·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·SUN 596.
67
Bibliotheca Judica?
Aitareya Brahmania
of the Rg-veda
vol I
paling T-E:51.
A pe.no 5877
Tissue and Gollur by
AP futter,
28-3-74

·BI - 134 у - 1

·BIBLIOTHECA INDICA
?
A
LECTION OF PRIENTAL YORK
by
Pablit
V OF BENGAL
THE ASIATIC SOCIET.
New series Nos. 847,849,850,892, and 86%.
THE AİTAREYA BRÁHMANA
OF THE RG-VEDA,
WITH THE
Commentary of Sáyana Acharya
EDITED BY
PAŅDIT SATYAVRATA SAMAS'RAMI,
Associate Member of the Asiatic Society of Bangal; Ekilor,
Author, Commentator, Annotator, Compilar, translater,
& Publisher of different Vedic Works &c. &c.
VOL. I.
Calcutta:
Printed by M. N. Sarkar, SATYA "PREME

·No text on this page.

·॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥
भगवझायवाचार्यकृत-विहार्यप्रवास'-मामभावयुतम्-
बादेवौयासायितिवसमितरतुमचा बवेन,
साममित्रीसखवतधर्माचा
यथामति संयोष सखोल व सन्मादितम् ।
॥ प्रथमभागः॥
(प्रथमपितीवपरिवान:)
कलिकाता-राजबबाम्,
१८५५-संवसमायां सत्यमेष याती सहितम् ।

·B
134
slino. 0193zr
5877

·. ॥ सम्पादकोलि :॥ अवैतर्दतग्यं नाम बच जाणं दाक्षिणात्येषु महाराहीवारि- बामणाना मध्ययनाच्यापनाविषवेदात् यदि प नावापि खुन कल्पतां गतम्, तथापि स्वाध्यायो तव्यः' इत्येवमादिश्रुत्वादे: पाठमावविधिपर्यवमायित्वमितिमन्यमानाना नेषां प्रायोषिलुमा- ध्ययनप्रतत्तेः एतदर्थाधिगमाय सतस्थानतिप्राचीनस्थापि माध- पौयवेदार्थमकागनामभाषस्य दुगपत्वं मितरां सम्पबम । सदा मसहितस्यैवास्थ प्रकटनाय यतमानोऽत्रत्यास्यायितिकममिरिनु मति मवाप्य सम्पादने प्रहत्त: । बामपनमन्तादीनां भायोइत त्यादीनां न महताक्षर: खानानि निर्देष्टु, तवत्ययानिकपदानि च याजिकबादिभिव परिमाययित, टोप्यन्यादिभिभायाक्षराणां दुर्योधव मपनोदय- उवास्तोह में प्रयासः । मनातस्य सम्पादन समालोचन विशेष सूचीसङ्कलनं च करिथामि यथाज्ञान मित्येवमपोसा विद्यते । ' एनश पाठशचि पाठभेदांशापादयितु मनुपद विवरिषमाणागि बादश पुस्तकानि मध कार्य मारभम् ; भवाप्यधिकपक्षक- हाय यत्रो मे म विलयं गतः । तदिद मम्पादन मोगकपया सम्पूर्णता माण्य पाना मनः पानानां, विविधविद्यान्नोचनपरायणाना मसिना च सर्वपाँ प्रमादरणीयमा घेदुपागमिषा, फलित, मविध मनोरंय. मिति शम् कालिकाता। माममित्रीसतातमी संवत् १९७१। (सपा) ·क ध ॥ अथ हादशादर्शपुस्तकविवरणम् ॥ ऐतरेयबामणम् ---सम्पादकपुस्तकालयोयम् ; सी०१८६३ डा०होग्-सम्पादितम्, सम्पूर्णम्, एबम् । ऐतरेयब्राह्मणम्-गवर्णमेण्टपुस्तकालयोयम्;१७९६- संवल्लिखितम्, अतीयपञ्चमपतिकम्, विशुद्धम् । ऐतरेयब्राह्मणम्-गवर्णमेण्टपुस्तकालयीयं हिती- यम् ; १६६०शकलिखितम्, सम्पूर्णम्, विशुधम् । ऐतरेयब्राह्मणम्-~-वेनारस्कलेजपुस्तकालयोयम् ; १८३६-मवलिखित मसप्तमपश्चिकम्, प्रायःशुखम् । ऐतरेयब्राहणम्काशीवामिपण्डितीविध्ये खरी- प्रसादस्य ; १८६३-संवलिखितम् सम्पूर्णम्, शुद्धम् । ऐतरेयनामयम्-आस्थायितिकसोसाइटीपुस्तकाल- योयम् ; षष्ठसप्तमपञ्चिकायमानम्माचीनं विशुद्ध । छ वा टी०क ऐतरेयभाष्यम्-आदिबासमाजपुस्तकालयोयम् ; १८०५-संवलिखितम्प्रथम द्वितीयपञ्चिकामानं शहम्। जवा टो:ख सभाथैतरेयकम्--वेनारमकलेजपुस्तकालयीयम् ; अनतिप्राचीनम्, अवतीयपञ्चिकम्, प्रायःशुधम् । झ वा टोग सभाथैतरेयकम्-गवर्णमेण्ट पुस्तकालयोयम् ; १८- ३२-संवलिखितम,५-७-८-पश्चिकाहीन मनत्यशुद्धम् । अ वा टो०ध सभायैतरेयकम्-कलिकातासंस्कृतकलेजस्य; १६६८- संवलिखितम्, द्वितीयपश्चिकातः पूर्ण मतिराहम् । ट वा टौ. ङ सभाथैतरेयकम्---कलिकातासम्कतकलेजस्थ:१८३६. मंवलिखितम्, चतुर्थपञ्चमपचिकाइयम्, शुधम् । ठ वा टी० च सभाथैतरेयकम्-आस्थायितिकसोसाइटीतीलब्ध; त्रयोदशाध्यायौयपञ्चमखगडतः पूर्णम्, अगतिशतम् । , ·! कपि०० अध०सं० अनु० पने ए. । ३ ] ॥ सकेताचरसूची। अध्यायः । कपिलगन् । अथर्वमंहिता। प्रथमं काडम्। प्रदा पदादिगणीयः । का००प.... कास्यायनीय. पधिः अधिकरणम् । छन्दोऽनुक्रमको। अधि०मा० प्राधिकरणमाला। काला. कास्यायनीयम्। अनुवाकः। को .:. कोषः। बनेकार्थमः। अमरः ।. गा. ना. गागानारायणीया। पर्च पर्थसहः। यशमूत्रम । अव्ययकागड़म। गो. गोभिलीयम । पा० वा पारभारतकम्। गौर गौतमीयम्। पा.त. भाजिकतत्वम् । छ• पा० . इन्दपार्शिकः । पापल्य०प०सू. .. पापस्त- छान्दोग्यम् । खौययनपरिभाषासूत्रम् । जै जैमिनीयम्। पाखलायनीयम्। टी. 13 पहव उपरिष्टात्। त.मं. सर्वमहरः । उत्तरार्थिकः । तामा.. तागड़ावाप्रपम् । उणादिः। नेपा० तैत्तिरीयारण्यकम् । उप० उपनिषत् । त्तिरीयमाणम्। ग्वेदमंहिता । त. सं. संलिगेयसंहिता। ए.सो... एसियाइटिकमोमाइटौ। . द्रष्टव्यम्। ऐ.पा. ऐतरेयारखवम्। धा०पा. धातुपाठः। ऐतरेयनामषम् । ना०शि० नारदीया मित्रा। टोका। '. भा. उया. है.बा. ऋ. सं.. दि.बा. ...

·[४] मौमांसा। ... या० दे० पि० नि० वा निक निकताम्।। म० सं० मनुसंहिता। नि०पा. निवसालोचनम्। महाभा०... महाभारतम् । निघ. निघण्टुः। मौ० निवि. निविदध्यायः। मो.प. मीमांसापरिभाषा। पं० इतः परस्तात्। मु. मुद्रितम् ।। पं० पतिः। मेदि. मदिनौकरख। पा. पाणिनीयम्। यात्र०सं०... याचवल्क्यसंहिता। पा०१ प्रथमः पादः। यात्रिकदेव: पा० महाभा... पातचलं महा (का. श्री.मू-टीकाकारः) भाष्यम । रघु० रघुवंश-कावाम। पा०शि० पाणिनीया शिक्षा। रामा... वाल्मीकिरामायणम्। पिङ्गलमूत्रम्। लाव्या. लावायनीयम् । इतः पुरस्तात्। लौ लौगाषिभाकरः। वा. पृष्ठा। कात्यायनवार्तिकम्। प्रपाठकः। वा०सं० वाजसनेयसंहिता। प्राति प्रातिशाख्यम् । विखः० विखकोषः। बहदारण्यकम्। हक्तिः। ब्रामणम्। वेदा.सा.... वेदान्तसारः। भा. भाष्यम् । वै० वैदिकोप्रकरणमा भा.१ प्रथमो भागः। शत ना.... शतपथब्राधणम् । भाग.पु.... भागवतपुराबन्। शवरः... अवरखामी (मीमांसा- भू.. भूमिका। सूचाणां भाषकारः)। भू०प० भूवादि-परोपदी। सुबु. शत्रुतः। भा. वादिगणीयः। श्री. श्रौतसूवम् । ३ . ... ...

·[५] मो. नोकः। सावत्यनीयम्। षड्मा० षड्विंशनाश्रयम् । सि.को.. सिवान्तकौमुदी। सू सचम्। सायणीयम्। रेमचन्द्रस। संहिता। सा ॥ अथ परिच्छेदसूचौ॥ ॥ अथ प्रथमपचिका ॥ १२ ११ ... (१) पथ प्रथमाध्यायः (अम्निष्टोमारम्भः) सन प्रथमः खणः (दोक्षणीयेष्टिविधिः) पथ हितीयः खण्डः ( दौचनीयेष्टिस्तुतिः ) अध वतीयः खणः (तन संस्कृतिः) पत्र चतुर्थः खणः (तद्याज्यानुवाको) पथ पञ्चमः खण्डः (तदीयसंयान्याः) पथ षष्ठः खण्डः ( नत्र सत्यकवनादिः) (१) अथ द्वितीयाध्यायः (तदेवेष्टिप्रकरणम्) तत्र प्रथमः खण्डः (प्रायपोष्टिविधिः) पश्च रितीयः खणः (तदापर्माधि) पव वतीयः खणः (तमतादिकम् ) भय चतुर्थः परः (उदयनोवेष्टिविधिः) पथ पत्रमः सह (तरिमेषविषयः) .. " ·[4] ... १४७ (३) अथ हतीयाध्यायः (तदेवेष्टिप्रकरणम् ). तत्र प्रथमः खण्डः ( सोमक्रयदिगुपदेयादि) अथ द्वितीयः खण्डः (सोमप्रवहस्यः प्राचः) प्रथ ढतीयः खण्डः (मोमोपावहरणम् ) अथ चतुर्थः खण्डः (भातिथ्येष्टिविधिः) अथ पक्षमः खण्डः (अग्निमन्यनौया ऋचः) १९६ अथ षष्ठः खण्डः (भातिथ्यायां विशेषविधयः ) १२१ ( ४ ) अथ चतुर्थाध्यायः ( प्रवर्गाप्रकरणम् ) १४० तत्र प्रथमः खण्डः (अभिष्टवोपक्रमः) अथ द्वितीय खण्डः (अभिष्टवनौया ऋच:) १४३ अथ हतीयः खण्डः (अभिष्टवनौया ऋचः) अथ चतुर्थः खण्डः (अभिष्टवनौयसूतानि) १४८ अथ पञ्चमः खण्डः (तवैवोत्तरपटसम्) १५८ अथ षष्ठः खण्डः ( उपसदिष्टिविधिः) १६८ अथ सप्तमः खण्डः ( तानूनविधानम् ) अथ अष्टमः खण्डः (धर्मसम्भारा व्रतोपायनच) १८० अथ नवमः खण्डः (पाप्यायननिहवे ) १८८ (५) अथ पञ्चमाध्यायः ( सोमप्रकरणम् ) तत्र प्रथमः खण्डः (राजक्रयबाधणम्) अथ द्वितीयः खण्डः (अग्निप्रणयनीया ऋचः) १८८ भव तीयः खण्डः (हविर्वानप्रवर्तनीया ऋचः) २१२ अथ चतुर्थः खण्डः (पग्नीषोमप्रपयनीया ऋचः) २२१ ॥ अथ दितीयपत्रिका ॥ (१) प्रथमाध्यायः (यूपप्रकरणम् ) २३३ ... १८५ ... ...

·२८५
१००
[ ७ ]
नत्र प्रथमः खण्डः (यूपविधिः )
पथ द्वितीयः खण्डः (यूपाचनम् ) २४.
पथ हनीयः खण्डः ( यूपप्रहरणविचारः) २५१
अथ चतुर्थः खण्डः ( पापीणां विधानम् ) २१०
अथ पञ्चमः खण्डः । पर्यनिकरणाः उपमेषय ) २५७
अथ षष्ठः खण्डः ( अधिगुप्रैवविधिव्याख्याने )...२०१
प्रथ सप्तमः खण्डः (पधिगप्रेषव्याख्यायवः ) ...२८५
प्रथ अष्टम: ग्वण्डः ( परपुरोडाशविधिः )
पथ नवमः खण्डः ( वपादियाज्यामन्याः)
अथ दशमः ग्व गहः ( मनोवामुन्नविधिः, पा-
यागम्य याज्याविधिः, वनस्पतियागविधिः,
खिकधागविधिः, बडोपानञ्च )
(७) अथ हितोयाध्यायः ( पशुप्रेषपातरनुवाकी)
तर प्रथमः खण्डः । पर्यनिकरणदिविधयः )
पथ द्वितीयः खण्डः ( स्तोकानुवचनीयाः )
अथ तीयः खण्डः ( स्वाहाकतिविचार: ) १२५
अथ चतुर्थः खगडः ( वपाधानविधिः)
२३०
अथ पञ्चमः खण्डः (प्रातरनुवाकविधिः ।
अथ पठः खगहः ( प्रातरनुवाकोया ऋचः ) ३४२
प्रथ सप्तमः खण्डः ( काम्याः प्रातरनुवाकौयाः) ३४०
अथ अष्टमः खगड़: (प्रातरनुवाकानुवचनप्रकार:) १५
(८) प्रथ वतीयाध्यायः : पहपकरणारभः)
मन प्रथमः खण्डः ( अपीनवौयानुवचनम)
अथ दितीयः खण्डः ( मरिशेषविषयच )
...

·[ . ८ ] २७८ " अथ तृतीयः खण्डः ( उपाखन्तर्यामग्रही) पथ चतुर्थः खण्डः (बहिष्यवमानार्थं प्रसर्पणम्) ३८१ अथ पञ्चमः खण्डः ( सवनौयपुरोडायविधिः ) ३८७ पथ षष्ठः खण्डः (तहियेषोपदेशाः ) ३८२ () अथ चतुर्थाध्यायः ( हिदेवत्वग्रहा ऋतुग्रहाच) ३८८ पत्र प्रथमः खडः (विदेवत्यग्रहविधिः) अथ द्वितीयः खण्डः (दिदेवत्वग्रहप्रशंसा) ४०३ अथ तृतीयः खण्डः ( तवैव विशेषविधयः) अथ चतुर्थः खण्डः ( ४१३ अथ पञ्चमः खण्डः ( ऋतुयाजविधिः) ४१७ अथः षष्ठः खण्ड (कोपहानग्रहशेषभक्षणयोः) ४२० पथ सप्तमः खण्डः (तूणींशंसविधिः) ४२३ अथ अष्टमः खण्डः (सूणीसप्रशंसा) ४३० (१०) अथ पञ्चमाध्यायः (निविदादिप्रकरणम् ) नत्र प्रथमः खण्डः (पाहावनिवित्सूतानां विधिः) अथ बितीयः खण्डः (निवित्पदानां व्याख्या) १३८ अथ नीयः खण्डः (तदनन्तरभाविसूत्रप्रशंसा) ४४३ प्रथ चतुर्षः खण्डः (पाज्यशास्त्र मैन्द्राम्नशस्त्रच) ४४५ पथ पञ्चमः खण्डः (पाग्यशस्त्रकाल:) ४५० अथ षष्ठः खण्डः (हीवजपमन्वव्याख्या) पथ सप्तमः खणः ( तूणीशंस विधानम् ) ४६३ पथ अष्टमः खण्डः (भाज्यशस्वसूलव्याख्या) ४६८ ४३४ ४५७ ·[८ ॥ अथ याज्ञिकशब्दसूचा । पृष्ठा . ... ... १६२, १. ... १२९: ३४चनुवषट्कार: २०२ बनुयाहार: ११९ पर्यामयः अपरदीची ... ... ... ... अक्षरपतिः प्रिप्रणयनीयाः धिमन्यदौया: অগিৰিৰ ঘৰ पिष्टीम: पौषीमप्रणयमम पग्रीषीमप्रणयनीथा: अपोषीमीयः बड़कीणि ... ... ... ... ... ... ... ... २३१ अपूपः २२५ पपीनमीथाः ५८६.७०.३९५चनीमिः अप्रतिष्ठित १०६ अभिमनम पभिष्टवाः १७० मताहुतिः ... ... भगवदामम ... परिमामयनम् ... ... ... पन्छावाका: ... ... कावाकीयशस्वम् ... ... ... तिथि: ... पटाकापानः ... ... ... अतिग: अग्रिटीमः पदितिः अधिमः ... अमीमपा: (वा:) चागू:वरम् चापारिचय: २०३चाग्री: २०पाय: ... ... पवर्थः ... १०८ बाज्यम, ... ... पाण्यानम् ५५५पालीवाचि २८ अनुमन्वयम पथागर्दवाः ... १६. विधि: 1,८५, १५ 'पादिवानामवनम्...

·[ १० ] पृष्ठा ... ... ... ... १६,१७४,१८,१८८ पापर्यवम् पाप्तीम: माप्रियः ... उपवादः उपसद २९१, २६० उपाकरचम ३५ उपांच उपायहः ... १२८,४५९ पायुतम् चायुष्टीमः ... ... ... ८ उपायसवनः ... ... ... ... २२८ जतिः ३८५ जना: १.३ जवध्यगोहम् पारादुपकारकाशि पार्भवपवमानस्लीवाणि पाशीः ... ... ... ४०२ पाश्चिमबरः ... ३५१ । ऋगावानम् ... .. पाचीन: .. ४२८, ४३५, ४५९ मम पाहामः ३० । यहाः चाइतिः ४१८ ... तयाजा: ... ... ३७०,३०४ एकधनाः काप्राशनम बळीपक्षानम इतिहास: ३०५, ३०९, ४२२ ... . ... ... ... ४१२ ... ... ... एकादशकपालः ३. ऐतरेयकम ऐन्द्रवायवग्रहः ३६. ऐन्द्राप्रशस्त्रम् ६३ चौतात्रम बौपवसथ्यः ४५९,४४७ ... ... ... ... उत्पूतम उदयनीया ... ... १८६, ३३९ ... ... १९१,४३८ करभः १७८ कतई: ... ... ... ... ... . ... किंशाकृषि ... दृवं उलाता उदीयम उता उपप्रेषः सपयमनी उपयाजदवाः ... १४५ ... ... ... ... ... १८९ गवामयनम ३. गाथा ३३८, १२५ । गायत्रम ...

·। ११ ] ... ... गुमा कर्मामि गोटीम १८ । दौचितविमितः ... हायकपाल: ... यावन्तन धर्म: ... निदेववाः . धागा: ... इतनरू. तपदी ... क्षाय्या ... धनम् चनरवनी ५ पियामि ३३३ । भराभ: ... ... शमसिनम .... ... नवकपाल चममभनम ... भात ... वममाय: भाराव . ... भिगदा: ... जागनम ज्योतिष्टीम: ३० निर्वापः .. ... ... निविदः ३. नियाम, .... ... तामूमप्वम गौर्थम १५८, १८... ! निष्पकम. ... भिव: नेटा ... ... ... नाशिम. - (विपदः) --(वटपर) १२५, ४. पधावनी ४२. पचावदामामि पामयाजा: ... पयश्या ... यतोयसबनम ... ... पराई वता: विक्षपाम: बंटुभम दर्भपिशूनम दोचनीया दीचा २०, २५ परिधानाया ५०,४५८ परिवाप: 11, ११५ परिमा पर्याप्रकरपन पथपूरीनाम: पितुतिः ५,२४ । पिष्टम .... ... ...

·[ . १२ ] पुरावम - ... ... ... ... ... ... . ... সজনিশাৰী ... । बाईपास परीकामः १४,२९,३८९ अथवम् पुरीदवाक्या ४४, ४०, ४७२ शबन्धु : परोपक ४६५ मा ... ३९ बामणम. ... ३५ बामणामी ... वा १०८ | मन, सौरमासम ... 1 महाभिषषः २८० महावीरः माध्यन्दिनपवमाननीचाथि ... २८ माध्यन्दिनं सवनग प्रतिपथावा १७८ मित्रविधिः प्रतिशत १०८ मेथी प्रधानमनावि १९८, ३७४ मेषपतिः मयाजदेवाः प्रधाना 4,५,११५.२१ मंत्रावरुण: • १५११६२,१८० मैवावरणग्रहः प्राचनम. १८ यजनम ४५३ प्रसपंचम ( बहिष्यवमानार्थम) ३८९यागः ... १९४. २५० याज्या ४४,४०,४०३ प्रसीता १७८यपः २३५ ३ यूपाननीयाः प्रातरवाका - | যুবাঘিনী बातस्सवनम ३९.,३८५ रराटी ... प्रायचीया ११,१३, ८८, १२० राधीधाम ... ... २७४ २६० मैषः ... ... १७८ ... ... ... ... ... ... . २८० . ... ... ... x रामायः ... फन्दीपरचम परिपवमानम स्यांनी २८१,३८५४ बमसनियागः पाकाडम् १०८ ...

·[ १५ ] प्रहा ... ... ... वषट्कारः वसतीवर्ग: वाग्विसर्ग: वाजपेयः ... स ... ... ५१५ सविपन्थीपकारकाथि ३७०-३७४/ समदर्विनः २०५, ३८० समिष्टयषि सम्भाराः ... २८१ सवनपतिः ... १२८ सवैमानि ( पच) ... ५८ सवनौयपुरीडाशा: ... ५३ . सवनौयाः वारुणः ... ... विकल्पः ... ... ... ... विचक्षणाम विराट ३८८, २५ २७०,३८८ ३७२ ... १,२ सादनम् १४८ ! सामिधेनौ ३८२ | सारखती वैम: वैषा: (होमा ) ... बमधः ... २८० सुत्या ... व्यतिषाः पर ... ... १०८ व्यातयः ... ३९४,४२८,४४. शंसनम् ... १९०१९ शभिता ... ... शस्वामिा ४३१ समत्पाद सोमक्रयणी सीमपा: (देवा:)... १३,४५३ मीमपीथः ४४९ सीमप्रवन्धः सीमीपावहरषम ४१२ ... शविगाः মিবা ... ... ... सौमिकं काखम् बीड़ी .." २८. संधागा ... ... ४५१ ... संवत्सारमाणि संसवः १२. ... मंध्या ... .... र सौम्यः ... सवनम् ... खीका: म्तीकानुबच्चनीया: र लोकाः २२१, ३१८ सीम ... १०८ बीवाचारः ... ... ... सञ्जपनम ... ... ... सवम सदस्य: ... सदीमगडपम् ·[१४] पृष्ठा पृष्ठा ... २५४, ५ विपतिः ... ३८९,३९१ ... ... १२, १०८ ... २१४ होता ४२८,४५ ... ... विधानप्रवनम् विधानप्रवर्गमीया: २१४ोवजपः विधानम् १०१, २१५, २२०, २२४ बम २ ... ... ॥ अधहालोच्यधानसूची। पं० पृ. पं. पृ ० पं . पृ. पं . १ ५८ ५३ १२ ३४ ६१ ए. २० १३ ३ १५१ १५ १९५ ७ ૧૨ १ १८१ २२२ २४२ AR २१३ ५ २६८ २९५. २७२ ३१२ M २ . २४७ ८ २२ २ ४२४ १८ ४५० १ ९ १० 30 ४६८ १९ .४६८ १५ ५५५ ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ॥ (तत्र) ॥ सायणभाष्यभूमिका ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः। वागीशाद्याः सुमनमः सर्वार्थाना मुपवाने । यं नत्वा तवत्याः स्युस्त नमामि गजाननम् ॥ १ यस्य निखसितं* वेदा यो वेदेभ्योऽखिल जगत् निर्मममे ; स महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥ मत्कटाक्षेण तद्रूपं दधबुकमहीपतिः । आदिमाधवाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥३॥ वे पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङ्घहात् । सपालुर्माधवाचार्यों * वेदार्थ वक्त मुद्यतः ॥ ४ ॥ ननु कोऽयं वेदो नाम ? के वा तस्य विषयप्रयोजनसम्बन्धाधि- कारिणः ? कथं वा तस्य प्रामाण्यम् ? न खल्वेतस्मिन् सर्वस्मिन् असति वेदो व्याख्यानयोग्लो भवति। अवोचते...- दध्यप्रात्यनिष्टपरिहारयोरलौकिक मुपायं यो अन्यो वेदयति * निवासिता की नि:सितं गा. + धादिभमायणाचायं ग। * 'हपाल, मायणाचार्यो'-- इति मुद्रिनेषु ऐतरयारणक निरौधारणक-सान- बेदीय छन्द आरक-उत्तरा भाष्येण माध्यायमा सभा र पाठः।

·न खलु ॥ ऐतरेयमालपम् । स वेटः। अलौकिकपदेन प्रत्यक्षानुमाने व्यावाने । पनुभूय. मानस्य सक्चन्दनवनितादेरिष्टप्राप्तिहेतुत्व मौषधादेरनिष्टपरि- हारहेतुत्वं च प्रत्यक्षतः सिद्धम्, खेनानुभविषमाणस्य पुरजान्तर- गतस्य च तथात्व मनुमानगम्यम् । एवं तर्हि भाविजभगत सप्यनु- मानगम्य मिति चेत्, न ; तहिशेषस्यानभिगमात् । ज्योतिष्टोमादिरिष्टप्राप्तिहेतुः,-कलश्वभक्षणवर्जनादिरनिष्टपरि- हारहेतुरित्यम मथ वेदव्य तिरेकेणानुमानमहस्रेणापि तार्किक- शिरोमणिरप्यवगन्तुः शक्रोति; तस्माद अलौकिकोपायबोधको वेद इति लक्षणस्य नातिव्याप्तिः। अतएवोतम्--- "प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद वेदस्य वेदता।" इति । स एवोपायो वेदस्य विषयः । तदोध एव प्रयोजनम् । तदोषार्थों चाधिकारी। सेन सहोपकार्योपकारकभावः सम्बन्धः । नन्वेवं मति स्त्रीशद्रमहिताः सर्वेऽपि वेदाधिकारिणः स्युः । इष्ट मे स्यादनिष्ट' मा भूदित्याशिषः सार्वजनीनत्वान: मैवम् ; स्त्रोद्रयोः सत्यप्युपायबोधार्थिवे हेत्वन्तरेण वेदाधिकारस्य प्रति- बहत्वात् ; उपनीतस्यैवाध्ययनाधिकारं वच्छास्त्र मनुपनौतयोः सोशूद्रयोर्वेदाध्ययन मनिष्टप्रामिहतुरिति बोधयति । कथं तई तयोस्तदुपायावगम: ? पुराणादिभिरिति ब्रूमः । अतएवोगम् ( भाग० पु. १.४.२५.)- "नीशूद्रदिज बन्धूनान्वयो न श्रुतिगोचरा । इति भारत माख्यानं मुनिना अपया जतम् ॥” इति । . तस्त्रादुपनीतैरेव वैवर्णिकैर्वेदस्य सम्बन्धः । तत्प्रामाण्यं त बोध- तरिमेषमानवगमात् ।

·- बलान बंत एवं सिचम् । . पौरखवाक्य बोधवा मेपिसाब मान्तिमूलबसम्भावनया तत्परिहाराय मूलप्रमाण मापन प्रमाचम् । न तु वेदो मूलप्रमाण मपेक्षते; तख नित्यत्वेन कर्तृदोषणाया अनुदयात्। एतदेव जैमिनिना चत्रितम्-- "तबमाणं वादरायणस्यानपेचवात्" इति ( १.१.५.)। ननु वेदोऽपि कालिदासादिवाक्यवत्पौरुषेय एव, बन्नकार्यव- अवषात् (र० सं० १०.८.८.)- ऋचः सामानि जधिरे। छन्दांसि जधिरे तस्माबजुस्तस्मादजायत" इति हि अतिः । अतएव भगवान् वादरायणः (१.१.३.) "शाखयोनित्वात्" इति- सूत्रेण ब्रह्मणो वेदकारणत्व मवोचत्। मैवम् ; श्रुतिस्मृतिभ्यां नित्यत्वावगमात्। “वाचा विरूपनिखया"-इति ( ऋ० सं० ८. ७५.५.) अतिः, "प्रमादिनिधमा नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा"- इति स्मृतिः । वादरायणोऽपि देवताधिकरणे सूखयामास- "अतएव च नित्यत्वम्" इति ( १.३.२८.)। ताई परस्पर- विरोध इति चेत्, न.; नित्यत्वस्य व्यावहारिकत्वात् । सृष्टेक संहारात् पूर्वी व्यवहारकालः ; तस्मित्रुत्यत्तिविनाशादर्शनात् । कालाकाशादयो यथा नित्याः एवं वेदोऽपि व्यवहार कालिदास- वाक्यवत् पुरुषविरचितत्वाभावाबित्यः। आदिसृष्टी तु काला- काशादिवहेदोत्पत्तिराबायते । पती विषयमैदान परस्परविरोधः । ब्राह्मणो निर्दोषखेन वेदस्य वेदस्य कर्तृदोषासभवात् स्वत: सिह' मामाखं तदवस्थम् । सम्मानक्षणप्रमाणसहावाद विषयप्रयोजन- . • 'भादौ वैदमयी दिव्या यतः सर्वाः भडनयः' इति तीवसापराई: पूजन भारभावादीहरः(१.१.२८ मू० भा०)।

·बाधिकारिसनावात प्रामासंलखितवाद वेदो बारखा - मनु वेदार्थावबोधे विध्यभावाद बोषसाधनं व्याख्यान बर्थ मिति नन; अध्ययनविधबोधपर्यवसायिस्वात् + य मा गुरुमंतानुसारिभिर्बहुधा प्रपञ्चितम् । श्राबायते च- "यहहीत # मविज्ञात निगदेनैव शब्दाते । अनग्नाविव शुष्कंधो न तज्वलति कर्हि चित् । खाणरय भारहारः किलाभूदधीत्व वेद म विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थन दसकल भद्र मश्रुते नाक मैति भानविधूतपापा" इति । "मापन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदो ध्येयो शेयश्च" इति। एवं तर्हि ज्ञानस्य पृथम् विधानाध्ययनम् पाठमाव मिति चित, पस्तु नाम ; वर्णयन्येव मैव शाक्षरदर्शनानुसारिणः । कर्तुर्विधिव्यतिरेकैणानुष्ठानान्यथानुपपत्या वेदार्थामस्य प्रा. पितत्वातविधय मिति चेत्, तहि तद्दिधिबलाद वेदनमा अतन्न किचिदपूर्व मस्त ; श्रूयते धनुष्ठानज्ञानयोः खतन्त्र एथक फलाम्-"तरति अचहत्यां योऽवमेधेन यजते य उ चैन मेव बद" इति (ते. सं० ५.३.१२.२.)। अल्पप्रयाससाध्येन वेदनेन 7 - मत कोऽयं वेद धारभ्य बाख्यातव्य एवेत्यन्ती गन्थः ३० सं० भूमिकाया मपि । + अध्ययनविधिशेष:---"यसिवान सखिविदं न तस्य वाचपि भागो सि। यदी बीपलक मणीति न हि प्रवेद महतस्य पन्थाम" इति ० सं० १०.०१.६ । बाब मान-समतस्य पन्यामिति। तमात् खाध्यायोऽध्यतव्यः" इति पते पा० ५.१५॥ सुमितमहिनाभाषाभूमिकायां निकोच (१.६.१.) एष एव पाठः; -पसके पासासमहासापास पत्रमादिक 'यदधीत' इति । B वचनदयं माखातरगतम्-वि.सं० सा० भा० भू.. ॥ पावलमहाभाषास्य परशारित चीत मिदं बंधनम् । :

·Here समिती बहायामसाध्या मनुष्ठान व्यर्थ मिति चेद, नीयन्या ब्रह्महत्याया मानसकायिकवादिभेदेन तारतम्योपपनमाया सहल्पिता, वाचाऽभ्यनुज्ञाता, परहस्तम कारिता, खवाता पुन:- पता:चेत्येवं तारतम्येनावस्थिना बमहत्या पनेकविधा पा स्तत्तरण मप्यनेकविध यथा खगों बहुविधतहत् । पनिहोत्र सहुयात् वर्गकामः', 'दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजत', ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेत'-इत्याधुखावचकणा मेकविध फलासम्भवात ख! बहुविधोऽभ्युपगन्तव्यः । तथा ब्रहत्यादि- पापनिहत्तेरपि बहुविधखाद वेदनेनापि काचित् ब्रह्महत्या निवर्तत इति योग्यतानुसारेण कल्पताम् । किञ्च तसाहिधि- समीपे “य एवं नेद" इति वचनानि वेदनफलं झुवते । सान्यर्थ- वाद इनि त्; अस्तु नाम सहामहालत मपराधम्, तेषां वच- नानां निवार्थप्रगंमापरत्वात् । तर्हि 'यत्परो शब्दः स शब्दार्थ:'- इति न्यायेन स्वार्थे प्रामा नास्तीति चेत्, महातात्पर्यत विधयविषयत्वेऽव्ययान्तरतात्पर्यस्य . खार्थ विषयत्वानिवारणात् । 'भावामा प्रवन्ते' इत्याद्यर्थवादस्यापि स्वार्थे प्रामाण्य प्रसज्येतति चेत्, न; प्रमाणान्तरवाधितत्वात् ।। "दिः संवत्सरख सस पञ्चत (ले० सं० ५. १. ७. ३.)" इत्यार्थिवादस्य तु वाधाभावे- ऽप्यनुयादत्वात् न खार्थे प्रामाण्यम् ; वेदनफलवचनानि तु नानु- पादकानि नापि वाध्यानि; तस्मादर्थवादत्वेऽप्यस्वेषां स्वार्वे प्रामाण्यम् । अन्यथा मन्त्रार्थवादादिभ्यो देवादीनां विग्रहादिमाल न मिध्येत् । अतएवीतम्---"विरोधे गुणबादः स्यादनुवादोऽव- धारित । भूतार्थवादस्तहानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥"-इति । * मौमासाथ सब चीकृत मिदं वचनं व्याप्तं च सोदाहरपम्।

·ब्रायन पितरेवासचम्। St.बाना विद्यत एवावर वेदनमावादपूर्वन् । पतो बेह- माय पेदो व्याख्यायते। तख च वेदस्य भागहयं कल्पसूत्रकारैक्दातम्-"मन- माययोर्वेदनामधेयम्"-इति (पाप. य. प. सू० ३४.)। तब माविषया विचाराः - संहिताव्याख्याने द्रष्टव्याः; सबर्ष त दितीयाध्यायस्य प्रथमपादे ( ० सू० २५. अधि०८.) विचारितम् "नात्येतदब्राह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यतेऽथवा ? नास्तीयन्तो वेदभागा इति कृतेरभावतः । मम्वच ब्राधणं चेति हौ भागौ तेन मन्त्रतः अन्य प्राण मित्येतद्भवेद ब्राह्मणलक्षणम् ॥” इति । चातुर्मास्येषिद मालते-'एतदवाखान्येव पञ्च हवींषि'- -इति (ते. ब्रा०.१.१.४.३ ; ७.१.१.)। तत्र ब्राह्मणस्य सघर्ष नास्ति, कुतः ? वेदभागाना मियत्तावधारणेन ब्राह्मणभागेष्वन्ध- भागेषु च वाच्यलक्षणस्याव्यात्यतिव्यात्या: शोधयितु मशक्यत्वा- दिति चेत्, न ; भागहयाङ्गीकारेण मन्त्रव्यतिरितो भागो बाहर मिति खक्षणस्य निर्दोषत्वात् । ननु ब्रह्मायनप्रकरण मन्वब्राह्मण- बतिरिता इतिहासादयो भागा पानायले,-"यद् ब्रामणानी- तिहासान् पुराणानि कल्पान् गाथा नाराशंसीः (ले० प्रा० २. ५) अति ? मैवम् ; विप्रपरिव्राजकन्यायेन ब्राणायवान्तर- भाना मेवेतिहासादौनां पृथगभिधानात् । “देवासुराः संयत्ता पासन् (ते. सं० १.५.१.१.)"-इत्यादय इतिहासाः । “दं वा पये व किचनासीव चौरासीत् (ते. सं० २.२.६.१.)"-इत्या- ·॥ सायमाषभूमिका दिवं-नमतः प्रागनवस्वान सुपकाम्ब बर्गप्रतिपादन 'पुराणम्। कल्पस्तु पारुषकोतकचयनप्रकारले समापा "इति मन्त्राः कोऽत अर्थ यदि पनि हरे (मा २६.१.)" इति। अग्निचयने-“यममायाभिः परिगायति सं० ५.१.८.२.)"-इति विहिता मन्त्रविषेषा गाथाः । 'मनु उत्तान्तप्रतिपादिका ऋचो मारागस्खः । तस्मात् मन्वनाम- व्यतिरिकावेदभागाभावामन्तव्यतिरित ब्रामण मित्वेताप सुस्थितम् ॥ तस्य लक्षणस्य 'अग्निवे देवाना मवमः (ऐ० प्रा० १.१.१.)- इत्यादिग्रन्ये विद्यमानत्वादिदं ब्राह्मणम्। तमेवरानुपहा- दितरायाः पुचेण लब्धत्वादैतरेयक मित्युचते । महर्षीया तत्त- बेदभागलाभः मयेते,- 'युगान्त तर्हि तान्वेदान् सेतिहासविहर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्व मनुनातान् खयम्भुवः' इति । प्रजतस्य तु ब्राह्मणस्य ऐतरेयकले सम्प्रदायविद एता माख्या- यिका माचक्षते । --"कस्य चित् खलु महर्वक्षर पनो विद्यन्त तासां मध्ये कस्बाचिदित नामधेयम् । तस्या इत.. रायाः पुत्रो महिदासाख्यः कुमारः एतचारण्यकाण्डे समा- मायते-'एतब सम वै तहिहामहिदास ऐतरेयः' इति (ए.२ पा० १.८.२.)। तदीयस्य तु पितुर्भार्यान्तरपुवेवेव बेहातिशया, न तु महिदासे। ततः कस्याञ्चिद्यनसभायां स महिदास मक- जायान्यान् पुत्रान् स्वोसङ्ग स्थापयामास । तदानीं खिचवदन महिदास मवगत्येतराख्या तमाता स्वकीयकुलदेवता भूमि मनु- - ऐ०पा०२.६.२. भाषा भूदासतम्-"होता यचनरामम् (वा०सं०२१.२१.)"मति ।

·mar साच भूमिदेवता शिक्षिका समामत्व महिदासाय दिव्यं सिंहासन दवातीना अपपेश सर्वेषपि कुमारण पाणिवाधिक मवगमय्यैतदब्राचारप्रतिमा- सनरर्ष वरं ददौ। तदनुग्रहात तस्य महिदासस्व . मनसा पनि देवाना मवमः (ऐ०ग्रा० १.१.१.)-इत्यादिक 'स्तृखते (ऐ०मा०८.५.५.)-इत्यन्त चत्वारिंगदध्यायोपेतं प्राचार्य प्रादु- तत अर्ध्वम् ‘भय महाव्रतम् (ऐ०१मा०१.१.१.) इत्या- दिकम् 'पाचार्याः (ऐ०३पा०२.६.८.)-इत्यन्त मारण्यकवतरूप च बाण माविरभूत्" इति । तस्यैतरेयस्य प्रादुर्भूते चत्वारिंशदध्यायोपवे बावणे चतुःसंखो ज्योतिष्टोमः प्रथम विधीयते - (१--१७५०५ख०); ततो गवा- मयनम् (१०प०६ख ०३ख०); तत पादित्यानामयनम (१८५०३-८ख०); तातङ्गिरसामयनम् + (१८५०३-ख.) ततो हादशाहः (१९-२४५०); ततोऽन्यत्म । (२५-४०प०) मासङ्गिक मिति द्रष्टव्यम् । गोष्टोमायुष्टोमादिषु सोमयागेषु ज्योतिष्टोमस्य | प्राथम्य मुताम् 1- "एष वाव प्रथमो यजो • वही चित्र मैतत् ! महानापाख्य मनामक चनुारसाकस्सायेतीयोग करन बातमिति। तत्रापाशेषे चूत मिदम्-'तदिदं नवसयाना मचा पुरोषपदामाश्च प्रति- मादकं चयनातं यद्यपि कर्यकारी पठितु यु तथाप्यरण्ये एवाध्येतव्य मित्यमियम चतु- परिकमेनाच पठितम्'-इति (ए. सी. सु. ३८४ पृ.)। + तवापि प्रथमाध्याय दीक्षणीयेष्टिः, पितौये प्रायपीयेष्टि: उदयनेष्टिप, तीये पाति- चादवः चतुर्थोऽभिवादयः, पचमै सीमनायाचा प्रत्येव सुचव बीधम् । गवामयन मादितथानामयन मकरसामयनं चैते संक्सरसपविशेषाः। पपिडीवादिकम्, पविभागादिकम, राजय सोपशखयोर्विशेषादिकति यावत्। चव बदन सूर्ण सन ज्योतिर्भूत मखान याति:-सोम सन्त' ज्योसिटीम ते" इति ऐ.मा....। याविटीमशम सीमयामोऽभिधीयते । धानिसीम प्रथम अपवयचिव नन बीकमविविधगि मोहीम वितीय सपर्वन्यन्त- ·यशाला बन्नोतिष्टामा संसोफ्तिखन पन्टिोमः, उपाय, तन्नः सखा अवानुक्रमित वजातथिमपि प्रक्षति:; जन्मस्थाएष्ठेयस्य तस्विग्निष्टोम प्रत्या खात्। 'प्रकर्षण क्रियते साकस्येनानुष्ठेय सुपदिश्वरी मततिः-इति हि तच्छन्दव्युत्पत्तिः। उक्मादय विलयः विशेषस्यैव तत्र प्रत्यक्षोपदेशेन सन्मादितत्वात् । पशिष्टत सर्व मनुष्यं 'प्रतिवनितिः कर्तव्या' इति न्यायव सम्मा- यते ।। अतएवोपजीव्यत्वादग्निष्टोम एवादी वसन्धः । १ रिक्ष एव तेन प्रतितिष्ठन्यायुष्टीम वतीय सपयन्यपि तेन ली प्रतिविमिति २० स०५.४.११.१। नमाविष्टीमपतिस्तु का. ११ पध्याया। • 'एष वाव प्रथमी यज्ञानां व एनेनानिहायाना यति गर्गपन्य- ब वीपीया म वा मीयते' वि वा० प्रा० १६.१ । 'एष प्रथमः सीमः । बहुपरी-लि काजी १०.९.२५.२७॥ + 'भविष्टीमी व्यनिष्टीम उभ्यः षोडशी वाजपेयी ऽविरात्री मीर्याम प्रति संखा: पनि पाव.श्री.६.११.१ । 'सर्वे सोमयागाः संमाया समविधा एवैज्ञालिनी- कोपसंहारः । तदेवं सोमसम्पाय एक एव श्रीविहीनः पविष्टीमायामा सविधः । वयषा. .-अपिष्टीमसाबा यायचीयाखान यासमामिष सोऽयमपिठोमः; तवा गमयस्स पोशिकीयादिति पानिमारता पोशिकाल पल बदा भवसमा मीनागिष्टीम इत्युच्यते । एव मुक्यादयश्च । * “तवामिष्टीम: प्रथमाध्यावादि. पञ्चदमाध्यायीयचतुर्थबहान याबदुका, पक्षमा ध्यायौयानखबीररयः, पीड़ाधायौवादिचतुःसाधीपशी, ततः पत्रमष्ठवणी समदशामायौयायमखपच चातिराम प्रति विवेकः। “एतापपिटीम पवन पवार थोथ मथ मशिन मथातिराम मनपूर्णम्" इति ..........। 8 “अग्रिटीम पकाहाना प्रकति:-ति व पाप या प००५९। ॥ “न प्रहनापूरी विधने । विकतो यथार्थ मावि पाप. य. प. सू. १९३१३७ ।

·नियमापन तसानिटीमस मनमिऽवस्य खिम्बर वयम् ; सीमन यजमाणो ब्राणानायावृत्विजो हौत, इत्यापस्तम्बे- माभिधानात् (श्री. १०.१.१.), तथापि महग्वेदस्य होटवक्तव्य- प्रतिपादकत्वात् - विवरणस्य त हौववाभावात्तदुपेहेष्टि- रादी विधीयते। कटग्वेदस्य हौववं समास्साबखात् बतीयाध्यायस्व हतीयपादे विचारितम् (जै० सू० १३. अधि० ६.)-- "वेदवयोगधर्माणा मृविग्भिः सङ्गतस्विभिः, पनियत्या नियत्या वाऽनियतिर्वाऽनिरुपणात् ? हौषत्वादि समाख्यानं नियतेर्गमकं खतः । निर्वाध चान्यवतच तेनात्र विनियोजकम् ॥"-इति । याण्यापुरोनुवाक्यादयो धर्मा ऋग्वेदे प्रोताः, दोहननिर्वा- पादयो यजुर्वेद, भाज्यस्तोचपृष्ठस्तोत्रादयः सामवेद, तवास्यैवैते धर्मा इति नियामकस्य दुर्निरूपवाद येन केनाप्युखिजा यः कोऽपि धर्म इच्छया सङ्गछत इति चेत्, मैवम् ; हौत्र माध्वयंव मोहात मिति समाख्यानेन नियतिर्बोध्यते ; न.च समाख्यानस्य वाधक किश्चित्पस्यामः। तस्मादबोधकत्ववाधितत्वयोरप्रामाण्य- पतिदीवाचावयाप: प्रतिविनतिषिचारत जैमिनिदर्शने सम्माष्टमनवमदशमा- धायि विशिषतः अती द्रष्टव्यः । . तथाषि-"पुग्वेदेनेवीव मर्वत यजुर्वेदनाद सामवेदेमोनीयम्"-इति भवंबा.११.१.८.४। "तदादुर्भावदा: यदृचैव ही क्रियते यनुषामा सामोपीयं विद्या भवति। पथ केन प्रसवं कियत प्रतिवय्या विधयेति यात्"- पीपरिचात् ५.५। एव मापस्तयोऽप्यार "ग्वेदेन होता करोति, सामवेदनी. पदनाम :, सभा, पचनाह विप्रतिपादाबहार्यात्-ति १९-२३ । * रति-दीचबीयतिः। दीपपीयासी (१५.) द्राः ।

·॥
कारबोरभावाच्युतिविनादिपकपकम
व्यवखाप्यन्ते।
नविष्टेरप्यध्वर्युकर्तृकखायजुर्वेद कर्तवता मखनेति
सत्यम् ! तथापौष्टिगतयोर्यान्वानुमाययोहविलेनाच कामाला
दिटेरनुतौ याज्यामुवाक्ये कुषत्वे प्रति विशेषसम्बन्धसभात मगर
स्थत्वात् नदवबोधाय प्रथम मिष्टिर्विधातबा.।
नथाप मिनिदर्शनमम श्रुति-लि-बाय-प्रसारपसान-समासाना समा
पारदीर्वस्य मविप्रकर्षात्"--इनि ५.१.१४ ।

·॥ ऐतरेयब्राह्मणम ॥ (तत्र) प्रथमपचिकायाः प्रथमाध्यायन प्रथमः खगह: 1 ॐ॥ अग्नि देवाना मवमो विष्णुः परम- तदन्तरेण सर्वा अन्या देवता माग्नावैशावं पुरो- काशं निर्वपन्ति दीक्षीय मेकादशकपालं सर्वाभ्य वनं तहेवताम्यो ऽनन्तरायं निर्धपत्यग्निवे सर्वा विता विष्णुः सर्वा . देवा एते वै यज्ञस्यान्त्ये सन्चौ यदग्निच विष्णुश्च तद्यदाग्नावैष्णवं पुरोकाश विपन्वन्तत एव तद्देवाननुवन्ति तदाहुर्यदेकादश- कपालः पुरोळाशो हावग्नाविष्णू कैनयोस्तव कृप्तिः विभक्तिरित्यष्टाकपाल आग्नेयो ऽष्टाक्षरा वै नायवी गायत्र मग्नेश्छन्दखिकपालो वैष्णावविहीद विष्णुर्यक्रमत सैनयोस्ता कतिः सा विभक्ति ते चई निर्वपत यो ऽप्रतिष्ठितो मन्येतास्यां वाव स न प्रतितिष्ठति यो न प्रतितिष्ठति तद्यवृतं तत् लिये सपी के तगडलास्ते सप्तन्मिथुन मिथुनेनैवेनं तत् बया अभिः प्रजनयति प्रजाले प्रजायते प्रनया !

·॥ १ ॥ पएमिर्च एवं बहारमधीमावासीयों दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत घामावास्येन वा विषेष्ठा पौर्णमासेन वा तस्मिनव विवि तस्मिन् बहिर्षि दीक्षेतैषो एका दीक्षा सनदश सामिधेनौ रनुयात सप्तदशो वै प्रजापतिहादश मासाः पञ्चर्तवो हेमन्त- शिशिरयोः समासन तावानसंवत्सरः संवत्सरः प्रजा- पतिः प्रजापत्यायतनाभिरेवामी राम्रोति य एवं वेद अतस्ता मिष्टि विधातुं तद्देवतारूप मग्निं विष्णुचादौ प्रर्थ- सति- "अग्नि देवाना मवमो विष्णुः परमस्तदन्तरण सर्वा पन्या देवता:"-इति। योऽयम् 'पग्निः पस्ति, सोऽयं देवता- मध्ये पवमः' प्रथमो द्रष्टव्यः। यस्तु 'विष्णुः', सोऽयं 'परमः उत्तमः । 'वै-शद उतार्थे मन्त्र सिविधोतनार्थः। “निर्मुख प्रथमो देवतानो सङ्गताना मुत्तमो विष्णुरासौत्' इति हि मन्त्र पात्रायते । यहा 'वे'-शब्द उपपत्तिपसिध्यर्थः । उपपत्ति- चैवं योजनीया,- यद्यपि देवशब्दः साधारणत्वात् सर्वदेवतावाचौं, तथाप्यच प्रकरणबलादम्निष्टोमानष शस्त्रेषु प्रतीयमानाः प्रधान- देवता विवक्ष्यन्ते । शस्त्राणि च हादय + । तेषान्यशन प्रथमम् ; प्रय मवर्व पानाचवस्थ इक्विी बाया प्रति बचाति (44 + सब चाव्यशास्त्र २, ५.५-र, ममम...--1मालती १.१.४-१०, निवस्य' शख' ११-१५, पानिमारत ... मनापाकशवादीबपि।

·.. ॥ ऐतरेयापन सहिच भूरनियोतिः'-त्यनिराजातः । पानिमारत यस मंतिमम् ; तस्मिन् ‘विणोर्नु कम्' इति विशुरावातः । एव मग्निष्टोमसंस्थायां शस्त्रपाठापेक्ष मने प्राथम्यम्, विष्णोरसमक्ष च। यहा, सर्वासु संस्थासूतान्यायेनाः प्राथम्यं विष्णोरत्तमत्वम् ; पन्तिमसंस्थाया मातोर्यामाख्यायां चयविंशत्स्तोत्रशास्त्रोपेताया मन्तिम स्तोत्र शस्त्र च वैष्णव मिति तदपेक्षया द्रष्टव्यम् । यहा, प्रथमायो दोक्षणोयेष्टावग्निरिज्यते ; अन्तिमाया मुदवसानीयेष्टौ क वैष्णवी पूर्णाहुतिर्वाजसनेयिभिरानाता। सर्वधापि स्तोत- व्यान् यष्टव्यांश्च देवानपेक्ष्याग्ने: प्राथम्यं विष्णोरुत्तमत्वं च युक्तम् । 'तदन्तरण' तयोः प्रथमोत्तमयोरग्नाविष्णोर्मध्ये सात छस्त्रप्रति- पाया:. 'पन्धाः' इन्द्रवायादय: 'सर्वाः' प्रधानदेवता: वर्तन्ते । तस्मात् सर्वदेवताना मुभयतो रक्षकवदवस्थितावनाविषण, प्रास्तावित्यर्थः । सौमिकेषु यष्टव्यास स्तोतव्यास च मम देवताखगाविष्णू प्रमस्य तहेवताका मिष्टि विधत्ते "श्रागावैष्णवं पुरोळाशं निर्व- * पन्ति दौक्षणीय मेकादशकपालम्" इति। अग्निव विष्णुचामा- विण तावुभौ परस्परब्धासक्तो यस्य पुरोडाशका देवता मोऽय मांगावैष्णवः ।। यथोक्तदेवता प्रति हविष्ट् न प्रदेयद्रव्यरूप: पक्का: "भायंडीताज्यं मंसति' --इत्यादि २.५.५। + 'विषीर्नु कं बौयाणि प्रबोचम् (० से १०. १५४, १.) इति वैभवी शंसति -इति १४ । 'भागिमारते शस्त्र वैवान येण सूक्तोन प्रतिपद्यते' इति नि०७. ६. ४ । श्वसागीयट: खाने' ख, म। सर्वाः प्रधानर्दयतामा सभयती"-प्रत्यय का । || सास देवता ति पा० ४.१.२४ । .

·पिपिहा पुरोधाम इत्युची छाखाध्ययनसम्प्रदायेन प्रापितः थकटावसापिसीन विष्कृष्ष मुष्टिचतुष्टयपरिमिताना प्रौद्यौला सूर्पे प्रक्षेपो निर्माण तत्पूर्वको. यागोऽत्र निर्वापेोपसयते; पानावणव पुणे डायमितिसामानाधिकरयेनावगतस्य द्रव्यदेवतासम्बन्धख यांनी मन्तरेणानुपपबलात्;- सति तु यारी सम्बन्ध उपपश्च 'उहिश्य देवता द्रव्यत्यागो यागोऽभिधीयते' इति यागसमास पूर्वाचार्यरुतात्वात् । 'निर्वपन्तीत्वयं शब्दो न वर्तमानार्थः किन्तु विध्यर्थः । सच सकारी 'लिङ्र्थे लेडिति (पा० १. ४.७.) सूत्रेण विध्यर्थों द्रष्टव्यः । एवञ्च सति शाखान्तरण संवादो भवति। तथाच तैत्तिरीया विस्पष्ट विधि मामनन्ति-."पाम्नावैष्णव मैकादशकपाल मिर्वपति दीक्षिष्यमाण: (सं० ५.५.१.४.)"-इति । तषेकप्रयोगापेक्ष भेकवचनम् ; भत्र तु बहुप्रयोगगतं सत्रगत वा यजमानबहुत्व मपेच्य निर्वपन्तीति बहुवचनम् । यहा, शन्दसो वचनव्यत्ययः । सोमयाग प्रहत्तस्य यजमानस्य संखारी दौच- गम् ; तस्य च संस्कारस्य हेतुः कर्मविशेषो 'दोक्षणीया'-शब्द- तस्य व कम्मविशेषस्य वाचकेन शब्देन तत्कसाधन वायः। * पुरीडामपाकाटिमकारस्तु चापसम्बीयत्रीतम्चे (१.११- १५.) पाद्यपत्रीय- सममाष्टमपटखयो: कात्यायनीथयौनमूचे २. ५. ५ च द्रष्टव्यः । “धा मनूपाति कर्मण्येव प्रतिकति मनसफमाप करीति, यायसं वा मन्यते (पाप. श्री. १.९५,४,५)" इति सूवाम्यां पुगेडाशखरूपचाधिगम्यम्। 'पुरोडाशमेव कूर्म भूत्वा सर्पन्नम्' इति । मत प्रा० १.६.२.३। तत्तिरीयाधीय पौरोडाशिक कार्य (२.१.४-८)! + तथाषि--- "यीचा खरयोर्मध्य मेत्य सम्पयते मडवारी कवार:"-इति शमाति. + 'व्यत्ययो बासम्' इति पा० ३.१.८५ ।

·। ऐतरयासमा सुलखते। ततो दोक्षणीयास्ववीसाधर्म पुरोडाश मिति सामानाधिकरस्य मुपपनम् । एकादश कपालेषु संस्कृतः पुडाश: एकादशकपालः तेषु हि पुरोडायः अप्यते ॥ पत्र प्रथमोत्तमयोगग्नाविष्णोः पुरोडाशदेवतात्वे फलितं दर्श- यति-"सर्वाभ्य एवैनं तद्देवताभ्योऽनन्तरायं निर्वपन्ति" इति। 'तत्' तेनानावैष्णवत्वेन तयोरग्नाविष्णोर्मध्यवर्तिनीनां सौमि- कीनां सर्वासां देवताना मुपलक्षितत्वात् 'अनन्तरायं' निरवशेषं काचिदपि देवता अविशिष्टा यथा न भवति तथैनं पुरोडाशं यज- माना: 'निर्वपन्ति' एव। अनेन निर्वापेण सर्वा देवतास्तृप्यन्ती. यथा वैय्याकरणाः प्रत्याहारवाशन्तयोवर्णयोहणेन मध्यपातिनां सर्वेषां वर्णाना ग्रहण मिच्छन्ति । न्यायस्तदीय एवं व्यवझियते--'तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन प्रयत' इति । यथा वा लोके भुनानाना मेकपङ्तावुपविष्टाना माद्यन्तयोः ग्राम योः परितोषेण मध्यवत्तिनः सर्वे परितुष्टा इति निश्चितम्, तथेदन्द्रष्टव्यम् ॥ त्यर्थः । * 'संस्कृतं भक्षाः' इति पा० ४. २, १६ । + एकादशकपालम्थापनप्रकार स्वं वम् --- पूर्व मध्यम सपदधाति, तत: पुरतात ती यम्, मध्यमाद दक्षिणं चतुर्थम्, चतुर्थात् पूर्व मेक स्य कपालवानगल परिशिष्य पानमम्, चतुर्थपञ्चमयोग्तराल धष्ठम्, चतुर्थस्य पधात् सममम्, तस्य पशदष्टमम्, सबैभ्य इतरती भवमदमकादशाभ प्राकमयानि। किञ्च पुगेझाशस्य कूर्माकारीत्या वृत्ताकारला वाचकपालं प्रथविधेश्व तदर्थ कपालचितेरपि पर्था हनाकारत्वम् । कपालानि त छ, पंपायन तथा करणीयानि यथा च कपालचितिक्षेत्र र सम्पूर्यत । तथाचतत् पाणिनीयं मबम - "पादिरन्तम सहता"--इति १. १.७१। "येन विधिलदम्नस्य' -इसि पाणिनीय मूनस्य (१.१.७२.) पतनलिकते महाभाध्य पठिषा परिभाषा, परिभाषिन्दु-शखर च व्याख्याता (८)। प ·नन्दलाविधोरण निवि सम्बन्ध बूयते, तानाम, तलावं तास बसिरियामा तबिध सर्वदेवनान्तर्भाव दर्शयति-"पनि सर्वा देवता विल सर्वा देवताः" इति। पम्मेः सर्वदेवतारूपले श्रुत्वन्तरतिषियोतवार्यो वै-यम्दः । तथाच तैत्तिरीयाः पौरोडाशिक वाडे.. सना- मनन्ति -"ते देवा भनौ तनूः सन्धदधत तमादारमिः सर्वा देवता इति" इति (ते. बा० ३.२.८.१०.)। सौमिऽपि काहे , श्रूयते - "देवासुराः संयत्ता पासन ते देवा विभ्यतो- ऽग्नि प्राविशन् तस्मादाहुरग्निः सर्वा देवता इति" इति (ते. सं० ६. २. २.)। 'विष्लू व्याप्तौ (शु. १३)-इत्यम्यादातो- रुत्पनी विशुशब्दः । व्याप्तिय सर्वजगदुपादानकारणखेन सर्यात्मकत्वादुपपद्यते। पतएव समरन्ति-"भूतानि वितुर्भुव- नानि विष्णुरिति । भर्वदेवतात्मकत्वेनामाविष्ण प्रशस्य प्रकारान्तरेण पुनः प्रशं- मति--"एते वै यज्ञस्थान्ये तन्वी यदनिय विष्णुख तथदाना- वैष्णपुगेळाशविपन्त्यन्तत एव तहेवावृध्रुवन्ति"-इति। अग्निश्च संहिताथा: मधमकांडीय: प्रथमप्रपाठक: समय एपेटिकांड उच्चने, नर्थवास्यामः पारीडाशिक यपि। मानणख हतीयाडीयी बिनीयापाठवारा तस्यैव शेषः । + संहितायाः प्रथमकाखीय रितीवादि प्रपाठकपर्व मोमिकं काहम् । षठकाणं तबारसम् । तथाप्यवान्तरकाखानि भव। तदु महकमयाम्- "परमभति बीपि नदिधिगंजपेयकी। सवा: पक्रियकासंचनवेन्दोरिति धारणा"--वि। तथाच अपर काखम्, ग्रहकालम, दचिणाकाम, तमयविधिकासम्. वाजपेयमनकाम, मान- 'पेयविधिकालम्, सबकायम, नियमनकाम, नियविधिका पति नवकागमक मोमिक बाडम्। * निध..१०.१५.१, १८ । निर...२.१ १२.....। 5817 ·॥ एतरयाम विवेचनयीर्देवसयोर्यत घरीराय मस्ति, 'एते उभी 'तन्वी' वास्यान्ये चोमयागसादावन्ने च वर्तमान । बाद्या चाक्या वैति विवक्षायां भकशेषेणारति भवति ; यथा माता च पिता त्या पितरावित्वेकशेषः, तहत् । भान्सवर्तिवं चाग्नि देवाना मवम इत्यत्रैवोपपादितम् ( १३ पृ.) । 'तत्' तथा सत्या- पन्तवतिले सति तादृशदेवताक 'पुरोडा निर्वपन्ति'- इति 'यद्' अस्ति, 'तत्' यथोक्तनिर्वाण अन्ततः' यागस्यादावन्त च 'देवान्' सर्वान् 'ऋध्रुवन्त्येवं' परिचरन्त्येव । त मैतं सार्थवाद दौक्षणीवेष्टि- विधि तैत्तिरीया अपि विस्पष्ट मामनन्ति--- "आग्नावष्णव भका- दशकपाल निर्वपति दीक्षिष्यमाणोऽग्निः मर्वा देवता विष्णुर्यज्ञी देवताश्चैव याचारभते ऽनिरवमी देवतानां विष्णुः परमो यदाना- वैष्णव मकादशकपालं निर्वपति देवता एवोभयतः परिराय यज- मानो ऽवरन्ध” इति ( सं० ५. ५. १.)। इदानीं यथोक्त विधौ ब्रह्मवादिचोद मुजावयति--"तदा- दुर्यदेकादशकपाल: पुराळाशो हावमाविण कैनयोस्तव कृप्तिः का विभतिरिति”-इति । 'तत्' तब कपालसङ्कयायां ब्रह्मवादिनः 'पाहुः' चोदयन्ति । एकादशसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः एक भेव द्रव्यम्, तस्य भोकारी 'ही' देवी। अनयोः हयोः सम- प्रधानत्वेन विषमांशस्यायुक्तत्वात् 'तत्र' द्रव्ये 'का तृप्तिः' विभाग- कल्पनानिमित्तं किं स्यात् ? 'का विभक्तिः' निमित्तविशेषा- भाव नैमित्तिको विभागविशेषः कथं घटेत ? 'इति-शब्द- बोबसमात्यर्थः । मधवादिष्वेव मध्ये अभिज्ञानां चोवपरिहार मुद्भावयति-- पष्टोकपाल पानेयो ऽष्टाचरा वे गायत्री गायत्र मन्द- ·॥ सिमपासो जवनिही विवासन नियो सा विभक्तिः" इति। पटसुवापाखाना रोडायनामो सम्बन्धी। सच सम्बन्धः इन्दोदारा द्रष्टव्यः ।..नावमा छन्दोऽग्ने : सम्बन्धि; तयोरनिगायचयो प्रवापतिमुखजन्यत्व- साम्यात् । एतच मुखजन्यत्वं तैत्तिरीयाः सप्तमकाण्डे (सं० १.१. ४.) पठन्ति --"प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति स मुखतखिहतं निरमिमोत त मग्निदेवताम्वसृजत गायबीच्कुन्दः"-ति। तस्वाब मायनयाः पादाक्षरेष्वष्टवं संख्या दृश्यते। सोऽयं यथोलापुरोडाश- भागस्याग्ने सम्बन्धः। त्रिषु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशभागी विणोः सम्बन्धी। 'हि' यस्मात् कारणाविष्णुरिदं सर्व जगत् 'विद्यक्रमत' विराहसन खकौयपादविक्षेपण व्याप्तवान् । तथा च मन्त्र पाम्नायते---"इदं विष्णुर्विचक्रमे बेधा निदधे पदम्"- इति ( ऋ० सं० १. २२. १७.), "बीणि पदा विचक्रमे विष्णु- ोपा अदाभ्य:'-इति ( १८) च । 'सा' यथोता पटसंख्या त्रिसंख्या च 'एनयोः देवयोः 'तत्र' पुरोडाशे 'कतिः' विभाग- कल्पनाहेतुः। तदनुसार 'विभक्तिः तादृशो विभागो प्रव- गन्तव्यः॥ इत्यं सार्थवादेन विधिवाक्येन दौक्षणीयेष्टिं विधाय तस्या मेवेष्टौ प्रतिष्ठाकामस्य पुरोडाश मपोद्य द्रव्यान्तरं विधत्ते-"ते चर निर्वपेत यो ऽप्रतिछितो मन्येत" इति । पुत्रादि-प्रजया गवादि-पशुभिय रहितत्व मप्रतिष्ठितवं तादृशोऽह मिति मन्य- मान: यजमान: प्रतिष्ठा) हतेन तण्डुलेवर निष्पादयेत् । अप्रतिष्ठितस्यात्यन्तिकं दोषत्वं दर्शयति-"मस्या वाव स न प्रतितिष्ठति यो न प्रतितिष्ठति" इति। 'यः' यजमान: प्रजा- ·॥ ऐतरवास पहपया प्रतिच्या वर्जितः, ' सपना वाव बनाया मम्वतस्या भूमी 'न प्रतितिष्ठति' बाथी न भवति । तस्मादप्रतिष्ठा परि- दर्तव्येत्यर्थः । तचरुणा तत्परिहारं दर्शयति-"तयवृतं तत् स्त्रियै पयो ये तण्डुलास्त पुंसस्तमिथुनं मिथुनेनैवैनं तत्प्रजया पशुभिः प्रज- नयति प्रजात्ये'-इति। तत्' तत्र तपके चरौ 'यद' 'तम् पस्ति, 'तत्' 'स्त्रियै पयः' स्त्रियाः शोणितम् । द्रवत्वसाम्येन पयः शब्दः शोणित मुपलक्ष्यति । विलीनस्य तस्य ईषद्रतात्व- साम्येन योषितीज मुपचर्यते। चगै 'ये तण्डुला:' सन्ति, 'ते' 'पुंसः' रेतः इति शेषः। खेतख' त्वत्र साम्यम् । तद्' इत- तण्डुलोभयामकं चर द्रव्य मिथुनसदृशम् । 'तत् तस्मात् कारणात् मिथुनरूपेणैव चरुद्रव्येणेव 'एन' यजमानं प्रवादि-प्रजया गवादि-पशुभिः च 'प्रजनयति' प्रवर्धयति । तस्मादिदं चम- द्रव्य 'प्रजात्यै' प्रजननाय प्रतिष्ठारूपाय सम्पद्यत इत्यर्थः । चरीः प्रतिष्ठाहेतुत्ववेदन प्रशंसति-"प्रजायते प्रजया पशु- भिर्य एवं वेद" इति । तावेतौ पुरोडाशचरुपक्षावापस्तम्बेन दर्शितो-“दीक्षणीयायास्तन्त्रम् प्रक्रमयत्याग्नावैष्णव मेकादश- कपालं निर्वपत्यानावैष्णवं वा घते च पुरोडाशो ब्रह्मवर्चस- कामस्थ घृते चरुः प्रजाकामस्य पशकामस्य वादित्य ने पर द्वितीयं प्रजाकाम-पशुकामस्यैके समामनन्ति" इति श्री. १०.४.१-४.)। “षष्टार्थे चतुर्थीति वाच्यम्" इति पा. २. १. १२. पा० १.। प्रतिष्ठन्यादिपाठी नासिख-गयीः ।

·प्रवमयपिका २६ डखाया दीपपीयेष्टे: काल विधी पारवयत्री वा एक पारबदेवतो यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत घामावास्येन पाय- पेष्ट्वा पौर्णमासेन वा तमिवेव हविषि तस्मिन् बर्हिषि दोपतषी एका दोषा" इति । 'य:' पुमान् ‘दर्शपूर्णमासाभ्यां यनते' तेन सर्वोऽपि यः प्रारब्धः ; सर्वस्य तदपेक्षत्वात्। सोमयागस्य दर्श- पूर्णमासविकतित्वाभावेऽप्यगादीनां दीक्षणीया-प्रायणीयादीनाम् पष्टीनां तद्विततत्वात् अस्ति तदपेक्षा । पमिहोबस्य तदङ्गाना च मनिरपेक्षत्वेऽप्याहवनीयाद्यग्निसापेक्षत्वादम्बीना च पवमाने- ष्टिसाध्यत्वादिष्टोना दर्शपूर्णमासविकृतिवादस्ति परम्परया तद- पेक्षा। अतस्तदनुष्ठानेन सर्वस्यापि यज्ञस्य प्रारम्भः सिध्यति । यद्यपि यत्रारम्भेणैव तदीयदेवतानां पूजयितु मारमः सिह एव, तथापि प्राधान्यख्यापनार्थ मारब्धदेवत इति पुनर्देवताभिधानम् । यम्माद दर्शपूर्णमामयाजिना सर्वोऽपि यन्न प्रारब्धप्रायः, अतएव देवतानां पूजा प्रारब्धप्राया। तस्मादारब्धस्य सोमयागस्यानुष्ठेय-' वाद दर्शपूर्णमामानुष्ठानादूर्व 'दीक्षेत' दीक्षणोयेष्टि कुर्यात् । अमावास्याकाले कर्तव्य हविरामावास्यम् , तहत् पौर्णमासञ्च। हविः-शब्दोऽत्र यज्ञ मुपलक्षयति । वा-शब्दी समुच्चयार्थौ । प्रमा- वास्यादिसम्बन्धिना पौर्णमासीसम्बन्धिना च यजेमष्टा दीक्षेत । उतार्थ एव तस्मिन्नित्यादिना प्रपञ्चाते। हविः-शब्दवत् बर्मि:- शब्दोऽपि यज्ञोपलक्षकः। समिवामावास्यास्ये इविषि यन्त्रे, तस्मिन् पौर्णमासाख्ये बर्हिषि यजे, अनुष्ठिते सति पथादेव दोघेत। तदाह पाखलायन:-'दर्थपूर्णमासाभ्या मिवेष्टिपशु- चातुर्मास्त्ररथ सोमन-इति ( ४.१.१); यजेतेति शेषः । इष्टि- 'पिलातुमचवेभ्योऽए-दनि पा० ४.१.१६ ।

·॥ ऐतरेयनामयम्॥ रापयर्षष्टिः । पानिरूढ़पशुबन्धः + पापस्तम्बोऽप्याह- "थ दर्शपूर्णमासावारभते ताभ्यां संवसर मिष्ट्वा सोमेन पहना वा यजत" इति (श्री० ५.२३. २.) । एतच्छदादुत्तर उकारोऽपिशब्दपर्यायः; एषाप्येका दीक्षा। एव मुक्तो सत्यन्यापि काचिद्दोक्षास्तीति सूचितं भवति । अतएव आश्वलायन इष्टि- पूर्वत्व सोमपूर्वत्वं चेतुाभी पक्षावुदाजहार-"अर्ध्व दर्शपूर्ण- मामाभ्यां यथोपयत्येक प्रागपि सोमेनके"-इति (४. १. २.)। उपपत्तिः यादिसम्पत्तिम्ता मनतिक्रम्येति यथोपपत्तिः । दर्श- पूर्णमासाभ्या मूर्ध्व द्रव्यादिसम्पत्तौ सत्यां सोमन यतेति केषां चिमतम् ; नाभ्यां प्रागपि सम्पत्ती सोमयाग इत्यपरेषां मतम् । तैत्तिरीयाश्चेष्टिपूर्वव मभिप्रेत्य वसन्तादिकाल विशेषष्वाधान माम्नाय पुनः सोमपूर्व व मभिप्रेत्य कालनियम मन्ती गणाधान मामनन्ति ---"अथो ग्खलु यदेवनं यन्न उपनमेत् अथादधीत सैवास्थEि:-इति ( ब्रा० १.१.२.८.)। आपस्तम्बोऽपौद मेव सोमाधान मभिप्रेत्य वसन्तादिकालविशेषप्रतीक्षां वारयति---' नतूं सूर्येन नक्षत्रम्' इति (ौ० ५. ३.२१.) । तस्मात् पक्षद्दयम् ॥ . "भाग्रयण मंन्द्राग्न अग्रपाकस्य श्रीहीणा यवानां च” कान्या. श्री. ४.६.११ "याय यशं बौहिश्यामाकयवानाम्" आश्व. श्री. २.१.१। “य आहितानिराग्रयणेना- निशा नवान्न पापीयान यस्य का प्रायविधि:" ऐ.प्रा. ७.२.८ । "पाययथा यजन".... इतिच भरा. बा.२.४.३.१। + काल्या. श्री. षष्टाध्यायी ट्रगः। ते० प्रा० २. २. २.३ ३.६.३। 1 कात्यायनोऽप्याह-"दर्श पूर्णमामाभ्या मिष्टाऽन्येन यजतति श्रुने:"-इति ७.१.१। $ “अथ नक्षत्राणि ; निकास ब्राह्मण बादधीत ०-० वसन्ता ब्रामणस्य . सीमन यामागे मर्नु मूर्दैव नक्षत्रम्-इति तब पाठः । 'न सूत्-नाट्रियेत'-इति मट्टीका रानी। “सोमम यशामाणी न पचनक्षत्रम् --इति पाय यो२.१.१५॥ -० ·- ॥ प्रथम पोदकामाता पञ्चदयसंस्था मयवदित स्यान्तर विवर "सप्तदश सामिधेनोरनुबूयात्' इति । 'प्रपो वाजा अभिया त्याचा (ते. ब्रा० ३. ५. २.१-१२.) एकादयसंख्यावा: - यो वह्निसमिन्धनहेतुत्वासामिधन्य इत्युचन्ते । तासु "वि: प्रबमा मन्वाह बिरुत्तमाम् (ते. सं० २. ५. ७. १.)"-इतिवच- नात् ताः पञ्चदश सम्पद्यन्ते । प्रलसावेव विहितासु पक्ष दशवृक्षु चोदक प्राप्तासु ये समिध्यमान-ससिद्धवत्यौ हे ची , तयोर्मध्ये धाय्याभिधेये ऋचौ प्रक्षेप्तव्य ।। तथाच पाखलायन:- 'दोक्षगोयाया धाय्य विराजी ( ४. २. १.)-इति । तब 'पुथु- पाजा अमर्त्यः ( सं० ३. २७. ५.)-इत्येका, 'तं सबाधो यतसुचः ( सं० ३. २७. ६.)' इति द्वितीया। एतच्च प्रयोगसङ्कहकारणो- ++ . तथाहि पहली पञ्चदश सामिधेनौरवाह' इति ने० सं० २.५.८.२.। यद्यपि मूल हादश पठितास्तथाप्यन्नयी: पुरुषभेदेन विकल्पितत्वात् एकादव । पा० ४.३.१२०, वा०६। 'ममि सामिधेनौभि ता तमामामिन्धी माम'. शन. श्री. १.२.५.१ । तासा सुत्पत्तिखेव मानायत--."धर्वा एता निर्मिना मामिल." डालते. मं. १.५.७.५। भित्र भ्य षिभ्यः प्रथमितामा: मामिधः.. न च तप भाष्य मायणः । ६ माम यमाना ऋक् । ते. बा० ३. ५. २.) नवमसानिधनौ---ऋ० सं० ३. २७. ४ ; ममित्रवती ऋक् त (ते० प्रा० १.३. ५. २.) दशममामिनी--- ० सं०५. २८.५। तथा मानायन: Kथ सामिधेन्यः -रत्युपकन्या--'ममिध्यमामी अवर समिती पनि पातेति -इनि श्री. १. २.७ । मामिधन्ध मच एकादर्शक ! तास प्रथमम्या अग्निमायाच चिनि:पाठन पयदशमच्या पुरणीया भति । सप्तदशममाया: पूरणीयत्वं तु पृधुपामेव्याचपरगं यस्य वाम प्रक्षेपोऽपि विधीयते । एव मेकविंशतिर्य सम्पादनीय षचा मां पचपनीयता विहिता । ताः प्रक्षेप- पीयन एव धाय्या उच्चन (ऐ० प्रा० १.१.७.)। नब धाग्थयोर्धाय्याना वा पचपन्न समिध्यमान-समिसवयीमध्ये एव भवति । तेच ऋचौ सामिधनी दशमाकादश्यो।

·ऐतीयवासचम्। दासतम्-'पय दौरखीयायां धाये भवतः भोषिकेशस्तमीमही प्रथुपाजास्त सबाध:'-इति। "अग्नये समिहमानायानुबहि (मत० ब्राः १. ३. ५. २.)"-इत्येव मध्वर्युशा प्रेषितो होता * सामिधेनीः सप्तदश अनुबूयात् । ता मेता संख्यां प्रशंमति-"सप्तदशो वै प्रजापतिर्दादश मासाः पञ्चतवो हेमन्त शिशिरयोः समासेन तावान्त्संवत्सरः संवारः प्रजापतिः इति । सप्तदश चावयवा यस्य प्रजापते: मोऽयं सप्तदशः। तस्बिर्थे वैशब्दोताप्रसिबिदिशेत्यादिना स्पष्टोक्रियते। चैत्राद्या मासा द्वादश प्रसिचाः। यद्यपि 'षड्डा ऋतव:'--इति (३. १. ६.) श्रुत्यन्तरालोकप्रसिदेश्च वसन्तायाः पटसंख्याकाः, तथापि शीतलसाम्येन हेमन्त शिशिरावेकौशल्य पञ्चसंख्योचते। हादशभिर्मासैस्तमेलनात्मकपञ्चभिः ऋतुभिश्च यावान् कालो भवति, तावान् काल: संवकार इत्युच्यते । संवत्सरः, तत्सदृचितवर्षादिनिष्पादनेन प्रजानां पालकखात् प्रजापतिः । तदीयत्वेन सप्तदशसंख्या प्रशस्तेत्यर्थः । समदशसंख्यावेदन प्रशंसति- "प्रजापत्यायतनाभिरेवाभी रानोति य एवं वेद" इति । संवसरात्मकः प्रजापतिः पायतन माश्रयो यासां सामिधेनौनां प्रजापत्यायतनाः; तदीयसहयोपेतवात् तदायतनखम् । तादृशोभिः सामिधेनौभिः वेदिता 'रानोति' सम्मो भवति ; मति वेदने तदनुष्टानप्रहत्तेः फलप्राप्ति रुपपद्यते। . • "पपये समिध्यमानायानुहौति समपति" इति भाप श्री. १. १२, १। 'होनेति शिवः' इति, 'हीताकार: शापितव्यः' इति च नहीका। 'बहिषाश्रीषड्वौषडावहाना माद:-इबिच पा.८.२,११ ·"मबममा पण मीमांसोदाक्रियते। पचमध्धिाय चिन्तितम् (जै. • सू०५-८. अधि. ३.) "दादौष्ठा सोमयागः क्रमोऽयं नियतो नवा। उतराद्यो न सोमस्याधानानन्तरतावृतः । 'दर्शपूर्णमासाविष्टा सोमेन यजेत'-इति (ले० म० २. ५.१.) ना-प्रत्ययेनावगम्यमानः क्रमो नियतः ? रति कोवम् ; 'सोमेन यस्यमाणोऽग्नौनादधीत'-प्रत्याधानानन्तरताया पपि श्रवणात् । तस्मादिष्टिसोमयोः पौर्वापर्यं न नियतम् ॥” इति । "विप्र स्य मोमपूर्वत्वं नियतं वा न वाग्रिमः । उत्कर्षतो मैव मग्नीषोमीयस्यैव तच्छुतः । इष्टिपूर्वल सोमपूर्वख च विकस्थितम्-इति यदुनाम, तत्र नागस्य सोमपूर्ववं नियतम् । कुतः ? उत्कर्षत्रवणात्। पानेयो वै ब्राह्मणो देवतया सोममेवाऽऽग्नीषोमीयो भवति, यदेवादः पौर्णमासं इविस्तयनुनिर्यपत्तई स उभयदेवतो भवति'--इति ( ० सं० ५. ५. १.)। पस्याय मर्थः । पतर्मुखादग्निभाणशेताभावुत्पनी (ते. स. ७.१.२.४.), ततो ब्राह्मणस्याग्निरेक एव देवतेस्थाम्नेय एव प्राणो न तु सौम्यः; सोमस्य तदेवतात्वाभावात् । यहा स बामण: सोमेन यजेत,- सदा सोमोऽप्यस्य देवतेत्यग्नीषोमीयो भवति तस्याग्नीषोमो- यस्थ ब्राह्मणस्थानुरूपं पौर्णमास मग्नीषोमौयपुरोडामरूप विः मोमादूई मनुनिर्वपत्, तदा स बामणो देवताहयसम्बन्धी भव- यद्यप्यत्र कर्मान्तर विधिद विधीयत इति कथित प्रजा- मोति। 'य: मोमिन यशामागोऽभौनादधीत, न, म प्रतीक्षेत्र नम'-ति तापूर्णपाठः ।

·4
२१
॥ एतीयमापन
मन्यत, तथापि पौर्णमास इपिरिति विजष्टप्रवामिधानाच
वर्मान्तरं किं तु दर्शपूर्णमासयोः सोमादूर्ध्व मुखर्षः। समाद
विप्रस्य सोमपूर्वल मेव नियत मिति प्राः ब्रूमः ;- नाव
दर्शशब्दः पूर्णमासशब्दो वा कविद्यागवाची धूयते, पौर्णमास
मित्येतत् तषितान्त इविविशेषणवेनोपन्यखते, तब इवि-
रनीषोमीयपुरोडाशरूप मिति देवताइयेन संस्तवादवगम्यते ।
तस्मादेकस्यैव हविष उत्कर्षः; न तु कायोर्दर्शपूर्णमासयोः ।
तथा सति ब्रामणस्यैकसिनेवाग्नीषोमीयपुरोडाशसोमपूर्वव.
नियमः।
इतरत्र क्षत्रियवैश्ययोरिवास्थापौष्टिपूर्वखसोमपूर्वत्वं
विकल्पते।"-इति च ।
बतीयाध्यायस्य षष्ठे पाद चिन्तितम् (जै० सू०८. पधि०२.)-
"सामिधनीः सप्तदश प्रकृती विशातावुत ।
पूर्ववत् प्रक्षती पाञ्चदश्येनैतहिकल्पते ।
विकती साप्तदश्य स्यात् प्रकृती प्रक्रियावलात् ।
पापदण्याविरुषत्वादाकाशाया निहत्तता।
अनारभ्यश्रूयते-'मतदश सामिधेनौरनुब्रूयात् (१३ पृ.
४५.)-इति। 'प्र वो वाजा:'--इत्याद्या अग्निसमिन्धनार्था ऋचः
सामिग्यः (ते. ब्रा० ३. ५.२.१-१२)। सासां सासदश्य
पूर्वाणयेन प्रजातिगतम् । यदि प्रक्षती 'पञ्चदश सामिधेनौ
रजाई-ति (ले० स० २. ५.८.२.) विधिः स्वात, सर्डि
• 'सन्धिवेलावृतमधयेभ्योऽपति पा० ४.१.१९ । पौर्यमा विरिद भेषां मयि'.
पनि मुटम् ० प्रा० १.७.४.४. ।
+ बनारथः ख. ग।

·- पापसातदमा विवयाना मिति प्रा बूम-विश्वामित्र सामदर्थ निषिशते ; प्रक्षती पापदभावपाया सामिपीला सध्याकाहाया पभावात् । न पाचदम्बसामदसावीः बलत्वादवरोधाभाव रति शनीयम् ; पाश्चदशे अकरान- अहवाधिकत्वात् । तस्मात् भिवविन्दावरकस्यादिवितातो मास- दश्य भवतिष्ठते । न धान पूर्वन्यायोऽस्ति; सासदश्वास चोदकमायभावेन पुनर्विधाने दोषाभावात् ॥"-ति । तसेवाग्यविध मपि (जे. ९०१०. पधि. ३.)- "साप्तदश्य त वैखस्य विकती प्रमतावुन । पूर्ववच न गोचो नित्यनैमित्तिकोलितः । गोदोहनेन प्रणयेकामौत्वन्धदुदाहरन् । भाष्यकारस्तदण्यस्व न्यायस्याब समत्वतः। 'सप्तदशानुबूयाद वैश्यस्य (ते. स. २. ५. १.२.)-इति स्थित वैश्यनिमितिकं साप्तदश्य पूर्वन्यायेन विक्षतिगत मिति चेत् मैवम् ; नैमित्तिकमानेन वचनेन प्रजातिगतस्य नित्यस्य पाञ्चदम्यस्य वैश्यव्यतिरिताविषयतया सोचनीयत्वात् । नित्यं सामान्यरूप- तया सावकागवेन दुर्दलम् ; नैमित्तिक त विशेषरूपख मिरवकाश- खाभ्यां प्रबलम् ; भस्माद वैवानिमित्त सासदश्य प्रतावव- निष्ठते। पत्र भाष्यकारी+बदाजहार--'चमसेनापः प्रणयहोदो- • मिविन्दर: वाममय भूयते । शत० प्रा० ११.४.१. २०। सामा. श्री. १. ०.१। काबा श्री. ५. १२.१। सभरवलन्तु इपियंचविशेषः। मीपि वाजमवे. यो एन। शत. १.१.४.....१.४॥ । मीमांसाभाषकार:परसामी।..पा.१.सू.। ,

·ऐशवाय
अमिन पाएकाम-इति। सब प्रावधमनावाचवाहोदोहन
विक्षताविति पूर्वपक्षः । कामनानिमित्तकैन गोदोहन निलस्य
चमस निकामविषयतया सहोचनीयत्वात् प्रतावेव गोदोहन
मिति राधान्तः॥".--- इति ।
समाध्यायस्याष्टमपाद चिन्तितम् (जै० सू०१७-१८. पधि ५.)
"सामिधेनौसाप्तदश्य ध्याटावपूर्वगौः ।
संहतिर्वोपकारस्य कृप्तायस्वाज्यभागवत् ।
सामिधनीचोदकाताः साप्तदश्यन्तु वैमृधे ।.
पुनर्वाक्येन संहार्य मनारभ्योतिचिोदितम् ।
पनारम्य किलिदानायते--सप्तदश सामिधेनौरनुयात्
(१३५० ४ पं.)-इति । तथा वैधे #, अध्वरकलायो, पशी,
चातुर्मास्येषु, मित्रविन्दायाम, प्राधणेष्टयादौ च पुनः साप्तदश्य
विहितम् । यद्यम्यनारभ्याधीताना 'प्रचतिगामित्वं . न्याय्यम्,
नापि श्रुतेन पाचदश्येनावकहलाद विकृतिवेव निविशते ! तया
सति धादिषु विकतिष्पनारम्यवादप्राप्ताः समदश सामिभेन्स:
प्राकरणिकेन विधिना पुनविधीयमाना गृहमधीयांच्यभागवत
कृप्तोपकारत्वेनेतिकर्तव्यताकाको पूरयन्त्यशोदकं लापयन्यो
बैभधादरपूर्वकर्मता गमयन्ति ; साप्तदश्यखनारम्यवादमास मन्
बत इति प्राम बूमः; वैधादिषु सामिधेन्य भाज्यभागवत् न
विधीयन्ते, किन्तु चोदकमाता अनूध साप्तदश्य विधीयते ; तह
सातदश्य वैधादिप्रकरणेष्वान्नातैर्विधिभिः कासुचिदेव विकतिष
प्रासम्, पनारम्यवादेन तु सर्वासु विकृतिषु ; तवानारभ्यवादी
वैटि:० सं० २. ५..२.४।
मन.मा.१५.२.५

·विलम्बते । प्रथम विधेयख वातदम बोषः, तसम्बन्धाधयानुपपया ऋतुप्रवेश परिकला पाचदम्बपराहतत्वेन विशतिषु सर्वासु निबंध: विलम्बः । प्राकरणिकर्विधिभिः सामिनीसम्बन्ध एव बीपनाया। विक्षती तविशेषे च प्रवेशो न कल्पनीयः ; यक्षप्रकरणे पाठिमेव ससिः। तत्र मासदश्य स्व वैमधादिविवातिविशेषसम्बन्चे सहसा प्रतिपने सति तविरोधात्, सर्वप्रकतिसम्बन्धी न काल्पयित शक्यः । पनारभ्यवादस्त चोदकप्राप्तस्य पाचदशास्य बाधकः। सर्वथापि चतुर्धाकरणषदुपसंहारो म त्वान्यभागवदपूर्व कम है" ..--इति ॥ १॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश एतस्यब्राह्मणस्य प्रेथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ पथ द्वितीयः खण्डः। यज्ञो वै दवेभ्य उदकामत् तमिष्टिभिः भैष मैच्छ, यदिष्टिभिः प्रेप मैच्छस्तदिष्टौना मिष्टित्वं'त मन्व- विन्दन्ननुवित्तयन्नी रानोति य एवं वेदातयो वै मामैता यदाहुतय एताभिवे देवान् यजमानो यति तदाहुतौना माहूतित्व मूतयः खलु वैता नाम याभि- दवा यजमानस्य हव मायन्ति ये वै पन्थानी या क्षुत- यस्ता वा ऊतयस्त उ, एवैतत् खर्गयाणा यजमानस्य भवन्ति तदाहुर्यदन्यो बुहोत्यय योऽनु चाह यजति च ·ANNE कपात तत्वाचवत इति याव स त बा- भाजनं देवता पम् मावहामु मावहत्यावाश्यति तदेव होतुझेटत्वं होता भवति होते त्येन मा चक्षते य एवं वेद ॥२॥ दोषौयेष्टि निरूप्य सम्प्रशंसार्थ मिष्टिशब्दनिर्वचनं दर्श- यति-“यत्रो वे देवेभ्य उदकामत् त मिष्टिभिः प्रेष मैक्छन् यदिष्टिभिः प्रैष मैच्छंतदिष्टीना मिष्टिवंत मन्बविन्दन्" इति। ज्योतिष्टोमाभिमानी यजपुरुषः, केनापि निमित्तेनापरतो 'देवेभ्यः' पपक्रान्तवान् । 'त' गज दीक्षणीया-प्रायणीयादिभिः 'इष्टिभिः' 'प्रेषम्' भन्बेष्टुम् 'ऐकम्' इच्छन्ति । यन्त्र माभि- रिच्छन्तीतीष्टिशब्दस्य व्युत्पत्तिः। यजतिधातोरिष्टिशब्दः सर्वत्र प्रसिदः *; अब विच्छतिधातोरिति विशेष: + । अन्विष्य 'त' यत्र मनुक्रमेण लब्धवन्तः । तवाभवेदनं प्रशंसति--"अनुवित्तयज्ञो रानोति य एवं बेद" इति। वेदिता सदनुष्ठानेन लब्धयनः फलेन समृद्धी भवति ॥ पुनरपि दौक्षणीयादीष्टिप्रशंसाथै ताखिष्टिषु विद्यमानाना माहुतीनां वाचक शब्द निर्वकि-"पाहूतयो वै नामैता यदा- इतय एताभिर्वे देवान् यजमानो यति तदाहुतीनामाहुतित्वम्" -इति। पाहुतय इताकारेण इखेन, पाहूतय इत्येवं दौर्धेश युक्त द्रष्टव्यम् । इयत्याभिरिति सव्युत्पत्तिः । शुहोतिधातो- "श्रुयजोषितम्मः करणे"--इति पा. १. ५.८७. वा० । पम०२. ४. ४१ । + 'म इषेषपचनविदबीरा उदा:-वि पा.१.३.२५।

·" PealNew पवनायका पूर्व प्रतिः विशेष: " पष्टौराहतोच. मिलिला प्रकारामार सति खलु वैता नाम याभिर्देवा यजमानसमायन्तिये या सुतयस्ता वा अतया से एपेतत् खर्गयांग यजमान भवन्ति" इति । इयन्ते देवा पनिषिति पयोमोमकानः। 'याभिः' इष्टिभिस्तवस्याभिराहुतिभिश्च निमिसभूताभिः 'देवा: 'यजमानस' या मागच्छन्ति, 'ता:' एय पातयब 'तयः -इत्येतत् 'नाम' प्रतिपयन । 'सबु'-गब्दो 'क'-अदब प्रसि- ध्वर्यः । पवन्ति रचन्तीत्ववर्धातोरुतिशब्द: प्रसिका; 'पावन्ति पागन्ति याभिरित्यापूर्वस्वायतिधातोर्वा वर्गविकारशीति यहा, तस्मादेव धातोः स्वर्गप्रापकत्वाभिप्रायेणीति- शादी व्युत्पाद्यते । 'ये' केषित् 'पन्यानः' इष्टिरूपाः वर्गख प्रौढमार्गा: सन्ति, 'या:' च 'चुतयः' सन्मार्गावयवरूपा पाहुतयः मन्ति , माद्विविधाः 'ऊतयः' इताच्यन्त । 'त एव एतत् त एघेते विविधा अपि मार्गाः 'यजमानस्य' 'खयाणाः खर्ग- प्रापका: 'भवन्ति। पुनरपीष्टिप्रशंसायं तदङ्गभूतयोर्याज्यानुवाक्थयोर्वशरि प्रयुज्य- मान होडशब्द निर्व ब्रह्मवादिना प्रत्र मवतारयति- "तदाहुयंदन्यो जुहोत्यथ योऽनु चाह यजति च कमात् है होतेत्वाचन इति" इति। 'तत्' ताखिष्टिषु किरिधीयम् • विधानि चानुपमर्मस्पति वन्यम्'-इति पा०५.१, १२५. वा..। उचा. २.१४। 'वृहीतवानाम:'-ति निक..४.१। + "शातव्यः'-बात, "डीतारानारम" इति निव०४.४५.. 1 'अतिः' विष० ५.१.१५; 'अतिरपना पनि निक० ५.१.१।

·॥ ऐतरेयछम् 'पा:;- 'यद' यस्मात् कारणात्, होतः 'अन्यः' पर्युः 'जुहोति', तस्मात् तत्कारणात् तदातुनिष्यत्रो होशब्दस्तखा- ध्वर्योः युक्तः; याज्ञिकास त मध्वर्यु होतेति नाचक्षते ; 'अश' 'यः' पुमान् 'मनु चाह' पुरोऽमुवाक्यां चानुबूते, 'यजति च' याज्याञ्च पठति, 'तं' पुमांसम् 'अनुवक्ता'-इति 'यष्टा". छाने चानभिधाय 'कस्मात्' कारणात् 'होता-इत्याचक्षते' ? 'इति'- शब्दः प्रश्नसमात्यर्थः । अभिज्ञाना मभिप्रेतं प्रश्नस्योत्तरं दर्शयति-“यहाव म तत्र यथाभाजनं देवता अमु मावहामु मावहेत्यायाइयति तदेव होतु- होटव होता भवति-इति । 'यहाव' यस्मादेव कारणाद्याज्यानु- वाक्ययोर्वशा 'सः' पुमान् 'तत्र' यागे 'यथाभाजन' यथास्थानं भर्वाः 'देवता:' 'आवाहयति',----'अमुम्' अग्निम् 'प्रावह', 'अमुं' सोमम् 'पावह' 'इति' * ; 'देव' तम्मादेव कारणाद्यानिकासिस्थ होगुस्तबाम सम्पन्नम्। अत्र यन्तस्य वहधातोश्छान्दस्या प्रक्रिया निष्पत्ति: ; न तु जुहोतिधाताः । तमाचोमकर्तृवानावेऽप्या- वाहयित्वसनावात् 'होटत्वम्' उपपत्रम् ;--'इति अयं याज्यानु- धाकायोर्वतापि होता' भवत्येव । होटलवेदन प्रशंसति-"होवत्येन माचक्षते य एवं वेद- इति । याज्ञिकाः 'एवं' वेदितार होतारं मुख्यो ‘होता' इति' कथयन्ति ; हौत्र कम्मणि कुशला भवतीत्यर्थः ॥२॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्राहाणस्य प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ "अग्रिमप्रभाव । सोम मावदा पनि मावर".-इत्यादयः ते. मा.३.५. १.५। + 'तख पर्थम्। पर महिषधादिभ्यः' इति गा० ४.४.४७, ४८ ।

·। प्रथमपधिका।।। पय वतीयःः पुनर्वा एत मखिजो गर्भ कुर्वन्ति यं दीपवनव- शिरभिषिञ्चन्ति' रेतो वा पापः सरेतस मेवेनं तत् कृत्वा दीक्षयन्ति' नवनौतेनाभ्यञ्चन्त्याज्यं वै देवानां सुरभि घृतं मनुष्याणा मायुतं पितृणां नवनीत गर्भाणां तद्यन्नवनीतेनाभ्यञ्जन्ति' खेनैवैनं तबाग- धयेन समर्धयन्याचवेन तेजी वा एतदयोर्यदानने सतेजस मेवैनं तत् करवा दीक्षयन्त्वेकविंशला दर्भ- पिचलैः पावन्ति शुद्ध मेवैनं तत्यूतं दौक्षयन्ति दीक्षितविमितं प्रपादयन्ति योनिर्वा एषा दीक्षितस्य यहीचितविमितं' योनि मेवैन तत् खां प्रपादयन्ति नम्माद् ध्रुवाद्योनगस्त च घरति च तस्माद् ध्रुवा- धोनर्गर्भाधीयते च प्रच जायन्ते तस्माहीक्षितं नान्यत्र दौक्षितविमितादादित्यो ऽभ्युदियाहाभ्यस्त मियाहापि वाभ्यायावरीयु ससा प्रोर्णवन्त्युल्ब वा एतहीचितस्य बहाम उन्धेनवैन तवोर्तुवन्ति' कृष्णाजिन मुत्तरं भगधंगरं वा उत्बाजरायु जरायुयौ वैन तत् प्रोणु- अग्नि मुष्टी कुरुते मुष्टी वै कृखा गर्भोऽन्तः शेत मुष्टी क्रत्वा कुमारो जायते तद्यन् मुष्टौ कुरुते यज्ञश्चैव तलावाच्च देवता मुष्टयोः कुरुते तदाहुर्न पूर्वदौषिणः -- ·॥ ऐतरेयबाधनम्॥ संसवोऽस्ति परिगृहीतो वा एतस्य यत्नः परिग्रहीता देवता नैतम्यातिरस्त्यपरदीक्षिण एवं यथा तथेत्यु- न्मुच्य कृष्णाजिन मवभृथ मध्यतितमान्मुक्ता गर्भा जरायोर्जायन्त सहेव वाससाम्यवैति तस्मात्सहैवोल्बेन कुमारो जायते ॥३॥ इत्थ मिध्याहुन्यूतिहीरशम्दानां निर्वचनन दोक्षणीयेष्टि प्रशंस्य तयध्या दीक्षितस्य मंस्कारविशेषान्विधातुं प्रस्तौति--- "पुनर्वा एत मृत्विजी गर्भ कुर्वन्ति यं दोनयन्ति" इति। 'य' यजमानं दोक्षणीयेष्टया दौनितं कुर्वन्ति, तं यजमानं पुरा माता- पितरौ कञ्चित्काल गर्भ कृतवन्ती, पुनमध्येन मिदानीम् 'ऋत्विजः' यज्ञकाले 'गर्भ कुर्वन्ति' गर्भवदमी संस्कारैः पालनीय इत्यर्थः ॥ एकं * सकारं विधत्ते...."अद्भिरभिषिञ्चन्ति'. इति । अमु सपयन्तीत्यर्थः । एतदेवःभिप्रेत्य नैत्तिरीया यजमानस्य वपना- दूर्घ स्नान माननन्ति ---'अङ्गिरमः सुवर्ग लोकं यन्तोऽमु दीक्षा- तपसौ प्रावशयनम नाति साक्षादेव दोक्षातपमो अवस्न्य' इति ( ते. स. ६. १.१. २. ) । स्नानकर्तृत्वेऽपि ऋत्विजां नपयित्व मभिप्रेत्याभिषिञ्चन्तौताक्तम् । उताना मपां प्रशंमा माज -"रेती वा आपः सरंतस मेवेनं तत् कवा दीक्षयन्ति". इति । कार्यकारगणारभेदादपां रेत- स्त्वम् ; वैराजदहगता तम आप उत्पन्नाः । तथाचारण्यके सृष्टि- । यजमानस्य स्त्र एवं क। + "नादिमस्कारी दीक्षा, पाहारादिनियमस्तपः; अमु समिन तदुभय मध्यवधानेनेव प्राधीति'- इमि च प शायं मारमीयम् ।

·प्रचमपधिका । १।३॥ प्रकरणी समानायते 'शिनाद्रेतो तिस पापः (२.४.१.१.) इति। यहा, मनुष्यादिशौरगतं स्तोमूत्रादिक मपा कार्यम् । सच गर्भोपनिषद्यानातम् -'पस्मिन् पञ्चामके शरीरे यत्काठिन मा पृथिवी, यद्रवं तदाप:'- इति । 'नत् तेनाभिषेचनेन 'एन' यजमानं 'सर्गत' पुत्रोन्पादनममर्थं 'कला' संस्कुर्वन्ति । संस्कारान्तरं विधते-"नवनौतिनाभ्यमन्ति"-इति । सर्व- म्मिन्नपि शरीर नुलेपयन्तीत्यर्थः । नवनीतस्य गर्भस्थानोययजमानयोग्यतां दर्शयति-'आज वै देवानां मुरभि नृतं मनुष्याणा मायुतं पितृणां नवनीतं गर्भाणां नद्यवतनोतनामगजन्ति वनवन तडागधेयेन समर्थयन्ति' इति । अान्यतया दः पूर्वाचार्य रुदाहृतः ----'मर्पिविलीन माज्यं स्याद घनीभूतं तं विन्दुः' - इति। ईषदिलीन मायुतं सुरभि योग्य प्रिय मित्यर्थः । घतायुतनवनीतष्वप्येतत्पद मनुवर्तते । ननु तेत्ति गेगा इतपय देवप्रियत्व मामनन्ति ...'धृतं देवानां मस्तु पितॄणां निष्पक मनुष्याणाम् । म० ६. १. १. ४.) इति । ईषहि- मग RT ; नि:शप्रेम विलीनं निष्पकम् । नायं दोषः ; उभयन नानोनशेमारूपार्थवादलेन ताज्ययोः व्यत्ययेन पाठेऽपि विगे- धाभावात् । तथा मति नवनीतस्य गर्भयोग्यत्वे सति यदि नव- नतिनाभ्यङ्ग कुयुः, तदानी भेनं यजमान स्वोचिनेनैव भागेन समुह कुर्वन्ति ॥ नवयोरजनन संस्कारं विधत्ते ---प्राञ्जन्त्येनम्" इति। . "नव... पाकजनामिनीवस्था. : प्रकम् ईवपकम. मिश्रापकच द्रव्या- सरप्रपथ सुभ नि:शेषपम्। अतएव बहचा; पति-भायंदेवानाम्'- इसि ! ऐ० प्रा० १.१, ३. !" इति न सा. भा. ।

·॥ ऐतरयमाप्रथम् । मरणोदृष्टिप्रसादहेतुत्वेनार्ग प्रशंसति-"जो बा एत- दस्योरदाञ्जनं सतेजस मेवेनं सत् करवा दीक्षयन्ति" इति। पान- नस्याक्षितेजस्वं लोके मिहम् । तत्प्रकारविशेषः शाखान्तरे “दक्षिणं पूर्व माते" इत्यादिना विहितः (ले० सं० ६.१.१.५,६.)* ॥ संस्कारान्तरं विधत्ते--"एकविंशत्या दर्भपिङ्ग्लैः पावयन्ति'- इति । दर्भपिज़ल-शब्देन कुशसङ्घा उच्यन्ते। तैरेकविंशति- सयाकैः यजमानं मार्जयित्वा शुषं कुर्युः । यद्यप्यसावभिषिकेणैव शुद्धः, तथापि अतिशयेन शहिरित्येक मभिप्रायं दर्शयति-."शुद्ध मेवैनं तत् पूतं दौक्षयन्ति" इति । पूर्व मपि शुद्ध मेव सन्त मेत यजमानं पुनरपि तत्तेन कुशसञ्च- मार्जनेन पूतं कृत्वा संस्कुर्वन्ति। यद्यपि शाखान्तरै - 'हाभ्यो पावयति, त्रिभिः पावयति' इत्यादिना समयान्तरविषया बहवः पक्षा उपन्यस्ताः, तथाप्येते मर्व एकविंशतावन्तर्भावादनुवादरूपाः प्रशंसाः । अतएव नवान्तिम पर्याये एकविंशत्या पावयतीत्युप- संहारः कृतः ॥ उक्त: मंस्कारैः संस्कृतस्य दौनिनस्य प्राचीनवंशाण्यशाला- . * नद्यथा-- दक्षिा पूर्व माड्न ; सव्यं हि पूर्व मनुषा आजने,न निधावी ; नीव हि मनपा धावन्न। पचाल आपल अपरिमितं हि मनपा पात्रते। सनूनया बाडती, अपनूलया हि मनुषया पानने ~ ... इति। 'मनुषेषु घोषिय असने रामभाग पूर्वव प्रसिद्धम् । अञ्जनी पताइले: धषि महमा पुनः पुनः पर्यात निधावनं। मनुषयाः कुर्वन्ति। । + । अयममिता शरेनौका मना मनुषाणा मिषीकामियम एव नासि कुधः सतूलत्यनियमः' इत्यादि सब। सा. भा. मतपथवारी पि "पायावनति"--इतादि ३.१.१.९-१६ । तन्मन्बा पपि तव व परसात् १, २. । + हान्याम, विभि:, पञ्चभिः, अभिः, समभिः, मवभिः, एकविंश्या । . + २० म०६. १.१. D .

·. .. ॥ प्रथमपत्रिका । १।३॥ प्रवेश विधत्ते-"दीक्षितविमितं प्रपादयन्ति" इति। दौधि- तस्य प्रवेणार्थ विशेषेण निर्मितः प्राचीनवंशी दीक्षितविमितः तं प्रवेशयेयुः। पूर्वत्र दीक्षितस्य गर्भवाभिधानादौचित्येन प्राचीनवर्श योनि- त्वेन प्रशंसति--"योनिर्वा एषा दीक्षितस्य यदीक्षितविमितं योनि मैवैनं तत् स्वाम्पादयन्ति -इति । प्राचीनवंशस्य योनि- खोपनारात् तत् तेन प्राचीनवंशप्रवेशन स्वकीययोनिप्रवेशः सम्मा- धते। मोऽयं प्रवेशः शाखान्तरे विस्पष्ट मात्रायते--'वहिः पावयित्वान्तः प्रपादयति मनुष्यलोक एवैन पावयित्वा पूर्त देव- लोकं प्रगायति' इति (तै० म० ६. १. २. १.)। आपस्तम्बो ऽप्याह --..'पा वो देवाम ईमह इति पूर्व या द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्य' इति ( श्री. १०.८.१.)॥ तस्य दीक्षितस्य कविनियम विधत्ते--..."तस्माद ध्रुवाद योन- रास्ते च चरति च" इति । अम तिसः पञ्चम्यः समस्यर्थे द्रष्टव्याः । अस्मिन् दीक्षितार्थ निर्मिते देवयजनाख्थे स्थिरस्थाने म टोसिस. उपग मचरण च कुर्यात् । विहित मथं प्रशंमति --"तस्माद् ध्रुवाद्योनगर्भा धौयन्ते च प्र च आयन्त आयन्त" इति । यस्माद् गर्भस्थानीयस्य दीक्षितस्य स्थिर देवयजनस्थाने योनिरपे उपवेशनं सचरण च; तस्माल्लोकेऽपि स्थिर योनिमध्ये नवमट्याकान् मामान् ‘गर्भाधीयन्त'*। तस्मादेव स्थिगत योनिमध्यात् उत्पद्यन्त ॥ राग्य दीक्षितस्य देवयजना वहिनिर्गमनं निषेधति--"तस्माद . 'गमा: धावन ·॥ ऐतरेयबाधणम् । दौषितं नान्यत्र दीक्षितविमितादादित्योऽभुदियाहाभ्यस्तमिया- हापि वान्याधावयेयुः” इति । यम्माद दीक्षितस्योपवेशनसचरण- योदेवयजन मेव स्थानम्, सम्मात् कारणात् 'दीक्षितविमिताद्' देवयजनदेशाद अन्यत्र' वहिर्देश 'दौक्षितम्' 'अभि' लक्ष्य 'आदित्यो नोदियाबास्तमियात्' च । किञ्च ऋखिजी वहिर- वस्थितं दीक्षित मभिलक्ष्य आशवणादिकं न कुर्युः । यद्यपि ध्रुवा- बोनेरास्ते चरति विधानादेवाय मर्थ: मिदः, तथापि मन्नमूत्र- विसर्गाद्यावश्यककार्या) कदाचिहहिनिर्गमन मभ्युपगम्य तत्र विशेषाभिधान मेतत् । कालान्त कथञ्चिहमनेऽभ्युदयास्तभया- श्रवणादिकालेषु सर्वथा न निगोदित्यर्थः । तदेतद् दृष्टान्त- पुर:म शाखान्तरे प्रपञ्चितम्-- 'गर्भो वा एष यहोतितो योनि- हीक्षितविमितं यहोक्षितविमित मभ्येन्य वसेद्यथा योनभः खेदति तार्गव तत्र प्रवस्तव्य मात्मनो गोपोथारोनि ॥ संस्कारान्तर विधत्ते --"वाममा प्रोगवन्ति उल्यं वा एतद्दी वितस्य यहास उम्बेनैवैनं तप्राणुधान्ति" इति । सल्बशन गर्भ- स्याभ्यन्तर वमवेष्टन मुच्यते । अय भधः शाखारे स्पष्टीकता 'गर्भो वा एष यहीक्षित उल्ष वामः प्रोपेत तस्मागर्भाः प्राहता जायन्त - इति ( तै० सं० ६. १. ३. २.)। वाममो वडिष्टना- तर विधत्त--"कृष्णाजिन मुत्तर भवति" इति। वहिष्ट- नत्वसामेन कृष्णाजिनस्य जरायुरूपत्व' दर्शयति---..'उत्तरं वा उपबाजरायु जरायुणेवैनं तपोर्णवन्ति" इति ॥ संस्कारान्तरं विधत्त--"मुटो कुरुते"-इति! यजमानो इस्त- . शता बा.३.२,१ द्रष्टव्यः ।

·॥ प्रथमपत्रिका।।।३॥ २८ योर्मुष्टि कुर्यात्। तत्प्रकार पापस्तम्बेन स्पष्ट मभिषित:- 'प्रथानीयचति । स्वाहा यज्ञ मनसेति हे स्वाहा दिव इति ई स्वाहा पृथिव्या इति हे वाहोरोरन्तरिक्षादिति हे स्वाहा वज्ञ वानादारभ इति मुष्टो करोति' इति (श्री० १०.११.३,४.)। गर्भसाम्येन यजस्य मवदेवतानां च धारणेन प्रशंसति-"मुष्टी व क्षत्वा गर्भाऽन्तः श्री मुष्टी चत्वा कुमारो जायते तद्यमुष्टी कुरुते यज्ञ चमतकार्वाय देवता मुयोः कुरुत" इति। गर्भस्त्र भुष्टिहये गाम्न विषयों व शब्दः । जायमानस्य मुष्टियं लोक प्रसिंहम् । मुष्टिमी गजधारणं गाखान्तरेऽप्यानातम्-'मुष्टी करोनि वा यानि यज्ञस्य कृत्ये' इति ( ते० सं० ६.१.४.३.)। प्रकागरण मुष्टियं प्रशंमति -"तदान पूर्वदीक्षिण: ममवाऽम्ति परिसहोला वा एतभ्य यनः परिग्रहीता देवता नाकातिरम्थापग्दोनिण एव यथा तथैति'-इति। तत्र मुष्टयोः औरण प्रामवादिनः किञ्चिद्गणम् ‘पाहुः'। इयोबहूनां वा यज- मानाना मम्भय मीभाभिषवः 'संसवः', स च महान् दोषः ; सम्मिन दंग मिन्नेज काले मामरग्रतर्यजमान: प्रवर्तितत्वात् । नमाया वतन वा व्यवधानरहितयोः समोपवर्तिनोः परस्पर- मन्तध्वनियवायोग्ययोर्देशया: स्पर्कमानाभ्यां यजमानाभ्यां प्रव निती यी मोमयागी, योग्यं ममवायो दोषः । तथाच सूच- कार अाह ---"समवोऽनन्तस्तिषु नद्या वा पर्वतेन वा"-इति (पा. यी० ६. ६. ११. ) । मोऽयं दोष: 'पूर्वदीक्षिणो नास्ति' । एकम्मिन्नेव दिवमै द्वयोर्यजमामयोमध्ये य: पूर्व दीक्षणीयेष्टिं करांति, स पूर्वदोक्षो। एतस्य मुष्टयोमध्ये 'यज्ञः परिग्रहीतः, सर्वाच 'देवताः परिग्टहीताः; तदानी मितरसम्बन्धिनो यत्रस्या- ·॥ ऐतरेयबापम् । प्रहत्तखेन 'तत्र गच्छामः'-इत्येवं यन्त्रस्य देवतानां वालोचना- भावात् । पचाहीक्षणीयेष्टि कुर्वाणस्यापरदीक्षितस्य यत्रो देव- ताच सुलभा न भवन्ति ; पूर्व मन्येन यजमानेनावरुदत्वात् । तस्मात् 'अपरदीक्षिणः' 'पातिः' यो विनाशो 'यथा' अस्ति, 'तथा' पूर्वदीक्षिण आर्ति वास्ति । "संवेशाय लोपवेशाय त्वा"- इत्यादिमन्येण येयं संसवप्रायश्चित्ताहुतिः *, सेय मपरदीक्षिणेव कर्तव्या ; न पूर्वदीक्षिणेत्यर्थः । 'इति'-शब्दो ब्रह्मवादिवचन- समात्यर्थः॥ यदेतत् कृष्णाजिनवेष्टनं विहितम्, तस्यावभृधगमनात् प्रागे- वोन्मोचनं विधत्ते---"उमुच्य कृष्णाजिन मवभृथ मभ्यर्वति तस्मान् मुना गर्भा जरायोर्जायन्ते"- इति । योनिस्थानीयाद्देव यजनदेशाविगत्यावश्यगमनं गर्भरूपस्य दीक्षितस्य जन्मस्थानीयम् । जन्म च लोके जरायुरूपवेष्टनं किन्ने सति पचासम्पद्यते, तस्मा- दवापि जरायुस्थानीयं कृष्णाजिन मुमुथ जन्मस्थानीय भवभृथ- देशगमन कुर्यात् ॥ कष्णाजिनवहासमोऽपि प्रसक्त मुन्मोचनं वारयति - मन वासमाभ्यवैवि नम्भात् महवोल्बेन कुमारो जायते" पति । अवा- यस्याभ्यन्तरवेष्टनस्य जन्मकालेऽप्यनित्तिदर्शनात् उम्तवस्याय- वस्त्रस्यावभृथगमनकालेऽम्यनिष्पत्तिद्रष्टव्या । प्रथमीमांसा। पञ्चमाध्यायस्य वतीयपाद (जै० सू०२०- -३१; प्राधि० ११.) चिन्तितम्- "इष्टिदण्डादिभिर्दीक्षा किं वेवोनितोऽग्रिमः। युक्ताः संस्कार इष्टव दण्डादिव्यंजकत्वतः ॥ • त संवेशाब खन्यादयः पच मन्त्रा: ते. सं० ३.१ ७.१। - .--..

·4. , # प्रबमापक ज्योतिष्टोमे धूयते-“भानावणव मैकादपकपाल नियति दौक्षिषमाणः" इति (ले० सं० ५.६.१.४.)। पदापि तम्- "दखेन दोषयति", "अयाजिनेन दौचयति" इति (है. से. ६. १. ३. २.)। प्रष्टिवद दण्डादौना मपि साधनवविधानात. सर्वरिय दौचति चेत्, मैवम् : पष्टे: नियारूपत्वाव संस्कारहेतुले हि युक्तम् ; दण्डादयस्त द्रव्यरूया न पुरुष संस्वातु प्रभवन्ति । न. चैवं दण्डादेवैयर्थम् ; दोधितोऽय मित्यभिष्यनिरूपस्य दृष्ट- प्रयोजनस्य सझावात् । नादिष्टयव दीक्षा सिध्यति"-इति इति श्रीमन्मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयबाझगास्य प्रथमाध्याये वतीयः खण्डः ॥३॥ पथ चतुर्थः खण्डः। स्व मग्ने सप्रथा पसि सोम यास्त मयोभुव इन्चाज्यभागयोः पुरीनुवाक्ये अनुयाद्यः पूर्व मनी- जान: * स्यात् ती त्वया यन्न वितन्वत इति यन्त्र मेवामा एतदितनोत्यग्निः प्रतेन मन्मना सोम गौर्भिष्ट्रा वय मिति यः पूर्व मौजानः + स्यात् ती प्रत्न मिति पूर्व कर्माभिवदति तत्तन्नादृत्य' मनिई- वामिण जनत् त्वं सोमासि सत्पतिरिति वातावव ". ! उभयव निर्षिसगांनपाउ: काम्बराहट पनपक्ष।

·४२. ॥ऐतरेयवाणम् ॥ कुर्याद वृष वा एष हन्ति यं यज्ञ उपनमति * तमा- हानावेव कर्तव्यावग्निर्मुखं प्रथमो देवताना मग्निश्च विष्णो तप उत्तम मह इत्याग्नावैष्णवस्य इविषो याज्यानुवाक्ये भवत आग्नावैष्णवी रूपसमूचे एतई यज्ञस्थ समृई यट्र पसमृड यत्कर्म क्रियमाण मृगभि- वदत्वग्निश्च ह वै विष्णश्च देवानां दौचापाली 'ती दीचाया ईशाते तद्यदानावैष्यावं हविर्भवति यौ दौनाया ईशात ती प्रौती दीक्षां प्रयच्छता यो दौचयितारौ तौ दीक्षयेता मिति' त्रिष्टुभौ भवतः सेन्द्रियत्वाय॥ ४॥ विवक्षितस्य हौवस्त्रोपोहातत्वेन दीक्षणीयेष्टिं विधाय तां व बहुधा प्रशंस्य प्रसाद दीक्षितसंस्कारा विहिताः ; अथ विवक्षित होत्रं विधत्ते- "ख मम्ने सप्रथा असि, सोम यास्ते मयोभुव इत्याज्यभागयोः पुरोनुवाक्ये अनुब्रूयाद्यः पूर्व मनीजानः स्याती" इति। 'य:' यजमानः इतः पूर्व सोमयागं न कृतवान्, इदानौं क्रियमाण एव प्रथमः ; 'तमी' यजमानाय , मदर्थं दोक्षणी- येष्टौ; प्रथमस्याज्यभागस्य व मग्न इति ( म० ५. १३. ४.) पुरोनुवाक्या, हितीयनः 'सोम यात-इति (सं. १.८१.८.) पुरोनुवाक्या। तदुभय मध्वर्युणा भेषितो होता 'अनुयात्' । * 'या सपनमति' क। +पात्र. श्री.-'प्रेषिती अपति' १.१.२७, तु याज्यानुवाक' २.१.७, 'देवस. बचायाश्यामुवावा: १. १४.१८१ ·अग्ने ! - .. . ति। ॥ प्रथमपंथिका १४॥ ४२ उक्तस्य प्रथममन्वस्थ प्रथमप्रयोगानुकूल दर्शयति-"खया यन्त्र वितन्वत इति यज्ञ मेवारमा एतद्वितनोति" इति । तस्मिन् मन्ते लयेत्यादिम्तृतीयः पादः * तस्याय मर्थ:- क्रियमाण मस्मद्या भिमम् ऋत्विजः 'त्वया' त्वत्प्रसादेन 'वित- न्वते' विस्तारयन्ति- 'इति' । 'एतत् एतेन मन्त्रवचनेन 'मम' यजमानाय 'यज्ञ वितनोत्येव' पूर्व मविस्तारित मपि यन्त्र मिदानी विस्तारयत्येव । अधिकारविशेषण प्रकारान्तर विधत्ते-"अग्निः प्रबेन मम्मना, नीम गीर्भिया क्य मिति यः पूर्व मोजान: स्यात्तस्मै"- 'य:' यजमान: 'पूर्व' मोमयागं कृतवान, "तम्' यज- मानाय एन: तीमयागप्रयोग दीक्षणीयेष्टी 'अग्निः प्रत्नेन'. इति (नं. ८.११.१२.) प्रथमस्याज्यभागस्य पुरोनुवाक्या, 'मोम गौर्भिः' ति। म...८१. ११. दितीयस्य तत्र प्रथममन्त्रस्य पुनःप्रयोगानुकुल्य' दर्शयति-"प्रन मिति पक्ष समाभिवति" इति । तस्मिन् मन्त्र यत् 'प्रन मिति' पद न पदेन 'पूर्वम्' मानुष्ठितं सोमयागाख्यं 'कर्म' पभिधीयते ; 'पणे प्रलन प्रत्न पुरातन चिरन्मना:' इति (अम० ३. १. ७७.) प्रल-गन्दस्य भिधानकारः पुगतनपवायलाभिधानात् ॥ ईजानानोजानदेन व्यवस्थित यमनचतुष्टय मुक्ताम्, सोऽयं प: पन:, त्वभिप्रद दूषयति-"तत्तबाहत्यम्" इति । 'मत्' नत्र दोक्षगोयेष्टिगतयोराज्यभागयोस्त्वमम्मइत्यादिक मनुब्रूया- दिन यम्मत मस्ति, 'तत्' मने 'न' आदरणीयम् ॥ पूर्णपाठायम ब भ गधा असि जुष्टी जामा परेण्यः । त्वया या विगत "-ति। पा. भी. .....५। प्रा. ३. ५.६.४, ५; म. ९.६.५। र .

·पितरियनरम्.. विदरणीय मिस्वामया-"पनिवापि जानत, वं सोमासि सत्पतिरिति वाभाविव कुर्याद" इति। ह शव हन्तौति सबहा; नः सम्बन्धिनी मम्बो 'वानी'; त्राशि जानदिनि तसिङ्गात्तसम्बन्धिखम् । 'अग्निवाणि' इति (सं. ६. १६. १४.) प्रथमस्याज्यभागस पुरोनुवाका, 'वं सोमासि'- इति (सं० १.८१. ५.) द्वितीयस्थ । एतयोमखयोरानुकूल्य दर्शयति-" हवा एष हन्ति यं या उपनमति तमाडानावेव कर्तव्यौ" इति। 'य' यजमान 'यजे उपनमति' सोमयागे प्रेरयति, 'एषः' यजमानो 'हवं" पाप- रूपं शहन्ति' एव ; 'तस्मात्' कारणात् वृत्रहत्यासम्बधिनी 'एव' मन्त्री 'कर्तव्यौं । यथा प्रथमसम् 'तत्राणि जलनत्'-इति लिज मस्ति, तथा द्वितीयेऽपि 'वं राजोत वहाँ'-- इति लिङ्ग. विद्यते । तस्मादुभयो तमम्बन्धित्व पूर्वोक्कयोस पक्षयोः वितम्बने । प्रत्न मियानुकूस्थलिङ्ग प्रथमयोरेव मन्चयो- दृश्यते, न तूत्तरयोः तस्मात् तन्नादरणीय मिति दूषयित्वा उभयलिसझावादयं पन: खौलतः । भाज्यभागरूपेऽङ्गकर्मणि पुरोनुवाक्या-युग्म विधाय प्रधान. कर्मणि हविषि याज्यानुवाक्ये विधत्ते---"अग्निर्मुल प्रथमो देव. साना मग्निश्च विप्लो तप उत्तम मह रत्याग्नावैष्णवस्य हविषो थाज्यानुवाक्ये भवतः"-इति । प्रथमनिर्दिष्टवादग्निर्मुख मिलेगा - पाक यी १.५ २६ ! न०मा० ३.५....,.,मं.२.१.१॥ । तद्यथा--"पानिश नमन द्रविणस्युर्विपन्यया। समिः पक पाहत: इति । अथान नपान:-."' सोमामि सत्पतिवराजीत रहावं भद्री पमिकत:"-इति।

·प्रसमधिया (है. सं० २.४.१.२.) पुरीनुवाक्या पक्षाविधिलादमिति (ले० सं० २.१.१.४.) याचा यद्यप्यानुसार अनु- वाक्वायाज्ये भवत इति विधातव्यम्, तथापि 'मल्यातर मिति व्याकरणसूत्रानुसारेण (पा० २. २.३४.) याज्या-शब्दस्य पूर्व- लिपातो द्रष्टव्यः । तयोः ऋचोः कर्मानुष्यं दर्शयति-"पाग्नावैष्णव्यौ रूप- समृधे एसई यजस्य समई यद्रूपसमूह यत्कर्म क्रियमाण मृग- भिवदति" इति । पग्निव विच ययोः ऋचोः प्रतिपाद्य देवते भवतः, ते उभे ऋची भानावणधौ।। ते च कर्मानुकुल्येन रूपण समृद्ध। न च रूपसमृद्ध वैयर्थे शनीयम् ;-कर्मयो यदङ्ग रूपसमृच भवति, 'एतत्' एवं 'यज्ञस्य' अङ्गेषु 'समृई' सम्पूर्णम्, न त तस्मिन् किनिदपि वैकल्य मस्ति । कैयं रूप- समद्धिरिति चेत्, पक्ष्यमानेयम् 'क्' अनुठीयमानं 'कर्माभि- वदति' माकन्येन ब्रवीतीति यदस्ति, एपेव रुपममहिः । - - + ऋचावते यशाखौय मर्मत ; भावन्नावनेन पिठय विहिने (यौ०३.२.१), ताननीयपाठ किनिद्रि एवेति । | 'संषा मयंग नुवाकानी याज्या:'-इति धाव. यो. ३. ७, २१ ६ "वाजानुयायोक्ष दयान -'पुग्लान का परीनवासा भवनि; जानानन भावव्यान्णदत । नपारामा यात्रा ;नयमामानव मरिनी'---ति (30) २६ २.३.)। मन्त्रप्रतिपायाया देवताया .नामधय सभा तयया भश्चि पूर्वाई विद्याने सा पराऽनुवाक्या ; तमाम यथा मुत्तराई वियत सा गाना ' सद्यथा-- अनिद्धा पति पूर्वा विशद:. मिला मनं चकत्यूनराशि-स मा० भा० । 'अनुवाक्या- तिवार; मौनी याजा यति'-इति च भत, मा० १.४. २. १०, ११। ii विमुकादिभ्योऽ', 'देवताइन्ई च', 'ही', 'विकी न-पति पा० ५.१.११ ७.३.२१.३.२८, वा।

·॥ एतरयमापन मन्बप्रतिपायंदेवताप्रसादारण पुनरपि मन्त्री प्रचसति- "पग्निव ह वै विच देवाना दौचापाली ती दौमाया देशात तबदाम्नावैष्णवं हविर्भवति यो दौचाया चाते ती प्रीती दौमा प्रयच्छता यो दौक्षयितारी तौ दौक्षयेता मिति"- इति। योऽय मग्नि: सर्वेषां देवानां प्रथमः, यस विष्णुः सर्वेषा मुत्तमः ; तावुभौ देवानां मध्ये दीक्षाख्यस्य च वसस्य पालयि- तारी। 'तो' उभौ 'दीक्षायाः' 'ईशाते' खामिनौ भवतः । तस्मात् तयोर्दीचापालकत्व युक्तम् । तथा सति यद भग्नाविष्णुदेवताक 'हविः दीक्षणौयष्टौ 'भवति', तदानीं 'यो दीक्षायाः' स्वामिनी देवो, 'तो प्रीती' यजमानाय 'दीक्षा प्रयच्छताम्'। उत्तस्यैव व्याख्यानं 'यो दीक्षयितारौं'- इत्यादिकम् । 'इति'-शब्दोऽभि- प्रायपरामर्थः । अनेनाभिप्रायेणाग्नावैष्णवं हविः क्रियते । तस्मान्मन्त्रप्रतिपाद्यावम्माविष्णू प्रशस्तावित्यर्थः ॥ अनेनाभिप्रायेण मन्वगतं छन्दः प्रशंसति--"त्रिष्टुभौ भवतः सेन्द्रियत्वाय"- इति । त्रिशुपछन्दस इन्द्रियमाधनवं श्रुत्यन्तरे श्रुतम् ---"इन्द्रियं वै त्रिष्टुप् न -इनि” (ले० प्रा० १. ७. ८. २.)। पतो मन्त्रगतं छन्दो यजमानस्थ सेन्द्रियत्वाय भवति । प्रथ मीमांसा। हादशाध्यायस्य चतुर्थपादे ( जै० भू० २, ३, पधि० २.) चिन्तितम्-- , - 'इति करणाऽशनिदेशार्थ:-इन्यादि पान. भा० १.१ पा.६ पाक्षिके द्रष्टव्यम् । मा. प्रालि० १.१९ । पमको० ३.१.१२.७। है. पी. की. ७.२१, २१ । मदि. पव्य. २२, २३॥ + १ त पिगिति पाठः । 'गावपी पुरीऽनुदाक्या भवति, विलग थाना-नि (१० सं० २.६.२.५.विधायकं वचनम् ।

·शरोमुवानबाबाच्यावि परवावा समासानाचनासहवः देवताप्रकाशनकार्यस्यैकला बुन्मयोबाविकालः सवर युग्मगतयोरिति चेत्, मैवम् । पुरीनुवाक्पेनिसमास्याया उत्तर- कालोनयाज्या मन्तरणानुपपत्तः। विष 'पुरोऽनुवाषया मनूष याज्यया जुहोति'-इति प्रत्यवचनेन देवतोपलचमावि-प्रकार शनकार्यभदोलिपुरःसर साहित्य विधीयते । सनात् ससुर चयः"-रति ॥ ४॥ पति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये दार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥४॥ ॥पथ पचमः खण्डः ॥ गायवौ खिष्टकतः संयाज्ये कुति तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामस्तेजो वै ब्रह्मवर्चसङ्गायवी' तेनखी ब्रह्मवर्चसौ भवति य एवं विहान् गायवधी कुरुत उष्णिहावायुष्कामः कुर्वीतायुर्वा उष्णिक् सर्वं मायु- रेति य एवं विहानुष्णिही कुरुतेऽनुष्टुभी वर्गकामः + पुरोऽनुवाक्या देवताबरणार्या भवति, यात्रा तु हवि:प्रदानार्था । तपाहीयं शतपथ गुनि:-'यदि वाचवाया प्रयचति यामाया'-नि....१.१०. चनएबापता- बोगसूषितम्-'मषा मोवाक्यावती याना'-इनि...।

·. कुर्वीत योर्वा मनुष्ट मोचतुःषष्टि रबराणि चय दूम उर्धा एकविशा लोका एकविंशत्यैकविंश- वेमांशोकान् रोहति वर्ग एवं लोके चतुःषष्टि- तमेन प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति य एवं विद्वाननुष्ट भौ कुरुते' बृहत्यौ श्रीकामी यशस्कामः कुर्वीत' श्री। यशश्छन्दसा बृहती श्रिय मेव यश पात्मन् धत्ते'य एवं विद्वान् वृहत्यी कुरुते पत्तौ यज्ञकामः कुर्वीत पाइती पै यत' उपैनं यती नमति य एवं विहान पड़ती कुरुते विष्ट भौ वीर्यकामः कुर्वीतीजी वा इन्द्रियं वीर्य विष्ट बोजवीन्द्रियवान् वीर्यवान् भवति य एवं विहांस्लिष्ट भी कुरुते जगत्यो पशुकामः कुर्वीत जागता वै पशवः पशुमान् भवति य एवं विहान् जगत्यो कुरते विराजावन्नाद्यकामः कुर्वी- तान्नं वै विराट् तस्माद्यस्यैवेह भूयिष्ठ मन्नं भवति स एव भूयिष्ठं लोके विराजति तद्विराजो विराट्व वि खेषु राजति श्रेष्ठः खानां भवति य एवं वेद ॥५॥ प्रधानस्थ हविषो याज्यानुवाक्ये विधाय विष्टलद्रूपस्थ यागस्थ फलविशेषाय छन्दोविशेषयुक्त याज्यानुवाक्ये विधातुकामः प्रथम चौ विधत्ते-"गायत्री खिष्टकत: संयाज्ये कुर्वीत जिस्कामो बमवर्चसकामः" इति । 'सहव्यवाडमर्त्यः' इत्येका (सं० ३. ११. २.) गायत्री, 'अग्निहोता पुरोहितः'-त्वपरा ·गायत्री (१.११.१.) में खिलबाग यांची कुर्यात् । कोहयोऽधिकारी तैनः शरीरकान्ति:, चार युताध्ययनसम्पत्तिः, तदुभयकामोऽचाधिकारी। पेयापयशदा माखलायन पाह- ‘स हव्यवाळमायोऽग्निोंता पुरोहित प्रति विष्टकता संयाज्ये इत्युक्तो सौविष्टकती प्रतीयात्'-इति (श्री. २. १. २१.)। खिष्टा सम्बन्धिन्यौ याज्यानुवाक्ये इत्यर्थः । गायत्रा उताफलसाधनल मुषपादयति-"तेजो वै बनव- सङ्गायत्री" पति । 'तक्षवितुर्वरेण्यम्'-इत्यस्या सुचि (सं० ३.१२. १०.) यहायचीच्छन्दस्वस्थ वेजोमवर्चससाधनत्वेन तद्रूपत्वं लोके प्रमिहम् । मानधौतवम्बदर्भतिलकधारणपुरःसरं गायत्री जपमानस्य ब्रामणस्य देहे काचिदाकारशोभा दृश्यते, तदिदं तेजः । जपिता वेद मधीते तदर्थं च शृणोति, तदिदं ब्रह्मवर्चसम् । वेदन- पुरःसर मनुष्ठातः फलं दर्शयति-"वेजखो ब्रह्मवर्चसौ भवति य एवं विहान् गायत्री कुरते"-इति । यद्यपि विधिवाक्येऽनु- ष्ठानमात्रात् फल मुताम्, तथापि वेदनपूर्वकानुष्ठाने नमिव फले कशिदतिशयो द्रष्टव्यः । फलान्तराय छन्दोऽन्तरं विधत्ते --"उणिहावायुष्यामः कुर्वीत्" इति। ['पम्ने वाजस्य गोमतः' इलेका (सं० १. ७८. ४.) उष्णिक, ‘स इधानो वसुष्कवि:'-इत्यपरा ( मं० १. ७८.५.); वे उमे शतसंवारावुष्कामः कुर्वीत । ] गायनया अध्यक्षर- • " खियागानुमन्वयम् ते. म. १.६.२.४ | शायणम्, निर्वचनम् चको मनष नव माथे। खिष्टाधाविधिस्नु ने. सं.२.६.६.५। पहिचापम्तु मौ००.१. १, ४२-४५% पुनः ४६,४०वः३. १. २८-३२ । । पचापरच चवभनौचिमानःमती सन्यः खगोन दायने, पर प्रयोजनीयः ।

·। ऐतरेयवानपम् चतुष्टयेनोणिक्छन्दसोऽधिकत्वाद. भायुर्वृवितत्वं बुता मित्व- भिप्रेत्योणिगायुषोरभेद माह-"पायुर्वा उणिग्"- इति । पूर्व- वहेदन प्रशंसति-"सर्व मायुरति य एवं विद्वानुणिही कुरुते"- इति ॥ फलान्तराय छन्दोऽन्तरं विधत्ते --"अनुष्टुभौ स्वर्गकामः कुर्वीत" इति ।['व मग्ने वसून्'-इति है (सं० १.४५. १, २.) अनुष्टुभौ। ] अनुष्टुभोः खर्गहेतुत्व मुपपादयति-"इयोर्वा अनु- छुभोतःषष्टिरक्षराणि धय इम अर्धा एकविंशा लोका एक- विंशत्यैकविंशत्यैवेमालोकान् रोहति वर्ग एव लोके चतुःषष्टि. तमैन प्रतितिष्ठति"-इति । श्रुत्यन्तरे (ले० सं० २. ५. १०. ३.) "हात्रिंशदक्षरानुष्टुप्”- इत्यभिधानात् इयोरनुष्ट भोमिलित्वा चतुःषष्टिसङ्ख्याकान्यक्षराणि सम्पद्यन्ते । 'इम' पृथिव्यन्त- रिक्षस्वर्गरूपाः, एककस्मादूर्ववेन वर्तमाना:, प्रत्येक मेकविंशत्य- वयवसमूहरूपाः 'लोकाः' यो विद्यन्त। तेष्वक लोक मेक- काक्षरगतर्यकविंशतिसचत्रवा यजमान: 'आरोहति', अन्तिमेन 'चतुःषष्टितमैन' अक्षरेण ढतीये 'स्वर्गे एव लोके' यजमानः 'प्रतितिष्ठति' विरोऽवतिष्ठते। वेदनं प्रशंसति--"प्रतितिष्ठति य एवं विदाननष्ट भौ कुरुते"-इति ॥ फलान्तराय छन्दोऽन्तरं विवत्ते-"बहत्यी श्रीकामो यश- स्कामः कुर्वीत" इति। श्रीर्धनधान्यादिसम्पत्तिः; यशः सस्कुल- तथाचदं पिङ्गलमूवम्--'चतुरखतुरः प्राजापत्याया:'-इति ३.११॥ + "अनुष्ठमनुष्टीमनाद । 'गायत्री मेव विपदा सती चतुर्थेन पादनानुष्टीभति'-इति मानवम्"-ति मिन० ७.१..। 'नाभिदवराराष्टुप् चत्वारोऽयक्षराः समा:-विच समाति० १६. २७ ·Publr दानादिवन्या १५.२,'उदख शोचिरस्थान-मति बहत्यी श्रीयशसोः बारपलेन। हालातदुभयकपत्र दर्षयति -"श्री यशछन्दसा हहती"-ति। गायनमादीनां छन्दमा मध्ये येषा हहती, सैव धीरुपा यगोरूपा च ; सर्वेषां छन्दसा पएसम्मादममासर्ये सति हहती विजय माता ; पशुरूपत्वाचक्रो- रूपत्वम् । तथाच तैत्तिरीया पामनन्ति छन्दांसि पशुवाजि- मयुस्तान सहत्युदजयतमाचाहताः पशव उच्चन्ते"-इति (सं. ५. ३. २. ३, ४.)। तरच्छन्दोभिराश्रितवादपि श्रीरूपवत एवामनन्ति-"यानि छन्दस्थित्यरिचन्त, यामि च नोदभवन, तानि निर्वीर्याणि होनान्धमन्यन्त,. साब्रवीद बहती, मा मेव भूत्वा, मा मुपसंश्रयतेति"-इति (ते. बा. १. ५. १२. ३.)। मध्यं वेषा मामा मामा, मध्य छन्दसा बहतौति मध्यवेन प्रशंसनाधशोरूपत्व मपि द्रष्टव्यम् । वेदनं प्रशंमति-"विय मेव यश प्रात्मन् धत्ते य एवं विद्वान् बहत्यी कुरुते"-इति। 'एव'- कारः श्रीयशसोः समुथयार्थः । पहीनसतादुत्तरयज्ञप्राप्तिकामस्य छन्दोऽन्तरं विधत्ते-“पड़ती यज्ञकामः कुर्वीत" इति । 'अग्नि तं मन्ये'. इतिहे (सं० ५. ६. १, २.) पती। यन्त्रस्य पतिसम्बन्धित्व दर्शयति- "पानी वै यत्रः" इति। ['वे'-शब्दो वक्ष्यमाणबहुविध- पानात्वप्रसिधिप्रदर्शनार्थः। वेदनं प्रशंसति-"उपनं यत्रो नमति य एवं विद्वान् पड़ती कुरने"-इति]॥ वीर्यप्राय) छन्दोऽन्तर' विधत्ते-बिट भी पौर्यकामः कुर्षोत" -ति। विरुप चरत'-इति (सं० १. २.)

