·ENDRIMASSARE
श्रीमज्योतिःसत्सिद्धान्तशिरोमणिः ।
गणिताध्यायः
समिताक्षराव्याख्यः।
श्रीमहेश्वरोपाध्यायतुतभास्कराचाव्यरचितः ।
कलिकातास्थस्कुलबुकसोसाईटीनामसमाजद्वारा
मुद्रितः ।
Tara
CALCUTTA:
PRINTED AT THE CALCOTTA SCHOOL-BOOK SOCIETY'S PRESS
AND SOLD AT THBIE DEPOSITORY, CIRCULAR ROAD.
1855.

·FSARNATANEARN
भारती-भ
क्रमांक
লিশা
कृ
ल
ज्योतिष
प
पण्डित

·[थ मङ्गलाचरणम्
हथ सिद्धान्तस्य लक्षणं प्रशंसा च
१२
धि सग्रहस्य भचक्रस्य चलनम्
थ कालस्य पत्तिः
थ कालमानानां विभागाः
पथ तौरदैवचांद्रपियसावन नाक्षत्रमानानि
थब्रह्ममानम्
इथ वार्हस्पत्यमानं मनुष्यमानं तत्र त्यव्यवस्था
पथ ग्रहमन्दोचच लोचग्रहयातानां भगणाः
प्रथमचमाः
पथ सूर्याहाच्चान्द्राहाञ्च
पथ कुदिनानि.
पथाधिमासा न्यूनाहाच
स्थाधिमासन्दुदिनावमादीनि प्रकारान्तरण
पथ चन्द्रमासा दिनक्षयाच प्रकारान्तरेण
মৃত্যায় বলল
२३
२३
AN

·भारती प्रकरणम् क्रमांक अथ ग्रहानयनं विभार २७ সুস্থাব্দ লাশ অব ঘুমান্দালন अथाधिमासावमशेषाभ्यां चन्द्राकानयन इदानीं मध्यमग्रहादहर्गणं इदानीमहर्गणात् कल्यगतं अथ कलिगतादहर्गणादिक अथ कलिमु खग्रहाः TO हत्य ३ 0 यथ खकक्षा ज्योतिषा ३० ३६ ४१ अथ ग्रहकक्षाः एवं सिद्धे रवीन्दुकक्षयो भकक्षायाञ्च मानं अथ ग्रहगतियोजनानि अथ कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनं इदानी विशेषमाह तबादी सावनदिनाचं प्रकारद्वयन इदानों क्षयाहानाह प्रकारचयेण .. अथ प्रकारइयेन गताधिमासान् शुद्धिचाह इदानी दिनाद्येन विनाप्यब्दाधियानयनं इदानीमवमै विनाप्यवम विघटिका साह अथ रव्यब्दान्तग्रहानयनमाह इदानीमहर्गणार्थक्षेपदिनानि इदानीमहर्गणानयनं इदानी रयानवनं १६ 3 २ चौर तीय सांद ·५ यूर ५३ प्रकरण अथ चन्द्रानयनं 44 भौमानयन अथ बुधचलानयन अथ गुरोरामय अथ शुक्रचलानयनं अथ तानेरानयन अथ विधूचानयनं साथ पातानयन अथ ग्रहानयन অন্য হিলানিস্বল इदानोमहर्गणादौ विशेषमाह অগ্নিমান্দালযা इदानी सुपरिधिं तत्स्फुटीकरणं मध्यरेखाचाह अथ देशान्तरमाह अथ ग्रहाणाम्बीजकर्म चईज्याकारणन्तत्खरहानि च उत्वामज्याखण्डानि च इदानों ज्यासाधनं अथ धनःकरणं परमकान्तिज्यां लघुज्याखण्डानि तेन ज्याधनुःसाधनञ्चाह अथ भाग्यखण्डस्पष्टीकरण अथ केन्द्रं ततो धनर्णभुजकोटीनां कल्पनामाह अथ मन्दपरिधीनाडू ५७ है. ६२ ६५ ७२ ·भार है O विभ महामा १ ६ प्रकरणाम ভয় নানাৰীলালমহিলা इदानी भुजकोयोः कलान यनं इदानी कर्णनयनं प्रकारचतुरयेन इदानीमन्दाः फलानयनलधुज्वया लघुप्रकारणाह इदानीमन्दो गतिस्पधीकरणं इदानी भीमादीनां शीघ्रफलानयन अथ ग्रहस्पठोकर मामाह अथ भौमादीनां गतिस्फुटीकरणं अथ गतेः पीघ्रफलमाह इदानों लल्ला गतिफलस्य दूधणमाह इदानी वातासम्भवमाह इदानीमुदयास्तसम्भवमाह इदानी सुटग्रहान्मध्यग्रहानयनं इदानीं पञ्चज्यासाधनं इदानी दिनरात्रिमानलाह इदानी ग्रहाणाञ्चरकर्मीह अथ लोदयसाधनं प्रकारचयेण अथ निष्यन्नास्तानगुनाह अथ नैपुण्याय होराद्युदयाः अथ सुजान्तरकर्म यधादयान्तरकर्म अथ तिथिकारणभयोगानां साधनं . चौर तीय सार पो

·घडामः।
সু ননন্দন
अथ स्फुटग्रहस्य तात्कालिकीकरणं
अथ सूक्ष्म नक्षत्रानयनं
अथ ग्रहाणां राशिसङ्घान्तिमानम्मादीनां सन्धिमानञ्च ११०
अथ लग्नसाधनं
अथ लात्कालान यनं.
अथ दिक्साधनं
अथ छायातः कर्ण कर्णात् छायाञ्चाह
अथ शङ्ख पललम्बादिसंज्ञा
জ্বাল দাবি
११०
एकस्य भुजकोटिकणैः परस्परमन्येषां तदानयन प्रकाराः १२०
अथ दिनियमेन छायानयनाय कोण पूरङ्कारानयनं .. १२५
अथ दिनाईशङ्कः प्रकार दयेन
अथान्त्यातो हृति हतच्चान्यामाह
१२८
अथान्याहृतिभ्यां दिनाईशङ्खः
१२६
अथ दिनाईहरज्यामाह प्रकारनयेण
अथ छायाकावाह
अथ समरत्तकर्णः
স্মঘালয়ালম্বন্ধ
बाथेछादिकछायाप्रश्नः
१३३
इदानी तदर्थ दिग्ज्यामाह
अथेछादिकछायानयनमाह
.
.

·। डाका নি . Sagi R प्रकरणम अथ कालनियमेन छायानयनं अथेष्टान्याहृत्योरानयनं অর্ঘ্যুত্ অন্ননালান্ননালা अर्थववर्थ माह इदानों छायातः कालज्ञानं १५२ इदानी छायातो ऽकानयनं অথ জালিল দানি কামাল স্বপ্ন স্থাখানা জাল इदानी मण्डलप्रशः इदानीमियप्रभाप्रमः इदानों नलकयन्लेण ग्रहविलोकनप्रकारमाह इदानीं जले विलोकनार्थमाह ভগ্ন ভাবনা अथ सूर्यग्रहार्थं विशेषः इदानीमन्दोः कक्षाव्यासाई बाह अथ योजनात्मककर्णस्य स्फुटीकरणाथै कलाकर्णमाह १८६ इदानी योजनात्मक कर्णस्य फुटलमाह १८७ इदानी योजनविम्बान्याह इदानों योजनानां कलाकरणार्थमाह १ इदानी चन्द्रविक्षेपानयनं १६२ इदानी ग्रहणे ग्रासप्रमाणमाह इदानी स्थितिमादीईयोरानयनं चौर रत्तीय सांग ·ट १६४ १६५ १६५ 0 २०० २०० इदानी स्कुटीकरणमाह इदानीमिएकाले भुजानयनं इदानों कीर्थमाह इदानी ग्रासात्तत्कालज्ञानमाह इदानीं स्पादिव्यवस्थितिमाह इदानीं वलनानयनमाह इदानीमायनं वलनमाह इदानों स्फुटवलनार्थमाह इदानोमङ्गुललितार्थमाह इदानीं वलनादीनामङ्गलीकरणमाह इदानों परिलेखमाह इदानीमन्यथा सम्मीलनान्मीलनादिपरिलेखमाह इदानीमियासार्थमाह इदानी ग्रासात् कालानयनं परिलेखेनैवाह इदानी ग्रहणे वर्णमाह ফুলী অাহমুয়ালাইয়ালো अथ लम्ब नस्य भावाभावधनर्णत्वार्थमितिकर्तव्यता । इदानी लम्बनप्रयोजनमाह 'इदानी सतप्रकारेण लम्बनं अथ नत्यर्थमन्हा दृक्क्षेपावाह इदानों दृक्क्षयान्नतिसाधनं इदानों स्फुटनतेरेवानयनमाह २०३ २०५ २०६ २१३ २१६ २२० ·भार विभ २३६ १० ठाः। इदानी स्थूले लम्बनावनती सुखार्थमाह २२१ इदानी स्पर्शमुक्तिसम्मीलनोन्मीलनकालार्थमाह २२३ आदौ ग्रहविक्षेपान्मध्यमानाह २२६ इदानीं ग्रहविक्षेपानयनमाह इदानी क्रान्तिसंस्कारयोग्यतालक्षणमन्यत्स्फटीकरणं २३२ इदानीमायनदृक्कार्माह इदानीमाक्षजटक्कार्माह इदानीमुदगस्तलग्नयोः खरूपप्रयोजनं चाह २३ इदानीं ग्रहस्य दृश्यादृश्यलक्षणमाह २३९ इदानी छायाथै ग्रहस्य धुगतमाह २३६ इदानीं क्रान्तः स्फुटत्वं कृत्वा छायासाधनातिदशामाह.. २४० आदौ नित्योदयास्तयोर्गतगम्यलक्षणमाह इदानों तदनन्तर घटोज्ञानमाह २४४ इदानीमकासन्नभावेन यावुदयास्ता तदर्थमाह इदानों बुधशुक्रयो विशेषमाह इदानों कालांशानाह .. २५५ इदानीमियकालांतरानयन अथ तैरुदयास्तयो र्गतष्यतामाह आदौ चन्द्रशंक्वर्थमाह.. अथार्कशंक्वथै शंकुतलार्थञ्चाह २५१ अथ भुजज्ञानार्थमाह इदानीं कोटिमाह २४३ चौर (तीय सा ·११ प्रकरण २५५ २५७ ठाकाः। अथ दिक्वलनार्थमाह अथ चन्द्रस्य संस्कारविषिमाह २५५ अथ परिलेखसूत्रमाह. अथ परिलेखमाह खमतं हापयितुं दृशान्तमाह. आदी ग्रहाणां मध्यमविम्बान्याह २६० अथासां सुटीकरणमाह इदानीं युतिकालार्थमा ह. २६५ एवं स्थूलकालमानीय सूमार्थमाह.. অয় বহিয়ানমালালা अथ भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह अथ भग्रहयुतिः तत्र ध्रुवकानाह २६९ अथ भानां शरांशानाह अथेरवटिका याह २७२ अथ युतिकालज्ञानार्थमाह अथ युतिप्रसङ्गेन भानामुदयास्तकालमाह अथार्कस्य गोलायनसन्धिप्रतियादनार्थमाह अथ चन्द्रस्य विशेषमार्याचतुथ्येनाह २८१ अथ साधारण्येन क्रान्तिसाम्यसम्भवासम्भवज्ञानमाह २६ अथ व्यतिपातवैधतयोः सम्भवमाह अथ तस्मात्कालात्कान्तिसाम्यस्य गतेव्यप्रतिमादनार्थमाह २८६ অ কানায় কালিৰালয় অশ্লিাল २९०

·आर
१२
प्रकरणम्
एष्ठाकरः।
वि
एवम्पातमध्यमभिधायेदानीम्याताद्यन्तकालज्ञानार्थमाह २६
अथ स्थित्योपयत्तिरूपं लोकमाह
अथ विधिमात्रियेणाह
अथ यातप्रयोजनमाह
३००
त
ज्योति
रतीय सां

·गणिताध्यायः। जयति जगति गूढानन्धकार पदार्थान् जनघनघृणयायं व्यञ्जयन्नात्मभाभिः । विमलितमनसां सद्दामनाभ्यासयोग- रपि च परमतत्त्वं योगिनां भानुरेकः ।। जयति सोकर्षण वर्तते कः अयं भानुः सूर्यः किम्विशिकः एकः अद्वितीयः किं कुर्वन् व्यञ्जयन् प्रकापायन् कान् पदार्थान् काभिः आत्मभाभिः खदीप्तिभिः क जगति किविशिछान पदार्थान् गूमान् अदृश्यान् कस्मिन् सति अन्धकारे सति कया हेतुभूतया जनघनण्या घना चासौ घणा च धनघणा जनानां घनवृणा जनघनत्रणा तयेत्यर्थः । न केवलं घटपटादीन् यदा- थीन् व्यञ्जयन् अपिच परमतत्त्वं परब्रह्म केवां योगिनां कथम्भूतं कलुषितमनोभावाद ज्ञानरूपेण तमसा अतिगृहम् किविशि- यानां योगिनां विमलितमनसां निर्मलीतचेतसां कैः सद्धा- सनाभ्यासयोगः सतो ब्रह्मणे वासना सहासना तस्या अभ्या- सयोगास्तै रमलोहातचेतसां योगिनां परमतत्त्वं व्यञ्जयन् एको হৰিৰ হালন अय निजकृतशास्त्रे तत्प्रमादात् पदार्थान शिशुजनघृण याई काञ्जयाम्यत्र गूढान् ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः। विमलितमनसां महामनाभ्यामयोग- हदि भवति यथैषां तत्त्वभूतार्थबोधः ॥ वासनावगति गौलानभिज्ञस्य न जायते। व्याख्याता: प्रथमन्तेन गोले या विषमोक्रयः ॥ तत्रादौ तावदभीरदेवतां मनोवाकायै नमस्कृत्य तस्याः स- काशादभीटार्थस्यासनामाह । यत्र त्रातुमिदं जगज्जलजिनोबन्धी समभ्युनते ध्वान्तध्वंसविधी विधातविनमान्नःशेषदोषाच्च ये। वर्तन्ते क्रतवः शतक्रतुमुखा दीव्यन्ति देवा दिवि द्राङ्गः सूक्तिमुचं व्यन म गिरं गीर्वाण वन्द्यो रविः। व्यनक्तु प्रकाशयतु स कः रविः सूर्यः किविशियः एकः अदितीयः कां गिरं वाचं कघां नः अस्माकं कि विशियां वाचं सूक्तिमु चं सूक्ति मुञ्चतीति सूक्तिमुक्तां सूक्तिमुचं कथं जाक झटिति किखिशियो रविगीर्वाणवन्धः गीवीणा देवास्तै वन्ध इति गोवाणवन्द्यः पुनः किविशिहो रविः यत्र यखिन् रवी इदं जगत् नातुं रक्षितुं निशि म्टतपतितभिवोत्यापयितुं सम- भ्युदते अस्यां एथिव्यां समभितः समन्तात् उद्ले सति वर्तन्त प्रवर्त्तन्ते के क्रतवः यज्ञाः पञ्च महायज्ञाः दर्श पूर्णमासयागज्यो- तियोमादयः यत्र यत्र यदा यदा स भगवानुदेोति तत्र तत्र तदा तदा यज्ञाः प्रवर्त्तन्त इत्यर्थः समभ्युत इत्येवं वदता आचार्येण उदितहोमिनामेव पक्षो ऽङ्गीहत इति नाशवानीय यतोऽनुदितहोमिनामपि उदयात् प्रामासन्न एव यागकाल इति (तीय सा ·गणिताध्यायः न केवलं यज्ञाः प्रवर्तन्ते अत एव कारणाहीव्यन्ति च क्रीडावन्तो द्योतन्ते क्व दिवि खर्गे के देवाः किस्विप्रियाः शत- क्रतुमुखा इन्द्रादयः यतस्ते यज्ञांशभुजः पुनः किविशिरे रवी ध्वान्तध्वंसविधौ ध्वान्तमन्धकारं तस्य ध्वंसं विदधातोति ध्वान्त- ध्वंसविधिस्तस्मिन् पुनः किम्बिशिशे विधौतविनमन्निःशंघदोवो. चये विधीतः प्रक्षालितः विनमतां प्रणतानां निःपोषदोवोच्चयः सकलपापसमूहो येन असौ विधातविनमन्निःशेवदोषाचयस्त- स्मिन् पुनः किम्बिशिके जलजिनोबन्धो कमलिनीबन्धौमत्र जल- जिनीशब्देन कुमुदिन्यपि ग्रह्यते यतस्तामपि चन्द्रबिम्बसंक्रान्तः खरसिभिरेवोल्लासयतीति एवं जलजस्थलजादीनां त्रैलोको- दरवर्तिनां उपकारप्रकृतिः स गिरं दिशतु अहो एवविशिया- दपि भगवतः सूर्य्यात् किं वामावस्थाशंसनं कृतं सत्यं तदप्युच्यते इह हि कवीनां काव्यरचनाद्यतानां सद्दाक्यपरत्तिरवाभीय- मिति भावः। इदानी पूर्वाचार्याणां प्रशंसनं सविनयमाह। कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूडामणि जयन्ति ललितातयः प्रथिततन्त्र मधुक्तयः । वराहमिहिरादयः समवलोक्य येषां कृती: कृती भवति मादृशो ऽप्यतनुतन्त्रबन्धे ऽल्पधीः ।। स्पो ऽर्थः।-इदानीमात्मनः कर्ट वारम्भणीयस्य सम्बन्धा- माह। कृत्वा चेतसि भक्रितो निजगुरेशः णदारविन्दं ततो लब्चा बोधलवं करोति सुमतिप्रज्ञासमुल्लासकम् । B2 ·HINAR सिद्धान्तपिरोमणिः। श्री वि महामहोप त्य ज्योतिषाचा सहत्तं ललितोनियुक्त ममलं लोलावबाधं स्फुटं समिद्धान्तशिरोमणिं सुगणकप्रीत्यै कृतो भास्करः॥ ई इदमपि सुगमं ।-इदानी ग्रन्यस्यानारम्भकारणं विशिट- मारम्भ कारणान्तरं पूवार्डनाभिधायोत्तरार्द्धन सुजनगणकान् प्रार्थयन्नाह । कृता यद्यप्याद्यैश्चतुरवचना ग्रन्थ रचना तथाप्यारब्धेयं तदुदितविशेषान्निगदितुं । मया मध्ये मध्ये त दूह हि यथास्थाननिहिता विलोक्यातः कृत्स्ना सुजनगणकै मकतिरपि ॥ याचैराचार्य यद्यपि चतुरवचना लक्ष्णा ग्रयरचना कृता तथापि मया श्रारब्ध इदमःप्रस्तुत निर्दशात् इयमीदृशी चतु- रवचना अचतुरवचना वा यद्यचतुरवचना तर्हि किमारम्भ- णीया तदर्थमाह तदुदितविशेषान्निगदितुमिति यतैरदितं तत्तदुदितं तस्माद्ये विशेषास्ते तदुदितविशेषाः ये तै नीता इत्यर्थः। अथ सुजनान् प्रत्याह सुजनाञ्च ते गणकाच सुजनग- कास्तैरियं मत्कृतिरपि विलोक्या अपिशब्दः समुच्चयार्थे तेन हे सुजनगणकाः भवद्भि ब्रह्मादीनां कृतयः किल विलोकिताः इदानी मत्वतिरपि मदुपरोधेन विलोक्या यदि विलोक्या तर्हि कृत्वा समग्रा किमिति हि यस्मात् कारणात्ते विशेषा इह अस्मिन् ग्रन्थे मया मध्ये मध्ये यथास्थानं यथावसरं निहिताः निक्षिप्ताः कृत्स्नग्रन्थविलोकनेन विना सर्वे न ज्ञायन्त इत्यर्थः । इदानों सुजनकगणकान् प्रार्थयन प्रयोजनमाह । যথার্থী पण्डित श्री चौरत ·गणिताध्यायः । तुष्यन्तु सुजना बुद्ध्वा विशेषान् मददीरितान् । अबोधेन हसन्तो मां तोषमेव्यन्ति दुर्जनाः ॥ सुजनगणका इति विशेषणं किं यतो दुर्जनाः खतस्तोधमे- व्यन्ति यदा दुर्जना मदुक्तान् विशेषान् द्रक्ष्यन्ति तदा तानज्ञात्व दोर्जन्येन सञ्छन्नमतयो विशेषार्थान्न बुध्यन्ति तेनाबोधन मदुक्तिमेव विरुद्धां मन्यमानाः सहधीः तत्किन्तेन कविना वि. रुद्धमुक्तमिति मामेव हसन्तस्तोवमेष्यन्ति नहि तोयं विना हास्यमुत्पद्यत इति भावः। अचानन्तरलोकेन सिद्धान्तग्रन्थ- लक्षणं श्लोकडयेन सिद्धान्तप्रशंसां चाह । त्रुट्यादि प्रलयान्त कालकलनामानप्रभेदः क्रमा- चारश्च धुसदां द्विधा च गणितं प्रभास्तथा सेत्तराः । भूधिष्ण्यग्रहमंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः॥ ६ जानन जातकसंहिताः सगणितस्कन्वैकदेशा अपि ज्योतिःशास्त्रविचारमार चतुरप्रश्वकिञ्चित्करः । यः सिद्धान्तमनन्त युक्तिविततं नो वेत्ति भित्तौ यथा राजा चित्रमयो ऽथवा सुघरितः काठच कण्ठीरवः॥ १० गर्जत्कुलरवर्जिता न पचमरप्यूजिताऽवादिक- रुधानं चुतचूतवृक्षमथवा पाथोविहीनं सरः । योषित प्रोषितन तनप्रियतमा यद्दन्न भात्युच्चकै- |तिःशास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्त होनं जगुः ॥ ११ B3 ·AMAANINDIRERAICHHALL AASPA ६ सिद्धान्तशिरोमणिः । स्परम् ।-इदानीं ज्योतिःशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं निरूप्य वेदा- इत्वादवश्यमध्येतयं दिजैरेव नान्यैः शूद्रादिभिरिति एतत्यति- पादनार्थं श्लोक चतुश्यमाह । वि महामहो त्या १२ ज्योतिषाचा पति यथास्थलो वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोतास्ते तु कालाश्रयेण । शास्त्राद स्मात कालबोधो यतः स्या- देदाङ्गत्वं ज्योतिषस्यो कम स्मात ॥ शब्दशास्त्र मुखं ज्योतिषं चक्षुषी श्रोत्रमुक्त निरुक्तञ्च कल्प: करौ। या तु शिक्षास्य वेदस्य सा नासिका पादपद्मवयं छन्द आद्यै बुधैः ॥ वेद चक्षः किलेदं स्मृतं ज्योतिष मुख्यता चाङ्गमध्ये ऽस्य तेनोच्यते । संयुतो ऽपीतरैः कर्णनासादिभि- चक्षुषाङ्गेन हीनो न किञ्चित्करः ॥ तस्मात् दिजैरध्ययनीयमेतत् एएवं रहस्यं परमञ्च तत्वं । यो ज्योतिवं वेत्ति नरः स मम्यक धर्मार्थकामान् लभते यशश्च ॥ स्यम्। इदानी ज्योतिषशास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्थ भचत्र स्य चलनं लोक येनाह। पण्डित १४ ·गणिताध्यायः। सृष्ट्वा भचक्र कमलोद्भवेन ग्रहः महैतनगणादिसंस्थैः । शश्वनमे विश्वसृजा नियुक्त तदन्ततारे च तथा ध्रुवत्वे ॥ ततो ऽपराशाभिमुखं भपञ्जरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि । तदल्यगत्येन्द्रदिशं नभश्चरा- श्वरन्ति नीचोच्चतरात्मवर्त्मसु ॥ यदेतद्भचक्र ग्रहैः सह चमत् दृश्यते तदिश्वराजा जगदुत्पा- दकेन कमलोडूवेन ब्रह्मणा सृछाादी दृष्ट्वा ततः शश्वभ्रमे अनवरतम्भमणे नियुक्त एतदुक्तं भवति भान्यश्विन्यादीनि अन्यानि विशियानि ज्योतीवि तेषां समूहश्चकं ग्रहाश्च सूर्या- दयस्तैः सह सूर्य तानि भानि प्राक् संस्थया समन्तान्निवेशि- तानि ग्रहास्तु भगणादौ अश्विनीमुखे निवेशितास्ते उपर्युपरि- संस्थया तत्रादौ तावदधश्चन्द्रः तदुपरि बुधः ततः शुक्रः ततो रविः तस्मात् भीमः ततो गुरुः ततः शनिः सर्वेषामुपरि दूरे भचक्रम् रघां कक्षाप्रमाणानि कक्षाध्याये प्रतिपाद्यन्ते । अहो यचूर्ध्वस्था ग्रहाः तदुपरि दूरतो भगणतत्कथं भगणादिसंस्थै ग्रहैरित्यु- यते सत्यम् अत्र भूमध्ये सूत्रस्यैकमग्रं बद्धा द्वितीयमग्रं भचक्रे अश्विनीमुखे किल निबद्धम् तस्मिन् सूत्रे प्रोताः मणय इव चन्द्रादयो ग्रहाः सृछादी ब्रह्मणा निवेशिताः भमण्डलं हादश- धा विभज्यैवं भूमध्यात् सूत्राणि प्रतिभागं न त्वा किल बद्धानि ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । क वि त्य ज्योतिषान तैः सूत्रैः सह ग्रहकक्षायां ये सम्पातास्ते तासु कक्षासु रा- श्यन्ताः तद्वत्प्रकारा राशय इति सजिप्तमिहोतं कक्षाध्याये च गोले च किञ्चिविस्तार्य वक्ष्यामः। एवम्विधं भचक्र दृष्ट्वा ब्रह्मणा गगने निवेशितं यत्र निदेशितं तत्र प्रवहो नाम वायुः स च नित्यं प्रत्यग्गतिः तेन समाहृतं भचक्रं सखेचरं पश्चिमाभिमखे नमे प्ररत्तं यत्तस्य प्रत्यग्भ्रमणं तच्छीतरम् यत एकेनान्हा भमण्डलस्य परिवत्तः एवं तस्मिन् भपञ्जरे सखेचर शीघ्रतरे भ्रमत्यपि खेचरा इन्द्रदिशि चरन्ति पूर्वाभिमुखं प्रव्रजन्ति । नोचोच्चतरात्मवमसु अनन्तरकथितेषु खखमार्गेषु तेषां भ्रमणं तदल्पगत्या प्रत्यग्गते बजत्वात् प्रागल्यग त्या वजन्तो नोपलक्ष्यन्ते इति भावः तथा तस्य भयञ्जरस्य यौ दक्षिणेत्तरावन्ती तत्र ये तारे ते ध्रुवत्वे नियुक्ते । इदानीमनाचनन्तस्य कालस्य प्रतिमाह । लङ्कानगामुदयाच भानो- स्तस्यैव वारे प्रथमं बभूवः । मधा: सितादे र्दिनमासवर्ष- युगादिकानां युगपत्प्रवृत्तिः ॥ ननु पूर्बटोकायामनादिरनन्तश्च कालो ऽभिहितः अथच ध्यादौ तस्य प्रतिः प्रवृत्ति नीम आदिः प्रलये तदन्तः तथा च शास्त्रान्तरे। कालः पचति भूतानि साण्येव सहात्मना । कान्त सपश्चास्तेनैव सहाव्यक्त लयं व्रजेदिति तत्कथमनाद्यननाः काल उच्यते सत्यं यो ऽयं भगवान् मग व्यापकञ्च कालस्तस्य पण्डित ·शखिताध्यायः । प्राक्तनप्राकृतिकल यादनन्तरं व्यक्तिजनकानां सूर्यादीनामभा- बाल व्यक्तस्याऽव्यक्ते यदवस्थानं स तस्य लयं उच्यते नह्यात्यन्तिकः प्रलयः कालस्याऽस्तोति यत्तूक्तं कान्ते सपक्वत्तेनैव सहाऽव्यक्त लयं बजेदिति तत्तेनैवाऽव्यक्तावस्थानाभिप्रायेण अतो युक्तमना- घनन्तत्वं तस्योत तस्याव्यक्तस्य कालस्य सृच्यादी व्यक्तिजनकानां भग्रहाणां प्रादुर्भाव सति कालस्य व्यक्तोनामपि दिनमासवर्ष- युगादीनां युगपदेकहेलया प्रत्ति र्बभूव एतदुक्तं भवति चन्द्रा- कयो मघादिस्थयोञ्चैत्रस्य शुक्लपक्षादिः प्रतियत् अतो मधोः सिताद दिनानां सौरादिमासानां वर्वाणां युगानां मन्वन्तराणां कल्पस्य च तदैव प्रवृत्तिः। अथ उदयाच भानोः स च उदयः कस्मिन् दे लक्षानगर्थी तथा तस्यैव वारे आदित्यवार इत्यर्थः । इदानों कालमानानां विभागकल्पनां श्लोकत्रयेणाह । यो क्षणोनिमेषस्य खरामभागः स तत्परस्तच्छतभाग उका। चुटि निमेधै तिभिश्च काष्ठा तत्रिंशता सगणकैः कलोका ॥ शितकला घटिका क्षण: स्या- नाडोह यन्तैः खगणे दिनञ्च । गुर्वक्षरैः खेन्दुमितेरसुस्तैः पतिः पलन्त टिका खधभिः ॥ स्याद्दा घटीषष्टिरहः खरामे- मीमा दिनस्तै ईिकुभिश्च वर्ष । २.

·सिद्धान्तशिरोमणिः । क्षेने समाद्येन समा विभागा: स्युश्चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः ॥ यः अक्षयो लीचनयोः यक्ष्मपातः स निमेषः स यावता कालेन निष्पद्यते तावत् कालो ऽपि निमेषशब्देनोच्यते उपचारात् तस्य चिंपविभागस्तत्पर संज्ञः तत्परस्य शतांशस्त्रुटिरिति अथच निमेवैरयादभिः काष्ठा कचिच्छानान्तरे तिथिभिरिति মা: জাস্তালিনা জালানা জালাল লিনা ঘৱিন্ধা লা आझै भन्नमस्य परिभाग इत्यर्थः घटिकादयेन क्षणो मुहूर्तः क्षणानां त्रिंशता दिनं। अथ प्रकारान्तरेण दिनमुच्यते गुर्व- क्षः खेन्दुमितेरसुरिति एकमात्रो लघुः दिमावो गुरुः तथा सानुखारो विसर्गान्तो दो युक्तपरस्तु यः इति छन्दोलक्षणे प्रतिपादितं यदक्षरं सानुखारं विसर्गान्तं दीधैं यस्याक्षरस्य परतः संयोगस्तल्लध्वपि गुरुसंज्ञं ज्ञेयं गुर्वक्षरस्थोच्चा-माणस्य यावत्कालस्तद्दशकेन रको ऽसुः प्राणः प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वा- सोच्छ्रासान्तर्वती काल इत्यर्थः षड्भिः प्रागैरक मानीयपलं पलानां घच्या घटी घटोनां वच्या दिनम् त्रिंशद्धि दिनैरेको मासः मासे हादशाभि वर्षमिति कालस्य विभागो दर्शितः। अथैतत्प्रसङ्गेन क्षेत्रविभागो ऽपि कथितः क्षेत्रे समायेन समा विभागा इति क्षेत्र कक्षायां समायेनेति वर्वाद्येन समास्तुल्या क्षेत्र विभागा ज्ञेयाः ते के चक्रराश्यंशकलाविलिताः यथैकस्य व- बस्य मासदिनाट्यो विभागा एवं भगणस्य रायशादयः । इदा- नाम नयैव कालविभागपरिभाषया सौरादीनि तन्मानान्याह।

·गणिताध्यायः । रवेश्चक्रभागो ऽर्कवर्ष प्रदिष्टं धुरात्रञ्च देवासुराणां तदेव । रवीन्दो युतेः संयुति यावदन्या विधा मीस एतञ्च पिव्यं धुरात्रं ॥ दूनोदयद्दयान्तरं तदर्कसावनं दिनं । तदेव मेदिनोदिनं भवास रस्तु भधमः ॥ २९ २२ रवि यावता कालेन पूर्वगत्या मेवादिभचक्रं धमति तावत्य- माणं रविवर्षे प्रदियम् तस्य द्वादशभागो रविमासः मासस्य त्रिंशादंशो ऽकदिनं दिनपछ्यशो ऽघटिका तत्वयंशो ऽर्कवि- घटिकति पूर्वपरिभाषया सर्वत्र वेदितव्यं इत्यर्कमानं। धुरा- बञ्च देवासुराणां तदेवेति यदव तदेव देवानां दौत्यानाच धुरात्रं अहोरात्रं एकमेव तेषां अहोरात्रं किन्तु यद्देवानां दिनं सा दैव्यानां रजनी तथाच गोले वक्ष्यति लामादहोरात्रान्मा- सवादिकल्पना तयैव परिभाषया एवं देवानां वर्षे रविवर्ष- पूरतत्रयेण बच्च्यधिकेन भवति ३६० इति दैवमानम् । अथ चान्द्रमानं रवीन्हो थुतेः संयुति यावदन्या विधी मास इति रवीन्दो युतिरमावास्यान्ते भवति तस्याः युतेरंन्ययुतिपर्यन्तं यावान् कालस्तावान् विधुमासः एवं यो त्रामावास्यान्तो मासः स विधुमास इत्युक्तं भवति तस्मान्मासात् पूर्वपरिभाषया वर्धा- दिकरचनेति चान्द्रमानं । अथ पियं एतच्च पियं धुरात्रमिति यो विधुमासस्तदेव पितृणामहोरात्रं अतः पूर्ववन्नासवर्धादिक- ल्यना इति पिश्यं । अथ सावनम् इनोदयदयान्तर मिति ·१२ सिद्धान्तमिरोमणिः । वि अदिययोरन्तरं यत्तसावनं दिनं तदेव कुदिनसंझं ज्ञेयम् अतोमि पूर्ववन्मासवर्धादिकल्पना अत्रार्कग्रहणमुपलक्षणं ते- नान्येवामपि ग्रहाणान्तदुदययान्तरं तत् सावनमिति इति सावनम्। अथ नाक्षत्रमानं भवासरस्तु भभ्रम इति भनमो नक्षत्रसावनमित्यर्थः इति नाक्षत्रं । इदानी ब्रह्ममानमाह। महाम ल ज्योतिष Fu खखाचदन्तसागरै (४३२०००) यंगाग्निथुग्मभूगुणैः (४/६/२१)। क्रमेण सूर्यवत्सरैः कृतादयो युगांघ्रयः ॥ वसन्ध्यकातदंशकै निजार्कभागममितेः । युताश्च तद्युतो युगं रदाब्धयो युताहता: (४३२०००) ॥ २५ मनुः क्षमानगै टुंगे (७१) युंगेन्दुभिश्च ते भवेत् । दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ॥ सन्धयः स्यु मननां कृताब्दैः समा पादिमध्यावसानेषु ते मिश्रितैः । स्थाागानां सहस्र दिनं वेधसः सो ऽपि कल्या धुरात्रं तु कल्यइयं ॥ शतायुः शतानन्द एवं प्रदिष्ट- महाकल्प न माद्यैः । यता ऽनादिमानेष कालस्ततो ऽई नवेद्मपत्र पद्मोद्भवा चे गतास्तान ॥ । पण्डि स्तदाय इत्युक्तम सूर्यवत्सरः खखाइमट्न्तसागरैरिति रविवाणां लक्षचतु- रायेन द्वात्रिंशत्महत्साधिकेन चतुर्गुणोन कृतं नाम प्रथमो युग- तीय सा ·गणिताध्यायः। १३ घरणः १७२८०००। विगुणेन चेतासंज्ञो हितीयो युगचरणः १२६६०००। दिगुणेन हापराख्यः स्टतीयः ६४०००। एक- गुणेन कलिञ्चतुर्थः ४३२००० 1 किम्बिशिला रते युगचरणाः खसन्यकातदंशकै र्निजाऽभागसम्मितैः युताश्च युगचरण- प्रमाणस्य या दाह्मशः तत्वमाणात्तस्य चरणस्य सन्या सा चरणादौ भवति तावांञ्च सन्ध्यांशः स चरणस्यान्ते एवं खस- न्धकासन्यांपौः सह एते युगचरणाः कथिता इत्यर्थः कृतादौ सन्यावाणि १४४०००। कृतान्ते सन्ध्यांशः १४४०००। वे. तादी सध्या १०८०००। त्रेतान्ते सन्ध्यांमः १०८०००। द्वाप- रादौ सन्ध्या ७२०००। हापरान्ते सन्यांशः ७२०००। कल्यादी सन्ध्या ३६०००। कल्यन्ते सन्यांशः ३६०००। तद्युतौ युगमिति तेषां चतूणां चरणप्रमाणानां युतौ युगप्रमाणं तच्च रदाब्बयो युताहता' ४३२००००। मनुः क्षमानगै ७१ यंगैरिति तै युगै- ऐकसप्तत्यामिरेको मनुः ते मनुभिः युगेन्दुभिः१४ चतुर्दशभि दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्पमाणिका ब्रह्मणो दिनतुल्या रात्रिश्च भवलि प्रमाणिकाशब्देन छन्दोघि सूचितम्। अहो एकसप्ततियुगो मनुरक्तः ब्रह्मदिने चतुर्दशमनवः एकसप्तति यावञ्चतुर्दशभि गुण्यते तावत् घडूनं सहसंभवति । स्मृतिपुरा- गादौतु चतुर्युगसहन्डेण ब्रह्मणे दिनमुच्यते तत्कथमिदमुच्चत इत्याशङ्का मरिहरन् आह सन्धयः स्यु मंनूनां कृताब्दैः समा यादिमध्यावसाने विति। आदिच मध्यानिच अवसानञ्च या- दिमध्यावसानानि एवं नानि पश्चदपा तवादिमध्यावसानेधु म- ननी सन्धयः स्युः ते च कृताब्दसमकालाः कृताब्दा यावत् पञ्च- ·वि मत सिद्धान्तशिरोमणिः। दशभि गुण्यन्ते तावद्युगवटकाब्दतुल्या भवन्ति अतस्तैर्मिश्रित यंगसहखं ब्रह्मणे दिनमुच्यते तत्कथमिदमुच्यते इत्यनुपपन्नमि- युपपद्यते । यत् ब्रह्मदिनं सोऽपि कल्पसंज्ञः एवं निशा च तत्व- माणिकति धुराचन्तु कल्पद्यमिति अस्माद्दिनाद्यत्पूर्वपरिभा- घया वर्षशतं तत् ब्रह्मण अायुः यत्तस्यायुः स महाकल्प इत्युच्यते ततोऽन्यो ब्रह्मा ततोऽन्य इति पुराणादौ कथ्यते श्रूयते च विष्णु- पुराणे निजेनैव तु मानेन आयुर्वर्वशतं स्मृतम् तत्पराख्यं तदई तु पराईमभिधीयते। तत्कियन्त स्ते गता इत्याशङ्कायामाह। यतोनादिमानित्यादि यतः कालोऽनादिमान् अतो ये गतास्तान वेनि। इदानीमन्यदाह । तथा वर्तमानस्य कस्यायुषोई- गन्तं मार्द्धवर्षाष्टकं केचिदूचुः । भववागमः कोऽपि नास्योपयोगा रक्षा वर्तमानाचाताप्रमाध्या: । तथा वर्तमानस्य ब्रह्मण आयुःकालस्य किगतमिति न वेनि तत्र केचिदाचार्या अायुयोर्डङ्गतं केचित् साईवर्षायक गत- मित्यूचुः तत्रागमः प्रमाणं । इहागमधे किमित्यत्रास्माकं नाग्रहः यतोऽस्य गते वर्धे मीसैरपि प्रयोजनाभावः ग्रहास्त वर्तमानस्य दिवसस्य गतात् साथ्याः। इदानीं तत्कारणमाह। यतः सृष्टिरेषां दिनादौ दिनान्ते ल यस्तेषु सत्खेव तच्चारचिन्ता । चौर भारतीय सा ·गणिताध्या Firs Magar ATTA अतो युज्यते कुर्वते तां गुन ये ऽप्यसत्वेषु तेभ्यो महङ्ग्यो नमोऽस्तु ।। यत एवां ग्रहाणां दिनादौ सृषि दिनान्ते लयः यदि महा. कल्पगताः ग्रहाः साध्यन्ते तहि यावन्योऽस्य विभावा गवा- स्तासु ग्रहाभाव एव अतो विद्यमानेष्वेव ग्रहेव तच्चारचिन्ता कर्तुं युज्यते यत्तु कैश्चिदविद्यमानेम्वमि तेषु महाकल्पगताइत- मानाः कृताः तान् प्रति वक्रोत्या सोपहासमाह। तेभ्यो महो नमात्विति। इदानी वर्तमानदिनगतमाह । । याताः षण्मनवो युगानि भमितान्यन्यद्युगांधिचर्य नन्दाद्रीन्दुगणा (३१७९) स्तथा न पशक स्यान्ते कले वत्सराः। गोद्रीन्दद्रिकृताङ्घदखनगगोचन्द्राः(१९०२९४७९७६) शकाब्दान्विताः सर्व्व सङ्कलिताः पितामहदिने स्य वर्तमाने गताः ॥ ३१ खायम्भुवो मनुरभूत्प्रथमस्ततोऽमी खारोचिषोत्तमजतामसरवताख्याः । षष्ठस्तु चाक्षुष इति प्रथितः पृथिव्यां वैवखतस्तदनु सम्पति सप्तमोऽयं ।। लोकदयं स्पार्थे। इति ब्राह्ममानं । इदानीं बार्हस्पत्य मानवज्ञाह। ३२ बहस्पते मध्यमराशिभोगं सम्बत्सरं माहितिका वदन्ति। 02 ·१६ सिद्धान्तशिरोमणिः । क वि ३ म - कृत ३३ ज्ञेयं विमिश्रन्तु मनुष्यमानं मानैश्चतुर्भिर्व्यवहारवृत्तेः॥ वर्षायन युगपूर्वकमत्र सौरात् मामास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात! यत्छच्छ्रसूतकचिकित्सितवासराचं तत्सावनाञ्च घटिकादिकमाईमानात् ॥ पूर्वलोके पूर्वाद्धं सुगमं। मनुष्यमानन्तु विमिश्रितं ज्ञेयं यतो लोके चतुर्भिरेव मान व्यवहारः प्रवर्तते वर्वायनर्तुयुगा- दिकं सौरमानात् प्रवर्तते लोके मासास्तिथयश्च चान्द्रात् ब्रतो- मवासचिकित्सितसूतकवासराद्यर्कसावनात् घटिकादिकं ना- क्षत्रादेव एवं सौरचान्द्रसावननाक्षत्रमानैश्चतुर्भिरेभिर्मिश्रिते मनुव्यमानं । इदानीं मानापसंहारलोकमाह । एवं पृथक मानवदैवजैव पिच्यासोरेन्दवसावनानि । ब्राहाच काले नवमं प्रमाणं ग्रहास्तु साध्या मनुजैः स्वमानात् ॥ एवं कालस्य नवमानानि तत्र ग्रहानयनं मनुव्यमानात् यतस्ते मनुष्यैः साध्याः। इतिश्रीभास्करीय सिद्धान्तशिरोमणी कालमानाध्यायः ॥ ३५ चौर भारतीय सा पो ·ব্যানাগ্রাঃ । १७ अथेदानों ग्रहाणां मन्दोचानां चलोचानां ग्रहपाताना भगवान् लोकवटकेनाह। २ अर्कक्रबुधपर्याया विधे- रनिकोटिगणिता र दाब्धयः (४३१०००००००)। एत एव शनिजीवभूभवां कीर्तिताच गणकेच लोच्चजाः ॥ खाधखाचगगनामरेन्द्रिय- माधराद्रिविषया (५७७५३३०००००) हिमश्रुतेः । युग्मयुग्म शरनागलोचन- व्यालषलवयमाऽश्विनो (२२९८८५२२) ऽसजः ॥ सिन्धसिन्धुरनवाऽष्टगोकषट्- यङ्कसप्तशशिना (१७९२६९६८९८४) ज्ञशीघ्रजाः। पञ्चपञ्चयुगवटकलोचन- यधिषट् गुणमिता (२६४२२६४५५) गुरोर्मताः॥ दिनन्द वेदाङ्कगजाग्निलोचन- दिशून्यशैलाः (७०२२२८१४९२) सितशीघ्र पय॑याः। भुजङ्गनन्दविनगाङ्गबाणषट- कृतेन्दवः (१४६५६०२८८) सूर्यसुतस्य पर्यायाः॥ खाटाब्धयो (४८०) टाक्षगजेषु दिगद्दिप- दिपाब्धयो (४८८२०५८५८) यकायमा (२८२)रदानयः (२३२)। शरविभा(८५५) त्यत्तरमा: (६५३) कुसागरा: (४१) ३ ·सिद्धान्तशिरोमणिः । पू वि स्थुः पूर्वगत्या तरणे मदूचजाः ॥ गजाष्टिभर्गविरदाश्विनः (२३२३१११६८) कुम्भ- द्रमाश्विनः (२६७) कुशिराः (५२१) क्रमर्त्तवः (६३) । त्रिनन्दनागा (८९३) युगकुञ्जरेषवा (५८४) निशाकरास्तगपातपर्यायाः ॥ त्य ज्योतिषा ग्रहाणां पूर्वगत्या गछतां कल्पे एतावन्तो भगणा भवन्ति तथा मन्दोचानां चलोचानां च प्राग्गत्या रतावन्तः पर्यया भवन्ति तथा पातानां पश्चिमगत्या एतावन्तो भवन्ति यत्रोपपत्तिः सा तु तत्तद्भाधाकुशलेन तत्तत्क्षेत्रसंस्थानज्ञेन श्रुतमोलेनैवा- वगन्तुं शक्यते नान्येन ग्रहमन्दशोधोच्चपाताः खखमार्गध गछन्त एतावन्तः पथ्यान्कल्ये कुर्वन्तीत्यत्रागम एव प्रमाणं स चागमो महता कालेन लेखकाध्यापकाध्येटदोवे बहुधा जातस्तदा कतमस्य प्रामाण्यं । अथ यद्येवमुच्यते गणितखंधे उपपत्तिमा. नेवागमः प्रमाणं उपयत्या ये सिध्यन्ति भगणास्ते ग्राह्याः तदयि न यतोतिप्राज्ञेन पुरुषेणोपपत्ति ज्ञातुमेव शक्यते न तथा तेषां भगणानामियत्ताकत्तुं शक्यते पुरुषाऽयुधोऽल्यत्वात् उपयत्तौ ग्रहः प्रत्यहं यन्त्रेण वेध्यः भगणान्तं यावत् एवं शनैश्चरस्य तावद्दाणां त्रिंशाता भगणः पूर्यते मन्दोच्चानां तु वर्षसहसै- रनेकैः अतो नायमर्थः पुरुषसाध्य इति । अत एवातिप्राज्ञा गणकाः सांप्रतापलब्ध्यनुसारिणं प्रगणकखोकृतं कमप्याग- ममङ्गीकृत्य ग्रहसाधने यात्मनो ग्रहगणितगोलयो निरतिशयं कौशलं दायितुं तथान्यै भान्तिज्ञानेनान्यथोदितानाञ्च नि- तु चौर रतीय सांस ·गणिताध्यायः । राकतुं अन्यान् ग्रंथान् रचयन्ति ग्रहगणित इति कर्तव्यतायाम- स्माभिः कौशलं दर्शनीयं भवत्वागमा योयि कोप्ययमाशयस्तेषां यथाऽत्रग्रन्थे ब्रह्मगुप्तखोकृतागमोङ्गीकृत इति तर्हि तिष्ठतु तावदुमयत्या भगणानामियत्तासाधनं। अथ यद्युपपत्तिरचते तहि इतरेतराऽश्रयदोषशशया वक्तुमप्यशक्या तथापि संक्षि- सामुपपत्तिं वक्ष्यामः। इतरेतराश्रयदोषोऽत्र दोधाभासः उप- पत्तिभेदानां योगपद्येन वक्तुमशाक्यत्वात् । अथोच्यते अर्क शुक्रबु- धपर्यया विधेरियादि यावन्ति कल्ये वर्वाणि तावन्त एव सूर्य- भगणा इत्युपपन्नं यतो भगणभोगकालो हि वर्षमुक्तं बुधशुक्रौ तु रवेरासन्नावेव कदाचिदग्रतः कदाचित्पृष्ठतस्तस्यानुचराविव सदा वजन्ती दृश्येते अतस्तयोरपि रविभगणतुल्या भगणा इत्युपपन्नं। चलोचभगणेयपत्तिमग्रे वक्ष्यामः। अथ समायां भूमावभोरकर्कटकेन त्रिज्यामितांकरक्षितेन वृत्तं दिगङ्कितं भगणांशश्चाङ्कितं कृत्वा तत्र प्राचीचिहाद्दक्षिणतो नातिदूरे प्रदेश उत्तरे ऽयने उत्तमध्यस्थितेन कोलेन रवेरुदयो वेध्यः ततानन्तरं वर्षमेक रत्युदया गणनीयाः ते च पञ्चपछ्यधिक- शतत्रय ३६५ तुल्या भवन्ति । अत्रान्तिमोदयः पूर्वोदय- स्थानादासन्नो दक्षिणत एव भवति तयोरन्तरं विगणय्य ग्राहां ततोऽन्यस्मिन्दिने पुनरुदयो वेभ्यः स तु पूर्वचिह्लादुत्तरत रब भवति तदप्युत्तरमन्तरं ग्राह्यं ततोऽनु यातः यद्यन्तरहितयक- लाभिरकीकृताभिः वष्टि ६० घटिका लभ्यन्ते तदा दक्षि- गोनान्तरेण किमिति पत्र लभ्यन्ते पञ्चदा घटिकास्त्रिंशत्पलानि साडीनि द्वाविंशति विमलानि १५ । ३० | २२।३०। अाभि ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । वि कल ज्योतिष 'घंटीभिः सहितानि पञ्चवथ्यधिकशतवयतुल्यानि सावनदि. नान्धेकस्मिन रव्यब्दे भवन्ति ३६५ । १५ । ३० । २२ । ३० । ततोऽनुपातः यद्येकन वर्षेण रतावन्ति कुदिनानि तदा कल्यवधैः किमिति एवं लभ्यन्ते ते सावनदिवसा भवन्ति कल्ये ! अथ तैरेव रवे वर्षान्तःपातिभिः कुदिनैश्चक्राकला लभ्यन्ते तदैकेन किमिति फलं मध्यमा रविगतिरिति उपपन्न । अथ चन्द्रभग- णायपत्तिः तबादी वावग्रहवेधार्थ गोलबन्धोक्तविधिना विपर्ने गोलयन्तं कार्य तत्र खगोलस्यान्तर्भगोले आधारत्तद्दयस्यो- परि विधुवदत्तं वत्र च यथोक्तं क्रान्तिहत्तं भगणांशांकितं च बध्वा कदम्बदयकोलकयोः प्रोतमन्यचलं ग्रहवेधवलयं तच भगणांशांकित कार्यम् ततस्तदोलयन्त्रम् सम्यक् अवाभिमुख- यधिक जलसमक्षितिजवलयं च यथा भवति तथा स्थिर कृत्वा रात्रौ गोलमध्यचिहगतया दृछ्या रेवतीतारां विलोक्य জ্বানিন্তন যা লীলাল নীনাহযা নিয়য় ঘনঘন दृछाा चन्द्रं विलोक्य तद्देधवल चन्द्रोपरि निवेश्यं एवं कृते सति वेधवत्तस्य क्रान्तियत्तस्य च यः संपातस्तस्य मीनान्तस्य च यावदन्तरं तस्मिन्काले तावान् स्फुटः चन्द्रो वेदितव्यः क्रान्ति- उत्तस्य चन्द्रबिम्बमध्यस्य च वेधरते यावदन्तरं तावांस्तस्य विधेयः ततो वावतीषु रात्रिगतघटिकासु वेधः कृतस्तावतीम्वेव युन द्वितीय दिने कर्तव्यः एवं द्वितीयदिने स्फटचन्द्रं ज्ञात्वा तयो यंदन्तरं सातदिने स्फटा गतिः। अथ तो चन्द्रो स्पटंग्रह मध्यखगं प्रकल्प्येत्यादिना मध्यमी कृत्वा तयारन्तरं सा मध्यमा चन्द्रगतिः तयाऽनुपातः। यद्येकेन दिनेनैतावतो चन्द्रगतिः तदा चौर हारतीय सान ·गणिताध्यायः। २१ कुदिनैः किमित्येवं चन्द्रभगणा उत्पद्यन्ते तथा चाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः ज्ञातं कृत्वा मध्यं भूयोऽन्यदिने तदन्तरं भुक्तिः वैरा- शिकेन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डलानयनं एवमन्येषामपि भगोय- पत्तिः। अथ चन्द्रोच्चस्य एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधं कृत्वा स्फटगतयो विलोक्याः यस्मिन्दिने गतः परमाल्पत्वं दृर तत्र दिने मध्य एव स्फुटश्चन्द्रो भवति तदेवोच्च स्थानं यत उच्चसमे ग्रहे फलाभावो गतेच परभाल्पत्वं ततञ्च तस्मादिनादारभ्य अन्यस्मिंश्चन्द्रपर्यये प्रत्यहं चन्द्रवेधात्तथैवोच्च स्थानं ज्ञेयं तच पूर्वस्थानादग्रत एव भवति यत्तयोरन्तरं तत् ज्ञात्वा ऽनुपातः क्रियते यद्येतावनि- रन्तरदिनैरिदमुच्चयोरन्तरं लभ्यते तदैकेन किमिति फलं तुङ्ग- गतिः तया ऽनुपातात्कल्पभगणाः। अथ चन्द्रपातभगणोपपत्तिः एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधात् दक्षिणविक्षेपे क्षीयमाणे यस्मिन्दिने विक्षेपाभावो दृष्यः क्रान्तिरत्ते तत् स्थानं चिहयित्वा तत्र यावान्विधः स भगणाच्छुद्धः पातः स्यादिति ज्ञेयम् पुनरन्यस्मि- अपि पर्यये दक्षिणविक्षेपाभावस्थानं ज्ञेयम् क्रान्ति वृत्ते तत्तु स्थानं पूर्वस्थानात्पश्चिमत एव भवति अतो ज्ञाता पातस्य विलोम- गतिः सा चानुपातात् यद्येतत्कालान्तरदिनरेतावत्यातयोरन्तर लभ्यते तदैकेन किमिति फलं पातगतिःतया प्राग्वत्कल्पभगणाः। अथ रवितुझोपपत्तिः मिथुनस्थे रवी कस्मिंश्चिदिने रेवती- तारकोदायत् याक्तीभि टिकाभिः रविरुदितस्तावतीभि मीनान्ता लग्नं साध्यं यानं स तदा स्फुटो रवि ज्ञेयः एव- मन्यस्मिन्दिनेयि तयोः स्फटार्कयोरन्तरं स्फुटा गतिः एवं प्रत्यहं स्फुटगतयो ज्ञातव्याः यस्मिन्दिने गतेः परमा ऽल्यत्वं ·स वि महामा । कल ज्योतिष पा सिद्धान्तशिरोमणिः । तहिने यावान् रविः तावदेव रवरचं भवति तस्योच्चस्य चलेनं वर्षशतेनापि नोपलक्ष्यते किन्त्वाचार्यश्चन्द्रमन्दोच्चवदनुपातात्क- पिता गतिः सा चैवं यैर्भगः सांप्रताऽहर्गणा दगणादा एता- बदुच्चं भवति ते भगणा युक्त्या कुट्टकेन वा कल्पिताः। अथान्येषां शीघोचोपपत्तिः तत्र एत एव शनिजीवभूभुवामित्यादि उच्चो हि आकर्षको भवति तेन खकक्षामण्डले भमन् ग्रहः खाभिमुख- माकृष्यते तेन याहा सन् कक्षामण्डले मध्यग्रहादग्रतः एष्ठतो वा यावतान्तरेण दृश्यते तावत्तस्य फलं मान्दं पौध्यम्बा । अहो उच्चो नाम प्रदेविशेषस्तेन कथमाकृष्यत इति तदुच्यते अथोक्तं सूर्यसिद्धान्ते । अदृश्यरूयाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः । शीघ्रमन्दोचपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः । तदातरश्मिभि बंद्धास्तैः तव्यतरपाणिभिः। प्राक् पश्चादयकृष्यन्ते यथासन्नं खदिङ्मुखमित्यादि एवमत्र उच्चस्य देवताविशेषेणांगीकृतत्वाद- दोषः एतदुक्तं भवति ने र्जीवात् कुजादा यदा रविरग्रे वर्तते तदा मध्यग्रहात् स्कटग्रहोऽग्रतो दृश्यते यदा तु एठगतोकस्तदा मध्यात् स्फुटग्रहः एडवो दृश्यते अतस्तेषां त्रयाणां रविसमान- मच्छ धीरैः कल्पितं कातः रविभगणतुल्याः शीवभगणा इत्युपपन्नं । अथ मन्दोचोपपत्तिः तत्र वेधेन स्फुटग्रहं ज्ञात्वा तं मन्दस्फुट प्रकल्य ततः शोप्रफलमानीय तत्तस्मिन् स्फुटे विलामं कृत्वा एवमसकन्नन्द स्कटो शेयः एवं प्रत्यहं मन्दस्फुटमुपलक्ष्य स मन्दस्फुटो धनमन्दफले क्षीयमाणे यस्मिन् दिने मध्यमतुल्यो भवति तदा तत्तुल्यमेव मन्दोच्चं ज्ञेयम् ततस्तस्मादविमन्दोच्च- वगणाः कल्याः एवं सर्वेषां । अथ बुधशुक्रयोः शोबाच्चोयपत्तिः चौर भारतीय सार ·२२ यता व्याख्या- गणिताध्यायः। तत्र रविशुक्रयोः पूर्वस्यां दिशि चक्रयंत्रवेधेनान्तरभामा ज्ञेयाः ते तयोः स्फुटयोरन्तरांशा जातास्तैः स्फुटाकाहिशोधितैः स्फुटः शुक्रो भवति ततः शुक्रस्य मन्दफलमानीय तत्स्फुटे शुक्रे धनणे व्यस्तै कार्यम् रविञ्च मध्यमः कार्यः तयो यदन्तरं तच्छीघ्रफल- स्टणं धनं च ज्ञेयम् एवं प्रतिदिनवेधेन तच्छीघ्रफलं परमटणं ज्ञातव्यं तत्तादृक् 'फलमात् तिर्यस्थितेनोच्छेनाकृठस्य भवति तच्च तिर्यक्त्वं त्रिभान्तरितस्य स्थात् अतस्तत्र त्रिभोनेन स्फट- शुक्रेण तुल्यं शीघ्रोच्चं ज्ञेयं एवं पुनरन्यम्मिन् पर्यये प्राच्यामेवा- ऽन्यच्छीबोच्चं ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियते यद्येतत्कालान्तरदिनेस्तयो- रुच्चयोरन्तरं लभ्यते तदैकेन किमिति फलं तुङ्गगतिः प्राग्वत्तया भगणाः एवं बुधस्थापि। अथ भौमादीनां वेधेन प्राग्वदक्षि- णविक्षेपाभावस्थाने यावान्मन्दस्फुटो ग्रहश्चक्रशुद्धत्तावान्पातः बुधशुक्रयोस्तु तदा मन्दकलव्यस्तसंस्कृतं यावच्छीब्रोच्चं चक्रशुद्ध तावान्पातो ज्ञेयः ततः प्राग्वङ्गगणकल्पना। अथ भवमानाह। खखेषुवेदषड्गुणाकृती भभूतभूमयः । शताहता(१५८२२२६४५०००० भपश्चिमन्त्रमा भवन्ति काहनि। काहनि ब्रह्मादिने एतावन्तो भानां पश्चिमनमा भवन्ति ता च। अथ सूर्याहांश्चान्नाहांचाह विधिदिने दिनकदिवसाः करे- न्द्रियशरेषुभुवोर्बुद सगुणाः (१५५५२००००००००) ।

·२४
सिद्धान्तशिरोमणिः ।
वि
नवनवाकराभरसेन्दवः
प्रयुतसङ्गुणिता (१६०२८८८००००००) विधुवासरः॥
अनोयपत्तिः रविवर्षाणि दिनीकृतानीति सुगम। चन्द्रार्कयो
यावन्तः कल्ये योगास्तावन्तः किल प्राशिमासाः ते तु योगा भगः
रणान्तरतुल्याः स्युः उभयोरपि प्राग्गमनात् यतो भगणान्तर,
तुल्याः शशिमासाः भवन्ति । ते त्रिंशगुणाः शशिदिवसाः
भवन्तीत्युपपन्न । अथ कुदिनान्याह ।
कत
।
दिनानि शरवेदभूषगो-
सप्तसप्ततिथयो युता हता: (१५७७८१६४५००००) ।
भभ्रमास्तु भगणे विवर्जिता
यस्य तस्य कुदिनानि तानि वा ॥
एषामुमपत्तिः प्रागेदोला रकस्मिन रविवर्वे यावन्तो भत्रमा
स्युस्तावन्त एव एकोना रविसावनदिवसाः भवन्ति यतो रवि
प्रागत्या एक पर्ययं गतः यतो भगणसंख्ययोना भनमाः कहा
भवन्ति एवमन्येषामपि ग्रहाणां कुदिवसाः स्युरित्युममा ।
यथाधिमासान्यू नाहांचाह ।
लहाहता देवनवेषुचन्द्राः
कल्पे (१५८३३०००००) ऽधिमासाः कधिता: सुधीभिः।
दिनक्षयास्तत्र सहस्रनिनाः
खबाणबाणाऽश्यहिखेषु दस्रा: (२५०८२५५००००) ॥ १.
रतीय

·गणिताध्यायः । २५ अवायपत्तिः। अत्र प्रचतारखावद्रविमासास्तेभ्यश्चान्त्रमासा यावद्भिरधिकास्ते धिमासा उच्चन्ते एवं प्रवतानां सावनानां चान्द्राणां चान्तरमवमान्युच्यन्ते सावनदिनेभ्यश्चान्द्राहा यावद्भि- रधिकाते दिनक्षयाः अतस्तेषामन्तरमेतावद्भवतीत्युपपन्न इदानीमधिमासेन्दुदिनावमादि प्रकारान्तरेणाह । रवेः कोटिनिघ्नाः कृताऽन्दुवाणाः (५१८४०००००००) सुराग्न्यधिरामेववो लक्षनिन्ना: (५३४३३३०००००) । शशाङ्कस्य मासाः पृथक सूर्य मासे विहीनास्तु कल्ये ऽथवा ते ऽधिमासाः ।। अधिदिनै दिनदिनसञ्चय: सहित इन्दुदिनान्यथ तानि वा । विरहितानि च तानि दिनक्षयः क्षितिदिना ऽन्यत उत्तमता ऽपरम् ।। १२ एवमनया वासनया पठिताऽर्क चन्द्रमासान्तरमधिमासाः कि पाठेनेति वााब्दार्थः एवमधिमासदिनैः सहिताः सौरा- हाश्चान्द्राहा भवन्ति किं तत्याठेन वा ते ऽवमैरूनाः कहाः स्यु वा। इदानी प्रकारान्तरेण चन्द्रमासान् दिनक्षयांचाह। अन्तरन्तरणिचन्द्र चक्रजं यद्भवेत्म विधुमाससञ्चयः । चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनै दिनक्षयाः॥ १३ पूर्वाईस्य वासना प्रागेव उक्ता । अथ चन्द्रचदिनैक्ये चन्द्रमासभदिनकोन वर्जिते क्षयाहाः स्युः। अत्र वासना चन्द्र·an कृत २६ सिद्धान्तशिरोमणिः । भगणा रविभगणैरूनाञ्चन्द्रमासाः स्युः अतो विपर्ययाच्चन्द्रमासो. नाश्चान्द्रमगणा रविभगणा भवन्ति तैरूना भनमाः सावनदि. वसा भवन्ति तैरूनाञ्चान्द्राहाः क्षयाहा भवन्ति एतदव्यक्त- स्थित्वा लिख्यते चंमा । चंभ १ । रते किल रविभगणाः । रभिरूनाः भवमाः संशोध्यमानमृणं धनं भवति इति जाताः सावनाः चंमा १ । भवमाः १। चंभ। रभिरूनाचान्द्राहाः जाताः चंभ १। चंदि १ । चमारे। भन्न। एवं क्षयाहा भवन्तीत्युपपन्न । एतच्छिष्याणां धनर्णयोगवियोगकोशलार्थं दर्शितं। इदानीमन्यदाह । इन्दुमण्डलगुणेन्दुः (१३) संगुण- वनचक्रविवरेऽधिमामकाः । खेचराञ्चभगणान्तरोन्मिताः सन्ति मन्दचलकेन्द्र पर्ययाः ॥ १० अत्रोपपत्तिः। चन्द्रभगणा रविभगणानाञ्चन्द्रमासाः भवन्ति ते धिमासज्ञानार्थं रविमासीनाः कार्याः रविमासास्त हादश- गणितैरविभगणे भवन्ति पूर्वमेकगुणैरूना इदानी बादशगु- औञ्च अतस्त्रयोदशगुणे रत्रिभगणैरूनाश्चन्द्रभगणा अधिमासा भवन्तीत्यममन्नं । उत्तरार्द्धन केन्द्रखरूममुक्तं । इति ग्रहभगणमानाऽध्यायः । चौर

·गणिवाध्यायः ।
२७
१
इदानीमहर्गणानयनमाह ।
कथित कल्पगतोसमागणणे
रविगुणे गतमाससमन्वितः ।
खद हनै (३०) गणितस्तिथिसंयुतः
पृथगतोऽधिकमाससमाहतात् (१५६३३०००००) ॥
रविदिना (१५५५२००००००००) प्तगताधिकमासकैः
कृतदिनैः महितो धुगणो विधाः ।
पृथगतः पठितावममंगु (२५०८२५५००००) णात्
विधुदिना (१६०२८६८००००००)प्नगतावमवर्जितः ॥
भवति भास्करवासरपूर्वको
दिनगणणे रविमध्यममावनः ।
अधिकमासदिनक्षयशेषतो
युघटिकादिकमत्र न गृह्यते ॥
२
स्पष्टम्।-अत्र वासना कल्पगताब्दा हादशगुणिता रवि-
मासा जातास्ते चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यैः सौरैरेव युतास्त्रिंशद्गुणा
इटमासप्रतिपदादिगततिथितुल्यैः सौरव दिनै युताः एवन्ते
सौरा जातास्तेभ्यः पृथक् स्थितेभ्यो ऽधिमासानयनं चैराशिकन
यदि कल्यसौरदिनैः कल्याधिमासा लभ्यन्ते तदभिः किमिति
पलं। गताधिमासाः ते र्दिनीकृतैः पृथक् स्थितः सौराहर्गणः
सहितश्चान्द्रो भवति यतः सौरचान्द्रान्तरमधिमासदिनान्येव ।
अथ चान्द्रात् धुगणादवमानयनं त्रैराशिकेन यदि काल्पचान्द्राहैः
D2

·वि
त
२८
सिद्धान्तशिरोमणिः ।
कल्यावमानि लभ्यन्ते तदैभिः किमिति फलं । गतावमानि तैरू.
नश्चान्द्रोऽहर्गणोऽतः कर्त्तव्यः यतः सावनचान्द्रान्तरोवमान्येव
एवं कृते सति रवेमध्यमसावनाहर्गणो भवति न स्फटः मध्यम.
स्फुटाहर्गणयो दो गोले कथितः स चाहर्गोऽकादिः यतः
कल्यादौ रविवासरः। अत्राऽधिमासानयनेऽधिमासपशेषमनर
स्थाप्यं न पुनस्तस्मादिनाद्यवयवा ग्राह्याः एवमवमशेषमपि न
तस्माइटिकादिकं ग्राह्यं । ननु अनुपातः सावयवो भवति कुत.
स्तदवयवा न ग्राह्याः तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातच
इदानी ग्रहानयनमाह।
धुचरचक्र हतो दिनसञ्चयः
कहहृतो भगणादि फलं ग्रहः ।
दशशिरःपुरिमध्यमभास्करे
चितिजसंनिधिगे सति मध्यमः ॥
अहर्गणे भगणगुणे कहहृते मध्यमो ग्रहो भवति स च
नकायां मध्यमे रवौ क्षितिजासन्ने कदाचिदूर्द्धस्थे कदाचिदधः-
स्थिते भवतीति ज्ञेयं तत्कारणं गोले व्याख्यातं। इदानीं ज्ञात
ऽ ऽवमशंघाचन्द्रमाह।
कोच्याहतैरकतेंदुविश्चै (१३१४६०००००००)
नाहशेषे विहते लवाद्यं ।
रविन्नतिथ्याङ्यमनेन युक्तो
रवि विधः स्थाविधुरूनितोऽर्कः ।
चौर

·गणिताध्यायः । अत्र कल्पयाताश्चान्द्रतिथयो ग्राह्याः अहर्गणानयने अस्या. पपत्तिः चन्द्रार्कयोरन्तरभागै बादशभिरेकैका तिथि भवति अतस्तिथयो दादशगुणास्तयोरन्तरभागा भवन्ति ते यदि रवी क्षिप्यन्ते तदा प्राशी स्यात् यदि पूशिनः पोध्यन्ते तदाऽर्कः स्यात् इति युक्तमु किन्त्वेवं तिथ्यन्ते भवति। अथ चन्द्र औदयिकः साध्यः तत्र तिथ्यन्तार्कादययो मध्ये ऽवमवं वर्तते तच्च सावन तस्य सावनत्वं गोले प्रतिपादितं तच्चाऽनुपातेन चान्द्र कार्य यदि कल्यकुदिनैः कल्प चान्द्रदिनानि लभ्यन्ते तदाऽवमशेधान्त या- तिभिः कुदिनैः किमिति। पूर्वमवमशेषस्य चान्द्रदिनानि भाग- हारः इदानीं तानि गुणकारः तुल्यत्वात्तयो गुणकभाजकयो नीशे ते कुदिनानि भागहारः फलं चन्द्रदिनात्मकं भवति तत् द्वादश गुणितमंशात्मकं भवति अतो दादाभिः कुदिनानामय- वः कृते खानवाणमिरिरामखत्रिगोपाक्रविश्वमितो भामहार उत्पन्नः तत्र लाघवार्थ बाद्येषु सप्तम स्थानेषु शून्यान्येव कृत्वा भागहारः पठितः यतस्तथा कृते एकापि विकला नान्तरं भवति अतस्तैश्च भागै युतो ऽकः शाशी स्यादित्युपपन्नं । इदानीमधि- मासावमशेषाभ्यां चन्द्राकानयनमाह । कोव्याहतैनवौं (२०११०००००००) रवा न्यनाहशेषे विहते कलाद्यं । तत्स्याद्धनाख्यन्तरणे विधीस्तत् त्रिभू (१३) इतं खेषु गुणांशयुक् (३५) खं॥ चैत्रादियातास्तिथयः पृथकथाः D3 ·FF सिद्धान्तशिरोमणिः । कृत विश्चैईता सूर्यविधू लवाद्या। तो चाधिशेषात् शशिमासलब्ध्या हीनी युती खखधनाथाभ्यां ॥ अवमोघाडूवभः कोटिगुण भक्तात् यल्लब्बं कलाद्यं तद्र कलाद्यं धनसंज्ञं भवति तदेव फलं त्रयोदशगुणं खकीयेन पञ्चविंशदंपरेन युतं विधो धनसंज्ञं भवति । अथ चैत्रादि- गतास्तिथयो दिः स्थाप्याः द्वितीयस्थाने विश्व १३ गुणाती अंधात्मको रविचन्द्रौ भवतः परमधिमासशेषाच्छशिमासभ- तात् यत् फलं तेन दावप्यूनीकृती तथा स्वखफलेन धनाख्येन युक्ती कृती। अत्रोपपत्तिः रविवर्धान्ताद्यावन्तो ऽदिवसा गता- रतावन्तो ऽर्कभागाः किल भवन्ति ते कियन्त इति न ज्ञायन्ते रविवन्तिोपि न ज्ञायते अतञ्चैत्रादे गतविथयो यास्तावन्त एव सौराहाः कल्पिताः यथाहर्गणानयने स एव भागात्मको रविः अथासी एथक् विश्वगुणः कृतः यतस्ताभिरेव हादश- गुणाभिस्तिथिमि र्युक्तः कर्तव्यः तिथौ तिथौ हि रविचन्द्रान्तर द्वादशभागाः। अथ चैत्रादिशतिथितुल्याः सौराहाः क- ल्पितास्ते ऽधिमासपोवसंभूतेश्चन्द्रदिनैरधिका जाताः यतो मध्य- সনমান্বিাৰা স্বচ্ছা: নয় ভাই নিস্তা- कमधिमासपशेवं यतो गोले कथितं दर्शाग्रतः संक्रमकालतः प्राक सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषमिति तत्तावत्मोरचान्द्रान्तरमधिकं जातं तथा कल्पितचन्द्रदिनसंवन्धि यत्मीरचान्द्रान्तरं तदप्य- धिकं जातं तदप्यधिमासशेषसंभूतं एतदुक्तं भवति अधिमा- चौर NAAN ·गणिताध्यायः। सशेषालिंशद्गुणात्वच्छेदेन हृताचे लभ्यन्ते ते चान्द्राहाः तेषां चान्द्राणां यावन्तः सौरा भवन्ति तैरधिको ऽको जातः अतस्ते शोध्याः तेषां चान्द्राणां सौरकरणायानुपातः यदि कल्प- चान्द्राहैः कल्पसौरा लभ्यन्ते तदाऽधिमासपोवस्थैः किमिति । पूर्वमधिमासशेवस्य त्रिंशद्गुणस्य सौराहा भागहार इति स्थितं इदानों गुणकारस्तुल्यत्वात्तयो नीशे कृते ऽधिमासपूरे- घस्य चान्द्राहा भागहारः ततः युन भाज्यभाजकयोस्त्रिंशता- यवर्त्तने कृते ऽधिमासघस्य चन्द्रमासा भागहारः फलं सा. राहाः त एव भागाः तैरूनः कल्पिती को निरन्तरः स्यात् परं तिथ्यन्ते ऽसावौदायिकः कार्यः तिथ्यन्तार्कोदययो मध्ये ऽवमशेयं तञ्च सावनं तेन चन्द्राविौदयिको कार्य तत्रानुपातः यदि चान्द्राहतुल्येन परमावमावेण रविगति लभ्यते तदा इनानेन किमिति। एवमवमशेवं रविगत्या गुणनीयं चान्नाहै भोज्यं अत्र गुणकभाजकयोः रविगत्यापवर्ने कृते भागहारे किंचित् प्रक्षिप्य कोयाहतभवभतुल्यः मुखार्थं भागहारः कृतः खल्यांतरत्वात् तेन भागहारेणावमाचे भक्त याः कला लभ्यन्ते ताः कला रवी क्षेप्या इति धनसंज्ञाः। अथ चन्द्रस्य परमे ऽवमरीधे चन्द्रगतितुल्याः कला भवन्ति अतो रविगत्या चन्द्रगतो हृतायां स्वपञ्चत्रिंशदंशाधिकास्त्रयोदश १३३३। ल- भ्यन्ते अतो रवे र्धनफलं त्रयोदशगुणं खपञ्चविंशाधिक चन्द्रस्य धनं भवतीत्युपपन्नं एवं खखफलेनाधिको तिथ्यन्त- कालिको चन्द्राविौदयिकी भवत इति सर्व निरवद्यं । इदानों प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह।

