·939:00

·MORMATION
BIEDOHDDM
MITHLY
MARRIORDAMONDO
NIVA
HAR
3938
RAN
। 3938
श्रीमनमुनिचन्द्राचार्यविहितवृत्तियुतं मूलसूत्रश्लोकवृत्तिगतश्लोकादिक्रमयुतं
Awarendra
श्रीसद्धर्मविन्दुप्रकरणम्।
भाट श्री.यस.मरसूदीश्व२७.
सी
ज्ञान २, अन्य नौकाशिका-विक्रयागतद्रव्यसाहाय्येन आगमोदयसमितिः
कार्यवाहक श्रेष्ठिवेणीचन्द्र सुरचन्द्रद्वारा
.
मन
ALL RIGITS RESERVED FOR THE SECRETARIES Shri AGAMODAYA SAMITI.-BOMBAY,
Printed at Shri “Vir-Shasan Printing Press” by Shah Keshavlal Dalsukhbhai
Tankshal-Ahmedabad.
विक्रम संवत् १९८०
क्राइस्ट १९२४
पण्यं ०-१२-० प्रतयः १२५०
वीर संवत्.२४५०
RADIOTIOHRE
DOO
dail

·उपोद्धान
यमपिन्दु
||२||
मा. श्री. यस सूश्रीधर्मविन्दुप्रकरणस्योपोद्घातः
જ્ઞાને ૨, કે
स्वीक्रियतां शेमुफोमनिराविष्क्रियमाणमिदं प्रकरणं धर्मविन्दुनामकं,
प्रकरणं धर्मविन्दुनाम, कर्तास्थास्य मुगृहीतनामधेयाः श्रीमन्तो
हरिभद्राचार्यवर्याः, इतिवृत्तं चोल्लिखितं श्रीमत्यां पञ्चाशकवृत्तौ योगदृष्पित्तौ उपमितिभवप्रपञ्चायां च कथायामस्माभिः, अ-
न्यैश्च धर्मसंग्रहणीवृत्तौ सरिसवराणामितिहासे च, सर्वैरपीतिवृत्तनिर्विवादमेतावद् यदुत पूर्वगततारतारकदर्शनपटुलोचनाः
श्रीमन्तः,अत एव च पूज्यपादः यद्यपि प्रणीतान्यनेकानि प्रकरणानि तथापि विरोधगन्धोऽपि न जिनपतिसिद्धान्तनश्वेन प्रस्तुत
घ प्रकरणं श्रीमद्भिर्याकिनोमहत्तरासूनुभिरेव हरिभद्राचायर्विहितं, नान्यः प्रवरैरपि श्रीहरिभद्राभिधाननामोद्वहमानः सूरिभिः,
पतः श्रीमतां जिनेश्वराचार्याभयदेवाचार्याणां वचोऽटकाकरणस्य प्रथमपञ्चाशकस्य च वृत्तौ यदुत विरहोऽको हरिभद्रसूरोणां,
प्रस्तुतकरणस्यान्ते च ' स तत्र दुःखविरहादत्यन्तसुखसंगतः। तिष्ठत्ययोगो योगीन्द्रवन्धस्त्रिजगदीश्वरः॥४८॥” इतिवचनो-
पलम्भात् सुनिश्चयमेतत् ,किंच-यद्यपि श्रीमतां सत्तासमयः पूर्वोक्तपुवाङ्मयोपोद्घातेपु निर्णीतस्तथापि प्राकृतकुवलयमालाकारैः
शकाब्दीयसप्तमशतकमाविभिः मरिवराणां पूर्वकालीनमहाकवित्वेन गणनात् स्पष्टमेवागमिष्यति बोधपथं यत् यः तेपां सत्तास-
मयो वैक्रमीयपष्ठशनाब्दीयः प्रसिद्धोऽनितथः स एव । विवरीनारश्च श्रीमन्तो मुनिचन्द्रमरिवाः, यद्ययन्येऽपि मुक्ष्मार्थसा.
१ विरहशब्देन श्रीहरिभद्राचार्यकृतत्वं प्रकरणस्येति प्रथमाष्टकवृत्तिप्रान्ते श्रीजिनेश्वराचार्याः २ इह च विरहशब्देन इति.
सिताम्वरश्रीहरिभद्राचार्यस्य कृतेरक इति प्रथमपञ्चाशकवृत्तिप्रान्ते श्रीअभयदेवसरयः
m
॥१॥

·घंशतकचूर्णिकर्तारः सन्ति एतन्नामान आचार्याः प्रसिद्धास्तथापि नैप गुम्फस्तेषां, यतोऽत्र श्राद्धादिधर्माधिकारे उपयुक्ततममपि नाधार्युः साक्षितया स्पष्टनममपि श्रीप्रवनसारोद्धारयोगशानधर्मरत्नप्रकरणगतं तदुल्लेख, चूर्णिकृतस्तु त्रयोदशशताब्या जाता इति तेऽवश्यं तत्तद्ग्रन्थप्रामाण्यमधारयिष्यन् , प्राचीनाश्च श्रीमन्तो मुनिचन्द्रसूरया प्रसिद्धतमवादिदेवसूरीणां गुरवः, पूज्यपादानां सत्तासमयादि च प्रकरणसमुच्चये मुद्रितात् श्रीमद्भिदेवमूरिभिनिर्मितीत् गुरुविरहविलापनामकात् प्रकरणात् सुज्ञेयमिति तद्भाग एवात्रोध्रियते, तद्यथा- "तं जयउ चिंतयकुलं जयंमि सिरिउदयसेलसिहरं.व । भवजियकमलवन्धव ! जमि तुम तमहरो जाओ ॥२६॥ सच्चं महग्घिया सा महग्घिया चरमजलहिवेलच । मोत्तियमणिच जीए तं फुरिओ उयरसिप्पपुडे ॥ २७॥ सा दभनयरी नयरसेहरत्तं सया समुबहउ । जीए तुह पुरिससेहर ! जम्मदिणमहामहो जाओ ॥ २८ ॥ जसमद्दो सो सूरी जस च भदं च निम्मलं पत्तो । चिंतामणिवःजेणं उवलद्धो नाह ! तं सीसो ।।२९ ॥ सिरिविणयचंदअज्झावयस्स पाया जयंतु विंझस्स । जेसु तुह आसि लीला गयकलहस्सेव भद्दस्स ॥ ३० ॥ आणंदमुरिपमुहा जयंतु तुह बंधवा जयप्पयडा । जे तुमए दिखविया सिक्खविया सुरिणो य कया ॥ ३१॥- सचं सा कसिणच्चिय कत्तियमासस्स पंचमो कसिणा । खेत्तरं व सूरो जोए तं सग्गमल्लोणो ॥ ३९॥ एगारस अट्ठत्तर संवच्छरकाल ! पडउ तुह कालो । जससेसं जेण तए तं मुणिरयण कयं पाव !॥४०॥ एतस्माद्वचनात् निधीयते एतद् यदुत श्रीमतां जनका दर्भावतीवास्तव्याः चिन्तकाभिधाना गृहपतिवर्याः जननी च मह- ·उपोद्धात पतिन्द बिका (पांघी) इत्यभिधाना गुरवो यशोभद्रमुरिवरा अध्यापका विनयचन्द्रोपाध्यायाः स्वयमाचार्यपदप्रतिष्ठापिताः श्रीमा- नन्दमरिमुखा गुरुवान्धवाः, वैक्रमीयैकादशशत्यामष्टसप्तत्यधिकायां कार्तिककृष्णपञ्चम्यां च स्वर्लोकमलंचकुरिति । श्रीमतां प्रक- रणकाराणां शैल्यवैपा यदुत न परम्परालिखन, यत एतैः पूज्यपादैः अझुलसप्ततिका-उपदेशपदत्ति-सत्तिआवश्यकसप्त- तिका-प्रकरणसमुच्चयमुद्रित विविधप्रकरणमभृतिग्रन्था विहितास्तथापि न कुत्रापि गुरुपारम्पर्यस्योल्लेखा, निर्दिष्टं प्रकरणमपि 'गुरुभणियकज्जसज्जो संजाओ देवमूरित्ति' इति प्रान्त्यगायोक्तेर्दैवमूरिविहित, तेनैतावदपि तेषामितिहासाधनं मापीति । विषयश्चास्य ग्रन्यज्ञानसमधिगम्यः इत्यर्थयते आनन्दसागरा रतलाम १९८० कार्तिकशुक्लपञ्चमी. IRII ।

·Arenanorm ro arram भी सागरब्बी गनियर श्रीसर्वज्ञाय नमः । श्रीमुनिचन्द्रसूरिविरचितटीकयाऽलङ्कृतं श्रीमद्धरिभद्रसूरिविरचितं धर्मबिन्दुप्रकरणम् । આ, શ્રી. : સ ર સૂરીશ્વરજી જ્ઞાન ડ , સબ્ધ છે प्रथमोऽध्यायः। शुद्धन्यायवशायत्तीभूतसद्भूतसंपदं । पदे परे स्थितायास्तु, श्रीजिनप्रभवे नमः ॥ १॥ जयन्तु ते पूर्वमुनीशमेघा, यैर्वि- श्वमाश्वेव हतोपतापम् । चक्रे बृहद्वाङमयसिन्धुपानप्रपन्नतुझातिगभीररूपैः ॥२॥ यन्नामानुस्मृतिमयमयं सज्जनश्चित्तचक्षुः- क्षेपादिव्याञ्जनमनुसरल्लब्धशुद्धावलोकः । सद्यः पश्यत्यमलमतिहृन्मेदिनीमध्यमग्न, गम्भीराथै प्रवचननिधि भारती तां स्त- वीमि ॥ ३ ॥ विदधामि धर्मबिन्दोरतिविरलीभूतगर्भपदविन्दोः। भव्यजनोपकृतिकृते यथावबोधं विवृतिमेनाम् ॥ ४॥ प्रणम्य परमात्मानं, समुद्धृत्य श्रुतार्णवात् । धर्मबिन्दु प्रवक्ष्यामि, तोयबिन्दुमिवोधेः॥१॥ 'प्रणम्येति प्रणम्य-प्रकर्षेण नत्वा वन्दनस्तवनानुचिन्तनादिप्रशस्तकायवाङ्मनोव्यापारगोचरभावमुपनीय, कमित्याह- 'परमात्मानं' अतति-सततमेव अपरापरपर्यायान् गच्छतीति आत्मा-जीवः, स च द्विधा-परमोऽपरमश्च, तत्र परमो य:

·प्रकरणम् चर्मविन्दु 14 खलु निखिलमलविलयवशोपलब्धविशुद्धज्ञानवलविलोकिनलोकालोका,जगज्जन्तुचित्तसंतोपकारण पुरन्दरादिसुन्दरसुरसमूहा- हियमाणमातिहार्यपूजोपचारः,तदनु सर्वसत्त्वस्वभाषापरिणामिवाणीविशेषापादितैककालानेकसवसंशयसंदोहापोहः,स्वविहा- रपवनौसेरसमुत्सारितसमस्तमहीमण्डलातिविततदुरितरजोराशिः,सदाशिवादिशब्दाभिधेयो भगवानईन्निति, स परमा, तद- न्यस्तु अपरमः, ततोऽपरमात्मव्यवच्छेदनेन परमात्मानं प्रणम्य, किमित्याह-समुद्धृत्य' सम्यगुद्धारस्थानाविसंवादिरूपाया उद्धृत्य-पृथक्कृत्य 'श्रुतार्णवात् ! अनेकभङ्गभङ्गुरावचंगहनादतिविपुलनयजालमणिमालाकुलात् मन्दमतिपोतजन्तुजाता- त्यनदुस्तरादागमस पुद्रात् 'धर्मविन्दु-वक्ष्यमाणलक्षणं धर्मावयवप्रतिपादनपरतया लब्धयथार्थाभिधानं धर्मविन्दुनामकं प्रकरणं 'प्रवक्ष्यामि' भणिष्यामि, कमिव कस्मात्समुद्धृत्येत्याह-'तोयविन्दुमिव 2 जलावयववत् 'उद्धेः 'दुग्धोदधिमभृतेर्ज- लराशेरिति, अत्र च तोयविन्दुमिवोदधेरिति विन्दूपमेयतास्य प्रकरणस्य सूत्रसंक्षेपापेक्षया भणिता, अन्यथाऽर्थापेक्षया कर्पूरज- लविन्दोरिव कुम्भादिजलव्यापनन्यायेन समस्तधर्मशास्त्रव्यापकताऽस्येति । इह 'प्रणम्य परमात्मान'मित्यनेन विघ्नापोहहेतुः शास्त्रमूलं मङ्गलमुक्तं, परमात्मप्रणामस्य सकलाकुशलकलापसमूलोन्मूलकत्वेन भावमङ्गलत्वात् , 'धर्मविन्दु प्रवक्ष्यामी'त्यनेन तु अभिधेयं, धर्मलेशस्यात्राभिधास्यमानत्वात् , अभिधानाभिधेयलक्षणश्च सामर्थ्यात् संवन्धः, यतो धर्मविन्दुरिहाभिधेयः इदं च प्रकरण वचनरूपापन्नमभिधानमिति, प्रयोजनं च मकरणकर्तुरनन्तरं सत्वानुग्रह, श्रोतुश्च प्रकरणार्थाधिगमः, परम्परं तु द्वयोरपि मुक्तिः, कुशलानुष्ठानस्य निर्वाणकफलस्वादिति ॥१॥ धर्मबिन्दु प्रवक्ष्यामीत्युक्तम्, अथ धर्मस्यैव हेतुं स्वरूपं फलं च विभणिपुः 'फलप्रधानाः प्रारम्भा मतिमतां भवन्तीति' फलमेवादौ तदनु हेतुशुद्धिभणनद्वारेण धर्मस्वरूपं चोपदर्शयन्निदं श्लोकद्वयमाह- Hi- ·धनदो धनार्थिनां प्रोक्तः, कामिनां सर्वकामदः। धर्म एवापवर्गस्य, पारम्पर्येण साधकः ॥२॥ वचनाद्यदनुष्ठानमविरुम्हाद्यथोदितम् । मैत्र्यादिभावसंयुक्तं, तहर्म इति कीर्त्यते ॥३॥ 'धनदे 'ति, धन-धान्यक्षेत्रवास्तुद्विपदचतुष्पदभेदभिन्नं हिरण्यसुवर्णमणिमौक्तिकशलशिलामवालादिभेदं च धनपतिध- नमितिस्पर्धि तीर्थोपयोगफलं ददाति-प्रयच्छति यः सः तथा, 'धनार्थिनां धनमन्तरेण गृहिणो न किञ्चिदितिबुद्धया धनविषयातिरेकस्पृहावतां 'मोक्तः शास्त्रेषु निरूपित, धर्म एवेत्युत्तरेण योगा, तथा 'कामिनां2 कामाभिलाषवतां प्राणिनां, काम्यन्ते इति कामा:-मनोहरा अक्लिष्टप्रकृतयः परमाहाददायिनः परिणाममुन्दराः शब्दरूपरसगन्धस्पर्शलक्षणा इन्द्रियार्थाः ततः सर्वं च ते कामाश्च सर्वकामाः तान् ददातीति सर्वकामदः, इत्थमभ्युदयफलतया धर्ममभिधाय निःश्रेयसफलत्वेनाह-धर्म एव नापरं किञ्चित् अपज्यन्ते-उच्छिद्यन्ते जानिजरामरणादयो दोषा अस्मिन्नित्यपवर्ग:-मोक्षः तस्य 'पारम्पर्येण अ- विरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानाधारोहणलक्षणेन सुदेवत्वमनुष्यत्वादिस्वरूपेण वा 'साधका सूत्रपिंड इव पटस्य स्वयं परिणामिका- रणभावमुपगम्य निर्वतक इति ॥२॥ 'वचने 'ति, उच्यते इति वचन-आगमः तस्मात् वचनमनुसृत्येत्यर्थः, 'य'दित्यद्याप्यनिरूपितविशेषानुष्ठान, इह- लोकपरलोकावपेक्ष्य हेयोपादेययोरथयोरिहैव शास्त्रे वक्ष्यमाणलक्षणयोहानोपादानलक्षणा प्रचिरिति, तत् धर्म इति कीर्त्यते इत्युत्तरेण योगः, कीदृशाद्वचनादित्याह-'अविरुहात्निर्देक्ष्यमाणलक्षणेषु कपच्छेदतापेषु अविघटमानात् , तच्चाविरुद्ध वचनं जिनप्रणीतमेव, निमित्तशुद्धः, वचनस्य हि वक्ता निमित्तमन्तरङ्ग, तस्य च रागद्वेषमोहपारनन्यमद्धिा, तेभ्यो ·धर्मविन्दु RI वितथवचनमहत्ते न चैपा अशुद्धिर्जिने भगवति, जिनत्वविरोधात् , जयति रागद्वेपमोहस्वरूपानन्तरङ्गान् रिपूनिति जिन इति शब्दार्यानुपपत्तेः, तपनदहनादिशब्दवदन्वर्थतया चास्याभ्युपगमो, निमित्तशुद्धयभावान्नाजिनप्रणीतमविरुद्ध वचनं, यतः कारणस्वरूपानुविधायि काय, तन्न दुष्टकारणारब्धं कार्यमदुष्टं भवितुमर्हति, निम्बबीजादिवेक्षुयष्टिरिति, अन्यथा कारणव्यव- वस्थोपरमप्रसङ्गात् , यच्च यदृच्छामणयनप्रवृत्तेपु तीर्थान्तरीयेषु रागादिमत्स्वपि घुणाक्षरोत्किरणच्यवहारेण कचित्किञ्चिदविरु- दमपि वचनमुपलभ्यते मार्गानुसारिबुद्धौ वा पाणिनि कचित् तत् तदपि जिनप्रणीतमेव, तन्मूलत्वात्तस्य, न च वक्तव्यं तर्हि अपौरुणेयं वचनमविरुद्धं भविष्यति, कुतो ?, यतस्तस्यापौरुषेयत्वे स्वरूपलाभस्याप्यभावः, तथाहि-उक्तिर्वचनं, पुरुषव्यापा- रानुगत रूपमस्य, पुरुषक्रियायास्ताल्वोष्टादिव्यापाररूपाया अभावे कथं वचनं भवितुमर्हति ?, किंच एतदपौरुषेयं न कचित् ध्वनदुपलभ्यते, उपलम्भेऽप्यदृष्टस्य पिशाचादेवक्तुराशङ्काऽनिवृत्तेः, माऽनेन तद् भाषितं स्यात्, ततः कथं तस्मादपि मन- स्विनां सुनिश्चिता प्रवृत्तिः प्रसूयत इति । कीदृशमनुष्ठानं धर्म इत्याह-' यथोदितं' यथा-येन प्रकारेण कालाधाराधनानु- साररूपेणोदित-प्रतिपादित, तत्रैवाविरुद्ध वचने, अन्यथा प्रवृत्तौ तु तद्वपित्वमेवापद्यते न तु धर्मः, यथोक्तम्-" तत्कारी स्यात्स नियमासद्वेषी चेति यो जडः। आगमार्थे तमुल्लध्य तत एव प्रवर्त्तते ॥१॥” इति ॥ (योगबिन्दु २४०) पुनरपि कोदशमित्याह-'मैश्यादिभावसंयुक्तं' मैत्र्यादयो-मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यलक्षणा ये भावा-अन्तःकरण- परिणामा: तत्पूर्वकाश्च बाह्यचेष्टाविशेषाः सत्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनेयेषु तैः संयुक्त-संमिलितं, मैन्यादिभावानां निःश्रेयसा- भ्युदयफलधर्मकल्पद्रुममूलत्वेन शास्त्रान्तरेषु प्रतिपादनात् , तदेवंविधमनुष्ठानं 'धर्म' इति दुर्गतिपतज्जन्तुजातधारणात् स्वर्गा- n IRI

·धर्मबिन्दु
॥४॥
-
अस्थ्यादिशल्योपहतगृहमिवाचिराद्विनाशमनासाद्य नारते, अथ कदाचिद् बलवतः पापानुबन्धिन: पुप्यस्यानुभावात् स वि-
भवो यावज्जीवमपि न विनश्येत् तथापि मत्स्यादीनां-मत्स्यकुरईगपतगादीनां ये गलादयः-गलंगौरीगानप्रदीपालोकादयः
रसनादीन्द्रियलौल्याविरेककारिणः विषयविशेषाः तद् विपाके-परिणामे दारुणं तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् , अन्यत्राप्यवाचि-
"पापेनवार्थरागान्धर, फलमानोति यत्कचित् । बरिशामिषवत्तत्तमविनाश्य न जीर्यति ॥४॥” इति, नन्वेवमन्यायेन व्यवहा-
रप्रतिषेधे गृहस्थस्य वित्तमाप्तिरेव न भविष्यति, तत्कथं निर्वाहव्यवच्छेदे धर्महेतुश्चित्तसमाधिलाभः स्यादित्याशझ्याह-
न्याय एव ह्याप्त्युपनिषत्परेति समयविद् इति ॥८॥
न्याय एव न पुनरन्यायोऽपि,अर्थस्थ-विभवस्य आप्ति:-लाभः अर्थाप्तिः, तस्या 'उपनिषद् ! अत्यन्तरहस्यभूत
उपाय:, युक्तायुक्तार्थसार्थविभागकलनकौशल विकलैः स्थूलमतिभिः रवमायमानावस्थायामप्यनुपलब्ध इति योऽर्थः, 'परा'
मकृष्टा इत्येवं 'समयविदः सदाचाराभिधायिशास्त्रज्ञा ब्रुवते, तथा हि ते पठन्ति-"निपानमिव मण्डूकार, सरःपूर्णमिवा-
ण्डजाः । शुभकर्माणमायान्ति, विक्शाः सर्वसम्पदः ॥५॥" तथा-" नोदवानर्थितामेति, न चाम्भोभिर्न पूर्यते । आत्मा
तु पात्रतां नेयः, पात्रमायान्ति सम्पदः ॥६॥" कुत एतदेवमित्याह-
ततो हि नियमतः प्रतिबन्धकक.मविगम इति ॥९॥
'ततो न्यायात्सकाशात् , हि यस्मात्, नियमत: अवश्यंभावन म प्रतिबन्धकस्य-परलाभोपघातजननद्वारेण भवान्तरे
उपात्तस्य लाभविघ्नहेतोः कर्मणो-लाभान्तरायलक्षणरय विगमो-विनाशः संपद्यते, यथा सम्यक्पयुक्ताया लनादिक्रि-
-
॥४॥

·A . अनभिशडूकनीयतया परिभोगाद् विधिना तीर्थगमनाच्चेति ॥५॥ इहान्यायप्रवृत्तौ पुरुषस्य द्विविधा अभिशङ्कनीयता-भोक्तः भोग्यस्य च विभवस्य, तत्र भोक्तुः परद्रव्यद्रोहकार्ययमित्येवं- दोपसंभावनलक्षणा, भोग्यस्य पुनः परद्रव्यमिदमित्थमनेन भुज्यत इत्येवरूपा, ततस्तत्प्रतिषेधेन या अनभिशङ्कनीयता तया उपलक्षितेन भोक्त्रा 'परिभोगात्स्नानपानाच्छादनानुलेपनादिभिः भोगपकारी आत्मना मित्रस्वजनादिभिश्व सह विभ- वस्थोपजीवनात् , अयमत्र भावः-न्यायेनोपार्जितं विभवं भुनानो न केनापि कदाचित्किञ्चिदभिशङ्कयते, एवं चाव्याकुलचेतसः प्रशस्तपरिणतेरिहलोकेऽपि महान् सुखलाभ इति, परलोके हितत्वं च 'विधिना र सत्कारादिरूपेण तीर्यते व्यसनसलिल- निधिः अस्मादिति तीर्थ-पवित्रगुणपात्रपुरुषवर्ग: दीनानाथादिवर्गश्च तत्र गमन-प्रवेश उपष्टम्भकतया प्रवृत्तिर्वित्तस्य तीर्थ- गमनं तस्मात् , चकारः समुच्चये, पठचते च धार्मिकजनस्य शास्त्रान्तरे दानस्थानं यथा-" पात्रे दीनादिवर्ग च, दानं विधि- वदिष्यते । पोष्यवर्गाविरोधेन, न विरुद्धं स्वतश्च यत् ॥३॥ (योग. १२१) अत्रैच विपक्षे वाधामाह- अहितायैवान्यदिति ॥६॥ 'अहितायैव अहितनिमित्तमेव उभयोरपि लोकयोः, न पुनः काकतालीयन्यायेनापि हितहेतुरित्येवकारार्थी, 'अ- न्यत् न्यायोपात्तवित्ताविभिन्न अन्यायोपात्तवित्तमित्यर्थः ॥ ६॥ कुत्र एतदित्याह- तनपायित्वेऽपि मत्स्यादिगलादिवद्विपाकदारुणत्वात् इति ॥७॥ वस्य-अन्यायोपात्तवित्तस्य 'अनपायित्वं-अविनाशित्वमिति योऽर्थः तस्मिन्नपि, अन्यायोपार्जितो हि विभवः

·*
प्रकरणम
अर्मविन्दु
ही॥
गतं- पितृपितामहादिपूर्वपुरुषपरम्परासेवनाद्वारेण स्वकालं यावदायातम् , अनुष्ठानमित्युत्तरेण योगा, पुनः कीदृशं वदित्याह-
'अनिन्द्यं निन्धं-तथाविधपरलोकप्रधानसाधुजनानामत्यन्तमनादरणीयतया गर्हणीयं यथा सुरासंधानादि तनिषेधादनिन्छ,
तथा 'विभवाद्यपेक्षया' विभव-स्वकीयमूलधनरूपमादिशब्दात् कालक्षेत्रादिसहायबलं चापेक्ष्य 'न्यायतो' न्यायेन-
शुद्धमानतुलोचितकलाव्यवहारादिरूपेण आसेवनीयावसरचित्ताराधनादिरूपेण च 'अनुष्ठानं वाणिज्यराजसेवादिरून, इद-
मुक्तं भवति-सर्वसाधुसंमतन्यायप्रधानस्य स्वविभवतृतीयभागादिना व्यवहारमारभमाणस्य राजसेवादौ च तदुचितक्रमानुर-
तिनः कुलक्रमायातानिन्यानुष्ठानस्य अत्यन्तनिपुणबुद्धः अन एव सर्वांपायस्थानपरिहारवतो गृहस्थस्य धर्म एव स्यात्,
दीनानाथाधुपयोगयोग्यतया धर्मसाधनस्य विभवस्योपार्जनं प्रति प्रतिबद्धचितत्वादिति । यचाऽऽदावेवानिन्यानुष्ठानस्य गृह-
स्थसंबन्धिनो धर्मतया शास्त्रकारेण निदर्शनमकारि,तत् ज्ञापयति निरनुष्ठानस्य निर्वाहविच्छेदेन गृहस्थस्य सर्वशुभक्रियोपर-
मप्रसङ्गादधर्म एव स्यादिति, पठ्यते च-"वित्तीवोच्छेयमि य गिहिणो सीयंति सवकिरियाओ। निरवेक्खस्स उ जुत्तो संपु-
ण्णो संजमो चेव ॥ २॥ (पश्चा० १५१) [वृत्तिव्युच्छेदे च गृहिणः सीदन्ति सर्वाः क्रिया। निरपेक्षस्य तु युक्तः संपूर्ण
संयमश्चैव] अय कस्मात् न्यायत इत्युक्तमिति, उच्यते-
न्यायोपात्तं हि वित्तमुभयलोकहितायेति ॥४॥
'न्यायोपात्त शुद्धव्यवहारोपार्जितं, 'हि' यस्माद् 'वित्तं द्रव्य निर्वाहहेतुः, किमित्याह-'उभयलोकहिताय'
उभयोः-इहलोकपरलोकरूपयोः लोकयोहिनाय-कल्याणाय संपद्यते ॥ ४॥ एतदपि कुत ? इत्याह-
॥३॥

·. दिसुगौ धानाच धर्म इत्येवरूपवन कीपर्यते-शय सकलाकल्पितभाकलापाऽऽकलनकुशलैः सुधीभिरिति । इदं चाविरु- द्धवचनादनुष्ठानमिह धर्म उच्यते उपचारात , यथा नड्कलोदक पादरोगा, अन्यथा शुद्धानुष्ठानजन्या कर्ममलापगमलक्षणा सम्यग्दर्शनादिनिर्वाणवीजलाभफला जीवशुद्धिरेव धर्मः ।। ३ ॥ अथामुमेव धर्म भेदतः प्रभेदतश्च विभणिपुराह- सोऽयमनुष्ठातृभेदात् विविधो-गृहस्थधर्मों यतिधमश्चेति ॥१॥ 'स: 2 यः पूर्व प्रवक्तुमिष्टः, अयं 2 साक्षादेव हृदि विवमानतया प्रत्यक्षः, 'अनुष्ठातृभेदात् '-धर्मानुष्ठायफपुरुप- विशेपात, विविधो-द्विभकारी धर्मः, प्रकाराव दर्शयति- गृहस्थधर्मों यतिधर्मश्चेति' गृहे तिपुतीति गृहस्था, तस्य धर्मो नित्य नैमित्तिकानुष्ठानरूप, य: खल दहमाबारामासस्यविद्यानौलाभेन तृष्णासरित्तरणाय योगाय सततमेव, यततेस यतिः, तस्य धर्म:-गुर्वन्तेवासिता तद्भक्ति बहुमानावित्यादिः वक्ष्यमाणलक्षणः ॥ १ ॥ तत्र च गृहस्थधोऽपि द्विविधा-सामान्यतो विशेषतश्चेति ॥२॥ गृहस्थधर्मोऽपि उक्तलक्षणः, किपुनः सामान्यतो धर्म इापशब्दार्थः, 'द्विविधो' विभेदः, विध्यमेव दर्श- यति-सामान्यतो नाम सर्वशिष्टसाधारणानुष्ठानरूपः, 'विशेषतो' विशेषेण सम्यग्दर्शनाणुव्रनादिप्रतिपत्तिरूपः, चकार उक्तसमुच्चये इति ॥२॥ तत्राय भेदं शास्त्रकृत्स्वयमेवाध्यायपरिसमाप्तिं यावद्भावयन्नाह- तत्र सामान्यतो गृहस्थधर्मः कुलक्रमागतम निन्ध विभवाद्यपेक्षया न्यायतोऽनुष्ठानमिति ॥ ३ ॥ 'तत्र' तयोः सामान्य विशेषरूपयोः गृहस्थधर्मयोः वक्तुमुपक्रान्तयोर्मध्ये सामान्यतःगृहस्थधर्मोऽयम, यथा-'कुलक्रमा- .

·धर्मविन्दु
॥६॥
प्रकरणम्
एव तत्कारणपरिहारः कृतो भवति, न पुनरन्यथा, तत्र दृष्टवाधाकारणानि अन्यायव्यवहरणद्यूतरमणपरदाराभिगमनादीनि
इहलोकेऽपि सकललोकसमुपलभ्यमाननानाविधविडम्बनास्थानानि, अदृष्टवायाकारणानि पुनर्मद्यमांससेवनादीनि शास्त्रनि-
रूपितनरकादियातनाफलानि भवन्ति, किं भणितं भवति ?-दृष्टादृष्टबाधाहेतुभ्यो दूरमात्मा व्यावर्तनीय इति ॥१३॥
तथा-शिष्टचरितप्रशंसनमिति ४ ॥१४॥
शिष्यते स्म शिष्टा:-वृत्तस्थज्ञानवृद्धपुरुषविशेषसंनिधानोपलब्धविशुद्धशिक्षा मनुजविशेषाः तेषां चरितं-आचरण
शिष्टचरितं, यथा-"लोकापवादभीरत्वं, दीनाभ्युद्धरणादरः। कृतज्ञता सुदाक्षिण्यं, सदाचारः प्रकीर्तितः॥९॥ सर्वत्र निन्दा-
संत्यागो, वर्णवादश्च साधुषु । आपरदैन्यमत्यन्तं, तद्वत्संपदि नम्रता ॥ १० ॥ प्रस्तावे मितभाषित्वमविसंवादन तथा । प्रति-
पन्नक्रिया चेति, कुलधर्मानुपालनम् ॥११॥ असव्ययपरित्यागः, स्थाने चैव क्रिया सदा । प्रधान कार्य निर्बन्धः, प्रमादस्य
विवर्जनम् ॥ १२॥ लोकाचारानुवृत्तिश्च, सर्वत्रौचित्यपालनम् । प्रवृत्तिहिते नेति, माणैः - कण्ठगतैरपि ॥ १३ ॥ (योग.
१२६-१३० ) इत्यादि, तस्य प्रशंन प्रशंसा पुरस्कार इत्यर्थः, यथा च-“गुणेषु यत्नः क्रियता, किमाटोपैः प्रयोजनम् ।
विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविजिताः ॥ १४ ॥” तथा-" शुद्धाः प्रसिद्धिमायान्ति, लपवोऽपीह नेतरे । तमस्यपि
विलोक्यन्ते, दन्तिदन्ता न दन्तिनः ॥१५॥"॥१४॥ इति
तथा-अरिषड्वर्गत्यागेनाविरुद्धार्थप्रतिपत्त्येन्द्रियजय इति५ ॥१५॥
अयुक्तितः प्रयुक्ताः कामक्रोधलोभमानमदहर्षाः शिष्टगृहस्थानामन्तरङ्गोऽरिषड्वर्गः, तत्र-परपरिगृहीतास्वनूढासु
॥६॥

·दनपरिपालनारूपश्चतुरो वर्णान् कुलीनान् करोति, युक्तिवो वरणविधानम् , अग्निदेवादिसाक्षिकं च पाणिग्रहणं विवाह, स च ब्राह्मादिभेदादष्टया, तथाहि-१ ब्राह्मो विवाहो यत्र वरायाल कृता कन्या प्रदीयते त्वं भवास्य महाभागस्य सधर्म- चारिणीति,२ विनियोगेन विभवस्य कन्यामदानात्माजापत्या,३ गोमिथुनपुरस्सरं कन्यामदानादापा,४ स देवो विवाहो यत्र यज्ञार्थमृत्विजः कन्यामदानमेव दक्षिणा; एवे धा विवाहाश्चत्वारोऽपि, गृहस्थोचितदेवपूजनादिव्यवहाराणामेतदन्तरङ्गकार- णत्वान्मातुः पितुर्वन्धूनां चाप्रामाण्यात्५ परस्परानुरागेण मिथः समवायागान्धर्व,६ पणबन्धेन कन्यामदानमासुर,७ असह्य कन्यादानाद्राक्षसः, सुप्तप्रमत्तकन्यादानात्पैशाचा; एते चत्वारोऽधा अपि नाधाः यद्यस्ति वधूवरयोरनपवादं परस्पर- रुचितत्वमिति, शुद्धकलत्रलाभफलो विवाहः, तत्फलं च सुजातसुनसंततिः अनुपहता चित्तनिर्वृतिः गृहकृत्यसुविहितत्वं आभिजात्याचारविशुद्धत्वं देवातिथिवान्धवसत्कारानवद्यत्वं चेति ।। कुलवधूरक्षणोपायाश्चैते-गृहकर्मविनियोगः,परिमितोऽर्थसं- योगः, अस्वातव्यं सदा च मातृतुल्यस्त्रीलोकावरोधनमिति ॥ रजकशिलाकुकुरकर्परसमा हि वेश्याः कस्तासु कुलीनो रज्येत?, यतो दाने दौर्भाग्य, सत्कृतौ परोपभोग्यत्वं, आसक्तौ परिभवो मरणं वा, महोपकारेऽप्यनात्मीयत्वं, बहुकालसंबंधेऽपि त्यक्तानां तदेव पुरुपान्तरगमनमिति वेश्यानां कुलाऽऽगतो धर्म इति ॥ १२ ॥ अथ गृहस्थधर्मे वर्तनप्रकारमाह- तथा-दृष्टादृष्टबाधाभीतता इति ॥१३॥ दृष्टाश्व-प्रत्यक्षत एव अवलोकिताः अष्टाश्च-अनुमानागमगम्याः ताश्च ता बाधाश्च-उपद्रवाः दृष्टादृष्टवाधास्ता- भ्यो भीतता-भय सामान्यतो गृहस्थधर्म इति, तदा च तद्भय चेतसि व्यवस्थापितं भवति यदि यथाशक्ति दूरत

·प्रकरणम्
श्रमबिन्दु
५॥
.
,
पति.
समानं-तुल्यं,कुलं-पितृपितामहादिपूर्वपुरुषवंशः, शीलं-मद्यमांसनिशाभोजनादिपरिहाररूपो व्यवहार आदि-
शब्दाद्विभववेषभाषादि च येषां ते तथा तैः कुटुम्बिभिः 'अगोत्रजगोत्रं नाम तथाविधैकपुरुषप्रभवो वंशाततो गोत्रे
जाताः गोत्रजाः तत्मतिषेधात् अगोत्रजाः तैः-अतिचिरकालव्यवधानवशेन त्रुटितगोत्रसंबंधश्चेनि, किमित्याह-'वैवाह्य
विवाह एव तत्कर्म वा वैवार्थो, सामान्यतो गृहस्थधर्म इति प्रकृतं, किमविशेषेण?, नेत्याह-'अन्यत्र' विना 'बहुविरुद्धेभ्यः'
कुतोऽपि महतोऽनौचित्यात्, बहुभिः तजातिवर्जिभिस्तत्स्थानतद्देशवासिभिर्वा जनैः सह विरुद्धां घटनां गता बहुविरुद्धाः
तेभ्यः, बहुविरुद्धान् लोकान् वर्जयित्वेत्यर्थः । असमानकुलशीलादित्वे हि परस्परं वैसादृश्यात् तथाविधनिर्बणसंवन्धाभावेन
असंतोषादिसंभवः, किंच-विभववैषम्ये सति कन्या महतः स्वपितुरैश्वर्यादल्पविभवं भारमवगणयति, इतरोऽपि प्रचुरस्वपि-
तृविभववशोत्पन्नाहकार तपितुर्विभवविकलत्वेन दुर्वलपृष्ठोपष्टम्भां कन्यामवजानाति, तथा गोत्रजैः वैवाह्ये स्वगोत्राचरित-
ज्येष्ठकनिष्ठताव्यवहारविलोप: स्यात् , तथाहि-ज्येष्ठोऽपि वयोविभवादिभिः कन्यापिता कनिष्ठस्यापि जामातृकपितुः
नीचैत्तिर्भवति, न च गोत्रजानां रूढं ज्येष्ठकनिष्ठव्यवहारं अतिलक्ष्य अन्यो वैवायव्यवहारो गुणं लभते, अपि तु तद्-
व्यवहारस्य प्रवृत्तौ गोत्रजेषु पूर्वमवृत्तविनयभङ्गात् महान् अनर्थ एव संपद्यते, तथा बहुविरुद्धैः सह संवन्धघटनायां स्वयमन-
पराद्धानामपि तत्संबन्धद्वारा आयातस्य महतो विरोधस्य भाजनभवनेन हिलोकपरलोकार्थयोः क्षतिः प्रसजति, जनानुराग-
प्रभवत्वात्संपत्तीनामिति पर्यालोच्य उक्तं-"समानकुलशीलादिभिः अगोत्रजैः वैवाह्यमन्यत्र बहुविरुद्धेभ्यः" इति ।
अत्र च लौकिकनीतिशास्त्रमिदम्-द्वादशवर्षा स्त्री पोडशवर्षः पुमान् , तौ विवाहयोग्यौ, विवाहपूर्वो व्यवहारः कुटुम्बोत्पा-
॥६॥

