·श्रीगणेशाय नमः। तत्त्वचिन्तामणो ईश्वरानुमानम्। एवमनुमाने) निरूपिते तस्माजगन्निर्मात्पुरुष- धौरेयसिद्धिः, क्षित्यादी कार्यत्वेन घटवत्सकर्तृक- त्वानुमानात् ।। ननु क्षित्यादि प्रत्येक न पक्षः, तस्य ईश्वरानुमानालोकः। 'जगदिति कार्याजातमित्यर्थः, 'तस्येति, प्रतिज्ञाकाले स्वस्व- पदेन तावदभिधानस्याशक्यलादित्युपलक्षणं, तावतामनन्तवादभि- धानस्यानेकममयमाध्यतया तावत्पर्यन्तानुविधेय-स्पेयः-प्रतिवादिना- (५) ईश्वरानुमानप्रकरणस्य मथुरनाथकृतयारयाया दुष्पाप्यत्वेन या स्थासहकारं विना दुर्बोधत्वेन धातिप्रामाणिक-जयदेवमिनलता लोकारपस्यात्दया सहित ताशप्रकरणे मुक्ति मिति (२) क्षितिः सकतका कार्यत्वात् घटवत् इत्यनुमानादित्यर्थः । 1 ·तत्वचिन्तामो . स्वशब्देनाभिधातुम कात्वात्। नापि मिलितं, एक- रूपाभावात् । अत एव सकर्तृकत्वासकर्तृकत्वविचा- रारमभकसंशयविपयः तथाभूतविवादविपयो वा न पक्षः, एकरूपाभावेन तयोस्तावत्सुग्रहीतुमशक्यत्वा- हादिनानिश्चितत्वेन संशयाभावात् । न च वाद्यनुमा- नयोस्तुल्यबलत्वेन मध्यस्थस्य संशयः,अनुमानाभ्यां तस्य संशयामध्यस्थप्रश्नानन्तरवानुमानमित्यन्योन्याश्रयात् घटेपि कदाचित्तयोः सम्भवात प्रत्येक संशये विवा- दास्पदत्वेनानुमानेऽर्थान्तरतापत्तेश्च। न च शरीरापे- क्षेण क; यन्न कृतं शरीराजन्यं जन्यं या पक्षा,जन्या- त्मविशेषगुण-शब्द-फुत्कार-सर्गाद्यकालीनवेद घटादि- लिप्यादिसम्प्रदायानामीश्वरमाचकर्टकाणामसंग्रहात) माकाक्षाभत्त्वाभम्भाञ्चेत्यपि द्रष्टच्य। 'मिलिनमिति एकपकता- वच्छेदकावच्छिन्नमित्यर्थः। ननु भाय-विज्ञादौ विपणतयोप- सदएतया वा पक्षतावच्छेदको नव नाथ इस्याह, 'वादिनोरिति, नान्य इत्याह, 'घटेऽपीति, तथाचांमतः मिद्धसाधनमिति भावः । -(१) धनुगवपक्षवाक्षेदकाभावादियः । (২) ঘাঘা সীগালশিযদল সুধীসবই বন্ধু खात्। (২) অৰিব লাবি ঔ মঙ্ক। VIDYA SN......... Liam na ·'ईश्वरानुमान। . असिद्धेश्च() अहटदारा शरीरिणोऽपि शित्वादिवात- त्वात्। नापि जन्यकृत्यजन्यं जन्यमुभयसिद्धकृति- जन्यान्यदा जन्य पक्षः, शित्यादौनामहष्टद्वारा जन्य- कृतिजन्यत्वात(४) । नाप्यदृष्टजनककृत्यजन्यं जन्यकृति- साक्षादजन्यं वा जन्यं पक्षः, ईश्वरकृतेरदृष्टजनकत्वेन क्षित्यादौ तद्भावात् । घटादावष्येवं यक्षत्वेनांशतः 'असिद्धेयेति श्रमसिद्धेरित्यर्थः। द्वितीयलक्षणे दोयमाह, घटादाविति, (१) शरीरानन्यवश्वप्रसिया पक्षासिझेरित्यर्थः । (२) अन्यमा प्रति व्ययस्य हेतुत्वादिति भावः । (३) सर्गाशकालीनक्षित्यक्षुरादीनामेव उभयसिद्धकृतिजन्यान्यत्वेन पक्ष. तया न सिद्धसाधनमिति भावः। (e) अन्यमात्रस्य घरजन्यतया सद्यकालीगक्षिप्यारादीनामपि क. स्यचिदराजन्यतया घरधारा उभयविकृतिजन्यत्व नियमेन तादृशकतिजन्यान्यनन्याप्रसिद्ध्या पक्षाप्रसिद्धिरिति भावः । (५) जन्यकृतिसाक्षादजन्यत्वं जन्यकृतिविशिरं यदयत् तदन्यत्वं वैशिम्यच खान्यागन्यस्व-खजन्यतोभयसम्बन्धेन । (६) तथाच जन्यमा प्रति ईश्वरकृतेः कारणतया ध्यदृएं प्रत्यपि कारणतानियमेन ईश्वरकृतिमात्रजन्यस्यापि साधकालीनक्षियादेः पटनायजन्यस्यामावात् पक्षासिद्धिरिति भावः । समवाय- सम्बन्धावहिनजनकत्वविवक्षये तु ईश्वरकृती समवायावच्छिनाए- मकवाभावाम दोष इति विभावनीयं ।

·ई तत्त्वचिन्तामणी सिहसाधनात्। न च क्षितिरेव पक्षा, अकरेख सन्दिग्धानकान्तिकत्वात् । न च निश्चितविपक्षे हेतु- सन्देहान्स इति वाच्यम् । हेतौ साध्याभाववहामित्व- संशयस्य दूपकत्वात्। स च साध्याभाववति हेतुसन्दे- हाडेतुमति साध्याभावसन्देहाहा उभयथापि दोषः । न चैवं पवेऽपि तत् स्यात्, अनुमानमाचोच्छेदकत्वे- नेतरच तस्य दूपकत्वात् । अधुरे हेतारनिश्चयेन सन्दिाधानकान्तिकम् तन्निश्चये च साध्यसन्देहवति साध्यानुमितिरेव पक्षवत्सामग्रीसत्वात्, अत स्वाकुरः पक्षसम इति चेत्, न, तस्यापक्षत्वेन हेता पक्षधर्माता- विरहेण स्थापनानुमानाविपयत्वात् । तदा तस्यापि पक्षत्वे प्रतिज्ञान्तरापत्तिः । अनुमानान्तराधौनतत्सा- ध्यानुमित्वनन्तरञ्च पक्षेऽनुमितावितरेतराश्रयान्नक- मप्यनुमानं स्यात् तत्रापि भित्यादौ सन्दिग्धानेकान्तात् क्षितेर्थिवादविषयत्वे अक्षुरे प्रथम साध्यसाधने था- (१) घटादेः शाहारा इतिजन्यन उनोभयसम्बन्धन प्रतिनिशिया- এখান। বিষমিনি মাষ। নিশিষ্টিপ্লবঙ্গ शिध्यं यदि खन्यादृशान्यत्व-स्वजन्यखोमयसंगरयं विवश्यते सहरसा सिइमानमिति विसावनीयं । (२) भ्यभिचारमन्देशादियधः । (३) दिसरति ।

·खरानुमान। न्तराच। किञ्चैवमैकैकोपादानाभिन्नसिद्दावपि नेश्वर- सिद्धिः। नापि सौद्यकालीनं घणुकं पक्षः, परम्पति सद्यसि । किञ्च सकर्तृकत्वं न तावत्कृतिमत्सह- भावः कृतिमज्जन्यत्वं वा, अस्मदादिना सिद्धसाथ- नात् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीर्ण-कृतिम- ज्जन्यत्वं तदिति चेत् । न। उपादानगोचरत्वं यदि यत्किञ्चिदुपादानगोचरत्वं तदा अस्मदादिनार्थान्तर- त्वम् ज्ञानादिजन्यत्वमपि विवक्षितम्। न च घटो- पादानगोचरापरोक्ष ज्ञानादीनां क्षितिजनकत्वं सम्भ- वति, व्यभिचारादिति चेत्।न। क्षितिजनकादृष्टजनक- जानादौनामुपादानविषयत्वनियमेनादृष्टद्वारा तैरेव 'मधेति यद्यपि झणुकमाचकमिवेश्वरमिद्या पक्षविशेषण- मनुचितं, तथापि इदानोंड्यणुकमम्मदादिनैव योगजजानवता सकटकं स्यादित्यनारापत्त्या पदविशेषणं दत्तमित्यामयः । पवं विकत्य साध्यं विकन्पयितुं पृच्छति, कञ्चेति, व्यभि- चारादिति इदानी घटोपादानगोचरज्ञाने भयपि रित्यनुत्पा- देन व्यभिचारात् । यदा चितेः प्रायवेनेदानीन्तनघटज्ञानस्य (१) पमदादीनामुपादानभानमादाय प्रहतानाकाहिताभिधानमिति मावः। (२) मानादीनामपि नमकत्वमिति ।

·६ तत्वचिकामयो सिद्धसाधनात् । न च साक्षात्तजन्यत्वं विवक्षितम्, तड्डि न कृतिजन्याजन्यत्वे सति कृतिजन्यत्वम् स्वजनक. सत्यव्यवहितोत्तरक्षणवत्तित्व वा घटदृष्टान्तस्य साध्य- विकलतापत्तेः घटादी कुलालादिककत्वाभावप्रस- झाच । न च शरीरक्रिया दृष्टान्तः इति वाच्यम् । घटेनानेकान्तिकत्वात् (९) धात्वस्योपाधित्वाच । नापि क्षित्याधुपादानगोचरत्वं विवक्षितम्, अप्रसिद्धेः। न चोपादानशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वेन घट-क्षित्यादि- यदसमभिव्याहारे तत्तदुपादानवधिकत्वं चैत्रो मात- भक्तः) मैत्रवदिति वाच्यम् । शान्दे हि वाधे तथा'। । (२) सकर्तकत्वपदम्य यदि कृतिनन्यारन्यत्वे सति कृतिजन्यात्वमर्थ तदा घटादः कतिजन्यछानन्यत्वेन साध्यविरहितापत्तिरिति भावः । (२) अन्यत्र पेशादारा कृतिजन्यत्वेऽपि शरीरक्रियामाया चैशायाँ छते. साक्षात् जनकत्वेग तस्या एव दृष्टान्तत्वं स्वमिति तात्ययः • (३) निपलसकर्षकत्वस्य पेशायामेव सत्तात् तादृशमाध्यभून्ये घटादौ काम्बवतोदर्तमानत्वेन यभिचार इत्यभिप्रायः । (8) सयाच नियतसकत्तकत्वस्य चेष्टायाभव सत्त्वात् यत्र यत्र सकत- कत्व तब महात्वमिति पेशावरूपोयाधे। सायव्यापकत्व, का- येवरूपहेतो. वटादौ सत्वात् तत्र शाखामावेन पेशावरूपो. माधे साधनाथापकावमियुपाधित्वमिति भावः। (५) पैचो मामलः इत्यादौ यथा चैडादिपदसमभियाहारेण माळ. पदस्य क्षेत्रमापोधकार्य तथा घट-क्षियादिषदसमभियाहारेय उपादानपदस्य घट-विद्याापादानयोधकत्वमिति । (() न खनुमानादाविति शेषः ।

·ईश्वरानुमान । न चाच शब्दः प्रमाणम्, वादिनारनाप्नत्वात् । अनुमाने त्वनुमतेन व्यापकत्वग्रहे तेन रूपेण व्याप- कसिद्धिः तच्चापादानत्वमेवेति कथं नार्थान्तरम् । किञ्चैवं घटादावपि तत्तदुपादानत्वेनैवोपस्थित्या सा- मान्येन रूपेण कुत्राप्यनुपस्थितेाप्तिरेव न गृधेत। अपि च सामान्यलक्षणया जानलक्षणया योगजधर्म- रूपया प्रत्यासत्त्या उपादानगोचरापरोक्षन्नान-चिकी- -कृतिमता अस्मदादिना सिद्धसाधनम् तेपार क्षित्य- व्यवहितपूर्वसमयासत्त्वेऽपि तद्वतः सत्त्वात् अदृष्टद्वारा तेपामपि जनकत्वसम्भवात् ज्ञानादिसाक्षाजन्यत्वस्य च निरस्तत्वात् । तदा प्रभावेन नियतपूर्ववर्तित्वाभावादित्यर्थः । 'अदृशद्वारेति, यद्यपि दोषाभावाददृष्टद्वारकता योगिज्ञानस्य बाधिता, तथाप्ये- तदनुमानवलादेव “धर्मिकन्पनात इति न्यायात दोघं विनापि तस्थादृष्टजनकलं स्थादित्यर्थान्तरापादानमेवेदं द्रष्टव्यं । () उपादानज्ञानजन्यत्वत्वेन उपादानज्ञानजन्यत्वे कार्यत्वयायकत्वगहे उपादानशानजन्यस्वत्वेन उपादानधानन्यत्वस्य सिद्धिः, न तु क्षित्युपादानज्ञानभन्यत्तस्य इत्यर्थान्तमिति भावः। (२) उपादानशानादौनामित्यम्। (२) धर्मिकल्पनाता हि धर्मकल्पना लधीयसीति न्यायादित्यर्थः ।

·মন্দিময়ী । श्रथ (योगमधीजन्यसविकल्पकाजन्यसामान्ध- लक्षणप्रत्यासत्त्यजन्यजन्योपादानाचरापरोक्षजान-. चिकीर्या-ऋतिमदजन्यं जन्यं पक्ष योगजधम्माजन्य- सविकल्पकाजन्यसामान्यलक्षणप्रत्त्यासत्यजन्योपादान- गोचरज्ञान-चिकौर्या-कृतिमज्जन्यमिति साध्यम्। यहा अनागतगाचरसाक्षात्कारजनकप्रत्यासत्यजन्यजन्यज्ञा- नादिमदजन्य) जन्यमनागतगोचरसाक्षात्कारजनक- 'अथ योगनेति, अत्रोभयत्र पक्षविशेषणमामिद्धिवारणाय, ( यत्र क्षित्यनुरादौ यदृशदारा योगिना योगजधर्मजन्योपादान- धानन्याधिको-कृतिभन्यत्वेन पक्षाप्रसिद्धिवारणाय योगमधर्मा জনি বিমঘ। অল্পী অনিন্যানহ্মীবাগানগৰ मादायसिद्धिवारणाय सविकल्पकानन्येति विशेषणं, धनुमित्यात्मका- মাল্য অরিবিয়সৰ বাষে, ৰায় সকাল- ধমাষবিজনীল্লিীহাৰিয়ানমাযাবি द्विधारणाय सामान्य प्रत्यासत्यानन्यति विशेषणं । (२) पत्र जन्यत्वं उपादानशाने चिकीर्षाया कृतौ च विरोधणं, जन्यत्य- स्थाविशेषणत्वे जन्यमावस्यैव नित्यज्ञान-नित्यधिकौर्षा-नित्यचतिग. न्यत्वेन सामान्यतस्तदजन्य गन्याप्रसिझा पक्षापसिद्धिप्रसा। धन- यैव रीत्या सिद्धसाधनवारणाय साध्याशे उक्त विशेषयवयस्य सार्थक्यं । (३) योगणधर्मस्य सामान्य वक्षसम्य च धनागतयोघरमाक्षाकारक. ফল না, ঘত্ব মহামান্যবমি ভ বাঙ্গাময়ী साधारण मातेनानुमितेः परम्परया सामान्यप्रयासति मन्यत्वेग वारणमिति ध्ये ·ईश्वरानुमान। . प्रत्यासत्यजन्योपादानगोचरापरोक्षजानादिमज्जन्य- मिति साध्यम, जानाव्यवहितोत्तरसमयवत्तौच्छा-तद- व्यवहितोत्तरसमयवर्तिरुतीनां) जनकर्व विवक्षित न तु ज्ञानादीनां योगपद्यम् पौर्वापर्य्य वा अतो न साध्याप्रसिद्धिर्न वा क्षित्यादी बाध इति। मैवम्। योग- जधर्मसामान्यज्ञानरूपप्रत्यासत्तीनामनागतगोचरसा- क्षात्कारस्य तज्जनकप्रत्यासत्तीनाञ्च परस्याप्रसिद्धतया तदजन्यस्य साक्षात्कारस्याप्यप्रसिद्धत्वेन पक्ष-साध्यया- विशेपणासिया परं प्रत्याश्रयासिद्धेः साध्याप्रसिद्देश । तत्सिद्दौ वा पक्षे तदजन्यत्वासिद्धेः क्षितिजनकादृष्ट- जनककृति-चिकी-साक्षात्काराणां योगजधमाद्यज- न्यानामहटदारा क्षितिजनकत्वेन सिद्धसाधनात्।न च .. साध्यविशेषणच मिद्धसाधनवारणाय । तर ज्ञानादौनामुभयत्रोप- स्तक्षणत्वं विशेषणत्वं वेति विकन्यं मनमि कृत्य नाद्य इत्याह, 'योगजेति, मिद्धौ वा तदाश्रयस्थादृष्टद्वारा जनकलात् पक्षे तदजन्यत्वामिद्धेः, इदचोपलवणं माध्ये सिद्धमाधनाचेत्यपि द्रष्टव्यं । यथाश्रुते तु तसिद्धावपि योगजज्ञानम्य दोषाभावाददृष्टाभावाददृष्टाद्वारकतया नदजन्यत्वामिद्धेरित्यादेविरोधापातादिति ध्येयं । नान्य इत्याद, 'चितिजनकेति, व्याप्पिग्रहजन्यत्वेनेत्यनन्तरं चकारः पूरणीयः, ते- (१) तदयवहितोत्तरक्षयनिक्षतीनामिति । 2 ·तत्त्वचिन्तामगो तादृशसाक्षाजन्यत्वं विवक्षितम, घटादिष्टान्ते तद- सम्भवात्, दृष्टान्ने घटादा जनकेष्टसाधनताज्ञानस्यानु- मितित्वेन जन्यसविकल्पकव्याप्तिग्रहजन्यत्वेन साध्या- प्रसिद्धथ। ननु व्याप्तिबलेन साध्यं सिध्यति व्याप्तिश्च यच यत्र कार्यत्वं तत्र तदुपादानाभिजजन्यत्वम् इनिरूपा न तु यद्यत्कार्यं तद्यत्किञ्चिदुपादानाभिजजन्यमिति। एवञ्च यत्र यत्र कार्यत्वं तब तदुपादानाभिजजन्यत्वमिति विशिष्य व्याश्या क्षित्यादौ कार्यत्वं क्षित्याधुपादाना- भिजजन्यत्वमेव साधयत्यता न सिइसाधनमिति चेत्, न, घटे पटे च कार्यत्वस्य व्याप्तिग्रहः किं प्रत्येकं घटेर पादानाद्यभिन्जअन्यत्वेन, तत्तदुपादानाभिजजन्यत्वेन, उपादानाभिज्ञजन्यत्वेन वा, श्राद्ये घटोपादानाभिन्न- जन्यवादौ कार्यत्वस्य व्यभिचार एव। द्वितीये त्वननुग- ततत्तच्छन्दाभिधेयघटाद्युपादानगतानुगतरूपाभावात् नोभयविशेषणविरहादुभयविशिष्टज्ञानजन्यत्वरूपमाध्यामिद्धेरित्यर्थी लभ्यते अन्यथानुमितेः पारोक्ष्यनियमेनापरीक्षौजवं माथं प्रत- एवाप्रमिहू किं तदर्थ सविकन्यकव्याप्तियहजन्यत्वरूपविशेषणोपवर्णनं (१) तदुपादानामिन्नकर्तकलमिति ख. ।

·ईश्वरानुमान। कथं व्यापकताग्रहः, तत्तच्छब्दस्य स्वभावात् समभि- व्याहृतपरतया नायं दोप इति चेत् । न । अनुमाने शब्दस्वभावोपन्यासस्याप्रयोजकत्वात् । अत एवेदानौं देवदत्तो बहिरस्ति विद्यमानत्वे सति गृहासत्वात, विद्यमानत्वे सति यो यदा यत्र नास्ति स तदा तदति- रिक्ते देशेऽस्ति यथाहमेव बहिरसन् गृहमध्ये तिष्ठा- मोत्यव पक्ष-दृष्टान्तसाधारणयत्त्व-तत्त्वयोरनुगतयोर- भावान्नान्वयि, किन्तु व्यतिरेकौत्युक्तम् । तृतीये सिद्ध- साधनमेव । अथ सौद्यकालीनाणकं जानेच्छा-कृतिसमान- कालीनसामग्रीजन्यम् कार्यत्वात् घटवत् अहष्ट- सामग्रौजन्यत्वेऽष्टत्वापत्तिरिति चेत् । न। परम्पति- सद्यसि।। ज्ञानादौनां सिद्धावपि घणुकाजनक- त्वात् उदासीनसिद्धावप्रयोजकत्वाच्च । एतेन साद्य- कालीनं घणुकं घणुकासमवायिकारणसमानकाली- नतिजन्यमिति निरस्तम्। घणुकासमवायिकारण- तब चेदं दूषणं न लगतीनि स्मर्तव्यं । ननु माधजन्यत्वेन न पचना किन्तु ध्यणुकत्वावच्छेदेनैव परत्वम्मदादिनापि मिद्धमाधन- मतस्तदंश पक्षधर्मतावलादौश्वरमिद्धिः परतावच्छेदकैक्याच नांशतः मिद्धसाधनमित्यस्वरमाद्दोषान्तरमाह, 'उदामोनेति, 'एनेनेति ·सत्त्वचिन्तामो समानकालीनतित्वेन गौरवाप्रयोजकत्वाभ्यामजन- कत्वात् । किञ्च कार्यावं न तापद्योगपस्थितकत्य- त्वम्, असिः। नापि पूर्वकासासाये सति उत्तर- कालसम्बन्धित्वं, तत्तत्यर्वकालत्वस्थाननुगतत्वात् सक- लपूर्वकालस्याप्रसिद्दे: । नापि कादाचिकत्वम् । प्रागभावनानैकान्तिकत्वात् । नापि प्रागभावप्रति- योगित्वं, ध्वंसेनानैकान्तिकत्वात् । नापि सत्वे सति तत्यम्, सत्ताजातेः परम्मति असिह स्वरूपसत्त्वस्य च ध्वंसेऽपि सत्त्वात्। यत्त्वयं घटः एतघट जानकानि- अप्रयोजकत्वेनेत्यर्थः । हेलथै पृच्छति, "किञ्चेति, 'मत्ताजातेरिति । (१) पूज्यत्वस्य भागमावघटिततया सर्वषो वस्तूनां प्रागमायाधिकरण काक्षाप्रसिडेरियः। (२) कादाधिकवच किलिकालातिवं सति किचिवास्तनिव, हतु জিস্বিাভাৰি শুনি ভলিল, মা মুনি মাইন্ধা- न्तिक त्यादिव्युत्तर यथामा । (३) सकतकावरूपसाध्यो यायमा कादविवरूपकार्यवहेतोः सल्लात् व्यभिचार ति मावा। (७) कमातादिसमाविकाररानाशजन्य घटादिना मिले सकाटकथा- भावाश्यभिचार भिप्रायः, भादवे सति प्रामभावप्रतियोगित यदि हेतु बाई नासिदिन वाइमेकानिकल मिति विसावनीयम् । (४) प्रायभावप्रतियोगिनियर्थः ·ईश्वगनुमानं । त्यज्ञान-चिकीर्पा-कृत्यतिरिक्तन्नानादिजन्यः कार्यत्वात् पटवदित्यादि । तन्न । विपक्षबाधकाभावेनाप्रयोजक- त्वात्। अन्यथा 'र) अयं घटः एतद्घटजनकानित्याह- शतिरिक्तादृष्टजन्यः कार्यत्वात् पटवत्, एती सुख- दुःखसाक्षात्कारौ एतज्जनकानित्यसुख-दुःखातिरिक्त- सुख दुःखसाध्यौ सुख-दुःखसाक्षात्कारत्वात् इत्यादिना नित्यधर्माधर्म-सुख-दुःखाश्रयस्यापि सिद्धिप्रसङ्गात् । अयं घटः स्वजनकानित्यनानाद्यतिरिक्तन्नानाद्यजन्यः(२) घटत्वात् अपर घटवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षाच । केचित्तु दृश्यते तावदभिमतग्राहिणौन्द्रिये मनेानि- वेशयतः पुंसामनःक्रियानुकूला यत्नः, तथाच साद्य- कालीनशरीरजन्यज्ञानध्वंसानाधारकालाधारज्ञानज- . यद्यपि नेदं दूषणं प्रमाध्याग कानुमानस्य सर्वसम्मतत्वात्, तथापि प्रमाध्याग के गौरवादप्रमाध्यागकमेवानुमानमुच्यतामिति मनमि- (१) विपक्षस्य यामधारस्य बाधकामावेन वाधनिर्णायकामावेन पनुकूल- सभन्यवादित्यर्थः । (२) साधकाभावमुखा बाधकामप्याह, धन्यथेति । (५) गित्वज्ञानामडोकता परेषां मते घटस्य समनका नित्यशानायति- विज्ञानायजन्यत्वं सम्भवतीति भावः।

·सत्त्वचिन्तामणी नकात्ममनायोगजनिका मनःक्रिया तन्मनेागो- चरप्रयत्नानाधारतन्मनोगोचरप्रयत्न-तड्याप्येतरसकल- कारणाधारकालानन्तरकालानाधारा तन्मनःक्रिया- त्वात् सम्मततन्मनःक्रियावत् अर्थात् प्रयत्नाधारका- लानन्तरकालाधारा सा क्रिया सिध्यतीत्याहुः। तन्न, साधकाले जानजनकमनासयोगजनकक्रियायां मा. नाभावः पूर्व क्रिययैव संयोगसम्भवात् ईश्वरवादिनां कृत्यैतदुक्तं । वस्तुतः सत्तावत्त्वं तत्समवाय इति व्यर्थविशेषणवान्नेदं माधनं, अत एव जातिमत्त्वमपि न विशेषणं, न हि तथापि परम्पत्यसिद्धत्वमिति भावः । 'पूर्वक्रिययेवेत्युपलक्षणं कदाचित् पूर्वसंपोगेनापौत्यपि द्रष्टव्यं, मलये कर्मवगुणस्यापि सम्भवाना। न र प्रलयकालौनसंयोगस्य शरीरानवच्छिनोत्पत्तिकतया न जानजनकलमिति बाचं। परौरानवच्छिनोत्पत्तिकत्वेऽपि परी- (१) सांद्यकालीनं यच्छऔर तजन्यशानध्वंसानाधारकाल थाधारो यस्य एवं भूतं पञ्चानं नजनकात्ममन संयोगवनिका मनःक्रियेयधः। (২) নগ্ধত্ব নাগালাঙ্গিযালবলৈ ঘষলাধাকথিলঙ্কালাধা सिजो साधकालीनतम्मनःक्रियायामपि प्रयत्नाधारकालानन्तर- জাপাধ্যায় অয়মীকাল সবাই যাবি- रिक्षयलासम्भवादोश्वरविडिरिति केषाञ्चिदाणायः । (৪) হালধিকাধে অব ল য় এ গায় बपिन प्रलयत्वव्यापाव इति भावः ।

·ईश्वरानुमान। १५ तन्मनोगोचरप्रयत्नानाधारः कालोऽप्रसिद्ध एव(३) कि- यात्वस्यैव हेतुत्वे व्यर्थविशेषणत्वञ्च । किञ्चैव प्रयत्ना- रावच्छिन्नतादशायां ज्ञानजनकलाविरोधात् । एवञ्चाश्रयामिद्धौ तात्पर्य, दूदमुपलक्षणं व्यभिचारोऽपि द्रष्टव्यः, नोदनादपि मनः- क्रियासम्भवादिति ध्येयं । यदि चेश्वरप्रयत्नजन्यत्वान्न व्यभिचार- स्तदाब, "क्रियात्वस्येति । “किञ्चैवमित्यापाततः, मूलयुनिस्तु व्यर्थ- विशेषणत्वं, मनोगोचरप्रयत्नाममिया साध्याप्रसिद्धिरपि अतीन्द्रये प्रयत्नासम्भवादिति ध्येयं । यावता तदुत्तरकालोत्पत्तिकत्वस्य मा- धयितुं शक्यत्वात् तावन्माचसाधनमन्ययासिद्धत्वशङ्कास्कन्दितमिति तथा माध्योपन्यासादिति। अत्रोपादानपदं खोपादानपरं, नहो- चरनन्यकृतिजन्यं घटादि प्रसिद्धं तदन्यत्वं पक्षतावच्छेदक, श्रत- उपादानपदं न खोपादानपरमप्रमिद्धेः, न सामान्यपरं, रूपोपा- दानवादिगोचरजन्यकृतिजन्यत्वेन शब्दादावव्याप्पिरित्यादिदूषण- मलनकं भवति, अत्रीपादान-कृत्योर्मध्ये जानपदमपि प्रवेशनीयं, तेनात्मगोचरतिविषयमाचात्कारादिषु नाव्याप्तिः । यद्दा उपा- दानगोचरजन्यशतित्वावच्छिन्नकारणत्वामतियोगीत्यर्थः, खविषय- समवेतकार्य प्रत्येव तथा जनकत्वादिति नातिप्रसद्भापसिद्धौ। न (१) ईश्वरप्रयत्नस्य नित्यत्वेन तम्मनोगोधरेवरमयलस्य सर्वस्मिन् काले सवात् तादृशप्रयत्नाधिकरणकालामिद्धिरिति । (२) ईश्वरवादिमते क्रियामात्रस्य अन्ततो भगवषयतजन्यत्वेन व्यमि- पाराप्रमाणे हेतुशरीरे वन्मनःपदं व्यर्थम् ।

·तत्वचिन्तामणी नाधारकालानन्तरकालानाधारत्वं' अर्थात् तत्सिको मानान्तरादौश्वरसिद्धौ अर्थान्तरत्वमिति। अबोच्यते। अदृष्टाहारकोपादानगोचरजन्यवायजन्यानि समवेता- नि जन्यानि अष्टप्रागभावव्याप्यप्रागभावाप्रतियो- धात्मगोचराम्प्रदादिकृतिविषयमाक्षात्कारादावव्याप्तिरिति भावः । नवमदृयाद्वारकेति व्यर्थं तद्वारककृतिमादाय कस्पदयेऽपि दोषा- प्रभङ्गादिति चेत्, अत्र कथित् विषचलनादौ मन्त्रागदिमाये- ऽस्मदाद्यकर्ट के मा भूदव्याप्तिरित्येतदर्थं तदुपादानं मन्त्रपाठादि- नादृष्टजननात् । नत्र विषयगोचरा कृतिरेव न किन्न कपड़ता- स्वादिगोररेति न तदर्थे तदुपादानं अपि त कालौगरौरे यहौर रूपं उत्पन्न तत्कालीगीरगोचरतपश्चरणदिल्या जन्यते मा च कतिरदृष्टद्वारिकेति तद्रूयेऽव्याप्तिवारणाय नविशेषणमिति सम्यक् । वस्तुतस्तु अदृष्टाद्वारकत्वमात्मगुणादारकलं तेनामानि निदिध्या- যান্ধিনিয়ায় স্বাঝালাই লাগষিবিনি না, নিলয়- व्यापारविषयताया एव कृतिविषयतारूपत्वादिति । यदि पता- पृष्टमेव दारं तदा यथाश्रुतमेवादरणीयं । अग्रेतनं जन्यपदं मम- वेतपदचाकाशादौ वरे चानियाप्तिवारणाय, तत्पक्षनायामशती वाधापतेरिति भावः। अचादृष्टजनकेत्युक्त ईश्वरयतेपदृष्टशनक- লাঠিনি বাঘ মলয়াছ, “স্বনি, অয় না- (१) प्रयत्नानाधारकाहानाशवमायाति न प्रयत्नानन्तरकावलमि.

·ईश्वरानुमान। ग्युपादानगोचरापरोक्षजान-चिकीर्या-कृतिमज्जन्यानि स्वजनकाहष्टोत्तपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीपी- दृश्पर, व्याप्तिश्च कालिको तेन यदा तादृशातिप्रागभावस्तदा खजनकादृष्टप्रागभाव इति व्याप्तौ तददृष्टजनककृत्यादिप्रागभाव एव तथा निर्वहतीति तदन्या कृतिदयो अदृष्टाजनिका ईश्वररुतिश्च नित्यत्वेन प्रागभावाप्रतियोगितया विशिष्टाभावसत्त्वादिति भावः । 'स्वजनकेति, स्वजनकादृष्टाधिकरणक्षणोत्तरक्षावृत्तिः कुलालज्ञा- नादिः, ईश्वरज्ञानादेश्च नित्यत्वेन सकलक्षणवृत्तित्वादिति भावः । नन्वननुगमात्कथं स्वान्तर्भावेण व्याप्तिग्रह इति चेत्, इत्यं, अननु- गमेन तावतामनुपस्थिति भिमता उपस्थितावपि व्यायग्रहो वाभिमतः, आधे जन्यत्वरूपेण हेतूकतेन भामान्येनासत्तौभूयोप- स्थापितेषु तज्जनकादृष्टलेनैव तावतामुपस्थितेः, अन्यस्तु शहितो- ऽपि न, श्रममावात् । न सोपस्थितावपि जन्यत्तेन सर्वेषां स्वत्वम्याननुगमेन जन्यत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- प्रत्येकं कथं व्याप्तियह इति वाच्यं। गन्धव्याप्यत्वस्य पृथिवीवे- नामम्भवेन सामान्याभावागर्भदितीयव्याप्तिलक्षणप्रकरण एवाम्य प्रद- नात् । न चैवमुपादानपदमपि खोपादानपरतया कुतो नाभ्यु- पगतं कथं वा पूर्वपचे स्वान्तर्भावेण व्याप्तिग्रहो दूपित इति वाय। तचापमिद्या व्यायग्रहात् । न हि जन्यत्बाधिकरणतयोपस्थितानां पावतां नचनकादृष्टोपस्थितिवत्तदुपादानगोचरा तिरपि प्रमिद्धा, चित्युपादानापमिद्धेः प्रत्येकामिद्धिं विना प्रत्येकव्याप्यमहान् । न हि ३ ·বলম্বী नाधारकालानन्तरकालानाधारत्वं अर्थात् तसिहौ मानान्तरादीश्वरसिही अर्थान्तरत्वमिति। अवाच्यते। श्रष्टाहारकोपादानगोचरजन्यकृत्यजन्यानि समवेता- नि जन्यानि श्रदृष्टप्रागभावच्याप्यमागभावाप्रतियो- चामगोपरामदादिनिविषयमाक्षात्कारादावच्याग्निरिति भावः । नम्वेवमदृष्टादारकेति व्यर्थ नधारकक्षतिमादाय कल्पदयेऽपि दीया- प्रमादिति चेत्, अब कथित् विषचलनादी मन्त्रपाठरादिमाध्ये- ऽस्मदाधकर्म के मा भूदयामिरित्येतदर्थ तयादानं मन्त्रपाठादि- नादृरजननात् । नत्र विषयगोचरा तिरेव न किन्तु कण्हता- स्वादिगोपरेति न तदर्थे तदुपादानं अपि तु कालीशरीरे यहोरं रूपं उत्पन्न तत्कास्तीशौरगोचरतपशरणादित्या जन्यते मा च शतिरदृष्टदारिकेति तद्रूपेऽव्याप्तिवारपाय तविशेषणमिति भन्या । वस्तुतमा अदृष्टाद्वारकलमात्मगुणादारकलं तेनात्मनि निदिध्या- ममादितिमाध्ये आत्मसाक्षात्कार नाप्यातिरिति तत्त्व, कतिजन्य- व्यापारविषयताया एवं कृतिविपयतारूपत्वादिनि । यदि च तश- दृष्टमेव दारं तदा यदायुनमेवादरणीयं । अग्रेतनं जन्यपदं सम- वेतपदश्चाका यादौ मे धातिव्याप्तिवारणाय, नत्यवतायामंगतो बाधापनरिति भावः । श्रवादृष्टजनकेत्युक्त ईश्वरकृतेरस्यदृष्टजनक वादिति तदारणार्थे भवन्तरेणाइ, 'अदृष्टेति, अदृष्टपदं खजानका- (१) मयनामाधारकालागाधारवमायाति नदु प्रयत्नानन्तरकातत्वमि- ·ईश्वरानुमान । ग्युपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीर्पा-रुतिमज्जन्यानि स्वजनकादृष्टोत्तपादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकीपी- दृटपर, व्याप्तिय कालिको तेन यदा तादृशतिप्रागभावस्तदा खजनकादृष्टप्रागभाव इति व्याप्तौ तददृएजनककृत्यादिमागभाव एव तथा निर्वहतीति तदन्या कृतिदयौ अदृष्टाजनिका ईश्वरकृतिय नित्यत्वेन प्रागभावाप्रतियोगितया विशिष्टाभावमत्त्वादिति भाव । 'स्वजनकेति, खजनकादृष्टाधिकरणक्षणोत्तरक्षणत्ति कुलालज्ञा- नादि, ईश्वरज्ञानादेश्च नित्यत्वेन मकलक्षणत्तित्वादिति भाव । नन्वननुगमात्कथ खान्तर्भावेण व्याप्तियह इति चेत्, इत्य, अननु- गमेन तावतामनुपस्थिति भिमता उपस्थितावपि व्यायग्रहो वाभिमत , श्राधे अन्यत्वरूपेण इतष्ठतेन सामान्येनासत्तौभूयोप- म्यापितेषु तजनकादृष्टत्वेनैव तावतामुपस्थिते , अन्त्यस्तु पहिती- ऽपि न, असम्भवात् । न चोपस्थितावपि जन्यत्वेन सर्वपा खत्वम्याननुगमेन जन्यत्वममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता- प्रत्येक कथ व्याप्तिग्रह इति वाच्य। गन्धयाप्यत्वम्य पृथिवीत्वे- नामम्भवेन सामान्याभावागर्भदितीयव्याप्तिलक्षणप्रकरण एवास्य प्रद- नात् । न चैवमुपादानपदमपि खोपादानपरतया कुतो नाभ्यु- पगत कथ वा पूर्वपचे स्वान्तावेण व्याप्तिग्रहो दूषित इति वाच्य। नमामिद्या पालापहार ! न हि जयाधिकरणकोपविताना यावता तज्जनकादृष्टोपम्पितिवत्तदुपादानगोचरा तिरपि प्रमिद्धा, वियुपादानाममिद्धे प्रत्येकामिद्धि विना प्रत्येकव्याश्ययात् । न हि ·অবিশ্বাসী . कृतिमन्जन्यानि वा अपरोक्षज्ञान-चिकौपी-1 -प्रयत्नवि- पयीभवदुपादानानि वा समवेतत्वे सति प्रागभाव- प्रतियोगित्वात् यदेवं तदेवं यथा घटः तथा चैतानि यत्किञ्चित्तादृशामिद्धिरन्यवेवाचापि बन्लेति। यदा स्वपदं पी- छतपरमेव तज्जनकादृष्टोत्तरवर्तिनी घटादिकृतिरिति भवति घटादेदृष्टान्तना। न च यत्किञ्चित्तदुत्तरवर्तित्वमदृष्टजनककृनावपि थावत्तदुत्तरत्वं न घटजनकशनावपति वाचं । ददानीन्तनो- नापि पचविशेषणात् । न चैवं प्राचीने व्यभिचारः, इताइपौदानी- न्सनत्वेन विशेषणदिति सर्वमवदानं । 'परोचेति तादृशज्ञानवि- पयोपादानसमवेतामौत्यर्थः, यर्थ-लड़योरभाविवक्षितावात् इति ध्येयं । यद्यप्यत्र प्रत्यक्षेत्युचितं न वपरोति घट इति वाव्येऽनघट- इत्यप्रयोगात, तथापि प्रत्यवत्वस्येन्द्रियजन्यलपरत्वे बाधः, साक्षात्त्व- जातिपरत्वे परम्पत्यमिद्धिरित्युभयसिखापरोवेत्युम, तदर्थश्चास्तिता- दिकरणकत्वं चोभयसाधारणमेवेत्यवधेयं । ननु कर्माणि तत्त्व- ज्ञानोत्पत्तिप्रतिवन्धकाधर्मध्वंसदारोपयुज्यन्त इति मते खात्मचिन्त- नानुकूलकत्या खात्मगोचरया प्रतिवन्धकाधर्मध्वंसद्वारा जनिते खात्मसाक्षात्कारे नोक्लपक्षतावच्छेदकमस्ति, किन यच यागादि- শায়খ নাহিনিদৰ আমাৰ সমাজাচ্ছে মান- तया मानमज्ञानविशेषावकामगोचरः स प्रयगोविनध्यमद्वारा यागं অবনীনি অধ্যাত্মীকালীবনিগৰী আৰ বশ- ·ईश्वरानुमान। तस्मात्तथा उक्तपक्षे कस्यचिदनन्तर्भावेऽपि तदा- दाय तथैव निरुक्तस्य पक्षत्वनिर्देश समूहालम्बनरूपै- वानुमितिरुत्पद्यते । न च जन्यकृत्यजन्यत्वं तावदननु- गतेवेकरूपाभावेन ग्रहीतुमशक्यमिति वाच्यम् । जन्य- कृत्यजन्यत्वं हि जन्यकतिजन्यान्यत्वमित्यन्यत्वेन रूपेण सामान्यलक्षणया तावतामुपस्थितेः । न च जन्यत्व- विशेषणव्यावाप्रसिद्धिः, प्रमेयो घट इतिवदव्याव- तकत्वेऽपि तदुपरक्तबुद्धेरुद्देश्यत्वेन तस्परञ्जकत्वात् उत्तान्यतमत्वमेव सकार्टकत्वं । अतएव घटाता न घट- . व्याप्तिरित्यत आह, 'उनेति, तत्र तत्र तदुभयं दारमेव न प्रथमे- ऽदृष्टस्यैव दारत्वात् कल्प्यदुरितभंमतोऽपूर्वस्य लघुत्लादिति वक्ष्य- माणत्वात् । द्वितीये मङ्गलस्य विघ्नध्वंमो न दारं किन्तु स एव फल मिति यागात्सतिजन्य एव नेति वस्तुगतिः। यदि च यः कश्चिदेवं पूयात् तदा नमतेऽपि न नः चतिरित्यर्थः, तदाह, "अनन्तर्भावेऽपौति । 'उपरनेति, उभयमिद्धप्रयोजनवत्त्वं तन्वं न तु प्रयोजनस्योभयमिद्धिरिति भावः। ननु मकलकवे विवादात् माध्या- न्तरेऽर्थान्तरमित्यत आह, 'उनेति । न चेयं परिभाषेत्याइ, 'श्रत- इति, सर्वलोकपिद्धवादस्यास्येति भावः । ननु मत्त्वे मतीति प्रसाध्यागकतया उक्तं ममवेतत्वमपि ममवायत्वम्य जातिवाभावेन नित्यसम्बन्धलमिति निर्वायं तच्चान्यतरमिद्धं तन्मते ममवायस्था- ·ਸYaਊਜ਼[ਸ ਨਹੀਂ काति व्यवस्थिते । एवञ्च शब्दफुत्कारादीनां पक्ष- तैव । जानेच्यादीनामपि पक्षत्वान्न सन्दिग्धानकान्ति- कता उपादामस्थ सिदत्वेऽप्युपादेयस्यासिद्धत्वेन तद्द- तथा तचापि चिकी। यदा पने देता घन सम- वेतवं विशेषणं तेन ध्वंसोऽपि पक्षः साध्ये च उपादान- पदं कारणमात्रपरम, अनुपादेयमेव वा अन्येछा- कृत्यजन्यत्वञ्च यो विवक्षितं तेन शतिध्वंसस्य कृति- अन्यत्वेऽपि इच्छाजन्यवाभावात् पक्षवम् । क्षितिरेव नित्यत्वात, किच तनाते बमोऽधिकरणातीवेति माध्यमपि नया- लौति व्यभिचाराभावात् विपणोपादानमेवान्यतरासिडं। न च इणुकष्वमादित्यभिचारवारणाय ता, तत्र जन्यनस्वाभावादिव्य- खरमादप्रसाध्याङ्ग कललावात कन्पान्तरमार, 'यद्वेति । कारणपरत्वे तस्स भब्दादावंशतः भिमाधनं। न च यदताव- ইকাের্স চ ন, নব্বনানন্দন জানাে যান- वेन एतावदायामाचरणगौरवापातादित्यत-शाह, 'अनुपादेयमेवेत्ति, तदनुपादायाधिकरणपदमेवोपादेयमिति भावः । न चैतमपि भन्दा- दावात मिळूमाधनं, वौपादः मन्दानधिकरणला किन्यधि- करणातावच्छेदकवादिति भावः । 'दया-तौति, अब ज्ञानेछा- (१) ने ताकततीनि ख. (२) स्वध्यसम्मति सम्म कारादित्यादि ।

·ईश्वरानुमान। वा पक्षः । न चाकुरे सन्दिग्धानकान्तिकत्वम्, पक्ष- पक्षसमनैरपेक्षेण घटादा निश्चितव्याप्तर्लिङ्गस्य तया- दर्शनेनेभियत्रानुमित्यविरोधात्, न त्वनुमित्यारन्यो- ऽन्यापेक्षत्वं येनान्योन्याश्रयः स्यात् । प्रतिज्ञाया अवि- पयत्वात् तव पक्षसमव्यपदेशः । न चाकुरस्य पक्ष- त्वेनानिर्देशात्तच न पक्षधर्माताज्ञानमिति वाच्यम् । सिपाधयिषाविरहसहकृतसाधकप्रमाणाभाववति लि- गन्नानस्यानुमितिमाचकारणत्वात् तच्च क्षिती पञ्चा- वयवेन अङ्गुरे स्वतरवेतिर न कश्चिदिशेपः। यदि च कृत्यजन्यत्वं विवक्षोयं अन्यथा प्रतियोगितयेच्छाया विरोधिगुण- खेन कृत्या च जनिते इच्छाध्वंसे पचतावच्छेदकाव्याप्यापत्तेरित्य- वधेयं । ननु ध्वंसमाधारणपक्षत्वे चरमदुःखादिध्वंसे स्वजनका- प्रमिद्या माध्यामम्भवः तस्य भोग-तत्साधनेतरतया अदृष्टाजन्यत्वात् अतस्तस्य पश्वहिर्भाव एवं कर्त्तव्योगत्यन्तराभावात् एवञ्च मन्दि- ग्धानेकान्तिकं तर मा भूदिति तदर्थं कश्चिदुपायोऽवग्यं वाच्यः तथाच किमित्यमायासगौरवेण प्रत्यक्षपदताया एव तथामत्यविकल- लात्। किञ्च पचतावच्छेदकस्यान्योन्याभावतया तस्य च तन्मतेऽप्रमिया आश्रयासिद्धिरिति मनमिकृत्य प्रत्येकपचतामेव सिद्धान्तयति, (१) पक्षे पक्षसमे व्यभिधारो न दोषायेति नियमादित्यादि । (२) चारोऽन्यत स्पेतीति ख.।

·तत्त्वचिन्तामणौ क्षिती हेतुनिशयदशायां अङ्करस्य हेतुमत्तया न नि- यस्तदा व सन्दिग्धानकान्तिकत्वम् । अय पक्षसमे साध्याभावसामानाधिकरण्यसंश- यात) हेतो व्याप्तिग्रह एव नात्पद्यते उत्पन्नोऽपि वा वाध्येत" इति चेत्, तर्हि महानसेऽपि धूमे व्याप्ति- ग्रहो न स्यात् भूतोऽपि वा बाध्येत(२) मन्दिग्धवहिक- पर्वतापर्वतधूमवतामेकधाभावेनापक्षत्वात् । तस्मा- साध्यसन्देहवति हेतुनिश्शयो न दोपः, किन्तु गुण- 'चितिरिति। तस्मादिति, विपत्ति व्यभिचारस्तद्धौः प्रतिव- धिका मा चेह नास्तौति भावः। माध्यसन्देहवति अनुमितिविपयस- न्देहवतीत्यर्थः, न त व्यापकमन्देहवतीत्यर्थो व्यतिरेकिणि तस्यादोष- बादिति ध्येयं । 'किन्विति, पक्षतामनकत्वादिति भावः । अन्यथेति, तथाचानुमित्यन्यथानुपपत्त्येव तादृशमयान्यसाध्याभाववद्गामित्व- (২) ফষিকাথায় অষয়ধমালাই যদিখা संशयादित्यर्थः । (२) व्यभिशरसंश्यस्य न व्याप्रियह प्रतिबन्धको यपि तु व्यभिधार. निस यस्यैव, यतः प्रतिबन्धामावादुत्पम्रोऽपि व्यानियह. यप्रा- মায়াবিনী মানি, বম্ব সামান্তৰিান্ধনি- সিৰিয়াৰমিষিকাৰৰ ৰায়গায় নানুদিবিরুল- मिति मारा। (३) धूमे व्यभिधारसन्देहात धूमधर्मिकच्यानिग्रहस्य धप्रामाण्या- कलिवल म्यादियर्थ ।

·ईश्वरानुमान। २३ एव, अन्यथानुमानमाचमुच्छिद्येता। पक्षादन्यत्र- तपणमिति यदुक्तं तत्र पक्षान्यत्वं सिपाधयिपित- साध्यान्यत्वं यदि तदानपेक्षितानुमितिर्न स्यात् । अथ सन्दिग्धसाध्यान्यत्वं साधक-बाधकप्रमाणाभाव- विषयान्यत्वं' वा तदा अङ्करेऽपि तन्नास्ति । अथ समयस्थ प्रतिबन्धकत्वं न तु तस्येत्यर्थी योध्यः । यत्तु विपक्षवाधकेन व्याप्तिग्रहात् तस्य तादृशसंशयस्याप्रतिबन्धकत्वमेवेति । तत्र । तथा मति यद्ययं निर्वभिः स्यादित्यादिताणामपि पदीयवहिविरह- मन्देशनिवन्धनमन्दिग्धानेकान्तिकप्रतिबन्धेन मूलशैथिल्यादनवता- रात्, तथाचान्यथानुपपत्त्या तदन्यसमयः प्रतिबन्धक इत्येव न्यायः, श्रत एवोपाधिमणयाहितस्तादृशव्यभिचारसंशयः प्रतिवन्धक एवा- सार्वत्रिकवेनानुमानमाचोच्छेदानापादकवादिति । ननु प्रत्येकपनत्वे (१) तथाच हेतौ साध्यसन्देहविपोष्यधर्मिरूपपत्तित्वनिश्चयस्यानु- मितावपेक्षणीयस्येन तादृशनिश्चयम्य गुणत्वमिति भाव । (२) प्यन्यथा साध्यसन्देहवति हेतुनिश्चयस्य दोषत्वे, प्यनुमानमात्रमुछि. चेत सिधाधयियामधीमानुमानमत्रोच्छेद न्यापायेत, तादृशानुमान- माघे साध्यसन्देश्वति हेतुनिश्चयम्य सत्त्वादिवि भावः । (२) पनपेक्षितानमितिर्न म्याद घबुभुत्सिवशत्रुसम्पदाद्यनुमितिर्न स्या- दित्यर्थ, नत्र पक्षस्यापि सिधाधयिषितसाध्यान्यत्वेन यथोक्तपक्षान्य त्वस्य सत्वादिति मात्र । (8) थत्र साधकप्रमाणे वार्थान्वय, दाधकप्रमाणं बाधनिश्चय , भावविषयावं विशेष्यतासम्बन्धेन तदन्यत्वमित्यर्थः । (५) नामपक्षान्यत्वं नानीबाई। .

·२९ तत्वचिन्तामो क्षिती हेतुनिश्चयदशायां अक्षुरस्य हेतुमत्तया न नि- थयस्तदा क सन्दिग्धानकान्तिकत्वम् । अथ पक्षसमे साध्याभावसामानाधिकरण्यसंश- यात्र) हेता व्याप्तिग्रह एव नात्पद्यते उत्पन्नोऽपि वा बाध्येत" इति चेत्, तर्हि महानसेऽपि धूमे व्याप्ति- ग्रहो न स्यात् भूतोऽपि वा बाध्यता सन्दिग्धवाहिक- पर्वतापर्वतधूमयतामेकधर्माभावेनापक्षत्वात्। तस्मा- साध्यसन्देहवति हेतुनिश्थयो न दोपः, किन्तु गुण- 'चितिरिति । तस्मादिति, विपत्तिवं व्यभिसारस्तछौः प्रतिव- धिका सा पेह नास्तौति भावः । 'माध्यसन्देहवति अनुमितिविषयम- न्देहवतीत्यर्थः, न तु व्यापकसन्देहवतीत्यर्थो व्यतिरेकिणि तस्यादोष- बादिति शेयं । 'किन्विति, पचतामञ्जकत्वादिति भावः । 'अन्यथेति, तथाचानुमित्यन्यथानुपपत्येव तादृशर्मशयान्यमाध्याभाववद्गामित्व- (१) सन्दिग्धसाध्यवत्त्वरूपेण पक्षसदृशधर्मान्तराषच्छेदेन व्यभिधार- संशयादित्यर्थः । (२) व्यभिचारसंशयस्य न व्याप्तियतिबन्धकत्वं अपि तु व्यभिचार- निश्चयस्यैद, प्यतः प्रतिबन्धकाभावादुत्पन्नोऽपि व्याधिग्रहः प्रा. माण्यमहाकवलितो भवति, तथाच धप्रामाण्यवानास्कन्दिन- च्यामिनिश्चयस्यानुमितिकारणत्वेन तादृशज्ञानस्य नानुमिति हेतुल- मिति भावः। (३) धूमे व्यभिचारमन्देशात् धूमधम्मिंकच्यानियहम्य छाशमाख्या- कलित म्यादित्यर्थ ।

·ईश्वरानुमान। २५ र्थान्तरम् । सामान्यतोऽपि साध्यनिर्देशे पक्षधर्माता- बलेनाभिमतविशेपसिद्धिश्च । नन्वाद्यसाध्यदये घटाधु- पादानगोचरापरोक्षज्ञान-चिकौर्या-कृतीनामेव जन- कत्वमायातु इत्यान्तरम् । न च तेषां व्यभिचारात् शित्यादौ न कारणत्वमिति वाच्यम् । अनादी प्रवाहे कस्यचित् कदाचित् क्षितिद्यणुकादिपूर्वघटाद्युपादान- गोचरज्ञानादिसत्त्वात्, न च सर्गाद्यकालीनस्यापि पक्ष- त्वात्तत्रेश्वरसिद्धिः। परम्पति तदसिद्धेरिति चेत् । न । ज्ञानादौनां चयाणं स्वविषयसमवेतकार्य प्रत्येव जन- प्रवेयं स च मुक्त विना न तथेति तस्यादृष्टद्दारापि न रिति- जमकत्वमिति न सिद्धसाधनं किन्वर्थान्तरमेव शसितमुचितमिति सष्ट्रकं न चार्थान्तरमिति। अत एव यः चित्यव्यवहितप्राक्काले विशि- एस्तद्धेतत्वेन सम्भावितः तत्र यनान्तरं निराकरणय करिय्यत इति । इदन्तु ज्ञानादौनां विशेषणत्वविवरयोक। वस्तुतो यदि तादृशात्म- जन्यत्वं बाधितं तदा न विशेषणवं नवोपलवणवं विव वणीयं, अपि तु सामान्यत एव तदाश्रयजन्यत्वं तथापि बाधादेव नार्थान्त- रमित्याह, 'सामान्यत इति । यदा नियतविषयेत्यादि न विशेष- णीयं सामान्यत एव साध्यसाधने पक्षधर्मतावलादिषपर्यवसाना- दित्यभिप्रेत्येतदुक्र, अत एव 'नवाद्यसाध्यदय इत्यादिशका अन्यथा तदनुत्थानमसङ्गादिति ध्येयं । 'परम्पतीति विभिग्य तदनिर्देशादि- त्यर्थः। 'खविषयेति, स्वविषयाश्रितकार्य प्रतीत्यर्थः, 'चित्यादाविति, ·२४ तत्त्वचिन्तामणौ प्रतिज्ञा विषयान्यत्वं तदा स्वार्थानुमित्युच्छेदः) । नि- यतविपयनानाजन्यत्वेन पक्षविशेषणात्सर्वविषयज्ञान- सिद्धिः, साध्ये च ज्ञानेच्छा-प्रयत्नानां विशेषणत्वेन वि- शिष्टसाधनत्वं विवक्षितं तेन न तदुपलक्षितक्षेचना- प्रत्येकोपादानाभिजसिद्धावपि नेश्वरसिद्धिरित्यत आहे, 'नियतेति, न च मति वाधे तत एव तदपिद्धिरमनि च धाधे विशेषणं बाधितमकिञ्चित्करञ्चेति वाच्यं । वाधप्रतिमन्धानार्थमेव विशेषण- दानात, चित्यव्यवहितप्राकाले पारौराद्यभावेनोत्पन्नज्ञानाधयम्भवात् तवित्यतापर्यवसानादेव तस्य सर्वविषयत्वनियमेन वस्ती नियत- विषयज्ञानाजन्यतया पाधस्य सत्त्वादिति भावः । ननु योगिनः सर्वविषयकज्ञानमनादौ संमारे चित्यादिपूर्व कदाप्यावश्यकमिति तदायीभूतात्मनोजनकतयार्थान्तरं स्यादित्यत आहे, 'माये चेति, नयाच चित्यव्यवहितप्राक्काले तदिशिष्टासत्त्वाचेदं दूषणमिति भावः। 'नार्थान्तरमिति(र), यद्यपि न सिद्धसाधनमित्युचितं अदृष्टदारात्म- मावस्यैव चितिजनकलात् तथापि यः वितियवहितप्राकाल एव योगौतः चित्यवहितप्राक्काले च तादृशज्ञानादिशून्यस्तमादाय (१) परार्थानुमितार पेक्षणीयम्य न्यायस्य सार्यानुमितावन ऐक्षणोयाग तच पक्षस्य तादृपक्षान्यत्वात् खार्थानमित्युच्छेर इति भावः। (२) 'न तदुपक्षितक्षेत्र नार्थान्तरम्' इत्यत्र 'तदुपक्षितक्षेत्रशेन मार्थान्तरमिति कस्यचिम्मलपुस्तकस्य पाठमनुसृत्य 'मापोजरमिति पाठो त थालोकशतेति सम्भाव्यते ।

·ईश्वरानुमान। २५ - धान्तरम् । सामान्यतोऽपि साध्यनिर्देशे पक्षधर्माता- बलेनाभिमतविशेषसिद्धिश्च । नन्वाद्यसाध्यदये घटाधु- पादानगोचरापरोक्षजान-चिकौर्पा-कृतीनामेव जन- कत्वमायातु इत्यान्तरम्। न च तेषां व्यभिचारात थित्यादी न कारणत्वमिति वाच्यम्। अनादी प्रवाहे कस्यचित् कदाचित् क्षितिद्यणुकादिपूर्वघटाद्युपादान- गोचरज्ञानादिसत्त्वात्, न च सद्यकालीनस्यापि पक्ष- त्वात्तचेश्वरसिद्धिः। परम्पति तदसिहेरिति चेत् । न । जानादौनां चयाणां स्वविषयसमवेतकार्य प्रत्येव जन- प्राङ्केयं स च मुक्तत्वं विना न तथेति तस्यादृष्टदारापि म चिति- जमकत्वमिति न सिद्धसाधनं किन्वर्थान्तरमेव भसितमुचितमिति सुडूक न चार्थान्तरमिति । अत एव यः चित्यव्यवहितप्राकाले विशि- यस्तद्धेतत्वेन सम्भावितः तत्र यनान्तरं निराकरणाय करिय्यत इति । इदन्तु जाभादौनां विशेषणत्वविवक्षयोक्त। वस्ततो यदि तादृशात्म- जन्यत्वं बाधितं तदा न विशेषणत्वं नवोपलक्षणवं विव वणीयं, अपितु सामान्यत एवं नदाश्रयजन्यत्वं नथापि वाधादेव नार्थान्त- रमित्याह, 'सामान्यत इति । यदा नियतविषयेत्यादि न विशेष- णीयं मामान्यत एव माध्यमाधने परधर्मतावलादिषपर्यवमाना- दित्यभिप्रेत्येतदुकं, अत एव 'नवाद्यमाध्यदय इत्यादिशका अन्यथा तदनुत्यानप्रमादिति ध्येयं । 'परम्पतौति विभिय्य तदनिर्देशादि- त्यर्थः। 'खविषयेति, स्वविषयाश्रितकार्य प्रतीत्यर्थः, 'चित्यादाविति, 4 ·२४ নন্দিনী कत्वावधारणेनेतदनुमानस्य तदविषयत्वात्। अत रवा- न्योपादानगोचरापरोक्षजानाधजन्यत्वेन पक्षविशेषण- मपि न युक्तम्। तृतीयसाध्ये तु नार्थान्तर क्षित्यादी घटाधुपादानासमवेतत्वात् । ननु सामान्यलक्षणादि- प्रत्यासच्या क्षित्याद्युपादानगोचर यत् प्रत्यक्षं तज्जन्य- त्वमेवास्तु तथाचेश्वरे न प्रत्यक्षं न बेच्छा-प्रयत्नौ तयोः समानाधिकरणजानाविपयेऽसत्त्वात न च तादृशम- त्यासत्त्यजन्यत्वं प्रत्यक्षविशेषणं, परम्पत्यसिद्धेरिति चेत्। न। द्रव्यत्वेन जानलक्षणया वा कपालगोचरप्रत्यक्षेऽपि घटादा अकर्तृकत्वात् क्षित्यादा सकतकत्वनिर्वाहक ज्ञानं सिध्यतिलक्षणमेव सिध्यति । न चावयव विभाग- द्वारा क्षित्यादिपु जलक्षेपारसमुद्रादिपु हस्तक्षेपात्पर- माणुइयसंयोगे च यणुके वस्मदादिकर्तृकत्वादंशतः सि- इसाधनमिति वाच्यम् । तत्र हि क्षितिनाशे अस्मदा- दीनां कर्तुत्वं न तु खण्डक्षिता अवस्थितसंयोगेभ्य एव तादृशज्ञानस्य जनकतावाधेन परधर्मनावलादेनादृशजानमिद्धिरिति भावः । 'नति, अत्र प्रत्येकपक्षत्वान्नाचितिवादिना परम्पत्यमि- द्वेरिति क्षितिवादिनैव तद्वाच्यं तथा मनि मिद्धमाधनाड़ा द्रष्टया, अन्यथा मामान्यतो विशेषतो वा पक्षले एवं सिद्धसाधनानवकाशात् {২} বাদামিমাসাবিষযলাবিবি ।

·ईश्वरानुमान । २७ तदुपपत्तेः सकलतदुपादानगोचरज्ञानेच्छा-कृतीनाम- भावाच्च। अत एव यणुकेऽपि न कर्तृत्वम् जलक्षेपाद- धिकपरिमाणकसमुद्रादेः सपक्षत्वमेव घटस्येव । ननु घटे साध्यविकलत्वम् अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां ज्ञानादेरेव जनकत्वात् न तु तदाश्रयस्य धर्मिग्राहकस्यान्वय- व्यतिरेकस्य वा ग्राहकस्याभावात् । न च घट आत्म- जन्य उत्पत्तिमत्त्वात् ज्ञानवदिति वाच्यम्। श्रात्मस- मवेतत्वस्योपाधित्वात् घटः आकाशजन्य उत्पा मत्त्वात् शब्दवदितिवदप्रयोजकत्वाञ्चेति चेत् । मै- वम्। प्रयत्नवदात्मसंयोगश्चेष्टाहारा घटहेतुरतः प्रयत्न- इव आत्मापि हेतुः। न चात्मसंयोगे सत्यपि प्रयत्न उभयथापि पक्षाप्रवेमादिति धेयं । 'सकले ति, ज्ञानानुरोधात्सकले- त्युक्तं, इच्छा-कृतौ त क्षित्युत्पादानेकदेशे क्वापि नेत्यवधेयं । 'अधिक- परिमाणेति, अत्र प्रक्षेप्यजलविन्दु-ममुद्रयोरेवावयवत्वेनोभयोपादान- गोचरसाक्षात्कारादिसम्भवादिति भावः । 'घटस्येवेति, एतेन तद- (२) च्यात्मसमवेतत्वस्य निश्चितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वात् उपाधित्वं (२) थप्रयोजकत्वात् व्यनुकूलतर्कशून्यत्वादित्यर्थः, यनुकूलतकाभावेऽपि यद्युक्तानुमानप्रामाण्यं तदा घट थाकाशजन्य उत्पत्तिमत्त्वात् ताब्द- वदित्यनुमामस्यापि प्रामारण्यं स्यादिति ।

·सत्वचिन्तामणे विना न चेष्टेति प्रयत्न व तत्कारणं, असमवायिकारणं विना कार्यानुत्पत्ते । न चात्मसंयोगस्य कारणत्वेऽपि संयोगे परिचायकमावमात्मेति वाच्यम् । संयोगमाव- स्याकारणत्वेन संयोगिविशेषितस्य हेतुत्वात् । श्रा- त्मस योगव्यतिरेकप्रयुक्त कियाव्यतिरेकस्यासि निर्मात्मसं- योगः (कारणमिति चेत् । न। या क्रिया व्यधिकरण- यदीयगुणजन्या सा तत्संयोगासमवायिकारणिका (ए। देव पचतानवच्छेदकावच्छिन्नतया मिद्धसाधनाम इति सूक्ति। "आत्मति श्रात्मयक्तित्वस्योत्यर्थ । 'था क्रियेति य स्पन्द स्वयधि- करणयदौयगुणाभावप्रयुक्ताभावप्रतियोगी स तत्मयोगासमवाथि- कारणक इत्यर्थ, तेन व्यधिकरणग्रहण गुरुत्ववट्रव्यमयोगजन्यायां गुरुत्वजन्यपतनक्रियाया गुणग्रहणात् खाश्रयावयवस्योगाजन्यतया तस्यामेव न व्यभिचार, ईश्वरज्ञानजन्यत्वेऽपि क्रियाया नेश्वरस्योगो- ऽसमवायौति तदभावप्रयुक्रेनि वाच । न हि नित्यव्यापकाभाव (१) तचाच चेया प्रति घसमयायिकारण शरीराममयोग, प्रयत्न निमित्त कारण न त्वसमवायिकारय समनायिकारणे शो छ प्रत्यासनत्यात, न हि निमित्तकारगनासमवाधिकारयस्य चम बायिकास्यस्य वायथासिद्धि। (२) यात्मनो नित्यत्वेन सर्वम्सयोगानुयोगिपेन च सर्वदेव मूतम सयोगस्य सत्वात् नातिरेकेण कियायतिरेकामिद्धिरिति भाव । (३) चयारमियायां स्यधिकरणो य यात्म गुण प्रयत्न तन्नाले नात्मक्षयोगासमदायिकारयकत्व सिइमिति।

·ईश्वरानुमान। २६ यथा स्पर्शवदेगद्रव्यसंयोगजा क्रियेति व्याख्या तसिद्धः। न च क्रियाया मूर्नमात्रसमवेतासमवायिकारणकत्व- नियम इति वाच्यम् । कार्यमावाभिप्रायेण ज्ञानादा व्यभिचारात् विशिष्याप्रयोजकत्वात् असमवायिका- रणसंयोगाश्रयस्य तत्कार्यजनकत्वनियमाच्च । अन्ये तु अनुकूलकृतिसमवायित्व) कर्तृत्वं न तु जनकत्वे सति गौरवात् । कर्तरि कारकव्यपदेशश्चा- भियुक्तानां सविशेपणे हौति न्यायेन) कृतिपर्यवसन्न- एव । एवं जानेच्छा-कृतिजन्यत्वमेव साध्यं तदाश्रयत्व- मेवेश्चरस्य कर्तृत्वम् । सम्भवति, क्रियापदस्य स्पन्दपरत्ववर्णनन्तु घटरूपादौ व्यभिचार- वारणाय। अत्र क्रियात्वेन इतना सत्प्रतिपक्षमाशड्मय निषेधति, 'न ति, प्रागुतहेतौ हेत्वन्तरं समुच्चिनोति, 'असमवायौति, जन- केत्यत्रैव तात्पर्य, असमवायिग्रहणञ्च प्रकृताभिप्रायेणेति ध्येयं । 'अन्ये वित्यस्वरमविभावन, तबीजमिदमेव यदिशेय्यबाधेन स- विशेषणे होत्यादिन्यायावतार रति कत्तै कारक इति । (९) तत्कत्तृत्वं तदनुकूलकृतिमत्त्वगात्रं न तु तज्जनकत्वे सति तदनुकूल- कृतिमत्त्व जनकत्वाशस्याच्यावर्तकत्वादिति तात्पर्यम् । (२) सविशेषणे हि विधि-निषेधौ सति विशेय्ये धन्वयबाधे विशेषण- मुपसङ्कामत इति न्यायेनेत्यर्थः ।

·सत्वधितामणी अथ घटे कृतिसाध्येष्टसाधनताजानं चिकौडारा हेतुः तक्ष न प्रत्यक्षं चिकोर्पाविपये अनागते इन्द्रि- यासन्निकता किन्तु अनुमितिरूपं तथाच साध्य- विकलादृष्टान्तः साध्याप्रसिद्धिर्वा दोप इति चेत् । न। सिद्धरत्त्यसिइविपया हि कतिः सिद्धविषयप्रत्यधे सति सम्भवति । न हि मृदवयवानां संस्थानविशेष कृतिसाध्येप्टसाधनतानुमितावष्यवयवस्य प्रत्यक्षेणाप- स्थितिं विना प्रवृत्तिः। अत एव यागे शब्दात्तदुपजीवि- लिङ्गाद्दा कृतिसाध्येप्टसाधनत्वेऽवगतेऽपि इविरादीनां प्रत्यष्टेणानुपस्थिती न प्रत्तिः । न चोपादानप्रत्यक्षं प्रवर्तकजानापक्षीण । अप्रत्यक्षे परमाणे तक्रिया- यामिष्टसाधनताज्ञानेऽपि प्रत्त्यभावात् । प्रतिवि- पयस्य मृदङ्गादेः प्रत्यक्षत्वात् न शब्दफुत्कारादिना व्यभिचारः। न चाभिमतग्राहकेन्द्रियसंयोगार्थ मनसि प्रयत्नजन्य क्रियादर्शनायभिचारः, अदृष्टसहकतत्वगि- न्द्रियेण हि मनावहनाडीनामुपलम्भन तहीचरन- यत्नात् नाडीक्रिया ततः स्पर्शवद्वेगवन्नाद्या नादना- (Vइन्द्रियासामर्थादिति ख. (২) মার্গ য বিষযভাননায়াল নব তৎীয় স্থা- सिमित्यर्थः ।

·ईश्वगनुमान। न्मनसि क्रिया न तु प्रयत्नात् । अत एव जलाद्यभ्य- वहारमलोत्सर्गहेतुनाड़ीनामनाद्यभ्यासवासनावशात् अदृष्टसहकृतत्वगिन्द्रियेणापलम्भात् तहोचरप्रयत्नः । नन्वेवं घटादावनुमितिजन्यत्वदर्शनादौश्वरे अनुमि- तिरपि सिहोत यथा प्रत्यक्षस्येन्द्रियजन्यत्वेऽपि नित्यं तदीश्वरे तथानुमितेलिङ्गजन्यत्वेऽपि सा तच नित्यैव अनित्येन अनादियणुकाद्यजननादिति चेत्। न । स्व- सुख-दुःखाभावादिसाधनतानुमितेहि हेतुत्वं घटादा गृहीतम्। न च भगवति शरीरादृष्टाभावेन सुखमस्ति, अतो न क्षित्यादा तस्य तथानुमितियथार्था सम्भवति। न च तागनुमितेरनुमित्यन्तरस्य वानुमितित्वेन घटादा प्रवृत्तिविपयप्रत्यक्षवद्धेतुत्वं गृहीतमिति नेश्वरे अनुमितिः। ननु पजन्यकतिसाध्ये चिकोर्पाविरहा- यभिचारः तदृष्टान्तेन शित्यादा वेपसाध्यत्वादीश्वरे 'न च भगवतीति, यद्यपि सुख-दुःखमतन्त्र खेप्टत्वन्तु तथा अस्ति चेश्वरस्य खेष्टं विश्वस्यैव तदिच्छाविषयत्वात्, तथापि खेप्ट- साधनताज्ञानवेन जनकल लाघवात् न तु तथानुमितित्वेन, अस्ति च भगवति खेटमाधनताज्ञानं प्रत्यक्षरूपं विश्वगोचरसात् तत्प्रत्यक्ष- स्येत्याशयः । तदिदमुनं न चानुमितित्वेन जनकत्वं इति । ननु चिकौर्षापदं कृतिजनकजातीयगुणपरमित्यत आह, 'तष्टानेनेति, ·तत्त्वचिन्तामनी देषोऽपि भवेत् हेपवतः संसारित्वे भगवतोऽपि तथा- त्वापत्तिरिति चेत् । न । न हि सर्पादिद्वेषादेव तन्नाशानक्कलव्यापारे कृतिरुत्पत्तुमईति ! प्रयोजन- मन्तरेण प्रेक्षावतां दुःखैकफले शतेरनुत्पनः किन्तु दुःखसाधनध्वंस तत्साध्यदुःखानुत्पादं वा फलमुद्दिश्य तत्साधनताज्ञानात् तथाचेष्टसाधनताजानात् तत्रेच्छा- ऽस्त्येवेति सैव कृतिकारणं मृतत्वात, देषस्तु परम्परया तदुपक्षीणः कुतस्तईि पिसिद्धिः शचुं देमीत्वबाधित- 'कृति' प्रवृत्तिरित्यर्थ , एवमग्रेऽपि, यथाश्रुते निवृत्तिलक्षणयनस्य देषजन्यवादसम्भव , प्रवृत्ति प्रत्येव ममानविषयतालाघवेन चिकीर्षा- हेतुन तु भिन्नविषये देपोऽपि, निवृत्ति प्रति त देष एव समान- विषयतया हेतुन त भिनविषया चिकौति। न च प्रवृत्तिविरह- एव निति, वैपरीत्यापते (९) । तदुन कुसुमाञ्चलौ "प्रवृत्तिप्रयत्नो रागान्नित्तिस्तु देषादिति, अन्यथा चिकोर्षया देवान्ययामिद्धि- रित्यस्यैवासि वैपरौत्यस्यापि मुवचत्वात् पत्रछा नदभावे डेपनिय- मात् । न चैव कथ व्यभिचारोद्धार, निवृत्ते कियाविरहतत्वेन मत्तिमाध्यतानियमेन च कार्याणा चिकौर्षाजन्यत्वनियमात् । नन्वेवं कुत इत्यादि पन्य कथ, त्य, कुतस्तहि देष खौकियते कारणा- न्तरमेव निहत्ते खौक्रियतामित्याचेपे शत्रु देभौत्यवाधितानुष्यव- (१) तथा म्यादितीति ख.। (२) विनिममकामावेन प्रनितिविरहत्त्वापरित्यर्थ ।

·ईश्वरानुमान। ३३ प्रत्ययात् । न चादृश्यस्य कर्तरनुपलब्धिवाधः, अनुप- लब्धिमात्रस्य बाधकत्वे अतीन्द्रियोच्छेदात् योग्या- नुपलब्धेश्चासिद्धेः परमात्मनायोग्यत्वनियमात्, शश- शृङ्गप्रतिबन्ध्या च नादृश्यमानिरासः परमाखादि- स्वीकारात् । नाप्यये ग्यकर्टनिरासः, चेष्टया ज्ञाना- दिमतः परमात्मनेाऽनुमानात् परम्प्रति तस्यायोग्य- त्वात् । नापि शृङ्गे पशुत्ववदप्रयोजकम, कर्तुः कार्य- माचे कारणत्वावधारणात, प्रतिबन्धिमाचस्य चादू- पणत्वात् । शशे पशुत्वेनायोग्यशृङ्गसिद्धिः कुतो नेति चेत् । न । अर्थान्तरत्वात् विपक्षे बाधकाभावेन व्यायसिद्धेः शृङ्गत्वस्य योग्यसंस्थानविशेषव्यङ्ग्यत्वेना- योग्यस्य विगधेन शङ्कितुमशक्यत्वात् शशे शृङ्ग- स्यात्यन्ताभाव इति सर्वेयामबाधितप्रत्यक्षबाधित- त्वाच्च । अथ कृति-कार्ययोर्नान्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्या- प्तिग्रहः त्वन्मते व्यापकहतेः सत्त्वे तद्देशे समये वा सायसाचिके तत्र न ततोऽन्यत्कारणं कल्यमिति परीहारे तदभि- मायादिति । ननु यत्समवायौत्याद्यन्वयानुविधानात् तदाश्रयत्वमात्रं मिध्यति न तु तत्कारणत्वं तव सिद्धे तदाश्रये तु श्राश्रयत्वावच्छेदे- (२) चक्षुराद्यतौन्द्रियाणा सर्वदैवानुपलम्भात् प्यनुपलब्धे प्रमाणत्वे तेया- मुच्छेदापत्तरित्यर्थ । 5 ·३४ सावचिन्तामणौ कृतिमाचव्यतिरेकानिरूपणात्। नित्यकृतेरन्वयाऽपि न गृहीतः वहिमाचव्यतिरेकोऽस्ति गृह्यते चेति । न चैवमाकाशात्मनारप्रसिद्धिा समवायिमानस्य व्यतिरेकानिरूपणेन कार्य समवायिकाग्णजन्यमिति व्याप्तेरसिद्धेरिति वाच्यम् । समवायिकारणत्वग्रहे हि तत्संसर्गाभावोऽप्रयोजका निमित्तमाचसाधारणत्वात् किन्तु यत्समवाय तत्र कार्य यन्न समवाय तव नेत्यन्योन्याभावमादाय कार्य समवायिजन्यमिति व्याप्तिग्रहसम्भवात समवायित्वेन तयारन्योऽन्याभावा- ऽस्ति गृह्यते च । यहा भावकार्य समवेतमिति नान्वयाद्यनुविधानात् श्राश्रयत्वेनैव, किञ्च ममवायिकारणव विशिष्ट नावच्छेद्य कार्य नीलघटलवदार्थसमाजमहिना मिद्धत्वात् तथा हि उतावयाचनविधानात् ममायित्व ममायित्वेन च कारणव विशिए- मरच्छेद्य ग्राह्य वा। अपि च ममवायित्वमविशिष्ट न व्याप्य व्यभि- चारादिति खममवायोति वाच्य, एव कार्ये व्यर्थविशेषणतया यद्यत्र समवापि तत्र तदिति जात्यादिमाधारण्यनापय व्यतिरेक- योतदानयत्वमात्र ग्राह्य न तु तद्धेतत्वमित्यस्वरमदाह, 'यदेति । (१) निवकृते सर्वकालावच्छेदन सत्यात् इतिसामान्यतिरेक प्रयुक्त कार्यव्यतिरेकासिझेरित्यय (२) तयाध समवाधिकारयतामाकयतिरेकोऽन्योन्याभाव एव नात्य- ताभाव इति भाव ।