·३२ सिद्धान्तशिरोमणिः । कि महा अर्क सावन दिवागणे हतः स्वखसावन दिनैस्तु कल्पजैः । खाभवाणगिरिरामखचिगी- शक्रविश्व (१३१४६३०३७५००) विहृताप्तराशिभिः॥ विवर्जितो विकतनो गृहादिको ग्टहादिकाः । यहा भवन्ति वा बुधै विचिन्त्यमन्यदप्यतः ॥ ज्यहर्गणात् ग्रहस्य कल्पसावनदिनै गुणितात् खामवाण- गिरिरामखनिमोशनविश्वे १३१४६३ ० ३७५०० विहता- त्फलं राश्यादि तेन राण्यादिको रविरूनो ऽभीयो ग्रहः स्यात् अस्मादानयनप्रकारात् बुधैरन्यदपि प्रकारान्तरं विचिन्यं । जात्रोमपत्तिः भगणैरूना भन्नमा ग्रहसावनदिवसा भवन्ति तः सावनेरूनास्ते भधमा ग्रहभगणा भवन्ति अतोऽहर्गणात ग्रहवदनुपातेन गतभनमान् ग्रहसावनदिवसांच्चानीय तैः सा. वनेते भनमा वर्जिता यदि क्रियन्ते तदा भगणादिको ग्रहो भवतीत्युपायो दृशः अथ च यो भगणाद्यो रविरागतः सोऽह. गणतुल्यै भंगणे युतो यावत् क्रियते तावद्गतभनमा भवन्ति यतः कुदिनानां रविभगणानां च योगे भन्नमाः अत्र भगणानां प्रयोजनाभावादास्यादिरेव रविर्भधमावयवीभूतो रटहीतः रवं ग्रहगतसावनावचने ऽपि तत्र ग्रहकल्पसावनेर हर्गणे गुणिते कुदिने हते भगणादिकं किल फलं भवति तद्दादशगुणितं रा- श्यादिकं स्यात् अतः कुदिनानि दादशभि १२ रपवर्तितानि भाराहारः कृतः लब्धराशिघु द्वादशत रेषु ये भगणा लभ्यन्ते चौ ·गणिताध्यायः ते प्रयोजनाभावात्वज्याः अत उक्त आप्तराशिभि विवर्जितो विकर्तन इत्यादिजातं सर्वमुयपन्नं । इदानीमानयनप्रकारा- न्तराणामुपपत्तिमाह। यथा यथाधिमासकाऽवमेन्दुभासपूर्वका: । परस्परं युतोनिता भवन्ति खेटपर्ययाः ॥ १० त एव सूर्यसावनडुपिण्डतो ऽनुपातजाः तथा तथा युतोनिता भवन्ति ते ऽथवा ग्रहाः॥ ११ - अत्राधिमासाऽवमेन्दुमासपूर्वका इति पूर्वशब्दोपादानादन्ये ऽप्यभीया राशयः यथा यथा परस्परं युतोनिताः सन्त इरग्र- हभगणसमा भवन्ति इति पूर्व संप्रधार्य तानेव राशीभगवान् प्रकल्याहर्गणादनुपातेन फलानि साध्यानि तेषां फलानां तथा तथा योगे वियोगे च कृत ग्रहः स्यादिति तद्यथा इन्दुमण्डल- गुणेंदु १३ सङ्गणब्रघ्नचक्रविवरे ऽधिमासका इति चन्द्रभ- गणानां त्रयोदशगुणाभगणानां चान्तरे यद्यधिमासा भवन्ति तदा त्रयोदशगुणाभगणाधिमासयोगे चन्द्रभगणाः स्युरित्य- थात् ज्ञातव्यं अतो ऽहर्गणादधिमासग्रहमानीय त्रयोदशगुणो उस्तेनाधिकञ्चन्द्रः स्यादित्येवमादीनि प्रकारान्तरशतान्युत्पद्य- न्ते। इदानीमस्योदाहरणभूतानि प्रकारान्तराणि दर्शयन्नाह। विचक्रयोगजो ग्रहो वियोगजेन युक् वियुक् । दलोकृतौ च ती क्रमादमन्दमन्द गामिनी ॥ ॥ १२ ·३४ सिद्धान्तशिरोमणिः । नि १३ दिपर्ययान्तरोनवग्रहेण वर्जितो द्रुतः । समन्दगो ऽथ मन्दगो युतो भवेदमन्दगः ॥ अत्राद्यानयनस्योगपत्तिः संक्रमगणितेन द्वितीयस्थातिसुगमा। युनः प्रकारान्तरेणाह। केन्द्रोञ्चयोश्चञ्चल यो वियोगे योगे ऽथवा स्यान्मृदुनोः प्रसाध्यः । प्रसाध्य चक्रे र्गुणितः प्रसिद्ध भको निजैः स्यादथ वा प्रसाध्यः ॥ अत्रोपपत्तिः शीघ्रोच्चाद् ग्रहे पोधिते शीबकेन्द्रं भवति शीघ्र- केन्द्र शोधिते ग्रहो भवतीति किमाञ्चयं मन्दोचानो ग्रहो मन्द- केन्द्र तत्वोन्द्रं मन्दोञ्जेन युतं ग्रहो भवतीति किञ्चित्रं यदि सिद्धस्य ग्रहस्य युगभगणैः सिद्धग्रहो लभ्यते तदा साध्यभगणैः किमिति फलं साध्यग्रहः स्यादित्युपपनं । च्यहर्गणान्मध्यम. ग्रहमानीयदानों मध्यमग्रहादहर्गणमाह । १४ साग्रात्स चक्राञ्च खगात्कहनात तत्कल्पचक्राप्तमहर्गण: स्यात् । निरग्रचक्रादपि कुट्टकेन वक्ष्ये ऽग्रतोग्राञ्च तथाग्रयोगात् ॥ ग्रहस्य भगणराशिभागकला विकला अन्ते विकलाशेषञ्च कुदिनैः सङ्गुण्य खछेदेन विभज्योमर्युपरि निक्षिपेत् तद्यथा चौर hunga MuyGRAM ·गणिताध्यायः भगणादिग्रहे विकलाशेवावधिकल्पकुदिनगुणे विकलाशेष- स्थाने कुदिनै विभज्य विकलास्थान फलं प्रक्षिप्य तत्र घच्या ६० विभज्य कलास्थाने निक्षिप्यैवं भगणान्तं यावत् तत्र कल्प- भगरी हते ऽहर्गणः स्यात् यत्रोपपत्ति विलोमगणितेन तथा निरग्रचक्रादपि ग्रहात्तथा केवलादपि तथा शेषयोः पोवाणां वा योगादहर्गणानयनमग्रत इति प्रश्नाध्याये कुट्टकविधिना बच्चे। इदानीमहर्गणादपि कल्पगतमाह। अभिमतागणादवमै ईनात् चितिदिनानगतावमसंयुतः । दिनगणः स भवेत्तिथिसञ्चयः पृथगथाधिकमाससमाहतात्॥ विधदिमागताधिकमासकः कृतदिने रहितो ऽदिनोच्चयः । भवति मासगण: खगुणे (३०) वृतो रवि (१२) हृतः स च कल्पगता: समाः ॥ १७ स्पछार्थ । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकाभ्यां अहर्गणानयनादि- लोमप्रकारेण कल्पगतांनयनं सुगमं । इदानी कलिगतादप्य- हर्गणादिकमाह। कलिगतादथ वा दिनमञ्चयो दिनपति र्मगुजप्रतिस्तदा ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । aonkan नि कलिमखध्रुवकेण समन्वितो भवति तागणोद्भवखेचरः ॥ জল জলিয়ানাযথ বিঘুষি: সুজা। আহা বলী: वयगणभवः खेचरश्च कलिमुखश्रवकेण समन्वितः कार्य इत्यत्र वासनापि सुगमा यतः कल्पगताहर्गणात्कलिमुखे शुक्र- वारो भवति तत्र च ये ग्रहास्ते ध्रुवसंज्ञाः कल्पिताः। इदानों कलिमुखग्रहानाह। कल्यादौ ग्रहाः। खादिरामाग्नयः (३३७०) कविरामाङ्कका (९३३१) वेदवेदाङ्कचन्द्रा (१९४४) विलिप्ताः क्रमात् । षड्रसाङ्गाब्धयों (४६६६) गावेदाब्धयो (४४०६) वेदषट्वाभभूपानभूसंमिताः (१०१६०६४) ॥ वेद चन्द्र द्विवेदान्धिनागाः (८४४२१४) कर- यब्धिवेदाधिशैला (७४४४२२) भवेयुः कुजात्। द्वापरान्ता ध्रुवाश्चक्रशुद्धास्तथा सूर्य्यतुङ्गेन्दुतुङ्गेन्दुपातोद्भवाः ॥ कुजादीनां सर्वेषां ध्रुवाश्चक्रशुद्धाः पठिता लाघवाथै स्पश्चाथ। ग. रतुं. चं तुं. चं प्रा. ११ २८ २ BY ३६ १४ তুনি সন্থানঘনাঘাষ: . I FORM 447 पू کو سر در चौ INSPIRISHMigruary ·गगिताध्यायः । इदानों कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनं विवक्षः खकक्षा तावदाह । कोटिन्नैखनन्दघट्वनखभूभूपृजङ्गेन्दुभिः१८७१२०६९२०००००००० तिःशास्त्रविदो वदन्ति नभमः कक्षामिमां योजनैः। तत् ब्रह्माण्डकटाहसंपुटतटे केचिज्जगुर्वेटनं केचिओचुरदृश्यदृश्यकगिरि पौराणिकाः सूरयः॥ १ करतलकलितामलकवद मलं सकलं विदन्ति ये गोलं। दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभमः स परिधि- रभि जिनैस्तुल्यां गणकाः खकक्षामाकाशपरिधिं वदन्ति तत्र कथमनन्तस्याकाशस्य इयत्तावत शक्यत इत्यामायाऽहर्य- तिद्युतियुजो नभसः परिधेरिदमानं वदन्ति अत एव पौराणि- का गणकास्ते ब्रह्माण्ड परिधिं वदन्ति केचिल्लोकालोकं वदन्ति यतस्तदन्तर्वर्तिन एवार्करसवः एवमन्ये वदन्तीति नास्माकं मतमित्यर्थः प्रमाणशून्यत्वात् करतलकलितसकलब्रह्माण्डगोला एव वक्त शवन्ति । इदानीं खमतमाह। ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नोवा कल्ये ग्रहः क्रामतियोजनानि। यावन्ति पूर्वैरिहतप्रमाणंप्रोक्तं खकक्षास्यमिदं मतं नः॥३ इदानी ग्रहकक्षा माह। ग्रहस्थ चक्रर्विहृता खकक्षा भवेत् खकक्षा निजकक्षिकायां ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः
T
कत
ग्रहः खकक्षामितयोजनानि
भ्रमत्यजतं परिवर्त्तमानः ।।
सा खकक्षा यस्य यस्य भगणे क्रियते तस्य तस्य ग्रहस्य
कक्षामिति लभ्यते असोपपत्तिरूपं लोकस्योत्तराईमिति।
यतः खकक्षायां ग्रहो नमनजसं परिवर्तमानः खकक्षामि.
तानि योजनानि पूरयति अतो ग्रहभगणै भक्तायाः खकक्षाया
यल्लभ्यते सा ग्रहकक्षामितिरित्युपपन्न ।
इदानीमेवं सिडे रवीन्दुकक्षे भकक्षाचाह ।
साङ्घाट्रिगामनुसुराश्चिमितार्ककक्षा (४३३१४८०६)
चान्द्री सहसगुणिता जिनरामसंख्या (३२५०००) ।
अविभागजकुञ्जरगोक्षपक्षाः (२५८८५०)
कक्षा रणनि गणका भगणस्य चेमां॥
ज्योतिष
રાજા
रवः कक्षा ४३३१४८७३ । चन्द्रकक्षा ३२४०००। भकक्षा
२५६८८६८५० । अत्रार्ककक्षातो भकक्षा परि ६० गुणा अर्को
भषयंश इत्यागमप्रामाण्येनाङ्गीकृता एवमन्येषामपि ग्रहाणां
कार्याः।
হস্থালী মানিলনা।
कल्पोद्भवैः क्षितिदिनै गगनस्य कक्षा
भक्का भवेद्दिनगति गंगनेचरस्य ।
पादोनोक्षतिभूमितयोजनानि (११८५४,
खेटा ब्रजन्त्यनुदिनं निजवर्मनीमे ॥
चौरव

·गगिताध्याया। अत्रीयपत्तिः। यदि कुदिनैः खकक्षामितयोजनानि गच्छन्ति तदैकेन किमिति फलं दिनगतियोजनानि तानि च स्थूलत्वन तावत्पादोनगोक्षतिभूमितानि स्युः । इदानों ग्रहानयनमाह। श्रइर्गणात् क्वक्षिनवा कनिम्नान (९८२१) नवेन्दुवेदेषुताश (३५.४१९) लब्ध्या। अहर्गो गोक्षधतीन्दु (११८५६) निघ्नो विवर्जितः स्वगतयोजनानि ॥ खथा खया तानि पृथक् च कक्षया हृतानि वा स्यु भगणादिका ग्रहा। अहर्मणे भूनेत्रनवनन्द ६९२१ गुणे नवशिश्रतिबाणा- मिभि ३५४१६ भक्त यल्लब्धन्तेन विवर्जितः कार्यः कः नन्देन्द्रि- यतीन्दु ११८५६ गुणो हिर्गणः एवं गतयोजनानि स्युः तेभ्यः एथक एथक् खया खया कक्षया भाजितेभ्यो भगणाद्या ग्रहा लभ्यन्ते। यत्रोपपत्तिः दिनगतियोजनरहर्गणे गुणिते गतयो- जनानि भवन्ति इति सुगम । अत्र मुखार्थे गोक्षधतीन्दुभिः ११८५८ संपूर्णैर हर्गो गुणितः सोऽधिको जातः यदधिकं त- च्छोध्यं तस्याधिकस्य ज्ञानार्थमुपायः परमो ऽहर्गणः कुदिनतुल्यः तेन गुणकेन गुण्यः एवं गोक्षस्तीन्दुनिघ्नः सन् खकक्षातोऽधिको भवति तस्मात् खकक्षां विशाध्य गोधणानुपातः। यदि कुदिन- तुल्येनार्गनैतावदधिकं भवति तदेयेनाहर्गणेन किमिति । अत्र कुदिनानां तस्य शेषस्य च पञ्चपञ्चयुगवेदैरयुतगुणिते 22 ·सिद्धान्तपिरोमणिः। कृ ४४५५०००० रपवतं कृते सति रोषस्थाने वक्षिनवाना उत्पन्नाः कुदिनस्थाने नन्देन्दुवेदेषुडताशाः। एवं त्रैराशिकन यल्लभ्यते तेन स्थूलगतिगुणिते ऽहर्गणे वर्जिते गतयोजनानि भवन्ति । सर्वेषां ग्रहाणां तान्येव गतेस्तुल्यत्वात् । अथ ग्रहार्थमनुमातः। यदि कक्षातुल्यै गतयोजनैरेको भगणस्तभिः किमिति। फलं गतभगणाद्याः सर्वे ग्रहाभवन्तीत्युपपन्नं । इदानी विशेषमाह ग्रहस्य कक्षैव हि तुङ्गपातयोः पृथक् च कल्यात्र तदीयसिद्धये ॥ अर्कस्य कव सितज्ञयो: मा ज्ञेया तयोरानयनार्थमेव । उक्त तयायें चलतुङ्गको तत्रैव तो च चमतोगत्या ॥ यथास् यत्रोच्चस्य मातस्य च या कक्षा आगच्छति सा तयोरानय- नार्थमेव कल्पिता अन्यथा या ग्रहस्य कक्षा सैव तयोरपि। यतो ग्रहकक्षाया उच्चप्रदेशस्योच्चव्यपदेशः यत्र च विमण्डलेन सह संयातस्तस्य प्रदेशस्य पातसंज्ञेति गोले सम्यक् प्रति- पादितमस्ति तथा बुधभुक्रयोरच ये ऽर्ककक्षातुल्ये कक्षे आग- च्छतस्ते तयोरानयनार्थमेव किन्तु तो र्ये चलकक्षे तत्रैव तौ च भ्रमतः परमर्कगत्या एतदुक्तं भवति भूमध्यादम्पति नीतं सूत्रं यत्र ज्ञचलकक्षायां लगति तत्र बुधो यत्र शुक्रचलकक्षायां लगति तत्र शुक्रो नमतीत्यर्थः । इति कक्षाप्रकारण ग्रहानयनाध्यायः। चौरा ·गणिताध्यायः । इदानों प्रत्यब्दशुद्धिः तत्रादौ सावनदिनाद्यमाह । १ अधोधस्त्रिधाकल्पयाताब्दहन्दात कराभ्यां कृतेः पावकः । सङ्गुणाच्च । भुजङ्गरवाप्तं फलं स्यादिनाचं तदब्दान्वितं भास्करादब्दपः स्यात् ॥ स्पार्थ अत्रोपपत्तिः। एकस्मिन् रविवर्षे सावनाहाः प्राक् प्रतियादिताः तेभ्यः पञ्चशयधिकं तत्रयं ३६५ पोह्य शेवं दिन- स्थाने पूर्ण पञ्चदानायविंशत्यलानि तथा सार्शनि द्वाविंशति विपलानि ०।१५।३०।२२३ एतदछाभिः सवर्णितं जातं है। अतो ऽनु पातः यद्यष्ठाभि धैरेतावदिनाद्यं तदा कल्पगतः कि- मिति फलं दिनाद्यं। तदनई संस्थाप्यं ततो गताब्दै युतं सद- ब्दपतिः स्यात् इति यदुक्तं तदतः यतः पञ्चवथ्यधिकशतत्रये सप्तभि तो एको ऽवशिष्यते अत एकगुणाब्दसंख्या तस्मिन्दि- नाद्य निक्षिप्ता तस्मिन् सप्ततके कोद्यो ऽब्दयतिः यतो यस्मि- चारे ऽब्दादिः सो ऽब्ट्पतिः स्यादित्युपपन्नं । इदानी प्रकारान्तरेणाह। निजाशीति ८० भागेन युक्त समाई खवट ६० भक्तमब्दांत्रियुग्वा दिनाद्यं । अत्र वर्धाणा- मई निजेनाशीतिभागेन युक्तं वच्या हृतं वर्षचतुर्थांशेन युक्त सद्दिनाद्यं भवति । अत्रोपपत्तिः पूर्वस्मिन्दिनाद्ये पञ्चदशध- टिकाः स एकस्य दिनस्य चतुर्थाशः यानि त्रिंशत्यलानि तत् घटिकाया अई ३०। रतदनयमईघटिकाया अधस्तनेनाव- यवन सवर्णितेन । यावद्रियते वावदशीति लभ्यते अतो 23 ·BARAN ट सिद्धान्तशिरोमणिः। वर्षाद्धं निजाशीविभागेन युक्त घटिका भवन्ति नत् वयंश दिनानि तानि पूर्वकथितवर्षचतुशेन युतानि दिनानि भव- न्तीत्यपपन्नं । पुनः प्रकारान्तरेणाह। गताब्दा विभक्ताः समुद्रः (४) खसूर्यैः (१२०) खखाङ्गाङ्ककै (६६००) वा फलैक्यं दिनाचं ॥ अत्रामपत्तिः।-एक दिन पञ्चदशघटिकाभि यावद्भियते तावञ्चत्वारो लभ्यन्ते यावदर्धघटिकया तावत् खस्याः १२० । यावधस्तनेनावयवेन • 101 0|२२।३० तावत् खखाङ्गारकाः ६६००। एवं प्रब्यब्दं। अतो गताब्दा रभि विभक्ताः पलैक दिनाचं स्थादित्युपपन्न । इदानी क्षयाहानाह । खषश्यंश युक्तानि वर्षाणि वर्षे: खरामाहतैः संयुतान्यचभूपैः (१६०) । विभकानि तान्यत्र लब्धं विशुद्धं समाभ्यो गताभ्यो भवन्ति क्षयाहाः ॥ अत्रोपपत्तिः।-यदि कल्पवः कल्पक्षयाहा लभ्यन्ते सकेन किमिति फलमेकलिवर्षे क्षयाहाद्यं ५।४८१२२।७।३०। অান্মন্দ্র নির্ঘায় ঘুমাচ্ছা বিনা অনলায় নননি নস लाघवार्थ शेवं रूपादिशोध्योर्वरितमनभृगः १६० सवर्णित जातं ३१।१ ततो ऽनुपातः। यद्यमभूपे वर कविंशदिनानि घटिकयाधिकानि लभ्यन्ते तदा गताब्दैः किमिति। अत्र खघ- ·गणिताध्यायः ४३ -- ध्यंशयुक्तानि वर्षाणि खरामाहत ३० वर्षयुतानि एकत्रिंशता नाधिकया गणितानि भवन्ति अत्रामभूमे १६० लब्धमलेन गताब्दा अतो वर्जिताः कृताः यतः प्रत्यब्दं बठे ऽवमे यन्न पूर्यते तद्गृहीत्वा कर्म कृतमिति सर्वमुपपन्नं । इदानी प्रकारान्तरेण क्षयाहानाह। दिनाचं त्रिनिघ्नं समाधा-वेदां (४००) शकोनं समात्रिंशदंशेन युग्वा । यत्यागानीतं दिनाद्यं तत् विगुणं वर्षचतुःपूतांशोनं वर्ष- चिंशदोन युतं वा क्षयाहा भवन्ति। अत्रोपपत्तिः अत्रैकवर्षे दिनाद्यं ०।१५।३०।२२।३० तथावमाद्यं ० 8८।२२॥७॥३०॥ दिनाद्ये विगुणिते ऽवमाद्याहिशोधिते जातं शेवं ०।१।५१ ॥ इदं निमुणे दिनाद्ये यदि क्षिप्यते तदावमाद्यं भवति । इदं शवं खखाकै १२०० गुंणितं जातं सप्तत्रिंशत् ३७ अब्दाः सप्त- त्रिंशता गुण्याः खखाकै भक्तास्त्रिगुणदिनाद्ये यदि क्षिप्यन्त तदा गतावमानि भवन्ति अत्र गुण के रूपत्रयं प्रक्षिप्य सुखार्थं चत्वारिंशद्गुणकः कृतः रूयत्रयम्टणं गुणकञ्च ४०।३। याभ्यामब्दा गुण्याः खखाकै भाज्याः तत्र प्रथमगुणकञ्चत्वारिं- शतायवर्तितो जातः १। हरञ्च ३०। द्वितीयो गुणकलिभि- र पवर्तितः । तत्र हरञ्चतुःशती ४००। अतो गताब्दाः एथक निंपाता चतुःपूरत्या च हृताः प्रथमफल त्रिगुणदिनाद्ये धनं द्वितीयटणमेवमयमाद्यं भवतीत्यु पयन्नं । ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः। 20 ज्यो अथ प्रकारान्तरेणावमानाह। खषश्वंश हीनाब्दखाङ्गन्दुभागः (१६०) खपञ्चांश हीनाब्दयुग्वा क्षयाहाः ।। अत्रोपपत्तिः एकस्मिन् रविवर्षे ऽवमशेवमठाचत्वारिंशत् घटिकास्तत्पञ्चांशोनं दिनं अतः पञ्चांशोनाब्दाः कृताः । अथ तदधस्तना अवयवाः • | ० ॥२२ । ७ । ३० रते खाजेन्दुभि १६० गुणिता जाताः ५६ । एतत् बळांशोनं रूयमतः खवयं- शोनाब्दाः खाजेंदुभि भक्ताः पञ्चांशोनाब्दयुता अवमाद्यं भव- तीत्युपपन्न। अथ गताधिमासांच्छुद्धिचाह । दिनादिक्षयाहादिदिगघ्नाब्दयोगः खरामै (३०) र्हतः स्यु: प्रथाताधिमासाः । भवेच्छुद्धिसंज्ञं यद त्रावशिष्टं तदूनं सदूनाहनामादिकेन ॥ अनन्तरानीते ये दिनादिक्षयाहाद्ये तयो यगो दशन गता- ब्दै युतस्त्रिंशताहृतः फलं गताधिमासाः भवन्ति यदत्रावशिवं तच्छुद्धिसंज्ञं परं क्षयाहानां नामादिकेन वर्जितं सत्। अनो. पपत्तिः अत्रैकवर्षसावनाना ३६५ । १५।३०।२२।३०। मव- मानाञ्च ५ 1 8८ | २२।७।३०। योगतुल्या वर्षे चान्द्राहा भ- वन्ति ३०१ ।३ । ५२।३०11 तथा वर्व घट्यधिकं तत्रयं ३६० सौराहाः रभिरूनाश्चान्द्राहाः प्रत्यब्दमधिमाससम्बन्धिन एकादपा भवन्ति घटीत्रयञ्च साहानि विपञ्चाशतमालानि ११॥ चौर ·মিনায়। । ३।५२।३०। एवमेकस्मिन् वर्षे दिनादिक्षयाहादियोगी द- মুন্নিা ধিবিনালি Hননি অম্বিহিলঞ্জিৱিস্থিলবে भवतीत्युपपन्नमधिमासानयनं। अथ अधिशेषदिनान्य हर्गणा- नयने शोध्यत्वाच्छुद्धिसंज्ञानि अत्राधिमासपोयतिथिभ्यो यद- वमघटिकाः शोधिवास्तत्कारणमग्रे कथयिष्यामः। अथ प्रकारान्तरेणाधिमासानयनमाह । विधाब्दा विरामः (३२) खरामै (३०) श्च भनाः फलैक्यं शिवघ्नाब्दयुक्तं विभकं । खरामैस्तु ते वाधिमासाश्च शेवं भवेच्छुद्धिरूनाहनाडीविहीनं ॥ स्पछार्थे अत्रोपपत्तिः ।-प्रत्यब्दं यान्यधिमासषिसम्बन्धि- दिनानि ११।३।१२।३०। एभिः किलाब्दा गुण्याः त्रिंशता ३० हृता अधिमासा भवन्ति । तत्र लाघवार्थमन्च एकादश विशोध्य शेषं ।३।५२ । ३०। खारवेदै ४८० गुणितं जात- मेकत्रिपूत् ३१ । अनेनाब्दा गुण्याः किल खाकवेदै ४८० भाज्यास्तत्राचार्येण रूपविभागाद्गुणकस्य खण्डवयं कृतं तत्राचं पञ्चदशा द्वितीयं घोडया उभयत्र हरः स एव ततः खण्डाभ्यां हरे एथगयवर्तिते जातमाद्यो हरी हात्रिंशात् ३२ अन्यस्मिात् ३०। अतो दात्रिंशता त्रिशता च पृथग्गताब्दा भक्ताः फले- क्यमेकादशगुणाब्दयुतं त्रिंशभक्त फलमधिमासाः शेध पारवत् अद्धिरित्ययपन्न।

·सिद्धान्तशिरोमणि 30 । 7- U कृ इदानी दिनाद्येन विनाप्यब्दाधिमानयनमाह । गताब्दाधिमासान्तरं दिनमाळां क्षयाहै गतः सप्तमकाऽवशिष्ट । विद्धं च उद्धः स वर्षाधिपो वा भवेत्सप्तभक्तावशिष्टो ऽर्कपूर्वः ।। स्पर अवोपपत्तिः।-रव्यब्दान्ते यो हर्गणः तत्र यो वारः सोऽब्दाधियः प्रत्यब्द सौरदिनसंख्या घश्यधिकं शतत्रयं तस्मिन् सततके नया विशिष्यन्ते मासदिनेषु सप्ततयेषु इयमवशिष्यते व्यतो गताब्दास्त्रिगणा गताधिमासा दिगुणास्तदैक्यं सप्ततर यावद्भवति तावदेव चैबादः प्रागतीले तिथिमाणे सप्ततोऽवशेषं स्यात् । वकिल भुद्धितिथिप योज्यं ततः पूर्व लब्धाः क्षयाहाः शोध्याः तथा प्रत्यब्दं पञ्च पञ्च अतो ऽब्दाः पञ्चगुणाः शोध्याः पूर्व विगुणाः क्षेप्याः अता दिगुणाः शोध्या एव द्विगुणाः किलाधि- मासाच बोच्या अतो लाघवार्थमधिमासोना अब्दा द्विगुणास्तै বা ভেন মনষ্ট: সুভ্রিলা বমনা স্থান নাই। भबति स एवाब्दप इत्युपपन्नं । इदानीनवमै विनाप्यवमरेषघटिका याह । यत्त्वधिमामक शेषकनाडीपूर्वमिदं रहितं विहितं सत्। श्राद्यदिनाद्यघटीभिरथैवस्थुः क्षयशेषभवा घटिका वा॥८ यदधिमासमोवं तिथ्यात्मकं तस्याधी या घटिकास्ता याद्य- दिनाद्यस्य घटीभिरूनाः सत्यः क्षयघटिका भवन्ति । चत्र विधाब्दा दिसामः खमञ्च भक्का इत्यादिना ये दिनाचे फले ব্যথা पवि है ·মানিগ্রামঃ उत्पद्यते तन्निराकरणार्थमाद्यग्रहणं अत्रोपपत्तिः सुगमा यतो दिनावमघटिकैक्येनाधिमासशेषस्य घटिकास्ता दिनघटिकोना अवमघटिकाः यदावमघटिकोनास्तदा दिनघटिकाः स्युरिति इदानी रव्यब्दान्तग्रहानयनमाह । कल्पजचक्रहतास्तु गताब्दा: कल्पसमाविहृताभगणाद्याः। स्यु ध्रुवका दिनकृद्भगणान्ते पातमृदूञ्चचलोचखगानां ॥ स्पछार्थ अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन ।-यदि कल्यवः कल्पभ- गणा लभ्यन्ते तदा गतैः किमिति फलं रविमण्डलान्तिका ग्रहा भवन्ति । ये तत्र ग्रहास्ते ध्रुवकाः कल्पिताः यदत्र पातम्टटूच्च- ग्रहणं तत्तेषामतिमन्दगतित्वात् वर्षगणेनैवानयनमुचितमिति सूचित। इदानी चन्द्रध्रुवकं प्रकारान्तरेणाह। यत्तु दिना द्यधिशेषमिनघ्नं (१२) खाद् ध्रुवकस्लथ वा स लवाद्यः । कैरविणीवनिताजनभर्तुः पीतचकोरमरीचिचयस्य । १० यदधिमासवं तिथ्यादिकं तद्रविगुणं भागात्मको विश्व भवति। अत्रोपपत्तिः सुगमा यतो द्वादशगुणास्तिथयो रवीन्दो- रन्तरभागाः स्युः तत्र रविः पूर्ण अतस्तादृगेव प्रशीत्युपपन्न ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः। f इदानी कलिगतादाह । कले ताब्दैरथ वा दिनाद्य पूर्वं यदुक्तं खलु तत्प्रसाध्यं। अब्दाधिपस्तत्र सितादिकः स्यात् ब्रुवाञ्च युक्ताः कलिवनखेटः ॥ ११ स्पई। इदानीमहर्गणार्थ क्षयदिनान्याह। खीचनखांशयताः क्षय नायः क्षेपदिनानि दिवागणसिध्यै । पूर्वमानोता ये क्षयाहास्तेवामधो यन्नाडिकाद्यं तत्वीय- विशांशयुतं सहिनाद्यं कलयं या घटिकास्तानि दिनानि या विधटिकास्ता घटिकास्तासामप्यधो ये वध्यंशास्तानि पानीय- पलानि कल्यानीति किमर्थं दिवागणसिधै अहर्गणसिद्ध्यर्थे । अनोपपत्तिः वक्ष्यमाणे हिर्गणानयने यदवमानयनं तत्र चतुः- पटिभीगहारः कथितः यतश्चान्द्राहानां चतुःवच्यैकोऽवमः पतति अतो रव्यब्दान्ते यदवमशेधं तच्छुड्यूनासु तिथिषु खीय- करानतुरङ्ग ७०२ लवयुतासु सदृशच्छेदं कृत्वा क्षेप्यं ततश्चतुः- धच्या भागे टहीते लब्धमवमानीत्युचितं। तत्र रव्यब्दान्ते यद- वमशेवं घटिकात्मकं पूर्व हीतमस्ति तत्तु परिच्छेदं तच्चतुः (६४) परिच्छेदं कार्य अतस्ता घटिकाश्चतुम्वच्या किल गुण्याः घश्या भाज्याः एवं चतुःपरिच्छेदमवमोचं भवति । अथ चतुः- परिस्थाने विछिरेव कृता किमिति वनोच्यते पूर्व या अधि- मासशेषतिथय आगताता एव शुद्धित्वेन ग्रहीतुं युज्यन्ते ·বানিয়ায় | यतस्ताभिरूनाञ्चैत्राद्यास्तिथयोब्दान्तादग्रतो होता भवन्ति अथ च डितिथयः कार्यान्तरवणादवमघटीभिरूनाः शुद्धि- खेन परिकल्पिताः अवमघटिकोनया शुद्या यावच्चैत्राधा- तिथय उनीकृतास्तावच्छेवतिथिव्ववमशेवघटिका अधिका जाताः यतः सोध्यमानम्मणं धनं स्यादिति यत एकगुणा युक्ताः अतस्त्रिषष्टिगुणा योज्याः तनावमानां निधर्गुिणकारः पछि भीगहारः तत्र गुणकभागहारौ त्रिभिरपवर्तितो गुणकस्थान एकविंशति २१ भौगहारस्थाने विंशतिः २० पलं दिनानि अत्र हरात् गुणको विशांशाधिकोऽतः खीयनखांशयुताः क्षय- नाड्यः क्षेपदिनानि इत्युपपन्न । इदानीमहर्गणानयनमाह। चैत्रसितादिगतस्तिथिमङ्क: शोधितशद्धिरधस्तु समेतः ॥ खीयकराचतुरङ्ग (७०२) लवेन क्षेपयुतः कृतषविभक्तः। লিঅনুলিনয়ম। रव्युदये धुगणोब्दपतेः स्यात् ॥ चैत्रादे गततिथिसञ्चयः शुद्धिरहितस्विस्थः कार्य अन्तिमो दिखतुरडै ७०२ भाज्या मध्यस्थे फलं क्षेप्यं ततोऽनन्तरानीतानि यदिनानि तत्र क्षिसा स राशिचतुघल्या १४ माज्या मालम- वमानि भोघमवमोचं चन्द्रानयनाथै तत्स्थगनई स्थाप्यं अवमै- रूनः प्रथमो राशिरवर्गः स्यात् स चाव्यत्यादिः पस्मिन्वारे ·सिद्धान्तशिरोमणिः। क यावतीषु घटिकासु रत्यब्दान्तो जातः तस्मात् कालात् तदनन्त- राकीदयं यावद्या घटिकास्ता एवाहर्गणावयवीभूताः यतः वासु गताखब्दपान्तो जातोऽभूत् तदग्रतो दिनतुल्या वाराति बुद्धिमता गणनीयः। अनोपपत्तिः अत्र चैत्रादितिथयः शुड्यूना अतः शताः यतोधिमासशेषतिथिभिः सावयवाभिरूनीकताः सत्या रव्यब्दान्तादग्रतो ग्टहीता भवन्ति रव्यब्दान्तादूर्द्धमिछ- दिनोदयं यावत् धुगणः साध्यः अतोब्दान्तानन्तराोदयान्तर- घटीतुल्येनार्गणाधोवयवेन भवितव्यं अब्दान्तन्तु दिनाद्यस्य घटि कान्ते अतः शुद्धितिथिषु सावयवासु अवमघटिका विशाध्य दिनघटिका एव शेषीकृतास्ताभित्तिथिभ्यः पोधिता- भिरहर्गणावयवघटिका यथोक्ता भवन्ति एवं कृते ऽवमानयनं किञ्चित्मान्तरं स्यात् तत् क्षेपदिनानयनेन निरन्तरीक्तं अब- मानयने ऽनुपाता। यदि कल्पतिथिभिः कल्यावमानि लभ्यन्ते तदा आभिः किमिति । एवमवमानि गुणश्चन्द्रदिनानि हारः ततः सञ्चारः यदि चन्द्रदिनहारेणावमानि गुणस्तदा चतुम्य- च्या किमिति। चतुम्वच्या गुणितानामवमानां चन्द्रदिनहतानां लवं रूपं विमपवर्तितं जातं रूपं हारञ्चामवर्तितो जातो दिखौलमितः १।१।७०२। अयं गततिथीनां गुमाञ्चतु:- परि हरोतः समेऽतः खोयकरामतुरङ्गलवेनेति सबै निस्वा। इदानी विशेषमाह। । यावत्तिथिभ्योऽभ्यधिकात्र शाद्धिः प्राक् चैत्रतस्तावद हर्गणः स्यात् । चौर ·गणिताध्यायः प्राक् शुद्धि पर्चेण तथैव खेटाः प्रारवर्षजाते ध्रुवकैः समेताः॥ अत्र यावच्चैत्रादितिथिभ्यः शुद्धि न शुध्यति तावत्याश्चात्य- चैत्रादेरारभ्य तिथीगणयित्वा पूर्ववर्षभवैः शुद्ध्यब्दपक्षपदिन- रहर्गणः साध्यः तस्मादागता ग्रहाः पूर्ववर्षभ्रवकैश्च युताः कार्याः ततो रव्यब्दादरहर्गणस्थान्यर ब्यब्दान्तं यावदुपचय इयमेवात्र वासना। इदानों यानयनमाह । दिनगणे निजपष्टिलोनितो भवति तिग्मरुचिः सलवादिकः । गुणगुणात् धुगणादथ भाजितात् यमयः (२२) कलिकादिफलान्वितः ॥ अनोपपत्तिः।-अत्र बालावबोधार्थ रूपमहर्गणं कृत्वा ग्रहाणां दिनगनयः साधिताः दिनगणः खबछांशोनो भागा इति प्रब्यहमेकोनयिः कला एहीताः शेखावयवेन सत्रिभागैः १५ चं मं बु ग श १ o २ . ३६ ३ ३४ २६ ३२५९ १० २७ १८ २८ सप्तभि दिनैरेका कला भवति यतो गुणगुणात् धुगणाद्यमयमै भौजितादित्युपयन्नं । ० O 2 ·লিভানিটি ? अथ चन्द्रानयनमाह। म 5 रविगुणैतिथिभिः पृथगुष्णगु लवगतः सहितः स हिमद्युतिः । खनगभागयुतेन दशाहत- क्षयदिनोर्वरितेन कलान्वितः ॥ स रविः पृथक् रविगुणतिथितुल्यै भोगैः सहितो हि. मद्युति भवतीति प्रसिद्धा बासना परमेवं तिथ्यन्ते अथ च औदयिकः कार्यः तिथ्यन्ताकादययो मध्ये ऽवमशेवं तत्सावनं तस्य चान्द्रीकरणायानुपातः यदि त्रिपच्या ६३ सावनञ्चतु:ध- चितिथयस्तदावनधान्त पातिभिः सावनावयवैः किमिति । पूर्वमवमशेवस्य चतु परिच्छेदः इदानी गुणस्तुल्यत्वात्तयो नाश कृते विघटिरेव हरः फलं तिथ्यात्मकं तद्दादपा गुणं किल भागाः पुनः परिगुणञ्च कलाः एवं दिसप्तति दशगुणा ७२० ऽवमशेषस्य गुणस्त्रिघरि हरः ६३। हरगुणौ नवभिरयवर्तितो हरस्थाने सप्त ७ गुणस्थाने छौ दशगुणाः ८०। यो राशिरभि गुणितः सप्तभि यिते स खसप्तमांशेनाधिकः कृतो भवति। अत उक्तं खनगभागयुतेन दशाहतक्षयदिनोर्वरितेनेत्यादि एवं ताभिः कलाभिश्च युत औदविकः शशी स्यादित्युपपन्न । इदानी भौमानयनमाह। दिनगणाईमधो गुणसङ्गुणं धुगणसप्तदशांशविवर्जितं । लवकलादिफलदयसंयुतः क्षितिसुतध्रुवकः क्षितिजो भवेत् ॥ १७ चो ·५३ 1- गगिताध्यायः। अस्योपपत्तिः।-दिनराणाई भागा इति प्रत्यहं शिकला ग्टहीताः ३० । तत्पृथत्रिगुणं जातं ३०। रताः कलाः पूर्वक लामिश्रीकृता जाताः ३।। एतत्कुजगतेरधिकमतोऽतः कुज- गतिं विशोध्य शेषं • । ३ ॥ ३१ ॥ ५३ । च्यनेन सप्तदशगुणेनैका कला भवति अत उक्त धुगणसप्तदशांशविवर्जितमिति पूर्वफ- लेन भागादिनानेन च कलादिना भामध्रुवको युक्तः कुजो भवति यतोऽहर्गणोब्दान्तादूईमतत्तदुत्यं फलं रविमण्डला- न्तिके योज्यमित्युपपन्नं इदानों बुधचलानयनमाह । दिनगण: शतसङ्गुणितः पृथग गुणगुण: खगुणेन्दुभिरुद्धृतः। फलयुतः खलु तेन लवादिना बुधचलं भवति ध्रुवकान्वितं ॥ अत्रोपपत्तिः।-अहर्गणचतुर्गुणो भागाभवन्तीति प्रसिद्ध। अथ ज्ञचलस्य कल्पभगणानां भागान् कृत्वा तेभ्यञ्चतुर्गुणन् कहान्विशोध्य शेषस्यास्य १४५६५३८३४२४०। हादशांशोना- नेन १२९३७८१६५२० । परेवं कहाश्चायवर्तिता जाताः शेष- स्थाने दादश १२ । कहस्थाने खगुणेन्दवः १३० । अतो हर्ग- णो द्वादशभिर्गुण्यः पूर्वं चात्र चतुर्गुणोऽहण बासीत् स एव त्रिगुणा बादशगुणो भवतीति गुणगुण उक्तः पृथक स्थितो यश्च- तुर्गुणितः स एव त्रिगुणीकृतस्तेन दादशगुणितो जातः रवन्ते भागाः प्राग्वत् ध्रुवके क्षेप्या इत्युपपन्नं । खगुणेन्दुभि भक्तः १८ । 3 ·व का ज्यौ सिद्धान्तशिरोमणिः । फलभागैः पृथक् स्थितञ्चतुर्गुणे ऽहर्गणे युतः कार्य इत्युपपन्नं । इदानों गुरोरानयनमाह। धुमणिभिः कुनगै गणो हतो लवकलाः खमणं ध्रुवके गुरुः। अबोपपत्तिः।-किञ्चिन्यूनाः पञ्चकलाः गुरो गतिरिति हा- दशभि दिने भीगः यन्यूनं तेन रूपे हृते एकसप्तति र्लभ्यते ७१। अत एकसप्तत्या दिनैरेका कला ऊनेत्युपपन्नं । अथ शुक्र चलानयनमाह। ऋतुभिरक्षदिनै (१५५) दशसगुणात् फललवा: खमृणं ध्रुवके मितः ।। अनोपयत्तिः।-अत्र सुखार्थ अहर्गणं दागुणं कृत्वा भाग- हारइयेन फले साधिते तत्र दाभ्यः वनि भीगे हृते लब्धमेको भागञ्चत्वारिंशात्कलाः १४०।1 इदं दिनगरधिकं जातं अस्मात् गतिं विशोध्य रेवं ०।३।५२।१५।२५। अनेन दया. भ्यो भागे हृते लब्धाः पञ्चपञ्चेन्दवः १५५ । अतोऽहर्गणाद्दशनात् एथक् घभिः पञ्चतिथिभिश्च १५५ हृताल्लब्बे भागाद्ये धनर्ण- रूपे फले इत्युपयनं । इदानों पनेरानयनमाह। दिना दिनाघः पृथगक्षमतो लिप्ता विलिप्ता ध्रुवके खमार्किः । यत्रोपपत्तिः।-गतिः कलादयं अधोऽवयवात्पञ्चभि दिनै ई विकले च भवत इत्यपपन्न दिनो दिनौध इत्यादि। - चौ ·गणिताध्यायः । ॥ २० इदानी विधूचानयनमा । दिग्भिर्गजेभैश्च हृतो दिनौघः क्षेप्यो ध्रुवांशेषु भवेदिधूच्चं ॥ अत्रोपपत्तिः।-कलाघटकं गतिरिति दशभि दिने भीगः भागादिगतेः कलाघटक विशोध्य प्रघेणानेन । •४०५३। ५६ रूये हृते लब्बा गजेभाः । अतो दिग्भि गजेभरित्या- धुपयन्नं । बाथ पातानयनमाह। ताडितः खदहनै दिनसङ्घः घट्वषट्कश रहृत्यलमंशाः । खं ध्रुवे कुमुदिनीपतिपातो राहुमाहुरिह केपि तमेव ॥ २१ अत्रोपपत्तिः।-कल्यराजभगणानां राशिभिः कुदिनेघु भ- तषु लब्धं बटकवटकशराः ५६६ । रभि घुमणे भक्त राज्या- दिफलं तद्भागादिकं कत्तुं ताडितः खदहनैरित्युपपन्न । इदानों प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह । लक्षाहताद्दिनगणाच्छशिषकशक्र- दिग्भि (१०१४६१) नंगाष्टनगभूतिथिभिः क्रमेण (१५१७८७)। देवाष्टखाकशशिभि (९८०८३३) व रसानिवेद- सिद्धेः(२४४३६) खखाब्धिदहनाभयमेन्दुभिश्च (१२०३४ ००)॥२२ भूपाधिलोचनरसै(६२६१६) खख खाननन्द- नन्दाश्चिभि (२९६००००) गंगनखानगजाङ्गानागैः (८९००००) ।

·सिद्धान्तपिरीमणिः। २२ ॥ खाभारषटशजतिप्रमितेश्च मका (१८८६८००) भागादिकानि हि फलानि रवः सकाशात् ॥ विधोः फलं खाश्विगुणं विधेयं ग्रहध्रुवाः स्वस्वफलैः समेताः। ते वा भवन्ति धुचराः क्रमेण भागादिकः स्यात् फल- मेव भानुः २४ स्पछं।-अत्रोपपत्तिः। यदि कल्यकुदिनैः कल्यभगणभागा लभ्यन्ते तदाहगंगोन किमिति । त्रैराशिक कृते पश्चात्सञ्चारः यदि भगणभागमिते गुणके कुदिनानि हरस्तदा लक्षमितेन किमिति। एवं लक्षगुणकुदिनेभ्यः पृथक् पृथक् भगणभाग- हतेभ्यो यानि फलानि तानि लक्षाहतस्य दिनगणस्य भाग- हारा भवन्ति विधोस्त लक्षण विशत्या च गणितेभ्यः कुदिनेभ्यो हारः साध्यते गते बजत्वादित्युपपन्न । इदानों दिनगतिसाधनमाह । স্থীলিনাভালনি আলি না। भवन्ति मध्यमा: क्रमानभासदां द्युभक्तयः ॥ समा गतिस्तु योजने नभःसदा सदा भवेत्। कलादिकल्पनावशान्वृदुता च सा स्मृता ॥ २६ अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन। पूर्वं गति जिनात्मिका ग्रहाणां तुल्यैवोक्ता इदानीमतुल्या बालारिकल्पनावशात् । २५ ritientwalifornia चौ

·गणिताध्यायः।
इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह ।
कक्षाः सचा अपि दिविषदां चक्रलिप्तापितास्ता
वृत्ते लंध्यो लघुनि मइति स्यु महत्यश्च लिप्ताः ।
तस्मादेते शशिजभगुजादित्यभौमेज्यमन्दा
मन्दाक्रान्ता इव शशधराशान्ति यान्तः क्रमेण !!
यतः सवा अपि कक्षाचक्रलिप्ताभिरेवाकिताः अतो महति
इते महत्यो लियाः स्युः लघुनि लध्व्यः। तद्यथा चन्द्रकक्षा सर्वा-
धस्तालवी तस्यां रका कला पञ्चदभियोजन भवति पानेः
कक्षा सायरिस्था सा महती तस्यां एका कला योजनानां
घमिः सहसैरेकसप्तत्याने ५६२६ भवति। योजनं चतुःक्रोशमेव
अतञ्चन्द्रासकाशादूर्द्धस्था बुधशुक्रादयः क्रमेण मन्दाक्रान्ता
मन्दगतय र भान्ति मन्दाक्रान्ताच्छन्दोपि सूचितम्।
इति सिद्धान्तशिरोमणी वासनाभाध्ये प्रव्यब्दशुद्धिः ।
इदानीमहर्गणादौ विशेषमाह ।
अभीष्टवारार्थमहर्गणश्चेत् मैको निरेकस्तिथयोऽपि तद्वत्।
सदाधिमासावमशेषके च कल्पाधिमासावमयुक्त होने ॥१
रह किल स्थूलतियानयने यस्यां तिथौ यो वार आगतः
स चेदहणेनागच्छति तदाहर्गणं सैकं १ निरकं १ कृत्वा
ग्रहाः साध्याः इति ज्योतिर्विसम्प्रदायो युक्तियुक्त एव यतो
हिर्गणस्य वारो नियामकः एवं कृते या विशेषः सोऽभिधीयते

·सिद्धान्तशिरोमणिः। क्र तिथयो ऽपि तददित्यादि। अत्रैतदुक्तं भवति यदा वारा) सैको ऽहणः कृतस्तदाधिमासावमपोषकाभ्यां चन्द्राकानयने कोयाहतैरवकृतेन्दुविश्वैरित्यादौ द्वादशगुणास्तिथयोऽर्कभागेषु याः क्षेप्यास्ताः सैकाः कृत्वा द्वादशगुणाः क्षेप्याः यदा निरेको हिर्गणः कृतस्तदा निरेकाः कृत्वा तथा यदि सैको हिर्गणस्त- दाधिमासशेवं कल्याधिमासै युतं कायें अवमैरवमशेषं यतः सै- कासु तिथिघु सैको ऽहर्गो निरकासु निरेकः तथा प्रतिदिन. मधिमासशेषस्थाधिमासैरुपचयो ऽवमैरवमशेवस्यातो युक्तमुक्तं । इदानों लघुदिनौषविषयमाह । अथैव मेवाल्यदिवागणेऽपि सैकं निरेकञ्च तदावमाग्रं । तथाधिमासस्य तिथी महीवा लघु दिनौघः सुधिया प्रमाध्यः ॥ लवहर्गणे सैके निरकं तिथयो ऽपि सैका निरेकाः तत्रा- वमोघमपि सैकं निरकं कायं यतस्तत्रावमानयने रूपगुणा एव तिथयश्चतुःवश्या ६४ हृवाः। अथ लवहर्गणे साध्यमाने ऽभोटाहचैत्राद्यन्तरे यद्यधिमासोऽस्ति तदा तस्यापि तिथी महोत्वा लघुदिनौधः साध्यः अत्र लघुरिति विशेषणाद् बह- दहर्गणे न ग्राह्याः यतस्तत्राधिमासानयनेन लब्याधिमासे ता युक्ता भविष्यन्ति लध्वहर्गणानयने त्वब्दान्तादूर्द्धमधिमासा- नबनस्याभावात्तनावश्यं योज्याः ।

·गणिताध्यायः ५६ इदानीमन्यदाह। स्पष्टोऽधिमासः पतितो ऽप्पलब्धो यदा यदा वाऽपतितोपि लब्धः । सैकै निरेकैः क्रमशोऽधिमासै- स्तदा दिनौघः सुधिया प्रसाध्यः ॥ कृत्वा युतानं क्रमशोधिशेष दिनीकृतैः कल्यभवाधिमासैः । सैकान्निरकान्मधुयातमासां- स्ततः प्रसाध्या खलु पुष्यवन्तौ ॥ अथाहर्गणानयने योऽयमधिमास आगच्छति स मध्यममा- नेन यदा स्पोऽधिमासः पतितः अथ चाहर्गणानयनेन लब्ध- स्तदा लब्बाधिमासान् सैकान् कृत्वा अहर्गणः साध्यः तदा यदधिमासपशेषमागतं तच्च युतं कायं कैः दिनीकृतैः कल्पभवा- धिमासैः। तथा चैत्रादिमासान् सैकान् कृत्वा चन्द्राकी साध्यौ यदा वाऽयतितोऽपि लब्धस्तदाऽस्माद्विपरीतं एतदुक्तां भवति यदा स्पोऽधिमासः पतितस्तदाऽलब्बोपि ग्राह्यः यदा न पतित- स्तदा लब्धोऽपि न ग्राह्यः तदाधिमासवं कल्पाधिमासै दिनी- वतै यथाक्रमं युतोनं कार्यं यतस्त्रिंशता दिने दिनगन्तरितः तस्मादधिमासशेषाचन्द्राकी साध्या तदा चैत्रादयो मासाः सैका निरकाच ग्राह्याञ्चन्द्रार्कसाधने । ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । इदानी शुद्ध विमोघमाह । शुद्ध्यागमे वपतितोऽपि स लभ्यते चेत् शुद्ध्या तदा खद हने (३०) युतया दिनौघः । एतद्विदन्ति प्राधियः खयमेव किन्तु बालावबोधविधये मयकानिरुती ॥ कृ यदा शुद्ध्यानयने स स्पोऽधिमासो ऽपतितापि यदि लभ्यते तदा सोपि न ग्राह्यः तस्मिन्न ग्टहीते त्रिंशदधिका शुद्धिर्भवति नयाऽहर्गणस्तदा कर्तुं युज्यते स्पछाधिमासस्य ग्रहणात् । इदानीमधिमासस्य क्षयमासस्य च लक्षणमाह। असंक्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटः स्यात् विसंक्रान्ति मासः क्षयाख्यः कदाचित् । चयः कार्त्तिकादित्रयेनान्यतः स्यात् तदा वर्षमध्ये ऽधिमासदयञ्च ॥ ६ यस्मिन् शशिमासे ऽर्कसंक्रान्ति नास्ति सोऽधिमास इति प्रसिद्ध तथा यत्र मासे संक्रान्तिद्दयं भवति सक्षयमासो जयः यतः संक्रान्त्युपलक्षिता मासाः। अत एकस्मिन्मासे संक्रान्तिडये जाते सति मासयुगलं जातं स क्षयमासः कदाचित्कालान्तरे भवति यदा भवति तदा कार्तिकादित्रय एव तदा क्षयमा. सात्यूचे मासत्रयान्तर रको ऽधिमासो ऽग्रतञ्च मासत्रयान्त- रितोन्यञ्चासंक्रान्तिमासः स्यात्। अत्रोयपत्तिः चन्द्रमासप्रमा- समेकोनत्रिंशत्सावनदिनान्येकत्रिंशत् घटिकाः पञ्चाशत्यनानि ·गणिताध्यायः २६।३१।५० । तथार्कमासः त्रिंश दिनानि घविंशति घंटि. काः सप्तदपायलानि ३० ।२६।१७। एतावति दिवसे रवि मध्यमगत्या राशिं गच्छति। यदाकंगतिरकवयि ६१ कलास्तदा साईकोनत्रिंशता दिनै २६।३० राशिं गच्छति अतश्चान्द्रमा- सादल्योऽर्कमासस्तदा स्यात् एवं रविमासस्य परमाल्यता २६ । २०।१०। सा चैकवधि गति ईञ्चिकादित्रये ऽस्य स ईदृशो- ऽल्योऽर्कमासो यदा चन्द्रमासस्यानल्पस्यान्तःपाती भवति तदैक- स्मिन्मासे संक्रमणबयमुपपद्यते अत उक्तं क्षयः कार्तिकादित्रय इति। पूर्व किल भाद्रपदो ऽसंक्रान्ति जीतस्ततोऽर्कगतेरधि- कत्वान्मार्गशीर्षी दिसंक्रान्तिः ततः पुनः गोरल्यत्वाच्चैत्रोऽप्यसं- क्रान्ति र्भवति ततो वर्षमध्ये ऽधिमासदयमित्यपयन्नं । इदानीं गणकानां प्रतीत्यर्थं क्षयमासकालान् गतागवान् कतिचिद्दर्शयति स्म। गताध्यद्रिनन्दै मिते शाककाले (E४) तिथी (१११५) भविष्यत्य थानाक्षसूयः (१२५६) । गजायनिभूभि (१३७८) स्तथा प्रायशोयं कुवेदेन्दुवर्षेः (१४१) क्वचिङ्गोकुभिश्च (१९) ॥ स्य।-अनोपपत्तिः। यदा किलैकविंशतिः शुद्धिस्तदा भाद्रपदोऽधिमासः तस्मिन् जाते कार्त्तिकादित्रये क्षयमासः सम्भाव्यते सा च तथाविधा शुद्धिः कुवेदेन्द १४१ वर्धान्तरे काले पुन भवति । किन्तु सत्रिभागाभिः षड्भि र्घटिकाभिरधिका भवति कदाचिदेकोनविंशतिवस्तादृशी भवति तत्र त्रिभा- ·૨ বিভ্রালবিলমিঃ। मोनाभिश्चतुर्दशघटिकाभिरधिका भवति कुवेदेन्दुवर्वेभ्यस्तधै. कोनविंशतिवर्षेभ्यो विधाब्दा हिरामैः खरामैश्च भक्ता इत्या- दिना लब्बेष्वधिमासेषु शेषतिथिषु शून्यं प्रथमस्थाने सत्र्यंशाः घड्यटिकाः स्युः ०। ६३ । द्वितीय विचंशाचतुर्दश १३१०। अत उक्तं प्रायशोयं कुवेदेन्दुव_ः (१४१) क्वचिद्गोकुभिश्चेति प्रागग्रतश्चेति अर्थादुक्तं स्यात् । इदानोमस्य प्रश्नमाह। यत्प्रोक्तं फल कीर्तनाय मुनिभि वर्षेऽधिमासदयं तत्अब्रूहि कथं कदा कतिषु वा वर्षेषु तत्मम्भवः । एवं प्रश्नविदा परेण गणकः पृष्टो विजानाति य- स्तं मन्ये गणकाजकुमल वनोद्दोधने भास्करं ॥ स्पएं।- इति श्रीभाखारीये सिद्धान्तशिरोमणे वासना. भाथे अधिमासादिनिर्णयः । । इदानीं भूपरिधिमाह। को योजनसंख्यया कुपरिधि: सप्ताङ्गनन्दाब्धय (४८६ ) स्तयासः कुभुजङ्गमायकभुवा (१५८१) ऽथ प्रोच्यते योजन। याम्योदकपुरयोः पलान्तर हतं भूवेटनं भांशहत् (२६०) तननस्य पुरान्तराध्वन इह ज्ञेयं समं योजनं ॥ भूपरिधेरुपपत्ति गोले कथ्यते योजनलक्षणं गणिते कथित- मस्ति तथाप्यत्र यदुच्यते ऽवेदं कारणं भूरेकैव किन्तु यत्त्वा- र्यभट्टादिभिराचार्यः सत्यपि नियामके पलाशदर्शने ऽन्यथा- १ ·गणिताध्यायः। ६३ ऽन्यथा तत्वमाणमभिहितं तत्र घटसप्ताउयवमङ्गलं कनिष्चि- कादिभेदेन शास्त्रेच्यते तेनाभिप्रायेणाऽन्येन वा यत्तरुक्तं तद- नेन स्पछीक्रियते याम्योत्तरस्थयोः पुरयोः पलांशान्चक्ष्यमाण- कार ज्ञात्वा तेवामन्तरेणानुपातः। यदि भांशपरिधौ दक्षिण- त्तरमण्डले एतावत्यलान्तरं वदा भूपरिधौ पुरान्तरे किमिति यल्लब्धं तावन्तो विभागाः परान्तरस्य क्रियन्ते यावानेको विभा- गस्तावद्योजनं ज्ञेयं वायो योजने देशान्तरं कर्तव्यमित्यर्थः । इदानों परिधिस्कुटीकरणं मध्यरेखाचाह । लंबज्यागुणितो भवेत् कुपरिधिः स्पष्टस्त्रिभज्याहृतो यहा द्वादश संगुणः स विषुवत्कर्णेन भक्तः स्फुटः । यसंकोज्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्रं मेरुगतं बुधै निगदिता सा मध्यरेखा भुवः ॥ अत्रोपपत्ति गोले। इदानी देशान्तरमाह। यत्र रेखा पुरे स्वाक्षतुल्यः पल- स्तन्निजस्थानमध्यस्थिते जनः । खेरभुक्ति हता स्पभूवेष्टने- नौद्धृता प्रागृणं खं तु पश्चाद् ग्रहे ॥ अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकन गोलेऽभिहिता च । इदानी देशान्तरघटिका आह। प्राग भूविभागे गणितोत्यकाला- दनन्तरं प्रग्रहणं विधाः स्यात् । २ ·লিভানাঘুষালরি st ४ कृ श्रादौ हि पञ्चादिवरे तयो यी भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ताः ॥ तत्नं स्फुटं षष्टिहृतं कुवृत्तं বলি ইয়ানমালালি । घटीगुणा षष्टिहता द्युभुक्तिः खणे ग्रहे चोतवदेव काय ॥ अर्कोदयादूर्द्धमधश्च ताभिः प्राच्या प्रतीच्या दिनपप्रवृत्तिः । ऊद्धं तथाधश्चरनाडिकाभी रवावुदग्दक्षिण गोलयाते॥ यः किल मध्यरेखाया अपरिज्ञानात्ततः प्राक् पञ्चादा स्थि- तास्मीति न वेत्ति तेनैवं ज्ञातव्यं विधुग्रहणदिने घटिकायन्त्रण स्पर्शकाले रात्रिमतं ज्ञेयं अथ च गणितेन स्पर्शकाला ज्ञेयः गणितोत्यकालादनन्तरं प्रग्रहणं यदि दृयं तदा द्रटा रेखावः प्राग् भूविभागे यतो दया यथा यथा रेखातः प्राग् ब्रजति तथा तथा रेखोदयात् प्रागेवादियं पश्यति इतोऽन्यथा चेत्तदा पञ्चात् इशा दृग्ग्रहणप्रग्रहणकालयोरन्तरं देशान्तरघटि- कास्ताभि गुणं धच्या हृतं स्परभूवेशनं एवमनुपाताद्देशान्तर- योजनानि अथवा किं योजनैः। यदि घटीवच्या गति लभ्यते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति । एवं यत्फलं उत्पद्यते तत् पाटणं पञ्चाद्धनमिति युक्तमुक्तं तथा प्राच्यां ताभि घंटीभि दिनवारप्रवत्तिरकादया. भवति प्रतीच्यां तु तस्मादधः ।

·गणिताध्यायः । थतो लोदये वारादिः बतएव च रवावुत्तरगोलस्थे चराई- घटिकाभिरूद्धं यतस्तदोन्मण्डलक्षितिजादू दक्षिणे त्वधो- ऽतस्तत्रोदयादधा वारप्रचिरिति सर्व निरवा । इदानी ग्रहाणां वीजकाह । खानखाक हताः कल्पयाताः समाः शेषकं भागहारात् पृथक् पातयेत् । यत्तयोरल्पकं तद्विशत्या (२००) भजेत् लिप्तिकाचं फलं तत्तिभिः मायकैः ॥ पञ्चभिः पञ्चभूभिः कराभ्यां हतं भानुचन्द्रेययक्रन्द तुगक्षणं । इन्दुना (१) दसवाणैः (५२) कराभ्यां कृते भीमसौम्येन्दुपातार्किषु खं क्रमात् ॥ स्पषं।-अत्रीपनब्धिरेव वासना यदर्वसहसपटकं यावदु- यचयस्ततोऽयचय इत्यत्रागम एव प्रमाणं नान्यत्कारणं वक्तुं पू. क्यत इयर्थः। अथाधिकारोपसंहारे श्लोकदयं युक्तियुक्तमाह। यशाम्यैरपि विस्तृतं बहुतरैस्तन्त्र प्रकारान्तरै मन्दानन्दकरं तदत्र निपुणैः प्राज्ञैरवज्ञायते। आख्याते पृथुता स गोलगणिते व्यर्था हि तस्मान्मया संक्षिप्तं न च विस्तृतं विरचितं रंज्यो हि मा जनः ॥ रूपस्थानविभागतो दृढगुणछिद्भ्याञ्च सञ्चारतो ·सिद्धान्तविरोमणिः । नानाछेद विभेदभिन्नगुणकै नानाप्रकारेय्वपि । आद्याद्यत्र विचित्रभङ्गिभिरभिप्रेतप्रसिद्धी क्रिया लध्वी वाथ समा तदेव सुधिया कार्य प्रकारान्तरं॥ १० स्पार्थमिदं श्लोकवयं। इति श्रीमहामहोपाध्यायमहेश्वरसुतभास्कराचार्यविरचिने सिद्धान्तशिरोमणो वासनाभाव्ये मिताक्षरे मध्यगतिसाधना- धिकारः प्रथमः समाप्तः ॥ १ ॥ अत्राधिकारे ग्रन्थसंख्या नवशतानि । ६०० । कृ इदानी स्परागतियाख्यायते तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह। यात्राविवाहोत्मवजातकादौ खेटैः स्फुटैरेव फलस्फुटत्वं । स्थात् प्राच्यते तेन नभश्चराणां स्फट क्रिया दृग्गणितैक्यवद्या ॥ स्पशाई । इदानीमईज्याकारणं ताचाह । अडूज्यागे खेचरो मध्यसूत्रात तिर्थक संस्था जायते येन तेन । अर्द्धज्याभिः कर्म सवें ग्रहाणाम् अर्द्धज्यैव ज्याभिधानात्र वेद्या ।। तत्वाश्विनो नन्दममुद्रवेदा- श्चन्द्रादिषट्का गगनाङ्कनागाः ।

·गणिताध्यायः । ६७ ५ पञ्चाभ्ररुद्रास्तिथिविश्वत ल्या आये निरुता नखबाण चन्द्राः ॥ ३ नन्दावनीशैलभुवो दिगङ्क- चन्द्रा हुताशग्रहपूर्णद स्नाः। तुरङ्गषद्दाकृतयः कुराम- सिद्धाः शराष्टेषुयमाः क्रमेण ॥ गजाश्विमान्य ङ्कश राष्टदखा- स्तुरङ्गा-सप्तग्रहलोचनानि । अंभोधिकुंभ्यश्चगुणास्तुरङ्ग- शैलेन्दु रामा रसभूतदन्ताः ॥ कुदन्तलाका वितुरङ्ग देवा गोभ्राब्धिलोकाः कुगुणाब्धिरामाः । भुजङ्गलोकाब्धिगुणाः क्रमज्या अथोकमज्या मुनयो ऽकदसाः ॥ ६ 'संख्याकाः १।२।३।।५।६।७/८/६/१०/११ १२ १३।१४।१५।१६।१७।१८।१९।२०।२१।२२।२३।२४ ॥ क्रमज्याः २२५ | ४४६।६७१ । ८० | ११०५.११३१५ ॥१५२० । १७१९ । १६१० । २०६३ । २२६७ |२४३१ । २५८५।२७२। २८५८ । २६७७ । ३०८४ । ३१७७ | ३२५६ । ३३२१ । ३३७२ । ३४०६।३४३१ ३४३८ ॥ অহবি २२४ । २२२ । २१६।२१५ । २१०१२०५।१६६। १६१।१८३।१७४।१६०।१५४।१०३ । १३१ । ११८।१०७ ८३ | 9 | ६५ । ५१ ।३०।२२।७। ॥

·सिद्धान्तशिरोमणिः। Ifu है रसतवा भूधरभूमिचन्द्रा यछेन्दवो भूरसलोचनानि। कृतेषुरामाः शशिषड्ववेदानन्दाद्रिबाणागगनेन्दुशैला:॥७ गुणेषुनागा नगखाभ्रचन्द्राः कुशैलरुद्राः शरवेदविश्वे । भुजङ्गनेत्रेषुभुवो नवेन्दुसप्तेन्दवो ऽथो तिनन्दचन्द्राः॥८ त्रिसूर्यनेत्राण्यमरत्रिदला ववञ्चितत्वानि नगर्तुभानि। गोष्टाङ्कदस्रादहनेन्दुदन्ता नागाग्निवेदाज्यभुजस्त्रिभज्या॥ स्यायासखण्डं खलु खण्डकानि मोक्तानि जीवाविवराणि तज्तः । कमज्याः ७।२६।६६ । ११७ | १२।२६१ । ३५४ । ३६१ । ५७८ । ७१० | ५३ । २००७ / १९७१ ।१३४५ । १५२८] १७१६ | १९१८ । २१२३ । २३३३ । २५४७।२०६७ | २६८६ | ३२१३।३४३७॥ अन्तराखि २२ । ३७ | ५१ । ६५ । ७६ | ६३ । १०७ | ११८ । १३१ । १४३ । १५४ । १६४।१०४ । १७३।१६१। १६६।२०५। २१० । २१५ । २१६।२२२।२२। २२५/०॥ इह हि स्पष्टीकरणप्रभृति सर्व कर्माईज्याभिः प्रतिपाद्यते यतो ग्रहवलये कोप्यवधिभूतः प्रदेशो मध्यशब्देनोच्यते तस्मा- न्मध्यालयगर्भगामिसूत्रं मध्यसूत्रमित्युच्यते तस्मान्मध्यसूत्रा- तिर्यस्थो ग्रहो वलयेऽर्द्धज्याग्रे भवति अतोऽईज्याभिः सर्वे कर्म । तत्र भगणकलावितहत्तचतुर्थांशे ईदृशान्येव चतुर्विंश- तिज्याडानि भवन्ति अतएव सूर्यसिद्धान्तार्यभट्टतन्तेब्बेतान्येव। एघामुपपत्तिाले नेकधा कथिता। तेषां ज्या नामन्तराणि ज्याखण्डसंज्ञानि।

·गणिताध्यायः । इदानों ज्यासाधनमाह। तलाश्विभका असवः कला वा तल्लब्धसंख्या गतशिञ्जिनी सा। यातैव्यजीवान्तरशेषघातात् तलाश्विलब्धा सहितेभिता स्यात् ॥ १० यदि कलानां जोवाः साध्यात्तदा ताः कलास्तत्वाश्विभि २२५ भाज्याः। यदि कालावयवस्य तदाऽसवस्तत्वाश्विभि भाज्याः यल्लब्धं तत्संख्या गतल्या ग्राह्या यातैष्यजीवयोरन्तरस्य शेषक- लानां च घातात्तत्वाश्विभक्ताद्या लब्धिस्तया लब्ध्या सहिता सतीसिता स्यात् । अत्रोपपत्तिः अत्र चतुर्विंशतिः किल ज्यानि उत्तचतुर्थीशे कलाः खखाब्धिविषयाः ५४०० | आसां कलानां चतुर्विंशतिभागस्तत्वाश्चिनः २२५ । अतो गतकलासु तत्वाश्विहृतासु गतज्या लभ्यते । अथ वृत्ते ज्याययोरन्तरं तत्वाश्विकलामितधनुःखण्डं। यद्यनेन धनुःखण्डेन गतागतज्या- न्तरतुल्यं ज्याखण्डं लभ्यते तदा पोषकलातुल्येन किमिति। मलेन युक्ता सती गतज्येसिता स्यादित्ययमनं । अथ धनुःकरणमाह। ज्यां प्रोच्च तत्वाश्चिहत्तावशेषंयातव्यजीवा विवरण भक्त ! जीवा विशुद्धा यतमात्र तद् बैस्तत्वाश्विभिस्तत्महितं धनः स्यात् ॥ यस्य धनः कार्य तस्माद्या विशुध्यति जीवा सा शोध्या शेवा- तलाचिगुणातागतज्यान्तर हृताद्यल्लभ्यते तत् स्थाप्यं ततो ·सिद्धान्तशिरोमणिः । । कृ यतमा जीवा विशुद्धा तद्गुणितस्तत्वाश्विभिः सहितं धनुः स्यात् । अबोयपत्ति यात्पत्तिवेयरीत्येन । इदानों परमाक्रान्तिज्यामाह । अश्वाङ्गविश्वे (१३९७) त्रिजिनांशजीवा यद्दा सुखार्थं लघुखण्डकै ज्या। रूपाश्विनो विंशतिरङ्क चन्द्रा (२१।२०।१९) अत्यष्टितिथ्यर्कनवेषुदसा: (१७।१५।१२।९।५।२) ॥ १२ ज्याखण्डकान्यंशमिते र्दशाप्तं स्य यातखण्डान्यथ भोग्यनिन्नाः । शेषांशकाः खेन्दु हृता यदाप्तं तद्यातखण्डेक्य युतं लघुज्या ॥ जिनांशजीवादकता विपादाः स्यादुत्कमज्यात्र विलोमखण्डैः । विशोथ्य खण्डानि दशन्नशेषा- दद्धलब्धं धनुरंशकाद्यं ॥ १४ विरुद्धसंख्याइतदिग्यु (१०) तं स्यात् भोग्यात् स्फुटात् ज्यातिपरिस्फुटात्र । चतुर्विशतिभागानां जीवा अश्वाऋविश्व १३६७ तुल्या भ- वति इयं परमक्रान्तिज्या सन्ततोपयोगित्वात्यठिता। लधुखण्डके या साध्यते सुखार्थ कानि तानि खण्डकानि रूपा- विन इत्यादीनि नव । अथ ज्यासाधनं यस्य ज्या साध्या तस्य भागान् कृत्वा दशभि १० भजेत् तत्र यावन्ति लभ्यन्ते तावन्ति च ·गणिताध्यायः गतखण्डकानि स्युः। अथ शेषांशान् भोग्यखण्डेन संगुण्य द- भिर्भजेत् फलं यातखण्डेक्येन युतं लध्वी ज्यका स्यात् एवमत्र त्रिभज्या खार्क १२० मिता स्यात् । तथा जिनांशज्यायादोना नवाब्धयः । अथोत्क्रमज्यानां पृथक पाठाभावात् कथम- त्क्रमज्याः साध्या इत्यत आह स्यादुत्क्रमज्यात्र विलोमखगडे- रिति। अथ धनुः साधनं यस्य धनुः साध्यते तस्मादाद्यखण्डा- दारभ्य यावन्ति खण्डकानि शुध्यन्ति तावन्ति शाधयेत् शेषा- दशगुणादशुद्धखण्डभक्ताद्यल्लब्धमंशाचं तदिशुद्धखण्डसंख्यागुणे दाभि युतं धनुः स्यात्। अत्रोयत्तिः प्राग्वदनुपातेन। अत्र यावद्यावन्महद्यासाई बहूनि खण्डानि तावत्तावत् स्फटा ज्या स्थात् तदन्यथा स्थूला अत उक्त भोग्यात् स्फुटात् ज्यातिपरि- स्फुटात्रेति। इदानी भाग्यखण्डस्पीकरणमाह । यातव्ययोः खण्डकयो विशेषः शेषांशनिनो नख (२०) हृत्तदूनं । युतं गतैव्यैक्यदलं स्फुटं स्यात् क्रमाक्रमज्याकरणे ऽत्र भोग्यं ॥ गतव्ययोः खण्डकयो र्यदन्तरं तज्यासाधने दशभतभागेभ्यो ये शेषांशात गुणितं न भजेत् फलेन गतेध्ययोः खण्डयो यामा- ईमूनीकृतं स्फुटं भोग्यं भवति । उत्क्रमज्याकरणे तु युतं। अत्रामपत्तिः गतेध्ययोः खण्डयो माई खण्डसन्धौ खण्डं भवितु- महवि भोग्यखण्डं तु भोग्यान्तस्थाने तदन्तरेऽनुयातः। यदि ·७२ सिद्धान्तशिरोमणिः कृ दशभि भीगैस्तयोरन्तराई लभ्यते तदा पावांपीः किमिति एवं সাব্দিল মানবড়ালযিনালা মিলি বিনি भागहारः स्यात् फलेन गतव्ययो गाई क्रमत उमं क्रियते यतः क्रमज्याकरणे खण्डान्यपचयेन वर्तन्ते। उत्क्रमज्याकरणे तूपचयेनातस्तत्र युतमित्युपपन्न । इदानी भोग्यखण्डस्य धनुःकरणाय स्फुटीकरणं । विशाध्य खण्डान्यवशेषकार्द्धनिघ्नङ्गतैय्यान्तरमेव्यभान । फलोनथुग्येयगतैक्यखण्टुं चापार्थमेवं स्फुटभोग्यखण्टुं ॥१६ अब धनुःकरणे खण्डेषु विशुद्धेषु यच्छेवं तस्याईन गतव्य- खण्डान्तरं गुणितमेव्यखण्डेन भजेत् फलेन गतव्यखण्डेक्यदलं प्राग्वत् क्रमधनुःकरणाय हीनं उत्क्रमधनुःकरणाय योज्यं । अत्रापि सैव वासना इदं धनुःखण्डस्फुटीकरणं किञ्चित् स्थल स्थूलमपि मुखार्थमङ्गीकृतं अन्यथा बीजकर्मणा ऽसत्कर्मणा वा स्फुटं कत्तुं युज्यते । इदानों केन्द्रमभिधीयते ततो धनर्णकल्यनां भुजकोटिकल्प- नाच श्लोकचतुश्येनाह। दूच्चेन होनो ग्रहो मन्द केन्द्र चलाचं ग्रहोनं भवेच्छीघ्रकेन्द्र। तुलाजादि केन्द्रे फलं स्वर्णमेवं दु ज्ञेयमस्मादिलोमञ्च शोधं ॥ १७ त्रिभि भैः पदं तानि चत्वारि चक्र क्रमात्यादयुग्युग्मसंज्ञा च तेषां ।