·- यायाः सकाशात् रोगस्य ज्वरातिसारादेरिति ॥९॥ ततोऽपि कि सिद्धमित्याह- सत्यस्मिन्नायत्यामर्थसिद्धिरिति ॥१०॥ 'सति विद्यमाने, 'अस्मिन् । आन्तरे, प्रतिबन्धककर्मविगमे; 'आयत्याम् आगामिनि काले 'अर्थसिद्धिा, अभिलपितविभवनिप्पत्तिः आविर्भवतीति ॥ १०॥ एतद्विपर्यये दोपमाह- अतोऽन्यथाऽपि प्रवृत्तौ पाक्षिकोऽर्थलाभो निःसंशयस्त्वनर्थ इति ॥ ११ ॥ 'अतः-उक्तलक्षणान्यायात्, अन्यथाऽपि अन्यायलक्षणेन प्रकारेण, 'प्रवृत्तौर व्यवहारलक्षणायां' पाक्षिको! वैकल्पिक अर्थलाभः, कदाचित्स्यात्कदाचिन्नेत्यर्थः। 'निसंशयो? निःसंदेहा, 'तु:2 पुनरर्थः, अनर्थः 2-उपघात:, यत्यामेवा, इदमुक्तं भवति-अन्यायप्रवृत्तिरेव तावदसंभविनी, राजदण्डअयादिभितभिःप्रनिहतत्वात् , पथ्यते च-"राजदण्डभया- पाप, नाचरत्यधमो जनः। परलोकभयानमध्यः, स्वभावादेव चोत्तमः ॥ ७॥" अथ कश्चिदधमाधमतामवलम्ब्य अन्यायेन प्रवर्तते तथाप्यर्थसिद्धिरनैकान्तिकी, तथाविधाशुद्ध सामग्रीसव्यपेक्षविपाकस्य कस्यचिदशुभानुवन्धिनः पुण्यविशेषस्य उदयवशा- स्यादन्यथा पुनति, यश्चानर्थः सोऽवश्यंभावी, अन्यायावृत्तिवशोपात्तस्य अशुद्धर्मणः नियमेन स्वफलमसंपाधोपरमामा- वात् , पठायते च-"अवश्यमेव भोक्तव्यं, कृतं कर्म शुभाशुभम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म, कल्पकोटिशतैरपि ॥८॥"॥ ११ ॥ अथ गृहस्थधर्म विवाहप्रकारमाह- तथा-समानकुलशीलादिभिरगोत्रजैर्ववाद्यमन्यत्र बहुविरुद्धेभ्य इति२॥१२॥ - द

·वा स्त्रीपु दुरभिसन्धिः-कामः, अविचार्य परस्यात्मनो वाऽपायहेतु:-क्रोधः, दानाहेषु स्वधनामदानमकारणपरधनग्रहण वा-लोभा,
दुरभिनिवेशामोक्षो युक्तोक्ताग्रहणं वा-माना,कुलबलैश्चर्यरूपविद्याभिरात्माहकारकरण परमधर्षनिवन्धनं वा-मदा, निनिमित्तम-
न्यस्य दुःखोत्पादनेन स्वस्य द्यूतपापद्धाद्यनर्थसंश्रयेण वा मनामीतिजननो हषी, ततोऽस्य-अरिषड्वर्गस्य त्याग:-मोज्झनं
तेन अविरुद्धानां-गृहस्थावस्थोचितधर्मार्थाभ्यां विरोधमनागतानामर्थानां-शब्दादीनां श्रोत्रादीन्द्रियविषयभावापन्नानां पति-
पत्तिः-अङ्गीकरणं अविरुद्धार्थमतिपत्तिः तया इन्द्रियजयः-अत्यन्तासक्तिपरिहारेण श्रोत्रादीन्द्रियविकारनिरोधः, सर्वेन्द्रिया-
थेनिरोधेन पुनर्यो धर्मः स यतीनामेवाधिकरिष्यते, इह तु सामान्यरूपगृहस्थधर्म एवाधिकृतस्तेनैवमुक्तमिति ॥ १५॥
तथा-उपप्लुतस्थानत्याग इति ६ ॥ १६ ॥
उपप्लुतं-स्वचक्रपरचक्रविक्षोभात् दुर्भिक्षमारी तिजनविरोधादेवास्वस्थीभूतं यत्स्थान-निवासभूमिलक्षणं ग्रामनगरा-
दि तस्य त्यागः, अत्यज्यमाने हि तस्मिन् धर्मार्थकामानां तत्र प्रवृत्तोपप्लववशेन पूर्वलब्धानां विनाशसंभवेन नवानां चानुपा-
जैनेनोभयोरपि लोकयोरनर्थ एवोपपद्यते इति ॥ १६ ॥
तथा-स्वयोग्यस्याऽऽश्रयणमिति ७॥ १७ ॥
स्वस्य-आत्मनो योग्यस्य-उचितस्य रक्षाकारणस्य राजादेरपूर्वलाभसंपादनलब्धरक्षणक्षमस्य 'आश्रयण' रक्ष-
णीयोऽहं भवतामित्यात्मसमर्पण, यत उक्तं-" स्वामिमूलाः सर्वाः प्रकृतया, अमूलेषु तरुषु किं कुर्यात्पुरुषप्रयत्ना
स्वामी च धार्मिकः कुलाचाराभिजनविशुद्धः प्रतापवान् न्यायानुगतश्च कार्य इनि ॥ १७ ॥

·धर्मचिन्द्र
अ.?
सामान्य
गृहिधर्म
तथा-प्रधानसाधुपरिग्रह इति ८॥२८॥
प्रधानानाम्-अन्वयगुणेन सौजन्यदाक्षिण्यकृतज्ञतादिभिश्च गुणैरुत्तमानां साधूनां-सदाचाराभिनिवेशवतां परिग्रहः-
स्वीकरण, क्षुद्रपरिवारो हि पुरुषः सर्पवानाश्रय इव न कस्यापि सेव्यः स्यात्, तथा-उत्तमपरिग्रहेणैव गुणवानिति पुरुषस्य
मसिद्धिरुत्पद्यते, ययोक्तम्-"गुणवानिति प्रसिद्धिः संनिहितैरेव भवति गुणवद्भिः। ख्यातो मधुर्जगत्यपि सुमनोभिः सुरभिभिः
सुरभिः॥ १६ ॥” इति ॥१८॥
तथा-स्थाने गृहकरणमिति ९॥२९॥
'स्थाने' वक्ष्यमाणलक्षणास्थानविलक्षणे ग्रामनगरादिभागे गृहस्य-स्वनिवासस्य 'करणं' विधानमिति ॥ १९ ॥
अस्यानमेव व्यनक्ति-
अतिप्रकटातिगुप्तमस्थानमनुचितप्रातिवेश्यं चेति ॥ २० ॥
तत्रातिप्रकटम्-असन्निहितगृहान्तरतयाऽतिप्रकाश अतिगुप्त-गृहान्तरैरेव सर्वतोऽतिसंनिहितैरनुपलक्ष्यमाणद्वारादिविभाग-
तयाऽनीव प्रच्छन्नं, ततः अतिप्रकटं चातिगुप्तं चेत्यतिप्रकटातिगुप्तम्, किमित्याह-'अस्थानम्' अनुचितं गृहकरणस्य, तथा-
'अनुचितमातिवेश्यं च' प्रतिवेशिनः-सन्निहितद्वितीयादिगृहवासिनः कर्म भावो वा मातिवेश्यं अनुचितं-यूनादिव्यसनो-
पहतनया धार्मिकाणामयोग्य प्रातिश्यं यत्र तदनुचितप्रातिश्यम्, चः समुच्चये, किं पुनः कारणमतिप्रकटादि अस्थानमिति!,
उच्यते, अतिप्रकटे प्रदेशे गृहं क्रियमणं परिपार्श्वतो निरावरणतया चौरादयो निशकमनसोऽभिभवितुमुत्सहन्ते, अतिगुप्तं पुनः
,
॥७॥

·सर्वतो गृहान्तरैरतिनिरद्धत्वान्न स्वशोभा लभते प्रदीपनकायुपद्रवेषु च दुःखनिर्गमप्रवेश भवति, अनुचितप्रातिश्यत्वे पुन: संसर्गजा दोषगुणा भवन्तीति वचनात् कुशीलपातिवेशिकलोकालापदर्शनसहवासदोषवशात् स्वतः सगुणस्यापि जीवस्य निश्चितं गुणहानिरुत्पद्यते इति तनिषेधः ॥ २० ॥ स्थानेऽपि गृहकरणे विशेषविधिमाह- लक्षणोपेतगृहवास इति ॥ २१ ॥ लक्षणैः-प्रशस्तवास्तुस्वरूपसूचकहलदूर्वामवालकुशरतवप्रशस्तवर्णगन्धमृत्तिकामुस्वादजलोद्गमनिधानादियुक्तक्षितिम- तिष्ठितत्ववेधविरहादिमिर उपेतं-समन्वित तच्च तद् गृहं च तत्र वास:-अवस्थानम्, निर्लक्षणे हि गृहे वसतां सतां विभववि- नाशादयों नानाविधा जनप्रसिद्धा एव दोषाः संपद्यन्ते, गृहलक्षणानामेव समीहितसिद्धौ प्रधानसाधनत्वात् ॥२१॥ ननु कथं गृहलक्षणानामेव नि:संशयोऽवगम ! इत्याह- निमित्तपरीक्षेति ॥ २२॥ निमित्तैः-शकुनस्वमोपश्रुतिप्रभृतिभिः अतीन्द्रियार्थपरिज्ञानहेतुभिः परीक्षा, परीति-सर्वतः संदेहविपर्ययानध्यव- सायवि ज्ञानदोषपरिहारेणेक्षणम्-अवलोकनं गृहलक्षणानां कार्यमिति ॥ २२॥ तथा-अनेकनिर्गमादिवर्जनमिति ॥२३ ॥ अनेके बहवः ये निर्गमा -निर्गमद्वाराणि आदिशब्दात् प्रवेशद्वाराणि च तेषां वर्जन-अकरणम्, अनेकेषु हि निर्गमादिषु अनुपलक्ष्यमाणनिर्गमप्रवेशानां तथाविधलोकानामापाते सम्यग्गृहरक्षाऽभावेन लयादिजनस्य विभवस्य च वि- ·धर्मबिन्दु सामान्य गृहिधर्म अ.१ ॥८॥ प्लव एव स्यात्, निविडतरगृहद्वाररक्षयैव तेऽनवकाशा भवति, परिमितप्रदेशनिर्गमं च गृह सुखरखं भवतीति ॥ २३ ॥ तथा-विभवाद्यनुरूपी वेषो विरुद्धत्यागेनेति १० ॥ २४ ॥ विभवादीनां-वित्तक्योऽवस्थान निवासस्थानादीनामनुरूपा-लोकपरिहासाधनास्पदतया योग्यः 'वेषः24. स्त्रादिनेपथ्यलक्षणा, विरुहस्य-जङ्घार्दोद्घाटनशिरोवेष्टनाश्चलदेशोर्वमुखन्यसनात्यन्तगाढाङ्गिकालक्षणस्य विटचेष्टास्पष्ट- तानिमित्तस्य वेपस्यैव त्यागेन-अनासेवनेन, प्रसन्ननेपथ्यो हि पुमान् मङ्गलमूतिर्भवति मङ्गलाच श्रीसमुत्पत्तिा, यथोक्तम्- "श्रीमङ्गलात्मभवति, प्रागल्भ्याच्च प्रवर्द्धते । दक्ष्यिोत्तु कुरुते मूलं, संयमात्मतितिष्ठति ॥ १७॥" मूलमित्यनुबन्ध, पति- तिगृतीति प्रतिष्ठां लभते ॥२४॥ तथा-आयोचितो व्यय इति ११ ॥२५॥ आयस्य-वृद्धयादिप्रयुक्तधनधान्याद्युपचयरूपस्य उचित:-चतुर्भागादितया योग्यः वित्तस्य 'व्ययः भर्तव्यभरणस्व- भोगदेवातिथिपूजनादिप्रयोजनेषु विनियोजनम्, तथा च नीतिशास्त्रम्-"पादमायान्निधिं कुर्यात्पादं वित्ताय घट्टयेत् । धर्मोपभो- गयोः पादं, पादं भर्तन्यपोपणे ॥ २८ ॥ आयादई नियुंजीत, धर्मे समधिकं ततः । शेषेण शेष कुर्वीत, यत्नतस्तुच्छमैहिकम् ॥ १९ ॥" आयानुचितो हि व्ययो रोग इव शरीरं कृशीकृत्य विभवसारमखिलव्यवहारासमर्थ पुरुपं करोति, पठ्यते च- "आयव्ययमनालोच्य, यस्तु वैश्रवणायते । अचिरेणैव कालेन, सोऽत्र वै श्रवणायते ॥२०॥ २५॥ तथा-प्रसिद्धदेशाचारपालनमिति १२ ॥२६॥ ॥ m ·धर्मविन्दु भ.१ ॥९॥ सामान्य गृहिधन: असदाचारी' इहलोकपरलोकयोः अहितत्वेन असन्-असुन्दरः आचारः-प्रवृत्तियेषां ते तथा ते च द्यूतकारादयः तै: 'असंसर्गः' असंबन्धः, प्रदीपनकाशिवदुर्भिक्षोपहतदेशादीनामिव तेषां दूरतोवर्जनमित्यर्थः॥२९॥ एतदेव व्यतिरेकत आह- संसर्गः सदाचारैरिति ॥ ३०॥ प्रतीतार्थमेव, असदाचारसंसर्गवर्जनेऽपि यदि सदाचारसंसर्गों न स्यात्तदा न तथाविधा गुणवृद्धिः- संपद्यते इत्येत- सूत्रमुपन्यस्तम, उक्तं चैतदर्थानुवादि-"यदि सत्सङ्गनिरतो, भविष्यसि भविष्यसि । अथासज्जनगोष्ठाषु, पतिप्यसि पति- ष्यसि ॥ २३ ॥ ३०॥ इति ॥ तथा-मातापितृपूजेति १६ ॥३१ ।। मातापित्रो:-जननीजनकयोः पूजा-त्रिसन्ध्यं प्रणामकरणादि, यथोक्तम्-" पूजनं चास्य विज्ञेय, त्रिसन्ध्यं नमन- क्रिया। तस्यानवसरेऽप्युच्चैश्वेतस्यारोपितस्य तु ॥२४॥ (योग. १११) अस्येति-'माता पिता कलाचार्य, एतेषां ज्ञातयस्तथा। वृद्धा धर्मोपदेष्टारो, गुरुवर्गः सतां मतः॥२५॥ (योग, ११०) इति श्लोकोक्तस्य गुरुवर्गस्य, "अभ्युत्थानादियोगश्च, तदन्ते निभृ- तासनम् । नामग्रहश्च नास्थाने, नावर्णश्रवण क्वचित् ॥२६॥” (योग. ११२)३१॥ अथ मातापितृविषयमेवान्यं विनयविशेषमाह- आमुष्मिकयोगकारणं तदनुज्ञया प्रवृत्तिः प्रधानाभिनवोपनयनं तद्भोगे भोगोऽन्यत्र तदनुचितादिति ॥३२॥ आमुष्मिका:-परलोकप्रयोजना योगा-देवतापूजादयो धर्मव्यापारा आमुष्मिकयोगारतेषां कारणं-स्वयमेवामुष्मिक- योगान्मातापित्रोः कुवतोतकर्तृभाषेन नियोजनम्, यथा नातः परं भवद्भ्यां कुटुम्बकायषु किश्चिदुत्सहनीय, केवलं धर्मकर्मप्रवि- ·प्रसिडस्य-तथाविधापरविसंमततया दूरं रूदिमागतस्य देशाचारस्य-सकलमण्डलव्यवहाररूपस्य भोजनाच्छाद- नादिचित्रक्रियात्मकस्य पालन-अनुवन, अन्यथा तदाचारातिल ने तद्देशवासिजनतया सह विरोधसंभवेनाकल्याणलाभ: स्यादिति, पठन्ति चात्र लौविका:-'यद्यपि सकलां योगी, छिद्रां पश्यति मेदिनीम् । तथापि लौकिकाचार, मनसाऽपि न लङ्घयेत् ॥ २१॥” इति ॥ २६ ॥ तथा-ग -गहितेषु गाढमप्रवृत्तिरिति १३ ॥ २७ ॥ 'गहितेषु' लोकलोकोत्तग्योरनादरणीयनिन्दनीयेषु मद्यमांससेवनपरदाराभिगमनादिषु गाढम्-अत्यथै अपत्तिा-मनो- चाकायानामनवतारः, आचारशुद्धौ हि सामान्यायापि कुलाद्युत्पत्तौ पुरुषरय महन्माहात्म्यमुत्पद्यते, यथोक्तम्-"न कुल वृत्तही- नस्य, प्रमाणमिति मे मतिः। अन्त्येप्वपि हि जातानां, वृत्तमेव विशिष्यते ॥२२॥ यतः 'निपानमिवेत्यादि० (६)२७॥ हथा-सवर्णवादत्यागो विशेषतो राजादिष्विति १४ ॥२८॥ सर्वेषु' जघन्योत्तममध्यमभेदभिन्नेषु प्राणिषु अवर्णवादस्य-अप्रसिद्धिप्रख्यापनरूपस्य 'त्यागः परिहारः कार्य:, 'विशेषतः' अतिशयेन 'राजादि पुरानामात्य पुरोहितादिपु बहुजनमान्येषु, सामान्यजनापवादेहि स्वस्य द्वेप्यभावो भूयानाविर्भा- वितो भवति, यत उच्यते-" न परपरिवादादन्यद् विद्वेषणे परं भैपजमरित," राजादिषु तु वित्तमाणनाशादिरपि दोषः स्यादिति ॥ २८॥ तथा-असदाचाररसंसर्ग इति ॥ २९॥ . . VI

·धर्मबिन
अ.१
॥१०॥
सामान्य
गृहिधर्म
तस्य भतव्यस्य भृतस्य सतः 'यथोचितं' यो यत्र धर्म कर्मणि वा समुचितः तस्य तत्र 'विनियोगः'
व्यापारण, अव्यापारितो हि परिवारः समुचितानुष्ठानेषु निर्विनोदतया द्यूतादिव्यसनमप्यभ्यस्येत् निष्फलशक्तिक्षयाचाकि-
ञ्चित्करत्वेनावस्त्वपि स्यात् , एवं चासौ नानुगृहीतः स्यादपि तु विनाशित इति ॥५॥
तथा-तत्पयोजनेषु बद्धलक्षतेति ॥ ३६ ॥
तस्य-भर्तव्यस्य प्रयोजनेषु-धर्मार्थकामगोचरेषु चित्ररूपेषु 'बद्धलक्षता' नित्योपयुक्तचित्तता, ते हि तस्मिंश्चिन्ताकरे
नित्यं निक्षितात्मानः तेनाचिनयमानयोजनाः सीदन्तोऽप्रसन्नमनस्यतयान स्वनिरूपितकार्यकरणक्षमाःसंपद्यन्ते इति ॥३६॥
तथा-अपायपरिरक्षोद्योग इति ॥३७॥
तस्यैव भर्तव्यस्य अपायेभ्य:-अनर्थभ्यः ऐहिकामुमिकेभ्यः परिरक्षा-सर्वतस्त्राणं, तत्र ' उद्योगो 2 महानुद्यमा,
एवं हि भर्तव्यान् प्रति तस्य नाथत्वं स्याद् ,यदि सोऽलब्धलाभलक्षणं भरणं [ योग],लब्धरक्षारूपं च क्षेमं कर्तुं क्षमः स्यात्,
योगक्षेमकरस्यैव नाथत्वादिति ॥ ३७॥
तथा-गर्यो ज्ञानस्वगौरवरक्षे इति ॥ ३८ ॥
गर्यो । गईणीये कुतोऽपि लोकविरद्धाधनाचारासेवनानिन्दनीयतां प्राप्ते भर्तव्ये सामान्यतो वा सर्वस्मिन् जने कि
विधेय मित्याह-'ज्ञान' संशयविपर्ययानध्यवसायपरिहारेण यथावत्स्वरूपनिश्चयः, [इदमित्थमिदमित्थं न वेति परस्परविरुष्हा-
थतया विविध ज्ञान-संशयः, 'यथाऽहमात्मा किंवा शरीरं' इत्यादि, इदमित्थमेवेति वस्तुस्वस्पाद्विरुद्धतयैकरूपज्ञान विपर्ययः,
॥१०॥

·-
.
घद्धमानसान्यामनवरतं भाव्यमिति, तथा 'सदहज्ञया' मातापितजनानुमत्या 'प्रवृत्तिः सकलैहिकामुप्मिकव्यापारक
रणं, तथा प्रधानस्य-वर्णगन्धादिभिः सारस्य अभिनवस्य च-तत्कालसंपन्नस्य पुष्पफलवस्त्रादेवस्तुनः 'उपनयन टोकन
मातापित्रोरेव, तथा 'तद्भोगे 2 मातापितृभोगे अन्नादीनां 'भोगः' स्वयमासेवनं, अत्रापवादमाह-'अन्यत्र' अन्तरेण
'तदनुचितात् । तयोः-प्रकृतयोरेव मातापित्रोरनुचितात् कुतोऽपि बनादिविशेषादिति ॥ ३२ ॥
तथा-अनुवैजनीया प्रवृत्तिरिति ॥ ३३ ॥
स्वपक्षपरपक्षयोः 'अनुजनीया' अनुद्वेगहेतुः प्रवृत्तिः' कायवाङ्मनश्चेष्टारूपा कार्या, परोद्वेगहेतोहि पुरुपस्य न
कापि समाधिलाभोऽस्ति, अनुरूपफलप्रदत्वात्सर्वप्रवृत्तीनामिति ॥ ३३ ॥
तथा-भतव्यभरणमिति १७॥३४
भर्तव्यानां-भत शक्यानां मातापितसमाश्रितम जनलोकतथाविधभृत्यप्रभृतीनां 'भरण पोपणं भर्तव्यभरणं, वत्र
त्रीणि अवश्य भर्तव्यानीति-मातापितरी सही भार्या अलब्धवलानि चापरयानि, यत उक्तम्-"दौ च मातापितरौ, सती
भाया सुतान् शिशून् अप्यकर्मशतं कृत्वा, भर्तव्यान् मनुरवीत् ॥२षा विभवसंपत्तौ चान्यान्यपि, अत्राप्युक्तम्-"चत्वारि
ते तात ! गृहे वसन्तु, श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्म । सखा दरिद्रो भगिनी व्यपत्या, ज्ञातिश्च वृद्धो विधनः कुलीन:
॥ २८ ॥ ३४ ॥ इति
तथा-तस्य यथोचितं विनियोग इति ॥ ३५ ॥

·धर्मबिन्दु
अ. १
सामान्य
गृहिधर्म
॥१२॥
॥१२॥
देशकाल:-प्रस्तावः, तत्र चर्या देशकालचर्या तत्पतिषेधात अदेशकालचर्या तस्याः परिहार, अदेशकालचर्यापरो हि
नरः तथाविधचौराद्युपद्रवजातविषयतया इहपरलोकानर्थयोनियमादास्पदीभवति ॥ ४५ ॥
तथा-यथोचितलोकयात्रेति २४ ।। ४६ ।।
यथोचित-या यस्योचिता लोकयात्रा-लोकचित्तानुवृत्तिरूपो व्यवहारः सा विथया, यथोचितलोकयात्रातिक्रमे
हि लोकचित्तविराधनेन तेषामात्मन्यनादेयतापरिणामापादनेन स्वलाघवमेवोत्पादितं भवति, एवं चान्यस्यापि सम्यगाचारस्य
स्वगतस्य लघुत्वमेवोपनीतं स्यादिति, उक्तं च-"लोका खल्वाधारः सर्वेषां धर्मचारिणां यस्मात् । तस्माल्लोकविरुद्धं धर्मविरुद्ध
च संत्याज्यम् ॥ ३६" (प्रशम० ५३१.) । ४६ ॥
तथा-हीनेषु हीनक्रम इति ॥४७॥
हीनेषु जातिविद्यादिभिः गुणैः स्वकर्मदोषान्नीचतां गतेष लोकेषु 'हीनक्रमः2 लोकयात्राया एव तुच्छता-
करणरूपा, हीना अपि लोकाः किंचिदनुवर्तनीया इत्यर्थः, ते हि हीनगुणतयाऽऽत्मानं तथाविधप्रतिपत्तेरयोग्यं संभावयन्तो
यया कयाचिदपि उत्तमलोकानुवृत्त्या कृतार्थ मन्यमानाः प्रमुदितमानसा भवन्तीति ॥ ४७॥
तथा-अतिसगवर्जनमिति २५ ॥४८॥
अतिसङ्गस्य-अतिपरिचयलक्षणस्य सर्वैरेव सार्द्धं वर्जन-परिहरण, यतः अतिपरिचयाद् भवति गुणवत्यप्यनादरः,
पठ्यते च-"अतिपरिचयादवज्ञा भवति विशिष्टेऽपि वस्तुनि प्रायः। लोकर प्रयागवासी कूपे स्नानं सदा कुरुते ॥३७॥४८॥
..
॥१२॥

·तथा-अजीर्ण अभोजनमिति २१ ॥ ४३ ॥
मागुपभुक्तस्य आहारस्य
'अजीणे' अजरणे जीणे वा तत्र परिपाफमनागते 'अभोजनं सर्वथा भोजनप-
रिहारः, अजीर्णभोजने हि अजीर्णस्य सर्वरोगमूलस्य वृद्धिरेव कृता भवति,पठ्यते च-"अजीर्णप्रभवा रोगास्तत्राजीणे चतुर्वि
धम् । आम विदग्धं विष्टब्ध, रसशेष तथापरम् ॥३२॥ आमे-तु द्रवगन्धित्व, विदग्धे-धूमगन्धिता। विष्टब्धे गात्रभङ्गोऽत्र, रसशेषे
तु जाडयता॥३३॥ द्रवगन्धित्वमिति द्रवस्य-गूथस्य कुथिततक्रादेरिव गन्धो यस्यास्ति तत्तथा तद्भावस्तस्वमिति,-मलवा-
तयोगिन्धो विडभेदो गात्रगौरवमरुच्यम् । अविशुद्धचोद्वारः पडजीर्णव्यक्तलिङ्गानि ॥३४॥ मूर्छा प्रलापो वमथुः, प्रसेका
सदनं भ्रमः। उपद्रवा भवन्त्येते, मरणं वाऽप्यजीर्णतः॥३५॥ प्रसेक इति-अधिकनिष्ठीवनप्रवृत्तिः, सदनमिति-अङ्गग्लानिः
इति ॥४३॥
तथा-बलापाये प्रतिक्रियेति २२ ॥४४॥
बलस्य-शरीरसामर्थ्यलक्षणस्य अपाये-कथंचिद् हासे सति 'प्रतिक्रिया' तथाविधात्यन्तपरिश्रमपरिहारेण
स्निग्धाल्पभोजनादिना च प्रकारेण प्रतिविधानं वलापायस्यैव, "बलमूलं हि जीवन" मितिवचनात्, बलमुचितमपातयता
सता सर्वकार्येषु यतितव्यम्, अथ कथंचित् कदाचिद्धलापेतोऽपि कश्चिद् भवेत्तदा “ विष व्याधिरुपेक्षित" इति वचनाद
सद्य एवासी प्रतिविधेयो न पुनरुपेक्षितव्य इति ॥४४॥
तथा-अदेशकालचर्यापरिहार इति २३ ॥४५॥

·धर्मबिन्दु
अ.१
॥१२॥
सामान्य
राहिधर्मः
उत्तमनिदर्शनानुसारिणो हि पुरुषा उदात्तात्मतया न रवमेऽपि विकृतप्रकृतयः संभवन्ति, इयं च देवादिमतिपत्तिनित्यमेवोचिता
विशेषतश्च भोजनावसर इति ॥ ४०॥
तथा-सात्म्यतः कालभोजन मिति १९ ॥४१॥
'पानाहारादयो यस्य, विरुद्धाः प्रकृतेरपि । सुसिखायावलोवयन्ते, तत्साल्यमिति गीयते ॥ ३१ ॥ इत्येवलक्षणात
सात्म्यात् काले-धुभुक्षोदयावसरलक्षणे, भोजन-अन्नोपजीवन-कालभोजन, अयमभिप्राय:-आजन्म सात्म्येन भुक्तं
विषमपि पथ्यं भवति, परम सात्म्यमपि पथ्यं सेवेत न पुनः सात्म्यप्राप्तमप्यपथ्य, सर्व बलवतः पथ्यमिति मत्वा न कालकूट
खादेव, सुशिक्षितो हि विषतन्त्रज्ञो म्रियते एव कदाचिद्विषात्, तथा अक्षुधितेनामृतमप्युपभुक्तं भववि विष, तथा क्षुत्कालातिक्र-
मादन्नद्वेषों देहसादश्च भवति, विध्यातेऽनौ किं नामेन्धनं कुर्यादिति ॥४१॥
तथा-लौल्यत्याग इति २० ॥ ४२ ॥
सात्म्यतः कालभोजनेऽपि लौल्यस्य-आकाङ्क्षातिरेकादधिकभोजनलक्षणस्य त्यागः, यतः यो मितं भुङ्क्ते स बहु
भुक्ते, अतिरिक्तभुक्तं हि उद्वामनहादनमारणानामन्यतमदसंपाच नोपरमं प्रतिपद्यते, तथा भुञ्जीत यथा सायमन्येद्युश्च न विप-
यते वनिः, न मुक्त परिमाणे सिद्धान्तोऽस्ति, वहनयभिलाषायत्तं हिभोजनं, अतिमात्रभोजी देहममिं च विधुरयति,
तथा दीप्तोऽग्निर्ल घुभोजनाद्देहवलं क्षपयति, अत्यतिर्दुःखेन परिणामः, श्रमास्य पानं भोजनं वा नियमात् ज्वराय छर्दिषे
वा स्यात् ॥ ४२ ॥
॥१२॥

·'यथाऽहं शरीरमेव ' इत्यादि, इदं किंमध्यस्तीति निरिरहित विचारणेत्यनध्यवसाय:, 'यथाऽहं कोऽप्यस्मि' इत्यादि, स्व- गौरवरक्षा-स्वेन-आत्मना गौरव-पुरस्करण स्वगौरवं तस्य रक्षा-निवारणं, ततो ज्ञानं च स्वगौरवरक्षा च ज्ञानस्वगौ- रवरक्षे कर्तव्ये, गयो ह्यर्थः सम्यग् ज्ञातव्यः प्रथमतः, ततोऽनुमतिदोषपरिहाराय सर्वप्रकार पुरस्कारस्तस्य कर्तव्य इति ॥३८॥ तथा-देवातिथिदीनप्रतिपत्तिरिति १८॥३९॥ મધપણે दीव्यते-स्तूयते भक्ति भनिर्भरामरमप्रभृतिभिर्मयैरनवरत मिति-देवः, स च क्लेशकर्मविपाकशतैरपरामृष्टः पुरुषविशे- पा, तस्यैवैतानि नामानि-“अईजोऽनन्तः शम्भुर्बुद्धरतमोऽन्तकः” इति, न विद्यते सतत्मवृत्तातिविशदैकाकारानुष्ठानतया ति- थ्यादिदिनविभागो येपां ते-अतिथयः, यथोक्तम्-"तिथिपर्वोत्सवाः सर्वे, त्यक्ता येन महात्मना। अतिथि तं विजानीयाच्छेप- मभ्यागतं विदुः ॥२९॥" दीनाः पुनः “दीङ्क्षये " इति वचनात् क्षीणसकलधर्मार्थकामाराधनशक्तया, ततः देवातिथि- दीनानां प्रतिपत्ति-उपचारः पूजान्नपानदानादिरूपा देवातिथिदीनप्रतिपत्तिः ॥ ३९ ॥ तत्र च- तदौचित्यायाधनमुत्तमनिदर्शनेनेति ॥ ४० ॥ तेपां-देवादीनामौचित्य-योग्यत्वं यस्य देवादेरुत्तममध्यमजघन्यरूपा या मतिपत्तिरित्यर्थः तस्य 'अयाधनं 2 अनु- ल्लङ्घन, तदुल्लङ्घने शेषाः सन्तोऽपि गुणा असन्त इव भवन्ति, यत उक्तम्-"औचित्यमेकमेकत्र, गुणानां राशिरकतः। विपा- यते गुणग्राम, औचित्यपरिवर्जितः॥३०॥” इति, कथं तदौचित्यावाधनमित्याह-'उत्तमनिदर्शनेन' अतिशयेन शेपलोकाय वन्त इत्युत्तमा ते च प्रकृत्यैव परोपकरणप्रियभाषणादिगुणमणिमकराकरोपभाना मानवा,तेपा निदर्शनम्-उदाहरण तेन, +ne ·. भवपरिणामेन कार्यस्यारम्भोऽभिनिवेशः, नीचलक्षणं चेदं यत्नोतिमतीतस्यापि कार्यस्य चिकीर्षण, पठन्ति च-"दर्पः श्रमयति नीचान्निष्फलनयविगुणदुष्करारम्भैः । स्रोतोविलोमतरणैर्व्यसनिभिरायास्यते मत्स्यैः ॥४३॥१६॥ तथा-गुणपक्षपातितेति ३२ ॥५७ ॥ गुणेषु-दाक्षिण्यसौजन्यौदार्यस्थैर्य प्रियपूर्वाभाषणादिषु स्वपरयोरुपकारकारणेष्वात्मधर्मेषु पक्षपातिता-बहुमान- तत्पशंसासाहाय्यकरणादिनाऽनुकूला प्रवृत्तिः, गुणपक्षपातिनो हि जीवा बहुमानद्वारोपजातावन्ध्यपुण्यप्रबन्धसामर्थ्यानियमा- दिहामुत्र च शरच्छशधरकरनिकरगौरं गुणग्राममवश्यमवाप्नुवन्ति, सद्हुमानाशयस्य चिन्तारत्नादप्यधिकशक्तियुक्तत्वात् ॥१७॥ तथा-ऊहापोहादियोग इतीति ३३ ॥ ५८ ॥ ऊहश्चापोहश्च आदिशब्दात्तत्वाभिनिवेशलक्षणो बुद्धिगुणः शुश्रूषाश्रवगाहणधारणाविज्ञानानि च गृह्यन्ते इत्यष्टौ बुद्धिगुणाः, तत ऊहापोहादिभिर्योगः-समागमोऽनुष्ठेय इति, तत्र प्रथमवस्तावच्छ्रोतुमिच्छा शुश्रूषा, श्रवणमाकर्णनं, ग्रहण-शास्त्रार्थोपा- दानं, धारणा-अविस्मरणं, मोहसंदेहविपर्यासव्युदासेन ज्ञान विज्ञान, विज्ञातमर्थमवलम्ब्यान्येषु व्याप्त्या तथाविधेषु वितर्कणमूहः, उक्तियुक्तिभ्यां विरुद्धादर्थादिसादिकात्मत्यपायसंभावनया व्यावर्तनमपोहः, अथवा-सामान्यज्ञानमूहः विशेषज्ञानमपोहा, विज्ञानोहापोहविशुद्धमिदमित्थमेवेति-निश्चय:- तचाभिनिवेशः, एवं हि शुश्रूषादिभिर्बुद्धिगुणैरुपहिनमज्ञाप्रकर्षः पुमान्न कदा- चिदकल्याणमामोति, यदुच्यते-“जीवन्ति शतशः प्राज्ञाः, प्रज्ञया वित्तसंक्षये । न हि प्रज्ञाक्षये कथिद्वित्ते सत्यपि जीवति ॥४४" इति ।। इतिशब्दः प्रस्तुतस्य सामान्यतो गृहस्थधर्मस्य परिसमाप्त्यर्थ इति ॥५८ ॥ इत्यं सामान्यतो गृहस्थधर्म ·हिषा n . धर्मविन्द कालकानि मित्राणि, को देश को न्ययागौ ? । कथा का च मे शक्तिरिति चिन्त्य मुहुर्मुहुः ॥ ४०॥" ५२ ॥ . तथा-अनुवन्धे प्रयत्न इति ।। ५३ ॥ ॥र 'अनुबन्धे 2. उत्तरोत्तरदृद्धिरूपे धर्मार्थकामानां 'प्रयत्ना-यत्नातिरेका कार्यः, अनुबन्धशून्यानि हि प्रयोजनानि वन्ध्याः स्त्रिय इव न किञ्चिद् गौरवं लभन्ते,अपि तु हीलामेवेति ॥५३॥ तथा-कालोचितापेक्षेति २९ ॥ ५४॥ यद्यत्र काले वस्तु हातमुपादातुं वोचितं भवति तस्यात्यन्तनिपुणबुद्धया पर्यालोच्य 'अपेक्षा र अङ्गीकारः कर्तव्या, दक्षलक्षणत्वेनास्याः सकलश्रीसमधिगमहेतृत्वात् , अत एव पठ्यते च-य: काकिणीमप्यपथमपनामन्वेपते निष्कसहस्रतुल्याम् । कालेन कोटरोष्वपि मुक्तहस्तस्तस्यानुवन्ध न जहाति लक्ष्मीः॥४१॥" मुत्कहस्त इति मुत्कलहस्तः ॥ ५४॥ तथा-प्रत्यहं धर्मश्रवणमिति ३० ॥ ५५ ॥ 'प्रत्यहं प्रतिदिवसं धर्मस्य-इहैव शास्त्रे वक्तुं प्रस्तावितस्य कान्तकान्तासमेतयुवजनकिनरारब्धगीताकर्णनोदाहरणेन श्रवणम्-आकर्णनं, धर्मशास्त्रश्रवणस्यात्यन्तगुणहेतुत्वाद, पढप्यते च-"क्लान्तमपोशति खेदं वहं निर्वाति बुध्यते मूढम् । स्थिरतामेति व्याकुलमुपयुक्तसुभाषितं चेतः॥ ४२ ॥ ५५॥ तथा-सवानभिनिवेश इति ३१ ॥५६॥ सर्वत्र कार्य प्रवर्गमानेन बुद्धिमता 'अनभिनिवेशाअभिनिवेशपरिहारः कार्य:, नीतिमार्गमनागवस्यापि पराभि-

·अ.१
धर्मबिन्दु मथै संचिनोति न तु कचिदपि व्ययते स-कदर्यः, तादात्विकमूलहरयोरायत्यां नास्ति कल्याणं, किंत्वर्थभ्रंशेन धर्मकामयो-
विनाश एव, कदर्यस्य त्वर्थसंग्रहो राजदायादतस्कराणामन्यतमस्य निधिः, न तु धर्मकामयोहतुः, अत एनत्पुरषत्रयप्रकृतिप-
॥१॥ रिहारेण मतिमता अर्थोऽनुशीलनीयः, तथा-नाजितेन्द्रियस्य कापि कार्यसिद्धिरस्ति, न कामासक्तस्य समस्ति चिकित्सितं,
न तस्य धन धर्मः शरीरं वा यस्य स्त्रीष्वत्यन्तासक्तिः, विरुद्धकामवृत्तिनं स चिरं नन्दति, अतो धर्मार्थावायनेन कामे प्रवर्चि-
वन्यमिति पर्यालोच्य परस्पराविरोधेन धर्मार्थकामासेवनमुपदिष्टमिति ॥५०॥
तथा अन्यतरबाधासंभवे मूलाबाधेति ॥५१॥
अमीषां धर्मार्थकामानां मध्ये अन्यतरस्य-उत्तरोत्तरलक्षणस्य पुरुषार्थस्य बाधासंभवे-कुतोऽणि विषमय-
दृकवाद्विरोधे संपद्यमाने सति, किं कर्तव्यमित्याह-मूलावाधा' यो यस्य पुरुषार्थरय "धर्मार्थकामाः त्रिवर्गः" इति
क्रममपेक्ष्य मूल-आदिमस्तस्य अबाधा-अपीडनं, तत्र कामलक्षणपुरुषार्थवाधायां धर्मार्थयोर्वाधा रक्षणीया, तयोः सनोः
कामस्य सुकरोत्पादत्वात्, कामार्थयोस्तु बाधायां धर्म एव रक्षणीयः, धर्ममूलत्यादर्थकामयोः, अत एवोक्तम्-"धर्भवेन्नाव-
सोदेत, कपालेनापि जोवतः । आन्योऽस्मीत्यवगन्तव्य, धर्मवित्ता हि साधवः ॥ ३९ ॥" ५१ ॥ इति ।
तथा बलाबलापेक्षणमिति २८ ॥५२॥
इह बुद्धिमता मनुजेन सर्वेष्वपि कार्येषु प्रवृत्तिमादधना सना बलस्य-द्रव्यक्षेत्रकालभावकृतस्य आत्मसामर्थ्यस्य अवलस्य
च-तद्विलक्षणस्य अपेक्षण-आलोचनं अङ्गीकर्तव्यं, अयथावलमारम्भस्य क्षयसंपदेकनिमित्तत्वाइ, अत एव पठ्यते च-"क:
सामान्य
रहिधर्मः
॥१३॥