·ईश्वरानुमान। ३५ व्याथा तयाः सिद्धिरिति, न, यथा हि यद्यबहरन्वये धूमा गृहीतस्तत्तयतिरेके धूममाचव्यतिरेकग्रहात् वहि-धूममात्रयोाप्तिग्रहः न तु पर्वतीयवहेरन्वय- व्यतिरेकमहात् । न चान्यान्वय-व्यतिरेकाभ्यां अन्य- व्याप्तिग्रहे अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। यदिशेपयोर- न्वय-व्यतिरेकग्रहस्तसामान्ययोर्वाधकं विना व्याप्ति- ग्रहात्, स च वह्नि-धूमव्याप्तिग्रह उत्पद्यमानः सकल- धूमगोचरो धूमत्वपुरस्कारेण प्रसिद्धधृमगोचर एव वा, तथेदापि कृतिविशेप-कार्यविशेषयोरन्वय-व्यति- रेकग्रहो बाधकमन्तरेण कृति-कार्यमाचयााप्तिग्रह उपायः, न तु पक्षधर्मतावललभ्यविशेपान्वय-व्यति- 'यविशेषयोरिति यद्धर्मवत्त्वेनोपस्थित विशेषयोरन्वयादिग्रहम्नद्धर्मा- लिङ्गितव्याप्तिग्रहादित्यर्थः, 'सकलधूमगोचर इति मामान्यलक्षणा- भ्युपगमादम्मन्मते, 'प्रमिद्धेत्यादि तदनभ्युपगमात् परमत इति मतभेदेनाभयविकन्पेनोकं । 'न विति व्याप्तिग्रहः मामान्यलक्षणा- धौनतया पवधर्मतावललभ्यमपि विषयौकरोति न तु तद्वाहका- बयादिधौरपि तमित्यर्थः । (१) पाकासन मिद्धिरित्यर्थः, तथाच शब्दः ममवेतः भावार्य- जाग समयेतं भावकार्यात्वात् इत्यनुमानाभ्या याकागात्माति- रिसमवेतत्ववाधात् तयोः सिद्धिरिति भावः । पात्, ·तत्वचिन्तामगो रेकग्रहः, अनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् एतेन कार्य- त्वस्य विपत्तिहतये सम्भाव्यतेतीन्द्रियकर्ता चेद्य- तिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिध्यति, दृश्योऽथ व्यतिरेकसिद्धिमनसा का समाधीयते तत्त्यागेऽपि तदा तणादिकमिति व्यक्तं विषवेक्षणमिति निरस्तम्। ननु यदि कढेमाचव्याप्तिग्रहाददृश्यकर्वसिद्धिस्तदा वहिमाचव्याप्तधूमात् अदृश्यजाठरीय हसिद्धिरपि यत्तु ददन्तु तदनुमतप्रमाणमहिना ममाधिमौकर्यणोक्त। वन्तः कतिव्यतिरेको वा नदन्यो वा नायेक्षणीयोऽमाध्यत्वात् किन्नु कतिजन्यत्वस्य माध्यतया तस्यैव तावपेचितौ तौ च व्याप ककृतेरजानेऽपि घटादौ कृतिजन्यवान्वयेनाकामादौ तयतिरे- केण सग्रहाविति कथमन्वयाद्यममिद्या व्याप्यग्रह दति गहरप्युप- तिष्ठते । न च कृतिजन्यत्वमाध्यमिद्धौ घटाकाशादौ सदनय- व्यतिरेकग्रहः तत्प्रसिद्धिरेवान्वय-व्यतिरेकाम्या कार्य-कारणभाव- ग्रहे तायमापः ममाधानं चेति वायं। तवापि कृतापक- त्वेऽप्युपादानाभावेनेवोपादानष्टतिव्यतिरेकग्रहसम्भवादिति । एवं हि व्यतिरेकग्रहमम्भवेऽप्यन्वयग्रहाक्षेपे यत्किञ्चिद्विशेषयोरेवा- तन्न। (१) मियायिधानधोनानुमानमात्रोकेदप्रसङ्गाहित्यर्थ, तयाच भिषा- धयिषाधौनानुमाने पक्षे साध्य हेत्वोनिश्चयेऽपि तदनधीनानुमाने নালিধন বন্ধ হলে যাবলৈছাপা तादृशानुमानमात्रोछेदप्रसङ्ग इति भाव ।

·ईश्वरानुमान। स्यात् । न स्यात् । अदृश्यवहे—मानुत्पत्तेश्यस्य तब हेतुत्वात्। ननु ज्ञानेच्छा-प्रयत्नत्रयव्यतिरेकान्न कार्य- व्यतिरेकः किन्तु एकैकव्यतिरेकात् तथाच व्यर्थविशे- पणत्वेन विशिष्टव्यतिरेको न हेतुव्यतिरेकव्याप्य इति न हतार्विशिष्टसिद्धिः साध्याभावव्यापकाभावप्रति- योगिन एव साध्यगमकत्वादिति चेत् । न। यत एकैक- व्यतिरेकात्कार्यव्यतिरेकः अत एव कार्यत्वादेकैक सिध्यत् वयमपि सिध्यति आर्थस्तु समाजः। स्यादेतत् अशरीरे नित्यज्ञानादिमान् सर्वन्नः कर्ता पक्षे विव- क्षिता घटादा च कार्यत्वस्य तविपरीतकर्टसह- न्वयाद्यवगमस्तन्त्रं न तु पक्षधर्मताबललभ्यान्वयादिधीरित्येव समा- धानादित्यस्यैवा भिधेयत्वादिति । 'किन्वेकैकेति, यद्यप्येकैकसत्त्वेऽपि कार्याभावात् चितयव्यति- रेकग्रह एव तन्त्रं, तथापि स्खेतरसमवधान इत्यस्यावश्यं प्रवेश सतौदं द्रष्टव्यं । 'व्यर्थति, अत्र शकते साध्ये भवति न व्यर्थविशे- हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- भावम्य गुरुण्यपि माध्यतावच्छेके सुग्रहत्वात् अवच्छेदकतायां हि भवति गौरवं दोषो यथा हेतुनिष्ठनोलधूमवादी, माध्यनिष्टधर्म त्ववच्छेदकत्वं ग्राक्षामेव किन्तकप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्तच गुरुण्यपि सुग्रहमन्यथा तादृशधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य पणता . ।

·तत्त्वचिन्तामणी ५ चारदर्शनाहिशेषविरुइत्वमिति चेत् । न। हेनाविव- शितसाध्यविपरीतसहचारमात्रस्यादृपकत्वात् । अन्य- थानुमानमाचीच्छेदप्रसङ्गात् । न चानित्यजानासर्च- जशरीरिकत्वेन समं कार्यत्वस्य व्याप्तिरस्ति येन विपरीतसाधने विरुद्धत्वं स्यात् तादृशव्याप्तिय त्वया मया वा नागक्रियते अक्षुरादी योग्यानुपलम्भेन शारीरिफर्तकत्वाभावात् । अथ यथादर्शनबलपरत्त- व्याप्त्यानित्यज्ञानादिमान् कपिनेयः पक्षधर्मतया च नित्यज्ञानादिमान् तथापि नेय विशेष याविरोधेन व्याप्ति-पक्षाधर्मलयाविरोधात परस्परसहकारितावि- रहान्नानुमानं विशेपविरोधादिति। चेत् । न। केनापि प्रमाणेनायह प्रतियोगितावच्छेदकलमेव मिद्धमिति मर्वथा न व्यर्थ विशेषणति साध्ये यर्थविशेषणता नादृशजिजामायामा- नरत्वेन दोष इत्येव वायं, तब द्विगिष्टम्य भियाधयिया तदा कथं तदवकाम इनि। मेवं। अन्योन्याभावगर्भव्याप्ती माध्यवत्त्वा- वछेदेन माधनसमानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगित्वस्य पाय- नया तब कन्धे व्यर्थविशेषणलात् तदा नौलधमत्वदरच्छेदक- कोटिप्रवेशादिति । 'योग्यानुएलमोनति, एतच विशेषशमागे द्रव्ये, विशेष्यस्य परात्मनो योग्यतादिति । दृशान्तदृष्टएच. धर्मतापललन्ययो विशेषयोर्विरोधादिशेषविरोधमारने, 'प्रति, ·ईश्वरानुमान। अनित्यज्ञानादिकर्तृजन्यत्वेन व्यायग्रहात् जानादि- मत्कजन्यत्वव्याप्तेश्च पक्षधर्मतावललभ्यविशेषाविरो- धात् केवलाया व्याप्तः पक्षधर्मातायाश्च पृथगुपनाय- कत्वाभावाच्च एकवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तथाच निरपेक्ष- तादशायां विशेषानुपस्थानादेव न विरोधनानम, सापेक्षतादशायान्तु सहोपलम्भादेव विरोधप्रतिया- गिनाः सिध्यसिदिभ्यां विरोधज्ञानाभावश्च। लिङ्ग- विशेपण-साध्यविशेषणविरोधे च विशेषविरोधः, यथा चन्दनप्रभववह्निमानयम् असुरभिधूमवत्त्वादिति । ननु ज्ञानत्व-नित्यत्वयोः कर्तृत्वाशरीरित्वयोथ पर- स्परविरुद्धत्वेन एकधर्म्यसमावेशात् कथं नित्यन्नाना- दिकर्टसिद्धिरिति चेत् । न। उपसंहारस्थानस्याभा- वात् । तथाहि ईश्वरे तद्बुद्धौ चाशरीरित्व-कर्टन्वे बुद्धित्व-नित्यत्वे(२) चौपसंहियमाणे विरुद्धे । न तु स्वा- श्रयस्थिते उभयोच्छेदप्रसङ्गात् । न चेश्वरस्तबुद्धि- वीपस्थिता, उपस्थिता वा धर्मिग्राहकमानेन तयो- माध्याशयोर्विरोधात् तमाह, 'नन्विति । (१) यसरभिधूमस्य चन्दनप्रभवहिज्ञापकत्वासम्भवात् साध्यविशेषणचन्द- नप्रभवत्वस्य हेतुविशेषणासुरभित्वस्य च परस्पर विरोध इति भाव । (२) ज्ञानव नित्यत्व इति पाठान्तर।

·तत्त्वचिन्तामण . विगधापहागत्, अनुपस्थिते च तदद्दये विरोधज्ञान- मकिञ्चित्करमेव, अस्मदादिबुद्धौ व्योमादा कुविन्दे मुक्तात्मनि चौपस्थिते विरोधिायसंहारात् । वुद्धित्व- नित्यत्वयाः कर्तृत्वाशरीरित्वयोरनधिगमेऽपि ईशरे।। अशरीरिकर्तृत्व-नित्वज्ञानादिसिद्धिर प्रत्युहैव। श्रत- एव नित्यत्वावयवत्वयोर्विगधज्ञानमकिञ्चिकामेवेति परमाणुसिद्धिा ईश्वर-तद्द्यादिकन्तर्किमिति चेत्। न। तर्कस्य प्रसञ्जनस्य संशयस्य चानातेसम्म वात् । स्यादेतत्, घटादा कृतिसाध्यता हस्तादि- व्यापारद्वारैव गृहौता न तु साक्षात् । न च पिता- पुत्रयोरेकघटसाधनत्वमिव प्रयत्न-हस्तादिव्यापारयोः साक्षात्साधनत्वं वाच्यमिति वाच्यम्। घटा) हस्त- व्यापारवत्कृनालसमीपस्थस्य'ए' इस्तादिव्यापारशून्यस्य न च हस्तादिव्यापारवत्ता अशरीरस्य सम्भवति। अन्यादृशौ च शतिसाध्यता न हटा। शरीर-तयापारी चाहुरे बाधिताविति करपि बाध एव। अन्यथा त्वदनुमानादेव क्षेत्रज्ञ- तघटकर्तृत्वापत्तेः । (१) भगवति मवे इति ख। (२) तथाच तादौ धर्मिज्ञानस्य हेतुत्वेन नदय हे तदभम्भवति भावः । (३) इम्तच्यापारादिना व्याप्रियाण कुलाननमोपरग्योत ए.

·ईश्वरानुमान। ४१ एव कर्तानुमीयेत बुड्यादिमत्यरात्मनो योग्यानुप- लब्धिवाधाभावात्। शरीरव्यापारहारैव क्षेषज्ञस्य हेतुत्वात् शरीरव्यापारस्य चाङ्गुरे बाधात् स बाधित- इति चेत् । तर्हि कमावस्यापि तहारैव चेप्टेतर- कार्ये कर्तृत्वावधारणात् तदाधे कर्तृमात्रबाधोऽपि । एवञ्च शतिसाध्यत्वे शरीरव्यापारजन्यत्वं प्रयोजक- मिति स एव उपाधिः। एवं ज्ञानेच्चयोरपि इच्छा- कृतिहारा जनकत्वमिति कथं हारं विना क्षित्यादी जनकत्वमिति । उच्यते । जन्यमाचे हस्तादिव्यापार- जनककृतित्वेन न जनकत्वं चेष्टायां क्षित्यादैा च व्यभि- चारात् । घटादौ च तथा जनकत्वमिति जन्यमाने कृति- मानस्य जनकत्वविरोधिविशेषयोर्जन्य-जनकभावे बाधकं विना सामान्ययोरपि तथाभावनियमात् । न हि विशेषे विशेषप्रयोजकत्वं सामान्ये सामान्यप्रयोज- कत्वविरोधि । चेष्टेतरकायें शरीरव्यापारबारैव कृते- हेतुत्वात् तेन विना क्षित्यादा न कृतिसाध्यतेति चेत् । प्रत्युतानुकूलत्वमित्याह, 'विशेषयोरिति । (२) तथाच यत्र विशेषयोर्जन्य-जनकमावे बाधकमस्ति तनैव न सामान्य- योर्जन्य-जनकभावः, प्रकृते कार्यविशेष-कृतिविशेषयोजन्य-जनकभावे बाधकामावात् कार्यसामान्य कृतिसामान्ययोजन्य जनकभावोनि- प्पत्य इति भावः। 6 ·४२ तचिन्तामणी न। चेप्टेतरकार्यमाने शरीरव्यापारजनकातित्वेन न जनकावं क्षित्यादौ व्यभिचारात्, किन्तु तदिशेये घटा- दावियुक्तत्वात्। न चैवमामवातजड़ौलतकलेवरस्य प्र- यनादेव घटोत्पत्तिः स्यात् हस्तादिव्यापार विनाऽपि कृतेहेतुत्वादिति वाच्यम् । घटे छतिवत् इस्लादिव्या- पारस्यापि हेतुत्वात् । यदुक्तं क्षेचन एव कुता नानुमो- यत इति । तर यदि हस्तादिव्यापारतिमान् क्षेत्र- जोऽभिमतस्तदा हस्तादिव्यापारस्याकुरे योग्यानुयल- भवाधात् । अथ हस्तादिव्यापारशून्यशतिमान् अभि- मतस्सदोमित्युत्तरम, ९) स एव भगवानीश्वरः। अत- एव सहभावनिरूपकत्वे नियतपूर्ववक्तित्व कारण- त्वम् । समवाय्यसमवायिनास्तथात्वेन निमित्तयि तथाभावात् । अन्यथा प्रतिवन्धकाभावानन्तरं प्रतिबन्धकसत्वकाले कार्य स्थात् प्रतिवन्धकामावस्य 'प्रतिवन्धकेति, सम्बन्धाभावावेन जनकत्वात् प्रागभावस्थापि जनक- (१) वदोमिच्या तिख.] (२) कार्याधिकरयकासतित्वे पति कार्यनियतमवतित्वमित्यर्थः । {২} যঠিকানাবিহী: ব্যাথষ্ক্যিানিবি- সিন্ধেঘেলিয়নমূলবিন্ধাৰণ সিমিয়ামি নাম- कारावादित्यर्थः । {} শিল্পিকাষে স্বালিহালিমাম্বষাৰ স্বঘ। .

·ईश्वरानुमान। ४३ पूर्व सत्त्वात् । न च कृतेः सहभावनिरूपकत्वं स्वतः, (९) कार्यसमये अभावात्, तथाच तत्परिचायितव्यापार- द्दारा तस्याः सहभावनिरूपकत्वं । अतः शरीरव्या- धारदारव कृतेर्जनकत्वं न केवलाया इति निरस्तम् । समवाय्यसमवायि-प्रतिवन्धकाभावानां अविनश्यद- वस्थन्वेन कारणत्वात् तथैवान्वय-व्यतिरेकात्। तेन तेषामग्रिमविनाशक्षणे न कार्यम्। अन्यथा प्रति- व्यक्ति कार्यसहभावनिरूपणे कार्योत्पत्तेः प्राक् सह- भावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् कारणत्वानिश्चयेन कापि प्रत्तिन स्यादिति तज्जातीयत्वस्यावश्यवाच्यत्वे विनश्यदवस्थं कथं सहभावेनापि व्यवच्छेद्यमतः स्वरूपयोग्यतारूपा कारणता तचापि। कार्याभावस्तु सहकारिविरहात्। अन्यथा निमित्तानां प्रत्येक बादिति भावः। 'समवायोति, तेषामेव तथा हेतुत्वं न खन्येषामिति भावः । 'निमित्तानामिति, सामान्यतो लाघवात् पूर्वसत्ताविशेष एव हेतुताऽतिप्रसङ्गभयेन विशेषेवेवमिति भावः । एतच्च वस्तुगतिमनु- स्थोक्त, वस्तुतः सहभावगर्भऽपि हेतुले यत्र सहभावो न स्वतस्तथास्तु (१) साक्षात्सम्बन्धेनेत्यर्थः । (२) तेषामाश्रये विनाशक्षण इति ख• ।

·४४ कावचिन्तामो भावस्य अन्यथा) कार्यसहभावनिरूपकत्वेन जनकत्वे गौरवम, प्राग- प्रतियोग्यजनकत्वासङ्गाच्च । उत्पन्नोऽपि घट उत्पद्येत सामग्राः सत्त्वात् । न च से एव तत्र प्रतिबन्धकः, अभावान्तरस्य(९) तयाकारणत्वेन कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्य प्रतिबन्धकत्वस्य प्रागभावकारणत्व एव विधामात् । न चैका सामग्री एकदैकमेव कायं जनयति स्वभावादिति वाच्यम्। सामग्री-तदिरहस्य कार्य-तदभावप्रतियोगित्वेन" हस्तादिव्यापारद्वारा तथा, दहत नित्यशःखत एव कार्यमहभावी- ऽस्तु किन्तदपेयेति द्रव्या इष्टापत्तिमाशय मागभावहेतताधाहक- मानमाइ, 'अन्यथेति, कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिलज्ञानस्यैव हेतुत्वे मानत्वादिति भावः। “एकदेति, “एकमिति सम्पातायात (१) सर्वत्र कार्यसमावेन कारणत्वे प्रागमावस्य प्रतियोग्युत्पत्तिकाले धसत्वेग थकारणत्वप्रसङ्ग । (२) प्रागभावस्याकारण वे इत्यर्थः । (३) घटं प्रति घटस्थ प्रतिबन्धकत्वे घटाभावस्य कारणवमायाति कारणो. भूतामावलियोगित्वस्यैव प्रतिबन्धकतारूरत्वात् तथाच घटं प्रति ঘােমাষনিম্ন মনোব লিলিহ্মায়ের অমিষ घटप्रागभावस्य कारणत्वं सिमिति समुदिततात्पर्यम् । (e) कार्य-तदभावप्रयोजकत्वेनेत्यर्थः कमिश्चित् पुस्तके तथैव पाठो. वत्त नि।

·ईश्वरानुमान। ४५ सामग्रयां सत्या कार्यस्व तदभावे सामग्रीविरहस्य वजलेपायितत्वात् । स्यादेतत्, कर्त्ता शरौर्येव ज्ञान- मनित्यमेव बुद्धिरिच्छाहारैव इच्छा कृतिहारैव हेतु- रित्यादिप्राथमिकव्याप्तिप्रत्यक्षविरोधान्नाशरीरनित्य- एकदेव जनयतीत्यनेनैव प्रकृतसङ्गतेरिति । इदञ्च कार्योत्पत्तिविरही यदभावात् तत्कारणमिति मते। वस्तुतस्तु माध्यप्रतियोगिकत्वं साध- नत्वं, न च साध्यत्वमित्यं वाच्यं, यस्याभावादुत्पत्तिविरह इत्यादिमाग- भावे कृत्यमाध्यतापत्तेः, किन्तु यदभावादुत्तरसमये यदभावो यत्सत्त्वे च यदा यत्सत्त्वमित्यादि। न च प्रागभावविरहात् कदापि कार्यविरहः, उत्पत्त्यग्रिमसमयेऽपि कार्यसत्त्वात् । किञ्च उत्पत्तिराद्यसमय- सम्बन्धः स चाद्यसमयः कार्यञ्चेति इयमेव, तथाचोत्पत्त्यभाव श्राद्य- समय-तत्कार्ययोरभावः पर्यवस्यति स च न प्रागभावविरहात् अपि बत्तरकाले श्राद्यसमयाभावादेव तदिशियाभावो व्यासज्य- वृत्तिवृत्तिप्रतियोगिकस्तदुभयाभावो वा उभयथापि तादृशसमया- भावादेवेति किं तत्र प्रागभावाभावेन, तस्माधदभावात् खेतर- समवधाने यदभावस्तदेव तत्र कारणमिति वाचं। यदभावश्च न कालमाचगर्भः किन्तु देशगर्भाऽपि प्रदेशान्तरे सत्यपि दण्डादौ घटविरहात्, तथाच दण्ड-चक्रसमवधाने यत्तत्र व्यधिकरणघटा- (१) तथाच घटोत्पत्त्यनन्तरं घटस्य मुनरुत्पत्त्यमावेनानुमितः सामग्री- विरहः यत्कारणामावप्रयुक्तः तस्य सातन्वाण कारणत्वमकामेनाप्य- होकरणीयमिति समुदिततात्पर्य्यम् ।

·संचचिन्तामणी भानादिकर्वसिद्धिः । अत एव शरीरमनित्यमेवेति नियमान्न कर्वत्वेन नित्यातौन्द्रियशरीरसिद्धिरीश्वरे। न चाप्रयोजकत्वम्, निरुपाधित्वेन शङ्काकलङ्काभा- वात् कार्यत्व-सकर्तृकत्वयोरपि यदि निरुणधित्वमस्ति तदापि तुल्यबलत्वेन सत्प्रतिपक्षयप्रतिरोधाऽस्तु । न भावः तप प्रागभावाभावादन्यस्य नियामकस्थाभावादायात माग- भावकारणव । अत एव सर्वप्रागभाव: पर्वास्ति परिच सह- कारिसमवधानात्कार्य जनयतीति कस्यचित् प्रलपितमनादेयं । অনিশ্বাজান নিয়ন্ধিৰ মিঠু ঘন্যথা নমনন कार्याभावस्थासम्भावितत्वेन तत्कारणवाभावापतेः धमियाप- तेर्वा । न च व्यधिकरणघटस्थ तासमवाय्येव नेति कथं तत्र यधिकरणोत्मज्यापत्तिरिति वाच्यं । कारएतावच्छेदकावधि- यत्किञ्चित्सत्त्वस्य कार्य्यतावच्छ दकावच्छिन्नयत्किञ्चित्सवप्रयोजक- लात् । सामान्येनापि स्येण मैव शकिप्तत्फलोपहितेति चेत्, सत्यं, नदेव मागभावयतिरेकान फलव्यतिरेकं विना न मभवती- त्यन्यस्य तनियामकस्थाभावात् । स्वभावदेव तथा सहकारि- कल्पनादेरपि दुरुपपादनापत्ति प्रकारान्तरामावे मत्येव स्वभा- वाश्रयणान् । न च कपालवादिना सर्वकपालानां सर्वघटान् प्रतीत मागभावत्वेन सर्वप्रागभावानामपि सर्वान् मति जनकत्वमिति व्यधिकरणघटाभावो न मागभावाभावादिति वा। स्वागभाव- (१) प्रतिबन्योऽस्तिति ।

·ईश्वगनुमान। च कार्यत्वं पक्षधर्मातासत्वादलीयः कर्ता शरीर्यवे- त्यादी तु तन्नास्तीति वाच्यम्। ज्ञानमनित्यमेवेत्यादि- व्याप्नेरेय क्षित्यादौ ज्ञानजन्यत्वविरोधित्वात् एवं कार्य ज्ञानजन्यं ज्ञानमनित्यमेवेत्यनयोर्विरोध एव अविरोधे तु इयमपि स्यात्, तथाच क्षित्यादौ शरीर्यनित्यज्ञान- पर्यवसाने बाध एव। किश्च ज्ञानमनित्यमेवेत्यादौ नित्य- ज्ञानादेरमसिहेस्तदव्यावर्तकतया नोपाधित्वनिश्चयः तत्संशया वा, कार्यत्व-सकर्टकत्वव्याप्तिग्रहदशायां शरी- रव्यापाराव्यभिचारादुपाधेनिश्चयः संशयो वास्तीति । तन्न । ज्ञानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्तेरसिद्धेः। विपक्ष- बाधकामावेनाप्रयोजकत्वात् । निरुपाधिसहचारद- र्शन-व्यभिचारादर्शनादेव व्याप्तिग्रहः निरुपाधित्वमेव वा विपक्षबाधकमिति चेत् । न। अवयवो महानेव तेज उद्भूतरूपमेवेत्यादिव्याप्तिग्रहात् परमाणु-नय- नादेरसिद्धिप्रसङ्गात् । अथ द्रव्यचाक्षुपत्वे अनेकद्रव्य- वत्त्वस्य साक्षात्कारविषयेन्द्रियसन्निकर्षस्य हेतुत्वात् तन्मूलकविपक्षबाधकेन परमाण्वादिसाधकस्य बलव- त्त्वात् परमावादिसिद्धौ विरोधिव्यानर्वाघः न तु वैपरौत्यम्। विपक्षबाधकाभावेन तस्या बलवत्त्वादिति मन्यसे तहि ज्ञानादिकार्ययोः कार्य-कारणभावावधा- ·8c तत्त्वचिन्तामों रणात् तन्मूलकविपक्षबाधकोन निकल सव्याप्तिय- हात पक्षधर्मशाग्रहसहितानित्यजानादिसिौ व्यभि- धारान्न व्याप्तिः। अन्यथा साध्यं पक्षातिरिक्त एवेत्या- दिनिरुपाधिसहचाराद्याप्तिग्रहे सकलानुमानाच्छेदः । वयन्तु ब्रूमः । पक्षधर्मतावलान्नित्यं ज्ञानं सियहि- रनिट वेति व्याप्तिप्रत्यक्षेण न प्रतिवध्यते अस्मदादि- बुद्धिमात्रविषयकत्वेन भिन्नविषयत्वात् एकविषयविरो- विज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् नित्यत्वानित्यत्वयोरेकजा- तीयद्रव्ये विरोधात् । बुद्धिमाकेनित्यत्वावधारणात् कथं सविशेषे नित्यत्वबुद्धिरिति चेत् । न । वुहिमाचपद- स्येश्वरानीश्वरबुद्धिपरत्वे विरोधाद्यभिचाराक्ष। अस्म- दादिबुद्धिमाधपरत्वे भिन्नविषयत्वेनाप्रतिवन्धकत्वात् । बेनैव जनकलाभ्युपगमे मर्वसामन्नस्यादिति । 'वयन्विति, सामान्य- नवणानभ्युपगमेन भिन्नविषयतया ननाते न प्रतिबन्धकत्वमिति भावः । न चैवं बाधोऽपि दोषो न थादिति वाच्य। अस्थाप्यपरस्य तन्मतेऽनिष्टापादनसम्भवेनास्माकं इत्यभावात् । मामान्यलक्षणाभ्युपगमेन का गतिरिति वाच्यं। विपक्षबाधकामान व्याप्यभावादप्रतिबन्धात् । न च समानप्रकारतव विरोधे नत्र, विरोधाभामानुरोधेन समान विधानपदेन विशेषादिति । न चाममा -- (२) भारोतापामायक्रयाशियज्ञादित्यर्थ ।

·ईश्वरानुमान । BE बुद्धित्वं नित्यान्येवेत्यवगतमतः कथं तत्र नित्यत्तित्वा- वगमइति चेत् । न । उभयसिद्धनित्यारत्तित्वावगमेऽप्य- तिरिक्तनित्यत्तित्वावगती विरोधाभावात्। बुद्धित्व- मनित्यत्वव्याप्यमवगतं नानित्यत्वाभाववति ज्ञेयमिति चेत् । न । अनित्यत्वव्याप्यत्वमनित्यमावत्तित्वं तत्र चोक्तमेव । एतेन कर्ता शरीये येत्याद्यपि ज्ञान प्रति- बन्धकमित्यपास्तम्। ननु कर्तृजन्यत्वे जन्यत्वं नावच्छे- दकं किन्तु घटत्वादिकमेव तेनैव रूपेणान्वय-व्यतिरेक- ग्रहादावश्यकत्वाच्च ) अननुगतमपि जन्यतावच्छेदक 'अथ घटत्वादिवदिति यथा घटत्वादि कर्दविशेषजन्यत्वे तथा सामान्ये जन्यलं स्थादित्यर्थः, न तु कर्टजन्यत्वावच्छेदकमेव घटत्वं (१) परैः नित्यज्ञानानभ्युपगमात् नित्यज्ञानं नोभयसिद्धनित्यान्तर्गत तथाच बुद्धित्वस्य उभयसिद्धं यक्ष्यत् नित्यं तदत्तित्वनिश्चयेऽमि नैयायिकमानसिहनित्य ज्ञानत्तिवे विरोधाभावः । न च बुद्धि- त्वम्य नित्यत्तित्वसामान्यामावनिश्चये कथं नित्यविशेषयत्तित्वग्रहः सम्भवति सामान्याभाववत्तानिश्चयस्य सामान्यघटित विशेषवत्ताबुद्धेः प्रतिवन्धकत्वादिति वाच्यं । नित्यत्वस्यानुगतेकरूपस्याभावेन सामा- न्याभावनिश्चयासम्मवादिति विभावनीयं । (२) अन्यत्वावच्छिन्नं प्रति कर्तुत्वेन कारणत्वमिति कार्य-कारणभावाङ्गी- कारेऽपि पटादिकर्तरि विद्यमाने घटादिकार्योत्पत्त्यापत्तरेवारणात् घटत्वाचवच्छिन्नं प्रति फूलालवादिना कार्य-कारणभावस्यावश्यक खादिवर्धः।

·५० तत्वचिन्तामयो वह्निजन्यतायां धूमत्वादिवत् । अथ घटत्वादिवजन्य- त्वमप्यवच्छेदकम् । न हि विशेषोऽस्तौति सामान्यम- प्रयोजकम् । तथाच वह्निजन्यत्वे धूमविशेषः प्रयोज्यो- ऽस्तीति न धूमसामान्यमग्निं गमयेत् तस्माद्यदिशे- पया कार्यकारणभावस्तत्सामान्ययोरपि बाधक विना तथात्वनियम इति चेत्।न। तच वाधकाभावात् अब च ज्ञानमन्त्यिमेवेत्यादिप्राथमिकबहुव्यासिवा- धात् तुल्यत्वे वा व्याप्तिसंशयाधायकत्वात् । न च का- र्य-कारणभावमूलकत्वेन कार्यत्व-सकर्तृकत्वव्याप्तिर्व- लीयसीति वाच्यम्। विरोधिप्रत्यक्षेण कार्य-कारण- भावस्यैवासिद्धेः । एतेन धूमादौ वह्निजन्यतावच्छेदक- मनुगतं न सम्भवतीह तु जन्यत्वमनुगतमल्यतो बाधक यथति विरोधात् एकजन्यतायामवच्छेदकद्वयाभावादयविषयोरि- त्याधयिमयन्यदर्शनाञ्च । 'वशिजन्यत्वे' वहिविशेषजन्यत्वे, 'विरोधीनि (५) सथान धूमत्वस्य वहिनतानवच्छेदकति धुमो यदि वहिव्यभिचारी स्यात् तदा वजिन्यो न स्यादिति विपक्षबाधकतासम्भवेश धूम- स्वावचिन हेतुना वशित्वादिनम्यानुमान न सम्भवतीति भाव । (२) कार्यव यदि सबकत्वयभिचारि स्यात् तदा कतिजन्यतावच्छेदक শ্যা নিষখাবকবক শান্ নি বিধায় सहवतायाः कार्यव-सर्टकाव्याने वसीयस्वमिति पदयम् ।

·ईश्वरानुमानं । विना-न त्यज्यत इति परास्तम् । ज्ञानमनित्यमेवे- त्यादिसहचारावसायस्य बाधकं विना व्याप्तिपर्याव- सायिततया बाधकत्वादिति । मैवम् । निरुपाधित्वेन सहचारावसायस्य साधक बाधकञ्च विना साधारण्येन व्याप्तिसंशयाधायकत्वात् । अन्यथा साध्यं पक्षाति- रिक्त एव सुखं दुःखसम्भिन्नमेवेत्यादिव्याप्तिग्रहस्य कार्य-कारणभावग्राहकवाधकत्वे तत्संशयाधायकत्वेवा कार्याकारणानुमानाच्छेदे निरीहं जगज्जायते। तस्मा- द्यदिशेपयोः कार्य-कारणभावस्तत्सामान्ययाः कार्य- कारणभावोबलवता बाधकेनापनीयते, न चाच स- दस्ति । विरोधिव्याप्तिसाधकस्य विपक्षबाधकस्या- भावात्। नव्यास्तु कार्य कर्तृजन्य मिति व्याप्तिताऽशरीर- नित्यज्ञानकर्नुपस्थितौ ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन विरोध- प्रतिसन्धानं न तु तां विना प्रतियोग्यनुपस्थिती विरोधानिरूपणात, तथाचोपजीव्यबाधात् ज्ञानम- विरोधिव्याप्तिप्रत्यक्षेणेत्यर्थः, 'नव्या इत्यखरमोद्भावनं, नौजन्तु ज्ञानमनित्यमेवेत्यस्य विरोधिप्रतियोग्युपस्थितौ विरोधज्ञानमिति मत्यं परन्तु तर्वितं तन्न प्रमितमिति नोपजौर विरोधः, अन्यथा सत्प्रतिपक्षादौ कापि प्रतिबन्धो न स्यात् पक्षीयसाध्यानुपस्थिती ·8R सावचिन्तामो नित्यमेवेत्यादिव्याप्तिज्ञानमकिश्चित्करमेव । अत एव पक्षधर्माताविनाकृतं विरोधिव्याप्तिनानं न हेत्वा- भासतयोक्तं विरोधप्रतियोगिसिसिदिपराइतत्वात् । स्यादेतत् अस्तु शरीरजन्यत्वमुपाधिः। न च पधेतरत्व- वपक्षमावव्यावर्तकविशेषणवत्वात्। साधनविणेपि- तत्वात् साधनतुल्ययोगक्षेमत्वेन साध्यव्यापकत्वानिश्च- याच नोपाधित्वमिति वाच्यम्। चेप्टेतरकाव्य) शरीरव्यापारहारैव कर्तुः कारणत्वात् शरीरसहरुत- स्यैव स्वकार्ये कारणत्वाच्च । न हि शरीरविनाकृतः कर्ता शरीरक्रियां चेष्टां घटादिकं वा जनयति । न च यत्सहकृतं यजनकं तेन विना तज्जनकमतार्थाच्छ रोरजन्यमेव कर्तजन्यमिति साध्यव्यापकत्वनिश्चयात, नित्यानित्ययोरप्यप्रतिक्षेपात् । यत्तु अन्यथा नस्य हेत्वाभामानर- तापातइति, तन, तादृभव्याप्तिविरोधेन कार्य सकर्टकमिति व्याप्ति- () पक्षमाधव्यावतकं यत् शरीरं तत्त्वादित्यर्थः, तथाच अनुमान मात्रीच्छेद मिया पक्षतरत्वस्य यथा भोपाधि तथा पक्षमा ध्यावर्तकविशेषणविशिएस्थापि नोपाधिसमिति भावः । (२) यायाः परीरयापारत्वेन सस्मिन् खस्य कारणत्वासाममोक्त चेश्तरेति। (३) कारणत्वावधारणाऽति छ ।

·ईश्वरानुमान । पक्षेतरत्वादौ च विपक्षबाधकाभावान्न साध्यव्यापकता- निश्चयइति तेषामनुपाधित्वे वीजम् । अत एव बाधो- नौतं वह्नौतरत्वं वह्निमत्त्वेन धूमवत्त्वे साध्ये श्रादें- न्धनप्रभववतिमत्त्वं रसवत्वेन गन्धवत्त्वे साध्ये पृथि- वौत्वमुपाधिः विपक्षबाधकैस्तेषां साध्यव्यापकत्वनिश्च- यात् । न च साधनविशेपितत्वमपि, जन्यत्वं हि प्राग- भावप्रतियोगित्वं, शरीरजन्यत्वञ्च शरीरकारणकत्व- मन्या निरुक्तः इतरपदसमभिव्याहारेण जन्यपदादि- तरकारणकस्यैव प्रतीतेः तदर्थकत्वकल्पनादिति विधौ वक्ष्यते। अत एव शरीरिकर्तृकत्वमुपाधिः शरीरसह- कृतस्यैव कर्तुः कारणत्वात्, व्याप्यं व्यापककोटावनिवे- शयत एव प्रमाणस्य व्याप्तिग्राहकत्वात्, शरीरिकर्तृ- कत्व-सकर्तृकत्वयोर्न व्याप्तिग्रहः इति चेत् । न । विशिष्टाविशिष्टभेदेन व्याप्य-व्यापकभावाविरोधात् । (१) खस्य खव्याप्यत्ववारणाय खाभाववदत्तिवे सति खभिन्नत्वस्य व्या- प्यत्वरूपत्वात् शरीरिकर्तृकत्वानतिरिक्तस्य सकर्तृकत्वस्य शरीरि- कर्तृकत्वव्याप्यत्वासम्भव इति तात्पर्य । (२) विभिटाविशिरभेदेन विशिष्टस्य केवलातिरिक्तत्वेनेत्यर्थः, एकच विशियस्य केवलातिरिक्तत्वमतमानियोक्त । तस्तुतस्तु विशियस्य केवलातिरिक्तत्वेऽपि विशियाविशिष्योः भेदगर्मयाप्य-यापकमाव- निबाह सम्भवति, भेदगर्मव्याप्यत्वञ्च न खावच्छिन्न प्रतियोगिताक- ·8 तापितामयी अब एव अन्यत्वेन कारणअन्यत्वमनुमेयमिति। मैवम्। कर्तुईि शरीरसहकारिता किं घटादौ कर्तथे, कार्य- मात्रे वा स्वकार्ये वा, आधे कर्ता शरीरं विना घटा- दिकं न करोतीति किमायातं कर्तुः कार्यमाचकरणे। हितीये तु कार्यमा कार्टजन्यमिति न त्वया स्वौकि- यते, स्वीकारे वा शरीराजन्यमपि कायं कवेजन्य- मिति साथ्याव्यापकत्वम् । हतीये तु स्वजन्यत्वं न स्वजन्यतावच्छेदकं श्रात्माश्रयात् । तथापि यच सकत- कत्वमस्ति तब शरीरजन्यावमावश्यकमिति तस्य साध्यव्यापकत्वम, तुल्ययोगक्षेमन्वेन हेतुव्याप्यतासं- शयाधायकत्वेन सन्दिग्धोपाधित्वं वेति चेत् । न जानाभाशन मितिमध्यप्रवेशस्येवोचितवादित्यादि। 'एक अन्यतेनेति, अब कारणजन्य किश्चिन्यागभावव्यापकामावतियो- भेदयाचे सति स्वावच्छिन्नाभावदश्यतित थपि तु सावपिनाविष- যালীমিঘিযৱই স্বনি প্লান্নিবেশি- बदकधर्मभवत्वं, तथाच सावच्छिमस्य र सानिध्याय नवा विभिशादिप्रियाप्यत्वव्याघातः। सावपिनाविषयकापद १२. यावच्छेदकतापविषयताशून्धन्वं, यत. विशि विधिमाय- स्ववत् विधियोऽपि अविशिश्याप्यदिनीय विकधिदनुप पत्ति ।

·ईश्वरानुमान। F लाघवेन बाधक विना कर्तृजन्यत्वे हि जन्यत्वमवच्छे- दकं न तु शरीरजन्यत्वं गौरवात्, तथाच शरीरजन्यत्वं न सकर्तृकत्वव्यापकं। घटादौ त्वार्थः समाजः घटत्वेन शरोरजन्यत्वनियमात् न तु व्यापकत्वप्रयुक्तः माना- भावात्, शरीरजन्यत्वं न सकर्तृकत्वव्यापकं तयाप्यज- लत्वाव्यापकत्वात् । नित्यत्ववदिति वाधकात् इस्ता- दिना कर्तृत्वनिर्वाहेण शरीरस्याप्रयोजकतया साक्षा- प्रयत्नाधिष्ठेयजन्यत्वस्य साधनव्यापकत्वाच शरीरकत- कत्वमपि नोपाधिः। जन्यमाचे कर्तुः शरीरसहका- रिताविरक्षात् । अथ यदिशेपयाः कार्य-कारणभावस्तत्सामान्यया- रपि बाधकं विना तथा नियम इति त्वयैव निरटकि, तथाच कर्दविशेष शरीरजन्य विशेपयाः कार्य-कारण- गिलं प्रागभावप्रतियोगित्वमावन्तु जन्यत्वमित्यर्थः कर्त्तव्यः, अन्यथा पदान्तरसमभिव्याहारस्य तत्कारणकत्वार्थकत्वे हेबर्थस्य तत्रामवेशे (१) ननु शरीरजन्यत्वस्य कर्तृजन्यतानवच्छेदकत्वे घटादौ कथं खकक- खेन शरीरभन्यत्वसिद्धिरित्यत थाह, घटादाविति, यथाच घटत्वेन एरोरजन्यत्वनियमात् घटादौ पूरौरजन्यत्वं फलवन्तसम्पन्न मिति भाव। (२) तथाच याप्याव्यापकत्वेन यापकस्यापि न व्यापकलमिति मावः ।

·त्वधिनतामणी भावात् कर्टमात्र शरीरजन्यमात्रयोरपि तथाभावः, तथाच शरीरजन्यत्वं कार्टजन्यतावच्छेदकमिति" भव- त्युपाधिः। न चैवं घटत्ववच्चरोरजन्यत्वं सकर्तृकत्व- च्याप्यं न तु व्यापकमपौति वाच्यम् । उभयसिसकल- सकतकत्तित्वेन साध्यव्यापकत्वनिश्चयात् । जन्यत्वे- ऽपि सकर्षकत्वव्याप्यत्वग्राहकमस्तीति चेत्, तर्हि उभ- या व्याप्तिग्राहकसाम्ये विनिगमकाभावात् व्याप्ति- संशयाधायकन्वेन सन्दिग्धोपाधियाप्यत्वासिद्धिर्वा । साधनव्याप्यतासंशयाधायक एव हि सन्दिग्धोयाधिः, सच साध्यव्यापकत्वे साधनाव्यापकत्वे वोभयत्र वा संशयात्। न च वाच्यम् शारीरजन्यत्व-सकर्तृकत्वयोर- न्वय-व्यतिरेकज्ञाने अन्यत्व-सकर्टकत्वयोस्तद्ग्रह आव- व्याप्यस्य व्यापककोव्यप्रवेशेन प्रकृतासङ्गः, तवापि वा यदि प्रवेश- स्तदा साधनविशेषितवमेवोपन्यस्तोपारिति पूर्वयन्यविरोध इत्यव- धेयं । ननु कर्तुः शरीरसहकारिता खजन्दमात्र एव, न चात्माश्रयः, {২} মঘাঘালানিবিহুলিশবাবা সুমীক্ষ্যে জনাবকবকানি হৃদুগন্যালীনি মুহীয়সী पाधित्वनिबाह इति भाव । (२) न्यायमते सकनुकत्वस्य क्षियरादावपि सत्वात् पूरीरगन्यत्वस्य सककलयापकलासम्मवादुका उभयविति।

·ईश्वरानुमान। श्यक इति लाघवात्तयोरेव व्याप्तिग्रहो न तूपाधिसा- ध्ययोः, साध्य-साधनयोरन्वय-व्यतिरेकज्ञानञ्च शरीर- जन्यत्वानवगमेऽपि भवतीति विनिगमकमिति, यता न कर्टमाच-जन्यमाचयोरन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहः । कर्टमात्रस्य व्यतिरेकाभावात्, किन्तु विशेषयोरन्वय- व्यतिरेकेण कार्य-कारणभावेन वा सामान्ययास्तथा- त्वग्रहः तौ च तुल्याविति चेत्, उच्यते, अस्तु तावड्टत्व- वज्जन्यत्व-शरोरजन्यत्वयोरपि कर्तजन्यतावच्छेदकत्वेन सकतकत्वव्याप्यत्वं ग्राहकोल्यात्() विनिगमकाभा- वात् विरोधाभावाच्च, सकर्तृकत्वव्यापकत्वन्तु शरीर- जन्यत्वस्य कुतः घटत्ववदव्यापकस्यापि जन्यतावच्छेदक- त्वात्। उभयसिद्धसकटके अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां शरीर- न हि तत्सत्त्वे फलोपधानेन तत्सहकारित्वं अपि तु तदभावे फला- नुपधाननियमेन, तथाच शरीराभावे कर्तुः कार्यमात्राभाव एव कर्दजन्यमाचे शरीरसहकारितायां मानं। किञ्च खजन्यत्वं खजन्यता- वच्छेदकं नोक्नमेव किन्तु शरीरं खजन्यमाचे सहकारोति खज- न्यत्वं शरीरजन्यतावच्छेदकमित्यखरमाद्दोषान्तरमाइ, 'हस्तादिनेति, शरीरस्याप्रयोजकतयेत्यापाततः, वस्तुतोऽन्यावयविभागस्य व्यर्थतया मातात्प्रयत्नाधिष्ठेयजन्यत्वमेव तदर्थी वाया तथामतीदं दूषणं द्रष्टव्यं । (१) ग्राहकसमानत्लादिति ख । 8 ·पूड तत्वचिन्तामणी जन्यत्वस्य व्यापकत्वग्रह इति चेत्, न, शरीरजन्यत्ववि- निवेद्यत्वेन तुल्यन्यायेन च प्रथमं कर्तुजन्यत्वे जन्यत्व- मवच्छेदकं तृप्तमिति तहिरोधेन शरीरजन्यत्वस्य सककत्वव्यापकत्वानवगमात् । अत एव न सन्दिग्धो- पाधित्वम्। ननु घटादौ शरीरजन्यत्वे कटुजन्यत्व- मनुगतमवच्छेदकम् वाधकाभावात् । न च लाघवात् घटत्वादिकमेव तथा, कर्टजन्यत्वेऽपि जन्यत्वस्यातथा- त्वापत्तः। एवं शरीरजन्यत्वव्याप्यं सककत्वं वहेर्धम- इवेति भवत्युपाधिः। किञ्च कतजन्यन्वे जन्यत्वं शरीर- जन्यत्वे वा सकर्तकत्वमवच्छेदकमिति संशयेऽपि न हेतः साध्यव्याय्यत्वनिश्चय इति चेत्, तर्हि, घटादौ कजन्यत्वे गृहीते तस्य शरीरजन्यत्वावच्छेदकत्वं ग्रहीतव्यम् घटे च घटत्ववज्जन्यत्वमपि वाधकं विना कर्वजन्यतावच्छेदक गृहौतमतो जन्यमाचे कटुजन्य- त्वात् न शरीरजन्यत्वे तदवच्छेदकात्वं प्रथमटहौताप- जीव्यविरोधात् । अत एव न तस्य हेतो व्याप्तिसंशया- धायकत्वमपि । एतेनानणुत्व-क्षित्यवयवत्त्यन्यत्वादय- उपाधित्वेन निरस्ताः, जन्यत्वस्य साध्यव्याप्यत्वेन तेयां साध्याव्यापकत्वात् । तथापि क्षित्यादिकं न कार्वजन्य शरीराजन्यत्वात् गगनवदिति सत्प्रतिपक्षोऽस्विति चेत्।

·ईश्वरानुमान। .५८ न। अस्य प्रसिद्धकर्तजन्यत्वाभावविषयत्वात् अप्रतीत- प्रतियोगिकाभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्, स्थाप- नानुमानञ्च पक्षधर्मतावलात् प्रसिद्धकर्ड भिन्नकर्तृत्व- साधकमतो भिन्नविषयत्वान्न प्रतिबध्य-प्रतिबन्धक- भावः । अत एव तयापकरहितत्वादिकमभावसा- थकं बाधकमपास्तम् । तस्य प्रसिद्धाभावविषयकान्वे- नाप्रसिद्धाभावाविषयकत्वात् व्यक्तिसाधकस्य च विशे- यतोऽप्रसिद्धव्यक्तिसाधकत्वनियमात् अन्यथानुमान- वैयर्थ्यात्। कर्तृजन्यत्वमनुगतं घटादौ प्रसिद्धं यत्सायं तदभावो मया साध्यत इति चेत्, कर्वजन्यत्वमनुग- तमपि पक्षधर्मताबलेनाप्रसिद्ध कर्तारमादाय पर्यव- स्थति तदभावस्तु प्रसिद्धस्य कर्तुरभावमादाय सिध्यति नामसिहस्य अनुगतस्यापि, कर्टजन्यत्वस्य तदभावस्य च कर्तृव्यक्तिघटितत्वात् । अन्यथा व्यक्ति-तदभावा- सिद्धिप्रसङ्गात् । न चैवं सत्प्रतिपच्छेदमसङ्गः, तस्य- 'अस्य प्रमिद्धेति, इदञ्च सर्व सामान्यलक्षणानभ्युपगमेन पूर्व प्रत्या- पादनमित्युक्तमेव स्मर्तव्यन्तस्य गोत्वाकव्यक्तिविषयकवेन वयाऽवश्यं (९) तथाघ क्षितिरकर्तृका शरीराजन्यत्वादियनुमानस्य कत्तविशेषजन्य- खामावसाधकत्वेन क्षितिः सकतका कार्य्यत्वादिति कत्तसामान्य- जन्यवसाधकानुमान प्रतिबन्धकत्वाभावात् न सत्यविपक्ष इति भावः।

·नावचिन्तामयो गोत्वाद्येकभावाभावसाधकविषयत्वात् । एतेन जानत्वं न नित्यत्ति ज्ञानमाचत्तिजातित्वान्) स्मृतित्ववत्, जानं न नित्यगुणतिगुणत्वव्याप्यजातियोगि चेतन- विशेषगुणत्वात् सुखवत्, अात्मा न नित्यविशेषगुणा- धारत्तिद्रव्यत्वापरजातिमान् विभुत्वात् गगनवत् इत्यपास्तम् । प्रसिद्ध नित्ये व्योमादी प्रसिद्धायाश्च रू- पत्व-जलत्वादिजातेयंतिरेकविषयत्वादप्रयोजकत्वाच्च । वाच्यत्वादित्येवमर्थकतया परम्पत्येव तस्येत्यादिफक्विका योज्येति न खमिद्धान्तविरोधः। 'ज्ञानमाति, जातिपदमय यदि तदा अनित्य- माचत्तौति साध्या ज्ञानातिरिकात्तित्वञ्च हेत्वंशार्थो विवक्ष- शौयस्तथाचावृत्तौ व्यभिचारवारणाय तदिनि द्रश्यं । 'प्रात्मेति, घद्यपि न नित्यविशेषगुणाधार इत्येव वकुमुचितं तथापि तन्मते शब्दस्य नित्यतया अाकाश एव व्यभिचारः स्यात्, अम्मन्मतेऽपि परमात्मनः मिद्यसिद्धिव्याघातेनापक्षतया जीवात्मनामेव परत्वे- नोकमाये सिद्धसाधनं मा भ्रदतस्तादृप्रजातिगर्भ माध्यमुपास्तमिति मन्तव्यं। परमते नेद दूषणं तान् प्रनि व्याघातपर्यवसनमतोऽपरितय्यन् (१) ज्ञानमावत्तिधर्मत्यादिति ख• । अयमेव पाठ थमीचीन आयु लेखस्य निष्पयोभनत्वादिति। (२) परममहत्वमादाय व्यभिचारवारणाय विशेषपदं। (२) प्रथावापरजातिमान् द्रव्यत्वयाप्यमातिमानित्यम् । मित्य विशेष- राण जलीयमरमाणत्तिाप तदाधारा जलोयपरमाएवादि मड- एशियालयाप्यत्रातिलपमिति साध्यसिद्धि ।

·ईश्वरानुमान। किच्च शित्यादौ शरीराजन्यत्वमसिद्धम् अदृष्टद्वारा तज्जन्यत्वात् । न चाहटादारकजन्यज्ञानाजन्यत्वं हेतुः; जाने जन्यत्वविशेषणस्याच्यावर्तकत्वेन व्यर्थत्वात् । न च स्थापनायां पक्षविशेषणेऽप्ययं दोपः, प्रमेया घट- इतिवदुपरक्तबुद्धेरुद्देश्यत्वात् । अपि च शरीराजन्यत्वे व्यर्थविशेषणत्वं लाघवेनाजन्यत्वस्यैव व्याप्यत्वात् न तु निप्पयोजनविशेपणवत्त्वमसिद्धम् व्याप्तिग्रहोपयुक्त- विशेषणवत्पक्षधर्मातापयुक्तविशेषणस्यापि जनकत्वात् व्यभिचारवारकस्यापि सार्थकत्वे अनुमितिप्रयोजकत्व- स्यैव तन्त्रत्वात् । व्यभिचारवारकविशेषणवत्येव व्याप्ति- ग्रह इति चेत् । न । निर्विशेषणेऽपि गोत्वादौ व्याप्ति- अहात् । तत्रापि व्यक्तिविशिष्टे व्याप्तिग्रह इति चेत् । न। दोषान्तरमाह, “किश्शेति । नवचाप्यदृष्टाद्वारकशरीराजन्यत्वादिति हेत्वर्थपर्यवमानेन निर्दीपतयोतदोषेऽपरितुष्यवाह, 'अपि चेति, पत्र भरौरपदंभोगायतनादिपरमवगन्तव्यमन्यथा साचात्प्रयत्नाधिष्ठेयपरत्वे प्रागुनन्यायेनामिद्धेरुतिसम्भवाभावादिति। 'निर्विशेषण इति व्यभि- चारवारकविशेषणशून्य इत्यर्थः, 'गोवादावित्युपलक्षणं, प्रसिद्धानु- माने धमादावपि तथा द्रष्टव्यं, न हि तद्विशेषणं धूमत्वाद्यपि व्यभि- चारवारकतयोपयोगि, तत्तयक्तिविशेषस्थायष्यभिचारात्, किन्त्व- गमकतयति। 'व्यक्तिविशिष्ट इति व्यक्तिविशेषणके व्यकिव्यावृत्त इति ·तत्त्वचिन्तामणी स्वताव्यात्तगोत्वस्याव्यभिचारात् । अन्यथान्योन्याश्र- यात् । अपिच व्यभिचारवारकविणेपणवत्येव व्याप्ति- ग्रह इत्यप्रयोजकम् सहचारदर्शनादिसचे तदभावन व्याप्तिमहाविलम्बात् । व्यभिचारावारकविशेपणशून्य- एव व्याप्तिग्रहइति चेत् । न। प्रमेयधूमेर) व्याप्ति- ग्रहात्। अथ तत्रोपात्तव्यभिचारावारकविशेषणशून्यत्वं विवक्षितम् । न च तब प्रमेयत्वं विशेषणमुपात्तमिति यावत्, तथाच व्यकिोशावर्तिका जातेजातं तस्या व्यभिचारवारकत्वं, गोत्वस्य व्यावृत्यप्रतीतौ द्रव्यवादिनाय्यभेदबुद्धौ थर द्रव्यत्वं तच गोले प्रत्ययस्थाभावेन व्यभिचारबुद्धिसम्भवान् तदारकवमेव व्यभिचार- वारकत्वमिति भावः। 'अन्यथेति यदि जातिर्न स्वतो याहत्ता किन्तु ध्यमिव्यावर्त्तनौया नदा व्यावृत्तपरस्परण्यावर्तनीयवेन परस्परथा- न्योन्याश्रयापत्तिरित्यर्थः । ननु यथाश्रुतं शरीराजन्यत्वेऽयस्ति तचा- प्यभावमावख व्यभिचारितया जन्येत्यस्य व्यभिचारवारकतया निय- माचाजयाच विशेषणं व्यभिचारवारकमेव व्यानियहविषय रति नियमावितव्यस्तथाच क गोलादावुकनियमव्यभिचार इत्यपरि- तुय्यबाह, 'अपि चेति । ननु सहचारदर्भनादियत्त्वेऽपि व्यभिचार- वारक विशेषणं प्रतिवन्धकमिति मनमित्य शकते 'यभिधारेति, "विशेषणशून्ये विशेषषज्ञानशन्य इत्यर्थः, अत एवोत्तरेऽपि ज्ञाय- भानवपर्यन्तमुपातं, अन्यथा प्रमेयत्ववतीत्येव भूयात् इति। न च (प्रमेयत्वेन भायमाने धूम इति ।

·ईश्वरानुमान। चेत् । न। विरोधात् । न हि तत्रोपातं तेन शून्यञ्चेति घटते यविषयत्वेन परामर्शकारणमनुमिता तनिङ्ग । प्रकृते च व्यभिचारादन्यथासिद्धेश्च न विशेषणविषयक- त्वेन तत्त्वमिति चेत्ाना धूमाव्याप्यत्वापत्तेः व्यभिचारात् तद्विषयत्वेनानुमित्यकारणत्वात्। अथैकमवच्छेदकं अ- परच व्याप्तिः,यदा लाघवेन व्यासज्यरत्तिरेकैव व्याप्ति- रिति विशिष्टव्यात्यर्थः तव विशेष्यतावच्छेदवास्य व्याश्य- नवच्छेदकत्वेन विशेषणस्य तदवच्छेदकत्वनियमादेक- त्तित्वबाधे सत्येव व्यासज्यत्तित्वमिति व्यानेश्च न शरीरजन्यत्वाभावे नीलधूमादौ च व्याप्तिरिति विशे- ष्यमाचे सा, तथाच स्वरूपासिद्धिस्तदारणार्थ विशेषणा- भिधाने व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेत् । न। अव्यभिचार- स्यानोपाधिकत्वस्य वा विशिष्टे नीलधूमादौ सत्त्वेन तयतिरेकसाधने बाधात् । न च विशेष्यत्वमुपाधिः,१० विशेष्यवमिति, यत्र व्याप्तिस्तच विशेष्यत्वमतो नौलधूमे न व्याप्ति- रिति न अनौपाधिकवस्यैव व्याप्तितया विशेष्यत्वस्य च नयापक- तयानुपाधित्वादिति भावः । ननु विभिष्टे सामानाधिकरण्यमेव न किन्तु विशेष्यमाचे तदिति न विशिष्ट व्याप्तिरित्यखरसादिशिष्टव्याप्तिमन्यथानुपपत्त्या (९) विशेष्यपाधिरिति क।

·१४ तत्वचिन्तामो . साधनव्यापकत्वात्। किश्व सौरभविशेपवमरहित- मिदं चन्दनप्रभवहिरहितत्वात्, निहूमाऽयमाद्रेन्धन- प्रभववहिरहितत्वात, इत्यादावपि कारणविशेषामा- वेन कार्यविशेषाभावानुमानं न स्यात् वहिरहित. त्वादिकचोपाधिर्भवेत्, व्यतिरेकिण्यटद्रव्यातिरिक्तद्र- व्यानाश्रितत्वञ्च हेत्वभावव्याप्यं न स्यात् द्रव्यानाथित- त्वस्यैव व्याप्यत्वान, रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जक- त्वादित्यादौ त्वयाप्यसिद्धिवारकविशेषणस्वीकाराच्च।। भाधयति, 'किश्चेति, "वहौति व्याप्तिविरहे वझिरहितत्वं वाम- मानाधिकरणत्वमुपाधिरिति तत्समानाधिकरणे विशिष्टधूमादायपि भास्तीत्यर्थः । यद्वा साध्यव्यापकत्वज्ञानदशायां माधनाव्यभिचार- ज्ञानेऽपि वहिरहितबादिकमुक्कानुमानयोरुपाधिः स्थायर्थविशेषण- तया साधनस्थोपाध्यव्याप्यतया उपाधेः माधनाव्यापकल्लभानादि- व्यर्थः। ननु रूपादिषु मध्य इति व्यभिचारवारकतापर्यवमन्त्रमेव गन्धमाचच्यञ्जकलं हि द्रव्यत्वविशेषितं हेवकार्य मग्निकर्ष व्यभिचार- प्रसङ्गात् तस्य तेन व्यभिचारवारणं तदा यदि व्यभिचारः म प तदा यदि देतोः प्रसिद्धिरिति रूपादिषु मध्य इति विशेषणं (१) प्रयोगन्तु प्रापेन्द्रियं पार्थिवं स्पादिधु मध्ये गन्धव थानकात्यात् कुड़मगन्धव्यन्त्रकहनवत् इति, चत्र दृशान्ते खोयर पयानकाबादमि- द्विगरणाय रूपादिध मध्ये इत्यनेन परकीयरूपाण्यजस्वम्य विव. क्षितवमादायक तथाच यत्र परकोयेति विशेष बसिद्धिवारक- मिति समुदिसतात्पर्य ।

·ईश्वरानुमान। अपि च गौरवेण विशिष्टस्य व्यापकतापि न स्यात्, तथाच स्थापनानुमाने उपादानगोचरापरोक्षजान- चिकीर्ण-कृतिमज्जन्यता, धूमेना;न्धनप्रभववह्निः घट- त्वेन शरीरजन्यत्वादिकं नानुमौयेत । यत्तु स्वजन्यान्योऽन्याभावापेक्षया शरीरजन्यान्यो- न्याभावस्याल्पत्वात् तेषामेव व्याय्यत्वमिति विपरीतमेव लाघवमिति, तन्त्र, विरोधाभावेन बहूनामल्पस्य च व्याप्यत्वात् । नेहे शीतस्पर्शवत्वजलत्वयोर्गन्धाभावे- पृथिवीत्व-पृथिवौत्वाभावयोरिव । अन्यथा नीलधूम- स्यैव व्याप्यत्वे धूममावस्याव्याप्यत्वप्रसङ्गः । किञ्च त्वन्नये बन्योन्याभावापेक्षया जन्यत्वा- त्यन्ताभावस्यैव व्याप्यता स्यादेकत्वात् प्रमेयत्वाद्यनन्त- धर्मविशिष्टस्य व्याप्तावपि प्रयोजनाभावान्नानुमाने तदुपन्यासः। अथ लाघवेन जन्यत्वस्य शीघ्रोप- प्रसिद्धिं सम्पाद्य द्रव्यत्वेन परम्परया व्यभिचारवारणप्रयोजकमेवेत्य- रुपेराह, 'अपि चेति, नन्वत्यन्ताभावरूपे शरीराजन्यत्वे विशे- पणताशझैव नेत्यनुपदमेव स्फुटमन्योन्याभावपचेऽपि मामान्या- न्योन्याभावेन वैयर्थमिति गरौरजन्यत्वाश्रयान्योन्याभावे इतौ वैयर्थ चक्रव्यं तव कस्यापि परिहारं निरस्यति, 'यविति, (१) एथिवीमिन्नत्व-प्रथिवीत्वात्यन्ताभावयोरिवेत्यर्थः ।

·নায়িকা स्थितिकतयां जन्याभावत्वेन शोधं व्याप्तिग्रहो न तु शारीरजन्याभावत्वेन विलम्बितमतौतिकत्वात् । यत्र विशेषण-विशेष्यान्तराभाववति साध्यं तव विशिष्टा- भावस्यापि व्याप्तिरिति चेत् । न रवंद्युत्पत्तिमश्वे सति सत्यादिकम नित्यत्व-सकर्टकावव्याप्यतया न गृयत, शौनोपस्थितिकतया घटत्वादेरेव तथाभावात्। यदिच सामान्य-विशेपभावाविरोधाभावेनाभयस्यापि व्याप्यता, तदा प्रगैराजन्यत्व-जन्यवाभावयोरयि तुल्यं। किञ्च शरीरजन्यत्वं विशिष्टं तदभावं विशि- नष्टि न तु साक्षात् तथाच शरीरजन्यवाभावाखण्ड- एव हेतुरता न व्यर्थविशेपणता। न चाच विशिष्टा- भावो विशेष्याभाव रख, वित्यादावजन्यतापत्तेः । अत एव स्थापनायां शरीरजन्यत्वमुपाधिः साध्या- भावव्याय्याभावप्रतियोगित्वेन साध्यव्यापकत्वनिय- मात् । व्यर्थविशेषणेऽधिकं निग्रहस्थानमिति चेत्। न। हेतुइयोपन्यासे च तत् इह तु विशिष्टमेकमेव हेतुरिति विरुद्धस्थले उक्तमिति। उच्यते। नौलधूमादा । 'प्रखण्ड एएक एवेत्यर्थः । (0) तथात्वादिवि ख।

·ईश्वरानुमान। व्याप्तिरस्त्येव अन्यथा विशेषाणामव्याप्यत्वे निराश्रया व्याप्तिः स्यात् । नौलत्वमपि न व्याप्यतावच्छेदकं गौरी- वात् किन्तु धूमत्वमेव दण्डत्वेन कारणत्वे रूपमिव, धूमत्वञ्च न नौलिमि किन्तु तदाश्रये धूमे इति न नौलधूमस्य हेतुत्वम्। नौलधूमे नौलस्य विशेषणत्वे 'नौलतमपौति श्रवच्छेदकलमवच्छित्तिप्रत्ययजनकर्व वा खरूप- सम्बन्धविशेषो वा दयमपि गुरुणि नौलधूमबादौ न सम्भवतीत्यर्थः । ननु धूमत्वावच्छेदेन नौलविशिष्टोऽपि धूमोऽनुमितिहेतुरिति तद्धेतु- तया नौलधमादिति हेत्ववयवः कर्त्तव्य एवेत्यत आह, 'धूमपञ्चेति, इदञ्च वस्तुगतिमनुरुध्योक्तं, वस्तुतो यदि धूमलं नौले भवेत्तथापि धूमवड्यक्तिस्थानीय तदिति धूमएव हेतुर्न तु नौलधूमो नौल- धूमवस्य व्याप्यतानवोदकत्वान् नीलधूमवस्थापि धूमत्वावच्छेदेन हेतुत्यादिति नौले धूमलाभावोपवर्णनमप्रकृतमेव, प्रकृतन्नु गौरव- मेव, एवमग्रेऽपि नौलस्य विशेषणत्व इत्ययप्रकृतं तत्र धूमलसत्त्वेन व्याप्यत्वेऽपि नीलधूमत्वस्यानवच्छेदकत्वसम्भवात् अन्यथा धूमादित्यपि न हेतुः धूमत्वेऽपि धूमत्वामत्त्वादिति प्रकृतं गौरवमेव तदहेत्तायां वीज द्रष्टव्यं। इदन्तु व्याप्यतावच्छेदकधूमत्वशून्यत्वात्, वस्तुतो नौ- स्तांगो व्याप्योऽपि न भवतीति धूमलानाश्रयत्वमव्याप्यत्वे तन्त्र, अतो- ऽपि धमत्वमवच्छेदकमित्युक्तपोषकतयोपन्यस्त। ननु च्याप्यतावच्छे- कमस्तु धूमलमाचं प्रश्ते तवच्छिन्नोऽपि नीलधूमरूपी विशेषो- ·सत्वचिकामी तविशिष्टेन धूमत्वम्। उपलक्षणत्वे च धूमादेवानुमितिः। किश्च व्याप्यतावच्छेदकस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वमिति न लौनधूमत्वं तथा । न चैवं धूमत्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि सामग्रीसत्वान्नीलधूमादनुमित्युत्पत्ती हेत्वाभासत्वं न ऽस्तौति तथा निर्देशोऽपि हेतोः कर्त्तय इत्यत आह, 'किञ्चेति, थाप्यतानवच्छेदकेन हेतु निर्देश तिप्रसङ्गादिति भावः । अब केचित् नौलधूमलं धूममात्रनिद्रव्याप्तौ न्यूनत्वादेव नाव- छोदकमिति नौलघूममावनिष्ठव्याप्तौ तदवच्छेदकं वाच्यम् तर धूमवस्यातिप्रमतया नीलधूमनमेवावच्छेदकमिति, व्यर्थविशेषणवन्तु स्वानुमाने न दोषः परार्थानुमाने लक्षिप्तापसिद्धान्तापादक- नया दोषः, तथाधि विशेष विधेः मेषनिषेधपर्यवसायितया नौन- धूमहेतुलविधिः धूममावस्थाइतवाभिप्रायं प्रतिपादयति, न हि विशेष्यमात्रस्य देतत्वे मम्मवायुन्मत्तो विशिष्टं हेतुलेन निर्दिशतीति, तदईतत्वाभ्युपगमे तदीये प्राप्ते नस्यापविद्धान्त पचत इति चेत् । म। न्यून हत्तेरप्यवच्छेदकतया वहिसामानाधिकरणावच्छेदकत्वं भौलधूमवस्य सम्भवदपि गौरवेणपास्यने अन्यथा धूमलमपि न वडियाप्यतावच्छेदकं प्रास्तोकादत्तिलेन न्यूनत्तिमात् । न च नौसधूमवावच्छिवा व्याप्रिन्या, अवयदेकयभिचारेण तद्धौयभि- सरेश का छेदकानारकन्यनाम् । न चेह नमशन इति, तद्- पष्ट्रिव्याप्यन्तरकल्पनात् । यत्तु अपमिद्धान्तपर्यवमानमिति, नत्र, ·ईश्वरानुमान। उभयोईतत्वे सम्भवत्यन्यतरोपादानस्यान्यतरहेतुत्वाभिप्रायोनायक- वाद्यथा विभिटाभावस्थलमधिकेन यत्तु यदस्तुगत्या अवच्छेदक तेन व्याप्तिधौरिति वस्तुतोऽनवच्छेदकेन व्याप्यग्रह इत्यज्ञानरूपे- यमसिद्धिः पर्यवसिता, न तु ज्ञानगर्भलक्षणभावेऽपि व्याप्यत्वा- मिद्धिः, तथाच व्याप्यवासिद्धिर्यर्थविशेषणादाविति प्रागुनयन्य- विरोधः । किञ्च परामर्मविषयाभावतया असिद्धिचयमनुगमयता व्याप्यभावो व्याप्यसिद्धिरित्युक्त, दूयन्तु व्याप्तिज्ञानाभावरूपा पर्यव- सिता । अतएव यतो गौरवात् तदनवच्छेदकं तदेव व्याप्यवासिद्धि- पदेन विवक्षितं तस्य जायमानतयैवानुमितिमतिबन्धकत्वादित्यपास्तं । तस्य परामर्शविषयवाभावात् अप्रतिबन्धकलाच विरोधाभावाविषय- विरोधकारणविरोधासम्भवेन ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् । सत्यपि गौरवज्ञाने व्याप्तिग्रहसामय्यां सत्यां व्याप्तिग्रहः चन्दनदहना- भावेन सुरभिधूमविशेषाभावानुमानादौ । अतएव चेश्वरदयानु- मितिप्रतिबन्धकगौरवं न पृथगाभासः । किञ्चामाधारणं प्रतिबन्धक प्राभासो गौरवञ्च साधारणं मानमात्रप्रवृत्तेरौश्वरज्ञानमापेक्षत्वात् तस्माद्यासम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वलक्षणा व्याप्तिरनुमिति हेतुः। अत- एवोदाहरणेन मकलसाधनवति माध्यसत्वं दर्शयता सा प्रदीत- इति, तदभावो व्याप्यवासिद्धिः तदभावश्चावच्छेदकत्वाभावो नौल- धूमादौ द्रष्टव्यः, नौलधूमेऽवच्छेदकान्तरसत्त्वेऽपि नौलधूमलेनाव- छेदकलामावात् व्याप्तित्वेन याप्तिज्ञानम्यानुमितिहेतुनया अव- श्रतएव (२) यथा विशियामावः व्थलमधिशेन रवि पाठो भवितुईनोति ।

·ਜfਬਲਬ} P छेदकत्वज्ञानम्यापि परामतत्वेनाश्छेदकवाभावेऽपि परामा- विषयाभाववलक्षणामिद्यनगमकमम्भवादिति केषाञ्चिम्मतं, तदप्य- मत्, मम्बन्धितावच्छेदकलक्षणायां व्याप्ती अवच्छेदकत्वं श्रवच्छेद्या- नधिकरणत्वं वाच्यं तच नौलधुमत्वेऽस्येव । श्रथ नादृशधर्मान्तरा- विशेषितवमयनधिकदेशत्तिवे विशेषणं तदा सर्वव्यापिलवणतो- गौरवेण इतरेव इति तदभावज्ञानस्य क्क प्रतिबन्धकता, उदा- हरणन्तु व्यामिग्राहकमद्दपारमा प्रदर्शयति न तु कथविद्याप्ति- मपीव्युतं, तादृशधर्माघटितवादेख्दाहरणादुपस्थितिगदेव नाम्तीति न किश्चिदेतत् । नरमादिदमत्र तत्त्वे नौलधूमलादेरनवच्छेदकतया व्याप्तेश्य धूमलाधवच्छिन्नायास्तत्र सत्वेन विशेष्यवति विभिभावस्य विशेषणविरनियतलं न बभेद एवेति तदनाच्छेदकत्व नियतः तदवच्छिन्नव्यायभावो व्याप्यत्वामिद्धिः, म विशेषणावछिप- विशेष्यविरहो वा सम्बन्धविरहो वा इत्यन्यदेतत् । एवञ्च ज्ञान- गर्भहलाभामलक्षणं परामविषयाभावरूपञ्च विभाजकमिति दय- मप्युपपद्यते। न प नौलधमलावच्छिन्नयाध्यामिद्धेः कथमेतदिति वाध्यम्। कस्खरिकादहनादिप्रतियोगिकविशेषयाप्तेस्तादृश्याः प्रसिद्धः। न च तादृशौ यातिनसिधूमेऽस्येवेति वहिलावच्छिन्नप्रतियोगिक- नौलधूमवाचवच्छिनव्यायभारस्थ वाचत्वे पुनः मेवामिद्धिरिति वाच्यम् । व्यभिचारादिमकौर्णव्याप्यनामिद्धेऽप्येवमासिया व्यापकला- भावरूपायातल्या वायवेन प्रशतेऽपि नौलधूमत्वावच्छिन्नव्याप्ति- प्रतियोगितलक्षणव्यापकबामावस्य वहिलावहिने व्याप्यत्वा सिद्धि- पदार्थत्वात् नमानस्थापि प्रतिबन्धकत्वात् मानवित्तिवेद्यतया ·ईश्वरानुमान । ७१ स्थात् अनुमितिप्रतिबन्धकस्य तत्त्वादिति वाच्यं । तदभावेऽपि नीलधूमप्रयुक्तसाध्यवत्प्रत्ययस्य भ्रमत्वेन तत्कारणत्वस्याभासत्वसम्भवादिति दिक् । व्याप्यत्ववड्यापकत्वस्यापि परामर्मविषयत्वेन उक्तव्यापकत्वाभावे विभा- जकस्यापि मत्त्वाच्च । वस्तुतो धूमत्वावच्छिन्ने नौलधूमत्वावच्छिन्न- व्यायभाव एव व्याप्यवासिद्धिः तस्या नौलधूमत्वावच्छिन्ने सत्त्वेनान्य- धर्मावच्छिन्ने विरहात् । न च नौलधमत्वस्य वसिामान्यव्याप्य- वच्छेदकवेऽपि धमत्वावच्छिन्ने तदभाव इति किं गौरवनिबन्धना- नवच्छेदकत्वीपवर्णनेन तदवच्छिन्ने तदभावेऽपि हेतुदोषाभावाच्चेति वाच्यम् । सामान्यध्याप्ती नीलधूमत्वावच्छेदकत्वमम्भवेन न्यूनवृत्ति- नापि तेनावच्छिन्नाथाः मामान्यव्याप्ते—मत्वावच्छिन्ने मत्त्वेन नद- भावाभावात् । न चैवं शाखावच्छिन्ने वृक्ष वर्तमानस्य संयोगस्य वृक्षलावच्छेदेनाभावनियमेन वृक्षः संयोगौति ज्ञानं प्रमा न स्या- दिति वाच्यम् । वृक्षः संयोगौति वृक्षत्वसामानाधिकरण्यमपहाय तवच्छेदकत्वपर्यन्तग्राहिणो ज्ञानस्य तथाभावादेवेति दिक् । 'सम्भ- वादिति, दिगिति, दिगर्थस्सु उद्देश्यानुमितिप्रतिबन्धकतयोक्रक्रमेण भ्रमानुमितिजनकस्याभासत्वं तदा यदि लिङ्गोपधाननियतत्वमनु- मितौ तत्तु नास्तीत्युक्तं, लिङ्गानुपधानपक्षे वनुमितिप्रतिबन्धकवं भरीराजन्यवादेरेवेति() निश्शेयम् । यत्र विशेष्यस्य स्वरूपासिद्धलं नोस्तधूमे तु नौलधूमत्वज्ञानमावश्यकमवच्छेदकत्वन्तु तस्य न तु (९) पौराजन्यवादेवेतीति पा।

