास:
किभिदवसीयत एवानुमानादिनमाणप्रसादात् पुद्गलात्मकं वस्तु यच्छन्दरूपतया परिणमति,तदात्मध्वंसेच परिणामान्तरं भजत इति ।
अम्बरगुणो न शब्द:-शब्दोऽम्परगुण इति चेत् तत्किमम्बरात्मा? किंवैतत्समवायी ?, प्रथमपक्षे नमसो नित्यत्वात्तखापि
नित्यत्वं प्रसन्यते, वयाच कृतान्तप्रकोपः, कवकत्वादनित्यत्वाच तन्मते शब्दस, मीमांसकमतं तु प्रतिक्षिप्तमधस्तात् । अथ तत्सम-
चायी, तदप्यसत्, समवायाभावात् , श्रवणेन्द्रियेण च शब्दखरूपमात्रमेव प्रतीयते, न तु तत्समवायिकारणभूतं नमः, ततः कथ-
मयमेतत्समवायीत्ययगन्तव्यः ?, अनुमानादिरूपं तु प्रमाणं परिणामिकारणसनामेवावगमयति, न तु समवायिकारणसत्ता, यदिवा
(सज्ञामेदमात्रमस्तु, तथाऽप्पयं पुद्गलात्मा ऐन्द्रियकत्वाद् रूपादिवत्, न च सामान्यादिमिळभिचारः, एपामपीन्द्रियविषयता प्रति-
पद्यमानानां तत्समानपरिणत्यादिरूपतया तदात्मकत्वात् , अतः द्रव्यान्तरगुणः शब्दो गुणत्वे सति पृथिव्यायष्टद्रव्यानाश्रितत्वात् ,
यस्तु द्रव्यान्तणुणो न भवति नासौ गुणत्वेन पृथिव्यायनाश्रितो यथा रूपादिरिति पारिशेष्याचदाकाशसाधनं तत् खतन्त्रप्रक्रि-
याघोपणमात्रं, पुद्गलद्रव्यमेव हि नानाविधौदारिकादिवर्गणारूपतया विवर्चमानं पराभिमतप्रकारेण द्रव्यव्यवस्था पाधते, न
चाकाशादिकमपि किश्चिदेकान्तेन नित्यमिति नात्यन्त्रोच्छेदः कचिदपीति । सौगतस्तु पश्चारिकश्चिद्रूपमनुपलम्भमानो यदि शब्दा-
नामत्यन्तच्छेदमङ्गीकुर्यात् तर्हि पूर्वमुपादानभूतं रूपं किञ्चिदपश्यन्नुपादानं कथं परिकल्पयेत् ?,तथाहि-रूपादेः सजातीयं रूपायेवो-
पादानं, तथा शब्दस्यापि शब्दरूपेणोपादानेन भवितव्यं, यतो नान्योपादानं नानुपादानं वा कार्य संभवति, भूतेभ्योऽपि चैत-
न्योत्पत्तिप्रसझेन लोकायतमतानुपात न च ताल्लादिव्यापारकाले किचिच्छब्दस्योपादानकारणमुपलब्धिगोचरः, अथानुपलभ्य-
मानमपि प्रत्यक्षेण प्रमाणान्तरात्किश्चिदवसीयते तत् तर्हि शब्दवर्गणापुद्गलस्कन्धरूपमपरं वा यथा पूर्वमिष्टं तथा पवादप्यस्तु,तुल्प-
HOROSORRORom
"
॥८५॥

·बीउत्पादा.
दिसिद्धिः
॥८६॥
शब्दगुण-
तानिरास:
,
.
योगभावात् , प्रध्यमाभावाय एतेऽनुपजातविकाराः प्रदीपयुयादयो ध्वंसन्ते तेषां कतरद्धावान्तरं प्रध्वंसो व्यवस्थाप्यते ?, तेऽप्य-
वक्तव्यतामात्मभावे कथं प्रदीपादयः दात्यात्मनाऽवस्थिताः कल्पेरन् ?, अथोपलब्धियोग्यताविकलात्मतापत्तिरव्यक्तिः, अत्रापि
तदात्मवाऽवस्थितौ न चाप्रमाणकमाद्रियन्ते विपथितः, 'आत्मनधासच्चात्कथं तदायो वुझ्यादीनां विकार-१, परिणामथान्यत्र
विहितप्रतिक्रियत्वान्नेह वितन्यते' इत्यादि, तदपि प्रतिक्षिप्तमवगन्तव्यं, प्रत्यक्षेण तदप्रतिपत्तायपि प्रमाणान्तरादुक्तन्यायेन तदन-
न्तरं कस्यचिद्वस्तुनः सिद्धेः, आत्मनश्च सत्त्वात्कथं न तद्भावो बुद्ध्यादीनां विकारः, परिणामश्च प्रबन्धेन प्रसाधितः, किञ्च-यत्का-
रणं वत्किमपि स्वकार्यमुत्पादयत्येव यथा बीजादि, कारणं च प्रदीपबुद्ध्यादि, नच कारणत्वमेव प्रदीपादीनामसिद्धमवस्तुप्रसङ्गात् ,
अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाद्वस्तुनः, भवन्मतेन पार्थान्तरसाध्याक्रियाकारित्वेनैवास्य वस्तुत्वं, अर्थान्तरसाध्यार्थक्रियाया अर्था-
न्तरादेव खहेतुभ्यस्तदा विशिष्टलब्धात्मलाभीकृतसिद्धरेतत्सामर्थ्यस्य वैयर्थ्यप्रसगात् , एवं ह्यनेनात्मनः सामर्थ्यमुपदर्शितं खात्
यद्यसाधारणं किमपि स्वकार्यमुत्पादयेत् , स्वसामर्थ्याच्चात्मभूतावस्थानुरूपेण कार्येणावश्यं भवितव्यं रूपक्षणादिव रूपेणेति, यच्च
तचादृशं किमपि कार्य तत्कारणान्नात्यन्तव्यतिरिच्यमानमूर्तिक, किन्तु तद्विकारात्मकमेव, तन्न क्वचिदत्यन्तोच्छेदः संभवतीति
युक्तमुक्तं विद्युदायपि नात्यन्तनाशित्वेन प्रकाशत इत्यादि । ननु यदि कपालोत्पादे घटस्साभावः, एवं तर्हि कपालविनाशे घटो-
न्मजनप्रसा इत्याशापोहायाह-
न चैवं तस्य रूपस्य, नाशे पूर्वसमुद्भवः। तदन्यस्यापि तन्नाशखभावस्य प्रसूतितः ॥ १४ ॥
घटाभावात्मनि कपालरूपे विनष्टे स्याद् घटोदयः यदि प्रतिकपालाद्यपि न घटामावात्मकं भवेत् , न चैतदस्ति, घटरूपविल-
॥८६॥

·धीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥८७॥ कर्मतत्फ- लाधभाव: क्षणात्मनः प्रतिकपालादेरपि घटाभावधर्मताऽनतिक्रमात् , नहि घटाभावः कपालभावादमिन एव येन कपालनाशे घटोदयः स्यात् , किन्तु मिन्नोऽपीति कपालनाशे प्रतिकपालादिनाऽपि तादात्म्यमनुभवत्येप इति नोक्तदोपप्रसङ्गः। मृद्रव्यमेव हि कपालकालेऽप्यू- धाकारल्यावृत्तेनात्मना वर्तत इति कपालानां घटाभावरूपता, तच्च मृद्रव्यं प्रतिकपालकालेऽपि घटल्यावृत्तमात्मस्वभावं न त्यजति, ततः कथं कपालविनाशेष घटोन्मजनसम्भवः ?, तदा तत्प्रतिकपालाद्यपि घटस्वभावव्यावृत्तमृदात्मतामादधानं घटाभावात्मतां धत्ते, तेन तदन्यस्यापि नन्नाशस्वभावस्य प्रतीतिरित्युच्यते ॥ इह च श्लोके 'न चैवं तस्स रूपस्खे'त्यत्र तच्छन्देन कपालरूपमुच्यते, पूर्वरूपं चोर्चाद्याकारापेक्षी घटा, 'तदन्यस्यापी'त्यत्र तानि कपालानि, अन्यच्च प्रतिकपालादि, 'तन्नाशस्वभावे'त्यत्र तु तच्छन्देन घटोऽभिधीयते, व्याख्यातो विशेषप्रतिपत्तेरिति ॥ किश्च-अत्यन्तोच्छेदे सत्यनेकदोपोपनिपातसम्भवस्तदाह- कर्मतत्फलसम्यन्धवन्धमोक्षायसङ्गतिः । स्फुटैव सर्वथोच्छेदे, सन्तानः खपरो न वा १ ॥१५॥ न हि सर्वधोच्छेदे कर्मतरफलसम्बन्धः सङ्गतिमनुभवति, कृतनाशकृताभ्यागमप्रसङ्गात् , येन हि शुभाशुभं कृतं सक्षणिकः सदैव विनष्ट इति न तस्य तत्फलोदय इति कृतनाशः, येन च तन्न कृतं स शुभाशुभफलसंयुक्तः समजनीत्यकृताभ्यागमः, अयुक्तं चैतत् , प्रमाणबाधितस्वात् , तथाहि-पदन्येन कृतं तदन्यस्य फलं न प्रयच्छति, यथा देवदत्तेन कृतं न यज्ञदत्तस्य, अन्यश्च कर्तृक्षणादोक्तृक्ष- णोऽपरमत इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिप्रसङ्गः। ननु किमिदमन्यत्वं सन्तानान्यत्वं क्षणान्यत्वं (सामान्यान्यवं)वा?, प्रथमे पक्षे हेतोर- सिद्धता, द्वितीये तु यत एव क्षणान्यत्वमत एव फलोदयः, अन्यथा यद्यसौ कर्तृक्षणो न भोक्तृक्षणः भोक्तृक्षणश्चेत्तदा नायं कर्तक्षण इति, यतः कर्मतत्फलसम्बन्धव्यवस्था विघटयितुमुपन्यस्तोऽयं हेतुस्तथैव तां साघयतीति विरुद्धार्थप्रसाधनाविरुद्धः, अथ सामान्येनान्य- 11८७॥

·T- श्रीउत्पादा दिगिदिः 11८८॥ शब्दगुण- तानिरासः . समानहेतुस्तदा नैकान्तिका, अन्यत्वमपि भविष्यति कर्म तत्फलसम्बन्धव्यवस्थाऽपि भविष्यति. नात्र विपर्यये बाधकं प्रमाणमस्ति, अयोच्यते-पक्षत्रयाझसिन्नपि पक्षे वर सङ्गतिः, अथ 'वसिन्नर हि सन्तान' इत्याशक्य सन्तानो निराकरिष्यत इति प्रथमप- | घोदिनं दाणमपणं, यत्पुनर्वितीयं पक्षं कक्षीकृत्य विस्फूजितं तदप्येकान्ताक्षणिकनादिनः प्रति विराजते न नित्यानित्यवादे, तस्मिन् चादै हि यद्यपि कर्वभोकृत्वादिपर्यायापेक्षया कथश्चिद्धदस्तथाऽप्यनुगतजीवद्रव्यापेक्षया कथश्चिदभेदोऽप्यस्तीति कः परोक्तदूप- पानामरफाश:?, क्षणभेद एर कर्मतरफलसम्बन्धव्यवस्था घटामञ्चति सन्तानभेद एव च न इत्यपि तदा प्रतिपादयितुं पार्यते यदा मिन्नमन्तानादमिमवक्षणस कविद्विशेषः प्रकाशितो भवेत्, न चायं प्रदर्शयितुं शक्यत इति निर्णेष्यामः, एवं तृतीयोऽपि पक्षो न धोदधमा, अनेनैव न्यायेन प्रतिय्यद्धत्वादिति, तसाद्विदितसुगतमतपरमार्थानां देवताऽऽराधनादिप्रयासः कर्तुमयुक्त एवेति स्वयमेव | विनष्टं नायागतं शासनमिति मत्या कृतः स्वरसनिरोधाभ्युपगमः समतोच्छेदेन परैरिति । अथ व्यवहारिणो मुग्धयुद्धयः सन्तान- गतमेकत्वमभ्ययस्सन्तोऽग्माफमेतरफलमुत्पत्स्यत इत्यभिप्रापात्प्रयन्तन्ते, तवज्ञास्तु विशुद्धतरक्षणोत्पादममिसन्धायेति परे परिहार नमः, अहो! रागिणां तत्यकारेणात्मविनोदेन संभापयतां विफलः प्रयासः, "हे हंस ! देहि कान्तां सा मे मरता हृतेति किं मिथ्या । रोयं गतिस्तदीया वाणी सेवैयमुल्लमति ॥१॥" इत्यादि रागातुरपुरुषप्रलापबन्न परित्राणमेपः, यतो मुग्धजनप्रतिर्न तराव्यवस्था- |ऽधिमारे प्रभविष्णुतामश्चति, तचज्ञानां तु प्रवृत्तिन युक्ता, यतो यदि नाम विशुद्धतः कश्चित्क्षणः समुत्पत्स्यते तदा पूर्वक्षणस्य कि येनापं अभ्युपगताराधनादिना आत्मानमायामयति ?, 'परार्थमेव मतां प्रयासः' इति चेत् , न, मर्वस्यापि परार्थस्य सार्थः पर्य- बमानं, अन्यथा तु कोऽपि कापि न वर्तेत,"प्रेक्षापता यतो वृत्तिाप्ताऽस्ति कार्यवत्तपा। प्रयोजनमनुद्दिश्य,न मन्दोऽपि प्रवर्तते ॥८८॥ - ·O अबद्धस्या मुक्तता ज्ञानस्य साकारता . श्रीउत्पादा |॥१॥" तत्रैकान्तोच्छेदै कर्मतत्फलसम्बन्धमोक्षौ, न हन्यो बद्धोऽन्यश्च मुल्यत इति सचेतनः प्रतिपादयितुमर्हति, पूर्वमबद्धेऽपि मु- दिसिद्धिः तशब्दं निवेशयतः परसापूर्व शब्दार्थकौशलं, एवं हि प्रसवधर्मिणी वनितामपहाय कन्यामेव मातरममिदध्यादेपः, तथा च कस्य ॥८९॥ | नोपहासपदं स्यात् ?, तथा च प्रयोगः-यदपद्धं तन मुक्तव्यपदेशभाक्, यथा सदा सुस्थितः कविदेवदत्तः, अबद्धशामिमतः क्षणः परमत इति व्यापकानुपलब्धिः, प्रपभस्तु प्रदर्शयिष्यते, तथा सतानकाले चार्थो विनष्ट इति कथमसौ तत्र प्रतिभासते?, ननु सा- कार विज्ञानं, तस्स विषयः स निरूपणीयो यः सरूपयति विज्ञानं, निराकारत्वे नीलपेदं संवेदनं न पीतयेति प्रत्यर्थनियमोन सात् , विज्ञानं हि नियतमर्थमवयोधयत्तेन सह प्रत्यासत्तिमर्हति, तत्र यदि तदुत्पत्या ज्ञानमर्थस्य ग्राहकं भवेत्तदा विषयवदिन्द्रि- यस्यापि ग्राहकं भवेत् ममनन्तरप्रत्ययस्य च, तसात्कारणान्तरासम्भविना रूपेण सारूप्पलक्षणेन ज्ञानमर्थस्य ग्राहकमित्यम्युपगन्त- व्यं, ज्ञानकाले च क्षणिकत्यादर्थयाभावादाकारार्पणक्षमस्स कारणत्वमेव पारिशेष्याद्राह्यत्वमवस्थाप्यते, न च कारणादन्यस्य समर- नकालय ग्राहकमर्थस्य ज्ञानमिति वक्तुं युक्तं, तयोरुपकार्योपकारकभावात् , यद्यनुपकारिणोऽपि ग्राहकं स्यादविशेषात्सर्वस्य ग्राहक भवेत्, ततः सर्वस सर्वविचप्रसङ्गः, एकसामग्यधीनत्वाद्विज्ञानं तदेव रूपं गृह्णातीति चेत् विशेषाभानादिन्द्रियस्यापि ग्रहणप्रसङ्गः, ततो विज्ञानं साकार परिकल्पनीयं, खाकारजननमेव चार्थस्य ग्राह्यत्वमिति, अन प्रतिविधीयते-किममुमनुभवसंनिवेशिनं स्यू लमाकार परमाणवः समर्पयन्ति ? किं वाऽपरः कश्चित् ?, यदि परमाणवस्तदा किं ते प्रत्येकमपर्यन्ति ? किं वा संहताः १, यदि प्रत्येकं तदा यान्तः परमाणयस्तारन्त्येव परमाणवभासीनीन्द्रियज्ञानानि प्राप्नुवन्ति, एवं च सति स्थूलाकारानुभवविरोधः, अथ |संहताः, ननु संहतेष्वपि तेषु नायमस्तीति आत्मन्यसन्तं कथं विज्ञाने समर्पयेयुः १, अथ प्रतिभासधर्म एवायं, न वस्तुधर्मः, अस्ति . " HOOfo ।।८९॥

·. शब्दगुण- तानिरास: जीउत्पादा-सलमानहेतुस्तदा नैकान्तिका, अन्यत्वमपि भविष्यति कर्म तत्फलसम्बन्धव्यवस्थाऽपि भविष्यति, नात्र विपर्यये बाधकं प्रमाणमस्ति, दिसिद्धिः अत्रोच्यते-पक्षत्रयात्रैफसिन्नपि पक्षे तय सङ्गतिः, अथ 'वमिन्नेव हि सन्तान' इत्याशङ्मय सन्तानो निराकरिष्यत इति प्रथमप- 1८८॥ | क्षोदितं दूषणमदूपर्ण, यत्पुनद्वितीयं पक्षं कक्षीकृत्य विस्फूजितं तदप्येकान्ताक्षणिकवादिनः प्रति विराजते न नित्यानित्यवादे, तस्मिन् वादे हि यद्यपि कर्तृमोक्तृत्वादिपर्यायापेक्षया कथञ्चि दस्तथाऽप्यनुगतजीवद्रव्यापेक्षया कथश्चिद मेदोऽप्यस्तीति का परोक्तदुप- णानामवफाशः १, क्षणभेद एव कर्मतत्फलसम्बन्धव्यवस्था घटामञ्चति सन्तानमेद एव च न इत्यपि तदा प्रतिपादयितुं पार्यते यदा भिन्नसन्तानादभिमतक्षणस्य कचिद्विशेषः प्रकाशितो भवेत् , न चायं प्रदर्शयितुं शक्यत इति निणेष्पामः, एवं तृतीयोऽपि पक्षो न क्षोदक्षमः, अनेनैव न्यायेन प्रतिव्यूढत्वादिति, तसाद्विदितसुगतमतपरमार्थानां देवताऽऽराधनादिप्रयासः कर्तुमयुक्त एवेति खयमेव विनष्टं ताथागतं शासनमिति मत्या कृतः स्वरसनिरोधाभ्युपगमः स्वमतोच्छेदेन परैरिति । अथ व्यवहारिणो मुग्धबुद्धयः सन्तान- गतमेकत्वमध्यपस्सन्तोऽसाफमेतत्फलमुत्पत्स्यत इत्यभिप्रायात्प्रवर्तन्ते, वच्चज्ञास्तु विशुद्धतरक्षणोत्पादममिसन्धायेति परे परिहारं यूमः, अहो ! रागिणां तत्प्रकारेणात्मविनोदेन संभावयतां विफलः प्रयासः,"हे हंस ! देहि कान्तां सा मे भवता हवेति किं मिथ्या। रोयं गतिस्तदीया वाणी सैवेयमुल्लसति ॥१॥" इत्यादि रागातुरपुरुषप्रलापवन्न परित्राणमेपः, यतो मुग्धजनप्रवृत्तिर्न तत्वव्यवस्था- ऽधिकारे प्रभविष्णुतामञ्चति, तत्वज्ञानां तु प्रवृत्तिर्न युक्ता, यतो यदि नाम विशुद्धतरः कश्चित्क्षणः समुत्पत्स्यते तदा पूर्वक्षणस्य | किं येनायं अभ्युपगताराधनादिना आत्मानमायासयति ?, परार्थमेव सतां प्रयासः' इति चेत्, न, सर्वस्यापि परार्थस्य स्वार्थः पर्य- वसानं, अन्यथा तु कोऽपि कापि न वर्नेत,"प्रेक्षापता यतो वृत्तिाप्ताऽस्ति कार्यवत्तया । प्रयोजनमनुदिश्य,न मन्दोऽपि प्रवर्तते ८८॥ -

·धीउत्पादा-
दिसिद्धिः
1८९॥
| अबद्धस्सा-
मुकता
ज्ञानस्य
साकारता
.
" तनैकान्तोच्छेदे कर्मतरफलसम्बन्धमोक्षौ, न बन्यो बद्धोऽन्यश्च मुल्यत इति सचेतनः प्रतिपादयितुमर्हति, पूर्वमवद्वेपि मु-
क्तशब्दं निवेशयतः परसापूर्व शब्दार्थकौशलं, एवं हि प्रसवधर्मिणी वनितामपहाय बन्ध्यामेव मातरमभिदध्यादेपः, तथा च कस्य
नोपहासपदं स्यात् ?, तथा न प्रयोगः-यदपद्धं तन्न मुक्तव्यपदेशमाक्, यथा सदा सुस्थितः कश्चिदेवदत्तः, अबश्वामिमतः क्षणः
परमत इति व्यापकानुपलब्धिः, अपभस्तु प्रदर्शयिष्यते, तथा स्वज्ञानकाले चार्थो विनष्ट इति कथमसौ तत्र प्रतिभासते ?, ननु सा-
कारं विज्ञान, तस्य विषपः स निरूपणीयो यः सरूपयति विज्ञानं, निराकारत्वे नीलखेदं संवेदनं न पीतखेति प्रत्यर्थनियमो न
| स्यात्।
विज्ञानं हि नियतमर्थमवबोधयत्तेन सह प्रत्यासत्तिमर्हति, तत्र यदि तदुत्पत्या ज्ञानमर्थख ग्राहकं भवेत्तदा विषयवदिन्द्रि-
यस्यापि ग्राहकं भवेत् ममनन्तरप्रत्ययस्य च, तसात्कारणान्तरासम्भविना रूपेण सारूप्पलक्षणेन ज्ञानमर्थस्य ग्राहकमित्यम्युपगन्त-
व्यं, ज्ञानकाले च क्षणिकत्यादर्थस्यामावादाकारार्पणक्षमस्य कारणत्वमेव पारिशेप्याब्राह्यत्वमवस्थाप्यते, न च कारणादन्यस्य समा-
नकालस्य ग्राहकमर्थस ज्ञानमिति वक्तुं युक्तं, तयोरुपकार्योपकारकभावात् , यद्यनुपकारिणोऽपि ग्राहकं सादविशेषात्सर्वस्य ग्राहक
| भवेत्, ततः सर्वस्य सर्वविच्चप्रसङ्गः, एकसामय्यधीनत्याद्विज्ञानं तदेव रूपं गृहातीति चेत् विशेषाभाषादिन्द्रियखापि ग्रहणप्रसङ्गः,
ततो विज्ञानं साकारं परिकल्पनीयं, स्वाकारजननमेव चार्थस्य ग्राह्यत्वमिति, अन्न प्रतिविधीयते-किममुमनुभवसंनिवेशिनं स्थ-
लमाकारं परमाणवः समर्पयन्ति ? किं याऽपरः कश्चित् ?, यदि परमाणवस्तदा किं ते प्रत्येकमपर्यन्ति ? किंवा संहताः ।, यदि
प्रत्येकं तदा यावन्तः परमाणवस्तारन्त्येव परमाण्यवभासीनीन्द्रियज्ञानानि प्राप्नुवन्ति, एवं च सतिस्थूलाकारानुभवविरोधः, अथ
संहताः, ननु संहतेष्वपि तेषु नायमस्तीति आत्मन्यसन्तं कथं विज्ञाने समर्पयेयुः, अथ प्रतिभासधर्म एवायं, न वस्तुधर्मः, अस्ति
.
॥८९॥

·-
ज्ञानस्य
साकारता
धीउत्सादा-
दिसिद्धिा
॥९॥
कल्प्यतै, न च माकारेण ज्ञानेन फभिदनुभवनीयोऽर्थोऽस्ति, निवृत्तत्वात्, न निवृत्ती पिपयोऽनुभूतो नाग, अनुभवस्य विद्य-
मानविषयत्वात्, यदि च बानाकारानुभव एव विषयानुभव इष्यते, एवं तर्हि नीलादिवत्केशकलापाकारे चेतसि संवेद्यमाने केश-
किलापेऽपि पायोऽनुभूतोऽन्धुपगन्तव्या, विशेषागावात् , स्यादेतद्-यस्यान्वयव्यतिरेकावनुविधत्तेः बुद्विप्रतिभासः स प्रत्यक्षः,
केयाकलापादिप्रत्ययश्च विप्लवा, वस्त्यननुरोधेन प्रतिभागमानतया विप्रलम्भात् , यदाह-"विसंवादादुपलाः" इति, तत्कथं तत्र
शहा यस्तु संविदितं शक्यते व्यवस्थापयितुं ?, तदपि निरूप्यं, किमसत्यात् केशकलापादिप्रतिभास उपलवः ? आहोश्चित्मन्नपि बाय-
वस्तुनिरपेक्षत्वात् ?, न तावत्पूर्वो विकल्पः, पसान्नीलादिप्रतिभासाद्विज्ञानारूढादनुभूयमानादस्य केशादिप्रतिभासस्य न कश्चिद-
नुभवकतो विशेषो विद्यते येनायमसत्वादुपप्लवः स्यात् , इतरथ सत्यो नीलादिप्रतिमासः साधकाद् अयमसत्य इति चेत्, एवं
नहि सदसतोरेकत्यानुपपनेनिराकारमेव केशादिज्ञानमेष्टव्यं, तब यथा सान्तविज्ञानमसन्तमाकारगुपदर्शयति तदभ्रान्तमपि निरा-
(कारमेय रान्तमाकारमादर्शयिष्यतीति साकारवादस्त्याज्या । अथ निरपेक्षत्वादुपप्लुतो द्विचन्द्रादिप्रतिभास उच्यते, ननु मोऽपि
(यस्त्वननुरोधी प्रत्ययः कुत आयातः इति वक्तव्यं, यद्यालयविज्ञानवासनापरिपाकादित्युच्यते तर्हि नीलादिनतिभासा गपि वस्तु-
निरपेक्षा वासनापरिपाकाधीननिष्पचयः प्राप्नुवन्ति, एवं च विशेषाभावात् सर्वेऽप्युपप्लुता अनुपप्लुता या प्रत्ययाः स्युः, विशेपो वा
वक्तव्यः, अथ विशेषममुं मन्यते भवान-खसन्तानमात्राधीनप्रतिभासा प्रतीतपः कथमसति बाहो पस्तुनि कदाचिदुत्पधेरन् ।,
तेन कादाचित्कवान वायपस्तुनिरपेक्षः, यद्येवं द्विचन्द्रादिप्रतिभासो पारावस्त्पननुरोधी कमिय कदाचित्पद्यते ?, अक्षविकार-
स्य कादानित्कत्वादिति चेत्, ननु द्विचन्द्रादिविज्ञानप्रतिभासस्य वस्त्वननुरोधात्कुतः समुद्भवः इति भवान् पृष्टः, न पुनः प्रत्य-
"
॥९॥

·थीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥९॥ ज्ञानस्य साकारता , . हि कश्रिवस्तुधर्मो नीलत्वादिलक्षणः कश्विन प्रतिभामधर्मो यो बहुषु प्रतिभाममानेषु प्रतिभाति यथा केशकलाप इति, एतदप्य- मत्, यतो यद्ययं प्रतिभासधर्मो न वस्तुधर्मस्तदा कथमभ्रान्तमध्यक्ष प्रचयाचमासि स्थात् , नापि परमाणुव्यतिरिक्तः कश्चिदस्ति, तस्थ व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पादिभिर्भवद्भिः प्रतिपेधात , भवतु वा कश्चिदनिरूप्यो विषयः, तत्सारूप्यं च विज्ञानस्य, तथापि विषयविज्ञानयोः सारूप्यनिश्चयो नास्ति, उभयदर्शनाभावात् , उभयदर्शनाधीनच सादृश्यनिश्चयः, अर्थश्च साकारपक्षे न कदाचि- दृष्टपूर्व इति स कथं सदृशः कल्पेत ? विज्ञानं चा, किञ्च-यद्युत्पत्तिसारूप्याभ्यां विज्ञानमर्थस्य ग्राहकं तर्हि तत एवोपादेयो विषय- क्षण उपादानक्षणं गृह्णीयात् , उत्पत्तिसारूप्याभ्यां ज्ञानाकारो ग्राहको (विषयस्य नोपादानक्षणस्य) तर्हि बोधरूपत्वादेवार्थस्य ग्रा- हकं ज्ञानं भविष्यति, किं सारूप्येण ?, बोधरूपताया अविशेषात् किं न सर्वग्रहणप्रसङ्गः ? कारणत्वाविशेष(श्च योधरूपतायाः पूर्व- क्षणवृत्तितायाव सर्व)त्राप्यस्तु, किमाकारेण ?, तम्माद्यदुक्तं 'आकारमन्तरेण प्रतिकर्मव्यवस्था न स्यात्' तदयुक्तमिति, ज्ञानमेव हि नियतार्थग्रहणपोम्पमस्तु, किमाकारेणेति, तदुक्तम्-"अतादूप्येऽपि योग्यलनियतार्थस्य वेदनम् ।" इति । यस्मादाकारवादिनाऽपि वस्तुखाभाव्यमाकारग्रहणे ज्ञानस्याभ्युपगतं, तसात्तदेव नियतार्थग्रहणेऽपि तस्यास्तु, किमनेन व्यवधिना ?, न च स्वाभाव्यमहे- तुकं, किन्तु कर्मणः क्षयोपशमवैचित्र्यात् आत्मैव नियतार्थज्ञानाकारतया परिणमस्तान् तानान् प्रतिपद्यते, ततः सारूप्यगनि- मित्तं, किश-निराकारपक्षे विषयविपयिभायनिमित्तः सम्बन्धो मृग्यते, मृग्यमाणश्वासौ यदि तदुत्पचिरूप इप्यते तदा चक्षुरादेरपि विषयत्वप्रसङ्गा, ततस्तन्निवृत्यर्थ सारूप्यं भवद्भिरङ्गीक्रियते, एवमपीन्द्रियमनस्कारयोपियत्वप्रमङ्गस्तदवस्था, विज्ञानं हि तयो- पियग्रहणप्रतिनियतमोधात्मकत्वलक्षणमाकारं विभनि, नाभ्यां चोत्सयते, अपिच-अर्थानुभासिद्धयर्थं माकारत्वं विज्ञानस्य , ॥९॥ .

·धीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥९॥
ज्ञानस्य
साकारता
"
कल्प्यते, न च साकारेण ज्ञानेन कश्चिदनुभवनीयोऽर्थोऽस्ति, निवृत्तस्याद, न च निवृत्ती विषयोऽनुभूतो नाम, शनुभयस्य विद्य-
मानविषयत्वात्, यदि च नानाकारानुभव एव विषयानुभव इप्यते, एवं तर्हि नीलादिवत्केगकलापाकारे चेतसि संवेद्यमाने केश-
कलापेऽपि वायोऽनुभूतोऽभ्युपगन्तव्यः, विशेषाभावात् , स्यादेतद्-यस्यान्वयव्यतिरेकावनुविधत्तेः बुद्धिप्रतिभामः म प्रत्यक्षः,
केशकलापादिप्रत्ययन विष्णवः, वस्त्वननुरोधेन प्रतिभागमानतया विलम्भात् , यदाह-"विसंवादादुपालनः" इति, तत्कथं चत्र
बाहरी वस्तु संविदितं शक्यते व्यवस्थापयितुं ?, तदपि निरूप्यं, फिमसचान कैशकलापादिप्रतिभास उपलकः ? आहोश्चित्पन्नपि बाह्य-
वस्तुनिरपेक्षत्वात् ?, न तावत्पूर्वो विकल्पः, यसान्नीलादिप्रतिभासाद्विज्ञानारूढादनुभूयमानादस्य केशादिप्रतिभासस्य न कश्चिद-
नुभवकतो विशेषो विद्यते येनायमसत्चादुपप्लयः स्यात् , इतरश्व सत्यो नीलादिप्रतिमासः साधकाद् अयमसत्य इति चेत्, एवं
नहि गदमनोरेकत्वानुपपनेनिराकारमेव केशादिज्ञानमेष्टव्यं, तत्र यधा भान्तविज्ञानममन्तमाकारमुपदर्शयति तद्वदभ्रान्तमपि निरा-
कारमेव सन्तमाकारमादर्शयिष्यतीति माकारवादस्त्याज्यः । अथ निरपेक्षत्वादुपप्लुतो द्विचन्द्रादिप्रतिमास उच्यते, ननु सोऽपि
यस्त्वननुरोधी प्रत्ययः कुत आयातः ? इति वक्तव्यं, यद्यालयविज्ञानवासनापरिपाकादित्युच्यते तर्हि नीलादिप्रतिभासा अपि वस्तु-
| निरपेक्षा नासनापरिपाकाधीननिप्पत्तयः प्राप्नुवन्ति, एवं च विशेषाभावात् सर्वेऽप्युपप्लुता अनुपप्लुता या प्रत्ययाः स्युः, विशेपो वा
वक्तव्या, अथ विशेषम, मन्यते मवान्-खसन्तानमात्राधीनप्रतिभासाः प्रतीतयः कथमसति याये वस्तुनि कदाचिदुत्पधेरन् ?,
तेन कादाचित्कत्वान्न बावस्तुनिरपेक्षः, यद्येवं द्विचन्द्रादिप्रतिभासो याद्यवस्त्वननुरोधी कथमिव कदाचिदुत्पद्यते ?, अक्षविकार-
स कादानिकत्वादिति चेत्, ननु द्विचन्द्रादिविज्ञानप्रतिभासस्य वस्त्वननुरोधात्कुतः समुद्भवः' इति भवान् पृट, न पुनः प्रत्य-
.
॥९॥

·ज्ञानस्य साकारता - थीउत्पादा-यकारणं, तसाद्वासनापरिपाकापेक्षप्रतिभासा खल्वियमिन्द्रियजा भ्रान्तिरभ्युपगन्तव्या,यदुक्तम्-"अस्तीयमपि सायाऽन्तरुपप्लवसमु- दिसिद्धिद्भवा ।" इति, भ्रान्तिबदभ्रान्तिरपि न वस्त्वनुरोधिप्रतिभासा, वस्त्वभावेऽपि तदाभासदर्शनात् , तदेवं सर्वबुद्धिप्रतिभासानामवि- ॥१२॥ शेपान्न किचिथावर्चनीयमस्तीति सौभ्रा(त्रा)न्तिकनये प्रत्यक्षलक्षणावसरे प्रान्तपदमनर्थकं प्राप्नोतीति साकारखादे दोषः। अपि- च-यद्यर्थात्तदाकारता विज्ञानस्य तदा तद्वजडताऽपि स्यात् , अथ नीलाद्याकारतैवार्थाद्भवति, न जडता, ननु यदि नीलपरमाणु- रूपता तदा कथं न जडत्ता ?, अथापरमाण्वात्मके विज्ञाने नीलात्प्रतिविम्बमानमेव भवति, यथाऽनीलात्मिके स्फुटिके नीलादिरिति, ननु न स्फुटिकस्यापि नीलपरमाणुपरिणतेरन्यत्प्रतिविम्ब, तन्नाकारवादः कथशिदुपपतिक्षम इति, यदुक्तम्-"खाकारजननमेवा- र्थस ग्राह्यत्व"मिति, तन्न संभवतीत्यर्थः, ग्रहणोपायाभाव एव परस्येति, कार्यग्राहिणा च प्रमाणेन कार्यमेव प्रतिपन्न, न कारणं, कारणग्राहिणाऽपि कारणमेव प्रतिपन्नं, न कार्य, न चोभयावभासनियतं रूपमस्ति, अस्मदभ्युपगमप्रसङ्गात् । क्षणिके कार्यकारणत्वाभावः-ततः कार्यकारणभावव्यवस्थाऽपि न स्यात् , तेन यदुक्तं हेतुपिंदौ कार्यकारणसिद्धिः, य | एवेदमस्सोपलम्मे उपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्धमुपलभ्यते सत्वप्येतेषु हेतुष्वस्याभावे न भवतीति तद्भावे भावस्तदभावेऽभावश्च, प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कार्यकारणभावस्तस्य सिद्धिः, कार्यकारणभाव एव ह्यन्तिरस्यैवं स्यात् यत्र धूमस्तत्रावश्यमग्निरिति, अग्नि- भाव एव हि भायो धूमस्य, तत्कार्यत्वमिति तद्वचनमात्रमेच, न खलु प्रत्यक्षमिदमस्योपलम्मे उपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलब्धमुपल- म्यत इत्यायधिगमव्यापारप्रागल्भ्यं भवितुमर्हति, स्यादेतत्-निर्विकल्पकदर्शनद्वयानन्तरमिदमस्यादुत्पन्नमित्येवमाकारं सरणशान- मुदेति तेन तथाभावाधिगमः, तदप्यसत् , यतः सरणमनुभावानुसार्येवोत्पद्यते, न चानुभवदयेन कार्यकारणभावोऽभूत् येन तथा- , ॥१२॥ .

·भीउत्पादा
दिसिदिः
॥९३॥
कार्यकारण-
"
--
A
सरणं स्यात्, आत्मनथाभावे कस्य तत्सरेणम् ?, अवेत्थमानक्षीया:-यधा कारणविषयं विज्ञानं कारणं गृह्णात्येव, तथाविशिष्टफा-
पैजननखभावमिति तथैव गृहाति, अन्यथा तदग्रहणप्रसङ्गात्, एवं कार्यमपि विशिष्टकारणजन्यस्वरूपमिति तथैव गृह्यते, ततस्त-
सामर्थ्यप्रभवो विकल्पस्तथैव प्रवर्तत इति युक्तः कार्यकारणभावावगमः, अत्रोच्यते, विशिष्टकार्यजननखभावत्वं विशिष्टकारणज-
न्यस्वभावत्वं चेतरेतरावधिकमवस्थितमित्युभयग्रहणमन्तरेण कथं ग्रहीतुं शक्थमिति व्याधूय व्यामोहं चिन्तय तावत् , यदि हि
कार्यकारणयोरन्यतरदर्शनादेव कार्यकारणभावव्यवसाकारिविकल्पोदयस्तहि नालिकेरीद्वीपागतो गगनतलावलम्बिनी बहलबह-
लथूमलतामुपलभ्योदितानलविकल्पः किमनलं तर न व्यवस्थापयति ?, सङ्केताभाषादिति चेत् तत्किं तेन धूमस्वरूपमपि न प्रति-
पर्व, प्रतिपत्नं परं विकल्पोदयः सङ्केत्तमप्यपेक्षते, नहि न कार्यकारणस्वरूपग्रहणमात्रेणैव कार्यकारणभावव्यवस्थेति, उक्त-"दिष्ट-
सम्पन्धसंवित्तिनैकरूपप्रवेदनात्।" द्वयखरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनमिति । ननु कार्यकारणभाव कार्यकारणस्वभावादमिन्नो मित्रो
वा?, यद्यमिन्नस्तदाऽज्यतरग्राहिणा प्रमाणेन कथमस न ग्रहणम् ?, अथ मिन्नस्तर्हि तदाऽपरं तृतीयं वस्त्वन्तरं स्यात्, न चायं वस्त्व-
न्तरभूतो माहिरभ्युपगम्यते, न चायमभ्युपगम्यमानोऽपि युक्तः, यतोऽयमन्यो भान् खभावतोऽप्रतिपन्नकार्यकारणखरूपयोर्वा
भवेत् ?, यद्वा स्वभावेनर कार्यकारणात्मनोः ?,यद्यायः पक्षस्तदा सर्वौवाकार्यकारणभूते वस्तुनि भवेत्, ततः सर्व सर्वस्य कार्य स्यात् ।
समावेन चातद्रूपस्यान्ययोगेऽपि न तद्रूरता, नहि भावर प्रतिनियतरूपत्यागवान्ययोगेऽपि रूपानारमाभजन्ते, यतो नान्ययोग-
स्तेषां पूर्णरुपं नाशपति, विनाहेत्त्वयोगात् , नाप्यपूर्वमुत्पादयति, तस्य ततोऽर्धान्तरप्रसनात् , न हि तेषु निष्पन्नेषु निष्पन्नो मिनहे-
तुकोऽमिन्नहेतुको वा तत्खभायो युक्ता, अयं भेदो भेदहेतुवा यो विरुद्धधर्माभ्यासः कारणभेदश्च अतक्षेत्र मेदोऽन्यनिमित्ताभावाद्
॥९३॥

·उत्पादा-
कार्यकारण
भाव:
॥९४॥
एकद्रव्यं विश्व सादित्यादि प्रसज्यते, प्रतिभासभेदोऽपिहीतरेतराभावरूपतया विरुद्धधर्माध्यासं नातिकामति, ततश्च पूर्ववस्तुनी तद-
वस्थे एवेति न तयोरन्ययोगेऽपि कार्यकारणरूपतापत्तिः, अथ द्वितीय पक्षस्तदा स्वभावत एव तयोः कार्यकारणरूपत्वादन्यस्तद्भावः
कथं न वैयर्थ्यमनुभवेत् !, कार्यकारणबुद्धी अपि तद्भायभावितामात्रनिबन्धने, नार्थान्तरनिमित्ते, तस्योपलब्धिलक्षणप्राप्यस्य कार्य-
कारणरूपस्य विवेकिना निरूपयता(अर्थान्तररूपताम)न्तरेणाप्रतिभासनात् , तथाविधस्यापि ग्रहणकल्पनायामतिप्रसङ्गः,अनुपलब्धिल-
क्षणप्राप्ततायो कथं कार्यकारणयुद्धी तन्निवन्धने ?, नहि तदर्थान्तरं स्वसत्तामात्रेण तदुद्धी प्रवर्त्तयति, सदा सन्निहितत्वेनास्य तयोः
सर्वदोदयप्रसङ्गात्, न च विशेषणमगृहीतविशेष्यं स्वस्वविशिष्टप्रत्ययनिवन्धनमित्ययुक्ताऽस्यानुपलब्धिलक्षणप्राप्तता, न च दृष्टस्यानु-
पलब्धत्वं युक्तं, कार्यकारणयुद्धयोस्तनिवन्धनोपगमात्, न हि यनिमित्तो योऽन्यत्रातबुद्धिभाजि व्यवसायः स तदनुपलक्षणे युक्तः,
देवदचे दण्डिव्यवसाययद्दण्डानुपलक्षणं, न चार्थान्तरस्य कार्यकारणाभ्यां सम्बन्धो, घटात् सम्बन्धान्तरकल्पनायामनवस्थाप्रसक्तेः,
कार्यकारणभावाभ्युपगमै कार्यकारणाभ्यामसहभाचिता तद्भावस्स, ततय कार्यकारणकलितस्य तस्थासन्निधानात् कथं कार्यकारणबु-
द्विहेतुता ?, निरुद्धयोरध्याहृत्य तत्प्रत्ययकल्पनायां च कल्पितविषय एव कार्यकारणव्यवसायः स्यात् , न वस्तुविषयः, सच विशि-
टभावाभावनिवन्धनोऽभ्युपगम्यत एवेति किमर्थान्तरपरिकल्पनया?, कल्पितविपयत्वे तद्वयवसायस्य वैयात, कार्यकारणयोश्चा-
योगपद्यान सहिताभ्यामसौजन्येत,प्रत्येकजन्यत्वे कथं कार्यकारणभावः ?,यदाच कारणेन जन्यते तदा किं खकार्यसहितोऽयं केवलो-
केवलो जन्यते?, अथ केवलः, केवलोऽपि किसकार्यात्मागथ पश्चात् ?,यदि खकार्यसहितस्तदोभयोरन्यत एव भावात्परस्परसम्बन्ध
इति कार्यसम्बन्धिताऽस्य हीयेत, अथ केवलः स्वकार्यात्माक्तदा क्षणिकतया कारणस्य तमेव जनयित्वा ध्वंसात् कथं स्वकार्य क्रिया ?,तयां
॥९॥

·श्रीउत्पादा.
दिसिद्धिः
॥१५॥
कार्यकारण-
माव:
चासत्यां कथं तदपेक्षमस कारणत्वं , तसिंथासति कथमकारणेन कार्यकारणसम्बन्धो जन्यते ?, अथ खकार्य कृत्वा पश्चा(न्यते
तदा कार्यस्य जातत्यात् संबंधः कारणे) न कुतः १, तद्भायश्च सम्बन्ध उच्यते, कार्यकारणयोश्वासहभावित्वात् कुतोऽस्य द्विष्ठता ?,
तस्यां चासत्यां कथं सम्बन्धिता ?, अक्षणिकत्वेऽपि कार्यकारणयोस्तजननात् प्रागप्रतिपन्नतदाधारभावयोः पश्चादपि खभावापरा.
पुत्तेस्तदाश्रयत्वमनाश्रितं च कथं तद्भाव प्रत्ययहेतुर्वा ?, समवायिकारणस्यैव कार्यसमवायिकारणत्वं,न निमिचासमयायिकारणयोः,
कार्यस्य वा तत्समवायात्कार्यत्वं, अस्य च सर्वत्राविशेषात् तत्सर्व वस्तु परस्परं कार्यकारणरूपं स्यात्, पूर्वोत्तरभावाभावविशेषणता
चास तदसम्बन्धादयुक्ता, निरतिशयस्य तदयोगाच, तयोरेव चातद्विशेषणयोस्तल्लक्षणताऽस्त्वित्यभिप्रायवतैय धर्मकीर्तिनोक्तं-
"तनावे भावतभावेऽभावध कार्यकारणभावः" इति, तदत्र प्रतिविधीयते-अथ कोऽयं तदभावेऽभावस्तद्भावे भावश्च ?, य एव हि
कारणामिमतस्य भावः स एव भावः कार्यत्वेनाभिमतस्य, कारणत्वाभिमतस चाभावेऽभाव एव कार्यत्वेनाभिमतस्य, स एव कार्य-
| कारणभावो, नान्यः, नन्दसाभिरप्येवमिष्यत एव, केवलमेतद् घूमो, यथा-कार्यकारणयोरन्यतररूपावगमादेवायमधिगन्तुमशक्या,
कथश्चितद्धर्मत्वात् , धर्मधर्मिणोध मेदाभेदेन व्यवस्थानमिति निर्णेष्यामः, ततः पृथकार्यकारणस्वरूपग्राहिणा प्रमाणेनायमधिगंतुम-
शक्य इत्युभयग्राहिणा परिणमनसभावमनुगतमेकमात्मद्रव्यमस्तीति जैनानामुपपद्यते कार्यकारणव्यवस्था,न परेपामिति, एतेन यदुक्तं
कल्याणचन्द्रे-'यथा कार्यस तावदनुत्पत्त्यवस्थायामसत्त्वादेव न कारणसम्बन्धित्वं, निष्पन्नावस्थायामप्येवं, निरपेक्षत्वात् , तथा
कारणमपि कार्यनिप्पत्ययस्थायां कार्यासम्बध्येय, नाप्यनयोः कार्यकारणभावसम्बन्धो, मिन्नकालत्वात् , केवलमस्येदं कार्य कारणं
चेति कल्पितोऽयं व्यपदेशः, तेन खहेतोः सकाशात् स्वरूपलाभ एव भावस कार्यत्वं, कारणस्यापि कार्य प्रति प्रागभाव एव कार-
"
ROOHOराकानन
॥९५॥

·श्रीपादा- दिमिद्धिः ॥१६॥ र्यिकारण माव: . SatesKaic:0, पत्वं, कार्यकारणगतस्य स चात्मलाभः प्राग्भाग्य मावस्यामिन्नत्वात्प्रत्यक्षगृहीत एवेति, कथं न प्रत्यक्षग्राह्यः कार्यकारणभावः ?, केरल कार्यदर्शने सतीदमस कार्य कारणं चेति व्ययहियते, यतो नाकार्यकारणयोः कार्यकारणभावः संभवति, नापि कार्यकारण- भावपोगायोः कार्यकारणता मिन्ना कतुं शक्यते, विरोधात , नापि मिन्ना, तयोः स्वरूपेणाकार्यकारणताप्रसद्भात् , स्वरूपेण कार्य- कारणयोरपि कि कार्यकारणभावेनार्धान्तरेण कल्पितेन ?, स्वरूपेणैच कार्यकारणरूपत्वात् , तसात्पूर्वोत्तरभाव एव तयोः कार्यका- रणमाः, तेन पूर्वके वस्तुनि गृह्यमाणे कार्य प्रत्यानन्तर्य कारणात्मकं गृहीतमेव, उत्तरेण च ज्ञानेनोचरं वस्तु कारणानन्तरं गृह्य- माण कार्यात्मकमेय गृह्यते, नदानन्तर्यस्य तदमिन्नस्वभावत्वात् , अत एव चासादनन्तरमिदं भवतीति सरणमपि भवति, आन- न्तर्यसानुभूतत्वा'दित्यादि, तदप्यपानम . अन्वपिद्रव्यामा इदमसात्पूर्वमिदं चानन्तरमित्यादेर्वचनमानत्वात् , उभयावभास्येक

·उत्पादा
सिद्धिः
॥१७॥
क्षणिके
प्रमाणा-
भाव:
,
"
तदन्यदप्यपेक्षमाणं न कदाचित्कार्यमुत्पादयेदिति, नैतत्सारं, यतस्तदुपयोगाभाव एतावतैवाभिधीयते, यतस्तानि सहकारिकारणानि
तेन रूपेण न परिणमंतीत्येतावता तदुपयोगात् तदपेक्षायामात्मानं नियुक्त इति कमुपालभेमहि ?, नहि स्वहेतुभ्यो भावास्तत्स्व-
भावतयोत्पन्नाः कस्यचित्पर्यनुयोगमर्हन्ति, यता तदुपादानं सहकारिकारणान्यपेक्ष्य तथापरिणमनस्वभाव रात् कार्यमुत्पादयति,
अतस्तत्रापि कार्यकारणभाव उपादानपवयवाहियत इति न कविकोपा, दृष्टय कथभिदेकोऽपि संयोगादिपरिणामः संयुक्तपस्तुळय-
निष्ठः, न च दृष्टेऽनुपपर्ण नाम, तद्वदनापि वस्तुप्यनिष्ठकार्यत्याविरोधा, तवस्तुव्यस्यैव फाभिगदात्मनया परिणामात, तवियं
कार्यकारणव्यवसा नात्यन्तोच्छेदे, एवमन्यदपि सर्वगत्यन्तोन्मेदे पालम्लपितमायमेव प्रसजति, नतु सङ्गतिक्षममिति स्फुटगेतत् ।
क्षणिकवादे प्रमाणाभावः-तथा च 'सम्यशानपूर्षिका सर्वपुरुषार्थसिविरिति तागुरपापते, शिविध सम्यगमानं-प्रत्यक्ष
मनुमान 'त्यादिनन्धप्रबन्धनयासेनाल्गपाण्डित्यप्रकटन कूटनदनृत्यमिव न सहृदयहृदयानन्ददायि शाक्ययुगाना, गते किस-
म्पगज्ञानं १ को वा पुरुषार्थ: १ का या तस्सार्थसिद्धिर्या तत्पूर्विका? कथं वा तमिश्या ? इति परिभाष्यतागगहितेन मनसा, ध-
|णिकत्यादर्थकाले न ज्ञानमिति तदाकारतयैतदर्थस्य ग्राहकं कल्पितं, अर्थश्य विविक्तक्षणक्षयिपरमाणुलक्षणखलक्षणरूपोऽभ्युपेता,
सिरस्थरावभासस्वभावाध्यासितं च विज्ञानं प्रतिप्राणि प्रसिद्धिसौधमध्यमध्यासीनमिति न तस कदाचित्सम्परावं, अतणिसागो
मान्तिः, सा च सम्यक्त्वविरोधिनी, न च ज्ञानातिरिक्तः कविज्ञाता समस्तीति पुरुषोऽपि न कोऽपि, नापि तसार्थसिद्धिा, तदा
स्वपमेव निरुद्धत्वात् , एवमपि चेदर्थसिद्धिरस्थ परिकल्प्यते मृतस्स कामिनः कामिनीसमालिजनसमुन्दना सुखोदयः किन परि-
परयरे १, न था सा तत्पूर्विका संभवति, विनाऽन्वपमुत्पत्तेरेवाधः प्रतिक्षितत्वात, न च सम्पग्ज्ञानादिनिश्श्योपाया, पतो यथा-
करत
॥९॥

·उत्पादा- दिसिद्धिः १९८॥ क्षणिके प्रमाणा- भाव: प्रतिभासममलसलिलकल्लोलकलितप्रदेशे जलोल्लेखि संवेदनमुदयपदवीं समासादयति वादृशमेव मरुमरीचिकानिकुरुम्बचुम्ब्यपि तदा नदनुभ्यते,ततः सम्यामानेतरयोः कथं सम्यगसम्यक्स्वरूपनिर्णयः?, संवादादिति चेत्, तथा हि-सम्यग्नानस संवादकमपरं ज्ञान- मुत्पद्यमानं सम्यग्ज्ञानरूपतां निश्चिनोति, तदितरस न, संवादायोगात् , तत्रापि विचार्य-तत्संवादकज्ञानं सहकारिकारणभूतं सन्नि- श्वयमुत्पादयति किं चा ग्राहकं सदिति ।, यदि सहकारिकारणं तन्नोपपद्यते, मिन्नकालत्वात् , संभूयैककार्यकर्तृत्वं हि सहकारित्वं, तत्कथं मिन्नकालमाविषु भावेष भावं भजेत् ?, अथ ग्राहकं तर्हि तत्प्रथमज्ञानस्य कथं ग्राहकं ? किं प्रत्यक्षं सत् किं वा लिङ्गभूतं ?, नवाबत्प्रत्यक्षं सत्, तदा प्रथमसंवेदनस्य दूरं नष्टत्वात् , किच-इदं यत्संवादकत्वेनाभिमतं भावानां तर्हि तदिन्द्रियजं च ज्ञानं मानान्तरखरूपमपि न प्रतिपद्यते, कुतस्तद्गतसम्यक्त्वेतररूपनिर्णय ?, अथ लिङ्गभूतं तदपि नास्ति, यतो लिङ्गं गृहीतप्रतिबन्धमेव साध्यं गमपति, प्रतिवन्धग्रहणं न प्रवर्तकसंवादकाभ्यामेव, परस्परसाग्रहणात् , नापि ज्ञानान्तरेण, तदुभयस्वाभावाग्रहणादेव, अना- दित्वात्संसारस्य संवादकज्ञाननिवन्धनप्रवर्तकज्ञानस्य सम्यक्त्तमनेकयोऽपि निश्चित्य सन्देहभाजि प्रवर्तकज्ञाने संवादबानातनिश्चि- न्वन्ति, नन्वत्र चक्रकपणं, तथाहि-सम्यक्त्वनिश्चयात् प्रवृत्तिः, प्रवृत्तौ संवादज्ञानं, संवादज्ञानाच्च सम्यक्त्वनिश्चयः,किञ्च-अनादौ संसारे निरामवादिनः सम्बन्धः केन गृह्यते ?, अथास्त्यनन्तवासनाऽऽलयभूतमालयविज्ञानं रागादिवायाहङ्कारास्पदभूतं तेनेति चेत् ननु निरन्ययविनाशपले नैतदुत्पत्तिक्षम, तत्र हनन्तवासना एव विज्ञानरूपाः स्युः, नापरमेकं किमपि विज्ञानं यदनन्तवासनाऽऽ- लपभूतं भवेत् , तदपि चैत्प्रतिपद्यते भान्तरेणात्मद्रव्यमेव चिद्रूपमनेकवपर्यायव्यापकमभ्युपगतमित्यसदिष्टसिद्धिरेवैवं भवेत् । अपिच-संपादके सतः सम्यस्यनिश्चयः संवादकान्तराद्वा?, यदि स्वतस्तदा प्रथमेऽपि तथैवास्तु, किं संवादकापेक्षया ?, अथ ॥९॥ Sama ·क्षणिक प्रमाणा-- भाव: भीउगावा- संपादकान्तरातहिं पूर्पोक्तमसमास रादपस्समनपसा प, अथ प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रयोजनमुद्दिश्य प्रवर्तते, संवादकज्ञाने चार्थ- क्रिया सिबेतिन तस प्रामाणपरीक्षायां मनः पणिदधति, नैतदस्ति, गतो यथा ते प्रेक्षायनया प्रवर्तकं विचारयन्ति तथा. ॥१९॥ क्रियातानमपि, तपादि-दमक्रियाशानं किं समदशायामिपासत्यमुत सत्पमिति !, अथ खमज्ञानस्य बाधितत्वादसत्पत्वं, माहि-रोमान्तरमेव शरीरगतापेरनिखांदापस्थामुपलम्भमाना धिम्मिध्येदं जलार्थक्रियाज्ञानमिति निचिन्वन्ति, जाग्रदव- सायरामामाभित शानमनभवन्तो न साशका इति । ए(पं न क्षणभंगभंगः स्पष्ट एव, यतः पूर्वक्षणज्ञानाद् न भिन्न- मापिशागारारं गाणाग किमपि प्रपर्यत इत्युक्तं पार, किन-वसंपादशानं किमेकसन्तानं भिन्नसंतानं वा?, तदपि किमे- | गफार मिषकाले मा?, तदपि कि समानजातीपमुत भिमजातीय, तदपि किमेकविषयमाहोचिद्भिनविषयमिति, तत्रैक- सन्तानमणि रागानकालं रामानजातीयं रामानविषयं मिनविषयं या युगपज्ज्ञानद्वयं नोपपद्यते, न होकरीव देवदत्तसैकस्सादेवैक- पणभाविनाक्षणावेकसिभेप पटे पटपटयो विषये संवेदनवयमुपजायते, भिन्नकालं तु तदेकविपयं नैमित्तिकचन्द्रद्वयदर्श- गि मनिपारि, गिरिकस पुनः पुनस्साशानमुत्पधते, नतु सम्पक तद्भवति, किञ्च-एकविषयत्वे पूर्वविज्ञानं सम्यग्रूपमसम्यग्- कमेगा?, गाराम्गगसंपदा सदुपरकालभापि संवेदनमपि तसिव विपये प्रवर्तमानमसम्पग्रूपं स्यात्, प्राक्तनस सम्यक्त्वे Pिायनिक किमिदपरिसिन्दतो गृहीतग्राहित्वेनाप्रामाण्यमुनरज्ञानस्य भवेत्, न चाप्रमाणकेन तेन सम्पत्यादिनिश्चयो (ोषणाणणारेण, भिमकालं तु भिन्नविषय विज्ञानं संपादकं चेदिष्यते तदा मरीचिकाजलज्ञानसापि तदुत्तरकालभाविमरीचि- 14 दिने सवादक स्पात् , मिशजातीय त्येकसन्तानवृत्ति समानकालं मिन्नकालं वा, पदि संवादकं तदा मिथ्यादर्श- ॥९॥ .

·ज्ञान- प्रामाण्य श्रीउत्पाद दिसिद्धिः ॥१०॥ नस्याविभिन्नवस्तुस्पर्शादिविज्ञान संवादकमापयेत, एकं एकविषयत्वे सतीति चेत् कथं रूपस्पर्शादिज्ञानानामेकविषयत्वं, न चैवं द्रव्यमभ्युपगम्यते, भिन्नसन्तानं तु समानजातीयं भिन्नविषयं यदि संवादकं स्यात् मिथ्याज्ञानस्यापि तथा भवेत् , एकविषयं तु परसन्तानशानस्वरूपापरिशाने तत्कर्मता प्रतिपत्तौ तपोर्नोपपद्यते, अथ तुल्याभिधानप्रवृत्तिदर्शनातयोरेकविपयत्वं प्रतीयते, ननु तैमिरिकद्वयद्विचन्द्रदर्शनेऽप्येतदस्तीति तयोरपि परस्पर संवादकत्वेन सम्यग्रूपत्वं स्यात् , तन्त्र संवादकापेक्षित्वेन ज्ञानस्य सम्य- पत्वावगमो युक्तः, किन्तु वाधारहितत्वेन । ज्ञानप्रामाण्यवाद!-अत एवोक्तं "प्रमाणं स्वपराभासि, ज्ञानं बाधविवर्जित"मित्यादि, ननु ज्ञानस्य किं बाधकं ? को वा तदभावः', उच्यते-असत्प्रकाशनसामयं वाध्य, तथाहि-ज्ञानस्य सदर्थप्रकाशनशक्तिरिवासदर्थप्रकाशनशक्तिरप्यस्ति, न च सर्वमसन्तं प्रकाशयति, नियत्तविषयत्वाद्भान्तीनां, ता हि क्वचिद् ग्राह्यसादृश्यात् भ्रमहेतोः, क्वचिद्विचित्रानुभवाहितवासना- अयोधविपर्यासात् विचित्ररूपत्वात्कर्मपरिणामस्य, वाधकमपि समानजातीयं विजातीयं वा विज्ञानं, समसमयमसमसमयं वा ?, एकस्य वा प्रमातुरनेकस्य वा ?, एकविषयत्वे सति ननु यदेव वाध्यत्वेनाभिमते विज्ञाने वस्तु प्रतिपन्नं तदेव यद्यक्षतं बाधकेऽपि प्रतिभाति तदा कथं तद्वाधकं १, नाक्षतमेव प्रतिभाति, किन्तु यदेव पूर्वज्ञानेनासदाकाररूपेण वस्तु प्रतिपन्नं तदेव बाधकेन तदा- कारनिरासेनान्यथा प्रतीपते, अथैकं वस्तूभयविज्ञानगोचरचार्यन्यथा प्रतिभासे सति नास्तीत्युच्यते, तदसत् , यतो विज्ञानप्रतिभा- समेदवदमैदप्रतिभासोऽप्यात्मनोऽस्ति, तथाहि-तदेवेदं वस्तु मरुमरीचिकारूपेण चकास्ति यत्पूर्व जलरूपेण प्रतिभातमासीदिति, एत- दुसरत्र प्रसाधयिष्यामः, अभावोऽपि न तुच्छादिरूपः, किन्तु प्रामाण्यस्यैव तदाभासविविक्तमात्मस्वरूपं, ततस्तदेव वस्तुग्राहि प्रमाणं ॥१०॥ .