·20 तथा-वृत्तस्थज्ञानवृद्धसेवेति २६ ॥४९॥ वृत्त-असदाचारनिवृत्तिः सदाचारप्रवृत्तिश्च, ज्ञानं पुन:-हेयोपादेयवस्तु विभागनिश्चयः,ततः वृत्ते तिष्ठन्तीवि वृत्तस्याः, ज्ञानेन द्धा-महान्तः; ज्ञानवृद्धाः वृत्तस्थाश्च ते ज्ञानवृद्धाश्च वृत्तस्थज्ञानवृद्धाः, तेषां सेवा-दरिद्रेश्वरसेवाज्ञातसिद्धाऽऽराधना, सम्यग्ज्ञान क्रियागुणभाजो हि पुरुषाः सम्यक् सेव्यमाना नियमात्सदुपदेशादिफलैः फलन्ति, यथोक्तम्-"उपदेशः शुभो नित्य, दर्शनं धर्मचारिणाम् । स्थाने विनय इत्येतत्साधुसेवाफलं महत् ।। ३८ (शास्त्रवा०ि८) ४९ ॥ तथा-परस्परानुपघातेनान्योऽन्यानुबद्धत्रिवर्गप्रतिपत्तिरिति २७॥५०॥ इह धर्मार्थकामास्त्रिवर्गः, तत्र यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म:, यतः सर्वप्रयोजनसिद्धिः सोऽर्थः, यतः आभि- मानिकरसानुविद्धा सर्वेन्द्रियपीतिः स-कामः, ततः परस्परस्य-अन्योऽन्यस्य अनुपघातेन--अपीडनेन, अत एव अन्योऽन्यानुवद्धस्य-परस्परानुबंधप्रधानस्य त्रिवर्गस्य प्रतिपत्तिः-आसेवन, तत्र धर्मार्थयोरुपघातेन तादाखिकविषयमुखलु- ब्धो वनगज इव को नाम न भवत्यास्पदमापदाम?, धर्माविक्रमाद्धनमुपार्जितं परेऽनुभवन्ति, स्वयं तु परं पापस्य भाजन सिंह इव सिन्धुरवधाद्वीज़भोजिनः कुटुम्बिन इव, नार त्यधार्मिकस्यायत्यां किमपि कल्याण, स खल सुखी योऽमुत्रसुखाविरोधेने- हलोकसुखमनुभवति, तस्माद्धर्मावाधनेन कामार्थयोर्मतिमता यतितव्यम्, यस्त्वर्थकामावुपहत्य धर्ममेवोपास्ते तस्य यतित्वमेव श्रेयो न तु गृहवास इति, तस्यार्थकामयोरप्याराधनं श्रेय इति, तथा वादाखिकमूलहरकदर्याणां नासुलभा प्रत्यवायः, वत्र यः किमप्यचिन्त्योत्पन्नमर्थमपव्येति स, तादाखिका, यः पितृपैतामहमर्थमन्यायेन भक्षयति स मूलहरः, यो भृत्यात्मपीडाभ्या-

·धर्मविन्दु
म.२
॥१६॥
विशेष-
'इति' एवं पूर्वोक्तगृहस्यधर्मनिरूपणेन 'सद्धर्मदेशना)' लोकोत्तरधर्मप्रज्ञापनायोग्या 'उक्त' भणिता, 'इदानीं'
सम्पति तद्विधि' सद्धर्मदेशनाक्रम 'वर्णयिष्यामः' निरूपयिष्यामो वयमिति ॥१॥ तद्यथा-
तत्प्रकृतिदेवताधिमुक्तिज्ञानमिति ॥२॥(६०)
तरय-सद्धर्मदेशनाईस्य जन्तोः प्रकृतिः-स्वरूपं गुणवल्लोकसङ्गमियत्वादिका देवताधिनुक्तिश्च-बुद्धकपिलादिदेवता-
विशेषमुक्तिः तयोनि प्रथमतो देशवेन कार्य, ज्ञातप्रकृतिको हि पुमान् रक्तो विष्टो मूढः पूर्वव्युद्ग्राहितश्च चेन भवति तदा
कुशलैस्तथाऽ नुवयं लोकोत्तरगुणपात्रतामानीयते, विदितदेवताविशेषाधिमुक्तिश्च तत्तद्देवतापणीतमार्गानुसारिवचनोपदर्शनेन
तपणेन च सुखमेव मार्गेऽवतारयितुं शक्यते इति ॥२॥
तथा-साधारणगुणप्रशंसेति ॥३॥ (६१)
साधारणानां-लोकलोकोत्तरयोः सामान्यानां गुणानां प्रशंसा-पुरस्कारः देशनाईरय अग्रतः विधेया, यथा-"प्रदान
प्रच्छन्नं ,गृहमुपगते संभ्रमविधिः, प्रियं कृत्वा मौन,सदसि कथनं चाप्युपकृतेः । अनुत्सेको लक्ष्म्या,निरभिभवसाराः परकथाः,
श्रुते चासंतोषः, कथमनभिजाते निवसति ? ॥ ४८॥ (शिखारेणीवृत्तम् ) ॥३॥
तथा-सम्यक् तदधिकाख्यानमिति ॥ ४॥ (६२)
सम्यग्-अविपरीतरूपतया तेभ्यः-साधारणगुणेश्या अधिका-विशेषवन्तः ये गुणाः तेषामाख्यान-कथनम्, यथा-
"पञ्चैतानि पवित्राणि, सर्वेषां धर्मचारिणाम् अहिंसा सत्यमस्तेय, त्यागो मैथुनवर्जनम् ॥ ४८ ॥” (अष्टकेषु) ४॥
रहिम
॥१६॥

·, सन्ति रोहन्तीत्याह-'विधिना-देशनाईवालादिपुरुषौचित्यलक्षणेन 'उतानि निक्षितानि 'यथे ति दृष्टान्तार्थः 'बीजानि- शालिगोधूमादीनि 'सत्क्षितौर अनुपहतभूमौ विधिनोप्तानि सन्ति, प्रायोग्रहणादकस्मादेव पक्कतथाभव्यत्वे कचिन्मरुदे- व्यादौ अन्यथाभावेऽपि न विरोध इति ॥ ७॥ अमुमेवाथै व्यतिरेकत आह- बीजनाशो यथाऽभूमौ, प्ररोहो वेह निष्फलः । तथा सद्धर्मबोजानामपात्रेषु विदुर्बुधाः ॥८॥ 'बीजनाशी घीजोच्छेदो यथा 'अभूमौर ऊपरादिरूपायां 'प्ररोहः अङ्कुराधुभेदः पीजस्यैव 'वा' इति पक्षान्तरसूचका 'इह' जगति 'निष्फलो धान्यादिनिष्पत्तिलक्षणफलविकल तथा 'सद्धर्मवीजानां उक्तलक्षणानां गुरुणा अनाभोगादिभिनिक्षिप्यमाणानां 'अपात्रेषु अनीतिकारिषु लोकेषु 'विदुः2 जानते बुधाः नाश निष्फलं वा प्ररोहमिति ॥८॥ किमित्यपात्रेषु धर्मबोजनाशो निष्फलो वा परोहः संपद्यते इत्याह- न साधयति यः सम्यगज्ञः स्वल्पं चिकीर्षितम् । अयोग्यत्वात्कथं मूढः, स महत्साधयिष्यति ?॥९॥ इति।। 'न' नैव 'साधयति' निर्वतयति 'यो' जीव 'सम्यग् यथावत् 'अज्ञा हिताहितविभागाकुशल: 'स्वल्प' तुच्छ चिकीर्षितं र कर्तुमिष्टं निर्वाहाधनुष्ठानायपि, कस्मान्न साधयतीत्याह-अयोग्यत्वात् । अझत्वेनानधिकारित्वात् , यथोक्तं-" मूर्खस्य कचिदर्थे नाधिकार" इति, 'कथं ' केन प्रकारेण 'मूढो? वैचित्यमागतः 'स:'-पूर्वोक्तो जीवः 'म- हत्' परमपुरुषार्थतया बृहद्-धर्मषीजारोहणादि साधयिष्यति ?, सर्पपमात्रधरणासमर्थस्य मेरुगिरिधरणासमर्थत्वादिति ॥९॥ इति सद्धर्मदेशनाई उक्तः, इदानीं तद्विधिमनुवर्तयिष्याम इति ॥१॥(५९) - ·पर्मविन्दु अ.२ ॥१५॥ ,, त्याह-'महात्मभिः' महान्-प्रशस्य आत्मा येषां ते तथा तैरिति ॥६॥ इति श्रीमुनिचन्द्रसूरिविरचितायों रणविवृत्तौ सामान्यतो गृहस्थधर्मविधिर्नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥१॥ पाख्यातः सामान्यगृहस्थधर्मस्वरूपनिवेदकः प्रथमोऽध्यायः । विशेष- अथ वितीयोऽध्यायः। साम्मतं द्वितीयो व्याख्यायते, विशेषसंवन्धश्चास्य स्वयमेव शास्त्रकृता भणिष्यत इति नेह दश्यते, एवमन्वयध्याय- विति, तस्य चेदमादिसूत्रम्- प्रायः सद्धर्मवीजानि, गृहिष्वेवंविधेष्वलम् । रोहन्ति विधिनोसानि, यथा बीजानि सक्षितौ ॥७॥ इति ॥ 'प्रायो -वाहुल्येन 'सद्धर्मबीजानि? सद्धर्मस्य-सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्ररूपस्य बीजानि-कारणानि, नानि चा- मूनि-दुःखितेषु दयाऽत्यन्तमद्वेषो गुणवत्सु च । औचित्यासेवनं चैव, सर्वत्रैवाविशेषतः॥ ४६॥ इति ॥ 'गृहिषु गृहस्थेषु 'एवंविधेषु' कुलक्रमागतानिन्द्यन्यायानुष्ठानादिगुणभाजनेषु 'अलं2 स्वफलावन्ध्यकारणत्वेन अत्यर्थं 'रोहन्ति र धर्म- चिन्तादिलक्षणाङ्कुरादिमन्ति जायन्ते, उक्तं च-"वपनं धर्मवीजस्य, सत्मशंसादि तद्गतम् । तचिन्तायडरादि स्यात्फलसिद्धिस्तु निवृतिः ॥ ४६॥ चिन्तासच्छ्रुत्यनुष्ठानदेवमानुषसंपदः। क्रमेणाङ्कुरसत्काण्डनालपुष्पसमा मता॥४७॥” (ललित.) कीदृशानि - n ·उक्त, अथास्यैव फलमाह एवंस्वधर्मसंयुक्तं, सद्गार्हस्थ्यं करोति यः । लोकन्येऽप्यसौ धीमान्, सुखमामोत्यनिन्दितम् ॥ ४ ॥ एवम्-उक्तन्यायेन यः स्वधर्म:-गृहस्थानां संवन्धी धर्मः,तेन संयुक्त-समन्वितं अत एव सत्-सुन्दरं गार्हस्थ्य- गृहस्थभावं 'करोति विदधाति, 'यः' कश्चित्पुण्यसपनो जीव: 'लोकदयेऽपि - इहलोकपरलोकरूपे, किं पुनरिहलोक एवेत्यपिशब्दाः, 'असौ-2 सद्गार्हस्थ्यकर्ता 'धीमान् ! प्रशस्तबुद्धिः 'सुखं शर्म 'आमोति लभते 'अनिन्दितं- शुभानुवन्धितया सुधियामगईणी यमिति ॥ ४॥ यत एवं ततोऽत्रैव यत्नो विधेय इति श्लोकदयेन दर्शयन्नाह- दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं, विधेयं हितमात्मनः । करोत्यकाण्ड एवेह, मृत्युः सर्वं न किञ्चन ॥५॥ सत्येतस्मिन्नसारासु, संपत्स्वविहिताग्रहः । पर्यातदारुणासूचधर्मः कार्यों महात्मभिः॥६॥ इति ॥ 'दुर्लभं दुरापं 'प्राप्य 2 समासाथ 'मानुष्यं 2- मनुष्यजन्म, फिमित्याह--'विधेयर अनुष्ठेयं सर्वावस्थाम 'हितं! अनुकूलं कल्याणमित्रयोगादि, आत्मनः स्वस्य, यतः करोति 'अकाण्डे एच 'मरणानवसरे प्रायोष नमध्यमवयोऽवस्थारूपे इह 2 मर्त्यलोके 'मृत्युः2 यमः, 'सर्व' पुनकलत्रविभवादि 'न किञ्चन मरणार नावस्तुरूपमिति ॥५॥'सति विद्यमाने जगस्त्रितयवर्तिजन्तुजनितोपरमे 'एतस्मिन् ' मृत्यायेव अंसाराम निवारणं पति अक्षमासु 'संपत्सु धनधान्यादिसंपचिलक्षणामु 'अविहिताग्रहा-अकृतमूच्र्छ:, कीरशीप सिरन्या- 'पर्यन्तदारुणासु' विरामसमयसमर्पितानेकव्यसनशतासु 'उच्चैः 2 अत्यर्थं 'धर्म:'-उक्तलक्षणः पिया कति - , . - " ·धर्मविन्द अ.२ ॥१८॥ कला गसि विप्परामुसति " इत्यत्राचारसूत्रे “यावन्तः केचन लोके-अस्मिन्पापन्डिलोके विपरामशन्ति" इत्यर्थाभिधाने "आवंती- जनपदे केयावती-रजून्तिा लोकः विपरामशनि कूपे" इत्याइ, उभयभेदस्तु द्वयोरपि याथात्म्योपमर्दै यथा “ धर्मों मंग- लमुत्कृष्टं अहिंसा पर्वतमस्तके " इत्यादि दोषश्रात्र व्यञ्जनभेदादर्थभेदः, नद्भेदे क्रियायाः, क्रियाभेदे च मोक्षाभाव,तदभावे च निरथिका दीक्षेति। दर्शनाचारोऽपि निकितनिष्काक्षिनिर्विचिकित्सअमूढष्टिउपवहास्थिरीकरणवात्सत्यतीर्यप्रभवनाभेदादष्टधैत्र, तत्र निःशङ्कित इति शङ्कन शङ्कित निर्गत शङ्कितं यतोऽसौ निशकितः, देशसर्वशङ्कारहित इत्यर्थः, वत्र देशशङ्का समाने जोवत्वे कयमेको भव्यः अपरस्तु अभव्य इति शङकते, सर्वशका तु माकृतनिबद्धत्वात्सकलमेवेदं परिकल्पितं भवि- प्यतीति, न पुनरालोचयनि यथा भावा हेतुग्राह्या अहेतुग्राह्याच, तत्र हेतुग्राह्या जीवास्तित्वादयः, अहेतुग्राह्या भव्यत्वादया, अ- स्मदाद्यपेक्षया प्रकृष्टज्ञानगोचरत्वात्तद्धेतूनामिति, प्राकृतनिबन्धोऽपि वालादिसाधारण इति, उक्तं च-" वालस्त्रीमूढमूर्खाणां, नृणां चारित्रकाक्षिणाम् । अनुग्रहार्थं तत्त्वज्ञैः, सिद्धान्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ५९॥" Vदृष्टेष्टाविरुद्धत्वाच नायं परिकल्पनागोचरः, ततश्च निःशकितो जीव एवाईच्छासनमतिपन्नो दर्शनाचार इत्युच्यते, अनेन दर्शनदर्शनिनोरभेदोपचारमाह, वदेकान्तभेदे खदर्शनिन इव फलाभावान्मोक्षाभाव इति, एवं शेषपदेष्वपि भावना कार्या १, तथा निष्कासितो-देशसर्वकाङ्क्षारहितः, वत्र देशकाङ्क्षा एक दर्शनं काङ्क्षवे दिगम्बरदर्शनादि, सर्वकाङ्क्षा तु सर्वाण्येवेति, नालोकयति षड्जोवनिकायपीडामसत्यरूपणां चेति २, विचिकित्सा-पतिविभ्रमो निर्गता विचि कित्सा यस्मादसौ निर्विचि- विशेष- यहिधर्मः - ॥१२ ·. प्रदोपव्यपोहाय प्रायश्चित्तलक्षणः,प्राप्तिः-संशयापन्नस्य मधुरवचनैः प्रज्ञापन; दृष्टिवादश्य-श्रोत्रपेक्षया सूक्ष्मजीवादिभाषकयन. मिति ॥ १०॥ तथा-ज्ञानाद्याचारकथनमिति ॥ ११॥ (६९) ज्ञानस्य-श्रुतलक्षणस्य आचार:ज्ञानाचारः, आदिशब्दाद्दर्शनाचारश्चारित्राचारस्तपाचारो वीर्याचारश्चेति, ततो ज्ञानाद्या- चाराणां कथन-प्रज्ञापनमिति समासः, तत्र ज्ञानाचारोऽष्टधा-कोलविनयबहुमानोपानानिहवन्यजनार्थतदुर्भयभेदलक्षणः, तत्र काल इति यो यस्य अङ्गमविष्टादेः श्रुतस्य काल उक्तः तस्मिन्नेव तस्य स्वाध्यायः कर्तव्यो नान्यदा तीर्थकरवचनात् , दृष्टं च क- प्यादेः कालकरणे फलं विपर्यये तु विपर्यय इति १, तथा श्रुतग्रहणं कुर्वता गुरोविनया कार्यः, विनयो अभ्युत्थानपादधावनादिः, अविनयगृहीत हिवदफलं भवति २, तथा श्रुतग्रहणोद्यतेन गुरोबहुमानः कार्यः, बहुमानो नामाऽऽन्नरोभावप्रतिवन्धः ३, एतस्मि- न्सत्यक्षेपेणाविकलं श्रुतं भवति, अत्र च विनयवहुमानयोश्चतुर्भङ्गी भवति-एकस्य विनयो न बहुमानः १, अपरस्य बहुमानो न विनय:२ अन्यस्य विनयोऽपि बहुमानोऽपि ३, अन्यतरस्य न विनयो नापि वहुमान ४ इति ३, तथा श्रुतग्रहणमभीप्सतो. पधान कार्य, उपदधाति-पुष्णाति श्रुतमित्युपधान-तपा, तद्धि यात्राध्ययने आगाढादियोगलक्षणमुक्तं वत्तत्र कार्य, तत्पूर्व- श्रुतग्रहणस्यैव सफलत्वात् ४, “ अनिव' इति गृहीतश्रुतेनानिहवः कार्य:, यद्यत्सकाशेऽधीतं तत्र स एव कथनीयो नान्यः, चित्तकालुष्यापत्तेरिति ५, तथा श्रुतग्रहणप्रवृत्तेन तत्फलमभीप्सता व्यजनभेदोऽर्थभेद उभयभेदश्च न कार्यः, तत्र व्यञ्जनभेदो यथा-" धम्मो मंगलमुकि?" इति वक्तव्ये "पुनो कल्लाणमुक्कोस" इत्याह, अर्थभेदस्तु यथा-" आवंती केयावंती लो- 1 1 H ·धर्मबिन्दु अ.२ ॥१७॥ तथा-तन्त्रावतार इति ॥९॥ (६७) तन्त्रे-आगमे अवतार:-प्रवेशः आगमबहुमानोत्पादनद्वारेण तस्य विधेयः, आगमबहुमानचैवमुत्पादनीयः-" परलोक- विधौ शास्त्रात्मायो नान्यदपेक्षते । आसन्नभन्यो मतिमान् , श्रद्धाधनसमन्वितः ॥४९॥ उपदेशं विनाऽप्यर्थकामौ प्रति पटुर्जनः। धर्मस्तु न विना शाखादिति तत्रादरो हितः ॥५०॥ अर्थादावविधानेऽपि, तदभावः परं नृणाम् । धर्मेऽविधानतोऽनर्थः, कि- योदाहरणात्परः ॥५१॥ तस्मात्सदैव धर्मार्थी, शास्त्रयत्नः प्रशस्यते । लोके मोहान्वकारेऽस्मिन् , शास्त्रालोकः प्रवर्तकः ॥५२॥ 'शाखयत्ल' इति शाने यत्नो यस्येति समासः। पापामयौपचं शास्त्र, शास्त्रं पुण्यनिवन्धनम् । चक्षुः सर्वत्रगं शास्त्र, शास्त्रं सर्वार्थ- साधनम् ॥५३॥ न यस्य भक्तिरेतस्मिस्तस्य धर्मक्रियाऽपि हि । अन्धप्रेक्षाक्रियातुल्या, कर्मदोषादसत्फला ॥५४॥ यः श्राद्धो मन्यते मान्यान् , अहङ्कारविवर्जितः । गुणरागी महाभागस्तस्य धर्मक्रिया परा ॥५६॥ यस्य त्वनादरः शास्त्रे, तस्य श्रद्धादयो गुणाः। उन्मत्तगुणतुल्यत्वान्न प्रशंसास्पदं सताम् ॥५६॥ मलिनस्य यथाऽत्यन्तं, जलं वस्त्रस्य शोधनम् । अन्त:करणरत्नस्य, तथा शास्त्रं विदुर्बुधाः॥५७॥ शास्त्रे भक्तिर्जगद्वन्धैर्मुक्तिदूती परोदिता । अत्रैवेयमतो न्याय्या, तत्माप्त्यासन्नभावतः ॥५८॥" (योग. २२१-३०) [अत्रैव इति मुक्तौ एव । इयमिति शास्त्रभक्तिः। तत्याप्त्यासन्नभावत इति-मुक्तिमाप्तिसमीपभावात् । ९। तथा-प्रयोग आक्षेपण्या इति ॥ १०॥ (६८) प्रयोगो-व्यापारणं धर्मकथाकाले आक्षिप्यन्ते-आकृष्यन्वे मोहात्तत्त्वं प्रति भव्यप्राणिनः अनयेत्याक्षेपणी तस्याः कथायाः, सा च आचारव्यवहारमनप्तिदृष्टिवादभेदाच्चतुर्धा, तत्राचारो-लोचास्नानादिसाधुक्रियारूपः, व्यवहारम् कयश्चिदाप- - म ॥१७॥ --- ·- तथा-अबोधेऽप्यनिन्देति ॥५॥ (६३) 'अबोधेऽपि ' अनवगमेऽपि सामान्यगुणानां विशेषगुणानां वा व्याख्यातानामप्यनिन्दा-अहो मन्दबुद्धिर्भवान् य इत्थमाचक्षाणेष्वपि अस्मासु न बुध्यने वस्तुतत्वमित्येवं श्रोतुस्तिरस्कारपरिहाररूपा, निन्दितो हि श्रोता किञ्चिद् बुभुल्मः अपि सन् द विरज्यत इति ॥५॥ तर्हि किं कर्तव्यमित्याह- शुश्रूषाभावकरणमिति ॥ ६॥ (६४) धर्मशास्त्रं पति श्रोतुमिच्छा शुश्रूपा तल्लक्षणो भावः-परिणामः तस्य करण-निर्वतनं श्रोतुस्तैस्तैर्वचनैरिति, शुश्रूषा- मनुत्पाद्य धर्मकथने प्रत्युत अनर्थसंभवः, पठ्यते च-" स खलु पिशाचकी वातकी वा यः परेऽनर्धिनि वाचमु- दीरयते"॥६॥ तथा-भूयो भूय उपदेश इति ॥ ७॥ (६५) भूयो भूयः-पुनः पुनः उपदिश्यते इत्युपदेश:-उपदेष्टुमिष्टो वरविषयः कश्चिदनवगमे सवि कार्यः, किन क्रियन्ते दृढसंनिपातरोगिणां पुनः पुनः क्रियाः विक्तादिकाथपानोपचारा इति ॥७॥ तथा-बोधे प्रज्ञोपवर्णनमिति ॥८॥ (१६) 'धोधे 2 सदुपदेशेन भूयो भूय उपदेशेन वा उपदिष्टवस्तुनः परिज्ञाने तस्य श्रोतुः 'प्रज्ञोपवर्णनं ' युद्धिमशंसनं, यथा नालघुकर्माणः पाणिन एवंविधसूक्ष्मार्थबोद्धारो भवन्तीति ॥८॥ . , .

·धर्मविन्दु भ.२ ॥२०॥ धर्मदेश- नाविधि तथा-स्वयं परिहार इति ॥ २१ ॥ (७९) 'स्वयम् 2 आचारकथकेन परिहार: असदाचारस्य संपादनीयः, यतः स्वयमसदाचारमपरिहरतो धर्म- कथनं नटवैराग्यकथनमिवानादेयमेव स्यात् , न तु साध्यसिद्धिकरभिति ॥ २१ ॥ तथा-ऋजुभावाऽऽसेवनमिति ॥ २२ ॥ (८०) ऋजुभावस्य-कौटिल्यत्यागरूपस्य आसेवनम्-अनुष्ठान देशकेनैव कार्य, एवं हि तस्मिन्नविप्रतारणकारिणि संभा- विते सति शिष्यस्तदुपदेशान कुतोऽपि दूरवतों स्यादिति ॥२२॥ तथा-अपायहेतुत्वदेशनेति ॥ २३ ॥ (८२) अपायाना-अनर्थानां इहलोकपरलोकगोचराणां हेतुत्वं-प्रस्तावादसदाचारस्यःयो हेतुभावः तस्य देशना बिया, यथा-" यन्न प्रयान्ति पुरुषाः स्वर्ग यच्च प्रयान्ति विनिपातम् । तत्र निमित्तमनार्यः प्रमाद इति निश्चितमिदं मे ॥६६॥" प्रमा- दश्वासदाचार इति ॥ २३ ॥ अपायानेव व्यक्तीकुर्वन्नाह- नारकदुःखोपवर्णनमिति ॥ २४॥ (८२)Tayer नरके भवा नारकाः तेषां उपलक्षणत्वात्तिर्यगादीनां च दुःखानि-अशर्माणि तेषामुपवर्णनं विधेयं, यथा-" तीक्ष्णै- रसिभिदीः कुन्तै विषमैः परश्वधैश्चकैः । परशुत्रिशूलतोमरमुद्गरवासीमुपण्डीभिः॥६७॥ संभिन्नताल्लुशिरसश्छिन्नभुजाश्छिन्न- कर्णनासौष्ठाः । भिन्न हृदयोदरान्त्रा भिन्नाक्षिपुटाः सुदुःखार्ताः॥६८ ॥ निपतन्त उत्पतन्तों: विचेष्टमाना महीतले दीनाः। MANI TAK . RA शनविशेष llરના --

·देवस्थानाच्च्युतावपि विशिष्टे देशे विशिष्ट कुले निष्कलके अन्वये उदने सदाचारेणाख्यायिकापुरुषयुक्त अनेकमनोर-
यावपूरक अत्यन्तनिरवधं जन्मेत्यादिक्ष्यमाणलक्षणैवोक्तिः ॥ १७ ॥
तथा-कल्याणपरम्पराख्यानमिति ॥ १८॥ (७६)
ततः सुकुलागमनादनन्तरं कल्याणपरम्परायाः-तत्र सुन्दरं रूप,आलयो लक्षगाना, रहितं आमयेन इत्यादिरूपायाः
अत्रैव धर्मफलाध्याये वक्ष्यमाणायाः आख्यान-निवेदनं कार्यमिति ॥१८॥
तथा-असदाचारगर्हति ॥ १९ ॥ (७७)
असदाचार:-सदाचारविलक्षगो हिंसानृतादिदशविधपापहेतुभेदरूपः, यथोक्तम्-"हिंसानृतादयः पञ्च, तत्वाथ-
द्धानमेव च । क्रोधादयश्च चत्वार, इति पापस्य हेतवः ॥ १२॥ (शास्त्राी. ४) तस्य गीं असदाचारगहीं, यथा-"न
मिथ्यात्वसमः शत्रुन मिथ्यात्वसमं विपम् । न मिथ्यात्वसमो रोगो, न मिथ्यात्वसमं तमः ॥६३॥ द्विपद्विपतमोरोगैर्दुःखमेकत्र
दीयते । मिथ्यात्वेन दुरन्तेन, जन्तोर्जन्मनि जन्मनि ॥६४॥ वरं ज्वालाऽऽकुले सितो, देहिनाऽऽत्मा हुताशने न तु मिथ्या-
त्वसंयुक्तं, जीवितव्यं कदाचन ॥६५॥” इति तत्वाश्रद्धानगर्दा, एवं हिंसादिष्वपि गर्हायोजना कार्या ॥ १९ ॥
तथा तत्स्वरूपकथन मिति ॥ २० ॥ (७८)
तस्य-असदाचारस्य हिंसादेः सरूपकथनं, यथा “प्रमतयोगात् प्राणिव्यपरोपगं हिंसा," "असदभिधान मृपा"
(मनृतं), "अदत्तादान स्तेयं, "मैथुनमब्रह्म," मूर्छा परिग्रह" (त० अ० ७ सू० ८-९-१०-११-१२) इत्यादि ॥ २३ ॥

·धर्म विन्दु
भ.२
॥१९॥
तिबुद्धया पालना कार्येति च कथ्यते इति ॥ १२ ॥
तथा-अशक्ये भावप्रतिपत्तिरिति ॥ १३ ॥ (७१)
'अशक्ये' ज्ञानाचारादिविशेष एवं कर्तुमपार्यमाणे कुतोऽपि धृविसंहननकालबलादिकल्याद् 'भावप्रतिपत्तिः'
भावेन-अन्तःकरणेन प्रतिपत्तिः-अनुवन्धः, न पुनस्तत्र प्रवृत्तिरपि, अकालौत्सुक्यस्य तत्त्वत आध्यानत्वादिति ॥१३॥
तथा-पालनोपायोपदेश इति॥२४ ॥ ७२ ।।
एतस्मिन् ज्ञानाद्याचारे प्रतिपन्ने सति पालनाय उपायस्य-अधिकगुणतुल्यगुणलोकमध्यसवासलक्षगस्य निजगुण-
रथानकोचित क्रियापरिपालनानुस्मरणस्वभावस्य चोपदेशो दातव्य इति ॥१४॥
तथा-फलप्ररूपणेति ॥ १५ ॥ (७३)
अस्याचारस्य सम्यक्षरिपालितस्य सतः फलं-इहैव तावदुपप्लवहासो भावैश्चर्यद्धिर्जनमियत्वं च परत्र च सुगति-
जन्मोचमस्थानलामा परम्परया निर्वाणावाप्तिश्चेति यत्कार्य तस्य प्ररूपणा-प्रज्ञापना विधेयेति ॥ १५ ॥ अत्रैव विशेषमाह-
देवडिवर्णन मिति ॥ १६ ॥ (७४)
देवानां-वैमानिकानां ऋः-विभूतेः रूपादिलक्षणाया वर्णन-प्रकाशन, यथा तत्रोत्तमा रूपसंपत् सस्थितिप्रभाव-
सुखातिलेश्यायोगः विशुद्धेन्द्रियावधित्वं प्रकृष्टानि भोगसाधनानि दिव्यो विमाननिवह इत्यादि वक्ष्यमाणमेव ॥१६॥
नथा-मुकुलागमनोक्तिरिति ॥ १७॥ (७५)
धर्मदेव-
नाविधिक
.
॥१९॥

·" - कित्सा, साध्येव जिनदर्शने, किन्तु प्रवृत्तस्यापि सतो ममास्मात्फलं भविष्यति वा न वा, कृपीवलादिक्रियासूभयथाऽप्युपलब्धे- रिति कुविकल्परहितः, न हविकल उपाय उपेयवस्तुपरिमापको न भवतीति समातनिश्चय इत्यर्थः, यद्वा निर्विज्जुगुप्सः-साधु- जुगुप्सारहितः३, तथा 'अमूढदृष्टिः' बालतपस्वितपोविद्याद्यतिशयैनं मूढा-स्वभावान्न चलिता दृष्टि:-सम्यग्दर्शनरूपा यस्यासौ अमूढदृष्टि: ४, एतावान् गुणिप्रधानो दर्शनाचारनिर्देशः, अधुना गुणप्रधाना-उपबृंहणं नाम समानधार्मिकाणां सद्गुणमशंसनेन तवृद्धिकरणं ५, स्थिरीकरणं-धर्माद्विषीदतां तत्रैव स्थापनं ६, वात्सल्यं-समानधार्मिकजनोपकारकरणं ७, प्रभावना- धर्मकथादिभिस्तीर्थख्यापनेति ८, गुणप्रधानश्चायं निर्देशो गुणगुणिनः कथञ्चिद्भेदख्यापनार्थम, एकान्ताभेदे गुणनिती गुणिनोऽपि निवृत्तेः शून्यतापत्तिरिति । चारित्राचारोऽष्टधा पञ्चसमिति त्रिगुप्तिभेदात् , समितिगुप्तिस्वरूपं च प्रतीनमेव । तपआचारस्तु द्वादशविधः वाह्याभ्यन्तर- तपापट्कद्वयभेदात्, तत्र 'अनशन १ मूनोदरना २ वृत्तेः संक्षेपणं ३ रसत्यागः ४ । कायलेश: ५ संलोनतेवति वाह्य तपः प्रोक्त- म् ।। ६० ।। प्रायश्चित्तध्याने वैयावत्यविनयावथोत्सर्गः। स्वाध्याय इति तपः पट्मकारमाभ्यन्तरं भवति ॥ ६१॥" (प्रशम. १७५-१७६ ) वीर्याचारः पुनः अनिदुतबाह्याभ्यन्तरसामर्थ्यस्य सतः अनन्तरोक्तपत्रिंश द्विधे ज्ञानदर्शनाद्याचारे यथाशक्ति प्रतिपचिलक्षणं पराक्रमणं मतिपत्तौ च यथावलं पालनेति ॥११॥ तथा-निरीहशक्यपालनेति ॥ १२॥ (७०) निरीहेण-ऐहिकपारलौकिकफलेषु राज्यदेवत्वादिलक्षणेपु व्यारत्ताभिलाषेण शक्यस्य-ज्ञानाचारादेः विहितमिदमि-

·कपच्छेद
तापाः
धर्मबिन्द
अ. २
1.२२॥
चेतमायेल
जगदनाहिता
थन, तथा-" चक्षुप्मन्तस्त एवेह, ये श्रुतज्ञानचक्षुषा। सम्यक् सदैव पश्यन्ति, भावान् हेयेतरानराः ॥८६॥" ३२ ॥
अयं च श्रुतधर्मः प्रतिदर्शनगन्यथाऽन्यथा प्रवृत्त इति नासावद्यापि तत्सम्यग्भावं विवेचयितुमलमित्याह-
बहत्वात्परीक्षावतार इति ॥ ३३ ॥ (९१)
तस्य हि वहुत्वाच्छ्तधर्माणां श्रुतधर्मः श्रुतधर्म इति शब्दसमानतया विपलब्धबुद्धेः परीक्षायां-त्रिकोटिपरिशुद्धिल-
क्षणायां श्रुतधर्मसम्बन्धिन्यामवतारः कार्यः, अन्यत्राप्यवाचि-"तं शब्दमात्रेण वदन्ति धर्म, विश्वेऽपि लोका न विचारयन्ति ।
स शब्दसाम्येऽपि विचित्र भेदैविभिद्यते क्षीरमिवाचनीयः ॥ ८७ ॥ लक्ष्मी विधातुं सकलां समर्थ, सुदुर्लभं विश्वजनीनमेनम् ।
परोक्ष्य गृह्णन्ति विचारदक्षा, सुवर्णवद्धश्चनभीतचित्ताः ।। ८८ ॥” इति ।। ३३ ।। परीक्षोपायमेराह-
कषादिप्ररूपणेति ॥ ३४ ॥ (९२)
यथा सुवर्णमात्रसाम्येन तथाविधमुग्यलोके.प्वविचारणेव शुद्धाशुद्धरूपस्य सुवर्णस्य प्रवृत्तौ कपच्छेदतापाः परीक्षणाय
विचक्षणैराद्रियन्ते तथाऽत्रापि श्रुतधर्मे परीक्षणीये कषादीनां प्ररूपणेति ॥ ३४ ॥ कषादीनेवाह-
विधिप्रतिषेधौ कष इति ॥ ३५ ॥ (९३)
विधि:-अविरुद्ध कर्तव्यार्थोपदेशक वाक्यं, यथा स्वर्गकेवलार्थिना तपोध्यानादि कर्तव्यं समितिगुप्तिशुद्धा क्रिया
इत्यादि, प्रतिषेधः पुनः-न हिंस्यात्सर्वभूतानि नानृतं वदेत् इत्यादि, ततो विधिश्च प्रतिषेधश्च विधिप्रतिषेधौ, किमित्याह-कषः
सुवर्णपरीक्षायामिव कपपट्टके रेखा, इदमुक्तं भवति-यत्र धर्मे उक्तलक्षणो विधिः प्रतिषेधश्च पदे पदे सुपुष्कल उपलभ्यते स
॥२२॥

·पुरुषकारस्य-उत्साहलक्षणस्य सत्कथा-माहात्म्यप्रशंसन, यथा-"दुर्गा तावदियं समुद्रपरिखा तावन्निरालम्बनं, व्योमैन- ननु तावदेव विषमः पातालयात्रागमः। दत्त्वा मूर्द्धनि पादमुद्यमभिदो देवस्य कीर्तिप्रियः, वीरैर्यावदहो न साहसतुलामारोप्यते जोवितम् ॥८॥” तथा “विहाय पौरुपंकर्म, योदेवमनुवर्तते । तद्धि शाम्यति तं प्राप्य, क्लीवं पतिमिवाङ्गना ॥८॥" २९॥ तधा- -वीडिवर्णनमिति ॥ ३० ॥ (८८) वीर्य :-प्रकर्परूपायाः शुद्धाचारवललभ्यायाः तीर्थकरवीर्यपर्यवसानायाः वर्णनमिति, यया-" मेरुं दण्डं धरां छत्रं, यत्केचित्कर्तुमीशते । तत्सदाचारकल्पद्रुफलमाहुमहर्पयः ।। ८५ ॥” ३० ॥ तथा-परिणते गम्भीरदेशनायोग इति ॥ ३१ ॥ (८९) अरिमन् पूर्वमुद्दिष्टे उपदेशजाले श्रद्धानज्ञानानुष्ठानवचया परिणते ' सात्मीभावमुपगते सति उपदेशाईस्य जन्तोः गम्भीराया:-पूर्वदेशनापेक्षया अत्यन्तसूक्ष्माया आत्मास्तित्वतद्वन्धमोक्षादिकाया देशनायाः योग:-व्यापारः कार्यः, इदमुक्त भवति-यः पूर्व साधारणगुणप्रशंसादिः अनेकधोपदेशः प्रोक्त आस्ते स यदा तदावारककर्महासातिशयादगागीभावलक्षणं परिणाममुपागतो भवति तदा जीर्णे भोजनमिव गम्भीरदेशनायामसौ देशना)ऽवतार्यते इति ॥३१॥ अयं च गम्भीरदेशना- योगो न श्रुतधर्मकथनमन्तरेणोपपद्यते इत्याह- श्रुतधर्मकथनमिति ॥ ३२ ॥ (१०) श्रुतधर्मस्य-वाचनापच्छनापरावर्तनानुपेक्षाधर्मकथनलक्षणस्य सकलकुशलकलापकल्पद्रुमविपुलाऽऽलवालकल्पस्य क- .