·" ऐतरेयवाचवम् ॥ विष्ट भी। विष्ट, पछन्दसो बौर्यसाधनलेन तद्रूपत्वं दर्शयति- "भोजो वा इन्द्रियं वीर्य विष्टप्" इति। वीर्य गरीरबलम् । तचीजस इन्द्रियस्य चोपखचणम् । भोजो बलहेतुरटमो धातुः, इन्द्रियं चक्षुरादिपाटवम् । बेदन प्रशंसति-"प्रोजनौन्द्रियवान वीर्यवान् भवति य एवं विहांस्त्रिष्ट भी कुरुते"-इति । गवादिपशप्राप्तये छन्दोऽन्तरं विधत्त--"जगत्यौ पराकाम: कुर्वीत"-इति। 'जनस्य गोपाः' इति हे ( सं० ५. ११. १, २.) जगत्यौ। पशूनां जगतीच्छन्दःसाध्यत्वेनः तत्सम्बन्ध दर्शयति- "जागता वै पशवः" इति। वेदनं प्रशंसति-"पशमान् भवति य एवं विद्वान् जगत्यी कुरुत" इति ॥ पत्तुं योग्य मत्र कामयमानस्य छन्दोऽन्तरं विधत्ते-"विरा- जाववाद्यकामः कुर्वीत" इति। 'प्रेडो अम्ने, 'इमो अग्ने'-इति है (सं० ७, १. ३, १८.) विराजी + । अवस्य विराजनहेतुत्वेन विराड्पत्व माह----"भवाद्यकाम: कुर्वीतानं वै विराट्" इति। तदेव स्पष्टयति---"तस्माद्यस्यैवेह भूयिष्ठ मन्नं भवति, स एव भूयिष्ठ लोके विराजति तद्विराजो विराट्त्वम्"--इति । दवस्य विराजनचेतुत्वम् 'तस्मार कारणाद 'इ.इ' लोक 'यस्यैव' पुरुषस्य 'अ' प्रभूतं 'भवति', 'म एवं' जनमध्ये अत्यन्त शोभते । तस्मादिराजत्यनेनेति व्युत्पत्त्या विराटशब्दो निष्पन्नः । यम्मा. मिध० २.१.१ पम० की०३.४. २३५। है धन, २.५ मदि. मा. १८। कानप० ३. १३.५। शु. १. ४. १२, २०.१० । 'भोशित्तय विस्ताररूपं दीमल मुद्यते' इति च माहित्यदर्पणे। 'भोजत गसि धातूमा मवष्टम्भप्रकाशयोः। पीजी बलच दीमी च--इति विय: ३. १९. । रघु. ५.२७। + नी पादमी पनप्रति संयाज्ये विराजाविधुत एने पनीयात्' पाच श्री. २.१.१.!

·वेदन प्रशंसति "विबंधु राजति अंडा खाना भवतिय वेद" इति। 'यः पुमान् विराजो महिमान वेत्ति, 'सः पुमान् खकौयेषु ज्ञातिषु मध्ये विशेषेण 'राजति' लौकिकसामान शोभते; तथा स्वीयानां जातीनां मध्ये इत्तविद्याविनयादिभिः 'श्रेष्ठः' भवति ॥५॥ इति श्रीममायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ॥अथ षष्ठः खण्डः ॥ अघी पञ्चवौर्य वा एतचन्दो यचिराड् यचिपर्दा तेनोविांडा गायत्रौ यदस्या एकादशाक्षरागि पदानि तन त्रिष्टुब यत्वयस्त्रिंशदक्षतेनानुष्टुभ् न वा एकनाचरेण छन्दांसि वियन्ति * न दाभ्यां यदि- गट् उत्पञ्चमं सर्वेषां छन्दसां वीर्य मवरुधे 'सर्वेषां छन्दसा वीर्य मश्नुतं सर्वेषां छन्दसांसायुज्यं सरूपता सलोकता मश्रुतज्जादोऽन्नपतिर्भवत्यश्रुते प्रजया- बाद्यं य एवं विद्वान् विराजौ कुमत तस्माद् विरा- जावेव कर्तर्थ प्रेडो अग्न मो अन्न इत्येते ऋतं ', 'दामि व्यनि ।

·बाव दीक्षा सत्वं दीक्षा तमाहीविर्तन सत्य मेव' वदितव्यं मथो खल्खाईः कोऽति मनुष्यः सर्व सत्यं वदितु सत्वसंहिता वै देवा पतसंहिता मनुष्या इति विचक्षणवतौं वाचं वदेञ्चक्षुर्वै विचक्षणं' वि होनेन पश्यतीत्येतद वै मनुष्येषु सत्वं निहितं यच्चक्षु- स्तस्मादाचक्षाण माहुरद्रागिति स यद्यदर्श मित्या. हाथास्य श्रद्दधति या वै स्वयं पश्यति नबहूनाच- नान्येषां यहधाति तस्मादिचक्षणवती मेव वाचं वदत्मत्योत्तरा हैवास्य वागुदिता भवति भवति ॥६॥ ॥ वत्यैतरेयब्राह्मणे प्रथमपचिकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ । काम्ये संयाज्ये नानाविध विधाय नित्ये मयाज्ये विधातुं विराट् छन्दः प्रशंसति---"अथो पञ्चवीय वा एतच्छन्दो यहिराड्" -इति । 'अथो' काम्यसंयाज्याकथनानन्तरं नित्ये संयाज्ये कथ्यते इति शेषः । विराडाख्यं यच्छन्दोऽस्ति, एतच्छन्दः पञ्चविधवीर्यो- पेतलंन प्रसिद्धम् । तदेव विस्पष्टयति-"यविपदा तेनोथिहा गायची यदस्था एकादशाक्षराणि पदानि तेन विष्णु यचय- स्त्रिंशदनरा तेनानुष्ट भ न वा एकनाक्षरेण छन्दामि वियन्ति नहाभ्यां यहिराट तत्पश्चमम्" इति । यम्माकारणादियं विराट पादत्रयोपेता 'तन' कारणेनोणियूपा गायत्रीरूपा च भवति ; सयोरपि पादत्रयोपतत्वेन समसात् । अतस्तयोः उभयोर्वीय ·. विसस्तिः । यमालारमामा विराजमाता धरोपंता., तेम' कारणेनेय 'विष्ट, रूपा भवति तदीय बोये प्राप्नोति । यमाल्यारणादियं 'त्रयस्त्रिंशदक्षरा' विराडिति यूयते, सत्र, 'प्रेशो पन्ने'-इत्यस्या सुचि (सं० ७. १, ३.) एकोन- विशदक्षराणि, 'इमो पने-इत्यस्या भूचि ( सं० ७. १. १८.) हाधिदक्षराणि ; अतस्तयोः न विराट्त्व मिति चेत्, मैवम् ; 'न वा एकनाक्षरेण-इति वाक्येनेव परिहतत्वात् । यस्मात् 'विराट', तस्मादेतदीयं 'पञ्चम वौयं मस्ति । .एवं विधविराट्वेदनं प्रशंसति-"सर्वेषां छन्दसां वीर्य मव- रुन्धे, सर्वेषां छन्दमा वीर्य मश्रुते, सर्वेषां छन्दसां सायुज्यं सह- पता सलोकता मनुते, ऽन्नादोऽत्रपतिर्भवत्यभुते, प्रजयाबाद्य य एवं विद्वान् विराजी कुरुते"-इति । गायवाणिक्विष्टुबगुष्ट ब- बिगड्पाणां 'सर्वेषां छन्दमा' यक्षामर्थ मस्ति, तदयं बेदिता ‘अवरुन्धे' अभिमुखीकरोति ; कृत्वा च 'अश्रुते' प्राणोति । तथा मर्वच्छन्दोभिमानिदेवानां 'सायुज्य' सहभावं, 'सरूपता' समान- रूपत्वं, 'मलोकताम्' एकस्थाननिवामञ्च प्राप्नोति । 'पवादः' अन्नभक्षणसमर्थो नौरोगः, 'भवपतिः' बहनस्वामी 'भवति' । न केवल स्वय मेव ; किंतु स्वकीयया पुत्रादिप्रजया सह 'अबाधम् अश्रुर्न' ॥ इत्थं छन्दः प्रशंस्येदानीं विधत्ते-"तमाद्विराजावव कर्तव्ये" w - * धमत: निगदचव विराट् मर्ववेदममिहा; तथा घावात तैत्तिरीयः स्फुटम- शिददरा विराट-इनि (सं० २.५.१०.१.)। विरामी दिश:'-इनि ( ४. ५.) वैदिकरदामन नदवगतम् । इह वाचाया एकाक्षरनगमलेन छन्दागास्त्रमने निवृदिनि विपचालित विराट्व मपायात खराविशेषवान्वित मिताभिप्राय: (पि० ६.११,१०.)।

·॥ ऐतीयवाससम् : -~~-इति। यथाहिराजी घुत्तमहिमास्ति तस्मादित्यर्थः । तयोः प्रतीकहय दर्शयति-प्रेहो अग्ने', 'इमो भने'--इतोते शांत दीक्षणीयेष्टी खिष्टवत: संयाज्ये विधाय दीक्षितस्य सत्वं वदनं विधत..."ऋतं वाव दीक्षा सत्यं दीक्षा तम्मादीक्षितन सत्य मेव वदितव्यम्" इति । मनसा यथावस्तुचिमान मृतशब्दा. भिधेयम् ; वाचा यथावस्तुकथनं सत्यशब्दाभिधेयम । तदुभया मिका दीक्षा; नकल्ये विनम्नति । अम्मादेवं तस्माद जिनमत्व मेव वदितव्यम्' न तु किञ्चिदप्यनृतं वदेत् । नदाफ्याभिधान मियनुजिक्षया प्रकारात विधातु प्रस्तौति-"अथो खल्दाः कोऽहति मनुष्यः गर्व सत्व वदितु मत्यभिता 4 देवा अनृत- संहिता मनष्या इतित : मकासराभार्थोऽराम् प्रमो'. शब्दः । ब्रम्हवा दिन एवम् जाम' खलु मनुयः कः काय :भवें' वाक्य सत्य वदित मन ? न कशिदपि तया में शक्नोति ; 'देवा. एव 'मन्यतिले मात्पर शब्दो ब्रह्मवादिवचनममात्यः इदानी सत्यवदनपन्नामध्ययं प्रभाग लियत क्षणवतीं वाचं दे" इति । यक्षाचतुष्टासकीय मन्त्रः; ता वाग्य प्राप्नील---देवदन विवज्ञरा ! मानय यज्ञदत्त विचक्षणी गां वधानोयेवं तत्प्रयोगः ! तदाहापस्तनः ----'चनमितं विवाण गिति नामधेया निदधाति: : चन- सितेति बाधणं विदति राजधयेश्यो इति१०.१२.७,८)* : 'विम : "धमित विचनिनद गा. भि... ... यति चमिति प्रामणः भारतति शेष। भासायलय भारमानः । 'नदाथा देवदान चासत मिशन च।" इति नौका। 'पिचन चनासमवंत कला प्रति चकायाः मो.

·मयमका जित गतिमबल -मबक्दपूर्ति हेतल प्रतिपादयति "नन विचक्षणं विधेनेन पश्यतीति" इति। . परिन्द्रिय का विवक्षपशब्दवाच्यम्, तदेव सदीक्रियते-अधिक दर्शन ( अदा, 9. .... त्यस्मादातोरयं शब्दो निष्पनः; तथा सनि विशाल मसल मनेनानष्ट 'पश्यतौति विचक्षण' मेलम् । तस्मा- अति ने • मिति पर्यायौ। उक्त निर्वचनप्रदर्शनार्थ; “ति'.. अमवयं तयोः पर्यायवम, कथ मेताना मल्लसम्यूनिसिद्धि रिया शाह.... एतह वै मनुष्येषु मा. निहितं यच्चक्षुः''- इति । चनानुमानादिप्रमाणन भो प्रत्यक्षप्रमितिसाधनं 'यश्चन्तु:' इन्द्रिय मनि, एतद 'मनु थषु भर्वषु मत्य 'निहितं' यथा- धम्त नया नित्वेनाभिमानमः तस्मातुःपर्यायविधानवादप्रयोगण सत्यमम्यूबिलि : वायतिर काय चना यथावस्तुदर्शन- गाधनले माया ममाचक्षागा भाग्दागिति स यद्यदर्श लामान :: म स्वयं पातति वहनाचनान्येषां घड्या न्यातस्तत्तर : तुल भनुधागा मंभिप्रेतं सन .. .. कात्रिकात 'श्राचक्षाणं' पुरुष नि । म पाइः --..', it भव मद्राक्षी: ६ पुरुषो 'यदि यह मेव मद्राक्ष मिति ब्रूयात्, तदा स्य दिन मन मिति सभ्याः भर्ने अति विश्वासं कुर्वन्ति । मन्दिर में मुदाणम्। 'यदि 3-4 एल्य निपातममूहः उदा- र आय: - 4 rxico मानवतुष्टम इनि. १ २.५ ! 'दैनन जियमवर्गानकारनाभा (ख) अमाम'-... RE ! 'सा- नमानसन्दा मावानि'-नि गी०म०१ १.५।

·ऐतवनमा परवान्तरप्रदर्शनार्थः । पयवा परिव पुमान् 'वयम्' रन पषुषा स्कन्धमूलारपेतं वा 'पश्यति'; अन्य बहवः पुरुषाः दूर- पतिनो पश्यन्तः पुरुषोऽय मित्याचक्षते । 'धन'-शब्दोऽपि शब्दार्थः; 'बहनाम् अपि भन्येषा' वचन मयं पुरुषो 'न श्रद्दधाति' किन्तु खकौर्य चाक्षुषदर्शन मेव श्रदधाति । वाजसनेयिनोऽप्या- मनन्ति-"दो विवदमानावेयाता मह मदर्श मह मौष भिति य एव ब्रूयादह मदर्थ मिति, तस्मा एव श्रद्दध्याम”- इति (गन बा० १.३. १. २७. , । तैत्तिरीयाचामनन्ति-..."अनृतं वाचा वदति अनृतं मनर ध्यायति, चक्षुर्व सत्य मद्रागित्याहाह मदर्श मिति तत्सत्यम्" इति ॥ तथाविधचक्षुःपर्यायस्य विचक्षणशब्दस्य सत्यसम्पूर्तिहेतुत्व मुपपाद्य पूर्वोक्त विधि मुपमहरति "तम्मादिचक्षणवती मेव वाचं वदेत्सत्योत्तरा ईवास्य वागुदिता भवति भवति" इति । 'पस्य' विचक्षणशब्दोपतवचनवादिनो या 'वाग्' अस्ति, सा ne 'महयः पुरोचिनो', ग। + 'चक्षुषा सबाट पश्यन्त माहुरद्राक्षौरिति म पाहादाच मिति तत् मन्यं भवति'- प्रति च पुनस्तभेवीपरिष्टात् १४. ६. १०."-.:..:: + 'मावृतं वदेत्' इति । त• मं० २, ५, ५. ६.) विधी विचारितं च मीमामाया। ० म० ३. ४. १२, १३ । तदधिकरणं चोद्धृतं म-व्याख्यानं तव चिरीयसंहितामाधी सायरीभ अतं न वदैदेष: पुंधर्मी वानवादगी:'-इनादि (जै० अधि० मा० ३. ४. ४. )। ६ श्रममन्यते तु विचक्षणवती मैव बाचं क्दैन्'- इतास वधनस्य हि दृष्टविषयमा कथन-विधानऽदृष्टविषयकथमनिषेध च तात्पर्यम् ; विचक्षणेतिभन्ध युनामिथ्याकथनेऽपि म दोष इति नाभिप्रेती ब्राक्षणकन पनि बसिनविचक्षणान्वितमामययहणस्य विधानन्त इतः पथक (काप० बी० १०.१३.७, ८, काला० पी० ७.५.७ ; लाया. श्री. ३.३. १५.) दौक्षितधर्मातर मिति दिन् ।

·'सवोत्तरा' सकचाहतापि विचारतिमनवामन बाधिता एव भवति; परतदोवो न समतीत्वः भवति-गब्देस्सा- मासोऽध्यायसमाखर्कः ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश यबामणस्व प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ॥६॥ दार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । मायतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेखरवैदिकमार्गप्रवर्तक- योवीरवृकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचिते माधयीये वेदार्थप्रकाशनामभाये ऐतरेयब्राह्मणस्य प्रथमपञ्चिकायाः प्रथमोऽध्यायः ॥ दौक्षणौष्टिरेव मष्टिमूवम् । वचावि हि 'दोधणीयेष्टितायते ता मेवानु था: कायष्टयता: सर्वा अधिष्टीम मपियन्ति' इति ( ३. ४.२.)। मेषा प्रथमेष्टिः शतपथ- ब्रामस्थ वतीये का प्रथमाध्यायती डिसीयाध्यायौय-दितीयवाचणात यावयते, तंति- सय माहितिकाच ( का० १ प्र० १.४ अनु । एवम् पाव श्री. ४. २. १०॥ सचा 'दीक्षणीयायालय प्रमति'-तरादि पाप० बी० १०.४.-१०. कान्या श्री. अनाध्यायस्य प्रथमकणिकान: पचमकण्डिकाया बादशत्र' यावत्। अपि तान्यकर्मि- काया: सममनूवस्थ बनी यक्षिकदेवेन दीचितधर्माग कतिचित् सच प्रदर्भिना: १ ॥

·॥अथ वितीयाध्यायः (क) प्रथमः खण्डः॥ ॥ॐ॥ स्वर्ग वा एतेन लोक मुपप्रयन्ति यत्या- यणीयस्तत्मायणीयस्य प्रायणीयत्वम् प्राणो वै प्राय- गीय उदान उदयनीयः ममानो होता भवति समानौ हि प्राणोदानौ प्राणानां कृप्ती प्राणानां प्रतिप्रज्ञात्य यज्ञो वै देवेभ्य उदक्रामत् ते देवा न किञ्चनाशक्नुवन् कर्तु न प्राजानतेऽब्रुवन्नदिति खयेम यन्न प्रजानामेति' सा तथेत्यब्रवीत्मा वे वो वरं वृणा इति वृषीष्वेति सैत मेव वर मगीत' मव्यायणा यज्ञाः सन्तु मदुदयना इति तथेति सम्मादादित्यश्चमः प्रायणीयो भवत्यादित्य उदयनीयो वरवृतो ह्यस्था अथो एतं वर मवृणीत मयैव माची दिशं प्रजानाथाग्निना दक्षिणां सोमेन प्रतीची' सवित्रोदीची मिति पथ्यां यजति यत्पथ्यां यजति सम्मादसौ पुर उदेति पश्चात मेति पथ्यां श्रेषोऽनुसज्वरत्वग्निं यजति बदग्नि यजति तस्मा- इक्षिणतोऽग्र पोषधयः पच्चमाना आयत्याग्नेय्यो ·नाना योषधयः सोम विवति यासोमं यजति मात् प्रतीच्योऽप्यापो बहाः स्यन्दन्ते सौम्या छापः सवि- तारं यजति यत्सवितारं यजति तमादुत्तरतः पश्चादयं भूयिष्ठं पवमानः पवते सविसप्रसूतो श्रेष एतत्यवत उत्तमा मदितिं यजति यदुत्तमा मदिति यजति तस्मादसाविमा वृष्टयाभ्युनत्ता भिजिघ्रति पञ्च देवता यजति पाडतो यज्ञः सर्वा दिशः कल्पन्त' कल्पते यज्ञोऽपि तस्यै जनतायै कल्पते' यचैवं विहान् होता भवति ॥१॥ प्रथमे दीक्षणीयेष्टिस्तत्ततिस्तत्र संस्कृतिः । याज्यानुवाक्ये संयाज्याः सत्योतिथेति वर्णिताः ॥ भय प्रायणीयादिक * विधातु द्वितीयोऽध्याय भारभ्यते । सत्रादौ प्रायणीयशब्दार्थं वदति-"स्वर्ग वा एतन लोक मुप- प्रयन्ति यप्रायगीयस्त प्रायणीयस्य मायणीयत्वम्" इति । प्राय- गोयाख्यो यः कम्पविशेषोऽस्ति, 'एतन' यजमाना: 'स्वर्ग लोक' सामीप्येन प्राप्नुवन्ति। तस्मात्प्रयन्त्यनेनेतिव्युत्पत्या तनायगीयनाम सम्पनम् ॥ 'दीचा प्रायडीयम्' का. श्री. .. ५.१५। 'दीक्षानं राजयः। तदहः मायायेष्टिः चाच. श्री. ४.२, १८; ३.१। 'दीचाहास परिममान अमारं यदः, सचिवहनि गक्रयः कर्तव्यःमोमः क्रतश्य इतार्थः। यथिमि सोमः पात, तदा: पारधीया मामेष्टिबायाँ'--इति नहीका मा. ना।

·ऐतरेयनाम: , 3B पथ विधायमानी प्रायवीयोदयनीयायी कर्मविशेषौसा, तौसह प्रशंसति--"प्राणो वे प्रायणीय उदान उदयनीयः समानो होता भवति ; समानौ हि प्राणोदानी प्राणानां कृत्य प्राणानां प्रति- प्रत्रात्यं" इति। प्राणवायोः प्रायणीयकम्मणव प्र-शब्दसाम्याद- भेदः ; उदानवायोरुदयनीयकमणश्वोच्छन्दसाम्यादभेदः। किञ्च प्रायणीयोदयनीययोः कन्मंगोज्यिानुवाक्यादिप्रयोगार्थ मैक एव होता भवति ; प्राणोदानवायू चैकदेहवर्तित्वादेकेन होना अनु- ठेयाभ्यां कमभ्यां समानौ ; अतो वायुविशेषयोथाभेदः। तच कर्मयानुष्ठान प्राणवायूनां कृत्य स्वखयापारसामर्थ्याय भवति ; तथा प्राणवायूनां प्रत्येकम्, अयं प्राणो भय मुदान इत्यादिविशे- षस्य प्रज्ञानाय भवति । तस्मात्कम्सहयं प्रशस्त मित्यर्थः ॥ अथ देवताविशेषविधानायाख्यायिका मुपक्रमत-"यज्ञो वै देवेभ्य उदकामते देवा न किञ्चनाशकवन् कर्तुं न प्राजानंस्ते ऽब्रुवन्नदितिं त्वयेमं यज्ञ प्रजानामति सा तथेत्यब्रवीत्सा वै वो वरं वृणा इति; वृणीषेति सैत मेव वर महणीत ममायणा यज्ञाः सन्तु मदुदयना इति, तथैति; तस्मादादित्यश्चमः प्रायणीयो भव. त्यादित्य उदयनीयो वरवतो लास्यै" इति। योऽयं 'यज्ञः सोम- यागाभिमानी पुरुषः, सोऽयं केनापि निमित्तेनापरतः मन् देव- सकाशादुपक्रम्य गतवान् । यज्ञपुरुषे गते सति ते देवाः' कि मपि यनाङ्ग' 'क' शक्तिरहितास्तदभिज्ञानरहिताचाभवन् । ततः ते सर्वे समागत्य 'अदिति प्रार्थितवन्तः। हे अदिते! त्वत्प्रसादेन वयम् 'धर्म यन्न' कर्तुं ज्ञातुं च शताः भूयास्मेति। ततोऽदितिरनौलत्य * शीर्षे पासणीयोदयभाये (यनस्य)-ति निकः १३.१.७ । 'शिरी वै यस्यातिथ्यम, मांह प्रायशीयोदयनीयो' शत.मा.३.२.३.२०पातिधाष्टितीयेऽध्याये पद्यति ।

·थ जापवितः मा सर्वे 'मनायथाः' मदुपामा: 'मदयना: मदवसानाब सबिति। तस्य वरस्य देवणीलतखात् प्रायवीयः प्रारमकालीमिष्टिगतवर- रदितिदेवताकः कर्तव्यः ; उदयनीयः समातकालीनोऽपि चार- रदितिदेवताका कर्तव्यः । यस्मादस्था पदितेस्ताइसवर्वरेण प्रार्थितः, तस्मात्तथानुष्ठानं युक्तम् । तमिम मर्थ तैत्तिरीयायाम- नन्ति-"देवा वै देवयजन मध्यवसाय दिशो न प्राजानन् ते१ऽन्योन्य मुपाधावन् त्वया प्रजानाम लयेति तेऽदित्याए सम- प्रियन्त त्वया प्रजानामति साब्रवीहरं धणे ममायणा एव वो यन्ना मदुदयना आसविति तस्मादादित्यः प्रायणीयो यत्राना मादित्य उदयनीयः” इति (सं० ६. १. ५. १.)। अदितर्वरान्तरं दर्शयति-"अथो एतं वर महणीत, मयैव प्राची दिशं प्रजानाथाग्निना दक्षिणां मोमेन प्रतीची सवित्री- दीचीमिति" इति । 'अथो अपिचेत्यर्थः । मयेत्यादिना वरः प्रप- भात । हे देवः ! यूय मिदं देवयजनं समीचीन मित्येवं बहुधा विचारयन्तः तदर्थ बहुषु देशेषु पर्यटन्तो दिग्धर्म प्राप्य प्राच्यादि । * नवं प्रायणीयेच्या सोमयाग भारभ्यते, उदयनीय थ्या च म समाप्यते इति व्यकम् । । पदिनिदेवता 'अदिविरदीना देवमाता'-इतवादिना, 'अदितिचायगि:-इतादिना (१.४.२११.३.१.) प निरुतां व्याखयाता। 'अधिरप्यदितिरुच्यनं'-पति प ( १२. २. २. ) तव। तो जायते पति काचिदखण्डनीया ध्योतिःखकपा ऐशी शक्ति; ; वास्य अगली जनानः, सेवादितिः, सेव वेदागिना माया, सामवानां प्रकृति ति। पत: सर्व एवम भावा धादिया एव, तप मुख्य ; सूर्य इति तनादिवाशब्दी योगपढ़ः। कम्पपवरः 'कसप: पथकी भवति । यसर्व परिपन्नतीति सौभयात्ति हिते. भार० १, ८.२१॥ अतएव च कखपमनापते: पबी अदितिः, तयोः सिषा बष्टिरिति पौराणिकर. बीपद्रपिववधूतपदिशान्ति। ० म० १.८९,१०, १०,०२,८९० ० ६.५.६.२।

·. - दिन सातवन्तः, ती दिम्बिरीषत्रापनाब अह मग्निः सोमः सविता चेत्येते चस्वारः चतुर्यु देशेषु अवस्थिताः। तथा सति यवाह मस्मि सा प्राची दिगित्येवं 'मयैव प्राची दिशं बुध्यध्वम् । एव मनादिभिः दक्षिणादयस्तिस्रो दिशो बोहव्याः। इत्येष हितीयो वरः। एते देवा अनेन चरुणा तत्र तत्र यष्ट योग्या इति तात्पर्यार्थः ॥ तत्र प्रथमं यागं विधत्त-"पथ्या यजति"-इति। पाति देवताया मामधेयम् । यद्यपि शाखान्तरे “पथयां खस्तिं यजति प्राची मेव तथा दिश प्रजानाति"-इति (ले० सं० ६. १. ५. २.) पाखम्तिरित्येतं नामधंय मानातम्, तथापि भीमशब्दवनामक- देशनात्र व्यवहारः । ननु पूर्वत्र "मयैव प्राची दिशं प्रजानाघ"- इत्यदितेर्वाक्य मान्नातम्, इह तु पश्यां यजतोतातो पूर्वापर- विरोध: ? इति चेत्, नायं दोषः; अदितिदेवताया एव पथ्याख्य मूतीन्सर मिति वक्त शक्यत्वात् ॥ उहाँ विधि मनूद्य प्रशंसति-"यत्पथयां यजति तस्मादसौ पुर उदेति पश्चास्त मेति पथ्यां होषोऽनुमञ्चरति" इति । यद्यस्मात् कारणात् पूर्वस्या दिश्यवस्थितां 'पथ्यां' देवतां 'यजति', तस्मात् कारणाद् 'असी' आदित्यः 'पुरः' 'पूर्वस्यां दिशि 'उदेति', - . अस्था: तेर्दि गुपदेश एव वा खात् तात्पर्यम् । 1 'पथ्था तस्तिः -- पन्था अन्तरिक्षम्, मनिवासात्'-इति, तबिगम-गत 'देवगोपा'- तितपदसा व्याख्यानाय च पुन: ‘देवी गीपत्री, देवान् गीपायविति. देवा एना गोपाय- स्विति वा इति च निर. ११. ४. ११, १२॥ 'देवाः-- माथमिका प्रस्थामा वा रग्मय:- इति न तहीका दिख मन्तरिक्षस्थिता कल्याणसना एव 'पया खलि-ति गम्यते । + पथ पवारचन्दसि-ति पा० ५.१.१९ ·“पमान पैधिमाया तिमि 'एषः' पादियः पथासां देवताम् अनुसन्म मिति, पुर्यापरयोरदयाखमयानुपपबौ। न च पूर्वदिया पवर्गसमान ऽपि पश्चिमदिशः स नास्तीति वाचम् ; उदयनीयायां पषिम- दिशि पयाया यखमाणत्वात्। योर्दिशोखसम्बन्ध सति धादित्यख तदनुसञ्चारो युक्तः। दक्षिण दिग्वतिनोऽम्बेर्यामं विधते-"मग्नि यजति" इति । तं विधि मनूद्य प्रशंसति-"यदम्बि यजति तस्माणितो ऽथ पोषधयः पथमाना पायखानेयो मोषधयः" इति । यथा- दन देवानां दिग्विशेषत्रापनाय दक्षिणदिश्यवस्थितम् 'पम्बि घजाति', 'तस्मात्' कारणाद विधापर्वतस्य दक्षिषमागे बौधायोष- धय: 'अग्रे पच्यमानाः' 'पायन्ति' तत्तत्वामिमहेष्वागन्यन्ति । विधास्योत्तरभागे यवगोधूमचणकादिधान्यप्राचुर्यम्, तानि च धान्यानि माघफाल्गुनयोः पच्यन्त प्रति पशावादीनिदक्षिण- दिग्भागे तु यवादिप्राचुर्याभावात् प्राचुर्याणि च बौखादीनौति कार्तिकमार्गशोर्षयोः पथमानवादग्रे पाकोऽभिहितः। 'हि' यस्मात् कारणाद 'पोषधयः आग्नेय्यः' पासा पाकस्याग्न्यधीन- त्वात् । यथोदनरूपेण वाघपाकोऽग्न्यधीनः, एवं बौनरूपेण सख- पाकोऽपि तदन्तर्वय॑म्यधीन इति इष्टव्यम् । यस्मादम्निसम्ब- धिन्या दक्षिणवां दिशि अग्रे पाको चुक्तः । पथिमदिश्यवखितख सोमस्य यागं विधते-"सोमं यजति" त विधि मनूब प्रशंसति-"यकोम यजति, तथात् पटषु सवेव मूलपुन 'पबासमति'-तप्रकविध एव पाठः, सतीन -इति। -- ----- ---- पर्यतिपनीका मेव खाध्यम् ।

·अतीयोऽप्यापो, बहाः स्यन्दन्ते सौम्या चाप:"-तिन याद 'पापः सोमसम्बन्धियः, सोमवारसकिरणत्वात्, तमात् 'बमः आप:' 'प्रतीयोऽपि' प्रत्यनुखोऽपि सत्यः 'स्यन्दन्न'; पत्रिमसमुद्रः समीपे प्रवहन्तीना नदीनां पश्चिमाभिमुखत्वदर्शनात् । सोमस्थान पश्चिमविश्यवस्थितन तदीयाना. मपां तमुखवं युक्ताम् । उत्तरदिश्यवस्थितस्य सवितुर्यागं विधत्ते-"सवितारं यजति" -इति। तं विधि मन्द्य प्रशंसति-“यसवितारं यजति, तम्मादुत्तरतः पश्चादयं भूयिष्ठ पवमानः पवते ; सविप्रभूतो घेष एतत्यवते"-इति । सविता प्रेरको देवः । सोऽत्र यस्मादुत्त- रस्यां दिश्यवतिष्ठते, 'तस्मात् तेन सवित्रा प्रेरितो वायुरुत्तरपश्चि- मयोरन्तरालवर्तियां, वायव्यां दिशि 'भूयिष्ठ पवते' अत्यधिक सञ्चरति ॥ अईदिग्वतिन्या अदितर्यागं विधत्ते ---"उत्तमा मदिति यजति" इति। 'उत्तमाम्' अर्द्धावस्थिता मित्यर्थः । अतएव तैत्ति- रोया आमनन्ति-"पल्याए वस्ति मयजन् प्राची मेव तया दिशम् प्राजानबग्निना दक्षिणां सोमेन प्रतीची सवित्रोदौचि मदित्योवाम्" इति ( सं० ६. १. ५. २.)। उक्त विधि मनूद्य प्रशंसति-"यदुत्तमा मदिति यजति तस्मादसाविमा वृष्टयाभ्यु- नयभिजिति" इति । यस्मादूई दिग्वर्तिनी पदितिः, 'तस्माद' अई दिग्वर्तिनी धीः 'इमाम्' अधोवत्तिनों खकीयया 'वृष्टयाऽभ्यु- नत्ति' सर्वतः लेदयति ; पुनरपि धर्मकाले 'अभिजिघ्रति' भूमि- गत रस माभिमुख्येनादत्ते। पत्र पथ्यादौना 'चतरुण' देवताना माज्येन यागः; अदितेख चरणेति द्रष्टव्यम् । तदाहापस्तम्बः-'चतुर भाग्यभागान् प्रति ·दिवं यजति, पयों सति पुरस्तादनि दविषतः सोम पचासाय तार अत्तरती मध्ये दिति हविषा'-इति (१०.२१.११.)। यथोलदेवतागतां सख्या प्रशंसति-"पश्च देवता यजति, पाडतो यमः, सर्वा दिशः कल्पन्त; कल्पते यत्रो ऽपि"-इति । पथ्याचदित्यन्ताः 'पञ्च देवताः', यन्त्रस्य पञ्चसङ्ख्यायोगात् पाङ्- नाव बहुधा वद्यते ; असो यो देवताविषया पञ्चसङ्ख्या युक्ता । 'दिश:' अपि प्राथाबा जयन्ताः पञ्चसयाकाः। प्रतो देवतागत- पञ्चसङ्गयया एता: 'सर्वा दिशः' 'कल्पन्ते' समर्था भवन्ति, पूर्व मविज्ञाताः सत्यो जाता भवन्तीत्यर्थः। 'यज्ञोऽपि' अनया 'कल्पवे' खप्रयोजनममों भवति ॥ वेदनं प्रशंमति--"तस्यै जनताये कल्पते यत्र विद्वान् होता भवति" इति । 'यत्र' यस्यां 'जनतायो' यानिकजनसमूहे 'होता' प्रायणीयदेवताना वेदिता 'भवति', तस्यां जनताया मय होता स्वप्रयोजनसमर्थो भवति ॥१॥ इति श्रीममायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयाहाणस्य प्रथमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१ (७)। ॥पथ दितीयः खण्डः ॥ यस्तेजो ब्रह्मवर्चस मिच्छायानाहुतिभिः प्राड स इयात् जो वै ब्रह्मवर्चसं प्राची दिक् तेवखी ·। ऐतरेयमापन अह्मवर्चसौ भवति य एवं विद्वान् माडेति योऽवाद्य मिच्छेत्' प्रथाजाहुतिभिर्दक्षिणा स यादवादी वा एषोऽनपतियंदग्निनादोऽन्नपतिर्भवत्वश्रुते प्रज- यानाद्यं य एवं विहान् दक्षिणैति' यः पशूनिच्छेत् प्रयाजाहुतिभिः प्रत्यङ् स यात् पशवो वा एते यदापः पशुमान् भवति य एवं विद्वान्. प्रत्यडेति यः सोमपीथ मिच्छत् मयाजाहुतिभिरुदङ् स यादत्तरा हवै सोमो राजा प्र सोमपीथ मानोति य एवं विद्यानुदति खम्यधीर्वा दिक् सर्वासु दिक्षु राधोति सम्यच्चो वा इमे लोकाः सम्यच्चो ऽस्मा इमे लोकाः श्रियै दौद्यति य एवं वेद पथ्यां यजति यत्पथाां यजति वाच मेव तद्यजमुखे सम्भरति प्राणापाना- वग्नीषोमो प्रसवाय सविता प्रतिष्ठित्या अदितिः पथा मेव यजति यत्पथाा मेव यजति वाचैव तद्यनं पन्था मपि नयति चक्षुषी एवाग्नीषोमौ' प्रस- वाय सविता प्रतिष्ठित्या अदितिश्चक्षुषा वै देवा यतं प्राजानंश्चक्षुषा वा एतत् प्रजायते यदप्रज्ञेयं तस्मादपि मुग्धचरित्वा यदैवानुधा चक्षुषा प्रजा- नावध प्रजानाति यतहेवा यन्तं प्राजानन्नस्यां वाव तयाजाननस्या समभरतस्यै वै यातायत ·उस्मै क्रियते ऽयै सन्धियत पूयं चदितिस्तदुत्त मदिति यवति यदुत्तमा मदिति यजति' यजस्य प्रशाव'स्वर्गस्य लोकस्थानुख्यात्यै ॥३(८)॥ - प्रायणीयेष्टि विधाय तत्र प्रयाजानां काम्यप्रकार विशेष विधत्ते-“यस्तेजो ब्रह्मवर्चस मिच्छेत्, प्रयाजाहुतिभिः प्राङ् म इयात् ; तेजो वै ब्रह्मवर्चर्स प्राची दिक्" इति। 'समिधी यजति', 'तनूनपातं यजति'-इत्यादिना विहिताः पञ्च प्रयाजाहु- तय: ** । नामां प्रकृतावनुष्ठानप्रकार पापस्तम्बेन दर्शितः-“पञ्च 'ममिशी मजति वसन्त मे वर्षमा मवान्, तनूमपातं यजति ग्रीभ मेवावरुन्ध, पडो यजति वर्या पदावर , बर्षियजति भरद भवावरूध, स्वाहाकारं यजवि ईमत मेवा. वन्य ' इति ते. म. २.६.१.१ तम्मन्या: प्रा० ३.५.५. द्रष्टव्याः। तेच 'विभक्ति संगति' इनि विमानविधानं भवति (ते. मं० १.५.२.)। साय विभकय: सूर्य दर्शिता: ....... मागं पावनं प्रिनार्य निमन इति चतुर्ष प्रयाझे बाली विभक्तीर्ददाति-इति (पाप.०५.२८.६.)। तदुक्त पातले महाभाय पप्रशानिक-'रिमभिकुर्वन्ति । पाजकापन--प्रयाजाः सविभतिका: कर्तव्या इति। नचानारेण व्याकरण प्रथामा: मविकिमाः शक्या: कम्। सबादश्येयं व्याकरणम्'-नि। तथाच 'समिधी अमात्र पजामा विय तु । सनूनपादनावग पान्पमा तुइना मन्त्र पाठा: भग्यवन । ५६ शूबने शतपथब्राणं 'व्यन्तु ववित्येवं मयाजानां कपम्' इति २. २. १. २७। २० भा० अनुशासनाद् व्यन्तु' इनि "वियन्त' भवति। 'मयानाम् प्रधामस्य प्रमुख बटव्याने तमाम कान् हविर्भागान्'-ति मा० भा० (१० म० ८.१.११.३.)। আৰ সাঙ্গা १शत' इति च ते० सं० ६.३.११.७। यास्केन हि किं देवता: प्रयाजानुयामा: ?' -तापक्रम्य बविचारानन्तरम् 'भाग्रेया इति तु स्थिति:'-इति निर्णीतम् (निरु०८.३.६,७) व व मीमांसामूचाणि बडूनि ( २.२.२.१.५८, १०.१०. १, १४, १५, ३.१ ११ ३.१.९६, २०७.१.२३-२८% ४..१ ५.२.१५.)। तान्यवलम्बाधि- करणानि चाटोरचितानि माधवाचायें जैमिनीयमायमाखाया मिनि।

·॥ एतस्यबाधनम् । - प्रयाजान प्राचो यजति । प्रतिदिशं वा ; समिधः पुरस्ताद, तनुन- पातं दक्षिणतः, इड़ः पञ्चाद, बहिरतरतः, स्वाहाकार मध्ये"- इति (२. १७, १, २.)। स प्रकारोऽत्र चोदकप्राप्तस्त मपोध शरीरकान्ति श्रुताध्ययनसम्पत्ति च कामयमानस्य प्रकारान्तरं विधीयते । 'यः' पुमान् 'तेजो ब्रह्मवर्चस मिच्छत्', 'सः' पुमान् 'प्रयाजाहुतिभिः' 'प्राडियात्' प्रागपवर्गास्ता पाचरेदित्यर्थः । पादित्योदयेन प्राथास्तेजस्त्वम्, तदाभिमुखेन गायत्रीजपानु- ठानात् ब्रह्मवर्चसत्वञ्च । वेदनं प्रशंसति-"तेजखौ ब्रह्मवर्चसौ, भवति य एवं विहान् प्राडेति" इति ॥ अन्नाद्यकामस्य दक्षिणापवर्गत्व विधत्ते-“यो ऽवाद्य मिच्छेत्, प्रयाजाहुतिभिक्षणा स इयादन्नादो वा एपो ऽन्नपतियंदग्निः' -इति। दक्षिणस्यां दिश्यवस्थितो 'यः' अग्निः, 'मोऽग्नि .' 'अन्नादः' भक्षितस्यानस्योदराग्निना जीर्यमाणत्वात् । मस्येष्वव- स्थाय ब्रीह्यादिपाकहेतत्वात्, स्थाल्यादिष्ववस्थायौदनपाकहेतुत्वा- दवपतित्वम् । अतोऽमाद्यकामस्य दक्षिणापवर्गत्व युक्तम् । वेदनं प्रशंसति---"अनादोऽन्नपतिर्भवत्ययुत प्रजयाबाद्य य एवं विद्यान् दक्षिणति" इति॥ पशुकामस्य प्रत्यपवर्गवं विधत्ते-“यः पशूनिच्छेत्, प्रयाजा- हुतिभिः प्रत्यङ् स इयात् ; पशवो वा एते यदापः" इति । प्रत्यग्दिश्यवस्थितस्य सोमस्य सम्बन्धिन्य आपः इति पूर्व मुक्तम् । तासां चापां पानहारण, तणोत्यादनहारेण वा पशूपकारित्वात् पशवम् । अतः पशुकामस्य तथाविध प्रत्यपवर्गव युक्तम् वेदन प्रशंसति-“पशमान् भवति य एवं विद्वान् प्रत्यडेति”- - इति ॥

·बहीनादुनमसोमपाने काम -"यः सोमपीच मिच्रेत, प्रजायातिभिषदए मायाकुत्तर वे सोमी राजा"-इति। 'य:' 'सोमवतीरुपा, राजमानखेन 'राजा'; तस्योत्तरस्यां दिशि प्रभूतत्वात्तद्रूपत्वम् । पतः सोमा पानहारा पस्योत्सरापवर्मल युक्तम् । वेदनं प्रशंसति-"प्र सोम- पौथ मानोति, य एवं विद्यानुदडेति"-इति । खर्गकामस्याहवनीये प्रयाजहोमविधि मर्चवादनीन्नयति- "वयंवो दिक, सर्वासु दिनु राम्रोति" इति। येयं 'जो दिक वर्गाय हितैव; तस्मात् वर्गकामः वर्ष दिश भावयन, पाह नौय-मध्ये प्रयाजान् यजेतेत्यर्थः । यथा स्वर्ग प्राप्नोति, तथा सर्वास दिक्षु मसमृदय भवति । प्रतः समृद्धिकामो मध्ये यजनेत्यव. गन्तव्यम् । वेद प्रशंमति-"सम्यश्चो वा इमे लोकाः, सम्यची Sमा इमै लोकाः, श्रियै दीद्यति, य एवं वेद"-इति । 'इम' भूगदयस्त्रयो ‘लोकाः, ते 'सम्यञ्चः' स्वखोचितभोगप्रदाः; अती 'य' 'एवम्' पाहवनीयमध्ये होम 'वेद', 'अम' यजमानाय भूरा- दय: 'इमे लोका:', 'सम्यञ्चः' स्वखोचितभोगप्रदाः सन्त: 'त्रिये' धनधन्यादि-सम्पदे 'दौद्यति' प्रकाशते । इत्यं काम्यान् प्रयाजहोमप्रकारान् विधाय पूर्वोत्त-प्रायणीय- देवताः अमेण स्तोतुं प्रथमदेवता प्रशंसति-“पयां यजति; यत्पा यजति, वाच मैव तद्यनमुखे सभरति" इति । पथ्याभिधा देवता यजतीति पूर्णखविधिरव मारिता, प्रयाजविधिभियंवपितवान् स्तोतव्यस्य भारत मपेधितम् ; भारितस्य स्तुतावबेतु पुनरन- वादा पथ्यायागन ‘यनमुखें सोमयागमारभ. 'वाच मैव' मन्द- रूपां 'सभरति' सम्पादयति। यतो यत्राबहानरूपाय मार्गाय ·है - ....ऐतरेयवासाम्। हिता पचामन्त्ररूपा वाक् ताइयो पनः पयायाग एक वाक्- सम्पादनम्। अन्यादिकायतस्रो देवताः प्रभंसति-"प्राणापानावग्नी- योमौ, प्रसवाय सविता, प्रतिष्ठित्या पदितिः” इति। मुख- नासिकाम्यो वहिः सञ्चरत्रुलासरूपो वायुः प्राणः । सोणं शरौरे जनयति । ततोऽग्ने: प्राणरूपत्वं प्रतिनिकृत्य मुखमासिकाम्या मन्तः सञ्चरन्वायुरपानः। स च शरीरे शैत्य'जनयतीति निःखासस्य सोमरूपत्वम् । 'सविता' देवः 'प्रसवाय' यनकमणि प्रेरणायोप- युज्यते । 'पदितिः' भूमिः 'प्रतिष्ठित्वे' खिरावस्थानायोपयुज्यते । पुनरपि प्रकारान्तरण प्रथमा देवतां स्तौति-"पथ्या मेव यजति; यत्पथा मेव यजति, वाचैव तद्यज्ञ पन्था मपि नयति" इति । पत्रकारः पूर्वोक्तस्तुतिविशेषः । तस्याय मर्थः ---देव- तान्तरं परित्यज्य प्रथमतः 'पथा मेव यति', ईदृशं यजनं 'यद' अस्ति, 'तत्' तेन यजनन मन्त्ररूपया 'वाचैव' क्रियमाण 'या' वैकल्यपरिहारेण समोचिनं अनुष्ठानमार्ग प्रापयति ; देव- तान्तरस्य प्रथमयागे तु नैतसम्भवतीति। हितीयाद्या देवतां प्रशंसति-"चक्षुषी एवाग्नीषोमो प्रसवाय सविता, प्रतिष्ठित्या अदितिः" इति । अग्नीषोमयोस्तेजस्वित्वाद दिग्विशेषज्ञानहेतुलाचक्षुरिन्द्रियरूपत्वम् । चतुर्थपञ्चमदेवतयोस्तु पूर्वोक्तस्तुतिरेव सभीचौनेत्यभिप्रेत्य न पुनस्तत्याठः । अग्नीषोमयो- अधुःखरूपवे कोऽतिशयः ? इत्याशयाह-"चक्षुषा वै देवा य माजानंश्चक्षुषा वा एतत् प्रनायते यदयज्ञेयं तस्मादपि मुग्धश्च- रिखा यदैवानुष्ठा चक्षषा प्रजानात्यथ प्रजानाति" इति । दिवा.' पुरा यजपुरवे उत्क्रान्तं सत्यन्विष 'चक्षुषा' एव मशात- ·एव मनात संत्रालयादिना वदिवोदासी हुव मपि: पहाजात काम, महादेव कारचात् जो दिम्रोमास..पुरुषो वर्गमावा चिरिबाबदेव कमि काले पनुध्या' , केनापि प्रबनविशेषेण पर्वतारोहणादिपेष सूर्योदयादिरूप दिग्विषति' 'चषा प्रजानाति', पथ' सदानो मेव पामादिमार्ग "प्रजानाति । तनावपुःखरूपायों मग्नीषोमाभ्यां दिम्बिशेषज्ञानं युतम् । पथादितः प्रतिष्ठाहेतुत्वं प्रपत्रयति-“यह तहेवा या प्राजानवस्या वाव समाजानबस्या समभरवस्यै वै यातायवे ऽस्यै क्रियते ऽस्यै सन्धियत इयं अदितिस्तदुत्तमा मदितिं यमति, यदुत्तमा मदिति यजति, यास प्रहालै खर्गस्य लोकस्वानु- ख्यात्यै” इति । पूर्वच (७२ प०) "चक्षुषा वै देवा या प्राजा- नन्”-इति यदुतम्, 'सत्' प्रत्रानं 'यई' यस्मिव बारी सम्पवम्, 'तत्' तस्मिन् काले 'मस्या वाव माजानन् भूमावेष यज्ञपुरुषं प्रज्ञातवन्तः । ततोऽस्थां भूमी 'समभरन् यंत्रसार- नानि सम्पादितवन्तः। 'पस्य व पस्या मेव भूमौ 'म:' "तायत' विस्तोर्यते। न केवल यस्यैव भूमिराचार:: विन्तु बौमिक अश्यादिक मस्या 'क्रियते', तसाधन मण्यमा सम्पायवे।। भूमेः प्राशस्ये सति प्रदितः कि मायात मितिबाथम् " * शतपषधास्थायाम् 'अनुया-चढवमेध-बाङ्गारिखानी (१. १. ६.), भायणन न समापि चनुया-बछाने-ति ( १.५... बंदी बेटेषु चतुही-चतुष्ट बना-पान-नन्दाः समाना जपते । पावर जवाजकि धनसारी ....

·बाद वन भूमि मिदिति, सतबार पदितिम् समा चरमदेवता.. 'यजति'। तादृशं यजनं यदस्ति, तत्, क्रियमाणस्य 'यजस्व' पदितिहारा देवेषु.प्रशानाय सम्पद्यते । नच देवप्रधान यजमानस्य स्वर्गलोकावगमाय भवति ॥ २ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरीयबामणस्य प्रथमपत्रिकायां हितौयाधाये द्वितीयः खण्डः ॥२ (८)॥ ॥अथ हतीयः खण्डः॥ देवविशः कल्पयितव्या इत्याहुस्ताः कल्पमाना अनु मनुष्यविशः कल्पन्त इति सर्वा विशः कल्यन्ते कल्पते यज्ञोऽपि तसै जनतायै कल्पते यवं विद्वान् होता भवति खस्ति नः पथ्यासु. धन्वखित्यन्वाह खस्यमु हनने सर्वति स्वस्ति नः पुत्रकथेषु योनिषु स्वस्ति राये मरतो दधातनेति'मरुतो वै देवानां विशेस्ता एवैतद्यन्नमुखे ऽचीकृपत्' सर्वैश्छन्दोभिर्यजे- दिव्याहुः सर्वे। छन्दोभिरिष्ठा देवाः स्वर्ग लोक मजयंस्तवैवैतद्यजमानःसर्वेश्छन्दोभिरिष्ट्रा स्वर्ग लोक अयति खस्ति नः पथ्यासु धन्वसु' अतिरिधि प्रपा ·वैविधायाः पति पचानादवाना मपि पन्या मंगवग्नेसिभी सोम प्रचिकिती मनीषा या ते धामानि दिवि या पृथिव्या मिति सोमस्य विष्टुभावा विश्वदेव सत्यति' य इमा विश्वा वातानौति सवितुर्गायवी सुवामा पृथिवी द्या मनहस मही मूषु मातर सुव्रताना मिवदितर्जगत्वावतानि वाव सर्वाधि छन्दांसि गायचं वैष्टम" जागत मन्वन्यान्येतानि हि यो प्रतमा मिव क्रियन्त एतैह वा पस्य छन्दोभिर्यजतः सर्वैग्छन्दोभिरिष्ट भवति य एवं वंद ॥३(८)॥ प्रायपोयेष्टी काम्यान् प्रयाजप्रकाराविधाय देवता तासां देवताना सम्बन्धिन्यौ याज्यानुवाक्ये कमिवामिसबार प्रस्तौति-"देवविशः कलयितव्या इत्याहुस्ताः कसमाना : पर मनुष्यविशः कपन्त इति सर्वा विशः कलन्त, कल्पते यशोपि"- पति। विश इत्ययं शब्दः मनामात्रवाचौ, वैजातिविशेष- वाचौ वा ; सन्ति हि देवेषपि जातिविशेषाः । पनिर्वृश्यतिब देवेषु ब्राणी ; "चले महाए पसि बार भारत (ते. मा. ३.५.३. . )", "ब्रह्मवै देवानां सहसतिः" इति (ते. से. -- एतमनस्य साहितिक प्राणी, पावसयिवाची बाचा ब्रहबम् र से. १.५.१.१. संपातमा..

·श्रुतिःचनियादिजातया दृष्टिप्रकरणे बालसननिभिः अष्ट मिवानासा:--"तशेयो रूप मत्यजत पत्र यान्येतानि देववा पाणौन्द्रो चरणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमी मृत्युरीयान इति •- स विश मसजत यान्येतानि देव- मातानि गणश पाख्यायन्ते वसवो रद्रा प्रादित्या विश्वे देवा मात प्रति ... स मौद्र वर्ण मसृजत पूषणम्" इति ( शत. बा.१४. ४. २. २३-२५. + )। एवम् "पादित्यो वै देव चवम्" इत्यादिक मुदाहार्यम् । एवं सति देवेषु विशो वैश्य- जातिरूपाः प्रजा मरुदादयो याः मन्ति, ता अस्मिन् यागे 'कल्प- यितव्याः' सम्मादयितव्याः, 'इति' एवम् ब्रह्मवादिनः 'पाहुः' । 'कलमामाः' सम्पन्नाः 'ता देवविशः' 'अनु'मृत्य 'मनुष्यविश:' अपि तदनुबाहासम्पद्यन्त इति' एवं देव्यो मानुषश्च 'सर्वा विश:' यजमानस्य सम्पद्यन्ते । तास सम्पबासु द्रव्यलाभात् 'यज्ञोऽपि' -- * "महिनाक्षयः" शत० प्रा० ५.१.१.११, १३. १.५.३ । + तदाबनपाठली वम्-"ब्रमं वा इन्द मय पासीत् एक मेव नदेकर सब बाभवत् संयोलमा रोमान इति तथात् क्षत्रान् पर नास्ति । तस्माद् माझा: चविय मधाना- कुमार्स राजवं चत्र एव सदाशी दधाति। संषा चवस्य योनियंद् ब्रह्मा। तमाद् यद्यपि राजा परममा गछति श्वान्गत उपनिवति खां योनिम् । य उ एन हिनात सा म योनि भति: स पापीयान् भवति । यथा ये यासण, हिसित्वा। स नैव वाभवत् । सं विश -- मात इति। स नैव वाभवत्। स शीद पूषणम् । इयं व पूना । अपंग पीद भर्न पुष्यति यदिदं किच ! स नेव वाभवत् । तयोरुप मन्यमृचत धर्मम् । वदितत् चास्य क्ष' यामः । तस्मानचात् परं नाति। पथो अवलीयान् बलीया स माशण गते सण। यथा राजा। एवं यो व स धर्षः सत्य वैतत् । तस्मात् मत्य' वदन भाजधर्म वदतीति, धर्म वा वदन्त सच बदतीति। एतदोवतदुभयं भवति । तदेतद् .' पिद शुदः" इति शत मा० १४.२.२५---१७-1. प. १.४.११-१५ । सपरिष्टादिदेव ७.४.२।

·जनताये कल्यते यत्र विहान् होला।
(.१७:१०.) व्याख्येवम्
प्रथम देवतायाः पुरोऽनुवाक्या विधये
अवखित्ववाह"-इति । स एष प्रथमः पादः करवाया
मतोकपडपार्थः । भस्या सचि देवविशां वाचक मरवाई
दर्मयितु मवमिष्ट' पादषय पठति-"खत्यस बजने सर्वति,
खस्ति नः पुवायेषु योनिषु, स्वस्ति राये मरतो धातनी
-इति । 'इति' शब्दो मन्चसमास्यर्थः ।
मन्त्रस्याय मर्य:-
'मरुतः'! 'न:' अस्माकं 'धबसु पथ्थासु' मरदेशरूपेषु मार्गे
'स्वस्ति दधातन' जलप्रदानेन मं कुरुत। किच मनोवापि
'पास' 'हजने' वजिते जनशून्ये 'खति' खर्गयुत मार्गे खति'
दधातम । तथा 'पुत्रकथेषु' पुत्रोत्पत्तिकरणेषु 'योवि कलमे
'न:' अम्माकं 'स्वस्ति' दधातन । तथा 'राये' धनाय 'खति'ख
(सं० १०.६३. १५.)। अस्या मचि मरच्छन्दः, कय मतावर्तव
विशां कल्पन मित्याह-"मरुतो वे देवानां विशस्ता एवैतमना
मुखे चोकृपत् सर्वेश्छन्दोभिर्यजेदित्याहुः; सर्वे छन्दोभिरिता
देया: स्वर्ग लोक मजयंस्तथैवैतधनमान:("-इति । एतत् एतन
मरच्छन्दोपेत-मन्चपाठेन 'यत्रमुखें' यन्नप्रारम्भरूप वाणि 'ता
देवानां विश;' 'पचोकृपत्' कल्पितवान् भवति ।
मभिधाय प्रसंसति-")सर्वेश्चन्दोभिरिका सर्ग लोक जयति":-
इति । अष्टो: PA
.
तथाच सूबम्-वचं पादवा-प्रवि.पा.
+ बधीचिहानतीजक मारावीलादि।

·माविशेषान, बान्दारि पहाना देवाना अमिषीदा- रति-"खखि नः पब्बाइ धन्वस, स्वस्तिरिति प्रपथै येष्ठेति पथ्थायाः खस्तेखिए भावने . नय सपथा राये अस्माना- देवाना मपि पन्या मगोत्यग्नेस्नियुभी; व सोम प्रचिकितो. मनीषा, या ते धामानि दिवि या पृथिव्या मिति सोमस्य त्रिष्टुभावा विश्वदेवं सत्यति, य इमा विखा जातानीति सवि- तुर्गायत्री ; सुत्रामाणं पृथिवीं या मनहस, मही मूषु मातरं अवताना मित्यदितर्जगत्यौ" इति। 'खस्ति नः' इत्यनुवाक्या (सं० १०.६३. १५.); 'खस्तिरिदि'-इति याज्या ( सं० १०. ६३. १६.) । 'पग्ने नय'-इत्यनुवाक्या ( सं० १.१४८.१.); 'पा देवानाम्'--इति यान्या (सं० १०.२. ३.) 'वं सोम'-इत्यनुवाक्या .(म० १.८१. १.); 'या ने धामानि'-इति याज्या (सं० १, ८१. ४.)। 'आ विखदेवम्'-इत्यनुवाक्या (सं० ५.८२. ७.); 'य इमा'-इति याच्या (सं० ५.१२.८.)। 'सुत्रामाणम्'-इत्व- नुवाक्या ( सं० १०.६३, १०.); 'मही मू पु'-इति याज्या (वा० सं० २१. ५.) *। नन्वत्र तीखेव छन्दांस्युत्तानि, न त सर्वाणीत्वाशयाह-"एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि गायन त्रैष्टुभं जागत मन्वन्यान्येतानि हि यजे प्रतमा मिव क्रियन्त" इति। मुख्यानि 'सर्वाणि छन्दासि' बोण्येष, इतराणि तु मुख्यान्यनुमृत्य वर्तन्ते । मुख्यत्व मेव 'एतानित्यादिना पष्टोक्रियते। 'हि' यस्मात्कारणात् 'एतानि' बौणि 'य' 'प्रतमाम् इव क्रियन्ते' अत्यन्तमाधुर्येणैव प्रयुज्यन्त ; ततो मुख्य- .. M पान. श्री.. । काया बी...॥

·त्वम् । एतदति
इन्दोभिरि भवति
पति चौमसायचार्यविरचिते माधवाये बैदार्थप्रकाश
ऐतरेयबापस्य प्रथमपत्रिकायां रितीयाध्याय
॥ ३ (८).
द्वतीयः खण्डः
1
पथ चतुर्थः खण्डः ॥
ता वा एताः प्रवत्यी नेहमत्यः पथिमत्व:
खस्तिमात्य एतस्य विषो याज्यानुवाक्या एताभिर्वा
इष्टा देवाः स्वर्ग लोक मजयंस्तथैवैतद्यजमान एता-
भिरिष्ट्रा स्वर्ग लोकं जयति तासु पद मस्ति खस्ति
राये मरुतो दधातनेति' माती। वै देववियो-
ऽन्तरिक्षभाजनास्तेभ्यो योनिवेद्यः खर्ग लोक
मतीवरा रेनं नि वा' रोबोर्षि वा मधितोः स
यदाई बस्ति राये मरतों दधातनेति तं मनायो
देवविड्भ्यो यजमानं निवेदयति न वा एनं
मरतो देवविशः बर्ग लोकं यन्त" निसन्धत न
विमथत बस्ति मन्ति'बगै खोक. मभि
।

·sult विष सिंडातः सयाज्ये साताये सदग्निरग्नी रत्वस्वन्यात्- मदग्नियों वनुष्यतो निपातीत्येते विराड्भ्यां वा दृष्ट्वा देवाः स्वर्ग लोक मजयंस्तथै वेतद्यजमानो विराइभ्या मिष्टा स्वर्ग लोकं जयति ते त्रयसिंथदक्षरे भवतस्त- यविंशः देवा' अष्टौ वसव' एकादश रुद्रा बादशा- दिल्याः प्रजापतिश्च वषटकारस' तव्यथमे यन्नमुखे देवता पचरभाजः करोत्यक्षरेणाधरेणैव तहेवतां प्रोणाति देवपाषेणैव तद्देवतास्तर्पयति ॥४ (१०)॥ ॥ पञ्चानां देवानां क्रमेण याज्यानुवाक्ये उदाहते; अथ संयाज्ये लाव्ये । तत्रादौ तावदुदाहृता यान्यानुवाक्याः प्रशंसति- "ता वा एताः प्रवत्यो नेहमत्यः पथिमस्यः स्वस्तिमत्व एतस्य. विषो याज्यानुवाक्या, एताभिर्वा दृष्ट्वा देवाः खगं लोक मजयं- स्तयवतबजमान एताभिरिष्ठावर्ग लोक जयति" इति । 'स्वस्ति नः पथयात् धन्वसु'-इत्यायाः, 'महो मूषु मातरम्'-इत्यन्ताः, दमों याः पूर्व मुदाहताः ( ७८ पृ०), 'ता:' एव ‘एताः प्रशब्द- नेटशद-पथिशन्द सस्तिशब्दवत्यः। तत्र । 'प्र'शब्द:-'खस्ति- रिधि प्रपथे', 'तं सोम 'प्रचिकितो'-इत्यत्र श्रूयते । 'नेट'शब्दः- 'चन्ने नय'-इत्यक श्रूयते ; नयति भतोः कर्तुतनावगमात् । . 'री' क, 'रौं । बखत संहिताका 'दीर्घावटि (पा.८.१.१.)- विमल वर्म पानीऽटि नियम् ( पाधाप मानुनासिक वाय।

·A धूयते। वस्ति शब्द:-बस्ति नः श्रूयते। तथा सति छविधायेन सर्वा पप्येता बचः प्रादिभिः शब्दैथुला प्रति वर्ष मयाः । एवं सत्युवर्षयोतकः एते: शब्द युयाः, एता पाचः प्रायवीयेष्टिगतस्य 'हरियो यान्यानुषायाः' प्रशस्ता भवन्ति। एताभिरिक्षा'-इत्यादरों विमः। प्रथमाया मृचि चतुर्षे पाद मादायः तत्त्वस्य महादसा अन्वयव्यतिरीकाभ्यां तात्पर्य दर्शयति-"ताबु पद मस्ति, बलि गये मरुतो दधातनेति मरतो वे देवविशोऽन्तरिचमाजना- स्तभ्यो ह योनिवेद्यः खर्ग लोक मैतीखरा इन नि वा रोबोर्वि वा मथितोः; स यदाह स्वस्ति राये मरतोदधातनेति तं मरजी देवविड्यो यजमानं निवेदयति ; न ह वा एवं मरतो देवविशः स्वर्ग लोकं यन्त निरुन्धते न विमते"-इति । 'तासु' पूर्वीसार ऋजु 'पदं' पादः, तस्मिन् पादे प्रोता: 'मरतः' देवानां वैश्या:, पन्तरिने निवसन्ति , 'एम' यजमानम् "नि वा रोषोः' + स्वर्गगमन निरीकुं वा, 'वि वा मथितो.' * विशेषेण मषित मालोयितु विनायित्वा, ते 'मरुतः ईखराः, समर्थाः । मोऽयं व्यतिरेकः ; वाधस्याचोपन्यस्तत्वात् । 'सः यदा पत्यादि- रन्वयः, उसबाधसमाधानस्य ; तबोपन्यासात् । यदि होता 'खस्ति राये-इत्यादि पादं पठेत, तदानीं 'मजी यजमान निवेदयति। ततो 'मरुतः खर्ग लोक गच्छन्त यजमान 'म' एप • 'बधावी मध्यखाना वगवाः। तेषां मरुतः प्रथमागामिनी भवन्धि'-प्रतादि निक- १२.३.१,३।तेचद्रपुश: इ.स. १.. ४.३,२१. १.सा. भा... tet पर तीसरवानी' पा.१.४. १५ ·- 4 नापि विनवृत विनाशयति । वैदन प्रशंसति- "सतिरेन मत्वर्जन्ति वर्ग सोष ममि य एवं वेद" इति । खगम्' 'अभिलक्ष्य जिगमिषम् 'एन' बेदितारं 'खस्ति' मो यया भवति तथा मरतो अतिशयेन प्रापयन्ति । रस्य मुताः प्रधानहविषो याज्यानुवाक्याः प्रशस्य संयाज्ये विधत्ते-"विराजावेतस्य हविषः खिष्टकता संयाज्ये स्याता ये बयविशददरे"-इति । विराट्छन्दस्वानां बहनो विद्यमान- बात् पयस्त्रिंशदक्षरशब्देन ते ऋचौ विशेष्यते। तयो चोः प्रथमपादावुदाहरति- “सेदग्निरग्नोएरत्यस्त्वन्यान्त, मेदग्निों वनुष्यतो निपातीत्येते"-इति । विराजी प्रशंसति-"विराभ्यां वा हा देवाः स्वर्ग लोक मजयंस्तथैवैतद्यजमानो विराड्भ्या मिहा स्वर्ग लोकं जयति"-इति । 'तथैवैनत्'-इति दार्शन्तिक- प्रतिक्षा; 'यजमान:'-इत्यादिकं तदिवरणम् । ऋचीः भवस्थिता महरमच्या प्रशंसति-"ते प्रयनिंगदक्षरी भवतस्त्रयशिद वै देवा अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिच वषट्- कारब; नमथ यजमुखे देवता अक्षरभाजः करोत्यक्षरेणाक्षरेणैव तद देवता पौणाति देवपाबेणेव तद् देवतास्तर्पयति" इति । वषट्कारी देवताविशेषः । 'तत्' तथा सति, देवताना महराया चमत्यासाम्य . सति, यन्त्रमुख यज्ञोपक्रमः; सच मुत्यादिन प्रातरसुवाकादिना भविषति, तदपेक्षया प्रायशीयेष्टिः प्रथम यामुखम् ; तमिन् 'यत्रसुखें वसादिकाः सर्वाः 'देवता:' सहा- साम्याद 'पपरमानः करोति। 'सत्' तेन देवताना मक्षर- १.१५पास श्री. ४.५, १ ।

·FORE 4 का निवेकमबरन 'सत्' वति'मोपातीत्वसव विवरण मैतत् ॥४ इति श्रीमन्मायणार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबासस्य प्रथमपधिकायां द्वितीयाध्याये चतुर्थः खलः ॥ ४ (१०)।' ॥ अथ पचमः खण्डः। मयाजवदनभुया कर्तव्यम्प्राथमीय मिस्थान मिव वा एतदौडित मिव यमायणीयस्यानुयाजा इति सत्तन्नादृत्यम् प्रयाजवदेवानुयाजवत्कर्तव्यम् प्राणा व ग्याजाः प्रजानुयाजा यमयाजानन्तरियावाणांस- यजमानस्यान्तरियाद्यदनुयाजानन्तरियाव्यवान्तद्य मानस्थान्तरियात्' तस्माययानबर्दवानुबानबत्क- व्यम्पनी संयाजयेत् संस्थितयजुर्न बुहुमत्तावतेव यज्ञोऽसंस्थितः मायणीयस्थ निष्कासं निदध्यान मुद- यनीयेनाभिनिर्वद्यतख सनात्यै यन्तस्याव्यवच्छे- दायांथो खलु यस्था मेव खाल्या मायबोय निर्व- ·पत्तथा मुदयनीय निर्वतावतव यः सनाला व्यवयित्रो भवत्यमुभिन्वा एतेन लोके गधुन्ति नामिवियाहुयायचीयमिति मायणीयमिति निर्व पन्ति पायपीयमिति चरन्ति' प्रयन्त्येवास्मालोका- यजमाना त्या विद्ययंत्र तदाळतिषनेद्याज्यानु- वाक्या याः प्रायणीयस्य पुरोनुवाक्यास्ता उदय नीयस्य यायाः कुर्याद्या उदयनीयस्त्र पुरोनु- वाक्यास्ताः मायणीयस्य याज्या: कुर्यात् तद् व्यतिष- बत्युभयोलॊकयोध्या उभयो कयोः प्रतिहित्या चभयोलीकयोधीषुभयो कयोः प्रतितिष्ठति -- तितिष्ठति य एवं वेदादित्यवरुः प्रायणीयो भव- वादित्य उदयनीयो' यज्ञस्य धृत्यै यन्जस्य बर्स- नध्ये' यस्याप्रसंसाय तद्यथैवाद बूति ह माई सेवन्या उभयतोऽन्तयोरप्रसंसाय वसौं नयत्यव मेवे तद्यनस्योभयतोऽनयोरमनसाय बसौ नयति यदा दित्यचर प्राथयौयो भवतादिता उदयनी मध्ययैवेतः खस्त्या* प्रयन्ति पध्या बस्ति मभ्युद्यन्ति मस्येवतः प्रयसि खस्युद्यन्तिवाद्यन्ति ॥ ५(११)। इत्वैतरेयब्राह्मणे. प्रथमपश्चिकायां द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ • 'पश्ययवेत सण्या-इति निर्विसर्व पाहः खग पुस्कयो । - ·याज्य विधाय, मयाजा यावालिये किति विशेष विधान न भावान्तरीयमत मुपन्यम्यते " प्रगमनमुबा पम् प्रायशीय मित्याहुन मिव वा एतदौति मित्र यया- गौयस्यानुयाजा इति" इति। प्रायपोयेष्टेद मानमान- खाचोदकन प्रयाजा पनुयाजाब प्राप्ताः । “समिती . आज्यस" अत्याचा मन्त्रसाध्याः पञ्च मयाजा: (० बा ५.५१-५)1 'देवं पहि:"-इत्याचा मन्बसाध्यानयोता; 15. ब्रा: २.५ ..१-३.) । प्रायणीयाख्य कर्म प्रयाजो . वर्जित कर्तव्य मिति शाखान्तरीया बाहुः । तहबासु। 'प्राय- हीयस्थानुयाजा:'-इति यदस्ति, तत् एतत्' 'डौन मिव वै'; तस्यैव यानम् 'ईनित मिव'-इति, विलम्बित मित्यर्थः । या. विग्यमानेषु कमणि विलम्बी भवेत्; तस्मान न यष्टश्या पा जाः । 'इति'-शब्दः पूर्वपक्षसमास्यर्थः । यथा पाशमी कति 'नुयाजा व तवोदयनीये कम्मणि पाजानीया ति पूर्वपक्षाभिप्रायः । त मैतं तैत्तिरीया विष्ट मालि-- प्रयाजवदननुबाज' प्रायणीय कार्य मनुयाजवादप सुदर यिम्" इति ( स. ६. १. ५. ३.)। खोता पूर्व निप: 'सत्तबाहत्यम्" इति। (तस्मिन् प्रायणीय कम: - + अभूयाज मिनि दोसयपाटनसिरीयामाम, बचा तु अनुयाxिt. .. वाति नन्दन द खवं भाषकारोऽपि (Rei.)। पर भारी सवालमा ५ सध्यः, नत्र लिपिकरप्रमादप्रवाह एव तुम्यते ! तथादिः - मता. “सदिडान भवति, नानुथानान् यजनि....,दि । हात. नानुयानान् नि"दत्यवम् (१.४.१.२६.). तथा काता हानुभाबानिषिधाम्यामा.. १४.)-नि -- ·सध्यानावारूपन की बाहरवीयम् ।..) वर्णी बाय अपवासति-"प्रयाजावदेवानुवाचवलासंबम् , प्राण है मयात्राः मवानुयाजा यजयाजानन्तरियाबाबतचनमानस्वान्तः रियावदनयाजानन्तरियाप्रजातयजमानस्यान्तरियात्" इति । प्रथमशब्दसामान्याबथमभाविखामा 'प्रयाजा: यजमानस्य प्राण- कमाः; पचानाविलाद पनुयाजाः पुत्रादिरूपाः; यदा प्रया कार्यरते, तदा यजमानसम्बन्धिना प्राणाना मन्ससयो विध स्वात; अनुयाजवर्जने पुत्रादिविच्छेदः। अयमेव पूर्वपक्षबाधस्तन्ति रोयराबात:--"तत्तथा न कार्य मामा वै प्रयाजा: प्रजान्याजा यजयाजानन्तरियादात्मान मन्तरियाघदनुयाजामन्तरियाग्रज मन्तरियात्" इति (ले० सं० ६. १. ५. ४.) । यद्यपि प्रायगलीये प्रयायवर्जन मप्रसक्तम्, तथापि उदयनीये तैत्तिरीयोपन्यस्तं प्रयाज- पन भभिप्रेत्यायं बाधोपन्यासः । इत्य' पूर्वपक्षे बाध मुगन्यस्य चोदकः प्राप्तस्योभयानुष्ठानस्य प्रतिप्रसवरूपं सिद्धान्त विधत्ते --"तस्मात् प्रयाजवदेवानुयाजवत्कर्तव्यम्" इति। यम्मादन्ध तरत्यागे बाधस्तस्मादित्यर्थः। सैत्तिरीया अप्येतदामनम्ति- "प्रयाजवदैवानूयाजवत् प्रायणीय कार्यम् ; प्रयाजवदनूयाजवदुदय नीयम्" इति (ते. सं० ६. १. ५. ५.)। पा सर्ववैतरेय पाठेनियाज इति इस उकारः; तैत्तिरीयपाठे दौध इति -- चोदकप्राप्तान पनौसयाजान समिष्टयजुच निषेधति-"प भयावयेत्, भस्थितयजुन जुहुयात्” इति +1 ' ततः कि , 'बन्धमीचिकागात एप पन्नी नाशिक-पुस। + पवागुठे वाचवारीि बागा: पासवाना अचर्च। धिभचय ·चाया. माह--"तावतव यत्रो संखितः प्रति तदानी यत्रस्य समासत्वादुत्तरकालीन सोमक्रयादिक न प्रवत्तेत एतेषा मननुष्ठानमावेण यत्रोऽसमातो भवति, ततः उत्तरानुष्ठान निधि प्रवर्तते। किञ्चिविशेष विधत्ते-"प्रायणीयम्य निष्कासं निदध्यात मुदयनीयेनाभिनिषेद्यन्नस्य सन्तत्ये, यज्ञस्याव्यवच्छेदाय"-इति । भाण्डगतो लेपरूपो हविःशेषो निष्कासः। प्रायणीयकर्म- सम्बनिन निष्कासं कस्मिंश्चित् पात्र स्थापयेत् । ततः सुत्या- .-.-. यजात. अथ मोमं यजति. पभादिक कला भाला हायें भवन्ति ( काता. १०.८.६..)। "ते वै पौ: मयाजयिषान्तः पतिपर प्यनि- अथ पौ: मया जयन्ति -~० तथात् पौ: संयाअगन्ति । पतली देवता ...... अथ वारं यजति.--. पथ देवानी पनीर्यअति. पावित बजनि.--- पव मेवैतत् पौष खगा करोति"---इति शता. १.२.१-१ तैत्तिरीयकऽपि-सीमं यनि-तयादि 'पाजान पबीसयाणा:'- इतान्त इष्टव्यम् (ते. 4.२.६.१०.)। तन्मन्वादिविधयन तहाणे १.५.१२.१५॥ 'मांसायानृतीयायाधीवसनीयपाद चतन्मूलक मधिकरण मंक मारचितम् (ज. सू. ३. ३. २०- २३. अधि. १.. )। "पथ समिष्टय जुहोति ~. या वा एतेन यज्ञेन देनाना श्वगति, याम्य एष यजमायते, पला वै तता. मिष्टा भवत्ति, ति. 'म मर्वास समिटावयतनहीनि, तमात् समिः । नम्मात् ममिष्टर यति, या इति शत० ब्रा० १... २. १५-२० । तथा हुतिपक्ष पला क्रूर, बद विविध पनि, यदतिकरी न बधान च तत्पुरमादक शुत द्रम् ( २.६.१०.). सरद भप्युल' सार्नु हो देवा गाविदः' इत्यय मान्न: (वा० सं० ८. २१.) प्रष्टिमभ्यू' आरित्वान् समिट यरिताच्यते । स च मन्न पायंकाई समाचाती व्याख्यान- सब बाध्वर्य (ले० सं० १.१.४४.) समिष्टय भी मिपितः । "नव मनिषि नीति"- त्यादि शत. प्रा० ४.४. ४. १. द्रष्टम्सम् । “समिन्देश पति ( बा०२०८.१५.) नर समिध्य पि नुहोति पनिमन्त्रम"-इनि च काया पौ० १०.८, ११ ॥ जुनर्नामः पि “मभिष्टयन सि २.१। एता । पता:: ति, तन में गति"-प्रति त में... .

·दिने सोमयामस्यावसाने उदयनीयेष्टिगतेन हविषा सह ते निष्कास' 'समभिनिर्वपेत् एवं सति मायणीवशेषस्थानुवर्तगात् धोमयागः सन्ततो भवति। न तु तस्य विच्छेदः प्रायोति । तैत्ति- रौयाँबामनन्ति-"प्रायणीयस्य निकास उदयनीय मभिनिर्व- पति, मैव सा यज्ञस्य सन्ततिः" इति ( ते० सं० ६. १. ५.५.)। प्रकारान्तर माह -"अथो खलु यस्था मेव स्वाल्यां प्रायणीय गिर्वपत्तस्या मुदयनीय निर्वपत्तावरीव यज्ञः सन्ततो ऽव्यवडिवो भवति" इति । नात्र निष्कामोऽपक्षितः किन्तु स्थायेवमात्रण यत्रस्य सन्ततत्वायवच्छे दाहित्य सिध्यति । सान. . यवच्छेद राहित्ययोऽर्थत एकत्वेऽप्यन्वयव्यतिरकरूपत्वेन पृथगुपन्यासः ॥ अथ प्रायणीयोदयनीयष्टयार्या ज्यानुवाक्याव्यल्लास' विधा प्रस्तीति-"अमुभिन्वा एतेन लोके रानुवनि नास्मिन्नित्या हु। प्रायणीय मिति ; प्रायणीय मिति निर्वपन्ति, प्रायणाय मि प्रयन्त्येयास्मानोकाद्यजमाना इति" इति । ब्रह्मवादिः किञ्चिद् • दोषम् 'आहुः'--'प्रायणीयम्' 'भूति विधनामो- 'यत्' कार्य मस्ति, 'एतेन' कम्मणा, यजमाना: ऑनुवन्ति ; 'नास्मिन्' लोके । तसे. 'यणीयम एतत् नाम, मनमा पन्ति, चरकाले प्रयन्त्येव त 'चरन्ति - मनन कर्मणा 'यजमानाः अस्मालोकात् कथ मि; न मिलोक कश्चित्काल प्रतितिष्ठन्ति । तस्मात् प्रागाय- है . चरन्ति; कएव सर्माद नानी पन्ति । नायिक तस्य च अवधानधन मिव चतुर्थाध्यायाने वचाति भाषाकार-- 'यस्था किया जोम ति अभिषयने, सा सन्या-ति । तथाच सतपादिने तास अभिषवक्रियादिवस हतार्थः । 1 पवि.स, ·म समावर अब तोषसमाधान वियत हुईतिवजेधाज्यानुवाक्या:"-इति । पजामेनेव अग्रवादित धन'माहुः, न त्वत्र तदुतादोषोऽस्ति। सहीषानुदयाय पथासु'-इत्यारभ्य 'मही मूषु मातरम्'-बवताना (6) याव्यानुवाक्यानां व्यतिपङ्ग कुर्यात् । त मेव व्यतिष विमाट- यति-."er: प्रायणीयस्थ पुरोनुवाक्यास्ता उदयनीयस्य यान्याः कुर्याद ; या उदयनीयस्य पुरोनुवाक्यास्ताः प्रायणीयस्य याज्याः कुर्यात् ; तद् व्यनिषजताभयानोंकानध्या उभयोलॊकयोः प्रति- अष्ठित्या उभयोलो कर्योताभयोलॊकयोः प्रतितिष्ठति - इति । 'तत्' तेन 'याः प्रावणोयस्य'- स्तुतप्रकारेण व्यतिषङ्गः सम्पद्यते। स च लोकहये भोग्यवस्तु समृध्ये, स्वयेंणावमानाय भवति ;-तथा- नुठानेन यजमानो लोकदये समृद्धः प्रतिष्ठितच भवति । यथोशा- दोपसमाधान तैसिरीया आमनन्ति--"याः प्रायणीयस्य याज्या- वा उदयनी । याज्याः कुर्यात्, पराङसु लोक मारोत् प्रमायुक: स्थाः समग्रम्य पुरोनुवाक्यास्ता उदयनीयस्य करोत्याद लोके प्रतितिष्ठति"--इति (सं. 4. १. ५. ५.)। यतिपादनं पति--.-"प्रतितिष्ठति य एवं वेद'' इति ॥ योऽयं प्रथमखण्डे ( ६२ पृ.) प्रायणीयोदयनीययोरदिनिदेव- ताकवरुर्विहितः, न मिमं प्रशंसति-.-"मादित्ययाः प्रायणीयो 'भवत्यादित्य उदयनीयो यास धृत्य यन्त्रस्य वर्सनध्य यजस्थापनं- साय"-इति । मोमयागन्यादौ प्रायणीयेष्टिः, अन्त चोदनौयेष्टिः; तयोरुभयोरदितिदेवताकः 'चकः'; मोऽयं तस्य 'यजस्य' धारणाय 3; याज्या: ।

·मसाकारो पन्धिविशेषः बबनम्, विधार्थ मुभयबादित्य. घरकरणम् ; बन्धनस्थानीयेन चरणा 'यज्ञस्य' धारण सिध्यति । सति च धारणे यज्ञानं किञ्चिदपि सस्तं लुप्त न भवति। ततो 'यसाप्रसंसाय' उभयतयाः । अब दृष्टान्त माह-"तद्यथैवाद इतिह स्माह तेजन्या उभयतोऽन्तयोरपत्रंमाय बसों नहत्येव मेवैतद्यज्ञस्योभयतोऽन्तयोरप्रसाय बसौं नयति यदाहित्यश्चर' प्रायणीयो भवत्यादित्य उदनीयः" इति। 'अदः' अक्ष्यमाणं निद शनं यथा भवति तथा दार्शन्तिकम् ----'इति' एवं कश्चिद्रह्मवादी 'आप स्म'-'तेजन्या'-इत्यादिना। तावेव दृष्टान्तदान्तिक सष्टीक्रियेते-'तेजनिः' रज्जः, नस्या उभयो: 'अन्तयोः' 'अप्रम- साय' विश्लेषनिवारणाय लौकिकः पुरुषी 'बौं नयति', मखा कारी ग्रन्यो बधाति, ‘एव मेव' चरुवयं य अस्ति, तत् एत- राजस्य' उपक्रमोपसंहाररूपयोः 'उभयोरन्तयोः' मौषिल्याय मण्याकारबन्धनस्थानीयं भवति॥ येयं मायणीये पथाख्या प्रयमा देवतास्ति, उदयनीय हया उत्तमात्व मर्थवादेनोनयति---"पथ्थयोतः स्वस्था प्रयन्ति पथ्या स्वस्ति मभ्युद्यन्ति, वस्त्येवेतः प्रयन्नि खस्युधन्ति खस्तान्ति" -ति! 'दत:- शट अर्थ वर्तने । पामा माजाहरिफास देवताना मध्ये 'यश्चयव वस्या' एनाभिहित्य .. तया 'प्रयन्ति' प्रारभ ; प्रा देवता भंसाली. त्यर्थः । 'पथ्यां स्वस्ति ममि शब्दहयाभिहिता दतता र भिव्य 'अन्ति' समापयन्ति ; उदयनीये ना देवता मुत्तमा यजा त्वर्थः । स्वस्तपास्याया देवताया प्राधन्तयोर्याग सति माना 'इतः' अस्मिन् कम्मणि 'खस्ताव' झम एव यथा भवति तथा ·'प्रयन्ति', प्रारमन्ते, तथा 'वस्तुपयन्ति' क्षेमेण समापयन्ति । अभ्यासोऽध्यायसमात्यर्थः ॥ अथ मीमांसा । एकादशाध्यायस्य द्वितीयपाद (जै. सू० ६४-६६. अधि० १५.) चिन्तितम् - "प्रायणीयस्य निकामे यो निर्वापोऽर्थकम् तत् । निष्कामप्रतिपतिर्वोदयनीयस्य संस्वातिः ॥ उनाद्यः पूर्ववन्मैवं मुख्यस्य प्रकृतत्वतः । भध्योऽस्तु नोपयोक्षाव्यः संस्कारस्य गुरुत्वतः ॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयत-"प्रायणीयस्थ निष्कास उदयनीय मभि- निर्वपति' इति (ते. सं० ६.१.५.५.) । अत्र पूर्वन्यायेन निष्कास- द्रयक मुदयनीय मयमानधन्मक मन्यत् अर्थकर्मत्याद्यः पक्षः । मध्ययोदयनीयस्य प्रतत्वाविप्रकरणानातालभृथधमानिदे- भवत् तपनीयस्य धम्मातिदेशस्याप्यसम्भवानार्थकत्वम् । यदि तह निष्कासप्रतिपत्तिरिति मध्यमः पनी स्तु, मोऽपीयन मग्भवति ; उपयुक्तसंस्तारादुपयोच्यमाण संस्कारस्य गरीयस्त्वात् । असादुदयनीयस्य मंस्कारः" इति ॥ ५ ॥ ति योमरसायणाचार्यविरचित मापवोये वेदार्थप्रकाश ऐतरय माणस्य प्रथमपत्रिकायां द्वितीयाध्याय पदमखण्डः ॥५१११)। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमधाचतुरी देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रोवोरयुकभूपालमाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशती भगवत्मायणाचार्येण विरचिने माधवौये वेदाप्रकाशनामभार्थ ऐतरेय ब्राह्मणस्य प्रथमपत्रिकायाः द्वितीयोऽध्यायः ॥

·॥ अथ तृतीयाध्यायः॥ (त) ॥ प्रथमः खण्डः॥ ॥ॐ॥ प्राच्यां वै दिशि देवाः सोमं गजान मक्रीणस्तस्मात्याच्या दिशि क्रीयते तं त्रयोदशामा- सादकोणस्तस्मात् वयोदशी मासो नानुविद्यते न वै 'सोमविक्रय्यनुविद्यते पापो हि मोमविक्रयौ तम्य क्रौतस्त्र' मनुष्यानभ्युपावर्तमानम्ब' दिशो वीर्याणी- न्द्रियाणि व्युदसौदस्तान्ये कयर्चा ऽवागरुत्मन्त तानि नाशवस्तानि हाम्यां तानि तिमभिस्तानि चत- मृभिस्तानि पञ्चभिस्तानि षड्भिस्तानि सप्तभिनेवा- वारुन्धत तान्यष्टाभिरवासन्यताप्टाभिरानुवत' यद- शभिरवारब्धताष्टाभिगनुवत तदष्टाना मष्टत्व मश्रुते यद्यत्कामयते य एवं वेद तस्मादतेषु कर्मखष्टावष्टा- वनूच्यन्त इन्द्रियाणां वीयाणा मवरुध्यै ॥ १ (१२) ॥ मायणीया तदनच देवतादिक मौरितम् । नर्थवोदयनीया च तविशेषान वर्णिता: * ॥ • विसीयायायाधम भीक एयः । सत्र पञ्चस वाइधु मान ( ११ प्रायगीष्टिः, (२) प्रयाजासिक पायगी . (१) प्रायणी देवतादिकम्, ( 9 ) उदयनीरा नष्ठ विधिति पाणीट इत्य।

·। प्रथमपविका।३।१॥ पथ सोमप्रवहणाणमन्त्रादयो वताव्याः। तत्रादी सोमक्रय- लम दिश' रिते. "प्राथां वै दिशि देवा: सोमं राजान मक्रीएंस्तस्मा यां दिशि क्रीयते"-इति । प्राचीनवंशात् पूर्वस्या 'दिशि' । पुरा सोमस्य कोतवादृस्विम्भिरपि तथा सोमः कोतव्यः इत्यः । प्रसङ्गात्सोमविक्रयिण: प्रत्यवायं दर्शयति- "तं त्रयोदा मासादकोणतमात् त्रयोदशो मासो नानुविद्यते ; न 4 सोमकिमय्यनुविद्यने : पापो हि सोमविक्रयो"-इति । पुरा संद सरस्य परंण गामा : मन्ति नेदानीम् : देवाः त्रयोदश मामभ्याभिमानिन: पुरुषाः 'त' सोमं क्रीनवन्तः । यस्मात्तदभि. मानी पुरु: मीमविक्रयो, तस्मालोके तदीयः पयोदशों मासो नान विद्यते शुभकम्मानुकूली नास्ति। मेषादिसंक्रान्त्यादिरहि- तत्वान्नलमाम इत्यभिप्रेत्य तस्मिन्माम शिष्टाः शुभकम्माणि वर्ग- यन्ति । अतएवेदान: मपि 'सोमविक्रया' शिटाचारम्यानुकूली 'न' एव 'विद्यते'। सीमविकयिनः पापरूपत्वं श्रुत्यन्तरप्रसिद्धि- चोतनार्थी 'दि-शब्दः । अत एव अत्यन्तरे तविषयी मन्त्र एवं व्याख्यायते - "अस्मे ज्योतिः मोमविक्रयिगि नम इत्याह; ज्योतिरव यजमाने दधाति ; नममा मोमविक्रायिण मर्प यति' इति (ते. मं. ६. १. १०.४.i). श्रत 'तमः शन्दः पायवाची - * सोमक्रयाख्यायिकादिक तुप वनानि, मयप्रकारादयस्वायवै विषनः साः। । 'म ज्योति:'--इन्धकः, 'मानियिपि तमः तापम:, त्तिरीय प्यने ( मं० २. ३.७.)। तयार व व्याख्यानाविद प्रामग! तपाद्यस्थ विनियोग एवं पीस पापम्नबन -~. भातिरिमि का मूणास्तुका यजमानाय प्रयति' तादि (१०. २६. ११.), ५सी बस पंचम् -'का मामा का मालकदापिलद मई मग दन्द कानां ग्रीका एप ·६४ ॥ एतरीयब्राणम् ॥ यादूर्व प्राचीनवयं प्रति नौयमाने सो: पठितव्याना मृचा मष्टसया मादौ प्रशंसति-'तस्य सोतस् मुमुवानभ्यु- पावर्त्तमानस्य दिशो वीर्याणौन्द्रियारि व्युदसा स्तान्यकयर्चा ऽवारुरुमन्त तानि नाशवस्तानि इभ्यां नानिभिस्तानि चतमृभिस्तानि पञ्चभिस्तानि षड्भिरतानि सप्तभित्रावारुन्धत, तान्धष्टाभिरवारुन्धताष्टाभिराचवत ; दष्टाभिरवास ताटाभिग- श्रुवत, तदष्टाना मष्टत्वम्" इति । जीतः मोमो या 'मनुष्यान् यजमानादीन् 'अभि' लक्ष्य प्रागच्छ, तदानीं 'स्य' सोमस्थ दिगादीनि "युदमोदन' विशेगोका मान्यभवन् । देकशब्द - नाधिष्ठान मुगलमात । गोमं नलु पदधिधानम् यच्च धीयं सोमनिष्ठम् बलप्रदान सामर्थम्, यन्डिग व इंगदिपाटवतुत्वम्, तम विनष्टम् । तदानीं न यजमाना ये मनुष्याः, तानि' दिगा दीनि 'एक पर्चा' अवगेई नाधोने का एच्छन्, गतः 'तादि अवरोर्बु 'नागवन'। एवं हित्वादिसलपवन्ततया मन्चमाया नवावगेधं कृतवन्त:; अष्टमाया मगध कवा तानिदिगादौनि समावस्यन्त भिनंश्यन्त एभिमिति वा युत्यत्वा भष्टशग्दो भिप्यन्न। एमादनं प्रशंसनि... "अशुत बद्यकामयते य एवं वेद" इति। नमाम्य भयुत इति रोज्यम् । इदानी माष्टमङ्गा विधत्त --- "तस्मादेलः कर्मस्व टावष्टावन्यन्ः इन्ट्रि- याणां वीर्याणा समय' इति । इदानी प्रस्तुतं सोमप्रवहणायं यत्कम्म, तत्र करिष्यमा कमान्तरम्, तथाविधेषु प्रत्येकम् 'अटी प्राप्तवारा। यसामगंगागष्य तय मीमांवधि विध्यति मीमविक्रायणि सम पति-दान (१८.)। 'भगिनी मभिनिर्मिता तनुः. ॐ का-द्रनि त. सा. भा। 3 तव सीमभषा) मामाटी व उंगरभिभव रह गई विधाते ।

·• ॥ प्रथमपश्चिा।। अष्टौ' ऋची होतानुयात् । तथाष्टसहयया इन्द्रियाणि वीर्याणि चावरानि भवन्ति ॥ १ ॥ इति श्रीमत्मायणार्यविरचिते. माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतम्यबाह्मणस्य प्रथमपच्चिकायां तीयाध्याये प्रयमः खण्डः ॥ १ (१२) ॥ ॥ जय हिनीयः खण्डः ।। मामाग कीताय पोह्यमा गायानुबूटोलाहाध्वर्बु भट्रादभि अंधः प्रहीत्य न्वाहायं वाव लोको भद्र- स्तम्मादसावाले यान्तवर्ग मव तं लोकं यज- मानं गमयति' बृहम्पति: पुर एता ते अस्त्विति ब्रह्म शृहायतित वाममाः तत्पुगेगव' मकर्ण ब्रह्मगद्रिप्यत्ययमवस्य आ पृथिव्या इति देवयजन व वरं पृथिव्यै देवयजन एवैनं तदवमाय- यत्यारे शत्रून् काहि सर्ववीर इति विषन्त मेवाम्मै तत्यामानं चालव्य मपवाधते ऽधरं पादयति मोम यास्ते मयोभुव इति टचं सौम्य गायत्र भन्वाह सोमे गजनि माह्यमाणे' खयैवैनं तद्देवतया खेन वर - ·६ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ छन्दसा समर्धयति सर्वे नन्दन्ति यशसागौनेत्यवाह यशो वै सीमो राजा सर्वो ह वा एतेन कीय- माणेन नन्दति यश्च या लसामानो भवति यच्च न सभामाहेन मख्या मवाय इत्येष वै ब्राह्मणानां सभासाहः सखा यत् सोमो राजा किल्पिषस्प - दित्येष उ एव किल्लिषस्य द्यो वै भवति यः श्रेष्ठता मनने म किल्लियं भवति तयादाहुर्मानुवोनो मा प्रचारी: किल्वियन, मा यातयनिति पितषणि- रित्यन्न के पितु दक्षिणा च पितु ता मनन मनोत्पन्न- सनि मेवेन तत् कगलगतिलो भवति वाजिनाये- तीन्द्रियं वर्षि वाजिन माजरस हालै वाजिन नापछिद्यत यावं वदाग व हावाहांगतो हि स तहि भवत्यमिति तय भियतजी वै सामस्य गजी राजमातगे बशा मनुष्यम्य ते वैन तत्महा- गमयति दधातु नः मविता माजा भिष मित्याशिष माशास्तम नामाभिरमिश जिन्वलित्य हानि वा अहानि गवय नपा अहोरात्र शमा एता माशिष माशास्त' पजावन्द बय मा ममिववित्याशिप मेवास्ते 'या ने कामानि हविषा यजन्तीत्यवाहता से विश्वा मिस्तु या भवम्मानः प्रतणः सुवीर ·॥ प्रथमधिल 1३।२। इति गर्वा नः स्फावयिता' प्रतारयितधौताव तदा- हावीरता प्र चरा सोम दुर्यानिति' हा वै दुर्वा' विभ्यति वै सोमादान्न आयतो यजमानस्य गृहा: स यदेता भन्वाह शान्त्यैवैनं तच्छमयति' सोऽ शान्तो न प्रजां न पशून् हिनस्तीमां धियं शिक्ष- मावस्य देवेति वारुण्या परिदधाति वरुणदेवत्यो वा एष तात्रद्यावटुपनदो यावत्परिश्रितानि प्रपद्यते म्वर वैन मद्देयतया खेन च्छन्दसा समईयति शिक्ष- मागस्य देवेति शिवते वा एष यो यजने क्रतुं दक्षं वा संशियाधौति बौर्य प्रज्ञानं वरुण संशिशाधी- खवता ययाति विश्वा दुरिता तरंम सुतर्माण मधिमा सहमति यज्ञो वे सुतर्मा नौः कृष्णा- जिन 3 सतर्मा नौर्वाग्वै सुतर्मा नौवांच मेव तदा- नया स्वर्गलोक मभि सन्तति ता एता अष्टा- बन्यः कमममहा एतई यज्ञस्य समृद्ध यद् रूप- ससः यत्कम्स क्रियमाग मृगभिवदति तासां विः मयमा मन्वाह विमत्तमां ता द्वादश सम्पद्यन्ते द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापत्यायतनाभिरेवामी राम्रोति य एवं वेद चि: 'मावयिता- इति मिर्विसर्गपाठः सा, ग, घ ।

·पितरवाशन त प्रथमां विरुत्तमा मन्वाह यज्ञस्यैव तद वर्सी नयति खेने बलायाविसंसाय २ (१३)॥ मन्त्रगतो सायो विधाय मन्वान् विधातु मादौ प्रेषमन्च विधते--."सोमाय कौताय प्रोद्यमाणायातबहोत्याहाध्वर्यु:"- इति । यः सोमः कोतः, सः कयदेशात् प्राचीनवंशं प्रति प्रोचते, नीयते ; तदर्थ मनुकूला ऋचो हे होनः ! अनुक्रमेण हि । मेवं प्रैषमन्त्र भनयुः पठेत् । अथ होतः प्रथमा मृचं विधत्ते- "भद्रादभि श्रेयः पेडीत्यन्वाह" इति। मेव मृक् तैत्तिरीय- शाखाया मेव मानाता* "भद्राभि श्रेय: प्रेहि सहस्पतिः पुर एता ते अस्तु । अथे मवस्त्र वर आ पृथिव्या प्रारं गवन् क्वणधि सर्वधोरः" इति ( म० १. २. ३. ३.)। तस्याय मथ:-हे मोम! 'भद्रात्' मङ्गलात्, भूलोकरुपात् तस्मात् क्रयदेशात् 'यः' श्रेष्ठम् स्वर्गलोकस्थानौयं प्राचीनवंशदेशम् 'अभि' लक्ष्य 'प्रेहि' प्रकर्षण पागच्छ। तथागच्छतः 'हे' वृहस्पतिः' 'पुरः एता पुरतो गन्ता 'अस्तु' । 'अथ' गमनादृर्ध्वम्, 'पृथिव्याः' सम्बन्धिनि 'या' सम- तात् 'वो' थेठे देवयजने 'म् अवस्थ' इदं तवावस्थानयोग्य स्थान निश्रिनु। सर्वभ्यः 'बौर:' शूरस्वं 'शत्रुन्' पापरूपान् यन्ज- विषिणः 'पारे क्षणहि' दूरी कुछ, निराकुर्वित्यर्थः । तस्या भूचि प्रथमपादं व्याचष्ट-"अयं वाव लोको भद्रम्तस्मादसावेव लोकः अथावगे भव होकं यजमानं गमयति"-इति । 'तत् तेन • तु सशाखौधति यावत्। अतएवारसायनेन भपय विषितः, न प्रतीक पाएमाणेनि ट्रष्टकम् (पा. श्री. १.४.२.)। पपा मेली कमभूत्रकाराषां प्रायः .

·॥ घरपादपाठे । मष्टं मन्यन । पितीयपाद मनूब "हामतिः पुर एता ते पस्विति ; अन्न वै हासनिधी वाम्मा एमत् पगेगव गकर्ष वै नखद्रियति" इति । हामत: ब्रह्मव ब्राह्मगजातिमत्त्वम् "ब्रह्म वै देवानां बरसतिः"-इत्यादि- अत्यन्तरे प्रभित्रम् (ले०सं० २.२.८.१. +)। 'एतत् एतेन वितीय- पादपाठन 'भारी' यजमानार्थम् 'बना एवं' ब्रामण मेव 'पुरो- गवम्' पुरोगन्तारम् 'अक:' करोति; 'ब्रह्मण्यत्' ब्राह्मणसहायोपेतं की 'न वे स्थिति' सर्वथा नाशं न प्रायोति । हतीयपाद मनूध व्याचटं --'प्रथे भवस्य वर पा एत्रिख्या इति, देवयजनं वै वरं पृथिव्य देवयजन एवंनं तदवसाययति ; भार शत्रून् काहि सर्व- वोर पति ; द्विषन्त मेवाम तत्पाप्मानं भारव्य मयबाधते ऽधरं पाटटाति इति । देवयजनास्यस्य यागदेशस्य पृथिवीसम्बन्धि- मोहम्यानत्वात् तत्र 'एव' 'एन' भोमं 'तत्' तेन हतीयपादपाठेन 'घ' यजमानाय देषं कुर्वन्त पापरूपं शत्रुम् 'अपबाधते', प्रघा पादति निकष्ट पदं प्रापयतीत्यर्थः । होवानुवल्लया द्वितीयाद्यास्तिन ऋचो विधत्ते.--"सोम यास्ते मयोभुव डोत लचं मोम्यं गायन मन्वाद; सोमे गजनि प्रो. माण स्वयेनं नहेवतया स्वेन छन्दसा समर्धयति" इति। तिसृणा मृचा सातस्तच: । म च सीमदेवताको गायचोच्छन्दस्कय । सोमानयनकाले तं च मयूयात् । 'सत्' नेनानुवचमेन खाम- 'ती' इति ख, ग (६५ पृ. १०), तभ्यान गयलम्बामद भाब्धम् । दहाप्युपरिष्टास् 'स्पति:, शमीम पासौन्' इति २. ५.।। . 'चि नरपदादिलीप कुमति पा०६.१.१७.बा.। सच वष: सं० १.६१.१.१०,११ पाचवायमिनावर विक्षित: (..)।

·।ऐतरेयवानापन् रुपया 'देवतया' खवायच्छन्दसा. 'एन' सोम सब करोति। पण नीयमानद्रव्यविशेषः सोमः ; मन्त्रदेवताप्यसादेव । तन्मात् सामरूपत्वम् । गायत्री दालोकामोम मानौतवती । तत्तिरीयाः बहुरेत्यनुवाक समामनन्ति ( सं० ६. १. ६. १.)। तखात छन्दसः खकोयत्वम् । पचमी मृच विधत्ते-"सर्वे नन्दन्ति यशसागतेनेत्यवाह"- इति । सा च संहिताया मेव मामाता--"सर्वे नन्दन्ति यशसा- गीन सभासाहेन संख्या सखायः। किरिबषस्मृत्पितषणिषा मरं पितो भवति वाजिनाय" इति (१०. ७१.१०.)। तस्या ऋचोऽय मर्थ:-सर्वे सखायः' यजमानप्रभृतयः 'सत्या' सोम- रूपेण 'मन्दन्ति' तुष्यन्ति। कीदृशेन मख्या ? 'यशसा' यशो- देतना 'भागतेन' समौ प्रासन, 'सभासाहेन' विहसभा विद्या- प्रसङ्कन सहते अभिभवति समासाहः, तादृशेन । स तादृशः सोमरूपः सखा, 'एषाम्' ऋविग्यजमानानां 'किल्बिषसत्' किल्बिषात् पापात् स्मृणोति पालयति किल्बिषस्मृत्। 'पितु'- शब्दोऽबवाची, तस्य सनिर्दानं येन सोमेन लभ्यते, सोऽयम् 'पितषणिः'। सोमस्य पापनिवारकत्व मनप्रदानेन । भर्वशास्त्र- प्रसिरिद्योतनार्थो 'हि' शब्दः । तथायं सोमो वाजिनशब्दाभि- धेयायेन्द्रियाय वौर्याय वा 'अरं हित:' अलम् अत्यन्त हितो भव- तौति। सस्था ऋचः प्रधर्म पादं व्याचष्टे--"यशो से सोमो राजा; सर्वो वा एतेन क्रीयमाणेन नन्दति, यच य- लसामानो भवति, यच न"-इति । यथाकारणात् सोमस्य यशस्वम् । 'यः' * तथा शतपथेपि इष्टव्यम-दिवि सोम पासीन-तपादिः ३. २.४। , 'पिरिप्रभाम ; पातळ पिवळ यायते'-यादि निक.१.१.३।

·। २. पुमान् ऋत्विम् भूला 'या' धन समाते, 'य' मागतः तु धनार्थी ; 'सर्वः' पप्यसो सोमक्रयणं दृष्ट्वा तुष्यति। द्वितीय पाद मनूध व्याचष्टे -"समासाहेन सस्था सखाय इत्येवं ब्राधणानां सभासाहः सखा, यत् सोमी राजा"-इति । योऽयं राजमानः सोमः, मोऽयं ब्राह्मणसभा मतिभवति, सर्वे प्राधला: सोमाधौना भवन्तीत्यर्थः। तीयपादे प्रथम पद मनूध व्याचष्टे ---"किरिवपथदित्येष उ एव किल्विषसद"-इति। योऽयं सोमोऽस्ति, 'एष उ एव' किस्विषात् पालयति; सर्वकामहेतोः मोमयागस्य पापक्षयायानुष्ठात' शक्यत्वात् । यजानुष्ठाने च प्रतताना मृविम्यजमानानां कः किल्विषप्रसनः? इत्याशयाह “यो वे भवति, यः श्रेष्ठता मते, म किल्बिर्ष भवति" इति । 'यः' पुमान् प्रौढ़ या प्रवृत्तो 'भवति', तत्रापि 'य:' 'श्रेष्ठता' प्रयोगपाटवाभिमानम् 'अश्रुते' प्राप्नोति, 'म:' सादृशः पुरुषः कम- समाप्ति-व्ययतया पण्डितम्मन्यत्वेन वाग्वैकल्यं कुर्वन् 'किल्विष भवति' पापं प्राणोति । त मैतं पापप्रमङ्ग विस्पष्टयति--"तस्मा. दाहुर्मा नु योचो मा प्रचारीः ; किल्विषत्रु मा यातयन्निति"- इति । यस्मालिन किल्बिर्ष सम्भाव्यत, 'तस्माद' यजमाना: एवम् 'पाहुः' हे होत: ! त्वम् ‘मा नु वोच:' अन्यचित्तः सन् पुरोनुवाक्यां मा पठ। हे प्रध्वयों ! 'भा प्रचारौः' व्यपतया प्रचार मन्यथानुष्ठानं मा कार्षीः । 'नु' चित्रं कुर्वन्ती भवन्तः । 'किल्विष" 'मा यातयन्' मा प्राप्नुवन्तः । 'पति'शब्दो यन- मानाना मुतिसमाप्ती। पत्थ' सम्भावितात् किस्विषात् सोमः पालयति । तीयपाद वितीयपद मनूब व्याचष्टे-"पितुषणि- रिख वे पितु; दधिचा वे पितुना मैनेन सनीलवसनि- ·छ . । ऐतरेयमापन मित्र सबरीति" इति। पन्नवाची पितशब्दो लबष्यत्व- साम्यात् दक्षिणा मप्युपलक्षयति। 'तां' दक्षिणा मेतेन सोमन निमित्तभूतेन समोति' ऋखिम्भो ददाति । 'तत् तेन, पितुशब्द- पाठन 'एन' सोमम् 'अवसनिम्' अवदाननिमित्तभूतम् ‘एव करोति' । चतुर्थ पाद मसूद्य तत्र वाजिनशब्द व्याचष्टे --"पर हितो भवति वाजिनायेतीन्द्रियं वै वौयं वाजिनम्” इति । वेदन प्रशंसति---"भाजरसं हाम्मै वाजिन नापच्छिद्यते य एवं वेद" इति । जरासमाप्तिपर्यन्त वदितरिन्द्रियवीर्ययोरपच्छेदी न भवति। षष्ठी मृर्व विधये ..."आगन्देव इत्यवाह" इति । मन्त्रः संहितावा माम्नातः --"प्रागन देव तुभिर्वर्धत न दधातु नः सविता सुप्रजा मिषम् । स नः क्षणासिरहभिव जिन्वत प्रावन्त रथि मम ममिन्वतु" इति ( ४. ५.. ...। तस्याय मर्थः । मोसी 'देवः' 'आगन' इ कर्मणि भागवतु । पागत्य च 'ऋतुभि: मह 'क्ष' निवासस्थानं 'वर्षतु' हरि प्राय यतु । 'म:' अस्माकं 'सविता' प्रेरक: म देव: 'सुप्रजा' शोभना- पत्यम्, 'धम्' अन्नं च 'दधातु' मम्पादयतु। 'स: देव: 'न:' अमान् 'पाभिः' रात्रिभिः, अहोभिः च जिन्नतु' प्रोणयतु । तथा 'प्रजावन्तं रयिम्' प्रजोतं धनम् 'अस्म समिन्वतु' अम्मास सम्यक् प्रापर्यावति । अस्या ऋचः प्रथमपादे पूर्वभागं व्याचष्टे --.-"आगतो हिस बईि भवति'--इमि । तहि तस्मिन् क्रयोत्तरकाले 'सः' सोमः 'पागतो भवति'-इति प्रसिद्धम् । मद्य व्याचष्टे- "तुभिर्वर्धतु क्षय मित्नयो वै सोमस्य राज्ञी राजभ्भातरी यधा । उत्तरभाग ·i मनुबख'; सरवन महाममयति" इति। यथा चिमनुषस्य मातरोऽपि मनुष्यजातीयाः, तथा राजजातीवर सोमख भातरोऽपि राजजातीयाः। 'सत्' तेन मन्त्रभानपान 'ते' तुभिः धाटभिः 'सह' 'एन' सोम मस्मिन् कपि 'पागमयति'। हितीयपाद मनूध व्याचष्टे-“दधातु नः सविता सुप्रजा मिष मित्याशिष माशास्ते"-इति। पाशासनीयोऽपेक्षणीयः प्रजादिपदार्थ प्राशीः; ताम्, अनेन पादपाठेन 'पाशास्त'। तीय- पाद मनूध व्याचष्टे-“स न: क्षपाभिरहभिश्च जिन्वत्वित्य- हानि वा अहानि, रावयः क्षपाः, अहोरात्रैरैवास्मा एता माशिष माशास्त, प्रजावन्त रयि मन ममिबत्वित्याशिष मेवाशास्त" --पूति : लोकप्रसिद्यानि 'महानि' एवात्र मन्त्रोक्तानि 'महानि'; अहोभिरिति वक्तव्ये वर्णविकारणाहभिरित्युक्तात्वात् * । तरबमयुदमितु मिदं व्याख्यानम् ;- एव एव मत व्याख्यातव्यः पदविशेषो नास्ति, किन्तु प्राशीः-प्रार्थनरूपं तात्पर्य मेवेत्यभिप्रेत्व व कामः प्रयुताः ॥ मोहर्च विधत्त ---"या ते धामानि हविषा यजन्तीत्व बाई"-इति । सेय मृक् मंहिताया मान्नाता-.--"या ते धामानि विषा यजन्ति ता से विखा परिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्कान: मत- रणः सुवीरो ऽवीरहा प्र चरा सोम दुर्यान्" इति (१.८१.१८.)। 'हे मोम! 'ते' नव 'धामानि' यान्युत्तरवेद्यादिस्थानानि, यजमाना: 'विषा यजन्ति', 'ते' तव, 'ता विखा' तानि सर्वाणि सानानि याप्येति षः। ततो भवान् 'या' 'परिभूरस्तु' परितः प्रासवान् भवतु । किच ख ‘गयस्फानः' गयानाम् अस्मदीयानां मवा वर्ष- 'कालालसरकवच व्यत्यय मिश्चति-नि पा० १.१.८५. मा. .

·ऐतरियामा बिता, प्रतरक, प्रतारयिता सर्वापदुत्तारपोतुः, 'सवीरः' शोभन- पुनपौवादिप्रदो भवेति शेषः । हे सोम! 'प्रवीरहा:' प्रम- दीयानां वीरपुरुषाणा हनन मकुर्वाणो 'दुर्यान्' प्रस्मदीयमहान् प्रति 'नचर' प्रकर्षणागच्छ। पत्र प्रथमपादस्य स्पष्टार्थत्वबुध्या व्याख्यान मुपेक्ष्य दितीय- पाद मपि स्पष्टार्थाभिप्रायेणैव पठति- “ता से विखा परिभू- रख यजम्" इति। हनीयपाद मनूद्य व्याचष्टे -“गयस्कान: मतरणः सुवीर इति; गर्वा नः स्फावयिता प्रतारयितधीत्येव तदाह" इति। 'स्कावयिता वर्धयिता। चतुर्थपाद मद्य व्याचष्टे ---"अवीरहा प्र चरा सोम दुर्यानिति ; रहा वै दुर्याः, बिभ्यति वै सोमाद्रा आयतो यजमानस्य रहा: ; स यदेता मन्बाह शान्त्यैवनं तच्छमयति ; सो ऽस्य शान्ती न प्रजां न पश्न हिनस्ति" इति। ‘ायत:' आगच्छतः 'सोमात् रात्रः' 'यज- मानस्थ' 'यहाः' रहषतिनो वीरपुरुवाः । केनापि परिचर्या- वैकल्येन राजा कोपं करिष्यतीति मत्त्वा, तस्मात् सर्वे 'बिभ्यति। सदानों 'सः' होता यदि एताम्' अवीरहतिपदयुना मुचम् 'बाह', 'नत्' तेनानुवचनेन 'गान्त्या' शान्तिहेतुभूतया मुवीर- पदोक्त्यैवतं राजान शमर्यात' शान्त' करोति, 'म:' च राजा 'शान्तः' सन् 'अस्य' यजमानस्य पुत्रादिकाम् 'प्रजा' गवादिपशुंच 'न हिनस्ति' । पष्टमी मृचं विधत्त ... "दमा धियं शिक्षमाणस्य देवेति वारुण्या परिदधाति"--इति । इय मुक् वरुणदेवताका ; तया 'परिदधाति' अनुवचनं समापयेदित्यर्थः। सेय मृक् संहिताया मेव माबाता---"मां धियं शिषमावस्व देव ऋतु दक्षं वरण से ·14-.. . मिमाधि। अयाति विमा दुरिता तरमा बहेम"-इति (८.४२. १.)। तस्वाय मर्य:--हे पर। 'इमा 'धिय' यज्ञानुठान विषयो दुरि शिक्षमाणस्य पन्थसतोयी- मानस्य 'क्रत" याविषयं वीर्यम्, 'द' कींगस याविषयमा मिणाधि' सम्यगुपदिश। 'यया' वायूपया नापा 'विखा दुरिता' सर्वाणि पापानि 'अति सरम', ताशौं 'सतर्माणं' मुटु-तरप- हेतु वायूपां 'नावम्' 'अधि रहेम' पाधिकोनारोहणं कुर्म इति । वारया समापने कारण मा-"वरणदेवत्यो वा एप ताक- बावदुपनही यावत्परिचितानि प्रपद्यते, खयैवैनं तद्देवतया सेन सहन्दमा सहयति" इति। यावत्' का सोमः 'उपना' वमादिना वक्षः स्वात, 'यावत्' च परिचितानि' प्राचीन- वंशादिस्थानानि 'प्रतिपद्यते', तावत् 'एषः सोमो वरुणदेवताक:3; पन्धनस्त्र वरुणपाशाधीनत्वात् , पावरणस्यापि वरुणाधीनत्वात्। 'ता' तथा अति वारुण्या परिदधानी होता 'स्खयेव' सोमसम्ब- मिन्द 'देयतया 'खेन' सम्बन्धिना 'छन्दसा' तम् 'एन' सोम मम करोति अस्यः ऋस्त्रिष्टुप् छन्दः । मा च विष्टुप, सोम माह धुलोक गत्वा दक्षिा तपश्चाहतवती। तथाच शाखान्ती धूयते "सा नमिणाभिश्च तपसा चागमति" इति (ते. सं०६. ६. २. । । तस्मादिदं छन्दः मोमस्य खकीयम् । • 'पद्म नामा रामम् (१० सं० १.२४.१५.)-वादि च नर मचालित्रम् । + तौगि सत:'-पति निर० १०.१.१। : "बाम्बी में प्रीत: मीम उपमह:"-व्यादि, बारस्यर्चा परिचरति बयान देष- या परिपरनौलमा प्रायम् ० से...१.११ पनदोषमनात १.२..।

·॥ एतरैयबासनम् । P- प्रथमपाद धिक्षमावस्येति पदं व्याचष्टे - "शिक्षमाणस्य देवेति शिक्षते वा एष यो यजते"-इति । पुनःपुनरभ्यास: शिक्षा। यजनशीलस्य सोऽस्ति । द्वितीयपाद मनूद्य व्याचष्ट- "ऋतु दक्ष वरुण से गिशाधौति, वीर्यं प्रधानं वरुण में शिशा- धीत्येव तदाह" इति। द्वितीयाई मनूद्य व्याचष्टे ----"ययाति विखा दुरिता तरेम, मुतर्माण मधि नावं रुहेमेति ; यज्ञो वै सुतर्मा नौः; लण्णाजिनं वै सुतर्मा नीर्वाग्वे सुतर्मा नौः ; वाच मेव तदार तया स्वर्ग लोक मभि सम्तरति" इति। यत्र यज्ञस्य वा कृष्णाजिनस्य वा प्रस्तावः, तत्र तत्परत्वेन सुतर्मशब्दो व्याख्येयः; हत मन्त्ररूपा वाक् विवक्षिता। 'तत् तेन मन्त्रपाठन वाग- रूपा भेव नावम् ‘ारुह्य' 'तया' नावा 'वगम्' 'अभिलक्ष्य सम्यक् स्वर्ग 'तरति'। एना: सर्वा ऋचः प्रशंसति-- "ता एता अष्टावन्वाह रूप- समृधा" इति। विवक्षितार्थप्रतिपादन रूपेण समूहाः । ता मेव समृद्धि विशदयति---"एतई यज्ञस्य समूह यद् रूप समयम् ; यत्कर्म क्रियमाण मगभिवदति" इति । पूर्ववटु व्याख्ये यम् ( ४५ पृ० ११ पं.)। प्रायन्तयोः ऋचोरातिं विधत्त- "तासां विः प्रथमा मनाह, विरुत्तमाम्"--इति । मात्तिसहि- नाना मृचां सयां प्रशंसति---"ना बादश सम्पद्यन्ते ; द्वादश मासाः संवत्सरः ; मंवसरः प्रजापतिः" इति । वेदनं प्रशंसति- "प्रजापत्यायतनाभिरेवाभौ रानोति य एवं वेद" इति। पाशक्ति -- एता एवाटायः सोमप्रवहण्य उच्चन्ने। पापलायनेन तु दिक्षिता विशेषतः (... ४.१, ४, ६.), तथा कात्यायनेनापि ७.६.३२-३। तर सीमम्वीपीयामादि. मनात ते. सं० १.२.८ अ । तामपंपर. १. ११ श्रम ।

·प्रशंसा --"त्रि प्रथमा वित्तमा मनाव, यस्येव तदवसी मा स्थने बलायाविनमाय"-इति । 'तत्' नावाने 'म रचः उभयोरन्तयोः स्थिती मयाकारी प्रन्यो। तर Harta भाति । तच बन्धन 'सेम' स्वर्याय भवति नागरिकाभ्यां व्याख्यानं प्राबल्य मविप्रेसनं च ॥ समायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ग्यतामणस्थ प्रथमपश्चिकायां वतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२ (१३)। -- ॥ अथ हतीयः खण्डः ॥ अन्तगेनड्डान् युक्तः स्यादन्यतरो विमुक्तो ऽथ गजान मुपावहरेयुर्यदुभयोविमुक्तयोरुपावहरेयुः' पिटदेवत्यं राजानं कुर्युर्य द्युक्तयोरयोगक्षेमः प्रजा विन्दत् ताः प्रजा: परिसबेरन् यो ऽनडान्विमुक्तस्त- छालामदा प्रजानां रूपं यो युक्तस्तञ्चक्रियाणां ते ये युक्त ऽन्य विमुक्ते ऽन्य उपावहरयुभावत्र ते क्षेमयोगी काल्पयन्ति देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त' त गतस्यां प्राच्या दिश्ययतन्त'तांस्ततो ऽसुरा अनयंते दक्षिणस्यां दिश्ययतम्स' तांततो ऽसुरा पजयस्ते. प्रतीच्या दिश्ययतन्त तांसतो ऽसुरा भजयंत ·। रितीयबापम् । उदीच्या दिश्ययतन्त तांस्ततो ऽसुरा अजयंत उदीच्या प्राच्या दिश्ययतन्त ते ततो न पराजयन्त' सैषा दिगपराजिता' तस्मादेतस्यां दिशि यतेत वा यातयेदेवरो हानृणा कौस्ते देवा अब्रु वनराजतया वै नो जयन्ति' राजानं करवामहा इति तथेतिते सोमं राजान मकुवस्त सोमेन राजा सर्वा दिशो जयनेष वै सोमराजा * यो यजते प्राचि तिष्ठ- त्यादधति तेन प्राची दिशं जयति तं दनियाा परि- वहन्ति तेन दक्षिणां दिशं जयति तं प्रत्यञ्च मावी- यन्ति तेन प्रतीचौं दिशं जयति त मुदींचस्तिष्ठत उपावहरन्ति तेनोदीची दिशं जयति सोमेन गज सर्वा दिशो जयति य एवं वेद ॥ ३ (१४) ॥ सोमप्रवहणीची विधाय मोमस्य शकटादवरोहण विधते -"धन्यतोऽनड़ान् गुमाः स्यादन्यतो विमुक्तोऽथ राजान भुपात्र- हरेयुः" इति। ऋयदेशे सोमं शकट प्रक्षिप्य प्राचीनवंशममीपे समामीय शकटबायोरनडुहोमध्ये कञ्चिदनड़ाई विमुच्य इतर मविमुच्य राजानं शकटादधस्तात्विज: 'उपावहरयुः'। 'युक्ता.' शकटे बदः । “विमुक्तः' शकटाधियोजितः । उभयोरनको- विमोचने दोष मुहावयति + --"यदुभयोविमुकायोरपायहरयः पिलदेवत्व राजानं कुर्युः" इति । रामः सोमस्य पिटभिः खौक- 'सोमी रामाका + 'मुपति' ·अनड्वान् प्रधम्ताकटे प्रथमपतिका तखादयं सोमो देवयोग्यो न भवेत् । उभयोरनबुहोः पादयोगी- ऽपि दोष माह----"यद् युतायोरयोगक्षेमः प्रजा विन्देव, ता. पना परिवेरन्"-इति: भप्रातस्य धनादेः सम्पादन योगः, प्राप्त रक्षणं क्षेमः ; योगसहितः मो योगक्षेमः, तदभावः ; 'प्रजाः विन्देत् लभेत, प्राप्नुयात् । “यो ऽनडान् विमुला- सच्छाम्नामदां प्रजानां रूपं, यो युक्तस्तचक्रियाणां, से ये मुक्त ऽन्ये विमुक्त्वे ऽन्य उपावहरन्ताभावेव ते क्षेमयोगी कामयन्ति"- इति। 'यः अनड्वान् विमुक्तः', 'तत्' एतत् 'शालासा' ग्रहावखि- ताना 'प्रजाग' पुलादीनां 'रूपम्' ; 'यः' 'यत:', 'सत'च क्रियाणां' लौकिकानां वैदिकानां च खरूपम् । यहा, चक्र मस्यास्तीति चक्रि शकटम्, तेन चक्रिणा यान्तीति, शकटरुह्य गच्छन्तः प्रजाः चक्रियाः, तासां रूपम्। एवं सति'' यजमानान मध्ये 'ये' कैचिद बुद्धिमन्तो यजमानाः 'पन्चे युक्तो' एकस्मि बनडुहि शकटबहे, 'अन्ध विमुक्तो' इतरमिबनडुपि शका- टाहियो जित मति मोमम् ‘एपावहरन्ति'। 'ते' बुधिमन्तः उभावेव' म योगं च सम्यादयन्ति । त मिम मथं तैत्तिरोयाचामनन्ति- यदुभी विमुच्यातिथ्यं प्रलोयाद्या विच्छिन्दाबदुभावविमुच्च यथानागनायातिथ्यं क्रियते तागेव सहिमुक्तोऽन्योऽनवान् भवत्य- विमुक्तोऽन्योऽयातिथ्य रहाति यस्य सन्त त्य" इति (सं... २. १. १.)। नन्वकत्र मोभावरोहणकाल उच्यते, इतरवाति- थाष्टिकान्त इति न समानविषयलम् ? इति चेत्, न; उभयो- रेककालोनखात्॥ प्रथाख्यायिकामुग्दन मामोपावहरणस्यशानी दिवं विधते- "देवासुरा या एषु लोकेषु समयतम्त ; त एतस्यां माची दिश- ·इति । -- ऐतरेयनामयम् ॥ यतन्त, तास्ततोऽसुरा प्रजयस्ते दक्षिणस्यां दिखयतन्त, ताम्हतो पुरा पजयस्ते प्रतीचा दिग्ययतन्त, तांस्ततो ऽसुर अजय स्त उदीच्या दिश्ययतन्त, तांस्ततो ऽसुग अजयस्त उदीच्या प्राध्या दिश्ययतन्त; ते ततो न पराजयन्त ; सैषा दिगपराजिता; समादेतस्यां दिशि यतेत वा यातये खरो हान् f.' । 'समयतन्त' सङ्गाम मकुर्वन् । प्राच्यादिषु वतसृषु दिन देवानां पराजय पासीत्, ऐशान्यां दिशि नारित पराजयः ; तस्मात्तस्यां दिशि' सोमोपावहरणाय 'यतेत' प्रयत्नं कुर्याद ना', 'यातयेत्' प्रयत्न कारयेद 'वा'। एव मेव वैकल्यराहित्य : प्रमुर्भवति । अथवा मोमस्य राजो विजयिनोत्तरत्र शंभो .. देवासुरा वा इत्यादिना लौकिकस्य राज ऐशान्यां दिया। भृत्यप्रेरणं प्रतिपादितम् ॥ दानों सोमस्य जयहेतुत्वं दर्शयति----"ते देव राजतया वै नो जयन्ति, राजानं करवामहा इति ; सोमं राजान मकुर्वस मोमेन राज्ञा मर्वा दिशो जयन्द्रा राजा, यो यजने, प्राचि तिष्ठत्यादधति; तेन प्राचौं दिश जयनि ; तं दक्षिणा परिवहन्ति, तेन दक्षिणा दिशं जयति ; प्रवच मावर्तयन्ति, सेन प्रतीची दिशं जयति ; त मुदीचस्तिहा उपा- वहरन्ति, तेनोदीचौं दिश जयति ; भोमेन गमा"-इति । त देवाः परस्पर मेवम् 'अब्रुवन्'---- अस्माकं राजाभावात् प्रा.च्यादि- दिनु पराजय पासीत्, अनुगणां जय भासौत, ; ततो 'राजानं' सम्पादयामः 'इति' विचार्य ‘सोमम्' एव 'राजान' मत्वा प्राचादि- दिक्षु जयम् प्राप्ताः । एवं सति 'यः' यजमान: सोमयागं करोति, 'एषः' एव । सोमो राजा यस्येति बहुव्रीहितापतः सोमास्थखामिनः ..