·যিনাগ্রাম। ७३ श्रयुग्मे पदे यातमेव्यं तु युग्मे भुजो बाहुहीनं त्रिभं कोटिरुना ॥ ये दोःकोव्याः स्तः क्रमज्ये तदूने चिज्ये ते वा कोटिदोरुकमज्ये । ये दोकोथ्योरक्रमज्ये तदूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोष्णो: क्रमज्ये ।। दोःकोटिज्यावर्गहीनो त्रिभज्या- वर्गो मूले वा तयोः कोटिदोर्थे । एवं धुज्या क्रान्तिजीवे मिथः स्तो दृग्ज्याशङ्क यच्छ्रति वा त्रिभज्या ॥ स्पयानि ।-अत्रोयपत्ति गाले कथितव तथापि बालावबो- धार्थं किञ्चिदुच्यते । अत्र समायां भूमी त्रिज्यातुल्येन कर्कट- केन वृत्तं कृत्वा भांशी ३६० रक्यं तन्मध्ये पूर्वापरां यान्योत्त- राञ्च रेखां कृत्वा प्राच्याः सकाशात्मयक्रमेण किल पदानि कल्यानि वृत्ते रेखावच्छिन्नानि तेघां क्रमेणायुग्मयुग्मसंज्ञा च । अत्र प्रथमपदे प्राच्याः सकाशात् वृत्ते ऽभीरस्थाने विन्दुः कार्यः तस्य विन्दोः प्राच्चपरायाच यदन्तरं सा दोज्या विन्दो धाग्यो- त्तरायाञ्च बदन्तरंसा कोटिज्या तडनुवी भुजकोटिसंज्ञे यथा यथा सविन्दुरग्रतञ्चाल्यते तथा तथा दोयायचीयते कोटिज्या चायचीयते पदान्तं प्राप्ते विन्दो कोटेरभावः दोया च व्यासाई- तुल्या स्यात् ततो द्वितीयपदे कोटेरुपचयः तत्पदान्त कोटिः परमा भुजस्याभावः अत एवोक्तं अयुग्मे पदे यातमेष्यन्तु युग्म ·सिद्धान्तशिरोमणिः। lov इति तथात्र धनुधि ज्याख्या या सा क्रमज्या शररूपं यदन्तरं सोरक्रमज्या वाणेनं व्यासाई चैतदितरज्यातुल्यं स्याज्जीवानं व्यासाडं तदितरवाणतुल्यं स्यादिति हत्तोपरि सर्व दनीयं । अथ मन्द परिधीनाह। मन्दोच्चनीचपरिधिस्त्रिलवोनशक्र (१३) भागा रवे र्जिनकलोनरदा (३) हिमांशोः । खाश्वा (७०) भुजङ्गदहना (३८) अमरा (३३) भवाश्च (११) पूणे षवो (५०) निगदिता: क्षितिजादिकानां ॥ २२ रह ग्रहफलोयपव्यर्थं मन्दोचनीचत्तानि पूर्वैः कल्पितानि तेषां प्रमाणान्येतावन्ती भागाः । अत्रोमपत्तिः ग्रहस्य यन्त्र. वेश्वविधिना यत्परमं फलमुत्पद्यते तस्य ज्यापरमफलज्यान्त्य- फलज्या चोच्यते अन्त्यफलज्यातुल्यव्यासार्डेन यद्दत्तमुत्पद्यते तन्नी- चोच्चत्तं तत्परिधिस्त्रैराशिकेन । यदि त्रिज्याव्यासा. भांशाः ३६. परिधिलटाइल्यफलव्याच्यासाई किमिति लब्धं परिधि- भागाः। एवमादीनां बिलवोनशक्रा इत्यादय उत्पद्यन्ते । अथ भीमादीनां चलपरिधीनाह। एषां चलाः कृतजिनास्त्रिलवेन हीना दन्तेन्दवो (१३२) वसुरसा (६८) वसुवाणदसा: (२५८) । पूर्णाञ्चयो (४०) ऽथ गुजस्य तु मन्दकेन्द्र- दोःशिञ्चिनी द्विगुणिता त्रिगुणेन (२४३८) भका ॥ २३ लब्धेन मन्दयरिधी रहितः स्फुटः स्थात् तच्छीघ्रकेन्द्रभुजमौwथ वाण (५) निनी । २४२ ·गणिताध्यायः । विज्योद्धृताशुपरिधिः फल युक् स्कुटः स्या- डामाशुकेन्द्र पदयेयगताल्पजीवा ॥ "व्यशोनशैल () गुणिता युतस्य राशे मार्योद्धृतानलवहोनयुतं स्मृदूचं। भोमस्य कर्किमकरादिगते खकेन्द्र लब्धांशकै विरहितः परिधिस्तु शैयः ॥ एषां भौमादीनां चलाः चलनीचोच्चत्तपरिधिभागा रते। अथ शुक्रस्य मन्दकेन्द्रे या दोया सा द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भाज्या फलेन मन्दयरिधिस्तस्य रहितः सन् स्फुटो भवति । अथ शुक्रस्य शीवकेन्द्रे या दोया सा पञ्चगुणा त्रिज्यया भाज्या फलेन शीघ्रपरिधि युतः सन् स्फुटो भवति । अथ भौ- मस्य प्रथमं शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा तद्यस्मिन् पदे वर्तते तस्य यदुतं यच्च गम्यं तयोरल्यस्य या ज्या सा विभागोनैः सप्तभिरशैर्गुण- नीया ततः पञ्चचत्वारिंशशागानां ज्यया ऽनया २४३१ । भाच्या यत् लब्धं भागादिफलं तदनई संस्थाप्यं तेन कुजस्य मन्दोच्चः सहितः कार्यः यदि शीघ्रकेन्द्रं मकरादिषट्के कयादिवट्के तु होनः कार्यः एवं मन्दोचः स्फुटो भवति। अथ कुजस्य यः पठितः शीघ्रपरिधिः स तेनानछस्थायितेन फलेन सदैव वर्जितः सन् स्कुटो भवति । अत्रोयपत्तिः एषां भौमादीनां यानि परमाणि शीघ्रफलानि उपलभ्धन्ते तेषां ज्या अन्त्य फलज्या ततः प्राग्वत्परिधिभागाः। अथ शुक्रस्य य मन्द परिधिभागा रुद्र- तुल्याः पठितास्ते युग्मपदान्ते ओजपदान्ते तु नवः। अवान्त- ·सिद्धान्तपिरोमणिः। कृ रेनुपातः! यदि विज्य या परिध्यन्तरं वयं २ लभ्यते तदर- दोचया किमिति फलेन परिधिरपचीयमानत्वादर्जितः कृतः तथा तस्य यः पूीवपरिधिः पठितो वसुवाणदसा इति २५८ । एव युग्मपदान्त ओजयदान्ते तु पञ्चाधिकः २६३ । अवान्तरा- नुपातेन यत्फलं तदुपचीयमानत्वाद्धनं कृत। अथ भौमस्य यो मन्दोच्चा गणितागतः स पत्रिकेन्द्रपदसन्धिषु सर्वेषु तथाविध एव पदमध्ये पुनविभागोनैः सप्तभिरंऔरधिक एव भवति म्टगादिकेन्द्र कादौ तु होनः तथा तस्य यः शीघ्रपरिधिः पठितः असौ यदसन्धिषु यदमध्ये तु तै भीगैरून एव तदन्तरोन- पातः । यद्यर्द्धयुतराशिज्यया २४३१ त्रिभागोनाः सप्त भागा लभ्यन्ते तदा पदगत गच्याल्यज्यया किमिति फलमुपचयापचय- वशाइनणे अनागम रव प्रमाणं । इदानी भुजकोद्योः फलानयनमाह । खेनाइते परिधिना भुजकोटि जीवे भांश (३६०) १ते च भजकोटिफलाइये स्तः । त्रिज्योद्धृते च यदि वान्यफलज्यका बिज्योङ्गवं फलमिहान्य फलस्य जोवा ।। २६ स्पछ । अत्रोययत्तिः यावत्कोन्द्रं प्रतिमण्डले तावदेव नीचो- चकृते स्थात् अतः प्रतिमण्डलदो कोटिज्ये ऽनु पातेन नीचोच्चत्ते परिणाचते । यदि भांपत्ते एते दो कोटिज्ये तदा परियं- रत्ते किनिति अथ वा त्रिज्याच्यासार्ड एते दोकोटिज्ये तदा अन्त्यमालज्याच्यासाः किमिति फलं तुल्यमेव । कान्यफलच्या ·गबिताध्यायः॥ । मूवे नाता तदर्थं त्रिज्योङ्गवं फलमित्यादि त्रिज्या पृथक् ग्रह- णात् मन्दशीघ्रपरिधिभागै गुण्या भांश ३६० भाज्यान्त्यफलज्या भवतीत्यर्थः । इदानीं कानयनं प्रकार चतुष्टयेनाह । खकोटिजीवान्त्यफल ज्ययो ? योगो म्हगादावथ कर्कटादौ केन्द्रेनरं तनुजजीवयो यंद् वगै क्यामलं कथितः स कर्णः ॥ त्रिज्या तथा कोटिफलेन युक्ता हीना च तद्दोःफलवर्गयोगात्। मूलं श्रुति वान्यफलत्रिमौर्यो वगैक्यरामेश्च तथा युतोनात् ॥ विभज्यया कोटिफलदिनिया कोटिज्यया वान्यफलदिनिया। मूलं श्रुति वी मृदुदो फलस्य चापं बुधा मन्द फलं वदन्ति ॥ गादी केन्द्र कोटिज्यान्त्यफलज्ययो यो योगः कयादौ तु यदन्तरं तस्य भुजज्यायाञ्च वगैक्ययदं कर्णः स्यात्। अथ त्रिज्या तथेति म्टगादिकेन्द्र त्रिज्या कोटियलयो योगः कर्यादौ तु य- दन्तरं तस्य भुजफलस्य च वर्गक्यपदम्बा कर्णः स्यात्। तथा स्ट- गादिकेन्द्र त्रिज्यान्त्वफलज्ययो वर्गयोगात् विज्यया कोटियल- गुण्या द्विगुणया च युतादथ वा कोदिज्यवा अन्त्य फलज्यागुणया २६ ·सिद्धान्तशिरोमणिः। कृ दिगुणया च युतात् कक्यादौ तु हीनात् मूलं वा श्रुतिः स्यात् । अथ मन्दभुजफलस्य धनुर्ग्रहस्य मन्द फलं भवति। अत्रापयत्तिः समायां भूमौ विन्दं कृत्वा तां भूमि प्रकल्य ततस्त्रिज्यामितेन कर्कटकेन कक्षाख्यमण्डलं लिखेत् तङ्कगणांशाविन्तं कृत्वा मेवा- देरारभ्य ग्रहमुच्चञ्च दत्त्वा तत्र चिहे कार्य ततो भूविन्दूचचि- हयोरुपरिरेखा दीघी कार्या सोचरेखोच्यते । अथ तदुत्य- मत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिर्यग्रेखा च कार्या भूविन्दारपर्यन्त्य- फलज्यामुच्चोन्मुखों दत्त्वा तदने त्रिज्यामितकर्कटेन प्रतिमण्ड- लञ्च कार्य उच्चरेखया सह यत्र सम्पातस्तत्र प्रति मण्डलेप्युचं जेयं तस्मादुच्चभोग विलोमं दत्वा तत्र प्रतिमण्डले मेवादि यः ततो ग्रहमनुलोमं दत्त्वा तत्र चिहं कार्य। अथ प्रतिमण्डलमध्ये- प्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या तिर्यग्रेखयोरन्तरमन्त्यफलज्यातुल्य मेव सर्वत्र भवति ग्रहोचरेखयोरन्तरं दोया ग्रहतियं ग्रेखयो- रन्तरं कोटिज्या प्रतिमण्डलस्थग्रहाविन्दुगामिसूत्रं कर्णः कर्णसूत्रस्य कक्षारत्तस्य च यत्र सम्पातस्तत्र स्फुटो ग्रहः कक्षा- मण्डले स्फुटमध्ययोरन्तरं फलं तच्च मध्यग्रहात् स्कुटे ऽग्रस्थ धनं एठस्थे ऋणमिति किल ग्रहसंस्थानं । अथात्र कर्णस्या- पपत्तिः कक्षात्तप्रतिरत्तविर्यक्स्थरेखयोरन्तरं किलान्त्यफल- न्या प्रतिमण्डलकोटिज्यान्त्य फलज्यायादुपरि भवति म्टगादौ केन्द्रे ऽतस्तत्र नदै क्यं स्फुटा कोटिः कयादौ तु तदधो ऽतस्तत्र तदन्तरं स्फुटा कोटिः स्कटकोटिमूलस्य भूविन्दोश्च यदन्तरं तत् भजज्यातुल्यमेव स्यात् अतस्तयो भुजकोयो वर्गयोगात्पदं कर्ण इत्युपयन्नं । अथ क्रियोपसंहारः कोटिज्या न्यफलज्ययो योग- ·कोव १ गणिताध्यायः। स्यान्तरस्य च वर्गः कार्यः स चैवं खण्ड हयस्याभिहति ईिनिनी तत्खण्डवगैक्ययुता कृतिः स्यादिति तत्र कोटिज्या एकं खण्डं अन्त्यफलज्या द्वितीयं खराहं आभ्यां कृता कृतिः कोअङ्घा २ । १। अम्ब १ । इयं योगस्य अन्तरस्येयं कोअङ्ग्रा । कोव १। अब १। इदानीं दोयावर्गः कोटिज्यावीन- स्त्रिज्यावर्गः दोावर्गः स्यात् इति जातो दोयावर्गः कोव। त्रिव १। अनयो यावद्योगः क्रियते तावडनर्णयोः कोटि- वर्गयोस्तुल्यत्वान्ना कृते त्रिज्यान्त्यफलज्ययो वगैक्यं कोटिज्य- यान्त्य फलज्यागुण या दिनिघ्न्या च युतं जातं । एवं स्टगादिकेन्द्र कादिकेन्द्र तु तया हीनं भवति एवं तन्मूलं कर्ण इत्युमपन्नं इदं कानयनवयं प्रतिमण्डलभड्या। अथ नीचोच्चटत्तभया चोच्यते कक्षामण्डले मध्यग्रहस्थाने ऽन्त्य फलज्यामितकर्कटेन वृत्तं विलिख्य भूविन्दो मध्यग्रहोपरिगामिनी कर्णरेखा कायर्या सा तत्रोचरखा तस्य वृत्तस्य रेखया सह यो योगी तयोरुपरितन उच्चसंज्ञः अधस्तनो नीचसंज्ञः तरेखातोऽन्या तिर्यक् इत्तमध्ये मत्स्येन रेखा कार्या तदपि वृत्तमुच्चप्रदेशाभांशेरक्यं तत्रोच्चा- छोकेन्द्रमनुलोमं देवं मन्दकेन्द्रं तु विलोमं देयं तत्र शीघ्रके- न्द्राग्रे पारमार्थिको ग्रहः मन्दाग्रे मन्दस्फुटः। अत्रापि ग्रहो- चरेखयोरन्तरं भुजफलं ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तरं कोटि फलं ग्रह- भूयोरन्तरं प्राग्वत्कर्णः। अथ तदानयनं मकरादिकेन्द्र त्रिज्यो- ईतः कोटिमलं दृश्यते कयादौ तु तदधः अतस्तदैक्यान्तरं स्फुटा कोटिः भुजफलन्तु तत्र भुजः तयो वर्गयोगपदं कर्ण इत्युमपन्नं । अनापि क्रियोपसंहारः अत्र स्फुटकोटिवर्गः खण्डहयेन प्राग्वत् ·CARNITINESHA कृ सिद्धान्तशिरोमणिः। तत्रैक खण्डं त्रिज्या दितीयं कोटि फलं अतः खण्डहयस्याभि- हति दिनिघ्नीत्यादिना जातो वर्गः त्रिकोपघा २। त्रिव १ । कोफव १ । अयं योगस्य अन्तरस्यायं त्रिकोफघा । त्रिव १। कोफव. १ । कोटि फलवर्गानोऽन्त्य फलज्या वर्गा भुजफल- वर्गा जातः कोफव है। अब १ । अनयो योग कोटिफलवर्ग- नाशे त्रिज्यान्त्य फलज्यावर्गक्यं त्रिज्याकोटिफलघातेन द्विगुणेन २। म्टगादिकेन्द्र युतं कादौ तु रहितं तस्य पदं कर्ण इत्युपपन्न । इदानीमन्दोः फलानयनं लघुज्यया लघुप्रकारणाह। ये केन्द्रदोज्ये लघुखंडकोत्थे क्रमाट्रवीन्दो खमंगणे ते। भक्के बिखेशै (११०३) मुनिसप्तवेदै (४५७) र्थदा तयो मन्द फले लवाद्ये ।। स्प।-अत्रोपपत्तिः अर्कस्य हज्याभिः परमं फल. मानीतं भागद्दयं सार्द्धदशकलाधिकं भवति २।१०।३० । यदि लघ्या त्रिज्यातुल्यया दोचयेदं फलं तदाभीच्या किमिति एवमनुपातेन दोधायाः फलं गुणस्त्रिज्या हरः १२० । अथ सञ्चारः यदि फलमिते गुणे त्रिज्याहरस्तदा विंशविमिते किमिति उत्पद्यन्ते विखेपाः ११०३ । अथ चन्द्रस्य परमं मन्द- फलं अटविकलाधिककलाहयाधिकाः मञ्च भागाः ५।२ । ८ । इहापि नखगुणत्रिज्यायाः २६०० फलेन भागे हृते लभ्यन्त मुनिसप्तवेदाः ४७७॥ ३० ·गणिताध्यायः। १ इदानीमन्दी गतिस्पीकरणं। तत्काटिजीवा कृतबाणभका रवे विधी वैद हताद्रिभला । लब्धाः कलाः कर्किटगादि केन्द्र गतेः फलं तत्कमश धनणं ॥ तत्वोटिजीवेति लघ्वी कोटिज्या कृतबाणभक्ता रवे गति- फलं स्यात् विधोस्तु केन्द्रकोटिज्या लध्वी वेदगुणा सप्तभक्ता गतिफलं स्यात् तत्फलं कादिकेन्द्र धनं मकरादावणं गातेः कार्य एवं तात्कालिकी स्फुटा गति भवति । अत्रोपपत्तिः तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण कोटी फलघ्नी म्टदुकेन्द्रभुक्तिरित्यादिना या- नीते रविचन्द्रयोः परमे गतिफले कलाद्ये २३ । ८ । आभ्यां गतिफलज्ञानार्थमनुपातः। यदि लध्या त्रिच्यातुल्यया कोटि- ज्यया एते रविचन्द्रयो गतिफले तदेख्या किमिति। अत्र गुण- केन गुणकभाजकावयववं जाता भाजके युगशराः ५४ । चन्द्रस्य गतिफलचतुर्थीनि गतिफलं त्रिज्यां चापवर्त्य जातो गुणकः ४। भाजकञ्च । इत्युपपन्नं धनर्णतोपपत्तिरग्रे वक्ष्यते। इदानीं भौमादीनां शीघ्रफलानयनं । ट्राग्दोःफलामणितानिमार्या घातामुजज्यान्य फलज्ययोबी। कर्णद्धृताद्यत्सममेव लवं तत्कामकं शीघ्रफलं ग्रहाणां॥ ३२ ·सिद्धान्तशिरोमणिः। स्पदं ।-अत्र वासना त्रैराशिकेन कर्णकोटिसूत्रयो र्यदि. कर्णाग्रे भूजफलतुल्यमन्तरं तदा त्रिज्याने किमिति। अत्र त्रि- ज्याघ्नं भुजफलं कर्णेन हृतं तचापकरणेन वृत्तगतत्वं फलस्योय- पन्न । अथान्यप्रकारेण दोान्त्यफलज्यानी त्रिज्यया भक्ता भुजफलं भवति । यदि कांग्रे एतावदन्तरं तदा त्रिज्या किमिति। पूर्वं त्रिज्या हरः इदानीं स गुणस्तुल्यत्वान्नाशे कृते सति धाता जज्यान्त्य जज्यान्त्यफलज्ययोर्वेत्युपपन्नं । इदानी प्रकारान्तरेण भुजफलमाह । त्रिज्याहता कर्णहृता भुजज्या तचापबाको विवरं फलम्बा । ज्ञेयोऽत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य चापेन शीघ्रान्यफलज्यकायाः ॥ ३३ त्रिभं युतोनोनयुतं पदानि दोस्तेषु यातैथ्यमयुग्मयुग्मे । भुजज्या त्रिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या लब्धस्य यच्चापं तस्य बाहोश्च यदन्तरं तत् ग्रहस्य शीघ्रफलं परमत्र बाजः प्रति- मण्डलस्य ज्ञेयः। अथ तदाऊज्ञानार्थमाह चायेन शोधान्य- फलज्यकाया इति ग्रहस्य परमेण शीघ्रफलेन युतोनो न युतं कार्य किं राशिवयं चतुःस्थं तानि प्रतिमण्डलपदानि भवन्ति वद्यथा बुधस्य परमं शीघ्रफलमेकविंशतिभागाः पादोनहा- त्रिंशत्कलाधिकाः २१ । ३१ । ४५ । अनेन कृतानि पदानि ।

·गणिताध्यायः। MAND --- तद्यथा ३ एतानि बुधस्य प्रतिमण्ड लयदानि यदा ३१ २८ २८ ३१ प्रतिमण्डलभुजः क्रियते तदा अयुग्मे मर्द ४३ १७ १७ ५६ यानमेव्यन्तु युग्म इत्यादिनैव । यदा सार्द्धरात्रियस्य भुजः क्रियते तदा तावानेव भवति यदा साईराश्यठकस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियते तदा सार्द्धराशि- त्रयं भवतीति ज्ञेयं तचापवाहो विवरं फलं वत्यत्रायं बाज ज्ञेय इत्यर्थः। अत्रोमपत्तिस्रारिकेन कर्णचरख्योरन्तर यदि कर्णग्रे भुजज्यातुल्यं भवति तदा त्रिज्याये किमिति फलं स्फुटग्रहोचरेखयोरन्तरं ज्याख्यं स्यात् तच्चायस्य प्रतिमण्डल- बाहोश्च यदन्तरं तच्छीघ्रफलं स्यात्। अतोऽत्र प्रतिमण्डलस्य वाहः यतः प्रतिमण्डलस्यौजपदान्तं यावत्कलस्योपचयः ततोऽप- चयः तथाचो गोले कक्षामध्यगतिर्यग्रेखा प्रतिरत्तसंपाते म. ध्यैव गतिः स्पछापरं फलं तत्र खेटस्थति। एवं फलान यनमुक्का। इदानी ग्रहस्पलीकरणमाह। स्यात्संस्कृतो मन्द फलेन मध्या मन्दस्फुटोऽस्माच्चलकेन्द्र पूर्वं ॥ ३४ विधाय शैध्येण फलेन चैवं खेटः स्फुटः स्वादमकृत्फलाभ्यां । दलीकृताभ्यां प्रथम फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामस कृत्कुजस्तु । स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेदो शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयारभावात्।

·कृ सिद्धान्तशिरोमणिः। आदौ ग्रहस्य मन्दफलमानीय तेन संखतोऽसौ मन्दस्फुटः स्यात् तं शीघ्राचाहिशोध्य शीब्रकेन्द्रं कृत्वा ततः प्रीघ्र फालं तेन संस्कृतो मन्दस्कुटी ग्रहः स्फुटः स्यात् तस्मात स्फुटान्मन्दोच्चं वि- शोध्य मन्द फलमानीय तेन गणितागतो मध्यः संस्कृतो मन्द- स्फुटो ग्रहः स्यात् तेन पुनश्चलकेन्द्रं ततश्चलफलं तेन मन्दस्फुटः संस्कृतः स्फुटः स्यात् एवमसकृद्यावदविशेषः अस्योपपत्ति गोले शीघनीचोच्चत्तस्य मध्यस्थितिं ज्ञातुमादी कृतं कर्म मान्नं तवः खेटबोधाय पौत्र्यं मिथः संश्रिते मान्दपो त्र्ये हि तेनासकृत्साधिते इति तथा मन्दकर्मणि कर्णानवतस्तत्कारणमपि गोले कथितं । यत्तु दलीकृताभ्यां प्रथम फलान्यामित्यादि कुजस्य यो विमोव- तत्रायलबिरेव वासना । इदानी गतिस्फुटीकरणमाह । दिनान्तरं स्पष्टखगान्तरं स्वाद् गतिः स्फुटा तत्समयान्तराले ॥ कोटी फलनी मृदुकेन्द्रभुक्ति- स्त्रिज्योद्धृता कम्गिादि केन्द्रे । तया युताना ग्रहमध्यभुक्ति- स्तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात् ॥ समीपतिथ्यन्तसमीपचालन विधोस्तु तत्कालजयैव युज्यते । सुदूरसञ्चालनमाद्यया यतः प्रतिक्षणं सा नसमा महत्त्वत: ॥ २० ·GANE गणिताध्यायः। अद्यतनश्वस्तनस्फुटग्रहयोरौदविकयो दिनाईजयो वाऽस्त- कालिकयो वी यदन्तरं कलादिकं सा स्कुटा गतिः। अद्यतनात् श्वस्त ने न्यूने वका गति या तत्समयान्तराल इति तस्य कालस्य मध्ये ऽनया गत्या ग्रहाचालयितुं युज्यन्त इति श्यं সুল। गतिः। अथ सूक्ष्मा तात्कालिकी कथयते तुङ्गगति- न्यूना चन्द्रगतिः केन्द्रगतिः अन्येषां ग्रहाणां ग्रहमध्यगतिरेव केन्द्रगतिः म्टदुकेन्द्रकोटि फलं कृत्वा तेन केन्द्रगति गुण्या त्रिज्य- या भाज्या लब्धेन कादिकन्ने ग्रहगति युक्ता.कायर्या म्टगादौ तु रहिता एवं तात्कालिको मन्दपरिस्फुटा स्थात् तात्कालिक्या भुया चन्द्रस्य विशिएं प्रयोजनं तदाह समीयविथ्यन्तसमीय- चालनं इति यत्कालिकञ्चन्द्रस्तस्मात्कालातो वा गम्यो वा यदा यासन्नस्तिथ्यन्तस्तदा तात्कालिक्या गत्या तिथिसाधनं कत्तुं युज्यते तथा समीपचालनञ्च यदा तु दूरतरस्तिथ्यन्तो टूरचा. लनं वा चन्द्रस्य तदा याद्यया स्थलया कत्तुं युज्यते स्थूल- कालत्वात् यतश्चन्द्रगति महत्वात्यतिक्षणं समा न भवति अत- स्तदर्थ अयं विपोधोऽभिहितः। अथ गतिफलवासना अद्यतनश्व- स्तनग्रहयोरन्तरं मतिः अत एव ग्रहफलयोरन्तरं मतिमलं भवितुमईति। अथ तत्साधनं अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रयोः समका. लिकयोरन्तरं केन्द्रगतिः भुजज्याकरणे योग्यखण्डं तेन सा गुण्या शरहिददै भाज्या तत्र तावत्तात्कालिकभोग्यखण्डकरणा- यानुयातः। यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया आद्यं भोग्यखण्डं शरहिदसतुल्यं लभ्यते तदेच्या किमित्यत्र कोटिज्यायाः शर- दिदसा २२५ गुणहिज्या हरः फलं तात्कालिकभोग्यखण्डं तेन 2 ·सिद्धान्तशिरोमणिः कृ জানি নলী মুহিৰ লা অল দুহৱিহলিন। गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रमतेः कोटिज्या गुण स्त्रिज्या हरः स्यात् फलमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रदोय॑योरन्तरं भवति तत्कलकरणार्थं स्वपरिधिना गुण्यं भांश ३६० भाज्यं पूर्व किल गुणकः कोटिच्या सा यावत्परिधिना गण्यते भांश ३६० ईियते तावत्कोटिफलं जायते इत्युपपन्न । कोटी फलजी स्टदुकेन्द्रमुक्ति- रित्यादि एवमद्यतनश्वरतनग्रहफल योरन्तरं तदूतेः फलं क- यादिकेन्द्र ग्रहर्णफलस्यायचीयमानत्वात्तुलादो धनफलस्योप- चीयमानत्वाडनं मकरादौ तु धनफलस्यायचीयमानत्वान्मेवा- दारणफलस्योपचीयमानत्वादृणमित्यययन्नं । इदानीं गतेः पूीघ्रफलमाह। फलांचखाङ्का (९०) न्तरशिञ्जिनीनी द्राकेन्द्रभुक्तिः श्रुतिहृदिशोध्या । खशीघ्रभुक्तः स्फुटखेटभाकः शेषञ्च वक्रा विपरीतशुद्धी॥ अहत्य ये शीघ्रफलांशा भागन्ति ते नवते ६० मध्याः पो- बांशानां या ज्या तया शीत्रकेन्द्रगति गुण्या शोधकर्णेन भाज्या लब्ध पीत्रोच्चगतेः पोथ्यं शेषं स्फुटा गति भवति यदि न शुध्यति तदा विपरीतशोधने कृने वक्रा गति भवति। अत्री- चपत्तिः अद्यतनश्वस्तनशीघ्रफलयोरन्तरं गतः शीघ्रफलं तत्त यथा मान्दं गतिफलं ग्रहफलवदानीतं तथा यद्यानीयते कृतयि कानयाते सान्तरमेव स्यात् यथा धीरदिदे नहि केन्द्रग च ·गशिताध्याय HANI ७ तिजमेव फलयोरन्तरं स्यात् किन्वन्यदपि अद्यानभुजफल- श्वस्त नभुजफलान्तरे त्रिज्यागुणे अद्यतनकर्ण हृते यादृशं फलं न तादृशं वस्तनकर्णवृते खल्यान्तरोपि कर्णे भाज्यस्य बहुत्वा- द्वन्तरं स्यादित्येतदानयनं हित्वा ऽन्यन्महामतिमद्भिः कल्पित तद्यथा केन्द्रगतिरेव स्पछीकृता तस्यां हि शीघोच्चगतेः शोधि- तायां ग्रहस्य गतिः स्फुटैवावशिव्यत इति । अत्र स्फुट केन्द्र- गतिप्रदर्शनार्थं छेद्यकोक्तविधिना कक्षारत्तं प्रतिमण्डलं च वि. लिख्य तयोरद्यतनग्रहस्थानोवस्थाने चिहयित्वा भुमध्यात्प्रति- मण्डलग्रहचिहगामिनो कर्णरेखा काया रेखाकक्षारत्तयोः स. म्यानेऽद्यतनस्फुटो ग्रहः यथा मध्यग्रहोचचिङ्गयो मध्ये मध्यम केन्द्रं एवं स्टोच्यो मध्ये स्फुटं केन्द्रमित्यवगन्तव्यं स्फुट केन्द्र शीघ्रोच्चाच्छोधिते स्फुटो ग्रहो ऽवशिष्यत इति भावः । अथ क- क्षारत्ते प्रतिहत्ते च मध्यचिहात् केन्द्रगति विलोमा देया तदने श्वस्तनं मध्य केन्द्र अत्राप्यन्या कर्णरेखा कार्या कक्षाहत्ते रेखाच- यो मध्ये श्वत्तनं स्फुटं केन्द्रं रेखयो मध्ये स्फुटा केन्द्रगतिः। इह स्फुटग्रहस्थानयोरन्तरत्वात्कथमियमेव स्फुटा ग्रहगति न स्या- दिति नाराकनीयं यतोऽद्यतनकर्णरेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमेव र- क्षिता अन्यथा श्वस्तनग्रहे उच्चे च मेवादरनुलोमं चालिते सति अद्यतनस्फुटग्रहाछुस्तनस्फुटोऽग्रत एव भवव्यवक्रो यदि वक्रग- तत्तु पृष्ठतः तयोरन्तरं स्याद् ग्रहगतिः स्पा इयं तु केन्द्र गतिरव। अथ तन्मानज्ञानार्थमुपायः यथा भूमध्याद्विनिःसृता कर्णरेखा कक्षारत्ते ऽद्यतनमध्यग्रहात्फलतुल्ये ऽन्तर लग्ना एवं प्रतिमण्डलमध्यादिनिसृता रेखा प्रतिरत्तग्रहात्फलतुल्येऽन्तरे 12 ·NAGAR सिद्धान्तशिरोमणिः। । कृ অহা ৰানি নঘা ভূনা বনী জুলৰ নিনি না कर्णेन सह सर्वत्र तुल्यमेवान्तरं स्यादित्यर्थः। अथ तदवधित्वेन प्रतिमण्डले फलस्य ज्याझ्या यथा ज्या प्रतिरत्तमध्यग्रहचिने भवति। अथ केन्द्र गत्याधिकस्य च फलस्य ज्याझ्या तयो जीव- योरन्तरं कर्णसूत्रात्तिर्यग्रूपं भवति तदत्र गणितेन ज्याकरण- वासनया सिध्यति शीघ्रफलस्य जीवायां क्रियमाणायां यशो- ग्यखण्डं तेन केन्द्रगतिः गुणा पूरविदसै भाज्या लब्धन्तु तयोर्जीवयोरन्तरं स्यात् यतो ज्याग्रस्थेन भोग्यखण्डेन जीवाया उपचयः। अथ तस्य भोग्यखण्डस्य स्फुटीकरणं यदि त्रिज्या- तुल्यया कोटिज्यया याद्यं भोग्यखाई २२५ तदा फलको- टिज्यया किमिति एवं कृते सति आद्यं खाडं फलकोटिज्या च केन्द्रगते गुण पारविदसास्त्रिज्या च हरौ २२५ । ३४३८ । अथान्योनुपातः यदि कर्णाग्रे एतावदन्तरं तदा त्रिज्याग्रे कि- मिति लब्धं कक्षारत्ते ज्यारूपं भवति तस्य धनुःकरणे ऽल्पत्वा- ज्जीवा न शुध्यति किन्तु शरदिदसा गुण याद्यखण्डं हर स्यात्तथा कृते दर्शनं ग के ग त्रिफलको २२५ । २२५ केदाः। त्रि क. २२५ /२२५ अन शरहिदखतुल्ययोस्तथा विज्यातुल्य- योस्तथा आद्यखण्ड २२५ । २२५ तुल्ययोश्च गुणकभाजकयोस्तु- ल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेः फलकोटिज्या गुणः कण हरः स्यात् फलं तु स्फुटा केन्द्रगति भवति सा शीतोचगतेः शोध्या प्रचं स्फुटा ग्रहगति भवति अत उक्त फलांएखानान्तरशिञ्जिनीनी- त्यादि। अत्र भोग्यखण्डस्फुटीकरणस्य फलं प्रदीते कक्षामध्य- गतिर्यग्रेखा प्रतिरत्तसम्पाते भुज ज्यातुल्यः कर्ण भवति तावती ।

·गणिताध्यायः। चपलांखाकान्तरशिझिनो अतस्तुल्यत्वात् गुणकभाजकयोर- विकृतेव केन्द्रगतिः ततो मध्यैवात्रगतिः स्पठा असुटखण्ड- ग्रहणे त्रिज्याहता खचलकर्णहृताशुचायभोग्यज्यया विगणिता विहृताधनात्यनेनाप्यानयनेन न तत्र मध्यगतितुल्या सम्ध- ग्भवतीति सर्वमत्र निरवद्यमिति भावः । इदानीं लल्लोतगतिफलस्य दूघणमाह । धीवृद्धिदे चल फलं धुगते यदुक्त ललेन तन्न सदिदं गणकै विचिन्त्यं । केन्द्र त्रिभे (३) च नवले (द) च फलस्व नाशा- झावान्तथा गतिफलस्य धनर्णसन्धा। धीरद्धिदे तन्ने यतेश्चल फल मुक्तं तदसत् त्रिभे नवभे केन्द्र भोग्यखण्डाभावात् फलाभावः स्यात् तथा धनर्णसन्धी गति- फलाभावस्थानेपि फलमुत्पद्यत एव तत्पने गतिफलाभावकार- रणस्याभावात् येऽत्र वासनाविदस्तै रुक्तमात्रमयीदं ज्ञायते येऽन्ये न विदन्ति अथवा वृथाभिमानिनस्तेषां धूलोकर्मणा प्रतीतिरु- त्याद्या तद्यथा भौमस्य धनसन्धिकेन्द्रं सार्द्धराशिचतुझ्यं १।१५ शुक्रस्य विंशतिभागाधिकं ४२० अत्र यावदुक्तं गतिफलं यानीयते तावदछादपाकला भामस्य १८ शुक्यस्य त्रयोविंशतिः २३ कला यागन्ति अतस्तदसत् अथखल्यान्तरत्वादिति चे. त्तदपि न एकत्रिंशत्कला गतिरछाइयाकला अन्तरं तलथं खल्यमुच्यते यत्र केचिद्दासनाबाह्याः खभोग्यखण्डाहतेत्याशु- चायभोग्यखण्डाहतेति मन्यन्ते एवं बुधगतिपालस्याप्ररत्तो

·TRENERMEERNM
सिद्धान्तशिरोमणिः।
केन्द्र राशिचतुछये एकभागेन कलापञ्चकेनाधिकेन च ४।१।५
अवक्रस्थानयि वक्रा गतिरायातीति सुधीभिरिदमपि विलोक्यं ।
इदानीं वक्रतासम्भवमाह ।
IS
द्राकेन्द्रभागैस्त्रिनृपैः (१६३) शरेन्द्र (१४५)
स्तत्वेन्दुभिः (१२५) सप्तनृपै (१६७) स्त्रिरुद्रः (११३) ।
स्याइक्रता भूमिसुतादिकाना-
मवक्रता ताहितैश्च भांशैः (३६०) ॥
यादृशे केन्द्रे गतिः पूर्ण भवति तादृशस्य केन्द्रस्य भागाः
सुखा पाठेन पठिताः। यवो वक्रारम्भ वक्रत्यागे च गतिः
पूर्ण भवति अतञ्चक्रात् च्युतास्ते अवक्रभागा भवन्तीत्युपपन्नं ।
मार्गभागाः
१६७। २१५ । २३५ । १६३ । २१७ ।
इदानीमुदयास्तसम्भवमाह ।
४२
प्राच्यामुदेति क्षितिजोष्टदस्तैः (२८)
शक्र (१४) गुरुः सप्तकुभिश्च (१७) मन्दः ।
खस्योदयांशोनितचक्रभाग (३३२ । ३४६ । ३४३)
स्त्रयो वजन्त्यस्तमयं प्रतीच्या॥
खाने (५०) र्जिने (२४) मितयोरुदयः प्रतीच्या-
मस्तश्च पञ्चतिथिभि (१५५) मुनिसप्तमूभिः (१०७) ।
प्रागुगमः शरन (२०५) स्त्रितिप्रमाणे (१८३)
रस्तञ्च तत्र दशवहिभि(३१०) रङ्गदेवैः (१३६)॥ १३

·गणिताध्यायः । अवक्रवक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोना:कलिकाविभकाः। द्राक्केन्द्रभुक्त्यानदिनै गतैव्यैर वक्रवक्रास्तमयोदया: स्युः ॥ ४४ स्पा) ।-अत्रोयत्तिः उदयास्तमयाध्याये ये कालांशाः पठिताः स्फुटाकीत् स्थले स्फुटे ग्रहे तैरन्तरिते उदयोस्तमयो वा भवति इह तु मध्यमार्कात् स्कुटे ग्रह तावद्भिः क्षेत्रां औरन्तरिते उदयोस्तो वा स्थलः स कथ्यते इह यत् शीघ्रकेन्द्रं तन्मन्दस्फुटस्य मध्यरवेश्चान्तरं यथा क्षितिजस्य बदसाः २८। रभिः केन्द्रभागे यावत् क्षितिजस्य फलमानीयते तावदेकादाभागाः ११ भवन्ति तैरधिको मन्दस्फुटो बावदशेध्यते तावत्म- सदशभागान्तरितो भवति सप्तदश हि तस्य कालांशा अतत्ता- वति केन्द्र उदयः रभिः केन्द्रभागेश्चक्रात् च्युतैः पश्चिमदिशि तावदेव भौमार्कयोरन्तरं स्यात् अतस्तत्रास्तमयः एवं यदा गुरोचतुर्दाभागाः १४ केन्द्रं तस्मात् केन्द्रात् भागवयं फलं ३। तदधिकस्य गुरोरकस्य चान्तरमेकादाभागाः एवं मन्द- स्थापि स्फुटस्यार्केण सहान्तरं पञ्चदशकालांशाः १५ । एव- मनयो भैमवच्चक्राच्छुडैरस्तमयः बुधशुक्रयोस्तु खाः ५० जिनैः २४ केन्द्रांश विश्वरुद्रमिताः कालांशा उत्पद्यन्ते ते भौगैरधिको तो तैरेव भागै रवेरग्रतः स्यातां यतो य एव मध्यो रविस्तावेव ज्ञशुको अतः कालांशान्तरितयोरुदयः एवं तयो र्य य उदयास्तभागाः पठितास्तैस्तैः कालांशैस्तुल्यमेव फर भवति । अव वक्रोदयास्तभागेभ्य ऊनाधिकाः कलाः द्राकोन्द्र- भुक्त्या हृता गतैव्यदिनानि भवन्ति । इति त्रैरामिकेगमपन्न ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । Isu इदानों स्फुटग्रहान्मध्यग्रहानयनमाह । स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य कृत्वा फले मन्द चले यथोक। ताभ्यां मुहु यस्तधनर्ण काभ्यां सुसंस्कृतो मध्यखगो भवेत्सः ।। स्पद्यार्थमिदं।-अत्र विलोमविधिरेव वासना । इदानी पलभाज्ञानमाह। क्रियतुलाधरसंक्रमपूर्वतोऽयनलबोत्थदिनै विषुवद्दिनं। मकर कर्कटसंक्रमतोऽयनं धुदखभाविषुवहिवसे क्षमा॥४६ अपनांशानां कला रविभुत्या हताः फलमयनलवोत्यदिना- नि तै दिनै र्मेघसंक्रान्तेस्तुलासंक्रान्तेश्च प्राग्विषुवद्दिनं भवति । एवं मकर कर्कटसंक्रमतः प्रागयनं दिनं तस्मिन्विवदिने म- ध्या या छाया सा पलभा अत्य क्षेत्रस्य वासना गोले । इदानों पञ्चज्यासाधनमाह । युक्तायनांशादपमः प्रसाध्यः कालो च खेटात् खलु भुनभोग्या । जिनांश माळा (१३९०) गुणितार्कदोया त्रिज्यो (३४३८) छ्ता क्रान्ति गुणोऽस्य वर्ग ॥ १७ त्रिज्याकृतेः ग्राह्य (११८९९८४४) पदं द्युजीवा क्रान्ति भवेत् क्रान्तिगुणस्य चापं । अक्षप्रभा सङ्गुणितापमज्या तबादशांशो भवति चितिज्या ॥ ॥ ७ प ·गणिताध्यायः। ६३ सा त्रिज्यकानो विहृता द्युमौर्या चरज्यकाथाश्च धनश्चरं स्यात्। अत्र खेटादित्यु पलक्षणं यस्मात्खेटालमादायमः साध्यस्तस्मा- त्सायनांशादेव तथा यस्मादुदयसम्बन्धिनौ भुक्तभोग्यकाली साध्यौ तस्मादपि सायनांशादेव सायनाकस्य दोयाजिन- भागज्यया गुणिता त्रिज्यया भक्ता क्रान्ति ज्या स्थादित्यादि स्पछार्थं । अन्यायपत्तिः विषुवत्कान्तिवृत्तयो यान्योत्तरमन्तरं क्रान्तिः तयोः सम्पाते क्रान्त्यभावः ततस्त्रिभेऽन्तरे परमाजिन- तुल्यभागाः अतस्तत्सम्पावादारभ्य कान्तिः साध्या उदयाच तत एव स तु सम्पातो मेघादेः प्रागयनांशतुल्यान्तरे अतः सायनांशात्खेटात्कान्ति भुक्तभोग्यकाली चेत्यक्त। यदि त्रिज्या- तुल्यया भुजज्यया जिनांशज्यातुल्या क्रान्तिज्या लभ्यते तदेय. ज्यया किमिति फलं क्रान्तिज्या विषुववृत्तात्तिर्यग्रूपा भवति क्रान्तिज्या भुजस्त्रिज्या कर्णस्तान्तरपदमहोरात्ररत्तव्या- साई सैव धुज्या। अथ कुज्योच्यते यदि दादाकोटः भुजस्तदा क्रान्तिज्याकोटः किमिति फलं क्षितिजोन्मण्डलयो मध्ये ऽहोरात्रहत्ते ज्यारूपं स्यात् सैव कुज्या सा धनुःकरणार्थं त्रिज्यादत्ते परिणाम्यते। यदि धुज्याव्यासा? एतावतो तदा त्रिज्याच्यासा? किमिति फलं चरज्या तडनुः चरमित्युपपन्न । अथ प्रकारान्तरेण चरानयनमाह। खदेशजस्तचरखण्डकै वा रूधुज्यकावद्रविदास्त्रिभागात् ॥ पलमा ·सिद्धान्तशिरोमणिः। कृ ५१ मेषादिराशित्रितयस्य यानि चराण्यधोधः परिशोधितानि । तानि खदेशे चर खण्डकानि दिनागसञ्यंश गुणे (१०।८।३.२०) विनिनो ॥ पल प्रभा तोयपलात्मकानि स्थूलानि वा स्युश्चरखण्डकानि । स्थूलं चरं चाम्बुपलात्मकं तै- स्तत्प्राणचापं यदि वापि सूक्ष्मं ॥ अथवा तञ्चरं वक्ष्यमाणैत्रिभिः खण्डकैः खदाजै लघुज्या प्रकारेणशमिते दशाशमित्यादिना साध्यं करमादित्याह रवि- दोस्त्रिभागात् अर्कस्य सायनांशय यो भुजः तस्य यस्त्यं शस्त- स्मादंशमिते दाप्तमित्यादिना। अथ खण्डकानि मेवादिराशि. त्रयस्येत्यादि सुगमं। अथ स्थूलखण्डकै यंञ्चरं तत् स्थलं पानी- यपलात्मकं भवति तत् घडणं प्राणात्मकं तम्मात् यदि धनुः क्रियते तदा सूक्ष्मं चराई स्यात्। अत्रोपपत्तिः एकमङ्गलं पलभां प्रकल्प्य एकदित्रिराशीनां एथक एथक् चराण्यानीय तानि घड्भि वि- भज्य पानीययलात्मकानि कृला यावद्धोधो विपाध्यन्ते ताव- दिङ्नागसव्यंशगुणा उत्पद्यन्ते अतोनुपातः। यद्यकाङ्गुलया पलभयैतानि चरखण्डानि तदेच्या किमिति एवं चरखण्डानि स्युः परं तानि ज्यात्मकानि यतः पूर्व खल्पत्वात् धनु ।त्पन्नं अत एव तत्त्राणचापं यदि वापि सूक्ष्ममित्युक्तं खण्डकैश्चर- करणे लघुज्यासाधनवद्वासना तत्र लघुज्याखण्डकानि नव चर- ·गणिताध्यायः खण्डकानि नीणि परमे राशिनये भुजे यथा चीणि लभ्यन्ते तदर्थ रविदोस्त्रिभागादित्यवं । इदानी दिनरात्रिमानमाह । चरघटोसहिता रहिताः क्रमा- त्तिथिमिता घटिकाः खलु गोलयोः । भवति तत् धुदलं निजसावनं खगुणतः पतितं रजनीदलं ॥ पञ्चदशनाद्य उत्तरगोले चरघटीभिः सहिता दक्षिणगोले रहिताः एवं ते निजसावनं धुदलप्रमाणं भवति यस्य ग्रहस्य चरं तस्येत्यर्थः दिनदलं त्रिंशतो विशुद्ध रात्रिदलं भवति । अत्र वासना उन्मण्डलयाम्योत्तरवलयया मध्ये पञ्चदमा १५ घटिकाः उन्म ण्डलादधः क्षितिजमुत्तरगोले चराईकाले नात- स्तदधिकाः पञ्चदशघटिकाः याम्य गोले तु तदूर्द्धभतरोना- स्तत्र पञ्चदश। इदानी ग्रहाणां चरकर्माह। चरघ्नभुक्ति धुनिशानुभक्का (२१६५८) तयानयुक्तः खचरो विधेयः । क्रमादुदग्दक्षिणगोलगेऽर्क सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले ॥ ग्रहस्य भुक्तिश्वरासुभि गुण्याहोरात्रासुभि २१६५६ भाज्या फलकलाभिरत्तरमोले ग्रहो रहितो दक्षिणगोले सहित एव- ५३ ·कृ सिद्धान्तशिरोमणिः । मौदयिको ग्रहः यद्यत्तकालिकः तदतो व्यस्तं उत्तरगोले सहिता दक्षिणगोले रहित इत्यर्थः। अत्रोपपत्तिः ये लोदयकालि- कास्ते खोदयकालिकाः क्रियन्ते अत्र तदुदययो मध्ये चरकालः ततोऽनुपातः। यद्यहोरात्रासुभि २१६५६ मंतिकलाः लभ्यन्ते तदा चरासुभिः किमिति फलकलाभिरूनो ग्रह उत्तरगोलस्थे के सति क्रियते यतस्तत्र तोदयात्माक खोदयः यल्लङ्कायां क्षितिज तदन्यदेणे उन्मण्डलं अत उन्मण्डलादधःस्थे क्षितिजे ऋणं दक्षिणगोले तूपरिस्थिते धनं अस्तकाले त्वस्मादिपरोतं यतस्तत्रोन्मण्डलं प्राप्य पञ्चात् क्षितिजं प्राप्नोति रविरुत्तर- गोले दक्षिण गोले त्वादावेव एवं सर्वमुपपन्नं । इत्यादिका वा. सना गोले सम्यगभिहिता इह संक्षिप्तोता । अथ लङ्कादयसाधनमाह। एकस्य राशे बहती ज्यका या इयोस्विभस्यापि कृतीकृतानां । खखापंमज्या कृतिवर्जितानां मूलानि तासां त्रिगुणा (३४३८) हतानि ॥ खखामार्था विभजेत्फलाना चापान्यधोधः परिशोधितानि । क्रमाक्रमस्थानि निरक्षदेशे मेषादिकानामुद यासवः स्युः रकस्य राशे बहती ज्येत्यशमी ज्या इयोरिति घोडशी ज्या निभस्थति विच्या आसाम्वनितानां खकीयखकोयक्रान्तिज्या. चा ·गणिताध्यायः। -- वर्गवर्जितानां मूलानि त्रिज्यागुणितानि खखाज्यया विभजेत् फलानां चायान्यधोधः परिशोधितानि इति टतीयाड्वितीयं द्वितीयात्रथमं शोध्यं प्रथमं तथाविधमेव एवं लङ्कादयासवः स्यः। अवोपपत्तिः अत्रोदच्छतः क्रान्तिरत्तस्य तिर्यकस्थितत्वात् यसाणि क्षेत्राण्युत्पद्यन्ते तद्यथा मेघान्तस्य ज्या क्रान्तिइत्ते कर्णः तत्क्रान्तिज्या लक्षाक्षितिजे भुजः तदन्तरपदं मेघान्ते होरात्रवृत्ते कोटिः एवं राशिदयस्य ज्या कर्णः तत्कान्तिज्या भुजस्तान्तरपदं त्वभान्ते अहोरात्ररत्ते कोटिः एवं त्रि- राशिज्या कर्णः परमा क्रान्तिज्या भजः परमाज्या कोटिः एताः कोटयञ्चापकरणार्थं त्रिज्यारत्ते परिणामिताः त्रिज्या गुणाः खखाज्यया भक्तास्तासां चापानि प्रथमं मेवोदयस्य कालः द्वितीयं राशियस्य टतीयं राभित्रयस्य अतो विश्ले- वितानीत्युपपन्न । इदानी प्रकारान्तरेणाह। कीटादिराभ्यन्तजकोटिजीवा- स्त्रिज्या (३४३८) गुणाः स्वस्खदिनज्ययाताः । चापोकृताः प्राबदो विद्धाः कीटादिकानामुदयासवो वा॥ ५६ कोटादिराश्यन्तजकोटिजीवात्ता एकदित्रिराशिज्या भ- वन्ति १७१६ । २६७७ | ३४३८ एतास्त्रिज्यया गुण्याः खख- दिनज्यया भक्ता इति। यैव स्वभान्ताज्या सैव कीटान्तेषि ३२१८। यैव मेघान्ते धुज्या सैव सिंहान्तेयि ३३६६ । कन्यान्ते ·सिद्धान्तशिरोमणिः । कृ । द्यज्या त्रिज्यैव ३१३८ । आभित्ता भाज्याः फलानां चापानि अधेधः अद्धानि कीटादीनामुदयासवः स्यु निरक्षे वा त एव मिथुनचभमेघाणामित्यर्थः । अबोययत्तिः क्रान्ति रत्ते उप- भान्ते सूत्रीकमग्रं बहा द्वितीयमयं कौटान्ते निबध्यते तस्य सूत्रस्य अर्ड एकराशिज्या भवति एवं मेघान्तसिंहान्तयो बंडसूत्रस्याई दिराशिज्या एवं मेघतुलादौ बस्थाद्धं त्रिज्या एता एव वृधभान्तमेषान्तमीनान्ताहोरात्रवृत्तानां ज्या भ- वन्ति । यतस्तत्सम्यातेषु क्रान्ति रत्ते सूत्राणि बद्धानि अत- स्तासां त्रिज्यारत्तपरिणतानां चायान्तराणि कोटादिकानामु- दया भवन्तीति गोले प्रदर्शयेत् । इदानी प्रकारान्तरेणाह। मेषादिजीवात्त्विग्टहामाया (३१४५) क्षुण्णा हताः स्वस्खदिनज्यया वा । चापीकता: प्राबदधा विशुद्धा मेषादिकानामुदयासवः स्युः ॥ स्पयार्थमिदं।-अस्योपपत्ति गीले कथितैव मुगमा च तथा- पोहोच्यते मेवादिजीवास्त्रिग्रहेति अपमहत्ते त्रिज्या ३१३८ कास्य निभद्यज्या कोटिस्तकाभिः किं फलानि द्यज्याहत्तेव ज्याः काटिरूपाः चापाथं त्रिज्यावृत्ते परिणामः टुज्यावृत्ते एतावव्यस्तदा त्रिज्यार ते कायर्वन्त्रिज्या हरः इदानी गगको इतस्तुल्यत्वात् अत उग्रपन्न मेवादिराशिनि ग्यादि । अथ निष्यन्नास्तानसूनाह।

·गणिताध्यायः।
ते ऽभ्वाद्रिभूपा (१६७०) गुण गोऽद्रिचन्द्राः (१७८३)
सप्ताग्निनन्देन्दुमिता (१९३७) अर्थते।
क्रमोत्कम म्याश्चरखण्डकः वैः
क्रमोत्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥
मेषादिषलामुदयाः स्वदेशे
तुलादितोऽमो च षडुत्क्रमस्थाः ।
उदेति राशि: समयेन येन
तत्सप्तमा ऽस्तं समुपैति तेन ॥
अत्र धन करण जीवानां स्थूलत्वात द्वितीयटतीयाबुदया
नान्यैः सम्यक् पठिती। अत्र प्रथमप्रकारेण प्रथम उदयो
ग्टह्यते द्वितीयप्रकारेण द्वितीयटतीयौ शोचं स्पयार्थ। अत्री-
यपत्तिः निरक्षखदेशाादययोरन्तरं चरं निरक्षे खदेश च
मेघादिः सममदेति मेघान्त आदी खक्षितिजे तत उन्मण्डले
लगति अतश्चरखण्डोनो मेयोदयः खदेशोदयो भवति। एवं
घमिथुनयोरपि कादौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वाडनं
तानि परिणमन्ति तुलादो तून्मण्डलस्याधः स्थितत्वाचरखण्डानि
धनं भवन्ति। मकरादौ तु चरखण्डानामयचीयमानत्वादृणं
परिणमन्ति इत्यादि गोले सन्यग्विलोक्यते
।
।
इदानी नैपुण्यमाह।
क्षेत्राणां स्थूलत्वात्स्याला उदया भवन्ति राशोनां।
सूक्ष्मार्थी होराणां कुर्यादृकाणकानां वा ॥
६०
K2

·सिद्धान्तशिरोमणिः। कृ यथा राश्युदयाः साधितास्तथा होरोदया अपि साध्याः तद्यथा पञ्चदशादिपञ्चदशभागोत्तरभागानां ज्या होराज्याः षड् भवन्ति ताभि मिथुनान्ताज्याः ३१४१ पृथक् पृथक गुण्याः खखाज्यया भक्ता फलानां धनूंष्यधेोधः शुद्धानि षष्ठात् पञ्चमं पञ्चमाञ्चतुर्थमित्यादि शेषाणि होरोदयासवो भवन्ति । एवं दादिदोत्तरभागे द्रेष्काणादयासवो भवन्ति ते च नव तथा होरांशानां षट्चराणि यान्यवोधः शुद्धानि तानि तेषां चरखण्डानि तैः क्रमोत्कमस्थैः क्रमोत्कमस्था ऊनयुताः सन्तः खदेशहोरोदयाः भवन्ति । मेघादीनां द्वादश ते च व्यस्तास्तुला- दीनां एवं चतुर्विशतिः २४। एवमेव दृक्कादयाः पत्रिंशत् तथा चाकस्य सायनांशस्य भागाः पञ्चदमा १५ हृता गतहोराः स्थः पोषांशास्ले भुक्तास्ते पञ्चदाभ्यः शुद्धाः भोग्यांशाः स्युः ग्यांशघ्नः स्वदेशहोरोदयः पञ्चदशहृतः फलं भोग्यासवः स्यस्ता- निकासुभ्यो विशोध्य तदग्रतो होरोदयांच शोधयेत् शेवं पञ्चद- शगुणमशुद्धहोरोदयेन भजेत् फलं लवाः अशुद्धपूर्वाणां होरो- दयानां सङ्ख्यया गुणितैः पञ्चदशभि युताः सन्तो लग्नस्यांशा भवन्ति । एवं लग्नात्कालसाधनेयि एवमेव दृकाणोदवैरपि लग्नसाधनं । तत्र पञ्चदशस्थाने दर १० गुणने भजने च कल्याः। एवं होरोदय इकाणादयै वा साधितं लनादिक- मुदयान्तराख्यं कर्म च सूक्ष्म भवति अन्यथा स्थलं । इदानीं भुजान्तरमाह। भानोः फलं गणितमर्कयुतस्य राशे व्यंक्षोदयेन ख खनागमही (१८००) विभक्तं । ची ·गणिताध्यायः । । गत्या ग्रहस्य गुणितं धुनिशासुभनं (२१६५९) खणं ग्रहे ऽर्कवदिदं तु भुजान्तराख्यं ॥ हर अर्कस्य यङ्गजफलं यस्मिन् राशौ रवि वर्तते तस्य राशः सम्बन्धीयो निरक्षोदयः तेन तद्गुणितं राशेः कलाभि १८०० भक्तं पुन ग्रहगत्या गुणितमहोरात्रासुभि २१६६६ भक्तं यत्फलं तद् ग्रहे ऽकंवद्धनणं कार्य। यद्यर्कस्य भुजफलं धनं तदा सूर्य- स्यान्येषां च धनं यदा ऋणं तदा ऋणमित्यर्थः। अत्रोपपत्तिः ये मध्यमार्कोदयकालिकास्ते स्फुटादयिकाः क्रियन्ते तत्रा- कफलस्थासुकरणेनपातः यदि राशिकलाः १८०० निरक्षोद- यामुभिरुद्छन्ति तदा फलकलाः कतिभिरिति लब्धं भाख- त्फलोत्या असवो भवन्ति। अन्योनुपातः यदि द्युनिशासुभि गति कलाः लभ्यन्ते तदा रभिः किमिति ताः कलाः अतः ऋमं धनं यतो मध्यमार्केादयात्याक् स्फुटाकादयः स्यादृणे तत्फले खे यतोऽनन्तरमित्युपपन्नं । । इदानी उदयान्तरमाह। युक्तायनांशास्य तु मध्यमस्य भकामवोर्कस्य निरक्षदेशे। मेषादिभुक्तोदयमंयुता ये यश्चायनांशान्वितमध्यभानोः॥ लिप्तागण स्तद्विवरेण निघ्नी मति ग्रहस्य धुनिशा सु (२९६५८) भक्ता। 13 ·१०२ सिद्धान्तशिरोमणिः। कृ खणे ग्रहे चेदसवाधिकोना इदं ग्रहाणामुदयान्तरं स्वात् ॥ ६३ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य ये राशे भुक्तभागास्तैस्तदुदथं नि- रक्षदेशीयं सगुण्य त्रिंशता विभजेत् फलं तस्य राशे भुक्तासकः । अथ मेघात् येर्केण भुक्ता राशयस्तेवां च निरक्षोदयासवत्तत्र योज्यास्तेषां मेघादिभुक्तोदयासवः स्युः। अथ मध्यमार्कस्य सा- यनांमास्य कलाः कायाः तासां कलानां तेषामसूनां च बदन्तरं तेन ग्रहगति गुण्या द्यनिशासुभि भाज्या लब्धाः कला ग्रहे धनं कार्याः यदि कलाभ्यो सवोऽधिकाः स्युः यदि न्यूनास्तदा ऋणं अनोपपत्तिः इह यः पूर्वमा हर्गणः कृतः स मध्यमसावन- मानेन स्फुटसावनस्य चलत्वात रविमाध्य गतिकलातुल्यासुभिः सहिता नाक्षत्राः पछिटिकाः ६०५९।८। इदं मध्यमं अर्क- सावनं खोदयभक्ति घातात् खानायभू १८०० लब्बसमासुभिः सहिताः नाक्षत्राः वरिघटिकाः स्फुटसावनं ताः गतिकला यै- रसुभिरुट्छन्ति तद्युताः परिवटिकाः स्फुटसावनं तच्च चलं प्रत्यहं गत्यन्यत्वात्प्रतिमासं राप्युदयान्यत्वाच्च तादृशोऽहम्णः कर्तुं नायातोति मध्यमः कृतः तेन सम्यगादये ग्रहा न भवन्ति । कदाचिोदयात्माक् कदाचिदनन्तरं अत एव प्रागुतं दश- দিলিনাঞ্জ বিনিবন্নিজিমা বনি মথম হনি। अथ स्फुटमध्यमार्गणयोरन्तरानयनं मेघादेरारच थेऽभुक्का राप्यते यैरमुभिस्दछन्ति त एकीकृताः तावत्यः खात्मके काले भदिनान्तादूई अहणेन भवितव्यं । साथ च मेवादि ·गगिताध्यायः ६४ भुक्तकलातुल्येन्तरे कृतः अता ऽसूनां कलानाञ्च यदन्तरं ताव- निरसुभिरहर्गणेऽन्तरितः। अत्रानुपातः यद्यहोरात्रासुभि मंति लभ्यते तदभिः अन्तरासुभिः किमिति फलं ग्रहेषु खं यद्यसवोधिका अन्यथा ऋण मित्येतदुक्तं युक्तमेव । इदानीं ये ऽस्योदयान्तरस्य वासनां न बुध्यन्ति तेषां प्रतीत्य- र्थमन्यदयाह। चेत्खोदयैः स्कुटरवेरसवः कृतास्ते विश्लेषिताश्च यदि मध्यरवेः कलाभिः । बाहन्त राख्यमुदयान्तरकं चाख्यं कर्म त्रयं विहितमौदपिके तदा स्यात् ॥ यदि स्कुटरवः खोदयेन भक्तासवः कृता मेवादिखोदयैश युतास्तेषामखूनां मध्यमार्ककलानां च यदन्तरं तेन भुक्ति गुणिता धुनिशासुभि भता यद्यसो ऽधिकास्तदा फलं आहे खमन्यथा ऋणं एवं कृते सति भुजान्तरमुदयान्तरं चराख्यञ्च कर्म त्रयमपि कृतं भवत्यौदयिक ग्रहे। इदानों प्रकारान्तरेणे (दयिककर्माह। मध्याद्रवेरयनभागयुतादिनिघ्ना- होचा लघु गतिगुणा खन गाश्चि (२७०) भक्ता। खणं ग्रहे युगयुजोः पदयो विलिप्ता खैवं स्फुटं खलु भवेदुदयान्तरं वा ॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य द्विगुणितस्य या लघुखण्डकै या जया गुणिता ग्रहगतिः खमयमै २७० हूता फवं विकलादि.

·सिद्धान्तशिरोमणिः। कृ ग्रहे धनं एवं युग्मपदस्थिते ऽर्के अयुग्मपदस्थिते वणं । अत्रो- यत्तिः कान्तिरतस्य चत्वार्यपि यदानि पृथक पृथक् पञ्चदया. पञ्चदशघटिकाभिरुगन्ति परं नैकैको राशिः पञ्चभिरत उद- यान्तरकर्मपदमध्यं यावदुपचीयते ततोऽयचीयते अत एव पदा- न्तेषु तस्याभावः पदमध्येषु परमता यदत्र निरक्षोदयैः कर्म द. र्शितं तवालावबोधार्थं तत्तु स्थूलं उदयानां स्थूलत्वात्। अत एव त्वार्यभट्टादिभिः सूक्ष्मत्वार्थ दृक्काणेदवाः पठिताः इदमुदया- न्तरं कर्म यथा सम्यम्भवति तथा चीच्यते मध्यमार्कस्य सायनां- शस्य दोज्यां धुज्याञ्च कृत्वा तया युज्यया सा दोज्या भाज्या मिथुनान्तद्यज्यया गुणनीया तस्या धनुघो ये ऽसवस्तै मध्यमार्कस्य सायनांशस्य भुजकला उनाः सत्यः स्फुटाः अन्तरासवो भवन्ति तैरुदयोन्तरित इत्यर्थः । एवं पदमध्ये वचिएतिः २६ पलानि किञ्चिदधिकानि भवन्ति तानि ज्याप्रकारेण साधयितुमको द्विगुणितः द्विगुणितस्यार्कस्य यावद्भुजः कि यते तावत्यदमध्ये राशिवयं भवति तद्दोज्यायाः लघ्याः वनिंपात्यानुपातः। यदि खार्कमिवया दोर्यया घद्धिपति लभ्यते तदाऽभीच्या किमिति अत्र घड्विंशत्या खाकी अयवर्तिता गुणकस्थाने रूयं १ । हर- स्थाने सार्बाञ्चत्वारः ४३ फलं पानीयमलानि पुनरन्योनुपात: यदि पानीयमलबच्या गतिकलातुल्या विकला लभ्यन्ते तदैभिः किमिति पूर्व लध्वी दोया गुणः साद्धाश्चत्वारो हरः इदानों परि हरः अतो ग्रहमते या गुण हरयो धीतः हरः खनगाश्विन २७० । इत्युपपन्नं । अोजे पदे ऽसवः कलाभ्य ऊना एवं भवन्त्य तस्तत्र ऋणं युग्मपदे त्वधिका अतस्तव धनम् ।

·गणिताध्यायः । ARATT इदानी तिथिकरणभयोगानां साधनान्याह । रवि (१२) रमै (६) विरवीन्दुलवा हताः फलमितास्तिथयः करणानि च कुरहितानि च तानि ववादितः शकुनितोऽसितभूतद लादनु । ग्रहकलाः सरवीन्दुकला हृताः खखगजै (८००) श्च भयोगमिती क्रमात् । अथ हृताः खगतैव्यविलिप्तिका निजजवेन गतागतनाडिकाः ॥ व्यकेन्दो भीगा हिस्थाः एकत्र रविभि भाज्यास्तत्र फलंग- तास्तिथयः अन्यत्र रसै भाज्याः फलं गतकरणानि तानि त्वेको- नानि ववादितो भवन्ति कृष्णचतुर्दश्यादुपरि यान्यवशिष्यन्त त्रीणि चतुर्थं प्रति पत्प्रथमाई च एतानि चत्वारि कुनितः शकुनिचतुष्पदनागकिन्तुघ्नानीति शेषः। यस्य ग्रहस्य नक्षत्र ज्ञातुमिष्यते तस्य कलाः कार्याः तथा चन्द्रार्क योगस्य कलाः कार्याः उभयत्र पातारकेन ८०० हृते प्रथमस्थाने गतभानि द्वितीयस्थाने गतयोगाः। अथ यान्यवशियानि तानि गतानि तानि खखहरच्युतानि गम्यानि स्यः तेषां गतानां सम्बन्धिन्यो विकलाः खखगतिभिभाज्या वल्लभ्यते ता गतघटिका भवन्ति यद्यष्याणां विकला भक्ताः तदैव्या घटिका भवन्ति । अत्रो- पपत्तिः यदि व्यर्केन्दोश्चक्रांशै ३६० स्त्रिंशत्तिथयो लभ्यन्ते ३० तदभिः किमिति अत्र त्रिंशताऽयवर्तिते जातो दादा हरः।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । कृ अथ च यदि चक्रांपीः ३६० परि ६० करणानि लभ्यन्त तदभिः किमिति यत्रापि च्यापवर्तिते जाता हरः पण्मितः अथ च यदि चक्र कलाभिः २१६०० सप्तविंशति भीनि लभ्यन्ते योगा वा तदा आभिः किमिति अत्रापि सप्तविंधात्यापवर्तने कृते जाता शती हर उभयत्र। अथ घटोकरणार्थमनुपातः यदि गतिक- लाभिः परिधटिका लभ्यन्ते तदा गव्याभिः कलाभिः किमिति फलं गलैच्या घटिकाः। अथ कलाः घट्या गुणिताः विकलाः स्यु- रित्यत उक्तम् अथ हृताः खगतैष्य विलिप्तिकाः इति सर्वमुपपन्न इदानी नतकर्माह। तिथ्यन्तनाडो नतबाङमा लव्याऽर्कशीतांशफले विनिने। क्रमेण भक्ते नखगोसमुद्रः (१९२०) क्वङ्गाग्निवेदैः (४३६१) फलहीनयुक्तः ॥ प्राक पश्चिमस्थ स्तरणि विधुः प्राक ऋणे फले युक्त इतोऽन्यथानः । मुहुः स्फुटातो ग्रहणे रवीन्दो- स्तिथिखिदं जिष्णुसुतो जगाद ॥ ६६ चन्द्रग्रहणे ऽग्रहणे वा यास्तियन्ते नतनाबस्ता रस गुणा नतभागा भवन्ति तेषां लध्वी दोज्या साध्या तयाऽर्कशीता- शुभुजफले गुण्ये अर्कस्य नखगोसमुद्रश्चन्द्रस्य वनाग्निवेदै भाज्ये यदि फलेशाद्ये गुणिते ताशाद्या लब्धि ग्राह्या यदि कलाये तदा कलाद्या तेन लब्धफलेन प्राक्कापालस्था रवि हीनः कार्यः ·गगिताध्यायः। " यदि पश्चिमस्थस्तदा युक्तः विधुस्त प्राकामालस्थ ऋणे च फले वर्तमाने युक्त कार्य व्यतो ऽन्यथा प्राक् पश्चादा हीन एव अतः पुनस्ताभ्यां तिथिः पुन नतकर्म च यावदविशेषः इदं जियणुसुतो जगादति। एतदागमप्रामाण्येनास्माभिलिखितमित्यर्थः र्वेदाचार्येणाप्युपलब्धिरेव वासनेत्यभिहितं यदि ईदृश्युपलब्धि- रस्ति तदास्माभिः किं नाङ्गीकर्तव्यमिति भावः। अथ ब्रह्मगु- नोक्तमुच्यते अत्र त्र्यंशोनाचतुर्दश नीचोच्चत्तपरिधिभागा रवः पठिता तथा ये ऽजिनकलानरदा हिमांशोः ते याम्योत्तरम- ण्डलस्थस्यैव ते रवे मध्याहस्थस्य परिधिभागाः ऋणफले प्राग- न्मण्डल स्थस्य कला विंशत्यधिकाः पञ्चाटूनाः धनफले तु प्रागूनाः यश्चादधिकाः। पू म प ऋणफले १४ १३ १३ धनफले तु १३ १३ १४ ४० २०.. फले ताभिः. अथ चन्द्रस्य मध्याह्नपरिधिभागाः प्रागन्मण्डलस्थस्य ऋणे वा धने वा विपञ्चाशता ५२ कलाभिरूनाः पञ्चात् ऋणे कलाभि युताः धने तु ताभिरूनाः । प ऋणफले ३० ३१ ३२ धनफले ३० ३१ ३० तुज्यया. अवान्तरे त्वनयातात् परिधिभा गानानीय तैः स्फुटीक- रणं काय! इदानीं तत्संस्कारः क्रियते । तत्रानुपातः यदि त्रिज्यानतभागज्यया भागन्यंशः परिध्यन्तरं तदेच्या कि- मिति अन नतभागज्याया भागन्यमा गुणः विज्या हरः १२० ·सिद्धान्तशिरोमणिः। कृा एवं कृते सति नवज्यायाः वशित ३६० अयं भागहार: फलं स्फटपरिध्यन्तरं। अथाऽन्योऽनुयातः यदि ज्यशनिश्चतु- दभिः परधिभागैरिदं फलं लभ्यते तदा स्फुट परिध्यन्त- रेण किमिति व्यत्र फलस्य नतज्या गुणः परिध्यंशाः घरि- तत्रयञ्च २६० हरः इदानी हरयो धोते उत्पन्ना नख. गोसमुद्राः एवं चन्द्रस्यापि । अथ तत्र परिध्यन्तरं द्विपञ्चाश- कलाः ५२ । त्रिज्यातुल्य या नतभागज्यथा १२० इदं परि. ध्यन्तरं भागात्मकं ५२१६० तख्या किमिति अत्र त्रिज्यायाः वरिगुणायाः दिपञ्चाशतायत ते इयनत ज्यायाः इरो लन्यले इयनतज्या हरः ११३८ इदं स्फट परिध्यन्तरं। यदि जिन- कलोनरदैः ३१॥३६ परिधिभागैः इदं फलं लभ्यते तदा रूट- परिध्यन्तरेणानेन किमिति ११३८ । अत्रापि हरयो धीतो हरः स्यादिति जाताः कङ्गानिवेदाः ४३६१ । इदानीं स्फुटग्रस्य तात्कालिकीकरणमाह । यातव्यानाडीगुणिता युभुक्तिः षश्या (६०) हृता तद्रहिता युतश्च । तात्कालिकः स्याखचरः शशीनो तिथ्यन्त एवं समलिप्तिको स्तः ॥ पूर्णान्तकाले तु समा लवाद्ये दशान्तकाले ऽवयवै टेहाद्यैः । ७० स्वयं ।-वासनापि सुगमा त्रैराशिकेन।

·गणिताध्यायः । ७१ इदानीं सूचनक्षत्रानयनमाह । स्थूलं कृतं भानयनं यदेतत् ज्योतिर्विदा संव्यवहारहेताः ॥ सूक्ष्मं प्रवक्ष्येय मुनिप्रणीतं विवाहयात्रादि फलप्रसिधै। अध्यर्द्धभोगानि (११८५५२) षडत्र तज्ज्ञाः प्रोच विभाखादितिभध्रुवाणि॥ ७२ षडर्द्धभोगानि च (१८५११७) भोगिरुद्र- वातान्तकेन्द्राधिपवारुणानि । शेषाण्यतः पञ्चदकभोगा- न्युक्तो भभोगः शशिमध्यभुक्ति: (७८०।३५) ॥ ७३ सर्वर्तभोगोनितचक्रलिप्ताः वैश्वाग्रतः स्यादभिजिनभोगः । कलीकृतादिष्टखगादिशोध्य दास्रादिभोगान् गतभानि विद्यात्। विशद्धसंख्यानि गतन्तु शेष- मद्धभोगात्पतितं तदेव्यं । गतागते षष्टिगुणे विभने ग्रहस्य भुक्त्या घटिका गतव्याः ॥ ७५ इह यनक्षत्रानयनं कृतं तत् स्थूलं लोकव्यवहारार्थमात्रं कृतं अथ युलस्त्यवसिछगर्गादिभि दिवाइयात्रादै सम्यक् फल- । L ·सिद्धान्तशिरोमतिः कृ सियर्थ कधितं तत्सूक्षामिदानों प्रवक्ष्ये तत्र वडध्यईभोगानि विशाखापुनर्वसुरोहिण्यत्त रात्रयं। अथ घडईभोगानि अश्लेषा आदी खातो भरणी ज्येठा शतभिवक रभ्यः प्रोवाणि पञ्चदशीक- भोगानि भोगप्रमाणन्तु शशिमध्यभुक्तिः ७६०1३५ । अध्यई- भोगः ११८५।५२ । अर्द्धभोगः ३६५।५७) सर्वःभोगैरूनितानां चककलानां २१६००। यच्छेवं सोभिजिङ्कोगः १५४।१८। अथ तत्साधनं ग्रहं कलीयाविन्यादीनां भोगान् विपाधयेत् याव- न्तः शुद्धास्तावन्ति गतभानि जानीयात् पोषाः कलाः गतसंज्ञाः না অস্বাভানিনা মা: না মানহা: ৰা: মন্তি ও गुणा महगत्या भक्ता गतैव्या घटिका भवन्ति। अवोपतिरा. गमप्रामाण्येन । इदानी ग्रहाणां राशिसंक्रान्तिमानं भतिथिकरणयोगानां सन्धिमानं चाह। पष्टिनविश्वं ग्रह क्लिभ संक्रान्तिनागा खिलधर्मकृत्ये। रवेस्तु ताः पुण्यतमा ग्रहः ख- संक्रान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते॥ शशितनुविकलाभ्यश्चन्द्रभुत्येन्दुभाचा तिववर कलाभि भूय एताभिरेव । पृथगय गतियुत्या नाडिकाः सन्धि राप्ता भतिधिकरणयागानां फलं तत्र मिश्र ॥ -वह मास प्रकार यह विम्बकला यानोय वार ·गणिताध्यायः । सगुण्य ग्रहभुक्त्या भजेत् यल्लब्ध ताः संक्रान्तिनायः राश्यन्त - कालात्पूर्वमहाः उत्तरतोड़ी इत्यादन्यते । ताः संक्रान्ति नायो रवेस्तु पुण्यतमाः तथा यावत् संक्रान्तिस्यो ग्रहस्तावद्रापिद्ध- योत्यं फलं करोति एवं शशिविम्बषिकलाभ्यो यां घटिका उत्प- द्यन्ते ता भतिथिकरण योगानां सन्धिघटिकाः स्यः सन्धी मिश्र- फलमित्यर्थः। अत्र सन्धिरुभयतोपि विम्बस्य स्थितत्वात् उप- पत्तिरप्यत्र मुगमा। इति श्रीमहेश्वरीयाध्यायसुतभाखराचार्यविरचिते शिडा- न्तपिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहस्पटीकरणवासना- ध्यायो द्वितीयः समाप्तः। ग्रन्थसंख्या ६०० । । अथ त्रिप्रश्नाध्यायं विवक्षुरादौ तदारम्भप्रयोजनमाह । जगु विदो दः किल काल तन्त्र दिग्देशकालावगमो ऽत्र यस्मिन। त्रिप्रश्ननाम्नि प्रचुरोनिधानि वे ऽधिकारं तमशेषसारं॥ स्पा) । इदानों लग्नसाधनमाह । तात्कालिकार्केण युतस्य राशे- रभुभागै र्गुणितादयाल्लात्। भोग्यासवः खाग्निहृतादवाप्ता भुक्तासवो भुक्तलः स्युरे॥ L 2 ·PKHABAR Ravi सिद्धान्तशिरोमणिः। इष्टासुसवादपनीय भोग्यां- स्तदग्रतो राण्युदयांश्च शेषं । श्राद्ध हत्खाग्निगणं लवाद्य- मशुद्धपूर्व भवनैरजाद्यैः ॥ युक्तं तनुः स्यादयनांशहीन- मिष्टासवाऽल्या यदि भाग्यकेभ्यः । त्रिंशगुणाः खोदयभाजितास्ते लब्धांशयुक्तो रविरेव लग्नं ॥ Ifu यस्मिन् काले लग्नं ज्ञेयं तस्मिन् काले तात्कालिकोऽर्कः साय- नांशश्च कार्यः तेनाकण युतस्य राशे र्ये भोग्यांशास्तैः तदुदया- सवो गुण्यास्त्रिंशता भाज्याः ये लब्धास्ते भोग्यासवः स्युः। अथे- हासुभ्यो भोग्यास्तूविशोध्य तदग्रतो यावन्त उदयाः शुचन्ति तावन्तः शोध्याः ततः शेषात् खरामगुणादशुद्धोदयेन भलाद्याल- धर्मशाद्यं तद शुद्धोदयात्यूर्व यावन्तो मेघाद्या उदयास्तावद्भिः राशिभिर्युतमयनांशैवहितं तलग्नं स्यात् । अथ यदीयासुभ्यो भोग्या न शुध्यन्ति तदेवासवस्त्रिंश ३० दुखास्त दुदयासुभि भाज्याः फलेनांशाधन युतो रवि लग्नं स्यात् अत्र वासना नैरा- शिकन मुगमा। इदानों लमालालानधनमाह। अर्कय भोग्यस्तनु मुक्तयुक्तो मध्योदयायः समयो विलग्नात् ।