·.
धमबिन्दु
अ.२
॥२१॥
धर्मदेश-
नाविधि:
'उपायत' उपायेन अनर्थप्रधानानां मूढपुरुषलक्षणानां मपश्चनरूपेण मोहस्य-मूढताया निन्दा-अनादरणीयताख्याप-
नेति, यथा-"अमित्रं कुरुते मित्रं, मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं, तमाहुर्मुढचेतसम् ॥ ७४ ॥ अर्थवन्त्युपपन्नानि,
वाक्यानि गुणवन्ति च । नैव मूढो विजानाति, मुमूर्षुरिर भेषजम् ॥७॥ संप्राप्तः पण्डितः कृच्छं, प्रज्ञया प्रतिबुध्यते । मूढस्तु
कृच्छयासाद्य, शिलेवाम्भसि मज्जति ॥७६।। अधवोपायतो-मोहफलोपदर्शनद्वारलक्षणात् मोहनिन्दा कार्यति, "जन्ममृत्युगरा-
व्याधिरोगशोकायुपद्रुतम् । बीक्षमाणा अपि भवे, नोद्विजन्त्यपि मोहतः ॥ ७७॥ धर्मबीज परं प्राप्य, मानुष्यं कर्मभूमिषु । न
सत्कर्मकृषावस्य, प्रयतन्नेऽल्पमेधसः ॥ ७६ ॥ अस्येति-धर्मवीजस्य । बडिशामिषवत्तुच्छे, कुमुखे दारुणोदये । सक्तास्त्यजन्ति
सच्चेष्टां, घिगहो दारुणं तमः ॥ ७९ ॥” इति ॥ २७ ॥
तथा-सज्ज्ञानमशंसनमिति ॥ २८॥ (८६)
सद्-अविपर्यस्तं ज्ञानं यस्य स सज्ज्ञान-पण्डितो जनः तस्य सनो वा ज्ञानस्य-विवेचनलक्षणस्य प्रशंसन-पुर-
स्कार इनि, यथा-" तन्नेत्रस्त्रिभिरीक्षते न गिरिशो नो पद्मजन्माऽष्टभिः, स्कन्दो द्वादशभिर्न वा न मघवा चक्षुःसहस्रेण च ।
सम्भूयापि जगत्त्रयस्य नयनैस्तद्वस्तु नो वीक्ष्यते, प्रत्याहृत्य दृशः समाहितधियः पश्यन्ति यत् पण्डिताः ॥ ८॥" नथा
"नापाप्यमभिवाञ्छन्ति, नष्ट नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्सु च न मुह्यन्ति, नराः पण्डितबुद्धयः ॥८१॥ न हृप्यत्यात्मनो
माने, नापमाने च रुष्यति । गाङ्गो हद इवाक्षोभ्यो, यः स पण्डिन उच्यते ॥ ८२॥"
.- तथा-पुरुषकारसत्कथेति ॥ २९॥ (८७)
,
॥२१॥

·नेक्षन्ते त्रातारं नैरयिकाः कर्मपटलान्धाः ॥ ६७ ॥ क्षुत्तृहिमात्युष्णभयादितानां, पराभियोगव्यसनातुराणाम् । अहो तिर- चामभिदुःखितानां, सुखानुपङ्गः किल वार्तमेतत ॥ ७० ॥ मानुप्यकेपि दारिद्यरोगदौर्भाग्यशोकमौाणि । जाति- कुलावयवादिन्यूनत्वं चाश्नुते प्राणी ॥ ७१ ॥ देवेषु च्यवनवियोगदुःखितेषु, क्रोधेष्यमिदमदनातितापितेषु । आर्या ! नस्वदिह विचार्य संवदन्तु, यत्सौख्यं किमपि निवेदनीयमस्ति ॥ ७२ ॥” इति ॥ २४ ॥ * तथा-दुष्कुलजन्मप्रशस्तिरिति ॥ २५ ॥ (८३) दुष्कुलेषु-शकय वनशवरवर्वरादिसंबंधिषु यजन्म-असदाचाराणां प्राणिनां प्रादुर्भावः तस्य प्रशस्ति:-प्रज्ञापना कार्या ॥ २५ ॥ तत्र चोत्पन्नानां किमित्याह- दुःखपरम्परानिवेदनमिति ॥ २६ ॥ (८४) दुःखाना-शारीरमानसाशमलक्षणानां या परम्परा-प्रवाहः तस्या निवेदन-प्ररूपण, यथा असदाचारपारवश्यात् जीवा दुष्कुलेषूत्पद्यते, तत्र चामुन्दरवर्णरसगन्धस्पर्शशरीरभाजां तेषां दु:खनिराकरणनिवन्धनस्य धर्मस्य स्वमेऽप्यनुपल- म्भात् हिंसानृतस्तेयाशुद्धकर्मकरणप्रवणानां नरकादिफलपापकर्मोपचय एव संपद्यते, तदभिभूतानामिह परत्र चाव्यवच्छि- नानुवन्धा दुःखपरम्परा प्रसूयते, यदुच्यते-“तैः कर्मभिः स जीवो विवश: संसारचक्रमुपयाति । द्रव्यक्षेत्राद्धाभावभिन्नमा- वर्तते बहुशः ॥ ७३ ॥” ॥ २६ ॥ तथा-उपायतो मोहनिन्देति ॥ २७॥ (८५) ·धर्मविन्दु अ..२ ॥२४॥ कपच्छेद नापा: अनुभवी नातत्त्ववेदिवादः सम्यग्वाद् इति ॥ ४४ ॥ (१०२) 'न' नैव अतत्त्ववेदिनः साक्षादेव वस्तुतत्वमज्ञातुं शीलस्य पुरुषविशेषस्य अग्दिर्शिन इत्यर्थः 'बाद : वस्तुम-, णयनं अतत्त्ववेदिवादः, किमित्याह- सम्यग्वादो' यथावस्थितार्थवादः, साक्षादीक्षमाणेन हि प्रमात्रा प्रोक्तं जात्यन्धचि- प्रकरनरालिखितचित्रकर्मवद्ययावस्थितरूपविसंबादेन असमञ्जसमेव शास्त्रं स्यादिति कथं तद्भाषितं वस्तु अविपरीनरूपता प्रनिपत्तुमुत्सहते ? इति ॥ ४४ ॥ सम्यग्वादताया एवोपायमाह- बन्धमोक्षोपपत्तितस्तच्छुद्धिरिति ॥४२॥ (१०३) बन्धो-मिथ्यात्वादिहेतुभ्यो जोवस्य कर्मपुद्गलानां च वह्नययापिण्डयोरिव क्षीरनीरयोरिव वा परस्पर- मविभागपरिणामेनावस्थान मोक्षा-पुनः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रेभ्यः कर्मणामत्यन्तोच्छेदः, ततो बन्धश्च मोक्षश्च बन्धमोक्षौ तयोः उपपत्तिा-पटना वस्याः सकाशात् तच्छुद्धिा-वस्तुवाद निर्मलना चिन्तनीया, इदमुक्तं भवनि-यस्मिन् सिद्धान्ते बन्धमोक्ष- योग्य आत्मा तैस्तैर्विशेषैनिरूप्यते स सर्ववेदिपुरुषप्रतिपादित इति कोविदैनिश्चीयते इति ॥४५॥ इयमरि चन्धमोक्षोपपत्तियथा युज्यते तथाऽऽह- इयं वध्यमानबन्धनभाव इति ॥ ४६ ॥ (१०४) 'इयं वन्धमोक्षोपपत्तिः वध्यमानस्य वन्धनस्य च वक्ष्यमाणस्य भावे-सद्भावे सनि भवति ॥ ४६॥ कुन इत्याह- कल्पनामात्रमन्यथेति ॥४७॥ (१०५) #રજી ·द्धिथानयोरेवानाविर्भूतयोः आविर्भवनेनाविर्भूतयोश्च परिपालनेन फलवती स्यात् , न चापरिणामिन्यात्मन्युक्तलक्षणौ कप- च्छेदौ स्वकार्य कर्तुं प्रभविष्णू स्यातामिति तयोः तापशुद्धावेव सफलत्वमुपपद्यते न पुनरन्यथेति ॥४१॥ ननु फलविकला बपि तौ भविष्यत इत्याह फलवन्तौ च वास्तवाविति ॥ ४२ ॥ (१००) उक्तलक्षणफलभाजौ सन्तौ पुनः या कपच्छेदी तो वास्तवौ कपच्छेदौ भवतः, स्वसाध्यक्रियाकारिणो हि वस्तुनो वस्तुत्वमुशन्ति सन्तः ॥ ४२ ॥ विपक्षे बाधामाह- अन्यथा याचितकमण्डनमिति ॥ ४३ ॥ (१०१) अन्यथा' फलविकलौ सन्तौ वस्तुपरीक्षाधिकारे समवतारितावपि तौ याचितकमण्डनं वर्तते इति, परकीयत्वस- म्भावनोपहतत्वात् , कुत्सितं याचितं याचिनकं तच तन्मण्डनं च-फटककुण्डलादि आभरणविशेपो याचितकमण्डनम, द्विविध हलङ्कारफलं-निर्वाहे सति परिशुद्धाभिमानिकसुखजनिका स्वशरीरशोभा कश्चिन्निर्वहणाभावे च तेनैव निर्वाहा, न च या- चितकमण्डने एतद्विनयमप्यस्ति परकीयत्वात्तस्य, नतो याचितकमण्डनमिव याचितकमण्डनं, इदमुक्तं भवति-द्रव्यपर्यायो. भयस्वभावे जीवे कपच्छेदौ निरुपचरिततया स्थाप्यमानौ स्वफलं प्रत्यवन्ध्यसामर्थ्यावेव स्यातां, नित्यायेकान्तवादे तु स्ववा- दशोभार्थं तद्वादिभिः कल्प्यमानारप्येतो याचितकमण्डनाकारी प्रतिभासेते न पुनः स्वकार्यकराविति ॥ ४३ ॥ आह-अवगत यथा कपच्छेदताफ्शुद्धः श्रुतधर्मो ग्राहः, परं किम्मणेतृकोऽसौ प्रमाणमिति व्यतिरेकतः साधयन्नाह- . - .

·धर्मविन्द
रुपच्छेद
तापा:
॥२३॥
तथाविधाशुद्धपर्यायनिरोधेन ध्यानाध्ययनाद्यपरशुद्धपर्यायप्रादुर्भावादुक्तलक्षणः कषो बाह्यचेष्टाशुद्धिलक्षणश्च छेद उपपद्यते, न
पुनरन्यथेति ॥ ३७॥ एतेषां मध्यात्को वलीयान् इतरो वा इति प्रश्ने यत्कर्तव्यं तदाह-
अमीषामन्तरदर्शन मिति ॥ ६८ ॥ (९६)
'अमीषां' त्रयाणां परीक्षाप्रकाराणां परस्परमन्तरस्य-विशेषस्य समर्थासमर्थत्वरूपस्य दर्शन कार्यमुपदेशकेन ॥३८॥
तदेव दर्शयति-
कषच्छेदयोरयत्न इति ॥ ६९ ।। (९७)
कषच्छेदयोः परीक्षाक्षमत्वेन आदरणीयतायाम् 'अयत्नः' अतात्पर्य मतिमतामिति ॥ ३९ ॥ कुत इत्याह-
तद्भावेऽपि तापाभावेऽभाव इति ॥ ४०॥ (९८)
तयो:-कपच्छेदयोः भाव:-सत्ता तद्भावः तस्मिन् , किं पुनरतद्भाव इत्यपिशब्दार्थः, किमित्याह-'तापाभावे'
उक्तलक्षणतापविरहे 'अभाव परमार्थतः असत्व परीक्षणीयस्य, न हि तापे विघटमानं हेम कषच्छेदयोः सतोरपि
स्वं स्वरूप प्रतिपत्तुमलं, जातिसुवर्णत्वात्तस्य ॥ ४० ॥एतदपि कथमित्याह-
तच्छुडौ हि तत्साफल्यमिति ॥४१॥ (९९)
'तच्छुद्धौर तापशुद्धौ ‘हिः' यस्मात् 'तत्साफल्यं' तयोः-कषच्छेदयोः सफलभावः, तथाहि-ध्यानाध्यय-
नादिकोऽर्थों विधीयमानः प्रागुपातकर्मनिर्जरणफल:, हिसादिकश्च प्रतिपिध्यमानो नवकर्मोपादाननिरोधफल:, वाह्यचेष्टाशु-
॥२३॥

·धर्मः कपशुद्धः, न पुनः " अन्यधर्मस्थिताः सच्चा, असुरा इव विष्णुना । उच्छेदनीयास्तेषां हि, वधे दोपो न विद्यते ॥८९॥" इत्यादिवाक्यगर्भ इति ॥ ३५ ॥ छेदमाह- तत्सम्भवपालनाचेप्टोक्तिश्छेद इति ॥ ३६॥ (९४) तयो:-विधिप्रतिषेधयोः अनाविभूतयोः सम्भव:-प्रादुर्भावः प्रादुर्भूतयोश्च पालना-रक्षारूपा ततः तत्सम्भवपालना- थे या चेष्टा-भिक्षाटनादिवाह्यक्रियारूपा तस्या उक्ति:-छेदः, यथा कपशुद्धावप्यन्तरामशुद्धिमाशङ्कमानाः सौवर्णिकाः सुवर्ण- गोलिकादेश्छेदमाद्रियन्ते, तथा कपशुद्धावपि धर्मस्य छेदमपेक्षन्ते, स च छेदा विशुद्धवायचेष्टारूपः, विशुद्धा च चेष्टा सा यत्रास- न्तावपि विधिमतिपेधावबाधिनरूपी स्वात्मानं लभेते, लब्धात्मानौ चातीचारलक्षणापचारविरहितौ उत्तरोत्तरां वृद्मिनुभवतः, सा यत्र धर्मे चेष्श समपञ्चा पोच्यते स धर्मश्छेदशुद्ध इति ॥ ३६॥ यथा कपच्छेदशुद्धमपि सुवर्णं तापमसहमान कालिकोन्मी- लनदोपान सुवर्णभावमश्नुते, एवं धर्मोऽपि सत्यायपि कपच्छेदशुद्धौ तापपरीक्षामनिर्वहमाणो न स्वभावमासादयत्यत: तापं भज्ञापयन्नाह- उभयनिबन्धनभाववादस्ताप इति ॥ ३७॥ (९५) उभयो:-कपच्छेदयोः अनन्तरमेवीत्तरूपयोः निवन्धन-परिणामिरूपं कारणं योभावो-जीवादिलक्षणः तस्य वाद:- प्ररूपणा, क्रिमित्याह-तापोऽत्र श्रुनधर्मपरीक्षाधिकारे, इदमुक्तं भवति-यत्र शाखे द्रव्यरूपतया अपच्युतानुरक्षा,पर्यायात्मक- तया च प्रतिक्षगापरापरस्त्रभावास्यन्दनेन अनित्यत्वभावो जीवादिरवस्थाप्यतै स्यात्तत्र तापशुद्धिः, यतः परिणामिन्येवात्मादी -

·धर्मबिन्दु
म.२
॥२६॥
नित्यानि
त्यभिला-
भिला-
त्मा
दुखोत्पादस्तया च संक्लेश। एष वधो जिनमणितो वर्य जितव्यः प्रयत्नेन ॥९॥"
यि
तथा-अनित्ये चापराहिंसनेनेति ॥५६॥ (११४)
'अनित्ये च ' सर्वथा प्रतिक्षणभङ्गुरे पुनरात्मनि अभ्युपगम्यमाने सति अपरेण-केनचित् लुब्धकादिना अहि-
सनेन-अव्यापादनेन कस्यचिच्छूकरादेहिसाऽसंभवः, प्रतिक्षणं भारत्वाभ्युपगमे हि सर्वेष्वात्ममु स्वत एव स्वजन्मलाभक्षणा-
नन्तरं सर्वथा निवर्तमाने कः कस्य हिसका?,को वा कस्य हिंसनीयः ?; इति ॥५६॥
तथा-भिन्न एव देहान्न स्पृष्टवेदनमिति ॥५७ ॥ (११५)
यदि हि' भिन्न एव' विलक्षण एव सर्वथा देहादात्मा तदा 'न' नैव स्पृष्टस्य-योपिच्छरीरशयनासनादेः कण्टक-
ज्वलनज्वालादेश्च इष्टानिष्टरुपस्य स्पर्शनेन्द्रियविषयस्य देहेन रपृश्यमानस्य वेदनम्-अनुभवनं मामोति भोगिनः पुरुषस्य, न
हि देवदत्ते शयनादीनि भोगाङ्गानि स्पृशति विष्णुमित्रस्यानुभवप्रतीतिरस्तीति ॥ ५
तथा-निरर्थकश्चानुग्रह इति ॥ ५८॥ (११६)
'निरर्थक' पुरुषसंतोषलक्षणफलविकला, चः समुच्चये, अनुग्रहः-स्रक्चन्दनाङ्गनावसनादिभिभॊगागैरुपष्टम्भो
भवेद्देहस्य, देहादात्मनोऽत्यन्तभिन्नत्वात् , निग्रहस्याप्युपलक्षणमेतत् ॥५८॥ एवं भेदपक्ष निराकृत्याभेदपक्षनिराकरणायाह-
अभिन्न एवामरणं वैकल्यायोगादिति ॥ ५९॥ (११७)
'अभिन्न एव' देहात् सर्वथा नानात्वमनालम्बमाने आत्मनि सति 'चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुष' इति मवावलम्धिनां
॥२॥

·. , कालयोश्च निश्चयनयाभिप्रायेणाभेदादेवमुपन्यस्त, अन्यथा वर्तमानताकल्प क्रियमाणत्वमित्युपन्यसित युक्तं स्यात् ॥ ५२ ।। याशि चात्मनि प्रागुपन्यस्ता बन्धहेतवः उपपद्यन्ते तमन्वयव्यतिरेकाभ्यामाह- परिणामिन्यात्मनि हिंसादयो, भिन्नाभिन्ने च देहादिति ॥६८॥ (१११) परिणमनं परिणामः-द्रव्यरूपतयाऽवस्थितस्यैव वस्तुनः पर्यायान्तरप्रतिपत्तिः, यथोक्तम्-“परिणामो हर्थान्तरगमनं न च सर्वथा व्यवस्थानम् । न च सर्वथा विनाशः परिणामस्तद्विदामिष्टः॥९२॥" परिणामो नित्यमस्यास्तीति परिणामी तत्र आत्मनि-जीवे हिंसादयः-पाग निरूपिता उपपद्यन्ते, तथा भिन्ने-पृथग्रूपे अभिन्ने च-तद्विपरीते, चकारो विशेषणसमु- चये, कस्मादित्याह- देहात्' शरीरात् ॥ ५३ ॥ अत्रैवाथै विपक्षे वाधामाह- अन्यथा तदयोग इति ॥५४॥ (११२) यदि हि परिणामी आत्मा भिन्नाभिन्नश्च देहान्नेप्यते तदा तेषां-हिसादीनां वन्धहेतुतयोपन्यस्वानामयोगा-अघटना ॥५४॥ कथमित्याह- नित्य एवाविकारतोऽसंभवादिति ॥ ५५॥ (११३) 'नित्य एव ' अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वभावे आत्मनि, न तु पर्यायनयावलम्बनेनानित्यरूपेऽपीत्येवकारार्थः, अ- भ्युपगम्यमाने द्रव्यास्तिकनयावष्टम्भतः 'अविकारतः' तिलतुपत्रिभागमात्रमपि पूर्वस्वरूपादमच्यवमानत्वेन 'असंभवाद् अघटनात् हिंसाया, यतो विवक्षितहिंसा विवक्षितपर्यायविनाशिस्वभावा शास्त्रेषु गीयते, ययोक्तम्-" तत्पयार्यविनाशी ·धर्मविन्दु अ.२ ॥२५॥ बन्धमोक्ष स्वरूपम हिंसादयस्तद्योगहेतवः, तदितरे तदितरस्येति ॥ ४९ ॥ (१०७) 'हिंसाय-इति हिसानृतादयो जीवपरिणामविशेषाः, किमित्याह-तद्योगहेतवः तस्य-बन्धस्य संसारफलत्वेन परमार्थचिन्तायां पापात्मकस्यैव हेतवः-आत्मना सह बन्धकारणभावमापन्ना वर्तन्ते, यदवाचि-"हिंसानृतादयः पञ्च, तत्त्वाश्रद्धा- नमेव च । क्रोधादयश्व चत्वार, इति पापस्य हेतवः ॥९१॥" (शास्त्रवा०४) तथा 'तदितरे' तेभ्यो-हिंसादिभ्य इतरे-- अहिंसादय एव 'तदितरस्य' तस्माद्-बन्धादितरो-मोक्षः तस्य, अनुरूपकारणप्रभवत्वात्सर्वकार्याणामिति ॥ ४९ ।। बन्धस्यैव स्वरूपमाह- प्रवाहतोऽनादिमानिति ॥५०॥ (१०८) प्रवाहतः परम्परात:- अनादिमान् ' आदिभूतबन्धकालविकलः ॥५०॥ अत्रैवार्थे उपचयमाह- कृतकत्वेऽप्यतीतकालवदुपपत्तिरिति ॥५१॥ (१०९) 'कृतकत्वेऽपि ' स्वहेतुभिनिष्पादितत्यंऽपि बन्धस्यातीतकालस्येवोपपत्तिः-घटना अनादिमत्वस्य वक्तव्या, किमुक्तं भवति ?-प्रतिक्षणं क्रियमाणोऽपि बन्ध: प्रवाहापेक्षयाऽतीतकालवदनादिमानेव ॥५१॥ अथ यतोऽशादनयोदृष्टान्तदास- न्तिकभावोऽभूत् तं साक्षादेव दर्शयन्नाह- वर्तमानताकल्पं कृतकत्वमिति ।। ५२॥ (११०) याशी अतीतकालसमयानां वर्तमानता-साम्प्रतरूपता तादृशं बन्धस्य 'कृतकत्वं' क्रियमाणत्वं, क्रियाकालनिष्ठा- ॥२५॥ + ·यस्मात्कारणादियं कल्पनैव केवला वितथार्थप्रतिभासरूपा, न पुनस्तत्र प्रतिभासमानोऽर्थोऽपीति, कल्पनामात्रमन्यथा- मुख्यवध्यमानवन्धनयोरभाचे वर्तते इति ॥४७॥ वध्यमानबन्धने एव व्याचष्टे- बध्यमान आत्मा बन्धनं वस्तुसत् कर्मेति ॥ ४८ ।। (१०६) वत्र 'बध्यमानः स्वसामर्थ्यतिरोधानेन पारवश्यमानीयमानः, क इत्याह-'आत्मा' चतुर्दशभूवग्रामभेदभिन्नो जीवन प्रतिपाद्यते, तथा-वध्यते मिथ्यात्वादिभिर्हेतुभिरात्मा अनेनेवि-बन्धनं, किमित्याह-'वस्तुसत्' परमार्थतो विद्यमान 'कर्म- ज्ञानावरणादि अनन्तानन्तपरमाणुपचयस्वभावमत एव मूर्तप्रकृतीति । अत्रात्मग्रहणेन सांख्यमवनिरासमाह,- यतस्तत्रोच्यते- 'आत्मा न बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित् , संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः । वस्तुसद्ग्रहणेन तु सौग- तमतस्य, यतस्तत्रापि पठ्यते-"चित्तमेव हि संसारो, रागादिक्लेशवासितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं, भवान्त इति कथ्यते ॥९॥" 'रागादिक्लेशवासित मिति रागादिक्लेशैः सर्वथा चित्तादव्यतिरिक्तैर्वासितं-संस्कृतं, एवं हि बध्यमानान्न भिन्नं वस्तुसत्कर्मत्य- भ्युपगतं भवति । तत्र प्रकृतेरेव बन्धमोक्षाभ्युपगमे आत्मनः संसारापवर्गावस्थयोरभिन्नैकस्वभावत्वेन योगिनां यमनियमाद्य- नुष्ठानं मुक्तिफलतयोक्तं यद् योगशास्त्रेषु तद् व्यर्थमेव स्यात् , बौद्धस्यापि चित्तादव्यतिरिक्तकर्मवादिनोऽवस्तुसत्यमेव कर्मणः स्यात्, यतो यद्यतोऽव्यतिरिक्तस्वरूपं तत्तदेव भवति, न च लोके तदेव तेनैव वध्यते इति प्रतीतिरस्ति, बध्यमानवन्धनयोः पुरुषनिगडादिरूपयोः मिन्नस्वभावयोरेव लोके व्यवह्रियमाणत्वात् , किंच-चित्तमात्रत्वे कर्मणोऽभ्युपगम्यमाने संसारापवर्गयो- भदो न प्राप्नोति, चित्तमात्रस्योभयत्राप्यविशेषात् ॥ ४० ॥ धन्धमोक्षहेतूनेवाह- ·धर्मबिन्दु अ. २ ॥२८॥ सम्यक्त्व लाभादि ल्याणाशयः प्रधानपरिज्ञानवान प्ररूप्यमाणार्थपरिज्ञानकुशल:-पुरुषः, ततस्तथाभव्यत्वमादौ येषां ते तथा तेभ्यः असौ-वरवो- धिलाभः प्रादुरस्ति, स्वरूपं च जीवादिपदार्थश्रद्धानमस्य ॥ ६८ ॥ अथ फलत एनमेवाह- "ग्रन्थिभेदे नात्यन्तसंक्लेश इति ॥ ६९॥ (१२७) इह ग्रन्थिरिव ग्रन्थि:-दृढो रागद्वेषपरिणाम: तस्य ग्रन्थे भेदे-अपूर्वकरणवज्रसूच्या विदारणे सति लब्धशुद्धतत्व- श्रद्धानसामर्थ्यान्नात्यन्तं-न मागिवातिनिबिडतया संक्लशो-रागद्वेषपरिणामः प्रवर्त्तते, न हि लब्धवेधपरिणामो मणिः कथंचि- न्मलापूरितरन्धोऽपि भागवस्थां प्रतिपद्यत इति ॥ ६९ ॥ एतदपि कुत इत्याह- न भूयस्तद्वन्धनमिति ॥ ७० ॥ (१२८) यतो न भूयः-पुनरपि तस्य ग्रन्थैर्वन्धनं-निष्पादनं भेदे सनि संपद्यते इति, किमुक्तं भवति ?-यावती ग्रन्थिभेदकाले सर्वकर्मणामायुर्वर्जानां स्थितिरन्तःसागरोपमकोटाकोटिलक्षणाऽवशिष्यति, तावत्पमाणामेवासौ सम्यगुपलब्धसम्यग्दर्शनो जीवः कथश्चित् सम्यक्त्वापगमाचीवायामपि तथाविधसंक्लेशमाप्तौ बध्नाति, न पुनस्तुं बन्धेनातिक्रामतीति ॥ ७० ॥ तथा-असत्यपाये न दुर्गतिरिति ॥७१ ॥ (१२९) 'असति' अविद्यमाने 'अपाये' विनाशे सम्यग्दर्शनस्य परिशुद्धभव्यत्वपरिपाकसामर्थ्यान्मतिभेदादिकारणानवाप्तौ 'न' व 'दुर्गतिः' कुदेवत्वकुमानुपत्वतिर्यक्त्वनारकखप्राप्तिः संपद्यते, किंतु सुदेवत्वसमानुपत्वे एव स्याताम्, अन्यत्र पूर्व- बद्धायुष्केभ्य इति ॥७१॥ , तां ॥२८.

·परिणामपरीक्षेति ॥६५॥ (१२३) परिणामस्य-तत्त्ववादविषयज्ञानश्रद्धानलक्षणस्य परीक्षा-एकान्तवादारुचिसूचनवचनसंभाषणादिनोपायेन निर्णयन विधेयम् ॥ ६५ ॥ ततोऽपि कि कार्यमित्याह- • शुद्धे बन्धभेदकथन मिति॥६६॥ (१२४) 'शुद्ध' परमां शुद्धिमागते परिणामे 'बन्धभेदकथन' वन्धभेदस्य-मूलप्रकृनिवन्धरूपस्याष्टविधस्य उत्तरप्रकृतिबन्ध- स्वभावस्य च सप्तनवतिप्रमाणस्य (५-९-२-२८-४२-४-२-५) कथन-प्रज्ञापनं काय, वन्धशतकादिग्रन्थानुसारेणेति॥६६॥ तथा-वरबोधिलाभप्ररूपणेति ॥ ६७॥ (१२५) वरस्य-तीर्थकरलक्षणफलकारणतया शेपयोधिलाभेभ्योऽतिशायिनो बोधिलाभस्य प्ररूपणा-प्रज्ञापना, अथवा वरस्य- द्रव्यबोधिलाभव्यतिरेकिणः पारमार्थिकस्य वोधिलाभस्य प्ररूपणा हेतुतः स्वरूपतः फलतश्चेति ॥ ६७॥ तत्र हेतुतस्तावदाह- तथाभव्यत्वादितोऽसाविति ॥ ६८॥ (१२६) भव्यत्वं नाम-सिद्धिगमनयोग्यत्वमनादिपारिणामिको भाकः आत्मसतत्वमेव, तथाभन्यत्वं तु भव्यत्वमेव कालादि- भेदेनात्यनां वीजसिद्धिभावात् नानारूपतामापन्न, आदिशब्दात्कालनियतिकर्मपुरुषपरिग्रहः, तत्र कालो विशिष्टपुद्गलपरावर्ची- त्सर्पिण्यादिः तथाभव्यत्वस्य फलदानाभिमुख्यकारी, वसन्तादिषद् धनस्पतिविशेपस्य, कालसद्भावेऽपि न्यूनाधिकन्यपोहेन नियतकार्यकारिणी-नियतिः, अपचीयमानसक्लेश नानाशुभाशयसंवेदनहेतु:-कुशलानुबन्धि कर्म, समुचितपुष्यसंभारो महाक- . we

·धर्मविनर
भ.२
॥२७॥
तथा-आत्मकृतस्य देहेनेति ॥ १२॥ (१२०)
यदि च देहाद् भिन्न एव आत्मेत्यभ्युपगमः तदा 'आत्मकृतस्य' कुशलादकुशलाद्वाऽनुष्ठानादात्मसमुपार्जितस्य शुभ-
स्याशुभस्य च कर्मण इहामुत्र च देहेन कर्नाऽनुपभोगः-अवेदन प्रसज्यते, अन्यकृनत्वात् ॥ ६२॥ यदि नामैवमापद्यते तथापि
नित्यानि
त्यभिला-
भिला-
त्मा
को दोष इत्याह-
दृष्टेष्टबाधेति ॥६३॥ (१२१)
दृष्टस्य-सर्वलोकमतीतस्य देहकृतस्यात्मना आत्मकृतस्य च देहेन यः सुखदुःखानुभवः तस्य इष्टस्य च-शास्त्रसिद्धस्य
बाधा-अपनवः पामोति, तथाहि-दृश्यत एवात्मा देहकृनाचौयपारदार्याधनार्यकार्याच्चारकादौ चिरं शोकविषादादीनि दुःखानि
समुपलभमानः शरीरं च तथाविधमनःसंक्षोभादापन्नज्यरादिजनितव्यथामनुभवति, न च दृष्टेष्टापलापिता युक्ती सतां, ना-
स्तिकलक्षणत्वात्तस्याः ॥ ६३ ॥ इत्थं सर्वथा नित्यमनित्यं च तथा देहाद् भिन्नमभिन्नं चात्मानमङ्गीकृत्य हिसादीनामसम्भ-
वमापाद्योपसंहरन्नाह-
अतोऽन्यथैतसिद्धिरिति तत्त्ववाद इति ॥ ६४॥ (१२२)
'अतः' एकान्तबादाद् 'अन्यथा' नित्यानित्यादिस्वरूपे आत्मनि समभ्युपगम्यमाने 'एतसिद्धि हिंसा-
दिसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तन्निवन्धना बन्धमोक्षसिद्धिः, 'इति' एष तत्त्ववाद इति प्रतिज्ञायते, योऽतत्त्ववादिना पुरुषेण वेदित
न पार्यते इति ॥ ६४ ॥ तत्त्ववादे निरूपिते कि कार्यमित्याह-
॥२७॥

·मुरगुरुशिष्याणामभ्युपगमेन, किमित्याह-'अमरणं' मृत्योरभावः आपद्यत आत्मनः, कुत इत्याह-वैकल्यस्यायोगाद्-अघटनात्, यतो मृतेऽपि देहे न किञ्चित्पृथिव्यादिभूतानां देहारम्भकाणां वैकल्यमुपलभ्यते, वायोस्तत्र वैकल्यमिति चेन्न, चायुमन्तरेण उच्छ्नभावायोगात् , तर्हि तेजसः सत्र वैकल्पमस्तीति चेन्न, तेजसो व्यतिरेकेण कुथितभावामतिपत्तरिति कथं देहाभिन्नात्म- वादिनां मरणमुपपन्नं भवेदिति ॥ ०९॥ प्राक्तनावस्थयोर्वायुतेजसोस्तत्राभावात् मरणमुपपद्यते इति चेदुच्यते- मरणे परलोकाभाव इति॥६०॥ (११८) भरणे अभ्युपगम्यमाने परलोकस्याभावः प्रसज्यते, न हि देहादभिन्न एवात्मन्यभ्युपगम्यमाने कश्चित्परलोकयायी सिद्धयति, देहस्यात्रैव तावत् पातदर्शनात् तद्व्यतिरिक्तस्य चात्मनोऽनभ्युपगमात्, न च वक्तव्यं-परलोक एव तर्हि नास्ति, तस्य सर्वशिष्ट प्रमाणोपष्टम्भोपपन्नत्वेनाभीष्टत्वात् , प्रमाणं चेर्द-यो योऽभिलाषः स सोऽभिलापान्तरपूर्वको दृष्टः, यया यौपनकालाभिलापो वालकालीनाभिलापपूर्वका, अभिलाषश्च बालस्य तदहर्जातस्य प्रसारितलोचनस्य मातुः स्तनौ निभा- लयतः स्तन्यस्पृहारूपः, यच्च तदभिलाषान्तरं नन्नियमाद्भवान्तरभावोति ॥ ६० ॥ तथा-देहकृतस्यात्मनाऽनुपभोग इति ॥ ६१॥ (११९) एकान्तभेदे देहात्मनोरभ्युपगते सांख्येन देहेन कृतस्य-परेषां ताडनतर्जनहिंसनादिना देवतानमनस्तवनादिना चो- पायेनोपात्तस्य शुभाशुभरूपस्य कर्मणः प्रात्मना "अनुपभोग सुखदुःखानुभवद्वारेणावेदनमापद्यते, न हि कश्चिदन्यकृतं शुभमशुभं वा वेदयितुमईति, कृतनाशाकृताभ्यागमदोपप्रसङ्गादिति ॥६३ ॥ M

·धर्मबिन्दु
॥३०॥
धर्मदान
विधि:
धर्मोपादेयतां ज्ञात्वा, संजातेच्छोऽत्र भावतः। दृढं स्वशक्तिमालोच्य, ग्रहणे संप्रवर्तते ॥ १४ ॥
'सद्धर्मश्रवणात् पारमार्थिकधर्माकर्णनात् 'एवम्' उक्तरीत्या 'नर' श्रोता पुमान् 'विगतकल्मषः' व्यावृत्तत-
त्वप्रतिपत्तिवाधकमिथ्यात्वमोहादिमालिन्यः सन् , अत एव 'ज्ञाततत्त्व-करकमलतलकलितनिस्तलस्थूलामलमुक्ताफलवच्छा-
स्त्रलोचनबलेनालोकितसफलजीवादिवस्तुवादः तथा महत्-शुद्धश्रद्धानोन्मीलनेन प्रशस्य सत्त्वं-पराक्रमो यस्य स तथा 'परं'
प्रकृष्ट 'संवेगम् उक्तलक्षणमागतः-अवतीर्णः ॥ अवतीर्णः सन् कि करोतीत्याह-'धर्मोपादे' इत्यादि,
'धर्मोपादेयतां' "एक एव मुहद्धर्मों, मृतमप्यनुयाति यः। शरीरेण समं नाश, सवमन्यत्तु गच्छति ॥९८॥ इत्या-
दिवचनात् धर्मोपादेयभावं ' ज्ञात्वा' अवगम्य 'संजातेच्छा' लब्धचिकीर्षापरिणामः 'अन्न-धर्म, दृढम् - अतिसूक्ष्मा-
भोगेन 'स्वशक्ति र स्वसामर्थ्यमालोच्य-विमृश्य 'ग्रहणे' वक्ष्यमाणयोगवन्दनादिशुद्धिविधिना पतिपत्तावस्यैव धर्मस्य
'संप्रर्वत्तते 2 सम्यक्प्रवृत्तिमाधत्ते, अढालोचने हि अयथाशक्ति धर्मग्रहणमवृत्तौ भङ्गसंभवेन प्रत्युतानर्थभाव इति दृढग्रहण
कृतमिति ॥ ननु किमर्थमस्यैव धर्मग्रहणसंप्रवृत्तिर्मण्यते इत्याशङ्कयाह--
योग्यो ह्येवंविधः प्रोक्तो, जिनैः परहितोद्यतैः। फलसांधनभावेन, नातोऽन्यः परमार्थतः॥ १५ ॥
'योग्यो' अहाँ भव्य इति योऽर्थः 'हि' यस्माद् एवंविधा' सद्धर्मश्रवणादित्यादि (१३-१४) ग्रन्योक्तविशेषण-
युक्तः पुमान् धर्मप्रतिपत्तेः प्रोक्ता, कैरित्याह-'जिनैः' अईद्भिः 'परहितोद्यतैः सकलजीवलोककुशलाधानधनैः, केन कारणेने-
त्याह-फलसाधनभावेन' 'योग्यस्यैव धर्मग्रहणफलं प्रति साधकभावोपपत्तेः, व्यतिरेकमाह-'न' नैव 'अत:' धर्मग्रहीतु:
॥३०॥

·'अयोधेऽपि अनवगमेऽपि सम्यग्धर्मस्य 'फलं' क्लिष्टकर्मनिर्जरालक्षणं मोक्तं, केपामनवोधे इत्याह-'श्रोतृणां
श्रावकाणां, कैरुक्तमित्याह-'मुनिसत्तमः भगवद्भिरईद्भिः कथकस्य-धर्मदेशकस्य साधोः 'विधानेन' वालमध्यमपुद्धिबुध-
रूपश्रोतजनापेक्षालक्षणेन, नियमाद्- अवश्यतया, कीदृशस्य कथकस्येत्याह-'शुद्धचेतसः'-परानुग्रहमत्तिपरिणामस्येति
॥ ११॥ आइ-प्रकारान्तरेणापि देशनाफलस्य संभाव्यमानत्वादलमिदेव यत्नेनेत्याशक्याह-
नोपकारी जगत्यस्मिंस्तादृशो विद्यते कचित् । यादृशी दुःखविच्छेदाद्देहिनां धर्मदेशना ॥ १२ ॥
'नर-नैव उपकार अनुग्रहो, जगति-भुवने, 'अस्मिन्' उपलभ्यमाने तादृशो 'विद्यते' समस्ति 'कचित् काले क्षेत्र
वा 'याशी' यादृगृपा 'दुःखविच्छेदात्' शारीरमानसदुःखापनयनात् 'देहिनां' देशनार्हाणां 'धर्मदेशने ति धर्मदेशना-
जनितो मार्गश्रद्धानादिर्गुणः, तस्य निम्शेपक्लेशलेशाकलकमोक्षाक्षेपं प्रत्यवन्ध्यकारणलादिति ॥ इति श्रीमुनिचन्द्रमरिविरचि-
तायां धर्मविन्दुवृत्तौ देशनाविधिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ १२ ॥
अथ तृतीयः अध्यायः
व्याख्यातो द्वितीयोऽध्यायः, अथ तृतीय आरभ्यते, तस्य चेदमादिसूत्रम्-
सद्धर्मश्रवणादेव, नरो विगतफल्मपः । ज्ञाततत्त्वो महासत्त्वः, परं संवेगमागतः ॥ १३ ॥

·वर्मविन्दु
शना
व्युप सं-
हार:
॥२९॥
पापभोक्षाशि
कार्य
कारण
'स' अपवर्गः अत्यन्त-सकलदुःखशक्तिनिर्मूलनेन भवतीति आत्यन्तिको 'दुःखविगमः सर्वशारीरमानसाशर्मविरहः
सर्वजीवलोकासाधारणानन्दानुभवश्चेति ॥ ७७ ॥इत्थं देशनाविधि प्रपञ्च्योपसंहरनाह-
एवं संवेगकृधर्म, आख्येयो मुनिना परः। यथाबोधं हि शुश्रूषोभांवितेन महात्मना ॥ १० ॥
'एवम्-उक्तन्यायेन 'संवेगकृत्' सवेगकारी देशनाईमाणिनः, संवेगलक्षणं चेदम्-" तथ्ये धर्म ध्वस्तहिंसामवन्धे,
देवे रागद्वेषमोहादिमुक्ते । साधौ सर्वग्रन्धसंदर्भहोने, संवेगोऽसौ निश्चलो योऽनुरागः" ॥९६॥ (शालिनीवृत्तम्) (योगवि.
कृ. २९०) "धर्म-उक्तलक्षणः आख्येय-प्रज्ञापनीयो 'मुनिना' गीतार्थेन साधुना, अन्यस्य धर्ममुपदेष्टुमनधिकारित्वात् ,
यथोक्तं निशीथे-"संसारदुक्खमहणो विवोहणो भवियपुंडरीयाण। धम्मो जिणपन्नत्तो पकप्पजइणा कहेयन्वो ॥१७॥ प्रकल्प-
यतिना इति-अधीतनिशीथाध्ययनेनेति । 'परः-शेषतीर्थान्तरीयधर्मातिशायिनया प्रकृष्टः, कथमाख्येय इत्याह-'यथाबोधं
ही' ति यथाववोधमेव, अनवबोधे धर्माख्यानस्योन्मार्गदेशनारूपत्वेन प्रत्युतानर्थसंभवात् . पठितं च-न ह्यन्धनान्धः समा-
कृष्यमाणः सम्यगध्वानं प्रतिपद्यत' इति, कीदृशस्य सत इत्याह-'शुश्रूषोः श्रोतुमुपस्थितस्य, कीदृशेन मुनिनेत्याह-
'भावितेन' आख्यायमानधर्मप्रतिवद्धवासनाबासिवेन, 'भावाद् भावप्रसूति' रिति वचनात् , भाविताख्यानस्य श्रोतुः
तथाविधश्रद्धानादिनिबन्धनत्वात् , पुनरपि कीदृशेनेत्याह-'महात्मना' तदनुग्रहैकपरायणतया महान्-प्रशस्य आत्मा यस्य
स तथा तेनेति ॥१०॥ आह-धर्माख्यानेऽपि यदि तथाविधकर्मदोषान्नावबोधः श्रोतुरुत्पद्यते तदा किंफलं धर्माख्यानमित्याह-
अबोधेऽपि फलं प्रोक्तं, श्रोतृणां मुनिसत्तमैः । कथकस्य विधानेन, नियमाच्छुद्धचेतसः॥ ११ ॥
.
॥२९॥