·संतानखंडन
"
भीउत्पादा- विपर्यस्तप्रमाणान्तरशून्यमात्मानं स्वग्राधमारोपितासदाकारविविक्तं च प्रतिपद्यमानं सम्पत्वेतरावगमाय प्रभवति, नान्यथा, एतच
दिसिद्धिा कथाचिदन्यसद्भाव एवोपपद्यते, द्विविधं सम्यग्ज्ञानमित्याद्यपि च, ततः सकलवस्तुव्यवस्थाव्यवच्छेद एवात्यन्तोच्छेद इति कर्मत-
॥१०॥
फलसम्बन्धावसङ्गतिः सङ्गतैव ।
संताननिरासः अथ-"यसिन्नेव हि सन्ताने, आहिता कर्मवासना। फलं तत्रैव संधत्ते, कर्पासे रक्तता यथा ॥१॥" इति
स्वसन्तानापेक्षया सर्वमुपपद्यत इति का नाम किलाबासङ्गतिः ,तदेतदप्यसमीचीन, यतो भेदाविशेषात्परमन्तानोऽपि न परसन्तान
इत्यसमझममेव प्रासं, तथाहि-ययेनासम्भवद्विशेष तत्तेन समानरूपं दृष्ट, यथाऽसम्भवद्विशेषः पटः पटान्तरेण, असम्भवद्विशेषथ
| स्वसन्तानः परसन्तानेन परसन्तानो वा स्ववन्तानेनेति, नायमसिद्धो हेतुः, यतः स्वपरत्वाभिमतयोः प्रतिक्षणं सभावभेदो निर्वि-
शिष्टः, अन्वयरूपस्तु विशेषो नेष्टः, प्रतिनियतस्वभावतालक्षणस्तु विशेषः सन्नपि न प्रस्तुतार्थोपयोगीति नाश्रयणीयः, तन्नायम-
| सिद्धो हेतुः, सपक्षे भावान विरुद्धः, विशेपासम्भवेऽप्यसमानरूपकल्पनायां न किञ्चित्केनचित्सह समानरूपं स्वादिति सजातीय-
विजातीयव्यवस्सोछेद एव भवेदिति विपर्यये घाधकप्रमाणसद्भावान्नानकान्तिकोऽपि, यदा नोक्तन्यायाद्विशेषासम्भवेऽपि खपर-
| सन्तानयोरसमानरूपतां परे न प्रतिपद्यन्ते तदा विशेषासम्भवस्य समानरूपतायाध कथश्चिदिन्नरूपताऽपीटैवेति न प्रतिज्ञात कद-
शासिद्धत्वमप्यस्य, ननु वायं सन्तानिभ्यो भिन्नः स्यादभिन्नो का?, यद्यमिन्नस्तदा सन्तानिन एव, न सन्तानः, अथ मिन्नस्तरंसी
परमार्थतः सन्नसन् या , यद्यसन् नमःकुशेशयकल्पेन किमनेन परिकल्पितेन ?, कचिदपि तत्चानुपयोगित्वात् , अथ परमार्थतः
सन्नयमिष्यते सोऽपि प्रतिक्षणं विनश्वरखरूपः ? किं वा नित्य ?, प्रथमपक्षे तदवस्थः प्रमङ्गः, द्वितीये क्षणभङ्गमङ्गः, अत एवोक्तं
॥१.१॥

·संतानखंडन
s
दिसिद्धिः
॥१०२॥
"
केनचित्-"अधापि नित्यं परमार्थसन्त, सन्ताननामानमुपैपि भापम् । उनिष्ठ मियो ! फलिता तवाशा, सोऽयं समाप्तः क्षणभङ्ग-
वादः ॥१॥" उभयरूपनिषेधस्तु वस्तुनो नोपपद्यते, तस्यैवाभावग्रसङ्गात् , भेदाभेदपक्षस्तु नेष्टो भवद्भिरसदभ्युपगमप्रसङ्गात् , तसा-
दयं स्वसन्तानः परमन्तानचायमिति बहृदयविनोदमात्रफला परख परिकल्पना, न ताचिकी कर्मतत्फलसम्बन्धादिव्यवस्था कर्तुं
प्रभपतीति, स्यादेतत्-यद्यपि न कश्चिदेकस्ताचिकः सन्तानः समस्ति तथाऽपि प्रतिक्षणविनश्वरभावा भावाः प्रतिनियतशक्तिभ्यः
प्रत्ययेभ्यः समुपजायमानाः प्रतिनियतस्वभावाध्यासिततनव एवोपजायन्ते, ततस्त एवोपादानोपादेयभावेन कारणकार्यप्रवन्धरू-
पतामनुभयन्तः स्वसन्तानव्यपदेशभाजो भयन्ति, अपरे त्वन्यथेति, तथाहि-मिन्नेष्वपि पितृपुत्रादिष्वयमस्मत्सन्तानो नायमिति
लोकेऽपि व्यवहारः प्रवर्तते, तेन न कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गः, क्षणमेदेऽप्युपादानोपादेयभावेनैकस्यामेव सन्ततावाहितसामर्थ्यस्य
कर्मणः फलदानात् , अतो य एव सन्तानः कर्ता स एव भोक्तेति, तथाहि-यः कुशले कर्मणि प्रवर्तते स यद्यपि तदैव सर्वथा विन-
श्यति नधाऽपि निरुध्यमानः स्वानुरुपकार्योत्पादनसमर्थ सामर्थ्य विज्ञानसन्ततावाधाय निरुध्यते, यतः सामर्थ्य विशेपादुत्तरोत्तर-
क्षणपरिणामेन कालान्तरपरिणाममञ्जातवासनापरिपाकात्सहकारिप्रत्ययसमवधानोपनीतप्रयोधात्फलमिष्टमनिष्टं चोपजायते, ततो
न यथोक्तदोपः, प्रतीतश्रायमर्थः, तथाहि-रसायनादिभिः प्रथमोपनिपातवेलायामाहितो विशेपो देहे तदुत्तरोत्तरावस्थाभेदोपजन-
नेन पयादेहायतिदायस्स चलमेधाऽऽरोग्यादेनिष्पादका, नधा लाक्षारसोपनीवसामर्थ्य मातुल कुसुममुत्तरोत्तरविशेषोपजननेन फलो.
दगन्तर्तिनः कैमरस्य रक्तताहेतुर्भवत्येवेति दृष्टत्वान्मुच्यताममिनिवेशमिति, बन्धमोक्षव्यवस्थाऽप्येवमेव सङ्गता, प्रतिक्षणनिरन्य-
पनवगरमपक्ष एव पुज्यमानत्वात् , तथाहि-नैरात्म्यवादिनः क्षणिकाः पदार्थाः यथाहेतुसंनिधानं विक्रियमाणाः ममुपरोधहेतु-
॥१०२॥

·संतानखंडन
भीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१०॥
मिर्यदापीड्यते क्रियाभोगाधिष्ठाता, स्वतत्रो ह्यात्मा निरात्मा, तत्स्वातन्यलक्षणत्वात् , आत्मनस्तद्रूपं नैरात्म्यं, नात्मनि त्रिमात्र
दुःखं, विशेषाच्यासितोत्तरोत्तरक्षणोत्पत्तिः, ततस्ते निविद्योत्तोचरोचरक्षणसमुत्पादानिर्विण्णास्तदुत्तरोतरथुतभावनायक्लिष्टनकक्षण-
परम्परोत्पादनेन दानदमसंयमायनेकप्रकारशुभधर्माध्यासाद् रागादिबीजोन्मूलसमर्थमार्गप्रभावनातः प्रतिकलमवदायमानविशुद्धप-
यन्तवर्तिक्षणोत्पादादधिगतमुक्तयः कथ्यन्त इत्यनवयं,अन्यथाऽऽत्मनोऽव्यवस्थितत्वावदनाया अभावाद् भाचे वा विकारान्तराभा-
वात्प्रतिपक्षाम्यासेनाप्यनाधेयातिशयत्वाच परपक्षे मुक्त्यसम्भवः, तथा विशिष्टामेव रूपादिसामग्री प्रतीत्य विशिष्टमेव संवेदनमुप-
जायते, ततय तदेव तस्य ग्राहकमभिधीयते, एवं कार्यकारणभावादिव्यवस्थाकारि गरणायपि भावनीयमिति विनैकेन केनचिद-
न्ययिना रूपेण सर्वमुपपन्नमेव तथागतानामिति तदेतत्सर्व व्यामोहविजृम्भितमेव, यतस्तन्मते कार्यकारणभाव एव न घटाकोटि-
माटीकत इति प्रतिपादितमेव प्रागिति। अपिच-एवमपि परमार्थतोऽन्वय एवाङ्गीकृतः, तथाहि-य एव भोक्तरयुक्तं, न न हेतु-
| फलभापोऽन्यः सन्तानः, न च हेतुफलयोरेव कर्तृत्वभोवृत्त्वे, प्रत्येकमुभयाभावात् , अन्पकाले ज्ञानानभ्युपगमात् , य एष स एवेति
वा वैयर्यप्रसङ्गात् , अतस्तस्यैय तथाभवनेन हेतोरेव कार्यभावे य एष स एवेत्युपपद्यते, नान्यथा, सन्तानान्तरवन्नानात्वाबोध-
नाद, तथेदं चोक्तं-'यः कुशले प्रवर्तते स यद्यपि तदैव सर्वथा विनश्यति तथाऽपि निरुध्यमानः स्वानुरूपं कार्योत्पादनममर्थ सा.
मध्य विज्ञानसन्ततावाधाय निरुध्यत' इत्यादि, अनापि न तत्सामर्थ्यमन्पदेच स्वानुरूपकार्योत्पादानक्षम, तत्तश्च कुशलमेवोत्तर-
विज्ञानमाधत्त इति तदेव तद्युक्तं तथा भवति, इत्येवमुत्तरोचरभावेन युक्तमिष्टानिष्टं फलजन्म, अन्यथोक्तवत्तदयोगात्, एवं समय-
रोघहेतुभ्यः पीडा प्रतिकलमवदायमानता चान्वयानुसारिण्येव, अन्यथा पीडाद्युत्कासिद्धिः, न होकगुणतीवताभावो तद्विगुणादि-
॥१३॥

·संतानखंडनं
उत्पादा
देमिति
नीवनामारे इति, अनुभासिद्धा चेयं, सह तारतम्पेन एकगुणशुद्धियुक्तजन्मेत्यपि व्यवस्थापनमेकगुणाक्षेपोभयविषयसंवेदननान्त-
रीयकमेवेत्यन्यपगाधनमेा, किंबहुना जल्लितेनी, विहायान्ययमेकाधिकरणौ वन्धमोक्षायपि न युज्येते, यदाच बद्ध एव नमुच्यते
नदा गर्धेव पन्धमोक्षचिन्तेति, एवमन्यान्यपि दूपणानि तदयस्थानि, यस्तु मिन्नेपपि पितृपुत्रादिपु अयमसत्सन्तानो नायमिति लोके
प्यपहारः प्रवचते स न परमार्थचिन्ताधिकारे समाविशति, पारमार्थिककर्मतत्फलाद्याश्रयी च प्रेक्षात्रतां सुगताचाराधनप्रयासो, न
व्यमनमात्रमप्रेक्षायचप्रमगाव, यदपि रसायनादिमिः प्रथमोपनिपातवेलायामाहितो विशेषो देहे तदुत्तरोत्तरावस्थामेदोपजननेन
पधादेहायतिशयस पलमेधाऽऽरोग्पादेर्निप्पादक इत्यायुक्तं तदपि कथञ्चिदन्वयमन्तरेण सन्तानान्तरवदुरुपपाद, अन्वयसदावे तु
नदेय च रूपं रमायनादिसंस्कृतं पाहायतिशयरूपतया परिणमति, यद्वा तत्सहकारिकारणभूतमवलम्ब्य देशकालाद्यपेक्षं रूपा-
नारं या विशिष्टरूपतया परिणमतीति मातुलङ्गकैमरादे रक्ततादयोऽपि संभवन्ति, तसादयं परमार्थतः परैरपि प्रतिपत्रः, तदुक्तम्-
"सा वागना मा क्षणसन्तनिथ, नाभेदभेदानुभयैर्घटेते। ततस्तटादर्शिशकुन्तपोतन्यायाचदुक्तानि परे श्रयन्ति ।।१॥" (अन्ययोग-
ध्यपछेदद्वात्रिंशिकायो श्रीहेमचन्द्रमरितसाद् 'अन्ययस्यापि सामान नाशः सर्वथा सत' इति सिद्धं ॥ न चानुगताकारा पुद्धिः
रापिकल्पत्यादप्रमाणं, यतः-
इन्द्रिगाधीनजन्मेयमभेदग्राहिणी मतिः। प्रामाण्यं याधवैकल्यादश्नुते भेदबुद्धिवान् ॥ १७ ॥
मेदबुद्धिपि हिमेदवादिमिरिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानादाधीकल्पात् प्रमाणमिष्यते, तदेतदमेदबुद्धायपि समान, ततः
रुपमेपां न प्रामाण्यमनुचीत , नदयमनाशपा-यद्यपि 'अमिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभाषाप्रतीतिः कल्पनेत्यादिना केनापि न्यायेना-
॥१०४॥

·भीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥१०॥
कल्पनाया:
अप्रामाण्या-
प्रयोजकता
मेदावभासा धुद्धिः सविकल्पकता प्रतिपद्यते तथाऽपि न प्रामाण्यमस्या व्याहन्यते, यतः सविकल्पकं वोपिज्ञानं यथाऽवस्थितव-
स्तुस्वरूपावभास चेद्भवति तदा प्रमाणं, अन्यथा त्वप्रमाण, तस्माद् यथाऽवस्थितवस्तुस्वरूपावभासित्वेन व्याप्तं प्रामाण्यं, तधा-
| वृत्तावेच व्यावर्चते, न व्यापकनिवृत्ती व्याप्यस्य निवृत्तिरतिप्रसङ्गात् , तस्मात्कल्पनाऽपोढत्वव्यावृत्तावपि प्रामाण्यं न च्यावर्चते,
मा व्यावर्चवां, अप्रत्यक्षे तु प्रमाणता कल्पनापोढत्वेनैव व्याप्ता, यदुकं-'प्रत्यक्ष कल्पनापोढमभ्रान्त'मिति, ततः कल्पनापोढत्वव्या-
| वृत्तापत्र सा व्यावर्चत एव । ननु कल्पनापोढत्वं प्रमाणरूपतायाव्यापकमुत प्रत्यक्षरूपतायाः, न तावत्प्रमाणरूपतायास्तदभावेऽपि
तद्भावात् , नहि यदभावेऽपि यद्भवति तत्तय व्यापकं नाम, प्रत्यक्षरूपताऽपि वस्तुसाक्षात्कारितामात्रेण व्यवतिष्ठमाना न निमि-
चान्तरमपेक्षते, तसात्कल्पनापोढत्वं प्रमाणतां प्रत्यक्षता वा प्रति न प्रयोजकमिति प्रत्यक्षेऽन्यत्र वा तद्वथावृत्तौ प्रामाण्यस्य न व्याय-
| तिरिति सविकल्पकमपीदं प्रमाणमस्तु । ननु कल्पना हि नाम नामजात्यादियोजना, सा च न वस्तुनो रूपं, निरंशत्वाद्वस्तुनः,तथाहि-
प्रत्यक्षस्य स्खलक्षणं विषयः 'तस विषयः स्वलक्षण'मित्यभिधानात् , तत्र च न नामजात्यादयः कथंचनापि संभवन्ति, न ताव-
दर्थे शब्दाः सन्ति तदात्मानो वा नो येनेदं तत्सामर्थ्यप्रभवं विज्ञानं सविकल्पकं सिद्धयेत् , जात्यादियोजनाऽपि, "व्यस्थजन्म-
न्यजाता चेदागता नाश्रयान्तरात् । तच्छ्न्ये न स्थिता देशे, सा तया सङ्गता कथम् ? ॥१॥” इत्यादिना प्रतिषिद्वैच, तसात्कल्प-
नाज्ञानमवस्तुप्रतिभास्पेव परमार्थतः, अत एवोक्तं 'कल्पनाज्ञानमर्थान्तरे प्रत्यक्षाभासं बज्ज्ञानं, घटः पट इति वा विकल्पयतः समु-
त्पद्यते तदर्थस्यलक्षणाविषयत्वात् प्रत्यक्षाभासमिति, तदेतत्सर्वमप्यसमीचीन, यतो यद्यपि नार्थे शब्दाः सन्ति नापि तदात्मानस्त-
थाऽपि तत्सामर्थ्यप्रभव विज्ञानं यथा योधरूपोपादानप्रभवतया बोधरूपं सिद्धयति, एवं शब्दापितवोधोपादानप्रभवतया सविकल्प-
"
॥१०५॥

·धीउत्पादा- दिसिद्धिः कल्पनाया: अप्रामाण्या- प्रयोजकता " कमपि तसिध्येत्, जात्यादियोजनाऽपि यथा जैनेरभ्युपगम्यते तथा प्रतिपदुमशक्थैव, तन्न कल्पनाज्ञानमवस्तुप्रतिभास्येव । यदि हि शब्दाधारतया शब्दात्मतया वा बाह्यमर्थमिदं संवेदनं प्रतीयात् तदा यथाऽवस्थितवस्तुप्रतिभासान विरुध्येत, अतमिस्तद्ग्रहो भ्रान्तिरितिकृत्वा, न चैवमिहास्ति, इदं हि संवेदनं घटोऽयं पटोऽयमित्यादिशन्दोल्लेखितयाऽन्तः स्फुरदपि ऊर्ध्वचतुरखादिरूपं भावानामात्मवच्चमेवावभासयति, विचित्रतत्कर्मक्षयोपशमस कदाचित्कथञ्चिद् बोधप्रवृत्तः, अत एव-"विकल्पोऽवस्तुनिर्भासाद्वि- संवादादुपप्लवः।" इति प्लवते, तसायथा वस्तुस्वरूपातिरेकिणी बोधरूपतामनुभवदपि वाधारहितं किमपि विज्ञानं वस्तुविषयतामवल- म्बते तथा शन्दोल्लेसितया प्रधमानमिदमपि। ततो यथा भेदज्ञानं तद्वादिभिरिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायितया प्रत्यक्षमुपेयते तथा- ज्मेदाध्यवसायिन्यपि पूर्वदर्शनाहितसंस्कारप्रयोधप्रभवसरणसहायेन्द्रियान्वयच्यतिरेकानुविधायिनी प्रत्यभिज्ञापि प्रमाणमभ्युपगंत- च्यामित्यभिज्ञाप्रामाण्यम्-नन्वध्यक्षं वर्चमानकालभाविन्यर्थे प्रत्यासीदति ततस्तदनुसारिणी धीस्तत्रैव प्रवर्तितुमुत्सहते,न सर्वत्र, नैतदस्ति, यतः पूर्व न प्रवर्तत इति कोऽभिप्रायः ?, किं पूर्वसिन् काले न प्रवर्तते किंवा पूर्वकालभाविनि भावखरूपेऽपि?,यदि प्रथमः पक्षस्तदा न नः कापि क्षतिः, यतस्तत्र मा प्रवर्त्ततां नाम प्रत्यक्षं तत्काले, ननु तदा यद्वस्तुरूपं विशेपितं तत्र तस्य प्रवृत्तिः केन नि- पिध्यते , ननु तत्कालविशिष्टं वस्तुस्वरूपमिदानीं न विद्यते, पूर्वकालस्यैवाभावात् , तद्भावे वा भावानां वर्षमानत्वमेवापतेत् , तथा चन नित्यत्त, वर्तमानताया एच ग्रहणादिति चेन्नैतचारु, विकल्पानुपपत्तेः, तथाहि-पूर्वकालविशिष्टं वस्तुखरूपमिदानीं सर्वथा न विद्यते कथञ्चिद्वा?, न तावत्सर्वथा, तत्कालाभावे तद्विशिष्टतारूपेणैव तनिवृत्युपपत्तेः, तथाहि-नीलं पूर्वकालविशिष्टतया व्याव- तमानं वद्विशिष्टताव्यावृत्यात्मनैव घ्यावर्तितुमुत्सहते, नतु नीलवरूपव्यावृश्यात्मनाऽपि, ननु न नीलस्वरूपं तद्विशिष्टनातिरेकि . ॥१०६॥ - ,

·उत्सादा
देसिद्धिः
1१०७॥
प्रत्यभिज्ञा.
प्रामाण्ये
भेदामेदौ
-
किनिद्, अनापि यदि सर्वथैवाभेदस्तहि यथा तत्पूर्वकाले विशिष्टतया व्यावृत्तमिदानीं तदात्मवान् (तदात्मतया न) प्रकाशते, तथा
नीलात्मनाऽपि न प्रकाशेत, तदा तदन्यदेव नीलमुत्पन्नमिति चेत् किमपि प्रमाणं १, न तावत्प्रत्यक्षं, अस्यान्वयव्यतिरेकयुद्धिहेतु-
त्वेनैव साफल्यात्, तद्धि प्रत्यक्षं विधिप्रतिषेधविकल्पो यदा स्वविषये जनयति तदैव साफल्यं, तदैव च प्रमाणमिष्यते, नान्यदा, अतः
क्षणिकतादामन्ययन्यतिरेकयुद्धी जनपितुमसामर्थ्याचत्रास प्रागाण्यं नेप्यते भवद्भिः, ततो न प्रत्यक्षात्प्रतिक्षणं भावभेदसिद्धिः कदा-
चनापि, तदेवेदं नीलमित्याद्युल्लेखेन चाभिन्नं किमपि पूर्वमत्र स्फुटमेव चकास्ति,ततः सर्वथा प्रतिक्षणं भावानां स्वरूपभेदोन नापलप्यः।
| अथ यथा शालिपीजं तदङ्कुरजननस्वभावं तदभावे शाल्यकुरभावादर्शनात्प्रत्यक्षतोऽवगम्यते, यवयीनं या न तअननस्वभावं तन्हावे
शाल्पकुरानुपलब्ध्या, तद्विविक्तपीजग्राहि प्रत्यक्षं वीजग्राहिप्रत्यक्षरूपतया प्रवीयते, तथानाप्यवस्थाद्वये शालिवीजस तदङ्करवि-
विक्तावस्याग्राहिप्रत्यक्षपलादेव स्वाकुरजनका(न्या)जनकस्वभावता किंन निश्चीयते १, नन्वेवमपि प्रतिपादयन् कथञ्चिद्भेदमेव सम-
यसे, शालिपीजावच्छेदेनैवोभयस्वभावोपदर्शनात् , तसाद् अवस्थामदेऽप्यवस्थावतः कश्चिदभेदस्तहि तस्यावस्थारूपविवेकिना रूपा-
न्तरेण प्रत्यक्षे प्रतिभासनप्रसङ्गो, नहि यदात्मविवेकेन स्वज्ञानेन प्रतिभासते तस्य प्रत्यक्षता युक्ता,वीजरूपतायाः कथञ्चिदवस्थावि-
| केन प्रविभासनादयमदोषः, सर्वथा अवस्थातद्वतोर्न स्वभावभेदो, नापि तथा प्रतिभासनमिति । नन्ववस्थाम्योऽनवाप्तभेदस्यावस्था-
नात्मनस्तद्धेदे सत्यमेदो न सङ्गच्छते, ततश्वावस्थामिपात्मभेदमनुभवतः कथमवस्थातृत्वमस्य ?, कथश्चिनेदस्यापि भावादयम-
दोपः। नन्वेवमपि यमात्मानं पुरोधायायमयस्थाता, अवस्थामा इति व्यावयेते तेनावस्थानद्वतोर्यदि मेदस्तदा भेद एव, अथ तेना-
| त्मनाऽमेदा अवस्थावदमेदप्रसङ्गोऽवस्थातुस्तद्वदवस्थानामभेदस्य वा, तदेतदपि तचापरिज्ञानविजृम्भितं परख यतः कथश्चिद्धेद इत्यस्य
,
॥१०७॥

·श्रीउत्पादा- दिसिदिः ॥१८॥ हि नापमों, यदुत-स्वस्वभावमनमवस्थातृस्वरूपं केवलमेव किमपि अत्यन्तमिन्नस्वभाववताऽवस्थारूपेण सहाभिन्नं भूत्वा ततस्त- प्रत्यभिज्ञा- द्वेदं प्रतिपद्यते, फिन्त्वयमों यदुत यदवस्थातरूपमवस्थारूपमपि तदेव, अवस्थास्यरूपं च परस्परमत्यन्तविलक्षणमविलक्षणं वा न प्रामाण्ये कचिदुपलभ्यते, किन्तु जात्यन्तरात्मकं, अतो नात्यन्तमवस्थानानात्वमवस्थातुर्वा सर्वथैकरूपता, किन्तु ता एवावस्था ऐकान्तिकवरूप्य भेदाभेदो विलक्षणत्वावस्थातृरूपतामवलम्बन्ते, ऐकान्तिकसाररूप्पलक्षण्याचावस्थारूपता, न चैवममेदरूपतासम्पादकमन्यदेव किमपि तत्र रूपं तद्विदा मृग्यते यदाऽवस्थावरूपं केवलं किमपि भवेत् , यदिवा ताः कदाचिदेकान्तेन मिन्नेन केनचिदात्मना कथञ्चिल्लाभमा- साद्य पश्चादैकान्तिकीं कांचिदभेदरूपतामपेक्ष्यावस्थानुरूपतामीहेरन् , एकांतेनामेदरूपाऽपि न ता इति भेदरूपताऽपि नासा रूपान्त- रापैक्षिणी। तथा च 'यमात्मानं पुरोधायायमवस्थाता अवस्थामाः इति व्यावय॑ते तेनावस्थातद्वतोर्यदि भेदस्तदा मेद एवेत्यादि फल्वेव, न हि एकमवस्थात एकां वाऽवस्था पुरोधाय काश्चिदत्यन्तं भिन्नरूपाः केनचित्कदाचिदयस्था व्यावर्ण्यन्ते, न खलु जैना एवं व्यावर्णयन्ति, किन्तु ता एवावस्था यथोक्तरूपाः प्रथमानास्तथा क्षयोपशमवशात्पूर्वोक्तन्यायनोभयरूपां धियमादधानाः कदाचित्क- खापि रूपस्य प्रधानोपसर्जनभावेनोभयरूपं व्यवहारमारचयन्ति, योऽपि चावस्थावद्भेदप्रसङ्गोऽवस्थातुः तद्वदवस्थानामभेदस्य वा सोऽपि पदि कथंचिदिति प्रेर्यते तदेष्यत एव, अवस्थातुरेवावस्थात्मना विवर्चनात् , तथा च तद्भेदे तस्यापि मेदात् । न च ता अवस्थाः काश्चित्वतत्राः, किन्त्वेतस्पैच कथञ्चिदन्यथात्वात्मिकाः, तथा च तासां कथञ्चिदभेदोऽपि न बाधकः । एवं चाय मेदामेदे व्यव- स्थिते यदपरमप्याशयोक्तं परेण यथा-'तयोरपि कथश्चिद्भेदाभेदाविति चेत् तयोस्तविस्थातवदात्मनोभेंदवतोः कथञ्चिदभेदनिमिचं ॥१०८॥ रूपान्तरं स्यात्, तथा च रूपान्तरस्यापि ताम्यां कथञ्चिद्भेदः, अन्यथा तदेकस्वभावादत्यन्तमभेदादवस्थातद्वतोः परस्परमत्यन्त मेदा-

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१०९॥
प्रत्यमि.
ज्ञायां
मेदामेद
| भेदो प्रसज्येयाता, रूपान्तरस कथाभि दे तमिपन्धनमपरं रूपं तथाऽसापि तदन्यदिति अपरिमितरूपतैव वस्तुनः समासज्येत, न
चापरिमितरूपप्रतिभासि प्रत्यक्षमनुभवामः, अननुभवन्तय कथं तत्कल्पनयाऽऽत्मानमात्मनैव विप्रलंभेमहि १, तस्मादयस्थारूपविवे.
केनोपलब्धिलक्षणप्राप्तखानुपलम्भादपरिमितरूपप्रसङ्गाय कथञ्चिन्नेदाभेदवतोऽवस्थातुरसचमेव, तावावस्था जनकखभावमेदवत्यः
प्रत्यक्षत एवावगम्यन्ते इति तदैकत्याध्यावसायि प्रत्यभिज्ञानं तबाधामनुभवत्कथं प्रमाणं स्यात् १" इत्यादि, तदपि प्रतिक्षिप्तमवग-
न्तव्यं, यतो यथाऽसौ तदवस्थाविवेकेनास्ति तथा नानुपलम्भः, वस्तुन एव तस्य ताशत्वाश नापरिमितरूपप्रसङ्ग इति, तसादु-
कन्यायेन कथश्चिनेदाभेदयतोऽवस्थातुः मच्चमेव, तावावस्था जनकाजनकतया स्वभावभेदमनुभवन्त्योऽपि सर्वथैव स्वभावभेदवत्य
इति कुतोऽपि प्रत्यक्षामावगम्यन्ते, न खल्वत्र जनकमजनकं वा किमप्यत्यन्तभिन्न रूपमाभाति, तथाविधवर्णसंस्थानाधात्मनः शा-
लिवीजाभिधानस्य पदार्थसोभयायसाकालेऽप्यत्रुटिवरूपस्यैव प्रकाशनात् , न हीदं जनकमजनक वेत्यग्दिशा प्रत्यक्षतोऽवसातुं शक्यं,
फलानुमेयत्वाझापशक्तीना, नथाहि-शालिययवीजादीनां वर्णाकारावात्मना पैलक्षण्योपलम्भाद् यथा भेदः प्रत्यक्षसिद्धस्तथा नेह,
तन्न प्रत्यभिज्ञाप्रमाणमध्यक्षयाधितं, न चेदं शक्यते वक्तुं-अवस्था एवाङ्करादिजननखभावा नायस्थातेति, तस्य सर्वसामर्थ्य विर-
हलक्षणस्यासचमेव, यथोक्तरूपाणामवस्थानामुपगमेऽवस्थातुरपि कार्यजनने व्यापारात्, नहि बीजखभावविरहितो जनकस्वभावः
एकः कश्चिदण्डायमानतदादुरादिकार्यमुत्पादयति, किन्तु तदेव वीजमजननपर्यायत्यागेन जनकपर्यायतया विवर्त्तते, नतु शालिवी-
जादिरूपतामपि जहाति, तसाद्रीजादिरूपतामन्वितामधिगच्छन्प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणमिति, तत्प्रतिमासिनो घभिन्नरूपस्यालीकत्वेक्षण-
समुद्भवामपि तिमनुभवतोऽस्य तैमिरिकादिधियामिवाप्रत्यक्षतेति पहुं शक्यते, नान्यथा, न च तत्प्रतिभासिनो रूपस्यालीकत्व-
"
-
॥१.९॥

·श्रीउत्पादा दिसिद्धिः ॥११०॥ प्रत्यमि- ज्ञायां भेदामेदः " - व्यवस्थापकं किमप्यस्ति, ननु नार्थक्रियानिबन्धनं रूपमपहाय वीजादेरपरः स्वभावोऽस्ति यस्याधिगमात्मत्यभिज्ञानं प्रमाणं भवेत् , अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वात्परमार्थसतः, तसात्सदृशापरभावनियन्धन एवायं केशकदलीस्तम्यादिप्तिवाकारसाम्यमात्रापहतहृदयानां भ्रान्त एव तत्वाध्यवसायो मन्तव्यः, ततः सतोऽपि प्रतिक्षणभेदस्यानुपलक्षणं यालानां, यदा तु विधुरप्रत्ययोपनिपाताद्विसदृशाप- रभावप्रसवस्तदाऽस्य तत्त्वाध्यवसायी प्रत्यभिज्ञानत्ययो न भूतिमवलम्बते, ते च तदाकारपरामर्शलक्षणामर्थनानादिलक्षणां चाऽर्थ- क्रियां कुर्वन्ति नापर इति, एतदप्यमम्बद्धामिधानं परस्य, एकान्तनश्वरेष्वर्थक्रियाया एवापास्तत्वात् , न च वर्णसंस्थानाधभेदन- तिभासविषयवस्तुव्यतिरेकेणापरमर्थक्रियामामर्थ्यमपि प्रमाणेनोपलभ्यते यदुभयावस्थाभेदसम्पादकं परिकल्प्येत, केशकदलीस्तम्या- दिषु च यधपीदं कस्यचिदभेदावभासि समुपजायते तथाऽपि तद्भेदनाहिणा जनान्तरदर्शनेन तद्वाध्यत इति भ्रान्तं युक्तम् । इह तु न कदाचित्कस्यचिद्भेदाभासि संवेदनमुदयदवीमासादयतीति, वचनमात्रेणैव यदि परं भ्रान्तं, ततः सतोऽपि प्रतिक्षणभेदस्यानु- पलक्षणं पालानामिति स्वशिष्याणामेव विसयमुत्पादयति, यदाऽपि विधुरप्रत्ययोपनिपातस्तदाऽपि न सर्वथा विसदृशापरभावप्रसवो, नापि तत्वाध्यवसायिनः प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययस्य न प्रभवः, घटादिविनाशेऽपि मृदादिरूपेणानुगताकाराया धियः संवेद्यमानत्वात्, ते च तदेकाकारपरामर्शलक्षणामर्थज्ञानादिलक्षणां वाऽर्थक्रियां कुर्वन्तः प्रमाणदृष्टत्वाद् यथा भवद्भिरभ्युपगम्यन्ते तथा कचिदेकस्वभावा अभ्युपगन्तव्याः, तन्न प्रत्यक्षवाधितेयं प्रत्यभिज्ञा, यत्पुनः 'यद्यदा यजननस्वभावं तत्तदा तजनयत्येय, अजनकख तजननस्वभा. चविरोधात् , अन्यस्य वा तत्स्वभावतापत्तेः, यथा तदेव बीजादिकं सलिलादिसंनिधिकाले, कुशूलाद्यवस्थास्वपि चेदं वीजादि स्वका- र्यजनकस्वभावमेव प्रत्यभिज्ञया व्यवस्थाप्यत इति स्वभावहेतुप्रसङ्गः, न च जनयति तन्न जननस्वभावमिति विपर्ययप्रयोगः, यद्यदा - " ॥११॥ "-

·धीउत्सादा-
दिसिद्धिः
॥११॥
प्रत्यमि-
ज्ञायो
| भेदाभेदः
यअननस्वभानिय कार्य न जनयति न तत्दा नजननस्वभावं, तबधा शाल्यकुरजननस्वभावनिर्वयं कार्यमजन कोद्रवयीजं,
न जनयति च सलिलादिकारणसंनिधेः पार तत्कार्य जननस्वभावनिर्वस्य खकार्य वीजादिकमिति व्यापकाउपलब्धिः, ततोऽनुमा-
नतोऽपि पाधामनुभवत्प्रत्यभिज्ञानं कथं प्रमाणं सादित्यायनुमानवाधितत्वमसाः पररुनै कारं किलोन्यते तदपि नासत्पक्षक्षेपक्षम-
मित्याचक्ष्महे, तथाहि-यद्यदा यअननस्वभावं तत्तदा राजनयत्येव अजनकस्य तत्स्वभावविरोधा'दिति यदुच्यते तनाजनकस्य तदा
तजननस्वभार एव विरुध्यते तदा शाल्यवरार्थिभिर्नेदमुपादीयते, उपाचं वा तदपुरं नोत्पादयेत् , यत एवमपि प्रसनविपर्ययौ प्रय-
नेते-यच्चलिपीजसभावं न भवति न तत् शाल्यंकुरार्थिमिरुपादीयते, अतत्स्वभावसातजनकत्वविरोधात् , यतः कुतोऽपि वा यस्स
कस्यचिद्भावोत्पतेः, यथा यववीजादि, अशालिवीजस्समावं चानुमानेनैकान्तेन भेदरूपतया प्यवस्थाप्यमानं तदुपादानमिति ध्या-
पकानुपलब्धिप्रसङ्गः, न च तन्न जनयति, तन्नाशालिपीजस्तभावंतदिति विपर्ययः प्रयोगः-यद्यत्स्वभावनिर्वयं कार्य जनयति तत्त-
स्वभावं तद्यथोभपाभिमतं विज्ञानाद्युपादानं, जनयति च शालिपीजसभावनिर्वर्य शाल्यकुरादिकार्य परम्परया तदपीति समाव-
हेतुः, तसादेतदेव युक्तं यथा तच्छालिनीजमेवविधस्वभावमेव येनाजनकमपि तत् सलिलादिसंनिधिकाले तअननस्वभावतया परिण-
मतीति, तथा च शालिपीजस्वभाववैव जनकाजनकोमयसमावापादनेन यदि कथचिनेदः साप्यते सिद्धसाध्यता, अथ सर्वथा
| मेदस्तदा प्रमाणयाधा,तत्कथमनुमानाबाधामनुभवत् प्रत्यभिज्ञानमप्रमाणं स्यात् ।। किञ्च-इदं कारणं यदा तअननस्वभावं तदैव यदि
कार्य जनयति तर्हि कारणक्षण एव कार्य जायेत, न धन्यदा तत्कारणेन जन्यते अन्यदा च स्वयमुपजायत इति स्वातन्यमस्य युक्तं,
तथा च कार्यकारणपोरेकफालताप्रसङ्गः, कार्यस्वरूपातिरेकिणो जन्मनोऽसम्भवात् , न चेदमस्ति, तेननिकान्तिकोऽपि प्रसङ्गहेतुः
"
॥११॥

·"श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥११२॥
प्रत्यमि-
बायां
मेदाभेदः
.
| परस्य, अथ न व्यापारसमावेशाकिश्चित्केनचिजन्यते, किन्तु स्वहेतुप्रतिनियमादीदृशमेव किमपि तत्कारणं जातं येन तदनन्तरं
किमप्युपजायते, एतावन्मात्रेण च तत्तेन जन्यत इत्युच्यते इति नोक्तदोपप्रसङ्गः, नन्वेतच्छठोत्तरमक्षणिकवादिनोऽपि न दुर्लमें,
तथाहि-तेनाप्येवं वक्तुं शक्यत एवं यथा स्वहेतुप्रतिनियमादीदृशमेव किमपि तत्कारणं जातं यत् तदा तदा तनत्सहकारिकारण-
संनिधौ तत्तत्कार्यमुपजायते, इयन्मात्रेण च तत्तेन जन्यत इत्युच्यते, न पुनरसत्पक्षेऽपि व्यापारसमावेशाकिमपि कारणं कार्य जन-
यति, तथा च कारणे तत्र सदा संनिहतेऽपि यदा स्वहेतुमिः सहकारिणः संनिधीयन्ते तदैव तज्जायत इति, ननु चास्य कारणस्या-
यमपि स्वभावः स्वहेतुमिस्तथा निर्मितो येन सहकारिणोऽपि सर्वानेकदैव संनिधापयति, न च तत्र कार्ये समुत्पन्ने कारणस्य तत्स्व-
| भावेन विगमः यदिहायं कार्यात्मनि संक्रामति तदा विगच्छति, यदा तु स्वहेतुमिरेवंविध एव निर्मितो येन तत्संनिधिमात्रेणापरं
| वस्त्वन्तरमुपजायते तदा तदुत्पादानन्तरं कथमस्य विगमः सङ्गच्छत इति साधुधियः सम्यग्विभावयन्तु, नापि कृतस्य पुनः कारण-
प्रसङ्गोऽपि दोष उपढौकते, यतस्तदैव तदुपजायते, नान्यदा, तत्क्षण एव सकलापरकारणकलापस्थासंनिधानादिति, तन्नेदं प्रसङ्ग-
साधनं साधीयः, विपर्ययश्च प्रसङ्गमूलः, तत्र प्रतिहते स प्रतिहत एव ।
क्षणिकत्वानुमाननिरासा-यदपि 'तत्सत्तरक्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भाषा इमे' इति क्षणिकत्वप्रसाधनाय कृतामि-
| पेकमनुमानं तदप्यन्वयानुविद्धमेव क्षणिकां साधयति, यतः सत्वमर्थक्रियाकारित्वेन व्यासं, अर्थक्रियाकारित्वं च कूटस्थनित्यादक्ष-
[णिकाच्च न्यावर्त्तमानमुत्पादव्ययध्रौव्यवत्येव वस्तुनि व्यवतिष्ठत इति प्रदर्शितं प्राक् । एवमन्यदप्येकान्तक्षणिकत्वप्रसाधकमनुमान-
मविद्यमानप्रतिवन्धमसिद्धविरुद्धानकान्तिकदूपणानामन्यतरनातिकामति, (यदपि वारिदज्ञात) तदपि दूपण(शतसंकुलं, प्रत्यभिज्ञाने)
"
-
॥११२॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥११३॥
प्रत्यामिज्ञा.
प्रामाण्यं
.
ना वाध्यमानतादप्रमाणं, न गाउगानेन पायमानत्वात्प्रत्यनिशानमपि न प्रमाणमिति नान्यं, इतरेवराशयदोपात्, नगु ग प्रत्य-
भिज्ञानस्याप्रामाण्यात्क्षणिकानुमान प्रमाणमिति, फिन्तु खसाभ्यप्रतिबन्धात् , स च विपर्यये यापकप्रगाणामिश्रित इति, एतदप्यचार,
| यतः क्षणिकस विपर्ययोऽक्षणिरतं, तर कारत्ममाणं हेतुमला पाषेत?, न तावत्प्रत्यक्षं अक्षणिकरास केनचित्कदाऽपि प्रत्य-
क्षणागहणात्, तहणे या कथं गर्व क्षणिकं सा-येत?, अथ नाक्षणिके नस्तुनि प्रवर्तमानं सत् प्रत्यक्षं हेतोः सजा पाधते, किन्तु
निवर्चगान, तर्हि का प्रत्यक्षस्याक्षणिकानिपूचिः, कि गनाप्रनिमाजमुन तद्विपर्ययनवृयात्मिका, प्रथमपक्षे स्वापमदमूर्जाघर-
साग्यपि तनियः स्यात् , द्वितीयस्तु पक्षस्तदा विद्वअनमनोगोदाय का पनाति यदाऽक्षणिकता प्रत्यक्षाऽवसेया सात्, न चा-
यमभ्युपगमो भवतां, तन्नाध्यक्षरूपं विपर्यये पाधकं प्रगाणं, नाप्यनुगानरूपमनपस्थानराङ्गात् । सा हि तदा न भवेत् यदा मूलभूतं
तद्वाहक प्रत्यक्षं फचिदुपेयते, नान्यथा, न च प्रत्यक्षानुमानातिरिक्तगपरं प्रमाणमिप्यते विद्वनि, तन कस्यचिद्धेतोः स्वसाध्यप्रति-
पन्धः, तन्न प्रत्यभिज्ञा अनुमानयाधागभुते, याऽप्याकारसाम्पानीलेवरकुसुमादेः सर्पादिवस्तुन एका प्रतीयती प्रत्यभिज्ञोपजायते
साऽपि तत्समानाकारपरिणामरूपामेकतां प्रतीयती प्रमाणमिष्यत एप, अपरस्तु विशेषस्तर प्रमाणान्तरादस्तु, न तायता तदप्रमा-
गता भवति, न बैर भान्तं प्रत्यभिज्ञानं सर्वत्र भान्तमिति पहुं शक्थगतिप्रसङ्गात् , अथ प्रस्तुतेऽपि प्रतिक्षणं खभापभेदेऽप्या-
कारसाम्पमात्रादेव प्रत्यभिशोदयः किं नेष्यते ?, स्वादेतत् , यदि प्रतिक्षणं सभामेदः केनचित्कदाचिदात्यन्तिका प्रतिपनो भवेत,
न चैतदस्ति, प्रतिक्षणभेदगाहिणः कसचित्प्रमाणस्थाननुभरात् , तसात्पूर्वदर्शनाहितसंस्कारप्रयोधप्रशसरणसहायेन्द्रियान्वयव्य-
तिरेकानुविधायिनी पूर्वोचराऽनेकपर्यायव्यापिद्रव्यविपया प्रत्यभिज्ञा प्रमाणं, यदि न निगतल्यक्तिसम्बद्वेन्द्रियजनितप्रत्यक्ष नाती-
.
॥११३॥

·श्रीउत्पादा.
दिसिद्धिः
॥११४॥
प्रत्यभिज्ञा-
यामपूर्वता
-
तादिपर्यायात्मकद्रव्यग्राहि स्यात् तदा यदेतत् सुप्रसिद्धं धूमाद्भूमध्वजानुमानं तदपि न सात्, तद्धि महानसादिव्यवस्थितघूमधू-
मध्वजसम्बद्धन्द्रियजनितप्रत्यक्षेण शेपत्रैलोक्योदरविचरवर्तिधूमवह्निविशेषव्यवस्थिततिर्यक्रमामान्ययोव्याप्तिग्रहणे सति प्रवर्त्तते,
वञ्चेन्द्रियसम्बद्धवस्तुमात्रविषयप्रत्यक्षतायां न स्यात् , तसाद् यथा प्रत्यक्षं व्याप्तिग्राहकपशेषविशेषविशेषात्मकतिर्यक्सामान्यग्राहि
तथा प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षमन्वयरूपोर्ध्वतासामान्यग्राहीति, न चैवमनायनन्ताखिलस्वपर्यायव्यापिनो द्रव्यस्स ग्रहणात्सनप्राणिनां सर्व-
स्वजन्मपरम्पराग्रहणप्रसङ्गः, यथाक्षयोपशममेव विज्ञानप्रसूतेः, समस्तावरणापगमे तु सर्वविदामनाउनन्तजन्मादिपरम्परावभासोऽपि
न विरुध्यते। प्रत्यभिज्ञायामपूर्वार्थज्ञानं नन्वन्वयसद्भावे यदेव पूर्वप्रमाणेन वस्तु प्रतिपन्नमिदानीमपि तदेव प्रतिभासेत् ,अथ चानधिग-
तार्थाधिगमाभावात् प्रत्यभिज्ञा ज्ञानं कथं प्रमाणतामधिगच्छेत् ?,अनधिगतार्थाधिगन्त हि प्रमाणं प्रमाणविद्भिः परकीर्तितं, किञ्च-एव-
मेकरूपत्वे वस्तुनो यथेदानीमिदमुपजायते तथा प्रथमदर्शनकालेऽप्युपजायते,न धक्रमात् क्रमिणो भावा भवितुमर्हति, समधिगताशेष-
स्वभावेन भावेन तदैव सकलस्वकार्यसम्पादनात ,अपिच स एवायमित्युल्लेखेन प्रत्यभिज्ञानस्य प्रसवः,तत्र स इत्यनेन दृष्टत्वमुल्लिख्यते,
अयमित्यनेन च दृश्यमानत्वंततथाच दृष्टत्वं दृश्यमानत्वं चैक्थेन प्रतीयते किंवा भेदेन ?, पूर्वस्मिन् स इति अयमिति वा स्यात् ,अन्य-
तररूपस्यान्यतररूपानुप्रवेशेनैव प्रतिभासनात् , द्वितीयेऽपि यदा सोऽयमिति विरुद्धमेतद्वयमाभाति तदैतयोविरूद्धज्ञानयोः कुतः सा-
मान्याधिकरण्यम् ?, अथ प्रत्ययभेदेऽपि प्रतिभाय न भिद्यते तर्हि स्वतत्रं प्रतिभास्यं स्यात् , ततो ज्ञानमात्रमेवावशिष्यते, तम्मा-
प्रमाणाधीनां प्रमेयव्यवस्थामिच्छद्धिः सद्भिर्यथाप्रतिभासमेवासावभ्युगन्तव्या, तथा च मिन्नमभिन्नरूपतया प्रतिपद्यमाना प्रत्य-
भिज्ञा शुक्तिकारजतवद्धान्तैव युक्ता, सार्चमेव चेदं प्रत्यभिज्ञानरूपं विज्ञान, न तु प्रत्यक्षरूपं, तदुक्तम्-"पूर्वकालविशिष्टेन, सडशे-
॥११॥

·१
धीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥११५॥
आगम..
प्रामाण्यं
ऽर्थेऽवलोकिते। सहचारितया ज्ञान, मार्त चन्दनगन्धवत् ।। १।।" तथाहि-चन्दने गन्धे रूपेण सहचारिणि रूपऐः स्मृतिर्गन्धे
यद्वत् तद्वत्पूर्व विशेषणेऽदृश्यमानार्थतुल्येन वस्तुना सहचारि यत्पूर्वकालादि तत् सात्तं वर्तमानविशेपणं,ततः स्थितं-सरणाध्यक्ष कल्प-
नाशानमीदृशं यत् स एवायमिति, अस्य नापूर्वार्थमविदितपरमार्थस्य परस्य प्रलपितं, यसो नानधिगतार्थाधिगन्तृत्वं प्रामाण्ये निय-
न्धनं, अपि तु बाधरहितत्वम्, अन्यथा समस्तवस्तुस्तोमव्यापि योगिविज्ञानं प्रथमक्षण एव प्रमाणं भवेत् , तदुत्तरकालमातीनि तु
तद्विज्ञानानि तस्मिन्नेव विषये प्रवर्तमानान्यप्रमाणताभाजि भवेयुः, अथ तदपि किञ्चिदस्ति यदायक्षणे तेन न ज्ञातं, तर्हि प्रतिक्ष-
णमपरापरवस्तुग्रहणादसर्वज्ञतैव सुगतस्यासज्येत, यतो भवद्भिरपोदमङ्गीक्रियत्त एच, यथा-"एको भावः सर्वथा येन दृष्टः, सर्वे
भावाः सर्वथा तेन दृष्टाः। सर्वे मावाः सर्वथा येन दृष्टा, एको भावः सर्वथा तेन दृष्टः ॥१॥" तसात्सर्वात्मना सर्वभावान् प्रतिक्ष-
णमीक्षमाणानां सर्वज्ञप्रत्यक्षक्षणानामाग्रक्षणव्यतिरेकेणातिप्रसङ्गादनधिगतार्थाधिगतृत्त्वमव्यापकं प्रमाणताया,नच क्षणार्ध्व सर्वज्ञ-
ज्ञानमप्रमाणं यदि भवति तथाऽपि न नः किमपि क्षुण्णमिति सचेतसः प्रतिपादयितुमुचितं ।
आगमप्रामाण्यवादः-असदादिभ्योऽप्यपकृष्यमाणत्वेन तदागमे प्रेक्षावतां कचिदपि प्रवृत्यसिद्धेः, प्रेक्षावन्तो हि प्रमा-
णादेव प्रवर्त्तन्ते, अप्रमाणात्प्रवर्त्तमानानां प्रेक्षायत्तैय न सात् , अथ तेऽपि कृपीवलादय इव कदाचिदर्थसंशयेऽपि प्रवर्तन्त इत्य-
भिधीयते तदप्यचारू, यतो युक्ता कृपीबलादीनामयधृतबीजावीजस्वभावानामुपायनिश्चये सत्युपेयसन्देहेऽपि प्रवृत्तिः, इह त्यागमा-
प्रामाण्ये स्वर्गापवर्गादिसाधनसोपायस्य न निश्चयोऽस्ति ततः कथं ततस्ते तत्र प्रवत्तरन् ?, आगमश्च शब्दात्मकः, शब्दानां च
सत्यासत्यत्वं विपक्षावशात् , विवढेच हि पुरुषसत्यागत्यत्वेन सत्येतरा भवन्ती शब्दानां सत्यासत्यत्वमावेदयतीति, ततः पुरुष-
॥११५॥

·आंगम-
प्रामाण्यं
धीउत्पादा-
प्रामाण्यमेव दर्पणसङ्क्रान्तप्रतिविम्यमिव शब्देष्वमिधीयते, यदि च क्षणार्द्ध सर्वज्ञज्ञानमग्रमाणं तदा तदागमः कथमिवः प्रमाणं
दिसिद्धिः भवेत् ?, ननु यदि पुरुषप्रामाण्याच्छब्दानां प्रामाण्यं तर्हि कथमेवमुच्यते-'पुग्गलस्बो सदो वहऽत्थवत्ता तहापयइए उ । सच्चाइचि-
॥११६॥ चघम्मा तेण उ यवहारसिद्धिचि ॥१।।" इह तथाप्रकृत्यैवास्य सत्यादिचित्रधर्मत्वमभ्यधायीति, नैप दोपः, यतः सा सत्यधर्मता
। यद्यप्यात्मभूतैवास्य तथाऽपि यतः प्रमाणभूतं प्रतिपादकमपेक्ष्य ते पुद्गलास्तथा परिणतास्ततस्तत्प्रामाण्यादस्य प्रामाण्यमुच्यत इति,
अत एवात्रेदमध्यनवकाशं यदुच्यते परैः-यथा यद्येनासम्बद्धस्वभावं न तत्तस्य गमकं, यथा रजोरज्ज्वादि राज्यादेः, अर्थेना-
प्रतिवद्धस्वभावाथ सिद्धाः शब्दाः, तथाहि-शब्दार्थयोः सम्बन्धस्तादात्म्यलक्षणः तदुत्पत्तिलक्षणः संयोगलक्षणः समवायलक्षणो
| विषयविपयिभावलक्षणो या भवेत् ?, तत्र न तावत्तादात्म्यलक्षणः संभवति, अप्रतीतेः, अन्यथा क्षुरिकामोदकादिशब्दोच्चारणान्मु-
खपाटनपूरणादिरुपलभ्येत, तन प्रथमपक्षः, नापि द्वितीयो, यतः शब्देन वाऽर्थो जन्येत ? अर्थेन वा शब्दः १, प्रथमपक्षे न कश्चि-
दपरिपूर्णच्छ: स्यात् , द्वितीयेऽपि अर्थेषु यथास्वं पुरुपवुद्धिनिरपेक्षाणां शन्दानां श्रवणं स्यात् , न चार्थमात्रात्पुरुपबुद्धिनिरपेक्षाच्छब्दा
उत्पद्यन्ते, तथाहि-प्रथममर्थदर्शनं ततस्तत्प्रतिपादनाभिप्रायः ततो विवक्षा ततः स्थानकरणाभिधातः ततः शब्दनिष्पचिरिति, नार्थ-
जन्यता शब्दानां, तन्न तदुत्पत्तिलक्षणयोऽप्यत्र सम्बन्धः, नापि संयोगलक्षणः, यतो मुखे शब्दस्योपलम्भो भूमावर्थस्य, नापि
समवायलक्षणः, अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामेव हि स व्यावयेते, न च शब्दार्थयोरयुतसिद्धिराधाराधेयभावो या घटत्ते, विष-
| यविपयिभावस्तु याच्यवाचकभाव एव, स च सति सम्बन्धे स्यात् । स च ताचिको नास्तीति सङ्केतमात्रनिर्मित एवायमिति शब्दा.
नामर्थ प्रति.प्रामाण्यं नास्ति परमार्थत इति, यतः सङ्केतवशादपि तावद्वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः सुकर एवेति न प्रयोजनम-
॥११६॥

·भीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥११७॥
अनधिगता
र्थविचार
परसम्बन्धपरिकल्पनाया, स च सङ्केतः प्रमाणभूतपुरुषनिर्मितो नार्थसचामतिक्रम्प कदाचिदधीति, सिद्धमर्थ प्रति प्रामाण्यं प्रदर्शि-
तन्यायेन शब्दस्य, तेन-"नायं खभावः कार्य वा, वस्तूनां वक्तरि ध्वनिः । न च तद्वयतिरिक्तस्य, विद्यतेऽध्यमिचारिता ॥१॥
प्रवृत्तिचकानां च, याच्यष्टिकतेति चेत् । परस्परविरुद्धार्था, कथमेकत्र सा भवेत् ॥२॥ वस्तुभिर्नागमास्तेन, कथञ्चिन्नान्तरी-
यकाः। प्रतिपत्तुः प्रसिद्धयन्ति, 'कुतस्तेभ्योऽर्थनिश्वयः १ ॥३॥' इत्यपास्तं, स च स्वप्रामाण्यान्यथानुपपत्तेः प्रतिपादयितुः प्रामाण्य-
| माविष्करोति, तसाद पूर्वप्रत्यक्षक्षणैरभिन्नयोगक्षेमत्वेऽपि यथोचरकालयोगि प्रत्यक्षं प्रमाणं एवं यदि प्रत्यभिज्ञापि सात न किश्चि-
दयुक्तं पश्यामः।
'अनधिगन्तृलक्षणपरीक्षा-किच-सर्वथा यदि यदनधिगतमर्थमधिगच्छति तल्ममाणं तर्हि क्षणिकत्वादिप्रसाधकमनुमा-
नमप्रमाणं भवेत् , न हि प्रत्यक्षविषयादपरखैव कखचिदनुमानेन क्षणिकत्वादि साध्यते, वस्तुसतः खलक्षणस्य क्षणिकत्वप्रसङ्गाद,
अथानुमानेनान्यसमारोपव्यवच्छेदः क्रियते, ननु तसिन्नपि कृते यदि वस्तु खरूपेण न क्षणिकं (तदान सतः क्षणिकत्व) सिध्येत,
तथा चान्धकारनृत्यमिवानुमानं न कचिदुपयोगि, अर्थतत्वलक्षणं यदध्यक्षमीक्ष्यते तदक्षणिकव्यावृत्तात्मनाऽपि प्रत्यक्षेण न गृही-
तमिति वदनुमानं प्रमाणं तहिं कथश्चिद्गृहीतग्राहिणोऽपि प्रामाण्यमनिवार्य, तथा च प्रत्यभिज्ञाऽपि प्रामाण्यमश्नुवीत, नहीयमपि यथैव
पूर्वप्रत्यक्षेण वस्तु प्रतिपन्नं सर्वात्मना वा तथैव प्रतिपद्यते, कथञ्चिदन्यथा तदधिगमात् , कूटस्थनित्यताऽयोगात् , अत एव प्रथम-
दर्शनकाले न प्रत्यभिज्ञोदयः, तदा तादृशपरिपर्यायाया विशिष्टतायावाभावात् ,न च दृष्टत्वदृश्यमानयोरेकान्तेनैक्यमत्यन्तभेदोवा-
त्र, नीलादिरूपमेव हि पूर्वदर्शनविषयताऽपेक्षया दृष्टमित्युच्यते, इदानींतनदर्शनापेक्षया च दृश्यमानमिति तन्त्रेदमेकान्तेन तयो-
॥११७॥

·प
थीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥११८॥
अनधिगता-
र्थविचारः
क्षमत्यन्तभेदो चा, नीलादिरूपतुल्याधिकरणताऽप्यत एवात्रोपपद्यते, नहि 'सोऽयमिति' इतीदं द्वयं सर्वथैव (मेदव)दाभाति,किन्तु
कथञ्चिदभेदानुविद्धं, ततो यादृशं तद्वस्त्वस्ति तादृशमवभासयन्ती प्रत्यभिज्ञा कथं भ्रान्ता सात् ?, तसाद् यथा नीलादिव्यवस्था-
निवन्धनं नीलादिदर्शनं खविपये न भ्रान्तमिति प्रमाण तथा प्रत्यभिज्ञाऽपि, अत एव च स्मृत्यूहादीनामपि प्रामाण्यं प्रमाणविदो
वदन्ति, इच्छाद्वेषादीनां च न बाह्यवस्त्ववभासित्वमस्तीति न प्रामाण्यं, यतः-"प्रमाणं स्वपराभासि, ज्ञानं बाधविवर्जितम्।"
इति येन(इत्येवं) प्रमाणलक्षणं व्यापर्यत इति, न चेदं प्रत्यभिज्ञानं सार्त्तमेव, न प्रत्यक्षं, अक्षान्वयव्यतिरेकानुविधानात् ,यत्तु "पूर्व-
कालविशिष्टेन, सदृशेऽर्थेऽवलोकिते । सहचारितया ज्ञानं, सार्त्त चन्दनगन्धवत् ॥१॥" इत्याद्यवादि न तत्र वचनमावादन्यत्प्रमाणं,
किन-यस्यैव रूपदर्शनं तस्यैव गन्धसरणं ? किं वाऽन्यस्य ?, प्रथमपक्षे यथा कथञ्चिदेकस्यैवेदं स्वभावद्वयमविरुद्धं तथा द्रव्यस्याप्य-
तीतानागतपर्याययोगित्वं न विरुध्येत, द्वितीयपक्षे एतयोः स्मरणदर्शनयोरनुसन्धान न स्यात् , नहि देवदत्तयज्ञदत्तविज्ञानयोः कदा-
चिदनुसन्धान, खसंवेदनसिद्धं चेदमपबोतुमशक्थं, तस्मादेनयोः संवेदनयोः कथञ्चिदेकखभावत्वमेष्टव्यं, तथा तद्विपपयोरपि नात्य-
न्तमेदः प्रतीतिपथमवतरति, सद्वर्ण सुगन्धीदं चन्दनमिति द्रव्यरूपताया(गन्धादीनामपि) कथञ्चिदेकतया प्रतिभासनात् , न च
तत्रान्ये रूपपरमाणयोऽन्ये च गन्धपरमाणवः केचनापि प्रतिभासन्ते, तस्मादेक एव स्कन्धस्तत्र रूपगन्धस्पर्शाधनेकात्मतया परि-
पतस्तथा तथा प्रतिभासत इति न रूपगन्धयोरपि सर्वथा भेदः, तथा स एवायमित्यत्रापि प्रतिभासमानस्य रूपस्य कश्चिदेव भेदात्
प्रमाणमेव स एवायमित्याद्युल्लेखेन प्रथमाना प्रत्यभिज्ञेति, किञ्च-प्रथमं यदर्थविपयं कदाचित्प्रत्यक्षमुदेति तदपि किञ्चिन्मुहूर्त्तादि-
कालमवतिष्ठमान स्थिरवस्तुखरूपायभास्येवानुभूयते, न प्रतिक्षणभेदावभासीति, तत्र प्रतिक्षणमेकरूपावभासिनि प्रकाशमाने किम-
॥११८॥