·गणिताध्यायः। ११३ यदैको लग्गरवी तदा त- नागान्तरनोदयखाग्निभागः ॥ लग्ने ऽल्पके तु धुनिशात्म शोध्य- तात्कालिकाकीदसवच काल: चेत्मावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्य- स्तदैव तात्कालिकतिम्मरममः ॥ आया यदेष्टा घटिका विलगं कालश्च तत्रौदथिकात्मवाच्च । अकस्य प्रारवट्रोग्यकालः साध्यः लग्नत्य सायनांशस्य भुक्तलव भक्तकालः साध्यः तयोरक्यमर्कादग्रतो लग्नपर्यन्तं ये मध्ये राशयस्तेषामुदयाञ्च क्षेप्यास्तत्रैव एवं लन्नात्कालो भवति । अत्र यदकराशी लग्न का भक्तस्तदा तयोरन्तरांशः खादयं सगुण्य त्रिंशता भजेन्फल मिटकालः स्यात् परं यद्यल्लिग्नम- धिकं यद्यल्यं तदा स कालेऽहोरात्रात् शोध्यः शेषमिछकालः स्यात्। अत्रेयकालसाधने ऽस्य भोग्यसोदयिकादेव क्रियते कालज्ञानात् तात्कालिकत्वमर्कस्य कार्य अतः स्थूलः काल या- याति। अनेन कालेन तात्कालिकमकं कृत्वा मुहुः कालः साध- यितुं युज्यते परं यदि प्रद्युः सावनघटिका इशुलनार्थं एतदुक्ती भवति उदयादनन्तरमेतावतीपर्कसावन घटिकासु कीदृग लग्नं भवतीति एतदभी तदैव तात्कालिकाकालग्नं साध्यते तदैव लमादसवकालः यदा पुनरिघटिका आ_स्तदौयिकाद- 1.3

·सिद्धान्तशिरोमणिः।
वाल्लिनं लभात्कालो सच अबायपत्तिः सुगमा। तात्का-
लिकीकरणकारणता गोले कथिता व्याख्याता च ।
इदानीं विलामलग्नमाह ।
भुक्तासुद्धे विपरीतलनं
भुक्तांशगेहातलवोनितो ऽर्कः
योदयापूर्वघटीषु लममिक्षं तदा तात्कालिकमकं कृत्वा
तस्य भुक्तासवः साध्यास्तानिहासुभ्यो विशेध्य पूरेघासुभ्यो यावन्त
उदया विशुध्यन्ति तावन्तो विलोमेन विधियेत् पोवात् खरा-
मगुणितादविशुद्धोदयभक्ताचे लब्धा अंशास्तैस्तथार्कभुक्तांशैञ्च
तथा विशुद्धोदयतुल्यै राशिभोनीकृतो रवि लग्नं भवति
कृ
वासनाप्यन्न सुगना।
इदानीं दिक्साधनार्थमाह।
वृत्तेःसु ममीकतक्षितिगते केन्द्र स्यशङ्कोः क्रमा-
हाग्रं यत्र विशत्य पैति च यतस्तत्रापरन्द्रो दिशा।
तत्कालापमजोवयोस्तु विवराडाकर्णमित्याहता-
जाम्ब ज्यामिताजुलैरयन दिौन्द्री स्फुटा चालिता ॥ ८
तन्मात्स्यादथ याम्यसौम्यककुभौ सौम्या ध्रुवे वा भवे-
देकस्मादपि भाग्रतो भुजमितां कोटोमितां शङ्कुतः ।
न्यस्येष्टि जूं तथा भुवि यथा यश्यग्रयोः संयुतिः
कोटि: प्राच्चपरा भवेदिति कृते बाश्च याम्योत्तरा॥
उदकेन समीकृतायां भूमाविरप्रमाणं वृत्तं विलिख्य तस्य
च

·गणिताध्यायः । केन्द्रे हादशाङ्गुलशक्षु निवेश्य तस्य छाया तस्मिन्वृत्ते यत्र प्रवि- शति यूळड़े अपराडे यतो निर्गति वत्र पश्चिमपूर्वदिशौ किल भवतः । परन्तु यस्मिन् काले छायाप्रवेशो जातो यस्मिन काले च निर्गमस्तात्कालिकयोरर्कयोः कान्तिज्ये साध्ये तयोर. न्तरात्तस्याः छायायाः कर्णगुणालम्बच्यया भक्ताद्यल्लब्धमङ्गु- लादि फलं तेनैन्द्री दिगुत्तरतश्चालिता स्फुटा भवति यद्युत्तरे अयने रवि वर्तते यदि दक्षिणे तदा दक्षिणत एवं स्कुटा प्राची अन्यथा स्थूलेत्यर्थः। तन्मत्स्याद्याम्यसाम्ये दिशी। अथ प्रकारा- न्तरेणाह ध्रुवमवलम्बसूत्रेण विद्धा ध्रुवाभिमुखकीलकः सौम्या खस्थानकोलको याम्या तन्मत्स्यात्पूर्वापरे प्रथमं भादयानदर्शने दिग्ज्ञानमुक्तं इदानीमथ वैकरमादपि भाग्रतः तचैवं अभीर- काले प्राडो भौयं चियित्वा तस्याः छायाया वक्ष्यमाणप्रकारेण भुजबोटिं चानीय भुजकोटिमिते शलाके ग्रहीत्वा शङ्खमू- खाद्यथादिग्गतां कोटिपूालाकां छायाग्राद्यस्तदिग्गतां भुज- शलाकाच्च तथा भुवि न्यसेत् यथा शलाकाग्रयोः संयुतिः स्यात् एवं कृते सति कोटिः प्राचपरा दिग्भवति बाऊश्च याम्चोत्तरा। अनोपयत्तिः अहोरात्रहत्ते इवानामुन्नवघटिकानामग्रे पूर्वाहे सममण्डलेन यावदन्तरं तावदेवापराने तावतीनामिरघटीना- मग्रे भवति । अतस्तछायाग्रविन्दुभ्यां दिगज्ञानमुपपद्यते परं तत्कालान्तरेण वदर्कक्रान्त्वन्तरं तेनान्तरितं भवति अतस्तत्म- धेयं तस्मिन् काले यानि कर्शवत्ताग्राङ्गलानि पूर्वीहे यानि चापराओं तेवामन्तरं कार्य तत्र लाघवार्थ तत्कालक्रान्त्योरे- वान्तरं कृतं ततोऽग्राकरणायानुपातः। यदि लम्बच्याकोच्या ·BRUMAR कृ सिद्धान्तशिरोमणिः। त्रिज्याकर्णस्तदा क्रान्तिज्यान्तरेण किमिति। अत्र लब्धमग्रा- न्तरं ततोऽन्योनुपातः यदि त्रिज्याव्यासा? एतावदन्तरं तदा कर्णव्यासार्दै किमिति अत्र तुल्यत्वाद् गुणकभाजकयोस्त्रिज्या- नापी कृत सत्युपपन्नं तत्कालापमजीवयोस्तु विवरादित्यादि यद्यः- হল ননন না ৰিন ক্ষুদ্রান হিনা খানি तदुत्तरतञ्चालनीयं अत उपपन्नमैन्द्री स्फुटा चालितेति भुजको- टीनामुपपत्तिरग्रे तनिवेशमात्रेण दिग्ज्ञानमिह दर्शितं । इदानीमेतत्सम्बन्धमाह। दिक्सूत्रसम्पातगतस्य शङ्कोश्छायाग्रपूर्वापरसूत्रमध्यं । दोः:प्रभावर्गवियोगमूलं कोटिर्नरात्यागपराततः स्यात्।। अत एव दिक्सम्यावस्थस्य शङ्को भौयं यत्र पतति तस्य पूर्वीपरसूत्रस्य बदन्तरं सदोरित्युच्यते दोश्छाययो वान्तर- पदं पूर्वायरा कोटिरिति । इदानी छायातः कणं कर्णात् छायाञ्चाह । भाकृतीन (१२) कृति (१४४) संयुतेः पदं याच्क्रुतिः श्रुतिकृतीनवर्गयोः (१४५) । अन्तराद्रवियुतानकर्णयो- राहतेश्च यदि वा पदं प्रभा ॥ छायावाद्दादशवर्ग १४४ युतान्मूलं कर्णः कर्णववादशवर्गी १४४ नान्मलं काया। अथ वा का विस्थ एकत्र दादाभिरूनो ऽन्यत्र युतस्तयो.धीतान्मूलं छाया अस्थाययत्ति गणिते कधिता । ची ·गगिताध्याय इदानीं संज्ञाविशेषानाह । शङ्कु नरोना कथित: स एव खाद्धोद्रवे या विषुवद्दिनाढ़ें। नतिः पलाक्षश्च स एव तज्जैस्तरोन्नति चास्य स एव लम्बः।। १२ स्प- । इदानीमक्षक्षेत्राण्याह । मुजोक्षभा कोटिरिनाङ्गुलोना कर्णाक्षकर्णः खलु मूलभेतत् । क्षेत्राणि यान्यक्षभवानि तेषां विद्येव मानार्थयशःसुखानां ॥ लम्बज्यका कोटिरथाक्षजीवा भुजो ऽत्र कर्णस्त्रिभुजे निमज्या। कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या कर्णी ऽग्रका च त्रिभुजं तथेदं ॥ १४ तथैव कोटिः समहत्तश कु- रगा भुजस्तद्धृतिरत्र कर्णः। भुजोपमज्यासमना च कर्णः कुज्योनिताततिरत्र कोटिः॥ अग्रादिखण्डं कथिता च कोटि- रुइतना दो: श्रवणायमज्या । उदृत्त ना कोटिरथागकाम- खण्डं भुजस्तच्छ्रवण: क्षितिज्या ॥

·SARAN
सिद्धान्तशिरोमणि
खण्डं यदूबै समहत्तशङ्को
र्यत्तद्धृतेस्तावथ कोटिक।
अग्रादिखण्डं भुज एवमटा
क्षेत्राण्य मून्यक्षभवानि तावत् ॥
कृ
अत्र किल निरक्ष देश यदेव विधुवन्म गहलं तदेव सममण्डल
तथा क्षितिजादन्यदुन्मण्डलं नाम वलयं नास्ति तत्र ध्रुवौ च क्षि-
तिजासतो। अथ निरक्षदेशाला यथा यथोत्तरतो गति
तथा तथोदक ध्रुवमुन्नतं पश्यति तथा यै भागे ध्रुव उन्नतस्तैरेच
भागैरक्षसंज्ञैः खखस्तिकादक्षिणतो विवुवन्मण्डलं न पश्यति
নিমুষলাভৰম্ভ নিমজ্বিললো নাগিনাস্থাপনালি
खस्थाने तिरञ्चीनानि भवन्ति अंतः साक्ष देतो खगोलवल या-
नान्तिरञ्चीनभगोलवलबानाञ्च सम्पातात याखाणि क्षेत्राण्युत्या-
द्यन्ने तान्यक्षक्षेत्रसंज्ञान्युपयोगित्वात्कथ्यन्ते। अक्षभानाम
लभा प्रसिद्धा सा भुजः हादशाङ्गुलः शङ्कः कोटिः अक्षकर्णस्तन
कर्णः इदं तेषाभक्षक्षेत्राणां वच्यमाणानां मूलं केषां किमिवे-
त्याह विद्येव मानार्थवशःसुखानामिति अन्यैरप्येवमुच्यते ।
विद्या नाम नरस्य कीर्तिरतुला भाग्यक्षये चाप्रयो
धेनुः कामदुधा रतिश्च विरहे नेत्रं हतीयं च मा।
सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्ने विना भूषणं
तस्मादन्यमपाह्य हेतुविषयं विद्याधिकारं कुरु ॥ १८
अथान्यक्षेत्रं क्षेत्रदर्शनार्थं यथोक्त खगोल भगोलञ्च बद्धा
ची

·বিনাখায় क्षेत्राणि दर्शयेत् तत्र दक्षिणोत्तरमण्डले विषुववृत्तसम्मानादधो यावाल्लखः क्षितिजसमसूत्रपर्यन्तः सा तत्र कोटिः लम्बनि- यातकुमध्ययोरन्तरं साक्षज्या तत्र भुजः भूमध्याल्लम्बाग्रगा- मिसूत्रं त्रिज्या सा तत्र कर्णः इदमप्यक्षक्षेत्र। इशाहोरात्र- वृत्तं यत्र क्षितिजे लग्नं तस्य प्राक् खस्तिकस्य चान्तरमग्रा चायाः तेषां ज्याऽग्रा तावती च प्रत्यक्षितिजे अग्राग्रया निवडू सूत्रमुदयास्तसूत्रं यहोरात्रहत्तोन्मण्डलसम्मानस्य प्रा- च्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं सा कान्तिज्या सा तत्र कोटिः अग्रा कर्णः तदग्रयोरन्तरं सा कुज्या स भुजः इदमक्षक्षेत्र तथाहो- रात्ररत्तसममण्डलसम्मातादधावलम्बः समरत्तशः सा कोटिः व्यमा भुजः अहोराबरते ज्याखण्डकं तद्भुतिः कर्णः इदमक्ष- क्षेत्र तथा कुज्योनिता तद्धतिरहोरात्रहत्ते ज्या सा कोठिः उन्मण्डले क्रान्तिज्या स भुजः समवृत्तशवः कर्णः इदमक्षक्षेत्रं तथाहोरात्रोन्मण्डलयोः सम्मावादबलम्ब उन्मण्डलशकः स भुजः उन्मण्डल रत्ते क्रान्तिज्या कर्णः उन्मण्डलशङ्खमूलस्य प्राच्य- परसूत्रस्य च यदन्तरं तग्रादिखण्डं सा तत्र कोटिः इदमक्ष- क्षेत्र त योन्मण्डलशङ्खः कोटिः शचमूलोदयास्तसूत्रयोरन्तर- मनाग्रखण्डं स भुजः कोटिभुजाययोरन्तरसूत्रं सा कुज्या स तत्र कर्णः इदम क्षक्षेत्र तथोन्मण्डलकाना हीनः समशगुस्त- समशङ्कोरूई खण्डं सा कोटिः कुन्योना ततित्ततेरुई- खण्डं स कर्णः उमादिखण्डं स भुजः इदमक्षक्षेत्र एतान्यो तावलथिनानि एकमन्यान्यपि भवन्ति।

·ম্বিভাষুিহানবিঃ। इदानी र साधनान्याह । एषामथैकस्य तु बाहुकोटि- कणे मिथाऽन्यान्यनुपाततः स्थः । रवां क्षेत्राणां एकस्य दो कोटिकणः परस्परमन्यानि भ- वन्ति । ISU इदानी तथाह। त्रिज्ये पृथक्कोटिभुजाहने ते कर्णोद्धते लम्नपलज्य के स्तः ॥ तत्कार्मके लम्बपली च तज्ज्ये दोकोटिजीवा वदतो मिथो वा । अक्षज्यका कोटिगुणा भुजाता लबका वाक्षगुणो ऽन्य थातः ॥ २० तत्र बिज्या सप्तसु स्थानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या खकोयेन खकीयन कर्णान एधक एधग्माज्या एवं सशधा लम्बच्या भवति। अथ समधा त्रिज्या भुजै गण्या खखकर्णेन भाज्या सप्तधा অজয়া সনি বাজাভয়ী নুমী হৃাই না বাছা হলঃ लम्बोत्वमजीवयोना विज्या क्षज्या स्थात् अक्षोत्वामजीवयोना तु त्रिज्या लम्बच्या त्यात जिन्यावापृथक् पृथक् लम्बाक्षज्याव:- नान्मूले वक्ष लम्बज्य वा अक्षव्या सप्तम स्थानेषु सप्तभिः कोटि- भिर्गुण्या खखभुजेन भाज्या सप्तधा लम्बज्या भवति सप्तधा ल. म्बज्या सप्तभि भजे गुण्या स्वखकाच्या भक्ता सप्तधाक्ष ज्या स्थात।

·गणिताध्यायः ।
इदानीमन्यदाइ।
क्रान्तिज्यके कर्णगणे विभके
कोच्या भुजेनाप्तमिताग्रका स्यात् ।
आद्यं द्वितीयं समशङ्करेष
स्वात्तद्धतिः कोटिहृतः श्रुतिनः ।।
क्रान्ति ज्याक्षक्षेत्रकर्णेन गुणिता दिः स्थाप्या एकत्र खकोच्या
भक्ता सत्यया भवति अन्यत्र खभुजेन भक्ता तब समजः । एवं
सप्तभिः कर्णैः सप्तधाया सप्तधा च समशः भवति। एव शङ्खः
सप्तभिः कर्ण गुणितः खखकोटिभक्तः सप्तधा तवृति भवति ।
इदानीमन्यदाह।
कर्णन निन्नी पृथगग्रका वा
भुजेन भक्ता खलु तद्धृतिः स्यात् ।
अग्रका सप्तधा सप्तभिः कर्णे गण्या खखभुजेन भाज्या
सप्तधा वा तइति भवति।
इदानीमन्यदाह।
कोच्या हता ततिरग्रका च
कर्णेन दोषणा क्रमशो विभका ॥
विधा भवेदा समहत्तशङ्कु
स दोर्गुणः कोटिहृतोऽग्रका वा।
सप्तधा तबृतिः सप्तभिः कोटिभि गुण्या खखकर्णे भाज्या
सप्तधा समशङ्क भवति । एवं सप्तधाया सप्तभिः कोटिभि
।
२२
।

·१२२ নিভাগ্লিাবি कृ गुण्या खखभुजेन भक्ता एवं वा सप्तधा समशङ्ख भवति । स समशङ्खः सप्तधा सप्तभि (जै गुण्यः खखकोया भक्तः सप्त- घाया वा भवति। इदानीमन्धदाह। कोयुद्धतं तद्भुतिखण्डमूड श्रुत्या इतं वा समवृत्तशङ्कः ॥ २३ कुज्योनिता तबृतिस्तत् तबृत्यूद्धं खण्डं तत् सप्तधा सप्तभिः कण गुण्यं खखकोया भक्तं सप्तधा वा समाङ्कु भवति । इदानीमन्यदाह। ० विधापमज्या भुजकोटिनिजी कोच्या च दोषणा विहताधमाप्तं । कुज्यापरं तद्भुतिखण्डमूर्द्ध स्थात् तद्धृतिः संयुतिरेतयो वा ।। सप्तधाधमज्या भुजै गुण्या खखकोया भका सप्तधा वा कुज्या भवति अथ सत्तधायमच्या सप्तधा कोटिभि गुण्या वख- भुजेन भाज्या सप्तधा तड़तेरू, खण्डं भवति। कुज्यो खण्डया योगस्तद्धतिरिवहनवतिभेदा भवन्ति । इदानीमन्यदाह कुज्यापमज्ये भुजकोटिनिच्या कर्णोद्धृते स्यात् क्रमशो यदाप्तं। अग्राग्रखण्डं प्रथमं दितीय- मग्रादिखण्डं च तदैक्य मया ॥ EVE TO ।

·गणिवाध्यायः। कुज्या सप्तधा भुजै गुण्या खखकर्णेन भाज्या सप्तधा अग्रा- ग्रखण्डं भवति । एवं शान्तिज्या सप्तधा कोटिभि गुण्या खख- कर्णेन भाज्या सत्तधा अग्रादिखण्डं भवति। खण्डयो युतिः प्राग्वदनेकधाया भवति । इदानीमन्यदाह। अग्रादिखण्डं च तथापमज्या भुजाइते ते क्रमश विभने। कोटिश्रुतिभ्यामुभवत्र शङ्ख- रुन्मण्डलस्ये रविमण्डले स्यात् ।। अग्रादिखण्डं सप्तधा भुजै मुख्यं खखकोच्या भाज्यं सप्तधो- मण्डलशङ्ख भवति । एवमपमज्या सप्तधा भुजै गुणा खख- कर्णेन भाज्या समधोन्मण्डलङ्क भवति । इदानीमन्यदाहा अग्राअखण्डं क्षितिशिलिनी च कोच्या हते दोःश्रवणोद्धृते स्तः । उदृत्तशङ्क समना तदूनः स्थादू खण्डं समवृत्तशङ्कोः ॥ अग्राग्रखण्डं सप्तधा कोटिभि गुण्यं खखभुजेन भाज्यं सप्तधा वोन्मण्डलशङ्ख भवति । एवं कुज्या सप्तधा कोटिभि र्गुण्या खखकर्णेन भाज्या एवं सप्तधा वोन्मण्ड लशङ्क भवति । तेनो- मण्डलशङ्काना रहितः सममण्डलाङ्कस्तस्योई खण्डं स्यात् । । ३७ - M2

·सिद्धान्तशिरोमणिः।
कृ
इदानीमन्यदाह।
अग्रा भुजघ्नो श्रुतिहक्षितिज्या
तदूनिता ततिरू खण्डं।
अग्रा सप्तधा भुजै गुण्या खखकर्णेन भाज्या सप्तधा कुज्या
स्यात् । कुज्योनिता तबृतिस्तदूई खण्डं स्यात् ।
इदानीमन्यदाह।
মানা ঘানি বন্দি
यदा गुणच्छेदविपर्ययेण ॥
२८
दोःकोटिवर्गक्यपदं श्रुतिः स्यात्
तत्कोटिवर्गान्तरतः पदन्दोः ।
दोःकर्णवर्गान्तरतश्च कोटि
दीभ्यां हतीया यदि वा स्युरेवं ॥
२६
इदानीमुपसंहार लोकमाह।
त्रिषष्ठिरत्रानयनप्रभेदा-
स्तावत्स्युरेवं पललम्ब मौर्योः ।
अग्रादि कानां शतश: प्रभेदै
लम्बादयोऽपि स्युरनन्तभेदाः॥
बजप्रकारप्रतियादनार्थमिदं।
इति लम्बाक्षज्याग्रादिभेदप्रकरणं ।
इदानों दिगिन्यमेन छायानयनं विवक्षुरादौ कोणशको-
३
रानयनमाहा
MAnimalkinik.

·বিনা १२५ C. । । अग्राकृर्ति द्विगुणितां त्रिगुणस्य वर्गात् (११८१९८४४) त्यका पदं तदिह कोणनरोऽक्षभानः । अर्को (१२) द्धृतः फल युजाऽसकृदग्रयास सौम्ये फलेन विथुजा तु तया प्रसाध्यः । ३१ त्रिज्याया वर्गादग्रावर्गेण द्विगुणितेनोनाद्यन्मलं स किल कोणशङ्खः स्थूलो भवति। स पलभया गुण्यो द्वादश १२ भक्तो यत्फलं तेन युताऽया कार्या तयाग्रया युनः शङ्खः साध्यः तस्मा- दपि पुनः फलं पुनस्तेन युतयाऽयया स साध्यः यावद विशेषः । एवं याम्यगोले सौम्ये तु कलस्याग्रायाञ्च यदन्तरं तामग्रां प्रक- ल्याइसकृत्साध्यः । यत्रोयपत्तिः अत्र कोणरत्तस्थस्थाकस्य समम- ण्डलेन सह यावदन्तरं ज्यारूपं स भुजः तावदेव याम्योत्तरमण्ड- लेन सहान्तरं भवति। सा कोटिः वर्गयोगयदं खमध्याकान्त- रभागानां च्या सा दृरज्या एवं भुजवा द्विगुणो दृरज्यावी भवति । स हरज्यावर्गस्त्रिज्यावर्गाद्यावदिशोध्यते तावच्छङ्घव! ऽवशिष्यते अतस्तन्मूलं कोणशङ्खर्भवति । किन्वत्र भुजोन ज्ञायते तज्ज्ञानं वक्ष्यमाणविधिना। अथाक्षभाने नरोाइत इत्या- दिना अतः शङ्खः पलभया गुण्यते दादाभि जियते फलं पङ्क- वलं दक्षिणं स्यात् । खाग्राखशङ्कतलयो याम्यगोले योगः सौम्ये त्वन्तरं भुजो भवति । अत्र कोणशटोरज्ञानाच्छकुतलाज्ञानं केवलमग्रा ज्ञायते सैव प्रथम बाहुः कल्पितः ततोऽग्राकृति द्विगुणितां त्रिगुणरा वर्गादित्यादिना यः शङ्खरानीनः स स्थूलो जातः अतोऽसद्दिधिना सन्यग्भवति । तथा यत्र देशे ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः कृ ३२ यस्मिन् काले अग्रा अध्यर्द्धराशिज्याता २४३१ उभ्यधिका भवति तत्र तदा यान्य गोले कोणशोरभावः। उत्तरगोले तु कोण- शङ्खचतुष्टयमुत्पद्यत एकस्मिन्दिने यत्र देशे सप्तदशाङ्गुला १६ ! ५८।१४ भ्वधिका विघुवती तत्रैवं भवति । इदानी दिनाईकर्थमाह । स सौम्य गोलो भदलं यदायं याग्योऽपरं सायनभागभानाः। क्रान्तेः ककुय्गोलवशेन वेद्या सदावलम्बादिह चाज्यलाग्यो । पलावला वावपमेन संचते नतोन ते ते भवतो दिवादले । लवादिकंवा नवते (६०) शिधितं नतं भवेदुनतमुन्नतं नतं॥ ३३ स्पार्थः ।-प्रथमः लोकः पलावलम्वावपमेन संलताविति अकिल विंशति भागाः२० मला दक्षिण लम्बः स सत्यंशाः ७.! स चोत्तरः खाडीविन्मण्डल दक्षिणा तो विप्रशसमतो दक्षि- णोक्षः क्षितिजादुत्तरतोऽपि विषुववृत्तमतो लम्बस्योत्तरसंहा। अत्र समदिपो याग लिनदिशोरन्तरं संस्कार उच्चते अत्र किल रवेरुत्तरोयमो हादशभागाः १२ । अनेनापमेन संस्कृती पललम्बी जाते नोनते ८।२। यदाऽपम उत्तरञ्चतुर्विंशति- भागाः २४। तदाऽयमच्छुद्देऽो जातं नतमुत्तरं । लम्बे च संखाते जातमुत्तरमतं ६४। एतदर्थानवतेरधिकत्वासाशी- ..

·गणिताध्यायः । २.४ विशता १८० च्छोधितमुन्नतं स्यात् । लवादिकं वा नवते विशो- धितमित्यतो वा। इदानों पङ्कु दृग्ज्याचाह । नताशजीवा भवतीह दृरज्या दिनार्द्धशङ्कुश्च तथोन्नतज्या। इह मध्याहे नतांशानां जीवा दृगज्या स्यात् । तथोन्नता- शानां ज्या स दिनार्द्धशङ्खः वासनात्र सुगमा । इदानों प्रकारान्तरेगाह । त्रिभज्यकोमण्डलशङ्खघाता- छर ज्य याप्तं खलु यष्टिसंज्ञं ॥ অনালিনাভাল অভিজা भवेदुदग्दक्षिण गोलयो नरः। उन्मण्डला त्रिज्यया गुरो चरज्यया भक्ती यल्लम्ब सा यधिः स्यात् । सा यरिश्तरगोजे उन्मण्डल शङ्खना युक्ता दक्षिणे हीना सती दिनाईशङ्खः भवति। अत्रोपपत्तिःक्षितिजोन्मण्ड- लयो मध्ये चरकालः तस्य ज्याक्षकर्ण वत्तिर्यग्रुपा खा चरज्या उन्मण्डलाटूई याम्योत्तरत्तं यावद्यः कालः स सदैव सर्वत्र पञ्चदशघटिकात्मक एव तस्य कालस्य व्या चिया। इदानी- मनुपातः यदि चरज्ययोन्मण्डलशचतुल्यं ऊ लभ्यते तदोन्म- ण्डलादूर्द्धकालज्यया त्रिज्यया किमिति फलमुन्मण्ड लशकसम- सूत्रादुपरि ऊ रूपं भवति तस्य यदिसंज्ञा हाता सा बरिस्- ·द्युगुणश्च सा हृति- कृ १२८ सिद्धान्तशिरोमणिः। न्भण्डलशङ्खनोत्तरवाले युता दिनार्द्धशङ्कः स्यादित्युपपन्नं । द- क्षिण गोले तून्मण्ड लस्याधः स्थितत्वाद्धीना। इदानी हृतिमन्त्याचाह । क्षितिज्य येवं श्वरज्यथैवं त्रिगुणोऽपि सान्त्यका ॥ ३५ धुज्यैवं क्षितिज्ययोत्तरगोले युता याम्ये रहिता हृतिर्भवति। एवं त्रिज्या चरजीवया युतोनान्त्या स्यात् । अत्रोपपत्तिः अत्र गोले ऽहोरात्रवृत्तक्षितिजसम्यातयो बइं तदुदयास्तसूत्रं रव- मुन्मण्डलसम्पातयो बंद्धं तदहोरात्रहत्तव्याससूत्रं तदुदयास्त- सूत्रयोरन्तरं सर्वत्र कुज्या। अथ याम्योत्तर रत्तसम्पातयो बड़ तत्तन्मितं तस्य व्याससूत्रं तया ससूत्रयो यः सम्यात स्तस्मादु- परितनं खण्ड धुज्या सोऽत्तरगोले ऽधःस्थया कुज्यया युता याव- त्कियते तावदिनार्डे ऽोदयास्तसूत्रयोरन्तरं स्यात् । दक्षिणे तु कुज्यया होना यतस्तत्रोदयास्तसूत्रादधः कुज्या यदादया- स्तसूत्रयोरन्तरंसा च हृतिरुच्यते रवमन्त्यापि। अहोरात्रहत्त. व्यासाई त्रिज्यातुल्यैरबैरयते तावत्रिज्यातुल्यं भवति। तैरबै यावत्कुज्या गण्यते तावत् चरज्यातुल्या भवति । अथ चरज्यया त्रिज्या युताना यन्त्यासंज्ञा भवति। नह्यन्त्याहृत्योः क्षेत्रसंस्थान- सेदः किन्त्वकानां गुरुलघुत्वात्केवलं संख्याकृतो भेद इत्युपपन्नं । इदानीमन्यातो हृति हृतेश्चात्यामाह। हृतिस्त्रिमा चरजीवया वा हता द्युमौर्या चितिजीवया वा। ।

·KHESENHANP गणिताध्यायः भतान्त्यका खादथ वान्त्यका या हृति गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ हृतिस्त्रिज्यया गुणिता धुज्यया भक्ता सत्यन्त्या भवति । अथवा चरज्यया गुण्या कुज्य या भक्तान्त्यका स्यात् । एवमन्त्या- धुज्यागुणा त्रिज्यया भक्ता हृतिः स्यात् । अथवा कुज्यागुणा चरज्यया भक्ता हृतिः स्यात् । अत्रोयपत्तिस्त्रैराशिकन यदि द्यज्यया त्रिज्या लभ्यते कुज्य या वा चरज्या तदा हृत्या किमिति फलमन्त्या यतो धुज्या परिणता कुज्या त्रिज्या परिणता चरज्या। एवमन्त्यातो हृति विलोमविधिनेति सर्वमुपपन्न । इदानीमन्त्याहृतियां दिनार्द्धशतमाह। अन्याथ वोन्मण्डल शंकनिघ्नी चरज्ययाता स दिनार्द्धशङ्कः । हृतिः पलक्षेत्रजकोटिनिघ्नो तत्कर्णभता यदि वा स शङ्कः॥ ३० । अन्त्योन्मण्डलङ्कना गुणिता चरज्यया भक्ता फलं दिनार्द्ध- शङ्खः। अथ वाधा हृतिराभिः पलक्षेत्रको टिभि गुणिता खखकर्णेन भक्ता फलमधा दिनार्द्धशङ्खः । अत्रीपपत्तिस्वै- राशिकन यदि चरज्यातुल्येनान्त्याधः लभ्यते तदा समग्रयान्त्यया किमिति फलं दिनार्द्धशङ्खः। अथ हृतितः हृति नामाक्षकर्णगत्या प्रापि सूत्रं अतो ऽक्षक्षेत्रकफ्रनु- मातः। यद्यक्षक्षेत्रकर्णन तत्कोटि लभ्यते तदा हत्या कर्णन खण्डेनान्मण्डलशङ्कः ·লিলিদিনি। कृ किमिति फलमकोलम्बितसूत्रस्य भूपर्यन्तं तस्य प्रमाणं शक्षु र्भवतीत्युपपनं । इदानी दिनाईदृग्ज्यामाह। हृत्तिः पलक्षेत्रभुजेन निती तत्कर्णभकायकयोनयता। गोलक्रमात्यादथ वात्र दृरज्या याम्याथ सौम्या विपरीताद्धौ ।। अथारधा हृतिः अभिः पलक्षेत्रभुजे गुण्या खखकर्णन भाज्या यत्फलं तदुत्तरगोले ऽग्रया हीनं याम्ये युतं दिना. दृग्ज्या स्यात् । सा च याम्या यद्युत्तरगोले फलादया न शुध्यति तदा- ग्रायाः फलमेव जयात् शेवं दृग्ज्या तदा सौम्या स्यात्। अत्रो- पपत्तिस्त्रैराशिकन यदि पलक्षेत्रकर्णेन तद्धजो लभ्यते तदा हत्या किमिति फलमुदयास्तसूत्राद्दक्षिणतः शङ्खमूलं भवति । दृग्ज्या तु शङ्खमूलप्राच्यपरयोरन्तरं अतः प्राच्यपरोदयात्तसूत्रयोरन्त- रमग्रातुल्यं याम्यगोले तत्र क्षेप्यं उत्तरगोले तु तस्मादिशाध्यं शेवं याच्या दृरज्या स्यादित्युक्तं यदा तूत्तरगोले खाडादुत्तरतो रवि वर्त्तते तदा शङ्खमूलं प्राच्यपराया उत्तरतो भवति अतस्तत्र फ- लादग्रा न शुध्यति अनातो यावत्फलं विशाध्यते तावत्याच्चपरा- शङ्ख मूलयोरन्तरमवशिष्यते सैव दृरज्या एवं सौम्या चेत्युपपन्नं । इदानी प्रकारान्तरेणाह। गोलक्रमातहतिहीनयुक्ता हृतिः पलक्षेत्रभुजेन निन्नी। -- ·गणिताध्यायः । तत्कर्णभक्ता भवतोह दृग्ज्या प्रद्योतने वा युदलं प्रयाते॥ हतिरुत्तरगोले तबृत्या हीना दक्षिणे युल्ला सा ऽवधा- ऽछाभिः पलक्षेत्रभुजै गुण्या स्वखकर्णेन भाज्या फलमछधा दृग्ज्या स्यात्। अत्रोयपत्तिः अहोरात्रत्तसममण्डलसम्पातयोः पूर्वपश्चिमयो र्वद्धसूत्रं तस्य याम्योत्तर रत्तसम्याते निबद्धहृति- सूत्रस्योदयास्तसूत्रपर्यन्तस्य यः सम्पातस्तस्मादधस्तनं हतिखण्डं तवृतितुल्यं भवति । अतस्तेनोनिता हृतिरू खण्डं समसूत्रा- दक्षिणतो ऽक्षकर्णगत्याऽर्क पर्यन्तं भवति। अतस्तेनानुपातः यद्यदक्षेत्रकर्णेन तङ्कजो लभ्यते तदानेन किमिति फलं दृग्ज्या दक्षिण गोले तु क्षितिजादधोऽहोरात्ररत्तस्य सममण्डलेन स- मातस्तत्राधोमुखः समपाकुः क्षितिजादश्वश्च तइतिः। अतस्तया तद्धृत्येयं हृति र्युताऽधःसमसूत्राद्दक्षिणतोऽक्षकर्णगत्यापर्यन्तं भवति । अतस्तयानुयावः फलं याच्या दृरज्या खखस्तिकाद्दक्षि- गणोत्तरवते ये भीगैरकी नवत्तयां ज्येत्यर्थः । इदानों प्रकारान्तरेणाह त्रिज्या नृचापोलमजीवयोना दृरज्या भवेदेवमतो नरो वा। एवं हि दृरज्या यदि वाखिलानां विदिक्समोट्टत्तनरादिकानां ॥ त्रिज्या शङ्खचापस्योत्क्रमज्यया होना दाज्या भवति। दृरज्या चायस्योत्क्रमजीवयोना तदा शङ्खर्भवति। अनेन प्रकारेण दि.

·कृ. सिद्धान्तशिरोमणिः । नान्भिण्डलसमशंकादीनां दृरज्या स्यात्। पूर्वं तु या कथितासा दिनार्द्ध एव अस्योपपत्ति भुजकोटिज्याकरणे एव प्रतिपादिता। इदानी छायाकावाह। दृगज्या त्रिजीवे रविसगुणे ते शकते भावो भवेतां। दृरज्या च त्रिज्या च हे हादशगुणे शंकुना भाज्ये। दृरज्या- स्थाने यत्फलं लभ्यते सा छायाङ्गुलात्मिका। यत्तिज्यास्थाने ऽसौ अस्याः छायायाः कर्णः। अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन यदि शङ्खाकोटे टुंग्ज्या त्रिज्ये भुजकी तदा बादशाङ्गुलशको को फले छायाका रत इत्युपमन्नं । इदानों प्रकारान्तरेण दिनाईकर्णमाह । बिज्याक्षकणे न गुणा विभक्ता इत्या श्रुति वी दिनमध्यगे ऽर्के । १५ त्रिज्यामक्षकर्णेन सङ्गुण्य हत्या भजेत्फलं मध्यकर्णः स्यात् । अत्रोयत्तिस्त्रैराशिकाभ्यां यद्यक्षकर्णेन द्वादश १२ शकुस्तदा हृत्यातुल्येन किमिति अत्र हृति दीदशगुणाऽक्षकर्णेन भाज्या फलं मध्यशङ्खः । अथान्योऽनुपातः यदि मध्याह्नशमुना त्रिज्या- कर्णस्तदा बादशाङ्गुल १२ शङ्खना किमिति । इह त्रिज्या हादशगुणा पूर्वानोतशगुरूपभाजकस्य छेदांशविपर्यासे कृते ऽक्षकर्णगुणा च दादशगुण या हृत्या भाज्या । अत्र गुणक- भाजकयो दशकयो नारे कृते त्रिज्याऽक्षक व गुण्या हत्या भाज्या फलं मध्यकर्णः स्यादित्यपयन्न । ।

·गणिताध्यायः। १३३ । इदानों प्रकारान्तरेणाह। युक्तायनांशार्कबहडजज्य या खरामतिथ्यभ्रभुवो (१०१५३०) हृताः परः । पल श्रुतिघ्नः पलभाविभाजितः परोऽथ वोदत्तगते रवी श्रुतिः ॥ अर्कस्य सायनांशस्य वृहती भुजज्या साध्या न लधुखण्ड- ज्येत्यर्थः तया ज्यया पूर्णानितिथिशून्यशशिनो १०१५३० भाज्याः यल्लब्धमसौ पराख्यः। स परः पलभाकर्णन गुण्यः पल- भया भाज्यः फल मुन्मण्ड लगतस्यार्कस्य छाया कर्णा वा भवति । इदानी तस्मादेव पर संज्ञात्ममहत्तकर्णमाह। परोक्षभामणितोऽक्षकर्ण- भतो ऽथवा स्यात्ममहत्तकर्णः । स एव परः पलभया गुण्यः पलभाकर्णन भाज्यः फलं सममण्डलगतस्यार्कस्य छाया कर्ण वा भवति। अत्रोषयत्तिस्त्र- राशिकत्रयेण यदि त्रिज्यया परक्रान्तिज्या लभ्यते तदादी- ज्य॑या किमिति अत्र दोया परमकान्तिज्यया गुण्या त्रिज्य या भाज्या फलं क्रान्तिज्या । अथान्योऽनुपातः यद्यक्षकर्णेन पल- भाभुजो लभ्यते तदा क्रान्तिज्यया किमिति फलमुन्मण्डलशङ्काः । इदानी दोयायाः परमकान्तिज्या पलभा च गुणस्त्रिज्याक्षक- र्णच हरः। इदानीमन्योऽनुपातः यद्यस्य पशोरिज्या कर्णस्तदा द्वारपाङ्गल स्य पाटोः किमिति अत्र त्रिज्या दादागुणा भाज्यः पवर शि भीजकः इह छेदांश विपर्यासे ते त्रिज्यावर्मा- ·१३४ सिद्धान्तशिरोमणिः कृ द्वादशगुणेो ऽक्षकर्ण गुणश्च भाज्यः दोायरक्रान्तियागुणा पलभागुणा च भाजकः। अत्र भाज्यभाजकयो: परवान्या- पवर्तितः दादागुणस्त्रिज्यावर्गपरकान्या यावदपवय॑ते ताव- खरामतिथ्यत्रभवो लभ्यन्ते १०१५३० । एते दोय॑या भक्ताः परसंज्ञाः कृताः अन्यस्मिन्नानयन उपयोगित्वात्। इदानीमसो परोऽक्षकर्णेन गुण्यः पलभया विभक्तः उन्मण्डलकर्णः स्यादि- त्युपपन्नं । एवं सममण्डलकर्णार्थं यथायोगमनुयात त्रय कृते तथैव परक्रान्तिज्ययापवर्ते कृते स एव परः स्यात् किन्तु तत्रा. क्षभा गुणे ऽक्षकों हरः फल सममण्डलकर्णः स्यादित्ययमनं इदानीमुन्मण्डलकर्णान्मध्यकर्णमाह । उहत्तकर्णश्चरशिञ्जिनीनो भनोऽन्त्य या वा श्रवणो दिनाई। उन्मण्डलकर्णश्वरज्यया गुण्योऽन्त्यया भाज्या कलम्बा मध्यक भवति। अनाययत्तिस्त्रैराशिकन यद्यन्त्याधःशकलेन चरज्या- नितेनोन्मण्ड लक लभ्यते तदात्य या किमिति इदं व्यस्त राधिकं। इछावौ फले हासो हासे रद्धिञ्च जायते व्यस्तं राशिकं तत्र ज्ञेयं गणित कोविदः अतोत्र चरज्यागुणे- उन्त्या हरः फलं मध्यकर्ण इत्युपपन्नं । इदानी प्रकारान्तरे गोन्मण्डलकर्णात् समस्तकाव मध्य- कर्णमाह । उहत्तकर्णः समवृत्तकर्णः क्षितिज्य या नद्धतिसंज्ञया च । क्रमेण निनावितोच हृत्या दिनाईकर्णवथ वा भवेतां ।। ४३ .

·गमिताध्यायः । . ४५ स्पसार्थ -चत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकन यान्मण्डलाधःस्थेन क्षितिज्यासंज्ञेन हृतेः खण्डेनोन्मण्डलको लभ्यते तद्धृत्या च सममण्डल की लभ्यते तदा हृत्या किमिति स्ते च व्यस्त राशिके अत्र फलं मध्यकर्णः कर्णादुकावन्मध्यछायेत्यपयन्नं । इदानीमिच्छादिकछायां विवक्षतज्ज्ञस्य सुज्ञताधिक्यं नि- रूपयन प्रश्नरूपेणाह। याम्योदकसमकोणभा: किल कृता: कैश्चित्पृथक् साधने यास्तद्दिग्विवरान्तरान्तरगता था: पृच्छ केच्छावशात्। ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विइदनारविन्द मुकुलनोवोधने भास्करं ॥ इह किल पूर्वाचार्यः कालानपेक्षया तिख एक छाया आनीताः एका पूर्वापरा अन्या याम्योत्तरा तदन्या कोणछाया ताञ्च पृथक् पृथक् साधनैः येनानयनेन मध्यछाया आगछति ল নল জহুয়া ন লাভ না অালনলন। লা- गच्छतीत्यर्थः । या एता याच तद्दिविवरान्तर्गताः याञ्च एच्छ- केच्छावशात् एताः छाया व यानयति परमेकेनैवानयनेन न नानानयनभेदैः तमहं भुवि सूर्यमन्यं मन्ये एकः किल दिवि सूर्य अयं भवि कमिन्विषये ज्योतिर्विददनारविन्दमुकुलम्रो- बोधने गणकवदनकमलकलिकाविकासे इदानीं तदर्थमाह । জাজ লিনিস্তান प्राक् खस्तिकाभीष्टदिशोस्तु मध्यं । .. - N 2 ·ৰি ভাগ্লিানি येऽशास्थितास्तेऽत्र दिगंशकाख्या- स्तज्ज्यात्र दिगज्येत्यपरे विभागे । ४६ कृ कदाचिदप्यभीरदिने यस्मिन् काले एच्छकः एच्छति तत्र काले कोपरिन्यस्तदृमण्डलस्य क्षितिजस्य सम्पाते याभीया दिक् तस्याः प्राक् खरितकस्य चान्तरे क्षितिजरत्ते ये शास्त्र दिगंशका ज्ञेयाः तेषां ज्या दिज्येति एवं पश्चिमभागेऽपि । इदानोमिच्छादिक्च्छायानयनमाह । पल प्रभाव्यासदलेन निधी दिरज्योद्धृता तां पलभां प्रकल्प्य । साध्याक्षजीवाथ तथा विनिन्नी स्वाक्षज्ययाताऽपमशिनिी च ॥ ताभ्यां दिना द्युतिवद्धिदया- दभीष्टदिकस्ये धुमणी द्युतिं वा । पलप्रभा त्रिज्यया गुण्या इच्छा दिग्ज्यया भाज्यायल्लभ्यते तां पलभां प्रकल्याऽन्याऽक्षज्या साध्या। अथ या क्रान्तिज्या सेदा- नोमानीत याऽक्षज्य या गुण्या खदेशाऽक्षज्यया भाज्या फलमिय- क्रान्तिच्या भवति ताभ्यां दिनाईद्युति वद्विध्यादिति । एतदुक्त भवति इयाक्षज्याया धनुरिछपलो भवति इश्क्रान्ति ज्याया धनुरिटोऽयमो भवति पलावलम्बाव यमेन संस्कृतावित्यादिना या मध्यच्छाया भवति। साभीदिकस्ये द्युमणैछाया भवति । अबोयपत्तिः विधुबद्दिने विधुवन्मण्डले रविभ्रमति तत्र चम- । ।

·गगिताध्यायः 6 माणेऽक इरदिपाङ्गते यावती छाया सा तावदिह साध्यते । हादशाङ्गुलशङ्कोः छायानं दिङ्मध्ये यथा भवति तथा विन्य- स्तस्य प्राच्यपरया सहान्तरं विषुवतीतुल्यमेव भवति । तच्छ- कुन्तलं अग्राभावात्स एव भुजः छायादृग्ज्या। अथ दिङ्मध्यात् त्रिज्यातुल्येन कर्कटकेन यदृत्तं लिख्यते तत्किल क्षितिज तत्र क्षितिजे या दिग्ज्या स भुजः दिग्ज्याग्रादिग्मध्य गामिनी त्रिज्या तत्र दृग्ज्या। इदानीमनुयातः यदि दिगज्यामितेन भुजेन त्रिज्यातुल्या दृग्ज्या लभ्यते तदा पलभामितेन किमिति अत्र त्रिज्या पलभया गुण्या दिगज्यया भाज्या फलं विघुव- न्मण्डलस्थेऽर्के इच्छादिक्च्छाया भवति। अथ तां पलभ प्रकल्य साध्याक्षजीवेति खमध्याकयोरन्तरे येडशा दृमण्डलस्थितातेवां ज्या साध्या येयमिदानीमानीता छाया तां पलभां प्रकल्ष्य तस्याः कर्णमानीय सा पलभा त्रिज्यया गुण्या तत्कणेन भाज्या फलमिटाक्षज्या स्यात् खदेशाक्षज्या दक्षिणेत्तरत्तगता इयं तु दृमण्डलगत्या तिर्यस्थितत्वादधिका जाता। इदानों क्रान्तिज्यायि दृमण्डलगता क्रियते तत्रानुयातः यदि खदेशा- সুখস্তায় জানাননাৰনী অন না জানি दृमण्डलगता कियती अत उक्तं यथा तया विनिम्नी खाक्षा- ज्ययातायमशिञ्जिनी चेति अत्र फलं विषुवन्मण्डलार्कयो टुमण्डले येऽन्तरांशास्तेषां ज्या भवति सेरकान्तिज्या। अथ ताभ्यां दिनाईद्यतिवहिदध्यादिति इशाक्षज्याया धनु दृमण्ड- लगतं स इयोऽक्षः इसक्रान्तिज्याया धनुरिटक्रान्ति दृमण्डल- मता। अथ तयो याम्यगोले योगः सौम्येऽन्तरं खमध्यादृमण्ड- N 3 ·सिद्धान्तशिरोमणिः। Som कृ लगतानताशा भवन्ति तेषां ज्या दृाज्या नवते विशोधितानां तेषां ज्योन्नतज्या स शङ्कः टरज्यात्रिजीवे रविसगुणे ते इत्या- दिना छायाकणी भवत इत्युमपन्नं । इदानी विशेषमाह। एवं कृते ये पलभागकाः स्तु- स्तहीन खाष्टन्दुमिताच येडशाः ॥ तांचाक्षभागान् प्रविकल्प्य साध्या विधेष्टदिसा यदि दिखबज्या। अल्यायकायाः खलु सौम्यगोले यान्येतु तयां दिशि भैव नास्ति । उत्तरे गोले उत्तरेच्छा दिउज्या दृमण्डलं विन्यलं करिस- चिदहोरात्रहत्ते पूर्वी हे स्थान हये लगत्यपराले च स्थानद्दये लगति तस्मिन्नहोरात्रहत्ते चमतः सूर्यस्य तत्स्थान इयं प्राप्तस्य तद्दिकस्थत्वं वारदयं भवति अतस्तद्दिशि भादयेन भवितव्यं । तत्कथमिति चेत्तदर्थमिदं एवमनेन प्रकारेण य इचपलांपाः स्युस्तेषु साशीतिता १८० च्छोधितेषु ये पोवांशास्तांञ्चाक्ष भागान् प्रकल्प्य सति सम्भवे विधेटभा साध्या एवं तदेव भवति यदोत्तरगोले ऽग्रायाः सकाशाहिज्याऽल्या भवति याम्य- गोले तु तस्यां दिपि अर्कः क्षितिजादुपरि न प्रविशति अत- स्तत्र छायाऽभाव एव। अत्रापयत्तिः अत्रेच्छादिशि न्यत्तस्य दृङ्म- ण्डलस्य विषुवन्मण्डलेन सह सम्मातः एकः खस्खस्तिकादासन्नो ये भीगे भवति ते किलेच्छापलांपाः अन्यः खखस्तिकाद्दरत ·যিনাগ্রাম इतरस्यां दिशि ये भीगर्भवति ते च पलांशाः कल्पिताः तघा- मतांशानामग्रादितरवां चाग्रात इटाहोरात्ररत्तमिष्टवान्यग्रे भवति अत उभयतोऽपि साध्या छाया अतः सति सम्भवै विधा भवति इदं यथास्थित गोले दिरज्या दृमण्डलं विन्यस्य दर्शनीयं । अथाने नानयनेन सममण्डलछायानयनार्थमुदाह- रणं यस्मिन्दे शो पञ्चाङ्गुला पलभा तत्र यदि साशीत्यधिका सप्तमाती क्रान्तिज्या ७८० तदायाविप्रात्यधिकस हदयं २०२८ समशङ्खः । अग्रा पञ्चचत्वारिंशदधिकारशती ८४५ । अने- नान बनेनाप्ययं समशङ्खरागति तद्यथा तत्र देशेऽक्षज्या हिदन्तेन्दुमिता ऽयादशविकलाधिका १३२२ । १८१ पलप्रभा ५ व्यासद लेन निघ्नी १७१६० दिग्ज्योड़ता। अत्र दिरज्या पूर्ण अनेनोद्धृता जातः खहरः एतां पलभां प्रकल्याक्षज्या किल साध्या अस्या वर्गाद्दादशवर्गेण सदृशछेदेन शून्यभूतेन युक्तान्मूलं जातः कर्णः पलभा सम एव १७१६० । त्रिज्या पल- माया गुण्या तत्वानुन तत्ममानेनैव भाज्या एवमक्षज्या भवति। अत्र तुल्यत्वादुणकभाजकयोः शून्ययोस्तथा पलभातुल्ययोश्च লাক্স জন সিনহা সানা নড়ল। লম্বনি • দ্য नवतेः शोधिताऽक्षा लम्बः । अथ तया विनिधीत्यादितया त्रिज्य या तुल्ययाक्षज्यया ३४३८ क्रान्तिज्या ७८० गुण्या शाक्षज्ययानया १३२२।१८ भाज्या एवं कृते समशङ्खरुत्यद्यते इयमियक्रान्तिज्या जाता २०२८ । अत्र लम्बः पूर्ण मिथक्रान्तिज्या धनुषा किलाधिकः कर्त्तव्यः एवं कृत उन्नतांशा भवन्ति तेषां जीवा स शङ्खः एवं स एव सममण्डलपाल भवति ।

·कृ । सिद्धान्तशिरोमणिः। एवं यदा क्रान्तिज्या पूर्ण • भवति तदा खगुणश्चिन्त्यञ्च पोषवि- धावित्यादिगणितोतया शून्यपरिभाषया ऽग्रासमशंकादीन्यन्ये घामनुपातार्थं न क्वचिद्दुव्यन्ति । इदानी प्रकारान्तरेणेच्छादिकछायामाह। व्यासार्द्धवर्ग: पलभावतिनो दिग्ज्याकृति दादशवर्गनिन्त्री। तत्युतिः स्यात्प्रथमस्तथान्य- स्त्रिज्याक्षभाग्राभिहतेस्ततस्ती ॥ दिग्ज्याग्रयो वर्गवियोगमको यदन्यवर्गेण युताद्यराशेः। पदन्तदन्यो न युतं श्रुति वी गोलक्रमादिदिशं गतेऽर्के ।। स्थादग्रकाया यदि दिग्ज्यकाल्या तदान्यवर्गात् प्रथमेन होनात् । मलेन हीनः सक्तिो विधान्यः कर्णदयं स्यादिति सौम्यगोले ॥ एकत्र त्रिज्यावर्गः पलभावर्गेण गुण्योऽन्यत्र दिग्ज्याति ही- दावर्गेण गुण्या तयो राथ्यो र्यागः प्रथमसंज्ञः स्थाप्यः । अथ त्रिज्याया अक्षभाया अनाथाश्च तिसृणां घातो ऽन्यसंज्ञञ्च स्थाप्यः। अथ दिग्ज्याया अयायाश्च वर्गान्तरेण ताउवाद्याऽन्या- वयवा ततो य आद्यराशिः तस्माद न्यवर्गण युताद्यत्पदं तदन्येन राशि नोनं सदुतरयोले दक्षिणे तु युतं सदियदि गते ऽ ।

·गगिताध्यायः । १४१ छाया कर्णा वा भवति । अथोत्तरगोले यदि दिरज्यायायाः सकाशादल्या भवति तदान्यराशे वर्गाप्रथमेन होनाद्यन्मूलं तेनान्यराधिरकत्र हीनोऽन्यत्र युतः सन् विधा का भवति यत्र युतः कृतः तत्र सममण्डलादुत्तरस्थे यत्र हीनः कृतस्तत्र दक्षिणस्थ इति ज्ञेयं। कदाचिदुत्तरतोऽपि कर्ण इयं भवति । अत्रोमपत्ति वीजगणितप्रक्रियया तत्राव्यहां याकारोपलक्षित त्रिज्याग्रादिका आद्याक्षरोपलक्षिताः कृत्वा वीजप्रक्रिया प्रद. यते तद्यथा छायाकर्णप्रमाणं यावत्तावत् १। अस्माद्भुजः साध्यः त्रिभज्याहृताकायका कर्णनिघ्नीत्यादिना दक्षिण गोले ভল জানা জলাভা যা অ খি। দু জলাভা এল- छायया संस्खता जातो भुजः या अ१। वित्रि चि? । अस्मा- त्रिज्याहतोऽसौ प्रभया विभक्त इत्यादिना दिग्ज्या साध्या । अयं त्रिज्यागुणितः या अ१। वित्रि १। कर्णवाद्दादशवर्ग ऽपनीते जातः छायावर्गः याव १। रू १६४। वर्गेण वर्ग गुणयेजेच्चेत्यनेन पूर्वराशिवी भाज्यः पूर्वराशे यावदर्गः क्रि- यते तावत्प्रथमं यावत्तावर्ग गुणितो ऽग्रावर्गः ततो याकारगु- णितोऽग्रात्रिज्यापलभानां घातो द्विगुणस्ततः पलभावर्गगुणस्त्रि- ज्यावी रूपरापिरन्ते भवति स तेन छायावर्गण भक्तो जातः याव अव १ | या अविचि २ । विवविच १ । छेदः याव १ | रू १४४ ॥ अत्र फलं दिग्ज्यावर्गः अतोऽयं दिग्ज्यावर्गण समः क्रियते अत्र पक्षी समछेदोकृत्य छेद- गमे तयोः पोधनार्थ न्यासः याव अव १ | या अविचि। विवत्रिव १ ॥ यावदिव १ | या ०००००० दिव १४४ । ात्रैकाव्यक्तं शोधयेदन्यपक्षादित्यादिना समोधने कृते जातं प्रथमपदो प्रथमस्थाने दिग्ज्याग्रा वर्गान्तरं यावदर्गगुणितं द्विती- ·१४२ सिद्धान्त शिरोमणिः। यस्थाने त्रिज्याक्षभायाभिहति बिगुणिता यावत्तावगुणिता ऋ- रणगता च इति प्रथमपक्षः। द्वितीयपक्षे रूपस्थाने तु व्यासाईवर्गः पलभावविघ्नो दिग्ज्याकृति द्वादशवर्गनिजी तत्संयुति जीता शोधितयक्षयो यासः यावदिव अवअन्तरं १ । या अवत्रिवि । रू विवत्रिव १। दिब १४४ । अथ पक्षयो मूलार्थं दिग्ज्याग्रावर्गवियोगेनापवर्तनं कृतं अव्य- तवर्गस्थाने रूपं जातं इतरौ राशी अपवर्तितो जातो लघू तत्र यो रूपराधिः सोऽत्र प्रथमसंज्ञः कृतः अव्यक्तस्थाने त्रिज्याक्ष- भाग्राभिहति दिग्ज्याग्रावर्गवियोगभक्ता चान्यसंज्ञः कृतः । इदानों पक्षयोरन्यवर्गतुल्यानि रूपाणि प्रक्षिप्य अव्यक्तपक्षस्य मूलं या १। रू अन्यः । इदं प्रथमपक्षमूलं । अथान्यवर्गेण युताधराशे मूलं द्वितीयपक्षमूलं तेन सह प्रथमपक्षमूल न्य पुनः समीकरणं तत्र प्रथमयक्षमले योऽन्यो रूपराशिः स हि- तीयपक्षमूले समशोधने ऋणगतत्वात् क्षेप्यो भवति दक्षिण- गोले उत्तरगोले तु धनगतत्वात् शोभ्यः यदोत्तरगोले अग्राया अल्ये दिग्गुणे इच्छादिकछायासाधनं तदा दिग्न्यावादग्रावी न शुध्यति अतः समक्रियायां विलोमोधने क्रियमाणे अव्यक्तप- क्षमूले ऽन्यः ऋणगतो लभ्यते स च द्वितीयपक्षमूलादधिकः स्यात् तदा अव्यक्तमूलर्णगरूपतोऽल्पं व्यक्तस्य पक्षस्य पदं यदि स्यात् ऋणं धनं तच्च विधाय साध्यमव्यक्तमानं विविधं क्वचित्तदित्यस्याः परिभाषायाः विषयः अतस्तत्र विधा श्रुतिः स्यादित्युपपन्न । इदानीमहो सर्वासां दिकछायानामेकमेवानयनम प्रसिद्ध- मननाचार्यगणोक्तं तत्र का प्रतीतिरिति मन्दानामावां परि- ·HARYANAYAR गगिताध्यायः १४३ कीया बारिह प्रसाध्य- स्त्रिज्याहतोऽसौ प्रभया विभक्तः । भवेत्यतीत्यर्थभियञ्च दिग्ज्या तुल्यैव सा स्थावणदयेऽपि ॥ इदं सुरतमात्रमपि ज्ञायते । इदानों येजडास्तेषां प्रतो- व्यर्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण काणीग्रया बाहुः साध्यः स बास्त्रि- न्यया मुण्यः छायया भलो दिग्ज्या भवति यतः शङ्खमूला- च्छायाग्रगामिसूत्रं यत्र विज्यारत्ते लगति सा तस्याश्छायाया दिक किन्तु अर्कादिग्वैपरीत्येन भवति एवं मन्दानां प्रतीति- रुत्याद्या। एवं दिडियमेन छायानयनमभिधाय ! इदानीं कालनियमेनाह । उता प्रभाऽभिमतदिनियमेन ताव- सामेव कालनियमेन च वनि भूयः । स्वादुनतं धुगतशेधको र्यदल्पं तेनानितं दिनदलं नतसंज्ञकञ्च ॥ अधोवतादूनचुताचरण क्रमादुदग्दक्षिण गोलयो ज्या। स्यात् सूत्रमेतहुणितं हुमाया व्यासाईभक्तञ्च कलाभिधानं ॥ दिवसस्य यद्तं यच्च पोषं तयो र्यदल्यं तदुनतसंज्ञं ज्ञेयं तेना- नतेनोनीकृत दिनदलप्रमाणं वनतसंज्ञं भवति । अथोन्नतान ·१४४ सिद्धान्तशिरोमणिः। .. । उन्नतकालात् उत्तरगोले चरणनिताद्दक्षिणे युताद्या ज्या तत्वं सा सूत्रसंज्ञेत्यर्थः तत्सूत्रं धुज्यया गुणितं त्रिज्यया भक्तं कला- संज्ञं भवति । अत्रोपपत्तिः यस्मिन्काले छाया साध्या तस्मिन् काले स्वाहोरात्रहत्ते यावतीभि घंटीभिः क्षितिजादुन्नतो रविस्तासामुन्नतसंज्ञा येन कालेन मध्याह्नान्नतस्तस्य नतसंज्ञा । अथ चरेणोनयुतोन्नतकालस्य किल ज्या साध्या सा च 'ज्या मध्यावधिर्भवति। स च मध्यप्रदेशोऽहोरात्ररत्तस्योन्मण्डल- सम्पाते भवति यत उन्मण्डलसम्पाताभ्यामूर्द्धमहोरात्रवृत्त- स्थाईमधोऽई अत उन्मण्ड लावधे जीवा साध्या क्षितिजोन्म- ण्डलयोरन्तरं चराई अवश्चराईन वर्जितादुनतादुत्तरगोल दक्षिणे तु युतात् यत उत्तरगोले क्षितिजादुपयुमण्डल दक्षि- सोऽधः तस्मात्कालाद्या ज्या साधिता सा सूत्रसंज्ञा सा धुज्या. त्तपरिणता सती कलासंज्ञा। इदानी प्रकारान्तरेण कलान्तस्याञ्चेश्यठिमाह। सूत्रं कुजीवागुणितं विभक्त चरज्यया स्यादथ वा कला सा । कला पलक्षेत्रजकोटिनिघ्नो तत्कर्णभक्ता भवतीष्ट यष्टिः ॥ अथवा तत्सूत्रं कुज्यया गुणं चर ज्यया भक्तां सत् कला भबति । सा च कला अराधापलक्षेत्रकोटिभि गुण्या खखक- र्णन भाज्या फलमरधा इयरिभवति। अत्रोपपत्तिः अत्र चरज्याकुज्ये त्रिज्याधुज्यापरिणते अतस्ताभ्यां चानु मातः । यदि ·वरज्यया कुज्या गणिताध्यायः। सा कलाहोरात्रवृत्ते ज्या सा पलवशादक्षकर्णवत्तिरञ्चीना जाता। अथ तस्याः कोटिसूत्रमात्रमाने यं तत्रानपातः यदि पलक्षेत्रकर्णान तत्कोटि लभ्यते तदा कलाकर्णन किमिति फल- मुन्मण्डलक्वग्रसमसूत्रादुपय॑र्कविम्बादधः उद्धं कोटिरूपं भवति तस्येश्यरिसंज्ञा। इदानों प्रकारान्तरेणेछयचिमाह। उद्दल शङ्कारपि सुत्रनिना- हरज्य याप्तं यदि वेष्टयष्टिः। स्पया)।-अनोयपत्तिः यदि चरज्याया उन्मण्डल शङ्क यं- छिस्तदा खुत्राख्यस्य किमिति बैराशिकेन वा यचिरित्युपपन्नं । इदानीमिछान्य काहृत्योरानयनमाह । रवादग्दक्षिण गोल याते सचं युतानं चरजोवचा स्यात् ॥ दृष्टान्य कैवं क्षितिजीवया च कला युतो ना हतिरिकाले । यत्वानोतं सूत्रं वदुत्तरगोले चरज्यया युक्त दक्षिणे होनमियान्त्यकासंज्ञं भवति एवम नेनैव गोलक्रमेण कुज्यया युता होना सती कलेटहतिसंज्ञा भवति। अत्रोपपत्तिः अबोन्मण्डलादुपरितनकालस्याहोरात्ररत्ते या ज्या सा कला अधस्तनस्य या ज्या सा कुज्या तयोरुत्तरगोले योगे कृते ऽर्क- ·सिद्धान्तशिरोमणिः। विम्बादुदयास्तसूत्रपर्यन्तं अक्षकर्ण गत्या तिर्यसूत्रं भवति से- छहृतिः सेव त्रिज्यापरिणता सतो इछान्त्यका भवति अतञ्च- रज्यया सूत्रं युतं कृतं दक्षिण गोले तन्मण्डलस्य क्षितिजादधः- स्थितत्वात् कला कुज्यया हीना कार्या सूत्रं चरज्ययेत्युपयन्नं । इदानीमियशङ्कमाह। धुतोनितामण्डल शाकुनैब- मिटाख्ययष्टि र्भवतीष्टशङ्कः ॥ उत्तरगोले तन्मण्डलपाङ्गना युता दक्षिणे रहितेयधि- रिशङ्ख भवति । अत्रोपपत्तिः या पूर्वमानीतेश्यरिः सेो- न्मण्डलकग्रसमसूत्रादुपयूईरूया सा यावदुत्तरगोले उन्म- ण्डलशङ्खना युता दक्षिणे रहिता क्रियते तावदर्कविन्बादव- लम्बो भपर्यन्तो भवति स एवेशचरित्युपपन्न । उन्नतकालाच्छ चुभानीय इदानों नतकालादाह । नतोकमज्या शर इत्यनेन होनाल्यका वाभिमतान्त्यका स्यात् । धुज्या हता व्यासदलेन भक्तः कुज्याहतो वा चरशिञ्जिनीत् ॥ शरः पृथकन्येन फलेन हीना इति भवेद्दा हृतिरिष्टकाले । । यदिएकाले नतं तस्यात्कमज्या सा शूरसंज्ञा शेया अनेन पूरे प्रागानीतान्या रहिता सतीयान्त्या वा भवति । अथ ·गगिताध्यायः ११७ शरो घुयागुणो व्यासदलेन भक्तः । अथवा कुज्यागुणश्चर. ज्यया भक्तः यत्फलं तदनरं स्थाप्यं तेन एथक्स्थ फलेन प्रागानीता हृति वर्जिता सतीरहृति वा भवति। अत्रीपपत्तिः गोला- मेण त्रिज्या चरज्यया युतोना किलान्त्या भवति सूत्रं चरज्य- या युतानं इछात्या भवति नतोत्कमज्यया वाणरूपया त्रिज्या यावनिता क्रियते तावत् भवति अत उक्तं शरोनान्त्ये- हान्त्या भवति । अथ शरस्त्रिज्यासम्परिणतः असावनुपातेन धुज्यापरिणतः कृतः । यदि त्रिज्यया धुज्या लभ्यते तदा पारेण किमिति अथवा चरज्यया कुज्या लभ्यते तदा शरण किनिति त्रैराशिकाभ्यां यत्फलमुत्पद्यते सा नतोकमज्या धु- ज्यापरिणता जाता धुज्या कुज्यया युत हीना किल हृतिः स्यात कला तु कुज्यया युतोनेरहृतिः स्यात् । अथ नोवामज्यया धुज्यापरिणतया यावत् धुज्या वर्जिता क्रियते तावत्कला भवति यदि हृतिरूना क्रियते तदेवइति भवतीत्युपपन्न अथ खाहोरात्रहत्ते यान्योत्तरसम्पाते सूत्रस्यैकमग्रं बवा द्वितीयमधःलम्पाते च तस्य सूत्रस्योदयास्तसूत्रेण यः सम्पा- तस्तस्मादुपरितनं खण्डं हृतिः। अथाहोरात्रहत्ते याम्योत्त- रसम्मातात्पूर्वतः पश्चिमतञ्च नतघटिकाग्रे चियित्वा तत्र सूत्रं वनीयात् तस्य सूत्रस्य हृतिसूत्रस्य च यः सम्पातस्त. स्मादधःखण्डं यदुदयास्तसूत्रपर्यन्तं तावत्प्रमाणेक हृतिः यत्तू- ईखगडं सा नतोत्कृमज्या धुज्यापरिणता फलसंज्ञा एवं गो- लोपरि दर्पयेत्। 02 ·१४ सिद्धान्तशिरोमणिः। - MEHTER इदानीमियगंवर्थमाह। फलम्पल क्षेचजकोटिनिनं तत्कएँ भक्कञ्च तदूईमंझं उत्तशः शरसगुणोऽस्मात् चर ज्ययाप्तं यदि यो संझं। कईन होनो दिनमध्यशङ्क: स्वादिष्ट शङ्कः ततोऽथ वैवं ॥ यत् फलमनलं स्थापितं तदधा पल क्षेत्रकोटिभि गुणितं खखकर्णेन भक्तां सत् ऊईसंझं अश्धा भवति । अथवा प्रागानीतः पार उन्मण्डलङ्घना गुणितञ्चरज्य या भक्तास्तदू- ईसंज्ञं स्यात् किं फलानयनप्रयासेन तेनो संज्ञेन दिनाई- गुरू नितः सन्निष्ठशङ्ख भवति । अत्रोपपत्तिः यत्याक् प्रदर्शित हृतरुपरिखण्डं फलसंशं तिर्यग्रयं तस्य कोटिरूपकरणाया- नुपातः । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तत्कोटि लभ्यते तदा नेन फल- संज्ञेन किमिति लब्धमूई कोटिरूयं भवति त द्यावद्दिनाई- प्राङ्को विशोध्यते तावदियाङ्कः समानमवयं भवति यत- स्तत्समसूत्रेणैवार्कविम्बम होरात्ररन्ते वर्तते यदि चरज्यया त्रिज्यापरिणतयोन्मण्डलशङ्कतुल्यमूई लभ्यते तदा शरण त्रिज्यावृत्तपरिणतेन कियदित्येव ताव दूर्द्धमिति सर्वमुपपन्नं । इदानीमियांत्वकाहृतिभ्यां समाह । इष्टान्त्यकायाच हृतेश्च यदा दिनार्द्धशतकवदिशङ्कः । ।

·गणिताध्यायः शोश्च दृरज्या श्रवणप्रभाः स्यु १ ते न दृरज्या सुधियात्र कार्या ।। यथान्त्याया अन्यायवान्मण्डल लशकुनिन्नीत्यादिना प्रकारेण दिनाईशङ्खरानीतः तथा यथा हृतेश्च हृतिः पलक्षेत्रजको. टिनिघ्नीत्यादिना च तथेशांत्यकाया इस हृतेश्चेशशङ्काः साध्यः तथा शङ्का ईज्या छायाकः छाया च साध्या सा दिनाा- तिवमाध्येति शेषः किन्तु अत्र हृतेः दृरज्या हृतिः पलक्षेत्र- भुजेन निघ्नीत्यादिना न साध्या अयमर्थत्तत्राप्युक्तः। अत्रो- पत्तिः हृति दक्षिणोत्तरमण्ड लगता तया या दृरज्या साधिता ता दक्षिणोत्तरमगडल एव दिनाई भवितुमर्हति यतस्तत्र दक्षिणोत्तरमण्डलमेव दृमण्डलं इह त्वन्यत् अतो हृते न दृग्ज्या साध्येत्युक्तं । अथ प्रकारान्तरः छायाकर्णमाह । उहृत्त कर्णत् क्षितिशिञ्जिनीनात् समाख्यकर्णादपि तद्धतिघ्नात् । दिनाडूकादथ वा हृतिघ्नात् हृत्येष्टयाप्तं यदि वेष्टकर्णः ॥ यः पूर्वमण्डलकर्ण आनीतः स कुज्यया गुण्यः यञ्च सम- उत्तशङ्काः कर्ण उत्पद्यते स तद्धया गुणानीयः यस्तु मध्य छा- याकर्णः स हत्या गुण : तेभ्यस्तिभ्य इच्या हत्या मागे हृते पृथक् पृथक् विधेयकर्ण भवति। अत्रोपपत्ति व्यस्तत्रैरा- 03 ·सिद्धान्तशिरोमणिः - शिकेन यदि कुज्यातुल्यया हृत्योन्मण्ड कर्णस्तइत्या सममण्डल- की हत्या मध्याह्नको लभ्यते तदेहहृत्या किमिति फल- मिष्टका लभ्यत इत्युपयन्नं । इदानीं विशेषमाह। यत्र क्वचिच्छुद्धिविधौ यदेह शोध्यं न माथेविपरीताध्या । विधिस्तदा प्रोक्लवदेव किन्तु चोगे वियागः सुधिया विधेयः ।। 8 अथ यत्र चिच्छाडिविधी कर्तव्ये शोध्यं यदि न शुध्यति तदा साध्यादितरराशिं विशाध्य शेषविधिः कर्तव्यः किन्तु असोधने कृते यदा योगविधिरुत्पद्यते तदा वियोगविधिः कार्यः। अत्रोपपत्तिः अथोन्नतादूनयुताचरेणेत्यादि यदोत्तर- गोले उन्नतकालाचरं न शुध्यति तदा चरादुन्नतं विशाध्य पोषस्य ज्योन्मगडलादधञ्चरज्याखण्डं हूत्रसंङ्गं भवति तस्य यदा कला क्रियते तदोन्मण्डलइदधः कुज्याखाडं भवति कलाया यदेशयलिः क्रियते तदोन्मण्डलशङ्कोरूई खाडं भवति रवावुदग्दक्षिणगोलयात इत्यादौ सूत्रं किल चरज्यया युक्त कार्य तदिह न कार्य किन्तून्मण्डलादधामुखं यत्सूत्रमागतं तञ्चरन्याया विशाध्य घिमियांत्या भवति एवं तदा या कलो- न्मण्डलादधोमुख्यागता सा कुज्या या विशोधिता पोषं कुज्या- धस्त नखण्डमिछहृतिः रवमुन्मण्डलादधामुखी येथ्यरिरागता सोन्मण्डलशङ्खः पोपध्या शेवमिछ शङ्ख भवतीति युक्तमुक्तं ! । अथ ·गणिताध्यायः। १५१ इदानीमन्यं विपाषमाह। बाणेन्दु (१५) नाड्यूननताकमज्या त्रिज्यान्विता मैव नतोकामज्या। उहत्तशङ्कुस्तु न यान्यगोले दृश्यो ऽनुपातार्थमयं प्रशाध्यः ।। यदा नतं पञ्चदशघटिकाभ्योऽभ्यधिकं भवति तदोत्कमन्या- करणे नतात्पञ्चदाघटिका विषयोध्य प्रषस्य क्रमजीवा त्रिज्यया युता सती उत्कमज्या स्यादित्यवगन्तव्यं तथा दक्षिणगोले क्षितिजादधास्थितत्वादुमण्डलशङ्करदृश्यस्तथाप्ययमन्येषामनु- पातार्थ साध्यः अत्र वासना उत्कमज्या हि वाणरूया भवति यदा नतं पञ्चदा घटिकाधिकं तदा पञ्चदशघटिकानामुत्क- मज्या बाणरूमा त्रिज्या तुल्या। अथ पञ्चदपघटिकाधिको यः कालस्तस्य क्रमज्योधिोरूपा भवति सा यावत्तिज्यया युता क्रियते तावद्वाणरूया सोकमज्या भवति अत्र गोले ऽहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरसत्तात्पूर्वतो नतघटि काग्रे सूत्रस्यैक- मयं वडा हितीयमयं पश्चिमतञ्च नत घटिकाग्रे निवध्य तस्य सूत्रस्य याम्योत्तराहोरात्ररत्तसम्पातस्य च यदन्तरं तवाण- रूपं एवं तामुल्क मज्यां प्रदर्शयेत् । इदानीमन्यं विशेषमाह । मार्तण्डः सममण्डलं प्रविशति खल्पेऽप मे खात्यलात् दृश्या युत्तरगोल एव स विशन् श्राव्या तदेवाय भा।