·तथा-विशुद्धश्चारित्रमिति ।। ७२ ॥ (१३०) 'विशुद्धे' परिशुद्धनिम्नटिकतत्वाददर्शनाचारवारिपूरमक्षालितशफादिपकतया प्रकर्षमाप्तिलक्षणायाः सम्यग्दर्श- नसत्कायाः सकाशात् , किमित्याह-'चारित्रं' सर्वसावधयोगपरिहारनिरवद्ययोगसमाचाररूपं संपद्यते, शुद्धसम्यक्त्वस्यैव चारित्ररूपत्वात् , तथा चाचारसूत्रम्-" जं मोणवि पासहा तं सम्मति पासही । ज सम्मंवि पासहा तं मोणंति पासह चि भावनातो रागादिक्षय इति ॥ ७३ ।। (१३१) भान्यन्ते-मुमुक्षुभिरभ्यस्यन्ते निरन्तरमेता इति भावना, ताश्चानित्यत्वाशरणत्वादयो द्वादश, यथोक्तम्-" भावयि- तव्यमनित्यत्व १ मशरणत्वं २ तथैकवा ३ न्यत्वे ४ अशुचित्वं ५ संसारः ६ फर्माश्रव ७ संवरविधिथ 4॥९॥ निर्जरण ९- लोकविस्तर १० धर्मस्वाख्याततश्वचिन्ताच ११ । बोधेः सुदुर्लभत्वं १२ च भावना द्वादश विशुद्धाः ॥९॥" (प्रशम.१४९- १५०) ताभ्यो 'रागादिक्षय रागद्वेषमोहमलमलयः संजायते, सम्यचिकित्साया इव वातपिचादिरोगापगमः प्रचण्डप- बनाद्वा यथा मेघमण्डलविघटन, रागादिप्रतिपक्षभूतत्वाद् भावनानामिति ॥ ७३ ॥ ततोऽपि किमित्याइ- तद्भावेऽपवर्ग इति ॥ ७४ ॥ (१३२) तस्प-रागादिक्षयस्य भावे सकललोकालोकविलोकनशालिनोः केवलज्ञानदर्शनयोः लब्धौ सत्यां निस्तीर्णभवार्णवस्य सतो जन्तोः 'अपवर्ग' उक्तनिरुक्त उद्भवतीति ॥ ७४ ॥ किंलक्षण इत्याह- स आत्यन्तिको दुःखविगम इति ॥ ७५ ॥ (१३३)

·अणुव्रत-
दानेदो-
पाभाव
धर्मविन्दु
श्राद्ध-
मध्यिा-
॥३२॥
-
अनुमतिः' अनुज्ञादोषः चकारो दूषणान्तरसमुच्चये 'इतरत्र' अणुव्रतादिपतिपत्नौ प्रत्याख्यातसावधांधात्
योऽन्यः अप्रत्याख्यातः सावधांशः तत्रापद्यते, तथा च यावज्जीवं सर्वथा सावधपरिहारमतिज्ञाया भनाग मालिन्यं स्यादिति
तत्कथनपूर्वकमित्युक्तम् ॥ १० ॥अथैतद्व्यतिरेके दोषमाह-
अकथन उभयाफल आज्ञाभङ्ग इति ॥ ११ ॥ (१४४)
यदि उत्तमधर्मप्रतिपच्यसहिष्णोः अणुव्रतादिलक्षणं धर्म न कथयति गुरु तदा अकथने उभयं-यतिश्राद्धधर्मलक्षणं न
फलं यस्यासौ उभयाफल: 'आज्ञाभङ्गः' भगवच्छासनविनाशनमत्यन्तदुरन्तं जायत इति । भगवदाज्ञा चेयम्-" श्रममवि-
चिन्त्यात्मगतं तस्माच्छ्रेयः सदोपदेष्टव्यम् । आत्मानं च परं च हि हितोपदेष्टाऽनुगृह्णाति ॥१०२॥” इति ॥ ननु सर्वसावधयो-
गपत्याख्यानाक्षमस्याणुव्रतादिप्रतिपत्तौ सावद्यांशप्रत्याख्यानप्रदाने कथमितरत्रांशे नानुमतिदोषप्रसङ्गो गुरोः इत्याशझ्याह-
भगवदचनप्रामाण्यादुपस्थितदाने दोषाभाव इति ॥ १२॥ (१४५)
उपासकदशादौ हि भगवता स्वयमेवानन्दादिश्रमणोपासकानामणुव्रतादिमदानमनुष्ठितमिति श्रूयते, नच भगवतोऽपि
तत्रानुमतिप्रसङ्ग इति प्रेय, भगवदनुष्ठानस्य सर्वाङ्गसुन्दरत्वेनैकान्ततो दोषविकलत्वात्, भगवतो वचनस्य प्रामाण्यादुपस्थित-
तस्य-ग्रहीतुमुद्यतस्य जन्तोरणुव्रतादिप्रदाने साक्षिमात्रभावमवलम्बमानस्य सावधांशानिरोधेऽपि नानुमतिप्रसङ्गो गुरोः, मागेव
तस्य स्वयमेव तत्र प्रवृत्चत्वादिति ॥ १२॥ कुन एतदिति चेदुच्यते-
गृहपतिपुत्रमोक्षज्ञातादिति ॥ १३-१४६ ॥
.
॥३२॥

·प्रश्रमः-स्वभावत एव क्रोधादिक्रूरकपायविपविकारकटुफलावलोकनेन वा तनिरोधः संवेगो-निर्वाणामिलापः,नि- वेदो-भवादुद्वेजनं अनुकम्पा-दु:खितसत्त्व विपया कृपा आस्तिक्यं तदेव सत्यं निःशंक यज्जिनः प्रवेदित मिति प्रतिपचिल- क्षणं ततः प्रशमसंघेगनिर्वेदानुकम्पास्तिक्यानामभिव्यक्तिः-उन्मीलनं लक्षणं-स्वरूपसचाख्यापकं यस्य तत्तथा 'तदिति सम्यग्दर्शनम् ॥ ७॥ एवं सम्यग्दर्शनशुद्धौ यद् गुरुणा विधेयं तदाह- उत्तमधर्मप्रतिपत्त्यसहिष्णोस्तत्कथनपूर्वमुपस्थितस्य विधिनाऽणुव्रतादिदानमिति ॥८॥ (१४१) इह भव्यस्य भवभीरोधर्मग्रहणोद्यममवलम्बमानस्य गुरुणा प्रथम क्षमामार्दवादियतिधर्मः सप्रपञ्चमुपवर्ण्य प्रदातमुपस्या- पनीयः, तस्यैव सर्वकर्मरोगविरेचकत्वात् , यदा चासावद्यापि विपयमुखपिपासादिभिरुतमस्य क्षमामार्दवादेर्यविधर्मस्य मति- पतिः-अभ्युपगमः तस्यामसहिष्णुः-अक्षमः तदा तस्य 'तत्कथनपूर्व' स्वरूपभेदादिभिस्तेपाम्-अणुव्रतादीनां कथन-का- शनं पूर्व-अयमं यत्र तत्तथा, क्रियाविशेषणमेतत् , 'उपस्थितस्य' गृहीतुमभ्युद्यतस्य, किमित्याइ-'विधिना' वक्ष्यमाणे- नाणुव्रतादिदानं कर्तव्यमिति ॥ ८॥ अन्यथा मदाने दोपमाह- सहिष्णोः प्रोगेऽन्तराय इति ॥९॥ (१४२) 'सहिष्णोः' उत्तमधर्मपतिपत्तिसमर्थस्य 'प्रयोगे' अणुव्रतादिप्रदानव्यापारणे अन्तरायः चारित्रमविपत्ते: कृतो गुरुणा भवति, स च भवान्तरे आत्मनश्चारित्रदुर्लभत्वनिमित्तमिति ॥९॥ अत्रैवोपचयमाइ- ।' अनुमतिश्चेतरत्रेति ॥ १० ॥ (१४३) .

·धर्म
भादध-
माध्या-
म्पन्द
शनस्या-
वश्यक-
तालक्षण
च
॥३१॥
णविधिमेवादी विभणिषुरिदमाह-
सति सम्यग्दर्शने न्याय्यमणुन्नतादीनां ग्रहणं, नान्यथेति ॥५॥ (१३८)
'सति' विद्यमाने 'सम्यग्दर्शने' सम्यक्त्वलक्षणे 'न्याय्य' उपपन्न 'अणुव्रतादीनां' अणुव्रतगुणवतशि-
क्षाव्रतानां 'ग्रहणं' अभ्युपगमः, 'न' नैव ' अन्यथा' सम्यग्दर्शने असति, निष्फलत्वप्रसङ्गात् , यथोक्तम्-" सस्यानी-
वोपरे क्षेत्रे, निक्षिप्तानि कदाचन । न व्रतानि प्ररोहन्ति, जीवे मिथ्यात्ववासिते ॥९९ ॥ संयमा नियमाः सर्वे, नाश्यन्तेऽनेन
पावनाः । क्षयकालानलेनेव, पादपाः फलशालिनः ॥ १०० ॥” सम्यग्दर्शनमेव यथा स्यात्तथाऽऽह-
जिनवचनश्रवणादेः कर्मक्षयोपशमादितः सम्यग्दर्शन मिति ॥ ६ ॥ (१३९)
जिनवचनश्रवणं-प्रतीतरूपमेव, आदिशब्दात्तथाभव्यत्वपरिपाकापादितो जीववीर्य विशेषलक्षणो निसर्गों गृह्यते, ततो
जिनवचनश्रवणादेः सकाशातू यः 'कर्मक्षयोपशमादिः-कर्मणः-ज्ञानावरणदर्शनावरणमिथ्यात्वमोहादेः क्षयोपशमोपशम-
क्षयलक्षणो गुणः तस्मात् 'सम्यग्दर्शनं 2 तत्त्वश्रद्धानलक्षणं विपर्ययव्यावृत्तिकारि असदभिनिवेशशून्य शुद्धवस्तुमज्ञापनानु-
गतं निवृत्ततीव्रसंक्लेशं उत्कृष्टवन्धाभावकृत् शुभात्मपरिणामरूपं समुज्जृम्भते, कर्मक्षयादिरूपं चेत्थमवसेय-" खीणो निहायहु-
आसणो व छारपिहियव उवसंता। दरविज्झायविहाडियजलणोवम्मा खओवसमा ॥१०१॥ 'विघाटित ' इति इतस्ततो
विप्रकीर्ण इति ॥ ७॥ कीदृशामित्याह-
प्रशमसंवेगनिर्वेदानुकम्पास्तिक्याभिव्यक्तिलक्षणं तदिति ॥ ७॥ (१४०)
॥३१॥

·अन्यः पूर्वश्लोकद्वयोक्तविशेषणविकला, परमार्थतः । तत्वकृपया योग्य इति ।। इति सद्धर्मग्रहणाई उक्त, साम्प्रतं तत्पदानविधिमनुवर्णयिष्याम इति ॥१॥ (१३४) एतत्सुगममेव ॥१॥ ननु धर्मः स्वचित्तपरिशुद्धयधीनः तत्किमस्यैवं ग्रहणेनेत्याशंक्याह- धर्मग्रहणं हि सत्पतिपत्तिमदिमलभावकारणमिति ॥२॥ (१३५) धर्मग्रहणम्! उक्तलक्षण 'हि यस्मात् 'सत्प्रतिपत्तिमत्-दृढशक्तिपर्यालोचनादिना शुद्धाभ्युपगमवत् , फिमि- त्याह-'विमलभावकारण' स्वफलप्रसाधनावन्ध्यपरिणामनिमित्तं संपद्यते इत्येवमस्य ग्रहणविधिर्वक्तुमुपक्रम्यते इति ॥२॥ तदेव कथं संपद्यते इत्याह-- तच्च प्रायो जिनवचनतो विधिनेति ॥३॥ (१३६) 'तच तत्पुनः सत्प्रतिपचिमद्धर्मग्रहणं 'प्रायो' बाहुल्येन, मरुदेव्यादौ कचिदन्यथापि संभवात् , “जिनवचनतो' वीतरागराधान्तात् यो विधिर्वक्ष्यमाणः तेन संपद्यत इति ॥ ३॥ एवं सति यत् संजायते तदाह- इति प्रदानफलवत्तेति ॥४॥ (१३७) 'इति एवं सत्मविपत्तिमतो विधिना धर्मग्रहणस्य विमलभावनिवन्धनतायां सत्यां प्रदानस्य-वितरणस्य धर्मगोचरस्प गुरुणा क्रियमाणस्य शिप्याय फलवत्ता-शिप्यानुग्रहरूपफलयुक्तत्वमुपपद्यते, अन्यथोपरवसुन्धराधीजवपनमिव निष्फलमेव स्यादिति ॥ ४ ॥ मागविशेपतो धर्मों ग्राह्यतयोक्तः, तत्र च मायोऽभ्यस्तश्रावकधर्मो यतिधर्मयोग्यो भवतीति गृहस्थधर्मग्रह- ,

·धर्मचिन्दु
श्राद्धध-
मांध्या-
योगवन्द-
नादिशु-
द्धिावता-
॥३४॥
निच.
का
भूतकोपोद्रेको महीपतिज्येष्ठपुत्रमेक मुमोचेति । अयमत्रार्थोपनयः-यथा तद्वसन्तपुर नगरं तथा संसार यथा राजा तथा श्रावका,
यथा श्रेष्ठी तथा गुरु यथा च षट् पुत्रास्तथा पट जीवनिकाया; यथा च तस्य पितुः शेषपुत्रोपेक्षणेनैकं पुत्रं मोचयतोऽपि
न शेपपुत्रवधानुमतिः एवं गुरुनिजपुत्रप्रायान् पडपि जीवनिकायांस्तैस्तैः प्रव्रज्योत्साहनोपायैर्गृहस्थतया तद्वधप्रवृत्तात् श्रावका
मोचयति, यदा चासौ नाद्यापि तान् मोक्तुमुत्सहते सदा ज्येष्ठपुत्रमायं त्रसकार्य शेषोपक्षणेन मोचयतोऽपि गुरोन शेषकायव-
धानुमतिदोप इति ।।१३ ॥ विधिनाऽणुव्रतादिप्रदानमित्युक्तं मागतस्तमेव दर्शयति-
योगवंदननिमित्तदिगाकारशुद्धिर्विधिरिति ॥ १४ ॥ (१४७)
इह शुद्धिशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते, ततो योगशुद्धिर्वन्दनशुद्धिनिमित्तशुद्धिर्दिकशुद्धिराकारशुद्धिश्च विधिः अणुव्रता-
दिप्रतिपत्तौ भवति, तत्र योगा:-कायवाङ्मनोव्यापारलक्षणाः तेषां शुद्धिा-सोपयोगान्तरगमन निरवद्यभाषणशुभचिन्तनादिरूपा,
चन्दनशुद्धिः-अस्खलितामिलितप्रणिपातादिदण्डकसमुच्चारणासंभ्रान्तकायोत्सर्गकरणलक्षणा, निमित्तशुद्धिः-तत्कालोच्छलि-
तशङ्खपणवादिनिनादश्रवणपूर्ण कुम्भभृङ्गारच्छत्रध्वजचामरायवलोकनशुभगन्धाघ्राणादिस्वभावा, दिक्शुद्धिः-पाच्युदीची-
जिनजिनचैत्यावधिप्ठिताशासमाश्रयणस्वरूपा,आकारशुद्धिस्तु-राजाधभियोगादिप्रत्याख्यानापवादमुक्तीकरणात्मिकेति ॥१४॥
तथा उचितोपचारश्चेति ॥ १५॥ (१४८)
उचितो-देवगुरुसाधर्मिकस्वजनदीनानाथादीनामुपचाराहाणां यो यस्य योग्य उपचारो-धूपपुप्पवस्त्रविलेपनासनदा-
नादिगौरवात्मकः, स च विधिरित्यनुवर्तत इति ॥ १५ ॥ अथाणुव्रवादीन्येव क्रमेण दर्शयन्नाह-
॥३४॥

·हयान्तर्गतगुप्तभूमिगृहैकदेशे निलिलियरे, धारिण्यपि रात्रौ कृतोदारभृङ्गाराऽन्तःपुरेण सह निर्गतनरे नगरे यथाभिमायमभिरेमे, संजाते च मातः समये समुत्थिते कमलखण्डप्रबोधप्रदानप्रवणे किंशुककुसुमसच्छायातुच्छोच्छलद्रागरजितदिग्मण्डले जगदेक- नेत्रे मित्रे नगराभ्यन्तरमप्रविष्टेष्वेव पुरुषेषु महीपालो नगरारक्षकानादिदेश यथा-निभालयत नगरं मा न कश्चिदस्मदासाभकारी मानवः समजनीति, सम्यग्गवेषयद्भिश्च तैः कृतान्तदृतैरिव प्रापिरे श्रेष्ठिनन्दनाः निवेदिताश्च तत्समयमेव राज्ञः, तवोऽसौ कुपितकृतान्तभीपणभृकुटिभङ्गसङ्गिललाटपट्टमाधाय तच्छ्रेप्ठिपुत्रवधाय तान् व्यापारयांचकार, अत्रान्तरे समाकाकाण्डे एव मुद्गराघातपातसदृशमेनं वृत्तान्तं श्रेष्ठीशान्त इव भ्रान्त इव पीडित इव करिमकरनिकरकरास्फालनसमुच्छलदहलकल्लोलाकृलि- तमहाजलनिधिमध्यसंभिनयानपात्रान्तीयमानमानव इच किंकर्तव्यतामृढः क्षणं कामप्यवस्थां दारुणामन्यभूव , तदनु निराकृत्य कातरनरविलसितं,अपास्य स्त्रीजनोचितं शोकावेगं,समालम्व्य धीरनरोचितं धैर्य, अवगणय्य दीनभावं, नगरप्रधानलोकसहायः भवररत्नभृतभाजनव्यग्रपाणिः सहसैव राज्ञो विज्ञापनायोपतस्थौ, विज्ञप्तवांश्च यथा-देव! न कुतोऽपि चित्तदोपादमी मत्पुत्रा नग- रादनिर्गमभाजो बभूवुः, किंतु तथाविधलेख्यव्यग्रतया निर्गन्तुमपारयतामादित्यास्तमयसमयागमे च प्रचलितानामप्यमीपां प्रतोलीद्वारपिधानवशेन निर्गमो नाभूत् , अतः क्षम्यतामेकोऽपराधः, क्रियतां प्रियपुत्रजीवितव्यमदानेन प्रसाद, एवं च पुन: पुनः भण्यमानोऽपि राजा अवन्ध्यकोपमात्मानं मन्यमानो यदा न मोक्तुमुत्सहते तदा तत्कोपनिर्यापणायैकपुत्रोपेक्षणेन पञ्च मोचयितुमारब्धाः, यदा तानपि न मुञ्चति तदा द्वयोरुपेक्षणेनैव चत्वारः, एवं तदमोचनेऽपि प्रयो द्वौ योवव्ठेपोपेक्षणेन एको ज्येष्ठ इति, ततः संनिहितामात्यपुरोहितावत्यन्ताभ्यर्थनेन निर्मूलकुलोच्छेदो महते पापायेति पर्यालोचनेन च मनाग मन्दी- Plearnea

·धर्मबिन्दु
गृहिपुत्र-
-
मोक्षज्ञा-
तम्
मध्यिा-
य: ३
॥३३॥
नदेव-सोमदेव-पूर्णभद्र-माणिभद्रनामानः षद्, ते च निसर्गतः एव गुरुजनविनयपरायणाः परमकल्याणप्रदानप्रवणपरिशुद्ध-
त्रिवर्गवडानुरागाः अनुरागभरसमाकृष्यमाणकीर्तिकामिनोवाढोपगूढाः सकलसज्जनमन:संतोषकातुच्छसमुच्छलढ्यादाक्षिण्य-
मायपाज्यगुणालङ्कृतशरीराः शरीरसौन्दर्योत्कर्षतिरस्कृतमकरकेतनलावण्यदर्पातिरेकाः वणिग्जनोचितव्यवहारसारतया पि-
तरमतिदूरमतिक्रान्तकुटुम्वचिन्ताभारमकाघुः। अन्यदाच धारिणी देवी अन्तःपुरान्तः नरपतौ पटुपटहप्रवादनप्रवृत्ते अनेककरण-
भङ्गसङ्गसुन्दरं राजहृदयानन्दातिरेकदायकं नृत्यविधि व्यधात् , ततः संतोषभरतरलितमनाः महीपतिः प्रियायै वरं प्रायच्छत् ,
सा चोवाच-यथा देव ! अद्यापि तवान्तिक एव बरस्तिष्ठत प्रस्तावे याचिष्यत इति, एवं च गच्छति काले समाययौ अन्यदा कामु-
कलोकविलासोल्लाससाहाय्यकारी कौमुदीदिवसः,विज्ञप्तश्च देव्या वसुन्धराधिपतिः-देव! क्रियतां वरेण मसादः यथाऽद्य कर्पूरपू-
रप्रतिभशशधरकरनिकरपरिपूरितनिखिलाशायां निशायामिमां नगरी गरीयसा स्वपरिवारेण शेषान्तःपुरेण च परिकरिता सनी
त्रिकचतुप्कादिरमणीयप्रदेशसौन्दर्यावलोकन कुतूहलेनास्खलितप्रसरा परिभ्रमामीति, तदन्वेप राजा सर्वत्र नगरे पटहपदानपू-
वकं सकलपुरुषव्यक्तीनां रजनीनगरनिर्वासनाज्ञासुद्घोषयामास, ततः प्रातःक्षणादारभ्य यथासंवाई सर्वेष्वपि पुरुषेषु नगरा-
द्वहिंगन्तुं प्रवृत्तेषु समुषितसमये स्वयमेव महीपतिर्मन्त्रिप्रमुखनगरप्रधाननरपरिकरितो नगराद्वहिरेशानदिग्भागवत्तिनि मनोर-
मोद्याने जगाम, ते च षडपि श्रेष्ठिसूनवो लेख्यककरणव्यग्रा एते ब्रजाम एते बजाम इति निविडबद्धाभिसन्धयोऽपि सन्ध्यास-
मयं यावदापण एव तस्थुः । इतश्चास्ताचलचूडामलञ्चकार सहस्रकरः, ते च त्वरापरिगता यावदायान्ति मोपुरसमीपे तावत्त-
जीविताशयेव सहोभयकपाटपुटसङ्घटनेन निरुद्धानि प्रतोलीद्वाराणि, तदनु चकिनचकिताः केनाप्यलक्ष्यमाणास्ते प्रत्यासत्य
ઉરીને -
फलोहे
॥३३॥

·गृहपतेः-वक्ष्यमाणकथानकाभिधास्यमाननामधेयस्य श्रेष्ठिनः राजग्रहाद् यः पुत्राणां मोक्षो-विमोचनं तदेव ज्ञात- दृष्टान्तः तस्मात् , भावार्थश्च कथानकगम्या, तच्चेद-समस्ति सकलमुरसुन्दरीमनोहरविलासोपहासमदानप्रवणसीमन्तिनीजनक- टाक्षच्छटाक्षेपोपलक्ष्यमाणनिखिलरामणीयकमदेशी देशो मगधाभिधान, तत्र च तुपारगिरिशिखरधवलमासादमालाविमलकू- टकोटिभिरकालेऽपि शरदभ्रलीलां कुर्वाणमिव बभूव वसन्तपुरं नाम नगरं, तस्य च पालयिता सेवावसररभसमणवनिखिल भूपालविमलमौलिमुकुटकोटीविलममाणिक्यमयूखत्राताभिरभितक्रमकमलयुगः चण्डदोर्दण्डव्यापारितमण्डलानखण्डितारातिमत्त- मातङ्गकुम्भस्थलगलितमुक्ताफलमकरमसाधिताशेषसंग्राममहीमण्डलः समजायत जितशत्रुनामा नृपतिः, तस्य च सकलजनन- यनमनोहारिणी पूर्वभवपरम्परोपार्जितपुण्यमाग्भारनिर्मापितफलसंवन्धानुकारिणी विबुधवविलासावलेपापहारिणी बभूव प्रे- यसी धारिणी, तया च सार्द्धमसौ महीपतिः भणताशेपक्षितिपतिः दूरतो निराकृतनिकृतिर्मनोहरपश्चमकारभोगान् भुझानो महान्तमनेहासमनैपीत् । इतश्च नत्रैव पुरे प्रचुरतरद्विपदचतुष्पदापदहिरण्यसुवर्णधनधान्यशलशिलामुक्कामवालपधरागहूर्यचन्द्र- कान्तेन्द्रनीलमहानीलराजपप्रभृतिप्रवरपदार्थसार्थपरिपूर्णसमृद्धिसमुपहसितश्रीकण्ठसखदपेद्रिको दीनानायान्धपाप्रमुखमाणि- प्रणाशिताशेपशोकः समजनि समुद्रदत्ताभिधानो निखिलवणिग्वर्गप्रधानो गुणगणगरिष्ठ श्रेष्ठी, तस्य चाश्रय इव लावण्या- णानां उदाहरणमिव सर्वश्रेयोवस्तूनां महानिधानमिव पुप्यरत्नानां भूपणमिव स्वकुलसंततेः पादप इव सौकुमार्यचनलतायाः समभवत् सुमङ्गालाभिधानासधर्मचारिणी, तस्यामसौ निविडवद्धानुरागो जीवलोकोद्भवप्राज्यवैपयिकशर्मसागरोदरमध्यममोऽ- नल्पं कालमविवाहयांचकार, प्रस्ताचे च समजनिपत तयोविंशदसमाचारसमाचरणपवित्राः पुत्राः क्रमेण प्रियकर-क्षेमकर-ध- ·सम्यक्त्व व्रतशी- धर्मबिन्द श्राद्धध- आध्या- यः३. ॥३६॥ तिचारा तथा-व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रममिति ॥ २२ ॥ (१५५) व्रतेषु-अणुव्रतेपु शीलेषु च-गुणवतशिक्षापदलक्षणेषु पञ्च पञ्च 'यथाक्रम' यथापरिपाटि, अतिचारा भवन्तीति सर्वत्रानुवर्तते इति ॥ २२ ॥ तत्र प्रथमाणुव्रते- बन्ध १ वध २ च्छविच्छेदा ३ तिभारारोपणा ४ नपाननिरोधा ५ इति ॥ २३ ॥ (१५६) स्थूलपाणातिपातविरतिलक्षणस्याणुव्रतस्य बन्धो वधः छविच्छेदोऽतिभारारोपणमन्नपाननिरोधश्चेत्यतिचाराः, तत्र वन्धो-रज्जुदामनकादिना संयमनं, वधः-कशादिभिईननं, छवि:-त्वक् तद्योगाच्छरीरमपि छविः, तस्य छेदः-असिपुत्रिका- दिभिः पाटन,तथाऽतीव भारोऽतिभारः-प्रभूतस्य पूगफलादेर्गवादिपृष्ठादावारोपणं,तथा अन्नपानयोः-भोजनोदकयोनिरोधः- व्यवच्छेदः-अन्नपाननिरोधा, एते च क्रोधलोभादिकपायमलकलकितान्तःकरणस्य प्राणिप्राणप्रहाणनिरपेक्षस्य सतो जन्तो- रतिचारा भवन्ति, सापेक्षस्य तु वन्धादिकरणेऽपि सापेक्षत्वान्नातिचारत्वमेपामिति । अत्र चायमावश्यकचूाधुको विधिः- बन्धो द्विपदानां चतुष्पदानां वा स्यात् , सोऽप्यायानर्थाय वा, तत्रानर्थाय तावन्नासौ विधातुं युज्यते, अर्थाय पुनरसौ द्विविधः स्यात्-सापेक्षो निरपेक्षश्व, तत्र निरपेक्षो नाम यन्निश्चलमत्यर्थं वध्यते, सापेक्षः पुनर्यद्दामग्रन्थिना यश्च पद्धः सन् शक्यते प्रदीपनकादिषु विमोचयितुं वा छेत्तुं वा, एवं तावच्चतुष्पदानां बन्धः। द्विपदानां पुनरेव-दासो वा दासी वा चौरो वा पाठादिप्रमत्तः पुत्रो वा यदि वध्यते तदा सविक्रमेणैव बन्धनीयो रक्षणीयश्च तथा यथाऽग्निभयादिषु न विनश्यति, तथा ते किल द्विपदचतुष्पदाः श्रावकेण संग्रहीतव्याः ये अवता एवासत इति १, वधोऽपि तथैव, नवरं निरपेक्षवधो निर्दयताडना, , ·- इहैतेपामणुव्रतादीनां प्रागुक्तलक्षणे यथार्ह-धर्मार्ट प्राणिनि यदारोपणं-उक्तविधिनैव निक्षेपणं, तत्किमित्याह-दानं मागुपन्यस्तमभिधीयते, कथमित्याह-'साकल्यवैकल्याभ्यां' साकल्येन-समस्ताणुव्रनगुणवतशिक्षापदाध्यारोपलक्षणेन, वैकल्येन वा-अणुव्रतादीनामन्यतमारोपणेनेनि ॥१९॥ एवं सम्यक्त्वमूलकेष्वणुव्रतादिषु समारोपितेषु यत्करणीयं तदाह- गृहीतेष्वनतिचारपालनमिति ॥ २०॥ (१५३) 'गृहीतेपुर प्रतिपन्नेषु सम्यग्दर्शनादिपु गुणेषु, किमित्याह-'अनतिचारपालन 'मिति अतिचारो-विराधना देशभङ्ग इत्येकोऽर्थः अविद्यमानोऽतिचारो येपु तानि अनतिचाराणि तेपी अनुपालन-धरणं कार्य, अतिचारदीपोपघातेन हि कुवातोपहतसस्यानामिव स्वफलमसाधनं प्रत्यसमर्थत्वादमीपामिति अनतिचारपालनमित्युक्तम् ॥२०॥ अथातिचारानेवाह- शडूका १ काक्षा २ विचिकित्सा ३ ऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः ४-५ सम्यग्दृष्टेरतिचारा इति ॥२१॥ (१५४) इह शझा कासा विचिकित्सा च 'ज्ञानाद्याचारकथन मिति सूत्रव्याख्यानोक्तलक्षणा एव, अन्यदृष्टीनां-सर्वज्ञमणीत- दर्शनव्यतिरिक्तानां शावयकपिलकणादाक्षपादादिप्रणीतमतवर्तिनां पापण्डिनां प्रशंसासंस्तवौ अन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तचौ, तत्र- 'पुण्यभाज एते' मुलब्धमेपां जन्म' 'दयालय एते' इत्यादिका प्रशंसा, संस्तवचेह संवासजनितः परिचय: वसनभोजनदा- नालापादिलक्षणः परिगृह्यते न स्तवरूपः, तथा च लोके प्रतीत एव संपूर्वः स्तौतिः-परिचये, 'असंस्तुतेपु प्रसभं भयेप्वि'त्या- दाविवेति, ततः शहा च काझा च विचिकित्सा च अन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवौ चेति समासः, किमित्याह-'सम्यग्दृष्टेः सम्यग. दर्शनस्य 'अतिचारा' विराधनामकाराः संपद्यन्ते, शुद्धतत्वश्रद्धानवाधाविधायित्वादिति ॥ २१ ॥ , ·धर्मचिन श्राद्धध- मध्यिा- एकानेक व्रतारोप ॥३५॥ तथा-सामायिकदेशावकाशिकपोषधोपवासातिथिसंविभागाश्चत्वारि शिक्षापदानीति ॥१८॥ (१५१) समानां-मोक्षसाधनं प्रति सदृशसामर्थ्यानां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणामायो-लाभः समायः,समस्य वा-रागद्वेषांतरा- लवर्तितया मध्यस्थस्य सतः आया-सम्यग्दर्शनादिलक्षणः समायः,साम्नो वा-सर्वजीवमैत्रीभावलक्षणस्य आयः-समाय:, सर्वत्र स्वार्थिकेकप्रत्ययोपादानात् सामायिकं सावधयोगपरिहारनिरवद्ययोगानुष्ठानरूपो जीवपरिणामः, देशे-विभागे प्राम- विप्रन्नदिनतस्य योजनशतादिपरिमाणरूपस्य अवकाशो-गोचरो यस्य प्रति दिन प्रत्याख्येयतया बत्तथा, पोपं धचे पोपध:- अष्टमीचतुर्दश्यादि: पर्वदिवसः उपेति-सह उपावृत्तदोषस्य सतोगुणैराहारपरिहारादिरूपैर्वास उपवासः, यथोक्तम्-“उपावृत्तस्य दोषेभ्यः, सम्यग्वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयो, न शरीरविशोषणम् ॥१०३॥ ततः पोषधेधूपवास: पोषधोपवासः, अतिथयो-वीतरागधर्मस्थाः साधवः साध्व्यः श्रावकाः श्राविकाच तेषां न्यायागतकल्पनीयादिविशेषणानामन्नपानादीनां संग- तवृत्त्या विभजन-वितरणं अतिथिसंविभागः, तथा च उमास्वातिवाचकविरचितश्रावकमज्ञप्तिसूत्रं-यथा-"अतिथिसं- विभागो नाम अतिथयः साधवः साध्व्यः श्रावका: श्राविकाच, एतेषु गृहमुपागतेषु भक्त्याऽभ्युत्थानासनदानपादपमार्जनन- स्कारादिभिरर्चयित्वा यथाविभवशक्ति अन्नपानवस्त्रौषधालयादिप्रदानेन संविभागः कोर्य" इति, ततः सामायिकं च देशाव- काशिकं च पोषधोपवासश्चातिथिसंविभागश्चेति समासः, 'चत्वारि' चतुःसंख्यानि, किमित्याह-'शिक्षापदानि' शिक्षा- साधुधर्माभ्यासः तस्य पदानि-स्थानानि भवन्ति ॥९॥ ततश्च-एतदारोपणं दानं यथाऽहें, साकल्यवैकल्याभ्यामिति ॥ १९॥ (१५२) , 4K बर ·स्थूलमाणातिपातादिभ्यो विरतिरणुव्रतानि पञ्चेति ॥१६॥ (१४९) इह माणातिपात:-प्रमत्तयोगात् माणिव्यवरोपणरूपा, स च स्थूलः सूक्ष्मथ, तत्र सूक्ष्मः पृथिव्यादिविपयः, स्थूलश्च द्वौन्द्रियादित्रसगोचरः, स्थूलश्चासौ प्राणातिपातश्चेति स्थूलपाणातिपात:,आदिशब्दात् स्थूलमृपावादादत्तादानाब्रह्मपरिग्रहाः परिगृह्यन्ते, ते च मायः मतीतरूपा एव, ततस्तेभ्यः स्थूलमाणातिपातादिभ्यः पश्चभ्यो महापातकेभ्यो विरतिः-विरमण, फि- मित्याह-साधुवतेभ्यः सकाशात् अणूनि-लघूनि व्रतानि-नियमरूपाणि अणुवनानि, कियन्तीत्याह-'पञ्चे' ति पञ्चसंख्यानि पश्चाणुव्रतानि, बहुवचननिर्देशेऽपि यद्विरतिरित्येकवचन निर्देशः स सर्वत्र विरतिसामान्यापेक्षयेति ॥ ७॥ तथा-दिग्वतभोगोपभोगमानानर्थदण्डविरतयस्त्रीणि गुणव्रतानीति ॥१७॥ (१५०) दिशो धनेकमकाराः शास्त्रे वर्णिताः, तत्र सूर्योपलक्षिता पूर्वा, शेपाश्च, पूर्वदक्षिणादिकाः सप्त तथा ऊर्ध्वमधश्च द्वे, एवं दशम दिक्षु विषये गमनपरिमाणकरणलक्षणं व्रत-नियमो दिग्वत, भुज्यते-सकृद्धवासेव्यते यदशनादि वद्भोगा, पुनः पुनर्भुज्यते वसनवनितादि यत्तदुपभोगा, भोगचोपभोगश्च भोगोपभोगौ तयोर्मान-परिमाणं भोगोपभोगमान, अर्थ:-प्रयोजनं धर्मस्वज- नेन्द्रियगतशुद्धोपकारस्वरूपं तस्मै अर्थाय दण्ड:-सायद्यानुष्ठानरूपस्तत्यतिषेधादनर्थदण्डः, स च चतुर्दा-अपध्यानाचरित- प्रमादाचरितहिंस्रमदानापकर्मोपदेशभेदाद , तस्य विरतिरनर्थदण्ड विरतिः, ततः दिग्वतं च भोगोपभोगमानं चानर्थदण्डविर- तिथेति समासः, किमित्याह-'त्रीणि त्रिसंख्यानि 'गुणव्रतानि' गुणाय-उपकाराय व्रतानि भवन्ति, गुणवतमविपत्तिम- न्तरेणाणुव्रतानां तथाविधशुद्धधभावदिति ।। १७॥

·मंपिन्दु
श्राद्ध-
माध्या-
य:३
॥३८॥
थावक
अतावि
चारा
औश
विरुद्धराज्यातिक्रमः ३, हीने-स्वभावापेक्षाया न्यूने अधिक वा मानोन्माने-कुडवादितुलारूपे भवतो हीनाधिकमानोन्माने ४,
शुद्धेन ब्रीह्यादिना घृतादिना वा प्रतिरूपक-सदृशं पलञ्ज्यादि वसादि वा द्रव्यं तेन व्यवहारो-विक्रयरूपः स प्रतिरूपक-
व्यवहार इति ५ । इह स्तेनमयोगो यद्यपि चौर्य न करोमि न कारयामीत्येवंप्रतिपन्नव्रतस्य भङ्ग एव तथापि किमधुना यूयं
निर्व्यापारास्तिष्ठथ ? यदि वो भक्तकादि नास्ति तदाऽहं ददामि भवदानीतमोपस्य च यदि विक्रायको न विद्यते तदाऽहं
विक्रेष्यामि इत्येवंविधवचनैश्चौरान व्यापारयतः स्वकल्पनया व्यापारणं परिहरतो व्रतसापेक्षस्यासावतिचारः१ तया स्तेनाहतं
काणक्रयेण लोभदोषात् प्रच्छन्नं गृहचौरो भवति, यदाह-" चौरचौरापको मन्त्री, भेदज्ञः क्राणकक्रयी । अन्नदः स्थानदश्चैव,
चौरः सप्तविधः स्मृतः॥१०७॥" ततश्चौर्यकरणाद् व्रतमङ्गः वाणिज्यमेव मया विधीयते न चौरिकेत्यध्यवसायेन च
व्रतानपेक्षत्वाभावाद् न भङ्ग इति भङ्गाभङ्गरूपोऽतिचारः। विरुद्धराज्यातिक्रमस्तु यद्यपि स्वस्वामिनोऽननुज्ञातस्य परकटकादि-
प्रवेशस्य " सामी जीवादत्तं तित्थयरेण तहेव य गुरुहिं" इत्यदचादानलक्षणयोगेन विरुद्धराज्यातिक्रमकारिणांच चौर्यद-
एडयोगेनादचादानरूपत्वाद् भङ्ग एव तथापि विरुद्धराज्याविक्रम कुर्वता मया वाणिज्यमेव कृतं न चौर्यमिति भावनया
व्रतसापेक्षखात् लोकेच चौरोऽयमिति व्यपदेशाभावादविचारोऽयमिति शवया हीनाधिकमानोन्मानव्यवहार प्रतिरूपकव्यवहारश्च
परव्यसनेन परधनग्रहणरूपत्वाद् भङ्ग एव, केवलं क्षात्रखननादिकमेव चौर्य कूटतुलादिव्यवहारतलतिरूपकव्यवहारौ तु
वणिक्कलैवेति स्वकीयकल्पनया व्रतरक्षणोद्यततयाऽतिचार इति ४-५। अथवा स्तेनप्रयोगादयः पञ्चाप्यमी व्यक्तचौर्यरूपा एव,
केवलं सहसाकारादिना अतिक्रमव्यतिक्रमादिना वा प्रकारेण विधीयमाना अतिचारतया व्यपदिश्यन्ते इति । न चैते राज-
॥३८॥

·विचारोऽयं व्रतसव्यपेक्षत्वान्मृपावादे परमवर्तनाच, भनाभनरूपत्वाद् व्रतस्येति । ननु रहस्याभ्याख्यानमसद्दोपाभिधानरूपत्वेन प्रत्याख्यातत्वाद्भङ्ग एव, न त्वतिचार इति, सत्य, किंतु यदा परोपघातकमनाभोगादिनाऽभिधचे तदा संक्लेघाभावेन ब्रतानपेक्ष- त्वाभावान व्रतस्य भङ्गः परोपघातहेतुत्वाच्च भङ्ग इति भकाभङ्गरूपोऽतिचार!, यदा पुनस्तीबसंक्लेशादभ्याख्याति तदा भहो व्रतनिरपेक्षत्वात् , आह च-" सहसऽभक्खाणाई जाणवो जइ करेइ तो भंगो। जइ पुणणाभोगाईहितो तो होइ अइयारो ॥ ॥१०॥" कूटलेखकरणं तु यद्यपि कायेन मृपावादं न करोमीत्यस्य न करोमि न कारयामीत्यस्य वा व्रतस्य भङ्ग एव, व्रता- न्तरे तु न किञ्चन, तथापि सहसात्कारादिनाऽतिक्रमादिना वाऽतिचारः, अथवा मृपावाद इति सूपाभणनं मया प्रत्याख्यात- मिदं तु पुनर्लेखनमिति भावनया मुग्धबुद्धेव्रतसव्यपेक्षस्यातिचार इति । न्यासापहारे पुनरदत्वादानं साक्षादेव भवति, मृपावादत्रतातिचारत्वं चास्य न त्वदीयं मम समीपे किञ्चिदपीत्यनाभोगादिनाऽपटुवानस्य स्यादिति । स्वदारमन्त्रमेदः पुनरनुवादरूपत्वेन सत्यत्वात् यद्यपि नातिचारो घटते तथापि मन्त्रितार्थप्रकाशनजनितलज्जादितः स्वदारादेर्मरणादिसंभषेन परमार्थतस्तस्यासत्यत्वात् फञ्चिद् भारूपत्वादविचार एवेति ॥ २४ ॥ अय तृतीयस्य- स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहारा इति ॥ २५ ॥ (१५८) स्तनप्रयोगश्च तदाहतादानं च विरुद्धराज्यातिक्रमश्च हीनाधिकमानोन्मानानि च प्रतिरूपकव्यवहारश्चेति समासः, तत्र स्तेना:-चौरास्तेषां प्रयोगो-व्यापारणं 'हरत यूयं' इत्यनुज्ञापदानं १,तथा तैराहतस्य कुङ्कुमादिद्रव्यस्यादानं-संग्रहः २, विरुद्धः-स्वकीयस्य राज्ञः प्रतिपन्थी तस्य राज्यं-कटकं देशो वा तत्राविक्रमः-स्वराजभूमिसीमाविकड्यनेन क्रमण-प्रवेश .