·तत्वचिन्तामो एवं शरीराजन्यत्वपिन शरीरमवच्छदकं गौरवात् येन विशेषणेन विना व्याप्तिर्न गृह्यते तस्यैव व्याप्यतावच्छे- दकत्वनियमात । अतएव गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वादित्यवा- प्रसिद्धत्वेन रूपादिषु मध्यइति विशेषणं विना व्याप्ति- ग्रहीतुंन शक्यत इत्यसिद्धिवारकमपि विशेषणं सार्थक- मेव, सुरभिधूमविशेषादौ च चन्दनप्रभवामरादेः कार• यत्वात् कारणाभावस्थ कार्याभावप्रयोजकतया व्याप्य- केवलधूमत्वस्य विपरीनगौरवादिति नौलधूमे ग्रामाणे हेतु- ज्ञानस्यैवोत्पत्तेरनुमितिरवर्जनौया, शरीराजन्यवादौ तु तस्यानु- मितिप्रतिवन्धकलमेवावधारणैयमित्यादिः। शरीराजन्यत्वेऽपौति भरोरजन्यवाश्रयान्योन्याभावेऽपौत्यर्थः, 'रूपादिविनि, न प रूपा- घव्यञ्जकले गन्धव्यञ्जकत्वं नदः, तादृपहेलन्तरस्य गमकनेनेतक- मकवानपवादादिति भावः। इदमुपलवणं चन्दनदइनवामयं सर- मिधूमवत्त्वादित्यादौ व्यभिधारवारकमपि माथ्ये चन्दनादिविशेषणं मार्थक नेम विना हेतोविशेषण्वैयर्थमेव रायपहात । एवं तो व्यर्थविशेषणं दृदा पाध्येऽपि विशेषणं प्रविय तदुरणीयमिायपि तदुपरम्भकं द्रष्टव्यम् । 'कारणभावस्थेति कारणतावच्छेदकावच्छि- माभावत्वेनैव कार्याभावयाप्यसनिथय एव मामान्यत पाईन्धनजन्य- यमिवाभावस्यैव व्याप्यतमागाहत प्रत्यर्थः। न वमन्योन्याश्रयः कारणतावच्छेदकावधिमा धमाधय-व्यतिरेकाभ्यो कारणतापहः ·ईश्वरानुमान। त्वनिश्चयः व्यापके च न व्यर्थविशेषणता विशिष्टस्य कारणत्वेन व्यापकत्वात् परिशेषव्यतिरेकिणि विपक्ष- बाधकेनानन्यगतिकतया विशिष्टस्य व्यापकत्वात् । विशिष्टाभावस्य हेत्वभावव्याप्यत्वं, यत्र च विपक्षबाधक नास्ति तत्र विशिष्टस्य व्यापकतापि न यथा कार्यस्य द्विकर्तृकत्वेनापि शरीरजन्यत्वाभावोऽखण्डो हेतुः, यदि हि शरीरजन्यत्वं सकर्तृकत्वप्रयोजक स्यात्तदा तदभावप्रयुक्तः सकर्टकत्वाभाव इति तस्य साध्य- व्याप्यता स्यात्, न चैवं, किन्तु जन्यत्वं लाघवात्तथा तथाचाजन्यत्वमेवोपाधिः, साध्यव्याप्याभावः साध्या- तथाच व्यतिरेकव्याप्तिग्रहकारणताधीस्तथाच विशिष्टाभावव्याप्यत्व- ज्ञानमिति वाच्यं। कालिकान्वय-व्यतिरेकयोः कारणताज्ञापकत्वात् कारणतायाश्च दैशिकव्याप्तौ विशिष्टाभावत्वव्याप्यतावच्छेदकत्वयाह- कत्वात् । न च कालिकव्यतिरेकग्रहाऽपि कथमुक्तव्यर्थविशेषणतयेति वाच्य। तचापौतरसमवधानकालौनकार्योपधाननियामकतावच्छेद- कावच्छिनविरहत्वेन कार्याभावप्रयोजकत्लग्रहेण सामान्यतो व्याप्य- तावच्छेदकत्वयहात् । न ह्यन्वयाप्रयोजकस्याभावो व्यतिरेकप्रयोजकः सम्भवति। श्रतएव तादृशान्यप्रयोजकत्वमात्रस्य प्रयोजकतया नियताषयमाचमेव कारणताग्राहकमित्ययाः । न चैवं कारण- तावच्छेदकावछिन्नाभावोऽस्तु व्यायः श्राधनाभावस्सु कथं तत्रा- न्धनस्य वहिसहकारित्वादिति वायं। वहिमंयोगमात्रेणाईन्धनस्य 10 ·08 वायचिन्तामणौ भावव्यापकद्रति नियमेन तस्य साध्यव्यायकतानि- थयात्सककत्वशरीरजन्यत्वयोव्यायभावेन तदभाव- योरपि व्याश्यभावइति व्याप्यत्वासिहत्वाच । अतएव शरीरजन्यत्वाभावस्याकतकत्वव्याप्यत्वातदभावयोरपि व्याप्य-व्यापकभावइति निरस्तम् । शरीरजन्यत्वस्य सकर्डकत्वाप्रयोजकत्वात् । न चाजन्यत्वं पूर्वसाधनं व्यतिरेकत्वेन नायाधिः सत्प्रतिपक्षाच्छेदप्रसङ्गादिति वाच्यम्। स्थापनायायवाभासत्वं तत्र विशेषादर्शन- दशायां सत्प्रतिपक्षे पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साथ्याव्या- पकत्वेनानुपाधित्वात् यथा शब्दोनियो गुणत्वादि- त्यत्र शब्दोनित्यो व्योमैकगुणत्वादित्यनेन सत्प्रतिश गुणत्वाभावो नोपाधिः जलपरमाणुरूपे साध्या- व्यापकत्वात्। न चैवमनैकान्तिकत्वमेव तबोद्धाव्यं, सत्प्रतिपक्षमुयेक्ष्य तस्योद्भावनानईत्वात् । किञ्च प्रागभावप्रतियोगित्वे सति समवेतत्त्वस्य तत्प्रति- योगित्वे सति सत्त्वस्य सत्वे सत्युत्पत्तिमत्त्वस्य वा हेतुत्वे एपामन्यतमव्यतिरेक उपाधिरिति न पूर्व- धूमानुत्पत्त्या तजन्यवडिवेनैव हेतुनावच्छेदात् एवमन्यवायोति दिक् । 'मत्प्रतिपक्षेति समीचौनप्रतिपक्षोच्छेदो दिनीयानुमाना- भासवनियम इति यावत्, यतश्चैवमर्थकल्पनं तदपिमपन्यप्रयोजनध ·ईश्वरानुमान। साधनव्यतिरेका। अतएवाजन्यस्य नोपाधित्वं ध्वंसे साध्याव्यापकत्वादिति न दोपः। अन्ये त यनिष्ठा यन्निरूपिता च व्याप्तियेन विशे- पणेन विना न गृयते तत्र विशिष्टं व्याप्यतावच्छेदक अककत्वनिरूपिताभावनिष्ठव्याप्तौ च शरीरं विनैव प्रतियोगितया जन्यत्वमवच्छेदकं तप्तमिति न शरीर- जन्यत्वमवच्छेदकं धूमे नौलधूमत्वमिवातिगौरवेण शरीरजन्यत्वमप्रतियोगितया च जन्यत्वं नावच्छेदक- मिति व्याप्यतावच्छेदकाभावान्न शरौरजन्यत्वाभावा- ऽकर्षकत्वव्याप्यः । व्यभिचाराभावात्तथेति चेत् । न । मित्यादावेव व्यभिचारात् अन्यथा शित्यादिना दृष्ट- हेतुकं शरीरजन्यत्वाभावादित्याद्यपि स्यात् । नन्वस्तु तावदशरीर-नित्वज्ञानादिकलनुमितिस्तथापि सानु- मितिरयथार्थी अशरीरे कर्तृत्वज्ञानत्वात् ज्ञानेच्छा- प्रयत्नेषु नित्यज्ञानत्वात् शरीराजन्ये सकर्षकत्वज्ञानत्वात् घटः कर्ता घटज्ञानादिकं नित्यं व्योम सकर्टकमिति मानवदिति साध्यम् । न चोपजीव्यवाधः, अनुमितिईि प्रागेव छतमिति नपानुसन्धयं । 'श्रतएवेति समवेतबादिविमेषितो पतो हेतरतस्तदभावस्यैवोपाधित्वादित्यर्थः । 'अन्ये विस्यसरमोला- ·वावचिन्तामा उपजीव्या। नन्वस्तु तयथार्थत्वमपोति चेत्, न, कर्व- कार्ययोनिरुपाधिकार्य-कारणाभावेन एतस्याप्रयोजक- त्वात् । अन्यथा पर्वते वधनुमितिरयथार्था उभय- सिहहिम द्भिन्ने वहिज्ञानत्वादित्यादिना सकलान्वय- व्यतिरेक्युच्छेदः। किञ्चानुमितेरयाथार्थमनेन वार्य न तु कार्यम् तथाच देोपादुत्पन्नस्यानेन ज्ञापने तवायमेव देयो दोपान्तरं वा, नाद्यः अन्योन्याश्रयात उत्पन्ने तस्मिन् जापनचापकादेव च तस्मादीपात्तदु- त्यत्तिरिति । नान्यः असिद्धेः । तापरिशुद्धिस्तु न दूपणम्। यदि ईश्वरः कर्ता स्यात् शरीरौ स्यात् इष्ट- साधनताज्ञानवान् स्यात् प्रयोजनवान् स्यात् अनित्य- ज्ञानवान स्यात् क्षित्यादि यदि सकर्टकं स्यात् शरीरि- कार्टकं स्यात् इत्यादिताणां विपर्यये आश्रयासिद्धि- व्यर्थविशेषणत्वादिना विपर्ययापर्यवसानेनाभासत्वात्। ननु शित्यादावेककर्टसिद्धिः कुतः एककटेकत्वेन व्याय- भावात् । न च लाघवात्तस्याप्रमाणत्वात् सकटकत्व- प्रमाणादेव लाघवसाहता तसिद्धिरिति चेत्, न, नावदनुमितिमाचे लाघवं सहकारि व्यभिचारात वनं, नदीजन्तु यनिष्ठेत्यत्र यत्पदस्य व्यक्तिपरले प्रतामङ्गहि- रभावयक्तिविशेषनिध्व्याप्न विना यहान प्रतियोगिनं विना ·ईश्वरानुमान । मानाभावाच्च । न हि लिङ्गपरामर्श सति तहिलम्बे- नानुमितिबिलम्बो येन सहकारिता स्यात् । नापि लघ्वनुमिता अन्योऽन्याश्रयात् । नापि व्यक्त्यनुमिती धूमेन वह्यनुमिता एक-दिहस्तसंशयाभावापत्तेः । सा- धकाभावेन नानात्वासिद्धौ कर्टसिडिरेवैककर्टसिद्धि- रिति चेत्। न। एकत्वसाधकाभावेनैकत्वासिद्धौ कर्ट- सिद्विरेव नानात्वसिद्धिरित्वस्यापि सुवचनात् । अथ यमर्थमनालम्बमानानुमितिः पक्षे साध्यसंसर्ग न वि- पयीकरोति स पक्षधर्मताबलासिध्यति न त्वधिक- मपि तथाच द्वितीयं कर्तारमविषयोकुर्वत्यपि कर्तार विपयौकरोत्येवेति न हितीयमयगाहते एकस्तु कर्ता सिध्यति तदविषयत्वे कविपयतैव न स्यात एकविय- यत्वाभावे नानाविषयत्वस्याप्यभावाचघटितत्वात्त- स्येति चेदेवं तईि ककत्वमपि न विपयः स्यादे- कत्वविपयत्वं विनापि कर्व विषयत्वसमावात्। वस्तु- प्रभावाग्रहेणाश्रयाग्रहादिति विशेष्यतावच्छेदकावछिनपरलं नस्य वाध्यं, तथाच जन्यत्वमपि व्यर्थ अभावनिष्ठव्याप्तम्तेन विनापि देव- भावादित्यादौ ग्रहादिति। (1) सत्सहकारि स्यादिति सः।

·सचिन्तामो गत्येकः सियति न त्वकत्वेनेति चेत्, न, एकात्वासिद्धार पस्तुगत्यकइति ज्ञातुमशक्यत्वात्, तथाचेश्वरे एकत्वा- नेकालयोनित्यसंशय इति उच्यते यब प्रमाणे लघु-गुरु- विषयता सम्भवति तब लाघवसहकारिता, कारणता- कार्यता-व्याप्यतादिग्राहके प्रत्यो प्रतिनिमित्तग्राहके उपमाने शब्दशक्तिग्राहकानुमाने तथाविधप्रमाणमा सकलतान्त्रिकैः सहकारित्वकल्पनात, एवं लाघवमेवं गौरवमिति ज्ञानानन्तरं बाधकं विना लघूनामेव कारणत्व-कार्यत्व-प्रतिनिमित्तत्व शब्दशक्यत्वानां भा- नदर्शनान तचापि लाघवानारे शब्दशक्यत्वादिसंशये तन्मूलकव्यवहाराच्छेदोविनिगमकाभावात् सोऽयं वि- Y 'लाधवसहकारितेति, मनु लाघवज्ञानमनुमितौ महकारीभूव खविषयौकृतमर्थमर्पयति न वा, अर्पयति चेत् व्याप्ति-पचधर्मतीप- मौवादन्यस्येत्यादिप्रागुनपन्थविरोधः। नेविपचे महकारिवानुपपत्तिः अग्रे मामाण्यमंन्देशात् सामन्देव इत्यादिविरोधः, एकपप्रकारकानु- मिनावशातायां विरोधिज्ञानाभा नैकापसन्देहाथ प्रामाण्यमंशयपर्य- নুষৰবাঁধিয়ান বাষিকাময় হামলাৰিসি, अलघुनि लघुवभ्रमाच्चानुमितिबमः इत्यस्येवं विस्थ्यतेनि। अब भूमः लाधोपनीतार्थाऽप्यनुमितो भामतएव 'व्यायादौत्यादियन्यस्थान- मितित्वापदेन तावन्मायोफ्नीतभानमित्य तात्पर्यात् लाघवस्य ·ईश्वरानुमान। चारमारभते लाघवञ्च न तदङ्गमङ्गीकरोतीतिक महत्साहसम् । नन्वेवं वस्तुगत्या नानाकर्तृकेषु घटेषु घटत्वेन कुलालकर्टकत्वानुमानेऽपि वाधकानवतार- दशयां लाघवादेककर्टसिद्धिः स्यात् । न चेष्टापत्तिः, अनुमित्वनन्तरं नानैकककत्वे संशयादिति चेत् । न। तचापि लाघवेन कर्जेक्यमेव सियति । तत्सन्दे- हस्तु ज्ञानप्रामाण्यसंशयादिति पश्चान्नानाकर्हकत्व- साधकप्रमाणादेककर्तृकतानुमानं तच बाध्यते। न चैवं क्षित्यादिकतर्यपि, प्रामाण्यसंशयादेकत्वसंशया- देकत्वसंशयो दुरुच्छेदः एकत्वे बाधकस्याभावेन प्रा- माण्यनिश्चयात् । न चैकत्वसाधकाभावएव बाधकः, अनुमितेरेव लाघवसहकारेण एकत्वसाधकत्वात् । अन्ये तु क्षितिकर्ता अङ्गुरकर्चभिन्नः अशरीर- कर्तृत्वात् अङ्गुरकर्तृवदित्यभेदानुमानादेककर्तृसिद्धिः । न च क्षितिकर्ता अङ्गुरकर्तृभिन्नः अङ्गुरे कर्तृत्वात् प्रमाणमात्रस्य महकारितया नदुपनौतस्य प्रमाणवावच्छेदेनैव विषयौकरणमामर्थ्यादिति सर्वमवदातं । 'अन्ये लित्यखरसोद्भावनं (९) तदझं नाङ्गीकुरात इति ख। (२) नानात्वैकत्वे संशयादितीति ख० । (२) एकपटकताज्ञानमिति ख.]

·टा तत्ववितामयी कुलालबदिति सत्प्रतिपक्षः, अनित्यज्ञानानामाश्रय- स्वस्योपाधित्वादित्याहुः । अचाप्यप्रयोजकन्वे भेदाभेद- योगौरव-लाघदे एव शरणम् । तथापि कथं नित्य- सर्वविषयज्ञानसिद्धिः । पक्षधर्मतावलादिति चेन, व्या- पकतयावगतस्य पक्षसम्बन्धमा पक्षधमाडेतोः सि- ध्यति तथाच यक्षे तदुपादानगोचरज्ञानमात्र सिध्यन्न तु नित्यसविषयज्ञानं तेन रूपेण व्यापकावाग्रहात् । न च येन विनानुपपत्तिः सेोऽपि विपया, व्यतिरेकि- विलयापत्तः। तब प्राञ्चः यमर्थमनालम्बमानानुमितिः पक्षे साध्यसम्बन्धन विषयोकरोति स पक्षधर्मातावलासि- ध्यतीत्यनुपपत्तिमूलकोऽन्वयौ प्रतीतानुपपत्त्या च व्य- तिरेको तदिहानादियणुकादिकार्यप्रवाहस्य पक्षत्वे तदुपादानस्यानादिनानगोचरत्वं विना नापादान- गोचरचानजन्यत्वमनादिकार्यवाहस्यानुमितिराल- म्बते, अनादिनैव च नित्यता सर्वमुक्तावपि तत्सत्व. तदौजन्तु लाघवानवतारे उतानुमानस्याप्रयोजकलमेव, तवतारे किमनुमानान्तरेणेत्यादिकमाकर एव स्फुटमिति । 'नच प्राञ्च इति, अब मर्वेषु कम्येषु वान्नानिर्देशात् खाननुमनिस्मीयते नदीजमपि नित्यप्रत्येक विषयज्ञानपझे ·ईश्वगनुमान। मनादिभावत्वात् पक्ष-तदुपादानविषयतैव च सर्व- विषयता लाघवात्तु ताहिययकमनाघेकमेव जानं सिध्यति, न तु नित्यानित्यज्ञानानौति । नव्यास्तु अनित्यज्ञानाजन्यत्वेन पक्षविशेषणात् ज्ञानं सिध्यन्नित्यमेव सिध्यति अनित्ये वाधादिति । वाचस्पतिमिश्रास्तु लाघवादेकज्ञानसिद्धौ उत्पत्ति- मताइनादिकार्यप्रवाहं प्रत्यजनकत्वात् परिषेण नित्यज्ञानादिसिद्धिः। नियतविषयता च ज्ञानस्य का- रणाधीना, कारणञ्च नित्यज्ञानान्निवर्तमान नियत- विषयतामादाय निवन्त इति सर्वविपयत्वसिद्धिरितिा पट्पदार्थप्रतिपादकवेदकत्वेनेश्वरस्य षट्पदार्थ- गोचरसाक्षात्कारवत्त्वेन वा सार्वन्नम् । घटाकाशसंयो- गादिकं प्रति ईश्वरस्य कर्तृत्वात् घटादिगोचरमपि ज्ञानं सिद्धमिति केचित् । ननु घटादौनां कथमीश्वरककत्वं भवति । घट- गौरवं नित्यसर्व विषयकज्ञानपचे गौरव, नित्यसर्व विषयकज्ञानपचे लाघवमिति लापवावतारे पूर्वोक्तन्यायेन नित्यमर्वविषयकज्ञान- सिद्धवावलमेभिरायासवडलैः कन्परित्यादि स्फुटमेवेति न प्रदर्शितं विशियति स्मर्तव्य। ननु घटोपादानगोचरखे भगवन्नानादौनां सिद्धेऽपि न तद्धेतना J1 ·२ सावचिन्तामणे ईश्वरकर्तृकः कार्यत्वात् क्षितिवदित्यनुमानादिति चेत् । न । घटस्य हिकरी कतया तदृष्टान्तेन शिया- दिरपि विकटका स्यात्तथाच घटवक्षितिः क्षिति- वघट इतौश्वरानन्त्यम्। कार्ये कर्तुत्वेन कारणता न तु दिकर्तृत्वेनेति चेत्, तईि नेश्वरकर्षकत्वेन कार- पता किन्तु कर्तृत्वेनेति । मैवम् । नानादौनां नित्य- त्वेन सवैविषयतया घटाधुपादानविषयत्वमपीति कथं न तेषां घटादिकारणता कुलालादिनानतुल्यत्वात्, तदाहुराचार्याः । “परमावदृष्टाधिष्ठासिद्धौ जाना- 'दीनां नित्यत्वेन सर्वविपयत्वे वेमाद्यधिष्ठानस्यापि न्यायप्राप्तत्वात् न तु तदद्धिमानार्थमेवेश्वरसिद्धि" इति। "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते" इत्या- द्यागमाचायमीऽध्यवसेयः। अथेश्वरस्य सर्वज्ञत्वे सर्व- विषयमान्ते ने ईश्वराऽपि भ्रान्तः स्यात् भ्रमस्येव तस्यापि भ्रमविपयविषयकत्वादिति चेत् । न । रजत. त्वप्रकारकज्ञानवानमिति ज्ञानं न भ्रमः श्रधान्तस्य तथात्वात् इदं रजतमिति जाने रजतत्वं प्रकारस्तेन अवश्यकल्प्यकुलालादिकवोपपत्याऽन्यथासिद्धलादित्यतो निगाई प्रमाणमाह, 'अहमिति । (1) शिवादेरपि हिनापरिवि ख.।

·ईश्वरानुमान । ३ स भ्रमः ईश्वरज्ञाने च रजतत्वप्रकारकत्वं प्रकार- इति स न भ्रमः। अतरवारमदादिरपि धान्तिको न भ्रान्त इति । स्यादेतत् । प्रयोजनं विना कथमीश्वरः प्रवर्तते सुखस्याभावात् अंधाभावेन निर्दुःखत्वात्, करुणया प्रवर्तत इति चेत्, तईि परसुख-दुःखग्रहाणे प्रयोजने तथाच स्वर्गिणमेव सजेन्न नारकिणम् । धमाधर्मापरतन्त्रत्वात्तदनुरूपं फलं प्रापयतीति चेत्, तर्हि आवश्यकत्वात् कर्मनिमित्तमेव(१) जगवैचित्य- मस्तु किमीश्वरेणानपेक्षितकौटादिज्ञानवता कर्मनि- रपेक्षत्वे चैकदैव सदा च सर्ग-प्रलयौ स्याताम् जाना- दीनां नित्यत्वात् । किञ्च तत्प्रयत्नस्य करुणाजन्यत्व शरीरादिजन्यत्वापत्तौ संसारितायत्तिरिति । न । ईश्वरानभ्युपगमे विचारस्याश्रयासिद्धत्वात्, तमभ्युप- गम्य पृच्छसि चेत्, तदाकर्णय जगत एव तदिच्छा- 'नौति, यद्यपि करुण परदुःखदर्शनजन्यदुःखे मत्येव सम्भव- तीतोवरे मा बाधिता, तथापि तद्दोष स्फुटतयोपेच्य दोषा- न्तराभिधानं प्रष्टव्यं । 'जगत इति प्रयोजनज्ञानवानेव प्रयत्नवा- निति नियमो न बाधको भगवति तदुभयसत्त्वादित्यर्थः, प्रयत्नः (१) कर्मनिर्मितमेवेति ख० ।

·८ वावचिन्तामयो तौति व्यवहार, विषयत्वेन स्वेष्टसाधनतानानसत्त्वान। वस्तुतस्तु क्षित्या- दितत्तदसाधारणकमिकादृष्टादिसामग्रीसमवहिता ई- श्वरज्ञानादयो यदा भवन्ति तदा क्षित्यादिकं करो- सर्ग-प्रलयांसाधारणक्रमिकाहष्टादि- सामग्रीसमवहितत्वमेवा) तदिच्छायाः चिकोर्पास- ञ्जिहीत्वेि । न चैवं किं तनानादिनेति वाच्यम् । क्षित्यादीनां कार्यत्वेन जानजन्यतया नित्यज्ञानादी- नामपि जनकत्वात सुखादिशब्दयारात्माकाशादिवत् । नवशरीरात्कथं वेद-घटादिशब्दव्यवहारसम्प्रदाया, उच्यते, सर्गादावदृष्टोपग्टहीतभूतमेदान्मीनशरीरात्प- तावहरवदात्मसंयोगादहरसहकृतप्रयत्नवदीश्वरसंयो- गादा सकलवेदार्थगोचरजानाविवक्षासहितान्मीन- कण्ट-ताल्वादिक्रिया-तज्जन्यसंयोगादेदोत्यत्तिः, एवं कुलालादिशरीरावच्छेदेनादृष्टसहरुतमयत्नवदीश्वरसं- योगात्तबुद्धीच्चासहितात् प्रयत्नोत्पत्ती सकलघटा- प्रयोजनधीजन्य एवेति तु नियमे तजन्यत्वमुपाधिरिति भावः । चिकौर्या हि प्रयोजनजानमपेक्षते इति प्रयत्रोऽपि तनियत- उच्यते मा च भगवति नास्त्येवामदादिवत् था पास्ते सा प तसापेक्षते किन्वीपाधिकतयोपाधिमावमित्याह 'वनस्थिति, (९) समयवर्तित्व मिनि ख (२) तदिच्छासहितात् प्रयलोत्पत्ताविति का।

·ईश्वरानुमान। ८५ . नुकूलव्यापाराघटोत्पत्तिः, एवं प्रयोज्यायोजक- वृद्धभावादिमच्छरोररूपावच्छेदेनादृष्टसहरुतेश्वरज्ञाने- च्छाप्रयत्नादेव वाग्व्यवहारः ततस्तदशौँ बालाव्यु- त्पद्यते, सेोऽयं भूतावेशन्यायः । यत्तु यथा लिप्यादिना मौनिश्चोकमनुमाय पठति तथा सान्नरोत्पन्नतत्त्वज्ञानवता भोगार्थ सर्गादावुत्पन्नेन मन्वादिना सर्वज्ञेश्वराभिप्रायस्थोवेदः साक्षात्कृत्यानूद्यते तताऽग्रिमसम्प्रदायः, स एव च कायव्यूहं कृत्वा घटादिवागव्यवहारं प्रवर्तयतीति मतम् । तन्न । प्रतिसाद्यनन्तसर्वज्ञकल्पनायां गौर- वात् तेषामेव मित्यादिकर्तृत्वसम्भवेनेश्वराननुमा- नाचर)। एतेन सर्गादा सर्गान्तरसिद्धयोगिनरव क्षितिकारः सन्विति परास्तम्। सर्गादावनन्त- सर्वसिद्धिश्च किं प्रमाणान्तरात् क्षित्यादिकर्तृग्राह- काहा, नाद्यः तदसम्भवात् । नान्त्यः अनादिद्यणु- कादिकार्यप्रवाहस्य सकलकत्वानुमानालाघवसहकृता- देकस्यैव सर्वज्ञस्य सिद्धेः। अथैश्वरज्ञानमूलकशब्द- 'भूतावेति भरीरं यस्य भोगं जनयति तदीयं, ईश्वरस्य च न भोग- इत्यादादिभोगावच्छेदकशरीर एवेश्वरप्रयनादिना चेष्टा भूताविष्ट- (१) मौनिग्लोकोऽनुमाय पश्यत इति खः । (२) ईश्वराननुगमाचेति ख. । .

·९६ ववचिन्तामणो शाक्तिग्रहे प्रयोज्यव्यापारातुमितघटनाने घटशब्दस्य कारणत्वग्रहो भ्रमः स्यात् तदीयज्ञानस्य नित्यत्वात् तथाच तज्जन्यघटशब्दशक्तिग्रहस्य भ्रमत्वेन सकल- शान्दजानं भ्रमः स्यात् भ्रमपरम्परामूलकत्वात् । अनित्यसर्वज्ञमूलकशाब्दग्रहे च नायं दोप इति चेत् । न । व्यापारानुमितमिदं घरज्ञानं घट पदजन्यमिति ज्ञानस्य शब्दशक्तिमहकारणस्य भ्रमत्वेऽपि घटपदं घट- शक्तं इति ज्ञानस्य यथार्थत्वात् विपयावाधात् । न च भममूलत्वेनास्य चमत्वमनुमेयम् । तदंश व्यधिकरण- प्रकाराभावेन बाधात् बाधितविपयत्वस्योपाधित्वाच्च। अतएव घटमानयेति शब्दानन्तरं स्वचसञ्चाराधिष्ठित- दारुयुवकस्य घटानयनव्यवहारदर्शनात् बाला घटपदे व्युत्पद्यते तन्मूलकशब्दधानमपि न धमः तस्यापि शरीरे भूतप्रयत्नवदित्यर्थः, 'घटातमिति घटानुभवजनकतावच्छे- दकधर्मवदित्यर्थः, तथा हि नदपि ज्ञानं तदीयमेव तादृशमनुभव विषयौकरोति येनाविशेषोऽपि तु सामान्यमेवेति भावः । कार्येणे- वेति पद्यपि ईयरे कार्य सिमिति वैषय, तथापि वित्या- दिकार्यानुत्पत्तिववाहादिलक्षणकार्यानुत्पत्तिरत्र मानमिति मान्य द्रष्टव्यं । तस्येति, नथाचादृष्टाभावे दृष्टमेव न स्यात् इति दृष्ट- (९) 'बाधात्' ममत्वाभावात, 'उपाधित्वा भ्रममावत्यारियर्थ ·ईश्वरानुमान। 59 भ्रमत्वे प्रयोज्यव्यवहारादिदानौं व्युत्पत्तिर्न स्यात् किमयं प्रयोज्यश्चेतनव्यवहारात् व्युत्पन्नोऽचेतन- व्यवहाराहेति संशयस्य वजलेपायमानत्वादिति । "विश्वतश्चक्षरत विश्वतोमुखा विश्वतो बाहुरुत विश्वत- स्पात्। सं बाहुभ्यां धमति सं पचावा-भूमौ जन- यन्देव एकः" ॥ इत्यादि श्रुतयः) "उत्तमः पुरुषत्वन्यः परमात्मत्युदाहृतः। यो लोकचयमाविश्य विभत्त्यव्यय- ईश्वरः" ॥ इत्यादि स्मृतयश्च मानत्वेनानुसन्धया इति । स्यादेतत् ईश्वरवछक्तिरपि कार्येणैवानुमीयते, तथा- हि यादृशादेव करतलानलसंयोगादाहो दृष्टस्तादृशा- सम्पदेवादृष्टे मानमिति भावः । (1) 'एक' यसहाय', 'देव' विश्वकर्मा, द्यावा भूमी जनयन् सन् 'वाभ्या' पाहुस्थानीयाभ्या धर्माधर्माभ्या, सन्धमति धमविगत्यर्थ. सङ्गच्छते संयोग प्राप्नोति, 'मत' पतनगीले यनित्यै पञ्चभूतेष्व सङ्गच्छते धर्माधर्मरूपैनिमित्तै पाभूतरूपैरपादानश्च साधनान्तर दिनैव स सूजतीत्यर्थ । यहा धर्माधर्भाभ्या भूतैश्च सन्धमति समयवि जौवान्, निजन्तत्व ज्ञेयं । कीदृशः 'विश्वतश्चक्षु' विश्वत. सर्वतः चघि यस्य स । 'विश्वतो मुख' विश्वतो मुखानि यस्य । 'विश्वतो बा" विश्वतो वाहवो भुभा यस्य । 'उत' थपिच, विश्वतः पादा यस्य स, पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्य इति पादस्यान्त्य लोपः। परमेश्वरस्य सर्वपाण्यात्मकत्वात् यस्य यस्य प्राणिनो ये चतुरादयस्ते तदुमाधिकस्य परमेश्वरस्यैवेति सर्वत्र चक्षुरादय सम्पद्यन्त- इत्यर्थः।

·सत्त्वचिन्तामो देव प्रतिबन्धकसाचे सति न जायते, तो यभा- वात्कार्याभावस्तदभ्युपेयं वह्यादौ, तेन विना तदभा- वायत्तदाहाभावानुपपत्तेरिति व्यतिरेकमुग्वेन शक्ति- सिद्धिः। न चादृष्टवैगुण्यम्, दृष्टसाद्गुण्ये सद्भावात् तस्य तदर्थत्वात अन्यथा हददण्डनुन्नमपि चक्र न भ्राम्येत् । अथादृष्टविलम्बादपि विलम्बो यथा वन्या- स्त्रीसम्प्रयोगे) परमाणुकर्मणि अध्ययनतुल्यत्वेऽपि एकच फलाभावे चेति चेत् । न। अविसम्बो हि न तन्नाशानुत्पादौ मण्यपसारणानन्तरं दाहाभाव- प्रसङ्गात्। किञ्च नियमता मणिसद्भाव कार्याभाव- स्तदभावे कार्यमिति दृष्टत्वात् मण्याद्यभाव एव कार- णम् । अन्यथा कदाचिन्मण्याद्यभावेऽपि तदभावात् कार्य न स्यात् बन्ध्यासम्प्रयोगे तु दृष्टव्यभिचारादहष्ट- 'मण्यपमारणति भाशपऽदृष्टाभावादनुत्पादपत्रे तदोत्पादकेनामा- वादिति भावः। ननु तदेव मण्डपमारण अदृष्टमुत्पद्यतेत्यरुचेराह "किञ्चेति, तथाच प्राथमिकोपस्थितिकत्वात् तद्धेतोरेवेति न्यायान्मण्यादिविरह- एव हेतुरस्विति भाव: । 'वन्ध्येति बचादृष्टानुत्पाद एव विलम्बः (५) सति प्रतिवन्धक इति । (२) "वन्यास्त्रीमधनं यथा" इत्यादिवडतरार्धप्रयोगसत्त्वेऽपि यस्मदा. दीनां तथा प्रयोगस्य न समोचीनत्वं, परन्तु "वश्यम्मौसमयोगे" इत्येव पाठो भवितुमहोति ।

·खरानुमान। विलम्बादेव विलम्बः अदृष्टञ्च कचित् साधाजनकम् । अन्यथा परम्परया हेतुरपि न स्यात् । न च सम- प्रजयाः समञ्च निरन्तरमभ्यस्यतारेका प्रगल्मो नापर- इति दृश्यते । न च सर्वोत्पत्तिमतामह निमित्तकार- णम्, अगम्यागमनादिसाध्ये सुखे व्यभिचारात्, तद्धि नाधर्मात्सुखत्वात, नापि धर्मात् तेन हि अगम्या- गमनमुत्पाद्य सुखमुत्पादनीयम्, तथाचागम्यागमन- कारणत्वेन न स धर्मः श्येनापूर्ववन्निपितफलकत्वे- नानर्थकत्वात् । दाहप्रतिकूलादृष्टादेव दाहाभाव इति चेत्। न। तस्योत्तेजकाभावसहरुतमण्यजन्यत्वे तचा- दाहार्थिनोऽपत्तिप्रसङ्गात् तज्जन्यत्वेऽपि तदुत्पादका- देव दाहाभाव इति किमदृष्टेनाप्रथमोपस्थितत्वात श्रतः पुचेष्युत्पादितेऽदृष्टे सत्येवापत्योत्पत्तिस्तच्चादृष्टं विजातीयमेवेनि भावः। 'न ति, तथाच तदुत्पत्तिप्रतिवन्धस्थल एव प्रतिबन्धका- भावस्य कारणवमिति भावः । श्येनेति देशनालक्षणोऽथा धर्म- इत्यवार्थपदेन श्रेयस्करार्थकेन नापूर्वमनर्थरूपं यावतं तस्य निषिद्धशबुवधजनकत्वेनाश्रेयस्करस्वादिति भायं, नदुभयमपि न धर्म- इत्यर्थः । यद्यप्येवं अदुवधोऽपि नाधर्मादिष्टवात् न धर्मादनर्थवा- दिनि श्येनापूर्वमपि न तजनक हतीयकोटिची स्यादित्यगम्या- गमनजन्यसखेऽस्ययमापो नास्ति, किञ्च तचादृष्टाजनकवोद्भावन- 12 ·तत्वचिन्तामणौ उपजीव्यत्वाच । प्रतिवन्धकामाव हेतुत्वस्य तेनाभ्युप- गमात् अष्टोत्यत्ती शौचाचमनादेः साधारणस्यावा- प्यन्वयः स्यात, अशुचेरेव तदुत्पत्ती शौचे सति तद- भावापत्तेः प्रतिपक्षसन्निधापकाहायस्यैव प्रतिबन्धकत्वे सति मण्यप्रयोगेऽपि दाहानापत्तिः अग्रिमकाल एव सन्निधिदर्शनेन तदसियभावात् अस्तु तर्हि उत्तेजका- भावसकृतप्रतिवन्धकामावस्यान्वय-व्यतिरेकाभ्यां हेतु- त्वम् । एवं केवलात्तेजकसदावे उभयसत्त्वे उभयाभावे च विशिष्टाभावोऽनुगतो हेतुः प्रतिवन्धकावञ्च कार- रणीभूताभावप्रतियोगित्वम्, तच्च मण्यमावत्वेन न तु प्रतिबन्धकाभाववेनेति नान्योन्याश्रयः। अतएव पति- बन्धकत्वाभिमतमण्यादीनां अभावकूट एय कारणं तेन मणिसावे मन्त्राद्यभवेऽपि न कार्यम्। अनतिरिक्ता- भाववादिमते च व्यवहारार्थ तत्यानाभिपिक्तस्य हेतुत्वम् । न चाभावो न कारणम्, भाववत्तद्ग्राहक- नाल्यात, दृञ्च कुछसंयोगाभावस्य गती, अनुपलव्ये- मपि न प्रकृतोपयोगि तर कारणसम्पत्यो प्रतिबन्ध्यदर्शनात् अपि च कश्चित् सुखोत्याबदृष्टमाधकं नस्य कार्यमात्र हेतावे माने, महामि परस्पेहमभिमतमित्युपन्यस्तं अतएवातिनिहलतया सिद्धान्ते निराकरणं स्फुटमुपेश्येव सूचितमिति धेयं ।

·ईश्वगनुमान। थाभावज्ञाने, विहिताकरणस्य प्रत्यवाये, निर्दोषत्वस्य वेदप्रामाण्ये जनकत्वमिति प्राञ्चः। मैवम् । विशिष्ट हि नार्थान्तरं येन तदभावोऽनुगतः स्यात्, किन्तु विशेषण-विशेष्यसम्बन्धा इति तेषां प्रत्येकाभावस्य हेतुत्वे क्वचिद्दिष्यमण्यभावः कचिदुत्तेजकाभावरूप- विशेपणाभावः क्वचिदुभयं कारणमिति व्यभिचारे- जैकमपि हेतुर्न स्यात् । स्यादेतत् प्रतियोगिलेदादि- वत्प्रतियोगितावच्छेदकविणेपणलेदादप्यभावा भिद्यते, अन्यथा पृथिव्यादिचयप्रत्येकरूपाभावेऽवगतेऽपि वायौ रूपसंशया न स्यात् । एवञ्च यथा केवलदण्ड- सद्भावे दण्ड-पुरुपसद्भावे दयाभावे च विशेषण-विशे- प्योभयविरहप्रयुक्तः केवल पुरुपाभावोऽबाधितानुगत- व्यवहारबलात् प्रतीतिसिद्धः तथा विशेष्यस्य प्रति- 'प्रतियोगीति यथा प्रतियोगिभेदादभावभेदः तथा प्रतियोगिता- वच्छेदकभेदादपि स्थादित्यर्थः, वस्तुतः प्रतियोगिभेदात् नझेदः प्रसिद्ध एव सम्बन्धितावच्छेदकभेदेनैव ससम्बन्धिकभेदात् घटप्रति- योगिकान्योन्यात्यन्ताभावयोरभेदप्रसङ्गाचेनि प्रतियोगितावच्छेदक- भेद एव तत्र - तन्त्रमित्युक्त्वादिति। तचैवं मिद्धेऽर्थापत्तिमपि प्रमाणयति 'अन्यथेति, 'प्रयुक्त इति तावदभावान्यतमव्याप्य इत्यर्थः । 'अनुगतेति, यद्यपि शब्दप्रयोगरूपे व्यवहारे व्यभिचारो नानार्थ ·६९ तत्त्वचिन्तामणी बन्धकस्याभावे विशेषणस्थोत्तेजकाभावस्याभावे उभया- भावे च) केवलप्रतिबन्धकाभावो विशेष्य-विशेषणो- भयाभावव्यापकाऽनुगतएव दाहकारणमस्तु । अथ विशेषणायभावैरेव केवलपुरुपाद्यभावन्यवहारः एक- शक्तिमत्त्वादिति चेत् । न। अनुगतव्यवहारस्या- नुगतज्ञानसाध्यत्वात् शक्तशातीन्द्रियत्वात् । अथो. तेजकप्रयोगकाले मणेः कोऽभावः, न तावत्प्राक- प्रध्वंसाभावी, तयोः प्रतियोग्यसमानकालत्वात् । न च श्यामाध्यमासौदित्यच श्यामभ्वंसप्रयुक्तः श्यामघट- त्वेन पक्कघटस्य ध्वंस एव न तु घटत्वेन तथोत्तेजका. भावध्वंसमयुक्त उत्तेजकाभाववचन मणे: ध्वंस एवेति वाच्यम् । बसस्यानन्तत्वेन उत्तेजकापनयेऽपि दाह- प्रसङ्गात् । नाप्यत्यन्ताभावः, तस्य कादाचिकत्वा- भावादिति चेत् । न । यथा दण्डायनयायनयदशायां मन्दानुगमात् अन्यादृशस्त व्यवहारोऽयननुगत एव विषयाननुगमात् जानरूपे च व्यवहारेनन्वय एवेत्यान, तथापि जानानुगमस्य विषयानुगममाध्यवादित्य नियमे तात्पर्य, स्यामध्यमप्रयुक्तस्तन्धि- यतो मत तजन्यः ममममयलादिति ध्येयं, म तु घटलेन घट. भासौदिति प्रत्ययाभावादिति भावः । (१) दयाभावे चेति ॥

·ईरानुमान। ८२ केवलपुरुयाभाव उत्पाद-विनाशवान् अन्यथा अबा- धितकेवलपुरुषाभाव-तदभावव्यवहारयोरुपपादयितु- मशक्यत्वात् तथोत्तेजकोपनयापनयशृङ्खलायां प्रति- बन्धकाभावोऽपि तथैव स्वीकरणीयः तुल्यन्याय- त्वात् । यदि च संसर्गाभावषयवैधम्मात्तव नान्त- भवति तदा तुरीय एव संसर्गाभावास्तु, न हि तृप्त- विशेषबाधे सामान्यबाधः, विशेषान्तरमादायापि तस्य सम्भवात् । अन्यथा कृप्तानादिसंसर्गाभावादिवैध- मरण ध्वंसोऽपि न सिध्येयवहारान्यथानुपपत्तिश्च तुल्यैव, सोऽयमस्माकं सगावकलहो न तु शक्तिवादः । अस्तु वा ध्वंस एवासी संसर्गाभावविभागे अन्या- 'उत्पाद-विनाभवानिति तादृशाभावान्युपगमेऽपि सत्यभावेन समाधिमौकर्यादुक्तं । बस्ततवृत्तेजकापनये तस्योत्तेजकाभावाव- छिन्नस्य सत्त्वेन पूर्वोत्पत्रोत्तेजकाभावावच्छिन्नमणिध्वंसस्य विद्य- मानत्वेऽपि तदुत्तेजकाभावावच्छिन्नतन्मध्यभावाभावान्न दाहापत्तिः नादृशयावदभावस्य जनकवादित्यवधेयं । ननु उफ्रक्रमेण व्यवहारा- न्यथोपपत्तिरस्त्येवेति मनसिलत्याइ 'मोऽयमिति, तथाचोककमेण ध्वंसएवास्तुत्पाद-विनामवान् अन्योवेत्युभयथापि न भक्तिसिद्धि- रिति भावः। मनु तुरीयसम्बन्धाभावखौकारे विभागव्याघात इत्यनुक्रियम्भव- एवंष कल्प इत्यत श्राह, 'अस्विति। ननु परिभाषा न पर्यनुयो- ·सवचिन्तामणी भावत्वेन ध्वंसस्य विभजनात् । न चैवं विनाशित्वेन मागभाव एव सः परिभापाया अपर्य्यनुयोज्यत्वात् । यद्दा अत्यन्ताभाव एवासी तस्य नित्यत्वेऽपि कदा. चिदप्रतीति-कार्यानुदया प्रत्यासत्तिकादाचित्कात्वात्, प्रत्यासत्तिश्च विशेपणाभावो विशेष्याभाव उभया- भावश, तदैव विशिष्टात्यन्ताभावसत्त्वादिति । तन्न । यदि गतीतविशेपणावच्छेदेन विद्यमानस्यैव विशे- प्यस्य ध्वंसः स्यात् तदा क्षणकपातीतविशेषणावच्छि- नत्वेन घटस्य विनाशः स्यादिति क्षणभङ्गापत्तिः । किञ्च विद्यमानस्य विनष्टत्वेनापतौतेः शिखा विनटा पुरुषो न विनष्ट इति विपरीतावाधितप्रत्ययाञ्च न विशेपणाभावेऽपि विशेष्यध्वंस: श्यामाऽयमासीत् । ज्येति सत्यं परन्तु परिभाषा कस्मिन्नर्थे इत्यत्र नियामकाभावेन नित्यसन्देहतया अपरितय्यन् परिभाषया कल्पान्तरमाइ, 'यद्देति। 'तदैवेत्यनन्तरं तवेति भेष.। 'यदि तीतेनि, अञ्च वदन्ति विशय्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिकः प्रतिक्षणं ध्वंसो नेस्थत- एवेतौदृशक्षणभङ्गेऽपि नानिष्टापत्तिः। न र प्रत्यभिज्ञाविरोधः, समानप्रकारकस्यैव ज्ञानस्य विरोधितयाऽवच्छेदकान्तरावच्छिन- ध्वंसवुद्धावपि घटत्वावच्छेदैनाभेदयुद्धेर्वाधाभावात् । श्रतएव 'विद्य- मानस्वेत्यादिकमपास्तं, यदवछदैन विद्यमानलं तदवच्छिन्ननाश- ·স্বানুমান। ह५ केवलायममासीत्पुरुष इत्यादी "सविशेषणे हौति न्यायेन) विशेष्यवति श्याम-वस्यादिध्वंस एव प्रती- यते ध्वस्तस्य ध्वंसानुपपत्तेश्च न विद्यमानस्य ध्वंसः । रतेनोत्तेजकसद्भावे सत्युत्तेजकाभावविशिष्टमणेरुत्पन्न- ध्वंसस्योत्तेजकापनयसमये ध्वंसो जाताऽध्वस्तश्च ध्वंस: कारणमिति न विफल उत्तेजकापनय इत्यपास्तम्। विद्यमानध्वंसस्य च ध्वंसाभावात् । न च ध्वंसान्यः संसर्गाभावोविशिष्टाभाव इति वाच्यम् । उत्पन्ना- प्रतीत्यभावात्, “शिखा विनटेत्यादिकमपि विशेष्यतावच्छेदका- वच्छिन्नविशेष्यध्वंसाभावमवगाहत इति नोयन्यस्तबाधकं । अतएव 'सविशेषेणे होत्यादिन्यायावतारोऽपि विशेष्ये बाधे सत्येव तथात्वात् अन्यथा विशिष्टविधि-निषेधोच्छेदापत्तेः । नापि ध्वस्तस्य ध्वमानुप- पत्तिः, एतादृशध्वंसे सत्यपि भावोन्मजनाप्रसङ्गेन बाधकाभावात् । मैवं प्रत्यभिज्ञानुपपत्तेः। न च सामान्यतोऽभेदः तस्या विषयः, तत्प्रतियोगिकभेदमामान्याभावम्यैव प्रत्यभिज्ञाविषयत्वात्, अन्यथाऽ- नभिमतक्षणभङ्गस्याप्यापत्तेः वाधिकायाः प्रत्यभिज्ञायाः उमक्रमेण सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिकभेदाभावावगाहितया भिन्नविषयलेना- प्रत्येकक्षणत्तिघटानामन्योन्यभेदस्य बाधकाभान बाधकतया (१) सविशेषणे हि विधि निषेधो सति विशेध्ये यन्वयवाधे विशेषणम्- पतकामत इति न्यायेनेत्यर्थः ।

·बावचिन्तामयो भावस्य विनष्टप्रतीतिहेतुतया ततोऽपि विद्यमानस्य विनष्टत्वप्रत्ययापत्तेः। नापि विशिष्टाभावोऽत्यन्तामाव: तथा हि स एव कचिदिशेपणाभवसहितः क्वचिदिशे- ध्याभावसहिता दाहकारणमित्यननुगमस्तदवस्थ एव विशेषण-विशेष्याभावयोः प्रत्यासक्तित्वावच्छेदकानुगत- धीभावात् । अथ विशिष्टविरोधित्वं विशेषण-विशे- घ्याभावयोरनुगतं तदवच्छेदकमस्ति तयोः सत्वरव विशिष्टात्यन्ताभावसत्वादिति चेत्, तहिं विशिष्ट- ममितेः । न च देखभावात्तत्र मनिधणं घटस्थानानाभेदमिद्धौ प्रत्यभिज्ञापि तदभेदमवगाहते वनुमति विषये योग्ये प्रतीत्या भावस्यासम्भवादिति वाच्यम् । प्रकृतेऽपि समानत्वात, न हि तत्तत्तणावधिमघटनाये वोत्तेजकाभावावछिनमध्यादिमागे का कारणमस्ति, समवाय्यादिनाशं विना ट्रयाचनाशात् । न . क्षणानरोत्तेजकयोरेवोत्पादको नाम इति वाघम् । मामान्य- सामय्यभावे विशेषसामग्र्या अकिञ्चित्करलान् अमामान्याश्रयस्थ कार्यस्योत्पत्या मामान्य-विशेषभङ्गममङ्गात् । म प विशेश्यतावच्छेद- कावछिपद्रव्यादिना प्रति समवायिनायो हेदर्न ट्रयनाममाष- पनि म सामान्यसामग्रीति वाच्यम्। प्रथमपत्तिकतथा लाघवेन चद्रयनाशमान एव तत्सामग्रौलात् । न हि प्रथममतिसमये (१) विधिपत्ययहेतुतयेति ।

·ईश्वरानुमान। ६७ विरोधित्वेनानुगतेन तयोरेव हि विशिष्टाभावत्वेन दाहव्यवहारादा जनकत्वमस्तु कृतं तदुपौविनाति- रिक्तविशिष्टाभावेन । अथोत्तेजककाले विद्यमाना- त्यन्ताभावानुवृत्तावप्युत्तेजकापनयने उत्तेजकाभाव- व्यक्तिर्या जाता तदवच्छिन्नमणेरभावो न तचेति तदा न कार्योदयः तत्तदुत्तेजकाभावविशिष्टमणेरभावकूटस्य जनकत्वादिति चेत् । न । तत्तदुत्तेजकाभावानामननु- गतत्वेनानुगतविशिष्टाभावव्यवहारानुपपत्तेः उत्तेज- काभावत्वेनानुगमेऽतिप्रसङ्ग एव । अथ विशेषण-विशे- प्याभावयोर्विशिष्टविरोधित्वमनुगतकारणतावच्छेदक यव तदन्यतराभावस्तव न विशिष्टम् यच विशिष्टं तत्र उतरूपो नाशः प्रमिनो येन तदनुरोधात् प्रामाणिकतया गौरव- मयादृत्य तादृभद्रव्यनार्थ प्रति हेतता कल्येत। न धोत्तरकाले विभिटाभावानुगमस्यावश्यकतया तत्प्रामाणिकतार्या शनिवप्रथम- कल्पनामनादृत्य कल्पनान्तरं, प्रथमकल्पनया लाघवसहकारेण बलवत्या विरोधिन्योत्तरस्या गुरुकल्पनायाः अनवकाशात् अनुगम- स्थान्यथासिया गौरवस्य प्रमाणवत्त्वाभावात् । एतेगोत्तेजकाभावाभाव. एव विमिष्टाभावादिजनकति परास्त। सामान्यभामय्यभावे विशेष- सामय्या किञ्चित्करत्वात् इत्युक्रत्वात् उत्तेजकप्रयोगानन्तरकाले दाहानारत्नेश । तदुत्तरकाले दाहजनकविशिष्टध्वंसस्य तेन जनना- 13 ·बाघिन्तामको न तयारभाव इति सहानवस्थाननियमस्य विरोध- स्थानुभवसिद्धत्वादिति चेत् । न। सहानवस्थान-- नियमान परस्परविरहरूपतया विशेषण-विशेष्या- भावस्य प्रत्येक विशिष्टाभावतया तत्प्रत्येकाभावा- भावस्य विशिष्टत्वायत्तेःतथाच विशेषण-विशेष्ययाः प्रत्येक विशिष्टत्वापत्तिः तद्भावस्य तत्त्वात् । न चाभया- भावाभाव उभयं विशिष्टम् । एवं प्रभावदयं विशिष्टा- भावो न तु प्रत्येकामावरूप इति प्रत्येकाभावात विशिष्टाभावव्यवहारो न स्यात् । नापि परस्परविरह- व्याप्यत्वं तदाक्षेपकत्वं वा, विशेषण-विशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वेन तदव्याप्यत्वात्तदनाष्टक्षेपकत्वाञ्च, अभेदे तयारभावात् । एतेनान्यदपि विशिष्टव्यवहारविरो- भ्युपगमादिनि । एवञ्च विशेषणावच्छिवधमे ध्वसे भावोन्मजना- पत्तिः मामान्यत एवाभावाभावस्य भाववादित्यपि वदन्ति । विशिष्टविरोधित्वं विशिणाभावरूपवं वा, तदनुमापकत्वं वा, नद- भावव्यापकाभावप्रतियोगिलं वा, यदिकन्यत्रयं तत्सर्वमपि विशिया- भावनानुगमदितव्यम् । अथाननुगमे शब्दाननुगमस्य व्यर्थत्वात् तथाचानुगते तस्मिन् किमनेन, अननुगवे तु कथमिदमयनुगत- मिति दो फुटरकोपेच्या दोषानरमाद, 'महानवम्यानेत्यादि । (१) नत्मयकामावामावस्य प्रत्येक विशियत्वापत्तरितिक | ·ईश्वरानुमान। && धित्वादिनानुगतत्वमपास्तम्। केनाप्यनुगतेन रूपेणे विशेषण-विशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वे प्रत्येका- भावाभावस्य विशेपण-विशेष्यान्यतरमात्रस्य विशिष्ट- त्वापत्तेः तदभावाभावस्य तत्त्वादियुक्तत्वात, तस्मा- विशेषण-विशेष्याभाया विशेषणावच्छिन्नविशेष्याभावो न विशिष्टाभाव इति । अत्राच्यते, विशेषण-विशेष्ययो सम्बन्धादिशिष्टव्यवहार इति तयोः सम्बन्धाभावा- 'सम्बन्धाभावादिति। ननु सम्बन्धाभावोऽपि नाविशिटोविभिटाभाव- इति विशेषण-विशेष्योभयप्रतियोगिकसम्बन्धाभावोवाच्यः सोऽपि विशिष्टाभाव इति क्वचिदिशेषण-विशेष्यप्रतियोगिलयोर्विशेषयोर- भावात् क्वचिदिशेय्यसम्बन्धाभावादित्यभुगमेन सोऽपि सम्बन्धाभावो वाच्य इति तचाप्येवं विकन्पेनाननुगततदसम्भव इति। किञ्च किम- नुगतविभियाभावेन दाहलक्षणानुगतकार्यस्थान्यथैवोपपत्तेः तथाहि विशिष्टाभावोऽपि दाह्यनिष्ठोदाइहेतुर्वायः व्यधिकरणस्यातिप्रसक्तः, तदरमुत्तेजकाभावविशिष्टमणौ दाह्यसम्बन्धाभाव एव विशिष्टा- भावात्मानुगतो दाहहेतरस्तु किमनुगतेन विशिष्टाभावेन। किञ्च प्रतिवन्धकाभावो यदि दाहहेतस्तदानुगमाय विमिष्टाभावो निर्वाच्यः स एव तु न कारणं प्रमाणभावात्प्रतिबन्धककालौनकार्य प्रत्युत्तेजक- रूपविशेषसामय्यन्तरकल्पनेनैव सर्वसामञ्जस्येन तदेतत्वयाइकान्वया- देरन्यथापि सिद्धत्वात् इति, अब बूमः, प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- ·१०२ तत्वचिन्तामयों , वश्च प्रतिबन्धकाभाव उत्तेजकञ्च दाइकारणं, तथाचा- भयाभावे उत्तेजकासत्वे पर दाहः स्यात्, उत्तेजकति प्रतिबन्धके दाहो न स्यादिति चेत् । न । अधिकरणा- भावावेव स्वरूपसम्बन्धः तयाघटवद्भूतलचत्वरीयतद- भावयोरपि स्वरूपसत्त्वे घटवति घटाभावव्यवहारा- लेन सम्मतिपत्तेः। यतु विशिष्टे दानयोगाभाव एव हेतुरित्य- न्यथामिड्युपवर्णनं, तन्न, न हि दाहाद्यन्यथानुपयत्या तत्कस्पन येना- न्यथामिद्धिः, अपितु प्रतियोगितादच्छेकमेटेनामावभेदस्य मामा- शिकवेन । न च क्रेऽपि तस्मिन्न हेतुलं उनान्थयामिद्धेरिति वाच्यम्। दाहसंयोगाभावस्य व्यधिकरणतया दाहसमानाधिकरणस्य दाल- निरकविशिष्टाभावस्य जनकत्वेन तस्यैवान्यथासिद्धः । यच उत्तेजक- रूपा विशेषसामय्येव इतरम्त इति विमिष्टामावान्यथामिद्धिरिनि, तदपि न, प्रतिवन्धकाभावहेतुलमग्टहोला उत्तेजक हेतुलस्यापि पहा- सम्भवेनोपजीव्यविरोधात, तथा हि प्रतिबन्धके मति कायंदर्भन- मसति च दर्शनमन्तरेणोत्तेजकान्वयाधन विधानासम्मः सामान्य- सामग्रौत एव कार्यसम्भवात् नदर्शनेन तु नदभाव हेतवनिमये मायपि प्रतिवन्धके मति उत्तेजकसमवधानाध्नायमानो दाहो- छेदकान्तरं कन्पयति न त कारणान्तरमुपगोव्याविरोधात् । म र অনিষামাবলৈ লোহানীতি - जोयाविरोधः तस्यात्यागादधिकस्य च नमवेशात् । रसुतोऽवोदक- मधोनीपजीच्या अवच्छेदकमन्तरेणापि मनिबन्धकाभारतत्यपह- ·ईश्वरानुमान। पत्तेः, किन्तूपश्लिष्टस्वभावत्वं, तच्च सम्बन्धान्तरं विना विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम् । न च घटवद्धृतल-चत्व- रौयतदभावयोर्विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमस्ति, घट- वति कदापि घटाभावप्रत्ययानुदयात्, तदिहापि प्रतिबन्धकानेजकाभावयोर्विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वं खरूपसम्बन्धः, अन्यथोत्तेजकवति प्रतिबन्धके चत्वरी- योत्तेजकाभावविशिष्ट प्रत्ययापत्तेः, तादृशस्वरूपसम्ब- न्धाभावश्च प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकप्तद्भावे उभयाभावे चाविशिष्ट एव । सम्भवात् प्राथमिकत्वस्यैव दैववशमन्यन्नत्वात् । किञ्च उत्तेजकमननु- गतमिति न दाहहेतः विशिष्टाभावहेतुले चाननुगतानामपि तेषां यावन्तोऽभावा: तावद्विणियमण्यभावस्थानुगतस्य सम्भवेन स एव दाह- हेतुन तु विशेषसामय्यन्तरकल्पनमिनि मझेपः । 'तक्षेति, 'सम्बन्धान्तरमित्यादिकं सम्बन्धलमिति, तदवच्छिना- भाव इति भावः। ननु सम्बन्धमत्वेऽपि विशेषण विशेष्यप्रतियोगिकसम्बन्धलावच्छि- बात्यन्ताभावः कारणमुच्यते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न सम- स्वाभावस्थ विरोधो नान्येन, तेन सम्बन्धवावच्छिन्नसत्त्वेऽपि नोना- त्यन्ताभावो विरुध्यते तदरं लावाविशेषणवच्छिन्नविशेष्यात्यन्ता- भाव एव हेतरस्तु पनायुक्त्या नवदेव प्रामाणिकत्लेन लघुतया च जन- ·तापितामयी यहा श्रदण्डपुरुयस्याभावे दण्डी पुरुपो न प्रतियो- गौ तस्यादण्डत्वाभावात् किन्त तदन्याय तस्याभायो दण्डिसद्भावेपि दण्डमाषसत्ये उभयासचे चाविशिष्ट- इति तस्मात् केवलपुरुषाभावव्यवहारोऽनुगतः। तदुक्तं न हि दण्डिनि सत्यदण्डानामन्येषां नाभावः, किन्तु दण्डाभावस्यैवेति युक्त, अन्यथा नवान्येपामिति पदस्य व्यर्थतापते, तथा केवलप्रतिबन्धकाभावे उत्तेजकसद- कृतः प्रतिवन्धको न प्रतियोगी तस्य केवलत्वाभावात् किन्तु तदन्यः, तदन्यस्य च केवलप्रतिबन्धकस्याभावे फलमभवात्. एवोकामावावधिमण्यत्यन्नाभावः कारणं तु बम रति म पणिकलामारा । म पात्यन्तरभावम्न मदासमवेन प्रागपि फायपित्तिा, मिरयत्वेन घटाभाववभ-ममयविशेषाव- সিমমমমম্মাজৰ হব লাহিনি ঘুৰিধোনির निषतया मिद्धान्तयति, 'यदेति, 'दण्डौ पुरुष रति दण्ड-पुर- पत्वं न भनियोगितावधेदकमित्यर्थः, एवमयेऽपि, 'कि तदन्यः' तदभाववानित्यर्थः, तथा सदभाववत्वं मतियोगिनावटकमिति भावः । यथाथुने तु तम्यैव समयभेदेनादण्डतशेताभावप्रतियोगि- वेन तदन्यत्वाभावात् भेदाभेदानभ्युपगमादिति दोपः, 'अदखाना- मन्येषां' दण्डाभाववत्त्वावधिवानामित्यर्थः, 'अन्यति पदि विशेष- पाभाव एवन विभेदणावच्छिन्नविशेयाभावः नदा, 'अन्येयामितीति (१) तदन्यः प्रतियोगीति वन ·ईश्वरानुमान। उत्तजकसहितप्रतिबन्धकसत्त्वे उत्तेजकमावसत्त्वे उभ- यासत्वे वा विशिष्ट एवेति नाननुगमः । उत्तेजकापनये च केवलप्रतिवन्धकोऽस्तीति न तदभाव इति दाहो न भवतीति। ननु न प्रतिबन्धकाभावः कारणम् एकदण्डान्वये घटोत्पत्तिवत्प्रतिबन्धकसत्त्वेऽपि प्रतिबन्ध- कान्तराभावेऽपि) कार्यानुदयात, न हि यावत्कारण- तावच्छेदकावच्छिन्नं तावदन्वये कार्यमिति चेत् । न । प्रतिबन्धकाभावत्वेन न कारणत्वमन्योऽन्याश्रयात् किन्तु मण्याद्यभावत्वेनेत्युक्तत्वात्, तत्त्वेऽपि वा घटे दण्ड- सलिलादिवत्प्रतिवन्धकाभावकूटस्य दाहहेतुत्वात् । यहा प्रतिबन्धकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिक एवाभावः कारणम् स च यावदिशेपाभावनियत इति न प्रति- बन्धकसत्त्वेपरप्रतिबन्धकाभावेऽपि कार्योदयः प्रति- विव्यवाचकपदानुपादानापत्तिरित्यर्थ.। 'उत्तेजकापनय इति, पुन- रुत्तेजकप्रयोगे उत्तेजकाभावावच्छिन्नतन्मण्यभावोऽस्त्येवोकयुकेरिति स्मर्त्तव्यं । ननु कार्यानुत्यादनियतत्वं प्रतिबन्धकलमिति नान्योन्या- ऽश्रयत्वमित्यत आह, 'तत्त्वेऽपि वेति । नन्वेवमन्योन्याश्रयाभावे तत्मामान्याभाव एव लाघवाद्धेतुन तु यावत्तदभावा इत्यरुचेस्तदेव सिद्धान्तयति, 'यवेति । वस्तुतस्तु व्यवस्थित विकल्पोऽयं यत्रोत्तेजक- (२) तदन्यप्रतिवन्धकामावेऽपीति ख• ! 14 ·सावचिन्तामणी बन्धकस्य च संसर्गाभावो हेतुः तेन तत्सत्त्वे तदन्यो- ऽन्याभावेऽपिन कार्यम्। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याति- कारणत्वयोर्महे संसर्गाभावस्य त्वयापि हेतुत्वानी- कारात् अन्यथा सामग्रीव्यापकयोः सत्त्वे तदन्योन्या- मस्ति तबोत्तेजकाभावावच्छिन्नदत्यन्ताभावस्य सामान्यामावल- सम्भवात् नसामान्याभावो इतुर्य तमस्ति यथानुमित्यादौ बाधादिः तत्र तत्सम्बन्धाभावमावस्य हेतुतया मागभाव-प्रध्वंसा- दिसाधारणचित्रात्मकमामान्याभावासम्भवात् यावद्विशेषाभावकूटस्य कारणत्वं तदभिप्रायका सम्बन्धाभाववेन प्रतिबन्धकाभावस्य हेतु- नया प्रागभावादिरपि तस्य हेतरित्यादिग्रन्थः, अन्यथोत्तेजकाभाव- विशिष्टप्रतिबन्धकाभावस्यात्यन्ताभावतया तुरीयतया वा उभय- थापिन प्रागभाव-प्रध्वंसयोहतत्वमिति विरोधापातात् । 'प्रतिबन्ध- कस्य नि, यद्यपि उत्तेजकाभावावछिन्नाभावस्यात्यन्ताभावात्मक- तया तदन्योन्याभावमादायातिप्रमङ्गशव नास्ति श्रभावकूट हेतु- तापक्षेऽप्यन्योन्याभावमादायातिप्रसङ्ग एव न यावदभावाधौनकार्य- स्खैकस्मादनुत्पत्तेरिति, तथापि यावदभावइतना हि न यावता- मभावाना इतना एकत्र प्रागभावादिमीभावासम्भवान्, तथाच यावतां मण्यभावादीनां सम्बन्धाभावकूटकारणवानिर्वचनेऽन्योन्या- भावमादायातिप्रसङ्ग स्थादेवेति नदभिप्रेत्येतदुतम् । ननु भवेदणेवं यद्यन्योन्याभावव्यात्तं सम्बन्धाभावरूपं वस्तु भवेदित्यत श्राइ, 'अन्यथेति, अन्यथानुपपत्त्या वयापि तस्यायुपेय- वादिति भावः।

·ईश्वरानुमान। भावे कार्यव्याप्याभावापत्तौ कार्य-कारणव्याप्य-व्याप- कभावे व्याघातात्। किञ्च तवापि प्रतिबन्धकाभावे शक्तिरस्तौति तत्सत्त्वे तदन्योऽन्याभावमादाय शक्ति- सत्यप्रसङ्गः । न च स दुर्वचः, न वा प्रागभावादित्वे- नाननुगम-व्यभिचारी, प्रतियोग्यधिकरणयोः संसर्ग- मारोप्य यो निषेधः स संसर्गाभावः । भूतलं घट- संसर्गों नेत्यत्र भूतले घटसंसर्गस्य संस! नारोप्यते किन्तु तादाम्यम् । वयन्तु ब्रूमः यत्र प्रतियोगिनमधि- ननु व्याप्ति-कारणतयोग्रहेण नान्योन्याभावमादायातिप्रसङ्गो येनोभयाभ्युपगम: स्यात् तथा हि मामयभावे कार्याभाव इति कालगर्भ वाच्यम् तथाच व्यतिरेकवेनैव सामान्यतोऽन्धयादिग्रहः सम्भवत्येव यदा मामय्यन्योन्याभावस्तदा कार्यान्योन्याभावस्थ सत्त्वात् व्याप्तौ तु यत्र वन्यभावः तत्र धूमाभाव इति संसर्गाभावपक्षेऽपि व्याप्तिमरौरमविष्टसंसर्गविशेषावच्छिन्नवस्थापि प्रसङ्गवारणायावश्य- वाच्यत्वे तत एव निर्वाहेन्योन्याभावव्यावृत्तसंवर्गाभावाभ्युपगमस्य निर्वी- जत्वाखरसादवण्याभ्युपगन्तव्यले बोजान्तरमाह, 'किञ्चेति। अल्प- कथामाश्रित्योतिमधुना वादकथामाश्रित्याह, 'न च स इति, 'प्रति-. योगीति यत्र प्रतियोग्यधिकरणप्रतियोगिकसंसर्गविषयतया यस्या- रोपवं तादृशारोपपूर्वकनिषेधावगमविषयवमित्यर्थः, यथाश्रुने त प्रतियोगिन्यधिकरणसंसर्गमारोणेत्यर्थः । ननु तादात्म्यमपि संसर्ग- एवेत्यन्योन्याभावाच्याप्तिरित्यखरसादाह, 'वयन्विति, 'प्रतियोगिन- ·तत्त्वचिन्तामणे करणे समारोप्य निषेधावगमः स संसर्गाभावः, यव चाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्य निषेधाव- गमः सोऽन्योन्याभावः। भूतलं न घट इत्यत्र भूतलस्य घटत्वावगमात् घटत्वमेव च घदतादात्म्यम्। मिति प्रतियोगिन्यधिकरणसंसर्गमित्यर्थः, अन्यथा भूतले घटो- नेत्यच भूतलस्य विशेषणतया घटस्य चतच विशेग्यतया धनारी- प्यत्वेनाममवापातात् । 'यत्र घेति, प्रतियोगितावच्छेदकस्यारोपः प्रकारतया द्रष्टव्यः न त मम्वन्धतया सम्बन्धावच्छिवप्रतियोगिक- सम्पन्धाभावातिव्याः। न चासम्भवो घटो न पट इत्यादौ पटा- भेदात्मनः पटवस्य सम्बन्धतथाऽरोप्यत्वान तु प्रकारतयेति वाच्यम् । तादात्यारोपेऽपि पटलादेरेव प्रकारवाच तु पटादेरिएतावच्छेद- कामकारतया अन्यादृशाज्ञानस्थाप्रवर्तकत्वात् दयानेव विशेषो यदेकर पटवादिसमवायेन प्रकारोऽपरत्र स्वाश्रयतादाम्येनेति। यहा प्रति- योगितावच्छेदकत्वं यद्यच्छित्तिधीजनक तदा संमर्गाभावे गतं, यदा तत्प्रतियोगिमात्रवृत्तिवं नदा सम्बन्धाभावेऽमतिमशन यथाश्रुन- मेवादरणीयं । अच वदनि तादृशारोपजन्यावमभावप्रतीतो याह्य- • मनुगतधर्मावच्छेदेन तस नामविषयानुगमेनेति मंर्गाभावविषय- बादि नदायम् तथाच प्रतीतेविषयानुगमे किमनेन अननुगमे भनौ तेरिदमपि दुर्गह। किञ्च तत्पूर्वकत्वं तत्कारणकत्वं तच च नियमविण्योरत्यन्ताभावान्योन्याभावयोरन्यतरस्य पूर्ववप्रविष्टप्राग- भावस्य च स्वरूपे विचार्यमाणे संसर्गान्योन्याभावयोरन्यनरमतीत्य- ·ईश्वरानुमान। आरोपस्य हेतुत्वे कि मानमिति चेत्, मा भूत्ताव- दन्यत्, नेदमिह नेदमिदंइत्यवाधितविलक्षणव्यवहार- रव तब मानमिति । ननु प्रतिबन्धकात्यन्ताभावो न हेतुः तस्मिन् सत्यपि कार्याभावात् । न हि करादौ पेक्षायामुक्तलक्षणस्य कथं नान्योन्याश्रयलं अतीन्द्रयाभावाव्याप्तिय तबारोपपूर्वकमतीत्यभावात् । यत्तु भारोपपूर्वकमित्यवारोपस्थाभाव- गर्भवेनान्योन्याश्रय इति, नत्र, प्रतियोगिमतानत्वेनैव जनकनया आरोपवस्थाविववणात् । न चाभावधमविषयातिव्याप्तिः, तवाप्यनु- भावेनाभाववत्त्वधमः किन्वभावशून्येऽभावभ्रम इत्यभावसामान्यलक्षण- स्थातिव्याप्यभावात् आरोयस्यायभावत्वादिति । अत्र ब्रूमः । प्रति- योग्यारोपपूर्वकनिषेधधीविषयतावच्छेदकत्वं संमर्गाभावत्वं, एवमये- ऽपौत्येतदुभयलक्षणं, स्वरूपन्तु यद्दिषयतावच्छेदकं संसर्गाभाववादि तत्खाभावामावत्वमखामावाभावत्वा तेन नोनसर्वपूर्वावकाशः । अस्ति च घटस्य योऽभावस्तदभावो घटो घटान्योन्याभावस्थाभावी घटत्वमिति। न च घटस्य योऽन्याभावस्तदभावो न घटाभाव इति खसंसर्गाभावाभावोलवणर्थ इति पुनरन्योन्याश्रय इति, खाभावा- भावत्वमित्यत्र वस्तुतो यद्यपि संसर्गाभाव एव पर्यवसितः तथापि संसर्गाभावलेन तत्र न प्रविष्टः प्रभावलेनैव खसंसर्गाभाव उपस्थित- इति न काचिदनुपपत्तिः, अन्योन्याभावस्य स्खप्रतियोगिकाभाव- मात्राभाववादिति सर्व सुखें। ‘मा भुत्तावदिति, तथाप्यन्यदस्तीति उच्यते, तचारोप्याभावे तत्तदभावबुद्धिवेजात्यानुपपत्तिरारोप्यसम्ब- ·मचिन्तामको मण्यत्यन्ताभावः तत्सयोगात्यन्ताभावो वा, मणे स्वा- वयवरत्तित्वात सयोगस्य चाण्याप्यत्तित्वात्। अतएव न तपागभाव-मध्वंसा हेतू तयाः करादौ अत्तेः) गुण-कर्मादेश्च प्रतिवध्यत्वानापत्तेः तस्य जन्यमाना- श्रयत्वेन( तब तयोरभावात् । न चान्यः संसर्गा- भावच्छेदमन्तरेणभावभेदाभावमम्भवादित्यादि, 'नेदमिहेति, यदि नारोपः हेतुस्तदा भूतले घटसम्बन्धान्योन्याभावमत्त्वे कदाचिन्नेदमिह कदाचिन्नेदमिनि प्रतीतौ वैज्ञवशानुपपत्तेरित्यर्थः, अनुपलभादौनां জাল নীল জাহান্ধনি হৃত্বিযুদ্ধ ৰূল্প- नौयत्वेन पारिमेय्यादारोपहेतनायामथान्तरिति भावः । यथाश्रुते फलीभूतप्रत्ययस्थ वैलवानोपन्यासेनोक्तारोपकारणतायां प्रतीनि- विधया मानमित्यसङ्गतोपन्यामापरित्यवधेयं । 'गुणेति, गुणादेः (१) सापयवत्तित्वात् करावयवावच्छितिवाद, तथाघ किचिदव यवाबछेदेन करादौ मणः मतदशायामि किचिदषयवारच्छेदन मद्य यन्नाभावसथात् दाहापतिरिवि भावः। (२) वंध-धागभाइयोः प्रतियोगियमवायदेशतित्यनियमेन मण्यादि. पारामाव-ध्वंसयोन करादित्तिवमिति । () অন্ধ গন্মৰ ৰিহা ন ব ময়মৰমবিকাঠি, বিশ্ববৈধ प्रागमावरप्रतियोगि मति माविगिर्व, देश वामेश्देश प्रागभावस्यामि संग्रह इति। (8) स-भागमाश्योरभावादियः ।

·ईश्वरानुमान। भावोऽस्तीति चेत।न। संसावच्छिन्नमतियोगिकस्या- भावविशेषस्य सति प्रतिबन्धकेऽभावात् । स च समय- विशेषावच्छेदेन संसर्गितया अत्यन्ताभाव एव तथैवा- न्वय-व्यतिरेकावधारणात्। अथैवं प्रध्वंस-मागभावस्थले समयविशेषावच्छिन्नात्वन्ताभावेनैवोपपत्तौ न तयोः सिद्धि:(१) अत्यन्ताभावा ह्यव्याप्यत्तिः तस्य चैकच प्रतिवध्यत्वं तदा यदि प्रतियन्धकाभावाभावौ तत्र, म चाभावस्तबेति भावः । श्रभावविशेषस्येति तत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिकस्य प्रति- योगिविरुद्धस्य चेत्यर्थः, नथाच संयोगावचिनप्रतियोगिकतन्मण्य- त्यन्ताभावो व्याप्यत्तिसंयोगात्यन्ताभावद्य हेतुरिति नोक्तदोष इति भावः । नन्वत्यन्ताभावस्य नित्यतया न कदाचित्कार्योत्पत्तिरित्यत- शाह, 'म चेति नित्यत्वेऽपि तदधिकरणस्वभावता तस्य कादा- चित्कौत्यर्थः,। नम्बत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिमादेयर) अवच्छेदक विनानुपपन्नमित्यत्यन्ताभावावच्छेदकतयैव तो सिद्ध्येतामित्यत आह, 'अत्यन्नेति, प्रागभावादिवत्यवच्छेदककाल एव तदवच्छेदकोऽस्तु कि (९) न तयोः सिद्धिरिति तयोः ध्वंस-मागमावयो न सिद्धिरित्या, तथाच य-पागभावोक्षेखिनी प्रतीतिः दानविकोयो ध्वंसाधिकरण- कालः तदछिनात्यन्ताभावं वास्तविको यः प्रागभावाधिकरणकाल: तदधिमान्यन्तामावभावगारते न सतिरिक्षध्वंस पागभावाविति भावः। (२) प्रतियोगिमानदेशमित्यर्थः ।

·११२ नावचिन्तामणौ (२) भावाभावे कचिद्देशोऽवच्छेदका • कचित्काल इति) चेत् । ना तत्र विद्यमानताविरोधित्वेनैव कपाले न घट इतिप्रतीतिलक्ष्मण्यात न त्वेवं भूतले घटा- भावप्रतीति अन्येतु भविष्यति घटेो नष्ट इति विलक्षणमतीत्यो- रत्यन्ताभावेनैकेन समर्थयितुमशक्यत्वात् अन्यएवार्य संसर्गाभावदत्यप्याहुः। एतेन विशेषणाभाय-विशेष्याभाव-सदुभयाभाव- घटितं सामग्रीचयमेवास्तु दाहे च जातिचयकल्पन- ताभ्यामनर्गताभ्यामिति भावः । 'अपीत्यस्वरसे नदीजमुझान्यथा- मिहिरेवेति । विगीतत्वेनेति यद्यनिषिद्धत्वं श्रुत्यनुमापक (१) वयाच कामतितायां देशस्थावच्छेदकले, देशमितायां कालस्या- বন্ধেব মিনি মা। (२) ध्वंस-प्रागभावावगापितोत्यो घनिहाविद्यमानताविरोधिवेन एक- ব্বি ইষ্ট ঘামাবম্বৰধি ইয়াল ঘরে বিলধন त्यन्तामाबादशाहप्रवीः घटनिविद्यमानत्याविरोधित्वेन मियो- वैशक्षण्यमिति भावः। (२) भूतले घटामावलौतिः न घनिविद्यमानताविरोधिनीयर्थः। H) विषयलक्षणस्य प्रतीतिलक्षण्यनियामकतथा धंध-प्रागभाराव- गाधिपतीयोः व्यायन्नामावविषयकत्वे वैतक्षासम्भव इति मावः ।

·ईश्वरानुमान। मिति प्रत्युक्तम्। अनुगत हेतुसत्त्वात् दाहवैजात्यस्य योग्यानुपलम्भवाधितत्वाच्च व्यक्तियोग्यतयैव जाति- योग्यत्वेन योग्ये अयोग्यजात्यभावात् । ननु प्रहर मा दहेत्यादौ सावधिमन्त्रपाठे मन्त्रविनाशे दाहः स्यात् । न च सङ्कल्पविषयकालविशेष एव तब मति- वन्धकः, सङ्कल्पना समयस्य स्वतोऽविशेषात् । न च उद्देश्यत्वमेव तत्र विशेषः, तस्य विनाशात् । न चाद्देश्यध्वंसोऽपि हेतुः, तस्य यामादूर्ध्वमपि सत्त्वात् । न च मन्त्र पाठजनितमदृष्टमेव तत्र प्रतिवन्धकम् तत्कालदाहामाप्तिकफलनाश्यत्वेन नाये दाहप्रति- वन्ध इति वाच्यम्। प्रतिबन्धकमन्नपाठस्यानिपि- द्धत्वेनाविहितत्वेन चादृष्टाजनकत्वात् तदाचारस्य विगीतत्वेन श्रूत्याद्यननुमापकत्वादिति मैवम् । उद्दे- श्यत्वज्ञानाहितसंस्कारविषयकालस्य प्रतिबन्धकत्वात् । तादृशाविगीतत्वाभावो यद्यस्ति तदा श्रुतिनिषिद्धत्वादधर्मजनक- मेव नदभावेऽविगीतवं श्रुत्यनुमापकगेवेत्युभयथापौदमुकं, तथापि मिष्टामत्तिविषयत्वं विगीतत्वमभिमेत्य तदुकं । वस्तनम्न अलौकि- कत्वात् तदनुमानमिदं तु लौकिकमेव मत्यादिवदित्यवधेयं । (कियोग्यतैव जातियोग्यवे मानमिति ख• । 15 ·ঘিলামী ननु प्रतिबन्धमकुर्वतामप्रतिवन्धकत्वेन शक्तिमनपकुर्वता मलादीनां न प्रतिबन्धकत्वं श्रतः प्रतिसिद्धिः। न च कार्यानुत्पाद एव प्रतिवन्धः तजनकत्वमेव प्रतिवन्धक- त्वमिति वाच्यम् । कार्यानुत्यादी हि न नत्यागभावो न वा तदुत्तरकालसम्बन्धः तस्य मन्त्राद्यजन्यत्वादिति चेतान। मन्त्रादीनामप्रतिवन्धकत्वात् तत्प्रयोक्तारस्तु प्रतिबन्धकाः तेच वत्करा सव मन्त्रादौ च कार्ये कारणोपचारात स्वार्थिककन्प्रत्ययाहा तथा व्यपदेशा, प्रतिबन्धश्च सामग्रौविरहः, मन्त्राद्यभावघटितसामग्री- विरहश्च मन्त्रादिरेव तदभावाभावस्य तत्त्वात् । नव्यास्तु न प्रतिबन्धकाभावः कारणं न वा शक्तिः किन्तु तत्तत्कालीनदाहविशेष प्रति तत्तकालप्रतिबन्धे- तरवह्न कारणत्वमिति प्रतिवन्धकाभावः कारणताव- , 'मन्नाधजन्यत्वादिति, यद्यपि योगवत्तेमस्यापि कृतिमाध्यत वक्ष्यतीति मन्वादिजन्यत्वमस्येव कार्यानुत्पादम्य तथापि मन्त्राच- जन्यवादित्यस्य मन्त्राधकरणकलादित्यर्थः, भवति अनुत्पादम्य मन्त्रादिजन्यत्वेऽपि गन्धादीनां तत्कारणता अनुत्पादपूर्वममयास- वात् प्रागभावं बिना तदभावात् प्रतिकन्धकलस्य च प्रतिबन्धगन- कावार्थकलादिति ध्येयं । मित्रमतमुपन्यस्यति, नियास्तिति ।

·ईश्वरानुमान।- १९५ च्छेदको न तु कारणम् दण्डत्ववत्, आकाशादौ त्वेक- व्यक्तिकेन यथा कारणत्वं वचित्प्रतिवन्धेऽप्यन्यत्र शब्दो त्पत्तेः किन्तु भेर्यादेः तथा कारणत्वमिति तत्प्रतिबन्धे- न शब्दोत्पत्तिरित्याहुः । तन्न, वहि-प्रतिवन्धकाभाव- योरन्वय-व्यतिरेकतौल्येनेाभयस्यापि कारणत्वात् न त्वेकमेवावच्छेदकं विनिगमकाभावात् । किञ्च यस्मिन् 'भादेरिति अतहुणमविज्ञानबहुनौहिणा भेयाकाशमयोगादि- रभिमतोऽन्यया नयैव भेान्यदा तव सदान्यच वा शब्दानुत्पाद- नापत्तेः । इदश्च समाधिसाम्यादुन, यदा प्रतिबन्धकाभाव एव हेतुतावच्छेदकत्वेनोयते तदा भकलमविकलमेवात्यन्ताभावस्या- व्याप्यत्तित्वादिति। मन्वन्वय-व्यतिरेकतौल्येन चेदुभयजनकत्वं दण्डदृढ़त्लयोरुभयोरपि जनकतापत्तिः। अथ तव चक्रादिसमवधानं दण्डस्य मावासम्बन्धा- दिति दण्डमाधजनकतायां विनिगमकमस्तीति वैषम्यमुच्यते तदे- तदभि-प्रतिबन्धकाभावयोरपि तुल्यं । न प्रतिबन्धकामावस्य वहिविरहकरादावपि मत्त्वात् माशासमवधानमत्येवेति वाच्यम् । अधिकरणविशेषनियतप्रतिवन्धकविशेषस्य कारणनरे भाव- सत्वेऽपि प्रतिबन्धेनाधिकरणविशेषविरोषितप्रतिवन्धकाभावकारणवस्य अवयवाच्यतया तादृशस्यास्य ममवधानं परम्परासम्बन्धेनवेत्यवग्या- भ्युपगमात् तथाच दृढ़ववदिदमवच्छेदकं अस्तित्वस्चेराह, 'किञ्चेति, 'यसिमिति, कार्यजनक दति भेषः, तेन फलोपधानवत्यां यस्यां ·तत्वचिन्तामणी सत्यपि यदभावात्कार्याभावः तस्य कारणत्वमायाति न तु तदवच्छेदकत्वम्। न हि कार्यायोगव्यवच्छेदः कारणत्वं, किन्तु नियतपूर्वसत्त्वम् । तच्च सहकारि- विरमयुक्तकार्याभावेऽप्यक्षतम्। अन्यथा चक्रसहित- दण्डत्वेन कारणत्वे सहकार्युच्छेदः । यस्य यद्धर्ममव- गम्यैव नियतपूर्वसत्त्वमवगम्यते तस्य तदवच्छेदक दण्डत्वमिव । सहकारी तु न तथा । ननु मा भूदा- व्यको सत्यामपि यदभावात्कार्याभावः न तदवच्छेदकमित्यर्थः, अतीदाहोपहितवहावेव प्रतिवन्धकमवायत्तयोः सम्भवनावच्छेदक दण्डदृढ़त्माचामत्वेनेकति घटोपतिदण्डदृढ़वाभाव एव नेति दृढ़त्वेनेवान्वयानुविधानमिति तदवच्छेदकमेवेति भावः । उक्त एव नियमे विपक्षबाधकमाह, 'न हौति, तथानिकार्यार्थिनः कारण- प्रत्यापातादिति भावः। 'किन्विति इतरसचे कार्याभावनियम- स्तदवच्छेदकमित्यर्थः, यथाश्रुते तु दृढदण्डत्वस्थानवच्छेदकवापाने ध्यातिरूपनियमगहे दृढावस्य व्यर्थवादिति भावः। 'अन्यथेति कार्यायोगेत्यादेः कारणव इत्यर्थः, दयापत्तावमहत्यापत्तिस्मैवेति स्मतव्यं । नवं दण्डलमपि सहकार्यवास्तु नावच्छेदकमित्यत आई, 'यस्येति यदि दण्डबापड़े दण्डहेतताग्रहस्तदा तथा भतापि न वैवं. किन्तु तदादायात्यवग्नं तदवच्छेदकमित्यर्थः । न घेवं दृढत्व नावच्छेदकं स्यादिति वाच्यम् । धमिद्वारा अनुविधानं दण्ड- - ·স্বানুমান। पत्तिः शक्ती मानमनुमानन्तु स्यात् तथा हि स्थिरो- ऽवयवी जनकदशाविशिष्टो वहिरजनकदशाव्याहत्त- भावभूतधर्मवान् जनकत्वात् कुण्ठकुठारात्तीक्ष्ण- कुठारवत् दाह्यासंयुक्तवः दाह्यसंयुक्तवहिवच प्रति- बन्धकसत्त्वे संयोगादेरजनकदशावर्तित्वेन तदतिरिक्ता- तीन्द्रियभावभूतधर्म सिद्धिः। यद्यपि शक्कर्भावहेतु- जन्यत्वेन नाजनकदशाव्यातत्वं तथाप्युद्भवविशिष्टा- यास्तथात्वम्। यद्दा धर्मेऽतीन्द्रियत्वं विशेषणम् । न च दृष्टान्तासिद्धिः, तुल्याधारत्वेऽपि लोहविशेषघटित- स्येति तादृपदण्डस्यैव नियतपूर्ववर्तितायह इति तदवच्छेदकमतएव न वैपरीत्यं विवचितविवेकेन चक्रधमिजमकालस्यैव दायतया घटकलस्याजनकत्वात् । न चैवमन्यं मतौति न्यायेन दण्डस्यान्यथा- मिद्धितापत्तिः, अन्यमुदासीनमित्यर्थस्य वक्ष्यमाणत्वादिति दिक् । 'स्थिरोऽवयवौति मण्णादिसमवधानमाचाधौनाजनकत्वायवहितकाले मामाघसमवहितो वहिरित्यर्थः, तादृभविशेषणस्यैर्यस्य प्रत्यक्षगम्य- वार्थमेव खिरोऽवयवौत्युनं, अवयवी योग्य इति पावत्, अन्यथा वहिवस्य परमाणाववृत्त्या अवयवौति व्यर्थं स्यादिति भावः । ननु यावज्जनकदमायावृत्तवं न मण्याधभावादिनियतकिविद्या- वृत्तवं संयोगस्यापौत्यस्वरमादाह, 'यदेति, न वैवं भावभूतपदं व्यर्थ, अभावस्थानुपलधिगम्यत्वेन भहनये तस्याप्यतीन्द्रियतया तदुपादानात् (१) बमनकदमायावकमावभूतधर्मवामिति ख..