·१५२ सिद्धान्तशिरोमणिः । अप्राप्ते च समाख्यमण्डलमिने यः शङ्कुरुत्पद्यते नूनं सोऽपि परानुपातविधये नैवं क्वचित् दुव्यति॥ ६६ मार्तण्डस्य यावदुत्तरक्रान्तिः पलाधिका भवति तावत्सम- मण्डलादुत्तरस्थस्यैव दिनाई भवति यावत्पलादुना तावद्द- क्षिणस्थस्यैव अतस्तत्र सममण्डलं प्रविशति एवं दक्षिण गोलेपि पलादूनायां क्रान्तो रविः सममण्डलं प्रविशति किन्तु तत्र क्षितिजादधःस्थितित्वावविशन् न दृश्यते उत्तरगोले तु दृश्यते अतस्तत्रैव तस्य भा श्राव्या कथनीया तथा अप्राप्तेपि सममण्ड- लमिने यः पशङ्खएत्पद्यत इति यत्र किल विंशति भीगाः पलस्तत्र मिथुनान्तस्थो रविः सममण्डलादुत्तरतो भाग चतुरयेन दिना. भवति अतस्तस्य सममण्डलमप्राप्तस्यापि यो गणितेन समशङ्क- रुत्पद्यते तथा तवृतिश्च तत्काथमिदं वयं वन्थासुतवत् तदपि प्रदर्श्यते उदयास्तसूत्रमध्यात् हृतिसूत्रगत्या सूत्रमेकं प्रसा- र्य दितीयगोलमध्यात् खसस्तिकगामि च तयोः सूत्रयो वः गोलादू भागे सम्मातस्मादध ऊई सूत्रं यत्प्रमाणं तत्व- माणस्तदा समशरुत्पद्यते यत्तु तिर्यक् सूत्रप्रमाणं तत्पमा- णात्तवृतिरुत्पद्यते तत्राप्यग्रा भुजरूपिणी इदमक्षक्षेत्रं अतो ऽन्येवामनुपातार्थमिदं न दुष्यति दक्षिणगोले अदृश्यो यः समशङ्खः सोऽप्यनुपातार्थं न दुय्यतीत्यपि शब्दार्थः । इदानी छायातः कालज्ञानमाह । उदृत्तकर्णचरञ्जिनीना- दिनार्द्धकदथ वान्त्यकाघ्नात् ।

·१५३ म गणिताध्यायः । इटेन कर्णन हताद्यदान- मिटान्यका सैव पृथक पृथक् स्यात् ।। पल अतिनस्त्रिगण व वर्मा धुज्को यकी हलिहवेद्वा। इष्टानध का तद्रहिताज्य काया भवन्ति या उरकमचापलिताः ॥ । नतासवले स्युर हईलं तैरूनीकृतं चोन्नतकाल एवं उन्म- ण्डलकाचरज्य या गणितात् अथवा मध्याग कर्णादन्त्य या गु- णितादियकर्णन भत्ताद्यत्फलं लभ्यते सेठात्या भवति उभ- यत्र तुल्येत्यर्थः । अथवा प्रकारान्तरेगेयात्यामाह पलश्रुति- वस्निगणस्य वर्ग इत्यादि त्रिज्यावर्गः पलकर्णेन गुण्यः धुज्याया इटकस्य च घातेन भाज्या यत्फलं लभ्यते सेठान्त्यका तयेष्ठान्त्यया रहिताया अन्त्याया यच्छेषं तस्योत्कमेण धनुः कायें तस्य धना यावन्त्यः करतात्तावन्तत म्मिन् काले नता- सो ज्ञेयाः ते नतासुभिरूनीकता दिनदलासवः उन्नता- सवः स्युः । अत्रोपपत्तिः व्यस्तत्रैराशिकन यद्युन्मण्डलकर्णेन चरज्येयान्त्यका लभ्यते तदेयकर्णन किमिति अथवा यदि मध्याह्नकणे नाल्या लभ्यते तदरछाया कर्णन किमिति एवम- बाभयत्र फलमियान्त्यका भवति। अथान्यस्मिन् प्रकारान्तरे राशिकत्र येणोपपत्तिः यदि इयछायाकर्णेन हादशाङ्गल- शङ्ख लभ्यते तदा त्रिज्याकर्णेन क इति अत्र विज्यायाः हादश गणः इकर्णी हरः फ महाशङ्कः। अथ तस्य हृतिकरणा- ·१५४ सिद्धान्तशिरोमणिः । । र्थमनुपातः यदि बादशाङ्गुलशको विषुवत्कर्णः कत्तिदास्य महाशङ्काः क इति पूर्व विज्याया हादश गुणः इदानी हरः पलकर्णी गुणः चतस्तुल्यत्वात् द्वादशकयो र्गुणहरयो नाशे कृते सति चिन्यायाः पलकमा गणः इरछायाकणे हरः फल- मिछहृतिः। अथेशांत्याकरणायानुपातः यदि धुज्यया त्रिज्या लभ्यते तदेठहृत्या किमिति इदानी त्रिज्या गुणणे धुज्या हरः हरयो घीतो हर इति धुज्येटकर्णाहति भवति गुण यो घाते त्रिज्यावर्गः पलकर्णगुणितो भवति एवं फलमिछान्य का नया वर्जिताया अन्याया यदवशेषं सा नतस्यात्कमज्या शरसंज्ञा अतस्तस्या धनुरुत्कमेण स नतकालः स्यात् नतकाला दिना- द्धात्पतित उन्नतकालः स्यादित्युपपन्न । इदानों विमोघमाह। त्रिज्याधिकस्य क्रमचापयुक्ताः खखाधिवाणा धनुत्तमात् स्यात् । यदेशान्त्यकावर्जिताया अन्त्यायाः शेषं त्रिज्यातोऽधिक भवति तदा तस्मात् त्रिज्या पोध्या शेवस्य क्रमचापलिमाः खखाब्धिबाणै र्युता उत्कमचायं भवति ते तदा नतासवो भव- न्तीत्यर्थः अत्र येवाधिकस्य क्रमज्याकरणे युक्तिः सैवाधिकस्य क्रमधनुःकरणे। इदानीमुन्नतकालस्य प्रकारान्तरमाह । इष्टान्त्यका सा चरजीवयोना युक्ता च गोलक्रमतः क्रमोत्थाः ॥ ६६ ·गणिताध्यायः १५५ तचापलितायरयुकहीनाः समुन्नतास्ते यदि वासवः स्युः । अथवा सेठान्त्यका उत्तर गोले चरज्य या हीना दक्षिणे युता ततस्तस्याः क्रमज्याभिचापं तदुत्तरगोले चरेण युतं दक्षिणे हीनं सत्तत्काल उन्नतासवो भवन्ति यदेठान्त्य काया- चरज्योत्तरगोल न शुध्यति तदा चरज्याया इयान्या शोध्या पोषस्य चायं तत्र चरं क्षेप्यं तदिह न निप्यते व्यस्तविपशोधने कृते योगे वियोगः सुधिया विधेय इति वचनात्तच्चायं चरा- दिशाध्यं पोषमुन्नवासवो भवन्ति उन्नताबिनाद्धात् शोधिता- नतासवो भवन्ति। अत्रायपत्तिः इशान्त्यकाकरणे या क्षेत्र- संस्था कथिता सैवेह तथापीवत्कथ्यते इयान्त्यकायाञ्चरज्या यावदुत्तरगोले शोध्यते दक्षिणे तु क्षिप्यते तावदुन्मण्डला- दुपरितनकालस्य ज्या सूत्रसंज्ञा भवति अतस्तस्या धनुरुत्तर- गोले उन्मण्डलादधःस्थेन चरेण युतं दक्षिणे तूपरिस्थेन हीनं सत् क्षितिज्यादुन्नतकालो भवतीत्युपपदं यदा तूत्तरगोले चर- ज्या न शुध्यति तदा व्यस्तविशाधने कृते उन्मण्ड लादधोमुखी ज्या सूत्रसंज्ञा भवति अतस्तस्या धनुषि चरात् शोधिते सति क्षितिजादुगतकालो भवतीत्युपपन्नं । इदानों छायातो ऽकानयनमाह । दिनार्द्धद्युतेस्त्रिज्यकाध्या हृतायाः खकर्णेन चापांशकाः स्तनतांशाः ॥

·सिद्धान्तशिरोमणिः। दिनार्दै वियुका युतास्ते पलांश- रुदग्दक्षिणे भायके ऽकीपमः स्यात् । अतः क्रान्तितो वैमरीत्येन भानु भवेदेतदन्यच्च गोले प्रवक्ष्ये मध्याछाया त्रिज्यया गुण्या मध्याछायाकर्णेन भाज्या य- त्फलं लभ्यते तस्य चापांशा नताशा भवन्ति यद्युत्तरं छायाग्रं -तदा दक्षिणाः यदि दक्षिणं तदा उत्तराः रवं दिनाई ये नतां- शाः भवन्ति ते यदि दक्षिणास्तदा पलाशै वियताः यद्युत्तरा- स्तदा पलांशै थुताः सन्तः क्रान्त्यंशा भवन्ति अतः क्रान्तिको वैप- रीत्येन रविभवतीति गोले वक्ष्ये अन्यच्च बडोले वक्ष्ये। अचा- पपत्तिः यदि मध्यछायाकर्णेन मध्याछायातुल्यो भुजो लभ्यते तदा त्रिज्याकर्ण न क इति यदनेन त्रैराशिकेन फलमुत्पद्यते सा याम्योत्तर रत्ते खमध्याकान्तानां जीवा अतस्तस्या धन न- तांशा ते च छायातो दिक्वैपरीत्येन भवन्तीति प्रसिद्ध। यदि ते दक्षिणा जातास्तदा तेभ्यो ऽक्षांशाः ध्याः शेवं विषवन्मशन- लाइक्षिणतः कान्येशा भवन्ति यदि तेभ्यः पलांशा न शुध्यन्ति तदा पलाशेभ्यो नताशान्विशोध्य शेषा विषुवन्मण्डलादुत्तराः क्रान्यंशा ज्ञेयाः यद्युत्तरा नतांशास्तदा पलांशै युताः सन्तः उत्तराः कान्यंपा भवन्तोति सुधिया ज्ञातव्यं । इदानी क्रान्तिज्ञाने सति पल ज्ञानमाह । नतांशापमांशान्तरं तुल्यदिके युति भिन्नदि के पलांशा भवेयुः ॥ एवं छायाता ये नताशा ज्ञातास्तेषामममांशानाञ्च दिक्- ·गणिताध्यायः । साम्येऽन्तरं दिभेदे योगः पलो भवति पूर्वोपपत्तिकथनवैष- रीत्येनास्येयपत्तिः कथिता भवति । इदानों छायाता भजज्ञानमाह । त्रिभज्याहृतार्कायका कर्णनिघ्नो भवेत्कर्ण वृत्तानका वास्तगाला। पलच्छायया मौम्यया संस्कृता स्या- मुजो ऽथोत्तरे भाग्रके सौम्य गोले ॥ भुजः कर्मवृत्ताग्रयाध्या ऽन्यदासी वियुक्तो ऽक्षमा स्यात्तया वा वियुक्तः । भुजः सौम्यभाग्रेऽन्यदायरित्रभज्या- हतः कर्णभको ऽग्रका चापमो ऽतः ॥ अर्कस्याग्रेशछायाकर्णन गुण्या त्रिभज्यया भाज्या फलं कत्ताग्रका स्यात सा च व्यस्त गोला उत्तरगोले याचा दक्षिणगोले सौम्या सा पलायया साम्यया संकर्तव्या पला- या सदैव सौम्या ज्ञेया तस्याः कर्ण रत्तापायाश्चोत्तरगोले ऽन्तरं याम्चे योगो भुजः स्यात् भुजो नाम छायाग्रपीयररेखयो याम्योत्तरमन्तरं। अथ भुजदर्शने कर्णकृत्ताग्रया पलभाज्ञान- माह। अथोत्तरे भाग्रक इति यदोत्तरगोले सममण्डलाइक्षि- गगते रवी उत्तरं भायकं भवति तदोत्तरभुजः कर्ण वृत्ताग्रया युतः सन् पलभा भवति अन्यदा तु भुजस्य कर्णवत्तापायाचा न्तरं पलभा । अथ दृछे भजे पलभया कर्णवत्ताग्राज्ञानमाह। तया वा वियुक्त इत्यादि यदा सौम्यो भुजस्तदा तस्याक्षभाया- ०३ ·নিভাল স্লিাবি: श्चान्तरमन्यथा योगः कर्णदत्ताग्रा भवति सा विज्यागुणा कर्ण- भनाया स्यात् अग्रा पलक्षेत्रकोटिगुशिता तत्कर्णभक्ता क्रा- तिज्या स्यात्। अत्रोपपत्तिः समायां भूमी त्रिज्यारत्तं विलिख्य दिगवितं च कृत्वा पूर्वतः पश्चिमतञ्च यथादिशमग्रांट बदनचोदयास्तसूत्ररेखां कुर्यात्। अथोत्तरगोले हर.. सममण्डलादुत्तरतो ऽहोरात्रहत्तस्थाद्रवेरधो ऽवलम्बस्तदा किल रखः शङ्खमूलस्य प्राच्यपरसूत्रण सहान्तरं स प्राङ्कोरुत्तरो भुजः उदयास्तसूत्रेण सहान्तरं तत् शङतलं अतः शङ्खतलं यावद याया विध्यते ताव१जो ऽवशिष्यते यावङ्गजो विशाध्यते सावन शङ्कतलमवशिष्यते शङ्कतलभुजयो यागो ऽया भवति बदोत्तरगोले समस्त्ताद्दक्षिणतः शङ्खलदा माद्भुतलादग्रायां विशोधितायां भुजो ऽवशिष्यते भुजे विशोधिते ऽग्रा भुजाग्रयो योगस्तदा शङ्कतलं भवतीत्यत्र योगवियोगे किं वासना- वैचित्र्यं इदं महाशास्त्रिज्यातुल्ये कर्ण दर्शितं महाशकः- रनियतः। इदानीं नियतस्य दादशाङ्गुलशोरुच्यत महा- शुञ्ज बादशाभि भीज्यः यल्लब्धं तेन महाशङ्खः यावत् छिद्यते तावत् हादश लभ्यन्ते यावत् त्रिज्या विद्यते तावत् छायाका सभ्यते यावदग्रा विद्यते तावत् छायावत्ताया भवति याव- इङ्घतलं छिद्यते तावत्पलमा भवति यावल जा छिद्यते ताव- जो लभ्यते । अथवा त्रैराशिकेन सबै यदि त्रिज्यारत्ते इदमग्रादिकं लभ्यते तदा कर्णवत्ते किमिति फलं तदेव अतः छायावत्ताग्रापलभयो गवियोगाजः ततः पलभा ततञ्चा- प्रत्युपपन्न। किन्तु शङ्कमाच्यपर यो विदन्तरं तावदेव छाया- HARE BAR MAHARI ·गगिताध्यायः । अप्राच्यपरयोः स्यात् किन्तु दिग्वैपरीत्येन अतस्तेन कर्णवत्ताया व्यस्त गोलेत्युपपन्नं । अथ मन्दावबोधार्थमुदाहरणं यत्र देशे पञ्चाङ्गुला वियुवती तनोत्तरगोले यदा पक्षांपोनेः सप्तदशभि- रधिका नवत्वग्रा ६१६४८ । तत्र दिन इच्छायाकर्ण स्त्रिंश- दङ्गुलः ३०। पञ्चदशाङ्गलो वा तत्र पृथक् एथक् भुजं ब्रूहि भुजात्पलभां ताभ्यां चाग्रामिति विभज्याहृताकायको त्यादिना त्रिंशदङ्गुले कर्णे ज्ञाता कर्णरत्तामा इयं पलच्छायया सौम्यया ५ वियुक्ता जातो याम्यो भुजः ३। अथ भुजे ज्ञाते तेन रहि- ता कर्णदत्ताया जाता पलभा ५। मलभाभुजयो ज्ञातयो योगे जाता कर्णवत्ताया । इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताना ६१६ । ४८। एवं पञ्चदशाङ्गुले कर्णे कर्णकृत्ताया चतुरमुला ४ । सौम्यो भुजो ऽङ्गुलं १। पलभा सैव ५ । इदानी प्रश्नाः सोत्तराः तत्र छायाकर्णे भुजे के च ज्ञाते अथ वाज्ञिाने भुजदये कर्ण हये च ज्ञाते यः पलमा वेत्ति तस्योत्कर्षमाह। दृष्ट्वेष्टमा यो ऽत्र दिगर्कवेदी छायादयं वा प्रविलोक्य दिग्ज्ञः । वेत्त्यक्षभामुद्धतदैववेदी दुर्दर्पसर्पप्रशमे स ताः ॥ पठार्थ ।-इदानों प्रश्नमाह । भाकणे खगुणाङ्गुले (३०)किल सखे याम्यो भुजत्यङ्गुलो(३) ऽन्यस्मिन्पञ्चदशाङ्गुले (१५) ऽङ्गुलमुदग्बाहुश्च यजेक्षितः। 22 ·EVANAMANARMERIENRN. सिद्धान्तशिरोमणिः । अक्षाभां वद तत्र षटकृत गजे (८४६) यदापमज्यां समां दृष्टामनयो: श्रुतिञ्च सभुजां द्राक् ब्रूहि मे ऽक्षप्रभां ॥७५ स्पछा) प्रत्रदयं ।-प्रथमप्रश्नयोत्तरमाह। भादयस्य भुजयोः समाशयो यस्तकर्ण हतयो र्यदन्तरं। ऐक्यमन्यककुभाः पलप्रभा जायते श्रुतिवियोगभाजितं । अत्रैको बाहु यान्यस्त्रयं३ । तत्र कर्णस्त्रिंशत् ३० । अन्यः साम्यः रूयं १। तत्र कर्णः पञ्चदश १५ । अनयो भुजयोरन्यो- न्यकर्णहतयो भिन्नदियोगः ७५ । अयं कान्तरेण भक्ती जाता पलभा ५। एकदिशोत्वन्तरं अन्योपपत्तिस्तावदुच्यते सा चायतक्रियया अत्र पलभाप्रमाणं यावत्तावत् या इयं दक्षिणेन भुजेन युता जाता कर्णवत्ताग्रा या १। रू३। इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताऽग्रा या त्रि १। त्रि ३ । एव- मन्यभुजादपि पलभा यावत्तावत् १। इयमुत्तरेण भुजेनोना कर्णरत्ताग्रा भवति या १। रू१। इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताऽग्रा या त्रि १ । रू त्रि : अनयोरन्योन्यच्छेदगुणयो- यात्रि रूचि ४५। छेदगमे शोधनार्थ अनयोस्त्रि- या नि३०। रूचि २० । न्यायवः कृते एकाव्यक्त शोधयेदित्यादिना यावत्तावच्छेषं कर्णा- न्तरतुल्यं हरो जातः १५ । रूपशेषमन्योन्यकर्णाहतभुजयो यागो जातो भाज्य: ७५ । यत उपपन्नं भाइयस्य भुजयोः समाशयोरियादि। अथ द्वितीयः प्रश्नः अथवाघटकृत गजैद स्तुल्या क्रान्तिज्यां न्यासः ·गणिताध्यायः। दृष्ट्वा अनचोरेकं कर्णं भुजच दृष्ट्वा पलभा ब्रूहीत्वस्योत्तरमाह। क्रान्तिज्या कर्णवधात्त्रिज्याप्तवति लघुः स दोःकृत्या । होनोब्धिमनु नः (१४५) स्यादाद्याथ परोभुजःकृतेन्द्र (१४४)नः।। तो लघुवेदे न्द्रा (१४४) न्त र भक्तो परवर्गतो यदाद्याव्यात्। मूलं परयुतवियुतं सौम्ये याम्ये भुजे पखभा ॥ क्रान्तिज्येच्छायाकर्णेन गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलस्य वर्गा लघुसंज्ञः एथगनः स्थाप्यः स लघुर्भुजस्य वर्गोनो वेदेन्द्र गुंख्यः १४४। स ाद्यसंज्ञः स्यात्। अथ भुजो वेदेन्द्र १४४ गुणितो ऽन्यसंज्ञः स्यात् तावाद्यान्यौ तस्य लघोः बेदेन्द्रा १४४ णाचान्त- रेणापवत्वा ततो ऽन्यवादाद्येन युवाद्यअलं तदुत्तरे भुजे सति परेण युतं याम्ये वर्जितं मलभा भवतीति सूत्रार्थः। अस्योपपत्ति मध्यमाहरणवीजेन यदा त्रिशद ३० ङ्गलः कर्णः यत्र व्यङ्गुलो ३ याम्यो भुजः घट्कृतगजै ८४६ स्तुल्या क्रान्तिज्या तत्र तावदुच्यते पलभाप्रामाणं यावत्तावत् या १। इयं यान्ये न भुजेन युता जाता कर्णरत्ताग्रा या १६ रू। अथ प्रकारान्तरण कर्णवृत्ताग्रा तत्र क्रान्तिज्या पलकर्णगुणा द्वादश १२ भक्ता किलाग्रा स्यात् तत्र पलकण न ज्ञायते किन्त्वयक्तात्मकः पल- कर्णवर्गे ज्ञायते स चैवं पलभावा दादशवर्गयुतः पलकर्णवर्गः स्यात् याव १। रू १४४ । वर्गेण वर्ग गुण येशजेच्चेति क्रान्ति- ज्यावर्ग ऽनेन गुण्यो द्वादशवर्गेण भाज्यः फलमग्रावर्गः स्यात् अथ त्रिभज्या हृताकायका कर्णनि- नोति कर्णवर्गेणायं गुण्यस्त्रिज्यावर्गेण भाज्यः एवं कर्ण- थावक्रांव रूकाव १४४ । छेदः १४४ । P3 ·सिद्धान्ततिरोमणिः । शवक्रांवकव१॥ रूक्रांवकर १४४। विव १४४। छेदः १४४। वृत्त ग्रावगा भवति ज्यराशावव्यक्तवर्गस्थाने क्रान्ति ज्यावर्गे ७१५७१६ कर्णवर्गगुणे त्रिज्यावर्ग ११८१९८४४ छिन्ने रूमस्थाने च क्रान्तिज्यावर्ग कर्ण- वर्गगुणे वेदेन्द्र १४४ गुणे च त्रिज्यावर्गछिन्ने च जातो लघुसंज्ञो ऽङ्गुलानि तदधो व्यङ्गुलानि च वालावबोधार्थं स्थापितानि तस्य राशे र्यश्छेदः सोऽपि त्रिज्या वर्गच्छिन्नस्तदधी न्यत्तस्तथा दर्शन याव३ । रू ३ । य एव क्रान्तिच्यावर्गः कर्णवर्ग गुणस्त्रि- ज्यावच्छिन्नः सैव क्रान्तिज्या कर्णवधात् त्रिज्याप्ततिः अयं राशिः कर्ण पत्ताग्रावर्गः पूर्व कल्पिताया अस्याः कर्णवत्ता. ग्रायाः या १। रू३। वर्गेणानेन याव १। या । रू समः कार्य अयं समच्छेदकरणार्थ शङ्घवर्गेण १४४ गुणितस्तत- श्छेदगमे कृते शोधनार्थ न्यासः समशोधने कृते जातमुपरिपक्षे लघुवेदेन्द्रान्तरतुल्यो या- वराशिः कृतेन्द्र १४४ नो भुजो दिगुणश्च याराशिः द्वितीय- पक्षे जातो लघः दोहत्या हीनो ऽब्धिमनु १६४ प्रञ्च याव छ । या ८६ । रू। अयं रूपराशिराद्यसंज्ञः कल्पितः यो मध्यरापिरर्धितः स भुजः १४३ वा जातः सो ऽन्य- संज्ञः कल्पितः। अथ पक्षौ लधुवेदेन्द्रान्तरेणापवर्तितो जाती याव १॥ या एक अनयोः पक्षयोरपवर्शितान्यार्धवर्ग १ या १ । रू है। तुल्यानि रूपाणि प्रक्षिप्य मुले महीने अनयोः पुनः साम्ये क्रियमाणे व्यक्लपक्षस्य मूलमव्यक्लपक्षमूजस्य रूपैर. याव १४४ । या०६४। रू १२६६ । याव या ००० रू । कृतेन्द्र याव या । १पू A ·गणिताध्यायः । न्यतुल्यैरूनमेकेन भक्तं सज्जाता पलभा ५। उत्तरे भुजे त्वन्य- तुल्यरूया ऋणं भवन्ति तैः शोध्यत्वाद्युतं पलभा स्यादित्युपपन्न । इदानों सममण्डलप्रश्नः । दिनकरे करिवैरिदल (५) स्थिते नर (१२) समा नरभाऽपरदिङ्मुखो। भवति यत्र बटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक तत्र पल प्रभा॥ स्पछा)।-इदानीमस्योत्तरमाह । त्रिज्याचातः श्रुतिहन्नरः स्या- द्यक्रान्तिमौर्वी समवृत्तशंकोः। वर्मान्तरान्मूल मनेज भक्ता क्रान्तिज्यका सूर्य (१२) हताक्षभा स्यात् ॥ त्रिज्यार्कघातः श्रुति हृन्नरः स्थादिति साधारणं त्रिज्या द्वादशघातस्य यस्याश्छायायाः कर्णन भागो हियते तस्याः सम्बन्धिमहाशङ्ख लभ्यते ।। अत्रानुयातः यद्यनेन कर्णेन हाद- शाङ्गुलशनुत्तदा विज्याकर्णेन क इति एवमत्रोदाहरणे यो लभ्यते स समशङ्खः स कर्णः सिंहाईगतस्य अर्कस्य क्रान्ति ज्या भुजः तद्दान्तरपदं कुज्योनिता ततिः कोटिः इदं यसक्षेत्रं यद्यनया कोच्या क्रान्तिज्याभुजो लभ्यते तदा दादशाङ्गुलमितया किमिति त्रैराशिकेनोपयन्नं अत्र सममण्डलशङ्ख दादशी ज्या २०३१ । सिंहाईक्रान्तिज्या पञ्चांशोनाअवसुनन्दा६८७१४८ ·सिद्धान्तशिरोमणिः अनयो वान्तरपदेन हादशगुणा क्रान्तिज्या भाज्या तत्र अस्याः वर्गः ६७५७४६ । प्राङ्गुवर्गः ५६०६७६१ । अनयोर- न्तरं १८३४०१२। मूलं २२ । अनेन भक्ता द्वादशगुणा का- न्तिच्या १९३५ ३ लब्धा तत्र देशे पलभा सयंशपञ्चाङ्गुला । इदानीमन्यौ प्रश्नो। मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटोमिते दिनगते यदा नते तावति । केनाप्युज्जयनीगतेन तरणे: क्रान्तिं तदा वेत्सि चे- न्मन्ये त्वां निशि तं सगर्वगणकोन्मत्तेमकुम्भाशं ॥ ८१ हे गणक केनचित्किलोज्जयनीगतेन यदा दिनगते पञ्च- वटीमिते काले मार्तण्डः सममण्डल पविठो दृशः तदा कियती कान्तिज्योत्येक प्रश्नः। अथान्या तावति पञ्घटीमिते नते वा काले सममण्डलं प्रवियो दृवस्तदा च या क्रान्तिज्या तां त्वञ्चेदेसि तदा सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाङ्गुषां निशाणोद्भूतं त्वामहं मन्ये । इति स्पार्थे। इदानों प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह। या स्याद्रवेहनतकालजीवा- ऽभीष्टा हृतिः सा प्रथमं प्रकल्या। अर्का (१२) क्षभाघातहताक्षकर्ण- कृत्योद्धृता स्यादपमज्यकास्याः । चरादिकेनेष्टहतिः असाध्या क्षुण्णास्तया क्रान्ति गुणो ऽसच च । । -२ ·गणिताध्यायः। तदाद्यहृत्या विहृतः स्फुटः ऽस्यात् सहस्तरमा सममण्डलस्ते॥ रवेः सममण्डलप्रवेश य उन्नतकाल उद्दिष्टस्तस्य जीवा सा तावत्प्राथनमिरहृतिः ततो हादशगुणयाऽक्षभया गुण्या पल- कर्णवर्गेण भाज्या सा किल स्थूला क्रान्तिज्या भवति तस्याः क्रान्ति ज्यायाः धुज्यां कुज्यां चरज्यां चरञ्च कृत्वाऽथोन्नता- टूनयुताचरेणेत्यादिनेछहृतिः साध्या तया पूर्वमागता क्रा- न्तिज्या गुण्या आद्यहृत्या कल्पित या भाज्या फलं स्फुटासन्ना क्रान्तिज्या भवति। अत्रोपपत्तिः यत्रोन्नतकालजीवा तुल्या प्रथम तद्धतिः कल्पिता तस्या अनुयातेन शूद्धः यदि पलकर्णन हाद- शकोटिस्तदा तद्दतिकर्णेन किमिति अत्र तड़ते द्वादश गुणः पलकणे हरः फलं सममण्डलशङ्खः। पुनरन्योऽनुपातः यदि पल- कर्णे नाक्षभाभजो लभ्यते तदा सममण्डलशङ्कतुल्येन कर्णन किमिति फलं क्रान्ति ज्या स्थूला अस्याः कान्तिज्यायाश्चरादि- के नाथोन्नतादूनयुताचरेणेत्यादिनेश हृतिः साध्या तां तकृति प्रकल्य पुनः क्रान्ति ज्या साध्या एवमसवाद्यावदविषः तत्रा- सकृत्कर्मणि बैराशिकन क्रियोपसंहारः कृतः यदि कल्यितया हृत्वयं क्रान्तिज्या लभ्यते तदेदानीमानीवया किमिति एवं क्रान्तिज्या स्फुटा स्यादित्युपपन्न । इदानी द्वितीयप्रश्नस्यात्तरमाह । तदा नतज्यात्रिमजीवयो र्थ- दुर्गान्तरं तत्पल भाकृतिनं ।

·লিভালিফি यू तेनोद्धता व्यासद लस्य वर्गो वेदेन्द्र (१४४) निन्नो ऽथ स रूप (१) लब्ध्या ॥ ८४ व्यासा आर्द्धवर्गादिहृतात्यदं स्यात् क्रान्तिज्यका सा त्रिभशिञ्जिनीनो। जिनांश मौर्या विहृताप्तचापा- दने प्रवक्ष्ये च यथा रविः स्यात् ॥ तदा नतज्येति चदा सममण्डलं प्रविठो दृष्यत्तदा या नत. घटिकास्तासां जीवा तस्या वर्गेण त्रिज्यावा रहितः ततः पल. भावर्गण गुण्यः तेन भाज्यः कस्त्रिज्यावर्गः किं विशिष्टः वेदेन्द्र १४४ गुणितः तत्र यत्फलं लभ्यते तेन सैकेन त्रिज्यावर्गाडू. ताद्यन्मूलं लभ्यते सा क्रान्तिज्या स्यात् सा क्रान्तिज्या विज्या- गुणा जिनांशूज्यया भक्ता यत्फलं तस्य चापाद्यथा रवि भवति तथाग्रे वक्ष्ये। अत्रोपपत्तिस्यवकल्प नया तत्र क्रान्ति ज्याप्रमाणं यावत्तावत् या १ । क्रान्तिज्यावर्गानस्त्रिज्याव! धुज्यावर्गः स्यात् याव। त्रिव १। तदा नतज्यावर्गणानस्त्रिज्यावर्गः सूत्रसंज्ञस्य वर्गः स्यात् सूत्रं धुज्यागुणं त्रिज्याहृतं कलासंई स्यात् तत्र कला नाम कुज्योना तइतिः अत्र वर्गेण वगै गुण- येशूजेच्चेति सूत्रसंज्ञस्य वर्गेण धुज्यावर्ग गुण्यः त्रिज्यावर्गेण না: জল কাদানী। নললি নল জলা জাতি: জালি ভ্যা भुजः समशङ्काः कर्णः इदं पलक्षेत्र अतस्तेनानुयातः यदि द्वादशकोटः पलभाभुजस्तदा कुज्योनिततद्धृतेः कलासंज्ञायाः किमिति एवमत्र कलावर्गस्य पलभावी गुणः हादश- ·गणिताध्यायः Ad अत्र यो- थाव७१४० रू०००००। वा हरः फलं क्रान्तिच्यावर्गः एवमत्र धुज्यावर्गस्य सूत्रवर्ग- विषुवतीवर्गयो पीतो गुणस्त्रिज्यावर्ग हादशवर्गयो १४४ धात १७०२०५७५३४ हरः अत्र सूत्रवर्गेण यलभावर्गगुणेन भाज्ये उपवर्तिते जातो धुज्यावर्ग एव याव । रू ११८१६८४४। भाजके चापवर्तिते जाता अठौ विशाः ७।४। अयं धु- ज्यावर्गस्य छेदः दर्शन याव १। रू ११८९८८५४ ! अयं क्रान्ति- छेदः ७। ४० ज्यावर्गस्यास्य याव १॥ सम इति समच्छेदीकृत्य छेदगमे पक्षयोः शेधनार्थं न्यासः यावह ११८१८४४ । धने को ऽव्यक्तायनानेन ए. व्यासाईवातान्मूलं लब्धं याव- तावन्मानं सैव क्रान्तिज्या ११६८। एवं नवज्यात्रिभजीवयो यन्तिरमित्यादि सर्वमुपपन्न । यथान्यं प्रमाह। मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशति छाया किलाटाला दृष्टाष्टासु बटी कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिदिने। अर्कक्रान्ति गुणं तदा वदसि दक्षप्रभां तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं नहि ॥ ६ अस्योत्तरमाह। अवापि साध्योन्नतकालजीवा पूर्व तु सैवेष्टहतिः प्रकल्या। ततो किनिनी समशङ्कभना এনি: স্থান যা নন।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । पलप्रभानः समशङ्गुरक्ष- कद्धतः स्यादपमज्यकातः। चरादिकेनेटहतिस्तता ऽक्ष- कणे सकृत् क्रान्ति गुणश्च तस्मात् ॥ ee यत्र किल घोडशाङ्गुला सममण लच्छाया विंशत्यङ्गलः कर्णः यद्यनेन कर्णेन हादशाङ्गुलशमुस्तदा त्रिज्याकर्णेन क इति पलं सममण्डलशङ्कः तथा च प्रागभिहितं त्रिज्याघातः श्रुति- हृवरः स्यादिति अतोऽत्र ज्ञातः समशङ्कः पञ्चाशोनात्यङ्गनखाः २०६२। ४८१ अत्रापि साध्योन्नतकालजीवेति यथा पूर्वप्रश्नभड़े उन्नतकालज्येष्ठहृतिःप्रकल्पिता तथाचाप्युनतकालज्येष्ठा हृतिः प्रथमं प्रकल्या सार्क १२ गुणा सममण्डलरकुना भाज्या यत्फलं स स्थूलः पलकर्णः स्यात् तस्मात्यलमा साध्या तया पलभया सममण्डलशङ्ख गुण्यः पलकर्णेन भाज्यः फलं स्थूला क्रान्तिज्या तस्याः क्रान्तिज्दायाः धुज्याकुज्यादिकं प्रसा- ध्याथोन्नतादूनयुताबरणे त्यादिनेसहृतिः साध्या तस्याः युन- रक्षकर्णस्ततः क्रान्तिञ्च एवमस कृत्यावविधः । अनापत्तिः अत्र योन्नतकालज्या सा तवृतिः कल्पिता तयानुपातः यदि समशोस्तवृतिः कर्णस्तदा बादशाङ्गुलशङ्कोः क इति फलं पलकर्णः ततो ऽन्योनपातः यदि पलकर्णस्य पलभाभुजस्तदा समशनुतुल्यस्य कर्णस्य क इति फलं बान्तिज्या यतः समशङ्खः कर्णः क्रान्तिज्या भुजः कुज्योनिता तइतिः कोटिः इदं पलक्षेत्र एवमसकृत्कर्मणा पलभाक्रान्तिज्ये स्फुटे भवत इत्युपपन्नं ।

·गणिताध्यायः। २ e इदानीमिटप्रभानमाह। पञ्चाङ्गुला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तोटभा नवमिता दशनाडिकासु। दृष्टा यदा वद तदा तरणिं तवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले ॥ स्वयं-अस्योत्तरमाह । दृष्टान्यकामुन्नतकाल मौर्वी- तुल्या प्रकल्प्याथ तया विभकः । इष्टप्रभाशङ्कहता ऽक्षकर्ण- स्त्रिज्यागुण द्वादशभाजितश्च ॥ धुज्या भवेत्त त्यतिवर्जिताया- स्त्रिज्याकृते र्मूलमपक्रमज्या। दृष्टान्यका प्रावदतो उसकच्च धुज्यापमज्या च ततः खरांडः ॥ ६१ अत्र नवाङलेशभा तत्कर्णः पञ्चदशाङ्गुलः१५ । त्रिज्याघातः श्रुति हन्नरः स्यादिति जात इराभाया महाशङ्खः खबाणाद्रि- दखा कलाश्चतुर्विविविकलाधिकाः २०५०।२४। अथोन्नत. कालस्य ज्या सा प्रथममिटान्त्यका कल्या तययान्त्यकया महा- মুহাব্দ क्षकर्णेन गुणितो भाज्यः यत्फलं तत् त्रिज्य या गुणं दा- दशभिश्च भाज्यं फलं स्थूला दुज्या स्यात्। अथ त्रिज्याकृते घु- ज्याकृतिविवर्जिताया मूलं क्रान्तिज्या ततः क्रान्तिज्यायाश्चरा- दिकं साध्यं ततो ऽथोन्नतादूनयुताचरणेत्यादिना इयान्त्यका ·। १७० सिद्धान्तशिरोमणिः साध्या । ननु प्रश्ने गोलस्यानिर्दियत्वात्कथमन्त्यां साधयेत् सत्य तत्र युक्तिः यस्मिन् गोले कल्पिते कल्पिताया इछान्यकाया यासन्ना साधिता इछान्यका भवति स गोलः कल्यः तस्या इशान्त्यकायाश्च पुनः धुज्या ततः क्रान्तिज्या तत इयान्त्यका एवमसकृत् क्रान्ति ज्या स्कुटा भवति ततो रवि य॑स्तविधिना अत्रोपपत्ति विलोमगणितेन अत्र महाशङ्ख हात एव ततोऽनु- पातः यदि हादशाङ्गुलशङ्काः पलकर्णः कर्णस्तदा महाशङ्काः क इति फलमिछहतिः स्यात् हृति स्त्रिज्यागुणा यदि धुज्यया क्रिय- ते तदेशात्या लभ्यते यदीवात्यया जियते तदा दुज्या लभ्यते अत इयमिराहृतिस्त्रिज्यागुणा कल्पिते सान्त्य या भक्ता फलं धुज्या अत उक्तमिवान्त्यकामुन्नतकालमौर्वीतुल्यां प्रकलयाथ तया विभइछप्रभाशङ्खहतोऽक्षकर्णस्त्रिज्यागुणा हादशभाजित धुज्या भवेदिति ततः क्रान्तिज्या ततश्चरादिकेनेशान्त्येत्युपपन्न । काथान्यं प्रश्नमाह। यन क्षितिज्या शरसिद्ध तुल्या स्यात्तति तत्वकुरामराया (११२५) । तत्राक्षभाको गणक प्रचक्ष्व बेदक्षजक्षेत्र विशारदोऽसि ॥ अस्योत्तरमाह। कुज्यानतद्भुतिहृता कृतशक्रनिन्नी कुज्यैव यत्फलपदं पलभा भवेत्ला। कुज्याइता विभिरक्षभया विभक्ता क्रान्तिज्यका भवति भानुरतो विलोम ॥

·Kinarrosodraantaraisale
पलभया बादश काटिस्तदा कुज्यया किमिति फलं क्रान्ति
गणिताध्यायः ।
१७१
स्पधार्थ ।-अनोपयन्तिः तत्र पलभाप्रमाणं यावत्तावत् या।
अतो ऽनुपातः यदि पलभाभुजे दादश कोटिस्तदा जुज्या-
मिते का इति फलं क्रान्ति ज्या पुन द्वितीयं चैराशिकं यदि
पलभया दादा कोटितदा कान्तियामि का इति फलं
कुज्योनिता तइति भवति एवमत्र कुज्याया २४५ हादशवर्ग
गुणः
पलभावी हरः तथा कृते न्यासः
ज्योनततिसममिति समच्छेदोकृत्य छेदय मे शोधनार्थं न्यासः
याव ० । रू ३५२८० । पक्षी नखपाले ७२० रपवर्त्य पक्षयो र्मूले
ग्टहीते जातं पलभामानं सार्द्धानि बोण्यड्डलानि ३३। यदि
३५२८० ॥
दायाब १॥
इदं कु-
घाव २८८०1रू.1
।
८४० । एवं कुज्योना तबृतिरित्यादि सर्वमुपपन्नं ।
अथान्यं प्रश्नमाह।
क्रान्तिज्यासनशङ्कुतद्भुतियुतिं कुज्योनितां वीक्ष्य यो
ঘিয়শ্বর (৩২০) মিনাঘ থা জজ নিন।
कुज्यागापमशिञ्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षमां चापि तं
ज्योतिर्विकमलावबोधनविधी वन्दे पर भास्करं ॥ ६७
स्पछं।-इदानीमस्योत्तरमाह।
क्रान्तिज्यासमशङ्कुतकृतियुतिः ज्योनिता या तया
कुज्यागापमशिन्जिनीयुतिमिनैः(१२) क्षुलां पृथक्लां भजेत्
लवं स्यात्यलभा पलश्रुतिपलच्छायार्क युत्या ततो
भाज्यान्याथ पृथक खिताप्तमयमज्या स्यान्ततो भास्करः॥

·सिद्धान्तशिरोमणिः अत्र क्रान्तिज्यासमशङ्खतवृतियुतिः कुज्योनिता विंशत्यश्व- रसै ६७२० र्मिता दृछा तथा यान्या कुज्याग्रायमशिञ्जिनी- युतिः वयशचन्द्र मिता १८६० दृष्टा तां द्वादशभिः सङ्गुण्य पृथक स्थापयित्वा भजेत् यल्लब्धं पलमा स्यात् ततः पलकर्णः कार्यः पलकर्णस्य पलभायाः बादशानाञ्च योगेन तां पृथक् स्थापितां भजेत् लब्ध क्रान्तिज्या स्यात् ८४०। अत्र पलभा ३०। पलकर्ण । अत्र समशः ३०००। यया ७५ । कुज्या २४५ । ततिः ३१२५ । अत्रोपपत्ति जिक्रियया त- त्राज्ञातानां बहुत्वादनकवर्णकल्पनया वर्गगतया क्रिया प्रसर- ति न निर्वहति च अतो ऽत्र सद्युक्तिः क्रान्तिज्या तावत्पलक्षे- त्रकोटिः कुज्या भुजः तथा समशङ्कः कोटिः अग्रा भुजः तथा तड़तिः कुज्योनिता कोटिः क्रान्तिज्या भुजः अत्र यः प्रथम दृशो योगः स कोटीनां योगः द्वितीयो भुजानां भुजकोटियोगी भुजकोटित्वं न त्यजतः। अतो ऽनुपातः यदि कोटियोगमित्या कोच्या भुजयोगमितो भुजो लभ्यते तदाबादशाङ्गुलमित्या कोया किमिति फलं पलभा । अथ क्रान्तिज्याज्ञानार्थं युक्तिः येयं कुज्याग्राममशिञ्जिनीयुतिः सा पलक्षेत्रभुजकोटिकानाञ्च भ- वति तत्र कुज्या भुजः अग्रा कार्णः क्रान्तिच्या कोटिः । अतो ऽत्रानुपातः यदि पलभाकर्णद्वादशाङ्गुलयोगेन हादशकोटि लभ्यते तदा कुज्यानापमशिञ्जिनीनां योगेन किमिति एवमत्र कोटिः क्रान्ति ज्या लभ्यते अतो विलोमविधिना रविरित्य- ·गणिताध्यायः। अथान्यं प्रत्रमाह। क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृतियुतिं कुज्योनितां वोच्य यः पूर्णब्ध्यब्धिमहोमिता(१४४०)मथ परां खाभाभसंमिता(१८००) अग्राज्यासमशङ्गुतद्धतियुतिं वेत्त्यक्षभाकी च तं ज्योतिर्विकमलावबोधन विधी वन्दे पर भास्करं ॥ ८६ क्रान्तिज्याममशङ्कुतकृतियुतिः कुज्योनिताद्यो हता तेनायास मशङ्कुतकृतियुतिः सूर्थाहताक्षश्रुतिः । स्यात्तस्याः पलभाथ तच्छ्रुतिपलच्छायार्क (१२) युत्योद्धृता- दाद्यादक्षभयाहताच्च भवति क्रान्तिज्यकाता रविः।। अत्रोपपत्तिः अत्रापि सद्युक्तिः अत्र क्रान्तिज्या कोटिः अग्रा कर्णः तथा समशङ्खः कोटिः तद्धृतिः कर्णः कुज्योनिता तबृतिः कोटिः समशनुः कर्णः एकः कोटीनां योगो दृशः अन्यः भणीनां तत्र राशिक यदि कोटियोगतुल्यकोटी कर्ण योग- तुल्यः कर्णी लभ्यते तदा हादशाङ्गुलकोटः क इति फलं पलकर्णः स्यात् ततः यलमा ततः पूर्ववत् कान्तिज्येत्यमयनं । इदानीमन्यं प्रत्रमाह । यत्र चिवर्गण मिता पलप्रभा तत्र त्रिनाडीप्रमितं चरं स्यात् । यदा तदाक यदि वेनि विदन् सांवत्सराणां प्रवरो ऽसि ननं ।। 23 ·सिद्धान्तशिरोमणिः। इदानीमस्योत्तरमाह। चरज्यकाभिहतिस्ति मौर्या भनातवी क्षभया खनिया। युतो ऽथ तन्मूलहृता चरज्या सूर्या (१२) इता क्रान्ति गुणस्ततोऽर्कः ।। अत्रोपपत्तिः क्रान्तिज्याप्रमाणं यावत्तावत् या १। इयमक्षप्र- भागुणा बादश १२ भक्ता कुज्या स्यात् या वि१३। इदानों प्रका- रान्तरेण कुज्यावर्गः तत्र यावत्तावदनिस्त्रिज्यावा धुज्या- वर्गः स्यात् तेन गुणितञ्चरज्यावर्गः त्रिज्यावर्गभक्तः कुज्यावर्गः याव चव। रूविवच व १ । स्यात् छेदः त्रिव । अयं पूर्व कुज्यावर्गणानेन यावविव छ । सम इति पक्षी समच्छेदीकृत्य छेदगमे कृते पोधनार्थं न्यासः बाव विवत्रिब १ । रू। अनयोस्त्रि- यावचव १४४ । रूनिवचव १४४। ज्यावर्गणापवर्तितयोः समीकरणे क्रियमाणे एवं जातं अधस्त- नयक्षे यावर्गेण चरज्यावर्गद्वादशवर्गयो घातसमेन त्रिज्या- वर्गच्छिन्नेनागतेन शोध्यत्वाद्धनगतेनोयरिमराशि यावर्ग वि- घुवतीवर्गतुल्या युतः कृतस्तस्य मूलेनाधस्तनरूपराशे मुलं चरज्यादादशघाततुल्यं भक्तां फलं क्रान्तिज्येत्युपपन्न । अथवा तद्देशीयैश्चरखण्डकैश्चरज्यासाधनं व्यस्तविधिना स्थूलो रविः स्थात् अत्र चरवटी३। अस्य ज्या १०६२ । अर्कगुणिता जाता १२७४४। इयं त्रिज्या भक्ता लब्ध १३। अक्ष- भावर्गेणानेन ८१ युतः । अस्य मूलं । अनेन हृता च. रज्या सूर्या १२ हता लब्ध क्रान्तिज्या Fa ३। अस्य वर्ग: । - च ·गणिताध्यायः। १०५ M अथान्धं प्रश्नमाह। द्युज्यकापमगुणार्कदोर्यका- संयुतिं खखखबाण (५०००) संमितां । वीक्ष्य भास्कर मवेहि मध्यम मध्यमाहरणमस्ति चेच्छ्रुतं ॥ स्पार्थ । इदानीमस्योत्तरमाह । डुज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्यु (१५) द्धताब्या (४) इता खादाद्यो युतिवर्गता यम(२)गुणात्मतामरा (३३७) प्नोनिताः नागाद्यदिगङ्कका: (९१०६७८) पदमतखेनाद्य ऊनो भवेत् व्यासार्द्धऽष्टगुणाब्धिपावक (३४३८)मितेकान्तिज्यकातोरविः १०१ योदिया रविदोयाधुज्याक्रान्तिज्यानां युतिः सा एथक्स्था चतुर्भि 8 गुण्या पञ्चदभि १५ भाज्या फलमाद्यसंज्ञः स्यात् । अथ युतिकृतेः द्विगुणायाः सप्तामरै ३३७ भागे ग्रहीते वल्लभ्यते तेनोनिताः कार्याः के नागान्यदिगङ्ककाः अत एभ्यो यत्पदं तेनाद्य ऊनीकृतः सन् क्रान्तिज्या भवति अगुणाब्धि- पावकमित एव व्यासाई अख्या रविः साध्यः। अत्रीपयत्तिः क्रान्तिज्याप्रमाणं यावत्तावत् या १ । इयं त्रिज्यागुणाजिनांश- ज्यया भाज्या रविदोज्या स्यात् या ३३३७। इयं क्रान्तिज्यायुक्ता उद्दियुतेः शोध्या शेवं धुज्या भवति या ४८२५ । रू अथ प्रकारान्तरेण युज्यावर्गः याव। त्रिव १। अस्य पूर्व- युज्यावर्गेण साम्यं तत्र पक्षा समच्छेदीवन्य छेदगर्भ शोधने - ६८५००० छेदः १३९०॥

·লিভালি: च कृते मूलग्रहणार्थं यावत्तावहाङ्कन पक्षयोः विद्यमानयो भाज्यभाजकयो यथायोगमपवर्तने च क्रियमाणे एवंविधा त्रि- योमपद्यते व्यत्र क्रान्तिज्या १ । धुज्या ३५० । दोज्या १३३९ । रविः - इदानीमन्यं प्रश्नमाह। क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धतिमहीजीवाग्रकाणां युति दृष्टा खाम्बरपञ्चखेचर(१५००)मिता पञ्चाङ्गुला ऽक्षप्रमे। देश तत्र पृथक पृथग्गणक ता गोले ऽमि दक्षो ऽक्षज- क्षेत्रक्षेदविधी विचक्षण नमाचत्वाविलच्योऽसि चेत्॥१०२ स्या)।-इदानीमस्यात्तरमाह । क्रान्तियां विषुवतप्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्प्यापराः कृत्वाग्रासनशङ्कुतद्धृतिमहीजीवा अभीष्टास्ततः । याद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्या हता उद्दिष्टा खल्लु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात्॥१०३ स्पछार्थ ।-बोयपत्तिः अत्र क्रान्तिज्येला कल्या सात्र बादश १२ गुणा विषुवच्छायातुल्या कल्पिता यथेतरा निरग्रा लभ्यन्ते क्रान्तिज्या ६ । समानुः १५६। तबृतिः १६६ । कुज्या २५/ अग्राहः । एवमस्याः क्रान्तिज्यायाः ६०॥ एताः साधिताः। अतस्तै राशिकं अत्र यासां युनिरुदाहृता तासां युतिः कार्या तथा कृता ४७५ । यद्यनया युत्यैताः क्रान्तिज्याद्याः पृथक् एथक पञ्चज्या लभ्यन्ते तदानया खाम्बर पञ्चखेचर ९५०० मितया ·गगिताध्यायः १७७ किमिति एवं लब्धा क्रान्तिज्या १२००। समशः ३१२० । तद्धतिः ३३८० । महोजोवा ५०० । अग्रका १३०० । इदानीमस्यानयनस्य व्याप्तिदर्शनार्थमन्यं प्रश्नमाह । अग्रापमज्याक्षितिशिञ्जिनीनां योगं महसद्वितयं (२०००) विदित्वा । पृथक्पृथका गएका प्रचत्व रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥ १०० अत्रापि क्रान्तिज्यां विषुवत्यभारवि १२ हते स्तुल्यां प्रक- ल्येत्यादिना कल्पिता क्रान्तिज्या ततो ऽग्रा कुज्ये च साधिते क्रान्ति ज्या ६.। अग्रा ६५। कुज्या २५ | आसां युत्यानया १५०॥ यद्यताः पृथक् एथक् लभ्यन्ते तदा सहसदितयेन २००० किमिति लब्धा क्रान्तिज्या ८०० | अग्रा । कुज्या ३३३ । इदानों नलकयन्लेण ग्रहविलोकनप्रकारमाह। विधाय बिन्दं समभूमिभागे ज्ञात्वा दिश: कोटिरतः प्रदेया। प्रत्यङ्मुखी पूर्वकपालसंखे पूर्वामुखी पश्चिमगे ग्रहे सा॥ १०५ कोव्यग्रतो दोरपि याम्यसौम्ये विन्दोश्च भामाग्रभुजाग्रयोगात् । सूत्रं च बिन्दुस्थनराग्रसक्तं प्रसार्य कर्णावतिसूत्रगत्या ॥ ema o 40 ·লিভালিঃ दृगुच्चमलं नलकं निवेश्य वंशयाधारमयाब रओ। विलोकयेत् खे खचरं किलैवं जले विलोमं तदपि प्रवक्ष्ये ॥ १०७ यस्मिन्दिने ग्रहं ग्रहणं ग्रहयुतिं स्टोन्नति वा नलकयन्लेण दयितुमिच्छति तस्मिन्दिने तस्मिन् काले तस्य ग्रहस्य ग्रह- च्छायोक्तप्रकारेण तस्य छायां कर्णभुजकोटिं चानीय नलक- यन्त्र निवेशयेत् तत्रायं सूत्रावतारः विधाय बिन्दु समभूमि- भाग इति जलसमीकृतायां भूमौ बिन्दं कृत्वा ध्रुवादिना दिक्साधनञ्च कृत्वा बिन्दोरुपरि प्राच्यपरा रेखा कार्या तता यदि तदा ग्रहः पूर्वकपाले वर्तते तर्हि बिन्दोः सकाशात्कोटिः प्रत्यङ्मुखी देथा यदि पश्चिमकपाले ग्रहस्तदा पूर्वमुखी ततः कोयग्राङ्गजो याम्यः सौम्यो वा यथादिग्दातव्यः तथा बिन्दाः सकाशात् छायाप्रमाणां शलाकां भुजायाभिमुखों प्रसार्य छायाभुजपालाकाग्रयो यंत्र योगस्तत्र सूत्रस्यैकमग्रं बव द्वितीयमग्रं बिन्दुपरिनिवेशितस्य शङ्कारग्रसक्तं तिर्यक् कर्ण- गत्या प्रसार्य कस्मिन्नप्युचवंशे बनीयात् ततस्तया सूत्रगत्या नलकं निवेशयेत् एतदुक्तं भवति नलकविरगर्भे यथा नत्सूत्रं भवति तथा नलकः केनचिदाधारहयेन स्थिरः कार्यः यथा नलकस्य मूलं दृगुच्वं भवति एवं नलकमूलस्थितया दृष्ट्या नलकसुधिरेणादिकाले ग्रहादिकं दायेगने ।

·गणिताध्यायः इदानीं जले विलोकनार्थमाह । निवेभ्य शार्दू भुजभानयोगे बिन्दो नराग्राजुगते च सूत्रे। तथैव धार्थी नलिका विलोक्यो बिन्दुखतोये सुषिरेण खेटः॥ जले विलोममिति भुजभाग्रयो यारो परच निवेश्य बिन्दोः सकाशाच्छंकनसतं हनं कर्णगत्या प्रसार्य प्राग्वनलकं निवेश्य किन्तु दृगुचाग्रं नलका हिं छत्त्वाऽधःसुधिरेण बिन्दस्था- पितजलयाने ग्रहं विलोकयदिति । अनापत्तिः छत्र ग्रहा. डियरीतदिशि शया नमति यदि प्राग्भागे ग्रहस्तदा पश्चिमभागे छाया यदि पश्चिमभाग ग्रहस्तदा प्राग्भागे छाया यदि ग्रहप्राच्यपरयोरन्तर दक्षिणं तदा छायाग्र- प्राच्यपरयोरन्तरमुत्तरं यद्युत्तरं तदा दक्षिणं अत एवं प्राच्यपरा कोटि वियरोता दत्ता भुजतु यथादिग्गतो दत्तः यतो ऽसौ छायाग्रस्य भुजः प्रागेव विपरीत मानीतः तत - प्रछायामाच्छंकग्रगामी यत्सूत्रं ग्रहामुमतं भवति तद् त्या निवे- शितस्य नलकस्य सुधिरी ग्रहो दृश्यते इति तत्र किञ्चित्रं सुगमा वासनेत्यर्थः। अथ जले विलोममिति तदुच्यते जला- द्यस्यां दिशि यावति दूरे यावदुचवेण्वग्रादिकं वर्तते तत्तस्यां दिशि तावति दूर तदुच्चप्रमाणं भुवः सकाशात् अधोमुखं कृतं सत् द्रमा पुरुषेण जले दृश्यते इति जलथ्या वस्तशक्तिः अधोमुखन्यस्तस्य वेणेरग्रे सूत्रस्यै कम ग्रं बद्धा द्वितीयमग्रं पुरु- ·१८. লিভাঙ্কিালয়াি: वधिमानीयमानं यत्र भुवं भित्वा निर्गच्छति तदिन्दुस्थानं तत्र जलपात्रं पुरुषस्य दृगुच्छ्रयः शङ्खः पुरुषजलान्तरं छाया- दृक्तूत्रं कर्ण इति सर्वमुपपन्नं । इदानीमस्योपसंहारलोकमाह। दर्शयेद्दिवि चरं दिवि के वा ऽने हसि धुचरदर्शनयोग्ये। पूर्वमेव विरचय्य यथोक्तं रञ्जनाय सुजनस्य नृपस्य ॥ १०६ 1-इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यवि- रचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे त्रिप्रना- धिकारस्तृतीयः। अत्र ग्रन्थसंख्या सयादा नवशती ६२५। स्पार्थ १ अथ पर्वसम्भवज्ञानमाह। कले गताब्दा रवि (१२) भि विनिना- श्चैत्रादिमासैः सहिताः पृथक स्थाः । दिनाः खनागाइगजांश (५८) हीनाः पञ्चाङ्गः (६५) भकाः प्रथमान्चिताः स्वः ॥ मासाः पृथक् ते द्विगुणास्त्रिपर्ण- बाणा (र) धिकाः खाङ्कनृपांश (१६९) युक्ताः। त्रिभि (३) विभक्ताः फलमंश पब्ब मामाघतुल्यैश्च गृ? र्युतं स्यात् ॥ म पातसूर्यो ऽस्य भुजांशका यदा मनन (१४) का स्थाद् ग्रहणस्य सम्भवः ।

·गणिताध्यायः। १८१ कलिमुखादेरारभ्य सताब्दा दादा १२ गुणाञ्चैत्रादि- गतमासयुताः एथकस्याः विघ्नाः खकोयेन गजाबाट ८६ भागेनोनाः पञ्चवथ्या ६५ माज्याः फलमधिमासाः तैः पृथक्- स्था युताञ्चान्द्रमाता भवन्ति । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन यदि युगरविमासे ५१८४०००० युंगाधिमासा १५८३३०० लभ्यन्ते त- दैभिः कलिगतैः किमिति अत्राधिमासानामर्द्धनानेन ७६६६५० गुणकभाजकावपवर्तितो जातं गुणक स्थाने इयं २। भागहार- स्थाने पञ्चवलिः ६५१२।१०।२६ किञ्चिदभ्यधिका। अथ यञ्च- बरिगुणानामधिमासानां १०३५८४५०० विगुणानां रविमा- सानाञ्च १०३६८०००० यदन्तरं ११५५००। वेन हिगुणा रवि- मासा भक्ता लब्धमछाङ्काजाः ८६८। तै दि गुणाः कलिगत- मासाः भाज्याः यजन्यते तेन तान्वर्जितान् छात्वा पञ्चध्या ६५ भागे हृते ऽधिमासा लभ्यन्त इत्युमयन्नं तैरधिमासैः एथकस्था युताचान्द्रमासाः स्युः। ते चान्द्रमासाः पृथक् विनिवास्निपूर्ण- बाण ४३ सहिताः खकीयेनासन्टयांशेन १६६ युक्तारित्रभि भाज्याः फलमशाद्यं ग्राह्यं तानंशांत्रिंशता ३० विभज्य फलं राशयस्तदुपरि स्थाप्याः राशिस्थाने मासोबतुल्या राशयञ्च क्षेप्याः एवमसौ सयातसूर्यो भवति तस्य भुजांशा यदि चतु- दाभ्यः १४ जनाः भवन्ति तदा चन्द्रग्रहणस्य सम्भवो वैदि- तव्यः। अत्रोपपत्तिः ग्रहणं हि मानैवचाडाने विक्षये भवति चन्द्रग्रहे मध्यम मानल्याई बट्यञ्चाशत् कलाः ५६ । सूर्य ग्रहे द्वात्रिंशात् ३२। यट्यञ्चाशत्क लाः तुल्यः शरो हादशभि भीगे भवति हानिशान्निताः सप्तभि भीग भवति अतः स तु -- R ·१८२ ३५८३३०२०५८० लन्यन्ते तदैकन किमिति लब्बमेको राशिः१ ला सिद्धान्तशिरोमणिः। विक्षेपः सयालेन्दोः साध्यते दान्ते यावान् विधुस्तावानेव रवि भवति पौर्णमास्यन्ते तु बड्भाधिकः स्यात् 'घड्भाधि- कस्यापि भुजस्तुल्य एव अतः सपाताळविक्षेपः कृतः अतः सपातसूर्यसाधने ऽनुपातः तत्रापातयोः कल्पभगणानामैक्यं बादशभिः १२ सगुण्य राश्यात्मकं कायें। यदि कल्प चान्द्र- मासरोभि ५३४३३३००००० रेते राशयो ५४६२७७३४०१६ ३० सङ्गुण्य तेनैव हारेण भागे जियमाणे लब्धं पूर्ण । তুমি কার অস্ত্র ३३३३० । छेदशेन १७८१११००००० छेद ऽपवर्तिते जातं त्रयं तेनैव छेदशेन भाज्यराशावयवर्तिते जातं वयं२। शेवाईन पावे २१०८२०४८० अपवर्तिते जाते इयं । पर्वच्छेदस्य व्यंशे च पोवाडैनापवर्तिते जाता बजटयाः १६६ । अतो द्विगुणान्मासगणात् खान्यां ২৪ খিলান্ লিলি ৰিক্সান্দকা নাবিলাল রায্যা राशयश्च तत्र क्षेप्याः एवं सपातसूर्या भवतीत्युपपन्न । यदुक्तं त्रिपूर्णबाणा ५०३ विका इति अयं किल युगादौ पातक्षेपः ५ ।३।१३। समातः सूर्यमासाईक्षेपः ०।२५।२२। अनयो ग: ५।१८।३३। अझाडिलोमविधिना द्विगुणमासयोगाह: त्रिपुर्णवाणतुल्यः क्षेपः कृतः युगादौ मातस्य क्षेपः तथा सपा- तसूर्यमासाईक्षपञ्चात्र योजितः तथात्र मध्यमा सूर्यः सयात आगच्छति तेन सुटेन भवितव्यं स्फुटमध्ययोरन्तरं स्थूलं किल भागदयं । अत उक्त मनूनका इति अन्यथा हादप १२ भिरेव भुजभागे भानच्या तुल्यः पूर उत्पद्यते तथा गृति- चौमा RAMANNATH

·শাফিনায়।
-
www
Hamar
।
यया फलमानीय सयाव सूर्य इति नामनिर्देशः कृतः तेन तयो
बीजकर्मचितं तदप्यत्र सपातार्क कार्य
अथ सूर्यग्रहा) विशेषः।
अहार्द्ध (पू) युक्तश्च सपातमाखतो
भुजांशकान गोलदिशोऽवगम्यतु ।।
यो की रविसङ्कमाइत
লাভল -
वेदां (४) शेन गृहादिबोनसहितः मा पश्चिमेऽयापमः।
अक्षाः खलु संरकतो रसलवेनास्याथ ते संस्कृताः
यातायाभुजांशका यदि नगर(७)ना स्युलदार्क ग्रहः॥ ४
रूपं (१) वियत् (०) पूर्णताज् (४०) सपादान् (१५)
হিম্বা শ্বান সনি।
तदभवं प्रागवलोक्य धीमान
अहान ग्रहार्थं विदधीत तत्र ॥
अत्राज्ञवद्यः सपातः सूर्या ज्ञातः असौ पञ्चदशनि
गैरधिकः कार्यः यदि सूर्यग्रहणसंभवो ज्ञातव्यः ततस्तस्य
भुजांशाः यदि सपातसूर्य उत्तरगोले तदोत्तराः यदि दक्षिणे
तदा दक्षिणाः तहिचिकिता अनाः स्थाप्याः । अथ रवि-
संक्रमात् सर्यो ज्ञेयः रविसंक्रमाद्यावन्तो दिवसा गतास्तावन्तो
भागाः काल्याः गतसंक्रान्तितुल्या राशयश्च ततो ऽनावास्या-
न्तकालस्य स्थूलस्य नवघटिकाः कार्याः तासां चतुर्भि
भीगे हृते यल्लभ्यते तद्राश्यादिकं फलं ग्राह्यं तेन राश्यादिना
फलेन पूर्वाहे रविरूनः कार्यो ऽपराहे युतस्तस्य सायनांशस्य
५

·सिद्धान्तशिरोमणिः। कान्तिः साध्या प्रात्यक्षांनानां च तुल्यदिशा योगोऽन्यदिया- मन्तरमेवं ते नताशा भवन्ति तेषां रसांनहते ऽनवस्था- पिता भागाः संस्कताः कार्याः समदिशां योगो भिन्मदिनाम- न्तरमित्यर्थः एवं ते यदि भागाः सप्तभ्य ७ जना भवन्ति तदा सूर्यग्रहणसंभवो वेदितव्यः । अथ सयातर्यस्य प्रति- मासक्षेपः यदि तस्मिन्मासेनार्कमहत्तदा सपात सूर्या राशि- स्थाने रूयं १ । भागस्थाने पूर्ण • । समादाश्चत्वारिंशत्यालाच ४० । १५ । प्रतिमासं प्रक्षिप्य संभवो ज्ञेयः ज्ञाले संभवे स्थुटा) तत्र ग्रहाः कार्याः। अत्रोपपत्तिः ये सयातसूर्यस्य भुजांशा- स्ते शरार्थं एथक् स्थापिताः अथच सूर्यग्रहे शरोनत्या संस्कृतः कार्यः तदर्थ दान्ते या नतघटिकास्ता लम्बनेनाधिकाः कार्याः नतघटीनां चतुर्थीः स्थूलं लम्बनं पञ्चभिः पञ्भिटि- काभिरकैकः किल राशिः या किल नतघटिकास्ताः चतुर्थी- शलम्बनेनाधिकाः कार्याः ततः पञ्चभि भाज्याः एवं कृते पूर्व- घटिकाश्चतुर्भि भक्ता भवन्ति अवस्तेन राश्यादिनानो रविः पूर्वाह्ने वित्रिभासन्नो भवति पश्चिमकपाले तु युतः सन् यत- स्तत्राकादग्रतो वित्रिभं वर्तते एवं वित्रिभलग्नस्य क्रान्ति- रक्षांशैः संस्कृता नतांशाः जाताः ते यदा नतांशाः पञ्चचत्वा- रिपूत् ४५ भवन्ति तदा त्रैराधिक। यदि विज्यया यर- मावनति १८ ! ४६ लभ्यते तदा पञ्चचत्वारिंशदानां ज्यया २४३१ किमिति फलं नतिः साद्धाश्चतुस्त्रिंशत्कलाः ३४ । ३०॥ रतावांश्चरो यै भुंजभागेरुत्पद्यते ते ज्ञेयाः। यदि सप्तत्या कलानां पञ्चदा १५ भागा लभ्यन्ते तदाभि नतिकलाभिः ·इति भास्करीये सिद्धान्तशिरोमणी वासनाभाध्ये पर्वसंभ- কায়িনাগ্রাঃ १८५ ३४१३० किमिति लब्बा अंशाः सप्तचतुर्विपातिकलाच रते तु नतलवानां बडं शेनात्पद्यन्ते अत उलं रसलवेनास्याथ- ते संस्कृता इत्युपयन्नं प्रतिमासक्षेये तु वासना सुगमा । वाधिकारः। इदानी ग्रहणं विवक्षस्तदारम्भप्रयोजनमाह। बहुफलं जपदानतादिके स्मृतिपुराणविदः प्रवदति हि। सदुपयोगिजने स चमत्काति- ग्रहणनिन्दिनयोः कथचामतः ॥ स्पछा)।-इदानी ग्रहयोपयोगिनीभितिकर्तव्यतामाह । স্বামষিকালযা रविविध विदधीत रविग्रह। समलवावयवौ तु विधुग्रह समवगन्तुमगुञ्च तदोकवत् ॥ सति सम्भवे रविग्रहं ज्ञातुममावास्यायां रविविधू वमञ्च कृत्वा ततो ऽन्दू देशान्तरादिलकीकरणैः स्कुटी विधाय तिथिञ्च हात्वा यथो नतकर्म च तथा कृते सति वियन्तका- দ্বিজা নী জায়া নল হ স মন্ত মাযাত্রা वतस्तता ग्रहण क्रिया। R 3 ·सिद्धान्तशिरोमणिः - इदानीमन्दोः कक्षाच्यासार्डे याह। नगनगाग्निनवाटरसा (६८८२७७) रवे रसरसेषुमहीषु (५१५६६) मिता विधाः। निगदितावनिमयत उच्छ्रितिः श्रुतिरियं किल योजनसङ्ख्यथा ॥ स्पार्थे। -अत्रोययत्तिः कक्षाध्याये चन्द्रार्कयोः किल कक्षे कथिते किन्तु व्यासौ न कथितौ ताबिदानों त्रैराशिकेन। यदि भनन्दामिमित ३९२७ परिधेः खवाणसूयः १२५० मितो व्या- सस्तदा सा दिगोमनुसुराब्धिमिता ४३३१४६७।३० कक- क्षायास्तथा सहसगुणितजिनरामसंख्याया ३२४००० श्चन्द्र- कक्षायाः क इति फलं व्यासा तयार. रते श्रुती इयं भूम- ध्याकक्षाया उच्छितिः। इदानीमस्य योजनात्मककर्णस्य स्फुटीकरणा) कलाकणे . तावदाहा ४ मन्दश्रुति द्राक् श्रुतिवत्प्रसाध्या तया त्रिभज्या दिगुणा (२) विहीना। त्रिज्याकृतिः शेषहृता स्फटा स्या- लिप्ता श्रुतिस्तिग्मरुचे विधोश्च ॥ यथा ग्रहस्य शीघ्रकर्मणि कर्णः साधितस्तथा उर्कस्य वि- धोश्च एथक् पृथक् मन्दकर्णः साध्यः तं कर्ण दिगुणाया २ स्त्रिज्याया विशोध्य शेषेण त्रिज्याकृति भाज्या फलं स्फटः कलाकर्ण भवति एवं विधञ्च । अत्रोपपत्तिः इह स्पष्टीकरण ·নিস্তাবঃ १८७ ये मन्दनीचाचरत्तपरिधिभागाः पठितास्ते विज्यातुल्ये कक्षा- व्यासाई यदा ग्रहस्य कर्ण उत्पन्नत्तदा का व्यासाई ग्रहक- क्षायाः अतस्त्रैराशिकेन तत्परिणतास्ते कार्याः। यदि त्रिज्या- व्यासा? एते मन्द परिधिभागास्तदा कर्णव्यासाः क इति एवं परिधेः स्फुटत्वं विधायासकृत् कर्णः कार्यः स कलाकर्ण स्फुटो भवति एतदसकृकापसंहृत्य सत्कर्मणा कर्णस्य स्फुडत्वं कृतं प्रथमं यः कर्ण आगतस्तमेव त्रिज्यारूपं प्रकल्प्य स्फुटः कर्णेऽत्र साध्यते यदा किल कर्णस्त्रिज्यातो न्यूनो भवति यावता न्यूनतलिज्यया संयोज्य यद्यधिको वर्तते यावताधिक- स्तलिज्याया विशोध्य प्रवेणानुपातः। अथवानुपातः त्रिज्या- मिते पोधे असत्कर्मात्यनखिज्यातुल्यः कर्णे लभ्यते तदेछ- বা লিলিনি মহগ্নিল নহৰ জৰ যন্ত্ৰনল ভিজ্য लभ्यते तदा त्रिज्यया किमिति अनेन अनुपातेन स्कुटः कर्णः सकद्भवति अत्र धूलोकर्मणा प्रत्यक्षप्रतोतिः । इदानी योजनात्मककर्णस्य स्टलमाह लिप्ताश्रुतिजस्वि गुणेन भनः स्पष्टो भवेद्योजन कर्ण एवं । स्पया)।-अत्रीयपत्तिस्त्रैराशिकेन यदि त्रिज्याव्यासाई एतावान् स्फुट कर्णः तदा योजनात्मकल्यासाई किमिति फलं भूमध्याद् ग्रहोच्छिनियोजनानि भवन्ति । इदानीं योजनविम्बान्याह । विम्वं रवे ईिदिशरतु (६५२२) सङ्ख्या- नोन्दोः खनागाम्बुधियोजनानि ॥ - ·सिद्धान्तशिरोमणिः। भूव्यासहीनं रविविम्बमिन्दु- कर्णाहतं भास्कर कर्णभक्त । भूविस्तृति लश्चफखेन होना भवेत्कुभाविततिरिन्दुमार्गे ॥ रखे योजनात्मकं विम्बं मध्यमं दियमबाणवटकतुल्यानि ६५२२ योजनानि इन्दोत्तु शून्यबसुवेद ४८० मितानि । अथ राहोरच्यते रविविब्बं भूयासेन होनं ४६४१ रत्वेन्दुकर्णेन स्फुटन योजनात्मकज सगुण्य रविकर्णन स्फुटेन भजेत् फलेन भूव्यासो वर्जितञ्चन्द्रकक्षायां भूभायातो भवति एतानि योजनविम्बानि । अत्रापयत्तिः यलिन्दिने ऽस्य मध्यमतुल्यैव माटा गतिः स्यात्तस्मिन्दिने उदयकाले चालाव्यासाईनि- तेन यशीहितयेन मूलमिलिसेन तबस्यदृच्या तदग्राभ्यां विम्ब- प्रान्तो विध्येत या ययग्रयोरन्तरकलास्ता रविविम्बकला भवन्ति मध्यमाः ताञ्च द्वात्रिंशत् किञ्चिदधिककत्रिंश दिकला- धिकाः ३२ । ३१ । ३३ । एवं विधोरपि पौर्णमास्यां यदा मध्यैव गतिः स्पा तदा विध्येत् तस्यैवं दात्रिपाकलाः ३२ । । उत्पद्यन्ते विम्बकलानां योजनीकरणायानुपातः। यदि त्रि- ज्याव्याता. रतावत्प्रमाणं विश्वं तदा पठितश्रुतियोजनैः किमित्येवमुत्पद्यन्ते दिदिशतु ६५२२ संख्यानि योजनानि विधोस्तु खनागाम्बुधि ४८० मितानीति। अथ भूभाविम्ब- स्योपपत्तिरुच्यते अविम्बल्यासाव्यासो यतोऽल्यो ऽतो भूभा- सूचना भवति दीर्घतया चन्द्रकक्षामतीत्य दूरं वहि गच्छति ·गणिताध्यायः १ । ॥ अतो भूविन्ततः कियत्यपचये जाते चन्द्रकक्षायां भूभाविस्तृति र्भवतीति ज्ञानाचानुपातः । यदि रविकर्णेन सूर्यविम्बभूव्या- सान्त रयोजनानि ४६४१ लभ्यन्ते तदा चन्द्र कर्णन किमिति फलं भूयासस्यापच ययोजनानि भवन्ति अतस्ते झ्यास ऊनी- कृतश्चन्द्र कक्षायां व्यासो भवतीत्युपपन्नं । इदाजी योजनानां कलाकरणार्थमाह। सूर्येन्दभूभातनुयोजनानि त्रिज्याहतान्यर्क शशीन्दु कणैः । भक्तानि तत्कार्मुकलिप्तिकाता- स्तेषां क्रमामानकला भवन्ति ॥ स्पा।-अत्रोपपत्तिौराशिकन यदि योजनात्मकव्या- বা নানি নিদালালি নহা লিম্বা খি न्तोति फलानां चापानि लघुज्याभिप्रायेयोतानि भवन्ति इदानों प्रकारान्तरेण विम्बकलानयनमाह। भानो गतिः स्वदश (१०) भागयुताड़िता वा विम्बं विधास्त्रि (३) गुणिता युगशैलभक्ता (७४) । तिथ्यद्रि (०१५) होनशशि भुक्तिरिषुद्दि (२५) भका नन्दाक्षि (२८) युग्मवति वा विधुविम्वमेवं ॥ रवे र्गतिः खदशांशेन १० युताड़िता च रवः कलाविम्बं भवति। अथ चन्द्रगतिस्त्रि ३ गुणिता युगपोलभक्ता हिम्ब भवति। अथवा चन्द्रभुक्तिस्तिथ्यद्रिभि ७१५ होना ३ पञ्च- ·सिद्धान्ततिारोमणिः। वित्या २५ मला फलमेको त्रिशता २६ युतं चन्द्रविम्ब भवति। अत्रोपपत्तिः त्रिज्यालो महति कर्णे ग्रहविम्ब लघु भवति तथा गतिश्च लब्बी मध्याहूरगतत्वाद् अहस्य । अघाल्ये कर्ण विश्वं एथुगतिञ्च महतो तनासमत्वात् विब- मत्योरुपचयापचययोतुल्यकाललादुतेरपि विश्व साधयितुमु- चितं भवति तद्यथा तत्र त्रैराशिकं। यदि योजनामिकया गत्या पादोनोक्षतिममित या विदिशरतु ६५२२ संख्यं विम्ब लख्यते तदा कलामत्या किमिति अत्र गुमाकस्य दिदि- भारतुसंख्ययैकादशभागेन ५६२ । ५५ गुणकभाजकावयवर्तिती जाता गुण कस्थाने एकादश ११ । भाजके विंशतिः२०। अतो रविमतिः सुखा) दशगुणा विंशत्या हीयते तावदर्खिता भवति बत एकादशमि गुण्या ऽतो दशांशेनाधिका तेत्युपपन्नं एवं चन्द्रस्य खनागावधि ४८० मितो गुणा भागहारो योजन- गतिरेव ११८५६ । एतो खन्यै १६० रपवर्तितो जातं गुण- कस्थाने त्रयं भागहारस्थाने चतुःखप्ततिः ७० | छात्र परम विकलात्रितयं यदन्तरं तत्सुखार्थमजीकृतं । अथ चन्द्रविम्बा- नयने कियोपसंहारः सुखोपाया) कृतः तत्र वियदि १५ বস্তু নিঙালা ২৫ লিন ৰিঙ লন - तियोवस्य पञ्चविंशत्या २५ भाग हृते विम्बशेवं कलात्रयं ३ लभ्यते अतत्तदै क्यं द्वात्रिंश ३२ न्नध्यमं चन्द्रविम्बं गतेण्यच- यायचयवशात् स्फुटले विश्वस्यापि स्फुट त्वमुपपन्न ।