·ध
श्राद्ध-
मांध्या-
थ:३
॥३७॥
श्रावक
व्रतावि
चारा
-
पालनमिति देशस्य भानाद्देशस्यैव च पालनादतिचारव्यपदेशः प्रवर्तते, तदुक्तम्-"न मारयामीति कृतव्रतस्य, विनैव मृत्यु
क इहातिचारः । निगद्यते यः कुपितो वधादीन्, करोत्यसौ स्यानियमानपेक्षः ॥१०४॥ मृत्योरभावानियमोऽस्ति तस्य, को-
पायाहीनतया तु भग्नः । देशस्य भङ्गादनुपालनाच्च, पूज्या अतीचारमुदाहरन्ति ॥ १०५॥" यच्चोक्तं 'व्रतेयत्ता विशीर्यंत'
इति, तदयुक्तं, विशुद्धहिंसादिविरतिसद्भावे हि बंधादीनामभाव एवेति, तदेवं बन्धादयोऽतिचारा एवेति, बन्धादिग्रहणस्य
चोपलक्षणत्वान्मन्त्रतन्त्रप्रयोगादयोऽन्येऽप्येवमत्राविचारतया दृश्या इति ॥ २३ ॥ अथ द्वितीयस्य-
* मिथ्योपदेशरहस्याभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहारस्वदारमन्त्रभेदा इति ॥२४॥ (१५७)
मिथ्योपदेशश्च रहस्याभ्याख्यानं च कूटलेखक्रिया च न्यासापहारश्च स्वदारमन्त्रभेदश्चेति समासः, तत्र मिथ्योपदेशो
नाम अलीकवादविपय उपदेशः-इदमेवं चैवं च ब्रूहीत्यादिकमसत्याभिधानशिक्षणं १ 'रहस्याभ्याख्यान' रहा-एकान्तस्तत्र
भवं रहस्य-रहोनिमित्त तच्च तदभ्याख्यानं चेति समासः, एतदुक्तं भवति-रहसि मन्त्रयमाणानवलोक्याभिषचे ' एते हि इदं
चेदं च राजादिविरुद्ध मन्त्रयन्ते' इति २ कूटलेखस्य-असद्भूतार्थसूचकाक्षरलेखनस्य करणं कूटलेखक्रिया ३ 'भ्यासापहार'
इति न्यास:-परगृहे रूपकादेनिक्षेपः तस्य अपहार:-अपलापः ४ 'स्वदारमन्त्रभेद्' इति स्वदाराणां उपलक्षणार्थत्वान्मि-
त्रादीनां च मन्त्रस्य-गुप्तभाषिनस्य भेदो-बहिः प्रकाशनं इति ५ । अत्र च मिथ्योपदेशो यद्यपि मृपा न वादयामीत्यत्र न
वदामि न वादयामीत्यत्र वा व्रते भंग एव, न वदामीति व्रतान्तरे तु न किश्चन तथापि सहसात्कारानाभोगाभ्यामतिक्रमन्य-
तिक्रमातिचारैर्वा मृषावादे परमवर्तनं व्रतस्याविचारोऽयं, अथवा व्रतसंरक्षणवुया परवृत्तान्तकयनद्वारेण मृपोपदेशं यच्छतोऽ-
॥३७॥

·सापेक्षवधः पुनरेवम्-आदित एव भीवपर्पदा श्रावकेण भवितव्य, यदि पुनर्न करोति कोऽपि विनयं तदा त मर्माणि मुक्त्वा लतया दवरकेण वा सकृद् द्विर्वा ताडयेदिति २, छविच्छेदोऽपि तथैव, नवरं निरपेक्षो हस्तपादकर्णनासिकादि यन्निर्दय छिनत्ति, सापेक्षः पुनर्यद् गण्डं वाऽर्वा छिन्द्याद्वा दहेवेति ३, तथाऽतिभारो नारोपयितव्यः, पूर्वमेव हि या द्विपदादिवाइनेन जीविका सा श्राद्धन मोक्तव्या, अथान्याऽसौ न भवेत्तदा विपदो यं भारं स्वयमुरिक्षपत्यवतारयति च तं वाह्यते, चतुष्पदस्य तु यथो- चितभारादसौ किञ्चिदूनः क्रियते, हलशकटादिषु पुनरुचितवेलायामसौ मुच्यत इति ४, तथा भक्तपानव्यवच्छेदो न कस्यापि कर्तव्यः, तीक्ष्णबुभुक्षो ह्यन्यथा म्रियते, सोऽप्यनिर्धादिभेदो बन्धवत् द्रष्टव्यः, नवरं सापेक्षो रोगचिकित्साथै स्यात् , अप- राधकारिणि च वाचैव वदेत् यद् अद्य ते न दास्यते भोजनादि, शान्तिनिमित्तं चोपवासं कारयेत् ५। किंबहुना ?, यथा मूलगुणस्य प्राणातिपातविरमणस्यातिचारो न भवति तथा सर्वत्र यतनया यवितव्यमिति ।। ननु माणातिपात एवं अतिना प्रत्याख्यातः, ततो धन्धादिकरणेऽपि न दोपो, विरतेरखण्डितत्वात्, अय बन्धादयोऽपि प्रत्याख्यातास्तदा तत्करणे व्रतभर एव, विरतिखण्डनात्, किंच-बन्धादीनां प्रत्याख्येयत्वे विवक्षिततेयत्ता विशीर्यंत, प्रतिव्रतं पञ्चानामविचारव्रतानामाधिक्या- दित्येवं न धन्धादीनामतिचारतेति, अत्रीच्यते, सत्यं प्राणातिपात एव प्रत्याख्यातो न बन्धादयः, केवलं तत्मत्याख्यानेऽर्थ- तस्तेऽपि प्रत्याख्याता एव द्रष्टव्याः तदुपायच्चानेपा, नच बन्धादिकरणेऽपि व्रतभङ्गः, किं त्वतिचार एव, कथम् ?, इह द्विविधं व्रत-अन्तर्वृत्त्या पहिर्वृत्त्या च, तत्र मारयामीतिविकल्पाभावेन यदा कोपाधायेशात्परमाणमहाणमवगणयन् बन्धादौ प्रवर्तते न च प्राणघातो भवति तदा दयावर्जिततया विरत्यनपेक्षपत्तत्वेनान्तर्वच्या व्रतस्य भगः, माणिघाताभावाच बहिवृस्या ·- धर्मविन्दु श्राद्ध- मध्यिा- श्रावक व्रतावि चाराः ॥४०॥ तृतीयस्त्वतिक्रमादिना परपुरुषमभिसरन्त्याः समवसेयः, ब्रह्मचारिणस्त्वतिक्रमादिनाऽतिचार इति ॥२६॥ अथ पञ्चमाणुव्रतस्य- क्षेत्रवास्तु १ हिरण्यसुवर्ण २ धनधान्यो दासीदास ४ कुप्यप्रमाणातिकमा ५ इति ॥२७॥ (१६०) क्षेत्रवास्तुनोः१ हिरण्यसुवर्णयोः २ धनधान्ययोः३ दासीदासयोः ४ कुप्यस्य ५ च प्रमाणातिकमा इति समासा, तत्र क्षेत्र-सस्योत्पत्तिभूमिः, तच्च सेतुकेतूभयभेदात् त्रिविधं, तत्र सेतुक्षेत्र-अरघट्टादिसेक्य,केतुक्षेत्रं तु आकाशोदकनिष्पायं,उभयक्षेत्रंतु तदुभयनिष्पाद्य, वास्तु पुनरगारं ग्रामनगरादि च, तत्रागारं त्रिविध-खातमुच्छ्रितं खातोच्छ्रितं च, तत्र खात-भूमिगृहादि उच्छ्रितं- उच्छ्येण कृतं उभयं-भूमिगृहस्योपरि प्रासादा, एतयोश्च क्षेत्रवास्तुनोः प्रमाणस्य क्षेत्रान्तरादिमीलनेन अतिक्रमोऽतिचारोभवति, तथाहि-किलैकमेव क्षेत्रं वास्तु वेत्यभिग्रहवतोऽधिकतरतदभिलाषे सति व्रतभङ्गभयात्माक्तनक्षेत्रादिमत्यासन्नं तद् गृहीत्वा पूर्वेण सह तस्यैकत्वकरणार्थं वृत्याद्यपनयनेन तत्तत्र योजयतो व्रतसापेक्षत्वात्कथञ्चिद्विरतिवाधनाचातिचार इति १ तथा हिरण्य- रजतं सुवर्ण-हेम एतत्परिमाणस्य अन्यवितरणेनातिक्रमोऽविचारो भवति, यथा केनापि चतुर्मासाद्यवधिना हिरण्यादिपरिमाण विहितं, तत्र च तेन तुष्टराजादेः सकाशात्तदधिक तल्लुब्ध, तच्चान्यस्मै व्रतभङ्गभयात् मददाति पूर्णेऽवधौ गृहीष्यामीति भावन- येति व्रतसापेक्षत्वात्कथञ्चि द्विरतिवाधनाचातिचार इति २ तथा धनं-गणिमरिममेयपरिच्छेद्यभेदाच्चतुर्विधं, तत्र गणिमं पूग- फलादि,धरिमं गुडादि,मेयं घृतादि, परिच्छेद्यं माणिक्यादिधान्य-ब्रीह्यादि,एतत्ममाणस्य बन्धनतोऽतिक्रमोऽतिचारो भवति, यथा हि किल कृतधनादिपरिमाणस्य कोऽपि लभ्यमन्यद्वा धनादि ददाति, तच्च व्रतभङ्गभयाचातुर्मास्यादिपरतो गृहगतधना- दिविक्रये वा कृते गृहीष्यामीति भावनया बन्धनेन-नियन्त्रणेन रज्ज्वादिसंयमनेन सत्यकारदानादिरूपेण वा स्वीकृत्य तद्गेह चाड देवायी ॥४०॥ dis ·भावन्ति-स हि निधुवनमेव व्रतविषय इति स्वकीयकल्पनया तत्परिहरन् स्वदारसंतोषी वेश्यादौ परदारव कस्तु परदारे- प्वालिङ्गनादिरूपामनङ्गक्रीडां कुर्वन् कथञ्चिदेवातिचरति व्रतं व्रतसापेक्षत्वादिनि, तया स्वदारसंतोपवता स्वकलत्राद् इतरेण च स्वकलत्रवेश्याभ्यामन्यत्र मनोवाकायै मैथुनं न कार्यं न च कारणीयमित्येवं यदा मविपन्नं व्रतं भवति तदा परविवाहकरणतः तत्कारणमर्थतोऽनुष्ठितं भवति, तद्वती च मन्यते विवाह एवायं मया विधीयते न मैथुनमिति नतो तसापेक्षत्वादविचार इति । ननु परविवाहकरणे कन्याफललिप्सा कारणमुक्तं तत्र किं सम्यग्दृष्टिरसौ व्रती मिथ्यादृष्टिा ?, यदि सम्यग्दृष्टिस्तदा तस्य न सा संभवति, सम्यग्दृष्टित्वादेव, अथ मिध्यादृष्टिस्तदा मिथ्यादृष्टरव्रतानि भवन्त्येवेवि कथं सा परविवाहकरणलक्ष- णाविचारकारणमिति, सत्यं, केवलमव्युत्पन्नावस्थायां साऽपि संभवति, किंच यथाभद्रकस्य मिथ्यादृशोऽपि सन्मार्गप्रवेशना- याभिग्रहमात्रं ददत्यपि गीतार्थाः, यथा आर्यमुहस्ती रङ्कस्य सर्वविरविं दत्तवान् , इदं च परविवाहवर्जनं स्वापत्यव्यतिरिक्त- वेव न्याय्यमन्यथाऽपरिणीता कन्या स्वच्छन्दचारिणी स्यात् ततः शासनोपघातः स्याद् विहितविवाहा तु कृतव्रतवन्धत्येन न तथा स्यादिति, यचोक्तं 'स्वापत्येष्वपि संख्याभिग्रहो न्याय्य वचिन्तकान्तरसद्भावे सुतसंख्यापूत्तौं वाऽपत्यान्तरोत्पति- परिहारोपायत इति । अपरे पुनराहुः-पर:-अन्यो यो विवाहः-आत्मन एव विशिष्टसंतोपाभावात् योपिदन्तराणि मति विवा- हान्तरकरणं तत् परविवाहकरणम्, अयं च स्वदारसंतोपिण इति, त्रियास्तु स्वपुरुषसंतोपपरपुरुपवर्जनयोर्न मेदः, स्वपुरुषन्य- तिरेकेणान्येपां सर्वेपी परपुरुषत्वात् , ततः परविवाहकरणानङ्गक्रीडातीवकामाभिलापाः स्वदारसंतोपिण इव स्वपुरुषविपये स्युः, द्वितीयस्तु यदा स्वकीयपतिः सपल्या वारकदिने परिगृहीतो भवति तदा सपत्नीवारकमतिक्रम्य तं परिभुनानाया अतिचारः, , ·धर्मबिन्दु श्रादप- माध्या- यः३ ॥३९॥ रा भावक प्रतावि चाराः एतदेव च सूत्रानुपाति, यदाह-"सदारसंतोसस्स इमे पंच अइयारा” इत्यादि, भावना चेयमत्र-भाटीपदानेनेत्वरकाल- स्वीकारेण स्वकलत्रीकृत्य वेश्यां भुनानस्य स्वकीयकल्पनया स्वदारत्वेन व्रतसापेक्षचित्तत्वान्न ब्रतभङ्गः अल्पकालपरिग्रहाच वस्तुतोऽस्वकलत्रत्वाङ्ग इति भङ्गाभङ्गरूपोऽतिचारस, अपरिगृहीतागमनं बनाभोगादिनाऽतिक्रमादिना वाऽतिचारः, परदारव- जिनो नैवावविचारौ, इखरकालपरिगृहीतापरिगृहीतयोर्वेश्यात्वेनानाथकुलाङ्गनायास्त्वनाथनयैवापरदारत्वादिति ॥ अपरेवाहु:- इत्वरपरिगृहीतागमनं स्वदारसंतोषवतोऽतिचारः अपरिगृहीतागमनं तु परदारवर्जिना, तत्र प्रथमभावना पूर्ववत्, द्विती- यभावना त्वेवं-अपरीगृहीता नाम वेश्या वां यदा गृहीतान्यसत्कभाटिकामभिगच्छति तदा परदारगमनजन्यदोपसंभवा- कथञ्चित् परदारत्वाच भगो वेश्यात्वाचाभङ्गो भङ्गाभग इत्यतिचारः ।। अन्ये पुनरन्यथा माहुः-" परदारव- जिणो पंच होन्ति विनि उ सदारसंतुढे । इत्थीए तिन्नि पंच व भंगविगप्पेहिं नायबा ॥ १०८॥” इह भावना- परेण इत्वरकालं या परिगृहीता वेश्या तद्गमनमविचारः परदारवर्जिना, कथञ्चित्तस्याः परदारत्वात् , तथा अपरिगृहीतायाः अनायकुलाङ्गनाया एव यद् गमनं तदपि तस्यैवातिचारो, लोके परदारत्वेन तस्या रूढत्वात् , तत्कामुककल्पनया च परस्य भ देरभावेनापरदारत्वात् । शेषास्तूभयोरपि स्युः, तथाहि-स्वदारसंतोषिणः स्वकलत्रेऽपि तदितरस्य तु वेश्यास्वकलत्रयोरपि यदनहरतं तत्साक्षादप्रत्याख्यातमपि न विधेयं, यतोऽसावत्यन्तपापभीरुतया ब्रह्मचर्य चिकीर्षुरपि यदा वेदोदयासहिष्णुतया तद्विधातुं न शक्नोति तदा यापनामात्राथै स्वदारसंतोषादि प्रतिपद्यते, मैथुनमात्रेणैव च यापनायाः संभवादनगरतमर्थतः प्रत्या- ख्यातमेव, एवं परविवाहतीवकामाभिलाषावपीति, अतः कथश्चित् प्रत्याख्यातेषु प्रवृत्तेरविचारता तेषां । अन्ये त्वनङ्गक्रीटामेवं , ·. सेवकादीनां न संभवन्ति, तथाहि-आद्ययोः स्पष्ट एव तेषां संभवः, विरुद्धराज्यातिक्रमस्तु यदा सामन्तादिः स्वस्वामिनी वृत्तिमुपजीवति तद्विरुदस्य च सहायीभवति तदा तस्यातिचारो भवति, कूटतुलादयस्तु यदा भाण्डागारद्रव्याणां विनिमय कारयति तदा राज्ञोऽप्यतिचाराः स्युरिति ॥२५॥अथ चतुर्थाणुव्रतस्य स्वदारसंतोपलक्षणस्य परदारपरिहारस्य चातीचारा:- परविवाहकरणेत्वरपरिगृहीतापरिगृहीतागमनानङ्गक्रीडातीव्रकामाभिलाषा इति ॥ २६ ॥ (१५९) इत्वरपरिगृहीता चापरिगृहीताच इत्वरपरिगृहीतापरिगृहीते तयोर्गमने इत्वरपरिगृहीतापरिगृहीनागमने ततः परविवाद- करणंच इत्वरपरिगृहोतापरिगृहीतागमने चानङ्गक्रीडा च तीवकामाभिलापश्चेति समासः, इह परेपां-स्वापत्पन्यतिरिक्तानां ज- नानां विवाहकरणं-कन्याफललिप्सया स्नेहसंबन्धादिना वा परिणयनविधानं परविवाहकरण, इह चस्वापत्येप्वपि संख्याभिग्रहो न्याय्यः, तथा इत्वरी-अयनशीला भाटीमदानेन स्तोककालं परिगृहीता इत्वरपरिगृहीता-वेश्या, तथा अपरिगृहीता-येश्यैव अगृहीतान्यसत्कभाटिः कुलाङ्गना वाऽनाथेति तयोर्गमन-आसेवनं इत्वरपरिगृहीतापरिगृहीतागमनं, तथा अहं-देहावयत्रोऽपि मैथुनापेक्षया योनिर्मेहनं वा तद्व्यतिरिक्तानि अनङ्गानि-कुचकक्षोरुवदनादीनि तेषु क्रीडा-रमणं अनङ्गक्रीडा अथवा अनङ्ग:- काम: तस्य तेन वा क्रीडा अनङ्गक्रीडा स्वलिङ्गेन निष्पन्नमयोजनस्याहार्यैश्चर्मादिघटितप्रजननोपिदवाच्यदेशासेवनमित्यर्थः, तथा कामे-कामोदयजन्ये मैथुने अथवा 'सूचनात्सूत्र मिति न्यायात् कामेषु-कामभोगेपु, तत्र कामौ-शब्दरूपे भोगा-गन्ध- रसस्पर्शाः तेषु तीब्राभिलाप:-अत्यन्ततदध्यवसायित्वं यतो वाजीकरणादिनाऽनवरतसुरतमुखार्थ मदनमुद्दीपयति, एतान् समाचरन्नतिचरति चतुर्थाणुव्रतमिति । इह च द्वितीयतृतीयाविचारौ स्वदारसंतोपिण एव नेतरस्य, शेषास्तु योरपीति,

·धर्मबिन्दु
भाद्ध-
माध्या-
य:३
॥४२॥
स्यु.३ भाटीकर्म-यद् भाटकमादाय स्वकीयेन शकटादिना परभाण्डं वहत्यन्येषां वा शकटवलीवदीनर्पयतीति ४ स्फोटीकर्म
उण्डवं यद्वा इलेन भूमेः स्फोटनं ५ दन्तवाणिज्यं यत्पूर्वमेव पुलिन्द्राणां मूल्यं ददाति दन्तान्मे यूयं दद्यातेति ततस्ते हस्तिनो
नन्ति अचिरादसौ वाणिजक एष्यतीतिकृत्वा, एवं कर्मकराणां शङ्खमूल्यं ददाति, पूर्वांनीतांस्तु क्रीणाति ६ लाक्षावाणि-
ज्यमप्येवमेव, दोषस्तु तत्र कृमयो भवति ७ रसवाणिज्यं-कल्पपालत्वं, तत्र मुरादाबनेके दोषाः मारणाक्रोशवधायः ८
केशवाणिज्यं यद्दास्यादीन् गृहीत्वाऽन्यत्र विक्रोणीते, अत्राप्यनेके दोषाः परवशित्वादयः ९ विपवाणिज्यं-विपविक्रयः, स च
न कल्पते, यतस्तेन बहूनां जीवानां विराधना स्यात् १० 'यन्त्रपीडनकर्म ति तिलेक्षुयन्त्रादिना विलादिपीडनं ११ निर्लाञ्छन-
कर्म-गवादीनां वद्धितककरणं १२ 'दवदानकर्म' यद्वनदवं ददाति क्षेत्ररक्षणनिमित्तं यथोत्तरापथे, दग्धे हि तत्र तरुणं तृणमुत्ति-
प्रते, तत्र च सत्वशतसहस्राणां वधः स्यात् १३ सरोइदतडागपरिशोपणं यत् सरप्रभृतीनि शोपयति १४ असतीपोपणं यद्
योनिपोषका दासीः पोषयन्ति तत्संवन्धिनीं च भाटी गृह्णन्ति यथा गोल्लविषय इति १५, दिङ्मात्रदर्शनं चैवत् बहुसाव-
घानां कर्मणामेवंजातीयानां, न पुनः परिगणनमिति । इह चैवं विंशतिसंख्यातिचाराभिधानमन्यत्रापि पञ्चातिचारसंख्यया
तज्जातीयानां व्रतपरिणामकालुष्यनिवन्धनविधीनामपरेषां संग्रहो द्रष्टव्य इति ज्ञापनार्य, वेन स्मृत्यन्त(नादयो यथासभवं
सर्वव्रतेष्वतिचारा दृश्या इति । नन्वङ्गारकर्मादयः कस्मिन् व्रतेऽविचाराः?, खरकर्मवत इति चेत्तर्हि व्रतविषयस्यातिचाराणांच
कः परस्परं विशेषः १, खरकर्मरूपत्वादङ्गारकर्मादीनां, अत्रोच्यते, खरकर्मादय एवैतेऽत: खरकर्मादिबतिना परिहार्याः, यदा
पुनरेतेष्वेवानाभोगादिना प्रवर्त्तते तदा खरकर्मवतातिचारा भवन्ति, यदा त्वाकुट्टया तदा भङ्गा एवेति ॥ २९ ॥
भावक
व्रताति
चाराः
॥४२॥

·46 सचित्तं च संवच संमिश्रं च अभिपवश्च दुष्पक्काहारश्चेति समासा, इह च सचित्तादौ निवृत्तिविषयीकृतेऽपि महत्ता- वतिचाराभिधानं व्रतसापेक्षस्यानाभोगातिक्रमादि निवन्धनप्रवृत्त्या द्रष्टव्यम्, अन्यथा भग एव स्यात् , तत्र सचित्त कन्दमूलफलादि, सया संवद्धं-प्रतिवद्धं सचित्तक्षेपु गुन्दादि पकफलादि वा, तद्भक्षणं हि सावद्याहारवर्जकस्य सावधाहारमतिरूपत्वादना- भोगादिनाऽविचारः, अथवाऽस्थिकं त्यक्ष्यामि तस्यैव सचेतनत्वात् कटाई तु भक्षयिष्यामि तस्याचेतनत्वादिति, वया संमिश्रम्-अर्द्धपरिणतफलादि सबःपिष्टकणिकादि बा,अभिपवा-सुरासन्धानादि, दुप्पकाहारश्च-अर्द्धस्विन्नपृथुफादि, एतेऽपि अतिचारा अनाभोगादतिक्रमादिना वा सम्मिश्राद्युपजीवनप्रवृत्तस्य भवन्ति, अन्यया पुनर्भङ्ग एवेति । इह भोगोपभोगमान- लक्षणं गुणवतमन्यत्र भोजनतो गुणवतं यदुच्यते तदपेक्षयैवातिचारा उपन्यस्तार, शेपत्रतपञ्चपञ्चातिचारसाधाद्, अन्य- थाऽन्यत्रावश्यकनियुक्त्यादौ फर्मतोऽपीदमभिधीयते, वत्र कर्म-जीविकार्थमारम्भस्तदाश्रित्य खरकर्मादीनां निविंशजनोचि- तफठोरारम्भाणां कोहपालगुप्तिपालत्वादीनां वर्जनपरिमाणं कार्यमिति । अत्र चाहारकर्मादयः पञ्चदशा विचारा भवन्ति, तदुक्तम्-इंगाली १ वण २ साडी ३ भाडी ४ फोडीमु ५ वज्जए कम्मं । वाणिज्ज चेव य दंत ६ लक्ख ७ रस ८ केस ९ विसविसयं १०॥ १०९ ॥ एवं खु जंतपीलणफम्म ११ निल्लंछण १२ च दवदाणं १३ । सरदहवलायसोसं १४ असईपोसं च १५ वज्जिज्बा ।। ५१० ।। भावार्थस्तु वृद्धसंपदायादवसेयः, स चायम् 'अङ्गारकर्मे वि अङ्गारान् कृत्वा विक्री- गीते, तत्र पण्णां जीवनिकायानां वधः स्यात्ततस्तन कल्पते १, 'वनकर्म' यदन क्रीणाति ततस्तच्छिश्या विक्रीय मूल्येन जीवति, एवं पलादीन्यपि प्रतिपिद्धानि भवन्ति २ शकटीकर्म-यच्छाकटिकत्वेन जीवति, वत्र गवादीनां वषषन्धादयो दोपाः

·धर्म
भादध.
माध्या-
या३
॥४॥
विचाराः, एते च आनयने-विवक्षितक्षेत्रात्परतः स्थितस्य वस्तुनः परहस्तेन स्वक्षेत्रप्रापणे प्रेषणे वा ततः परेण उभये वा आन-
यनप्रेषणलक्षणे सति संपद्यन्ते, अयं चानयनादावतिक्रमो न कारयामीत्येवं विहितदिखतस्यैव संभवति, वदन्यस्य तु आनयना-
दावनतिक्रम एव, तथाविधपत्यारव्यानाभावादिति १-२-३ तथा क्षेत्रस्य पूर्वादिदेशस्य दिखतविषयस्य इस्वस्य सतो वृदि:-
वर्द्धन पश्चिमादिक्षेत्रान्तरपरिमाणप्रक्षेपेण दीर्धीकरणं क्षेत्रवृद्धिः, किल केनापि पूर्वापरदिशोः प्रत्येक योजनशतं गमनपरिमाण
कृतं, स चोत्पन्नप्रयोजन एकस्यां दिशि नवति व्यवस्थाप्यान्यस्यां तु दशोचरं योजनशतं करोति, उभाभ्यामपि प्रकाराभ्यां
योजनशतद्वयरूपस्य परिमाणस्याव्याहतत्वादित्येवमेकत्र क्षेत्रं वर्द्धयतो तसापेक्षत्वादतिचार: ४। तया कथञ्चिदतिव्याकुल-
त्वपमादिलमत्यपाटवादिना स्मृतेः-स्मरणस्य योजनशतादिरूपदिपरिमाणविषयस्यान्तर्धान-भ्रंशः स्मृत्यन्तर्धानमिति ।
इह वृद्धसंप्रदाय:-ऊच यत्प्रमाणं गृहीतं तस्योपरि पर्वतशिखरे वृक्षे वा मर्कटः पक्षी वा वस्त्रमाभरणं वा गृहीत्वा ब्रजेत् , वत्र
तस्य न कल्पते गन्तुं, यदा तु तत्पति तमन्येन वाऽऽनीतं तदा कल्पते ग्रहीत, एतत्पुनरष्टापदोजयन्तादिषु भवेत् , एवमधापा-
दिषु विभाषा, तथा यत्तिर्यभमाणं गृहीत तत्रिविधन करणेन नातिक्रमितव्य, क्षेत्रवृद्धिश्च न कर्त्तव्या, कथम्?, असौ पूर्वण
भाण्डं गृहीत्वा गतो यावत्परिमाण, ततः परतो भाण्डमधैं लभते इतिकृत्वा अपरेण यानि योजनानि तानि पूर्वदिपरिमाणे
क्षिपति, यदि च स्मृत्यन्तर्धानात्परिमाणमतिक्रान्तो भवेत्तदा ज्ञाते निवर्तितव्यं परतत्र न गन्तव्यं, अन्योऽपि न विसर्जनीया,
अयानाज्ञया कोऽपि गतो भवेत्तदा यत्तेन लब्धं स्वयं विस्मृत्य गतेन वा तन्न गृह्यते इति ॥ २८ ॥ अय द्वितीयस्य-
सचित्तसंबडसंमिश्राभिषवदुष्पक्काहारा इति ॥ २९ ॥ (१६२)
श्रावक
व्रतावि
चारा
॥४१॥

·एवं स्थापयतीत्यतोऽतिचार:३ तथा दासीदासममाणातिक्रम इति सर्वद्विपदचतुष्पदोपलक्षणमेव, तत्र द्विपद-पुत्रकलत्रदासी. दासकर्मकरशुफसारिकादि चतुप्पद-गवोष्टादि तेषां यत्परिमाणं तस्य गर्भाधानविधापनेनातिक्रमोऽतिचारो भवति, यथा किल केनापि संवत्सराधवधिना द्विपदचतुप्पदानां परिमाणं कृतं तेषां च संवत्सरमध्य एवं प्रसवे अधिकद्विपदादिभावाद् व्रतभङ्गः स्यादिति तद्भयात् कियत्यपि काले गवे गर्भग्रहणं कारयतो गर्मस्थद्विपदादिभावेन बहिर्गततदभावेन च फयञ्चिद् व्रतभकादतिचार- ४ तया कुप्यम्-आसनशयनादिगृहोपस्कर: तस्य यन्मान,तस्य पर्यायान्तरारोपणेनातिक्रमोऽतिचारो भवति, यया किल केनापि दश करोटकानीति कुप्यस्य परिमाणं कृतं, ततस्तेषां कथञ्चिद् द्विगुणले भूते सति व्रतभङ्गभयात्तेपां येन येन एकैकं महत्तरं कारयतः पर्यायान्तरफरणेन संख्यापूरणात्स्वाभाविकसंख्यावाधनाचातिचारः, अन्ये त्वाहुर-तदर्थत्वेन विवक्षितकालावधेः परतोऽहमेतत्केरोटकादि कुप्यं गृहीष्याम्यतो नान्यस्मै देयमिति परामदेयतया व्यवस्थापयत इति । यथा- श्रुतत्वेन चैषामभ्युपगमे भङ्गातिचारयोर्न विशेषः स्यादिति तद्विशेषोपदर्शनार्थ मीलनवितरणादिना भावना दर्शितेति । यच क्षेत्रादिपरिग्रहस्य नवविधत्वे नवसंख्याविचारमाप्तौ पञ्चसंख्यत्वमुक्तं वत्सजातीयत्वेन शेपमेदानामत्रैवान्तर्भावात् , शिप्यहि- तत्वेन च मायः सर्वत्र मध्यमगतेर्विवक्षितत्वात् पश्चकसंख्ययैवातिचारपरिगणनं, अतः क्षेत्रवास्त्वादिसंख्ययाऽतिचाराणामग- णनमुपपामिति ।। २७ ।। अथ प्रथमगुणव्रतस्य- ऊधिस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्तर्धानानीति ॥ २८॥ (१६१) अधिस्तियग्न्यविक्रमाश्च क्षेत्रदिश्च स्मृत्यन्तर्धानं चेति समासः, तत्र ऊवधिस्तियक्षेत्रव्यतिक्रमलक्षणास्त्रयोs-

·धर्मविन्दु
श्राद्धघ-
माध्या-
॥४४॥
गुणः स्वयंगमने, ईर्यापथविशुद्धः, परस्य पुनरनिपुणत्वाचदशुद्धिरिति । इह चाद्ययमव्युत्पन्नबुद्धित्वेन सहसाकारादिना
वा अन्त्यत्रयं तु व्याजपरस्यातिचारतां यातीति । इहाहुवृद्धाः-दिखतसंक्षेपकरणमणुव्रतादिसंक्षेपकरणस्याप्युपलक्षणं द्रष्टव्यं,
तेषामपि संक्षेपस्यावश्यं कर्त्तव्यत्वात् , प्रतिव्रतं च संक्षेपकरणस्य भिन्नव्रतत्वेन द्वादश व्रतानीति संख्याविरोधः स्यादिति, अत्र
केचिदाहु:-दिग्वतसंक्षेप एव देशावकाशिक, तदविचाराणां दिगवतानुसारितयैवोपलम्भाद्, अत्रोच्यते, यथोपलक्षणतया
शेषव्रतसंक्षेपकरणमपि देशावकाशिकमुच्यते तथोपलक्षणतयैव तदतिचारा अपि तदनुसारिणो द्रष्टव्याः, अथवा प्राणातिपाता-
दिसंक्षेपकरणेषु बन्धादय एवातिचारा घटन्ते, दिगवतसंक्षेपे तु संक्षिप्तत्वात्क्षेत्रस्य शब्दानुपावादयोऽपि स्युरिति भेदेन दर्शिताः,
न च सर्वेषु व्रतभेदेषु विशेषतोऽतिचारा दर्शनीया, रात्रिभोजनादिवतभेदेषु तेषामदर्शितत्वादिति ॥ २२ ॥ अथ तृतीयस्य-
अप्रत्युपेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गा१ऽऽदाननिक्षेपर संस्तारोपक्रमणाश्नादर४स्मृत्यनुपस्थापनानीति॥३३॥(१६६)
इह 'पदेऽपि पदसमुदायोपचाराद्' अप्रत्युपेक्षितपदेनाप्रत्युपेक्षितदुष्षत्युपेक्षितः स्थण्डिलादिभूमिदेशः परिगृह्यते, अप-
मार्जितपदेन तु स एवाप्रमार्जितदुष्पमार्जित इति, तथा उत्सर्गश्चादाननिक्षेपौ चेति उत्सर्गादान निक्षेपाः, ततोऽप्रत्युपेक्षिताप-
मार्जिते स्थण्डिलादावुत्सर्गादाननिक्षेपाः अप्रत्युपेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादाननिक्षेपाः ततस्ते च संस्तारोपक्रमणं चानादरश्च
स्मृत्यनुपस्थापनं चेति समासः, तत्रामत्युपेक्षिते-प्रथमत एव लोचनाभ्यामनिरीक्षिते प्रमादाद् भ्रान्तलोचनव्यापारेण वा न
सम्यग् निरिक्षिते तथा अप्रमार्जिते-मूलत एव वस्त्राञ्चलादिना अपरामृष्टे ,दुष्पमार्जिते अर्द्धप्रमार्जिते स्थण्डिलादौ यथाईमुत्स-
\-मूत्रपुरीपादीनामुज्झनीयानामादाननिक्षेपौ च पौषधोपवासोपयोगिनो धर्मोपकरणस्य पीठफलकादेबिविचारौ स्यातामे-
श्राद्ध
व्रताति
चारा
॥४४॥

·सर्वविरतिसामायिकेऽपि तथाऽभ्युपगतत्वात् , यतो गुप्तिभङ्गे मिथ्यादुष्कृतं प्रायश्चिचमुक्त, यदाह-"वीओ उ असमिभोमिति कीस सहसा अगुत्तो वा द्वितीयस्तु (माय भेदः) असमितोऽस्मीति कथं ? सहसा अगुप्तो वा] द्वितीयोऽतिचार समित्यादि- भङ्गरूपोऽनुतापेन शुद्धयतीत्यर्थः, इति न प्रतिपत्रपतिपत्तिर्गरीयसीति, किंच-सातिचारानुष्ठानादप्यभ्यासतः कालेन निरति- चारमनुष्ठानं भवतीति, सूरयो यदाहु:-"अभ्यासोऽपि प्रायः प्रभृतजन्मानुगो भवति शुद्धा (पोड०१३-१३) अथ द्वितीयस्य- आनयन १ प्रेष्यप्रयोग २ शब्द ३ रूपानुपात ४ पुद्गलप्रक्षेपा ५ इति ॥ २२ ॥ (१६५) आनयनं च प्रेष्यश्च आनयनप्रेष्यौ तयोः प्रयोगावानयनमेष्यप्रयोगौ तथा शब्दरूपयोरनुपातौ शब्दरूपानुपाती आ- नयनप्रेष्यप्रयोगौच शब्दरूपानुपातौ च पुद्गलमक्षेपश्चेति समासः, तत्रानयने-विवक्षितक्षेत्रावहिवर्तमानस्य सचेतनादिद्रव्यस्य विवक्षितक्षेत्रमापणे प्रयोगः, स्वयं गमने ब्रतभङ्गभयादन्यस्य स्वयमेव वा गच्छतः संदेशादिना व्यापारणमानयनप्रयोगः, तथा प्रेप्यस्य-आदेश्यस्य प्रयोगो विवक्षितक्षेत्राद् वहिःप्रयोजनाय स्वयं गमने व्रतभङ्गभयादन्यस्य व्यापारणं प्रेष्यमयोगः, तथा श- ब्दस्य-कासितादिरूपस्य रूपस्य-स्वशरीराकारस्य विवक्षितक्षेत्रावहिर्व्यवस्थितस्याहानीयस्याहानाय श्रोत्रे दृष्टौं वानुपात:-अब- तारणमिति योऽर्थः, अयमत्र भावः-विवक्षितक्षेत्राद्व हिर्वक्षेपानं कञ्चन नरं व्रतभङ्गभयादाव्हातुमशक्नुवन् यदा काशिवादिशब्द- श्रावणस्वकीयरूपसंदर्शनद्वारेण तमाकारयति तदा व्रतसापेक्षत्वाच्छब्दानुपातरूपानुपातावतिचाराविति, तथा पुद्गलस्य-श- करादेनियमितक्षेत्राद् पहिर्वचिनो जनस्य वोधनाय तदभिमुखं प्रसेपः पुद्गलप्रक्षेपः, देशावकाशिकवतं हि गृहाते मा भूद् गम- नागमनादिव्यापारजनितः प्राण्युपमर्द इत्यभिप्रायेण, स च स्वयं कृवोऽन्येन वा कारित इवि न कश्चित्फले विशेषः, प्रत्युत