·श्रीउत्सादा-
दिसिद्धिः
॥११९॥
भेदाभेद-
सिद्धिः
मिधानीय ?, न च मादृश्यमात्राद्विभ्रम एवायं, सादृश्यसोभयनिष्ठत्वात् , भवन्मतेन च क्षणमात्रातिरेकेण न कचिदस प्रवृत्तिः,
तमायथावभासमेव तत्सत्यमिति युक्तं, किमन्यप्रकारपरिकल्पनया ?, तसाद्-इन्द्रियाधीनजन्मेयमभेदग्राहिणी मतिः। प्रामाण्यं
चाधवैकल्यादभुते भेदबुद्धिवत् ॥ ॥ इति साधूक्तम् , अत एयोक्तं सुरिभिः-"भेदज्ञानात्प्रतीयन्ते, यथा भेदाः परिस्फुटम् ।
तथैवाभेदविज्ञानादभेदस व्यवस्थितिः ॥१॥ घटमौलिसुपर्णार्थी, नाशोत्पादस्थितिप्रायम् । शोकप्रमोदमाध्यस्स्थं, जनो याति महे-
तुकम् ॥२॥ दुग्धवतो न दध्यत्ति, न पयोऽति दधिव्रतः । अगोरसवतो नोभे, तसाद्वस्तुत्रयात्मकम् ॥३॥ नान्वयो भेदरूपलान
भेदोऽन्ययवृत्तितः। मृझेदद्वयसंसर्गवृत्तिर्जात्यन्तरं घटः ।।४।।इत्यादि ॥ इति व्ययाधिकारः॥ तदेनमुक्तात् न्यायाद् उत्पादण्य-
यस्वरूपस्थित्यन्यथाऽनुपपचे पर्यायनयवादिमिरन्ययोऽपि तापदभ्युपगन्तव्यः,न चैवमुत्पादविनाशाम्यागन्वयस विरोधः, यतः-
यदभेदस्य भेदेन, भवनं सोऽयमन्वयः । एकान्तेन न नित्यत्वं, प्रमाणानुपपत्तितः ॥१८॥
अभेदः-सुपर्ण सुवर्णमित्यायनुगताकारप्रत्ययवेयं वस्तुनो रूपं, तस्स यत्कटककेयूरादिना भेदेन भवनं परिणामिस्वभागलया सोऽयं
प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धोऽन्ययः, न पुनरेकान्तेन नित्यत्वं, तदयमाशयः-पद्यप्रच्युत्यनुत्पमस्थिरैकरूपतालक्षणस्त्वयमभ्युपेनः स्यात्
| तदाऽयमुत्पादविनाशाभ्यां सह विरुध्येत, यदा त्वमेदस्यैव भेदेन भवनमन्वयस्तदा नोत्पादविनाशाम्यां सहास्य विरोधः सम्पद्यते,
स हि तादशोऽन्वयस्तदन्तरेणानुपपद्यमानः प्रत्युत तापपेक्षते, न पुनस्ताभ्यां सह विरुध्यते, नन्यभेदस मेदेन भननमित्यत्यन्तमाहसं,
भेदाभेदसिद्धिः-तथाहि-अभेदो नामैकस्वभावत्वं, भेदस्तु नानारूपता, तदेतत्परस्परविरुद्धमेकत्र न संगच्छते, रानो यद्य-
यमभेदस्तदा न कदाचि दो भवेत् , भावानां स्वभावान्यधात्याभावात , अथ भावः स्वस्तभाषापरिहारेणैर भेदरूपतामासादयती-
-
॥११॥

·-
भेदाभेद-
सिद्धिः
SHORE
धीउत्पादा.
दिसिद्धि
॥१२॥
.
-
त्यमिदध्याः, नहि शब्दब्रह्माया हैतुवादाः कथङ्कारमपाकरणीयाः, द्वैतोपलम्भो ह्यद्वैतप्रतिपेधमावेदयति, द्वैताद्वैतयोः परस्परवि-
रुयोरेकस्वभावत्वायोगात्, यदा त्वभेदस्यैव भेदरूपताऽऽपत्तिरिष्यते तदैतत्सकलस्तम्भेभकुम्भाम्भोजभास्करायेकस्यैव ब्रह्मणो
रूपमित्यपि सात् , तन्न किश्चिदन्वितं रूपं कदाचिद्धेदरूपतां प्रतिपद्यते, यदपि-"घटमौलिसुवर्णार्थी, नाशोत्पादस्थितिष्वयम् ।
शोकप्रमोदमाध्यस्थ्य, जनो याति सहेतुकम् ॥१॥" इत्यादिनोत्पादन्ययधौव्याणामविरोधं वर्णयन्ति भवत्सूरयस्तदपि न युक्तं,
अब हि पूर्वावयविनो घटत्वसुवर्णत्वजातियुक्तस्य विनाश एव, तद्विनाशेऽपि जातिरेकाऽपि न विनष्टा, सुवर्णत्ववद् घटस्यापि व्य-
क्वन्तरे प्रत्यभिज्ञानात , उचरं च द्रव्यं घटत्वयुक्तं नोदपादीति तदिच्छोः शोकः, अपूर्व च द्रव्यं मौलित्वयुक्तमभूत्वाऽभूदिति तल्लिप्सो
प्रमोदः, सुवर्णत्वयोगस्तु पूर्वोत्तरयोरप्यवयविनोरस्तीति तद्रुचेर्माध्यस्थ्य, यथा केनचिद्वाणिजकसमनि द्युम्नं न्यासीचक्रे, तचामुना
खोपयोगि कृत्वा अन्यत्तथाभूतं तस्मै व्यतारि, ततोऽसौ माध्यस्थ्य एव स्थिति बध्नाति, सुवर्णजातिस्तु तदवयविविनाशेऽप्यवयवेष्व-
नन्तरभाष्पवयव्यन्तरे चास्तीति सुवर्णप्रत्ययसातत्यादविनष्टाभिमानः, प्रदीपादिवद्वा तत्सदृशनिरन्तरभावात्तदेवेति मन्यमानस्तदर्थी
माध्यस्थ्यमवलम्बते, तसान्नैकस्य रूपत्रययोगः, त्रयाणामाकाराणामसंसर्गात् , संसर्गे वा घटार्थिनः शोकवत्प्रमोदमाध्यस्थ्ये अपि
स्थावा, मेदे सुवर्ण कुण्डलं भवतीत्यादिसामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति चेत्, न, तद्वति सामानाधिकरण्यात्, दण्डकुण्डलादीनां
भेदेऽपि तदाश्रये पुंसि दण्डी कुण्डली देवदत्त इत्यादिसामानाधिकरण्यवत् , यदि चामीपामाकाराणामेकवस्तुरूपताऽपि सात् तदा
घटाकारादिग्रहान्मुकुटाकारादिग्रहोऽपि सात् , गृहीतागृहीताकारयोरेकत्वायोगात् , एकत्वे वा अश्वरथयोरपि भेदो न स्यात् , यसा-
दयममेदोऽपि यदि स्यात्तदा मैदः कदाचिन भवेत्', प्रयोगः-विवादाभ्यासितोऽमेदो भेदरूपता न प्रतिपद्यते, यो यो मेदः
॥१२॥

·| मेदामेद-
सिद्धि
भीउत्सादा
दिसिद्धिः
॥१२१॥
-
.
,
सस भेदरूपता न प्रतिपद्यते, यथोभयामिमतो घटस्वभावाघभेदः, अभेदचायं तसानेदरूपां न प्रतिपघेत, ततो नान्वय-
स्योत्पादपिनाशाभ्यामविरोधः सिद्धिरिति, तदत्र प्रतिविधीयते, तत्र यदुक्तम्-अभेदो नामकरूपमावता, भेदस्तु नानारूपता,
वदेवत् परस्परविरुद्धमेकत्र न समच्छत इति तत्तावन्न सङ्गतं, यवोऽन्यः खल्वयमभेदो भेदच यावन्योऽन्य विरुध्येते, खादमे-
दस्य तु स्यानेदेन भवने को विरोधः ?, यत एव ह्ययं भेदो भवत्यप्यत एव स्वादभेदः, भेद एव केवलस्तर्हि किं नासौ ? इति
चेत् सर्वथा नानात्वाभावात् , प्रमाणाधीना हि प्रमेयव्यवस्थितयः, ततस्तत्र यः सर्वथैकरूपतः प्रकाशतेऽमावभेदो भवति, सर्वथा
नानारूपतया तु प्रतिभासमानो मेदः, यस्तु न सर्वथैकरूपः प्रकाशते न च सर्वथैव नानाखभावः स नाभेद एव न च भेद एष,
अपि तु भेदाभेदाख्यं जात्यन्तरमेवेदं, वक्ष्यति च-"नाभेद एव पश्यामः" इत्यादि, ततो यथा भवनिः किश्चित्सामान्यमिष्यते
| कश्चिद्विशेषः कश्विद्य द्रव्यत्वादिसामान्यविशेषस्तथाऽन्यत्रापि कश्चिदभेदः कथितेंदः कश्चिनेदाभेद इत्येष्टव्यं, अन्यथा द्रव्यत्वादि-
| सामान्यविशेषो न सिध्येत, यतस्तत्राप्येवं प्रेर्यमवतरति-द्रव्यत्त्वादि यदि सामान्यरूपं तदा कथं विशेषः, विशेषश्चेत्सामान्य
कथम् ?, अथ द्रव्यत्यादिपु सामान्यशब्दो मुख्योऽनुवृत्तिहेतुत्वस्य सामान्यलक्षणस्य सम्भवात् , विशेपशब्दस्तु भाक्तः, खाश्रयो
| विशिष्यते-सर्वतो व्यवच्छिद्यते येन स विशेष इति लक्षणस्यात्राभावात् , तद् न सङ्गतिक्षम, यथाऽनुगतप्रत्ययहेतुत्वादिह सामान्य-
शब्दोऽनुषचरितस्तथा द्रव्या(गुणादिम्यो व्यावृत्तिप्रत्ययहेतुत्वाविशेषशब्दोऽप्यनुपररित एव साद ,यदितु खाश्रयः सर्वतो नानेन
व्यवच्छिद्यत इति भाकोऽत्र विशेषशब्दस्तहिं सर्वधाऽनुवृत्तिहेतुत्वस्याप्यभावात्सामान्यशन्दोऽय कथमभाक्तो भवेत् , तमानयोरे-
कत्राप्युपचारो युक्तः, विशेषाभावात् , न चैकान्तेन सामान्यस्वभावत्वे विशेषरूपत्वे वाऽऽत्यन्तिके एकस्स सामान्यविशेषतेति जात्य-
|॥१२१॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१२२॥
शब्दाद्वैत-
निरास:
न्तरमेवेदमभ्युपगन्तव्यं, ततो यथैकर्सवास सामान्यविशेषरूपता न विरुध्यते तथा क्वचिद्भेदामेदरूपवायामप्यविरोधः, तथाहि-
य एव परमाणवः शरावरूपतया परिणतास्त एव घटमुकुटाद्याकारेगापि परिणमन्ति, अन्यथा सुवर्णादिप्रत्ययवेद्याद्भास्वरादिस्व.
भाषाख्याकाररूपं घटावयविद्रयं पृथगेवेपावभासेत, न च तत्तदतिरेकिणाऽऽकारेण दण्डादिव काण्ड केनचित्प्रमाणेन प्रतिभा-
सते, अत्रापि च यदि घटाद्यवयवि द्रव्यं ततः सुवर्णादेरन्यदेव तर्हि सुवर्णकारादिः सुवर्णादेः पृथक किं न करोति ?, नवभेद-
पक्षेऽपि घटनाशे सुवर्ण किं न नश्यति ?, नश्यत्येव, तदात्मना तस्यैव नाशात् , न हि सुवर्णप्रत्ययवेचे रूपे सर्वथैकस्वभावतयैव
वेद्यमाने ततोऽन्यदेव किञ्चिदाकारान्तरं अतोऽत्यन्तभिन्नमेव क्वचिद्विनाशमाप्नुवदुपलभ्यते, तवैव तनिवृत्त्युपलब्धेः, तर्हि मुकु-
टोत्पत्तिकाले सुवर्णरूपं कथमुपलभ्यते ?, इति चेत् तस्यैव तदात्मना भवनात् , अनुभवसिद्धिधात्र, प्रतिक्षेपाभिमानः परेषां धीजड-
त्वं व्यसनमात्रं वा, अत एवोक्तम्-"घटमौलिसुवर्णेपु,बुद्धिर्भेदावभासिनी । संविनिष्ठा हि भावानां, स्थितिः कात्र विरुद्धता ॥१॥"
तथाहि-अन्यत्रापि नोलपीतादिव्यवस्था संवेदननिबन्धनैव तदिहापि संवेदनमेव प्रमाणमिति, शब्दाद्वैतवादनिरास:-
अत एव शब्दब्रह्मायद्वैतवादा अपाक्रियन्ते, तत्र प्रमाणाभावात् , ननु कथमत्र प्रमाणाभावः ?, अत्रापि शब्दार्थयोस्तादात्म्यमिष्यते,
तत एव तत्प्रतीते, वृक्षत्वशिंशपात्यवत् यथा वृक्षत्वप्रतिपत्तिनान्तरीयका शिंशपात्वप्रतिपत्तिरित्यनयोस्तादात्म्यम् ,एवं शब्दप्रतिप-
तिनान्तरीयकैवार्थप्रतिपत्तिरित्यनयोरपीदं न्याय्य,शब्दानुविद्धश्चाखिलोऽर्थावबोध इत्यनुभवः प्राणभृतां, तदभावे बोधानुपपत्तेरिति,
आह च शब्दार्थतत्त्ववित्-"वाग्रूपता चेदुत्नामेदेवं बोधस्य शाश्वती ।न प्रकाशः प्रकाशेत, सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥१॥ न सोऽस्ति
प्रत्ययो लोके, यः शब्दानुगमाइते। अनुविद्धमिव ज्ञानं, सर्व शब्देन जायते ॥२॥" इत्यादि, न चालोचनाज्ञानमपि न शब्दा-
-
.
॥१२२॥

·शब्दाद्वैत-
निरास:
श्रीउत्सादा-
दिसिद्धिः
॥१२॥
नुविद्धं, तथाऽननुभवेऽपि सुप्तादिवोघवत्सुक्ष्मभावोपपत्तेः, ऊर्दू तत्स्थूरभावात् , न चासावहेतुका, सदा तनावादिप्रसङ्गात्, न |
चैवमालोकायनुपिद्धो बोध इति तदङ्गत्वेऽपि नार्थतादात्म्यमस्य, न च तदभावेऽपि स्पर्शनेनार्थग्रहस्तथाऽप्रतीतेः, न चैवं शब्दान-
नुविद्धन बोधेन तद्रहा, अत एव हेतोरिति शब्दार्थयोस्तादात्म्यसिद्धिः, नीलादेखि ज्ञाने शब्दप्रतिभासनात्, तहिं कथं क्षुरिकान-
लाचलादिशब्दोचारणे न बदनपाटनदहनपूरणादय इति ?, उच्यते, तद्वोधभावे पाटनादिवोधाभाववत् तदवस्थामेदहेतुत्वात्पाटना-
दीना, बाह्यार्थपक्षेऽपि यत्रतः क्षुरिकादिमुखावेशतदभायवत्तदवस्थाभेदे हेतुत्वमेव पाटनादीनामिति यथोक्तदोपाभावः, एवं शब्द-
ब्रह्मपरिवर्तमान जगन, कथं तर्हि परं ब्रह्म शन्दाविषयः?, यदाह-'अतः परं वाचो निवर्तन्ते' इत्यादि, उच्यते, वाच्ययाचकभा-
चप्रपञ्चामावतो, न शब्दरूपाभावेन, न खलु शब्द इन्द्रियाद्यभावे शब्द इत्यगृह्यमाणः स्वसत्ता जहाति, अतो वाच्यवाचकभाषा-
तीतमिदमेव परं ब्रह्मेति न कश्चिदोपः, तदेतत्सर्वमनुचितं, तथाहि-यदुक्तं तच्छब्दार्थयोस्तादात्म्पमिष्यते इति, तदेव तावन्न युज्यते,
शब्दार्थानुपपत्तेः, तथाहि-शब्दार्थयोस्तादात्म्यमिति कोऽर्थः१, यदि नदात्मनो वस्तादात्म्य, एवं तर्हि तौ द्वारपीटावेच पृथग्भा-
वामिधानात् नानयोरैक्थमिति, नैवं शब्दब्रह्म परिवर्चमानं जगदित्यैदंपर्यविरोधः, विजातीयपरिवर्तयोगाद , इन्द्रियगम्येषु तथा-
|ऽदर्शनात्, नहि मृदम्भीरूपेण परिवर्तते तदा तद्रूपेण, सकललोकसिद्धमेतत् , अस्यान्यथात्वाम्युपगमे प्रतीतिवाधा,द्रव्यवर्गणाना-
मौदारिकचैक्रियादिविजातीयपरिवर्तस्त्वसन्मते देशादिभेदनिवन्धनः, निरवयवं च शब्दब्रह्म सावयवत्वे चास्यापरनाना धर्मास्ति-
कायाद्यभ्युपगम एवेति न काचिन्नो बाधा, अथ तदात्मनो भावस्तादात्म्यमित्येकवचनं तदत्रापि वक्तव्यं, कसायमात्मा यदात्मनो
भाव, इत्यभिधीयते यदि शब्दस्य तदा तद्वधतिरेकिणोऽर्थस्वाभावात् सर्वस्व शब्दमात्रत्वात् शब्दार्थयोस्तादात्म्यतिति न न्याय-
"
॥१२३॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥१२४॥
शब्दाद्वैत-
निरास:
सङ्गतं, नहि देवदत्तवन्ध्यासुतयोस्तादात्म्यमित्यभिदधति विद्धासः, न च देवदत्तोपलब्धौ तद्भेदेन वन्ध्यासुतप्रतीतिश्चिन्ता वा
तद्भेदादिगोचरा, अस्ति च शब्दोपलब्धौ तद्भेदेन तत्प्रतीतिश्चिन्ता वा तद्भेदादिगोचरेत्येतदुभयं अर्थे, न चैतच्छब्दगोचरमेव, त -
दस तत्प्रतिभाससंवेदनेनावेदनात्, नहि चन्दनशकलं कुङ्कुममिति वेद्यते, शब्दाद्भिन्नप्रतिभासितया घटादिः, बधिरोऽपि हि वाहीकः
पश्यति पनसमिति सुप्रतीतं, शब्दानुगतबोधसिद्धावपि न बोधामिनदेशेऽर्थ इति कुतः शब्दार्थयोस्तादात्म्यं ?, यच्चोक्तं-'तत एव
तत्प्रतीतेः, वृक्षत्वशिंशपात्ववदित्यादि' तदप्ययुक्तम् , अत्रापि धर्मभेदनिबन्धनत्वादस्य, वृक्षत्वशिंशपात्वे हि विशिष्टौ वस्तुधौ
| कथञ्चिद्भेदाभेदवृत्ती, नान्यथाऽनयोस्तादात्म्यं, तथाहि-यदि वृक्षत्वमेव शिंशपात्वमिति निम्बावभावग्रसङ्गः, तत्र वृक्षत्वस्य विद्य-
| मानत्वात्तस्य चाशिंशपात्वादिति, अथ विशिष्टं वृक्षत्वमेतत् , किमस्य विशेषणमिति चिन्त्य, ननु शिपात्वमेव कथश्चिदन्यत्तर्हि
| तत्तः, अन्यथा पूर्वोक्तदोपानिवृत्तिः, अवृक्षव्यावृत्तिनिवन्धनमेतदशिंशपाव्यावृत्या विशिष्यत इति चेत् , अतस्त्वेनुदे (स्त्वेतद् , ए-)
वमप्यसदम्युपगमसिद्धिरेव, अशिंशपाव्यावृत्तिरहितस्यापि वृक्षत्वस्य धवादिषु भावात् , शब्दान्तवाच्ययोविशिष्टयोधर्मयोरेव तादा-
म्यमित्यस्मदभ्युपगमसिद्धिः, परिकल्पितत्वं च व्यावृत्तीनां प्राग्निरस्तमेवेति न पुनः प्रतन्यते, एवं च वृक्षत्वप्रतिपत्तिनान्तरीयका
| शिंशपात्यप्रतिपत्तिरित्यनयोस्तादात्म्पमिति सुन्दरमेव, कयश्चित्तदुत्पत्तेः, अन्यथाऽयोगादित्युक्तप्रायम् , एवं शब्दप्रतिपत्तिनान्त-
रीयिकैवार्थप्रतिपत्तिरित्यनयोरपीदं न्याय्यमिति त्वसुन्दरम् , अर्थख बोधमित्रदेशतोपपत्तेः तथाऽनुभवसिद्धत्वात् , तदुपलब्धावपि
| तदर्थ प्रवृत्तिसिद्धेः, अभेदपक्षे हि नार्थो बोधवद्भिनदेश इति कथं कस्यचित्प्रवृत्तिः स्यात् ?, भ्रान्तिमात्रमेतदर्थस्य बोधाद्भिन्नदेश-
तादि तचत इति चेत् किमत्र प्रमाण १; तयोरेव तादात्म्यमिति चेत् तदिदमसिद्धमसिद्धेन साध्यत इति यत्किञ्चिदेतत् , देशभेदेन
"
॥१२४॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१२५॥
शब्दाद्वैत-
निरास:
+
तद्भेद एव प्रतीयत इति चेत्, न, तस्यापि देशभेदस्य शब्दात्मकार्थभेदत्वेन भेदकत्वायोगात्, न ह्यविशिष्टमम्भस्तदन्यस्य भेदकं
भवति, न च कथचिद्भिनं विशेषणमन्तरेण विशिष्टता, स्वरूपवैशिष्ट्यस्याप्यन्यतो देशभेदादिना विनाऽयोगात् , एवं च शब्दानुवि-
द्वश्वासिलोवियोध इत्यनुभवः सर्वप्राणभृतां, तदभावे बोधानुपपवेरिति, देवदत्तकान्तेतररूपचिन्तायामनाभोगवद्भोजनमात्रकथ-
नमेतत् , सत्यप्यसिन्निष्टार्थासिद्धेः, तथाहि-यदि नाम वोधः शब्दानुविद्धस्तदा शब्दार्थयोस्तादात्म्यमिति कायोपपत्तिः, अन्यञ्च-
बोधशब्दयोरपि तादात्म्यमतात्म्यं वा स्यात् , म चातादात्म्ये शब्दसापि वोधमात्रतापत्तिरिति तन्मात्रवादसिद्धिः, वोधस्य वाऽचे-
तनत्वं शब्दात्मकत्वेन, तथा चानुभवविरोधः, चेतनाचेतनत्वे च शब्दात्मनो नामकरणं जगद्वैचित्र्यस्य, एतेन यदुक्तम्-“आह च
शब्दार्थतत्ववित-वायूपता चेदुत्क्रामेदित्यादि कारिकाद्वयम्।" तदपि प्रत्युक्तं, तुल्पयोगक्षेमत्वात् , आह च वादिमुख्यः-
"बोधात्मता चेच्छन्दस्य, न स्यादन्यत्र तच्छ्रुतिः । यद्बोद्धार परित्यज्य, न बोधोऽन्यत्र गच्छति ॥१॥ न च स्यात्प्रत्ययो लोके, यः
श्रोत्रा न प्रतीयते । शब्दाभेदेन सत्येवं, सर्वः स्यात्पर(मार्थ)वित् ॥२॥" इत्यादि। यचोक्तं-"न चालोचनाजानमपि न शब्दानु-
| विदं, तथाऽननुभवेऽपि सुप्तादिवोधवत्तत्सूक्ष्मभावोपपतेः, ऊर्दू तत्स्थूरभावात् ।" इत्यादि, तदपि न नो वाधायै, तत्तदनुवोधे-
ऽप्युक्तवच्छदार्थयोस्तादात्म्यायोगात्, न च सुप्तादिवोधः मक्ष्मः सन्नन्यूनातिरिक्ततद्भाव ऊर्द्ध स्थिरो भवति, एकान्तेनैकस्य तदन्य-
प्रतिबन्धकाभावेऽवस्थाभेदानुपपत्तेः, प्रतिबन्धकभावे च तस्कृतचैतन्यक्रियानिषेधः, तदभावे च तत्क्रियेति न मूक्ष्मस्य स्थूरभाषः,
उपचयकर्तदलाभावादिति, एवं च सति न चासावहेतुकः, सदा तद्भावादिप्रसङ्गादित्यप्यनालोचितामिधानम् , उपादानहेतोस्तद्वद्धि-
कर्तुरसच्चात् , तदितरस्य च तद्भेदत्वेन प्रकृतानुपयोगित्वात् , न छुपादानहेतोरितरी हेतुः सन्नप्युपादानाद्भिनस्तद्भावमभजन् प्रकृतेः
SOH
,
,
॥१२५॥

·'योउत्पादा. दिसिद्धिः ॥१२६॥ शब्दाद्वैत- निरासः कचिदुपयुज्यते, स ग्रुपादानदलस्योपचयक रुपष्टम्भको युक्तः, निरंशे चान्यूनातिरिक्त वस्तुतत्वे किमुपादानदलमुपचयकारि येनार्य तदतिरिक्तः स्थूरत्वं प्रत्युपयुज्येत ?, किं वाऽऽलोचनाज्ञानगतः सूक्ष्मः शब्दः, किं वोधात्नकः ? उत तदतिरिक्तशब्दात्मकः १, पदि योधात्मकः कथमुच्यते न चालोचनाज्ञानमपि न शब्दानुविद्धं, तज्ज्ञानमात्रत्वेन शब्दार्थानुपपत्तेः, आत्मनाऽऽत्मानुवैधामि- धानखेत्थमयुक्तत्वात् , अथ तदतिरिक्तशब्दात्मकः कथं तेन तदनुवेधः?, अर्थेनास्य तादात्म्याभ्युपगमात् अर्थसक्ष्मभावोषपत्तेः, अलौकिकं चैतत्, यदुत सूक्ष्मावला(लोका)धनुविद्धमालोचनाज्ञानमिति, एवं च 'न चैवमालोकाद्यनुविद्धो बोध इति, तदङ्गत्वेऽपि नार्धतादात्म्यमस्य, न च तदभावेऽपि स्पर्शनेनार्थग्रहः, तथाऽप्रतीतेः, न चैवं शब्दाननुविद्धन वोधेन तद्गहस्तत एव हेतोरिति शब्दा- योस्तादात्म्यसिद्धिः, नीलादेखि ज्ञानशब्दप्रतिभासनादि'त्यायप्युपन्यासमात्रफलमेव अभीष्टफलविकलत्वात् , अत्र हि बोधार्थयो- स्तादात्म्यप्रतिषेधः योधमात्रेण चाग्रहः चाक्षुपस्य स्पर्शनेन ग्रह इत्यैदपर्यमेव, तच्च सर्वमपि सूक्ष्मेक्षिकया निरूप्यमाणं न भवे- दित्यैदंपर्याविरोधि, तथाहि-यदि शब्दार्थयोस्तादात्म्यं तदाऽऽलोकस्याप्यर्थत्वेन शब्दात्मकत्वात् , न चैवमालोकाद्यनुविद्धो बोध इत्य- निरूपितानिधानं, शब्दस्यैव तच्चादिति,असदेतत् यदुत नार्थतादात्म्यमत्य,शब्दतादात्म्यादेतत्सिद्देरिति भावनीय,न च योधमात्रेणा- ग्रहन्तन्मात्रस्यायग्रहेण ग्रहणात्, न च चाशुपार्थस स्पर्शनेन ग्रहः इन्द्रियार्थप्रतिनियमानुपपत्तेः अन्धायभावप्रसङ्गादिति, तथा नीलादेखि ज्ञाने शब्दप्रतिभामनादित्यनेनार्थस्य वोधाद्भेद उक्तस्ततस्तदात्मकः शब्दः कथं वोधाभिधो भवेत् १ इत्यलमसद्वादनिरू- पणाभरण ।। यत्रोक्तं "कथं तर्हि सुरिकानलाचलादिशब्दोचारणे न वदनपाटनदहनपूरणादय इति, उच्यते तद्बोधभावेऽपि पाटनादि- बोधाभाववत् तदयस्थाभेदहेतुत्वात्पाटनादीना"मित्यादि तदप्ययुक्तं, जैनमतापरिज्ञानात्, न खलु बौद्धविशेपयोगाचारमतमिव ज्ञान- ॥१२६ ·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१२७॥ - . मात्रं तत्वमिति जैन मतम्, अपि तु वाघार्थाभ्युपगमरूपमपि, ततश्वानभ्युपगतदोपाख्यानमात्रमेतदिति । ननु वाह्यार्थपक्षेऽपि यत्नतः वाच्यवाच- क्षुरिकादिमुखावेशतभाववत्तवस्थाभेदस्योपपत्तेः, तद्वयतिरिक्तभेदकभावात् , तथाहि-पुरुषप्रयत्लादयस्तद्भेदका इति न्यायपः क्षुरि-15 कभाव- कादीनामवस्थाभेदः, शब्दब्रममावतच्चवादिनस्त्वस्या भेदकाभावेन चैचित्र्यानुपपत्तेः, निरवयबैकखभावत्वाभ्युपगमात्, तत्तत्स्व- सिद्धिः भावत्वकल्पनाऽसिद्धेः, तत्स्वभावस्य तद्ब्रह्ममात्रत्वात् , तस्य च तथाऽविचित्रत्वात् , विचित्रत्वे च जगद्वैश्वरूप्यसैव तन्नामकरणात् , न तद्वयतिरिक्तभेदकभाव इति तदवस्थाभेदानुपपत्तेर्यत्किश्चिदेतत्, एवं शब्दब्रह्मपरिवर्चमात्रं जगदिति प्रलापमात्रं । वाच्यवाचकभावसिद्धिः-यञ्चोक्तं-'कथं तर्हि परब्रह्म शब्दाविषयो, यदाह-अतः परं वाचो निवर्तन्त इत्याशक्य वाच्य- वाचकभावप्रपञ्चाभावतो न शब्दरूपाभावेन' इत्यादि, तदप्ययुक्तमेव, वाच्यवाचकभावप्रपञ्चरहितस्य शब्दरूपस्यानुपपत्तेः, स्ववच- नविरोधात् , तथाहि-वाच्यवाचकभावप्रपञ्चरहितं च शब्दरूप चेति व्याहतमेतत् , न हि सद्रूपरहितं सत्त्वं नाम, अन्यच-अतः परं वाची निवर्तन्त इतीयमपि वागेव, इयं चेत्तत्र प्रवर्तते कथं वाच्यवाचकभावनपञ्चाभावः, न चैतत्प्रवर्तत इति कथमपरवाचा | निवृत्तिः ।, एवं च 'न खलु शब्द इन्द्रियायभावे शब्द इत्यगृह्यमाणः स्वसत्तां जहाति, अतो वाच्यवाचकभावातीतमिदमेव परं ब्रह्मे- त्यपि ब्युदस्त, ततथ किमुच्यते-न कश्चिदोष इति ?, ननु दोष एव केवलः, तथाहि-यद्यपि शब्देन्द्रियाभावे शब्द इति न गृह्यते तथापि नासौ खभावसत्तां जहाति, तद्योग्यतोपपत्तेः, तद्रहितस स्वसचाऽयोगात्, तथाहि-इन्द्रियेण न गृह्यते तद्रहणयोग्यतावि- कलय कथमसौ शब्दो इन्द्रियं नामेति चिन्त्यं । किंच-तत्सङ्कल्पनानिवन्धनभूता तत्र शक्तिः स्याद्वा न वा ?, यद्यस्ति तहत्थिं कल्पनागतशब्दवाच्याऽसाविति कथं वाच्यवाचकभावातीतार्थसाधनायोदाहियते १, अथ नास्ति कथं तच्छ्न्य एवेत्थं कल्पनाशब्दः ||१२७॥

·श्रीउत्पादा दिसिद्धिः ॥१२८॥ + प्रानते है, प्रवृत्तौ वा कथं शब्दार्थयोतादात्म्य !, विनाऽर्थेनास प्रवृत्तेरित्यलं प्रसझेन । स्फोट स्फोटस्फोटन-फिय-का पुनरयं शब्दो यसार्थेन तादात्म्यमिष्यते १, किमत्रोच्यते, यतः सास्नादिमदर्थप्रतिपत्तिरिति, स्फोटनं. आइ च भाष्यकार:-"येनोचरितेन सास्त्रालालककुदखुरविपाणिनां संप्रत्ययो भवति स शब्दा,वर्णेभ्यस्तत्संप्रत्ययानुपपत्तेः, एका- कारो सयं नानेकेम्पो वर्णेभ्यो भवितुमर्हति, अनेकेभ्यो वर्णेभ्योऽनेकप्रत्ययभावात् , अयं च फोटरूप एक एवेति युक्तोऽसाद् पभोक्तः संप्रत्ययः, आह-कुतोऽयमुत्पद्यते ?, नन्वयं नित्यः सर्वगतो नोत्पद्यत एव, आह-किमित्यतो न सर्वदा सर्वत्र संप्रत्ययः?, हन्तामिव्यमकाभावेन, अमिव्यमका ध्वनयः, ते च पुरुषप्रयत्नसापेक्षा इति न सदा संप्रत्ययः, आह-स किमनेकध्वनिव्यङ्ग्यः ? उनकध्वनिव्यझोऽपि ?, अनेकध्वनिव्यङ्ग्यत्वे सदेशताऽनमिव्यक्त्यादि, एकध्वनिव्यङ्ग्यत्वे तु शेपवैयय, एकाभिव्यङ्ग्यादेव, ननस्तसंप्रत्ययसिद्धेः, यत्किश्चिदेतत् , निरवयवत्वेन सदेशनाऽयोगात् , एकध्वनिव्ययत्वेऽपि च सकृच्छ्तानुवादकवदनेकव्यक्ति- ग्रहणोपपतेः, पनिसंस्कृतं चैन्द्रिय स्फोटं गृहातीति न सर्वत्र तत्संप्रत्यय" इति, अनोच्यते-सर्पमिदमयुक्तमनालोचितामिधानात, तत्र पनावदुक्तं 'यतः सास्त्रादिमदर्थप्रतिपत्तिरित्याह च भाष्यकार:-येनोचरितेने'त्यादि, अत्र किमिदमुच्चारणं नाम?, नन्वमिव्य- क्तिरिति, किमुक्तं भवति?-येनोचरितेन-येनामिव्यक्तेनेति, हन्तालौकिका, शब्दार्थः, का चेयममिव्यक्तिः १, इन्द्रियग्राह्यस्वभा- यता, कि नेयमस्य मनचं, न न, किन्स्वावृतेति, किमस्यावरणं १, श्रोत्रियाऽविद्या, कुतस्तदपगमः १, यक्वने, किमत्र मानं, फोटोपलब्धिः, किं न मदेयं ?, भूयो विधानः, कुनोऽसौ द्रागेव १, तम इस प्रदीपाभावे धन्यभाषतः, किं फोटसाविद्याभावाभा-- ॥१२८॥ पयोरस्ति कमिसभापमेदः किं या न १, पद्यस्ति अनित्यता स्वाभावान्तरोपमर्दन स्वभाषान्तरोपपत्तेः, इप्यत एचमीशीति चेत् नित्य-

·भीउत्पादा-
दिसिद्धि
॥१२९॥
स्फोट-
स्फोटनं
-
"
प्रतिज्ञाव्याघातः, परिणामवादापचेः, अथ नास्ति सदा ग्रहणादिप्रसङ्गः, तद्बाह्यताघेकस्वभावस्वान्पथानुपपत्तेः, अविधाभावे ग्राह्य-
तैकखभाव एवायमित्यप्यसत् , सदा तद्भावेन तद्रहणप्रसङ्गादित्यतिमल्ममतिविषयमेतत् । किश्च-'येनोचरितेने त्यत्र वर्णात्मकेन
शब्देनोचरितेन यथाक्षयोपशममसौ प्रत्ययो भवति, तथाऽनुभूतेः, गकारादिदलगोशब्दसंवेदनात् , तद्वयतिरिक्तस्य चापरस्साक्रम-
वत एकसासंवेदनाद, तथाहि-गौरिति गफारौकारविसर्जनीयवर्णप्रतिमास्येव तत्संप्रत्ययः, कथमयमुचरितमंसिभ्य एतेभ्यः १,
तथेतरेतरप्रतिवद्धस्वभावतयाऽऽत्मनि बोधकरणेन, न च क्रमभाविना तथा योधकरणविरोधः, तस्यापि क्रमेणैव तथाभावात् , अझै-
चारितविरामेऽभावात् , ध्वनेश्वैकत्वाभ्युपगमेनार्दोचारितत्यासम्भवः, तदनेकत्वेऽपि स्फोटैकत्वतो मिव्यत्ययोग इति भावनीयं,
एवं च 'वर्णेभ्यस्तसंप्रत्ययानुपपत्ते'रित्ययुक्त, उक्तात् उपपत्ययोगात् , नैकाकार एवायं, किं न घेकाकारः?, अनेकाकारगकारा-
दिवर्णात्मकगोशब्दवेदनात् , तथा दीर्घकालेनैव तत्तद्वर्णजयोधान्वयाविरोधादित्यतः किमुच्यते 'नानेकेभ्यो भवितुमर्हति तथाऽने-
| कात्मकस्यान्यथामननायोगात् , एवं चानेकेभ्योऽनेकप्रत्ययभावादित्यपि वचनमा तेषां तथाप्रतिद्धसभावतयैकान्ततोऽनेकत्वा-
सिद्धेम नदिवराक्षेपस्वभावयन्तो हमी एकानेकरूपास्तथैव प्रतिभासन्त इति न कश्चिदोपः। ययोक्तम्-'अयं च स्फोटरूप एक एवेति
|युक्तोऽसान् यथोदितसंप्रत्यय' इत्येतदप्यचारु, एकस्यासंवेदनादित्यप्युक्तमाय, यथोक्तं 'आह-गुतोऽयमुत्पद्यते इत्याशय नन्वयं
नित्यः सर्वगतो नोत्पद्यत एवेत्येतदप्ययुक्तं, नित्यसर्वगवत्वेऽस प्रमाणाभावात् , नित्यस्य सर्वथैकस्वभावत्वेन प्रमाणपरिच्छेद्यखभा.
वत्त्वे सर्वदा सर्वपरिच्छेदापत्तेः, अन्यथा नित्यत्वायोगात् , कादाचित्केन चिद्ग्रहे तद्राह्यस्वभावत्वात् तदन्यग्राह्यस्वभावत्वाभावात् ,
भावे वा कदाचित्केनचिद्रहणवादन्यग्रहणापत्ते, अभावे चान्गदा तदापात् तत्तथाभवनेन परिणामनादापत्तेः । एतेन यदप्याह
-
॥१२९॥

·थीउत्पादा-
दिसिद्धि
॥१३॥
स्फोट-
स्फोटनं
.
'किमित्यवो न सर्वदा सर्वत्र तत्रांप्रत्यय ! ? इत्याशयोक्तं हन्ताभिव्यञ्जकाभावेन, अभिव्यञ्जकाथास्य ध्वनयः, ते च पुरुषप्रयतसा-
पेक्षा इति न गदा तत्संप्रत्यय' इत्येतदप्ययुक्तं, अभिव्यक्तेरेमोक्तयुक्तेरसिद्धेः, ध्वनयश्च वर्णात्मका एव तद्वयतिरेकेण तत्स्वरूपासिद्धिः,
कलकले तन्मानग्रहणाचत्सिद्धिः, वर्णास्तु स्फोटनस्वेदसंस्थानीया इति चेत् न, अविचारितरमणीयत्वात् , कलकला हि तत्समुदाय-
धर्मः तापभावित्लान् , तत्ममानपरिणाममात्ररूपो ह्ययं, अत एव श्रीरेण गृह्यते, अन्यथा अशब्दत्वात् कथमस्य श्रोत्रेण ग्रह इति
चिन्त्य, स्फोटमस्वेदसंस्थानीयत्वे वर्णानां तदनित्यतापत्तिः, तदात्मभूतप्रस्वेदगलत्वात् , एतेन ‘स किमनेकध्वनिव्यङ्ग्य उतैकव-
निव्यः ? इत्याशश्य यदुक्तं यत्किञ्चिदेतत् निरवयवत्वेन सदेशताऽयोगादित्यादि, तदपि वस्तुतः परिहतमेव,परिहतेन तुल्ययो-
गक्षेमत्वान् , नवरं धनिसंस्कृतं चैन्द्रियं स्फोटं गृह्णातीति न सर्वत्र तत्संप्रत्यय इति यदुक्तमत्रोच्यते-अथ कोऽयं धनिनेन्द्रियसं-
स्कारः ?, अविद्यापनपनं, किं न यथास्थितं स्फोटं गृह्णाति ?, हन्त गृह्णात्येव, कथं न तद्वयापित्यादिग्रहः १, संस्कारप्रतिनिय-
माद् नैति, निरवयवत्यायस्य केन हेतुना?, न तस्यान्यथाग्रहः ? इतिकृत्या, न हि शुक्लः पीत इति गृह्यतेऽभ्रान्तेनेति, तसाद्वर्णा-
स्मक एव शब्दचित्रस्वभावत्वात्तथा श्रोनद्वारेण छमस्थेन गृह्यते, योगिना कात्स्येनेति कृतं प्रसङ्गेन, तदेवं शब्दायद्वैतवादिभिः
गब्दब्रह्मादि यथेप्यते तथा तन्न केनचित्प्रमाणेन प्रतीयते, तदमिमतप्रमाणस्य प्रदर्शितन्यायेन प्रमाणामासत्वात् , यथा तु प्रमाणेन
तरसरूपमधिगम्यते प्रमाणपद्भिस्तथा तदिप्यत एवेति शब्दब्रह्माद्वैतवादाः कथंकारमपाकरणीया इत्यादि यदुक्तं तदयुक्तमिति स्थितं ।
अवयव्यवयवभेदाभेदा-यत्पुनः 'घटमौलिसुवर्णार्थी'त्याशक्यामिहितं, अन-दि पूर्वावयविनोघटत्यसुवर्णत्वजातियुक्तस्य
नाम पर, तद्विनाशेऽपि जातिरेकाऽपि न विनष्टा, सुवर्णपद् घटत्वस्यापि व्यत्यन्तरे प्रत्यभिज्ञानात्, उत्तरं च द्रव्यः घटत्वयुक्तं
॥१३॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१३१॥
अवयव्यव-
यवमेदा-
मेदौ
--
नोदपादीति तदिच्छोः शोका, अपूर्व च द्रव्यं मौलित्वयुक्तमभृत्वाऽभूदिति तल्लिप्सोः प्रमोदः, सुवर्णत्वयोगस्तु पूर्वोत्तरयोरप्यवय-
विनोरस्तीति तदुचेर्माध्यस्थ्य'मित्यादि तन्न साधीयः, यतोऽवयवावयविनोः किमभेदः १ किं वा भेदः १, यद्यभेदस्तदाऽवयविमात्रम-
वयवमानं या स्याद् , इतरेतराव्यतिरेकादितरेतरस्वरूपवत् ,अध भेदस्तदपि न चारु, न ह्ययमवयवेभ्योऽत्यन्तभेदेन कचिदुपलम्पते,
प्रतिक्षिप्तवायमेकान्तव्यतिरिक्तोऽधस्तात् , समर्थितच कथचिद्भिन्न इति, तसाच एवावयवास्तथा परिणमन्तः कदाचिद् घटाद्ययय-
विरूपतां प्रतिपद्यन्ते कदाचिन्मुकुटाद्यवयविरूपताम् , एतावदेव प्रमाणव्यापारसमधिगम्यमितीयदेव न्याय्यं, तथा च पूर्वावयविनः
सात्मना न नाशो, न चोचरसात्यन्तमसत उत्पादः, तदवयवानामेव तथाभावोपलम्भात्, न च काचिद् घटत्वसुवर्णत्वादिजाति-
यक्तिव्यतिरेकिणी समस्तीति प्रतिपादितं प्रार।।
सामान्यसिद्धिः-यापि सर्ववस्तुपु बुद्धिः खव्यावृत्यनुगमात्मिका जायते तवयात्मकत्वेन विना सा च न युज्यते, न
चावान्यतरा भ्रान्तिरुपचारेण वेष्यते, दृढत्यात्, सर्वदा युद्धिभ्रान्तिवादिनामित्यादि परिभाषयतां सामान्यपरिकल्पनामिमानः
| सोऽपि न युक्तः, यतः सामान्यं यदि व्यक्तिभ्यो मिन्नं तदा कयं द्वयात्मकत्वं वस्तुनः ?, न यमुभयाकारा घुद्धिरेतदाकारद्वय-
| मन्योऽन्यव्यतिरेकवदेवावभासयतां प्रतीयते, किन्तु तदेव वस्तु वस्त्वन्तरेण सह समानाकारमेव प्रकाशयन्ती प्रथत इति, न हि
तापदिन्द्रिययुद्धौ स्फुटनीलाघाभासायामपरः कश्चिदस्फुटो(स्ति सामान्याकारः) तद्भावेऽपिव्यक्ति द्वया(द्वया)धा(रा)न्तरालमव्याप्नु:
वतः कथं तदनुगमः ?, व्याप्ती वोपलभ्यस्य सतस्तत्रानुपलक्षणं कुतः १; न हि तस्या व्यक्ताव्यक्तरूपसम्भवः एकत्वात् , उक्तभ-
"व्यक्तौ चैकन सा व्यक्ता, भेदात्सर्वत्रगा यदि । जातिईश्येत सर्वत्र नहि सा व्यत्यपेक्षिणी ॥१॥" एकत्रापि च व्यक्तावुपल-
"
॥१३॥

·N
भीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१३२॥
सामान्य-
विचार:
भ्यमानायाः सकलत्रैलोक्यव्यापि रूपं सकलखाश्रयव्यापि वा दृश्येत, न द्वथेकस्यापि किश्चिदृष्टमदृष्टं चेति विरोधमीरुमिर्भवद्भिर्वि-
रोषपरिदारो प्रायमपश्पद्भिर्व्यवस्थापयितुं शक्यं, ततः सर्वगतरूपदर्शने सर्वार्थानां दर्शनप्रसङ्गः, नहि तद्दर्शने तत्सहचारिण उप-
सम्पख तदभिन्नखभावस्थानुपलम्मो युक्तः, तन्नेन्द्रियबुद्धिरुभयाकाराऽनुभूयते यथा परिभ्यते, नाप्यनुमानादिबुद्धिः, यतः तत्रापि
न व्यक्तिव्यतिरिक्तं किश्चित्सामान्य प्रतीयते, किन्तु ता एव व्यक्तयः तत्राप्यस्पष्टरूपतया प्रतीयन्ते, अत एवोक्त-"द्रव्यपर्या-
यसामान्यविशेषास्तस्य गोचराः । अविस्पष्टास्त एव स्पुरनध्यक्षस गोचराः॥१॥" अधाविस्पष्टप्रतिभासानुमानादिबुद्धिः सामान्य-
विपयेप्यते तर्हि व्यक्तिविषयत्वमसा न सिध्यति, नीलादेः स्पष्टरूपस्यापरस्यास्यामप्रतिभासनात् यदि चास्पष्टप्रत्तिभासानुमाना बुद्धिः
सामान्यापभासिनीत्यभिधीयते तदाऽनुमानार्न कश्चिद्वर्त्तत, सामान्यस्यार्थक्रियाकारित्वविरहाद , अथ कामर्थक्रियां सामान्य न
करोति ?, यद्यन्यसाध्यां तदाऽन्योऽप्यर्थकियाकारी न स्यात् , नहि नीलमपि पीतसाध्यामर्थक्रियां करोति, अथ स्वसाध्यां तदाऽ-
मिननानाभिधानलक्षणां करोत्येव, कथमर्थक्रियाशून्य सामान्यमिति, यद्येवं सुतरां न प्रवर्तेत, तत्मतीतिकाल एव तदर्थक्रियायाः
सिद्धत्वात् , न चैकान्तनित्यस सामान्यस्य स्वपिपयज्ञानोत्पत्तावपि सामर्थ्यमस्तीति, अथ सामान्य प्रतीयमानं विशेषेषु प्रवर्त्तयति,
तदमद, न हन्यसिन् प्रतीयमानेऽन्यत्र प्रवृत्तियुक्ता अतिप्रसङ्गात् , सम्बन्धात्प्रवृत्तिरिति चेत् नैतदस्ति, न होकभ्रातृप्रतीतौ द्विती-
येऽपि प्रतिपत्तिदृश्यते, अथ सामान्यं विशेर्पिना न संभवति तेन तेषु प्रवर्तयति; ननु सामान्यं किमविशिष्टं प्रतीयमानं विशेपेषु
प्रपत्तयति किं वा विशिष्टमिति १, यद्यविशिष्टं तदा धूमात्सामान्यं प्रतीयमानं पिशेपमन्तरेणानुपपद्यमानं सलिलादावपि प्रवर्तयति,
नवप्रायति, अथ विशिष्टं तदा वैशिष्ट्यं वक्तव्यं, कि तब समवायः किं या तस्सेदमिति प्रतीतिः?,न तावत् समवायस्तस्य निराक-
॥१३२॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१३३॥
सामान्य-
विशेष-
सिद्धिः
"
..
| रिप्यमाणत्वात् , साधारणस्य च समवायस न विशेषकारित्वं, द्वितीये तु पक्षे इतरेतराश्रयत्वं, तथाहि-विशिष्टसामान्यप्रतीती
विशेषप्रतीतिः, तत्प्रतीतौ च विशिष्टसामान्यप्रतीतिरिति, किन-तस्पेदमिति प्रतीतावपि नियतदेशविशेपाप्रतीतौ नानुमानादिः
प्रवर्तत, व्याप्तिग्रहणकाले य वयादिसामान्यस्य सिद्धत्वाद् गृहीतग्राहित्वेन चानुमानस्य प्रामाण्यं न सात् , विशेषाः सामान्येन
प्रतीयत इति चेत् सामान्येनेति कोऽर्थः १, कि सामान्यमेव सामान्यं प्रतीत्य प्रतीयते ? किं या विशेषः १, यदि सामान्यं तदा
तेनापि पुनरन्यत् सामान्यं ततोऽप्यन्यदित्यनवस्था, विशेषपक्षे तूक्त एव दोपः; अथ नास्ति लक्षणा, किन्तु युगपदुभयं प्रतीयते,
नैतदस्ति, उभयाप्रतीतेः, न होकं दण्डायमानं सामान्यं परो विशेषस्तत्र लक्ष्यते, उक्तश्च-"दोहिवि नएहिं नीयं सत्थमुलूएण
तहवि मिच्छत्तं । ज सविसयप्पहाणतणेण अन्नोन्ननिरवेक्खा ॥१॥" तमास्पष्टप्रतिभामा अनुमानादिवुद्धिः सामान्यापभासिनी,
अपि तु व्यक्त्यवभासिनी, तामामेव व्यक्तीनां तथाक्षयोपशमवशेन तथाप्रतिभासनात्, एवं हि सदृशाकारपरिणतिः सामान्यं,
'सदृशः परिगामो यत्तत्सामान्य'मिति वचनात् , इह हि भावानां सदृशपरिणतिः सामान्यं, समान एवं सामान्यमिति न्यायात् ,
| अन्यथा स्वरूपसामान्यमन्तरेणान्यसामान्ययोगेऽपि समानरूपताऽऽकाशसैव सोपपद्यते, यदि चासमानामपि सामान्ययोगात् स-
मानरूपता भवति किं न महिपाश्चयोः १, पराभ्युपगतस्य सामान्यस तत्रापि भावात् , विजातीयत्वानेति चेत् इतरेतराश्रयत्वं,
विजातीयत्वे सामान्यायोगः, सामान्यायोगे च विजातीयत्वमिति, अपिच-सामान्येनासमानानां यदि समानरूपता जन्यते तदा
स्वकारणादेव सा युक्ता; किमन्यतस्तत्कल्पनया?, तसाद्वस्तुखरूपमेव समानपरिणाम सामान्यम् ; अत एव-"सामान्य नान्यदिष्टं
चेत् । तस्य पृत्तेनियामकम् । गोत्येनापि विना कसागोवुदिन- नियम्यते ॥१॥ अथातुल्येऽपि भिन्नत्वे,केपुचित्यवृत्तिता । गोत्वा-
+
"
SHDOB
॥१३३॥

·Hei
,
धीउत्पादा-
दिसिदिः
॥१३४॥
सामान्य-
विशेप-
सिद्धिः
देरनिमित्ताऽपि, तथा बुद्धिर्भविष्यति।।२॥” इति पूर्वपक्षयित्वा-"विपयेण हि बुद्धीनां विनानोत्पतिरिष्यते । विगेपादन्यदिच्छन्ति,
मामान्यं तेन तब्रुवम् ॥१॥ वा हि तेन विनोत्पन्ना,मिथ्या स्युर्विपयाहते । न त्वन्येन विना वृत्तिः, सामान्यस्येह दुप्यति ॥२॥"
इति यदुक्तं तदपि नात्मनो वाधाविधायि भवति, वस्तुसमानपरिणामरूपसामान्याम्युपगमे तस्य निरवकाशत्वात् , एकान्तव्यति-
रिक्तमामान्याभ्युपगमे तु युद्धीनामशक्यप्रतिषेधमेव प्रान्तत्वं, यतस्तचासु न कर्मतापत्रमवभासते, किन्तु ता एव व्यक्तयः स्व-
गमयमानाः मत्यस्तत्र समानरूपाः प्रकाश्यन्ते, ततस्तामन्यद्रूपमन्यथा प्रतिपद्यमानां कथं मिथ्यारूपता नोपतिष्ठेत् ?, तन्न काचिद्
घट रसुवर्णादिजातिर्या व्यक्तिविनाशेऽप्यविनष्टैवावतिष्ठत, न चैकरसाद् घटाद् घटान्तरमुपलम्भमानस्य तदेवेदं घटत्वमुपलभे यत्पूर्व
पटव्यक्ता उपलब्धवानिति कस्यचित्प्रत्यभिज्ञा प्रादुरस्ति, किन्तु तत्समानोऽयमितीयदेव तत्र प्रकाशते, स च तादृशःखहेतुभ्य एवं
समजनि, न पुनः सव्यतिरिक्तापरसामान्याभिसम्बन्धात् , स्वयमसमानस्यापि सामान्यामिसम्बन्धात् समानरूपता चेद्भवेत् एवं
राति घटोत्तरद्रव्यं मुकुटलक्षणमपि घटरूपमुपलभ्येत, यतः-एकं नित्यं निरवयवमक्रियं सर्वगतं च सामान्यं, तस्य च व्यक्तिपु
समवाय एर तयोगः, तस्य चानच्युतानुत्पनस्थिरैकरूपत्वान्न कचिद्विशेषः, ततः कदा किं केन घटत्वेन सम्बद्धमिति स्फुटैच मुकु-
टादेपटादिरूपताप्रमक्तिः, एवं मुकुटत्वस्यापि घटत्वग्रसझाद् घटोऽपि मुकुटरूप उपलभ्येत, तथा चोत्तरं च द्रव्यं घटत्वयुक्तं नो-
दपादीति तदिन्डोः शोकः, अपूर्व च द्रव्यं' मौलित्वयुक्तमभूत्वाऽभूदिति तल्लिप्सोः प्रमोद इति युवते, तसादेकस्यैव सुवर्णरूपत्ता-
परिणतपुद्गलस्सन्यस्सोमयरूपसीपलम्भादसदम्युपगम एव ज्यायान् । यवेकत्वमन्तरेणापि माध्यस्थ्यमुपन्यस्तं तदपि न चारु,
समापि नरसमानाकारपरिणामस्य भारात्, न खल्वेकत्याश्रय एवायं माध्यस्थ्यमार इत्याचक्ष्महे, किन्तु कथञ्चिलोकममोदजन-
CHArraise
..
॥१३॥

·. च्यात्मकता श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१३५|| काकारादपराकारनिवन्धनः, स चात्रापि माध्यस्थ्यमिच्छोः समानाकारपरिणामात्मकः समस्त्येव, यस्तु तद्विशेपमाकाश्यति न तस द्युम्नमात्रादेव समीहितसिद्धिः,ततस्तस्यात्रापि तदाकाक्षायां कस्यचिच्छोकः कस्यचित्प्रमोदः, प्रकृतेऽपि घटमुकुटलक्षणे आका- रद्वये तत्समानपरिणाम एव माध्यस्थ्यभावनिवन्धनं भविष्यति, न पुनरेक इति चेत्, न, प्रमाणाभावात् , तथाहि-एकमिन्नेव घटे सर्वात्मना स्वरूपनियते प्रतीतिवीथिमवतरति न तदेव रूपं घटान्तरेऽपि परिकल्पयितुं पार्यत इति तत्समानपरिणामात्मकोऽसा- चवतिष्ठते, इह तु तद्भेदकल्पनाबीजं न किश्चिदस्तीति कथमेवमेवासत्कल्पनयाऽऽत्मानं विप्रलभेमहि?, अथात्रापि घटात्मना स्थितं रूपं मुकुटात्मना न भवतीति कल्पना भवतु, तदाकारमात्रेण तर्हि नद्भेदः, नतु सर्वधेति, अतः 'सुवर्णत्वजातिस्तु तदवयविविना- शेऽष्यवयवेप्वनन्तरमाश्यवयव्यन्तरे वाऽस्तीति स्वर्णप्रत्ययस्य नोत्पादविनष्टाभिमानः, प्रदीपादिवद्वा तत्साशनिरन्तरभावात्तदेवेति मन्यमानस्तदर्थी माध्यस्थ्यमवलम्बते, नसानैकस्य रूपत्रययोग' इत्याद्यनिरूपितामिधानमेव । यदप्युक्तं 'त्रयाणामाकाराणामेकच- स्तुसंसर्गे घटार्थिनः शोकवत् प्रमोदमाध्यस्थ्ये अपि साता मिति, तदप्यसत्, यतोन सर्वथैव सर्वेऽप्याकारास्तत्र संनिधीयंते,येनायं दोपः स्यात् , किन्तु कथञ्चित् , ततः कोऽपि कदापि किमपि रूपं प्रधानतयाऽवलम्बमानः शोकादीनामन्यतरावस्थामधिगच्छत्तीति भावानां नैरूप्यमवतिष्ठत एच, अत एव सुवर्ण कुण्डलं करोतीत्यादौ सामानाधिकरण्यं, अन्यथा घटपटवदत्यन्तभेदे तन्न भवेत् ,यत्तु 'दण्डकुण्डलादिविशेषणामेदेऽपि दण्डी कुण्डली देवदच' इत्यादि सामानाधिकरण्यमुपवर्णितं तदापि न युक्त तत्रापि देवदचस तद्व- चया परिणामात् , अत एव दण्डी कुण्डलीत्यादिमत्वर्थीयान्तेनैव सामानाधिकरण्यप्रत्ययः, न दण्डादिविशेषणेनैव, अथ दण्डी कुण्डलीत्यादयोऽपि शन्दा दण्डकुण्डलादिसंयोगनिष्ठा एव, संयोगच गुणो, गुणश्च द्रव्यादन्य एवेत्यभिधीयते, एतदप्यचारु, यतो શિરૂષા

·Sy
भीउत्पादा
दिसिदिः
॥१३॥
संयोग-
निरास:
न संनिहितास्तुद्वयातिरिस्तमाकारान्तरमारिभ्राणः कश्चित्संयोगनामा पदार्थः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते, क्योरगुल्योः संयोगइति प्रतीतेः,
कथं नोपलम्यते । इति चेत् तासामङ्गुलीनामयं मुष्टिरिति किं न व्यतिरेकप्रत्ययः, एपोऽपि संयोगविशेपनिमित्त एवेति चेत् ननु
संयोगविशेषनिमिनत्वे संयोगविशेष इत्येव भवेत् , नतु मुष्टिरिति, नहि नीले पीतमिति प्रत्ययः प्रवर्तते, अथ सङ्केतवशादेवमस्य
प्राचिरित्युच्यते वहि केचिदेवंविधाः प्रत्ययाः पुरुपेच्छानिमितं मङ्केतमात्रमाश्रित्य प्रवर्त्तमाना न पहिस्तथैर पस्तुतचमनस्थापय-
नीति नतद्वयावस्तुतचव्यवस्था पिदुषामुपपन्ना, अन्यथेदं नगरमित्यापि निमित्तममिधानीय, ता न तापनगरद्रव्यं, गृहैरसंयु-
कपिरीतैश्च सदनारम्भा , कतिपयगृहाणामति संयोग इति चेत् नकि संयोगप्पपि संपोगः?, यतो गृहाण्यपि न द्रव्यरूपाणि
पिनातीयः काटेष्टादिमिस्तदनारम्भात् , (संज्ञायाथानादि) रूढिस्थनित्याया विशेषणायोगात् , अफिश्चित्करसाविशेषणत्वात् ,
फिशिरकरत्वे तु नित्पत्यहानिः, पण्णगरीत्या समृहार्थो वाच्यः, सत्ताया एकरूपत्वेन समूहार्थत्यानुपपत्तेः, तणाद्हाणां संयोग-
रूपाणां संयोगाभापाद्गुणैव्यानारम्भाचेति न कश्चित्संयोगः प्रत्यक्षगम्यः, अनुमानात्तत्प्रतीतिरिति चेत्, तथाहि-क्षितिपीजप्स-
लिलादयः स विरलदेशम्या अन्यनिमित्नापेक्षाः, सामर्थे सति कार्यानुत्पादकत्वात् ,यद्यत् सामर्थे सति कार्यानुत्पादक तत्चदन्य-
निमिनापेक्षं यथा त एतान्यतरविकला:, नोत्पादयन्ति च समर्था अपिपिरलदेगस्थाः स वीजाटयोपुर, तरणादन्यनिमित्नापेक्षाः,
यानिमित्तं ग संयोग इनि, ननु वीजादयो देशम्या अपि सहकारिणं कि न संयोगमुत्पादयन्ति ?, तसाभानादिति पेव म किं
न मानि?, गरणाभावात् , किं तस्य कारणं ?, न एर, किं न दूरदेशयाः?, संयोगाभागात् , नकि संयोगेपपि संयोगः तना
प्यार इत्पनरम्या, पप योग्पदेगम्याः संयोगमन्तरेणापि संयोगमुत्पादयन्ति,मार्येण किमेपामपराद्वं यत् तद् नोत्पादयन्ति ?,अपि-
॥१३६॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१३७|| संपोग- निरास: , च-किमेपां दुरदेशस्थाना कार्यानुत्पादकत्वं संयोगापेक्षया च्याप्तं प्रत्यक्षेण प्रतीयते ? किं वाऽनुमानेन ?, न तापत्प्रत्यक्षेण, तेन तसाप्रतीरित्युक्तत्वात् , नाप्यनुमानेन, अनवस्याप्रसङ्गात् , अथ निमित्तमात्रापेक्षया व्याप्तं तर्हि योग्यदेशादिविशिष्टं जननसाम- यमात्मपर्यायमपेक्षमाणास्ते कार्य न कुर्वन्ति, नतु संयोगमिति । किञ्च-अयं संयोगो यदि संयोगिभ्यो मिन्नस्तदा तत्सम्बद्धः स्थाद- सम्बद्धो या ?, यद्यसम्बद्धस्तदा जगतोऽपि स्यात् न वा कखचित् तत्सम्बद्धतानिमित्तं १, सम्बन्धान्तरपरिकल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गात् , | समवायादेव स तत्र सम्बद्ध इति चेत् , न, तस्यापि निराकरिष्यमाणत्वात् । यदि तु द्रव्यस्य संयुक्ततापरिणामलक्षणेयमिण्यते | तदा साध्वेच, किन्तु नायं द्रव्यादत्यन्तव्यतिरिक्त इत्यसत्पक्ष एव विजयते, अथोच्येत 'न दण्डी कुण्डलीत्यादयः शब्दावस्तुस्ख- रूपमात्रमवलम्बते, किन्तु विशिष्टं, विशिष्टता च स्वरूपातिरेकिण्येव या दण्डीत्यादिज्ञाने प्रतिभासते, न खलु तत्र पुरुषमात्रमतीति- नापि दण्डयोगितामात्रस्य, तथा च दण्डीति प्रतीतावितरविलक्षण एवं पुरुपः संवेद्यते, चैलक्षण्यं चास दण्डोपसर्जनत्वमेव, . अत | एव विशेषणं व्यवच्छेदकमिति गीयते, दण्डो हि स्वोपसर्जनाप्रतिपत्रिपुरुष कुन् पुरुषमितरमाद्वथवच्छिनत्ती'त्यादि, तदपिन सारं, | यतो विशिष्टता यदि वस्तुस्वरूपातिरेकिणी तदा तद्वस्तु कथमितरस्साद्वयाच्छिद्येत ?, न हि यावद्भावः प्रतिनियतात्मस्वरूपनियतो न भवति तावदितरसाद्वयाच्छिद्यते इति तत्पर्यायविशेष एव विशिष्टताऽपीति, तसाद् यत्र भेदप्रतिभासः स भेदः, यत्र चाभेदप्र- विमासोऽमारमेदः, यत्र चोमयावभासः स स्याद् भेदः स्वादभेद इति त्रैविध्यमेव वस्तु युक्तमिति, यदप्यभेदस्य भेदभवनप्रति- पेघाय साधनमुपन्यन्तं तदपि न साधीयः, यतो यो विवादाध्यासितोऽभेदः स स्यादभेदः, तस्य च भेदप्रत्याख्यानपरमनुमानमध्य- | वनाधितत्यादथापणः शब्द इत्यनुमानवदनमाणं, तथाहि-प्रत्यक्षेण सुवर्णाद्यात्मा न क्वचित्कदाचित्केनचिदेकान्तेनैकखभावोऽनु