·गणिताध्यायः इदानीं राहोः प्रकारान्तरेण कलाविम्बमाह। भानोतिः शूर (५) हता रविभि (१२) विभता चन्द्रश्य लोचन (२) गुणा तिथि (१५) भाजिता च । लब्बान्तरं भवति वावनिमाप्रमाणे भूभा विधुं विधुरिनं अहणे ऽपि धत्ते ॥ रविगतिः पञ्चगुणा हाद पामता मलं कलात्मकमनई स्थाप्यं । अथ प्रशिमति बिगुणिता पञ्चदशभाजिता च इदमपि क- लादिकं फलं अनयोः फलयोरन्तरं भूआविम्बप्रमाणं भवति । इदानी ग्रहणे छाद्यछादकत्वं प्रतिपादयति भूभा विधुग्रहणे विधं छादयति रविग्रहणे तु रविं विधुश्चादयति। अत्री. স্বলি: অল লালাহলনালী শাজলালা বিলা शलाकर मायानु यातः। यदि गतियोजन गतिकला लभ्यन्ते तदा कार्वाव्यासान्तरयोजनैः किमिति ११८५८ १ ११४। ग क १ । 8.४१ | नत्र रविगतः कर्कव्यासान्तरं गुणः १६४१ । गति- योजनानिहरः एतो वसुदसुनवाभि ८८ रयवर्तितो जावा मुझस्थाने पञ्च ५। हरस्थाने हादश १२ । फलं रविमतिस- म्बन्धिन्योपचयलिताः । अथ भूभाव्यासस्य चन्द्रकाक्षायां लिमा- कारणार्थमनुयातः। यदि गांवयोजनञ्चन्द्रगतिकला लभ्यन्त बदा भूयास योजनैः किनिति ११८५६ । ।१।४। चंग क १। १५८१।१।२४ । अत्र गुणकार्द्धन गुणकभाजकावयवति तो जातं गुमकास्थाने दयं । भागहारस्थाने पञ्चदश १५ । झालं भूच्यातलाः एताभ्यः पूर्वकलाः शोध्याः यतः उपर्युमरि- ·१६२ सिद्धान्तशिरोमणिः। गच्छन्त्या भूभाया विस्तृतिरपयिनी भवति शेवायपचि गोले सविस्तरा इदानीं चन्द्रविक्षेपानयनमाह। सपाततात्कालिक चन्द्रदोयी खभे (२७०) ईता व्यासदलेन भता। मपातशीतयुतिगालदिक स्यात् विक्षेप इन्दोः सच बाणसंज्ञः॥ । यस्मिन् काले विक्षेपः साध्यः तस्मिन् काले तात्कालिकयोञ्च- न्यातयो योगः कर्तव्य इति साधारणनातं । इह चन्द्रग्रह- णावगमे समकलस्य चन्द्रस्य तात्कालिकपातस्य च योगः कार्यः तस्य दोया खौ २७० गुण्या त्रिज्यवा भाज्या फलं कलालक- श्चन्द्रविक्षेपः स च बाणसंज्ञः यदि घड्भानः सपात चन्द्रस्तदो- तरी ज्ञेयो यदा घड्भाधिकस्तदा दक्षिण ज्ञेयः। यत्रोम्यत्तिः चन्द्रो हि विमण्डले नमति क्रान्तिमगडलस्य विमण्डलस्य यः सम्मातस्तस्य पावसंज्ञा स पाता मीनान्तादिलोमं गच्छति तस्मात् पातादग्रतस्त्रिभे ऽन्तरेतदिमण्डलं साईञ्चतुर्भि १३० भीगैः क्रान्तिवृत्तादुत्तरता भवति मातात्यूष्ठतस्लिभे ऽन्तरे तैरेव भाग ४।३० दक्षिणतो भवति । अथ विमण्डलगतस्य चन्द्रस्य क्रान्तिमण्डलेन सह यदन्तरं स याम्योत्तरी विक्षेपः तज्ज्ञा- नार्थं चन्द्रपातयोरन्तरं ज्ञेयं तच्च चन्द्रपातयो गे कृते भवति पातस्य विलोमगत्वात् तस्य सपातचन्द्रस्य दोज़यानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया दोळया परमः खमुनियम २७० कला- ·गणिताध्यायः । तुल्यो विक्षेयत्तदानया कियानिति फलमिन्दुविक्षेपः यतः पा- तादग्रतः घड्भ६। क्रान्तियत्तादुत्तरतो ऽन्यद्दक्षिणतो ऽतः सयातशीतद्युतिगोलदिक्क इत्युपपन्न । इदानी ग्रहणे ग्रासप्रमाणमाह । यच्छाद्यसंछादकमण्ड लैक्य- खण्डं शरानं स्थगितप्रमाणं। तच्छाद्यविम्बादधिकं थदा स्यात् ज्ञेयं च सर्वग्रहणं तदानीं ॥ स्पछा)।-अत्रापयत्तिः रवरग्रतो भाडान्तरे क्रान्तियत्ते भूभा बमति अतः पार्णमास्यन्ते भूभाचन्द्रौ समौ भवतः किन्तु याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपतुल्यं भवति स विक्षेपः छाद्यवादकयो- रन्तरं तद्यदा विम्बा.क्यसमं तदा विम्बप्रान्तयो योगनानं स्यात् यदा यावता मानक्याटूनं तावच्छाद्यविम्बं छादकविम्बे प्रविशति अत उक्तं तत् स्थगितप्रमाणमिति तत् स्थगित छाद्यविम्बादधिकं यदा भवति तदा सर्वग्रहणमिव्यपि सुगमं । इदानी स्थितिमाईयोरानयनमाह । माना योगान्तरयोः कृतिभ्यां शरव्य वर्गण विवर्जिताभ्यां । मूले खषट् (६०) सङ्गुणिते विभक्त भुक्त्यन्तरेण स्थितिमईखण्डे ॥ १२ स्वार्थं ।- अत्रोपपत्तिः स्पर्शकाले तु विम्वगर्भ बोरन्तरं ·सिद्धान्तशिरोमणिः मानक्याई तच कर्णरूपं भवति तत्र यः शूरः सा कोटि को- कोयो वान्तरपदं भुजः तच्च ग्राहकमार्गखण्डं तत्कमणका- लायानुपातः तच्चन्द्रार्कयोः प्राग्गमनामुक्त्यन्तरेण । यदि भुक्त्य- न्तरतुल्यकलाभिः परि ६० घटीरकन्दू कामतस्तदा लब्धाभिः र्भुजकलाभिः कियन्त्य इति फलं स्थित्यईघटिकाः परं स्पर्श कालशराज्ञानान्मध्यग्रहणशरेणैतत्कर्म कृतमतः स्थूलं स्थित्यई जातं । अथ माईमुच्यते। यदा झादकेन छाद्ये समग्रे बन्ने संमीलनमानं तदा विम्बगर्भयोरन्तरे विम्बान्तिरतुल्याः कला भवन्ति ताच कर्णरूयाः तस्मिन् काले यावान्विक्षपस्तावती कोटिस्तयो वान्तरपदं ग्राहकवमखण्डं भवति तत्रापि पूर्व- वदनपातेन घटिकात्मकः कालो मईखण्डं भवति सोऽपि स्थूलः। इदानीं स्फुटीकरणमाह। स्वित्थईनाडीगुणिता सामुक्तिः षड्या (६०) हुता ताहिती युतौ च । कृत्वेन्दुपातावमकृच्छराभ्यां स्थित्यर्द्धमाद्यं स्फुट मन्तिमञ्च ॥ अत्र स्पकालभवरेण कोटिरूपेण कर्म कार्य एवं स्थित्य असकृत् स्फुटं भवतीति सुगमा वासना। इदानीमेवं विमर्दाईमपीत्यविदिशति । एवं विमर्दा फलोनयुक्तमपातचन्द्रोद्भवसायकाभ्यां । पृथक् पृथक् पूर्ववदेव मिद्धे स्फुटे स्त आद्यान्यविमर्द खण्डे॥ ।

·गणिताध्यायः। १६५ स्पछार्थ ANI भ -इदानीमियकाले भुजानयनमाहू। स्थाग्रतः स्पार्शिकमिष्टामुक्त प्राङ्मोक्षतो मौक्षिकमत्र पूवः । वोष्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेन भुत्यन्तरांशा भुज इष्टकाले एवं विमर्दा हताः पृथक् ते सम्मोलनोन्मीलनयोर्भुजी स्तः । भूबाई स्यहाथै । इयोनेन स्थितिखण्डेन गुणिता भुक्त्यन्त- सभागाः कलात्मको भुजो भवति एवं ते एव मुक्त्यन्तरांशाः प्रथमविमाईगुणाः संमीलनभुजो भवति दितीयगुणात्तदो- न्नीलने। अत्रोपपत्तिः इयकाले यत्र ग्राहकविम्बमध्यचिङ्गं यत्र च मध्यशराग्रचिहं तयोरन्तरं ग्राहकमार्ग खण्डं भुज इहोच्यते तस्यानयनं चैराशिकेन । यदि घटीवच्या ६० भुक्त्य- न्तरकला लभ्यन्ते तदेयोनस्थितिदलेन किमिति अत्र गुणक- भाजकयोः वध्याय ६० वर्तने कृते जाता भुक्त्यन्तरांशा गुणक- स्थाने हरस्थाने रूपं १। एवं विमदीद्धाभ्यां मर्दभुजौ । इदानी कार्थमाह। कोटिश्च तत्कालशरो ऽथ कोटि- दोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुतिः स्यात् ॥ माने क्यखण्डं श्रुतिवर्जितं सद् ग्रासप्रमाणं भवतीष्टकाले। । 52 ·सिद्धान्तशिरोमणिः ।। १७ इएकाले यावांश्छरः सा तत्र कोटि कोटिभुजवर्ग योग- पदं कर्णः कर्णानं मानक्या मिरकाले ग्रासप्रमाणं भवति। अत्रोपपत्तिः भुजो ऽत्र क्रान्तिकृत्ते प्राच्यपरस्तस्माद्याम्योत्तरः शरा ऽतः कोटिः तदर्ग योगपदं कर्ण इत्युचितं की नाम विम्बमध्ययोरन्तरं स यावता मानक्याडादूनो भवति तावद् ग्राहकविम्बं ग्राह्ये प्रविदं अतस्तावानिशकाले ग्रास इत्युपपन्न । इदानी ग्रासात्तत्कालज्ञानमाह। ग्रामोनमान क्यदलस्य वर्गाद् विक्षेपकृत्या रहितात् पदं यत् ॥ गत्यन्तरांशै विहृतं फलोनं स्थित्यर्द्धकं खं भवतीष्टकालः । तत्कालवाणेन मुहुः स्फुटो ऽग्रे वच्चे ऽन्यथा वा परिलेखता ऽमं ॥ इवयासेनोनस्य मानक्याईस्य वर्गात् तत्कालविक्षेपवर्गणे- नान्मूलं गत्यन्तरांश विभजेत् फलेन स्पर्श स्थित्यद्धं हीनं यदि स्पार्शिको ग्रासः यदि मौक्षिकस्तदा मौक्षिकं होनं भवमि. एकालो भवति स च स्थलः। अथ तत्कालशरण य ानी- यते स सूक्ष्मासन्नः एवमसकृत् स्फुट: स्यात् अमुमिरकाल- मग्रे परिलेखादेव वक्ष्ये। अत्रोपपत्ति विलोमगणितेन ग्रासा- नमानक्याई कर्णस्तत्कालपूरः कोटिस्तान्तरपदं भुजः स गत्यन्तरां विहृतः फलमिएकालस्य मध्यग्रहस्य च सावना- न्तरं अतः खस्थित्याच्छोधितमित्युपपन्नं । -

·गणिताध्यायः।
इदानों स्पादिव्यवस्थितिमाह
मध्यग्रहः पद्धविरामकाले
प्राक् प्रग्रहो ऽस्मात् परतश्च मुक्तिः ।
स्थित्यर्द्धनाडीव्वथ मर्दजासु
सम्मीलनोन्मीलनके तथैव ।।
१६
स्पार्थ । इदानी वलनानयनमाह ।
खाङ्का (६०) हतं खादलेन भतं
स्पादिकालोत्थनतं लवाः स्युः ।
तेषां क्रमज्या पलशिञ्जिनीनी
भता धुमौर्या यदवातचापं ॥
प्रजायते प्रागपरेनते क्रमा-
दुदग्यमाशं वलनं पलोद्भवं ।
२०
यस्मिन् काले वलनं साध्यं तस्मिन् काले या नतघटिकास्ताः
खाना ६० हताश्चन्द्रग्रहे रायर्द्धन भक्ता अर्कग्रहे दिनाईन
फलमंशाः स्युः तेषां कमज्या ऽक्षज्यया गुण्या धुजीवया भक्ता
लब्धस्य चापं पलोद्भवं वलनं जायते पाडते सौम्यं पश्चिमनते
याम्यं । वलनानयनमुत्क्रमज्य या कैञ्चित् कृतं तन्निरासार्थमत्र
कमज्येति विपोषणं न पुनरेतविशेषणवलादन्यत्र सर्वोत्कमज्याः
प्राप्नुवन्ति इदं कुतः वैरुत्कमज्याविधिनैतदुक्तमिति ज्ञापकात्
अनोपपत्ति गौलाध्याये
-
83

·सिद्धान्तशिरोमणिः । इदानीमायनं वलनमाह । युतायनांशोडुपकोटिशिञ्जिनी जिनांशमा (१३०३) गुणिता विभाजिता॥ २१ धुजीवया लब्धफलस्य कार्मुकं भवेच्छशाङ्कायनदिक्कमायनं । । ग्रहस्य सायनांपास्य कोटिज्याजिनांशज्यया गुण्या धुज्यया भक्ता फलस्य चायमायनं वलनं भवति तच्च यस्मिन्नयने ग्रहो वर्त्तते तद्दिक भवति अत्रोपपत्तिीले। इदानों स्फुटवलनार्थमाह। तयोः पलोत्थायनयोः समायो गुंते वियुक्तस्तु विभिन्नकाष्ठयोः ॥ २२ या शिञ्जिनीमानद लैक्यनिन्नी त्रिज्योद्धृता तहलनं स्फुटं स्यात् । यैरुत्क्रमज्या विधिनैतदुक्तं सम्यगते गोलगतिं विदन्ति ॥ तयोः पलोद्भवायनयो वलनचापयोः समायो र्यागो भि- न्नाशयोरन्तरं तस्य ज्या मानक्याईगुणा त्रिज्यया भक्ता फलं स्फुटा वलनज्या भवति चैरिदं वलनद्दयमत्कमज्याविधिनोक्त सम्बङले गोल गतिं विदन्तोति गोलं परिभाम्य दिशां वलनस्योत्- अमज्य योयचयः क्रमज्यया वेति तैः सम्यक क्वापि नावलोकित- मित्यर्थः। अत्रीयपत्ति गीले सविस्तरा हह सममण्डल द्राः २३ HANE ·गगिताध्यायः । प्राची सममण्डलादिरे नते काले विधवन्मण्डलप्राची यावता यतश्चालिता तावदिपलोद्भवं वल नं क्षेयं । अथ विषुवन्मण्ड- लात्कान्तिरत्तप्राची यावता यतश्चलिता तदायनं तदिग् ज्ञेयं तयो गिवियोगात् स्फटमिति सममण्डलात्कान्तिमण्डलप्राची यावता यतञ्चलिता तत् स्फुटमित्यर्थः एवं त्रिज्यापरिणत तदत्रानुपातेन मानक्या परिणतं कृतं यतो ऽत्र मानक्याईयत्ते वलनं देयं । इदानोमङ्गुललितार्थमाह। त्रिज्योत तस्तत्समयोत्थशङ्खः मादि (२।३०) युक्तो ऽङ्गुललिप्तिकाः स्युः । स्थू लाः सुखार्थ द्युदलेन भक्तं समुन्नतं सार्द्धयमा (२।३०) वितं वा ॥ मध्यग्रहणकाले ग्रहस्य त्रिप्रश्नोत्या प्रअ ः साध्यः स शङ्कुस्त्रि- ज्यया भक्तः फलं साईद्वियुक्तमङ्गुललिप्तिका भवन्ति । अथ वोतघटिका ग्रहस्य दिनाईघटीभि भक्ताः फलं साईदियुक्त सुखार्थ स्थूला अङ्गुललिप्तिका भवन्ति। अत्रोपपत्तिः गगनम- ध्य स्थं यद् ग्रहविम्बं तस्य निखिलकरनिकरेण पिहितपरिधि- त्वात्विाचित्सूक्ष्मं दृश्यते। अथोदये क्षितिजस्थं भूव्यवहिततत्वर- লিঙ্গ নিম্নলিৰ মনিমানি ন ল বিদ্যাললে ভালা बुद्धिमट्टिः कल्पितं तच्च गगनमध्ये सार्द्धविकलं ३।३०। उदये साईहिकलं २।३० अङ्गलं कल्पितं अवान्तरेनु पातेन । यदि त्रिज्यातुल्ये शकावललिप्तान्तरं रूपं १ लभ्यते तदेशेन कि- २४ ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः । मिति फलं साईदियुक्तमङ्गुललिप्तिकाः स्युरित्युपपन्नं । अध वा स्थूलो ऽनुपातः । यदि दिनाईतुल्याभिरुन्न त घटिकाभी- रूम १ लभ्यते तदेशाभिः किमिति । इदानीं वलनादीनामङ्गलीकरणमाह । भाभि विभक्ता वलनेषु विम्ब- दोश्छन्नलिप्ताः स्युरथाङ्गुलानि । शरा यथाशाग्रहणे खरांशो- श्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिश स्तु वेद्याः ।। आभिरङ्गुलकलाभि वलनविक्षेपविम्बच्छन्नभुजकोटिकाः भाज्याः फलान्यकुलानि भवन्ति इह रविग्रहणे पूरा यथा- गतदिश एव चन्द्रग्रहणे तु व्यस्त दिशो ज्ञातव्याः। अत्रोपपत्तिः अङ्गुलकरणे तु कथितैव शराग्रे हि चन्द्रः शरमूले भूभा ऽतश्चन्द्रविक्षेपादन्यदिशि भूभा वर्त्तते तत्स्थानज्ञानार्थं चन्द्र- ग्रहणे व्यस्तदिः पूरा वेद्या इत्युपपन्नं । इदानीं परिलेखमाह । ग्राह्या सूत्रेण विधाय वृत्तं मानैक्यखण्डेन च साधिताशं । वाह्य ऽत्र वृत्ते वलनं ज्यकावत् प्राक चिहतः स्पर्श भवं हिमांशाः ।। सव्यापसव्यं खलु याम्य सायं मोतं तथा पश्चिमतश्च देयं । २६ ·गणिताध्यायः। रविग्रहे पश्चिमपूर्वतस्ते विक्षेपदिचिन्हत एव माध्यं ॥ सुत्राणि केन्द्रादलनाग्रसता- न्य मान्यतः पविमुक्तिबाणौ। ज्यावनिजाभ्यां वल नायकाभ्यां देयो यथाशावथ मध्यवाणाः ॥ केन्द्रात्यदेवौ वलनस्य सूत्रे तेभ्यः पृथक् ग्राहकखण्डकेन। वृत्तः कृतेः स्पर्शविमुक्तिमध्य- ग्रासाः क्रमेनैवमिहावगम्याः ॥ २७ समायामवनौ ग्राह्याईप्रमाणेन सूत्रेणेवस्थान कल्पितविन्दी वृत्तं लिखित्वा तस्मादेव विन्दो मानक्यखण्डप्रमाणेन सूत्रेणा- न्यवृत्तं कृत्वा तस्य विन्दोरुपरि प्राच्यपरं याम्योत्तरञ्च सूत्रं खटिकयारजसोच्छाद्य रेखेकार्थे । अथ मानक्याईवृत्ते वलनं देयं तत्र चन्द्रस्य स्पार्षिक प्राचीचिहतो मौक्षिकं प्रतीचीचि- हात् रवेत्तु स्पार्शिकं प्रतीचीचिहान्मौक्षिक प्राचीचिह्नतः। अथ मध्यवलनं यदि विक्षेपो दक्षिणतो देयस्तदा दक्षिण- चिज्ञाद्यदोत्तरस्तदोचरचिहात् तत्कथं देयमित्याह । सया- पसव्यं खलु याम्यसौम्यमिति यदि याम्यं वलनं तदा सव्य- क्रमेण प्राचीचिह्नाद्यान्यं दक्षिणचिहात्पश्चिमं पश्चिमचिहा- दुत्तरमुत्तरचिहात्यूर्वमिति सव्यं इतो ऽन्यथापसव्यं तच्च वलनं ज्यावद्दयं न धनुर्वत् एवं वलनानि दत्त्वा केन्द्राहलनाग्रगतानि ·सिद्धान्तशिरोमणिः सूत्राण्यङ्ग्यानि। अथ स्पर्शवलनाग्रात् स्यार्शिको मोक्षवलना. ग्रान् मौक्षिको विक्षयो देयः स च ज्यावत्। अथ मध्य विक्षयः केन्द्राहलनसूत्रे देयः तेभ्यः पराग्रचिहेभ्यो ग्राहकाईप्रमा- णेन सूत्रेण वृत्तान्युत्पाद्य स्पर्श मुक्तिमध्यग्रासा वेदितव्याः अत्र वासना मानक्याईयत्ते ग्राहकहत्तस्य मध्यं यदा भवति तदा ग्राह्यग्राहकयो विम्बप्रान्तौ संलगौ भवतो तो मानक्याईवृत्तं वहि लिखितं तच्च दिगवितं तत्र या प्राची सा सममण्डल- प्राची ततस्तस्या बलने दत्ते या केन्द्राहलनायगा रेखा साक्रा- तिवृत्तप्राची एवं सर्वदिशां वलनं । अथ वलनसूत्राज्याव- दिक्षयः यतः क्रान्ति वृत्तप्राच्या विक्षेपो याम्योत्तरः एवं स्पर्श. मोक्षयोः किल । अथ मध्यशरः केन्द्राहलनसूत्रे ऽतो दत्तो यता मध्यवलनं नाम तत्कालक्रान्तिरत्तप्राच्या यान्योत्तरा दिक् विक्षेपाग्रे ग्राहक रत्तमध्यमतस्तत्र कृतेः इत्तः स्पर्शमोक्षमध्या भवन्तीत्युपपन्न। इदानों निमीलनोन्मीलनेछग्रासपरिलेखमाह । केन्द्राङ्गुजं खे वलनस्य सूत्रे शरं भुजाग्राच्छ्रवणं च केन्द्रात्। प्रमार्य कोटिश्रुतियोगचिहा- दुत्ते कृते ग्राहकखण्ड केन । सम्मोलनोन्मीलन केष्टकाल- ग्रासाश्च वेद्या यदि वान्य याभी। सम्मीलनकाले वलनमानीय तत् प्राचिनतः प्रावहत्त्वा केन्द्राद्दलनायगां रेखां कृत्वा तस्यां रेखायां केन्द्रात्यर्वता भुजा ·गणिताध्यायः। २०३ देयः भुजाग्रात्तत्कालपूर प्रमाणां पालाकां तथा केन्द्रात् कर्ण- मितां च प्रसार्य शलाकाग्रयो युतिचिह्ना ग्राहकार्द्धन छत्तं विलिख्य संमीलनस्थानं ज्ञेयं एवमुन्मीलनवलनं पश्चिमतो दत्त्वो- न्मीलनस्थानं ज्ञेयं एवमेव तत्कालवलनमिटवीन प्राक् पश्चिम- तो वा दत्त्वोक्तवदिश्वग्रासो ज्ञेयः यदि वान्यथा मात्यग्रे सम्बन्धः। अत्रोपपत्तिःभुजो हि ग्राहकमार्गखण्डं तत्र पूरः कोटिः तह- गयोगपदं कर्णः कायाद् ग्राहकविम्बे लिखिते संमीलना- दिकं भवतीति युक्तमुक्तं ननु ग्राह्यविम्बमध्याइलनसूत्रे भुजो दत्तस्तत्कथं भुजो ग्राहकमार्गखण्ड मित्युच्यते सत्यं यत्र कुत्र- चिशजकोटिकर्णल्यसमुत्पद्यते तदवश्यमायतचतुरलाई स्यात् तदत्र भुजानादि क्षेपः कोटिः एवं भुजमूलादपि विक्षेपमूल- योरन्तरे यावान् भुजस्तावान् विख्याग्रयोरपि अतो ग्राहक- मार्गखण्डं भुज उच्यते तददुई। इदानीमन्यथा सम्मीलनादिपरिलेखमाह। ये स्पर्श मुक्त्या विशिखाग्रचिन्हे ताभ्यां पृथमध्यशराग्रयाते ॥ रखे किल प्रग्रहमाक्षमागा तयोश्च माने विगणय्य वेद्ये। विम्बान्तरार्द्धन विधाच वृन्तं केन्द्रे ऽथ तन्मार्गयुतिइये ऽपि ॥ भाई सुत्रेण विधाय वृत्ते समील नोन्मीलनके च वेद्ये। ३२ ·লিলিবি । स्पाराग्रान्मध्यभराग्रयाता रेखा कार्यास प्रग्रहमार्गी ज्ञेयः। अथ मध्यशराग्रान्मुक्तिशरायगा पृथगन्या कार्या स मुक्तिमा ज्ञेयः तयोः मार्गयोः प्रमाणे अङ्गुलशलाकया मित्वा एथगनरे स्थाप्ये। अथ विम्बान्तराईप्रमाणेन सूत्रेण केन्द्र वृत्तमुत्पाद्य तस्य वृत्तस्य मार्गदयेन यो योगौ तस्माद्योगह- यचिज्ञात भूभाईसूत्रेण इत्ते विधाय सम्मीलनोन्मीलने ज्ञातव्ये। अत्रोययत्तिः खमार्गे णागच्छतो ग्राहकमध्यस्य यत्र मानान्तराईतुल्यः कर्णो भवति तत्रस्थे तस्मिन् ग्राहके सम्मी- लनमुन्मीलनञ्च यत उत्पद्यते ततो विम्बान्तरार्द्धन वृत्तं विलिख्य ते स्थाने ज्ञातव्ये। इदानीमियग्रातार्थमाह। मार्गाङ्गुलनं स्थितिखण्डभन- मि, स्युरिष्टाङ्गुलसंज्ञकानि ॥ ३३ इष्टाङ्गुलानोष्टवशाखमार्ग दत्त्वात्र च ग्राहकखण्डवृत्तं। कृत्वेष्टखण्डं यदि वावगम्य स्थाल: सुखार्थं परिलेख एवं ॥ ३४ इसमितीएकाला घटिकादिर नवस्थापित मागीलै गुण्यः खस्थित्यई घटीभि भाज्यः फलमियाङ्गुलानि भवन्ति तानीठा- इलानि खमार्ग दत्त्वा कथमिति चेत् इश्वशात् यदि स्पर्शा- दग्रत इथं कल्पितं तदा स्पर्श राग्रादग्रत इयाङ्गुलानि दयानि यदि मध्यात्पूर्वत इथं तदा मध्य शराग्रात्पूर्वतो देयानि ·DOAR ATT BHAVAN , गणिताध्यायः एवं मुतिमार्गे ऽपीरवशात् इटाङ्गलाग्रे ग्राहकविम्बाईन वृत्तं विलिख्येखग्रासो ज्ञेयः एवं वा स्थलः सुखा) परिलेखः । अत्रोपपत्तिलेराशिकन यदि स्थित्य घटीभि माङ्गिलानि लभ्यन्ते लदे उघटोभिः किमिति फलमिछाकुलानि तदने ग्रा- हकविम्बमध्यमित्यर्थः तत्र ग्राहकाईन उत्ते कृते इडग्रासो भवतीति किञ्चिन। इदानी ग्रासात्कालानयनं परिलेखेनैवाह। सामोनमाने क्यद लेन केन्द्र वृत्तावतान्मार्गदले वहि ईं। ते सगुणे खस्थितिखण्डकेन मार्गाङ्गुलाते पृथगिष्ट कालौ ॥ मानक्याईन ग्रासो ऽनेन केन्द्र वृत्तं लिखेत् तस्मादृत्ताइहि मार्गखण्डे भवतस्ते खस्थितिखण्डकेन गुणिते खमार्गाजुलै भाज्ये फलं स्पादिग्रत इलकालो भवति मोक्षात्पृष्ठतश्च । अत्रापयत्तिः ग्रासोनमान क्यदलमिरकाले ग्राह्य ग्राहकविम्ब- मध्ययोरन्तरं कर्स इत्यर्थः । इदं पूर्वमेव कथितं तेन कर्सन केन्द्र वृत्तात्कवाद्ये मार्ग खण्डे वहि भवतत्ताभ्यामिहानुयातः। यदि मार्गालैः स्थित्यर्द्ध घटिका लभ्यन्ते तदा वहिर्भूतखण्डा. कुलैः किमिति फलमिथकाल इति सबै निरवा। इदानी ग्रह बर्यामाह। खख्ये छन्ने धूम्रवर्णः सुधांश- रद्धै छष्णः कृष्णरको ऽधिके ऽधीत्। सर्वच्छन्ने वर्ण उक्तः पिण्डो भानोछने सर्वदा कृष्ण एव । Mar FacRG T ·२०६ सिद्धान्तशिरोमणिः स्पार्थ । इदानीमादध्यानादेश्यानाह। दून्दो भागः घोडश: खण्डितो ऽपि तेजःयुञ्जच्छवभावान्न लक्ष्यः । तेजस्तै क्षण्यातीक्षागो द्वादशांशो नादेश्यो ऽतो ऽल्या ग्रहो बुद्धिमभिः ।। स्पया)।-अथोकमज्यानिराकरणे दृष्टान्तहारेण गोल- विदो गणकान् प्रति सोपालम्ममाह। यत् खस्वस्तिको रवा भवलये दृग्त्तवस्थित प्रत्यक्ष वलनं कुजे त्रिअयुताग्राममं दृश्यते । लं चेटुकामजीवथा नयसि तत्तादृक् सखे गोलविन् मन्ये ती मलं तदेव वलनं धीद्धिदाोदितं ।। यथाशोऽङ्गरसा लवा (६६) दिनमणेतत्रोदयं गच्छतो मेधे वा वृषभे ऽपि वाप्यनिमिषे कुम्मे स्थितस्यापि वा। स्वळ दक्षिणतस्तदा क्षितिजवस्यास्नान्ति दृक्तं यत- स्तद् बझुत्क्रमजीवयात्र वलनं व्यासार्द्ध तुल्यं कथं ॥ ३८ एतत् लोकदयं गोले सविस्तरं व्याख्यातं। इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुतश्रीभास्कराचार्यविरचिते सि- द्वान्तशिरोमणिवासनाभाव्ये मिताक्षरे चन्द्रग्रहणाधिकारः समातः ॥ अत्राधिकारे ग्रन्थसङ्या चत्वारिंदधिकत्रिपाती। NIONACHAamdawaiBORNA ·गणिताध्यायः । २०७ । इदानी सूर्यग्रहणाध्यायो व्याख्यायते। तबादी तदारम्भप्रयोजनमाह । दनिकाले ऽपि समा रवीन्दू द्रका नतो येन विभिनकली। कच्छ्रितः पश्यति नैकसूत्रे तसम्वनं तेन नतिञ्च पनि। अमावास्यान्तकाले समकालावपि चन्द्राकी नतो खा दन्यत्र यतस्ततोऽमि वा स्थिती भय.नोनितो कसूत्रेन पश्यति येन कारणेन विभिनौ चनस्य कक्षा लम्बी अवस्य महती यथा चन्द्रग्रहणे यैव चन्द्रय कक्षा सैव भभाया अमि तत्र तिथ्यन्ते समौ अभेन्दु न तावपि क्वक्रितो ऽपि दृष्टेक- सूत्रे पश्यति तथाग्रहणे ऽन्दू न पश्यति भिन्नकक्षत्वान तेन कारणेन तल्लम्बनाख्यमन्तरं नत्याख्यञ्च वच्मि । इदानों लम्बनस्य भावाभावं धनर्ण बञ्च कथयितुमिति- कर्तव्यतामाह। মা লক্ষ্ম ভূল ত্রিত্ব ল ল ৰিলি। रवी तटू ने न्यधिक च तस्याद् एवं धनणे क्रमतय वेध्॥ र अत्र लम्बनं ज्ञातुं दर्शन्त काले लग्नं विधाय तत्तिभोनं कायं तेन त्रिभोनेन लभेन समे रवी लम्बनं नास्ति वटूने ऽभ्यधिक च स्यादिति वेदितव्यं तथा वित्रिभलादूने रवी यजम्बन मुत्पद्यते तद्धनसंज्ञ वेदितव्यं तिथ्यन्तघटिकासु योज्य.

·२०७ सिद्धान्त शिरोमणिः । मित्यर्थः। यदाधिक तदृणं तिथ्यन्तघटिकाभ्यः शोध्यमित्यर्थः अथ लम्बनस्योपपत्तिस्तावदुच्यते इह किल सममण्डलयाम्यो- तरकोणवृत्तानामर्द्धच्छेदेन परिकरदद्यवृत्तं निवध्यते तत् क्षितिजं तत्रस्थं ग्रहं भूमध्यस्थी दशा पश्यति भूटछगस्तु भू- च्छन्नं तत् क्षितिजमपि न पश्यति किन्तु भूम्यर्द्धयोजनेस्तस्मात् क्षितिजादुपरि समन्तादन्यत् क्षितिजं समन्यते यतस्तस्मा- टूद्धं स पश्यति तदधः क्षितिज दृसूत्रालम्बितं न पश्यति अतो ग्रहकक्षायां दृमण्डले तेषां योजनानां सम्बन्धियो या लिमास्ताः कुच्छन्नलितास्ता एव परमलम्ब नलिप्ताः परमार. नतिलिप्ताञ्च वास्तु ग्रहदिवसभुक्तिपञ्चदशांशतुल्या भवन्ति यतो गतियोजनानां पञ्चदशांशो भूव्यासाई यदा किल क्षि. तिजस्थस्तदा कुच्छन्नलिप्ताभिः नतत्वं गतः। अथ यदा खम- ध्यस्थोरविस्तदा तं भूगर्भस्थो दशा भूएष्ठस्थो ऽपि खमध्यस्थ- मेव पश्यति न कुतो ऽपि नतमतस्तत्र लम्बनाभावः क्षितिज तु कुच्छन्नलिप्तातुल्यं परमं लम्बनं चतो ज्ञातं खाडीनते ग्रह लम्बनमुत्पद्यते एवं चन्द्रस्यापि दर्शान्ते चन्द्रलम्बनलिप्ताभ्यो ऽर्कलम्ब नलिप्तासु शुद्धासु शेषं ४८ | 8६ रविटक्सूत्रादधञ्च- न्द्रस्य परमालम्बनलिताः । अथ यदा दृमण्डलाकार क्रान्ति- वृत्तं भवति तदा परमलम्बनलिप्तानां घटोकरणायानुपातः । यदि गव्यन्तरकालाभि घंटीपछि लभ्यते तदा गत्यन्तरपञ्च. दशांश तुल्याभिः किमिति फलं घटिकाचतुरायं परमं ल- म्बनं यतो घटिकाचतुच्यानुपातेन लम्बनं साधयितुं युज्यते पर यदि दृमण्डलाकारं क्रान्तिरत्तं यदा तदपि तिरश्चीनं ६० ·गणिताध्यायः। दानुपातइयेन लम्बनं हि दृमण्डल सूत्रेणोपपद्यते तच्च मध्यम लम्बनं तत् किल कर्णरूपं तत्कान्तिसत्तप्राचीपरिणतं कोटि- रूपं स्फुटं भवति यदा दृमण्डलमेव कान्तिरत्तं तदा तदेव स्फुटं यतः कान्तिरत्तप्राच्यपरया लम्बनस्य स्फुटत्वं अतः क्रान्ति- वृत्तस्य परमनीचस्थाने 'लम्बनस्य परमत्वं परमोच्चस्थाने लम्ब नामावः तज्ञ तस्य परमोच्चत्वं वित्रिभलने भवति। यदा वि- त्रिभं खमध्ये भवति तदा तच्छ कुस्त्रिज्यातुल्यः स्यात् तदा मध्य- भनेत्र स्फुट लम्बनं यदा तदित्रिभं खमध्यानतं भवति तदा लच्छस्त्रियातो न्यूनो भवति तदा मध्यमलम्बनात् स्फुटं लम्बनं कोटिरूपकरणेन तदल्यतां याति अतो वित्रिभलनाडोरम- चयवशेन लम्बनत्यायचयः आते वित्रिभलग्नशाना मध्यल- वनस्य स्फुटत्वकरणे ऽनुपातः कर्तुं युज्यते । इदानीममुमेवार्थं सम्प्रधा-नुपातहयेन लम्बनमाह । বিশাল বহি সজ্জ तलगायोः समयोऽन्तरेऽसी। त्रिभानलग्नस्य भवेयुयातः शंकाद्यतस्तस्य चरान्त्यकाद्यैः ।। विभोनलमार्कविशेषशिञ्जिनी कृता (४) तहा व्यासदलेन भाजिता हत्तात् फलादित्रिभलमशङ्कुना चिजीवयाप्तं घटिकादिलम्बनं ।। दन्तिकाले लग्नं विधाय तदनई वित्रिमं च कृत्वा तयो- T3 ·२१० सिद्धान्तशिरोमणिः बिविभस्य भोग्यं लग्नस्य भुक्तमन्तरोदययुतं विनिमोदितः कालो भवति तेन कालेन वित्रिमलमजनितकुज्याधुज्याल्या- दिभिश्च त्रिनेत्या पूाङ्कः साध्यः शङ्कोच दृाज्या तच्छाया- कर्णञ्च साध्यः। अथ त्रिभोनलमार्कयोरन्तरस्य ज्या साध्या । अथ तथा लम्ब नार्थमनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्य या वित्रिभ- लमाकान्तरज्यया चहलो ४ घटिका लम्बनं तदानयाभीच्या किमिति फल मध्यमलम्बनं अतस्तत् स्कुटीकरणाथै दितीयो- नुयातः। यदि त्रिज्यातुल्यवित्रिभलनश एतावलम्बनं ल. भ्यते वदामिनन्तरानीले किमित्येवं लम्बनं स्फुटं भवति । इदानों प्रकारान्तरेण स्फुटीकरणमाह । फलाद्रवि (१२) वालिमहीनलन- कर्णेन लब्धं खलु लम्बनं वा। फलाइविवादिति मध्यलम्वनात् द्वादशगुणात् वित्रिभलम- सम्तच्छायाकलैन मक्तात् यल्लब्धं तडा स्फुट लम्बनं भवति । अनोपपत्तिस्राधिकेन तन वित्रिभलग्नशङ्को बादशांशेन वि त्रिभलग्नशगुत्रिज्याचापवर्जिता जाता गुणकस्थाने हादशा १२ हरस्थाने वित्रिभलमकर्ण इत्युपपन्न । इदानी प्रकारान्तरेण लम्बनमाह। निभानसमच रवेश शंको वा दृग्ज्ययो वर्गवियोगमूलं ॥ स्थात् दृग्गतिर्वेद (४) गुणात् त्रिमौर्या भकायवा लग्न न नाडिकाः स्युः ।

·गणिताध्यायः २११ त्रिभोनलग्नस्य यः शकः साधितत्तथा दन्तकाले रवः खोयकरणे यः शरुत्पद्यते तावनौ स्थापयित्वा तयोच दृश्ज्चे साध्ये। अथ तयोः शंको र्यदर्गान्तरयदं तदृग्गतिसंज्ञ भवति प्रथमप्रकारो ऽयं। अथ दृग्गते ईिवीयप्रकारः यो ई- रज्ययो वान्तरपदं दृग्गतिसंज्ञं भवति। अथ दृग्गते लम्बनम्- च्यते दृग्गतिञ्चतुर्गुणा त्रिज्यया भक्ता फलं लम्बननाडिकाः स्युः । अनोपपत्तिः सैव यदा वित्रिभलग्नं खमध्ये भवति तदा दृङ्म- रडलमेव कान्तियत्तं विभीनलमार्कयो यान्तरज्या सैव तदा- कस्य दृग्ज्या सा चतुर्गुणा त्रिज्ययाप्ता मध्यमं किल लम्बनं भवति तदेव स्फुट ऊर्द्धस्थितत्वात्कान्तिरत्तस्य । अथ यदा वित्रिभलनं हाड़ानतं तिर्य स्थितत्वात्कान्तिहत्तस्य तदा तत् प्राच्य परया स्फुट लम्बनं कोटिरूयं भवति तच वित्रिभलन- शंक्वनुपातेन तथा स्फुट कोटिरूपं कृतं तत्कथमिति चेत्त- दर्थमुच्यते मध्यलम्ब नान यने बिज्यैव वित्रिभलनशङ्खः ततः स्फुटत्वा) यः साधितो वित्रिमलनशङ्खः स टक्क्षेपमण्डले कोटिस्तदाज्या भुजस्त्रिज्या कर्णः वित्रिभलमस्य यत् दृमण्डलं तत् दृक् क्षेयमण्डलमिति गोले कथितं अस्त्रिज्यापरिणतया नतज्यया यदानीतं तज्जातं कर्णरूयं वत्कोटिरूपस्य वित्रि- भलग्नशोरनुपातेन कोटित्वं नीवमित्युपपन्नं यदेव स्फुटल- बनस्य कोटिरूपत्वमुपयनं तदेव प्रकारान्तरेणायपादितं रवे दृमण्डले या दृग्ज्या ला कर्णरूपिणी वित्रिभलमस्य या दृग्ज्या स एव दृक्शेयः स भुजरूपः यतः क्रान्तिमण्डलमाच्याः सम्यम् दक्षिणोत्तरं खाद्धादिविभलग्नपरिगतं दृक्क्षेपमण्डलं तत्र ·LAUNethalam २१२ सिद्धान्तशिरोमणिः । वित्रिभलग्नस्य या दृरज्या स दृक्क्षेपः तज्जनिता नति कला- चन्द्रार्ककक्षयो र्याम्योत्तरनन्तरं सर्वत्र तुल्यमेव जया पश्यति यथोक्तं गोले कक्षयोरन्तरं यन्यादित्रिभे सर्वतोऽपि तत् अतः नतिलिप्ताः भुजः कर्ण दृग्लम्बनकलास्तयोः कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुट लम्बनलिप्तिकाः यतः इदं लम्बन क्षेत्रं अतो दृक्- क्षेपार्कटग्ज्ययो वान्तरपदतुल्या दृग्गति भवितुमर्हति पर यथा स्थित गोले क्षेत्रोपरीयं न दृश्यते यतो विविमलनार्क- योरन्तरज्या वित्रिमलग्नशङ्खव्यासा परिणता सती दृश्यति মনি সুন নানামি মানুষ ছিনিল জে হল दृग्गति वित्रिभलग्नशकतुल्या भवति यतो ऽयमपि प्रकारः पूर्वतुल्य एव किन्तु दृक्क्षेपार्कदृग्ज्ययोत्तुल्ये शलाके अज- कर्णरूपे समायां भूमा विन्यत्य तदन्तरे कोटिरूपां हस्पति दर्पयेत् एवमनेकविधान्युयपच्चनुसारेण क्षेत्राणि परिकल्य धूलोकर्मापसंहारमायाः कुर्वते । अथ प्रस्तुतमुच्यते अत्र किल वित्रिभलग्नस्य रवेच्च दृाज्ययो यान्तरपदं तावदेव तच्छ- कोरपि भवति तत्कथमिति चेत्तदुच्यते अत्र खखशङ्खवर्ग- योनी त्रिज्यावा दृाज्यावी भवतः तयोरन्तरे ते त्रिज्या- वर्गयोस्तुल्यत्वा तयोः शङ्खवर्गान्तरमेवावशिष्यते एवं यत्र कुत्रचिद्यासाः ऽपि भुजज्ययो वान्तरतुल्यं तत्वोटिज्ययो बान्तरं भवतीति अत उक्तं त्रिभानलमय रवेञ्च शंको वा दृरज्ययोरिति दृग्गतित खज्यानुपातेन लम्बनस्य घटीकरणं । ।

·কালিগ্রাম २१३. इदानी प्रकारान्तरेण लम्वनमाह । कोसयो ग्गुण योरुयो वी त्रिज्या चतुर्थी शविभनया: स्यात् ॥ यवर्गविश्लेषपदं विधेवं विलम्बनं तहटिकादिकं वा । तयोरनन्तरकथितयो वित्रिभलग्नालिज्याचतुर्थी- पोनायवर्तितयो यान्तरपदं तलम्बनं वा भवति । तयोः प्रांको ये दृरज्ये तयोस्त्रिज्या चतुर्थीभक्तयो वान्तर- पदं वा लम्बनं भवति अनोपपत्तिः अत्र निष्प वाया दृग्गतः कोटिरूपाया घटोचतुयेन त्रिज्यया चानुयातः स तदुप- करणभूतयोः कोस्तत्रज्ययो वी क्रियालाघवार्थं यदि क्रियते तदा घटिकामकैव दृग्गतिरुत्पद्यते तदेव लम्बनं अत- स्तथा कृते जातमन्यत्यकारडयं। इदानों लम्बनप्रयोजनमाह। तस्कृतः पर्वविराम एवं स्फुटोऽसत्म ग्रहमध्यकालः ॥ एवं यद्दन्ति काले लम्बनमुत्पन्नं तदित्रिभलग्नाटूने ऽर्के धनमतो दान्तघटिकामु क्षेप्यं यदि वित्रिभादधिके ऽक जातं तट्टणं दर्शान्त घटीभ्यः शोध्यं एबमसकृत् लम्बनसंस्कृताद्दशी- न्तकालालनमानीय वित्रिभञ्च कृत्वोतप्रकारेण लम्बनं साध्यं तेन गणितागतो दान्तः पुनः संखार्यः एवं मुह यावद- ·सिद्धान्तशिरोमणिः विशेषः एवं संस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्य कालो भवति । अत्रो- पपतिः अत्र चन्द्र कक्षाया आसन्नत्वात्रविकक्षाया दूरत्वात् कच्छ्रितान् द्राः रविमण्डलमामि यत्सूत्रं तस्मादधचन्द्रो उवलम्बितो दृश्यते तल्लम्बनं क्रान्ति रत्ते परमोइस्थाने किल वित्रिभं तस्मादूनो यदा रविस्तदाकीदवलम्बितचन्द्रः एडतो भवति चन्द्रो हि शीघ्रगतिः शीने एउगते युतिरेच्या अतो लम्बनं तिधी धनं यदा वित्रिभलादधिको विरूदा चन्द्रो- वलम्बितो ऽकादयतो भवति भीने ऽग्रगे युति याता लम्बन- कालतुल्येन कालेनातलत्र लम्बनटणं एवं लम्बनसंस्कृतो दन्तिो ग्रहणमध्यकालः स्यादित्युमपनं । यदि त्रिज्यातुल्यया- करज्यया परना अत्यन्तरपञ्चदशांशतुल्या लग्वनलिता ४८१४६ लभ्यन्त तदेच्याट्टरच्यया किमिति पलं दृरलम्बनकला एव- मजेनैवानुमातेन दृक्क्षे याद्या लम्ब नलिता उत्पद्यन्ते ता अवन- तिलिताः ता भुजरूपाः दृग्लम्बनलिताः कर्णः तयो वान्तर- पदं कुटलग्दनलिताः यतो दृष्य त्यानयने ऽरज्या कर्णो दृक्- क्षेयो भुजः अतो हक्क्षेमाज्जनितावनति सुजः स्फुटलम्बन - लिलाकोटि दमखिलं गोले लम्बनोपपत्ती कधितं । तद्यथा, यतः कान्तिो नया चद्रं पश्यति लम्बितं। বান হ'লীলানা লন লনিন ঘা। इशापवर्तितां पृथ्वी कक्षे च शशिसूर्ययोः। भित्ता विलिख्य तन्मध्ये तिर्थग्रेखां तथा गां । तिर्यग्रेखायुतौ कल्यं कक्षायां क्षितिजं तथा । अईरेखाथुतो खाई दृरज्या चायांशकै नती।

·२१५
हकसूत्रालम्बितञ्चन्नतेन तलम्बनं मतं ।।
गणिताध्यायः
चत्वार्केन्दू समुत्पत्तिं लम्बनस्य प्रदर्शयेत् ।
एक भूमध्यतः सूत्रं नयेचण्डांशुमण्डलं ।
द्र भूएठगादन्यद् दृष्टिसूत्रं तदुच्यते।
कक्षायां सूत्रयो मध्ये यात्ता लम्बनलिप्तिकाः ।
गर्भसूने सदा स्यातां चन्द्राको समलिप्तिको।
दृष्यगर्भसूत्रयोरक्यात् खमध्ये नास्ति लम्बनं ।
अथ याज्योत्तरायां तु भित्ता पूर्वोक्तमालिखेत् ॥
ये कक्षामण्डले ते ऽत्र ज्ञेये दृक्क्षेपमण्डले ।
बिमोनलमहराज्यायाः स क्षेमो वयोरपि ।
पाठान्तरं
त्रिभानलमहरज्यादृक्क्षेपोऽस्मादिद्योश्च यः ।
तचापांशै नतो विन्दु छत्वा वित्रिभसंज्ञको ।
प्रारबद्दक सूत्रतञ्चन्द्रविधिभस्य नति नतिः।
कक्षयोरन्तरं यत् स्यादित्रिभे सर्वतोऽपि तत् ॥
यान्योत्तरं नतिः सात्र दृक्क्षेपात्हाध्यते ततः |
यत्र तत्र नतादादधचन्द्रावलम्बनं ॥
तद्दण्डत्ते ऽन्तरं चन्द्रभान्चोः पूर्वापर न्तु तत् ।
पूर्वीपरन्तु याम्बोदरजातं तेनान्तरदयं ॥
अत्रायमण्डलं प्राची तत्तिर्यग् दक्षिणोत्तरा।
यत्पूर्वापरभावेन लब्बनाख्यं तदन्तरं ।
यद्याम्योत्तरभावन नतिसंशं तदुच्यते ।
नतिलिप्ता भुजः कर्णे दृगलम्बनकलास्तयोः ॥
॥

·पर लम्बनलिहावापान ज्याप्ता ३४३८ विहगज्यका ॥ सिद्धान्ततिारोमणिः कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुट लम्बनलिप्तिकाः । । दृग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं दृकक्षेपतो नतिः । गत्यन्तरस्य ३३१ तिथ्यंः ४८/४६ परल बनलिप्तिकाः ॥ गतियोजन तिथ्यंशाः १५ ८।३५ कुदलस्य यतो मितिः । स्य लम्बनकला नाद्यो गत्यन्त र लवोडताः॥ प्रागग्रतो रवेञ्चन्द्रः पश्चाताछे ऽवलम्वितः सीधे ऽग्रगे युति याता गन्या पृष्ठगते यतः ॥ प्रारटणं तद्धनं पञ्चात्वियते लम्बनं तिथौ याम्योत्तरं पारस्तावदन्तरं प्रशिसूर्ययोः नतिस्तथा तया तस्मात्संस्कृतः स्यात् स्फुटः परः ॥ १६ इदानीं सत्यकारेण लम्बनमाह । त्रिभोगलग्नस्य नरस्त्रिभू (१३) जो दन्तै (३२) विभक: परसंज्ञकः स्यात् । लमार्कयोरन्तरकोटिदोर्य विधाय दोापरयो वियोगात् ॥ वघ्नाधुतात्कोटिगुणस्य कृत्या मूलं श्रुतिः कोटिगुणात्परमात् । श्रुत्या हृतालब्धधनुः कलाया- स्ते वासवा लम्बनजा: सत् स्यः ॥ त्रिभोनलग्नस्य यः शङ्खः स त्रयोदशगुणो द्वात्रिंशतः फलं परसंज्ञं भवति दर्शन्तिकाले यल्लनं तस्मादीनात् भुज- ·गगिताध्यायः वोटिज्य साध्ये तत्र दोयायाः अनन्तरानीतस्य च परस्परयो वियोगस्तस्मादर्गीकृतात्कोटिज्यावर्गेण युतात् यत् पदं स कर्णः कोटिज्यापरयो चीतात् तेन कर्णेन भक्ताद्यत्फलं तस्य चाये यावन्त्यः कलास्तावन्तो लम्बनासवः सवदेव भवेयुः। अत्रोप- पत्तिः यदि त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलग्नशङ्का १२० परमलम्बनज्या ४८ | ४६ लभ्यते तदेवमाता का इति तत्र सञ्चार ! यदि परमलम्वनज्यातुल्य गुमाकन त्रिज्या हरस्तदा त्रयोदशगुणकन कः फलं हात्तिस्य परसंज्ञा जता अधोध स्वयोरपि चन्द्रा- कयोः क्रियोपसंहारार्थ अन्यथा कल्पितं लम्बनक्षेत्र तत्र तावत् परमं लम्बनमुच्यते चललो घटिकाः 8 किल परमं लम्बनं तत्तु त्रिज्यातुल्ये विविमलमशङ्का तासां घटीनां चाबन्यो ऽसव- জলা ম অনুষ্মিনিমালা জল। মনি অনল্লি- संभूतक्रान्तः कलानां तुल्यास्तदा परमलम्बनासवो भवन्ति । यदा पुनः वित्रिभलामा कस्त्रिज्यातुल्यो भवति तदा तज्ज- नितक्रान्तः कहलानां तुल्या भवन्ति तो वित्रिभलनाव जनित- क्रान्तिच्या तदा परमलम्बनातुना ज्या भवतीत्यवगन्तयं। अथ पूर्वापरायताया भित्तेरुत्तरपार्वे त्रिज्यामिताकुलकर्कटेन वृत्तमालिख्य तन्मध्ये विर्यग्रेखामूर्द्धरेखाच्च कुर्यात् तकिल चन्द्रकक्षात्तं कल्पितं तन्मध्यादुपरि परमलम्बनाम ज्यान्तरे भृसंज्ञितं विन्दं कृत्वा तत्र तेनैव कर्कटेन अन्यवृत्तं विलिखेत् तमध्ये ऽप्यन्या तिर्थग्रेखा कायी ऊईरेखा सेवोपरितो नेया নজ্বি লালন ন ন অজন্ম তিলামা বায়ু তন্ত্র, रेखायुती इयारयि वित्रिभसंज्ञो विन्द काया तत वित्रिभ- ·२९८ सिद्धान्तभिरोमणिः। लग्नाकान्तरभागै रविकक्षायां वित्रिभलमानतं रविसंज्ञक विन्दुं कुर्यात् एवं चन्द्रवित्रिभात् चन्द्रकक्षायां तैरेव भार्गे नतं चन्द्रविन्दुञ्च ततो भूविन्दोः सकाशात् चन्द्रविन्दूपरिगतं सूत्र प्रसायं तत् सूत्रं यत्र रविकक्षायां लगति तत् सूर्यविन्दोर- न्तरे यावत्यो घटिकास्तावत्यत्तस्मिन् काले लम्बनघटिका ज्ञेयाः एवम्बिधे क्षेत्रे अस्य लम्बनस्य साधनोपपत्ति ग्रहशोब्रफलवदु- तपद्यते तत्र रविकक्षा कक्षामगहलं चन्द्र कक्षा प्रतिमण्डलं पर- मलम्बनासु ज्यान्त्यफलज्या वित्रिभलग्नं सघड्भं शीघोचं प्र- बाल्य सेवा नियोह्या रतदानयनं किञ्चित् स्थूलं | अध नत्यर्थमन्दो टूक क्षेपावाद। दृरज्यैव या वित्रिभ लग्नशङ्कोः स एव दृक्क्षेप नस्य तावत्। मेन्ये ऽपमे वित्रिभजे ऽधिके ऽक्षात् सोस्यो ऽन्यथा दक्षिण एव वेद्यः ॥ चापोकतखाख तु संस्कृतस्य त्रिभानलमोत्यशरण जीवा। । मृबौद्ध सुगम प्रागेव व्याख्यातं सो ऽर्कटक्षेपः सौम्यो याम्यो वेति ज्ञानायोच्यते तत्र वित्रिभलग्नस्थायमे ऽसौम्ये ऽक्षांशेभ्यो ऽधिके सति सौम्यो ज्ञेयः इतो ऽन्यथा याम्यः । अथ तस्य दृक्- क्षेपस्य धनुः कार्य वित्रिभलग्नं चन्द्र प्रकल्प्य सयाततात्कालिक- बन्द्रदोज्यत्वेवं विक्षेपः साध्यः तेन विविभलग्नविक्षेयेण तद्दक ·गणिताध्यायः। क्षपधनुः संकाय एकदिशो योगो भिन्नदिपारन्तरनित्यर्थ: संखतिवशाच्चन्द्रविक्षेपस्य दिक् तस्य जीवा दृक्क्षेप इन्द्रोरि- व्यग्ने सम्बन्धः। अत्रोयत्तिः वित्रिभलग्नं क्रान्तियत्ते तद् भ्रम- वशात्कदाचिदक्षिणोत्तरशत्तात् पूर्वतः कदाचित्पश्चिमतो भवति यादयलग्नं उत्तरगोले तदा पूर्वतो भवति तदन्यथा पश्चिम इत्यर्थः खाद्धावित्रिभलोपरिगतं दृऋक्षेपमण्डलं यत्र वित्रिभे लगति तखाद्धान्तर अक्क्षेपचायांशाः यत्र वि- मराहले लगति तत्वाद्धान्तरे चन्द्रटक्क्षेपचायांशाः तज्ज्ये तयो दक्षयौ यथाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः दृक्षोपमण्डले युक्त अयम- हड्लेन भानोञ्चन्द्रविमण्डलेन युते इति यदा कक्षामण्डलं खमध्ये भवति तदा तस्य दृमण्डलाकारलाधन कुत्र स्थितोऽपि ग्रहो নিন। এৰি ৰূমৰ ন সনি অন্য লোনা। यदा खानतं विनिमलयं दक्षिणतः तदा तिरञ्चीनत्वात् क्रान्तियत्तस्य तत्रस्थो रविः दृमण्डलगत्यावलम्बितः क्रान्ति- वृत्तादक्षिणतो यावतान्तरेण दृश्यते तावती तस्य नतिः एवं विनिमलग्नं खाडीनतमुत्तरतस्तदोत्तरनतिः एवं चन्द्रस्यापि नविः किन्तु चन्द्रकक्षामण्डलं विमण्डलमेव कल्यं यतश्चन्द्रो विमण्डले भमति अतः खाडीविमाडलं यावतावनतं तावच्चन्द्र- दृक्क्षेपस्य चापं तज्ज्या तद्दकक्षेपः एवं दृक्शेयवशातिरञ्ची- नस्थिते विमण्डले सति दृमण्डल गव्या विलम्बितस्य चन्द्रस्य विमण्डलेन सह यदन्तरं दक्षिणोत्तरं सा चन्द्र नतिस्तस्य दृक्- क्षयादागवति । 02 ·FrievemeVION २२० सिद्धान्तशिरोमणिः तु नतिः इदानों दृक्क्षेपानतिसाधनमाह । दृकक्षेप इन्दो निजमध्यभुक्ति- तिथ्यंशनिता त्रिगुणाद्धृतो ता॥ नती रवों दो समभिन्नदिक्के तदन्त रक्यं तु स्पटात्र। तो चन्द्रार्कयो दृक्क्षयौ खखमध्यभुक्तिपञ्चदशांशेन गुणितो त्रिज्याभतो फले तयो नती भवतः तयो नत्याः समदिशोरन्तर भिन्नदिशो योगो रविग्रहे स्फटा नतिर्भवति। यत्रायपत्ति- स्वैराशिकन यदि त्रिज्यातुल्येन दृक्क्षेपेण परमा भुक्तिपञ्च- दशांशतुल्या नति लभ्यते तदेशेन किं फलं नतिकलाः। अथ तयो नत्यो गिवियोगकारणमुच्यते यस्यां दिशि चन्द्रो नत- स्तस्यां दिशि यदि रविस्तदा नत्यारन्तरेण चन्द्रार्क योरन्तर ज्ञातं भवति यदा भिन्नदिशौ नती तदा तयो योगेन चन्द्रा- कथोरन्तरमुत्पद्यते। इदानों स्फटनतेरेवानयनमाह । दृक्क्षेप इन्दो दिगुणे विभक्तः क्विन्द्रः (१४१) स्फुटवावनति भवेद्वा लघुज्यकोत्यो दिगुणो ऽक्षमतः षांश (६०) युक्तो ऽवनतिः स्फुटा वा । चन्द्रस्य दृक्क्षेपो दिगुणे भूशकै २४१ भाजितः फलं स्फुटव वावनति भवति यदि लघुज्यकोत्यो विधुटक्क्षेपस्तदा द्विगुणाः ·মিনাগ্রাম २२१ पञ्चभक्तः फलं खपछ्यंश ६० युक्तं स्फुटवावनति भवति अनोपपत्तिः तत्र खल्यान्तरत्वाच्छशिट्टक्क्षेमतुल्यमर्कटक्क्षेप परिकल्प्य भुत्यन्तरपञ्चदशांशेनानुपातः। यदि त्रिज्यातुल्ये दृक्क्षेपे भुत्यन्तरपञ्चदशांशमिता स्फुटा नति लभ्यते तदा- भीरे सिन् किमिति अत्र भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशी गुणस्त्रिज्या हरः गुणकहरौ गुणका नायवर्त्य जातं गुणकस्थाने दयं २। हरस्थाने बिन्द्राः १४१ । एवं सहज्ज्यकाभिः लघुज्यका- भिस्तु गुणकस्थाने इयं २ । हरस्थाने किञ्चिन्यूनाः पञ्च ४।५५ ते सुखार्थ पञ्च शताः ५। अतस्तत्फलं खबछांश इदानी स्थले लम्बनावनती सुखार्थमाह विमान लसस्य दिनार्द्धजाते नतोन्नतज्ये यदि वा सुखार्थ ।। दृकक्षेप परिकल्प्य साध्य खल्यान्तर लस्बनक नतिश्च । AR -- त्रिभोनलग्नं चन्द्रं प्रजल्य तस्य क्रान्तिः धारञ्च साध्या तेन प्ररेण क्रान्तिः संस्कायर्या सा तस्य स्कुटा क्रान्तिः पलावलम्बा- वयमेन संजातावित्यादिना नताशा उन्नतांशाच कार्याः तज्ज्ये वित्रिमलग्नस्य दिनाईजाते नतोबतज्ये। यथाह श्रीब्रह्मगुप्तः विविमलापक्रमविक्षेपाक्षांशयुतिवियुतेरियादि अत्रोग- तज्या वित्रिभलमशव नतज्यां चन्द्रदृक्पं च परिकल्या- कावलम्बनं खल्यान्तरमबजतिश्च सुखार्थ साध्या। अनोपपत्तिः ·२२२ सिद्धान्तशिरोमणिः। वित्रिभलग्नशङ्करासन्न एव दिनार्द्धशशुत्तदृग्ज्यासन्नो दृक्- क्षेप इति भावः शेषोययत्तिः कथितव । इदानों नः प्रयोजनमाह। । स्पोऽत्र बाणो नतिसंस्कृतो ऽस्मात् प्राग्वत्प्रसाध्ये स्थितिमईखण्डे ॥ अत्र सूर्यग्रहणे यः पूर्ववच्छरः आगच्छति असो नत्या संस्कृतः सन् स्फुटो भवति अत्रैतदुक्तं भवति गणितागतो दर्शान्त- काले लम्बनेनासकृत् फुटीचतः स किल ग्रहमध्यकालः तत्र तात्कालिक सपातं चन्द्रं हत्वा विक्षयः साध्यः । बथ स्थिर. लम्बनकाले यदित्रिमं लग्नं तत्मादवनतिः साध्या तवा विक्षयः संस्कृतः स मध्यग्रहणविक्षेयः स्फुटो भवतीत्यवगन्तव्यं ततो मा- नार्द्धयोगान्तरयोः कृतिभ्यामित्यादिना स्थितिमर्द खण्डे साध्ये। चचोपपत्तिः चन्द्रस्थान क्रान्तिमण्डल विमण्डलवोरन्तरालं वि. क्षेपः चन्द्रो विमण्डले रविः क्रान्तिमण्डले ऽतत्तयो विक्षेपो याम्योत्तरमन्तरं घरं यदि भूगर्भस्थो का यदा तु कर्द्धना- छितो भूटस्थत्तदा रविकक्षामण्डलाचन्द्रकक्षामण्डलमधी- दृक्क्षेपवशालम्बितं भवति तद्याम्योत्तरभावेन यावता लम्बित वावती नतित्तदग्राच्छरो ऽतस्तया शरे संखते स्फुटमर्केन्दो- रन्तरं भवति। स एव स्फुटारः यथोक्तं गोले, याभ्यो- तरं पूरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः। नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुटः शरः॥ इति स्थित्यर्द्धमाड़वासना प्रागुतोव।

·गणिताध्यायः। २२३ इदानों स्पर्श मुक्तिसम्मीलनोन्मीलनकालार्थमाह। तिथ्यन्ताङ्गणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिकालम्बनं तत्कालोत्थनतोषु संस्कृतिभवस्थित्यर्द्धहीनाधिके । दर्शान्ते गणितागते धनम्मृणं वा तद्विधायासलत् ज्ञेयी प्रग्रहमोक्षसंज्ञसमयावेवं क्रमात् प्रस्फुटौ ॥ १५ तन्मध्यकालान्तरयोः समाने स्पटे भवेतां स्थितिखण्डके च। दर्शान्तता मईदलोनयुक्तात् सम्मीलनोन्मीलनकाल एवं ॥ सचमकारेण विलम्बनं चेत् सकृत् सुटौ प्रग्रहमोक्षकालो। किन्त्वत्र बाणावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुवित्रिभाभ्यां ॥ प्रथमं बो गणितागततित्यन्तत्तस्मात् स्थितिदले नानाधि- काल्लम्वनं साध्यं स्वर्ण स्थितिदलेनोनान्माक्षे ऽधिकादित्यर्थः । अत्र किल स्पर्शकालः साध्यते तत्र गणितागततिथ्यन्तात् स्थित्य- नात्याग्वलम्बनमानीय तदनरं स्थापयित्वा तदणितागते तिथ्यन्ते स्थितिदलेनोने धनम्टणं वा कार्य स स्थूलः स्पर्शकालः तन्मध्यकालयोरन्तरं स्थित्यद तज्जनितफलोनात्ममकलेन्दाः शरस्तत्वालवित्रिभजनितया नत्या संस्कृतस्तस्मात् स्फुटवि- क्षेपात्पुनः स्थित्यद्धं तेन स्थिव्यद्धन गणितागते दर्शान्त ऊने ·२२४ ভ্রিানিবি: तल्लम्बनं धनम्टणं वा कार्य एवं कृते सति यावान् कालस्तावां- स्पी कालः एवमसवदिति स्पर्श मध्यग्रहकालयोरन्तरं स्या- शिकं स्थित्यई क्षेयं स्पर्शकालात्युन र्लम्बनमानीयानई स्थाप्यं । अथ स्पार्शिकस्थित्यर्द्धघटीफलेन चन्द्रमूनीकृत्य पारः साध्यः अनन्तरानीतवित्रिभलग्नान्नतिञ्च तथा स्फुटीकृताच्छरात्युनः स्थित्य लेनोनित गणितागते दान्ते तल्लम्बनं धनम्ट वा कार्य एवं स्फुटः स्पर्शकालः असवदिति यावदविशेषः मौक्षि- का) मध्यग्रहकालात्यस्थितिः समकलोत्यतिथ्यन्त योज्या तनासवलम्बनान्तारभवस्थित्या गणितागततिथ्यन्तो युतः सा मोक्षस्थितिरस्पटा तल्लम्बनान्तरोत्यस्थित्या वारम्बार पूर्व- दान्तो योज्यः एवं स्थिर लम्बनान्तशरोत्यस्थिति मौक्षस्थिति ईया सा एव मैक्षिक एवं स्थिते दलेनाध्यागणितागता- न्मोक्षकालो ऽपि तत्र चन्द्रपावतात्कालिकीकरणे फलं धनं एवं मोक्षमध्यग्रहकालयोरन्तरं मौक्षिकं स्थिव्यई एवं मर्ददले. नोनाद्गणितागवात् सम्मीलनकालः मर्ददलेन युक्तादुन्मील. नकालः सम्मीलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं प्रथम स्फुटं मर्दाई उन्मीलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं द्वितीयं यद्यसकृविधिना ल. म्वनं क्रियते तदैवं । यदा पुनः सवविधिना लम्बनं तदा स्पर्श- कालो मोक्षकाला ऽपि सकृदेव स्फुटो भवति किन्तु तत्रायं विशेषः । स्पर्श काले मोक्षकाले वा पुनर्वित्रिमलग्नं कृत्वा त. स्मान्नतिः साध्या तया तत्कालभवो विज्ञेयः संवतः सन् स्फटः स्पार्णिको मौक्षिको वा स्फुटो भवति नचेदेवं तदा स्थूलः। अत्रोमपत्तिः स्थित्यानयने पूर्वोक्लव तत्स्फुटीकरणं चोच्यते ·गणिताध्यायः। २२५ गणितागतो हि दर्शान्त कालो मध्यग्रहकालो भवितुमर्हति चन्द्रार्कयोत्तत्र तुल्यत्वात् स्थित्य.नोनो दान्त कालः स्पर्ण- कालो भवति युतो मोक्षकालः। अथ दशः क्वच्छितत्वालम्ब- नमुत्यन्नं अतस्तेन संस्कृतो दान्तो मध्यग्रहकालः स्फुटो भवति एवं स्पर्णकालोऽपि तत्कालजनितलम्बनेन संस्कतः स्फुटो भवि- तुमईति या युक्ति मध्यग्रहण कालस्य लम्बनसंखारे सैव स्पर्श- मोक्षसम्मोलनोन्मीलनकालानां किन्तु स्पर्शकालस्य लम्बन- संस्कार क्रियमाणे कालान्यत्वाच्छरः किञ्चिदन्यथा भवति । नतिञ्च किञ्चिदन्यादृशो तत्संस्कृतिभवं स्थित्वर्द्धमपि किञ्चि- दन्यादृयां अतस्तेनाने गणितागते दान्ते तलम्बनं धनम्टणं वा कर्तुं युज्यते अत उक्तं तत्कालोत्यनतीषु संस्कृतिभवत्तित्यईही- नाधिक इत्यादि। यद्यसद्विधिना लम्बनं तदा पुनः पुनः लम्बनं नतिञ्च तया तत्लालारः स्फुटः स्थित्यार्थ किल क्रियते तदा स्थित्यई स्फुटं भवति तदा तत्कालगारो ऽपि स्मटो भवति स एव स्थापिका शर इति वेदितव्यं । यदा युनः सकृविधिना लम्बनं तदा पुनः पुनः परस्य नतेचाकरणात् स्याकिः परः पुनः कर्तुं युज्यते अत उक्तं किन्त्वत्र बाणावनती युनञ्च तात्का- लिकाभ्यां विधुवित्रिभाभ्यामिति । इदानी विधिमाह। शशेषं शशाङ्कग्रहणोतमत्र स्फुटेषुजेन स्थितिखण्डकेन । हतो ऽथ तेनैव इतः स्फुटेन ·२२६ सिद्धान्तशिरोमणिः १७ बाहुः स्फुटः स्यात् यहणे ऽत्र भानोः ॥ ग्रासाच कालान यने फलं यत् स्फुरेन निघ्नं स्थितिखण्डकेन । स्फुटेषुजेनासकृदुद्धृतं तत् स्थित्यर्द्धशुद्धं भवतीष्टकालः ॥ वत्र रविग्रहणे विम्बवलनभुजकोयादीनामानयनं शशाङ्क- ग्रहणोक्तं वेदितव्यं किन्त्वत्र भुजसाधने विशेषः अत्र पूर्वानय- नेन यो भुज बागच्छति असो तत्कालस्फुटश र जनितेन स्थित्य- डैन गुण्यः स्फुटेन स्थितिखण्डकेन भाज्यः स्पर्श मध्य कालयोर- न्तरेण भाज्य इत्यर्थः फलं स्फुटो भुजो भवति । अथ ग्रासाच कालानयने फलं यदिति ग्रासोनमानैक्यदलस्य वादिक्षेप- कृत्या रहितात्पदं यत् गत्यन्तरांशे विकृतमिति यत्फलं लभ्यते वस्य स्कुटीकरणं तत्फलं स्फुटेन स्थित्यर्बेन स्पर्शमध्यकालयो- रन्तरेण गुणितं तत्कालस्फुटशरजनितेन स्थित्यर्द्धन भक्त फुट भवति तत् खस्थित्यद्धीच्छुद्धं इसकालो भवति । स च स्पी- दग्रतो मोक्षात्पृष्ठतः तस्मिन् काले नतिसंस्कृतं शरं पुनः कृत्वा ग्रासोनमानक्यदलस्य वर्गविक्षेपकृत्येत्यादिना फलं साध्यं तत्फलं पुनः स्फुटं कर्तव्यं एवं यावदियकालः स्फुटो भवति तावद. सकृत्कर्म । अत्रोपपत्तिः भुजानयने पूर्वोक्तावत् स्कुटीकरणे प्रोच्यते यथा चन्द्रग्रहणे स्थित्य ई शरमान क्याई यो वान्तरो- सृतं तथेहाप्यानोतं तदस्फुट लम्बनसंखारे कृते स्पर्शमध्यग्रह- कालयोरन्तरं तत् स्फुटं स्थित्यर्द्ध लम्बनान्तरसंस्कृतमित्यर्थः । ।

·गणिताध्यायः २२७ भुजो हि स्थित्यईसम्बन्धेनागच्छति यथा चन्द्रग्रहे मध्यममेव स्थिव्यद तत्सम्बन्धेन यादृशो भुजस्तत्रागच्छति तादृशेनेहापि भवितव्यं वासनायास्तुल्यत्वात् । अथ च वीटेन निघ्नाः स्थिति- खण्डके नेत्येवं यदानीयते तदा स्फुटस्थित्यद्धं वीठं कृत्वा गणक आनयति तदा स्फुटस्थित्यईसम्बन्धी अजः स्यात् असावसम्यक् अतस्तस्य तत्कालस्फुटशरजनितस्थित्यर्द्धसम्बन्धीकरणायानुपा- तः। यदि स्फटस्थित्यर्द्धनैतावान भुजस्तदा स्फुटशरभवस्थिव्य- ईन किमिति फलं स्फुटो भुजो भवति । एतदेव विपरीतं कर्म ग्रासाला लानयने यतो ग्रासोनमाने क्यदलस्य वर्गादित्यादिना यत्कलमागच्छति तन्मध्यमं स्थित्यई वीर्य तत् स्फुटस्थित्यद्धा- द्यावदियोध्यते तावदसम्यगिलं भवति अतस्तस्य कलस्य स्कुट- स्थित्यद्धपरिणामायानुपातः। यदि मध्यमस्थित्य. एतावत्कलं तदा स्फुटस्थित्यः कियदिति अत्र यल्लभ्यते स्फुटं फलं तसिन् स्फुटस्थित्यद्धाच्छोधिते स्फुटमिरमवशिष्यते इत्यर्थः । । इदानी चाद्योतदारेण विशेषो ऽभिधीयते व्याख्यायते च । शशिदृक्क्षेपाथं यदित्रिभलनेषुणात्र संस्करणं । जिष्णुजमतं तदुक्तं न मन्नातं वच्मि युक्तिमिह ॥ यत्राक्षो ऽजिन (२४) आगा- स्तत्रार्केन्दू तुलादिकावुदये। पातः किल गृहषद सममण्डलवत्तदापवृत्तं स्यात् ॥ ११ रविः चन्द्रः पात:

·२२० सिद्धान्तपिारोमणिः अकोलम्बितचन्द्रो न जहात्यपमण्डलं ह्यविक्षिप्तः वित्रिभशरसंस्कारान्नतिरत्रायाति साव्या ॥ अब रविदृक्क्षेयधनु वित्रिभलमोत्यशरेण संखतं शशि- दृक्क्षेपधनु र्भवतीति यदुक्तं तद् ब्रह्मगु मस्य मतं न मन्मतं तदयुक्तमिव प्रतिभातीति भावः तत्कथमयुक्तमिति तदर्थमाह। वमि युक्तिमिति अत्र रविग्रहे ऽर्क चन्द्रयो याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपः विक्षेपो नाम कक्षामण्डल विमण्डलयो यान्योत्तरमन्तरं। अथ यदा दृमण्डलमत्याधो लम्बितचन्द्रस्तदा तस्य चन्द्रस्य रविकक्षया सह यावदन्तरं तचन्द्रार्कयो वायोत्तरमन्तरं स स्फुटविक्षेप इत्यर्थः : तस्य पूर्वविक्षेपेण सह यदन्तरं तावती नतिरित्यर्थः इति किल रविग्रहे नतिखरूपं । अथ युक्ति- रुच्यते यत्र दे चतुर्विपति २४ रक्षांशाः यदा किलाको राशिघटकं तावांश्चन्द्रः तावांञ्च पातः शशिशरः शून्यं । तदा तस्मिन् देश रवेरुदयकाले रविरेव लग्नं तहित्रिभलग्नं राशित्रयं भवति । रविः चन्द्रः पातः लग्नं विविभ क्रान्तिरत्तरा चतुर्विंशतिः २४ भागातैरक्षे संस्कृते नतांशाना- मभावः यतो वित्रिभलग खखस्तिके प्राकखस्तिके रविः सम- मण्डलमेव तदा क्रान्तिमण्डलं तदेव दृमण्डलं दृमण्डलगत्याधी लम्बितञ्चन्द्रतत्कक्षामण्डलं न त्यजति अतो ऽत्र स्फुटविक्षयो ऽपि शून्यं यतो ऽत्र नतेरभावः वित्रिभलनशर संस्कारेणात्र कलाचतुष्टयं 8 नतिरुत्पद्यते साव्या यद् ब्रह्मगुप्तेन विम- ण्डलमेव कक्षामण्डलं परिकल्य नतिरानीवा सापि युक्तियुक्ता 1 ·गणिताध्यायः। - किन्तु सा विमण्डलावधिरायाता न कक्षामण्डलावधिः अतो लम्बनकालेन चालितस्य विधो यावान्विक्षेपो यावांश्च प्रथम- स्तयोरन्तरं तस्या नते व्यंन्तं कार्य रविदृक्षोपधनुषि यदि वित्रिभलग्नपारो युक्तस्तदेदमन्तरं नतेः शोध्यं यदा रहित तदा युक्त कार्यमित्यर्थः एवं कृते सति सा नतिः स्फुटा भवि- तुमईति। अथ वा रविटक्क्षेपधनुञ्चन्द्रशरेण संस्कृतं कृत्वा नतिः साध्यते सापि स्फुटासन्ना भवति किन्तु ग्रहणे चन्द्रशरो ल्यो भवति। संस्कारे ते ऽपि खल्यान्तरा नतिः अत एवा- वैराचार्यः खल्यान्तरत्वादिदं कर्मेापेक्षितमिति मम मतं अथ वा किं जगदिरोधेन यत्तेन कृतं तदपि युक्त । लम्बनकालशरान्तरमस्यां व्यस्तं नतो यदि क्रियते। स्प स्वादथवा चन्द्रस्य शरेण संस्कृत्य ॥ २३ भानो कक्षेपधनुः साध्या खलपान्तरा नतिस्तस्मात् । ग्रहणे खल्पशरवाल्व ल्यान्तरता नते सात् ॥ तस्मान्नेदं पूर्वरकी शाद्यैस्तथा कृतं कर्म । श्रात्मप्रतिभासो वा मयोदितः किं जगदिरोधेन ॥ इति सिद्धान्त शिरोमणी सूर्यग्रहणाध्यायः ग्रन्थसंख्या ३२५॥ २५ व्य थ ग्रहच्छायाधिकारी व्याख्यायते। तत्रादौ तावद् ग्रह- विक्षेपान्मध्यमानाह। विक्षेपलिताः क्षितिजादिकानां खेशा (११.) दिवाणेन्दुमिता (१५२) रसाश्वा: (01 ·লিভালিলি घट बीन्दवः (१३६) खामिभुवः (१३०) सितज्ञ- पाता सुटी तश्चलके न्द्रयुता । क्षितिजस्य खस्द्रमिवाः ११० मध्यमा विक्षेपलिताः बुधस्य दिवाणेन्दुमिताः १५२ । गुरोः षट्सप्ततिः ७६। शुक्रस्य वविश्व १३६ तुल्याः शनेः खत्रीन्दु १३० भिता वेदितव्याः तथा वुध- शुक्रया या गणितागतो पाता तो खखशीघ्रकेन्द्रेण युक्तों का एवं स्फुटौ स्तः। अत्रोपपत्तिः मध्यमगतिवासनायां वेधाप- कारण वेधवलये ग्रहविक्षेपल्योपयत्ति दंशितव किन्तु अन्त्य फलज्याईधनुषा सत्रिग्रहेण तुल्यं यदा शीतकेन्द्रं भवति तदा त्रिज्यातुल्यः शीघ्र कर्ण भवति । तसिन दिने वेधवलये या- वान् परमा विशेष उपलभ्यते तावान् ग्रहस्य परमो मध्यमवि- होयः जमेले भौमादीनामुपलब्धाः पठिताः। अथ ज्ञशुक्रयोः पातस्य स्फुटत्वमुच्यते भगणाध्याये ये बुधमुकयोः पावभगणाः पठितान्ते खोब्रकेन्द्रनगौरधिकाः सन्तो वास्तवा भवन्ति ये पठिताते खल्याः कर्मलाघवेन सुखाथै अतः पठितचना- भवी खमीब्रकेन्द्रयुता वास्तवमगणनिष्पही फुटी भवतः तथा चोक गोले ये दाव पातभगणाः पठिता चटवारले पीघ्रकोन्द्र- भगौरित्यादि। इदानी ग्रहविक्षेपानयनमाह । मन्दपुटात् खेचरतः खपातयुक्लाड्डजज्या पउितेधुनिनो। खसीत्रकर्णेन हृता शरः स्यात्मपातमन्द स्फुटगेदिकः॥र ·विक्षपः। अथ दितीया ऽनुपाता। यदि पोनकाय एता- गणिताध्यायः २३१ मन्द्रस्फुटार ग्रहात् खयातयुताङ्गजज्या साध्या सा ग्रहस्य पठितेन शरण गुण्या खशीलकन भाज्या फलं स्फुटविक्षेपः स्थात् सपातो भन्दकुटो ग्रहो यदि राशिफ्टकाटूनस्तदोत्तरो विक्षमा इन्यथा दक्षिणः । अत्रोपपत्तिः मन्दस्मटो ग्रहः स्वशी- अप्रतिमण्डले भमति तत्र च तस्य पातोऽपि पातो नाम प्रति- महलविमटलयोः सम्मातः तमादारभ्य विक्षेपपत्ति रह सुसरलवंशशलाकया कक्षामण्डलं तत्प्रतिमण्डलं च छेद्यको- साविधिना विरचव्य तत्र शीघ्रप्रतिमण्डले मेवादः प्रतिलोम पातस्थानं च चिङ्गचित्ला तत्र विमाडल निवेश्यं पातचिज्ञा- द्राशिवटकान्तरे विमाइलप्रतिमराहुल योरन्धं सम्मातं. त्या यातात्पूर्वतस्त्रिभे ऽन्तरे पठितविक्षेपप्रमाणेन प्रतिमण्डलादुक्त- रतो विमण्डलं कोनचिदाधारण स्थिरं कृत्वा मेवादेरनुलाम मन्दसुटं ग्रहं प्रतिमण्डले विमण्डले च दत्त्वा विक्षयोपयत्तिं दर्शयेत् तत्र तयो ग्रहयो योवान्विप्रकर्षक्तावांस्तत्र प्रदेषो वित्तेयः। अथ तस्यानयनं पातस्थाने हि विक्षेपामावः ततस्ति- भे ऽन्तरे परमो विक्षेपः अन्तरे ऽनु पातेन अतः पात महचिड़- योरन्तरं तावझयं तच तयो र्यागे कृते भवति । यतो मेघा- देरनुलोमं ग्रहो दत्तः पातस्तु प्रतिलोम अतल्लयो योगः भारार्थ किल केन्द्र वस्य दोचा साध्या। यदि त्रिज्यातुल्यया दोळया पठितविक्षेपतुल्यं प्रतिमण्डलविमण्डलयोरन्तरं लभ्यते तदा- भीश्या ग्रहस्थानलवया दोचवा किमिति फलं शीघकाग्रे । वान्विक्षेप्रस्तदा विज्याग्रेक शति अन गुण कमाज कयोस्त्रि- ·। सिद्धान्तशिरोमणिः। च्यातुल्ययोस्तुल्यत्वान्ना कृते सति दोयायाः पठितविक्षेपो गुणः शीघ्रको हरः फलं कक्षाप्रदेश विक्षयो ज्यारूपस्तम्य चामं स्फुटविशेष इत्यर्थः । चिड़े सूत्रस्यैकमग्रं व वा दिती- यमग्रं विमण्डलस्थाने निवद्धं सूत्रं कर्णः सूत्रकक्षामण्डल यार. तरं स्फुटः शार इत्यादि सर्व छात्राय दर्शनीयं । इदानी विदोषस्य क्रान्तिसंखारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्कुटी. त्रिज्यावर्मादयनवल नज्याकृति पोह्य मूलं यष्टि मेथ्या धुचरविशिखस्ताडितस्त्रिज्य याप्तः । यहा राशित्रय (३) युतखगाज्यकाघ्नस्त्रिमा मतः स्पष्टो भवति नियतं क्रान्तिसंस्कारयोग्यः ॥ ३ अहस्यं युतायनांशोडुयकोटिशिञ्जिनीत्यादिनायनं वलनं साध्यं यत्र वलनशब्देन वलन ज्या ग्राह्या न धनुः तथा इतः मिति रहज्ज्याभिः कर्म कर्तव्यं यतो सहज्ज्याभिः परज्या भरकलातुल्यैव भवति तस्यानयनं वलनस्य वर्ग त्रिज्यावी. दयास्य यन्मूलं लभ्यते तद्यसिंहं ज्ञेयं तया यश्या ग्रहविक्षेपो गुणितस्त्रिज्यया भक्तः सुटः कान्तिसंस्कारयोग्यो भवति । वधानुकल्प उच्यते यद्दा राशि वय ३ युतखगाज्यकाघ्न इति राशिययुतस्य ग्रहस्य यावतो ज्या तया वा गुण्यस्त्रिज्य या भक्तः स्फुटो भवति यत्र भाज्यभाजकस्यैकत्वाद्गुणकस्यान्यत्वा- कलं खल्पान्तर मियतो ऽनुकल्पनोक्छ। यत्रोपपत्तिः क्रान्त्यwaliN ·गागिताध्यायः। - । ग्रात् किल पारो भवति शराग्रे ग्रह अतः क्रान्तिः नारेण संस्कता स्फुटा भवति । সুল ঝিনানী স্থায় জালি स्फटा क्रियते तदयुक्तं यतः क्रान्तिः विषुवन्मण्ड लात्तिर्यक् अवाभिमुखी विक्षेयस्तु क्रान्तिमण्डलात्तिर्ययः यथोक्तं गोले ! सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः विधुवन्मण्डलप्राच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा॥ सर्वतः क्षेपसूत्राणां शुवाजिन २४ लवान्तरे। योगः कदम्बसंज्ञो ऽयं ज्ञेयो बलनबाधकृत् ॥ तत्रायमराहलशाच्या याग्या सौम्या च दिक् सदा । कदम्बनमहत्तं चेति अतो विक्षेपः कदम्बाभिमुखो भवति । ध्रुवाभिमुख या कान्या सह कथं तस्य भिन्नदिकस्य योगवि- योगी उचिती तयो यदि भिवदित्वं तदायनवल नवशात् । अथ तोलोपरि प्रदश्यते यथोचितं गोलं विरचय्य क्रान्ति- इते यत् ग्रहचिहं तस्मात्परितो नवति ६० भागान्तरे ऽन्यत त्रिज्या उत्तं निवेश्यं । अथ ग्रहचिकात् ध्रुवीयरिगानि सूत्रं तस्मिन् उत्ते यत्र लगति तत्कदम्बयोरन्तरमायनं वलनं तस्य ज्या भुजः ग्रहचिह्नकदम्बयोरन्तरस्य ज्या विज्या स कर्णः तया वान्तर यदं कोटिः सा च यठिसंज्ञा क्रान्त्यमादिक्षपः कादम्बाभिमुखः कर्ण रूपः तस्य कोटिरूपकरणायानु मातः। यदि त्रिज्या कर्ण यधिः कोटिः तदा प्रारकर्षे का फलं कान्तिसंस्कार- बोग्यो विक्षेपो भवति तेन संस्कता क्रान्तिः स्फुटा विक्षेपा. ग्रस्थस्य ग्रहस्य विषुवन्मण्डलस्य च यद्यान्योत्तरमन्तरं सा स्कुटा क्रान्तिरुच्यते अब सनिरापिग्रहक्रान्ति ज्याः कदम्ब- ·२३४ বিভ্রালালিশি: अवसूचयोरन्तरं कल्पितं स भुजः तद् धुज्या यचिस्याने कल्पिता सा कोटिः तत्रापि विज्या कर्ण इति सर्वमुयमन्नं .. इदानीमायनं दृकामहि । प्राथनं बलनमस्टेषुणा सङ्गुणं झुगुणभाजितं हतं । पूर्णपूर्णतिमि हाश्रितव्यक्षमोदय हृदायना: कला:8 अस्फुटेषुवखनाइतितु वा पहिहत्फल कला: रायनाः। ता बहेऽयक्षलयो: क्रमादेकभिन्नककुभोचणं धनं ५ अहस्य यदायनं वलनं तदस्फुटशरण सगुण्य तद् धुच्चया भजेत् मालमकादशशतैः १८०० खाण्य यस्मिनाभौ ग्रहो वर्तते तस्य निरक्षोदबासुभि विजेत् फलमायनकला भवन्ति । अथ वाचनवल नकलाः अटेन शरेय सङ्गण्य यध्या विभजेत् फलमायनकलाः खल्यान्तरा भवन्तीत्यनुकल्यः ग्रहो यलिन- बने बनते तस्यायनस्य ग्रहपूरस्य च यद्येका दिक तदा ताः बायनाः कला ग्रहे ऋशंकाः यदि तथा मिना दिक् तदा धज कार एवं बतायनहकार्म ग्रहो भवति। बत्रायपत्तिः गाले सनितारालिहता। अधेहामि किञ्चिदुच्यते क्रान्तिरते यद् अहसानविहं वादा क्षितिजे लगति न तदा ग्रहः यतो ऽसा पूराग्रे शरायं हि कदवाभिमुखं यदोत्तरकदग्दः क्षितिजादुपरि भवति तदा तन्मुखेन पारेण ग्रहः क्षिति- জানুরান হিনিহাল ননন্দনাল বলল यदा क्षितिजाधः बदबलादा शरे ग्रहो नाम्यते तिति.

·জাহান্ডা জ্বাল ভি ভি = স দু কানিগ্রা: ২ জলশাহ না হলি = ল অনা 'ন্যালগুলি সন্থ- ল্লাল লাল ভল্লালিন। স্বচ্ছ হানালি: লাবিন। মুস্রানি স্ব লিয়ন। জালান বলল হাজিল। অতি মিজানুজ হৃ হৃৎকিনিলহাজ্বলা না কার্ল না স্বতন্ত্র লিলিনি জল ছাহাৰ- : রূষা নৈলি সান অ জুতাগণ লম্ব না জীনা- মা: নাল। সি যি না হয় । লি আন : | মুহি - ज्यारत्ते एतावतो ज्या तदा दिल्याचे वियतीत्य याः काल - হৃলা। নাৰঃ স্বল: ত্বঢেমন নিন ন ন: জলিল হালয়ালা লোকঃ ! অহি লিজা- আন্তঃ- হাজি সুভায় বালি বা বলিনি লিসিমি ফ ক্সান্দিল মুহিনা জুব্বা ওনলি অাল লি ৰ মুৰলং বিল। নল মিল অাল্লালিনী মুম্বা স্বাণ দ্বিানল লাল মলিল্লাল্লুল্লালান ক্লা- দিল ছিনিজ বালি নল ত্যাল জুনােল। ছুলি স্ব হানি অা। দ্য মুন জ্বাহি লীঅলাল হুদা- মা সুঙ্খ অল্প জ্বালিশ সানি = লজ্জল । হৰ জুলাঅালল বস্তু দ্য সুৰ স্বম্ভ নি। জালিয়- জ্বালানঃ না জ্বালহ্মজ্জ এল ন জালি- অন লয়ানি অন জ্বালা - জ। অনিচ্ছা স্ব লাতি মুহাম্বালিং অলরাষ্ট্র ম ন জ হন অল্প অলঙ্কাল নয়াদিল লহ্মালামাল মন।

·२३६ লি ভলাহিল মিয়া; } यदि यहिकोच्या बलनकलाभजो लभ्यते तदा व्यापाटविक्षेप- कोच्या निमिति फलमायनकला इति सर्वमुपर्थमं । SHA इदानीमाक्षजं दृकामीह। स्फुटाकुटक्रान्तिजयोश्चराईयोः ममान्यदिक्केऽन्त रयोगजासवः । पलोद्भवास्था मनभासदां शरे महत्ययाल्पे यदि वा युरन्यथा ॥ सष्ठेपुरत्वलन हतो विभतो लम्बच्चया रवि (१२) हतो ऽक्षमया हतो वा। लझं हां निभाणोन हृतं घुमाया ख वासवः पल भवा अथ तैः शरे तु ॥ শ্রাব জন্মিলী লনিভাল লগ্ন खेटावतायनकलादचात्यलझं । सो क्रमेण विपरीतनिधी तु यान्ये भााधिकाखचरतो ऽस्तविलनाने । ७ ग्रहस्य स्फुटकान्तेराटक्रान्तेञ्चराई साध्ये यदि स्माटा- स्कुटकान्ती तुल्यदिको तदा चराईयोरन्तरं काय यदि भिज. दिको तदा योगः एवं ये सवो भवेयुत्ते यलो वा ज्ञयाः ग्रहस्य भस्य वा यदा नहांग्छ रत्तदैवं यदा अल्पत्तदा अ- न्यथा वा पलोद्भवासवः साध्याः ग्रहस्य स्पः पारी क्षवलनेन गुण्यो लम्बज्यया भाज्यः। अथ वा विषुवत्या गुणितो बादशाभि ·गणिताध्यायः। १२ भाज्यः यन्नव्वं तत् त्रिज्यया गुण्यं धुज्यया भाज्यं फलं पलोडूवा असवो भवन्तीत्यनुकल्पः। अथ तायनदृकर्म ग्रह रवि प्रकलय तैः पलोद्भवामुभि लभ साध्यं यदि ग्रहस्य याम्यः पूरः तदा क्रमविलग्नं यदि साम्यस्तदा विलोमलग्नं एवं कृते सति यहस्य उदयलग्नं भवति । अथ तमेव ग्रहं सभा. रविं प्रकल्प्य तैरेवासुभिरुत्तर शो यत्कामलग्नं याम्ये विलोमं क्रियते तत् ग्रहस्य बत्तलग्नं। अत्रोग्यत्तिः अत्र गोले विषुवन्मण्डलं खाक्षांश यौवन्नामितं तावदुन्मण्डलमुत्तरगोले क्षितिजादु- परि लगति यान्ये ऽधः यतस्तत्रस्थो ग्रहः खचराद्धासुभिर नति नतिं च गतः अतरार्द्धस्य या वासना सैव पलोद्भवासूना स्फुटाछुट क्रान्तिजयोञ्चराईयोरन्तरे यावन्तो ऽसवस्तावन्तः शरभवा इत्याज्जातं यतस्तथोरन्तरं तर एव एवं तुल्यदिके यदा महता भरणान्यदिवं नीता क्रान्तिस्तदा शरस्यैक खाद- मुत्तरतो ऽन्यदक्षिणतः तयो योगे यतः परो भवति अत. स्तज्जनितयोश्चराईयो योग सूरजनिताः पलोद्भवासवः स्युः एवं हि महति परे। अथाल्ये ग्रहः किलोत्तरगोले उत्तरञ्च तस्य पारस्त दाक्षवशाच्छरैण ग्रहस्य यदुन्नमनं तलेसराशिकेन साध्यते। यदि लम्बज्यया कोया अक्षवलनतुल्या भुजस्तदा फुटशरतुल्य या किमिति मात्र यत्फलं तद् ग्रहधुज्यारत्ते च्यारूपं भवति । अथ वा लघुना क्षेत्रेणानुपातः यदि हाद. शाङ्गुलकोया पलभा अजस्तदा स्फुटशरकाया किमिति फलं तुल्यमेव । अथ विज्यारत्ते परिणामायानुपातः यदि धुज्या. उत्ते रतावती ज्या तदा त्रिज्या रत्ते कियतीति फलस्य धनुः कत् ·२३८ ভ্রিান্নিহালকি। युज्यते तच्छरस्याल्पत्वान्नोपपद्यत इति न कृतं। आयनकाम- एयस्फुटविक्षेपादसवः साधिताः इह तु स्फुटात्तत्र कारणमुच्यते तेन दृक्कार्मणा निरक्षदक्षितिजस्थो ग्रहः कृतः तत् क्षिति- जमन्यद धो उन्मण्डलं पूरमूले यद् धुज्यान्तं पाराग्रे च यत्तयो इत्तयोरुन्मण्डले यावदन्तरं तावांमुटः पूरः स तु कोटि- रूपः अस्टः कर्णरूपः अतोऽत्र कोटिरूपेण पलोद्भवा बसवः साधिताः बतायनकार्मको ग्रहो ऽक्षवशात्यागुदित उदेष्यति वा यैरसुभिस्ते ऽत्र पलाडूवाख्याः । अथ याच्ये पारे र सुभिः क्षितिजादधःस्था ग्रहो याबदुपरि क्षितिजं नोयते तावत्कृता- वनदृक्काम कयहादग्रतः क्रान्ति उत्तं क्षितिजे लगति यदि सौम्यः पूरलदा तैरमुभिः क्षितिजादुपरिस्थो ग्रहः क्षितिज यावदधो नोयते तावत्कृतायनदृक्कार्मकाद् ग्रहात् एष्ठतः कान्ति- वृत्तं क्षितिजे लगति अत उक्त पूरी याम्योत्तर क्रमविलोम- विधानलसमित्यादि एवं कृत उदय लग्नं जातं असादुदयल. असाधनायस्तमस्तलमसाधनं यतो रसुभि विक्षपेग पायां ग्रहः क्षितिजादुन्नान्यते तरेव प्रतीच्यां नाम्यते यै नीयते तैरे. वानाम्यते। अथ प्रतीच्या ग्रहे ऽस्तं गच्छति प्राच्यां यल्लम- देति तदस्तलग्नं अतो भाडाधिकार खचरत इत्युक्त इदं सर्व सोलापरि सम्यग्दृश्यते। इदानीमुदयास्त लमयोः खरूयं प्रयोजनं चाह । निजनिजोदचलनसमुहमे समुदयो ऽपि भवेशनभासदां।

·नातं गतश्त सति दर्शन
गणिताध्यायः ।
भवति चास्तविलासमुद्रमे
प्रतिदिने ऽस्तमयः प्रवचनात् ॥
रपया)।-इदानी ग्रहत्य दृश्यादृश्यल लक्षणमाह।
निशीष्ट लग्नादुदयातलमे
न्यूनाधिके यस्य खगः स दृश्यः ।
दिने ऽपि चन्द्रो रविसन्निधानान्
निशीति दिनकरे ऽस्तं गते यदिएकाले लनं तदिहलन
तस्माद् अहस्योदयाख्यलनं न्यनमस्ताख्यं चाधिकं यदि भवति
तदा ग्रहो दृश्यः इतो न्यथा चेददृश्यः एवं लक्षण सति चन्द्रो
दिवसेऽपि दृश्यः यदि ग्रहो दृश्यत्तदा अइस्य छाया साध्या
बत्रोपपत्तिः पयार्थी।
इदानों छाया ग्रहस्य धुगतमाइ ।
ज्ञातुं यदा भाभिमता पहल्य
तल्काल खेटोदयलमलने।
साञ्चे तयारन्तरनाडिका चा-
स्ता: मावनाः स्यु गिता ग्रहख ॥
ता एव खेटद्युतिसाधनायें
क्षेत्रात्मकत्वात्लुधिया नियोज्याः ।
उनस्य भोग्यो ऽधिक कयुक्तो
मध्योदयायो ऽन्त र काल एवं ॥
१२

·বিভ্রান্বিালম্বি । यस्मिन् काले ग्रहस्य छाया ज्ञातव्या तात्कालिकस्य ग्रहस्यो- इयलग्गमिटलमञ्च तयोरन्तरघटिकाः साध्याः ऊनस्य भोग्यो धिकभुक्तयुक्त इत्यादिना एवं ता ग्रहस्य सावनघटिकाः दिनगता भवन्ति । अत्रोपपत्तिः अत्रेशलग्नं किल क्षितिजे इएकालिकस्य ग्रहस्य यदुदयलग्नं कृतं तदुदयलग्नमेव ग्रहः स क्षितिजादुपरि यत्र कुत्रचित् स्थाने तस्य भोग्यकाल इछ- लग्नस्य भुक्तकालेन मध्योदयैश्च युक्तस्तस्य ग्रहस्य दिनगतः कालो भवितुमर्हति तइटिकाः सावना भवन्तीति यदुक्तं सकतः यतस्ता घटिकाः क्षेत्रात्मिकाः इदं गोलोपरि दायत गोले इएलग्नं क्षितिजे निवेश्य तात्कालिकग्रहस्योदय लग्न मेवादे दत्त्वा तदने ग्रहसंज्ञको विन्दुः कार्यः तत्र तस्याहोरात्र- तृत्तं च निवेश्यं तस्मिन् उत्ते पूर्वक्षितिजसंपावादारभ्य ग्रह- चिपर्यन्तं यावत्यो घटिकालावव्यत्तस्य ग्रहस्य धुगता भवन्ति वाचसावनाः यतो ऽहोरात्ररत्ते विगयाय्य ग्टहीताः ग्रह- स्याहोरात्रे याः परि ६० घटिकास्ताः सावनाः छायासा. धनाथ क्षेत्रात्मिका रव नाद्यो ग्टहीतुं युज्यन्ते। छाया- साधनं हि क्षेत्रव्यवहारः अत उक्त ता एव खेटद्युतिसाधना- ঘদিহি इदानी कान्तः स्फुटत्वं कृत्वा छायासाधनातिदेशं करोति स्म। स्पष्ठा क्रान्तिः स्फुटशरयुतो नैकभिन्नाशभावे तज्ज्या स्पष्टोऽपमगुण इतो छुन्यकाद्यं ग्रहस्य । छत्वा माध्या तदुदित घटोभिः प्रभा भानुभाव- चन्द्रादीनां नलकसुषिरे दर्शनीयापि भावां ॥ ११ ।

·गणिताध्यायः २४१ -- ग्रहस्य क्रान्तिः स्फुटन शरण तुल्यदिक्के युता भिन्नदिक्के वि- युता सतो स्फुटा भवति। स्फुटकान्ते या ज्या सा स्फुटक्रान्तिच्या क्या कुज्याधुज्याचर ज्यादि सब्य प्रसाध्यं। पूर्वानीताभि युग- तघटिकाभिगन्नतं ज्ञात्वाथोन्नतादूनयुतादित्यादिना भानुभाव- चन्द्रादीनां ग्रहागांभानां वा छाया साध्या। यद्यपि ताराग्र- हागां भानां च छाया न दृश्यते तथापि नलकसुविरेतदर्शनाय उदुपयोगिनी भविष्यतीति साध्या। छात्रोपपत्तिस्त्रिप्रवक्तव। इदानीमत्रापि विविमाह। स्वभुतितिथ्यंशविवर्जितो ना महान लघुः खामिकतांश (४३०) हीनः । स्पष्टो भवेदस्फुटजात दृग्ज्या अन्ताडिताकैः (१२) स्फुटशङ्कुभना । १३ प्रभा भवेन्ना तिथिभागतोऽल्यो यावद्विधुस्तावदसावदृश्यः । एवं किल स्थादितरग्रहाणां खल्यान्तरत्वान्न कृतं तदाः ॥ एवं निप्रश्नोल्या ग्रहस्य शङ्ख दृग्ज्याञ्च साधयेत् ततः एक स्फूटत्वं कार्यं ग्रहस्य भुक्तिपञ्चदशांशेन १५ वर्जितः Nः स्फुटो भवति अस्फुटाको या जाता हरज्या सा हादश १२ गुणा फुटशङ्खना भक्ता छाया भवति। छायावर्गात द्वादश १२ वर्ग १४४. युतान्मूलं स कर्णः वृहज्ज्याभि यंदा शङ्खः झतस्सदैवं यदा लघुज्याभि लघुः शङ्ख तलदा भुक्तः खाग्नि- ·বিভ্রান্বিইলযিঃ . वेदांशेन ४३० वर्जितः स्फुटो भवति। यदा महाञ्छवः भुक्ति- पञ्चदपांशात् खल्यो लधुः शङ्ख वी भुक्तोः खामिकृतांशात्स्वल्यस्ता. वदिधुरदृश्यो ज्ञेयः । अत्रोपपत्तिः अत्र यः शङ्खरसौ दृमण्ड- जानतभागानां जीवा तस्य शङ्को मलादुपरि भुक्तिपञ्चदशांश. तुल्याः कला भुवाच्छन्ना भूटकस्यो दशा न पश्यति ताः भूच्छ- भलिप्ताः पूर्व प्रतिपादिता एव तथा च गोले कुएठगानां कुद- लेन हीनं दृमण्डला..खचरस्य दृश्यं । कुच्छन्नलिप्तानुरतो वि- शोध्याः खभक्तिनियं शमिताः प्रभार्थं । यदि वसुगुणकृतामि ३४३८ तुल्ये व्यासार्डे भुत्तोः पञ्चदशांशः ५ कुच्छन्नलिता लभ्य- न्ते लदा खार्क १२० मिते किमिति एवमनुमातेन खाग्नितांश लघुशङ्खपक्षे कुच्छन्नलिमाः एताभ्यो लिप्ताभ्यः शङ्कावूने चन्द्रस्त्व- दृश्यः एवं किल सर्व ग्रहा अदृश्या भवन्ति किम्बिधो निहार तदाद्याचार्याभिप्राये ना ः : खल्यान्तर वादन्येषां ग्रहाण नोक्वं। इदानीं तेषां दूषणं निराकुर्वनाह । खल्यान्तरत्वादबइपयोगात प्रसिद्धभावा बड़प्रयामात् । ग्रन्थस्य तज्ने गुरुताभयेन यस्त्यज्यते ऽ न स दूषणाय ॥ इति श्रीमहेश्वरोपाध्याय सुतश्रीभास्कराचार्यविरचितेसि. आन्तशिरोमन वासनाभाये मिताक्षर ग्रहच्छायाधिकारः। अधमध्यायस्त्रिप्रनस्यागमतो नाधिकारी किन प्रधामना । सत्यसंख्या १६० । SARI ·गणिताध्यायः । २६३ अथ ग्रहोदयास्तमयाध्यायो व्याख्यायते भादौ नियोद. भारतयोगतगम्बलक्षणसाह । प्रागदृग्ग्रहः स्यादुदयाख्यलम- मस्ताख्यकं पश्चिमदृग्ग्रहः सः । प्रारदृरग्रहो ऽल्या ऽन यदीटल झा- इतो गमिथ्यत्युदयं बहुश्चेत् ॥ ऊनो ऽधिकः पश्चिमदृग्ग्रहाचे- दस्तं गतो वास्वति चेति वेद्यं । यस्मिन्दिने यस्मिन् काले बस्य ग्रहस्योदयो ऽत्ता वा ज्ञातव्य- स्तस्मिन्दिने तात्कालिकं स्फुटं ग्रहं कृत्वा तस्योदयास्त लग्ने साध्ये । अथ तत्काले यदिएलग्नं तच्च साध्यं तत्र यदुदयलग्नं तयार- दृग्गहसंज्ञं वेदितव्यं यदस्तलग्नं तत्पश्चिमट्टम्ग्रहसंज्ञं वेद्यं । यदि प्राग्ग्ग्रह इएलग्नाल्पो भवति तदा ग्रह उदित इति वेदितव्यं यदाधिकस्तदोदयं वास्यतोति ज्ञेयं एवमुदयगतैव्यता- ज्ञान। अथपश्चिमदृग्ग्रह इहलमाचदाल्पलदा ग्रहो ऽस्तगत इति वेदितव्यं। यदाधिकस्तदा अस्तं यास्यतीति च वेदितव्यं यत्रोपपत्तिः इटलमात् दृग्ग्रह ऊनः क्षितिजादुपरि वर्तते उत उदितः यदाधिकस्तदा क्षितिजादधेो ऽत उदेय्यतीति यता- मुक्तं एवमिरलग्नाद् ग्रहस्यास्सलग्ने न्यूने ग्रहः प्रत्यक्षिति- जाधेो वर्तते अतोऽस्तगतः अधिके तु प्रत्यक्षितिजादुपरि वर्तते ऽतो स्तं यास्यतीति । ।

·নিভ্রাগ্লিাবালতিঃ दानों तदन्तरघटिकाज्ञानमाह। तदन्तरोत्था घटिका गव्या- स्त चालितः स्थात्म मिजोदये ऽस्ते ॥ तलग्नयोरन्तरतो ऽसद्या: कालात्मिकास्ता घटिकाः स्तुरायः । अभीष्टकालाचरोदयान्त यंदेष्टकालाचरास्तमध्ये ॥ इयलग्नात्याग्दृग्ग्रहो वदोनस्तदा तयारन्तरघटिकाः प्रा. स्वत्हाधिता गता भवन्ति ताश्च सावनाः। अथ ताभि ग्रहस्य भुक्तिं सगुण्य वच्या ६० विभज्य फल कलाभिरूनितो दृग- ग्रहो निजोदयकालिको भवति । अथ तस्येषलग्नस्य चान्त- रघटिकाः साध्याः एवमसद्यावत्स्थिरा भवन्ति ताः काला. त्मिकाः ग्रहादधेयकालयो मध्ये यावत्यो नाक्षत्रा गत घटिका इत्यर्थः एवमेव्या अपि एवमस्ते ऽपि कालात्मिकानां घटिकानां गतागतानां साधनं । अबायपत्तिः ल नवटिकानां नाक्षत्राणां साधने प्रागलीव एवं ग्रहस्य प्रवहवशेन प्रतिदिनं याबुद, याती तो निरक्तो। इदानीमकासन्नभावेन यावुदयास्ता तदर्थमाह । निरुको ग्रहस्पेति नित्योदयास्ता- विनासन्नभावेन यौ तौ च वक्ष्ये। रवेरूनभुक्ति ग्रहः प्रागुदेति प्रतीयाममावस्तमेत्यन्यथान्यः ॥ 8 ·गणिताध्याया। २४५ यो ग्रहो रवेः सकाशादूनमुक्तिरसौ प्राच्या दिभ्युदोति प्रतीच्यामस्तमेति यथा भौमो गुरुः शनिश्च योऽधिकभुक्तिरसौ प्रतीच्यामुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति यथा चन्द्रः। यत्रोपपत्तिः यो ননি সা বিনহলিনযায়না : অবাক शीघ्रतया पुरतो मच्छति सति ग्रहो मन्दगतित्वात्पछतो ऽवल- म्बितः प्राच्या दिश्योदयात्यूर्वमेव दृश्यो भवति । अथ यो म- न्दगति ग्रहो कादधिक यासीदसौ शीघ्रतया स्वेस्तदासन्नता गच्छति तदा तत्करनिकरावगुण्ठितः प्रतीच्यामसावरतमेति अनयैव युक्त्याधिक क्तिः प्रतीद्यामुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति । इदानी वधशुक्रयो विशेषमाह । ज्ञभकाजू प्रत्यगुइन्य वक्रां गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठां। ततः पाक समुद्गम्य वाजत्वं समासाद्य तत्रैव चान्तं ब्रजेतां ।। बुधशुक्रौ तु यदर्जू सदाधिकभुक्तित्वात्पतीच्या उद्च्छतः तत- स्तत्रैव वक्रवां प्राप्यास्तं गच्छतः ततस्तबैव वक्रवया प्राथामुद्म्य ततो वक्रतां प्राप्याधिक क्तित्वात्याच्यामेवात्तं व्रजेतां अत्रापि सेव वासना किञ्च यत्याच्या दिश्युमनं प्रतीच्यामस्तमयस्तह- क्रताविपरीत्वं । इदानों कालांशाजाह। दोन्दवः (१२) शैलभुवश्च (१७) शका (१४) रुद्रा: (११) खचन्द्रा (१) स्तिथयः (१५) क्रमेण ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः। चन्द्रादितः काललवा निरुता जक्रयो र्वक्रगता दि (२) हीनाः ॥ चन्द्रादीनामेते १२ । १७ । १४ । ११ । १०।१५ कालांशाः ज्ञेयाः बुधभुक्रयोस्तु वक्रयो विहीनाः द्विवर्जिता ज्ञेयाः । अत्रोपपत्तिः कालांशा इति कालात्मका बंशाः कालांशाः षड्- भिरंऔरेका घटिका एकांशस्य दपू पानीयमलानि अनैतदुक्तं भवति चन्द्रस्य किल हादश १२ कालांशाः अस्य यस्तमया- दुदयाहा घटिकादयाधिके ऽन्तरे चन्द्रो दृषियोग्यो भवति तदूने तत्वभाच्छादितत्वाददृश्यः यतस्तस्य हाद कालांशाः एवं भौमस्य सप्तदश १७ घडपोनास्तिो घटिका २ इत्यर्थः। एवमन्येषां यथा पठिताः तेषां विम्बस्य स्थूलसूक्ष्म तावशान्यूनाधिकता अत एव बुधशुक्रयो र्वक्रमतयो विम्बत्य स्थूलत्वात् बिहीनाः अत्रोपलब्धिरेव वासना। इदानीमितिकर्तव्यतामाह । यत्रोदयो वास्तमयो विगम्य- स्तदिग्भवो दृक् खचरो रविश्व । प्रस्तोदयासन्नदिने कदाचित् साध्यस्तु पश्चात्तरणि: सपटमः । इह केन्द्रभागै ग्रहस्योदयो ऽस्तमयो वा यसिन्दिने माया- तस्तस्यासने कस्मिंञ्चिद्दिने संग्रहं रविं च स्फुटं कृत्वा यस्यां दिशि ओहोदया इस्तमयो वा बहिग्भया दृग्ग्रहः कार्यः यदि प्राच्यां तदादायिकं ग्रहं कृत्वोदय लग्नं साध्यं यदि च प्रतीयां

·गणिताध्यायः ।
२१७
।
ENC
सदास्तमयिकं ग्रहं कृत्वातलमं साध्यमित्यर्थः यदा प्रतीयां
सदा रविः सबड्भश्च कार्यः।
इदानीमिरकालांशानयनमाह ।
दृक्खेचराकान्तरजातनायो
रसाहताः काललवाः स्युरिष्टाः ।
दृग्यहार्कयोरन्तरघटिकाः साध्यास्ता रस ६ इताः इका
कालांता भवन्ति
अथ तैरुदयात्तयो गतष्यतामाह।
उभ्य ऊनाभ्यधिका यदीष्टा:
खेटेोदयो गम्यगतस्तदा यात्॥
अतोऽन्यथा वास्तमयो ऽवगम्यः
प्रोकेटकालांशवियोगलिप्ता:
खाभाटभू (१८००) ना द्युचरोदयाप्ताः
खेटार्कभुक्त्यन्तरभाजिताश्च ॥
वक्रे तु भुक्त्यैक्यता अवाप्ता-
स्तदन्तराले दिवसा गतेव्याः ।
तात्कालिकाभ्यां रविदृगग्रहाभ्यां
मुहुः कृतास्ते स्फुटतां प्रयान्ति ॥ १:
एवं य इएकालांशा यानीवास्ते प्रक्तभ्या यदि खल्या
भवन्ति तदा रहस्योदयो गम्यः यद्यधिकास्तदा गत रति
बेदितव्यं यतो ऽन्यथास्तमय इति उक्तभ्यो यदीयाः खल्या-
सदा यहस्यात्तमयो गतो यद्यधिकास्तदा गम्य इति । अथ

·सिद्धान्तशिरोमणिः । মালালানিন্দালি। ই অ সুলাই ৰূজা স্মাহলি भूत १८०० गुण्याः दृग्ग्रहाक्रान्तस्य राशः खदेशोदयासुभि भीन्याः फलकलानां ग्रहाभुक्त्यन्तरेण वक्रगे ग्रहे मुक्तियोगेन भागे ग्टहीते यजय ते गता एण्या वा दिवसा भवन्त्यदये वा. स्तमये वा ते दिवसैतात्कालिको ग्रहाका कृत्वैवमसवकर्मणा सम्यका लत्कालज्ञानं भवति। मंत्रायपत्तिः इसकालांशसाधने लमवासनैव प्रोक्तानां कालांशानामन्तर्वर्ती ग्रहो दृश्यो भवति यतो यावदिशा न्यनास्तावददृश्य उदये विलोक्यमाने उदे- व्यति अस्ते विलोक्यमाने अस्तं मत इत्यर्थाज्ञायते इया यद्यधिकास्तदा प्रोक्तभ्यो वहिर्भूतत्वाद् ग्रहो दृभ्यः उदये वि- खोक्यमाने उदितः अस्ते विलोक्यमाने ऽस्तं यास्यतीत्यर्थाज्ञा- यते। अथ तेषां प्रोतानां कालांशानां या अन्तर कलात्तासां क्षेत्रलिप्तीकरणायानुयातः यावत्यः कालकलास्तावन्त एवासा भवन्ति। अथ यदि दृग्ग्रहोदयासुभिरकादशशतानि १८०० क्षेत्रलिप्ता लभ्यन्ते तदा तदन्तरकलाभिः किमिति फलं क्षेत्र. लिप्ताः ता ग्रहाकभुश्यन्तरेण भाज्याः भुक्त्यन्तरं हि क्षेत्रलिप्ता- न्तरात्मकमतः सजातीयकरणाय क्षेत्रलिप्तोकरणं भुक्त्यन्तरेणैको दिवसो लभ्यते इति युक्तमुक्तं वक्रे तु भुक्तियोग एव भुत्यन्तरं दूरान्तरे स्थलकालो भवतीत्यसञ्चकर्म सूच्याथें । वथ विशेषमाह। प्रागदृगग्रहश्चेदधिको रवेः स्या- दूनो ऽथ वा पश्चिमदृग्ग्रहा।

·বিয়িনাগ্রা: ११ प्रोकेष्टकालाशयुतेः कलाभिः साध्यास्तदानों दिवसा गतव्याः ॥ तथा यदीष्टकालांशाः प्रोकेभ्यो ऽवधिकास्तदा । व्यत्ययश्च गतैव्यत्वे ज्ञेयो ऽहां सुधिया खलु ॥ यदि प्राग्ग्ग्रहो रवरधिको भवति अथ वा पश्चिम- दृग्ग्रहो न्यूनो भवति तदा य इसकालांशा यानीतास्तेषां प्रोतानां च योगकलाभि दिवसाः साध्याः नान्तरकलाभिः तथा प्राग्दृग्ग्रहे ऽकादधिक सति पश्चात् दृग्ग्रहे वा न्यूने घ इटकालांशा आगतारते च वदि मोक्तभ्यो ऽभ्यधिका भवन्ति तदा प्रोटकालांश युतः कलाभि र्ये दिवसाः साधितास्तेषां दिवसानां गव्यत्वे विपर्ययो ज्ञेयः। अत्रोपपत्तिः यो ग्रहः प्रा- च्यामुदति प्रतितिष्ठति वा असे रवेरूनः सन् पश्चिमस्याम- धिकः सन् प्राच्यां दिशि प्रोतकालावरून सन प्रदृश्यतामेति तावद्भिव पश्चिमस्यामधिकः सन् अतो रवः एष्ठतः प्राच्या प्रोक्तकालांशाः प्रतीच्यामग्रतः प्राच्यामूने ग्रहे ब इएकालांशाः साध्यन्ते ते रवः पृष्ठतः अतः एष्ठमवैरेव घोलकालास्तेघा- मन्तरं कर्तुं युज्यते । अथ प्राच्या ररधिको दृग्ग्रद य इछ- कालांशाः साध्यन्त्र ते स्वरग्रता भवन्ति अतोऽग्रगवानां एक- गतानां च कालांमानां योगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति तथा उक्तभ्य ऊनाभ्यधिका यदीया इति यद्वगम्यलक्षणमुक्तं तत्स- जातीयानामेव । यदा पुनरेके एछगता रके उग्रगलास्तदा ततगम्बलक्षणं व्यत्ययेन भवति यत उक्त व्यत्ययञ्च गतेष्यत्व ·सिद्धान्तशिरोमणिः। इत्यादि। अत्र सुधियेति विशेषणात् बुद्धिमतेदमनुक्तमपि ज्ञायते इत्यर्थः । इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुतश्रीभाकराचार्यविरचिते सि- घान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहोदयास्ताधिकारः समाशा ऽयं। असिनधिकार ग्रन्थसंख्या प्रतमेकं १००। इदानी घटङ्गोन्नति व्याख्यायते तत्रादी चन्द्रशंक्वार्थमाह । मासान्तपादे प्रथमे ऽथ वेन्दोः टगन्नति हिवसे ऽवगम्या । तदोदये ऽस्ते निशि वा प्रसाध्यः विधाः खोदितनाडिकाद्यैः॥ मासान्तया इति कृष्णाम्या उपरि प्रथमे ऽथ वा शुल्ला- छग्याः प्रागेव यस्मिन्नभीरदिने पूशिष्टङ्गोन्नति ज्ञातुमभीछा तमिन्दिने मासान्तपाद औदयिको चन्द्राकी काया स्पी ময়ৰৰব লাশি কী নন: মুহাল্লনি আ লিস্তি ৰা নও दुक्तं भवति मासान्तपाद उदयकाले शशिष्टकोन्नतिः साध्या प्रथमचरणे वस्तकाले। अथ वा किमुदयास्तनियमेन यत्रोदये तबोदयात्नागिर घटोतुल्यकाले वा यत्राल्ते तत्रास्तादुयरीयासु घटी वा टोन्नतिः साध्या तत्र तात्कालिको चन्द्राका कृत्वा चन्द्रस्य स्मटक्रान्त्युदयास्तलमोन्नत वटिकादिभिस्तदुपकरणैः शङ्काः साध्यः। अत्रोपपत्तिः चन्द्रस्याने शुओं तत्कोटी टाकारे भववः वनेरकाले कतरष्टगोन्नति भविष्यतीति ज्ञातव्यं तत्र ·. गणिवाध्यायः । २५१ शुक्लस्य यूटङ्गाकारताने शुक्ली तच्चाटूनत्वं मासान्तपादे प्रथमे च सम्भवति द्वितीयटतीययोरपि चरणयो ब्रह्मगुप्ता- दिभिः कषायूटोनतिर नीता सा मम न सम्मता। नहि नरः कृष्णाष्टकोन्नतिः स्पटोयलच्यते प्रसिद्धा तु शुक्लन्टङ्गोन्नतिः अत उक्त मासान्तपादे प्रथमे ऽथ वेति । अथार्शशंक्वथं शङ्कुतलार्थं चाह। निशावशेषेरसुभि नवी यथाक्रमं गोलविपर्ययेण। रवेरधः शङ्कुरथाक्षभाना नरो ऽर्क (१२) हृच्छङ्घतलं यमाभं ॥ यूटोन्नतिकाले विधाः किल शङ्खः साधितः। अथ रवेः साध्या तत्र यादये ऽस्तमये वा तदा रवः शङ्ख पूर्ण सिद्ध एव यदा तूद- यात् प्रागस्तानन्तरं तदा क्षितिजादधः तथा रवः कथं पू साध्यस्तदर्थमाह । निशावशेधैरसुभिरित्यादि उदयात्याग्या- दतीभि घटिकाभिः पूटोन्नतित्तावत्यो निपावशेषा अस्ता- दनन्तरं याभि घंटीभिस्ता रात्रिगताः तासामसुभी रविं गोल विपर्ययस्थं प्रकल्याथोन्नतादूनयुतादित्यादिना यः शङ्खः साध्यते ऽसौ रवेरधः शङ्ख भवति । अथ चन्द्रस्य शङ्क रवे वा शङ्गुरन्यस्य कस्यचिदाक्षभया गुण्यते हादशभि भाज्यते फलं शाङ्घतलं भवति तच याम्यं अधोमुखनरस्य सौम्यं शङ्कतलं वेदितव्यं । बत्रीमयत्तिः निशावशेषा गता वा ये ऽसवस्ते धःस्थलोकाभिप्रायेण तैरमुभि यः शङ्ख साध्यते सौ रवेर- ·নিভাগ্নিালিঃ । धोमुखः शङ्ख भवति स च गोल विपर्ययेण साध्यः यतो यस्मिन् गोले ऽस्माकं क्षितिजादुमयुन्मण्डलं तच्च तेषां क्षितिजादधः यत्रास्मद्देशे क्षितिजादधस्तत्र तद्देशे क्षितिजोपरि पाङसा. धने वासना पूर्वोक्तव। अथ शगुतलवासना चोच्यते क्षितिजे समस्त्ताहोराबत्तयोरन्तरभागानां जीवाग्रा सा च प्राच्या पश्चिमतञ्च अग्राग्रयो र्निवद्ध सूत्रमुदयातसूत्रं बहोरात्रतं क्षितिजादुपर्यक्षवशादक्षिणतो नतं भवति क्षितिजादधस्तद. शादेवोत्तरतो नतं भवति तत्रस्थग्रहात् क्षितिजगामी लम्बः शङ्खः उपरिस्थशवोस्तल्लम्वनिपातस्थानमुदयास्तसूत्राद्दक्षिणतो भवति अधः शङ्कोस्तु तत्तलमुत्तरतो भवति तत्तु शङ्घतलं भजः शङ्कः कोटिरिरहृतिः कर्णः एतदक्षक्षेत्र अतो ऽक्षक्षेत्रेणा- नुपातः । यदि हादशाङ्गुलशोः पलमा भुजस्तदा कलात्मक- स्यास्य महाशङ्खः क इति लब्बं कलात्मकं शङ्कतलं । अथ भुजज्ञानार्थमाह। सौम्यं त्वधोमुखनरस्थ तलं प्रदिष्टं खाग्राखशङ्कतलयोः समभिन्नदिक्के। योगो ऽन्तरं भवति दोरिनचन्द्रदोष्णा- स्तु ख्याशयो विवरमन्यदिशोस्तु योगः ॥ स्पष्ट भुजो भवति चन्द्रभुजाश इन्दोः शुद्धे भुजे रविभुजाविपरीतदिकः । प्रथमचरणे व्याख्यात रव रवे यांग्रा यच्च शङ्घतलं तयोः समदिशो ोगो भिन्नदिशोरन्तरमसी रविभुजः एवं चन्द्र- NATER ·गणिताध्यायः। २५३ स्थामा नुतलयो योगान्तरे चन्द्रभुजः। अथ चन्द्रार्क भुजयोः समदिशोरन्तरं भिवदिशोर्योगः टङ्गोन्नती स्फुटो भुजो भवति भिनाश योश्चन्द्राभुजयो यंदा योगस्तदा दक्षिण उत्तरो वा सटो भुजो भवतीत्येतदर्थमाह। चन्द्रभुजाश इति या चन्द्र- भुजस्य दिक् सैव स्फुटभुजस्य कल्प्येत्यर्थः एवं तुल्यदिशोर. न्तरेऽपि चन्द्रभुजाश ज्ञेयः परं यदि चन्द्रभुजाच्छुद्धः यदा तु रविभुजाचन्द्रभुजः शुद्ध स्तदा विपरीतदिक्काः यदि चन्द्रभुज उत्तर आसीत्तदा स्फुटभुजो दक्षिण भवति यदि दक्षिणस्त- दोत्तर इत्यर्थः। अत्रोपपत्तिः अत्र किल भुजो ज्ञेयः भुजो नाम पूर्वापरसूत्रस्य शङ्खमूलस्य च यद्दक्षिणोत्तरमन्तरं पूर्वा- परसूत्रोदयास्तसूत्रयोरन्तरं तावदग्रा सा च यदा किलो- त्तरा तदोदयात्ततूचक्को र्यदन्तरं शङ्घतलं तेन दक्षिणेनामा यावटूना क्रियते तच्छेधमग्राखण्ड मुत्तरो भुजो भवति प्राच्यय- रखनादुत्तरतस्तावत्यन्तरे वर्तते इत्यर्थः । यद्यन्तरे क्रि- यमाणे शर्शतलादग्रा विशुद्धा तदा याम्यो भुजा भवति एवं सममण्डल प्रवेशाट्नन्तरं भवति। अथ यदा दक्षिणाग्रा तदा शकुसलमपि दक्षिणं तयो ोगे कृते समसूत्रशंकारन्तराल भुजो भवति एवमधोमुखशोरुत्तरगोले ऽग्राशङ्कतलयो ोगे भवति यतस्तत्रोत्तरं शङतलं दक्षिणगोले त्वन्तरे कृते एवं चन्द्रार्कयो (जो। अथ ताभ्यां स्फुटो भुजः स्फुटो भुजो नाम चन्द्रार्कयो याम्योत्तरमन्तरं तच्च तयो (जयोरेकदिशोरन्तरे भिन्नदिशो मे कृते भवति तद्यथा चन्द्रस्योत्तरी भुजः किल चत्वारिंशदधिकं पातं १४०। रवस्तु नवनि ६० कला उत्तरः 3 ·२५४ सिद्धान्तशिरोमणिः । AL B शशिभुजाइविभुजे तुल्यदिक्काच्छोधिते पञ्चाशत्क ला ५० उत्त. रो भुजो ऽवशिष्यते एवं दक्षिणयो (जयोः शशिभुजशेधं दक्षिणे भुजः यदा तु रविभुजाच शशिभुजः शुद्धउत्त- रदिक्के तदा प्राच्य परसूत्रादुत्तरतञ्चन्द्रशङ्कः किल पञ्चाशत्व- लान्तरे ५०। रविवस्तु नवति • कलान्तरे तदा रवि- शंकरः कलाश्चत्वारिंशत् ४० । दक्षिण तश्चन्द्र शगुरित्यर्थादू- म्यते एवं भुजा जातः । इदानीं कोटिमाह। यो ऽधो नरो दिनकृतः स विधोरुदन- शंक्वचितो मम मता खलु सैव कोटः ॥ यो रवेरधः शङ्खर सौ विधारू शङ्खना युतः सैव कोटि मम मता मम मतेति साकांक्षत्वाद् ब्रह्मगुप्तेनेत उपरि बजना- यासेनान्या कोटिरानीता सा मम न सम्मतेति दृचितं । यत्रोपपत्तिः इहार्केन्टी याम्योत्तरभावेन यदन्तरं स भुजः अद्धाधरभावेन यदन्तरं सा कोटिः सा चैवं भवति उदये ऽस्ते वा यदि षटङ्गोन्नतिस्तदा रविशङ्कारभावाच्छशिशङ्खरेख कोटिः यदा निशि रवेरधः प्राङ्कुस्तदा स शङ्क विधोरुदनशकाना युतो यावांस्तावत्तयो यत्र तत्रस्थयोद्धाधरमन्तरंसैव कोटि- रचिता यतो ट्रा पुरुषेणात्मनो ऽवस्थानवशेन शिनः घटङ्ग- मुन्नतमवलोक्यं अतः खावस्थानसमसूत्राईरूपिण्या कोया भवितव्यं भुजकोटिकर्णकृतं असं दृटरग्रत यादर्श वत्सम्मुख यथा भवति तथा कल्यं तत् क्षेत्रं ब्रह्मगुप्तेन रवीन्दोरन्तरा- ·गणिताध्यायः। ईज्या द्विगुणां कर्णं प्रकल्य तङ्कजवर्गान्तरपदं कोटिरिति यत्न्यसं प्रकल्पितं तत्तिरञ्चीनं जातं नहि द्रव ठिसम्मुख- मादर्शवत् न तेन सम्यक् घटङ्गोन्नतिरिति मम मतं । अथ दिकवलनार्थमाह। दोःकोटिवगै क्यपदं श्रुति: स्या- गुजो रम (६) नः श्रवणेन भक्तः । प्रजायते दिग्वलनं हिमांश: स्टोन्नती तत् फुटबाहुदिछ । भुजकोयो वयोगपदं कर्णः । अथ भुजः घड्गुणः कर्णेन भक्ताः फलं वलनं स्फुटबाहो या दिक् सा तस्य वलनस्य ज्ञेया ! अत्रोपपत्तिः कर्णनयने गणितोक्तव। भुजकोटिकणैः षटङ्गोन्न- तेत्तावत्यरिलेखः क्रियते इह तु चन्द्रविम्बल्यासार्डे घडगुलं प्रकल्थ्य तत्परिणतस्य च भुजस्य वलनसंज्ञा कृता। अथ तत्परिणामायानुपातः यद्यनन्त रानीतेन कर्णन भुजो लभ्यते तदा घडङ्गलेन किमिति फलं चन्द्रविम्बे वलनमित्यु पपन्न । अथ चन्द्रस्य परिलेखसूत्रानयनयोग्यतां कर्तुं संस्कारवियो- घमाहा चन्द्रस्य योजन मयः श्रवणेन निन्नो व्यर्केन्दुदोगुण इनश्रवणेन भक्तः । तत्कार्मुकेण सहितः खलु उक्लपक्षे कृष्णे ऽमुना विरहितः शशविधेयः ॥

·२५६ सिद्धान्तपिरोमणिः यूटोन्नतिकालिकं चन्द्रं रविणा रहितं कृत्वा तस्य दोज्या चन्द्रस्य योजनकर्णेन गुण्या रवियोजनकर्णन भाज्या यत्फलं तस्य धनवा शुक्लपक्षे पाशी युक्तः कार्यः यो रहितः एवं परिलेखसूत्रसाधनयोग्यश्चन्द्रो भवति । अत्रोयपत्तिः परिले. खसूत्रं हि शुक्लवशेन शुक्लस्योपचयो व्यर्कन्दोरुपचयवशेन तद्यथा विम्बाधं घडङ्गुलं ६ प्रकल्योच्यते यदा व्यर्के न्दः पञ्च- दमा १५ भागास्तदाङ्गुलं १ शुक्लं यदा त्रिंशत् ३० । तदाङ्गु- लद्दयं एवं यदा नवति ६० भागास्तदाङ्गुलबटकं ६ शुक्लं एवं बहुभिराचायः शुलमानीतं तदसदिव प्रतिभाति यदा तु पा. दोनघटकाय ८५।४५ लवा व्यर्केन्दुस्तदैव विम्बाई शुक्लं भवि- तुमर्हति । यथोत गोले वासनाध्याये, कक्षाचतुर्थे तरणे ईि चन्द्रकर्ण ऽन्तरतिर्यगिनो यतोऽजात् पादोनघटकारलवान्तरेऽतो दलं दृश्यस्य दलस्य शुक्लं । चन्द्रार्कयो जिनकण केनचिदिशेनापवर्त्तनेनापवर्त्य भित्ते. रत्तरपार्थे भूसंज्ञं विन्दु कृत्वा ततः खख कर्णन कर्कटकेन वयोः कक्षे विलिख्य भमणांशातिते कृत्वा तयो मध्ये तिर्यग्रेखा. मूर्द्धरेखाञ्च कुर्यात् कक्षारेखासम्यातयोरन्तरेऽन्तर नवति ह नवति भीगा भवन्ति । अथ भूविन्दोरुरि चन्द्रकक्षोई- रेखासम्पाते चन्द्रविम्ब विलिख्य तन्मध्ये ऽन्या तिर्यग्रेखा कार्या तस्याश्चन्द्ररेखाया रविकक्षायाञ्च यो सम्पाती तावधस्तिर्व- येखा या उपरि सपादभागचतुरये भवतः यदा तत्रस्थो रविस्तदा चन्द्रात्तिर्यग्भवति तत्र यदा पश्चिमसम्यावस्थरतदा गोलकाकारस्य चन्द्रस्योईरेखायाः पश्चिमं चन्द्रस्याई मुलं ·गणिताध्यायः २५७ ज्यारूपाः। यथ भवति अतो मनुव्यदृश्यस्याधोदलस्य दलं शुलं भवितुमर्हति इति । अथ तद्भागचतुष्टयं सयादं नवते यावहिशोध्य ते ताव- त्पादोनघटकालवा अवशिष्यन्ते तावांस्तदा व्यर्केन्दुः तावति व्यर्केन्दौ पूर्वानयनेनाङ्गुलबटकं ६ नायाति अतस्तत्र चन्द्र भा- मचतुरायं सपादं ४।१५ क्षेप्यं। अवान्तरे तशादनुपातेन यद- वति तत् क्षिप्यते । अथानुपातः कथ्यते यदि रवियोजनकर्णस्य त्रिज्यामिताः कला भवन्ति तदा चन्द्राधास्थस्य चन्द्रयोजन- मितस्य रविकर्णखण्डस्य कियत्य इति एवं या लभ्यन्ते कलाता दितीयो ऽनुपातः यदि त्रिज्यातुल्यया व्यर्के- न्दुदोय॑यैताः कला लभ्यन्ते तदाभीच्या किमिति । अत्र पूर्वा- नुपाते त्रिज्या गुण इदानी हरोऽतस्तयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते चन्द्र- कर्ण गुणो रविकर्णी हर इत्युपयन्नमत उक्त चन्द्रस्य योजनमय- श्रवणेन निघ्न इत्यादि। अथ तासां कलानां धनुषा शुलपदं चन्द्रो युक्तः सन् कृयो रहितः शुलसाधनयोग्यो भवति तच्च धनुः परमं भागचतुथ्यं सपादं भवति अवान्तरे तदनुसारेण । यथ परिलेखसूचमाह। शर्के न्दुकोव्यंशशरेन्दु (१५) भागो हारो ऽमुना घट्कृति (३६) तो यदाप्तं । दिःछञ्च हारोनयुतं तद? स्यातां क्रमादत्र विभाखमाख्ये ॥ परिलेखसूचखल्यं तावदुच्यते व्यर्केन्दुभुजभागाः पञ्चदश १५ भक्काः शुलाङ्गुलानि भवन्ति । चन्द्र भूमौ विलिख्य 23 ·লিস্থিনা वत्र यथोक्त वलनं दत्त्वा वलनसूत्रं चोच्छाद्य शुक्लपक्षे पक्षा- झागाइलनसूत्रेण शुक्लं दत्त्वा तदग्रे चिहं कार्य तथा वलन- सूत्रातिर्यग्रेखाञ्च कृत्वा तदृत्तसम्यातयोञ्चान्यचिहवयं कार्य तचित्रयं यथा स्पृशति तथा यदृत्तमुत्पद्यते तत्परिलेख तद्येन व्यासाईनोत्पद्यते तत्परिलेखसूत्रमुच्यते परिलेख्वृत्तस्य मध्यं हि वलनसूत्र एव भवति वल नरेखायां च तत्र विन्दुः कार्यः तस्मादिन्दोस्तिर्यग्रेखास्थचिह्नगामिनी रेखा कार्या स कर्णः चन्द्रवत्तमध्याचिङ्गगामिनी तिर्यग्रेखा भुजः चन्द्रमध्य- परिलेखवृत्तमध्यविन्दोरन्तरं कोटिः चन्द्रमध्य शुलचिड़योर- न्तरं कोटिकान्तरं भुजागितात्वोटिकर्णान्तराप्तमित्यादि एवं कोटिकणी साधिती तो चैवं व्यर्केन्दुभुजभागाः पञ्चदा- हताः शुल्लाङ्गलानि किल भवन्ति कोटिभागेभ्य एवं शुक्लो- नितचन्द्रविम्बाई भवति तदेव कोटिकणान्तरं चन्द्रव्यासाई- मङ्गुलघटकं भुजः भुजो वर्गितो जाता वट्कृतिः ३६ । इयं कोटिकर्णान्तरेण भाज्या अत उक्तं व्यर्केन्दुकोयंशशरेन्दुभागो हारो ऽमुना बनवितो यदाप्त। अत्र यदाप्तमसी कोटिकर्ण- योगः विठञ्च हारोनयुतमिति संक्रमगणितेन जातो कोटि- कणा तत्र कोटेबिभा संज्ञा ता कर्णस्य खमा संज्ञा कर्म एव परिलेखसूत्रमित्युपपन्नं । चथ परिलेखमाह। सत्रेण विग्वमुडुपस्थ षडङ्गुलेन चवा दिगङ्गानिह तहलनं ज्चकावत् ।

·রাষিনাগ্রাম २५४ मासस्य तुर्थचरणे वरुणेशदेशात् प्राग्भागतः प्रथमके सुधिया प्रदेयं ।। केन्द्रादिभां तहलनायसूत्रे कला विभाखभया च वृत्तं । ज्ञेयेन्दुःखण्डाकृतिरेवमत्र स्यात्तुङ्गश्टङ्गं वलनान्यदिकस्यं ।। समायां भूभी बडङ्गुलेन ६ सूत्रेण वृत्तमालिख्य दिग्भि. रवितच कृत्वा तं चन्द्रं परिकल्य तत्र इत्ते प्रागानीतवलनं व्यावद्यथाशं देय मासान्त पादे पश्चिमदिकचिहतः प्रथम- घरणे तु पूर्वदिग्भागात् ततः केन्द्राइलनामरि वृत्ताहिरपि खटिकया सूत्रमुच्छाद्य। अथ केन्द्रास्त्रे विभा च दया ततो विभाग्रचिों खभामिन सूत्रेण उत्तमालिख्य तेन उत्तेन खण्डितस्य चन्द्रस्य शेवखण्डामतिरेवमत्र ज्ञातव्या ननु उन्नति- नती उद्धाधरभावी समायां भूमौ चन्द्रविन्वखण्डे लिखिते दृषटङ्गामुन्नत मिति कथं ज्ञायत इत्याशङ्याह। स्यात्तुङ्गफ्टङ्गं वलनान्यदिकस्थमिति यदि दक्षिणं वलनं तदोत्तरप्टङ्गमुन्नत ज्ञातव्यं यद्युत्तरं तदा दक्षिणमिति । अत्रोपपत्तिः जलमयस्य गोलकाकारस्य पाशिनः शुक्लत्वकारणं तदुपचयापचयकारखं तदिग्वलनकारणञ्च तावदुच्यते । यथोक्तं गोले, तरणिकिरणसङ्गादेव पियूवपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्चकारित। ।

·२६० सिद्धान्ततिरोमणिः। । तदितरदिशि वालाकुन्तलश्यामलश्री घंट इव निजमूर्तिच्छाययैवातपस्थः । यत्र हरिहरविरिञ्चिवर लाभश्रवणसहर्षपुत्त्रकामात्रिनेत्रवि- गलितजलविन्दुः अयमिन्दुः पितामहेन ग्रहत्वे आकाशे निवे. शितः इति श्रूयते स्मृति पुराणेषु अत यागमप्रामाण्येनास्य जलमयत्वं तदुपरि दूरतो रवि भ्रमति अतो ऽस्य यस्यां दिशि दिनकरस्त करनिकरसङ्गमजनित चारुचन्द्रिकानिच येन तस्यां दिशि चन्द्रश्चकात्ति दीप्तिमान् भवति तदितरदिशि बाला- कुन्तलश्यामल श्रीः कुन्तलो वर्तुलः केशवन्धविशेधः तदुयचारतः कैश्चिले पोय्वयि युज्यते बालाकुन्त लस्येव श्यामला हष्णा श्री शोभा यस्येति विग्रहः काया तत्र प्रयामतः निजमूर्तिच्छायया क इव यातयस्थो घट इव आवयस्थस्य घटस्य दिनकरदिशि यद्दलं तदुचलमितरत् श्यामलं दृश्यने तथा चन्द्र स्येत्यर्थः । अत एकराशौ दर्श सूर्यादयःस्थस्य विधारूईमई शुक्लं अध- स्तनं मनुष्यदृश्यं कृष्णं । अथ भाडान्तरितस्य परिवर्तनेन पौर्णमास्यामूर्द्धमई कृष्णमधस्तनं शुक्लं एवं पादोनघटकार- लवान्तरितस्य रवेस्तिय स्थितत्वाद्धाधोदलयो दले सिता- सिते भवतः एवमर्केन्दो दक्षिणोत्तरवलनादिग्वलनं तज्ज्ञा- नाय भजकोटिसाधनं तदुपपत्ति ले ऽप्यभिहिता। यद्याम्बोदक्तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिस्तुद्धाधरमपि तयो यच्च तिर्यक् स कर्णः । दोर्मूले ऽर्कः प्रशि दिशि भुजो ऽग्राच्च कोटिस्तदने चन्द्रः का रविदिगनया दीयते तेन शौकल्यं ॥ ।

·गणिताथाया। ६ रवीन्दा दक्षिणोत्तरमन्तरं जः रवे यतः शशी सा तस्य दिक यदूद्धधरमन्तरं ता कोटिः यत्तिर्यक् स कर्णः चन्द्रविम्बाईम- डुलघटकं ६ कर्ण परिकल्य तत्परिणतस्य भुजस्य वलनसंज्ञा कता। मासस्य प्रथमचरणे किल टोन्नतिः वलनं च याम्य- मङ्गलत्रितयं ३। तत्र पूर्वभागाभिमुखे चन्द्रष्टङ्गे भवतः अत- चन्द्रमध्यात्पूर्वाभिमुखी विभा देया यतत्तदयाल्खण्डितस्य च. ण्डीशचूडामणेस्तथाविधे घटङ्ग भवतः अतः प्राग्भागतो बलनं दक्षिणं दत्तं मासान्तपादे तु पश्चिमभागाभिमुखे घट भवतः अतस्तत्र पश्चिमभागाइलनं देवं अत उक्त मासस्य तुर्थ चरणे वरुणदेशादिवि। ततश्चन्द्रकेन्द्राइलनामानुगते सूत्रे या विभा दत्ता सा पूर्वप्रतिपादितथखकोटिः सभा तु कर्णः अतस्तया विभागाद् उत्ते कृते चन्द्र शुक्लखण्डस्य सम्यगावति ज्ञायते यस्यां दिशि चन्द्रावि भवति तद्दिक् ष्टङ्गमुन्नतं भवति। यत्यूर्व बलनमानीतं तच्चन्द्रदिक् चन्द्रादा व्यस्त दिक भवति अत उक्त स्यात्तुङ्गफ्टङ्ग वलनान्यदिक् स्थमिति सर्वमुपपन्नं । उपपत्ती हि क्वचिदमत्तं प्रमेयं परब्रह्मवत् तज्ज्ञानमेव खसम्बेचं तो च मन्दाववोधनेन खमतं द्रयितुं घरमनिराकर. गाय सुगा कानभ्यर्थ दृधान्तमाह। यौ ब्रह्मगुप्तकथितौ किल कोटिकणी ताभ्यां कृते तु परिलेखविधा यथात। नास्तीव भाति मम दृग्गणितैक्यमत्र श्टङ्गोन्नती सुगणकै निपुणं विलोक्यं ।। । १.

·२६२ ভ্রিান্তিনিধি: RE यत्राक्षो ऽङ्गरमा (६६) लवाः क्षितिजवत्तत्रापवृत्ते स्थिते मेषादावुदयं प्रयाति तपने नक्रादिगेन्दो र्दलं । याम्योदवलयेन खण्डितमिव प्राच्यां सितं स्वात्तदा नैतद्ब्रह्मामते ऽस्य हि विभगुणो बाहुश्च कोटिस्तदा॥ ११ श्टङ्ग समे स्तो यदि बाहुभाव अधिरे ते यदि कोव्यभाव: त्रिज्यासमा तस्य च कोटिबाह किम्बा ममानेन नमो महङ्ग्यः ।। यत्र देणे घट्यष्ठिः ६६ पलांशास्तत्र मेधादि यंदा प्राक् क्षितिजस्थो भवति तदा सर्वे ऽपि राशयः क्षितिजस्था भवन्ति। अयममण्डलमेव क्षितिजं यदा स्वभान्तस्थः किल सूर्यो मेवान्तः- स्थञ्चन्द्रस्तदा चन्द्रस्योत्तरे भागे घङ्गलं शुक्लमूर्द्धरूपं च षटङ्गं भवति उत्तरस्थितत्वादस्य यदा मेघान्तःस्था रवि मघा- दिस्थश्चन्द्रस्तदाप्येवमेव यदा मेवादिस्थो रविः कुम्भाईस्था विध. स्तदा व्यङ्गुलं ३ शुलमुत्तरत ऊद्धाधरमेव पूटॉ एवं यदा मकरादि स्थञ्चन्द्रस्तदा मेवादिस्थो रविरिति यदुक्तं तत्तिर्यक- स्थत्वोपलक्षणार्थं तेन मेघादः प्राक् सपादभागचतुष्टये यदि रविस्तस्य मकरादिस्थस्य विधोच्च पादोनघटकार -५१४५ लवा अन्तरं भवति एतदुक्तं भवति रविकक्षायां प्राक् खस्तिका- दक्षिणतश्चन्द्रयोजनकर्णतुल्ये ऽन्तर रवि वर्तते दिङ्मध्यचिहा- दक्षिणतस्तावद्भिरव योजनैः खकक्षायां चन्द्रो ऽपि मकरा- दिस्थो वर्तते अतो रवेः सम्यक तिर्यस्थितत्वाडिमकरस्य ·गणिताध्यायः २६३ मकरादिस्थस्य प्राच्यामई याम्योत्तरमण्डलेन खण्डितमिव शुल्क भवति तत्राप्यूईख्यं यूटङ्गमित्यर्थः । ननु युक्तियुक्तमिदमुक्तं प्रतीतिजनकत्वात्प्रत्यक्षमिव कयामि युक्त्या निराकतुं न शक्यते तविमर्थमिदं निरूपणमित्याशझ्याह। टङ्गे समे स्तो यदि बाजभाव इत्यादि। अत्र बभि ग्रंथकारै बाहुः स एवानीतः कोटिकणावपि तदनुसारिणौ ब्रह्मगुप्तेन तु कोटिकावन्यौ कृती परिलेखस्तु सर्वरक एव तस्य परिलेखस्यायं परिणामः यूटों समे तो यदि बाजभाव इति । यतो बादिशि टङ्गं नमति अतो बाहोरभावाच्छों समे स्तः यदा कोटेरभावस्तदो- डाधरे घटङ् भवतः उपरि षङ्गामालम्बनिपातो ऽधः घटङ्गाग्रे भवति अयं परिलेखपरिणामः। अथ च हिमकर मकरादिगते त्रिज्यामितो बाहुः ब्रह्मगुप्तपक्षे विख्यातुल्या च कोटिः अतः परिलेखे क्रियमाणे कथं घटङ्गयोरूधिरत्वं अत्र सौरार्यभट्टा- दिशास्त्रेघ कोटेरभाव एव हिमकर मकरादिगत इत्युपलक्षणं यदायममण्डलं क्षितिजवद्भवति तदा मासान्त पाद प्रथमे । अथ वा यत्र तत्रस्थस्यापि विधोरूद्वीधरे एव घटङ्गे भवतः जि- घणुजकोटिकणाभ्यां न क्वाप्यूद्धाधरे भवतः । अध वा किंम- मानेन नमो महङ्ग्यः महतामभिप्रायं महान्त एव विदन्ति । वत्ति विश्वम्भरा भारं गिरीणां गरिमाश्रयमिति । इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचित सिद्धा- न्तपिरोमणी वासनाभाध्ये मिताक्षरेटकोनत्यधिकारः। अत्र अस्यसंख्या ३१०।

·सिद्धान्तशिरोमणिः घय ग्रहयुतियाख्यायते तत्रादौ ग्रहाणांमध्यमविश्वान्याह। व्यङ्घोषवः (४ १४५) सचरणा तव (६।१५) स्त्रिभाग- युक्ताद्रयो (७।२०) नव (९) च सत्रिलवेषव (५।२०) श्च । स्यु मध्यमास्तनुकला: क्षितिजादिकानां त्रिज्याशुकविवरण पृथम्बिनिघ्नाः ॥ भौमस्य मध्यमं विम्बं पादोनपञ्चकलाः बुधस्य सपादाः बट् गुरोः सञ्चेशाः सप्त शुक्रस्य नव कलाः पानेः सञ्यंशाः पञ्च विज्याशुकर्णविवरेणेव्यग्रे सम्बन्धः । M Face जथासां सुटीकरणमाह। चिना निजान्यफल मौर्विकया विभका लब्धेन युक्तरहिता: क्रमशः पृथक स्थाः । जनाधिके विभशुणा णाच्छ्रवणे स्फुटाः स्युः कल्यं खलु त्रिकलमङ्गुलमत्र विम्बे ।। ता मध्यमारतनुकलाः स्थास्थाः त्रिज्या कर्णयोरन्तरण पृथगुण्या ग्रहस्य बलान्त्यफलज्यया त्रिगुणया भाज्याः लब्धेन एथकस्थाः युताः कार्याः यदि त्रिज्यातो ऽल्पः शीघ्रकर्णः यद्य- धिकास्तदा रहिताः कार्याः एवं विम्बकलाः स्पछा भवन्ति । तत्र विकलमङ्गुलं कल्यं कलास्त्रिभक्ता अङ्गुलानि भवन्तीत्यर्थः। अत्रोपमत्तिरपलब्धिरेव यदा विज्यातुल्यः पीप्रकर्णस्तदा याव- दुपलभ्यते तावन्मध्यमं बिम्ब त्रिज्यातो ऽल्पे कर्णे भूमेरासन्नत्वा- तदुपचीयते त्रिज्याधिके तु कर्णे ग्रहस्य भूमे ईरस्थितत्वाद्विम्ब- ·मखिताध्यायः २६५ स्थापचयः तस्य विम्बस्य निमागः परम उपचयः तथा परमा- पंचयः व्यवान्तरे ऽनुपातेन परमोयचये ऽयचये ऽप्युपलब्धिरेव वासना सा चोपलब्धि यछिदयायवेधेन प्रागु क्तव तत्रैवं यदा त्रिज्यातुल्यञ्चलकर्णस्तदा यछिद्ध यायवेधेन यावदिम्बमुघल- भ्यते तावन्मध्यम अन्त्यफलज्योनत्रिज्यातुल्ये कर्णे यदुपलभ्यते तत्यरनं स्थूलं अन्त्यफलज्याधिकत्रिज्यातुल्ये कर्ण यदुपलभ्यते तत्यरमं सूक्ष्मं एवं मध्यमपरमसूक्ष्मयो मध्यमरमस्थूलयोश्चान्तरे. मध्यमविम्बस्य त्रिभाग एवोपलभ्यते अतो ऽवान्तरे तेनानुपावः। यद्यन्त्य फल ज्यातुल्येन त्रिज्या शुकर्णविवरण विम्बविभाग उप- लभ्यते तदाभीटेन किमिति त्रिज्यातोऽल्ये कर्ण फलेन मध्यम विम्ब युक्त अधिक तु रहितं स्फुट विम्बं भवतीत्युधमन । इदानों युतिकालार्थमाई। दिवौकसरन्तरलिन्तिकोधा- इत्यो वियोगेन हताद्यदैकः । वक्री जवैक्येन दिनैरवाप्त ीता तयोः संयुतिरत्यभुतौ ॥ वक्रे ऽथ वा न्यनतरे ऽन्यथैव्या इयोरनण्या विपरोनमस्मात् । घभीरदिने ग्रहयोरन्तरकलास्तयो भुजयन्तरेण भाज्याः यदेका वक्रो तदा भुक्तियोगेन लब्बे दिवसे युति याता ज्ञेया बद्यल्पभुक्तिरूनः इयो ? वक्री स यधून कदापि याता युतिः इतो ऽन्यथैव्या यदि हावपि वक्रौ तदाल्पभुक्कि दानस्तदैव्या ·KE RAPHANTase सिद्धान्तशिरोमणिः। यधिकस्तदा याता युतिरिति वैदितव्यं । धनोपपत्तिः इयो- रेकदिपाङ्गच्छतो भुक्त्यन्तरमेव प्रत्यहमन्तरंभवति यदैको ऽग्रत प्राची गति अन्यः एष्ठतः प्रतीची तदा तयो गतियोगः प्रत्यहमन्तरं भवति अतस्तेनानुपातः। यद्यतावता यशान्त- रेणैकं दिन लभ्यते तदा ग्रहान्तरकलाभिः किमिति लब्धदिने युति याता लघुगतो वक्र ग्रहे वा न्यूने यतल्लमविक्रम्येतरी ग्रहो ऽग्रतो गतः यो र्वक्रिणारितो ऽन्यथेति तदपि युहं । अथैवं स्थलकालमानीय सूहमार्थमाह । दृकर्म कृत्वायनमेव भूयः साध्येति तात्कालिकयो थुति यत् ।। एवं कृते दिविचरौ ध्रुवसुत्रसंस्था स्यातां तदा वित्ति सैव युति निरुता। दृकर्मणायनभवेन न संस्कृती चेत सूत्रे तदा स्वपमहत्तजयाम्पसौम्ये ॥ एवं स्थूले दिने यस्मिन्दिने युतिरायाता तस्मिन्दिने पुनस्ता मध्यमौ स्फुटौ च वत्वा तयोः परावानीयायनं दृकर्म च कृत्वा दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघादित्यादिना पुन युतिकालः साध्यः स स्कुटो भवति । एवं कृते सति ग्रहो यतिकाले अवसूत्रसंस्थौ भवतः ध्रुवाद् ग्रहोपरि नीयमानं सूत्रमितर- ग्रहस्योपरि गच्छतीत्यर्थः सैव तदा युतिः यायनदृक्कमणा ध्रुवसूत्रगतो ग्रहः क्रियत इत्यस्य वासना प्रागुतव यद्यते टक्कार्मणि युतिः साध्यते सापि भवति तदा तो ग्रहो क्रान्ति.