·प्रसादादयं यजमानः सोमवाहनाः सकटे 'प्राधि तिष्ठति' मावस बक्षिते सब विजस्ता सोमम् 'पादधति' प्रधिपन्ति, 'सेन सोमससानिमा- टख प्रामुखत्वेन यजमानः प्राचा दिशि जयं प्राप्नोति। सकटसित सोमं 'दक्षिणा परिवहन्ति शकट. दक्षिणाभिमुखत्वेन पर्याहस वहन्ति, तेन दक्षिणस्यां दिशि जयः । ततः शकट प्रत्याभुगम् 'पावर्तयन्ति', 'तेन' प्रचौथा दिशि जयः। 'उदीचस्तिष्ठतः' उदबुखेनावस्थितात् शकटात् 'त' सोमम् 'उपावहरन्ति', 'तेन' उदड्मुखत्वेन उदिया दिशि जयः। एवं सोमराजप्रसादाद यजमानः सर्वी दिशो जयति । अवार्थवादेन विधेया उत्रेया: 03; -~~-प्राङ्मुखे शकटे सोम मादध्युः, ततो दक्षिणाभिमुखत्वेन परि- वहेयुः, ततः प्रत्यङ्मुखत्वेनावर्त ये युः, तत उदङ्मुखात् शकटातू मोम मुपावहरेयुरिति ॥ एतत् सर्व मभिप्रत्यापस्तम्बः सवपाह- "प्रयवस्व भुवस्पत इति प्राच्चो ऽभिप्रयाय प्रदक्षिण भावर्तन्त"- इति "अग्रेण प्राग्वंशं प्रागीष मुदगोषं वा शकट मक- स्थाप्य"-इति (१०. २८. १-.११.)। वेदनं प्रशंसति-"सर्वा दिशी जयति य एवं वेद" इति । अन्त्यशदादेकयुतस्यापि 'सर्वा दिशी जयति'-इतिवाक्यस्य विराहत्तिः कर्तव्या ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्मायणार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्रामणस्य प्रथमपञ्चिकायां तृतीयाध्याये बतीयः खण्डः ॥ ३ (१४) । - -- . पिण्यालिस्तारः। त एक प्री प्रामुखबादिगा।

·पष: बुध: सहविरातिथ्य निरुप्यते सोमे राजन्यागते सोमी वे राजा यजमानस्य गृहानागच्छति तस्या एत. विरातिथ्यं निरुप्यते तदातिथ्यस्यातिथ्यत्व नव- कपालो भवति नव वै प्राणाः प्राणानां कृप्ती प्राणानां मतिप्रज्ञात्यै वैष्णवो भवति विष्णुबै यन्तः बयैवैनं तद्देवतयां खेन छन्दसा समईयति सर्वाणि वाव छन्दांसि च पृष्ठानि च सोमं राजानं क्रोत मन्वायन्ति यावन्त: खलु वै राजान मनुयन्ति तेभ्यः सर्वेभ्य आतिथ्यं क्रियते ऽग्नि मन्थन्ति 'सीमे राज- न्यागते तद्यथैवादी मनुष्यराज भागते + ऽन्य चिन् बाईत्युक्षाणं + वा वेहतं वा क्षदन्त एव मेवामा एतत् क्षदन्ते' यदग्नि मन्थन्यग्निहिं देवाना पशः॥ ४ (१५)॥ सोमोपावहरणं विधायातिथ्येष्टिरूपं कम विधत--"हविरा- तिथ्य निरुप्यते मोमे राजन्यागते" इति। प्राचीनवंशसमीप 'सोम राजनि' समागते सति, तस्यातिविरूपत्वात् तदीय माति प्याग्यकम्मसम्बन्धि विनिवपत् । यद्यप्यस्य हविषोतिथिदेवता न भवति, विष्णुदेवताया वक्ष्यमाणलात्, तथापि सोमस्यातिथि- रूपस्य उपचाराय क्रियमाणत्वादातिय मिनि कम्मनाम युक्तम् । 'तमादित' का + 'भवरानधागते' को नामाव' क, ख, ग।

·t4i एत मेवाभिप्राक्सियति स मागमति, तसा एताविरातिय नियते तदातिवालियर त्वम्" इति। तिधिविशेष मनपेख.भोजनार्थ कखचिद यह प्रति पकमायः समागतः, सोऽतिथिः। सोमोऽपि तथाविधखादतिमि रित्युचते। तत्सम्बन्धित्वात् 'पातिथ्यम्' इति नामधेयम् । इविविशेष विधत्ते-"नवकपालो भवति, नव वै प्राणा, प्राणानां कृप्ता, प्राणानां प्रतिप्रजात्यै"-इति। मवसु कपालेषु संस्शतः पुरोडाशो 'नवकपाल'। पुरुषस्व थिरोगतेषु सप्तमुक्ति. वर्तमानाः सप्त प्राणाः, अधोभागावखितयोर्वर्तमानौ दौ; एवं तथा चान्यत्र श्रूयते-"सतेमे घोषणा प्राणा हाववाचौ"- इति । एवं सति कपालगता नवसहयां 'प्राणानां कृता' स्वव्यापारसामाय भवति। साम प्राणोऽय मीदृश इति सर्वे प्राणा: प्रज्ञाता भवन्ति । ट्रव्यं विधाय देवता विधत्त-"वैखवो भवति वितुर्वे यात्रः स्वयंवैनं तहेवतया स्वेन छन्दमा समईयति" इति । विदेवता यस्य पुरोडाशस्थ मोऽयं वैष्णवः । विष्णोापित्वात् सर्वयासक त्वम् । तथा सत्यातियाटेरपि यजत्वात् 'विष्णुः' खकीया देवता भवति । तया 'देवतयैनं' समृच करोति । यद्यप्यत्र मन्वाविधित- भवसस्याकाः प्राणा: । • "अथ यथादानिय नाम । पतिथिवा एष पवस्वागत यत् सोमः मोरक्षा एतद, यथा रा वा कामाय वा महार वा महानं वा पर्वत, तदा भानु पर्दवाना मेव मया एतदातिथ्य करोति। तदाहः । पूर्वोऽतीता पीयादिति यच वापईच माण मापचार्यान्त कुष्यति वै स तच तथा हापचितो भवति"-नयादि शत० प्रा०.३.४.it 'क्रीस मामं शक्ट संस्थाप्य प्राचीन प्रति पानीयमानिऽभिवखे या मिटि निर्वपति, मातिया'-इति मो. अधि. टी. ४.२..१७।

·बार तन्दो न प्रातम, तथापि यत्रस्य विहिनलावाव्यानु- वाक्योरवश्यभावन छन्दोऽर्थसिधम् । तेन सकौवेन 'छन्दसा' य महा करोति। ते च याज्यानुवाक्य पावलायनेन दर्शित- "द विशुर्विचक्रमे, तदस्य प्रिय मभिपायो अश्याम्" इति (श्री. ४. ५. ३.)। तयोच गायत्री विष्प विति छन्दोहयम् । तेन इन्दोहयेनास्य यस्य समृद्धिः । अत्र शाखाम्तगेलान् “अग्ने- रातिथा मसि विष्णवे खा"-इत्यादिकांख निर्वापमन्वान् हदि निधाय तसारूप मर्थवादं दर्शयति--"सर्वाणि वाव छन्दांसि पछानि च सोमं राजानं क्रोत मम्बायन्ति ; वाषन्तः खलु गजान मनुयन्ति, तेभ्यः सर्वेभ्य शातिथ क्रियते"-प्रति। गायत्री- निष्टुबित्यादीनि सर्वच्छन्दांसि, बहद्रथन्तरवैरूपादिसामसाध्यानि इस्तीवाणि, तदुभयाभिमानिनो देवा अनुचराः सन्तो गजानम् अजयन्ति' यजमानग्रहं प्रत्यागच्छन्ति । आगो राज्ञा सहागनेभ्यः सर्वेक' सह 'पातियाम्' कर्तव्यम् । तथा मति 'पनेरातिया मसि'-इत्यादिभिः मन्त्रः (ते० सं० १.२.१०.१-~-५.)। सर्वषा मनुचराणां गायत्रादौमा टप्तिर्भवतीत्यर्थः । तथा च तैत्तिरीया पामन्ति-"यावद्भिर्दै राजानुचरैरागच्छति, मर्वेभ्यो वै तेभ्य पातिा क्रियते ; छन्दांसि खलु वै सोमस्य राज्ञोऽनुचराण्यग्ने- रातिथा मसि विष्णवे वेवाह, गाविया एवंतेन करोति ; सोमस्थातिथा मसि विश्वे वे ब्याह, पिष्टुभ एवैनेन करीति"- खादि (ते. सं० ६.२. १. १.). - अप्रेशतिष्टा मसौति पर निर्वापमन्याः सं० प्रथम कागडे (१.२.१०.१-५." श्रुताः; पई (६.२.१.) से व्याख्याता:; भापसम्बन विहिताय ' अतिथा मसी. तः प्रतिमनम्' इति (१.. ३...)।

·पचातियोखिमध्योऽनिमबन मागवला मारपी तिथा मासाब सभायजूंषि व्यापष्ट । यजमानं वाचयतीखेकी । परावधिमन्याः सामिधन्यव"-इति (औ० १०.३१.१०-१२.)। पाखलायनोऽप्याज-"पयातिथीकान्ता । तस्या पग्निमन्धनम्" -इति ( श्री. ४. ५. १, २)। तदिद ममिमन्यन विध- "अग्नि मन्वन्ति सोम राजधागते तबथैवादी मनुष्यराज भागते इन्धम्मिन् वाई युनाणं वा वेहत वा वदन्त एव मेवास्मा एतत् बदन्ते यदग्नि मन्यन्त्यनिहिं देवानां पशः" इति। लोके 'यथैव' 'अदः' अनिधिसन्करमम्, तथैव सोमस्यापि 'तत्' सत्करणं द्रष्ट- ध्यम् ! तावतो दृष्टान्तदाान्तिको मनुष्यराज इत्यादिना साधी- क्रियते ।महति मनुष्यभूपतौवा, 'मन्यस्मिन् चिद् विद्याइत्तादि- सम्पनत्वेन 'अति' पूज्ये महति ब्राह्मी वा गृहं प्रत्यागते सति अतिथिमकागायें शास्त्रकुशलाः शिष्टाः कश्चित् 'उक्षाणं हषर्भ 'वा', 'वहतं' गर्भधातिनों वृद्धां गां 'वा', 'बदन्त' हिंसन्ति । पयं संस्कार: स्मृतिषु प्रसिद्धी युगान्तरधर्मो द्रष्टव्यः । 'एव भव' अनाधि'अग्निमयन्ति'-इति 'यद' अस्ति, 'एतद 'अस्म' सोमाया- तिथिसत्कारार्थ भदन्त'; अम्नेर्देवपशवाद;-यथानान् इय वहति, तशा अग्निरपि हव्य वहति, तस्मादग्ने : पशुसाम्यम् ।। । -- . शतपय श्रममय मेव (११३ पृ. '')। ' कमां भवसि । प्राचार्य खिम् वावकी राजा विवाब: प्रियोऽतिथिरिति'- निनोर 2. ६.३ १.१.२ । गो. र. ४.१०.१। 'मही वा महाभ वा योनि- थायी रूपय-इनि या० सं० १.१.। "दामकोली सम्भदाने"-ति पा. १.४.७५ । 'मा तिथि:'सि. कोबीनरचरित () च-'श्रीषियायाभ्यागताय नमतरी मही वापनि विना-कान।

·॥ ऐतरेयवासचन् । पण मीमांसा । सप्तमाध्याये हतौयपाद (जै..सू. १७. अधि०६.) चिन्तितम्-- "वैष्णवे त्रिकपाले वैष्णवाबवकपालतः । धम्मातिदेशः स्यानो वा विद्यते वाग्निहोत्रवत् ॥ श्रुत्वा वैष्णवशब्दोऽयं देवताया विधायकः । स गौणवृत्ति माश्रित्य धर्मावातिदिशत्यतः ।। पातिथाष्टी वैष्णवो नवकपालो विहितः । तब श्रुतौ वैष्णव- शब्दो राजसूयगते वैष्णवे त्रिकपाले प्रयुज्यमानोऽग्निहोत्रशब्दव- नवकपालधम्मानतिदिशतीति पूर्वपक्षः। विष्णुर्देवता यस्येति विग्रहे विहितततिप्रत्ययो देवता मभिधत्ते, न तु धम्मान् ; तस्मा- बातिदिशति" इति ॥ ४ ॥ इति श्रीममायणार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे ऐतरेय ब्राह्मणस्य प्रथमपञ्चिकायां तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ( १५)॥ ॥ अथ पञ्चमः खण्डः । अग्नये मथ्यमानायानुहोत्याहाध्वर्युरभि त्वा देव सवितरिति सावित्री मन्वाह तदाहुर्यदग्नये मध्यमोनायानु वाचाहाथ कस्मात्सावित्री मन्वाहेति 'सास देवता -दनि पा. ५, २. २५, !

·"प्रचार ।।३।। सविता वै प्रसवाना मोशे सविटमसूता एवेनं तन्म- न्थन्ति' तस्मात्माविची मन्वाह मही द्यौः पृथिवी च न इति' द्यावापृथिवीया मन्वाह' तदाहुर्यदग्नये मध्यमानायानु वाचाहाध कमाद द्यावापृथिवीया मनाहेति द्यावापृथिवीभ्यां वा एतं जातं देवाः पर्य- गृहगां स्ताभ्या मेवाद्यापि परिएहीतस्तस्माद् द्यावा- पृथिवीया मन्वाह त्वा मग्ने पुष्करादधीति तृच माग्नेयं गायत्र मन्दाहाम्नी मध्यमाने' खयैवैन तद्देवतया खेन च्छन्दमा समईयत्यथर्वा निरमन्थत ति रूपममृद्ध मेतदै यज्ञस्य समृद्धं यद् रूपसमृद्ध यत्कर्म क्रियमाण मृगभिवदति'स यदि न जायेत यदि चिरं जायत गाजानो गायनमो ऽनूच्या अग्ने हंसि न्यविण मिलता रक्षमा मपहत्यै रत्नांसि वा एनं तालभन्ते' गरि न जायते यहि चिरं जायते स योकस्या मेवा- नक्तायां जायेत यदि इयोरथोत ब्रवन्तु जन्तव इति जाताय जातवती मभिरूपा मनुब्रूयाद्यद्यऽभिरूपं तत्समृद्ध' मा य हस्ते न खादिन मिति' हस्ताभ्यां छन मन्धन्तिं शिशु जात मिति शिशुरिव वा एष प्रथमजाती यदग्निन विभ्रति विशा मग्नि खवर मिति यर देवानां नेति तदेषा मोइमिति प्र देवं ·। ॥रितरयासपम्। देववीतये भरता वसुवित्तम मिति प्रक्रियमाणा याभिरूपा' यद्यज्ञे ऽभिरूपं तत्समृद'मा खे योनी निषौदवित्येष हवा अस्य खो योनियंदग्निरनेरा जातं जातवेदसौति जात दूतरो जातवेदा इतरः प्रियं शिशीतातिथि मित्येष ह वा अस्य मियोऽथिति- यंदग्निरग्न: स्योन आ गृहपति मिति शान्त्या मेवैनं तात्यग्निनाग्निः समिध्यते कवि हपतिर्युवा हव्यवाड् जुह्वास्स इत्यभिरूपा' यदाते ऽभिरूपं तत् समृद्धत्व घग्न अग्निना' विमो विमेगा सन्मति विम इतरो विप्र इतरः सवितरः सन्नितरः सखा सख्या समिध्यस इत्येष ह वा अस्य स्वः सखा यद ग्निरग्न स्तम्मजयन्त सुक्रतुं पुरो यावान माजिषु खेषु क्षयेषु वाजिन मित्येष ह वा अस्य स्वः क्षयों यदग्निरग्नेर' यज्ञेन यज्ञ मयजन्त देवा इत्युत्तमया परिदधाति यनेन वै तहेवा यज मयजन्त' यदग्नि- नाग्नि मयजन्त ते खर्ग लोक मायंस्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ते ह नाकं महिमानः मचन्त' पूर्व साध्याः सन्ति देवा इति' छन्दांसि वै माध्या देवास्त ऽ ऽग्निनाग्नि मयजन्त ते खर्ग लोक माय- नादित्याचवेहासन्नतिरसतेऽग्रेऽग्निनाग्नि मयजन्त यव ·लोक दिवा चष्यवासयोती यदि दुस्तीती वजन ऽथ बाहुतिर्गछत्येव देवान् न पामना संमज्यते गच्छत्यस्याहुतिर्देवान् नास्याहुतिः पाप्मना संसृज्यत य एवं वेद'ता एतास्त्रयोदशाम्बा पसभूषा एसई बन्जस्यसमई यरूपसमृदयत्कर्म क्रियमाण मृगमि- वदति तासां चिः प्रथमा मन्वाह पित्तमा ताः सप्त- दश सम्पद्यन्त सप्तदशो वै प्रवापति दशमासाः पञ्चर्तवस्तावान्संवत्सरः संवत्सरः' प्रजापतिः प्रजा- पत्यायतनाभिरेवाभी राधोति य एवं वेद 'विः प्रथमां निरुत्तमा मन्वाह यन्तथैव तद् बसौ नति स्थेम बलायाविसंसाय ॥ ५ (१६)॥ सवप्रथमा अग्निमन्यनं विधाय सवत्या ऋचो विधात प्रेषमन्त्र विधाने -"अग्नये मथामानायानुहोत्याहावयुः" इति । मचे विधत-"अभि त्या देव सवितरिति नावित्री मम्बाई"- इति। सविता देवता गायमा ऋचः, सा सावित्री । अभि ला देव सवितरिति सविता मन्त्रदेवत्वेन श्रूयते, तस्मादिय मृक् (ले० १. २४. ३.) सावित्री। पत्र प्रेषानुवचनमन्वयो- बैंबधिकरणक्य चोय मुद्रावयति-"सदापुर्यदग्नये मथामाना- यानु वाचाहाथ कमासावित्री मन्वाति"-इति। तत्' तब- वादिनबोयम् 'भार' । 'यद' यमालाबादपर्युः 'बनाये मथा-

·दिनस्य पम् .
:
।
मानाय'- इति पदये 'अनुकूलला 'वाचा' प्रैवः ''काह . सत्
तस्मात् कारणात् आग्नेयौ होत्रा वक्त ;
अनन्तरं 'कस्मात्' कारणाहोता 'सावितीम् चम् 'गब्रू
'इति-शाग्दवोद्यममात्यर्थः । तस्य बोध तर माह--म
वै प्रसवाना मोशे, मविटप्रसूता एवैन तमन्यन्ति ; तस्मा.
सावित्री मन्वाह" इति । योऽयं 'मविता, म एव 'अमनाना
कमाखनुज्ञातानाम् 'ईशे' स्वामो भवति। - सनि त।' तेन
मन्चपाठेन सवित्रानुज्ञाता: 'एवं सत्तः 'एन- अग्नि सर';
'तस्मात् कारणात् 'मावित्रीम्' समृचम पनु'मात् ॥
द्वितीया मर्च विधन - "मही प्रवीति
यावापृथिवीमा मन्बा' इति ।
.. २२. . . )।
पृथिवी च ते वस्या कर, मयं मयिवारा प्रमापि
पूर्ववधोद्यपिहागै दर्शति -"तदा तो मया यातायानु
वाचाहाथ कम्मा द्यावाभिवोथा मा
। :: द्यावधीभ्यां
वा एतं जातं देव पर्यश तान्या मैला f; · रगृही. माद
यावाधियोया " ति। पुरा सा: उमन्नि
बाबा थियोभ्यां परिग मानत. पाया या मी परि
गृहीतः
1. -पाव नभूम्या परि ता. पक्षाका
सूर्यरूपोऽग्निा '! परिगहीनः । 'तसा!' ३० विग्रहाय याग
पृथियोदेवताक चोदतधनं युकाम :
वृतीवाद्याम्तिमा न विri "irh • ने पुष्कगीति
(स: ६.१६.१३ - ...::.) : मानेयं गाय मानानी सामान
नयवैनं तद देवता खेन छन्दमा मईय-दानअस्य
चस्य अग्निदेवतागत्वेन वैयधिकरतोय यात स्वयंवत्यः

·दिना प्रशंसेव क्रियते । गायबीचकोने: सकीयमा उमयो प्रजापतिमुखजन्यवान ( १८.५०)। प्रथमाया मचि मितीयपाल मनूध प्रसंसति-"पयर्षा मिरमन्यतेति रूपसमृच मतई यान समृहं यद्रूपसमृ; यवतम्भ क्रियमाण मृगभिवदति" इति। अब- ख्य ऋषिः निःशेषेण मन्वनं सतवानित्युचते। सदेतवचन मनिमन्यनस्यानुकूख्येन रूपेण समदम् ॥ इत्य मुक्तास्वग्निमन्वनाखुनु पञ्चम, मनुलास षष्ठप्रभृतीना मृचा मनुवचनात् पूर्व नैमित्तिकाः काविची विधत्ते---"यदि न जायेत, यदि चिरं जायेत, राक्षोघ्रयो गायत्रो ऽनूचाः" इति । पश्चाना मुचा मनुवचने मति तस्मिन् काले 'यदि' 'सः' अग्निः म लत्पद्येन, तत उत्पत्तिलिङ्ग धूमादिरूपं यदि न दृश्येत ; दृश्य- मानपि वा लिङ्गे 'यदि' सहसा नीत्पद्यते, किन्तु विलम्बेन; नदानी सहसा तदुत्पत्त्ययं रक्षोहननलिब्रोपिता गायत्रीच्छन्दका ऋचोऽमुयात्। प्रतीकग्रहणेन ता ऋचो दर्शयति-"भने इमि न्यत्रिण मित्येता:"--इति (सं. १०.११८. १--८.) । अग्ने हंसी- वादिक सूको नवर्वी विद्यन्ते ; एता रक्षोहननलिकाः । तामा मनुवचन प्रयोजन माह-"रक्षमा मपहत्य" इति । प्रमझी रक्षमा मित्याशङ्कयाह-"रक्षांसि वा एनं तर्धालभन्ते,- यहिं न जायते यहि चिरं जायते"-इति । यस्मिन् काले मथ्थ- मानस्य वक्ते : सर्वथानुत्पत्तिः, विलम्बो वा भवेत, तदानीम् 'एन' कः तथाचानकम्यत-मस्थनषय चामडीयव पाय राची गायतु-इति । भाषमायनेनापि मत्रितम्-'बजायमाने स्वंतथि वापस सिन्धभिष मिति सूम भावन'-इनिधी० १.१६..।

·वर्षि 'रासि' एवं 'भासमन्ते संस्मृथन्ति, प्रतिवाकीत्यर्थः । ततो रचोहनमाय ता वचः पठनीयाः । नैमित्तिका ऋचो विधाय प्रकता मैव षडी मुचं विधते.-. "म यकस्था मेवानुवायां आयेत, यदि इयोरथोत ब्रुवन्तु जन्तव इति; जाताय जातवती मभिरूपा. मगुबूयाद” इति । रबोधीना मृचा मध्ये 'यदेोकस्या मेव' पठितायां 'सःवह्निः 'जायेत', 'यदि वा 'इयोः पठितयोगत्पधेत । एवं वतीयादीमा सपलक्षणम्। 'अथ' इदानी मुत्पत्तिक्ष एव 'उत अवन्तु'-- प्रत्येताम् ( म० १. १४. ३.) 'अनुब्रूयात्'। सा च 'जातायाभि- रूपा' आतस्याग्नेरनुकूला। तदेवानुकूख्य' 'जातवतीम्'-इति- शब्देन स्पोनियन । जातं जन्मवाचि पदं तदस्था मरतीति जातवती: तस्या ऋचो दितीयः पाद एवं पठाते, “उदग्नि- वहाजनि"--इति । तस्मिन् अजनौति जम्भपाचक पद मस्ति । अस्या योऽभिरूपत्वं प्रशंसति-"ययोऽभिरूपं तममृदम्"- - सामो मृचं विधत्ते-"आ ये हस्ते न खादिनम्" इति। पनुयादिति शेषः । सा च संहितायां पठिता-"आ यं हस्ते न खादिनं शिशु जातं न बिन्नति। विशा ममि स्वधरम्" इति । ( सं० ६. १६. ४०.)। तस्या अय मर्थ:-..''-शब्दः प्रसिहवाची, 'म'-शब्द लयमार्थः । 'य' मन्थनेन प्रसिद्धम् अग्नि' 'हस्ते न' हस्ते इव लिजः 'पा विधति' समताहारयन्ति, नत्तलिजां हस्ताभ्यां मन्थन हस्तधारणसदृश 'शिशु जातम् न-इत्यनेन दृष्टान्तो भि- धीयते,---जातं विश मिव; यथा सद्धः समुत्पई शिशुं हस्ताभ्यां धारयन्ति, तात् । कीदृश मग्निम् १. वि खवर' शोभनाध्वरो ·धागो बसावेः सोऽयसबसे, विर्मा प्रजानानं पविग-यजमान रूपाणा मध्वरनियादकम् । पुनरपि कीदृशम् !'खादिन हर्षि रादौनां भचक मिति । पखा चि प्रथमपादे क्षयम्देन विवक्षित भई दर्शयति "इस्ताम्यानं मन्यन्ति"-इति । 'वि' यस्माद 'एमम्' अग्नि 'हसाभ्यां मन्यन्ति', तस्मादस्ते धारण मुपपद्यते। हितोयपाद पूर्वभाग मनूध तात्पर्य दर्शयति- "शिशुं जात मिति शिशरिव वा एष प्रसमजातो यदनिः"- इति। योऽग्निर्मन्यनेन प्रथम मुत्यवः, एष शिशुना सदृश इत्वे- तस्य भागस्य तापर्यम् । हितोयपादस्योत्तरभार्ग ढतीयपादं चानु-. वदति -..."न विभाति विशा मग्निं खध्वरम्” इति । अत्र नेति पदं श्याचष्टे... "बई देवानां नेति तदेषा मोशमिति" इति । 'देवानां' सम्बन्धिनि भन्ने कचित् कचित् 'न इति' पदं 'यद' वास्ति, नई rai' देवप्रतिपादकानां मन्त्राणां 'नेति' पदम्, 'यो३म् इत्येतम्मिन्नर्थे वर्तते । लोके प्रतिषिहवाचौ नेति शब्दः, वेजोकारवाची ; 'न', 'भोम्'-इत्यस्य पदस्थाथें वर्तते । तथा सनि लोकवरीत्यस्य दृष्टत्वात् उपमार्थोऽपि वक्तुं शक्यते । मदेवदुभत्र निक कारणोतम् -"मेति प्रनिषेधार्थीयो भाषायाम्" -इति, "उपर टाटुपाचार उपमार्थीयः" इति च (निम्० १.२.१.)। अगं च नैतिशब्दः 'शिशुं जातं न'-तापमेयादुपरिष्टाप्रयुज्यते, मस्मादुण्मार्थीयः । देवानाम्'-इत्यत्र देवप्रतिपादकाना मन्त्राणां मम्बन्धौति ब्यास्यासम् ; यहा, दकारवकारयो विपर्यासेन वेदानां मन्बन्धीति व्याख्येयम् , ----------- wn- • 'यद नापि भी मिति तत्-रति सत• मा० १.४. बानि च परसान-श्री मिति के देवं तथेति मानुषम्-तिक ...।

·॥ ऐतरवासन पष्टमी सर्च विधत्ते"प्र देव देववीतये भरता वसुवित्तम मिति प्रक्रियमाणायाभिरूपा"-इति। अनुवाव्येति शेषः । पाहवनौये प्रक्षिप्यमाणोऽयं मथितोऽग्निः प्रक्रियमाणः । तस्य मगनुरूपा। कष मिति चेत्, तदुच्यते ;--'देववीतये' देवानां कामायाभिलाषाय 'वसुवित्तमम्' अतिशयेन इविलक्षणधनाभि 'देव' मथित मग्निम्, हे ऋत्विजः! 'प्र भरतं आहवनौये प्रहरत, प्रक्षिपत ; तस्मात् प्रक्रियमाणानुरूपत्वम् । अत्र 'जातायानुब्रूहि। -इत्यध्वर्युणा प्रेषितो होता, पूर्वोक्ताम् ‘उत ब्रुवन्तु जन्सव:'-इताता मनुब्रूयात्। तथा प्रयिमाणायानुबहि-इतेवं प्रेषितः 'प्र देवम्'- इत्यादिका मचं ब्रूयात् । एक सुतरा अपि। सदेतसवं तैत्तिरीयाः सरधामनन्ति ---"अग्नये मण्यमानायानुहोत्याह, सावित्री मृच मन्वाह, मविप्रस्त एवेनं मन्यति ; जातायानुब्रूहि, - प्रतिय- माणायानुनुहोत्याह, कागडे काण्ड एवैनं क्रियमाणे समईयति गायत्रीः सर्वा अन्वाह"-इति ( मं० ६. ३. ५. ३.)। प्र देव मित्यस्या ऋचः इियमाणयाभिरूपत्वे यज्ञाममूहिक प्रयो जनं दर्शयति- "यद्यन्नेऽभिरूपं तत् ममृडम्" इति । अस्या अच स्तृतीयपाद मनुादति-- “पा से योनी निषौदलित"-इति । अयं मथितोऽनिरागस्य व योनी' स्वकीयस्थाने हवनीयाख्य नितरा मुपविलिति पादस्यार्थः । तस्मिन् पाहे योनिपदं व्याचष्टं . “ए है वा अस्य स्खो योनियंदग्निरम्नेः' इति । आहवमीयायो : ‘अग्निः' अस्ति, 'एष वा' 'अस्य' मथितस्य 'अन सका ग्थानम् ॥ । . . ६. 4. इति ( सं० ६.१६. ४१.)-इसि धाव. पी. २. १६.७। + महिपापडावहामा माद:-ति ( पा०८, २. ११.) धुतिः ।

·॥ प्रथमपथिका ५॥ मबमी मृच विधत्ते-"पा जातं जातवेदसीति अनुयादिति षः । सा चैवं संहिताया मान्नाता माया जातवेदसि प्रिय मिशीतातिथिम्। स्थोन पा रहपतिम्"जाति (सं० ६. १६. ४२.)। अस्थाय मर्थ:-हे ऋत्विजः ! पदावी 'आतम्' एन मग्निम , पूर्व मेव खिते 'जातवेदसि' पाहवनीयेऽनी 'मिगीत' शाययत, स्थापयत । कीदृशम् ? 'प्रियम्' पाहवनीयस्थ प्रीतिहेतुम्, 'अतिथिम् इदानी मागतत्वादतिथिरूपम्, 'स्यो,' सुखको आहवनौये 'पा ग्रहपतिम्' भागत्य ग्टहम्वामित्वेन वर्तमानम् । तस्था मृनि प्रथमपादे पदहयं व्याचष्ट ---"आत इलरो जातवेदा इतरः" इति। 'इतरः' इदानों मथितोऽग्निः, भदा: ममपनत्वात् 'जात:-इताच्यते ; इतर:' पूर्वसिद्धाहवनीयो- ऽग्निरिदानौं जाल सिम मग्निं वेत्तौति 'जातवेदाः-तुायते । हिनोगपाद मध व्यावष्टं ----"प्रियं शिशीतातिथि मितेष ह या 'स्य नियोतिथियंदग्निरने: इति । यः 'अग्निः' मथनो. पन्नः एष: एक अस्य' पूर्वमिदस्याहवनौयस्य 'अग्ने : 'प्रियः' - निधिः च ! बलायपाद मनृद्य याचष्टे --"योन पा मन मिति, पात्या मयनं सहधाति"-ति। स्याने' सुखरूपे पूर्यागी स्थापनं यदम्ति. 'तत्' तन स्थापनेन नूतन मेव मरिन 'शान्या मेव' स्थापयति ; पूर्वाग्ने; सुखनिवामतत्वात .. शान्ति लम् ॥ दशमी मृचं विधाते --."अग्निनाग्निः ममियत कविर्गुहपति- मुंवा, हव्यवाड् जुझास्थ इत्यभिरूपा; यद्याने अभिरूपं तममृईम्". इदि। अन्यति शेषः । अस्थाय मर्थ:--'अग्निना' आधार- भूतनावनोयनानुग्रहीत इदानीं प्रातः 'अमिः' सम्यग् दीप्यते ।

·१२६ पितरयमाणम् । बीमोऽग्निः ! 'कविः विहान, पाकूनाभितः; प्रतएव 'रह- पतिः' यजमानस्य रहस्य पालकः, 'युवा' नूतनः, देवेभ्यो हव्यं पहतीति 'हव्यवाट्', होमसाधनंभूतः । जुहरेवास्यं मुखं यस्यासौं 'जुहास्यः'। सेय मृक (सं० १. १२. ई.) प्रङ्गियमाणाग्निगुण- पौर्शनात् तस्याग्नेरनुरूपा । नदेनदानुरूप्यं प्रशंसति--'यद यन्ने ऽभिरूपं तत् समृहम्" इति ॥ एकादगी मुर्च विधत्ते--"वं घग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन्मता" इति। अनुयादिति शेषः । ई नूतन ! 'अग्ने !' 'वं' सिडेन भावनौयेन 'अग्निना', 'ममिध्यमे-इति दृतीयपादगनेन* पदेन योग्धम् । उभयोरम्न्याविद्यमानत्वात् सम्यगनुष्ठाननिर्वाह- कवाद वा सध्दवाच्यत्वम् । “अग्ने महाअभि नाचग भारत" इति(ते. प्रा० ३.५.३.) श्रुतेः ब्राह्मणजात्यभिमानित्वाद् विप्र- त्वम् । तदेतदुभयं विशदयांत-."विप इतरो विप्र इतर:, मधि- तरः सन्जितर;"-इति । मृतीयपाद मनूश्च व्यावष्ट --- “सखा सख्या समिधा इत्येप हया अस्थ स: मखा यदग्जिरग्नः". यः अग्निः श्रावनीयाख्या 'एप.' एव 'अस्य अग्न' मधित स्वकीयः 'सखा' । बादशो मपं विधत्ते--"तं मर्जयन सक्र पुरोयावान माजिषु, स्पेधु पये वाजिन मिति" इति (सं० ८.८४.८.)। अनुयादिनि शेषः । हे ऋत्विजः ! '' नूतन मग्निं 'मजयन्त शोधयन्त । कोशम् : शोभनस्य क्रती: निर्वाहकम्, 'माजिषु' सलाम' 'पुरोयावान' पुरोगन्तारम्, 'खेषु क्षयेष' स्वकीयेषु गृहेषु पाहवनीयादिषु 'वाजिनम्' अबवन्त' गच्छन्त वा; जयगन्दन स एप तयणाद: --"सखा सस्था समिध्य से" अति सं०८.४१.१४ इति।

·पाहनीवाणिस्परविका दी यो यदमिरमे'ति । योदयौ मृचं विधत्ते-“यनेन या मयजन्त देवा- मया परिदधाति" इति। (सं० १. १५४. ५.;......२ उत्तमया' चानया 'परिदधाति' अनुवचनं समापयेत् । यदाहाकार सायन:-"यन यन्न मयजन्त देवा रति परिदयात् । सर्वत्री- समाम् परिधानौयेति विद्याद"-इति (वी... १५.०८.)। उदाहत मृचः पादं व्याचष्टे-“यनेन वे तदेवायज मयजन्त.य- बिनानि मयजन्त ते स्वर्ग लोक मायन्"ति। 'पबिनाशिय- मायेन नूतनेन, पूर्वसिह माहवनीयम् ‘पनिम्' 'पयजन्द पूजितवन्तः इति 'यद' पस्ति, तेन कारणेन 'यान दे देवा या मयजन्त-बतायते । उभौ यत्रशब्दो खकारणभूत मम्बिय सुप- सक्षयतः । देवशब्द नेदानी देवत्वेन वर्तमानाः पूर्वसिता ऋविजो विवक्षिताः; 'ते' च पूर्व मनुष्ठितेन 'स्वर्ग लोक प्राप्ताः। भवशिष्ट पादत्रयं पठति-"तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्, ते नावं महिमानः सचन्त, यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः” इति । इदानीं देवत्वेन वर्तमानः पूर्वसिद: ऋत्विग्-यजमानः यानि ज्योति- टोमादौनि कर्मायनुष्ठिताति, 'तानि' सर्वाणि 'प्रथमानि 'धर्माणि पादिसष्टिकालौनानि सुजतिसाधनानि 'पासन्ही ते चानुष्ठातारः 'महिमान:' महत्वोपेतार: ‘नावं बचा' को सुखम्, पकं दुःखम, तद्रहितो भोगो नाकः, सम्प्रामवन्तः। 'या' यस्मिन् स्खी पूर्वे' साध्याः पूर्वदृष्टिगता: यत्रादिसाधकाः, पदानों वादिभिः सामवेन वर्तमानाः, 'देवाः' 'सन्ति' वर्तगा; तं नाकं सति पूर्वचाबयः । चतुर्थपादन तात्मय दर्गवति- ·॥ ऐतरयानम् ॥ "दासिवे साधा देवास्ते ऽ ऽम्निमानि मयजन्त, ते स्वर्ग लोक मायन"-इति । 'छन्दांसि वै गायवादिछन्दोऽभिमानिन एव 'साध्याः' इदानीं जनैः पूज्याः 'देवाः'। 'ते' एव पूर्वसष्टेन 'पग्निना' मथितेनाग्निना पाहवनीयम् 'अग्निम् अयजन्त, पूजित वन्तः। 'ते' च सेन यागेन 'स्वर्ग' प्राप्ताः । न केवलं छन्दो- देवा एव चतुर्थपाद विवक्षिताः, किन्तु अन्येऽपौत्याह-'पादि- त्यावेहासन्नङ्गिरसश्च ते ऽग्ने ऽग्निनाग्नि मयजन्त ते स्वर्ग लोक मायन्” इति । इदानी मादित्यशब्द नाभिधेया ये देवाः, अङ्गिरः- शब्द नाभिधेया ये च ऋषयः, ते द्विविधा अपि 'इहवासन्' भूमा- बेव पूर्वसृष्टौ भनुष्यरूपेणावस्थिताः । तेऽग्रे'-इत्यादि पूर्ववत् । तदेवं चतुर्थपादतात्पर्यदय मुक्तम् । यहा, छन्दांसोत्यादिक मेव चतुर्थपादतात्पर्यम्, आदित्यादिक मितरपादतात्पर्य मिति द्रष्टव्यम् ॥ येय माहवनीयेऽग्नी मथिताग्निप्रक्षेपलक्षणा पाहुतिः, तां प्रसंसति-का खातियंदग्न्याहुतिर्यदि ह वा अम्यवाह्मा- पोतो यदि दुरुतोक्तो यजते ऽथ हेपाहुतिर्गच्छत्येव देवान्, न पासना संसयते"-इति। अग्निरूपद्रव्याहुतिर्या विद्यते, 'सैषा' वर्गाय हिता! 'यदि ह' इत्यादिना खगल मैव स्यष्टोक्रियते । बाधणं विधायकं वाक्यम्, तेन प्रेरितो ब्राह्मणोताः,-तहिपरीतः; पण्डितमन्यः सबुधव यत् किञ्चिद योऽनुष्ठति, सोऽयम् 'अबाल- एष मन: गायणेन संहितामा पञ्चधा व्याख्यातः ; चाकर खमते पाखयान मन ति विधा व्यारवान: (१२. ४. ६, ७.)। भादित्यादौना मध्यर्या नेरुमामने विभिना एर ( १.४.१ ११.१.४.)। + खग्यो । 'तिम्' इति ( पा० ५.१.५.)। है ·॥ प्रथमच पोत:। 'पौरुषेयार्थविरुद्ध विधिवाक्य दुराम, सेन प्रेरितो दुरुतीतः । अथवा स्मृतिषु अबाधणत्वेन प्रतिपादिती यो ऽस्ति, सोऽय मब्राह्मणोताः ।. तद्यथा, "अब्राह्मणास्तु षट् प्रोक्ता इति शातातपोऽब्रवीत् । आद्यस्तु राजभृत्यः स्याद् हितोयः क्रयविक्रयो। हतीयो बहुयाज्याख्यश्चतुर्थोऽधीतयाजकः । पनमो ग्रामयाजी च षष्ठो बनबन्धुः स्मृतः ॥” इति । यपि याजनाध्यापनप्रतिग्रहा ब्राह्मणम्य जीवनहेतुत्वेन विहितवादु । अनिषिद्धाः, तथापि यावताजोवनं निष्पद्यते, तावदेव थाजनं शास्त्रेणाङ्गोकतम् ; यस्तु सत्यपि जोवने धनाधिक्यवाञ्छया याज नगोलः, मोऽत्र बहुयाजी विवक्षितः । यः पुमान् श्रोत- कमण धिक्षतः, अनादरण स्वयं श्रीतं नामुनिति, अन्धानपि नाशापयति, किन्तु स्मातक" परः मनुतिष्ठत्यनुष्ठापयति च, समयमशीतयाजकः । ग्राम नगरे व योग्या अयोग्याश्च यावन्तः मन्ति. नामि नापण तावतां मर्वषां याजको ग्रामनगरयाजौ। यः पान बातः सूर्योदयाप्राक् मन्यां नोपास्ते, मायं चाम्तमयावाक् नोपर मोऽयं ब्रह्मबन्धुः । एते षड़नाहगत्वे स्मृतिषताः । दुशान्यप यादरूपाणि वचनानि दुरुतानि, तैरभिशस्तो दुरुत्तोलः । 'अन्न गोत्रा:' वा 'दुरुतोत:' वा यद्यपि 'यजन', 'प्रथ' अपि ... पर प्रांगा ऋमिका समाना! श्रा गनपतष हिताव: कश्किलो। हतीयो बत्थाज्य: स्वामी ग्रामया:। पपम, रतन षां ग्राम नगरमच. अनागतान्नु या मूक मादित्या ना पशिमाम : नापासीत जि: समास पी 'मन'-ग पाठपान त । -- १५ दिनवि। याजनाध्यापने व विज्ञाप मनियई ....... मं. १५.०६ ।

·- PA . ॥ एतरीयब्रामणम् ॥ 'एषा' पाहवनौये हुता मथिता अन्याहुतिः 'देवा प्राप्नोत्येव । ततो यजमानस्य पापसंसर्गो 'न' भवति । वेदनं प्रगंमति--"गच्छत्यस्याहुतिर्देवान् नास्याहुतिः यामना संसूज्यते य एवं वेद" इति। उतार्थवेदिता यद्यपि सत्किञ्चित् कम विकल मनुतिष्ठति, तथापि तसर्व मकलं भवति । न्यूनाधिकमानमव्युदामाय विहिताना मृा सङ्घमा दर्शयति -"ता एतासयोदगावाह रूपसमडा:'-भूति राक्षीधीनां नैषि- त्तिकत्वात् (१२१ पृ. ७५०) परित्यागनेतराम्नयोदशसङ्ख्याका;* ! साथ मथ्यमानस्य जायमानस्य प्रक्रियभाग स्याहवनोधेन संभाला- मानस्य न प्रतिपादननानकलेनैव रूपेण समृद्धाः । सामे समृहि प्रशंसति---"पलदै यजस्य समृह यद्पसमुद य की क्रियमामा मृगभिवटति" इति । आद्यन्नयोः नो अति विधिम्, अाहतानां मयापशंसा बेदनप्रशंसाम्, आहत्तिपः"सा च दर्शयति ---शामा नि; प्रथमा मह, त्रिकामा,ता: ANI सम्पचन्त, मतदगो वै प्रजापति दशमासाः पञ्चतवस्तावान् पसरः, मसरः प्रजापतिः, प्रजापत्या वतनाभिरैदामी गनोति य घवं वेद, नि: प्रथमां शिरुतमामधार यज्ञराव तर बसौं नवनि ये उन्नावाविमाय". इति । पूर्ववन्द व्यास्थयम् (१०६ पृ.) ५ নি অগ্নাশায়ী তিন মাষণীয় বাসায় ऐतरयत्राह्मणस्थ प्रभमपश्चिकायां रतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥१६॥ • एमायोनिगमाया मानवधानाता: (३.५.११.)। यन्तुगी. पमिनिकमरिताः माकरेह हाभिनि: अभी विहिताः ।

·॥ प्रथमपतिका । ३।६॥ "पथ षष्ठः खण्डः॥ दूव वै समिधामि दुवस्यताप्यायस्व समेतु त दूत्या- ज्धभागयोः पुरोनुवाक्ये भवत पातिथ्यवधी रूप- समृद्धे एतदै यज्ञस्य समई यद् रूपसमृई यत्कर्म क्रियमाण मृगभिवदति सैषाम्नेय्यतिथिमती न सौम्यातिविमत्यस्ति यत्सौम्यातिथिमती स्याच्छश्वत्मा स्थादतत् त्वेषातिथिमती यदापीनवौ यदा वा अतिथिं परिवेविषल्यापौन तहिं भवति तयार्जुषा नव यजतीदं विष्णुर्विवक्रम तदम्य प्रिय अभि माथी अश्या मिति वैषाव्यौ विपदा मनूच्य चतु- प्पदया यजति सप्त पदानि भवन्नि शिरी वा एतद्य- जम्य यहातिथ्यं मप्त वै शोषन प्राय: शौर्षनेत्र तत्यागान् दधाति होतारं चिनबंध मध्वरस्य प्रप्राय मग्निर्भरतस्य अपराव इति खिएकत: संयाज्ये भवत आतिथ्यवत्यौ रूपसमृहे एत यज्ञस्य समईयद रूप- ममई यलम क्रियमागा मगभिवदति सिष्टमी भवतः सेन्ट्रियत्वायकान्तम् भवतीकान्तेन वा एतेन देवा अरानुवन्यदातिथ्यं तम्मादिकान्त मेव कर्तव्यम् प्रयाजानेवात्र यजन्ति नानुयाजान् प्राणा वै प्रया- जानुयाजास्ते य इमे भीपन प्राणास्त प्रया- ·१२ • ॥ ऐतरेयनामयम् ॥ जा येऽवाचस्तेऽनुयाजा: स योऽत्रानुयाजान्यजेद्यथे- मान् प्राणानालुप्य शौर्षन्धित्सेत्ताहक्त दतिरिक्त तत् स मु वा इमे प्राणा विट्रे ये चेमे ये चेमे तद्यदेवात्र प्रयाजान्यजन्ति' नानुयाजास्तच स काम उपाप्ता योऽनुयाजेषु योऽनुयाजेषु ॥ ६ (१७) ॥ ॥ दूत्यंतरेयब्राह्मण प्रथमपञ्चिकायां तौयोध्यायः॥३॥ आतिथाष्टिमध्ये कतन्य मग्निमन्थन मुहा तदिष्टिशेषं विधते-. "मभिधाग्नि दुवस्यताप्यायस्व समेतु त इल्यामभागयोः पुगेनुवाक्ये भवत आनिष्यवत्यौ रूपसमई : एतद यज्ञग्य समृद्ध यद्रूपसमृद्य यत्कर्म क्रियमाण मृगभिवति' इति । “समिधा ग्निम्" इति ( सं+ ४४, १.) प्रथमाज्यभागश पुगेनुवाक्या । "आप्यायस्व समे तु ते" इति ( मं १.८१. १६.) द्वितीयस्य ! प्रश्रममन्त्रस्य द्वितीयपादे तर्बोधयतातिथिम्'-इतिभूयमाणत्वात् 'आतिथ्यवन्यौ। तदेतदाक्षिणति .. "सैषा तिथिमती, न मौम्यातिथिमत्यस्ति,यत्मीम्यातिविमती मान्छश्वमा स्यात्" इति। सौम्या तु अतिषिशब्दोपता नापिन; आप्यायवेत्तस्या सुचि अतिथिगन्दस्या श्रवणात् । यदि सौम्यातिविशब्दोपेता 'स्यात्, तदानीं शश्वत्' अवश्य 'मा' मौम्या पुरोनुवाक्या भवेत, न त्वमातिथिमती, तस्मादातिथ्यवत्याविति दिवचन मयुन मित्यर्थः । पाक्षेपं समाधत 'एतत्त्वेवपातिथिमतौ यदापी- नवतो" इति। 'तु' शब्दः पापनिवारणार्थः । पापीन भभि- हहिः, तदानकम्य 'पाप्यायख-इतिशब्दस्य विद्यमानत्वादिय ·मापौनवतो; यदापीनवाल मस्ति, एतत् एवं' एतनापौलवलेन एव 'एषा' सौम्या 'पतिथिमती' सम्पद्यते; पापीनवस्यातियु. पलचकत्वात् । तदेवोपलक्षकवं विशदयति-- “यदा चा अतिथि परिवेविषत्यापौन इव वै स तहिं भवति" इति। तम् "पतिथि ग्रहवामी 'यदा' एवं 'परिवेविषति' परिवेषणेन.पाने भोज्यप्रक्षेपण भोजयति, 'ताई' तस्मिन् भोजनोत्तरकाले 'म:' अतिथि: 'भापौन: इव' उदरपूर्त्या वृद्धिं प्राप्त इव 'भवति' एव; तस्मादृशिवाचक पाप्यायस्वेतिमन्दोऽतिथिलक्षकः, अतो हिवचनं पुरोऽनुवाक्यात्वं च युताम् ॥ प्राज्यभागयोर्यान्यां विधत्ते- “तयोर्जुषाणेनैव यजति"- इति। प्रकतावानातौ “जुषाणोऽग्निराज्यस्य वैतु"- इति, “जुषाण: सोम भाज्यस्य हविषो वेतु" इति च । तेनैव + मन्त्रेण यर्जत । अग्निवाणीत्यादिके प्रकतिगते ( ४४ पृ० ) पुरोनुवाक्ये चोदक- प्राप्त अपोद्य, यथा समिधाग्नि मित्याटिके विहिते (१२२ पृ.) तद्द्याज्यान्तरप्रमति वारयितु विधिः ॥ प्रधानस्य हविषो याज्यानुवाको विधत्ते --."इदं विशुर्विच- क्रमे, तदस्थ प्रिय मभि पाथो अव्या मिति वैष्णव्यो" इति । याच्यामुवाक्ये कुर्यादिति शेषः । तयोविभागं विधत्ते- "त्रिपदा मनूथ चतुष्पदया यजति" इति । “इदं विष्णुः" इति (सं० १.२२.१७.) त्रिपदा, तो पुरोनुवाक्यारूपेणानुयात् ; अतएवाह चावलायन:-..'धायं, अतिथिममी,-ममिवाधि' वखताप्यायस समेतु तरतिरति श्री. ४.५.३ ! + 'जुषाण:-इतिपदयुक्तामन्बयनति भावः । ती मन्चौ ने० प्रा० ३.५.६, पावासी #.भाच. पी....। ११४१०४ पं.।

·सिरियाम् : सदन प्रियम्'-रति (सं० १.१५४.५.) चतुष्पदा, तया 'यजेत' यायारूपेण तो पठेत् । ग्यगतां पादसङ्घयां प्रशंगति---- "मस पदानि भवन्ति ; शिरो वा एतस्य यदातिथ्यं, 'साह वे शौर्षन् प्राणाः शीर्षवेव तबाणान् दधाति" इति। भातियोटं- शिरोरुपस्वाचिरसि छिद्रवर्तिनां प्राणानां सम्वादव पाह. सध्यया यज्ञस्य शिरसि सस प्राणाः स्थापिता भवन्ति । संयाज्ये विधत्ते- "होतारं चित्ररथ मध्वरस्थ, प्र प्रार मग्निर्भरतस्य अण्व इति खिष्टकत: संयाज्ये भवत प्रातिय वत्यौ रूपसमझे ; एतई यज्ञस्य समूह', यद्रूपममूह, यत्कम कि- माण मगभिवदति" इति। "होतारम्" इति (सं० १०.१.५.) पुरोनुवाकया, "प्र प्रायम्" इति ( सं० ७.८.४.) याज्या। प्रथ- माया ऋचः चतर्थपादे 'श्रिया त्वग्नि मतिथिं जनानाम्-इति- श्रूयमाणत्वादातिथ्यवत्त्वम् ; द्वितीयस्था अपि चतुर्थपादे 'दुधनानी दैव्यो अतिधिः' इति । मन्त्रइंयगतं छन्दः प्रशंसति-"त्रिष्टुभी भवत: सेन्द्रियत्वाय” इति। “इन्द्रियं वै त्रिष्टुप्" इतिश्रुत्यन्त- रात् * विष्टुभ इन्द्रियहेतुत्वम् । पत्र इडाभक्षणादूहभावि कर्तव्य मपि चोदकेन प्राप्तम्, तहे- तद वारयति-"इकान्त भवतौळान्तेन वा एतेन देवा पराभ- बन्यदातिथ्य'; तस्मादिकान्त भेव कर्तव्यम्" इति। पुरोडाश- सम्बन्धि यदेतदिडाभागभक्षणम्, तदन्त मेवातियाष्टिरूपं कम तावतव समाजसिंह:। हिविध मिड़ाभक्षणम्,--मनु- याजयागात् पूर्व मुत्तरकालीनं च । तयोः पूर्वकालीन मत्रान्तवेन दर्शयित मनुयाजान् निषेधति-"प्रयाजानेवाच यजन्ति, नानु- भवेत् । है.सं. १.४.११.२. के.पा.१.७.८... (४८ पृ.)। . . .

·॥ प्रथमपात ቅን፣ थानान्" इति। अनुयाजानां यजने दोष प्रकटयति प्रयाजानुयाजास्ते य इमे शौर्षन् प्राणास्ते प्रयाजा ये वापस नियाजाः; स यो ऽभानुयाजान्यजेशयेमान् प्राणानाम्य गोर्षन् धिक्षेत्, ताहक तत्" इति । प्र-शब्दसाम्यात् प्रयाजानां पाणखम्, तदनुवर्तिसाम्यादनुयाजामा मपि प्राणत्यम् । तथासति तय में शीर्षन् प्राणा:' शिरस्यवस्थिता: सासादिकारिणः प्राणा:ये केषित् मन्ति, 'ते' प्रयाजरूपाः प्रष्टत्वसाम्यात् । तमानपत्तिखेन प्राणानां प्रजष्टवम् ; प्रयाजानां च प्रथमानुष्ठानत्वेन प्रशष्टत्वम् । 'ये' तु भवाञ्चः' नाभरवस्ताइर्तमाना अपानवायादयः, '' भनु- याजरूपाः; निलष्टत्वसाम्यात्। पपानवायादीमा मध्यावर्तित्वेन निकष्टत्वम् ; अनुयाजानां च पचानावित्वेन निशष्टखम् । एवं सति 'य:' पुमान् 'पत्र' पातिथोष्टी 'अनुयाजान् यजेद,'- लोके कश्चित् 'यथा' 'इमान्' अर्वाग्देशवर्तिनोऽपानवायादीन् 'भालुप्य' किवा 'शोर्षन धित्सेत्' शिरसि स्थापयितु मिच्छेत, तथैव 'म:' पुमान् 'तत्' कर्तु मिच्छेत् । अधोदेशवतियाणस्थानीयानुयाजानां यतिर:स्थानीयातिथाकर्मण्यनुष्ठान मयुक्तम् । तथा पुत्रादिप्रजा- स्थानोयाना मनुयाजानां शिरःस्थानौयेऽनुष्ठान मयुक्त मित्यपि द्रव्यम् । दोषान्सर माह-"अतिरित तस मु वा इमे प्राणा विद्रे ये मे ये चेमे"-इति । 'ये चेमे' शिरसि योग्याः प्राणाः, येऽप्यमी नौचदेशे खिताः प्राणाः, ते सर्वे ‘समु विद्र' सम्भूयैकत्र शिरसि -- • 'प्राणा व प्रयाजा पाना अनुयाना इति बामणम्-इति निक०८.३.०। 'प्राणा के प्रयाणा: पपाना अनुयानासबात् प्रयाना: प्राणी इयने नदि प्रारूपम् मन्यचीऽनु- घानासदपानकपम्-इनित० प्रा० ११.१.७.

·एरियामा प्रतिष्ठेरन् । 'तत्" च अतिरित"योग्यस्थानीयादधिक शिरोरुप मातिथ्य कर्म। चक्षुरादीना मेव प्राणानां योग्यस्थानम् ; न बधोदेशवर्तिना अपानादीनां तत्रावकाशोऽस्तीत्यर्थः । मन्वनुयाजाना मनुष्ठानाभावे 'कमाणसाकल्यलक्षण: फल. . विशेषो न प्राप्येतन्याशयाह "तद्यदेवान प्रयानान्यन्ति मानुयाजास्तत्र स काम उपामो यो ऽनुयाजेषु यो ऽनुयाजेषु". इति। 'सत्' तस्मिवातियाकम्मणि यदि 'प्रयाजान् एव 'यजन्ति', न' तु 'अनुयाजान्',. 'अनुयाजेषु' 'य:' 'कामः' फलविशेषः, 'स:' सर्वोऽपि तत्र' कम्पणि माती भवति । यथा लोके कच्चिदान्दो- लिकादिभारं वहत्सु बहुषु मध्ये कस्यचिदशक्ती भत्या मवशिष्टा एव वहन्ति, तदित्यर्थः । दिग्भ्यामोऽध्यायसमाप्तार्थः । ॥ पत्र मीमांसा। दशमाध्यायस्य मतमपाद (जे. सू. २८, ३८. अधि० १२.) चिन्तितम्--- "प्राय गोयातिथ्ययोः किं विल्कम्प शंयिकान्तते । अनियतेविकल्पः स्थानिषेधपरिसंख्ययोः ॥ शंयिकान्तत्ववाक्याञ्च नियतेर्विधिमात्रतः । नित्यानुवादो 'न' वाक्य दोषबाहुल्य मन्यथा ॥ -MA." 0-0 'शिगे व यजयातिथ्यम-नकपालः पुरीडाश भननि.--- अग्नि मन्यति... पये मध्यभामायाबूहीनि.-.. अमिनभिजहोतिददिकाम भयलि.---१ भानुया: जान यजन्ति'-पति शत० मा. ३. ४. १. १--२६ । 'यदुभी सिध्यानिष्पं रतीयाद.-. मिरी वा मास यदसिधा नवरुपाख: पुरोडाधो भवति... पनि मन्यति.. बचाय वन-इति तेम० १. २. १. २; १.२.१० । 'पधानियाकाना'-इत्यादि प्राथ. श्री. ४, ५, ५.. .01 भातियाम्'-त्यादि, 'रकान्त भवति धाव व्रतप्रदान गायापतय इति 'कन्याम बाबा. ८. १, १-१ 'पथालि च्यायासन्न प्रकर्मान'--रत्युपक्रम्प 'काना समिाष्ठने धारयति धौव मान्य माज्यम्'-इति यावत् पार० श्री० १२.३०, २१ ।

·ज्योतिष्टोमे श्रूयते-"भयन्ता प्रायणीया सचिठतेमसी भयाजयन्ति, इति, (शत• ब्रा० ३.२.३.२३.), "कान्ताविल्या सन्तिष्ठते ; नानुयाजान् यजन्ति”-इति च शता०३. ४. २. ६. .)। प्रचती यदा होता "तच्छंयो:" ऐति (ते.बा.२.५. २१.१.) जपति, तदानी मध्वर्युः परिधीननी प्रक्षिपति । दाह कल्पसूत्रकारः-"अनूयमान शंयुवाक पाहवनीये परि- धोन् प्रहरति"-इति ( १२.६.७.)। ततो हविःशेषेषु भक्षितेषु पत्नीः संयाजयन्तोति क्रमः । पत्रोसंयाजाना सुपरि फलीकरण- प्रायश्चित्तहोम-कपालोहासनैरिष्टिः समाप्यते । एवं स्थिते वितति- रूपाया: प्रायणीयेष्ट: युवाकान्तबम्,-पातिथडेरिडाभक्षणा- न्तत्वं च विकल्पितं स्यात् कुतः ? निषेधवाक्याभ्या प्रकारहय- प्रतीतेः । तथाहि,-शंयुक्तत्वेडातत्वविधिनैवोपरितनपनीसया- जानुयाजनिषेधे पुननिषेधवचनं परिसंस्थाईम्। पत्नीसया जानुयाजव्यतिरिक्त नास्ति निषेधपरिसंख्या । वेन प्रक्षति- वद्यथाप्राप्नं कपालोहासनातत्व मनयोरिष्टयोः प्रतीयते; विधि- वाक्यंन शंयिडातत्वम् । तेन बोहियवहिकल्पः ? इति प्रामे ब्रूमः ;--विधिमात्रस्यात्र प्रहत्तेः शंयन्तत्व मिड़ान्तवं च तयोः प्रति नियतम्, पत्नोसंयाजाद्यभावस्तुर्थमिधः ; ततो नजपदयुक्त सुपरितनं प्रतिषेधवाक्य नित्यानुवादः 8 ; अन्यथा बहवो दोषाः । . पाप. यो० १०. २१ १३. १७, ३१.१३. १५ । पायक पो. ३. कातमा पो. ०७.५.१२ -११:८.१.१६। 1 गंवाकमन्तव्याख्या नतं. मं० २.६.१०. दरमा। 'परिधीन परिदभाति०-० गन्धर्व वि (वा. सं० २.६.) पति काया. श्री. १.८.१ । F fनताप्राप्त मनुब्रदान । यथा नागरिक दिवि पवितव्य तिति परः। १८ ·प्रसबोरन् । विकल्पे तावदष्टी दोषाः प्रसिधा , परिसंस्थाया प्रयो दोषाः + ; विधिपरिसंख्याभ्यां वाक्यमेदो ऽपरो दोषः । ततः गंयिडान्तत्व नियतम्" इति । तवान्यचिन्तितम् (जै० सू० ४०-४२. पधि० १२.)- "तत्रैव यि पूर्वे ऽपरे वा खेच्छयायवा। पर एवाधवा पूर्व एवायो विविधः श्रुतेः । निषेधस्थार्थवत्वाय पर एवानुवादगीः । पूर्वकवाक्यतायाति पूर्वे एवाविरोधतः । प्रायणीयातिथायोः निर्णीते शंबिड़े, पुनः सन्दिते ;- प्रकती विविध जयिड़े,-- पनौसयाजेभ्यः पुरस्तादुपरिष्टाच; विहिते चाच चोदकप्राप्त । तत्र द्विविधतेरर्थे चोदकनातिदिष्ट सति विशेषनियामकाभावादिस्छया खोकार्य ;-इत्यकः पक्षः । यदि प्रायणीया पूर्वशंयन्ता, प्रातिथया च पूर्वेडासा स्यात, तदानी मन्तख विधिनैव ताभ्यां शंयिडाभ्या मूर्धम्प्राप्तानां पनौसंयाजाना पनुयाजानां च वारितवान निषेधो व्यर्थः स्थान ; परयोः शंयि इयोरन्तत्वे तु ताभ्यां शंबिडाभ्यां पूर्वप्राप्तानां तेषा मनिवारणात् • विकल्प सिविधः । व्यवस्थितः पकिय । साविकपेटीदोषाः । 'प्रमा- यावाप्रमाचा खपग्तिागप्रकल्पना । मनाबौवनहानियां प्रतेक मदोषता'-इनि । 'ब्रीषिभि- जेस', 'यवैर्य अंतर-इति तदाहरणम्। कानायनमर्व सव्याख्यायां तत्परती चेष विचार: स: (यो० १.४.१५--१९.)। मौमामाया बादशाध्यायीयवतीयपाद तु विकल्प विचारा वहन उपदिशा: ; तव एकार्थान विकल्परन्, समुपये घाति: स्यात् प्रधानस्य'- तिकतंगविकल्पलक्षणम् ( १९.३.१०.)। + विधिरतात मप्रामा नियमः पाधि सति । सब चाचाच प्रानी परिसंस्थति गौगते'- दति, 'श्रुनायस परितमागादतार्थस्य कलमात्। प्राप्तस्य बाध नावं परिमया विषा'- च, एतयोगदाहरणादीनि च भीमासार्थसारे द्रष्टव्याणि । + ' यह तमामात्सर्गे दोषः, स एवायुतकलमायाम्'-इतेवाडा शरः ।

·एक मात्र विवारवासार्थको विमापरि एकविरा पति हितीयः परः । निषेधो नित्यानुवाद सुलम (40) सच पूर्वयोः मंयिड्योरतत्वेऽपि एकवाक्यता मापयानुवादमा नोपदिखते; पसनातविरोधिन्यौ हि पूर्वे; तस्मात् ते इति राधान्तः ॥६॥ इति श्रीममायणार्यविरचित माधवौवे वेदार्थप्रकाश एतरीयब्राणस्य प्रथमपश्चिकायर्या वतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ (१७)। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् पुमधाचतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- पौवीरबुलभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशनाममा ऐतरेयवाधणस्य प्रथमपञ्चिकायाः तीयोऽध्यायः ॥

·॥ अथ चतुर्थाध्यायः॥
(तत्र)
॥ प्रथमः खण्डः ॥
-..--
॥ ॐ ॥ यज्ञो वै देवेभ्य उदकामन् न वो यह
मन्नं भविष्यामीति नेति देवा अब्रुवन्नन्न मेव नो
भविष्यसीति तं देवा विमेधिरे स हैभ्यो विहतो न
प्रबभूव ते होचुर्देवा' न वै न इत्य विहृतो नम्भावि-
ष्यति हन्तमं यतं सम्भरामेति तथेति तं सचमन
सम्भृत्योचुरश्विनाविमम् भिषज्यत मिल्यश्विनौ वै
देवानां भिषजांवश्विनावध्वी 'तम्मादध्वर्दू धर्म सम्भ
रतस्त' सम्मुत्याइतुब्रह्मन् प्रवhण प्रचरिष्यामी
होतरभिष्टुहीति ॥ १ (१८) ॥
.
मोमप्रवाहिका अग्निमन्थनीया ऋचस्तथा ।
খানিগ্রাহিম মুনীয়াঘায় নি।
अथ प्रवाटयो वतव्याः । तदर्थ मादावाख्यायिका भार..
"यज्ञो वै देवेभ्य उदकामन्न वो ऽह मन भावणामोति नेति देवा
पवनय मेव नो भविष्यसीति, तं देवा विमथिरे, म हेयी
विहतो न प्रबभूव ते होचुर्देया न वै न इत्थ वितो ऽवम् भवि-

·:न्तः । पति, म या समिति तबति समति शब्देनाच प्रवर्यो विवचितः । तदभिमानी देन केनापि निमि -नापरतो ऽन्येभ्यो देवेभ्यः' उत्वान्तवान् । हे देवा ! युभाक माल 'पर्व न भविष्यामि' इत्येव मुल्लमणकाले प्रोतवान् । ततो देवाः तदुत्क्रमणं 'नेति' प्रतिषिध्य सर्वथा व मम्माक मर्व भवेति प्रार्थि- तवनः। प्रपाख्य कम्मणि यद्धविम्तद्देवाना मन्त्रं, तदभिमानी च पुरु देवैः पार्थितं तदनत्व नाङ्गोचकार । 'तम्' अनङ्गी- कर्वाणं प्रवर्ण पाषं 'देवाः' 'विमेधिर' ताड़नभम नादिभिर्हिसि स' च प्रवगर्यो देवर्विशेर्पण वाधित: 'एभ्यः' देवेभ्यो 'म प्रबभूत प्रभूतो नाभूत्, अन्नत्वेनावस्थातुन गत इत्यर्थः। ततो 'देवा: परस्पर मेवं विचारितवन्तः । एवं विद्वतः' विशेषण बाधितः अवगर्यो ‘नः' अस्माक मन्त्र नैव भविष्यतीति मम्पूर्ण मत्र न भविष्यति गमिम प्रयाग्य यज्ञ 'सम्भगमः' उचितैः माधन नभ्यका पोपयाम इति । सम्पतिसुदर्शननिमित्तजन्यहर्ष- दागार्यो 'ह' शब्द । तथेति' पर मनोवत्य 'तं' प्रवनी 'मञ्ज : मान सम्पादन सम्यक् पोपितवन्तः । ... होना मा गगनां भम्पादनं विधत्ते --"तं सम्भृत्यो- दुभमया मिश्विनी व देवानां भिपजाववि- नाव, तम्मा अर्थ पम्म सम्भगतः" इति । देवा: प्रवर्ग:- कीपयुक्त' महावोगदि सम्भारं 'मम्भुला' खकीयावम्बिनी, ई अलिनी ! 'दम' प्रवर्गापुरषदेई अस्माभिः हिंसितं युवा भिपज्यतम्' औषधैः एतस्य समाधानं कुरत मिति । यामा भिषज्ञविनाविनी', तस्मात् नत्प्राथन युनाम् । विच देवानां कर्म खिनौ 'अध्व!' । अतएवायत्र- कस्यचिमन्वय एलीव मूचुः ।

·माणे पब्बत-"अखिनो हुन्या मित्याह, पम्बिनी हि देवाना मध्य भारताम्" इति । अतोऽपि कारणादखिनोर्यजसमाधान- कारणं युजम् । तस्मात्कारथादवउभाभ्या मग्निभ्यां राजशरीरं चिकिलितम् । तस्मादिदानी मप्यध्व! 'धम्म सन्भरतः' प्रवर्गा- साधनं सम्पादयेताम् । तदेततैतिरीयाः “देवा व सत्र मासत"- इत्यस्मिन्ननुवाके ( ते० प्रा० ५. १.) प्रवर्गाविषय मुपाख्यानं प्रप- आयन्ति। तस्मिनाख्याने यज्ञस्य प्रवरूपं शिरी धनुषः कोया छिन मित्युक्खा पश्चादेतराम्बायते-"तेनापौर्णा यज्ञेन यज- मानाः । नाशिषोऽवारुन्धत ; न सुवर्ग लोक मभ्यजयन् । ते देवा अम्बिना वब्रुवन् । भिषजी वै स्थः । इदं यजस्य गिरः प्रतिधत्त मिति । तावब्रूतां वरं वृणावहै। ग्रह एव नावत्रापि रायता तान्या मेत माखिन मरहून् । तावेतद् यज्ञस्य शिर: प्रत्यधसाम् । यत्प्रवर्गाः । तेन सशिर्णा यज्ञेन यजमानाः । प्रवा- शिषोऽन्धत । अभि सुवर्ग लोक मजयन् । यत्प्रवगा प्रवणक्ति । यज्ञस्यैव तच्चिरः प्रतिदधाति" इति (ले० प्रा० ५.१.५-७.)। प्रवर्गासाधनानि मम्मादिसवतोस्तयोरनुज्ञापनमन्त्र प्रेषमन्त्र च विधने--"तं सम्भृत्याहतुर्बह्मन् प्रवर्गेण प्रचरिथामो होत- रभिटुहोति"-इति । 'त' प्रवर्गकर्मोपयुक्त साधनसमूह 'सम्भृत्य' सम्माद्य चतुर्णा मयूंणां मध्ये अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता चेत्येतावुभा- ध्वयं ब्रह्माणं होतारं च प्रत्येवं ब्रूयाताम् । हे ब्रह्मन् ! वय मृत्विजः सर्वे प्रवगांख्येन कर्मणा 'प्रचरिष्यामः' अनुष्ठास्यामः । सोऽय मिति। * पधिनीबाहमा मिति मन्नम्न तत्तिरीयामा संहितायां ( १. ३. १. १. ) , समा आप मपि तवाय ( २.८.४.१); ग्राशय ऽपि पहुच ( ३.२.२.११.). पारपि (५.१,५.)।

·मत मनुधापन मनः (ते. पा... ४.१.)। होतबम 'मिष्ट दि' प्रपाखतिरूपाः सर्वा ऋचः पठ। सोऽयं प्रेषमनः (ते. पा. ४. ४.२)। 'इति'-शब्दो मन्बयसमात्यर्थः ॥ १॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाधणस्य प्रथमपश्चिकायां चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१(१८)॥ ॥अथ दितीयः खण्डः ॥ ब्रह्म जजानं प्रथम पुरस्तादिति प्रतिपद्यते ब्रह्म वै बृहस्पतिब्रह्मणैवैनं तनिषज्यनीयम् पिने राष्ट्रा- व्यग्र इति वाग्वै राष्ट्री वाच मेवास्तिद्दधाति महा- न्मही अस्तभायद्दिजात इति ब्राह्मणाम्पत्या बुद्ध वै वृहस्पतिब्रह्मणैवैनं तद् भिषज्यत्वभि त्वं देवं सवि- तार मोण्योरिति सावित्री' प्राणो वै मविता प्राग मेवास्तिद्दधाति' संमीदव महार असौत्येवैन समसादयन्ननन्ति यं प्रथयन्तो न विमा इत्यज्य- मानायाभिरूपा यानेऽभिरूपं तत्समृह पतन मला मसुरस्य मायया यो नः सनुत्यो अभिदासदम्ने भवा ·. १४४ ॥ एतीयबामणम्। नो अग्न सुमना उपताविति यमिक्ष ऽभिरूपं तत्समृदं 'कृणुष्व पाजः प्रसिति न पृथ्वी मिति पञ्च रानोमो रक्षसा मपहत्यै परिवा गिर्वणो गिगे ऽधि योग्दधा उक्थ्यं वचः 'शुक्र ते अन्यद्यजतं ते अन्यदपश्यङ्गोपा मनिपद्यमानमिति चतम एकपातिन्यस्ता एकविंशतिर्भवन्त्येकविंशो ऽयं पुरुषो दश हत्या अडलयो दश पाद्या आत्म- कविंशस्त मिम मात्मान मैक्रविशं संस्कुरुते ॥२(१८) होतुरभिटवार्थास्तृन प्रथमा मृचं विधत्ते-- "ब्रह्म जज्ञानं प्रथम पुरस्तादिति प्रतिपद्यते ; ब्रह्म वै ब्रहस्पतिवाणेवैनं तद्भिपज्यति' इति । 'प्रतिपद्यते' तेन मन्त्रेण होताभिष्टवं प्रार- भते मूत्यर्थः । अम्मि मन्चे ब्रह्मशब्देन देवानां मध्ये ब्राह्मण्जाति- कपो हपतिरुचते ; तस्मादनेन मन्त्र गोपक्रम मति वह्मणैव' ब्राह्मण जात्यैव 'एन' प्रवगा' 'तद्' 'भिपज्यति' विकिसते ।। द्वितीया मुत्र विधत्तं . -"इयं पित्र रानालय इति, वाग्वे राष्ट्री, बाद मेवाभिस्तद्दधाति" इति । अस्मिन्यन्ये तौयान्तो राष्ट्रोगन्दो वाच ब्रूते, 'तत्' तेन मन्त्रपाठेन ‘अस्मिन्' प्रवर्ग 'वाद भव' मम्मादयति ॥ हतीमा मृच विधत्ते -"महान्मही अस्तभायदिजात इति ब्राह्मणस्थत्या, ब्रह्म वै वृहस्पतिर्ब्रह्मणवैनं तनिषधति" इति। अस्य मन्त्रस्य चतुर्थपादे बृहस्पतिर्देवतेति श्रयमाणलात्, बहसतेच ब्राह्मणवामित्वादिय मृक् 'ब्राह्मणस्यत्या' ।

·॥ प्रथयार चतुर्थी मृचं विधत्ते-"अभि त्वं देवं सवितार मोखीशनि सावित्री ; प्राणो वै सविता प्राण भेवास्मिंस्तहधानि" इति । बदि- तारमितिश्रुतत्वादिय मृक् 'सावित्री'; पठनीति शेषः । प्राणस्य देहेन्द्रियप्रेरकत्वात् सविटत्वम् । 'तत्' तेन मन्त्रण 'पस्मिन्' प्रवी 'प्राण मेव' सम्पादयति ॥ ता एतायतस्त्रः शाखान्तरगता आखलायनेन पठिता द्रष्टव्याः (ौ० ४.६.३.१ ---४. ) ॥ पञ्चमी मृर्व विवरो--"संसोदस्व महा असोतावनं समसा- दयन्" इति । अनेन (सं० १. ३१, ८.) मन्त्रण 'एन' प्रवर्गख्य महावोरं खरशदाभिषेये सन्तापनस्थाने 'समसादयन् स्थापयेयु. रित्यर्थ: । षष्ठो मृन विधतं --"अनन्ति यं प्रथयसो ग विप्रा इत्य ग्ध- मानायाभिरूपा ; यद्यऽभिरूपं तत्समृजम्"--इति । अस्मिअन् (मं० ५. ४३. ७. अञ्जन्तीतिपदस्य श्रुतत्वादान्यन 'अन्यमानाय' महावोगख्याय श्रयमाणत्वात् येय एक 'अभि-पा' भवति । सप्तमो मारभ्य हादशीपय सा: पडदो विधत्ते ..... "पतन मन भसरस्य मायया, यो न: मनुलो अभिदासदग्ने, भवा नो अग्ने सुमना उपताविति । ई अभिरूप यया अभिरूपं तममुहम्" इति । पतङ्ग मिति संहिताया मानानाईयो: प्रतौके ( म० १०. १७७. १, २.)। यो न: सनुत्य प्रतियो: " प्रतीक (सं० ६.५. ४, ५.)। भवा नो अग्न इति इमो: : ( सं० ३.१५.१, २.)। 'मंगोदम्ब महा५. अमति मंसाधतान -नय: प्रा. ० ४.६.२.)। + पनि यं प्रथयनी न विप्रा .यनमान -य: (७.६.५.)। 1, S. 'पne--- उपेतावितिया:'-उनि कप: (४.६.३.)।

·दितीयवासपम् । एतासां सर्वासा मभिष्ट्रयमामार्थप्रतिपादकत्वादभिरूपत्वम् । तथा वैतावृक्षु बुद्धिमता योजनीयम् ।। योदशौ मारभ्य सप्तदशीपर्यन्ताः पञ्चची विधत्ते-"कणुष्य पाजः प्रसितिं न पृथ्वी मिति पञ्च राक्षोयो रक्षसा मपहत्यै"- इति (सं०४.४.१---५.)॥ अष्टादशी मारण्यकविंश्यन्ताश्चतस्त्र ऋचो विधत्ते-"परि वा गिर्वणो गिरो,ऽधि योरदधा उक्थ्यं वचः, शुक्र ते अन्यद्यजतं ते अन्यदु, अपश्यं गोपा मनिपद्यमान मिति चतन एकपातिन्यः" -इति । एकस्य मन्त्रस्य पात: प्रतीकम्, एकपातः, सोऽयं यासु ऋतु, ता 'एकपातिन्यः' । “परि त्वा गिर्वणः' इति ( सं०१.१०. १२.) यत् प्रतीकम्, तत् संहितायां क्रमेणानातानां चतसृणां प्रतीक मित्याशयत ; 'ततस्रः' इति ब्राह्मणोऽभिधानात । एवम् "अधि इयोः" (मे०१.८३. ३.), "शुक्र ते" (सं० ६. ५८. १.), "अपश्य गोपाम्" ( सं०.१. १६४. ३१ ; १०. १७१. ३.) इति मिष शशोदियात्, एतद्याहत्त्यर्थम् 'एकपातिन्यः' इत्युच्यते । एकैकस्य ऋचः प्रतीकान्येतानि मिलित्वा 'चतस्रः' इति तात्प. यार्थः ॥ संख्यान्तरभ्रमथुदामायोक्तमन्वगतां संख्या प्रशंसति-"ता एकविंशतिर्भवन्ति" इति। तां संख्या प्रशंसति-“एकविंशोऽयं पुरुषो दश हस्था अङ्गुलयो दश पाद्या प्रात्मकविंशस्त मिम मामान मेकविंश संस्कुरुते" इति । 'अयं पुरुषः' मनुष्य- देहो जीवनोपेतः, एकविंशतिसंख्याना मवयवाना समूहरूप- बाद 'एकविंश:'-इत्युच्यते । 'दश इस्या:'-इत्यादिना तदेव स्पष्टीक्रियते । पामशब्देन मध्यदेहो जीवात्मा ·अमिधीयते। तैम:, 'पानानम् एव संस्थासामाधान संखुरुते ॥३॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्रामणस्य प्रथमपचिकायां चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ ३ (१८)॥ ॥ अथ हतीयः खण्डः ॥ सके द्रप्सस्य धमतः समखरन्निति नव पाव- मान्यों नव वै प्राणा: प्राणानेवास्तिधात्ययं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा इत्ययं वै वेनोऽम्माडा' अर्धा अन्ये प्रागा वैनन्यवाञ्चो ऽन्ये तस्मानः 'प्राणो वा अयं सन्नाभरिति तस्मान्नाभिस्तन्नाभर्नाभित्वम् प्राण मेवानिस्तद्दधाति पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते तपो- पवित्र विततं दिवस्पद वियत्पवित्र धिषणा अत- न्वति पूतवन्तः प्राणास्त इमे ऽवाञ्चो रतस्थी मूत्राः पुगैष्य दूखेतानेवास्तिदधाति ॥ ३ (२०)॥ अधैकमूलगताः काश्चिहची विधत्ते--- "नके ट्रसस्य धमतः ममखरविति नव पावमान्यो नव वै प्राणाः प्राणानवास्मिंस्तइ. धाति-इति । अस्मिन् सक द्रास्यतिमूतो ( म० ८. ०३.)

·बापम् ।.. परमानदेवताका रचो नपसंख्याकाः; अतः संख्यासाम्यात् ट्रेन 'पस्मिन्' प्रवर्गाभिमानिनि पुरुषे नवच्छिद्रवर्तिनः हान्' स्थापयति॥ पथका मृचं विधत्ते--"प्रयं वेनचोदयत् पृश्निगर्भा इति"- इति। एतमन्वगतस्य वेनशब्दस्य नाभिपरत्व मभिप्रेत्य प्रसं- सति--"अयं वै वेनोऽस्माहा जो अन्ये प्राणा नन्त्यवाचीऽन्ये ; तस्माइनः प्राणो वा अयं मन्नाभेरिति तस्मानाभिस्तबाभेर्नाभित्वम् प्राणमेवामिनस्तद्दधाति" इति । शरीरमध्येऽवस्थितं नाभिं इस्ते- नाभिनीय प्रदर्शयन् 'अयं वै वेन:'--इत्युच्यते । तस्य नार्वेनवं कथम् ? इति चेत्, उच्यते ;----'अस्मात्' नाभेः 'जाः 'अन्ये प्राणाः' चक्षुगदयः कंचित् प्राणविशेषाः 'वेनन्ति' चरन्ति, तथा नामे: 'अवाचः' अपानवायादयः केचिद 'वेनन्ति' नरन्ति । 'तस्माद' वेनन्त्यस्मादवधिभूतानाभेरितिव्युत्पत्त्या वेनशब्द वायो 'नाभि:'। नाभिशब्दयाच्यत्वं कथम् ? इति चेत्, तदुचने; 'भयं' नाभिः प्राणाधारत्वेन स्वयं प्रागारूप: ‘सन्' इतगइवक्ति नोऽधोवर्तिनच प्राणानुदिस्य प्रत्यकं 'नाभः' नामैषीरिती वदन्निव मर्यादारूपत्वेनावस्थितः । तस्माद' अयं देहमध्यवर्ती 'नाभिः' भवति। नैव भौतिं कुर्वित्यभिप्रेत्य मर्यादावेनावस्थान मेव 'नाभः' नाभिशब्दप्रतिनिमित्तम् । तस्मादयंवेनइति-मन्त्र- पाठेन 'प्राण मेव' 'अस्मिन्' प्रवर्य स्थापयति ॥ अधैकत्र ममानात मृगहयम, अन्यत्र समाबाता मेका मृच विधाय सह प्रशंसति --"पवित्र ते विततं ब्रह्मणस्पते, सपो- पवित्र विततं टिवस्मदे, वियत्पवित्र धिषणा अतन्वतेति पूत- वन्तः ; प्राणास्त इमे ऽवाञ्चो रतस्यो मूत्राः पुरोथ इतरतामेवामि- ·JAN सहपाति-इति (सं० ६.८२.१२.)। पत्र "वियत्यविमोना शालान्तरगता. सूत्रकारण पठिता (पाख• चौ० ४.१.२)। विष्वप्येतेषु मन्त्रेषु शहिवाचिनः पवित्रशब्दस्य विद्यमानत्वादेते 'पूतवन्तः' यजपुरुषस्य प्राणस्थानीयाः । पूर्व मुदाशताः (१४७ पुः नव ) मन्तविशेषा यज्ञपुरुषस्य मामेरूईभाविप्राणस्थानीयाः । पवित्र ते वितत मित्याद्यास्त्रयो मन्वा ये सन्ति, 'ते इमे' नाम: 'प्रवाश्नः' अधोदेशप्राणस्थानीयाः। तेषु रेतसे हित एकः प्राणः 8, मूत्राय हितो ऽपरः प्राणः। तयोरुभयोर्गोलकदारस्यैकत्वेऽपि खरूपेणेन्द्रियभेदात् पृथङ् निर्देशः । हारान्तरसञ्चारी पुरीषाय हितस्तृतीयः प्राणः । 'इति' उनान् ‘एतानेव' बीन् प्राणान् मन्वनयपाठेन 'अस्मिन्' प्रवगी स्थापयति ॥ ३ ॥ इति थोममायणाविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयत्राह्मणस्य प्रथमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याय द्वतीयः खगड़ः ॥ ३ (२०) ॥ ॥ अथ चतुर्थः खगडः ॥ भ गमानां त्वा गणपतिं हवामह इति ब्राह्मणस्पत्यं ब्रह्म वै बृहस्पति ब्रह्मणे वैनं तनिषज्यति' प्रथश्च यस्य समथश्च नामति' धर्मतन्वः सतनु मेवैनं तत् (तस्यः ) 'मयं हितम्' इति पा० ५.१.५।

·तिरयमचम्॥ सरूपं करोति रथन्तर मानभारा वसिष्ठः भरवाजो बृहदाचक्र अग्नेरिति बृहद्रथन्तरवन्त मेवैनं तत्करो- त्वपश्यं त्वा मनसा चेकितान मिति' प्रजावान् प्राजापत्यः' प्रजा मेवारिस्तद्दधाति काराधरोवा- विना वा मिति'नव विच्छन्दसस्तदेतद्यन्तस्यान्तस्त्य विक्षुद्र मिव वा अन्तस्य मणीय इव च स्थवीय व च तस्मादेता विच्छन्दसो भवन्त्येताभिििवनोः 'कक्षी- वान् प्रियं धामोपागच्छत् स परमं लोक मजय- दुपाश्विनो: प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेदा भात्यग्निरूषसा मनोक मिति सूक्तं पौपिवांस मश्विना धर्म मच्छेत्यभिरूम यद्यते ऽभि- रूपं तत्समई तदु त्रैष्टुभं व विष्ट,ब' वीर्य मेवा- स्मिंस्तद्दधाति ग्रावाणेव तदिदथं जरथ इति मुक्त मक्षी दूव कर्णाविव नासवत्यसमाख्या य मेवा- स्मिंस्तदिन्द्रियाणि दधाति तटु त्रैष्टुभं वीर्यं वै त्रिष्ट ब वीर्य मेवाधिस्तद्दधातीळे द्यावापृथिवी पूर्वचित्तय इति सूक्त मग्निं धर्म सुरुचं यामन्निष्टय इत्यभिरूपं यद्यन्ने ऽभिरूपं तत्सम तदु जागतं जागता वै पशवः पशूनेवास्तिद्दधाति याभिरमु मावतं याभिरम मावत मित्येतावतो हात्राश्विनौ कामान् दहशतु- ·सानवाधिसहधाति तैरेवैनं तत् समर्नयत्वर- दुषसः पृश्निरग्रिय इति' मंचितवती रुन मेवालि सहधाति' [भिग्तुभिः परिपात मसानित्युत्तमयाँ परिदधात्वरिष्ट भिरशिना सौभगेभि नो मिवी वरुणो मा महन्ता' मदितिः सिम. पृथिवी उत द्यौरियेतैरेवैमं तत् कामैः समईयतीत नु पूर्व पटलम् ॥ ४ (२१)॥ अथ सूता विशेषा विधातव्याः ; तत्रैकोनविंशत्यूचं सूक्त विधत्तेाणानां त्वा गणपतिं हवामह इति ब्रामणस्पत्यम्, अन्य वै ब्रहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनं तडिपज्यनि". अति। तस्मिन् सूक्ती ( सं० २. २३.) प्रथमाया ऋ: तो समादे व्येहराज वनणां ब्रह्मणस्पत'- इतिथूयमाणत्वानि मुक्तता मणस्पतिदेवताकम् । 'ब्रह्म वै'- इत्यादिकं पूर्ववद गेयम् ( १५४ ५० १२ पं० ) ॥ चामक मूतान्तरं विध ५ मप्रथम रामेति चम्मतन्वः सतनु मेवेनं तत् मरूधं कराति" इति । अस्मिन् सूतो ( सं १०.१८.) पठिता: प्रथयेत्यानात की।१- 'धर्म- तन्नः' प्रवर्गास्य शरीरयानीयाः नत् मन्त्र गाठेन 'एन' प्रवर्दी 'मतनु" शरीरोपेतं 'करीति । सतनु मित्यसैव व्याख्यानं 'सकपम्' इति । यहा, तम्मिन् शगैर शोभनयमहिनं प्रवयं करोति । अस्मिन् सूको प्रथमहितीययोः ऋनों चनौँ पादौ, तात्र- : सेय मक--"गणानां ला गणपति हवाम वीना अपमश्रवस्तमम् । ४. रा. प्रभषां ब्रह्माणपत पान: एखमूतिभिः सीद मादनम् । '-इति । .

·दूध प्रशंसति "रवन्तर माजभारा वसिष्ठः, भरद्वाजो बादाचक अमेरिति दयन्तरवन्त मेवेनं तत्करोति"-इति । सामहयवा- चिनोः रथन्तरशब्दबाच्छब्दयोरत्र श्रूयमाणत्वात्तत्पाठेन प्रवयं सामयोपेतं करोति । : . चामक सूतान्तरं विधत्ते--"अपश्यं त्वा मनसा चेकितान. मिति प्रजावान् प्राजापत्यः ; प्रजा मेवास्मिंस्तद्दधाति" इति । एतत्-सूतागतानां तिसृणा सुचां (सं० १०. १८३. १-३) पृथग्विनियोग भाखलायन आह-“अपश्यं वेत्येतस्याद्यया यजमान मोक्षते, हितोयया पनौं, तीययाऽऽमानम्" इति (श्री० ४.६.३.)। अस्य च सूतस्य ऋषिः 'प्रजावान्'-इतरताना- स च प्रजापतेः पुत्रः। तदोयपाठेन 'प्रजा' सम्मा- दयति ॥ सूतान्तरे नवसमा ऋचो विधत्ते -"काराधडोनाखिना वा मिति नव विच्छइसस्तदेतद्यजस्यान्तस्य विक्षुद्र मिव वा अन्तस्य मणीय इव द स्त्रीय इव च तस्मादेता विन्दसो भदन्ति"-इति । काराधदित्यस्मिन् सूक्त विद्यमाना ऋचो नय- सयाका: (सं० १.१२०.)। ताश्च विविधन छन्दसा युकाः । तच विविधत्व मनुक्रमणिकाया मुक्तम्-“आद्या गायत्री, द्वितीया ककुप्, तृतीया-चतुर्थो काविराणनष्टरूप्यो, पञ्चमी तनुशिरा +, भकः। - . सच सामजयं सामगाना भार के २. १. २१ ; १ . १. २७। तयोर्योन्युचौ तु . पा.३.१.५.१, ५। योर्विधायकवचनानि च ता. बा. ७.६.६,५॥ .: 'प्रथम छन्दस्विपदा गायी-भूति ( १.६.), 'मत्य मी म्' इति ( ३.१.), 'भवकयोभयं नागमः काविराट्' इति ( ४.५.), 'नव सत्रयोदशष्टपी-ति (४.५), 'एकादशिनीः परः षट्कसमुशिरा'-पति ( ३.३. का. छ. प.।

·पाचरेतथिग *, विष्टारहहती, सतिः, विराट् +3 गायनाः #" इति। यद्यप्येतद द्वादशई सूक्तम्, तथापि वोऽचापेक्षिता इति नवेतुक्तम् । तदेतत्' सूक्तम्, प्रवर्गास्थल 'यत्रस्य' 'पन्तस्त्यम्' उदरगतावयवस्वरूपम् । लोकेऽपि 'पारवं शरीरगतमध्यस्थावयवजातं, 'विक्षुद्र मिव में विविधखेन तारत- म्येन खल्प मेव भवति । तद्यथा,-किञ्चिमांसनाधादिकम् 'अणीय व च' अत्यन्तं सूक्ष्म मैव भवति ; अन्यच्च मांसनाधा- दिक 'स्थवीय इव च' अत्यन्त स्थूल मेव भवति । यस्मादुदरगत मवयवजात मोदृशम्, 'तस्मात्' तत्स्थानीया 'एताः' ची 'विचन्दमो भवन्ति। उत्तमलोकप्राप्तिहेतुत्वेन तां चः प्रशंसति-- "एताभिहाविनोः कशीवान् प्रियं धामोपागात, स परमं लोक मजयद्'- इति । 'कक्षीवान्' इत्येतनामकः कश्चि- दृषिः । स च काराधदिति- 'एताताभिः' ऋभिनयं कृत्वा 'अश्विनो:' यत् 'प्रियं' 'धाम' स्थानं नमामोत् । ततस्ताभ्या मनुग्रहोत: नतोऽप्युत्तमं लोकं जितवान् । एतद-वेदनं प्रशं- मति ---."उपाश्विनो: प्रियं धाम गच्छति, जयति परमं लोकं य एवं वेद" इति ॥ पञ्चचं सूत्रान्तरं विधत्ते---."ा भात्यग्निरुषसा मनीक मिति सूताम्" इति (२० ५. ७६. १ ---५.)। अभिष्टवार्थ पठे- दिति सर्वत्र द्रष्टव्यम् । प्रथमाया ऋचयतुर्थ पाद' पठिखा T * षष्ठी कक् यद्यपि पाहमाणिक न भवनि. पयायक्षरमाणिगित्यर्थः 'अष्टिनीमा दशकी विधारतहतौ'-ति (५.५), 'जागतावष्टकय कतिः' इति (४.३.), 'दशकावी विगरेकादाका बानि ( ४.७.) च का...। । दशम्याद्यासिनी गायधाः; पर नेह विनियोज्या ।

·। ऐतरीयतापम् ॥ तमुखेन सूता प्रसति-"पौपिवांस मखिमा धर्म मच्छेत्यभि- रूपं, यद्यः ऽभिरूपं तत्समृद्धम्" इति । हे अखिनौ ! 'पौपि- बासम्' अभिप्रहाई 'धम् अच्छ' प्रवर्ग मभिलक्ष ताव मस्मिर पादेऽवगम्यते। एतत् सूक्त प्रवर्गास्थानुरूपम्। सूतगत छन्द प्रशंसति- "तदु वैषुभं वीर्य वै त्रिष्टुन पौर्य मेवास्मिंस्तधाति", इति । 'सदु' तश्च सूतम् ॥ अष्टच सूक्तान्तरं विधत्ते-“पावाशेव तदितयं जरेथे इति सूता मनी इव कर्णाधिय मासेवेत्यङ्गममाख्याय मेवास्मिंस्तदि- न्द्रियाणि दधाति" इति (सं० २. ३६.. १-- ८.)। तस्य सूक्तस्य पञ्चम्या भूचि द्वितीयपाद एव मानानः- - "अच्छी इव चक्षुषा' यात मर्वाक्" इति । षष्ठया भूचासशी भेव मानानम्--- "नासेव भम्तन्धो रक्षितारा काबिंब समता भूत मस्म" दति । एवं च सति 'प्रगतमाख्याय मैव' अलिक र्गनासादिरूपाण्य- हानि पुनः पुनः कथयनेव 'अस्मिन्' घम' इन्द्रियाणि' स्थाप- यति। सूक्तगतं छन्दः असति ---"बदु बेष्टुमै बोये वै त्रिष्टुबू बोर्य मेवाम्निस्तद्दधाति"-इति । पञ्चविंशत्वृचं सूतान्तरं विधत्ते--- ईळ द्यावापुथिवी पूर्व- चित्तय इति सूकम्" ( सं० १.११२.१-२५.) इति । ऋचो दितीयपाद सुदाहृत्य तद्वारा मुक्त प्रशंसति-"अग्नि धम्म सुरुच यामनिष्टय इत्यभिरूपं यद्यऽभिरूपं तत्समृद्धम्"- इति । अग्नि मित्यादिक हितोयपाद 'सुरुच धम्मम्'-इति शोभन- दीप्तियुक्तः प्रवर्गः पठितः ; तस्मादिदं मूक्त मनुरूपम् । नत्सूक्तगतं छन्दः प्रशंसति--"तदु जागतं जागता वे पशव: पशूनेवामिंस्तह- धाति" इति। पुरा कदाचित् सोम माहतुं दालोके गता प्रथमाया ·प्रवमयाब ४.४॥ नगती ; त माहर्तुं ममता सती पशून् दौधा च पाहतपती'; तस्मात् 'पशवः' 'जागताः'। एतच कढूखेत्यनुवाके तैत्तिरीयः समाबातम्-“सा पशभिश्च दौषया चागच्छत् ; तस्मानागती छन्दसा पशव्यतमा"-इति (सं० ६. १. ६. २.)। अतस्तदौय- पाठेन पशून् सम्पादयति । सूक्तगतावृचु सर्वासु विद्यमान मर्थ मुपनीय सूक्त प्रशंसति -"याभिरमु मावतं याभिरम मावत मिततावतो हावाखिनी कामान् ददृशतुस्तानवास्मिंसद्द- धाति; तैरेवेने तत्समयति" इति । अस्य सूतास्य प्रथमाया भूचि हितोयाई मेव माम्नातम्- “याभिर्भरे कार मंशाय जिवथ- स्ताभिरू पु अतिभिरविना गतम्" इति । तस्याय मर्थ:---- अश्विनी ! युवा अंशाय' तन्नाम्नः पुरुषस्योपकाराय भरे' सुद्ध 'कारं' विजयङ्गत्वा 'याभिः' 'अतिभिः' पालनैः शंशनामकं तं पुरुषं 'जिम्बधः' प्रोणयथः, 'ताभिरू ' तादृशोभिरंयोतिभिः पालनैः 'पागतम् इह कम्मगि सभागस्कृत मिति । हितोयस्या भूचि हितोयाई मेव मानातम्- “याभित्रियो ऽवधः कर्म- बिष्टये ताभिरू पु अतिभिरभिमना गतम्" इति । मर्थः - हे अजिनौ ! 'इष्टये' अभीष्टमिचाय वागण्यनुष्ठीयमाने, लोकिक बैदिक वा सर्वस्मिन् 'कम्मणि 'याभिक तिभि:' "धियः' प्राणिनां बुद्धोः 'अवथः' रमथः, 'साभिः' एलोतिभि: पागच्छत मिति । एवं सर्वाखच अर्थोऽनुसन्धेयः । त मथं मध मामान्ध- वाधिना मर्वनामशब्देन परामृश्य अतिभिरिताकेन यायन सङ्गालाति। 'याभिः' 'अतिभिः' अभुम् ईशम् 'पावतं' युवा रक्षितवन्ताविति । सर्वषा भूगर्थानां समाहिकां वीसा मभिप्रेत्य "याभिरम मावतम्" इति हिः पठ्यौ । तावृक्षु यावन्त: कामाः तस्याय ·॥ एतरयाणम् ॥ श्रूयन्ते, तावन्तः कामाः रह कम्मणि 'अश्विनी' 'ददृशतः' कटा- शेणानुग्रहीतवन्तौ। तत्सूक्तपाठेन तानेव सर्वान् कामान् अस्मिन् प्रवर्गा यजमाने वा सम्पादति। ते च कामाः समृहाः मम्मद्यन्ते । अन्यां काञ्चिच विधत्त - "प्रकरुचदुषसः पृभिरग्रियाति चितवती ; रुच मेवास्मिंस्तद्दधाति"-इति ( सं० ८.८३. ३.)। अस्या मृचि अरूचदिति श्रुतत्वात् रुचितम्, अभीष्टकान्तिर्वा अस्था मस्तोत्यसौ रुचितवती'; मा पठनीया। तस्या: पूर्वोक्ता- * स्थानविशेष आश्वलायनेन दर्शित:--"प्रागुत्तभाया, अरू- रुचदुषसः पृभिरग्रिय इत्यावपेनोरणाईन पत्नी भीक्षेत" इति ( यौ० ४.६.३.) नमस्त्रपाठन यजमाने कान्ति सम्पादयति । मुक्तस्यान्तिमयर्चाभिष्ट वेन पूर्वभागस्य समापनं विधत्ते--- "दुभिरक्तभिः परि पात मम्मानिनुत्तममा पग्दिधाति' इति । तस्था ऋचो विशिष्ट पादत्रय मन्य शास्त्र मन्खतात्पर्य दर्श. यति-... "अरिष्टेभिरश्विना सौभगभिः, तन्नो भित्रो वरुणो मा- महन्ता मदितिः सिन्धुः पृथिवी उस योरितालिवन तत्कामैः समईयति" इति । तम्या ऋचोऽय मर्घ:-- हे अध्विनी ! 'दुभिः' दीप्तिभिः, दुलोकोचितभीगी, 'अक्त भि: अञ्जनभाधनद्रव्यैः भाज्यतैलादिभिः, 'अरिष्टेभिः' हिंसापरिहारैः 'सौभगेभिः' सर्व. भोगसम्पत्तिलक्षण: मौभागीय अमान् ‘पातं' रक्षतम् । 'तत्' तथासत्यनन्तरं 'न:' अस्मान् मित्रावरुणादितिसमुद्रथिवीदा देवता: सी अपि 'मामहन्ताम्' अतिशयम पूजयन्विति । 'ससा:' भरदिनातसा, 'मि. ईद्याला १५ .) ! + 'उत्तमाया:' पभिनितमाया: अन्तिमाया: 'माक्' पूर्वम ; मताशातरमाबाई मिनि वावन् । 'भिरभि:'-नायव नितिन नाम्यान्या ।

·24 तमन्नपाठन 'एन' यजमानम् ‘एतेरेव कामः' युभिरमा मिरि त्यादिशदीत : फलैः समुई करोति। अभिष्टवस्य * पूर्वभाग मुपमहरति- "इति नु पूर्व पटलम्" इति । 'ब्रह्मजज्ञानम् - इत्यारभ्य (१४३ पृ.) 'पृथिवी उत धी:'-इत्यन्तेनोलप्रकारण अभिष्टवस्य पूर्वो भागो वर्णित: । अच भागहयकल्पन मेक- कस्मिन् भागे प्रथमोत्तमयोः ऋचोरावृत्त्यर्थम् । अतएवोक्तम्- "आद्यान्त्यत्रित्वसिद्धार्थं पटलहितयं शतम् । अन्यथाभिष्टवस्य॑क्यात् त्रित्वं तत्रैव वै भवेत्" इति ॥ ४ ॥ - इति श्रीममायणायविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाणे ऐतरेयब्राह्मणस्य प्रथमपञ्चिकायां चतुर्थाध्यायें चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ( २१ ) ॥ A अभिष्टन नाम धन्य मबागाभिधान. HE "धम्म मभिनि सम्पादवगतम्। तत्र क्रियानर मामा तनपाम. ताप भगा। काव्य माति आश्वलायनहनी नारायण:। मिटतम हवा गावानं था या कारभ्य भवति ( प्रा. ४.६.१ )। " मुचानवाने मा प्रकान्यामार-ति पत व मग वामन ॥ ( ४.६.२ ।। : श्रा सन्तायना प्यार -नितु पू पटनम-त. ६. । । वाकप्राति ५७ ·१५८ ऐतरेयवाणम् ॥ ॥पथ पत्रमः खण्डः। अथोत्तर मुपतये सुधां धेनु मेतां 'हिण्खती वसुपत्नी वमूना मभि त्वा देव सवितः स मौ वत्पन्न माभिः सं वत्स इव माटभिर्यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्गौरमोमेदनु वत्सं मिषन्तं 'नमसेदुप सौ- दत' सञ्चानाना उप सौदन्नभिज्ञा दशभिर्विवस्वतो टुहन्ति सप्तको समिद्धो अग्निरश्विना समिद्धो अग्निषारतिर्दिवस्तद प्रयत्नतम मस्थ कमी- त्मन्वन्नभी टुयते वृतं पय उत्तिष्ठ ब्रह्मगाम्पते ऽधुक्षत् पिप्यषी मिष मुध दर वधमा गोधुगोय गा सुते सिञ्चत थिय मा जून अश्विनी षिः म मु त्य महतीरण इत्य कविंशतिभिरूपा यद्यते ऽभिरून तत्समृद्ध मुटु ष्य देवः सविता हिरम येत्य न तिति प्रैतु ब्रह्मणम्पतिरित्यनुपैति गस्था पद मस रक्षतीति खा मवेक्षत नाके सुपर्ण भुपयत्यतन्त मित्युपविशति ततो वां धर्मो नननि स्वहोतोभा पिबत मश्विनति पूर्वाहों यजत्यग्ने बोहोत्यनुवराट- करोति विष्टकजाजनं यदुनिया खाहुतं घृतं पयो ऽस्य पिवत मनित्यपराह्ण यजत्य ग्न वीहीत्य नु- वषट्करोति खिष्टवडाननं चयाणां ह वै हविषां ·thi खिष्टकृतेन समवयन्ति सोमय बनोस् वाविनासा स बदनुवषट् करोत्यम्न रेव विष्टकतो ऽनन्तरिक विश्वा आशा दक्षिणसादिति ब्रह्मा जपति थाहा कृतः शुचिर्देवेषु धर्मः समुद्रादुर्मि मुदियति वैनो द्रसः समुद्र मभि यज्जिगाति मखे सखाय मभ्याव- मोई ऊ षु ण ऊतय अझै न: पाचंहसस्तं घे मित्या नमखिन इत्यभिरूपा यद्यजे ऽभिरूपं तत्सम पायक शोचे तव हि क्षयं परीति भक्ष माकाक्षते' हुतं हविर्मधुहविरिन्द्रतमे ऽग्नावश्याम ते देव धर्म' मधुमतः पितुमतो वाजवतोऽशिरस्वतो नमान्ने प्रस्त मामा हिंसीरिति घर्मम्य भक्षयति येनो न योनि सदनं धियाकृत'मा यस्मिन्मत वासवा इति संसाद्य- मानायान्वाह हविहविष्नो महि सम दैव्य मिति यदहात्मादयिष्यन्ती भवन्ति' सृयवशाहगवती हि भुया इत्यत्तमया परिदधाति तदतद्देवमिथुनं यद धर्म: स यो धर्मस्तच्छिनं 'यौ शफी ती शफी योप- धमनी त* श्रोगिकपाले यत्पयस्ततस्तदिद मग्नी दव्यांचा प्रजनन रेतः सिच्यते' ऽग्नि देवयोनिः' सो ऽग्न वयोन्या पाहुतिभ्यः सम्भवत्यृङ्मयो . + 'योग्यमनी पौने।

·यजुर्मयः साममयी वैदमयों ब्रह्ममयो ऽमृतमयः सम्भूय देवता भयेति य एवं वैद' यश्चैवं विद्वानेतन यजक्रतुना यजते ॥५ (२२) ॥ । . •A पटलान्तरं प्रतिजानौत ---"अथोचरम्" इति । पटल मुच्चत इति शेषः। एटलशब्दः समूहवाची “गमूह पटलं न ना" इत्यभिधानकाररतावात् ( अम. ३.३.२.७.)। उत्तरभागस्थी सन्वममूहः कथ्थत हत्यर्थः ॥ नकविंशनिसहयाका ऋचः तत्तपतीवग्रहणेन विधत्ते--.. "उपहये सुद्धा धेनु मतां ; हिङ्कगवतो वमपत्नो वमूनाम् ; ঋমি त्वा देव मषितः ; म मा वमन माटभिः : भंस व मादभि: यम्त स्तन: पायो यो मामः: गौरा मदन वम मिषन्त, नम- मदुध मोदत ; सामाना रप भादवभिन्न : आदाभिवितवतो; दुहन्ति मभका ; ममिडी अग्निश्यना ; समिझो अग्निवरात दिवम् : तद् प्रयक्षतम मन्य कर्म : आमन्वन् नमो टुहाने धुतं पयः ; उत्तिर वगम्यते ; अवक्षत् पिप निपम् ; उपद्रव रामा गांधुगोषम् : पाम से मिलन यिम् । प्रा नून मश्विनो पि: म मुत्य महतोरण दायका विंशतितभिकपा:; यद्यभिरूप, तम् भृडम्"-ति । विहितास्वच ;-- -'उप हथे' इति (मं०१.१६४.२६.) प्रथमा. विडम्वति इति । सं० १.१६४.२७.) हितोया, 'अभि त्वा' इति । मं० १.२.४.३. ) हतीया, 'म मी मम्' इति । म प्राय: पाव मेक 'अधीलाम्-ति । सवाईप गावरान प्रयोजनीय ; पश्चिम ४.१.३.)-इभ्यधिक . .

·६१.४.१.) ची, पञ्चमी, 'यस्ते सन:-इति (सं०१.१६४.४८.) मोमत्' इति ( सं० १. १६४. २८.) सममी, नमवित (सं०८.११.६.). अष्टमी, 'सच्चामानाः' इति (सं०१.०२.) नवमी, 'पा दशभिः' इति (सं०८.०२.८.) इसमी, 'दुनि सप्तकाम्'-इति ( सं० ८.०२.७.) एकादशी ; 'समियो पनिर- विना-इति द्वादशी, 'समिझो पनिषणा रतिर्दिवः' इति त्रयोदशी, एतदुभयं शाखातरगत माखखायनेन पठितम् ( थी. ४. ७. ४.); 'तदु प्रयक्षतमम्'-इति (सं० १.६२.६.) मतदंगो, 'अामन्वन्-इति (सं२८.७४.४.) पञ्चदशी ; 'उत्ति' इति (सं. १. ४०.१.) षोडषी, लस्सा विनियोग माखा यिन माह--"उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्मत इत्येता मुनावतिष्ठते"--इति गी. ४. ७. ४.); 'अधुक्षत्' इति (सं० ८. ७२. १६.) सप्त- गा, तहिनियोग माह --'दुग्धाया मचक्षत्' इति ( श्री० ४. ); 'उप द्रव'. इत्यहादशो, तहिनियोगं चाह"पाभिव- नल उप द्रव"-इति; मेयं शाखान्तरगता याम्खलायनेन पठिता ।०४.२.४.) ; 'श्रा सुने'-इति (सं०८.७२.१२.) एकोनविंशी, ।' नृनम्'-भूति ( सं०८.८.७. ) विंशो; अनयोर्यत्ययेन प्रयोग Mix ---"आसियमान प्रा नून मखिनो पिरिति गो, पा मिञ्चत श्रिय मित्याजे"-इति ( श्री. ४. ७. ४.); 'सस इति ( सं० ६. ७. २२.) एकविंशी, तदविनियोग चाह- 'मलायोः स मु त्य" इति (यौ० ४, ७.४.)। मेय मत्रा गति: धम्मदुहो धेनो हनानुरूपाः ; नावृचु दोहनो- चितानां दृश्यमानखात्।

·; बमा का प्रतीकानि कर्मणादाय तहिनियोग दर्थ- पति-"सदुप देकः सविता हिरवयेत्यत्तिइति ; प्रेतु ब्रह्मण- सतिरित्यनुप्रैति; गन्धर्ष त्या पदमस्य रक्षतीति खर मवेक्षते; नाक सुपर्ण मुप यत्पतन्तमितापविशतिन; तमो वां धर्मो नक्षति खहोतोमा पिवत मशिनेति पूर्वा यजति" इति। महावीर मादायोत्तिष्ठत्म अन्येषु * होता 'उदु थ देव:'-इत्यनेन (सं०६. ७१.४.) मन्त्रेण ताननूत्तिष्ठेत् ; तेषु गच्छत्सु ‘प्रेत ब्रह्मणस्पतिः'- इति (सं० १. ४०. ३.) मन्त्रेणानुगच्छेत् । 'खर:' प्रवचन- स्थानम् । 'तप्तो वाम्'-इतप्रषा शाखान्सरगतत्वात् सूत्रकारण पहिता ( ४. ७. ४.), 'उमा पिबतम्-इति स्वशाखागता ( सं० १. ४६.१५.) ; ताभ्या मुभाभ्यां 'पूर्वाह्न यजति तदुभयं याज्याकपेण पाठेन पठेत् । प्रवर्गास्य कालदये ऽप्यनुष्ठे यत्वात् पूर्वाङ्ग इति विशेष्यते। विनियोगसहितं मन्नान्तरं विधत्ते- “अग्ने वोहोत्यमुवषट्- करोति सिष्टनमाजनम्" इति। पूर्वोक्तयोर्यान्ययोः पाठान्ते वौषडिति यदुञ्चारणं सोऽयं प्रथमो वषट्कार: ; तत अङ्घ मन्ने वीहोताधार्य वौषडिति यत्पठनं सोऽय मनुवषट्कारः । एतं म होता पठेत् । हे 'अने!' 'वोहि' खाद, भक्षयेत्यर्थः । धर्मस्थ यजेत्यध्वर्युणा प्रेषितो होता पूर्वोक्त याज्याइयं सवषट्कारं यदा पठति, तदानी मध्वर्युरखिना धर्म पात मिति मन्त्रण जुहोति पुनरपि अग्ने वौहौति होचा पठिते सत्यध्वर्युः वाहेन्द्रावडिर जुहोति। तदेतत्सर्व मापस्तम्ब पाह-"पात्राव्यप्रत्याचावित सम्मे . सं ९.८३.४. +सं० + तब सूबकारस विधानात् (पाव. श्री. ४... ४.)।

·पति धर्मस्य यजेति, पसिना धर्म पात मिति वषट्जते पुतीति खान्द्रावड़ित्वनुवषट्छतः" इति (श्री० १५.१०.११.)। तदनुवषट्कारण यजनम्, तदेतत् 'खिष्टक्लाजन' विष्चत स्थानीय मित्यर्थः । यथा पूर्वाले याज्यापाठः, तथा अपराहकालानुष्ठानेऽपि विधले --"यदुनिया वाहुतं कृतं पयोऽस्य पिबत मखिनेत्यपराओं यजत्यग्ने वौहोत्यनुवषट् करोति खिष्टलहाजनम्" इति । 'यदु- स्त्रिया स्वाहुतम् इत्येषा शाखान्तरगतत्वादाखलायनेन पठिता ( श्री. ४. ७. ४.) ; 'अस्य पिबतम्'-इति स्वशाखागता (सं० ८. ५. १४.)। अन्यत् सर्व पूर्ववत् ( १६२ पृ० )। अत्र मुख्यखिष्ट- कृद्रहितत्वात् तनोप माशय परिहरति-"बयाणां ह वै हविर्घा विष्टकते न समवद्यन्ति; सोमस्य, धर्मस्थ, वाजिनस्येति; स यदगु- वघट करोत्यग्नेरेव विष्टकतो ऽनन्तरिता" इति। सोमो वल्ली- रमः, धर्म: प्रवयं हविः, वाजिन मामिक्षानुनिष्यादि नौरम् ; एतेषां खिटक्कदर्थ मवदानं न कुर्युः । न चैतावता तल्लोपः, 'स:' होता 'अनुवषट् करोति' इति 'यद्' अस्ति, तदेतत् विष्टकबाम- कस्य 'अग्नेः' 'अनन्तरितो' अन्तरायो लोपः, तबियथं भवति ॥ अथ ब्रह्मणः शाखाम्तरप्रसिद्देन मन्त्रेण जपं विधत्ते---"विश्खा आशा दक्षिणसादिति ब्रह्मा जपति"--इति । यनेन पठिना (४.७.४.)। प्रामङ्गिकं ब्रह्मजपं विधाय होमादूई होला पठनीया ऋचः सप्त विधत्ते-"स्वाहामतः शुचिर्देवेषु धर्म: ; ममुद्रादूमि मुदियति वेनो; दूसः ममुद्र मभि यज्जिगाति; सखे सखाय मभ्या वहत्व; जाईज षु ण जतय ; जो न: पानंहसस् ; तं घे मित्था नम- इय मृगावला- ·॥ एतरबबामणम् ॥ सिन त्वनिरूपा यवो ऽभिरूपं तत् समृधम्" इति। 'स्वाहा- बता-त्येषा प्रथमा। सा च शाखान्तरगतत्वादाखलायनेन पठिता ४.७.४.)। 'समुद्रापूर्मि:'-इति ( सं० १.१२३,२.) द्वितीया, 'सः समुद्रम्-इति (सं० १०.१२३.८) टतोया, 'सखे सखायम्'- पति (सं० १.१.३.) चतुर्थी, 'जर्छ ज षु णः' इति (सं० १,३६.१३.) पञ्चमी, 'जो नः पाहि'-इति (सं० १.३६.१४.) षष्ठी, 'तं घे मित्या'-इति ( सं० ८.६८.१७.) सप्तमी। धर्मप्रकाशकलादताः 'अभिरूपाः'। होतुरेकयी प्रवर्गाहयिःशेषभक्षणप्रतीक्षां विधत्ते--"पावक शोचे तव हि क्षयं परीति अक्ष माकाइते" इति। समन्त्रक भक्षणं विधत्ते - "हुत हविर्मधु हविरिन्द्रतम ऽग्नावश्याम त देव धर्म मधुमतः पितुमतो वाजवतो. गिरखतो नसस्ते अस्तु मा मा हिंसोरिति-इति । अतिशयेनाय मलयवानिन्द्रतमः ; तादृशे- ऽग्नी प्रवांख्य 'हवि:' 'हुते', तच्च 'मधु' माधुर्योपेतं, ई 'धर्म देव' प्रवरूपदेव ! 'ते' त्वदोय हवि:शषम् 'अश्याम' भक्षयम । कौशस्य ते? 'मधुमतः' माधुर्यापेतस्य, 'पितुमतः' अभवतः पत्रसाधनस्य, 'बाजवतः' गतिमतः खगप्राप्तिसाधनस्य, 'अङ्गिर- स्वतः' अङ्गिरोभिर्महर्षिभिः अनुष्ठानकाले भवितवेन नदुतास्य, ईशाय 'ते' तुभ्यं 'नमोऽस्तु' । 'मा' मा भक्षयन्त 'मा हिंसीः' । 'इति' भनेन मन्त्रेण धर्मस्य शेषं भक्षयेत् । अयं मन्त्रोऽन्येषा मपि भक्षयितृणां साधारणः । अतएव तैत्तिरोयरप्यानातः. (पार० ४.१०.११. *)॥ तव पक्षमपाठ एतमन्नस्य व्याख्यान मपि सार्थवादम् (८.४०-४५।

·। पथ होतुवायं विधत्ते 'येनो न योनि सदन धिया बत मा यनिम्मत वासवा इति संसाधमानायाबाह"-इति। 'योनो न योनिम्'-इति ( स. ८.७१.६.) पूर्वा, 'पा यस्मि- सप्त'-इत्यपरा ; मेयं शाखान्तरमहत्वादाखलायनेन पठिता (बी० ४.७.४.) यदा प्रवर्गापाचाणि संसाधन्त, तदा होता मन्बाइक मिद मनुब्रूयात् । बहुषु दिनेषु पूर्वाद्वाफ्यालयोः प्रवाख्य कम्मामुष्ठीयत, तमोत्तमदिने अपराहकालीने प्रवगांख्ये काचिदृच मधिका विधत्ते---"हविईविभो महि सम दैव्य मिति यदहरुमादयि- प्यन्तो भवन्ति" इति। 'यदक्षः' यस्मिनहनि 'उत्सादयिष्यन्तः' प्रवर्य मुहासयित मुद्यताः भवन्ति', तस्मिनहनि 'हविईविम:'- इत्येताम् (स० ८.८३,५.) ऋच मधिका सुपोत्तमरूपा मावपेत ॥ अथ कयाचिदृचा अभिटवस्य समाप्ति विधत्ते "सूयवसामग- वती हि भुया इतुत्तमया परिदधाति" इति (सं० १.१६४.४०.)। अन्तिमा प्राचीनेषु प्रवर्गाषु पूर्वोक्ता मधिका मप्रक्षिप्यैवानया परिदध्यात्। अन्तिमे तु तां प्रक्षिप्य पचादनया परिदयात् । तदाहाजलायनः --"सूयवसागवती हि भूया इति परिदध्यात्, उन्समे प्रागुत्तमाथा हविहविभो महि सभ दैव्य मित्यावपेत"- इति (श्री० ४.१.४,५.)। अथ पूर्वोक्लस्य प्रवर्गप्रकरण: प्रशंसाधं मिथुनव्यापाराकारण रूपकं दर्शयति-"तदेतदेवमिथुनं यद धम्मः ; म यो धम्मस्त- च्छिणं, यो शफी तो शफौ, योपयमनी ते थोणिकपाले, यत्पय- स्तद्रतस्तदिद मग्नी देवयोन्या प्रजनने रेत: सिचते; ऽग्नि देव- योनिः; सो ऽनेर्देवयोन्या पाहुतिभ्यः सम्भवति"-इति । 'यामः' , ·व्यापारः। ऐतरेयवाणम् ॥ मवर्यास' यवार्मास्ति, 'तदेतदेवमिथुन' देवसम्बन्धि मिथुन- तलाथ मिति चेत्, उच्यते-'म यो धर्मः' प्रवर्याख्य- हविराश्रयभूतो महावीराख्यो मृन्भयपापविशेषो योऽसावस्ति, 'तच्छिन्नं प्रजननेन्द्रियरूपम्। तप्तस्य महावीरस्य हस्ताभ्यां ग्रहीत मशक्यत्वात् तद्ब्रहणसमर्थोदुम्बरकाष्ठनिर्मिती 'शफौ' शफ- नामानौ विदाते, 'तो' प्रजननेन्द्रियस्थ पार्शवर्तिनी शफाविव सन्दृ खेते च; उदुम्बरकाटाम्यां शफनामकाभ्यां महावीरस्य मध्यम- भागे इतत्वात् । नस्याधस्तादाधारार्थ मुदुम्बरकाष्ठनिर्मिता 'उपयमनो'-शब्दवाच्या दर्वी 'या' विद्यने, मेयं शरीरसम्बन्धिनौति 'श्रोणिकपाले' श्रोणियमध्यगत मस्थियम् । उपयसन्या एकत्वे- ऽप्यधाममहावीरस्य कदाचिदक्षिणभागे कदाचिडामभागे तबा- रणात् कपालहयरूपत्वम्। महावीरगते तप्त प्राज्य प्रक्षेप्तव्यं 'यत्ययः', 'तद्रेतः' स्वरूपम् । 'तदिदं रेतोरुप माज्यमित्रं पयः 'अग्नी' देवयोनिरूप 'प्रजनने' उत्पत्तिस्थाने 'रेतः मियत' रेती- रुपेण प्रक्षिप्यने । अवयों नित्वप्रसिद्यार्थी वे' माब्दः । अग्ने: कर्मण्शनुष्ठाय देवरूपेण जायमानत्वात् सा प्रसिजिद्रव्या । सैव *ना पत पय पवेपादिना प्रषीयते 'घर्भ:' रखान्यावशेषः; म एव मप: पचन सुध्यते; तादृशः: नानवमन वाम्य कर्मण: ममाल्या प्रवर्य इति । तव व धर्मधाकाय समिर्मित: बाटामिन एव महावीरः। गौणा तु तथा धर्म:, प्रदय :, महावीर:'-इति धौग्य । पदानि समान नीति विवेकः। 'यदा मदराहविसवानीकवादिसम्भार: सम्ब्रियमाणल- दणायची भवति, नदा प्रजापतिरितावास्य नाम ; सर्वात्मना समृदयदशापत्रस्य ममाडिति माम; अनदशापन्नस्य धर्म प्रति नाम ; उहासनदशापत्रस्य महावीर इति नाम ; एताभि- दशामिरवस्थावत् यत् स्वरूपम्, तिन कपणादित्य इति नाम ; स प्रवर्य एव मेतागि नामाब- आरम'-इणि ते. भार० सा. भा०५.११.१। तथा भत० मा० १४. १. १. १०.११ । एषमादिकां व सर्व स्तनार्थ बोध्यम् । .