·ননঘিনালী कुठारे विलक्षणच्छिदाकार्यवलादतीन्द्रियतीक्ष्णाच- सिद्धेः । अथवा तथाभूत रख पहिः कार्यानुकूला- तौन्द्रियादिष्टधर्मसमवायौ जनकत्वात् आत्मवत्, अतीन्द्रियत्वञ्च यद्यपि नसाक्षात्काराविपयत्वं अनित्य- साक्षात्काराविषयत्वं योगजधम्माद्यजन्यसाक्षात्कारावि- पयत्वं वा, परखं वा प्रत्यसिद्देः संयोगादिपञ्चक- अन्यन्नानाविपयत्वमैन्द्रियकाणामपि, तथापि संयोगा- धन्यतरप्रत्यासत्तिजन्यसाक्षात्काराविषयत्वमुभयवादि- गुरुनयेऽपि दुरदृष्टाभावादेरतीन्द्रियस्य धारणयोगदानमिति भावः । 'कार्यति कार्यानुकूलताद्रप्यसिद्धये, अतएव कार्यपदं स्वकार्यपरमत एव च हेतौ जनकत्वमपि नजनकत्वमन्यथा व्यभिचारापातादिति, अतएव चाग्रेनरमा दाई कार्य-तद- भावात्, अद्विष्ठपदमदृष्टवंदात्ममयोगेनातौन्द्रियपरमुष्णपान्तर- वारणय समवायपदमधुमक्रमेण मयाघमावारणयेति भावः । সন্তু ইনাহিন্মোভিত্তি সমাঘাৰান্ত ন ৪থিসবি नथा तत्प्रतिवन्धनार्थमेवोमप्रयासेन अन्यस्यापि तत्साधकस्यामसिद्ध साधकतया महत्त्यबादित्युभयसिद्धमतौन्द्रियवं निमशक अन्यारामिया केपाश्चिदर्थ दूपपति, 'परखमिति, व्युल्लमेण साम- नौयन्तेनाद्ययं न खन्यति शेष न परम्पतीत्यर्थः, तथापीति, यद्यपि संयोगादिजन्यज्ञानपञ्चकविषयकालमनुगतमत्येव तथापि स्टापेक्ष- येकामावस्य लघुत्वात नदर्भमेर माध्यमुझ । 'उभयनि, यद्यप्येवमुभय- ·श्वानुमान। सिद्धम्, अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वम् । न चाभावा- मतमुक उभयेति यद्यप्येवमुभयमतप्रसिद्भावन्यतरमिद्धव्यर्थविशेषणता तथापि माध्ये व्यर्थविशेषणतार्थान्तरं हेतव्यर्थविशेषणताधिकवलमिति प्राचीनमतेन प्रयोगात् । वस्तुतस्तु साथे व्यर्थविशेषणता न दोषः हेतुममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य गुरु- एपप्यवच्छेदके सुग्रहत्वादधिकरणगौरवस्थादोषत्वात् लघाविव गुरु- एमप्यधिकरण सत्यां सामन्यामभावग्रहादन्यथा तथाभूतावच्छेदकला- भावेऽग्टहौते विशेषणे तथा तावच्छेदकत्वग्रहे व्यभिचारित्वापत्तेः हेतौ तु नीलधूमनादि नाधिकरणकोटौ किन्तु अवच्छेदककोटा- विति व्यर्थविशेषणता भवत्येव । न च वौजसाम्यादुभयमपि दोष- इत्यनेन विरोधः, अन्योन्याभावगर्भव्याप्तेरेव गमकतेति मताव- एम्भेन तदभिधानात् तत्र हि साध्यवतोऽन्योन्याभावप्रतियोगितया माध्यस्यावच्छेदककोटिप्रवेशादुभयगर्भब व्याप्तिरनुमितिइतरित्युत- मेवेत्यन्यत्र प्रलयानुमानादौ सुव्यक्तं सर्वमिति । मन्वन्यतरत्वं प्रत्येक- माननिष्ठमित्यत आइ, 'अन्यतरलमिति, तदन्यान्यत्वञ्च संयोगवा- धवछिन्नजनकलानाश्रयत्वं, यथाश्रुते संयुफ़समवायादौ समवाय- गर्भतया संयोग-समवायान्यान्यत्वेन पञ्चग्रहणं विरुध्धेत । किश पूर्व- वदुभयमतसाधारण्यानुपपत्तिरात्ममनोयोगस्य योगिप्रत्यवादावपि जनकत्वात् संयोगत्वादि च विषयविशेषसंयोगबादि वयं अन्यथा- त्ममनामयोगस्यापि संयोगत्वेन जनकतयोकविरोधापत्तिः। न १ विषयपर्यन्तविशेषणे संयोगत्वस्य विशेषत्वपर्यन्तविपदा म युभोति ·सावचिन्तामणे तौन्द्रियत्वं, तस्यासिद्धेः । न च वही स्थितिस्थापके- नार्थान्तरं, तब तदभावात् कियाया वेगेनादृष्टवदात्म- संयोगेन वायत्त न चात्मत्वं नित्यत्वं वोपाधिः स्पर्शक- त्वादिमति घणुके साध्याव्यापकत्वात् । यहा पिण्डो- भूतो वह्निः दाहानुकूलादिष्ठातीन्द्रियभावभूतधर्मवान् दाहजनकत्वादात्मवत, न चात्मत्वमुपाधिः, अदृष्टत्वस्य . वाच्यम् । मनोगोररयोगिप्रत्यक्षस्य संयोगजन्यतया मनमोऽतीन्द्रिय लानुपपत्तेरिति भावः । तस्येति कमाक्षात्काराविषयत्वस्येत्यर्थः, नस्याधिकरणरूपतया मंयोगादिप्रत्यामत्येव ग्रहादिति भावः। यदा 'तस्येत्यनन्तरमतिरितस्येति मेषः, तथा पूर्ववदेव मंयोगादियान- समिति भावः। केचिदभावातीन्द्रियालमियननर दोप इति पदमध्याइरन्ति, तनाभावानौन्द्रियत्वेऽपि न कापि क्षतिरित्यर्थः, 'तथामिद्धे अती- न्द्रियावलक्षणसिद्ध, अपि तु प्रकृते अतीन्द्रियपदेनेदं विवक्षित तेनाभावातौन्द्रियदारममवायपदं माथे उपातं अन्यथा समतेन भट्टनये भावातीन्द्रियवेऽपि न्यायनये तस्यानयालेन तवारकसमशय- पदगर्भमाधमन्यतरासिद्धं स्यादिति वदन्ति । ननु यदि कार्यमामान्यगर्भ माथ्यं तदा विनिम्यापकनार्थान्तरा- मक्षा दाहलक्षणविशेष कार्यगर्भ नछापि नेति तथैवानुमानमाध, 'यति अदृष्टवस्य धर्मवादिरित्यर्थः, न चादिष्पदेनैव नधारित- ·স্বানুমান। दाहानुकूलत्वेनाइष्टे साध्याव्यापकत्वात् । अथवा कर- वहिसंयोगः कार्यानुकूलातौन्द्रियधर्मसमवायी जन- कत्वादात्मवत घणुकवच । न चात्मत्वं द्रव्यत्वं वोपाधिः, याएकैकात्व-स्पर्शादौ साध्याव्यापकत्वात् । यद्दा प्रति- बन्धकदशायां प्रत्यक्षासकलदाह हेतुसमवहिता दाहा- जनको वह्निः जनकदशात्तिका-नुकूलभावभूतधर्म- शून्योऽजनकत्वात् कुण्ठकुठारवत्। यदा तथाभूतो वहिर्दाहजनकदशात्तिदाहानुकूलभावभूतधर्मशून्यः मिति वाच्यम् । अद्विपदस्याव्यामज्यवत्तिलात्मकत्वात्। न चादृष्ट- लाभावेन कार्यत्वाभावाभावान तदनुकूलमिति वाच्यम् । अदृष्टय तयाप्यतया स्वस्वव्याप्येतरसमवधाने कार्याभावयापकाभावप्रतियो- गिवलक्षणका-भावमयोजकाभावप्रतियोगित्वरूपानुकूलत्ववत्त्वसत्त्वा- दिति भावः । 'कार्यानुकूलेति खकार्यानुकूलत्यर्थः । 'न चात्मत्व. मिति, दाहजनकवरूपपरधर्मवावच्छिन्नमाध्यव्यापकमिति मेषः । शद्धसाध्यव्यापकमाइ, 'ट्रव्यवमिति, 'घणुकेति । न च तनिष्ठस्यैक- वादेरनुकूलस्यातीन्द्रियत्वाभावात् तत्र माध्यमेव नास्ति कथमेत- दिति वाच्यम् । धाशस्थाविवक्षितत्वेन तासमवायित्वस्य च वधि- रूप्यसमवायाश्रयत्वात्मकतया समवायियणुकमादायैव तच माध्यम- स्वादिति भावः । ननुकूललं यवच्छेदकत्वं तदा दृष्टान्तासिद्धिरण जनकत्वं तदा गौ तथाभ्युपगमेऽपसिद्धान्त इत्युभयसाधारणं तदाइ, 10 ·অবঘিাময়ী दाधाजनकत्वात् दाद्यासंयुक्तवहिवत् । अनुकूलत्वच कार्याभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वं कारण-तदवच्छे- दकसाधारण, हददण्डत्वेन कारणत्वे दृढ़त्वाभावादपि का भावदर्शनादिति । उच्यते। सायं विनापि उभयसिद्धमतिवन्धकाभावादेव जनकत्वादिहेतुसम्भ- वात् विपक्षवाधकाभावेनानुमानानामप्रयोजकत्वम् । यदिच सहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनापाध्यनुपलभ- मावादेव व्याप्तिग्रहः तदा शक्तिसिद्दानन्तर तेनेव हेतुना साध्ये शक्यतिरिक्तत्वप्रक्षेपेण शक्यतिरिता दाहानुहलातीन्द्रियरार्मासिद्धिः। एवं इनदतिरिक्त- प्रक्षेपात्नेनैव हेतुनानन्ततादृशधर्मसिविप्रसङ्गः द्विती- थादितादृशधर्मसिद्धि विनापि प्रथमानुमितशक्तव जनकत्वाद्युपपत्तेन तादृशानन्तधर्मसिद्धिरिति चेन, हन्तवं शक्ति विनापि तदर्थसिद्धेः शत्या । यदि ईश्वरानन्त्यवत् न शक्तवानन्यमित्युक्तम्, तदवोधात् कार्यमाचे हि कार्टत्वेन कारणत्वं न त्वीश्वरत्वेन 'अनुकूललञ्चेति यथाचेतत् तथोक्तं । नन्वनुकूलनी न प्रयोजक: प्रतिकूलतकाभावसु प्रयोजक एव तथाचानन्ततादृशाखीकार एव प्रतिकूल रति प्रवाहोमास्त भनित सिध्यत्येवेत्यरुदोषानरमार, ·ईश्वरानुमान। विकटकवादिना वा गौरवात्, घटे त्वार्थः समाजः । एवमजनकदशाव्यातत्वेनैव प्रयोजकत्वं, न तु भावभू- तत्वेनेति गौरवात् । अपि च भावकार्यमास्य सम- वायिवारणजन्यत्वेन शक्करपि तथात्वात् शक्त्यनुकूला शक्तिरपरा समवायिकारणे मन्तव्या। एवं सापि सम- वायिकारणजन्येति तदनुकूलशक्तिस्वीकारे शत्यन- वस्था। किञ्च प्रघमानुमानेऽजनकत्वं न स्वरूपायोग्य- "अपि चेति, यद्यपि निमित्तकारणे तिरस्येवेत्यनवस्था तथाप्ये- काधिकरणकालान्तरामनिरूपानिएप्रसञ्जनाय समवायिकारणप- यन्तगवेषणं । यद्यपि प्रामाणिकतयेवमनवस्योद्धत शक्यत एव तथा- प्यवच्छेदकीभूतलावुत्पबायां कार्यामफिरुत्पद्यत एवेति प्राक् माक्यनिमत्वे. मत्युत्तरशक्तिमिद्धिरिति मूलभूतप्रथमानुत्पत्ती नैकापि स्यान्न वा भजापि स्यादिति मन्तव्यं । एता कार्यशक्षिपचे, यदिच नित्येव भकिस्तदा प्रतिबन्धकवहेरपि दाहापत्तिः। म सोडूता मा तदा नेति वाध्यम उद्भूतत्वमपि नित्यं यदि नदेव भक्तिस्यलेऽभिषिच्यतां किमन्तर्गडुना नित्यशत्यति धेयम् । ननु भावमाकार्यस्य समवायिकारणजन्यत्वं न परोमन्यते समवायस्य भावकार्य्यस्यापि तथाभावादित्युकयुक्तः समाध्यादिकलेनातुप्पवाह, 'किचेति, यद्यपि दितीयते मानसाधारणमिदं दूषणं तथाप्यजन- कखगर्भ-तदगाभ्यां कोटिदयं विभज्य प्रथमानुमानपदं प्रथमकोय- ·चिन्तामणी बम् वह्नौ कुठारे च तदभावात्, किन्तु कार्यानुप- धानम्, तथाच तदनुपधानदशायामपि वह्नौ शक्तिः कुठारे वैष्णमिति बाधा हष्टान्तासिविश्च लौइविशेषा- णामेव सानिशयच्चिदाजनकत्वमिति नातीन्द्रिय- तैयारसिद्धि। अग्रिमचतुर्पु बहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्व- मुपाधिः तुल्ययोगधोमत्वेऽपि सन्दिग्धोयाधित्वेन टूपक- नुमानपरत्वेनोभयपरं दृष्टयं। यहा बाधात् तब स्फुट एवं दोषः किमन्येनेति तदपहारेणेदं प्रथमपदं। यद्यपि चोतनविशिष्टा- भक्तिरजनकदमायावृत्तेरिति पूर्वपचे कण्टकोद्धारः स्फुट एवास्ति নখাবি নিয়ালিয়ন ধূর্নাঙ্গণীরুল মালামান মুষল इदमुतामिति भावः। श्रौन्द्रियगर्भ माथ्ये बाघोद्धारं मागु दूपयति, 'लौहेति। मनु जातिविशेषोऽपि स्फुट इति कार्य- विश्व्ययतया कार्यविशेपोयत्वात् भनेर कल्य. एव म इति विनिगमकाभावः यतस्तद्दोयमुपेक्ष्य तदनुमानमपिम, प्रथमाग्रिम- चतुष्के दोषान्तरमाह, 'अग्रिमेति, अत्र प्रथमइये घरमे च कार्य- पदं भाध्ययं यदि वहिकाय्यं परं तदा स्थितिस्थापकवनि पार्थिवे साध्यासत्त्वेन माध्यापकलमस्तीव्यनेनापार्थिवपचधर्मावच्छिवसाय. व्यापकलाभिसन्धानेन वा चतुर्वित्युनं, अन्यथा शाखादौ यथाश्रुते भाध्यायापकत्वस्य च विष्वापत्तरित्यवधेयम् । ननु प्रयोजकवेनैव तुल्ययोगक्षेमलमन्यथा नसत्त्वे सोपाधिमन्देहानवकामादित्यप्रयो- अकबर प्राकभन्दतोऽयुद्भावनेनाचिन्तपुनरुतमिनि नदित्यातव्यम् ·ईश्वरानुमान। १२५ त्वात्। अपि च जनकत्वस्य केवलान्वयित्वेन व्यतिरेका- प्रसिया नान्वय-व्यतिरेको।नचजनकत्वाभावस्य शक्ता- वेव प्रसिद्धिः, अन्योन्याश्रयात् । न च गुरुवचनपर- म्परात एव वाक्यार्थतया तसिद्धिः, त्वन्नये सिद्धार्थस्या- प्रमाणत्वात् । न च पराईसङ्ख्यायां साध्यजनकत्व-व्यति- रेकया प्रसिद्धिः, अप्रत्यक्षायाः शब्दकवेद्यायाः तस्याः प्रत्यक्षेण साध्य-हेतुव्यतिरेकयाग्रहीतुमशक्यत्वात्ारतेन दोषान्तरमाह, 'अपि चेति, 'अप्रत्यक्षाया इति। न चाप्रत्यक्षतया प्रत्यक्षतोऽन्वयादिर्मा ग्राह्यतां मानान्तरेणैव ग्टह्यतामिति वाच्यम् । मानान्तरं हि न शब्दः सिद्धार्थानुमानमपि मनियाहकानुमानस्य जनकवाभाव एव पर्यवमानात् । न हि जनकत्वाभावमन्तरेण का- -नुकूलातीन्द्रियाभावानुमान, जनकत्वसत्त्वे तस्यावश्यकत्वात् । न च 'तदनुमान माध्य-माधनाभावव्याप्तिग्रहमन्तरेण । न च मवाहस्तदुभय- व्यतिरेकप्रमिद्धिं विना, तदुभयाभावच माथ-साधन एवेति माध्य- माधनव्याप्तिग्रहे नदभावव्याप्निधौः तस्यां च सत्यां तदुभयव्याप्निधौ- रन्योन्याश्रय इति भावः। एतेन जनकवाभाव काभपरिमाणदौ ममि इति यत् केनाप्युकं तदपि प्रत्युतम् । न हि तदिरहः कापि प्रत्यक्षे, तम्य , स्वप्रत्यक्षाजनकत्वनियमादित्यतौन्द्रिय एव वाच्यः नवमेवान्योन्याश्रयमत्वादिति । एतेन पण्डेति, न च पराईमला- पण्डापूर्वयोः स्वयध्धमजनकत्वादेव नाजनकल मिति वाच्यम् । तन्मते बसस्याधिकरणदिरूपतया तेषां तमन्यत्वादिति भावः ।

·१२६ वाधिनतामयी पण्डापूर्वेऽपि तत्सितिरपास्ता । स्यादेतत् तणारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वादेकशक्तिमत्त्वमुपेयम् स्कजा- तीयकायें एकजातीयकारणत्वनियमात् । बह्मवान्तर- जातीये तेषां प्रत्येकं कारणत्वमिति चेत्। न । वह्निजातीयस्याकस्मिकतापत्तेः कारणगतैकरूपमपहाय कार्यगतबहुतररूपकल्पने गौरवान् । तणारणि- मणिप्रभववाहिपु अवान्तरजातेरनुपलम्भवाधितत्वाच । यच च तत्तदिन्धनप्रयोज्यं प्रदीप-दारुदहनादौ वैजा- त्यमनुभूयते तर कारणेघेकशक्तिमत्त्वमपि नास्ति । ननु मा भूत् केवला पापितयोशानुमामनं भक्तिमाधनं किन्तु यणादिस्यलेऽवच्छेदकावेन भक्तिमिद्यनन्तरं वहिनिष्ठदाहादिकारण- नावछेदको धर्मः गमिः कारणतावच्छेदकत्वात् बणनिष्टतादृश- धर्मवदित्यनुमानात् भक्तिः मिोदित्यभिमन्धिना हणदिशक्ति माधयति, 'स्थादेतदिति । ननु रणादिनिष्ठेका प्रतिस्तदा यदि मा नित्या अनित्यबे गौरववैपरौत्यं नित्यता न सम्भवत्येव मागुलवदित्यवरमादाह, 'हणेति, तथाच प्रतिव्यमिनिस्वीकारोपि न दोषः प्रामाणिकलाहौरवस्येति भावः । ननु कार्यवेजात्यमेका कारणभेदेन कृप्तमित्यत आई, 'प्रदीपेति, तानुपलब्धिबाध एवं नास्तीति भावः ।

·ईश्वरानुमान। किञ्च गोमय-वृश्चिकप्रभववृश्चिकादिषु वैजात्यकल्पने तत्प्रभवरश्चिकेवपि वैजात्यं कल्पामेवं तत्प्रभव-तत्य- भवेवपीति वैजात्यानन्त्यं विजातीयकारणानां विजा- तौयकार्यजनकत्वनियमात् । न च तयो कोश्चिकः, बुद्धिव्यपदेशयारविशेषात् । यदि विजातीयेचेककार्य- शक्तिसमवायान्न कार्यविशेषात्कारणविशेषःतदभावा- त्तदभावः काप्यनुमौयेत, तदभावेऽपि तज्जातीय- शक्तिमतोऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवादिति चेत्, वह्नि- रश्चिकादावेवमेतत्। निरूपितनियतवह्यादिकारणक- धूमादौ कुतो न तदनुमानम्। अन्यथा कार्यवैजात्ये- ऽपि तृणस्य वहिविशेष इव वह्नित्वेन धूमविशेष एव कारणत्वं न तु धूममात्रे। तृणादिप्रभवत्वग्रहानन्तरं वह्मवान्तरजापहवदहि-तदन्यजन्यत्वज्ञानानन्तरं धू- मावान्तरजातिमहा भविष्यतीत्यप्याशीत। वाधक विना धूमत्वेन यहिकार्यतेति चेत्, ताई वाधक विना धूमं प्रति वह्नित्वेन कारणवत्यपि तुल्यम् । यत्तु तृणत्वेन कारणत्वग्रहस्योपजीव्यत्वात्तद्रक्षार्थ वही जातिविशेष एव कल्पात इक्ति, तन्न, वह्नित्वेन कार्यत्वग्रहात्तद्रक्षार्थ तणादौ शक्तिकल्पनौचित्यात् । कारणव्ययेव जातिः कार्य इत्यरचेोपान्तरमाह, 'किचेति ।

·९२९ যবসলামী यथा चान्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृण-फुत्कारयोः परस्पर- सहकारित्वं तथैव तच्छत्योरपि परस्परसहकारित्वेन बह्मनुकूलत्वं तथैव कार्यदर्शनात् । एवं तृणारमि- मणि ए-फूत्कार-निर्मन्धन-तरणिकिरणानां वह्यनुकूल- शक्तिमत्त्वेन कारणत्वेऽपि पत्कारेण तणादेव निर्मन्धने- नारणेरेव प्रतिफलिततरणिकिरणैमैगेरेवानुत्पत्तिन तु मणि-फूत्कारादिभ्यः, मणि-फुत्कारशयोः परस्पर- सहकारित्वविरहात्। यत्तु तृण-फूत्कारादिस्तीमत्रये विशिष्टे शक्तिरिति, तन्न, तृणत्वेन गृहीतकारणताभनप्रसङ्गादिति उच्यते, तणारणि-मणि-फूत्कारादिव्यक्तीनामानन्येन प्रतिव्य- 'तथैव तच्छायोरयौति । नचेककार्यकारणतावच्छेदकावधि बाना परस्परमम्वलनं कार्यजनने तन्त्र तथाच वहिबावछिन्न प्रति कार्यजनकतावच्छेदिका या प्रक्रिस्तदवञ्चिमसम्पननं वा-फूत्कार- हमारपणेव परिणमति नैवं सकारिनियमः स हि फलविरोधेन निर्वहति सच कार्यतावच्छेदकभेद इति महकारिनियमादेव कार्यवेजात्यं । नम्वेकशक्रिमाचं जनकम्येति, मैवं, बणादीनां पति- बावच्छिन्नं प्रत्येकमनिमन्वेन फूत्कारादीनां हाजन्यवहिवाधव- हिन्न प्रति जयाप्त शालिमिटि-महकारिनिसस्योदयोग- पपत्तेरिति भावः। एकदेशिमतं निरस्थनि, 'यविति, 'प्रतिव्यकौनि। मनु नित्यता- ·ईश्वरानुमान। १२९ तिभावहेतुजनितानन्तशक्तिस्वीकारे गौरवम् तावद- मन्तव्यक्तिजन्यानन्तवहिव्यक्तिषु जातिकल्पने लाघव- मिति तदेव कल्पाते। न च जाती योग्यानुपलब्धि- वाधा, गोमय-दृश्चिक प्रभवश्चिकयोरोपन्नीलत्व-कपि- लत्वव्यङ्ग्यवैजात्यस्य प्रत्यक्षसिदत्वात्। रणजन्यनाना- वहिव्यक्तिपु तृणजन्यत्वज्ञानानन्तरं मणिजन्यव्या- वृत्तानुगतबुद्धिरस्ति जातिविपया। तणजन्यत्वनापा- धिना सेति चेत् । न । बाधकं विनानुगतबुद्धेस्तद्यङ्ग्य- जातिविपयत्वनियमात् । परे न गौरवमिदमिति नित्येव मास्तु । न च प्रतिवन्धोपि बणाद्दाहापत्त्याऽमित्यत्वं वायमिति वायम् । एकारणतामुप- जौव्य प्रतिवन्धकम्पनेत्युपजीव्यप्रथमकृप्तनित्यशको मत्यामपि प्रति- बन्ध फलादर्शनेन तहतोद्भूतत्वादिकल्पनात् । न युत्तरकालोनोप- जीवकानित्यधर्मान्तरकन्पनयैवान्यथा मिद्विरुपजीयां प्रथमकृतां - झिमपवदतीति । मैवम्। शनिझुपजीच्या प्रतिबन्धककम्पने न तु तमित्यत्वमपि, तत्कन्धनां विनापि प्रतियन्धादिकल्पनादिति भावः । 'जातीति, न ३ कारण एवैका जानिः कल्यनामिति वाध्यम् । मिनाबादिना सदरममगात् इति भावः । उक्युमया प्रमाणान्तरवस्तादेवातिरिमानिमिद्धौ तदवच्छेदकत्वकल्पनात् तद्- वृत्तौ च मणिजन्यव्यावृत्तफूत्कारजन्यत्वलवणानुगतबुद्धिरित्यर्थः, 'याधकमिति, फूत्कारम्य वहिलावष्टिनं प्रत्येव जनकले 17 ·तत्त्वचिन्तामयो न च गोमय-वृथिकप्रभवथिकपरम्परायामननु- गतजात्यापत्तिः, गोमयजन्यश्चिकप्रभवश्चिकेषु दृश्चि- कमभवत्वजातेः सत्त्वात् । वह्निमात्रे च दाइस्पर्शवान- वयवस्तत्संयोगः सेवनादिश्च कारणाणि । न च तणा- दिकं विनापि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः, विशेषसामग्रीमादा- युक्त्या मणिममवधानेऽपि कार्यापत्तिः हपजन्यवेन जनकले गौरव- मेवेति फूत्कारजन्यतायाहकमेव लाघवमहकतमवान्तरजाति कस्प- यनि मैव फूत्कारजन्यतावच्छेदिका पजन्यतावच्छेदकत्वेन मृतानु- गतधीकारणं न कोपाधेरुकलाघवेन जातेरावश्यकतया उपाधे. स्तत्प्रतीतावतन्त्रत्वादिति भावः। एतेनेदमपि निरस्तं कार्यताव- च्छेदकाननुगमस्यादोषतया तत्तदहिवमेवावच्छेदकमन्तु किमनु- गमेनोपाधिना जात्या वेति लाघववलादेव बाधकाभावेन काला- न्तरजातिसत्त्वाच । अतएव तत्तद्रव्यध्वमादौ कार्यऽनुगममवा- प्यादिनाशजन्ये तत्तयमित्वमेवरावच्छेदकमिति सिद्धान्तस्तवावान्तर- मानिर्भवति । तदयं संक्षिप्तविभागो यत्र जातिः प्रमिता यच वा साघवेन कल्यमानायां बाधकामावस्तचोभयावान्तरजातिरवच्छे- दिका अन्यवाननुगतो धर्म इत्यवधेयं । 'गोमयजन्येति, कार्यवेजा- स्टेन विजानीयकारणकपनं न तु कारवेजात्येन विजातीयकार्य- कल्पनमिति भावः। न हि वह्निमात्रस्याकरिमकवं, भागु नदु. द्धरति, वहिमात्र इति, रणकपादौ प्रसिद्धं तदभावच मणिभन्ये सग्रह इति तदवच्छेदेन मणिजन्यत्वं ग्रामिनि हेलन्तरमाइ, ·ईश्वरानुमान। . यैव सामान्यसामग्रमा जनकत्वात् । ननु तणारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वग्रहे शक्ति-वैजात्ययोरन्यतर- कल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात् । अथारणि-मण्यभाववति स्तोमविशेषेणं विना वहि- व्यतिरेका वृणान्वये वहिरित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तचैव स्तोमे तदितरसकल हेतुसमवधाने) तणान्वये वश्यं वहिरिति नियतान्वयेन रासभादिव्यारत्तेन तणा- दिकारणताग्रह इति चेत् । न। तृणं विनापि वह्नि- रिति ज्ञाने सति वहिनियतपर्ववर्तित्वस्य कारणत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् वृणाजन्ये वह्नौ मणेः कारणत्व- ग्रह इति चेत् ।न। व्यभिचारेण वह्नौ तणजन्यत्वाग्रहे तदजन्यत्वस्याप्यग्रहात् वह्निमावस्यैव तदजन्यत्वाच्च । न च मण्यजन्यत्वेन तणजन्यत्वग्रहः, अन्योऽन्याश्र- यात् । यत्तु यत्र कारणताग्राहकं नास्ति तत्र व्यभि- 'वहौति, व्यभिचारेण बणजन्यत्वं याह्यमिति वहिवावच्छिन्न प्रत्येव मणिजन्यलग्रहो वाच्यः स च न सम्भवति व्यभिचारादेवेति भावः । मह एक विशेषं प्रति न एभिएर इति विशेषमागहर ननिषेधति, 'नचेति । (३) सदितर हेतुसालसमवधान रति ।

·सावचिन्ता चारस्तवहपरिपन्धौति । तन्न । अबाधितनियतपूर्व- वर्तित्वाभावग्रहे तनावस्थासम्भवात् अभाषप्रमाया. भावज्ञानानुदयादिति उच्यते । उक्तग्राहकैर्वहिनिष्ठ- कार्यतानिरूपिनकारणतावच्छेदकरूपवत्वं तृणस्य - रणनिष्टकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदेकरूपवत्त्वं वहे- र्वा अकार्याकारणव्यारत्तं रूपं परिच्छिद्यते न तु तृणत्वेन कारणत्वं वह्नित्वेन कार्यत्वं वा, नबोभयथापि सम्भवति वहिवेन कार्यतया तदनुकूलशक्तियोगित्वेन च तृणादीनां कारणतया वहिवावान्तरजाति- 'उनेति, अन्यय-व्यतिरेको दो नियनान्वयथेकइति विनाद्- बहुवचन निर्देशः । 'प्रकार्याकारणेति कार्यकारणभाव-दत्यर्थः । न च उतव्यभिचारज्ञाने जाते कथमव्यभिचाररूपनियमगर्भ- हेतुतायह इति वाच्यम् । समानप्रकारकविरोधिज्ञानस्व प्र- तिवन्धकतया वणवावच्छिमस्य बहिजन्यत्वावछिन्नतितामायाति वहित्याश्रये एणलाश्रययभिचाराग्रहणात् वर्ण वझिजनकमिनि नदायययोहत-हेतमहावग्रहस्त स्थादेव गङ्गाघानं विना अयमे- धात्वर्ग इति जानतः "स्वर्गजनक गङ्गास्वानमिति श्रुतिवाक्य- जन्य ज्ञानवतः, अत एवाह न बणवेन हेतुत्वं वहिन कार्यवं (১) নববন্ধুঞ্জাক্কিমবনি | ·ईश्वरानुमान। १३५ विशेषेण कार्य्यतया वा तत्र विनिगमकमुक्तमेव । अथ तृणारणि-मणीनामभावचये न कार्य अभाव- चयाभावे कार्यमिति अन्वय-व्यतिरेकाभ्यामभाव- घयाभावत्वेन तणादीनां कारणत्वमिति न व्यभि- चारः अभावाभावस्य') भावपर्यवसन्नत्वादिति चेत्, अभावचयाभावः किं तृणादिप्रत्येकव्यापकोऽन्य एवर) उत तृणादिप्रत्येकमेव, श्राद्येऽभावस्य कारणत्वमिति वेत्यन्यथा कार्य-कारणभावाग्रहेण हेतु कार्यत्वं वेति सामान्यत- एव प्रतिषेधेत । न चोकज्ञानस्य हेत-इतमभावविषयत्वं अनुभव- विरुद्धमिति वाच्यम् । हनिष्ठकारणतानिरुपितकार्यताश्रयत्वादे- रेव कार्यकारणभावत्वात्। न घ कार्य्यतावच्छेदकत्वज्ञानं कार्य- तावदिषयमेव नेति वाच्यम् । तदवच्छेदकत्वस्य तदाश्रयमावत्ति- सार्थकत्वात् कार्यतावच्छेदकलविषयत्वे कार्यताश्रयत्वविषयवनिय- मात् । न चैवं रणनिष्ठकारणताप्रतियोगिककार्यताययावं ग्टहात- इत्येव क्रियता, अग्रिमविनिगमकगवेषणस्य सामान्यतोऽवच्छेदकत्वग्रह विनानुपपत्तेः सामान्यतोदृष्टावतारे सत्येव परिशेषावतारादिति भावः। 'कि एणदौति प्रभावत्रयप्रतियोगिक्रयामयत्तिपति- (१)पमावामावत्वस्येति ख.! (२) रिमादिप्रत्येकयापकोऽयेक वेति ख.।

·१३४ तत्त्वचिन्तामयो किमायातं वृणादिकारणत्वे। द्वितीये तणस्य नारणि- मण्यभावाभावत्वं तदुभयत्वापत्तेः । एतेनाभाववये न कायं तदभावे कार्यमित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां वृणादि- प्रत्येकस्य कारणत्वग्रह इति परास्तम् । स्यादेतत्, भूत्सहजशक्तिराधेयशक्तिस्तु स्यात्, तथाहि प्रीहीन् मोक्षतीत्यच कालान्तरका-नुकूलोऽतीन्द्रियोऽतिशयः मोक्षणजन्योऽस्तीत्युभयवादिसिद्धम् । स बौहिसम- वेता न वेति संशये बौद्धिनिष्ठ एव वाच्यः कथ- मन्यथा प्रोक्षितानामेव तेषां कालान्तरेवघातादी योगिताक इत्यर्थः, 'नारणैति सकलसाधारणकानुगतधर्माभावात् प्रत्येकपर्यवसाने भ एव दोषः इत्यर्थः, पूर्वमन्वयव्यतिरेकावच्छेदक- धर्मेणैव तेनैकलमित्युक्तं ददानोन्ननरूपेणावयाचविधान कार- णतादृशत्वादिनेति विशेष इति भावः। वस्तुतस्लेवमनुगतधर्मेण जनकवे फूत्कारेण तणादेरेवेत्यादिसहकारिनियमानुपपत्तिः श्रा- न्यजातीयखरूपयोग्यतावच्छेदकसमवधानेनेव फलोत्पत्तिः। नए हएजन्यवहौ फूकारो जनक इति वाथम् । गौरवेण जाती मम्भवन्यामुयाधेरनवच्छेदकत्वात् । तथात् फलविरोधमतरेण सह- कारिनियमानुपपत्तिः स एव हणादीनामन्योन्यविजातीयं जनकल- माधिपति नच जनकवैशात्यमिति नेछानुगतं तनावकेटक। अत एव सायन्यान्यत्वेनाप्यनुगतेन जनकलमपास्तमिति मझेपः । उभयमिद्धतामेव व्यवम्यापयति, 'कथमिति, नदेवामिद्धमिश्यागदाते, ·ईश्वरानुमान। १२५ विनियोगः, न च मन्त्रादिसहकृत त्वमेव व्रीहिषु विशेषः, तेषां चिरध्वस्तत्वात् । ननु कथं प्रीक्षित- स्यैवावधातादावन्वयः “बौहीनवहन्तौति श्रुतेस्तन्मा- चान्वयेऽप्युपपत्तेः । अथ “बौहिभिर्यजत" "बौहीन प्रोक्षति" "ग्रीहीनवहन्ति" "पुरोडाशैर्यजेतेत्यच यथा पुरोडाचे प्रत्यक्षायामबहतीहीणामवयवा- नुत्तिदारान्वयः प्रोक्षणे च यागार्थमुपात्तत्रौहिणां तथावधाते बौयाकालायां मोक्षितानामेवान्वयः बा- धकं विना शब्दानां सन्निहितविशेषपरत्वनियमात्, व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेपपरत्वमिति न्यायात्, अन्यथा प्रकरणादिसन्निहितत्यागे तदन्यसन्निधिक- ल्पने गौरवमिति चेत् । न । सबैकस्य दयं यच प्रोक्षणं तवावधाता न तु प्रोक्षणविशिष्टे यत्र रूपं तच रस इतिवत्, तथाच प्रोक्षणस्य शब्दन काला- 'नविति, ननु प्रोचिता इत्यत्र मोक्षणध्वंसस्य प्रतीतेः किं प्रोक्षण- ध्वंसजनकतायां तात्पर्यमथवा पूर्ववर्त्तिता प्रोक्षणस्येति भन्देहे विनि- गमकमनुमानमाइ, 'प्रोक्षणस्येति । न च ध्वंसहेतुतावादिनस्तदर्थमुपा- दीयमानत्वममिद्धमिति वाच्यम् । तदर्थमुपादीयमानत्वेन विधीय- मानवस्य विवक्षितत्वात् उपादानपदस्य विधिवचनत्वात् तथाच नत्कथन्ताप्रहत्तविधिमतिपाद्यत्वादिति पर्यवसित। अस्ति च "नौहि- भिर्यजेनेति श्रुत्यनन्तरं कथमेतदित्याकाण्यामवइनौतिनकप- ·तत्वचिन्तामणी लरकार्यजनकत्वावोधनात् कथं तनिर्वाहार्थमति- शयकल्पनम् । “प्रोक्षिता बौहयोऽवधाताय कल्पन्ते" इति वाक्यशेपात्रोक्षणविशिष्टस्यावधाते कारणतावधि- इति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि प्रोक्षिता इत्यत्र भूते क्तानुशासनादतीतमोक्षणे बीहाववघातान्वयः, तथाचावधाते प्रोक्षणध्वंस: कारणं न तु प्रोक्षणमि- ति। मैवम् । प्रोक्षणमवघातजनकम् प्रमाणतस्तद- र्थमुपादौयमानत्वात् अवधाते ब्रीहिवत् । न चाति- डि, अमोक्षितेऽवघाताभावादवश्यमवघातार्थ प्रोक्ष- णोपादानात् । न च व्यापार विना तथा सम्भवति । न च प्रोक्षणध्वंस एव व्यापार, प्रतियोगिनोऽहेतु- त्वापातात् । अन्यथा यागादावपि तथा स्यात् । फलस्य च नियतसमयोत्पत्तिकत्वमपूर्ववत् स्वभावा- देव भविष्यति । न च प्रोक्षणापलक्षिता ब्रोहयस्तथा, न्तायां प्रोक्षाविधिप्रवृत्तिस्तथाझौदमेव विनिगमकं वाक्यमेषस्य पूर्वभाक्योधन इति भावः । वस्तुतस्त प्रौनीतिविधिना प्रोक्षण- हेतुतापतौतेः वाक्यशेषादपि तद्धेतलं प्रतीयते न ध्वसस्येत्ति न हेलमिद्धिरिति भावः । प्रतियोगिन इति, यथा चैतत्तथा वक्ष्यते । (१) यागारपौति ख.

·ईश्वरानुमान। निरन्वयध्वस्तत्वेनोपलक्षणस्याहेतुत्वात्, कुरुणा क्षेत्रमि- त्यच तु कुरुज्ञानस्यतरव्यारत्तक्षेत्रव्यवहारजनका न तु कुरोः । अन्यथा यागोपलक्षितो यज्वैव स्वर्ग फलि- प्यति किमपूर्वेण । न च देवदत्ताद्यशरीर देवदत्तवि- शेपगुणजन्यम् जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् तत्रि- र्मितश्रग्वदिति तत्सिद्धिः, जन्मान्तरीयैरहष्टजनकत्वा- भिमतै नेच्छा-प्रयत्नैः सिद्धसाधनात्, तस्मात्प्रोक्षणा- दया भावभूतमतिशयं जनयन्त एव कालान्तरभावि- कार्यजनकाः प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् याग- चिकित्सावत, स चातिशया लाघवात् फलसमानाधि- करण इति ब्रौहिनिष्ठ एव तेन तत्समवहितत्वं नोहे: साक्षात्सम्बन्धात् पुरुपनिष्ठत्वे च बौहिणा साक्षात्सम्ब- . 'आचेति प्रायेणाव्यवहितकालवृत्तीत्यर्थः, 'भोगेति। यद्यपि ज्ञानज- मकलस्यैव सासर्य व्यर्थविशेषणता तथापि कधिषी कथिदुःसी- त्यादिवैचिव्यानुपपत्तिरदाएं विनेति नकसूचनाय विशेषणोपादानं, तविमिनेयुपलक्षणं नहोगसाधनेत्यपि विशेषणं द्रष्टव्यं, अन्यथा साधनकन्यापत्तेरिति । 'भावभुतमिति, अधातिभयपाहकमेवी- युल्यवष्टम्भेन भावभुने पर्यवस्थति। यदा तथैव मायं कर्त्तव्यं यथापन साध्ये प्यर्थ विशेषणता नयोफमधलादिति। 'फले ति फातोपपादकम्य पलसामानाधिकरणौचित्यादित्यर्थः। ननु लाघवं न विनिगमकं 18 ·१३८ तत्त्वधितामयो न्धाभावात् परम्परासम्बन्धे गौरवान न साधाबीदि सहितत्वं स्यात् । किञ्च यो यातफलार्थितया क्रियते स वाधकं विना तहतमेव तदनुकूलमतिशयं जन- यति यथा धाग-चिकित्से। श्रथ प्रोक्षणं पुरुयसम- वेतातिशयजनक कालान्तरमाविकार्यजनकल्वे सति विहितत्वात् यागवत् अन्यथा विधिविरोधादिति चेत् । न । कृषि-चिकित्सादिना व्यभिचारात अप्रयो- जकत्वाच तेन विनापि विधिसम्भवात् । स च प्रति- ब्रीहि नानैव। न चैवमेकीहिना फलानुदयस्ता- वसंस्काराणामभावादिति वाच्यम्। संस्कारत्वेन प्रयो- जकत्वे किञ्चित्समवधानेऽपि दण्डादिवत्कार्यसम्भवात् । अस्तु वा सकलबौधिनिष्ठ एक एव । न चैकसीहि- ना तन्नाशापत्तिः, किच्चिदाश्रयनाशस्य वृक्षादापिव उभयपक्षमत्त्वात् यथा फलवामानाधिकरये प्रको लाघवं तथैकवे- नापूर्व इत्यसरमादाइ, 'किञ्चेति, मोक्षणं नौहिसमवेतातिशयजनक तनिष्ठफलान्विततया क्रियमाणवादित्यवष्टम्भन शक्तिसाधकस्य वस्त- वत्वादिति भावः । उतानुमाने सत्मतिपकं पकने, 'थेति, 'यभि- चारादिति तथाचासनिपचितमुक्तानुमानमेव विनिगमकमित्यर्थः, सामानाधिकरणलाघवानादरे विनिगमनार्थीपन्यतानुमानमेवाम- योजकमिति लाघवमेव विनिगमक वायं तकलपई सामामाधि- ·ईश्वरानुमान। काऱ्यांनाशकत्वादिति। उच्यते। अतिशयग्राहक- मानालाघवसहवतात् स एक एव सिध्यति न नाना पुरुषनिष्ठश्च तथा हि प्रोक्षणमपूर्वजनक दृष्टदाराभावे सति कालान्तरभाविफलजनकतया विहितत्वात् याग- तदङ्गवत् कृष्यादौ दृष्टद्दारसम्भवात् न व्यभिचारी न वाऽप्रयोजकत्वम् ।याग-दान-होमादि-तदङ्गानामपूर्व- जनकत्वे इष्टद्वाराभावे सति कालान्तरभाविकार्यज- नकतया विहितत्वस्यैव प्रयोजकत्वादन्यस्याननुगमात्। न च यो यातफलार्थितया क्रियते स वाधकं विना करण्यस्यापि सावनिधनानात्वेन गुरुवात् अनुमानान्तरोपरभाञ्जे- त्यभिसन्धायापूर्व साधयति । अतीतप्रकारार्थमनुमानमाह, 'अपू- ति, 'अपूर्वजनक' अवधातानुकलापूर्वजनकमित्यर्थः, तेन निय- मापूर्वजनकतायास्तेनाभ्युपगमात्र मिद्धसाधनमिति भावः । 'दृऐति व्याप्तिः, दृष्टदाराभावे कालान्तरभावि यत्कार्यानुकूलाया यदि- पितं तत्तदकूतापूर्वजनकमिति सामान्यमुषो प्रष्टया, अर्थम्नु 'दृष्ट- दारामाचे सतीत्यस्यादृष्टान्यदाराभावे मतीति, प्राययित्ने व्यभि. चारवारलाय 'कालान्तरेत्यादि । न घेवं 'विहिततादित्यधिक, माध्यनिष्ठापूर्वपदस्य धर्मपरनया निपिद्धकर्मणि व्यभिचारवारणय तदुपादानादिति। शय्यादाविनि, यद्यपि विहितलाभावेनैव न तब व्यभिचारः तथापि प्रत्येकवर्णपायविभागविधिमा वैमनस्य रूपिदि- ·तत्वचिन्तामणी तहतमेव तदनुकूलं फलं जनयतीति नियमा, शत्रुबध- मुद्दिश्य प्रवर्तिते श्येनयागादी व्यभिचारात विपक्षे वा- धकाभावाच । नायि यदुद्देशेन यत् क्रियते न तत् तत्र भाविकार्यानुकूलातिशयजनकमिति नियमः, इविख्या- गादिभिर्व्यभिचारात् । ननु प्रोक्षितव्रीहिणा अदृष्टस्य अनितत्वादहिय इव न तस्य पुनरूपयोगान्तरं स्यात् धानात् विचितपदस्य बलवदनियाजनकपरत्वादा कन्यादौ विहि- नलगतगमनं द्रष्टव्यं । 'नियम इति, तथाच तवष्टम्भात् मोक्षणं मोहिनिष्ठातिमयजनक नौहिनिष्टकालान्तरभाविफलार्थितया क्रिय- मापखादित्यनुमानात् मत्प्रतिपक्ष इति भावः । 'शत्रुवमिति, एतञ्च सन्नते अस्मन्मते फलोपपादकमपूर्वं फलाश्रय एवं कल्प्यत इत्य वक्ष्यमाणयुया गयाथाद्धापूर्वम्य पितरोव ग्नापूर्वस्य शचुनिष्ठत्वमेव, अत एव पञ्चमटीकापि ममर्थ सिद्धवदाह, परमते पूर्व वाच्यं प्रतो विधिप्रत्ययवाच्यस्य कार्यस्य कश्चिततव मतीले कृतिममानाधि- करणमेवापूर्व, न हि स्वर्गकामो यजेत्यच यागविषयक कार्यमि. त्यन्वये कर्नाण्यातवाध्यमध्यान्वयः, भावनाम्वपिनेव तदम्बयादिति, स्वर्गकामो यागविषयककार्यवानित्येव सर्वचाक्य इत्यस्यापूर्वाश्रयत्व- मपि दुष्कन्पमिति ननातेनेदमुक्त, अस्मन्नाते दोषमाह, 'विपक्ष- इति।न च फलमामानाधिकरणलाधवमेव विपक्षवाधकमिति वाय। नानावगौरवेण तमाधवानादरत्वस्योमावादिति भावः। 'यदुनेनि था क्रिया यदिषया तनिष्ठफलानुकूलातिजयजननीत्यर्थः। 'वधि- ·ईश्वरानुमान। २०१ विनियुक्तविनियोगविरोधात् उपयोगे वा तज्जातीया- न्तरमप्युपादीयेताविशेषात् । न । “बौहीनवहन्तीत्य- चोतन्यायेन प्रोक्षितस्यैव बौहेरन्वयात् विपर्दुर्लय- त्वात् यथा वर्हिस्तृणोति वर्हियि हविरासादयतीत्यत्र। यहा विचित्राः संस्काराः केचिदुद्देश्यसहकारिण एवा- ग्रिमकार्यकारिणः यथाभिचारसंस्कारो यं देहमुद्दिश्य प्रयुक्तः तदपेक्ष एव तत्सम्बद्धस्यैव दुःखं जनयति, तथा मोक्षणसंस्कारा अपि उद्देश्यनीहिसहकता एवाग्रिम- कार्यकर्तारः। यथा कारीरीजनितसंस्काराधारपुरुप- संयोगाजलमुचामदृष्टसमवधान तथा प्रोक्षणजन्या- हटवदात्मसंयोगात् ब्रीहौणामुत्तरक्रियाविशेपाः कर्ट- कर्मसाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तुल्य एव आगमिकत्वात् चाण्डालादिस्पर्शस्याहवनीयादिसंस्कारनाशकत्वश्रुते- यधिकरणस्याप्यपूर्वनाशकत्वम् । धर्मनाशे कर्म- नाशापारगमनवत् निपिडकौतनवच । किञ्च प्रोक्ष- वेति वहियांगस्थत्यः, यदा वहिपो याग वेति यतिरेकदृष्टान्तः, तेन यथा वहिस्तणोति वर्हिषि विरामादयतौतिशब्दवस्तात् नच विनियुक्तस्यापि विनियोगः तथाच न पुनरुपयोगः स्यादिति भावः। 'नजातीयेति, अनाकाहाया अविशेषादिति भावः। 'उफ्रेनि (१) मरत इति ।

·१३२ तत्त्वचिन्तामखौ णजन्यातिशयो ब्रीहिनिष्ठी न नाना प्रात्मरत्रेक- स्मादप्युक्तन्यायेन कार्योपपत्तेः । नाप्येकः, एकदिवा- श्रयनाणानां प्रत्येकमननुगमेन कार्यनाशे आश्रय- मात्रनाशस्य जनकत्वादेव ब्रीहिनाशेन तन्नाशादपर- मोक्षिततीहीणामनन्वयापत्तेः । अथ "बीहिन् मोक्ष- तीतीप्सितहितीयाश्रुतेः क्रियाजन्येष्टफलभागित्वं बी. हेरेवावगम्यते, न चापूर्वस्य बौहित्तित्वम्, साक्षात्- सम्बन्धस्यौत्सर्गिकत्वादिति चेत् ।न। धात्वर्थतावच्छेद- कसंयोगेन ब्रीहिकमतापपत्तेः। न च संयोगायच्छिन्न- एव व्यापारविशेपः प्रोक्षणार्थस्तथाच कथं प्रोक्षणैकदे- शस्य मोक्षणसाध्यतयान्वय इति वाच्यम् । संयोगस्यो- पलक्षणत्वेनापदर्थत्वात् अन्यथा ग्राम गच्चतीत्यादी व्यक्तिवचनान्यायेनेत्यर्थः, 'संयोगस्येति। ननु फलस्योपलक्षणवे तत्तया- पारमावस्यैव धालयवे त्यज-गम्योः पर्यायनापत्तिरवच्छेदकीमतयोः फलयोविभागसंयोगयोर्धात्वर्थप्रदेशे सन्दमावस्थाविमिष्टस्योभयात- र्थत्वात् कर्ममावस्यैवोमयजनकलेन पतनादिवदवान्तरजानिमादाय अर्थभेदस्य दुरुपपादत्वादिति । मैवं । व्यापारे उपलक्षणोभतस्यापि फलस्य प्रतीतिविशेषणत्वादिष्टसाधनवविधिपः क्रियोपलवणस्यापि दृष्टस्य जानविशेषणतावत् नदत्र फलविशिष्टो व्यापारी यदि वाच्यस्तदा फलविशिष्टव्यापारधीः शब्दादपरथा फलोपलचित- - ·ईश्वरानुमान का गतिः, का वा सक्तून् प्रोक्षतीत्यादैा तबाधेय श- त्यभावात् । किञ्च घटं साक्षात्करोतीत्यादी क्रिया- जन्यसंस्कारादीनां घटात्तित्वात् संस्कारस्य स्वरूप- सम्बन्धेन घटवृत्तित्वम् वह्निमनुमिनोतीत्यादिवत् । प्रयोगसाधुरेव वा हितीयेति यदि तदा प्रकृतेऽपि तथास्तु । अथ प्रतिमादी प्रतिष्ठाजन्यं न यजमाना- दृष्टं पूज्यत्वे प्रयोजक भोगादिना तन्नाशेऽपि पूज्यत्वात् तत्सत्त्वेऽपि चाण्डालादिस्यर्शनापूज्यत्वात् अन्यधर्म प्रत्यन्यधर्मस्यानुपयोगाच । न च प्रतिष्ठाध्वंसस्तथा, तत एव उपजीव्यप्रतिष्ठाप्रयोजकत्वभङ्गायत्तश्च । त- स्मात्प्रतिष्ठाजन्य अस्पृश्यस्यादिनाश्या प्रतिमादि- निता शक्तिरभ्युपेया इति चेत्, प्रतिष्ठाविधिना प्रति- मादौ देवतासन्निधिरहकार-ममकाररूपः क्रियते स्व- सादृश्यदर्शिनश्चिबादौ इव ज्ञानस्य नायेऽपि संस्कार- व्यापारधीरित्युभयथापि फागऽपि भक्तो प्रतीतविषयों येन पर्यायता विशेषणत्वे प्रश्ते कर्मलानुपपत्तेः कृष्णलं अपयेदित्यच फलविभिटधात्वर्थवाधादिध्यनुपपत्तेशानुगतिकतयोपलवल्पद पा- औयते न बन्यः कुतोऽपौति दिगिति भावः। ननु प्राप्य-संस्कार्यक- मोरेवमविशेषे कर्मचातर्विधं विरुध्येतेत्यरु: मंस्काररुपफलभा- गितयेव कर्मवमित्याह, 'किश्चेति, 'प्रयोगेति संस्काराभाव अपेक्षा- ·२४४ तत्त्वचिन्तामणी सत्वात् अस्पृश्यस्यादिना च तन्नाशः। अचेतन- देवतापक्षे च यथार्थप्रतिष्ठितप्रत्यभिज्ञानस्यास्पृश्यस्य- हदिविरहसहकृतस्य तथात्वम् “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवलात्तत्प्रतिसन्धानस्यावश्यकत्वादिति प्राचः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तवाधयशक्तिवदपूर्वान्तरं जन्यते तददृष्टवदात्मसंयोगाथयस्य पूज्यत्वम् अस्पृश्य- स्पर्शन तमाशे चापूज्यत्वमित्याहुः । वयन्तु ब्रूमः "प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवाक्येन प्रतिष्ठायाः कारणत्वं न वाध्यते किन्तु भूतार्थतानुशा- सनादतीतप्रतिष्ठे पूज्यत्वं वाध्यते तथाच प्रतिष्ठावंस: प्रतिष्ठाकालौनयावदस्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकानादि- कालसंसर्गाभावसहितः पूज्यत्वप्रयोजकः स च प्रागभा- जानेऽपि तथाच प्रयोगादिति भावः । 'प्रतिहाकालौनेति, न चा- स्पृश्यस्पर्शकालौनप्रतिष्ठयापि पूज्यवापत्तिः, तब कर्मवैगुण्येन प्रति- छाया एवामत्त्वात् । न चानाद्यन्तर्भावो गौरवं यावन्तोऽस्पृश्य- स्पीभावास्तावदभावसहितस्यैव पूज्यतामयोजकत्वमम्भवादिति वा। नावदभावसहितमनिष्ठावंमस्य हेतुले तावन्तोऽभावा अपि तव इति ध्रुवं, तथाचानानन्तर्भावे माद्यभावानामपि जनकवमिति बहनाज- नकले गौरवमित्यन्यजनकलला सादियागाभिमादिक्दो पादानात् यत्र किस्था एवं व्यर्जनकत्वमुभाभ्यामेवावच्छेदकाम्या ·ईश्वरानुमान। १०५ वोऽत्यन्ताभावश्च क्वचित् । कामिनीचरणाघातदो- हदादिभिरशोकमुष्योत्कर्षदर्शनादपि नाधेयशक्तिसि- द्विः समयविभेषावच्छिन्नचरणदोहदादिसंयोगध्वंस- स्यैव कारणत्वात् चरणाभिघाताद्याशष्टभागान्तरज- नितक्षादेव वा तदुपपत्तेः कालान्तरे पुग्याद्युत्कर्या- वृक्षावयापचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम्र-कांस्यादौ अस्तु भस्मसंयोगादिजन्यशुद्धि- रूपा श्राधेयशक्तिः, तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानका- लोनास्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गाभाव- सहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगजनितः कांस्याद्युपभोगकर्टनिष्ठः सं- स्कार एव शुद्धिरित्यन्ये। अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयविशेषावच्छि- नाभिमन्वणध्वंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्तदे. . मविशेषण-निविशेषणभ्यां नचोपन्यस्तकमेण(२) सविशेषणे गौरवं यच विशेषणापमारादत्यन्तानां व्यकौनां जनकत्वं तब तड्यावर्त्तना) विशेषएपरियह एव लापवादत एव संसर्गत्ययुगमिति स्वयमिति भावः । 'कचिदिति यच कदाप्यस्पृश्यस्पो जात एवेत्यर्थः । न वं (१) चित् पिरिति । (२) उपन्यतस्पेयेति क.। 18 ·सावचिन्तामणी वतासन्निधिरेव वा। कलमबीजादीनामापरमाख- तभङ्गे तच चावान्तरजातेरभावे नियतकालमजाती- यादिसिविरपि परमाणुपाकजविशेषादेव कार्यत्ति- रूपादिसजातीयस्य पूर्वरूपविजातीयस्य परमाणा पा- कजरूपादेरंभयसिद्धत्वात् । यथा हि कलमवीज यवा- देर्जात्या व्यावने तथा तत्परमाणवोऽपि पाकरेव । एवं माघकर्पणादिजनितात्परमाणुपाकपरम्पराविशे- यादेव मन्तिकसस्यीत्यत्तिः। एतेन लाक्षारसावसेका- दया व्याख्याताः । निमित्तविशेषजनितपाकजात्तत्फ- लविशेपः यथा हारोतमांसं हरिद्रानलसाधितमुफ्भा- गात्सद्यो व्यापादयति नान्यथा साधितमित्यादि। यत्र च तोय-तेजोवायुपु न पाका विभेपः तोद्भवानु- गब-द्रवत्व-कठिनत्वादयो विशेषास्तदुपनाथकाइष्टवि- प्रतियोग्यप्रतौतिस्तत्प्रतिमाप्रतियोगिकास्पृश्यस्पर्धामावादिति वाच्या मतिमाया अभावविशेषणं न त प्रतियोगिविशेषणलादिति भावः। 'परमाणुपाकनेति, न च विशेयो यदि व्यक्तितः तदानिप्रभङ्गः सामग्र्यवेचिये जातिशतस्वसम्भावित इति वाच्य। कलमध्वमादि- रूपकारणभेट्नैव कारणवैजात्येन जातिकृतस्यैव सम्भवादिति भावः । 'उद्भवेति, अव यद्यणुनादेवोद्भूत इति सिद्धान्नस्तदाऽयं अनहुए- भविज्ञानबहुमौधिरित्यवधेयं । न तयोरतादेवौद्भूतमिति सम्यक् ·ईश्वरानुमान। २०० शेयादेव। तुलादौ चाधिवासनादिपूर्वकतुलारोहण- सामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रतिज्ञत्वसहिता प्राचीनध- धिर्मफले जय-भङ्गौ जनयति। यहा अहं निण्यापः पापवान्चेति तुलाधिरूढाभिशस्तज्ञानविशेषसहितासा तथा, तदाहुः, "तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्तर- पूरुपः" इति । अथ वा प्रतिज्ञाशु यशुद्धी अपेक्ष्य कथमन्यथानुस्तादनुभृतानुत्पत्तिनियमः कार्यसाजात्ये कारणमा- जात्यकम्पना च स्यात् अदृष्टनिमित्तकले दयम्यानुपपत्तेरिति । ननु त्रितयमप्यसङ्गतमाद्ययोस्तुलादिमामम्याः चणिकले कालान्तरभावि- जयादिजनकत्वानुपपत्तिरन्ते जापिकायाः सामय्या अपूर्वजनकत्वे मानाभाव इत्यखरमादार, 'यति, सन्निधिधानेन विधिना तुला- रूढोऽयं निष्पाप इत्यादिज्ञानजन्यसंस्कार इत्यवधेयं । न च संस्कार- स्थैर्यादन्यदापि तुलारोहेण जयाद्यापत्तिः, फलवलकल्यतयाऽन्यदा तत्संस्कारनाशम्यापि कम्पनादिति। 'खेति, यत्र यच कार्यस्य घटादे- रभावस्तच दण्डादेरभाव दूति कार्यसम्बन्धाभावे दैशिक्येव व्यापकता यदा कार्याभावस्तदा दण्डाभाव रति कालियां सामयीकाले व्यभि- चारात्, एवं दण्डसत्वेऽपि पाद्यभावेन घटाभावे व्यभिचारात् कथं व्यापकतेति व्यभिचारवारणय कार्याभावं विशिनाए, 'खेतरसकल- सम्पत्ताविति, तेनु दण्डेतरमकलसम्पत्तो मत्यां यत्र घटाभावस्तच (१) सम्यान्तरपूरब इति ।

·१५८ वचिन्तामणो तया धमाधम्मो जन्येते ताभ्याञ्च जय-पराजया, स- त्यासत्वप्रतिज्ञाभिशस्ततुलारोहणस्येष्टानिष्टफलत्वेना- र्थताविधि-निषेधात् "अभिशस्तः सत्यप्रतिजो विजय- कामस्तुलामारोहदसत्यप्रतिज्ञो न तुलामारोहे" इति श्रुतेरुन्नयनात। यहा तया देवतासन्निधिः क्रियते ताप कर्मानुरूपं लिङ्गमभिव्यञ्जयन्ति । कस्तई शक्तिपदार्थः(१) कारणत्वम् तच स्व स्वव्याप्यतरस- दण्डाभाव इति न व्यभिचारः, तावति कते चाममिद्धिः दण्डेनर- सकलमध्यपतितानां चक्रभम्यादीनां सम्पत्तो घटाभावाप्रसिद्धरत- उन 'स्वव्याप्येति, तथाच धकन्नम्यादीनां दण्डव्याप्यतया तदितर- कालौनकार्याभावं प्रति व्यापकलमस्येव दण्डामावस्य, व्याप्यत्वञ्च खपागभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं, व्यापकत्वन्तु कालिकमिति भावः । अत्र वदन्ति खेतरपदस्य स्खेतरतत्कारणपरत्वं वा, खेतरमात्र- परत्वं वा, आधे आत्माश्रयत्वं, प्रत्येऽसम्भवः घटाधुत्पत्ती वेमाद्यसम- वधानात् । किञ्च यत्र वमप्यस्ति तच खेतरसमवधानमप्यतीति नत्र कार्थाभावाप्रमिद्धिःन च स्खेतरसमवधानेन स्वासमवधानं विवक्षित, अजनकसाधारयात् । न हि यत्र स्वाभावे कार्याभावः नव न खाभाव इति सम्भवति, तथाच वेवोऽपि घटं प्रति हेतुनापातः। अपि च कुलालपितरप्येवं घटजनकतापत्तिः। किञ्च दिगदिहेतावव्याप्तिः (२) क्लिपदस्थार्थ इति ख. ।

·ईश्वरानुमान। कलसम्पत्ती कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । कार्याभाववति देने काले वा तदभावाभावात् । अपि च यत्र कार्या- भावस्तत्र दण्डाभाव इति नास्ति दण्डावयवे घटाभाववति दण्डा- भावाभावात् । अब ब्रूमः। स्व-स्खयाप्येतरपदैन कार्यप्रागभावव्याप्य- मागभावप्रतियोगिसकलसम्पत्तिः विववितेति नामङ्कुचितं पकलपदं, न वा कारणपरं, व्याप्ति कालिकोत्युक्तं । यत्तु खसमवधानेऽपि स्खेतरसकलसमवधानमित्यादि। तत्तुच्छं। यत्र स्खेतरसमवधाने कार्याभावस्तव स्वाभाव इत्यत्र काचित्क- नादृशाभावप्रमियैव व्यभिचाराभावात् । न हि खेतरमकलसमव- धानं यत्र तच कार्याभावनियम-इति ब्रूमः येनोमस्यले कार्या- भावाभाव उदिग्येत । श्रत एवाजनकतातिव्याप्तिप्रदापि न तचो- कनियमाभावात् । पदपि कुलालपितुरित्यादि, तदपि न, ददं हि कारण- सामान्यलक्षणं तथाच कुलालपिदवेनान्यथामिद्धबेोपि कुलातत्वेन नस्यापि जनकतयाऽतिव्याप्यभावः । न च कुसालपित्वेन जनक- वापत्तिः, यम्य कार्याभावशापकाभावप्रतियोगित्वं तस्य हेतुत्वमेव लक्षणार्थो न तु यदवच्छिवाभावप्रतियोगिलपर्यन्तमित्यापादका- भावात् येन केनापि रूपेणकधर्मवत्त्वस्यैव जनकलवरूपत्वात् । न घ दए रूपादावन्यथामितियाप्तिः, नस्य ख-खयायेतरदण्डमम्पत्ताव कार्याभावाभावेनोकरूपाभावात् । अत एव दण्डत्वमपि निराकृत (१) स्व-सयातरसावकारयसम्पत्ताविति का।