·उत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१३८॥
भेदाभेद-
व्यपदेशः
-
.
भूयते, न च सर्वथा नानास्वभावः, किन्तु कथञ्चिदमिन्न एव स वर्णादिरूपेण स्वाद्भिन्ने घटमुकुटाद्यात्मना विवर्त्तमानः समुपल-
भ्यते, न चासोपलम्भस भ्रान्तत्वनिवेदकं वस्तुनः प्रकारान्तरव्यवस्थापकं च मुग्धजनविसयकारिणो वचनमात्रादपरं प्रामाणमस्ति,
तथाऽनुमानविधानमपीद (न) भवत्साधनं,तथाहि-ये यदपेक्षात्मस्थितयस्ते तद्भाव एव भवन्ति, यथा चूतचादयो वृक्षत्वादिसद्भाव एच
खाद्, भेदापेक्षात्मकथाय विवादाध्यासितोऽभेद इति हेतुरपि यद्येकान्तेनामेदरूप इष्यते तदाऽसावसिद्धः, अन्यः सादगेदरूप-
स्तर्हि विरुद्धो, विपर्ययस्यैव साधनात् , दृष्टान्तश्च साधनविकलस्तत्र खादभेदात् , अथ सामान्येनाभेदमात्र हेतुस्तीनैकान्तिकः, चिप-
यये वाधकप्रमाणाभावात् , न ह्यभेद इति शब्दसाम्यमात्रेणैव सर्वेणाप्यभेदेनेकरूपेण भवितव्यमिति कश्चिनियमः, उक्तश्च-"मधुरं
नहि सर्व सात्कफहेतुर्यथा मधु । तीक्ष्णं वा पित्तजनकं, यथा मागधिका मता ॥१॥" यदि तु तच्छन्दवाच्यतामात्रसाम्यादेव भावा-
स्तत्स्वभावा भवेयुस्तर्हि विषाणि वजं गोशब्दवाच्यत्वात् शावलेयादिवदित्याद्यनुमानानामपि प्रामाण्यमासज्येत, प्रत्यक्षादिवाधि-
तत्वान्नेति चेत् भवदनुमानेऽपि समानमेतदित्यलं जाल्मोक्तेष्वतिसंरम्भेण । तदेवं यथा जैनाभिमतं वस्तुतचं न तथा तत्र दूप-
णानि क्रामन्ति, यथा तु तानि नामन्ति न तथा जैनाभ्युपगम इति युक्तमुक्तं 'यदभेदस्य भेदेन, भवनं सोऽयमन्वय' इति ।
नन्वेवमप्य नेदं भेदं या प्रतिनियतमपश्यद्भिः सद्धिर्भवद्भिः कथमित्थमभिधातुं पार्यते-अमेदख मेदेन भवनमिति, भेदाभेदात्म-
कख जात्यन्तरमैव भाषान्नैप दोपः, यत इत्थं शबलरूपे वस्तुतच्चे व्यवस्थिते. कदाचित्कस्याश्चिदाकाक्षायां गुणप्रधानभावेन कथ-
श्चिच्छन्दप्रवृत्तिः सप्तभङ्गीप्रसाधनात् , पुरुषस्य हि कदाचिददृष्टादिवैचित्र्यात् कथञ्चिदप्यमिसन्धिः समुपजायते, स च शबलस्वरू-
पत्याऽवस्थिते वस्तुतत्त्वे साद्वादनीत्या गुणप्रधानभावेन अभेदादिशब्दान् प्रवर्चयन्न वस्तुतचं निरुणद्धि, न ह्यनामेदशब्दो मेद-
॥१३८॥

·एफसमा-
| बनिरास:
-
श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥१३९॥
शन्दो या कलममेदं मेदं चाश्रित्य प्रयुक्तः, अपि त्वमैदप्राधान्यविनक्षायां मेदस च तदन्तर्गतम्यौदासीन्यभावेनामेदशब्दः
प्रयुक्तः भेदशब्दयातोऽन्यथेति तसादयमेवान्वयः, न पुनरेकान्तेन नित्यत्वं प्रमाणैरनुपपद्यमानस्वादस्य ।। तथाहि-
भावा जयस्वभावाश्चेन्नित्यं तज्ज्ञानसम्भवः । त(अ)धाज्ञेयस्वभावास्ते, कदा तज्ज्ञानसम्भवः ॥१८॥
यदि भाषा तेयस्वभावास्तदा नित्यं नायेन् ,चक्षुरादिव्यापारविरहेऽपि,एकरूपत्वात् ,प्रयोगः-ये यदा यखभागते तदा तायन्त
एस, यथा विवक्षिते क्षणे, ज्ञेयस्वभागाच नित्यं भागः, नायमसिद्धो हेतुः, सर्वकस्वभावतोपगमात् , सपने मानान विरुद्धो,
जयसभारे सत्यपि तत्र झानासम्भवे सर्वदेव तदसम्भयो विपर्यये वाधकं प्रमाण निमित्तान्तरभागात् । अथाश्यखभावात इति न
ज्ञापन्ते तर्हि कदाचनापि न ज्ञायेरन् , इहापि प्रयोगः-यदज्ञेयस्वभावयक्षुरादिव्यापारविरहकाले, (ते चक्षुरादिव्यापारकालेऽपि न
जायेरन्, तथाम्वभावात् ) अज्ञेयस्वभावाचक्षुरादिव्यापारकालेऽपि घटादय इति, हेतुसिद्धिः पूर्वपत् , ज्ञेयाशेपस्वभावदययोगस्तु
नैरान्तनित्यस्पेति, उपलक्षणमेतत् सर्वावस्थामेदे भावानां कूटम्पनित्यतानिषेधार्थ, अथ यदैव खविषय विज्ञानममी जनयति तदेव
जायन्ते, तदभावे तुन, बदुक्तम्-"नहि प्रविष्टमात्राणामुष्णाद्गर्भगृहादिषु । गर्या न प्रतिमांतीति, गृह्यते नेन्द्रियैः पुनः॥१॥"ततो
पसभागाः सर्वदा संतोऽपि कदाचिदेव शायन्ते, न तु सर्वदा, तन्निमित्ताभागात् ।। न च समत्तामात्रेणैव नित्याकार्योदयः,
किन्तु सहकारिकारणसव्यपेक्षात्, सहकारिसंनिधानं त्वस्य कादाचित्कमिति, अबोच्यते-
सहकारिव्यपेक्षाऽपि, नित्यैकान्ते न युज्यते । नाधेपं नापनेयं वा, रूपं तैस्तस्य किशन ॥१९॥
नैकान्तनित्यस काचित्सहकारिव्यपेक्षा, यतो न नसतः किमपि रूपमाधीयतेऽपनीयते वा, अन्यथैकान्तनित्यतहानिप्रमाः,
-
॥१३९॥

·थीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१४॥
सहकारि-
विचारः
-
तथाहि-नित्यस्य भावस्य सहकारिभिः किमापे क्रियते वान वा?, अकरणे साकल्येन सकलजगदप्यपेक्ष्येत, अथ मागसमर्थस्यास्य सह-
कारिसंनिधानात्सामर्थ्यमुपजायते,ननु तत् तत्स्वभावमतत्वभाव वा सात् ?, तत्र सामर्थ्यस्य अतत् भावस्वभावत्वेऽपूर्वोत्पत्तिरेव सात-
स्वभावरचे भावस्थाकारत्वमेव, भिन्नादेव सामर्थ्याख्यात्पदार्थान्तरात्कार्योत्पत्तेः। तत्समवायात्तखापि कारकत्वमिति चेत्, न, तस्या-
भावात् , भवतु था तथापि तदाऽपि न भाषा पररूपेण कार्य करोति, स्वरूपं चास्य प्रागपि तदेवेति कथंकदाचित्क्रियाविरामः स्यात् ।
तथाहि-तत्समवायेऽपि यद्ययं न कर्तृखभावस्तदा प्रागिव न जनयेत् , सामर्थ्यस्यैवायं महिमा यदिदं तत्र भवति, तत्र समवेतं चे
सत्कार्यमुत्पादयति, अभावस्येदं याचितकमण्डनं विडम्बनैव, अथ यथा गजे गच्छत्यारोहकस्य गतिरुपलभ्यते तथाऽत्रापि मावस्यापि
कारकत्वे क इह विरोधः संभाव्येत ?, न, तत्रारोहकादेस्तत्संनिधाने तथापरिणतिभावात् , अन्यथा वाद्यादेरपि तत्पृष्ठसम्बन्धमात्रेण
तथा गमनप्रसङ्गात् , अथ मायो जनकखभावः सर्वदैच तर्हि समवायः किमस्य करिष्यति १, तन्निरपेक्ष एवायं प्रसभंस्वकार्यमुत्पा-
दयेत् , तदतत्स्वभात्वे तु सामर्थ्यस्य वस्तुनः परिणामित्वप्रमशः, योऽपि मन्यते अक्षेपक्रियाधर्मैव स तस्य स्वभावो, न स साहि-
त्यमपेक्षते, कार्य तु प्रत्ययान्तरापेक्षमिति, स हि तेभ्य एव जायते न केवलेभ्य इति,तस्यापि कथं स भावः ?, केवलोऽपि करोत्येव,
कार्य च तसानोत्पद्यत इति तदवस्थो विरोधः, न केवलः करोत्येवेति चेत् कथमिदानीमक्षेपक्रियास्वभावः !, नन्वेतदेव परिदी-
पितं भवति करोत्येवेति, कार्य चायं केवलोऽपि समर्थः सन् परमपेक्षमाणं कथमुपेक्षेत ?, परमनादृत्यैतत्प्रसह्य कुर्यात् , एवं ह्यनेना-
| त्मनः सामर्थ्य दर्शितं भवति, कार्ये न परमपेक्षत इति,ततः केवलादनुत्पचिरुक्ता भवति, केवलोऽपि समर्थस्वभाव इति तत उत्पत्तिः,
एते चैकत्र कथं स्यातां ?, तदयमीया॑शल्यवितुद्यमानमर्मा विक्लवं विक्रोशतीत्युपेक्षामर्हति, तन्न नित्यस्य काचित्महकारिन्यपेक्षा
,
॥१४॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१४१॥
द्रव्यपर्या-
'यैवयं
.
-
"
युज्यत इति, नित्यं तु न खकार्यमुत्पादयेन वा कदाचिदपैति, न चैव एवं वदद्भिर्भवद्भिरेकान्तक्षणिकवाद एव समर्थित इति वाच्यं,
तत्राप्यक्रियां प्रति सहकारिणामकिश्चित्करत्वं किश्चित्करत्वं च, तस्मात्परिणामवाद एघाम्युपेयः, स एवासाभिरेव समर्थितः।
परामिप्रापमाशय खामिमतसाधनायाह-
'वस्तुतोऽचिन्त्यशक्तित्वादे(त्त्वमे)व चेदिष्यते परैः। द्रव्यरूपस्य पर्यायरैक्यं दृष्टं न किं मतम् ॥२०॥
तस्य- जयमेव स्वभावो येन तत्र तत्र तदा तदा तत्तत्सहकारिकारणमासान(धान)नुभवन्नपि खभावभेदं क्रमादिना कार्य जन-
यति, न खलु विशेषोत्पादनमेव सहकारिणां सहकारित्वं, अपित्लेकार्थक्रियापि, तेनैकखभावादेव भावात्तेपु सहकारिपु संनिहितेषु
तत्तत्कार्योदयः, तदभावे तु नेति, न चै जनकाजनकत्वेऽस्य स्वभावभेदः, एकसैवात्मातिशयस तादृशत्वात् , अन्यथैकस्यैव पाव-
कादेरेकं दहतस्तदपरं चादहतः स्वभावभेदप्रसङ्गा, न टेकस्यैव दहनमदहनं चेति विरुद्ध स्वभावद्वयमुपपद्यते, अथैकत्रैवाश्रये दहन-
मदहनं चेति विरुध्यते, एकं किमपि दहतस्तदपरं चादहतः को नाम विरोधः १, तत्राप्यसौ भावो यत्संनिधौ यत्कार्य जनयति
| तत्संनिधावेव यदि तत् न जनयेत्तदा निरोधः संगच्छेत, तत्संनिधौ जनयतस्तदभावे त्वजनयतो न कोऽपि विरोध इति कथं तद्भे-
दप्रसङ्गः, अथास तत्तत्संनिधौ तचजनकत्वमिति यद्यवस्थितः खभावस्तर्हि तत्संनिधानेनाप्यवश्यं भवनीयं, अन्यथा स तस्य
स्वभाव एव न सिध्येत, ननु यद्ययमस्य स्वभावो भवेत् यथा सहकारिसन्निधानेन, तत्संनिधौ चावश्यं तत्कार्येण भवितव्यमिति तदा
तत्संनिधानमवश्यं भवेत् , यदा त्वयसेवास स्वभावो यथा यदा कदापि खहेतुबलात्ते संनिधानस्यन्ते तदा तत्कार्यमुत्पादनीयमिति
तदा तत्संनिधानस्यापि कथमवश्यंभावनियमः, प्रमाणाधीना हि प्रमेयव्यवस्था, प्रमाणंचजनकाजनकत्वमेकस्वभाव एव भाव व्यप-
॥१४॥

·“भाउत्पादा. ॥१४२॥ , स्थापयति, सहकारिसन्निधानं च नैकदैव प्रतिपद्यते, न च दृष्टेऽनुपपन्नं नाम, अन्यथा वहिर्येन स्वभावेन दहति यन दहति तदा द्रव्यपर्या- त्वेऽपि यदि स एव स्वभावस्तर्हि दहनखभावमात्रमेवावशिष्यत इति यन्न दहते तदपि यद्दहति तद्वदेव दहेत् , न चैवमुपलभ्यते, न पैवयं च नानाखभावता, ततो यथा वहिरेकखभावोऽपि किश्चिदहति किश्चिन्न दहति तद्वदेकखभाव एव भावस्तदा तदा तत्र तत्र तत्त- सहकारिकारणमासाद्य तत्चत्कार्यमुत्पादयति, एतच्च वस्तुनोऽचिन्त्यशक्तित्वादेवमिति यदि परैरिप्यते तदा द्रव्यरूपस मेदसन्जि- तस्य पर्यायः-उत्पादविनाशस्वभावैः कथञ्चिदेकस्वभावत्वं दृष्टं किं नामिमतं ?, प्रमाणोपलब्धत्वादेव सुतरामभ्युपगन्तव्यं, यो हि हि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति मन्यमान एकस्वभावं भाव प्रतिपद्यते स तत्तत्सहकारिसंनिधौ तत्तत्कार्यजनकाजनकत्वे समुपलभमानतपर्या- यरूपतया तन्नानातामपि कथशिक्कि नाभ्युपैति ?, एको ह्यात्मातिशयः स तादृशस्तदैवोपपद्यते यदैवमिष्यते, अन्यथा तत्संनिधा- नेऽपि तदैकखभावतायां प्रागिव न ततस्तत्कार्योदयः, तत एकार्थक्रियालक्षणमपि नेपां तं प्रति कथं सहकारित्वं, यदि परं त एवं तदा तत्कार्यकारिणः स्युः तद्भावाभावानुविधानात् तत्कार्यस्थ, अथ तेऽपि तदसंनिधानेन तन्न जनयन्तीति तस्यापि तजनकत्वं, तत्कदोषलब्धं ?, किं तत्संनिदानात्प्रागपि? किंवा तत्संनिधाने च?, न तावत्पूर्वमनभ्युपगमात्, तत्संनिधौ तु तदुपलभ्यमान प्रागस्याजनकत्वमेवावगमयतीति सिद्धः पर्याय मेदः । सर्वथैकस्वभावत्वे तु यदेव जनकत्वं तदेवाजनकत्वमिति केवलं तञ्जनकत्व- मेवास स्थात्, यद्यतोऽव्यतिरिक्तं तत् तदेव यथा तजनकत्वादव्यतिरिक्तमस्यैव खरूपं, अव्यतिरिक्तं चाजनकत्वं ततः, तथा च तदसंनिधावपि तत्संनिधाविवासासत्कार्यमुपजायेत, यतो यद्यजननस्वभावं तत्तजनयत्येव यथा तत्सहकारिसंनिधौ स एव भावः, ॥१२॥ तज(३०००)ननस्वभावश्च तदसंनिधानेऽप्येपः, तत्स्वाभाव्येऽपि चेदयं न जनयेत् कदाचनापि न जनयेत् विशेपाभावात् , अथवा तज- , OGIN ·द्रव्यपर्या- यैवयं - श्रीउत्सादा- दिसिद्धिः ॥१४३॥ नकत्वादव्यतिरिच्यमानं जनकत्वमेव स्यात् , ततस्तदसंनिधाविव तन्न जनयेद्, यद्यजननस्वभावं न भवति तन्म जनयति यथा तदसं- निधौ स एष भावः, न भवति च तजननसभावः तत्संनिधानेऽप्येषः, ततस्तदाऽपि न तजनयेत्, वस्मात्तत्संनिधौ जनयतः पूर्व चा. जनयता सादस कक्षित्वभावभेदः, न हि पावकसैकं दहतस्तदपरं चादहतः सर्वथैकस्वभावमभिदधति विद्वांसः, स्वभावमे- दोऽपि नात्रोपलभ्यत इति चेत् तत्किमयं दहत्येव ? किं वा न दहत्येव ?, किश्चिदहति किश्चिन्न दहतीति चेत् ननु एतद्दहनादह- नलक्षणं स्वभावद्वयमुपलभमानः कथमैक्थं प्रतिपत्स्यते ?, तदेकदहनमेव तदन्यादहनमिति चेत्, सत्यमेतद, नापरं तददहनं, एक- मेतत् , का सन्देहः ? हन्तवमन्यादहनं भवद्भिः सर्वथैव प्रतिषिद्धमस्य ततस्तदपि दहेत्, यो यत्र प्रतिषिद्धादहनस्वभावः स तद्दहत्येव यथा स एव विवक्षितं दाह्य, प्रतिपिद्धादहनस्वभावश्च भावान्तरं प्रत्यपि विवक्षितो भाव इति, तदपि दहतस्तदेकदहनस्वभाव एवास्थ नोपपद्यत इति चेत् तर्हि तदन्यस्यापि तदेकरूपतैव भवतु येनायमुपपद्यते स्वभावः, अथ तदन्यस न तद्रूपता तर्हि तदेकदहनमेव | तदन्यादहनमपि न भवेत् , विषयभेदात् , अथ दहनमदहनं च यद्येतत्स्वभावद्वयमत्र मियते तर्हि स येन तदपि न दहेत् , नन्वेत- दूपणीरूणां भवतां सर्वथा स्वभावभेदो नाभ्युपगन्तुं युज्यते, न पुनः कश्चिद्भेदोऽपि, यथैव हि सर्वथा तद्भेदे दोपस्तथा तद- भेदेपितस्मात्पावकोऽपि नैकस्वभाव एव फिश्चिद्दहति किश्चिन्न दहतीति कथं दृष्टान्तावष्टम्भेनाभीष्टं शिष्टैः साधयितुं शक्यते ?, | वस्तूनामचिन्त्यशक्तित्वात् , किं नैकस्वभावस्यैव तजनकत्वादिव्यवस्था? इति चेत् प्रमाणाभावात् , यो हि स्वभावाप्रमाणेन यथो- पलब्धो भवति स दृष्टोऽभिधीयते, ततस्तस तथाभावव्यवस्थायां न किञ्चिदनुपपझं, तत्वं दृष्ट्वैव प्रमाणेन तथाभावस्वभावं तद- चिन्त्यशक्तित्वमा स्वाभिमतसाधनायोपन्यस्यते तन्न सुधियः साधु शंसन्ते, केवलं पादप्रसारणमेव तत्, न च दृष्टमेकान्तेनैक- -

·--
द्रव्यपर्याय-
-
"श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥१४४॥
वादः
.
स्वभावत्वं जनकालनकायवस्थासु भावाना, दृष्टं च द्रव्यात्मनः पर्यायात्मना सह कथञ्चिदैक्यमतस्तदेव न्याय्यम्, उप्णाद्गर्भगृहा-
दिप्रवेशेऽपि यापन्न ज्ञायते तापदद्यापि न तत्पर्यायतया स परिणमति, यदा तु तत्पर्यायतया परिणतस्तदा ज्ञायत एवेति न क्वचि-
यभिचारः।। स्यादेतद्-युज्यत एवेदं यदि द्रव्यव्यतिरेकिणः केऽपि पर्याया भवन्ति, न चें, नहि मृद्रव्यातिरेकैगामी केचिद
केनचित् कदाचनाप्युपलब्धाः, तदाह-
न हि द्रव्यातिरेकेण, पर्यायाः सन्ति केचन । द्रव्यमेव ततः सत्यं, भ्रान्तिरन्या तु चित्रवत् ॥२१॥
न हि कटककुण्डलादयः केचित्सुवर्णखभावमतिक्रम्य वर्तन्ते तसाद् द्रव्यमेव सत्यं, अन्या तु भेदबुद्धिर्भ्रान्तिः, यथा चित्रे
निम्नोन्नतयुद्धिरिति, तथाहि-यद्रव्यादव्यतिरिक्तं तद्रव्यमेव, तद्यथा द्रव्यसैव स्वरूपं, अव्यतिरिक्ताश्च ततः पर्याया इति, न
तावदयमसिद्धो हेतुः, सपक्षे भावात् , न विरुद्धः, तदन्यतिरेकेपि तन्नानात्वे भावानां प्रतिनियतमात्मस्वरूपमेव क्वचिन्न सिद्ध्येत् ,
तन्न केचित्पर्यायास्ताचिकाः सन्ति, किन्तु तसिन्नेव द्रव्ये कुतोऽप्यनाद्यविद्यावासनादेनिमित्ताझेदावभासा बुद्धिः प्रवर्तते, दृश्यते
चित्रादौ निनोन्नतादिविरहेऽपि तदवभासा बुद्धिः, न च दृष्टेऽनुपपन्नं नाम, चित्रादौ निनोन्नताद्यवभासा बुद्धिः भ्रान्तिरिति
घेत् पर्यायधुद्धिरप्येवंविधैव, नातस्तत्त्वव्यवस्थेति, तदेतत्पर्यायपक्षेऽपि समानं, तथा हि तद्वादिनाऽप्येवं वक्तुं शक्यत एव, यथा-
पर्यायव्यतिरेकेण, द्रव्यं नास्तीह किञ्चन ! भेद एव ततः सत्यो, भ्रान्तिस्तद्धौव्यकल्पना ॥२२॥
न खलु कटककुण्डलाघाकारातिरिक्तं च द्रव्यं पर्यायेभ्यः, हेतुसिद्धिः पूर्ववत् , नन्वेतत् पर्यायवादिना द्रव्यवादिनं प्रति प्रति-
पायमानं कोपयुज्यते ?, स हि पर्यायानेछत्येव, ततस्तं प्रति यत्पर्यायाएवेत्यायभिधीयमानमसम्बद्धमेव, तहिं द्रव्यवादिना पर्याय-
॥१४४॥

·| भेदाभेद- भीउत्पादा. दिसिद्धिः ॥१४५॥ -- वादिनं प्रति यद्रव्यादन्यतिरिक्तं तद्रव्यमेवेत्यादि कथमभिधीयते ?, तत्राप्यस्य न्यायस्य तुल्यत्वात् , द्रव्यपर्यायोभयवादिनं प्रत्ये- |वममिधीयत इति चेत् नहि फेवलपर्यायवादिनमयाधमानस्य किं समीहितं संपत्स्यते केवलद्रव्यवादिनः, केवलद्रव्यवादमवाध- मानस पर्यायवादिनोऽपि न खमतसिद्धिरिति चेत्, तर्दुभावपि भवन्तावसम्पन्नसमीहितसिद्धी आसातां, सुवर्णादिद्रव्यमुपलभ्यत | इति चेत् , कुण्डलादिपर्यायोऽप्युपलभ्यत एव, कः सुवर्णातिरेकणेति चेत् , सुवर्णमपि किं कुण्डलायतिरेकेण ?, यत्र सुवर्णयुद्धिः | प्रवर्तते तत्सुपर्णमिति चेत् , यन्त्र कुण्डलघुद्धिः प्रवर्तते तत्कुण्डलं, न तरसुवर्णादन्यदुपलभ्यत इति चेत् सुवर्णमपि न तदाकारा- दन्यत् , तर्हि सुवर्णयुद्धिः कथमनुभवसिद्धये, बहिर्मुखावभासेति चेत् कुण्डलादिबुद्धिरप्येवंविधैव, तसादुभयरूपसोपलम्भात् स्या- | द्वादनीत्या च तत्र लेशेनापि विरोधाभावादन्योऽन्यसंपलितद्रव्यपर्यायोभयमस्तु ते ॥ तदा- नाभेदमेव पश्यामो, भेदं नापि च केवलम् । जात्यन्तरं तु पश्यामस्तेनानेकान्तसाधनम् ॥२३॥ नामेदमेव-फेवलैकस्वभावतालक्षणं पश्यामः, नापि च भेदमेव-सर्वथा नानास्वभावलक्षणं, किन्त्वन्योऽन्यसंचलितभेदाभेदरूपं जात्यन्तरमेव पदयामः द्रव्यपर्याययोः, तेनानेकान्तसाधन-न धौव्यं ध्रौव्यमेव, किन्तूत्पादव्ययावपि तन् , तथोत्पादव्ययावपि नोत्पादव्ययावेव, किन्तु धौव्यमपि तावित्येवं व्याकुर्वते जैनाः, ननु मैदे प्रमाणाभावात्तथा प्रतिमासो भ्रान्तः, तथाहि-भेदो वस्तुनो मिन्नः स्यादमिन्नो वा?, यद्यमिन्नो न भेदः, अथ भिन्नः स किं प्रत्यक्षेण प्रतीयते ? किं वाऽनुमानेन , प्रत्यक्षेणापि | तद्वस्तुग्राहिणा उतान्येन ?, यदि तद्वस्तुग्राहिणा तदा किं तसिन्नेव काले कालान्तरे वा?, न तावत्तसिन्नेव काले, द्वयोः प्रतिमा- (सयोरेव एककालेनाभावात् , कालान्तरे तद्वस्तुग्रहा)भावात् । प्रत्यक्षप्रतिषेधेऽनुमानमपि तत्र प्रतिपिद्धमवगन्तव्यं, किञ्च-भेदोप " ॥१४५/- ·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१४६॥ भेदाभेद- वाद: HOTOHOTOR " वस्तुनो भिन्नो भेदान्तरमाश्रित्य स्यात्, सोऽपि तदन्तरमेदावभासः स्यात् , न चैतदस्ति, तन्न क्वचिद्धेदः सत्यः इत्यद्वयमात्रमेव तत्वमस्त्विति सङ्ग्रहनयावलम्बिनोऽद्वयवादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते तत्र प्रतिविधीयते, तत्र यदुक्तं 'भेदे प्रमाणाभावात्तथा प्रति- भासो भ्रान्त' इत्यादि, तदसत् , यतो ग्राहकाकारमहङ्कारास्पदभूतं नीलादिकं च ग्राह्याकारं मुक्त्वा न किञ्चिदपरमेकान्तेनामिन्नं कस्य- चित्कदाचिचकास्ति, केवलमद्वयवादिनस्तदाशयोत्सवप्रायितमात्रमेवेदं, किञ्च-एवं भेदं प्रतिक्षिप्यामेदसिद्धावद्वयतत्ववादी संपन्न- कामः स्यात् तदत्रापि वक्तव्य-अयमभेदो वस्तुनो भिन्नः? किं वाऽभिन्नः ?, यद्यमिन्नस्तदा नाभेदः, अथ भिन्नः स किं प्रत्यक्षेण प्रतीयते किं वाऽनुमानेन ?, प्रत्यक्षेणापि किं वस्तुग्राहिणा उतान्येन ?, वस्तुग्राहिणाऽपि किं युगपत् क्रमेण वा १, न तापधुगपत् द्वयप्रतीतेरभावात् , प्रतीतौ चा कथमभेदः, द्वयप्रतीतेरेव भेदरूपत्वात् , नापि क्रमेण, क्षणिकत्वात् , न चान्यत्प्रतिभाति, प्रत्य- क्षाभावादनुमानमपि नास्ति, अथ वस्तुनो ग्रहणे तदभिन्नस्याभेदस्यापि ग्रहणं, भेदस्यापि तथा ग्रहणं किं न भवति ?, किञ्च-अयं भेदो नाम द्वितीयापेक्षा, तदग्रहे कथं ग्रहणमस्य ?, नहि यथा नीलग्राहि संवेदनं यदेवं न भवति तदतोऽन्यदिति व्यवस्थापयति, तथा पीतावप्रतिभासने पीतादिना सह नीलादेरेकत्वमित्यपि प्रतिभासो न युक्तः, भेदोऽपि कथं ?, मिद्यमानप्रतिभासन इति चेत किं नीलस्यापि नास्ति प्रतिभासः, अस्तीति चेत् तकि पीतादि तत्र भासते ?, नेति चेत् कथं न भेदप्रतिभासः, न चैवं द्वितीया- प्रतिभासने तेन सहैक्यप्रतिभासो युक्तिमानिति, सूपपादं वाऽध्य(अध्यक्षा)ग्राह्यत्वं भेदस्य, यतो न भावैकस्वभावा एव भावाः, किन्तु स्वरूपेण सन्तः पररूपेण चासन्तः, यच्चामीपां पररूपेणासत्त्वं स एव भेदः, स च भावस्वरूपग्राहिणा प्रत्यक्षेण यदि न प्रतीयेत तर्हि तावत्स्वरूपमेव न प्रतिपन्न स्यात् , यतः-"अयमेवेति यो ोप, भावे भवति निश्चयः । नैप यस्त्वन्तराभावसंविच्यनु- " ॥१४६॥ , ·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१४९॥ एकानेक- व्यवहारः DMCHOTHONOROLOGHODONOR झेदः१, अयं चाभेदं बाधितुं नोत्सहेत योकमैव रूपमभेदव्यपदेशभाक् स्यात् , वस्तुस्वरूपादत्यन्तदूवी चैप भवेत् , न चैवमु- भयमप्पत्रेति, ननु तथाऽपि समाया व्यवहारनपवस्त्वनुरोधेन प्रवृत्तिः, एकसिन्नपि द्रव्ये बहुत्वेन व्यवहारोपलम्भात् , यथा गुख इति, नैतचारु, यत एकानेकतया व्यवस्थिते वस्तुतत्वे कदाचिद्रूपादिभेदप्राधान्यादभेदस्य तदन्तर्गतस्य गुणीभावविधानात् कस्या- चिदाकावायायां गुरव इति प्रयु, कदाचिच्चामेदप्राधान्यानेदस्य च तदन्तर्गतस्थाप्राधान्यविधानाद्गुरुरिति, तदत्रैकाकारपरिग्रहकाले न कदाचिदितः सर्वथा न भवति, किन्तु तदन्तर्गतोऽसौ प्राधान्येनैव न विवक्षित इति, दृष्टश्चोभयरूपे वस्तुनि स्वविवक्षया शान्दो व्यवहारो यथा देवदत्तायाः पुत्रो देवदत्तस्य च पुत्र इति, अनुभवसिद्धं चैतत् , तथाहि-न कदाचिद्रूपाचतिरैकिणमर्थमवलम्ब्य गुरुप्रतीतिरुल्लसति, नाप्यत्यन्तभेदिनः प्रतिनियतानेव रूपादीननुसरंतीयमनुभूयते, किन्तु कथञ्चिदनेकाकारण्यतिरेकिण इयमव- लम्बते, एतच्चावश्यमभ्युपगन्तव्यं, अन्यथा भवन्मते विशकलितपरमाणुमात्रस्यैव वस्तुरूपत्वाद्गुरुः सुगतादिर्वा फः स्यात् । न ताव- प्रतिनियतः कश्चित् परमाणुः गुर्वादिप्रतीतिविपयः, तत्समुदाये तत्प्रतीतिरिति चेत् ननु किमेकं ज्ञानमनेकपरमायाकारं तत्समु- दापव्यवहारं रखयति?, किं वा यावन्तस्ते परमाणवस्तावन्ति तदाकाराणि तानि तद्वयवहारं रचयेयुः१, यदि प्रथमः पक्षः कक्षी- | क्रियते तहिं यथा तदेकमेव विज्ञानमनेकपरमाण्याकारमिप्यते तथा पहिर्वस्तुस्वरूपमैकमनेकात्मकमिष्यतां किमनेन परिनामो- दकभक्षणन्पायेन । अथ द्वितीयस्तदा सर्वाण्यपि प्रतिपरमाणु नियतानि तानि न तदपरं परमाण्यन्तरमधिगन्तुमर्हन्ति, ततः कथं समुदायव्यवहार , तदपरमेव प्रतिसन्धानविज्ञानं तद्वयवहारं रचयतीति चेत् तदप्येकमनेकं वा?, यद्येकं कथं तन्नानावभासम् , अनेकत्वे पुनः स एव प्रतिसन्धानप्रत्यपाभावः, तस्माद्यदैकमेव संवेदनमनेकावभासतादात्म्येन प्रथते समुदायादिव्यवहारोऽपि तदैव ॥१४९।।

·oured
धीउत्पादा
सचासत्वे
XX
-
"
॥१४८॥
-
अनुवृत्तिलक्षणं द्रव्यं नित्यं च, व्यावृत्तिलक्षणाः पर्यायाः क्षणिकाचेति लक्षणभेदः, घटेनोदकाहरणं क्रियते, रूपादिभिस्तु वस्तुराग
इति कार्यमेदः, एवं सर्वत्र द्रव्यपर्याययोः सङ्ग्यादिभिभेदो देशादिमिस्त्वभेद इंति, आह-नन्यसदेतत् , यदि हि न खभावतो मेदो
धर्मधर्मिणोः सत्यादिमेदादपि नैव भेदः, नहि पररूपामिद्यमाना अपि सल्यादय आत्मभूतमभेदं बाधितुं समर्थाः, तदसत् , यतो
द्रव्यपर्याययोः स्वभावभेदे प्रतिपिद्धे सत्यमेदः साध्या, स च सम्बन्धः, सम्बन्धश्चैकस्यैवात्मनो न संभवति, द्वयनिष्ठत्वादस्य,
न हि घटो घटादमिन्न इति कदाचिदपि व्यवहारः प्रवर्त्तमानः समुपलभ्यते, नन्वेकत्रापि दृष्ट एव व्यवहारो यथा घटस तत्व-
रूपस चाभेद इति, न, तत्रापि कथश्चिद्भेदाश्रयणात् , तथाहि-घट इति धर्मिवचनः शब्दः, स्वरूपं तु स्वं रूपं स्वरूपमिति तस्यैव'
भावसानित्यत्यादिरूपं धर्ममाह, न कश्चिदनित्यत्वादिरूपस्ताचिको धर्मः समस्ति, केवलमतद्रूपच्यावृत्तिमात्रेणानित्यो भाव आख्या-
यत इति चेत्, उक्तमत्र-तदसत्स्वभावत्वे विपर्ययव्यावृत्तिकल्पनायामिव स्वव्यावृत्तिकल्पनायामपि न राजाज्ञा प्रभवति, तत्तत्स्व-'
भावत्वे तु स एव कथञ्चिद्धर्मभेद इति, तसाद् द्रव्यपर्याययोरयमेव स्वभावभेदो यन्नेतरेतराननुचिद्धमेकस्यापि किञ्चिदात्मीयं
रूपं, अत एव न तव्यमित्येव व्यपदिश्यते, नापि पर्याया इत्येव, किन्तु सप्तमङ्गया प्राग्निरूपितया, इत्थमेव वस्तुरूपतोपपत्तिरिति,
ननु तथाऽपि 'सापादयः पररूपा मिद्यमाना अपि कथमात्मभूतमभेदंन बाधित' इत्युक्तम् , उक्तमेतद् अयुक्तं तूक्तं, यतो नासाकं
नैयायिकादीनामिवैकान्तेन भावव्यतिरेकिणः केचित्सङ्ख्यादयोऽपि, फिन्तु स एव भावो मेदाभेदतया व्यवस्थितः कदाचिदनेक-
त्वप्राधान्येन विवक्ष्यते कदाचिदेकत्वनाधान्येन, ततो यदाऽनेकत्यप्राधान्येन विवक्षितस्तदा स एव रूपादयः पर्याया भवंति, एक-
त्वप्राधान्येन विवक्षितस्तु म एव द्रव्यमिति, भेदाभेदात्मके वस्तुतत्वे एकत्ववदनेकत्वमपि तावत्स्वभावमेवेति कथं नं सङ्ख्यामेंदान-
.
॥१४८॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥२४९|| एकानेक- व्यवहार झेदः, अपं चामेदं बाधितुं नोत्सहेत ययेकमेव रूपमभेदव्यपदेशभाक् स्यात् , वस्तुखरूपादत्यन्तद्वनी चैप भवेत् , न चैवमु- भयमप्यत्रेति, ननु तथापि सस्थाया व्यवहारनपवस्त्वनुरोधेन प्रवृत्तिः, एकस्मिन्नपि द्रव्ये बहुत्वेन व्यवहारोपलम्भात् , यथा गुख इति, नैतचारु, यत एकानेकतया व्यवस्थिते वस्तुतत्त्वे कदाचिद्रूपादिभेदप्राधान्यादभेदस्य तदन्तर्गतस्य गुणीभावविधानात् कस्या- |श्चिदाकावायायां गुरव इति प्रयुड़े, कदाचिचामेदप्राधान्यानेदस्य च तदन्तर्गतस्याप्राधान्यविधानाद्गुरुरिति, तवैकाकारपरिग्रहकाले न कदाचिदितर सर्वथा न भवति, किन्तु तदन्तर्गतोऽसौ प्राधान्येनैव न विवक्षित इति, दृष्टश्योभयरूपे वस्तुनि स्वविवक्षया शान्दो व्यवहारो यथा देवदत्तायाः पुत्रो देवदत्तस्य च पुत्र इति, अनुभवसिद्धं चैतत् , तथाहि-न कदाचिद्रूपायतिरेकिणमर्थमवलम्ब्य गुरुप्रतीतिरुवसति, नाप्यत्यन्तभेदिनः प्रतिनियतानेव रूपादीननुसरंतीयमनुभूयते, किन्तु कथश्चिदनेकाकारव्यतिरेकिण इयमव- लम्बते, एतचावश्यमभ्युपगन्तव्यं, अन्यथा भवन्मते विशकलितपरमाणुमात्रस्यैव वस्तुरूपत्वाद्गुरुः सुगतादि कः सात् । न ताव- प्रतिनियतः कश्चित् परमाणुः गुर्वादिप्रतीतिविषयः, तत्समुदाये तत्प्रतीतिरिति चेत् ननु किमेकं ज्ञानमनेकपरमाण्वाकार तत्समु- दायव्यवहारं रचयति?, किंवा यापन्तस्ते परमाणवस्तावन्ति तदाकाराणि तानि वद्वयवहारं रचयेयुः, यदि प्रथमः पक्षः कक्षी- | क्रियते तहि यथा तदेकमेव विज्ञानमनेकपरमाण्वाकारमिष्यते तथा पहिर्वस्तुस्वरूपमेयैकमनेकात्मकमिप्यता किमनेन परिवाइमो- दकभक्षणन्यायेन । अथ द्वितीयस्तदा सर्वाण्यपि प्रतिपरमाणु नियतानि तानि न तदपरं परमाण्वन्तरमधिगन्तुमर्हन्ति, ततः कथं समुदायव्यवहारः, तदपरमेव प्रतिसन्धानविज्ञानं तद्वयवहारं रचयतीति चेत् तदप्येकमनेकंवा?, योकं कथं तन्नानावभासम्, अनेकत्वे पुनः स एव प्रतिसन्धानप्रत्ययाभावः, तसाघदैकमेव संवेदनमनेकावभासतादात्म्येन प्रथते समुदायादिव्यवहारोऽपि तदैव . ॥१४९।।

·"माउत्रादा-
दिसिदिः
॥१५॥
एकानेक-
व्यवहार
,
मुम्पिती भवतीति कचिदेकानेकयोरन्योऽन्यानुगमोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः, तथा च द्रव्यपर्याययोरपि स स्यादित्येकानेकतया यथो-
दिनव्यवहारसिद्धिस्तद्विधवस्तुप्रभवेति तया तथा निश्चीयते इति, न चैवं कात्य॑गौरवयोरप्रतीतिप्रसङ्गः, शब्दस्यानन्तशक्तिस-
हितत्वेन तथामवेतसहायरस तथा तथा प्रतीतिहेतुत्वाविरोधात् , विचित्राश्च भावा इत्येकसिन्नपि द्रव्ये वर्तमानः कश्चिच्छन्दस्त -
दप्राधान्यनिष्ठो बहुवचनान्त एव यथा दारादिशब्दः, कबिद्भदेऽपि समुदायादि तदेकपरिणामनिष्ठो यथा पञ्चपूल्यादिः, कश्चिजा-
तिव्यक्तिनिष्ठः, ततस्तन कदाचिजातिप्राधान्यादेकवचनं यथा ययो जात इति, कदाचित्तु व्यक्तिप्राधान्याद्रहुवचनं यथा यवा जाता
इति, एवं विचित्रशब्दाश्रयो व्यवहारस्तथा तथा साद्वादरीत्या सर्वः सनिबन्धनः स्वयमभ्यूह्यः, ततश्च बीहय इति च जातिवचने
धर्मिणो(निधानान)रूपादीनां चानमिधानाच न किञ्चिदुत्तरमिति प्रलापमात्रमेव परस्य, उभयरूपस्य वस्तुनो गुरुशब्दवाच्यत्वात् ,
कथं ?, संभविनो धर्मिस्पस्सैकत्वविवक्षा ततथैको गुरुरिति, सामानाधिकरण्यदर्शनात् , पर्याया अप्येकसङ्ग्याविषयाः, ते च पर्याय-
रूपेण मिपन्ते, तत्कयं मझगामेदाझेदसिद्धिरिति चेत, नन्वेवमात्यन्तिकस्त दो न सिध्येद्, अभेदानुविद्धस्त्वसावत एव सिद्धा,
यतस्त एव भेदप्राधान्येन विवक्षिता द्रव्यमित्युच्यते, नतु तदतिरिक्तमपरं किश्चिद्रव्यं विधीयते, भेदनाधान्येन च तदेव द्रव्यं
पर्याया भवंति, न पुनस्तेऽपि केचिदन्ये विधीयन्त इति, उक्तञ्च-"अपर्ययं वस्तु समयमानमद्रव्यमेतच विविच्यमानम् । आदेश-
भेदोदितमतभन्नमदीदशस्त्वं युधरूपवेधम् ॥१॥” इति, ननु तथाऽपि सज्ञा सङ्केतनिवन्धना, स चेच्छावृत्तिरिति कुतः सज्ञामे-
दादर्षमेदः , ननु सङ्केतनियन्धनत्वेपि कथमस्या न वस्तुविषयत्वं ?, इच्छावृत्तिरियं, न वस्तुतच्चानुरोधिनीति चेत् किमनाप्तन-
भयेषु वचनेचेच न्यायः १ कियाऽतप्रभवेवपि, यदि प्रथमः पक्षस्तदा युक्तमुक्तमास्ते, असाकम(प्यनाप्तवचनेषु तथात्वाभ्युप-
॥१५॥

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१५॥ एकानेक- व्यवहार: - गमात् , द्वितीये न) कथविदेव, पुरुपेच्छामीमत (नुगत)सङ्केतमात्रमाश्रित्य प्रवर्तन्ते, न पुनर्वस्तुतच्चानुरोधेन, तर्हि डिण्डिकपुराणात् सुगतागमस्य न खल्पमप्यन्तरं, तथा च प्रेक्षापूर्वकारिणः सुगतागमान्न कदाचनापि प्रवत्तेरन् , यथाकथञ्चित्प्रवर्त्तमानानां प्रेक्षा- पूर्वकारितैय न खात्, अथ ते ततः कृपीवलादय इवार्थसंशयात्प्रवर्तन्ते, युक्ता कृपीवलादीनामधिगतवीजावीजस्वभावानामुपाय- निश्वये सत्युपेयसन्देहेऽपि प्रवृत्तिः, अत्र वननुरोधेन प्रवृत्तं वचनं स्वर्गापवर्गाद्युपेयसाधके उपायेऽपि न निश्यमुत्पादयतीति कथं ते ततः प्रवर्तेरन् ?, अथ परीक्षापुरस्सरमेव ततस्तेषां प्रवृत्तिः, यत उक्तं-"तापाच्छेदानिकपात , सुवर्णमिव पण्डितैः। परीक्ष्य मिक्षयो! ग्राहा, मद्वचो नतु गौरवात् ॥१॥" तहिं तद्वचनं कदाचिदर्थानुरोधेन सङ्केततोऽपि प्रवृत्तं अन्यथा कथमेतत्सत्यं खादिति मुच्यतामेकान्तेनैवास्थावस्तुविषयत्वप्रतिज्ञानं, यश्र वस्त्वनुरोधेन प्रवृत्तः शब्दः स तदात्मभूततथाऽभिधेयपरिणामाश्रयीति कथमतो नार्थभेदः, तथाहि घट इत्युक्ते एकघनाकार वस्त्वमेदरूपमधिगम्यते, रूपादिशब्दैस्तु तदेव भेदाकारतयेति एकत्रापि सज्ञाभेदो दृश्यते, यथेन्द्रः शक्रः पुरन्दर इति चेत् , अत्रापीन्दनाच्छकनाद्दारणाच्च कथचिच्छक्तिभेदो गम्यत एव, अथ न शक्तिरेवेन्दति शक्नोति दारयति च, किंतर्हि १, धर्मिरुपमपि, तयोरेकखभावतोपगमात् , शनोतीत्यादिपदैस्तद्वाचिना सामानाधिकरण्यदर्शनाचेत्याचक्षीथाः, | एवमपि नैकस्यैव कस्यचिद्रूपस्य तस्स तथा तत्कार्यकर्तृत्वं, अपि त्वनेकानुगतस्यैकस्य, न हि सर्वथैकखभावत्वे प्रकृत्यर्थनानात्वं प्रत्ययार्थाभेद इतीदमुपपत्तिमन् , तसादेकानेकनिमित्तकमेवेदं तद्वाचिना सामानाधिकरण्यं, सर्वथैक्ये ोकमेव रूपमिति कस केन सामानाधिकरण्यं ?, अत्यन्तनानात्वेऽपि नैतदिति प्रकृत्यर्थमेदेन प्रत्ययार्थाभेदेन च प्रवृत्ताः शब्दास्तादृशमेव वस्तु गोचरयन्ति, | ये तूभय भेदविवक्षया प्रयुक्तास्ते उभयमिति, तम पर्यायशब्दाः सर्वथा भावकस्वभावनियता वेप न काचिदर्थानुगममात्रा, नत्र किं - ॥१५१

·लक्षणमेद:
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१५२॥
वक्तव्यमिति चेत् न, तथाविधशब्दसैवाभावात् तन्निरुक्तविधिना सर्वत्र व्युत्पत्तिनिमित्तसम्भवात् , तथा चाहुयाकरणा:-"नाम
र धातुजमाह निरुक्ते, व्याकरणे शकटस च तोकम् । यन्न पदार्थविशेषसमुत्थं, प्रत्ययतः प्रकृतेश्च नद्य"॥१॥मिति । ननु तथाऽपि
लक्षणभेदोऽसिद्ध एप, न होको भावः क्वचिदन्वयी सिद्धः, तथाहि-न कूटस्थनित्यतया नित्यं द्रव्यमिष्यते भवद्भिः, परिणामनि-
स्यतोपगमात् , सा च पूर्वोत्तरक्षणप्रवन्धवृत्या, न ह्यस्य पर्यायाणामिवोच्छेदः, तद्रूपेण पर्याया एव हि पर्यायरूपेण निरुध्यन्ते, नतुं
दम्पमिति नित्यमम्पुपगम्यते, न चेयं कूटस्थनित्यता वा द्रव्ये संभवति, पर्यायव्यतिरिक्तस द्रव्यसासिद्धेः, तस्योपलब्धिलक्षण
प्राप्तस्य तद्विवेकनानुपलक्षणात्, पर्यायेष्वेव तुल्यरूपकार्यकर्वषु द्रव्यामिमानो मन्दमतीनां, न पुनस्तत्ततो विलक्षणमुपलभ्यत इति,
तदप्यमत्, यतः पर्यायव्यतिरिक्तस द्रव्यस्यासिद्धिः किं पर्यायमात्रोपलक्षणात् ? किं वा तद्विवेकेन तदनुपलक्षणात्?, न तावत्प्रथमः
पक्ष:, सुवर्णादिद्रव्यस्वभावविरहिणः कुण्डलादिपर्यायस्य केवलस्यैव कदाचिदनुपलक्षणात् , तद्विवेकानुपलक्षणं तु तद्भेदमस्स बाधते,
नतु तस्यरूपमेय, तद्विवेकेनानुपलक्षणे तदभेद एष, तथा चैकमेव किश्चियं खादिति चेत्, न, तत्राप्यभेदासिद्धेः, प्रतिपादितमे-
तत् , अतः पर्याया एव हि पर्यायरुपेण निरुध्यन्ते, नतद्रव्यमिति नित्यमभ्युपगम्यत इति खाभिप्रावेणैवोच्यते परैः, यतः पर्यायाः
केचिन द्रव्यमिन्नतनयः सन्ति, येन त एवं पर्यायरूपेण निरुध्रन्नतु द्रव्यमिति, किन्तु तदेव द्रव्यव्यपदेश्यमेकान्तकूटस्थानि-
त्यनामादधानं नास्ते, किन्तु व्यावर्चत इति पर्यायात्मना निरुध्यत इत्युच्यते, तस्यैव पर्यायव्यपदेशाद्, अत एव परिणामनित्य-
नेप; द्रवति-गति तांस्तान् पर्यायानिति द्रन्पमिति व्युत्पतेः, यदि द्रव्यमेव व्यावर्त्तते तदेव च पर्यायव्यपदेशभेवमासादयति
तहीदमन्ययि कथं स्वान् ?, द्रव्यन्यपदेशं या कथमासादयेत् ?, सर्वथा तन्न च्यावर्त्तत इति हेतोः, यदि च मुवर्णादिरूपपलम्ममानो;
॥१५२॥

·लक्षणमेदः उत्पादा दिसिद्धि ॥१५॥ ऽप्यप पयायप्वेकतुल्परूपकार्यकर्वपु द्रव्याभिमानो मन्दमतीनां न पुनस्तततो विलक्षणमुपलक्ष्यत इति वचनमात्रेण तत्सत्ता निषेधयेत् तर्हि तदन्या कुण्डलादिरूपं पर्यायमपि लिपे कामः एकमिन्नेव द्रव्येऽनेकक्रियाभेदाढ़ेदामिमानो मन्दमतीनां, न पुनस्ते सुवर्णादिद्रव्यविलक्षणाः केचित्समुपलभ्यन्त इत्यपि प्रतिपादयन् ननिवार्यः स्थाव, एकस्य कथमनेकक्रियेति चेत् को विरोधः, यथैवातुल्यानां तुल्यकार्यकर्तृत्वमिति, दृष्टे नानुपपत्रमिति चैत् तस्याप्येतदेवोत्तरमिति, कार्यभेदादपि भेदः प्रागुपपादित एव, ननु तथापि देशकालयोरभेदेऽपि रूपरसगन्धस्पीः पयरूपेण मिद्यन्ते ततः कथं वदभेदादमेदसिद्धिः १, नन्वत एवं नैकान्त- नैकरूपलक्षणे नायमभेदः, किन्तु कथंचिचागर्भः?, यः पुनरभेदो वस्तुन एकमेव रूपमित्येवंलक्षणः स नेष्यत एवेति तदसिद्धा- वपि न नःक्षतिः, तर्हि वातातपादीनामपि तदमेदादभेदः सादिति चेत् नैतदस्ति, यतः कचिनिन्नानामपि कथंचित् तादृशः परिणामो भवति येन तदेकक्षेत्राधेयास्तदेकका भवन्ति, (मिन्ना य) तश्च ते भवन्ति तादृशोऽत्र नाङ्गीकृतः, किन्तु शबलरूपस्यैव वस्तुनः कवित्स्वभावातिनयः येनास देशकालनियम उपपद्यते, ननु देशकालामेदे तदभेदस किमानं येन तदमेदे तदभेदः स्वाद इति चेत्, कथश्चिचित्ररूपस्य वस्तुनस्तत्वभावतया तदाधेयादिभावात् स एवायमत्र देशकालामेदो यो वस्तुनस्तथाऽऽधेयादिपरिणामः, वसाद्वस्तुस्खमावातिशय एवायमिति न कश्चिदोषा, ननु स्वभावोऽपि यदि द्रव्यपर्याययोः प्रत्येकमनुवृत्तिव्यावृत्तिरूपता तदा पदार्थ- यं स्यात् घटपटवत्, न त्वेकं द्विरूपमिति, कर्थ वसादभेदसिद्धिः, न चानुत्तिव्यावृत्तिस्वभावो युक्तः, तयोरनुवर्चमानव्याय- मानाधीनत्वात् , ततश्चानुवर्तमानव्यावर्त्तमानयोः खभावोऽन्यो वक्तव्यः, ननु अनुवृत्तिव्यावृत्तिव्यावर्ता एव खमावो, भावत्वेन भवित्रधीनत्वात् , नहि स्मृतिः सर्तुः स्वभावो भवति, अनुवृत्तिव्यावृत्योश्च स्वभावत्वे लक्षणात्स्वभावस भेदो वक्तव्या, मृदादि- . ॥१५॥ r ·लक्षणभेद थीठसादा. दिसिदिः ॥१५४॥ रूपता म्यभार इति चेत्, अप्राप्य मेद इति यदि सादृश्यमुच्यते तद्भेद एव संभवति, सादृश्यस्य सदृशाधिकरणत्वात् , ततश्च पदार्थ- द्वयमेव सात् , न त्येकं द्विरूपमिति, अथैयं द्वितीयरूपरहितताऽमेदोऽङ्गीक्रियते कथं तर्हि द्विरूपता!, रूपेशन्देन छत्र खभा- चोऽभिधीयतें, तस्य चैश्ये कथं विरूपता , विप्रतिपिद्धं होतद् एकखमावत्ता द्विरूपता चेति, तदेतत्सर्वमयुक्तं, यतो न द्रव्यपर्या- पयोः प्रत्येकमनुत्तिव्यानिपता प्रतिपद्यामहे, प्रतिनियतस्य द्रव्यपर्यायलक्षणस्य पदार्थद्वयस्य खतन्त्रस कदाचिदनभ्युपगमात् , एकमेव हि तद्वस्तु अनुवृत्तिप्राधान्येन विवक्षितं तदेव पर्यायव्यपदेशमासादयति, ततः कथं पदार्थद्वयं स्यात्, नहि घटपटत्व- बद्रव्यपर्यायौ कौचिव सतत्रौ स्तः, अनुवृत्तिव्यावृत्ती च वस्तुखभाव एव युक्तः, तयोरनुवर्तमानण्यावर्त्तमानाधीनत्वात् , तदेव यस्त्वनुवर्तत इत्यनुवर्तमानासरप्राधान्येन विपक्षितमनुवृत्चिरित्युच्यते, न चानुवर्णत एव तद्, अपि तु कथञ्चिद्यावर्त्ततेऽपीति, ग्यावर्त्तमानाकारप्राधान्येन विपक्षितं तदेव व्यावृत्तिरित्युच्यते इति कथं नानयोर्वस्तुस्वभावता?, भावो हि भवित्रधीनस्तदैव भवति यदा तद्वस्तुस्वभार एनायं साद , अन्यथा यद्यनुपृत्तिव्यावृत्ती मिन्ने एप तदा न भायोऽनुवर्त्तते व्यावर्तत्ते वा तदा, तदपरख- स्त्वन्तरवत् , समापादिस्तु सम्बन्धो निराकरिष्यते, न चैनमनुवृत्तिव्यावृत्ती, न ते हि केवले एवास्तां भावत्वेन, भवित्रधीनत्वादेव, न होऊमेर रूपं सर्वधा परनिरपेक्षं कस्यचिदधीनं नाम, तसाद्भावधर्मत्वात्कथविदेतयोस्तत्स्वभावत्वं, अतत्स्वभावत्वे उत्तरत्र धर्म- धर्मिभारस्य निपेत्समानत्वादिति, न हि स्मृतिरपि सर्तुः स्वभावो न भवतीत्यस्ति; कर्तुरेन तद्रूपतया परिणामात् , तद्भेदे तत्स- रूपताऽनुपपत्तेः, नापि स्मृतिमात्रमेव सर्ता, यतो न स्मृतिरेव सरति, क्रियारूपत्वादसाः, आत्मा तु तद्रूपतया परिणमन्नेकाने- कम्पमारतपोभपव्यवहारमप्पसंशयं प्रपर्तपीति, अनुत्तिव्यावृत्योच स्वभावत्वेन लक्षणात् , समावस्य भेदलदोच्यते यदा वस्तुनो : ॥१५४॥ - ---

·भीतत्पादा.
दिसिदि
॥१५५॥
विज्ञानेने
करूपता
लक्षणमस्वभावभूतमभ्युपगम्यते, तदतत्खभावं तत्तस लक्षणमेव न भवति, तर्हि पूर्व लक्षणमेदाभेदोऽमिहितो द्रव्यपर्याययोः इह
तु स्वभाषाभेदादभेद इति वक्तुं न युज्यत इति चेत्, न, अभिप्रायापरिज्ञानात् , यतः स एव वस्तुखभावः शवलैकरूपः धर्मः प्राधा-
न्येन विवक्षितो लक्षणव्यपदेशमासादयति, धर्मिरूपताप्राधान्येन च विवक्षितः स्वभावव्यपदेशं ततो यदेतत्सुवर्णकुण्डलादि वस्तु-
रूपमुपलभ्यते तत्स्वभावोऽत्राख्यापते, तस्य चेपमेवाभेदरूपता यन्न कुण्डलाधाकाराननुविधा काचित्सुवर्णात्मता नापि सुवर्णा-
ननुविद्धा काचित्कुण्डलादिरूपतेति तन्नैकान्तेनेदममेदरूपं भेदरूपं वा कदाचिदिष्यते, किन्तु प्रतिपाद्यानुरोधेन कदाचित्कस्यचि-
इपस गुणीभावः कसाचित्प्राधान्यभाव इति कर्मवैचित्र्य, तन्नेच्या वैचित्र्यनिवन्धनमिति न किश्चिदनुपपन्न,तत एकत्वानेकत्लयो-
योनिप्रतिपेपत्तयोर्यकत्वं तन न नानात्वं, पत्र च नानात्वं न तत्रैकत्वमिति युक्तमेव, यत्पुनरेवं शबलरूपमपि प्रतिषिध्यते तन्न
| साधु, एकानेकात्मनधिमपिशानवचस निपेद्भुमशक्यत्वात् ॥
विज्ञाने स्थाबादः-अप विज्ञानं नीलप्रतिच्छायतयोत्पद्यमानं पीतादिप्रतिभासव्यवच्छेदेन प्रतिविशिष्टं ख्याप्यते, न पुनरस
खभावतो वे रूपे त इत्युच्यते, तदपि न समीचीन, यतः केयं नीलप्रतिच्छायता (यया पीतादिप्रतिभासव्यवच्छेदः, तसा विधि-
रूपत्वात् , लिंच-नीलाधनेकाकारचित्र वस्तुनि परस्परप्रतिभासनिवार)णादप्यस्य निराकारताऽनुपज्यते, (द्विरूपताभावे) तु पक्षे चित्र-
पटपराङ्गादिविषयं विज्ञानं पंदि नीताकारतयोत्पलं तर्हि कथं चित्रं वस्तु तेन व्यवस्थाप्येत ?, अथ चित्राकारतयोत्पन्नं तर्हि पीता-
दिप्रतिभासम्पयन्येदेन प्रतिविशिदं कथं ख्यापयितुं शक्येत ?, केवलं चित्राकाराणामेकमांद्विज्ञानादन्यतिरेकादेकत्वं, नानात्वे वा
it माननानात्यप्रसाः, ततैकत्वे सति तेषां परसरपरिहारेण ग्रहणं न सात् , मिन्नदेशाः परस्परपरिहारचन्तय ते आकाराः संवे-
॥१५॥