·प्रविधि सोनरियादिनाअष्टौनियते । यजमा पोनिष्पादोष्ठिताभ्यः 'पाहुतिभ्यः' देवतारूप: 'समया उत्पद्यते। उतार्थवेदनं तदनपूर्वक मनुष्ठानं च प्रशंसतियों यजुर्मयः माममयो वेदमयो ब्रह्ममयो ऽमृतमयः सभ्य देवया पप्येति य एवं वेद ; यवं विद्वानतेन यजकतुना यजते" इति। वेदशब्देनाथर्ववेदः, सर्ववेदसमष्टियुतिःचते। प्रशब्देन हिर खगर्भः। अमृतशब्देन परमाना। ता एकैकदेवताः सर्वाः 'सम्भूय' एकीकत्व समष्टिरूपम् 'भप्येति' प्राप्नोति। वेदन- मात्रेण शनैः ; तत्राप्तिवेदकपूर्वकानुष्ठानेन तु सहसेति विशेषी द्रष्टव्यः * ॥ ५ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये निग्यब्राह्मणस्य प्रथमपश्चिकायां चतुर्थाधाये पञ्चमः खण्डः ॥५ (२३)। ॥ श्रथ षष्ठः खण्डः।। देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त ते वा पसुरा मानव लोकान् पुरोऽकुर्वत यथौजीयांसो बलीयांस एवं ते वा अयस्मयो मेवेमा मकुर्वत रजता मन्तरिक 'चश्मप्रयासमान वेदनेन'-त्यादि पूर्वोक' (१०) संमृत्यवेद सकम् ।

·पितरयनामवम् ॥ परिणी दिवते तधमालीकान् पुरोऽकुर्वत ते देवा पज वन्' पुरोधा इमै ऽसुरा इमालोकानक्रत 'पुर माल्लोकान्' प्रति करवामहा इति तथेति ते सद एवाखा: प्रत्यकुर्वताग्नीध्र मनरिचावविर्धाने दिव- स्तधमाल्लोकान् पुरः प्रत्यकुर्वत ते देवा अब्रु वन्नुपसद उपायामोपसदा वै'महापुरं जयन्तीति तथेति ते या मेव प्रथमा मुपसद मुपायंस्तयैवैनानम्मालीकादनु- दन्त' या चितीयां तथान्तरिवाद्यां वृतीया तया दिवस्तांस्तथभ्यो लोकेभ्यो नुदन्त ते वा एभ्यो लोकेभ्यो नुत्ता असुरा ऋतूनश्रयन्त ते देवा अव बन्न पसद एवोपायामेति तथेति त मास्तिनः सतौरुपमदो हिदिरकका मुपायंम्ताः षट् समपद्यन्त षड् वा ऋतवतान् वा ऋतुभ्यो नुदन्त ते बा ऋतुभ्यो नुत्ता अमुर्ग मासानश्श्रयन्त ते देवा अअ वन पमद एवी- पायात तथेति त बूमाः षट् मतीरूपसदो विधि- गेकैका मुपायंस्ता हादश समपद्यन्त हादश वै मासाप्तान् वै मासथ्यो नुदन्त ते वै मासभ्यो नुत्ता . 'सधैमानलीकान्' ख, टोखा, 'नयमालीकान्' ग, घ, माकान्' ङ, 'तथे- मौलीकान्टौ० क । लयमा मलीकान् टी. Tiwa मिह खगई म व पनान्तमा नसा ले सन्धी (पा. ८.४.५०) लिपिकरप्रमादाः पाठा' ।

·प्रक्मपनि वा चमुरा बर्धमासामधयन्त ते देवा चवद्रुपसद एवोपायामेति तथेति त इमा बादश संतीरूपसही विहिरकैका मुपायंस्ताखतुर्विंशतिः समपान्त'चतु: विशतिर्वा अर्धमासानान्वा अर्धमासथ्यो ऽनुदम्त ते अर्धमासेभ्यो नुत्ता असुरा अहोरात्र अचयन्त' ते देवा अब्रुवब्रुपसदावेवोपायामेति तथेति से या मेव पूर्वाण उपसद मुपायंस्तयैवैनानहो ऽनुदन्त या मपराहणे तया रातांस्तथोभाया महो- रात्राम्या मम्तरायंस्तमात्युपूर्वाण एवं पूर्वयोप- सदा प्रचरितव्यं स्वपराहणे ऽपरया' तावन्त मेव तद हिषते लोक परिशिनष्टि ॥ ६ (२३)॥ प्रवाख्यं कम्म* परिसमाप्य, उपसदान्य कम वक्तु माख्या- यिका माह---"देवासुरा वा एषु -"देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त; ते वा भसुरा इमानेव लोकान् पुरो ऽकुर्वत, यथौजीयांसो बन्लीयांस एवं सेवा अयस्मयो मेवेमा मकुर्वत, रजता मन्तरिक्ष, हरिणी दिवं ; ते तधे- माल्लोकान् पुरो कुर्वत, ते देवा अब्रुवन् पुरो वा इमे ऽसुरा मा- तधा चमानि प्रपयकमाणि-माणिपाठः, महाबौमिमीणम्, तसंस्काराः, प्रेषाः, महावीरस्थापनम्. तदभिमबशम्, अभिमन्त्रितस्य तस्यविक्षणम्, महावीरखें तसे पाय पयःप्रजेपनम् तथा प्रणीतस्य धर्मस्याहवीये यागः, सच्छ घेणाग्रिहीवहीमः, तब दध्यादिद्रव्यपूरणम्प सुधासनम्, विविधमिनिकधर्मप्रायश्चिानि, धर्मभक्षणम, भान- वति। ते. पार० ४, ५५० । काल्या० चौ. २६ प० ।

·लोकानात, पुर इमानीकान् प्रतिकरवामहा इति, तथेति ; से सद एवास्याः प्रत्यकुर्वतालौन मन्तरिक्षाविर्धाने दिवस्तथे मानोकान् पुरः प्रत्यकुर्वत-इति। देवाचासुराच लोकत्रय विषये 'समयतन्त' परस्परं युद्ध कतवन्तः। नदानीम् 'असरा: 'मानव' भूरादौन् बीन् 'लोकान्' 'पुरोऽकुर्वत' प्राकारवेष्टितानि नगराणि कृतवन्तः ; 'यथा' लोके महान्ती राजानः, अभ्यधिकेन भोजसा शरीरशतया सम्पबाः, अभ्यधिकेन सैन्यरूपेन बलेन च सम्मत्राः, प्रौदामि दुर्गाणि कुर्वन्ति, एव मेतं कृतवन्तः । तत्र 'इमाम्' भूमिम् ‘भयस्मयी' लोहप्राकारयुक्ताम् ‘अकुर्वत'; 'अन्त- रिच' लोकं च रजतप्राकारवेष्टितां पुरी मकुर्वत; लोक 'हरिणी' हिरण्मयौं सुवर्णप्राकारवेष्टिना पुरी मकुर्वत । 'तया' उत्तानगरनिमाणसातस्योपसहारः । तमिम मथं सर्व तैत्तिरीया सहिप्यामनन्ति-"तेषा ममुराणी तिसः पुर श्रासनयस्मय्यवमाथ रजताथ हरिणी"-इति ( मंः ६. ३. ३. १.)! ततः 'ते देवाः' विचारयन्तः परस्पर मिदम् ‘अब्रुवन्'-.-'असुगः' इमे' भूरादौन् 'इमान लोकान्' 'पुरो वै' स्वकीयनगराण्येव कृतवन्तः ; यतो चय मपि 'इमान्' भूरादौन् 'लोकान् पुरः अस्मदीयनगराणि 'प्रतिकरवामई' अमुराणां पतिकूलानि सम्पादयामः । इति एवं विचारं परस्पर महत्व रिपु लोधसुराः चिद देश. विशेषे यथा स्वकीयानि नगराणि कृतवन्त, तथा देवा: 'अस्याः' पृषिव्याः सकाशात 'सद एव' 'प्रत्यकुर्वत सौमिकवेद्या प्राचीन- वंशात्पूर्वभावि सदोनामकमण्डप मेवासुरप्रतिकूल मकुर्वत ; अन्त- रिक्षलोकादाग्नीध्रनामक विष्णा मकुर्वत , द्युलोका विर्धान- * धिणा मिनि सिकसीपीना पुरोषखलानां नामधेयम् । नच 'भापौधीयं पूर्वम्, ·मामो हे सडेत । ति सवा असुरनिर्मितपुरषयातित बदमालीन-हविर्धानकपणसे वनः। पसरेलोकाये प्रौढ़ार तिमा दुर्गपास पुरौ .विनि तासु देवाच स्वरक्षार्थ सदामभृतौनि पौणि दुर्गाणि विजय प्राप्ताः ॥ सं विजयं न दर्शयति-"ते देवा पब्रुवत्रुपसद् उपायामीपसदा वै महापुर जयन्तीति तथेति ; ते या मेव प्रथमा सुपसद सपाय- स्तयैवैमानस्मालोकादनुदन्त; यां वितीया तयान्तरिचाया वतीया तया दिवस्तास्तथैभ्यो लोकेभ्योऽनुदन्त"-ति। विजयार्थिनः देवाः' परस्पर मिदम् पडवन्',-उपसदाख्यान होमान् ‘उपायाम' मनुतिष्ठाम। लोकेषु 'उपसदा वै' परकीयदुर्गसमोपावस्यानन दुर्गावरोधरूपेणेव महत्या मेनया दुर्गवेष्टमेन, सर्वे राजानो महती दुर्गरूपां पुरं 'जयन्ति'। पतो वय मप्युपसदनहेतभूतान होमान करवाम । 'इति' विचार्य तिन उपसदोत्सालोकत्रयनिमिताभ्यो दुर्गरूपाभ्यः पुरीभ्यः प्रसुरान् निःसारितवन्तः । तंत्र "या ते पाये ज्याशया तनूः" इत्यनन (वा० सं० ५.८. १.) मण-साध्या उपसत् प्रथमदिनेऽनुष्ठितत्वात् प्रथमा ; "या ते पन रजःशया ; षट् सदमि ; प्रत्यासखबार मपरेषहीतः, दधिषसोदुम्बरा मंचावल, कोधिषा सतरण चतुर समान्तरान् प्राचार्षसि-पीट-पावाबामाम् ; चापी- धात दक्षियं मन्नति वेद्यन्ने इपियामुखी मार्जालीयम्पादि (कान्या. बी. ८५. १६२२.) षष्टी विधानि विभितामि। तर निरुदै मिश्षयनानन्तर पापीधीय. थिय एव प्रथम मग्रियहणम्, नती होवधियादी (काल्या. बी.१०.१४.)। • सीमापहविवार के सब विनि इत्युचे। रामसपाद पियां नयी भवतः। + ' विवषया' न।

·102 एतीयवाचनका त:'-इत्यनेन (बा०सं० ५.८.२.) मन्त्रेण साध्या हितोयदिने ऽनुष्ठितखाद हितीया; “या ते अग्ने हरशिया" इति (वा. स. ५. ८.३) मन्त्रण साध्या तृतीयदिनेऽमुष्ठे यत्वात् तृतीया । युचेन ताः पुरोर्जेत मशता देवाः उपसबोमैजितवन्तः। तथाच शाखान्तर श्रूयते-"ता देवा जेतु नाश कुवन्, ता उपसदेवा- जिगीषन्” इति (सं० ६. २. ३. १.)। लोकत्रयाविःसारिताचासुराः यदा वसन्तातुदेवान् शरणं प्राप्ताः, तदा तदानी मेवेककस्मिन् दिने हिहिरनुष्ठे याभिः षभिस्तान् पसुरान् वसन्ताधुतुदेवताभ्यो निःसारितवन्तः । तमिम मर्थ दर्श- यति-"ते वा एभ्यो लोकेभ्यो मुत्ता असुरा ऋतूनश्रयन्त, ते देवा पब्रुवत्रुपसद एवोपायामति तथेति, त मास्तिस्रः सतौरुपसदो दिहिरकका मुपायंस्ताः षट् समपद्यन्त, षड़ वा ऋतवस्तान् वा ऋतुभयो ऽनुदन्त"-इनि। ततो मासान् शरणं प्राप्यावस्थिताना मसुराणां पट्दिनेष्वनुष्ठिताभिरावृत्ताभिर्दादशोपसद्भिनि:सरण छतम्, तदिदं दर्शयति-"ते वा ऋतुभ्यो नुत्ता असुरा मासान- अयन्त, ते देवा अब्रुववुपसद एवोपायामति तथेति, त इमाः षट सतीरुपमदो विहिरकैका मुपायंस्ता हादश समपद्यन्त, हादश वै मासास्तान् वै मासेभ्यो ऽनुदन्त" इति । मन्नत्रयेण दिनत्रये ऽनु- छयास्तिनः; पुनरप्याहत्त्वान्यस्मिन् दिनत्रये. ऽनुष्ठिताः षट भवन्ति ; एकैकस्मिन् दिने हिरमुष्ठितत्वात् द्वादश सम्पद्यते । . • गिरीयसंहितावान् पाठ:--"या ते पाया रजाशथा हराशया ननूर्वषिष्ठा गारष्ठोऽय वची पणावधी वर्ष वची पावधी खाहा"-इति १.२.११,.। 'मत्र या तभिनया- ते पर्ष ऽयाशया रभाशया हराशया तनूर्षिठा गहरेठे नातादृश पानातः ; शयादिपदश्येष यो मन्चा नवनि-पादिचत सायणः ।

·sh . । धनेनेव न्यायेन हादशसु दिनेवहिताभिचतुर्विंशतिलिपसलिए- धमासदेवताभयो निःसारितवन्त इत्येतदर्शयति- "ते वे मानी मुत्ता पसुरा अधमासानवयन्त, ते देवा भलुवनुपसद एवोपाया- मति तथेति, त इमा हादश सतौरपसदो हिहिरेकका मुपायता- यविंशतिः समपद्यन्त, चतुर्विशतिर्वार्धमासास्तावा पर्थमा सेभो ऽनुदन्त" इति । ततोऽहोरावदेवी शरणं गताना मसुराणां कानविशेषडयानुष्ठानेन निःसारणं दर्शयति-"सेवा अर्धमासेभ्यो नुत्ता पसरा अहोरात्र प्रत्रयन्त, ते देवा पढवत्रुपसदावेवोपाया- मेति तथेति, ते या मैव पूर्वात उपसद मुपायंस्तयैवैनानही ऽनुदन्त, या मपराले तया रात्रेस्तांस्तथीभाभ्या महोरावाभ्या मन्तरायन्”-इति । 'अन्तरायन्' अन्तरितान् कृतवन्तो निःसा- रितवन्त इत्यर्थः । एकैकस्मिन्दिने एकैकस्या उपसदी हिरनु- हानाय कालदयविशेषं विधत्त "तस्मात् सुपूर्वाह एवं पूर्वयोपसदा प्रचरितव्य खपरा ऽपरया तावन्त मेव तद् द्विषते लोकं परिशिनष्टि" इति। यस्मात् पूर्वाशापराली कालविशेष वहोरात्राभां शत्रूणां निःसारणहेतू, 'तस्मात् तस्मिब्रव कालही ऽनुष्ठातव्यम् । एवं मति यावानहोरात्रयोः सन्धिकालः, 'तावन मैव' 'दिषते' इषिणे 'लोक' स्थानविशेष परिशिनष्टि',-तस्मार कालात् निःसारितत्वेन सन्धमाकाल एव असुराणां परिशियते। पत्र एककस्मिन्दिने विहिरनुष्ठेया उपसदो ज्योतिष्टीने विषु दिनेषमुष्ठे याः; पग्निचयने षट्सु दिनेषु ; पहीन- सत्रयोदशदिनेषु । तथाच तैत्तिरोयराबातम्-"तिन एव साहस्योपसदो हादशाहीनस्य यजस्य सवौर्यत्वाय":ति (सं० १. २. ५. १.)। तथा “पडुपसदोज्नेचित्यस्य, भवन्ति"-पति च - ·२०४ पतरियानवम्॥ अत्यन्तरं द्रष्टव्यम् । पाखलायनस्वेव माह-"एकाहाना जित, वा, महीनाना, बादश, चतर्विशतिः संवकर इति -इति ( ४.८.१५---१६.) । गवामयनाख्य संवार : .. :: अथ मीमांसा। पञ्चमाध्यायस्य वतीयपाद (जै...; अधि० २.) चिन्तितम्- "पात्तिरपमधषा सहस्यकैकशोऽथवा । विरध्यायं पठेत्यादाविव स्थासमुदायगा ॥ प्रथमामध्यमान्थेतिप्रततक्रमसिद्धये । एकैकस्य हिरभ्यामे पट समयापि प्रसिध्यति । अग्नेश्चयने श्रूयते---"षडुपसदः" इति । तत्र चोदकप्राप्तानां तिमृणा मुपसदा पूर्वन्यायेनाहत्या षट मझ्या सम्पादनीया ; सा चाहत्तिर्दण्डकलितवत् समुदायस्य युक्ता । यथा दण्डेन भूपदेशं भभिमानः पुरुषः आमूलाग्र कत्मदगई पुन:पुनः पातयति ; न तु दण्डस्य प्रत्यक्यवं पृथगाहत्तिं करोति । यथा वा त्रिवारं रुद्रा- ध्यायं जपतीत्यत्र कत्न एवाध्याय पावर्तते ; न त्वध्यायैकदेशः एकैकोऽनुवाकः पृथगेव त्रिः पाते। तथा तिसृणा मुपसदा समुदाय आवर्तनीयः ? इति चेत, मैवम् : प्राशतकमवाधप्रसङ्गात् । प्रकृती हि दीक्षानन्तरभाविदिने होतव्या प्रथमोपसत्, सत अर्थ- दिने हितोया, ततोऽप्यूई दिने हतीया; ता एता: मतदनुष्ठाय पुन- स्परितनदिनेऽनुष्ठीयमानायां प्रथमात्व मपति, चतुर्थीव मायाति। तस्मात् प्राकतक्रमसिधये प्रथा दिमयेऽभास्य ततो द्वितीयां हिरभ्यसेदित्येवं खस्थानविश्वा तासा मात्तिः कार्या। म ---- तथा एष मेवाखमायिकापूर्वक हपसविधान शतपऽपि ३.४.४.१-२०॥ तरीयकऽपि मं०६.१.१.४ ।

·प्रथमंतिका।।७। चाध्यायदृष्टान्तो युक्तः; मनुवाकसमंदायस्थैव यत्वादध्याय- स्यैव वात्तिविधानात् । म विह समुदायस्योग्य ; तस्मात् प्रत्येक मुपसदावर्तनीया ॥ इति योममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदाकारी ऐतरेग ब्राह्मणस्य प्रशमविकायां चतुथाहारी पछः : । (२३ ) ॥ राम: Vs | जितया । माता असरदो ऽसपनां वा पताभिदेवा विजितिं न्यजन्तास पलां विजितिं विजयत य एवं वेदशा देवा ( लोकेषु या स्तुप यां मामे पागधसासंद का अहोपात्राविजिति अजयन्तनां विजिति बिताते य एवं वद ते देवा अविभवरस्माकं विप्रमाण'माबदाममुरा भविष्य- नौतिते चुत्वान्यामन्वयतन मुभिमदकामदिन्द्री सट्रविरुण आदि हम्यानविदव तथा व्युत्क्र- स्यामन्त्र यन्तं से नवन यन य: एन इमाः प्रिय- तमाम्तन्वन्ता अस्य 'माजी गृह सन्निधा- ·ऐतरयमाणम् । महै ताभिरेव नः मन साहात यो न एतदति- क्रामाद्य आलुलोभविषादिति तथेति से वरुणस्य राजो गृहे 'तनूः सन्यदधत'ले यहरुणस्य राज्ञो गृहे तनूः सन्यदधत त तानूनतमभवत्तानूननुस्य तानू- ननुव तस्मादाहु सतानूनविणे' द्रोग्धव्य मिति तस्माद्विद मसुरा नाबाभवन्ति ॥ ७ (२४)॥ - अथोपसदः प्रशंसति ---"जितया वै नामैना यदुपसदोऽमपत्न वा एताभिर्देवा विजितिं यजन्त" अनि । 'उपमदः' याः सन्ति, 'एताः' 'जिनया ये नाम' तुलान् जितय इत्येवं नाल प्रति- पन्यते । जय हेतुत्व मेवासपना भिलादिना स्पष्टोकियते । 'देवा' 'एनाभिः' उपमतिः 'असपना हिता में विजिति विशिष्ट जयं राजयन्त' विघेण प्रावन्तः । वदनं प्रशंमति-. ."अभापत्र विजितिं विजयते य एवं वेद" इति सामान्याकनिगा वदनं प्रशंस्य पुनः पूर्वोत्लाबादागक्रमण विगेशकारेण प्रशंसांत . “यां देवा एषु लोकपु, या स्तषु. या मामेषु, या मर्धमामेप, या महोगनयोर्विजितिं यजयन्त, तां विजिति विजयते य एवं वेद"-इति । अथ नानुनतस्थ नाम निर्वक माख्यायिका भाह-..." देवा अविभयुरमा के विप्रेमाण मन्विद मसरा आभविष्यन्तोति ; व्युत्तम म्यामन्त्र यन्ताग्निवसुभिरुदनामदिन्द्रो रुद्र वरुण आदित्यै- बुहम्पतिविदेंः" इति। असुरैः सह युद्धार्थ मुद्यता: 'देवाः' खसेनाया मध्ये परस्यर कैकस्य भेनानीखलक्षण ज्येष्ठत्व मभ्युप- (c ·". प्रवमयधिवा 8.19॥ गच्छन्तः परस्परविरोधिनो भूत्वावसत्य ‘अविभयुः' मनसि भौति प्राप्ताः । केनाभिप्रायेणेति तदुच्यते ...'अस्माकं विप्रेमाण मनु' परस्परप्रेमराहित्य मनुवीक्ष्य प्रमुरा इद मसदीयं राज्यम् 'पाभ- विष्यन्ति' सर्वतः प्रात्यन्तीति । ततम् देवा व्युत्क्रम्य परसर- विभागेन तस्माद्देशादपसत्य स्खसम्बन्धि मन्त्रिभि: मह 'प्रमन्च चन्त' पर्यालोचनं शतवन्तः । ततस्तत्र 'अग्निः'देवो 'वसभिः' मष्ट- भिग्नन्विभिः सहितः पृथक् ‘उटकामत्' । एवम् ‘इन्द्रः' 'भद्र' मन, वरुण: 'आदित्य : सह, 'शुभयान' विश्वैर्देवैः' सह पृथ- गुमनामन्। पत्र चतुर्विधैव विभाग उक्तः; शाखातर तु प्रवभा। तथा वाम्मायन -.."देवासुराः भयत्ता आसन्, से देवा मिथो विनिशा श्रासन, तेरन्योऽन्य ज्ययायातिहमानाः पञ्चधा व्यकामस्दिवसुभिः सोमो रुरिन्दी मरुतिरुण प्रादित्व- मानिवि देवैः” इति ( 7 मं० ६, २.२, १.) * ॥ एवं पर.भ्यरं विषयावम्बिताना देवसमूहानां पर्या लोचनपूर्वक या-.-"ले तथा तुमभ्याम. ने इब्रुवन् हन्त या पर न दमाः प्रियतमास्तन्दता अस. वरुन रानो रहे महिमागह; भिरेव नः स न त, यो न एतदति- माय मातुलोमविषादिति नोति, ने व गास्य गमो सों अनु महान"-इति । स्त्र कार्यहानिनिरित्तदुःखपरिहारोपाय- दाननिमित्तहर्षदोलनार्थी 'इन्त' ५. । अम्माक मत्यन्त प्रिया वाः पुत्रकनधादिकार: 'तन्व: मन्ति, 'जा:' सर्वाः 'अस्य वरुणस्य रानो रहे सन्निदधाम' ५.रूपेण स्थापयामः । तथा पनि 'नः अस्माकं मध 'यः कोऽपि 'एतदनिकामात्' उनक- क शतपय नु मन मसिमः शापामाद: बार.'--सि ३ ४. ९. १ ।

·ऐतरयाणम् ॥ येत्, उजा च 'पालुलोभयिषात्' स्वपुत्रकलबादौनव लोभयित मिच्छेत, गुप्तमनुष्यमुखेनानेत मिच्छन्, 'न:' अस्माकं मध्ये 'सः' तादृशः पुरुषः 'ताभिरेव' 'न सच्चात' पुत्रकलबादिभिः न समच्छताम् । इत्येतं समयं सर्वेऽप्यगौहत्य वरुणयहे स्वपुत्रादि- गरीराणि स्थापितवनमः । परस्पराविरोधै मति वय मेवासुगमा मिदं लोकवयं साधयाम इति विद्यार्यमं समयं सतवन्तः । सोऽयं शाखान्तरे स्पष्ट मानायत- "तामन्यन्नासुरेभ्यो वा इदं भाद- व्येभ्यो रध्यामो यांनाथी विप्रिया: स्मो या न इमाः प्रियास्तनु-- वस्ताः समवद्यामई। ताभ्यः मनिकायो नः प्रथमोरन्यो- ऽन्यम दुलादिति" इति ( सं० ६.२. २. १.. इदानीं निर्वचनं दर्शयति ..."तं यइनणस्य गनो गृहे तनूः सत्यदधत, लत्तानना मभवत्तत्ता तानूनरल स्य नानूननावम्' इति । यस्त्रावरुणाट बादिलनरवस्था, परवमन्याय पथरूप माज्यस्पर्शन' कतपत प्रति शेषः। तम्माहिद मान्यम्पानगव्य तानूनपत्र' कम्मे अभवत् * ! इदं च समापस्तुवन विस्पष्ट मभिहितम् ---"आतिष्याया धीवात् घुचि चमसे वा नानूनपत्र समयद्यांत। चतुरवत्तं पञ्चायत व आयर्व ला रहामो- न्यतः प्रतिमन्वम् । अनाधृष्ट मोति यजमानसनदशा ऋत्विज- . . सानिया इशर्मभी यमान नगी ब्राइभन्या । वन एक मस्या यजमा भग्गादभियानपूर्वक समग उन भपक सदय 'तान" की परम्पकी पानिशा ३० वयाधिगागामिना पनि ग्राम याकार सौकार इति। 'निप्रस्थातार मार भुस मितभाईन । अशा बासिन मानी ताना मनिरागाः । सवार धावण मावा यासम्मन मिति । उतारं प्रसीतारं मनिहाय मजागर मिनानानन्। मदमा समदर्श कौषीतकिमः समामनिर"-निभामा यी १०.१.१.१०॥

·. ॥ प्रथमपश्चिका। ४।७॥ १७६ .... . स्तानूनपत्र' समवमृशन्ति । अनु मे दीक्षा मिति यजमानः"- इति ( श्री० ११. १. १.-३.) । तनूना पुत्रादिशरीराणां नपत्र नयतन मतिशयित निमित्तो सत्य नियमागत्वात् अस्य कम्मण: तानुनपत्रं नाम मम्पन्नम् ॥ प्रसङ्गलोक व्यवहार कञ्चिद्वग्न दर्शयति- "तस्मादाहुन मसानूनतिने द्रोग्धन्य मिति" इति। यम्भावाः परसरद्रोह- गरिहाराय शपथं कृतवन्त:, 'तम्माट्' बह्मवादिन एवम् 'प्राडु'. 'मतान्नत्रिण मह समयकारिणी 'न दीग्धव्यम्। 'ति' शब्द राशिसमात्यर्थः दत्रभरबन्धिशपथविरचिना तानूनपत्र- देश शपयमात भुपनात! ज मह यमागं तानू- नप्वं यस्यास्ति मोऽयं तनामूलपात्रो । प्रामाणिक परिचसाप्य प्रागत मनुम तस्मादिन मग नान्चाभवन्ति इनि। 'तम्माद' तना कारणादेवानां पा. स्पर ख्यमयात् अभुत " लोक नाराभवन्ति' नैव सातान्ति सद नानपत्र काम TAREः पूर्व मनु गम् , तथाप्यु- मानियन इसान्यादवाभि ना ॥ ७ ॥ .. .. दतियामासगावधिमित माताये दार्यप्रकाश स्त यत्रामा गरब पशमञ्चिकायां वाध्याये मतमः स्वगडः ॥ ! २४ ॥ अत कानावनग सात भा. सि... ) प्रति ममाप्य, ·१६० ॥ एतरीयब्राणम् ॥अथ अष्टमः-खराजः। शिरी वा एतद्यजस्य यदातिथ्य ग्रीवा उपसदः समानबर्हिषी भवतः समानं हि शिरोग्रीव मिधू वा एतां देवाः ममस्कुर्वत बटुपसदसस्या अग्निर- नौक मासौन्' सोमः भल्यो विष्णा कोजन" वरुण: पनि ता मान्यवन्वानो व्यम्जस्त या युरो भिन्दन्त आयस्तस्मादेता आज्यहविर्षी भवन्ति चतुरी ऽय स्तनान् व्रत सुपेत्युपमत्सु चतुम्सन्धिहींपुर नौकं शल्य- स्तेजन पनि त्रीन् स्तनान् व्रत मुपेत्युपमत्यु विषन्धिोपुर शल्यले जन" ही सनी व्रत मुर. त्युममत्सु विषाबहीर्घः शल्यय होव नंजन सं स्तन ब्रत मुत्युपसत्येका ह्यवेध पिलान्यायत एकथा बीय किपत परोवगैयांमो वा इम लोका अर्वांग हौयांमः परम्नादनाचीमयमद उप त्वेषा मेघ लावाना मभिजित्यो उपसहाय मीळप इमां में अम्न समिध मिमा मुपमदं वननिति तिस्रस्तिस्रः मामिधेन्यो रूपसम डा एतदे यजस्य समृद्ध यद कप- ग्रहण च रिपार, गायक तान्नम्। पोथ, निsan नरमालान । रमाय मान सम-- 'प्रवीएमदान-दति । ८.२.१५.)। 'अत: मुना गयाहालाई मोदी मनसः। पूर्व प्रय. उपसमितिः उपसदिता वहा मागामा : नानि च मौका। सधारनपी प्यार (१२.११.१५, १६% ११.० १.-१५ ; २. १--१५)' ·॥ यमपधिकर।1८॥ समृदयकर्म क्रियमाण मृगभिवदति 'जत्रिवतीर्या- ज्यानुवाक्याः कुर्यादग्निई बाणि बङ्गनद व उग्र दूव यहा' त्वं सोमासि सत्पतिर्गयस्फानो अमी, वहद विष्णुर्विचक्रम' चीणि पदा विचक्रम पूत्यता विपर्यस्ताभिम्पराहणे यनति घन्ती वा एताभिर्देवाः पुरो भिन्दन्त आयन्यदुपसदः सक्छन्दसः कर्तव्या न विच्छन्दसो ' यदिच्छन्दसः कुर्याद् ग्रीवामु तद् गण्ड दश्यादौश्वरी ग्लावो जनितोस्तमात् सच्छन्दस एव कर्तव्या 'न विच्छन्दसस्तटु र माहोपाविर्जानग्युतेय' "ममदा किल वै तद् ब्राह्मणे' यस्मादप्यश्लीलस्य यात्रियस्य मुखं येव जायते' हप्त मिकमतीवेत्याज्य- विषो खुपसदो ग्रीवासु मुख मध्याहितताव भ दाह ॥ ८ (२५)॥ -- मथानियाकम्भण्डास्तीर्णस्यैव बहिष उपमत्खनुवृत्ति विधत्ते -"शिरो वा एनद्यज्ञस्य यदानिध्य, पोवा उपसदः, समाम- बहिषौ भवतः; समान हि शिरोग्रोवम्" इति। पातिथ्य- कभयो यज्ञशिगेरूपत्वादुपसदां च पौवारूपत्वात्, नयोरवयवयी- मध्ये लोके विच्छेदादर्शनादवाप्यविच्छेदायातिथ्योपसकीणोः 'समानबहिषी' एकैकबहिषा युक्तो कर्तव्ये । आतिथ्यकीया. स्तो बहिर्नानौ प्रहतम् ; इडान्तत्वेन तंब कसमापनात् ।

·१२ ॥ एतरेयवानगम् ॥ तचापस्तम्ब नोक्तम् -"इडान्ता सन्तिष्ठते ; धारयति धौव मा- ज्यम्" इति (१०. ३१. १५, १६.)। शाखान्तरे च बहिषो- रनुक्तिरामाता-“यदातिथ्यायां बईिस्तदुपसदा सदग्नीषो- मीयस्य" इति। अथोपसत्सु द्रव्यदेवताविधानार्थ प्रस्तौति-"इषु वा एतां देवा: ममकुवत ; यदुपसदस्तस्या अग्निरनीक मासीत्, सोमः शल्यो, विशुस्तजनं, वरुणः पर्णानि, ता माज्यधन्वानो व्यसृ- जस्तया पुरो भिन्दन्त आयन्” इति । 'यदुपसदः' या उपसद- देवता अग्न्यादिकाः मन्ति, 'एताम्' अग्न्यादिकपाम् 'इषु वै वाण मेव 'देवा:' 'ममकुर्वत' मंस्कृतवन्तः, अग्न्यादीन् वाणा- वयवरूपेण संयोजितवन्त इत्यर्थः । योऽयम् 'अग्निः', सोयं तस्या इषोः अनीक' मुखमा ‘आसीत्' ; पत्रयुक्ताहामामूलाईवर्ती भाग। मुखम्, तस्योपरि वर्तमानी लोहविशेष: 'भग्न्यम्' ; तस्य लोहस्य तीक्षा मय 'तेजनम' : 'पानि' वाणनूल स्थापितानि, पक्षिण पदाणि । शल्यादिकपेण सीमविश, मायोजिता । बरुणोऽव प्रशंमार्थ मेयोपादीयते, न तु देवकालेन ; सदोश्योया च्यानवाक्ययो- रनभिधास्यमानत्वात् । अतएव शाखान्तर व परित्य ज्या न्या- दय आम्नायन्तं ----"त इषु समम्बवताग्नि मनी काय सीमा शल्यं विणा तेजनम्" इति (ते. सं.६.२.३.१.)। 'ताम्' एता मिषु देवा: 'आज्यधन्वानः' सम्तो विसृष्टवन्तः, 'तया' विमुष्टयेष्ठः तेषा ममुगणां 'पुरो भिन्दन्तः विदारयन्तः 'आयन्' आगच्छन् । इदानों द्रव्यदेवता विधत्ते--"तस्मादेता आज्य हरियो भवन्ति" इति । यस्मादग्नग्रादयो वाणरूपाः, प्राज्यं च धनुःम्त २२; भारद्वाज्यहविष्का एता अनादिदेवता उपसत्सु भवेयुः ।। . :

·॥ प्रथमपन्धिका । ४ ।। ७. उपसदनभूतं व्रतोपायन विधत्त-"चतुरो ऽप्रे स्तनान् बत मुपैयुपससु, चतुस्मन्धिींपुग्नीक शल्यस्तेजन', पर्णानि"- 'उपसत्स' अनुष्ठीयमानासु 'अग्रे' प्रथमदिने सायनाले तरः स्तनान् व्रत मुपैति' व्रतशब्द मात्र पयःपान मुचते,-गोब- ई स्तनेषु यावत्ययस्तावत् । पूर्वोक्तस्य वाणस्य चतुःसन्धित्वादनौ- . वयवचतुष्टयोपेतत्वात् स्तनानां चतुःसया युक्ता। अनेनैव !::रेण हितोयोपसहिने प्रातःसायङ्कालयोः, तौयदिनस्य T:काले चैक कन्चूनां स्तनसज्जयां विधत्ते-“बीन् स्तनान् व्रत- ग्रुपसत्सु त्रिषन्धिींपुरनोकं शल्यस्तेजनं ; हौ स्तनौ व्रत मुपै- ९. रसला, द्विषन्धिहींषुः शल्यय येव तेजनं ; चैकं स्तन व्रत मुपैः यु'सत्वे का ह्य वेषुरित्याख्यायत एकया वीर्य क्रियते"-इति । गतामा स्तनसयाना मुला: कालविशेषाः आपस्तम्ब नीदाहताः "चतर: मायं दुयुनीन् प्रातही साय मेक मुत्तमे"--इति ( ११, १५.)। यथोक्त सङ्गमाविशेषं प्रशंमति-"परोवरीयांसो वा में मौका अर्वागंहीयांमः परस्तादवानौरुपसद उपत्येषा मेव ला अभिजिवं" इति । 'इमे' पृथिव्यन्स रिनासप्तलोकाः यांम:' परस्तादूई भार्ग निवसन्तः अत्यन्त विस्तृताः, 'इबोक्अधोभागे 'अंहोयांसः' अतिशयेनाणुवसमुचिताः ; सत्य- मोकादगणुः दुालोकः, तस्मादप्यणुरन्तरिक्षलोकः, तस्मादप्यणः अलीक: । एवं सतापसटोऽपि ‘परम्ताद' अई लोकस्थानीयात् नदिमादारभ्य तत्तहिनान्तरदिनेषु स्तनसच्याङ्गामेन 'पर्वा- ., पौगणिकमतनमी लेखी मायणमाव तस्वय एव लीकाः, -नाम- ममगह नात् पृथिव्या प्रतिद्रलं च श्रुतेम्बात्पर्य मिति दिक।

·तिम्तीति वदति तत् एषा मेव लोकानाम् M. मांडायरामायोव्यवस्थिताः सामिधेनौविधत्ते-"उप पोळा मा मैपने समिध मिमा भुपसदं वनेरिति शिवलित सामिधेन्यो, रूपसमक्षा एतई यत्रस्व समाई गर्पा सम्यकप क्रियमाण मृगभिवदति"-इति। 'उपसद्याय- लाया पानाताः 'तिनः' ऋषः (सं० ७.१५.१-३.) पूर्वाओं सामिधेन्धः। 'इमां मे अने-इत्यादिका पानाता: 'तिसः' मनः (सं. २.१.१-२.) पपराहे सामिधेन्यः। मन्नान्तरमहाव्यु- दामन 'शब्दार्थ: करमार्थपाठः। “उपसबाय उपसदं वनेः- 'इति उपशब्दयोगेन रूपसद्धिः ॥ 'याज्यानुवाक्या विधते-"जनिवती-ज्यानुवाक्याः कुर्याद". अति ।। हन्ति-धावयुक्ताः 'जभिवतीः' तथाविधा ऋचः उदा- परति-"अग्निवाणि अनद; य उप इव शर्यहा;ख सोमामि सत्यति ; र्गयस्फानो अमीवहा ; इर्द विष्णुर्विचक्रमे ; त्रीणि पदा विवक्रम इतोताः” इति । 'अग्निर्वाणि'--इति ( सं०६.१६.३४) पुरीनुवाक्या, 'य उग्र इव'-इति (सं० ६. १६. ३८.) याज्या; वं सोमामि'-इति ( सं० १८१.५.) पुरोनुवाक्या, 'यस्थानः इति (सं० १,११,१२.) याच्या ; 'इदं विष्णु:- इति (सं० १.१२.१२.) पुरोनुवाक्या, 'त्रीणि पदा'-इति (सं० १.१२.१८.) याज्या ! 'एता.' 'कहकारमा मेति स एव चामा सकार: सन नाणा सम्पयुक्ती -इनि कक् प्रातिः । 'मं मे समिधम्'-इति प्रतीकवानख्यपरोऽपि मन्तः ( म० १०.७०.१.), "बने:'-वंशस्य उपसदएपसमाविष्ठभूतस्य भावानात्र नस्य बहण- भसमिरिवि भावः।

·r चाम्बादिदेवानो क्रमेण इष्टव्याः। पूर्वाने पुरोगवाया तासा मपरा याज्यात्वम् ; तथा तवत्यानां यावाना मपला पुरोनुवाक्यात्वं च विधत्ते-"विपर्यस्ताभिरपगडे यजति" इति। ... यषोतायाज्यानुवाक्याबुता उपसदः प्रशंसति-"न्तो का एवाभिर्देवाः पुरो भिन्दन्त पायन्धकुंपसदः" इति । या उसामन्त्री पता: “उयसदः' सन्ति, 'एताभिर्देवाः' पसुराणां तिनः 'पुर: विदारयन्तः असुरांस हिंसन्त पागताः । उदाहतासु याज्यातु. शाक्यास मर्वासु यदेकविध छन्दो दृश्यते, न तु विलक्षणम् ; तद- न्वयव्यतिरेकाभ्यां विशदयति-"सच्छन्दसः कर्तव्या न विच्छन्दसः" -इति। समान छन्दो यास ताः 'सच्छन्दसः' ; विलक्षणं छन्दो यासां ताः 'विच्छन्दसः' । वैलक्षण्ये वाध माह-"यविच्छन्दसः कुर्याद् ग्रीवासु तद गण्ड दध्यादौखरो ग्लावो जनितोः”-पति। विलक्षणच्छन्दसा मनुष्ठाने ग्रीवास्थानीयासूपसस् गण्डमालाख्य- रोगस्थानीयं दोषं 'दध्यात्' उत्पादयेत् । तथा मति होता यज- मानस्य ग्लानिविशेषान् ‘जनितोः' उत्पादयितुम् 'ईश्वरः' समर्थी भवेत् । अ-खपक्षे वाध मुन्ना खपक्ष मुपसंहरति-"तस्मात् सच्छन्दस एव कर्तव्याः, न विच्छन्दसः" इति । उपसदा माज्यहविष्कवं प्रशंसति-"तदुह स्माहोपावि न- श्रुतय उपसदा किल वै तद ब्राह्मले यस्मादयनीलस्य श्रोत्रियस्य मुखं व्येव जायते बप्त मिव रेभतीवेत्याज्यहविषो धपसदी पौवासु मुख मध्याहितं तस्माद स्म तदाह"-इति। तदुई तमिवोता कश्चित्तान्त उच्यते इति शेषः । 'उपावि:' नामकः कचिदृषिः, स तु 'जानत्रुतयः' जनश्रुतायाः बियो ऽपत्वं पुमान, 'उपसदा किल बैं' उपसनामकानां कर्मणा मेव विधायक 'बाधणे', 'तद' ·वाक्यम् 'पास'। कि माहेति तदुच्यते,'यस्मात् कारणात 'पनीलस्य अपि कुरूपस्य 'श्रोत्रियस्य वेदशावविदः “मुख' 'हप्त मिव दैन्धहीनतया हप्तियुक्ता भव रेभतीव' वेदशास्त्रपाठोपतत्वा सविव 'वि एव जायते' विशेषेणावग्यं प्रतीयते। 'इति' एतदृषे- वंचनम् । तस्य वचनस्याभिप्राय उच्यते-ग्रीवास्थानीया: 'उपसदः भाग्यहविष्काः, पतएव शोभनाः ; लोकेऽपि शोभमानासु पौवाई 'अध्याहितम् पाश्रितं 'मुख' श्रोत्रियसम्बन्धि सप्ताद्युपेतं दृश्यते । 'तम्मात्' कारणात्, शोभनग्रोवाहितमुखसाम्य माज्यहविष्कल मित्यभिप्रेत्य स ऋषिः तदाक्यम् 'आह' । अथ मौमांसा । चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे (जै०सू०२८,३ प्रधि१४.) चिन्तितम्- "यदातिथ्यावहिरतदुपसत्सतिदेशनम् । साधारण्यविधिर्वाद्यस्तदीयस्योपसंइतेः । बहि:श्रुत्यैकतामानानातिदेशस्य लक्षणा । पातिथ्ययोपसदिय बहितित्प्रयुज्यते । ज्योतिष्टोमे यूयते-."यदातिथ्यायां वर्हिस्तदुपसदा तदग्नी पोमीयस्य च" इति। कोतं मीम शकटे अवस्खाप्य प्राचीनवंशं प्रत्या भयने भिमुखो या मिष्टि निति, सेय मातिथा । ततः अर्व त्रिषु दिनेष अनुष्ठीयमाना अपभदः। श्रौपवसधेर दिने ऽनुष्ठेय सोऽग्नीषोमीयः । तत्रानिया विहितं यद् बहिः, तद्यदि तस्य राष्टः धाच्छिद्योपसन्म विधौयेत, तदानी मातिथाविधान मनर्थ ख्यात् :---यदि तनोपयुक्न मितरत्र विधीयते, विनियुक्त-विनि योग्ररूपो विरोधः स्यात् ; तस्मादातियाबहिषो थे धम्मा आश्व वालवादयः, ते धर्मा उपसमूपसंडियन्त इत्यतिदेशपर पाक ·+3 प्रषषिका मिति प्राप्ने, धूमः ;-बर्षि शब्दस्य मर्मातिदेशपरत्वे लक्षण प्रसज्येत, श्रुत्वा तु बहिष आतिथोपमदग्नीपोमोयेषु एकल मर्मि- भाति ; पत: साधारण्य मन विधेयम् । आतिथ्यार्थ यद बर्षि रुपादीयो, तत् न केवल मातिथयार्थ, किन्तपसदर्थ मग्नीषोमो- यार्थ चोपदिय मिति विधिवाक्यस्यार्थः । तमादातिथयोपसदग्बी- षोमीयास्त्रयोऽप्यस्य बहिषः प्रयोजकाः" इति ।। हादशाध्यायस्य प्रथमपाद (जैम०४२ ४३ अधि० १८.) चिन्तितम्-- "आतियादिगो बहिष्क्षणादि पृथङ् न वा। पाया ऽतन्त्रप्रमश खात्र प्रसङ्गोऽनिवारणात् ॥ “यदातियाायां बर्हिस्तदुपमदां तदग्नीषोमीगस्य"-इति श्रुतम् । तब बहिस्त्रयाणां साधारण्य मिति चतुर्थ निरूपिनम् (जै०सू०४.२. ३०.अधि०१४.) । तस्मिन् साधारण्ये बहिदि प्रोक्षणादिसंस्कारा: प्रतिक पृथगनुयाः । कुतः ? तन्प्रसङ्गयोस्त्रासम्भवात् । न तावत् तन्त्र मस्ति, दर्शगतयागत्रययदेककालीनत्वाभावात् ; नापि प्रमङ्गः, एकस्य तन्वमध्ये न्ययोग्पटितत्वादिति प्राप्त, ब्रूमः; -बहिष एकत्वात् ग्रीक्षणादिभिः संस्कार पुनः प्रोक्षणाय- पेत्ता नास्ति । पीलणादयः प्राथम्यादातिथ्यायां कार्याः, तत उपसत्वग्नीधाम: प्रमसिडिने वारयितु शकते". इति ॥८॥ इति श्रीम-मायणाचार्गचित माधवीचे वेदार्थप्रकाश ऐतम्यवाणघ साचिकायां चतुर्थाध्याये पटमः खगाः ॥ ( २५ ) ।

·ऐतरेयजाणम् ॥ ॥अथ नवमः खण्डः। देववर्म वा एतद्यत् प्रयाजाश्चानुयाजाचाप्रयाज- मननुयानं भवतौवै संशित्या अप्रतिशराय सकद- तिक्रम्याथावयति' यजस्थाभिक्रान्त्या अनपकमाय तदाहुः क्रू र मिव वा एतत् सोमस्य राज्ञोऽन्ते घरन्ति यदस्य पृतनान्ते चरन्ति वृतेन हि वर्जणेन्द्रो वृत्र महस्तादंशुरंशष्ट देव सोमायायता मिन्द्रायैक- धनविद आ तुभ्य मिन्द्रः प्यायता'मा व मिन्द्राय प्यायखाप्याययाम्मानमवीन्' मन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुल्या मुदृच मशीयेति राजान माण्याय- यन्ति यदेवास्य तत् क र मिवान्ते चरन्ति तदेवा- तेनाप्याययत्ययो एनं वर्वयन्त्येव द्यावापृधियोर्वा एष गी यत्सोमी गजा तादेष्टा गय एष्टा बागानि प्रेषे भगाय' त मृतवादियो नमो दिने नमः पृथिया इति प्रस्तरे निद्भवते 'द्यावापृथिवीम्या मेव तन्नमस्कुर्वन्त्यथो एने वड़यन्त्येव वर्डयन्त्येव ॥ ८(२६)॥ ॥दस्यतरेयब्राह्मणे प्रथमपश्चिकायां चतुर्योध्यायः॥४॥ ------ 'सीम आप्यायना | सन्यासित , वा मंा पाउः। का ·॥ प्रथमपाधिका 8te पथोपसम्म प्रयाजानुयाजांच निषेधति- "देवव वा एतद्ययाजाद्यानुयाजाचाप्रयाज मननुयाज भवतीष्ये संथिया पप्रतिशराय" इति। ये प्रयाजा ये चानुयाजाः सन्ति, सदुभय देवानां 'व: है' कवचस्थानीयम् । अतएव शाखान्तर समामनन्ति -"यत्प्रयाजानूयाजा इज्यन्ते, वर्मव तद्यनाय क्रियत, धर्म यभमानाय भाटव्याभिभूत्यै"- इति ( तै० सं० २. ६. १. ५.)। एवं सत्युपमदाख्यं कम प्रयाजानयाजरहितं कर्त्तव्यम् ; कवच- स्यानुपयुक्तत्वात् । परकीयमहाराद्रक्षार्थ हि कवचं सम्पाद्यते, नात्र प्रहारः मम्भवति ; पूर्वोताया इषोस्तीक्षात्वेन सत्प्रयोगादेव मारितेषु शत्रुषु प्रहर्तृणा मभावात् । एवं सति यदि कवचं सम्पादयते, तदानों खकोया इपीरतीक्षात्वं शङ्केत, खस्य च शत्रुभिः सम्पादिता प्रतिहिंम, शङ्कत ; तचायुक्तम् । तस्मात् 'इष्र्व संशिय' खकीयस्य वाणा सम्यक् मौनात्वार्थम् ‘अप्रति. शराय खेषु शत्रुककप्रतिहिंसायाः शङ्कापरिहारार्थं च प्रयाजा नुयाजवर्जन युक्तम् । तथा चावलायन पाह-.-"स्विष्टकदादि लुप्यते, प्रयाजा आज्यभागी च" इति ( श्री. १.८.८.)। खिष्ट- कदादिष्वन्तभवादनुयाजलोपो युक्त एय अत्राग्नीषोमविश्णुरूपाणां देवानां विनायवणार्थ मुत्त. रस्माहेशादाहवनीयस्य दक्षिणदेशं प्रत्यसकदतिक्रमणं प्रातम्, तहा- रयितु माह ---"मकदतिक्रम्यावावयति, यज्ञस्याभिकान्या अनप- माय" इति। वेद्याहवनीययोमध्ये मदेवातिक्रम्य दक्षिण- दिश्यवस्थितेषु बहुधु यागेषु प्रत्ये क भाथावणं कुर्यात् । एवं प्रत्युप- सद्यज्ञस्य सर्वस पाक्रमण भवति, स्यं भवति । अन्यथा.पुनः- अमरत्तरस्यां दिशि गमने, लब्धावसरः सन् यशोऽप्यपक्रामेत् ।

·१८ ॥ ऐतरेखवाया। तमासजदेवातिकमर्थ युबम् । तदाहापरतख:--"धीवादष्टी शुद्ध यहाति, चतुरुपति । एतवति शब्द शहपभूतावादाय दक्षिणा सकदतिक्रान्त उपांण्याजवनचरति" इति (यौ० ११.३.८,१०॥ अथ समन्त्रकं सोमाप्यायनं विधातु' प्रस्तीति-"तदाहुः क्रूर मिव वा एतसोमस्य रानोऽन्त चरन्ति; यदस्य नेतान्त चरन्ति; घृतेन हि वजेगोन्द्रो वृत्र महन्” इति । 'तत्' तत्र ब्रह्मवादिनः एवम् 'आहु:'--'सोमस्य राजः' 'अन्त' समीपे 'तेन' द्रव्येण तानूनपत्रमञकं कम 'चरन्ति' अनुतिष्ठन्तीति 'यद' अस्ति, तत् एतत्' मोमस्य राज: समीपे 'कर मिव वै उग्र मिव कम्म 'चरन्ति'; 'हि' यस्मात्कारणात् धृतरूपेण 'वजेण' 'इन्द्रः' 'त्र' इतवान्, तस्मात् घृतकम्म फरग । नाखान्तर विम्यष्ट मामा- तम्-“पृतं वै देवा वन' चला मोम मन्ननन्तिक मिव खलु वा अस्वैतवरन्ति यत्तानूनप्लेण प्रचरन्ति"- इति ( ने. ६. २, २. ४.)। तस्य फरकम्भणः परिहाराय विधत्ते --- "तद्यदंशुरंशष्टे देव सोमायायता मिन्द्रायकवनविद आ तुभ्य मिन्द्रः प्यायता मा ल मिन्द्राय पाय माययाम्मान्त्सलीन सन्या मेधया सस्ति ते देव मोम सुत्या मुला मशीयेति राजान माध्यायन्ति ; यदेवास तत् कर भिवान्ते चरन्ति, तदेवास्यतेनाप्यायवन्त्यथो एनं वई- यन्त्थेव" इति । 'यद' यस्मात्कारणात् भोमस्य रामः समीपे घृत- साधनक तानूनप्त्र कम क रम्, 'तत् तस्मात् कारणात्, कोय- परिहाराय 'अंशरंशः' इति मन्त्रणा * सोमं राजान माग्याययेयुः। - TH * तिरोधसहिताया माया ममः अपते ( १.२.११.१.), पर नन इमे पारा वृत्ती ·प्रथमपरिवार जरीन प्रोक्ष माप्यायमम् । एवं सति यत्': तत्सर्वम् एतेन प्रोचरीन 'पाप्यायनि' समयन्ति 'एनं सोमं 'वईयन्त्येव'। मन्त्रस्याय मर्थ:-हे 'सोम! देक ईन्द्रार्थे । त्वदीयः 'अंश:' वदवयवः 'पाप्यायताम्' वर्धताम् । कोहणायेन्द्राय ! 'एकधनविद' सोमरूपं यदे धनं तदेखि विन्दते वेति एकधनवित्, ती एकधनविदे, 'तुभ्य" खदर्षम् 'इन्द्रः' वर्धसाम्, इन्द्रार्थे च 'वं वर्धख । 'सखीन् पस्मान्' 'सन्या' अमेण, 'मेधया' यत्रातिपादकग्रवधारणतया च 'पाप्यायय' वर्धय। हे 'सोम! देव!' 'ते' 'खस्ति' क्षेमोऽस्तु । यस्या क्रियायां सोमः ‘सूयते' अभिषूयते मा सुत्या। 'उत्' उत्तमा समाप्तिविषया ऋक् यस्यां मुत्यायो सेयम् 'उट्टक' । तां 'सुत्वाम् उदृचम्' 'अशीय' प्राप्नुयाम् ; विघ्न मन्तरेण समाप्तिपर्यन्त मनु- तिय मिति ( धा० सं० ५,७,१,)। श्रीतः 'इति'-गब्दो मन्त्र- समास्यर्थः । ममन्वक निइवं विधत्ते---"यावापृथिव्योर्वा एष गर्भो यत् सोमो राजा, वादेष्टा राय एष्टा वामानि प्रेषे भगाय ऋत मृत. वादिभ्यो नुमो टेवे नमः पृथिव्या इति प्रस्तरे निवते ; यावा- पृथिवीभ्या मेव तनमस्कुर्वन्त्यथो एने वर्धयन्येव वर्धयस्थेव"-इति । यः ‘सोमो राजा एप:' 'धावापृथिव्योः' एव 'गर्भ:'; 'यद' यमा- देवं 'तत्' सम्मान गर्भरक्षार्थ 'प्रस्तरे' एतबामके दर्भमुच्ची निक वते' सम्प्रणयन्ति, नमस्कारोपचारं कुर्युरित्यर्थः । तदेतत् धावा- पृथिवीभ्या मित्यादिना स्पष्टोक्रियते । पपिच 'एने' यावापृथिव्यर विभिना:--'पण गुरण, याबय मम्वीन्', 'सत्या मशीय'-लि । "पाणि मता मामाने"-इति न नापम् । ००६.२.२.), वाजसविनाच 'सत्या मनावमायय।

·तयार 'वर्षयन्त्येव साहयुने कुर्वन्येव । निवप्रकार, पापस्तम्बेन दर्णित:-"पध निहुवत-दक्षिणे वेद्यन्ते प्रस्तर निधाय दधि- खान पाणौनुत्तानान् कला सब्यान् नीच एटा रायः प्रेषे भगा- येति" इति (श्री.११.१.१२.)। अस्मादभुादय मिच्छतौतिवष्टा प्रस्तरः सोमो वा। देहोति पद मध्याहर्तव्यम् । हे. 'एटः !' 'धे' प्रबार्थ 'भगाय' सौभाग्या' च 'राय' धनानि 'प्रदेहि । यक्षा 'एष्ठा'-इति प्रथमान्तम् ; तदानीं 'प्र'ददात्वित्यध्याहारः । किञ्च, 'एटा' वामानि' अन्यानपि कामान् प्रददातु । धादिभ्यः' मत्यवादिभ्यो देवेभ्यः, ऋत्विग्यजमानेभ्यो वा 'ऋत' मन्य' धदामीति शेषः । तदेव सत्यवचनं स्पष्ट मुद्यते-'दिवे दालोकदेवताय 'नम:' अस्तु, 'पृथिव्यं भूलोकदेवताय 'नम:' अस्विनि ( वा० सं०५.७.२. %)। श्रोतः 'इति'-गदी मन्त्रसमा- स्यर्थः ॥ वईयन्त्यवत्यभ्यामोऽध्यायसमात्यर्थः ॥ अत्र मीमांसा । दशमाध्यायस्य सप्तमै पाद (जै. सू० ४३.१६. अधि० १४.) चिन्तिम्-- "उपभत्न निषिद्धेश्यः शिष्ट सर्व ममारीत् । यावदुक्तोऽथवाद्यस्त नोदकस्याविचारणात् ।। सौवाधार पुनःश्रुत्या शिस्य परिमयया । अपूर्वार्थत्वतो वान्यो ऽनुवादः प्रतिषेधगीः ।। ज्योतिष्टोमे विहितासूपमत्म पठ्यते-"पप्रयाजास्ता अननु- याजा:"-इति (कात्या० यौ० ६.१०.२२,२३.) । तत्र निषिद्धान् एष च मन्त. यन नतिरीहिसाया मपि ( १.२.११.१.), परन सब 'एer चामानि-ति: तथा वाजसनेयमाच। "धावापिकीन्या मेव नमक यास्मिन् लोके प्रतिविडन्ति" ति पापम् ( ० सं० ६.१.१.)। + प्रियान मननयाजम्'-इति (एफ.)।

·। प्रधमपंधिका । ... प्रयाजानुयाजान वर्जयित्वा पवशिष्टं चोदकमास माजांत सर्व माचरणीय मिति प्राप्त, ब्रूमः;---प्रकती विहित एव खौवाधारः पुनरिह विधीयते, स च चोदकप्राप्त मन्यत् सर्व मङ्गजातं परिचष्टे पन्यथा पुनविधानवैय्यात् । ननु पुनर्विधानं प्रतिप्रसवार्थम्;- अतएव अतिरत्र सौवाधार मभावशानिराकरणपूर्वक विद- धाति-"नान्या माहुतिं पुरस्ताज्जुहुयाद्यदन्या माहुति' पुरस्ता- जुहुयादन्यन्मुख कुर्यात् सुवेणाघार माघारयति" इति। प्रय मर्थः-सौवाधारः सर्वत्र यन्त्रस्य मुखम्, तथा सति, यदि कश्चि- मन्द उपसत्प्रयोगादौ सौवावार मडुला, तस्य स्थाने काचिदन्या माहुति जुहुयात्, तदा मुखव्यत्यासेन प्रत्यवायं प्राप्नुयात; तस्मात् सौवाधार पादी कर्तव्य इति ? न एतद युक्तम् ; चोदकमातस्या- घारस्याकम्मादभावशङ्काया अयुक्तत्वात् । तस्मात्परिसयार्थ एव पुनर्विधिः । आहुत्यन्तरनिन्दा तु तच्छषभूतोऽर्थवादः। यदि परिसङ्गया, सापि त्रिदोषेतायेत ; तर्षि गृहमेधीयवदपूर्व- कम्मास्तु ,-प्रयाजादिनिधी नित्यानुवादः ; सर्वथा यावदुत मत्रानुष्ठे यम्"-इति ॥ ८ ॥ - * 'भवेशाधार मापारयति यजम्य प्रभाता-तिम. है अमीद... पा० १०-१२०, - अधि। + उपभदिष्टर तानि तामून पलादीन कम्माणि भानपणनामो हितीयकायस्थ चतुर्थाध्याये विहितानि; तैचिरीयक सं०१० २० ११ अनुवाके, का.प्र. २-६ पनुवा५ च , तथा कम्पमत्वेषु च, .. बाश्वलायनगीत 'मंस्थिताया मान्य नादू: नवम्' इत्यादीनि 'नम: पृथिया ति'-दत्यनानि ४.५.३-.-८.); पापनम्बयोत 'पातिष्याया धीवात् सुधि चमसे था नानूनव' समययति- इतादि ११५० १. १-१२०, कासायनीने 'तानुभप्न मतन'-ति-(८.१.२४.)-मस्यायन- सूत्राणि द्रष्टश्यानि। ती 'अथ मौकर्याय उपमनः प्रयोग धन-पचादिना ·॥ ऐतरेयवाचवम् इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य प्रथमपतिकायां चतुधाध्याये नवमः खण्डः ॥ (२६)। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमधाचतुरो देयाद विद्यातीधमहेखरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमखरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवौरवुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो मंगवमायणाचार्यण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशनामभार्थ 'ऐतरेयमापस्य प्रथमपचिकायाः चतुर्थोऽध्यायः ॥ m meenawsrores ------ उपदिष्टप्रयोग: समन्ताद वर्णितः। प्रथाविष्येष्टी प्रतिवत् काशमयः प्रारी भवति । उपसदिधीत पायवाख: प्रार: (ते. सं० ६.१.१ कापा. भू०८.१.१३.)। 'पाय- बालाः कामाख्या दभविषा:'-तितीत सायोमेति ॥

·पथ पञ्चमाध्यायः॥ प्रथमःखकः॥ ॥ॐ॥ सीमो वै राजा गन्धर्वेष्वासोतं देवाच. ऋषयश्चाभ्यध्यायन् कथ मय ममान्सोमो राजा गच्छेदिति सा वागबवीत् स्त्रीकामा वै गन्धर्वा मयैव स्त्रियाभूतया पणध्व मिति नेति देवा अब्रुवन् कथं वयं त्वदृते स्यामति साब्रवीत् कोणीतेव'यहि वाव वो मयार्थों भविता तव वो ऽहं पुनरागन्तानौति तथेति तया महानग्नमा भूतया सोमं राजान मकीणता मनुकृति मस्कन्नां वत्सतरी माजन्ति सोम- कयौं तया सोमं राजानं कौणन्ति'तां पुननिष्का- गोयात्युमहि सा तानागछत्तस्मादपांश वाचा परि- तव्यं सोमे राजनि कौते गन्धर्वेषु हि तर्हि वाग् भवति साम्नावेव प्रवीयमाने पुनरागच्छति ॥ १ (२७)॥ . 'महाणग्न्या' ख, ग। , ·14 ॥ तिरयवाभवम् । पभिष्टवोपसत्तामूममाप्यायननिझवाः । कविता धर्मसभारा व्रतीपायन मेव च ॥ पथ सोमवयाचा वसाव्याः; तत्र क्रय वह माख्यायिका माह -"सोमो वै राजा गन्धर्वेष्वासीत् ; तं देवाच ऋषयश्चाभ्यध्यायन, -कथ मय मस्मात्सोमो राजा गच्छेदिति? सा वागबवीत,- स्त्रीकामा वै गन्धर्वाः, मयैव स्त्रिया भूतया पणव मिति ; नेति देवा अब्रुवन्,-कथं वयं त्वदृते स्यामति ? साब्रवीत,-क्रीषी- तेव ; यहि वाव वो मयार्थों भविता, तब वो ऽहं पुनराग- मनास्मोति; तथेति ; या महानन्या भूतया सोमं राजान मक्रीणन्” इति । खानभाजत्यादिनामधारिणो गन्धर्वाः डालोके सोमस्य रघकाः। तच्च शाखान्तर मन्वव्याख्यानब्राह्मणे श्रूयते -"खान भाजेत्याह, एते वा घमुभिलोके सोम मरक्षन्”- इति (ले० सं०६. १. १०.५.) । अथवा विश्वावसुप्रभृतयः सोमस्थापहर्तारो गन्धर्वाः। तदपि तत्रैव श्रुतम् । “तए सोम, माझियमाण गन्धर्वो विखावमः पर्यमुष्णात् ; स तिस्रो रात्रीः परिमुषितो ऽवसत्" इति (ते. सं० ६.१.६.५.)। तेषु 'गन्धर्वेषु' यः 'सोम पासीत्', 'त' सोमं मिलादयो ‘देवाः' वसिष्ठादयः 'ऋषय केन प्रकारेण भोमोऽमान् प्राप्नुयादिति विचारित- वन्तः । तदानी गन्धर्वदयाभिशा, 'वाग्' देवी देवान् ‘अनवौत्' -'गन्धर्वाः' सर्वेऽपि स्त्रीलम्पटाः, महं च स्त्री भूत्वा तिष्ठामि, पतो 'मया फ्णव" सोममूख्यत्वेन तां गन्धर्वाणा मग्रे कुरुतति । ततो 'देवाः' भनीकत्य 'वहते' त्वां वाच घिना 'वयं कथं स्याम' 'स्वान मान-इति मन्यस्त पिरीयसंहिवाधा भाचानः १.१ ७.)।

·प्रथमपासका। ए. मखरूपवाग्राहिये सति कषा मनवतावेन प्रकारच वयं जीवाम ? इति वाचम् 'अहवन्। ततो बार देवात् 'पाजवीर सन्देह मा कुरुत, अवश्य मया मूख्खेन बीत, यदेव 'मयां' युभा प्रयोजन भविथति, तदैवाई पुनरपि युमान् प्रासामीति। ततो देवा पोजत्व 'तया' वाचा ओम मक्रोणन्। कोहण्या? 'महामन्या' महती चासो नग्नी, महाननी, तया । सम्पत्तिविवक्षया महत्त्व मुच्यते, वावविवचया नग्नत्वम्। 'भूतया' सदानी मैव कुमारीरूपण निष्पन्नया। तदेतच्छाखान्तर अष्ट मामातम्- "ते देवा अब्रुवन्, स्त्रीकामा वै गन्धर्वाः खिया निष्कीणामति; ते वाच' त्रिय मैकहायनों कृत्वा तया निर- कोणन्”-इति (ले० सं० ६. १. ६. ५.)॥ इदानों सोमयं विधत्ते-"ता मनुकति मकवां वत्सतरी माजन्ति सोमक्रयणी, तया मोमं राजानं कोणन्ति" इति। 'ता मनुलति" तां स्त्रीरूपां वाचम्, अनुक्रियमाणां निष्पबां तत्- सदृशी मित्यर्थः । 'अस्ताना' वौर्यस्कन्दनरपिताम् अमाप्तयौवनाम्, 'वसतरीम्' अतिशयेन वाला, मोमक्यसाधनभूता काविहाम् 'भाजन्ति' मम्पादयेयुरित्यर्थः । 'तया' सादृश्या गवा 'सोम राजाने' 'कोणन्ति' कोणीयुः ; तां गां मूल्यरूपेण दत्त्वा सोम खोकुयुः । मूलत्वेन सोमविकृयणे दत्ताया गोः तस्याः पुनर्मूला- तरदानेन खीकरणं विधत्ते-"तो पुननिष्कोणीयात्पुनर्षि मा. नानागच्छत्" इति। यम्मादियं वाक् गन्धर्वेभ्यो निष्कम्य पुन- स्तान् देवान् प्राप्नोत्, तस्मात् सोमकृयण्याः पुनरादानं युखम् ॥ वाचो इत्तान्तः शाखानी स्पष्ट मानातः--"सा रोहिदूपं छत्वा गन्धर्वेभ्यो ऽपकम्यातिउत्तद्रोहितो जन्म ; ते देवा अब्रुवनप %3 ·. । ऐतरेयनाम् ॥ बुबदनामीवामानुपावर्तते विजयामहारति; ब्रह्मा गन्धर्वा प्रवदन- गायन देवाः; सा देवान् गायत. उपावर्तत; तस्मादायसए स्त्रियः कामयन्त" इति (ते. २०६. १. ६.५, ६.)॥ मन्त्राणां मन्द्रध्वनि विधत्ते-"तस्मादुपांश वाचा चरितव्यं, सोमे राजनि कौते गन्धर्वेषु हि तर्हि वाग्भवति, साम्नावेव प्रणीय- माने पुनरागच्छति"-इति । सोमक्रयादूईकाले मूस्वरूपा 'वाग्' देवी 'गन्धर्वेषु' तिष्ठति, 'पुनः' अपि 'अग्नी प्रणीयमाने देवान् 'पागछति' ; यस्मादेवं 'तस्मात्' सोमक्रयादूई पग्निप्रणयनात् पाक 'वाचा उपांशु चरितव्यम्' यथा परैर्ध्वनिर्न श्रूयते, तथा मन्त्रपाठादिकं कर्तव्य मित्यर्थः ॥ पत्र मीमांसा। हादशाध्यायस्य चतुर्थपादे (जैसू०४,५. पधि० ३.) चिन्तितमः- "क्रयणेषु विकल्पः स्यात् साहित्य.वाग्रिमो यतः । कार्यक्य मानतेाभाद्दशोतोश्च समुच्चयः ॥ "पजया कोणाति, हिरण्येन कोणाति, वाससा कोणाति"- इत्यादीनि बहनि सोमक्यसाधनद्रव्याण्यामातानि ( ते सं०६.१. ६-१०.) । तेषां कार्यक्याद् विकल्प इति चेत्, मैवम् ;-बहु- भिव्य विकतरानतः सौलम्याद, "दशभिः कोणाति"-इति- सहयोतिष समुच्चयः" इति । इति श्रोममायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमका ऐतरीयबाधणस्य प्रथमपचिकायां पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ (२७) ॥ . तथापि एकछायथा ( मीमायगया) क्रीयाति' अजया कोणाति', रिकाम ·। प्रथमपषिका ॥ ९८५ पथ पितीयः क्षण अग्नये प्रणीयमानायानुबहोत्याहाध्वर्युः प्र देवं देव्या धिया भरता जातवेदसं हव्या नो वक्षदानु- षगिति गायत्रीं ब्राह्मणस्थानुब्रूयाद् गायत्रो वैवाह्मण- तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेजसैवैनं तद ब्रह्मवर्च- सेन समईयतीमं महे विदथ्याय शूष मिति बिष्टुभं राजन्य स्वानुब्रूयात् पैष्टुभो वै राजन्य पोजो वा इन्द्रियं वीर्य पिष्टुबोजसैवैनं तदिन्द्रियेण वीर्येण समयति शश्वत्कृत्व ईडयाय प्रजधुरिति खाना मेवैनं तच्छंध गमयति शृणोतु नो दम्येभिरनी? शृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्र इत्यानरसं हास्मिन्नजस्रो दीदाय य एवं वेदाय मिह प्रथमो धायि धाटभि- रिति' जगतौं वैश्यस्यानुब्रूयाजागतो वै वैश्यो मीणाति', धेन्वा ( सवमया) क्रीणाति', 'ऋषभेण क्रीणाति', 'पनडुहा क्रीयामि', 'मिधु नाभ्यां क्रोणाति', 'नामसा कोणाति-इति च दश मीमयमाधनानि ट्रव्यायामानानि (सं० ६.१.१-१०.)। 'भिथनाभ्या मिति वामनगे वमतगैच' पाप. श्री. १०. २५. १५। 'धेनीः सवस्माया विवचितत्वाद् द्रव्यसम्पति.'-इति वे. मं. १.१.१. सा. भा०। दशभिः (फ्रोणाति ) चतुर्भिः, एकथा, निसाभः, चतुर्विशत्या. विंगता, शतेन, हान्याम् (शनाभ्याम् ), सहति विधानविध्यात् (पाप. श्री. १०.२४.) यद्यपि द्रव्याण दशाधिकतापि प्रतीयेत, परमरि चिप पनीभ्यो दावाभोऽन्यदति किचित् क्रयसाधनम् । तद्यथा महमदचिणम्य यागम्य विशता मोमक विधाय श्री कम् 'भप्तविंशतिमां हिरण्य कागो वास इति शिन'-दमि ( आप. श्री. १. . २६.७.। सबंध चाया सोमायची (पारुखादिलक्षणा एकहारनी गौः) पाय ति।

·। एतीयबाप. बागताः पशवः पशुभिरेनं तत्समईयति वनेषु चित्र विभु विश विश इत्यभिकपा यद्यन्ने ऽभिरूपं तत् समड' मय सुष्य म देवयुरियनुष्टु भि वाचं विस- जते वाग्वा अनुष्टुब वाच्येव तहाचं विसृजते ऽय मु ध्य इति यदाहाय मु स्यागम या पुरा गन्धर्वेष्ववात्स मित्वेव तहाक् प्रब ते ऽय मग्निरुरुष्यतीत्ययं वा अग्निरुरुष्यत्यमृतादिव जन्मन दूत्यमतत्व मेवाभि- स्तहधाति सहसश्चित्महीयान् देवो जीवातवे कृत इति देवो छोष एतज्जीवातवे कृतो यदग्निरिका- यास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अधीत्वेतद्दा दूळा- यास्पद' यदुत्तरवेदीनाभिर्जातवेदी निधीमहीति निधास्यन्तो छेनं भवन्त्यग्ने हव्याय वोळहव इति हव्यं हि वक्ष्यन् भवत्यग्ने विश्वेभिः खनीक देवै- सूर्णावन्तं प्रथमः सौद योनि मिति 'विश्वैरेवेनं तहेवैः सहासादयति कुलायिनं धृतवन्त सवित्र इति कुलाय मिव घेतान्ने क्रियते यत् पैतुदारवाः परिधयो गुग्गुलूस्तकाः' सुगन्धितेजनानौति यज्ञ नय यजमानाय साध्विति यज्ञ मेव तजुधा प्रतिष्ठा- पयति सौद होतः ख उ लोके चिकित्खानित्यग्निः देवानां होता तस्यैष स्खो लोको यदुतरवेदीनाभिः' ·प्रथमपत्रिका | ॥ सादया यन्नं सुकृतस्य योनाविति यजमानी यत्रो' यजमानायबैता माशिष माशाते देवावीर्देवान् हविषा यजास्यग्ने बृहदाजमाने वयोधा इति' प्राणों वै वयः प्राण मेव तद्यजमाने दधाति नि होता होटषदने विदान दूत्यग्निः देवानां होता' तस्यैत- होटषदनं यदुत्तरर्वदौनाभिस्त्वेषो दौदिवा असदत् सुदक्ष दूत्वासन्नो हि स तर्हि भवत्वंदब्धव्रत- प्रमतिर्वसिष्ठ इत्यग्नि देवानां वसिष्ठः सहस्रन्भरः शुचिजिह्वो अग्निरित्येषा ह वा अस्य सहस्रम्भरता यदेन मेकं सन्त बहुधा विहरन्ति म ह वै साहस्रं पोष माप्नोति य एवं वेद त्वं दूतस्त्व मु नः परस्या इत्युत्तमया परिदधातिवं वस्य आषभ प्रणेता अग्ने तोकस्य नस्तने तनूना मप्रयुच्छन् दौद्यद् बोधि गोपा इत्याग्नि देवानां गोपा अग्नि मेव तत्सर्वतो गीतारं परिदत्त' आत्मने च यजमानाय च यवं विहानेतया परिदधात्यथो संवत्सरीणा मेवैतां खस्ति कुरुते ता एता अष्टावन्वाह रूपसमृदा एतद्दे यज्ञस्य समृइं यद् रूपममृङ्घ यत्कर्म क्रियमाग मृगभिवदति तासां त्रिः प्रथमा मन्वाह विरुत्तमा ता बादश सम्पद्यन्ते' बादश वै मासाः संवत्सरः ·संवत्सर वापति:प्रतापवायतनामिरेवाभीराधोति बएवं वेदषिः प्रथमां पित्तमा मन्वायजरीव तद् वर्सी नुच्छति'खेने बलायाविसमा ॥ २ (२८) । सोमक्रय मभिधाय पनिप्रणयनीया ऋची विधात मादी प्रेषमन्न विधत्ते-"अग्नये प्रणीयमानायातबूहोत्याहाध्वर्युः"- इति। प्राचीनवंशगते पाहवनौये ऽवस्थितस्थाग्नेः सौमिक्या मुत्तरवद्या नयनं यदस्ति, तदेतदत्रानिप्रणयनम् , तत् कुर्वन 'पवयुः' 'पमये प्रशीयमानायाबधि-इति' प्रेषमन्त्र होतार सुहिं पठेत् ॥ तब होवनुवताब्याखष्टासु ऋषु प्रथमा मृचं विधत्ते-“प्रदेश देव्या धिंया भरता जातवेदसं व्या नो वक्षदानुषगिति (सं० : १०.१०६.२.) गायत्री ब्रामणस्थानबूयाद” इति । हे ऋत्विजः ! 'जातवेदसं देवं 'देव्या'.तद्रूपप्रकाशिकया नावनायुक्ताया 'धिया' 'प्रभात' प्रकर्षणोत्तरवेदि प्रति हरत, नयत । अयं च जातवेदाः 'पानुष' उत्तरवेद्या मनुषतः सन् 'न: हव्या अस्मदीयानि हवींषि वचत' देवान् प्रति वहत 'इति' ऋगेषा गायत्रीच्छन्दस्का • 'उक्तम् (२.१७.) अभिप्रणयनम्' इति (१.१.७.), 'पवर्थ घनिभषयनम् । नसा च सत्यानिमितम्'-दनि (१२, ७.१५.), 'सदीइविधामान्यानीधीयानोषीमप्रणयन- बसतीवरीबाणानि पार्षानि भवन्ति, मुख्याधिक'-ति (१२, ४ १५.), इत्या- धारसायनीयमाथि पर्यालीयानि । ' प्रवग्यं मुशास्य पण्वन्धपदापि प्रपयति'- रत्यादि पाप. बी०११. ५.। + तपाति कल्पसूपम्-'पश्चाद् दापीर्षमासिकाया वेदेशपविश्य प्रेषिती ऽपिायय- नौवाः प्रतिपयते' इति पाप.श्री.१, १७१।

·। प्रथमपधिका ।५।२॥ तो 'बालस्य' यजमानस्य होता अनुब्रूयात् । तदेतप्रशंसति- 'गायत्रो वै ब्राह्मणस्तेजो वै ब्रह्मावर्चसं गायत्री तेजसवैन नद वन- वर्चमेन समयति" इति । ब्राह्मणस्य प्रजापतिमख जन्यत्वसाम्येन गायत्रोमम्बन्धः ( १८ पृ. ५ पं० )। 'तेजो वै'-इत्यादिकं पूर्ववद व्याख्येयम् ( ४८ पृ० )॥ क्षत्रियस्य यजमानस्य यागे ऽन्या मृचं विधत्ते--.-"इम मझे विदयाय शूष मिति ( मं.३. ५४. १.) त्रिष्टुभं राजन्यस्यानु- ब्रूयात्”- इति । तदेतत् प्रशंसति---"बेष्टुभो वै गजन्य प्रोजो वा इन्द्रियं बीय विष्ट बोजसवैनं तदिन्द्रियेण वीर्येण समयनि"- इति। विटुप राजन्ययोः प्रजापतिबाहुजन्यत्वेन सम्बन्ध:.. एतदपि गायत्री-आनण्योरिव सप्तमकाण्डे तैत्तिरीयरामातम्-- "उरमो बाहुभ्यां पञ्चदशं निरसिमौत, त मिन्द्रो देवतान्वसत्यत, त्रिष्टुप् छन्दो, बहसाम, राजन्यो मनुष्याणाम्" इति ( म०७.१. 'प्रोजो वै'-इत्यादिकं पूर्ववत् व्याख्ययम् । ५२ पृ.) । तस्या ऋची हितीयपादं पठति-- "शश्वत्कल ईचाय प्रजच रिति ति। उक्तस्य पादय स्याव अर्थः -- 'शूपं' सुखहेतुम् 'इमम्' अग्निम् 'महे विदध्याय' महते वेदनाय लाभाय, तमिरा 'शखत्तत्वः' बकत्वः 'ईद्याय' प्रजाभिः सुयाय गजन्याय याग- सिडाय 'प्रजभुः' प्रकर्षण हृतवन्तः, ওলৰ নাৰল খুনি । योतः 'इति'-दो द्वितीयपादस्य समाप्तार्थः । नत्वादपठनेन जातीनां मध्ये यजमानस्य श्रेष्ठा दर्शयति "खाना मेवैन सच्ठय गमयति"-इति । सम्मा ऋच उत्तराई पठनि-.. "शृणोतु नो दम्येभिरनौकः शृणोत्वनिर्दिथैरजन अति' इति । 'दम्येभिः परकीयसेनां दमयितु मई: 'चनीक:' नकोयैः सैन्य ·२०४ ॥ एतरीयब्राह्मणम् । यहा , सह अयं प्रग मान: 'अग्निः' 'न:' अस्मान् 'शृणोतु एते यज- माना: मम्यगनों गठनोवेवं स्वकीयदूनमुखादवगच्छतु । दमो गृहं, ना : दम्यः, गहरक्षणार्थ मवस्थापितरित्यर्थः । किच्चाय मग्निः रिक: देवलोकयोटोगैः सह 'अजस्र: निर- तरम् अम्मट्ट हे वर्तमानः, अस्मदीयां स्तुति 'शृणोतु'-इति । मौत: 'दनि' प्राट तराईसमात्यर्थः । उक्त वेदनं प्रशंति--- जरमं हाम्मिनस्त्रोदाय व एवं वेद" इति । वेदितुजरा- गमातिपर्यन अभिन्' पदोर्ट सहे 'अामा' नरन्तर्येण वर्त- गानो ग्निः 'दीदाय जायते ।। वग्यस्य यजमानस्यान्या मृच धित..."अघमिह प्रथमोधाय धाभिरिनि (सं० १.७.१.) जगती वैयस्थानब्रूयाद्” इति। तदं प्रशंसति ---"जागतो वे वैश्य जागताः पशवः, पशुभिरेवेनं तत् भयति" इति। प्रजापतिमध्य व्यत्यताम्येन जगतीमम्बन्ध शतदपि शाग्वान्तरे ममामातम् ---"मध्यनः सदा निरभिमीत, ने विश्वेदेवा देवता अन्वमुज्रान्त, जगतीनकन्दो, बैंरूपं माम, वैश्यो । मनुष्याणाम्" इमि (ते. सं० ५.१. . । 'जागता.. व्याटिक पवन वारश्यम् । ५. १० UMr. 4 4 वि विश इत्यभिरूपा ; यधी भिरुपं तत्समहम् हात । पर... याचना ! विट् दस भागमा मात्ग्य : TER: इजातिभेदन बसाया ऋशवमभिधायन साधारभूता द्वितीय च विष: .. अय ..अयाय नुष्ट भि (मं. १०. १०६.३) या सिजन-ति । ... क्रयण काले यहाच उपांशुत्वं विहितम् । १८८४०), तथालिन् चतुरंपाद मन ·॥ प्रथमपधिका।५।२॥ २.५ काले विसर्ग विधत्ते---अनष्ट भौति । 'प्रय मघ' इत्येतस्या भूचि उपांशरूपां 'वाचं' पिस्जेत् । तदेतत्प्रशंसति--. 'वाग्वा अमुष्ट ब वाचव तहाचं विसजते"-इति: 'प्रय मुथ' इत्यस्था अनुष्ट - छन्दस्कत्वात् अनुष्ट भी वायूपत्वस्म सर्वश्रुतिभिवादनुष्ट ब- रूपायां वाचि एवं उपांशध्वनिरूपं वाचतान्त्रपटिन "विराजत' । एम्म लगनप्रथमपादस्य पूर्वभाग मनुष्य व्याचष्ट ---"अय मुथ इति यदाहाय मु स्यागमं वा पुगा गमधवाल मियव तहाक् प्रवृती इति। ब्राह्मण तिः ‘प्रयं' शब्दोव स्त्रीलिवन परिणयः; नादपर्यायसा त्यछम्य टावन्तस्याकारान्न: स्व' इति रूप भवति ! ॥ सत्यय मु प्य इस नन्वो 'धदाह' सब वाक् देवतत्व 'ने' । मिति तदुचते.-.-'पुरा वर्षाहं 'बार'अवात" स्थिताम्मि, 'स्थागम' मेय मेवागसम्, इदानी मागतास्मोति । अती वाग्देवताया एव मुयमानत्वात् हालाई» वाग्विसंगभि- युक्त इत्यर्थः ॥ टतीया मृचं विधत्ते-.."अय मग्निमरुष्यतीव्ययं वा अग्नि- रुरुयत्यमतादिन जन्मन इत्य मृतत्व गाभिम्तहधानि" इति । 'अनुयात् इति, अनुकम्पलेवनुनत्तते । एतत्याचप्रसिद्ध व.. मदन नायनि-- अय मिति (सं.१०.११६.४.) : 'अयं' प्रणीय- मान, 'गग्निः यजमानम् उम्पति कनिध्यात रजतीत्येतत् मिदम् । “हि. वपाद मन्य तात्पर्य दयति मृतादिन । असतारा हलाद देवतारूपार जन्म नयादा मम्पदात; 4 1 nि.. अभियान : यांना रनमा आगो मानत वम् . '. ...1, वामन "वि., अमंगासन वानं यिमन .

·। एतरयमाणम् ॥ २०६ न हि मरणराहित्यादधिका रक्षा कचिदस्ति, सहदिय मग्नि- कर्तृका रचेत्यर्थः । 'तत् तेन मन्त्रपाठेन 'अमृतत्व मेव' देवत्व मेय 'अस्मिन्' यजमान सम्पादयति। द्वितीयाई मनुवदति-"सह- सश्चिमहीयान् देवो जीवातवे कत इति; देवो ह्येष एतज्जी- बात कृतो यदग्निः" इति। 'देवः' अग्निः 'जौवातवे' अस्माकं जीवनौषधाय 'सहसचित्' प्रबलादपि पुरुषात् 'महीयान्' पति- शयेन प्रबलीकतो निष्पादित दूतात्तराईस्यार्थः । त मिम मर्थ विस्पष्टयति--देवो ह्येष इति । योऽग्निरस्ति, 'एषः देवः' एते- नोत्तगई पाठेन जोवनीषधाय सम्पादितो भवति ॥ चतुया ऋच: पूर्वाई पठति ---"इळायास्त्वा पदे वयं नामा पृथिव्या अधीति" इति ( सं० ३.२८.४.)। 'पृथिव्या: नाभा' भूमिस्थानात् प्रागुत्तरवेद्यां नाभिस्थानीये विष्णे। हे अग्ने : त्वां निधोमहौति वयमाणपादेन सम्बन्धः । नाभिरंव विशि- प्यते -'इलायाः पद' इति । इकासको गोवाची ; इळाख्यां प्रत्य 'गौवा अस्य शरीरम्'- इति युतलात् । “दळ ऽनन्त भरस्वति" इति वाङ्नामस शुततात् । नसा: पदं तनिष्षीह नेद प्रशन्तम् ; "मा यत्र यत्र न्यनामन्. तती त मपोयत" इति (नै० म०२.६.७.१... ) श्रुतः । तत्पदम्पत्वविशेषणोसरवेदिनाभि; - * टी चिनी वा नगीनाभस पानात गिडा पदं ( १.१.१५ ; ११.२ , २.७. १. | in (८.२.१०.) 'तिमी देशः' तोडासर खन्य । का यूएम माना जास्स (०.३.७१.१८.) भाष्य " का' भूमिः, यूथ' गोमा म्य 'मातो। यदा 'इका रूपधरा मनी: पुत्रीयाः । यहा 'यूथस' नरहणय निमी 'माध्यमिवr:"-इमाह सायणः । मनी. प.वीतातिहासिकविवरण का जननाय शिवरायामामन्ति ( शत. बा.१.८.१.७-११ : ००२०६.७.१.)। । 'मापदीयार यदाच पद मृत भपीपत, तस्मादंग माइ'- इति च से सं. २. -- ·॥ प्रथमपथिका ५१२॥ मन्द्य व्याच प्रशस्यते। यहा, गोमक्रयण्या गोः पदपांशरस्यां नाभौ प्रधिप्यत इति सत्पदकपत्वम्। नामे: पदरूपत्वं विशदयति-"एतबारका- यास्पदं यदुतरवेदीनाभि:"-इति । बतौयं पाद मनूध व्याचष्टे "जातवेदो निधीमहीति निधास्यन्तो धेन' भवन्ति" इति । 'एनम्' अमिं वदिनाभी 'निधास्यन्तः' स्थापयितु मुदुरता भवन्ति ऋत्विजः ; तस्मात् निधीमहि'-'इति' उपपत्रम्। चतुर्थपाद "मग्न हव्याय वोळहव इति इव्य हि वश्यन् भवति"-इति । हे 'अग्ने !' हविर्वोटु त्वां निधीमहौति पूर्व- घान्वयः । 'हव्य' 'वक्ष्यन्' वोढु मुद्दाको भवन् अग्निः ; तस्मातु 'वोटव इति' एतदुचितम् ॥ पञ्चम्या ऋचः पूर्वाई पठति-"अग्ने विखेभिः सनीक देव- रूवन्न प्रथम: मोद योनि मिति ( सं० ६.१५.१५.) विश्वरवैन नवैः महामादयति' इति। 'खनीक' शोभनसैन्योपेत ! 'श्रग्ने ,' 'विश्व भि:' भवः 'देवैः सह 'प्रथम: मुख्यः मन् 'जर्णा- वन्तम्' ऊर्गायुक्त मनवदि नाभिस्थानं सौट प्रामहि । मान नीतार्थमिति - मिसर तादात । ततोयचतुर्थपादौ "क्रमेणानृश व्याचष्टे - "कुलायिनं पृतवन्तं मावे। इति कुलाय मिव छ तद्यजे क्रियत, यत्यैतदारवा: परियो गुग्गुलुर्णास्तुकाः भुगन्धि जनानीति यस नय यजमानाय माध्विति यज्ञ मेव नजुधा प्रतिष्ठापयति" इति। कुलायो गोड़ पन्यादिनिवास स्थानमहगं तत्स्थानीयम्, यज्ञो तवान् तं 'इतवन्त" यज्ञ 'मवित्र' प्रेरकायानुडावे यजमानाय तदुपकारार्थ 'भाधु नय' सत्य निया- ६.५.८ । बदकामा धन पदं सममित, नम्मादाह तपसीन' त शतका.१.८.१.२६ 'हवाकानी धनपद: जय गिग ऋ. मं. :....: पथ सं०७.२७.१ । ! . .

·१०८ ॥ ऐतरेयवाक्षणम् ॥ दय । यत् कुलायित्व बतौयपादे ऽभिहितम्, सत् 'कुलाय मिव' इत्यादिना स्पष्टोक्रियते । पितुदामः खुदिरयक्ष इतोके, देवदार- वृक्ष इत्यन्ये ; त सम्बन्धिनः 'पैतुदारवाः' 'परिचयः' अस्था मुत्तरवेद्यां स्थाप्यन्ते। गुग्गुलु प्रसिद्ध धूपसाधनम् । अर्णास्तुकाः अविसम्बन्धि- रोमविशेषाः। सुगन्धितेजनं तणविशेषः ; यस्य मूलानि धम्म- काले पानीयमध्ये स्थाप्यन्त । एते उत्सरवद्यां स्थापिताः मम्भाराः । यथा कुलायः काष्ठलणादिभिर्निष्पाद्यते तदा यज्ञ परिधिकाष्ठादिसद्भावात् कुलायित्वम्। 'यज्ञ नय.---० इति' चतुर्थपाद यद्यदुक्तम्, तेन यज्ञ मेव तत ऋजुधा' ऋजुप्रकारण प्रतिष्ठितं करोति॥ षष्ठया ऋच: प्रथमं पादं पठित्वा याचष्टे ---"मोद होतः स्व उ लोक चिकित्वानिग्नि देवाना होता तस्य॑ष खो लोको यदुत्तरवेदीनाभिः” इति ( म० ३. २१. .)। है होत:' होमनिष्पादकाने! 'चिकित्वान्' विज्ञानवान वं स्त्र उ लोक सकोगे गत स्थान, उत्तरदिनाभिरूध मोद' ज्यविश। अग्ने वहोरत्वात् उत्तरवादनाय :: ar प्रथमपादाः उपपत्रः। द्वितोयं पाद मनूद्य नसत्यस्य राजगन्दस्य यजमान- परत्वं दर्शयति- -"मादया यज्ञ सुकनस्य योनानिति यजमानो वै यमा यजमानायैवैना माशिषाशास्त" इति। 'वन' यष्टारं 'मुन्तस्व गोनी' पुण्यकम्र्मणां स्थाने 'साश्य' हे अग्ने ! स्थापय । इज्यत इति व्युत्पत्त्या यनशब्दः सर्वत्र याभवाची, इह तु यजतीति व्युत्पत्त्या यष्टार माचष्टे : अतस्तदर्थ मेयागौः प्रार्थिता भवति । उत्तराई मनूद्य तबत्यस्य वगः गन्दस्य प्राणवाचिलं स धमा जागिमाराम निगैयसंहितायां न माख्यायिका: माता(६२.८.), ·॥ प्रचमपत्रिका | २॥ २.८ इति; दर्शयति-"देवावीर्देवान् हविषा यजास्थम्ने सहयजमाने पयोधर प्राणो वै वयः,प्राण मैव तद्यजमाने दधाति" इति । देवान् वैति कामयते इति 'देवावीः' देवप्रियः। हे भग्ने!' वं देवप्रियत्वात् 'देवान् हविषा' 'यजासि' पूजयसि । 'यजमाने वयः' प्राणं 'वत्' अधिक यथा भाति तथा 'धाः' धेहि स्थापय । पत्र 'वयः-शब्देन प्राण उपनयने ; वाल्यादिवयोविशेषतोरायुषो निमित्तलात् । "यावदस्मिन् शरीरे प्राणो वमति, तावदायुः" इति श्रुत: * । तम्मादुत्तराईपाठन प्राण भेव यजमाने स्थापयतीति । साम्या ऋतः प्रथमपाद मनूद्य व्या वष्टे ...."नि होता हो. पदने विदान इति ( सं०२.८.१.); अग्नि देवानां होता, तस्यै- तहोटपटनं यदुलरवेदीनाभिः" इति । 'होता' हीमनिष्पादक: 'अग्निः'; ताशस्य स्वस्य होतुः सदने योग्यस्थाने उत्तरवेदि. नाभिह्म विदानः' क्रियमाणं कम्म विचारयन, असदिति वत्व- माणेनान्वयः । “अग्नि-इत्यादिव्याख्यानं विस्पष्टम्। द्वितीय पार मनुद्यामादिति पदं व्याच "त्वषो दौदिवा असदत् सुंदर इत्यामश्री हि अहिं भवति" इति। कीदृशोऽग्निः? 'वेषः' स्वयं दाप्यमानः, दो रन्' अन्येषामपि दीपकः, 'सदक्षः' मुठ कुशलः । नादृशोऽग्निः ‘शामन: वेदिता भवति । 'म तर्हि तस्मिन् प्रण- यनकाने मोऽग्निः गम्मादुत्तरवेदिनामे: 'आसनः',तस्माद असदत्' इत्युचितम् । ती पाट मनूद्य वसिष्ठादार्थ दर्शयति---"अदब्ध- सतप्रमतिमिठ त्यग्नि देवानां मिठः" इति। अदव्य हिंसारहिते व्रत कणि प्रकष्टा मतिर्वस्याग्ने: सोऽयम 'अदब्धव्रत- प्रमतिः', 'वसिष्ठः' अतिगयेन निवामहेतुः । हविर्वहनेन देवानां an- 'प्राणी हि भृतामा माय:'-नादिन. पार, ८.१,।

·॥ऐतरेयवाक्षणम् ॥ खम्वस्थाने निवासहेतुत्वाद अग्नेर्वसिष्ठत्वम् । चतुर्थ पाद मनूद्य व्याचष्टे -सहस्रम्भरः शुचिजिह्वो अग्निरित्येषा ह वा अस्व सहस्रग्भरता, यटेन मैक मन्तं बहुधा विहरन्ति" इति । अयम् 'अग्निः बहुषु धिणेषु विहितः सन्, अनकवरूपभरणात् 'सहस्र- भरः'। मन्त्रपूतहविःखीकारण 'शुचिजितः'; अचि: शुद्धा जिल्हा यस्यासौ शुचिजितः। स्वरूपेणैक मेव मन्न अग्नि मृत्विजो बहुधा विहरन्तीति यदरित, एपदाग्न : 'महसम्भरता'। येदनं प्रशंसति--- "प्र माहनं पोष मापोति य एवं वेट" इति । अत्र महस- सहयोपेतं 'पोषं गोमवर्णादिपुष्टि वेदिता प्राप्नोति ॥ अष्टमी गचं विधत्तं - "त्वं दूतम्त्व मु नः परस्पा इतुतिमया परिदधाति" -नि ( सं. २. ५. २. । तइन इत्यनतान्तिमगा अग्निप्रणयनीया ऋच. समापन । अमें ! 'त्व दून: आम "अग्निर्देवानां दृत प्रामीत" रशियुतः । वम एव 'न:' अम्माकं "परम्पाः' अतिशयेन पालयितामि । अशिष्टं पादतयं पति---- "त्व वस्य आपस गती, अग्ने तो स्य नम्तने तनना मप्रयुच्छन् दीद्यन् बोधि गोवा इति" इति । ई उपभ' धान ! 'लम्' 'या' ममन्तात् 'वस्त्र: निजागहेतुः, 'प्रणेता पहुयु कम्मसु नग्कः', 'न:' अस्माकं 'गोकस्य' अपनस्थ तनुना शरीराणां च 'नने विस्तार 'अप्रयुज्छन्' प्रमाद साप- 'दोदात्' प्रकाशयन् ‘गोपा.' रक्षक: . मने या पदयात् - इति, एतभाव व्यायानं समापवादता 'सबसमां गरिबानायनि विगन (भार. २ १६... मामात । { तमगेवर ३.५.२ ) प्रपौवाज-इसाद्या या: मामिनन्य सानाः; तत्र संघ द्रं ( . ०१.१२.१.)-दुतावानी: नया सालाना बाभस भावात निरी-मंदिवायाम { २५.८ पू.) 'पानदेवानां दत ग्रामीदाना मागी. गणाम'-मादि।

·यमपधिका।।२॥ सन् 'बोधि' बुध्धख, सर्वदा चित्तेऽनुरहाणेत्यर्थः । उता प्रशंसति-"अग्नि देवानां गोपा, अग्नि मेव तत् सर्वतो गोतार परिदत्त ; पामन च यजमानाय च यौव विहामेतया परिदधा- त्यथो संवत्सरोणा मेवैतां स्वस्ति कुरुते" इति। 'य' यस्मिन् कर्मणि 'एवम्' उक्तमन्त्रमहिमान 'विहान्', 'एतया' अन्तिमया समापयति, स होता अग्नेर्देवरक्षकत्व मभिप्रेत्य पात्मार्थ यज- मानार्थ चाग्नि मेव 'सर्वतो' रक्षकं 'परिदत्ते' खीकरोति। किञ्च 'संवत्मरीणा मेव अम्मिन् संवत्सरे निरसर मेव 'एतां' 'स्वस्ति' क्षेमं कुरुते । न्यूनाधिकसन्याभम व्युदसित माह- --"ता एता अष्टावन्वाह रूपसमृदा एतहै यन्नस्य समृद्ध यद्रूपममृक्ष, यत्कर्म क्रियमाण मुगभिवति" इति। प्रमीयमानस्याग्ने : प्रकाशकत्वादेतामां रूप- भमृद्धिः। श्राद्यन्तयोऋत्रीमतिं विधत्ते- --"नामां त्रि: प्रथमा मन्वाह वित्तमा, ती दादा सम्पयन्त, दश ने मासा: मंवत्सरः, मत्सर: प्रजापतिः, प्रजापत्यायतनाविमो गनोति य एवं वेद; त्रि: प्रथमा विरुक्षमा मन्वाह यजस्व तद बसी नाति, स्थेने बालायाविनसाय" इति । पूर्ववद्यालयम् ( : ०६ पृ. ) ॥२॥ इति श्रीमत्मायणानायविरविन साधयोये नाथप्रकाश एतयजाह्मणस्य प्रथम वाया माध्याये हितीयः खण्ड : २ (२८॥ मामा मामा मां पाउकागद। -- : 34. पापनाशगन २.१७...

·२१४ ॥ एतरीयबालम् । यस्यैव तद् बसौं नयति' स्थेने बलायाविन- साय॥ ३ (२६.)॥ अथ हविर्धानप्रवर्तनीया ऋची विधातु मादौ प्रेषं विधत्ते "हविर्वानाभ्यां प्रोद्यमाणाभ्या मनुब्रूहोत्याहाध्वर्युः" इति । हविः सोमरूपं धत्तो धारयत इति हविर्भाने, हे शकटे। तयोः खरूप मापस्तम्बो दर्शयति---"प्रयुत्तापूर्वे शकटे नजयुगे प्रतिहत- शम्ये प्रक्षाल्य तयोः प्रथमग्रथितान् ग्रन्थीन् विस्रस्य नवान् प्रज्ञा- तान् कत्वाग्रेण प्राग्वंश मभितः पृष्ठया भव्यवनयन् परिथिते सच्छदिषी अवस्थापयति" इति ( ११. ६. ३.)। तयोईवि- र्धानयोः प्राचीनवंशस्य पुरोभाग भुपक्रम्योत्तरर्दशपर्यन्त नयनं प्रवर्तनम् । तदपि स एवाह ---"प्राची प्रेत मध्वर मितादग्रस प्रवर्सयन्ति"-इति ( ११. ६. ११) । तत्प्रवर्तनकाले अध्वर्युः होतारं प्रति "हविद्वानाभ्याम्" इत्यादि प्रेपमन्त प्रब्रूयात् ॥ होत्रा वचनौयाना मृचर्चा मध्ये प्रथमा मृच विधत्ते "युज वां ब्रह्म पूर्य नमोभिरियन्वाह ( सं० १०. १३. १); ब्रह्मणा वा एते देवा अशुञ्जत यह विमान, ब्रह्मोवैने एतद् युक्त, न वै ब्रह्मवद्रियति" इति। हे हविर्वाने ' 'वा' युवां 'ब्रह्मयुजे' ब्रह्मणा युनतीत्येवं मन्वं यदुक्त मेनपाठेन ब्राह्मणमुखेनैव हवि- ने युक्त भवतः ; पूर्व देवैस्तथाकृतत्वात् । 'एतद' उक्त हगवत्' ब्राह्मणोपेतं कम्मे नैव विनश्यति ; तम्माद् युक्तो ऽयं द्वितीयाद्यास्तिस्र ऋचो विधत्ते-"प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवेति • २.४१.१८-२१.) चे द्यावापृथिवीय मन्वार" इति ।

·मधमाया पचि यावा नः प्रथिवी इमम्' इति बूयमावलाद ढचो द्यावापृथिवीयः। प्रस्य वृधव हविर्धानप्रतिपादकत्वाभावार वैय्यधिकरण्य मित्याक्षिप्य समाधत्त- “तदाहुर्यविधीनाभ्यां प्रोचमाणाभ्या मनु वाचाहाथ कमात्तृच यावापृथिवीय मन्बा- हेति ? द्यावापृथिवी वै देवानां हविहाने पास्तां, ते एवाद्यापि इविहाने, ते हीद मन्तरेण सर्व हविर्यदिदं किञ्च ; तस्मात् तचं बावाप्रथिवीय मन्वाह" इति । यद्यप्यत्र हविर्धानयोरनुकूलया वाचा प्रैष माह, तथापि द्यावापृयिवीयस्सृचो न व्यधिकरणः; पुरा द्यावापृथिव्योरेव हविर्धानत्वात् 'अद्यापि' द्यावापृथिव्यावेव 'हविर्धान'। तत्कथ मिति चेत्, उच्यते-यस्मालोके यत्किञ्चिद्ध- विरम्ति, तदिदं सर्व त अन्तरण' द्यावापृथिव्योः मध्ये वर्तते। 'तस्मात्' द्यावापृथिव्योईविर्धानत्वात्, तदीयस्य वचस्यानुवचनं युताम् ॥ पञ्चमो मृचं विधत्ते-“यमे इव यतमाने यदैत मिति (सं. १०.१३.२.); यमे दूध येते यतमने प्रबाहुगितः" इति । यम- शद एकस्या मातुरदरे सहोत्यनस्य गरीरहयस्य वाचकम् । 'यमे इव' यथा लोके तादृश्यौ हे कन्यके सह वर्तेते, तथेमे शकटे 'यत. माने' जगदुपकारार्थ प्रयत्न कुर्वतो; यस्मात् कारणात् 'ऐतम्' आगतवती। 'इति' एतस्य पदस्यार्थ: प्रमिद इति 'हि' शब्दी योतयति । युगपदुत्पत्रकन्यकाहयवदेव 'एते' 'प्रबाहुक्' परस्पद- मादृश्यन महव वर्तमान 'इत:' प्रचरतः ; तदेवलोक प्रसिद्ध मेव दृश्यते । हितोयपाद मनूद्य व्यादष्टे -"प्र वां भरमानुषा देययन्त इति देवयन्तो ब्रेने मानुषाः प्रभरन्ति" इति। यच्छब्दस्य पूर्वपादे- ऽभिहितत्वात् तच्छन्दोऽस्मिन् पादेऽध्याहर्तव्यः । यस्मात् प्राणुरप- ·! ! , कारा प्रयतमाने खिते, तबाबारात 'देवयन्तः' यष्टबीन देवानिच्छन्तः 'मानुषाः' ऋविग्-यजमानाः, हे हविर्धाने ! 'वां' युवा 'प्रभरन्' प्रकर्षेण सम्यादयन्ति। एतत्पदार्थस्य याधिक- प्रेसिविद्योतनार्थों 'हि'-शब्दः। द्वितीयाई मनूध व्याचष्टे - "पासौदत ख मु लोकं विदाने, खासखे भवत मिन्दवे न रति सोमो वै राजेन्दुः, सोमायैवैने एतदान भासदे ऽचौलपत्" इति । विर्धाने ! उभे युवां प्रवर्तमाने सति 'ख मु लोक' खकीय मेव स्थानं 'विदाने' जातवतो पासोदतं तत्र स्थिति प्राप्तम्। 'न:' पस्मदीयाय 'इन्दवे' सोमाय 'स्वासो' सु शोभने पासने स्थिति प्राने 'भवतम्' । अवेन्दुशब्देन 'सोमो राजा' उच्यते । अत एव सत्याठन सोमराजार्थम् ‘भासदे' प्रासादनायावस्थानाय अचौकृपत्' कषितवान् भवति ॥ षही मृचं विधत्त --"अधि योरदधा उऋष्यं वच इति (सं० १.८३.३.); हयो तत् तृतीयं छदिरधि निधीयत उक्थ्य वच इति यदाह यजियं वै कर्मोकथ्यं वचो यन्न मेवैतेन समई- यति" इति । हविर्धानाख्ययोः शकटयोपरि सोमस्यावस्थानाय गृहाकारेण परितो वेष्टन मुपर्याच्छादनं यत् क्रियते, तदेतदा- छादनं 'छदिः-शब्दवाच्यम् । तादृशे हे वदिषी योईविर्धानयो- रवस्थाप्य, तयो वदिषो कपरि तौयं दिः हविर्धानयोगदा- स्तयोरवस्थाप्यते। तदेतत् तैत्तिरीया प्रामनन्ति-"दण्डो वा चौपरस्तृतीयस्थ हविर्धानस्य वषट्कारेणाक्ष मच्छिनद्यत् तृतीयं छदिहविर्धानयोरुदायिते तृतीयस्थ हविर्धानस्यावरुधै"-इति (सं० ६. २. ८. ४.)। तदेतत् तृतीयच्छदिरवस्थापन मेत- अवप्रथमपाद प्रस्तूयते यद् ‘इयोः' छदिषोः 'अध्यदधाः' उपरि ·बतीय इदिनिधीयते ; तदिदम् इव वा स्वयनमा यत्रिय की, तयोग्य वचो माठः। तद्रूप मिदं विपिन कदिषः प्रशंसा। पस्मिन् पादे पूर्वभागवार्यों यात्रिकवित मित्यभिप्रेत्य 'हि'-शब्दयुतोन वाक्येन व्याचष्टे-इयोरिति । उत्तर- भागं व्याचष्टे-उस्य वच इति । 'उल्य वचः' इति यत् पद- दयं मन्यो ब्रूते, नेन पदइयेन शस्त्रपाठाख्यं यजसम्बन्धि कर्मोचते; तस्मादेतेन मन्त्रपाठन यन्त्र मैव समुच करोति । दितीयवतीय- पादौ पठति--"यतमुचा मिथुना या सपर्यंतः, असंयत्ती ते ते क्षेति पुष्थतीति ; यदेवादः पूर्व यत्तवत् + पद माह तदैवतेन शान्या शमयति"-इति । यदा वतीयं छदिनिधीयते, तदानीं ये हविर्धाने स्तः, 'ते' उभे, 'यतम्रचा' नियतमुगयुक्तो कसहोम हुतसोमे, 'मिथुना' मिथुनवत् परस्परयुतो, 'सपर्यंतः' पूजिते प्रय मर्थ:--इयोरुपरि हतीये छदिषि व्यवस्थापित सति, विवाहहोमादूर्व परस्परसंयुक्तौ मिथुनरूपी स्त्रीपुरुषो यथा पूज्येते, तथा हविर्धाने हविषा पूजिते भवत इति । सम्पूर्वो यति-. धातुः सङ्कामे वर्तते, तेन क्रौर्यगुणो लखते। संयतः क्रूरः, प्रस- रात: शान्तः । अवेन्द्रमम्बोधन भध्याहतव्यम् । हे चन्द्र ! शान्तोऽध्वर्युः 'ते व्रते' त्वदीये कर्मणि 'क्षेति' निवमति, 'पुष्थति' स कम्मे पुष्टं करोति । एतस्य तृतीयपादस्य तात्ययं दर्शयति- यदेवाद इति । यत्तवत्पदवायः हतोयः पादः । अत्र व्रतपदात् 'पूर्व 'यदेवादः' यदिदं 'यत्तवत्पद' यत्तशब्दोपेतं 'सयत्त'-इति भवतः । -- ., मष्टषु सर्वेष्वेव इसलिखित मूलप-सक टीकापुस्तकेषु च 'असंयत्त:'-उतार पाठः; परं संक्षितापलकदर्शनात् भाषााशरार्थानुभवाच 'पसंयत:'-तर पाठी युजातरी गमने। 'वचन', 'यतवत्' इति पाठभेदर एतदगती विचार्य एव ।

·पहन, तेक बुवापिमा यमीय घोसितम्, मदेव गौय 'संयतः पुषति'-इतिपदइयेन. प्रतीतया 'भाग्या' होता 'शमयति'। चतुर्षपाद मनूद्य व्याचष्टे –“भद्रा शक्तिर्यजमानाय सुन्धत इत्या- शिष माशास्त" इति । 'सुन्वते' सोमाभिषयं कुर्वते यजमानाय 'भद्रा' कन्याणरूपा 'शक्तिः भवतु इति शेषः । अनेन पादन प्रार्थनीयं प्रार्थयते ॥ सप्तमो मृचं विधने--"विश्खा रूपाणि प्रति मुञ्चते कवि- रिति ( सं ५.८१. २.) विश्वरूपा मन्वाह"- इति । 'कविः' मेधावी, मन्त्रप्रतिपायी देवः 'सविता', 'विखा रूपाणि' शुक- कृष्णादीनि बहनि रूपाणि भाभरणत्वेन 'प्रतिमुञ्चते' खशरोरे स्थापयति। अत्र रूपशब्दस्य विश्वशब्दस्य च विद्यमानत्वादिय मृग्विश्वरूपशब्दाभिधेया। तस्या अनुवचने होतुः किञ्चिदिति. कर्तव्यता माह -“म रराव्या मोक्षमाणोऽनुब्रूयाद ; विश्व मिव हि रूपं रराव्याः शल मिव च कण मिव च" इति । हविर्धान- मण्डपस्य चिकीर्षितस्य प्रायां हारि बन्धनौया दर्भमाला 'रराटी'; हितोयार्थ सप्तमो; तां दर्भमालां पग्लन् 'अनुयात् । अस्था ऋचो रराट्यनुरूपत्वं दर्शयति--विश्व मिवेति। दर्भमालाथा अत्यन्त शुष्कास्तृणविशेषाः शुक्ला दृश्यन्ते, अशुकास्तु कृष्णाः । पतो 'विश्व मिव' बहुविध मिव दर्भमालाया: खरूपम् । सेन "विश्वा रूपाणि" इत्ययं मन्त्रोऽनुकूलः । होतुरतवेदनं प्रशंसति-- "विख रूप मवरून्ध, आत्मने च यजमानाय च यौवं विहानता रराया मोक्षमाणो ऽन्वाह" इति। विख रूपं प्रजापखादि- विविधवस्तुखरूपम् ॥ अष्टम्या अनुवचनसमाप्ति विधत्ते--"परि वा गिर्वणो गिर ·प्रत्युत्तमया परिदधाति"ति (०.१.१०.१२.) या कासं विधते-"म यदैव हविर्धानसम्परिचित मग्घेताब दध्यादनम्नभावुका होतुब यजमानख च भार्या भवन्ति यवेवं विहानेतया हविर्धानयोः सम्परिचितयोः परिदधांति इति । यस्मिवेव काले प्रवर्तिते शकटे 'सम्मरित्रिते' खसा ऽवस्थाप्य सम्यगाच्छादिते इति 'स:' होता 'मन्येत'। 'तत् तदानों समापयेत्। होतरीतवेदनं प्रशंसति-पनग्नमिति। 'पन- मम्भावुकाः' पाच्छादनबाहुल्बसम्मत्या ननवरहिताः । इषि- र्धानयोः' परिश्रयणकाल ज्ञात्वा परिदध्यादित्युताम् । स काल: कथं ज्ञायत इत्याशङ्कयाह--"यजुषा वा एते सम्परित्रियेते या- विधाने, यजुवेने एतत्परिश्रयन्ति ; तो यदेवाधर्युश्च प्रति- प्रस्खाता चोभयतो मैथ्यौ निहन्याता मथ परिदध्यादत्र हिते सम्परिश्रिते भवतः” इति । 'यद हविर्धाने' शकटे विद्यते, 'एते' 'यजुषा वै' यजुम्मन्त्रेणैव (ते. सं० १. २. १३. ३..) सम्परिश्रिते भवतः । तदेव कथ मिति तदुच्यते- अध्वर्यव: 'एने' हविर्धाने 'यजुषैव परित्रयन्ति' इत्येतसिद्ध मिति शेषः । तदेतदापस्तम्बी दर्शयति---"विष्णोः पृष्ट मसौति (ते. सं. ६.२.८.) तेषु मध्यम छदिरध्यूहति वारविविस्तारं नवायामम्” इति ( ११. ८. १.)। परिधानस्य कालं विधत्त-तौ यदैवेति । 'अध्वर्युः' दक्षिणस्थ हविर्धानस्य 'मेथीम्' ईषाग्रभागावस्थापनकाष्ठ स्थापयति । तदे- तच्छाखान्तरे श्रूयते---"दिवो वा विष्णवुत वा पृथिव्या इत्याशी- पदयर्चा (त० सं० १. २. १३. २.) दक्षिणस्य हविर्धानस्य मथीं निहन्ति" इति (ले० सं० ६.२.८.३.)। उत्तरस्य तु 'प्रतिप्रस्थाता' करोति। तदेतदुभय मापस्तम्बो दर्शयति-"दिवो वा विष्ण- ·२१.. ॥ एतरवाया। वित्ययुदधिषस्य हविर्धानख दक्षियं कातर्द मनु मैयौं • निहन्त्रि; तस्या मौषां निननति"-इति, “एव मुत्तरस्य प्रति- प्रखाता विष्णोर्नु क मित्युत्तर कर्शतदं मनु"-इति च ( ११.७. ३,४.)। प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नु क मिथुना (ते०सं०१.२.१३. ३.) पस्य हविर्धानस्य 'उत्तरं कर्णातर्दम्' पपि तस्मिन् मेथी- निनवाले परिदध्यादिति । यद्यप्ययं कालः परित्रयणकालात् प्राचीनः, तथापि तमोपवर्तित्वात् पूर्वविधिना सह नास्यन विरोध इत्येतदर्शयति-पत्र हिते इति । 'पत्र' मेयौनिहनन- देथे तबामौपवर्तिनि काले परित्रयणं क्रियते ॥ ऋक्सयादिकं दर्शयति-"ता एता अष्टावन्वाह रूपसमृदा, एतई यत्रस्य समृह, यद्रूपसमृद्ध, यत्कम्म क्रियमाण मृगभिवदति; तासां त्रिः प्रथमा मन्वाह निरुत्तमां; ता हादश सम्पद्यन्ते, हादश वै मासाः संवसरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापत्यायतनाभिरेवाभी राधोति य एवं वेद; त्रिः प्रथमां विरुत्तमा मनाह यज्ञस्यैव तद् बसौं नयति, स्पेने बलायाविनसाय"-इति । पूर्ववद व्याख्येयम् (१०६ पृ० ) ॥ ३ (२)॥ इति श्रीममायणार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयब्रामणस्य प्रथमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये बतीयः खण्डः ॥ ३ (२८)॥ • 'कर्णतः कोलम् । तदव तत्समीपे। मेघौ मवष्टपनस्तम्भम्'-इति इतिः। + 'शिरी का इविधानम्'-यादि शत. ब्रा० ३.५३। तैत्तिरीयपि तथैव विहितम् (६.२.१-११.)। एतदीयमन्बा अपि तवैव शुता: ( १. २. १३.)। 'हवि- बांन प्रवनयन्ति'-इतादि प्राथ. श्री० ४.१.१ । 'प्रोचा बहि:-इत्यादि पाप. पौ. ११.६-८ | 'कां प्रीय सदीविगमाग्रीधहीदधिषयान् यथोक्तम्'-यादि । काया. बी. ६.१०.१४ ।

·प्रबमावा पथ चतुर्थः खः। चम्नीषोमाभ्यां प्रचीयमानाभ्या मनुबूहीत्वाहा- ध्वर्युः' सावौर्हि देव प्रथमाय पिव इति' सावित्री मन्वाह तदाहुर्यदग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्या मनु वाचाहाथ कमात्सावित्री मन्वाहेति सविता वै प्रस- वाना मोशे सविटप्रसूता एवैनौ तमणयन्ति तमा- त्मावित्री मन्वाह 'मैतु ब्रह्मणस्पतिरिति ब्राह्मणस्य- त्यामन्वाई तदाहुर्यदग्नीषोमाभ्यां प्रचीयमानाभ्या मनु, वाचाहाथ कस्माद ब्राह्मणस्पल्या मन्वाहेति ब्रह्म वै बृहस्पतिवाभ्या मेतत्पुरोगव'मकर्य वै ब्रह्मगवट्रिष्यति'म देव्येतु सूनृतेति' ससूनृत मेव तद्यन्न करोति तस्माद् बाह्मणस्यत्वा मन्वाह होता देवो अमर्त्य इति च माम्नेयं गायत्र मन्वाह सोमे राजनि प्रणीयमान सोमं वै राजानं प्रमीय- मान मनरेणैव सदो हविर्वानान्यसुरा रक्षास्य- जिघांसस्त मग्निर्माययात्यनयत् पुरस्तादेति माय- येति मायया हि स त मत्यनयत् तमावस्याग्निं पुरस्ताहरन्त्युप खाने दिवे दिव उप प्रियं पनिप्रत मिति तिखश्चैकां चान्वाहेश्वरी ह वा एतौ संयन्ती यजमानं हिंसितोर्यश्चासौ पूर्व उद्धृतो भवति य ·२२२ ॥ एतीयवासन मु चैन मपरं प्रणयन्ति' तद्यत्तिमश्चैको चानाह सञ्चानानावनी तत्सङ्गमयति' प्रतिष्ठाया मेवेनी तबतिष्ठापयत्यात्मनश्च यजमानस्य चाहिंसाया पग्ने जुषख मति हर्य तवच इत्याहुत्यां हूयमानाया मन्वाहाग्नय एव तज्जुष्टि माहुतिं गमयति'सोमो जिगाति गातुविदिति'चं सौम्यं 'गायच मन्वाह सोमे गजनि प्रणीयमाने 'स्वयैवैनं तद्देवतया खेन- छन्दसा समई यति सोमः सधस्थ मासददित्या- सत्स्यन् हि स तर्हि भवति तदतिक्रम्यैवानुब्रूया- पृष्ठत वाग्नीध्र कृत्वा त मस्य राजा वरुणस्त मशिनेति' वैष्णवी मनाह' क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः' दाधार दक्ष मुत्तम महर्विदं ब्रजं च विष्णुः मखिवा अपोर्तुत इति' विष्णुबै देवानां हारपः' स एवाम्मा एतद् द्वारं विवृणोत्यन्तश्च प्रागा अदितिर्भवासीति प्रपाद्यमाने इन्वाह' श्येनो न योनि सदनं धिया कृत मित्यासन्ने हिरण्यय मासदं देव एषतीति ' हिरण्मय मिव ह वा एष एत- हेवेभ्यश्छदयति' यस्कृष्णाजिनं तस्मादेता मन्वाहा- स्तनाद् द्या मसुरो विश्ववेदा इति वारुण्या परि- दधाति वरुणदेवत्यो वा एष तावद्यावदुपनदो याव- ·॥ प्रथमवधिका ५॥४॥ मा परिचितानि प्रपद्यते' खयैवैनं तहवतया खेन- छन्दसा समईयति' तं याप वा धावेयुरभयं वेच्छरनेवा वन्दख वरुणं बृहन्त मित्येतया परि- दध्याद्यावयो हाभय मिच्छति यावयो हाभय ध्यायति तावदभ्यो हाभयं भवति यत्रैवं विहानेतया परिदधाति तन्मादेवं विद्वानेतयैव परिदध्यात् ता एताः सप्तदशान्वाह रूपसमृड्डा' एतद यजस्थ समृद्धं यद् रूपसमृद्ध 'यत्कर्म क्रियमाण मृगभिवदति तासां त्रि: प्रथमा मन्वाह त्रिमत्रमा ता एकविंशतिः मम्पद्यन्त एकविंशो वै प्रजापतिर्दादश मासा: पञ्चर्तवस्त्र य इमे लोका' असावादित्य एकविंश उत्तमा प्रतिष्ठा तद देवं क्षचं मा श्रीस्तदाधिपत्यं तद अधस्य विष्टपं तत्प्रजापतंगयतनं तत् खाराज्य मनोस्खेत मेवैताभिरकविंशत्यैकविंशत्या'। ४ (३० ) ॥ ॥ इत्येतरीयवाह्मण प्रथमपञ्चिकायां पचमोध्यायः॥५॥ प्रयाग्नीषोमप्रणयनीया ऋचो विधातु मादी प्रेषमन्त्र विधत्ते -"अग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्या मनुब्न्होत्याहाध्वर्यः" इति । योऽय मग्निः प्राचीनवंशाख्यायाः शालाया मुखे द्वारभागे पूर्व मिाहवनीयरूपेणावतिष्ठते, तस्माच्छानामुखीयादग्ने: सकागात् कियानम्याग्नौ धिष्णा नेतव्यः । मोमय पूर्व गालामुखीयसमीप ·२३४ ऐतरेयनानम् ऽवस्थितः ; तेनाग्निना सहानीतः सन् पुनरपि हविर्धानमडपे नेतव्यः ; तदिद मग्नीषोमप्रणयनम् ; तदर्थं होतारं प्रत्यध्वर्युः प्रेष- मन्च ब्रूयात् । तदेतत् सर्व मापस्तम्ब पाह-"शालामुखीये प्रगायनौय मिभ मादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नीषोमाभ्यां प्रणीय- मानाभ्या मनुब्रूहोति सम्प्रेष्यति" इति ( ११.१७.२.), "अग्नि- प्रथमाः सोमप्रथमा वा प्राची ऽभिप्रव्रजन्यानौधोये ऽग्नि प्रति- छाप्य"-इति ( ३. ४.), स च “सोमो जिगाति गातुविदित्य- परया द्वारा हविर्धानं राजानं प्रपादयति" इति (८.) च ॥ अग्नीषोमप्रणयनीयावृक्षु प्रथमा मृर्च विधत्ते--"सावीहि देव प्रथमाय पित्र इति मावित्री मन्वाहेति" इति । सेयं शाखा- न्तरगतलात् मूत्रकारेण पठिता ( आख०ौ०४.१०.१.)। तस्यास्तृतीयपादे 'अम्मभ्यं मवित:'-इतिथुतत्वादिवं सावित्री। पत्र वैयधिकरण मागका समाधत्ते -"तदाहुर्यदग्नीषोमाभ्यां प्रगोयमानाच्या मनु वाचाहाथः कस्मात्सावित्री मनाहेति ? सविता वै प्रसवाना मोशे भविष्टप्रसूता एवैनी तत्प्रणयनि; तस्मासावित्री मनाह" इति । पूर्वपद् ( १२० पृ.) व्याख्येयम् ॥ द्वितीयां विधत्त -- "प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरिति ब्राह्मणस्पत्या मनाइ" इति (सं० १.४०.३.)। अत्रापि वैयधिकरण्य माराङ्गा समाधत्त ---- "सदाहुर्यदग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्या मनु वाचा- हाथ कसमाद ब्राह्मणस्पत्या मनाहेति ? अध वै वृहस्पतिब्री- वाभ्या मैतत्युरोगव मकर्ण वै ब्रह्मखट्रिष्थति" इति। 'पुरोग' - . 4 'उभयतामा विहान भवति' इति शव. बा. ३.५.३.७॥ + नया---"मातादिदेव पथमाय पित्र वाण मस्म परिमाण मरमै । मायभ्य भवितः सर्वदाता दिवे दिव पासब भूस्पिश्च:"-ति!

·प्रमाधिका- बाना मेव पुरोगन्तारम् 'पकः करोति। बायोपतन कीयो विनाशाभावात्तद युक्तम् । दितीयपाद मुपजीव्यता मर्च प्रशंसति देव्येतु सूवृतेति स-सूतृत मेव तद्यन्न करोति ; तस्माद बाधणसत्या मन्वाह" इति । 'सूवृता' प्रियवचनरूपा वाग् देम 'प्रेतु' ब्रह्मणा सह पुरो गच्छतु, 'इति' द्वितीयपादे यूयते ; तत्पाठेन यज' 'स-सूदृत मेव' प्रियवचनयुक्त मेव 'करोति' । टतौयाद्यास्तिस ऋचो विधत्ते---"होता देवो अमर्त्य इति ( सं. ३. २७. ७. ) तृच माग्नेयं गायव मनाह"- इति । जुहो- त्यस्मिबग्नाविति ‘होता' अग्निः । मती होतृशश्दयवणादिद माग्नेयम्। भाग्नेयाय सोमप्रणयनानुकूल्य दर्शयति--"सोमे राजनि प्रणोयमाने मोमं वै राजानं प्रणीयमान मन्तरेणव सदो- हविर्धानान्यसुरा रक्षास्यजिघांसस्त मग्निर्माययात्यनयत्" इति । गदिदं मदोनामक मण्डपं, शकटवयं च, तानि 'अन्तरेण' वेषां मध्ये "असुराः 'च 'रक्षांसि' च नीयमानं 'सोम' हन्नु मेवान् । 'त' भातं सोमम् 'अग्निः' खकीयया 'मायया' तानमुरान्, तानि रत्नामि च अतिक्रम्य नीतवान् । तस्मात् भीमप्रणयनेऽप्यानेयस्य योग्यल मस्ति। असगणां रक्षसां चावान्तरजातिभेदो द्रष्टव्यः । प्रथमाया '' ऋचो हितोय पाद मनूध व्याच --- "पुरस्तादेवि भाययेति ; मायया हिसन मत्यनयत् ; तस्मादस्याग्नि पुरस्ता- इरन्ति" इति । मायया सहितोऽग्निः पुरस्तादच्छतौति द्वितीय- पादे श्रूयते । यस्मात् ‘सः' अग्निः “भायया' शत्या भौतिस्थानम् अतिनकार 'त' मोमम् 'अनयत्', 'तस्माद उ' तस्मादेव कारणात् 'मनुजीय' ख। 14 रतीयाद्यानिम काचा' इति (६०) रात्र या प्रशमा, तसा इति भावः ।

·२३५ । ऐतरेयवानपम् । अस्य' सोमस्य 'पुरस्तात् प्राग्नीध्रपर्यतम् 'अग्निम्' ऋत्विजी 'हरन्सि' ॥ ही मारभ्य चतन ऋचो विधत्ते---"उप त्वाने दिवे दिव उपमियं पनिप्रत मिति तिस्रका चान्वाह"-इति । “उप वाग्ने" धादिकाः क्रमेणाम्नानास्तिस्रः ( सं० १. १. ७ -८.), "डा प्रियम्" इत्येका ( सं० ८.६७.२८.)। उक्तस्थ दृचस्य, उत्तायाचे कस्याः, अनुवचन मुपपादयति --"खरी हवा एती संयन्ती यज मानं हिंसितोयशासौ पूर्व उडुतो भवति, य मु चैन मपरं प्रण यन्ति ; तत्तिनौका चान्वाह सजानानाववैनौ तसङ्गमयति ; प्रतिष्ठाया मैवैनी नप्रतिक्षापयत्यामनय यजमानस्य चाहिमाये". इति । 'यश्चामौ' अग्नि: ‘पूर्व उद्धृतः' पूर्वभावी सन्, उत्तर- वेद्या मानीय स्थापितः, 'य मु' य मपि 'अपरम्' अनि मिदानी माग्नीप्रधिणा प्रति 'प्रणयमि'; 'एनौ' उभावग्मी 'मयनी' ममैवातिरित्येवं सङ्कामं कुर्वन्तौ 'यजमान धिसितोः ईश्वगै' हिमित सभर्यो ! तथा मनि, यदि 'तिसूचका' चानुनुयात्, सदानीम् एनी हावयम्नी 'समानानी एवं' परस्परैकमत्ययुक्तावत्र कवा 'मङ्गमयति' अन्योन्य संयोजयति । निसस्वृद्ध “नमो भर एनसि इति पूर्वोकृतस्याग्नेनमस्कारः यूयते ; एकरया मवि - 'अगम्भ जिन्नतो नमः' इति प्रणीयमानस्याग्नेनमस्कारः श्रुतः । तेन तुष्टी परस्परं देषं परित्यज्यतः। तत्' तथासत्येतातुभावनी 'प्रतिष्टाया मेव' उत्तरवेवा मग्नीध्रलक्षणखसोचितम्यान एव 'प्रतिष्ठापयामि ; तच्च होतुः ‘आत्मनश्च' 'यजमानस्य च हिंसापरि- हागय भवति॥ दशमो मृचं विधत्ते--"अम्ने जुषस्व प्रति इ तहच इति ·- RE (सं० १.१४४. ७.) पाहत्या इवमानाया तबुष्टि माहुतिं गमयति" इति। पाहुतिय शुर्वेदविक्षिता "नयवत्वृचाम्नीधे जुहोति, सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्वे"-प्रति (ते.से०६.१.१.१.)" इति। सा चापस्तम्बन स्पष्टीकता- "भाग्नीधीयेऽग्नि प्रतिष्ठाप्याम्ने नयेत्यई माज्यशेषस्य जुहोति"- इति ( ११.१७.४.)। संदाहुतिकाले होता 'पग्ने शुषख'-इत्येता मनुब्रूयात् । ता मैतां प्रशंसति-अम्बय इति। 'शुषव-इति मन्त्र पभिधानाद 'पाहुतिम्' पम्न : प्रियं सम्पादयति । एकादशी मारभ्य तिस ऋची विधत्ते-"सोमो जिगाति गातुविदिति (सं०३.६२.३-५.)। ढचं सौम्य गायन मन्वार, सोमे राजनि प्रणीयमाने खयैवैनं तदेवतया खेनछन्दमा समई- यति" इति मन्त्र सोमदेवताया एव प्रतिपाद्यत्वात् सोमात्मकस्येयं व कोयदेवता ; गायचा मोमस्य दुबलोकादाशतत्वात् छन्दोऽपि खकोयम् । प्रस्य चस्यान्तिमं पाद मादाय व्यावष्ट ---"सोमः मधस्थ मामददित्यासत्स्यन् हि सतहिं भवति" इति। अयं सोमः' 'सन' हविर्धानाभ्यां सहावस्थानप्रदेशं प्राप्य 'आसदत्' पासबी- भूत् । यस्मात् 'मः' सोमः 'ई' तत्पादपाठकालं 'भासत्स्यन् भवति' हविर्धानदंशस्यासनतां करिष्यन्वर्त्तते, तस्मात् सधस्थ मासददिति युक्ताम् । अस्य वचस्यानुवचनदेशं विधत्त ---"तदति- क्रम्यवानुब्रूयात् पृष्ठत इवानौधं कृत्वा" इति। पूर्वोखाया माहुत्या मध्वर्युणा इयमानायां होता च मुपक्रम्यानुनुवाणी 9 * 'अ नय सपति मयवती'-इति तत्र सायगा: । मा चक्क. सं. १.८६.१; ०१.४.४३.१; वा० सं० ५.३६ ; ७.४५, ४०.१०। + हनीयस्था मिती दिवि सोम पासीत्, तं गायारत्'-इति से प्रा. ५.१.१.१ म.

·एरियाचपन् । गच्छन् 'तत्' धाग्यौंध्रखानम् 'पतिव्राम्यव' 'पाग्नौ पृष्ठतः इव कवा तं पादम् 'अनुयात् । पतिक्रम्बस्वस्थक पृष्ठतः खेति व्याख्यानम् ॥ चतुर्दशौं मंचं विधत्ते-"त मस्य राजा वरणस्त मखिनेति (सं० १. १५६. ४.) वैणवी मनाह" इति । 'बज च विष्णु:'- इति चतुर्थपादे श्रुतत्वात् । अवशिष्ट पादत्रयं पठति - "कतु सचन्त मारतस्य वेधसः, दाधार दच मुत्तम महर्विदं, प्रजं च विष्णुः सखिवा अपोर्तुत इति" इति। अस्था ऋचोऽय मर्थः --'अस्य' सोमस्य उपनवस्य 'राजा' स्वामी. वरुणः', 'तम् 'क्रत" यार्ग 'मचत'--इत्यध्याहारः । 'अखिमा' उभावखिनी देवी, 'मारुतः' वायुः, 'वेधाः' अधा च 'क्रतु" 'सञ्चन्त' सम- वयन्ति। "मारतस्य वेधमः" इति प्रथमार्थे षष्ठयो। 'विष्णुः देवो 'दक्ष' देवानां हप्तौ कुशलम्, अतएव 'उत्तम महविदं श्रुत्यादिनामिन सोमं 'दाधार' प्रणयनकाले धृतवान् । 'विष्णुः' 'सखिवान्' सोमरूपेण संख्या युक्तानया तहान्, 'व्रज सोमस्थान हविर्धानम् 'अपोर्णते' अपगताच्छादन करोति । सोमस्य प्रवेशाय हारं विक्षणोतीत्यर्थः । विष्णु: दाधार 'अपोर्तुते' चेति । समुच्चयार्थश्वकारः। उक्तमन्त्रतात्पर्य विस्पष्टयति- "विणुर्वे देवानां हारपः ; स एवास्मा एतद् हारं विवणोति”. तथा इति। पञ्चदशी मृच विधत्ते-"अन्तश्च प्राग अदितिर्भवासौति (सं० ८. ४८. २.) प्रपाद्यमाने ऽनाह" इति। सोमे हविर्धानं प्राप्यमाणे सति एता मृच ममुबूयात् ॥ गेषान महिलाओं न सुतेति समवेत पठिता। एवं सर्वच । ----- ·प्रथमपस्।ि षोड्शी ब विधले-"येनीन योनि सदन पिया हात मित्वासने" इति (सं०८.७१.५.)। 'पास' हविर्वान' प्रति सोमै समीपवर्तिनि सति एता मच मनुब्रूयात् ।.,''कार उपमार्थः। यथा 'श्यमः' पचौ, तब तब सच्चारं कला 'योनि सखान प्राप्रीति, तथा 'धिया' यजमानविग्-बुच्या वत' सम्मा- दितं हविर्धान प्रति सोमः ‘एषति'-इति वश्यमाणेन सम्बन्धः। हितीय पाद मनुवदति- "हिरण्यय मासदं देव एषतौति" इति। 'हिरण्ययं' सुवर्णमदृशं कृष्णाजिनम् 'भासदम्' उपवेशनयोग्यम्, सोमो 'देव:' 'एषति' प्राप्नोति । ष गतौ'-इति धातुः । हिर स्वयशब्द ध्याचष्ट -"हिरण्मय मिव ह वा एष एतद देवेभ्यश्छ- दयति यत् णाजिनम्" इति । हविर्धानस्य शकटस्योपरि सोमस्थापनार्थ सणाजिम मास्तृणन्ति । तथाच पापस्तम्ब पार ---"दक्षिणस्थ हविर्धानस्य नोड़े पूर्ववत् कणाजिनास्तरणं राजवासादनम्" इति ( ११.१७.१०.)। 'यदेतत् कृष्णाजिनम्' अस्ति, तत् 'हिरस्मय मिव ह वै' सुवर्णनिर्मिमतासन मिवं 'देवेभ्यः' देवार्थम् एषः' अषयुः 'छदयति' पास्तृणाति । तस्मा- म्मन्ने हिरण्यय मितापपत्रम् । एतम्मन्नविधि मुपसंहरति- "तम्माता मनाह" इति। यस्मादासबदेशस्त्रानुकूलेय मुक्, तस्मात् 'एनाम्' ऋचम् अनुयात् ॥ मनदया समापन विधत्ते-"अस्तनाद बा मसुरो विश्व- बेदा इति । सं० ८.४२.१.) वारण्या परिदधाति" इति । चतुर्थ पादे 'वरुणस्य व्रतामि'-इतिश्रवणादियं वारुणी। तस्याः सोमा मम्बन्ध दर्शयति-"वरुणदेवत्यो वा एष सावधावदुपनको या * दिवादिः (२१)। बन्दसि विकरपव्यतायः (पा० ३.१८५.)1.

·%3B २३. ॥ एतरयमाणपन् त्यरिचितानि प्रपद्यते; खयेवेन तद देवतया खेनचन्दसा सम- यति" इति। पूर्ववद (१०५ पृ.) व्याख्येयम् ।। अथात्र नैमित्तिक मृगन्सर विधत्ते--"तं यदुधप वा धावेयु- रभयं वेच्छरवेवा बन्दस्व वरुणं वृहन्त मिततया परिदध्याद". इति। 'तं यजमान मितर वन्धवो जीवनार्थिनो 'यदि उप वा धावेयुः' प्राप्नुयुः ; अथवा वैरिभ्यो भौताः 'अभय यजमानसमीप यदि 'इच्छरन्' तदानीम् “एवा वन्दख" इति (सं० ८.४२.२.) 'एतया परिदध्याद'। होतरेतवेदनप्रशंसापूर्वक मैतनिधि मुप- संहरति--"यावह हाभय मिच्छति, यावद्भयो हाभयं ध्यायति तावडयो हाभयं भवति, यवं विहानतया परिदधाति ; तस्मादेवं विद्वानतयैव परिदध्यात्" इति। 'यत्र' यार्ग यथोक्ताय 'विहान्' होता 'एतया' परिदध्यात्, तत्र यजमानो 'यावदभ्यः' बन्धुभ्यो हद्रोगपरिहाररुषम् 'अभय मिच्छति', अथवा वैरिभीतिपरिहार- रूपम् 'अभयं ध्यायति', 'तावाः सर्वेभ्यः, तादृशम् अभयं भवति'। 'तस्माद "एवा बन्दख"-इत्यनयैव 'पग्दिध्यात्' । मन्त्रमयादि दर्शयति--"ता एताः सप्तदशान्बाह रूपसमृदा; एतदै यज्ञस्य समूह, यद्पसमृद्ध'; यकम्म क्रियमाण मृगभिवदति; तासां नि: प्रथमा मन्वाह, बिरुत्तमां, ता एकविंशतिः सम्पद्यन्त; एकविंशो वै प्रजापतिर्दादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः" इति। उत्तसङ्गयाप्रशंसार्थ मेकविंशति- समापूरणे आदित्ये बहुन् गुणान् दर्शयति-"उत्तमा प्रतिष्ठा, तद् दैवं क्षत्रं, सा श्री, स्तदाधिपत्य', तद् ब्रनस्य विष्टपं, तबजा- पतेरायननं तत् स्वाराज्यम्" इति । योय मादित्यः, असी 'उत्तमा प्रतिष्ठा; तमोकानां स्य येणावस्थानात् । 'नद' प्रादित्यखरूप मेव 4 ·प्रापकम्; प्रथमपक्षिका । ५।४। २५१ देवं चत्र' देवसम्बन्धिनी जातिः; "पादित्यो वे देवं शवम्" -इत्यन्यवाभिधानान् ( ७. ४. २.)। 'सा औः' प्रादित्यप्राप्तिरव भोग्यवस्तुसम्पत्तिः । 'तद' पादित्यण्डलम् 'पाधिपत्य स्वामित्व- "पादित्य एषां भूताना मधिपतिः" इतित्रवणात् । 'तद' मण्डल 'बध्नस्य' पादित्वस्थ 'विष्टपं स्थानभूतम् । 'तत्' एव मण्डल 'प्रजापत:' अपि 'पायतनं' स्थानम् ; आदित्यमण्डले प्रजापत्युपासनस्याभिधानात् । 'तत्' एव मण्डलं 'खाराग्यम्' पार- तन्नाभावात् ॥ उपमहरति- "ऋनोतात मेवैताभिरकविंशतकविंशत्या". इति। एकविंशतिसयाभिः 'एताभि:' ऋग्भिः ‘एतं यजमानं समुहं करोति 'एव' * ॥ अभ्यामोऽध्यायसमातार्थः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेय ब्राह्मणस्य प्रथमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (३०) ॥ 'अमापीमी प्रगपात न्यादीनीह कन्य नवागिण (भाव०४.१०.१-- १३. ।। 'भा गाव : मन्युपकाम्य 'अग्रीषोमाभ्यो प्रणीयमानाभ्या मनबहीनि ममोषानि'--इत्यादीनि अापसम्बमाण (११ १७.१ ----१८.)। तसिगैयडिमान्न सन्मलामि (१.३.५ ६.३.२.)। मायावनेनन 'अगये विमा गायानधार्यात। मामाय प्रणीयमानाय वा'-इति वैकन्या मक्रम (.), ३, ४) : 'ध वात, उभयोर्विकम्पन श्रवणान्। शाखानगर त्वग्रीषोगाभ्यां प्रमीयमानाभा मिताविष: प्रेष उक्रोनि-इति च सव टीका ( था. द०)। सच प्रवण मनुभूयत साप-प्रवाहापये प्रक्रियमाणाधान बहि, सोमाय पचौवमानानि पण प्रश्यिमाणायानबूहीनि त्वं व न्यान्' इति ( ३. ५. ६...)।

·॥ पितरवावयम्.. त्यरिचितानि प्रपद्यते ; खयैवेन तद देवतया वेगच्छादसा सम- ईयति" इति। पूर्ववद (१०५ पृ.) व्याख्येयम् ।। अथात्र नैमित्तिक मृगन्तर विधत्ते--"तं याप वा धावेयु- रभयं वेच्छरवेवा वन्दस्व वरुणं वृहन्त मितातया परिदध्याद"- इति । 'तं यजमान मितर वन्धवी जीवनार्थिनो 'यदि उप वा धावेयुः' प्राप्नुयुः ; अथवा वैरिभ्यो भौताः 'अभयं' यजमानसमीप यदि 'इच्छरन्' तदानीम् “एवा वन्दख" इति ( सं० ८.४२.२.) 'एतया परिदध्याद्'। होतुरतहेदनप्रशंसापूर्वक मेतहिधि मुप- संघरति---"यावदो हाभय मिच्छति, यावयो हाभयं ध्यायति ; तावडो हाभयं भवति, यत्र विहानतया परिदधाति ; तस्मादेवं विद्वानेतयैव परिदध्यात्" इति । 'यत्र' याग यथोक्तायं 'विहान्' होता 'एतया' परिदध्यात्, तत्र यजमानो 'यावदभ्यः' बन्धुभ्यो हृद्रोगपरिहाररूपम् 'अभय मिच्छति', अथवा वैरिभौतिपरिहार- रूपम् 'अभयं ध्यायति', 'तावद्भाः' सर्वेभ्यः, तादृगम् 'अभयं भवति'। 'तस्माद' "एवा बन्दख"-इत्यनयव 'परिदध्यात्' । मन्त्र सङ्ख्यादि दर्शयनि--"ता एताः सप्तदशान्वाह रूपसमृदा; एतदै यज्ञस्य समूह', यद्रूपसमृद्ध'; यत्कर्म क्रियमाण मृगभिवदति; तास लिः प्रथमा मग्वाह, विरुत्तमां, ता एकविंशतिः सम्पद्यन्त; एकविंशो वै प्रजापतिर्दादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका अमावादित्य एकविंशः" इति। उक्त समाप्रशंसाथ मेकविंशति- सञ्जयापूरणे आदित्ये बहुन् गुणान् दर्शयति--."उत्तमा प्रतिष्ठा, तद् दैवं क्षत्रं, सा श्री, स्तदाधिपत्य', तद बनस्य विष्टपं, तबजा- पसेरायतनं तत् स्वारान्यम्"-इति । योय मादित्यः, असी 'उत्तमा प्रतिष्ठा'; तलोकानां स्थर्येणावस्थानात् । 'तद' भादित्वखरूप मेव ·प्रथमपकिंवा ।।४॥ २५१ देवं चन" देवसम्बन्धिनी चपजातिः; "पादियी व देव पवम्" -प्रत्यन्यवाभिधानान् ( ७. ४. २.)। 'सा चौः' प्रादित्यपामिरव भोग्यवस्तुसम्पत्तिः । 'तद' पादित्यण्डलम् 'पाधिपत्य' खामित्व- प्रापकम् ; “मादित्य एषां भूताना मधिपतिः" इतिश्रवणात् । 'सद' मण्डल 'बनस्य' मादित्यस्य 'विष्टपं स्थानभूतम् । 'तत्' एव मण्डल 'प्रजापतेः' अपि 'पायतनं' स्थानम् ; आदित्यमण्डले प्रजापत्युपासनस्याभिधानात् । 'तत्' एव मण्डलं 'स्वाराज्यम्' पार- तन्ताभावात् ॥ उपमहानि- "नीतात मैवैताभिरकविंशताकविंशत्या". इति। एकविंशतिसहयाभिः "एताभि:' ऋग्भिः 'ए' यजमानं समृदं करोति 'एव' * ॥ अभ्यामोऽध्यायसमानार्थः ॥ ४॥ इति श्रीमत्मागणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयत्राहाणस्य प्रथमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ( ३० ) ॥ . 'भाषीभी पान-दन्यादीनीह कल्पनागिन (भा...१०.१ - १३. | 'भा गाग: -हास्य 'भगोषीमाभ्यां प्रीयमानाभ्या गर्नु हो। भभारान' यादीनि पापमयमपाणि (११.१७.१-१०.)। सैत्तिरीयमहिमान्न तम्मनामि (१.३.५ , ६.३.३.)। कामायनेन तु पये प्रियमाणायानवाचर्यात। मामा- प्रणवमानाय वा'- इगि काम्या मकम (८... ३, ४.) ! 'धं ब्रूयात, उभयादिकम्पन यनान्। शारवासी तनीषागागा पग्गीयमानाभाा मिनाविधः प्रेष उक्रोनि'- उनि च मय टौका (पा३०)। तब यवण मलभूवन शलपर्थ --अथाहायचे प्रक्रियमाणायानब हि, सीमाय प्रणीयमानायनि पास परियमाणायानबूहीति त्वं व नूयान्' इति ( ३. .....॥ .