·বিদ্যায় | उत्तात्तिर्यक् सूत्रे तदा कदम्बोपरि नीयमानं सूत्रं ग्रहहयो- परि गतं सूत्रं भवति इत्यर्थः । कदम्ब प्रसिद्धतारयोरभावात् द्रष्टः प्रतीति ।त्पद्यते इति अवसूत्रे युतिः कथिता। युति नीम यदाकापी दयोरल्यमन्तरं तत्मायः कदम्बसूत्रस्थयारव भवति । अथ दक्षिणेत्तरान्तरज्ञानार्थमाह । एवं लथै ग्रहयुलिदिनैश्चालितो तो सभी स्त- रवान्यां वर्म्यग्रहणवदिध संस्कृती व त्या । तो च खष्टा तहमुविशिद्ध पूर्ववत्मविधेया दिकमाये था वितिरनयोः संयुति भिन्नरिके॥ ६ धाग्योदय धुचर विवर मेचमवेषुरिकको खेटो यः स्यालधुतरशरः सो ऽन्यदिकतुल्यदिवो एवं ये स्फुटा युतिदिवसा घागताते गता एव्या वा तैञ्चा- लिताविति तात्कालिको ग्रही ग्रहांपूकलादिभिः समौ भवतः ततस्ताभ्यां पूरी सूर्यग्रहवत् खखनत्या संस्कृती कृत्वा ततो यथ्या द्युचरविशिखस्ताडित इत्यादिना स्फुटौ कार्या ततत्तयोः पूर- यो दिक्साम्ये ऽन्तरं भिन्नदिको योगस्तयो ग्रहयो योन्योत्तर- मन्तरं भवति तौ च ग्रहो खखदिशि ज्ञातौ । एकदिक्के तु यस्याल्पशरः सेो ऽन्यदिशोतरग्रहात् अत्रोपपत्तिः प्रागुव । इदानीं भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह। मानक्या युचर विवरे ऽल्पे भवेझेदयोगः कार्य सूर्यग्रहबदखिलं खम्बनाचं स्फुटाथें ।। । Aa ·सिद्धान्तशिरोमणिः । कल्प्यो ऽधःस्थः सुधांशुलदुपरिग दुनो खम्बनादिप्रविध्ये किन्वादेव लग्नं ग्रहयुतिसमये कल्पिताकान्न साध्यं । प्राग्वत्तलम्बनेन ग्रहयुतिसमयः संस्कृतः प्रस्फुटः स्यात् खेटो तो दृष्टियोग्यौ यदि युतिसमये कार्यभेवं तदैव ॥ याम्बोदकस्य धुचरविवरं भेदयोगे स बाणो शेयः सूर्याङ्गवति स यतः शीतगुः सा शराशा। मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि यदाधःस्थितः स्यान्तदैन्यां- सशी मोक्षो ऽपरदिशि तदा पारिलेख्ये ऽवगम्यः ।। तद्याम्यात्तरमन्तरं ग्रहयो मानक्या द्यदाल्यं भवति तदा भेदयुति या यदा भेदयुतित्तदा सूर्यग्रहवल्लम्बनाद्यं साध्यं स्पयार्थं तत्र तयो ग्रहयो मध्ये यो ऽधास्थः स सुधांशुः कल्य ऊर्द्धस्यो रविः किमर्थं तथा कल्यौ लम्बनादिसाधनाय। किन्तु यल्लग्नं वित्रिभलग्नार्थ साध्यं तदादेव न कल्पिताकीत् अकोल्लमसाधने कः कालः ग्रहयुतिसमये एतदुक्तं भवति यलिन्दिने यावतीषु रात्रिगतघटिकासु गतासु ग्रहयुति- रायाता ताभि घंटीभिः सवड्भ ६ मक कृत्ला लग्नं साध्यं तदित्रिभं कृत्वा तस्योक्तवच्छईं कृत्वा तस्य वित्रिभस्य कल्पि- तार्कस्य चान्तरच्या कृता 8 हता व्यासदलेन भाजितेत्यादिना प्राग्वलम्बनं साध्यं नतिञ्च तत्र लम्बनेन ग्रहयुतिकालः संस्कार्यः एवं लम्बनादिकं तदैव कार्य यदा तो खेटो दृरियोग्यौ त- स्मिन् भेदयोगे यद्यान्योत्तरमन्तरं स बाणः कल्पिताकात्क- ल्यितः भूमी यस्यां दिमि वर्तते सा दिक् तस्य बाणस्य ज्ञेया

·गणिताध्यायः।
।
तथा पारिलेख्य कर्मणि विशेष उच्यते । यो ऽधःस्था ग्रहः
शशी कल्पितः स चेदल्पभुक्ति भवति वक्रो वा तदा प्राच्या
दिशि स्पः पश्चिमस्यां दिति मोक्ष इति वेदितव्यं इतोऽन्यथा
चेत्तदा प्रतीच्या स्पर्णः प्रामोक्ष इति। अत्र भेदयोग वासनया
ये ये भेदा उत्पद्यन्ते ते ते त्राभिहिताः नान्यत्कञ्चित्वमवि-
शेषः। अतोऽत्र वासना विमला सुगमा च ।
इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धा-
न्तशिरोमणी वासनाभाव्ये मिताक्षरे ग्रहयुत्यधिकारः समाप्तः।
अत्र ग्रन्थसंख्या ८५
अथ भग्रहयुति व्याख्यायते तत्रादौ ध्रुवकानाह।
अटो नखा गजगुणा: ख शरास्त्रिषट्काः
सप्तर्तवस्त्रिनव चाङ्गदिशो ऽष्टकाष्ठाः ।
गाउकास्तथाट्रिमनवः शरवाणचन्द्राः
खात्यष्टयस्त्रिधृतयो नवनन्द चन्द्राः ।।
अाश्विनो जिनयमा नवबादलाः
क्वब्यश्विनो जलधितत्वमिताश भागाः ।
षध्यश्विनश्च पवनोत्कृतयो ऽष्टभानि
खाशाश्वयो नखगुणा रसदन्तसंख्याः ॥
१
अ. भ. कृ. रो. स्ट. आ. पु. पु. भा. म. यू. उ. ह. चि.
१ २२३ ३ ३४ ४५
३१६ १७६२७ ५२० ३
२७ २८
Aa3

·.
३
6
जिरुता
4. उ. ब. घ. पा. प. उ.,
विन्यादीनां साभिजितां ध्रुवभागा
२७०
ৰিাপ্পিালরি।
१६ २१४१६ ११४२० २५ २०२० २६
५
सप्तामराः खमिति
भध्रुवका
दृकर्मणायनभवेन सहाश्वि धिष्ण्यात् ।
ब्रह्मानिभावलवा र दलिप्तिकोना
मैत्रैन्द्रयो धिपभस्य च से पुलिप्ताः ॥
वेदितव्याः तत्रापि विशेषमाह ब्रह्मानिभध्रुवलवा इत्यादि
कृत्तिकारोहिणीननत्रयो द्वात्रिंशत्कलोनाः विशाखानुराधा-
ज्येष्ठानां कलापञ्चकेनाधिका ध्रुवकभागाः वेदितव्याः ।
অয় লালা ঘুঘুলছে।
दिशोऽकीच साझाब्धयः सार्द्धवेदा
दशेमा रमाः खं खरा: खञ्च सूर्याः ।
त्रिचन्द्राः कुचन्द्रा विपादौ च दलो
तुरङ्गानयः सत्रिभागच रूपं ॥
विपादन्दये सार्द्धरामाश्च साद्धी
गजाः सत्रिभागेववो मार्गणाश्च ।
द्विषष्टिः खरामाश्च षड्वर्गसंख्या-
स्त्रिभागा जिना उत्कृतिः खञ्च भानां ॥
निरुक्ता स्फुटा योगताराशरांशा-
स्त्रयं ब्रह्म धिष्ण्यादिशाखादिषट् ।

·गणिताध्यायः करो वारुणं बांट्रमं सार्पसेषां शरा दक्षिणा उत्तरा: शेषभानां ॥ दिशो की इत्यादयः तेषां भानां सूरांशाः ज्ञेयाः विं स्पछार्थ अत्रोयपत्तिः । तत्र भवेधार्थ गोलवन्धोतविधिना विपुलं गोलयन्नं कार्य तत्र खगोलस्थान्तर्भगोले छाधाररत्त. इयस्योपरि विषुववृत्तं तत्र च यथो । अ. भ. कृ. रो. ट. आ. पु. पु. आ. म. पू. उ. ह. चि. उ द ट् खा. वि. अ. ज्ये. मू. पू. उ. अ. अ. ध. श. पू. उ. रे. ५५ ६२ ३० ३६ ० २३ २६ ४५३०३० २० द द द द उ उ उ उ उ उ PV द hy कान्तिरत्तं भगणांशा ३६० विन्तं च काय ततस्तदोलयन्त सम्यग्ध्रुवाभिमुखयधिकं जलसमक्षितिजवलयं यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वा रात्रौ गोलमध्यगचिङ्गगतया दृछया रेवती- तारा विलोक्य क्रान्तियत्त यो मीनान्तस्तं रेवतोतारायां नि- वेश्य मध्यगतयैव दृष्ट्या अश्विन्याद नक्षत्रस्य योगतारां वि- लोक्य तस्योपरि वेधवलयं निवेश्यं एवं कृते सति वेधवलयस्य क्रान्तिरतस्य च यः सम्पातः स मीनान्तादग्रतो यावद्भिरंग- सावन्तस्तस्य धिष्ण्यस्य ध्रुवांशा ज्ञेयाः । अथ वेधवलये तस्यैव सम्पातस्य योगतारायाच यावन्तो ऽन्तरे अंपास्तावन्तस्तस्य ।

·. २७२ নিভাগ্নিালিঃ धारांशा उत्तरा दक्षिणा वा वेदितव्याः। अथ ये ध्रुवभागाः पठितास्ते झवदृक्कार्मका एव ये तु पूरांशाः पठितारते स्मटा एव यतो ध्रुवदयकीलयोः प्रोतम्बेधवलयं तस्मिन्वेधवलये यो ज्ञातः पूरः स ध्रुवाभिमुखः यो हि ध्रुवाभिमुखः शरः स स्फुटः अस्फुटस्तु कदम्बाभिमुखः अत एव पूर्वं भगणात्यत्तिकथने ग्रह- वैधवलयं कदम्बकीलयोः प्रोतं कर्तव्यमित्युक्त अत एव कारणा- त्कृतदृक्कर्मका एव भध्रुवाः यतो अवाद् ग्रहोपरि नीयमानं सूत्रं यत्र यत्र क्रान्तियत्ते लगति तत्र कृतायनदृक्कार्मको ग्रह इति दृक्कामवासनायां पूर्व कथितमेव । अथागस्त्यलुब्धकयोराह। अंगरभवः सप्त नागास्तुमागा- स्तुरङ्गाद्रयस्तस्य याग्या: शरांशाः। षडटौ लवा लुब्धकस्य ध्रुवो ऽयं नभोम्भोधिभागा: शरस्तस्य याम्यः । स्पर।-अस्यायपत्तिः पूर्ववत् । अधेटिका याह । अगम्यस्य नाडीदयं प्रोतमिष्ट सषड्भागनाडोइयं लब्ध कस्य । त्रिभागाधिकं स्थूलभानामणूनां ततश्चाधिकं तारतम्येन कल्यं ॥ स्पार्थ। -अत्रोपपत्तिः, अगस्त्यस्य नाडीडयं यदिई व- ·गणिवाध्यायः २७३ त्तस्य दादणूकालांशा उत्पद्यन्ते सवड्भागनाडीदयं लुब्धकस्येति तत्र त्रयोदश १३ कालांशाः त्रिभागाधिकं स्थूलमानामिति यानि स्थूलागि नक्षत्राणि तेषां चतुर्दशकालांशाः अणू नां ततच्चाधिकमिति केषाञ्चित्पञ्चदश केषाञ्चित् घोडप्रोति कल्यते। अत्र ग्रहाणां भानां वा ये कालांशास्ते स्थूलसूक्ष्मत्वतारतम्यप- या लोचने या याः स्थूलास्तारास्ता योदयादल्पेन कालेनान्त- रिता दृस्या भवन्ति याः सूक्षमारता यधिकेनेत्युपपन्न । भग्रहयुती पूर्वकर्त्तयतामाह। विधेयमायनं ग्रहे खदृष्टिकर्म पूर्ववत् । स्टञ्च खेटसायको प्रहयोगसिद्धये ॥ स्पछं।-अत्रोमपत्तिः यतो भानां ध्रुवाः कृतहकार्मकाः शराञ्च स्कुटाः अतो भग्रहयुतिसाधनाय ग्रह यायनदृक्कर्म स्फुटञ्च सायकं कृत्वा युतिसाधनं कत्तुं युज्यते । अथ युतिकालज्ञानार्थमाह। ग्रहधुवान्तरे कला नागभुतिभाजिताः । गता गतातवासरे युति र्य हे ऽधिकोनके । विलोमगे नमशरे गतिव्यताविपर्ययः । ग्रहर्शदक्षिणोत्तरान्तरं नमोगयोगवत् ॥ येन नक्षत्रेण सह ग्रहस्य युतिरन्विव्यते तस्य ध्रुवस्य ग्रहस्य चान्तरकला ग्रहभुक्त्या विभज्य लब्बदिनै युति गता ज्ञेया यदि ध्रुवात् ग्रहो ऽधिकः। अथ यद्यूनत्तदैव्या यदि वो ।

·२७४ सिद्धान्तशिरोमणिः १२ ग्रहस्तदा गतव्य माविपर्ययः। अथ ग्रहङ्ग्या दक्षिणेत्तर- मन्तरं तत् ग्रहयुतिवत् अत्रोपपत्ति युनिवदेव । भावल्य गतिं शून्यं प्रकल्य दिवौकसोरन्तरलितिकोधात् गत्यो वियोगे- नेत्यादिना यथा कालः साधितस्तथानापि अतः सी ग्रह- युतिवडासना। अथ युतिप्रसङ्गेन भानामुदयास्तकालमाह । दृशर्मणा पलभवेन तु केवलेन भानां मुने मगरियोदयास्त लग्ने। छात्वा तचोरदय लमभिनं प्रकल्थ्य लग्नं ततो निजनिजे पठितेष्टकाले ॥ चन्यादसावुद यभानुरथातजनात् व्यस्तं विभार्द्धमपि लगकमस्तसूर्यः । दृष्टोनषष्टि (६०) घटिकाखथ वास्तलग्ना- लग्नं क्रमेण भदलोनितमस्तसूर्यः ॥ स्यादुगमा निजनिजोदयभानुतुल्ये सूर्ये ऽस्तभास्करसने ऽस्तमयश्च माना। अत्राधिकोमकलिका रविभुक्तिमता यातव्यवासरमितिश्च तदन्तरे यात्॥ भानामगस्त्यस्य लुब्धकस्य च पूर्ववदुदयास्तलग्ने साध्ये परन्तु केवलेन पलभवेन दृक्कर्मणा ध्रुवस्य कृतायनदृक्कार्मकत्वातानरा- यनं दृकार्म न कर्तव्यमित्यर्थः। तत्रोदयलग्नं अक प्रकल्प्य लग्नं १ ·गणिताध्यायः ২. साध्यं तच खकीये पठितेवकाले रवं यलग्नं सिध्यति स उद- আজ ভান। অয় অহনশালীন নাগা মন্দ লিল- निजेयकाले लग्नं विलोमं साध्यं तद्राभिवट कोनं अस्तसूर्यसंज्ञ भवति। अथ बेघटिकोनाभिः वष्ठिधटिकाभिरत लग्नात क्रमेण लग्नं साधितं तत् भदलोनितमस्तसूर्यो भवति यदोदय. भानुसमा भानु भवति तदा तस्य नक्षत्रस्योदयो भवति यदा- तर्यसमस्तदास्तमयः। यदागत्योदयः किलाभीरदिनात् कियदि दिनैरिति विज्ञातुमिष्यते तदेवदिनार्कस्या गस्त्योदया- कस्य चान्तरकला रविभुक्त्या भाज्याः लब्बदिनैरगस्त्यस्योदय रथ्यः यादयार्को महान् यद्यूनस्तदा गतः एवमस्तसूर्योदस्त- मयो ऽपि एवं भानामपि। अत्रीयपत्तिः उदयास्तलमसाधने तु पूर्वं कथितेव उदयलग्नोदये किल भस्योदयः योदयलग्नस- मो रवि भवति तदा रविणा सह तन्नक्षत्रमुदेति तस्माद् उद- यात्राक् पठितेघटिका तुल्यं कालं यावत्तन्नक्षत्रं रविप्रभाभि हतं क्षितिजादुपरिस्थमपि न दृश्यते। अथ पठितेरकाले यत् क्रमलग्नं तत्स्थानस्थितो रविरुदयार्कतुल्यो भवति तथा रव्यस्तमवादनन्तरं नक्षत्रास्तमयात्पूर्व प्रत्यक् क्षितिजादुपरि- स्थमपि नक्षत्र पठितेछकालं यावन्न दृश्यते। अथ नक्षत्रस्थ क्षितिजादुपरि स्थितत्वात्प्रत्यक् क्षितिजस्थेनार्केण न्यूनेन भवि- तव्यं अतो स्तलग्नात् पठितेकाले व्यस्तं कार्य तल्लनं प्राक क्षितिजस्थं भवति अतः घड्भानितं प्रत्यक क्षितिजे इस्त- सूर्यो भवतीत्युपपन्नं। इयोनधि ६० घटिकाखियादी वा- सना सुगमैव।

·१५ Cam २७६ सिद्धान्तशिरोमणिः । अथ विशेषमाह। योदयाकादधिक ऽस्तभानुः प्रजायते सौग्यशरातिदयात् । तिग्मांसानिध्यवशेन नास्ति धिष्ण्यस्य तत्या स्तमयः कथञ्चित् ।। यस्य नक्षत्रस्योदयाकीदत्तार्की ऽधिको भवति तस्य नक्षत्र- स्थासानिध्यवादत्ता नास्तीति वेदितव्यं इदं कुल इति सौम्य शारातियात् यस्य भख्य सौम्यः शरी दीघा भवति तस्य पलोडूवासवो बहवो भवन्ति ते विलोमलने क्रियमाणे उदय- लग्नमूनं भवति अस्तलग्नं क्रियमाणमधिकं भवति ताभ्यां हुद- यास्ताी साथ्यौ तत्रास्तार्केण किल न्यूनेन भवितव्यं अस्तार्क- समे रवी किलादृश्यतारन्मस्ततः कियन्ति च दिनान्यदृश्यं भूत्वोदयार्कसमे रवौ तद्धिष्ण्यमुदेति अत उदयार्केणाधिकेन भवितव्यं यती ऽसन्निधिवपीनैतावृदयाती। यथा यथा सौ. ग्यपूरस्य दीर्घत्वं यथा यथाक्षवशेन गोलस्य दक्षिणतोनामनं तथा तथोदयातायोरल्यमन्तरं भवति अल्यान्तरे ऽल्पान्येव दिनानि तनक्षत्रमदृश्यं भवति एवं यस्मिन् देशे उदयास्ताको तुल्यौ भवतस्ततः परं तस्मिन् देशे तस्य नक्षत्रस्याकासनभावे. नादृश्यताभाव इति युक्तितः सिद्ध । अथान्यं विशेषमाह। यस्य स्फुटा क्रान्तिभदका यत्र लस्वाधिका तत्र सदोदितं तत् ।

·নাগ্রাহ। २७७ marta न दृश्यते तत् खलु यस्य याम्या भं लुब्धकः कुम्भभवो ग्रहो वा ॥ १६ यस्य सुटा क्रान्तिरुत्तरा यस्मिन् देशे लम्बाधिका भवति तस्मिन् देशे तत् भं लुब्धको ऽगस्त्यग्रहो वा सदोदित एव यस्य याम्या तङ्कं ग्रहो वा सदा न दृश्यते यस्मिन् देशे सप्तत्रिंशद- धिकाः पलांमास्तत्रागल्यो न दृश्यते यत्र दियञ्चामादधिकाः पलांशास्तत्राभिजित् सदोदितमेव अस्य वासना लम्बांधी वि- घुवन्नण्डलं दक्षिण क्षितिजादुपरि भवति तैरेव भागैरुत्तर- क्षितिजादधः अतो लम्बाधिकामुत्तरां क्रान्तिं विघुवन्मण्डला- दत्त्वा तदमे यदहोरात्ररत्तं निवध्यते तदुत्तरक्षितिजादुप. यैव भवति। अथ तामेव दक्षिणां क्रान्तिं दत्त्वा तदने यद- होराचरत्तं निवध्यते तद्दक्षिणक्षितिजादध एव भवति अत- स्तस्मिन् क्षितिजाधास्थे ऽहोरात्रहत्ते परिभमत् तद्रं सतत- मदृश्यं एवं क्षितिजादुयरिस्थे तु सततं दृश्यं । अथ देशान्तरवशेन विशेषमभिधायेदानी कालान्तरवणेन विशेषमाह। इत्यभावेऽयनांगानां कृतदृकर्मका ध्रुवाः । कथिताश्च स्फुटा बाणाः सुखार्थे पूर्वसरिभिः॥ १७ अयनांशवशादेषामन्या दृस्वाञ्च जायते । शरज्या अस्फुटा: काया: स्कुटीकृति विपर्यायात्॥ १८ ताभिरायनदृक्कभ मुहु यस्तं ध्रुडेब्बय । अयनांशवशात्कार्य तहकर्मा यथोदितं ॥ १६ ·লিভাগ্লিালবি: एवं सबकाः स्पष्टा: शरचाच ततः स्फुटाः। यथोतविधिना कार्याचापानि स्फुटाः शराः॥२० ततो भग्रहयोगादि स्फुटं ज्ञेयं विजानता। इत्याधिकोऽयनांशानामख्यत्वे वन्यजन्तरं॥ २१ इत्यादि। ये स्टाः ये भध्रुवकाते स्थिरत्वात् पूर्वीचार्यः कृतहकर्मका एव सुखार्थ पठिताः परमेते ऽयनांशाभाव एव भवन्ति यदा तैः पठितास्तदा प्रायस्तेषामयनांशानामभावः सम्भाव्यते। अ- न्यथा त्वयनांशवशादेषां किञ्चिदन्या दृकश्च भवति अतस्तेषां सम्यक् स्कुटीकरणायाह शारज्या व्यस्फुटा इत्यादि। शरांशाः पठितास्ते ऽस्फुटान्तावत्कार्थास्ते च धनुरूपाः सन्त्यतो ज्यालेघां कृत्वा यछ्या धुचरविशिखस्ताडित इत्यादिना व्यस्तेन कम्मणास्फुटाः कार्याः। रतदुक्तं भवति भध्रुवं ग्रहं प्रकल्प्या- यनांशाभावे आयनं वलनं यरि चानीय पठितशरस्य ज्या त्रिज्यया गुण्या यथ्या भाज्या फलमाटशरस्य ज्या भवन्ति ताभिरायनदृकर्म कायं व्यस्तमसकृत् तच्च यथा गाले सभ्य- गायनं वलनमक नत्र व्यस्तं कायं पारस्य महत्त्वात् तद्यथा सा- स्फुटशरज्या आयनवलनेन गुण्या धुज्य या भाज्या फलचाया- सुभिः शरवलनयोरेकदिशो भध्रुवक अर्क प्रकल्प्य निरक्षोदयैः क्रमलग्नं कायं भिन्नदिपोरुत्कमलग्नं एवमसदकृतायनदृका- र्मको ध्रुवो भवति ततस्तस्य ध्रुवस्यायनांशवशादनुलाममायन दृक्कम कायं तद्यथा तहकार्मकस्य ध्रुवस्यायनांशान् दत्त्वा बलनं विच साध्या तहलनमस्फुटारज्यया गुण्यं ध्रुवस्य ·गणिताध्यायः। २७६ धुज्यया भाज्यं फल चायासुभिरकृतहकाम के भध्रुवं रविं प्र- कज्य शरवलन योरेकदिशोरुत्वमलग्नं भिन्नदिनोः क्रमलग्नं बद्भवति स स्फुटो भध्रुवः यः पाठयठितो ऽसावयनांशाभाव एव तथा या अस्फटा शरज्या सायच्या गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलस्य चायांशाते स्टाः शरांशाः ये पाठपठिताते स्थूलाः एवं स्फुटेन ध्रुवेण स्फुटशरेण च भग्रहयोगादिक साध्यं विजानता गण केन अत्र अयनांशानामल्पवे ऽल्पमन्तर कृत ऽपि तस्मिन् कर्मणि भवति बजत्वे बज अतो यदा बह- वो ऽयनांशास्तदेदं कम्नावश्यं कर्तव्यमित्यर्थः । इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुत श्रीभास्कराचार्यविरचिते सि- द्धान्तशिरोमणे वासनाभाष्ये मिताक्षरे भग्रहयुत्यधिकारः । ग्रन्थसंख्या २३० । १ अथ पाताध्यायो व्याख्यायते तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह। भावाआवे गतव्यले पातस्य विदुषां भ्रमः । पूर्वेषां यत्र वक्ष्ये ऽहं तत्माधनमपि स्फुटं ॥ स्परम् । अथार्कस्य गोलायनसन्धिप्रतिपादनार्थमाह । चक्रे (१२) चका? (६) च व्ययनांशेऽर्कस्थ गोलसन्धिः स्यात्। एवं त्रिभे च (३) नवभे () ऽयन सन्धि र्थयनभागे ऽस्य ॥२ चक्रे राशिद्वादशके १२ । चकाई राशिघटके ६। किवि- शिवे व्ययनांशे अयनांशी विरहिते तत्र कि अर्कस्य गोल- Bb 2 ·सिद्धान्तशिरोमणिः सन्धिः तद्यथा यदा किले कादमा ११ अयनांशास्तदा गोल- सन्धिः १११ । यदैतावान रवि भवति तदा कान्तरभावात् गोलसन्धी वर्तते विधुवन्मण्डलस्थ इत्यर्थः। एवं त्रिभे राशि- ये नवभे रानिवके च अयनांशरूनिते तत्र कि अर्कस्या- यनसन्धिः २१ । यदैतावान् रविस्तदायनसन्धौ वर्तते । अवोपपत्तिः अत्र किल क्रान्तिमण्डलस्य मेवादः पश्चिमतो ऽयनांशतुल्ये ऽन्तरे विषुवन्मण्डलेन सह सम्यातः अमुमर्थं गोले वक्ष्ये तत्रस्थो रवि गालसन्धी विषुवमण्डले हि याम्योत्तर. गोलविभागयो सन्धिः एवं तस्मात् सम्पातादयतस्त्रिभे ऽन्तरे उत्तरा परमा क्रान्तिः तत्रस्था रविरयनसन्धा वर्तते ततो हि दक्षिणयमने प्रत्तिः एवं एडतो ऽपि त्रिभे उन्तरे परमा याम्या क्रान्तिः ततञ्चोत्तरगमनप्रत्तिरित्युपपन्नं अत्रायन- सन्धित्वं। अथ समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन इत्तमालिख्य तचक्रकलावितं ध्रुवविलोकनादिना सम्यक दिगणितञ्च कृत्वा दिङ्मध्ये ऋजुः सूक्ष्मः कीलकञ्च निवेश्यः प्रातः पश्चिमभागस्थो दया करकलितावलम्बकसूत्रेण तेन च कोलकेन प्रत्यहम- ोदितमादित्यं विद्धा त्रिज्यावृत्तस्य प्राग्विभागे तत्र तत्र चिहानि कुर्यात् एवं विध्यता यस्मिन् दिने सम्यक् प्राच्या रविरदितो दृवन्त हिवुवद्दिनं तस्मिन् दिने गणिते न स्फुटो रविः कार्याः तस्य रवे मवादेच यदन्तरं ते ऽयनांशा ज्ञेयाः एवमुत्तरगमने सति । दक्षिणे तु तस्या कस्य तुलादेश्चान्तरम- यनांशाः एवं प्रतिदिनवेधेनोत्तरां परमां काकां प्राप्य यस्मिन् दिने दक्षिणत उच्चलन् दृशस्तदयनं दिनं ततः प्रतिद- ।

·Kari गणिताध्यायः २८१ RINA SCAL क्षिणगमनं तसिंञ्च दिने गणिते न रविः स्फुटः कार्यः तस्य विभेण सहान्तसे ऽपि तावन्त एवायनांगा भवन्ति एवं दक्षिणां परमां काहां प्राप्य निहत्ता दृछत्तदुत्तरायणं दिनं ततः प्रन्टति उत्तरगमनमित्यर्थः। एवं चन्द्रस्यापि गोलायन- सन्धयो वेधेन वेद्याः अथ चन्द्रस्य विशेषमा-चतुरये नाह। अयनांशोनितपाताहोःकोटिज्ये लघुज्चकोत्ये ये। ते गुण सूर्ये (१२३) रश्चै (७) ऐणि ते भने कृतैः (४) सूर्य: १२॥ ३ अयनांशोनितपातेगकर्यादिथिने विषड्रामे (३६२) । कोटिफलयुतविहीन बीफलं भामाशांचः ॥ मेवादिये गोलायन सन्धी भास्कर योनी। तो चन्द्रस्य स्थानां तुलादिपस्थिते तु संयुक्तौ । गोलायनसन्ध्यन्तं पदं विधरित्र धीमता ज्ञेयं । रविगोलवदत्स्टा स्पष्टा क्रान्तिः खगोलदिशशिनः॥६ यस्मिन् काले क्रान्तिसाम्यमन्वव्यं तदा कस्मिंश्चित्तदासन्नतम- दिने स्फटी चन्द्राका पातञ्च कार्यः एवं कृते सति सूत्राव- तारः तस्य पातस्यायनांपो विवर्जितस्य लघुज्यकाभी रूपाश्विनो विपतिरकचन्द्रा इत्यादिना दोज्या कोटिज्या च कार्या तत्र दोज्या गुणसूर्यस्त्रयोविंशतियुतशतेन गुण्या कोटिज्या तु स- तभि गुण्या ततो दोया चतुर्भि भाज्या कोटि ज्या तु दाद- शभिः एवं भुजकोटिफले भवतः। ततो विधामैः कोटिफल- युतविहीनः कथमित्याह। अयनांशोनितयाते मगेति यदा- Bb3 ·२०२ सिद्धान्तशिरोमणिः । यनांशोनित पातो टगादो वर्तते तदा कोटिकलयुतैः काद तु कोटिफलविहीनत बीजकलभाज्यं फलमंशाचं ग्राह्यं त- स्मिन्नयनांशोनितपातमेवादियटके वर्तमाने तैरातभागैरादि- त्यस्य गालायनसन्धी ऊनीकता चन्द्रस्य भवतः । तुलादिघटके तु तै भौगै युती सन्तौ भवतः यदाद्यगोलसन्धेः सकाशादयन- सन्धिं यावत् त्रिग्टहं तव्यथमं पदमुच्यते। ततो ऽन्यत् त्रिभं द्वितीयगोलसन्ध्यन्तं द्वितीयपदं एवं टतीयचतुर्थे तथा यदे- न्दोः क्रान्तिः साध्यते तदा किल रविवत् तथा सिद्धायाः क्रान्ते रविगोलवशेन दिकल्पना न खगोलवशेन ततः पारेण संस्कता सती खगोलदिग्भविष्यतीति बालो ऽपि जानाति । अत्रोपपत्तिः अत्रार्कगोलायनसन्धिभ्यामन्यौ चन्द्रस्य यत् क- धितो तत्र कारणमुच्यते रवे किलायमण्डलविधुवन्मण्डलसम्पा- ते गोलसन्धिः विधोस्तु विधुवन्मण्डलविमण्डल सन्याते यतो ऽसौ विमण्डले चमति तत् सम्पातस्थ एव प्राच्यामुदति तत्रस्थल्य विधोः क्रान्तिः स्फुटन शरेण संस्कृता सती शून्यं भवतीत्यर्थः । तदग्रतः एतच्च त्रिभेन्तरे स्फटा परमा क्रान्तिः तत्रस्थो हि शशी यथासंख्यमुत्तरां याम्याश्च परमां कालां प्राप्य निवर्तते अतस्ता बेबायनसन्धी चन्द्रस्येत्युपपन्न । अत्रादौ तावदुदाहरण- मुक्ता गोलोपरि प्रदर्श्यते तत्तूदाहरणं प्रश्नाध्याये तद्यथा | युक्तायनांशो 'शाशतं (१००) शशी चेद् अपीति (८०) रको दिशती वियातः (२००)। चन्द्रस्तदानों वद पातमाशु धीरडिदं त्वं यदि बाबुधीधि ।

·.. एवं युक्तायनांशो पारतं गणिताध्यायः २८३ यदा किलैकादशा ११ यनांशास्तदा किल नवभागाधिक राशियं रविः भागोनं त्रिभ भाती एकविंशतिभागाधिक रवि: चं पाता विभं पातः। र ३९ ३६ ती अतीतिरकः अंगाविशती सयातः अत्र पातः ३।२१ । चं २।२६। अतो द्विशती सपातचन्द्रो २०० भवति। रविः२।२०। चन्द्रः ३।१०। सयातः ६ । २० । प्रश्ने विपातचन्द्र इति यदुक्तं तडीसद्धिदाभिप्रायेण तत्र हि चक्रात् शोधितः पातः अतस्तत्र वियातोऽत्र सयातस्तुल्य एव भवति। अत्राय- नांशोनितपातः ३।१०। अस्य दो कोटिजीवे लघुज्यकोस्थ ११८।२१। अत्र दोया गुणसूर्ये १२३ गुणिता कृते : भक्ता जातं दो फालं ३६२८।३०। कोटिज्या त्वगुणिता सूर्य १२ भता जातं कोटिफलं. १२।१५। बनेन कोटिमलेन वर्जिता दिषट्रामा जाताः ३४६ ॥ ४५ ॥ यस्मादयनांशोनितमातोऽयं ३।१० कयादी वर्तते ऽतः कोटिफारेस्तै बीजफले भक्त लब्धांशाः १० । २२ । २८ । एभिरादित्वस्य गालायनसन्धी ऊनीवती यतोऽयनांशोनितपातो मेघादो वर्तते एवं जातो चन्द्रस्य गोलायन सन्धी ११ । ८।३७ । ३२।२।१३७|३२ । तथान्यौ ५।८।३७१ ३२ । ८ । ८ । ३७।३२। अत्र खगो- लसन्धिस्थस्य विधीः फुटेन शारेण स्फुटीकता क्रान्तिः पूर्ण भवतीति प्रतीतिः अत्र यथोलो गोले क्रान्ति ते मघादः सकाशादिलोमं चन्द्रयातस्य राशिभागादिकं गणयित्वाग्रे चिहं कार्य एवं विमण्डले ऽपि तयो मण्डलयोत्तत्र सम्मातं कृत्वा तस्मात् पूर्वतस्लिभे ऽन्तरे सा.श्चतुर्भि ।। ३० भौगैः क्रान्ति- ·লিভাশিঠি: मण्डलादुत्तरतरतथा पश्चिमे त्रिभे ऽन्तरे तैरेव भागै दक्षि. णतो विमण्डलं न्यस्य स्थिरं काय तथा कृते सति विमण्डले विषुवन्मण्डलेन सह यत्र सम्पातस्तत्र चन्द्रस्य गोलसन्धिः स तु रविगोलसन्धः कियतान्तरेण वर्तते इति न ज्ञायते किन्तु रविगोलसन्धौ यावान् विक्षेपस्तावान् विज्ञायते स च कथं तदुच्यते। रविगोलसन्धिरयनांशोनितचक्र ११ । १८ । तत्र. स्थस्य चन्द्रस्य शरसाधनाथं चन्द्रस्य पातो यावत्संयोज्यते ता- वदयनांशानित यातः सम्पद्यते तस्य दोा परमशर २७० गुणा त्रिज्यया १२० भाज्या एवं सति गुणकभाजको त्रिंश. तापवर्तितो गुणकस्थाने नव ६ । भागहारस्थाने चत्वारः फलं तब स्थाने चन्द्रस्य पूरः तावत्येव तत्र तस्य स्फुटा क्रान्तिः अस्फुटक्रान्तेरभावात् एतावतो स्फुटा क्रान्तिः कियद्भिभौगैः सम्पद्यते इति ज्ञातुमशक्य अत्र किल क्रान्तिसाधने छात्राणां मुखार्थं स्थूलान्यधि पञ्चदशभागलभ्यानि क्रान्तिखण्डानि ब्रह्म- गुप्ताद्यैः पठितानि तद्य या क्रान्तिकला दिरसगुणास्त्रिखमुनयो खिदिशो वसुन्यः वमुबसुविश्वे च खवतमनवञ्च ३६२ । ७०३ । १००२ । १२३८ ११३८८।१४४० । क्षेपयुतवियुता इति तथा च शरखाइकान्याय मया करणे कथितानि खावा बाण- वोऽङ्गाक्षात्यब्बयो भानि खेचरा इति ७० | ६५ । ५६।४३ । २७।६। अत्र प्रदेश क्रान्तः प्रथमखण्डेनैवोमचो गोलसन्धि- वात्ततस्तस्मिन्नेव प्रदेपो यच्छरखण्डकं तेनाधिकेन क्रान्ति- खण्डेन स्फुटकान्तरुपचयः यदि परमा क्रान्तिश्चतुर्विंशति- भागाधिका याना तदा शरखण्डकोनेन क्रान्ति खण्डेनोयचयः ·गणिताध्यायः। २८५ अतले दिरसगुणाः ३६२ तत्स्थानीयशर खण्डकेन संस्कृता या- वन्तो भवन्ति तत्यमाणं स्कटवान्तेः प्रथम खण्डं भवितुमर्हतो- त्यर्थः । तत्स्थानीयशरखण्ड कं कथं ज्ञायत तदर्थमुपायः सर्वत्र भजज्याकरणे स्फुट भोग्यखण्डक कोटिव्यया राशिकेन ज्ञायते तद्यथा। यदि त्रिज्यातुल्यया १२ कोटिज्यया प्रथम शरखण्डं सप्ततितुल्यं लभ्यते तदायनांगोनितयातस्य कोटि- व्यया किमिति सत्र गुणकभाजको दशभिरपवर्तितो एवं कृते कोटिज्यायाः सप्त गुणो बादपा भाग हारः फलं तत्स्थाने शरखण्डं भवति तेन खण्डकेन द्विरसगुणा ३६२ युक्ताः कार्याः यद्ययनांशोनितयातो मकरादिवट के वर्तते यतस्तत्र वर्तमान सति रात्रियाधिकस्य चन्द्रस्य स्टा परमा क्रान्तिञ्चतु- विशतिभागा २४ धिकैव भवति कयादिवटकस्थिते उनैव तदेवं स्फुटखण्डं जातं तेनानुपातः। यद्येतावता खण्डेन पञ्चदा १५ धनुभागा विमण्डलगताः क्रान्ति मण्डलगता वा लभ्यन्ते तदा प्रागानीतारुतुल्यन किभिति पूर्व शरसाधने दोाया नव ८ गुणञ्चत्वारो भागहार इति स्थितं इहानी यञ्चदा गुणकारः कोटि कलोनयुता विघटामा हरः एवं च गुणयो धाते कृते पञ्चविंदधिकं शतं १३५ गुणः काय च धारः स्फुटः कर्तव्यः। तत्र सत्रिराशिग्रहधु ज्यानिमस्त्रिज्यो द्धृतः शरः स्फुटो भवतीति तत्रस्थञ्चन्द्रः सायनांशः पूर्ण भवति तस्य राशिव- ययुतस्य धुज्या परमधुज्यातः पञ्चशिदधिकं शतं यावत्यर- माज्यया गुण्यते त्रिज्य या नियते तावदुत्पन्ना गुणसूर्या१२३ ॥ एवमयनांशोनितपाताहोज्या गुणसूर्य गुणिता कृतै भक्ता तत् PAN ·सिद्धान्तशिरोमणिः । भुजमलं कोटिफलोनयुतद्विरसगुणै ३६२ भक्तं लबैरंशेर- गोलसन्धिरयनांपोनितपाते मेवादिस्थे त ऊनीक्रियते यतः यातो विलोमगस्तत्स्थानं विषवन्मण्डलादक्षिणतः क्रान्तिले भवति तत्र विन्यस्तस्य विमण्डलस्य पूर्वाद्धं यावदुत्तरतः परम- विक्षेपांश र्नीयते तावद्भिरंपी रविगोलसन्धः पश्चिमत एव तस्य विषुवन्मण्डलेन सह सम्पातो भवति अतस्तुलादिस्थे तु विपरी- तमिति एतद्यथास्थिते गोले यथोक्तं विधुवन्मण्डलं विन्यस्य दर्शयेत् इति सर्व निरवा । अथ साधारण्येन क्रान्तिसाम्य सम्भवासम्भवज्ञानमाह। वायनसन्धाविन्दोः क्रान्ति स्तत्कालभास्करकान्तेः । जना यावत तावत्क्रान्त्योः साम्यं तयो नास्ति ॥ यत्र कुत्रचिद्दिने यावतीषु घटिकासु खायनसन्धितुल्यः स्फुटश्चन्द्रो भवति तस्य स्फुटा क्रान्तिः साध्यते तत्र काले यावान रविस्तस्य क्रान्तिः साध्यते तस्याः रविक्रान्तेः सकाशाद्यचूना मटा प्रशिक्रान्तिस्तदा क्रान्त्योः सायं नास्तीत्यवगन्तव्यं अत्रेयं प्रकटव वासना। खायनसन्धिस्थविधा यी क्रान्तिः सा तस्य कुटा परमा तस्मात् स्थानादग्रतः एडवावा यावच्छशी चाल्यते तावत्तस्य क्रान्ति न्यूनैव भवति अतोऽधिकया रविक्रान्त्या सह साम्यं नास्ति यतो ऽन्यथास्तीत्युपपन्नं । अत्र यावदना ताव- कान्त्योः साम्यं नास्तीत्यस्याभिप्रायो व्याख्यायते यदा किल व्ययनांपो राशिघटकं पातः स्वेरयनसन्धितुल्या पूरशी २ ॥१६॥ रविच तावान् २।१६। तदार्कचन्द्र योरयनसन्धिस्तुल्य एब ·MONTHSikhisane गणिताध्यायः। चं . मा. ३ भवति २ । १६ । तत्र खायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिः ११७० । तत्र स्वञ्च क्रान्तिः १४४० । अत्र विधाः क्रान्तेरूनत्वात्कान्तिसाम्या- भावः तस्मात् कालादग्रतो वियंपञ्चतुर्दशदिनैः १३ । ४० । रविचन्द्रपाता मध्यगत्यैव किल चालिता रतावन्तो भवन्ति । अत्र विधोरयनसन्धि दितीयः ॥१६॥ ६।३५। अत्र खायनसन्धाविन्दाः क्रान्तिः १२६६ । तत्र तत्कालभाकरक्रान्तिः १३६८। १२ २६ २७ यत्रापि विधुबान्तरूनत्वात् कान्तिसाम्या- भावः एवमलादपि कालादग्रवत्तावत्येव दिनान्तरे क्रान्तिसा- ग्याभाव एव भविष्यतीति एवं प्रथमकालात् पठतञ्चालनहये ऽपि क्रान्तिसाम्याभाव एव। एवं मासदये क्रान्तिसाम्या- भाव एव सम्भूतः यदा गोलसन्धिसमीपस्थः यातो भवति तदा रवे दक्षिणायनादुत्तरायणाचोभयतः कियन्ति च दिनानि क्रान्तिसाच्याभाव एवेत्यर्थः । अथ व्यतिपातवैतयोः सम्भवमाह । व्यतिपातोऽयनभेदे गोलैकत्वे ऽर्क चन्द्रयोः कान्योः। मान्ये वैधत एकायने ऽन्यदिगपक्रमसमत्वे ॥ • पूर्व किल साधारण्येन क्रान्तिसाम्यस्य भावाभावलक्षण- मुत तच्च क्रान्तिसाम्यस्य लक्षणविशेषेण व्यतियातवैधतनाम- योगी भवतः। इदं हि किल लक्षणं यदार्कचन्द्रो भिन्नायनसं- स्थावेकगोली च भवतस्तदा यदि तयोः क्रान्तिसाम्यं भवति तदा व्यतियातनामा योग उच्यत यदेकायनस्थयो भिन्नगोल- ·सिद्धान्तयिारोमणिः। 1 स्थयोञ्च क्रान्तिसाम्यं भवति तदा वैजनामा योग उच्यते तत तादृशां लक्षणं कदा च न ज्ञायते अतस्तज्ज्ञानार्थं लक्षणमाह । सायनरविशशियोगो भाई (६) चक्र (१२) यदा तदासन्नः। तत्सम्भवस्तदूनाधिकलिहा भुनियोगहताः॥ लञ्चदिनैरेथ्यगतेस्तात्कालिकयोरपक्रमो माध्यो। कस्मिंश्चिदिने स्फुटौ रविचन्द्रौ पातञ्च कार्य: यो रविचन्द्र- योः पृथक पृथक् सायनांशयोोगा यदा भाई भवति तदा तस्य कालस्यासन्नो ऽग्रतः पृष्ठतो वा व्यतिपातस्य सम्भवो ऽस्तीति ज्ञेयं यदा तु वयोगश्चकं १२ भवति तदासन्नो वैव- तस्य सम्भवो ज्ञेयः यदा योगो भाई चक्र वा न पूर्यते तदा यावतीभिः कलाभिः पूर्यते ताः जनाः कलाः यदा तु भाद्धा- दधिको योगस्तदा योगाङ्काः शोधिते याः पोषस्य कलास्ता অন্ধি ৰখন হন অজানাধিৰিদাল্লা জালা- चन्द्रायाः स्फट गतियोगेन भाज्याः फलं दिनादिकं ग्राह्यं । नै दिनैरेव्यगतेरिति यथासंख्येन यद्यूनलिप्ता भक्तास्तदैव्य- दिवसा लब्धाः यदाधिकाः कलात्तदा गतदिवसाः ते दिवस- रेय मुणिवा भुक्तिकलाः पृथगवस्थाप्याः ततो दिवसावयव- घटीभिः पुन गणिता भुक्तिः पछाा हृता लब्धकलाभि र्मि- श्रिताः पूर्वकला ग्रहे योज्याः यदि गतदिनै गुणिता भुक्ति- स्तदा शोध्या एवं रवे विधोः पातस्य च तात्कालिकीकरण। तात्कालिकयोचन्द्रार्कयोः सायनांशयो गे भाई चक्रं वा ·मगिताध्यायः २८६ भवतीत्यर्थः। ततस्तयोतात्कालिकयार पक्रनो साध्या अत्र वा- सना प्रकटव सा यथा यदा रविाशियोगा भाई चक्रं वा तदासन्नतान्तिसाम्यस्य सम्भव इति यदुक्तं तस्यायमभिप्रायः । बयो ागे राशिघटकं चक्रं वा भवति तयोरवश्यं भुजस्तुल्य एव स्यात् भुजस्य तुल्यत्वादस्फुटशशिकान्ते रविक्रान्तेञ्च तुल्य- ৰৰ জিল বালি জ্বি জ্বাল নিজা: লহ্মাত্মা मोनाधिका वाभवतीत्यर्थः । तात्कालिकोकरणवासना सुगमैत्र । इदानीं तस्मात् कालात् क्रान्ति सान्यस्य गतष्यप्रतिपादना- : र्थमाह। ओजपदेन्दुक्रान्ति महती सूर्यापमाल्लघुः समजा ॥ १० यदि भवति तदा शेयो यातः पातस्तदन्यथा गम्यः। आजयदे विषमपदे वर्तमानस्येन्दोः स्फुटा क्रान्ति यंदा महती भवति कस्मात् सूर्यापमात् तथा यदि समपदे शशी भवति तस्य क्रान्ति यंदा सूयमालधुर्भवति तदा गतः यातः यातं क्रान्तिसाम्यं बरसात् लक्षणादन्यथा तहि गन्यं। अनो- पयत्तिः रविस्तावत् स्थिरगतिश्चन्द्रो ऽतीव चलस्तस्यैव कान्तः प्रतिक्षणमन्यथात्वं अतञ्चन्द्रमधिकृत्योच्यते । अत्रीज पदे वर्त- मानस्य विधाः कान्तेल्यचयो वर्तते यथा यथा ग्रहो ऽयतो याति तथा तथा खक्रान्ति विधमपद उपचीयते प्रथमपदस्य टतीयपदस्य च गोलसन्धावादिः तदग्रतरित्रभेऽन्तरे कान्ते पर- मत्वं अतो विषमयदे वर्तमानो यथा यथाग्रतो याति तथा तथा प्रान्तियचीयते ततलिभात्परतो द्वितीय गोलसन्चिं यावत् ।

·सिद्धान्तशिरोमणिः। 1 समपदं तत्र वर्तमानो यथायथाग्रतो याति तथा तथा कान्ति. रपचीयते। एवंटतीयचतुर्थयदयोरपि अत ओजयदे वर्तमा. नस्येन्दोः क्रान्ति यंदा सूर्यायमान्महती तदाग्रे चालितस्येन्दो- रतिमायेन महतो भवति यदि यथा यथा एकतञ्चाल्यते शशी নগ্ন নঘা জানি মনি ঝুন ঝুনি হলিজা सह साम्यं गतमेवानुमितं यथा समयदे वर्तमानस्य विधाः क्रान्ति र्लची सूर्यापमाङ्गवति तदापि एतश्चालितस्येन्दोः क्रान्ति महती भवति अतो महत्या सूर्यकान्या सह साम्ध गतमिति ज्ञातं यस्मात् लक्षणादन्यधात्वे क्रान्तिसाम्यमेव्य- मिव्यर्थीज्ज्ञायते यतो गतगम्यत्वलक्षणं युक्तमुक्तं । अथ तस्मात्कालात् गतगम्यस्य क्रान्तिसाम्यकालस्य परिज्ञा- नमात्तिराद्धादारभ्य सा.नार्यात्रयेणाह। तलान्यारेकदिशोरन्तर मैक्यं विभिन्नदिशः ॥ कार्य व्यतिपाताख्ये तदन्यथा वैधते प्रथम एवं । गतगम्येष्ठघटीभीरवीन्दु पातान् प्रचाल्य साो ऽन्यः ॥ १२ श्राद्यान्यकालयोरपि यदि गन्य लक्षणं गतं यदि वा। श्राद्यान्ययोस्तदन्तरमतो ऽन्यथैक्यं च तेन हृताः ॥ श्राद्यगुणास्ता नाड्यो ऽसदिष्टा: स्पष्टाः स्युरेवमेतासु। चक्राईचककालात् गतगम्यं पातमध्यमा इवमात् ॥ इदं पूर्वादाहरणस्योपरि दृश्यते तच्चोदाहरणं युक्वायनांशो शतं शशीचेदित्यादि। तत्र नवभागाधिक राशिदयं रविः २४ा भागेनोनं विभं थी २।२९। एकविंशतिभागाधिक १३ ·मागिताध्यायः - चियातः३।२१। एते तात्कालिका एव कल्यिताः यतोऽनयो- रविचन्द्रयोः सायनांश योगो भाई भवति रविः२।२०। चं। १०। अत एव व्यतिपातेनात्र भवितव्यं। अत्र रवेस्तावत् गोला- यनसन्धी तथा चन्द्रस्य साधिता । यत्रोदाहरणे चन्द्रः २।२६। अस्यासन्नो यो ऽयनसन्धिः स ग्टह्यते खायनसन्धा- विन्दोः क्रान्तिरिति सन्धितुल्यं विधुं प्रकल्प साधिता' मुटा क्रान्तिः सप्तदशाधिकानि चतुर्दशशतानि १४१७। अथ बत्- कालभास्करक्रान्तिरिति यस्मिन् काले भूशी खायनसन्धि- तुल्या जातो भविष्यति तब काले यावान् रविः स तत्वाल- भाकरः अत्रायनसन्धिश्चन्द्रादूनो ऽतः प्रागेवायनसन्धिस्थो जातः स च कियता कालेनेति। अत्र विधाः स्वायनसन्धञ्चा- न्तरकलाश्चन्द्रभुत्या भाज्या लब्धदिनैः खसन्धाखो जाताभ- विष्यति चेति वेदितव्यं। अत्रोदाहरणे विधाः खसन्धेशान्तरे भागाः२०१२३ । एषां कलाश्चन्द्रभुत्या भाज्याः अत्र चन्द्र- भक्तिः सुखार्थं ख्वसुमुनिमिताः ७८० कस्थिताः रवञ्च भुक्ति पतिः ६०। अत्र चन्द्रभुक्त्या ताः कला भक्ताः लब्धमेकदिनं घटिकाश्चतुस्त्रिंशत् ११३४। एतावता कालेन विधुः खायन- सन्धिस्थः पूर्वमेव जातः अतो ऽनेन कालेन चालितो रविः अयं तत्कालभास्करः२।७।२६ । अस्य शान्ति र्दशाधिकानि चतु- दशशतानि १४१० । अस्याः सकाशात् सायनसन्धिक्रान्ति- रियं१४१७। अधिकातो ऽस्ति क्रान्तिसाग्यं । अत्र धोरदियक्षे सूर्यापमादोजपदोद्भवादित्यादिलक्षणेन क्रान्तिसायाभावः तत्र ब्रह्मगुप्तपक्षे ऽपि विनवग्रहन्दकान्तिरित्यादिना लक्षणेन। तथा CC 2 ·सिद्धान्तशिरोमणिः । विनवभवनजाता क्रान्तिरित्यादिना खरोतालक्षणेन। रवेरोजपदनान्तेश्चन्द्र युग्मपदोहवा खल्या चेत्तदा कान्याः साम्यं शेदन्यथा भवेदिति माधबोलसिद्धान्त चूडामणि लक्षणेनापि कान्तिसाग्याभावः एवमन्येषां तदन सारिणामयि पक्षे । अथ प्रसङ्गेनाप्युदाहरणं तद्याप्तिदर्शनायोच्यते । तिग्मांशु चन्द्री किल सायनांश चतुर्दिराशी च वियातचन्द्रः। सहायकं तत्र वदाशु पातं धीडिदं त्वं यदि बोबुधीवि। यत्र तिग्मांशु चन्द्रपाताः रविः । चन्द्रः २। पातः ६। यदा किलायनांपूणभावस्तदैते तात्कालिकाः कल्पिताः अत्र सूर्याय- मादोजपदोत्रादित्यादिलक्षण न क्रान्तिसाम्यमस्ति यतः सूर्यो बुम्मपदे वर्तते यदा कदाचित्कान्तिसाम्याभावस्तदा विषम- पदस्थ एवादित्ये तत्यक्षे अन्यथाजपदोद्भवादिति विशेषण निरर्थकमेव स्यात् अतोऽत्र तत्यक्षे ऽस्ति पातः स च अयुम्म- इन्द्रमसोयम इत्यादिना तदुक्तलक्षणेनेथ्यो जातः । अथ तदु- লালুজ্জালন্ধাযৈলীলাল জালিকা অনলাদি नागच्छतीयत्र प्रत्यक्ष प्रमाणं अतः किं कुर्मः क उपालभ्यो यो- दमसमञ्जसमिति किं जगविरोधेन अनासत्यक्षेत्रान्ति सान्या- भाव एव। एवमत्र भावाभावे नमो दर्शितः कचिदव्यत्व ऽपि स उदाहरणान्तरे दर्शितः । अथ प्रस्तुतमुच्यते तात्कालिक- योर पनामी साध्याविति साधिती योञ्चन्द्रायोरपक्रम र. २१ । ।२।२६ | पा।३।२१।१४१६ । १३२४ । ओजप- देन्दुक्रान्तिरिति पूर्व साधारण्येनेदं व्याख्यातं। अन्हुः सम- पदे वर्तते तस्य क्रान्ति र्लध्वी बनो त्र यातः पातः स च ·गणिताध्यायः। २६३ कियता कालेनेति तदर्थं तत्कान्त्यारेकदिशारन्तरमित्यादि- सूत्रं यतस्तयोः क्रान्त्योरुत्तराश योरन्तरं कृतं यदि भिन्नदिशा भवतस्तदैक्यं कार्य एवं व्यतिपाते वैधृते त्वन्यथा तदन्तरमैक्यं वा प्रथमसंज्ञं भवति तच्चान स्थाप्यं तथात्र जातः प्रथमः १२। एवमनेन प्रकारेण तत्कान्त्योरेकदिशोरित्यादिनान्यः साध्यः स च किं कृत्वा तदाह गतगम्येयघटीभीरवीन्दुमा- तान्प्रचाल्येति। एतदुक्तं भवति कतिचिदिघटिकाः कल्याः ताश्च गते पाते गताः गम्ये गम्याः ताभिर्घटीभि तिव्यना- डीगुणिता युभुक्तिरियादिनोक्तप्रकारेण रवीन्दुपातास्तात्का- काः कार्याः तथात्र कल्पिता इघटिकाः ६.। याभिः तास्तात्कालिकाः र २।८। । । चं २ । १६ । • 1 1 पातः ३।२०। ५६ । ४६ | अतस्तात्कालिकयोरपक्रम साध्या- वित्यादिसूत्रावतारः साधितावपक्रमी उत्तरा क्रान्तिः रवेः १४।१२।४। उत्तरा क्रान्तिञ्चन्द्रस्य १४०६।२५। आभ्याम- पक्रमाभ्यामोजयदेन्दुकान्तिरियादिना गतगग्यावलोकनं मुन- रत्रापि गतः पातः। अथ तत्कान्त्यारेकदिशोः कृतमन्तरंजातो यमन्यः २।३६। खाद्यान्यकालयोरपि यदि गग्य लक्षणं गतं यदि वेति तयोराद्यान्ययोः साध्यमानयो ईयोरपि यदि गन्यं लक्षणं भवति । अथ वा योरपि गतं तदाद्यान्ययोर- न्तरं कायं अन्यथा यदा तदै क्यं तेनान्तरे शैक्येन वा भाज्या का इघटिकाः किम्बिशियाः आद्येन गुणितास्तत्र यल्लभ्यते तत् घटिकादिकं म्टवते ता घटिकाः प्रकलय पुनरन्यः साध्या आद्यः पूर्व एव तेन पूर्वानीतेनाद्येन पुनरानीतेनान्येन च Cc3 ·२६४ सिद्धान्तशिरोमणिः। पुनरिघटिकाः साध्याः एवमसवद्यावत् स्थिरा भवन्ति ता इटवटिकाः स्फटाः एवमेवाभिचकाईचक्रकालात् गतगन्धं पातमध्यमाद्यवशादिति यस्मिन् काले चन्द्रार्कयो गिचक्राई ६। चक्र वा १२ जावं तस्मात्कालात्यागेव ताभि घटिकाभिः क्रान्ति साम्यं गतं वेदितव्यं यद्याद्यकाले गतं लक्षणं जातं यदि गम्यं तदा गम्यमिति बेदितव्यं यदैव क्रान्तिसाम्यं तदैव पात- मध्यं एवमत्राद्यान्ययोरपि कालयो र्गत लक्षणे जाते कृतमाद्या- न्ययोरन्तरं ८६ 1४१ । अनेने घटिकागुणे प्रथमे भक्त जाता अन्या इवटिकाः ६१ । 8७। एवं यनरप्यसकृत्कर्मणा जाताः स्थिरा इवघटिकाः ७० । आभि घंटीभिचक्राईकालात् पा- तमध्यं गतमिति ज्ञातं। अत्रीयपत्तिः अत्र चक्राईकाले क्रान्ति- साम्यस्य गतत्वं किल ज्ञातं इदानीं तत्काल ज्ञानार्थमाद्यैरा- चार्यरुपायः कल्पितः तत्कायोरन्तरं परमेकदिशो यतिपा- तयोगे च यतो व्यतिपात एकगोलस्थयोरेव भवति अतस्त- त्वात्योरन्तरं कृतं यत्कायोरन्तरं स यत्र तत्र स्थितयोरपि चन्द्रार्क यो याम्योत्तरभावः तयो चुराबत्तयोरन्तरमित्वर्थः । वदा पुनश्चन्द्रक्रान्तिः शरणान्यगोलं नीता तदा कान्यो र्यागः कृतः यतश्चन्द्रस्यान्यगोले ऽहोरात्ररत्तं अस्यान्यगोले एकस्व खकान्त्यग्र उत्तरतो ऽन्यस्य खात्यग्रे दक्षिणतो ऽतस्तयोरहो- रावस्त्तयोरन्तरं तत् क्रान्ति योमेनैव भवतीत्युपपन्नं । तत्का- न्योरेकदिशोरन्तरमैक्यं विभिनदिशोरिति यदर्कस्याहोरात्र- बत्तं तदेव यदा चन्द्रस्याहोरात्रत्तं भवति तदा व्यतिपातः साथ विषुवन्म ण्डलादुत्तरता दक्षिणतो यावतान्तरेण रवरहो- ·শানিগ্রাহ। २६५ रात्रहत्तं तावतैवान्तरेण विषुववृत्तादन्यदिशि यदेन्दोरहोरा- प्रवत्तं भवति तदा वैधृतनामा योगः। अथ किल दक्षिणगोले रवि वर्तते तस्य क्रान्त्यने खाहोरात्रसत्तं निवेश्यं ततो विषुव- न्मण्डलादुत्तरतस्तावतैवान्तरेण निवेश्यं तस्मिन्मण्डले यदि चन्द्रो भवति तदा वैधृत इति भावः यदा पुनश्चक्रकालिकञ्चन्द्र उत्तर- गोले किल वर्तमानः खोत्तरकान्तरल्यत्वात्तस्मादहोरात्रता- दक्षिणतोऽन्यस्मिन्नहोरात्रहत्ते चमति तदा तयो ईत्तयोरन्तरं कथं ज्ञायते तदर्थ रवे दक्षिणक्रान्तितुल्ये ऽन्तरे विधुवन्मण्ड- लादुत्तरतस्तद्वृत्तं निवेश्वं । अथ वेशकालिकस्य चन्द्रस्य यद- न्यदहारावरेत्तं तचन्द्रस्योत्तरकान्तरग्रे अतञ्चन्द्रस्योत्तरजान्त रवे दक्षिणकान्तेश्च यदन्तरं तत्तयो ईत्तयोरन्तरं। अथ यदि विक्षयेण दक्षिणगोलं नीतत्तदा चन्द्रस्य स्फुटा क्रान्ति दक्षिणा वर्तते अत्रकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रहत्तं तदा तस्यो- तरनिवेशितस्याहारानरत्तस्य चान्तरं तयोः कान्यो योगे भवति अत उक्तं तदन्यथा वैधृत इति । एवं तत् क्रान्त्योरन्तरं प्रथमसंझ कल्पितं अस्य क्रान्त्यन्तरस्यायचीयमानस्य यदाभाव- स्तदा क्रान्तिसाम्यं अथ च तदयचयस्थायीयत्ताकर्तुं न शक्यते यत इटकाल घटिकाभिचालितयोश्चन्द्रार्कयोः क्रान्त्वन्तरमुक्ता- प्रकारेण पुनः कृतं तस्यान्यसंज्ञा कृता ततस्तयोराद्यान्ययो र्यदन्तरं स तावतीनां घटिकानां सम्बन्धी प्रान्त्यन्तरस्यापचयः अतस्तयोरन्तरं कृतं परं यद्याद्यान्यकालयो र्गतं गम्यं वा लक्षणं तदैव यदा किलाद्यकाले गतलक्षणमन्यकाले गम्यं तदा प्रथम- कान्त्यन्तरमयचीयमानमभावं प्राप्य पुनरुपचितं अतस्तत्राद्या-

·२६६
सिद्धान्तशिरोमणिः।
ज्यया योगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति । अतो ऽनुपातः यद्यता-
वता क्रान्त्यन्त रायचयेनेटघटिका लभ्यन्ते तदा प्रथमतुल्येन
कियन्त्य इत्यत इसघटिकागुणे प्रथम प्राधान्यान्तरभको या
घटिका लभ्यन्ते ताः स्कुटासन्ना भवन्ति यतः प्रतिक्षणं का-
न्तिचलनं समं न भवति अतस्ताभि घटिकाभिरत क्षत्कर्मणा
सुटाः कर्तुं युज्यन्ते इति सर्वमुपपन्न ।
एवं मातमध्यमभिधायेदानों पाताद्यन्तकालयरिज्ञान
माहा
मानक्याद्धं गुणितं स्पघटीभि विभकमायेन।
लब्धघटीभि संध्यादादिः प्रागग्रतश्च पातान्तः ॥
तात्कालिकैः पृथक
पृथगाधं प्राग्वत्प्रसाध्यते न भजेत् ।
मानै क्याईन इता असकस्थित्यर्द्धनाडिका: स्वष्टाः॥ १६
एवं स्पया या इवघटिका जाताताभिः प्रातमध्यं गतं गन्ध
वा । अथ ताभि घटिकाभिचक्राई चक्रकालिको चन्द्रा
प्रचाल्य पातमध्यकालिको कृत्वा तथा तयोञ्चन्द्रग्रहणाच्या विम्बे
प्रसाध्ये तो
मानक्याई प्रागानीवाभिः सुदाभि घंटीभि
मुख्यन्ते नाद्यसंज्ञेन भाज्यं फलं घटिकादि ग्राह्यं ताभि लब्ध.
घटिकाभिः पातमध्यकालात् पूर्वतः पातस्यादि ईयः तथा
ताभिरेव लब्धघटिकाभिः पातमध्यकालाग्रतः पातस्यान्तो
ज्ञेयः ताः स्थित्यईटिका जाता इत्यर्थः । अय पाताद्यन्तका-
लिकाः पृथक् पृथक् चन्द्रार्कमाता कार्याः स्थित्यई गुणा भुक्तिः
परिहता यत्फलं तेन सखफलेन पातमध्यकालिका एकत्रोना

·কাবি না न्यनाधिक्षा कार्या इत्यर्थः। ततस्तयोस्तात्कालिकयोञ्चन्द्रा- योः क्रान्ती धात्वा प्राग्वत्तबोरन्तरमाद्यसंझं कल्पितं तेनाद्येन जेत् काः माने क्या न गुणिताः स्थित्यर्द्धनाडिकाः एवं स्पछा वन्ति ततस्ताभि घटिकाभित्तात्कालिककरणादिनासहकर्म पर्य यावत् स्थित्यईनाडिकाः स्थिरा भवन्ति एवं पृथक् पृथ- त्याद्य तदियकालिकैः कृतं तत् द्वितीयं स्फुट स्थित्यईमित्यर्थः । बोयपत्तिः बहो यदा क्रान्तिसाम्यं तदैत्र मातस्तस्मात्काला- गग्रतञ्च कथमवस्थानं पातस्य तत्र क्रान्ति सान्याभावात् দিবা লাল গান: নান আনুনী নিলয় জানি 'वति सा विबाहेनोनिता सती विम्बप्रान्तस्य पाचात्यस्य विती क्रान्ति भवति विम्बाईनाधिका अग्रतो विम्ब प्रान्तस्य वति एवं स्वेश्चन्द्रस्य च अत्र विम्बे एउमग्रञ्च याम्योत्तरभा- नोच्यते यावती रव विम्बरष्ठप्रान्तक्रान्तिस्तावतो यदा चन्द्र- লিমায় জালি নননি না না লিল জান্না म्यात्यातस्यादिरिति तदा तयो विम्बमध्ययो मानक्याईतु- यमन्तरं भवति तदनन्तरं क्रमण गच्छतो यंदा विम्बमध्ययाः ििन्तसाम्यं तदा पातमध्यं तदनन्तरं रवरयप्रान्तस्य चन्द्रप्ट यातस्य च यदा क्रान्तिसाम्यं तदा पातान्तः यतो यावन्मान- माडीदूनं कात्यन्तरं तावत्यातो ऽस्तीत्यत उक्त स्थित्यई। अथ दानयनस्योपपत्तिः पातमध्यसाधने यदाद्यसंज्ञं क्रान्त्यन्तरं चासत्कार्मणा स्टोकता इवघटिकास्तेन नाभिश्चानुपातः। द्याद्यतुल्येन क्रान्त्यन्तरेण एतावन्तो घटिका लभ्यन्ते तदा নিয়ন্ত্রনুলাল জিনিনি হন নম্নিল যা কাল NustHANHAIYALANETHERESTHA ·। सिद्धान्तशिरोमणिः । ताः स्थित्यई घटिकाः स्थला जातास्तत्स्फुटीकरणार्थं तात्कालि- कयोः पुनः कान्त्य न्तरं कृतं तन्मानक्याद्धासन्न जातं तेन पुनर- नुपातः। यद्यनेन क्रान्त्यन्तरेणेतावळ्यः स्थित्य घटिका लभ्यन्ते तदा मानक्याईतुल्येन किमिति एवमसकृत्तासां घटीनां स्फुट- त्वमित्युपपन्न । अथ स्थित्यायपत्तिरूपं श्लोकमाह। नावत्ममत्वमेव क्रान्त्यो विवरं भवेद्यावत्। भाने क्याादूनं साम्पादिम्बैकदेशजकान्त्योः ॥ १७ अस्थार्थो व्याख्यात एव ।-अथ विशेषमात्रियेणाह । खायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तः । जना तयोस्तु विवरं मानक्याात् यदाल्यकं भवति॥१७ ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्थापक्रमान्तरं चाद्यः। तस्मादिघटीभिः प्राक पश्चाच्चापरौ माध्यौ । १६ श्राद्यान्यान्तरमतं मान क्या द्ययास्तदा विवरं। इष्ट घटीभिः क्षुला स्थित्य॰ स्तः पृथक पृथक् स्पष्टे ॥ २० अत्र भावाभावलक्षणे यदुक्तं । खायनसन्धाविन्दाः क्रान्ति स्तत्कालभाखरकान्तरूना तदा क्रान्तिसाम्यस्याभाव इत्यस्या विशवोऽयं यदोना भवति तयोः कान्यो विवरं यदि मानक्या- डाटूनं स्यात्तदास्ति पात इत्यवगन्तव्यं । तस्य पातस्य कदा मध्य- मित्येतदर्थमाह। ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्येति यस्मिन् काले चन्द्रः खायनसन्धिं प्राप्तः तस्मिन्नेव काले मातमध्यं ज्ञेयं तथा तयोः ·गणिताध्यायः । क्रान्त्या यंदन्तरं स यद्यः कल्यः ततस्तस्मात्काजादग्रतः पृष्ठ- तश्चेटिकाभिश्चालितयोः पृथक् एथक क्रान्यन्तरे साध्ये ता. वन्यसंज्ञीभवतः अतो ऽनन्तरं चाद्यस्यान्यस्य चान्तरेण मानक्या- हाद्ययोरन्तरमिरघटीगुणं भाज्यं तदेकदा स्थित्यई एवं द्विती- यमप्यपरेणान्येनात्राप्यसकृत्कर्मानुक्तमप्यर्थात् ज्ञायते। यत्रो- पयत्तिः खायनसन्धौ वर्तमानस्येन्दोस्तत्कालभाखरस्य च कान्य- न्तरं यदि मानकालादूनं भवति तदा स्थित्यापत्तिवदिबैक- देशूजकान्योः साम्यात्मातः केन निवार्यते अस्त्येव पातः । किञ्च यस्मिन्नेव काले ऽयनान्तं प्राप्तञ्चन्द्रस्त स्मिन्नेव नाले पात. शं यतस्तस्मात्वालाग्रतः पृष्ठत्तञ्च कान्यन्तरमधिकमधिकं भवति। अथ तस्य पातस्याद्यन्तप्रतिपादनार्थं भमो विम्बे विलियोच्यते तद्यथा चन्द्राको किल यदोत्तरगोलस्थौ तदा समायां भूमी वाग्योत्तर रेखां कृत्वा तस्यां रेखायां विन्दं कृत्वा स विन्दः कि- लोत्तरश्चन्द्रस्यायनसन्धिः कल्पितः। अयनसन्धौ यावत् क्रान्त्ये- न्तरं तस्याद्यसंज्ञा पूर्व कल्पिता तस्याद्यस्य यावन्त्यः कलास्त मित रडलैरयनान्तादुत्तरतो ऽन्य विन्दं कृत्वा तत्र रविः खा- होरात्रतं कल्यं । तत्र च रविविम्बाईकलामितैरङ्गुले रवि- विम्ब विलिख्य तस्मादविविम्बमध्यादक्षिणतो मानक्याईकला- मितैरलैरन्यो विन्दुः कार्यः तत्र किलेन्दोः साहोरात्र सत्त. तत्र च चन्द्र विम्बाईकलामितैर लैश्चन्द्रविम्ब कार्य त योश्चन्द्रा- विम्बयोः प्रान्तो संलग्नौ यदायनान्तमुपसर्वतश्चन्द्रस्य कालेन उत्तं भवति । अयनालमनुप्राप्तस्य यत्तत्राहोरात्ररत्तं भवति तत्त त्रस्थस्यैव चन्द्रस्य एवं विम्बप्रान्तकान्त्याः साम्यात्तत्र या- 1 ·२ सिद्धान्तशिरोमणिः। ३०० नुम । तादिः अतोऽनन्तरं यावता कालनायनान्तं प्राप्नोति तास स्थित्य. ततोऽनन्तरमयनान्तादपसर्यन यावला कालेन बाहोरात्रवृत्तं यनः प्राप्नोति तावदन्त्यं स्थित्थई स्थिबईसा वासना राशिकेन । तत्रटिकाभिचन्द्राको प्रचाल्य त्यन्तरमन्याख्यं कृतं तस्याद्यास्यस्य चान्यस्य यदन्तरं तदि टिकानां सम्बन्धि कात्यन्तरं भवति । यद्यनेन क्रान्त्यन्तरमा घटिका लभ्धन्ते तदाद्योनितमानक्या तुल्येन कियन्त्य इ यतञ्चन्द्राहोरात्ररत्तस्यायनान्तस्य चान्तरमाद्यानित माने क्याई वर्तते ऽत उययनं। बाद्यान्यान्तरमतं मानक्याईद्य- योत्तदा विवर इरवटीभिः क्षुसमिति सवें निरवा । इदानीं यातप्रयोजनलाह। पातथितिकालान्तर्महालवायं न पास्यते तज्जैः । स्नान जपोमदानादिकमनोपैति खलु यता वृद्धिम् ॥२१ मा Maay Magaininagesanga स्पदं। इति श्रीमहवरोपाध्याय नुतश्रीभास्कराचार्यविरचिते नि- द्वान्तशिरोमणी वासनाभाध्ये मिताक्षरे यालाध्यायः । समानोऽयं गणिताध्यायः ग्रन्थसंख्या ३४० । एवमादितः ग्रन्यसंख्या १३७५ । विधे हादून मित्येत खायन