·HD
त्पादा.
दिसिद्धि
॥१५॥
विज्ञानेऽने-
करूपता
.
यन्ते तकथमेकस्य ते भवेयुः,आत्मभृताकाराभेदात्प्रत्ययनानात्वमप्ययुक्तं, एकप्रत्ययानुभवे प्रत्ययनानात्वाभ्युपगमस्यानुभववि-
रुद्धसात् यदि च प्रत्याकारं विज्ञानं मियेत तत एकसन्ताने प्रतीयमानप्रतिपत्तृभेदप्रसङ्गः, एवं च सति यथा युगपद्हुभिः प्रतिपत्तृभिः
प्रत्येकमनुभूताः संकलय्य चित्राकारा न प्रतिसन्धीयन्ते सर्यन्ते वा तद्वदेकसन्तानेऽपि यावन्त आकारास्तावद्भिः प्रत्याकारनियत-
त्याद्विज्ञानैर्न सन्धीयेरन्, वसानचित्रखभावमेवोपपद्यते, ततो यथा तदेकमनेकाकारं न विरुद्ध तथा किश्चिद्रायमपीति । अथेत्थ-
मात्य, यथा बाह्यं वस्तु चित्रमेकं च विरुदं, तत्र धेको नीलमागः स्थगिते पीतभागे पीतभागाधिक न केवलः शक्यते द्रष्टुं,
ततो नीलांशे केवले गृहमाणे पीतांशस्वगृह्यमाणो व्यतिरिच्यते, न घेकस ग्रहणमग्रहणं चेति युगपदुपपादयितुं शक्य, तसाद्र-
हणाग्रहणलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गान बाधात्मकं चित्रमुपपद्यते, अत एवाह-एकं च चित्रं चेत्येतचित्रतरं ततः, विज्ञानं चाचित्रमेव
स्थात् , तथाहि-नीलादयः सर्वे विज्ञानात्मतया विज्ञानेऽनुभूयमानेऽनुभूयन्ते, न पुनर्नीलभागे गृह्यमाणेऽनीलभागः शक्यते परि-
त्यक्तुं, एकसिन् प्रतिभासमाने सर्वेपामारमतया प्रतिमासनात् ,तस्मात्स्वसंवेदनप्रत्यक्षं न भागविषयं, अपि तु कृत्स्नचिपर्य(प)यमिति न
ग्रहणाग्रहणनिमित्तो विरोधः, तथा चोक्तम्-"नीलादिथित्रविज्ञाने, ज्ञानोपाधिरनन्यमाक् । अशक्यदर्शनस्तं हि, पतत्यर्थे विवेचयन
॥१॥" अयं वार्तिकार्थः-यो नीलादिवित्रज्ञाने प्रतिभासते, कीदृशः १-ज्ञानोपाधिः-ज्ञानविशेषणो ज्ञानात्मक इतियावद, स
एकैकः, 'अनन्यभार' विज्ञानादन्यमयं न भजते, वाह्यवस्तुसमवेतो न भवति, ज्ञानात्मभूतत्त्वात् , अत एव पीताकारविवेकन केवलो
नीलभागो न शक्यते द्रष्टुमित्यशक्यदर्शन उक्तः, यदि च नीलभागं पीतभागविवेकेन पश्येत् पश्यन्नपि च विवेचयेत् प्रतिपत्ता
पतत्यर्थे, ज्ञानात्मक प्रतिपता वस्तुन्यैव प्रवृत्तो भवति, न त्वात्मभूते, आत्मभूते वा कृष्णनीलादौ प्रवत, नवा कचिदपीति,
-
॥२५६॥

·श्रीउत्पादा दिसिदिः ॥१५७॥ |चित्रज्ञान- , तदपि न सुन्दरं, खसिद्धान्तब्याकोपात्, यथैव हि ग्रहणाग्रहणनिमिचं विरोधमभ्युपगच्छन्ति भवन्तस्तथा तदेशत्वातद्देशत्वं तदतख- भावत्यलक्षणमपि प्रसङ्गसाधनादौ पिरोधमभ्युपर्यन्ति, न ह्यन्यथा नानादेशावस्थितानेकपिण्डसम्बन्धित्वमेकस्य सामान्यादेः शक्यते निराकतं, अथ यद् यत्र दृष्ट तत्तत्रैव समवेतमिति नैकमनेकवृत्ति संभवति, पिण्डाना परिहतापरापरखमावत्वात्, एवं तर्हि परस्प- रपरिहारेणावस्थानात् नीलादीनामपि नैकत्वं शक्यते वक्तु, एतेनैतदपि निरस्त यदुक्तं प्रमाणयात्तिकालङ्कारे-ग्रााग्राहकनीला- धाकारा बुद्धिरेकैव चित्राद्वैतमेव ति, यसान्नीलमवस्थापयत् प्रमाणं नीलस प्रच्युति व्यवच्छिनति, नीलप्रच्युतिमत्तया च नीलपरि- हारेणावस्थानात् पीतमपि व्यवच्छिनत्ति, यदि हि पीतमपि नीलमेप(मिव) प्रभवेत्तदा सादेव ताप्यनियोगतः पीतमपि नीलमेंव | सब प्रत्यक्षसिद्धं, न च नीलात्मना पीतस्य प्रत्यक्षसिद्धता, तत्परिच्छेदे इतराव्यवच्छेदात्, न च परस्परपरिहारवतोरैकत्वमुपपद्यते विश्वकत्वप्रसङ्गात्, तत्कुतो नीलं पीतं भवितुमईति !, बुद्धि चित्रा चित्राभासा,एकबुद्धिनिवेशिनां च परस्परंपरिहारयतां चित्री- काराणामचित्राझेदो नानुभवे व्यवस्थापपितरि, प्रथमस्थान एव मतिविनमचित्राद्वैतवादिनः प्रज्ञाकरगुप्तस्य पैनैवमपि वक्तुंमध्य- वसितं, न च तचित्रम् अचित्राद्भेदेन व्यवस्थापनासम्भवात् तदेवं विज्ञानमपि चित्रमेकं न संभवति,अथैकानेकरूपन्यवच्छेदेन जात्यं- न्तरात्मकत्वात् चित्रं, अन्यत्रापि समः समाधिः, अथ शुक्तिकारंजतप्रतिभासबंद्धान्तोऽयमाकारः, नन्याकारमन्तरेण प्रतिकर्म च्य- वस्था न स्यादित्यम्युपगमतः सौत्रान्तिकस्यैतद्वक्तुमसाम्प्रतं, तस्य हि शुक्तिकारजतादिप्रतिभासोऽपि ज्ञानाकारनिपन्धनः, योगा- चारोऽपि साकारबुद्धिपक्षं कक्षीकुर्वन् कथं भ्रान्तत्वमाकाराणामभिदध्यात् ?, निराकारज्ञानवादिनस्तु युक्तमेतत् , केवलं तंत्रानुभ- वविरोधः, तथाहि-यद्ययमाकारो नान्तर्न बहिस्सर्हि कथमनुभूयते ?; अथेदमेव मेदसंवेदनमभेदे सत्यं भेदे तु भ्रान्तमित्यभिधीयते, " ॥१५७ ·श्रीउत्पादा. दिसिद्धिः ॥१५८॥ ROखाजा चित्रज्ञान- सिद्धिः तर्हि तदेव प्रान्तमभ्रातं चेति तत्रापि कथं विरोधः परिहर्तुं शक्येत १, उदलमनेनापि प्रपञ्चेनेति, एवं द्रव्यपर्याययोः संमूर्छित- वानरसिंहयच्छवलरूपवस्तुसिद्धिः उक्तञ्च-"न नरः सिंहरूपत्वान्न सिंहो नररूपतः । प्रज्ञावज्ञातकार्याणां, द्रव्यपर्यायमिथता ॥१॥" अथोच्येत-नरसिंहस्सापि शवलत्वासिद्धिः, स ह्यनेकपरमाणुसङ्घातरूपः, ते च परमाणवः प्रत्येक नरसिंहरूपा न भवन्ति, ऊर्वभाग- स्तस्य सिंहरूपोऽधोभागस्तु नररूपः, जात्यन्तरं स एव ततः नरसिंहाभ्यां स्यात् । न शयलरूपः, विचित्रं हि रूपं शयलमुच्यते, विचित्रता च नानाखभावता, अनानाखभावत्वे च एकत्त्वं कुतः । इति, केवलमनेकत्वे बहुव्वेककार्य दर्यात्सेनादियदेकन्यवहारदर्शन- कृतोऽयं विपर्यासो जडमतीनामिति, तदेतदप्यविचारितरमणीयं, यतः परमाणूनामढीन्द्रियत्वाद्दर्शनविषयता नोपपद्यते, न चा- गृह्यमाणे दर्शनविपये इमे नीलादयो गुणा ग्रहीतुं शक्यन्ते, तेषां तदायत्तोपलब्धिकत्वात् , न च नीलादयो न गृह्यन्ते, नील परिस्पन्दते घट इत्यादिप्रत्ययसाबाधितस्योत्पत्तेः, परमाणुमात्रे च जगति दर्शनव्यापिनो व्यवहारा विलुप्येरन् , सादेतत्-न वयं परमाणुमात्रमनुभवविषयं प्रतिजानीमहे, किन्तु सञ्चितानेव परमाणून् , सञ्चिता अपि त एवोक्ता ये मनस्कारेन्द्रियसम्बद्धा अणयः समर्था जायन्ते, न ह्यप्रत्यासीदन्तः सहकारिप्रत्ययाभावा न कारणानतिशायन्ति, मा भूवन् सर्वथैव विपयोपपत्तेरारभ्य विपयोपकरणे समर्था इति, सर्वदा सामर्थ्य यत्र तत्र स्थिता एव हेतवा कार्यमुत्पादयेयुः, तस्मादनियतकालं विज्ञानं मा भूत्सर्वदेत्य- न्तरामिसम्बन्धात्समर्था जायन्ते इत्यभिसन्धाय न्यायवादिनाऽभिहितम्-"अर्थान्तरामिसम्बन्धाञ्जायन्ते येऽणयोऽपरे। उक्तास्ते सञ्चिताते हि निमित्तं ज्ञानजन्मनः ॥१॥" तदन निरूप्यते-किं परमाणूनां दर्शनविषयमनेन प्रतिपादयितुमभिप्रेतं ? किं वा दर्शन- हेतुत्वं ?, तत्र यद्यर्थान्तरामिसम्बन्धात्समर्था जायन्ते तदा चक्षुरादय इव ज्ञानमुपजनयेयुः, न पुनरमी दर्शनविषयभावमापघेरन् પાટા ·श्रीउत्पादा- परमाण्व दर्शनं दिसिद्धिः ॥१५९॥ चक्षुरादिवत् , दर्शनविपया वा भवन्तः सर्वे मध्यभागाः परभागाश्च भवेयुः, न होकसामग्यधीनजन्मनाऽव्यभिचरितसहभावानां कतिचिदेव प्रत्यक्षा भवन्त्यर्वाचीना नेतर इति प्रमाणेन व्यवस्थापयितुं शक्यं, अथ दर्शनहेतुत्वं न पुनर्दर्शनविषयत्वं प्रतिपादयि- तुमिप्यते, तदयुक्तं, अनुभवविरोधात् , यतः स्थूल एकोऽनेकोऽवयवव्यापी प्रतीयते, अनेकपरमाणुस्थानसमुदायो वाऽनुभूपते,दर्शन- | हेतुत्वाम्युपगमे नानुभवितव्यः कश्चिदस्ति, नापि बुद्धेरेवायमाकारस्तत्राप्याकारवादप्रतिषेधात् , तथा चात्मानं परं या पश्यद्विज्ञान विज्ञानमेव न भवतीत्यायातमाध्यमशेपस जगता, सत्यपि च तथा हुद्धिसंवेदने वैभाषिकस्य यावार्थानुभवविरोधः, एतेनैतदपि प्रत्युक्तं यदाह-को या विरोधो बहवः सातिशयाः भवेयुः कारणं युद्धेः१, यदि नामात्रापि बुद्धिहेतुतामानान्युपगमः परमाणना- मनुभवाभाव एव दोपः। काश्मीरवैभापिकास्तु वर्णयन्ति-परमाणव एवं समर्था उत्पन्ना निराकारविज्ञानप्रतिभासिनः, ते च यदि प्रत्येकं प्रतिभारोरन् न नैप स्थूलोऽधोऽनुभूतः स्यात् , सहितास्तु प्रतिभासन्ते, तत्र यद्यपि परमाणूनां न स्थौल्यमस्ति तथाऽप्येक- | सिन् गृह्यमाणे निराकरण विज्ञानेन इतरेऽप्यपरिमिता गृह्यन्ते, तेषु बहुपु सूक्ष्मेषु गृहामाणेष्वनेकपरमाण्यात्मकः स्थूल आकारो | दृष्टो भवति, न चासौ दृश्यमानानेकपरमाणुरूपः स्थूलखमावा परमाणूनां प्रत्येकमस्ति, ततो न वस्तुधर्मः नीलत्वं तत्, दृश्य- मानेषु च बहुपु प्रतिभासते ततः प्रतिभासधर्म इत्याख्यायते, तदेवंरूपपरमाणघ एव बहवः स्थूलाकारभाज इति नास्ति वैभापिकाणां स्थूलानुभवविरोध इति, तदपि न चतुरसं, विकल्पानुपपत्तेः, अयं खलु प्रतिभासधर्मों चौद्धोऽभ्युपगन्तव्यो वास्तवो वा?, न बौद्धः स्थूलाकारी निराकारस्यादुद्धः, न परमाणोः प्रत्येकमभावात् , समुदायस्य भविष्यतीति चेत् नैतदस्ति, समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय एकपनरुपो ार्थः स्थूलः शक्यते व्यपदेष्टुं, न च परस्परविविक्तानेकपरमाणुप्रतिभासने एकघनताऽस्ति, अन्तरालस्थापि प्रतिभा- . , , ॥१५९७

·.
सेद्धिः
॥१६॥
स्Vलाकार-
प्रत्यक्षं
तसाद. यथाप्रति-
सनाद, अथान्तसलं न प्रतिभासते तहि न विविक्ताः परमाणवः प्रतिभासिताः स्युः, विविक्तानवभासनेन च विविक्तदेशा गृहीताः
स्युः, नाप्येकविज्ञानग्राह्या बहवः परमाणवः स्थूलाकारमाजः प्राग्यिज्ञानोत्पत्तेः, स्थूलाकारामावप्रसङ्गात् , उत्पत्तेः प्रभृति खल्वय-
मणुसंयोगादामः कुम्भः अग्निसंयोगाच पक्वः स्थूलात्मक एक एवावतिष्ठते; न चैतत्प्रतिभासधर्मत्वे संगच्छेत,
भासं खहेतुभ्यः स्थूलोऽक्षणस्थायी एकदर्शनविषयः सर्वदृष्टिसाधारणः परमाणुभ्योऽवयवी जायत इति वैभाषिकैस्तावदवश्यमभ्युप-
गन्तव्यं, न पुनरपमिन्द्रिजालप्रकारः प्रकाशधर्म एव, सादेतत् । प्रतिभासधर्मानभ्युपगमे भवद्भिरपि स्थ्यासु प्रकीर्णकेशकलापः
पललपिण्डो वा कश्चित्स्थूलः कथं शक्येत व्यवस्थापयितुं, नहीमेऽययविनो भवद्भिरम्यनुज्ञाता एव स्थूला भवन्ति), द्रव्यान्त-
रानारम्भात्, नैप दोपः गृह्यमाणपृथक्त्वपरिणामानां, अगृह्यमाणे पृथक्त्वपरिणामे च न प्रत्ययवदस्यापि संयोगेन (एकरूपता व्यव-
स्थापयितुं शक्यते न चागृह्यमाणेऽपि पृथक्त्वपरिणामे सादृश्येन स्थूलद्रव्यप्रतीतिः) यतो नहि सजातीयैरेवारब्धद्रव्यमित्यस्ति
नियमः, कथश्चिद्विजातीयानामपि सादिपरिणामिकसामर्थ्येन कदाचिचद्भावसिद्धेः, न च शक्यमेतद्वक्तुं यथाऽस्माकमप्ययं स्थूलो-
अनुभवो भ्रान्त इति, तस्य हि भ्रान्तत्वे तथाऽध्यक्षानुभवनिवन्धनोऽन्योऽर्थः कश्चिदभ्रान्तोऽङ्गीकर्तव्यो, न बसति जले मरीचिकादौ
जलोल्लेखितया भ्रान्त्यापि प्रत्यक्षप्रवृत्तिः, न च स्थूलानुभवं भ्रान्तं कल्पयद्भिरन्यदभ्रान्तमिन्द्रियविज्ञानं वैभाषिकैः सौत्रान्तिकैर्वा
कल्पयितुं शक्यं, अननुभवात् , न हि शपथशतैरपि विशकलिताः परमाणवः प्रत्यक्षे प्रतिभान्तीति कश्चित्प्रत्येतुं शक्तः, तदभावाद-
नुमानमपि यत्स्थूलं तत्सूक्ष्मपूर्वकमिति तत्सत्ता(न)साधयति, तसाधत्संनिवेशी स्थूलाकारोऽयं तदस्ति किञ्चिदवयपि द्रव्यं, तच
यथाऽस्ति तथोपपादितं प्राक, तसाझागविषयं प्रत्यक्षं न भवति, अपि तु स्थूलाकारविषयमेव, अत्र प्रयोगा-यद् यत्र न प्रति-
,
॥१६०॥

·स्थूलाकार
थीउत्पादा
दिसिद्धि
॥१६॥
प्रत्यक्ष
-
माति न तद्विपय, यथा चक्षुर्विज्ञानं न गन्धादिविषयं, न प्रतिमांति वेन्द्रियविज्ञाने परमाणवः, नायमसिद्धो हेतुः, दृश्यमानस
| स्थूलाकारस परमाणुष्वभावात् , सपझे भावाम विरुद्धः, नाप्यनैकान्तिका, सौल्यस्य प्रतिभासधर्मप्रतिपेघात, इह तद्विषयत्वव्य-
वहारस्तत्प्रतिभासमानिनन्धना, तेन च्याः, व्यापकस्य विरुद्धमप्रतिभासनमस्ति परमाणूना, अतो व्यापकविरुद्धोपलब्धिः, ततो
ययथा प्रतिभासते तथैवाभ्युपगन्तव्यं, यथा कुवलयं नीलरूपतया विराजतेनैव रूपेण, अपमासते चैकपनाकारतपा कश्चित्र-
रसिंहादीति, ततो यद्यप्यूर्वभागः सिंहरूपोऽधोमामय नररूपसपाऽपि जलानिलादिवनावैकान्तिकं भेदं न प्रतिपयेते, किन्तु कथ-
|श्चिदेकाकारतामादधानाववभासेते, तथाऽनुभवसिद्धत्त्वाद् , अप्रतिक्षेप्यमिदं जात्यन्तरमत एवैतनित्रं, चित्रवान्यवहारो धेकत्वानुविदे
नानात्वेऽत्र प्रसिद्धा, नहि सर्वथा नानाभूतान्येव वस्तून्युपलभ्य चित्रमेतदिति व्यवहार कदाचनापि व्यवहारिणः प्रवर्तयन्ति, उमाद्
विचित्र हि रूपं शपलमुच्यते, विचित्रता च नानास्वभावता, नानास्वाभाव्ये चैकत्वं कुतः इति प्रलापमात्रमेव परस, यतः कप-
चिन्नानास्वाभाव्ये यदि सर्वथैकत्वं प्रतिषिष्यते तदा सिद्धसाध्यता, कथभिदेकत्वं चानेन प्रतिपेढुमशक्यं, विरोधाभावात्, इति
अन्यथा शपलरूपवस्तुव्यवस्था अन्यथा च दूपणमार्गः, तथा केवलमनेकत्वे नडुवेककार्यदर्शनात्सेनादिवदेकव्यवहारदर्शनकतोऽयं
| विपर्यासो जडमतीनामित्यपि परस्मैव जडमतित्वं पयति, यता शक्तिर्यस्य भावलक्षणा तस बहुप्वेककार्यदर्शनमतीव दुर्घट,मिन-
शक्तित्वेन कार्यनानात्वानुपाव, न हि सर्वथा निरंकभावस्य कार्यस्य सर्वथा विभिन्न स्वभावेश्यः कारणेम्पः कथगिदप्युत्पत्तिः
| साधीगसीति साधितं, तसाद यद्यथा प्रतीयन्ते तथैवाभ्युपगन्तन्या:, सेनादयोऽपि नहि कथं नैवमभ्युपगम्यन्ते । इति पेत् एक-
शब्देनामिधीपमानानामेकामिधानाभिधेयतयकपरिणामा, ये ोकपनाकारतापरिणताः प्रतिभासन्ते ते यथाऽभ्युपगन्तव्याने
,
4
Kालाल
॥१६॥

·.
उत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१६२॥
स्थलाकार
प्रत्यक्ष
-
त्वेकामिधानपरिणवास्ते तथेति सर्व साधु, एवं शबलरूपे वस्तुनि व्यवस्थापिते एतदपि सर्व प्रतिक्षिप्तप्रायमवगन्तव्यं, यदुक्तं परै-
यथा-"द्रव्यपर्यापरूपत्वात् , द्वैरूप्यं वस्तुनः किल । तयोरेकात्मकत्वेऽपि, भेदः सज्ञादिमेदतः ॥१॥इन्द्रियज्ञाननि सि, वस्तु-
रूपं हि गोचरः। शब्दानां नैव तस्कैन, सज्ञामेदाद्विभिन्नता ? ॥२॥ परमार्थंकतानत्वे, इत्यादिवचनात्तथा। शब्देनाप्रत्यक्षस्य,
बुद्धावप्रतिभासनात् ॥३॥ अर्थस्य दृष्टाविव तच्छन्दाः कल्पितगोचराः । कल्पितस्यैव तद्भेदाः, सज्ञामेदाद्भवेद्यदि ॥४॥ व्याधु-
निमेदः कश्चित्स्याद्वस्तुनो न कथञ्चन। सङ्ख्यासेदोऽपि नैवान्यो, मतो वचनमेदतः ॥५॥ ततोऽपि कल्पितस्यैव, कथञ्चित्स्याद्विमि-
मता । येषां वस्तुबशा वाचोऽनुमितत्वात्प(देष्वपि) ।।६।५ षण्णां वचनभेदादि, चोयं तान् प्रति युक्तिमत् । (विवक्षातो मेद ए)व,द्रव्या-
देनेतु वस्तुनः (१७। अविनाशोऽनुवृत्तिश्च, व्यावृत्तिनांश उच्यते । द्रव्याविनाशे पर्याया, नाशिनः किं तदात्मकाः १ ॥८॥ नष्टा:
पर्याया रूपेण, ते च द्रव्यस्वभावतः । किमन्यरूपता तेषां ?,न चेन्नाशस्तथा कथम् ? ॥९॥ द्रव्यात्मनि स्थिते पश्चाद्भवन्तश्च तदा-
मकाः । विरुद्धधर्माध्यासेऽपि, केन भूतं च किञ्चन ॥ १०॥ पर्यायास्तत्र कल्प्यन्ते, मेदरूपं यदीप्यते । मिन्नं पर्यायरूपं हि,
द्रव्यरूपाङ्गवेधदि ॥११॥ तदैतत्यादभेदे तु, नैतत्संगच्छते वचः। एकजातमजातं च, नष्टानष्टं प्रसज्यते ॥११।। द्रव्यपर्याययोरे-
कस्वभावोपगमे सति । ततो लक्षणभेदेन, तयो व विभिन्नता ॥१२॥ कार्यभेदात्स्वभावस्य, तयोर्भेदो भवेयदि। स्वभावाभेदतो न
स्यादभेदस्तु तथा सति ॥१३॥ स्वभावस्यैव मेदेन, कि मेदश्च कीर्चितः। नहि पश्चाद्रवन् भेदः, कार्याणां तस्य भेदकः ॥१४॥
| स्वभावस्पाविकार्यत्वान्नाशहेतोरयोगतः। एकान्तेन विभिन्ने च, ते स्थातां वस्तुनी न च ॥१५॥ तयोः केन विभिन्नाभ्याममिनस्य
विभेदतः । तेषामभेदसियर्थममिन्नो यदि कल्प्यते ॥१६॥ अन्यस्वभावस्थापि तदभेदपरिसिद्धये। कल्पनीयः स्वभावोऽन्यस्तथा
॥१६२॥

·श्रीउत्पादा.
स्थलाकार
प्रत्यक्षं
॥१६३॥
स्वादनवस्थितिः ॥१७॥ न चानन्तस्वभावत्वमर्धसामर्थ्यभाविनि । ज्ञानेऽवभासते येनास्य तथोपगमो भवेत् ॥१८॥ ऐकान्तिकम
भेदः स्यादभित्रादिप्रयोर्यदि। भेद एव विशीर्यंत, तदेकाव्यतिरेकतः।।१९।। अभेदस्यापरित्यागे, भेदः स्यात् कल्पनाकृतः । तस्सा-
वितथभावे वा, स्वादभेदे मृपाऽर्थता ॥२०॥ अन्योऽन्याभावरूपाणामपराभावहेतुका एकभावो यतस्तसाभैकस्य स्याद्विरूपता॥२१॥
अन्योऽन्याभावरूपाच, पर्यायाः स्युन भेदिनः। तद्विनाशेऽविनाशि स्यात्, द्रव्यं वा कथमन्यथा? ॥२२॥ कूटस्थनित्यता द्रव्ये,
भेदेषु क्षणनाशिता। कसाश्रेष्टा ? विरोधाचेभेष्यते भेदलक्षणम् ॥ २३॥ नदिष्टौ किं न सामान्यं, सर्वव्यत्यनुयायि च। एकमिष्टं
जनन्या च, जायायाः किं न चैकता ? ॥२४॥" तदेवथोदितन्यायानेदाभेदाम्युपगमे कोपयोगि?, शन्दाय केचिद्वस्तुनस्तथाऽमि-
घेयपरिणामाधीनवृत्तय इत्युक्तं, ततः कथं सज्ञादिभेदात्कल्पितस्येव भेदः स्यादिति ?, यद्यप्पविनाशोऽनुवृत्तिावृत्तिश्च नाश
उच्यते तथाऽपि नानुत्तिरेकान्तेनानुत्तिरेय, अपि तु व्यावृत्रिपि, व्यावृत्तिरपि नैकान्तेन व्यावृत्तिरेय, अपि त्वनुष्पत्तिरपि,पर-
स्परपरिहारवतोरेतयो रूपयोः कदाचिदभावाद, संमूर्छितं हि रूपमनुत्तिप्राधान्येन विवक्षितं द्रव्यमित्यभिधीयते, व्यावृत्तिप्राधा-
न्येन विवक्षितं तदेव पर्यायव्यपदेशमासादयतीति तन्न किश्चित्प्रतिनियतं द्रन्पमस्ति यदविनाशि, नापि प्रतिनियता केपि पर्याया|
विनाशिनः, ततो 'द्रव्याविनाशे पर्याया, नाशिनः किं तदात्मका' इत्यायसम्बद्धमेव, केन चेदमत्यन्तसुहृदा भवतो निवेदितं यथा
द्रव्यात्मनि स्थिते केऽपि पर्यायाः स्वतत्राः पश्चाद्भवन्तस्तदात्मानो भवन्ति ?, न खल्वेवमस्ति, अपि तु तदेव द्रव्यं तथा भवति परि-
पामिस्वभावत्वात् , ततः को नामात्र विरुद्धधर्माध्यासः १,एकान्तेनैकरूपं च तत्सर्वदा नोपलभ्यत इति पर्यापास्तत्र कल्प्यन्ते, ऐका-
न्तिकतन्नानात्वानुपलक्षणाच तहव्यात्मकास्त इत्युच्यते "एकं जातमजातं च, नष्टानष्टं प्रसज्यते।" इति स्याद्वादनीत्या द्रव्यपर्या-
॥१६॥

·भीउत्पादा
स्थूलाकार-
प्रत्यक्षं
दिसिद्धिः
१११६४॥
ययोहतन्यायेनैकस्यभाषतानुपगमे सत्यदृष्णमेव, ततो लक्षणभेदेन तयोः कथं न मिन्नता ?, कार्यभेदात्स्वभावस्य भेदे तयोस्तदभेदो
न स्याद् यदि यथोक्तन्यायेनायं न व्यवस्थाप्येत, अत एव स्वभाववैवाभेदेनेत्याद्यनिरूपिताभिधानं, न च स्वभावस्थादिकार्यत्वं
प्रमाणोपपन्नमिति निीत, अतः कथमेकान्तेन विमित्रे ते वस्तुनी स्यातां १, स च-तयोः केन विभिन्नाभ्यामभिन्नस्याविभेदतः।'
इति हि तदा दूषणं यदा पृथावस्तुरूपौ कौचिद्रव्यपर्यायावभ्युपगतौ साता,शबलरूपस्य तु तथामावव्यवस्थायामनवसरमेतत् ,अन्योऽ.
यावस्थाप्यत(नुन)ये चानवकाशाः, यद्यपि यथा दोषामिसन्धिर्भवेत्तथा नानन्तस्वभावत्वमर्थसामर्थ्य भाविनि विज्ञानेऽवभासते तथा-
|ऽपि यथाऽसाकमभ्युपगमस्तथा तत्तत्रावभासत एव, यद्यवभासमपि प्रमाणयति भवास्तदा कोऽयमपरः शुष्कतार्किकप्रयासः? 'ऐका-
न्तिकस्त्वभेदः स्थादित्यादि, अत एवानवकाशं, न चैवं शपलरूपे वस्तुनि अभेदसापरित्यागेऽपि भेदः कल्पनाकतो भवितुमर्हति,
तस्यैकान्तिकस्याभावात् , अत एव तादृशस्य तस्य भावेऽपि नाभेदे मृपार्थता,अभेदस्थाप्येकान्तेनाभावात् , न चात्यन्तमन्योन्याभावरूपा
एव पर्यायाः, तद्रव्यात्मकत्वेन तेपामन्योऽन्याभावरूपतायाः कथचिदमावात् , अत एव तेऽपि नात्यन्तभेदिनः, नच तद्विनाशे
विनाशि द्रव्यं, विनाशिरूपानुवेधेनैव वस्तुनः परिणामित्वोपपत्तेः, यत एव विरोधो मेदलक्षणं अत एव कूटस्थनित्यता द्रव्ये भेदेषु
च क्षणनाशिता च नेष्टा, तथाहि-यदि वस्तु व्यावर्त्तमानमुपलभ्यते तदन्वयेनैकान्तिकेन विरुद्धमिति न कूटस्थनित्यता, तथा तदेव
सर्वथा च्यावर्तमानमपि नोपलभ्यते, किन्त्वभूतपर्यायत्या परिणमदेवेति भेदेषु क्षणनाशितैव नात्यन्त, सर्वधा तदप्यावृपोपल-
म्यमानया सहायाः सर्वथा क्षणनाशिताया विरोधात् , शबलरूपे तु जात्यन्तरात्मके न कश्चिद्विरोधः, यथा वैकं सामान्यं सर्वव्य-
स्थनुयापिनयायिकादिमिरिष्यते तथा तत्र विरोधः परिहर्तमशक्य इति कथं तदेष्टव्यं ?, यश्चात्यन्तविरोधभीरुतया मीतो भयानि
.
॥१६॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
शबलता-
पश्यतीति न्यायमवलम्बानः सन् यथोक्तन्यायाछबलरूपं वस्तुतत्त्वं न प्रतिपद्यते तस्य जनन्या जायायाधैकता, न घसौ जननी
जायाऽभावात्मिको जायां वा जनन्यभावात्मिकां प्रतिपत्तुमईति, सदसदूपयोः परस्परपरिहारवतोरेकवाभावात् , भावमात्रमभावमात्रं
| वा तचं स्यात् , अथ सर्वे भावाः स्वखभावव्यवस्थितयो नात्मानं परेण मिश्रन्तीत्यङ्गीक्रियते तदेतत् सदसद्रूपवस्तुव्यतिरेकेण दुरुप-
पादमित्युपपादितं, उक्त-"अयमेवेति यो छप, भावे भवति निश्चय नैप वस्त्वन्तराभावसंवृत्यनुगमाहते ॥१॥ नास्तीत्यपि च संवि-
तिर्न वस्त्वनुगमं विना। ज्ञानं न जायते किश्चिदुपटम्भविवर्जितम् ॥२॥" एतच विरोधभयान परैरशक्यमम्युपगन्तुमिति जनन्या
जापापाच किं नैकताऽस्य ?, अथोपाधिमेदेऽपि वस्त्वन्तराभावात् न विरोधोऽत्र, तदेतत् समानमन्यत्रापि, यत्पुनः भेदाभेदोक्तदो-
पाश्च, नयोरिष्टौ कथं न चा। प्रत्येकं ये प्रसज्यन्ते, द्वयोर्भावे कर्थन ते १ ॥१॥" इत्याशश्यं तत्समाहित "गुडश्चेत् कफहेतुः स्यात्रा-
गरं पित्तकारणम् । प्रत्येकमनयोर्दोषा, नौषधे ते द्वयात्मके ॥१॥" इत्यनेन । यत्पुनरत्रापि प्रतिविहित-"प्रत्येकं यनिदानं यत्स्वतो
| मिन्नं तदात्मकम् । किं न दृष्टं ?, यथा मापः, स्निग्धोष्णः कफपित्तकृत् ॥१॥ शक्त्यपेक्षं च यत्कार्य, गुणमात्रानिवन्धनम् । सर्व-
वाभावतस्तासां, कस्यचित्किश्चिदेव हि ॥२॥" इति, तदसाधीयः, यतो गुडनागरे गुडमाधुर्यशक्तिर्नागरतीव्रताशच्या प्रति-
हन्यते, नागरतीव्रताशक्तिवेतरया, ततः प्रत्येकपरिणतद्रव्यद्वयापेक्षया तदन्योऽन्यानुवन्धे गुडनागरसम्झितं जात्यन्तरं तदुप-
तिष्ठते, जात्यन्तरात्मकत्वे च तस्य तसन्मा दोपो न भवति, मापे तु निग्धशक्ति!ष्णशक्त्या प्रतिहन्यते, शीतशतपैव विरोधोपल-
म्भादुष्णशक्तेः, एवं स्निग्धशच्याऽपि नोष्णशक्तिः प्रतिहन्तुं शक्या, ततो यदि मापः स्निग्धोष्णः कफपित्तत् स्यात् तदा किमनिष्ट-
मापादितममाकं ?, यतः स्वभावमेदनिरन्धनमेतआत्यन्तरत्वं, न चात्र खभावमेद इति, 'शक्यपेक्षं च तत्कार्य मितीच्छता मापस्य
.
॥१६५॥

·स्थूलाकार प्रत्यक्षं जीउत्पादा ययोरुतन्यायेनैकस्वभावतानुपगमे सत्यदूषणमेव, ततो लक्षणभेदेन वयोः कथं न मिन्नता, कार्यभेदात्स्वभावस्य भेदे तयोस्तदभेदो दिसिद्धिः न साद् यदि यथोक्तन्यायेनायं न व्यवस्थाप्येत, अत एव स्वभाववैवाभेदेनेत्याधनिरुपिताभिधानं, न च स्वभावस्थादिकार्यत्वं ॥१६४॥ प्रमाणोपपन्नमिति निर्णीतं, अतः कथमेकान्तेन विमिन्ने ते वस्तुनी स्यातां स च-'तयोः केन विभिन्नाभ्यामभिन्नसाविभेदतः।' इति हि तदा दूषणं यदा पृथग्वस्तुरूपौ कौचिद्रव्यपर्यायावम्युपगतौ स्याता,शबलरूपस्य तु तथाभावव्यवस्थायामनवसरमेतत् ,अन्योऽ- न्यावस्थाप्यत(नुन)ये चानवकाशाः, यद्यपि यथा दोपामिसन्धिर्भवेत्तथा नानन्तस्वभावत्वमर्थसामर्थ्य भाविनि विज्ञानेऽवभासते तथा- ऽपि यथाऽसाकमभ्युपगमस्तथा तत्तत्रावभासत एव, यद्यवभासमपि प्रमाणयति भवांस्तदा कोऽयमपरः शुष्कवार्किकप्रपासः? 'ऐका- न्तिकस्त्वभेदः स्वादि'त्यादि, अत एवानवकाश, न चैवं शपलरूपे वस्तुनि अमेदस्यापरित्यागेऽपि भेदः कल्पनाकृतो भवितुमर्हति, तस्सैकान्तिकस्साभावात् , अत एव तामस तस्स भावेऽपि नाभेदे भूपार्थता,अभेदसाप्येकान्तेनाभावात् , न चात्यन्तमन्योन्याभावरूपा एव पर्यायाः, तद्रव्यात्मकरवेन तेपामन्योन्याभावरूपतायाः कथञ्चिदभावात् , अत एव तेऽपि नात्यन्तमेदिनः, न च तद्विनाशे विनाशि द्रव्यं, विनाशिरूपानुवेधेनैव वस्तुनः परिणामित्वोपपत्ते, यत एव विरोधो भेदलक्षणं अत एव कूटस्थनित्यत्ता द्रव्ये भेदेषु च क्षणनाशिता च नेष्टा, तथाहि-यदि वस्तु व्यावर्त्तमानमुपलभ्यते तदन्वयनैकान्तिकेन विरुद्धमिति न कूटस्थनित्यता, तथा तदेव सर्वथा व्यावर्तमानमपि नोपलभ्यते, किन्तभूतपर्यायतया परिणमदेवेति भेदेषु क्षणनाशितैव नात्यन्त, सर्वथा बदल्यावृश्योपल- भ्यमानया सहायाः सर्वथा क्षणनाशिताया विरोधात् , शबलरूपे तु जात्यन्तरात्मके न कश्चिद्विरोधः, यथा चैकं सामान्यं सर्वव्य- रथनुयायिनैयायिकादिमिरिष्यते तथा तत्र विरोधः परिवर्तुमशक्य इति कथं तदेष्टव्यं , यथात्यन्तविरोधभीरुतया भीतो भयानि . ॥१६॥ .

·शपलता-
भीउलादा
दिमिद्धिा
॥१७॥
-
चेत् क्षणध्वंसानुभाविनः पर्यायाः स्पेमानं दधतां अतः येनैवमुच्यते इति तज्ज्ञाः-एकान्तिकावनन्यत्वानेदामेदौ तयोर्युवम् । अन्यो-
न्यथा तयोर्भेदो, नियतो धर्मधर्मिणः ॥१॥ तयोरपि भवेनेदो, यदि येनात्मना तयोः । पर्याया द्रव्यमित्येतद्, यदि भेदस्तदा-
त्मना ॥२॥ मेद एव तथा च स्यान्नैवैकस्य द्विरूपता । द्रव्यपर्यायरूपाभ्यां, न चान्योऽस्तीह कथन ॥ ३॥ स्वभावो यनिमित्तः
| सात्तयोरेकत्वकल्पना (मिन्नत्वे तस्य न स्यात्तुतयोरेकत्वकल्पना) ॥४॥ ततस्तयोरमेदे हि, स्वात्महानिः प्रसज्यते । तस्य मेदोऽपि
ताम्यां चेद्यदि येनात्मना च ते ॥५॥ मेद एवाथ तत्रापि, तेभ्योऽन्यः परिकरप्यते । तेषामभेदसिद्ध्यर्थ, प्रसङ्गः पूर्ववद्भवेत् ॥६॥
धर्मित्वं त्वंत(तस्य नैव)स्यात् , तत्तत्रत्वात्तदन्यया । न चैवं गम्यते तेन, वादोऽयं जाल्मकल्पित ॥७॥" इति यदुक्तं तदपि सर्वमन-
यसस्मेव, जात्यन्तरात्मकमेदामेदाभ्युपगमात् , अत एवोक्तम्-"नाभेदो भेदरहितो, भेदो वाऽभेदवर्जितः। केवलोऽस्ति यतस्तेन,
कुतस्तत्र विकल्पनम् १ ॥१॥ येनाकारेण भेदः किं, तेनासावेव किं द्वयम् ? । असत्त्वात्केवलस्पेह, सतच कथितत्वतः ॥२॥ ततच
तत्प्रमाणेन, गम्यते झुभयात्मकम् । अतोऽपि जातिमात्रं तदनवस्थादि दूपणम् ॥३॥ एवं घुभयदोपादिदोषा अपि न दाणम् ।
सम्यग्जात्यन्तरत्वेन, भेदाभेदप्रसिद्धितः ।।४॥ एवं शवलरूपेऽस्मिन् , व्यावृत्यनुगमायपि । स्याद्वादनीतितः सिद्धौ, तथाऽनुभवसु-
स्थितौ ॥५॥ इत्यंप्रमाणसिद्धेऽसिन् , विरोधोद्भावनं नृणाम् । व्यसनं धीजडत्वं वा, प्रकाशयति केवलम् ॥६॥" तदेवमलं दुर्मति-
स्पन्दितेष्वत्यादरेणेति । इहान्वयविचारादभेद एव यद्यपि प्रस्तुतः तथाऽपि जात्यन्तररूपं तं प्रकाशयितुं भेदोऽपि निरूपित इति
तसाचलरूपभावादनेकान्तसिद्धिः, एवमनभ्युपगमे त्वनेकदोपोपनितपातसम्भवः, आह च-
सुखदुःखादिसम्बन्धो, युज्यते कथमन्यथा? । व्यर्थः श्रमस्ततोऽन्येषां, दुस्तर्काकुलचेतसाम् ॥२४॥
॥१६७॥

·..बाउत्पादा.
दिसिद्धिः
DROID
शरलता
सिद्धिः
कफपित्तकृत्त्वमुपलभ्य चित्रयोगिशक्तियोगित्व खयमेव देवानांप्रियेणाभ्युपगतं भवतीति किमसाकमेवमप्यनिष्टभजनि?, किञ्च-
"कटुकाकटुकः पाके, वीर्योष्णचित्रको मतः । तद्वदन्तीप्रभावातु, विरेचयति सा नरम् ॥१॥" तथा-"कपायमधुरं ग्राहि, वातनं
लघुदीपनम् । सिग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं, श्लेष्मपित्ताविरोधि च ॥१॥ किश्चिदम्लं तु सङ्ग्राहि, किश्चिदम्लं भिनत्ति च। यथा कपित्थं
साहि, मेदि चामलकं तथा । २॥ मूत्रोन्मिश्रा यत्रितात्मा हरिद्रा, सात्मीकुर्वन् हन्ति मासेन कुष्ठम् । तद्वत्पेयश्चित्रका श्लक्ष्ण-
पिष्टा, पिप्पल्येव पूर्ववन्मुत्रयुक्ता ॥शा" इत्याद्यमिधीयते विद्वद्भिः, तथा च द्रव्यशक्तिवैचित्र्यं दृष्टमपलपितुमशक्यमेच, अथ-
"विरोधसंनिधेर्दोषस्तजन्मा न भवेदपि । सति तसिंस्तदात्मा तु, नानिष्टोऽपि निवर्त्तते ॥१॥" तदपि न साधु, यतः यद्यैकान्तिकः
कधिदमेदो मेदो वा स्यात्तदा तयोरेकवस्तुताऽऽपादाने तदात्मनो दोपस्य संभवः, यदा त्वेतदीदृशमेव जात्यन्तरं तदैवमसमीक्षित-
ममिधानं कथं न स्यात्परस्मेति, “भागा एव हि भासन्ते, संनिविष्टास्तथा तथा। तद्वान् कश्चित्पुनःव, निर्भागः प्रतिभासते ॥१॥"
इति तु प्रतीतिविरुद्धं, केवलभागानां कदाचिदनुपलब्धेः, "अन्योऽन्यप्रत्ययापेक्षास्ते तथास्थितमूर्तयः । कर्मणां चापि सामर्थ्यादपि
निर्भागवर्तिनः ॥१॥ यन्निवेशेन ये भावाः, प्राणिनां सुखदुःखदाः । कर्ममिर्जनितास्ते हि, तेभ्य एवाविभागिनः ॥१॥ इति प्रत्य-
क्षप्रतीयमानार्थप्रतिपादनपरं वचः, भागभागिनोरन्यानन्यत्वमेव प्रकाशयदसत्पक्षमेव पुरस्करोति, अत एव-"ते चैकशब्दवाच्याः
स्युः, कथश्चित्तत्त्वभेदिनः।" इत्यपिनो नो वाघायै, न च स्खलक्षणज्ञाने शब्दार्थः प्रतिभासते 'अस्पष्टरूपा गम्यते, शन्देभ्योऽपि त
एव हि। ततः केन सहपां खाद्, 'भिन्नाभिन्नत्वकल्पना? ॥१॥" इति तु न युक्तं, कथञ्चिच्छन्दसैकवस्तुविषयत्वोपपादनात्, न
चैकान्तनिर्विभागस्य कस्यचिदेकान्तिकानेकमिन्नदेशांशयोगिता, ततः-निविभागस्य चानेकमिन्नदेशाशयोगिता कथमिष्टा , प्रतीते-
,
॥१६॥

·शपलवा-
उसादा
देसिद्धिः
१२७॥
.
श्वेत् क्षणध्वंसानुभाविनः पर्यायाः स्पेमानं दधतां अतः येनैवमुच्यते इति तज्जाः-एकान्तिकावनन्यत्वानेदाभेदौ तयोर्भुवम् । अन्यो-
|ऽन्यथा तयोमेंदो, नियतो धर्मधर्मिणः ॥१॥ तयोरपि भवेनेदो, यदि येनात्मना तयोः। पर्याया द्रब्यमित्येतद्, यदि मेदस्तदा-
त्मना ॥२॥ मेद एव तथा च स्सा बैकस्य द्विरूपता । द्रव्यपर्यायरूपाभ्यां, न चान्योऽस्तीह कश्चन ॥३॥ स्वभावो यनिमित्तः
स्यात्तयोरेकत्वकल्पना (मिन्नत्वे तस्य न स्यात्तुतयोरेकत्वकल्पना) ॥४॥ ततस्तयोरमेदे हि, स्वात्महानिः प्रसज्यते । तस्स मेदोऽपि
ताम्यां चेयदि येनात्मना च ते ॥५॥ मेद एवाथ तत्रापि, तेभ्योऽन्यः परिकल्प्यते । तेपाममेदसिद्ध्यर्थ, प्रसङ्गः पूर्ववद्भवेत् ।।६।।
धर्मित्वं त्वंत(तस्य नैव)स्यात् , तत्तत्रत्वाचदन्यया । न चैवं गम्यते तेन, वादोऽयं जाल्मकल्पित १७॥" इति यदुक्तं तदपि सर्वमन-
वसरमेव, जात्यन्तरात्मकमेदाभेदाभ्युपगमात्, अत एवोक्तम्-"नाभेदो भेदरहितो, भेदो वाऽभेदवर्जितः। केवलोऽस्ति यतस्तेन,
कुतस्तत्र विकल्पनम् ॥१॥ येनाकारण भेदः कि, तेनासावे किं द्वयम् । असत्वात्केवलस्येह, सतश्च कथितत्त्वतः ॥२॥ ततश्च
तत्प्रमाणेन, गम्यते धुमयात्मकम् । अतोऽपि जातिमात्रं तदनवस्थादि दूपणम् ॥ ३॥ एवं धुभपदोपादिदोषा अपि न दूपणम् ।
| सम्पग्जात्यन्तरत्वेन, भेदाभेदप्रसिद्धितः ॥४॥ एवं शबलरूपेऽस्मिन् , व्यावृत्यनुगमावपि । साद्वादनीतितः सिद्धौ, तथाऽनुभवमु-
स्थितौ ॥५॥ इत्थं प्रमाणसिद्धेऽसिन् , विरोधोद्भावनं नृणाम् । व्यसनं धीजडत्वं वा, प्रकाशयति केवलम् ।।६।। तदेवमलं दुर्मति-
स्पन्दितेश्वत्यादरेणेति । इहान्वयविचारादभेद एव ययपि प्रस्तुतः तथापि जात्यन्तररूपं तं प्रकाशयितुं भेदोऽपि निरूपित इति
| तसाच्छयलरूपभावादनेकान्तसिद्धिः, एवमनभ्युपगमे त्वनेकदोपोपनितपातसम्भवः, आह च-
सुखदुःखादिसम्बन्धो, युज्यते कथमन्यया? । व्यर्थः श्रमस्ततोऽन्येषां, दुस्तर्काकुलचेतसाम् ॥२४॥
.
पOOOONG
"
॥१७॥

·अने- "थाउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१६८॥ सुखादि , यदि नानेकान्तस्तदा सुखदुःखादिसम्बन्धः कथं युज्यते ?, तस्य तद्रूपपरिणामव्यतिरेकेणान्यस्थासम्भाव्यमानत्वात् , तथाहि- यदाऽऽत्मा तत्पर्यायरूपतया परिणमति तदा ते वस्य युक्ताः, यदा त्वयं कूटस्थनियतामावित्रदेवास्ते तदा तदन्यात्मन इव ते तस्य न स्युः, प्रयोगः-यः सुखादिरूपेण न परिणमति न तस्य सुखादयः, यथा विवक्षितादात्मनोऽन्यस्य, न परिणमति च तद्वत्तयाऽ. मिमत आत्मा सुखादिरूपेणेति व्यापकानुपलब्धिः, ननु यदि तद्रूपतापरिणामेन च्याप्तास्ते कदाचिदुपलभ्येरन् तदा तन्निवृत्तौ ते तस्य निवर्तेरन् , न चैतदस्ति, तत्कथमेतत्साधनं साधीयः १, एतदमत् , यतः सुखदुःखादिकाले किञ्चिदनुग्रहोपघातायात्मनः कथ- श्चिदात्मभूतमुपजायते न वा १, यदि जायते सिद्धः परिणामः, न जायते चेन्नाकाशादेरात्मान्तराद्वा आत्मीयपूर्वावस्थातो चाऽस्य विशेष इति यथैव तदैकखभावनियतमाकालमपि तथैव स्यात्, तथाहि-सुखं दुःखं चेति विकाराविमो नित्यस्यात्मनो न संभवतः, अथोच्येत-नित्यस हिवरूपविनाशः स्वरूपान्तरोत्पादश्च विकारो नेष्यते, गुणनिवृत्तिर्गुणान्तरोत्पादश्वाविरुद्ध एप, तदत्रापि वाच्यं, नित्यस्य सुखदुःखाम्यां किं क्रियते १, स्वविपयोऽनुभव इति चेत् नन्वेकान्तेनाविचलितकस्वभावस्याकाशादेरिवानुभवोऽपि कथमिति चिन्त्य, किश्च-अनुभवे सत्यप्यस्यातिशयानतिशयरहितस्य क उपकारः, तथा च सति सत्यप्यसिन् सुखदुःखभोक्तृत्वमनुपप- अमिति धर्मधर्मिणोः कथञ्चित्स्वरूपामेद एवेति निर्णयामः। समवायनिरासा-समवायत्तत्सम्बन्ध इत्यपि वार्त, समवायग्राहकप्रमाणाभावात् , प्रमाणमन्तरेण प्रमेयव्यवस्थानुपपत्तेः, यदि हि समवायग्राहकं किमपि प्रमाणं भवेत् तदैते सुखादयो गुणा मिन्ना अपि सन्तः कथश्चित्तत्सम्बन्धित्वेन व्यवस्थापयितुं शक्रनपि, न चैतदस्ति, तथाहि-तद्राहकं प्रत्यक्षं वा मवेद् अनुमानं वा ?, न तावत्प्रत्यक्षं, यत 'इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञान- ॥१६८॥ " ·भीउत्पादा- दिसिदि ॥१६९॥ समवाय- निरास: . - मव्यपदेश्पमन्पमिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्ष मिति प्रत्यक्षलक्षणं भवद्भिावयेते, तत्रापि संयोगाद्व्यग्रहणं १ संयुक्तसमवाया- गुणग्रहणं २ संयुक्तसमवेतसमायाद्गुणत्वग्रहणं ३ समवायाच्छन्दग्रहणं ४ समवेतसमवायाच्छन्दत्वग्रहणं ५ विशेषणविशेष्यमावाद- भावप्रहणपमिति पोटा समिकर्पः, वतः समवायग्रहणनिपन्धनमा नैकमपि प्रकार पश्यामा, समवाये कस्यचित्संपोगाभावात् , द्रव्य- योरेव संयोग इत्यम्पुपगमात्, नापि समभाये समवापोऽपि कस्यचिदम्युपगतः, विशेषणविशेष्यभावध संयोगसमयायादिनिमित्त एवोपलब्धः, तथाहि-दण्डी देवदत्त इति संयोगाद्विशेषणविशेष्यभावः प्रवर्चते, नीलमुत्पलमिति च समवायात् , अपटं भूतल- मित्यादौ संयोगादिनिरपेक्षोऽपि विशेषणविशेष्यभावो दृष्ट इति चेत् वर्हि द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायलक्षणानां पण्णां पदा- र्थानां कतमोऽयं ?, अथायमपर एप कक्षित् सप्तमः पदार्थस्तहि पदपदार्थव्यवस्था विलुप्येत, अथ धर्मविना धर्मिणामेप निर्देशः कृत इति वचनाद्धर्मिरूपा ये ते पडेव, धर्मरूपास्त वदपरेऽपि सन्तीत्यभिधीयेत वर्हि स विशेषणविशेष्यभावोऽपि तयोः संबद्धः स्यादसम्बद्धो वा?, यद्यसंपद्धस्तदाऽसौ न तयोः, वदन्यपदार्थान्तरयत्, अथ सम्बद्धस्तर्हि तत्रापि सम्बन्धान्तरं कल्पनीयं, ततः सोऽपि तदपेक्षया धर्मी संयुच इति धर्मपिना घर्मिणामेप निर्देश इत्यपि प्लवते अनरसा च गगनतलावलम्बिनी धूमलतिकेव प्रसरन्ती दुर्निवारा संप- द्यत इति तन्त्र विशेषणविशेष्यभावः कविरस्वतत्रः सम्बन्धः, वदभावान्नायमध्यक्षगम्यः, न चायं धर्मी अयं धर्मः अयं चैतत्सम- वाय इति वितयमक्षप्रभवे विज्ञाने कदाचिचकास्ति, समवायसौहम्पाद्विवेकानुपलक्षणमिति चेत्तर्हि विवेकः कथमवस्थापनीयः ।, यथाप्रतिभासं वस्तुव्यवस्थायां परिणामनिनन्धन एवायमापनीपद्यते, विवेकानुपलक्षणं च भ्रान्वं तदोदीरितुं शक्यते यदा समवायः कचिदम्योग विवेकवोऽवगम्येत, अनुमानादयमवगम्यत इति चेत् तथाहि-इह तन्तुषु पट इति प्रत्ययासम्बन्धनिबन्धनः, अबा- " ·श्रीउत्पादा दिसिद्धिः ॥१७०॥ समवाय निरास: घितेहप्रत्ययत्वात् , यो योऽवाधितेहप्रत्ययः स स सम्बन्धनिबन्धनः, यह कुण्डे दधीति प्रत्ययः, तथा चेह तन्तुषु पट इति प्रत्ययः, तसात्सम्बन्धनिवन्धनः, इह ग्रामे वृक्षा इति भ्रान्तप्रत्ययनिराकरणार्थमपाधितग्रहणं, तथा सामान्येन सम्बन्धनिबन्धनचे साध्ये नानन्वयदोपः, सामर्थ्याच्च विशेषसिद्धिरिति, एतदप्यसत्, एवंविधानां कल्पनाबानानां वस्तुव्यवस्थापकत्यायोगात्, न ह्यसंबद्ध- लिङ्गादुदयतामनुमानानां प्रामाण्यमुपपत्तिमत् , अन्यथा स श्यामस्तत्पुत्रत्वात् प्रत्यक्षोपलक्ष्यमाण(तदन्य)पुत्रवदित्यादेरपि प्रामाण्यं स्थात्, बाधितत्वान्नेति चेत् अत्र किं न वाधा?, काऽसौ ? इति चेत् , इयमेव यदनियमतो लिनादुत्पत्तिरिति, तथाहि-समवाये- ऽपि इह समवायिषु समवाय इति प्रत्ययः प्रवर्तते, न चात्र (विशेषणविशेष्यभावः समवायनियन्धनः, समवायिषु साद)गुण्यतया- ऽभिमताद्विशेषानुपलक्षणात्, किञ्च-वृक्षे शाखा पटे तन्नव इति लोके प्रत्ययः प्रवर्चमानः सः, न पुनर्यथा भवताऽभिधीयते तथेति लोकवाघोच, अत एवोक्तं-"न धर्मधमित्वमतीव मेदे, वृत्याऽस्ति चेन्न त्रितयं चकास्ति । इहेदमित्यस्ति मतिश्च वृत्ती,न गौणभेदो- अपि च लोकबाधः ॥१॥" प्रत्यक्षानुमानातिरिक्तमपरमपि प्रमाणान्तरं यद्यप्यस्ति तथाऽपि तदपि समवायं साधयितुमसमर्थ, यतो विप्रतिपत्तौ सत्यामागमान्न तावत् परित्राणं, उपमानं तु सादृश्यमात्रनियतं, अर्थापत्यादि तु वैशेषिकैनैयायिकैर्वा नाभ्युपगतं, तन्न किश्चित्समवायग्राहकं प्रमाणमिति अपिच-अयुतसिद्धानामाधेयाधारभूतानामिहेति प्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवाय इति समवाय- खरूपमुपवर्णितं, अत्रायुतसिद्धिर्देशैकत्वेन कालैकत्वेन रूपैकत्वेन वा ?, न तावद्देशैकत्वेन, नहि य एच तन्तूनां देशः स एव पट- स्थापि तथाऽस्ति, तन्तवः स्वारम्भकेष्वंशेषु व्यवस्थिताः पटस्तु तेष्विति कथं देशैकत्वम् ?, आकाशैकत्वे सर्वेपामेकदेशत्वं सात् , न च तदेकदेशत्वेनैकदेशत्वं, निर्देशत्त्वान्नभसा कल्पितास्तस्य त इति चेत् तस्कि कल्पनातो वस्तुव्यवस्था, नापि कालैकत्वेन, नहि . ॥१७०॥ ,

·भीउत्पादा-
दिसिद्धि
आत्मसर्व
गतत्व.
निरास:
य एव तन्तूनां कालः स एव पटस्थापि, कार्यकारणभावाभावग्रसङ्गात् , कारणेन हि कार्यस्य समानकालत्वमन्यतः सिद्धस्स स्यात् ,
ततः किं सिद्धोपस्थायिना कारणेन!, रूपैकत्वे तु किं कुत्र समवैतु, ननु युतसिद्धिर्नाम उभयोरपि सम्बन्धिनोः परस्परपरिहारेण
पृथगाश्रयायित्त्वं, सा ययोनास्ति तावयुतसिद्धौ, तयोः सम्बन्धः समवायः, यथा तन्तुपरयो, यद्यपि तन्तयः पटव्यतिरिक्ताः
| पटे न समवयन्ति तथाऽप्युभयोः परस्परपरिहारेण पृथगाश्रयाश्रयित्वं नास्ति, पटस्य तन्तुम्वेवाश्रयित्वात् , तथा च सति सम्बन्धो
नानुपपन्नः, खरूपभेदस्य सम्भवात् , मिन्नयोश्च परस्परोपश्लेपस्य दहनायस्पिण्डयोरिख विना सम्बन्धेन सम्भवात् , इयांस्तु विशेपो-
वह्निरुत्पद्य पश्चादयस्पिण्डेन सह संबध्यते, इह तु खकारणसामर्थ्यादुपजायमानमेव तत्र संबध्यते, यथा छिदिक्रिया छेदेनेति, एत.
दपि सर्वमसारं, यतो न तन्त्वाद्याश्रयात्यन्तव्यतिरिक्तं पटादिरूपमनुभूयते, किन्तु तदेव कारणं तथा भूयत इति तथा परिणाम
एवास समवायः समुपतिष्ठते, तथा आधाराधेयभावोऽपि नित्यैकान्ते न समस्ति, तथाहि-उपकार्योपकारकभावे सत्येवाधाराधेयभावः
| स्यात् यद्वा तदभावेऽपि ?, न तावत्पूर्वः पक्षा, न हि नित्यमप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपं कदाचिदुपकारकं युक्तं, तत्स्वभावताहानेः।
सर्वगतात्मवादनिरास:-भवतु वा यथा कथञ्चिदिदं तथाऽपि यत्रैक आत्मा तत्रात्मान्तराणामपि विद्यमानत्वात् तेषामपि
स कथं न स्यात् ।, यथा ोकेनात्मना सुखादीनामयुतसिद्धिस्तथा तद्देशवर्तिमिरात्मान्तरैरपि, आधाराधेयभावोऽपि यादृशो विवक्षि-
तात्मापेक्षया तादृशस्तदात्मापेक्षयाऽपि विद्यत एव, अमिव्यापकाधारस्य तत्रापि निवर्तयितुमशक्यत्वात् , अथ ये येन संवेद्यन्ते ते
तत्सम्बन्धिनो भवन्ति, तत्संवेदनं चैकार्थसमवायिविज्ञानवशात् , तथाहि-यसिन्नात्मनि सुखादयः समवेतास्तदात्मसमवेतमेवात्म-
मनासनिकर्षसमुत्थानं वद्विपयं संवेदनमुपजायते, तदम्पसत् , समवायस्यैव दुःस्थितत्वात् , किन-कूटस्थनित्यस ग्रागिवास मन-
॥१७॥

·धीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१७॥ आत्मसर्व गतत्व- निरासा माऽपि संयोगो न संभवति, तथाहि-यदसंयुक्तं रूपं तन्न मनसा संयुज्यते, यथा मुक्तात्मादि, असंयुक्तरूपश्चात्मा पूर्वावस्थायामिति खभावविरुद्धोपलब्धिः, संयुक्तासंयुक्तयो रूपयोः परस्परपरिहारेणावस्थानात , अथैकरूपस्य न पद्वयमिति सर्वदेव संयुक्त एवाय- मिष्यते तर्हि संयोग एवायं न भवेत् , तस्याप्राप्तप्राप्तिरूपत्वात् , किश्च-दिगादिमिरपि मनःसंयोगः किं न भवति ?, अनात्मरू- पत्त्वादिति चेत्, ननु सर्वव्यापित्वे कूटस्यनित्यत्वे महत्वे च सति कथमयं विभाग:-अयमात्माऽनात्मा चायमिति, यस्य मनास- म्वन्धः स आत्मा तदन्योऽनात्मेति चेत्, न, इतरेतराश्रयप्रसङ्गाद, सत्यात्मत्वे मनासम्बन्धः, सति मनासम्बन्धे चात्मेति, शरी- रसम्बन्धनात्मा तदन्योऽनात्मेति यद्यभिधीयते तदा शरीरसम्बन्धोऽप्पाकाशादिभिः किं न भवति ?, अनात्मरूपत्वादित्युत्तरे तदेव दुरुत्तरमितरेतराश्रयद्पणमाडौकते, किच-आत्मान्तराणामपि तत्र भावात्तत्सम्बन्ध्यपि तत्कि न भवेत् , अथ यस्सैयादृष्टेनोपभोगाय तदुत्पादितं तेनैव संवध्यते, ननु तदद्दष्टमपि सर्वसम्बन्धि किं न भवति ?, सर्वैरकरणादिति चेत् कथं न कुर्वन्ति ?, मनोमिसन्धेरभा- वात् , नन्वप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपत्वादात्मनामेकस्य मनोऽभिसन्धिर्नान्यस्येति न युज्यते, एतेन यत्केनचिदुक्तं-'सर्वेपामात्मनां सर्वगतत्वेन सर्वसम्बन्धेऽपि न साधारणो भोगः, यस्य कर्मणा यच्छरीरमारब्धं तस्यैव तहोगायतनं, न सर्वस्य, कर्मापि यस्य शरी- रेण कृतं तस्यैव तद्भवति, न परय, एवं शरीरान्तरनियमः कर्मान्तरनियमादित्यनादि'रिति तत्प्रत्युक्तं, उक्तवद्विशेषासिद्धे, अपि च-नवानामात्मविशेषगुणानामत्यन्तोच्छेदो मुक्तिरिति भवता व्यावण्यते, ते च बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कारधर्माधर्मलक्षणा नात्मपरिणामरूपा इष्यंते, किन्त्वात्मव्यतिरिक्ताः, ततो यद्यपि केचित्ते विनष्टास्तदापि तदात्मसम्बन्धित्वेनामिमता न विनष्टाः, ततो यथाऽसौ नित्यव्यापिसमवायादितत्सम्बन्धवशात्संसारी एवं मुक्तत्वाभिमतोऽपि तथैव, तत्प्रदेशवर्तित्वादखण्डं तादृशं खरू- . ॥१७॥ +

·भीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१७३॥
प्रकृतिवाद-
| निरास:
पमाविभ्राणः कथमिव न संसारी सादित्यलमतिजल्पितेन ।
प्रकृतिवादनिरासः-अपरस्त्याह-केवलानन्दभोक्तृस्वरूपो हि पुरुषः, नापरमख कदाचिद्रूपं, केवलं संसार्यवस्थायामज्ञानव-
मन्छनः प्रकृतिसाध्यमात्मगतं मन्यमानस्तत्सुखं दुःखं चोपभुत इत्युच्यते, ततः प्रकृतिविकारदर्पणाकारबुद्धिसद्वान्तः सुखाद्युपधा-
नमात्रेणासोपभोगायोपतिष्ठते, 'बुद्ध्यध्यवसितमर्थ पुरुषश्वेतयते' इति वचनात् , तदप्यसत् , यतस्तेनापि परिणामवाद एवमभ्युप-
गतः, तथाहि स एवात्मा कदाचिदज्ञानतमश्छन्नः कदाचिन्नेति न वस्तुनः परिणाममतीत्य वर्तते, नापि पुद्धिसद्वान्ता अपि सुखा-
दयस्तेन वैद्यन्ते यायन स्वयं प्रीतिपरितापाद्यनुभवरूपतया परिणामा, किश्च-अयमेकदैव सत्वरजस्तमसा परस्परविरुद्धात्मनां सा-
म्यावस्थारूपामेकां प्रकृति प्रतिपाद्यमानः कथमुत्पादादीनामेकत्र सद्भावं नाङ्गीकुर्यात् ?, तस्मात्तथापरिणाम्येव सुखादिसम्बन्ध आत्मनो
युक्त इति, ननु यद्यात्मपरिणतिरूपाः सुखादयस्तर्हि जलानलादिबावार्थसंनिधानापेक्षाः किमित्यमी वेद्यन्ते , न, सहकारिकारणा-
|पेक्षसात्मनस्तथा परिणामात्, अनुभूयन्ते च कदाचिद्भावनाबलभाविनो बहिरर्थमन्तरेणापि सुखादयः, तथा चोक्तम्-"प्रज्ञादिरेव
शिष्यन्ते, भावना बलभावतः । नार्थेन जनिताकारो, बुद्धौ भोगस्तदात्मनः ॥१॥" इति, तर्हि ज्ञानरूपा एवामी भवन्विति चेत्,
न, ततो रूपान्तरेण वेद्यमानत्वात् , तथाहि-विज्ञानं चिद्रूपतामात्रनिष्ठं, सुखादयश्चाहादादिपाः संवेद्यन्ते, अथ चिद्रूपताविशेषो-
| ऽयमित्यभिधीयेत तर्हि यथा चिद्रूपतामात्रनिष्ठमपि संवेदनं विशिष्टता प्रतिपद्यते तथा तदुपरञ्जक किश्चित्कथञ्चित्तदन्यतिरिक्तं
विशेषणमुररीकर्तव्यं, तथाहि-चिद्रूपतामात्रनियतस्वरूपमपि संवेदनं नीलादिपदार्थसंनिधानमपेक्ष्य नीलाद्यवभासतया परिणमति,
ततः स तादृशस्तस्स विशेषः ख्यापयितुं शक्यते, यदा तूपरमकं विशेषणं नेष्यते तदा विशेषः किंकता, तसादात्मपरिणति-
॥१७॥

·श्रीउत्पादा. दिसिद्धि ॥१७४॥ प्रकृतिवाद- निरास - " . -- रूपाः सन्तः संवेदनोपरञ्जका भवन्ति सुखादयः, न पुनः संवेदनमात्रशरीरा एवेति, न च तदतद्रूपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजा, वत् मुसादिकमज्ञानं विज्ञानामिन्नहेतुजमित्यपि नन्याय्य, ज्ञानस स्वावारकविंगमादर्थादेरुत्पत्तेः, तसाच वासनादिसहायाद्वेदनीयोदया- सुखदुःसयोरुत्पादात् , एतच्चावश्यमभ्युपेयं, अन्यथाऽपेक्षाज्ञानाभावप्रसङ्गादिति, तसाद् दुस्तर्काकुलचेतसां व्यर्थ एव कचित्प्रवृत्ति- निवृत्यादिरूपः श्रमः, खाभ्युपगमवाधित्वेनासमञ्जसत्वप्राप्तः, तथाहि-नित्यैकान्ते यदि कर्तृखरूपस्तदा न भोक्तखरूपस्तथा यदा च भोक्तृस्वरूपस्तदान कर्तृवरूपः, तथा यदि वस्वभावो न मुक्तखभावः अथ मुक्तखभावस्तदान बद्धस्वभावः,रूपान्तरं तु यदि कर्तृ- भोक्तृबद्धावद्धादिखभावं याचदात्मनः किं स्यात् ?,ततश्च परैः स्वयमेवैकान्तनित्यं प्रतिपादयद्भिः कथं क्वचित्प्रवर्तितव्यं निवार्तितव्यं चा?,ततवामी धर्मार्थकामलक्षणपुरुषार्थत्रयादश्चिताः कुतर्कप्रभवैर्ग(: कु)विकल्पैराकुलीकृतचेतसः किमसमञ्जसं यन्नावामुयुः, तदल- मेकान्तकुतर्कावलम्बनेन, प्रमाणोपपन्न एव यथोक्तोऽन्वयोऽभ्युपगन्तव्य इति धौव्यविचारः॥ कश्चिदाह-उत्पादादयो धर्मा धर्मिणो भिन्नाः अथामिन्नाः ?, किंच-तत्रोभयथाऽपि दोपः, तदाह- ननुत्पादादयो धर्मा, भिन्नाः स्युर्धर्मिणो यदा। नीरूपत्वं तदा तस्य, वाच्यं वा लक्षणान्तरम् ॥२५॥ अभेदे युक्तता न स्यात्, अस्या भेदव्यपेक्षणात्। सम्बन्धशब्दो नायं यद्, न द्वयेन विना स तु ॥२६॥ किं चोत्पादादियोगित्वमुत्पादादेर्यदेष्यते । अनवस्था तदा मृग्य, तेनान्यद्वस्तुलक्षणम् ॥२७॥ सत्त्वं हि वस्तुनो रूपं, सदिति प्रत्ययो यतः। सत्त्वरूपवियोगेन, नोत्पादादेरपि स्थितिः ॥२८॥ यदुत्पादव्ययधौव्ययुक्तं तेभ्यः परं न तत् । किन्त्वमेदांशमाश्रित्य, तेपामेव तथा स्थितिः ॥२९|| ॥१७॥ ।

·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१७५॥ उत्पादा- दीनां मेदाभेदो यद्युत्पादादयो धर्मा धर्मिणो व्यतिरिक्तास्तदा तस्स नीरूपता, रूपं ह्यात्मस्वभावः उत्पादादयस्त्वर्थान्तरभूता इति कथं धर्मिणों न नीरूपता ?, प्रयोगः-यदुत्पादादिधर्मव्यतिरिक्तं तन्न सरूपं, यथाऽऽकांशकुशेशर्य, उत्पादादिधर्मव्यतिरिक्तश्च विवक्षितो धर्मीति, ननु यद्युत्पादादिधर्मसरूपं वस्त्वभ्युपगत सात् तदा तद्भेदे तन्त्रीरूपता युक्ता, यदा तूत्पादादियुक्तं वस्त्वित्युच्यते तदा तद्भेदे तन्नीरूपता (न) युक्ता, धर्मिरूपताया एव रूपत्वात् , नैतदस्ति, यतो धर्मभेदे धर्मी न स्वरूपेणोत्पद्येत विपद्येतान्वयं वा भजेत् , धर्मी धर्मिरूप एवं न स्यात्, उत्पादव्ययध्रौव्यमेव हिं सतो लक्षणं, नवरमवस्तुनो नोत्पादादियोगित्वं, तथाहि-यद्यत्स्वरूपं न भवति न तत्तस्य लक्षणं, यथा विसंवादित्वं प्रमाणस्य, न भवन्ति चोत्पादादयो लक्षणं धर्मिणः स्वरूपं, ततो न ते लक्षणं, एवं च पृथुघु- भोदराद्यपि न घटस लक्षणं स्यात्, व्यतिरेके च धर्मधर्मिणोः सम्बन्धो न संभवति, संयोगादिसम्बन्धप्रतिषेधाद्, एवं तापढ्दो न युक्तः । अभेदपक्षे दोपमाह-अभेदः-एकत्वं तत्र न युक्तता, यतो युक्तता नाम सम्बन्धशब्दः, सम्बन्धस्तु न द्वयेन विना क्वचि- दनुपचरितः संभवति, उपचरितं तु रूपं वस्तुतत्वकल्पनायामनवसरमेव, नहि राहोः शिरः शिलापुत्रस्य शरीरमित्यादावुपचरित- सम्बन्धं सद्भावसारं कदाचिद्वस्तुद्वयं पारमार्थिकी भूतिमवलम्वते । एवं पक्षद्वयेऽपि दूपणमभिधायाभ्युचयमाह-उत्पादादीनां वस्तु- त्वसिद्धये यद्युत्पादादयोऽपरे इष्यन्ते तदाऽनवस्था तद्वस्तुसिद्धयेऽपि तदन्योत्पादादिपरिकल्पनया, तथाहि-वस्तुलक्षणभूता उत्पा- दादयः खयमवस्तुभूता वस्तुभूता का भवेयुः १, यद्यवस्तुभूताः कथं कसचिल्लक्षणं नाम ?, यदवस्तु तन्न कसचिल्लक्षणं, यथा | नभःपुण्डरीकं, अवस्तुभूतावोत्पादादयः, अथ वस्तुभूता एते इष्यन्ते तहिं प्रत्येकमेपां रूपत्रययोगित्वं स्यात् , उत्पादेऽप्युत्पादप- यधौव्ययुक्तत्वं, व्ययेऽप्युत्पादव्ययधौव्ययोगित्वं, प्रौव्येऽप्युत्पादव्ययध्रौव्ययोगित्वं, पुनस्तेऽप्युत्पादादयो नावस्तुभूताः कस्य- ॥१७५ ·, भीउत्पादा- रिसिदिः ॥१७६॥ उत्पादों दीनां मेदामेदौ . विलक्षणं, वतन्तद्वस्तुत्वसिद्धये तदपरे ते परिकल्पनीयाः, तत्रायमेव वृत्तान्त इत्यनवस्था स्फुटैव, अथानवस्थाभयादुत्पादादीनां प्रत्येकमुत्पादादिपोगित्वं नेप्यते तर्हि वस्तुत्वं न स्यात् , ततो वस्तुलक्षणत्वमपि तेषां न स्यात्, न चैवमभ्युपगम्यते भवद्भिः, तणा- | दुत्पादादीनामुक्तलक्षणवैकल्येऽपि वस्तुत्वसम्भवात् अन्यद्वस्तुलक्षणमन्वेष्टव्यं नोत्पादादियोगित्वमिति, नहि यदन्तरेणापि यद- | पति तत्तस लक्षणं युक्तमव्यापकत्वात्, लक्षणस्य हि त्रयो दोपा-अतिव्याप्तिरव्याप्तिरसम्भवश्वेति तदिदमव्याप्तिदोपदुष्टं सत्कथं लक्षणं स्यादिति ॥ अन्यच-नोत्पादादियोगित्वं वस्तुलक्षणं, किन्तु सचं, सत्वं च तदेव यतोवस्तुनि सदिति प्रत्ययो भवति, एत- देव सचमभ्युपेयं, यतः सत्त्वरूपवियोगेन उत्पादादेरपि न स्थितिः, तथाहि-यद्युत्पादादयः सन्ति तदा सिद्धः सत्वयोगः, अथ न मचयोगस्तदा न सन्त्येवेति खरविषाणकल्पा एवामी उत्पादादय इति, नैयायिकामिमतसामान्यलक्षणं सत्चमाश्रित्य प्रागेव विचारितं, इहापरं स्वकीयसवलक्षणं धर्ममाश्रित्येदममिहितमिति श्लोकचतुष्टयेन पूर्वपक्षः, अत्र परिहार:-न खलु केवलमभेदं मेदं या ममाश्रित्य धर्मधर्मिमावच्यवस्था, किन्तु मेदामेदात्मकं चित्रज्ञानकल्पं जात्यन्तरं, तत्र च यद्वस्तूत्पादादियुक्तं तदुत्पादादिभ्यः | किमपि न पृथक्, किन्तूत्पादादीनामेवामेदांशमाश्रित्य वस्तुरूपता स्थिता, उत्पादादय एव धर्मिरूपतयैकतया स्थिता वस्त्विति- यावत् ततो नोक्त दोष इति, ननु धर्मा विद्यन्ते यस्य स धर्मीति व्युत्पत्तिरेव तयोर्मेदं प्रख्यापपन्ती प्रकारान्तरमपाकरोति, अनु- | मानमेव तनेदप्रसाधकमस्ति, तथाहि-मित्रो धर्मधर्मिणी, मेदेन प्रतीयमानत्वात् , यौ मेदेन प्रतीयेते ती मिन्नौ, यथा देवदत्त- |पादनौ, प्रतीयते च भेदेन धर्मपर्मिणौ, तसादिमी, नायमसिद्धो हेतुः, अयं धर्मी इमे धर्मा इति द्विरूपायाः प्रतीतेः संवेद्यमा- नत्वात् , सपक्षमावान विरुद्धा, प्रतिमासमेदेशपि तयोर्यदि मेदोन व्यवस्थाप्येत तर्हि मेदामेदव्यवस्वैव विशीर्यते, सर्वविश्वमेकरूपं ॥१७॥ -

·मेदामेद।
औउत्पादा-
दिसिद्धिा
॥१७७॥
सिद्धिः
स्वादिति विपर्यये पाधक प्रमाणं, तदेतदसत् , यत एव मेदवद्भिः सद्धिर्भवद्भिः किमेकान्तमेदो धर्मधर्मिणोः प्रतिपादयितुमिष्टः।
| किं वा कथञ्चिद्भेदः, न तावत्प्रथमः पक्षः, एकान्तभेदे सम्बन्धानुपपत्तेः, यत एव हि धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदस्तत एव धर्मा विद्यन्ते
यसासौ धर्माति व्युत्पतिः, नन्वेकान्तभेदेऽपि दण्डयुक्ते देवदत्ते दृष्टः संयोगवशादण्डीति व्यवहार इति चेत्, न, तत्रापि देव-
दत्तस्य तद्रूपतया परिणामात्, न खल तद्रूपपरिणामादपरस्तयोरपि कश्चित्संयोग इति प्रतिपादितं, न च धर्मधर्मिणोः संयोगलक्षणः
सम्बन्धः परैरिष्यते, समवायस्तु प्रागपास्ता, फिन-समवायात् धर्मा धर्मिणि वर्तन्ते वा न वा ?, यदि न वर्तन्ते तदा कस्तयो-
धर्मधर्मिभावः ।, तेषां तत्र समवाय एव तद्वत्तिरिति चेत्नहि यथैवानित्यत्वादयो धर्माः शब्दादिषु धर्मिपु वर्तन्ते तथैवात्मादिप्यपि
वरन्, य एव ह्यनित्यत्वादिशब्दादिना समवायो यद्वशात्तत्रैव स वर्तते स एव नित्यामिमतेष्वपि, तस्मैकत्वेनोपगमात्, इत्या-
त्मादेरप्यनित्यत्वं केन निवार्यते ?, किश्च-समवायोऽपि पदार्थान्तरभूतो यदि भूतस्तथाऽपि परस्परमसम्बद्धमिदं धर्मधर्मिसमवाय-
लक्षणं पदार्थत्रितयमजनि घटपटशकटवत् इति तद्वशादपि न धर्मधर्मिभावव्यवस्था, प्रयोगः-यद्यदसंश्लिष्टं न तत्तयोर्द्धर्मधभिभाव-
व्यवस्थानिवन्धनं यथा घटः कटपटयोः, असंश्लिष्टश्च समवायः समयायिम्यामिति व्यापकानुपलब्धिः, ननु समवायो भवद्भिरम्युप-
गम्यते वा नवा ?, यद्यभ्युपगम्यते तदा कथं स प्राक् प्रतिषिद्धः १, अथ नाभ्युपगम्यते तर्षयमाश्रयासिद्धो हेतुः, नैतदस्ति, यतः
प्रसङ्गसाधनमेवत् , परप्रसिद्धव्याप्तियेन साधनेन परस्मैवानिष्टापादनं च प्रसङ्गसाधनं, तथा विमुच्यते भवता-तावदसंश्लिष्टशरीराणां
घटादीनां न धर्मिधर्मभावव्यवस्थानिबन्धनत्वमिष्यते, ततः समवायोऽपि यद्यसंश्लिष्ट इष्यते तदा तद्वयवस्थानिपन्धनं नैटव्यः, ननु
यदि सम्बन्धे सति धर्मधर्मिभावव्यवसा कदाचिदुपलब्धा भवेत् तदैवं प्रसङ्गसाधनं साधीयः सात्, अनुपलब्धे तु सम्पन्धे
॥१७७॥

·भाउत्पादा-
दिसिद्धिा
॥१७८॥
मेदामेद-
सिद्धिः
धर्मधर्मिभावव्यवस्थाज्यापकः कथं कल्पयितुं शक्येत ?, तदेतदसत् , यतो मेदाविशेपेऽपि किञ्चित्तद्वयवस्थानिबन्धनमपरं नेति
न तथाविधप्रत्यासत्तिमन्तरेण संभवति, प्रत्यासत्तिश्च यद्युपकार्योपकारादिरूपा काचिदिप्यते तदा तद्भावपरिणामव्यतिरेकेणास्या
अन्यस्या असम्भवात् स एव पदार्थस्तेन तेन रूपेण परिणमन् स्वपर्यायात्मना धर्मः स्वद्रव्यात्मना च धर्मीति सिद्धः तादात्म्य-
लक्षणसम्बन्धे सति धर्मधर्मिभावः, यत्र तु तयोः स्वरूपं न संलिप्यते तदपरं तद्भावनिवत्पनं तत्र स न स्यादिति, अथ भेदाभेद-
दोपभयात्स्वरूपसंलेपस्तयोर्नेष्यते, समवायस्तु तद्वयवस्थानिवन्धनं तत्संश्लिष्ट इष्यते, तर्हि फिमसौ स्वयमेव ताभ्यां संश्लिम्पते
सम्बन्धान्तरवशाद्वा ?, न तावत् स्वयं, स्वात्मनि क्रियाविरोधाभ्युपगमाद् , अन्यथा ज्ञानसापि स्वपरप्रकाशकत्वप्रसङ्गात् धर्मधर्मिणी-
रपि खयं संश्लेषप्रसङ्गाच, तथाहि-असौ मिन्नोऽपि यदि ताभ्यां स्वयं संश्लिष्यते तदा तावेव स्वयं किं न संश्लिष्यतः ?, अथ
विचित्राः पदार्थशक्तयस्तथाहि-शर्करा स्वयमेव मधुरा वस्त्यन्तरं तु तया मधुरं क्रियत इति, तद्वदत्रापि समवायः वयं संश्लिष्यति
वस्त्वन्तरं तु वदलादिति, तदसत् , यतो माधुर्य शर्करादेः स्वरूपं ततस्तद्वस्त्वन्तरनिरपेक्षं खयमेव तथा भवतु, वस्त्वन्तरस्य माधु-
र्थपरिणामस्तदपेक्ष इति तेन स क्रियतां, इह तु संश्लेषरूपरूपतैय न समवायस्य रूपं, तस्यातद्धमत्वात् , तथाहि-सिद्धः सन् केनापि
रूपेण समवायः खसमवायिभ्यां संश्लिष्येत , ततः कथं संश्लेप एवास्य स्वरूपं भवितुमर्हति ?, खपरसंश्लेपजननस्वभावः समवाय
इति चेत् तदसत्, यतो यदि न स्वसंश्लेपजननस्खमावस्तदा स्वयं संश्लिष्येत् , तद्वशान परे संश्लिष्येताम् , अथासौ स्वयं संश्लिष्यति
परं च संश्लेपयति तर्हि तो समवायिनौ स्वयं संश्लिष्यतो वा न वा?, यदि न कथं समवायरस प्रयोक्तृत्वं ?, अथ संश्लिष्यतः
किमनेनान्तर्गहना स्वयमेव संश्लिष्यतं, तदपेक्षस्तयोः संश्लेप इति चेत् अस्स समवायिभ्यां संश्लेपः किमपेक्षः?, ननूक्तं खरूपा-
.
॥१७॥

·श्रीउत्पादा विसिद्धि ॥१७९॥ मेदामेद- सिदिः " पेक्षा, ननु संश्लिष्यमाणं स्वरूपं समवायिनोरप्यस्ति ततस्तयोः स वरूपापेक्षः किमिति नेटः १, अथ तादृशे खरूपे सत्यपि तो | प्रयोजकमन्तरेणापि संश्लिष्यति, समवायिनोरेव स तादृशोऽभ्युपगम्यते, किमनयाऽदृष्टवस्तुपरिकल्पनकटपिष्टिकया?, एवमपि भवतु, तथापि सिद्धो धर्मधर्मिणोः स्वभावभेद इति चेत् न सिद्धः, यतस्तयोस्तत्वभावत्वे कश्चिदुपश्लेपलक्षणो धर्मोऽस्ति न वा १, यदि नास्ति तदा तदेवेदमश्लिष्टं वस्तुद्वयमिति कथं धर्मधर्मिभावस्तत्स्वभावत्वं वा तयोः परिकल्प्यते ?, अथास्ति स तयोरमिन्नो मिभो वा , यद्यभिन्नस्तदा तदेवेदमश्लिष्टं वस्तुद्वयमिति तथैव धर्मधर्मिभावः, अथ मिन्नस्तदा सोऽपि तयोः सम्बद्धः किं वाऽस- म्बद्धः १ इत्यादि तदेवावर्तते, प्रतिनियतधर्मिधर्मस्वभावस्तरसम्बद्ध इति चेत् तथाहि-तस्यैव धर्मिणः स खभावो येन तद्धर्मापेक्षया त एव धर्मा भवन्ति, तदेतदप्यविचारितरमणीयं, यतोऽयमपि तद्धर्मस्तदात्मा वा?, यदि धर्मस्तदा पूर्व एव प्रसङ्गः, अथ तदात्मा तदा घटपटवत् खतत्रं पदार्थद्वयमेव स्यात् कोऽपरस्तत्र धर्मधर्मिभावः१, नहि खस्वभावमग्नयोरुपकार्योपकारकभावादिसम्बन्धव्यति- रेकेणैव पदार्थयोधर्मधर्मिभावोऽतिप्रसङ्गात्, अथैको धमी अनेकधर्मोपकारकशक्तिसम्पन्नस्ततस्तानसावुपकरोतीति सिध्यति धर्म- धर्मिभावः, नैतदपि चारु, यतः शक्तयस्ततो मिन्नाः किं वाभिन्नाः?, यद्यमिन्नास्तदुपकारिका अपरास्तत्र शक्तयः परिकल्पनीयाः, तथा चानवस्था तदवस्यैव, किच-यद्यनित्यत्वादयो धर्माः शब्दादेमिणो व्यतिरिक्तास्तदा शब्दादिवस्तुन एवात्मानमस्थायिनं न कश्चित्प्रतिपद्यत, प्रतिपत्ता च तदात्मानमेव तथा प्रतिपद्यते, तदनुरूपा(त्माऽभावे तत्स्थायिरूपाभावात् किं खरूपममिसंधाय प्रव- त ?) नित्यशब्दादिकमाशङ्कमानः किमनित्यताविचारं प्रत्याहिता (दरः) मिन्नायां चानित्यतायाम(मि)न् सानयोः तत्रैतत्प्रव- चता, किमनित्यशब्दात्मनि?, तदंतरेण प्रश्चेरिति चेत् किमनेन व्यवधिना?, वरमन्यपहिलेव प्रविपतिरस्तु, तेनैवार्थित्वात् , अतो ॥१७९॥ . जन ·भीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१८॥ यधैकान्तिकं धर्मधर्मिणोर्मेदं साधयितुमनुमानं तदाऽसिद्धो हेतुः, शब्दादिधर्मिस्वरूपव्यतिरेकेण कृतकानित्यत्वादिधर्माणामप्रतिभा- भेदामेद- सिद्धिः सनाच्छन्दस्वैव कृतकानित्यादिरूपेण प्रतीतेः, कथञ्चिद्भेदप्रतिभासस्तु धर्मधर्मिणोरस्ति, स च कथञ्चिद्भेदमेव गमयतीति नैकान्त- मेदे धर्मधर्मिभाव इति, एकान्ताभेदेऽपि धर्ममात्रं वा भवेत् धर्मिमात्रं वा भवेद् , इतरेतराव्यतिरेकादितरेतरस्वरूपवत् , ततस्तत्रापि कथं धर्मधर्मिभावः, किञ्च-एकान्ताभेदे यदेव साध्यधर्मस्य स्वरूपं साधनधर्मस्थापि तदेव, ततः कृतकत्वादी साध्ये हेतुत्वं न स्यात् , प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धत्वेनासिद्धत्वात् , ननु व्यतिरेकपक्षेऽपि य एवाभूत्वा भवनधर्माऽस्थिररूपोभावस्तत्रैव कृतकत्वादयो धर्मावर्त्तन्त इति व्यवस्थाप्यते, तथा च सैवाभूत्वा भवनखभावता भूतस्य चास्थिरस्वभावता तद्विपरीतरूपसमारोपव्यवच्छेदविषयायाः कल्पनाबुद्धे- निमन्धनं किं नेष्यते ?, तथैव परमार्थामेदवतोधर्मयोद्धमिणि प्रवृत्तः किमन्तर्गडुना कृतकत्वादिना व्यतिरेकवतोपगतेन', तथाहिन्न । सचामात्रेण कृतकत्वादयो धर्माः साध्यधर्मप्रतिपत्तिनिवन्धनं, सदा संनिहितस्येनानवरतप्रतीतिप्रसङ्गात् , किन्तु विकल्पप्रतिभासिन एच, स च विकल्पः स्वप्रतिभासिनमेवाकारं वहीरूपतयाऽध्यवसितमनुसरन् कृतकानित्यतादिरूपता वस्तुनः प्रतिपद्यते, परमार्थतो- ऽसंस्पर्शेऽपि तद्रूपस्य परम्परया तदुपादानत्वाद् , व्यतिरिक्तास्तु धर्मास्तदुत्पनिनिमिचमात्रतया परिकल्प्यन्ते, तद्वरं यदेव कल्प- नानिवन्धनं तदेव तथाविधविकल्पप्रसवनिमित्तमस्तु, तस्यावश्यमभ्युपगमनीयत्वात् , तस्मात्परमार्थतो वस्त्वभेदेऽपि च्यावृत्तिभेदमा- श्रित्य धर्मर्मिभावादिव्यवस्थेति, तदेतदप्यसत्, यती भावस्याभूत्वा भवनस्वभावता भूतस्य चास्थिरस्वभावता काचिद्विद्यते वान वा?, यदि न विद्यते तदा तद्विपरीतरूपसमारोपव्यवच्छेदविपयायाः कल्पनाबुद्धेः कथं निवन्धनं १, न ह्यसच्छशविपाणं काञ्चनापि १८०॥ बुद्धिमुपकल्पयितुमलं, तस्थापि वस्तुप्रसङ्गात् , अथ विद्यते तर्हि येयमभूत्वा भवनस्वभावता भूतस्य चास्थिरस्वभावता सैव कृतका-

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१८॥
उत्पाद-
पर्यायता
नित्यत्वादिधर्मरूपता, तथा च न भावस्यैकान्तेनैकस्वभावता, तथाहि-यन्मानमेवाभूत्वा भवनस्वभावता तन्मात्रमेव भूतस्यास्थिर-
स्वभावताऽपि, तन्मात्रत्वे घभूत्वा भवनस्वभावतैवावशिष्यते, ततो यद्ययमभूत्वा भूतस्तथाऽपि नास्थिरो भवति, भवनैकस्वभा-
पत्वादेव, अयोच्येतेयमभूता भवनखभावता येनायमस्थिर एव भवति तत्किमेपाऽप्यभूला भवनमा अथ विशिष्टमभूत्वा भवनं १,
यदि प्रथमः पक्षस्तदा तथैवास्थिरस्वभावताभावप्रसङ्गो भावस, अथ विशिष्टमभूत्वा भवनं तदत्रापि वक्तव्यं-काऽस्य विशिष्टता ,स्थिर-
रूपन्यावृत्तात्मता तर्हि स खयमस्थिरस्वभावः स्थिररूपाद्वधावते यथाकथश्चिद्वा?, यद्यस्थिररूपः सिद्धः स्वभावमेदा, यथा-
कश्चिद्वयावृत्तावस्थिररूपादपि किं न व्यावर्त्तते ?, अधायं स्वसत्तानन्तरमभवन् कथमस्थिराद्वयावर्नेत ?, तत्किमिदमभूतभवनमस्स
स्वभावः किं वा न?, यदि न तदा स्वसत्तानन्तरंस किं न भवति ।, अथ अस्यैव स्वभावः कथं नानेकखभावता भावस्य ?, तथाहि-
अभूत्वा भवनं नाम कस्यचिदवस्थितस्यैव विवक्षिताकारताऽवाप्तिः, भूतस्य चाभवनं तद्विरहः, एतौ चैकवस्त्वाधारौ स्यातां, न पुन-
रेकान्तेनैकस्वभाषावेव, यथैव हि व्यतिरेकभाजः कृतकत्वादयो धर्मास्तद्विपरीतन्यवच्छेदविषयायाः कल्पनापुद्धनिबन्धनमुपपद्यन्ते
तथैवैकान्तान्यतिरेकभाजोऽपि, यतो यद्ययमेकान्तेनैकखभाव एव भावस्तर्हि विकल्पोऽप्येकखभाव एवोत्पत्तुमर्हति, निरंशवस्तुविष-
यानुभवस्य तथैव प्रवृत्तेः, यथाऽनुभवं च विकल्पेनोत्पत्तव्यं, न त्वन्यथाः विकल्पः अन्यथा वस्तु, वस्त्वनुभवेऽप्यन्यथा विकल्पो-
त्पत्ती-'यत्रैव जनयेदेना, तत्रैवास्य प्रमाणता।' इत्यादि व्याहन्येत, प्रत्यक्षस निरंशैकवस्त्वनुभवरूपत्वे विकल्पस्य या तदनुकारित्वे
यत्रैव तत्रैवेत्यादेरसम्बद्धत्वात् , विकल्पप्रतिभासिनो हि धर्मा यदि बहिर्न सन्ति केवलं स एव विकल्प: स्वप्रतिभासिनमेवाकारं
वहीरूपतया व्यवसितमनुसरन् कृतकानित्यादिरूपतां पस्तुनः प्रतिपद्यते तदा तद्विपर्ययकल्पनायामपि न किश्चिन्निपामकमित्यक-
॥१८१॥

·कल्पना- उत्पादा- दिसिद्धिः ॥१८॥ पदार्थहतता " तकनित्यादिरूपतामपि प्रतिपयेत, तथा च तदकृतकनित्यादिरूपमपि स्यात् , न खलु विकल्पस्य परमार्थासंस्पशऽपि कश्चिदपरो विशेषः हेतुरस्ति येन तत्कृतकमनित्यं च भवति, न पुनरकृतकं नित्यं चेति, अथ कृतकत्वादिविकल्पः परंपरया तदुपादान इति कृतकम- नित्यं च तद्वयवस्थाप्यते तत्किं तत्त्वतस्तन्न कृतकं नाप्यनित्यं १, एवमिति चेत् सुव्यवस्थितं वस्तुनः क्षणिकत्वं, अथ वस्तु कृतका- नित्यादिस्वभावमस्ति, ननु कृतकत्वमनित्यत्वं वा नाम गुणरूपं किमपि तत्र संबद्धमित्यभिदध्याः सिद्धा तर्हि कथभिदनेकस्वभावता तस्य, कथमन्यथा विकल्पपरम्परयाऽपि तदुपादानस्तथा भवितुमुत्सहेत, तथाहि-यदा प्रत्यक्षमेव वस्तु कृतकानित्यनीलाधनेकख- भावाध्यासितं प्रतिपद्यते तथाऽवभासेन ततस्तत्र चित्ररूपा विकल्पाः ततो व्यतिरिक्ताः कृतकत्वादयो धर्मास्तत्र मा भवन्तु, वस्तु- खभावभूतास्तु ते तत्र कथं प्रतिषिध्येरन् १, न ह्येकान्तेनैकस्वभावे वस्तुनि व्यावृत्तिभेदोऽप्युपपन्न इति भेदाभेदनिष्ठ एव धर्मधर्मि- व्यवहार इति, नन्वेवमपि वस्तुनः साधनरूपतोपगमे साध्यधर्मस्य कथञ्चिद्भेदोपगमे न किञ्चित्फलमुत्पश्यामः, साध्यसाधनभावस्य कल्पितमेदद्वारेणाप्यापत्तेः, न चैकात्म्ये कथञ्चिदपि स्वभावभेदो युक्तः, एकसारखभाववादमेदात् , ततोऽपि तयोः कथश्चिढ्दा- भेदौ स्त एवेति चेत् न अनवस्थाप्रसङ्गात् , तथाहि-धर्मयोस्तदेकस्वभावादपि भेदवतोस्तेन खभावेन कथञ्चिदमेदनिमित्तमित्रयोर- परः स्वभावोऽभ्युपगन्तव्यः, तथा तेनाप्यपर इत्यनन्तैव भिन्नाभिनखभावपरम्परा सात् , न च कल्पनायुद्धावप्यनन्तोभयस्वभावा परम्परा प्रतिभासत इति किमपि तत्कल्पनयाऽऽत्मानं विप्रलभन्ते भवन्तः, कथश्चिञ्च भेदोपगमात्कथं भेदपक्षभाविनां दोषाणाम- नवसरः १, यं चात्मानं पुरोधायेमी धर्माक्यं धर्मीति व्यवस्थाप्यते, यदि तेन भेदस्तदा भेद एव, कुतो नैकान्तवादः?, अथाभेद- स्तदाऽयं साधनधर्मोऽयं साध्यधर्मो धर्मी चायमिति कथं पारमार्थिकं त्रितयं सिभ्येत् ?, तस्मात्तत्तत्पररूपच्यावृत्तिसमाश्रययायां कल्प- ॥१८२॥ शा

·श्रीउत्तादा
दिसिद्धिा
१८३॥
धर्मिधर्मा
दिभेदाभेद-
सिद्धिा
.
नायुद्धौ मेदवतामिव धर्माणां प्रतिभासनात् साध्यधर्मसाधनभावादिन्ययस्थेत्येकसभार एव भावे धर्मधर्मिभावव्यवहार इति, तदपि
न शोभनं, निजमतापरिज्ञानात् , यतो यदि कश्चित् केरल एव साधनधर्मरूपः पदार्थः सानदा तद्रूपतोपगमे साध्यधर्मस्य कथश्चि-
वेदेन किश्चित्कलमुपलभ्येत, यदा वन्योऽन्यानुवेधात्मकमेतद्वपं तथा कथं न फलोपलम्भः १, यदि हि सर्वथा विकल्पकल्पित
एव धर्मभेदस्तदा खरतरगविषाणयोरपि गम्यगमकभारः स्यात् , कल्पिताच हेतोः कल्पितसाध्यसिद्धिासक्तिः, न च साध्यसाध-
नभावस्य कल्पितधर्मद्वारेणापत्तिः, वस्तुस्वरूपं हि किश्चिद् युभुत्सुमिः प्रमाणपहिरनुमान प्रमाणमिष्पते, नोन्मत्ततयेव, तच विक-
स्पितधर्मभेदे तदत्यन्तभेदे च न सिध्यतीति विहाय दुरभिनिवेशं सम्पग्विभाव्यतामेतत् , ऐकात्म्ये च कथश्चिदपि स्वभावभेदो
युक्तो न स्यात् यदि साधनधर्मादिरूपः कधिदेक एवात्मा केवलः संभवत् जात्यन्तर जह्यात् , नैकान्तेनैकरूपं नापि सर्वथा
नानारूपमेवेति, न धन कुतश्चिदेकस्वभावात्किञ्चिद्भिग्नं रूपममें प्रतिपद्यते येनैकसात् सभासदमेदे तयोः कथश्चित्स्वभापमेदो
न युज्येत, अपि त्वीदृश एवायं भेदो यः सर्वथा न भेद इति, अत एवैप कथश्चिनेदः, ततोऽनवस्थादिदपणमप्यनवकाशमेय,
यथैव हि वस्तु प्रतिभासते तथैव वयं मन्यामहे, भवन्तस्तु विपरीतसंभावनयाऽऽत्मानं विप्रलम्भन्ते अन्यानपि च विप्रलम्भयन्ति,
शपलरूपे हि वस्तुतचे तथा क्षयोपशमादिनिकन्धनादि तथा तथा विवक्षा धर्मधर्मिभावं च घटयति, तथाहि-तदेव वस्त्वमेदप्राधा-
न्येन विवक्षितं धर्मात्युच्यते, तच तदा नाभेदमारमेय भवति, वस्तुस्वरूपस्य तद्विवक्षयाऽन्यथा भावाभावात् , केरलमविवक्षिते भेदे
तथापि तदभिधीयमानमवाप्यत एव, भेदप्राधान्येन च विवक्षितं तदेव धर्मव्यपदेशमाविशति, तत्रापि न तस मेद एव संपद्यते,
तत एप न्यायात् , ततस्तदप्यमेदाप्रतिक्षेपेण तथाऽभिधीयमानमेवाप्यते, तथाहि-कृतकोऽनित्यः शन्दा, अपाप्यते तु न किञ्चित्
-
,
॥१८॥

·सत्प्रत्यय: श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१८॥ . - त्पनो विपन्नोऽवस्थितो वाऽयं भवेत् , तसादनका विशिष्यमाणोऽपमात्मा तमेव तथा कथचिदिन्नं ख्यापयति, न च येनांशेन | मेदस्तेन मेद एव येन चामेदस्तेनाभेद एवेति वाच्यं, यतो नेमो मेदामेदौ फचिदन्योन्यनिरपेक्षौ, किन्त्वन्योन्यव्याप्तिभागि- | त्वेन स्थिताविति, व्याप्तिथ यथाऽमीप तथा निर्णीतमनेकशः, अत आह- वस्तुनस्तत्र नैरूप, न चान्यदपि दूपणम् । सदिति प्रत्यपोऽप्येप, तत एवोपजायते ॥३१॥ एवं च वस्तुनो न नैरूप्यम् , उत्पादादीनामेव वस्तुरूपतया स्थितत्वाद, न चान्यदपि क्षणं यथाऽपरं वस्तुलक्षणं स्यात्, द्वयोर्मावात्सम्बन्धसन्दप्रवृत्तिा, 'उत्पादादीनामपि वस्तुत्वसिद्धयेऽपरे उत्पादादयः परिकल्पनीयाः, वस्तुनो या लक्षणान्तरं मृग- पीयमिति प्रकार दूषणं न दूपणं, एत एव घुत्पादादयोऽन्योऽन्यसंपलिता भेदप्राधान्येन स्थितास्ता एतदेव लक्षणमित्यभिधाने तदपरोत्पादादिकल्पनायाः को नामावतरः, यदि हि भेदाभेदात्मके शपलरूपे जात्यन्तरेऽव केचिदुत्पादादयो वस्तुनोऽपरे परि- कल्पनावसरमुपलमेरन् तदा तद्विरहेऽपि तसिन् सरूपतामाविमाणे पस्तुनो लक्षणान्तरं स्वाद, तेषां चोत्पादादीनां वस्तुलक्षण- भूतानां वस्तुत्वसिद्धये तदपरेते परिकल्प्येरन् , अनवस्थाभयाद्वा वस्तुनो लक्षणान्तरं मृग्येत, न चैतदस्तीति को नाम सहदयोऽन्यथा वस्तुतत्वमवस्थितमन्यथा संभाव्य तुंडकंडूतिविनोदमानमेव पत्किशनवादितया विधातुमीहेत, एतेनैतदपि प्रतिक्षिप्तं, यदुन्यते केनचित्-'यस्तुनः प्रथमे क्षणे यदूपं तदेव यदि द्वितीयादिक्षणेष्वपि तदोत्पतिरूपत्वात् प्रथमक्षणस्व गर्वेषामुत्पत्तिरूपता सादिति प्रतिक्षणमुत्पादे न कस्यचित् स्थितिः, अथ प्रथमे धणे उत्पनिर्दितीयादिपु स्थितिस्तदोत्पनिस्सित्योरुत्पनिस्थितिमद्भया भेद इति वयोरपि मेद इति क्षणमात्रावस्यायिन एव वस्तुनः संसिद्धि'रिति, इदं हि शपलवस्तुनि कपारमवकाशमामादयतीति निवेदिन- ·श्रीउत्पादा- दिसिद्धि ॥१८॥ धर्मिधर्मा- दिभेदाभेद- सिद्धि " " यदि च शन्दमात्रं कृतकत्वादिमात्रं वैति, तथा स एव शब्दः कृतकात्मना विज्ञातो नानित्यात्मनाऽपि तथा क्षयोपशमाभावात् , वतो यदात्मना न ज्ञातस्तदा तस्य साध्यधर्मः, यदात्मा च ज्ञातस्तदात्मा साधनधर्मः, द्वयं चैतच्छन्दात्मतां नातिकामतीति स धर्मीति, ततो भेदाभेदपक्षेऽयं साधनधर्मोऽयं साध्यधर्मो धर्मी चायमिति त्रितयं सिध्यत्येव, अत्यन्तमेदवत्रितयासिद्धौ त्वसाकमिष्टसिद्धिरे- वेति, यदि च तत्तद्रूपसमाश्रयायां कल्पनायुद्धौ भेदवतामिव धर्माणां प्रतिभासनात् साध्यसाधनभावादिव्यवस्था निर्निबन्धनैव तदेयं वराकी विपर्यवेऽपि न स्यात् , तन्नैकस्वभावेऽपि भावे धर्मधर्मिव्यवहार इति भेदाभेदपक्ष एव सकलाविकलप्रामाणिकविहित- धर्मधर्मिभावादिव्यवस्थापटीयानिति, प्रसाधितं चायश्चित्रज्ञानकल्पं भेदाभेदरूपं जात्यन्तरमिति, ततः प्रस्तुतेऽप्युत्पादादयो धर्मा अमेदप्राधान्येन विवक्षिता धर्मिरूपतामवलम्बते, तथाहि-यदुत्पद्यते विपद्यतेऽवविष्ठते च वस्तुरूपं तद्रूपा एवोत्पादादयः, अन्यथा तद्भेदे तन्नोत्पद्येत विपद्येतावतिष्ठेत वा, न चाचान्यदु(त्पद्यते अवतिष्ठते वा) गगनादि न तद्विपघते, नभाकुशेशयादि च यनो- त्पद्यते न विपयते, यच नोत्पयते तदवतिष्ठरी वा भौ(वन्ध्यासुता)दि क्षणमपि, इति सफलप्रमाणप्रसिद्धव्यवहारविलोपप्रसङ्गः, तसादेकमेवेदं कुम्मायुत्पद्यमानं विपद्यमानमवतिष्ठमानं च, यद्यद् यदा वस्तुता प्रतिपद्यते तदोत्पादादय एव तल्लक्षणं भवतीति सितं ।। यद्युत्पादादयोऽभेदाश्रयणाद्वस्तुरूपतामवलम्बते तहिं उत्पादो व्ययोध्रौव्यमिति परस्परमिन्नं शब्दत्रितयमत्र कथं प्रवर्त्तते ? इत्याशङ्कापोहार्थमाह- भिन्नशब्दप्रवृत्तिश्च, भेदांशस्यापि संभवात् । निरपेक्षी न चान्योन्यं, भेदाभेदाविमौ कचित् ॥३०॥ न खलु धर्मधर्मिणोरभेद एव, किन्तु मेदोऽपीति कथं न मिन्नशब्दप्रवृत्तिः, एकान्तेनैको हि कुम्भ इत्येव स्यात्, न पुनरु- ॥१८४||

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिा
॥१८५॥
सत्प्रत्ययः
| पन्नो विपन्नोऽवस्थितो वाऽयं भवेत् , तसादनेकधा विशिष्यमाणोऽयमात्मा तमेव तथा कथचिद्भिनं ख्यापयति, न च येनांशेन
मेदस्तेन भेद एव येन चामेदस्तेनामेद एवेति वाच्य, यतो नेमौ भेदामेदौ कचिदन्योऽन्यनिरपेक्षौ, किन्त्वन्योऽन्यव्याप्तिभागि-
त्वेन स्थिताविति, व्याप्तिश्च यथाऽमीषां तथा निर्णीतमनेकशः, अत आह-
वस्तुनस्तन्न नरूप्यं, न चान्यदपि दूपणम् । सदिति प्रत्ययोऽप्येप, तत एवोपजायते ॥३१॥
एवं च वस्तुनो न नैरूप्यम् , उत्पादादीनामेव वस्तुरूपतया स्थितत्वात् , न चान्यदपि दूषणं यथाऽपरं वस्तुलक्षणं स्थात्,
द्वयोर्मावात्सम्पन्धशब्दप्रवृत्तिः, 'उत्पादादीनामपि वस्तुत्वसिद्धयेऽपरे उत्पादादयः परिकल्पनीयाः, वस्तुनो वा लक्षणान्तरं मृग-
| णीय'मिति प्रकारं दूपर्ण न दपणं, एत एवं धुत्पादादयोऽन्योऽन्यसंवलिवा मेदप्राधान्येन स्थितास्तत एतदेव लक्षणमित्यभिधाने
तदपरोत्पादादिकल्पनायाः को नामावसरः, यदि हि मेदामेदात्मके शपलरूपे जात्यन्तरेऽत्र केचिदुत्पादादयो वस्तुनोऽपरे परि-
कल्पनावसरमुपलमेरन् तदा तद्विरहेऽपि तसिन् सरूपतामाविभ्राणे वस्तुनो लक्षणान्तर स्यात् , तेषां चोत्पादादीनां वस्तुलक्षण-
भूतानां वस्तुत्वसिद्धये तदपरेते परिकल्प्येरन् , अनवस्थाभयाद्वा वस्तुनो लक्षणान्तरं मृग्येत, न चैतदस्तीति को नाम सहृदयोऽन्यथा
| वस्तुतत्चमवस्थितमन्यथा संभाव्य तुंडकंडूतिविनोदमात्रमेव यत्किशनवादितया विधातुमीहेन, एतेनैतदपि प्रतिक्षिप्तं, यदुच्यते
केनचित्-'यस्तुनः प्रथमे क्षणे यद्रूपं तदेव यदि द्वितीयादिक्षणेष्वपि तदोत्पचिरूपत्वात् प्रथमक्षणस्येव सर्वेषामुत्पत्तिरूपना स्यादिति
प्रतिक्षणमुत्पादे न कस्यचित् स्थितिः, अथ प्रथमे क्षणे उत्पचिदितीयादिपु स्थितिस्तदोत्पचिस्सित्योरुत्पनिस्थितिमद्भयां भेद इति
वयोरपि भेद इति क्षणमात्रावस्थायिन एव वस्तुना संसिद्धि'रिति, इदं हि शवलवस्तुनि कपवारमपकाशमासादयतीति निवेदित-
॥१८५॥

·सत्प्रत्ययः
.
भीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१८६॥
,
मेव, तया नात्र सर्वथैव द्वयाभाव एवेति, कथञ्चिद्भेदाश्रयणात , सम्बन्धशब्दप्रवृत्तिरप्यविरुदैवेति, मेदांशपक्षे कथममीषां वस्तु-
त्वमिति चेत् नायमभेदाननुविधः कचिदिति कुतोऽयं प्रसङ्गः, यदपि 'सत्वं हि वस्तुनो रूप मित्याद्युक्तं तत्रापि यदि स्वतः
सदिति प्रत्ययस्तत्सचं वर्हि सदित्येप प्रत्ययः उत्पादन्ययध्रौव्ययुक्तादेवोपजायते, तद्विकलाद्वियदलादेः क्वचिदेतदप्रसतेः किं
नैवल्लक्षणं १, ननुत्पादादय उत्पादादिप्रत्ययहेतवो भवन्तु, कथं तेभ्यः सदादिबुद्धिः, नहि नीलादिभ्यः पीतादिबुद्धिरुपजायते,
शुक्तिकादौ तु रजतादिबुद्धिन्तिः, न सा तत्त्वव्यवस्थायामुपन्यासमर्हति, तदेतन्न, कथञ्चिद्व्यवस्थितानां सदादिबुद्धिहेतुत्वमप्ये-
पामविरुद्धं, यदि येते केचिदत्यन्तव्यतिरेकमाजो भवेयुस्तदा उत्पादबुद्धिमेव जनयेत् न व्ययादिबुद्धिम् ,एवमन्यत्रापि स्यात् , न
चैतदस्ति, यत उत्पद्यमानमेवोत्पादो विपद्यमानमेव विनाशः अवतिष्ठमानमेव चावस्थितिः, न चात्यन्तमसदुत्पद्यते, नापि सदे-
कान्तेन विनश्यति, न चानच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभावलक्षणामेकान्तावस्थिति किञ्चित्तनोति, ततस्त एवोत्पादादयो धर्मिप्राधान्य-
परिणामाश्रयणाद्वस्तुरूपतया स्थिताः, ततः कथं तेभ्यः सदादिबुद्धिर्न प्रवचते ?, एतावन्मात्रमेव हि निमित्तमेतस्या बुद्धरुत्पादे,
अन्यथाऽम्बरारविन्दादिभ्य एतदनिवृत्तिप्रसङ्ग एवेति, ततो वस्तुनः स्वकीयसत्वं नाम यत्किञ्चिदुच्यते तदेतदेव यदुत्पादव्यय-
धौव्याणामेवमवस्थितिः, अन्यथाऽम्परारविन्दादिभ्य एतदनिवृत्तिप्रसङ्ग एवेति । मेदप्राधान्येन विवक्षिताः कथमेते सन्तो भवन्तीति
चेत् अमेदस्यैव यथोक्तस्य तथाऽप्यमिधानादिति भेदप्राधान्येनापि विवक्षिता उत्पादादयो न यथोक्तममेदांशं सर्वथा विजाति,
ततस्ते कथं न सदूपाः स्युः, ततो यथा कायैकदेशोऽपि कायस्तदात्मकत्वादस्य तथा सदंशोऽपि सद्रूप इति न कथिदोपः। वोध-
रूपादयोऽनेके धर्माः सन्ति तेषां कथं वस्तुत्वमित्याशक्याह-
॥१८६॥

·भीउत्सादा-
दिसिद्धिः
॥१८७॥
बोधादीना
सय
-
योधरूपादयोऽप्येतौरूप्याभेवर्तिनः। कयश्चित्तेन जैनेन्द्र, सुदृशं वस्तुलक्षणम् ॥३३॥
न सल बोधरूपादयो धर्माः केचिदुत्पादादिवयानेदनिः, किन्तु कथभिदेतद्रूपा एव, ततस्तेषामपि वस्तुलमच्याहृतमेव,
तथाहि-बोधादयस्तायदात्मनो न मियन्ते, यतो मतिश्रुतावधिमनापर्यायकेवलात्मकं पञ्चविधं ज्ञानं, विपर्यासात्मकं चैतदायमे
दत्रयमज्ञानामिषेयमित्यष्टविधः साकारोपयोगः, चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनात्मकचतुर्विधोऽनाकारोपयोगा, सम्यग्दर्शनचारिश्रादय-
थानेकपर्यायास्तावदात्मद्व्याव्यतिरेकिणा, आत्मा च परिणामीति सिद्धं पोधादीनां यात्मकत्वं, तथा रूपादयोऽपि त्रयात्मका
एव, यतः-पुद्गला एप तथा तथा परिणमंतो रूपादिरूपता प्रतिपद्यन्ते, न पुनः परनिरपेक्षा एव केचिद्रूपादयः प्रतीयन्ते, नील-
मुत्पलमित्यादिप्रतीतेः, केवलरूपादिप्रतीतौ च नीलमित्यायेव स्यात् , न चानुत्पलव्यावृत्तिमादाय नीलरूपे उत्पलशब्दप्रयोगा,
नीलात्कथमित्तदमेदापचेः, विशिष्टं नीलनेव रूपमनुत्पलव्यावृत्तिविषय इति चेत्, न, संस्थानादिव्यतिरेफेग केवलनीलवामात्र-
| नियतस्यैव कपचिद्वैशिष्ट्यासिद्धः, न चैवमुपलब्ध, तर्हि नीलादिरूपादत्यन्तव्यतिरेक्थेवास्तु, सर्वथा तद्वयतिरेकेणाप्रतीतेः, न च
प्रतीतिमपहायाप्रतीयमानं वस्तु परिकल्पनयाऽऽत्मानं विप्रलभन्ते विपश्चितः, तसात्पुद्गलात्मका: सिद्धारूपादयोऽप्युत्पादन्ययधौ-
व्यात्मका इति, ननु तपाऽपि यदि बोधस्वरूपादयः उत्पादायव्यतिरेकिण एव तदोत्पादायद्वैतमेव स्यात्, तथा च योऽयं प्रति-
प्राणि प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धः स्तम्भकुम्भाम्भोजादिरूपो विचित्रो व्यवहारः स सर्वोऽपि प्रलीयेत, फिश्च-'धर्माधर्माकायपुद्गलाः,
द्रव्याणि जीवाथ, नित्यावस्थितान्यरूपाणि, रूपिणः पुद्गला' इत्यादिर्भवाद्धान्तोऽपि वस्तुवैचित्र्यव्यवस्थापनपरः कथयारमित्थमु-
पगमे सुव्यवस्सितः सात् , तदेतदसत् , अभिप्रायापरिज्ञानात् , यतो न कचिदुत्पादादयः सर्वत्र सर्वथैकखभाषा एव केचित्सन्ति
-
"
"
॥१८॥

·उत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१८८॥
वैशेषि-
काणां
खाद्वादः
नायं प्रसङ्गः संगच्छेत, किन्तु केपाञ्चिदेवामीपा क्वचिद्विशिष्टः कोऽपि खभावः, ततः केचिदेते पोधात्मानः केचिच्च रूपाद्यात्मानो
भवन्तः परस्पर कयश्चित्सामान्यविशेषरूपाः सन्तो यथोपलब्धाखिलव्यवहारहेतवो भवन्तीति न कशिदोपः, तत उत्पादव्ययधौ-
व्ययुक्तं यस्त्विति येनोक्तं वस्तुलक्षणं प्रमाणोपपन्नत्वात्सुदृष्टं, तथाहि-अन्यत्राप्युक्तम्-'उत्पादण्ययधौव्ययुक्तं सदिति, यस्त्विति
|च न नानार्थमिति, एतावच तद्वस्तुलक्षणमङ्गीक्रियते तदा वैशेपिकाणां पद् पदार्थाः, नैयायिकानां पोडश, बौद्धानां द्वादशायत-
नानि, कापिलानां पञ्चविंशतिः तच्चानि, चार्वाकाणां च पृथिव्यादि चत्वारि भूतानि, यानि वस्तुत्वेनामिमतानि तान्यपि वस्तुत्वं
भजन्ते, नान्यथा, तत्र शिष्यावयोधाय किञ्चित्तावत्पराग्युपगममुपदर्शयामः, न ह्यन्यथा यथाप्रतिपादितमर्थमकल्पमेधसः शिष्याः
प्रतिपत्तुमुत्सहन्ति, ज्ञाते तु तदुपगमे सुलभस्तेषामवबोध इति ।
वैशेपिकोक्तपदार्थानां स्थाबादमूलता-तत्र वैशेषिकाम्युपगमस्तावद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां
साधर्म्यतत्त्वज्ञानं निःश्रेयसहेतुः, तत्र न्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव, गुणा: रूपरसगन्धस्पर्शसक्यापरि-
माणथम्पसंयोगविभागपरत्वापरत्ययुविसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न गुरुत्वद्वत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दाख्याश्चतुर्विशतिः, अष्टस्य धर्मा-
धर्मरूपतया द्विधाऽवस्थानात् , उत्क्षेपणावक्षेपणाऽऽकुश्चनप्रसारणगमनानि पञ्चैव कर्माणि, नमनाद् भ्रमणरेचनस्पन्दनोप्रज्वलनतिर्य-
पवननमनोनमनादयो गमनविशेषा न जात्यन्तराणि, सामान्य द्विविध-परमपरं च, अनुवृत्तिप्रत्ययकारणं तत्र परं सत्ता महाविप-
यत्वात् , सा चानुवृत्तेरेय हेतुत्वात्सामान्यमेव, द्रव्यत्त्वाद्यपरमल्पविषयत्वात् , तच्च न्यावृत्तेरपि हेतुत्वात्सामान्यं सद्विशेपाख्यामपि
लभते, निल्पद्रव्यवृत्तयो विशेपास्ते खल्वत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतुत्वाद्विशेषा एव, अयुतसिद्धानामाधार्या(धया)धारभूतानां यः सम्बन्ध
॥१८८॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धि
॥१८९॥
नैयायिकाः
पदार्थाः
इह प्रत्ययहेतुः समवाय इति, एवं धर्मेंविना धर्मिणां समुदेशः कृतः, धर्माः पुनः पण्णामपि पदार्थानां साधर्म्यमस्तित्वमभिधेयत्वं
ज्ञेयत्वं चेत्यादि, इह च धर्माः पट्पदार्थेभ्यो न व्यतिरिच्यते, किन्तु त एवान्योऽन्यापेक्षया धर्माधर्मिणश्च भवन्ति, तथाहि-अस्तित्वं
तावत्स्वरूपवत्त्रमिष्टं, अभिधेयत्वमप्यभिधानप्रतिपादनयोग्यत्वं, तदपि वस्तुनः स्वरूपमेव, ज्ञेयत्वं-ज्ञानयोग्यत्वं, तदपि तस्य खरू-
पमेव, भावस्य हि स्वरूपमेवावस्थाभेदेन ज्ञेयत्वमभिधेयत्वं चोच्यत इत्यादि हि व्याख्यातृभिावयेते, तत्र च यद्येते पदार्था नोत्पा-
दव्ययध्रौव्यभाजो भवेयुस्तदा खरविपाणवत् किं विभूयुः१, अभिधेयत्वज्ञेयत्वाद्यवस्थामेदोऽपि न त्रैरूप्येण विना संभवति, तथा
हि-साऽवस्था यद्येकान्तेन भावादव्यतिरिक्ता तदा तत्स्वरूपवत्सर्वदा स्याद्, न चायमभ्युपगमः, तद्वयतिरेकेऽपि का नामावस्था ?,
हि घटाद्यत्यन्तव्यतिरिक्तः परः समुत्पद्यमानो घटादिरूपावस्थो भवति, तद्भेदे च मावस्वरूपं प्रागिव न ज्ञायेतामिधीयेत वा,तसाद्यदि
यथोक्तन्यायेन पट् पदार्था वैशेषिकैर्व्यवस्थापयितुमिष्यन्ते तदोत्पादादयस्तै (वश्यमभ्युपगन्तव्याः), तेऽपि कथंचिद्भेदाभेदरूपा एच।
नैयायिकोक्ताः पदार्थाः स्याद्वादमूलता च तेषाम्-नैयायिकाः पुनर्वर्णयन्ति यथा प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्त-
सिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादज(ल्पवितण्डाहेत्वाभाराच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तच्चज्ञानान्निश्रेपसावाप्तिः, तच)प्रमाणात् , तच्चतुर्दा,
तद्यथा-प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि, तत्र प्रत्यक्षम्-इन्द्रियसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमपथ्यपदेशमन्यभिचारि व्यवसायात्मक
प्रत्यक्षं, तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं-पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतो दृष्टं चेति, तत्र पूर्ववत्कारणात्कार्यानुमान, यथा-मेघोन्नतेर्भविष्यति
वृष्टिः, शेपवत् कार्यात्कारणानुमानं, यथा-विशिष्टानदीपूरदर्शनादुपरि पृष्टो देव इति, सामान्यतो दृष्टं नाम यथा देवदत्तादौ गति-
पूर्विका देशान्तरप्राप्तिमुपलभ्य दिनकरेऽपि सा गतिपूर्विका समधिगम्यते, प्रसिद्धसाधात्साध्यसाधनमुपमान, यथा गौस्तथा गवय
-
Oमाकर
॥१८९॥