·२१५ ॥ एतरकाशनम् । वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमाचतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेखरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुबभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवमायणाचार्येण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशमामभार्थ ऐतरेयबामणस्य प्रथमपञ्चिकायाः पञ्चमोऽध्यायः ॥ अग्नि षट)। खगं वै पञ्च(२)। प्राच्यां वै षट्।। यज्ञोवै नव(४)। सोमो वै चत्वारि(५) ॥१०॥ अग्नि, प्रयाजवद, गणानां त्वा, दश ॥१॥ ॥ इति प्रथमपत्रिका समाप्ता॥ - अमिय --इत्यादीनि पचाना मध्यायानां मौकज्ञापनपूर्वक-खडसमयानीधकानि वाक्यानि । तदेतत् खम्हसबाहण मध्यायेषु खलानां निक्षेपमक्षेपनिवन्धनन्यनाधिक्यचारणाय पूर्वाचार्य : प्रोन मधीयते चाद्यापि खाध्यायवत् । अर्थ के देशार्थ: पशब्दः पुनपुंसकलिन इति (म.की.१.२.१६.) 'प्रथमः खण्डः', 'दितीयः खण्डः'-रत्यादिप्रयोगा:, 'चत्वारि' नवण्डानि दूतावमादयः प्रयोगास, निरवद्या एवेति व्यक्त मेव । एलच खण्डदशकसहणं वाक्यम् । 'पनिव-इत्यादीनि दशकपनीकानि, बहाना प्रक्षेपनि पदोषती रक्षणाय कोषाना परि कोषपाणीति शम्। + ·॥ ऐतरेयब्राह्मणम् ।। ॥ अथ दितीयपचिका ॥ (तष) ॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ ॥ ॐ ॥ यतेन वै देवा जडाः खर्ग लोक माधते ऽबिभयुरिमन्नो दृष्टा मनुष्याच ऋषयश्चानु- प्रज्ञास्य नीति तं वै यूपेनैवायोपयंस्त यापनवायो- पयंस्तचूपस्य यूपत्वं 'त मवाचीनाय निमित्योड़ा उदायस्ततो वे मनुष्याच ऋषयश्च देवानां यज्ञवा- म्त्वभ्यायन् 'यजस्य किञ्चिदैषिष्यामः प्रजात्या इति ते वै यूप मेवाविन्दन्नवाचीनान निमितं ते विदुर- नेन वै देवा यज मयूयुपनिति' त मुत्खायोई न्य मिन्वस्ततो वै ते प्र यज्ञ मजानन् 'प्र खर्ग लोक तद्यधूप जो निमीयते' यजस्य प्रज्ञा 'स्वर्गस्य लोकस्थानुख्यात्वै वब्बो वा एष यद्यूपः मोऽष्टाश्रिः - 'किञ्चिदेशिष्यामः', टी. ध ।

·॥ ऐतरेयवाभणम् । कर्तव्योऽष्टाभिर्वै वजस्तं तं प्रहरति हिषते भाट- व्याय वध यो ऽस्य स्तुत्यस्तस्मै स्ततवै' वचो वै यूपः स एष द्विषतो वध उद्यतस्तिष्ठति तस्माद्धाप्येतहि' यो इंष्टि तस्याप्रियं भवत्यमुष्यायं यूपो ऽमुष्यायं यूप इति दृष्ट्रा' खादिर यूपं कुर्वीत वर्गकाम: खादिरेणैव वै यूपेन देवाः स्वर्ग लोक मजयंस्तथैवे. तद्यजमानः खादिरेण यूपेन स्वर्ग लोकं जयति बैल्वं यूपं कुर्वीतान्नाद्यकाम: पुष्टिकामः' ममा समां वै विस्खो गभौतस्तदवादास्थ रूप मामूलाछाखाभिरनु- चितस्तत्पुष्ट : पुष्यति प्रजां च पशृंश्च य एवं विद्वान् बेल्व यूपं कुरुते यदेव वैल्वा३ - बिल्व ज्योतिरिति वा आचचते ज्योतिः खेषु भवति श्रेष्ठः खानां भवति य एवं वेद' पालाशं यूपं कुर्वीत तेजस्कामो ब्रह्म- वर्चसकामस्तेजो वै ब्रह्मवर्चसं वनस्पतीनां पलाश- स्टेजखी ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं विद्वान् पालाशं यूपं कुरुते यदेव पालाशा सर्वेषां वा एष वनस्य- तीनां योनियंत्पलाशस्तस्मात्पलाशस्यैव पलाशनाच- वत'ऽमुष्य पलाश ममुष्य पलाश मिति सर्वेषां हास्य वनस्पतीनां काम उपाप्नो भवति य एवं वेद ॥१॥ - १ 'पyषक, ध। t, 'वैसा', 'पाषा' क ·राजक्यांमार संख मादी, बडे प्रसौतिमतिपादिकार। तवाहविर्धानविवर्तनार्था, पन्नेव सोमस्य च या ऋचः स्युः ॥ पथ षष्ठाध्याये ऽनौषोमोयपर्वतव्यः । तत्रादौ यूपं वारा माख्यायिका माह-"यचेन पे देवा जयः स्वर्ग लोक मायंसे ऽविभयुरिमं नो दृष्टा मनुष्याच ऋषयमानु प्रज्ञास्यन्तीति ; तं वे यूपेनवायोपयंस्तं ययूपनवायोपयंस्तापस्य यूपत्वं; न मवाचौनाम निमित्योर्दा उदायस्ततो वे मनुष्याच ऋषया देवानां यन- वास्त्वभ्यायन्, यजस्य किञ्चिदेषिष्यामः प्रजात्या प्रति ; ते वै यूप मेवाविन्दबवासीनान निमित ; ते विदुरनेन वै देषा यन्त्र मयू- युपन्निति : त मुत्खायो न्यमिन्वस्ततो वै ते प्र यज्ञ मजानन् प्र स्वर्ग लोकम्" इति । पुरा कदाचिद 'देवाः' ज्योतिष्टोम यज्ञ मनुठाय तत्फलभूतं 'खर्ग' प्राप्ताः । तत्र चावस्थाय भौति प्राप्ताः । केनाभिप्रायेणेति ? स उच्यते- ये 'मनुष्याः' वर्णाश्रम- धर्मप्रहत्ताः, ये च 'ऋषयः' तपसि प्रवृत्ताः, ते सर्वेऽपि अस्मदीयम् "इम' या 'दृक्षा' स्वय मप्यनुष्ठाय खगे समागत्यास्मान् 'प्रज्ञा- स्यन्ति',-ततोऽस्मासमा भविष्यन्ति । ततस्ते देवा भीता मनु- याणा मृषीणां च व्यामोहाय 'तम्' एव सकीयं यज्ञं यूपस्तम्भेनैव 'अयोपयन्' मिथितवन्तः ; अन्यथानुष्ठानरूपं भ्रम भुत्पादितवन्त इत्यर्थः । यस्मात्कारणाद् 'यूपेनैव' 'त' यज्ञम् 'अयोपयन्' अन्यथा ऊतवन्तः, तस्माद्योपनमाधनत्वाप्रपनामसम्पन्नम् । केन क्रमेण अथ पूर्वाध्यायार्थ मंबह उच्चते राजक्रयशिशीकैन। सच पञ्चमेऽध्याये ये चत्वार: रहका शुमाः, तत्र क्रमिण मोमक्रयार्थास्यायिकाकथन पूर्व की वाग्विमर्मः, अभिप्रणयनीया चः, इविनिमोघमाणीया ऋचः, अग्रीषोमप्रबयनीया अति बलागधा विधिमा अति नियनम् ।

·? यूपम् । kit ॥ एतरयनांप्रथम् यामोहितन्त इति ? उच्यते-'तं यूप' पूर्वम् जान सन्न मिदा- नीम् 'अवाचीनायम्' अधोमुख निमित्य' निखाय जाभिमुचा उडताः । तदानीं 'मनुष्या ऋषय' 'देवानां' 'यज्ञवास्तु' यजभूमि मागस्य 'यजस्य' सम्बन्धि चिई यत्किञ्चिदवगमिष्यामः, तच देवानुष्ठितस्य 'प्रजात्य' सम्पद्यते इत्यभिप्रेत्य यजभूमि सर्वतः परोष यज्ञचिह्न मिद मिति 'यूप मेव' 'अविन्दन्' अलभन्त । कीदृशं 'प्रवाचौना निमितम्' अधोमुखत्वेन निखातम् । ततः 'ते' मनुथा ऋषयौवं 'विदुः । कथ मिति? तदुच्यते---'अनन' एवाधोमुखेन यूपेन 'देवाः' अस्मद्रमाय स्वकीय 'य' मिश्रित- यन्त: 'इति' । ततः 'तम्' अधोमुख निखातं यूपम् 'उरखाय' पुन- रूभिमुखं 'नयमिन्वन्' निखातवन्तः । ततो यथाशास्त्र मवस्थितन यूपेन 'ते' मनुथा ऋषयय देवर मुष्ठितं 'यज्ञ' 'प्र' 'ज्ञाय 'स्वर्ग लोक प्राजानन्। तं यज्ञ मनुष्ठाय स्वगं गता इत्यर्थः । सोऽय मर्थः शाखान्तर समृहीतः --"यजन वै देवाः सुवर्ग लोक मायन्; ते ऽमन्यन्त मनुष्या नोऽन्वाभविष्यतीनि ; ते यूपन योप- यित्वा सुवर्ग लोक मायन् ; त मृपयो यूपयानुप्रजानन्; तट् यूपस्य यूपत्वम्" इति ( तै० सं० ६. ३. ४. ७.) ॥ इदानी यूपनिखनन विधत्ते ---"तद्याप ऊडौं निमोयने, स्य प्रजात्यै,---स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै” इति । 'निमीयते निखातव्य इत्यर्थः॥ तस्य यूपस्य तक्षणेनाष्टाश्रित्व विधीयते - "वजो वा एष यदु. यूपः : मोऽष्टाथिः कर्तव्यो ऽष्टाश्रिर्व वजस्तं तं प्रहरति;- विषने भावव्याय वर्ध यो ऽस्य स्तुत्यस्तम्मै स्तवै" इति। यूपस्य तच शाखान्तरे श्रयते-“इन्द्रो वृत्राय । : बचांगत्वन वचत्वम् ।

·॥हितीयपश्धिका ।१।१.॥ वर्ण प्राहरत; स बेधा व्यभवत्,-स्फास्तृतीयप, रथस्तृतीय, यूप- स्तृतीयम्" इति (ले०सं०५.२.६.२.)। लोके यवस्थाष्टकोणत्वान तद्रूपस्य यूपस्य प्रशाषित्वं कुर्यात् । 'हिषते भाटव्याय वध' रेर्ष कुर्वतः शबोर्वधहेतु 'तं वज', 'तं यूपं च, पुरुषः ‘प्रहरति' प्रहारार्थ प्रयुत । अतो वनवग्रहरणसामर्थ्यादूरपस्याष्टात्रित्व युताम् । 'यः' शवः 'अस्य' यजमानस्य 'स्तृत्यः' हिंस्थो भवति, ती स्वत। तस्य शचीहिसार्थ मिद मष्टायित्वम् । अष्टाश्रित्वसिद्धये यूपस्य यहचव मुक्ताम्, तदेव शत्रोरप्रियहेतुलेनोपपादयति-“वयो वै यूपः, स एष द्विषतो वध उद्यतस्तिष्ठति ; तस्मादाप्येतहि यो रेष्टि तस्याप्रियं भवत्यमुथायं यूपो ऽमुष्थायं यूप इति दृष्ट्वा" अतिः । यो 'यूपः' अस्ति, ‘सः' एव शत्री: ‘वधे' निमित्तभूते सति, स्वयम् 'उद्यतस्तिष्ठति' उद्योगवानवतिष्ठत ; अतो वचत्वम् । यमादेवं पुरासोत्, 'तस्मात्' इदानी मपि 'यः' शत्रुर्यजमानं 'हेष्टि', 'तस्य' शत्रोः विरोधियजमानानां यूपस्य दर्शनेन महद् 'अप्रिय भवति',---'अमुम्य' विरोधिनो 'यूपः' इति निश्चये सत्यप्रियम् ; न त यूपमावदर्शनेन ॥ अथ कामनाविशेषेण यूपस्य प्रकृतिभूता विशेषा वाव्याः ; तवादी खदिरहतं विधत्ते--"खादिर यूपं कुर्वीत खर्गकामः ; खादिरेणैव वै यूपेण देवाः स्वर्ग लोक मजयस्तयजमानः खादिरण यूपेन स्वर्ग नोकं जर्यात-इति । फलपयाथै विरुष- वाजमनयिभिम्नु तनवीकरण मागम् । तथाहि न्द्री बवाय वयं प्रजहार। म प्रहतयाभवत् .-... | हास्या का प्रणा यज वर्गन्न, हास्या राजन्यमयय: सन्याध : यूपन च कान च बादाणा:, न च च राजन्यबनवा'. इति शत. बा. १.२.४.२ ।

·ऐतरेयवान एवं विधत्त-"बेवं यूपं कुर्वीताबायकामः पुष्टिकाम: समा समां वै विलो भौतस्तदन्नायस्य रूप मामूलाच्छाखाभिरनु- चितस्तत् पुटेः" इति। 'ममा ममा' तस्मिंस्तस्मिन् संवत्सर बिखतक्षी 'एभीतः' फलैः सहीतः ; 'तत्' च फलबहण मदन- योग्यस्यानस्य 'रूपम्' बिल्वफलानि भुञ्जानर्भक्ष्यन्ते । मूल मारम्य 'शाखाभिः' अनुक्रमेणोपचितो बिल्ववृक्षः; तत्रोपचयनं 'पुष्टेः'खक- पम्, तस्मात् फलइयं युक्तम् । अध्वर्योवंदनं पशंसति--"पुथति प्रजां च पशृंश्च य एवं विद्वान् बैल्व यूपं कुरुते'-इति । लोकप्रसिया विखस्य प्रशस्ततां दृढ़यति"यदेव बैल्वा३ दिख ज्योतिरिति वा पाचक्षते"-इति । अत्र किं पद मध्याहत्य योजनीयम् । हे पर्यो ! किमन 'बल्व" यूपं कृतवानमि ? तत्सम्यग्भवता मतम् ; बिल्खक्षखरूप हि वृक्षमध्ये 'पौवक्ष'नामकत्वेन लक्ष्मौखरूप- त्वात् पूज्यत्वेन 'ज्योतिः' भवति। मुतिस्तु प्रशंसाद्योतकध्वन्य- भिनयार्था । 'यदेव' यस्मादेव कारणात् ब्रह्मवादिन एवम् 'पाचक्षते', तस्माद् बैखो यूपोऽतिप्रशस्त इत्यर्थः। एनवेदनं प्रशंमति- "ज्योतिः स्खेषु भवति, श्रेष्ठः खानां भवति य एवं वेद"-इति । 'स्वेषु' जातिषु ‘ज्योतिः' तेजस्वी ; 'श्रेष्ठः' श्रुतत्त- पुनः फलहयाय वृक्षान्तरं विधने-“पालाशं यूपं कुर्वीत; तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामस्तेजो वै ब्रह्मवर्चसं वनस्पतीना पलाशः" इति। 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'ब्रह्मवर्चस' श्रुताध्ययन. सम्पत्तिः । पुष्याणा मतिरिनात्वेन पलाशस्य तेजस्वम्, परब्रह्मस्व. श्रवणाद् ब्रह्मवर्चसत्वम् । तथाच शाखान्तरे श्रूयते- “देवा अह्मयवदन्त, तत्पर्ण उपाशृणोत्" इति ( ०२०३.५.७.२.)। 'अनुदान प्रधानाभिपूजितयो:-ति पा०८.२. १००। सम्पत्रः। वे ·।। एवमादि। पंधारतदर्य प्रसंसति-"तेजखी प्रावती भवति य एवं विहान् पालाशं यूपं कुरुते"-इति । विलापला प्रशंसति-“यदेव पालाशार सर्वेषां वा एष वनस्पतीनां योनियं- त्पलाशस्तस्मात्पलाशस्यैव पलाशनाचक्षते,-मुध पलाग मसुष पलाश मिति" इति। हे अध्वर्यो ! किं पालाशं यूपं शतवा- नसि ? तत् सम्यक् बत मिति प्रशंसा सुतिः। किञ्च पलाम: सर्ववनस्पतीना कारणभूतः ; तस्माद्योनित्वात्पलाशाख्यस्यैव वक्षस्य सम्बन्धिना पलाशशब्देन सर्ववृक्षाणां पत्रम् 'पाचक्षते' व्यवहरन्ति ;-'अमुष्थ' न्यग्रोधस्य ‘पलाश' पत्रम्, 'अमुथ' चूत- वक्षस्य 'पलाशं' पत्रम् । एवं सर्वक्षमङ्गहार्था वोसा। पलाश- शब्दः पुंलिङ्गो वृक्षविशेषवाची, नपुंसकलिङ्गः पत्रवाची। "पलाथे किंशकः पर्ण:".-"पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्ण छदः पुमान्" इत्यभिधानकारितत्वात् ( अम० २. ४. २८, १४.)। यस्मात् मुतिप्रयोगः, यस्माञ्च सर्ववृक्षयोनित्वम्, तस्मात् पलाश- गूपः प्रशस्त इत्यर्थ: । वेदनं प्रशंमति-.."सर्वेषां हास्य वन- सतीनां काम उपासो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिने माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाह्मणस्य द्वितीयपछिकायां प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः॥१॥ * एभिन्मन्त्र खिम मयं स्पष्टतरम् -'देवानां प्रचार वदतां यन्। उपासणी: सयवा व शुतोऽसि। ततो मा माविशन ब्रह्मवर्चमम। नन् सम्भर५ मदवामीय साचात्"- इमि त बा.१.२.१.६एष चान्यावान गांगाय विनियुज्यते। वथालि.."गाथ- विया क्रियमाणम्य 'यस पर्णा मपतत् .--..', 'देवान अमावाद - .' इत्यनाभा पर्यम् (पाहरति)" इनि पाप० ५. २. ४ । + 'यूप्या इचाः पनामदिन वोहोतका:'-इनादि पाप० ७.१.१५.१९ ।

·, स्तनपानाचम् ॥ ॥अथ द्वितीयः खण्डः। अमो * यूप मनुब्रूहोत्याहाध्वर्युरञ्जन्ति त्या मध्वरे देवयन्त इत्यन्वाहावरे छनं देवयन्तोऽञ्जन्ति वनस्पत मधुना दैव्येनेत्येतबै मधु दैव्य यदाज्य यदुईस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यहा क्षयो मातुरस्था उपस्थ इति यदि च तिष्ठासि यदि च शयासै द्रविगा मेवामासु धत्तादित्येव तदाहोच्यख वन- स्थत दूत्युच्छौयमाणायाभिरूपा' यदाने ऽभिरूपं तत्समृक्ष वर्मन् पृथिव्या अधीखेत व पृथिव्यै यत्र यूप मुनिमन्वन्ति सुमिती मीयमानो वर्ची धा यजवाहस इत्याशिष माशास्त' समिजस्य श्रयमाणः पुरस्तादिति समिवस्य ह्येष एतत्पुरस्ताच्छ यतै ब्रह्म- वन्वानो अजरं सुवीर मित्याशिष मेवाशास्त आरे अम्मदमति बाधमान इत्येशनाया वै पाप्मान मति- स्ता मेव तदारानुदते' यत्जाच्च यजमानाचोच्छयख महते सौभगायेत्याशिष मेवाशास्त जडू ज षु ण अतये तिष्ठा देवो न सवितेति यदै देवानां नेति' तदेषा मी३ मिति तिष्ठ देव व सवितेत्येव तदा- होहों वाजस्य सनिति वाजसनि मेवेनं तानसां * ऐकभी क, ग। अग्मी' ।

·हितीयपरिवार सनीति'यदञ्चिभिर्वाधनिर्वियामह इति छन्दांसि या पायी वाचतस्तैरतद्देवान्यजमाना विजयने मम यज्ञ मागच्छत मम यज्ञ मिति' यदि हवा पपि बहव व यजन्ते 'ऽथ हास्य देवा यन्त मैव गच्छन्ति यौवं विदानेता मन्वाहो/ नः पाहसी नि केतुना विश्वं समत्रिणं दहेति' रक्षांसि वै पाना- त्रिणो' रक्षांसि पाप्मानं दहत्येव तदाह कधी न अद्धाञ्चरथाय जीवस इति यदाह कृधी न जॉश्चर- णाय जीवस इत्येव तदाह यदि ह वा पपिनौत डूव यजमानो भवति' परि हैवैनं तत्संवत्सराय ददाति विदा देवेषु नो दुव इत्याशिष मेवाशास्त' जाती जायते सुदिनत्व अहा मिति 'जातो ह्येष एत- ज्जायते समय आ विदथे वईमान इति वईयन्त्ये- वैन तत् पुनन्ति धौरा अपसो मनीषेति पुनन्त्येवेनं तद् देवया विप्र उदियति वाच मिति देवेभ्य एवैनं तन्निवेदयति युवा सुवासाः परिवीत भागादित्युत्त- मया परिदधाति' प्राणो वै युवा सुवासाः' सोऽयं शरीरैः परिवृतः स उ श्रेयान् भवति जायमान इति थेयाञ्च्छेयान् ह्येष एतद् भवति जायमानत' धौरासः कवय उन्नयन्ति खाध्यो मनसा देवयन्त इति - ·॥ एतरीयमाचम् । थे वा पनूचानात कवयस्त एवेन तदन्नयन्तिता एताः सप्तांन्वाह रूपसमृदा एतर यज्ञस्य समाई यद रूपसमृदं यत्कर्म क्रियमाण मृगभिवदति तासां विः प्रथमा मन्वाई विरुत्तमां ता एकादश सम्पद्यन्त एकादशाक्षरावै चिष्टुप्' विटुबिन्द्रस्य वच' इन्द्रा- यतनाभिरेवाभी राधोति य एवं वेद त्रिः प्रथमां विरुत्तमा मन्वाई यत्तस्यैव तद बर्सी नद्यति स्ने बलायाविसंसाय॥२॥ यूपं विधाय तस्याप्ननादिमन्वान् विधातु मादी प्रैषं विधत्ते -"अज्मो यूप मनुब्रूहोत्याहाध्वर्युः” इति। 'यूप ममः' यूपस्य घृतेनाननं कुम्भः। होतः! तदनुरूपा मृर्च 'बहीति' एवम् 'अध्वर्यु:' प्रेषं ब्रूयात् । स च प्रेषो विकल्येनापस्तम्बेन दर्शित:- "यूपायाज्यमानायानुब्रूहौति सम्प्रेष्यत्यज्यमानायानबूझमो यूप मनुबूहौति वा"-इति ( श्रौ०७.१०.१.) । एव मध्वर्युणा प्रेषितो होता पश्चमकाले वक्ष्यमाणा ऋचोऽनुब्रूयात् । अञ्जनं वापस्त- बेन दर्शितम्-"मर्थन मसंस्कृतेनाज्येन यजमानोऽग्रतः शकले- नानति ऐन्द्र मसौति चषाल मक्का, सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधौम्य रति प्रतिमुथ, देवस्वा सविता मधानमिति सुवेण सन्तत मषि- छिन्दवग्निष्ठा मत्रि मनक्ति"-इति (७.१०.२, ३.)॥ एतस्मिथचनकालेऽनुवचनीया मृचं विधत्ते-"अनन्ति वा मध्वरे देवयन्त इत्यन्वाहाधुरे ग्रेनं देवयन्तोऽचन्ति" इति (सं०३. ६.१.)। हे युप ! 'त्या' 'देवयन्तः' देवान् पूजयित मिच्छन्तः ·- ॥हितोयपधिका ।१।२॥ २४१. विज: 'पंजन्ति पसंस्थतेन तेनान कुर्वनि। एतत्यादान याधिकासिद्धि दर्शयति ---अधुरे हि एन मिति । हितोयपाद मनूध व्याचष्टे -“वनस्पते मधुना दैव्येनेत्येतई मधु देख यदाज्यम्" इति। हे 'वनस्पते' यूप ! मवरेण देवयोयनान्येम, वा मञ्जन्तोति पूर्ववान्वयः। दियौयाई मनूद्य व्याचष्टे- "यदूई स्तिष्ठा द्रविणे इ धत्ताद्यहा क्षयो मातुरस्या उपस्थ इति ; यदि च तिष्ठामि, यदि च शयासे, दविण मेवास्माम धत्तादिताव सदाह" इति । हे यूप ! त्वं यदूद्रीयः मन् ‘तिष्ठाः' अक्टे खितो भिवः । 'यहा' जगमातुः 'अस्या:' पृथिव्याः 'उपस्थे' उपरि 'क्षयः' निवासः ते शयन स्यात् । सर्वथापि 'ह' कम्मणि 'दविणा' धनानि अस्मदपेक्षितानि 'धत्तात्' सम्पादयतु । अय मुत्तराई- स्यार्थों यदि चेत्यादिना स्पष्टीकृतः ॥ द्वितीया मृचं विधत्ते --- "उच्यख वनस्पत दति (म०३.५.३.) उच्छीयमाणावाभिरूपा; यद्यज्ञ ऽभिरूपं तत्समडम" इति । हे 'वनस्पत' : त्वम् 'उच्छ्रयख' शयनं परित्यज्योलिती भव । उछयस्वेताक्तत्वात् 'उन्छोयमागाय' यूपायेय गृक अभिकपा' । तदेतदुच्छ्रयण भाषम्तम्ब न दर्शितम् --"पायोच्छोयमाणायानु. ब्रूहोति सम्म यताच्छायमाणावामुहीति वाहिए तभागान्त रिक्षं पृणेता प्रति' इति ( ७. १०. ६, ७.) । अस्या ऋचो हितोयपाद मनूध याचष्टे ---"वर्मन् पृथिव्या अधीत्येनई वर्ष पृथियं यत्र थूप मुभिन्वन्ति' इति । 'पृथिव्याः' मम्पधिनि 'वर्मन्' भरोरवप्रधानभूते अस्मिन् देशे 'अधि' उपरि, उच्छ्रयखेति पूर्वत्रान्वयः । ऋत्विजो 'यत्र' वैदिसत्यूर्वदेशयोरतराले 'यूपम्' 'उभिन्वन्ति' जङ्घ तया निवनन्ति, मोहय देश: 'पृथिव्या वर्म ·२४४ ॥ ऐतरेयनामणम् । इति। मन्ने वतीय पाद मनूद्य व्याचष्टे -"मुमिती मौयमानी वर्चीधा यन्त्रवाहस इत्याशिष माशास्ते"-इति । 'सुमिती' सुमित्या शोभनेन प्रक्षेपेण स्थापनेन 'मौयमानः' स्थाप्यमानः, 'यज्ञवाहसे यन्त्र निर्वाहकाय यजमानाय 'व!धाः' वर्चसां दीप्तौनांधातासम्मा- दयिता ; तेन यूपो विशिथते । 'व!धा:'-इतातदाशी प्रार्थना । बतीया मच विधत्त-"समिदस्य श्रयमाणः पुरस्तादिति"- इति (सं० ३. ८. २.)। अन्वाहेत्यनुवर्तते । अयं यूपः 'समि- बस्य' प्रदीप्तस्याहवनीयस्य 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि 'श्रणमाण:' प्राश्रित्य वर्तमानः । एतत्पदार्थस्य याज्ञिकप्रसिद्धि दर्शयति- "ममिहस्य ह्येष एतत्पुरस्ताच्छयते"- इति। अई मन्तर्वेदि, अई वहिदि, यूप स्थापनात् आहवनीयपूर्वदिगाश्रयणम् । दितीय- मनूद्य व्याचष्टे-"ब्रह्म वन्वानो अजरं सुवीर मित्या शिष मेवा. शास्ते"-इति । 'अजरम्' अविनामं, 'मुवोर' कल्याणपुत्रादिममृद्धि कारगम्, 'ब्रह्म परिवृढ मिदं कम्म 'वन्वानः' सम्भज्यमानी यूपः प्रजरादिशब्द : एतस्मिन् पादे प्रार्थन शंमते । वतीयपाद मनूद्य व्याचष्टे-"धारे अस्मदमति बाधमान इत्यशनाया के पाप्मा इम- तिस्ता मेव तदाराबुदते यज्ञाच यजमानाच"-इति । 'अमतिः' बुदिभ्रंशः, 'ताम्' 'अस्मद् यजमानविंग्भ्यः ‘आरे' दूर यथा भवति तथा 'बाधमानः' यूपः। एतत्यादगतेनामतिशब्देन क्षुधा वा पाथं वाभिधीयते ; तयोः बुद्धिभ्रंशहेतुवात् । अस्मदित्यनेन यज्ञो यजमानश्च विवक्षितः । ताभ्यां दुर्बुद्धिः दूर निराक्रियते । चतुर्थयाद मनूद्य व्याचष्टे ---"उच्छयव महते सौभगायेत्याशिष मेवाशास्त" इति। हे वनस्पते ! यजमानस्याधिकसौभाग्य- सिद्धार्थ मुच्छ्रितो भव । अस्मिन् पादे पाशीविष्टा । ..

·॥हितीयपश्धिका । १ । २ ॥ २४५ चतुर्थी मचं विधत्तं --"अई क प ण ऊतये तिष्ठा देवी न सवितेति" इति (सं० ४.६.१.) । हे यूप : 'न: अस्माकम् ‘जतये रक्षणाय 'जर्वः' अर्धाकार एव 'सुनिष्ठ स्थितिं कुरु। दृष्टान्तः --- 'मविता देवी न' मूर्यो देव इव;.--- म यथाम्भद्रक्षणा- योर्ध्वस्तिष्ठति, तहत् व मपीलर्थः । एतन्यू पाई गतम्य 'न' शब्दस्य निषेधार्थत्व परित्यज्याङ्गीकारवाचित्वातनाव उपमाशी विवक्षित इत्येतद्दर्शयति- "यह देवानां नेति नदेषा मो३ मिनि; तिष्ठ देय दूध सवितन्येव तदाह" इति। 'देवानां देवप्रतिपादकमन्वाणां. वर्णव्यत्ययेन वा वेदानां, मम्बन्धि नीन' 'सत्' पद मम्ति, देषा' वेदानां सम्बन्धिनि प्रयोग 'ॐ' इतातमिन्नथें वाले। सत्यङ्गीकार्यस्यास्य विवक्षितत्वाटत्रीधमार्थ विजिन मनि 'तिष्ट देव दव' इत्यादिवाक्यार्थों लभ्यते । ततीप्रपाद मनन व्याचष्टे ----"अों वाजस्य समिति वाजमनि मन सदनमा सनीति" .. इति । अयं यूप: 'जय' ५ 'वास' गन्न स्य 'सनिता' दाता, 'तत् तेन पादपाठन 'एन' यूपं शनि मैन' 'मनोति' करोतीत्यर्थ: । एतस्योपनलगत्वात धनमां मुरणादि. दातार च करोति । चतुयपाद गनुश्च व्या3* - . "दजि. भिर्वा घनिहियामह इति ; कन्दामि वा जया वाघतमर तद देवान् यजमाना विद्ववन्त , सम या मागवत, मम यन्त्र मिति" इति। 'यद्' धम्मात्कारणात 'धिभिः' कवभिव्यक्ति- कारिभि: वाग्भिः, वावद्भिः कवयानमार' वह शि: ऋलिग्भिः सहिता यजमाना: 'विवयाम विग देयानाहयामः । नम्माद यूप ! त्व मूर्धस्तिष्ठं ति योज्यम् । अन्न अंजि'-'वापत् शब्दाभ्या मलिग्रूप मापनाः छन्दोभिमानिनो देवा उच्चन्न । एतत्पाद- ·'अंहसः' पापात् । एतरयबाधनम् ॥ पाठेन छन्दोभि नामन्त्र: ऋविग्भिः पबमानस्तैस्तैर्यजमान- देवान् विशेषेणाद्वयन्ति। भो देवाः ! ममैव यन्न मागच्छतेति एकः, एव मन्येऽपि ; सर्वसङ्ग्रहार्थेय वौसा। होतुरतवेदन प्रशंसति-"यदि हवा अपि बहव इव यजन्ते ऽथ हास्य देवा या मैव गच्छन्ति, यवं विहानेता मन्वाह"-इति । 'यद्यपि एकस्मिन् काले 'बहवः' यजमानाः 'यजन्त इव' यागं कुर्वन्येव, तथापि 'अस्य एव' विदुषः अनयुक्तस्यैव यजमानस्य यज्ञ प्रति 'देवाः पागच्छन्ति। पञ्चमी मृचं विधत्ते ---"जर्षी न: पायंहसो नि केतुना विश्व समत्रिणं दहेति" इति (सं० १.३६.१४.)। हे यूप ! त्वम् जह मन् केतुना' प्रनया 'नः' अस्मान् 'निपाहि' नितरां पालय। 'अत्रिणं' भक्षमाशील राक्षसादि "विश्वम्' अपि 'सन्दह' ममूहोकत्य भस्मीकुरु । तस्य पूर्वार्धस्य तात्यय दर्शयति--"रक्षांसि वै पामात्रिणो रक्षांसि पापानं दहेत्येव तदाह"-इति। यानि 'रक्षांसि' मन्ति, यच 'पामा' विद्यते, तत्सवम् 'अविन्' शम्छेन विवक्षितम् । अत उभयदहनं मन्त्र- प्रार्थितं भवति । हतोयपाद मनद्य व्याचष्टे ---"कधी न ज/- "परथाय जोवम इति यदाह, कधौ न अर्धाचरणाय जीवस इत्येव तदाह" इति । '' शब्दः पूर्ववाक्येन समुच्चयार्थः । अपिच हे यूप ! 'रथाय जीवमे' रथारोहणपूर्वकाय जीवनाय । यहा 'चरथाय'-इत्येक भेव पदम् ; चरथं चरण माचारस्तम्भ जोयनाय च 'न:' अस्मान् 'अर्ध्वान्' उच्छितान् ‘कधि' कुरु । इति' अनेनपादेन मन्त्रो 'यदाह', 'तत् तत्र चरपस्य विवक्षितत्वादम- मेवार्थ मन्त्रः 'आह'! चरथायेतिशब्द माश्रित्य तात्पर्य मभि- ·पिपिका चाय, जीवन-रविशद साचिव तहर्शयति-"यदि वा पपि नीत एव यजमानो भवति, परि हैवैनं तसंवसराय ददाति"-इति । 'यद्यपि यजमानः' मताना 'नीत: एव भवति'; तथापि 'सत्' पादपाठेन मा 'परिहत्य 'एन' 'संवसराय' पायु:प्रदाय कालामने 'ददाति'। चतुर्थपाद मनूध व्याचष्टे "विदा देवेषु नो दुव इत्याशिष मेवाशास्ते" इति । 'नः' असा- दौयं 'दुवः' परिचरणं 'देवेषु' 'विदा' वेदय, कथयेत्यर्थः । अनेन खकम्मणां सफलत्व प्रार्थयते ॥ षष्ठी सर्च विधत्त--"जातो जायते सुदिनत्वं महा मिति". इति ( सं०३.८.५.) । अयं यूपो 'जातः' नित्यप्रादुर्भूनाऽपि 'अहो' दिवसानां मध्ये 'सुदिनत्वे' यागयुक्तस्था: सुदिनलाय आयते । एत मेवानं दर्शयति-"जातो धेष एतज्जायते" इति। एतत् एतेन पादपाठेन। हितोयपाद मनूद्य व्याचटे -“समयं पा विदथे वहमान इति ; बर्बयन्त्येवैनं तत्" इति। 'समय' मनुष्य यजमानादिभिर्युत 'विदधे' यनदेशे 'पा' समन्ताद 'वईमान: यूप भास्ते। 'तत् पादपाठेन यूपं 'वईयन्येव' । तीयपाद मनूब ब्याचष्टे -“पुनन्ति धोरा अपसो मनौषेति ; पुनस्येवमं तद"- इति । 'धीराः' धीमन्तो यजमानादयः 'अपसः' कम्मणो निमित्त- भूतात् 'मनीषा' खकीयया मनीषया बुधा ‘पुनन्ति' त मिमं यूपं शोधयन्ति । 'तद' तेन टतोयपादपाठेन। चतुर्थपाद मनूध व्याचष्टे ---- "देवया विप्र उदियत्ति वाच मिति ; देवेम्य एवैन तविवेदयति" इति। विप्रः' ब्राह्मण: ऋत्विकमकः 'देवया' देवगामिनी वाचं यूपस्तुति उदियत्ति' उगमयति,उच्चारयतीत्यर्थः। तत्' तेन चतुर्धपादपाठेन ‘एन" यूपं देवेभ्यः' कथयति । - ·'. २४८ ॥ पिताजाभवम् । सप्तम्या समापनं विधत्ते--"युवा सुवासाः, परिवीत पागा- दिति ( सं०. ३. ८. ४.) उत्तमयपरिदधाति" इति । उता- वृक्षु येय मन्तिमा, तयानुवचनं समापयेत् । यथा लोके 'सुवासाः' शोभनवस्त्रोपेतो 'युवा' यौवनयुक्तः पुरुषोऽग्रत पागच्छति, एव मब यूपः परितो रशनया वेष्टितः ‘ागात्' इह कमेण्यायातः । यहा, युवशब्देन यूपस्य प्राणरूपत्वं विवक्ष्यते ; ता मेतां विवक्षा दर्शयति-"प्राणो वै युवा सुवासाः; सोऽयं शरीरैः परिहत:"- इति । कदाचिदपि जरारहितत्वाप्राणस्य युवत्वम् । प्राण- वेष्टनरूपत्वाच्छरीरावयवानां वस्त्ररूपत्वम् । ईदृशप्राणरूपत्वेन यूपः प्रशस्यते--- द्वितीयपाद मनूद्य व्याचष्टे ---"स उ श्रेयान् भवति जायमान इति ; श्रेयाञ्छ यान् ह्येष एतद् भवति जाय- मानः" इति । 'म उ' स एव यूप: जायमानः, कम्मणि निष्याव- मान: 'अयान्' दिने दिने प्रशस्यतरो भवति । प्रथमतश्छेदनेन प्रशस्तत्वम्, तक्षणेन ततः प्रशस्तत्वम्, अंजनेन ततोऽपौत्येवंविध- विवक्षया 'श्रेयान- श्रेयान्'-इति वौसा प्रयुक्ता। उत्तराई मनूद्य व्याचष्टे ---"त धौरासः कवय उन्नयन्ति, स्वाध्यो मनसा देव- यन्त इति ; ये वा अनूचानास्ते कवयस्त एवैनं तदुबयन्ति"- इति। 'त' 'यूपं धीग: बुद्धिमन्त: 'कवयः' अनूचानादयः 'उन्नयन्ति' स्तूयमानैर्गुणैरुच्छ्रितं कुर्वन्ति। कीदृशाः कवयः ? 'स्वाध्यः' मुह 'पा' समन्तात्, ध्यायतीति स्वाधीः, तस्य बहुवच- नम्, सुधिय इत्यर्थः । 'मनसा' खकीयेन 'देवयन्तः' देवा- ना मिच्छन्तः । उक्त एवार्थो 'ये वा अनूचानाः'-इत्यादिना स्पोलतः ॥ अत्र प्रथमम् (२४२१.) “अज्मो यूप महिइति प्रेषितो ·यथा भजन्ति वाम्-इति प्रथमा मबार, तथा 'बूपायोपोर- भाषायानबूद्धि-इति (पाप० ७.१.२.) प्रेषितः, 'उपयल- रत्वाधाः चः पञ्चानब्रूयात् ; तथा 'यूपाय परिवौयमाशयातु- बूटि-इति (पाप० ७.११.४.) प्रेषितः, 'युवा सवासाः'-त्वेता मनुबयान। उत्तमन्वसध्यादिकं दर्शयति-"ता एताः सप्लान्यास प. समता, एतहे यन्त्रस्य समृर्ष यद्रूपसमूत्र, यकी क्रियमाष मृगभि- वदति, तासां विः प्रथमा मन्वाह विरुत्तमा, ता एकादश सम्म- धन्त, एकादयाक्षरा वै विष्टुप्, पिष्टुबिन्द्रस्य वज इन्द्रायतनाभि- रेवाभी राधोति य एवं वेद, चिः प्रथमा विरुत्तमा मन्वाह; यत्र- स्वैव तद् बसौ नति, स्वेने बलायाविनसाय"-इति । पिटुभ इन्द्रख धवल मर्थवादान्तरे द्रष्टव्यम् ॥ पथ मौमांसा । हादशाध्यायस्व हतीयपाद (जै० सू०१५- ३८. अधि० १६.) चिन्तितम्- "उहिवेत्युच्छयखेति विकल्यो पा समुच्चयः । विकल्पः स्मारकलेक्यात् प्रकारान्यत्वतोऽन्तिमः ।। यूपस्योछयणे करण एष मन्त्रोऽध्वर्युणा पठ्यते *-"उहिवए स्तभानासारिखं पूण पृथिवी मुपरेण हए"-इति (ले० सं० १.१. १.१.); उच्छीयमाणयपाय प्रेषितेन होत्रा अयं मन्नः पश्यते - "उच्छयख वनसते वर्णन् पृथिव्या अधि" इति (० सं० ३. • तथाचापर्युवेद एवं विहित:--- 'उहिव सभानाम्नरिचम्पृणेत्याषी बीवाना विश्व-इति तसं०१.१.४.। तथापस्तम्बोऽप्यार (७.१०..)। + तथाचाच जीबवेद विहित:--'उछ्यस वनस्पत प्रत्युतीयमाषायाभिसपा- अवि (२४.१०)। नचाखायनोऽप्याज(३.१.१.)।

·-- ऐतरण ...)। अनयोयो क्यावरण मैक मैव कार्यम् । तबाद विवल इति चेत्, मैवम् ;:-करणमन्त्र उच्छय करोमोवेव झारयति ; हौषत क्रियमाण मुच्छया मनुवदन् अध्वर्योः यूपी- जयवं कर्तव्य मित्येवंविर्धा स्मृति जनयति। तब स्वार्थस्यो- क्यबस्यकत्वेऽपि कर्तव्य मित्यस्य करोमौत्यस्य च स्मृतिप्रका- रखान्यत्वान्न कार्येक्यम् ; तेन समुच्चयः" इति ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम्- "उच्छ्यख समिमस्येत्यादीनां किं विकल्पना। समुच्चयो वा कार्यक्यादाधीऽनुस्मृतयेऽन्तिमः । 'उच्छयख'-इति (सं० १.५.३.) एका, 'समिद्यस्य श्रयं- माय:'-इति (सं० २.८.२.) द्वितीया, 'जई ज पुण:'-इति (सं० १. ३६. १३.) हतीया, 'जों नः पाहि' इति ( सं० १. २६. १४..) चतुर्थी ; ता एताः क्रियमाण मनुवदन्यो होला पश्यन्ते । तासां यूपोछयणकर्त्ततास्मरणस्य कार्यस्यैकत्वान विकल्प इति चेत्, मैवम् ;-प्रथममन्वेणोत्पबायाः स्मृतरुत्तरो- तर मनुस्मृतः एथक्प्रयोजनत्वात् । तस्मात् समुच्चयः" इति ॥२॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य हितोयपषिकायां प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ * नाव विहिवनात् ( २४००)। पावलायनोऽबाईव मेव ( १.१.८.)

·ििहतीयपषिवा।।३॥ पथ वृतीयः खण्डः। तिष्ठेद्यूपा अनुप्रहरेश्दित्याहुतिष्ठेत् पशु- कामस्य देवेभ्यो वै पशवो ऽन्नाद्यायालम्भाय नाति- छन्त तेऽपक्रम्य प्रतिवावदतो तिष्ठन्नास्मानानमाये नास्मानिति ततो वै देवा एतं यूपं वनमपश्यस्त मेश्य उदश्रयंस्तस्मादिभ्यत उपावर्तन्त त मेवाद्याप्युपावृत्ता- स्ततो वै देवेभ्यः पशवो ऽन्नाद्यायालम्भायातिष्ठन्त तिष्ठन्तेऽस्मै पशवो ऽन्नाद्यायालम्भाय य एवं वेद यस्य चैवंविदुषो यूपस्तिष्ठत्यनुपहरेत्सर्गकामस्य त मुह स्मैतं पूर्व ऽन्वेव प्रहरन्ति यजमानो वै यूपौ यजमानः प्रस्तरी ऽग्नि देवयोनिः मो ऽग्नर्देवयोन्या आस- तिभ्यः सम्भूयं हिरण्यशरीर अर्ध्वः स्वर्ग लोक मेष्य- तीत्यथ ये तेभ्यो ऽवर आसंस्त एतं खरूमपश्यन् यूप- शकलं तं तस्मिन् कालेऽनुग्रहरेत्तत्र स काम उपाप्तो योऽनुपहरो तब स काम उपाप्तो यः स्थान मर्वाभ्यो वा एष देवताभ्य आत्मान मालमत'यो दौते ऽग्निः सर्वा देवता: सोमः सर्वा देवताः स यदग्नीषोमीयं पशु मालमत' सर्वाभ्य एव तद्देवताभ्यो यजमान पात्मानं निष्कोणीत सदाहुद्धिरूपो ऽग्नीषोमीयः- ·रेतीयाचम् । कर्तव्यो हिदेवत्यो हौति तनाहत्यं पीव दूव कर्तव्य पौवोरुपा वै पशवः कृशित व खलु वै यजमानो भवति तद्यत्यौवा पशुर्भवति यजमान मेव तत् खेन मेधेन समईयति तदाहु ग्नीषोमीयस्य पशोरनी- यात्पुरुषस्य वा एषो नाति यो ऽमौषोमीयस्य पशोरमाति' यजमानो द्रुतेनात्मानं निष्कोणीत इति तत्तन्नाह वार्चनं वा एतद्धविर्यदग्नीषोमीयो- ऽग्नीषोमाया वो इन्द्रो वृत्र महंस्तावेन मबूता मावास्यां वै तव मवधीवर ते वृणाथा मिति' तावत मेव वर मवृणातां प्रवः सुव्यायां पशुं' स एनयोरेषो ऽच्युतो' वरबृती नियोस्तस्मात्त- स्याशितव्यं चैक लीसितव्यं च। वृणावहा इति च॥३॥ यूपाचनादिसम्बदा ऋची विधाग यूपविषयं किञ्चिविचार भवतारयति-"तिष्ठे यूपा३: अनुप्रहरेश्दिल्याहुः" इति। कमि ममाने सति पश्चादयं 'यूपः किं खस्त्राने 'तिछेत्', किं वा तं यूपं वडी 'प्रहरेत् ?'इति' एवं विचारं ब्रह्मवादिनः 'पाहुः' विचारार्थे मुतिहयम् । तत्र कामनाविशेषेण स्थितिपक्ष स्वीकरोति-"तिष्ठत् पशु- कामस्य"-इति । तदेतदुपपादयितु माख्यायिका माह-"देवेभ्यो वे पशवो वाद्यायालभाय नातिष्ठन्त; ते ऽपक्रम्य प्रतिवावदतो , 'विद्यार्थमाशानाम्'-ति पा०८.२..९७ ।

·॥हितीयपत्रिका तिहवामानालसाध्वे नामानिति ; ततो वे देवा एक वर्ष काम मपश्यस्त मैन्य उदवयंस्तस्मादिभ्यत उपावर्तन्त ; त मेवाचाप्युपा- हत्तास्ततो वै देवेभ्यः पशवो ऽन्नायायालभायातिष्ठन्त" इति । पुरा कदाचित् 'देवेभाः' देवानाम् 'पवाद्याय' पयोदध्यावर भक्षणाय 'पालम्भाय' अग्नीषोमीयवायव्यादिपखालकामक 'पशवः' 'मातिष्ठन्त' मागीशतवन्तः। पनौशल्य 'ने' पथयो 'देवेभ्यः भपक्रम्य' 'प्रतिवावदनः' प्रतुत्तरं पुनःपुनवदन्ती दूर 'प्रतिष्ठन्' । किं तदुत्तर मिति, तदुश्यते-हे देवाः ! यूयं कदा- चिदपि 'न अमान् प्रान्नसावे' अमान् पशूनालब्धं कम्मणि विशसितुं समर्था न भविष्थय । पुनरपि 'नास्मान्' इति वाक्या- वृत्तिरादरार्था । सर्वधैयास्मदीयालम्भी न घटित । तत्प्रत्युत्तर श्रुत्वा देवाः पशुभौतिहेतुम् ‘एतं' 'यूपं बञ्चरुपम् 'अपश्यन् । यूपस्य ववत्वश्रुतिः पूर्व मेवोदामृतम् (२३३४०)। 'त' यूथम् एभ्यः' पश्वर्थम् 'उदययन्' अर्व मवस्थापयन् । नम्मात् इच्छितादूापाद 'बिभातः' पशवो देवान् ‘उपावरन्त'। यस्मादेवं पूर्व वृत्तम्, तस्मादिदानी मपि यागेषु न मेव यप मुद्दिश्य पशव उपाकता दृश्यन्ते । ततो देवानां दध्यायन्नाधाय कम्यस्वालम्भाय च पशवोऽहोकतवन्तः । एतद्देदन यूपावण्यानं च प्रशंसति-- "तिष्ठन्तेऽस्म पशयो ऽवाद्यायालम्भाय ग एतं वद, यस्य चैवंवि. दुषो यूपरितष्ठति" इति। 'यस्य' यजमानस्थेत्यर्थः । अध फलविशेषाय प्रहरगपन मुपादने --..."अनुप्रतीत् स्वर्ग- कामस्य"-इति। कमसमाप्ति मनु नं यूप मग्नी प्रक्षिपेत् ! तदेतदुपपादयति - -“ म र सानं पूर्वे अनेक प्रहपति" इति । - ·२५४ - . . .तस्वधरम् । 'पूर्वे' यजमानाः खर्गकामाः कसमाप्तिम् 'मनु' 'त मैत' यूपे 'महरन्ति' एव । तत्रैव युक्त्यन्तर माह-“यजमानो वै यूपो, यजमान: प्रस्तरो, ऽग्निर्वे देवयोनिः, सोऽग्नेर्दैवयोन्या पाहुतिभ्यः समय हिरखशरीर अर्ध्वः स्वर्ग लोक मेथति”-इति । योऽय यूपोऽस्ति, यश्च प्रस्तराख्यो दर्भमुष्टिः, तयोर्यजमानवत् कम्मणि मुख्यत्वाद्यजमानसोपचारः। अग्निश्च देवानां योनिः कारणम् ; भनिसाध्यकम्र्मणो देवजन्महेतुत्वात्। एवं मतिः 'स:' यजमानो 'देवयोन्याः' अग्नेः, तस्मिन् हुताद् यूपादाहुतिभिश्च ‘सम्भय' देव- जन्म प्राप्य सुवर्णमयशरीरः जाभिमुखः 'स्वर्ग लोक' प्राप्मयति । तस्मात् खगकामस्य यूपप्रहरणं युक्तम् ॥ नविदानीन्तनः स्वर्गकामः क्रतोयूंपो न प्रहियते इत्याशङ्गा तेषां प्रतिनिधि दर्शयति-..-"अथ ये सेभ्यो ऽवर आसंस्त एतं वरु मपश्यन् यूपशकलं ; तं तस्मिन् कालेऽनुपहरेत् ; तत्र स काम उपाप्ती योऽनुप्रहरणे, तत्र स काम उपातो यः स्थाने"-इति । पूर्व- सिद्धेभ्यो ऽनुष्ठाटभ्य ऋषिभ्य: 'अवर 'ये' कचिदर्वाचीना इदानी- न्तना यजमाना: ‘ामन्','ते' सर्वे यूपस्य प्रतिनिधित्त्वेन 'यूपणकल भेतं' स्वरनामकं स्वल्पं काष्ठखण्डम् ‘अपश्यन्' । तस्मादिदानीन्तनो यजमान: 'तस्मिन् यूपहरणकाले 'त' 'स्वरम्' * 'अनुग्रहरेत्' । एतच्च शाखान्तरे श्रूयते---"देवा वै सस्थिते सोमे प्र खुचो हरन् प्र यूपं ते ऽमन्धन्त यज्ञवेशर्म वा इदं कुम्म इति,--ते प्रकरए सूचा निष्क्रयण मपश्यमस्वरु यूपस्य सस्थिते सोमे प्रस्तरए हरति जुहोति स्वर मयशवेशसाय"-इति ( तै० सं० ६. ३. ४.८.)। 'भथ यमात् खाना, एनया---एषोऽपच्छिद्यत, तस्यैतत् स मेवारुर्भवति, समान खबनाम इति भत० मा० ३.७. १. २४ ।

·। रितीवपक्षिका।।३॥ तथा सति यूपप्रहरणे यः कामः उस कामः' 'तन' वरपर- रणे प्रातो भवतीति ; यूपप्रतिनिधित्वेन खरोः प्रविशत्वात् । यस यूपावस्थाने पचमाप्तिलक्षणः काम उक्तः, मोऽपि 'तत्र' प्रक्षेपरपचे प्राप्तो भवति ; यूपस्य स्वरुरूपेणावस्थितत्वात् । तदेतत् खरग्रह- रण मापस्तम्बेन दर्शितम् –“जुद्धा खर मवधायान्याजान्ते जुहोति द्यां ते धूमो गच्छतु"-इति ( ७. २०. ४.) ॥ प्रथाम्नीषोमोययाखाल विधत्ते-."सर्वाभ्यो वा एष देव- ताभ्य आमान मालभते, यो दीक्षते, ऽग्निः मर्वा देवताः, सोमः सर्वा देवता: ; स यदग्नीषोमीयं पशु मालमते, सर्वाभ्य एव तदेव- ताभ्यो यजमान प्रात्मानं निष्कोणीत" इति । 'य:' यजमानो 'दीक्षते' सोमयागे दोक्षां प्राप्नोति, स यजमानः सर्वदेवतार्थम् 'आत्मानम्' पशत्वेनालब्ध मुगक्रमत । अत्र च योऽग्निर्गय सोमः, तावुभी सर्वदेवतात्मको; अनेराहुत्यधिकरणवन, सोमस्य च होम- द्रव्यत्वेन च, सर्वोपकारित्वात् । तथासत्वग्नीषोमदेवताकपखा. लम्भनेन सर्वदेवतानां सकाशाद् ‘यजमानः स्वात्मानं निष्कोणीत- वान् भवति। तस्मादग्नीषोमीयः पशुगलमव्यः । सोऽय मर्थः श्रुत्यन्तरे सङ्ग्रहीतः --“पुरा खल बावैप मेधायामान मारभ्य चरति, यो दोदितो यदग्नीषोमीयं पण मालमत प्रामनियम मेवास्य सः" इति (ते. गं०६, १.११.६.)। अथ पूर्वोत्तरपक्षाभा पशुगरस्य रूपविशेष निचिनोति- "तदाहुहिरूपो ऽग्नीषोमोयः कर्तव्यो, हिदेवत्यो होति ; मत्त- वाहत्यं ; पोव इय कर्तव्यः ; पीवोरूपा ये पशवः, कशित व खलु वे यजमानो भवति ; नद्य पौवा पशर्भवति, यजमान मेव सत् खेन मेधेन समईयति" इति । 'तत्' तत्राम्लोषोमीयपणी बनवाति: 3B ·। एतरयमापन पूर्वपक्षम् 'पाहु:'- यस्मादस पशोर मिथ सोमवेता देवी, तस्माद तदनुसारेण यः पशुः 'हिरूपः' शकणादिवईयोपेतः 'कर्तव्यः' इति। तदेतद्धवादिनो मत मनादरणीयम् । किन्तु 'पौव इव' शरीरपध्या स्थूल एव पशः 'कर्तव्यः'; के हि 'पशवः पौवोल्या वै' मेदवृश्या वै प्रायेण स्थूलरूपा एवं भवन्ति । 'यज- मान:' त पखमुष्ठानदिने 'अशितः इव' उपवसहिनेषु खत्मक्षौरा- हारेण तदानीं वश एव भवति। 'तत् तथा सति यद्ययं 'पशः' स्थूलो भवेत्, तेन पशुस्थौल्येन शशरीरं 'यजमान मेव' 'खेन मधेन' खकीययनसाधनरूपेण समृद्ध करोति । पुनरपि पूर्वोत्तरपक्षाभयां पशलक्षणस्य हविषः शेषभक्षण मुपपादयितु पूर्वपक्ष माह-"तदाहुर्नाम्नीषोमीयस्य पशोरी- यात्पुरुषस्य वा एषो ऽत्राति यो ऽग्नीषोमीयस्य पशोरशाति, यजमानो होतेनात्मानं निष्क्रोधीत इति" इति । 'तत् तत्र पशी पूर्वपक्षिण: 'बाहु:'- 'अग्नीषोमीयस्य पशो:' मासं 'नानीयात्' ! यस्तद् भक्षयति, मसौ 'पुरुषस्य' मांस मेव भक्षयति । यस्माद 'यजमानः' 'एतेन' पशना खात्मानं 'निष्क्रीणोते', तस्मात् तत्- स्वरूपोऽय पशः । 'इति-शब्दः पूर्वपक्षसमासार्थः । तं निरातत्य सिद्धान्त माह--"तत्तवादृत्य; वार्वघ्नं वा एतदविर्यदग्नीषो- मोयो,ऽग्नीषोमाभा वा इन्द्रो वृत महंस्तावेन मब्रूताम्,भावाभां वैन मवधीवर ते हणावहा इति । वृणाथा मिति ; तावेत मैव वर महणाता,---ख: सुत्यायां पशुस एनयोरेषो ऽच्युतो वरहतो घेनयोस्तस्मात्तस्थाशितव्य' चैव लीसितव्य च" इति । 'तत्' पूर्वपक्षिभिरक्त मनादरणीयम् । यः 'अग्नीषोमीयः' पशरस्ति, 'एतहाध' बहत्यानिमित्त 'हविः'। कथ मेतदिति, तदुच्यते ·॥हितीयपपिका।। --- -चम्नीषोमान्या' निमित्तमूताभ्याम् 'पन्द्रो वर्ष तवान् । पथार्थस्य श्रुत्वन्तरमसिपियोतनार्थो 'वै-शब्दः । सोऽय मर्थः श्रुत्व- सरे "वष्टा हतपुनः" इत्यनुवाके (ले०सं०२.४.१२.१.) प्रपचितः। वृत्रहते सतीन्द्र प्रत्यग्नीषोमविवम् ‘भबूताम्'-हे इन्द्र ! भावाणि- मित्त वृत्व हतवानसि, अतो हनवधस्य निमितभूती पावो तब सकाशाद 'वर' प्रार्थयावहै। इतुम्का वर प्रार्थिनवली,-': सुत्यायां' परदुः सोमाभिषवे प्रमन सति, पूर्वदिने पशुरूप पर बतवली! 'म एषः परः 'एनयोः' अग्नीषोमयोः 'अधुनः' अवश्य कर्तव्यः; वरेण इतवात् । तस्मात्' एवं प्रशस्तत्वात् 'तख' पशोमासम् अशितव्यं चैव' सर्वदा भक्षितव्य मेव । न केवल भक्षणं, किन्तु 'लोप्सितव्यं च भक्षणात् पूर्व मादरेण महता लघु, मेष्टव्य मपि। तावेतौ पूर्वोत्तरपक्षौ शाखासर महोती- "तस्मात्तस्य नाश्य पुरुषनिकायण इव हाथो खल्वाहुरग्नीषो- माभ्यां वा इन्द्रो वृत महन्निति ; यदग्नीषोमीय पशु मासभने, वार्चन एवास्थ स तस्माहाश्यम्" इति ( तै० म०६.१.११.६.). पत्र मीमांसा। प्रथमाध्याये चतुर्थपादे ( जै० सू० २३. अधि० १२.) निन्तितम्- "यजमानः प्रस्तगेऽत्र गुणो वा नाम वा शुदिः? सामानाधिकरण्यन स्थादकस्यान्यनामता ।। गुणो वा यजमानोऽस्तु कार्य प्रस्तरवर्तिते । अंशांशिलाघभावन पूर्ववान मनुतिः ।। सबभेदादनामल गुणयेत्प्रधेित मः । यागसाधनताद्वारा प्रधानप्रस्तरस्तुतिः ॥ पद मानायते--"यजमान: प्रस्तरः" इति (२५१५०१०६०), ·॥ ऐतरेयनामरम्। तर यजमानस्य प्रसरणब्दो नामधेयम् ; यागनेवादाविव सामा- नाधिकरणात् । इत्येकः परः। गुणविधिरित्यपरः। तत्रापि यजमानकायें जपादौ प्रस्तरस्य अचेतनस्य सामाभावाद, प्रस्तरकायें सगधारवादी यजमानस्य पशतत्वात्, यजमानरूपी गुणोऽभिधीयते । एवं मति पश्चाछुतस्य प्रस्तरशब्दस्य कार्य- लक्षकत्वेऽपि प्रथमश्रुतो यजमानशब्दो मुख्यवृत्तिर्भविष्यति । न चात्र पूर्वन्यायेन स्तुतिः सम्भवति ; अष्टाकपालबादशकपालयो- रिवाशांशिवाभावात् । 'वायु क्षेपिडा देवता अर्कोऽवरुध्धै (ते. सं० २. १. १. १.)"-इतिवत् स्तुतिरिति चेत्, न; प्रस्तरादि- धर्मवत् कस्यचिदुत्कर्षस्थाप्रतीतेः । तस्मानामगुणयोरन्यतरख मिति प्राप्त, ब्रूमः,-गोमहिषयोरिवात्यन्तप्रमिहत्वात्र नाम- धेयवं युक्तम् ; गुणपक्षे, भनौ प्रहरणस्य प्रस्तरविषयत्वात्, यजमाने प्रहते सति कमलोप: स्यात् । तस्मात् प्रस्तरशब्दो यज- मानशब्देन स्वयते। स यथा सिंहो देवदत्त इत्यत्र सिंहगुणन शौर्यादिनोपेतो देवदत्तः सिंह इत्याख्यायते, तथा यजमानगुणन यागसाधनवन युक्तः प्रस्तरी यजमानशब्देन स्तूयते । एवं “यज- मानो यूपो यजमान: प्रस्तरः"-इत्यादिषु (२५१ पृ०) द्रष्टव्यम् ॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपाद (जै० सू० १---७. अधि० १.) चिन्तितम्--- "खरं कुरुत इत्यत्र खगर्यपात् पृथक् क्रियाम् । प्रयोजयेव वाद्योऽस्तु विशिष्टस्य विधानतः ॥ ----- 'विधीयते ख, ग, घ । + तेषाच स्वाणां दियाख्यान मन शवरखामिना। तदा च तनरबकार:- 'व्याख्यानान्तर विसरीकस्य संपमापार्थ कृत भाष्यकारख-ति।

·मितीयपभियाtin पायस यूपहरूस खरी तस्व विशेषणे । विहिते साधव तस्मादनुनिष्पन एव सः । अग्नीषोमीये पनी बेयते-"यूपस्य स्वरु', करोति" इति । तत्र यूपो यथा छेदनस्व प्रयोजकः, तथा स्वरः छेदनं प्रयोजयति । बुतः १ करोतीत्वनेन विशिष्टविधिप्रतीतेः । करोतिधातोर्भावना मुख्योऽर्थः। तत्र यूपशब्दोपलक्षित: खादिरादिवृक्षः करणम् ; छेदनादिरितिकर्तव्यता; विवेन वृक्षेण स्वरुरुत्पादनौय इति विशिष्टविधिः। उत्पवस्य स्वरोविनियोग एव मानातः- "खरणा पश मनक्ति" इति (ते. ० ५.५.७.११)। तस्मात् खकः छेदनस्य प्रयोजक इति प्राप्त, ब्रूमः ; वश्यमाणस्य यूपस्य यः प्रथमः पतितः शकल:, मः स्वरुरिति खम्त्वनाममावविधे- धिवात् वरुन छेदनस्य प्रयोजकः, किन्तु यूपप्रयुक्त छेदने खय मनुनिष्पद्यते"-इति ॥ ३ ॥ -- इति श्रीमत्मायणायविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेय ब्राह्मणस्य हितीयपश्चिकायां प्रथमाध्याये बतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ----- भत. ना. ३. ७.१.२४। कासा. श्री. १.७.१०। । 'सह मन्ताय खधितिना पशु समनकि तनाको पशु वायथा मिति गिरसि। नवा खधितिमा बगवांत पाप.मौ... १४.११, १२।

·प्रवचतुर्थः खलः। पानीभिरामीणाति तेजो वै ब्रह्मवर्चसमाप्रिय सेवसैवैनं तद ब्रह्मवर्चसेन समर्शयति समिधो यजति प्राणा वै समिधः प्राणा हौदं सर्व समिन्धते यदिदं किञ्च प्राणानव तत् प्रौणाति प्राणान् यज- माने दधाति तनूनपातं यजति प्राणो वै तनूनपात्म हि तन्वः पातिप्राण मेव तमीणाति प्रासं यजमाने दधाति'नराशंसं यजति' प्रजा वै नरो वाक् शंसः' मजां चैव तहाचं च प्रोणाति' प्रजां च वाचं च यनमाने दधातीको यजत्यन्नं वा दूळो ऽन्न मेष तमीणायन यजमाने दधाति बहिर्यजति पशवो बै बर्षि: पशूनेव तमीणाति' पशून्यजमाने दधाति टुरो यजति वृष्टि दुरों वृष्टि मेव तयीणाति वृष्टि मन्त्राद्यं यजमाने दधात्युषासानता यजत्य- होराचे वा उपासानताहोराने एव तमोयावहो- गत्रयोर्यजमानं दधाति दैव्या होतारा यजति प्राणापानौ वै दैव्या होतारा'माणापानावेव तयी- गाति प्राणापानौ यजमाने दधाति तिस्रो देवीर्यजति प्राणो वा अपानो व्यानस्तिसो देव्यस्ता एव तत् प्रोणाति ता यजमाने दधाति त्वष्टारं यजति वाग्वै -- ·। रितीवपधिका।।।४॥ वष्टा वागचौदं सर्व ताष्टीव वाच मेव तयौवाति वाचं यजमाने दधाति' वनस्पतिं यजति प्राणो वे वनस्पतिः प्राण मेव : प्राण मेव तत्पीणाति' माणं यजमाने दधाति वाहाकृतीर्यजति प्रतिष्ठा वै वाहाकृतयः प्रतिष्ठाया मेव तद्यन्न मन्ततः प्रतिष्ठापयति ताभिर्यथक्ष्यापीणीयायथक्ष्याप्रोणाति यजमान मेव तबन्धुताया नोत्सृजति ॥ ४ ॥ -- अग्नीषोमीयं पशु विधाय तत्रैकादश प्रयाजान् विधत्ते "पापौभिरामीणाति" इति । तेषां प्रयाजादीनां याज्या: प्रौतिशेतत्वादामौशब्द नोयन्ते । एतच्च भाखान्तरे श्रुतम्- "आप्रीभिराप्नुवन् तदापीणा मापोखम्' इति । ताभिरामी- सनकाभिः प्रयाजादिभिः 'भानोणाति' देवताः, मर्वत्र प्रौणयेत्; तप्रीत्यर्थ याज्याः पठेदित्यर्थः। ता: प्रशंसति---"तमो वै ब्रह्म- वर्चसमाप्रियस्तेजमवन तद ब्रह्मवर्चसेन समईयति"-इति । प्राज्य- अत एवीत याखन-'अथात बाप्रियः। प्राय: स्मात् ! भातात. प्रीणता 'भाषीभिरामीणाति'-इति च ब्राह्मणम्" इति नि.० ६. २. १ । ति पारभ्य अध्यायान्न यावदापीविचाराः। 'यमी वै प्रजापति:-... म एता पाणीपश्यन्, ताभिः सुखत चामान मापीगीत ; यदेता पापियो भवन्ति' इत्यादि.० ४. ३.८.३। 'पापी. भिपरन्ति ~~-यो दीक्षते, तम्घ ििरचान 81 बाला भनि , त मताभिराप्रीभिराप्याय- यन्नि ; नवदाप्यायर्यान्स, तस्मादपिया नाम । नम्मादामोनियन्ति। ते वा एत एकाटा मयाजा भन्नि-इत्यादि शतप्रा. ३.८.१७ पुनरमधपका सम् (पम् ) एताभिरामीभिरामीयात'-म्यापि १५.८. ३. ५. ।

·२६२ पितरवा बकत्वातंजस्वम्, शास्त्रीयसंस्कारसाधनत्वात् बावर्चसत्वम् । तेन याच्यापाठेन यजमानस्य तदुभयं समर्थ भवति । प्रथमं प्रयाजे विधत्ते-"समिधी यजति" इति। समिबा. मकदेवतावात् यागोऽपि समिधइति-शब्दे नोचते। समिन्ना- मकयागं कुर्यादित्यर्थ: यहा, हौत्रप्रकरणत्वात् समिद्देवताविषयां याज्यां पठेदित्यर्थः । सप्रकारं बोधायन पाह-“यदा जानाति समिधः प्रेथेति तं मैत्रावरुणः प्रेथति होता यक्षदग्नि समिधा सुषमिधा समिह मित्यथ होता यजति समिनो अद्य मनुषो दुरोणे तावेव मेव व्यनिषङ्ग मुत्तरेण मैत्रावरुण: प्रेथति, उत्तरे- पोत्सरेण होता यजति" इति । अस्याय मर्थः-"समिधः प्रेथ". इति मन्त्रणाध्वर्युः मैवावरणं प्रेथति। तदानी मयं मैत्रावरुणः प्रेषसूक्तोन "होता यक्षदग्नि समिधा"-इत्यनेन (ते. ब्रा०३.६.२.) प्रथमसन्त्रण होतारं प्रेष्यति। होताप्याप्रोसूतो * “समिदो अद्य- प्रत्येता (सं० १. १८८. १.) प्रथमयाज्यां पठति । एव मुत्तर- वाध्वर्युः मैत्रावरुणहोतारौ परस्परसबिधी स्वस्वमन्त्रयागं कुर्याता मिति तत्र प्रथमा याज्या इति । ॥ अथ समिद्-देवतां प्रशं- सति-"प्राणा वै ममिधः, प्राणा हौदं सर्व समिन्धते यदिदं किञ्च; प्राणानेव प्राणानेव तत् प्रोणाति, प्राणान् यजमाने दधाति" इति । 'समिधः' समिन्धनस्य सम्यक्-प्रकाशहेतवः प्रथमप्रयाजदेवताः । प्राणखरूपदेवताया एकत्वेऽपि समिध इति बहुवचन पूजार्थम् । जगति 'यत्किचिदिद' शरीरजात मस्ति, तत् 'सर्व' 'प्राणाः' 'समि-धते' प्रकाशयन्ति ; प्रतस्तेषां समिद्रूपत्वम् । 'तत् तेन • समिती पद्य इनाकादश नवमं (सं० १. २७.६१८८.) सूक्क मागस्त्यम् । पशावगवाना मेकादशप्रयाअप मिद मापीमूनाम् ।

·- मियपपिका।१।।. याबापाठेन 'प्रावानिव' तोषयति, सत् 'यजमान' पपिप्राधान सम्पादयति। पत्र प्रयाजानां क्रमेण,- समिधः, तनूनपान, नरायंसः, रळः, बहिः, दुरः, उषासानना, दैव्याहोतारा, तिसोदेव्यः, वटा, वनस्पतिः, स्वाहासातयः, इत्येता देवताः वसिष्ठान- काविवधाबराजन्यानां नरासो दितीयः, अन्येषां तनूनपान हितीयः ॥ तदेवताविषयां हितीयां याज्यां विधत्ते-"तननपातं यजति ; प्राणो वै तनूनपात् ; स हि तन्वः पाति, प्राण मेव तन्त्रोणाति, प्राणं यजमाने दधाति" इति। भवाध्वर्युप्रेषप्रकार मापस्तम्ब पाह-"समिजाः प्रेथेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । प्रेथ प्रेस्थतीतरान्"- इति (ौ० ७.१४.७)। प्रतो ऽस्माद् द्वितीयपर्याये प्रेषेति- मन्त्रणायुमत्रावरुणं प्रेषाति। स च मैत्रावरुण: मेषसूलागतेन "होता यक्षत्तनूनपातम्" इत्यनेन द्वितीयमन्त्रण होतारं प्रेषाति। सत होता पापोस्तागतां “तनूनपात्"-इतरता दितीया याच्या पठेत् । त शरीर न पातयतीति तनुनपात्। शरीरे वसति प्राणे न पतति, किन्तु प्राणः शरीराणि चालयति ; पतस्तनन- पादेवस्य प्राणरूपत्वम् । हितीयप्रयाजयाज्यातरं विधत्ते--"नराशंसं यजति ; प्रजा वे नरो, वाक् शंसः, प्रजां चैव तहाचं च प्रोणाति,--- प्रजा वाचं च यजमाने दधाति"-इति । अध्वर्युप्रेषितो मैवापरणो "होता यक्षनराशएसम्" इति मन्त्रेण होतारं प्रेथति । होता "नराशएसस्य"-इति यान्यां पठेत् । नरान् मनुथान् शंसति वाचा स्तोतीति नराशंसः। तथा सति प्रजाया नरसन्द- ·२५० वाचवाहाचब सनतुत्वानुभवमोतिः ; यजमानेऽपि तदुभय- सम्पत्तिः॥ पमयोरुभयोर्मन्बयोरधिकारिभेदेन अवस्था माप- सम्म पाह-"नराशएसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशनकानाम् ; मनूनपादितरेषां गोवाणाम्” इति । बतौयां प्रयाजयाज्यां विधत्त-"पळो यजत्य वा को इन मेव तबीणाति,-पर्व यजमाने दधाति" इति। "होता. यक्षदम्नि मिळ ईळितः" इति प्रेषितो होता "भा जुझान:”. प्रत्येता याज्यां पठेत् । इधत इति व्युत्पत्यान मिशब्द- पायम् ॥ चतुर्थी विधत्ते- “बहिर्यजति ; पशवो वै बहिः, पशूनेव तौणाति,-पशून्यजमाने दधाति" इति। "होता यक्षदर्हिः सुष्टरीम्" इतिमन्त्रेण प्रेषितो होता "प्राचीनं बर्हिः" इत्येतां यान्यां पठेत् । बृंहणस्य पोषणस्य हेतर्बहिः; पशवच क्षीरादि. दानेन ताहशवादहि:स्वरूपाः ॥ प्रय पञ्चमी विधत्त-"दुरो यजति ; हष्टि दुरो, दृष्टि मेव सत् प्रौणाति,-वृष्टि मवाद्य यजमाने दधाति" इति । “होना यक्षद दुर ऋवा"-इत्यादिना मन्त्रेण प्रेषितो होता "व्यचखती- कर्षिया"-इत्येतां याज्यां पठेत् । 'दुरः' भारदेवताः ; वृष्टि जीवनहारा॥ षष्ठों विधत्ते-"उषासानता यजत्यहोरात्र वा उषासा- नताहोरावे एव तन्त्रोणात्यहोरापयोर्यजमानं दधाति" इति । "होता यजदुषासानला"-इतिमन्त्रेण प्रेषितो होता "पा मुष्प- यन्ति"-इत्यादिकां यान्यां पठेत् । उषः-शब्दस्व नना-शब्दस्य चाहोरावविषयवं लोकप्रसिधम् ।। .

·- . । हिलीयशिका.॥ सप्तौं विधत्ते-"देव्या होतारा यजति प्राणापानी देव्या होतारा, प्राणापानावेव तत्पीणाति,-प्राणापानी यजमाने दधाति" इति । "होता यक्षद देव्या होतारा"इतिमन्वेष प्रेषितो होता "दैव्या होतारा प्रथमा" इति याज्यो पठेत् ॥: पष्टमौं विधत्ते-"तिस्रो देवीर्यजति ; ' प्राण वा पपानी व्यानस्तिस्रो देव्यस्ता एव तत्रोणाति,-ता यजमाने दधाति" इति। "होता यक्षत् तिस्रः”. इत्यादिमन्त्रेण प्रेषितो होता "पा नो यजम्" इति याज्यां पठेत् । इळा-सरखती-भारतौति- शब्दरभिधेया देव्यो यथा तिस्रः, एवं प्राणापानव्याना पपि; सायासाम्यात् तिनो देव्यः । नवौं विधत्ते - "वष्टारं यजति ; वाग्वै त्वष्टा, वाग्घौदं सर्व ताटोव वाच मेव तत्प्रोणाति,-वाचं यजमाने दधाति" इति । "होता यक्षत् त्वष्टारम्"-इतिमन्त्रेण प्रेषितो होता “य इमे यावापृथिवो"-इति याज्यां पठेत् । “तत त्वचू तनूकरणे"--इत्यत्र वनौत्यादिधातोरुत्पत्रः शब्दस्वष्टार देवता माचष्टे । तक्षण हेतुत्वात् त्वदृत्वम् । तदेव वाग्घौत्यनन स्पष्टोक्रियते । यस्मात् 'इद म' जगद् 'वाग्' 'ताष्टोव' तक्षतौष ; यथा तक्षणेन काष्ठ प्रौढ़ मपि सूक्ष्म भवति, एवं महान्तोऽपि पर्वतादयोऽल्पनैव शब्देन गुह्यन्त तदेतज्जगत्तष्टन मिव भवति ॥ दशमी विधत्ते---."वनस्पतिं यजति ; प्राणो वै वनवतिः, प्राण'मेव तबीणाति,----प्राणं यजमाने दधाति" इति। "होता यवहनस्पतिम्"--इत्यादिमन्त्रण प्रषितो होता “उपाक्सजत्"- इति याज्यां पठेत्। वनस्पतिजन्यफलानां प्राणस्थितितत्वाद वनसतेः प्राश्चत्वम् । .

·ऐतरेयानम् एकादशी विधत्ते-"साहासतौर्यजति ; प्रतिष्ठाः स्वाहा- जातयः,-प्रतिछाया मेव तद्यन्न मन्ततः प्रतिष्ठापयति" इति । "होता यचदग्निए खाहा"-इतिमन्चेस प्रेषितो होता "सद्यो जात."-इति यान्यां पठेत् । खाहाकतीना माहुतिसमाप्तिहेतु- खात् प्रतिष्ठास्वम् । तत्' मन्त्रपाठेनेनं 'यज्ञम् 'चमतः समाप्य संवक्षर 'प्रतिष्ठया मेव' बैकस्यराहित्यरूपायो 'प्रतिष्ठापयंति' । दशती बहुविधाना मापौसूताना मानातत्वाईकल्पः स्वादि- त्यागयाधिकारिभेदेन व्यवस्था विधत्ते-“ताभिर्यथऋष्याप्रौपौ याधषऋषाम्रोणाति', यजमान मेव तहन्धुताया नोत्सृजति". इति । 'नोत्सृजति' न निःसारयति ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य हितोयपञ्चिकायां प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ non- * तैतिरीयबाधणे वतीयकास दितीयानुभाव होता यचदपिम्'--नयादयः एका क्षमायाजविषया बादश मेपाववषषममाः, बतौये 'ममिदी पच मनुषः'-इतवाय पातुर्यान्यास एताविधिकामस एव श्रुताः। माध्यन्दिन्यां च तथा प्राप्रियः २१. ११-१२, प्रयाजधर्मन्बाप ११. २९-४०. द्रष्टव्या: । 'तान्येकादशनीमूनानि'-ताई वसाम, दुर्गाचार्यशर्त तयायाम हालीयम् (८.१.७.)। + 'एकादश प्रयालाः । तेषां प्रेवाः। प्रथम प्रेषक मुक्तं दिसौथे। पर्युप्रेषिती पार प्रेषति प्रीतारम। होता यनयानीभिः प्रेषिताभिः । समिती पपिरिति परवाना, अपसनः समिध मिति बसिहाना, समिबी पति सर्वेषाम्। यंचषि का ·पथ पञ्चमः खलः पर्यग्नये क्रियमाणायानुहोत्याहाध्वर्युरलि: होता नो अध्वर इति तृच माग्नेयं गायन मम्बार पर्यग्निक्रियमाणे स्वयैवैनं तहेवतया खेन छन्दसा समईयति'वाजी सन् परिणीयत इति वाजिन मिव छेनं सन्तं परिणयन्ति' परि विविष्टाध्वरं' यात्यम्नी रथौरिवत्वेष हि रथौरिवाधरं परियाति परि वाज. पतिः कविरित्येष हि वाजानां पतिरत उपमेष्य होतहव्या देवेन्य इत्याहार्युरजेदग्निरसनदान मिति मैवावरुण उपप्रैषं प्रतिपद्यते तदाहुर्यदधुर्यु- होतार मुपप्रेष्यत्यय कस्मान्मत्रावरुण उपप्रषं प्रति- पद्यत इति मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो वाग्यन्त्रस्य मानापन्य तु आमदम्न्यः सर्वेषाम्'-ति पात्र० श्री३. २.१-८। अब यथाषिपचे भगवता शौनकैनैषः चीक उक:--'काशिरोऽगस्य सनका विवामिवोऽपिरेव च । बसिधः कम्यपी वाभावी जमदग्रिरथीनमः' इति । नर्दवम् -तब दशानां मूकामा प्रथमं कखाना 'समिछी न पावई-दति (१.१३.)। तिौयं तदर्भिसामा महिरमा 'ममिही पा पाब-इति (१.१४२.)। दृतीय मगम्माानां ममिडी पद्य राजमि' इति (१.१८८.)। चतुर्थ एनकामां 'समिती पप्रिनिहित:'-इति ( २.३.)। पक्षमं विवाभिधायी समि समिमुमबा:'-ति ( १.४.)। षष्ठ मवीणां 'सममिवाय गोनिषेति (५.५.)। समर्म बसिष्ठामा 'जुषख न: समिधम्'-इति (७.२ )। अटम कम्यपाना 'समिती विस- नमति:'-ति (E.५.)। नवमं वाध्य नानाम् मां में बने समिधं जुषसळ-ति (1.....)। एनकवाभावर्जितागां भगगां दशम समिती पद्य मायो दुरी पनि (१.११०.)। बर्षिपच विवकोऽयम् ।

·॥ ऐतरेवमा हीता'मनसा वा दूषिता वाम्बदतियां धन्यमना बाचं बदल्यसुर्या वै सा वागदेवजुष्टा तान्मैवावरुण उपप्रैषं प्रतिपद्यते मनसैव तहाच मोरयति तन्मनसे- रितया वाचा देवेभ्यो हव्य सम्पादयति ॥५॥ पापियो विधाय पर्यनिकरणा ऋचो विधात मादी प्रेष- मन्त्र विधत्ते-“पर्यग्नये क्रियमाणायानुहोत्याहावयुः” इति । पर्यनिकरणस्य स्वरूप मापस्तम्बो दर्शयति- "पाहवनीया- दुल्मुक मादायाग्नौधः परि वाजपतिः कविरिति वि: प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति पशम्" इति (७. १५, २.)। एवं परितः क्रियमाणाय पग्नये योग्या ऋचः, हे मैत्रावरुण ! खम् 'अनु- हि' । अनेनैव मन्त्रण 'अध्वर्युः' प्रेषयेत् ॥ मैत्रावरुणनानुवतव्यास्तिन ऋचो विधत्ते-“अग्निर्होता नो पधर इति (सं० ४.१५.१-२.) वच माग्नेयं गायत्र मन्वाह,पर्यग्नि क्रियमाणे स्वय वैनं तद देवतया खेन च्छन्दसा समईयति" इति । पशोः परितोऽग्निरियस्मिन्नर्थे पर्यग्नीताच्यते । तस्मिन् क्रियमाणे बच मैत्रावरुणो ब्रूयात् । तदाहाखलायन:-"प्रेषितो मैत्रावरुणो; ऽग्निहोता न इति च पर्यग्नयेऽन्वाह"-बूति ( ३.२.८.)। वचस्यादावम्मिरिततावादाग्नेयत्वम् ; छन्दश्च वचस्व गायत्रम् । परितः क्रियमाणेऽग्निरव, मन्त्रप्रतिपाद्योऽपि स एव; अत: 'खयैव देवतया'-इताच्यते । पग्निगायत्रोर्मुखजवसाम्यात् छन्दसः खत्वम् । 'न:' पस्माकम् 'मध्वरे' यो भयम् 'पग्निः' 'होता' यजनिष्पादक:,. इति तस्य पादस्थार्थः । हितोयं पाद मनूध व्याचष्टे -“वाजी ·.. म परिणीयत इति वाजिन मिव बेनं सन्त पवियादि इति। प्रय मलिः 'बाजी' पत्नप्रदानगाववान, गतिमान्य नाहशः 'सन्' लिग्भिः प्रयोः परितो नौयते,-तत्यादपाठन 'एनम्' पनि 'वाजिनम्' एवं सन्त मुविजः परितो नयन्ति। हितीयस्था ऋचः पूर्वार्ष मनूध तात्पर्य दर्शयति--"परि त्रिविष्टाध्वरं यात्वग्नी रथोरिवेति (सं० ४. १५. २.),-एष पि रथोरिवाध्वर परियाति"-इति ॥ द्वतीयस्था ऋचः प्रथमपाद मनूब व्याचष्टे-“परि वाज- पतिः कविरिति (सं० ४.१५.३.),-एष हिवाजानां पतिः" इति। 'कविः' अनूचानः ; “ये वा अनूचानात कवयः" इति श्रुतेः का सादृशोऽग्निः 'वाजपतिः पवस्वामी। 'एष हि'-पत्यादिना तदर्थ- प्रसिबिरुच्यते । भवभक्षकत्वाबाजपतिः ॥ पथ होतार प्रति मैत्रावरणप्रेषार्थ, मैत्रावरुणं प्रत्यध्वर्यो। प्रेषमन्त्र विधत्ते-"पत उपप्रेष्य होतहव्या देवेभ्य इत्याहा. ध्वर्युः" इति । 'पतः' पर्यनिकरणानुवचनादूईम् ‘भध्वर्यः' 'उपन प्रेष्य-इत्यादिकं प्रैषमन्त पठेत् । 'होतः : देवेभ्यः' हवींषि उपा प्रेथ' प्रेरयेति तस्यार्थः। पत्र मैत्रावरुणस्य होसमीपे वर- णीयत्वाकोशब्द उपलक्षकः । तथा सति मैत्रावरण प्रत्या धूर्योर्मन्नो भविष्यति ॥ पथ मैत्रावरुणन पठनीयं मन्त्र विधत्त-"मजदग्निरत नहाज मिति मैत्रावरुण उपप्रेष प्रतिपद्यते"-इति । शामित्रदेशं प्रति नीयमानस्य पशोः पुरतो य: उस्मुकाकारी- "ए वे कवयो यदृषयः" इति प्रत० मा० .. ४. २.८॥

·२७ , ॥ ऐतीय निः गच्छति, सः 'पग्नि: 'मजेत्' जयतु। पसेः पुरस्ता- दम्मेर्गमन गावान्तर ब्रूयते- “अम्निना पुरस्तादेति रक्षसा मप- हत्ये"-इति (ते. सं० ६.३.८.२.)। तस्याग्नेर्जयो नाम हविः- सम्पादनसामर्थ्यम्। सोऽग्निः 'वाजम्' पर्व हविलक्षणम् 'पसनत्'। पस्य मन्नस्सान्त: “उपप्रेष होतहव्या देवेभ्यः" इति श्रूयते यतः, प्रतो होतारं प्रति मैवावरण: ; मुख्यस्याध्वर्युप्रेषस्य समोपर्ति- वादय सुपप्रेषः ॥ अब ब्रह्मवादिना चोध वैय्यधिकरवरूप मुद्भावयति---"तदा- हुर्यदध्वर्युहौतार मुपप्रेथत्यथ कस्मान् मैत्रावरुण उपप्रैष प्रति- पद्यत इति"-इति । अध्वर्युप्रयुक्त मन्त्र होतः सम्बोधितत्वात् भैबावरुणस्य मन्त्रपाठे वैयधिकरण्यम् । तस्य चोद्यस्य परि- हार दर्शयति---"मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो, वाग्यज्ञस्य होता; मनसा वा इषिता वाग्वदति, या घन्यमना वाचं वदत्यमर्या वै सा वागदेवशष्टा; तद्यन् मैत्रावरुण उपप्रेष प्रतिपद्यते, मनसैव तहाच मोरयति,तमनसे रितया वाचा देवेभ्यो हव्यं सम्पाद- यति"-इति। यज्ञपुरुषस्य मैत्रावरुणो मनःस्थानीयः ; होता तु वाक्थानीयः । लोके हि मनसैव प्रेरिता वाक्, शब्द मुश्चा- रयति ; यदा वन्यमनस्कः पुरुषो वाच ब्रूते, 'सा' वाक् 'असुर्या' पसुराणां प्रिया, 'म तु देवजुष्टा' देवानां न प्रिया । यदि मैत्रावरुण: प्रथम मुपप्रैषं ब्रूते, मनसैव वाक् प्रेरिता भवति ; ततो मनसा प्रेरितया वाचा देवेभ्यो हव्य सम्पादितं भवति । तथा सति • मोऽयं मन्त्रः--"अनेमिः पसनद वांजनि देवी देवेभ्यो स्थाबाट प्रानोभिहिन्यान: भिलाभिः कपमान: यशवायुः प्रसिरण उप प्य होता हम्मादेवेभ्यः" इति तना.१.६.५.१॥

·॥तिौयपषिका बचा तरविरसुरेभ्य: सम्पादितं स्यात् । तमादधर्वच कोले रित्वेवं सम्बोधितेऽपि मैचावरणीतप्रेषपूर्वक मैव होववचन युखम् ॥ ५॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य हितीयपश्चिकायां प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥५॥ ॥अथ पष्ठः खलः ॥ दैव्याः शमितार आरभव' मुत मनुष्या त्या ये चैव देवानां शमितारो ये च मनुष्याणां तानेव तत्संशास्त्युपनयत मेध्या दर' आशासाना मेध- पतिभ्यां मेध मिति पशुवै मेधो यजमानी 'मेधपति- यजमान मेव तत् स्खेन मेधेन समईयत्यथो खवाह- यस्यै वाव कस्यै च देवतायै पशुरालभ्यते मैव मेध- पति रिति स योकदेवत्यः पशुः स्यान्' मेधपतय इति ब्रूयाद् यदि विदेवत्यो मेधपतिभ्या मिति यदि बहुदेवत्यो मेधपतिभ्य इत्येतदेव सितं' प्रामा पनि भरतेति पशुवै नौयमानः स मृत्यु प्रापश्यात् ·२७२ ॥ ऐतरेयबाधषम् । स देवान्नान्वकामयतेतुं तं देवा पवन हि स्वर्ग वै वा लोकं गमयिष्याम इति स तथेत्यब्रवीत तस्य वै मे युग्माक' मेकः पुरस्तादेखिति तथेति' तस्थाग्निः पुरस्तादैमोऽग्नि मनु प्राच्यवन तस्मादा- हुराग्नेयो वाव सर्वः पशरग्नि हि सो ऽनु प्राच्य- वतेति तस्मादस्याग्नि पुरस्ताहरन्ति स्तृगीत बहि- रित्योषध्यात्मा वै पशः पशु मेव तत्सर्वात्मानं करो- त्यन्वेनं माता मन्यता मनु पितानु माता सगर्यो ऽनु सखा सयूथ्य इति जनित्रैग्वैनं तत्म मनुमत मालभन्त उदीचीना अस्य पदो निधत्तात्सूर्य चक्षु- र्गमयताहातं प्राण मन्ववस्जादन्तरिक्ष मम दिश: श्रोत्रं पृथिवीं शरीर मित्येष्वेवैनं तल्लोकेष्वा दधा- त्येकधास्य त्वच माछातात्पुरा नाभ्या अपि शसो वपा मुरिखदतादन्तरवोनाणं वारयवादिति पशष्वेव तत् प्राणान् दधाति श्येन मस्य वक्षः कृणुतात् प्रशसा बाहू शला दोषणी कश्यपवांसा छिने श्रोणी कवषोरू नेकपर्णा 'ऽष्ठीवन्ता षड्विंशति- रमा वड्यस्ता अनुष्योच्चयावयतादगाचं-गाव मस्था- , * 'उदौचीनां प्रख' क, ख, ग, ड, टौ. ख, ध। + 'लीला' ख, ग, . ।

·॥हितीवपधिका।१।६॥ नूनं कृणुतादित्वान्येवास्थ तगाचाणि प्रौणात्यू वध्यगोई पार्थिव खनतादित्याहौषधं वा अवध्य मियं वा मोषधीनां प्रतिष्ठा तदेनत् खाया मेव' प्रतिष्ठाया मन्ततः प्रतिष्ठापयति ॥ ६ ॥ मैत्रावरणीयप्रैषादूई होतुरध्रिगुप्रैषो बोधायनेन दर्शितः-- "यदा जानात्युपप्रेष्य होतईव्या देवेभ्य इति, तं मैत्रावरुणः प्रेषात्यजेदग्निरित्यथ होताध्रिगु मन्याह दैव्या: शमितार इति"- इति। 'अधिगुः' कविहेवः पशुविशसनस्य कर्ता ; तं प्रति होता "देव्याः शमितार:"-इत्यादिकं प्रैषमन्त्र मनुब्रूयादिति तस्य सूत्र- वाक्यस्यार्थः । तमिम सूक्तमन्त्र विधत्ते-"देव्याः शमितार भारमधू मुत मनुषया इत्याह"-इति (ले० सं० ३. ६. ६. + ) । हे 'दैव्याः' देवसम्बन्धिनः, 'शमितारः' पशुविशसनकारिण: ! 'पार- भधम्' विगसनस्योपक्रम कुरुत । 'उत मनुषााः' अपि मनुषा- रूपा पपि शमितारः भारभधू मित्यादिक मधिगुषमन्त्र होता पठेत् ॥ यथोतमन्त्रस्य प्रथमपाद व्याचष्टे --"ये चैव देवानी थमि- तारो, ये च मनुषयाणां, तानव तत् संशास्ति'.. इति । 'सत्' सेन प्रथमपादभागेन विविधजातीयान् प्रगमितन् प्रेरयति । मन्त्रस्य हितीयभाग मनुवदति---“उपनयत मध्या दुर पाशा. 'साना मेधपतिभ्यां मध मिति" इति। प्रारम किं कर्तव्य मिति • 'भूतीन म' ख, ग, घ । + एष चाभिगुऔषमन्त्रीऽधशाखीय इति कम्पकारेण प्रपठा विहित (पाय०३.३.१.) ।

·एतीयमाना चैत, तदुचत - मेधाः' मेधार्हाः 'दुर' पारो विर्भागान, विय- सनहेतो, 'उपनयन' सविधापयत, 'मेधपतिभ्याम्' यावामि- भ्याम्' पत्नीयजमानार्थ मनीषोमदेवतार्थ वा, 'मेध' यन्त्रम् 'पागा- सानाः' प्रार्थयमानाः हे शमितारो यूय मुपनयत । पत्र मेधशब्दं मधपतिथब्दच व्याचष्ट.-"पर्व मेधो यजमानो मेधपतिर्यज- मान मेव तत् खेन मेधेन समईयति" इति। मतान्तरानुसारेण मेधपतिशब्दस्वार्थ दर्शयति- "पथो खस्खाहुर्यस्य वाव कस्यै च देवताये पशरालभ्यते, सैव मेधपतिरिति" इति । अस्तु मेधपति- शब्दो देवतापरः, तावता च को लाभ इत्याशयाह--"स योक- देवत्यः पशु: स्वामेधपतये इति श्रूयाद, यदि हिदेवत्यो मेध- पतिभ्या मिति, यदि बहुदेवत्यो मेधपतिभ्य इति,-एतदेव खितम्" इति। हतीयभाग मनुवदति-"प्रास्मा अग्निं भरतेति" इति । 'पी' पखर्थ हे शमितारः! 'अग्नि' 'प्रभरत' प्रथम नयत । प्रथमती नयन मुपपादयितु भाख्यायिका माह- "पशु नौयमानः स मृत्यु प्रापश्यत्, स देवावान्वकामयतैतुं ; तं देवा अब्रुवबेहि वर्ग वै त्वा लोकं गमयिथाम इति; स तथेत्यब्रवीत्तस्य वैमे युभाक मेकः पुरस्तादेविति; तथेति ; तस्याग्निः पुरस्तादैलो- ऽग्नि मनुप्राच्यवत" इति। शामित्रदेशं प्रति 'नीयमानः पशः' प्रत्यक्षेण 'मृत" दृष्टवान् । ततः 'स:' पशः 'देवान् अनु' 'एतुं न- प्रकामयत' आगन्तु नैच्छत् । ततो देवाः पशप्राव मब्रुवन्-हे पशो! व मागच्छ। त्वया सह वयं सर्वे वर्ग गच्छाम इति.. पणच तदङ्गीवस्य देवान् प्रताव मब्रवीत्-'युमाक' मध्ये कचिद देवो मम पुरस्ताद एतु इति । तवचन मनोहत्य 'पग्निः' देवः .

·न । तसं' 'पयोः पुरस्तात् पगच्छत् । तत: "' पालन मनु' खय मपि तुष्टः सन् प्रकर्षणागच्छत् । तस्मादग्नि प्रहरत्वेतद बुलम् । डक मर्य लोकप्रसिधा दृदयति-"तादादुरामजी वाव सर्वः पशरमिं हि सो ऽनुपाचवतेति" इति। यस्मादनि मनु पशः प्रागच्छत्, 'तस्मादाग्नेयः सर्वः' पारितावं यात्रिक- खोकप्रसिदिः । अत एव सर्व पश मग्नौ जुहोति । यस्मादेव प्रसिधिः, तस्मादेव कारणात् पशोः पुरस्तादमिं नयेयुरियेत मथे * प्रसङ्गानिधत्ते-"तस्साहस्याग्नि पुरस्ताहरन्ति" इति । 'तस्मादु' तस्मादेव। चतुर्थभाग मनूष व्याचष्टे - "स्तृणीत बहिरियोषध्यामा पे पशः, पशु मेव तसर्वामानं करोति" इति। सपनखाने नोतस्य पशोरधस्तादुपाकरणसाधनयोर्बहिषोः अन्यतरद बहिरे शमितारः ! उपचिपत । पशभनिताना मोषधीनां पखवयवत्वेन परिणतत्वात् पशोरोषध्यामत्वम् । पतस्तनागपाठन पशु सौं- षध्यामानं करोति । पञ्चमभाग मनूध व्याचष्टे -"अन्वेनं माता मन्यता मनु पितानु माता सगो ऽनु सखा सयूष्य इति जनियरवन तक मनु- मत मालभन्त" इति। सञ्जयमानम् 'एन' पश मात्रादयो - कुर्वताम् । समाने गर्भे भव: 'सगर्भाः' एकोटरः, चाबविशेषण भेतत् । समाने यूथे भवः ‘सयूथः' पशुसमूहाद व्यावर्तकविशेषण मेतत् । तद्भागपाठेन 'एन' पशं 'जनिवैः' तज्जमसम्बन्धिभिः पख- तररनुन्नातं कत्ला पश्चाद् 'मालभन्त'। षडं भाग मभूध व्याचष्टे - "उदीचीना प्रस्थ पदो निधत्तात्, मं' का।

·२७ ॥ ऐतरेयमाधव सूर्य चक्षुर्गमयसाद, वातं प्राण मन्ववसृजतादन्तरिक्ष मस, दिशः बोवं, पृथिवी शरीर मिताष्येवैनं तमोकेष्वादधाति" इति । सञ्ज- प्यमानस्य पशो: 'पदः' पादान् 'उदीचौनान्' उत्तरदिग्गतान् 'निधत्तात्' स्थापयत । चक्षुरिन्द्रियं सूर्यदेवता प्रापयत । 'प्राणं' वायुदेवतां प्रति 'अन्धवसजतात्' प्रापयत । 'अस" जीवनम् 'अन्त- रिक्ष" प्रापयत । 'श्रीन' दिग्देवता प्रापयत । 'शरीरं' 'पृथिवी' प्रापयत । तद्भागपाठेन 'एन' पशुम् एवं व' यथोक्तदेवतासम्ब- न्धिषु लोकेषु' स्थापयति । सप्तमभाग मनूध व्याचष्टे - "एकधास्य त्वच माच्यतात् पुरा नाभ्या अपि शसो वपा मुखिदतादम्तरेवोभाणं वारयवादिति पशष्वेव ताणान् दधाति" इति । 'एकधा' एकविधया विच्छेद- राहित्येन 'पस्य' 'त्वचम्' 'आच्च्यतात्' समन्ताच्छिवां कुरुत । 'नाभ्याः अपि' 'शसः' छेदात् पूर्व मेव 'वपाम्' 'उत्खिदतात्' उह- रत । 'उमाणम्' उच्छासम् 'अन्तरेव' 'वारयध्वात्' निवारयत, अपिहितास्यं सञ्जपयरीत्यर्थः । तद्भागपाठेन 'पशष्व व प्राणान् सम्पादयति। अष्टमभाग मनूध व्याचष्टे --"श्येन मस्य वक्षः अणतात, प्रशसा बाइ, शला दोषणी, कश्यपेवांसा, ऽच्छिद्र श्रोणी, कव- षोरु नेकपर्णा ऽष्ठीवन्ता, षड्विंशतिरस्य वङ्गयस्ता अनुष्योचा- क्यताद, गा-गात्र मस्यानूनं कणुतादित्वङ्गान्येवास्य तगात्राणि प्रोणाति" इति। 'खेन' अथेनाकतिकम् 'अस्य' पणोः 'वक्ष' कुरुत। धाई' 'प्रशसा' प्रबष्टच्छेदनों कुरुत। 'दोषणौ' प्रकोष्ठौ 'शला वणुतात् शलाकाकारी कुरुत । उभावपि 'अंसी' कश्यपाकारी कुरुत। 'श्रोणी' उभे अपि 'अच्छिद्रे' अनूने कुरुत। - ·॥हितीयपत्रिका ।।। 'कवषीरू' कवषाकारावुरू 'नेकपर्णा' करवीरपत्राकारी 'चठी- वन्ला' पविभनी मुलयुक्तो कुरुत। 'अस्य' पशोः 'वश्यः' वाराधि पार्खास्थौनि षड्विंशतिः' भवन्ति । 'ता.. सर्वा: 'अनुष्ठया' अनु- क्रमेण स्वस्थानगतानि उच्चावयतात्' उद्दरत। 'गाचं गावं" सर्व मण्यवदानीय मङ्गम् 'अनून कणतात्' अविकल कुरुत । तद्भाग- पाठेन 'अस्थ' पशोः 'प्रङ्गान्येव' अवयवरूपाण्येव 'गावाणि प्रोणानि'। गावशब्दः शरीरे तवदवयवे च वर्तते; पतोऽपा- वयवविवक्षा द्योतयित मङ्गानीति निर्देश: । नवमभाग मनूध व्याचष्टे ---"अवध्यगोहं पार्थिवं खनता- दित्याहौषधं वा अवध्य मियं वा पोषधीनां प्रतिष्ठा ; तटेनत् खाया मेव प्रतिष्ठाया मन्ततः प्रतिष्ठापयति" इति। 'जवध्यगोई पुरोषगूहनस्थानं पार्थिवं खनतात्' पृथिवीमम्बद मवर खनत । पत्रीवध्यशब्द न 'औषधम्' एवोयते ; पुरोषस्य पशुमक्षितोष- धिविकारत्वाद् । 'मोषधीनां च' 'श्यम्' एव भूमि: 'प्रतिष्ठा' पाश्रयः । 'तत् तथा सति 'एनत्' अवध्वं खकीयाणा मेव 'प्रति- हायो' भूमिरूपायाम् 'अन्ततः' पशविशमनात 'प्रतिष्ठापयति' । अथ मीमांसा। नवमाध्यायस्थ टतोयपाद (जै० सू० ३२- ४०. अधि० १२.) चिन्तितम्- "अविकारी विकारी वा स्यान्धपतिशब्दयोः । विकारे स्वामिदेवार्थ एकार्थो यान्तिमे) पि किम् ॥ खाम्यर्थी देवताओं वा स्यादन्याय्यखतोऽग्रिमः । अर्थसत्त्वाहिकारोव हावों शब्दयोहयोः ॥ मन्त्र क्यादर्य एकोऽत्र स्वाम्यस्मिन् जायया हिता। देवाशी व एकोऽधिठाने ई विधणम् ॥

·? । २७ पितरियासम् । अधिगुप्रेषनिगदखपादाविद मागायत-"देव्याः पमि- तार उत मनुष्या पारमध्वम् । उपनयत मेध्या दुरः। पाया- साना मधपतिभ्यां मेधम्-इति (वे.बा.३.६.६.)। शाखान्तर "मेधपतये मेधम्" इति । अय मर्य:- 'शमितार:' पशघातिनी द्विविधाः, दैव्या मनुष्याच; तानुभयान् सम्बोध होता कर्तव्यविशे- पान निर्दियति । प्रारम्भः कर्तव्यो मेधो यजः, तद्योगात् दुर:- पदार्थान् हिंसाहेतून रहानयत। किं कुर्वन्तः ? यजपतिभ्यां यन्न- पतये वा यन्त्रम् 'पाशासानाः' इति । तत्रैकवचनान्तस्य हिवचना तस्य च मेधपति-शब्दस्य बहुपशयुक्तासु विलतिवमूह अहो वेति संशयः । जहपक्षेऽपि कि मेकवचनान्तस्य यजमानोऽर्थः, हिवच- नान्तस्याग्नीषोमो देवते, इत्येव मर्थभदः, किं वा शब्दहयस्यैक एवार्थ इति संशयः। एकार्थत्वपक्षेऽपि यजमान एवार्थो देवतैव वेति संशयः। तत्राग्नीषोमीये पशी यजमानो ग्नीषोमी चेति वयो मेधस्य पतयः । तेथे कवचनस्य दिवचनस्य चान्यायनिगदलेन प्रक्षतावविवक्षितस्य वचनस्य विकतावनूह इत्याधः पक्षः । प्रवती समवेता सम्पादयितुं शक्ये सत्य न्यायनिगदत्वाभावाहि- सतावहः कर्तव्य इति हितोयः पृक्षः। अस्मिन् द्वितीयपक्षे- ऽपि प्रशतावुपन्यस्तप्रकारेणार्थभेदादिवतिष हिबहुयजमानयुक्ता खंडोनादिषु यजमानानुसारणकवचनान्त जहनीयः; अनेक- पयुक्तासु विनतिषु देवतानुसारेण द्विवचनान्त महनीयः । । --- परसम्बोधनार्था मन्वा निगदाः। तेच यषाव ; 'यषि वा तद्रूपत्वात्-इत्या डालो: (०२०- १. ४०-४५. अधि० १२.)। अध्वर्यु षनिगदमचन्न नेपिरीयाः समामनन्ति (ब्रा० ३.६.६.१-४.)। 'पथ होताधिगु मवार देव्या: शमितार पति'- प्रतिव तत्वासः ।

·. । रितीययतिका ।।। सोऽर्य शाखाविकमेन प्रथमः पधः ; शाखाभेदेन पाठभेदेपि 'मन्त्रभेदाभावादर्थभेदो म युक्तः, किन्वेक एवार्थ इति पचान- रंम्। तदापि देवतायाः सम्प्रदानत्वेन सामित्वाभावामेधपति- शहयोग्यता नास्तीति यजमान एव तच्छब्दार्थः। तसिंध यन- माने खत एकखम, जायया सह हित्व मित्येकवचन हिवचने उभे अपि समवेतार्थे । ततो यजमानहयोपताया विसावेकवच- 'नासो हित्वेनोहनीयो द्विवचनान्तो बहुत्वेनेति पूर्वः पक्षः । मेधस्य यजमानार्थत्वेनैवाशामनीयत्वस्य मिबत्वावतार्थत्वं त्वाया- सनीयम् । ततो मैध माशासाना इत्येतहेबतायां ममवेतार्थ सम्पदानस्याप्युहेश्यत्वेन प्राधान्याने धपतित्व मविरुद्धम् । देवत्वा- कारणकत्वादग्नित्वसोमवाकारण हिवाकवचन द्विवचने उप- पने * । तस्माहे वतानुसारेण विकतावूह इति राधान्तः" इति ॥ तत्रैवान्यचिन्तितिम् (जै० मू० ४१. ४२. अधि० १३.)-- "आदित्येव व वान्येषु अयो नो वीयतेऽन्यवत् । गणार्थत्वादनूहोऽतो विकल्पः प्रकताविव । प्रजापशुसम्पत्तिकामस्य बहुदेवत्यः पशुरामायते-“यः कामा येत प्रथेयं पशुभिः प्र प्रजया आयेयेति, म एता मविं वशा मादिताभ्यः कामायालभेत" इति (ले० सं० २. १. २. ३.)। 'वो' बन्ध्याम, 'कामाय' कामुकेभाः इत्यर्थः । भव चोदक- प्राप्तो 'मेधपतये'-इतोकवचनान्तः शब्द आदितानां बहुत्याइहु. वचनान्तत्वेनोहनीयः। यथा मंधपतिभा मिति दिवचनान्त - 'पपत'-डान ए. सी. म.ग. वा. भा. २ भा० २९२ १० । .+ प्रादिव यकवाचाप इति व ए. मी. स. २० ना. भा. ५ भा० २०५१.।

·२८० । ऐतरयामषम्। यथा वा 'प्रास्म'-इतोकवचनान्त जनते, तहदिति चेत्, मैवम् ; प्रकतावनौषोमयोगणेकत्व मेकवचनान्नो ब्रूते, पादिताना मपि गणेकत्व समान मितानूहः । तस्मादविकत एकवचनात इतरेण सह प्रक्ताविवात्रापि विकल्पाते" इति । "तत्रैवान्यचिन्तितस् ( जै० सू० ४३. पधि० १४.)-- "वष्णग्रोवादिकेऽनूह जहो वास्य न पूर्ववत् । देवत्व न गणस्यात अहो बाभिधिसया ॥ यूपैकादशिन्याम् + अग्न्यादिदेवताकाः पशव पानाताः-- 'प्रेवाग्ने येन वापयति, मिथुनए सारखता करोति, रेतः सौम्येन दधाति, प्रजनयति पौणेन" इत्यादिना ( तै० सं० ६.६.५.१.)। से च स्वनामभिरन्यवानाता:-आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारखती मेषी, बभ्रुः मौम्यः, पौष्णः श्याम:'-इत्यादिना (वा०सं० २८.५८.)। सवास्यैकवचनान्तस्य मेधपतिशब्दस्यादित्येष्विवानूहः ? इति चेत्, मैवम् ; वैषम्यात्। आदित्यगणस्य तत्र देवत्वम्, इह त्वेक- कस्यैव पृथग्देवत्वम् ; अतो बहून् देवानभिधातु बहुवचनान्तत्व मूहनीयम्" इति। - * 'मेधपतिभ्यां -इति २७११० १४ पं० । + 'पास'-इति च तत्र व २७१ पृ० १७५० । अग्रिटीमम्नीमायनसंचा:विकल्पत पाय-सारम्बत-मौन्य पीगा बाईम्पन्य वेदेवन्द्र भारतेन्द्राण माविव बामणाः सवनीयाः पशवीभवन्ति। तेषा मेकादशाना नियोजनार्थ मक प्रतिपय एकै की यूपी वा भवति। एकादशानां वर्म एकादशिनी, तखाम् ; सखिन् पर्व इति धावत् ( कात्या० श्री. ८.८.६, २६.)। एषा तु यूपकादशिनौ शतपथ (३.८. ५.) 'प्रजापति पनाः सखजान:'--इन्याख्यानपूर्विका विहिता; तथा तैत्तिरीयसंहितायाञ्च 'प्रजापति: पजा प्रसास'-तादिना (६.६.५.)। एवं यूपः, ·? नौवाः। ॥हितीवपक्षिका।।। सवेवान्यचिन्तितम् (जे. सू० २७, २८. पधि० १०.)- "हिपखोश्चक्षुरादाहो न वोहः ! पराभेदतः । तेजोमावस्य सूर्यादाकोभावादनूहनम् ॥ पन्नीषोमीयपशावधिगुप्रै पशुसम्बन्धिचक्षुरादौना यादि- संसर्ग भाजायते-"सूर्य चक्षुर्गमयतात् । पातं प्राण मन्बव- सृजतात् । दिशः श्रोत्रम्" इत्यादि (ते. ब्रा० ३. ६. ६.२.)। "मेवए खेत मालभेत, वारुणं रुणम्" इति (ले० सं० २.१.८.२.) विहितयोईयोः पखोमन्वगताचक्षुरादिशब्दा हिवचनान्तत्वेनोह- कुतः ? पशुभेदेन चक्षुरादीनां भेदात्, पति चेन्मेवम् । न खल्वन्द्रियाधिष्ठानं शरीरगतगोलक' चक्षुःशब्देन विव- क्षितम् ; तद्विवक्षाया मेकस्मिबपि पशी गोलकभेदादेकवचनान्त- चक्षुःशब्दस्यानन्वयप्रसङ्गात्, गोलकस्य सूर्यादिप्रास्यसम्भवाच्च । यत्तु रूपदर्शनादिसामर्थलक्षणं तेजोमात्र तदा चक्षुरादिशब्दैः विव- चितम् ; तच्च पखनेकत्वेऽपि ततो निर्गत्य सूर्यादावेकीभूतत्वात् समुद्रप्रविष्टनदौवन भेदेनावतिष्ठते । तस्मानास्त्यहः"-इति ॥ तत्रवान्यचिन्तितम् ( जै० सू० २८-३१. पधि० ११.)---- "एकधेत्यविकारः स्यादभ्यासो वा ? महत्वतः । प्राद्यो मैवं प्राकृतस्य महत्त्वस्वोचितत्वतः ।। तस्मिन्बेवाध्रिगुप्रैषे श्रूयते---"एकधास्य त्वच माध्यतात्” इति (ते. बा०३.६.६.२.)। हिन्धोत्यर्थः । तत्र योः पखोरेकधेत्यस्य शब्दस्य नास्ति विकारः। कुतः ? तस्य शब्दस्य पद महत्ववा- पिखात् ;-एकधा गाः पाययतीत्यत्र योगपये प्रयोगदर्शनात्। पर्मनेकत्वेऽपि त्वगुत्पाटनस्यैककालीनत्वं बहुपुरुषकर्तृकत्व च घटत् इति प्राप्त, ब्रूमः;---प्रक्वतावकस्मिन् पयो योगपद्यलक्षयो- ·२५ ॥ ऐतरवत्रामम् । ज्यों न सम्भवति, ततः सत्त्वं तस्य शब्दस्यार्थः। खगिय मवय- वयो बहुकलो न च्छोतव्या, किन्तु सर्वापि सक्देकप्रयत्वेनेत्यु भवति । ततो यंत् प्रकती सकत्त्वं, तदेव पिकतावुचितम् । ततः प्रतिपश महत्त्व मभिधातु मेकत्ययं मन्त्रोऽभ्यक्षितव्यः" इति । तत्रैवान्यचिन्तितम् (जैसू०४ पा०२५--२७. अधि०६.)- "सादृश्य सत साकल्यं श्येनाद्य ती विवक्षितम् । प्रमिइसनिधेिराधस्तत्मत्वादखिलोवृतिः अधिगुप्रैषवचने एतदानायते-"येन मस्य वक्षः कृणुतात्"- इति (ते. ब्रा० ३. ६. ६.२.)। तत्र यथा अमो पिपिण्डाः सिंहाः क्रियता मित्युक्ते प्रसिद्धसिंहसविधानात पिपिण्डेषु सिंह- सादृश्यं कर्तव्यतया प्रतीयते, तथैवास्य पशोर्वक्ष: श्देन कणुता- दित्यन शोनसाहय वक्षसि कर्तव्यतया प्रतीयते। ततो वक्षः उदृत्य कर्तनादुरपायेन पक्षचरणचञ्चादिकं सम्पाद्य शेनसंस्थान कर्तव्य मिति प्राप्त, ब्रूमः ;- वक्षसि श्येनसादृश्य खत एव पूर्व मस्ति; ततो यथा तब नश्यति, तथा साकस्येनोहरणीय मिति विवक्षया श्येनशब्दः प्रयुज्यते । तथा सति हविरविकलं भवति । अंसादिष्वनेनैव न्यायेन साकस्यविवक्षया तत्तद्रूपकोक्ति द्रष्टव्या । एतदेवाभिप्रेत्य श्रूयते,- “गाव-गान मस्यानून • ब्रा० ३. ६. ६. ३.)” इति ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम् (जै० सू० २३,२४. अधि० ५.)- "प्रशसत्यसिरर्थ: स्यात् स्तुतिर्वा ? च्छेदनादसिः । ततिः कात्साय बाटोः स्यात् खधितिच्छेदसाधनम् ॥ सथाच अंशी कापी, दीषणी शलाकै, कबषी करवीरपर्व इत्यादि (ते. बा.. ६.स.)। पण भते न नमित्यादिपदानि वचपादीनां परिचयान्वेिव गुतानीति । । कृणुतात्" इति (त . .

·॥हितीयपधिका।।। पध्रिगुप्रेषे वाक्यातर मानातम्,-"प्रशसा गाई-इति (ले० प्रा०३.६.६.२.) । तत्र 'शसु हिंसायाम् ( १.७२७.)-इत्वमाद धातोः सोपसर्गादुत्पवस्य सकारान्तप्रातिपदिकस्य तौर्यकवच- नान्तस्य प्रशसेति रूपं भवति। तचासेर्वाचकम् । तदेतत् केनचितारणवाक्येनानद्यते--"दश प्रयाजानिष्ट्वा शास माहरति, पसिर्खे शाम इत्याचक्षते -इति ( शत. ब्रा० ३. ८. १.४.)। सोय मसिबाह्रोश्छेदन हेतः। तस्माद् दृष्टार्थलाभादभिः प्रशसत्यस पदस्थार्थः ? इति चेत्, मैवम् । 'शंसु स्तुती ( १. ७२८.)-इत्य- स्माखातीरय मुत्यन्नः। प्रशमादित्यस्य द्वितीयाद्विवचनान्तस शब्दस्य छान्दमे श्रीकारलोपे प्राकारादेशे न कृतं प्रशमेति भवति । बाह्वोः प्रशस्तत्वं नाम कानाम् । प्रशस्तौ बाहू ऋणुतादितात निःशेषेणोदर्तव्यो बाहू इतातादृशो दृष्टोऽर्थी लभ्यते । नात्र छेदनसाधनख मसेः सम्भवति ; सधितेस्तत्मा त्वेन घिहितत्वात् । तना निरंवास्य शब्दस्याथ । तथा मति बाहुबड़ी बहुवचनान्तत्वेन प्रशमेति पद मूहनीयम् ।" इति ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम् ( जै० म० १.१६. अधि० १.)- "षड्विंशतिर्वक्रयोऽस्येत्यनूहः स्यादुतोहसे ? । जहेऽपि वचनान्यत्व मस्येत्यावर्ततेऽथवा ॥ षड्विंशतेस्ताभ्यास: समस्तोतिन चेटुत । अनूहो करणत्वेन दृष्ट लाभातनम् । । -...-.-- * 'सपा सुलक पूर्व गवण या दाबाया जाम्न : इति पा. ७. १.३८ । प्रामाविन्यप हितीयाहिवचनस्य हान्दस पात्वं प्रगति भवति-पता वक्रव्यम् । + पाषु परष मंजन 'प्रशमा बा-नि निगट एक 'प्रामाम् बामन्-निपा. तय मिति भाषा:

·२८४ ॥ ऐतरेयनाथम् । सध्यातास पशोर्युक्तर्वक्रीणां मुख्यतावशात् । चमी पक्षा न युज्यन्ते ता अनुहासिषतः ॥ अधिगुप्रेषे वाक्य मिद मानायते-- “षड्विंशतिरस्य वक्रयः । सा अनुष्योभावयतात्" इति ( ते० प्रा० ३. ६. ६. ३.)। भय मर्य:-क्रयः' शाणि पार्वासोनि, तानि 'स्य' पशी: पड्किंगतिसयाकानि ; एकै कस्मिन् पात्र प्रशोदशामा मस्थित- वात्। साथ वक्रो: 'अनुष्या' अनुष्ठाय अनुक्रमेण गायिल्लेति यावत्, 'उच्चयावयतात्' उहरतादिति। मोऽयं सन्ता वड्डीणा मुद्दरणे करणतया न विनियुक्त; किन्त सापनात् प्राकाशी नीयमाने होवा प्रयुज्यते । ततो इसयिका सर इत्याधः पक्ष:। अकरगावे ऽपि नादृष्टार्थत्वम् ; वन्य माणाई स्थ स्मारकर्लन - लाभात् । नम्मान तो ममवतायता विकृताधूतः । नदाधि 11,-- गच्या मुख्यत्वज प्रकाश्य ने, न इयो: पम्वोहिगुणिती पदवियतिभङ्गयां मयितुं वित्तनान्ततया पयिंगतिशद अहनीय: न्यायः पन: पीयोदितवेन मुख्यत्वात् तदाचकं पहावसान पनि पखनुकारणावर्तनीयम्। इति हितोयः पनः । यतिम , बनशतिमाया पना तस्य भुममा प्रतिपशुविभक्त सहा प्रकाश. पित षड्विजनिपारस्यायामः । इति कृतीयः यक्षः । अत्र सर्वत्र मुख्यानुसार दान्तरा न्यूज नोयानि ; सयाना रोगा मुख्यत्वात । तामा भियता समस्य वक्तव्या, ततो विपञ्चाशदनयो: वक्रयः, अष्टभानियां बजाय: *, 'हावं यथायोग सहनीयम् । चत्वारः पक्षा। . सह सम्बन्धः । finide वय. इता नगद: दिपायल दिए ... माय:' -अनि पठनी । निरस्थल 'पटमविर : भूति।

·॥हितीयपशिक्षा ।।७॥ ननुध ५८: । अय मेव सिडान्सः ; वाकाशेषानुगुण्यात् । 'ता अनुयाययं चाकोर ( २२५० ) । स च व्याख्यात: (२७७, २८४ ० " इति ।। ६ ।। इति श्रोम सावणाय विचित माधवीये वेदार्थप्रकाश एतीयबामगारा द्वितीयपच्चिकायां प्रयमाध्याय षष्ठ: वण्डः ॥६॥ ॥ अथ मामः ॥ यजादा र अना रनः सो तालियाह' तुषैली- करगोटेवा : विर्यमा भ निसजनमा महा. संक्षिा जास्यव गत् बन भागीयन या बदल ताहन बना या की संगत मानि रयतता।यन दृति त? वा : कोविंद ना मागनं मागान्नदत नेप:... पोय पत मध पौत्रं चयते त्वचन मिति र नीतीश कीर्तयत्तिर इव व हा म ना : तद्यद्रनास्यथ यी काय ग य वाती रनोभायो जनि- तोर्यो ऽयं राक्षसी कायदान'स या दृप्नो वदति' ·२८६ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ या मुन्मत्तः सा वै राक्षसी वाङ्नात्मना दृष्यति नास्य प्रजायां दृप्त आ जायते य एवं वेद वनिठु मस्य मा राविष्टोलकं मन्यमाना नेहस्तोके तनये रवि- तारवच्छमितार इति ये चैव देवानां शमितारो ये च मनुष्याणां तेभ्य एवैनं तत्परिददाय ध्रिगो शमोध्वं सुशमि शमौवं शमीध्व मध्रिगा३उ * इति चिबूं यादपार्पति चाधिगुर्वै देवानां शमितापापी निग्रभीता शमिभ्यश्चैवैनं तं निग्रीटभ्यश्च सम्प्र- यच्छति'शमितारो यदत्र मुकृतं कृणवथामासु तद्य- हुष्कृत मन्यत्र तदित्याहाग्नि देवानां होतासीत्म एन वाचा व्यशाहाचा वा एन होता विशास्ति तद्यदग्यित्परः कृन्तन्ति यदुवणं यदिथुरं क्रियते शमितभ्यश्चैवैनं तन्निग्रभीपश्च समनुदिशति खम्त्यव होतोन्मुच्यते' सर्वायुः सर्वायुवाय' सर्व मायुगति य एवं वेद' ॥ ७॥ यद्यप्यध्रिगुप्रैषमन्त्रो न समाप्तः, तथाप्यनन्तरभाग बहुवताव्य- सद्भावात् खण्डान्सरं कृतम् ।। दशमं भाग मनूद्य व्याचष्टे ---"अन्ना रक्षः संसृजतादित्याह; -तुषैः फलीकरणैर्देवा हविर्यज्ञेभ्यो रक्षांसि निरभजवना महा- 'मधिगा' मा. * 'खस्यवं' का ·॥हितीयपत्रिका।।७॥ बनान; स यदखा रक्षः संसजतादित्याह, रक्षास्येव तत्- खेन भागधेयेन यत्रान्निरवदयते"-इति। 'अना' पसृजा रधिरण 'रष: संसुजतात्' मामाभिलाषव्याहत्यर्थे राक्षसान् रक्तनैव संयोजयत। एनं मन्त्रमार्ग होता ब्रूयात् । किमर्थ मेतदिति, तदुच्यते- पुग 'देवाः' 'तुषैः' बौहिगतः हेयांगः, ‘फलीकरणः' तण्डुलै दर्थपूर्ण- मासादिहविर्यषु समागतानि 'रक्षांसि' तोषयित्वा तेली यत्रेभ्यो 'निरभजन्' हविर्भागरहिनान्यकुर्वन् । महायज ज्योति- टोमादिक समागतानि रक्षांसि पशरक्तन तोषयित्वा, तस्माद यज्ञाच 'निरभजन्' निःसारितवन्तः । हवियन्नेभ्यो निःसारणं शाखासरे दर्शपूर्णमासप्रकरणे मन्त्र व्याख्याने समाबातम्- "रक्षमा भागोऽसौत्याह* तुरेव रक्षाएसि निरवदयते" इति (ते. ग्रा० ३. २. ५. ११.) तदेतदापस्तम्बेनीताम्---. "मध्यमे पुगेडाशकपाले तुषानोप्य रक्षमा भागोऽसौत्यधस्तान लष्णा. जिनस्योपवति" इति ( १.२०.८.)। महायज्ञादि:सरण मग्नी- षोमीयपशप्रकरणे तैत्तिरीयैराबातम् --"रक्षमा भागोसोति स्थवि- मतो बर्हिरक्षापास्यत्यमेव रक्षाएसि निरवदयते" इति (सं. ६.३.८.२.)। 'स्थविमतः' स्थौल्ययुक्त बहिर्मूलभार्ग इत्यर्थः । एतदपि सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम् ---"बहिषोऽग्रं सव्येन पाणिना- दस्ते। अथ मध्यं यत प्राच्यति, तदुभयतो लोहितेनाका रक्षसां भागोऽसीतात्तर मपर मवान्तरदेश निरस्य" इति (पाप० श्री. ७.१८.१३,१४.) । एवं सति यद्यना रक्ष इति भागं पठेत, तदानौं रक्षांसि स्वकीयभागेन युक्तानि कृत्वा महायचात् 'निरवदयते' नि:सारयति ॥ . रचना भागोऽसौति मन्चस्तु निरीयसंहितायां (१.१.५.२) चुतः ।

·॥ ऐतरेयनाम्। पथाना इत्येतस्य मन्बभागस पाठं पूर्वपक्षवेनाधिपति- "तदाहुन यो रक्षसां कोर्सयेत् ;- कानि रक्षास्तरक्षा के यन्नति"-ति । 'तत्' तब मन्त्रभागे चोद्य वादिनः 'पाहुः । कथ मिति ? तदुच्यते-'यजे' प्रवर्तमाने सति 'कानि' चिदपि 'रक्षांसि न कीर्तयेत्' । जातिविशेषानपेथ बहुवचन निर्देशः ।, रावसावान्तरजातीयानां मध्ये राक्षसम्, असुरं, पिशाच, वा न कञ्चिदपि कोर्तयेत्। जातिविशेषाः श्रुत्यन्तरे सैन्धहयोपन्यारे बूयन्ते -- “देवा मनुष्याः पितरस्तेऽन्यत भासबसुरा रक्षासि पिशाचास्तेऽन्यत:"-इति (तै० सं० २.४.१.१.) प्रकीर्तने हेतम् 'ऋतरक्षा:-तिपदेनोपन्यस्यति । तदेतत् समस्त मेक मेव पदम्,--ऋते भन्दो वर्जनवाचो, वर्जितं रक्षो यस्मिन्यजे सोऽयम् ऋतरक्षाः। यन्न हि हविर्भागवाहवा एव नामग्रहण मर्हन्ति, न तु रक्षःप्रभृतयः। तस्मादेत मन्त्रभाग न कोर्सयेत्,--इत्यादेप- वादिना मभिप्रायः समाधत्तं --"तदु वा पाहुः, --कोर येदेव" इति। तदुई तस्मिक 'अना रक्षः' इतिमन्त्रभागे सम्प्रदायविदः समाधानम् 'पाहुः'। यद्यपि तत्र रक्षोनामास्ति, तथापि त' भाग कीर्तये- देव । नत्रोपपत्ति माह --"यो वै भागिनं भागान् नुदते, चयते वैनं, म यदि वैनं न चयते, ऽथ पुत्र मथ पौत्र नयते वेचैन मिति" इति। 'यः पुमान् भागिन' भागाहं सन्त मन्य पुरुष तदीयान् ‘भागान्' 'मुदते', नाशयति, 'एन' विनाशयितार स नष्टभागः सन् 'चयते वै' यावयत्येव । 'यदि वा' यदा कदाचित् विनाशयितः प्राबल्ये सति तदानीम् 'एम' 'न चयते' न चावयति; 'पथ' पपि कालान्तरे तदीयं 'पुत्र" पितषण ·- ॥हितीयपपिका।१।। विनाशयति ; तदाप्यमती. 'पौष" वा विनाशयलि ; किमाना भामभष्टो मनसि इषं ग्रहोवा खविरोधिनम् 'एम' भगयितार यदा-कदाचित् केनापि हारण 'चयने वेव' विनाशयतेव । पति' पनिनाभिप्रायेण मन्त्रभागं 'कीर्तयेदेव'-इति अभिशेषाम् । यद्यपि रजसा विर्भागो नास्ति, तथापि यजे तषकणादिः देवा- नईभागोऽस्तोष ; तस्मात् कीर्तनपक्ष एव युक्तः ॥ सौतस्य मन्वभागस्य कीर्तने किचिविशेष विधत्ते यदि कोर्तयेदुपांशु कोर्तयेत्,--तिर इव वा एतहाचो यदुपार तिर इवतमांमि"-इति। 'स: यानिकी 'या' रक्षा नामवं देषपरिहाराय 'यदि कोर्तयेत्', सदापि 'उपरा' परैर्यथा न येत तथा 'कोत्तयेत्'। 'वाचा' सम्बन्धि 'यदुपांश कीर्तनम्, 'एतत् तिरः इव' तिरोहित मिव भवति । यथा बुधादिबव- हित स्तम्भादिकं चक्षुषा न दृश्यते, तथैवीपांशुकथितं न श्रूयते । 'रक्षांसि'-इति यदम्ति, 'एतद् अपि 'तिर इव' ; चोर- वधज्ञे वचसा गूढचारित्वात्। तस्मात् तदीय कीर्तनस्योपरित्व शुतम् ॥ विपचे बाधं दर्ग यति-"पथ यदुश्चैः कीर्तयेदौखरो हास वाचो रक्षोभाषो जनितोः" इति । 'प्रथ' पारावलक्षखेन 'यदुच: कोर्तयेत्' 'पस्य' कौयितः सम्बन्धिनी 'वाची रची- भाषः' 'जनितो:'जनयितु मयम् देखरः' भवति। रक्षोभिर्भाचत प्रति 'रक्षोभाष्'--इत्यस्य स्त्रीलिङ्गस्य हितोयाबहुवचनं रक्षोभाव: इति। तदेतहाच इत्यस्य विशेषणम्। अस्यो :कौतयितुर्ग वाचः सन्ति, ताः सर्वाः, रक्षःप्रोतवागरूपेणोत्पादयितु मयं मोर्तयिता समर्थी भवतीति ।

·। पतरीयबामणम् । कोऽयं समर्थ प्रत्याशयत विशेषाकरिण निर्दिशति-"योऽर्थ राक्षसों वाचं वदति स:"-इति । लोके 'य:' पुमान् रक्षसां 'वाचं' परभर्सनरूपाम् उपध्वनित्वेन भौतिकरौं 'वाचं ब्रूते, 'मः' पुमान् ता मत्युच्च कौतयन् रक्षसां वागुत्पादको भवति । कासौ राचसी वागित्याशयाह-"यां वै हप्ती वदति, या मुबत्तः, सा वै राक्षसी वाग्" इति। धनविद्यादिना 'दृप्तः' दर्प प्राप्तः परतिरस्कारहेत 'या' वाच' 'वदति', 'उन्मत्तः' च बुद्धिरा- हित्यात् पूर्वापरसम्बन्धरहिता यां वाचं वदति, 'सा' इय मुभय- विधापि 'राक्षसी वाक्' । एतवेदन प्रशंसति-"नामना दृष्यति, नास्य प्रजायां दृप्त पा जायते य एवं वेद"-इति । वेदिता स्वय मपि दपं नामोति । तदा खोयायां च 'प्रजायां' कश्चिदपि 'दृप्तः' नोत्पद्यते । एकादशभाग मनूध व्याचष्टे -“वनिष्ठु मस्य माराविष्टोरूक मन्यमाना नेहस्तोके तनये रविता रवच्छमितार इति; ये चैव देवानां शमितारी ये च मनुष्याणां तेभ्य एवैनं तत्परिददाति" इति । हे 'शमितारः!' देव्याः मनुष्याच, 'वनिष्ठ' वपायाः समीप- वर्तिनं मासखण्डम् 'पस्य' पशोः सम्बन्धिनम् ‘उरूकं' उलूकाख्य- पक्षिसदृशं 'मन्यमानाः, विशेषाकारेण विजानन्तो 'मा राविष्ट' मैव लवनं कुरुत ;-उलूकसदृशो वनिष्ट र्यथा वर्तते, तथैव उहरत,-न तु मध्यतश्छिन कुरुतेत्यर्थः। एवं कुर्वतां 'व:' युमाकं सम्बन्धिनि 'तोके' पुषे, 'तनये' तदीयापत्ये च 'रविता' शब्दयिता 'नेत्' नैव 'रवत्' भूयात् । यथाशास्त्रज्छेदने क्रिय- माणे भवता महे पुत्रपौत्रादिकं निमित्तौकत्य रोदिता न भवि- थतीत्यर्थः । तागपाठन 'देवानां' मध्ये 'ये' 'शमितारः' सन्ति, ·हितीयपधिका।१।७॥ २८१ । 'मनुष्याणां च' मध्ये 'ये' सन्ति, 'तेभ्य एवं' सर्वेभ्यः 'एन" पनिई 'परिददाति' अवैकल्याय समर्पयति ॥ हादशभाग मभूध ष्याचष्टे-"अधिगौसमीध्वं,-मुशमि मौर्य शमीय मध्रिगाश्उ इति चियादपापेति चाध्रिगुर्वे देवाना यमिता- पापो निग्रभीता शमिसभ्यथैवैनं तविग्रभौवभ्यश्च सम्प्रयच्छति"- इति। हे 'अधिगो' एतबामक ! देवेषु शमिषु मुख्यदेवा यूयं सर्वे 'शमीव" विशसनादिना पशु संस्कुरुध्वम् । पुनरपि विशेषाकारे- णोचते --'सुशमि' सुष्ठु शमनं शास्त्रीय विशसनं यथा भवति तथा 'शमोध्वं' शमयत, सञपयत । पध्रिगादी अतिर्दूरादाबानार्था ; मोकारस्य सुतिवेलायाम् भाकार उकारथेति वर्णहयं सम्म- यते । तथाविधा यूयम्, इतरैः सह यूर्य ‘सुशमोध्वं' सर्वथा शमयत ; न तूपचरित' शमनं कुरुत। क्रूरकर्मेति क्त्वा तदुपेक्षणं मा भूदिति पुनः-पुनर्वचनम्। 'अधिगो शमीध्वम्-इत्यादिक वाक्यत्रयसमुदायं त्रिवार मावर्तयेत् ; अपापेत्यपि ताम्बन्धिन त्रिवार मावर्तयेत् । तदेतदाखलायन पाह-"अधिग्वादि विरुवा" इत्यादि (बी०३.२.४.) । 'अधिगो' अपापदेव! । सोऽय भपापवाची शाखान्तरे पठ्यते "अधिगुश्चापापश्चोभी देवानाए शमितारौ"-इति (ते. बा० ३. ६. ६. ४.)। पत्र तु तदवान्तर- विशेषोऽभिधीयते-'देवाना' मध्ये यः 'गमिता' हता, सः 'एषोऽप्रस्थादूराने पूर्वस्यास्यादनरस्य दुतो'-मि पा० ८. २. १०७ । + टीकापुस्तीषु सर्वच एव मेव पाठः ; भूलपुनकष त मर्वव 'शमीष'-ति पाठः । + क्रूरकर्म त्वेवं विहितम्--- 'मंजपनि प्रत्यकभिरस मुदीचीनपादम् । घमायु असन्त मंजपयतेसाका पराडावनतऽय:'-इति पाप० पी० ७. १६.५, ६.। 'मायुः शब्द:, न मकुर्वन मिन्यर्थ:'-इति च तट्टीका। तदरोधाय मुखे धानादौन प्रवेशयति नियभिता। तहत कात्यायनन ..'संगत मुख तमयन्त्यवानमानम्' इति १.५.१९.।

·॥ वितरयमाणम् । 'पधियः'; यच धानादिना 'निप्रभौता' निग्रहस्य कर्ता, सोऽयम् 'पापः'; तहागपाठेनाधिगुमभृतिभ्यः 'शमिभ्यच', अपापम- तिभ्यो 'निप्रभौवभ्यय 'एन' पशु संज्ञपनाय 'प्रयच्छति' ।। पधिगुमन्त्रपाठानन्तर जपं विधत-“शमिताको यदा मुलत' अवधामासु,तबदुष्कृत मन्यत्र तदित्याहाग्नि देवाना होतासौत, स एनं वाचा व्यशाहाचा वा एनं होता विशास्ति; सद्यदग्यित्परः कतन्ति,यदुल्वणं यहिथुरं क्रियते, शमिभ्यश्वेन तविभौलम्बच स मनुदिशति, स्वस्येव होतोन्मुचते, सर्वायुः, सर्षायुत्वाय"-इति । हे 'शमितारः !' व' पशविशसनकमणि 'यत्' 'मुखत' तम्, 'कणवथास्मास तत्' ; तत्र 'यद दुष्कृतम्', 'पन्यत्र तदिति' जपित्वा दक्षिणाहदावर्तते इति। एतन्मन्त्रार्थ मग्निर्वा इत्यादिमोच्यते । यदा देवा यज्ञ कुर्वन्ति, तदानीं तेषा मध्ये 'भग्निः' एवं 'होता' प्रभूत् । 'म:' 'एन' पश'वाचा' पध्रिगु- प्रषरुपया 'व्यशात्' विशसन कतवान्। पध्रिगुप्रेषे प्रारभवं शमीध्व मित्यादि प्रेरणवाचकानां पदानां बहनां विद्यमान- त्वात् प्रस्ताव होतर्वाधिकं विशसनम् । तथा सति पशोरजागे 'यत् कन्तन्ति' यच्च 'परः' परभागे उत्तमाङ्ग अन्तन्ति, तस्मिनुभय- स्मिन्नपि छेदने 'यदुल्बणं' शास्त्रार्थादतिरिक्त क्रियते', 'यत्' च 'विथु' न्यून क्रियते, 'तत्' सर्व मेतत् पशोः शमिटम्यो निग्रभी- भ्यम् ‘स मनुदिशति' तेन मन्त्रजपेन सम्यक् कथयतीति वाचा होता' 'स्वस्ताव' क्षेमेणैव पापात् 'मुच्यते' 'सर्वायुः' मृतारहितव भवति, यजमानस्याप्यपमृताराहित्याय । एतवेदन प्रशंसति- "मर्व मायुरेति य एवं वेद" इति * ॥ अधिमुशब्दनिर्वचनम, तन्प्रेषमन्नव्याख्यानादिकाच निरु० ३भा० ६०-६५ ।

·। रितीयपपिका।। नवमाध्यायस्य चतुर्थपाद (जे. सू०२२.अधि०४.) चिन्तितम्- "पक्षी वपाचवोरुको रलयोरविशेषतः । पक्षी वपा सविधानाद चालिच्छेदनिषेधतः । पध्रिगुप्रेषवचन मिद मानायते-“वनिष्ठ मस्य मा राविष्ट । उरूकं मन्यमानाः" इति (ते. बा० ३. 4. ६. ३. । वनिष्ठः वपासमीपवर्ती कश्चित्पखणविशेषः । तं 'मा राविष्ट' तस्य लवनं मा कुरुत। व्यत्ययेन लकारस्थ रेफः ( पा० ३.४.८८.)। किं कुर्वन्तः ? 'उरूकं मन्यमानाः' वनिष्ठावुलुकबुहिं कुर्वन्तः इत्यर्थः । पत्रोककशब्देन .काकविरोधी कचिदुलकनामा पषिविशेषोऽभिधीयते । कुतः ? रलयोरविशेषात् ;----पर्य: पल्याः, रोमाणि लोमानोत्यादिदर्शनात्। उरूकशब्दः सादृश्य- लचकः। पक्षिसदृशं वनिष्ठु विवेकन मन्यमाना मा राविष्टे ति वाक्यार्थः। तस्मादुरूकः पक्षोति प्राप्ते, ब्रूमः ;--उरूकशब्द - मात्र वपा लक्ष्यते । कुतः ? वनिष्ठ सविधानात् । सति हिमबि. धावकत्वधान्तिर्वनिष्ठी सम्भवति ; भ्रान्तिप्राप्तञ्च लवन मन निषिध्यते । 'उरूकं मन्यमाना वनिमा राविष्ट'-इंततत्वात् । वपालवनकाले चाम्या वनिष्ठीर्यसवनं तस्य निषेधे सति दृष्टार्थों लभ्यते, भ्रान्तिनिवारणस्य दृष्यत्वात्। त्वत्पक्षे तु वनिष्ठोलवन मेव नास्ति। तच्चायुक्तम् ; हृदयाद्यङ्गवहनिष्ठोमवितव्यत्वात् । "वनिष्ठु मग्नौधे षडवत्तए सम्पादयति"-इत्याधनुष्ठान विधामात् (पाप० श्री. ७. २६. ६.)। ततो लवननिषेधस्य असमवेतार्थ - वेनादृार्थो मन्त्रपाठः पाप्नुयात् । सम्माइपावचन मुस्कान्दी यद्यपि वपाया मप्रसिद्धः, तथाप्युर विस्तीर्थ मूको मेदो यक, • पेचक इति च प्रसिद्धः ।

·२८४ ॥ ऐतरयमाणम् ॥ इत्यवयवार्थद्वारा मेदखिन्यां वपायां युक्त उरूकशब्दः । एवं सत्यनेकवपास विकृतिषु एकवचनान्त उरकशब्द जहनीयः" -इति॥७॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य हितीयपश्चिकायां प्रथमाध्याये सप्तमः खण्डः ॥७॥ ॥ अथ अष्टमः खण्डः ॥ पुरुषं वै देवाः पशु मालभन्त तस्मादालब्धान्मेध उदकाममो ऽवं प्राविशत्तस्मादश्वो मेध्यो ऽभवदथैन मुत्क्रान्त मेंध मत्यान्त' स किम्पुरुषो ऽभवत्ते ऽश्व मालभन्त सो ऽश्वादालब्धादुदक्रामत्स गां प्राविशत् तम्माद् गौर्मेध्यो ऽभवदथैन मुनान्तमेध मत्यान्त स गौरमगो ऽभवत्ते गा मालभन्त स गोरालब्धादुदक्रा- मत्मो ऽविं प्राविशत्तस्मादविर्मेध्यो ऽभवदथैन मुना- तमेध मत्यान्त' स गवयो ऽभवत्तेऽवि मालभन्त सोऽवेरालब्धादुदक्रामत्योऽजं प्राविशतमादजो मेध्यो ऽभवदथैन मुनान्तमेध मत्थार्जन्त स उष्ट्रो ऽभवत्योऽजे ज्योतमा मिवारमत तस्मादेष एतेषां पशूनां ·॥हितीयपपिका।१।। प्रयुक्ततमो यदजस्ते ऽज मालभन्त' सो ऽजादालबा- दुदकामत्य दूमा प्राविशत्तमादियं मध्याभवदधन मुबान्तमेध मत्यान्त स शरभो ऽभवत्त एत उत्कान्तमेधा अमेध्याः पशवस्तस्मादेतेषां नानीयात् तमस्या मन्वगच्छन्तो ऽनुगतो व्रीहिरभवत्तद्यत्ययौ पुरोळाश समेधन नः पशुनेष्ट मसत् केवलेन नः पशु नेष्ट मसदिति' समेधेन हास्य पशुनेष्टं भवति केवलेन हास्य पशुनेष्ट भवति य एवं वेद ॥८॥ मनु निर्वपन्ति' ॥ अधिगुप्रैषं समाप्य पुरोडाशं विधात बहुभिः पर्यायैरुपेता काचिदाख्यायिकोयते । तत्र प्रथम पर्यायं दर्शयति-'पुरुषं वै देवाः पशु मालभन्त; तस्मादालब्धान्मेध उदकामत, सोऽख प्राविशत् ; तस्मादखो मेध्यो ऽभवदथैन मुत्क्रान्तमेध मत्या- जन्स, स किम्पुरुषो ऽभवत्" इति । पुग कदाचिद् ‘देवा: खकौये यन्ने 'पुरुष" मनुष्य 'पशु मालभन्स' पुरुषं पशु क्त्वा तेन पशुना यष्ट मुक्ताः । 'नम्मादालब्धाद' यष्ट मातात मनुष्यपगो: 'मेधः' यन्जयोग्यो हविर्भाग: 'उदकामत्' मनुष्यं परि- व्यज्यान्यबागच्छत् । गत्वा च 'म:' भाग: 'प्रश्न प्राविशत्' । यस्मादेवं 'तस्मादव:' यजयोग्यः अभवत्। 'प्रथ' तदानीम् 'उत्क्रान्तमध' परित्यक्तहविर्भागम् 'एनं' मनुष्य देवाः 'पत्या- जन्त' प्रतिशयेन वर्जितवन्तः ; तस्मिन् पशव मपि न भकुर्वन् ।

·२८. ॥ ऐतरीयबापम् ॥ देव: खोजत्व परित्यक्तः सः' मनुथः 'किम्युरुषः' किवरो वानर- जातीयः ॥ हितीयं पर्यायं दर्शयति-"तेऽख मालभन्तः ; सो खादा- लब्बादुदकामत, स गां प्राविशत् ; तस्माद गौमेंध्योऽभवदर्थन मुत्क्रान्तमेध मत्यार्जन्त, स गौरमृगोऽभवत्" इति । प्रालब्धा- दखाधो यजयोग्यभाग उत्क्रम्य गां प्राविशत् ; स गौर्यजयोग्य आसीत् । तदानी मयोग्यत्वेन त्यता: सोऽखो गौरमगो ऽभवत्;; यस्य प्रगावपि लोमशौ भवतः ॥ द्वतीयं पर्यायं दर्शयति-"ते गा मालभन्त, स गोरालब्धादुद- कामसोऽविं प्राविशत् तम्मादविर्मेध्यो ऽभवदथैन मुत्क्रान्तमेध मत्यान्त, स गवयो ऽभवत्तेऽवि मालभन्त, सोऽवेरालब्धादुदका- मसो ऽज प्राविशत्तम्मादजो मेध्यो भवदथैन मुत्क्रान्तमेध मत्या- अन्त, स उट्रो ऽभवत्" इति । पजादयः प्रसिक्षाः । उष्ट्रो दीर्घ- ग्रीवः । . अजं पुनरपि प्रशंसति-"सोज ज्योतमा मिवारमत तस्मादेष एतेषां पशूनां प्रयुक्तातमो यदज:"-इति । 'सः' मेधास्यो यजयोग्यभागस्तस्मिन् 'अजे' 'ज्योतमा सिव' अतिशयेन चिर- काम्न मेव 'पारमत' क्रोडितवान् । तस्माञ्चिरकाल मेव सद्भावात् योऽय मजोऽस्ति, म एष: 'एतेषां' पूर्वोक्तानां 'पशूनां' मध्ये 'प्रयुक्ततमः' शिष्टरतिशयेन प्रयुक्तः ॥ चतुर्थं पर्यायं दर्शयति-"ते ऽज मालभन्त, सोऽजादालब्धा- दुइक्रामत्, स इमां प्राविशत्तस्मादियं मेध्याभवदथैन मुत्क्रान्त- मेध मत्यान्त, स शरभोऽभवत्" इति । 'मां' पृथिवीम् । 'भरभ:' अष्टभिः पादैरुपेतः सिंहघाती मृगविशेषः । अत्र प्रसङ्गात् कश्चित् धम्मविशेषं दर्शयति-"त एत उत्क्रान्तमेधा अमेध्याः •.