·तत्वचिन्तामणौ तत्र तयाप्याप्रसिद्धः । न चैवं नित्यमावायाप्तिः, अये निरसनीयत्वात्, जानं मत्याकाशस्य कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिखमेव नास्या- कागाभावामम्भवात् । न च शब्देऽप्येवमहेतापत्तिः, ऋग्रे निरस्य- मानत्वात्, गन्धं प्रति रूपप्रागभावादीनान्नु ख-खव्याप्येतरमकल- मम्पत्तौ यत्र कार्याभावस्तत्र स्वभागभावाभाव एवोत्पन्नपुनरुत्पादम्थले दृष्टो न तु यापकपागभावाभावो व्यापकमागभावानां तवापि सत्त्वात् । कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वन्तु तादृशाभावप्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वं तदस्ति खप्रागभावस्य न त नयापक- प्रागभावस्येति नातियाग्निः। यदा अनन्यथामित्वमिहापि लक्षणे देयमती न कुलालपित्रादिष्यतिप्रयङ्गः । यत्त नित्यस्थात्मादेरित्यादि, तन्न, यदवच्छिन्नाभावव्यापकाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवस्य हेतुत्वरूपवादति चात्मत्वावच्छि- वाभावस्य ज्ञानाभावाव्यापकत्वेऽपि गुणत्वावच्छिन्नाभावं प्रति समवा- थिवावच्छिन्नाभावस्य व्यापकत्वं, अस्ति च दिक्कालयोस्तत्त्वावच्छि- भाभावस्याध्यापकत्वेप्याधाराभावत्वेन तदभावस्थापि कार्याभावव्याप- कलमत एव ज्ञानं प्रत्याकाशमहेतुः केनापि रूपेण तदभावस्थ कायांभावाव्यापकत्वात, यदभावस्य येन केनापि रूपेण यत्किञ्चि- पावच्छिन्नयत्कार्याभावव्यापकत्वं तस्यैव न तवमिति प्रकृतलक्ष- णार्थत्वात् । न चैवमात्मवं इतनावचेदकमपि न जाने हेतु- बम्य कार्याभावयापकाभावप्रतियोगिवरूपस्य तेनानवच्छेदात् सा- मान्यसामग्रौत एवं कार्य न त विशेषसामग्री करवमिति धा। माजकार्य प्रति स्वस्वसमवायितयेवात्मवपर्यवमानात् । न च मम- ·ईश्वरानुमान। अथ वा यत्र कार्याभावव्याप्यता इतराभावावच्छिन्ना वायिकारणतावच्छेदक कथं समवायित्वमिति वाच्यं । समवायि- कारणावस्य विशिष्टस्यानवच्छेद्यत्वात् गौरवात् नौलघटलवत् अपितु समवायित्वावच्छेदन कारणत्वमित्यत एव तत्समवायिकारणं भवति । वस्तुतस्तु यदेतदात्मत्व-दृढदण्डवादिकं कारणतावच्छेदक तत्कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिलकारणवमिति मते न किन्तु सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं हेतुस्वमिति पक्षे नेपामेव सह- कारिविरहप्रयुककार्याभाववत्त्वावच्छेदकत्वात् न हि नियतपूर्ववर्ति- वकारणत्वपऽपि दृढदण्डत्वं कारणतावच्छेदकं, किन्तु दण्डत्वमेव लाघवात् किं वडना प्रमेयत्वादेरपि तदा हेततावच्छेदकखापत्तेः तस्मात् सहकारिवैकल्येत्यादिकारणतापक्ष एव तदवच्छेदकमिति समवायित्वाधारत्वावच्छिवाभावस्य कार्याभावव्यायकत्वे सहकारि- वैकल्येत्यादेरात्मत्वाधवच्छेद्यत्वे न कोऽपि विरोध इति मर्च मस्यं यत्नु घटाभाववति दण्डावयवे दण्डमन्चात् व्यभिचार इति, तन, कार्याभाववति यत्सम्बन्धावच्छिन्नो यदभावः तत्सम्यन्धावछिनत्वस्य हेतुत्वरूपत्वात् अस्ति च घटाभावव्यापको यो दण्डमंघर्गाभावः म दण्डावयवेऽपि, न चेदेवं नदा यत्र धूमो धूमावयवे तच वय- भावात् धूमे वहिव्यापिरपि न स्यादित्यलमधिकेनेति । नचिदं कारणवमतीन्द्रियटिनमकलमम्पत्तिगर्भतया दुर्यहं प्रत्यक्षम्या- महत्या माध्याममिद्यादिना मानान्तरस्यामहत्तेरियस्वरमादन्यदेव नमक्षएमाह,'अथवेति, पब कार्याभावाप्यता इतराभावमहकारा- वक्विा तदवषिर्ष कारणं तदवधिमा कारणत्वमिति यावत्, ·तापितामणौ तत्कारणं बौनेऽङ्गुराभावव्याप्यता न वोजत्वेनावच्छि- द्यते इतरसमवधाने सति वीजादमुरसम्भवात् । किन्तु इतराभावेनावच्चिद्यते इतराभावे वीजस्यानुराभाव- नियमात् । शिस्ताशकले त्वकुराभावव्याप्यता शिला- त्वेनावच्छिद्यते। तेन यव दण्डाभावत्वं तत्र घटाभाव इति दण्डाभावत्वनिष्धघटा- भावव्याप्ती दण्डाभावयैवावच्छेदकतया जनके दण्डाभावादावनि- व्याप्तिः वीजवेन कार्याभावयाचे जनकलादसम्भवच न सम्भवति तब दण्डाभावमहशतवस्यानवच्छेदकखात्, एवञ्चाये वौज-वीजवपदे वीजल-वौजलत्वपरे, इतराभावेन' इतराभावसहशतवेनेत्यर्थः, 'भि- लात्वेन गिलावल नेत्यर्थः। अत्र वदनि कार्याभावः तन्जनकाभाधो वा, नदभावमा वा, आये प्रामाश्रयः, अन्ये पिलायामकुरख्य संयोगत्या सत्वेन तथापीतराभावपशिलावस्य कार्याभावव्या- प्यवादिति । अत्र ब्रूमः । उत्पत्तिकालीमसम्बन्धावच्छिन्नकार्याभाव- व्याप्यत्वं विवक्ति, अत एवाग्रिमलक्षणेनुत्पत्तिच्याप्यवमित्येव वक्ष्यति, एवञ्च संयोगादिसम्वन्धस्योत्पत्त्यनन्तरकालीनतया नवचिना- भावमादाय शिलादौ प्रमः, उत्पत्तिकालौनश्च समन्धोऽयमेव कारणतासमवायश्च नदवच्छिन्नाभावो नाङ्करस्य मिलायां किन्तु दवच्छिन्नकार्याभावः समायिनि बौजादौ द्वयञ्च कारण- मेष । मकरसतागर्भनयामाश्रया, कारणताया अपि सम्र- चलनैव जानात् । वस्तुनम्नु वीजादपुर इतिप्रतीतिबलावध- ·ईश्वरानुमान 'यहा अन्यासमवधानावच्छिन्नकार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं कारणत्वम् रासभादेः स्वत एव कार्याभावव्याप्यता वधिमद्भावलक्षण: स्वरूपसम्बन्ध एव विलक्षण: कार्य-कारण्यो- स्तत्सम्बन्धावच्छिन्नकार्याभावव कारणे इतराभावावच्छेदेन स्वरूप- योग्ये तु तादृशस्वरूपसम्बन्धाभावादितराभावानवच्छिन्न एव तादृश- कार्याभाव इति काप्यतिप्रसङ्ग इति सर्वमवदात। अत एव वौजा- दकर इत्यादौ हेतुतायामपि पञ्चमौनिर्देशसम्भवेन तादृगपती- तेरवध्यवधिमगावेन नादृशमनौतेरवध्यवधिमझावविषयत्वापर्याप्ती षौजादकरोत्पत्तिरिति प्रतीतेरवग्यमवध्यवधिमनावगोचरत्वनिय- मादिदं लवणमपहायायिमलक्षणे कार्यादुत्पत्तीत्येव कण्डरवेणा- भिहितं । न शङ्कर दूवोत्पत्तिरपि सहेतुका येन नचापि हेतु- पञ्चम्यनलेन कल्येत । अत एव कुसुमाञ्चसिमका उत्पत्तिगर्भ- कादाचित्कवं सहेतुकले लिङ्गं, तो नोत्पत्तौ व्यभिचार रति स्फुटमेवास्ति । न च स्वरूपदयमेव स्वरूपसम्बन्ध इति कथं तचा- थतिमपङ्गो वारणीयः इति वायम् । घटे पटाभाव इति मतीति- घलेन प्रतियोगित्वलक्षणस्वरूपसम्बन्धविभेषवदवध्यवधिमझावस्थानु- भवमिद्धतया दुरपझवलात्, अन्यथा एवंविधविकल्येन बडव्याकुली- भवेदिति। किश्चैवं यदि न कत्येत नदापिमलक्षणेऽपि का गतिः नियतपूर्ववर्तिवयोरगयाइत्वादित्यनुपदमेव स्फुटीभविश्यति । केचित्तु कार्याभावः कार्यनियतपूर्ववर्तिवाभावः स तु मिलायां शिलालेनावविधते वोनेऽन्यासहस्तवौजवेन, अत एव कार्य- 20 ·सत्यचिन्तामो अन्यासमवधानस्य वैयर्सेनानवच्छेदकत्वात् । अन- न्यथासिनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं वा तत्वम्, अन्य- थासिद्धत्वञ्च विधा, येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्व- वर्तितमवगम्यते यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य । अन्य प्रति पूर्ववर्त्तित्वे जात एव यं प्रति यस्य पूर्ववत्ति- त्वमवगम्यते यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव जानं प्रत्याकाशस्य। अन्यत्र तृप्तनियतपूर्ववर्तिन- एव कार्यसम्भवे तत्सहभूतत्वम् । यथा गन्धवति गन्धानुत्पादात् गन्धं प्रति तत्यागभावस्य नियत- पूर्ववर्तित्वकल्पनात् पाकजस्थ ले गन्धं प्रति रूपादि- प्रागभावानामन्यथासिद्धत्वम् । एतत्रितयव्यतिरेके नियतपूर्ववर्तितागर्भतया नावन्माचमेवान्वयमुखं लक्षणं लध्विति व्यतिरेकमुखे अपि लक्षणे परित्यज्य तदेव मेपमिद्धान्तयति, 'श्रम- न्यतौति वदन्ति । 'अनन्यथेति, अनन्यथासिद्धवे मति कार्याजातीयपूर्ववर्तिव- ध्यापकताधिकरणताप्रतियोगिलमित्यर्थः । तेन यत्र घटपूर्ववर्तिवं तर दण्डाधिकरपासमिति व्यभिचारेऽपि यत्र घटायवहितपूर्व- वर्तित इत्यव्यभिचारात् सर्व साध्विति भावः। अत एवायवहितपदं विशिष्य नोपात्तं नियतपदादेव तभाभादित्यवधेय । न च वैया- देव तदनुपादानं, तथा मनि चिरध्वस्तापि यागादौ स्वर्गष्टमाधन- ·ईश्वरानुमान। नियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वम्, यागापूर्वयोस्तु याग- पूर्ववर्तित्वेऽवगते न त्ववगम्यमाने, यत्र जन्यस्य पूर्वभावेऽवगते'' जनकस्य पूर्वभावोऽवगम्यते तत्र जन्येन जनकस्यान्यथासिद्धिः, यत्र च जनकस्य तथा- त्वेऽवगते जन्यस्य पूर्वभावावगमः तब तद्दारा तस्य जनकत्वमेव, दण्डसंयोग-भ्रमणयोस्तु युगपदेव पूर्व- भावित्वग्रहः । स्वस्वानन्तरोत्पत्तिकसकलसमवधाने सत्यपि यस्याभावात्कार्य न जायते सति तु जायते तज्जातीयं प्रति तदनन्यथासिद्धम् अनन्यथा सिद्धनियत. पूर्ववर्तित्वं कारणत्वमित्यन्ये । तन्न । ईश्वर-तद्व्या- दीनामसंग्रहात् तद्यतिरेकस्य तत्समवधानव्यतिरेकस्य वा अभावात् । कार्यस्यान्यथानुपपद्यमानताव्यवस्था- वम्यानुपपत्त्यभावात् तदनुपपत्त्याऽपूर्व न कल्येतेति वक्ष्यमाणत्वात् । न च चिरध्वस्तकारणं व्यापारव्याप्तमितिव्याप्तेस्तचापूर्वकम्पनं न वायुक्रेरिति वाच्यम् । तत्रापि व्याप्तावमयोजकत्वशकायां अव्यव धानगर्भकारणताया एव विपक्षबाधकमवेनोकपर्यन्तस्यावश्यकलान् । न पापूर्वकन्पेनेऽपि यागम्य स्वर्गाव्यवक्षितपूर्ववर्तित्वारक्षणात् कथ- मुनयुज्यापूर्वकन्पनमिति वाच्यम् । स्वमिद्रिविरोधिक्षणानन्तरित- सम्पायवधानपदेन विवतिततया अपूर्वकम्पनया यागाधिकरणका- (१) पूर्वदतिवेऽवमत इति ।

·तत्वचिन्तामो प्यत्वं वा अनन्यथासिहत्वम् । नन्वेवमतिरिकशक्ती साधक-बाधकप्रमाणाभावान्नित्यं संशयः। न च सा- धकामावस्य बाधकत्वम्। बाधकामावस्थापि साधक- त्वादिति चेत् । न । साधकाभावेन वहावन्यत्र सि- हातीन्द्रियधर्माभावसाधने लाघवं बाधकामावेनाती- न्द्रियधर्मसाधने च गौरवमिति साधकाभावात्तद- भाव एव सिध्यतीति। परमप्रयोजनमनुमानस्यापवर्गः "आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्यः" इति श्रुतेः, स च समानाधिकरणदुःख- प्रागभावासहरत्तिदुःखध्वंसः । ननु नातौ पुरुषार्थः अतीतदुःखध्वंसस्य सिद्धत्वात् अनागतदुःखस्य ध्वंस- यितुमशक्यत्वात् वर्तमानस्य पुरुपप्रयत्नं विनैव वि- रोधिगुणनाश्यत्वान अतीतदुःखवत् घेतूच्छेदे पुरुष- व्यापारः प्रायश्चित्तवदिति चेत् । न । तत्किं हेतूच्छेदस्य . लस्यापि स्वर्गाव्यवहितवात खजनकाधिकरणवानाधिकरणबाभ्यामेव रतस्य कार्यमिहानुकूलत्वाननुकृतस्यात् । यदा यर पटाधिकरणले तच दण्डाधिकरणदणोत्तरलमिनि नियम उत्तरत्वम्य पूर्ववनिरुथ- वात् पूर्वलस्य नियमः एवं मत्ययवहितपदमधिकं प्रयोञ्यं पाय- কবিকেন্দেমােস, বৰংহাসনল ভসঙ্গা- नादिरेव । न यत्र स्वर्गाधिकरणलं तर यागाधिकरपाया- ·ईश्वरानुमान। सुख-दुःखाभावेतरत्वेन खतापुरुषार्थत्वादनागतानु- त्पादमुद्दिश्य क्रियमाणत्वाच्च । यथा तच दुःखानुत्पाद पुरुषार्थस्तथेहापीति विवक्षितम्। अथानुत्पादस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वात् फलान्तरस्याभावाशानन्य- गतिकतया कण्टकनाशवत् दुःखसाधननाश एव स्वतः पुरुषार्थस्तथेहापौति वा उभयचापि दुःखध्वंसस्यापुरु- पार्थत्वमेव । न च तयोरपि पुरुषार्थत्वमिति वक्ष्यते । मैवम् । दुःखान्तरध्वंसस्वायत्नसाध्यत्वेऽपि तादृश- दुःखध्वंसस्य मिथ्याज्ञानाच्छेदद्दारा पुरुषप्रयानाधीन- तत्वज्ञानसाध्यत्वात्, तथाहि तत्वज्ञानात्सवासनमि- य्याजानाभावे देोपानुत्पत्तौ प्रत्यभावेऽदृष्टानुत्पत्ती जन्माभावे तादृशदुःखध्वंसेो भवति। अथ चरमदुःखे उत्पन्ने तईसलनानादेव भविष्यति तदनुत्पादे च तत्त्वज्ञानादपि न स्यादिति चेत् । न । प्रतियोगिवत्त- त्वज्ञानस्यापि तहेतुत्वात्तुल्यवदुभयोरपि कारणत्वात् हितोत्तरक्षणवमित्यमम्भवात्तदप्रक्षेपः खाङ्गमव्यवधायकमिति न्या- पेन तथा नियमात्, अत एव नया नियमरतार्थमपूर्वकल्पनं ।। चैवं तब ध्वमम्यापि स्वागतया तेनापि तयाभूतनियमनिहाद- पूर्वकन्यनं, तेन तथा नियमनिकिपि विशोधान्तरेण नमन- कतायां यागम्यानन्यथामिडसमविरोधेन तत्परोधारादिग्यपूर्व ·तचिन्तामणो तेन विना तदनुत्पत्तेः । अत एव शुकस्य तत्वज्ञानमु- त्यन्नमिति तस्य नवंस उत्पन्नो नास्मदादौनाम्। तत्र दुःखं नोत्पन्नमस्ति तेन स ध्वंसी नास्मदादीनामिति चेत्, अनादौ संसारे तत्कृता नीत्पन्नम्, स्वकारणामा- वादिति चेत् । न। अन्वय-व्यतिरेकानुविधायिनस्ताव- ज्ञानादन्यस्यान्विष्यमाणस्याभावात् । मुक्तौ स ध्वंसा- ऽस्येव तस्मिन् सति मुक्तिरस्येवेति स मुत्युत्पादको. त्याद्य इति सर्वाभ्युपगतम् मुक्ति सा अन्या वा। नन्वेवं ध्वंसार्थ दुःखमुपादेयं तदनुत्पाद्य सानुत्पादादिति घेत, सत्यम, पुरुषार्थहेतुत्वेन लोके दुःख-तसाधनयो- रपि उपादानदर्शनात् अनागतकुम्भनाशार्थ मुहरादौ प्रतिदर्शनादनागतदुःखध्वंमार्थमपि प्रवृत्तिः। चरम- दुःखध्वंसे न दुःखध्वसत्वेनादेश्य थयनसिद्ध- वच्यते । वस्तुतस्तु नियमस्तसमरधाननियमः मत्समधामन्तु तत्समवधानविरोध्यभावः तद्विरोधी १ पद्धस्तत्सम्बन्धाभाव रति सच। श्रत एव कुलालपिताप्यन्ययामिद्धलेन वारणेयोऽन्यथा कुला- खेन व्यवदिनवादावहितपूर्ववर्मिलनेव मनिरामे तद्वारणाया- न्यथामिद्धिर्न खौक्रियेत । वस्तुतस्तु उभयथापि नियमो यदा कार्याव्यवदितपूर्वक्षणम्तदा दण्डो यदा घटम्सदा दमाधिकरण- (१) बामदुखध्वसो नोद्देश निकम , ·ईश्वरानुमान। दुःखान्तरध्वंसवदयुरुषार्थत्वादिति चेत् । न । समा- नाधिकरणदुःखप्रागभावासहत्तिदुःखध्वंसत्वेन त- स्योद्देश्यत्वात् दुःखासमिभन्नसुखवत् तस्य च पुरुप- प्रयत्नसाध्यत्वमेवेत्युक्तम् । एतेन दुःखध्वंसत्वमेव मोक्ष- त्वम् तत्तदात्मयावद्दुःखध्वंससम्बलनदशायान्तु तथा व्यपदेशः प्रतिपुरुषं दुःखध्वंसस्तोमस्य व्यक्तिस्थानीय- त्वात् तेजोभावे सम्बलिते अन्धतमसपदप्रयोगवत् यथा सम्बलित एव दाविति बुद्धि-व्यपदेशौ प्रत्तिरपि सम्बलनार्थमित्यपास्तम् । मिलितानामसाध्यत्वात् मेलकस्थानतिरिक्तत्वेऽतिमसङ्गात् अतिरिक्तत्वे जन्यस्य ध्वंसारत्तेः अजन्यस्य पुरुषार्थत्वक्षतेः अन्धतमसादौ तथा सम्बल एव प्रयोगात् । एतेन संस्काराजनक- भोगविपयदुःखध्वंसः संस्काराजनकानुभवभवध्वंसो वा मुक्तिः, न चातिव्याप्तिः, जनकत्वस्याजनयत्यपि भावादिति निरस्तम्। अपुरुपार्थत्वात् । मालक्षण इति पायः कालिकच्याप्तिय तथैव पर्यवमानात, मियमोऽवग्यमावतधार कार्यपूर्वक्षणे यस्यापर्यवमानमित्यन्ये । पूर्व- वर्तितम प्रागभावावछिनममयत्तिवं प्रागमावस्य विमेपर्ण येन प्रागभावेऽतियाग्निः किन्तु सदुपनधितकातविपतितं कारतम्य र फुलस्य देतुत्वं श्रधिकरणलायाम्तव मम्भवात् अधिकरणलेनेव ·तत्त्वचिन्तामो अन्ये तु दुःखमागभावासइक्तिदुःखसाधनध्वंसी मोक्षः लोकेऽहिकण्टकादिनाशस्य वैदिके मायथित्तादौ पापनाशस्थानन्धगतिकतया दुःखसाधनध्वंसत्वेन पुरु- पार्थत्वात् । श्रथाहिकण्टकादि पापं वा नाश्यताम् तेन तज्जन्यं दुःखं न भवतीति दुःखानुत्पादमुद्दिश्य प्ररत्ने?'खानुत्पाद एव प्रयोजनम् न तु दुःखसाधना- भावः सुख-दुःखाभावेतरत्वादिति चेत् । न। दुःखा- नुत्पादस्य प्रागभावत्वेनानादितया असाध्यत्वात् । न च नत्यालनं साध्यम पालनं हि न तस्वरूपं तस्या- साध्यत्वात् । नोत्तरसमयसम्बन्धः अभावे सम्बन्धि- दयातिरिक्तस्य तस्याप्रामाणिकत्वात् अनभ्युपगमार । नापि सम्बन्धिहयस्वरूपं साध्यम्, प्रागभावस्यापि असाध्यत्वात् समय-तदुपाध्योश्च प्रयत्न विनैव सिद्धे। तस्य जनकलात् क्षणस्य चापूर्ववर्तिवात् तस्य च तादृशक्षणवृत्ति- बमम्त्येव । प्रागभावय न प्रतिजनकोऽन्योन्याश्रयात्, नापि विगाय- भावे विनामस्य मागभावगर्भतयाऽन्योन्याश्रयादुष्पत्तिगर्भनया तषि- वक्षने चोत्पत्तेः स्वसमानकालौनपदार्थप्रतियोगिकधमामाधार- समयसम्बन्धरूपत्वेऽन्योन्याश्रयात् । नापि प्रतियोग्यन्यूनाननिरिक- कालौनावधिकमामयिकं यावत् परम्बाश्रयममानकालोनकादा- चित्काभावतथा ननिर्वचनं प्रलयकालीनपरमाणु क्रियामागभावाद- ·ईश्वरानुमान। अथ दुःखे देषाद्यथा तदभावे इच्छा तथा दुःखसाधने पात् तदभावेऽपि इच्छा तया तत्साधने प्रवृत्तिरिति चेत् । न । यदिच्छया यत्साधने यस्य प्रतिस्तस्यैव त- व्यायापत्तेः किन्तु गन्धानाधारसमयानाधाराभावः । न च तादृश- ममयामिद्धिः, गन्धवत्वं खाधिकरणनधिकरणसमयत्ति कादा- चित्कमात्रवृत्तिजातित्वात् चैत्ररूपवदित्यनुमानात् नमिद्धेरिति । अत्र वदन्ति भवतु यथा कथञ्चिदेवं गन्धानाधारसमयसिद्धि- स्तदनधिकरणत्वं प्रागभावस्य कथं पाह्यं, न हि तत्र प्रत्यक्षमागमो का सम्भवति, अनुमानन्तु सम्भवेत् तत्सिद्युत्तरं तथाचानुमान- महत्तौ प्रागभावलेन धौस्तस्याश्चानुमानप्रवृत्तिरित्यन्योऽन्याश्रयः । किचोकं यदि मागभावत्वं तदा गन्धानाधारममयो नास्तीति अवधारितमतो मौमांमकादेर्घटो भविष्यतीति मत्ययानुदयापत्तेः विद्यमानमागभावप्रतियोगित्वस्यैव भविय्यत्वात् । अपि च यधुक- मागभावावच्छिन्नसमयमत्त्वं हेतुत्वं तदा ध्वंमस्याइतकतापत्तेः तत्मा- गभावो हि प्रतियोगी तत्प्रागभावो वा, श्राधे भावपदवेयर्थ गवानाधारसमयानाधारमात्रस्य प्रागभावतया व्यावाभावान, अन्ये ध्वमजनकस्य प्रतियोगिप्रागभावावच्छिन्नेमत्त्वात् । न हि प्रति- योग्यपि घटप्रागभावावछिन्नसमये । किञ्च गन्धानाधारत्नगर्भवत् नौलाधनाधारतागर्भयापि नविर्वचनात् तदर्भकारणवमपि मि- घेत नचाच विनगमनाभावादुभयगर्भमाधारणत्वज्ञानप्रवर्तकताया प्रकृयननुगमः । अपि च गन्धानाधारममयम्य महाप्रनयकालवे 21 ·तत्वचिन्तामो प्रयोजनवमिनि दुःखसाधनाभावस्यैव प्रयोजनत्वात् । अथ चिकोपर्यायानिप्रयत्ने प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेन विनापाये चिकीविरहात् , म तु इपयोनियने মানামাৰ হায়দায় পানাৰ ন ধ যাৰঃশলামাল वस्त्वन्तरमत्वमभावनया तमागभावस्य गवानाधारसमयानाधार- वसंभयेन तत्कारणेऽपि तहकारणलक्षणाव्याप्तिसन्देह एवञ्च व्यर्थ- विशेषणतामन्देक्षात् तदारणविशेषणदानमणशक्यमित्यादि । अष भूमः, श्राकाभपदाच्छदाश्रयत्वाद्युपतक्षिताकागपदार्थोपस्सिनिव- थानाधारलेन समयोपाधिविशेषोपलचितस्य प्रतीतिः, तपाथ লম্বাবিয়ানথিৰূমৰাৰ লৰি থলন ন ৪ घटोभविष्यतीत्यादिप्रत्ययविषयोऽयमुपाधिमाधुकरननुभवाच, कि- सरसमयासनघटाभाव इदानोमित्येव घटोभविष्यतीति विषयः । न घोत्तरवस्य ध्वंसगर्भतया अन्योन्याश्रयः, उत्तरवेन ममय- विशेषतित्वस्यैव प्रत्ययविषयत्वात्, अचोत्तरवधौर उत्तरकालिको অনুমায় এবষ্যাৰ বিন্ধাৰিদাননীৰ মৰিলা विनाग्यत्वेन च तमानात नान्योन्याश्रयः, किन बनतो विनाम्य- स्थेवेदानों नाहौनि ज्ञानं, एवञ्चाकाभपदात कदाचिदाश्रयवेन कदाचिदयद्रव्यातिरितद्रव्यखेनेतिवन् कदापिनौसाधनधिकरणवे- नापि समयोपलक्षशात् न कापि तिः1 नाममयविशेषयावाभा- वावच्छिन्नममयमत्वस्वैव इत्तया नयननुगमः, न याकाम- पदाविष्टनयोपलक्षणोपस्थिति:, नस्य तच्छ्न्यतापत्तेः । अत एव च ·ईशानुमान। अनिष्टसाधनतानानादहिकण्टकादौ देष्ये देवात् त- बाशानुकुलो यत्न उत्पद्यते, अयमेव हि वेपस्वभावो तत्समयानाधारलमपि सुग्रहं पूर्वकालिकतत्समयविभेषसत्त्वे मती- दानौमसत्त्वेन भगन्धानाधारममयानाधारत्वेनानुमानात् । न च दृष्टान्तदुर्भि, गन्धस्यैव नथावाभावात् । एवञ्च समयविशेषाना- धारबपतियोगिकाभावावच्छिन्नममयत्ति खरेतत्वमिति नि- गलित । अत एव तत्प्रतियोगिकामावलाभायाभावपदमयुपातं, अन्यथा व्यावाभावे तवीपादीयेत तदुपादाने च घटमागभावेन पटमागभावातियाग्निः प्रसज्यते । यत्तु युगपमा मानाभावाइन्धानाधारसमयस्य सर्व मुक्तिवे मानाभाव रति, तक, यावगन्धनामेऽदृष्टाभावात्, अन्यया सं- योगविभागयोरन्योन्यनाण्यतयाऽवस्थितौ मर्वमुन्यनुपपत्तेः, तथाच दृष्टाभावादारकार्याभावो वाय इति युगपदेव सर्वनामः । वस्तुतस्तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणता प्रतियोगिवत् तावत्परिचायक एवं धर्मविशेष इत्युमिनि न काप्यनुपपत्तिः। भववारूपा कारणता वा जन्मान्तरसंस्कारादेव स्तनपानात् प्रवृत्तौ मतेति विशिष्म्यैव स्मरपणत् कान्योन्याश्रयादिरित्यपि वदन्ति । ननु कारणवादन्येन मकारेण सिद्धभावोऽन्यथापिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः मिद्धिपदस्य चो- त्पत्तिपरतया नियमाचे तिव्याप्तिः शतिपरत्वेसम्भवः इतोरपि ममे- पलादिमा भानात् इति योगार्थमपक्षाप रूदमन्यपासिद्धिपदार्थ- माइ, 'अन्ययेति। यद्यपि पधधान्यपासिद्धिः ग्रन्थान्तरे निवडास्ति मम्भवति च तचावच्छेदक-जनकगमकयोतिराभिरमदधात् । म व ·तत्त्वचिन्तामणे यत्पतिवन्ध विना सविपयनाशानुकूलं यत्नमुत्याद- यति अन्यथा प्रयत्नवैविध्यानुत्यत्तेः । अत एव फलं 'येन मइत्यनेन दण्डरूपबद्दण्डलमपि संग्टहीतमिति वाच्यम् । तर हि माहित्यप्रतियोगिना दण्डेनान्वयात् इति प्रतियोगिरूप- मन्यथामिद्धमित्यर्थः, प्रहते घ साहित्यप्रतियोगिदण्डत्वमेवावच्छे- दकं दपडेनान्यथासिद्ध इति महान् भेदः, नथायवच्छेदक-जनक- जनकयोस्तिहभिरेव महाददोषः। 'येनेति येनान्वय-व्यतिरेक- वता मह यस्य पूर्ववर्तित्वं ग्टगते तेनान्वयादिमता तत्पूर्ववर्त्यन्यथा- मिद्धमित्यर्थः, पृथगित्यादिविशेषणपूरणान् भावच्छेदकदण्डवादिना दण्डादिरन्यथासिद्ध इति भावः । अधापृथगन्वयादिमत इत्यपि यस्येति विशेषणं पूरणीयं, तेन दण्डो न दण्डसंयोगनान्यथासिद्ध- इति ध्येयं । एवं विशेषणइयमहिनैव यत्रोभयविशेषणवच्छेदेने- वाचयाधनुविधानं तवैकेनापरस्थान्यथासिद्धिर्ययोडूत-तेजसोः। न चैवमपि तददिनिगमकाभावात् दृढत्व-दण्डवयोरपि नैकेनापरस्थान्य- थासिद्धिः, दृढवस्य चक्रधमिजनकत्वस्याम्बयाधनुविधानाभावादिनि दिक् । 'अन्यं मतीति, न चैवमाकायस्य स्वसंयोग मति अन्यथापिद्धिः, शब्दपूर्ववर्त्तितामजावापि द्रव्यत्वेन तत्पूर्वभावयहात्। न च द्रव्य- बेनदाकामस्य ज्ञानहेतुतापत्तिः, ग्राहकाभावेन नियतपूर्ववर्तिवा- यहादग्रिमप्रवेशास । पतु यं प्रति पूर्ववर्तिले ग्रहीत एव तत्पूर्ववर्तिवानुपपादक यस्य पूर्ववर्तिवं गृह्यत इत्यवानं वाध्यम अन्यथा खनन शा- न्यथाभिद्यापत्तेः नथाच गन्दपूर्ववर्तित्वग्रहेपि न संयोगान्यथा- ·ईश्वरामुमागं। १६५ विनेवोत्कटक्रोधान्धानां श्रात्मघाते प्रत्तिरिति चेत् । न। मयोजनमनुद्दिश्य द्वेषमावात् दुःखैकफल के सिद्धिरिति । तन्न । विभागदित्वादावेवमयुक्तप्रकारानुसरणत् । अत एव दिक्कालादावपि परवादिनान्यथामिद्धो कार्यमाचे श्रा- धारत्वेन तत्पूर्ववर्जिताग्रहान् । वस्तनस्वन्यमित्यस्य यमित्यर्थः, तेन यं प्रति पूर्ववर्तित्वे ग्टहीत- एव इत्यर्थः । न च परत्वादि तथा, अन्यपूर्ववर्त्तिवग्रहेऽपि सम्भवे नियमाभावात् । अत एव कुम्भकारपिता अन्यथासिद्धौ भविमति, चैत्रबादिनापि रूपेण कुम्भकारजनकत्वं ज्ञात्वैव घटं प्रत्यन्वया- दियधात् घटोत्पत्तौ तस्य मावादसमवधानेन कुम्भकारद्वारैव ममवधाननियमादवग्यमन्यपूर्ववर्त्तिताग्रहपूर्वकस्यैव घटपूर्ववर्तिता- पहस्य मम्भवात् । न हि पूर्ववर्तितामाचं हेतुलं, वेमजातीयस्यापि घटपूर्ववर्तितया हेतुलापातात्, किनु नियतपूर्ववर्तित्वं नियत. पूर्वसमवधानरूपं । न च कुलासपिटलमजाला कुलातपितः समवधानं घटोत्पत्तौ शक्यगई, तदानों तस्य समवधाननियमात् । अत एव चकचमिजनकदण्डलेन हेतुत्वेऽपि न दण्डो भ्रम्यन्यथा- मिद्धः तद्देशावस्याने दण्डत्वेनापि पूर्वमत्वयहसम्भवानियमायुगपदेव चमभमि-दण्डयोः पूर्ववर्तित्वग्रह रत्यमुपदमाकर एव स्फुटबादिति । 'अन्यचेति पृथगम्वयापनुविधायित्वे मति लघुनियतपूर्ववर्जि- ममवधाननियत इत्यर्थः, तेन लाघवात् प्रथमोपम्पितलाप लघु- (१) कार्याध्यतिमाकमयावधिमकायंसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि. तामवदकलरूपमिया ·तत्त्वचिन्तामो प्रेक्षावतां प्रयत्नानुत्पादात् क्रोधान्धानामपि तात्का- लिकः फलाभिमानोऽल्येव उत्कटरागान्धानामिव पर- यहलादिनियतपूर्ववर्जिना तयाष्यम्यानेकद्रव्यस्यान्ययामिद्धावन्यजेत्य- भावादयाप्तिः, 'पूर्ववर्मिन इति पञ्चम्या हेतुवनिपादनात हेतु- बएन्यथामिद्धवस्य यहः ताहे च सदभावगर्भहेतुत्वयह इत्य- न्योन्याश्रयः थागस्याप्येवमन्यथासिद्धतेऽन्यथामिद्धिपदादेव तहारणे नद्वारणाय नियतपदोपादानञ्च श्यर्थमित्यादीनि दूषणानि अक्ष- अकानि भवन्ति । अत एव दडलादेरपि न पृथगन्यथासिद्धि- सकेनैव संपहादत पवावच्छेदकोभतो दण्डसंयोगादौ दण्डेनान्यथा- मिद्धिः। मन्देवमिन्द्रियमयोगादापि इन्द्रियमन्यथामिद्धं स्थादिति चेत्, न, लघुपदेन निरामात् लाघवस्य वस्तुविवेचनया प्रथमोपस्थित्या र उभयथायभावात् इन्द्रियपूर्ववर्तितापहस्य प्राध्यत्वादिति दिक् । यत्तु प्रतियोगिजन्ये ध्वंमस्यान्यथामिद्धिमुरौयेति । नत्र । पूर्वादिनैव तदन्यथामि रक्षाक्रमेण मम्भवात् । न च वैपरीत्य, वि- रोधस्योकालात् अपूर्वं वक्ष्यमापवास । ननु यागापूर्वयोर्युगपदन्व- थानुविधानमति अम्ति च अन्यस्य लघुनि स्थितलमिति बाग- स्थान्यथासिलं स्थादित्याह, 'यागेति, प्रथमोपस्थितवेन यागस्यैव पूर्ववर्तिताहात् न तु युगपत्तदाब, 'न लवगम्यमान इति । न चापूर्वमेवान्यथासिद्धमस्तु, पृथगन्वयाद्यनुविधानादिति । नम्वेवं कुलालेन खपितापि मान्यथापितुः स्थादित्यत श्राह, 'यति, तर मृतपूर्ववर्तिनियततया अन्यस्य पूर्ववर्तिताग्रहनियतपूर्ववर्जितया (१) चतुर्थान्धवासिद्धिरित्यर्थ ।

·ईश्वरानुमान । दारादावपि प्रस्ताविति । तन्त्र । दुःखं मे मा भूदित्यु- द्दिश्य प्रायश्चित्तादौ प्रहत्तेर्युःखानुत्पादस्यैव प्रयोजन- वात्। न च प्रागभावस्यासाध्यत्वम्, दुःखसाधनविघ- सोमयथा मिलादिति भावः । 'यति, तर दारोभतस्य पृथग- वयाद्यनुविधानेनोनाया अन्यस्या वा अन्यथासिद्धरसिद्धेरिति भावः। नवेवं चक्रधमिजनकदण्डस्थापि कुलालवदन्यथासिद्धलमत पाह, 'दण्डेति, तच दयोरपि समवधानसम्भवेन स्वातन्त्रेणापि नियत- पूर्ववर्त्तिताग्रह इत्यवधारणसम्भवान्, 'साधकाभावेनेति । यद्यपि भमान यच लघु-गुरुविषयतानियमस्तचैव लाघवं महकारि, न घेकस्य लघुविषयतासम्भवोऽन्यस्य गुरुविषयकस्य प्रमितिजमन- विरोधी, गुरुमावस्यासिद्धिप्रमङ्गात् विषयान्तरे मानान्तरे लाघवा- वतारस्य सर्वत्र सुलभवात् इति। मैवं। यकवमिद्धिरपरासत्त्वे विरोधिनी तत्रैव लाघवावतारस्य गुरुमिद्धिप्रतिपन्धकलान्, सच गौरवावतारो भिन्नयोरेकस्य वा इत्यचाविशेषादिति सापः । प्रसङ्गसङ्गतिमवतारयति, “परमेति, पयर्थिप्रवृत्त्यादिकमप्यनु- मानाद् भवतीनि, 'परमेनि, यद्यपि अतिर्न साधान्मोतहेतुता- माध, तथापि “दुःखेनात्यन्तं विमुकयरतीत्याधनुवादममभिण्याइत- श्रुतेः ज्ञानदारा मोवनकतेति भावः । साक्षात्कर्तव्य इत्याचा- कारशुतिरर्थपरनया निर्दिष्टा, "द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्नयो मिदि. ध्यामितव्य रस्येदमाकारिकैव श्रुतिः, अस्या अर्थ: मुमुक्षुण प्रामा द्रष्टयः मुमुतोरात्मदर्भममिमाधनमिति यावत् । प्रात्मदर्भनोपायः (Oपमामाद पुकापोरेडमिन् पुचव समातिराति ·सावधिनाम टनहारा तस्यापि रुतिसाध्यत्वात् । दुःखसाधनसमध- धानभायां कृती सत्या दुःखसाधननाशे सत्यनिम- क रत्याह, 'श्रोतव्य इत्यादि, तेनार्थक्रमेण शब्दकमत्वको भवति श्रग्रिहोत्रं जुहोनि या परतीत्यादिवत् तथाच श्रवण-मनन- निदिध्यासनानि प्रातामाक्षात्कारजनकानौत्युकं भवति । श्रन ए३ युनेस्तथैवाकार इति भ्रमो न कर्त्तव्यः । 'ममानेनि, इदानीन्तन- दुःखध्वंसानियाप्तियारणय नादृशं विशेषणं, इदानीन्तनस्य तत्म- मानकालीनबात, नावन्माचे च छने इदानीन्तनमुकनरकादि- दुध्वंसयापि परमदुःखप्रागभावममानकाललात नो दुःख- ध्वंसममानाधिकरणत्वेन दुःखप्रागभावो विशेषितः । न चैवम- प्युपात्तदुःखवं अनिव्याप्तिः, सच दुःखधंसो भोगेन मध বিয়িয়ােলযিয়বদ্যালঘাইব লীগেলাল দুল দুঃসামান্য भोगेन दुःखनाशोऽपि दुःखानरस्य विषयज्ञानादिविलम्बेनोपाय- दुःषध्वंमानन्तरमेव परमदुःखनिद्वतः । वस्तम्त दुःखमागभावा- সম্বলিন হুময়িদ র ছবিগঘ শনী নানিযাধিসত্ত্বা अन्त्यमागभावसमानकाजवादुपान्त्यस्येति असौ दुःखध्वयो न मरत- सम्मानौतादायभावेन विकन्यायम्भगदित्यवधेयर।। इति महामहोपाधाय-निमश्र-योजयदेवविरचित ईरान- मानालोकः समाः हा यमबाहये 'ननु मामा पुरुषार्थः प्रतौनदुरावसम्य fা হালিয়ে তায়েবানা ধানথকাৰ- दर्शनाच सुगमत्वेन तादृशमूलभारम्य व्यास्थाप्रया थालोककृती कृत इति वयं मन्यामहे थतनामूलमानो व्याशारहित एहान मुक्तिश्त के साधिवेशित इति ।

·ईश्वरानुमान। १६८ समये प्रागभावस्वरूपमस्ति तेन विना नास्तीत्य- न्वय-व्यतिरेकयोस्तव सत्त्वात् । घटेऽपि कृतौ सत्या- मग्रिमक्षणे तत्सत्त्वं तया विना नेत्येव कृतिसाध्यत्वम् न तु मागसताऽसिमक्षणे सत्त्वमुत्पत्तिः गौरवात्। कृति विना न यत्स्वरूपं तत्कृतिसाध्यं प्रागभावस्वरूपन्तु न तथेति चेत् । न । कतिध्वंसेऽपि घटसत्त्वेनाग्रिमक्षण- इत्यावश्यकत्वात् । अत एव योगवत्क्षेमस्याप्यनाग- तानिष्टानुत्पादजनकस्य परीक्षकात्तिविषयत्वमिति वक्ष्यते निषेधापूर्वप्रस्तावे। ननु प्रायश्चित्तनाश्यपाप- जन्यदुःखस्य प्रागभावो यद्यस्ति तदा दुःखमाव- श्यकम् तस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमात् नास्ति चेत् तर्हि तदभावादेव दुःखानुत्पाद इत्युभयथापि प्राय- चित्तमफलम् , तस्माद् दुःखसाधनध्वंसमुखेन प्रागभा- वस्य साध्यतेति तचैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानाद् दुःख- साधनध्वंस एव पुरुषाथी न तु दुःखानुत्पादाधि- तयेति तन प्रागभावसत्वासत्त्वविचारो वायसदशन- विचारवत् । अथ तदापि प्रागभावस्थासत्त्वे तद- भावात् पापं न दुःखसाधनमिति तन्नाशार्थ प्रवर्तत तस्य सत्त्वे च पापमादायैव तस्य दुवोत्पादकत्व- नियमात् प्रायथित्ते सत्यपि गले पादिकया पापा- ·মহিশামী वस्थानमिति न ततः पापनाश द्रति चेत् । नामाग- भावस्थासत्त्वेऽपि दुःखसाधनमालीयनाशस्य पुरुषार्थ- त्वात् समयेऽपि पापान्तरमादायापि तस्य दुरूजनक- त्वसम्भवात् । मायथित्तात्यापनाशः स्यादेवेति माग- भावसवामध्यसन्देहेऽपि प्रायवितादी प्रवृत्तिरप्रत्य- हैवेति । उच्यते। तच दुःखमागभावोऽस्येव नस्यैव दुःखानुत्पादरूपत्वेन पुरुषार्थत्वात् । स च पापनाश- हारा प्राययित्तसाध्य इति प्रागभाषसत्येऽपि न नि. प्फलं माययितम् । तेन मागभायेन दुःखमवी जननीयमिति चेत् सत्यम् किन्तु पापान्तरमासाच । न पं प्रायथितमफलम्, दुःखानुत्पादेन सस्य सफ- लत्वात्। नप दुःखानुत्पादस्यापि दुःखानुत्पादानार- मेव फलम् तव नप नास्तीत्यफम्नत्वम, वरूपसरा एय तस्य पुरुषार्थत्वात् धनवस्वानाच । पानेन यापन दुःएं मे मा भूदिति विद्यमानपापनाशार्थ " माय- थित्ते प्रतिः । ग्तेन पोर्ण मायिने दुःखमागभाको नास्येय, अन्यथा तम्य प्रतियोगिनाम्यत्वेनानिधि मसार, न च प्रायवियेफन्य, न या भगत दुःखमपकपिदेशकत्वेनानामत्वम्, सम्य पाruti. (२) ममा.. .

·ईश्वरानुमान नैव सफलत्वात प्रागभावानिश्चयेऽपि नरकसाधन- पापनिश्चयात् तन्नाशार्थ मत्तिरित्यपास्तम्। दुःख- साधनध्वंसस्य खताऽपुरुषार्थत्वात् । पापान्तरेण त- प्रतियोगिजनने तन्नाशात् तस्मादुखं मे मा भूदित्यु- द्दिश्य तत्साधनवंसाध प्रवृत्तिरिति दुःखानुत्पाद एव पुरुषार्थो न तु दुःखसाधनध्वंस इति स्थितम् । अपि च न तावद् दुःखमयसंसारवीजमिथ्यानानस्य धंसो मुक्तिः तत्त्वज्ञानात् तन्नाशेऽपि शरीरधर्मादिसञ्चद- शायां मुक्तिमसङ्गात् । नापि शरीरेन्द्रियबुड्यादि-तन्नि- दानधर्माधर्मध्वंसः, श्रचौर्णप्रायश्चित्तकर्मणां भोगेक- नाश्यत्वेन तत्त्वज्ञानानाश्यत्वात् भागहारा तन्नाशस्य चापुरुषार्थत्वादिति । अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्तिः, यद्यपि पर- दुःखात्यन्ताभावः स्वतः सिद्ध व स्वदुःखात्यन्ताभावः स्वात्मन्यसम्भवी घटादावतिप्रसतोऽसाध्यश्च । तथापि दुःखसाधनध्वंस एव स्वरत्तिदुःखात्यन्ताभावसम्बन्धः स च साध्य एव । न चैवमावश्यकत्वेन स एव मुक्तिः, तस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वेन दुःखाभावमुद्दिश्य तच महनेः “दुःखेनात्यन्तं विमुक्तथरतीत्यपात्यन्ताभावत्वेन मुक्ति- श्रवणाच। यद्यपि दुःखसाधनध्वंसे। न पुरुयार्थी- ·१७२ वधितामणी ऽत्यन्ताभावश्च न साथ्यस्तथापि विशिष्टस्य पुरुषार्थत्वं विशेषणसाध्यत्वेन विशिष्टसाध्यत्वश्च । अहिकण्टका- दिनाशस्यापि तत्तद्यक्तिसाध्यदुःखात्यन्ताभवमुद्दिश्य तत्सम्बन्धत्वेनैव साध्यतेति । तन्न । अधर्मादिदुःखसा- धनध्वंसस्य न मुक्तिनिर्वाहकत्वं इत्युक्तत्वात् । किञ्च नानागतस्वरत्तिदुःखस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः साध्या मु- तस्यानागतवत्तिदुःखस्यानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा अमुक्तत्वापातात् अत्यन्ताभावसम्बन्धविरोधाच। ना- प्युत्पन्नस्य स्वत्तिदुःखस्य, तदुत्तेस्तवात्यन्ताभाव- विरोधात् तदभावस्य स्वतःसिद्धत्वात् अतीतदुःखा- भावस्थानुद्देश्यत्वाच्च । नापि परकीयदुःखस्यात्यन्ता- भावसम्बन्धः, तस्य स्वतःसिहत्वात् । अपि च दुःखसा- धनध्वंसस्य नात्यन्ताभावसम्बन्यत्वे मानमस्ति । दुःख- साधनध्वंसादावस्य दुःखस्यात्यन्ताभाव इति बुद्धि-व्यप- देशी स्त इति चेत् । न । तस्य समानाधिकरणदुःखा- समानकालदुःखाभावविषयत्वेनाप्युपपत्ती अतिरिक्त- सम्बन्धाविषयत्वात् । एतेन सर्वदुःखमागभावसंसर्गा- भावा मुक्तिः घटादेश्च न मुक्तात्वम् दुःखसाधनध्वंस- विशेपिततद्योगिनो मुक्तपदार्थत्वात् तथैव व्यवहारात योग-रूढिभ्यां पङ्कज्ञादिपदवाच्यत्ववदिति निरस्तम् ।

·ईश्वरानुमान प्रागभावसंसीभावस्य स्वतानुद्देश्यत्वात् प्रत्युतात्य- ताभावस्यासाध्यत्वेन ध्वंसरूपत्वेन तस्य दुःखरूपतया हेयत्वात् । प्राभाकरास्तु श्रात्यन्तिकदुःखप्रागभावो मुक्तिः । न च तस्यानादित्वेन सिद्धत्वादपुरुषार्थत्वम् , कदा- चित् कृत्यनपेक्षत्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन तस्य सतिसाध्यत्वात् सत्यधीनतत्वजनादधर्माना सत्यग्रिमसमये दुःखमागभावस्वरूपमस्ति, तया विना अधर्मेण दुःखजननान्न सत्यागभावस्वरूपमस्तीति घटवत् कृतिसाध्यत्वात् । व्यवस्थापितञ्च त्वया प्रा- गभावस्य कृतिसाथ्यत्वमहिकण्टकादिनाशप्रायश्चित्त- मार्थिपत्तिस्यले । न चैवं युगपदधर्मध्वंस एव मुक्तिः प्रागभावस्थानादितया विवक्षितविवेकेन तवैव हतिसाध्यत्वपर्यवसानादिति वाच्यम् । अधर्मध्वंसस्य स्वतोऽपुस्पार्थत्वात् । दुःखानुत्पादहेतुत्वेनैव तस्य प्रयोजनता वाच्या सा च कथमसाध्यत्वे प्रागभावस्य स्यादिति । श्रतएव “दुःख-जन्मेत्यादिश्चमपि) संग- छते। अन्यथा मिथ्याजानाद्यनुत्पादानां दुःखानुत्पा- (२) ख-जन्म-प्रति-दोध-मिशासानानामुत्तरोत्तरापार तदनन्त रामायामवर्ग रति न्यायसूत्र।

·१०४ মণিমন্ত্রী दाहेतुत्वेनासङ्गतं स्थादित्यास्थिपतेति । तदतिस्थवीयः तथा यस्तु प्रागभावस्य साध्यत्वं तथापि तस्य प्रति- योगिजनकत्वनियमान्मुक्तस्यापि दुःखात्यादप्रसङ्गः । अधर्म-शरीरादिसहकारिविरहान्न दुःखात्याद इति चेत्, नमुत्तरावधिविधुरत्वेनानादेरत्यन्नाभावत्वापत्ती मागभावत्वयाकोपः। प्रतियोगिजनकनाश्यजातीय- त्वेन तव मागभावव्यपदेशवस्तुतानित्य एव स इति चेत् ।न। नित्यत्वेनात्यन्ताभावरूपतया मागभावा- न्यत्वेन नाश्यजातीयत्वाभावात् प्रतियोगिजनकनाश- मुखेन तस्यासाध्यत्वाच्च । अपि च मुनेः प्रागभावस्य समानाधिकरणं भावि दुःखं न प्रतियोगि तस्याभा- वात् भावे वा अमुक्तत्वापातात् । नापि समानाधि- करणमतीतं वर्तमानञ्च, तत्प्रागभावस्य विनष्टत्वात् । नापि व्यधिकरणम्, अन्यरत्तिदुःखस्यान्यचात्यन्ता- भावेन प्रागभावाभावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेश- त्वात्। न च दुःखमाई प्रतियोगि, स्वपराहतेदुख- मावस्यामामाणिकत्वात् तस्यात्यन्तासतो नित्यनिरत्त- त्वेन तनिष्टतये प्रेक्षावत्प्रत्यनुपपत्त, अहिकण्टका- दिनाश-प्रायश्चित्तादिसाध्यदुःखप्रागभावस्य कलन्न- भक्षणमागभावस्य च समानाधिकरणमेव भावि दुःखं .

·ईश्वरानुमानं । भक्षणञ्च, प्रतियोगि। ननु दुःखाभावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हानेः तुल्यायव्ययत्वात् । न च बहुतरदु:- खानुविद्यतया सुखस्थापि प्रेधावडेयत्वम्, अावश्य- कत्वेन दुःखस्यैव हेयत्वात् सुखस्य निरुपधीच्छा- विषयत्वात् । अन्यथा दुःखाननुविद्यतया तथात्वे पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेत्। न । सुखमनुद्दिश्यापि दुःखभीरूणां दुःखहानार्थ प्रवृत्तिदर्शनात् दुःखा- भावस्य स्वत एव पुरुषार्थत्वात् । न हि दुःखाभाव- दशयां सुखमस्तौन्युद्दिश्य दुःखहानार्य प्रवर्तते । वैपरीत्वस्यापि सम्भवे सुखस्याप्यपुरुषार्थत्वापत्तेः श्रता दुःखाभावदशायां सुखं नास्तीति ज्ञानं न दुःखाभा- वार्थिप्रतिप्रतिबन्धकम् तस्मादविवेकिनः सुखमाच- लिमवो बहुतरदुःखानुविद्वमपि सुखमुद्दिश्य शिरो मदीयं यदि याति यास्यतीति कृत्वा परदारादिपु प्रवर्तमाना वरं वृन्दावने रम्ये इत्यादिवदन्तो नाचा- धिकारिणः, ये च विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे।) कियन्ति दुःखदुर्दिनानि कियती सुखखद्योतिकेति कु- ( दुखामावार्थ प्रवन्ति इति । (२) यदि याति यायतीति जाति इ.1 परियाति याविति पा. (३) संसारापारकान्तार तिसर ·२७६ सावधिनामको ॥ पितफणिफणामण्डलच्छायाप्रतिममिदमिति मन्य- मानाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेऽचाधिकारिणः । न च भोगार्थिनाममहत्तौ पुरुषार्थता होयते, कस्य- चिदमत्तावपि चिकित्सादैः पुरुषार्थत्वात् । अथ, दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते । न हि मूर्खाद्यवस्थार्थ महत्तो दृश्यते सुधौः॥ पुरुषार्थत्वेन सुखवत् ज्ञायमानत्वनियमात् । न च मुक्तिनानं सम्भ- वतीति चेत् । न हि दुग्खाभावं जानीयामिन्युदिश्य प्रवृत्तिः, किन्तु दुखं मे मा भूदित्युद्दिश्येत्यता दुःख- स्थाभाव एव पुरुषार्थः तस्य ज्ञानश्च स्वकारणाधीनं, न तु पुरुषार्थतापयोगि, सुखौ स्यामित्युद्दिश्य प्रवर्तते, न तु सुखं जानौयामिति, सुखमेव तथा न तु तद- वगमः तस्यावश्यकत्वेनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच । किश्च बहुतरदुःखगजरकलेवरा दुःखाभावमुदिश्य मरणेऽपि प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । न च मरणे तस्य ज्ञान- मस्ति, न ते विवेकिन इति चेत् । न। पुरुपार्थत्वे विवेकानुपयोगात् । किञ्च चरमदुःखानुभवेऽनागत- (१) बवाय भावः यथा सत्तापसतमः कश्चित् पुरुषो बहमन्तकसम- पगाछायाध सन्तापशान्तिामति सदैवास्मिन् संसारे तसता. এবাৰুত্তালীম স্কান্দাস মুগান্ধায় मानपुत्रपौत्रादिसामसी कामोति ।

·ईश्वरानुमान। दुःखध्वंसोऽपि विषयः, तथाचाधिमक्षणे नवंसस्त- विषयकच विनश्यदवस्थं ज्ञानमस्तीति वर्तमानाप्य- चिग्मनुभूयते। ज्ञानसमये मुक्तिलक्षणस्य सत्त्वात् न जानं मुक्तिविरोधि । प्रमाणन्तु', दुःखत्वं देवदत्त दुःखत्वं वा स्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगि- वृत्ति) कार्यमावत्तिधर्मात्वात् सन्ततित्वाहा रत- त्प्रदीपत्ववत् । सन्ततित्वञ्च नानाकालौनकार्य- मात्तिधर्मत्वम् । एवं सुखत्वादावपि साध्यन्तेन (१) प्रमाणन्तु मुलाविति क.1 (२) बत्र खपदं पक्षम। (३) नित्यानिधमाधारणगुणत्वादिकमादाय साश्रयमित्यगुणासमानका. लोगध्वंसाप्रसिधा साध्यासिद्विधारणाय मापदं। (8) एतद्दय॑वच्छिन्नविभिन्न कालोत्पन्नशिखाचिवैज्ञात्यविशेषवदित्ययः । (७) कार्यमावतिधम्मत्वमित्यत्र माचपदं व्यवादी व्यभिचारवारणाय। १च ध्वंसले व्यभिचारः, कार्यपदेन मावकार्यविवक्षणात् । एतत् सा महाप्रलयमोहत्य उई 1 अथ महाप्रलये मानाभावस्त याच कार्यशाचरतिवस्य घटखादावमि सत्वेन तन्त्र च नियसाध्यविर- हात् व्यमिधारः यतस्तदनको कारपोऽपि देवन्तरमाए, मस्तति स्वाति, नानाकालौनकार्यमाननिधगत्वच एककालोनकायंदया- तित्वे सति कार्यमापतित्व, पत्र कन्येऽपि घटस्वादौ पोश- व्यभिचारतादवम्यावारणाय सत्यन्तं, खरूयामिहिकारवाय एक. काबोनेति, गराग-पटनिषि व्यभिचारवारकाय वियरमे मापदं। एतापे देवदत्ताखवमेव पक्ष, दुखत्तमात्रम्य पक्षाने तु तत्र तुपटकसत्यसलविरक्षात् सहपाविधि, माय. যষমাসলাশীলবামদিখি মহুসলহানীফাদের এই कल्पानुसरवादिति ध्येयं ।

·तत्वचिन्तामणो सकलेच्छेदे मोक्षः । न चाप्रयोजकांवम्, सन्तायुच्छेदै मूलाच्छेदस्य प्रयोजकत्वात्। प्रकृते च मिथ्याज्ञानस्य संसारमूलस्य श्रवणादिक्रमेणोत्पन्नतत्त्वज्ञानात नि- रत्तिः सम्भवत्येव, "श्रात्मा ज्ञातव्यो न स पुनेगवर्तते" इति श्रुतिश्च प्रमाणम्। राषिसत्रन्यायेनार्थवादोप- नौतापुनरारत अधिकारिविशेषणत्वात्र, 'स' आत्मजः, 'न मुनरावर्तते' न पुनः शरीरी भवती त्यर्थः । “श्रात्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितव्यः साक्षात्कर्तव्यः" इत्युपकम्य "दुःखेनात्यन्त विमुक्तश्चरति' इति श्रुतिश्च मानम् । प्राचार्यास्तु । "अशरीरं वावसन्तं मियामिये न स्पृशतः" इति श्रुतिस्तव प्रमाणम् वावसन्तमिति यडन्लुकि । तेन संसारितादशायां क्षणमात्रमशरीर- त्वेन नान्यथासिद्धिः । ननु इन्डस्वरसेन(२) मिलित- (१) कथाच यथा कि रात्रिमब्दवाच्याना "ज्योतिरित्यादिवाक्योत्पन्न कर्मयो प्रतिज्ञामाया अत्यन्ताश्रुतसादिकल्पने गौरवात् विश्व निन्यायापदादेन "प्रवितितोह या य एता रात्रीयस्यति" इत्यर्थवादश्रुतौ प्रतिठेव पक्षमिति सिद्धान्ति तथाचापि पार्थ বিহ্মানৰৈ থলনিনি না। (२) अधिकारिनियमादिति ख.। (२) 'इन्दसरसेन' प्रियच व्यप्रियच प्रियाप्रिये इति दसरसेनेव ।

·ईश्शनुमान। सुख-दुःखेोभयनिषेधः प्रतीयते स तु नित्यवत्प्राप्त- रव एकैकनिषेधे च वाक्यभेदापत्तिः । न च मुक्ती प्रमाणमिति चेत्। न। द्वित्वेनैकेन रूयेणोपस्थि- तयाः प्रत्येक निषेधान्वयेोपिर) वाक्यभेदाभावात् धव-खदिरौ छिन्धीत्यत्र प्रत्येक छिदान्वय इव । न हि तब मिलितच्छिदा अपि च न प्रियाप्रियरूपं किश्चिदस्तीति, मिलिनिषेधेोऽप्ये कैकान्वये प्रत्येका भावे वा भवेत् सत्रकान्वयस्याशरोरे अयोग्यत्वात् प्रत्येकाभाव एव पर्यवस्थति, अत एव सर्वमुक्तिरपि सर्वदुःखसन्ततिपक्षीकरणे तत्सिद्धेः अन्यथा मुक्ति- रपि न स्यात् तचैव व्यभिचारात् । यदि चापरात्मान- स्व केचित् तदा तच्छया मोक्षार्थ न कश्चित् प्रव- तेत । शम-दम-भागानभिङ्गादिमुक्तिचिन "श्रुति- सिडेन सन्देहनिरत्तिरिति चेत् । न । संसारित्वेन मुक्ति योग्यत्वात् न तु नविशेषणशमादिमत्वेन सा- मान्ये वाधके सत्येव योग्यताया विशेषनिष्ठत्वात् । । किञ्च शमादयः श्रुतौ सहकारितया वोधिताः न (१) निषेधापामेऽपोति • (२) अवयभिचारादिति ख.। (३) 'भोगामभिवा' भोगेषु पनासिरियर्थ ।

·म तत्वपिनामियो तु योग्यतया तत्त्वेऽपि संसारित्वेन तेऽपि साधनीयाः प्रामादिकमपि हि कार्य तत्रापि संसारित्वेनैव योग्यता सामान्य बाधकाभावात् । न च नित्यसुखाभिव्यक्ति- मुंक्तिः, सा हि न नित्या मुक्त-संसारिणरवियमस- जात्, नात्याद्या, तहेतुशरोराधभावात, जानमात्र मुखमात्रे या नहेतुत्वावधारणात् । न च संसारि- दशायां तहेतुः, सामान्ये वाधकाभावात् । अत एव स्वर्गादौ शरीरकल्पना। किञ्च तज्जनकार न ताव- दात्म-मनायोगः, तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्याजनकत्वात् । विपयमापापेक्षणे तु संसारिदशायामपि तदभिव्यक्ति- प्रसङ्गः। नापि योगा धर्मः सहकारी, तस्योत्पन्न- भावत्वेन विनाशित्वेऽपवर्गनिरच्यापत्तेः । न च तज्ज- न्याभिव्यक्तिरनन्ता, तस्या अप्यत एव नाशात् । अथ तत्त्वज्ञानात्मवासनमिथ्याज्ञाननाथे दोपाभावेन पर- च्याद्यभाषाहर्माधर्मयोरनुत्पादे प्रचीनधर्माधर्मक्ष- यादुःखसाधनशरीरादिनाश एव तहेतुरतरव तस्या- नन्येनाभिव्यक्तिप्रवाहोऽप्यनन्त इति वेत्। न। शरीर विना तदनुत्पत्तेः तस्य तहेतुत्वे मानाभावाच । न च (शे परिवायानादिति ख.। (७) किंवा वजनकमिति ·ईश्वरानुमान। मोक्षार्थिप्रवृत्तिरेवं तव मानम्, दुःख हानार्थितयापि तदुत्पनः। न च नित्ये सुखे मानमस्ति। "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' "अानन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च माक्षे प्रतिष्ठिन” इत्यादिश्रुतिर्मानमिति चेत् । न । उपज- ननापायवार्चान-सुख योरई जानाम्यहं सुखीति भिन्नत्वेनानुभूयमानयोब्रह्माभेदवोधने प्रत्यक्षबाधात्। अथ सुखस्य ब्रह्माभेदवोधनादेवायोग्यतया अनित्यं सुखं विहाय वाक्यार्थत्वेन नित्यसुखसिद्धिः स्वर्गवत् न तु नित्ये सुखे सिद्दे तदभेदवोधनं येनान्योन्या- श्रयः। यहा नित्यं सुखं वायित्वा तदभिन्न ब्रह्म वाध्यते । न च वाक्यभेदः, वाक्येकवाक्यत्वादिति चेत् । न। आत्मनोऽनुभूयमानत्वेन तदभिन्नस्य नित्यसुखस्याप्यनुभवप्रसङ्गात् सुखमावस्य स्वगोचर- साक्षात्कारजनकत्वनियमात तदननुभवे वा आमना- ऽपि अनुभवो न स्यात् । श्रथात्मभिनं नित्यसुख- मनुभूयत एव सुखत्वं तव नानुभूयत-इति चेत्, न, सुखानुभवसामग्रा रव सुखत्वानुभावकत्वात् तस्मादा- नन्दं ब्रह्मेति मत्वर्थीयाच्प्रत्ययान्तत्वेनानन्दवावं वाथ्यं तेनाभेदः, अन्यथा नपुंसकलिङ्गत्वानुपपत्तो। एतेन ब्रह्मादेततत्त्वसाक्षात्कारादविद्यानिरत्ती वि- ·. अवचितामणे जानसुखात्मकः, केवल. श्रात्मा. .अपंवर्गे वर्तत इति वेदान्तमतमपास्तम्। स्वप्रकाशसुखात्मकब्रह्मणो नि- त्यत्वेन मुक्त-संसारिकारविओपप्रसङ्गात् पुरुपप्रयत्न विना तस्य सलादपुरुषार्थत्वाच्च । अविद्यानित्तिः प्रयत्नसाध्येति चेत्, अविद्या यदि मियाज्ञानं, श्री- न्तरं वा, उभयथापि सुख-दुःखाभाव तत्साधनेतर- त्वेन तन्निवृत्तेरपुरुपार्थत्वात् । ... चिदण्डिनस्तु श्रानन्दमयपरमात्मनि जीवात्मलया' मोक्षा, लयश्च लिङ्गशरीरापगमः, लिङ्गशरीरञ्च एका:- दशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि सूक्ष्ममात्रया सम्भूयाव- स्थितानि जीवात्मनि सुख-दुःखावच्छेदकानीत्याहुः । तन्न । शरीरध्वंसस्य स्वता दुःखसाधनाभावतथा अपु- रुपार्थत्वात् । न चोपाधिशरीरनाशे श्रीपाधिकजीव- नायी लया, खनाशस्यापुरुपार्थत्वात्, ब्रह्मणो नित्यत्वेन तदभिन्नस्य नाशानुपपत्तेः भेदाभेदस्य च विरोधेिनामा- वात् । नाप्यनुपलवा चित्तसन्ततिरपवर्गः,अावश्यकत्वे. नानुपलवस्य दुःखाभावस्य. पुरुपार्थत्वेन चित्तसन्तते- रपुरुपार्थत्वात् शरीरादिकारणं विना चित्तसन्ततेरनु- त्पादाच । न हि चित्तमा तत्सामग्री, शरीरादिवैय- •पत्तेः। नापि दुःखहेतुत्वेनात्मनो हानमेव मुक्तिः, ·ईश्वरानुमान। सुख-दुःखाभावतरत्वेनापुरुषार्थत्वात् ज्ञानरूपात्महा- नस्यायनसिद्धे अतिरिकहानस्थाशक्यत्वात् । यत्तु योगड़िसायनिरतिशयानन्दमयौं जीवन्मुक्ति- मुद्दिश्य प्रवृत्तेः कारणवशादात्यन्तिकदुःखाभावरूपा मुक्तिमासादयतीति मतम् । तन्न। परममुक्तरमुरु- पार्थत्वापत्तेः विरतस्य मोऽधिकारात् सुखोदेशेना- प्रहत्तेश्च । मोक्षे च सर्वाश्रमाणामधिकारः श्राश्रम- चतुष्टयमुपकम्य “स ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इति श्रुतेः, सोचे कारणभावात् । श्राकाझाया अविशेषेणान. न्तर्यस्यामयोजकत्वात् । कथं तर्हि "मेधाश्रमश्चतुर्थी वै यो भिक्षोः परिकीर्तितः" इति प्रवज्या मोक्षाश्रम- माहुः, गृहस्वस्य च पुत्र-दारादिसङ्गो दुरि इत्य- साधारण्येन तथोपदेशात् तत्वज्ञाननिष्ठो गृहस्थोऽपि मुच्यत इत्यागमाञ्च । एवं स्थिते मोक्षमुपक्रम्य “आत्मा वा थरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षा- कर्तव्यः" इति श्रुतिः, श्रुतिभ्यः शरीरादिभिन्न श्रात्मानमवधार्य शास्त्रेण पदार्थान् विविध तवा- धितोपपत्तिभिस्तस्य स्थिरीकरणरूपं मननं विदधाति । न च शब्दोपपत्तिजन्यतत्त्वज्ञानात साक्षात्कारिसवा- सनमिथ्याजाननित्तिः, दियोहादी तथानुपलव्य, (Oचानुपपत्तरिति ।

·१८० तापचिन्तामणी श्रतः श्रुति-स्मृत्युपदिष्टयोगविधिना" चिरनिरन्तरा- दरसेवितनिदिध्यासनजन्ययोगजधर्मादात्मतत्त्वसाधा- स्कार संसारवौजसवासनमिथ्याज्ञाननिहननसमर्थ श्रासाद्य दापाभावात्प्रत्यादेरभावे अनागतधर्मानु- त्पादेनानादिभवसश्चितकर्मण भोगेन स्यादपज्यते। उपदेशमााचौरभिन्नामावगमेऽप्यन्यपरत्वशङ्काया सङ्कसूकस्य नाश्रद्धामलक्षालनमिति मननमाव- श्यकम् । तथाच मन्तव्यथोपपत्तिभिरिति श्रुतिरेवो- पपत्तिबोधकस्य शास्त्रस्यापवर्ग हेतुत्वं वेोधयति, मन- नस्य तदेकसाध्यत्वात् । एवञ्च शम-दम-ब्रह्मचर्याधु- पहंहितयावन्नित्य-नैमित्तिक-सन्योपासनादिकर्मसहि- तात् तत्त्वज्ञानान्मुक्तिः। स्यादेतत् ज्ञान-कर्मणान समप्राधान्येन समुधयः कर्मणं स्ववाक्यात फलान्तरा- र्थत्वेन श्रुतत्वान्मोधार्थकल्पनाविरोधात तत्त्वज्ञानस्य कर्मनैरपेशेण मुक्ति हेतुत्वमतोतेथ । नाङ्गाणिभावेन, तथा हि न कर्म सन्निपत्योपकारकम्, तत्वज्ञान- शरीरानिर्वाहकत्वात् । नापि प्रयाशादियदारादुप- (१) श्रुति मधुपदिशविधिनेवि स । (२) संसारबीजामवासनमिया सानीभूवन सममिति । (२) अस्थिरस्येवा ·ईश्वरानुमान। कारकम्, स्ववाक्यतएव कर्मणां प्रयोजनलाभेन फल- वत्सन्निधावफलत्वाभावात् उपपत्तिविरुद्धश्च ज्ञान- कर्मसमुच्चयः काम्य-निषिद्धयोरभावात् । नाप्यसङ्क- ल्पितफलवत्काम्यकर्मसमुच्चयः, चतुर्थाश्रविधिविरो- धात् । अत एव न यावन्नित्य-नैमित्तिकसमुच्चयोऽपि। नापि यत्याश्रमविहितेन कर्मणा, तत्त्वज्ञाने सति गृहस्थस्यापि मुक्त। "न्यायागतधनस्तत्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिमियः । श्रादकत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते" ॥ इति स्मृतेः। न चाननुगतमपि साधनं, स्वर्गवदप- वर्गे प्रकारमेदाभावात् । न चायवर्गार्थिकर्तव्यतया कर्माणि विहितानि येन तत्समुच्चयः स्यात्। तस्मात् "सन्यस्य सर्वकर्माणौति स्मृतेः सर्वकर्मसच्यासो जान- मावाच मोक्ष इति। मैवम् । स्व-स्वाश्रमविहितेन कर्मणा जानस्य समप्राधान्येन समुच्चयात् ज्ञान-कर्मणा- स्तुल्यत्वेन मुक्त्यर्थत्वाभिधानात् । तथाच श्रीभग- वहीता। "स्खे से कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः" । (२) काम्य-निषिद्धयोस्यागादिति ख। 2.

·सावचिन्तामो श्रीविष्णुपुराणे। "तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितनरे। तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामते” । हारीतः। "उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः । तथैव ज्ञान-कर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्मा शान्वतम्" । श्रुतिय, "सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येप आत्मा सम्यग- जानेन ब्रह्मचर्येण च” इति रतन्मूलकमेव, "परिज्ञानाद्भवेन्मुक्तिरेतदालस्यलक्षणम् । कायलशभयाच्चैव वम नेच्छन्त्यपण्डिताः"। "ज्ञानं प्रधानं न तु कर्महीनं कर्म प्रधान न तु बुद्धिहौनम् । समायोरेव भवत्यसिद्धि- नेटकपक्षा विहगः प्रयाति" न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतस्य कर्मणः फलान्तरा- र्थत्वमनुपपन्नम, तथा वाक्यस्वरसात् जानतुल्यताप्र- तीतेः । तत्तत्फलजनकत्वेऽपि हि कर्मणां शब्द एव मानम्, स्वमन्यचापि । भवतु वा पारादुपकारितया अङ्गाङ्गिभावेन समुच्चयः, स प्रयाजादिवदयूद्वारेव। यत्तु जडभरतोपाण्याने।

·ईश्वरानुमान। १८७ "न पपाट गुरुप्रोतां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जर हे न च" इति ॥ तद्योगिधर्मसङ्गत्यागार्थ जातिस्मरत्वेन न शिक्षि- तानीत्येवंपरं वा। तदुक्तं । “जन्ने जातिस्मरो दिजः सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्वार्थतत्त्ववित्" इति। अन केचित् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य ज्ञानार्थिनस्तत्- प्रतिबन्धकाधर्मनिवृत्तिद्वारा प्रायश्चित्तवदारादुपका- रकं कर्म सन्नियत्त्योपकारकन्तु तत्त्वज्ञानम्। उत्पन्न- तत्त्वज्ञानस्य तु अन्तरालव्यदृष्टः कारीरीसमाप्तिव- दारब्धाश्रमपरिपालनं लोकसंग्रहार्थम्। यद्यपि लोक- संग्रहो न प्रयोजनम् सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतर- त्वात्, तथाप्यकरणे लौकिकानां विगानाविन्यत्वेन यज्ज्ञानं तत्परिहारार्थ तत्कर्मसाध्यदुःखोत्पादनेना- धर्मक्ष्यार्थञ्चेति। तन्न । तत्त्वज्ञानं प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्मणां ह्यपूर्यद्वारा जनकत्वं दुरितध्वंसकल्पनातो लघुत्वात् तस्मात् यानि कर्माणि उपनौतमात्रकर्तव्यत्वेन विहि- तानि सन्ध्योपासनादीनि तानि मोक्षार्थिभिरप्यवश्यं कर्तव्यानि तत्परित्यागस्य प्रत्यवायहेतुत्वेनाशास्त्रीय- (२) तद्योगिधर्मत्वेन सङ्ग यागाईं जातिस्मरत्वेन वान शिक्षितानात्येव- मरच, तदुक्तं, जज्ञे जाविस्मए हिज इतीति ख० ।

·तत्वचिन्तामणे त्वात् सङ्कोचे मानाभावात् निपिद्धानि काम्यानि च बन्धहेतुत्वान्मुक्तिपरिपन्थीनीति त्यज्यन्ते । धनमलानि च धनत्यागादेव त्यज्यन्ते । सोऽयं "संन्यस्य सर्वकर्मा- णीत्यस्यार्थः, अयमेव हि सच्यासपदार्थः, तथाच थीभगवहीता। "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयोविदुः। नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः" । तत्त्वज्ञानं धर्मद्वारा मुक्तिसाधनं विहितन्वेन धर्म- जनकत्वादिति धर्मस्यैव प्राधान्यम्। स च धर्मो मुक्त्यैव फलेन नाश्यत इति केचित् । तन्न । मिथ्याज्ञान- निवृत्त्या दृष्टद्वारेणैवोपपत्तावदृष्टकल्पनानवकाशात् । अन्यथा भेपजादिधपि तथा स्यात् । एवञ्च तचैव विहितत्वस्य व्यभिचारः। अब वदन्ति । संसारकारणाच्ददक्रमेण कार्योच्छे- दान्मोक्षः, एवञ्च तत्वज्ञानमात्रादेव मिथ्याज्ञानाच्छे- दादपवर्गः तब न तस्य कर्मसहकारित्वम् मिथ्या- ज्ञानोन्मूलने कर्मविनाष्तस्यैव तस्य दिमोहादी हेतु- स्वावधारणात् कर्मणामपवर्ग हेतुताश्रुतिश्च तत्त्वज्ञान- द्वाराप्युपपद्यते साक्षात्तस्याश्रुतेः । तत्त्वज्ञानवतथाधि- .