·? -दिसिद्धिः १॥२९॥ इति, आसोपदेशः शब्दः, आगम इत्यर्थः, तदेवमिदं चतुर्विधं प्रमाणममिहितं, तथा शरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषनेत्यभाव- नैयायिकाः फलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयं, किं स्यादित्यनवधारणात्मकः प्रत्ययः संशयः, किमयं स्थाणुः स्यादुत पुरुषः १ इति, येन प्रयुक्तः प्रव- पदार्थाः र्तते तत्प्रयोजनम् , अविप्रतिपत्तिविषयापन्नोऽर्थो दृष्टान्तः, सिद्धान्तचतुर्विधस्तद्यथा-सर्वतत्रसिद्धान्तः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः अभ्युपग- मसिद्धान्तः अधिकरणसिद्धान्तथेति, सर्वतत्राविरुद्धः सर्वतत्रसिद्धान्तो यथा प्रमाणं चाक्षुपमिति, समानतन्त्रसिद्धः परतत्रासिद्धः प्रति- तत्रसिद्धान्तो यथा परमाणत्रो, यथा पदार्थाः, समानतत्रे काणादे सिद्धोऽयमर्थः, परतत्रे च साक्ष्यादिशास्त्रे न सिद्धा, अपरीक्षितोऽपि कविदर्थो बुद्ध्यतिशयचिख्यापयिषया प्रौढवादिभिस्तथेत्यभ्युपगम्यमानोऽभ्युपगमसिद्धान्तः, यथाऽस्तु द्रव्यं शब्दस्तथाऽप्यनित्य इति, यसिन्नर्थे सिद्ध्यति तदनुयायीन्यर्थान्तराणि सिद्ध्यन्ति सोऽधिकरणसिद्धान्तः, यथेन्द्रियव्यतिरिक्त आत्मा दर्शनस्पर्शनाभ्या- मेकार्थग्रहणादित्युक्ते गुणव्यतिरिक्तो गुणी नियतविपयाणीन्द्रियाणीत्याद्यपि सिध्यतीति, तथा प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमना- न्यवयवाः, संशयाचं भवितव्यताप्रत्ययस्तु(त)की, भवितव्यमत्र स्थाणुना पुरुषेण वेति, संशयतर्काम्यामूर्ध्व निश्चित प्रत्ययो निर्णयः, पथा पुरुष एवार्य स्थाणुरेव चा, तिस्रः कथा: चादो जल्पो वितण्डा चेति,तत्र पक्षप्रतिपक्षयोर्नियमेन स्वयं सम्यत्त्वेनासम्यक्त्वेनावधा- रितसाधनदूषणोपन्यासो वादः,पक्षप्रतिपक्षयोः खयं सम्यक्त्वेन असम्यक्त्वेन वाऽभिमते साधनदूषणोपन्यासो जल्पः, वादजल्पो प्रति- पक्षस्थापनाहीनौ वितण्डा, तत्र वादवितण्डे शिष्यगुरुसब्रह्मचारिशिष्टथेयोऽर्थिमिस्तच्चबुभुत्सुमिरमत्सरै सहान्यतरपक्षनिर्णयावसाने क्रियेते, जल्पवितण्डे तु वादिप्रतिवादिसभापतिप्राश्निकाग्रे लाभपूजाख्यातिकामे समत्सरर्दस्युभिः सह तत्वज्ञानसंरक्षणार्थ, प्रतिवा ॥१९॥ दिस्खलितपर्यवसाने असिद्धविरुद्धानेकान्तिकादयो हेत्वाभासाः, चयन विधातोर्थान्तरपरिकल्पनया छलं, तत्रिविधं-पाकछले सा- ·भौउत्पादा-] दिसिद्धिः ॥१९॥ नैयायिकाः | पदार्थाः . मान्यच्छलमुपचारठलं च, तत्र सामान्यशब्दामिहितेऽर्थः वक्तुरभिप्रेतादर्थान्तरपरिकल्पनया प्रतिपेधो वाञ्छलं, तस्योदाहरणम्-अहो नु खल्वयमात्यो वैधवेयो नवकम्बलत्वादित्युक्ते केनचित् छलवाद्याह-कुतोऽस्य नव कम्बलाः? इति, इह हि प्रत्यग्रकम्बलसम्बन्धित्वं वक्तुर्विवक्षित, छलवादी तु नवसवाऽवच्छिन्नकम्बलसम्बन्धित्वं विवक्षितमित्यध्यारोप्यासंभवेन निराकरोति, श्रूयमाणे नैकान्तिक- सामान्यसद्भावे तस्य हेतुत्वेन कारणत्वेन वा परिकल्पनया प्रतिषेधः सामान्यच्छलम् , उदाहरणम्-अहो नु खल्वयं ब्राह्मणश्रतु- दामिज्ञ इत्युक्ते केनचित् कोऽपि वाथाह-किमत्राश्चर्य १, संभवति खलु बामणे चतुर्वेदाभिज्ञत्वं, इत्युक्ते छलवादी ब्राह्मणत्वस्य | चतुर्वेदामिज्ञत्वे हेतुत्वमुक्तमित्यसद्रूपार्थकल्पनां कृत्वा प्रतिषेधमाह-नार्य हेतुः, बात्येनानैकान्तिकत्वात् , नापि कारण प्रामणत्वं चतुर्वेदाभिज्ञन्वे, व्रात्येऽपि तत्सम्भवेन चतुर्वेदाभिज्ञत्त्वप्रसङ्गात् , तदेतत्सामान्यच्छलम् , असंभवति भूतार्थकल्पनया प्रतिषेध उप- चारच्छलं, मंचाः क्रोशन्तीत्युक्ते केनचित् छलवाद्याह-पुरुषाः क्रोशन्ति न मञ्चास्तेपामचेतनत्वात , तदेतत्त्रिविधं छलं, प्रयुक्त हेतो प्रतिपक्षप्तमीकरणामिप्रायेण प्रत्यवस्थानं जातिः, सा सझेपतश्चतुर्विंशतिभेदा, तथा च-साधर्म्य १ वैध→ २ उत्कर्पा ३ पकरध्वर्ण्य५- अवर्ण्य विकल्प साध्य ८ प्राप्ति ९ अप्राप्ति १० प्रसङ्ग ११ प्रतिदृष्टान्त १२ अनुपपत्ति १३ संशय १४ प्रकरण १५ हेतु १६ अर्था- पत्ति १७अविशेष १८ उपपत्ति १९ उपलब्धि २० अनुपलब्धि २१ नित्य २२ अनित्य २३ कार्य २४ समा जातयः, समशब्दः प्रत्ये- कममिसंवध्यते, साधर्म्यसमा उत्कर्षसमेत्येवं सर्वत्रापीति, तत्र साधोक्ते हेतौ वैधयोक्ते वा साधर्पण प्रत्ययस्थानं साधर्म्य- समा जातिः, वैधम्र्येण प्रत्यवस्थान वैध→समा जातिरिति, तत्र साधोक्त हेतौ साधर्म्यवैध→समयोर्जात्योरुदाहरणं यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् पटवत् । न हात्र विशेषोऽस्ति येनानित्यसाधादनित्यो भवति, न तु नित्यसाधयानित्य इति सेयं साधर्म्य- ॥१९॥ C ·श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१९२॥ समा जातिः, यदि चानित्यपटसाधादनित्य इष्यते तदैतद्वैधानित्य किं नेष्यते?, अस्ति च पटवैधर्म्यमपि शब्दे, पटो रूपा नैयायिकाः पदार्थाः दिमान् शब्दस्तु तद्रहित इति, न चात्र विशेषोऽस्ति, अनित्यसाधादनित्येन भाव्यं, न पुनरनित्यवैधान्नित्यनेति सेयं वैधर्म्य- समा जातिरिति, एवं धर्योक्ते हेतावपि उभयथा प्रत्यवस्थानं, उदाहरणं तु यन्नित्यं तदकृतकं दृष्टं यथाऽऽकाश, कृतकश्च शब्दस्त- सादनित्य इति वैधोक्ते हेतौ पर आह-यदि नित्यवैधात् कृतकत्वादनित्य इष्यते तर्हि घटायनित्यवैधादमूर्त्तत्वादिलक्षणा- नित्यः किं नेष्यते ?, न चात्र विशेपोऽस्ति, नित्यवैधादनित्येन भवितव्यं, न पुनरनित्यवैधान्नित्येनैति, सेयं वैधम्र्योक्ते वैधर्म्यसमा जातिः, यदि च नित्याकाशवैधादनित्यः शब्दस्तर्हि तत्साधयानित्यः किं नेष्यते १, न तत्र विशेषोऽस्ति, येन नित्य- वैधादनित्येन भाव्यं, न पुनर्नित्यसाधान्नित्येनेति सेयं धर्योक्ते साधर्म्यसमा जातिः, अनयोश्च जात्युत्तरत्वं सदोषत्वाद- विनाभावेन विना साधर्म्यस्य वैधय॑स्य च हेतुत्वानम्युपगमात् , अतो येन विना हेतुर्न भवति तस्यैव गमको, न पुनः साधर्म्यवैध- Hमात्रेण यस्य कस्यचिदेव धर्मस्पेति, इतश्चानयोर्जात्युचरत्वं, पूर्वस हेतोप्लेरखण्डनादिति, साध्यदृष्टान्तयोधर्म(विशेषधर्म)विक- पाद् दृष्टान्तधर्मस्य दार्टान्तिके संयोजनमुत्कर्षसमा जातिः, यथा तमिन्नेव शब्दानित्यत्वानुमाने पर प्रत्यवतिष्ठते यदि कृतकत्वाद् वदनित्यः शब्दस्तदा घटवदेव सावयवः प्राप्नोति, अथ कृतकत्वेऽपि साक्यवः शब्दो नेष्यते अनित्योऽपि तर्हि न स्यात् , अत्राप्यविनाभावस्स विशेषस्य सद्भावादविशेषादित्यसिद्ध, कृतकस्य ह्यनित्यत्वसिद्धावविनाभावोऽपि, नतु सावयवत्वसिद्धौ, व्य- भिचारात् , तथा च कर्मापि कृतकं न सावयवमिति व्यभिचारः, न चात्रापि प्राक्तनस हेतोः किश्चिद्दूषणमस्ति, साध्यदृष्टान्तयो- ॥१२॥ धर्मविकल्पनादृष्टान्तधर्माभावस दार्शन्तिके संयोजनमपकर्पसमा जातिः, उदाहरणं च-अश्रावणो घटो दृष्टः शन्दोऽपि कृतकत्वा- - .

·भीउत्पादा-
दिसिदि।
॥१९३७
निप्रह-
सानानि
"
"
दश्रावणः प्राप्नोति, अथ कृतकत्वेऽप्पश्रावणः शन्दो नेप्यते अनित्योऽपि वर्हि नष्टव्यो, विशेषाभावात् , अत्रापि पूर्वोक्तन्यापादेवा-
विशेषासिद्धिः, साध्यवद् दृष्टान्तस्यापि हेतुप्रतिपाद्यत्वेन प्रत्यवस्थानं वर्ण्यसमा जातिः, उदाहरणं यथा-शब्दो यदि कृतकानुमाने.
मानित्यो वयेते, तथा सति घटोऽपि कृतकानुमानेन वर्ण्यः स्वात् , अत्रापि विप्रतिपत्तिविषयस्यैव हेतुसाध्यत्वाददोषः, यथा
हि विप्रतिपत्निविषयस्यैव पर्वतादेरेव धूमवत्वेन वद्धिमत्ता साध्यते, न महानसादेरपि, तस्याः पूर्वमेव प्रत्यक्षसिद्धत्वेनाविप्रतिपत्ति-
विषयत्वात् , तद्वदेव प्रकृतेऽपीति, दृष्टान्तवत्साध्यस्थापि हेत्वप्रतिपाद्यत्वेन प्रत्यवस्थानमवर्ण्यसमा जातिः, उदाहरण-पद्यनवस्था-
भयात् कृतकानुमानेनानित्यो घटो न व्यावयेते शब्दोऽपि तर्हि न तेन वर्ण्यः स्यात् अविशेषात्, इहापि सकलजनप्रसिद्धधूमा-
दिन्याय एवानुसरणीयः, एवं वर्णावर्ण्यसमे जाती साध्पसमाया उक्तिमात्रेण भिद्यते। दृष्टान्ते धर्मविकल्पदर्शनादान्तिकेऽपि
धर्मान्तरप्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानं विकल्पसमा जातिः, उदाहरणं तु यथा कृतकत्वाविशेपेऽपि किभित्मूर्त दृष्टं घटादि, किचिदमूर्ति
रूपादि, तथैव कृतकत्वाचिशेपेऽपि किचिनित्यं किञ्चिदनित्यमित्येप विकल्पोऽस्तु, विशेपाभावात् , तदेवमपि विकल्पने सकला-
नुमानोच्छेदप्रसङ्गः, तथा च सकललोकशास्त्रव्यवहारविप्लवप्रसक्तिरिति, साध्यवद् दृष्टान्तेऽपि साध्यत्वग्नसङ्गन प्रत्ययस्थानं साध्य-
समा जातिः, निदर्शनं तु यदि कृतकत्वेन हेतुना नित्यविशेषणः शन्दः साध्यते तदा तेनैवान्येन वा हेतुना पटोऽप्यनित्यविशेषणः
शब्दवत् साध्यः, अथ घटो न साध्यते शब्दोऽपि तर्हि न साध्यो, अविशेषहेतुभावादिति, इयं तु साध्यसमा जातियावर्ण्यसम-
जातिप्रतिषेधादेव प्रतिषिद्धति, प्राप्त्या प्रत्यवस्थान प्राप्तिसमा जातिः, अप्राध्या प्रत्यवस्थानमन्प्राप्तिसमा जातिः, अनयोरुदाहरण-
हेतुः साध्यं प्राप्य साधयत्याहोखिदप्राप्येति ।, यदि प्राप्य साधयति किं कस साध्यं साधनं वा?, अङ्गुल्योरिव प्राप्तेभयत्रा-
॥१९३॥

·" - श्रीउत्पादा- विपिदिः ॥१९॥ स्थानानि . - विशेषात् , प्राप्तिसमोदाहरणम्, अथानाप्य साधयति तदनुचितं, अपायकस्य साधकत्वानुपपत्तेः, न यग्निः काष्ठमप्राप्तं दहति, प्रदीपो वा घटायप्राप्य प्रकाशयति, इत्यप्राप्तिममोदाहरणम् , अनयोर्यथाक्रम प्रतिसाधनं प्रात्यविशेषेऽपि मृत्पिण्ड एव कुलाला- दिभिर्घटः क्रियमाणः प्रदीपेन वा प्रकाश्यमानो दृश्यते, न तद्विपर्ययः, तथा प्रकृतेऽपि, एवमप्राप्तिपक्षेऽपिन दोपः, तथा ह्यप्राप्य पात्रविशेषे व्यभिचारकर्म पीडनमुपलभ्यते, न विपर्ययेऽपि, तस्मादुभयथाऽप्यप्रतिषेधः, प्रात्यप्रायविशेषेपि प्रतिनियतार्थवृत्तय एवैते साध्यसाधनादयो धर्माः समुपलभ्यन्ते, ते च निराकर्तुं न शक्यन्ते, सर्वप्रमाणविरोधापत्तेः, किञ्च-प्रतिषेधोऽपि प्रतिपेभ्यस्य प्राया प्रतिपेधयत्याहोखिदप्राप्येत्यादि नोवमनिवार्यमेवेति, प्रमाणप्रश्नापरिनिष्ठया प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गसमा जातिः, उदाहरणं- यदि कृतकत्वाद् घटवदनित्यः शब्दः साध्यते कृतकत्वस्य कुतः सिद्धिः १, प्रत्यक्षाचेत् प्रत्यक्षस्यापि कुतः प्रमाणात्प्रामाण्यसिद्धि- रित्येवमुत्तरोत्तरत्रापीति, अब प्रतिसमाधानम्-एवमपरिनिष्ठया पर्यनुयोगं कुर्वाणः द्रष्टच्यो भवान्-किमात्मनः सर्वत्र संशय एव किंवा कचिनिर्णयोऽप्यस्ति १, प्रथमपक्षे संशयानुपपत्तिः, उभयथा निर्णयपूर्वको हि सन्देहः, स कथं निर्णयाभावे भवितुमिष्टे १, द्वितीयपक्षे च तन्यायेनान्यत्र निर्णयलाभादपरिनिष्ठया प्रमाणपर्यनुयोगानुपपत्तिः, प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमा जातिः, उदाहरणं तु यथा श्रोत्रग्राह्यं शब्दत्वं नित्यं दृष्टं तथा शब्दोऽपि नित्यः स्यात्, न चात्र विशेपो, घटादिदृष्टान्तादनित्येन भवितव्यं, न पुनः शब्दत्वदृष्टान्तानित्येनेति, तदेतदसत , प्राक्तनदृष्टान्ताप्रतिषेधात् , दृष्टान्ते खल्वमिहिते दृष्टान्तदोष एवोद्भा- वनीयो, न पुनः प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं, तथा प्रत्यवस्थाने प्राक्तनस्य साधनाङ्गत्वसिद्धेः, साधर्म्यवैध→समयोः साधर्म्यवैधा- न्तरप्रत्यवस्थानं इह तु दृष्टान्तान्तरेणेति भेदः, प्रागुत्पत्तेः कारणभावानुपपत्या प्रत्ययस्थानं अनुत्पत्तिसमा जातिः, उदाहरणं , " ॥१९४॥ - " ·श्रीउत्पादा- दिसिदिः ॥१९५॥ निबार स्थानानि " - च अनित्यः शब्दः कार्यत्वावित्युक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते-प्रागुत्पत्तेः शब्दस्यानित्यत्वकारणं कार्यत्वं नास्तीति शन्दोगगनादिवमित्यः प्राप्नोति, नित्यस्य चोत्पत्तिरनुपपन्नेति, अत्रोचरम्-उत्पन्नस कारणोपपत्तेरप्रतिषेधः, प्रागुत्पतेरनित्यत्वकारणं कार्यत्वं नास्तीति त्रुव- तोत्पन्नस्यानित्यत्वसाधकं कारणं कार्यत्वं च शब्दसाम्युपगतं भवतीति, वैधात्साध्यसिद्धौ क्रियमाणायां साधात्संशयेन प्रत्यव- स्थान संशयसमा जातिः, निदर्शनं तु-यदि नित्याकाशवैधाभूत(घटे)कृतकत्वादनित्यत्वनिर्णयः शब्दे तर्हि नित्यत्वानित्यत्वसाध- यात्प्रमेयत्वादेः संशयोऽपि स्यात् , अथ संशयकारणे मत्यपि संशयो नेष्यते तर्हि निर्णयकारणे सत्यपि निर्णयो मा भूत, विशे- पाभावात् , अत्र प्रतिसमाधिः-रष्टत्याददोपः, तथाहि-ऊर्दत्वमाधर्म्यदर्शनासंशयं विनाध्य निर्णयः समुपजायते इति दृष्ट, दृष्टं चापलपन्नयं न लौकिको नापि परीक्षक इत्युपेक्षामहीति, प्रत्यनुमानेन प्रत्यवस्थानं प्रकरणममा जातिः, निदर्शनं-अनित्यः शन्दः कृतकत्याद् घटवत् इत्युक्ते पर आह-नित्यः शब्दः श्रावणत्वात् शब्दत्ववत् , तदेतदसममुतरं, प्राक्तनहेतोाप्तेरनिर्मूलनात् , साधर्म्य- धाभ्यां प्रकरणसमा जातिः कथं भिद्यते इति चेत् , उच्यते, तत्र हि प्रयोगमकृत्वैव साधर्म्यवैधाग्यां प्रत्यवस्थानं, इह तु प्रयोगं कृत्वेत्येवमुक्तिभेदोपपत्तिरिति, त्रैकाल्पासिद्धेहेतोरहेतुत्वेन प्रत्यवस्थानमहेतुसमा जातिः, उदाहरणं-साधनोपन्यासानन्तरं प्रतिपाद्याह-किमिदं साधनं साध्यात्पूर्व पश्चाद्युगपद्वा, तत्र यदि पूर्व साधनमसति साध्ये कस्य तत्साधनं?, अथ पूर्व साध्यं पश्चा- साधनं तदाऽसति साधने कस्य तत्साध्यं ?, न घनागतमतीतस्य वर्तमानस्य वा साधनमुपपद्यते, अथ युगपत्साध्यं साधनं च | तथाऽपि युगपत्पन्नत्यादिदं साध्यमिदं साधनमिति साध्यसाधननियमानुपपत्तिः, अतखैकाल्यासिद्धेहेतोरहेतुत्वमिति, इहोचरं-- साध्यसाधनयोर्यथासम्भनं पूर्वापरसहभावादप्रतिषेधः, कचित्पूर्व साध्यं पत्रात्साधनं यदा कार्येण कारणमनुमीयते, कचिद्युगपत्सिद्दे | RO.लाल ·ola . बीउत्सादा- दिसिद्धिः ॥१९६॥ . निप्रह साध्यसाधने यदा रूपेण स्पर्शोऽनुमीयते, यत्र पुननित्ये साध्यसाधने न तत्र पूर्वापरादिमावो यथाऽऽरममनसोरिति, तथा प्रति- स्थानानि पेधोऽपि प्रतिपेध्यान पूर्व पश्चायुगपद्वा?, तत्र यदि पूर्व तदाऽसति प्रतिषेध्ये (न प्रतिषेधः, पश्चाचेत् प्रतिषेध्यासिद्धौ व्यर्थः प्रतिषेधः, यदि युगपत् ) तदाऽपि सव्येतरगोशृङ्गयोरिव प्रतिपेधप्रतिषेध्यत्वानुषपत्तिः, अतखैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधो नोपपन्न इति (परमेष कारणादिप्रतिपेधेन कार्यादिप्रतिपेधे पूर्वादिभावात् ) निखद्यो हेतुः सिध्यति, अर्थापत्या प्रत्यवस्थानमर्थापत्तेः ममा जातिः, उदाहरणं तु-यदि कृतकत्वादेतोरनित्यः शब्दस्तीर्थादापन्नमन्यसावेतोर्नित्य इति, तदेतदसारम् , अन्यस्मिन्नर्थे निरूपितेऽन्यस्या- नुपपन्नस्सार्थस्वार्थादापत्तेरनुपपत्तेः, न हि घनसाधः पतनमित्युक्तेऽर्थादापयते द्रवाणामपामपतनमिति, किञ्च-शब्दस्य कृतकत्वे- नानित्यत्वे प्रतिपाद्यमाने तेनाप्रतिपादितत्वादितरस्य नित्यत्वस्यार्थादापतितः सिद्धिमभ्युपगच्छतो नित्यत्वाभावसिद्धिरपि स्यात् । कृतकत्वेन हेतुना नित्यत्वाभावस्थापि प्रतिपादितत्वादिति, एकधर्मोपपत्तेविशेपे सर्वाविशेषप्रसङ्गेन प्रत्ययस्थानमविशेषसमा जातिः, उदाहरणं तु यकस्य कृतकत्वस्य धर्मखोपपतेरनित्यत्वविशेषः साध्यते शब्दस्य तदा सत्त्वस्यैकस्य धर्मस्योपपत्त्या सर्वभावानामनित्य- त्वमविशेषः प्रसज्यते, विशेषाभावादिति, तदेतदसत् , विशेषाभावस्यासिद्धत्वात् , तथाहि-शन्दानित्यत्वसिद्धौ कृतकस्येव सर्वभावा- नामनित्यत्वसिद्धौ सन्चहेतोप्यसम्भवे विशेषसिद्धिरिति, व्याप्त्यसम्भवश्व सत्त्वहेतोरगम(कत्वा)विरोधात् , तथाहि-आगमनात्म- प्रभृतीनां नित्यत्वं प्रतीयते, न चागमस्साप्रामाण्य, क्षणभङ्गनिराकरणाद्वास्तवसामान्यव्यवस्थापनासंप्लवनिरूपणादात्त(रब्ध)समा पनाचेति, उभयत्र हेतूपपल्या प्रत्यवस्थानमुपपनिसमा जातिः, उदाहरणं तु-यद्यनित्यत्वहेतूपपत्तेः शब्दस्यानित्यत्वमिष्यते नन्वेवं ॥१९॥ तीस्पर्शवत्वादिनित्यहेतूपपत्तेर्नित्यत्वमपि किं नेष्यते ?, न यत्र विशेषोऽस्तीति, अवास्तु साधयेवैधाभ्यासक्तिमेदेन मेदः,

·जातिमेद
श्रीउत्पादा
दिसिद्धिः
॥१९७॥
,
प्रतिसाधनं-उभयत्र हैतूपपनैरिति वदताऽभ्यनुज्ञावं वावदनित्यत्वहेतूपपत्तेरनित्यत्वं, अभ्यनुज्ञातस च निषेधो न युक्तो, न चा-
स्पर्शवादेनित्यसिद्धौ हेतुत्वमनैकान्तिकत्यादिदोपोपहतत्वादिति, साध्यप्रतिपत्ताबुपन्यस्तहेत्वभावेऽपि ध्वन्यन्तरेणु माष्पोपलब्ध्या
प्रत्ययस्थानमुपलन्थिसमा जातिः, निदर्शनं तु-पृथिव्यादौ कार्यत्वसिद्धये निर्दिष्टस्य सावयवत्वाख्यनोरभावेऽपि बुद्ध्यादौ कार्यत्व-
मुपलभ्यत इत्यप्रयोजकोऽयं हेतुरिति तदेतदसदुत्तरं, सपक्षकदेशवृत्तेरपि धूमादर्गमकत्वसानुमानप्रामाण्यवादिमिरभ्युपगमादिति,
अनुपलब्धेरभावसिद्धौ क्रियमाणायामनुपलब्धेरप्यनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलन्धिसमा जातिः, निदर्शनं तु विवादास्यासिते
काले शन्दोऽसचानोपलभ्यते, अनुपलब्धिकारणेप्पसत्खनुपलम्यमानत्वात् प्रध्यस्तानुत्पन्नघटवदित्युक्ते पर आह-यदैवामवं
शब्दस तदा तदनुपलब्धेरप्यत एव हेतोरसर्च, विशेषाभावाद्, अमचे च शब्दानुपलब्धेस्तद्विशेन्दो(पो)पलब्धिसिद्धिः, तत्सिद्धी
च सर्वदा सद्भावसिद्धिरिति, तदेतदसत् , शन्दस्यानुपलब्धेरनुपलम्भसासिद्धत्वाद, उपलभ्यते हि शब्दस्यानुपलम्भः, मदेव
मयाऽसौ थुतः शब्दो, न पूर्व, नाप्यूमिनि प्रतीतिसिद्धेरिति, अनित्यस्य धर्मस्य धर्मिणि नित्यानित्यविकल्पेन प्रत्ययस्थानं नित्यः
| समा जातिः, निदर्शनं यदिदमनित्यत्वं कृतकत्वेन शन्दै साध्यते तद्यदि नित्यं तर्हि शब्दस्यापि नित्यत्वप्रमङ्गः, इतस्थाकथममति
धर्मिणि धर्मः स्यात् ?, नित्यत्वे च शब्दस्यानित्यत्वानुपपत्तिः, अथानित्यमनित्यत्वं तथाऽप्यनित्यत्वस्य मर्वदा शब्दधर्मिण्यभावान्
तस्य नित्यत्वापत्तिरिति, अनोत्तरम्-अनित्यत्यस्य मर्षदा शब्दधर्मिण्यनित्यत्त्वे चोभयथाऽपि शन्दस्य नित्यत्वं, नित्यत्वे चानुपप-
ममनित्यत्वमिति ब्रुवताऽभ्यनुज्ञातमनित्यत्वं शन्दस, अन्यथा कपमेवममिधानं १, अभ्यनुज्ञातस्य चानुपपन्नो निषेध इति, अथ
मन-नानित्यत्वं मया शन्दे निपियरो, किन्तु नित्यत्पमप्युपपायते, तदप्यनुपपन्न, नित्यत्यानित्यत्वयोर्विप्रतिपेधात्मकत्वेनैकत्वा.
-
॥१७॥

·जातिमेदाः -~श्रीउत्पादा- दिसिद्धिः ॥१९॥ , . " सम्भवाद्, इतस्था सर्वस्य सर्वात्मकत्वेऽपि विरोधाभावादिष्टानिष्टफलप्राप्तिपरिहारार्थिनां साधनविशेषप्रवृत्तिनिवृत्योरभावः स्यात्, यत्पुनरेतमित्यत्वं नित्यमुतानित्यं ?, तत्रानित्यत्वं प्रध्वंसरूपं प्रध्वंसश्च नित्यः, न च तन्नित्यत्वे शब्दादेरपि नित्यत्वं, तस्य तत्रा- नाश्रितत्वात् , एकाश्रयसमवेतो हि धर्म आश्रयनित्यत्वमन्तरेण न घटते, न चायं मध्वंसः कचिदपि समवेतः, तत्कथं तमित्यत्वेन तत्प्रतियोगिनां शन्दादीनामपि नित्यत्वमिति, साध्यदृष्टान्तयोः साधात्तुल्यधर्मोपपत्तौ सर्वानित्यत्वप्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानमनित्य- समाजातिः, उदाहरणम्-अनित्येन घटेन साधादनित्यः शन्द इति ब्रुवतः सर्वभावानामनित्यत्वं प्रसज्यते, अस्ति घटेन साधर्म्य सर्वभावानामस्तित्वादि, न चात्र विशेपो विद्यते येन घटसाधाच्छन्दसैवानित्यत्वं, न सर्वभावानामिति, अस्यास्त्वविशेषसमायाः | उक्ति मेदागदस्तेन तत्रोक्तमुत्तरमिहाप्यनुसरणीय, किश्चान्यत्-माधर्म्यस्याहेतुत्वे प्रतिषेधानुपपत्तिः, तस्यापि साधर्म्यरूपानपायादिति, कारणवत्वस्य हेतोः सन्दिग्धासिद्धत्वेन प्रत्यवस्थानं कार्यसमाजातिः, निदर्शनम्-अनित्यः शब्दः कारणयवाद , यत्कारणवत्तदनित्यं दृष्टं यथा घटः, तथा च कारणवान् शब्दः, संयोगविभागशब्देभ्यो निष्पद्यमानत्वात् , तस्मादनित्य इत्युक्ते कश्चिदाह-संयोग- विभागौ शब्दसामिव्यक्तिकारणमाहोखिदुत्पचिनिमित्तमिति सन्देहः, कारणानामुभयथा व्यापारदर्शनात् , यथा कारणानि कानि- चिदमिव्यक्ती व्याप्रियन्ते कानिचिदुत्पत्ती, अतो न ज्ञायते किं संयोगादेः कारणत्वादभिव्यज्यते शब्दः किं वोत्पद्यत इति ?, तदेतदसत् , उच्चारणात् प्रागूद्धं च शब्दसत्त्वे प्रमाणाभावात् , असत्त्व चास्ति प्रमाणं, तथा च विवादाभ्यासिते काले शब्दोऽसत्त्वा- मोपलभ्यते, अनुपलब्धिकारणेष्वसरस्वनुपलभ्यमानत्वात् , प्र(त्यवस्थानवो मेदः कारणादि)ति । एवं जातयो व्याख्याताः। वादि- प्रतिवादिनोरन्यतरस (यत्) पराजय(स्थान)मिति तन्निग्रहस्थानं, यद्यपि छलजात्योरपि निग्रहस्थानत्वं प्रा(गुक्तं तत्तमामकतन्त्र)मेदे ॥१९८॥ करक

·जातिमेदा
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥१९९॥
तथाऽपि सामान्यन्यायतया तेषामपि तद्भेदानां परिज्ञानार्थ द्वाविंशतिमेदं प्रतिपाद्यते, तथा च (न्यायसूत्र-प्रतिज्ञा)हानिः १
प्रतिज्ञान्तरं २ प्रतिज्ञाविरोधः ३ प्रतिज्ञासंन्यासः ४ हेत्वन्तरम् ५ अर्थान्तरं ६ निरर्थकम् ७ अविज्ञातार्थम् ८ अपार्थकम् ९
अप्राप्तकालं १० न्यून ११ मधिकं १० पुनरुक्तम् १२ अननुभाषणम् १४ अज्ञानम् १५ अप्रतिभा १३ विक्षेपो १७ मतानुज्ञा
१८ पर्यनुयोज्योपेक्षणं १९ निरनुयोज्यानुयोगो २० प्रसिद्धान्तो २१ हेत्वाभासाश्च २२ निग्रहस्थानानि, तत्र पक्षे प्रतिपक्ष
दृष्टान्तधर्मानुज्ञा प्रतिज्ञाहानिः, तद्यथा-अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवत्, इति (प्रयोग) जातिप्रयोगेण सम्यक् प्रकारेण वा
पांकुलीकृतो पायाह-भवतु तर्हि व्योमवन्नित्या शन्द इति, एवं वदतो नित्यत्याभ्युपगमात् अनित्यत्वप्रतिज्ञा हीपत इति प्रतिज्ञा-
हानिः, येन परो निगृह्यते तदेव निग्रहस्थानं, न तु तस्य शिरसि विषाणे स्तः, हेतोरनैकान्तिकत्वोपन्यासेन प्रतिज्ञातार्थनिषेधे दृष्टा-
न्तयोर्द्धर्मविकल्पेन धर्मिधर्मान्तरनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरं, उदाहरणम्-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वाद् घटवदित्युक्ते वादिना प्रतिवाद्याह-
गगनमपि प्रमेयं, न चानित्यम् , इत्यनैकान्तिको हेतुः, एवमनैकान्तिकत्वेन प्रतिज्ञातार्थनिषेधे कृते तत्परिहाराभिप्रायेण पुनर्वा-
चाह-प्रमेयत्वेऽपि सर्वगतमाकाश, शब्दस्तु पटादिवदसर्वगतः, इयमपि प्रतिव, न च प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तरनिर्दिष्टार्थप्रसाधिकेत्य-
साधनोपन्यासादेतद्वादिनो निग्रहस्थानं, स्यान्मतं-इहासर्वगतत्वं हेतुविशेषणत्वेनोपातं, असर्वगतत्वे सति प्रमेयत्वात् , तसान प्रति-
शान्तरं तन, इत्थं अनुपन्यस्तत्वात् ,पदा पुनरेवमुपन्यस्यते तदा प्रतिज्ञान्तरं निग्रहस्थान,पदा पूर्ववदुपन्यस्यते तदा प्रतिज्ञान्तरं निग्रह-
सान,प्रतिज्ञाविरोधा-प्रतिज्ञापदयोर्विरोधः,उदाहरणं-सावयवाः परमाणव इति,तत्र यदिमावयवाः कथं परमाणवो यदि परमाणवस्तदा
कथं सावयचा,तदवयवानामेव परमाणुत्वात् ,अथ परमाणवः कथं सावयवाः तेभ्योऽणुतरावयवाभावात् । तदेवं प्रतिज्ञापदयोर्विरोधो
,
॥१९९॥

·जातिमेदार उत्पादा- दिमिद्धिः ॥२०॥ निग्रहस्थानमिति, अन्ये तु प्रतिज्ञाहेत्वोविरोध इत्याहुः, इहोदाहरणं-गुणादिव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्यो भेदैनानुपलभ्यमानत्वात् , यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं तदा कथं रूपादिभ्यो भेदेनानुपलभ्यमानत्वं यदि च रूपादिभ्यो भेदेनानुपलभ्यमानत्वं तदा कथं रूपादिव्य- तिरिक्तं द्रव्यमिति, यद्यपि विरुद्धार्थसाधनाद्विरुद्धहेत्वाभासत्वेनास्य निग्रहस्थानत्वं तथाऽपि प्रतिज्ञाहेत्वोः परस्परविरोधसम्भवात् वस्थापि निग्रहस्थानत्वं,एकस्मिन्नपि प्रयोगे निग्रहस्थानबहुत्वाभ्युपगमात् ,दूषणोपन्यासेन प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः,उदाह- रणम्-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादित्युक्ते वादिना प्रतिवाद्याह-व्योमादिमिरनैकान्तिको हेतुः, एवमुक्ते पुनर्वाद्याह-केनोक्तमत्रानित्यः शब्दः १, नाहमेयं ब्रवीमि येनानैकान्तिकत्वं स्यादिति, सोऽयं प्रतिज्ञातार्थपद्धवः प्रतिज्ञासंन्यासो निग्रहस्थानं, प्रतिज्ञापहवात् , अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिपिद्धे पश्चाविशेषणोपादान हेत्वन्तरं, उदाहरणं-नित्या वेदा अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात् , आकाशादिवदित्यस्य जीर्णपारामादिभिरनैकान्तिकत्वेन प्रतिषेधे कृते पश्चात्सम्प्रदायाविच्छेदे सतीति विशेषणोपादाने हेत्वन्तरं नाम निग्रहस्थानं, प्रकृतेनार्थेनासङ्गतार्थवचनमर्थान्तरं, उदाहरणं-नित्यः शब्दोऽस्पर्शवत्वादिति हेतुः, हेतुश्च हिनोतेख़्तोरोणादिके तुन्प्रत्यये कदन्तं पदं, पदं च नामाख्यातोपसर्गनिपातभेदाचतुर्विध, तत्र हेतुरिति नाम पदं तस्य कृतद्वितसमासाश्चेति प्रातिपादिकसज्ञायां तद- नन्तरं स्याद्युत्पत्तिरित्यादि वृथा कथालापेन प्रधृत्तस्यार्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं, अर्थशून्यवर्णमात्रोच्चारणमेव निरर्थकं, उदाहरणं त्वनित्यः शब्दः कचटतपानां गजडदवत्वात् अमघढधवदिति, एवमादि निरर्थकं निग्रहस्थानं, पर्पत्प्रतिवादिभ्यां निमिरमिहितम- । विज्ञातमविज्ञातार्थ, खसङ्केतमात्रेणाज्ञानसंवरणाय यत्किश्चिदुच्यते तदविज्ञातार्थ निग्रहस्थानं, असम्बद्धाभिधानमनर्थकं यथा दश दाडिमानि पडपूपाः कुंडमजाजिनं पललपिण्डः त्वर कीटिकेत्यादि,अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालं, प्रतिज्ञादीनां निगमनान्तानाम- ॥२००11 ·उत्पादा. सानानि वयवानां विपर्ययेणामिधानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्सानम्, उदाहरणं-घटवत् कृतकत्वादनित्यः शन्दः, विपर्ययामिधानेऽप्यर्थप्रतिप त्तिसम्भवाभियमकथायामेवेदं निग्रहस्थानमित्येके, प्रतिज्ञानादीनामन्यतमेनाप्पवयवेन हीनं न्यूनं नाम निग्रहस्थानं, हेतूदाहरणा- धिकमधिकं, यस्मिन् वाक्ये द्वौ हेतू द्वौ वा दृष्टान्तावमिधीयते तद्वाक्यं हेतूदाहरणाभ्यामधिकत्वादधिकं नाम निग्रहस्थानं, शन्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तं, अन्यत्रानुपादात्, पर्षदार्थस्य विज्ञातस्य वादिना त्रिरमिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणमननुभाषर्ण, एतदननुभाषणं प्रति- वादिनो निग्रहस्थानमप्रत्युचारन् किमाश्रयं प्रतिपेधं ब्रूयात्?, अविज्ञातार्थमविज्ञानं, यद्वाक्यं वादिना विरमिहितमपि पर्पदाऽवगतार्थ प्रतिवादी वनुवादं कुर्वनपि न तात्पर्येण सम्यग् विजानाति तदज्ञानं नाम निग्रहस्थानं भवति, एतद्विपर्ययेण धादिनोऽप्यज्ञानं निप्र- हस्थानं वेदितव्यमिति, उत्तरस्याप्रतिपत्तिः अप्रतिमा, उत्तरस्योपलक्षणत्वात्साधनस्याप्यप्रतिपचिरप्रतिमेति द्रष्टव्यं, कथा प्रतिपाद्य तूष्णीमवस्थानं सम्यग्दषणसद्भावेऽप्यन्यथा प्रतिपादनं वा वादिप्रतिवादिनोनिग्रहस्थानं, कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः, अयं प्रस्ततायां कथायामिदं मे प्रयोजनं परिहीयते, एतसिन परिसमाप्ते पश्चादागत्य कथयिष्यामि, तस्सायं विक्षेपो नाम निग्रहस्थानं.

·जानिभेरा श्रीउत्पादा. दिमिद्धिः ||२०|| निग्रहस्थानमिति, अन्ये तु प्रविज्ञाहेत्वोर्विरोध इत्याहुः, इहो देव्यतिरिक्त द्रव्यं रूपादिभ्यो भेदेनानुपलभ्पमानत्वात् । यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं तदा कय रूपादिम्यो भेदेनानुपलभ्यमानत्वं यदि च रूपादिभ्यो भेदेनानुपलभ्यमानत्वं तदा की रूपादिकप- तिरिक्तं द्रव्यमिति, यद्यपि विरुद्धार्थसाधनाद्विरुद्धहेत्वाभासवेनास निग्रहस्सानत्वं तथाऽपि प्रनिगाहेत्वोः परस्परविरोधसम्मगार वसापि निग्रहस्थानत्वं,एकसिन्नपि प्रयोगे निग्रहस्थानवहुत्वाभ्युपगमात् ,दूषणोपन्यासेन प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिशासंन्यासा उवात- | रणम्-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादित्युक्ने वादिना प्रतिवाद्याह-व्योमादिमिरनैकान्तिको हेतुः, एचमुक्ते पुनर्वापार-फेनोकगपानिया शब्दः , नाहमेवं ब्रवीमि चेनानैकान्तिकत्वं स्वादिति, सोऽयं प्रतिज्ञातार्थपहवः प्रतिज्ञासंन्यासो निग्रहस्थानं, प्रतिशापापात्, अविशेपोक्ते हेतौ प्रतिपिद्धे पश्चाविशेषणोपादानं हेत्वन्तरं, उदाहरण-नित्या वेदा अस्मर्यमाणकर्तकत्वात् , आकाशादियादिगण जीर्णकृपारामादिमिरनैकान्तिफरपेन प्रतिषेधे कृते पश्चात्सम्प्रदायाविच्छेदे सतीति विशेषणोपादाने हेत्वन्तरं नाम निस्थान, प्रकृतेनार्थेनासवतार्थवचनमर्थान्तरं, उदाहरणं-नित्यः शब्दोऽस्पर्शवच्यादिति हेतुः, हेतुध हिनोते तोरोणादिके उन्माण करना पदं, पदं च नामाख्यातोपसर्गनिपातभेदाचतुर्विधं, तत्र हेतुरिति नाम पदं, तस्य कृत्तद्धितसमामाक्षेति प्रातिपादिफराश्यागो गा- नन्तरं स्याद्युत्पत्तिरित्यादि पृथा कथालापेन प्रवृनस्वार्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं, अर्थशून्पवर्णमात्रोचारणमेव गिरफी, उतावरण | त्वनित्यः शब्दः कचटतपानां गजडदवत्वात् झभधडधवदिति, एवमादि निरर्थक निग्रहस्थान, पर्पत्प्रतिपादिभ्यां निमिरगिदिगग- विज्ञातमविज्ञानार्थ, स्वसङ्केतमात्रेणाज्ञानसंवरणाय यत्किञ्चिदुच्यते तदविज्ञातार्थ निग्रहस्थानं, असम्पवामिधानमनर्थकं यथा रण दाडिमानि पडपूपाः कुंडमजाजिनं पललपिण्डः त्वर कीटिकेत्यादि अवयव विपर्यासवचनमग्नासकालं, प्रनियादीनां निगमनानानाग- १२००11 --

·निग्रह-
स्थानानि
भीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥२०१॥
.
वयवानां विपर्ययेणामिधानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानम् , उदाहरणं-घटवत् कृतकत्वादनित्यः शन्दा, विपर्ययामिधानेऽप्यर्थप्रतिप
|निसम्भवामियमकथायामेवेदं निग्रहस्थानमित्येके, प्रतिज्ञानादीनामन्यतमेनाप्यवयवेन हीनं न्यूनं नाम निग्रहस्थानं, हेतूदाहरणा-
|धिकमधिकं, यसिन् वाक्ये द्वौ हेतु द्वौ वा दृष्टान्तावमिधीयते तद्वाक्यं हेतूदाहरणाभ्यामधिकत्वादधिकं नाम निग्रहस्थानं, शब्दार्थयोः
पुनर्वचनं पुनरुक्तं, अन्पत्रानुवादात्, पर्पदाऽर्थस्य विज्ञातस्स यादिना त्रिरमिहितस्याप्पप्रत्युचारणमननुभापणं, एतदननुभापणं प्रति-
वादिनो निग्रहस्सानमप्रत्युच्चारन् किमाश्रयं प्रतिपेधं घूयात् ?, अविज्ञातार्थमविज्ञानं, यद्वाक्यं वादिना त्रिरमिहितमपि पर्पदाऽवगतार्थ
प्रतिवादी त्वनुवादं कुर्वन्नपि न तात्पर्येण सम्पम् विजानाति तदज्ञानं नाम निग्रहस्थानं भवति, एतद्विपर्ययेण वादिनोऽप्यज्ञानं निन-
हस्सानं वेदितव्यमिति, उत्तरस्याप्रतिपत्तिः अप्रतिभा, उत्तरस्योपलक्षणत्वात्साधनस्याप्यप्रतिपत्तिरप्रतिभेति द्रष्टव्यं, कथां प्रतिपाद्य
तूष्णीमवसानं सम्यग्दपणमनावेऽप्यन्यथा प्रतिपादनं वा वादिप्रतिवादिनोनिग्रहस्थानं, कार्यव्यासात कथाविच्छेदो विक्षेपा, अर्थ
प्रस्तुतायां कथायामिदं मे प्रयोजनं परिहीयते, एतसिन परिसमाप्ते पवादागत्य कथयिष्यामि, तस्यायं विक्षेपो नाम निग्रहस्थानं,
| स्वपक्षदोपाभ्युपगमेन परपक्षदोपप्रसङ्गो मतानुन्ना, निदर्शनं-नित्यः शब्दोऽकारणत्वादाकाशवदित्युक्ते मीमांसकेन नैयायिकः प्राह-
प्रागभावेनानैकान्तिको हेतुः, सोऽप्यकारणवान् न च नित्य इत्युक्ते नैयायिकेन पुनर्मीमांसक आह-यद्येवमनैकान्तिकत्वमेवं तर्हि भव-
न्मतेऽपि दिमादिनित्यत्वसिद्धये प्रयुक्तस्य (अकारणहेतोः) प्रागभावनानैकान्तिकत्वमिति, तदेवं खपक्षे दोषमभ्युपगम्य परपक्षे
साम्यमापादयतो मतानुज्ञा नाम निग्रहस्थानं, यदा पुनः खपक्षे दो परिहत्य परपक्षेऽपि साम्पमापादयति, यत्रोभयोः समो दोपः,
परिवारोऽपि तत्सम, तदा न कश्चिदोपः, निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणं, एतत् कस्स पराजय इति पर्पत्पतिनोक्तया पर्षदा
॥२०॥

·"
श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
1॥२०२॥
निप्रह-
स्थानानि
-
यक्तव्यं, नहि निग्रहप्राप्तः स्वयमेव खकौपीन वृणुयादिति वादिप्रतिवादिनोर्मध्ये न कस्यचिजयः पराजयो बा, द्वयोरप्यसिद्धादि-
त्वात् , यदि पुनः कमपि दोषमुद्भावयति तदाऽपरदोपानुद्भावनेऽपि जेतैवासौ, न तु निग्रहाईः, नहि सन्तीतिकृत्वा सर्वे दोपा
वाच्याः, अवचने या निग्रहः, एकेनापि दोपेण तत्साधनविधानात् , सकलसम्भविदोपोद्भावननियमपूर्वकवादे तु अन्यानुद्भावनेऽपि
युक्तं पर्यनुयोज्योपेक्षणं नाम निग्रहस्थानमिति, अनियहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगानिरनुयोज्यानुयोगः अदोषे दोपोद्भावनमितिया-
वत् , उदाहरणं-यथा सावयवत्वेन कार्यत्वे साध्ये पृथिव्यादेः परो ब्रूयाद्-अनयोजकोऽयं हेत्वाभासः, तस्येदं मिथ्याऽमियोगलक्षणं
निग्रहस्थानं, नाप्रयोजको नाम हेत्वामासोऽस्ति असिद्धादिव्यतिरिक्तः, सपक्षैकदेशवृत्तिश्च नाप्रयोजको, धूमादेरपि तथाभावप्रस-
जात्, अथ निरनुयोज्यानुयोगाप्रतिभयोः को विशेषः १, उच्यते, अप्रतिभायां तूष्णीभावरूपत्वं सम्यक्साधनदूषणसद्भावेऽन्यथा
प्रतिपादनरूपत्वं वा, निरनुपोज्यानुषोगः अविद्यमानदोषोद्भावनरूषा, सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधेनान्यथाऽभिधानमपसिद्धान्तः,
यथा मीमांसामभ्युपगम्य कश्चिदग्निहोत्रं खर्गसाधनमित्याह, स चैवं पर्यनुयोज्यते-कथं पुनरग्निहोत्रक्रिया नष्टा सती स्वर्गसाधकेति
पर्यनुयुक्तोऽभ्युपगत्यात्मगुणं धर्म गत्यन्तरमपश्यन्नाह-तया क्रिययाऽऽराधितः परमेश्वरः फलं ददाति राजदिवदमात्यादेरिति, तसे,
श्वरानभ्युपगमादपसिद्धान्तो नाम निग्रहस्थानं, हेत्वाभासाथ निग्रहस्थानानि,हेत्वाभासवदृष्टान्ताभासानामपि निग्रहस्थानत्वं, यथाऽप-
शन्दप्रयोगाणामपि निग्रहस्थानत्वं, नियमकथायामेवापशब्दादीनां निग्रहस्थानलमिति केचित् , एवमन्येषामपि साधनदूषणानुपयो-
गिनां प्रतिभाक्षयकारिणां कलहगालिप्रदानवृथाहसनसहभापणकपोलवादशिरकम्पतलमहारादीनां निग्रहस्थानत्वं, एवं द्वाविंशति-
निग्रहस्सानानि, तदेवं नैयायिकस्य पोडश पदार्था नोत्पादव्ययध्रौव्यन्यतिरेकेणापस्थिति बदन्ति, तदभ्युपगमे पुनः कश्चिदेतेऽपि
॥२०२॥

·उत्पादा.
दिसिद्धि
|॥२०॥
नौद्धादि-
पदार्थानां
स्थाद्वाद-
मूलता
तत्त्वरूपतामवलम्बन्ते।
योद्धादीनां पदार्थाः स्याद्वादमूलता चैतेपां-बौद्धाभिमतानि पुनदिशायतनान्येतानि, तद्यथा-पश्चेन्द्रियाणि सविष-
याणि मनो धर्मायतनं च, धर्मास्तु सुखादयो विज्ञेयाः, तदिमान्यपि कथश्चित्रिरूपतातिकान्तानि न भवन्ति वस्तुरूपाणि ।
तथा कापिलानां पुनः पञ्चविंशतिस्तत्वानीमानि, तद्यथा-प्रकृतिः, प्रकृति म सचरजस्तमसा समावस्थात्मिका, तत्र सत्वं
लघु प्रकाशकमिष्टं उपष्टम्भकं बलं च,रजःगुरु,चरणमेव च तमः १, प्रकृतेथ महानाविर्भवति, युद्धेराख्या २, महतोऽप्यहङ्कारः, अह-
द्वारक्ष अहं सुभगः अहं सुरूप इत्यादिरूपः ३, ततोऽप्यहकारात् पोडशको गणः, तत्र पञ्च युद्धीन्द्रियाणि स्पर्शनरसनप्राणचक्षुःश्रोत्र-
रूपाणि, पन कर्मेन्द्रिपाणि वाक्षाणिपादपायूपस्थलक्षणानि, एकादशं च मन इत्येकादशेन्द्रियाणि,पंचतन्मात्राणि तयथा-स्पर्शतन्मात्र
सतमा रूपान्मा गन्धतन्मात्रं शब्दतन्मात्रंच,तदयं पोडशको गणः १९, पश्चभ्यश्च तन्मात्रेभ्यः पृथिव्याजोवाय्वाकाशलक्षणानि
पश्च भूतानि २५, (पषमे)तानि चतुर्विंशतिः, पुरुपवेति पश्चविंशतितत्त्वानि, तान्यपि त्रैरूप्येण विना न वस्तुरूपतामात्मसाकुर्वन्ति,
तरसमा कबिपपगतेऽमीषामपि वस्तुरूपता, (तेजआदीनां रूपादिभ्य उत्पादोऽयुक्तः, गुणानां गुणिध्वेयोत्पत्तेाव्यत्वात्।
| उपाभोगादि साधनानो पुष्पमादीनां गाभ्युपगमो यः मुद्गुणघादि (सोऽष्टस्पर्शवत्स्थूलौदारिक)रूपाऽजीवकायनामा पदार्थों योऽसा-
मिरिष्यते स एष संपते, राय परिणामान्तरणकथया तन्महदाद्याविर्भावहेतुत्वोपपचेरिति ।
पाकिस्यापि च भवतुष्टपात्मकं तवं नोत्पादादिम्पतिरेकेणात्मस्थिति तनुते ।
भीगास्तु नित्यानित्यं प्रत्यविप्रतिपयमानः कथमिवोत्पादव्ययधौव्याकान्तं वस्तुतवं नोपेपादिति नार्य विशेषत
॥२०॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
२०४॥
सर्व-
सिद्धिः
.
आक्षिप्तः ॥ नमात्सर्वामिमतवस्तूनां वस्तुत्वमिदमेवेति विहाय दुरमिनिवेशमङ्गीकृत्य प्रमाणोदर्शिततत्त्वाभिमुखां शेमुपीमवश्यमभ्यु-
पगत्तव्यं विद्वद्भिरिति स्थितम् ॥
सर्यजसिद्धिः-इमं न प्रमाणोपपन्न वस्तुतचं येनोपदिष्टमसौ भगवानशेपस्यापि (जगतो) हितैकदक्षत्वादाप्तो भवति,
म च विपक्षलेगेनापि विमुक्तो भगवान् मर्वज्ञ एव, यतो नासर्वज्ञः प्रमाणसंवादि प्रतिपादयति, (ननु सर्वज्ञो न संभवी स्वातंत्र्ये-
गोकानदसिद्धेः) नया हि न मन्तः ममलवस्तुस्तोमविपयं प्रस्तुतोपदेशं प्रवर्त्तयन्ति, ततोऽन्यत्रापि नैपा व्यवस्थापयितुमुचिता,
तदसन् , यतो न वयं स्वातन्त्र्येणोपदिशामः, किन्तु तदुपदेशमेव परम्पराधिगतमनुवादद्वारेण प्रकाशयामः, स तु स्वतत्रमुपदि-
शनि, नतो यो यद्विषयानुपदेशालिझाविसंवादियचनरचनाऽनुक्रमकर्ता स तत्साक्षात्कारी, यथाऽसादादिवचनरचनानुक्रमका च
स इति, ननु तत्रापि खातन्त्र्यमसिद्धमनादित्वात्संसारस, तथाहि-पाणिनेः पूर्व केन व्याकरणानि प्रणीतानि !, पिङ्गलकात्पूर्व
केन छन्दांसि निवेदिनानि ?, अनादिः खल्वयं व्यवहारः, तत उत्पादव्ययधौव्ययुक्तवस्तुप्रतिपादकं किमपि शास्त्रं परम्परयाऽधि-
गम्य विवक्षितोऽपि पुरुपस्तदर्थमेव वचनान्तररनुदितवानिति कथं नाम सर्वज्ञः देशको भवेदिति परो यदि मन्येत तर्हि 'क्षणिकाः
सर्वसंस्काराः, भूतपरिणतिमा चैतन्य मित्याधुपदेशानामप्येवमनादित्व स्पाद्विवन्धकाभावात् , तथा चात्मादृष्टादिप्रतिक्षेपप्रधानानि
सुगतचार्याकादिशाखाणि, अन्यानि चैतद्यवस्थापकानि, ततस्तेपु फिमेतत्सत्यमुतैतदिति सत्यासत्यत्वसन्देहे यावन्न प्रमाणान्तरेण
नदमिधेपाधिगमोन तापदेतत्मत्यमेतदमत्यमिति निश्चयः संभवति,प्रमाणान्तरं चात्मादृष्टादिसमस्तवस्तुविषयमध्यक्षं ययभ्युपग पत्ते
तदा सिद्धन समीहितं, तश(दूत) एव मर्यशत्वाम्युपगमात् ,अथानुमानादात्मादृष्टादि मर्व कस्यचित्प्रत्यक्षं, यया धूमादनुमीयमानो
॥२०४॥

·"
श्रीउत्पादा-
दिसिदिर
||२०५॥
ज्ञानसख-
संवेद्यता
"
धूमध्वजः, अनुमेयं चेदं, तसात्कस्यचित्प्रत्यक्षं, पक्षधर्मत्वाभ्युपगमानायमसिद्धो हेतुः, सपक्षे भावान विरुद्धः, योग्यतामात्रं च
साधयितुमभिप्रेतमिति कचिचदप्रवृत्तावप्यदोपः, ननु धूमध्वजादाविन्द्रियप्रभवमध्यक्षमुपलब्धं ततः साध्येऽपि तथाभूतमेव वत्मा-
प्नोतीति विरुद्धार्थसाधनाविरुद्धः, नन्वेवं विकल्पने न किञ्चिदनुमानं सात् , यतो यथाविधो धूमध्वजो दृष्टान्ते दृष्टस्तथाविध
एव यदि साध्यधर्मिण्यपि स खात् तर्हि सर्वात्मना वादशः स एव दृष्टान्तदृष्टः, स च प्रत्यक्षेणैव प्रतिपन्न इति किमनुमानेन ?;
अथ धूमसामान्यादग्निसामान्यसिद्धेर्नायं दोपः, यतो लिङ्गलिगिनोः प्रतिवन्धः सामान्याश्रयी, तर्हि कथमत्रापि विरुद्धता, प्रत्यक्ष-
मात्रयोग्यताया एव साधयितुममिप्रेतत्वात् , प्रत्यक्षत्वं च नेन्द्रियजत्वेन व्यास, नन्वक्षम्-इन्द्रियं, ततश्च प्रति गतमक्षमिति चक्षुः
रादीन्द्रियप्रभवज्ञानमैव प्रत्यक्षवं युक्तं, नैतदस्ति, यतः प्रत्यक्षस्साक्षाश्रितत्त्वं व्युत्पत्तेरेव कारणं, प्रतिनिमित्तं तु वस्तुसाक्षाक्रिया,
तदुक्तम्-"अक्षाश्रितत्वमध्यक्षे,व्युत्पचेरेव कारणम् । निमिचं तु पुनस्तस्य वस्तुसाक्षादिक्रया मता ॥१॥" तथा हि कामादिभावना-
जातं संवेदनं यदा विशदखभावमनुभूयते घटादिज्ञानं वा संविद्रूपं चकास्ति तदेन्द्रियसमुत्थत्वं प्रत्यक्षे कोपयोगि?,ज्ञानस्वसंवेद्यता
ननु न ज्ञानमात्मप्रकाशक स्वात्मनि क्रियाविरोधात् , तथा चोक्तम्- "यदर्थवेदनं ज्ञानमात्मनोऽपि प्रकल्प्यते । सुशिक्षितो घटुः स्कन्धं,
समाराहेन दासवत् ॥२॥" तथा वेद्यते अनेनेति वेदनं वेद्यते तदिति वेद्यमिति विरुद्धयोः करणकर्मणोः कथमेकत्वं ?, ननु कथ-
मात्मानमात्मा आत्मनैव वैत्तीति व्यवहार: ?, न च व्यवहार एवायं, तच्चतस्तु न केनापि प्रमाणेनात्मखरूपं न परिज्ञायते, केनापि
प्रमाणेनात्मस्वरूपस्याप्यधिगमात् अन्यथा 'आत्मा वारे अयं ज्ञातव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्यादेरनर्थकत्वं न च परात्मपरि-
ज्ञानेनैव चरितार्थ तद्वचः, यतो यदि नाम परात्मा ज्ञातस्ततः किं ?, तथाऽऽत्मनः कल्याणावाप्तिरिति चेत् तथाऽपि कश्चिदा-
.-
॥२०५॥