·श्राद्ध
व्रताति
चाराः
धर्मविन्दच सर्वाणि झाटयित्वा तडागादीनां बटे निविष्टोऽअलिभिः स्नाति, तथा येषु पुष्पादिषु कुन्थ्वादयः सन्ति तानि परिहरतीति,
श्राद्ध
अयं च प्रमादाचरितव्रत एव, विषयात्मकत्वादस्य ५, अपध्यानाचरितव्रते त्वनाभोगादिना अपध्याने प्रवृत्चिरनाचार इति
माध्या-
स्वयमभ्यूह्यम्, कन्दर्पादय आकुट्या क्रियमाणा भङ्गा एवावसेया इति ॥ ३० ॥ अथ प्रथमशिक्षापदस्य-
य: ३
॥४३॥
योगदुष्पणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थापनानीति ५॥ ३१॥ (१६४)
योगदुष्पणिधानानि च अनादरश्च स्मृत्यनुपस्थापनं चेति समासः, तत्र योगा:-मनोवचनकायाः तेषां दुष्पणिधा-
नानि-सावद्ये प्रवर्तनलक्षणानि योगदुष्पणिधानानि एते त्रयोऽविचाराः, अनादरः पुन:-अवलपमादादिदोपाद् यथाकथञ्चित्क-
रणं कृत्वा वाऽकृनसामायिककार्यस्यैव तत्क्षणमेव पारणमिति, स्मृत्यनुपस्थापनं पुनः स्मृतेः सामायिककरणावसरविषयायाः
कृतस्य वा सामायिकस्य प्रवलप्रमाददोपादनुपस्थापनम्-अनलतारणं, एतदुक्तं भवति-कदा मया सामायिक कत्तव्यं कृतं मया
सामायिकं न वेत्येवंरूपस्य स्मरणस्य भ्रंश इति । ननु मनोदुष्पणिधानादिषु सामायिकस्य निरर्थकत्वादभाव एव प्रतिपादितो
भवति, अतिचारश्च मालिन्यरूपो भवतीति कथं सामायिकाभावे?, अतो भङ्गा एवैते नातिचारा, सत्य, किंत्वनाभोगतोऽति-
चारत्वमिति, ननु द्विविधं त्रिविधेन सावद्यमत्याख्यान सामायिक, तत्र च मनोदुष्पणिधानादौ प्रत्याख्यानभङ्गात्सामायिका-
भाव एव, तद्भङ्गजनितं प्रायश्चित्तं च स्यात् , मनोदुष्पणिधानं च दुष्परिहार्य, मनसोऽनवस्थितत्वाद्, अतः सामायिकम-
तिपत्तेः सकाशाचदमतिपत्तिरेव श्रेयसीति, नैवं, यनः सामायिकं द्विविधं त्रिविधेन प्रतिपन्नं, तत्र मनसा सावधं न करोमीत्या-
दीनि षट्मत्याख्यानानि इत्यन्यतरभङ्गेऽपि शेषसद्भावान्न सामायिकस्यात्यन्ताभावो,मिथ्यादुष्कृतेन मनोदुष्पणिधानमात्रशुद्धिश्च,
,
॥४३॥

·अथ तृतीयस्य- कन्दर्प १ कौकुच्य २ मौखर्या ३ समीक्ष्याधिकरणो ४ पभोगाधिकत्वानीति ५॥३०॥ (१६३) कन्दर्पश्च कोकुच्य च मौखर्य चासमीक्ष्याधिकरणं चोपभोगाधिकत्वं चेति समासः, तत्र फन्दप:-कामः वद्धेतुर्विशिष्टो वाक्मयोगोऽपि कन्दर्प एव, मोहोद्दीपकं वाकर्मति भावः, इह च सामाचारी-श्रावकस्याट्टहासो न कल्पते फन, यदि नाम हसितव्यं तदेपदेवेति १, तथा कुकुचः-कुत्सितसंकोचनादिकियायुक्तः तद्भावः कौकुच्यं-अनेकप्रकारमुखनयनादिविकारपूर्विका परिहासादिजनिता भाण्डानामिव विडम्वनक्रियेत्यर्थः, अत्र च सामाचारी-ताशानि भणितुं न कल्पते याहशैलॊकस्य हास्य- मुत्पद्यते, एवं गत्या गन्तुं स्थानेन वा स्थातुमिति, एतौ च कन्दर्पकौकुच्याख्यावतिचारौ प्रमादाचरितव्रतस्यावसेयौ, प्रमादरू- पखात्तयोः २, तथा मुखमस्यास्तीति मुखरस्तद्भावः कर्म वेति मोखय-धाष्टर्यप्रायमसभ्यासत्यासंवद्धमलापित्वम्, अयं च पा- पोपदेशव्रतस्याविचारो, मौखये सति पापोपदेशसंभवात् ३, तथा असमीक्ष्यैव-तथाविधकार्यमपर्यालोच्यैव प्रवणतया यद् व्यवस्थापितमधिकरण-वास्युदुखलशिलापुत्रकगोधूमयन्त्रकादि सदसमीक्ष्याधिकरणं, अत्र सामाचारी-श्रावकेण न संयुक्तानि शकटादीनि धारयितव्यानीति, अयं च हिंस्रमदानव्रतस्यातिचारः ४, तथा उपभोगस्य उपलक्षणत्वाद् भोगस्य च उक्तनिर्वच- नस्याधिकत्वं-अतिरिक्तता उपभोगाधिकत्वं, इहापि सामाचारी-उपभोगातिरिक्तानि यदि वहुनि तैलामलकानि गृहन्ति तदा तल्लोल्येन बहवः स्नातुं तडागादौ ब्रजन्ति, ततश्च पूतरकादिवधोऽधिकः स्याद्, एवं ताम्बूलादिप्वपि विभाषा, न चैवं कल्पते, ततः को विधिरुपभोगे ?-तत्र स्नाने तावद् गृहे एव स्नातव्य, नास्ति चेत्तत्र सामग्री तदा तैलामलकैः शिरो घर्पयित्वा तानि

·पर्मविन्दा
श्राद्धध-
मध्यिा-
यः३
॥४६॥
थावक
सामान्य
चर्या
,
पठ्यते च-" यद्यपि निर्गतभावस्तथाप्यसौ रक्ष्यते सद्भिरन्यैः (परैः सद्भिः)। घेणुर्विलूनमूलोऽपि चंशगइने महीं
नैति ॥११४ ॥ ४०॥
तथा वात्सल्यमेतेष्विति ॥४१॥ (१७४)
'वात्सल्यम्! अन्नपानताम्बूलादिमदानग्लानावस्थापतिजागरणादिना सत्करण 'एतेषु'-साधर्मिकेषु कार्य, तस्य
प्रवचनसारत्वात्, उच्यते च-" जिनशासनस्य सारो जीवदया, निग्रहः कषायाणाम् । साधर्मिकवात्सल्य, भक्तिश्च तथा
जिनेन्द्राणाम् ॥ ११५ ॥४१॥
तथा-धर्मचिन्तया स्वपनमिति ॥ ४२ ॥ (१७५)
धर्मचिन्तया-"धन्यास्ते वन्दनीयास्ते, तैस्त्रैलोक्यं पवित्रितम् । यैरेष भुवनक्लेशी, काममल्लो विनिर्जितः ॥ ११६॥"
इत्यादिशुभभावनारूपया स्वपन-निद्राशीकारः, शुभभावनासुप्तो हि तावन्तं कालमवस्थितशुभपरिणाम एव लभ्यत इति ॥४२॥
तथा-नमस्कारेणाववोध इति ॥ ४३ ॥ (१७६)
'नमस्कारेण सकलकल्याणपुरपरमश्रेष्टिभिः परमेष्ठिभिरधिष्ठितेन 'नमो अरिहंताण मित्यादिमतीतरूपेण अव-
वोधो-निद्रापरिहार, परमेष्ठिनमस्कारस्य महागुणत्वात् , पठ्यते च-"एष पञ्च नमस्कारः, सर्वपापप्रणाशनः। मङ्गलानां च सर्वे-
षां, प्रथमं भवति मङ्गलम् ॥ ११७ ॥
तथा-प्रयत्नकृतावश्यकस्य विधिना चैत्यादिबन्दनमिति ॥ ४४॥ (१७७)
**
॥४॥

·श्र 'अत एव' विहितानुष्ठानवीर्यस्यातिचारजयहेतुत्वादेव तस्मिन् ' विहितानुष्ठाने 'यत्नः सर्वोपाधिशुद्ध उद्यमः कार्य इति ॥ अन्यत्राप्युक्तम्-"तम्हा निचसईए बहुमाणेणं च अहिगयगुणमि। पडिवक्रखदुगुंछाए परिणइआलोयणेणं च ॥ १११॥ [तस्मात् नित्यस्मृत्या बहुमानेन वाऽधिकृतगुणे। प्रतिपक्षजुगुप्सया परिणत्यालोचनेन च॥१॥] तित्यंकरभचीए.मुसा- हुजणपज्जुवासणाए य । उत्तरगुणसद्धाए एत्य सया होइ जइयत्वं ॥११२॥ [तीर्थकरभत्त्या सुसाधुजनपर्युपासनया च । उ- चरगुणश्रद्धया अत्र सदा भवति यतितव्यम् ॥२॥] एवमसंतोऽवि इमो जायइ जाओ य ण पडइ कयावि । ता एत्यं बुद्धि- मया अपमाओ होह कायदो त्ति (पञ्चा ३६-३७-३८) ॥११३ ॥ [एवमसनप्ययं जायते जातश्च न पतति कदा- चित् । तद् अत्र बुद्धिमता अप्रमादो भवति कर्त्तव्यः॥३॥] साम्पतं सम्यक्त्वादिगुणेप्वलब्धलाभाय लब्धपरिपालनाय च विशेषतः शिक्षामाह- सामान्यचर्याऽस्येति ॥ ३९॥ (१७२) सामान्यानां-प्रतिपन्नसम्यक्त्वादिगुणानां सर्वेपां प्राणिनां साधारणा सा चासौ चर्या-चेष्टा च सामान्यचर्या अस्य' प्रतिपन्न विशेपगृहस्थधर्मस्य जन्तोरिति ॥ ३९॥ कीदृशीत्याह- समानधार्मिकमध्ये चास इति ॥ ४०॥ (१७३) समानाः-तुल्यसमाचारतया सदृशाः उपलक्षणत्वादधिकाश्च ते धार्मिकाचेवि समासः, नेपांमध्ये वास:-अवस्थानं, तत्र चायं गुणा-यदि कश्चित्तथाविधदर्शनमोहोदयाद्धर्माच्च्यवते ततस्तं स्थिरीकरोति, स्वयं वा प्रच्यवमानः तः स्थिरीक्रियते, ,

·धर्म
भादप-
मध्यिा-
lar
-
॥४५॥
एतद्रहिताणुव्रतादिपालनं विशेषतो गृहस्थधर्म इति ॥३५॥ (१६८)
एतैः-अतिचार रहितानामणुव्रतादीनामुपलक्षणखात् सम्यक्त्वस्य च पालनं, किमित्याह-विशेषतो गृहस्थधर्मों भवति
यः शास्त्रादौ प्राक् सूचित आसीदिति ॥ ३५ ॥ आह-उक्तविधिना प्रतिपन्नेषु सम्यक्त्वाणुव्रतादिष्वतिचाराणामसंभव एव,
तत्कथमुक्तमेतद्रहिताणुव्रतादिपालनमित्याशङ्कयाह-
क्लिष्टकर्मोद्यादतिचारा इति ॥ ३६॥ (१६९)
क्लिष्टस्य-सम्यक्त्वादिपतिपत्तिकालोत्पन्नशुद्धिगुणादपि सर्वयाऽव्यवच्छिन्नानुबन्धस्य कर्मणो-मिथ्याखादेरुदयाद्-वि-
पाकात सकाशादतिचाराः-शङ्कादयो वधवन्धादयश्च संपद्यन्ते, इदमुक्तं भवति-यदा तथाभन्यसपरिशुद्धिवशादत्यन्तमननुव-
न्धीभूतेषु मिथ्यात्वादिषु सम्यक्त्वादि प्रतिपद्यते तदाऽविचाराणामसंभव एव, अन्यथा प्रतिपत्तौ तु स्युरप्यतिचारा इति
॥३६॥ तर्हि कयमेषां निवारणमित्याशक्याइ-
विहितानुष्ठानवीयंतस्तज्जय इति ॥३७॥ (१७०)
विहितानुष्ठान-प्रतिपन्नसम्यक्त्वादनित्यानुस्मरणादिलक्षणं तदेव वीर्य-जीवसामर्थ्य तस्मात् , किमित्याह-तज्जया'
तेषाम्-अतिचाराणां जय:-अभिभवः संपद्यते, यतो विहितानुष्ठानं सर्वापराधव्याधिविरेचनौषधं महदिति ॥३७॥
एतद्विषयमेवोपदेशमाह-
अत एव तस्मिन् यत्न इति॥३८॥ (१७२)
क्लिष्कर्म
जयदेव-
वः
॥४॥

·ताविति १-२ इह 'संस्वारोपक्रमण 'मिति संस्तारकशब्दः शय्योपलक्षणं, तत्र शध्या-शयनं सर्वागीण वसतिर्वा संस्तारक:-- अर्द्धतृतीयहस्तपरिमाणः, ततः संस्तारकस्य प्रस्तावादमत्युपेक्षितस्याप्रमार्जितस्य चोपक्रम:-उपभोगः अतिचारोऽयं तृतीयः३॥ अनादरस्मृत्यनुपस्थापने पुनः चतुर्थपञ्चमावतिचारी ४-५ सामायिकातिचाराविव भावनीयाविति । इह संस्तारोपक्रमे इयं वृद्धसमाचारी-कृतपौपधोपवासो नाप्रत्युपेक्षितां शय्यामारोहति, संस्तारकं वा पौधधशालां वा सेवते, दर्भवस्त्र वा शुद्धवस्त्रं वा भूम्यां संस्तृणाति, कायिकाभूमेश्वागतः पुनरपि संस्तारकं प्रत्युपेक्षतेऽन्यथाऽतिचारः स्यात्, एवं पीठादिष्वपि विभाषेति ।। २३ ॥ अथ चतुर्थस्य- सचित्तनिक्षेप १ पिधान २ परव्यपदेश-३ मात्सर्य ४ कालातिकमा ५ इति ॥ ३४॥ (१६७) सचित्तनिक्षेपपिधाने च परव्यपदेशश्व मात्सर्य च कालातिनमश्चेति समासः, तत्र सचित्ते-सचेतने पृथिव्यादौ निक्षेप:- साधुदेयभक्तादेः स्थापनं सचित्तनिक्षेपः, तथा सचित्तेनैव वीजपूरादिना पिधान-साधुदेयभक्तादेरेव स्थगनं सचिचपिधान, तथा परस्य-आत्मव्यतिरिक्तस्य व्यपदेशः परव्यपदेश:-परकीयमिदमन्नादिकमित्येवमदित्सावतः साधुसमक्ष भणनं परव्यप- देशा, तथा मत्सर:-असहनं साधुभिर्याचितस्य कोपकरणं तेन रहेन याचितेन दत्तमहं तु किं ततोऽपि हीन इत्यादिविकम्पो वा सोऽस्यास्तीवि मत्सरी तद्भावो मात्सर्य, तथा कालस्य-साधूचितभिक्षासमयस्यातिक्रम:-अदित्सयाऽनागतभोजनपश्चागो- जनद्वारेणोल्लइनं कालातिक्रमोऽतिचार इति । भावना पुनरेवं-यदाऽनाभोगादिनाऽतिक्रमादिना वा एतोनाचरति तदाऽतिचा- रोज्यदा तु भङ्ग इति ॥३४॥ एवमणुचतगुणवतशिक्षापदानि तदतिचारांश्थाभिधाय प्रस्तुते योजयन्नाह-

·धर्मविन्द
श्राद्धध-
मध्यिा-
श्रावक
सामान्य
चर्या.
II૪ના
अशक्ये-पालयितुमपार्यमाणे तथाविधशक्तिसामग्र्यभावात् साधुधर्माभ्यासादौ भावेन-अन्तःकरणेन प्रतिवन्धः-आत्मनि
नियोजन, तस्यापि सदनुष्ठानफलखात् , यथोक्तम्-" नार्या यथाऽन्यसत्तायास्तत्र भावे सदास्थिते । तद्योगः पापवधाय,
तथा धर्मेऽपि दृश्यताम् ॥ १२०॥ तद्योग' इति अन्यप्रसक्तनारीव्यापारः स्वकुटुम्बपरिपालनादिरूप इति ॥५६ ।।
तथा-तत्कर्तृषु प्रशंसोपचाराविति ॥५७॥ (१९०)
तत्कर्तृषु-आत्मानमपेक्ष्याशक्यानुष्ठान विधायिषु पुरुषसिंहेषु'प्रशंसोपचारौ' प्रशंसा-मुहुर्मुहुर्गुणोत्कीर्तनरूपा,उप-
चारश्च-तदुचिवानपानवसनादिना साहाय्यकरणमिति ॥ ७॥
तथा-निपुणभावचिन्तनमिति ॥५८॥ (१९१)
निपुणानाम्-अतिनिपुणमतिसूक्ष्मभावगम्यानां भावानां-पदार्थानामुत्पादव्ययधौव्यस्वभावानां बन्धमोक्षादीनां वाऽ.
नुप्रेक्षण, यथा-" अनादिनिधने द्रव्ये, स्वपर्यायाः प्रतिक्षणम् । उन्मजन्ति निमज्जन्ति, जलकल्लोलवजले ॥१२१ ॥ तथा-
स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य रेणुना श्लिष्यते यथा गात्रम् । रागद्वेषाक्लिन्नस्य कर्मबन्धो भवत्येवम् ॥१२२॥ (प्रशम.)" इत्यादीति ॥५०॥
तथा-गुरुसमीपे प्रश्न इति ॥ ५९॥ (१९२)
यदा पुननिपुणं चिन्त्यमानोऽपि कश्चिद्भावोऽतिगम्भीरतया स्वयमेव निश्चेत न पार्यते तदा गुरोः संविग्नस्य गीता-
थस्य च समीपे प्रश्नो-विशुद्धविनयपूर्वकं पर्यनुयोगः कार्यः, यथा भगवन् ! नावयुद्धोऽयमर्थोऽस्माभिः कृतयत्नैरपि ततोऽ-
स्मान् वोधयितुमर्हन्ति भगवन्त इति ॥ ५९॥
॥४॥

·तयाविधशुद्धसमाचारसाधुसमीपे प्रागेव गृहादौ गृहीतस्य प्रत्याख्यानस्य अभिव्यक्ति:-गुरोः साक्षिभावसंपादनाय अत्युच्चारणम् ॥ १॥ ततो-जिनवचनश्रवणे नियोग इति ॥५२॥ (१८५) संप्राप्तसम्यग्दर्शनादिः प्रतिदिनं साधुजनात् सामाचारी शृणोतीति श्रावक इत्यन्वर्थसंपादनाय जिनवचनश्रवणे 'नियोगो नियमः कार्यः॥५२॥ ततः सम्यक् तदर्थालोचनमिति ॥५३॥ (१८६) सम्यक्-संदेहविपर्ययानध्यवसायपरिहारेण तदर्थस्य-वचनाभिधेयस्य पुनः पुनर्विमर्शनं, अन्यथा 'पृथा श्रुतमचि- न्तित मितिवचनात् न किश्चिच्छ्रवणगुणः स्यादिति ॥ ५३ ॥ तता-आगमैकपरतेति ॥५४॥ (१८७) आगमो-जिनसिद्धान्तः स एवैको न पुनरन्यः कश्चित् सर्वक्रियामु पर:-प्रधानो यस्य स तथा तस्य भावः आगमै- कपरता, सर्वक्रियास्वागममेवैकं पुरस्कृत्य प्रवृत्तिरिति भाव इति ॥ ५४ ।। ततः-श्रुतशक्यपालनमिति ॥५५॥ (१८८) श्रुतस्य-आगमादुपलब्धस्य शक्यस्य-अनुष्यातुं पार्यमाणस्य पालनम्-अनुशीलनं सामायिकपौपधादेरिति ॥५४॥ तथा-अशक्ये भावप्रतिवन्ध इति ॥५६॥ (१८९) ,

·धर्मबिन्दा
श्रावक
सामान्य
| चार
मध्यिा-
॥४७॥
तथा-विधिनाऽनुप्रवेश इति ॥४७॥ (१८०)
'विधिना' विधानेन चैत्यगृहे प्रवेश कार्यः, अनुप्रवेशविधिश्चायमू-"सचित्ताण दव्वाण विउस्सरणयाए अचिचाणं
दवाणं अविउस्सरणयाए २ एगसाडिएणं उत्तरासंगेणं ३ चक्खुफासे अंजलिपग्गहेणं ४ मणसो एगतीकरणेणं ५"ति ॥४७॥
[सचिचानां द्रव्याणां व्युत्सर्जनवया अचित्तानां द्रव्याणामव्युत्सर्जनतया एकशाटिकेनोत्तरासङ्गेन चक्षुःस्पर्शे अजलि-
प्रग्रहेण मनस एकत्वीकरणेन ]
तत्र च-उचितोपचारकरणमिति ॥ ४८॥ (१८१)
उचितस्य-अहंद्विम्बानां योग्यस्य उपचारस्य-पुष्पधृपाद्यर्चनलक्षणस्य करण-विधानम् ॥ ४८ ॥
ततो-भावतः स्तवपाठ इति ॥ ४९ ।। (१८२)
दरिद्रनिधिलाभादिसंतोषोपमानोपमेयाद् भावतो-भावात् संतोषलक्षणात् स्तवानां-गम्भीराभिधेयानां सद्भूतगु-
णोद्भावनाप्रधानानां नमस्कारस्तवलक्षणानां पाठ:-समुचितेन ध्वनिना समुच्चारणम् ॥ ४९ ॥
तत:-चैत्यसाधुवन्दनमिति ॥५०॥ (१८३)
चैत्यानाम्-अर्हद्विम्पानामन्येषामपि भावाईत्मभृतीनां साधूनां च व्याख्यानाद्यर्थमागतानां चन्दनीयानां वन्दनम्-
अभिष्टवनं प्रणिपातदण्डकादिपाठक्रमेण बादशावर्त्तवन्दनादिना च प्रसिद्धरूपेणैवेति ॥ ५० ॥
तता-गुरुसमीपे प्रत्याख्यानाभिव्यक्तिरिति ॥५१॥ (१८४)
॥४७॥

·.
M
प्रयत्लेन-प्रयत्नवता कृतान्यावश्यकानि-मूत्रपुरीपोत्सर्गाङ्गमक्षालनशुद्धवस्त्रग्रहणादीनि येन स तथा तस्य 'विधिना'
पुष्पादिपूजासंपादनमुद्रान्यसनादिना प्रसिद्धेन चैत्यवन्दन-प्रसिद्धरूपमेव, आदिशब्दान्मातापित्रादिगुरुवन्दनं च, यथोक्तम्-
" चैत्यवन्दनतः सम्यक्, शुभो भावः प्रजायते । तस्मात् कर्मक्षयः सर्वः, ततः कल्याणमश्नुते ॥ ११८॥" (ललि.)
इत्यादीनि ॥४४॥
तथा-सम्यमत्याख्यानक्रियेति ॥ ४५ ॥ (१७८)
'सम्यगि वि क्रियाविशेषणं, ततः सम्यग्-यथा भवति तथा मानक्रोधानाभोगादिदोपपरिहारवशात् प्रत्याख्यानस्य
मूलगुणगोचरस्योत्तरगुणगोचरस्य च क्रिया-ग्रहणरूपा, परिमितसावद्यासेवनेऽपि अपरिमितपरिहारेण प्रत्याख्यानस्य म-
हागुणत्वाद, यथोक्तम्-"परिमितमुपभुभानो हपरिमितमनन्तकं परिहरंश्च । पामोति च परलोके परिमितमनन्तकं सौ-
ख्यम् ॥ ११९ ॥” इति ४५॥
तथा-यथोचितं चैत्यगृहगमन मिति ॥ ४६ ।। (१७९)
'यथोचितं यथायोग्यं 'चैत्यगृहगमनं चैत्यगृहे-जिनभवनलक्षणे अर्ह द्विम्बवन्दनाय प्रत्याख्यानक्रियानन्तरमेव
गमनमिति, इह द्विविधा श्रावको भवति-ऋद्धिमांस्तदितरश्च, तत्रद्धिमान् राजादिरूपः स सर्वस्वपरिवारसमुदायेन ब्रजति,
एवं हि तेन भवचनमभावना कृता भवति, तदितरोऽपि स्वकुटुम्बसंयोगेनैति, समुदायकृतानां कर्मणां भवान्सरे
समुदायेनैवोपभोगात् ॥ ४६॥

·धर्मविन्दु
श्राद्धध-
मध्यिा-
यः३
॥५०॥
नामत्र ॥ १२८ ॥ ॥ ७१॥
तथा-लोकापवादभीरतेति ॥७२॥ (२०५)
लोकापवादाद-सर्वजनापरागलक्षणात् भीरुता-अत्यन्तभीतभावः, किमुक्तं भवति ?-निषुणमत्या विचिन्त्य तथा त-
थोचितवृत्तिप्रधानतया सततमेव भवचितन्यं यथा यथा सकलसमीहितसिद्धिविधायिजनमियत्वमुज्जृम्भते, न पुनः कथञ्चिदपि
जनापवादः, तस्य मरणानि पिशिष्यमाणत्वात् , तथा चावाचि-"वचनीयमेव मरणं भवति कुलीनस्य लोकमध्येऽस्मिन् । मरणं
तु कालपरिणतिरियं च जगतोऽपि सामान्या ।। १२९ ॥५॥७२॥
तथा-गुरुलाघवापेक्षणमिति ॥७३॥ (२०६)
सर्वप्रयोजनेषु धर्मार्थ कामरूपेषु तत्तकालादिवलालोचनेन प्रारम्धुमिष्टेषु प्रथमत एव मतिमवा गुरोः-भूयसो गुणलाभ-
पक्षस्य पोश्च-वदितररूपस्य भावो गुरुलाघवं तस्य निपुणतया अपेक्षणम्-आलोचनं कार्यमिति ततः॥ किमित्याह-
बहुगुणे प्रवृत्तिरिति ।। ७४ ॥ (२०७)
प्रायेण हि प्रयोजनानि गुणलाभमिश्राणि, ततो वहुगुणे प्रयोजने प्रवृत्तिः-व्यापारः, तथा चार्षम्-"अप्पेण बहुमेसेन्जा,
एवं पंडियलक्खणं । सव्वासु पडिसेवासु, एवं अट्ठपयं विऊ ॥ १२९ ॥” [अल्पेन बहु एषेत एतत् पण्डितलक्षणम् ।
सर्वामु प्रतिषेवासु एतदर्थपदं विदुः॥१॥1॥७४ ॥
तथा-चैत्यादिपूजापुरःसरं भोजनमिति ॥ ७९ ॥ (२०८)
राप्रपा
भावक
सामान्य
चर्याः
निन्दना
॥५०॥

·'विभवोचितं' स्वविभवानुसारेण 'विधिना' अनन्तरमेव निर्देक्ष्यमाणेन क्षेत्रेभ्यो-निर्देक्ष्यमाणेभ्य एव दानम्- अन्नपानौपधवस्त्रपात्राथुचितवस्तुविवरणम् ॥६८॥ विधि क्षेत्रं च स्वयंमेव निर्दिशन्नाह- सत्कारादिविधिनिःसङ्गता चेति ॥ ६९॥ (२०२) सत्करणं सत्कार:-अभ्युत्थानासनप्रदानवन्दनरूपो विनयः स आदिर्यस्य देशकालाराधनविशुद्धश्रद्धाविष्करणदान- क्रमानुक्रमादे कुशलानुष्ठानविशेषस्य स तथा, किमित्याह-विधिर्वर्त्तते, 'निःसङ्गता ऐहिकपारलौकिकफलामिलापविफलतया सकलक्लेशलेशाकलङ्कितमुक्तिमात्राभिसन्धिता, चकारः समुच्चये ॥ १९ ॥ वीतरागधर्मसाधवः क्षेत्रमिति ॥ ७० ॥ (२०३) वीतरागस्य-जिनस्य धर्म:-उक्तनिरुक्तः तत्प्रधानाः साधवो वीतरागधर्मसाधवः क्षेत्रं-दानाहै पात्रमिति, तस्य च विशेषलक्षणमिदम्-"क्षान्तो दान्तो मुक्तो जितेन्द्रियः सत्यवागभयदाता । मोक्तस्त्रिदण्डविरतो विधिग्रहीता भवति पात्रम् ॥ १२७॥ ७० ॥ तथा-दुःखितेष्वनुकम्पा यथाशक्ति द्रव्यतो भावतश्चेति ॥ ७१ ॥ (२०४) 'दुखितेषु-भवान्तरोपाचपापपाकोपहितातितीव्रक्लेशापेशेषु देहिष्वनुकम्पा-कृपा कार्या 'यथाशक्ति स्वसामर्थ्यानुरूप, द्रव्यत:-तयाविधनासादे सकाथात् , भावतो-भीपणभवभ्रमणवैराग्यसंपादनादिरूपात्, चः समुच्चये, दुखितानुकम्पा हि वदुप- कारत्वेन धर्मकहेतुः, यथोक्तम्-" अन्योपकारकरणं धर्माय महीयसे च भवतीति । अधिगतपरमार्यानामविवादो चादि-

·धर्मबिन्दु
श्राद्धध-
मांध्या-
य:३
॥४९॥
श्रावक
सामान्य
चर्या
,
तथा-द्रव्ये संतोषपर (प्रधान) तेति ॥६५॥ (१९८)
'द्रव्ये धनधान्यादौ विषये 'संतोषप्रधानता' परिमितेनैव निर्वाहमानहेतुना द्रष्येण संतोषवता धार्मिकेणैव भवि-
तव्यमित्यर्थः, असंतोषस्यामुखहेतुत्वात् , यदुच्यते-"अत्युष्णात् सघृतादनादच्छिद्रात्सितवाससः। अपरमेष्यभावाच, शेप-
मिच्छन् पतत्यधः ॥ १२४ ॥” इति, तथा "संतोषामृततृप्तानां, यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च
धावताम् ॥ १२५ ॥७॥६५॥
तथा-धर्म धनवुद्धिरिति ॥६६॥ (१९९)
'धर्मे-श्रुतचारित्रात्मके सकलाभिलषिताविकलसिद्धिमूले 'धनवुद्धि मतिमतां धर्म एव धनमिति परिणामरूपा
निरन्तरं निवेशनीयेति ॥६६॥
* तथा-शासनोन्नतिकरणमिति ॥ ६७॥ (२००)
शासनस्य-निखिलहेयोपादेयभावाविर्भावनभास्करकल्पस्य जिननिरूपितवचनरूपस्य उन्नतिः-उच्चैर्भावस्तस्याः
करणं सम्यग्न्यायव्यवहरण १ यथोचितजनविनयकरण २ दीनानाथाभ्युद्धरण ३ मुविहितयतिपुरस्करण ४ परिशुद्धशील-
पालन ५ जिनभवनविधापन ६ यात्रास्नात्रादिनानाविधोत्सवसंपादना ७ दिभिरुपायैः, तस्यातिमहागुणत्वादिति, पठ्यते च-
"कर्त्तव्या चोन्नतिः सत्यां, शक्ताविह नियोगतः। अवन्ध्यं कारणं ह्येषा, तीर्थकृन्नामकर्मणः ॥१२६॥ (ह० अष्टके) ॥६॥
तथा-विभवोचित विधिना क्षेत्रदानमिति ॥ ६८॥ (२०१)
॥४९॥

·र
तथा-निर्णयावधारणमिति ॥६०॥ (१९३)
निर्णयस्य-निश्चयकारिणो वचनस्य गुरुणा निरूपितस्य 'अवधारण? दत्तावधानतया ग्रहणम्, भणितं चान्यत्रापि-
"सम्म वियारियव्वं अट्ठपयं भावणापहाणेणं । विसए य गवियवं बहुमुयगुरुणो सयासाओ ॥१२३" (पञ्च-८६५)
[सम्यग् विचारयितव्यमर्थपदं भावनामधानेन । विषये च स्थापयितव्यं बहुश्रुतगुरोः सकाशात् ॥१॥1॥६॥
तथा-ग्लानादिकार्याभियोग इति ॥ ६१ ॥ (१९४)
ग्लानादीनां-ग्लानबालवृद्धागमग्रहणोधतमाघूर्णकादिलक्षणानां साधुसाधर्मिकाणां यानि कार्याणि-प्रतिजागरणोप-
धान्नपानवस्त्रमदानपुस्तकादिसमर्पणोपाश्रयनिरूपणादिलक्षणानि तेष्वभियोगो-दत्तावधानता विधेयेति ॥ ६१॥
तथा-कृताकृतप्रत्युपेक्षेति ॥ ६२॥ (१९५)
कृतानां अकृतानां च चैत्यकार्याणां ग्लानादिकार्याणां च प्रत्युपेक्षा-निपुणाभोगविलोचनव्यापारेण गवेपणं, तत्र
कृतेषु करणाभावादकृतकरणायोद्यमो विधेयः, अन्यथा निष्फलशक्तिक्षयमसंगादिति ॥ १२ ॥
ततश्च-उचितवेलयाऽऽगमनमिति ॥ ६३ ॥ (१९६)
उचितवेलया-हट्टन्यवहारराजसेवादिनस्वावलक्षणया 'आगमनं' चैत्यभवनाद् गुरुसमीपादा गृहादाविति ॥६॥
ततो-धर्मप्रधानो व्यवहार इति ॥ ६४ ।। (१९७)
'कुलक्रमागत'मित्यादिसूत्रोक्तानुष्ठानरूपो व्यवहारः कार्यः॥ ६४ ॥

·धर्मविन्दु श्राद्ध- गांध्या- ॥६॥ गुरुनिये- दिनादि 'तयेति विध्यन्तरसमुच्चयार्थः 'गुरुनिवेदन' सर्वात्मना गुरोः-प्रव्राजकस्यात्मसमर्पणं कार्यमिति ॥ ३२॥ इत्यं प्रवाज्यगतं विधिमभिधाय प्रव्राजकगतमाह- अनुग्रहधियाऽभ्युपगम इति ॥ ३३ ॥ (२५०) गुरुणा 'अनुग्रहधिया' सम्यक्त्वादिगुणारोपणबुद्धया 'अभ्युपगमः प्रजाजनीयस्त्वमित्येवरूपः कार्यों, न पुनः स्वपरिषत्पूरणादिबुद्धयेति ॥ ३३ ॥ तथा-निमित्तपरीक्षेति ॥ ३४ ॥ (२६०) निमित्तानां-भाविकार्यसूचकानां शकुनादीनां परीक्षा-निश्चयनं कार्य, निमित्तशुद्धेः प्रधान विधित्वात् इति ॥ ३४ ॥ तथा-उचितकालापेक्षणमिति ॥ ३५ ॥ (२६१) उचितस्य-व्रज्यादानयोग्यस्य कालस्य-विशिष्टतिथिनक्षत्रादियोगरूपस्य गणिविद्यानाममकीर्णकनिरूपितस्यापेक्षणम् आदरणमिति, यतस्तत्र पठ्यते-" तिहि उत्तराहि तह रोहिणोहिं कुन्जा उ सेहनिक्खमणं । गणिवायए अणुन्ना महत्वयाणं च आरुहणा ॥१५०॥ तथा चउद्दसी पन्नरसिं वजेजा अहमि च नवमि च । छडिं च चउत्यि वारसिं च दोहंपि पक्खाणं ॥१५१ ॥” (पञ्च. ११२-११३) [तिस्पूचराम तथा रोहिण्यां कुर्यात्नु शैक्षनिष्क्रमणम् । गणिवाचकयोरनुज्ञा महाव्रतानां चारोपणा ॥१॥ चतुर्दशी पञ्चदशी वर्जयेत् अष्टमां नवमीं च । पष्ठीं च चतुर्थी द्वादशों च द्वयोरपि पक्षयोः ॥२॥] ॥३५॥ तथा-उपायतः कायपालनमिति ॥ ३६॥ (२६२) ४० ·- , गुर्वादः तत्र बनतो नियमघाती वैद्यौपधादिरहितपुरुपमात्रासाध्यः तथाविधौपधादिमयोगयोग्यश्च महानातकः स्यात्, तत्र चासौ तत्प्रतिबन्धादेवमालोचयति-यथा न भवति नियमादेष गुरुजनो नीरुक् औपधादिमन्तरेण, औषधादिभावे च संशयः कदाचित्स्यात् कदाचिन्नेति, कालसहवाय, ततः संस्थाप्य तथाविधचित्रवचनोपन्यासेन तं तदोपधादिनिमित्तं स्वकृत्तिहेतोश्व त्यजन् सन्नसौ साधुरेव भवति, एष हि त्यागोऽत्याग एव, यः पुनरत्यागः स परमार्थतस्त्याग एव, यतः फलमत्र प्रधान, धीराश्चैतद्दर्शिन एव भवन्ति, तत औषधसंपादनेन तं जीवयेदपीति संभवात् , सत्पुरुषोचितमेतत् । एवं शुलपातिको महापुरुपः संसारकान्तारपतितो मातापित्रा दिसंगतो धर्मप्रतिवद्धो विहरेत, तेपां च तत्र नियमविनाशकोऽभाप्तसम्यक्त्ववीजादिना पुरुषमात्रेण साधयितुमशक्यः संभवत्सम्यक्त्वाद्यौपधो दर्शनमोहायुदयलक्षणः कर्मातकः स्यात् , तत्र स शुक्लपाक्षिका पुरुपो धर्मप्रतिबन्धादेवं समालोचयति, यदुत-विनश्यन्त्येतान्यवश्यं सम्यक्त्वाचौपधविरहेण, तत्संपादने विभापा, कालसहानि चेमानि व्यवहारतस्ततो यावद्गृहवासं निर्वाहादिचिन्तया तथा तथा संस्थाप्य तेषां सम्यक्त्वाचौपधनिमित्तं स्वचारित्रलाभनिमित्तं च स्वकीयौचित्यकरणेन त्यजन् सन्नभीष्टसंयमसिया साधुरेव, एप त्यागोऽत्यागस्तत्वभावनातः, अत्याग एव च त्यागो मिथ्या- भावनातः, तत्वफलमत्र प्रधानं बुधानां, यतो धीरा एतद्दर्शिन आसन्नभव्याः, एवं च तानि सम्यक्त्वाचौपघसंपादनेन जीवयेदात्यन्तिकं, अपुनमरणेनामरणावन्ध्यवीजयोगेन संभवात् , सुपुरुपोचितमेतद्, यतो दुप्पतिकारी नियमान्मातापितरौ शेषश्च यथोचितं स्वजनलोका, एप धर्मः सज्जनानां, भगवानत्र ज्ञातं परिहरनकुशलानुवन्धिमातापित्रादिशोकमिति ॥३१॥ तथा-गुरुनिवेदनमिति ॥ ३२ ॥ (२५८) ·धमबिन्दु श्रादप- गांध्या- यः४ बा५९॥ मातापि- त्रादिला न धर्मे मायेति ॥ २८॥ (२५४) 'न नैवधर्म साध्ये माया क्रियमाणा 'माया' वञ्चना भवति, परमार्थतोऽमायात्वात्तस्याः॥२८॥ एतदपि कुत इत्याह- उभयहितमेतदिति ॥ २९॥ (२५५) उभयस्य-स्वस्य गुर्वादिजनस्य च हित-श्रेयोरूपं एतद्-एवं प्रव्रज्याविधौ मायाकरणं, एतत्फलभूतायाः प्रव्रज्यायाः स्वपरोपकारकत्वात् , पठ्यते च-" अमायोऽपि हि भावेन, माय्येव तु भवेत्वचित् । पश्येत्स्वपरयोर्यत्र, सानुवन्धं हितोदयम् ।। ॥१४९॥" अयेत्थमपि कृते तं विना गुर्वादिजनो निर्वाहमलभमानो न तं प्रव्रज्यार्थमनुजानीते वदा किं विधेयमित्याशझ्याह- • यथाशक्ति सौविहित्यापादनमिति ॥३०॥ (२५६) 'यथाशक्ति-यस्य यावती शक्तिः शतसहस्रादिप्रमाणनिर्वाहहेतुद्रव्यादिसमर्पणरूपा तया सौविहित्यस्य-सौस्थ्य- स्यापादन-विधानं येन प्रवजितेऽपि तस्मिन्नसौ न सीदति, तस्य निर्वाहोपायस्य करणमिति भावः, एवं कृते कृतज्ञता कृता भवति, करुणा च मार्गप्रभावनाबीजं, ततस्तेनानुज्ञातः प्रबजेदिति ॥३०॥ अथैवमपि न त मोक्तुमसावुत्सहते तदा- ग्लानौषधादिज्ञातात्याग इति ॥३१॥ (२५७) ग्लानस्य-तथाविधव्याधिवाधावशेन ग्लानिमागतस्य गुर्वादेर्लोकस्य औषधादिज्ञावात्-औषधस्य आदिशब्दात्स्वनि- हिस्य च ग्रहः, तस्य गवेषणमपि औषधादीत्युच्यते, ततो ग्लानौषधायेव ज्ञातं-दृष्टान्तः तस्मात् त्यागः कार्यों गुर्वादेरिति, इदमुक्तं भवति-यथा कश्चित्कुलपुत्रकः कश्चिदपारं कान्तारं गतो मातापित्रादिसमेतः तत्मविबद्धश्च तत्र ब्रजेत्, तस्य च ग: सू० २३-३१ ·सधा-गुरुजनाद्यनुज्ञेति ॥ २३ ॥ (२४९) गुरुजनो-मातापित्रादिलक्षणः, आदिशब्दात् भगिनीभार्यादिशेषसंवन्धिलोकपरिग्रहः तस्य अनुज्ञा-प्रव्रज बमित्यनु- मतिरूपा, विधिरित्यनुवर्तते ॥ २३ ॥ यदा पुनरसौ तत्तदुपायतोऽनुज्ञापितोऽपि न मुञ्चति तदा यविधेयं वदाह- तथा तथोपधायोग इति ॥ २४ ॥ (२५०) 'तथा तथा तेन तेन प्रकारेण सर्वथा परैरनुपलक्ष्यमाणेन 'उपधायोग: मायायाः प्रयोजनम् ॥२॥ कथमित्याह- दुःस्वमादिकथनमित्ति ॥ २५ ॥ (२५१) दुःस्वमस्य-खरोष्ट्र महिपाचारोहणादिदर्शनरूपस्य आदिशब्दान्मातृमण्डलादिविपरीतालोकनादिग्रहः तस्य कयन- गुर्वादिनिवेदनमिति ॥ २५ ॥ तथा-विपर्ययलिङ्गसेवेति ॥ २६ ॥ (२५२) विपर्ययः-प्रकृतिविपरीतभावः स एव मरणसूचकत्वात् लिङ्गं तस्य सेवा-निपेवणं कार्य येन स गुर्वादिजनः संनिहि- समृत्युरयमित्यवयुध्य प्रव्रज्यामनुजानीते इति ।। २६ ॥ विपर्ययलिङ्गानि तेषु स्वयमेवावुध्यमानेषु किं कृत्यमित्याह- दैवज्ञैस्तथा तथा निवेदनमिति ॥ २७॥ (२५३) 'देवा' निमित्तशास्त्रपाठक तथा तथा तेन तेन निमिचशास्त्रपाठादिरूपेणोपायेन 'निवेदन गुर्वादिज- नस्य मापन, विपर्ययलिङ्गानामेव कार्यमिति ॥ २७ ॥ नन्वेवं मायाविनः प्रवज्यामविपत्तावपि को गुणः स्यादित्याशङ्कयाह- - .