·॥हितीयमिता बसपसाबादेतेषां नानीयात्" इति। मनुवाबगोबजेबो मेष- खोटामवक्रमेण निष्पवाः, 'त एने किम्युरुषादयो मेघराशि स्वाद यायोग्याः पशवो नासन् । पतः 'एतेषा' पशूनां सम्बधि मासं नाचौयात् । पत्र पुरोडा विधत्ते--"त मस्खा मन्बगान्तोऽनुगती बीहिरभवत्तापयौ पुरोळाथ मनु निर्वपनि, स मधेन नः पशुनेष्ट मसत्, कवलेन नः पानेष्ट मसदिति" इति। 'है' मेधाख्य हविर्भागन् पस्खा एथिव्यां प्रविष्ट महोत' देवाः 'अवगच्छन्', 'म:' च मेधो देवः 'अनुगतः' इत्मान्तु मगमयः सन् सहसा प्रोहिरभवत्। तथा सति यदि 'पशी पुरोडाप मनु निर्व- पन्ति' पखालभानगर मेव निर्वपेयुः, तदानीं 'नः' पसार सन्नयोग्यहविर्भागयुतो न पशष्टम् पसत्' द्रव्य' भवति । 'पुरों- डाशनिर्वापकतृणां कोऽभिप्रायः ?-इति, सोऽभिधीयते-~- पस्माकं 'कवलेन' साधनानन्तरनिरपेक्षेण मेषपूर्णेन 'पणनष्ट मसत्-'इति' एतदभिप्रायः ॥ वेदन प्रथमति- "समेधेन हास्य परनेष्ट' भवति, वेवसेन शाख पशनष्ट भवति, य एवं वेद"-इति। समधेनेत्यवेव वापस एतेषावनौयते चादिक्षा गरमधस्यामौत् पाश्चम, तदनुकलीवमेधः प्रचलितः, एमवशरमाती मध्यवखितः, नती जीवहिमने बानि मनुभूब मकसद पुरोगालामाले 'पिष्ट-पप:' पारन्धः ; योऽनहितः सम्प्रति च प्रायः शिवाजता पाक काशा महोतीरे पेशवाजधरणेति । भवपर्थऽम्येवम् -'पुषी कि प्रथम: पभूमाम्' बादि.१.१.१८॥ एतपयः पिष्टपणष म.#.५.३० वा-वधि मापी धामा भयग्यता पर मां पम्'-पति ने.म.१.१...। 'पशवी रोग:-वि..१.१। सानप बानि च 'म वा एष पपरीवाखभ्यते यत् पुरी- कार:'-ति (स.)।

·२८ व्याख्यान विलेनेत्यादि । तदेतत् सर्वे अत्यन्तरे सौतन- "पश मालभ्य पुरोडा निर्वपति, समेध मैवन मालमते" इति (ते. सं० ६.३.१०.१.)। पत्र मीमांसा। हादशाध्यायस्य प्रथमपाद (ज.सू०१-६ अधि० १.) चिन्तितम्- "उपकारी संस्कृतिर्वा पुराडाश: पशूदितः । तषितोत्या हयोर्देवमेदादुपनतिर्मता । सन्हंशान्निचितऽङ्गत्वे दृष्टीऽर्थः स्मृतिसंवतिः । देवान्तरं चेकित मनीषोमनिवर्तनम्। ज्योतिष्टोमाजभूताग्नीषोमीये पशौ श्रूयते-"अग्नीषोमीयस वां प्रचर्याग्नीषोमीय मैकादशकपाल निर्वपति" इति (ते.सं ६.३.१०.)। तत्र पशावुनः पुरोडाशः, स किं पशोरारादुए कारकः, उत पशदेवतासंस्कारः । इति सन्देहः । तत्र "अग्नी षोमौयं पशु मालमत"-इति (ले०सं०६.१.११.६.) पशविधौ तधि तोता अग्नीषोमदेवता यथा गुणत्वेन पशौ विधीयते, तथा पशु पुरोडाशेऽपि। तथा सति विधिभेदेन विधेयदेवताभदात् संस्कार न युक्तः ; गुणवं च संस्कार्यविरोधीति पूर्वोत्तम् । तस्मात् पशो "क्रियारूपाणि च विविधानि। गुणकर्माधि, प्रधानकर्माणि च। एतान समिपन्थीपकारकाणि, पारादुपकारकाणीति चोचते। कर्माजद्रव्याद्देशन विधीयम कर्म सनिपत्यीपकारकम्। यथा अवघातपीक्षणादि। तर दृष्टार्थ मदृष्टार्थ दृष्टादृष्ट ति। दृष्टार्थ मवधानादि, पदृष्टार्थ प्रीक्षणादि, दृष्टादृष्टार्थ' परपुरोगादि। त द्रव्यतयागांशेनेवादृष्ट, देवताहेशेन च देवतापरणं दृष्ट' करीति। द्रव्याधन धिम्य वै विधीयमानं कर्म बारादुपकारम्। यथा प्रयानादि। पारादुपकारकं च परमापूर्ण तापिवीपयुज्यते ; सप्रिपनवीपकारकं तु द्रव्यदेवतासंस्कारधारा यागखरूपेऽपयुज्यते तिसौ.मी.पर्व।

·।हितीयपशिवा ।११॥ २६८ पारादुपकारक रति माने, बूमः -देवताभदवादिना ताबदिद बक्तव्यम्,- पशुः पुरोडाशयेत्युभौ कि खतन्त्री यागी, किं वाला- ङ्गिरूपी ? तवापि किं मङ्ग' किं वाङ्गीति । तत्र पशुधर्मरभयतः संदृष्टस्य पुरोडाशस्य स्वतन्त्राङ्गिले तयोः पशुप्रकरणपाठबाध्यखा. दभिमत मुपकारकत्वं न सिध्येत् । प्रवेऽपि दृष्टसम्भवादहष्ट- कल्पन मन्याय्यम् ; भवति चात्र दृष्टम्,-पुरोडाशवाक्येन तधि- तान्तपदेन पशुवाक्यगताया देवताया अनुयादे सति तदीयम्मरण- पूर्वक निर्वापे गशुदेवतायाः संस्क्रियमाणत्वात् । एवं च सति पशु- वाक्ये गुणत्वेन प्रतीतायाः पुरोडाशवाक्ये प्राधान्यावगमात् संस्का- यत्व मविरहम् । तस्मात्पशुदेवतासंस्कारः पुरोडाशः। एवं च सत्यम्नीषोमोयपशुविकतो वायव्यपणावग्नीषोमदेवतायां निव- तायां तदोयपुरोडाशोऽपि सा निवत्त इति बांधः फलिष्यति"- इति ॥ यहा, दशमाध्यायस्य प्रथमपादे (जै०सू०१८. ३३. अधि...) चिन्तितम् - "पवर्थानुष्ठितैर्नास्ति पुरोडाश उपक्रिया। प्रस्ति वा विध्यभावे न वस्त्यकार्यवतोऽध्ववत् ॥ अग्नीषोमोये पशी यानि चोदकमातानि प्रयाजादौन्यान्य- नुष्ठितानि, से: पशुपुगेडाशे उपकारो नास्ति । कुतः ? तदुपकार- बोधकस्य विधग्मादात् । चोदकस्त दर्शपूर्णमासवत् पारगुष्ठे यः इत्येवंरूपत्वात् पशावेव उपकारं बोधयति। मनु पुरोडायस्या- पौष्टिनितित्वात्तत्रापि चोदकोऽस्तीति चेत्, वाढम् ! पतएव भिन्नचोदकबलात् पुगेडागोपकाराय प्रयाजाधङ्गानि पृथगनुष्ठे. यानोति प्राप्ते, ब्रूम; ;-- यद्यपि पखर्थः पुरोडाशस्योपकारः,- - ·इत्येता पालनास्ति, तयाम्य अपमारोपाती न निवार- यितुं शकाते। यथा मदीपख वैदिकायें निर्मितखार्यसिद्धमार्ग: प्रकाशकल मनिवार्यम्, तथा पञ्चतन्त्रमध्येऽनुष्ठीयमानस्य पुरो- डाशस्य पखधैरङ्ग कपकारः केन पार्येत । तस्मादन्याथैरप्य- स्त्युपकारः॥८॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवाणस्य हितौयपश्धिकायां प्रथमाध्याये अष्टमः खुडः॥८॥ ॥अथ नवमः समः ।। स वा एष पशुरेवालभ्यते यत्पुरोळाशस्तस्य यानि किंगारूमि तानि रोमाणि ये तुषाः सा वग्ये फलीकरणास्तदमृग्यपिष्ट किक्रसास्तन्मांस' यत् किञ्चित्क'सारं तदस्थि सर्वेषां वा एष पशूनां मेधेन यजते यः पुरोळाशेन यजते तस्मादाहुः पुरोळाशसचं लोक्य मिति' युव' मेतानि दिवि रोचनान्यग्निश्च सोम सक्रतू पधत्तं ' युवं सिन्धू रभिशस्तेरवद्यादग्नी- पोमावमुञ्चतं एभौतानितिषपायै बजति सर्वाभिर्वा ।

·पिसीवप्रतिवा.।१।। एष देवताभिरालब्धो भवति यो दौषितो भवति तमादाहुन दौचितस्थानीयादिति स यदम्नीषो- मावमुञ्चतं गभौतानिति' वपाय यजति' सर्वाभ्य एव तद्देवताभ्यो यजमानं प्रमुञ्चति तस्मादाहु- रशितव्यं वपायां हुतायां यजमानो हि स तर्हि भवतीत्यान्यं दिवो मातरिश्वा जभारति'पुरोळाशस्य यजत्यमथादन्यं परि श्वेनो अट्रेरितीत व च शेष दूत इव च भेधः समाइतो भवति खदख हव्या स मिषो दिदीहीति पुरोळाशः खिष्टकतो यजति हविरेवाम्मा एतत् खदयतीष मूर्ज मात्मन् धत्त दूळा मुपजायते पशवो वा इळा पशूनेव तदु- पद्यते पशून्यजमाने दधाति ॥६॥ विहितं पशुपुरोडाशं प्रशंस्य पश्चाहपादियायाविरमुरादीत प्रशंसति-"स वा एष पशुरेवालभ्यते यत्पुरोळाशः" इति । पशु- गरौरसादृश्यादयं पुरोडाशोऽनुष्ठितः पश्वालम्भ एव भवति । तदे- नसादृश्य विशदयति-"तस्य यानि किंगारुणि तानि रोमाणि, ये तुषाः सा त्वग, ये फलीकरणास्तदमृग, यत्पिाट किसाम्तमास, यविञ्चिरकं सार तदस्थि" इति। तस्य' बौहिवोजस्य सम्बन्धीनि 'यानि किंगारूणि' बुमपन्नालादीनि 'तानि पशुरोमखानीयानि; 'वे तुषाः' तखलवेष्टनरूपाः प्रथमावधतिन परित्याग्या:, सा उप- समाधिः, पणत्ववानीयाः ; 'ये फलीकरणाः' तणुसत्याना- ·१०१ ॥ ऐतरेयवानगम् ॥ वधावन हेया पंशास्तत्सर्वम् ‘पसक्' पशरतस्थानीयम्, 'यत्यिष्ट" तण्डुलपेषणेन निष्पन्न पिण्डयोग्यरूपम्, ये च 'किक्रसाः' सूक्ष्माः तत्सर्वं पशुमासस्थानीयम् ; 'यत्किञ्चित्कं सारं' खार्थे कप्रत्ययः। यत्किञ्चिदन्यद् बौहिसम्बन्धिकाठिन्यरूपं सारं 'तदस्थि' तत् पशोरस्थिस्थानीयम् । एवं पशुसाम्यात् पुरोडाशस्य पिष्टावयवाः, पशुत्वम् ॥ एवं सति यत् फलितं तदर्शयति-"सर्वेषां वा एष पशूनां धेन यजते, यः पुराळाशन यजते"-इति। पुरोडाशयाग एव सर्व- पशसम्बन्धि-यन्जयोग्यो हविर्यागः। सर्वपशुसम्बन्धश्च "पुरुष वै देवाः"-इत्यादिना प्रपञ्चितः (२८४४०)। लौकिकोन्या प्राशस्त्य दृढ़यति-"तस्मादाहुः पुरोळाशसवलोक्य मिति" इति । यस्मात् पुरोळाशयागः सर्वपशसारभूतः, तस्मात् पुरोडाशानुष्ठान 'लोक्य' प्रेक्षणीय मिति याशिका: 'पाहुः । अत एव प्रेषमन्त्र “पुरो- डायाएपलडुरु"-इत्येव माम्बातम् ( शत० ब्रा० ४.२.५.११.)। अथ वपादौनां क्रमेण याज्याविवक्षुरादौ वपायाज्यां विधत्ते- "युव मेतानि दिविरोचनान्यग्निश्च सोम सक्रतू अधत्तम्; युवं सिन्धू- रभिशस्तेरवद्यादग्नीषोमावमुञ्चतं भौतानिति ( सं० १.८३.५.) वपायै यजति" इति । हे 'सोम!' त्वच 'अग्नि' 'युवं' एतावुभौ युवाम् एतानि सर्वैः दृश्यमानानि 'रोचनानि' प्रकाशरूपाणि नक्षत्रादौनि 'दिवि' दुालोके 'अधत्तम्'। कीदृशौ युवाम् 'सक्रतू' समानकम्माणौ। हे भग्नीषोमौ युवा ! स्वकीयत्वेन खोकतान् 'सिन्धून समुद्रवप्रौढ़ान् राजामात्यादौन् पुरुषान्, यजमानादौन्वा 'अभिशस्तेः' सङ्कामादिषु ब्राह्मणवधादिरूपादपवादाद 'अवधात्' तबिमित्तदुरिताच अमुच्चतम् भुत्तान् अकुरुतम-एतत्पश्खादि- ·तीयपधिका ।।. कानुष्ठानेन जनापवादो दुरितं च नसतीत्यर्थः। या यजति' इति वपाहोमार्च मचं याच्यालेन पठेदित्यर्थः । पूर्वोत्तरपक्षाभ्या मेता याज्यां प्रशंसति-"सर्वाभिर्वा एप देवताभिरालब्धी भवति, यो दौक्षितो भवति, तस्मादान दौषित- स्थानीयादिति ; स यदग्नीषोमावमुञ्चतं एभौतानिति बपाये यजति, सर्वाभ्य एव तहेवताभ्यो यजमान प्रमुञ्चति; तस्मादार रथितव्यं वपायां हुतायो यजमानो हि सतहिं भवतीति". इति। 'यः पुमान् यत्रार्थों 'दौषितो भवति', 'एषः' 'सर्वामि:' पपि 'देवताभिः' स्वकीयहविर्दानार्थम् 'पारधः' खोलती 'भवति'। 'तस्मात्' एतदीयस्य द्रव्यस्य देवताभिरवरबलात् 'दीक्षितस्य' रहे 'नानीयात्'-'इति' पूर्वपक्षिणः 'पाहुः । तत होता 'यदग्नीषोमावमुञ्चतम्'-'इति' एत' याज्यायावतुर्यपाद पठेत् । तदा तेन पाठेन 'सर्वाभ्यो देवताभ्यो यजमान होता मोचयति। तस्मात्' कारणाहपाहोमे निष्पन्न सति तदग्यो भोगाव्यम् ; 'त' तस्मिन्वपाहोमोत्तरकाले 'सः' दौधितो 'यज- मानो भवति'। पूर्व त दौषित एव, न त यजमानः ; इदानी यागस निष्यत्रत्वादयं यजमानः । तथा सति देवतावरोधात् . मुक्तस्य रहे भोतुं शक्य मिति सिद्धान्तिनः 'पाहुः ॥ पथ पुरोडाशस्य याज्यां विधत्ते-"पान्यं दिवो मातरिमा जभारति पुरोळाशस्य यजति"-इति( सं०१,८३.६.)। दितीय- पाद मनूध पादयस्य सहव तात्पर्य दर्शयति-"ममवाद परि झेनो पद्रेरितीत इव च प्रेष त एव च मेधः समारती भवति" इति। 'मातरिखा' वायुः 'पन्यम्' पनीषोमयोरबतर 'देवताविरोधात्' ख, ग।

·॥ एतरयार सोमाख्य' देवम् 'दिवः' धुलोकाद 'पानभार' पाहतवान् गायत्रीरूपं वा वायुः सोम मानौतवान्। इति प्रथमपाद- स्वार्थः। 'नः' बलवत्पी, तादृशोऽध्वर्युः 'पन्यम्' उभयोर्देषयो- रन्यतर मम्निम्, 'पद्र' पर्वतजन्यावाठादरणिरूपात् 'पर्य- मथात्' परितो मथनं बतवान् । इति रितीयपादस्वार्थः । एष मेधः' यायोग्यः पुरोडाशोऽपि रत व चेत वच' प्रमा- मनुष्यादस्मादखाद् गोः प्रवेः पजाच भूम्याः 'समाहतः। एवं सति इतस्तत: भानयनसाम्यात् पुरोडाशस्येय मग्नीषोमप्रति- पादिका याज्या योगरत्यर्थः । पुरोडाशसम्बन्धिखिष्टकतो याज्यां विधत्ते-"खदख हया स मिषो दिदोहोति ( सं० ३.५४.२२.) पुरोळाशः खिष्टकतो यजति" इति। हे विष्टलदग्ने! 'हव्या' हवौंषि 'स्वदस्ख' खानि कुर ; 'इषः' भवानि सन्दिदीहि' सम्यक् प्रयच्छति तस्य पाद- स्यार्थः। ता मेतां याज्यां प्रशंसति-"हविरेवास्मा एसत् खद- यतीष मूर्ज मामन् धत्तं" इति। एतेन याज्यापाठेन 'अम्मी कर्मसिहाथै यजमानार्थ वा हविरेव खादकरोति । यः 'इषम्' मोदनम् 'अर्जम्' चौरादिरसं च 'आत्मन् धत्ते' होता स्वामनि सम्पादयति ॥ पुरोडाशीयखिष्टमयागादूर्ष पशुपुरोडाशसम्बन्धि इडो- पाहानं विधत्ते-"ळा मुपश्यते ; पशवो वा रळा, पशूनेव सदुपयत,-पशून्यजमाने दधाति" इति । “ळोपहता सह दिवा" इत्यादिना (पाख० श्री. १. ७. ७.) सूचगनेन, "उपद्धत रबन्तर सह पधिव्या"-इत्यादिना (ते. ब्रा० ३. ५.८.१.) माखान्तराजतिन मन्त्रेण वा इलाख्यां देवता सुपदयते । “गौर्वा ।

·.' ॥हितीयपधिका।।१०॥ पसे शरीरम्” इति श्रुत्यन्तरादिष्टदेवतायाः पशुरूपत्वम् । तत्' तेनोपासानन ‘पशूनेव' पाइयति । 'यजमाने' च पशून्' सम्बा- दयति ॥८॥ इति श्रीममायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य हितौयपधिकायां प्रथमाध्याये खणः नवमः खगः ॥८॥ ॥ अथ दशमः खगड़ः ॥ मनोतायै हविषो ऽवदीयमानस्यानुहोत्याला- ध्वर्युम्त्व ह्यग्ने प्रथमो मनोति मूक्त मन्वाह तदा- हुर्यदन्यदेवत्य उत पशुभवत्यथ कस्मादाग्ने यौरव मनोताये हविषो ऽवदीयमानस्यान्वाहेति तिस्रो वै देवानां मनीतास्तासु हि तेषां मनांस्योतानि वाम्ब देवानां मनोता तस्यां हि तेषां मनांस्योतानि गौर्वे देवानां मनीता तस्यां हि तेषां मनांस्थोतान्यग्नि देवानां मनोता तस्मिन् हि तेषां मनांस्योतान्यग्निः . शत० प्रा० १... १. २४ द्रष्टव्यम् । + ध्याख्यातनदिडामाम तत्तिरीयमंहिताभाग ( २.६.७.)। शतपधेऽप्येव मेव गुन मिडाडानम् 'उपायने । उपहना रबन्तरण गहथिया'-५न्यादिना (१.६.१.११.)।

·३. तिवमा सर्वा मनीता' पग्नी मनीताः सजायन्ते तस्मादाग्ने - बौरव मनीतायै विषो ऽवदीयमानस्यान्वाहानी- घोमा हविषः प्रस्थितस्येति' हविषो यजति' इविष इति रूपसमूहा' प्रस्थितस्येति रूपसमूहा'सर्वाभि- हास्य समृद्धिभिः समृई हव्यं देवानप्येति य एवं वेद' वनस्पतिं यजति प्राणो वै वनस्पति वं हास्य हव्यं देवानप्येति यवं विहान् वनस्पतिं यजति खिष्टकृतं यजति प्रतिष्ठा वै खिष्टकृत् प्रतिष्ठाया मेव तद्यन्न मन्ततः प्रतिष्ठापयतौळा मुपह्वयते पशवो वा हा पशूनेव तदुह्वयते' पशून् यजमाने दधाति- -- वाति ॥ १० ॥ ॥इत्यैतरैयबाह्य वितीयपश्चिकायां प्रथमोध्यायः॥१॥ अथ दयाधरूपस्य प्रधानहविषो ऽवदानकाले किञ्चित् सूत विधातुप्रैषमन्त्र विधत्त-"मनोतायै हविषो ऽवदीय- मानस्यानुहोत्याहार्यः" इति । देवानां मनास्योतानि दृढ़ प्रवि- टानि यस्यां देवतायां सा मनीता। तदर्थं प्रदयादीकादशा- रूपं हविरवदीयते॥ तस्य हविषोऽनुकूला चोऽनुबूहीत्यध्वर्युः गैषमन्न' पठन् सूत' विधत्ते-"वघग्ने प्रथमो मनोति सूता मन्वाह"-इति। • मनीनासून मिदम् । तदाहाखापन:-'भनीताय सम्प्रेषितन्वं च प्रथम स्थ- बा-त्यादि १.१.१ ते बा.१.१.१०. एतदेव सूक्तम् ।

·रितीवधिया।।.. त्वं मन इत्यादिकं पयोदश सताम् (२.१.१-पता- वरुणो ध्यात् । तदाह बौधायन:-"यदा जानाति मनोता हविषोऽवदीयमानस्थानबहीति,तदा मैत्रावरुणो मनोता मबार -वं मग्ने प्रथमः" इति । पत्र वेयधिकरणलपर चोष मब तारयति-"तदाहुयंदन्यदेवत्य उत पशुर्भवत्यथ वादाम्योर मनोताये हविषो ऽवदीयमानस्यान्वाहेति"-इति । पत्र वि- रग्नीषोमदेवत्यम्, सूतगता ऋचः केवलाग्निदेवताकाः। तर 'या' यस्मात् कारणात् पशः 'पन्यदेवत्यः उत' देवतान्तरयुलः खलु भवति, तस्मात् कारणाइय्यधिकरण्य मिदम् । सञ्चायुक्त मिति ब्रह्मवादिनयोधम् 'पाहुः'। तस्य समाधानं दर्शयति-"तिम्रो वे देवानां मनीतास्तासु हि तेषां मनास्थोतानि ; वाग् वे देवानां मनोता, तस्यां हि तेषां मनास्योतानि; गौवं देवानां मनीता, तस्यां हि तेषां मनास्योतानि; पनि देवाना मनोता, तस्मिन् हि तेषां मनांस्योतान्यग्निः सर्वा मनोता, पम्नी मनीताः सार- छन्त; तस्मादाग्नेयौरव मनोतायै हविषो ऽवदीयमानस्यान्बा" इति। वाम्गारनिरित्येतासु देवतासु देवमनःसमाशतालाप तिम्रोऽपि देवता मनोता इत्युचन्ते। साच तिस्रः सर्वा मनोताः, पग्निःस्वरूपा एव; पम्मी ता सङ्गतत्वात् । मतिय तदीय- हविषोऽग्न्याधारकत्वात् । तस्मादम्ने मुख्यत्वादमिदेवताका कचा- गुब्यात् ॥ पथ दयाद्यङ्गरूपस्य प्रधानहविषो याज्यांविधते-"पनी- • सिरीयामाये तु विनस्पतिसिटन मैचावान बनायाः पुरीनपात्रा: प्रषाय प्राणीयनीयकाहानुक्रम व युताः (६. ११. पनु.), तन उतरस्मिनुवाद याज्या.बपि।

·। ऐतरेयवाणम् .. पोमा हविषः प्रस्थितस्येति (सं० १.५३. ७.) इविषो यजति" इति । पग्नीषोमत्यादिकां यायां पठेदित्यर्थः । प्रस्था यान्याया हविरानुकुल्वं दर्शयति "हविष इति रूपसमझा, प्रस्थितस्येति रूपसमुहा" इति । इददयादिकं हविः, प्रस्थितं वेद्या मासा- 'दितम् ; याज्यायां हविषः प्रस्थितस्येति पदवयं श्रुतम् । तमा- दिय मनुकूला। वेदनं प्रशंसति-"सर्वाभि स्य समृद्धिभिः समुहं हय देवानप्येति य एवं वेद" इति। हविषो यथाशास्त्र भवदानपाकविशेषः, परस्परं दयादीना मसङ्कीर्णत्वम्, इत्या- दयो याः समृञ्चयो ऽपेक्षिताः, ताभिः सम्पूर्ण भूत्वा तहविर्देवान् प्रानोति ॥ भथ वनस्पतियागं विधत्ते-“वनस्पनि यजति, प्राणो वे वनस्पतिः" इति । वनस्पतिः वृक्षः । तथाविधशरीरयुक्तां देवतां यजेत् । तत्प्रकार प्रापस्तम्बेन दर्शित:- "जुला मुपस्तीर्य सक्तत् पुषदाज्यस्थोपहत्य हिरभिघार्य वनस्पतयेऽनुब्रूहि वनस्पतये प्रेश्थेति संप्रेषौ वषटकते जुहोति" इति ( श्री० ७. २५. १५.)। भत्र वनस्पतेः वृक्षशरीरस्य जीवाविष्टत्वात् प्राणरूपत्वम् * । यष्टु- वेदनं प्रशंसति-"जौवं हास्य हव्य देवानग्येति यौवं विद्वान् वनस्पति यजति" इति । विदुषो यष्टुहविरेवं प्राणोपेतं चेतनं भूत्वा तहविर्देवानाप्रोति ॥ अथ खिष्टवद्यागं विधत्ते-"विष्टकतं यजति, प्रतिष्ठा वै विष्टक्वत् ; प्रतिष्ठाया मेव तद्यन्न मन्ततः प्रतिष्ठापयति"- - - • भगवती मिनाकारस्थ यावसाभिमतविरुद्ध मिदं भाष्यम् । तेन हाकम्-'यज्ञसंयो- गाद्राजा स्तुति लभेन, राजसंयोगाद् युद्धीपकरणानि । तेषां रथः प्रथमागामी भवति'-इति, 'भाग्भवेषां रयो भवस्यामा पान्मायुध मात्मेषक:'-इत्यादि च (निम.९.२.१७.१.५.)।

·॥हितीयपधिका।१।१०। इति । वैवल्यपरिहारण खिष्टवत्वापादनात् खिष्टक्षतः प्रति. हात्वम् । तथागानुष्ठानेनौ 'यन्त मन्ततः' समात्यवसर प्रतिष्ठायां स्थापयति ॥ इकोपतानं विधत्ते-“ळा मुपहयते ; पशवो वाळा, पगूनेव तदुपदयते,-पशून् यजमाने दधाति-दधाति" इति । पूर्ववद (३०४ पृ०) व्याख्येयम् ; पुरोडाशेडा पूर्वखण्डेऽभिहिता, इह तु पण्डेिति विशेषः। पत्र सर्वच यद्यचोदकत: प्रासम्, तस्य सर्वस्य विधि मनूध प्रशंसा कतैति द्रष्टव्यम् ॥ दधातौतिपदा- भ्यासोऽध्यायसमात्यर्थः ।। पष मीमांसा। दशमाध्यायस्य तौयपाद (ज. सू० ४२. अधि० २२.) चिन्तितम्-- "मनोसामन्य होऽस्ति वायव्ये नास्ति वाघसी। पानेयोवेति वचनं प्रकती सार्थकं यतः ॥ अग्नीषोमावग्निनैव लक्षितौ वचनं विना । पनर्थकं तत्र वाक्यं # विक्वतावूहवारणम् ॥ "त्व घग्ने प्रथमो मनोता" इति (सं०६.१.१.), पर्य मनोतामन्त्रो लौषोमीयपशी पठितः (ते. ब्रा० १.१.१०.); वायव्यपशावर्य चोदकप्राप्तः । तत्र 'त्वं हि वायो प्रथम:'-इत्येव मूहोऽस्ति । यत्तु वचनम् -'यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुराग्नेयाव मनोता कार्या'-इति, तत्प्रती पठितम् ; तत्रैव वचनं सार्थकम् ; हिदेवस्य- पशावेकवचनमन्त्रस्य प्रकरणपठितस्याप्ययोग्यवशाया पुनविधा- 'स्थापयेत्' का + 'दीपाहा' क, 'अनर्थकानती वाक्याद' ए. सी.सु. बा. भा. भा०४११५०।

·माबाद। मैवम् विपीनगन्तीत्यादिवसागतखाग्नि- शब्दसानोषोमलचकलेनायोबलपहराया पदयात् । पतः प्रजा- तावनर्थक तहाक्वं विकतावूनिवारणेन चरितार्थ भवति । तस्मा- दूहो नास्ति'-इति ॥१०॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य हितोयपञ्चिकायां प्रथमाध्याये दशमः खण्डः ॥१०॥ बैदार्थस्य प्रकाशन तमो हाह निवारयन् । पुमाचतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेखरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशनाममाथे ऐतरेयब्राह्मणस्य द्वितीयपञ्चिकायाः प्रथमोऽध्यायः ॥ पतएवाहायलायन:-"तप्रेषे कतर एवाग्रीषोमावव मिततरयिणः। बन्धन चिर्दवतान्भेषावकरदेवते च। वथा दृष्टत्वात्। प्रकृतया गाणगारिः। उत्पवानां स्मृत पाथाय नभदै भिरपा विकारः" इति श्री०३.१.३-सू०।

·॥अथ हितोयाध्यायः॥
(ता)
॥अथ प्रथमः खण्डः॥
देवा वै यज्ञ मतन्वत तांस्तन्वानानसुरा अभ्या-
यन्यंजवेशस मेषां करिष्याम इति तानामौते पची
पुर दूब पर्यम्ने धूपं प्रति पुरस्तादुपायंस्ते देवाः
प्रतिबुध्याग्निमयोः पुरस्तिपुरं पर्यास्यन्त' यनस्य
चात्मनश्च गुप्तौ ता एषा मिमा अग्निमय्यः पुरो
दीप्यमाना धाजमाना अतिष्ठस्ता
असुरा पनपधृष्यै-
वापाद्रवते ऽग्निनैव पुरस्तादसुरक्षांस्यपानता-
निना पश्चात्तथैवैतद्यजमाना' यत्पर्यग्निकुर्वन्यनि-
मयौरव तत्पुरसिपुरं पर्यस्यन्ते यज्ञस्य चात्मनस
गुप्तौ तस्मात्पर्यग्नि कुर्वन्ति तन्मात्पर्यम्नये ऽन्वार
तं वा एतं पशु मामीतं सन्त' पर्यग्निकृत मुदच
नयन्ति तस्योल्मुकं पुरस्ताचरन्ति' यजमानो वा एष
निदानेन यत्पशुरनेन ज्योतिषा' यजमानः पुरो-
व्योतिः बर्ग लोक मेष्यतीति तेन ज्योतिषा यव.

·॥ ऐतरेयवाणम् ॥ ३१२ मानः पुरीज्योतिः स्वर्ग लोक मेति तं यत्र निहनि- ध्यन्तो भवन्ति तदध्वहिरवस्तादुपास्यति यदे- वैन मद आमीतं सन्तं पर्यग्निकृतं बहिर्वेदि नयन्ति बहिषद मेवैनं तत्कुर्वन्ति'तस्थोवध्यगोहं खनन्यौषध वा अवध्य मियं वा ओषधीनां प्रतिष्ठा तदेनरखा- या मेव प्रतिष्ठाया मन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति तदाहुर्य- देष हदिरेव यत्पशुरवास्थ बसपैति लोमानि त्वग- मक्कुष्ठिकाः शफा विषाणे स्कन्दति पिशित केनास्य तदापूर्यत इति यदैवैतत्पशी पुरोळाश मनु निर्वपन्ति तेनैवास्य तदापूर्यते पशुण्यो वै मेधा उदक्रामस्तो बौहिश्चैव यवश्च भूताबजायतां तात्पशौ पुरोळाथ मनुनिर्वपन्ति समेधेन न: पशु- नेष्ट मसत्' केवलेन नः पशनेष्ट मसदिति समेधेन हास्य' पशुनष्ट भवति' केवलेन हास्य पशनष्ट' भवति य एवं वेद ॥११॥ यूपोऽथ यूयानन माप्रियश्च पर्यग्न्युपप्रैष मथाध्रिगुश्च । पशी पुरोडाशविधिमनोतावनस्पतिविष्टकदिडास्तुतिश्च ।। भथ सप्तमाध्याये पशुप्रैषप्रातरनुवाको वक्तव्यो । तत्र पर्यनि- करणस्तुत्यर्था माख्यायिका माह--"देवा वै यन्न मतन्धत; तांस्त- न्वानानसुरा अभ्यायन्यन्नवेशस मेषां करिथाम इति ; तानानौते पशी पुर इव पर्योयूपं प्रति पुरस्तादुपायंस्ते देवाः प्रतिबुध्याम्नि- ·हितीयपषिता।३।१॥ मबीः पुरनिपुरं पर्यावन्त, यास चामनर मुस्खें; ता एवरे मिमा पग्निमयः पुरो दौप्यमाना भाजमाना पतिष्ठता पारा पनपधृयवापाद्रवंस्ते ऽनिमेव पुरस्तादसुरक्षास्थपानताबिना पथात्" इति । पुरा कदाचिद् ‘देवा यत्रम्' 'पतन्वत' विवा- रितवन्तः । यद्यपि पूर्वमीमांसाकर्तृभिनवमाध्याये देवाना मगरी- रत्वालमाधिकारो नास्तीत्युताम् , तथापि प्रशंसायखेन सार्थ- तात्पर्याभावाद पविरोधः । यहा ; उत्तरमीमांसाकर्तृभिः शरीर महोबत्य विद्याधिकारोपपादनाद + इतरेषां गरीरराहिल मबिगादिवत् कर्मकाले प्रत्यक्षशरीर नास्तीति तदभिप्रायका- धिकारनिराकरणस्य कमंसाध्यस्य खर्गस्य प्राप्तत्वात्तत्प्रयोजना- भावाभिप्रायम् । जगदनुग्रहार्थं तु तेषां शरीराणा मस्सोवाधिकार इत्यभिप्रेत्य यन्त्र मतन्वतेत्यत्रोचते । 'तान्' देवान् यज्ञविस्तारिणी भिलत्य पसराः' पागच्छन् । केनाभिप्रायेणेति, सदुचते-'एषा • .०९.१.--१०. पधि० ४ ; ४२-४४ मु. पधि०१५. ६.७.३२ सू० पपि०१५। + दयाह्या वरखामी- "पसद्वान्तान्याखयानं, तुतार्थेन प्रशंमाया गम्यमान. लान् । हावाखानि वर्तमाने, यं निष्पयो,--यस नान्नज्ञान, यच्च कबि- सिन्प्ररीचना, रेषी वा। तब नाम्नान्वाखान प्रवर्तक न निवचरनि प्रयोगना- भावात् चनक मिति विवक्षित ; परोधमयान प्रतिषात निवते इति नयी. विचा। बतानावाखााने पि विधीयमाने पादिमना दोषी बदस्य प्रसजान!"-इति (4. सू. १. २. १०. भा०)। 1.म.१.३.२५-३३. अधिक । इतरेषाम्' मनानाम्। तथाहि-- 'पि वा कर्मप्रसाद यथा सीतापगोता. त्यवेकख सत:'-इति निर० ७.१.१। तव तत उत्तरम्-'प्रथाकारपियन देवता- भाम्'-हापत्रस्य 'पपुरुषविधा: स्युः' इत्यादिना (..१.२, ३.) रबादीनां विषय भाव एव सिदानिती यासीन। . . ४.

·खाना' 'यनवेयस. बाविधात 'करिधाम प्रति सदभिप्रायः । बद्रा, कुष, समागता इति तदुचते,- 'पशावासोते' प्रया स्तर्पिते सति 'पर्यनेः पुर इव' पर्यग्निकरणात् पूर्वमिन् काले 'यूपं प्रति' 'पुरस्तात्' पूर्वदेशे, 'तान्' देवानसुरा उपागच्छन् । 'ते देवाः तदागमन निचित्य 'पग्निमयोः पुरः' अग्निप्राकारा 'पिपुर' वेष्टनवयं यथा भवति तथा 'पर्यास्थन्न' पणोः पुरतः प्रक्षिप्तवन्तः। तच्च प्रक्षेपणं 'यत्रस्य' देवानां खरूपस्य च रथ पाय भवति । 'एषां देवानां सम्बन्धिन्यः 'ताः पुरः' पयोः परितों व्वलन्यो ऽधकार निववं तं देशं प्रकाशयन्त्यः 'प्रतिष्ठन् । 'ता अनिमय्यः पुरः' 'अनपत्यैव' तिरस्कार मकत्वैव 'प्रपाद्रवन् तब देवास्तेन च प्राकाररूपेण 'अग्निना' पूर्वस्या दिशि मसुरान् रयांसि च हसवन्तः ;-'पवाद' पपि 'अग्निना पपगताः। एव हतवन्तः॥ अथ पर्यग्निकरणं विधत्ते- “तथैवैतद्यजमाना यत्पर्य मि कुर्वन्यग्निमयौरव तत्पुरस्त्रिपुरं पर्यस्यन्न, यज्ञस्य चात्मनश्च गुस्यै; नस्मात्पर्यग्नि कुर्वन्ति, तस्मात्पर्यग्नये ऽन्वाह" इति। यथा देवे- रग्निप्राकाराः कृताः, 'तथैवैतयजमानाः' पर्यग्नि 'कुर्वन्ति । अते योतकुर्युस्तदानी मग्निप्राकारवेष्टनं पशोः परितः प्रक्षिपन्ति 'यनस्य चामम' रक्षणाय भवति। तस्मादवयं पर्यग्निकरण मपेक्षितम् । तदर्थ मनुवचनं चापषितम् । तब पर्यनिकर मापस्तम्बो विस्पष्टयति-"पाहवनौयादुरमुक मादायानौधः पनि वाजपतिः कविरिति पिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति परम्" इति (बी० ७.१५.२.)। अनुवचन पूर्व मेवाम्बिोता न पलादिन दर्शितम् (२६७ १०)। पर्यनिकरणादूर्व पयोः शामिवदेशप्रत्या ·। तिबधिका।३।१॥ नयन विधये-"तं वा एतं पण मामीसं सन्त पर्यनित शुदा नयन्ति" इति। प्रयाजेस्वोषितं पर्यनिकरपेन रचितम् पर मुदङ्मुखं बाबा नयेयुः। नीयमानस्य पोः पुरतो मैतव्य विधत्ते-“तस्योल्मुकं पुरस्ताहरन्ति"-इति । तदेतदुभय माफ- सम्बेन स्पष्टोक्तम् ---"पाहवनोयादुत्मक मादायानौधः पूर्व: प्रतिपद्यते । शमिता पनयति । उरोरन्तरिचत्वन्तरा चाखा: लोकरावुद पश' नयन्ति"-इति (७.१५.८.१०.)। पयोः पुरतो वहिनयनं प्रशंसति-“यजमानो वा एष निदानेन यत्य- शरनेन ज्योतिषा यजमानः पुरोज्योतिः स्वर्ग लोक मेथतीति तेन. ज्योतिषा यजमानः पुरोज्योतिः स्वर्ग लोक मैति" इति । यः 'पशः' भस्ति, 'एषः' 'निदानेन' सूक्ष्मदृष्टिनिरूपर्णन 'यजमान:' एव भवति ; पशुना खात्मनो निष्क्रीतत्वात्। पशोर्यजमानव निक्रयणं च पूर्व मेव [भा मनिष्क्रयण मेवास्थ मन्दृढ़यति (?) श्रुत्वन्तरोदाहरणेन दर्शितम् ( २५६, २५७ पृ० )। पशो: पुरतो नीयमानज्योतिषायं यजमानः पुरोवर्तिदीपयुत्तो भूत्वा स्वर्ग लोकं प्रयास्यति । यथा राजामात्यादिः पर्यटन राषौ पुरो- वर्तिदीपयुक्तो गच्छति, तहदित्यभिप्रेत्योल्मुकं पुरस्तावयन्ति ; तदभिप्रायानुसारेणेव यजमानोऽपि तथा स्वर्ग लोकं प्रायोति। सदेतदग्नेः पुरतो नयनं भाखान्तरेऽप्यानातम्--“यहि पण मानीत मुदच पर नयन्ति, तर्हि तस्य पश्यपणए परन् तेनैवैन भागिनं करोति". इति ( ते० सं० ३. १. ३. २.) । शामिवदेशं नीतस्य पशोहननस्थले बर्षि:प्रक्षेपं विधते- "तं यत्र निहनिष्यन्तो भवन्ति, तदध्वर्युरिधस्तादुपास्वति"- 'त' पएं यस्मिन् देशे हनिष्याम इत्येवं मन्यन्ते, तस्मिन् इति।

·॥ ऐतरेयजाधवम् । देश अध्वर्युः' भूमौ 'बहिः' प्रक्षिपेत् । तदेतत् शाखान्तरे सम- बक माबातम्-"पृथिव्याः सम्मृचः पाहीति बहिरुपास्यत्य- स्वान्दायाखबर हि तबाहिषि स्कन्दत्यथो बहिषद मेवेनं करोति"-इति (ते० सं० ६. ३. ८.२. * )। तदेतदापस्तम्ब न स्पष्टोक्तम्-"अभिपर्यग्निवते देशे उल्मुकं निदधाति । शामित्रः। सं दक्षिणेन प्रत्यञ्च पशु मवस्थाप्य पृथिव्याः सम्पृचः पाहीति तस्याधस्ताद बहिरुपास्यत्युपाकरणयोरन्यतरत् । तस्मिन् सञपयन्ति + प्रत्यक्शिरस मुदीचीनप्रादम्"--इति (७.१६. २-५.)। पगोरधो बहि:प्रक्षेपं प्रशंसति-"यदेवैन मद भापौत सन्त पर्यग्निकतं बहिर्वेदि नयन्ति, बहिषद मेवैनं तत् कुर्वन्ति"- इति। प्रयाजेस्तोषित, पर्यग्निकरणेन रक्षित, पशु सौमिकवेदः बहिर्भागे संन्नपनाय नयन्तौति अदो यदस्ति, तदानीम् 'एन' पर 'बहिषद मेव' दर्भेऽवस्थित मेव 'कुर्वन्ति' । यहा ; 'बहिषद' यज्ञऽवस्थितं वेद्या मवस्थित 'कुर्वन्ति'। वाह्यदेश नयनदोषं परि- हरतीत्यर्थः । पशोः पुरोषस्थापनार्थ मवटखननं विधत्ते-"तस्योवध्यगोई खनन्ति" इति । अवध्यं पुरोषं, तस्य गोहं गोपनस्थान, तत्कुयुः । भस्य खननस्य काल: आपस्तम्बन दर्शित:--"अवध्यगोहं पार्थिव खनतादित्यभिजायोवध्यगोई खनति" इति ( औ० ७.१६.१.)। होता त्वध्रिगुप्रैषमन्त्रे * यदोवध्यगोह मिति वाक्यं पठति, तदा • पृथिव्याः सम्पृचः पाहीति मन्त्रस्त, ते० सं० १.३.८.२ । + 'शमितार रति शेषः। अक्षतख मारणं संजपनम्'-इति तडीका। + समन्नः तेपिरीयाणे (...(अनुवा) भावातः, रह षष्टाध्यायौवषह- सनमखखयोः व्याशातय (२०१-२९४ पृ.)।

·3B ॥रितौवपषिका।३।। बनेदिस्यर्थः । तदेतदूवध्यगोहखननं प्रशंसति- “पोषध मा जवष्य मियं वा प्रोषधीनां प्रतिष्ठा, तदेमत् खाया मैव प्रतिष्ठाया मन्तत: प्रतिष्ठापयन्ति"- इति । तदेतदर्थवादवाक्षं पूर्वाध्याय- मन्बप्रसङ्गे व्याख्यातम् * ॥ पथ पशुपुरोडाशं प्रशंसितुं प्रश्न मुत्थापयति-"तदाहुर्यदेष विरेव यत्पशरथास्य बापैति,-लोमानि त्वगसक कुष्ठिकाः सफा विषाणे ; स्कन्दति पिशितं केनास्य तदापूर्यत इति" इति । 'तत्' तत्र पशो चोद्यवादिनः 'पाहु:'--'यद' यदा यः ‘पणः' अस्ति, 'एषः' सर्वोऽपि 'हविरेव' ; त्सस्य पशोरुपालतत्वात् । 'प्रथ' तदानीं कस्याप्यवयवस्थापनयो न युनः; रहत 'बहु' प्रव- यवजातम् 'अति' ; तद्यथा-'लोमानि' रोमाणि, 'वक्' चर्म, 'असक्' रक्ताम्, 'कुष्ठिकाः' उदरवर्तिनो भक्षितास्तृणादयः, 'गफाः' खुगः, 'विषाणे' शृङ्गइयम् । एतत्सर्व मपैति ; अग्नी होमाभावात् । किञ्च 'पिथितं मांसं यत्किञ्चित् 'स्कन्दति' भूमी पतति, तदप्यपैति । एवं सति 'केन' प्रकारेण 'अस्य' पशोः सम्बन्धि 'सत्' सर्व मवयवजातं समन्तात् 'पूर्यते' ? इति प्रशः । तस्योत्तर माह "यदैवतत्पशी पुरोळाश मनु निषपन्ति, तेनेवास्य तदापूर्यते"-इति । पखालम्भनम् 'मनु'मृत्य 'पुरोळा निर्वपन्ति' इति 'यत्' इद मस्ति, 'तनव' 'पस्य' पशोः सम्बन्धि 'तत्' सर्व मवयवजातं पूरितं भवति । तदेतदुपपादयति-- “पशुभ्यो वै मेधा उदकामंस्तौ बौहियेव यवश्व भूतावजायेतां ; तद्यत्यगी पुरोळाग मनु निर्वपन्ति', ममेधन - . ? १ २०५ पृ. १३५० पगभनिनाना मितादिना । 'पश्चर्थः पुगेडाश: पग पगंडाश:'-गति पाप. श्री. ७. २२, १. टौ.। +

·A
.
॥ एतरवायम्॥
नः पशुनेष्ट मसलोवलेन नः पशुनष्ट मसदिति" इति। मनु-
थाखादिभ्यः सकाशात
'मेधाः' यन्नयोग्बाः भागाः 'उदकामन्';
तदेतत् पुरुष वै देवा इत्यस्मिन् खण्डे प्रपञ्चितम् ( २८४-
३०० पृ.) । उत्क्रान्तमेधा भूमौ प्रविश्य 'बौहिर्यवञ्च'-इति यौ
धान्यविशेषौ विद्येते, तावुभौ 'भूमी'* तद्रूपतां प्राप्तौ 'प्रजायेता'
भूमेः सकाशादुत्पी। तत्पशावित्यादिकं तमिव खण्डे
व्याख्यातम् ( २८७ पृ० ५५०)।
एतदनं प्रशंसति -"समेधेन हास्य पशुनेष्टं भवति, केवलेन
हास्य पशनेष्ट' भवति, य एवं वेद" इति। एतदपि तत्रैव
व्याख्यातम् (२८७ पृ० १६ पं० )। पुनरप्यत्रोक्तिर्यवप्रथमार्था ;
पूर्वत्र व्रीहिमात्र प्रशंसितम्, इह तु बौहियवा उभावपि प्रशस्येते
इत्यविशेषः॥
पत्र “यदेष हविरेव यत्यशः"-इत्युक्तम् ( ३१७ पृ० ५ पं.
तत्र कश्चिहिशेषो मीमांसा-दशमाध्यायस्य सप्तमपादे ( जै० स.
१, २. अधि. १.) चिन्तितः-
"पशुः कत्रो हविः किं वा प्रत्यक्ष हविरन्यतः ।
श्राद्यो वा चोदनाव मवदानपुथबातः ॥
"अग्नीषोमीयं पशु मालभेत" इत्यत्र ( २५१, २५५ १०)
छात्वस्य पशोरेक हवि युताम्। कुतः १ अग्नीषोमदेवतां
प्रति द्रव्यत्वेन पशोचोदितत्वात् । न हि हदयाद्या साक्षात्
पशर्भवतीति प्राप्ते, ब्रूमः ;-"दयस्वाऽवद्यति, अथ जिताया
अवधति, वक्षसोऽवद्यति, दोष्णोरवधति, पार्खयोरवद्यति"-इत्या-
दिना हृदयायाना मवदानानि पृथगाम्नायन्ते (ले० सं० ६.३.
),
* मदृष्टषु सर्वदलपसका 'भूतो'-इति, सर्वटीकापुस्तकेषु 'भूमौ'-इताव ।

·॥रितीशिवाय 1...) । पवदानं च विप्रयोजकः संस्कारः; पुरोगत भवदीयमानत्वदर्शनात् । हवि:शब्दस्तु कमव्युत्पत्था होमयोग्य द्रव्यं ब्रूते। पखातिचोदना तु हृदयाघङ्गधारेण । तस्मात् प्रत्याहविर्भेदः" इति ॥ १ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाचणस्य हितोयपचिकायां द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः॥ १ (११)। ॥पथ द्वितीयः खणः ॥ - तस्य वपा मुखिद्याहरन्ति ता मध्वर्युः सुबेणाभि- धारयन्नाह' स्तोकभ्यो ऽनुब्रूहीति तद्यत् स्तोकाः . योतन्ति 'सर्वदेवत्या वै स्तोका नेम्म इमे ऽनभिनीता देवान् गच्छानिति जुषख सप्रथस्तम मित्यवाह वची देवसरस्तम हव्या जुह्वान पासनीस्वग्न रेवेनास्तदाये जुहोतीम नो यन्न ममृतेषु धेशीति सूक्त मन्वारे- मा हव्या नातवेदो जुषखेति हव्यजुष्टि माथात स्तोकाना मग्न मेदसो घृतस्येति मेदसच हि कृतस्त्र सकसीकाः श्रीवन्ति'-नि सविसर्गपाठक-पुसके।

·देवाना होताग्ने प्राशीन प्रथमी निषोत्यव तदार धृतवन्तः पावक ते स्तोकाः खोतन्ति मेदस इति मेदसश्च छेव हि घृतस्य च भवन्ति'खधर्म देववीतये थे नो धेहि वार्य मित्याशिष माशास्ते तुभ्यं स्तोका घृतकुतो' ऽग्ने विमाय सन्येति घृतश्रुतो हि भव- त्यृषिः श्रेष्ठः समिध्यसे यज्ञस्य प्राविता भवेति यज- समृद्धिमाशास्तं तुर्थश्चोतन्त्यध्रिगोशचीव स्तोकासो अग्ने मेदसो घृतस्येति मेदसच येव हि घृतस्य च भवन्ति कविशस्तो बृहता भानुना गा हव्या जुषख मेधिरति व्यष्टि मेवाशास्त'मोजिष्ठं ते मध्यती मेद उद्भुतं प्र ते वयं ददामहे' बोतन्ति ते वसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तान् देवशो विहीत्यध्ये- वैनांस्तवषट् करोति' यथा सोमस्याग्न वौहीति तद्यत् स्तोका श्चोतन्ति सर्वदेवत्वा वै स्तोकास्तस्मा- दियं स्तोकशो' दृष्टिविभक्तोपाचरति ॥२ (१२) । मथ स्तोकानुवचनीयाः * विधातु मादौ प्रैषमन्व विधत्ते- "तस्थ वपामुत्खिद्याहरन्ति; तामध्वर्युः सुवेणाभिघारयवाह,- • 'पपिसंयोगाद ये मंदसी विन्दवचीवन्ति, ते सोका:'-पति पाप. बी. टी... २०.३। 'विएलया शाखया धार्यमाषया बपाया उपरि 'वा मु ने दधिरे-तिमीण, पाज्यं हुने मति नमकामात् पसन्नी विन्दवः स्वीका:'-इति च सा भा० (ले०सं०१.३.६.)।

·। रितीयपपिका।।। सीवेम्बो ऽनीति"-इति । 'तस' पयोः 'पपान्' उदरमा पाई सहयौम् 'उरिक्ष उदृत्य होमार्थम् पाहरन्ति' । 'तो' च वपाम् 'पर्युः' 'पभिवारयन्' प्रेषमन्त्र बूयात् । तदेतदापस्तम्बो पिया दयति-"खा मु ते दधिरे हव्यवाह मिति सुवेण वपा मभि- शुहोति। प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्यो ऽनु होति सम्प्रेषति"- इति (ौ० ७. २०. २, ३.)। तस्य प्रेषकथनस तात्पर्य वर्ष यति-"तयत् स्तोका खोतलि, सर्वदेवत्या वे स्तोका, नेत्र इमे ऽनभिनीता देवान् गच्छानिति" इति । 'सत्' तस्यां वपायां सदानो मेव किवाया मायां अप्यमाणायां यदा 'सोकाः' नोरविन्दवः 'खोतन्ति' निर्मला प्रधः पतन्ति, तदानीं सर्व- देवानां प्रियत्वात् 'इमे' स्तोकाः स्वयम् 'अनभिप्रीता:' प्रभामु प्रोतिरहिताः ‘देवान्' 'गच्छान्' गमिष्यन्ति । तथा सति मह- देतदस्माकं भयकारणम् सन्माभूदित्यभिप्रेत्य स्तोकप्रीपनार्थ मिदं प्रेषानुवचनम् । अब 'नेत्' इत्ययं गदः परिभयार्थः । पधानुवचनं विधत्त --"जुषस्व सप्रथस्तम मित्याचार".. इति । तस्य पनुवचनस्य काल पाखलायनेन दर्शित:-"वपाय श्रयमाणायां प्रेषितः स्तोकेभ्यो ऽग्वाह जुषस्व मप्रथस्तम मिमं मो यन्न मिति" इति ( श्री. ३.४.१. * )। अचानुवचनवता मंचावरुणः । सदाह बौधायन:--"यदा जानाति स्तोकेभ्यों ऽब्रूहीति, तदा मैत्रावरुण: स्तोकोया प्रवाह जुषख सप्रथ- स्तम मिति"-इति ॥ सस्था ऋचो हितोयटतीयपादा वनुवदति -“वचो देवमरस्तम हव्या जुझान प्रासनि" इति । सर्वखां • जुषस्वत्यका (मं. १.७५.. १.), रमवी या मिनि जामिका: पक्ष (मे. २१.१-५.): तमाः परंपर्चस्तगिरीयीकाबामा: (बा.३.....)। ४१ ·दीयानि पानि पशि मदीयं खोब पुरस' सेवख कौवा ! 'समवस्तमम्' पतिथयेन प्रथमा विस्तरेण सहितं, 'देवसरसम देवाना मतिश्येन प्रोणयित । प्रवासनौति- पदस्वाभिप्राय दर्शयति:-"परवनांस्खदास्ये जुहोति" इति । 'तत् तेन मनपाठन स्तोकानग्नेरेव मुखे जुहोति ॥ अनुवचनीया मैका मर्च विधाय पुनरम्यनुवचनीयं पञ्च सूत' (सं० ३.२१.१-५.) विधत्ते-“इम नो यज ममृतिषु धेहीति सूक्त मन्वाह" इति । 'जातवेदः!' इति सम्बोधन वक्ष्यते। म:' अस्मदीयम् ‘इम' यजम् 'अमृतेषु' देवेषु 'धेहि' स्थापय । हितीयपाद मनूध व्याचष्टे -“इमा हव्या जातवेदो जुषस्खेति हव्यजुष्टि माशास्ते"-इति । जुषखेत्यभिधानाइवि:मेवायाः प्रार्थ- नम्। बतौयपाद मनूद्य व्याचष्टे -“स्तोकाना मग्ने मेदसो इतस्येति मेदसम हि वृतस्य च भवन्ति" इति । हे 'अने!' 'भेदसः' वपायाः, इयमानस्य च 'घृतस्य' ये 'स्तोकाः' विन्दवः मन्ति, तेषां मध्ये स्वादूनीत्यध्याहारः। 'प्राशान-इतिवक्ष्य- माणनान्वयः । पत्र ये स्त्रोकाः पतन्ति, यस्मात् 'मेदसव घृतस्य च' सम्बन्धिनो भवन्ति', तस्माद्युक्तोऽयं वादः। चतुर्थ- पाद मनूध व्याचष्टे -"होतः माशान प्रथमो निषयेत्वग्नि देवानां होताग्ने प्राथान प्रथमो निषध त्येव तदाह" इति । हे होतः' होमनियादकाग्ने ! त्वं 'प्रथमः' मुख्यः सन् 'निषध' उपविश्य 'स्तोकान्' 'प्राशान' भक्षय। यद्यपि होशब्दोऽन प्रयुलः, तथाप्योरेव देवहोत्त्वात् अग्नि मेव सम्बोध चतुर्थ- पादो बूते॥

·पिता पनि यो हितोयंसा परः पूषा मनूष बाप "तवन्तः पावक ते स्त्रोका बोतन्ति मेदस इति, मेदसंबर हि घृतस्य च भवन्ति”-इति । 'पावक' शोधवान!.. वर्ष 'मेदसः' वपायाः सम्बन्धिनः 'तवन्तः' इतसहिताः लोकाः' विन्दवः 'योतन्ति'। पत्र मेदासम्बन्ध घृतसमान च एचक प्रसिहं वर्ष मेदसब येव हि तस चेति हि- शब्दयम्। उतराई मभूध व्याचष्टे ..-"वध देववीतये बेह' नो धेहि वार्य मित्याशिष माशास्ते" इति । 'देववीतयें देवानां भक्षणाय 'न:' प्रमाकं 'स्वधर्म" कुलोचितं यागादावनुष्ठानरूप धम 'धेहि' सम्मादय । कीदृशं धर्मम् ? 'श्रेष्ठम्' प्रतिप्रशस्तम् ; पतएव 'वार्य' सर्वैवरणीयम् । अत्र खधी होत्यनेनापौः प्रतीयते। बतीयस्या ऋचः पूर्वार्ध मनूध व्याचष्टे ----"तुभ्यं सोका धृत- सुतो ऽग्ने विप्राय सन्थेति, वृतच तो हि भवन्ति" इति । सन्ति: दानं, ता महतौति सत्यः । हे 'सत्य' फलप्रदानकुयन्ताग्ने ! 'विप्राय' मेधाविने 'तुभ्यं त्वदर्थं 'स्तोकाः' विन्दवः, 'घृतय सः' घृतसाविषो वर्तन्ते । पत्र वृतसावित्वप्रसिहि 'हि-शब्देन दर्शयति । उत्त- राई मनूध व्याच: -- “ऋषि: श्रेष्ठः समिध्यसे यज्ञस्य प्राविता भवेति, यज्ञसमधि माशास्ते" इति। हे प्रग्ने ! 'ऋषिः' 'इष्टा' श्रेष्ठः' प्रशस्ततमय - 'समिध्यमे' अस्माभिः प्रचालये ; प्रती 'यत्रस्य' असदीयस्य 'प्राविता' प्रकर्षण रचिता भव । यत्ररक्षणवचनेन यन्त्रसदि-प्रार्थनम् ॥ चतुर्था ऋचः पूर्वाई मनूद्य व्याचष्टे ---"तुभ्य बोतनत्यधिगो 'प्रशस्तम' घ ·- ! R .. ऐतरेयनाम् : घचौबस्तीकासो.पने मेदसो धृतस्खेति, मेदसत्र व हितस च भवन्नि"-इति । रे, पधिगो' पतरम ! हे 'शचौवा' पति- मन् ! 'पम्ने!' 'मेदसः' वपायाः सम्बन्धिनः. 'तस्य' 'स्तोकाम: विन्दवः 'तुभ्य' खदर्थ 'योतन्ति' क्षरन्ति । पत्रापि 'हि'-शब्दा पूर्ववत् । उत्तराई मनूब व्याचष्टे- "कविशस्ती बहता भानुना गा हव्या शुषख मैधिरेनि, हव्यशुष्टि मैवाशास्त" इति। २ अग्ने ! व 'कविशस्तः' विहाजिरीविग्भिः स्तुतः सन् 'बहता भानुना' महता तेजसा युक्त: 'आगाः' पागच्छ। हे 'मैधिर यन्नयोग्य ! अस्मदीयानि हव्यानि 'जुषख' । तदेतहविःसेवायाः प्रार्थनम् ॥ पक्षम्या ऋचचतुरोऽपि पादाननुवदति-~"पोजिष्टं ते मध्यती मेद उद्भतं, प्र ते वयं ददामई, थोतन्ति ते वसो स्तोका प्रधि खचि, प्रति तान् देवशो विहीति" इति। हे भग्ने ! त्वदर्थम् 'पोजिष्ट' बलवत्तमं 'मेदः' वपारूपं 'मध्यतः' पशोमध्यभागात् 'उद्भुत' उत्कष्य सम्मादितं 'वयं' यजमानाः 'ते' तुभ्यं 'प्रददा. महें' प्रकर्षेण दनः। हे 'वमो' सर्वेषां निवासहेतो! 'प्रधि त्वचि वपाया मधित्रिता: 'स्तोकाः' विन्दवः 'ते' त्वदर्थ 'चोतन्ति' क्षरन्ति । “देवशः' तत्तहेवतुष्टयर्थं 'तान्' स्तोकान् 'प्रतिविधि' प्रत्येक पिब । एतमन्चतात्पर्य दर्शयति- "अभ्येवैनास्तषट् करोति, यथा सोमस्याग्ने वौहौति"-इति । 'तत्' तेन मन्चपाठन 'एनान्' स्तोकान् ‘भभि' वषट्कारमन्त्र पठति। 'यथा सोमस्य'- इत्यादिमन्वस्तहत् ॥ इदानीं स्तोकान् प्रशंसति-"तपत् स्तोका चौतन्ति, सर्व- देवत्या वै स्तोकास्तबमादियं स्तोको हरिविभक्तीपाचरति"- -- ·॥ तिौयपशिवा ।।.. ति। 'तत्' तसा पायां 'यत्' यस्मात् कारणात् 'सीका. बोतन्ति', तेच 'स्तोकाः सर्वासा देवताना प्रिया एव, 'तसाद देवानुमहात् 'यं हष्टिः' लोके 'स्तोकगः' प्रतिबिन्दुभिः 'विभका' सती भूसमीप मागच्छति ॥२॥ इति श्रीममायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेयबामणस्य हितोयपश्धिकायां हितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ (१२)। ॥अथ हतीयः खण्डः। तदाहुः का खाहाकृतीनां पुरोनुवाक्याः कः भैषः का याज्येति या एवैता अन्वाहताः पुरोनु- वाचा' यः गैषः स भैषो या याज्या सा याज्या तदाहुः का देवता वाहाकृतय इति विश्वेदेवा . • घ-पुनकोप सर्व व बिन्दशटी बकागदिः । 'वायो दौडिलीकाना मिस्याह, नम्माद् विभका: मीका पवपद्यन'-ति ने० सं०. १.९। 'बायो वौहिस्सोकामा मिति बहिषोऽय मधम्हाद पाया पाति-तिच पाप० ०. २०.१। वायी वीहि मनस्तु ते० सं० १.३.१.२। 'मोक्या नहीनि या एक बयां चापमा भवन'-पादिवते. प्रा. ३.८.६.२, ३ । . M ·R इति ब्रूवात्तस्मात् खावत विरदन्तु देवा पूर्ति यजन्तौति देवा वै योन अमेणं तपसाहुतिभिः खर्ग लोक मजयस्तेषां वपाया मैव हुतायां स्वर्गी लोकः प्राख्यायत' ते वपा मेव हुत्वा'ऽनाहत्येतराणि कर्मा- एयूळः स्वर्ग लोक मायंस्ततो वै मनुष्याच ऋषयश्च देवानां यज्ञवास्त्वभ्यायन् यन्त्रस्य किश्चिदेषिष्यामः प्रज्ञाल्या इति ते ऽभितः परिचरन्त+ ऐत पशु मेव निरान्त्र शयानं ते विदरियान्वाव किल पर्यावती वपति स एतावानेव पशुवती वपा ऽथ यदेन' तृतीयसवर्ग थपयित्वा जुन्नति भूयसीभिर्न पाहु- तिभिरिष्ट मसत्केवलेन नः पशुनेष्ट मसदिति भूय- सौभि स्याहुतिभिरिष्ट भवति केवलेन हास्य पशु- नेष्टं भवति य एवं वेद ॥ ३ (१३) । अथ वपाप्रशंसां हृदि निधाय तदुपयोगिनं कश्चित्प्रश्न मुत्था- पयति-"तदाहुः का वाहाकतीनां पुरोनुवाक्याः, कः प्रेषः, का याज्यति" इति। खाहालतिशब्देनान्तिमप्रयाजदेवता उच्यन्ते । तासां देवतानां पुरोनुवाक्याप्रेषयाज्यासु ज्ञानरहिता ब्रह्मवादिनः पुच्छन्ति । तय प्रशस्योत्तर माह-"या एवैता पवाईताः • 'शिषधाम:' ग, डं, टी० घ। t, 'प्रतिचरन', 'पत्य' । ६ २६३ १० ३५० वाहन प्रयाजदेवता: पदर्शिताः ।

·॥हितीपतिवा।।३॥ पुरीबुवाक्या, या प्रेषः स प्रेषो, या याच्या सा पान्या-ति। वपासम्बन्धिखोकार्य प्रेषितो मैवावरुणो जुषखेत्याइयो 'या एकता पवाह', 'एताः' एव स्वाहासतौना 'पुरोनुवाक्या:' भवन्ति, म बन्याः सन्ति। अनेन वपाप्रशंसा सूचिता। प्रेषसूने "होता यक्षदग्नि साहाज्यस्य" इति प्रयाजातिमो 'यः प्रेष:' पानातः (ले० प्रा०३.६.३.१२.), 'म:' एष: 'प्रेषः'। भापोस्तो 'या' रख मुत्तमयाज्यारूपेणाबाता (ले० प्रा० ३.६.४.१२.), सैव स्वाहासति- देवताना याया। तदेता मन्नानप्रश्नस्योत्तरम् ॥ पुनरपि तथाविध प्रश्नान्तर मुत्थापयति -"तदाहुः का देवता खाहाकतय इति" इति। अग्निवायादिवत् स्वाहानत्याख्या पपि प्रसिहाः काबित् न सन्ति ; तस्मादेता: 'काः-इति अज्ञात्वा प्रश्नः । तस्योत्तर दर्शयति- --"विखे देवा इति श्रूयात्"- इति। प्रसिहा ये देवाः मम्ति, ते मर्वे वाहावयाख्या इत्यभि- चात उत्तरं ब्रूयात् । तदेतदुपपादयति---"तस्मात् स्वाहाळत हविरदन्तु देवा रति यजन्तीति" इति। मस्यान्तिमायाज- याज्यायाचतुर्थपाद एव मानातः--"स्वाहातं हविरदन्तु देवाः" -इति (सं० १०.११०, ११. ) । तस्य पादस्याय मर्थः --स्वाहा- कारण संस्कृतं हविः सर्व देवा भक्षयन्विति । एवं सति खाना- नातिनामकाः मर्वे देवाः ! 'तम्मात्' स्वाहात. मित्यादिपाद. सहितेन मन्त्रेणान्तिम प्रयाज 'यजन्ति'-'इति' एवं मन्बनिा खाहालतिशब्देन सर्वदेवताभिधान प्रमाण मित्यर्थः । पा पर्यनिकरणात् पूर्व प्रयाजकाले दशैष प्रयाजा इष्टाः, पन्तिम- • पूर्वबिन खड़े विहिता पद माकामुवचनीया एवेन्यवः ।

·वपा * ॥ एतरीयवानाचम् ॥ प्रयाजस्ववस्थापितः । तदुत मापस्तम्बन-"दोकादप- याच्या मवशिष्टि"-इति (ौ० ७.१४. ८.)। सोऽय मव- मिष्टोऽन्तिमप्रयाज: “जुषस्व सप्रथस्तमम्"-इत्यादिस्तोकानुवचना- दूर्भम्, वपाहोमात् प्रागिज्यते । अतो व्यवहितवादन्तिम- प्रयाजविषयः पुरोनुवाक्याप्रेषयाज्याप्रो युक्तः । वपासमोप- वर्तित्वादेव स्तोकानुवचनमन्त्रणा मेतदौयपुरोनुवाक्यात्व चोप- पत्रम्। अनुष्ठानस्य व्यवधानेऽपि प्रेषयान्ये तत्तदनुवाकोतो (से. ब्रा० ३. १. ३, ४ अनु० ) एवेति स्मर्यते । अथ वपाहोम प्रशंसितु माख्यायिका माह-"देवा वै यनेन अमेण तपसाहुतिभिः खर्ग लोक मजयस्तेषां वपाया मेव हुतायो खो लोकः प्राख्यायत; ते मेव हुत्वा ऽनाहत्येतराणि कर्मा- प्यूर्ध्वाः खर्ग लोक मायंस्ततो वै मनुष्याच ऋषयश्च देवानां यन्न- बास्वभ्यायन्, यज्ञस्य किञ्चिदेषिष्यामः प्रजात्या इति; ते ऽभितः परिचरत ऐत् पश मेव निराग्वं शयानं ; ते विदुरियान्वाव किल पर्यावतौ वपति" इति । पुरा कदाचिद 'देवाः' ज्योतिष्टोमादि- यागन, तीर्थयात्रादिश्रमेण कच्छचान्द्रायणादितपसा, कुमाण्डगण- होमादिगताभिराहुतिभिव 'खर्ग लोक मजयन्' वशीकतवन्तः । 'तेषां देवानां यज्ञमध्ये 'वपाया मेव हुतायां' 'स्वर्ग:' प्रख्यातो. भूत् । तत: 'ते' देवाः ‘वपा मेव हुत्वा' उत्तरकालौनानि सर्वाणि 'कमाण्य नाहत्य' जाभिमुखाः 'स्वर्ग लोक' प्राप्ताः । अनन्तरं 'मनुष्याच ऋषयब' यज्ञसम्बन्धि किञ्चिद उत्तम मङ्ग मन्विष निश्चेष्याम रति विचार्य तबचानाय यजाना जानाय 'देवानां' यन्त्रभूमि प्रति पगच्छन् । पागत्य च 'ते' मनुष्यादयः तदन्वेष- ते कादव २६२-२६३ पृष्ठेषु व्याख्याता द्रष्टव्याः । H ·॥हितौबपीका।।३ . तथा पाई त यत्रभूमी परितः 'चरमा 'मिराब" नियम भूमौ पतितं 'पशु मेव' 'ऐन पासवन्तः । पाया जा दुसवादयं परनिराम्रो दृष्टः । यद्यप्यान्वशब्दः पुरौतहाची, तब प्पन तेन वपोपलक्ष्यते। मनुष्यादयः स्वमनस्येवं 'विदुः' निवित वन्तः,--'वपा यावती' विद्यसे, एतावानेव 'किल पर:' ! पन्यया कर्य देवाः वपा मेव हुत्वा शिष्टायनान्युपेक्षितवन्तः । पथौ सारभूत मङ्ग वर्षति पाण्यायिकामुग्वेन वां प्रशंस्य अतिः खय मपि साक्षात् प्रशंसति -... "स पतावानेव पर्यावतौ वपा". इति। पशशरीरमध्ये 'वपा यावती' विद्यते, 'एतावानेव' मुस्थः 'परः'; "हविरदन्तु देवा:-तिमन्त्रे ( सं० १०.११०.११.) वपायाः सर्वदेवह विटाभिधानात् ॥ ननु सत्यादिने सवनोयपशोर्वपां प्रातःसवने हुवा, शिष्टानि हदयाद्यङ्गानि हतौयसवने पना यजमाना हति; वपामापस्य पशुस्वरूपाचे हतीयसवने पशुशेष शुद्धता कोऽभिप्राय प्रत्याशयार "प्रथ यदे बतौयमवने थपयिला जुङ्गति, भूयमीभिर्न पार- तिभिरिष्ट मसत्, -कवलेन न: परमेष्ट मदिति" इति । वपाया: पशुमारत्वे मति एनम्' एवगिष्टं पशं 'टतौयसवन का यित्वा शति-इति 'यद' अस्ति, तत्र जुद्धता मय प्रभिप्राय:- यवपि चपायाग एव वर्गाय पर्यायः, तथापि 'म:' पनाक 'भूय- 'सीमिः' बहुलाभिः 'पाहुतिभिरिष्टम्' प्रस्तु', 'केवलेन' म्यागार- निरपेक्षेण निरवशेषण 'न: अम्मदोयेन 'पानेष्टम् पस्त 'ति'। पचाधिक नैव दोषायेति लौकिकन्यायेन बतौयसवने पसा- 'पुरीतववाची' घ। दूरी पसदिति लिटी रूपम् ; सस्यैवार्थोऽयम् ।

·॥ ऐतरेयनामयम् ॥ सीमः ; न तु वपाया न्यूनत्वबुद्धोत्यर्थः । वेदनं प्रशंसति -“भूय- सौमिस्सिाहुतिभिरिष्टं भवति, केवलेन हास्य पशुनेष्ट' भवति य एवं वेद"-इति ॥३॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्रामणस्य हितीयपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ (१३)॥ में अथ चतुर्थः खण्डः ॥ सा वा एषा ऽमृताहुतिरेव यहपाहुतिग्मृता- हुतिरग्न्याहुति-रमृताहुतिराज्याहुति-रमृताहुति: सोमाहुतिरता वा अशरीरा आहुतयो या वै काश्चा- शरीरा आहुतयो' ऽमृतत्व हुतयो' ऽमृतत्व मेव ताभिर्यजमानो जयति सा वा एषा रेत एव यद्दपा' प्रेव वै रेत लीयते प्रेव वपा लीयते शुक्रं वै रेतः शल्ला वप ऽशरीरं वै रेतो ऽशगैरा वा य लोहितं यन्मार तच्छरौर' तस्माद ब्रूयाद्यावदलोहितं तावत्परिवा सयेति सा पञ्चावत्ता भवति' यद्यपि चतुरवर्त ·॥हितौयपधिका।२।४॥ बजमानः स्यादथ पञ्चावतव वाज्यस्त्रीपस्सूवाति हिरण्यशल्को वा हिरण्यशल्क भाज्यस्योपरिष्टाद- भिधारयति तदाहुर्य हिरण्यं न विद्यत कथं स्यादिति विराज्यस्योपस्तौर्य वपा मवदाय विपरिष्टादभि घारयत्यमृतं का आज्य ममृतं हिरण्यं तत्र स काम उपाप्तो य ाज्ये तब स काम उपाप्ती यो हिरण्ये तत्पञ्च सम्पद्यन्त पाइन्नो ऽयं पुरुषः पञ्चधा विहितो लोमानि त्वङ्मांस मस्थि मज्जा स यावा- नेव पुरुषस्तावन्तं यजमानं संस्कृत्याग्नी देवयोन्या जुहोत्यग्नि देवयोनिः ' सो ऽग्नेर्देवयोन्या आहु- तिभ्यः सम्भूय' हिरण्यशरीर अईः स्वर्ग लोक मेति ॥ ४ ( १४)॥ - आज्याद्याहुतीनां प्राशस्त्यप्रसिडेः तहपाद निरपि प्रशस्तेति विवक्षया ताभिः सहैता माहुति प्रशंसनि---"भा वा एषा ऽमता- हुतिरेव यहपाहुतिरमताहुतिरन्याहुतिरमृताहुतिराज्याहुतिर- मृताहुति: सोमाहुतिरता वा अगरीरा आईतयो; या वे काचाशरौरा बाहुतयो, ऽमृतत्व मेव ताभिर्यजमानो जयति"- या वपाहुतिरस्ति, सैषा स्वय ममताहुतिः ; देवाना ममृते यावती प्रोतिस्तावनोतर्वपाहुतौ विद्यमानत्वान्। प्रातिथ्य- कस मथितस्यामेराहवनीयाग्नी प्रोपरूपा येय माहुतिः, साप्य- मृताहुतिः ; अमृतत्वाख्यस्य देवत्वस्य प्राप्तिहेतुत्वात्। याम्यन्या इति ।

·. बाचिदान्याहुतिः, सायबताइतिः; "अमृत वा भाज्यम्"-कि- अतः । याप्यन्या सोमाहुतिः, सापि ; "भपाम सोम ममृता अभूम"-इति (सं• ८..४८. ३.) सोमस्यामृतत्वप्राप्तिसाधनत्वश्रव- पात् । या एतावतस पाहुतयः, ताः सर्वा शरीराः; शौघ्र- मरणयुक्लशरीरप्राप्तिसाधनत्वाभावात् । प्रतएव याः काचिदशरोरा माहुतयः सन्ति, ताभियजमानचिरजीवमरूपम् 'अमृतत्वं' देवत्व मेव प्राप्रीति ॥ पुनः प्रकारान्तरण वां प्रशंसति-"सा वा एषा रत एवं यहपा; -प्रेव वैरतो लोयते, प्रेव वपा लीयते ; एक वै रेतः, मला वपा; ऽशरीरं रेतो, ऽशरीरा वपा; यई लोहितं, यास, तच्छरीर'; तस्माद याद्यावदलोहितं तावत् परिवासयेति”- रति । येयं वपास्ति, सेयं रेत एव; तसादृश्यात् । कथं सादृश्यम् ? पति तदुच्यते-रेतो योन्या निषिक्त सबलीयते, एवं वपा- प्यग्नौ हुता प्रलोयत एव । इद मेकं सादृश्यम् । शुक्रवर्णत्वं हितो. यम्। अशरीरत्वं तृतीयम् । तस्मात् प्रजोत्यादकरतोवहपा प्रशस्ता । न च वपायाः शरीरमध्येऽवस्थानात् शरीरत्वं शहनीयम् ;-यदेव 'खोहित' रता मस्ति, यमांसम्, पमेन मुग्धवालादिप्रसिधाखग- स्थावयवा उपलखते; पती वालादिप्रसिद्ध रतमासादिक मेव मुख्य' शरीरम् ; न तु धपायां रेतसि वा वालप्रसिद्धिरस्ति, सत- स्तयोरथरीरत्वम् । यमाहपाशरीरयोविभाग कताः, तस्माद्याथिको वपोचरणकर्तारं प्रत्येवं ब्रूयात् । वपायाः स्वरूपं यावद् प्रलोहित' रबारहितं खेतं भवति, तावत् सर्व 'परिवासय' हिन्धीति । तदेवं चपा प्रशस्ता॥ , 'प्रजापविवाद मक भामौ'-प्रत्यादिना वपाविधानम् सं० सं० २.१.१...। .

·1 तोम्पत्रिका ।।। मा प्रदलाने विशेष विधत्त-"सा पचावता.भपात अपि चतुरवतो. यजमानः स्यादथ पञ्चावत्तव वपा"-इतिः। हिंविधा यजमानाः,-चतुरवचिनः, पञ्चावत्तिनश्चेति । चमिः रवदानयुतवतरवत्ती, पञ्चभिर्युताः पश्चावत्तिनः। एवं खित नपा पञ्चमिरवदानैर्युता कर्तव्या । तब, पचावत्तिनो यजमानस खत एव पवावदानानि प्राप्तानि ; यस्तु चतुरवत्ती, तथापि पथावदानानि वपायां कुर्यात् । तान्येतानि पश्चापि विभव्य दर्य: पति-"भाज्यस्योपस्तृणाति ; हिरण्यशल्को वपा, हिरण्यगरक प्राज्यखोपरिष्टादभिधारयति"-इति । 'प्राज्यस्यप्राज्येनेत्यर्थः। तदेतदापबेन स्पष्ट मुक्तम् (श्रौ०७.२०८ ११.)। “शुद्धा सुप. स्तोर्य हिरणशकल मवधाय मारनां वपा मवदाय हिरण्यशकल मुपरिटात् त्वाभिधारयति। एवं पञ्चावत्ता भपति । चतुर- वत्तिनोऽपि पञ्चावत्व स्यात्" इति । हिरण्यरहितस्य ाकारान्तरेण पञ्चावदानानि प्रश्नोत्तराभ्यां दयति-"तदाधुर्य हिरण्यं न विद्यत, कथं स्थादिति ; हिरा- ज्यस्यौपस्तोर्य वपा मवदाय हिमपरिष्टादभिधारयति"-इति । पान्धस्य हिरण्यप्रतिनिधित्व मुपपादयति--"अमृतं वा पाम्प ममृतं हिरण्यं ; तब स काम उपाप्तो य भाज्ये, तच स काम उपाप्तो यो हिरण्ये ; सत्यञ्च मम्पद्यन्ते'- इति । प्राज्यस्य साहु- 'वपा मेक: परिशय पात्मनामान परिश' इति 4६.३ ०.५। 'पप' वा एतत् पानी यह वपा"-इत्यपि तवार्य (१.५.)। 'मैदमा देवा तपना यजयम्'-इति (ते.बा. ९.८.४.४.) वपाया याया। 'पा मारता हासि , लचमत्कर्समवपाकानाम्नति सत.बा. १३.७.१.। मेदासाहरन्ति वपार्थ-इस्लादि (२०....) कात्यायनीय बमाकाख विषको द्रष्टव्यम् । .

·॥ ऐतरेयवाधणम् ॥ .. बेन हिरण्यस्य च दर्शनीयत्वेन प्रियत्वादमृतत्वम् । एवं सति यत्र हिरण्यं प्रक्षिप्यते, तत्राज्यप्रयुतो यः कामः स प्राप्तो भवति यत्र वाज्यं प्रक्षिप्यते, तत्र हिरण्यप्रयुतो यः कामः स प्राप्तो भवति । तस्मादाज्य न हिरण्येन पञ्चावदानानि सम्पद्यन्ते ।। अवदानगतां पञ्चसङ्ख्यां प्रशंसति- “पाङ्तो ऽयं पुरुषः, पञ्चधा विहितो लोमानि त्वङ्मांस मस्थि मज्जा ; स यावानेव पुरुषस्तावन्तं यजमान संस्कृत्याग्नी देवयोन्या जुहोत्यग्निर्वे देव- योनिः ;-सो सो ऽग्नेर्देवयोन्या आहुतिभ्यः सम्भूय हिरण्यशरीर जाईः स्वर्ग लोक मेति" इति। पञ्चमसनायोगात् पुरुषस्य पाता त्वम् । तद्योगाम लोमादिभिः पञ्चभिनिष्पादितत्वात् । तस्मात्पञ्चभिरवदानः पुरुषो यावान् लोमादिपञ्चावयवोपेतोऽस्ति, तावन्त सर्व मपि यजमान संस्कृत्याग्नी देवत्वप्राप्तिकारण हुतवान् भवति । अग्नेच, यागहारा देवजम्मकारणत्वम् । एवं सति 'म:' यजमानो देवत्वकारणादग्नेः, खेनानुष्ठिताभ्य आहुतिभ्यः समष्टि- रूपेणोत्पद्य सुवर्णवर्णशरोग्युक्ताः अध्र्वगामौ वर्ग प्राप्नोति ॥ ४ ॥ इति योममायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थ प्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य द्वितीयपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (१४) । ( पशुशेषः समाप्त: * * ममम्पादितपतकानां 'क'माचं नाख्येतद वाक्यम् ।

·॥हितीयपश्चिका । २।५ ॥ ॥अथ पञ्चमः खगह: ॥ देवेभ्यः प्रातर्यावश्या होतरनबहोत्याहाध्वयं रेते वाव देवाः मातर्यावागो' यदग्निरूषा अश्विनी त एते सप्तभिः सप्तभिश्छन्दोभिगंगच्छन्त्यास्य देवाः मातर्यावाणी' हवं गच्छन्ति य एवं वेद प्रजापती वै स्वयं होतरि प्रातरनुवाक मनुवक्ष्यत्युभये देवा- सुरा यज्ञ मुपावसनस्मथ्य मनुवध्यत्यस्मभ्य मिति सवै देवेभ्य एवान्वब्रवीत्ततो वै देवा अभवन् परामुराभव- त्यात्मना' परास्य द्विषन् पापा भाटव्यो भवति य एवं वेद'प्रातर्फे स तं देवेभ्यो ऽन्वब्रवीदायातरव- ब्रवीत् तत् प्रातरनुवाकस्य प्रातानुवाकत्वं महति गचा अनूच्यः' सर्वस्यै वाचः सर्वस्य ब्रह्मगः परि- गृहीत्यै 'यो वै भवति यः श्रेष्ठता मनत तम्य वाचं प्रोदिता मनु प्रवदन्ति'तम्मानमहति गत्वा अनूच्यः पुरा वाचः प्रवदिताग्नच्या यहाचि प्रोदिताया मनुब्रूयादन्यस्यैवैन मुदितानुवादिनं कुर्यात्तस्मान्म- हति रावा अनूच्यः पुग शनिवादादनुयान्नि- ईतेर्वा एतन्मुखं यहयामि यछ कुनयस्तद्यत्युग शकुनिवादादनुब्रयान्भा यज्ञियां वाचं प्रोदिता मनु प्रवदिति तस्मान्महति रात्रमा अनूच्यो ऽथो ·२२६ ॥ ऐतरेयबाधनम् । खलु यदैवाध्वर्युपाकुर्यादथानुस्याद' . यदा वा अध्वर्युरुपाकरोति' वाचैवोपाकरोति वाचा होता ऽन्वाह वागघि ब्रह्म तत्र स काम उपाप्ती यो वाचि च ब्रह्माणि च ॥५ (१५)॥ पथ प्रातरसुवाको वक्तव्यः । तदर्थ मादी प्रैषमन्त्रं विधत्ते- "देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो होतरनुहोत्याहाध्वयुः" इति। सुत्या. दिने प्रातःकाले यान्ति यज्ञभूमि गच्छन्तीति प्रातर्यावाणः । तादृशेभ्यो देवेभ्यः' तत्प्रीत्यर्थ हे होतः' अनुकूला ऋचो 'ब्रूहि- त मेतं प्रेषमन्त्रम् ‘अध्वर्युः' पठेत् । तं मन्त्र व्याचष्टे---"एते वाव देवाः प्रातर्यावाणो यदग्निरूषा अखिनौ ; त एते सप्तभिः समभि- इन्दोभिरागच्छन्ति"-इति । योऽय मग्निः, या चोषःकालाभि- मानिनौ देवता, यो चाखिनौ, एत एव देवा: प्रैषमन्चे प्रातर्या- वाण इति विशेष्यन्ते । तत्कथम् ? इति, तदुच्यते- 'त एते देवाः प्रत्येक सप्तच्छन्दोयुक्ताभिः ऋग्भियंत्रभूमि मागच्छन्ति । तस्मात् प्रातर्यावाणः 'सप्तभिः-सप्तभि:'-इति वौमा प्रत्येकमयान्वयार्था । ताच ऋचः सर्वा, पाखलायनेन "पापो रेवती: नयथ"--इत्यादि- ग्रन्थेन उदाहृताः (ौ० ४. १३. ७.)। 'उपप्रयन्त स्यादिषु (सं. १. ७४. १.) छन्दो गायत्रम् । 'लमग्ने वसूनित्यादिषु ( सं० १. ४५. १.) अनुष्टुप्छन्दः । 'प्रबोध्यग्निरित्यादिषु ( सं० ५. १. १.) त्रिष्टुप्छन्दः । 'एना वो पनि मित्यादिषु (सं० ७. १६. १.) बहतीच्छन्दः । 'प्रने वाजस्येत्यादिषु (सं० १. ७८. ४.) उणिक्छन्दः । --

·रितोयपपिका
मनल नौपा रत्वादिषु (सं.६.११.१.) जगतीपदः
चम्मित मन्ध रत्वादिषु (सं० १.१.१.) पशिचन्दः।
ताग्येतानि सप्त छन्दास्यानेये क्रती प्रातरतुपावष्टबानि ।
'प्रति वा सूनरोत्यादिषु (सं० ४.५२.१.) गायबीचन्दः।
'उषो भद्रेभिरिवादिषु (सं० १.४८. १.) पनुष्टुप् ।
'द श्रेष्ठ मित्यादिषु (सं० १. १११. १.) विष्टुप् ।
'प्रत्यु पदर्शीत्यादिषु (सं• ७. ८१.१.) छाती।
'उपत्तचित्र माभरेत्यादिषु (सं० १.८२. १५.) उपिन् ।
'एता उ वा इत्यादिषु (सं० १.१२. १.) जमती।
'मोनो पवेवादिषु (सं० ५. ७..
तान्येतायुषस्ने प्रातरतुवाके सम छदासि ।
'एषी उषा इत्यादिषु (सं० १.१६. १.) गायत्री।
'बदब इत्यादिषु (से. ५. ७३. १.) अनुष्टुप ।
'पा भावनिरित्यादिषु (सं. ५. ०५. १.) पिष्टुप् ।
'मा छ वा मित्यादिषु (सं० ७. ७४. १.) हाती।
'पषिना वर्तिरियादिषु (सं. १.८२.१६.) उणिव ।
'पबोधनिर्म इत्यादिषु (सं० १. १५७. १.) जगतो।
'प्रति प्रियतम मित्यादिषु (सं० ५.७५. १.) पतिः ।
तान्येतान्याखिने प्रातरनुवाके सप्त छन्दांसि ।
सरत: प्रत्येकं समभिः छन्दोभिर्देवाना मागमनं दृश्यम् ।।
• 'उपप्रयन.--.तायः कतः' इति पान. श्री. ४. १५...
+ 'पचोपमः। प्रति--तषस्य: क्रतुः' इति पानी०४.१४.११
* पधाधिनः । एषी उपा:.--. प्रति प्रियतम बिति पाइलाम । तनिषा परी
पथक् सूकानि प्रावर नुवाक:'-इति पात्र. श्री. ४.१५.१, १

·॥ ऐतरेयबाप एतवेदन प्रशंसति-"पाव देवाः प्रातर्यावाणी हवं गच्छन्ति 'य.एवं वेद"-इति । इयते पवेति हवः यत्रः । अस्य वेदितु- हवं उता देवाः प्रानुवन्ति ॥ प्रेषमन्चे देवेभ्योऽनबहीति यदुक्तम् (३३५ पृ० २५० ) तदुप- पादयितुं प्रातरनुवाकस्य देवसम्बन्ध विशदयति--"प्रजापती वे स्वयं होतरि प्रातरनुवाक मनुवश्चत्युभये देवासरा यन्त्र मुपावस- अस्मभ्य मनुवयत्वस्मभ्य मिति; सवै देवेभ्य एवान्वब्रवीत्" इति । पुरा कदाचित् कस्मिंश्विद्य प्रजापतिः खयं होता भूत्वा प्रात- रनुवाक मनुवक्त मुखतः, तस्मिन्ननुवक्ष्यति देवाचासुराब 'पस्मभ्यम्' प्रस्मदर्थ मेवानुवष्यतीति प्रत्येक मभिप्रेत्य तं यन मुपेत्य तत्रा- सबिति । 'अस्मभ्यम्'-इति वीसा वर्गहयस्य प्रत्येक मन्वयार्थी । सदानी प्रजापतिरसुरान् उपेक्ष्य देवार्थ मेवान्वब्रवीत्। ततः प्रात- रनुवाकस्य पूर्वोक्तरग्न्यादिभिर्देवसम्बन्धः । प्रातरनुवाकस्य देवोत्कर्षहेतुत्व दर्शयति-"ततो वै देवा अभवन् परासुराः" इति । 'अभवन्' भूति मुत्कर्ष प्राप्ताः ; असुरास्त 'पराभवन्' पपकर्ष प्राप्ताः। वेदनं प्रशंसति- "भवत्यामना परास्य हिषन् पामा वाढव्यो भवति य एवं वेद" इति । 'पामना भवति' वय मुत्कृष्टो भवति ; तदीयस्तु भाढव्यः 'पराभवति ॥ प्रातरनुवाकशब्दस्य निर्वचन दर्शयति-"प्रात। स तं देवेभ्यो ऽन्वनवौद्यप्रातरन्वब्रवीत्तनातरनुवाकस्य प्रातरनुवाकत्वम्" इति । प्रातःकाले एव सः' प्रजापतिः 'तम्' अनुवाकम् ऋक्समूह देवार्थ मनुक्रमेणाब्रवीत् । यस्मादेवं, तस्मात्रातरनुवाक इति नाम सम्पबम्॥ %B ·रितीयपपिका।।५॥ "तस प्रातरनुवाकस कालविशेष विधत्त-"महति राया पनूषः; सर्वस्ये वाचः सर्वस्य ब्रह्मणः परिग्रहीत्य ; यो वै भवति, यः श्रेष्ठता मजुते, तस्य वाचं प्रोदिता मनु प्रवदन्ति ; तस्मामहति राचा पनूचः" इति । 'रावयाः' पूर्वस्यौपयसष्यास्यस्य * दिन- स्थाम्नीषोमौयपखनुष्ठानयुक्तस्य या रात्रिः, तस्या रातः सम्ब धिनि शेषे महत्ववतिष्ठमाने सति, मातग्नुवाकाख्य ऋक्समूहो वक्तव्यः । एतदुक्तं भवति -- यम्मिन् काले प्रारब्धः प्रातरनुवाकः, तमसोपघातात् पुरैव समापयितुं शक्यः स्यात्, तदा प्रारब्धव्य इति। तथाविध मनुवचनं लौकिक्याः सर्वस्याः वाचः 'ब्रह्मणः' वेदस्य सर्वस्यापि परिग्रहाय भवति। 'यो वै'-इत्यादिना लोकिको न्याय उच्यते। लोके यः पुमान् भवति' ऐवयं प्राप्नोति, यच विद्याहत्तादिभिः श्रेष्ठत्व प्राप्नोति, 'तस्य' उभयविधस्य पुरुषस्य सम्बन्धिनों वाचं 'प्रोदितां' प्रथमत उक्ताम् 'अनु' पश्चात् मर्चे भूत्वाः शिष्याश्च प्रवदन्ति । तस्मात्तत्रापि राजाचार्यादिवाकम्थानीयः प्रातरनुवाकः ; खेतरवैदिकनीकि कमर्ववाक्प्रहत्तेः । पूर्व रावयाः सम्बन्धिनि महत्यवशिष्ट काले पाथालयामेऽनुवतीव्यः । यद्य- प्यय सुषःकालो न त प्रातःकालः, तथापि प्रातःकालसमोप- उपमदा मगिमसन्याहान पर्व मनीपीमीयाहरेापवसथ सुध्यते। तथापि बचातापरिष्टादिहव-'प्रापवमथ्य मनः' इत्यादि ७. ५.६। 'अनौषीमीयमम्बन्धिदिन अपक्सपशब्देनीच्यते । उपवसथमम्बन्धि । कम ] औपवमथ्यम्-ति कानमा. श्री. ८... ६.टी.या०द। "तेऽस्य वि देवा महानागवन्ति, नेऽस्य मधुपरसग्नि, म उप- वसथः" इति ( १.१.१.७. ), 'उपवमधे ग्रीषी मीयं पश मानभने'-ति (१.४.४.११.), 'उपवमर्थ नानीयान्'-दनि च (१.५ १. ६.) शत० प्रा० । नेत्तिनाव मेव (ग्रा० १. ५.८.७.)। पीपवसथकमाणि नात्यायनामाष्टमाध्यायादिनी वगलन्यानि।

·स पित पतिवार प्रातरनुपावाले टयम् धावालगामपि पिक विशेष विधत्त-"पुरा वाचः प्रवदितोरनूचा-इति । रात्री निशं कुर्वन्तः प्राधिन उषःकाले मध वाचं प्रवदन्ति ; तस्मात् 'प्रवदितोः' प्रवचनात् पूर्व मैवाय मनुवतयः। विपचे बाधक मार-“यहाचि मोदिताया मजुयादन्यस्यैवेन मुदितानुवादिन कुर्यात्" इति । निद्रा परित्यज्य प्रबुद्धः पुरुषः वाचि प्रोदि- तायो यदि पश्चाद् ब्रूयात्, तदानीम् ‘एनम्' प्रातरनुवाकं उदितानु वादिन कुर्याद' पन्धरुदिता या वाक्, तदनुवादिखे सति भृत्यादि- विषादिरूपत्वं स्यात् । न तु राजाचार्यादिरूपत्वम् । खपर्च निगमयति- "तस्त्रामहति राया अनूयः" इति। अपरं विशेषं विधत्ते-“पुरा शनिवादादनुब्रूयात्"-इति । 'शकुनयः' पभिण: उषःकारी प्रबुध्य वदन्ति, ध्वनि कुर्वन्ति ; तस्मादादात् पूर्व मेवानुबूयात् । तदेतदुपपादयति-"निर्ऋतेर्वा एतन्मुख यायांसि यच्छकुनयस्तयत्युरा प्रकुनिवादादनुबूयान्मा ऽयजियां वार्च प्रोदिता मनु प्रवदिति ; तस्मामहति रात्रा अनूयः"- इति । 'नितिः' काचिद्राचसरूपा मृतुदेवता; यानि 'वयांसि' थेच 'शकुनयः', एतत् सवै मृतादेवताया मुखम् । शब्देन पक्षिसामान्य मुथने, मकुनिशब्देन पक्षिविशेषः । येषां सञ्चारादध्वनौष्टानिष्टसूचकतया मनुष्या व्यवहरन्ति, ते शकुनयः । यस्मादुमयं मृत्युमुखम्, तथदि तदुभयध्वनेः पुरा अनुबयात्, तदानीं 'प्रोदिता' प्रथमत उत्ताम् 'भयभिया' यासम्बन्धरहिता 'वाच मनु' 'मा प्रवदिन' प्रातरनुवाकं पश्चादुशवन्तो मा भवामिति होत- • 'अर्थतमा रार्विवासवारी पार पयसा पवादात् प्रातरतवाकायामजित:'-यादि भाजी.१५.१-द। - भन वय:- ·- रितोषिका।। रमिलायो भवति। पती महति राविशेष वसिते सति चोर निवादानुदयात् तदानी मेषानूचः ॥ पक्षान्तर विधते-"यो खलु यदेवाधरुपाहादियानु याद"-ति । पर्योरपाकरणं प्रेषमन्त्रपाठः । स एव प्रात- नुवाकस कालः। तदेतदुपपादयति-"यदा वा अध्वर्युरुपा- करोति, वाचवीपाकरोति ; वाचा होता ऽग्वार; वाघि मात्र, तब स काम पाप्तो यो वाचि च ब्रमणि च" इति। पध्वयो- रुपाकर प्रेषमन्नरूपया वैदिकवाचैव सम्पद्यन्ते । होतरनुवचन मपि वैदिवनाचा भवति । यस्मादुभयविधा वाक् 'मन' वेदरूपा, तस्मादुपाकरणानन्तरभाविना अनुवचमेन लौकिकवाचि वैदिक- बाचि यत्फ भावि, तत् प्रायोति । पत्र कालविशेषः मावान्तर प्याबात:-"पुरा वाचः प्रवदितोः प्रातरनुवाक मुपाकरोति ; यावतीष वाक् ता मवरन्धे"-इति ( ते०सं० ६.४.३.१.)। उपा- कर चापसम्बेन स्पष्टीशतम् -- "पुरा वाचः पुरा वा क्योन्यः प्रवदितोः प्रातरनुवाक सुपाकरोति । मातर्यावभ्यो देवेभ्य मनु- बहि, बन् वाचं यच्छ प्रतिप्रश्यातः सवमीयान् निर्वप, समास सबासा मात्रयेति सम्मेष्यति'-इति (चौ०१२.३.१४,२५.) ॥५॥ इति श्रीमन्मायणार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य हितौयपत्रिकायां हितीयाध्याये. पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (१५)॥ 'माग् वा प्रबदितीः प्रारनुवाकोपाकर पेन्यः प्रावविभ्योऽसीति समिष नादपत्-ति पावा. बी... १..।

·प्रजापतौ वै खयं होतरि मातरनुवाक मनु- वक्ष्यति सर्वा देवता पाशंसन्त'मा मभि प्रतिपत्स्यति मा मभौति स प्रजापतिरैक्षत यद्येका देवता मा- दिष्टा मभि प्रतिपत्स्यामोतरा मे केन देवता उपाप्ता भविष्यतीति'स एतामच मपश्यदापोरेवतीरित्यापी वै सर्वा देवता रेवत्यः सर्वा देवताः स एतयर्चा प्रातरनुवाकं प्रत्यपात ताः सर्वा देवताः प्रामोदन्त मा मभि प्रत्यपादि मामभौति सर्वा हास्मिन् देवताः मातरनुवाक मनुब्रवति प्रमोदन्ते सर्वाभिर्हास्य देवताभिः प्रातरनुवाकः प्रतिपन्नो भवति य एवं वेद'ते देवा अबिभयुरादातारो वै न इमं प्रातयंत्र मसुरा यथौजीयांसो बलीयांस एव मिति तान- बौदिन्द्रो मा बिभीतं त्रिषमृद्ध मेभ्यो ऽहं पातवज्ज प्रहर्तास्मीत्येतां वाव तहच मब्रवीहवस्तेन यदपो- नप्वीया वनस्तेन यत् विष्टुब्वन स्तन यहाक् त मेभ्यः प्राहरतेनैनानहसतो वै देवा अभवन् परा- सुरा भवत्यात्मना परास्य हिषन् पाना भाटव्यी भवति य एवं वेद तदाहुः स वै होता स्याद्य एत- स्था मृचि' सर्वाणि छन्दांसि प्रजनयेदित्येषा वाव ·क्लिीयपरिका ।।। चिरनूना सर्वावि पन्दांसि भवत्येषा छन्दसा प्रजातिः ॥ ६ (१६) - .. पथ प्रातरनुवाके प्रथमा मृचं विधातु माख्यायिका माह- "प्रजापतो वे स्वयं होतरि प्रातरनुवाक मनुवक्ष्यति ; सर्वा देवता पाशंसन्त,-मा मभि प्रतिपस्यति मा मभौति; स प्रजापतिरक्षत, -योका देवता मादिष्टा मभि प्रतिपल्यामोतरा मे केन देवता उपाता भविषन्तीति; स एता मृच मपश्यदापो रेवतीरित्यापोवे सर्वा देवता, रेवत्यः सर्वा देवताः; म एतयों प्रातरनुवाकं प्रत्य- पद्यत ; ताः सर्वा देवताः प्रामोदन्त,-मा मभिप्रत्यपादि मा मभौति" इति। प्रजापती वै स्वय मेव होत्वं प्राप्य कस्मिंथियो प्रातरनुवाक मनुवक्त मुद्युक्ते सति सर्वा अपि देवताः प्रत्येक माम् 'पभिलक्ष्य 'प्रतिपस्यति' प्रारम्भं करिष्यति 'इति' एवम् 'पाशंसन्त' अपेक्षा कतवन्तः । ‘मा मभि' इति वौसा सर्वसङ्गाहार्था । महेव- त्ययवर्चा प्रारम्भ रति सर्वासां देवताना प्रत्येक माशा मवलोक्य 'म:' प्रजापतिः खमनसि विचारितवान् । म एव विचारो यदोत्या. दिना स्पष्टोक्रियते। 'पादिष्टां' केनचिन्मन्त्रेण प्रतिपादिता मेका देवताम् 'पभि'लक्ष्य यद्यहं प्रतिपत्स्यामि' प्रारमं करिष्यामि, सदा- नीम् 'इसराः' देवताः, कुप्येयुरिति शेषः। तस्मात्कारणात् 'मैं' मम 'केन' प्रकारेण 'देवता:' सर्वा अपि 'उपासा:' उपक्रमे प्रामा भविष्यन्ति। एवं विचार्य 'म:' प्रजापतिः सर्वदेवतासिधार्थम् "पापो रेवतीः क्षयथा हि वस्त्रः"-दूत्येता मृचम् (सं०१०.३०.१२.) * + तरा देवनाः कैनेयाय कवाक्य पदान्तगमापोऽमाकम् ।

·जम्मान । तनपा-मदेव, पती-मदन व सर्वा देवता. जसा भवन्ति ; पानुवन्तीत्वापः; रायो धनानि यासां सन्तौति रेवत्यः याभूमिमापिर्धनवत्या सर्वास देवतास विवते, तमासर्वदेवता- प्रतिपादिकीय सक् । 'स' प्रजापतिः वित्यो एवोपक्रान्तवान् । तेन सर्वा देवताः प्रत्येक मा ममिलन प्रारम्भः शत प्रति प्रष्ट- पत्यः । वौसा पूर्ववत् ॥ पथार्थवादन विधि सबयति-"सर्वा शामिन् देवताः प्रात- रतुवाक मनुवति प्रमोदले" इति। स एतचर्या प्रातरतुषावं प्रतिपयले रति श्रेषः। यः पुमान् “पापो रेषतौः"-खोतया प्रातरनुवाकं प्रारभते, पस्मिन्' प्रारम्यानुबति सर्वा देवताः प्रहपन्नि; तस्मादनवैवर्चा प्रारभेतेति विधियः। वेदनं प्री- पति- "सर्वाभि स्व देवताभिः प्रातरनुवाकः प्रतिपनो भवति य एवं वेद" इति। तदेतदाखलायनेनाभिहितम्--"अन्तरेण अगधुराऽपविश्व प्रेषितः प्रातरनुवाक मनुब्यासडेणापो रेवतीः चयथा हि वस्त्र उपप्रयन्त इति सूतो"-इति (धौ०४.१२.६,७). पापोरेवतीरित्येता मुच माख्यायिकया प्रशंसति-"ते देखा अविभयुरादातारो वैन इमं प्रातर्या मसुरा यशौजीयांसी बली- यांस एव मिति ; तानवौदिन्द्रो मा विभौत विषमच मेभ्यो प्रातर्वचं प्रहर्तामोत्येतां वाव तहष मनवीरवस्तेन यदपीनए- पौया, वचस्तेन यत् विष्टम्, वचस्तेन यहाक, स मेभ्यः प्राहरण; तेनेनानहसतो वे देवा अभवन् परासुराः" इति । पुरा कदाचित प्रजापती प्रातरनुवाक मनुबुवति सति तत्समीपे भागता देवाः 'पविभयुः' भौतिं माताः। बिनाभिप्रायेणेति, तदुच्यते-यथा बोके • 'प्रारभत ध। + 'युमधरा उपविजए.सी.मु.पा.यो।

·बैंपिडा पोजीयांस' पतिथयेनौवसा सप्तमधातना दुमालान पुष्टशरीराः, 'बसीयांसः' महता सैन्येन युक्तस्यादतिगबेन प्रावधान प्रागत्य धन मपहरन्ति; एष मसुराः 'नः' परमदीयम् 'इम' प्राता मासरनुवाकरूपम् 'पादातारो' पादास्यन्त्येव, पपहरिषग्वेवति। तदानी मिन्द्रो 'मा बिभौत' भौति मा कुरुतेति 'तान्' देवान् पब्रवीत् । कथं भौत्या प्रभावः ?.इति, तदुच्यते-'अहम्' इन्द्र एवं 'एभ्य:' पसरेभ्यः ; पसरविनाथार्थ 'प्रात:' काले 'विषम" विभिः प्रकारः समई प्रबल वचं 'प्रहास्मि' तेषा मुपरि प्रसामि । ततो हे देवाः! अस्माकं भोतिर्माभूत् । तामा तदानीम् एता' वाचम्, पापोरेवतीरिति यास्ति, ता मच मेवाब्रवीत् । तस्या ऋचा विप्रकारवचत्वं कथम् ? इति, तदुच्यते- 'यद' यस्मात्कारणात 'पपोनप्त्रीया' सा ऋक् भपोनप्टदेवताका,-तथाचानुक्रमपी. कारो यस्मिन् सूत सास्ति (सं० १०.३०.), तस्य सूतस्य देवता ब्रूते-"प्र देवका पञ्चोना कवष ऐलूष पाप मपोनप्वीर्य वा" इति । 'तेन' अपोनपटदेवताकत्वेन कारणेनाय मन्यो 'वव:' सम्पनः। सोऽय मेकः प्रकारः। प्रपोनप्ता देवोऽतिकरः, तत्त- दीयाया ऋचो वचल युक्तम्। यस्मादियं त्रिष्टुप्छन्दम्का, तेनापि प्रकारण बच्चत्तम् । 'इन्द्रियं वै वीर्य त्रिष्टुप्” इतिअत्यन्त वोयरूपत्ववाद् (४६ पृ.) वचत्वम् । सोऽयं द्वितीयः प्रकारः । यस्मादियं वायूपा, तेनापि प्रकारेण वचत्वम् ; “स वाग्वषो यन- मानं हिनस्ति"-इत्यत्र शब्दरूपाया वाचो वचत्वचात् । • पिभोवववव साचात् श्रुतं पुरखात्-विरबिन्दम्य वय:'-इति (२४२५. ५०)। + 'स बाम्बची यजमान हिननि, ययेन्दशत्रुः खरतोऽपराधान्-इति पा.शि. १...। नदारातच पा. मामा.१.१.१.। मच वाग्ववमन्त्र: 'इन्द्रप्रस-ति तेतिरोष ·'सोऽयं द्वतीयः प्रकारः। तमेवं विषधम् पब्रूपं वचम् 'एभ्यः' असुरेभ्यः प्राहरत् । तेन 'एनान्' पसरान् 'महन्' हतवान् । 'तत:' एवासुरवधाद देवा विजयिनो ऽभवन्, असुराश्च पराभवन् । वेदनं प्रशंसति-"भवत्यामना परास्य हिषन् पामा भाष्यो भवति य एवं वेद"-इति । पूर्ववद (३३८ पृ.) व्याख्येयम् ॥ अस्या ऋचस्विराहत्तिं विधत्ते-"तदाः, स वै होता स्थाय एतस्या मृचि सर्वाणि छन्दांसि प्रजनयेदित्येषा वाव निरनता सर्वाणि छन्दामि भवत्येषा छन्दसां प्रजाति:"-इति। 'तत्'. तस्याम्, पापोरवतौरियचि ब्रह्मवादिन एव माहुः । यः पुमान- तस्या मृचि सर्वाणि छन्दांस्युत्पादयेत्, स एव मुख्यो होता स्यात्, न वन्य इति । एतब्रह्मवादिनां वचन श्रुत्वा कचिदभिजः सर्व- छन्दसा मुत्पादनप्रकारं ब्रूते,-येय मृगनूता, सेय मेव त्रि: पठिता सती सर्वच्छन्दसां स्वरूपम् भवति । इयं त्रिष्टुब्रूपत्वाचत सत्वारिंशदक्षरा । तस्यां त्रिराहत्तायां हाशिदधिकशता क्षराणि सम्पद्यन्ते । तेषु जगत्यादौन्यधिकाक्षराणि, गायवादीनि न्यूनाक्षराणि, सर्वच्छन्दांसि सम्पादयितु शक्यन्त + i तस्मादेषा मंहिताया मसात् शुतः (२.१.१२.१ ५.२.१.)। "लव मन्धगतखरापगधी निमितम् । तथापि इन्द्रस्य मातयितेन्द्रमबुरिति विवचायां तत्पुरुषसमामस्यान्नीदासत्वेन भवितव्यम्, पायुदानस्वयं शब्दः प्रयुक्तः, सच बोहितां द्योतयति। बहुप्रीडी प्रत्या पूर्वपदमिति पूर्वपदा दानवविधानात्। सति बहुव्रीहाविन्द्रः शातयित्ता यस्येत्यर्थी भवति । सो मबगतः खरापराषः । अपराधाभाव सति उन्नतया न्यालया यजमानस्य कार्यसिरि चिता भवति । पपराध त्ववनया ज्यालया यजमानस्य कार्यसिद्धाभावः सूयते"-इति सा०भा० • सैषा-"पापी रेवती: चयथा हि वसः क्रतुंच भद्र' विभथावतं च । रायर स्थ खपतास्य पवी: सरखती तद रणते वयी धात्" इति सं० १०.३०.१२॥ + बिराट. गायी- पिक-अनुष्टुप१२-- हतो - पति:२० -पिष्टुप - जगवीर- १९ पचराचि। एवमेवेहीपदबष्टोकिती घ-पुसके। . .

·॥ हितोयंपाधिका ।।। सर्वेषां छन्दसा 'प्रजाति:' उत्पत्तिखानम् । योषा विराहत्ति सूचकारण नोला, तर्षि सर्वच्छन्दोऽन्तर्भावनेय सच: प्रथ- सास्तु ॥६॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाथे ऐतरेयबामणस्य हितोयपश्चिकायां हितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ( १६ ) ॥ ॥ अथ सप्तमः खण्डः। शत मनूच्य मायुष्कामस्थ शतायुर्वं पुरुषः शत- वौर्यः गतेन्द्रिय पायुष्ये बैन तीर्य इन्द्रियं दधाति बौणि च शतानि': षष्टिश्चानच्यानि यतकामस्य श्रीणि च वै शतानि षष्टिश्च संवत्मारस्थाहानि 'ता- वानसंवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः .प्रजापतिर्थन उपैनं यज्ञो नमति यस्यैवविहां स्त्रीणि च शतानि षष्टि चान्वाई सप्त च शतानि' विंशतिवानूच्यानि प्रजापशुकामस्य सप्त च वै शतानि 'विशतिश्च संव- मरस्याहोरावास्तावान्त्संवत्सरः मंवत्सरः प्रजाप- 7, उभय 'शतानि ।

·॥ एतावतापम् । निय प्रजायमानं विश्वं रूप मिद मनु प्रजायते प्रवा- पति मेव तबजायमानं प्रजया पशुभिरनुपजायत प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेदाष्टौ शता- न्यनूच्यान्यब्राह्मणोक्तस्य' यो वा दुरुक्तोक्तः शमल- गृहीतो यजेताष्टाक्षरा वै गायची' गायल्या वै देवाः पानानं शमल मपानत' गायल्यैवास्य तत्यानानं शमल मपहन्त्यप * पाप्मानं हते य एवं वेद'सहस्र मनूच्यं वर्गकामस्य' सहस्राश्वीने वा इतः स्वर्गी लोकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्टे सम्पत्ती सङ्गत्या' अपरिमित मनच्य मपरिमितो वै प्रजापतिः प्रजा- पतेर्वा एतदुक्थं ययातरनुवाकस्तस्मिन्त्सर्वे कामा पवरुध्यन्ते स यदपरिमित मन्वाहं सर्वेषां कामा- ना मवरुध्यै 'सर्वान्कामानवरुधे य एवं वेद तस्माद- परिमित मेवानूच्यं सप्ताग्नेयानि छन्दांस्यन्वाह सप्त वे देवलोकाः सर्वेषु देवलोकेषु रानीति य एवं वेद सप्तोषस्यानि छन्दांस्यन्वाह' सप्त वै ग्राम्याः पशवो ऽव ग्राम्यान् पशून् कन्धे य एवं वेद' सप्ताश्विनानि छन्दांस्यन्वाह' सप्तधा वै वागवदत्ताव वागवदत्म- वस्यै वाचः सर्वस्य ब्रह्मणः परिगृहीत्य तिस्रो देवता 'मपन्यव' क।

·॥हितीयपधिका।३।७॥ प्रवाह वयो वा दूमे वितो लोका' एषा मेव लोकाना * मभिजित्यै ॥ ७ (१७) ॥ पथ प्रातरनुवाकगतामा मृचां काम्या विशेषावाव्याः। तत्रा- थुरथं शतसां विधत्ते --"शत मनुथ मायुष्कामस्य ;- शतायुर्वे पुरुषः शतवीर्यः शतेन्द्रिय आयुष्येयेन तहीर्य इन्द्रिये दधाति"- पति । अपमृतारहित मायुर्यः कामयते, तस्य ऋचां शत मनूयम् । ऋविशेषातु सूत्रान्तरे द्रष्टव्याः । पतसयाका वसरा पायु: यस्य मनुष्यस्य सोऽय 'शतायुः' । अधर्मसम्पादितस्यापमृत्योरभावे संवत्सरशतं मनुथा जोवन्ति । दशमलयाकानीन्द्रियाणि, प्रत्येक दशसु नाड़ीषु वर्तमानत्वात् तमिलित्वा शर्त न्ट्रियागि भवन्ति । ततस्तवापाराणा मपि शतत्वेन शतवीर्य लम् । तम्माच्छतानु. वचनेन तत्सक प्रायुषि वीर्ये इन्ट्रिये च एन" यजमान स्थापयति ॥ अहोनरात्रादुत्तरकतुकामस्य सयान्सर विधत्ते . "चौणि च शतानि षष्टियानुयानि या कामस्य ; - बोणि च वै शतानि पष्टिय संवारस्याहानि, नावान्मवसर:, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यनः" इति । षष्व्युत्तरगतदिवसपरिमिती य: संव- सरः कालामा, स एव प्रजापति: । मंवत्मरादिकाल विशेषणं प्रजा- पतिसृष्टत्वेन तदर्भदोपचारः । तथा यनस्यापि तेन सृष्टत्वात् तद्रूपत्वम् । एवं सति पटुत्तरशतवयमझयायाः संवत्सरप्रजा- पतिहारा यज्ञसम्बन्धादुत्तरकतुप्राप्तिहेतवं भवति । होतवेदन 'देवलीयाना का ·॥ ऐवश्यमापन प्रयंसति-"उपेन यत्रो नमति, यस्यैवं विहांस्त्रीणि च शतानि पष्टि'चान्बाह"-इति । पथ प्रजा पशुंच कामयमानस्य पूर्वसङ्ख्याया हिमुणां सड़यां विधत्ते-"सप्त च शतानि विंशतिश्चानूच्यानि प्रजापथकामस्य ; --सप्त च शतानि विधतिय संवक्षरस्थाहोरात्रास्तावासंवत्सरः; संवरमरः प्रजापतिय प्रजायमान विख रूप मिद मनु प्रजायते; प्रजापति मेव तत्प्रजायमानं प्रजया पशभिरनुपजायते प्रजात्यै"- इति । संवत्सरगताना महां रात्रीणां च पृथगणनायां मिलित्वा विंशत्यधिकसप्तशतसङ्ख्या संवार सम्पद्यते । संवमरस्य च प्रजा- पतित्व मुक्ताम् ( २४ पृ०)। एतावता विंशतात्तरसप्तशतसङ्- स्थायाः प्रजापतिसम्बन्धी दर्शितः। यं प्रजायमान मित्यादिना काग्यमानानां प्रजानां पशूनां च प्रजापतिसम्बन्धः प्रदश्यते । लोके कम्मिंश्चिद् रहे प्रजायमान 'य' पुरुष मनु 'विख रूप मिदम्' ओषधिवनस्पत्यादि स्थावरम्, भाटभगिनीगोमहिथा- दिक जङ्गमं च, सर्व प्रजायते । तत्तहे प्रजायमान' प्रजापति मेव अनुप्रजापशुरूपेण सर्व मुत्पद्यते । एतदुक्त भवति-कस्यचिद धनिकस्य पुत्र उत्पद्यमाने सति कुटुम्बाभिया तज्जीवनाएं सस्यादिमिष्यत्तिं गोमहियादिसम्पत्तिं च स धनिकः प्रभूतां करोति । तस्य पुषस्य भावभगिन्यादयोऽपि पुनर्जायन्ते । तत्र च स्थावरजामकपाणां प्रजानां पालनहेतखादय जायमानः पुत्र एव च प्रजापतिः। अतः प्रजापतिद्वारा प्रजायशसम्बन्धोऽपि भव- तीति। तस्मादियं सङ्ख्या यजमानस्य 'प्रजात्यै' प्रजापशूपादनाय सम्पद्यते । वेदन प्रशंसति-"प्रजायते प्रजया पशभिर्य एवं वेद". इति।

·रितीयपशिवा।३।। ८ । पब दुनिवलपरिहारकामस्व सस्यान्तरं विधते-" मतान्धनूचान्यबाधणोत्तस्य ; यो वा दुरुतोक्तः शमलपोतो वो ताटायरा वे गायत्री, गायत्रा वै देवाः पामानं शमल-मपात्रता गायबरवास तत् पामानं अमल मपहन्ति" इति। पवाझपखेन मृतिषु योऽभिहितः, सोऽय मब्राह्मणोतो राजसेवाधिकारी। स्मृतिवाक्य चात्र पूर्व मेवोदाइतम् (१२८१० )। तापवाडी पतावनुयात्। अथवा, यो वा 'दुरुत्तोल:' दुरोनापपादेन ननर्यवातः, सयमलग्रहीतः' मलिनन लोकविरुन खौलतः। तादृशो यदा यजेत, तदाप्यष्टौ शतान्यनुयात्। गायत्रया पटा- परत्वान्, तया च मलिनस्य पापस्य देवेविनाशितत्वात, पष्ट- सङ्ख्या मनुतिष्ठन् गायत्रीव 'मलिन' पाप विनाशयति । वेदनं प्रशंसति-"अप पामानहते य एवं वेद" इति। पप- हन्तीत्यर्थः ॥ सयान्तरं विधत्ते-“सहस्र मनूचं स्वर्गकामस्य ; सहस्राम्सीने वा इतः खर्गों लोकः, स्वर्गस्य लोकस्य समय सम्पत्त्यै सत्ये"- प्रति। प्रबलोऽख एकनाझा यावन्ति योजनानि गछति, तावली. जनपरिमितो देशो ऽखीनः । म च सहस्रसहाया गुणितः संहलाखीनः । 'पबस्यैकाहगमः' इति-(५.२.१८.)-पाणिनीय- सूनादाखौनशब्दनिष्पत्तिः । 'इतः' भूलोकादारभ्य 'सावा. जीने जर्बदेश सौ लोको वर्तते । प्रतः सहस्रसच्या खर्गव सोकस 'सम' प्रास्य भवतिप्रामस्य ‘सम्पत्त्ये' स्वाचित- - • 'एबाहन मन्बत इतावागमः भाभीनीया-ति सि. की। 'पिजाचीन बदन दिनवन नम्बत-तिबम.की. १.८.४७।

·- भगोयबस्तुसम्पादनावर भवति सम्मान 'सत्' . माता मिन्द्रादिदेवानां प्रौतिपूर्ववसम्बन्धाय भवति । ५ सार्वकामसिहार्थ मियत्तापरिच्छेदराहित्यसयां विधत्ते- "अपरिमित मनूच मपरिमितो वै प्रजापतिः ; प्रजापतेर्वा एत- दुबर्ष यतातरनुवाकस्तस्मिन् सर्वे कामा अवरुध्यन्ते ; स यदपरि- मित.मबाह, सर्वेषां कामाना मवरध्ये"-इति। शतं सहस्त्र मित्यादि सहयापरिमाणं परित्यज्य मध्यरात्रादूर्व मुपताम्य सूर्यो- दयात् प्राचीनकाले यावतौरनुवा गतिरस्ति तावतौरनुब्यात् । जगत्कारणभूतः प्रजापतिचापरिमितः ;- न घेतावदस स्वरूप मिति प्रजापत परिमातुं शक्यते । यः प्रातरनुवाकोऽस्ति, तदेतत् साहशस्य प्रजापतेः 'उक्थं प्रियं शस्त्रम् ; प्रत: 'तस्मिन्' प्रातरनुवाके सर्वे कामा अन्तर्भवन्ति। एवं सति 'स:' होता यद्यपरिमित मनुस्यात्,तदानौं तदनुवचनं सर्वकामप्रात्यै भवति । वेदन प्रशंसति-"सर्वान् कामानवसन्धे य एवं वेद" इति। बहु- फलहेतुखादपरिमितपक्ष मादरेण निगमयति-"तस्मादपरिमित मेवानूचम्" इति ॥ प्रातरनुवाकगताखुटु छन्दोविशेषान् विधत्ते-"सप्ताम्नेयानि छन्दांस्यवाह, सम वै देवलोकाः" इति। प्रातरनुवाक भयो तत्र प्रथमो भाग पामेयः। तसिंध गायत्री, धनु- टुप् विष्टुप, बहती, उणिक, जमती, पतिरिति समभिश्चन्दो भिवंता ऋचोऽनुयात्। देवानां सम्बन्धिनो बहुलोकयुक्त्या लोकविशेषाः सप्त; तस्माच्छन्दसां सप्तसाया प्रास्ता । वेदनं प्रर्थ- भानाः। . 'प्रजापतिः' कम। , + तदुला मारवावनेन-शतपथाव्यपरिमितः' इति ४.१५.१। .