·भीउत्पादा-
दिसिद्धि
॥२०७॥
ज्ञानसख.
संवेयता
"
मिन्नं !, यदि मिन्नं नात्मनः कर्तृत्वं, अथामिन्नं तर्हि तदात्मस्वरूपवत् सर्वदाऽस्तीति सर्वदा संयोगः स्यात्, ततो विज्ञानमपि
सर्वदा भवेत् , अथ शक्तिः कर्तृलं, सा च सहकारिकारणवशात्कदाचिद्भवन्ती न दोपमावहति तर्हि कर्मणः सामर्थ्यादाभिमुख्यमा-
स्मनः समुत्पद्यमानंक्रमवती ज्ञानोत्पत्ति विधास्यतीति कि मनःपरिकल्पनया, तम युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिस्तलिङ्ग, अस्तु वा मनस्तथा-
ऽप्यात्मनो नित्यत्वाद्वयापित्वाचन कदाचिनात्मनः संनिकर्ष इति नित्यं तज्जानप्रसनः, तन्न द्वितीयोऽपि पक्षः, तृतीयपक्षकक्षीकारे
त्वसदभ्युपगम एव, तन्न प्रत्यक्षं ज्ञानस्वरूपस्य परमते ग्राहक, नापि प्रमाणान्तरं, यतस्तदर्थापचिर्यद्वाऽनुमानमभ्युपगन्तव्यं भवेत् ,
नापरं, न ह्यागममात्राद्विप्रतिपत्तौ सत्यामर्थसिद्धिः, उपमानं तु सादृश्यमात्रव्यवस्थापकं,अभावप्रमाणं त्वभावमात्रविषयमेव प्रतिपन्न-
मिति, तत्र न तावदापत्तिः संवेदनसाधिका, यतोऽर्थप्राकट्यादसावुत्पद्यत इत्यम्युपगमः, तच तत्र नियतमनियतं का?, यद्यनियत
कथमेकान्तेन गमयेत?,अथ नियतं तदा नियमग्रहः किंतसिग्नेव यदि तस्मिन्नेव तर्हि येनैव प्रमाणेन तन्नियमग्रहस्तेनैव साध्यस्थ साधि-
तत्वात् किमर्थपत्या ?, अथ धर्म्यन्तरे तर्हि अन्यत्र गृहीतप्रतिबन्धमन्यद्गमयदनुमानतां नातिकामति इत्यनुमानमेवार्थापतिः संप-
नेति, तथा चानुमानपक्षमाविदूषणमुद्रोपनिपातः, अनुमानपक्षे किं पणमिति चेत् , उच्यते, अनुमानं गृहीतप्रतिबन्धं प्रवते,
प्रतिवन्धग्रहम किमन्वयमुखेन किं वा न्यतिरेकमुखेन ? इति, न तावदन्वयमुखेन, यतस्तद्भाव एव भाव इति स प्रतीयते, तद्भा-
वभावित्वं च किं प्रत्यक्षेण प्रतीयते किं वाऽनुमानेन ?, न तावदत्यन्तपरोक्षे विज्ञाने प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन, अनवस्थाप्रसङ्गात्,
व्यतिरेकमुखेनापि नास्ति, यतो विपक्षे हेतोरभावः फिमभावप्रमाणेन प्रतीयते किं वाऽनुपलम्भेन, तर भावादत्यन्तदूयायी
| नाभावः कश्चित् येन भावनाहिणि प्रमाणे नायमवभासेतेति न भावनाहि प्रमाणातिरिक्तभावाख्यं प्रमाणमुपपद्यते, ततस्तेन कथं
"
जाकरकम
॥२०७॥

·ज्ञानस्य ख-
संवेद्यता
..
"
२०६||
त्माधिगमोऽभ्युपगन्तव्यः, ततो यथाऽऽत्माऽऽत्मानमधिगच्छन् कर्टकर्मरूपतां प्रतिपद्यते, न खात्मनि क्रियाविरोधः, तथा स्वसंवे-
दनमपि भविष्यति, अथाऽऽत्माऽऽत्मानं यदाज्वगच्छति तदा प्रमाणरूपं करणं भिद्यते, ननु प्रमाणं ज्ञानं, ज्ञानं चात्मधर्मः, स
चात्मरूप एवेति कथं करणभेदः १, धर्मधर्मिणोः कश्चिद्भेदोऽप्यस्तीति चेत् तत्रापि चेन स्वभावेन ज्ञानमात्मस्वरूपं प्रतिपद्यते
स कथञ्चिद्भिन्नोऽप्यस्तीति न स्वात्मनि क्रियाविरोधः स्यात्, यदि त्वामा सहजज्ञानमयो न सात् तदा कारणत्वाविशेषादिन्द्रि-
यादिष्यपि ज्ञानसमवायो भवेत् , न च तथा, तन्तूनामपटात्मकत्वेऽपि तन्तुत्वजातिनियमातेषु पटसमत्रायो भवति, न तूर्यादिषु,
तद्वदचिदात्मकेप्यात्मन्यात्मत्वजातिनियमात् ज्ञानसमवायस नियमो भविष्यति खभावादेवेत्यपि न चतुरखं, तन्तूनामपटात्मकस्स
सर्वथैवासिद्धेः, तेपामेव तथापरिणामात् , ततो द्रव्यरूपतया पटः प्रागपि कथञ्चिदस्ति, तदयमपि दृष्टान्तविद्रूपमेवात्मानं गमयतीति
न नः काचिन्क्षतिः, किञ्च-अनात्मवेदने संवेदने जगदन्धमूकं भवेत् , तथाहि यत् सदुपलम्भकप्रमाणगोचरचारि न भवति तत्स-
कलमेव न सद्वयवहृतिपथमवतरति, यथा खरविषाणं, नावतरति च सदुपलम्भकप्रमाणगोचरतामात्मव्यापारादिरूपं विज्ञानमिति,
तथाहि-तबाहक प्रत्यक्षं चा भवेन् प्रमाणान्तरं वा ?, यदि प्रत्यक्षं तत्किमिन्द्रियार्थसंयोगजं आहोश्चिदात्ममनासनिकर्पसमुत्थं कि
चा स्वसंवेदनमिति?, तत्र ज्ञानेनेन्द्रियसंनिकर्षाभावादनभ्युपगमाच न प्रथमः पक्षः, नापि द्वितीयो,
मनःसद्भावे प्रमाणाभावात्,
न चाप्रमाणकं वस्तु विपश्चितः समाश्रयन्ते, न च युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिस्तलिङ्ग, तसान्यथाऽप्युपपत्तेः, तथाहि-यसिन्नामिमुख्यमात्मा
प्रतिपद्यते तत्र ज्ञानमुदेति, नान्यत्रेति, अथेदमामिमुख्यमात्मनो भिन्नमथामिन्नं ?, यदि मिन्नं मन एव पर्यायान्तरेणाभ्युपगतं
भवति, अथामिन्नं तदा तदात्मस्वरूपवत्सर्वदाऽस्तीति ज्ञानोत्पत्तिरपि सर्वदा स्यात् , नन्वात्मनो मनसा संयोगकरीत्यं मिनमथा-
मलाकला
॥२०६॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥२०७॥
ज्ञानस्य स्व.
संवेद्यता
"
मिन्नं ?, यदि भिन्न नात्मनः कर्तृत्वं, अथामिन्नं तर्हि तदात्मस्वरूपवत् सर्वदाऽस्तीति सर्वदा संयोगः सात्, ततो विज्ञानमपि
सर्वदा भवेत् , अथ शक्तिः कर्तृत्वं, सा च सहकारिकारणवशात्कदाचिद्भवन्ती न दोपमावहति नहि कर्मणः सामर्थ्यादामिमुख्यमा-
|त्मनः समुत्पद्यमानं कमाती ज्ञानोत्पचिं विधास्वतीति किं मनःपरिकल्पनया?, तब युगपज्ज्ञानानुत्पचिस्तल्लिङ्ग, अस्तु वा मनस्तथा-
|ऽप्यात्मनो नित्यत्वाद्वयापित्वाचन कदाचिनात्मनः संनिकर्ष इति नित्यं तज्ज्ञानप्रसङ्गः, तन्न द्वितीयोऽपि पक्षः, तृतीयपक्षकक्षीकारे
वसदभ्युपगम एव, वन्न प्रत्यक्षं ज्ञानखरूपस्य परमते ग्राहकं, नापि प्रमाणान्तरं, यतस्तदर्थापत्तिर्यद्वाऽनुमानमभ्युपगन्तव्यं भवेत् ,
| नापरं, न ह्यागममात्राद्विप्रतिपत्तौ सत्यामर्थसिद्धिः, उपमानं तु सादृश्यमात्रव्यवस्थापकं,अभावप्रमाणं त्वभावमात्रविषयमेव प्रतिपन्न-
मिति, तत्र न तावदर्थापत्तिः संवेदनसाधिका, यतोऽर्थप्राकट्यादसावुत्पद्यत इत्यभ्युपगमः, तच तत्र नियतमनियतं वा ?, यद्यनियतं
| कथमेकान्तेन गमयेत?,अथ नियतं तदा नियमग्रहः किं तसिन्नेव ? यदि तमिन्नेव तर्हि येनैव प्रमाणेन तनियमग्रहस्तेनैव साध्यस्थ साधि-
| तत्वात् किमर्थपत्त्या?, अध धर्मान्तरे तर्हि अन्यत्र गृहीतप्रतिवन्धमन्यद्गमयदनुमानतां नातिकामति इत्यनुमानमेवार्थापत्तिः संप-
न्नेति, तथा चानुमानपक्षमाविदूषणमुद्रोपनिपातः, अनुमानपक्षे किं पणमिति चेत्, उच्यते, अनुमानं गृहीवप्रतिबन्धं प्रवर्तते,
प्रतिवन्धग्रहय किमन्वयमुखेन किं वा न्यतिरेकमुखेन ? इति, न तावदन्वयमुखेन, यतस्तद्भाव एव भाव इति स प्रतीयते, तद्भा-
वभावित्वं च किं प्रत्यक्षेण प्रतीपते किं वाऽनुमानेन ?, न तायदत्यन्तपरोक्षे विज्ञाने प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन, अनवस्थाप्रसङ्गात् ,
व्यतिरेकमुखेनापि नास्ति, यतो विपक्षे हेतोरभावः किमभावप्रमाणेन प्रतीयते किं वाऽनुपलम्भेन १, तत्र भावादत्यन्तद्यायी
नाभावः कश्चित् येन भावग्राहिणि प्रमाणे नायमवभासेतैति न भावग्राहि प्रमाणातिरिक्तभावाख्यं प्रमाणमुपपद्यते, ततस्तेन कथं
-
"
॥२०७॥

·त्पादा.
दिसिद्धिः
॥२०८॥
ज्ञानस्य स्व-
संवेद्यता
विपक्षे हेतोरभावो गृह्येत?, न हि खसत्तामनाविभ्राणं शशविपाणं कस्यचिद्राहकं नाम, अथानुपलम्भेन विपक्षे हेतोरभावः मती-
यते तर्हि स किं दृश्यानुफ्लम्भः १ किं पाऽदृश्यानुपलम्भः १, अनुपलम्भमात्रस्य सत्यपि वस्तुनि भावान व्यतिरेकसाधकत्वं, दृश्या-
नुपलम्भस्तु स्वभावकारणव्यापकाद्यनुपलम्भभेदेन व्यवस्थितः, तत्र दृश्यानुपलम्भो नादृश्ये ज्ञाने संभवति, नापि कार्यकारणभावा,
स हि प्रत्यक्षानुपम्भसाधना, कथमत्यन्तपरोक्षे विज्ञाने (विज़ुभते ?) चति तमप्य(न च ज्ञानमनो)व्यापकभानोऽपि प्रत्यक्षानुमा-
नाभ्यामा न प्रतीयत इत्युक्तं, ततो व्यतिरेकेणापि न सम्बन्धनिश्चयः, ततो न केनचित्किञ्चित् कदाचित् संवेदनखरूपमधि(गम्यते)
खसंवेदनख यदपि पदार्थस्वरूपाधिगमनं न) तदुत्पादितदाकारादिना, किन्वर्थावभासित्येन, तथाहि-चिद्रूपमात्मद्रव्यं, तथा क्षयो-
पदामादिवशादर्थावभासितया परिणतं, ततस्तदप्यस्य ग्राहकमिति व्यवस्थापित, अर्थावभासित्वं च संवेदनस्थात्मभूतं, ततस्तदर्थग्रहण-
समय एव नानुभूनं चेत् कथमों गृहीतो नाम ?, तथाऽप्रभासानुभवस्यैवार्थग्रहणरूपत्वाद , अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यति,
तनु न ज्ञानस्य प्रत्यक्षताऽर्थस्य ग्रहणं, किन्तु ज्ञानस्योत्पत्तिः, तन्न संविदितेऽपि ज्ञाने तदुत्पचिमात्रेणार्थस्य संवेदनं सिध्यति,
कधमन्यस्योत्पत्तिरन्यस संवेदनमित्यपि न वाच्यं, वस्तुस्वाभाव्यात्, न चैवं सर्वस्य सर्वसंवेदनं तस्स स्वकारणसामग्रीनियमात
प्रतिनियतार्थसंवित्तिखभारस प्रतिनियतप्रतिपत्तृवेद्यस चैवोत्पादात् , तदेतदप्यसत् , यतः प्रतिनियतार्थसंवित्तिस्वभान प्रतिनि-
पतप्रतिपत्तृवैधत्तं च कमिह व्यवस्थाप्यं ?, यदि ज्ञानान्तरेण तदा तद्यदि ज्ञानविपयं नार्थमवस्यति अथार्थविषयं तदान ज्ञानं,
तथा चेयमुभयानभासाधीनव्यवस्था दुर्घटा, तत्तः स्थितमेतत्-स्वसंवेदनमपि विज्ञानमिति । ततस्तत्वसंवेदनमन्तरेणापीन्द्रियच्यापा-
रमध्यक्षमित्यक्षाश्रितत्वमप्रयोजकं तन्न विशेषविरुद्धताऽपि हेतोः, नापि सन्दिग्धानकान्तिकता, अविनाभावनिथयात् तदाधकाशं-
॥२०॥

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धि
॥२०९॥
सर्वज्ञसिद्धी
पूर्वपक्षः
--
सया सर्वानुमानोरोदप्रसन्नाव, अथ 'आरक्षेत हि यो मोहादजातमपि चाधकम् । समर्थव्यवहारेषु, संशयात्मा क्षयं ब्रजेत् ॥१॥
इति न सर्वत्र बाधकमाशनीयं, तदेतत्प्रस्तुतानुमानेऽपि समानं, नन्यनुमानविधिनेयं प्रतिज्ञा, यतोऽनेनानुमानेनातीन्द्रियप्रत्यक्षं
सर्वार्थविपर्य प्रसाधयितुममिमतं, तस्य च सर्वार्थविषयत्वमनुपपन्नं, तथाहि-देशान्तरे कालान्तरे च यद्रूपं तदिदानीवनचक्षुर्जनित-
प्रत्यक्षसजातीयप्रत्यक्षमाख रूपत्वादिदानींतनरुपवत्, एवं रसादिष्वपि पश्चानुमानानि भवन्ति, तदुक्तं-"यजातीयैः प्रमाणैस्तु,
| यातीपार्थदर्शनम् । दृष्टं संप्रति लोकस्य, तथा कालान्तरेऽप्यभूत् ।।१॥" न च गृधादिमिळमिचारः प्रेरणीयः, यततेऽपि न
| स्वार्थमुलध्य वर्चन्ते, तदुक्तम्-"यत्राप्यतिशयो दृष्टः, स्वखार्थानतिलानात् । दसक्ष्मादिदृष्टौ खात्, न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥१॥
| येऽपि सातिशया दृष्टा, प्रनामेधावलैनराः । स्तोकस्तोकान्तरत्वेन, न त्वतीन्द्रियदर्शनात् ॥ २॥ प्राज्ञोऽपि हि नरः सूक्ष्मानर्थान् |
द्रष्टुं क्षमोऽपि सन् | सजातीरनतिक्रामन्नतिशेते परान्नरान् ॥३॥ एकशासविचारेषु, दृश्यतेऽतिशयो महान् । नतु शास्त्रान्तरज्ञानं,
तारन्माण लभ्यते ॥४॥ ज्ञात्या व्याकरणं दूरं, बुद्धिः शब्दापशब्दयोः । प्रकृष्यते न नक्षत्रतिथिग्रहणनिर्णये ॥५॥ ज्योतिर्विन
प्रतिष्ठोऽपि, चन्द्रार्कग्रहणादिषु । न भवत्यादिशब्दाना, साधुत्वं ज्ञातुमर्हति ॥६॥ तथा वेदेतिहासादिज्ञानातिशयवानपि। न खर्ग-
| देवात्मादृष्टप्रत्यक्षीकरणक्षमः ॥७॥ दशहलान्तरं व्योनि, यो नामोत्पत्य गच्छति । न योजनमसौ गन्तुं, शक्तोऽभ्यासशतैरपि ।।८॥
|तसादतिशयज्ञानरतिदूरगतैरपि। किश्चिदेवाधिकं ज्ञातुं, शक्यते न त्वतीन्द्रियम् ॥९॥" तत्स्थितमनुमानवाधितेयं प्रतिज्ञा, तथा
| अभावप्रमाणाधिता, तथाहि-प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्यभावेऽभावेऽभावप्रमाणमेव विजयते, तथा च तदभावमेव दर्शयितुं
तद्वन्धः-"सर्वज्ञो दृश्यते तावदानीमसदादिमिः। दृष्टोन चैकदेशोऽस्ति, लिझंवा योऽनुमापयेत् ॥१॥"नचागमविधिः कविमित्या
॥२०९॥

·. पादा. दिसिद्धिः ॥२१०॥ सर्वज्ञसिद्धी पूर्वपक्षः सर्वज्ञबोधकः । "वेदाहमये पुरुषं महान्तमादित्यवण तमसः परस्तात् , तमेव विदित्वा मृत्युमन्वेति, नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय।" तथा-"विश्वतश्रक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो वाहुरुत विश्वतःपात् । सबाहुम्यां धमति संपतत्रैवाभूमी जनयन् देव एक आते।" इत्यादिविद्यते इति चेत् न, स्तुतिमात्रत्वादेषां न प्रामाण्यं, तथा चाह-"न च मन्त्रार्थवादानां, तात्पर्यमेव कल्प्यते। न चान्वर्था- प्रधानैस्तैस्तदस्तित्वं विधीयते ॥१॥ न चानुवदितुं शक्थं, पूर्वमन्यैरसोधितम् । अनादिरागमसार्थः, सर्वज्ञोऽनादिमान् न च ॥२॥ कृत्रिमेण त्वसत्येन, स कथं प्रतिपद्यते ।। अथ तद्वचनेनैव, सर्वज्ञोऽन्यः प्रतीयते॥३॥ प्रकल्पने कथं सिद्धिरन्योऽन्याश्रययोस्तयोः।। सर्वज्ञोक्ततया वाक्य, सत्यं तेन तदस्तिता ।। ४ ।। कथं तदुभयं सिद्धयेत्सिद्धमूलान्तरादृते । असर्वज्ञप्रणीतातु, वचनान्मूलवर्जितात् ॥५॥ सर्वज्ञमवगच्छन्तः, स्ववाक्यात् किं न जानते १ । सर्वज्ञसदृशं कश्चिद् , यदि पश्येम सम्प्रति ॥६|| उपमानेन सर्वज्ञ, जानी- याम ततो क्यम् । उपदेशो हि युद्धादेर्धर्माधर्मादिगोचर।।।। अन्यथा नोपपद्येत, सर्वज्ञो यदि नो भवेत् । बुद्धादयो खवेदज्ञास्तेषां वेदादसम्भवः ।।८। उपदेशः कृतोऽतस्तैर्व्यामोहादेव केवलात् । येपि मन्वादयः सिद्धाः, प्राधान्येन त्रयीविदः॥९।। त्रयी विदाश्रि- तग्रन्थास्ते वेदप्रभवोक्तयः। तदेवं-प्रमाणपञ्चकं यत्र, वस्तुरूपे न जायते। वस्तुसत्तावबोधाध, तत्राभावप्रमाणता ॥ १॥" (पद- दर्शन०) तथोपमानवाधिता, तथाहि-"नरान् दृष्टा त्यसर्वज्ञान , सर्वानेवाधुनातनान् । तत्सादृश्योपमानेन, शेपासर्वज्ञसाधनम् ॥१॥" इति, तदेवमनुमानाभावप्रमाणोपमानवाधितेयं प्रतिज्ञेति, भवतु वा, तथाऽपि निष्फला, तथाहि-"समस्तावयवव्यक्तिविस्तरज्ञान- साधनम्। काकदन्तपरीक्षावस्क्रियमाणमनर्थकम् ॥१॥ यथा च चक्षुषा सर्वान, भावान् वेतीति निष्फलम् । सर्वप्रत्यक्षदाशत्वप्र- तिज्ञाऽप्यफला तथा ॥२॥ स्वधर्माधर्ममात्रज्ञसाधनप्रतिषेधयोः। तत्प्रणीतागमग्रा हेयत्वे हि प्रसिध्यतः ॥३॥ तत्र सर्वजगत्सूक्ष्ममे- ।।२१०॥ 17

·श्रीउत्पादा-
दिसिद्धिा
॥२१॥
| सर्वशसिौ
पूर्वपक्षः
"
दशत्वप्रसाधने । अस्थाने लिश्यते लोका, संरम्भावन्धवादयोः ||४|| एकं च फलवज्ञानं, यावदुर्मादिगोचरम् । न तु वृक्षादिमि-
शीतैरस्ति किश्चित्प्रयोजनम् ॥५।। क्रत्वाः पुरुषार्थाश्य, यापन्तः खदिरादयः। सर्ववृक्षज्ञता तावत्तावत्खेष्टं समाप्यते ॥६॥ लताः
सोमगुरुाद्याः, काश्रिद्धर्मार्थहेतवः । सिद्धाः उज्ज्ञानमात्रेण, सतासर्वज्ञताऽपि न १७॥ श्रीहिन्पामाफनीवारनाम्पारण्यौपधीरपि।
ज्ञात्वा भवति सर्वज्ञो, नानर्धकशतान्यपि ।।८॥ तथा कतिपयेष्वेव, यज्ञाझे तृणेष्वपि । दर्मादिषु च बुद्धषु, सणसर्वज्ञतेप्यते ॥९॥
वणौपघिलतापक्षाः, जातयोऽन्याः सहस्रशः । विविक्ता नोपयुज्यन्ते, तदशानेन नाता ॥१०॥ यत्रापि चोपयुज्यन्ते, व्यक्तयो
जातिलक्षिताः । जातिज्ञानोपसंहारात्तत्रापि व्याप्सिरस्ति नः ॥११|| अतश्च व्यक्तिमेदानामनभिज्ञोऽपि यो नरः। स सर्वज्ञफले प्रासे,
सर्वत्रत्वं न वाञ्छति ।।१२।। जरायुजाण्डजोऽदसंखेदजचतुर्विधम् । भूतग्रामेऽल्पकशोऽपि, सर्वशफलमश्नुते ॥१शापृथिव्यादिमहा-
भूतरा पशश्च यो नरः। स विस्तरानभिज्ञोऽपि, सर्वज्ञान विशिष्यते ॥१४॥ भूमेर्य एकदेशशो, भूमिकार्येषु वर्तते। सप्तद्वीपमही-
मानं, क नु तस्योपयुज्यते ॥१५॥ तथाऽल्पेनैव तोयेन, सिद्धं तोयप्रयोजनम् । तोयान्तराण्यविज्ञाप, नान्यदोपेण युज्यते ॥१६॥
व श्वानन्तमेदस, शातस्योपासनादिमिः। पञ्चमिकतकार्यत्वादन्याशानमद्पणम् ॥१७॥ शरीरान्तर्गतस्यैव, वायोः प्राणादिपञ्चके।
शाते शेषानमिजत्वं, नोपालम्भाय जायते ।। १८ ।। व्योम्नश्च पृथुन: पारमन्नात्वाऽप्येकदेशवित् । न च व्योमानभिज्ञत्वव्यपदेशेन
दुप्पति ॥१९॥ धर्मफीर्तिनाऽप्युक्तम्-"ज्ञानवान् मृग्पते कश्चित्तदुक्तप्रतिपचये। यज्ञोपदेशकरणे, विप्रलम्भनलिमिः ॥१॥
| ससादनुष्ठेयगतं, शानमय विचार्यताम् । कीटसझापरिमानं, तस्य ना कोपयुज्यते ११।२।। हेयोपादेयतवस्य, साम्युपायस्य वेदकः।
या प्रमाणमसाविष्टो, न त्वतीन्द्रियवेदकः ॥३॥ दूरं पश्यतु या मा वा, वचमिष्टं तु पश्यतु। प्रमाणं दूरदशी चेदेते गृधानुपासहे
॥२१॥

·सर्वज्ञसिद्धी पूर्वपक्षः - थीउत्पादा -४॥ धर्मजत्यनिषेधस्तु, केवलोऽयोपयुज्यते । सर्वमन्यविज्ञानस्तु, पुरुषः केन वार्यते १ ॥५॥ सर्वप्रमावसम्बन्धिप्रत्यक्षादिनिवार- दिसिद्धिः णात् । केवलागमगम्यत्वं, लप्स्यते पुण्यपापयोः ॥६॥ एतावतैव मीमांसापक्षे सिद्धेपि यः पुनः। सर्वज्ञवारणे यत्नस्तैः कृतं मृतमा ॥२१२॥ रणम् ॥७॥ येऽपि चाच्छिन्नमूलत्वाद्धर्मज्ञत्वे हते सति । सर्वज्ञान् पुरुषानाहुस्तैः कृतं तुपखण्डनम् ॥८॥" किञ्च-सर्वज्ञे सिद्धेऽपि न प्रतिज्ञातोऽर्थः सिध्यति, तथाहि-"यत्सत्यं नाम लोकेषु, प्रत्यक्षं तद्धि कस्यचित् । प्रमेयवस्तुत्वै(तत्त्वज्ञ)देधिरूपरसादिवत् ॥१॥ ज्ञातपत्रा(त्राऽन्येना)ऽपि निर्दिष्टे, पक्षे न्यूनत्वमापतेत् । यदि बुद्धातिरिक्तोऽन्यः, कश्चित् सर्वज्ञतां गतः ।।२।। बुद्धवाक्यप्रमाणत्वे, तज्ज्ञानं कोपयुज्यते । सर्वज्ञो यस्त्वभिप्रेतो,न श्रुत्याऽर्थे न चापि सः ॥३॥ विज्ञायते यतः पक्षा, साध्यत्वेनेप्सितो भवेत् । यस्त्वी- प्सिततमं पक्षं, विशिष्यात्तस्य सज्ञया ॥४॥ यावज्ञेयं जगत्सर्व, प्रत्यक्षं सुगतस तत् । तैरेव हेतुभिः पूर्वैर्घटकुड्यादिरूपवत् ॥५॥ तत्र नैवं विशिष्टोऽपि, पूर्वसादेप मिद्यते । विशिष्टग्रहमात्रेण, हेतो व विशिष्टता ॥६।। शक्त्या हि (स)पदा हेतुर्दृष्टान्तानुग्रहेण वा। पक्षान्तरेण तुल्यः सानदा सात् का विशिष्टता ॥७॥ सत्प्रमेयत्वमित्येतद्, यतोऽन्येष्वपि वर्तते । साधनं नियमाभावात्तेनाकिश्चि- स्करं हि तत् ॥८॥ नरः कोऽप्यस्ति सर्वज्ञः, स तु सर्वज्ञ इत्यपि। साधनं यत् प्रसज्येत, प्रतिज्ञामात्रमेव तत् ॥९॥ सिमाधयिपितो योऽर्थः, सोऽनया नाभिधीयते । यस्तूच्यते न तत्सिद्धावस्ति किभित्प्रयोजनम् ॥१०॥ यदीयागमसत्यत्वसिद्धी सर्वज्ञतोच्यते । न सा सर्वज्ञताऽसिद्धेचोमात्रेण लभ्यते ।। ११॥ यावसिद्धो न सर्वज्ञस्तापत्तद्वचनं मृषा। यन्न कचन सर्वज्ञ, सिद्ध्येत् तत्सत्यता कुंतः ? ॥१२॥ अन्यसिन्नप्यसर्वजे, वचसोऽन्यस्य सत्यता । सामानाधिकरण्ये हि, तयोरङ्गाझिता भवेत् ॥१३॥ तदेवं दोपदुष्टस्य, पक्षस्यास्स ने पक्षता। इदानी हेतुदोषेण, हेतो पणतोच्यते ॥ १४ ॥ वचसोऽपौरुषेयत्वं, पूर्वमेव स्थितं यदा ! नष्टमुष्ट्यादिकं चैव, १॥२१॥ H

·घीउत्पादा-
दिसिद्धि
॥२१३॥
सर्वज्ञसिद्धिः
कृतं पुंसाऽस्ति किश्चन ॥१५॥ एवं तावदसिद्धत्वमनैकान्तिकता तथा । पारम्पर्योपदेशेन, वनमः संप्रवर्त्तनात् ॥१६॥ असत्यार्थ च
तद्वाक्यं, तेन हेतोविरुद्धता । एवं सर्वज्ञतासिद्धिः कथचिन्नोपपद्यत ॥१७॥” इत्यादि विरोधोक्ति प्रतिपादयन्ति तदिह प्रतिवि-
धीयते, तत्र यदुक्तं 'देशान्तरे कालान्तरे च यद्रूपं तदिदानीतनप्रत्यक्षसजातीपप्रत्यक्षग्राहां रूपत्वादिदानीतनरूपयदि'त्यादि, तत्र
विषयविषयिणोः परस्परमभेदो भेदो भेदाभेदो वा ?, यद्यभेदः कथं रूपग्राहिणि प्रत्यक्षे न रसादिप्र(त्यक्षं पूर्व दृष्टे च)स्पृष्टे य एवाह-
मद्राक्षं स एवाहमस्नाक्षमिति विपयस विषयिणन कथमेकत्वेन प्रतिसन्धान?, अथामीषां धर्मरूपतया मेदो धर्मिरूपतया चाभेदः,
मर्यकत्वे खेकमेव रूपमिति कस केन प्रतिसन्धानम् , अत्यन्तभेदेशपि घटपटयोरिख नेतदिति भेदाभेदपक्षः कदीक्रियते, नहि
यदेव चक्षुद्वारेण विज्ञानं रूपे वर्चते कथभिद्रमादिविषयमपि तदेत, आत्मरूपतया तदभेदात् , रूपरसादीनां या कथभिदेकखभा-
वत्वात् , ततः कथं चक्षुर्ननितमध्यक्षमेकान्तेन रूपमैव ग्राहकं भवेत् , ननु यद्यपि तत्तस्य कथविद्वाहकं तथाऽपि सर्वथा नेन्द्रिया-
न्तरविज्ञानमिन्द्रियान्तरविषयस्य ग्राहकमित्युच्यते, किमत्र कारणम् ? इति वाच्यं, चक्षुरादीनां प्रतिनियतविपयत्वमिति चेत् , नन्नात्मा
ज्ञानवरुपः, स च सदा सन्निहिन एवेति विनैवेन्द्रियव्यापारेण किं न वस्तु परिच्छिनत्ति ?, भवत्पदेऽपि किं नेति चेत् आवरणप्रति-
पन्धान , आवरणतिरस्कृतस्य हि जीपद्रव्यस येवेवानुपहतचक्षुरादिनदेशेषु तत्क्षयोपशमस्तद्वारेणैव विज्ञानप्रवृत्तिः, अस्थगितग-
वाक्षकल्पानि हीन्द्रियाप्यात्मनो ज्ञानोत्पलावुपकरणमात्रं कर्मवैचित्र्यात् , अथ भवद्भिरप्यप एव समाधिरास्थीयते तर्हि कर्मणः सर्व-
थाऽपगमे न काचिचक्षुराद्यपेक्षेत्येकदैव सर्वार्धग्रहणमनिर्पमित्ययुक्तमुक्तं यजातीयः प्रमाणैस्तु,यातीयार्थदर्शन'मित्यादि, तथैदम-
प्ययुकं यदुक्तम्-"पत्राप्यतिशयो रटः, स स्वार्थानतिलानात् । दरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥१॥" यत इन्द्रिय-
॥२१३॥

·सर्वज्ञसिद्धिः
पादा-
दिसिदिः
॥२१४॥
.
-
च्यापारनिरपेक्षमिदं विज्ञानमिति कुतोऽस्स दोपस्थापकाशः उक्तञ्च-"इन्द्रियान्तरविज्ञानं, नेन्द्रियान्तरवस्तुनः। ग्राहकं चेति यो
दोपः, गोऽतीन्द्रियदृशः कुतः ॥१॥"तथा-"येपि सातिशया दृष्टाः, प्रज्ञामेधावलॅनरा इत्यादि 'शक्यते नत्वतीन्द्रियमित्येतत्प-
र्यन्तमप्यसङ्गतं, यतः कर्मापगमतार(त)म्यादेप तारतम्यभावः, सर्वथा तदपगमे तु यावज्ज्ञेयविषयतां विज्ञानस्य का प्रतिपेढुमर्हति ?,
| सर्वथा कर्मणो नापगगः संभवतीति चेत्, न, प्रमाणभावात् , अपगमे किं प्रमाणम् ? इति चेत् अनुमानमिति त्रूमः, तथाहि(विद्य-
मानयुद्धपार संभवत्समस्तशुद्धिकमालब्धं, यथा विद्यमानक्षारमृत्पुटपाकादिशुद्धथुपायो रनविशेषः, विद्यमानशुद्धशुपायथात्मा,
सम्मात्संभात्ममलशुद्धिकः, कोऽस्य शुद्धयुपाय इति चेत् ज्ञानादिरसत्रयाभ्यासः, उक्तञ्च-"रत्नत्रयाख्यं कुशलमवाप्याम्यस्थतःक्रमात् ।
मानायनिक्षयाज्ञानमहतोजायतेऽक्षतम् ॥१॥"तथाहि-भवताऽपि तावदज्ञाद्विज्ञा अतत्वज्ञात्तचनो दुःशीलाच साधुसमाचारः किञ्चि
द्विशुद्धवरोऽभ्युपगन्तव्य एव, अन्यथा न स्साचण्डालश्रोत्रियादेरधमोत्तमादिविशेषः, तस्माज्ज्ञानाद्यम्पास एव शनैः शनैः शुद्धिमा-
स्मन्यारम्भमाणः कदाचित् कचित्तामात्यन्तिकीमारमत इति सिद्धः सर्वथा कर्मणो विगमः, तस्यैवात्मरत्नमालिन्यहेतुत्वात् , तसिद्धी
चसिद्धं चक्षुरादीन्द्रियनिरपेक्षमात्ममात्राधीनं योगिज्ञानमिति, अथेदृशं विज्ञानं न केनचित् कचिदपि प्रतिषेध्यते,(किं तु तद्वान् प्रतिपि-
तद् यदि सकल फालकलाकलापव्यापिपुल्पपरिपत्साक्षाल भवतस्तदा त्वमेव सर्वज्ञः, अथ नेदानी त्वदर्शनं निवर्तमान-
पनुमानादिप्रमाणप्रमिद्धमीदृशं विज्ञानं प्रतिपे, प्रभवति, पितृपितामहादेरात्मादृष्टादेव प्रतिषेधप्रसङ्गेनासमञ्जस्यप्राप्तेः, नन्वनाद्य-
दानामात्मनामायो धानादिलामः कथमिति वाच्यं, तथाभव्यत्त्वपरिपाकरशागिरिमरिदुपलघोलनाकल्पेन यथाप्रवृत्तिकरणेन, अ.
पगन्तव्यश्वेशः कविदिशेपो भवद्भिरपि, अन्यथा सर्वसंसारिणामासंमारमनविज्ञादिव्यवस्थाभेदाभावप्रसङ्गः, तन्नानुमानवाधिवा
"
॥२१४॥

·सर्वसिदिः
६
भीउत्पादा
दिसिद्धि
॥२१५॥
,
,
प्रतिझा, अभावाख्यं तु यारशं परैरभ्युपगतं तादर्श प्रमाणमेव किधिनास्तीति कुतस्तस्य बाधक ?, किन-'सर्वतो दृश्यते ताव-
मैदानीमसदादिभिरिति यदुक्तं तत्र यदि भवदादिप्रतिनियतपुरुषप्रत्यक्षं तत्र न अधुत्तमिति तावता तनिषेधः कर्तुमशक्या, सत्यपि
पस्तुनि. भवदादिप्रतिनियतपुरुषप्रत्यक्षस्याप्रकृतेः, अथ सर्वपुरुपसम्बन्ध्यध्यक्षं तत्र न प्रवृत्तमिति कविमिश्रित्य याचहि स एव सर्वज्ञः,
अथ नास्ति सर्वशः प्रत्यक्षादिप्रमाणपनकातिकान्तत्वात्, यद्यत्प्रत्यक्षादिगाणपशकातिमान्तं तननास्ति यथा खरविषाणं, तथा
चायमित्यायनुमानं तन्निपेक्षायादीयेत, इहापि सर्वज्ञलक्षणो धर्यसिद्धः सिद्धो वा भवतः, तत्र धर्मसिद्धापाथयासिद्धना हेतोः,
वत्सिदौ तु विरुद्धता, यत्प्रतिपेढुमुपन्यस्तं तत्सत्चामन्तरेणैव हेतुपपद्यतेति हेतोः, अनुपपद्यमानस च कस्यचिदर्थस्वाभावादर्था-
पपिरपि न तत्प्रतिपेधिका, गधाहि-सर्वशे सति फोऽर्थो नोपपद्यते येन तत्प्रतिषेधाय बद्धपरिकरस्त्वमसि, आगमापौरुषेपत्वमिति
चेत् न, तसैकान्तेन प्रमाणपाधितत्वात् , कशिदपौरुषेयत्वस च प्रमाणभूतेषु वाक्येषु सर्वशाविनाभापित्यार , अन्यथा सम्यक्
तदर्थनिययायोगादित्युक्तं, नाप्युपमानं तद्वाधकं, यतो दृष्टेष्वपि पुरुषेवनेकधा विशेषा दृश्यन्ते, तथाहि केचित् सकलशास्त्रज्ञाः
केचिन किभिद्विदन्ति, केचिपातुर्वेदपाठका केचिद्गायत्रीमपि न पठन्ति, तेनादृष्टेषु कथं साम्प सिद्धयेत् १, ननु पागुतं 'दशहस्ता-
तर मित्यादि, उक्तमिदं, अयुक्तं तूक्त, यतस्तुल्यजातीयपूर्वबीजप्रवृत्तयो शेयेषु युद्धयस्तासामावरणविगमादम्यासे सति कुतः स्थिति,
न च लहनादेव लाने, तस्स बलयनसमुत्थत्वात् , तस्य च यथावीर्यान्तरायापगममेव मावात् , तथाहि-सन्त्येव तद्विशेपोपग-
मात्कामितोपाठयनादिचेष्टाः पुरन्दरादयः, तसादशहस्तान्तरमित्यादि यत्किभिदेतत्, न च कथिदागमस्सनिषेधाय कक्षा पभाति, तन्म
किभित्मज्ञवाधकं प्रमागं, साधकं तु प्रदर्शितं, अतो 'टो न चैकदेशोऽस्ती'त्यायपि प्रलापमानं परस्स, यदपि-"वेदाहमने पुरुष
THIS:
॥२१५॥

·सर्वज्ञसिद्धिः धीउपादा- दिसिदिः १२१४॥ " प्पापरनिरपेक्षमिदं विधानमिति कुतोऽस्स दोपस्यावकाशः ? उक्तश्च-"इन्द्रियान्तरविज्ञान, नेन्द्रियान्तरवस्तुनः। ग्राहकं चेति यो दोपः, गोऽतीन्द्रियदृशः कुतः ॥१॥"तथा-"येऽपि सातिशया दृष्टाः, प्रज्ञामेधापलनराः" इत्यादि शक्यते नत्वतीन्द्रियमित्येतत्प- पन्तमप्पसङ्गतं, यतः कर्मापगमतार(त)म्पादेप तारतम्यभावः, सर्वधा नदपगमे तु यावज्ज्ञेयविषयतां विज्ञानस का प्रतिपेद्रुमर्हति १, सर्वथा कर्मणो नापगमः संभवतीति चेत्, न, प्रमाणभावात् , अपगमे किं प्रमाणम् । इति चेत् अनुमानमिति ब्रूमः, तथाहि(विद्य- मानशुद्धशुपायं संभवत्समस्तशुद्धिकमुपलब्ध, यथा विद्यमानधारमृत्पुटपाकादिशुद्धथुपायो रख विशेषः, विद्यमानशुद्धथुपायश्चात्मा, बम्मात्संभरममलशुद्धिकः, कोऽस्य शुश्रुपाय इति चेत् ज्ञानादिरनत्रयाभ्यासः, उक्तञ्च-"रत्नत्रयाख्यं कुशलमवाप्याभ्यस्यतः क्रमात् । ग्रानापूनिक्षयाजानमहतोजायतेऽक्षतम् ॥१॥ तथाहि-भयताऽपि तावदज्ञाद्विज्ञः अतचज्ञानचज्ञो दुःशीलाच साधुसमाचारः किचि. द्विशुद्धवरोऽभ्युपगन्तव्य एव, अन्यथा न साचण्डाउश्रोत्रियादेरधमोचमादिविशेषः, तसाज्ज्ञानाद्यभ्यास एवं शनैः शनैः शुद्धिमा- मिन्पारम्भमाणः कदाचित् फचित्तामात्यन्तिकीमारमत इति सिद्धः सर्वथा कर्मणो विगमः, तस्यैवात्मरत्रमालिन्यहेतुत्वात् , तसिद्धी च सिद्धं चक्षुरादीन्द्रियनिरपेक्षमात्ममावाधीनं योगिज्ञानमिति, अधेटशं विज्ञान न केनचित कचिदपि प्रतिपेच्यते,(किंतु तद्वान प्रतिपि- प्पन)वद् यदि मफलकालकलाकलापव्यापिपुरुषपरिपत्साक्षात्कारित्वं भवतस्तदा त्वमेव सर्वज्ञः, अथ नेदानीं त्वदर्शनं निवर्तमान- मप्यनुमानादिप्रमाणप्रमिद्धमीरणं विज्ञानं प्रतिपे, प्रभवति, पिवपितामहादेरात्मादृष्टादेश्व प्रतिपेपप्रसङ्गेनासमञ्जस्यप्राप्तः, नन्वनाय- शुदानामात्मनामायो शानादिलामः कथमिति वाच्यं, तथाभव्यत्वपरिपाकरशागिरिमरिदुपलपोलनाकल्पेन यथाप्रवृत्तिकरणेन, अ. म्युपगन्तव्ययः कथिदिशेपो भवद्भिरपि, अन्यथा सर्वसमारिणामासंसारगनविनादिव्यवस्खाभेदाभावप्रसङ्गः, तन्त्रानुमानराधिता २१४॥

·सर्वज्ञसिद्धिः भीउत्पादाः । प्रतिज्ञा, अभावाख्यं तु यादृशं परैरभ्युपगतं तादृशं प्रमाणमेव किञ्चिन्नास्तीति कुतस्तस्य बाधकत्वं ?, किञ्च-'सर्वज्ञो दृश्यते ताव- RATA - नितिनियर्थ नत्र न प्रवृत्तमिति तावता तनिषेधः कर्तुमशक्यः, सत्यपि तत्र न प्रवृत्तमिति कश्विनिचित्य ब्रूयात्तर्हि स एव सर्वज्ञः, अथ नास्ति सर्वज्ञः प्रत्यक्षादिप्रमाणपश्चकातिकान्तत्वात् , यद्यत्प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकातिक्रान्तं तत्तनास्ति यथा खरचिपाणं, तथा चायमित्यायनुमानं तन्निषेधायादीयेत, इहापि सर्वज्ञलक्षणो धर्मासिद्धः सिद्धो वा भवतः, तत्र धर्मासिद्धावाश्रयासिद्धता हेतोः, नत्सिद्धौ तु विरुद्धता, यत्प्रतिपेक्षुमुपन्यस्तं तत्सत्तामन्तरेणैव हेतुर्नोपपद्यतेति हेतोः, अनुपपद्यमानस्य च कस्यचिदर्थस्वाभावादर्था- पतिरपि न तत्प्रतिपेधिका, तथाहि-सर्वज्ञे सति कोऽर्थो नोपपद्यते येन तत्प्रतिषेधाय बद्धपरिकरस्त्वमसि, आगमापौरुषेयत्वमिति चेत् न, तस्सैकान्तेन प्रमाणवाधितत्त्वात् , कथञ्चिदपौरुषेयत्वस्य च प्रमाणभूतेषु वाक्येषु सर्वज्ञाविनामावित्वाद् , अन्यथा सम्यक् तदर्थनिययायोगादित्युक्तं, नाप्युपमानं तद्वाधकं, यतो दृष्टेष्वपि पुरुषेष्यनेकधा विशेषा दृश्यन्ते, तथाहि-केचित् सकलशास्त्रज्ञाः केचिन्न किचिद्विदन्ति, केचिचतुर्वेदपाठकाः केचिद्गायत्रीमपि न पठन्ति, तेनादृष्टेषु कथं साम्यं सिद्धयेत् ?, ननु प्रामुक्तं दशहस्ता- तर मित्यादि, उक्तमिदं, अयुक्तं तूक्तं, यतस्तुल्यजातीयपूर्वबीजप्रवृरयो नेयेषु बुद्धयस्तासामावरणविगमादम्यासे सति कुतः स्थितिः, न चवं लानादेव लङ्घन, तस्य बलयत्नसमुत्थत्वात् , तस्य च यथावीर्यान्तरायापगममेव मावात् , तथाहि-सन्त्येव तद्विशेषोपग- मारकामितोपप्ठवनादिचेष्टाः पुरन्दरादयः, तसादशहस्तान्तरमित्यादि यत्किभिदेतत् , न च कश्चिदागमस्तनिषेधाय कक्षा वनाति, तन्न किचित्मर्वनवाधकं प्रमाणं, साधकं तु प्रदर्शिनं, अतो 'दृष्टो न चैकदेशोऽस्ती'त्यायपि प्रलापमानं परस्य, यदपि-"वेदाहमये पुरुष २१५॥

·| मनसिद्धि
भीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥२१॥
महान्त"मित्याचाशन स्तुतिमानरसादेषां न प्रमाणमित्युक्तं तदप्पसद्गतं, यतो द्विधा स्तुति:-काचित्सतगुणोत्कीर्तनेन, यथा-
"जयति विनिर्जितरागः सर्वज्ञचिदशनायतपूजः । सद्भूतास्तुवादी शिरगतिनाथो महावीरः ॥१॥" काचिदन्यथा कविधर्ममात्रेण,
यथा-मुसितपसनालाकारायां कदाचन कौमुदीमहसि मुद्दशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः। तदनुभवतः कीर्ति केनाप्यगीयत येन
सा, प्रिपगृहमगान् मुक्ताशवा क नास्ति मुखप्रदः ॥१॥ तत्र या सद्भूतार्थविषया स्तुतिः सा नाप्रमाणं भवति, अथ विधिवरावयाः
दपर गर्वमप्रमाणं, ननु विधिवास्यस्य विधायर प्रामाण्यं ? किं वा वस्तुखरूपमात्रेऽपि ?, यद्याद्यः पक्षस्तर्हि अग्निहोत्रशब्दादग्निहोत्रे
वर्गकामशब्दाम स्पगें तत्कामे च न प्रतीतिरित्यभिधेयशून्यमिदमुन्मत्तप्रलापमात्र, तथा च विषयाप्रतिपत्ती नियोगोऽपि प्रत्येतुमः
शक्यः संपद्यते, अथ वस्तुस्वरूपविषयेऽपि प्रामाण्यमिष्यते शब्दानां, अन्यथा तत्तच्छब्दश्रवणानत्तदर्थाप्रतीतिप्रमङ्गः, एवं तर्हि न
विधियायिय प्रामाण्य, वस्तुस्वरूपमाप्रत्यायकस्यापि प्रामाण्योपपत्तेः, ततश्च 'वेदाग्रे पुरुपं महान्त'मित्यादैरपि प्रामाण्यमस्तु,
मगत एवं गढूनगुणोत्कीर्तनम्पत्तादम्प, तपाहि-वेदज्ञानपानमहमित्यात्मनिर्देशोल्लेपकथनं कस्यचित् , 'अग्रे'पुमादौ पुरुष
महान्तं नामिनन्दनमित्यर्थः, 'आदित्यवर्ण' आदित्यपद्भास्वरस्वरूपं, ज्ञानरूपोपलक्षणमेतत् , 'नमसः' अज्ञानात् परस्ताद
अमानं तिरस्कृत्य फेलात्मना स्थितमित्यर्थः, वमेव भगवन्तमेवंविधं वाला मृत्युम् 'अत्येति' अतिक्रामति, नान्यः पन्था
विद्यते 'अयनाप' गमनाय, मोक्षायेत्यर्थः । अन्ययाप्युक्तं-"त्यामामनन्ति मुनयः परमं पुमांसमादित्यवर्णममलं तममः पर-
सान् । सामेर सम्यगुपलभ्य जयन्ति मृत्यु, नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र ! पन्थाः॥१॥" यतः 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारि-
ग्राणि मोधमार्गः तानि नम्वरूपपरिवाने मति संभवन्ति, वर्द्वमानादिजिनोपलक्षणं चैतत् । तथा यतो भगान कालनानेन नन्नाम्ति
॥२१॥

·उत्पादा- देसिद्धिः ||२१८॥ सर्वज्ञसिद्धा. घुत्तरपक्षः सासामाद, विप्रतिपन्नतायाः पराहतिस्तु सत्यत्वपरीक्षातः, न चागमस्यापि सर्वस्यासत्यत्वं, आप्तप्रणीतस्य सत्यत्वात् , न चेत- रेतराश्रयत्वं, यतो नागमसत्यवं प्रमाणीकृत्यैव सर्वज्ञत्वमुरीक्रियते आगमे सत्यत्यमुररीकृत्यसर्वशस्य प्रामाण्यं वा, किन्तु अनुभूय- मानसंशयमानादि)निधानमिति, ततो यदाऽसौ प्रत्यक्षेण पश्यति तदा तस्य सत्यत्वं निश्चिनोति,एवमेतदुक्तस्यासद्धाधत्वमवेक्ष्य निधीयते सर्वज्ञत्वस्य प्रामाण्यं बहुधा, सत्यत्वदर्शनं चादृष्टेऽपि विषये तथा क्षयोपशमवशान्निश्चयं जनयति, एतच भवताऽध्यभ्युगन्तव्यं, अन्यथो- तमश्रोत्रियवचनादप्यदृष्टफले यागाधनुष्ठाने केनचित्प्रवर्तितव्यं न स्यात् , यन्मात्रे दृष्टसंवादं तन्मात्र एव तद्वचनस्य सत्यत्वनिश्चयात् । वचनमत्यत्वनिश्रयस्तु वक्तुः सत्यत्वमावेदपत्तीति तद्वचनादप्यपहस्तितेतरेतराश्रयदोषात् , 'न प्रतीमः सर्वज्ञसदृशं कनिदि त्याद्य- प्यमहतं, यतः सर्वथा सादृश्यं गोगरयादीनामपि नास्ति, किञ्चित्सादृश्यं तत्रापि विद्यत एक, तथाहि-बहुश्रुतबुद्धयादिगुणं पुरुष- मुपलम्य वक्तारो मान्ति-सर्वज्ञतुल्योऽयमिति, तवासति तस्मिन् कथमेष व्यवहारः१, न यमति समुद्रे समुद्रवत्तडाग इति व्यवहारः प्रयते, यत्तु 'उपदेशो हि बुद्धादे'रित्याद्यम्यधायि तदयुक्तमेव, 'युद्धादयो ह्यवेदना' इत्यादि त्वयुक्तं, भवद्ववनमात्रादेव तेषां व्यामो- हस्सासिद्धेः, तसात् 'तदेवं प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायत'इत्याद्यसङ्गतं, तथोपमानवाधितेत्यपि च, नहि यादृशाः संप्रत्येव नरास्वादशा एव सर्वदा ते, जैमिन्यादेरविशेषज्ञत्वमसङ्गात् , तदेवं नानुमानाभायोपमानवाधितेयं प्रतिक्षेति, नापि निष्फला, यतो वस्तुनि प्रपतमानं प्रमाणं न विमापया प्रवर्तते, अनेनैव प्रयोजनं अत इदमेव मया प्रत्येतव्यमिति, ततः समस्तवस्तुविस्तारि सर्ववनानं क्रमेण जगतः कात्स्न्य प्रतियत् किमन्यत् परिवर्जयेत् ?, एतदेव कृत्स्नमिति कुतः प्रतीतिः , यदि पुनरपरमपि किम- प्यास्तीति चेन्, न चैवं सति कचिद्भूतलादिनदेशे घटादयः मन्ति न मर्यादय इति भवतोऽपि कथं परिज्ञानसम्भव ?, अथ यदि बालाजाला - २१८॥

·श्रीउत्पादा
दिसिद्धिा
॥२१९॥
सर्वज्ञसिद्धा-
बुत्तरपक्षः
तत्र सर्पादयः स्युस्तदा यथा घटादयः समुपलभ्यन्ते तथा तेऽप्युपलम्येरन् , तदेतदन्यत्रापि समान, तथाहि-यदि लोके धर्मा.
धर्माकाशपुद्गलात्माद्धासमयातिरिक्ताः केपि पदार्था भवेयुस्सदा तेऽपि तद्वदेवोपलभ्येरन् , अथ सन्तोऽपि नोपलप्स्यन्ते यथा पिशा-
चपरमावादयः, ननु पिशाचपरमाण्यादयः केनापि नोपलभ्यन्त इति नास्ति, यतो यद्यप्यसदादिभिर्नोपलभ्यन्ते तथाऽपि केनाप्यु-
पलभ्यन्ते, अन्यथा नत्सवसिद्धेरेवायोगात् , अत्र तूलाऽतिरिक्तार्थसत्तास्थापनाय कोऽपिन प्रकारः संभवति, तथाविधार्थद्रष्टुः कस्स-
चित्कैननिदनुपलम्भात् , तथाहि-विवक्षितेन भगवता ये केचनापरे केवलिनः समुपलब्धास्ते तन्मानार्थग्नाहिणो दृष्टाः, अन्यैरप्ये-
वदतिरिक्तमर्थ प्रतिपद्यमानः कदाचित् केनचित् कधिन दृष्ट इति द्रव्यपटु खपर्यायक्रोडीहतस्वरूपमेतावदेव कृत्लमित्यवगम्यते,
यदि पुनर्यथाक्थश्चिदेवापरमपि परिकल्प्यते खाभिसन्धिना तदपरिज्ञानाचायमसर्वज्ञ इष्यते तदा न नः काचित्क्षतिः, यदि
नामोक्तपदार्थातिरिक्तमप्रमाणकं मीमांसफाशक्षितं किमपि वस्तु न जानातीत्येतावताऽयमसर्वजस्तदा सिद्धसाध्यता, धर्मास्तिकाया-
| दिपदपदार्थपरिज्ञानेनासदिष्टसर्वज्ञसिद्धः, न चैत्र निष्फलता प्रतिज्ञायाः, यतो धर्माधमों तत्कार्यादि च नासकलार्थविद्वेत्ति, तदु-
क्तम्-"जो एगं जाणइ सो सर्व जाणइ" अन्येनापि केनचिदुक्तम्-"एको भावः सर्वथा येन दृष्टः, सर्वे भानाः सर्वथा तेन घ्या!
सर्वे भावाः सर्वधा येन दृष्टा, एको भाषः सर्वथा तेन दृष्टः ॥१॥" तथाहि-सकलहिंसाघशुभकर्मकारणं सर्वप्राणिनां ज्ञानावरणादि-
कर्माणि वत्का नरकादि, तदेवं वत्कार्यकारणपरम्परया परमा पन्तपरिवाने कष्ट न सर्वशता, तस्मादावरणविगमादनन्तवस्तुज्ञानं
न च वस्तुपरिसमाप्तिः, यथा हि वयमनायनन्तरूपता विकल्पविज्ञानेन रानिदिचादीनां घुद्ध्यामहे, न च तत्सरिसमाप्तिः, तथा भग-
चतोऽप्यनायनन्तरूपया माक्षात्कुतो न.विरोधः, आरणाधीनतया न सास्वादनसगा, अत एवापराधीनतयाऽनियतविषयं यत्न
-
॥२१॥

·उत्सादा-
दिसिद्धिः
॥२२२॥
दयन्तं चिन्तामणिमवाप्यापालिशः कथित् परिहरति, एते तदपि प्रत्युक्तं यदुच्यने कचित्-'अपमाराधयितुर्यदि फलं ददाति नेतरस्स
तदा कथं वीतरागः १, अथ न ददाति वदा किं तेनाराधितेने ति, यतश्चिन्तामणिमाराधयन् फलं यदि कश्चिदामोति अनाराधयंश्च
नामोति तदा किं चिन्तामणेः किञ्चिदवीतरागत्वम् । इत्यादि शास्त्रकारैरनेशः समाहितमस्ति ॥ यत्पुनरसरमिहबहु प्रलपितं तद-
संबद्धतयोपेक्षणीय, अलं जात्मजल्पितेषु विदुपामतिप्रयासेन, तदेवं सत्यत्वनिश्चयाद्वक्तृसत्यत्वं, ततोऽपि तस्य तस्माक्षात्कारि-
ज्ञानयोगिवं, ततोऽपि रागादिवियोगाविर्भूतमार्यस्वभावत्वं च सिद्धमिति, अत एव तदागमादपरागमानामनृतत्वं, उक्तश्च मल्लया-
दिना-"विधिनियमभङ्गवृत्तिव्यतिरिक्तत्वादनकवचोवत् । जैनादन्यच्छासनमनृतं भवतीति वैधय॑म् ।।१।। एतत्कारिका विशे-
पभानार्थः स्वस्थानादवसेयः । इति वस्तुतत्तपरिज्ञानादाप्तस्वरूपपरिज्ञानमप्यतः प्रकरणात्सिद्धमिति ।।
।। इति सकलसनहाधिकारः, इति समर्धितमिदमुत्पादादिसिद्धिनामकं प्रकरणमिति ॥ श्रीः॥
HUVUUTTUTTTOVUOTTUVUOVOUVOUVY
इत्युत्पादादिसिद्धिद्वात्रिंशिकाविवरणं समाप्त।
FAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA
SIRROTSITISHOROPHONG
॥२२२॥

·भीउत्पादा-
दिसिद्धिः
॥२२३॥
मायापरैईवपरैः स्फुटमिन्द्रकल्पैस्तीध्रनकल्पकुविकल्पशक्लिा।
दृष्टिर्यदीरितपदत्रपमात्रमात्, सम्ययमेति भविनां जयताजिनोऽसौ ॥ १ ॥
कुष्टयो यद्वशतः सुदृष्टिभारं ययुस्त्यकविरोधनङ्गाः। शिवं शिवं तजिनशाननं नस्तनोतु निःशेपसमृदिहेतुः ॥२॥
श्रीमांश्चान्द्रकुलेऽभवद्गुणनिधिः प्रद्युम्न सूरिप्रभुर्वन्धुर्यस्य स सिद्धहेमविधये श्रीहेमसूरिविधिः ।
तचिप्याययोज सरिरजनि श्रीचन्द्रसेनाभिधतेनेदं रचितं प्रकाशपदवीं नेयं पुनः साधुमिः ॥३॥
कृत्या प्रकरणमेतद् यत्शलमिहार्जितं मया किश्चित् । तस्मात्तत्चैकरुचिर्भवतु नः सिद्धसद्धोधः ॥४॥
द्वादशवर्षशतेषु श्रीविक्रमतो गतेषु मुनि(मुनि)मिः । चत्रे संपनमिदं साहाय्यं चात्र मे नेमे ॥५॥
॥ भद्रमस्तु जिनशासनाय जिनशासनसवा॥
इति श्रीसिद्धहेमगुरुमातृश्रीमानसूरिशिष्यत्रीचन्द्रसेनाचार्यरचित
खोपर्श श्रीउत्पादादिसिद्धिद्वात्रिंशिकाविवरणं समाप्त।
ए. ए.
॥२२३॥

·उत्पादाः दिसिद्धिः . ०-१०-१ ...... ... :- जैनानन्दपुस्तकालये विक्रेयपुस्तकानि दशकालिरुचूर्णिः ....४.० यारमा सूर (मचित्र) १२-०-०/मध्यम सिद्धनमा (व्याकरण) ०-८-० उत्तराध्ययनचूर्णिः ....... ३-८-०ऋपिभाषितानि ८-२० पडापश्यकानि ३५०, १५०,१२५ सपनानि -८-०प्राज्याविधानकुलकादि ०-३-० पोडशरुवृत्तिः पचासकादिशाखाप्टकं .३-०-०प्रत्याख्यान विशेषणवती वीशवीशी १-८-० पर्युपणादशशतकं पंचाशकादिदशककारादिक्रमः ३-०-० ललितविस्तरा ०-१०-० भनभावना (पूधि) ३-८-० ज्योति करंडकटीका ३-०-० तपतरंगिणी ०-८- (विशेषावश्यकत्तिः (कोट्यापूाधि)५-०-० युक्तिमोपः खोपतः १-८-० वृहतसिद्धप्रभाव्याकरणं २-८-० तचार्थकतमीमांसा दारुतिः ..१-४-० आचारांगनवृत्तिः (लेजर) ७-०-० भगरतीटीका पयरणसंदोहो •०-१२०० भगवतीजी दानशेखरमरि टीका ५-०-० कल्पसुपोषिका अहिंगाष्टक सशसिद्धिः ऐन्द्रस्तुतिः०८ ० पुष्पमाला सोपज्ञा चिः ५-०-० भरमारना (उत्तरार्द्ध) अनुयोगणिहारिभद्रीय निश्च ११२-० तमार्थहारिभद्रीयटीका सभाष्या ६-०-० विशेषावश्यक कोट्या(उत्तरार्द्ध) नदीपणिहरिभद्रीयत्तिः गाथा५१-४० कल्पकौमुदी 2-0--प्रवज्याविधान प्राप्तिम्या जैनानन्द पुस्तकालय गोपीपुरा, सुरत. ... " " RASIDOT "