·ईश्वरानुमान। ५१ कारे नित्याकरणेऽपि दोपाभावेन प्रत्यवायाभावोप- पत्तेः । अन्यथा भोगार्थ विहित-निपिडाचरणेन धर्माधोत्पत्ती मोक्षाभावप्रसङ्गः। ननु तत्तत्तीर्थ- महादान-मान-काशीमरणदिकर्मणां तत्त्वज्ञाननरपे- क्ष्येण मुक्तिहेतुत्वं श्रूयते तत्कथं तत्वज्ञानमेव तहेतुः । न च तेषां तत्वज्ञानमेव व्यापारः, अनुपदं तत्त्वज्ञा- नानुत्पादाददृष्टद्वारा तहेतुत्वं वाच्यम् तथाचापवर्ग- कारणमेवादृष्टं कल्यातां लाघवात् । न च तत्त्वज्ञान- प्रतिबन्धकाधर्मनाश एव तेपां व्यापारः, प्रतिबन्धक- दुरितध्वंसतोऽपूर्वस्य लघुत्वात् । अथ तत्तत्कर्मणाम- ननुगमात् कथं मुक्तिरनुगता दुःखध्वंसे प्रकाराभावा- दिति चेत् । न । गुणना समवाय्यसमवायिनाश- (१) च्यमावरूपे दुःखध्वंसे वैनात्यकल्पनस्यासम्भवादित्यर्थः । न च प्रति- योगिनि दुःखे शातिविशेषान् कल्पयित्वा तदवच्छिनपनियोगिनां खायप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन जातिविशेषाणामेव वा जन्यतावच्छेद- कवखौकारेण व्यभिचारवारणं सम्भवतीति वाच्यं । गोबधजन्यता. बच्छेदकजाया साइर्येण तादृशजातिकल्पनाया असम्भवात् । न घ गोवधजन्यदुःखानां मध्ये यानि प्रायश्चित्तनाश्यानि तन्मावरत्ति- नातिरेका यानि तत्त्वज्ञाननाध्यानि तन्मात तिरेकेति न साचर्यमिति वाच्यं । तासां नानात्वं तत्त्वज्ञानादिनाश्यतावच्छेदक- जातीनां वा नानात्वं इत्यत्र विनिगमकस्य दुर्लभत्वात् ।

·নাঘিাতী विरोधिगुणानां नाशकत्वनियमात् । तत्तत्राशविथेपे तु तत्तवेतुरिति चेत्, तईि तत्तदुःखधंसे तत्तत्कर्मणा- मपि तथात्वमस्तु, नवापि तत्वज्ञाने तत्प्रतिबन्धक- दुरितध्वंसे चाननुगतानामेव तत्तत्कर्मनां जनकत्वम् मुमुक्षुमुद्दिश्य विहितत्वं बानुगतमस्तौति चेत् । न। जान-कर्मणानिरपेक्षकारणताश्रवणात् ब्रीहि-यवव- विकल्प एव । निरपेक्षेकसाधनावरुद्धेऽपरसाधनावरुडे- ऽपरसाधनान्वयो न विकल्पमन्तरेण सम्भवति आका- झाविरहादिति न्यायात् । साहित्यवोधकं विनक प्रत्यनेकस्य हेतुता यत्र शब्देन वाध्यते तत्र विकल्पेना- न्वयो यथा ब्रीहि-यवयोरिति व्युत्पत्तेर्वा । वस्तुतस्तु। दृढभूमिसवासनमिथ्याज्ञानान्मूलनं विना न मोक्ष- (२) नाशकात्वदनादिति खु.। (२) धाकाहाविरहादिनियमादिति ख• ! (३) वेदबोधितवैकल्पिक हेतुनास्थले समुचितेभ्यो न पलसिद्धिः सम्ब लितौहि-यवाभ्यामेफयागाननुष्ठानादिति हमारणि मणिवत् ज्ञान- कमया हेतुले तत्सम्बलने मोक्षाभावप्रा । नापि धान-कम्मण समुचिताना मोक्षहेतुता सम्भवति, तत्त्वज्ञानोपाये योगाभ्याबादौ প্রধান মৗধনুরূত্মীনি দলষ্ট মন্তনু- पत्ते मथुरा-कासीमरणानां सम्बलनासम्भवाच इत्यरसादा, वलतस्विति ।

·ईश्वरानुमान। इत्युभयसिद्धम्, तादृशमिथ्याजाननाशे चान्वय-व्यतिरे- काभ्यां तत्त्वज्ञानकारणमवधारितमतो न तेन विना स इति तचापि तत्त्वज्ञानमावश्यकम्। यद्यपि मिथ्या- ज्ञाननाशे विरोधिगुणस्यैव हेतुत्वम्, तथापि मिथ्या- ज्ञानप्रागभावासहत्तिमिथ्याज्ञानध्वंसस्य तदेकसाध्य- त्वम्। “अात्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्तते" इति श्रूते क्षं प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वावधारणाच "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" इति श्रुत्या तत्त्वज्ञानं विना न मोक्षः किन्तु तस्मिन्सत्ये- वेति प्रतिपादनाच्च । अन्यथा स्वर्गादौ न शरीरादयः कल्पपरन्। कर्मणां तत्त्वज्ञानदारापि मुक्तिजनकत्व- सम्भवात् प्रमाणवतोगौरवञ्च न दोपाय । कर्मणां तत्त्वज्ञानविशेष एव जनकत्वं अता न तवाननुगम- दोपाय। वाराणसौमरणस्य तत्त्वज्ञानफलकत्वमाग- मादेवावगम्यते । तत्त्वज्ञानाददत्तफलान्येव कर्माणि प्रायश्चित्तादिव विनश्यन्ति अनन्यथासिद्धशब्दबलात् । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितात्पत्तिनिमित्तकत्वं, पापनाश- फलश्रवणात् । अत एव न ब्रह्महत्यादीनां प्रायश्चित्त- दुःखमेव फलम्, नरकफलश्रुतिविरोधात् प्रायश्चित्त- विधिवैय्यर्थ्याच, दुःखैकफलत्वेन तत्रामसत्तेः। नापि ·१८२ नावचिन्ताम कौन्तराधिकार एव फलम, महापातकातिरिक्ती- ऽनधिकाराभावात् अन्यथा यत्किञ्चित्पापवतोऽरत- प्रायश्चित्तत्वेनानधिकारापत्तेः। प्राणान्तिके तदभा- वाच । श्रूयते हि। "भिद्यते हृदयग्रन्यिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया धीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परात्मनि"। स्मृतिश्च । "जानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेजुन" इति । "नामुक्तं धीयते कर्मेत्यव च प्रायश्चित्तादिस्मृतितः सङ्कोचस्यावश्यकन्वेन शब्दवोधितनाशकानाश्यकर्म- परत्वं लाघवात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात पाप-पुण्यश्यहेतूनां बहुतरत्वात् । ज्ञानस्य नाशकत्वं शब्दवोध्यमित्युक्तम् । अथ भस्मसात्यदस्य लाक्षणिक- त्वेन यथा वह्नः परम्परया भस्म तथा ज्ञानात्कर्मक्षय- इत्यर्थः। तथाच "नामुक्तं धीयते कर्मेति स्मृतिरुत्सर्ग- ताभोगेनैव क्षयमाह, अनन्यथासिद्धप्रायश्चित्तविधिना सा वाध्यते, जाननाश्यत्वञ्च) भोगदारापि सम्भवती- त्यबाधे सम्भवति बाधकल्पनानेति चेत् । न । कर्मणो (१) विवे कर्मबन्धनमिति ख. (२) ज्ञानस्य नाशकत्वञ्चेति ख.।

·ईश्वरानुमान। भोगनाश्यत्वे ज्ञानस्यानाशकत्वात् । न हि भागस्तत्व- जानव्यापारः, तथाऽश्रवणात् तेन विनापि कर्मण- एव तदुपपत्तेश्च । कर्मणो भोगनाश्यत्वे तत्त्वज्ञाना- नुपयोगात्। यत्तु “नामुक्तमिति स्मृतिविरोधेन क्षौयन्तइत्यादि- श्रुतेरन्यथा वर्णनम्। तन्न । स्मतेः प्रत्यक्षवेदवाधित- त्वेन विरुद्धार्थकवेदाननुमापकत्वात् । वामदेव-सौभ- रिप्रभृतीनां कायव्यूहश्रवणात्तत्वज्ञानेन कायव्यूह- मुत्पाद्य भागद्वारा कर्मक्षय इति चेत् । न । तपः- प्रभावादेव तत्वज्ञानानुत्पादेऽपि कायव्यूहसम्भवात् । भोगजननार्थञ्च कर्मभिरवश्यं तत्तत्कायनिप्पादन- मिति न तच तत्वज्ञानोपयोगः, योगपद्यञ्च कायानां तज्जनककर्मस्वभावात् तपास्वभावाहा(। न च ज्ञानं भोगदारा कर्मनाशकं इत्युक्तम्। रतेनागमयोः पर- स्परविरोधात् अनिर्णये विमतिपदं कर्म भोगनाश्यं प्रायश्चित्ताद्यनाश्यत्वे सति कर्मत्वात् भुक्त-भुज्यमान- कर्मवदित्यनुमानान्निर्णय इत्यपास्तम्। ज्ञानस्य प्राय- श्चित्ततुल्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् श्रुतिबाधितत्वाच्च शब्द- बोधितनाशकानाश्यत्वस्योपाधित्वाच्च अकृतप्रधानेन (१) तन्जनकधर्मखभावात् नपःप्रभावाति ख.। 25 ·तत्त्वचिन्तामणी कृतप्रधानेन चाङ्गापूर्वेण व्यभिचाराच्च तस्य प्रधान- यागादिनाश्यत्वात्। न च तस्यापि यागस्येव स्वर्ग- फलकत्वमिति तन्नाश्यत्वमेव अधिकृताधिकारेऽपि स्वर्गकामस्याधिकारात् अन्यथा निष्फले प्रहत्तेरिति वाच्यम् । स्वर्गफलत्वेऽङ्गत्वविरोधात् । मतिश्च फल- वद्यार्धितया। तदुक्तम्, “प्रधाने रागादङ्गे वैधीति। ननु "तावदेवास्य चिरं यावन विमेक्षिः अथ सम्य- त्स्यते कैवल्येन" इति श्रुतेः तावदेवास्थोत्पन्नतत्त्व. ज्ञानस्य चिरं विलम्बः यावनोत्पन्नकर्मणाविमोक्षः श्रथ सम्पत्स्यते कैवल्येनेत्यत्र भोगेन क्ष्ययित्वा इति शेपः । न च शेपे मानाभावः, सत्यपि विज्ञाने कमा- वस्थाने कृप्तसामर्थ्यस्य भोगस्यैव नाशकत्वेनाक्षेपादिति चेत् । न । तत्त्वज्ञाने सति तत्त्वज्ञानदशायां न मोक्षः किन्तु तदग्रिमक्षण इत्यार्थत्वेनायुपपत्तेः । यत्तु अकृतप्रधानाङ्गापूर्वाभिमायमेतत् “ज्ञानामिः सर्वकर्माणीत्यादि तेषां कार्याणां नाशकान्तराभावा- दिति । तन्न । प्रधानार्थितया तृप्तानां तदभावे तत्सा- मासि तत्सत्त्वेऽपि सर्वकर्मपदस्य कमान्तरपरिग्रा- हकस्य सङ्कोचे मानाभावात् । यदपि भस्मसात्करणा- दिना फलाजनकत्वमुच्यते तत्त्वज्ञानात्कृतमपि विहितं ·ईखरानुमान। १६५ कर्म न फलायेति । तथाच श्रुतिः, तद्यथा “पुष्कर- पलाशेनापः निष्यन्ते” इत्यादि । तदपि न। न हि भस्मसात्करणं क्षयश्चानुत्पत्तिरुच्यते । न च लक्षणा, मुख्य बाधकाभावादिति । उच्यते। कर्मणो भोगना- श्यत्वेऽपि ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वम् भागस्य तत्त्वज्ञान- व्यापारत्वात् । न च भागमावस्यैव कर्मनाशे साम- त्तित्वज्ञानव्यभिचारः, कर्मप्रागभावासहत्तिकर्म- नाशे युगपत्कर्मभागे वाव्यभिचारात्। अत एवानु- मानेनागमबाधाप्रयोजकत्वेन च श्रुतिवाक्यशेषे माना- भावः । उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्यायवर्गविलम्बोपपादनार्थ उक्तरीत्या भागस्यैवाक्षेपादिति, तदस्यापवर्गस्य परम. पुरुपार्थस्य श्रुतिसिई कारणमनुमानमिति विविक्तम्॥ इति श्रीमहामहोपाध्याय-श्रीगङ्गेशविरचितेतत्त्व- चिन्तामणै अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डे ईश्वरानुमान। समाप्तञ्च द्वितीयमनुमानखण्डं । (१) श्रीगङ्गम्बरविरचित इति कचिहित पुस्तकमाठेन तत्त्वचिन्तामणि- ময়না মঞ্জসমিলাষ মনিল্যৱাৰাঘৰূস্বনিৰাপ্পানি प्रसिद्ध धासौदित्यहं सम्मावयामोति ।

·BIBLIOTHECA INDICA:
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES.No. 844.
THE TATTVA-CHINTAMANI
BY
GANGESA UPADHYAYA,
VOLUME IV.
UPAMANA-KHANDA
WITH THE COMMENTARY OF
KRISHNA KANTA VIDYX VAGISA
EDITED BY
PANDIT KAUAKHYA NÄTHA TARKA VAGISA
Professor, Sanskrit College, Calcutta
CALCUTTA
PRIVTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS
1894.

·तत्त्वचिन्तामणी उपमानखण्डं। श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचितं । श्रीकृष्णकान्तविद्यावागीशविरचितदीपन्याख्यटौकासहित । श्रामियाटोक-सोसाइटी-समाजानुमत्या सस्कृतविद्यालयाध्यापक- श्रीकामाख्यानाथ-तर्कवागौशेन परिशोधित । कलिकाताराजधान्यां यापनित मिशनयन्त्रे मुद्रित । शकाब्दा १८१६ ! १० १८८४ !

·ॐ गणेशाय नमः। तत्त्वचिन्तामणौ। उपमानास्यवतीयखण्डं। अथोयमानं निरूप्यते, ७) तर सादृश्यममाकरण- उपमानाख्यतौयखण्डदौपनी। श्रीकृष्णचरणम्भीजदन्दं स्वान्ते निधापयन् । तनोति श्रीकृष्णकान्तस्तृतीयमणिदीपनौं । हतीयचिन्तामणिदीपनी स्वयं निहन्तु विद्यगुणसंशयात्मक। तमिस्रमेषा निविड़ इदिस्था यथा दिनेशो वहिरन्धकार ॥ (१) मधुरानाथप्रणोताया उपमानखण्डव्याख्याया दुर्लभत्वात् याख्यासह- कारं विना चिन्तामग्रिन्यस्य স্বল্প সমীসুলমুয়াবি- प्रकाशिकाव्याख्याककृष्णकान्तभट्टार्यप्रणोतव्याख्यया सहितमुपमा- नाख्यरतीपखण्ई प्रकाशितमिति । (२) एया ढतीयचिन्तामणिदोमनौ हदिस्था सती विद्यासंशयात्मक निविडं गाई तमिसं थन्धकार बहिरन्धकार दिनेश इव निहन्तु विनाशयतु इति समुदिताः । 1 ·तावचिन्तामणौ सतौयचिन्तामणिमाथुरौ पुनः सदुर्लभात्रेनि परिश्रमो मम । अत्यन्तयनैमिलितापि मत्पथ- प्रकाशिनी नेति मतिर्नियोजिका ॥ श्रीकृष्णकान्तवचनं तत्वज्ञानफलपदं। विहाय माथुरोचिन्ता क्रियते शूरिभिः कथं ॥ लक्षण-स्वरूप-प्रामाण्यादिप्रकारेणानुमानं निरूप्य भिय्यशय- पार्थमुपमाननिरूपणं प्रतिजानौते, 'अथेति अनुमाननिरूपणानन्तर- मित्यर्थः । यद्यपि पन्थलायवार्थमनुमाननिरूपणमागेवानुमानोपमा- नयोरवसरमङ्गतिः प्रदर्मिता इति पुनस्तत्प्रदर्शनमनुचित तथापि अपमाननिरूपणेऽनुमाननिरूपणनन्तर्यानभिधाने उपमानस्यानुमा- नान्तर्गतत्वमन्देहेन समस्तचिन्तामणिग्रन्याध्ययनाधीनफलार्थिनो- धौतप्रत्यक्षादिपरिच्छेददयस्य उपमानाकाक्षायां निवृत्तिः स्थात् विभिव्य शुश्रूषापि न स्यादिति तदभिधानं । न च केवस्तात् 'उप- मानं निरूप्यते' इति प्रतिज्ञावाक्यादेव प्रतिज्ञान्तरावगमात् अर्थत- एवानुमानपरिच्छेदसमाप्निजाने उपमानस्यानुमानान्तर्गतवाभाव- निश्चयात् कुतस्तसंभय इति वाच्छ । तथापि मतिजेयं अनुमान- विशेषनिरूपणविषयिणी न वा इति संशयेन तादृशमंशयोत्पादे (২) মযাম্ব ঘাইছা মাথমিক্সসিম্বাৰিষমৗসঃ- वादिसम्मतत्वकथनेन विरोधीभूतानुमानजिज्ञासाया विषयसिया निरत्ती मन्यामुपमानं निरूपणीयमिति सूचनाव् अवसरसङ्गतिः प्रदर्शितेति भावः । (२) व्यथेत्यादिग्रन्येन पुनः सातिप्रदर्शनममुचितमित्यर्थः ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । बाधकाभावात् । श्रानन्तर्याभिधाने तु अनुमानपरिच्छेदसमाप्ति- ज्ञानात् उपमानेऽनुमानानन्तर्गतत्वनिश्चयेन तादृप्रसंशयानुत्पत्तः । एवं 'अथशब्दस्य मङ्गलवाचितया ग्रन्थारम्भे मङ्गलवाचकशब्दाभि- धानस्य ग्रन्थकर्तृणां रौतिमिद्धतयापि तदभिधानं । मिश्नास्तु 'अथशब्देनैवात्रावसरसङ्गतिः प्रदर्शिता । अनुमानग्रन्ये तादृशपाठस्तु काल्पनिकः । न च स्वरूपसत्याः समातेरपेक्षितत्वेऽपि तत्प्रदर्शनमफलं इति वाच्यं । अनुमानग्रन्थ एव सङ्गतिप्रदर्शन-प्रति- जाफलयोर्दर्भितत्वात् अत्रापि तयोरेव तत्फलत्वात् इति वदन्ति । अपरे तु 'उपमानं निरूप्यते' इत्येवाच पाठः । 'अथशब्दस्तु काल्पनिकः किं तदर्थविवेचनया इत्याहुः । एतन्मतदयमेव न साधु मकलतान्त्रिकसिद्धपाटानामपलापापत्त। अन्ये तु अथशब्दोऽत्र नानन्तर्सार्थकः परन्तु तस्य मङ्गलवाचितायाः "अथ स्यान्मङ्गले प्रश्ने" इत्यादि कोषसिद्धतया ग्रन्यादौ मङ्गलवा- चकशब्दप्रयोगस्य ग्रन्यकारौयरीतिसिद्धतयैव तदभिधानमित्याजः। तदप्यमत् भागन्तव्नभिधाने दत्तदोषस्यैव जागरुकत्वात् । लटा वर्तमानातिमाध्यत्वप्रतिपादनात् वर्तमानवनिमाध्यनिरू- पणविषय उपमानमिति प्रतिज्ञार्थः । उपमानपदस्य भावकरण- व्युत्पत्त्या उपमिति-तत्करणोभयपरतया उभयोरेव प्रतिज्ञातवेन अये उपमितिनिरूपणस्य नाथान्तरसमित्यवधेयं । मादृश्यस्थाति- रिकपदार्थतावादिनां मौमांसकानां मतमुपन्यस्यति, 'तचेत्यादिना 'इत्यतिरिम सादृश्यमित्यन्तन()। 'तर' उपमाननिरूपणे, मप्तम्यर्थी (१) इत्यधिकं सादृश्यमित्यन्तेनेति खचिन्हितयुस्तकमाठः, एतादृशमाठेन कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य तादृशः पाठोऽनुमौयते ।

·१ सावचिन्तामयो घटकलं विषयवं वा, तथाचीपमाननिरूपणस्य घटक विषयो वा यदुपमानं तत् मादृश्यप्रमाकरणस्वरूपमिति योजना । 'भाग्ये- त्यादि किश्चिापदशक्यतावच्छेदकत्वावगाहिनौ या मादृश्यावछिन्न- विमेय्यक-पत्किश्चित्पदशकयत्वप्रकारिका ममा तत्करणमित्यर्थः, तेषां मते गोगदृशो गवयपवाय इत्याकारिकैवोपमितिः, न त गवयो गवयपदवाथ इत्याकारिका, मादृश्यस्यातिरिक्रतया गवध- बजात्यपेक्षया अगुरुवेन तस्यैव गवयपदप्रतिनिमित्ततया उप- मिती पारतव्येण भादृग्ने शक्यतावच्छेदकलभानेन तस्यास्तदव- गावि नादृशप्रमाकरणस्योपमानरूपप्रमाणवाभिधानेनैव तादृश- प्रमाया उपमिनित्वमर्थत एवावगम्यते । प्रमालन्तु प्रकृते ज्ञानत्वमेव न त तदति तत्प्रकारकत्वरूपं तन्निवे प्रयोजनाभावात् । न च प्रमावाभिधानमभङ्गनं जानत्वाभिधानस्यैव सम्यक्त्वान् इति वाच्य सूचे प्रमाणपदग्रवणात् 'प्रमाणतत्त्वमव विविधते' इत्यनेन प्रमाण- निरूपणस्य प्रतिज्ञातवाच्च प्रमाकरणस्यैव प्रमाणत्वात् प्रमालाभि- धानान् । ननु गोमदृभं द्रव्यं मादृश्य गवयपदाक्यतावच्छेदकमिति सतिकरणेऽनुभवेऽतिव्याप्तिधारणाय प्रमावनिवेशनमावश्यक रते- हीतग्राहित्वेन तेषां मतेऽप्रमात्वादिति चेत्, न । तथापि तादृ- भानुमितिकरणेऽतिव्याप्तेर्दारबात अत: शक्यत्वप्रकारतानिरूपित- विशेग्यतावच्छेदकत्वावछिनविशेयतानिरूपितशक्यतावच्छेदकलम- कारताया निवेश्यमया अतिव्याप्तिविरहात् अनुमिती पारमन्त्र्येण भानाखौकारात् । न च तथापि तादृशमत्यवादिकरणेऽतिच्याप्ति- रिति वाच्यं। तादृशविषयतानियत धर्मावच्छिन्नकार्यतानिकपित- ·उपमानास्यस्तीयखण्डम् । कारणताया लक्षणघटकलात् प्रत्यचत्वादेस्तादृशविषयतानियतवा- भावात् । तादृशामाकरणच मादृश्यविशिष्टपिण्डमत्यवमिति साम्प्रदायिकाः । गव्यास्तु सादृश्यममा करणं यषेतिव्युत्पत्त्या सादृश्यप्रमाजन्यत्व- लाभः, 'उपमान' उपमितिः, 'प्रमात्वं जानत्वमेव, लौकिकप्रत्यक्षत्वं वा, तथाच सादृश्यप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षजन्यज्ञानमुपमितिरिति पर्यवसितार्थः । न चैवमुपमानप्रमाणनिरूपणे अर्थान्तरं न्यूनवं वा इति वाच्यं । सादृश्यप्रमाकरणतानिरूपकत्वस्य उपमिती ज्ञानकाले तुल्यवित्तिवेद्यतया उपमितिनिरूपितकरणताया अपि तादृश- प्रभायां ग्रहात् तस्यैव तलक्षणत्वमित्यर्थतो लाभात्, तथाच तादृश- प्रत्यवकरणतानिरूपकज्ञानकरणज्ञानत्वं उपमानप्रमाणलतणं पर्य- वमितं, तादृशप्रत्यवकरणतानिरूपकज्ञानत्वमेवोपमितिलक्षणं, तादृ- शप्रत्यक्षानुव्यवमाये उपमानलवणस्य उपमित्यनुव्यवमाये उपमिति- लवणस्य अतिव्याप्तिवारणय कारणतामुपेक्ष्य करणता निवेशः, करणतानिरूपकत्वञ्च तादृप्रत्यरजन्यव्यापारजन्यत्वे सति तादृश- मत्यवान्यत्वं तत्र विशेष्यदलनिवेशे प्रयोजनाभावात् सत्यन्तमेव लक्षणे निवेग्यं, तादृशजानकरणत्वच तादृशज्ञानजनकव्यापारजनकत्वं अतो न विशेषणज्ञानादावुपमानलक्षणातिव्याप्तिः इति वदन्ति । वस्तुतस्तु मादृश्यप्रमा क्रियते येन इति व्युत्पत्या तादृभप्रमा- प्रयोजकमित्यर्थः, प्रमितमादृग्यनिरूपकमिति पर्यवमितं, नच गव- यादिनि सादृश्यं निरूपकं गवादि श्रतएव गवयम्योपमानं गौः गोरुपमेयो गवय इति व्यवतियते लोकः, तथाहि गवयपदोत्तर- ·सत्त्वचिन्तामणौ पाठया विशेय्यत्वमर्थः, उपपूर्वकमाधातोय मादृग्नप्रकारकममाऽर्थः, तथाच गवयविशेष्यकमादृश्यप्रकारकामानिरूपको गौरिति तदर्थः, गोरूपमेयो गवय इत्यस्य तु गोरिति पयर्यानिरूपित नथार गोनिरूपितमादृग्यप्रकारकप्रमाविषयो गवय इत्यर्थः । अश्वस्थोपमानं गौः गोरुपमेयोऽध इति व्यवहारवारणाय धावणे प्रमालान्तर्भावः, अतएव लक्षणेऽपि तनिवेशितं, अन्यथा तादृशव्यवहारापत्तिः। उप- मिति मादृश्यप्रमेव, तादृाप्रमावन्तु तलक्षणमिति तु परमार्थः । अपरे तु गवादिज्ञानमेव उपमानं लक्षणन्तु मादृग्यप्रकारक- प्रमाकरणलं । न च गवादिज्ञाने सादृश्यप्रमाकरणावं बाधितमिति वाय। मादृश्यविभिरबुद्धौ सादृश्यज्ञानस्य विशेषणशानविधया हेतुत्वात् नब च गोजानस्य हेतुत्वात् निरूप्यज्ञाने निरूपकज्ञानस्य हेतताया रिमर्गिकलादिति यथाश्रुतमेव सम्यक् इत्याहुः । सन्मन्दं तब नत्करणताया श्रमिकलात, यदि तज्जनकजनकत्वमेव तत्करपत्वं नथापि गवयम्योपमानं गौरित्यादिव्यवहारानुपपत्तिः मादृश्यममा- था धावत्वेन गवादी नदन्वयबाधात् खननकानजनकज्ञानविष- यतामम्बन्धेन तत्र तदन्वये तादृशमम्बन्धम्य वृत्त्यनियामकतया अश्वो न गवयस्योपमानं इत्यत्र शाब्दबोधानुपपत्तेः सादृश्यप्रकारकज्ञान- जनकजानस्य लवणया धात्वर्थत्वे तु गोरुपमेयो गवय इत्यादी भाब्दानुत्पत्तेरवारणात् तब जानजन्यज्ञानजन्यमादृग्यप्रमाया धाव- र्थवे जानजन्यज्ञानजन्यत्तस्य पध्यर्थले वा लक्षणाखौकारापत्ते नानाव्युत्पत्तिखोकारप्रसङ्गान् तादृशमम्बन्धेन गोरम्पये तु नमम- भिण्याहारम्यले तदसम्भवात् । वयन्तु गोविगेय्य फगवयमादृयप्रका.

·उपमानाण्यटतीयाण्डम् । मुपमानमिति केचित् । सादृश्यच्च पदार्थान्तरम्, तथाहि । सादृश्यव्यवहारावाधितादस्ति) सादृश्यं, रकममाकरणमित्यर्थः, तच्च गवयविशेष्यकगोसादृश्यज्ञान प्रत्यक्षादि- रूपं अतिदेशवाक्यार्थस्टतिरूपव्यापारद्वारा तज्जन्यं गोविशेष्यक- गवयसादृश्यज्ञानमुपमितिरित्याल्लभ्यते इति वदामः । ननु मादृश्यस्यानुगतस्याभावात् एकविधमादृश्यनिवेशे अन्यो- पमानेऽव्याप्तिः साम्प्रदायिकमते मादृश्यस्य स्वरूपतोऽभानात् गव- यवमुपेक्ष्य तक शक्यतावच्छेदकत्वकल्पने गौरव इत्यत आह, 'सादृश्यश्चेति, ‘पदार्थान्तरं' अतिरिकपदार्थः, तथाच मोऽनुगतः खरूपतो भातोऽपि इति नानुपपत्तिरिति भावः । ननु तस्याति- रितपदार्थत्वे किं मानमित्याकाक्षायां तस्य तथात्वे युक्तिमाह, 'तथाहौति, 'नथाहि' सादृश्यस्या तिरिफपदार्थतां जानीहि इत्यर्थः, तबादौ मादृश्यमेव प्रमाणयति, 'मादृश्यव्यवहारादिति, धर्य- सिद्धौ धर्मविवेचनाया उन्मत्ततासम्पादकत्वादिति भावः । बाधि- तव्यवहारस्याप्रमाणत्वेन वस्वसाधकबादाह, 'अबाधितादिति । अथा- बाधितवं न भ्रमसामान्यभिन्नज्ञानजनकत्वं तन्मते ममाप्रमिद्धेः । नापि प्रमाजनकत्वं, भ्रमस्यापि किञ्चिदंचे प्रमात्वसम्भवात् । नापि सन्मात्रविषयकजानजनकत्वं, मात्रार्थाप्रसिद्धः। अत एवासविषय- कान्यज्ञानजनकत्वमित्यपि न, असतोऽप्रसिद्धरिति चेत्, सन्निरूपित, (१) सदृशष्यवहारावाधितादस्तौति खः ।

·तत्वचिन्तामयो तच्च न प्रतिपदार्थमेकं सर्वस्य सर्वसहशत्वापत्तेः सुसदृश- मन्दसदृशव्यवहारस्य तदेकावेऽनुपपत्तेश्च । न च व्यञ्ज- कभूयःसामान्याल्पत्व-भूयत्वाभ्यां तद्धीरिति वाच्यं । धावत्यविषयिताकत्वं खविषयितावयापकमनिरूपितत्वकवमिति थावत्, इति माम्प्रदायिकाः तन, बाधितय्यवहारस्थापि तथावात् । वस्तुतस्तु धर्म-धर्मिभाकावैशिध्यानवगाहिज्ञानसामान्यभिन्नजान- जनकत्वं तत् । अबाधितवमनिवार्यावमित्यपि कश्चित् । सादृश्यत्व- स्थानुगतलादेव तस्यानुगतत्वं न वेकवादित्याह, 'तचेति मादृपञ्चे- त्यर्थः । ननु तस्यैकत्वे का इतिरित्याकाहायामाह, 'सर्चस्वेत्यादि, तथाच गवयनिष्ठगोमादृश्यस्य खरनिष्ठाश्यमादृश्याभिवतया गवयो- ऽयमदृश-दति व्यवहारापत्तिरिति भावः । ननु सादृश्यस्य एकत्वेऽपि अवनिरूपितत्वविशिएसादृग्याधि- करणताया गवये बाधान तथा व्यवहारः अश्वमादृग्य गवयवृत्ति इति व्यवहारस्य दृष्टवादित्यतो दोषान्तरमाह, 'सुमति, 'तदेकले धाग्यस्यैकाले, 'अनुपपत्तेरिनि, नगनभ्योधर्मवति यत्सादृश्यं तत् समादृष्य तड़तास्पधर्मवति यत्सादृश्यं तम्मन्दसाम्यं यथा गोमदृशो गवयः अश्वसदृगः पौतगौरित्यादौ तस्यैकले तत्रोपपद्यते विरुद्धयोः शोभनव-मन्दत्वयोरेकवासम्भवात् इति भावः । सकते, 'न पेति मादृग्यशानजनकज्ञानविषयाणं भाग्ननियतानां वा भूया साधा- रणधर्माण अन्यत्व-बहत्वज्ञानाभ्यामित्यर्थः, 'नद्वौरिति समदृशल- मन्दमनवधौर्यत इति व्युत्पत्या नव्यवहार इत्यर्थः, तथाच तयोः ·उपमानायटतोयखण्डम् । बहुभिरल्यैश्च व्यज्यमानघटादा हास-दृयोरदर्शनात व्यञ्जकाभिमतादेव व्यवहारसिौ अतिरिक्ता सिद्धेश्च । नापि संयोगवत् व्यासज्यसत्त्यनेकम्, गोत्वोपलक्षित- सादृश्याश्रयत्वात् गवयवत् गोरपि सुसहशत्वप्रसङ्गात् गोरसन्निकर्षे संयोगवदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाच्च । प्रत्यक्षत्वे वा कालिकाव्याप्यत्तितया एकस्मिन् समावेशसम्भवादिति भावः । मां निरस्थति, 'बहुभिरित्यादि, 'घटादौ' घरादिनिष्ठमादृश्ये इत्यर्थः, घटादिरादिराश्रयो यस्येति व्युत्पत्तेः, 'हामयोः' व्यन्न- कानामत्पत्व-बहुत्वयोः, 'प्रदर्शनात्' सर्वत्र ज्ञातुमशक्यत्वात् तथाच यत्र तादृशज्ञानं नास्ति तब तादृशव्यवहारो न स्यादिति भावः । ननु यत्र तादृशज्ञानं नास्ति तत्र तादृश्व्यवहार एव नेत्यतो दोषान्तरमाह, 'यनकाभिमतादेवेति, नगतभूयःसाधारणधर्मा- देवेत्यर्थः, 'व्यवहारमिद्धौ' मादृश्यव्यवहारोपपत्तौ, 'अतिरिभामिहेः, तस्यातिरिक्तपदार्थत्वासिद्धेः, व्यवहारस्यैव तत्कम्पकवादिति भावः । पुनः प्रसते, 'नापीति,'व्यासज्यरत्ति' उभयत्तीत्यर्थः, 'अनेक- मिति, एकवे उक्तदोषतादवस्यादिति भावः। गोत्वविशिष्टमादृश्यस्य । गवये बाधात् 'गोलोपलचितेति फलितं, 'सुमदृशवप्रसङ्गादिति तथाच गोसदृशो गौरिति व्यवहारप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु स्वनिरूपि- तत्वविभिष्टसंयोगस्येव खनिरूपितत्वविशिष्टसादृश्यस्य खस्मिन् बाधान तथा व्यवहार इत्यत आह, 'गोरमविकर्ष इति, 'अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात्' ·सावचिन्तामणी । गवयनिरूपितसादृश्यस्यैकवित्तिवेद्यत्वेन गानिष्टतया तविषयकलौकिकात्यवाभावप्रसङ्गात्, निरुण्यसाक्षात्कारस्य निरू- पकमाक्षात्काराधीनबादिति भावः । ननु सादृश्यस्य सामान्यादि- गतवेनासमवेतत्वात् लौकिकमन्निकर्षाभावेन न लौकिकपत्यक्ष- विषयलं किन्वलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वमेवातोनोकदोष रत्यन बाह, 'प्रत्यचले वेति, अलौकिकप्रत्यक्षमात्रनिरूपितविषयत्वे वेत्यर्थः । एक- वित्तिवेद्यत्वेन' तज्ज्ञानरूपैकीपनयमविकर्षवेद्यत्वेन, 'चाचुपत्वप्रसङ्ग- इति उपनौनचाक्षुषविषयत्वप्रमशः इत्यर्थः, उपनौतप्रत्यचे विशेग्य- विशोषणभावस्य कामचारादिति भावः। इति साम्प्रदाधिकाः । वस्तुतस्तु ननु निरूप्यमाचात्कारे निरूपकसाक्षात्कारस्य हेतत्वे मानाभावः गगनसंयुको घट इत्यादिसंयोगसादात्कारे व्यभिचारात परन्नु सम्बन्धमाक्षात्कारे सम्बन्धिनोरेकनरमाक्षात्कारस्थापि मम्य- धिमाशाकारलेन हेतुत्वं घटसंयोगि गगनमिति साक्षात्कारस्य मन्त्रिकर्षाभावादेव वारणसम्मवादित्यत आहे, 'प्रत्यक्षवे वेति गोर- मन्त्रिकर्षदशाथमपि गोमादृग्यस्य लौकिकात्याविषयवे वा इत्यर्थः, खौलते इति शेषः, 'एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकसामग्रौग्राह्यत्वेन गो-गव- यसन्निकर्षदशायां यादृशमामग्रीतो गवये गोसादृग्नयः गवि गवय- सादृश्यमाहिका तादृशमामय्येव इति नियमतो विविधविषयक- चाक्षुषप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'अथवा एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकमानविषयत्वेन, नियमन इत्यादिः, अभेदे हतीया, तथाच ताविषयत्नाभिन्न- पाचुषविषयत्वप्रमङ्ग इत्या, मामय्या अविशेषादिति भावः । रति ·उपमानास्पटवायखण्डम् । चाशुपत्वप्रसङ्गः, किन्तु प्रत्याश्रयं भिन्नम्। न चैकै- कस्य व्यभिचारादनगतरूपाभावाचानुगतप्रत्ययः साह- श्वपदव्युत्पत्तिश्च न स्यादिति वाच्यं । धनुगताकारवि- त सारं, इदमापातत उभयसादृश्यमासकसामग्रीसद्भावे एकज्ञान- विषयत्वमिष्टमेव, न हि बाधाभावादिघटितसामग्योरैका सम्भवति, अन्यथा सिद्धान्तिमतेऽप्यनिस्तारात् । अतएव एतत्कल्पेऽनिर्भरसूच- नायैव वाशब्द उक्त इत्यप्यन्ये । तदा किमित्याकाहायामाह, 'प्रत्या- श्रयमिति, 'भिन्न मिति, तथाच न पूर्वोक्तदोषाणामवकाश इति भावः । न चेति वाच्यमिति परेणान्वयः, 'एकैकस्य गवय-महिषा- दिनिष्ठस्य गोमादृश्यस्य, 'व्यभिचारात्' अयं गोमदृश इति प्रतीति- विषयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । ननु सादृश्यानां प्रत्या- श्रयभिन्नत्वेऽपि सादृश्यवृत्त्यनुगतधर्मादेवानुगतप्रत्ययः पदव्युत्पत्तिय स्यादित्यत पाह, अनुगतरूपाभावाच्चेति, अनुगतप्रत्ययाभावे कदाचि- दिष्टापत्तिमम्भवात् पदव्युत्पत्तिपयंन्तानुधावन, गोमादृश्यानामननुगमे सदृशपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकावावच्छिन्त्रशङ्केतविषयतारूपा पद- भक्तिर्न स्थादित्ययः, यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते सादृश्येत्यस्य वाक्यत्वेन पदवाभावात् । मादृश्यानां तत्तिधर्माणाचाननुगमे श्रानन्यभयेन सादृश्यपदस्य सादृश्यविशिष्टे शक्तिकल्पनाऽसम्भवात् पदाशक्यत्वेन सादृश्यमलोकं स्यात् कथञ्चितदादिपदशकमवेपि मापदामोध्य- त्वमसनस्य दुर्खारत्वमिति भावः । शङ्कां निरस्यति, 'अनुगताकारेति, पञ्चम्यन्तवयं तयोरुपपत्तेरित्यत्रान्वितं, सादृश्यत्वेऽनुगताकारवित्ति- ·तत्वचिन्तामणौ। त्तिवेद्यसादृश्यत्वसामान्यात् . सप्तपदार्थातिरिक्तवादा जातिवदन्यविशेपवञ्च स्वलक्षणाहा) तयोरुपपत्तेः। वेद्यत्वकथनेन तस्यानुगमे प्रमाणं प्रदर्शितं तथाच मादृग्यलमनुगतं अनुगतप्रतीतिविषयत्वात् घटत्ववत् विषयानुगमं विना प्रतीत्य- नुगमासम्भवात् इत्यनुकूलतम हितमनुमानमेव तच प्रमाणमिति भावः। 'सामान्यात्' मामान्यधर्मात् । ननु किं नाम सादृश्यत्वं न जातिरसमवेतत्वात् ममवेतत्वेऽपि स्वरूपतोऽप्रकारत्वात्, नाप्यखण्डो- पाधिस्तत एव, किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेष इति तस्यापि नानालं दुर्बार उकानुमानस्य बाधदूषणपस्तत्वादित्यत श्राह, 'सप्तेति, तथाच सप्तपदार्थभिन्नत्वमेव मादृश्यत्वं तादृशभेदस्यकत्वेन सकलमादृश्यत्ति- खेन चानुगतत्वात् इति भावः । ननु सप्तपदार्थभिन्नत्वमेव तचामिद्धं प्रमाणाभावात् श्रत पाह, 'जातिवादिति जातौ यथा स्वलक्षणात् मात्मकव्यावर्तकधर्मात् तयोरुपपत्तिस्तयेत्यर्थः, एवमयेऽपि, जाति- वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतया जातिरूपत्वेऽपि यत्त्व तत्त्वत् यथानुगतलं तथा रति पर्यवमितं, तथाच नानात्वेऽप्यनुगतलं भवतापि स्वीकार्य- मिति सादृश्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेऽमुगतवं दुरपवादमेवेति भावः । मनु जातिलं ध्वमाप्रतियोगिवे सत्यनेकत्तित्व, अनेकखन्तु स्वप्रति- योगित्तित्व-खसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धन भेदविमिटलं नचामु- गतमेव यत्त्व-तत्त्वयोरनुगतवन्तु प्रमाणमिद्धमित्यत पाह, 'अपवि. गेषवच्चेति पदार्थनिरूपणे योऽन्यः प्रभावपदार्थः तचेवेत्यर्थः, अतएव (१) सम्मानदणत्वादिति ख• ।

·उपमानाखटतीयखण्डम । "न रूप रूपवत्वेन क्रियावत्त्वात् न कर्म तत् । न शेष ममवायिलात् तमोऽन्यट्रयमिय्यते"। इत्यत्र शेष अभाव इत्युपायकारेण व्याख्यात। तथाचाभावत्वमनुयोगिताविशेष तस्य खरूपसम्बन्धरूपत्वेनाभावरूप- तया अननुगतवेऽपि यथानुगतप्रत्ययादिसम्पादक तथाचापौति भाव । प्रभावत्वस्थाखण्डोपाधित्वे भावभिन्नत्वखरूपत्वेऽप्यार, 'विशे- घेति । न चासमामलिखनपरित्यागे वीजाभाव इति वाच्य। स्वतन्त्रे- च्छस्य नियन्तुमशक्यत्वात् एतेनाभावविशेषवचेत्यनवा अन्यविशेषव- चेति कथमुक इत्यनुयोगोऽपि निरस्त । परमाणूना व्यावर्गको विशेष-एव तयावर्तकन्तु स्वमेवानवस्याभयात् विशेषत्वस्य स्वरूप- सम्बन्धरूपत्वेन विशेषरूपत्वात् इत्यननुगतस्यापि अनुगतप्रत्ययादि- सम्पादकत्व भवतापि स्वीकार्यमिति भाव । माम्प्रदायिकास्तु अवयवानामन्त परमाणु तनिष्टोऽन्य , तथाच परमाणुनिष्ठविशेषवचेत्यर्थ , अतएव समामलिखनमपि सङ्गच्छते । न च परमाणुनिष्ठत्वाभिधानमनर्थक, विशेषपदस्य व्यावर्तकपरवान् स च फलतो विशेष एव तत्र तदभिधानेन विशेषे प्रामाणिकल- प्रतिपादनात्, तथाहि परमाणुना परस्परभेदमियर्थमवश्यमेको- व्यावर्त्तक खीकरणीय अन्यथा सकलपरमाणुनामैक्यापत्ते तयाच तेषा व्यावर्त्तनान्यथानुपपत्तिरेव तत्र प्रमाणमिति भाव । न च नित्यद्रव्यनिछेति कि नोक्रमिति वाच्य । गगनादौ शब्दाविन- कत्वसम्भवेन नच विशेषानभ्युपगमेऽपि क्षत्यभावादिति भाव । मेष पूर्ववदित्याज । ननु सादृश्यस्यानिरिक्षावे कि मान इत्याशय तत्तत्पदार्थ- .

·१४ तत्वचिन्तामणौ। तच्च न द्रव्यं गुणः कर्म वा गुण-कर्मरत्तित्वात् । न च सहशाश्रयत्वादेव) तत्र व्यवहारः, आश्रयवसादृश्य- ऽपि तव तत्पतीतेः। अत एव नाश्रयसादृश्यासंसर्गा- कूटं देवत्य द्रव्यादिसमुदायभिन्नत्वं सादृग्ने माधधितकामोऽये प्रत्येकपदार्थभेदान् साधयितुमुपक्रमते, 'तचेति, “तच' मादृश्यञ्च इत्यर्थः, 'गुण-कर्मवृत्तित्वात्' इति वैकल्पिकोहेतः, तथाच गुणवृत्ति- वात् कर्मवृत्तिवान इत्यर्थः । न च श्राधेयत्वादिसम्बन्धस्य वृत्य- नियमेकत्वेऽपि कालिकसम्बन्धेन द्रव्यादेर्गुण-कर्मत्तित्वात व्यभिचार- इति वाच्चं। तदन्यसम्बन्धेन वृत्तिवस्यैव हेतुत्वात् । केचित्तु 'वृत्तित्वात' समवेतवात्, इत्याड, नन्मन्दं सादृश्यस्य समवेतवे मानाभावेन वरूपामिद्धे । शहते, 'न चेति, 'मभाश्रयत्वादेवेति सदृश श्राश्रयो यस्य इति व्युत्पत्त्या मशाश्रयत्तिवादेवेत्यर्थः, 'तच' गुण-कर्मसादृश्य- स्यले, 'व्यवहार पनि, नथाहि गोरूपसदृशं गवयरूपं गोगमनमदृष्य गवयगमनमित्यादौ गोमदृपत्तित्वमेव विषयः तथाच सादृश्ये गुण-कर्मत्तित्वाभायादुजानुमाने स्वरूपामिद्धिरिति भाषः। 'आश्र- थवैमादृष्ग्रेऽपि प्राश्रयस्थ सादृश्याभावेऽपि, 'तत्पनौतेः तस्य मनौति- थत इति व्युत्पाया नयवहारादित्यर्थः । तथाच गोरूपसदृशमवरूपं इत्यादिव्यवहारो न स्थात् अश्वे गोसादृश्याभावात् इति भावः । (९) सदृशाश्रयत्तित्वादेवेति ख• ।

·उपमानास्यवतीयखएम्। ग्रहात् सः, बाधकामावादविशेषेण वैपरीत्यसम्भवाच्च । नापि सामान्यं, तद्धि न सर्वत्येकमनभ्युपगमात् सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारानुपपत्तेश्च । अथ विजाती- यत्वे सत्यवयव-गुण-कर्मत्तिभूयःसामान्यं तत्, अत- नन्वश्वे गोमादृश्याभावेऽपि तदमंसाग्रहात्तादृभव्यवहारः स्यात् इत्याशङ्य निषेधति, 'श्रत एवेति वक्ष्यमाणदोषादेव, 'स.' तादृशव्यव- हारः, 'बाधकाभावात्' गुण-कर्मणोः मादृश्यमत्वे बाधकाभावात् । ननु बांधकासत्त्वेऽपि माधकविरहादेव तयोर्न मादृश्यसिद्धिरित्यत आह, 'प्रविषेणेति साधकविरहस्य तुल्यत्वेनेत्यर्थः, 'वेपरौत्यसम्भवाचेति गुण-कर्मणोरेव मादृश्यं द्रव्ये तदभाव इति कथं न रोचयेरिति भावः । गोमदृशो गवय इत्यादिव्यवहारम्य गोरूपसदृपरूपाश्रयत्व- विषयकत्वादेर्वक्रव्यतामम्भवादिति भावः । मामान्यभेदमपि तत्र साधयति, 'नापीति, 'तद्धि' सादृश्यं हि, अनभ्युपगमे हेतमाह, 'सुदृशेत्यादि, तथाचानेकात्तिलमेव तत्र सामान्यभेदसाधको हेतरिति भावः । वस्तुतस्तु प्रत्याश्रयभिन्नत्वरूपहेतुरेव एतत्पति- पाद्यः अन्यथा समवायाभावयो दसाधक हेत्वनुत्या न्यूनत्वायत्तः । द्रव्यभेदसाधकहेतुनैव विशेषभेदसिद्धिः मामान्यभेदसाधकहेतुना तु समवायाभावभेदसिद्धिरिति हेवन्तरानुसन्धानानपेक्षणात्तत्रोक । द्रदानों मीमांसकः खपई निर्वढे धावा विपक्षपक्षानुपन्यस्य दूषयति, 'अथेति, तथाच खत्यसाधारणधर्मशून्यत्वे पति अब- यवगुण- -कर्मरत्तिभ्यःसाधारणधर्मवत्त्वं सादृश्यं इति पर्यवमितं, ·खत्वचिन्तामणौ। एव दूरस्थे प्रतियोगिनि भूयःसामान्याज्ञानान्न तथा सादृश्यप्रत्ययः वनं प्रासादा इतिवत बहुत्वस्य समु- दायत्वस्य वैकल्यत्वादेकं सादृश्यमिति) धौ-प्रयोगा अन्यथा वनाद्यपि अर्थान्तरं स्यात्, सामान्यस्य बहु- क्वचिदवयवसाम्यात् कचिद्रूपादिसाम्यात् क्वचित् क्रियासान्यात् मादृश्यप्रतौनिन भवति किन्तु एतचितयमाम्यादेव इति धर्म वृत्तानविशेषणं, धर्मिणि तादृशधर्मवत्त्वं खाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धन बोध्य तादृशैकधर्मवत्वेऽपि न सादृश्यमिति भयस्वनिवेशः। एक- निष्ठामाधारणधर्मस्थापरधासम्भवात् माधारणपनिवेश: । युकिमप्यार, 'अत एवंति, सादृग्यस्य एतादृशापलादेवेत्यर्थः, 'दूरम्य' श्रमनिकाप्टे, 'प्रतियोगिनि' गवादो, 'न तथा मादृग्यप्राथया' न निरुतसादृश्यलौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थः । ननु तस्य भ्रयामामान्य- रूपले एक सादृश्यमिति प्रत्ययो व्यवहारय न स्यादित्यत पार, 'वनं प्रासादा दतिवदिति, समुदायत्वस्य' समुदायलरूपस्य, 'वैकल्य- बात्' उत्पाप्यत्वात् नदिपयवेनाविवक्षितलादिति यावत्, 'प्रयोग' व्यवहारः, अविवक्षितवे दृष्टान्तः 'प्रामादा इतिवदिति, एकाव- विशिष्टवने बनवविशिष्टप्रामादाभिन्नत्वावयामम्भवात् यथा प्रामा- दादेवमविवक्षितं तथाचापीति भावः । ननु तत्र बहलं विवक्षितमेव इति दृष्टान्तामिद्धिरित्यत श्राइ, 'अन्यथेति तत्र बजवम्य विवक्षितले, "अर्थान्तरं प्रामादाभेदावया- निरूपक, 'स्यादिति, एकमिन् वडवस्य बाधितत्वादिति भावः । (९) सामान्यमितौति खः ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । वाल्यत्वाभ्यां सुसदृश-मन्दसहशव्यवहारः, तदुच्यते, "सामान्यान्येव भूयांसि गुणावयव-कर्मणाम्। भिन्न- प्रधानसामान्यव्यक्तं सादृश्यमिप्यते"॥ इति, न, साजा- त्येऽप्यरविन्दहयवत् सजातीयावयवादिशून्ये गुणदों ननु उक्तधर्माणां मादृश्यत्वे सुसदृश-मन्दमदृव्यवहारो न म्यादत- स्तमप्युपपादयति, 'मामान्यस्येति, उक्तधर्माणां सादृश्यरूपले भट्ट- कारिकामपि प्रमाणयति, 'तदुच्यत इति, तदर्थश्च ‘गुणावयव- कर्मण', 'भूयामि सामान्यान्येव' अनेके साधारणध एव, 'मिनमधानमामान्यव्य' प्रतियोगित्त्यमाधारणधर्मभिन्नासाधारण- धर्ममिलितं प्रतियोग्यवृत्त्यसाधारणधर्मविशिष्टमिति यावत्, नथाच नवृत्त्यसाधारणधर्मवत्त्वमेव तवैजात्यमिति भावः । उद्देश्य-विधेय- भावेनान्चयायले उद्देश्यगतलिङ्ग-सह्ययोरविवचितत्वात् 'दय्यते' दत्येकवचनं। दूषयति, 'नेति, 'माजात्येऽपि' वैजात्यविरहेऽपि दत्यर्थः, 'अरविन्ददयवत्' सदृशं पङ्कजदयमित्यादाविवेत्यर्थः, तथाच वैजात्यनिवेश तच सादृश्यप्रत्ययो न स्थादिति भावः । ननकस्यले असाधारणधर्मा न पद्मत्वं तस्य व्यत्यन्तरसाधारणत्वात् किन्विदन्व- मेव इति तत्र वैजायमस्त्येव इत्यतो दोषान्तरमाइ, 'सजातीयेति, 'अवयवादीत्यादिपदाहुण-कर्मपरिग्रहः, अवयवादिगतमाधारण- धर्मशून्ये इत्यर्थः, 'गुणादावित्यादिपदात् कर्मपरिग्रहः । गुणे कर्मणि च सदृशाश्रयत्वादेव तत्प्रत्यय इत्यत आह, 'जानी ·१० तत्त्वचिन्तामणौ। आतौ च सहशप्रत्ययात् विसहशयाः करभ-रासभ- योस्तत्सत्वाच्च । नापि धय॑न्तरे धर्मान्तरत्तिधर्मयाहु- ल्यम्, असाधारणधर्मशून्यत्वे सति तगतभूयोधर्मवावं वा, स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मसमानाधिकरण- चेति, गुण-कम्मंगतजातौ चेत्यर्थः । सदृशेति धर्मपरो निद्देशः, नयाप सदृशत्वप्रध्ययादित्यर्थः, कचित्तथैव पाठः । ननु जातो तत्प्रत्ययस्य मदृशाश्रयकन्वमेव विषयति यधुच्यते तदाप्यार, 'विसदृशयो- रिति, विसमावयवादियुतयोरित्यर्थः, 'करमा करिमिशः, "करमः करिभावक इत्यमरकोषात्। तयोरवयवादीनामत्यन्नवैववोऽपि रामभोऽयं करभ व खादति इत्यादौ यत्किञ्चिस्क्रियामाम्येऽपि भादृश्यव्यवहारात भवन्मते तदनुपपत्तेः गुणदिच्या साम्याभावा- दिति भावः । तस्यैवापरकरुपानपि दूषयति, 'मापौनि, 'धमर्यन्तर- इति खभिन्ननिष्ठं वत्तिधर्मवाहुत्यमित्यर्थः, खभिषनिहलञ्च खाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन, सम्मिन् समादृश्यवारणय धर्म स्वभिन्न- वृत्तिलनिवेशः। 'धमाधारणेति नहत्यसाधारणधशन्यत्वे सति नगतभूयोधर्भवत्वमित्यर्थः, स्वस्मिन् स्वसादृग्यवारणाय मत्यन्तं । 'खनिष्ठेति, स्वस्मिन् स्वमादृग्यवारणय धमें प्रतियोग्यन्तं। परस्पर- व्यधिकरणधर्माणं कुचाप्यसत्त्वात् समानाधिकरणवं धर्मविशेषणं, नाशयत्किञ्चिद्धर्मवत्त्वेऽपि मादृश्याव्यवहारात भूयस्लनिवेगा। कल्प ( समत्वप्रत्ययादिति ख• ·उपमानायटतोयखण्डम्। मूयोधर्मवावं वा, चिचतुःपञ्चादिभेदेन भूयस्त्वस्या- ननुगमात् । न च कपिञलवचित्वपर्यावसन, विसहशयोरपि इस्ति-मशकयोः सादृश्यप्रसङ्गात् । तदुक्तम् । “एवं जाति-गुण-द्रव्य-क्रियाशक्तिषु धर्म- तः। एकैकदिविसाधर्मनभेदादेकच चिचता" इति ॥ अथ व्यावर्तकधर्मापेक्षया तगतधर्मवाहुल्यं सादृश्य, चयमेकदैव दूषयति, 'चिचरित्यादि, 'अननुगमादिति । भरते, 'न चेति, 'कपिञ्चलवदिति, “कपिञ्चलानास्लभेत" इति श्रुतौ बहु- वचनस्य चतुद पवखादिमकले "मा हिंसात् भावनानि" रति श्रुतौ विरोधभन्ननाय भूतपदस्य कपिञ्चलातिरिकपरतया तपा- नेकभेदनिवेने गौरवापत्तिरिति बहुवचनस्य चित्ले भफिरवायोप्या तथाचापि भूयस्वं चिवमेवेति भावः । 'प्रसङ्गादिति, गुण्डादि- मत्त्वस्य मानेऽपि मत्त्वादिति भावः । दित्रिधर्ममाम्येऽपि म मादृ- यमित्याच प्रमाणमाइ, 'तदुक्रमिति, 'एवमित्यादि, 'एवं भूयस्वस्य सादृष्यघटकले, तथाच नात्यादिरूपस्वगतधर्मानपेक्ष्य एकेकदिधि- माधर्म्यवेलवण्यात् यच तयोरेकस्मिन् वैलक्षयं तच न मादृम्यमिति भावः। शहते, 'प्रयेति, 'यावनकेति असाधारणेत्यर्थः, 'ततधर्मनि नगतमाधारणधर्मत्यर्थः। ननु बाडन्यस्याननुगमालपएघटकत्वासम्भवः (१) भूपत्वस्थाननुगतत्वादिति छ ।

·तत्त्वचिन्तामगौ बाहुल्यश्च विचतुरादिघनुगतं, हस्ति-मशकयोस्तु बहु व्यावर्तक साधारणत्वल्पमेत एव किञ्चिभेदाधियानं सादृश्यमुच्यते इति चेत्, न, व्यावर्तकसमसयेनाल्पे- नागणितेनापि धर्मेण सादृश्यव्यवहारात् । किच सामान्यान्याश्रयभेदेनाभिन्नानि भवन्ति, सादृश्यन्तु भिन्नम्, सामान्यं निष्पतियोगिकं तदनि- इत्या श्राइ, 'बाइन्यश्चेति, 'अनुगतमिति, तथाच बहुलमिति व्यवहारविषयत्वमेव वाजल्यमिति भावः । पूर्वलक्षणप्रसन्नातिप्रसङ्गं वारयति, 'हस्ति-मशकयोस्विति, 'व्यावर्तकमिति, इस्तिव-मा- कवादिरूपमिति भेषः, 'साधारणमिति, शण्डवत्त्वादिरूपमिति शेषः । उपसंहरति, "एत रति स्वत्यमाधारणधर्मा पेच्या बह- लसाधारणधर्मा एवेत्यर्थः, 'किञ्चिभेदाधिष्ठान' प्रतियोगिभेद- महतं । तथाच नगिनत्वे सति स्वत्यमाधारणधर्मवलतगत- भूयोधर्मवत्वं ननिरूपितखनिष्ठमादृश्यमिति पर्यवमितं । दूपयति, 'नेति, 'ममसोनेत्यय 'धर्मणेत्याम्चयः, एवमयेऽपि । ननु নানিবগলিৰ যৱস্থাৰ বৰ-খা, অভিনবীনি, 'व्यवहारादिति, नथार गणनस्यले वाइल्याज्ञानात् बन्मते तय- वहारो न स्यादिति भावः । ननु व्यवहारविषयवरूपवाहुन्यं न गणनमापेवं संख्याया एव तत्सापेटत्वादिति यदि ध्यात्तदाबाद, 'किञ्चेति, "भिन्न मिति, 'प्रत्याश्रयमित्यादिः, तथाच मामान्यवि- ·उपमानास्थलतीयखगहम् । २९ रूप्यञ्च । सादृश्यन्तु सप्रतियोगिकं तदोव्ययञ्च । अथ भेदे सति तहतभूयःसामान्यवत्वं सादृश्यं भेदश्चं प्रत्याश्रयमन्यः सपतियोगिकश्चेति चेत्, तहि साह- श्वस्य भेदघटितत्वेन सावधित्वे तस्मात् सदृश इति स्यात् न तु तेन तस्य वा सहश इति स्यात् । न च सादृश्यस्यापि सप्रतियोगिकत्वेन तस्मात् सदृश इति स्यात्, सावधा हि तथा प्रतीति-प्रयोगा न तु प्रतियो- गिनि, अभावेऽपि घटादिति प्रतीतिप्रसङ्गात् । अपि रुद्धधर्मवत्त्वात् तझेदमिद्या सामान्यरूपता तस्य न सम्भवतीति भावः । एवमयेऽपि, 'तदनिरूप्यञ्चेति यगतमामान्यं तदनिरूप्यञ्च- त्यर्थः, विरुद्धधर्मान्तरमपि दर्शयति, 'तद्धीव्ययश्चेति, 'चकारात्त- निरूप्यत्वमंग्रहः । मते, 'प्रथेति, दष्टापत्तिमाशय निषेधति, 'न चेत्यादि, 'तथा' पञ्चम्यर्थविषयकेत्यर्थः, 'प्रयोगः' व्यवहारः, 'न विति न तु प्रतियोगिविषयकमाचे पञ्चम्यर्थविषयकवमित्यर्थः । मतियोगित्वस्य पञ्चम्यर्थवे दोपान्तरमाह, 'प्रभावेऽपौति अत्यन्ता- भावेऽपौत्यर्थः । अत्यन्ताभावविषयकप्रतीतेरपि पञ्चम्यर्थप्रतियोगिता विषयकत्वापत्तेरिति यावत् । 'घटादितौति भूतले घटादभाव- इति प्रतीतिप्रमादित्यर्थः । विशेषणंभमादाय दोषमुद्भाव्य विभे- (१) घटानेतीति ख..

·२२ तापचिन्ताम। च तहमवावं यदि सादृश्यं तदा नत्-तद्भिन्नतयो सकर: स्यात् तदर्मवत्ता हि सत्ता तदन्या च तदत्ता, यदि च तचैव तहत्ता तदा तदेव तदिति स्यात् । तथाच तहमवत्तामत्यभिज्ञानवत् सोऽयमिति स्यात्,नतु तहदयमिति। एवं तहत्तैव हिनतेति गवयेऽपि गोबुद्धि- व्यपदेशा स्याताम् गोगतसामान्ययोगित्वेन गोवत्तत्ता- व्यांशमादायापि तमुहावयनि, 'अपि चेनि, 'तत्तनित्योः' तत्ता- नगिनतयोरित्यर्थः, दम्हात्पर इति न्यायात, 'महारः शान एक- चोभयसाचं स्यात्, अब हेतुमाइ, 'तहमति तद्गतधर्षयर्थः । पाट्ट- ग्यस्थान्यरूपत्वे दोषमार, तदन्येति भेदविभिटतगतधर्मवत्ताभित्रा, 'तदत्ता' तत्सायं, 'तत्रैव' तवापि, 'तदत्ता' तत्मादृग्य, तस्य भेदाघटितलादिति भावः । ननु तब तदत्तासचे का पतिरित्यत- श्राध, 'देनि, 'तदेव तदपि, 'इति स्यात्' इति व्यवहारः स्यात् । ननु तच तत्सत्त्वेऽपि व्यवहारनियामकोभेदोवक्रव्य इत्यत आह, तथा चेति नयोको चेत्यर्थः, कचिदेवं पाठः म एव सम्यक् । 'दति स्थात्' वलगत्या सादृश्यवति इति प्रतीतिः स्यात, आपत्ति- मुका अनुपपत्तिमाह, 'न विति, 'तहदयमितीति, वस्तुगत्या सादृग्यवतीत्यादिः, 'इतौति इत्येवेत्यर्थः । नदत्तायास्तत्तारूपले दोषमाइ, 'एमिति, कुन इत्याकाक्षायामाइ, 'गोगतेत्यादि, 'गोवत्तत्ताश्रयत्वान्' गोलवत्तायास्तत्तायाशाश्रयवादित्यर्थः । पूर्वा- (१) सारपसङ्गादिति ।

·उपमानायटतीयखण्डम् । २३ श्रयत्वात् न विशेषः प्रत्यक्षत्वात् । न समवायः दृत्ति- मत्त्वात, इत्यधिक साहश्यं । यत्तु साहश्यं भावाऽभावो वा, भावोऽपि सगुणं निर्गुणं वा, निर्गुणमप्याश्रितमनाश्रितं वा, आश्रि- तमपि सामान्यवन्निःसामान्य वा, सामान्यवत्त्वे स्पन्दो- ऽस्यन्दो वा, निर्गुणं निःसामान्यमाश्रितमेकाश्रितमने- गुण-कर्मवृत्तिवरूपहेतोरेव विशेषभेदमिद्धेः मामान्यभेदसाध- कहेतोरेव समवायभेदसिद्धेः सम्भवेन तदानौं न विशेषः न सम- वायदत्याधनुक्ता हेत्वन्तरेणापि तत्र विशेषादिभेदमिद्धिसम्भव- इत्यावेदनायैव इदानौं तमाह, 'न विशेष इति, 'प्रत्यवत्वात्' लौकिकमत्यचविषयत्वात्, 'वृत्तिमत्त्वात्' समवेतत्वात, अत्र समवाय- पदं प्रभावोपलदक, कचिन समवायादिरिति पाठः। 'अधिक' सप्तपदार्थातिरिकं । परमतं निरसितमुपन्यस्थति, 'यविति, 'भावः' भावरूपं, एवमयपि, भावादिशब्दस्याजहलिङ्गवास नपुंसकत्वं । परविकल्प आश्रितमित्यनन्तरं स्पन्दभिवं भावरूपमिति पूरणीयं, अन्यथा स्पन्दोऽस्पन्दो वा भावोऽभावो वेति विकल्पदयस्यानुत्तरत्वेन न्यूनता- पोः। पषि एकाश्रितमित्युत्तरेल परविफल्पस्यापि निक्ति: सम्भवति तथापि एकाश्रितमपि नित्यमनित्यं वा नित्यमपि प्रत्यक्ष- (Vत्यतिरितामिति ख ·२४ तत्वचिन्तामणै। काश्रित वा, इति यथायथं सप्तपदार्थान्तर्गतमिति । तन। व्यवहारानुपपत्त्या तहहिर्भावात् अन्यथैताह- शविकल्पेन सामान्य-विशेष-समवायानामपि द्रव्या- दिवयसाधर्म्यात्तत्तदन्तर्भावः स्यादिति । उच्यते । मप्रत्यकं वा इत्यादिवविधविकल्पधाराया अनिवृत्तिः । यथायथं' यच यत्र यादृशं यादृभ मादृश्यं क्वचित् गुणरूपं क्वचित् क्रियारूपं व्यरूपं सामान्यरूपमित्यर्थः, 'मन्नपदार्थान्तर्गतमिति, लक्षपदार्यानां माधनिश्चये विकल्पासम्भवादिति भाव । दूषयति, "तन्त्रेति, "व्यवहारानुपपत्त्या' तेन तस्य वा सादृश इति व्यवहारानुपपत्त्या इत्यर्थः, ददमुपलक्षणं तस्मात् सदृश इति व्यवहारापल्या इत्यपि बोध्यं । 'अन्यथा' प्रामाणिकन्यवहारमुबड्य विकल्पमयमाचेण तस्य कृतपदार्यानर्गतत्वस्वीकारे, 'एतादृशविकन्पेन' मामान्यं भावो- भावो वा इत्यादिविकल्पेन, 'सामान्य विशेष-समवायानामपौति, अभावो भावोवेत्यादिविकन्यासम्भवादभावोनोकः, 'द्रव्यादित्रयगाध- यात्' ममवेतल-द्रव्यसमवेतवादिरूपतत्साधयति, समवायस्यापि स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेन ममवेतवात्, 'तत्तदन्तभावः' द्रव्य-गुण-का- तर्भावः। एतावता मीमांमकमते निळूढे जरनैयायिकः स्वयमुत्तरयति, 'उच्यते इति, 'असाधारणन्येति असाधारणभिन्ना ये तहतभयो- (१) तदन्तर्गतत्वमिति ख.।

·उपमानाटतीयखण्डम् । २५ असाधारणान्यतद्गतभूयोधर्मवत्त्वं तत्सादृश्यं । यज्- धर्मास्तदत्वं, 'तत्सादृग्य तविरूपितसादृश्यं इत्यर्थः । अस्ति व गवये गोवादिरूपामाधारणधर्मभिन्ना ये गोनिष्ठ शुक्लादिगुण-चलनादि- रूपक्रिया-खुर-टङ्गादिद्रव्यात्मकधास्वदचात् गोनिरूपितमादृश्य। स्वस्मिन् स्वसादृश्यवारणाय तदृत्त्यमाधारणधाभाववत्वे मतौति वतव्यं, असाधारणधर्मस्थापि भूयोऽन्तर्गतत्वेनासम्भव इति धर्मऽसा- धारणान्यत्वनिवेशः, असाधा न्यत्वञ्च खावच्छिन्नभिन्नाति यत् खं तदन्यत्वे सति स्वाश्रयवृत्तिवं वृत्तिमत्त्व वा, विशेष्यदलाद- वृत्तिव्युदासः, सत्यन्तव्यावृत्तिः स्फुटवे । वस्तुतस्तु प्रहत्तेरणाधार- णान्यत्वेऽपि न पतिस्तगतत्वाभावेन यावदन्तर्गतत्वाभावेनासम्भवाभा- वात् इति विशेष्यदलं नोपादेयमेव । न चास्य स्वत्वघटितवेना- ननुगततया सादृश्यस्य दुयवमिति वाच्यं । स्वविशिष्टविभिटत्व- मम्बन्धेन किश्चिद्धर्मविशिष्टान्यत्वे मति वृत्तिमत्तस्यैव तथालान् प्रथमवैशिष्टं खनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्धेन, द्वितीयवैशिष्टच वृत्तित्वसम्बन्धावविषखनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्धेन, अत्तो असाधारणान्यत्वव्यवहारवारणय वृत्तिमत्त्वनिवेगः, प्रकृते तदनि- देशेऽपि न तिरिति साम्प्रदायिकाः । तम। प्रमेयवादेरेव सथात्वनातिप्रसङ्गापत्तेः । मव्यास्त असाधारणोऽन्यो येभ्य इति व्युत्पत्त्या साधारणललामः, तत्पदं तद्यमावष्किमपरं, एवमयेऽपि, नद्धमावच्छिषगतमाधारण- भूयोधर्मवलं तद्धम्मावच्छिननिरूपितमादृश्यं, तभीवविषमाधा- 4 ·ANNAIमी जात्यादिमाघारगं भेदापटिततया च निरवधि तहत- याधर्मवाय तविमप्यमितीतरनिरूप्यत्वमेव तस्य सम- तियागिकत्व, सवापि साहश्ये तदेव सप्रतियागिकत्वं, न तु भेददीदियरसावधित्वं तस्मात् सदृश इति प्रत्य- यायो । यात्वश्च पिचतुरादिसाधारणमिति नाननु- मच राय हमावषिषतिले मनि सद्धम्मावच्छिन्नभिवन्ति । ग्मिन् ममायापत्तिः, तद्यमावपिभियनिरूपितमाद- यतावोदकमम्बन्धेन भयोधर्मवयम्न विवक्षितत्वात् । भाधारणसनिवेगो व्ययः, भयापदाय यावदर्थकलेनाममवापत्तेः । नवं 'भेदापटितनात्युत्तरपन्यामन तिः,( प्रकारतया भेदा- पटिलतादिति मदर्थयाग, तदभिधानम्य तामात् मदृय इति व्यवहारवारणमाषप्रयोजनकत्वादिति प्राजः । अपरेतु प्रभाधारण: मादृश्यम्यामाधारणे धर्मों गवयादिः तदन्यथामी म चेति कर्मधारयोत्तरतत्पुरुषः, स्खभिन्नतगतभूयोध- वर्ष पनि नमिलपितमादृष्यमित्यर्थः, 'भेदाघटितत्वात्यस्य तु प्रतियोगिभेदापटितत्यादित्यर्थः, भूयस्वन्तु न यावत्वं किन्तु महत्वमेव, श्रतएव पडत्वमित्युत्तरपन्थमहानिरिति व्याचइते। 'निरवधि' अवधित्वानिरूपकं । तम्य निरवधिले मप्रतियोगिकत्वमपि न स्यात् इत्यत श्राइ, 'तहतेत्यादि, 'इतरेति (२) 'भेदाघटिततया च' इत्यत्र 'मेदाघटितत्वाञ्च' इति कम्युचिन्मूलपुस्त- कम्य पाठमनुष्य टोकाकृतदुक्तमिति । ननु ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । गमः। न चातिप्रसङ्गः, इस्ति-मशकयोरपि प्राणित्व- सुखित्व-दुःखित्वादिना सादृश्यात् । अतएव वैसादृश्ये- ऽपि आहादजनकत्वादिना(९) चन्द्र इव मुखं पुथ्या- दिनार) महिपौव गौरिति वहल्यतहतधर्मवत्त्वेन सादृश्याश्रयेतरेत्यर्थः । एतेन गवादेरेव तविरूपकत्वं न तु गवया- देरित्यावेदितं, 'तव' मौमांसकस्य । नतु भूयस्वं बहुत्वमेव तच नानुगतं इति तस्य लक्षणघटकत्वासम्भवइत्यत आह, 'बहुत्वमिति, 'भाधारणमिति, यत्किञ्चिद्बुद्धिविषयत्वरूपत्वात्तस्येति भावः । गते, 'न चेति, 'अतिप्रमङ्गः' हस्ति-मशकयोरपि मदृशत्वममाः, कुतः इत्याकाक्षायामाह, 'हस्तीत्यादि, 'मादृग्यात्' मादृग्नस्य मामाणिकलात् । 'अतएव' तहतविचतरादिधर्मवत्त्वेऽपि मादृश्यस्य- प्रामाणिकवादेवेत्यर्थः, 'वैमादृग्येऽपि' तगतचिचतुराद्यतिरिका- भावेऽपि, 'आहादजनकलादीत्यादिपदान पाकचक्य-मण्डलाका- रबपरिग्रहः, पुष्यादीत्यादिना वडदौरव-पावनत्वपरिग्रहः, 'गौरि- तौति, व्यवहार इति शेषः। ननु भवन्मते समदृशत्व-मन्दमदृशत्व- व्यवहारः कथं स्थादित्यत श्रा, 'पहन्पेति, अन्पत्वं पञ्चवन्यूनत्ति- दिवव्यापकमयावत्वं, मझ्या च गुणरूपा विषयतारूपा वा इत्यन्य- देनत, अत एकधर्मवत्त्वे पञ्च-पडादिधर्मवत्त्वे प न मन्दमादृग्यव्य- (१) प्रामिष-परीरित्व-सखित्वादिनेति । (२) यहादकावादिनेति ख. । (३) बहुक्षोरखादिनेति ७० ।

·२९ सत्त्वचिन्तामो सुसहशत्व-मन्दसहशत्वम् । अतएव गवये गोसादृश्यं पृष्टः तहमवत्तमेव विवेचयति, वराहं गावोऽनुधाव- तीत्वत्र गोसादृश्यं वराहेऽप्युक्तम्। तद्धर्मवत्वेनापमा- नोपमेयव्यवहार काव्यादी, साध्य-साधनवत्तामात्रेण दृष्टान्ते पक्षसादृश्यवाचकवति प्रयोगःपरीक्षकाणाम्। वहारः। समभवलक्षणे पञ्चवव्यापकमध्यावत्वं निवेयमिति विशे- घलक्षणव्यमिति भावः । 'श्रतएव' त्रि-चतुरादिधर्मवति सादृश्य- मत्त्वादेव, अस्य वक्ष्यमाणमथमान्तरयेणाचयः । श्रतएव' मादृश्यस्य तदगतधर्मस्वरूपत्वादेव, इति केचित् । तन्मन्दं । 'वराहमित्यादि- अन्यामतेः नस्य अल्पधर्म मादृश्यावप्रतिपादकयन्यत्वेन सन्दर्भवि- रोधापत्तेः। 'गोमादृग्यं पृष्टः' गोसदृशः कति जिज्ञामाविषयः पुरुषः, 'तद्धभवत्व' गोगतधर्मवावं, "विवेचयति' गण्यति, 'वराहे- ऽयुक्तमिति वननिष्ठत्व-चतुष्पदब-धावमानलमत्त्वात् इति भावः । 'तद्धर्मवत्त्वेन' सहतदिविधर्मवत्त्वेन, 'काव्यादाविनि "अकस्मात् रेष्टि यो भक्रमाजन्मपरिमेवितं । न ध्यञ्जनं कामयते त्यायो नृपः वातरः" इत्यादौ धर्मदथेन, “प्रतापी बहभिांगेयुको राजा भवानई । इति मन्ये महाराज युग इन्द्र व चितौ" इत्यादी धर्मग्येण तद्यवहारः, 'सायेत्यादि, 'मापदेन धर्मानरव्यवच्छेदः, भाग्यमापकाति' उदाहरणानपत्तपय प्रधाना, महात्मा त्यादिः, 'परोपकापा' पण्डितानां ।

·उपमानाख्यटतौयाडम् । २६ न चैतें गौणाः, मुख्य बाधकाभावात् । तस्मात् केनचिद्धर्मेण कस्यचित् क्वचित् साहश्यवत्वमन- नुगतमस्ति । किञ्च यादृशबहुतधर्मवत्वज्ञानं साह- श्वव्यञ्चकं तदेव तावहारनियामकमस्तु किमधिकेन। अन्यथा विचतुरादित्वे तु व्यचकमपि बहुधर्मवत्त्व- केचित्तु प्रतिवादिनि पुरुषे सदृष्टान्तोदाहरणवति मति खोयप्रतिज्ञादेः प्रयोगः। अन्यथा न्यूनत्वेनैव वादिनिपहात् प्रति- ज्ञादिप्रयोगे तेषां वृत्तिरेव नोत्पयत इत्याहुः । 'न चैत इनि, एते' व्यवहाराः। सर्वज्ञस्य सर्वसदृयत्वापत्तिरूपदोष पूर्वपक्ष्य तं स्वयं वारयति, 'तस्मादिति, 'अननुगतमिति, न तु प्रत्याश्रयमेकमित्यर्थः। ननु तगतभूयोधर्मवत्त्वरूपमपि सादृश्यं तहत- यादृशधर्मवत्त्वज्ञानोत्तरमेव ग्टह्यते तदेव सदृशव्यवहारनिमित्तं माद- समस्त श्रावश्यकत्वादित्यायसने, 'किञ्चेति, 'मादृश्यव्यञ्जक' मादृश्य- ज्ञानजनक, 'तदेव' तादृशधर्मवत्त्वमेव, 'तड्यवहारनियामकमिति नत्मादृश्यव्यवहारविषयतावच्छेदकं सादृश्यरूपमिति यावत्, 'किं अधिकेन' किं तादृशधर्मातिरिमधर्माणां सादृश्यघटकत्वेन, अनाव- प्यकलादित्यर्थः । 'अन्यथा' तादृधधर्मस्य मादृश्यरूपत्वाभावे, तस्येति शेषः, "विचतरादिले' चिचतुरादिधर्मखरूपले, 'वहुधर्मवत्त्वमिति ध्ययानामनेकवे एकस्मिन् व्यञ्जकलं न सम्भवति व्यभिचारादिति तेषां प्रत्येकधम्म प्रति एकैकस्य व्यञ्जकत्वमावग्यकमित्यभिप्रायः । ननु ·तत्त्वचिन्तामणी मननुगतं स्यात् । व्यञकमननुगतमपि वह्नौ प्रत्यक्षा- दिवदिति चेत् । न । तवाभिव्यक्तीनां वैज्ञात्यात धूमा- लोकादी वह्निव्याप्यत्वमेवानुगतम्। अचापि तड्याप्य- त्वमस्तीति चेत्, तर्हि यादृशं तद्याय्यत्वं तदेव तयव- हारनिमित्तं । न च तहतबहुधर्मवावा न व्यञ्जक- तथा सत्यपि का चतिरित्यत आह, 'अननुगतं स्यादिति, तथाच गौरवमिति भावः । ननु अनायत्या गौरवमपि स्वीकार्य यथा धूमादौनामननुगमेऽपि नत्मत्यक्षादिकं वनियन्त्रक इत्यामस्ते. 'यनकमिति, अस्लिनि भेषः, चैव दृशान्तमाह, 'वहाविनि, तामनुगम एव नास्ति इति दृष्टान्तामिद्धिरित्याभरते, 'नवेति, 'अभिव्यकौनां' व्यञ्चकानां धमादौना, अभि मनोभावेन व्यकि- निं यस्मादिनि व्युत्पत्तेः, 'वैजात्यात्' वैलक्षण्यात्, 'अनुगतमिनि, तथाच तदेव धूमादीनामनुगमक इति कुतो गौरवमिति भावः । दिच नवदन्यावृत्तिवरूपव्याप्यत्वाभिमायेण व्यापकमामानाधिकरण्य- रूपाया व्याप्तेईततावच्छेदकभेदेन भिन्नत्वात् । 'अवापि' पादृग्ग्रेऽपि, 'तयाप्यत्वे' सादृश्यव्याप्यत्वं, 'अस्ति' व्यनकानुगमकमस्ति इत्यर्थः । मौमांमकः गते, 'नहीति, 'तदेव मादृग्यव्याप्यवमेव, 'व्यवहार- निमित्त' खायाश्रयत्वसम्बन्धेन व्यनकविधया मादृश्यव्यवहारप्रयो- जक तदेव नयनकमस्विति यावत्, 'तदेयेत्येवकारव्यवच्छेचं स्वय- माह, 'पहनेति, 'न यनक' न भाग्यशानजनक, इति न ऐति (२) न तु तद्गतबहुधर्मवत्वज्ञानमिति स.।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । मेवानुभवविरोधात् तगतभूयोधर्मस्य बह्वल्पत्वज्ञानं विना सुसहश-मन्दसहशत्वज्ञानाभावाच । अथ तहत- बहुधर्मवत्वं न समतियोगिकं सादृश्यन्तु न तथेति(र) व्यवहर्तव्यसाधकमिति चेत्, न, सादृश्यवत्तस्यापि स- प्रतियोगिकत्वात्। योजना । केचित्तु 'न रेति न वित्यर्थः, 'न व्यनकमिति नकारो- भिन्नक्रमे, दूषयति, 'नेति, अर्थस्तु पूर्ववदित्याजः । 'अनुभवविरो- धादिति, तथाच गवि तादृशबहुधर्मज्ञानोत्तरमेव गवये सादृश्य- जानं न बन्यदा इत्यनुभवादिति भावः। तादृशानुभवे विप्रतिपन्न प्रत्याह, 'ततेति, नथाच तगतधर्माणां वहन्यत्वज्ञानस्यावश्यकतया मादृश्ययोधकतया सादृश्मशानात्पूर्व नगतधर्मज्ञानमावश्यकमिति भावः। शकते, 'प्रथेति, 'न तथा' न सप्रतियोगिकवाभाववत्मपति- योगिकमिति यावत्, 'इति' इत्येव, 'यवहर्त्तव्यसाधक' अतिरिक- सादृग्यसाधकमित्यर्थः, दूषयति, 'नेति, ‘सादृग्यवत्' भवन्मनसिद्धा- तिरिक्रमादृष्यवत्, 'तस्यापि' तगतवद्धधर्मवत्तस्थापि, 'सप्रतियोगि- कलान्' तत्वेनानुभूयमानत्वात्, अनुभवापलापे नवापि नच नमि- द्धिर्न स्यादिति भावः। 'यालिनि, नततायो' जला-लहानग्यो, 'मबार सार' एकच समावेशः स्यात्, नत्तायास्तगतधर्मवत्तारूपत्वादिति भावः । (९) सादृश्यन्तु वधेतीति ख।