·यथा प्रथमभाग- ॥हितीयपधिया।६।। मति-"सर्व देवलोकेषु राधोति य एवं वेद" इति। भूसीमा- दयः सप्तलोकान्ताः सप्त वै देवखोका द्रष्टव्याः । प्रातरनुवाकस्य द्वितीयभागे छन्दांसि विधत्ते--"सप्तोषसानि छन्दांस्यबाह, सप्त वै ग्राम्याः पशवः" इति । स्याग्निर्देवता, तथा द्वितीयभागस्योषा देवता। सलादुष:प्रति- पादिकास्कृतु पूर्ववद गायत्रादीनि सप्त छन्दांसि द्रष्टव्यानि । ग्राम भवाः पाण्याः पशवः, ते च सप्त । तथाच बौधायन::-"सत प्राध्याः पशवो ऽजाखो गौर्महिषी वराहो हस्य खतरीच"-इति । प्रापस्तम्बमतानुसारिणस्वेवं वर्णयन्ति "प्रजाविकं गवाव च गर्दभोट्रनरास्तथा । सप्त व ग्राम्यपशवी गीयन्ते कविसत्तमः ॥” इति । तस्मादत्र सप्तमया युक्ता। वेदन प्रशंसति--"अव ग्राम्यान् पशुन् न य एवं वेद"--इति ॥ हतीयभागे छन्दांसि विधत्ते--"मप्ताबिनानि छन्दस्थिन्वाहा सप्तधा वै वागवदत्ताव वागवदत् मर्वस्यै वाचः सर्वस्य ब्रममा परिग्रहोत्यै" इति । तौयभागस्याखिनी देवता। तत्सम्बन्धिनीः मप्तच्छन्दोयुत्ता ऋचोऽनुबूयात् । लोके गानरूपा या वागस्ति, सा ‘मप्तधा प्रवदत्' षड्जऋषभादिखगेपेता प्रकृता । देव वैदिकवागण्यवदत् ; माग्नि क्रुष्टप्रथम धितोयादीनां सप्त- स्वराणा मधीयमानत्वात् । अतोऽत्र त्यसमसया, लौकिक्याः ताव- • 'पझप षभत्रैव गान्धारी भारमल था। पश्चमी धवयव निषादः मतमः स्वरः ॥' इत्यादि मा. शि. १.१.५। + 'प्रथमय हितीयय वतीय चतुर्थकः । मन्द्रः कुष्टी तिम्बार एतान् कर्वन्ति मामगा: ॥'-नि नाशि० १.१.११॥

·सर्वस्था बाची वेदस्य च सर्वस्याः परिग्रहाय भवति। विष्वये- वाग्नेयौषस्थाखिनभागेषु छन्दांस्यस्माभिः पूर्व मेवोदाहत्य प्रदर्शि- सानि ( ३३६-३३७ पु० ) ॥ भागत्रये देवतात्रयं विधत्ते----"तिस्रो देवता अन्वाह ; बयो वा इमे त्रिहती लोका एषा मेव लोकाना मभिजित्य" इति । अम्निः, उधाः, अविनाविति देवतात्रयम् । यथा गुणत्रयमेलन- रूपा रज्जुस्वित्, एवम् एते' पृथिव्यन्तरिक्षलोकाः परम्पर' मिलितास्त्रिहतः। यहा, एकैकस्मिंखोके सत्वरजस्तमोगुणभेदेन अस्योत्तममध्यमाधमरूपत्वात्प्रत्येकं त्रिहत्त्वम् । प्रतो देवतानि सया, लोकनयजयाय भवति ॥७॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयवानणस्य हितीयपञ्चिकायां हितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७२०) । -------- ॥ अथ अष्टमः खगड़। तदाहुः कथ मनूच्यः प्रातरनुवाक इति यथा- छन्दस मनूच्यः प्रातग्नुवाकः प्रजापतेर्वा एतान्य- जानि यच्छन्दांस्येष उ एव प्रजापतिर्यो यजते तद्य- जमानाय हितं पच्छो ऽनूच्या प्रातरनुवाकचतु- ·॥हितीयपपिका ।।. यादा वै पशवः पशूना मवसध्या चर्चश एवानूची यथैवैन मेतदन्वा प्रतिष्ठाया एव क्षिप्रतिष्ठो वै पुरुष- चतुष्पादाः पशवो यजमान मेव तद विप्रतिष्ठ चतुष्पात्यु पशुष प्रतिष्ठापयति तस्मादईचंश एवा. नूच्यसदाहुर्यद् ब्यूळा: प्रातरनुवाकः' कथ मन्यूळी भवतीति वदेवास्य बृहती मध्यान्नैतीति बयान- व्याहुतिभागा वा अन्या देवता' पन्यास्तोमभागा- ग्छन्दीभागास्ता या अग्नावाहुतयो छूयन्ते ताभि- राहुतिभागाः प्रौणात्यथ यत् स्तुवन्ति च शंसन्ति च तेन स्तोमभागाश्छन्दोभागा उभय्यो हास्यैता देवताः भौता अभीष्टा+भवन्ति य एवं वेदत्रयस्त्रिंश देवाः सोमपास्त्रयस्त्रिंशदसोमपा अष्टौ वसव'एकादश रुद्रा बादशादित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारश्चैते देवाः सोमपा एकादश प्रयाजा' एकादशानुयाजा एका- दशोपयाजा 'एते ऽसोमपाः पशुभाजनाः सोमेन सोमपान् प्रौणाति पशुना सोमपानुभय्यो हौता देवताः मौता अभीष्टाः भवन्ति य एवं वेदाभृटुषा स्थत्यशुरित्युत्तमया परिदधाति तदाहुर्यत् बीन् क्रतूनन्याहाग्न य मुषस्य माश्विन कथ मस्यैकयर्चा 'यजमान मतद'। t.: 'भिटा' का ·परिदधतः सर्वे वयः क्रतवः 'परिहिता भवन्तीय- भूदुषा शत्पशुरित्युषसो रूप'माग्निरधाय्युखिय दूत्वग्नरयोजि वां वृषण्वसू रथो दवावमयों माध्वी मम श्रुतं हव मित्यखिनोरव मु हास्सैकयर्चा परिदधतः सर्वे त्रयः क्रतवः परिहिता भवन्ति- भवन्ति ॥ ८ (१८)॥ ॥इत्यैतरेयब्राह्मणे द्वितीयपञ्चिकायां द्वितीयोध्यायः॥२॥ पथ तस्य प्रातरनुवाकस्यानुवचनप्रकारविशेषं निणेतु प्रश्न मवतारयति--"तदाहुः,-कथ मनूच्यः प्रातरनुवाक इति" इति। कि भेककस्मिन् भागे गायत्रयादीनि छन्दांस्यनुक्रमेणैवानुवता- वानि, आहोखिदन्यथा ? इत्येकः संशयः। अनुक्रमपक्षेऽपि किं पादे पादे अवसान कृत्वानुवचनीयम्, आहोखित् तदऽव. सानं कला ? इति द्वितीयः मंशयः । तत्र प्रश्नोत्तर माह-- "यथाच्छन्दस मनूयः प्रातरनुवाकः ; प्रजापतेर्वा एतान्यानि, यच्छन्दांस्येष उ.एव प्रजापतिर्यो यजते, तद्यजमानाय हितम्"- इति। अनुक्रमेणावस्थितानि गायत्रादौनि छन्दांसि अनति- कम्येति 'यथाच्छन्दमम्', छन्दःक्रमेणैवाय मनुवचनीयः । छन्दसा प्रजापतिसृष्टलेन तदयवत्वात्, यजमानस्य च प्रजापतिपदप्राप्ति- योग्यवेन प्रजापतिरूपत्वात्, तदङ्गरूपच्छन्दसां कमेणानुवचन यजमानाय पवयवविपर्यासराहित्येन हितं भवति। तस्माच्छन्द:- क्रामणेवानुवतव्यः ॥

·॥हितीवपषिका । ३।८।. हितीयविचारे पूर्वपच माह-"पच्छो ऽनूचः प्रातरनुवाब-. बतष्यादा वै पशवः, पशूना मवरुध्ये"-इति । 'पच्छः' एककस्मिन् पादे भवसायेत्यर्थः । सिद्धान्त माह-“पर्वर्चश एवानूचो यर्थन मैतदन्वाह प्रतिष्ठाया एव ; हिप्रतिष्ठी वै पुरुषश्चतष्यादाः पशवी यजमान मेव तद् विप्रतिष्ठ चतुष्पामु पशषु प्रतिष्ठापयति ; तस्मादईर्चश एवानूचः" इति । 'पईचश:' एककस्मिन् ऋचो अवसायावसाय प्रातरनुवाकोऽनूयः । 'एव'कार: पूर्वपक्षव्याव- त्यर्थः । यथैवेत्यादिना अर्चश इत्येतदेव स्पष्टोकियते। एत मधे० 'यथैव' येनैव प्रकारेण 'एतदनु' अध्ययनकान्तीन गुरुवारण मनु, -~-यथाध्यनकाले प्रत्यई मवसाय 'पाह' पठति, तथैव प्रातरनु- वाकानुष्ठानकालेऽपि। न त्वत्र गन्ते प्रगावप्रक्षेपादिवत् किश्चित् नूतन कर्त्तव्य मस्ति। तदेतदईर्चशोऽनुवचनम् 'प्रतिष्ठाया एवं' यजमानस्य प्रतिष्ठार्थ मेव भवति । तत्कथम् ? इति, तदवोचते -यथैकस्या ऋचो हे अईच, एवं पुरुषो 'हिपतिः। प्रति- तिष्ठति स्थैर्यणावस्थितो भवति प्राभ्यां पादाभ्या मिति, प्रतिष्ठे हो पादौ । प्रतिष्ठे यस्यासी हिप्रतिष्ठः। पशूनां चत्वारः पादाः; तथा सति पादचतुष्टयोपेतासु सु हास्या मवमानयुद्धाभ्या मनु- वचने कते सति 'हिप्रति हिपादं यजमान चतुष्या पणषु प्रतिष्ठापयति । तम्मादईर्चश पवानुवचन' चुतम् ॥ तत्र प्रातरनुवाकक्रम माक्षिप्य ममाधत्ते-“तदाहुर्यद व्याः प्रातरतुवाकः, कथ मव्यूळहो भवतीति ? यदेवास्य बहती मध्या- बेतौति ब्रूयालेनैति”-इति । छन्दसां यो ऽथ मनुक्रमः, मोऽय मनु क्रमणिकाकारण दर्शितः -“अथ छन्दासि गायत्रुणिगनुष्टुब्- 'एत मः" । पादी' ध। ? 1 ·॥ एतरवाषन । वातीपमित्रिष्टुब्जगत्यतिनगतोगकर्यतिगर्ययत्वष्टित्वति- सयसतविंशत्यक्षरादीनि चतुरुत्तराणि" इति (का००प०१.१.)। चतुर्विशत्यक्षरोपेता गायत्री मारभ्योत्तरोत्तर छन्दचतुर्भिवतुर्भि रचरैरधिक मित्यर्थः । स मेले छन्दसा क्रम विपर्यस्य प्रातरनुवाक कमान्तर मूहितम्,-गायनानुष्टुनिष्ट बहतरणिग्जगतीपङ्- तिरिति । सोऽयं क्रमोऽस्माभिराखलायनोतक्रमण पूर्व मेवो. दाहतः ( ३२६ पृ० )। तस्मात्यातरनुवाकोतक्रमस्य विपर्ययेणी- सनादयं व्यूढः सम्मनः । सोऽय मनुचितः । तस्मात् कथ मव्यूढो भवतीति प्रत्रः, पाक्षेपी वा । यदेवेत्यादिक मुत्तरम् । यस्मादेव कारणात् छन्दःक्रमे अनुष्ठानक्रमे वास्य प्रातरनुवाकस्य मध्याद बहतीच्छन्दो 'नैति' नापगच्छतीत्युत्तर मभिजो ब्रूयात् । 'तेन' कारणेनाय मव्यूढ़ः सम्पन्न इत्यगन्तव्यम् ॥ अथ प्रातरनुवाकं प्रशंसति-"पाहुतिभागा वा पन्या देवता भन्या स्तीमभागाश्छन्दोभागास्ता या अग्नावाहुतयो यन्त, ताभिराहुतिभागाः प्रौणात्यथ यत् स्तुवन्ति च शंसन्ति च तेन स्तोमभागाश्छन्दोभागा:"-इति । 'अन्या:' काश्चित् देवताः, अग्नी हयमाना माहुति भजन्त इति ; 'अन्याः' काश्चित् देवताः मान्न पात्तिप्रकारभेदेन निष्पन वित्पश्चदशादि स्तोमं * भजन्ते ; पपराः काश्चित् देवताः ऋग्गतगायत्रादि छन्दो भजन्त । एवं सति 'ताः' विधिवाक्येषु प्रसिदाः पाहुतयो याः सन्ति, ताभिरा- हुतिभागानां देवतानां प्रौति: ; उहातारः स्तोमयुक्ती: सामभिः खवन्तौति यत, तेन स्तोमभागानां प्रीतिः; होतारः छन्दोयुक्ताभि- ग्भिः शंसन्तीति यत्, तेन छन्दोभागानां प्रीतिः। वेदनं प्रशं- सामनाभस 'तिसभ्यो जिरीति-इल्यायध्याययं ( ता. मा०२,३.) द्रष्टव्यम् ।

·॥ दितीयपत्रिका ।२।८॥ मति--"उभय्यो हास्येता देवनाः प्रीता प्रभौष्टा भवन्ति य एवं वेद" इति। पाहुतिभागा एको राशि:, स्तोमभागान्दी- भागाश्च हितोयो राशि:, एता उभयविधा पपि देवता: वेदनेन प्रीताः सत्यो वेदितुरभीष्टप्रदा भवन्ति ॥ शमनन छन्दोभागानां प्रौत्य भिधानात् प्रातरनुवाकस्य प्रशंसा सम्पना; विभिन्ने प्रातिनिमित्त दृष्टान्तमभिप्रेत्य मोमं पशुं प्रशंसति -"प्रयस्त्रिंश देवाः मोमपाः, वयम्गिदसीमपाः । अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः न, हादशादित्याः , प्रजापतिश्च, वषट्कारच , F- . . "अनिथ जातवेदाथ महीजा निरा. पण बानगे नर्यगाथ पद निराधाय सनमः। विसर्येवाटभीऽनौना टीयम विना उति"-.:. १.१.१। 'क्षता इति'--- एतदंशय व्याख्यान गार सार: 'चिना:' मीन निवामं प्रात: ( जमवः )। 'इति' शब्द उपधानप्रदर्शनार्थ:'। भान्मतेत feit aft-- पददी ; भूग्या मिति चार्थ उपर्दवः। आइहि यतः चाय: पथिवीम्यान:' दिन12.१.)। + "अथ वायोरकारश। -प्रधाजमाना यनदासा गाय बाभुक-शुताः। रजसा: परुषाः स्यामा: कपिला भतिलोहिताः। अपना सायंकादश-ति ने .भा.१.१.४। 'प्रभाजमाना कादश रद्रा:'.-इलिन + “कतम पानिनवा इति ? चादा मामा: बना। आदिसा: ; सीद * माददाना यमित यदिद५ मवे भादाना 1. नमान्दा id 4. ३.६.५। अपरथा च गन्थन। d. . ."वट!, मान, भन:, .:. भूषा, fam:, विधानरः, वरण:. कशी (मनः), पाकप:, म. प्रकासि निन- ५.६। ऐते हि प्रणोदयानामलिया। हाम: RA: कामगारमार्थ कामयाः यो एव । तयार : gi-int. बचनानीमपितान (११.११--३..) निवनयन्धी जानी। पान, पि, पर्यमा, MER: गः, विव- खान, पूषा, सविता, बटा, वि.:. सिनहा महामारर २५२३ । ६ 'अटी....दिल्या इमे पवाधिक प्रति पनि प्रमा पतिपतुगि:-इति शत. बा.. ५. २. २ । नमगि ..पष्टी..दिल्यावर एकलिंगत, दयैव प्रजापतिश स्मिात-इति ११.६.३.५। बादान नया. 4 ·1 -एते. देवाः सोमवाः। एकादश प्रयाजाः, एकादगाबाजार, एकादशोपयाजाः,-एते सोमपाः, परभाजनाः । सोमन सोम- पान् प्रोणाति, पशुना पसोमपान्" इति। वस्त्रादौना वषट्- कारान्तानां देवतानां सोमयागेन प्रौतिः। 'होता यचदनि मित्यादिमैत्रावरुणप्रैषमन्त्रेषु, 'ससिहो पोत्यादियाज्यासु चाभि- हिताः समिदाद्या एकादश प्रयाजदेवताः । देवं बर्हिः मदेव मित्यादिप्रेषमन्त्रेषु, देवं बहिर्वमुवन इत्यादियान्यास चाभि- हिता बर्हिराया एकादंशानुयाजदेवताः । 'समुद्रं गच्छ स्वाहे- त्यादिमन्त्रोता: समुद्रादय एकादशोपयाजदेवता: *। सर्वा अपि सोमपानवर्जिताः पशु मेव भजन्ते ; तासां पशुना टप्तिः । वेदन प्रशंसति- "उभय्यो हास्यता देवताः प्रीता अभौष्टा भवन्ति य एवं वेद" इति । अत्र सोमपाना मसोमपानां च भिन्न प्रीति- निमित्ततया छन्दोभागानां देवताना मितरदेवताविलक्षणं प्रीति- निमित्त प्रातरनुवाक इत्यभिप्रायः ॥ तस्य प्रातरनुवाकस्य समाति मृच विधत्ते-- "अभूदुषा रुश- माम बर्यास्त्र शत् जुभान भुगम् । श्रादिताांश्च वशद मदाय वाविनावपि'-इति च । रामा० ३.२०.१५ । • समिधः, तभूमपात भराशं मी या, रकः, बर्हिः, दुरः, उषासामला, देव्याहीतारा, तिखी देव्यः (डा, सरस्वती, भारती), त्वष्टा, बनस्पतिः, स्वाहालमय: --इतकादश मयाजदेवताः। त ० ब्रा. ३.६.२, ३ इटवाः। । बर्षि:, हार:, उपासानता, जोली, कर्नाहुती, देवधाहीतारा, निखी दवद्याः, नराशंसः, बनस्पमिः, पहिः, विष्टलात् ,इतकादशानघाजदेवताः । ते बा.३.६.१३,१४ द्रष्टयाः । । समुद्रः, अन्तरिक्षम, सविता, बहीराव, मित्रावरुणी, सीमः, यत्र:, छन्दांसि, दगावापृथिवी, दिवा नमः, वैवानरः, पाप:;-रताकादशीपयाजदेवता: ते०सं०१.५.११ ; 4.४.१द्रष्टवा: । उपयशीपयाजशब्दावकाौँ। , ·तावपक्षिका ॥ वृषण्वसू रिति १.०५.८.) उत्तमया परिदधाति" इति । कषिदाप मुत्वापयति- "तदाहुर्यत् बौन् तूनवाहाच मुषस्य माखिनं, कब मस्कयर्चा परिदधतः सर्वे चयः तक परिमिता भवन्तीति" इति । ऋतुगदः सोमयागसम्बन्धिनः प्रातरनुवाकभागानुपलक्षयति। ते च भागा: चयः ;-पानेयः, उपस्थः, पाघिनश्चेति । तत्र सर्वानसी होता ब्रूते । तदानी मेक- यर्चा परिधान कुर्वतः 'प्रस्य' होतुस्त्रयो भागाः सर्वेऽपि कथं समा. पिता भवन्ति ? इत्याचेप माहुः । तच समाधानं दर्शयति- "प्रभूदुषा रशपरित्युषसो रूप माग्निरधावृत्विय इत्यग्ने- रयोजि वां रथो दस्रावमयों माध्वी मम श्रुतं हव मित्याखिनोरेव मु हास्यकयर्चा परिदधतः सर्वे चयः क्रतव: परि- हिता भवन्नि भवन्ति" इति। येयम् 'उषाः' सूर्योदयात् पूर्वभा- विनी, मेयं कशत्यशुरभूत्। 'रुशन्त:' परस्परं ध्वनि कुर्वन्तः पशवो यस्था मुषमि, सेयं 'शत्पशुः'। रात्री निद्रां कुर्वन्त: पशव उपः- काले प्राप्त धनिं कुर्वन्तीति प्रमिह मेतत् । उषोदेवताया अस्मिन् पादे अभिहितत्वात् अयं प्रथमः पादः, उषमो रूपम्' पनु- कूल इत्यर्थः । 'ऋत्वियः' अर्गणमथनरूपे ऋतुकाले भवम्तादृशो. ऽग्निः, 'पा' समन्तात् 'अधायि' प्राधानन सम्पादितः । प्रवाग्ने- रभिधानाद द्वितीयः पादोऽग्ने: रूपम् । षण्वसू' वर्षमानधनौ 'दसौ' हे अखिनी देवी ! 'वां' युवयोः 'अमर्यो रथः' मनुष्याणा मयोग्यः समीचीनी रयः 'अयोजि' अश्वाभ्यां योजितः। पती 'मावों' मधुरया वाचा 'मम हवं' मदीय माहानं 'श्रुतं' युवा ऋगुतम् । पस्मिनुत्तगयं अखिनोरभिधानाद अय मर्यो ऽग्लिनी रूपम् । तस्माद 'एकयर्चा' देवतावयप्रतिपादिकया 'एव मु' एत ·॥ऐतरेयनामापन मेव प्रातरवार्क परिदधतः' समापयतः 'पख होतः पयः तवः' प्रातरनुवाकभागा: सर्वे 'परिहिता:' समापिता भवन्ति। पदाम्यासोऽध्यायसमास्यर्थः ॥ ८॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयवाहतस्य हितीयपच्चिकायां द्वितीयाध्याये पष्टमः खण्डः ॥ ८ (१८) ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमाचतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमखरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादिशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशनाममाथे ऐतरेयवाण दितीयपश्चिकायाः द्वितीयोऽध्यायः ॥ - ·॥पथ ढतीयाध्यायः॥ अथ प्रथमः खण्डः ऋषयो वै सरखत्यां सत्र मासत' ते कवष मैलूषं सोमादनयन् दास्याः पुत्रः कितवो ऽब्राह्मणः कथं नो मध्ये दीषिष्टेति तं बहिर्धन्बोदवहनचैन पिपासा इन्तु सरखत्या उदकं मा पादिति'स बहिर्धन्वी- दूलः 'पिपासया वित्त 'एतदपोनप्त्रीय मपश्यत् प्र देवता ब्रह्मणे गातुरेखिति तैनापां प्रियं धामोपा- गत मापोऽनूदायस्तं सरस्वती समन्तं पर्यधावत्त- भावाप्येतर्हि परिसारक मित्याचचवे यदनं सरखती समन्त परिससार' ते वा ऋषयो ऽब्रवन्विदुर्वा धर्म देवा उपम यामहा इति तथेति'त मुपाह्वयन्त त मुपहूयैतदपोनप्त्रीय मकुर्वत 'प्र देवता ब्रह्मणे गातुरेविति तेनापी प्रियं धामोपागच्छन्न प देवाना सपापां प्रियं धाम गच्छत्युप देवानां जयति परम लोकं य एवं वैद'यश्चैवं विहानतदपोनप्रीयं कुरुते' 'पहि.टी., टोन।

·M ऐगीय तत्सतत मनुब्रूयात् सन्ततवर्षों में प्रजाभ्यः पर्जन्यो भवति यवं विधानतमन्तत मन्वाह यदवग्राह मनु- ब्रूयाजीमूतवर्षी 'प्रजाभ्यः पर्जन्यः स्यात्तस्मात्मन्तत मेवानूच्यं तस्य चिः प्रथमां सन्तत मन्वाह' तेनैव तत्सर्वे सन्तत मनूक्त भवति ॥ १ (१६) ॥ .-. ति; पर्यन्यादेविशेषांथ स्तोकाः स्वाहाकतौरपि । वपां चाधीयते प्रातरनुवाकविधिः परम् ।। अथापोननीयादयो वक्तव्याः ; तदर्थ मादावाख्यायिका माह -"ऋषयो वै सरस्वत्यां सत्र मासत; ते कवष मैलूषं सोमादन- यन् ; दास्याः पुत्रः कितवो ब्राह्मणः, कथं नो मध्ये दीक्षि- तं बहिर्धन्वोदवहननं पिपामा हन्तु, सरखत्या उदकं मा पादिति ; स बहिर्धन्वोदूळहः पिपामया वित्त एतदपोनप्त्रीय मपश्यत् प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेविति ; तेनापां प्रियं धामो- पागच्छत् ; त मापोऽनूदायस्तं सरखती ममन्तं पर्यधावत्" इति । भृग्वशिरःप्रभृतयः 'ऋषयः' कदाचित् 'सरखत्याम्' एतबामक- नदीतौरे ‘सत्र मासत'। हादशरात्र' मारभ्य उपरितनं त्रयोदश- रात्रादिकं बहुयाजमानक कम सत्र मितुच्यते । तदुद्दिश्य तत्र स्थितवन्तः; सत्र मन्वतिष्ठबित्यर्थः । तदानीं तेषां मध्ये कश्चिदिलूषाख्यस्य पुरुषस्य पुत्रः कवषनामकोऽवस्थितो ऽभूत् । 'ते' च ऋषयः, तं कवर्ष सोमयागात् निःसारितवन्तः। तेषा 'बादशाह' घ।

·॥हितीयपत्रिका ।।। . . मभिप्राय उच्यते--'दास्थाः पुत्रः' इत्युक्तिराक्षेपार्थः । 'कितवः' प्रतकारः; तस्मादब्राह्मणोऽयम् । ईदृशो 'न:' प्रस्माकं मिष्टाना मध्ये स्थित्वा कर्य दीक्षा शतवानिति तेषा मभिप्राय: । '' कवर्ष मरखतौतौराद् ‘बहिः' दूरे 'धन्व' जनरहिता भूमि प्रति 'उदवहन्' उद्धृतवन्तः, बलादपसारितवन्तः । धन्वदेशे बला- अरयितृणा मय मभिप्राय:,---'भत्र जन्नवर्जिनदेशे 'एन" कवर्ष पिपासा मारयत ;--- सरस्वत्या नद्याः पवित्र मुदक मयम् पापिष्ठी मा पिबविति। 'म:' च कवषोऽत्र मरखत्याः 'बहिः' दूर 'धन्व' निर्जल देश प्रति 'उदूळह:' उत्कर्षणापसारितः, पिपा- शया 'वित्तः' लश्चः, आक्रान्तः । तत्परिहारार्थम् एतत् प्रदेव- बेत्यादिक मपोनपलदेवताकं सूक्त (सं० १०.३०.) वेदमध्ये विचार्यापश्यत्। 'तेन' सूतन जपितन 'अपां' जलाभिमानिनीनां देवतानां प्रियं स्थान मुपागच्छत् । 'त' चागतम् 'आपः' देवताः 'अनूदायन्' अनुग्रहेणोत्कर्षो यथा भवति तथा प्राप्तवत्यः । ततः 'सरस्वती' नदी 'तं' कवर्ष ‘पर्यधावत्' परितः प्रवाहवेगेन प्रवत्तासीत् । इम * मथं लोकप्रसिद्मा दृढ़यति--"तमाछाप्ये- तर्हि परिसारक मित्याचक्षते, यदेन सरस्वतो समन्त परि- समार"-इति । 'यद्' यस्मिन् स्थान 'मरम्बतो' 'नदी' 'एन' कवर्ष 'समन्त” सर्वासु दिक्षु परिममार, तत् स्थानम् ‘गतपि' एतस्मिवपि काले तीर्थविशेषाभिनाः पुराणकर्तारः परिसारक मित्येतबाना व्यवहरन्ति । अथ मत्रानुष्ठायिनां तेपा मृषीणां कत्व दर्शयति-"ते वा ऋषयो ऽब्रुवन्,-विदुर्वा इमं देवा . " 'इनाभिरधिपाय घ । + 'उल' घ। 1 अशिष्ट इति तख शिष्टाव्यवसायवम्. दास्याः पुत्र इति निन्दार्थ मुक्त न तु सत्यमित्याशयः ।

·॥ ऐतरेयवावयम् ॥ उपम यामहा इति, तथेति ; त मुपाड्यन्त ; त मुपहयेत दपोनप्त्रीय मकुर्वत,- प्र देवता ब्रह्मणे गातरविति ; तेनापा प्रियं धामोपागच्छत्रुप देवानाम्" इति। 'ते' भृग्वादयः, परस्पर मिद मब्रुवन,- 'इम" कवर्ष 'देवाः' सर्वेऽपि 'विदुः' विजान- न्येव । अतोऽस्य कितवत्वादिदोषो नास्ति । तस्मादिम मम्मत- समीपं प्रति पायामः,-'इति' विचार्य न मुपवयन्ते। तेन दृष्ट मपान मृदेवताकम् प्रदेववेत्यादि सूक्तम् 'भकुर्वत' प्रयुक्तवन्तः । 'सेन' सूतान अलदेवताना मन्यदेवतानां च प्रियं स्थान सुपा- गच्छन्। एतहेदनपूर्वक मनुष्ठान' च प्रशंसति-"उपापां प्रियं धाम यकृत्युप देवानां जयति परमं लोकं य एवं वेद, यश्चैवं विहानतदपोनप्त्रीयं कुरुते" इति । यस्मादेवं प्रशस्तं तस्मादपो- मनीयं कुर्यादिति विधियः ॥ तस्मिवपोननीयसूक्त प्रातरनुवाकवत्प्रसक्त मईऽवसानं निवा- रयितुं नरन्तयं विधत्ते ---"तत्सतत मनुब्रूयात्" इति । होतु- वेदन प्रशंसति-"सन्ततवर्षी ह प्रजाभ्यः पर्जन्यो भवति, यवं विहानतमन्तत मन्वाह" इति। 'पर्जन्यः' मेघः 'सन्ततवर्षी नैरन्तर्येण दृष्टिमान्,-- यावती हष्टिरपैक्षिता, सा सम्पूर्णा भव- तीत्यर्थः । विपक्षे बाधकपूर्वकं स्वपक्ष मुपसंहरति-"यदवग्राह मनुब्रूयाजीमूतवर्षों ह प्रजाभ्यः पर्जन्यः स्यात्तस्मात्मन्तत मेवा- नूच्यम्" इति । 'भवप्राई तस्मिन्नईचे पादे वा अवधावरच पुनःपुनरवसाम छत्वा यद्यनुयात्, तदा प्रजोपकारार्थ प्रहप्तः पर्जन्यो 'जीमूतवर्षी' स्यात् । जीमूतः पर्वतः ; “जीमूतौ मेघ- पर्वती" इत्युतत्वात् * । अनुपयुक्तो पर्वते एव वर्षति, न तूपयुत्तोषु पम.को.१.१.५८।

·॥हितीयपपिका।।३॥ सवेधित्वधः। यस्मादेवं तस्मादवग्रहो न कार्य:, किन्तु सन्तत मेवानूच्यम् ॥ तस्मिन् सूतो प्रथमाया ऋच पात्तिसाहितं सान्तय विधी- यते-"तस्य विप्रथमा सन्तत मन्वाह,-तेनैव तमर्व सनत मनूतां भवति" इति। अस्य मूतस्य प्रथमायाः विरात्ति- सातत्वेन सर्वस्वापि सूतस्य मान्तत्य सिध्यति । प्रथमायाः * सातत्य माखलायनी दर्शयति-"अध्यई कारं प्रथमा मुगावान मुत्तराः" इति (श्रौ० ५. १. ५.)। बिरादत्तायाः प्रथमायाः पर्बत्रयेणावसान कृत्वा पठेत् ; उत्तरासा मुचा मवमान जला पाठः कर्तव्य रत्यर्थः ॥२०॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य द्वितीयपश्चिकाया हतौयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ (२.) ॥ ॥ अथ द्वितीयः खण्डः। ता एता नवानन्तराय मन्वाह हिनोता नो अध्वरं देवयज्येति दशमी'मावर्तुततीरध नु विधारा 'प्रथमाया' या ·- ता ऐतरेयमार एव्याहत्ताखेकधनासु 'प्रति यदापो पदृश्श मायती- रिति प्रतिदृश्यमानाखा धनवः पयसा तूर्यर्था इत्यु- पायतीषु समन्या यन्त्युपयन्त्यन्या इति समायती- प्वापो वा अस्पर्धन्त वयं पूर्वं यज्ञं वक्ष्यामो वय मिति' याश्चेमाः पूर्वे[र्वसतीवों गृह्यन्ते' याश्च मातरेकधनास्ता भृगुरपश्यदापो वै स्पर्धन्त इति एतयर्चा समजपयन मन्या यन्तुापयन्यन्या इति ताः समजानत' सञ्चानाना हास्यापो यां वहन्ति य एवं वेदापो न देवीरुपयन्ति होत्रिय मिति' होचमसे समवनीयमानाखन्वाह वसती- वरीष्वेकधनासु चावरपो ऽध्वर्याउ दूति होता- ध्वयं पृच्छत्यापो बै बनो विदो यजाइ इत्येव सदाहोते मनन्नमुरित्यध्वर्युः प्रत्याहोतेमाः पश्येत्येव तदाह ताखध्वर्यो इन्द्राय सोमं सोता मधुमन्तं दृष्टिवनिं तीव्रान्तं' बहुरमध्यं ' वसुमते रुद्रवत पादित्यवत ऋभुमते' विभुमते वाजक्ते' बृह- स्पतिवते विश्वदेव्यावते यस्येन्द्रः पौवा वृषाणि जनता'स जन्यानि तारिषोश्मिति प्रत्युत्तिष्ठति प्रत्युत्या वा पापः प्रति वै श्रेयांस मायन्त मुत्ति- हन्ति तावत्युत्व या पनुपर्यावृत्या अनु वै श्रेयांसं - .

·॥हितीवपधिका।३।३॥ 'पर्यावर्तन्ते तस्मादनुपर्यावृत्या अमुब्रुवतैवानुमपत्त- व्य मौखरो ह यद्यप्यन्यो यजेताथ होतारं यशों ऽस्तिमादनुध्रुवतैवानुप्रपत्तव्य मम्बयो यन्त्यध्वंभि- रित्वेता मनुब्रुवन्ननुप्रपद्येत जामयो अध्वरीयता पृञ्चतीमधुना पय इति यो ऽमधव्यो यशोतॊ बुभूष- दमूर्या उप सूर्ये याभिर्वा सूर्यः सहेति तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामोऽपो देवीरुपये यच गावः पिबम्ति IT एताः सर्वा एवानुब्रुवन्ननुम- पोते तेषां कामाना मवरुध्या एतान् कामानवरुन्धे य एवं वेदेमा अग्मन् रेवतीर्जीवधन्या इति साद्यमानाखन्वाह वसतीवरीष्वेकधनासु चाग्मन्नाप उशतौबहिरेद मिति' सन्नासु स एतया परि- दधाति ॥ २ (२०)॥ न इति पशुकामस्ता तमूक्तवचने प्रकारविशेषं विधत्ते- “ता एता नवानन्तराय मन्वाह" इति। प्रदेवोत्यारभ्य नवसङ्ख्याका ऋचो याः सन्ति, तासां हयोः ऋचोर्मध्ये 'अन्तरायः' विच्छेदो न भवति तथानु. ब्रूयात् । अपरं विशेषं विधत्ते -"हिनोता नो अध्वरं देवयज्येति दशमीम्" इति । अध्ययनक्रमेण “आवतती"--इति दशमी (१०.३०.१०.); तां परित्यज्य तदुत्तरभाविनी "हिनीता नः". इति (१०.३०.११.) 'दशौं' कत्वानुब्रूयात् । परित्यक्तायास्तस्सा 'पभ्वरीयतार' ग । an ·ऐतरेगांवचम् ॥ अनुवचने कालविशेष विधते-"पार्वततौरव नु बिधारा इत्या- इत्ताखेकधनामु"-इति। अत्रायं प्रयोगक्रमः । - "सत्यादिनात् पूर्वस्मिन् दिने पानी- षोमौयं पश मनुष्ठाय वसतौवरोसञ्जिताः सोमाभिषवकाले सवनौयाः * पपः खानीय वेद्या मवस्थाप्य अर्थराबाद आई निद्रा परित्यज्य पाम्नीध्रधिष्णयादींस्तत्तमन्त्रैरभिमृश्य सोमादीनां पापाण्यासाद्य प्रातरनुवाकार्थं होतार सम्प्रेष्यप्रातरनुवाकान्त "शृणोत्वग्निः" इति ( ते०सं०१.३.१३.) मन्त्रेण हुत्वा तत एक- धनाः + अपः पानेतुं गच्छबपोनप्तीयसूतार्थ होतारं सम्प्रेथति, --एकधना अप मानयेति । सोऽयं प्रयोगक्रमः आर्यवसूत्रेष द्रष्टव्यः । नत्र होतारं प्रति अपोनमौयविषये प्रेष मापस्तम्बो दर्शयति-“यत्राभिजानात्यभूदुषा रुशत्पशरिति, तत्वचरण्या . . "पग्रीधीमीयय वपामार्जनामे वसनीवरीयाहा सन्दमानाना मनस्तमिते"- पति कात्या. श्री.८.९.७। 'सीमाथा पापी वसतीवरी-शब्देनीयन'-इतवादिथ तवृषिः। “यत्र होतः प्रातरनुवाक मनुबवत उपएणुयुमदपोऽध्वर्युर्वहन्तीनां महाति"- पनि पापश्री० १२. ५. ५। 'यावनाध्वनि प्रातरनवाकस्य शब्दः श्रूयते, तावताव वहनीना मपी ग्रझाति'-इति च सवृत्तिः। 'वसन नु म इद मिति सरसतीवरीणां वमती- बरौत्वम्'-इति तन्नामनिर्वचनम् नै० सं० ६. ४. २. १। वसतीवरीग्रहणविध्यादिकं तु तव तत उत्तर द्रष्टव्यम्। तनमन्त्र।स्वामातास्तत्र प्रथमे काण्ड ( ३.१२,१३.)। + 'एकधनशब्दार्थ खय मेव वाचष्टे-"[प्रतागकधमामयुग्मान् उदहरपास्त्रि- श्यता पदशमः" इति (०)। उदकं स्थित एभिरिवादहरणा: कलगाः । धादि पपदापर्यन्तम्। अयुग्मसयान् विषमसहयान् (मत० प्रा० ३. ९. ३. ३४.)। पग्नि- होम पयः पञ्च वा, भतामिष्टीमऽपि वावन्त एव, उक्थ्य पञ्च वा सप्त वा, षोडशिनि सन वा नव वा, धाजपेये मब कादश वा, पतिराव एकादश वा पयोदश वा, प्रमोगांमे बयोदा वा पचदश बेति' इत्यादि काता औ० १. २. २३ १० । 'एकथमस्थानं चोचरस्य विर्धानसाधस्तादयस्थ पचान-इति च तत्रैव ( .. .. १.

·रितीयपशिवा।३।३॥ - मोति ऋषोत्वग्निः समिधा हवं म इति। अपर पतीत महोत्वा सम्प्रेषत्वप च होतमवावरुणस्य चमसाध्वर्यवाइवेक- धनिन पाद्रवत नेष्टः पनी सुदानयोबेतवचमसेन वसतीवरी- भिर चालाल प्रत्याखेति"-इति (श्री०१२.५.१,२.) । अस्मात् प्रेषा- दूई होता सूक्त मनुब यात्। तदाहाखलायन:-"परिहिवे ऽप पच होतरितरलो ऽनभिहित्यापोनप्तीया प्रवाह"-इति (पी. १.१.१.)। तब पूर्वोत्तदशमौसहिता ऋचो ऽनूच एकपनिनः. पुरुषाः प्रेषिताः सन्तः एकधनाख्या अपः घटेणुहोला यदा बलसमीपादावर्तन्त, तदानी तानेकधनास्त्रम पाहत्तासु सतीषु सदाहत्ति समीक्षमाणो होता पूर्व परित्यक्ताम् “आवततीः- इति (सं० १०.३०.१०.), एता मृच' तस्मिन् काले अनुबूया- दित्यर्थः । ऋगन्तरकाल विधत्ते-"प्रति यदापो पहच मायतीरिति प्रतिदृश्यमानासु"-इति । ता एकधनाख्था पापी ग्रहणस्था- नात् प्रतिनिहर: पुरुषरानीयमाना यदा होता दृश्यन्ते, तदानौं "प्रति यदापः" इति ( सं० १०, २०. १३.), एता बच मनुब्रूयात् ॥ पुनरप्यूगन्तरकाल' विधत्ते-"प्रा धेनवः पयसा तूर्य पतापायतीषु"-इति । होत्रा दृष्टाः ता एकधनाख्या पापो यदा पात्वालसमीपं प्रत्यागच्छन्ति, तदानीम् 'उपायतीषु' समीप मागच्छन्तीषु तामु “प्रा धेनवः" इति (सं०५,४३.१.), एता पर्च ब्रूयात् ॥ पुनरप्यूगन्तरकालं विधत्ते ---"स मन्या यन्त्युपयन्यन्या इति समायतीषु"-इति। पूर्वत्र “उबेतोडचमसेन वसतीवरोभिव ·आमास प्रत्याखेति" इत्यापस्तनसूचोला(१२.५.२.) प्रेष दाह तल बेता होडसम्बन्धिनं घमस वसतीवर्यास्याः पूर्वदिनागीता अपवाखालसमीपे समानयति। मैनावरणस्य चमसाधर्यवाद्रवेति- प्रेषितत्वावावरुणस्य परिचारकरमसाध्वर्युरपि तदीयं चमसं पात्वाससमीपे समानयति । तेन होढचमसेन वसतीवों ग्रान्त, मैत्रावरुणचमसेनकधनाच रचन्त। ततो वसतीवरीसहिते हो- चमसे मैत्रावरुणचमसगतासु एकधनाखध्वर्युणा समीपं नौतामु संयोजयितु समागतासु “स मन्या यन्ति"-इत्यादिका मृचम् (सं० २.३५.३.) पनुब्रूयात् । त मत मनुवचनकाल मापश्यम्बो विशदयति-"होचमसेन वसतौवरोभ्यो निषियोपरि चावाले होतृचमसं मैत्रावरुणचमसं च सामर्थ्य वसतीवरीफ्नयति । स मन्या यन्तीत्यभिज्ञाय होतृचमसान्त्रावरुणचमस आनयति ; मैत्रावरुणचमसाडोतृचमसे ; एतहा विपरीतम्" इति (श्री. १२. 4. १, २.)। एतथा ऋचः प्रशंसार्थ माख्यायिका माह-"पापो वा प्रवर्धन्त,-वयं पूर्व यन्न वक्ष्यामो वय मिति ; यावेमाः पूर्वे- दुर्वसतौवों ग्रान्त, याच प्रातरकधनास्ता भृगुरपश्यदापो वै स्पर्धन्त पति; ता एतयर्चा समनपयस मन्या यन्त्युपयन्त्यन्या इति; ताः समजानत" इति। पूर्वदुः सम्पादिता वसतीवर्याख्या या पापः, याब परेदुधः सम्पादिता एकधनाख्याः, ता उभयविधा अपि यज्ञनिर्वहणे पूर्वभाषितार्थ मन्योन्य स्पर्बी कतवत्यः । तदानीं भूगुनामक ऋषिः, पाप एव परस्परं स्पाईन्त्य इत्यपश्यत् । पर्थ- वादवादीतनानां स्मदीयां न चोदनीयम् । यहा, तत्तदभि- मानिन्य देवताः सईने इत्यवगन्तव्यम् । ततो भृगुः सधी हवा ·रितीपिका " मन्या यनि"-इत्येतयर्चा 'ता:' उभयौरपः 'समापवर्क 'मशान परस्पर मैकमत्व प्रापयत्। ततो मन्त्रसामयात् 'ता:- उभयविधा पापः 'समजानत' ऐकमत्य प्राप्ताः। वेदन प्रशंसति- "समानाना हास्यापो यन्न वहन्ति य एवं वेद"-इति। या वसतीयाकधनाः, ता द्विविधा अपि 'सञानानाः' परसर मैकमत्य प्राप्ताः 'मस्य' विदुषः यन्न निर्वहन्ति ।। ऋगन्तरकालविधत्त- "पापो न देवीरुपयन्ति होत्रिय मिति होचमसे समवनीयमानाखवाह वसतीवरीष्वेकधनास च"-इति । एतास हिविधास्वसु होचमसे सिच्चमानासु तस्मिन् काले "पापो न देवीः" इति ( सं० १.८३.२.) एता मुच मनु- ब्रूयात् । ! पथ होतः किञ्चिद्यजुरात्मकं मन्त्र विधत्ते-"प्रवेरपी ध्वर्यारउ इति, होताध्वयं पृच्छति" इति। हे अध्वर्यो! द्विविधा पपः किम् 'अवे' लब्धवानसि ? अस्मिन्मन्छे भुति: * प्रभार्था । त मतं मन्त्रं व्याचष्टे -"पापो व यजो ऽविदो यज्ञार प्रत्येक तदाह" इति। एतद्विविधा अप्यापः मोमाभिषवसाधनलेन यज्ञनिर्वाहकत्वात् यज्ञस्वरूपा एव । तथा सति 'यत्रम्' पपम् 'अविदः' किं लब्धवानमि ? इत्यनेन प्रकारण, 'तदा', 'तत्' मन्त्रवाक्य बूते। यज्ञामिति मुति: । पूर्ववत् ॥ अध्वर्योः प्रत्युत्तरमन्त्रं विधत्ते -“उते मनन मुरित्यध्वर्युः प्रत्याह-इति । 'सत'-शब्दोऽपिशब्दार्थः । 'ईम्' इति + वाय- ., पा. मु. ८. २. १०७. वा. १। + "पथ ये प्रहत्तेऽ ऽमितादरेषु यन्येषु वाकापुरणा भागशान्ति, पदपूरचा मिताचीवमर्षकाः कमोमिदिति ( कम्, नम्, , उ.)"--अनि निरु. १.१.५।

·॥ ऐतरेयनामषम् । पूरणार्थनिपातः, 'इमा:'-इत्यस्मिवर्षे वर्चते। 'रमाः' हिविधा पण्यापः 'पनवमः' पतिथयेन उपनताः, प्रासाः । 'इति' एतम् । पध्वर्योः उत्तरमन्त्र व्याचष्टे -"उतेमाः पश्येत्येव सदाह"-इति। 'इमाः हिविधा पप्यापो हे होतः ! पश्य । 'पति' अनेन प्रकारण तमन्त्रवाक्यं ब्रूते । शाखान्तरेऽप्येतसर्व श्रुतम्-'अध्वर्यो वेरपार इत्याह उते मनवमुरतेमाः पश्येति वावैतदाह"-इति (ते. सं०६. ४. ३. ४.)। अथ किञ्चिबिगदरूपेण मन्त्रेण होतः प्रतुत्थान विधत्ते- "ताखध्वर्यों इन्द्राय सोमं सोता मधुमन्त दृष्टिवनि तीव्रान्त बहुरमध्य, वसमते रुद्रवत प्रादित्यवत ऋभुमते विमुमते वाज- वते बृहस्पतिवते विश्वदेव्यावते, यस्येन्द्रः पीत्वा आणि जङ्ग- नब स जन्यानि तारिषोश्मिति प्रतात्तिष्ठति"-इति। 'तासु'- प्रत्यादिः 'ॐ' इत्यन्तो निगदः। तेन मन्त्रण होता दिविधाना मप्यपां प्रतुम्त्यानं कुर्यात् । हे 'अध्वर्योः !' हिविधाखप्पु 'सोमं सोता' सोमस्याभिषवकर्ता भव । कीदृशं सोमम् 'मधुमन्त" माधुर्यरसोपेतं, 'दृष्टिवनि' वृष्ट : सम्भजनकर्तारं, दृष्टिप्रद मित्यर्थः । 'तौबान्त' तीव्र मवश्यम्भावि फल मन्त यस्य सोमस्य सोऽय तीव्रान्तः, अविन सोमयागे समाने सति सर्वथा फलत्येवेत्यर्थः ; 'बहुरमध्यं' बहुल मङ्गादिक मनुष्ठानं मध्ये प्रारम्भसमात्योरन्तराले यस्थासी बहुरमध्यः ; ऋविवरण मारभ्योदवसानीयेष्टेः पूर्वम्, दोक्षणीयाधङ्गकर्मभिः, उपखिन्तर्यामग्रहादिभिश्व प्रधानः, अनु- हानबाहुल्ये प्रसिद्धम् । कीदृशायेन्द्राय ? वसुरुद्रादित्य :, अन्य- रप्यूभुभिदषः, 'विभुभिः' समर्केः भृत्वः, 'वाजेन' अनेन, 'बह- पतिना' सुरगुरुणा, सर्वदेवहित म्यश्च युतत्वेन वखादिमते । :

·॥हितीयपश्चिका । ३ ।। भय मिन्द्रो 'यस्वं' सोमस्य वनौरूपस्य रस पौखा 'हवाणि' या मानख शवून पापानि च 'जननत्' विनाशितवान् । तादृशं सोम मिति पूर्ववान्वयः । अथवा, 'भस्य' यजमानस्य सम्बन्धिन सोम पोखेति व्याख्येयम् । 'स:' यजमानः 'जन्यानि' जने सभा- वितानि 'प्रतारिषत्' प्रकर्षेण तीर्णवान् भवति । 'ॐ- इत्यो- कारायः,- अयं युक्तार्थ एव मेवेत्यङ्गोकारार्थः । एतन्मन्बसाध्य प्रतरत्याग मुपपादयति-"प्रतुत्थेया वा श्रापः, प्रति वै श्रेयांस मायन्त मुत्तिष्ठन्ति ; तस्मात्प्रतमत्थेयाः" इति । याच द्विविधा पापः, ताः 'प्रतुरत्येयाः' एव, दर्शनानन्तर मेव प्रात्यानं कर्त- व्यम् । लोकेऽपि श्रेयांस मतिप्रशस्त माचार्यपित्रादिकम् 'प्रायन्त' खसम्मुखत्वेन समागच्छन्त प्रति शिष्यपुत्रादयः उतिठस्येव । तस्मादतिप्रशस्ता प्रापः प्रतुात्यानयोग्याः ॥ न केवल प्रतात्यानं किन्तु अनुवर्तन मपि कर्तव्य मिति विधते-"अनुपर्याहत्त्वाः" इति । 'अनु' पृष्ठतः 'पर्याहत्याः' परित: सञ्चरणयोग्या द्विविधा प्रापः । तदेतदुपपादयति ---"अनु वे श्रेयास पर्यावर्तन्ते; तस्मादनुपर्याहत्त्या अनुयुवतैवानुप्रपत्तव्यम्" -ति । 'श्रेयांसम्' प्राचार्यादिकम् 'मनु'गम्य शिष्यादयः परितः सचरन्ति । तस्मादत्रापि शिष्यस्थानोथेन होत्रा पूर्वोज मपो- नप्नौयं निगदम् 'मनुब्रुवतैव' तामा मां पृष्ठतो नुगन्तव्यम् । ननु यागकर्तृत्वाद्यजमानस्यैवानुव्रजनं युक्तम्, न तु होतरित्या- शायाह-"खरोह यद्यप्यन्यो यजेताथ होतारं यशी इत्तों- तस्मादनवतेवानुप्रपत्तव्यम्"--इति। यद्यपि होना यागकर्ता न भवति, प्रथाप्यनुवजन होतारं 'यशः' कीर्तिः पर्तोरोखरी म. सं. २१० ११९, १२० शी । प ·: ऐतरेयनामिषम् । ' प्राप्तुं समव । तस्माकीर्तिहेतुत्वादनुहुवतैव होबा तासा मपा मनुगमनं कर्तव्यम् ॥ ननु प्र देवोत्यादौना मृचा (३६३ पृ.), साखध्वर्यवित्यादि- निगदस्य (३७४ पृ० ) च, पूर्व मेवानक्तत्वात् इतः पर मनुगमन- काले कि मनुवतव्य मित्याशङ्का अनुवतव्या मवशिष्टा मृचं विधत्ते-- "अम्बयो यन्यध्वभिरिति (सं० १.२३. १६.), एता- मनुबुवाननुप्रपद्येत"-इति। अस्या ऋचो हितौयतौयपादावनु- वदति- "जामयो अध्वरीयतां पृञ्चतीमधुना पय इति" इति । तस्वाय मर्थ:-'अम्ब'-इत्यव्ययं मावाचकः ; तद्रूपत्वं यान्ती- त्यम्बयाः । छान्दमो स्त्र: । माटममाना एता दिविधा पापः । 'प्रध्वभिः' नानाविधैर्गिः 'यन्ति' गच्छन्ति। कीदृश्य: ? 'प्रधुरी- यताम्' अधुरं यज्ञ मात्मन इच्छतां यजमानानां 'आमयः' सना- भयो भास्थानीया इत्यर्थः । तथा स्वकीयं 'पयः' उदकं 'मधुना' मधुरेण सोमरसेन 'पृञ्चतौः' संयोजयन्त्यः । अस्या मृचि मधु- शब्दतात्पर्य दर्शयति--“यो ऽमधयो यशोत्तों बुभूषेद"-इति । 'यः' पुमान्, पूर्वम् 'अमधव्यः' मधुररसं सोमं नाईति, स यदि 'यशो ः' सोमयागनिमित्तां कीत्तिं प्राप्तुं समर्थो भवितु मिच्छेत, सः पुमान् पूर्वोक्ता मनुब्रुवन् अनुप्रपद्यतत्यन्वयः ॥ ऋगन्तरं फलविशेषाय विधत्ते-“अमूर्या उप सूर्ये याभिर्वा सूर्यः सहेति तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकाम:"- इति । शरीरकान्ति श्रुताध्ययनसम्पत्ति च कामयमानः पुमान् “अमूर्या:"- इति (सं० १. २३. १७.), एता मृच मनुब्रुयात् । फलान्तरार्थ मृगन्तर' विधत्त-"प्रपो देवीरुपतये यत्र गावः पिबन्ति न इति पशकामः" इति । पशनास्यर्थम् "अपो देवीः" इति (सं.

·रितीयपत्रिका । ३।३॥ १.२३.१८.), एता मृच मनुब्रूयात् । 'अम्बयो यन्ति'-'अमूर्या:'- अपो देवो -इत्येतासां तिमृणं विधि मुपसंहरति- "ता एता: सर्वा एवानुनुवन्ननुपपद्यतेतेषां कामाना मवाय"-इति। अथवा, निस्थानुष्ठानार्थोऽयं पुनर्विधिः ; एतेषा मित्यादिस्त प्रशंसार्थः । वेदन प्रशंसति-"एतान् कामानपरुन्ध य एवं वेद" इति । ऋगन्तरस्य कालं विधात --"एमा अमंगलतोऑक्धन्या इति साधमानाखन्वाह वसतीवरोवेकधनाम "ति ! विविधा पापो यदा वेद्यां साद्यन्ते, तदानीम् “गमा अग्मन"- इति (सं० १०.३०.१४.), एता मनु यात । ऋगन्सरेण समाप्तिं विधरी "मनाय उगतीहिरेद मिति सवामु स एतया परिदधाम्"ि इति । द्विविधालमा वैद्या स्थापितासु "बाग्मनाप:"- इति । १०.३०.१५. ), एता अच मनु. ब्रूयात्, ‘स:' अनुवा होला निवा' एमबी अनुवचन भाग- पयेत् ॥३॥ उता इति योममायणाचार्यविधिमाधवो दापकाये ऐतरेयबामणस्य द्वितीयाधिकायासापाये द्वितीयः खगतः ।। २. } ·३०८ ॥ऐतरेयवाभणम्॥ ॥अथ हतीयः खण्डः ।। शिरो वा एतद्यजस्य यत्यातरनुवाकः प्राणापाना उपांश्वन्तर्यामी 'वज एव वाडनाहुतयोरुपांश्वन्तर्या- मयोर्होता वाचं विमृजेत' यदहुतयोरुपांखन्तर्या- मयोौंता वाचं विमृजेत वाचा वर्चण यजमानस्य प्राणान्वीयाद्य एनं तत्र ब्रूयाहाचा वज्जेण यजमा माणान् व्यगायाण एनं हास्यतीति शश्वत्तथा स्थानमान्नाहुतयोरुपांश्वन्तर्यामयोहातावाचं विस- जेत' प्राग यच्छ खाहा खा सुहव सूययित्युपांश मनु- मन्त्र येत 'त मभिप्रागोमाग भाणं मे यच्छत्यपानं यच्छ खाहा वा मुहब सूर्याय त्यन्तर्याम मनुमन्त्र येत तमभ्यपानेदपानापानं मे यच्छति'व्यानाय वेत्युपां- शसवनं यावाण मभिमृश्य वाचं विसृजत आत्मा वा उपांशुसवन' आत्मन्येव तहोता' प्राणान् प्रतिधाय वाचं विसृजते सर्वायुः मर्वायुत्वाय सर्व मायुरति य एवं वेद ॥ ३ (२१)॥ पूर्वस्मिन् खण्डे विविधाखम वेद्यां सादितास्वपोनप्त्रीयानु- : वचनस्य समापन मुक्ताम् । तर सादनप्रकार आपस्तम्बेन दर्शितः "भपरया हारा हविर्हान मपः प्रपादयति ; पूर्वया गतश्रियः । me ·॥हितीयपधिका।३।३॥ पूर्वया यजमानः प्रपद्यते। दक्षिणस्य हविनस्य मधुर मध- रवीए सादयति । यं कामयेत पण्डकः स्यादिति, तं प्रचरझोप- सशेत्। एतस्यैव हविनिस्याधस्तात् पुरोऽयं मैवावरुषचमसम, उत्तरस्यां वर्तन्यां पुरचक होढचमसम्, उत्तरस्य हविनिया- धस्तात् पुरोऽन.वसतीवरीः, पयादक्ष मैकधनाः । एतहा विपरी- तम् । पदो • यजमानो ऽनुप्रपद्यते"- इति (यौ० १२. ५.४- १३. ४.)। एवं सादितावास अपोनप्त्रीया ऋचः समाप्य होता भवतिष्ठते। ततोऽध्वर्युः दधिग्रहेण , उपांशग्रहण, प्रदाभ्य- प्रहेण, उपांशग्रहेण, अन्तर्यामग्रहेण क्रमान्प्रचरति । तावदर्य होता वाचनियम्यवास्ते ॥ तदिदं विधत्ते--"शिरो वा एतद्यजस्य यत्प्रातरनुवाका, प्राणापाना उपांखन्नर्यामी, वन एव वाङ्माहुतयोरणंखन्तर्या- मयोझैता वाचं विसृजत"-इति । योऽयं प्रातरनुधाक: पूर्व मुक्तः, सोऽयं यज्ञस्य शिरःस्थानीयः। उपांश्वन्तर्यामग्रही प्राणा- पानस्थानीयौ ; “एष ते योनिः प्राणाय ला", "एष ते योनिरपा- नाय त्वा"-इति तदीयमन्त्रयोः थवगात् (ते० सं० १.४.२,३.)। होतुर्या वाक्, सा वधस्थानीया । अतएवान्यत्र श्रूयते-“यई होताध्वर्यु मित्याह्वयते, वन मेव मभि प्रवर्तयति'-इति । एवं सत्यध्वर्युणोपांखन्तर्यामग्रहयो तयोः मतोः पश्चाडोता वाचविस- जैत ; तावत्पर्यन्त वान नियच्छत् ॥ विपक्षबाधपूर्वकं स्त्रपक्ष मुपसंहरति--"यदहुतयोरुपांग्वनर्या- • 'पी' ए. सी०म० पाप. श्री। + 'दधियही नित्यः काम्यय । काम्यापितरी (प्राज्ययहमीमग्रही) पाप. ५२.७.८ । * यहकाएड' समाधणं (ले० सं० १.४ १. १२, १६.४,५ ) गतदघ मेव इष्टव्यम् ।

·१६. ॥ ऐतरवानापन् । सयोहीता वा विजेत, प्राचायचेण यजमानस प्राचानीया य एवं सा व्याहाचा वषेण यजमानस्य प्राधान् व्यगात्राव एन' जामतीति ; अबत्तथा स्थानमावाहुतयोगपखिन्तर्यामयोता बाब' विजेत" इति। उपांषन्तर्यामहोमा पूर्व वा विजन सोना वाग्नवेश यजमानख प्राणान् 'बीयात् विगतान् कुर्यात् । कर्य प्राणविगमः १ ति, तदुचते- 'तव' तमिन् होतर्वाधिसमें मति, यः पाबिदागत्वार्य होता वाग्वषेण यजमानस्य प्राणान् 'बगान विगतानकरोत, तस्मात्याण: 'एन' यजमान हायति' परिखमति इति' एवं होतारं प्रति ब्रूयात् ; सदानों तेन पुरुषेष होतरि शप्त सति, तदीयशापेन 'शश्वत्तथा स्यात्' अवश्य यज- मानप्राणविगमो.होतुस्तबधप्रत्यवायश्च भवेत् । तस्माबाहुतयोरुपां- समयमयोहौता वाच' विसृजेत ॥ पांखलामहोमादूई वागविसर्गप्रकारं विधत्ते-"प्राणं यह स्वाहा खा सुद्धव सूर्यायेतापांच मनुमन्वयेत, त मभिप्राणे- बाप माणं मे यच्छेत्यपानं यच्छ खाहा ला सुहव सूर्यायेत्यन्त. मीम मनुमन्वयेत, त मध्यपानदपानापानं मे यच्छेति ; व्यानाय लेत्युपशिसवन यावाण मभिमृश्य वाचं विसजते" इति । शोभनी मो होमो यस्येतापांशयहस्य सोऽयं 'सुद्धपः'। 'हे सुहव !' 'सूर्याय' खदभिमानिसूर्य देवताप्रीत्यर्थ खा' उपांशनहरूपं स्वाहा' मुटु हुतं करोमि । अतो यजमानसम्बन्धिमं प्राणं 'यच्छ' देषि। 'अति' पनेन मन्त्रेण उपशिग्रहस्थानमन्त्रणं कुर्यादिति । पन्वौच्य मन्त्रण मनुमन्वणम् । तत: 'त मभिप्राणेत्' । 'तम्' उपांशु- मा मभिलयोछासं कुर्यात् । तत्र प्राणत्यादिको मन्त्रः । हे प्रापरुप, उपाएमह ! 'मे' मा प्राणं 'यच्छ' देहि । हे 'सहव!'

·॥हितीयपधिका।। ४ ।। पन्तर्यामय खेतावान् विशेषः, अन्यत् पूर्ववत्-'पपानित निवासं कुर्यात् । उपांशयहाथ सोमाभिषवतः पाषावः, ध्यानायत्वेति मन्त्रेणाभिमृशेत् । हे 'पाषाण' उपांशसवनाय ! बां प्राणापानयोर्मध्यवर्ति-व्यानवायुसियर्थम्, अभिमशामौति श्रेषः। अभिमर्शनादूह मौन परित्यज्य वाग्व्यवहार कुर्यात् । उपांशसवन मभिमान मुपपादयति-"प्रात्मा वा अपांच- सवन पात्मन्येव तोता प्राणान् प्रतिधाय वाच विसजते सर्वायुः मर्वायुवाय"-इति । योऽयम् 'उपांशुसवनः' नावा, सोऽयम् 'भामा ३ गरीर मेतत् । तदीयाभिमर्श नेनार्य होता शरीर एव माणान् अवस्थाप्य स्वयं शतसंवत्सरपरिमितेन सर्वेणायुषा युनो वाच विसृजते। तच्च यजमानस्य सम्पूर्णायुःप्राप्तये भवति । वेदन प्रशंसति-"सर्व मायुरेति य एवं वेद" इति ॥ ३ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधयीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य हितोयपञ्चिकायां रतीयाध्याये कृतीयः खण्डः ॥ ३ (२१) ॥ । अथ चतुर्थः खण्डः ॥ सदाहुः सर्प३त् न सश्त् इति सर्पदितिक पाईनभयेषां वा एष देवमनुष्याणां भवो यहि- ·- ॥ एतीयवाणम् । पवमानस्तस्मादेन मभिसङ्गच्छन्त इति वदन्तस्तत्तन्ना- हत्वं यत्सदृच मेव तत्सानो ऽनुवनिं कुर्याद्य एनं तब ब्रूयादनुवन्विा अयं होता'सामगस्या- भूदुगातरि ' यशो ऽधादच्योष्टायतनाच्चोष्यत पाय- तनादिति शश्वत्तथा स्यात् तस्मात्तचैवासौनो ऽनुमन्त्रयेत यो देवाना मिह सोमपीथो यज्ञे वर्हिषि वेद्यां'तस्यापि भक्षयामसीत्येव मु हास्यात्मा सोम- पौथादनन्तरितो भवव्यथी ब्रूयान्मुख मसि मुखं भूयास मिति मुखं वा एतद्यत्रस्य यइहिष्यवमानो मुखं खेषु भवति श्रेष्ठः भवानां भवति य एवं वेदा- सुरौ वै दीर्घजिह्वी देवानां प्रातःसवन' मवालेट तद् व्यमाद्यत्ते देवाः प्राजिजासन्त ते मित्रावरुणाव ब्रुवन् युव मिदं निष्कुरुत मिति तौ तथेत्यतां तो वै वो वरं बगावहा इति वृगाथा मिति तावेत मेव वर मजुभातां प्रातःसवने पयस्यां सैनयोरेषा च्युता' वरखता ह्येनयोस्तद्यदस्यै विमत्त मित्र तदस्यै समृद्ध विमत्त मिव हि तो तया निर- कुरुताम् ॥ ४ (२२)॥ - अन्तयामग्रहहोमादूई महाभिषवं कृत्वेन्द्रवायव मारभ्य पव- मस्यन्तग्रहार्थ तत्तत्पात्रेषु मोमं ग्टहीत्वाऽऽसादितेषु वैग्रुषान् होमान् ·॥ रितीयपधिका।३।४ ॥ इला बहिष्पवमानाय * प्ररुर्पयेयुः। प्रसर्पणप्रकार मापन पाह-"समहोतारं मनसान्द्रुत्याहवनीधे सग्रह हुत्योदयः प्रचा बहिष्पवमानाय पञ्चविजः समन्वारब्धाः सर्पन्ति । अध्वर्यु प्रस्तोताम्बारभते, प्रस्तोतार प्रतिहर्ता, प्रतिहार मुद्रातोहातार बया, ब्रमाणं यजमानः" इति ( श्री० १२.१६.१७,१७.१.)। पाखलायनोऽप्याह--- "अध्वर्युमुखाः समन्वारधाः सर्पन्त्यातीर्थ- देशात् । स्तोत्रायोपविशन्त्युगातार मभिमुखास्तान् होतानुमन्वय- नवासीनो यो देवाना मिह"-इति (ौ० ८. १३. २३.)। ततो होतुः सर्पणं निवारयितुं पूर्वपक्ष मुपन्यस्यति --- "तदाहुः, -सर्पश्त, न सश्त् ? इति ; मदिति हैक' आहुरुभयेषां वा एष देवमनुष्याणां भक्षो यहिष्पवमानस्तस्मादेन मभिसङ्गच्छन्त इति वदन्तः” इति । 'तत्' तत्र, ऐन्द्रवायवादिग्रहणादूईकाले अध्वर्युप्रमुखाणां सर्पणे केचित् 'आहुः' विचारयन्ति । कि मयं होता तैः सह मर्पत् न वेति । विचागर्थे मुतिः । अयं होतापि सपेदिति केचिता वैपक्षिण आहुः। तत्रोपपत्ति च कथयन्ति- उदाहभिर्गेयम् "उपास्मै गायता नरः' इत्यादिक ---- • "सामगाना मुलग-गन्ध वामकानि रकान्यामातानि । त 'उपाय गायना नरः -इल्याय सूक्तम्, 'दविधतल्या मना-मनि मिलायम, पवमानस्य कव-इनि हतीयम्। ज्यातिष्टीमस प्रात:सवनानुष्ठाने तेषु विनीगु गायत्र' माम गाताम। गदिदं भूत- पवमानसाध्य' सो महियवमान मिलाचते ; तावस्थिताना वा पवमानार्थलाइडि: सम्बन्धाश। न बिदं सोचम् इतरलीधनन् मदीनामकस्य महपस्य मध्यं श्रीदुम्बा: सम्बशाखायाः सनिधी प्रयुज्यत, किन्न सदसी बक्षिसहि: प्रयुजात" इति मामसंहिता भाष्यीय कामे सायणः। + 'तेनान्तरण प्रतिपद्यन्न चालान चीकर ताई देवानां तीर्थम्'-पवि०मा० १.१ । + पा.८.२.१.७. वा० १। ~ ·।ऐतरवापर तो (सा. ३. पा. १.१.१-९.) बहियवमानशब्देनीचत । यो बहिष्पवमानः, एष एव देवानां मनुष्याणां च उभयेषां 'भष:'; तेन हि सर्वे सुप्यन्ति । अत एव सर्वत्र स्तोमभागानां स्तोत्रण प्रौतिः श्रुता (३५५ पृ.)। तस्मात्' कारणात् 'एन' बहि- ध्येवमान देवमनुष्थाः सर्वे अभिसङ्गच्छन्ते 'इति' एता मुपपत्ति 'वदन्तः' पूर्वपक्षिणो यदाहः, सविराकरोति-"तत्तबाहत्यम्"- इति । तस्मिन् सर्पणे 'तत्' पूर्वपक्षिमतं नादरणीयम् । विपचे बाध दर्शयति--"यादृच मेव तत्सानो ऽनुवर्मान कुर्याद्य एनं तत्र ब्रूयादनुवर्मान्धा भयं होता सामगस्याभूदुहातरि यशो ऽधादयोष्टायतनाचगोष्यत आयतनादिति शश्वतथा स्थात्"- इति । यद्ययं होता तैः सह सत्, तदानौं * स्वकीया मृच मेव सानः 'अनुवर्मान' पृष्ठगामिनी कुयात् । तचायुताम् ; टच भाधारत्वात्, मान प्राधेयत्वात् । अत एव छन्दोगा आमनन्ति -"तदेतस्या मृत्यध्यूळ्हं साम ; तस्मादृयध्यूळ' सम गीयते"- इति (छाउप०१.६.१.)। ततः पुरोगामिन्या शचः पचा- हामित्व मयुक्तम् । 'त' होतुः सपणे 'य:' कश्चिदागत्य 'एन' होतारं ब्रूयात् । अयं होता 'सामगस्य' उगातु: 'अनुवर्मान्वे' पृष्ठ- गाम्येवाभूत्। अतो होता, स्वकीयां 'यशः' कौत्ति मुद्रातरि 'अधात्' स्थापितवान् ; स्वयम्-'आयतनात्:खकोयपदात् 'प्रयोष्ट' युतवान्, इतः पर मपि 'च्योष्यते' स्वकीयस्थामात् प्रचुरतो भवि- थति। 'पति' एवं पुरुषान्तरेण शप्तस्य होतुरवश्य तथा भवेत् ॥ सर्पणं निवार्यानुमन्त्रणं विधत्ते-"तस्मात्तत्रैवासौनो ऽनु- मन्वयेत" इति। यस्मालसर्पणे दोषाः सन्ति, तस्माद्यत्र पूर्वम् 'वदीया' ख, न।

·॥हितीयापका।३।४ ॥ पखित, तवेवासीन इतरेषां सर्पक मन्त्रीखानुमन्वयेत चमनी मन्वं दर्शयति-“यो देवाना मिह सोमपौयों की बार्षि वेद्या तस्सापि भक्षयामसौति" इति । 'पह' देश निय- माची 'य' सोमयागः, तस्मिन् या वेदिः, यचं तवत्वं बर्हिः, तब सर्वदेवानां सम्बन्धी सोमपौयः' सोमयागरूपो बहिष्यवमानास्थो यो भचोऽस्ति, तस्याप्यंग वयं भक्षयामः । 'इति' एषोऽनुमन्चर मन्त्रः। तं प्रशंसति-"एष मु हास्यामा सोमपीथादमन्तरितो भवति" इति। एव मेवानुमन्त्रणे मति 'अस्य होतुः 'पाला' जीवः सोमपानात् कदाचिदप्यन्तरितो न भवति । मन्बान्तरं च विधत्ते-“अथो ब्रूयामुग्व मसि मुखं भूयास मिति"-इति । पूर्वोक्तान्म बादनन्तरं मुखमित्यादिकमपि 'मन्त्र ब्रूयात् । थे बहिष्णवमान ! यस्य त्वं 'मुख ममि यामध्ये मुख्योऽसि, पतस्वत्प्रसादादह मपि 'मुखं' मुख्यो भूयासम् । एत- मन्त्र प्रशंसति- "मुख वा एतद्यतस्य यहहिष्पवमानः” इति । स्तोत्रेषु सर्वेषु पाद्यत्वाबहिष्णवमानस्य मुखत्वम् । वेदनं प्रशंसति --"मुख खेषु भवति श्रेष्ठः स्वानां भवति य एवं वैद"-इनि । मुखवं लोकव्यवहारप्रवर्तकलम् । श्रेष्ठत्वं विद्यावित्तादिसम्पत्तिः॥ पथ सवनीयपुरोडाशेषु येय मैत्रावरुणी पयस्यास्ति, तत्मज्ञान . उत्तराय बहिषवमानसूनीवम्तिम्य कर्ष यामि चलारि मूलान्यामानामि, वागाव प्राव:सपने नायवसाबा गौयमानानि चत्वारि भाज्यस्तावाचन । नत यानि वीषि सूतानि, तानोव माध्यन्दिममवने गायधामहीयनगरक्यौचालयोधनसामभिर्गीथमानामि पच माध्यन्दिनपवमानमीमाणि। सत पाचातय नतुई मधु रचनर-वामदयनीषस- कावि-सामभिः सम्पाद्यानि चत्वारि पृष्ठनीचापि माध्यन्दिनसवनौयानाया तत्तखतीयसबने यानि गायब-मंडित-सफ-पौकन-खावावाधीगत्र--मामभिर्नियाधानि भावपवमान- सीपाधि षडिति। र ·॥ ऐतरेयमा पापस्तम्बेन दर्शित:- “प्राम्बो प्रतिप्रयाता सवनौयान् निर्व- पति । सर्वे यवा भवन्ति लाजान् परिहाय । इन्द्राय परिवते धाना इन्द्राय पूषखते करसं सरखत्यै भारत्यै परिवाप मिन्द्राय पुरोडा मित्रावरुणाभ्यां पयस्था निति" इति (चौ०१२.४.४-६.) ता मेता पयस्यां प्रशंसितु माख्यायिका माह- "पासुरी के दीर्घजिही देवानां प्रातःसवन मवालेट्, तद, व्यमाद्यत्, ते देवाः प्राजिज्ञासन ; ते मित्रावरुणावलवन्,---युव मिदं निष्कुरुत मिति; तो तथेत्यबूता ; तो वै वो वरं तणावहा इतिहणाथा मिति ; तावेत मेव वर महणाता,-प्रातःसवने पयस्यां ; सैनयोरेषा च्युता;वरहता अनयोस्तबदस्यै विमत्त मिव तदस्यै समृहं ; विमत्त मिव हि तो तया निरकुरुताम्" इति । दीर्घा जिह्वा यस्याः सा 'दीर्घजिनी', भमुरजातावुत्पन्न त्वात् 'पामुरी'। तथाच तलवकारा आमनन्ति- "दीर्घजिही वा पासुर्यास"-इति । सा च देवानां सम्बन्धि प्रातःसवनम् ‘पवालेट्' खकीयया जिदया तस्यावलेहं कृतवतो। तत् प्रातःसवनं विषजिह्वालेहनेन 'व्यमाद्यत्'विविधं मत्त मभूत; सर्वस्यापि सवनप्रयोगस्य विपर्यासो जातः। ते देवास्तत्यरि- हारोपायं 'प्राजिज्ञासत' प्रकर्षेण विचारितवन्तः। विचार्य च तत्परिहारसमर्थों मित्रावरुणो पब्रुवन्,-हे मित्रावरणौ ! 'युर्व' युवाम् उभौ 'इदं प्रातःसवनं 'निष्कुरुतम्' निर्गतदोषं कुरुतम् । तत् तावदङ्गोमत्य देवेभ्यो वरं याचित्वा प्रातःसवनगतां पयस्या • 'दौर्ष जिही वा इद रक्षी यज्ञहा'-इत्यादि ता. बा. १३.६ । 'वानं दौनियम' -इवि. स.८.११.१। 'दीर्घजिही च च्छन्दसि'--इति (पा. ४. १.५९.) निपा- तमादीकारः। महाभारते विय मादिपर्वणि दानवौति, बनपर्वपि तु राक्षसीति । । निर्गविषाददो' ध।

·चितौयपपिका।३।५॥ ३ मलकीयपरत्वेन इतवन्तौ । पयसि भवा प्रामिक्षा पयस्था। मा एषा वरहतत्वादिनयोः कदाचिदप्यवियुता। तब प्रातःसवर्ग यदाम् 'परखें अनया दौर्घजिया विमन मिव त मासीत, 'तत्' सर्वम् 'पस्यै पम्मे, मनया पयस्थया समुह मामौत् । यस्माद विमत्त मिव खितं प्रातःसवनं 'तो' मित्रावरुणी 'तया' पयस्यया 'निरकुरता निवारितवन्ती, तम्मात् समृडियुता ॥ ४ ॥ प्रति श्रीमन्मायणाचार्यविरचितं माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य द्वितीयपश्चिकायां हनीयाध्याये चतुर्थः खगड़ः ॥ ४ ! २२.)। Haus-a- ॥ अथ पञ्चमः खण्डः। देवानां वै सवनानि नाघ्रियन्त त एतान् पुरो- काथानपश्यंस्ताननुसवनं निरवपत्मवनानां कृत्य ततो वै तानि तेषा मध्रियन्त तादनुसवन पुरोळाशा निरुप्यन्त सवनाना मेव कृत्यै तथा हि तानि तेषा मक्षियन्त पुगे वा एतान् देवा अक्रत यत्पुरोळाशास्तत्पुरोळागानां पुरोळाशत्वं तदाहु- रनुसवनं पुरोळाशान् निर्वपदष्टाकपालं प्रात:- सवन' एकादशकपालं माध्यन्दिने सवने धादश- कपालं तृतीयसवने तथा हि सवनानां रूपं तथा ·निरूपम यहनुस पुरोगाशासवासानेशाहक- कपालामेव निर्वपत् तदाहुयंतो तेनानक्त स्यात्ततः पुरोळाशस्य मानौयात्सोमपीथस्य. गुप्ता घृतेन हि वज्जेणेन्द्रो वृत्र महनिति तत्तन्नाहायं हविर्वा एतद्यदुत्पूत सोमपीथो वा एष यदुत्यूतं' तस्मात्तस्य यत एव'कुतश्च प्रानीयात्सर्वतो वा एता बधा यजमान मुपक्षरन्ति' यदेतानि इवोध्याज्य धानाः करमः परिवापः पुरोळाशः पयस्थेति सर्वत एवैनं स्वधा उपक्षरन्ति य एवं वेद ॥५ (२३) ॥ पथ सवनौयपुरोडाशान् * विधात मादौ कथा माह- "देवानां वै सपनानि नाध्रियन्त ; त एतान् पुरोळाशानपश्यंस्ता- मनुसवन निरवपन्सवनानां कृत्ये, ततो वैतानि नेषा मध्रियन्त" -इति । यानि प्रातःसवन-माध्यन्दिनसवन-तौयसवनानि सन्ति, तानि ब्रीणि देवाना मर्थे 'नाध्रियन्त' नैव तानि, देवरवरोडु मशक्यानि पासंन्। 'ते' देवा: तहारणहेतून् पञ्च पुरोडाशान् दृष्ट्वा तान् प्रतिसवनं निरवपन् । तैः पुरोडाशः तुष्टानि सवनानि देवाना मर्थे तान्यासन् ॥ पाख्यायिकया प्रशस्य पुरोडाशान् विधते- "तबदनुसवनं पुरोळाशा निरुप्यन्त, मवनाना मेव . 'सवनेषु भवः सवनीयः । वपया प्रातःसबने परन्ति, पुरोडाशेम माध्यन्दिने, बा. बनायसवता यष्टव्यः' इति आश्व० श्री. ५. ३. १.४० ।

·. ॥रिसीमारिया। ३.५॥ सोया हितानि तेषा मत्रियत-इति । तद, निवासायदि यबमानः प्रतिसक्नं पुरोडामा निरूप्यावा सनिर्वापः सवनानां धारणाय भवति । तथा' तेनैव हि प्रकारण 'तानि सवनानि 'तेषां देवाना मर्थे प्रियन्ते ; पतो मनुषाचा मपि-निर्षाप एव धारणोपायः। इदानी पुरोडाशशब्द निर्वति-- "पुगे वा एतान् देवा पक्रत, यत्पुरोळाशास्तत् पुरोळाशानां पुराळाशलम्" इति । सुरोडामाः सन्ति । एतान् देवाः 'पुरो वै' सोमाहुतिभ्यः पुरस्ताद देवाः 'पास' छतवन्तः । तस्मात् पुरोडाशेति नाम सम्पन्नम् 'दा दाने' इति धातुः, पुरतो दीयमानं हविरित्यर्थः । यद्यम्या धानादिषु हविःषु चतुर्थ एव + पुरोडाशः, तथापि चिन्याय धानादीनां सर्वेषां पुरोडापत्वोपचारः। यहा, पुरःशब्द एर व्याख्येयः,-सवनानां धारणार्थं देवा एतानि हवौं षि दुर्गमानि पुराण्यकुर्वतेति । यदि पुरस्ताद यदि वा पुगणि मर्वथापि पुरो • डाशशब्दो निष्पयते । अथ पुरोडाशखरूपविशेषं निहारयितुं पूर्वपन माह-"तदा हुरनुसवनं पुरोळाशान् निर्वपदष्टाकपालं प्रातःमवन एकादश कपाल माध्यन्दिने सवने हादशकपाल बतौयसवने ; तथा हि सवनानां रूपं तथा छन्दसा मिनि" इति । 'तत् तेषु पुरोडाथेषु पूर्वपक्षिय पाहुः ;- प्रतिसवनं निवपणीयेषु पुरोडागेषु क्रमेण -- • 'पुरी दाभ्यने पुरीडा:-इवि मि. कौ. 4. प. । पा० ३. २, ०१ । + "एलानि हवी षि-पाय, धानाः, करमः, परितापः, पुरीकाशः, पयति"-- ति (१८८१.८०) श्रुतयद्यपि पुरीडायस पचमत्वं गम्यते, पर सुभरखा "धाना: परमः परिवापः पुरोकाशः पयसाप वै यकी वित्रिः"...इत्यादिनचतुर्थव मे ।

·रात् । रतरयमापन कपालवाटलादिरूपा द्रष्टव्या। सवनानां रूपस्य तथाविध- वात् । तच छन्दोहारण द्रष्टव्यम् । गायत्री, विटुप, जगती चेति बन्दासि सवननिष्पादकानि; "गायत्रं प्रातःसवन-वेष्टुभ माध्यन्दिनं सवन०-०जागतं बतौयसवनम्" इति अत्यन्त- तथा सति तत्तच्छन्दोगतापरसद्यानुसारण कपाल- महा युवति + पूर्वपक्षः। सं निराक्षस्य सिद्धान्त' दर्शयति- "तसबाहत्व मैन्द्रा वा एते सर्वे निरुप्यन्ते, यदनुसवनं पुरोळाशा- स्तन्मात्तानेकादशकपालानेव निर्वपत्" इति । पञ्चसु हविःषु धानादिषु मध्ये चतुर्थस्य पुरोडाशस्येन्द्रदेवताकत्वादैन्द्रवान्यवे- कादपकपाल एव प्रायेण विधीयते इति तत्प्रयत्नावगमात् # पनापि विषपि सवनेष्वैन्द्रान् पुरोडाशानेकादशकपालानव निर्व- पेत् । भाखान्तरेऽपि विधिविलोमदोषण $ पूर्वपक्ष निराक्षत्य सिवान्तोऽभिहितः-"एकादशकपालानेव प्रात:सवने कुर्यात्,पका. दशकपालान् माध्यन्दिने सवने"-इत्यादि (ले० ना० १.५.११.४.)। * पानावषव माकपा निर्वपत् प्रात:सवनस्याकाले मरख-याव्यभामा म्यादापत्याग गंदटाकपाली भवत्यष्टाचरा गायत्री गाय प्रात:मवन प्रायःसबन भेव तनापोति। भाना- बैंपब मेकादशकपाल निर्वपेन्माध्यन्दिनस्य सवनस्याकान मरखत्याज्यभागा साबाईस्पत्थयर- यदिकादशकपाली भवताकादशाक्षरा विष्टुप् वैष्टुभं माध्यन्दिन सवनं माध्यन्दिन मेव सवन तेनाप्रीत्याप्रावण इादशकपाल निर्वपेत्तृतीयमवनस्याकाले मरखत्या सभागा स्थाबाईभ्यन्थ- सयंदवादशकपाली भवति पादशाचरा जगतौ नागतं तृतीयमवनं तनायसवन मेव तेना. प्रीति" इति ० सं० २.२.८ । भाथ मैतस्य मन्त्र काण्डं (ले० सं० : ८.२२.) द्रव्यम् । + पतएव श्रुतं तैनिये- 'तं वसीऽष्टाफपालन प्रात:सवने भिपज्जन, नद्रा एकादश कपालन माध्यन्दिने सवने, विदवा हादशकपालन सीयसव-इति ब्रा०१.५.११.३। * 'विधीयते + +महीमादू वाग्विसर्गसत्प्रयबावगमाद' ध । तपाहि--'स यदष्टाकपालान् प्रायःसबने कुर्यात्, एकादशकपालान् मान्दिने मवने, बादशकपाला स्वतीयसाने, विलोम तवजय कियेत'-पति ते. ब्रा० १. ५. ११.४।

·॥रितीयपषिका । ३।५॥ - पापसम्बले मावामिद मनुसत्य पचाय मप्युदाहरति-पडो पुरोडायपालान्कादग माध्यन्दिने हादश ढतीयसवने । सर्ग: मैदानिकादशवपालाननुसवम मेके समामनन्ति" इति (बी. १२.१.१, २.)। भव तत्पुरोडायशेषभक्षणे कश्चित् पूर्वपक्ष मुपन्यस्वति- नदाइर्यतो घृतेनाना स्याननः पुरोळाशस्य प्राशीयासोमपौयन गुप्ता तेन हि वजेणेन्द्रो हब महविति" इति । तमोमपानव रखवाय भवति । यमादिन्द्रो वृत भेव वव बला तेम हवं इतवान, तस्मात् तस्य क्रूरखान नरहितं सकसं भवमिति पूर्व- पशिष पाहः । तं निराकृत्य सिद्धान्त दर्शयति-"तत्तवाहवं;- इविर्वा एतद्यदुत्पूर्त, सोमपीथो वा एष यदुत्पूतं, तस्मात्तस्य यत देव कृतब प्रात्रौयात्; सर्वतो वा एता स्वधा यजमान मुपचरति घदेतानि एवौंथाज्यं धाना: करम्भः परिवापः पुरोळाशः पयस्येति" -इति। घृतरहितभाग एव भक्षणीय इति मतं नादरणीयम् । उत्पवनसंस्काररहितस्य तस्य वववेऽपि यदुत घृतं तदविश्व । विच यदुत्यूतं तमोमपीथसदृश मेव। तस्मात् 'तस्थ' पुरोडापत्र यतः कुतच तयुनाद तरहिताहा यस्मात् कस्मादपि भागात् प्रात्रौयात् । पान्य धानादौनि यानि हवींषि सन्ति, ता एताः सर्वतः स्वधा' पत्रम्, नद्रूपा एव भूत्वा यजमानम् 'उपक्षरन्ति' सवन्ति ; तस्मात् सर्वतः प्राशन मुपपत्रम्। वेदनं प्रशंसति- "सर्वत एवंन खधा उपचरन्ति य एवं वेद" इति ॥ ५ ॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य हितीयपश्चिकायां वतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ (२३) ·॥ तस्यवासारम् ॥ पषष्ठः खण्डः ॥ यो वै यन्न इविष्पंक्तिं वेद हविष्पंक्तिना योन राधोति धानाः करम्भः परिवापः पुरोळाशः पयस्खे- वेष यतो विष्पंक्तिविष्पशिना यन राधोति य एवं वेद 'यो वै यन्त्र मक्षरपंक्ति वेदाक्षरपंतिना यन्जेन रानोति सुमत्पदग्द इत्येष वै यज्ञो ऽक्षर- पंक्तिरक्षरपंक्तिना यन्जेन राधोति य एवं वेद यो वै यज नराशंसपंक्तिं वेद ''नराशंसपंक्तिना यनेन राधोति हिनाराशंसं प्रातःसवनं दिनाराशंसं माध्य- न्दिनं सवनं सकृताराशंसं तृतीयसवन मेष वै यजो नराशंसपंक्तिनराशंसपंक्तिना यज्ञेन रानोति य एवं वेद'यो वै यन्नं सवनपंक्तिं वेद 'सवनपंक्तिना यन्त्रेन राधोति पशम्यवसथे त्रीणि सवनानि पशुरनूबन्ध्य इत्येष वै यसः सवनपंक्तिः सवनपंक्तिना यज्ञेन राधोति य एवं वेद हरिवा इन्द्रो धाना भत्तु पृषण्वान् करम्भ सरखतीवान् भारतौवान् परिवाप इन्द्रस्यापूप इति हविष्पंक्तया यजत्यृक्सामे वा इन्द्रस्य हरौ पशवः पूषान्न करम्भः सरखतौवान् भारतीवानिति वागेव सरस्वती प्रायो भरतः परि- वाप इन्द्रस्यापूप इत्पन्न मेव परिवाप' इन्द्रिय मपूप' ·॥ ऐतरेयवाक्षम् । २९ एतासा मेव तहेवतानां यजमानं सायुज्यं सरूपता सलोकतां गमयति गच्छति श्रेयसः सायुज्यं गच्छति श्रेष्ठता य एवं वेद' हविरग्ने बौहोत्यनुसवनं पुरो- काशः खिष्टकृतो यजत्यवत्मारो वा एतेनाग्नः' प्रियं धामोपागच्छत्म परमं लोक मजयदुपाग्ने प्रियं धाम गच्छति' जयति परमं लोकं य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेतया हविष्यतया यजते यजतीति च यजतीति च ॥ ६ (२४ ) । ॥इत्यैतरेयब्राह्मणे द्वितीयपञ्चिकायां टतीयोऽध्यायः ॥३॥ विहितान् सवनोयपुरोडागान् चानादिरूपान् प्रशंमति-- “यो वै यन्न हविष्यक्ति वेद हविष्यक्किना यन्जेन गनोति धानाः, करम्भः, परिवापः, पुरीलाशः पयस्यलयेप व यो वि- पंक्तिईविष्पंक्तिना यज्ञेन गनाति य एवं वेद" इति। हविषां धानादिद्रव्यरूपाणां पंक्ति समूहो यम्मिन् मोमयागे मोऽयं हवि. पंक्ति:'; तादृश यज्ञ यो वेद, म नथैव तादृर्शन यज्ञेन समुदी भवति । भृष्टा यवतण्डुला 'धानाः'। सदाहापस्तम्ब: "कपा- लाना मुपधानकाले प्रथमकपालगन्वण धानाथ लाजायं कपाले अधिधिय तण्डुलानोप्य धानाः करोति । ब्री होनीम्य लाजान् रोति । पुरोडाश मधिश्रित्यामिक्षावन्पयस्यां करोति । उहा- सनकाले धाना उहास्य विभागमन्वेषण विभज्याङ पाचन संयोति । अर्धाः पिष्टाना मावृता मतन् करोति । मन्य संयुतं करम्भ इत्याचक्षते। लाजान् परियाय इति। नवाजेभ्यः --- --.

·सकान् संहति"-ति (पी० १२.४.४-१५.)। पुरोडायः प्रमियः पन्चे धाना-करम-परिवाप-पयस्था-शब्दा पापस्तम्बेन व्याख्याताः। एईविभियुशी यत्रो इविष्यति। हविष्पलि- नेत्यादि पुनर्वचन मुपसंहारार्थम् । यहा पूर्व वेदनपूर्वकानुष्ठान- प्रशंसा, ह त वेदनमात्रप्रशंसा द्रष्टव्या । हविषां पञ्चसंख्थानां समूहरूपा या पंक्तिः, सा पाखान्तरप्याबाता-"ब्रह्मवादिनो वदन्ति,-न; न यजुषा पंक्तिराप्यते ऽथ किं यज्ञस्य पालन मिति ? धानाः, करम्भः, परिवापः, पुरोडाशः, पयस्था; लेन पंसिराप्यते ; तद्यज्ञस्य पतित्वम्" इति (ले० सं० ६. ५. ११. ४, ५.)। अवार्थवादेन धानादीनां पुरोडाशद्रव्याणां विधि- कोतव्यः । पनिनेव न्यायेनावराणां पचाना विध्युबयनं दर्शयति--- “यो वैया मक्षरपंक्ति वेदाक्षरपंक्तिमा यज्ञेन रानोति; - सुमत्पद्दगद इत्लेष वै यत्रो धरपंतिरक्षरपंतिना यझेन रानोति य एवं वेद" -पति। पक्षसंख्याकाना महराणां समूहोऽक्षरपंक्तिः। 'सु'-इत्येक मक्षरम्, 'मत्' इति द्वितीय मक्षरम्, 'पद-इति तौय मक्षरम्, 'ब'-इति चतुर्थ-मधरम, 'दे-इति पञ्चम मक्षरम् ; सान्येतान्य- धराणि होतजपादौ प्रयोक्ताव्यानि *। तथाच सम्प्रदायविद पाहु:- "एतहीजपास्थस्य स्वादितो.ऽक्षरपञ्चकम् । एकक मक्षर चाच परस्य ब्राणो वपुः । 'सु' पूजित, 'मत्' प्रहष्ट', 'पत्' सर्वव्यापि, तच 'व'- सर्वस्य वा ब्रीष, 'हे' फलानां प्रदाट तत् ॥"-इति । अन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ "परासवर्थावाने सुमत्पाद"-इत्यादि पानी० ५.६ - ·तस्यनामवम् । सबा पविधनारायंसख विथुपयन दर्शयति- "यों कामराशंसपंति वेद, भराशंसर्पसिना योन रानीति; नित समेस प्रांतःसवन, दिनाराशंसं माध्यन्दिन सवर्म, सलवारास बतीयसवन मेष वै यत्रो नराशंसपंतिनराशंसपंतिमा योग मोति य एवं वेद" इति। भक्षिताप्यायितानासादिताना चमसानी नरायंसशब्दः संन्ना। अत उकामाचार्येण -"पाप्या. यितांश्चमसारमादयन्ति, ते नाराशंसा भवन्ति" इति। (श्री. १.३०.)। भक्षितेषु चममेषु पुनः पूरण माम्यायनम् । तथा विधाश्चमसाः प्रातःसवने दिः प्रयुज्यन्ते, तथा माध्यन्दिनसक्ने- ऽपि ; ढतीयसवने तु सजदे एवं पञ्चमख्योपेतखात् नराशंसानां पंतिय विद्यते॥ तथैव सवनपंक्ति दर्शयति- "यो वे यजमवमपंक्ति वेद, समनपंतिना यझेन राधीति : पशरुपवमधे चीणि सवमानि पारनूबन्थ्य इत्येष वै यमः सवभपंक्ति: ; सवनपसिना योग राधोति य एवं वेद-इति। परार्य क्ष्यमाणस्य यजमानस समीपे पूर्वेदार्देवतास्तदीयं यज्ञ प्रतीक्ष्यमाणा वसन्ति ; तमात् 'उप' समीपे वसन्यस्मिन्दिवस प्रति पूर्वदिवसः ; उपवसथाये पूर्वदिवसे यः पशरग्नीषोमीयः, मोऽप्पल सवनममीपवर्तिला- सवमलेन गण्यते। प्रातःसवनादीनि तुलौणि प्रमिधान्येव सव. नानि । सवनेभ्य जई मनुष्योऽनुबन्ध्यास्थः पशरपि पूर्ववत्सव- नखेन गखते। प्रतः पनानां सवनामां पंश्या समूहेन युक्ती यो यत्र एष एव सवनपंक्तिः। एवं हविष्यक्ति प्रसङ्गनाक्षर • एतापकारिप बामलायगति यावन । तपर्य उपाय स्थानोनि मारि द्रव्यानि ५.६.१-१०। ----- ·प्रशिनरासपतिः सवनपंजियेत्येतावदभिर्तितम् । एतदिवाभिप्रेत्य तब तब "पांतो यः" इति बूयते । पथ प्रसताना सवनीयपुरोडायानां क्रमेण याव्या विधत्तं- "हरिवा इन्द्रो धाना भत्तु, पूषखान् करम, सरखतौवान् भारती. बान् परिवाप, इन्द्रस्यापूप इति हविष्पत्या यजति"-इति । हरिनामानौ हावखी पख स्त इति 'हरिवान्' इन्द्रः। सोऽयं धानाः 'अत्तु' भक्षयत । सेयं प्रथमहविषो याज्या । पोषकत्वात् पशवः पूषन्छब्देनोचन्ते, तत्वामी देव: 'पूषखान्' । स तु करम्भम्, अत्त्वित्यनुवर्तते । सेयं द्वितीयहविषो याज्या । सरस्वती वाक्, सास्यास्तीति देवविशेषः सरखतौवान्' । स एव 'भारतीवान्';- शरीरभरणाहरणः प्राणः, तस्य सम्बन्धिनी देहे ऽवस्थिति रती, सक्ती देवी 'भारतीवान्। अयं विशेषणद्वयोपतो देवः 'परि- बाप:' परिवापाख्य हविरत्त । इयं ढतीयस्य हविषो याज्या। . इन्द्रस्य 'अपूपः' पुरोडाशः, प्रिय इति शेषः । तथा सतीन्द्रोऽपूप मत्त्वित्यर्थादवगम्यते । सेयं चतुर्थहविषो याज्या। पञ्चमहवि:- खरूपायाः पयस्यायाः शाखान्तरादवोपसंहर्तव्या +1 एवं 'हवि. पंश्वा यजति' हविषपंक्तिविषयां याज्यां पठेदित्यर्थः ॥ प्रथमयाज्यां व्याचष्टे- "ऋक्साम वा इन्द्रस्य हरी, पशषः पूषाबं करम्भः सरखतौवान् भारतीवानिति; वागेवसरखती, प्राणी . . * उपरिशदिव ३.२.६ । शत० प्रा० १.१.२.१६ । ते. म०७. । तथाहि तैत्तिरीयकम्---"तदश्विनौ धानाभिरभिषिज्यताम्, पूषा करम्भेय, भारती परिवापेष, मित्रावरणौ पयस्खया"-इति ब्रा० १.५.११.२ । 'धाना भ्रष्टयवाः, करधी यपिष्ट भाज्यसंयुतम परिणापी लाजाः, पयस्था प्रामिचा-इति च तपासा. भा० । “पयस्या भवति पयो किया एतमादपकाति" इति च पयसाम्वरूपश्रुतिः २० सं० २. ३. १५.२।

·-- . ऐतरेयवायम् ॥ भरता, परिवाप रन्द्रखाप्प इत्यत्र मेव परिवाप इन्द्रिय मपूपः"- इति। ऋग्देवता सामदेवता घेत्युभयदेवताल्पाविन्द्रस्याची प्रतो हरिवानितिमन्दोतिरित्यर्थः। द्वितीययाज्यां व्याचष्टे- पशव इति। पोषकत्वात्पशूनां पूषत्वम्, खाटु पोषकत्वात् कर: भवाबत्वम् । अतः पशुस्वामिनः करभो योग्य इत्यर्थः। तृतीय- याज्या व्याख्यापूर्व व्याचष्टे --- स्वरखतौवानिति । अत्र मरस्वती- वान् भारतीवानिति व्याख्येय मनूध वागित्यादिना तहाख्यानं क्रियते । 'वागेव सरस्वती'-इत्येत लोकप्रमिछम् ; न त्वत्र किधि- इतव्य मस्तीत्येवशब्दस्यार्थः । शरीरभरणा हेतुत्वात् प्राणो भरत- शब्दवाचः, तदीयत्तिर्भारती। तदुभयोपेतं मत्प्रत्ययस्यार्थ इति द्रष्टव्यम् । बतौययाज्याया उत्तराई चतुर्थयाज्यां चानूद्य व्याचष्ट परिवाप इति । परिवापशब्दवाथाना लाजानां मृदुत्वेनात्तुं सुकरत्वादन्नत्वम् । इन्द्रियहधिहेतुत्वादपूपस्येम्ट्रियत्वम् । हरिपूषादिविशेषणरूपदेवताभदाद्याज्याभेदेपि यजनीयविशेषस्य इन्द्रस्य एकत्वादेकयाज्यात्व मभिपेत्य हविष्पंत्या यजतौत्येक- प्रधानविधिरिति द्रष्टव्यम् * ॥ होतरक्तयाज्यावेदनं प्रशंसति---- “एतामा मेव नदेवतानां यज- मानं सायुज्यं मरूपता मनोकतां गमयति,-- गति श्रेयमः सायुज्यं, गच्छति श्रेष्ठतां य एवं वेद" इति । य एवं येदिता होता यजमान मिन्द्रादिदेवतानां 'मायुज्यं' सहवामं, 'मरूपता' ममान- शरीरत्वं, 'सलोकताम्' एक लोकावस्थान' च प्रापति,-स्वयं च • प्रतएव श्रूयते--पथ कमादितयाहवा मन्द्र मव यजनीति एना धर्म देवता इति यात्" इति ते० प्रा० १.३.११.१। 'यस्मादना: भा देवता एन मिन्द्र सुप- जीवनीति मेषः, तबादिन्द्रमाव धामानिनिवामित्वं यत्रम्'-दमिचनप ना०भा। .

·425 - होता 'श्रेयस' पतिमयसले द्रादः 'साबुज्य सहवास मानोति, भागाधिक्येन श्रेष्ठतां च प्राप्रीति। सवनीयपुरोडाशसम्बन्धिनः खिष्टकती याया विधत्ते "इविरमे वोहीत्य नुसवनं पुरोळाश: खिष्टकृती यजति"-इति । भने । इद मम्माभिर्दत हविः 'वौहि' भक्षय । एता मेव विष्वपि सवनेषु याज्यां पठेत् ॥ एता मेव प्रशंसति- “पव. सारो वा एतेनाने प्रियं धामोपागच्छस परम लोक मजयदु. पाग्ने : प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोक य एवं वेद, यश्चैवं विधानतया यजते हविष्यतया यजतीति च यजतीति च" इति । पवमारनामकः कश्चिदृषिः हविरित्वतेन मन्त्रेणाग्निदेवतायाः प्रियं स्थानं प्राप्य तत आई ततोऽप्युशष्ट लोकं जितवान् । अथ सर्वत्र यजुःखरूपैव यान्या। तदेतम्मन्नवदनं तत्पूर्वक मनुष्ठानं च प्रशंसति - उपाग्न रिति । यस्थान वेदिनः फलतया हविष्यक्ति स्वार्थ मनुष्ठितो यजमानस्य, पराधं याज्यां पठतो होतुच फल भवति। उभयविवक्षयात्मनेपदपरमोपदप्रयोगः ॥ ६ ॥ इति श्रीमक्षायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे ऐतरेय- ब्रामणस्य हितोयपधिकायां वतीयाध्याये षष्टः खण्डः ॥ ६ (२४), वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमायाश्चतुरो देयाद विद्यातीर्थमझेखरः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- धौधौरवुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवमायणाचार्येच विरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशनाममा ऐतरेयवानपख वृतीयपत्रिकायाः वतीयोऽध्यायः॥ ।

·॥ अथ चतुर्थाध्यायः॥ रथ प्रथमः खण्डः॥ देवा वै सोमस्य राजो' ऽग्रपेये न समपाद- यवई प्रथमः पिबेय. महं प्रथमः पिबेय मित्येवाका. मयतते सम्यादयन्तो ऽवन् हताजि मयाम स यो न उउजेष्यति म प्रथमः सोमस्य पास्यतीति तथेति त पाजिमयुस्तेषा माजि यता मभिसृष्टानी वायुर्मुखं प्रथमः प्रत्यपाताधेन्द्रो ऽथ मित्रावरुणा- वथाखिनौ सो ऽवेदिन्द्री वायु मुदै जयतीति त मनु परापतत्म ह नावथोज्जयावति स नेत्यब्रवीद- १ मेवोक्नेष्यामीति वतीयं मे ऽयोज्जयावेति नेति हैवानवौदामेवोज्जेष्यामीति तुरीयं मे ऽथोज्जयावेति तयेति तं तुरीये ऽस्थार्जत तत्तुरीयभागिन्द्रो ऽभवत् विभाग्वायुस्तौ सतैबेन्द्रवायू उदजयां सह मित्रा- वरुणो सहाश्विनी' त एषा मेते यथोजितं भक्षा' इन्द्रवायोः प्रथमो ऽथ मित्रावरुणायोरथाविनोः स एष इन्द्रतुरीयो यहो एधते यदैन्द्र वायवस्तदेतहषिः पश्यनभ्यनूवाच नियुत्वा इन्द्रसारथिरिति तम्बा- ·ते सहीतारो वदन्ते' ऽमुनवानूकाशेन' यदद इन्द्रः सारथिरिव भूत्वोदजयत् ॥ १ ( २५ ) ॥ अपोनपत्रीयतोष उपांखादिग्रहा अपि । मवनीयाः पुरोडाशाः पवमानाय सर्पणम् ॥ प्रदानी मैन्द्रवायवादीन् हिदेवत्यान् ग्रहान् विधातु माख्या- यिका माह- "देवा वै सोमस्य राजो अग्रपेये न समपादयत्र- हम्प्रथमः पिज्य महम्प्रथमः पिबेय मित्येवाकामयन्त; सम्पाद- यन्तो ऽब्रुवन्,- हन्ताजि मयाम म यो न उउजेथति, स प्रथमः सोमस्य पास्यतीति ; तथेति ; त प्राजि मयुस्तेषा माजि यता मभिसृष्टानां वायुर्मुखम्प्रथम: प्रत्यपद्यताथेन्द्रो ऽथ मित्रावरुणा- वथाखिनी"-इति । पुरा कदाचिद देवाः सोमस्य 'अग्रपेये प्रथमपाने निमित्तभूते सति 'न समपादयन्' सम्पादनं सम्पत्ति न प्राप्ताः, किन्तु अह मेव प्रथमः पिबेय मिति सर्वेऽप्यकामयन्त; सर्वे समयबन्धपुर:सरम् 'भाजिं' धावनावधि कश्चिद् वृक्ष पाषाण मन्यदा किच्चिद 'पयाम' प्राप्नुवाम । स यो य: कथिदपि 'न:' अस्माकं मध्ये 'उल्नेष्यति' तस्मिन् धावने उत्कर्षेण जयं प्रासाति, स एक-एव प्रथमो भूत्वा 'सोमस्य' सोम पास्यति । ते देवाः तथेत्यङ्गौलत्य 'भाजि धावनमर्यादाम् 'अयुः' प्राप्तवन्तः। प्राजिं 'यता प्राप्नुवां पभिसृष्टाना मभितः प्रवृत्ताना तेषां मध्ये वायुः प्रथमो भूत्वा 'मुखम्' अवधेः सम्मुखं प्रत्यपद्यत । वायोः पृष्ठतः इन्द्रः, तस्य पृष्ठतो मित्रावरणी, तयोः पृष्ठतोऽखिनौ। एवं कमेण सर्वे धावन प्रारब्धवन्तः। तस्मिन् धावने वायोरिन्द्रस्य च ।

·.- ॥ ऐतरेयवाच ॥ परसार संवादं दर्शयति- “सो वेदिन्द्रो वायु मुझे जयतीति त मनु परापतत् ; मह नाक्योज्जयावेति ; स नेत्यब्रवीदर मेवोज्जेथामौति ; तृतीयं मे ऽथोनयावेति ; नेति हैवान बौदा मेवोजेथामौति ; तुरीयं मे ऽथोज्जयावेति ; तथेति ; तं तुरीये. ऽत्यार्जत ; तत्तुरीयभागिन्दो ऽभवत् त्रिभावायः" इति। भयं वायुरुकर जयत्येवेति स इन्द्रः ‘भवेत्' खमनसि जातवान् । भाला च 'त' वायुम् 'अनु' पृष्ठतः 'परापतन्' सहसैवाधावत् । भागत्व चेद मुक्तवान्---हे वायो ! 'नौ' आवयोरुभयोः सह मोम- पान मस्तु,-तवाईम्, ममाईम् । अथ तस्मात् कारणात् थावा मुभी सहेवोकर्षेण जयं प्राप्नुवावेति । 'म:' वायुः 'नेति' निराजत्य मह मेक एवोजथामौत्यत्रवीत् । ततः स इन्द्र एव मुवाच, ममाई माभूत किन्तु तृतीय' त्रिभु भागेषु भागो ऽस्तु. तव हो भागौ। प्रथैवं सति सहेवावा मुज्जयावेति । पुनरपि नेत्येक निराकृत्य स वायुरह मेषोजेण्यामोत्यववोत् । ततः म इन्द्रः पुन- रप्युवाच,-तृतीयो माभूत किन्तु मे 'तुगेय भन्द' चतुर्थो भागो ऽख, तव वयो भागाः । अयैवं मन्यावा असावळायावनि । ततो वायुरङ्गीजत्य 'तम्' इन्, 'तुरोये' चतुर्थभाग 'अत्यात' अतिशयन स्थापितवान्। तस्मात्कारणादिन्द्रश्वत्थांगभागभूत, वायुरंशत्रय- भागवान्। अथ विजयक्रमेण मोमपानक्रमं दर्शयति- "नी सहेवेन्द्रवायू उदजयतां, सह मित्रावरुणो, सहालिनी ; त एषा मते यथोजितं भवाः,-इन्द्रवायोः प्रथमो ऽथ मिवावरुणयोरथाखिनोः" इति । इन्द्रवायू उभौ सहैव ‘उदजयतां' धावता मवधिदेश प्रातः । तयोः पठतो मित्रावरुणी सह प्रातः । तयोः पृष्ठतो ऽश्विनी सह -- ·प्रातः । 'एकां' देवानी 'वयोजितम् तत्तबय मनतिमान्यता एते 'भवा' सोमपानरूपाः अभवन् । इन्द्रवायोः प्रथम सोम- 'पानम्, ततो मिपावरुषयोः सोमपानम्, ततोऽखिनीः सोमपान मित्येवं विदेवत्ववहा क्रमो अवखितः। इदानी मैन्द्रवायवग्रहं विधत्त- “स एष इन्द्रतुरीयो ग्रहो सयते यदैन्द्रवायवः" इति। योऽय मिन्द्रवायुदेवताको ग्रहः, स एष 'इन्द्रतुरीयः' इन्द्रस्य तुरीयभागो यस्मिन् प्रहे सोऽय मिन्द्र तुरीयः, तादृशं ग्रहं यहीयात् ॥ उसभागविशेष मनसंवादेन हदयति- "तदेतदृषिः पश्य- नभ्यनुवाच, नियुत्वा इन्द्रसारथिरिति" इति । तदेतचतुर्थभागवं दिव्यदृष्ट्या पश्यन् कश्चिमन्त्रात्मक ऋषिः *, नैन मन्त्रेण 'अभ्यन- वाच' साकल्येन तदुतवान्। नियुखानित्यादिको मन्त्रः (सं. ४. ४६. २.)। नियुत्वच्छब्दो वायुसम्बन्धिना मन्त्राणां वाचकः; "पध वायु नियुतः सथत स्वा:"-इत्यादिमन्वेषभिधानात् (सं. ७.८०. ३.)। नियुतो यस्य वायोः सन्ति, सोऽयं 'नियुत्वान्' । इन्द्रः सारथिस्य वायोः, सोऽयम् 'इन्द्रसारथिः' । थिखाभिधानादिन्द्रस्य चतुर्थभागप्राप्तिर्दचिंता॥ उल मथं लोकव्यवहारण दृदयति- "तस्माचाप्येतर्हि भरताः सत्वना वित्ति प्रयन्ति; तुरीये हेव साहौतासे बदन्त मुनवानूकाभेन,- यदद इन्द्रः सारथिरिव भूलोद- जयत्" इति । यस्मात् सारथिरूपस्येन्द्रस्य चतुर्थभागः पूर्व प्राप्तः, 'तस्मात् धा' तत एव कारणात् 'एतर्मपि' इदानी मपि 'भरताः' अत्र सार- * कर्तृकरवीरवल सपगतं सायण संप्रत्यालोचम् । । 'नियुती बायो:-ति निष. १. १५.१.।

·रतरखान। fomबन्ति विस्तारयन्तीतिभाता योपासना मारपीनां 'वित्ति' बैतना जीवितरूपाम् 'प्रयन्ति करें। सम्पादयन्ति । ते च 'माहौतारः' सारथय: 'तरीये रेव' बुद- सम्बस्व द्रव्यस्त चतुर्थभाग एव 'वदन्ते' अस्माक मेतावदुचित मिति कंपनि। तदौचित्ये युक्ति माह- 'अमुनेव' पूर्वोक्तेनैव 'भनू काशन' दृष्टान्तेन । स एव ग्रान्तो यदद इत्यादिना स्पष्टौक्रियते । यस्मात् कारणादिन्द्रो वायोः सारथिरिव भूखा 'पदः' चतुर्थीगरूप सोमालकं धन मुदजयत्, तस्मानोकपि तथैव प्रवृत्त मित्यर्थः ॥१॥ रति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकार्य ऐतरेयवाणस्थ द्वितीयपशिकायां चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १(२४) । ॥ अथ द्वितीयः खण्डः ।। ते वा एते प्राणा एवं यद् विदेवत्या वाक् च प्राणश्चन्द्रवायवश्चक्षुश्च मनश्च मैत्रावरुणः श्रोष वात्मा चाखिनस्तस्य तस्यैन्द्रवायवस्त्राप्ये के ऽनुष्टुभी पुरोनुवाक्ये कुर्वन्ति गायत्यौ याज्ये वाक् च वा एष माणच यही यदैन्द्रवायवस्तदपि छन्दीभ्यां यथायथं कल्प्स्येते * इति तत्तन्नादृत्वं व्यच वा ---- कृपयेते' क, ग, . टी. स्ख, टोग।

·॥हितीयवासपम्। एतद्यते क्रियते यत्र पुरोनुवाक्या ज्यायसी याज्यायै' या वै याज्या ज्यायसी तत्समई मथों यत्र समे यस्यो तत्कामाय तथा कुर्यात्यागस्य च वाचश्चाचैव तदुपाप्तं वायव्या पूर्वा पुरोनुवाक्यै- द्रवायव्युत्तरैवं याज्ययोः सा या वायव्या तया प्राणं कल्पयति वायुर्मि प्राणो ऽथ यैन्द्रवायवी तस्यै यदैन्द्र पदं तेन वाचं कल्पयति वाग्धौन्युपो तं' काम माप्नोति' यः माणे च वाचि च न यज्ञे विषम करोति॥२ (२६ )॥ पथैन्द्रवायवमैत्रावरुणाविनाख्यान् हिदेवत्यग्रहान् प्राणरूप खेन प्रशंसति- "ते वा एते प्राणा एव यद हिदेवत्याः" इति । तेषां बयाणां प्राणरूपत्वं विभज्य दर्शयति---. "याक च प्राणन्द्र- पायवश्चक्षुश्च मनश्च मैत्रावरुण: योन चात्मा चाखिनः" इति उच्छासादित्तिभेदवर्ती वायुः प्राणः । वागादौनौन्द्रियाणि ; तेषां प्राणरूपत्वाभावेऽपि प्राणाधीनहशिलाभत्वेन पूर्वत्र प्राणा इति निहेंशः अतः । इम मथं वाजसनयिन प्रामनन्ति- " एतस्यैव सर्वे रूप मभवंस्तस्मादेत एतेनास्यायन्ते प्राणा:"-इति (गत. मा० १४.४.३.३२. * )। तत्र वायुरूपो मुख्यः प्राणो वाक् चेत्ये- सदुभय मैन्द्रवायवग्रहखरूपम् । चक्षुर्मनभेतीन्द्रियइयं मैत्रावरुण. अहवरूपम् । श्रोत्रं जौवामा चेतुाभय माखिनग्रहस्वरूपम् ॥ • "पधा विहिती वा भय शौर्षन् प्राणी मनी वाक् प्राणचक्षुः श्रोत्रम्-इत्यादि च सत. बा.६.२.२.५ १.५.१.५३.१.२.१९-२१ ५.२.४.१० ११.७.१.७% १२.१०.२।

·. ॥ एतरीयबाधनम् ॥ १०५ 1. जमाण्याज्यानुवाक्योपयोगित्वेन प्राणरूपतया प्रवन्ट्र- वायवयहस्य याज्यानुवाक्ये विधातु पूर्वप्रम माह "तस्वीत. स्पेन्द्रवायवस्थाप्येके ऽनुष्टुभौ पुरोनुवाको कुर्वन्ति, गायत्री याये" -इति। योऽय मैन्द्रवायवग्रहः पूर्व मुक्तः, तस्यैके ह याधिका: अनुष्टुप्छन्दके ऋची पुरोमुवाक्ये कृत्वा गायत्रीच्छन्दक ऋची याज्ये रति कुर्वन्ति । 'अपि' शम्दो वानर्थकः, यदापि कुर्व- सौता पूर्वपक्षानुवादार्थो वा। तेषां पूर्वपक्षिणा मभिप्राय दर्श- यति- "वाक् च वा एष प्राणश्च ग्रहो यदैन्द्रवायवस्तदपि छन्दोभ्यां यथायथं कायस्येते इति" इति। योग्य मैन्द्रवायवग्रहः, स एष प्राणामकः ; तवेन्द्रो वाचो व्याकरणरूपाया: कर्ता, "ता मिन्द्रो मध्यतो वाचं व्याकरोत्"--इतिश्रुत्यन्तरात् (ते. सं० ६. ४. 9. ४.) । अतः इन्द्रद्वारा वायूपत्वम् ; “यः प्राण: स वायुः”. इतिश्रुत्यन्तगत् प्राणरूपत्वम् । तावुभावपि यथोक्ताभ्या मनुष्टुब्- गायत्रीच्छन्दोभ्यां 'यथायथं' स्वस्खमम्बन्ध मनतिकम्य 'कल्पस्येते' कल्पिती भविष्यतः । “वाग्वा अनुष्टुप्'--इतिश्रुत्यन्तरात् ( प० ३. २. ४.) अनुष्टुप्छन्दसो वापत्यम्, “प्राणो वा गायत्रों"--इति- श्रुत्यन्सराहायवयाः प्राणरुपलस। अत्र मन्त्रविगंषाः गाखान्तरे द्रष्टव्याः + । सोऽयं पूर्वपक्षिण आशिप्रायः । पूर्वपक्षनिराकरणपूर्वकं सिधा दर्य प्रति -- "तत्तबाहत्यं ; हं वा एतद्यन्न क्रियते,-~-यत्र पुगेनुवाक्या जाायमी याज्याय B * "क्षा मिन्द्रो मन्थनी वन्य ब्याकोत्"-दति मंहितामा १ का ५० ४ पनु. भाष्ये ख व्याख्यानं ट्रष्टव्यम् । "बी के प्रायः स वातः +++प व प्राणी मोऽयं पवने"-तिशत मा०५.२.४.९। * "चा पायो भूष अधिपाः” इत्यादय: ले. . १ का० ४ प्र.४ पद ।

·801 था वे यान्या न्यायसी तत्समद, मथी या सम , वसी तत् कामाय तथा कुर्यात्, प्रायस्य च वाचवावेव तदुपाप्तम्" इति । 'सत्' पूर्वपचमतं नादरचौयन्। तन हेतरचते.- यस्मिन् कषि याज्यायाः सकाशात् पुरोनुवाक्याक्षरैरभ्यधिका, तब 'व्यूई समृधिरहितम् ; पूर्वपक्षिणचालान्यूनां याज्या पुरोनुवाक्या मधिकां कुर्वन्ति ; तस्मादेतपत मयुक्तम्। 'यत वे' यति कर्मणि पुरोनुवाक्यायाः सकाशात् अभ्यधिका यान्या भवति, तत्' कम्म समृधम्। अपि च यत्र कर्मणि याज्यानुवाक्ये समे भवतः, तदपि की समृधम् । साम्यपक्षेऽन्योऽपि गुणोऽस्ति, तत्कध मिति तदुच्यते,- 'प्राणस्य च वाचच' प्राणवाचोमध्ये यस्य यस्य वस्तुनः 'कामाय' अपेक्षितफलसिधये 'तत् तथा कुर्यात्' तेन पूर्वोत्तप्रकारेणाष्टुब्गायत्रीजन्य मनुष्ठानं पूर्वपक्षिणः कुर्वन्ति, तमर्व विफलम् । तवैव याज्यानुवाक्ययोः साम्यानुशान एव 'उपास' शीघ्र प्राप्तं भवति । तस्मात् साम्यपक्ष एवादरणीय इत्यर्थः । साम्य- परे पूर्वपश्यभिप्रेत प्रयोजनं कथं मिध्येदित्याशङ्कयाह -- “वायव्या पूर्वा पुरोनुवाक्येन्द्रवायव्युत्तरैवं याज्ययोः; सा या वायव्या तया प्राणं कल्पयति, वायुहि प्रायो, ऽथ यदैन्द्र वायवो तस्यै यदैन्द्र पर्द, तेन वाचं कल्पयति, वाग्धान्द्रुपो तं काम माग्नोति यः प्राणे च वाचिचन या विषमं करोति" इति। इयोः पुरोनुवाक्ययोर्मध्ये या पूर्वा पुरोनुवाक्या, सा 'वायव्या' वायुदेवताका; "वायवा याहि दर्शत"-इत्यस्या भूचि (सं० १. २. १.) वायोः श्रवणात् । या दूत्तरा पुरोनुवाक्या, मेयम् ‘ऐन्द्रवायवी'; "इन्द्रवायू इमे सताः" -इत्यस्या रुचि (सं० १. २. ४.) इन्द्रवायोः श्रवणात्। एवं याज्ययोरपि द्रष्टव्यम् । उभयोर्याब्धयोर्मध्ये या पूर्वा, सा वायव्या ;

·रतीयवाचण , "ये पिया मधूनाम्" इत्यस्था भूचि (सं० ४. ४६.१.) 'सतं पायी दिविष्टिषु'-इति वायो: यवणात्। योत्तरा याज्या, सेन्द्र- वायवी; "शीना नो मिष्टिमिः"-इत्यस्या भूचि (सं० ४.४६...) नियुत्वा पन्द्रसारविः' इतौन्द्रः श्रूयते, 'वायो सुतस्य-इति वायु रपि श्रूयते ; तस्मादिय मैन्द्रवाययौ । एवं सति या वायव्या पुरोदु- वाक्या याज्या च, तया प्राणकल्पितः खव्यापारसमर्थों भवति "यः माण: स वायुः" इतिश्रुत्यन्तरे वायुप्राणयोरेकत्वस्य पूर्व- परिणाप्यीकर्तव्यत्वात्। अथ यैन्ट्रवायवौ पुरोनुवाक्या,याच्या वा, "तस्खें तस्या मुभयविधायां यत् 'ऐन्द्रम्' इन्द्रसम्बन्धि पद विद्यते, तेन पदेन वाचं 'कल्पयति' समर्थी कगेति । 'हि' याकारणा- हागेन्द्रौ,- इन्द्रस्य व्याकरणकर्तृत्वात् , तस्माहाचा सामर्थ भवति । एव मनुतिष्ठन् पुरुषो वाक्प्राणयार्य: कामोऽस्ति, ते प्रापोति,-यन्त्रे च छन्दःसाम्य, विषम भनुष्ठानं न करोति ॥२॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिन माधवीय वेदार्यप्रकाणे ऐतरेयबामणस्य द्वितीयपपिकायां चतुर्थाध्याय द्वितीयः खण्डः ॥ २ ( २६ ) ॥ ------ पुरासौदेन्द्र' व्याकरण मिति प्रवाहाणित मेलम्। अत: पन्द्र पन्द्र'-गति वापदेवीय- कविकल्पद्रुमसखबन्धादी लिखितत्यादिन्द्राचा गस्य संचिकाष्टिकदमात्र प्रतीयते, न तु व्याकरकोटलम् (नि. मा. जी.); तथाऽपि भवन यात्रा पूर्व नाव नसा समाचते।

·॥ वियित्रामयम् । ॥ अथ हतीयः खण्डः - । । प्राणा वै हिदेवत्या एकपाचा राज्यन्ते तस्मा- याणा एकनामानो हिपात्रां हूयन्ते तस्मात्याणा हई येनैवाध्वर्युयंजुषा प्रयच्छति' तेन होता प्रतिगृहांत्येष वसुः पुरूवसुरिह वसुः पुरुवमुर्मयि वसुः पुरूवसुक्पा वाचं मे पाहीत्येन्द्रवायब भक्ष- यत्युपहूता वाक् सह प्राणेनोप मां वाक् सह प्राणेन यता मुपहूता ऋषयो दैव्यासस्तनूपा- वानस्तन्वस्तपोजा' उप मा मृषयो दैव्यासो जयन्तां' तनूपावानस्तन्वस्तपोजा इति प्राणा वा ऋषयो दैव्या- सस्तनूपावानस्तन्वस्तपोजास्तानेव तदुपह्वयत' एष वसुर्विदहसुरिह वसुर्विदहसुमयि वमुर्विदहसुशक्षु. पाश्चक्षुर्मे पाहीति मैचावरुणं भक्षयत्युपहूतं चक्षुः सह मनसोप मां चक्षुः सह मनसा ह्वयता मुपहूता ऋषयो दैव्यासस्तनूपावानस्तन्वस्तपोजा' उप मा मृषयो दैव्यासो वयन्तां तनूपावानस्तन्वस्तपोजा इति प्राणा था ऋषयो दैव्यासस्तनूपावानस्तन्वस्त- पोजातानेव सदुपयत' एष वसुः संयह रिह वसुः संयबसुर्मपि वसुः संयवसुः थोत्रपाः श्रोत्र मे पाहीत्याशिनं भक्षयत्युपहूतं श्रीचं सहात्मनोप मां ·माताना यता' मुपहता हषयो दैव्यासस नगालावस्तवस्तपोजा उप मा मषयो दैव्यासों यन्ता तनूपावानस्तन्वस्तपोजा इति' प्राण वा ऋषयो दैव्यासस्तनूपावानस्तन्यस्तपोबासानिव तदुप- यते पुरस्तात्पश्यञ्च मैन्द्रवायवं भक्षयति तस्मात्पुर- तावाणापानौ पुरस्ताव्यत्यज्य मैत्रावरुणं भक्षयति तस्मात्पुरस्ताच्चक्षुषी सर्वतः परिहार माश्विन भक्षयति तस्मान्मनुष्याश्च पथवच सर्वतो वाचं वदन्ती शृण्वन्ति ॥ ३ (२०)। पथ हिदेवत्याना मैन्द्रवायवमैत्रावरणाखिनग्रहाणां बयाणां ग्रहणहोमयोः पाववैषम्य विधत्ते--- "प्राणा वै हिदेवत्या एकपात्रा राधन्ते, तम्मावाणा एकनामानो हिपाता हयन्ते ; तस्माबाणा इन्दम्" इति। हे देवते युग्मरूपै येषां ग्रहागां ते हिदेवत्याः । इन्द्रश्च वायुशेत्येक युग्मम्, मित्रय वक्षणाचेति हितोयं युग्मम् ; यावखिनौ तौ तौयं युग्मम् ; त एते दिदेवत्याग्रहाः । प्राणा वै इन्द्रियरूपा एव; “वाम्बा ऐन्द्रवायवचक्षुर्मत्रावरुष: श्रीष माखिनः". -इतिश्रुत्यन्तरात् (४१३ पृ.) । न च ग्रहा एकपात्रा महौतव्याः; -इन्द्रवायोरकम्मिन् पावे ग्रहणम्, मित्रावरुणयोरकमिनिति । यमावाणरूपाणां ग्रहाणा मेकपात्रत्वं तम्मादाक्-चतुः-बोवरूपा: प्रायाः 'एकनामानः''प्राणा इत्येव मतेषां नाम । तेच पहा होमकाले दियाचा होतव्याः । तत्तद्ब्रहणपात्रेणावयु होति,- प्रतिमखाता पानान्तरण जुहोतीति ! यस्माधोमकाले पापाय, ·TRI खगावर पय मर्षः बुबन्तरे प्रश्नोत्तराच्या मालातः "ब्रामवादिनों बदति- कमावत्यादिकपात्रा हिदेवत्या समते, हिपात्रा इयन्त इति ? यदेकपाबा सचन्ते, तस्मादिकोत्तरतः प्रायो;- दिपाना इयन्ते, तस्माद हौदो बहिष्टात् प्राणा:" इति (ले० सं० .४.८.३.)। होमकाले हियानल मापस्तम्बेन स्पष्टोक्तम्- हविर्धानङ्गइन्सम्प्रेष्यति वायव इन्द्रवायुम्या मनुहोत्युपयाम- होतोऽसि वाक्षसदसौत्यादित्यपाचेण प्रतिप्रस्थाता द्रोणकलमा- दैन्द्रवायवस्य प्रतिनियाचं यहोवा न सादयत्येन्द्रवायव मादाया- वीणकलशाच परिणवया राजान मुभी निष्क्रम्य दक्षिणतो ऽवस्थाय दक्षिणं परिधिमन्धि मन्ववहत्याध्वरो यज्ञोऽय मस्तु देवा इति परितवया ऽऽधार माघारयति.-.पाधाव्यप्रत्यायावित सम्मेष्यति वायव इन्द्रवायुभ्यां प्रेथेति वषट्लते जुहोति । एव मुत्त- राभ्यां ग्रहाभ्यां प्रचरतः" इति (औ० १२.२०.१८-२४.*)॥ पथ होतबहशेषमक्षप्रतिग्रहमन्त्रं विधत्ते---येनैवायुर्यजुषा प्रयच्छति, तेन होता प्रतिग्रहाति" इति। अध्वर्योः प्रदान- मन्नः पापस्तम्बेन दर्शित:-"ग्रह मयुरादाय क्षिपए होतार मभिद्रुत्य मयि वसः पुरूवसुरिति ग्रह होवे प्रयच्छति। एते. नैव होता प्रतिरख दक्षिण जरावासाद्य हस्ताभ्यां निराधास्ते".. इति (ौ०१२.२१.५,६.) ॥ अथ होतुः समन्त्र के भक्षणं विधत्ते- "एष वसुः पुरवसुरिह वसुः पुरूवसम्मयि वसुः पुरूवसुर्वाक्पा वाचं मे पाहीत्येन्द्रवायव भचयति"-इति। एषः' ऐन्द्रवायवग्रहो 'वसुः" निवासतः पुरूवसुः प्रभूतनिवासहेतः। कस्मिन् लोके निवास • "जनीति । पुणवंषट्कृत शुश्त:"-प्रताव पाठो मौलिकः । RE ·I इलाकाहानिवत्वर्थन पह-इत्यादिका देव महबलोके निवास करोति, तत्रापि प्रभूतनिवास ब्रोन काखिन् पुरषे, पास निवास इत्याकामानिर्भम् . प्रालि असा इत्यादिक सुचते। मयि होतरि निवसति, सदापि प्रमा निवास करोति । स तादृशो ग्रहो 'वाक्पाः' वाचं पालयति। हे अह!. मे वाच पालय। 'इति' पनन मन्पेन्द्रवायवशेष भक्षयेत् । तस्य . मन्त्रस्यावशिष्टभार्ग पठति--- "उपडूता पार सह प्राणेनोप मां वाक् मह प्राणेन वयता सुपडूता पाषयो दैव्यासस्तनपावानस्तन्वस्तपोजा उप मा मृषयो दैव्यासो अयन्ता, तनूपावानस्तन्वस्तपोजा इति" इति । प्राचिन मह वाग् देवता मया 'उपहूता' अनुज्ञाता, तस्मात् प्राणसहिता मा वान्द- वता माम् 'उपद्धयताम्' अनुजानात। तथा ऋषयः ‘उपकता.' मयानुनाताः । कीदृशा ऋषयः ? 'दव्यासः' देवेषु भवाः । 'तनू. पावानः' अमच्छरीरपालकाः ; 'तन्वः' शरीरस्यास्पदीयस्य सख- धिन इति शेषः। 'सपोजाः' पूर्वजन्मानुष्ठिताम् सपसो जाताः । स्मादीशा ऋषयो मयानुज्ञाताः, तस्मात् सेऽपि यथोमाविशेषणाः गम् 'उपत्यन्ताम्' अनुजानन्तु । 'इति' एष मन्त्रशेषः। पर षस्य तात्पर्य दर्शयति--- “प्रामा वा ऋषयो देव्यासस्तनूपावा- स्तन्वस्तपोजास्तानेव तदुपह्वयते” इति ! यथोक्तविशेषणविशिक्षा, ऋषयः प्राणखरूपा एव, तस्मात् तेन मननशेषपाठेन 'तानव', प्रागाननुज़ानाति ॥ मेभावरुषग्रहस्य समन्त्रक शेषमण' मन्नथेषव्याख्यान : दयति - "एष वसर्विदहमुरिम वमुर्विदहममयि वनुर्विदामः। अनुमापधुमें पाहोति मैत्रावरुणं भक्षयतापडत वधुः सह मुन- ·४१२ ऐतरेयमावन्न सोप मां पधुः हमनसा यता मुपड़ता ऋषयो देवासस पावानमन्वस्तपोजा उप मा सुषयो देव्यासो अयन्ता तनपावान- खन्वस्तपोजा इति ; प्राणा वा ऋषयो दैव्यासस्तनूपावानस्तम्ब- सपोजास्तानव तदुपयते"--इति । 'एषः' मैवावरणग्रहः, 'बिह- इमः' ज्ञानपूर्वकनिवासहेतः। अन्यत् सर्वे पूर्ववत् । पाखिनग्रहशेषस्य समन्त्रकं भक्षण मन्त्रशेषव्याख्यानं च दर्शयति- "एष वसुः संयहसुरिह वसुः संयहमुर्मयि वसुः संय- हमः श्रोषपाः योवं मे पाहीत्याग्निम भक्षयत्युपइतं श्रीवं सहा- मनोप मां थोत्र सहामना वयता मुपड़ता ऋषयो दैव्यासस्तनू- पावानस्तन्वस्तपोजा उप मा मृषयो दैव्यासो दयन्तां तनूपावानस्त- बस्तपोजा इति ; पाणा वा ऋषयो देव्यासस्तनपावानस्तन्वस्तपो- जास्तानेव तदुपह्वयते"- इति । 'एषः' आश्विनग्रहः, 'संयहसुः' नियतनिवासः । अथवा वमुशब्दः मर्वत्र धनपरत्वेन व्याख्येयः । मन्तशेषस्य पृथक् पाठो व्याख्येयत्वप्रदर्शनार्थः । भक्षणे कञ्चिहिशेष विधत्त "पुरस्तान्प्रत्यञ्च मैन्द्रवायवं भक्षयति, तस्मात् पुरस्तात् प्राणापानौ; पुरस्तात् प्रत्यञ्च मैत्रावरुण भक्षयति, तसात् पुरस्ताञ्चक्षुषो ; सर्वत: परिहार माश्विन भक्ष- यति, तस्मान्मनुष्याश्च पशवश्च सर्वतो वाचं वदन्तौं शृण्वन्ति"- इति प्राङ्मुखो होता स्वस्य पुरस्तासन्त मैन्द्रवायवं 'प्रत्यञ्च” तथैर खवकासमीपवर्तिनं कला भक्षयेत् । अत एव पुरुषस्य प्राणा पानवायू पुरोभागे सम्पत्रो। मैवावरुणेऽपि समानन्यायः । आखि तु 'सर्वतः परिहार सर्वासु दिक्षु परितो हरणं कला, शिरः प्रा विधौलत्वेत्यर्थः । यस्माच्छोररूपस्याखिनस्य परितो हरणे, तसा कोष'पर्वतः शृण्वन्ति' पुरतः पृष्ठतः पार्खयोः 'पाचं बदई ·तित्यवानापन् । साई मभिदधाना. पाच मन्ति । यथा होतरीहन भवन, तबायोरपि भावान्तरे श्रूतम् - "वाग्वा ऐन्द्रवायवरा- पर श्रोत्र माखिनः ; पुरस्तादैन्द्रवायवं भक्षयति, तस्मात् पुर- बाबाचा वदति ; पुरस्तान मैत्रावरुणं, तस्मात् पुरस्तावहषा पश्यति; सर्वतः परिहार माखिनं, तस्मात् सर्वतः श्रीवेण मृणोति (ते. सं० १.४.८.४.)"-इति ॥ ३ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य द्वितीयपश्चिकायां चतुर्थाध्याये बतीयः खण्डः ॥ ३ (२७)। ----- ॥ अथ चतुर्यः खण्डः ॥ प्राणा वै विदेवत्या' अनवानं हि देवल्यान्यजेत् प्राणानां सन्तत्यै 'प्राणाना मव्यवच्छेदाय प्राणा वै विदेवत्या न हिदेवत्याना मनुवषट् कुर्याद् यद् विदे- वत्याना मनुवषट् कुर्यादसंस्थितान् प्राणान्मस्था- पर्यसंस्था वा एषा यदनुवषट्कारो य एनं तब ब्रूयादसंस्थितान् प्राणान्ममतिष्ठिपत् प्राण एनं हास्यतीति शश्वत्तथा स्यात्तस्मान्न विदेवत्वाना मनु- वषट कुर्यात् तदाहुईिरागूर्य मैत्रावरुणो हि प्रेष्यति'

·।
पितरिया
सकदागूर्य होता हिर्वषट्करोति का होतुरागूरिति
'माणा वै हिदेवत्या भागूर्ववस्तादन होतान्तरेणा-
मुरेतागरा वजेस' यजमानस्थ प्राणान् वौयाय एन
तत्र ज्यादागुरा वनेण' यजमानस्य प्राणान् व्यगा-
बाण एनं हास्यतीति शश्वत्तथा स्यात् तस्मात्तत्र
होतान्तरेण नागुरेतायो मनोवै यन्त्रस्य मैवावरुयो
वाग्यज्ञस्य होता मनसा वा दूषिता वाम्बदतियां
धन्यमना वाचं वदत्यसुर्या वैसा वागदेवजुष्टा
तद्यदेवाच मैत्रावरुणो हिरागुरते सैव होतु-
रागू ॥ ४ (२८)॥
अथ हिदेवत्यग्रहेषु होत्रा प्रयोक्तव्यानां मन्त्राणां मध्ये
उच्छासं विध-"प्राणावै हिदेवत्याः; अनवानं हिदेवत्यान्यजेत्,
प्राणानां सन्तत्यै,---प्राणाना मव्यवच्छेदाय" इति । हिदेवव्यग्रहेषु
याव्यां पठन् होता 'मनवानं यजेत्' मन्त्रमध्ये उच्छास मकला
ग्रजेत् । हिदेवत्यानां प्राणरूपत्वादयं नैरसर्यपाठः प्राणानां
सन्ततावखापनाय भवति। ततस्तेषां व्यवच्छेदो न भवति ।
सन्ततिरबवच्छेदश्चेत्येक एवार्थोऽन्वयव्यतिरेकाभ्या मुच्यते । इतरेषु
ग्रहेषु याज्यान्ते वषट्कारेण साडुला सोमस्थ "अग्ने वीहि"-इत्यनु-
वषट्कारेण (१५८४०) पुनर्यजति । अतः प्रसक्त मनुवषट्कारमन्त्र
निषेधति-- "प्राणा वै हिदेवत्याः; न विदेवत्याना मनुवषट्कुर्यात्"
प्रति। वियाई बाधपुरःसरं खपर्व निगमयति-“यधिदेवस्थाना
अनुवषद कर्यादसितापापासखापयेत् ; संस्था वा एषा यदा-

·. * तमान विदेवत्याना मह पट्कारों, एन तन यादसखितान प्राणासमतिविपन, पाच एने हासातीति, मखत्तथा स्वात्; पद हार्वात-ति। यदि होता दिदेवत्वेष्वनुवषट्कारमय पठन, तानी मखितानसमातामनुपरतान् प्राणान् ‘संस्थापयेत्' उप- तान् कार्यात्। योऽय मनुवषट्कारः, एषेव 'संखा' ग्रहल समामिः। पतो यहरूपा प्राणमा मम्युपरतिः स्यात् । 'त' अनुवषट्कारकाले यः कोऽपि 'एन' होतारं 'ध्यात्' शपेत्। कर मिति तदुचते, अपरतान् प्राणानुपरतानकरोत् । तस्मात् 'एन' होतार' प्राणः परित्यजतीति । ततोऽयराधिनो हातरवण तथा भवेत्। तमादेतेष्वनवषट्कारमन्त्र न पठेत् । भवेन्द्रवायवे कश्चिहिशेयं वर्ल प्रश्न मुत्थापयति-- “तदार- हिरापूर्व मैनावरुणे हि: प्रेष्यति ; मक्कदागूर्य होता हिर्वषट् रीति, का होतुरागूरिति" इति । 'पागू' शब्देन प्रतिज्ञा पभिधीयते । मैत्रावरुण 'हिरार्य' दिः प्रतिज्ञाय 'हिः प्रेथति': हावस्य प्रणमन्चौ-"होता यक्षदायु मगाम्" इत्यकः, "होता यदिन्द्रवायू प्रहन्त" इति द्वितीयः । तयोरुभयोरम्यादी भये + "होना यक्षत्' इति हि प्रतिभामाति। योमन्वयोरने 'होतयंज', होतर्यज' इति हि: प्रेथति। होता तु “अयं पिया मधूनाम्" इत्यादिक (सं• ४.४६.१,२.) हे याज्यं पठितु मादी "ये यजामहे"-इति (वा० सं० १६.२४. ) मलदेव प्रतिज्ञानौते; इयोर्यान्चयोरन्स वौषड्वौषडिति हिर्वषट्करोति । मञ्च न्यायेन हितीयमबादावपि "ये यजामहे"-इत्यागूःकरण मपेचितम् ; "पीता यक्षायु मयेगाम्, होता यदिन्दवायू पनि प्रेपानपानम्"- वि.