·तत्त्वविनामयो यत्तु सत्ता-सहत्तयोः सकर: स्यादिति, तन्त्र, सदैव तहमवत्ता तदभेदो वा तत्ता सा च सोऽयमिति प्रत्य- क्षनाने भासते, भेदे भासमाने तदन्यस्मिन् तद्धर्मवता तहत्ता यतो भवति तददयं न तु स इति तयोर्भेदात्। नन्वेवं व्यक्त्यन्तरे गोत्वग्रहे सहावदियमिति स्याव . दूषयति, 'ननेनि, 'नचैवेति, "एवकारोभिवक्रमे, 'नर्मवत्तेति तहतधर्मवत्तवेत्यर्थः, 'तत्तेतिपरेणावयः । ननु गोतत्ता गवयत्ति- रिति व्यवहारः स्यादाधेयताया अनतिरिकलात् इत्यत आह, 'नदभेदो वेति, 'भासमान इति सनौति भेषः, अवयवाय 'भव- तौत्यनेन, भवति' व्यवड़ियमाणा भवतीत्यर्थः । 'तौति 'यतो भवतीति पूषण पयः । 'मयोरिति, अन इत्यादि। केचित्त 'दतिशब्दस्य काकादिगोलकन्यायेन उभयचैवाषय- इति अत इति न पूरणीयमित्याः। तम। एकस्य इतिशब्दस्य उभयार्थकावे सन्दर्भविरोधापत्तेः। 'तयोः' तत्ता-तत्तयोः, 'भेदात्' श्रवण्याभ्युपेयभेदात् । नन्वे- तन्मते चादृश्यस्य भेदापटितवादिदममङ्गतं इति चेत्, न, तस्य तदाघटितवेऽपि आश्रयभेदघटितवान् । न च तथापि तदन्यस्मि-- नित्यमङ्गतं, तस्य फलकथनरूपत्वात् । प्रहते, 'नन्वेवमिति, 'एवं' उकरूपेण तयोर्भदे, 'यान्तर इत्यनेन तयतिभेदमत्त्वमावेदितं, तब गोलायई रापतिसम्भवात् 'गोलपई इति गोवनिधये इत्यर्थः, 'नहोवत्' नद्गोव्यत्यन्तरवत्. 'दयं पुरोवर्तियतिः, 'स्थादिति, ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । त्वियमपि गौरिति चेत्, न, गोत्वमावस्य तदन्यव्यक्ति- त्तित्वसमुच्चयात् एकव नानासम्बन्धानवगमात् । तहोत्तिबहुधर्मज्ञाने भवत्येव तहोवदियमिति । नत्र तहगोभेदस्य तगतबहुधर्मवत्त्वस्य च सत्त्वात् इति भावः । धापत्तिमुक्काऽनुपपत्तिमप्याह, 'न वियमपौति, 'गौरिति गवा- भेदवतीत्यर्थः, 'स्वादिति पूर्वणान्वयः, सत्ता-तत्तयोविरुद्धला- दिति भावः । शङ्कां निरस्थति, 'नेति, 'समुच्चयात्' ज्ञानात, 'एकत्र' व्यत्यन्तररूपैकधर्मिणि, 'नानेति गोगतनानाधर्माणां, 'सम्बन्धानवगमात्' श्राश्रयत्वरूपसम्बन्धानवगमात्, तथाच तगत- भयोधर्मवत्त्वज्ञानाभावात् न तच तदत्तामसौतिरिति भावः । नम्वेवं दूयं नहोवदितिप्रतीतिः कदाचिदपि न स्थात् इत्यत आह, 'तहोवृत्तीत्यादि, तथाचेयापत्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं समय- न्तरे तयतः मादृश्यसत्त्वेऽपि गोसामान्यतत्तायां बाधकाभावात् उनानुपपत्तेरप्यभावः । ननु सादृश्यस्य नानाधर्मरूपत्वे गोसदृश इति ज्ञानं समूहालाबनं स्यात् न तु विभिष्टज्ञानं इत्यागय समाधत्ते, 'नयाप्ययमपौति, 'गोमदृश इति, विशिष्टवैशिषधौरिति शेषः । "एकति, 'उभयपदं नानापर, 'समुश्चय इनि धर्मपरोनिमः, तथास एकमिन् ज्ञाने नानाविशेग्यतानां सम्बन्धनिरूपकत्वं ममु- अयत्वमित्यर्थः । 'भूयोधर्मवत्त्व' तादृशधर्मत्वावच्छिनाधिकरणत्वं, "विवेकात्' निष्कर्यात, तथाच तादृयाधिकरणताया ऐक्येन तषि- 5 ·तत्त्वचिन्तामणौ। तथाप्ययमपि शृङ्गादिमानिति समुच्चयधीः स्यात् न तु गोसदृश इति चेत्, न, एकचोभयसम्बन्धः समुच्चयो- ऽन्यगतभूयोधर्मवश्वमन्यच सादृश्यमिति विवेकात् । रूपितविशेष्यताया अप्पैक्यान्नानाविशेष्यताविरूपकलाभावेन न तस्य समूहालम्बनलमित्यभिप्रायः इति साम्प्रदायिका व्याचक्षते । अजवस्तु ननु मादृष्यस्थानेकधर्मरूपत्वे तज्ज्ञानं समुच्चयावगाधि स्थादित्यागते, 'तथाप्ययमपौति, 'समुच्चयधौः' समुच्चयावगा- विधी:, 'न तु गोसदृश इति नैकसम्बन्धावगाहि गोमदृश इति ज्ञानमित्यर्थः । 'एकत्र' एकस्मिन् धर्मिणि, 'उभयसम्बन्धः' अनेक- सम्बन्धः, अन्यत्पूर्ववत् इत्याइ, नदिन्यं । वस्ततस्त, ननु अत्यन्ताभाव प्रतियोगिनोरिव भेद-प्रतियोगि- गतधर्मयोरेकवावगाहि जानं पाहायंभिवं चेत् भमुच्चयः इति मा- दृग्यस्थ न दघटितत्वेन गोसदृश इति ज्ञानं समुच्चयरूपं स्थादिति तटस्थ-पामते, 'तथाथयमिति, 'न गोसदृश इति, समुच्चयानात्मक- इत्यादिः। भेदावगादिसमुहयोऽप्रसिद्ध इति म देग्य, नस्याच्या- प्यत्तितामते संयोगिभिवो वृक्षः संयोगवानियादेरिव प्रसिद्धवान् । समाधत्ते, 'एकचेति एकपर्मिणि भावार बसमन्ध रत्यर्थः, नदवगा- हितेन ज्ञानमपि तत्त्वेन व्यपदिश्यते इति भावः । 'अन्यगतेति गव- चान्यगतेत्यर्थः, 'अन्यच' गवये, "विवेकात्' विवेषितवात तथाच भेदो गवि पतितः तादृशधर्मवत्त्वन्तु गवये रत्येकर्मियुभवामव- गाहिलेन कुनः समुख्यत्वप्रमझिरिति भावं वर्ष युकं स्यामहे ।

·उपमानाख्यटतोयखण्डम्। नवीनास्तु । विलक्षणमुखहये इतरसकलव्यात सादृश्यमनुभूयते न तु तदुभयमावत्तिजातिरस्ति। तदुभयाभावे) जातेरनाश्रयत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गात् । नापि जन्यं धर्मान्तरमतीत्यधिकं सादृश्यमुपेयं, तवापि नव्यमीमांसकमतमुत्थाप्य दूषयनि, 'नवीनास्तिति, 'दतरम- कलव्याहत्तं' तादृशसुखसामान्यावृत्तीत्यर्थः, 'अनुभूयते' एतत्सु- खसदृशं तत्सुखमित्यनुभूयते, लोकैरिति शेषः। तथाच तदुभय- माचत्तिधर्माभावात् भवन्मते तत्र सादृश्यानुभवोऽनुपपन्न इति भावः। तदुभयाभावे' तदुभयनाथे, 'अनाश्रयत्वेन' खममवा- विरहितत्वेन, 'अनित्यत्वप्रसङ्गादिति, तथाच पुनस्तादृशसुखदये उत्पन्ने तादृभजातिरवश्योपेया अनेकसमवेतत्वाभावेन जातिवमेव तस्या न स्यादित्याश्रयनामादेव तनाभस्तदुत्पत्तौ तदुत्पत्तिरिति सतरामनित्यत्वं इति भावः । न च प्रत्यये घटत्वादेरिव ताम- जातेरपि तदानौं कालसम्बन्धमा पश्चात्तदुत्पत्तौ ताभ्यां मह तत्सम्बन्धोऽपि उत्पद्यते सम्बन्धस्यानित्यत्वे सम्बन्धिनोऽनित्यत्वमिति तु रिक्तं वचः मनःसम्बन्धादेस्तथावेऽपि मनःप्रभतेरथावात् इति वाय। मानाभावेन नत्कत्यनासम्भवादित्येव तत्त्वं । 'अधिक' सप्तपदार्थातिरितं, नव्यमतोपरि मते, 'तवापौति, 'समानधर्मवत्व' (९) सहयमात्ररत्तिनातिरलौति ख. । (२) तद्दयाभाव इतिख.।

·नावचिन्तामयी। समानधर्मवत्वं व्यञ्जक विना कथं तत्र सादृश्याभि- व्यक्तिरिति चेत्, न, प्रतीतिबलात् द्रव्ये तथा गुणादौ तु व्यभिचारात् । अतएव न व्यञ्चकेनान्यथासिद्धि- स्तदभावेऽपि सादृश्यानुभवादिति। तत्तुच्छं विल- क्षणं सुखद्दयं न सुखमाचहेतुजन्यं सुखान्तरस्थापि ताहशत्वापत्तेः, किन्तु विलक्षणादृष्टजन्यं तबाहष्टं विहिवत तुक्रियाविशेषानुष्ठानादन्येपामप्यस्तौति ते- तहतधर्मवत्वं, 'अभिव्यक्निः' प्रतीतिः, 'द्रव्य इति भावधारणं, "तथा' व्यनकसापेवं, 'व्यभिचारात' गुणादिधर्मिकमादृश्यज्ञाने व्यञ्जक- ज्ञानव्यनिरेकयभिचारात् । 'श्रतएवेति, तथाच व्यञ्जकस्य सर्व- धामेचितले व्यचकेनैव मशवयवहारोपपत्तौ किमतिरिक्रमा- दृश्यकम्पनया इत्यवानुयोगोऽपि नास्तौति भावः। तदभाऽवेपि' व्यनकाभावेऽपि, 'मादृग्यानुभवात्' गुणादावित्यादिः, 'दतीति, आइरिति शेषः । दूषयति, 'तत्तुच्छमिति, 'मुखमाचहेतुजन्य सुखसामान्यकारगजन्यं, 'सुखान्तरस्य' अविलक्षणसुखस्य, तादृश- बापत विलवणलापत्तेः, धर्मादिरूपकारणसाम्यादितिभावः । 'विलक्षणादृष्टेति विजातीयादृरेत्यर्थः, सुखजनकादृएस्य धर्मतया निषिद्धक्रियायास्तत्रानुपयोगात् "विहितेति, "नहेतुः' विजातीया- दृष्ट हेतः, 'अन्येषां' पुरुषाणां, 'अस्तौति 'इतिभन्दः हेवर्थकः । (१) प्रत्याइरिति ख.।

·उपमानास्थळतीयखदम्। पामपि तादृशानि सुखानि भवन्तौति तेषु कारण- विशेषग्योच्या विलक्षणजातिरस्ति तस्मात् जीवा- नामानन्त्यात्' अनादिनिधनत्वादुत्पन्नानागतवि- नन्वेतावता का चतिरित्यभिप्रायेणशकते, "तेषामपौति तादृभ- पुरुषाणामपौत्यर्थः, 'कारणविशेषप्रयोज्या' विहितक्रियाविशेष- प्रयोज्या, तति शेषः, 'अस्तौति, तथाच तादृशक्रियाविशेष- जन्यत्वादिकमादाय तत्र सादृग्यव्यवहार इति भावः । ननु नादृशसुखदयं न कस्यापि कदाचिदुत्पन्नं ने वोत्पत्यमानं न वादृष्टविशेषजन्यं येन तादृशमुखमादृश्यानुपपत्त्या नदतिरिक्त स्थान दत्यताह, 'तस्मादिति अदृष्टविशेषाजन्यजन्यसुखस्यामामाणिकत्वा- दित्यर्थः, 'धानन्यात्' असंख्यत्वात्, 'अनादिनिधनत्वात्' उत्पाद- विनाशरहितत्वात्, 'उत्पवानागतविजातीयं उत्पन्नेभ्योऽनागतेभ्यश्च विलक्षणं सुखं नास्तीत्यर्थः। तथाचानन्तसंसारे कदाचित् कस्यचित् तादृशं सुखमुत्पनं अवश्यमुत्पत्स्यते वा इति भावः । तामसुखं नास्तौति मिद्यसिद्धिपराहतं, उत्पमानागतादृष्टविशेष- अन्यसखातिरिक्त सुखवाभावोको तात्पर्य्यात् । ननु तादृशमुख- स्थाप्रमिद्धावपि दुःखादिकं तादृशं सम्भवति इति विलक्षणे दुःखा- दिवये सादृग्यानुभवादधिकं तदायं इत्यत आहे, 'एवमिति उतरूपेण तादृशमुखस्यामसिद्धावपि, 'दुःखादौत्यादि, ता- ( यात्मनामानन्यादिति ख.।

·३८ ताचचिन्तामछौ। आतीयं न सुखमस्ति, एवं दुःखादिकार्यान्तरेऽपि, न हनुत्पन्नजातीयमनुत्पत्स्यमानजातीयं वा कार्य- मस्ति। यच्च व्यक्तिनाशे जातेरनित्यत्वमापादितं, तदपि न, नाशकाभावात्, अतएव इयोरपि तट्वस्थानम् । अपि चैकच प्रतियोगिभेदेन सादृश्यं भिन्नं न त्वेक त्यादिः, 'कार्यान्तरेऽपौति, अप्रमिद्धिरिति शेषः । एवं प्रसि- द्धिः, 'कार्यान्तरेऽपीत्यनन्तरं किमपि न पूरणैयमित्ययाः । कुत इत्याकाक्षायामाह, 'न हौति, मनु तादृशमुखे वैज्ञात्यखौकारे भाभयना मातेरनित्यत्वं स्थादित्यागका निराकरोति, 'यति, 'पादितमिति भवतेत्यादिः। 'भाशकाभावादिति, अन्यथा घटलादेरपि प्रलये नाशापत्तेः गुणना प्रत्येवाश्रयनाथस्य हेतुला- दिति भावः। अपहरति, 'अतएवेति, 'दयोरपि' तादृशविजाती- यसखयोरपि, तदवस्थान' तद्नावस्यानवत्वं मादृण्ममिति थावत् । 'इयोरपि अदृष्टवैज्ञात्य-मुखवेजात्ययोरपौत्यर्थः, 'नत्' तदानों श्राश्रयनागदमायां, 'श्रवस्थान' अवस्थितिरिति वार्थः। महते, 'अपि चेति, व्यवहारादिति, एकस्मिन् गवये गोसादृश्यं महिष- मादृश्य भिन्न भिन्नं तयोरेकवे गोमादृष्यं शोभनं महिषमादायं मन्दमिति व्यवहारानुपपत्तेरेका शोभनत्वमन्दत्वयोरसम्भवादिति (७ दुखान्तरकायेंवपौति खः ।

·उपमानाण्यवतीयखण्डम् । सुसदृश-मन्दसहशव्यवहारात, तथाच योग्यत्वादेकाहे सर्वग्रहप्रसङ्गः। प्रतियोगिगतमूयोधर्मज्ञानस्य व्यन- कस्य कमात् क्रमे तदेव व्यवहारनिमित्तमित्युक्तम् । किश्चैवं वैसाहश्यमपि स्यात् । न च सादृश्याभावः, भावः । 'योग्यत्वात् श्राश्रयमधिकर्षस्यावश्यकत्वेन सर्वेषां सादृग्यानां सखिकरवात, 'एकग्रहे' एकसादृश्यग्रहदायां। ननु च्यनकपह- क्रमादेव तद्हक्रम इत्यामय दूषयति, ‘प्रतियोगौति ताम- धर्माणां यहोयस्मात् इति व्युत्पत्त्या तादृशधर्मग्राहकव्यञ्जकज्ञानस्य इत्यर्थः, 'मे' मादृश्यग्रहक्रमे, 'तदेव' तादृभं व्यञ्चकमेव, 'व्यव- हारनिमित्त' सदृभव्यवदर्तव्यतावच्छेदक, 'इत्युक्तमिति इत्यच समाधानं अतं, मयेतिषः । केचित्तु पूर्व मादृश्यव्याप्यानां प्रतियोगिगतधर्माण व्यञ्जकत्व- मागङ्कितं तदभिप्रायेणेदं यथाश्रुतमेव सम्यगित्याः । समाधानच अनुभवविरोधरूपं समदृयवादिव्यवहारानुप- पत्तिरूपश्च । महानरमुत्थाय निरस्थति, "किश्चैवमिति, 'एवं' साधर्थस्य मादृग्यरूपले, 'वैधाग्यमपौति, मादृग्मवतीत्यादिः, 'स्यादिति, भवन्मते भादृश्यस्य साधर्म्यरूपत्वे सतरां वैधर्म्यस्य वैमादृग्यरूपत्वमिति गृहाभिप्रायः। अस्मन्मते वैमादृष्यस्य मादृ- ग्याभावरूपतया नेयमापत्तिः सम्भवतीत्याह, 'म चेति, सादृश्य- वतीति मेषः, 'मादृग्नाभाव.' साम्नसामान्याभावः, कुत इत्या- ·B. तत्त्वचिन्तामयी। तदैपरीत्यस्यापि सम्भवान् । सादृश्याभावत्वेनैव प्रती- तिर्विशब्दस्य निषेधार्थकत्वात्।) इति चेत, तर्हि गौरिव महिपीत्वच पावनत्व-धीरवत्वादिना विव- क्षितसादृश्यानाश्रये गवये वैसादृश्यं न स्यात्, न हि काझायामाइ, 'न परोत्यस्थापौनि, 'द्वैपरोत्यस्यापि' मादृग्या- भाववेपरोत्यस्यापि मादृश्यस्यापोति यावत्, 'मम्भवात्' नत्र मत्या- दिव्यर्थः । नतु विसदृशा-इति मनौतर्वेधयत्वेन तविषयत्व- मनुभवमिहूं विसदृमपदस्य विधर्मपरत्नादित्यतस्तस्य तथात्वमनु- भावयति, 'मादृश्याभावत्वेनैवेति सादृश्यमामान्याभावत्वेनैवेत्यर्थः, "एवकारेण वैधयंवव्यवच्छेदः । तब युतिमाह, 'विशब्दस्येति, 'निषेधार्थकत्वात्' अत्यन्ताभावार्थकलात, तथाच तस्य नादृशार्थ- कत्वं योगलभ्यमेव भवन्मते तु अन्यार्थकत्वं पारिभाषिकमिति गूढाभिप्रायः । उत्तरयति, 'तहाँति, "इत्यवेति, 'विवचितेति परेणान्वयः, 'पावनत्वं' पविचत्वं, 'कौरवत्त्वादीत्यादिना टना- दिमत्त्वपरियहः । श्रभेदे हतीया, "विवचितेति व्यवक्षतेत्यर्थः, 'अनाश्रय इति, एतेन सादृश्यप्रतियोगिकाभाववत्वं गवये ज्ञापित तेन । योगलभ्यमादृग्यमतियोगिकाभाववत्वं तवास्तौति मनाते नानुपपत्तिरिति व्यनितं । 'न स्यादित्यच क्षेतमाह, 'महीति, (१) निषेधार्थपरत्वादिति खा।

·उपमानाख्यटतोयखण्डम् । ४१ तब गोसादृश्यं तदभावश्च, तस्मात् साधर्मा-वैध सादृश्य-वैसादृश्ये। यत्तु तत्त्यनेकधर्मवत्वं सादृश्यं तेनाभेदेऽपि "गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। राम-रावण- योर्युई. राम-रावणयोरिव"। इत्यादौ सादृश्यं। न चैवं 'हि' यस्मात्, 'तच' गवये, 'तदभावः' गोमादृश्यसामान्याभावः, तथाच सामान्याभावप्रतियोगिनोविरुद्धयोरेकचासत्त्वेन भवन्मते गवये गोवैमादृश्यव्यवहारो न स्यात् मन्मते तु सादृश्यप्रतियोगि- काभावस्य वैसादृश्यरूपत्वेन तब तयवहारो नानुपपत्र इति भावः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'माधमय तहतधर्मवत्वं, वैधम्य तदत्ति- धर्मवत्वं, तथाच वैसादृश्यस्य यौगिकत्वाभावेऽपि न क्षतिरिति भावः । एकदेशिमतमुत्याप्य दूषयति, 'यचिति, 'मादृश्यमिति, तथा नवृत्तिभूयोधर्मतत्त्वमा तत्मादृश्यं न तु भेदगर्भ इत्यर्थः, तस्य भेदाघटितले युक्तिमप्याह, 'तेनेति, 'सेन' मादृश्यस्य भेदाघटितवेन, 'अभेदेऽपि' प्रतियोग्यनुयोगिनोर्मेदाभावेऽपि, 'इत्यादावित्यादि- पदात् “ममैतछिशमादृश्यमस्मिघान्यत्र कुत्रचित्"। इति यसोदो- लिपरियहः । ननु मादृश्यस्य भेदघटितवेन गौरवान नब गवय- पदाक्यतावच्छेदकत्वं भेदाघटितवे गौरवाभावात् कथं तच न गवयादिपदशक्यतावच्छेदकवं । न च तथापि गोत्तित्वादिविशे- पपवेभिश्वघटितलेन गौरवं तदवस्य मेव इति वाच्यं । तम्योपलहणा- वादन्यथा गोत्तिलविशिष्टधर्माणां गवयेऽभावात्तत्र तत्मादृग्यानुप- 6 ·२ तत्वचिन्तामणी गोरपि गोसदृशत्वे गवयपदाभिधेयत्वापत्तिः। तब सादृश्यपदस्य विशेषे तात्पर्य्यात् । अन्यथा महिपे- ऽतिप्रसङ्ग इति । तन्न । तस्य तेन वा सदृश इति- पत्तेः गोनिधभेदप्रतियोगिवविशिष्टतादृशधर्मवत्वस्य नथावे विशेष्य- विशेषणगुरुतरधर्मवये नदवच्छेदकत्वकम्पने महागौरवात् इत्याश- झने, 'न चैवमिति, ‘एवं' नस्य भेदापटितत्वे, 'गवयपदाभिधेयत्वं गवयपदशकयतावच्छेदकवत्त्वं । समाधत्ते, 'तत्रेति, 'मादृग्यपदम्य' मादृग्यवाचकसदृशपदस्य इत्यर्थः, मादृश्यस्य वाक्यत्वेन पदवाभावात्, "विशेधे' प्रत्याश्रयविभिन्ने खर-ग्रङ्ग-रूपादिरूपविशेषधर्म, 'तात्प- उत्' मझेतात. तथाच तादृशधर्माणां भक्यन्वन्यूनत्तिवेन नद- वच्छेदकलासम्भवात् अनन्तगतिकल्पने महागौरवं इति भाव. । ननु मादृग्यानां तथारूपवेऽपि मादृश्यत्वरूपानुगतरूपेण शक्यता- वच्छेदकत्वकल्पने बाधकाभावः, न वा केरनन्तलं इत्यत आह, 'अन्यथेति अनुगतमादृश्यत्वरूपेण गोमादृग्यस्य गवयपदशक्यता- बच्छेदकले, 'महिषेऽतिप्रसङ्गः' महिषेऽपि गवयपदशक्यत्वप्रमङ्गः, गोनिरूपितमादृश्यत्वावच्छिवस्य तथापि यत्त्वादिति भावः । 'इति- प्रयोगादिति प्रयोगस्य प्रामाणिकलात, तथाच तस्य सदृश इत्यत्र षष्ठ्य निरूपितत्वं नस्य च मादृष्येऽन्वया, तेन सदृश इत्यादौ हतीयार्थः साहित्य, समानधर्मवत्वं तत्र मदृशशब्दार्थः, नादृश- व्यवहारइयस्य भवन्मते भेदस्यले सम्भवेऽपि अभेदस्यलेऽसम्भवादिति (१) सदृशपदस्थति ख ·उपमानास्यटतोयखण्यम् । ४३ प्रयोगात्। न चाभेदे सम्बन्धः सहार्थो वा सम्भ- वति । गगनं गगनाकारमित्यादौ तु गगनाद्येवैतादृश. धर्मवन्नान्यदित्यच तात्पर्य्यम् । यद्दा स्थानान्तरीयगगन-सागरयोरुपमानत्व) त- योयुद्धविशेषे तयोरेव युद्धान्तरमुपमानमिति । भाषः । ननु कथं प्रभेदस्यले तादृशमयोगांसम्भव इत्यत बाह, 'न चेति, 'अभेदे' प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदस्यले, 'सम्बन्धः' निरू- पकत्वरूपसम्बन्धः, वत्तिधर्मवत्त्वस्य स्वनिरूपितत्वाभावात् स्वाभिने खसाहित्याभावात्तस्य विभक्त्यर्थत्वे उद्देश्यतावच्छेदक-विधेयतावच्छे- दकयोस्क्याच्छाब्दवोधासम्भवाचेति भावः। ननु गगनाकारमित्यादेः का गतिरित्यत आह, 'गगनमित्यादि, 'नान्यदिति, तथाच गगन- मिति सावधारणमिति भावः। 'इत्यत्र तात्पर्यमिति, अव- धारणर्थकपदे तात्पर्यमिति भावः । ननु गगनं गगनं इत्यादिवत् गगनं गगनत्तिधर्मवदित्यादेरपि निराकाशवात् तादृभवाक्यार्थ- स्यापार्यकत्वापत्तिरित्यत श्राइ, 'यदेति, 'उपमानत्वमिति, नथाच सामान्यशब्दस्य विशेषपरतया गगनपददयस्य रपददयस्य विशेषपरतया नानुपपत्तिरिति भावः । ननक्रयशोदोक्तः का गति- रिति चेत्, बलरामतात्पर्येणापि तदुपपत्तेः नबेदम्पदम्य बलराम- परले बाधकाभावात् । (१) इति प्रतीतिप्रयोगादिति ख• । (२) सनरीयमगन-सागरयोगपमानवमिति ख.।

·88 वाचचिन्तामणौ। नम्वयं देवदत्तस्तदन्यो वा भवतु तत्सदृशस्तावदय- मिति भेदाभेदसंशयेऽपि सादृश्यनिश्चयात् अतिरिक्त सादृश्यमस्विति) चेत्, न, देवदत्तधर्ममाचाभिमा- येण एकदेशे सादृश्यपदप्रयोगात् कथमन्यथा स एवायं न तु तत्सदृश इति, तत्सदृशोऽयं न तु स इति प्रतीति-प्रयोगौ। न चाव सदृशपदं भेदमाचपरमिति भादृग्यस्यातिरिकताव्यवस्थापकं मीमांसकयुज्यन्तरं निरस्थति, 'मन्वित्यादिमा, 'तमशः देवदत्तमदृयः, इनौत्यस्य 'निश्चयादि- त्यनेनान्वयः, मात्रपदेन भेदव्यवच्छेदः । तथाच तब सदृमपदस्य देवदत्तगतधर्मवत्त्वमाचे लक्षणेति भावः । ‘एकदेशे' मदृशपदशको- कदेशे, 'मादृग्नपदप्रयोगात्' सादृश्यवाचकमभपदप्रयोगादित्यर्थः । नथाच लक्षणमूलकस्तादृशव्यवहार रति भावः । तवैव युक्तिमाह, 'कथमन्यथेति, 'अन्यथा' सादृश्यस्य भेदाघटितवे, तस्मिन् तत्सदृश- भेदपतौति-प्रयोगावक्ता नत्मदृष्ये तज्दप्रतीति-प्रयोगावाह, 'तत्स- दृशोऽयमिति, कतौति-प्रयोगयोः मादृग्यविशिष्टे न दावगाहि- तयाप्युपपत्तिरित्यत श्राइ, 'तत्सदृशोऽयमिति तत्सादृश्यावच्छिनो- ऽयमित्यर्थः, तथाच तत्सादृश्यमामानाधिकरण्येन तादृशमतीत्यादे- रुपपत्तावपि तमादृश्यावच्छेदेन नझेदावगामितीत्यादर्भवन्मतेऽनु- पपत्तिः अभेदेऽपि सादृश्यस्वीकारात इति भावः । इति तु वस्तु- (६) सादृश्यमितौति ख। (२) देवदत्ताभिप्रायेणेति ख.।

·उपमानाख्यतौयख्यहम् । ४५ युक्त, मुख्य सम्भवति लक्षणाया अयोगात् तस्मान्न पदार्थान्तरं साहश्यमिति । स्यादेतत्, मा भूत् पदा- र्थान्तरं, तथापि प्रत्यक्षाच्छन्दादा गवये गोसादृश्यना- नात् गवयसदृशो गौरितिज्ञानमुपमितिः। न चैतत्य- त्यक्षं, असन्निहितविशेष्यकत्वात् । नानुमानं लिङ्गा- गतिः । प्रक्षने, 'न ति, 'युक्रमिति परेणान्चयः, अयुकवे हेतु- माह, 'मुख्य इति शक्ये इत्यर्थः, अर्थ इति शेषः । उपसंहरति, 'तस्मादिति। सादृश्यस्यातिरिक्ततां व्यवस्थापयितुममनोऽपि मौमां- भकः मलजः शङ्कते, 'स्यादेतदिति, 'एतत्' मादृश्यस्य कृप्तपदार्था- न्तर्गतलं, दूदच्च “तथ्यतु दुर्जनः" इति न्यायेन उक्त। एतत्' सादृश्य, पदार्थान्तरं', 'मा भूदिति न स्यादित्यर्थः । 'प्रत्यवादिति इन्द्रियादित्यर्थः, जन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, 'ज्ञानादित्यन्वयी, एवमग्रेऽपि । अतीन्द्रियेऽसन्निकटे च गोसादृश्यज्ञानात् गवि तत्सादृश्यज्ञानस्यापि उपमितिवादाह, “शब्दादेति, 'ज्ञानादिति 'ज्ञानमित्यचयि, तादृ- ज्ञानजन्यज्ञानमित्यर्थः, लक्षणन्तु तत्सादृश्यमकारकज्ञानजन्य-तदि- शेश्यक-तत्मदृभमादृश्यप्रकारकज्ञानवं तदिशेयकोपमितित्वमिति, सामान्यलक्षणन्तु मादृश्यप्रमाकरणकज्ञानत्वं इति तदभिमायः । तज्ज्ञानस्य प्रत्यवादिभिनव एव उपमितिले सेत्स्यति इति प्रत्य- चादिभिनवं तच सम्पादयति, 'न चैतदिति, 'असन्निहितविमेय्य- कलात्' गवादेर्दूरवर्तिवादमविष्ष्टवादिति यावत्, नेरलौकिक- (१) विशेष्यासनिकर्षादिति खः ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। भावात् । न च गवयगतं सादृश्यं लिङ्गम्, अपक्षधर्म- त्वात् । अथ सहशइयान्तरदर्शने यो यगतसादृश्यमति- योगीस तत्सदृश इति प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे सति गवय- गतसादृश्यप्रतियोगित्वात् गौर्गवयसदृश इत्यनुमिति- रिति चेत्, न, व्याप्तिग्रहं विनैव प्रथममपि प्रत्यक्षाच्छ- दादा गोसदृशं गवयं ज्ञात्वा गवि गवयसादृश्यज्ञानोद- यात्। किञ्च गवि गवयसादृश्यं न साध्यं प्रथमतस्तद- सनिकर्षानभ्युपगमादिति भावः । 'लिङ्गाभावादिति अत्यभिचारि- पवधर्मालिङ्गाभावादित्यर्थः । गहने, 'न चेति, 'मादृग्यमिति गोसा- दृष्यमित्यर्थः, 'अपक्षधर्मत्वात्' गवावृत्तित्वात्, इदमुपलक्षणं गवय- मादृश्यस्य गोत्वस्य वा नथात्वे साध्या विभेषात् सिद्धसाधनादित्यपि बोध्य । तगतसादृश्यप्रतियोगित्वेन हेतुना तत्सादृश्यं साधनौयं तत्र परे साध्यसन्देहेन पदान्त वन व्याप्तिनिश्चयो न सम्भवतीति दृष्टान्तस्यलं प्रदर्शयन् सामान्यव्याप्तिमुद्भाव्य शकते, 'प्रथेति, 'सदृश- 'इयान्तरेति गो-गवभिनखराश्चादौत्यर्थः, 'दर्शने' तयोः मादृश्य- ज्ञानदभायामित्यर्थः, एतेन तवैव व्याप्तिनिश्चयः सम्भवतीत्यावेदितं, 'विनैव विनापि । ननु व्याप्तिग्रहो यत्र न जातस्तत्र न जायत एवं नज्ञानमिति ययुच्यते तदाप्याद, 'प्रथममपौनि, 'प्रथममपि' च्याग्रिहात् पूर्वमपि । क्षणविस्तम्वस्य भपथनिर्णयत्वादाइ, 'किचेति, 'न साध्यमिति, वक्तुं शक्यत इति भेषः, 'प्रथमतः व्याप्तिग्रहात् पूर्व, व्याप्तिग्रहस्य माध्यज्ञानाधीनबादिति भावः । सामान्यव्याप्तौ प्रहात- ·उपमानाख्यतौयखण्डम् । प्रतीतेः, गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्ष विषेष्यस्यासन्निकर्यादिति नानुमितिगम्यं तल्लिङ्गस्यापि तहतत्वेनाप्रत्यक्षस्य लिङ्गान्तरगम्यत्वेनानवस्थानात् । न च गौरतद्वयसदृशः गवयगतभूयोऽवयवादिसामा- न्यवत्त्वात् गवयान्तरवदिति रामं । गवयान्तराजानेऽपि गवि गवयसहशत्वप्रत्ययात् । अतएव गवि गवयगत- साध्यज्ञानानयेरणाद्धेलसिद्धिमाह, 'गवयगतेनि, 'विशेष्यस्थासनिक- र्षात्' पदस्य गोरसत्रिकर्षादित्यर्थः। ननु तादृाहितरपि तवानुमेय- इत्यत बाह, “तलिङ्गस्यापोनि गवयमादृश्यप्रतियोगित्वरूपलिङ्ग- स्थापौत्यर्थः, 'तहतत्वेन', 'अप्रत्यक्षस्य' प्रत्यचाविषयस्य, दूदञ्च 'लिङ्गा- नरगम्यत्वेनेत्यच हेतुगर्भविशेषणं, 'अनवस्यानादिति तत्साधकस्लिङ्ग- मप्यनुमेयं पुनस्तत्साधकलिङ्गमप्यनुमेयमित्याद्यनवस्यानादित्यर्थः । उकानवस्थाया अनादित्वेऽयाए, 'न चेति, 'एतदिति गवयान्तरस्य दृष्टान्तत्वमम्पत्यथ । न च विशेषयाप्तिरप्रयोजिकेति देग्लं, दृष्टान्नसत्त्वे . तस्या अपि प्रयोजकत्वात् अन्यथा तनिर्वचने ग्रन्यकर्तुरुन्मत्ततापत्तेः, न हि प्रकृतानुपयुकं कुचचित्कश्चिविलति । 'सामान्यवत्त्वान्' तत्- प्रतियोगित्वादिव्यर्थः, अन्यथा साध्याविशेषापत्तेः। इति राम इति मनोजमित्यर्थः। 'प्रत्ययादिति, तथा तादृशज्ञानस्थागत्या उप- मितित्वं खोकरणीयमिति भावः । यद्यपि गोरसनियरवेन महत- हेतोः पक्षधर्मताजानं न मम्भवतीत्युकदोषस्य जागरुकवादोषान्तर·ge सावचिन्तामणौ। गोसादृश्यं गोगतगवयसादृश्यं विनानुपपद्यमानं तत्क- ल्पयति, न हि गोसहशो गवय एतद्विसदृशो गौरिति वाच्यमिति निरस्तम्। गवयनिरूपितगोसादृश्याप्र- सिद्धी तेन विनानुपपत्तिज्ञानाभावात्। किश्च तवार्थी- पत्तियतिरेक्यनुमान। न च गवयगतसादृश्यप्रतियो- दानममङ्गतं, तथापि गवि मनिकर्षगायामपि तादृशज्ञानस्य नानु- मिनिवसम्भव इत्यावेदनायैव तयोक्तिरिति । अयमर्यापत्तेः प्रमा- पान्तरत्वस्वीकारात्। तत्र तत्राम्तोत्याह, 'अतएवेति वक्ष्यमाणदोषा- देवेत्यर्थः, अस्य निरस्तमिति परेणान्वयः, 'गवौति, 'नत्कल्पयतीति परेणान्वयः । गवयगतगोमादृश्यं तत्कम्पनकर्तृ तत्र विशेषणं अनु- पपद्यमानान्तं, 'तत्' गवयमादृश्य । न चापाद्यापादकयोः वैध- धिकरणं, गवयगतगोसादृश्यपदेन गोनिष्ठस्य गवयनिष्ठमादृष्यप्रति- योगिन्वय समत्वात् । श्रापाद्यापादकयोर्यभिचाराभाव ग्राहयति, 'भ हौति, 'एतदिमदृशः' एतत्मादृष्याभाववान् इत्यर्थः । गोरमन्त्रि- हरवेनापाद्यज्ञानासम्भवेन तदनुपपत्तिज्ञानमसम्भवौति दूषयति, 'गवयनिरुपितेति, गोमादृश्याप्रसिद्धाविति, गोरमनिष्टरवेनेत्यादिः, 'अप्रसिद्धौ अनिश्ये, 'नेन विना' तादृशमादृश्येन विना, 'अनु- पपत्तिज्ञानाभावादिति अनुपपत्तिज्ञानासम्भवादित्यर्थः । अापत्तेः प्रमाणन्तरत्वं नैयायिकैरनगौकारात् किं दूषणन्तरदाने प्रयास- इत्यभिप्रायेणाह, 'किञ्चेति, "तव' नैयायिकस्य, 'यतिरेक्यनुमान' नत्वरूपेत्यर्थः। तथास्तथावे का अतिरित्यत श्राइ, 'न चेति, .

·उपमानास्थनीयखण्डम् । 88 गित्वं गवि प्रत्यक्षादिना ज्ञातुं शक्यमित्युक्तम् । नन्वे करमे गोवैधयंज्ञानात् गवि करभवैधय॑ज्ञानमपि मानान्तरात् स्यादिति चेत्, न, गवि करभवैधम्यं यदि करभवत्तिधर्माभाववाचं तदा स्मृते गवि प्रागस्तितावद- नुपलब्धः गम्यमेव अथ करभात्तिधर्मवावं तदा ज्ञात शक्यमिति परेणान्वयः। 'उक्रमिति गवयगतसादृश्यप्रति- योगिवञ्च गवि न प्रत्यक्षमिति ग्रन्ये इत्यादिः । शकते, 'नन्वेव- मिति, ‘एवं' गवये गोसादृश्यज्ञानानन्तरं गवि गवयमादृश्यज्ञानस्य मानान्तरादुत्पनत्वे, 'मानान्तरात्' प्रत्यवानुमान-भब्दातिरिक- प्रमाणात उपमानादिति यावत्, नथाच भवदुनतालक्षणस्य तचा- गमनादव्याप्तिरिति भावः । अपरे तु 'मानान्तरात्' कृतप्रमाणा- निरिमप्रमाणादित्यर्थः, उपमानलवणस्य तवागमनेन तस्य तद- न्तर्गतलासम्भवादिति भावः । तथाच भवन्मते प्रमाणन्तरवौ- कारप्रमङ्ग इत्यभिप्रायः। करभवैधयं वितर्य समाधने, 'नेति, 'प्रागस्तितावत्' पूर्ववत्तीत्यर्थः, 'अनुपालन्धेः करमनिष्ठाभाव- प्रतियोगिधर्मवत्त्वं विना गवि करभत्तिधर्माभाववत्वमनुपपन्न- मिति ज्ञानात्, जन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, स च ज्ञानविषयार्थकगम्य- पदार्थकदे ज्ञानेऽन्वेति, नथाच तादृशानुपपत्तिधानजन्यशान- विषय एवेत्यर्थः । एवञ्च तस्योपमाननवणलक्ष्यवेन कुतोऽव्याप्ति- (१) अनुपलब्धिगम्यमेवेति ख•।

·सत्वचिन्तामगी। 'गोधर्मा गवि गृहीता एव) इदानों स्मृतगोधर्माणां करभेभावमात्रमधिकं गम्यं तच्च प्रत्यक्षादेव। अथ तत्प्रतियोगिकैतनिष्ठसादृश्ये भासमाने समानसंवि- संवेद्यतया एतत्प्रतियोगिकतन्निष्ठसादृश्यं वैधर्म्यञ्च जातमेवेति चेत् । न। विशेषण-विशेष्यप्रतियोगिभेदेन समानसंविसंवेद्यत्वासिद्धेः एतत्सदृश एतदिधर्मा स- . रिति भावः । 'ग्रहीता एवेति करभे गवातिधर्मवत्ताग्रहकाले इत्यादिः, एतेन गोधर्मतिकारणानुभवः सम्पादिनः । इदानी- मिति, तदनुभवजन्यमस्कारादिति शेषः, 'करभेऽभावमा' करभ- निरूपितत्तित्वाभावमात्र पूर्वाग्रहीतं, 'गम्यं' जानविषयः, कर्त्तव्य- इति शेषः, 'तत्' करभत्तित्वाभावविषयकं ज्ञानं, “प्रत्यक्षादेव' इन्द्रियादेव, भन्निकर्षसत्त्वादिति भावः । ननु गोगवयसादृग्ययोः वैधयोथ तुस्यवित्तिवेद्यतया एकग्रहकालेऽपरग्रहसम्भवात् किमुपमितिखौकारणेत्याशय तयोस्तुम्न्यवित्तिवेद्यत्वं न मम्भवतीति समाधत्ते, 'अथेत्यादि, 'ज्ञातभेव' शानयोग्यमेव, “विशेषण-विशे- व्येति, 'विशेषणं' गवादित्तिवप्रतियोगिगवादि, "विशेष्यं गवय- करभादि, 'श्रमिद्धेरिति, विशिष्टबुद्धौ विशेषण ज्ञानस्य हेतुत्वेन गवयादिविशेय्यज्ञानाभावदशोपनगोमादृश्य-वैधर्म्यज्ञानस्य गवय- मादृग्न-वैधविषयकत्वामम्भवादिति भावः । विधेय्ये मत्रिकर्षस्या- वश्यकत्वेन तज्ज्ञानस्यापि सम्भवात् इणविलम्बस्य प्रपथनिर्णय- (१) गवि गता एवेति ख.

·उपमानारपटतीयखण्डम् । ५२ इत्येतविशेष्यकप्रत्ययानुदयाच, तविशेष्यकप्रत्यक्षे तत्स- निकर्यस्य हेतुत्वात्। ननु प्रत्यक्षे विशेष्यसन्त्रिकर्षा हेतुर्न तु यावद्विशेष्यसन्निकर्पोगौरवात् अन्यथातीता- नागतवर्तमानव्याप्यविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यक्षं न स्यादिति चेत् । न। अतीतानागतविशेष्ये सामान्यलक्षणायाः सत्त्वात्। अथ गवयसादृश्यं गवि गवयगतङ्गित्वादि- सामान्यवक्त्व, तच्च गवये गोसादृश्ये भासमाने गवि भातमेव, यहा गोगतङ्गित्वादेर्गवयगतत्वं गवये वादोषान्तरमाह, 'एतदित्यादि, 'अनुदयाचेति, कथमित्या- काढायामाह, 'तदिशेयकेति, प्रकृताभिमायेणेदं, वस्तुतो विषयता- सम्बन्धेन प्रत्यवबावच्छिन्नं प्रति सन्निकर्षस्य हेतत्वात् विशेष्यतायाः कार्य्यतावच्छेदके प्रवेभादसङ्गत्यापत्तेः। 'हेतुत्वादिति, तथाच तच विशेष्ये मत्रिकर्षविरहात् तादृशज्ञानस्य प्रत्यवत्वासम्भवेन सुतरा- मुपमितित्वमौकार्यमिति भावः। श्रतएव पूर्व ‘स इत्यनेन विशेश्य- निमः कृतः । 'हेत:' हेतृतथाऽपेरितः, 'अन्यथा' यावति विभेय्ये सत्रिकर्षस्यापेक्षितले, 'न स्थादिति सन्निकटधूमादिविशेयकव्याप्ति- प्रत्यक्षस्थानौतानागतधूमादिविभेय्यकत्वं न स्यादिति पर्यावमिनार्थः, 'सामान्यलवणया इति तवेत्यादिः, मन्मते खतौतानागतविग्यकलं तब नास्येवेति भावः। तटस्थः माइते, 'अयेत्यादि, 'तच' तादृश- सामान्यवत्वञ्च, 'भातमेवेति गोमादृश्यभानकालौनभानविषय एवे- (१) गवगतमादिमत्वमिति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। 'गोधर्मा गवि गृहौता एव इदानों स्मृतगोधर्माण करभेऽभावमावमधिकं गम्यं तच्च प्रत्यक्षादेव। अथ तत्प्रतियोगिकैतन्निष्ठसादृश्ये भासमाने समानसंवि- संवेद्यतया एतत्प्रतियोगिकतन्निष्ठसादृश्यं वैधय॑ञ्च जातमेवेति चेत्।न। विशेषण-विशेष्यप्रतियोगिभेदेन समानसंविसंवेद्यत्वासिद्धेः एतत्सदृश एतदिधर्मा स- रिति भावः । 'रहौता एवेति करमे गवात्तिधर्मवत्तायहकाले इत्यादिः, एतेन गोधर्मस्मृतिकारणानुभवः सम्पादितः । इदानी- मिति, सदनुभवजन्यसंस्कारादिति शेषः, “करभेऽभावमा करभ- निरुपितत्तिवाभावमात्र पूर्वाग्रहीतं, 'गम्य' ज्ञानविषयः, कर्तव्य- इति शेष', 'तत्' करमत्तित्वाभावविषयकं ज्ञानं, 'प्रत्यक्षादेव' इन्द्रियादेव, मत्रिकर्षसत्वादिति भावः । ननु गोगवयमादृग्मयोः तधर्मायोय तुन्धवित्तिवेद्यतया एकग्रहकालेऽपरयइसम्भवात् किमुपमितिखौकारेणेत्याशय तयोस्तुम्न्यवित्तिएवं न सम्भवतीति समाधत्ते, 'प्रथेत्यादि, 'जातभेव' शानयोग्यमेव, "विशेषण-विरी- व्येति, 'विशोषणं गवादित्तित्वप्रतियोगिगवादि, "विशेष्य' गवय- करभादि, 'अमिद्धेरिति, विशिष्टयुद्धौ विशेषण ज्ञानस्य हेतुलेम गवयादिविशेयजानाभावदशोत्पन्नगोमादृश्य-वैधय॑ज्ञानस्य मादृश्य वैधर्माविषयकलामम्भवादिति भाव' । विशेष्ये मधिकर्षम्या- वग्यकत्वेन नज्ञानस्यापि मम्मवान् क्षणविलम्बम्य शपथनिर्णय- गवथ- (९) गरि गता एवेति ।

·उपमानास्यटतोयखाम् । इत्येतविशेष्यकप्रत्ययानुदयाच, तविशेष्यकप्रत्यक्षे तत्स- निकर्पस्य हेतुत्वात् । ननु प्रत्यक्षे विशेष्यसन्निकर्षों हेतुर्न तु यावविशेष्यसन्निकर्पोगौरवात् अन्यथातीता- नागतवर्तमानव्याप्यविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यक्षं न स्यादिति चेत् । न। अतीतानागतविशेष्ये सामान्यलक्षणायाः सत्त्वात् । अथ गवयसादृश्यं गवि गवयगतङ्गित्वादि- सामान्यवत्व), तच्च गवये गोसादृश्ये भासमाने गवि भातमेव, यहा गोगतङ्गित्वादेर्गवयगतत्वं गवये . लाहोपान्तरमाइ, 'एतदित्यादि, 'अनुदयाचेति, कथमित्या- काहायामाह, 'तदिशेय्यकेति, प्रकृताभिप्रायेणेदं, वस्तुतो विषयता- सम्बन्धेन प्रत्यचत्वावच्छिन्नं प्रति सन्निकर्षस्य हेतुत्वात् विशेष्यतायाः कार्यतावच्छेदके प्रवेशादमङ्गत्यापत्तेः । 'हेतुत्वादिति, तथाच तब विशेष्ये सन्निकर्षविरहात् तादृशज्ञानम्य प्रत्यक्त्वामम्भवेन सुतरा- मुपमितिवमगौकार्यामिति भावः । अतएव पूर्व स इत्यनेन विशेष्य- निर्देशः छतः । 'सेतुः' हेततयाऽपेक्षितः, 'अन्यथा' यावति विशेय्ये मनिकर्षस्यापेक्षितले, 'न स्यादिति सन्निधूमादिविशेयकव्याप्ति- प्रत्यवस्थातीतानागतधूमादिविशेष्यकत्वं न स्यादिति पर्यवमितार्थः, 'सामान्यलक्षणया इति तवेत्यादिः, मन्मते त्वतीतानागतविशोथ्यकर्व नव नास्त्येवेति भावः । तटस्यः शकते, 'प्रथेत्यादि, 'नच्च' तादृन- मामान्यवत्त्वञ्च, 'भातमेवेति गोमादृग्यभानकालोनभानविषय पवे. (२) गवयगतरादिमत्वमिति ख• ।

·५२ सवचिन्तामयी। गोसादृश्यं एवं तस्यैव गवयगतस्य गोगतत्वं गवि साहश्यं तच्चेन्द्रियेणैव जातं सामान्यस्यैकत्वेनेन्द्रिय- सन्निष्टत्वात् श्रयं सदति विपरीतप्रत्यभिज्ञाया- मिवेति चेत्, सत्यं, गोविशेष्यकगवयगतङ्गित्वादि- ज्ञानं नेन्द्रियजन्यं गोरसन्निकर्यात् तस्मादेतत्सदृश- त्यर्थः, मतिमतम्या ममानकालौनलप्रतिपादनात्। गवयगततादृश- धर्मभ्या गोगततादृशधर्माण भिवतया ददममङ्गतमत श्राह, 'यति, 'गोगतदगिलादेः' गोदत्तितावच्छेदकष्टङ्गवावच्छिनादेः, 'गवयगतत्वं' गवये गतवं यस्येति व्युत्पत्त्या गवत्तीत्यर्थः, बध्यों- ऽभेदः, तथाच गोवृत्तितावच्छेदकटङ्गालावच्छिवाभिन्नगवयत्तौति पर्यवमितार्थः, अन्यथा गोगतधर्माणं गवयादावसत्त्वात् मादृश्यम- प्रसिद्धं स्थादिति भावः । एवमयेऽपि, यथाश्रुतन्तु न मङ्गछते गवय- वृत्तिवादिौसादृश्यरूपवाभावात् एवं गोवृत्तिवस्य गवयमादृग्य- रूपत्वाभावाच । 'त' तादृशसादृश्यश्च, 'ज्ञात' ज्ञानयोग्यं, कुत- इत्याकाक्षायामाह, 'सामान्येति श्टट्सलादिरूपगारित्यर्थः, अत्रैव दृष्टान्तमाह, 'श्रयमिति, तथाच मोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायामिद- न्वावच्छिवे नसावत्तादाम्यस्यैव तत्तावति दन्त्यावच्छिमतादाम्य- रूपतया यथा नादृभप्रत्यभिज्ञा नया गोदत्तितावच्छेदकग्ङ्गत्वादे- रेव गवयत्तितावच्छेदकरूपतया तत्र सविकर्षस्यावश्यकत्वेन एकदा क्षविलवेन वा उभयसादृश्ययोरुभयत्र ग्रहसम्भवः । 'गोरमवि- कर्षान', मया अलौकिकसत्रिकर्षानभ्युपगमादिति भावः । उप- (१) गोसादृश्पमिति ख.

·उपमानास्थटतीयखण्डम् । एतद्विधर्मा एतस्माद्दीर्घः स इति ज्ञानं नानुमानात् विशेष्यासन्निकर्षे तहतवहुलिङ्गाज्ञानात्, एवञ्च सम- तियोगिकपदार्थज्ञाने तत्पतियोगिकपदार्थज्ञानमुप- मानं। तदाहुः प्रत्यक्षादिकं विनार्थादर्थान्तरजानं संहरति मौमांसका, 'तस्मादिति, प्रथमान्नत्रयस्य ‘स इत्यनेन सम्बन्धः, 'नानुमानात्' इत्यत्र हेतुमाह, “विमेव्यामविकर्ष इति गवादी सत्रिकर्षाभावे, एतेन प्रत्ययेणापि तज्ज्ञानं समर्थयितुं न शक्यमित्यपि व्यञ्जितं । 'तहतेति गवादिगतेत्यर्थः, 'वहिति सम्पा- तायातं, अथवा तद्नं यद्दइनां गवयधर्माणं मादृाग्यात्मकानां लिङ्गमनुमापकं तदज्ञानादित्यर्थः। तत्पदं गवयादिपरं, तथाच गवयादिगता ये वहवो धर्मः तदनुमापकाज्ञानादित्यर्थः, इत्यपरे, तम, नत्पदस्य प्रकान्तवाचितानियमात् । वयन्तु तहतानि विशेयय- गतानि यानि भादृग्य-वैधH-दीर्घलादीनां बइनि लिङ्गानि नेपा- मज्ञानात् ज्ञानासम्भवादित्यर्थः इति ब्रूमः । तथाचागत्या तज्ञान- मुपमित्यात्मकं मन्तव्यमिति भावः । ननु उफ्रोपमानलक्षणं सादृश्य- माचघटितत्वेन वैधयं-दीर्घत्वादिजानेऽव्याप्तमित्यत आह, 'एवञ्चेति अघनिष्टष्टविशेयकवैधय दीर्घकादिवानस्थापि उपमितिलवणस्त- क्ष्यले सिद्धेच, 'ज्ञान इति तादृयज्ञानानन्तरमित्यर्थः, 'उपमान' उपमितिः, तथाच तत्प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकज्ञानविधेय्यतापन- प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकले मति तत्प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकजान- जन्यतदियेण्यकज्ञानत्वमुपमितिलपणमिति पर्यवसितं अतो नाव्या- तिरिति भावः । चैव मापौनसंवादं ममापयति, 'नदाहरित्यादि, ·तत्त्वचिन्तामणे। पूर्वेषामुपमानांत, विगर्हितमेतत् ", तथाहि परस्पर- सहर्श इत्यादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्सादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृश इति सामान्यतो व्याप्तिनाने सति गौर्गक्य- सहशः तत्सादृश्यप्रतियोगित्वात् यथा धातुभगिनौ । गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गोर्गवयगतसादृश्य- वित्तिवेद्यमेव सादृश्ये गोः प्रतियोगित्वेनैव ज्ञानात् "प्रत्यवादिकं आदिनाऽनुमानपरिग्रहः, 'अर्थात्' मप्रतियोगिकपदा- र्थज्ञानात्, 'अर्थान्तरज्ञान' सप्रतियोगिकपदार्थान्तरज्ञानं, 'पूर्वषां' अतीतगवादीनां, 'उपमानात् उपमितिजनकप्रमाणादित्यर्थः, विशेष्यत्वं पश्यर्थः । निर्यढं मौमांमकमतं दूषयति, “विगतिमिति निन्दितमित्यर्थः। कचिदिवर्णितमिति पाठः अपयाख्यातमिति नदर्थः, तथाहि निन्दितत्वं यथा तथा जानौहि इत्यर्थः, 'इत्यादिक- मित्यादिना खरावादिपरियहः, 'प्रत्यवं' प्रत्यचविषष एव, एतेन वक्ष्यमाणनुमाने दृष्टान्तः स्थिरोकतः। 'अतः' एतद्यान्न बैन, अन्वयश्चास्य व्याप्तिज्ञान इत्यत्र, 'तसादृश्येति गवयनिष्ठमादृश्येत्यर्थः, दृष्टान्तमार, 'यनि, 'भातुरिनि इत्यादौनामित्यादिः नातः सन्दर्भविरोधः। ननूनहेतुज्ञानं पूर्वमसम्भवौत्यत आइ, 'गवयगतेति गत्यनिष्हेत्यर्थः, एघमयोपि, 'गोरिति गोनिमित्यर्थः, 'वित्ति- वेद्यमेवेति, तथाच मवये गोप्रतियोगिकसा दृश्यग्रहकाले वन्यवित्ति- बेधनश गवयनिष्ठमादृश्यातियोगिवं गवि रह्यते इति भावः । नवधिकरणलाधेयत्वयोनिरूपकब-निरूप्यवयोय तुन्यवित्तिवेद्यतया (२) विनादिर्धापत्तौ पर्वेषामुपमानतेति वार्तमेतदिति ख• । .

·उपमानारयटतीयखण्डम् । ५५ . अन्यथा सादृश्ये गोरनन्वयापत्तेः। यत्तयां सामान्य- तोव्याप्तिग्रहं विना एतत्सदृशः स इति फलासिद्धेः यत्तड्यां व्याप्तिग्रहेऽस्माकं व्यतिरेकी परेपामर्धापत्ति- रित्यन्यदेतत्, सादृश्यस्योभयत्तिधर्मस्य किञ्चिदिशेष्यः सन्निकर्पात् प्रत्यक्षेण भानं यावदिशेप्यसन्निकर्पस्या- प्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽयं स इति भ्रान्तविपरीतप्रत्यः भिज्ञायां का गतिः। मनसैव चैतन्निष्ठसादृश्यमति- . प्रत्यक्षस्यले तद्ग्रहकाले एतद्ग्रहमम्भवेऽपि गवयो गोः सदृश- दतिशब्दे तुन्यवित्तिवेद्यताया प्रभावात् तच का गतिरित्यत- श्राइ, 'मादृग्य इति, 'प्रतियोगित्वेनेव' प्रतियोगित्वरूपषध्यर्थद्वारैव, 'जानात्' ग्राब्दवोधात्, एतेन तस्य मानमोपनौतभानसामग्रीमत्वं व्यनित। समासस्यलेऽपि गोमतियोगितानिरूपके गोपदस्य लण्या तचापि तत्सत्वं योध्यं, 'अन्यथा' प्रतियोगितायाः सम्बन्धले, 'अनम्ब- यापत्तेः', नामार्थयोर्भदान्वयस्याय्युत्पन्नत्वादिति भावः । सामान्य- व्यातेरावनकत्वं दर्शयन् उकानुमानम्य व्यतिरेकिवं मदर्य प्रापत्ति- खौकारापत्तिं निराकरोति, 'यत्तयां सामान्यत इति, 'फलामिद्धे, प्रकृतमाध्यम्य पूर्व जानामम्भवादिति भावः । 'व्यतिरेकीति, तदिना अनुपपद्यमानत्वं नदभावव्यापकीभूताभावमतियोगित्वमिति भावः । 'परेषां' मीमांमकानां, एतावता परमतं दूपयित्वा जरयायिकः खमते उपमिनिस्वरुपं निम्पयितं भूमिकामारयवाह, 'कोश- गवय रति कोदृशगवयपदवाय इत्यर्थः, उत्तरम्यगश्यपदमपि ·तत्वचिन्तामणौ। योगित्वग्रहः प्रत्यक्षविशेष्यकत्वं परामर्श न प्रयोजक- मित्युक्तम्। कीदृशगवय इति जिज्ञासायां यथा गौ- स्तथा गवय इति श्रुतोत्तरस्य तथाभूते पिण्डे दृष्टे तथायमित्यति देशवाक्यार्थानुसन्धानेअयं गवय- शब्दवाच्य इति मतिरुपमानफलम् । न चेयं वाक्य- माचात्, अप्रत्यक्षीकृतपिण्डस्यापि प्रसङ्गात । नापि गवयपदवाच्यपर, 'जिज्ञासायां' प्रतिपाद्यपुरुषोयतादृश जिज्ञामायां मत्यां, "इतौति इत्याकारकवाक्यादित्यर्थः, 'श्रुतोत्तरस्य' श्रुतः भाब्दविषयौकत उत्तरवाक्यार्थी येन इति व्युत्पत्या अवगतोत्तर- वाक्यार्थस्य इत्यर्थः, 'इतीत्वस्य उत्तरावितत्वे तादृशप्रयोगानुपपत्तेः- श्रुधातोः श्रवणार्थकवे उत्तरवाक्यार्थज्ञानामाप्या पद्यात् तनुस्मरणा- नुपपत्तेय । षष्ठ्यर्थः कवं, तस्य च वक्ष्यमाणक्रियाचये वयः, 'तथा- भूते' गोमादृष्यवति, "पिण्डे' गरीरे, सप्तम्यर्थीविषयलं, 'दृष्ट इति भावे कः तादृमपिण्डविषयकदर्शने सति अयं गोसदृश इति प्रत्यक्ष सतौति यावत्, 'तयायमिति' गोमादृश्यवान् गवय इतौत्यर्थः, 'धनु- मन्धाने' स्मरणे सतीत्यर्थः, तादृशप्रत्यत्तस्यैवोदोधकवादिति भावः । 'अयं गवयः, 'मतिः' ज्ञानं, 'उपमामफलं' उपमानप्रमाणफल- मित्यर्थः। शकते, 'न चेति, 'त्य उका मनि:, 'वाक्यमावान' गवयों गवयशब्दवाच्याति वाक्यमाचजन्या, 'भाचपदेन अनिदेश- वाक्यार्थस्मरणव्यवच्छेदः, 'प्रमझात्' तादृशमतिप्रसङ्गाद, एतेम (१) यणा गौतहगवय इतौति खः । (२) श्रुवोत्तरवाक्यस्येति ख. (२) तथा गदय इत्यतिदेशवाक्यानुसन्धाने इति ख.।

·उपमानास्यरतीयखण्डम् । प्रत्यक्षमावात, अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । नापि तयोः समाहारात्, स हि प्रमाणसमाहारो वा फल- समाहारो वा, आद्य प्रमाणत्वे सति समाहारः समा- हृतयोर्वा प्रामाण्यं,) नाद्यः फलानेकत्वे समाहारा- तादृशमते शाब्दत्वव्यवच्छेदः । 'प्रत्यक्षमात्रात्' इन्द्रियमाचात्, एतेन प्रत्यज्ञवव्यवच्छेदः प्रदर्भित इत्युच्छृङ्खलाः, तन्न, आपत्तियासङ्गते- रिश्त्वात् प्रशतानुपयोगाच्च। वस्तुतस्तु अतिदेशवाक्यार्थज्ञान-पिण्ड- प्रत्यक्षयोईयोरेव तच प्रयोजकलं व्यवस्थापयन् एकमात्रव्यतिरेकेण फलव्यतिरेकं दर्शयति, 'न चेत्यादि, 'वाक्यमाचात' अतिदेश- वाक्यार्थज्ञानमात्रात्, ‘मात्रपदेन पिण्डप्रत्यव्यवच्छेदः, 'प्रसङ्गात्' तादृशमतिप्रसङ्गात्, एवमयपि। 'प्रत्यक्षमात्रात्' पिण्डप्रत्यक्षमाचात्, 'माचपदेनातिदेशवाक्यार्थज्ञानव्यवच्छेदः, 'अयुतवाक्यस्य' अभवगता- निदेशवाक्यार्थस्य, 'प्रसङ्गादित्युक्तार्थकं । प्रतिदभवाक्य तदर्थमने- रपि अपेचितवं व्यवस्थापयितुं तव्यतिरेकेण फलव्यतिरेकमाह, 'नापीति, 'तयोः' अनिदेशवाकय-पिण्डप्रत्यक्षयोः, 'समाहारान' साहित्यात सहकारित्वात् एककार्यकारिबादिति यावत्, पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं, समाहारपदार्थ वितळ दूषयति, ‘स हौति, 'म:' समाहारः, 'हि' इतो, 'प्रमाणं' कारणं, 'फल्लं' कार्य, प्रमाण- समाहारमपि वितर्कयति, 'श्राधति, 'प्रमाणवे भतौति विभिष- धर्मावच्छिनकार्यतानिरूपितकारणवे सतीत्यर्थः, 'ममाइतयोः' एक- (९) प्रमाणात्वमिति ख.। 8 ·पूर तत्वचिन्तामणे नुपपत्तेः तस्य परस्परसहकारिरूपत्वात् । नान्या, वाक्य-प्रत्यक्षायोभित्रकालत्वात् । वाक्य-तदर्थयोः मृति- हारोपनयेऽपि) समयपरिच्छेदासिद्धेः। फलसमाहारे धावच्छिन्न कार्यकारिणः, 'प्रामाणं फलजनक । 'नाइ इति, 'फलानेकत्ये' कार्याणां नानाधर्मावच्छिन्नवे, 'समाहारानुपपत्तेः' एकधर्मावच्छिन्त्रकारित्वानुपपत्तेरित्यर्थः, कथमित्याकाड़ायामाह, 'तस्येति समाहारस्येत्यर्थः, 'परस्परेति स्वजन्यतावच्छेदकधा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वमपरस्य तब्जन्यतावच्छेदकधर्माव- छिचजन्यतानिरूपितजनकत्वं स्वस्थ इत्यन्यतररूपस्वात् इत्यर्थः । गोसादृश्यावच्छिन्ने गवयपदवाध्यत्वज्ञानत्वं वाक्यस्य गवयवावच्छिन्न- गोसादृश्यालौकिकप्रत्यक्षवं पिण्डप्रत्यक्षस्य कार्य्यतावच्छेदकमिति तयोर्भदादिति भावः । गवयत्वावच्छिचे गवयपदवाध्यत्वमेव तदु- भयोः कार्यतावच्छेदकमित्यन्यकन्यं दूषयति, 'नान्यदति, “भिन्न- कास्तत्वादिति, तथाच कार्यप्राक्क्षणे तदुभयोरममावेभान कुत- एकधर्मावच्छिन्नकार्य-कारणलप्रमतिरिति भावः । ननु तयोरेक- कार्यजनकलासम्भवेऽपि स्वजन्यस्मतिद्वारा एककार्यप्रयोजकत्वमस्येव नदेवैककार्यकारित्वमस्माकमिति तदपि दूषयति, 'वाक्य तदर्थयो- रिति वाक्य-नदोरतिदेमवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोअर्थो विषयौ क्योरित्यर्थः, 'मतिद्वारा स्पतिरूपोपनयमत्रिकर्षदारा, 'उपनये' उपनीनभानप्रयोजकले, 'समयः' मि., तथाच गवयत्वे गफ्रिज्ञा- (१) 'स्मतिद्वारोपनयेऽपोन्यनन्तरं 'गवयपिएसम्बन्धेनापि इन्द्रियादिना वद्गतसादृश्यानुपनये इत्यतिरित पाठः खचिहितपुस्तके वर्तत इति ।

·उपमानायटतीयांबण्डम् । च तदन्तर्भावे शब्दानुमानयोरपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । तत् किं तत्फलस्य प्रमाणवहिर्भाव एव अन्तर्भाव वा कियती सा मतिः,) तत्तदसाधारणेन्द्रियादिसाहि- नासिद्धेरित्यर्थः, तादृशज्ञानस्य गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वविषयक- वासिद्धेरिति यावत्, गवयो गोसदृशः गोसदृशो गवयपदवाच्य- इत्याकारकतया तादृशज्ञानस्य गवयवावच्छिन्ने शान्तयनवगाहित्वन पारतन्त्र्येण गवयत्वे भनिभानासम्मवादिति भावः। ननु गवयो गवयं- पदवाय इत्युपनौतप्रत्यवं प्रत्येवातिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोः स्वजन्य- सतिद्वारा हेतुलमिति कन्यं दूषयति, 'फलममाहारे घेति, 'दन्तर्भावे' तस्य उपमानफलस्यान्तर्भाव प्रत्यक्षफलान्तर्भावे, 'प्रत्य- शवप्रसङ्गः' प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्गतत्वप्रमङ्गः, तत्फल्लयोरपि उपनौत- प्रत्यचत्वसम्भवात् इति भावः । मते, 'तल्किमिति, 'तत्फलस्थ' अयं गवयशब्दवाच्य इति ज्ञानरूपनिरुझफलस्य, 'प्रमाणवहिनीव- एव' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यत्वमेव, 'अन्तर्भाव' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यान्तर्भावे, 'तत्फलस्येति पूर्वणान्वयः, 'कियतो' प्रत्ययविभाजकक्रिधर्मवती, 'सो मतिः अयं गवयशब्दवाच्य इति मतिः, 'तत्तदमाधारणति प्रत्यविभाजकतत्तद्धावधिनजनकेत्यर्थः, थथाच तस्यावाचुपते धासाहित्यं वाचवे स्वसाहित्य 'अस्ति' पेचितमस्ति, 'इन्ट्रि- यादीत्यादिना सनिकर्षपरिग्रहः, तथाच तादृशज्ञानस्य प्रत्यंचवमेव (१) कियती सोमेति ख ·तत्वचिन्तामणी। त्यम् अस्ति, ताई, सादृश्यशानेऽपि विस्फारितस्य चटुपो व्यापार, अस्मिन् सति तस्यानुपयोगात उपलब्धगोसादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य वाक्यार्थस्मृति- मतः कालान्तरेऽपि तदनुसन्धानवलात् समयरिच्छे- नपमिनित्वं रति भावः । ममाधत्ते, 'तौं ति, 'मादृग्यजानेऽपि' मादृश्यविगिएपिएडप्रत्यई सत्यपि, 'विस्फारितेति निमौलिते- त्यर्थः, एतेन सन्त्रिकर्षमत्वमावेदितं, 'व्यापारः' चाक्षुषरूपः तस्य थत् फलं अतिदे गवाक्यार्थसतिरूपं अवश्यमपेचितमस्तीत्यर्थः, नदिना फस्नानुत्पत्तेरिति भावः । 'अमिन् मति' नादृशति- रूपफलेऽवग्यापेवणये मतीत्यर्थः, 'तस्य' पिण्डप्रत्यक्षस्य, 'अनुपयो- गात्' तादृशमतौ अनावग्यकावात् । ननु पिण्डप्रत्यक्षासत्त्वे तादृश- मतेरमुत्पादादन्वय-व्यतिरेकाभ्यामेव तस्यापेदितत्वमित्यत श्राइ, 'उपलव्धेत्यादि प्रत्यीकृतगोसादृश्यविभिष्टगवय पिण्डस्य, 'वाक्यार्थ- मतिमतः' अतिदेशवाक्यार्थस्मरणवतः, 'कालान्तरेऽपि' पिण्डप्रत्यक्ष नाभानन्तरपहुकालानन्तरेऽपि, 'तदनुसन्धानेति तस्मात् पिण्डप्रत्य- हात् यदनुसन्धान तदिषयस्मरणं तद्वलादित्यर्थः, 'समयेति गवयो गवयपदवाच्य इति मनिज्ञानोत्पत्तरित्ययः, तथाच प्रत्यक्ष विनापि तदुत्पत्त्या अवय-व्यतिरेकावेव न स्तः कुतस्तस्य प्रत्यक्षरू- यससम्भावनेति भावः । उपमहरति जरनैयायिकः, 'तस्मादिति, 'भागमः' अनिदेभवाक्यं, 'प्रत्यई इन्द्रियं, ताभ्यामनिरिक्तमेवे- ·उपमादायलतोयखण्डम् । दोत्पत्तः । तस्मादागम-प्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागम- स्मृतिसहितं सादृश्यज्ञानमुपमानप्रमाणमिति जर- नैयायिका जयन्तप्रभृतयः। तन । वैधाव्यात्तः। यदीदीच्येन क्रमेण के निर्गत्योक्त) धिकरभमति- त्यर्थः, 'रदं' तादृशज्ञानरूपफलजनकं, 'श्रागममतिसहित अति- देशवाफ्यार्थस्थतिमरितं, 'मादृग्यज्ञान' चादृग्यविशिष्टपिण्डसानं, 'जयन्तेति जयन्तभट्टप्रभृतयः, वदन्तीति शेषः। एतन्मते एकावच्छे- देन सादृश्यप्रकारकपिण्डज्ञानातिदेभवाक्यार्थस्मरणोभयजन्यज्ञानमु- पमितिः तत्करणापमानं तक्ष सादृश्यप्रकारकपिण्डज्ञानं वाक्यार्थ- स्मृतिश्च व्यापारः पिण्डज्ञानानुव्यवसाये स्मरण नुव्यवसाये पाति- व्याप्तिवारणाय एकमात्रजन्यत्वमपहायोभयजन्यत्वनिवेशः नयोः समू- हालम्बनवारणाय एकावच्छेदेनेति जन्यताविशेषणं इत्यादिकं स्वय- मूा। दूषयति, 'तवेति, 'वैधाव्याप्तेः' वैधर्म्यप्रकारकपिण्ड- निश्चयरूपोपमानेऽव्यानेरित्यर्थः। तस्य लक्ष्यत्व एवाव्याप्तिः सम्भवती- त्यन्यथानुपपत्त्या तस्य लक्ष्यतां व्यवस्थापयनि, 'यदेत्यादि, 'उदी- ज्येन' उत्तरस्या दिन प्रागतेन, दक्षिणपथं गन्तुकामेन इति मेषः, 'क्रमेणेति 'निर्गत्येत्यनेनान्वयः, 'क' उत्तरापथं गन्तुकामं पुरुषं प्रतीत्यर्थः, 'निर्गत्य' वनादित्यादिः, 'उतमिति, किमित्या (१) समयपरिच्छेदोयपरिति खः। (२) क्रमेलकं निन्दतोहमिति ख.।

·तत्वचिन्तामणौ। दीर्घग्रीवं प्रलम्बचपसौष्ठ कठोरशूकाशिन) कुत्सिता- वयवसनिवेशमपसदं पथूनामिति तदुपश्रुत्य दाक्षि- णात्य उत्तरापथं गत्वा तादर्श वस्तूपलभ्य नूनमसौ करभ इति प्रत्येति, तच किं मान न तावदुपमान सादृश्याभावात्, न च प्रमानान्तरं सम्भवति । उच्यते । न तावदनुगतं शक्यतावच्छेदकमुपलक्षणं काहायामाह, 'धिक करभमिति, 'अपसदं पशूनां मध्ये अपक्षाएं, 'दाक्षिणाव्य' दक्षिणस्या दिशः श्रागतः, 'उपलभ्य' दृष्ट्वा, 'नून' नियितं, 'प्रत्येति' जानाति, 'तच' तादृशजाने, अभेदः सप्तम्यर्थः, नचाच तदात्मकमितिजनक किमित्यर्थः, 'सादृश्याभावात्' सादृश्य- प्रकारकपिण्डजानाभावात्, 'सम्भवतीति, व्याप्तिज्ञान-विशेषणशाना- देरभावेनानुमानादेरसम्भवादिति भावः । इति पूर्वपदर इस्य । जरनैयायिकद्वारा मौमांसकमतं संदूष्य खमतमाह, 'उच्यत- इति, 'न तावदिति 'गवयादिपदाक्तिग्रह इति परेणावयः, 'अनुगतं सकलगवयसाधारणं, 'मक्यतावच्छेदक' 'विनेति परेणा- वयः, एवमयेऽपि । ननु शक्यतावच्छेदकासम्भवेऽपि उपलक्षणीभू- किञ्चिद्धर्मरूपेण तच भक्तिग्रहो भविष्यतीत्यत आह, 'उपल- (१) कठोरतीक्ष्णकण्टकाशिनमिति ख। (२) उतारामपं गत इति ख.।

·उपमानास्पटतीयखाइम् । वा विना प्रत्यभिज्ञानतः शरीरकत्ववादिनां शरीर- विशेषे चैचादिपदवदध्यक्षत्वेन शृङ्गग्राहिकतया गव- यादिपदशक्तिग्रहः, गवयान्तरेऽपि भावात् । नाप्यन- ध्यक्षे गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषात आकाशादिपदवत्, घणं वेति, 'प्रत्यभिज्ञानतः' गोमदृशोऽयमिति सदृशाभेदज्ञानतः, अत्र दृष्टान्तमाह, 'भरीरविशेष इति यथा वैचादिपदस्य शरीर- विशेषे चैत्रोऽयमिति ज्ञानतः शक्तिग्रहस्तथा अत्र नेत्यर्थः, तर शरीरस्य बाल्य-किशोर-यौवनावस्यादिभेदेन नानावे चैवत्वम्य शरीरगतम्य जातित्वसम्भवेन तस्यैवानुगतस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात म दृष्टान्तवं सम्भवतीत्यत श्राद, 'शरीरैकत्ववादिनामिति शरीर- नानात्यानङ्गीकर्तृणां, मत इति शेषः, नस्यानध्यक्षले शक्तियहासम्भ- वात् 'अध्यक्षत्वेनेति, नन्वेकदा सकलगवयानामध्यक्षवासम्भवादाह, 'टङ्गग्राहिकतयेति यदा यत्राध्यचत्वं तदा तब शानियह इति रौत्येत्यर्थः, नत्रर्थ हेतमाह, 'गवयान्तरेऽपौति यस्य गवयस्य कदा- चिदपि नाध्यक्ष्यत्वं तचापौत्यर्थः, 'भावात्' वस्तुगत्या गवयपदभः सत्तादित्यर्थः, नथाच निरवच्छिन्नाया अपि शके: सर्वच गवये ग्रहासम्भव इति भावः । नन्वनध्यक्षेपि श्राकामादिपदवत् नत्र भनियको भविष्यतीत्यत श्राइ, 'नापति, 'गत्यन्तरोपस्थिते' मन्दी- द्रव्याश्रितोगुणत्वाद्रूपवदित्याद्यनुमानप्रमाणेपस्थिने, 'परिभाषातः' (९) प्रतिनिमित्तमुपलक्षणं वा विनति खः । (२) सम्भवादिति ख..