·तबनशियते । तांबोर्षितीययायादावागूः का नाममा इति प्रश्नः। हितोययाज्यादौ मा भूदेवागरित्येतदुत्तरम् ॥ विपक्षबाधपूर्वक सिदान्त दर्शयति-"प्राचावेरिदेवत्या पापूर्व- बतबदन होतान्तरेचागुरेतागुरा बच्चेष यजमानस प्राधान्बौयाद; य एनं तव ब्रूयादागुरा वधेश यजमानस्य प्राधान् व्यगात, प्राण एनं हास्यतौति ; शश्वत्तथा स्यात् ; तस्मात्तब होतान्तरण नागुरत"- इति। विदेवत्यग्रहाः प्राणरूपाः। येय मागूः “ये यजामहे"-- इति प्रतिभा, सा वनरूपा । तथा सति 'पत्र' कम्मणि 'अन्तरप' याज्ययोमध्ये यदि होता 'पागुरेत' प्रतिजानौयात्। तदानी मागूः-खरूपेण वशेण यजमानस्य प्राणान् 'वीयात्' विगतान कुर्यात्। 'त' तस्या मागुरि क्रियमाणायां यः कोऽपि 'एन' होतार' शपत्। कथ मिति सदृश्यते,--- पागुरा वबेग होता यजमानस्य प्राणान् 'व्यगात्' विगतान् अकरोत् । तस्मात् प्रायः 'एन' यजमान होतार' वा परित्यजतौति तेन लतः शापो ऽवश्यं तथैव स्यात् । तस्मात् 'तत्र' तयोः याज्ययोः 'अन्तरेण' मध्ये होता नागुरीत ॥ सवैव युक्त्यन्तर माह- "पथो मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो, वाग्यज्ञस्य होता, मनसा वा इषिता वाम्बदति; या अन्यमना वाचं वदत्यसुर्या वैसा वामदेवजुष्टा; तबदेवाच मैवावरची चिरागुरते, सैव होतरागू:"--इति। अपि च मैनावरुयो यन्त्रण मनःस्थानीयः, होता त वाक्स्थानीयः ; लोके हि मनसा प्रेरिता 'वाद' वलयं ब्रूते। यस्त्वन्यमनस्लो यां वाचं वदति, तब सा वागजुरेभ्यस्वामीभ्यो हिता; तेषा मसम्बन्धमलापप्रियत्वात् । न खसी वान आलिकाना देवानां प्रिया । तस्मात् मनःपूर्विकेव ·॥रितीयपपिका in मालवा। तथा सत्यच मनोक्पो मैपावरको नारा इति वदति, सेव तत्प्रेषितस्य वापस 'सोतराग' रितीयों भविषति। तस्माबान्ययोर्मध्ये होता नागुरेत ॥ ४॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य द्वितीयपञ्चिकायां चतुर्याध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ (२८)। ॥अथ पञ्चमः खण्डः ॥ - माचा वा ऋतुयाजाताहतुबाजेश्चरन्ति प्राणा- नेव तधनमाने दधति पकृतुनेति यजन्ति प्राण मेव तद्यनमाने दधति चत्वार ऋतुभिरिति यजन्य- पान मेव तद्यजमाने दधति बिर्फ तुनेत्युपरिष्टाद व्यान मेव तद्यजमाने दधति म वा अयं प्राणवेधा विहितः प्राणो ऽपानो व्यान इति तद्यतुन- ऋतुभिर्कतुनेति यजन्ति प्राणानां सन्त त्यै' प्राणाना मव्यवच्छेदाय प्राणा वा ऋतुयाजा नर्तयाजाना मनुवषद कुर्यादसंस्थिता वा तव एकैक एवं यदृतु- याजाना मनुवषट् कुर्यादसंस्थितान्तूसंस्थापये- संखा वा एषा यदनुवषट्कारो य एनं तत्र ब्रूया ·बामदमातवियर दुषम भविष्यतीति तथा साचावणुयाजाना मनुवषट् कुर्यात २ तुपावागावित- "प्राचा वा. ऋतुयाजास्तबहतयाज. भारति, प्राचानिव तयजमाने दधति" इति। मामाधवाइव परतुदेवा यवेज्यन्ते, त एते 'ऋतुयाजा' । ते च प्रावखरूपाः प्रापशब्देन प्राणापामव्यानास्त्रयोऽपि विवक्षिताः। तेयाज- रनुतिष्ठेयुः, तेन प्राणानेव यजमाने स्थापयन्ति । ऋतुग्रहाच हादशसङ्ख्याकाः ; तत्रायेषु षट्स कधिहिशेष विधते-"पळतनेति यजन्ति, प्राण मेव तद्यजमाने दधति" -इति । अध्वर्युषा प्रेषितो मैत्रावरुणः प्रैषमूलागतेमन्त्रः क्रमेण होबादीन् प्रेथति ; तेन प्रेषिता होवादयः "ऋतुना सोमम्"- इत्येवं यजेयुः। एतेषां षमा मृतुयाजानां प्राणखरूपत्वात् होत्रादयः षड़पि यजमाने प्राणं स्थापयन्ति । सप्तम मारभ्य दशमान्ते विशेष विधत्ते - "चत्वार ऋतुभिरिति यजन्ति, पपान मैव तयजमाने दधति" इति। अध्वर्युषा प्रेषितो मैवा- र: प्रेषसूक्तगतः सप्तमादिभिवतुर्भिः मन्त्रैः होत्रादौन क्रमेण चतुरः प्रेवति । ते "तुभिः सोमम्" इति बहुवचनान्तप्रयोगण चत्वारोऽपि यजेयुः। तेषां चतुर्षा सतुयाजाना मपानवायु खरूपत्वात्तथागनापान मेव यजमाने स्थापयन्ति । एकादश 'बासरवि'-इत्यादीनि चाव. श्री०५.८.१-७। शव. मा. .... १.बाबा.बी.१.१५.१-१९। सं० १.४.१४.५पाप। १६.८-१० मिक.....।

·रितीमाधि | सोविच विष- "दिवाबत्युपरिडोद बान और ना चमात.. दधति" इति । पर्युप्रेषितो मेहावरुणा पता मताभ्या मैकादश-हादशाभ्यां मन्त्राभ्यां प्रेषति । तेन प्रेषिलो ना. वर्युरनमानी "ऋतुना मोमम्”-प्रत्येव भेकवचमानप्रयोग यताम् । पत्ययोईयोर्यागयोनिखरूपलात तयागेन यान मेव यजमाने सर्वेऽपि ऋत्विजः स्थापयन्ति । अनेनैव प्रामिण मैवावरणं प्रति पर्योः प्रैष आपस्तम्बेग दर्शित:-- "ऋतुमा प्रेथेति विवादाववयु: सम्मेष्वत्येवं प्रतिप्रथामा ; पत्रियोर्मुखे पर्याहस्व- तुभिः प्रेथेति स्योरध्वर्युरेवं प्रतिप्रस्थाता ; पुन: पर्याहत्यांना प्रेवेति सनदयुरेवं प्रतिप्रस्थाता"-इति ( थी१२.२६.१- १८.)। तदेकवचनान्तबहुवचनान्तैकवचनान्तैः सतुशब्दरुदाहृतः प्रेषः तैत्तिरीयबामणे मङ्गयाम्नात:-~~ "ऋतुना प्रेवेति पटकाव पार पडा ऋतव ऋतूनव प्रोणातुपर्तुभिरिति चतुक्तुष्पद एव पशून् प्रोवाति हिः पुन तूनाह विपद एव प्रोणाति" इति (ले०म०५. ५.३.१.) । तानताऋतुयाजान् प्रामति- “स था अयं प्राणवेधा विहितः,-प्राणो ऽपानो व्यान इति ; तन्तुनभितनेति यजन्ति, प्राणानां सन्तत्य, प्राथाना मव्ययदाय" इति । गरीरमध्ये स्थितस्य प्राणवायोः प्राणापानव्यानाख्याभिलिभि- विविधत्वात् ऋतुशब्दप्रयोगेण विविधन यजमानस्य प्राणा: सम्लता भवन्ति, न तु व्यवद्यिन्ते । बेड तयाजेश्चनुवषट्कारं निषेधति--- "प्राणा वा ऋतु- याजा नर्तुयाजाना मनुवषट् कुर्यादमंस्थिता वा ऋनव एकोक • मनभागीय प्रति शेयम् । विरोधमाखाया प्राममन्यपि मचा धावावा., वया मनभानेऽपि मापवचनानीति ।

·. यति। सोयी वसन्नादय तक: पर्सखिताः' असमासाः, अलपरता, एककस्थानन्तर मैव हितोय इत्येव मकवक्रमेय वसन्तग्रौपवर्षाधरहेमन्सशिशिराख्याः प्रत्येक मासहयेन हादश- 'मासामकाः, घटीयन्त्रवत् * पुनःपुनरावर्तन्ते। अतो न कदा- "चिदपि ऋतूना सुपरतिरस्ति । विपक्षवाधपूर्वक खपक्ष मुपसंहरति- “यदृतुयाजाना मनु- वषट् कुर्यादसंस्थिताऋतूम्संस्थापयेत् संस्था वा एषा यदनुवषट्- कारो य एनं तत्र ब्रूयादसंस्थितान्ममतिष्ठिपद दुष्पमं भविष्य- तौति शखत्तथा स्थात, तस्मावर्त्तयाजाना मनुवषट् कुर्यात्”- इति। 'दुष्षम' रोगदारिद्रमादिरूपं विषमं किञ्चिदखाथाम् । भन्यत् पूर्ववद व्याख्येयम् ॥५॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य हितोयपश्चिकायां चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥५(२८)। ॥अथ षष्ठः खण्डः। प्राणा वै हिदेवत्याः पशव इको हिदेवत्यान् भवयिखेळा मुपजायते पशवो वा दूका पशूनेव, तदुपट्टयते' पशून् यजमाने दधाति तदाहुरवा- . 'उदघाटनं घटीयन सलिलीवाहन प्री-इति चमकी०१.१०.२७।

·॥हितीयपधिका। ४।६ ॥ तरका पूर्वी प्राश्नीयाइत्' होटचमसं भक्षयेत् अति भवान्तरेळा मेव पूा मानो पादर्थ हो- चमस भक्षयद्यहाब दिदैवत्यान् पूर्वान् भक्षयति' तेनास्य सोमपीथः पूर्वी भनितो भवति तमाद- वान्तरेका मेव पूर्वी प्राश्रीयादथ होचमसं भक्षयेत् तदुभयतो ऽन्नाद्यं परिगृहमाति सोमपीथाभ्या मना. द्यस्य परिगृहीत्य प्रागा वै हिंदवत्या आत्मा होट. चमसो विदेवत्यानां संस्रवान् होटचमसे समवनय- त्यात्मन्येव नदीता प्राणान्तममवनयते सर्वायुः सर्वायुत्वाय सर्व मायुरेति य एवं वैद'॥ ६ (३०) ॥ सवनीयपशपुगेडाशप्रचारादू तदन मिळोपक्षान मव- स्थाप्य हिदेवत्यग्रहप्रचारः अनः ! तत ऊर्जा सङ्गहशेषभक्षण मपि तव पळोपनानग्रहगेषभक्षणयो: कि पूर्व कि मपर मिति क्रमस्य ज्ञातु मशक्यत्वात् त क्रमं विधत्त --- "प्राणा वै विदेवत्याः पशव इळा, हिदेववान् भक्षयित्वेळा मुपायते; पशवो वा इळा पशृनैव तदुपयते, --- पशून् यजमाने दधानि" -इति। विदेवत्यानां वागादिपाणरुपलपूर्व मेवोताम् ; इळा देवता च "गोर्वा अस्यै शरीरम्"--इतिश्रुतेः पशुरूपा । नवं स्थित प्रथमतो हिदेवत्यग्रहशेपान् भवयित्वा पश्चादिळीपक्षानं कुर्यात् । तथा सतीळायाः पशुरूपत्वेन पशूनेव उपहतवान् भवति । तांथ पणून खकीयैः प्राण: सुस्थिते यजमाने स्थापयति। भय भवार्थों व्यतिरेकमुखेन श्रुत्यकार प्रतिष्ठापित:--- "प्राणा वा एते यद प्राप्तम्।

·महाविमानतावीत, यमायुका मार दिईनवान महायिका सुपावत, प्राचामिवामन धित्वा पशूपायते”-इति (8.04. ४.८.१.)। इत्थं हिदेवत्वभक्षणस्य पूर्वभाविव मिळोपडानज पथासावित्वं च व्यवस्थापितम्। तदेतदिळापात्रभाग मवदाय क्रियमाण मुपवानम् । या त होईस्तसम्पादितावान्तरेळा, तबाशनस्थ हो- चमसभक्षणस्य च पौर्वापर्यं विचार्य निश्चिनोति- “तदार- वान्तरेळाम्पूर्वी प्राचीयाश्त होटचमसम्भनयेश्त् इति भवान्त- रेळा मेव पूर्वी प्रात्रीयादथ होटचमसम्भक्षयेत्” इति । विचा. रार्थ मुतिहयम् । अवान्तरेळाप्राशनं पूर्वभावि, चमसभक्षणं पाडावीति निर्णयः । तदेतदुपपादयति- “यहाव हिदेवत्यान पूर्वान् भक्षयति, तेनास्य सोमपीथः पूर्वी भक्षितो भवति तस्मादवान्तरेळा मेव पूर्वी प्रानीयादथ होटचमसं भक्षयेत् ; सदुभयतो वाद्य परिग्टखानि, मोमपीथाम्या मवाद्यस्य परि- गृहीत्यै"-इति। दिदेवत्यानां भक्षण पूर्वभावौति यदस्ति, तेन सोमपानरूपस्य भक्षस्थळाप्राशनात् पूर्वव सिध्यति । तत रळां प्राश्य होचमसभक्षणे सति उपरिष्टादपि मोमभक्षण- सिद्धेरिकायाः 'उभयतः' पाखहयेऽपि सोमपानाभ्या मयं होता पवाय परियहाति, तच यजमानस्याबाबपरिग्रहाय भवति ॥ --- tre भाष्यपुस्तक षु क्वचित् 'का' पति, कचित् 'इडा' इति पाठः ; वस्तुतः शवपाति- शाखा उभयसरमध्यगतस्य डकारस्य ककारी विहित इवि ( १५ पृ.) तहाचादावपि सर्व- चैव कएव उचितः, नैपिरीयोवृतपाठादी हडएवेत्ययावम् । + "विचार्यमाणानाम्-वि पा. सू०८.२.१७।

·Pा विदेवस्या पाया होवचमसो हिदेवत्वाना होम समवनयस्वामन्येव तोता प्राचान्समवनय बुलाय"-ति । संखवा विन्दवः ; तक्षेपेष विदेशमा प्राधान् भामन्येव' शरीर होवचमसरूप होगा प्रधिपति प्राचाना मवखापनात् खर्य 'सर्वायु:' पपवाणुरहितो मति सपवमानस सर्वायुवाय सम्पयते ॥ वेदन मसति- "मर्व मायुरेति य एवं वेद" इति। इति चौमक्षायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये ऐतरेयबामणस्य हितोयपत्रिकायां चतुर्याध्याय पष्टः खण्डः ॥ ६ (३०)। ॥अथ सप्तमः खण्डः॥ देवा वै यदेव यज्ञे ऽकुर्वतदमुरा पकुस्त समावहौर्या एवासन्न वावर्तन्त ततो वे देवा एत तूशंस मपश्यस्त मेषा मसुरा नास्ववायंस्तूची सारो वा एष यत्तूष्णींशंसो देवा वै य य मेव वज ममुरेम्य उदयच्छस्तं त मेषा * मसुराः मत्वबुध्यका ततो वैदेवा एतं तूष्णींशंसं वन मपश्यस्त मेभ्य उद्द- हमेषा'मा ·बांस मेषा मसुरान प्रताबुध्यन्त त मेन्यः मार- स्तेनैनानप्रतिबुझेनामस्ततो वै देवा भवन् परासुरा भवत्यात्मना परस्य विषन् पामा भादव्यो भवति य एवं वेद ते वै देवा विजितिनो मन्यमाना यत्र- मतन्वत'त मेषा मसुरा अभ्यायन् यजवेशस मेषां करिष्याम इति तान्ममन्त मेवोदारान् परियत्ता- नुदपश्यते ऽब्रुवनसंस्थापयाममं यत्रं यज्ञं नो ऽसुरा मा वधिषुरिति तथेति तं तूष्णींशंसे संस्थापयन् भूरग्निोतिज्योतिरग्निरित्याज्यप्रउगे संस्थापय- निन्द्रो ज्योतिर्भवो ज्योतिरिन्द्र इति' निष्कवख्य- मरुत्वतीये संस्थापयन्सूर्यो ज्योतिज्योतिः खः सूर्य इति वैखदेवाग्निमारुते संसापर्यस्त मेवं तूष्णी- शंसे संस्थापयन्स्त मेवं तूष्णोशंसे संस्थाप्य तेना- रिष्टेनोहच मानुवत 'स तदा वाव यज्ञः सन्ति- छते यदा होता तूष्णींशंसं शंसति स य एनं शस्त सूष्णीशंस उप वा वदेदनु वा व्याहरेतं ब्रूयादेष एवैता माति मारिष्यति प्रातांव वय मोमं प्रस्त सूशीशंसे संस्थापयामत' यथा राहानितं कर्मचा- नुसमियादेव मेवैन मिद मनुसमिम इति स ह वाव ता मार्ति मृच्छति य एवं विद्वान्त्संशस्त तूणीशंस ·को बदलनु वा ब्याहरति तनादेविमान सेतूंव्हीसे नोपवदेवानुव्याहरेत् ॥७॥ पथ तूष्णींशंसविधानार्थ मितिहास माह-~-"हेवा वे बदेश यो विवादसुरा अकुर्वते समावहौर्या एवासन बावर्तन्त त देवा एतं तूणीशम मपश्यस्त मेघा मसुरा नाखवायंस्तूची सारी पा एष यत्तूणींशंस:'--इति। देवाः पुरा भकीये यो यह पाइ मन्वतिउन्, अमुरा अप्यवेक्ष्य तदेवान्वतिष्ठन्, तदा ते देवाबा- पुराव परस्पर' 'समावदोर्याः' तुख्य मामा एवाभवन,-- एका वर्गख सामाधिक्य मितरस्थ न्यून मित्येवं व्यानि न प्राप्ताः । ततो देवाः मामाधिक्यलक्षणव्यात्तिहेत वेदेवविच्छतः। एवं वक्ष्यमाणं तूष्णींशंसं तदुपायत्वेन दृष्टयन्तः । सर्वेषपि शो अप्यूचः पश्यन्ते, अस्मिंस्तु शस्त्रे न पश्यन्ते इति तूणींगसला मृक्पाठराहित्येन गूढम्। 'एषां देवानां तूष्णींस मसुराः 'नाम: वायन्' नानुगतवन्तः, एतदनुठान मविज्ञाय न शतवन्त इत्यर्थः । योऽयं तूष्णींशम एष: 'तूष्णींसारो वे' ऋक्पाठराहिलामा भाव एवास्मिन् शवे शस्तः; पसुगणां तु नियास तूणी खान मिति निश्चयः। जष्णोशंसस्थासुरविनाश हेतुत्वं दर्शयति-"देवा देयय मेव अब मसुरेभ्य उदयच्छस्त त मेषा ममुराः प्रसाधनततो देश एतं तूणींस वध मपश्यंस्त मेभ्य उदयबस मेवा मरान प्रत्यबुध्यन्त ; त मेभ्यः प्राहरंसेनेनानप्रतिबुझेना- सो देवा प्रभवन् परासुराः" इति। देवाः असुरविना मा मायुधरूपं मन्त्ररूपम् अभिचाररूपं वा यं यं वयं प्रबलवाना, r ·सवालि। ततो देवा एतं तूची- नादारविनामा प्रयुतवन्तः । पसरात काला सूचीस मित्राला प्रतिकार न छतवन्तः । ततो निविन देवास तूणीस व मजुराचा सुपरि 'माहरन्' तरिनाचार्य प्रबुलवन्तः । प्रहरैरविवातिन तेनैवासुरान् हतवन्तः । ततो देवा विजयिनो ऽभवन् । मुख्येषरेषु हतेष्ववशिष्टा भमुराः पराभूताः । एतहेदन प्रशंसति- "भवत्यामना परास्य द्विषन् यामा भावव्यो भवति य एवं वेद" इति । पथोपाख्यानमुखेनैव तूणीरामस्थ खरूपं दर्शयति,- “ते वे देवा विजितिनो मन्यमाना यज्ञ मतन्वत ; त मेषा मसुरा अन्या- बन, यावेषस मेषां करिथाम इति ; ताग्ममन्त मेवोदारान् परियतानुदपयस्ते ऽब्रुवन्संस्थापयाममं यज्ञं यज' नो ऽसुरा मा वषिषु रिति ; तथेति ; तं तुणीशंसे संस्थापयन् ; भूरग्निर्योति- रनिरित्याज्यप्रउगे संसापयनिन्द्रो ज्योतिर्भुवो ज्योतिरिन्द्र प्रति निवल्यमरत्वतीये संखापयन्सूर्यो ज्योतिर्योतिः स्वः सूर्य इति वैवदेवाग्निमारते संखापर्यस्त मेवं तूष्णींशमे संस्थापर्यस्त मेव पीने संस्थाप्य तेनारिष्टेनोहच मात्रुवत" इति। मुख्याना मसुराची इतत्वात् ते देवा: 'विजितिनः' विजयवन्तो वय मिति मधमाना व विस्तारितवन्तः । एषां देवानां यत्र मभिसयासु- रासत मताः। केनाभिमायेणेति, तदुचते- 'एषां' देवान "यावेयर्स यजविघात करिबाम इति तदभिप्रायः । ततो देवाः 'समन्द मैव' पुरतः पठतः . पायोच समागतान्, 'उदारान् पनीविज्ञान:पाठी--पुस्तकयी ति।

·थोरवन्धः। दृहाच परपर मिद मजुवन् म मात्र माम पौत्रं समापयामः नया सति 'क' पदोक मनुराः'मा वषिषुः' मा विनामयन्त; विलय सति. विनायक अन्ति, तमाभूदिति । ताचन परभर माहौलत्व नवीन तूचीमले 'सखापयन्' गौच समापितवनः । यहा तू वनपद रचकवादमार्थ सम्मिन् सापितवन्तः । बोर्ड सूचीस रति, व उचते-. "भूरनियोतिर्कोतिरनि"-पति एष नवाचारामको मन्त्र एकस्सूष्णीशंसभागः । पाय प्रति इमे प्रातःसक्नकालीने शस्त्र ; तदुभय मप्युले तूणीर्थसमागे सापितवन्तः। “इन्द्रो ज्योतिर्भवो ज्योतिरिन्द्रः"-'पति' ष दयाचरामको मन्बो हितोयस्तूणीमभागः। निवर्व मर वतीय चेताम माध्यन्दिनसवनकालीने शख्ने; तदुभव मिन्द्री- ज्योतिरित्वमिंस्तूशौसभागे स्थापितवन्तः । “यों योनिचोतिः सः सूर्य:"-'ति' एव नवाक्षरामको मन्नतृतीयस्त्रीयसभागः खदेव मम्निमार सं चेत्युभे तृतीयसवनकालीने शस्त्रे ; तदुर्व सूर्योन्योतिरियादिके नूष्णीयंसभागे स्थापितवन्तः ।। भवनमयगतैः षडू भिः शम्बैरुपेतं यन्त्रम् ‘एवम्' उसप्रकारची शंखे खापितवन्त इत्येव मुक्तार्थस्योपसंहारः । पुनसमेव मिवादित ज्यानुवादः। षड्विशस्त्रसंस्थापनातूईम् 'चरिटेन रिवासिय * महरेषु मयेष्वेव, भूखपुस्तष परियताम्' इति तथा टीकापुन 'पर्वमा प्रति विभित्री पाठौ। किच टीकाग येषूह तमुल मनपाठोऽपि परियता-सीय + "भूरधिोतियो तिरग्रीम, इन्द्री ज्योति वा ज्योतिरिन्द्रीन, भूयो ज्योतिबा सूबोमिति विपदम्पींस:"-नि बाब पी० ५.१.११ ।

·॥ पितरीयबामपन् तेन' योन 'पट्टचन्' उत्तमा मृवं यासमाप्तिम् 'पायुवतः प्रासवन्तः॥ -- इत्य माथायिकामुखेन तूष्णींशंसखरूप मभिधाय सैदनुष्ठान विधत्ते-- "म नदा वाव यजः सनिहते, यदा होता तूणीशंमं शंसति"-इति । यस्मिन् काले होता त मिम मन्त्र घमेत, तदेव स यत्रो निर्विघ्नः समाप्यते; तस्मात् होत्रा तच्छ शंसनीयम् । मप्रकार अाम्खलायनेन दर्शित:--"मुमत्पडदे पिसा मानरिखा छिद्रापधादविद्रोक्था कवयः शंसन् सोमो विश्वविन्नौथानिनेषद वृहस्पतिरुक्थामदानि मंसिषद् वागायुविधायुर्विश्व मायुः, क इदं शभिथति, स इदं शंसिष्यतीति जपित्वा ऽनभिषिचन्त्य गोसावी मिन्यु राहय तूष्णौशमं शंमेदुपांश मप्रणव मसन्तन्वनेष आहावः मातःसक्ने शम्बादिषु" इति (श्री० ५.८.१,२.) । अस्थाय मर्थ; ऋतुपावभक्षणानन्तरं होतुर्मखतः आसीनोऽध्वर्यु: पगमुखः समावर्तते, तदानीं होता सुमदित्यादि स इदए मंसिष्यतीत्यन्त मन्च जपित्वा, अभिहिवार महत्वा, शसावो मित्यनेन मन्त्रेणार्य मुचैराहय, भूरग्निरित्यादिकं प्रणवाहित मुपांश पठेद । प्रणवेन सह असन्तत मविच्छेदनं कुर्यात् । एष शौसावो मिति मन्त्रो अध्वर्योराह्यानरूपत्वादाहाव इत्युच्यते । मच प्रातःसवने शस्त्रा- दिषु प्रवर्तते इति ॥ उतां कूष्णींग सनं प्रगति- “स य एनं शस्ते तूष्णीयस उप वा वदेदनु वा ब्याहरेत, ते ब्रूयादेष एवैता मार्ति मारिषति प्रातर्वात वय मदोमं शस्त तुणों से भस्थापयामस्तं यथा रहा- मित कर्मणानुममियादेव मैवैन मिद मनुसमिम प्रति स ह वाव सा मात्ति मृचति य एवं पिहान्संशस्ते तूणी से उप वा पदत्यनु

·॥हितीयपधिका] 81॥
--
यामः।
बा व्याहरति ; तस्मादेवं विहानसंग सूचौंग से नोपवदेवानु-
व्यारेन-इति । होता तूष्णींश से शस्ते सति 'एन' होतारं सः
'उपवदेवा पनुव्याहरेहा' यः कोऽप्यन्यः पुरुषो निन्देत् शत् वा;--
उपवादो निन्दा, अनुस्याहारः शापः; तदानी मयं होता निन्दि.
तार शसारं वा ब्रूयात् । कथं ब्रूयादिति, तदुच्यते- यो निन्दिता
मता वास्ति, एष एव निन्दारूपां शापरूपां वा 'पाति विनाशम्
'पारिवति' प्रासाति, नत्व प्राप्यामि। सत्र हेतुरचन--
'मातर्वाद प्रात:मदने एव 'वयं होतारः अद्य अस्मिन्दियों
प्रमाभिः शस्त तणीमे न मिमं यज़ 'संग्थापयाम:' समाप-
यथा लोके यानितं स्वकौगान महान ग्रास मतिथिं
'कर्मणा' आतिथ्यसकाररुपगा 'ममसभियात् भानुकूभ्येन
सम्यक् माप्नुयात्, उपचरदित्यर्थः । 'एवम्' पप मपि 'इदं नृणी-
शंसानुष्ठान कला 'एन' यनं 'अनुममिमः' आनुकूल्येन सम्यक्
प्रानुमः, उपचरैम इत्यर्थः ।
एष एवेत्यादिको नुममिम इत्यन्तः,
निन्दाशापपरिहारार्थो भन्तः ; तं होतः यात्। तस्मिनुने
सति यः पुमान् स्वयं विहाना गन् नमोजमस्य शंसनादूई
निन्दति गपति वा, म एवं सामानिम प्राप्नोति । तस्मात्
कारणात् ‘एवम्' उक्ता विद्वान् पुरुपः तमोगंभपाठादूई होतारं
न मिन्देत् नापि अपेत् ॥ ७ ॥
ne
!
इति श्रीमत्सायणाचार्यविचित माधवायें दार्थप्रकाश
ऐतरेयवादास्य हितोपविकायां चाध्याये
मनमः बन्दा: ॥३१॥

·ऐतरेयवाचवम् ॥ पथपष्टमः खण्डः । - चचूंषि वा एतानि सवनानां यत्तुष्णीशंसो भूरग्निोतियोतिरग्निरिति प्रातःसवनस्य चक्षुषों इन्द्री ज्योतिर्भुवो ज्योतिरिन्द्र इति माध्य- न्दिनय सवनस्य चक्षुषौ सूर्यो ज्योतिौतिः खः सूर्य इति' दृतीयसवनस्य चक्षुषौ चक्षुघ्नशिः सवनै गनोति' चक्षुष्पनिः सवनैः स्वर्ग लोक मेति य एवं वेद' चक्षुर्वा एतानस्य यत्तूष्णींशंस' एका सती व्याहृतिई धोच्यते तस्मादेकं सच्चक्षुर्देधा मूलं वा एतदानस्य यत्तूष्णींशंसो यं कामयेतानायतवानस्या- दिति 'नास्य यजे तूष्णींशंसं शंसेटुन्मूल मेव तद्यन्नं पराभवन्त मनु पराभवति तदु वा आहुः शंसदेवापि वै' तहत्विजे हितं यद्योता तूष्णींशंसं न शंसत्य- विजि हि सर्वो यज्ञः प्रतिष्ठितो यजे यजमान- स्तस्माछस्तव्यः शंस्तव्यः॥ ८ (३२)॥ ॥इत्यैतरेयब्राह्मणे द्वितीयपञ्चिकायां चतुर्थाध्यायः॥४॥ अथ प्रकारान्तरेण तूणीशंसं प्रशंसति- “च षि वा एतानि मवनानां यक्ष्णौशंसो; भूरग्निोतियों तिरग्नि- रिति प्रातःसवनस्य चक्षुषी, इन्द्रो ज्योतिर्भुवो ज्योतिरिन्द्र इति माध्यन्दिनस्य सवनस्य चक्षुषी, सूर्यो ज्योतिर्योति: स्व:

·स व प्रातः-
॥हितीयपधिका।।.
३११
सूर्य इति बतौयसवनस चक्षुषो'-इति। यत्तणोंगसोऽस्ति,
'एतानि' एव तहतानि पदानि बयाणां मवनानां चक्षुःस्थानी-
यानि। कथ मेतदिति तदेव, स्पष्टोक्रियत---'भूरग्निोतिः'-
इति प्रथमस्य तुणीशंसपादस्य पूर्वो भागः,
सवनस्य दक्षिणचक्षुःस्थानीयः ; 'ज्योतिरग्नि' इत्यय मुत्तरी भागो
वामचःस्थानीयः ; भूलोकवर्ती योऽग्निः, म एवैको गोलकइये
प्रकाशक इत्यर्थः । 'इन्द्री ज्योतिः' इति श्रयं द्वितीयस्य पूर्ण
भागी माध्यन्दिनसधन दलिग चक्षु. ; 'भयो ज्योतिः'- इत्यय
मुत्तरो भागो वामवतः , अन्तरोन नोक पर मैश्वर्ययुभो
वायुगोलकद्दये भामक इत्यर्थः। 'मृगा गानि प्रत्येष तौयस्य
पूर्वभागस्तृतीयसवनस्य दक्षिा चतुः ; "ज::ति स्वः सूर्य:'--इन्थय
मुत्तरी भागी वामचनः ; खलीकावर्ती सर गानकाय भामक
..
इत्यर्थः * ॥
वेदनं प्रशंसति--. "चक्षुषादि मवर्ग रानि चतुभःि
सवनैः खगें लोक मैतिव एवं वेद" इति। साधरि लाने
समृद्धिः ॥
तृषौंशसस्य चक्षुःखकल सुपपादन .."चक्षुर्वा एनद्यनस्य
यसूर्णीगम एका मती व्याह निधाग, तम्मादक मगधा"
-इति । यद्यपि भूरित्येक व्याहमिः, तथापि तयागादग्निाति-
"या वे षट्पदः, पूम्यादि ... it० ५.. ११ । चिपन:
षट्पदी वायं स्तव्यः । विपदपर यथागोरन मन 2.पू... १०..२७ १०')
पदपदपी बीपि वीणि वाक्यानि पान, 11.५.२ इयमानस्थान
पूर्वयोनिःशवरयं ऽवस्य म्'--.ht Hai: .
| "रा: मनमो भव' --- 1. नी. १५ . १ . ।

·ऐतीया रिति पषि पदावं यातित्वेनोयते । सेयं व्याशतिरकप पती भारोहावरोहान्या धोचते । यस्मादेवं तस्माचचुरिन्द्रिय मप्येक मैव सहोलकाये विधा वर्तते । तस्माञ्चक्षुधं युक्तम् । पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति- “भूल' वा एतन्त्रस्य यत् सुणीशमा ; यं कामयेतानायतनवानस्यादिति, नास्स या तूणींगम शसेदुन्मूल मेव तद्य पराभवन्त मनु पराभवति". इति। 'य' यजमान मुद्दिश्य होता हेपादेवं कामयेत, 'अनायतनवान्' स्वर्गसाधनरूपेणायतनेनाश्रयेण रहितोऽयं यज- मानः स्यादिति, तदानीम् 'अन्य' देष्यस्य यजमानस्य यजे तूष्णो शसं होता न श मेत् । तथा सति वृक्षमुलवत् यजमल व नावस्थितस्य तूशों शंसस्य पाठाभावादयं यज्ञा मूलरहितः ‘परा- भवति' विनश्यति ;-त मनु यजमानोऽपि विनश्यति । तदेव द्वष्यम्य विनाशहेतुत्वेन प्रशंसा कता ॥ पुनरप्यूखिजी होतुरनुकूलन प्रशभति-. "तदु वा आहुः" शदेवापि वैतदृविजे हितं यहोता तूष्णी शमं न शंसत्य विजि हि मा यतः प्रतिष्ठिता, यजे यजमानस्तम्माच्छम्तव्यः शस्तव्यः" इति। 'तदु थे' तत्रैव तूणी शमविषयं ब्रह्मवादिनः पाहु । कि मिति, तदुच्यते--- यपि यजमाने प्रोतिरहिता होता, तथापि शंसेदेव- 'अपि वा'-इति पूर्वोतापेक्षया पक्षान्तरोपन्यासार्थम्। होता न शमतीति यदस्ति, तदेत- . * "नीर्मनसामुद्रवेत् भूर्भुव:खरिति"--इति षड्वि० ग्रा० १. 4 | "सोऽताम्यत् । रा भूरिति व्याहरन्। + + + । स भुव इति व्याहरन् । + + + । स सुवरिति व्याह- रत्। + ++ । एता वै व्यारतय इमे लोकाः" इति ते. मा० २.२.४.३। पारीहा. वरोही चार ग्रामव्युत्बमाम्या पाठी B-अमिः ज्योति', 'ज्योतिः अपि:'-इताव मिति ।

·॥हितीयपधिवा। ४।८॥ १२२ इलिने यहितम् ; भष्टे यो दधिसाया पलामात् । यखात् खिजि सो यत्रः प्रतिष्ठितः, तनावश्यजमानयोः प्रतिष्ठा- पारा तुहितत्वेनाय तणींसः शस्तव्यः । पन्यासोऽध्यायसमातार्थः ॥ ८॥ इति श्रीमन्मायणाचार्यविरचितं माधवौये घेदार्थप्रकाश ऐतरेयबामणस्य द्वितीयपश्चिकायां चतुर्याध्याये अष्टमः खण्डः ॥ ८ (३२) । वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमधाचतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः । प्रति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक. पौवीरबुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेशतो भगवत्मायणाचार्येण विरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशनामभाचे ऐतरेयवाधणस्य हितोयपशिकायाः चतुर्थोऽध्यायः ॥

·॥पथ पचमाध्यायः॥ ॥ अथ प्रथमः खडः ॥ - ब्रह्म वा पाहावःक्ष निविहिट सूक्त माह्वयते ऽथ निविद दधाति'ब्रह्मण्येव तत्क्षव मनुनियुनक्ति' निविदं शस्त्वा सूक्तं शंसति क्षत्रं वै निविहिट सूक्त क्षत्र एव तद विश मनुनियुनक्ति यं कामयेत' क्षचे. ऐनं व्यईयानीति मध्य एतस्यै निविदः सूक्त शंसनक्षत्र वै निविबिट् सूक्तं क्षणैवैनं तद् व्यई- यति यं कामयेत विशैनं व्यईयानीति मध्य एतस्थ सूक्तस्य निविदं शंसत्क्षत्र वै निविछिट् मुक्ती विशैवैनं तद् व्यईयति' य मु कामयेत सर्व मेवास्थ यथापूर्व' मृजुकृतं स्यादित्यायेताथ निविदं दथ्योदय सूक्तं 'शंसेमी सर्वस्त्र कृप्तिः प्रजापति इद मेक एवान भास' सो ऽकामयत प्रजायेय भूया- नरस्यामिति स तपो ऽतप्यत स वाच मयच्छत्स संवत्सरस्य परस्ताद व्याहरट्' बादपकृत्यो हादश- पदा वा एषा निविदेता वाव तां निविदं व्याह- ·UR ॥हितीवपशिवा।।१॥ रता सर्वावि भूतान्यन्वयन तदेतहषिः पर- भानूवाच स पूर्वथा निविदा कव्यतायोरिमाः प्रणा अजनयन्मनूना मिति तद् यदेतां पुरस्तात्यूक्तान निविदं दधाति प्रजात्यै 'प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद । १ (३३)॥ तुयाजा हिदेवत्वास्तविशेषफला सतिः । तूष्णींशंसप्रशंसा च भवमाध्यायदोदना । प्रथाहावादयो वालव्याः ; आहा निविदं सूना व विधचे- "बाम वा पाहावः, क्षवं निषिद्, विट मूक्त मानयत ; थि निविदं दधानि, अझखेव तत् तत्र भनु नियुन नि; निविद गस्वा सो शंसति,-क्षत्रं वै निविद, विट् मनं, 'नत्र एवं सदिश मनियु- नति"-इति। "गोसावोम्" इत्यनेन मन्मेण शमनकाले होतापर्य मायति,सोऽयम् 'आहावः'; "अमिदेवजः' इत्यादिभिर्हादाभि- वक्ष्यमाणः पदैः युक्ता नमभूरूपा 'निवि' ; "प्र वो देवा. यान"-इत्यादिक मप्तञ्च मनम् (मं० ३.१३.१-..-७.) । तदेतद चयं क्रमेण ब्राह्मणक्षत्रिशवेश्यरूपम् । नत्र प्रामसरूपत्वेन प्रथमम् 'आइयते' मन्याश्चर्योराद्वानं कुर्यातू। 'पथ' पनन्तर क्षत्रियरूपत्वेन 'नितिदं दधाति' अग्निर्देवेच इत्यादि पदसमूई • सांखया० प्रा० १३.। भाष. यो ....। + सबथा निविदा -."अनिवडः। अग्रिमन्वित | Ntv: सुषमित् । सीमा. प्रतः । होला मनुठतः। प्रशोधनानाम् । रयान्वगणाम् । पानीमा ईिव्यबाद । भा देवी देवान पत्। यदिती देवान् ! मी या गंत जायदा."-ति (१.१-१२.)। उतरमिन् खबई चमानि पानि विधायन ।

·• . - रितीयबाणम् ॥ (निवि० १,१-१३) वदेय। तथा सति बलेव' ब्रामण- जातावेव 'क्ष' क्षत्रियजातिम् 'अनुनियुनति । प्रथमतो ब्राह्मणजातिः, पश्चात् चत्रियजातिरित्येवं नियोगः कतो भवेत् । ता निविदं शस्त्वा पश्चात् “म वो देवाय” इति सूही शंसेत् । तथा सति क्षत्रियजातिरूपायां निविदि वैश्यजातिरूपं मूक्तम् 'अनु- नियुनक्ति' भानुकूल्येन पश्चादवस्थापयति । यः पूर्व मुक्तास्तूणी. शंसः, ये च निविमूने, तदेतत् त्रय माज्यनामकशस्त्रस्य रूपम् । तदुक्तं सम्प्रदायविद्भिः --- 'तूष्णींशंसनिविभूतीराज्यशास्त्र त्रिपूर्व कम्' इति ॥ अथ कञ्चिदभिचारप्रयोग विधने "यं कामयेत क्षणेनं व्यर्बयानीति, मध्य एतस्यै निविटः मूनं शंमेत् ; भवं वै निविद्, विट् सूक्तं, क्षत्रेणेवेनं तद् व्यर्थयति" इति । येयं हादशपदामिका निविदस्ति, तस्या मध्ये सूक्तशंसने सति क्षत्रियजातिरूपायाः निविदः खण्डितत्वात् 'एन' यजमानं क्षत्रियजात्या 'बाई' वियुक्तं विरोधिनं करोति । अतो यजमान मुद्दिश्य होता यत्कामितं तस्मिध्यतीत्युक्तं भवति। पभिचारान्तरं विधत्ते--- "यं कामयेत विशेन व्यहयानीति, मध्य एतस्य सूक्तस्य निविदं शसेत् ; क्षत्रं वै निविद्, विट् सूक्त, विशैवैनं तद् व्ययति" इति। "प्रवी देवाय"-इत्यस्य सूतास्य वैश्यस्थानीयस्य मध्ये निविदः शमन सति वैश्यजाते; खण्डितत्वात् तहिरोधो यजमानस्य भवति । प्रतिकूल प्रयोगद्दयं विधायानुकूल प्रयोग विधत्त- “य मु कामयेत सर्व मेवास्य यथापूर्व मृतप्तं स्थादित्यायेताथ निविदं दध्यादथ सूक्तं अमेसो सर्वस्य कृप्तिः" इति। 'यमु' यन्तु यजमानं • "प्रबो देवायव्यान्य सपसम्तनुयात्" इति भावः श्री० ५.१.१५ ।

·॥दितीयपश्चिका।५।१॥ प्रति । पूर्वोत्तख हेयस्य यजमानस्य व्याहत्यर्थः 'उ'-शब्दः । 'पर' यजमानस्य ‘सर्व मेव' ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यजातिरूपं 'यथापूर्वम्' उत्तमजातः पूर्वता मनतिक्रम्य 'ऋजुक्त' सम्यक् सम्पादित स्वादिति कामनायां "शौसावोम्"--इन्याहावः प्रथमः, ततः "अग्निर्देवेद्यः" इति निवित्, ततः “प्र वो देवाय"-इति मत अमेत्। 'सो' मैव उत्तानुष्ठितिरेव 'सर्वस्य' जातित्रयख 'कृतिः' *समोचौनकल्पना भवति ॥ भथ निविदः प्रगसितु मास्याधिक माह --- "प्रजापति, इद मेक एवाग्र पास ; मो ऽकामयत प्रजायेयं भूयानम्या मिति; स तपो ऽतप्यत, रा वाच मयच्छत्, म संवत्सारण परस्ताद व्याहरद हादशकलो; हादशपदा वा एषा निविदेतां वाव तां निविद व्याहरत्, तां सर्वाणि भूतान्यन्वसृजान्त - दति। 'इदम्' इदानी दृश्यमानं जगत् 'अग्रे' खोत्यत्तः स 'प्रजापति:' पंवर एक एव पास वै। स च प्रकामयत, - अह मेव प्रजायेय' प्रजारूपेणो- त्यदेश्य। तथा सति पूर्वम्माहित कपाद भूयान्' अतिप्रभूत: स्था मिति । कामयित्वा 'म: प्रजातः स्मृधिमाधमं तपः कत- वान् । तस्मिंस्तपसि 'वाचम् पवन मौनव्रत कृतवान् । तथा कत्वा संवसरादूई हादशकला पाय मुचारितवात्। मेय मुञ्चा- रिता वागेषा हादशपदोगना निषित समगया। ता मेता मेव निविदं प्रजापतिाकृतवान् : 'तो' निविदम् 'अनु' तमामात् सर्वाणि भूतानि अमृघात । उतार्थ दृदयितुं कनिमन्च सदाहरहि-- "देतषिः पश्य- अभ्यनूवाच,-स पूर्वया निविदा काव्यतायोरिमाः प्रजा पज- नयमनूना मिति"-इति । 'भदेतत् प्रजापत: मनं दिव्यदृध्या .. ... २ ·॥ ऐसीयवास पसन हसनामको महर्षिः मवेषाभानूबाच । “च पूर्षया"-प्रत्या- दिर्मन्बः (सं०१.८६.२.)। 'म:' प्रजापतिः 'पूर्वया' प्रथम प्रादुर्भूतया 'निविदा' बादशपदरूपया कव्यता' कवित्व शब्दखत्वम् 'पायोः' धागतवान् प्राप्तवानित्यर्थः । तत आई' 'मनूना' वैवस्वतादीनां सम्बन्विनीः 'इमाः' ब्राणशनियादिरूपाः 'प्रजाः' 'पज- नयत्' । 'इति' अयं मन्त्रः पूर्वोत मेवाथै बूते ॥ निविदं प्रशस्य तदनुष्ठानं प्रशंमति- “तघदेतां पुरस्ताव सूक्तस्य निविदं दधाति प्रजात्य"-इति । यस्मात् प्रजापतिनै सनम्, तस्माद्यदि होता सूतास्य पुरस्तात् 'एता' निविद दध्यात्, तदा सा निविद्यजमानस्य 'प्रजात्यै' प्रजोत्पादनाय सम्पद्यते ॥ वैदनं प्रशंसति -- "प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद" इति ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य द्वितीयपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१ (३३)। ॥ अथ वितीयः खण्डः ॥ अग्निर्देवेद्ध इति शंसत्यसौ वा अग्निवेच एतं हि देवा इन्धत एत मेव तदेतस्मिल्लोक * आया- तयत्यग्निमन्विह इति शंसत्ययं वा अग्निर्मविद्य इमं हि मनुष्या दूधते ऽग्नि मेव तदखिल्लोक * 'तदेतथिलीक'ख; 'तदितमिलोक' ग, घ, टौ० ख, ग, घ ; 'शदेषिनीका' ङ।

·पायातयग्निः सुपमिदिति सति वायु पग्निः सुषमिही िखय मात्मानं समिधे वय मिदं सर्वे यदिदं विचवायु मेष तदन्तरिक्षलोक पायातयति' होता देववत इति शंसयसौ वे होता देववृत एष कि सर्वतो देववृत एत मेव तदेतचिंचोक भावात- यति होता मनुष्कृत इति शंसत्ययं वा पग्निहोता मनुवतो'ऽयं हि सर्वतो मनुष्यवृतो ऽग्नि मेव तद- सिंशोक पायातयति प्रमोर्वज्ञाना मिति शंसति वायुर्वे प्रवीर्यज्ञानां यदा हि प्राणिस्यथ यज्ञोऽथाग्नि- हो वायु मेव तदन्तरिक्षलोक पायातयति रथी- रध्वराणा मिति शंसत्यमी वे रथोरध्वगणा मेष हि यथैतच्चरति रथोरिवतमय तदेतस्मिलोक पायातय. स्वतूर्ती होतेति शमवयं वा पग्निरतूर्ती होतेम हम कश्चन तिर्य तरत्याग्नि मेव तदखिलोक पावातयति तमिव्यवाळिति शंसति बायुर्वे पूर्णिहव्यवाट वायुदिं मर्व सद्यस्तरति' यदिद किश्च वायुर्देवेन्यो हयं वहति वायु मेव तदन्त- रिक्षलोक भायातयस्था देवो देवान्वदिति शंस- बसौ वै देवो देवानावहत्येत मेव तदेतस्मिलोक- भावातयति' यच्चदग्निदेवो देषानिति शंसत्वन

·ऐतरेयनाम् ।
वा पग्निर्देवो देवान् बनत्यग्नि मेव तदभिशोक.
पायातयति सो अध्वरा करति जातवेदा इति
शंसति' वायुर्वं जातवेदा वायुहीद सर्व करोति
यदिदं किञ्च वायु मेव तदन्तरिक्षलोक पाया-
तयति ॥ ३ (३४)॥
बादशपदोपेतायाः निविदः प्रथम पद विधत्ते- “अग्नि-
देवेद्य इति शंसत्यमौ वा अग्निर्देवेद्यः; एतं हि.देवा इन्धते,-एत मेव
नदेतस्मिलोक पायातयति"-इति । देवरितः प्रज्वलितोऽग्नि-
रित्येष निविदि प्रथमभागस्यार्थः । तं भागं होता असेत् । 'असो
वै' आदित्यमण्डलेऽवस्थित एव प्रकाशो देवैरिडोऽग्निः । यस्मात्
'एत' दुलोकवर्तिनं प्रकाश देवाः 'इन्धते' दूई दीपित समृई
कुर्वन्ति, 'तत्' तेन प्रथमभागपाठेन एतदेवादित्यरूपं प्रकाशम्
'एतस्मिन्' धुलोके 'पायातयति' प्रमारयति ।
हितोयं पदं विधत्त
"अग्निमन्विद्ध इति शंसत्ययं वा
अग्निमन्वितः ; इमं हि मनुष्या इन्धते,-ऽग्नि मेव तदस्मिल्लोक
भायातयति" इति। अङ्गाररूपोऽग्निभूलोकवर्तिमनुष्यैः प्रज्वा-
ल्यते। अन्यत् पूर्ववत् ॥
द्वतीयं पदं विधत्त- "अग्निः सुषमिदिति शंसति, वायु
अग्निः सुषमिद ; वायुहि खय मामानं समिन्धे,-खय मिदं सर्वे
यदिदं किध, वायु मेव तदन्तरिक्षलोक अस्यातयति" इति ।
शोभना समित् प्रकाशन सभरणरूप यस्य वायोः, सोऽयं
'अपमित्। तस्याम्मित्वं गति तखाद्यौगिकम् । 'अगि गतौ'-

·हितावपशिवा।५।२॥ विमानोरुपनोऽयं मम्दः । प्रथमपर्यायेऽप्यादित्वपरजीव योजनीयम्। वायुर्हि खात्मानं सर्वं जगच 'ममिन्धे' सम्बना प्रकाशयति, व्यापारक्षम कगेतीत्यर्थः । चतुर्थं पदं विधत्तं "होता देवक्षत इति शंमत्यसौ वैजोता देववतः ; एष हि सर्वतो देवानः, --एत मेव तदेतस्मिॉनोक पाया- सयति" इति । 'भौं' आदित्यः खोदयास्तमयाभ्यां सायं प्रातहोम- नेपादकत्लेन होता। स वै धुलोके वर्तमानखात् 'देवैर्वृतः' । पञ्चमं पदं विधत "होता ममुहत इति शंसत्ययं वा पग्निहोता महतो ऽयं हि सर्वतो मनुष्यहतो,-ऽम्ति मेव दस्मिलोक पायातयनि-इति । भूलोकेऽवस्थितोऽग्निः होमा- धकरणत्वात् 'होता, यजमानविग्भिवेष्टितत्वात् 'मनुवतः । षष्ठं पदं विधत्त ... "प्रणीय ज्ञाना मिति शंसति ; वायुर्वे णीर्यज्ञानां; यदा हि मारिपत्यथ जो याग्निहोतं; वायु व तदन्तरिक्षलोक अायातयति" इति । यत्रान् प्रकर्षण नयति वायुम्तस्मादेष नानां प्रणोः' ; यस्मिन् काले पुरुषः 'प्राणिति' प्राणवायुना पेटत. तटा यत्रो भवति । तस्यैव व्याख्यान मुद्दाहरणकप मा डोत्र मिति ; प्राणवायुचेष्टया अग्निहोत्रगताधिकरणानियाबाग निष्यद्यन्ने । सप्तमं पदं विधत्त ...... "श्री बलगमा मिति गंगत्यमा दै रथोरध्वराणा मैप दि यर्थतगर्गत रथीरिचत मंव तदेतरिम नोक पायातयति' इति । 'धर्मः श्रादिलोवराण प्रकाशनाय 'रथीः' भवति । रथवान् भूत्वा मञ्चरति । पाय मैवार्थ. एषः होत्यादिनोच्यने । यधा लोके धोरिव' कमन रयशनेव 'एतत्' .- - • प०, धा. पा०५. ३५ । उणा०४ ५१.!

·.
%3B
४४एं
॥ ऐतरेयवाभवम् ॥
गलव्यखानं प्रति चरति, तथैव प्रादित्योऽपि रथयुक्त एवं
परति। शाणान्तरे तु तदीयरथमदर्शनपूर्वक मेव मन्यो
व्याख्यातः-"रथी रध्वराणा मित्याह एष हि देवरथः" इति
(ते. सं० २. ५.८.२.) ।
अष्टमं पदं विधत्ते --- "अतूर्ती होतेति गंमत्ययं वा अग्नि
रतूतो होतेमं न कमन तियचं तरल ग्नि मैव तदस्मिनोक
भायातयति" इति । भूलोकवर्ती बहिः 'अतुत:' केनाम्यतीर्ण: ;
मार्गमध्ये 'तिर्यवं' मार्गस्यावरोधकत्वेनास्थितं प्रौढ़ दावामि
कचिदपि तरितुन समर्थः ॥
नवमं पदं विधत्तं -- “तूसिवाक्रिति शंमति ; वायु
दूणियवाड ; वायुहौद सबै सद्यस्तरति यदिदं किञ्च, वायु-.
देवेभ्यो हव्यं वहति,-बायु मेव तदन्तरिक्षलोक आयातयति"-
दति । तरनीति 'तूर्णिः' ; वायोः सर्वतरण सामर्थं प्रसिद्धम् । हव्यं
वहतीति 'हव्यवाट्' हविर्वहनस्य क्रियारूपस्थ वायुनिध्याद्यवादसौ
हव्यं वदति।
दशमं पदं विधत्त --- "पा देवो देवान्वक्षदिति शंसत्यसौ वे
देवानावहत्येस मेव तदेतप्रिलोक आयातयति" इति । 'प्रसोई
आदित्यो देवः, खोदयास्तमयाभ्यां होमकालखूचनेन. देवानाम
'श्रा वक्षत्' प्रावहति
एकादशं पदं विधत "यक्षदग्निर्देवो देवानिति शंसत्ययं
वा पनिर्देवो देवान् यजत्यनि मैव तदस्मिलोक पायातयति'
इति । 'अयम्' भूमौ दृश्य मानो ऽग्निः देवो देवान् यजतीति
प्रसिद्धम् ॥
बादशं पदं विधत्त " सो अत्वरा करति जातवेदा इति
..
-

·॥हितीयपधिका । ५। ३ ॥ - सति ; वायु जातवेदा, वायुहीदं सर्व करोति यदिदं किष,- वायु मेव तदन्तरिक्षलोक आयातयति''--इति । उपशासनिवास- प्रदामिन जातं प्राणिनं वेदयति जीवनयुकलेन प्रापयतीति वायुः 'जातवेदाः । म च 'अध्वरा' सर्वयज्ञान् करोति' निषा- दयति ; व्यापाररूपस्यानुष्ठानस्य पायधीनत्वात् । एषु द्वादशसु पदेषु सर्याग्निवायवश्चतुराबत्ताः ॥ २ ॥ इति श्रीममायणाचार्यविरचित माधवोये वेदायप्रकाश ऐतग्यब्राह्मणस्य हितोयपधिकायां पञ्चमाध्याये हितीयः खण्डः ।। २१३४ )। । श्रथ तृतीय: स्तराई प्र वो देवायाम्नय इत्यनुसः प्रथमे पदे विह- रति सम्मात् स्वार विहरति समस्यत्युत्तर पद तस्मात्युमानूरू समाति तनिमथुनं मिथुन मेव तटुक्थमुखे करोति प्रजा प्रजायमे प्रजया पशुभिर्य एवं वेद प्र वो देवायाग्नय इत्येवानुष्टुभः प्रथमे पदे विहरति बन मेव तत्परीवरीयांसं करोति' समस्यत्येवोनीत्तर पद आरम्भणतो वै वनस्याणिमाथो दण्डस्याथी परशोज मेव तत्प-

·४४४
। ऐतरेयब्राह्मणम् ॥
हरति' विषते भाटव्याय वधं योऽम्य स्तुत्यस्तमै
स्ततवे ॥ ३ (३५)॥
निविदो यानि दश पदानि भागरूपाणि, तान्युक्तानि; अय
तदनन्तरम्भावि सूक्तं विधत्ते "प्र वो देवागाग्नय इअनुष्टुभः" -
इति । प्रप इत्यादि मूतस्य ( मं० ३.१३ } प्रतीकम् । तस्मिन्
मनो या: मप्तमा का अनुप्छन्द का ऋचः सन्ति, ताः संसदति
शेषः। प्रथमाया भूचि या प्रथमहिनीवपादी. तयोः विहां
विधत्त - "असे पद विहरति, नस्मात् ब्यूरू विहरति" इति।
विकरणम् पृथक्करणम् । इयो: पाटयोर्मध्ये विहार विकेट
काला पत् । स्मादन पारमो. पर स्थानियोगः, मोनि
म्तोसम्भोगकाले स्वकीय - 'विहान नियोजगाति । तस्या
मृत्ति तृतीयवादारविरुदं विधी-... —ाम त्यो पर्ने
तमान पमानरू समस्यति ; मिथुन , --मिथुन मा तदुक्य.
मुख करोति प्रजाये' इति। यस्मात् तावचीयोकर
गतयो' संयोजन, सम्मोऽपि उपरिवतीमान् काले
नको अझ ‘समस्यति' संयोजयति । तदुमा या मिथुन
भाति । सम्मात 'उमाशमत्र' भामाशोधनाम किया जति :
सच यजमानस्य प्रजननाय समायति । वदनं सहित
"प्र.जा.
यत अया पशुभिर्य एवं वद" इति ॥
पुनरप्युक्त मेवानना पकारान्तरेण प्रभति- . “ वा देवा
माग्नय इत्यनुष्टुभः प्रथमें पदे विहरति : वन मे रोवरोगांम
करोति, -समस्यत्येवोनरपटे ; प्रारमणती व वजन्याणिमा, ऽथी
दण्डस्याधो परशोर्वच मैव तनहाति, विषत मालव्याय वर्ष

·+हितौयपषिका। ५।४ ४४५ योऽस्य स्तुत्यस्तस्मै स्ततेय' इति । इत्येवामुष्टुभः' इति योऽय साकारः, म पूर्वस्यानु पादः ; न तु ननन धिरिति ज्ञापनार्थः ! परोवरीयांम' परस्यभरभागं तिमायेन मचान, रेष्टग वर्ष सूक्ता- पठनेन मम्पादयति । प्रश्रमाया ऋच उनगई पदे, तत्पादयोः समसनम, तदपि बजगण्याथम् । परस्य धारणतः 'अणिमा' भूले सौक्ष्म सित्य वजन कप भाराध मभि धीयते ; तस्थ हि मिनी सपिवानले मना विति, उपरि त विस्तारः । दण्डादेन गम विनिता : माहितग्रमण स्थाने मुले सूक्ष्मा. महारथान अग्रे सा • विधः । अयायं विविधो यन, प मिट म मा पाट- उभ६४ २. निमम मूतदयं वन मेन. ३ को प्रहरीत :---. गवरस्थ स्तुला Ri लम्स हिसार भवति ॥ ३ ॥ इति श्रीमसायमा प्रयोटाका ऐनयतामा तर : . विहरणेन मूक्ष्म . या भर भा . । . भ . देवासुरस पानी से समायतन ते वे देवाः सद एवायतन मकुर्वत सदमी जयंताग्नीधं ·४४६ - ॥ ऐतरेयबापम् ॥ सम्प्रापद्यन्त ते ततो न पराजयन्त तस्मादाग्नीत्र उपवसन्ति' न सदस्याग्नीधे राधारयन्त यदाग्नीधे ऽधारयन्त तदाग्नीध्रस्खाग्नीध्रत्व" तेषां वै देवाना ममुराः सदस्थानग्नौन्निर्वापयाञ्चकुस्ते देवा आग्नी. धादेव सदस्यानग्नौन्विहरन्न' तैरसुररक्षास्थपानत तवैतद्यजमाना' आग्नीध्रादेव सदस्यानग्नौन्वि- हरम्त्य सुरक्षास्येव तदपन्नते ते वै भातराज्यरेवा- जयन्त आयन् यदाज्यै देवाजयन्त आयस्तदाज्याना माज्य त्वं तासां वै हो त्रागा मायतीना माजयन्तीना मच्छावाकीया हीयत तस्या मिन्द्राग्नी अध्यास्ता मिन्द्राग्नी व देवाना मोजिष्ठी बलिटी' सहित सत्तमी पारथिवा तगी तस्मादैन्द्राग्न मच्छावाक: प्रातःसवने सतीन्द्राग्नी हि नया अध्यास्तां तस्मादुः पुरस्तादन्ये होत्रका: मदः प्रसर्पन्ति पश्चाच्छावाकः पञ्चेव हि होनो ऽनुमश्चिम- पति तमाद्यो ब्राह्मणो वहृचो वीर्यवानस्यात्मा ऽस्याछाबाकीयां कुर्यात्तेनैव सा होना भवति ॥ ॥४(३६)॥ अथाबौधीयवासादिमियर्थ माख्यायिका माह-- "देवामुग वा एषु लोकेषु समयतन्त; ते वै देवाः मद एवायतन मकुर्वत ;

·॥हितीयपधिवा ।।४॥ तामसाहसो ऽजयंत पानी सम्प्रापबन्त; ते ततो न पराजय तसादालोध उपवसन्ति, न सदस्थानीधे अधारयन्त ; यहाबौने -धारयन्त, तदानीप्रस्थाग्नीध्रत्वम् इति। पुरा कदाचिद देवा सासुराच लोकविषये 'समयतन्त' सलाम छतवन्तः । वय मेवेषु खोकेषु निवसामो न तु यूय मिति एवं परस्परमर्थ । तदानी देवाः सौमिकवेद्या प्राग्वंशस्य पूर्वस्यां दिशि येयं सदोऽभिधाना शाला, ता मेव स्वस्य निवासस्थानं अतवन्तः । तवावस्थितान तान् देवान्, असुराः मदसः अजयन्' जित्वा सदमो निःसारित वस इत्यर्थः। तती देवा निर्गताः मन्तः प्राग्नीधाभिधा शाला प्राप्तवन्तः । ते देवाः प्राप्य तत पानीधीयं 'न पराजयन्स' तबासु. राणा मेव पराजयो न तु देवानाम् । यथादेव तस्मादाग्नीत्र- शालाया भुपवसो दिने वजमाना: 'उपवमसि' अग्नीसमीपे निवमेयुः ; न तु सदमि निवाम; कर्तयः । आनो हि देवाः पलायनं परित्यज्य खात्मानं धारितवन्तः, स्मात् तत्र निवासी युनः । यस्मादाग्नीध्र वारितवन्तः, तस्मादाग्नीत्रत्वं नाम मम्म- बम् ; अम्निसमीपं स्वामधारणस्य प्रशसिमिभित्तत्वात् ॥ अथ सदस्यवस्थितषु धिगावाग्नीधादनिविहरणं विधते-- "तेषां वै देवाना ममुराः मदस्यानम्नीनिर्वापयाचकुस्ते देवा भाग्नीधादेव मदस्यान नीविहरततरमुरमांस्य पानत;-सथैवे- तथजमाना भाग्नीध्रदेिव मदयानन विहरस्पभुगरक्षांस्येव नद- पनत" इति । पुरा देवानां सम्बन्धिनो घऽग्नयः सदस्यवसि. तेषु धिषणेष्वासन, तान् सर्वान् देवपनायनेन मदःप्रलिष्टा प्रमुराः 'निर्वापयाचकः' जन्नप्रक्षेपेवाग्नीन् गान्तान् अकुर्वत । तदानीं ते देवा पाग्नीधे स्थित्वा ननन्यान् मदस्यान् अग्नीन् 'विहरत' ·४८ 9 ॥ ऐतरेयवाचवम् । सदस्यवस्थितेषु विष्णेषु पृथक् पृथक् भनीन् 'विशतवनः' स्थापितवन्तः । तैः प्रबलैरग्निभिः असुरान् रक्षासि च सदसि हत- वन्तः । यथा देवविहरणं जनम्, तथैवैतस्मिन्नपि काले यजमाना भाग्नौधादेव वक्र: सदस्यानग्नौन्विहरेयुः । तेन विहरणेन असुरान् रक्षांसि च 'तपयते' तत्तदानों नाभयन्ति । सोऽय मर्यः सर्वोऽपि शाखान्तरे मनशानातः-- "देवा वै यज पराजयन्त, त माग्नौधात् पुनरणाजयनेत है यज्ञस्वापराजित यदाग्नीध्र यदाग्नौधातिष्णि- यान् विहरति यदेव यजस्थापराजितं तत एवैनं पुनस्तनुने” इति (ले० सं० ६. ३.१.१. ) इथं शंसनभ्यानगते भिगोषु अग्निविहरणं विधाय तत्रशम गौयानां शस्त्राणां यदेनदाज्यनामकत्व तदेतन्छन्दनिर्वचनेन विम्मष्यनि--- "तं वै प्रातराज्यरवाजयन्न अायन् ; तदायरवा- जयन्त पायंस्तटाज्याना भाज्यत्वम्” इति । त एव देवाः प्रात:- माने यान्याज्यनामकानि शस्त ग, तामगन्ताज्जयं प्राप्नुवन्तः आग छन् ; यम्मादेवं तम्मादा ममताज्जयन्त्येभिरिति व्युत्पत्या शस्लाणा माज्यनाम सम्पन्नम्। अनेनैव चायन मामवेदे "पञ्च. दशान्याज्यामि" इतिवाक्येन ( ता. ब्रा० २०. ३. १.) विहितानां पञ्चदशस्तोमयुक्तानां स्तोत्रागा माज्यनामत्व ट्रष्टव्यम् * ॥ अथाशवाकस्य शम्वं विधत्ते -- “तासां वैहोत्राण। माय- तौना माजयन्तीना मच्छावाकोया होयत ; तस्या मिन्द्रानो अध्यास्ता मिन्द्राग्नी वै देवाना मोजिटी बलिटी महिष्ठी सत्तमी 'प्रजापतिटरभ्य भात्मानं या कृत्वा मायनतन्योऽयमा अगाय नातिन्न तान- अनादानि मििवनित पाजि मायन्यदाजि साय नन्दाज्याना माज्यलम्'-दन्याचाखण समाति दष्टव्यम (ता. मा. ७. .)।

·॥ द्वितीयपत्रिका । ५। ४ ॥ ४४८ पारयियुतमो; तस्मादैन्द्राम मच्छावाकः प्रातःसवने शंसतीन्द्रामी हि तस्या मध्यास्ताम्" --इति । प्रशास्ता, ब्राह्मणाच्छंमी, पच्छा- वाक इति एते शस्त्रिणी होवका यद्यपि पुरुषाः, तथापि सदीय- तनुविवक्षया 'तासाम्'- इत्यादिः स्त्रीलिङ्गनिईश: । यास्तनवः पूर्व मसुरान् अपाघ्रत, तामा मेव ‘होत्राणां' होबकतनूनाम् 'पायतीनां' मदः प्रवेष्टु मागच्छन्तीनाम्, 'भाजयन्तीमा' सर्वतो जयं प्राप्नुवन्तीनां मध्ये 'अच्छावाकीया' अच्छावाक सम्बन्धिनौ तनुः 'अहीयत' होना अभूत् ; सदः ममागन्तु नाशतोदित्यर्थः । तदनुग्रहार्थं 'तस्यां' तन्वा मिन्ट्राग्नी 'मयाम्तम्' अधिष्ठाय निवासं कृतवन्ती। युज्यते हि इन्द्राग्न्योन्नुरानोतलम् ; यम्वाद देवानां मध्ये इन्द्राग्नो 'पोजिटा' पोजमा बलनेतुना अष्टम- धातुना अत्यन्त मुपेती। अतएव 'बलि अतिशयेन गैर- शनियुक्तो। जन एव 'महिला' अनिययेन वनभिभवितागे। खभक्तविषये 7 'मत्तमा' प्रतिगयेन म.सी, सभागवतिना मनुग्रहीताराकिलाः । अतएत 'पारगिष्णुतमी' परिनुष्ठीय- मानं कम्मातिगयन पारं नत मीयुको । सम्माक्ष्य मच्छावाक इन्दाग्नीदेवताका गर प्रान.मयन शंसेन्। 'मुन्द्राग्नी भाग- तम्" इत्यादिकं । म... १२.) तस्वम् । यस्मादि- न्द्राग्नी नया मकाबाकतवा मध्यास्ताम, तस्मादन्द्राग्नशस्त्र तम्य युलम् ॥ इदानी मच्छावाकस्य सदःप्रवेशे विशेषं विधत्ते --- "तमादु पुरस्तादन्ये होत्रकाः सदः प्रमपन्ति, पथाहावाकः; पव हि हीनोऽनुमनिगमिति" इनि। यस्मादचापाकव्यतिरिताः प्रशा- "न्द्राणी आगत सतग"-- अति प.प. श्री. ५. १०.२८ ।

·४५० ॥ ऐतरेयवाहणम् ॥ स्वादयो होलकाः सहसा गन्तुं शक्नुवन्ति, न खच्छावाकः; तस्मा- अशावादयः पुरस्तात्सदः प्रसयुः, अच्छावाकस्तु पश्चाप्रसर्पत्। लोकपि हि होन:' अशक्तः ‘पश्चेव हि पश्चादेव जिगमिषमीति प्रमिद्धम् । अत्र पुरस्तात् पञ्चा-गब्दी देशतः कालतश्चेति वेदितव्यो। अच्छावाकोयशस्खं प्रशंसति--- "तस्माद्यो बामणो बहुंची वीर्यवान्त्स्यात्सो (स्याच्छावाकीयां कुर्यात्तेनैव सा होना भवति" -इति। यस्मादिन्ट्राग्नी तस्यां तन्वा मधिष्ठाय निवमतः, तस्मा- लोके यः कोऽपि नाघ्न यो 'बहुचः ऋग्वेदाध्यायी, बोयवान्' वेद- पाउमामÜतिशयोपेतः स्यात्, मः भन्य' यजमानग्य 'अच्छा वाकीयां कुर्यात्' अछावाक सम्बन्ध मैन्ट्रानिशस्त्र पठेत् । तेनैव' पाठन 'मा' तदीयतनु: 'अहोना व्यवहत सभा भवति । १ !! इति योममायणाचार्यविरचिते भावीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणस्य हितोयपञ्चिकायां पचमाध्याये ननुधः खाड़: ॥ ५। ६६ । । ----- ॥ अथ पञ्चमः खगह ॥ देवग्यो वा एष यद्यजस्तस्यैतावन्तगै रश्मी यदाज्यपउगे तद्यदाज्येन पवमान मनु शंमति प्रउगे- गाज्यं देवरथस्यैव तदन्तरौ रश्मी विहरत्यलोभाय ता मनु कृति मनुष्यरथस्यैवान्तरौ रश्मी विहरत्य- लोभाय नास्य देवरथो लुभ्यति' न मनुष्यरथो य ·४५१ ॥ दितीयपञ्चिका । ५। ५ ॥ .. एवं वेद तदाहुर्य या वाव म्तोत्र मेवं शव पाव- मानीषु सामगा स्तुवत आग्नेयं होताज्यं शंसति कथ मस्स पानभान्यो अनुशता भवन्तीति यो वा अग्निः स प३ सदस्य तषिगत मग्निषिः पवमान इत्या हानियोभिरेव प्रतिपद्यमानस्थ पावमान्यो ऽनता भन्नि कार्यमा वाव स्तोत्र मेवं शस्त्रं गाया मामगा वा मानभं होताज्य शंसति कथ मा गावा' उदारता भवतीति सम्पति या मना मसास्त्रि: प्रवमया निरुत्तमय काद भी सादगी न वा एकनाक्षरेगा कन्द्रास कि नवाग्यां ताः षोळश गायनी व ग है। यष्टभिरेव प्रतिपद्यमानसमाजमोकावन्यन इन्द्रय दाशुषो दुर्गा का जति न वा एता- विन्द्राग्नी सन्तो वनमा वा एती मन्ती व्यजयेतां तदाहानेन्द्र विजिन्या एव सा विराट् वयभिदाभ गिदै देश अष्टी वसव एकादश अटा पादत्या: प्रजापतिश्च वषट्कारच तत्प्रथम उकश व देवता अनरभानः करोत्यक्षर मना मन तद देवता अनुमपिबन्ति' ·४५२ ... ॥ ऐयरयवाहणम् ॥ देवपानेगौवं तद देवतास्टप्यन्ति तदाहुर्यथा वाव शस्त्र मेवं याज्योग्नेयं होताज्यं शंसत्यथ कस्मादा- ग्नेन्द्रनार यजतीति या वा आग्नेन्द्रौन्द्राग्नी वैसा सेन्द्राग्न मेतदक्थं ग्रहेण च तूष्णींशंसेन चेन्द्राग्नी आगतं सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम् अस्य पातं धिये- षितेत्यैन्द्राग्न मध्वर्युग्रं हं गृह्णाति भूरग्निाति- ज्योतिरग्निरिन्द्रो ज्योतिर्भुवो ज्योतिरिन्द्रः सूर्यो. ज्योति? ति: स्व: मूर्य इति' होता तृष्णींशंसं. शंसति तद्यथैव शम्र मेवं याज्या ॥ ५ (३०) ॥ .. प्रथाज्यशसस्य बहिष्यमानम्तोत्रोत्तरल. प्रउगान्तस्वाज्च- स्तोत्रोत्तरत्वं विधत्ते --- “देवरथी वा एष साजस्तस्यनावन्तरौं रश्मी, यदाज्यप्रउगे ; तद्यदालोन पबमान ग गंमति, प्रउग- णाज्य, देवरथस्यैव तदन्तरो रश्मी विमरलालोमा' इति । यो यज्ञोऽस्ति, एष देवानां रथ एक । 'तस्य' र गम्म धान प्रउगं च यकृस्वयं, नत् 'अन्तरौ रश्मी पवनगल ; अय्या पर्यवस्थितेन सारंथिता ध्रियमाणत्वात् नयोगमारत्वम् । यस्मादिक तस्माद्यद्याज्यशस्त्रेण बहिष्पवमानम् 'जु' पश्चात् मेत, शम्वेण च भाज्यस्तोत्र मनु शंमेत, तदानों दवा यसैव अधरना- वभ्यन्तरी 'रश्मी प्रग्रही 'विहरति' विना सम्पादयति : नच्च 'प्रलोभाय' व्यामोहराहिल्याय सम्पद्यते। रश्मिराहित्ये दुष्टाभ्या : "न्द्रिया' व ·: ॥हितीयपपिका५ । ५॥ 'अब हाापि दुर्गमे देशे रथनयने सति रथभङ्गरूपी व्यामोहः स्यात्, सन्माभूदिति शस्त्र इयं क्रमेण प्रयोक्तव्यम् ॥ लौकिकफलप्रदर्शन रश्मिस्थानीयं रश्मिस्थानीयं शवयं प्रशंसति- " मनु कति मनुष्यग्यस्यैवान्न रमी विहरवलोभाय" इति। at 'कति' देवरथे शवहरम्परमवारणम् 'अनु पथान्मनुष्य- रथस्यैवान्तरी सारथिन अहणायोग्या मग ही 'विहरन्ति' सम्पादयन्ति ; त सन यानी सपत : माग्नो मनुष्य रथो यजमानस्य मम्मो सनं पति - "नास्य रथो लुभ्यति न मनुयायो । १६." । इदानीं स्तोसमायोन्यमिक नाग मुद्भावयति " तथा वाव होत र सानी भागा..- आग्नेयं होता जाति : ... मान्य। STA भव न्तीति ? यो वा कि मान.; वेदध्यत: गोकर मग्निषिः पवमान ति। गत् तमिनमा अा. वादिनः 'पाहुः' नारया ! पत्रव स्तोत्र मागं, तवेव बढः शस्त्रं व्य । १२२ नस:" इतिविधानात् । अत्र तु भामगाः ''.', नानाप्रमानास" पत्यादिप 'पविमानो'.पान.....!! । १, प्रा० १.१.१ २.५ ..) बहिष्णवमानाम्यन हो । .:. . अचम् होना "प्र वो * "काम. iii. . fa finvi स ऽथ शंमति" नि . i; . शाम". ६ श्रीर का : म ... it. मादिविधय:, 'नामिन - माता नि". (Er), " वलीका माम...: १५... ५... )। १० १ , -.

·४.५४ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ देवायाम्नये ( सं० ३.१३.१-७.)" इत्यादिक माज्यश असति । तथा सनि कथ मस्य होतुः 'पार्वमान्यः' ऋचोऽनुशस्ता भवेयुः ? न हि पवमानः शस्त्रस्य देवता किन्वग्निरिति चोयन। तस्य परिहार माह-~-'यो वा अग्निः, म पवमानः इति पवमान- देवतयोः परस्परप्रोत्या अभेदादाग्नेय मपि सूतो पापमान मिति व शक्यते। तेन पावमान्यो ऽमुशरताः सम्पद्यन्ते । अग्निपवमानयो- रेकले कञ्चिन्मन्त्र मुदाजहार-तदप्यतदिति ( सं० ८.६६.२..)। 'ऋषिः' अतीन्द्रियद्रष्टा । योऽय मग्निः, म एव पत्रमानो वायुः; प्रोत्यतिशयेन एकत्वप्रतिभामात् । यहा, शोधक त्वादग्निरव पत्र मान इति मन्त्रार्थः ॥ परिहार मुपपाद्य निगमयति-. . "एक मु हास्याग्नेवोभिरेक पनिषद्यमानम्य पावमान्यो ऽनुगस्ता भवन्ति' इति । अग्निदेवताकाभिः सुलगनाभि ऋमिः शस्त्रं जोतुझियमानस्तांत्रगता: मानदेवताका: ऋत्री नगस्ता भवन्ति । देवताप्रयुतावैश्य धिधारण्यं परित्य कुन्दप्रय याधिकण्य - रुपं चौद्यपूर्वघटुझावयति .... "तदादुथा बाध स्तोत्र मंत्र शास्त्र.. सायत्रीषु मामगा स्तुत प्रानुष्टुभ होताज्यं गंमति; कर भस्थ गायत्रो निशस्ता भवन्तीति ।" इति। निधावमागतीतगताः. "उपाय गायता" इलादा ऋचो गायत्रीमन्दम्फा. उ त्रा. १.१.१ .३.१ ८.). प्र वो देवाय"-इत्यादिक भाज्यशास्त्रम् ( म० ३. १३.१-७. अनुष्टुप्छन्दस्त मिति वैय्यधिकरण्यं छोद्यम् ॥ तस्य परिहार माह --. "मम्पति ब्रूयात्' इति । ष्टुप्सु गायवौत्वे सम्पादित मति, नया 'मम्पदा' वैय्यधिकरण्य- • "अग्नियः पवमानः पान्ध पुरोभित । तमोमई महागयम्-ति म.१.६.२० । पारभमाणस्य ·हितौयपधिका । ५। ५ ॥ ४५५ परिक्षारादनुकूलशंसनं भवतीति परिहारं ब्रूयात् ॥ सम्पादन- प्रकार' दर्शयति-"मप्तता अनुष्टुभस्तास्त्रिः प्रथमया चित्त- मयेकादश भवन्ति ; विराद्याज्या बादशी ; न वा एकैनाक्षरीण छन्दांमि वियन्ति, न हान्यां; ला: षोडश गायत्रयो भवनि".. इति। पाद्यन्तयोऋ चोमित्ररातः मन्या स्वभावत: मताना मनु- टुभा मेकादशत्वं मापदार्ने । “अग्न इन्द्रश' इति ( सं०३.२५.४.) याज्या * विराटनन्दक : ना बादश्व नवबौत गणनीया। यद्यपि तस्य विराजस्वयस्विं सदर बाईक पक्षर नप्त्वादतिरिश्यते, तथाप्यल्पेन वैकल्येन छन् नाति नाम: पूर्व मप्युदाहतः (५३पृ०.१२५०। गर्न पनि सर नपस हादश पादान् अपनीय अवशिष्ट : वाहनाटा : सम्पादनौयाः ; पपनीतैश्च पादच तिमी गा! filim पोडशमधाका गायत्रा एव मन्मन्त , ote.in, "एव मु हास्यानु. टुभिरेष प्रतिपद्यपान ... माता मन्ति' इति ॥ इदानी में काम "अन्न दुन्द्रय दाशुषो दुरीण . ५. नन्नन्द्राग्नग्रले पूर्वभावित्व दि . विलम् ; याज्यायांत तहिपर्वयः कम्मात् :: . "न वा एनाविन्द्राग्नी सन्ती व्यजना मादी ... मा अजगतां ; तद्यदानेन्द्रा यजति, विविला गमाविल भुर: मह देवानां विजय- युई मति विजया मिन्द्रस्य पर्गगमन. पयागमन मिल्य न मम्पबम्, किरिन पुगंग! इन्द्रण पधारन: । अतो विजय- - 'अन इन्द्रधनुष गण ... ....... - भाग यो ५. २८..

·॥ ऐतरेयनाथम् ॥ कालोनक्रमणैवाग्निपूर्वकत्वप्रतिपादिवया यजने सति यजमानस्थ विजयाय सम्पद्यते॥ एवं याज्यागतान्यक्षराणि प्रशंसति- "यस्त्रिंशदक्षरा भवति वयस्त्रिंशह देवाः,-अष्टौ वसव एकादश रुद्रा बादशादित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारच ; तत्प्रथम उक्थमुखे देवता अक्षरभाज: करोति, अक्षर मक्षर मेव तद् देवता अनुप्रपिबन्ति ; देव- पात्रेणैव तद देवतास्तृप्यन्ति" इति । अक्षराणां देवताना च सवासाम्यम् ‘उक्यमुखे' शस्त्राणां मध्ये मुख्य 'प्रधमे' प्राज्यशस्वे. देवताः प्रत्येव मत्तरभाज: करोति,--तास्ततदक्षर मेवानुमृत्य ता देवता: मम प्रकर्षे गा पिबन्ति तथा मति स्वयोग्येनाक्षर रूपेण देवपान्त्रणव देवतास्तृप्ता भवन्तीति । श त्वयाययोवताप्रयुक्त वैयधिकरण्यरूपं चोय मुद्भावयति "तदाहुयशा वाव शस्त्र मेवं याज्या ऽऽग्नेशं होताज्यं शंसत्यर्थ कम्मादाग्नेन्द्रया यजतीति ?" इति । शम्सम्याग्निक एव देवता, याज्यायारबग्निरिन्द्र ोति दयोमिलितयोवताल मिति वैयधि- करण्यम अन्य चोधस्य परिहार माह -- “या वा आनन्द्रीन्द्राग्नी वै सा सेन्ट्राग्न मेतदुक्यं ग्रहेण च तु गणोशमेन च" इति । अयम् 'माग्नेन्द्री' याज्या, सेयम् 'ऐन्द्राग्नौ' अपि भवति ; हयोः पौर्वापर्य मविभवादेऽपि तस्या ऋचो हिदेवायत्वमदाबाद देवतयोः क्रम- विपर्यासमावेऽङ्गीकृते मति याच्याया ऐन्द्राग्नत्व मुपचरितं यथा सम्पद्यते तथैवैतद् 'उक्थम्' आज्यशन मपि ग्रहहारा तूष्णींशंस- हारा चेन्द्राग्नीदेवतासहितं सम्पद्यते । तथा मत्यैन्द्रामत्वस्योप- चरितस्य याज्याशवयोः सद्भावात् नास्ति वैयधिकरण्यम् ॥

·॥ द्वितीयपत्रिका ।५।। : पाज्य शस्त्रस्य यहवारकं तुषणोंशंसहार चन्द्रानव बर्ष यति-- "इन्द्राग्नी प्रा गर्न मतं गौर्भिर्नभी वरखा, पख पात धियेषितेत्येन्द्राल मध्वर्युग्रहं गृहानि : भूरमिन्ोतितिरम्नि- रिन्ट्रो ज्योतिर्भुवो ज्या तिरिन्द्रः गर्यो ज्योतिज्योति: स्व: सूर्य इति होता तूष्मीसं शमति ; तव शख मेवं याज्या" इति । हे इन्द्राग्नी ! 'सुतम् अमिषुतं सोनं प्रतिभा गतम्' भागवतम् । कीदृशं सुतम् ? गीर्भि: सुतिभिः, यु मिति शेषः । 'नम, पाकायस्वरूपम्, आकाशवत् मदि यत्र । वरेण्यवरणीयम् । पागस्य च युदां प्रिया अपिता' खबुधा द्रपिता सम्तो 'पस्य सोमस्य सारं 'पातं पिबतम् ( मं ३. १२. ..। 'इति' पने. मैन्द्राग्नदेवताकमन्वेण अध्वर्युरेन्द्र प्रह' माति । तुचौपसे "भूरग्निः' इत्यग्निराम्नानः, "हमी योनिः" सौन्द्रोऽप्याबातः (४२४ पृ.)। लत बनयमझायन दगीमो यन्टाम्नः। द्विस्व मान, तुम गंमन्य च नम्ममादाज्य मन्त्र मध्ये न्टा भवति । तमा- बसायाज्ययोरेन्द्राग्नत्वभभादनात नास्ति वैयधिकरखम् ॥ ५ ॥ अति श्रोममायणाचार्यविरचिरे माधवीर दार्थाकाथ ऐतरेयवाह्यगास्य द्वितीवपरिभकायां पचमान्याये पडम: गग: ।। ३) । पथ : खा" होजपं जपति रतनसिञ्चन्युपांशु जपत्युपां- खिव वै रेतसः सिक्तिः पुराहावाजपतिय किञ्चो- ५.८

·(r
ति
मारावाचस्वयैव तत्वराज्य चतुष्पद्यासीन मभ्या-
प्रयते तथात् पराधो भूखा चतुपादोरेतः सिञ्चन्ति
सम्बपिपाद भवति तस्मात्सम्यञ्चो भूत्वा हिपादो
रेतः सिञ्चन्ति पिता मातरिश्वत्या प्राणो वै पिता
प्राणी मातरिश्वा प्राणो रेतो रेतस्तमिवस्यच्छिद्रा
पदाधा पूति रेतो वा अछि; मतो ह्यच्छिद्रः
सम्भवत्यछिद्रोक्था कवयः शमन्निति यै वा अनू-
चानास कवर्यस्त इद मच्छिद्र रेतः प्रजनयंत्रित्येव
तदाह सोमो विश्वविन्नीथा निनेषद बृहस्पतिसक्था-
मदानि शंसिषदिति ब्रह्म
बृहस्पतिः क्षचं सोमः
स्तुतशस्त्राणि नीथानि चोकथामदानि च देवेन
वैवैतद् ब्रह्मणा प्रसूतो देवेन च क्षत्रेणोक्थानि
शंसत्येतो हवा अस्य सर्वस्व प्रसवस्येशाते यदिदं
किच तद्यदेताभ्या मप्रसूतः करोत्यकृतं तदक्कत
मकरिति वै निन्दन्ति कृत मस्य कृतं भवति नास्था.
कृतं कृतं भवति य एवं वेद वागायुविश्वायुर्विश्व
मायुरियाह'प्राणी वा पायुः प्राणो रेतो वाग्योनि-
योनिं तदुपसन्धाय रेतः सिञ्चतिक इदं शंसिष्यति
स इदं शंसिष्यतीत्याह प्रजापतिर्वै कः प्रजापतिः
प्रजनयिष्यतीत्येव तदाह॥ ६ (३८) ॥
वै

·म
.---
॥ द्वितीयपत्रिका ।।।
पूर्वव “पराध्वयों"-प्रत्याबाबखायनसूत्रोदाहरणेन होती
जपो दर्शितः ( ४२८पृ. .), तमिमं जपं विक्षते- “होबन
जपति, रेतस्तसिञ्चति" इति । होतः कर्मव्यो यो जपः, त मनु-
तिठेत् । तेन प्रजोत्पादनार्थ मादी रेतः सिक्तं भवति ।।
तत्रोच्चारगाप्रकारविरोपं विधत "उपांशु जपत्थुपांखिच
रेतसः मितिः" इति । ओष्ठस्पन्दन मेव परर्दश्यते, न तु शब्दः
श्रूयवे, तादृश मुपांशुत्वम् । मोकिर्क रेत:सेचनेऽपि ध्वनेरत्रवंचाद
युक्तं तथाविधत्वम् ॥
तस्त्र जपस्थ “गोसावोम्" इत्येतस्मादाहावात् पूर्वभावित्वं
विधत "पुरा उहावाज्जपनि ; यहै किशोई सहावाचस्वस्यैव
तत्” इति । अध्वर्युरायते येन शामागे मितिमन्वेण, सम्मात्
पूर्वभावी होटसप । तथा चाश्यलायन नादाहतम्---- "जपित्ता
इन भिहित्य गोसावो मित्राहय" इति । श्री ५. ८.. १.)।
पाहावादूर यत्किञ्चित्यठाने, तमर्व शस्वयंव सम्बन्धि भवेत् ;
भाहावमन्त्रेण शम्नानुभानस्य टत्वात् ! अदी मारनपस्स प्रस्ता
न्तर्भावं निवारयितुं पूर्वकालीनावम् ।
अथाहा प्रकारवियंपं विधत "घरवं ततष्पद्यामौन
मभ्याइयत; तम्मालारानो भूत्वा चतुष्पादो न: लिचन्ति"
इति। अस्मिन् काले अश्चर्यः 'पराङ भयति' होतुर्विमुखी
भवति। तथा 'चतुष्पदी' गौरित्र हसः ममाववस्थाप्य पामीनी
भवति; नादृश मन्त्रीं मनोध्ध अभिमुखी यथा भवनि तथा
होता गोसावी भितिमन्यगा यागने। यम्मादाहालकाले हशी
.
---
- २९४५
नाटय.।

·- 84. ऐतरेयबाधवम् । अध्वर्युस्तस्मालोकऽपि चतुष्पादः' गवादयः पराञ्चः' सम्भोगावस्थायां परसराभिमुखरहिता भूत्वा रेतः सिञ्चन्ति । पाहावादूई मध्वोचतुष्यात्वं परित्यज्य सम्यगुत्थानं विधत "सम्यङ् हियाद भवति ; तस्मासन्यच्चो भूखा दिपादो रेतः सिन्ति" -इति । जईलेनोत्थानं सम्यकम् । तथाविधी भूत्वा रत: सिञ्चति । जपितष्यो यो मन्वस्तस्यादी "सु मद-पद्-वग. दे"-इति पञ्चाक्षराणि पठितव्यानि। तानि च पूर्व मेवाक्षर- परिप्रशंसायां ( ३८२ पृ.) विहितानि ॥ तेभ्य अई यो जपितव्यो मन्त्र, तस्य प्रथमभाग मनद्य ध्याचष्टे - "पिता मातरिश्वत्याह :-... प्राणो के पिता, प्राणी मातरिखा, प्राणी रेतो, रेतस्त त्मिचति"--इति । सम्मिन् मन्ये यजमानस्य नूतनं जन्म सम्पायी. अतोऽत्र मातरिश्वा वायुः पिरत्वेन वर्ण्यते। त मिमं पितत्यादिकं मन्त्र * होता ब्रूयात् । प्राण एव लोके 'पिता' ; मृतापितदेहात् जनासम्भवात् । वायुश्च प्राण: ; प्राणस्थ वायुकार्यत्वात् । रेनष प्रायः ; प्राण- युक्तस्यैव रेतसो जननहेतुत्वात् । अतएवारण्यत्री ममात्रायते -- "यहा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्चत, पूर्वन्न मन वेत् इति । 'तत्' तेन प्रथमभागपाठेन यजमानस्य पुनर्जन्माध रेत: मिक्तं भवति ॥ द्वितीयभाग मनूध याची "अच्छिद्रा पदा ऽधा इनि रेतो वा पच्छिद्र मतो अच्छिद्रः समावति" इति । स वायुरूपः • एष मन्नोऽन्य गाखीय इति पात्रलायनेन प्रपठण विहित:-.."पिता भातरिमाछिद्रा पदापादछिद्रोक्दा कवयः शंसन्। मोमो विश्वधिनीथा निमेषद् बइयति रुक्थामदानि सिषद वागायुविधायुर्विश्व मायुः क इदं मिष्यति स इदं मंसिष्यतीति" इति श्री. ५.६.१ । ‘पदाषा:'-'पदाधान्'--सि पाहाणभूषयोः पाठौ। 10 पा.३.२.२.५। 1 ---- " .

·॥हितीयपधिका । ५। ६ ॥ पिता छिद्ररहितं पदं प्रापणौयं रेतः 'पधाः' गर्भाशये खापि. तवान् । अनीता मच्छिन्द्र वस्तु रेत एव । प्रतो हि रेतसः पुमान् पच्छिद्र उत्पते ॥ बतीयभाग मनृद्य व्याचष्टे -... "पच्छिद्रोकथा कश्यः शंस- विति ;-- ये वा अनूचानास्ते कवयस्त इद मच्छिद्र रेतः प्रजन- पन्नित्येव तदाई" इति । 'कवयः' पुरुषा: अजिद्रोक्था शंसन्' छिद्ररहित मुक्थं पाव शंसन्ति । पत्र कविसम्देनानूचानाः प्रडासहितवेदाध्याविनः उगम। ते वेट चिरेत: प्रजनयन उत्पादयन्तीति: अनक पकारेण तदधि द्रोक्थेति दाक्यम भाई' ब्रूते ॥ चतुर्थभाग मन्टा व्याच "मोमो विमविनीथा मिनेषद हस्पतिरुक्थानदानि मिति ;-. ब्रा व बहस्पमिः, तत्रं सोमः ; स्तुतशरूम भोयानि नोक्शाभदानित, देंगन चैवेसद् ब्रह्मणा प्रस्ती वन चशमा शानि समि' इति ! विश्ववित्' सर्वज्ञः सांसी नि' नागानि अनुयानि स्तोत्र शस्त्रागि 'निमेषत्' नेन मिन्हां कनवान. प्रयक्रवः नित्यर्थः। तथा मर सतिः 'उक्थामदान' Kaif • मनीषक्षारणानि 'शंमिपन्' शंसितु मिनि. गम्तवामिल ! यान भाग सहमति सोमशब्दाम्या प्राण निति fuजितम, नोय. शब्देन 'उक्थामान दोन जिनान । 'एसजागपा, मनि देवसम्बधिमा सामान लियेण च परितः शस्त्राणि ति। मोगल. कर्मप्रेरकत्वप्रमियं दर्श यति- "एती है वा श्रस्ट भएमा प्रमवस्यारी दिदं किच" यज्ञ ऽनुष्ठितं यन्किभिदरित. अस्य मवस्य प्रमयो यत् - ·४६२ ॥ ऐतरेयवाणम् ॥ प्रेरणं, तख सोमबहसती एव स्वामिनौ। व्यतिरेकमुखेनैतदेव हृदयति-- "तधदेताभ्या मप्रसूतः करोत्यकृतं तदक्षत मकरिति वै निन्दन्ति" इति। 'तत्' तथा इयोः प्रेरकखामित्वे सति 'यत्' अङ्ग मेताभ्या मप्रेरितः करोति, 'तत्' अङ्ग मरुतं मेन भवति । लोकेऽपि स्वाम्यनुज्ञा मन्तरेण यत् क्रियते, तत्र 'प्रकृतम् अकः' प्रकथं कृतवानिति जमा निन्दन्ति ॥ वेदनं प्रशंसति- "कृत मस्स कृतं भवति, नास्याकतं कृतं भवति, य एवं वेद"- इति। अस्य वेदितुः ‘कृतं' कर्तव्य मेव 'लतं भवति', न तु 'अलतम्' अकलव्यं कृतं भवति । पानसमाग मनूध व्यात्तष्टे ---- 'बागायुर्विश्वायुर्विख मायुरि- त्याह;--- प्रागो वा प्रायः, प्राणो रनो, वाग्यानियोंनिन्लदुपभन्याय रेत: मिन्नति" इति। येयं 'या' इन्द्रियरूपा, यदपि 'आयुः' जीवनम्, तदुभयम्, अग्विति शेषः । न चान्यायुरल्प विवक्षितं किन्तु विश्वासुः' विख ममम्तं शतमंवत्सर परिमित भायुर्विय- क्षितम् ; तस्मादिश्व मायः यजमान; पावित्ययाहारः । मिमं भागं पठेत् अवायुः गन्दे न प्राण एवं विवात ; "याव- धास्मिन्करीर प्रायो वमति तावडायः" इनिभूतः । तमः पागत्वं पूर्व मेवोदाहृतं ( ४६८ पृ. ) वाक्गन यानिधनध्या । तर सति सागपाठेन योनि मुपसन्धाय गमहान मभिलक्ष्य रत: सिंञ्चति॥ व्याचष्टे "क इदं शमिष्यति, सइई शंसिथतीत्याह प्रजापति कः प्रजापतिः प्रजनयिप्यतीत्येक तदाह" इति। कः' प्रजापतिः 'इट' शस्त्रं 'शंमिष्यति' शंमित मिच्छति । अतः स एवेदं गमिष्यति । त मिम मन्तिमभाग . षष्ठं भाग मनद्य .- ·ब्रूयात् । ॥ द्वितीयपषिका। ५।। अव क-शदेन प्रजापतेरावात् स एव यजमान मुत्पादयिष्यति 'इति' भनेनैव प्रकारण तमन्त्र वाक्यं ब्रूते ॥६॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मण स्य द्वितीयपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ (३८)। ॥ अघ्र सप्तमः खण्डः ॥ । पाहूय तूष्णींशंसं गंमति तस्तत् मिक्तं विकरोति सिक्तिर्वा अग्रे ऽथ विकनिरुपांशु तृष्णींशमं शंस- धुपांशिवव वै रतस: सिसिस्तिर व तूष्णीशम शंसति तिर इव वै तिमि विक्रियन्त' षट्पदं तूष्णींशंसं शंमति' षधिो वै पुरुषः पळा पात्मान मेव तत् पांडधं पङ्ग विकरोति तूष्णी- शंसं शम्त्वा परोकचं शंमति रतस्तविकृतं प्रजनयति' विकृतिर्वा अग्रे ऽथ जातिमः पुगेमचं शंसत्युचरवेनं तत् प्रजनयति' बादशपदां पुरोझचं शंसति'बादश वै मासाः संवत्सरः' संवत्सरः प्रजापतिः सो ऽस्थ सर्वस्य प्रजनयिता'स योऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता' स एवैनं तत्वजया पशभिः प्रजनयति प्रजात्यै प्रजा- ·अरतीयबामपन् । यते मनवा पशुभिर्य एवं वैद वातवेदस्यां पुरोध शंसति जातवेदोन्यङ्गी तंदाहुर्यतृतीयसवन मेव जातवेदस पायतन मथ कस्मात् प्रातःसवने जात- वेदस्यां पुरोरुचं शंसतीति' प्राणो वै जातवेदाः म हि जातानां वेद यावतां वै स जातानां बेद ते." भवन्ति येषा मु न वेद किमु ने स्युर्यों वा आज्य. आत्मसंस्कृति वेद तत्मविदितम् ॥ ७ (३९)। - प्राचावात् पूर्वकालीनं जप मुच्चोतरकालीन गुणीशंस विधत्ते- “भाइय तूणीशमं शंभति। रेतस्तमितं विकरोति ;- सितिर्वा अग्रे ऽथ वितिः" इति। शीमाती मितिमन्नेक अध्वर्यु मुपक्ष्य पश्चात् तूष्णींशमं पठेत् । तथा सति होटजपेन सिक्त रेतो निन 'विकरोति' पिगडाधाकार रेतसि जनयति । मेक: पूर्वभावो, विकारः पश्चाहावीति युक्तोऽयं क्रमः ॥ मनकाले ध्वनिराहित्यं विधत्ते -- “उपांशु तृष्णींशंस शंम. त्युपाशिव वै रेतसः सिक्तिः" इति। परंयनरत्रवादपठित- सदृशं भवतीत्यस तूणींशम इति नामधेयम्। तस्मात्तदनुसारे- गोपांशुञ्चारयंत्; रेतासेकोऽप्युपांशुसदृशः, रइसि क्रियमाणत्वात् । उपांत्वेन होजपसाम्यप्रसतो वैषम्यं विधत्ते -- "तिर इव तूष्णीं- शंसं शंसति, तिर इव वै रेतामि विक्रियन्ते"-इति । यथा कुछ- महादिव्यवहित मन्यैरधीयमानं वाक्य मौषत् प्रतीयते, न तु अष्टम्, तहत् सूचौंशंसोऽपि अस्पष्टो यथा भवति तथा सेत नदिद 'तिर इव'-इत्युचते ; होजपादोषदुचरित्यर्थः ॥ ।

·व्यम् . --- शाश्वलायन ॥हितीयपत्रिका ५। ७॥ सूसस्नेयत्तां विधत्ते- “षटपदं तीसं संसति पडिधो वै पुरुषः, षळा प्राभान मेव तत् पनि पळा विक- रोति" इति । 'घट्पट' षड्भागम् ;-.. भूगनियोतिरिलेको भागः, ज्योतिरनिरिति हिलीयो भागः : एव मुतवापि द्रष्ट- तथाविधर्शमी पुरुषमाम्य भवति । पुरुषस्य षड्- 'विधव मेव 'पळगः इत्यनेन स्पष्टोकियते। परुषावयवषटकं शाखान्तरे दर्शितम् -- "घोदा विति) = पुरुष पाता च गिर- यत्वार्यानि"-इति : नं. ६. ५ ६.८.१.) । छ। इम्ता हा पादा- वित्यङ्गचतुष्टयम् । दो मध्यदेश्यानो भागतयोपित सूणींशसे तत्तद्भागमा सान पदमागले मात पाह- "भूरग्निानोतिना मिन्टो ज्योतिर्मयो ज्योति- रिन्द्री सूर्यो जीनियति म: मर्यो मिति विपदस्तुणींशंसो यधु वै षट्पदः पूर्ण रस्येन्" इति ( ५. १. ११.) । अतः षट्पदे तन मननय शरीर मंत्र पड़ोपितं कला विकरोति ॥ एतदानन्त निनदो उधर .. - "तुषों गंभ शमवा गरुक शंसति, रेतस्तांना प्रजनर्यात ; विलियो अगं उग जातिः" “ प्रदाय" प्रत्य:: सकात पुरती दोयत गेनी इति पुरोमकान निमिया ; तो गोंगामादूचं पठेत् । तेनोईपाठन पड़नया कि, रेन: गीरकणोत्पादितं भवति। विकारः पूर्वभावो में दावि ; सम्मात् तदानन्त निविदो युनाम् ॥ होटजपगतं यदुपाशत्वं, नगशंसगतं च ग्रदोषवामित्व, १९५० "," टानो द्रष्टया। -इति।

·तरीयतावकम् ॥ नयाभयमारलक्षवं निविदो विधत्ते- "उचैः पुरोरुचं शसन्यु- रेवेनं तबजनयति"-इति । उत्पादनकाले प्रसवे वेदनया तमातोचैध्वनि करोति, नदिदम् 'उच्चैः प्रजनयति'--इत्युच्यते ॥ निविदा न्यूनाधिकभागशवायुदासाय सङ्ख्यां विधत्ते- "हादशपदां पुरोरुचं शंसति, हादश वै मासा: संवक्षरः, संवत्सरः प्रजापतिः, सा' ऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता ; स एवंनं तत्प्रजया पनुभिः प्रजनयति प्रजात्दै”-इति । निविदो द्वादशभागाः पूर्व मेव तद्व्याख्यान विवेचिताः ( ४३८-४४३ पृ०); अतो मास- सञ्चासाम्यान्माससंवत्सरद्वारा सर्वस्व जगत उत्पादकत्वेन प्रसिद्धः प्रजापतिरेवेयं पुरोरुक् भवति । तादृश्याः पा सति प्रसिधिः। सर्वस्योत्पादको यः प्रजापतिरस्ति, स एव 'एन' यजमानं प्रजा- पासहितं प्रजनवति। तस्मादेतच्छंसनं प्रजाचे मम्पद्यते ॥ वेदन प्रशंमति- "प्रजायत प्रजया पाभि एवं वेद" इति ॥ देवताहार। पुरोरुचं प्रशंसति--- "जातवदस्यां पुरोरुचं शंसति जातवेदोन्यङ्गाम्-इति । जातवेटा देता यस्याः पुरोरुचः, मा 'जातवेदस्या'। जातवेदःशब्दरूपं 'न्यङ्ग निवरा मङ्ग' चिकं यस्याः पुरोरुचः मा 'जातवेदोन्यङ्गा; तस्याः पुरीरुपो ऽन्तिी भागे, “सो अवरा करति जातवेदाः" इति। ४.८ पृ. २५०) जात- वेदः-शब्दः पाते। उसमर्थ माधिपति- “तदात् पृतीयसवन मेव जातवेदस पायतन मथ कस्मात्रातःसवने जानदस्यां पुरोरुच शंसतीति" इति । हतीयसवनस्य जातवेदमं प्रत्यायतनत्व माग्निमारुतशस्त्रे देवत्वादवगन्तव्यम् । तथा च सम्प्रदायविद प्राड:- "जात- वेदास्तु देवोऽयं वर्तत भाग्निमारते-इति । यस्मादेवं तस्मात् ·॥हितीयपपिका।। प्रातःसवले जातवेदस्यायाः शंसने वारणं नास्तीति तपादिन पाहः॥ तस्य परिहार दर्शयनि- “प्राणो जातवेदाः, मक जाताना वेद, यावतां वै स जाताना वेद, ते भवन्ति ; येषा मुन वेद, किमुते स्युर्यों का प्राज्य आत्मसंस्कार्ति वेद, तत् मविदितम्" -तिापत्र जातवेदः-शब्देन प्राण एवाभिधीयते, न खम्मिः ; पत एवान्तिमभागव्याख्याने "वायु जातवेदाः" इत्यानातं (४४.४. ३५०)। यस्मात् म प्रागी 'जालानाम' उत्पबानां शरीराया' स्वरूपं 'वेद' जानाति, लमत इत्यर्थः, तस्मात् प्राणस्य जातवेदा इति मामधेयम् । एवं मति प्राणी यावता मुत्यवानां शरीगणां खरूपं 'वेद' लभते, त' देहा भवन्ति, मतान भजन : येषां तु देशानां स्वरूपं प्राण 'म वेद' न लभने, 'गे' माः 'किमु स्थः' किमु विद्यमानतां भजेयः १ न भजे रित्यर्थ । । मति जान- वेदोनामकस्य प्राणस्य प्रतिपादिकायाः पुगेरुची नपाठे यजमानो सब्बप्रायः सन् विद्यमानो भवति । अन्यथा अय ममत्कन्यः स्थान। 'एवम्' उत्तप्रकारण '' यजमान प्रायशवं पुनर्जन्मस्वरूपा संस्कानि वेद, तन तस्य यजमानस्य सविदित' पम्यक् प्रान सत्यवम् । अनेन होटप मित्रारभ्य प्रोका प्रधहयो ऽवस्थित्र- स्थार्थवादस्य सर्वस्याप्युपमहारी जातः ॥ २ । इति श्रीमत्सायनाचार्यविचित साधवौये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयबाहाणस्य वितीयपत्रिकायां पञ्चमाध्याये सप्तमः गाड़, (३८॥ --- ·९८ है ऐतरेयवाणम् ॥ ॥अथ मरमः खण्डः ॥ प्र वो देवायाग्नय इति शंसति प्राणी वै प्रमाणं होमानि सर्वाणि भूतान्यनु प्रयन्ति प्रागण मेव तत्म- भावयति प्राणं संस्कुरुते' दीदिवांस मपूयं मिति शंसति मनो वै दौदाय मनसो हि न किञ्चन पूर्व मस्ति'मन एव तत्सम्भावयति मनः संस्कुरुते स नः शर्माणि वौतय इति शंसति वाग्वै शर्म तस्याहाचा- नुवंदन्त माह शर्मवदास्या अयांसौति' वाच मेन तत्मभावयति' वाचं संस्मत' उत नो ब्रह्मन्नविष इति शंसति श्रोत्रं वै ब्रह्म श्रोगा हि ब्रह्म शृणोति श्रो ब्रह्म प्रतिष्ठितं श्रोत्र मेव तत्सम्मावति' श्रीचं संस्कुरुते स यन्ता विम एषा मिति शंसवपानो वै यन्तापानेन धयं यतः प्राणो न पराइ भवत्यपान मेव तसम्भावयत्यपानं + संस्कुरुत ऋतावा यस्थ रोदसी इति शंसति' चक्षुर्वा * तम्यादातगे विवदमानयोराहाह भनुध्या नक्षुषादर्शमिति तस्य श्रद्दधति' चक्षुरव तत्सम्भावयनि च नः संस्कुरुते न नो राख सहनवत्तीकवत्युष्टिमति खुत्तमया परि- धात्यात्मा के समस्तः सहखवांतोकवान पुष्टिमाना- * "अयासि" 'क'-भिन्नम्न पुका कानाम् : "प्रायासि" भाषकानाम् । + "त्यपान मेव" क।

·॥ द्वितीयपश्चिका।५।८॥ मान मेव तत्समस्तं सम्भावयत्यात्मानं समस्त संस्क- सते याज्यया यजति प्रत्तिदै थाज्या पुण्यैव लक्ष्मीः पुण्यामेव तल्लचमी सम्भावयति पुण्यां लक्ष्मी संस्क- रते' स एवं विहांश्छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयो ऽमृतमयः सभ्य देवता अप्यति य एवं वेद यो वैतवेदं या अन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयो ऽमृतमयः समय देवता अध्याति नन्दविदित मित्य- ध्यात्म मथाधिदेवतम् ॥ ( ४. ) !! .. अथ सूजमनामा मृन वित्त " | दवायाग्नय इति शंसति ; आसो :: x; मार्ग होमानि माणि भूतान्यन प्रयन्ति ; प्राण मेव वति, मार्ग में नि! अस्था: प्रथमाया च आदी प्रशिद्धः श्रूयते, "कपः , नाम्न मान्यवर. साम्यात् ! "म्मिा! कारण भा. इमानि 'भूतानि' औवजातानि 'प्राय मन प्रयलि -: प्रथमती गति, त मम् पश्चादेहाः प्रश; गया वनात् । अत् सथा सति 'प्र-शब्दयकामा का.न. मनेन प्राई सम्मापात' सम्भावित पूजितं करोति नया जो प्रातः 1. मन् स्वव्यापार- समर्थो भवति। तस्मानाजान मायालय।। २.३.१. शमनीया । हितोया मृदंविधते ... दिवार अपूर्व मन्त्रि गंमति ; मनो वै दौदाय ; मनमो न कि अन ५ गम्ति ; मन एय ܀ । . " लमौ" क, ब, ta ·हारियाणम् ॥ तकोभावयति, मनः संस्कुरत-इति । यद्यप्यध्ययनक्रमेयं व पक्षमी (सं० २. १३. ५.), तथापि द्वितीयात्वेन प्रयोगव्या; बामणक्रमस्थानुष्ठानार्थत्वात् । दौदिवास' दीप्तियुक्ताम्, 'अपूर्णम्' पनादन्येन पूर्वेण रहितम् ;-इत्येताभ्यां मन्नपदाभ्यां मनी- ऽभिधीयते ; तच मनः मर्यार्थप्रकाशकत्वात् 'दीदाय' दौतियुक्त भवति । तथा अमनमोऽपि न किञ्चिदपौन्द्रियव्यापारवत्तास्ति'; मनसा. सहल्पितेष्वर्थेषु पश्चाहागादोन्द्रियाणां व्याप्रियमाणत्वात्। अत एवारण्यकाण्ई वक्ष्यति--. "मनमा वा अग्रे मल्पय- व्यथ वाचा व्याहरति' इति । अतो दीदिवाम मपूर्व्य मितिपदद्दयस्याधस्य मनसि विद्यमानत्वात् सच्चसनेन मनस: सम्भावनासंस्कारी सम्पनि । प्रताध्ययनमादन्य मनुष्ठान- क्रम मभिप्रेत्याध्वलायन अ. --- "अनुबाहा गर वासुपूव्यम्" इति ( या० ५... १३, अध्ययनक्रमण चतुर्थीम् ( म० ३.१२.२.१ अनुष्ठानाय नौया- त्वेन विवत्ते--. "स नः शर्मागि वीतय इति शंमति ; वाग्वै शर्म; नस्साहाचानुवदन्त माह धर्मवदारमा अथांसौति ; वाच भेव तत्म- म्भावयति, वाचं मस्कुरुत" इति। ': अग्निः 'नः अमरक 'वीतये' कामाव 'शमाणि' मुखानि 'यछतु' इति मन्त्र पादस्वार्थः । %3B . "यहि मनमा ध्यायनि, ना बाना वदात" इति, 'यत् पया मनगाभिगछति, दद वाचा वति"-नि, " मनभा जवत, सन्द वाना वदनि गद्धि मनमा चनयंत, हावा वदति . -. याड मनमाभिनन्छांना जन गति" इति च त में. ९.२. ११.५ ५.१.३.३;:. १७३। “महदाग्य मानिन्मनः". दोन कपि. मग "युगपमा माननिर्मममी लिङ्गम्' इति गीत. सू. १.१६: "मनी भाम महविकल्पामिका करबनिः"-इति वदा. सा. "सपदावादापनधिमाधम मिन्द्रियं मन:' ... में। .

·॥हितीयपधिका । ५। ८॥ बब शर्मशब्देन वागेव विवक्षिता । यस्मादेवं तस्मालोके वगुरुता मर्थ खवाचा सम्यगनुवदन्त पुरुष मितर:प्रामाणिक एवं पाह- 'पी' गुरूतार्थस्य सम्यगनुवादिने शिष्याय 'शर्मवन्' सुखंयुक्त जीवनं सम्पन्न यस्मात् तस्मात् के शिष्य ! 'पायांसि' समन्ततः नियतोऽसि; आइपूर्वस्य 'यमु उपरमें इत्यस्य धातोश्वान्दसं रूपम्। 'भा इत्याकार छान्दमः । इत्येवं वाड़ियमितव सुखस्य : लौकिकेनोच्यमानत्वात् मन्नोमा-गर्म'-शब्देन वाग्वि- पशोपपना। तमन्चपाठन वाचः सम्भाधनामस्काग भवतः ॥ अध्ययनक्रमे वही मृचम् ( मं.. ३. १३. ६. ) अनुष्ठानाय चतुर्थीत्वेन विधत्त. 'उत्त. नो विविध संगति ; श्रीवं ब्रा; श्रोचेगा शिवम्ल शृणोति. श्रोत्र का प्रतिक्षितं ; थोब मेव तत् सम्भावयभि, त्रोत्रं सम्" इति ! उत' अपिचर अनन्' देवेषु नागपाने । न. अम्मान 'अविषः' रसि । पस्मिन् मन्चे बाजन श्रोत्र मानन्धम् ; शालेग हि 'बी' वेदपुरुषः शृणोनि, 'नत्र' मा वगनं मायानं 'प्रनिहित' कदाचिदयविम्भूतं भवति । तस्मानमा ज्यान श्रीवस्य सम्भावना संस्कारी भवतः अध्ययनकमेण तौरा राचम् । ३. ५३. ५. ! अनुष्ठानाय पञ्चमीत्वेन विधन .. मला या मिति मिलि; अपानो यन्ता; अपानन शयं यन. प्राग, नगर भगति : अपान मेव तत्सम्भावयत्यपान मेव संस्कुचन हत। 'म: नि: "fasn: देवेषु ब्राह्मणः सन् 'एषां' मनुविधाण! 'ता' नियमनक। अस्मिन् मन्धे यन्तृशम्दनापानवायुरुपलक्षात ; नि.मामरूपैच अपानन 'यतः' नियमितः प्राणवायू: 'पगड भवति पर वाय दूरदेशम् अञ्चति वै ·-- कथ ॥ एतीयवाभवम् । गच्छतीति पराड । यद्ययं बहिर्मुख उछासरूपः प्राणवायु स्पान- वायुना न नियम्येत, तदा बहिरेव गच्छेत्, न पुननिवर्तत, ततः पुरुषो मियेत, तो ऽपानस्य नियन्तृत्वं युक्तम् । एतमन्त्र पाठेनापानवायोः सम्भावनासंस्कारी भवतः ॥ अध्ययनक्रमेण द्वितीया मृच' (सं० ३. १३. २.) षष्ठीत्वे- नानुष्ठानाय विधत्ते- "ऋतावा यस्य रोदमी इति शंमति ; चनुर्वा ऋतं, तस्माद्यतरो विषदमानयोराहाह मनुष्या चक्षुषादर्थ मिति, तस्य श्रद्दधति, चक्षुरेव तत् सम्भावयति, चक्षुः संस्कुत' - इति । 'रोदसी' द्यावापृथिव्यौ 'यस्य' अग्नेः 'ऋतावा' मत्यवत्यो । अस्मिन् मन्वगत ऋतशब्देन चक्षुरुपलक्ष्यते ; यस्मादेवं तम्मालोके विवदमानयोः पुरुषयोः मध्ये यतर: पुमान् एव भाह । मिति ? तदुच्यते---. "अहं अनुमा अनुष्ठित्या प्रयत्नेन चक्षुषा 'प्रदर्श' दृष्टवानम्मि" इति, 'तस्य थाल' तदीयवचनं मर्वे विश्व सन्ति। दूरस्खे चूतरक्षे फल मम्ति न वेति नितु राजा हो पुरुषी प्रेषयति, तयोग्लमः कश्चिदापातलो दृष्ट्वा नास्तीति बने, अपरन्तु तत्र प्रयत्नेन दृष्ट्वा ; यत्र क्वापि पर्णनाच्छन्न फल सम्यक दृष्टवानस्मि इति ब्रूते, तस्थ वचने मर्वषां विश्वासी जायते । तस्मात् सम्यग्दर्शिनश्चक्षुष ऋनत्व युक्तम् । एतन्मन्बपाठेन चक्षुषः सम्भावनासंस्कारों भवतः ॥ अध्ययनक्रमणानुमानक्रमेण च सप्तम्या (सं० ३.१३.७.) शम्स- समाप्ति विधत्त --- "न नो गस्व भहस्रवत्तोकवत् पुष्टिमहस्वि त्युत्तमया परिदधाति ; आत्मा वै समस्तः सहस्रवांस्तोकवान् पुष्टिमानामान मेव तत्समस्तं सम्भावयत्यात्मानं समस्त संस्कुरुते"- इति। यद् 'वसु' धनं 'सहस्रवत्' सहस्रसयोपेतं 'तोकवत्' ·- ॥ हितोबपञ्चिकां।। ८॥ पायोपित 'पुष्टिमत्' समृद्धियुक्त मस्ति, तादृशं धनं 'नं:' अक्षय 'क्षिप्र मेव राख' अम्ने ! देहि । अनया अन्तिमया भाज्यशास्त्र समापयेत् । अब 'समस्त:' पूर्वोतप्राणमनोवागादिभिः सर्वे- रिन्द्रियैः सम्पूर्गा: 'आत्मा वै पुरुषः एव, सहन्नमयोपेतवनयुक्त बहुभिरपत्यैरुपेतः, समृदियुक्तय विवचितः ; अतस्तत्याठेन साह- शस्थ पुरुषस्यैव मन्भावनाभंस्कारों भवतः । शस्त्रस्यान्ते याज्यां विधत्तं ...- “याज्यंया यजति :.-.प्रगिर्व याज्या, पुण्यैव लंचमी:, पुण्या मेव नलमी मभावनि, पायां लक्ष्मों मस्कुरुते" इनि । “अग्न इन्द्रच" इति वेयं याल्या पूर्व मुक्ता , तया 'यति' गागा याच्या पठेत् । गाड्या न 'प्रति प्रदानरूपैव । तथा हविष पादाने प्रदाने भमेश पुरामुवाक्या- याज्याधाने जुन्या नयन -- “पुचोदवाया ऽऽदत्त, प्रवाति याज्यया" इति। गतः प्रदान पलादियं पीव लन्मोः; शास्त्रीयत्वात् पुण्य लम्. फलम्स नविधवलालक्षणस्य दर्शनहेतु- वाहा लक्ष्मीस्वम् । प्रनो वाज्यापाटन पुण्यायानमा: मम्मा. बनासकारी भवन उक्तकमयानटातोदन: पयति . "स एवं विज्ञा. छन्दोमयी देवनारयो बलमयी लमयः सम्भूय देवता अध्येति य एवं वेद" इति। 'बिहान ६.१ अनुनिम्ति' इत्याहार्यम् । . * ४५५ ३०.६. * : + "वति । अनाव मा तालमा मात्र याक्या स्यात् • प्रथEdire} मः . FAIR -sto: ... १... - साग, हनि-प्रदानाचा इति कावा. या

·.
॥ ऐतरेयनाम्॥
वेदनपूर्वको अनुष्ठाता गायनादिश्चन्दःख रूपो वादिदेवा-
स्वरूप ऋगादिवेदखरूपो मरणरहितो मोक्षम्वरूपः मन् 'मम्मय'
सर्वे जगदेकीकत्य सर्वा देवताः प्राप्नोति। तदेतदमुष्ठातुः फलं य
एवं वदेत्यत्रापि विदुषः फलवेन छन्दोमयत्वादिक माधर्तनीयम्।
अथवा य एवं वेदे युनास्यैव स एवं विद्यानित्यनूद्यमानत्वाबेद
वाक्य मावर्तनीयम् । वेदनमावस्य कथ मौरा फल मित्या,
शङ्का सुवेदनलाद थुकं फल मिन्धेतद् दर्शयति -- "यो वै तई
यथा छन्दोमयी देवताभयो ब्रामयो ऽमृतमयः सम्भूव देहा
अति तत् गविदितम्" इति । येन प्रकारेण इन्दः प्राप्त
पूर्व के सर्वदेवताप्राप्तिर्भवति, 'तत्' तादृग प्रकार को वैद,
वेदन विदितं' शोभनं ज्ञानम्, नभमाद शुतो फाल्ल मित्यर्थः ॥
विश्यमाणोः प्राङ्गानिहाराय विभाग दाता
"इत्यभाम अथापिटवतम्" इति । भाबानं शरीर अधिवस्य
वति इति 'अध्यात्मम्। अमिान् वण्डं शरीरूपवन प्रभ
मन भाज्यशसस्तम उत्तरखान अधिदेवतम् देवताविषय
माज्यशासप्रशंसन मुचले ॥
इति गोममायणाचार्यविरचिन माधवाय वेदाधरकाश
पैतन्यब्राह्मणस्य हितोयपञ्चिकायां पक्षमाध्याय
अष्टमः खण्डः ॥ ४.)।

·। हिलौययविका। ५1८ ॥
: अनवमः बदरा।
परपदं तू शिंसं शंसति षड्बा ऋतव ऋतू-
नेव तत्कल्पबस्नुपातिवादशपदां पुरोस् शंसति
द्विादश वै माता मामानेर तत्कल्पयति मासा-
नाति प्रधो दवायाग्नय इति जयन्तरिक्षं वे
प्रान्तरिक्ष भीमन मणि भूतान्नु भयनत्यन्तरिक्ष
मेव तत्कायस्य तरिक्ष मति' हीलिवांस मय
मिति गंभलकर दोटाको समय तम्याडिन
किचन में ३ मन न एतेन पनि म
नः शर्मा व लिन मादयानि
यस्य ग्दि ::: ताजानी अा
विषहति :4TH ! न्ट्रमम संग
तत्कल्प : नम: मनम एषा
मिति : १. ... ! मना.
रित्रं न : ! माया का -
त्यू तायः १ . मी को
व गर्ग : ...?
...भयाना-
पृधिना :: न १
ष्टिमहला पायाम मानः
सहसवांसो कई बारमा मत्समस्त
-

·॥ ऐतरेयवाक्षणम् । कल्पयति संवत्सरं समस्त माति' याज्यया यजति वृष्टि याज्या विद्युदेव विद्युद्धीदं वृष्टि मन्नादार सम्प्रयच्छति विद्युत मेव तत्कल्पयति विद्युत माति स एवं विहानेतन्मयो देवतामयो भवति भवति ॥ ६ (४१)॥ इत्येतरीयब्राह्मागो द्वितीयपञ्चिकायां पञ्चमोध्यायः ॥५॥ पूर्वोतक्रमेणैव देवताविषयशम्सप्रशंभन विवन्त्रित्वा प्रथम भूरग्निरित्यस्य प्रशंमा दर्थ यति . . “पट्पदं तृष्णींगस शंभति ; यड् वा ऋतव कातूनव नत् कल्पमन्युनष्यति" इति । भाग्नि रित्यादीनां भागानां पदमकामाम्याद ऋतुत्वे मति अत्याउन मातून स्वभोगप्रदानममर्यान् करोति, लत. ऋतुन् देवान प्राप्नोति। निविदः प्रशंमां दर्शयनि.. "वाटपटा पुगन' प्रांति : हादश दे गामा भासानत्र नपान, कामा नयति" इति ! निविदां पाटन मधुमाधवादीन् सामान : स्वामीगाना भन्या दयति, प्राप्नोति च ॥ भूतप्रथमा मच प्रशंसति-- .. "न वो दवायालय इति ( सं. ३. १३. १.) शंसत्यन्तरित व प्रान्त होमानि मागि न्यनुप्रयन्त्यन्तरिक्ष मत ताप व्यवन्यन्तरित्र मायति" इति । म भूता- * "मय माधव शुकः शनियन नागषयो। म हस्यय नपश्च तपस्यम इति १० म०

·हितोयाधिका। ५।८॥
गणिनो ऽन्तरित मनुमत्व तिष्ठन्ति । तसिवनकाशे प्रकष्टममना-
हातरिक्षस्य 'प्र' शब्द वाचलम् ॥
अनुहानामेण द्वितीया मृचं प्रशंसति-.. "टौदिवांम मपूर्ण
मेति ( सं० २. १३. ५. शंसयो दोदाय यो ऽसौ सपत्ये-
स्माडि न किञ्चन पूर्व मस्येत मैव नन्कल्पयत्वेत मायेति" इति।
यो ऽसौंपादियः लिपति' जगति सन्तापं करोति, पमी वै
दीदाय' दीप्यतः सम्योदयात् पूर्वम् अन्धकार किमपि पाणिजातं
वव्यापारकर नाशि : तस्मादित्यस्य दोदिवाम मपूर्ण मिति-
दक्षयाभिषेयत्वम्
मृतीया मृदं दशति-- " भ' गर्माण योगय इति ( सं०
१.१३. ४.) मनः शमा मायानि सत्यग्नि भेव तत
ल्पवयग्नि
स" मनि। अनुकमाग अतं योग्यानि
पन्नानि पनि प्रयोनिशजलवायत्वम् ।
चतुर्थ अनि . "उत नोनहाविप इति । से.
१.१३.!!
चमा वै प्रा; चन्द्रमम मैव तत्
कल्पयोन, म नि । नक्षत्रादिप्रकाशपु महत्वा.
इन्द्रममो ब्रहाम:
पञ्चमी Pal. .. 'म यन्ता ianा मिति ( म.
१.१३.३, ना; बाधना हो यन मरिन
मृच्छति ; या ail पति, वाय प्रति' इति । 'बर्ट'
श्यमानं मनचादिडलं सामना यज्ञ' नियमित
त् अन्तरिक्ष 'न मसतियक भ प्रालि. वानियमाभावे
म्यक् प्राध्यात,पारिता निधिवन तस्मिन यत्त क्वापि
छेदित्यय
गम्मादायात नियम्सा
नामांत;

·ऐतरेयवाचवम्। षष्ठी मुचं दर्शयनि--- "रतावा यस्य रोदसी इति (सं. ३. १३. २.) शंसति ; यावापृथिवी वै रोदमी ; यावापृथिवी एव तत् कन्नयति, द्यावापृथिवी अप्येति - इति । रोदः-शब्द वाचवं यावापृथिव्योर्लोकेऽपि प्रसिक्षम् ॥ सप्तमी मृचं दर्शयति--- "लू नो राख सहस्रवत्तोकवत् पुष्टि- महस्वित्युत्तमया (सं० ३.१३.२.) परिदधाति; संवत्सरो वै समस्तः, सहसास्तीकवान् पुष्टिमानसंवत्सर मेव तत् समस्त करपति, संवत्सरं ममस्त मध्येति" इति। चैवादिफाल्गुनान्तः ‘समस्त:' संवत्मार:, सहमादिविशेषणयुक्त: ; मंवत्सरेण हि धनिकाना हरिः सहसमक्षाका सम्पदाते, तोकानि' अपन्यानि गर्भधारण मारस्य संवकरमध्ये एवोल्यान्ले, रोग: लगाना शरीगया मागे सोने भंवसरमधे पुष्टिभवति शस्त याज्यां दर्शयनि "यात्यया यजति ; दृष्टि . याचा विद्यादेव, विदुाडीदं घछि मन्ना' समावति, विदा मेव सत् कत्ययात, विदुात मप्यत" इति । याया प्रति कि.. ईष्टिमयंवमिनं भवति । तथा च स्मयर (म.) भं: ३.७६. !- अग्नी प्रास्तानिः भन्यमादित्य मुप्रतिष्ठव । आदित्याज्जायते हिरवे नत: UT" इति। वष्ट्रिय विदात् पुरःमरत्वाद् विद्यादेव', यम्माल मधेय उत्पना विद्वात् वृष्टिं मम्माध या सय ति, तम्मादृष्टिविद्यादेव ॥ वेदन प्रशंमसि--. "भ एवं विद्यानन्मयो देवतागयो भवति भवति" इति। एतन्मयः' वसनीमादिनिदादन्तवातु- मयो भूत्वा तटमिमानिदेवकानां भी प्राप्रोति ।। अभ्यासोऽध्यायप्तमात्यर्थः ॥ ८ ॥ ॥

·88 नवमः का पति चौमसायमानार्यविरचित मनवौवे बेहार्यप्रकाश ऐतरेयनाम विपत्रिका पक्षमाध्याये (१) वहान प्रवाशन मी हा निवारयन् । प्रमोचती देयाद विधातोर्वमहबार ।' बोमहाजाधिराजपरमेम्बरवैदिकमार्गप्रवर्तक- रिबुबभूपालसामान्यधुरन्धरमाधवाचार्यादेयतो चाच विरचित माधवाये हार्यप्रकाशनाममा तारयांना हितीयपधिकायाः पञ्चमोऽधायः । न देश)। देवा वे यज्ञ मष्टोसषयी बैंपटादेवावे सोमस्याष्टो०)। बह्मवै नव ॥२॥ वे, देवा वै, शिरी वा एतद, देवा यदेबैकादम ॥ इति रितीयपत्रिका समाप्ता। टीमनीष रव्यम् । *

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.