·सत्यचिन्तामणौ। अतएवाध्यक्षत्वाच्च उपलक्षणस्य च शक्तौ वहिर्भावा- भावात् तहदेव । नापि योगनिर्वचनात्याचकादिपद- वत, अन्यथा पचिक्रियानुपहिते पचतीति न प्रयोगः शब्दाधिकरणमाकाममिति पण्डितसङ्केतात, हेतमाइ, 'श्रतएवेति उक्तहेतोरेवेत्यर्थः, एकमात्रत्तिमद्धेतस्थैव परिभाषारूपत्वादिति भावः। क्वचित् 'तत एव' इति पाठः, तत्राप्ययमर्थः, उपलवस्य प्रत्यक्षले शक्यतावच्छेदकत्वमपि सम्भवतीत्याह, 'श्रध्यतत्वाचेति, चस्वर्थ, 'वर्भािवाभावात्' वहिंभावामम्भवात्, अब दृष्टान्तमाह, 'तहदेवेति तत्पदवदेवेत्यर्थः, इदञ्च बुद्धिस्यत्वं तत्पदशक्यतावच्छेदक नोपलक्षणमिति प्राचीनमताभिप्रायेण । ननु तब भत्त्यसम्भवात् योग- एवं कल्य इत्यत आह, 'नापीति, योगनिर्वचनात् योगकल्पनात, 'पाचकादिपदवदिति पाचकादिपदस्य यथा योगः कल्यते तथा- पापीत्यर्थः, पाचकादिपदे योगकन्पकमस्ति पत्र तु तत्रास्तोत्या. वेदयितं तब तत्कल्पकमाइ, 'अन्यथेति पाचक्रपदस्य पाकक्रिया- विभिटे प्रक्रिखौकारे, 'परिक्रियानुपहित इनि, तथा पश्चिक्रिया- नुपहिले पाककर्तरि विक्तित्त्यनुकूलव्यापारस्थ पाकस्य तण्डुलाग्नि- संयोगादिरूपस्याभावादिति भावः। 'न पायोगः स्यात्' प्रयोगो न (१) 'पाचकादिपदददित्यनन्तरं 'यन्यथेधस्य पूर्व 'सोयलक्षणे' इत्यधिकः पाठः चिहितपुस्तके वर्तते मरनवयं पाठ पीपरमतिराहित्यात् म समीचौरः।

·उपमानास्पाटनीयवाहम्। स्यात् । अतस्तदनुगुणज्ञानादियोगिनि शक्तिः। प्रव- छेदकतया तूपलक्षणेऽपौति योगात्॥ नाप्युपस्थित- निमित्तसङ्कोचनात, स्वर्गादिपदवत् तदभावात्। अतो- गन्धाधुपलक्षितेन पृथिवीत्वेन निमिक्तेन पृथिव्यादि- पदवन सादृश्याद्युपलक्षिते गवयत्वादौ गवयादिपदाना स्थादयोग्यत्वादिति भावः । तदनुगुणेनि पाकक्रियानुगुणेत्यर्थः, 'ज्ञानादौति इष्टमाधनताज्ञानादौत्यर्थः, शादिमा कतिपरिग्रहः 'योगिनि विमिष्टे, किरवयं कत्येति शेषः। 'उपलक्षणे' हति- विशेषणे पाकादौ, तथाच, महागौरवं, 'योगात्' योगकन्दनात्, मथाच तादृशकल्पकमत्र मास्तौति भावः । ननु उपस्थितन्यवा- दिसोचात् द्रष्यविशेषे गवयपदशक्तिरस इत्यच पाए, 'नापति, नर्थ हेतुमाइ, 'स्वर्गादिपदवदिति यथा स्वर्गादिपदय सुख- पाचितया. सुखान्तरे तत्प्रयोगाभावात् सुखविशेष एव तच्छतिः कल्प्यते तथाच नास्तीत्यर्थः, 'नदभावात्' उपस्थितनिमिनाभावात, द्रव्यत्वादेर्गवयपदनिमित्तत्वाभावादनुपस्थितत्वाच रति भावः । उप- संहरनि, 'श्रत इति, 'गन्धाधुपलहितेनेति, श्रादिना नौलरूप- धवपरिग्रहः, तत्रापि सकलथिष्या व्यवहाराविषयतया विभिषा संस्थानवत्तया चाव्युत्पवन का पृथिवीति जिज्ञासायां गन्धवती पृषिवौति श्रुत्वा यं गन्धवतीत्युपलममानेन पृथिवी एथिवीपद: वायेति जायते गन्धादेः मक्यतावच्छेदकले गौरवात् पृथिवी- (१) पोगामावादिति ख.।

·तत्वचिन्तामणे शक्तिरिति तु परमार्थतः। अन्यथा . फलस्थाभासत्वे मानवविरोधात् । न च पूर्व गवयत्वमुपस्थित, उप- स्थापकाभावात् । न च गवयपदादेव तदुपस्थितिः, अन्योन्याश्रयात्। अथ वाक्यादेवानेन समयः परि- च्छिन्नः केवलमग्रेऽप्यभिजानाति योगेनेशा गवय- पदवाच्यत्वेनावगत सोऽयमिति नापमानस्य विषय- वजातस्तथासमिति भावः । 'अन्यथा' गवयवे शक्यतावच्छेदक- वामने, 'फलस्य' तत्र शक्यतावच्छेदकवावगाड्युपमितिरूपफलस्य, 'श्रामामत्व भ्रमले, 'मानवविरोधात्' अपमानस्य समितिकर- पावविरोधात्, तथाच फलस्य प्रमितिखरचार्थमेव नब शक्यता- वच्छेदकत्वमवश्वमङ्गीकार्यमिति भावः । 'अन्योन्याश्यादिति गव- यपदशक्रियई विना न गधयपदात् शाब्दबोधः त विना न गवयल- यह इति गवयवाहे गवयपदाझियहापेक्षा शक्तिबहे च गवयन- ग्रहापेशा इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः । शकते, 'प्रथेनि, 'मैन' गो- मादृश्येन, 'परिच्छिन' ज्ञानविषय', 'मेलमिति 'नापमानस्थ विषय- इति परेण सम्बन्धः 'ग्रे' अतिदेशवाक्यजन्यमान्दवोधान पर, 'अभिजानाति', 'योगेन' गोममानाकारसम्बन्धेन, 'अवगतः शाब्द- विषयौकता, 'इति नोपमानस्य विषय.' इत्याकारकोपमानस्य म केवलं विषय इति नार्थ, दुषणग्रन्यामतेः। वस्तुतः मनु शब्दादेव ११) केवलमये प्रत्यभिज्ञानानौति ७०। (२) यो गोसदृशो गवयादवायत्वेन मयावमत इति खः ।

·उपमागास्यातीयखहम् । इति चेत् । न । न हि सादृश्यमेव निमित्तं, अमती- तानामव्यवहारप्रसङ्गात् गौरवाच । नापि गवयत्वं, तदनुपस्थितेः। अतएव नाभयं, स्वयं प्रतीतसम- सङ्गान्तयेऽतिदेशवाक्यप्रयोगानुपपत्तेः । गवयत्वे ह्ययं . गवयपदभक्तिग्रहो भविष्यति किमुपमित्या इत्याशझते, 'अथेति, 'अनेन' गंवयपदवायत्वेन, 'परिच्छिनः जातः, परिच्छेद क्रियावि- शेषणत्वात् केवलपदोचरं द्वितीया, 'अग्रेऽपि' पश्चादपि, 'अभि- जानाति', 'योगेन' गोमादृश्येन, 'मोऽयमिति 'परिच्छिन्न इति पूर्वणन्वयः, 'नोपमानस्येति अत इत्यादिः, नोपमितिविषय इत्यर्थः, नथाच किमपमितिखौकारेणेति भावः । शक्यतावच्छेदकं विना शप्तिस्वीकारात् तेन विना वृत्तिज्ञानं कथं भब्दात् तादृभयोध- इत्यभिप्रायेण दूषयति, 'न हौति नैवेत्यर्थः, 'निमित्तं' मक्यता- वच्छेदकं, "अप्रतीतानां' गोसादृश्येनामतीतानां गवयानां, 'अव्यव- हारमसङ्गात्' गवय इति व्यवहाराभावप्रसङ्गात्, इष्टापत्जावयाह, 'गौरवाच्चेति गवयत्वापेक्षयेत्यादिः । 'गवयत्वमिति 'निमित्तमिति पूर्वणाचयः, 'तदनुपस्थिते.' शाब्दवोधात् पूर्व नदनुपस्थितेः । 'अतएव' गवयखानुपस्थितेरेव, 'नोभयं न मादृग्न-गवयत्वोभयं । मनु गवयपदस्य निरवच्छिनैव समिः स्वीकरणैया अतो नोक- दोष इत्यन पाह, 'स्वपमिति, 'प्रतीतसमझान्तये' स्वयं यद्रूपेण गवयोशातस्तद्रूपेण तशानाय, 'अनुपपत्तेरिति, भवन्मने गवयत्वेन नस्य गादाविषयलादिति भावः । ननु गोसादृश्यमेव निमित्त ·सालचिननामको व्युत्पनो नगोसादृश्ये निमित्तस्य गवयत्वस्य प्रतीते। भनु यद्यपि तदाक्यं समयपरिच्छेदयूब नाजौजनत् तथापि तदेव वाक्यं स्मृतं सत्प्रतिनिमित्त परि- वेत्स्यति अध्ययनसमयरहीत व वेदराशिरोपान- पर्यवसितः कालान्तरे। न वाक्यार्थस्येवास्य मागेव बोधितत्वात् पर्यावसितमिति वाच्यं । गाः सादृश्योप- खयमपि तद्रूपेणैव पुरा ज्ञातः तद्रूपेणजातेऽव्यवहारय इष्ट एवं इत्यत श्रद, 'गवयवे अयमिति, ‘युत्पन्नः' होनशशित, 'ग गोमादृग्य इति 'युत्पन्न इति पूर्वणान्वयः, इति व्यवहारादिनि श्रेषः, 'गवयवस्येति सावधारणं, तथाच निमित्तय गवयवस्येव प्रतीतेरित्यर्थः । तदाक्य अतिदेयवाक्यं 'समयपरिवेदपूर्व गव- यखावच्छिन्ने गवयपदनियहजनकं, 'नाजीजनत्' नोत्पादितवान, तथाचेदं वाक्यं गवयवावच्छिने भक्रिज्ञानजनकं भवलितीच्छया नोधारितवानित्यर्थः, परिच्छत्यति' ज्ञापयिष्यति, अत्र दृष्टान्तमाइ, 'अध्ययनेति, 'कालान्तर इति होतवेदाधयनानन्तरं तथा यथा वेदराभित्वेन ग्टहीतोऽपि अङ्गोपाङ्गत्वेन पाविषयः पश्चात- घेहापि शकतात्पर्यण प्रयुक्तोऽपि शब्दः अपरार्थयोधप्रयोजक इनि भावः । भरते, 'न चेति, 'वाश्यार्थस्य गोसदृशे गवयपदवाश्यलय, 'पर्याद भितमिति, विज्ञानमिति मेषः। सन्वेज्ञादिति, तथा "यदेतिह (२) शदेति खा ·उपमानाएटतोयखण्डम् । लक्षणत्वानिमित्तत्वयोः सन्देहात, पश्चांदीवयत्ता वगने तर्कलाघवसहकारात्() सादृश्यस्योपलक्षणत्वे निश्चिते गजायां घोष इत्यवान्वयवोधा भविष्यतीति चेत् । न। उपलक्षणनिमित्तत्वसन्देहेऽपि त्यो 'गोसदृशः स गवयपदवाच्य इति सामानाधिकरण्यमानेणान्वयोप- पत्तौ सानान्तरोपनीतानपेक्षणात् रक्तारक्तसन्देहे- ऽपि पटा भवतीति वाक्यवत्, अन्यथा पर्यवसितेऽपि पूर्व अभिज्ञानसम्भवेऽपि गवयवे शक्यतावच्छेदकलनिश्चयासम्भवा- दुपमितेरपेनेति भावः । सुनः प्रहाते, 'मचादिति गोमदृये गवय- पवायलज्ञानानन्तरं, 'तर्कताघवसहकारात्' साघवरूपतर्कसह- कारात, 'इत्यत्रेवेति, यथा मुख्यार्थवाधादिसहकारात गङ्गापदेन लक्षणया तौरवोधस्तथानामौति भावः । गोमदृशो गवयपदवाश्य- इति ज्ञानस्य -शक्यतावच्छेदकमावगाडिन्न एव सादृश्ये नदसम्भवेन मानान्तरेण गवयवोपस्थितेरपेक्षा इत्युक्तमानस्य सादृष्ये मक्यल- मामानाधिकरण्यावाहिलेनोपपत्तौ -मानान्नरोपनौतगवयत्वापेक्षा नास्तीति ममाधत्ते, 'लेत्यादि, अच दृष्टान्तमाह, प्रकारकत्यादि, 'बाकावदिति, यया ताइवाक्येन पटे रसात्वपन्देहदमायां रक- सामानाधिकरमेन पटे वर्तमानमागभावप्रतियोगित्वावगाहिमान्दो जन्यते तथा सत्यर्थः, मामान्तरमहकारे दोषमाइ, 'अन्ययेति, (0 तकपुरलारादिति ख.।

·तत्वचिन्तामणी वाक्ये मानान्तरसहकारात् तदन्वयबुद्धौ) वाक्यभेदा- पत्तेः । गङ्गायां पोप इन्यत्र तु पदार्थ एवान्वया- योग्य इति युक्तं तव मानान्तरापेक्षणम्। यदि च प्रतीतसंसर्गवलायातोऽप्यों वाक्यस्यैव तदा वाक्यभेदा- पत्तिः। श्रथ तात्पर्य्यानुपपत्त्या यष्टी प्रवेशयेतिवत् तलक्षणास्तु गवयपदव्युत्पन्न प्रति तबुझेरुत्पत्तये । वाक्यमानीतं तच न प्रतिनिमित्तोपादानं विना। 'पर्यावमितेऽपि सम्भवदिमिष्टाषयबोधकताके पौत्यर्थः, 'तदन्वयबुद्धौ' नजन्यान्वयबुद्धिस्वीकारे, 'वाक्यभेदापत्तेरिति गवयो गोमदृश्य गवयपदवाच्य इति समूहालम्बनबोधजनकत्वापत्तरित्यर्थः, सादृश्य- भानेऽपि बाधकाभावादिति भावः । ननु गङ्गायां घोष इत्यापि अन्वयात्पपत्तिज्ञानादिपतालक्षणज्ञानरूपमानानरापेक्षणे वाक्य- भेदापत्तिरित्यत आह, 'गङ्गायामित्यादि । ननु तदा कौशवा- क्यस्य वाक्ये भेद इत्यत आह, 'यदौति, 'मतौतेति प्रतीतस्य संसर्ग- रूपं यदुबलं तदधौनः प्रतीतसंमर्गघटित इति यावत् । शकते, 'अथेत्यादि, 'तलवणा' सदृशपदलवण, 'गवयपदव्युत्पन्न गश्य- पदव्युत्पित्सुं नामपदाकिजानेछु भनौति यावत्, 'तबुद्धे- रुत्पत्तये' गवयपदधतिबुद्धेरुत्यत्तये, कचित् 'तत्तबुद्धियुत्पत्तये' इति पाठः तच तस्य तद्बुद्धिसम्पादनाय इत्यर्थी बोभ्यः, 'प्राप्न' भ्रमादिदोषशून्येन पुरुषेण, 'तञ्च' तबुद्धिधम्पादनच, (१) तत्तदन्वयबुद्दाविति । (२) तद्युत्पत्तये इवि ख -- ·उपमानास्पटतौयखण्डम् । न च गोसादृश्यं तथेतितात्पर्यती गोसादृश्यपदेन गौसमानाधिकरणं गवयत्वमुपलक्षितं कल्पाते न तु यथा धूमोऽस्तीत्यत्र वह्नौ तात्पर्य्यमनुमानेन निर्वह- तीति न लक्षणा । न चात्र प्रमाणान्तरमस्तीति येन तन्निर्वाह्य, उपमानस्यासिहे, अन्यथान्योन्याश्र- यात् । न च वाक्ये न लक्षणा तस्याः पदधर्मत्वादिति वाच्च । एकपद एव लक्षणा पदान्तरन्तु नियामक- मित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अथ गवयत्वेन लक्षणया "तथा' प्रतिनिमित्तं, 'इतितात्पर्य्यतः' इत्याकारतात्पर्य्यज्ञानतः, 'कल्यत इत्यान्वितमिदं । ननु सदृशपदलक्षण्यैव मादृश्यो- पलचितगवयलीपस्थितिः प्रमाणान्तरेण तत्र तात्पर्यनिर्वाण लक्षणया अयोगादित्यत श्राह, 'न विति, 'लक्षणेत्यचान्वयः, "इत्यति वार्थिनामितिजिज्ञासावाक्ये, 'लठणा' धमपदम्य लक्षण । 'प्रत्र' अतिदेशवाक्यम्यले, 'प्रमाणान्तरं गवयले शक्यता- पच्छेदकत्वसाधकं एतद्दाफ्यानिरिक्त प्रमाणं। ननूपमानमेव तद- स्तीत्यत आह, 'उपमानस्येति, 'असिद्धेः तादृशमाब्दात् पूर्वमसिद्धेः, 'अन्यथा' तादृशवोधे उपमानस्यापेक्षितत्वे, 'अन्योन्याश्रयात्', पर- स्परापेवणादिति भावः। ननु वाक्ये लवणविरहात्तादृशाव नावतरतीत्याह, 'न चेति, 'नस्थाः' लवणयाः, 'एकपद एव' वाक्यघटकैकपद एव, 'वक्ष्यमाणवात्' स्वमण वित्यादिः । मदृम- (१) वतयतादिति ख.।

·तत्वचिन्तामणौ तदुपस्थितावपि व्यक्तिवाचता न जायत- तच्छन्दा- दिति विशिष्टवाच्यताग्राहकमानान्तरमवश्यं स्तोंक- रणीयम्। न च यनिष्ठो धमी यत्पदवाच्या सोऽपि तद्याच्य इति नियमः, जातिपदे व्यभिचारादिति चेत्, न, प्रतिनिमित्तवहाच्यत्वबोधतात्पर्य्यकत्वेन भाता- निदेशवाको गवयत्वविशिष्टव्यक्तरेव लक्षणतः। श्रय यदि गवयत्वे साक्षात् तात्पर्य गोसहशपदस्य गृहीतं तदा लक्षणा, नच साक्षात तात्पर्य्यमवधृतम्, अन्यथा धूमोऽस्तीत्यचापि साम्यादिति चेत् । न । उपस्थाप- कान्तराभावे तात्पर्यस्यैव साक्षात् तात्पर्य्यरूपत्वान न चोपमानमेव तथा, अन्योन्याश्रयात् । पदस्य मादृश्योपस्तचितगवयवमाचे लक्षण इति मान्या भक्ते, 'प्रथेत्यादि, 'लक्षणत: लाखौकारात्। मते, 'अथेति, 'माधादिति भानान्तरमहशतमित्यर्थः, 'गोमभपदस्येति मनमो- सत्पुरुषममामात् नघटकमदृशपदस्खेत्यर्थः, 'नदा लक्षणेति, भाषा- तात्पर्यज्ञानस्यैव लक्षणावीजवमित्यभिप्रायेणेदं। भावातात्पर्य- जानस्य तदनौजवे . दोषमाइ, 'अन्यथेति, 'साम्यादिति, मा. चात्तात्पादिमत्वस्याविशेषादिति भावः। 'तात्पर्य्यरूपत्वादिति, धूमोऽस्तीत्यवानुमानमेव पश्यापकमसीति भावः । सामाधत्ते, () शब्दादितीति ।

·उपमानास्पटतीयखण्डम् । मैच, यन प्रतिनिमित्तविषयवोधने न तात्पर्य योगीसदृशः स गवयशब्दवाच्य इति स्वरूपाख्यानमाचं तचाप्युक्तसामग्रीतः ससयपरिच्छित्तिर्भवत्येव । न च तब व्युत्पित्सुव्युत्पत्तये प्रवृत्तिनिमित्तविशेपे तात्पर्य यदनुपपत्तिलक्षणावीजं स्यात् । अपि च, धिक् कर- भमतिदीर्घग्रीवमित्यादिवाक्यस्य करभनिन्दातात्पर्य- कस्य प्रतिनिमित्तपरत्वाभावेऽपि ताशपिण्डमनु- भवतः स्मरतश्च वाक्यार्थमयं करभशब्दवाच्य इति भवति मतिः। न च तत्र प्रतिनिमित्तविशेषे तात्प- र्यमस्ति लक्षणाया वीजं, निन्दापरत्वात्। किञ्च सर्वचान्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावीनं यष्टीः प्रवेशये- त्यादावपि प्रकरणादिना पुरस्कारादिप्रयोजनकत्वं प्रवे- शनस्यावगतं तादृशे च प्रवेशनादौ यध्यादेरनन्वयात् 'मैवमिनि, 'लक्षणावौजस्यादिति, नयाच तचैव गवयत्वे शक्यतावच्छे- दकवयहार्थमवण्यमुपमानापेक्षेति भावः । ननु तादृशतात्पर्य विना माधवाश्यमेव न मयुच्यते इत्यत आह, 'अपि चेति । तात्पर्या- नुपपोतपशदीजममेव पण्डपति, "किच्चेति, 'अनन्वयात्' अन्वया- सम्भवात् नपापामुपपक्तिरेवेति भावः । मनु यव प्रकरणदिज्ञानं मास्ति तपापि सपणया पावसकत्वेन तात्पप्यांनुपपत्तेरेव 10 ·सत्त्वचिन्तामयी। - तात्पर्यानुपपत्तेरपि तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्यत्वेन तदर्थ प्रकरणदेरवश्योपजीव्यत्वात्। अथ प्रकर- णादेरननुगमः तात्पर्यव्याप्यत्वेन तदनुगमे तात्य:- नुपपत्तिरेव तहौजमस्तु लापवादिति चेत् । न । धूमादिवदननुगतस्यापि व्याप्यत्वाविरोधात् । तस्मान गवयशब्दः कस्यचिदाचकः शिप्टैः प्रयुक्तत्वादिति सामान्यता निश्चितेऽपि गवयत्वविशिष्टो धमी गवय- पदवाच्य इति लाघवान्नियम्। तच्च ममाणसहकारि, नौजलमावश्यक इत्यत आह, 'तात्पर्य्यानुपपत्तेरपीति, 'तदर्थ' तात्पर्यज्ञानार्थ, 'अवश्योपजीव्यत्वात्' अवश्य प्रयोजकत्वात्। शकते, 'अथेति, 'साधवादिति, तात्पर्य्याभाववदतिलेन मकरएज्ञानस्या- पेक्षितत्वे तात्पर्य्यज्ञानस्य नियतपूर्ववर्तिनाथः कृप्तन्वेनानन्यथा- सिद्धलमाचकल्पने लाघवात् मकरणज्ञानस्य हेतुत्वे भयोरेव कल्यत्वेन गौरवादिति भावः । व्यायानुगमस्थानुमित्यनुपयोगि- तया नदननुगमे पतिविरह इति समाधत्ते, 'नति, उपसंहरनि, 'तमादिति, 'मिटेरिति, यद्यपि अमवंशशब्दस्थापि शिष्टप्रयोज्य- तथा तब व्यभिचारः नथापि माधुपदावस्यैव हेतुत्वे तात्पर्य, गवयशब्दवाच्य इति सामान्यतोनिश्चयस्य विषयवहारानुपयोगि- त्वादिति भावः । 'लाधकादिनि गोगादृश्यापेच्या गायवे लाघव- मिति लाघवज्ञानादित्यर्थः, 'तई लाघवञ्च, 'प्रमाणमहकारीति (१) तात्पर्यमशात्वा ज्ञातुमणकालादिति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । न च तस्यां दशायां प्रमाणान्तरमस्ति, अतो यत्- माणसहकारि तत्प्रमाणान्तरमास्थयम्। अथास्त्वनु- मानं तथाहि गवयशब्दो गवयत्वविशिष्टधर्मिवाचकः असति हत्त्यन्तरे द्वैः) प्रयुज्यमानत्वात् गवि गो- शब्दवदिति चेत् । न । गवयत्वविशिष्टो यो धम्मौ तस्य वाचकत्वग्रहेऽपि गवयत्वस्य प्रतिनिमित्तत्वासिद्धे। न च शक्तिमज्ञात्वा वृत्त्यन्तरं वापि अवधारयितुं शक्यते, सामानाधिकरण्यमापस्य निमित्तोपलक्षण- वजनीहिः, प्रमाणान्तरसहकारं विना लाघवज्ञानस्य ज्ञानानर्जक- वादिति भावः । 'तस्यां दशायां' लाघवज्ञान काले, 'प्रमाणन्तर' अनुमानादिकं, 'यदिति, तस्येत्यादिः, तथाच तदानी लाधव- ज्ञानस्य यत्सहकारि तत् प्रमाणान्तरं उपमानप्रमाणमित्यर्थः । शकते, 'अथेति, 'असतीत्यादि भनिभ्रमाजन्य लक्षणायहाजन्य-गव- यत्वविशिष्टविषयकगाब्दजनकलादित्यर्थः। ननु गवयवावच्छिन्न- वाचकत्वमेव साध्य तदादिपदे तज्ज्ञानम्य पूर्व सम्भवादत प्राह, 'न चेति, 'शक्यत इति, लक्षणायाः शनिघटिवघटितत्वादिति भावः । ननु गवयव विशिष्टवाचकत्वं तनिष्ठानिनिरूपकावं तथा सत्य गवयभानदभायां पारतव्येण गवयत्वस्यापि अबच्चेदकतानिरूपकव- सम्बन्धेन भानात् तच निमित्ततामिद्धिः समानाधिकरण्योरेकचा- परस्य पारतव्येण भाने वाधकाभावात् इत्यत श्राइ, 'सामानाधि- (१) अभियुक्तोरिति ख ·वामिनामयौ तासाधारणत्वात् । अथ गोसादृश्यस्य प्रतिनिमि- सतायां गौरवावतारे नापमानस्यावतारः । तथाच नर्केण इतराप्रतिनिमित्तत्वे निश्चितेर) गवयपदं गव- यत्वप्रतिनिमित्त इतराप्रतिनिमित्तकत्वे सति करप्यमात्रस्येति, परित्यादि, 'साधारणबात्' समानाधिकरण- बात, तथा भामानाधिकरणस्य बनियामकले भाग्यस्थापि तथालापत्तेरनिदेयवाक्यात्तथा मतीनेरिति भावः । इति साम्प- दायिकाः। वस्तुतस ननु मनिसामानाधिकरश्यमेव निमिततामाधक भविष्यतीत्यामय व्यभिचारमाह, 'यामानाधिकरण्यमानस्येति, 'माचपदेन परतविषयताव्यवच्छेदः, 'साधारणवादित्युकार्थक रति तु परमार्थः । शकते, 'अथेति, 'गोसादृग्णय प्रनिनिमित्तायां' नख गवयपदशक्रतारच्छेदकताया, 'गौरवायतरे' गवयवापेक्षया गौरवज्ञाने, सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वं, 'नोयमानस्यावतारः' नोपमान- भान, तथाच भवन्मतेऽपि गौरवजामस्य महकारिलमावग्नक तब्बनकतया उपमानस्यापि नौपयोगित्वमिति ममाणान्तरेण तश्- ज्ञानसम्पत्तौ किमुपमानेन इनि गहाभिप्रायः । ननपमानं विना कथं तच निमित्तयह इत्याकालायामाह, 'नथा चेति, 'तष' लाधवज्ञानरूपतका, 'नरेति गवयवभिने प्रक्यतावच्छेदकलाभावे नियिते इत्यर्थः । इतरेति इतरत प्रतिनिमित्तभिवं यस्येति (गोसादृश्यनिर्मित्ततागौरवम्यानदतारेण गोपमानस्थाप्यमवतार दतिया (२) तस्य प्रतिनिमिाकावेऽवगते इति खः ।

·उपमानारयटसोयखण्डम् । ७० सप्रतिनिमित्तकत्वात् यन्नैवं तवैवमिति चेत् । न । तर्कस्यानियायकत्वात्। न चायं तो व्याप्तिग्रह- मूलको येन विपर्यायानुमानादर्थसिद्धिः। अथ गवय- पदं सपत्तिनिमित्तकमिति सामान्यतारटमेव तर्क- सइकृतं गवयपदस्थेतराप्रवृत्तिनिमित्तकत्वं परिच्छि- नत्ति न तु मानान्तरं कल्पयित्वा तर्कः सहकारी कल्पाते इति चेत् । न। इदं सप्रतिनिमित्तकमन्यच्च न प्रतिनिमित्तमिति वुद्धावपि गवयत्वप्रतिनि- व्युत्पत्तिः, 'सप्रवृत्तीत्यादि किश्चिमत्तिनिमित्तकवादित्यर्थः, विशेषयाप्तौ अन्वयदृष्टान्तामम्भवेन व्यतिरेकेए तमाह, 'यवमिनि, 'तर्कस्येति लाघवरूपतर्कस्य, 'अनिश्चायकलात्' सग्निकर्थप्रमाणदि- भिन्नत्वेन नियामयोजकत्वात् । नम्वेवं धूमोयदौत्यादितर्कस्यापि तथा स्थादित्यत आह, 'न चायमिति, 'अयं लापवादिरूपः, 'याप्तीति, श्रापाचापादकयोरित्यादिः, 'अर्थमिद्धिरिति, तथा तादृशतकस्यैवार्थसाधकलादिति भावः । गहते, 'अथेति, “मप्र- वृत्तिनिमित्तक' किञ्चिद्धामावछिनमक्यताक, दतौति इत्याहु- मिनिशनकमाधुपदवज्ञानरूपमामान्यतोदृशमनुमानमेवेत्यर्थः, उमा- मुमानस्य कार्य-कारणलिङ्ग कावाभावात् सामान्यतोदृयत्वं, 'नति लापवरूपेत्यादिः, 'परिछिनति' सम्पादयति, 'मानान्तर उप- मानरूपप्रमाणं, 'महकारीति तस्येत्यादिः, 'इमिति गवयपद- मित्यर्थः, “अन्दच' गवयलान्यवेत्यर्थः, 'रति बुद्धावपोति इत्या- ·७८ सावचिन्तामणौ ! मित्तकं गवयपदमिति मानान्तरं विना अप्रतीतेः अनुमितेापवातावच्छेदकमाचप्रकारकत्वनियमात्"। अथ यथेच्छायां सामान्यतादृष्टेन विशेषबाधकसहकते. नाटद्रव्यानाश्रयत्व) प्रतीयते अन्यथा विशेषवाध- कारिका बुद्धिर्यतदति व्युत्पत्त्या तादृशमानसोपनौतभानप्रयोजि- कायामनुमितावपौत्यर्थः, अनुमितेस्तहासकलासम्भवेन यथाश्रुता- मङ्गोरिति साम्प्रदायिकाः । वस्तुतस्तु 'इदं गवयवमित्यर्थः, 'प्रतिनिमित्तमित्येव पाठः, सकारयुक्तपाठस्तु मामादिकः, तादृभपाठस्य प्रामाणिकावे निमि- तेति धर्मपरोनिर्देशः, 'दति बुद्धावपि' इतिज्ञानप्रयोज्यानुमिता- यौव्यर्थः, इति तु परमार्थः, 'गवयपदमिनीति 'अप्रतीतेरित्यय प्रतीतावन्वितं, "प्रकारकवेति तथाच किश्चिदवच्छिमशक्यता- कवत्वेनानुमितावपि स्वरूपतो गवयवावच्छिन मतिनिथयार्थमवानं प्रमाणान्तरापेक्षा इति भावः । नन्वात्ममिद्धौ यथेच्छा द्रव्यममवेता गुणवादिति सामान्यतोदृष्टानुमानेन प्रत्येक पृथिव्याममवेतव- निश्चयसइष्टतेनाएद्रयानाथितत्वं प्रतीत्य व्यतिरेक्यनुमानेनात्मसम- वेतवमिद्धिस्थाचापौत्याशकते, 'प्रय यथेच्छायामिति, "विशेष- बाधकेति पृथिव्यायकैकसमवेतलाभावनियायकेत्यर्थः, 'अष्टद्रयाना- श्रयवं' अष्टट्रयानाश्रितवमित्यर्थः, अष्टद्रव्यान्यनाश्रयो थस्या इति व्युत्पत्ते, 'प्रतीयते' अनुमोयते, तशाच यापकतामवच्छेदकधी- (१) अनुमितेयापकतावच्छेदकत्वप्रकारताकवनियमादिति ख• । (२) विशेषबाधकसहकृतेनान्यदयाश्रितस्वमिति ख.।

·उपमानास्पटतीयखण्डम् । 98 कानां द्रव्यव्यतिरेकविषयकत्वेनाएट्रव्यानाश्रयत्वं (२) केन ग्राह्यम् । तथानापि गौरवास्यतर्कसहकृतसा. मान्यतादृष्टादितराप्रतिनिमित्तकत्वे ज्ञाते) पश्चात् स व्यतिरेको स्यात् कल्प्यप्रमाणन्तरापेक्षया कृप्त- वच्छिन्नविधेयताकत्वमप्यनुमितौ खौकार्यमिति भावः । 'अन्यथा' अनुमितेस्तथात्वनियमे, 'विशेषवाधकानां' पृथिव्याकैकसमवेतला- भावानुमापकानां पृथिव्यादिसमवेतवाभावव्यापकाभावप्रतियोगि- मनोमाभग्राहत्ववत्तापरामर्शनामन्वयपरामानां इति यावत्, 'द्रव्यव्यतिरेकः' द्रव्यममवेतलव्यतिरेका, कचित्तथैव पाठः, 'विषयक- खेनेति हेतव्यापकतयेत्यादिः, तथाच प्रत्येकसमवेतत्वाभावसमाचस्य व्यापकतावच्छेदकतया अवगाहित्वेन इति पर्यवमित। 'अत्रापि गवयपदयनियहस्थानेऽपि, 'सामान्यतोदृष्टाद' गवयपदं भवन्ति- निमित्त साधुपदवादित्यनुमानात्, "शाने अनुमिते, 'मः' गौर- वास्यतर्कः, 'व्यतिरेको स्यादिति इतरानवच्छिन्नमक्यताकं गवयपदं गवयवावच्छिनशक्यताकलं विना किचिदवच्छिन्नशक्यताकं न स्यादिति व्यतिरेक्यनुमानप्रयोजक: स्यादित्यर्थः । ननु तादुतर्कस्य अपमानसहकारिखमेव कल्यते किमनुमानसहकारिलेन इत्यत- (२) विशेषणाधकानां एघियायककमावष्यतिरेकविषयकावं जन्यदया- माधिनत्यमिति ख.1 (२) इतराप्रतिनिमित जायत इति स्व.।

·सावचिन्तामा। प्रमाणसहकारित्वस्य युक्तत्वादिति चेत् । ना इच्छाया- मेकैकवायसहकृतापरवाधकैरेव) तावद्रव्यविशिष्ट- वैशिष्टवादष्ट्रव्यानाश्रयत्वपरिच्छेदात् न तु सामा- न्यताहऐन विशेपणहयाः परिच्छिज्यवार) विशिष्ट- वैशिष्टययोधनिबाहात् सर्कानवतारदशायां तस्य परि- श्राद, 'कल्यप्रमाणान्तरेति, 'युतवादिति तथाच प्रमाणान्तरकल्पने गौरवमिति भावः । दूषयति, 'नेति, 'अपरवाधकैरेयेति पृथिव्या- दिमत्येकममयेतत्याभावकृटेरेवेत्यर्थः, नावद्भिरएवमरयावथिया- दिभिर्विमिष्टं पृथिव्यादिनिरूपितं यासमवेतलं नस्य वैशिट्य प्रति- पोगित्यरूपं यत्र एवम्भूतोऽटद्रव्याश्रितलमामान्याभावस्तस्यानुमिते. रित्यर्थः, एवकारव्यवच्छेधं स्वयमाइ, 'न विति, सामान्यतोदृष्टेन' इच्छा न पृथिवीममता मनोमाचग्रामवादित्याघनुमानेन, 'विशे- पणद्वयोः' पृथिव्याककसमवेतवाभावकूटाटद्रव्यगमवेतवसामान्या- भावयोः, 'परिच्छित्यैव' जानेव, 'विगिरोति तावत्समवेतवसामा- न्याभावयोधनिबाहादित्यर्थः, तथाच व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानु- मितिः कुचापि न स्वीकार्यति भावः । नन्वितरवाधस्थले इवा- चापि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः भवितुमईतीत्यनोदोषा- नरमाह, 'तर्कत्यादि, गौरवायतकाज्ञानदशायामित्यर्थः, 'तस्य' (৫) বায়নামহাষষধান । (२) सावदूपविशिवैशिष्चादन्यदयानाश्रयत्वपरिच्छेदादिति ख.। (२) विशेषयनयोपस्थियैवेति ख.।

·उपमानास्पटतीयखण्डम् । छेदकत्वाचन च व्याप्तिपरमिदं वाक्यं यो गोसदृशः स गवयपदार्थ इति वाक्यादवगतव्याप्तेरनुमित्युदया- दयं) गवयपदवाच्यो गासहशत्वात् अतिदेशकाला- वगतपिण्डवदिति वाच्यं । न हि गोसदृशं ज्ञात्वा अनेन पृष्टः स किंशब्दवाच्यइति, किन्तु सामान्यतो व्यापकतानवच्छेदकावच्छिन्नस्य, परिच्छेदकत्वात्' अनुमापकावप्र- सङ्गादित्यर्थः, अनुमितापकतावच्छेदकमावावच्छिन्नविधेयताकव- स्थानियमादिति भावः । 'तस्य' अनुमानस्य, परिच्छेदकवादिनि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणेत्यादिः, तथाच नादृशनियमाभावे तर्कस्था- सत्त्वस्यलेऽपि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः स्थादिति भावः । इत्यपि कश्चित् । मते, 'न चेति वाच्यमिति परेणावयः, 'व्याप्ति- परं' व्याप्तितात्पर्यक, 'इदं' अतिदेयात्मकं, तस्य तत्त्वं स्फुटयति, 'योगोमम इति, अवगतव्याप्तेः पुरुषस्य, अनुमित्युदयादिति, तथाच तब तात्पर्योभावे च्यातेरवोधेनानुमितिने स्यादिति भावः । मनु भामान्यव्याप्तौ गोमादृश्यत्वस्थानुगतवे महिषादौ व्यभिचारः अननु- गतले दृष्टान्नामिद्धिरतो विशेषयाप्तिमाछ, 'प्रयमिति, 'प्रयं' अनि- देशकालानवगतो गवयः, दृष्टान्तमार, 'अतिदेगेति, दूषयनि, 'म हौति, 'हि' यस्मात, अनेन' गोसदृप्रज्ञाचा पुरुषेण, 'इष्ट इति, प्रमा- कारमाह, भकिमिति, ''गोलमा, दाकियाकाश- (१) तस्य तदपरिषदकालाति छ । (२) पवगतष्यामिरमिनुपादयमिति ख.। 11 ·२ तत्त्वचिन्तामणे। गवयपदार्थमवगत्य) स कौगिति, तथाच यद्योग- प्राथम्याभ्यां तस्यैव व्याप्यत्वर) ततः किं तेन । अथ लक्ष- णपरमिदं) वाक्यं किंलक्ष्य कोऽसाविति'' प्रश्नार्थः, एवञ्च वाच्य इति प्रयोक्तव्यपरमसौ) गवयइति व्यवह- यामाह, 'किन्विति, 'गवयपदार्थमिति, तत्त्वेनेति शेषः, अज्ञातवन- नोऽपि पदार्थवेन ज्ञानसम्भवात् यथा वारणदिपदार्थवेन वारणा- दिज्ञानममदिधानां, "अवगम्येति क्वचित् पाठः स प प्रामादिकः श्रगुणे धुटि पञ्चमलोपस्यानुभासनिकत्वात्, 'तथाच' गवयपदार्थत्व- जानस्य पूर्वमावश्यकत्वेन च, 'तस्यैव' गवयपदार्थवस्यैव, "किं तेन' किं मादृश्येन, तथाचोकानुमाने दृष्टान्तामिद्धिरिति भावः । शकते, 'अथेति, लक्षणपरं' गवय इति व्यवहारप्रयोजकधर्मातात्पर्यफ, 'पद अनिदेशवाक्यं । ननु गवयपदशक्य जिज्ञामायां तस्य ववणपरत्वे उत्तरलं न सम्भवति जिज्ञामिताभिधानस्यैव तथालादित्यतः प्रश्ना- र्थमप्यन्यथा करोति, 'किलक्ष्यकोऽसाविति किंप्रयोज्यव्यवहारवि- षयोऽसावित्यर्थः, 'प्रश्नार्थः' प्रश्नवाक्यार्थः, तथाघोत्तरवाक्यं न विरु- द्वार्थकमिति भावः। ननूत्तरवाक्ये व्यवहारयोधकपदाभावात् कथं (१) गवयपदार्थमवगम्येति । (२) यदयोगप्राथमाख्या तस्यैवापसमिति ख। (२) स्वक्षणापरमिदमिति ७.। (e) विलक्षणकोऽसावितौति खः । (५) एवर प्रयोक्तव्यमयमसाविति स ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । तव्यो गोसदृशत्वात् यस्तु न तथा नासौ गोसदृशः यथा हस्तीति चेत् । न । न हि इत्यादीनां विलक्षणत्वे) प्रमाणमस्ति, सर्वमयोगस्य दुर्जेयत्वात्) कतिपय- नाभार्थकलमित्यत आह, 'वाय इतौति उत्तरवाक्यस्थवाच्य इति- पदमित्यर्थः, उद्देश्य-विधेयभावबलात् प्रयोज्य-प्रयोजकमावलाभ इति भावः । अतएव 'गोसदृप्रत्वादिति पञ्चमौनिर्देशः । ननु तत्र तत्प्र- योजकत्वं व्यापकलमेव जनकलादेर्वाधात् तच्च व्यापिनियतं सा च नास्ति व्यभिचारात् इत्यामय व्यभिचाराभावं दर्शयनि, 'यस्तिति, 'न तथा' न गवय इति व्यवहारविषयः, सब दृष्टान्नमार, 'यथेति, हस्तिनि दयोरेवाभावसत्त्वादिति भावः । दूषयति, 'न हौति, 'विल- क्षणले' मवय इति व्यवहाराविषयवे, 'प्रमाणमस्तौति निजामितः प्रलयज्ञानमस्ति, प्रकर्षशाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्त्वं, तथाच गो- सादृश्याभाववति व्यवहारविषयत्वसन्देहात् गोमादृग्ने तत्प्रयोजक- वसन्देहासत्त्वं तादृशवाक्यादपि न सम्भवतीति भावः । ननु सर्वेषां गवयपदप्रयोगे हस्तितात्पर्यकत्वाभावादेव तप नसिद्धिर्भविष्यती- त्यम पाह, 'सर्वप्रयोगस्थति मर्वेषां तत्प्रयोगे तत्तास्पयंकवा- भावस्य इत्यर्थः, 'दुर्जेयत्वादिति, विना साधं मत्रज्ञानासम्भवा- दिति भावः। केचित्त 'प्रमाणपदं यथाश्रुतार्थक, नथार प्रमाणाभावादेव तनानाभाव इति भावः । ननु सर्वप्रयोगेन एतत्साधनौयं सत्यत- (१) विपक्ष इति ख.1 (२) दुनित्वादिति ख.।

·--
सावचिन्ताम।
--
.
..
व्यवहारस्यानैकान्तिकत्वात्।न पि.
इति प्रश्नार्थः,९) न धनेन लिगमन्नात्वा
वाचकत्वं कस्यचिच तयाप्यत्वं नावगतं,) येन
प्रमः। प्रतिनिमित्तविशेपलिङ्गे) प्रश्नः
आइ, 'सर्वप्रयोगस्येनि, 'दुयत्वादिति, तथाच हेतज्ञानार
कथं सत्र नसिद्धिरित्याशय इत्या, तम्मन्द, मायाविशेषा
ननु कतिपयजनानां प्रयोगे नत्तात्पर्यकलामावनिथयादेव
मिद्धिरित्यत आह, 'कतिपयत्यादि, माध्य-हेलोवैयधिक
मिति तु नागदनीयं प्रयोगनिष्ठतात्पर्य्याभावस्य स्वप्रतियं
विषयतासम्बन्धेनैव हेतवान्, 'अनेकान्तिकावात्' यभिचारित
मते, 'न चेति, 'कौदृक्' इति, उदीच्चेतिमम्दोऽवाय
"किलिङ्गक इति, तथाच किंलिङ्गकप्रश्नार्थी यादृशः कौगि
प्रमार्थोऽपि नादृा इत्यर्थः, दूषयति, 'म हौति, 'अनेन' प्रश्न
पुरुषेण, लिङ्ग' गवयपदवाच्यबानुमापक, 'वाचकव' वाचन
निरूपकत्वं वाच्यसमिति यावत, गवये इति मेषः, 'अवगनि
परेणावयः, "तयाप्यत्वं' गवयपदवायवल्याप्यवं, 'तदर्थे तह्याएं
जानार्थ, 'प्रश्नः', इन इति शेषः, तथाचातिदेशवाशत् पूर्व
गवयपदवाश्यत्वस्यैवाज्ञानातादृशमन्न एव न सम्भवतीति भाव
(१) पथेसि खु.।
किलिमिति प्रश्नार्थ इति ख.।
(२) कस्यचिहाचदमवगतमिति ख.।
(8) अथ प्रतिनिमित्तविशेष इति ख• ।
4

·उपमानास्यटतीयखएडम्। २ निमित्तेन वर्तते तस्य किं लिङ्गमित्यर्थः इति चेत्, न हि तदनुमानमेवेत्यनेन निश्चितं यत इति स्यात् । ज्ञानहेतुमाचप्रश्ने तहिशेषेणेत्तरमिति चेत् । न। 'तबाप्यत्वमवगतमिति क्वचित् पाठः, तत्र 'न होत्यस्य प्रश्न इत्यच नान्वयः, किनु 'अवगतमित्यत्र, वाचकवमित्युक्तार्थकं, लिङ्गमजावा' विशेषतो लिङ्गमज्ञाला, 'कस्यचिच्चेति किश्चित्पदार्थस्य वित्यर्थः, 'नद्याप्यत्वमित्ययुक्तार्थक, 'अवगत' निश्चितं, तथाच सामान्यधर्ममका- रकज्ञानं विना अवान्तरधर्मप्रकारकजिज्ञासानुदयात्तादृशप्रश्न एव न सम्भवतीति भावः । तदर्थ लिङ्गवावान्तरधर्मप्रकारकजानार्थं, 'प्रश्नः' कृत इति शेषः इत्यर्थः । शाइते, 'प्रतिनिमित्तेति गवयपदशक्यता- वच्छेदकानुमापके प्रश्न इत्यर्थः, प्रश्नार्थ स्पष्टीकरोति, 'येनेत्यादि गवयपदं यद्धर्मावच्छिन्नशक्यताकं तस्यानुमापकं किमित्यर्थः। दूष- यति, 'न हीति, निथितमिति परेणान्वयः, 'तत् गवयपदमक्यता- वच्छेदकं, 'अनुमानमेवेति अनुमेयमेवेत्यर्थः, “त्ययुटोऽन्यचापीति वचनात कर्मणि युट्प्रत्ययः, तथाच नत् किचिलिङ्गकान मितिविषय- इति पर्यवमितं, 'इतौति 'निधितेत्यचान्वयः,'अनेन प्रत्रका पुरुषेण, 'यत इति स्यात्' येन इति प्रश्नः स्थान, तथाच सामान्यगाना- भावान विशेषजिज्ञामेति भावः । सस्ते, 'जानेति, तयार गवय- पदवाथलञानजनक किमिति प्रदार्थः पर्यवमितः, 'नदिए' (१) सदनुमेयमेवेदनेनेति ख.। (२) येन तथा स्वादिति ।

·नवचिन्तामो अविपादिन्द्रियसन्निकर्षमप्युत्तरयेत्, वनं गतो द्रक्ष्य- सौति। तस्मान्निमित्तभेदे एवायं प्रश्नः कोहगवयः केन निमित्तन गवयपदं प्रवर्तते, गवयत्वस्य साधादुप- दर्शयितुमशक्यत्वात, पृष्टः स तदुपलक्षकं सादृश्यमा- चष्ट्र, पश्चाच्च दृष्टेऽपि पिण्डे निदेशवाक्यार्थ) स्मरत- गवयपदवायत्वज्ञापकत्वावान्तरधर्मसादृश्यत्वमकारण, 'उत्तरं जिज्ञा- साविषयबोधकवाक्यं । दूपयति, 'नेति, 'अविशेषात् ज्ञानजनकला- विशेषात्, 'इन्द्रियमत्रिकर्षमपौति, इन्द्रियमविष्टाष्टोगवयपदवाय- इत्युत्तरतोऽपि तादृशजिजामानिवृत्तेरिति भावः । इन्द्रियसनि- कलेनोत्तरवाकरस्य पर्यवसितार्थमाइ, 'वनमित्यादि, ददमुपलक्षणं मादृश्यस्य तज्लानजनकत्वाभावेन तदाक्यस्योत्तरत्वं न सम्भवतीत्यपि बोध्यं । उपसंहरति, तस्मादिति, 'निमितभेदे एव' प्रतिनिमित्त- विशेषण एव, “प्रश्नोऽयं' कीदृशगवय इति प्रश्न इत्यर्थः, मनाथ स्पष्टयति, 'केनेत्यादि किंधर्मावच्छिन्नशक्यताकं गवयपदं इति पर्यवमिताः। ननु किमर्थ सादृग्यमानटे इत्याकाक्षायामाह, 'गवय- वस्येति, 'मानादित्यादि प्रत्यवतो ज्ञापयितुमशक्यलादित्यर्थः, तस्य तथाले गवयपदं गवयवावच्छिन्नशक्यताकमित्येवोत्तरयेदिति भावः । 'म' बजरयिता, 'नदुपलक्षक' गवयवोपलचक, मादृश्यस्य प्रत्य- तोऽपि दर्शयितं शक्य अवयवादिसाम्यादिति भावः। 'पथाक्षेति (१) यलिदेशवाक्यमिति ख• ।

·उपमानायटलीयखण्डम् । स्तर्कसहकारात्() गवयत्वविशिष्टो धौ गवयशब्द- वाच्य इति प्रतिनिमित्तविशेषपरिच्छित्तिरुपमान- फलम् । अथ गौरवेणान्यानिमित्तकत्वे सति सनिमि- त्तकत्वादिति व्यतिरेकिणएव गवयत्वप्रतिनिमित्त- प्रतिदेभवाक्यार्थानुभवोत्तरमित्यर्थः, 'दृष्टेऽपि अयं गोसदृश इति साक्षात्कारविश्येऽपौत्यर्थः, 'पिण्डे गवयगरीरे, 'मारत पति, तादृशात्यवस्यैवोदोधकत्वादिति भावः । 'तर्कमहकारात्' गौरवास्य- नसहकारात्, 'प्रतिनिमित्तविशेषेति प्रतिनिमित्ते गवयपद- शक्यतावच्छेदके यो विशेषस्तत्परिछित्तिस्तम्बानं, 'उपमानफरल' अतिदेशवाक्यप्रयोजनं । केचिनु 'उपमानफस्' उपमितिरिति याचरते. नत्र माधु, उपमानमनभिधाय तत्फलत्वेनोपमित्यभिधानासम्भवात् अतिदेश- वाक्यप्रयोजनाभिधानप्रस्तावे तदभिधानस्यार्थान्तरलाच । शकते, 'प्रथेति, 'गौरवेण' गौरवास्यतण, निश्चितादिति रोपः, 'धन्यानिमित्तकत्वे सति गवयलभिवधर्मावविवामियन्यत्वे सति, 'मनिमिकत्वात् किञ्चिदवधिमक्यताकत्वात् विश्थतिरेकिण:' एतत्वरूपात व्यतिरेकयातिविभिष्टाद्धेतोरित्यर्थः, तथाच गवयपदम्म गवयत्वप्रतिनिमित्तकालं विमा अन्याप्रतिनिमित्तकपविगिट- मप्रतिनिमित्तकलं न सम्भवति इति प्यतिरेकप्यानेरिति भावः । (१) सयकारेति.

·द तत्वचिन्तामणौ । कत्वधौरिति चेत् । न । व्यायमूलकतया गौरवस्य) तविपर्ययस्य वा अप्रमाणत्वात् तत्राप्रमाणे सहका- रिसामाचेण अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां कथमुपमान- मिति चेत् । न। गौरवसहवतापमानादेवान्यानिमि- अन्षयसहचाराभावेनान्वयव्याप्तिमहासम्भवायतिरेकिवानुधावनं। दू- षयति, नेति, 'यायमूस्तकतया' पापाचापादकयोर्याप्तिपदानपेक्ष- तया, 'गौरव' गौरवायतकस्य, 'तदिपर्ययस्य प्रतिनिमित्तल- विपर्ययस्य, अन्यस्मिमिति शेषः, 'श्रममाणत्वान्' अनिवायकत्वात, तथाच व्याप्तिमूलकतर्कस्यैव नियायकत्वात् गौरवाण्यतणतथा- भृतेन अन्यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तवाभावमत्यायनासम्भवादुकस्य हेतु- खासम्भव इति भावः । मते, 'तचेति, 'त' गौरवायतक, 'अP- माणे' अनिथायके, मतौति शेषः, 'महकारितामाघेणेनि, तस्येत्यादिः, अन्वयथास्य उपमानमित्यच, 'अन्यनिमित्तत्वमाया' अन्यस्मिन् प्रतिनिमित्तलमायां, सिताथामिनि शेषः, 'कथमुपमा' पप- मित्यात्मको गवयत्वे शक्यतावच्छेदकलनिययः कपमित्यर्थः, गौर- वाख्यतर्कस्य किश्चिदनियायकत्वेन तछाया अमिहत्तेरिति भावः । दूपयति, 'नेति, 'परिच्छेदादिनि निरयादिव्यर्थः, तथाच गौरवस्यानिधायकवेऽपि नसतोपमानममायादेव सविषया- (1) गौरवग्रहस्पति ख.। (२) कंस्यपदेशप्रमाणसहकारितामात्रेयेति ख.। (२) पन्धनिमितमायामिति ए.।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । त्तकत्वे सति सनिमित्तकत्वपरिच्छेदात्। अस्तु गौरव- सहकृतान सनिमित्तकत्वमानादेवा) गवयत्वनिमि- त्तकत्वसिद्धिः, न चैवं, व्यतिरेक्यच्छेदात् । कार्यत्वे पर्य्यवसिते बाधकानन्तरं व्यतिरेक्युदयात् । यत्र च दुक्तमवानिवृत्तिरिति भावः। पहकारि सामानाधिकरण्यमा न त तज्जन्यजनक बाधितत्वात् । शकते, 'अस्विति 'मिद्धिरिति परेणावयः, 'मनिमित्तकत्वमामात्' किश्चिदवच्छिवशकयताकन्वरूपा- नुमापकहेतोः, दूषयति, 'न चैवमिति, नत्र हेतमाह, 'व्यतिरेक्यु- छेदादिति तादृगहेती व्यतिरेकव्याप्त्यसम्भवात, तस्य गवयवा- वच्छिन्नशक्यताकलव्यभिचारादिति भावः । नन्वेवं चितिः मकर्तृका कार्यवादिधादायपि भगांधकालीनद्यणुकेऽन्यकर्तृकलाभावनिश्चयेन व्यतिरेकिणा कार्यत्वेन ईश्वरकर्तृकत्वं न मिद्येत इत्यागङ्गायामाइ, 'कार्यत्व इति, 'पर्यवमिते' विनाशिभावत्वादिना तथ कार्यत्वेऽनु- मिते मतीत्यर्थः, 'वाधकानन्तरं' अन्याकर्तृकल निथयानन्तरं, 'यनि- रेक्युदयात्' व्यतिरेकव्याप्तियहात्, तथाच प्रशते इतपटकान्या- निमित्तकलापिया इतरेव पूर्वमसिद्ध इति भावः । यदि च तच चितित्वेन पचता सदा सद्यकालीनदणके तत्सिद्यर्थ साधकस्या- पेदितत्वेऽपि घटादौ याधकं विनापि कथं तसिद्धिरियत प्राध, (३) सनिमित्तकत्वमापकमानादेवेति । (२) पतिरेयान इति । 12 ·নানাৰী प्रथमं व्यतिरेकाभावः) तष कार्यत्वादेव फलं) अन्यानिमित्तकत्वं सनिमित्तकत्वञ्चेति बुडावपि गव- यत्वनिमित्तकं गवयपदमिति बुझेरसिद्धरुतत्वात् । किञ्च अत्र व्यवहारेण प्रवृत्तिविशेषेछ पदशक्तिग्रहो न तु तन्निमित्ते तेनाप्रतिबन्धात न गौरवातिव्याप्त्या- 'यत्र चेति इदानीन्तनचित्यादौ, 'प्रथम' इतरमाधनिययात् पूर्व, 'यतिरेकाभावः' अन्यकर्तृकत्वयतिरेकामावनिश्चयः, कार्यवादेवेति, "एवकारेण व्यतिरेकिवयुदासः, 'फल' अनुमितिः, तवाम्पयव्यानि- विभिष्टकार्यलादेवानुमितिरिति भावः। तुष्यत् दुर्जन इनि न्यायेनाह, 'अन्यानिमित्तकसमिति, 'उक्तत्वादिति, इदं मप्रति- निमित्तमिति बुद्धावपौत्यादिग्रन्थे इत्यादिः । शक्तिपही नोपमित्यात्मकः किन्तु भक्तियहानन्तरं मक्यता- वच्छेदकलपह एव तदात्मकः तदेवोपमानफसमित्येकदेगिमतं उपन्यस्य निरस्यति, 'अत्रेति, 'व्यवहारेण' गामानयेत्यादिप्रयोजक-. बद्धवाक्यात् पयोधरद्धस्य गवानयनादिना, प्रवृत्तिविशेषे व्यक्तिवि- शेषे, 'पदशक्रियाः पदविशेषमनियहः, 'तनिमित्ते' तयक्तिच्यावर्तके, 'सक्रिय इति पूर्वेणारयः, 'तेनाप्रतिबन्धात्' 'तन' तबिमित्तेन, तच मनिग्रहाप्रतिवन्धान, व्यक्ती मनिभानस्य निमित्त प्रतिमाना- (१) बाधकालाम इति ख•। (२) तब कार्यबादेव पलं नेति ख। (२) प्रवृत्तिविषये इति ख.

·उपमोनास्याटतीयखण्डम् । दिनेतरनिरासे गोत्वानिमित्तत्वग्रहः, गौरवाद- रतकत्वात्) अप्रमाणत्वाच । तस्मात व्यक्तौ शतिग्रह- एव लाघवादिसाहित्येन इतरानिमित्तकवे सति। गोत्वादिनिमित्तकत्वमवधारयति । सर्वच तदेवोप- नियतलादिति भावः। नैयायिकाभिमतं यत्तनिराकरोति, 'नेति, व्यक्तिशक्तियहकाल एव इति मेषः, 'इतरनिरा' गोवेतरानिमि- तकलनिश्चये, तत्र हेतुः गौरवातियायादिनेति गोरूयतयतिवादी गौरवास्यतर्कण द्रव्यत्व-प्रमेयवादावतिप्रसङ्गेनाश्यत्वादावादिपदोपा. सामामानाधिकरण्येन तनिरास इति भावः । 'गोवादेरित्यादिना गवयवादिपरिग्रहः, 'निमित्तलयहः' शक्यतावच्छेदकलयहः, नर्थ इतमाह, 'गौरवादेरिति, 'तर्कवात्' आपत्तिलावष्किनामयो- जकत्वात्, श्रादिना अतियाप्यमामानाधिकरण्यपरियाः । मनु तेषामतर्कवेऽपि इतरनिरामकत्वमस्येव इत्यत पाह, 'ममाएत्वा- चेति अनियायकवावेत्यर्थः, तथाच तेषां कुतस्तषियायकलमिति भावः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'मनिग्रह एवेति व्यवहारादिना व्यती गतियई मत्येव इत्यर्थः, 'लाघवादिमाहित्येन' लाघवादीनां साहित्यं यति व्युत्पत्या लाघवादिसहितेनेत्यर्थः, 'पादिना गौरवातिप्रसङ्गामामानाधिकरणपरियहः, 'अवधारयनीति, तथाच (१) न प गौरवादियायादिनेतरनिरासेनेति ख•। (२) गौरवादेरसन्चत्वादिति ख. । (२) लावादिसह कृतोऽन्यतरनिमित्तकाले सतोति ।

·तत्त्वचिन्तामणी मानफलमिति) कश्चित्, तन्न, शक्तिग्राहकमेव लाघ- वादिसहकृतं निमित्तमप्यवधारयति, यथा क्षित्यादौ कर्तुरेकताम् (२१) अथैवं भिन्नकर्षकेषु लाघवात् कार्य- लाधवादिमहिनोपमानरूपप्रमाणेन जनः अवधारयतीत्यर्थः । 'सर्वत्र' गवि गवयादौ, 'तदेव' तादृशावधारणमेव, 'उपमानफलं' उपमानप्रमाणफलमित्यर्थः, तथाचोपमानस्य न व्यतिमलिग्राहकवं "शक्तियहं व्याकरणोपमानेत्यादिप्राचीनप्रवादस्य शक्यतावच्छेदकत्व- रूपम किग्राहकतयेवोपपत्तेरिति भावः । दूषयति, 'तवेति, 'गकि- ग्राहकमेव' व्यक्किानिया हकमेव, 'लाघवादौत्यादिना गौरवानि- प्रसङ्गामामानाधिकरण्यपरिग्रहः, 'निमित्तमपि' गत्रयत्वादिकमपी- त्यर्थः, श्रादिना व्यक्तिपरिग्रह', 'अवधारयति' शाक्यलेन नियाय- थति, तथाच प्रयोज्यद्धव्यवहारादिना शानियहासम्भवेन तदर्थ- भुपमानमपेक्षितं तदेव निमित्तस्यापि भक्रियाकं अन्यथा गव- यादिसामान्ये शक्तियहासम्भवतावस्यापत्तेरिति भावः। न च व्यवहारादिना शक्तिग्रहकाले कथं निमित्ते न तद्ग्रह इनि वाच्यं । सकलव्ययवहाराविषयत्वेन गवयलादेरनिममतत्व मन्देहेन गौरवा- दिताभावेन स तदानौं तत्र तत्सन्देहेन निस्याभावात् । ननु व्यक्तिमनिग्रहकाल एव तच शक्तियह इति तु राजामाज्ञावत् प्रतिभातीति शङ्कायां दृष्टान्तमाह, 'यथेत्यादि, "चित्यादौ' चिनि- वन पौते मर्गाधकासोनहाणकादौ, 'कर्तुरेका' नादृचिति- (१) तयवेवि देवोपमानमितौति खः। (२) क्षिायादौ कर्ट ग्राहकं कर्तुरेकतामिति ।

·उपमानास्पटवीयखण्यम् । भेककर्तृतां वोधयेत् बोधयत्येव) पथाहाधकेन त्यज्यने इति चेत् । न । बाधितविषयत्वेनाभासत्वात् अल- कर्तुरोग्यरस्यैकता, 'अवधारयतौतिपूर्वणावयः, तथाच यथा चितिः सकाईका कार्यवात् कार्यादा इत्यत्र चितिकर्तुरेकवेन लाघवं इनि नाधवादिरूपतर्कमकृतं कर्तृवानुमापकममाणमेव कईलानु- मितिदशायामेव कर्तुरेकतामप्यवधारयति नथाचापौति भावः । अन्यथा तनापि कढवानुमित्यनन्तरमेव एकतायह इति कथं न रोचयेयुनेस्तौल्यादित्यभिप्रायः । मते, 'अथैवमिति, ‘एवं लाघ- वादिसष्टतानुमापकस्यैव कर्तुरेकतापत्यायकत्वे, “भित्रकर्तृकेषु' कुलालादिकर्लकेपु घट-पटादिवपि, लाघवान', 'कार्य' लाघवादि सहरुतं कार्यरूपमनुमापक, “एककर्दता', 'बोधयेदिति, तथाच चितित्वेन चितिमामान्यस्दैव पक्षतया घट-पटादिवयि लापवादि- सहकृतकार्यरूपहेतुना ईपरकर्टकवसिद्धिः स्थादिति भावः । नचे- यापत्तिमाह, 'बोधयत्येवेति, मर्चकर्तुरीश्वरस्य घट-पटादिकर्टल- मस्त्येवेति भावः। पुनः मते, 'पयादिति घट-पटादायककर्टकत्व- बोधानन्तरं, 'बाधकेन बाधनिश्चयेन, 'त्यज्यते' प्रामाण्य हविष- नया ज्ञाप्यते, नथाप घट-पटादरेककटकलं नास्येवेति भावः । दूषयति, 'नेति. 'बाधितविषयलेनेति तादृशानुमितेरित्यादिः, 'आभामत्वात्' उनहेतोराभामनासम्पादकालप्रमझात. नथाप तेन (२) कार्यत्वमेवशर्ट कताच कोऽपि वोधयत्येपेति खः । (२) एतत् पूर्व नहिं सहेतोरामामानुमितिः साध्यामिधाराधभावा- दिति चेत् त्यधिक माठा रुधिष्तिस्तके वति।

·48 तत्त्वचिन्तामणौ। घुनि लघुचानस्य अयथार्थत्वेन तज्जन्यानुमितेरा- भासत्वाच्च । न चोपमितिरेव इतरव्युत्पत्तिः) अन्यथा तदनिरुक्तरिति वाच्यं। व्युत्पत्तेः शब्दसहकारित्वे इतना मर्गाचकालौनयणुकादावपि तसिद्धिन स्थादिति भावः । ननु घटः मुलालकटको घटत्वादित्यादावपि लाधवादेककाईकल- सिद्धिः स्थादित्यत आह, 'लघुनौति, 'लध्विति धर्मपरोनिमः, कचित्तथैव पाठः, लघुवज्ञानस्येत्यर्थः, 'अयथार्थत्वेन' भ्रमलेन, तन- न्यानुमितेः' ममात्मकलाघवज्ञानजन्यानुमितेः, 'श्राभासलात्' भ्रम- वात्, भ्रमजन्यान मितेः प्रमावासम्भवादिति भावः। तथाच भमय वस्वसाधकत्वात् कुलालादेकत्वमिद्धिरिति भावः । इदच "तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेनोकं । वस्तुतसा यथार्थलाघवज्ञानस्यैवानुमितिहेतु- खोकावयुकदोषवारपसम्भव इति । शकते, 'न चेति 'वाध्यमिति परेणान्वयः, 'इतरव्युत्पत्तिः' भतिजानात्मकतया शब्दमहकारिण, स्यादिति शेषः, 'अन्यथा' तस्या अतथाले, 'तदनिरुफोरिति, तथा चोपमितिवेन भतिज्ञानस्य हेतुता स्यादिति पर्यवसितापत्तिरिति भावः। दूषयति, 'व्युत्पत्तेरिति गनिज्ञानस्य, 'शब्दसहकारिते' तत्वेन इत्यादिः, 'मानान्नरचे प्रमाणान्तराधीनशक्तिज्ञानमत्त्वे, 'याघातात्' उपमितेरसत्त्वान, तथाचोपमितित्वेन विज्ञानस्य शाब्दहेतवे यभिचारादिति भावः । ननु यचोपमित्यात्मकमनि- (१) लघुत्वज्ञानस्येति । (२) व्युत्पपत्तिरिवि खः।

·उपमानास्थरतीयखण्डम् । मानान्तरत्वे) व्याघातात्। व्युत्पत्तिस्तु या बुद्धिमा- साद्य पदार्थविशेषबोध सा। अन्ये तु यत्तदादिपदानामनुगकरूपाभावेनैकवैव शक्तिमहादन्यवापीति पदान्तरव्यवहारर पदान्तर- ज्ञानसहकारेण गवयादिपदान शाब्दबोधः तत्र तस्या युत्पत्तित्र- मयाहतमेव इत्यत श्राइ, 'व्युत्पत्तिस्विति, 'या' यद्धमीवच्छिवां, 'आमा' अखाद्यैव, “पदार्थविशेषवोध', 'मेति' नवेति शेषः, 'मा' व्युत्पत्तिः, तथाच शब्दजन्यतावच्छेदकावच्छिनजनकस्यैव शब्दसह- कारितया व्यक्तिविशेषे तस्या अपेक्षितवेऽपि न मन्दसहकारित्वं तेन रूपेण भाब्दबावच्छिनाइतत्वादिति भावः । उपमाणप्रमाणं खण्डयतां मतमुपन्यस्य दूषयति, 'अन्ये लिति, 'यत्तदादौत्यादिपदात् सर्वनामान्तरपरिग्रहः, 'पदानामिति 'मशि- ग्रहादितिपरेणन्वयः, 'अनुगतेकरूपाभावेन' मकलसाधारपोकधर्मा- भावेन, 'एकव' एकधर्मिण्येव, 'अन्यचापि' अन्यसिबपि धर्मिणि, 'इतौति एवमित्यर्थः, कचित्तथेति पाठः, तच पूर्व यथेति पूरणी- यमिति विशेषः, ‘पदान्नरेति गवयादिपदाधौनव्यवहार इत्यर्थः, तथाच व्यवहारादेकस्मिन् गवये भक्तियपि गवयानरे गवयपद- व्यवहारो भवितुमईनौति भावः। ननु व्यत्यन्तरे पदान्नरमतिपक्ष- ( भन्दसहकारिलेन मानान्तरलेनेति ख.। (२) पदार्थयोध इति ख.।

·६ तत्त्वचिन्तामणै। त्वेन) योग्यत्वादिना मैणान्वयात् । लक्षणन्तु उप- मितिकरणत्वम् । उपमितित्वञ्च जातिः। न चासिद्धिः, कारणविशेषे कार्यवाजात्यमावश्य कमिति कारण- व्यङ्ग्यत्वात् । यहा नियतधर्मसमानाधिकरणशब्द- अाकाहादिपरिग्रहः, तथाच किमय केवलजनकभानार्थ प्रमाणा- न्तरखीकार इति भावः । एतावता जरन्नैयायिकमतं सदृश्य स्वय- मुपमानादिलक्षणमभिधत्ते, 'लक्षणन्विति, 'उपमितिकरणवमिति उपमितिवघटितधर्मावच्छिन्नकार्यतानिमपितकरणत्वमित्यर्थः, अतः सादृश्यविशिरमत्यक्षम्य उपमितिकरणस्य केवलोपमितित्वावच्छिन्न मत्यहेतुत्वेऽपि न दतिः, अनिदेशवाक्याटतिरूपयापारे अति- व्याप्तिवारणाय कारणत्वमपहाय करणलनिवेशः, करणवन्तु स्वरूप- सम्बन्धविशेषः तन्ननकव्यापारजनकत्वं वा। उपमितिनिरूपणस्यापि प्रतिज्ञातत्वात् उपमानलक्षणस्य तहटितवाच उपमितिलवणमयाह, 'उपमितित्व मिति । तनातेरलिङ्गत्वमाशा निषेधति, 'न पेति, 'अमिद्धिरिति तादृभजातेरित्यादिः, 'कारणविशेषे' कारणवेलवणे, 'श्रावग्यकमिति, न चेत् कार्य-कारणकन्यनमेव न ममावतीति भावः । 'कारणव्यङ्गत्वात्' कारणविशेषप्रमाणकत्वात् । ननु का उपमिति- रित्युपमितिलावान्तरधर्ममकारकजिजामायाः तेन रूपेण तदमि- (१) जनकस्य जन्यापेक्षतेनेति । (२) कार्यवैजात्यमप्रयुक्तमितीति । (२) कारणविशेषव्ययत्वादिति ख.।

·उपमानास्यटतीयखण्डम् । ६४ प्रतिनिमित्तज्ञानमुपमितिः) प्रकारतया शब्द- शक्तिविषयत्वं निमित्तत्वम् । अग्रहीतसमयकसंजया धानेनानिवृत्तेः तदवान्तरवस्य तद्भेदगर्भवात् कथमन्यथा अनु- मितिलक्षणमप्यनुमितिवमिति नोन इत्यत आह, 'यदेति, निय- तेति नियता ये धर्माः माधय-वैधर्यरूपाः तेषां प्रत्येकममानाधि- करणं यद्वयाव-करभवादिकं तस्मिन् किञ्चिच्छन्दप्रतिनिमित्त- त्वज्ञानमित्यर्थः, नियतत्वस्यानुगतस्याभावात् खनियतेति वक्तव्यं, खं तादृशजानविशेष्यत्वेनाभिमतं गवयत्वादि, तच्च न स्वाभाववदत्तिवं स्वाश्रयभिन्नात्तित्वं वा पदार्थी वस्तुशब्दवाच्य इत्युपमिती बनी श्राव्यपदवाच्य इत्युपमिती चाव्याप्यापत्तेः पदार्थत्वम्य केवलाम्बयि- त्वात् वृत्त्यनियामकमम्बन्धम्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाभ, पद- वाध्य इत्युपमिती गवयत्वनिष्ठविषयतायास्तथात्वात् । किन्तु स्व- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकले मति स्वमामानाधि- करण्यं, उभयत्र स्वाधिकरणलं निमित्ततावच्छेदकताघटकमम्बन्धेन, अवच्छेदकत्वं दृत्तिलच मामानाधिकरण्यघटकमम्पन्धन मम्वन्धभेदनियन्धनो दोषः । मनु किग्नाम गम्दप्रवृत्तिनिमित्तव- मित्याकाक्षायामाह, 'प्रकारतयेति, अवछिनत्वं एतीयार्थः, म प विषयत्वान्वयौ, तथाच गवयो गवयपदजन्य-गवयत्वप्रकारकगाद- बोधविषयतावान् भवतु इति नित्यमोतीयगाप्दाकारलावपिन- (१) नियतधर्मसमानाधिकरणप्रतिनिमित्तानमुपमितिरिति । (२) प्रदशक्तियाविषयानिमितसमिति खः । नातः ·१०० तत्त्वचिन्तामो वाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संजानिमित्ताकारताप- 'रिच्छेदा वा, किश्चिद्दाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संज्ञा- विषयताया गवयत्वे मत्वात् गश्यत्वं गवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं एक- मन्यत्रापि इति भावः । उपमित्यनन्तरोत्पन्नतदाकारकप्रत्यक्षे शाब्दे वा तदभुत्यवमाये चातियापिरतो लक्षणान्तरमाइ, 'अहोतेत्यादि। केचित्तु उकललणम्य स्वत्वगर्भवेनाननुगमानवणान्तरमाह, 'च- ग्टहीनेति इत्याः। तन्मन्दं। गवयत्वे प्रतिनिमित्तवपरिच्छे. दिका का इत्यादिजिजामाया अप्यननुगमात् जानिघटनयापि अनुगतलसम्भवाच्च। "अग्टहीतः' अनिश्चितः समयो यस्याम्तादृशी या मजा गव- यादिरूपा तस्या यो वाक्यार्थः शक्यत्वं वाक्येनार्थी येन इति व्युत्पत्तः, तत्मामानाधिकरण्येन तदिशेश्यतावच्छेदकत्वेन, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, तथाच नदवच्छिना या 'मंजानिमित्ताकारता' अब्दशक्यतावच्छेदकप्रकारता, शालिज्ञानमित्यर्थः, ममानाधि- करणविषयतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावम्यौत्सर्गिकत्वाद्गवयो गवयपद- वाच्य इत्युपमित्या ग्टहीतगतिकगवयपदवाद्यत्वप्रकारकप्रत्यक्षादौ अतिव्याप्तिवारणायारहौतसमयकवं संजाविशेषणं । ननु व्यवहा- रादिना गवयादिपदशक्रिग्रहानन्तरमेव उपमानात् मनिग्रहो जायते अन्यथा कोदुग्गवयपदवाच्य इति जिजामेव नोदेति, तदुक्रमभियुक्तैः, “म तन्य ग्रहः पूर्व वय यवहारला. पहारे- वोपमानाद्यैः शनिधीपूर्वकैरमौ” इति, तथाचौपमितिमा सम्भवः