·धर्मपिन्दु
मांध्या-
.
१५८॥
उपस्थितस्य प्रश्नाचारकथनपरीक्षादिविधिरिति ॥ २२ ॥ (२४८)
'उपस्थितस्य र स्वयं प्रव्रज्यां ग्रहीतुं समीपमागतस्य, प्रश्नश्च आचारकथनं च परीक्षा च प्रश्नाचारकथनपरीक्षाः ता
आदिर्यस्य स तया, आदिशब्दात कण्ठतः सामायिकादिसूत्रप्रदानतथाविधानुष्ठानाभ्यासग्रहः, 'विधिः 'क्रमः प्रव्रज्यामदाने
पूर्वसूचित एषः, इदमुक्तं भवनि-सद्धर्मकथाक्षिमतया प्रव्रज्याभिमुख्यमागतो भव्यजन्तुः पृच्छनीयः, यया को वत्स ! त्वं कि
निमित्तं वा प्रव्रजसि !, ततो यद्यसौ कुलपुत्रका तगरानगरादिमुन्दरक्षेत्रोत्पन्नः सर्वाशुभोद्भवभवव्याधिक्षयनिमित्तमेवाह भग-
वन् ! प्रवजितुमुद्यत इत्युत्तरं कुरुते तदाऽसौ प्रश्नसुद?, ततोऽस्य दुरनुचरा प्रव्रज्या कापुरुषाणां,आरम्भनिटत्तानां पुनरिह
परभवे च परमः कल्याणलाभा तथा यथैव जिनानामाशा सम्यगाराधिता मोक्षफला तथैव विराधिता संसारफलदुःखदायिनी
तथा यथा कुष्ठादिव्याधिमान् क्रियां प्राप्त कालां प्रतिपद्यापथ्यमासेवमानो अप्रवृत्तादधिकं शीघ्रं च विनाशमामोति एवमेव भा-
वक्रियां संयमरूपां कर्मव्याधिक्षयनिमित्तं प्रपद्य पश्चादसंयमापथ्यसेवी अधिकं कर्म समुपार्जयतीत्येवं तस्य साध्वाचारः कय.
नीय इति २, एवं कयितेऽपि साध्वाचारे निपुणमसौ परीक्षणीयः, यत:-"असत्याः सत्यसंकाशा, सत्याचासत्यसंनिभाः।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तस्माद्युक्तं परीक्षणम् ॥ १४७ ॥ अतथ्यान्यपि तथ्यानि, दर्शयन्त्यतिकौशलाः । चित्रे निनोन्नता-
नीव, चित्रकर्मविदो जनाः॥१४८॥” परीक्षा च सम्यक्त्वज्ञानचारित्रपरिणतिविषया तैस्तैरुपायैर्विधेया, परीक्षाकालश्च
प्रायः षण्मासाः, तथाविधपात्रापेक्षया तु अल्पो बहुश्च स्यात् ३, तथा सामायिकसूत्रं अकृतोपधानस्यापि कण्ठतो वितरणीय,
अन्यदपि सुत्रं पात्रतामपेक्ष्याध्यापयितव्यम् ४ ॥ २२ ॥
मव्रज्या-
दानेवि-
धि:
वि.२२
॥५८॥

·- - 'सा' पूर्वसूत्रसूचिता योग्यता तत्त्वतः परमार्थवृत्या प्रवर्तते, अतो न पादगुणहीनादिचिन्ता कार्यत्येतत् 'मुरगुरुः बृहस्पतिरुवाचति ॥ १९॥ सर्वमुपपन्नमिति सिद्धसेन इति ॥ २० ॥ (२४६) समस्तेप्यपि धर्मार्थकाममोक्षव्यवहारेपु पुरुपपराक्रमसाध्येपु विपये यद् यद् उपपन्न घटमानं निमित्तया बुद्धिमनिरू- मेक्ष्यते तत्सर्वमखिलं सेत्यनुवर्तते, उपपन्नवस्य योग्यताया अभिन्नत्वादिति, 'सिद्धसेनो' नीतिकारः शास्त्रकृतिशेपो जगाद ॥ २०॥ इत्यं दश परतैर्थिकमतान्युपदय स्वमतमुपदर्शयन्नाह- भवन्ति त्वल्पा अपि असाधारणगुणाः कल्याणोत्कर्षसाधका इति ॥ २१ ॥ (२४७) भवन्ति' न न भवन्ति तुः पूर्वमतेभ्योऽस्य वैशिष्टयख्यापनार्थः 'अल्पा अपि परिमिता अपि, किं पुनर- नल्पा इत्यपिशब्दार्थः, 'गुणा' आर्यदेशोत्पन्नवादयः 'असाधारणाः' सामान्यमानवेप्रसंभवन्तः 'कल्याणोत्कर्पसा- धकाः' प्रव्रज्याद्युत्कृष्टकल्याणनिप्पादकाः, असाधारणगुणानां नियमादितरगुणाकर्षणावन्ध्यकारणत्वादिति युक्तमुक्तमादी यदुत 'पादागुणहीनी मध्यमावरौ योग्या' विति। अत्र वायुवाल्मीकिच्यासम्राड्नारदवमुक्षीरकदम्बकमतानां कस्यचित्केनापि संबादेऽप्यन्यतरेण निराक्रियमाणत्वादनादरणीयतैव, विश्वसुरगुरुसिद्धसेनमतेषु च यद्यसाधारणगुणानादरणेन योग्यवाङ्गीक्रि- यते तदा न सम्यक्, तस्याः परिपूर्णकार्यासाधकखात् , अथान्यथा तदाऽस्मन्मतानुवाद एव तैः शब्दान्तरेण कृतः स्यात्, न पुनः स्वमवस्थापनं किञ्चित् इति ॥ इत्युक्तौ प्रव्राज्यपत्राजको, अधुना प्रवज्यादानविधिमभिधित्सराहn OR

·धर्मविन्दु
श्राद्ध-
मांध्या-
य:३
॥१७॥
XO
मन्त्राजका
,
धिकारः
८४-२१
'सोऽपि' गुणोत्कर्षः, किं पुनर्गुणमात्राद् गुणान्तरसिद्धिरित्यपिशब्दार्थः, 'एवमेव' पूर्वगुणानामुत्तरोत्तरगुणारम्भ-
कत्वेन भवति' निप्पद्यते, निर्वीजस्य कस्यचित्कार्यस्य कदाचिदप्यभावादित्येतद् 'वसु समयप्रसिद्धो राजविशेषो निग-
दति, एप च मनाग व्यासमनानुसारीति ॥ १६ ॥
अयुक्त कार्षापणधनस्य तदन्यविढपनेऽपि कोटिव्यवहारारोपणमिति क्षीरकम्बक इति ॥ १७ ॥ (२४३)
'अयुक्तं' अघटमानक 'कार्षापणधनस्य' अतिजघन्यरूपकविशेषसर्वस्वस्य व्यवहारिणो लोकस्य 'तदन्य-
विढपनेऽपि तस्मात्-कार्षापणादन्येषां-कार्षापणादीनां विढपने-उपार्जने, किं पुनस्नदन्याविढपने इत्यपिशब्दार्थः, 'को-
टिव्यवहारारोपणं' कोटिप्रमाणानां दीनारादीनां व्यवहारे आत्मन आरोपणमिति, यतोऽतिबहुकालसाध्योऽयं व्यवहारो,
न च तावन्तं कालं व्यवहारिणां जीवितं संभाव्यते, एवं च क्षोरकदम्बनारदयोन कश्चिन्मतभेदो यदि परं वचनकृत एवेति ॥
न दोषो योग्यतायामिति विश्व इति ॥ १८॥ (२४४)
'न' नैव 'दोष अघटनालक्षणः कश्चित् योग्यतायां-कार्षापणधनस्यापि तथाविधभाग्योदयात्मतिदिनं शतगुणसह-
सगुणादिकापणोपार्जनेन कोटिव्यवहारारोपणोचितखलक्षणायां,श्रूयन्ते च केचित्पूर्व तुच्छव्यवहारा अपि तथाविधभाग्यवलेन
स्वल्पेनैव कालेन कोटिव्यवहारमाख्दा इत्येतत् 'विश्वो विश्वनामा मवादी माहेति, अयं च मनाक् सम्राण्मतमनुसरतीति ॥२४॥
अन्यतरवैकल्येऽपि गुणबाहुल्यमेव सा तत्त्वत इति सुरगुरुरिति ॥ १९ ॥ (२४५)
अन्यतरस्य-कस्यचिद् गुणस्य वैकल्येऽपि, किं पुनरवैकल्ये इत्यपिशब्दार्थः, 'गुणवाहुल्यमेव ' गुणभ्यस्त्वमेव
॥५॥

·, नैतदेवमिति सम्राडिति ॥ १२॥ (२३८) नैतदेवं माग्वत् 'सम्राट् राजर्षिविशेषः प्राह ॥ १२ ॥ कुत इत्याह- संभवादेव श्रेयस्त्वसिद्धेरिति ॥ १३ ॥ (२३९) 'संभवादेव' योग्यत्वादेव, न पुनर्गुणमात्रादेव केवलात् संभवविकलात् , 'श्रेयस्त्वसिद्धेः सर्वप्रयोजनानां श्रेयोभाव- निष्पचेः, इदमुक्तं भवति-गुणमात्रे सत्यपि यावदद्यापि प्रव्राज्यादि वो विवक्षितकार्य प्रति योग्यतां न लभते न वावरत्ते- नारब्धमपि सिध्यति, अनधिकारिखात्तस्य, अनधिकारिणश्च सर्वत्र कार्य प्रतिपिद्धत्वात् , अतो योग्यतैव सर्वकार्याणां श्रेयोभावसंपादिकेति ॥ १३ ॥ यत्किञ्चिदेतदिति नारद इति ॥ १४ ॥ (२४०) यत्किञ्चित् न किंचिदित्यर्थः एतत्सम्राडुक्तमिति नारदो वक्ति ॥ १४ ॥ कुत इत्याह- गुणमात्राद् गुणान्तरभावेऽप्युत्कर्षायोगादिति ॥ १५ ॥ (२४१) गुणमात्रा-योग्यतामात्ररूपात् गुणान्तरस्य तथाविधस्य भावेऽप्युत्कर्षायोगात्-उत्कृष्टानां गुणानामसंभवात् , अन्यथा योग्यतामात्रस्य प्रायेण सर्वमाणिनां संभवादुत्कृष्टगुणप्रसङ्गेन न कश्चित् सामान्यगुणः स्यात्, अतो विशिष्टैव योग्यत्ता गुणोत्कर्ष- साधिकेति सिद्धमिति ॥ १५ ॥ सोऽप्येवमेव भवतीति वसुरिति ॥ १६ ॥ (२४२) .

·वर्मविन
श्रादध-
मांध्या-
*MINK
पत्राजका
धिकार
सू.४-२१
-
.
॥५६॥
,
निर्गुणस्य कथञ्चित्तद्गुणभावोपपवेरिति ॥९॥२३५ ।।
निर्गुणस्य सतो जीवस्य कथञ्चित्-केनापि प्रकारेण स्वगतयोग्यताविशेपलक्षणेन प्रथम 'तद्गुणभावोपपत्तेः तेपां-
समग्राणां प्रव्राज्यगुणानां प्रव्राजकगुणानां वा भावोपपत्तेः-घटनासंभवात् , तथाहि-यथा निर्गुणोऽपि सन् जन्तुविशिष्टकार्य-
हेतून् प्रथमं गुणान् लभते तथा यदि तद्गुणाभावेऽपि कथचिद्विशिष्टमेव कार्य लप्स्यते तदा को नाम विरोधः स्यात् ?, दृश्यते
च दरिद्रस्यापि कस्यचिदकस्मादेव राज्यादिविभूतिलाभ इति ॥ ९ ॥
अकारणमेतदिति व्यास इति ॥ १० ॥ (२३६)
'अकारणम् ' अप्रयोजक निष्फलमित्यर्थः 'एतद्' वाल्मीकिनिरूपितं वाक्यं इत्येतद् ब्रूते 'व्यासः' कृष्णद्वैपा-
यनः॥१०॥ कुत इत्याह-
गुणमात्रासिद्धौ गुणान्तरभाव(स्य)नियमा(दोभावादिति ॥ ११॥ (२३७)
'गुणमात्रस्य स्वाभाविकस्य तुच्छस्यापि गुणस्य प्रथममसिद्धौ सत्यां गुणान्तरस्य-अन्यस्य गुणविशेषस्य भावा-
उत्पाद: गुणान्तरभावः तस्य नियमाद्-अवश्यंतया अभावाद्-असत्त्वाद, स्वानुरूपकारणपूर्वको हि कार्यव्यवहारः, यतः
पठ्यते-'नाकारणं भवेत्कार्य, नान्यकारणकारणम् । अन्यथा न व्यवस्था स्यात्कार्यकारणयोः कचित् ॥ १४६ ॥” 'नान्यका-
रणकारण मिति न-नैव अन्यस्य-आत्मव्यतिरिक्तस्य कारणमन्यकारणं अन्यकारणं कारणं यस्य वत् तया, पटादेः कारणं
सूत्रपिण्डादिर्घटादेः कारणं न भवति इति भावः ॥ ११ ॥
-
॥५६॥

·2 , अत्र पोटश प्रव्रज्याईगुणाः,पश्चदश पुनर्गुरुगुणा निरूपिता इति ॥ ४ ॥ उत्सर्गपक्षश्चायम् , अयात्रैवापवादमाह- पादाईगुणहीनौ मध्यमावराविति ॥५॥ (२३१) पादेन-चतुर्थभागेन अर्द्धन च-प्रतीतरूपेण प्रस्तुतगुणानां हीनौ-न्यूनौ प्रव्राज्यमव्राजको 'मध्यमावरौ' मध्यमजघ- न्यौ क्रमेण योग्यौ स्यातामिति ॥५॥ अथैतस्मिन्नेवार्थे परतीर्थिकमतानि दश स्वमतं चोपदर्शयितुमिच्छु: 'नियम एवायमिति वायु 'रित्यादिकं 'भवन्ति अ(त्वल्पा अपि असाधारणगुणाः कल्याणोत्कर्पसाधका' इत्येतत्पर्यन्तं सूत्रकदम्बकमाह- नियम एवायमिति वायुरिति ॥ ६ ॥ (२३२) 'नियम एव' अवश्यंभाव एव 'अयं' यदुत परिपूर्णगुणो योग्यो नापर:-पादममाणादिहीनगुणः स्यादित्येवं वायु:2वायुनामा प्रवादिविशेषः, माहेति सर्वत्र क्रिया गम्यते ॥ ६॥ कुत इत्याह- समग्रगुणसाध्यस्य तदर्थभावेऽपि तत्सिद्ध्यसंभवादिति ॥७॥ (२३३) 'समग्रगुणसाध्यस्य ' कारणरूपसमस्तगुणनिष्पाद्यस्य कार्यस्य तदर्द्धभावेऽपि तेषां-गुणानामर्द्धभावे उप- लक्षणखात् पादहीनभावे च 'तत्सियसंभवात् । तस्माद्-गुणार्धात् पादोनगुणभावाद्वा या सिद्धिः-निष्पत्तिः तस्या असंभवाद्-अघटनात्, अन्यथा कार्यकारणव्यवस्योपरमः प्रसज्यत इति ॥७॥ नैतदेवमिति वाल्मीकिरिति ॥ ८॥ (२३४) 'न' नैव 'एतत् ' वायूक्तमिति, एतत् माह 'वाल्मीकिः ' बल्मीफोद्भवः ऋपिविशेषः ॥८॥ कुत इत्याह- - , -

·पत्राजका.
धिकार
सू४.२१
-
धर्मबिन्छ
श्राद्ध-
मध्यिा-
॥५५॥
मागक्रमाधिगतदीक्षः 'समुपासितगुरुकुल' विधिवदाराधितगुरुपरिवारभावः अस्खलितशील' प्रबन्यापतिपत्तिप्र-
भृत्येवाखण्डितब्रतः 'सम्यगधीतागमः' सूत्रार्थोभयज्ञानक्रियादिगुणभाजो गुरोरासेवनेनाधिगतपारगतगदितागमरहस्या,
यतः पठ्यते-"तित्ये सुत्तत्थाणं गहणं विहिणा उ तत्थ तित्थमिदं । उभयन्नू चेव गुरू विही उ विणयाइओ चित्तो॥११४॥
उभयन्नूविय किरियापरो दढं पवयणाणुरागी य । ससमयपरूवगो परिणो य पन्नो य अच्चत्यं ॥ १४६॥(उपदेशपदे
८५२-८५३) [तीर्थे सूत्रार्थयोर्ग्रहणं विधिनैव तत्र तीर्थमिदम् । उभयज्ञ एव गुरुः विधिस्तु विनयादिकश्चित्रः॥१॥ उभय-
ज्ञोऽपि च क्रियापरो दृढं प्रवचनानुरागी च । स्वसमयमरूपका परिणतश्च प्राज्ञश्चात्यर्थम् ॥२॥] 'तत एव विमलतरवो-
धात्तत्त्ववेदी' तत एव-सम्यगधीवागमत्वादेव हेतोर्यो विमलतरो बोध:-शेषान् सम्यगधीतागमानपेक्ष्य स्फुटतरप्रज्ञोन्मीलः
तस्मात्सकाशात् तत्ववेदी-जीवादिवस्तुविज्ञाता, उपशान्ता मनोवाकायविकारविकला प्रवचनवत्सला - यथानुरूपं
साधुसाध्वीश्रावकश्राविकारूपचतुर्वर्णश्रमणसङ्घवात्सल्यविधायी, सत्त्वहितरतः' तत्तचित्रोपायोपादानेन सामान्येन सर्व-
सत्वप्रियकरणपरायणः, आदेय: 2 परेपां ग्राह्यवचनचेष्टः, अनुवर्तकः चित्रस्वभावानां प्राणिनां गुणान्तराधानपियाऽनु-
वृत्तिशील: 'गम्भीरः2 रोपतोपाद्यवस्थायामप्यलब्धमध्यः ‘अविषादी! न परीपहायभिभूतः कायसंरक्षणादौ दैन्यमुप-
याति 'उपशमलब्ध्यादिसंपन्नः' उपशमलब्धिः-परमुपशमयितुं सामर्थ्यलक्षणा, आदिशब्दादुपकरणलब्धिः स्थिरहस्तल-
ब्धिश्च गृह्यते, ततस्ताभिः संपन्न:-समन्वितः, प्रवचनार्थवक्ता' यथावस्थितागमार्थप्रज्ञापकः 'स्वगुर्वनुज्ञातगुरुपदः'
स्वगुरुणा-स्वगच्छनायकेनानुज्ञातगुरुपदः-समारोपिताचार्यपदवीकः, चकारो विशेषणसमुच्चये, इतिशब्दो गुरुगुणेयत्तासूचकः।
,
G
,
॥१५॥

·- , अह-योग्यः प्रव्रज्या) जीवः, कीशः इत्याह आर्यदेशोत्पन्ना' मगधायद्धपड्विंशतिमण्डलमध्यलब्धजन्मा, तया'वि- शिष्टजातिकुलान्वितः विशुद्धवैवाह्यचतुर्वर्णान्तर्गतमातृपितृपक्षरूपजातिकुलसंपन्नः, तथा 'क्षीणप्रायकर्ममलः क्षीण- माया-उत्सनमायः कर्ममलो-ज्ञानावरणमोहनीयादिरूपो यस्य सा तथा, तत एव विमलबुद्धिः, यत एव क्षीणमायकर्ममल: तत एव हेतोविमलघुद्धिा-निर्मलीमसमतिः, 'प्रतिक्षणं मरण 'मिति समयमसिद्धावीचिमरणापेक्षयेति, पठ्यते च-"यामेव रात्रि मधमामुपैति, गर्भ वसत्यै नरवीर ! लोकः । ततः प्रभृत्यस्खलितप्रयाणः, स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति ॥ १४३ ॥ " नर- वीर इति व्यासेन युधिष्ठिरस्य संवोधनमिति, दारुणो विपाको मरणस्यैवेनि गम्यते, सर्वाभावकारिखात्तस्येति, "प्रागपि' इति प्रव्रज्यामविपत्तिपूर्वकाल एवेति, 'स्थिर' इति प्रारब्धकार्यस्यापान्तराल एव न परित्यागकारी, 'समुपसंपन्न' इति समिति-सम्यगृपया सर्वथाऽऽत्मसमर्पणरुपया उपसंपन्नः-सामीप्यमागत इति ॥३॥ इत्थं प्रव्रज्यामभिधाय प्रवाजकमाह- गुरुपदार्हस्तु इत्थंभूत एव-विधिप्रतिपन्नप्रवज्यः १ समुपासितगुरुकुल: २ अस्खलितशीलः ३ सम्यग- धीतागमः ४ तत एव विमलतरबोधात्तत्त्ववेदी ५ उपशान्तः ६ प्रवचनवत्सला ७ सत्त्वहितरता ८ आदेय: ९ अनुवर्तक १० गम्भीरः ११ अविषादी १२ उपशमलब्ध्यादिसंपन्नः १३ प्रवचनार्थवक्ता १४ स्वगुर्वनुज्ञातगु- रुपद १५ श्वेतीति ॥ ४॥ (२३०) 'गुरुपदाहः । प्रवाचकपदयोग्यः तुः पूर्वस्माद्विशेषणार्थः 'इत्थंभूत एवम् प्रवज्याईगुणयुक्त एव सन्, न पुनर- न्यादृशोऽपि, तस्य स्वयं निर्गुणत्वेन पत्राज्यजीवगुणवीजनिक्षेपकरणायोगात , किमित्याह-'विधिप्रतिपन्नप्रवज्या वक्ष्य-

·श्रावक
सामान्य
चर्याः
पर
धर्मा
श्राद्धध-
ध्या-
यः४
॥५४॥
नापि कालेन 'प्रत्याख्यानम्' आश्रवद्वारनिरोधलक्षणं 'ज्ञात्वा' गुरुमूले श्रुतधर्मतया सम्यगवबुध्य प्रत्याख्यानस्य फलं हेतु
च 'मुवहपि' सर्वपापस्थानविषयतया भूयिष्ठमपि करोतीति गम्यते, स्तोकं तावदनुष्ठानं संपन्नमेवेत्यपिशव्दार्थः, अयमभि-
प्रायः-स्तोकादप्यनुष्ठानादत्यन्तविशुद्धात् सकाशात् कालेन प्रत्याख्यानस्वरूपादिज्ञातुर्भूयिष्ठमपि प्रत्याख्यानं संपद्यत इति॥३॥
इति विशेषतो गृहस्थधर्म उक्ता, साम्प्रतं यतिधर्मावसर इति यतिमनुवर्णयिष्याम इति ॥१॥ (२२७)
प्रतीवार्थमेव ॥१॥ यत्यनुवर्णनमेवाह-
अहः अहंसमीपे विधिप्रत्रजितो यतिरिति ॥२॥ (२२८)
'अहः' प्रवज्या) वक्ष्यमाण एव अहस्य-प्रव्रज्यादानयोग्यस्य वक्ष्यमाणगुणस्यैव गुरोः समीपे-पाधै विधिना-वक्ष्य-
माणेनैव 'प्रव्रजितः गृहीतदीक्षः 'यति' मुनिरित्युच्यते इति ॥२॥ यथोद्देशं निर्देश' इति न्यायात्मव्रज्याईमेवाभिधित्सुराह-
अथ प्रव्रज्याह:-आर्यदेशोत्पन्नः १ विशिष्टजातिकुलान्वितः २क्षीणप्रायकर्ममलः ३ तत एव विम-
लवुद्धिः ४ दुर्लभं मानुष्यं जन्म मरणनिमित्तं, संपदश्चपलाः, विषया दुःखहेतवः,संयोगे वियोगा, प्रतिक्षणं
मरणं दारुणो विपाकः इत्यवगतसंसारनैर्गुण्य: ५ तत एव तद्विरक्ता,६ प्रतनुकषायः ७ अल्पहास्यादिः ८ कृतज्ञः
९ विनीतः १० प्रागपि राजामात्यपौरजनबहुमतः ११ अद्रोहकारी १२ कल्याणांगः १३ श्राद्धः १४ स्थिर
१५ समुपसंपन्न १६ श्चेति ॥३॥ (२२९)
एतत्सर्वं सुगम, परं 'अथे 'त्यानन्तर्याथः प्रव्रजन-पापेभ्यः प्रकर्पण शुद्धचरणयोगेषु वजन-गमनं प्रव्रज्या तस्या
॥५४॥

·'एवम् उक्तरूपेण विधिना-सामान्यतो विशेषतच गृहस्थधर्मलक्षणेन समायुक्तः-संपन्नः 'सेवमान 2 अनुशील- यन् 'गृहाश्रमं गृहवास, किमित्याह-'चारित्रमोहनीयेन 2 प्रतीतरूपेण, मुच्यते-परित्यज्यते 'पापकर्मणा 2 पाप- कृत्यात्मकेन ॥१॥ एतदपि कथमित्याह- सदाज्ञाऽऽराधनायोगाद्भावशुद्धेनियोगतः। उपायसंप्रवृत्तेच, सम्यकूचारित्ररागतः॥२०॥ सन्-अकलङ्कितो य आज्ञाराधनयोगो-यतिधर्माभ्यासासहेनादौ श्रावकधर्मः अभ्यसनीय इत्येवलक्षणो जिनोपदेश- संवन्धः तस्माद् यका भावशुद्धि-मनोनिर्मलता तस्याः 'नियोगत:' अवश्यतया तथा 'उपायसंप्रवृत्तेश्च' उपायेन शुद्धहे- त्वङ्गीकरणरूपेण प्रवृत्तेः-चेष्टनाद, चकारो हेत्वन्तरसमुच्चये, इयमपि कुत इत्याह-'सम्यक्चारित्ररागतः निर्व्याजचारि- प्राभिलापात्, इदमुक्तं भवति-सदाज्ञाराधनायोगात् यका भावशुद्धिः या च सम्यक्चारित्ररागत: उपायसंमत्तिा अणुव्रता- दिपालनरूपा ताभ्यामुभाभ्यामपि हेतुभ्यां चारित्रमोहनीयेन मुच्यते, न पुनरन्यथेति ॥२॥ आह इदमपि कथं सिर्द्ध यथेत्य चारित्रमोहनीयेन मुच्यते ततः परिपूर्णप्रत्याख्यानभाग्भवतीत्याशङ्कयाह- विशुद्ध सदनुष्टानं, स्तोकमप्यर्हतां मतम् । तत्त्वेन तेन च प्रत्याख्यानं ज्ञात्वा सुबहपि ॥ २१ ॥ 'विशुद्ध' निरतिचारं अत एव सत्-सुन्दरं अनुष्ठान स्थूलमाणातिपातविरमणादि स्तोकमपि' अन्यतमैकमनक- प्रतिपत्त्या अल्प, बहु तावन्मतमेवेत्यपिशब्दार्थः, 'अर्हता- पारगवानां मतम् ! अभीष्ट, कथमित्याह-'तत्त्वेन तास्वि- फरूपतया, न पुनरतिचारकालुष्यदूषितं बहप्यनुष्ठानं मुन्दरं मतं, 'तेन च' तेन पुनर्विशुद्धनानुष्ठानेन करणभूतेन स्तोके ·धमविन्दु श्राद्धध- ध्या- श्रावक सामान्य चर्या ॥५२॥ पर्वतं सर्वविरतिमहाशलमिति ॥२॥ ननु एतदपि कयमित्यमित्याह- स्तोकान् गुणान् समाराध्य, बहूनामपि जायते । यस्मादाराधनायोग्यस्तस्मादादावयं मतः॥१८॥इति॥ स्तोकान् तुच्छान् ‘गुणान् श्रमणोपासकावस्थोचितान् 'समाराध्य पालयित्वा 'बहूनां' मुश्रमणोचि- तगुणानां, स्तोकानामाराधनायोग्यो जात एवेत्यपिशब्दार्थः, 'जायते भवति यस्मात्कारणादाराधनायोग्य:-परिपालनो- चितः, अविकलाल्पगुणाराधनावलपलीनबहुगुणलाभवाधकर्मकलङ्कत्वेन तद्गुणलाभसामर्थ्यभावात् , तस्मात्कारणादादौ-अय- मत एव 'अयम् । अनन्तरमोक्तो गृहस्थधर्मों 'मत:2 मुधियां संमत इति । पुरुषविशेषापेक्षोऽयं न्याया, अन्यथा तथा- विधाध्यवसायसामर्थ्यादत एवावलीभूतचारित्रमोहानां स्थूलभद्रादीनामेतत्क्रममन्तरेणापि परिशुद्धसर्वविरविलाभस्य शानेपु श्रूयमाणबात् ॥ इति श्रीमुनिचन्द्रसूरिविरचितायां धर्मविन्दुवृत्तौ विशेषतो गृहस्थधर्मविधिस्तृतीयोऽध्यायः समाप्तः । व्याख्यातस्तृतीयोऽध्यायः। साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, तस्य चेदमादिसूत्रम्- एवं विधिसमायुक्त, सेवमानो गृहाश्रमम् । चारित्रमोहनीयेन, मुच्यते पापकर्मणा ॥१९॥ ॥५३॥ rinaगरी भाग अथ चतुर्थः अध्यायः ·'यथोचितं । यो यदा वर्द्धयितुमुचितस्तस्य सम्यग्दर्शनादेर्गुणस्य दर्शनप्रतिमावतमतिमाभ्यासद्वारेण वृद्धिः-पुष्टी- करण कार्या ॥ ९२ ॥ तथा-सत्त्वादिषु मैत्र्यादियोग इतीति ॥ ९३ ॥ (२२६) सत्वेषु-सामान्यतः सर्वजन्तुपु आदिशब्दाहुःखितमुखदोषपितेषु मैत्र्यादीनाम्-आशयविशेषाणां योगी-व्यापारः कार्य:, मैन्यादिलक्षणं चेदम्-" परहितचिन्ता मैत्री, परदुःखविनाशिनी तया करुणा। परमुखतुष्टिर्सदिता,परदोषोपेक्षणमुपेक्षा ॥१४२ ॥" (पोड०) इतिः परिसमाप्तौ ॥ संमत्युपसंहरन्नाइ- विशेषतो गृहस्थस्य, धर्म उक्तो जिनोत्तमैः । एवं सद्भावनासार, परं चारित्रकारणम् ॥ १६ ॥ 'विशेषतः सामान्यगृहस्थधर्मवैलक्षण्येन 'गृहस्थस्य 2 गृहमेधिनो धर्मः 'उक्तो' निरूपितो 'जिनोत्तमैः। अर्हद्भिः 'एवम् -उक्तरीत्या 'सद्भावनासार2 परमपुरुषार्यानुकूलभावनाप्रधानः, भावभावकधर्म इत्यर्थः, कीशोऽसा- वित्याह- परम्' अवन्ध्यमिह भवान्तरे वा 'चारित्रकारण सर्वविरतिहेतुः॥१॥ ननु कथं परं चारित्रकारणमसावित्याशझ्याह- पदंपदेन मेधावी, यथाऽऽरोहति पर्वतम् । सम्यक् तथैव नियमाडीरश्चारित्रपर्वतम् ॥ १७ ॥ इह पदं पदिकोच्यते, ततः पदेन पदेन यदारोहणं तन्निपातनात् पदंपदेनेत्युच्यते, ततः पदंपदेन 'मेधावी बुदि- मान् यथेति दृष्टान्वार्थः 'आरोहति आक्रामति 'पर्वतम् 2 उज्जयन्तादिकं सम्यक् ! हस्तपादादिशरीरावयवभका- भावेन 'तथैव' वेनैव प्रकारेण 'नियमाद् 2. अवश्यतया 'धीरो निष्कलङ्कानुपालितश्रमणोपासकसमाचार 'चारित्र- ·अर्मबिन्दु श्राद्ध- प्रर मध्यिा- ॥५२॥ WHEEN धावक सामान्य चर्याः तदनु तन्नैर्गुण्यभावनेति ॥ ८९ ॥ (२२२) तस्या-भवस्थितेः नैगुण्यभावना-निःसारखचिन्वनं, यया-" इत: क्रोधो गृध्रः प्रकटयति पक्षं निजमितः शृगाली तृष्णेयं वितवदना धावत पुरः। इतः क्रूरः कामो विचरति पिशाचश्विरमहो, श्मशानं संसारः क इह पतितः स्थास्यति मुखम् ? ॥ १३७ ॥ एतास्तावदसंशयं कुशदलमान्तोदविन्दूपमा, लक्ष्म्यो बन्धुसमागमोऽपि न चिरस्थायी खलपीतिवत् । यच्चान्यत्किल किञ्चिदस्ति निखिलं तच्छारदाम्भोधरच्छायावच्चलतां विभर्ति यदतः स्वस्मै हितं चिन्त्यताम् ॥१३८॥८॥ तथा-अपवर्गालोचनमिति ॥ ९० ॥ (२२३) अपवर्गस्य-मुक्त आलोचन-सर्वगुणमयत्वेनोपादेयतया परिभावनम् , यया-" प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्तवः किं १, दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् ?। संपूरिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं , कल्पं भृतं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ? ॥ १३९ ॥ तस्मादनन्तमजरं परमं प्रकाश, तचित्त! चिन्तय किमेभिरसद्विकल्पैः? । यस्यानुषङ्गिण इमे भुवनाधिपत्य- योगादयः कृपणजन्तुमतां भवन्ति ॥ १४०॥" ॥९॥ तथा-श्रामण्यानुराग इति ॥ ९१ ॥ (२२४) श्रामण्ये-भुद्धसाधुभावे अनुरागो विधेयः, यथा-" जैन मुनिबनमशेषभवातकर्मसंतानतानवकर स्वयमभ्युपेतः। कुर्यां वदुत्तरतरं च तपः कदाऽहं, भोगेषु निःस्पृहतया परिमुक्तसङ्गः ॥ १४१॥५॥९१ ॥ तथा-यथोचितं गुणवृद्धिरिति ॥ ९२ ॥ (२२५) 20XAM-HA अल्पता ॥५२॥ - ·. तथा-योगाभ्यास इति ॥८५।। (२१८) योगस्य-सालम्बननिरालम्बनभेदभिन्नस्याभ्यासः-पुनः पुनरनुशीलनमु, उक्तं च-“सालम्बनो निरालम्बनश्च योगः परो द्विधा ज्ञेयः । जिनरूपध्यानं खल्वाधस्तत्तत्त्वगस्त्वपरः ॥ १३ ॥" (पोड०) 'तत्तत्वग! इति निस्चजिनस्व- रूपमतिवद्ध इति ।। ८५ ॥ तथा-नमस्कारादिचिन्तनमिति ।। ८६ ॥ (२१९) नमस्कारस्य आदिशब्दात्तदन्यस्वाध्यायस्य च चिन्तन-भावनम् ॥८६॥ तथा-प्रशस्तभावक्रियेति ॥८७ ॥ (२२०) तथा थथा क्रोधादिदोपविपापपर्यालोचनेन प्रशस्तस्य-प्रशंसनीयस्य भावस्य-अन्त:करणरूपस्य क्रिया करणं, अ- न्यथा महादोपभाराव, यदुच्यते-" चित्तरत्नमसंक्लिष्टमान्तरं धनमुच्यते । यस्य तन्मुपितं दोपैस्तस्य शिष्टा विपत्तयः ॥ १३४ ॥" (६० अष्टके)॥८७ ॥ तथा-भवस्थितिप्रेक्षणमिति ॥ ८८॥ (२२२) भवस्थिते: संसाररूपस्य प्रेक्षणम्-अवलोकनम्-यथा-" यौवन नगनदास्पदोपम, शारदाम्मुदविलासि जीवितम्। स्वपलब्धधनविनमं धनं, स्थावरं किमपि नास्ति तस्वतः॥ १३५ ॥ विग्रहा गदभुजङ्गमालया:, संगमा विगमदोपतिताः । संपदोऽपि विपदा कटाक्षिवा, नास्ति किञ्चिदनुपद्रवं स्फुटम् ॥ १३६ ॥” इत्यादीवि ॥ ८८॥ mom

·धर्मबिन्दु
.
श्रावक
सामान्य
चर्या
श्राद्ध-
मध्यिा-
-
रेत् ॥ १३२ ॥ इत्यादिशुभचिन्तारूपायां 'प्रबन्धः' प्रकर्षत्तिः ॥ ७९ ॥
तथा-शिष्टचरितश्रवणमिति ॥ ८०॥ (२१३)
शिष्टचरितानां-'शिष्टचरितप्रशंसे 'ति प्रथमाध्यायसूत्रोक्तलक्षणानां श्रवणं-निरन्तरमाकर्णनं, तच्छ्रवणे हि तद्गता-
मिलापभावान कदाचिद् लब्धगुणहानिः संपद्यत इति ॥ ८० ॥
तथा-सान्ध्यविधिपालनेति ॥ ८१ ॥ (२१४)
सान्ध्यस्य-सन्ध्याकालभवस्य विधेः-अनुष्ठानविशेषस्य दिनाष्टमभागभोजनाभ्यवहारसंकोचादिलक्षणस्य पालना-
अनुसेवनमिति ॥ ८१॥ एनामेव विशेषत आह-
यथोचितं तत्प्रतिपत्तिरिति ॥ ८२ ॥ (२१५)
'यथोचितं' यथासामर्थ्य 'तत्पतिपत्तिः सान्ध्यप्रतिपत्तिरिति ॥ ४२ ॥ कीदृशीत्याह-
पूजापुरस्सरं चैत्यादिवन्दनमिति ॥ ८३ ॥ (२१६)
तत्कालोचितपूजापूर्वकं चैत्यवन्दनं, गृहचैत्यचैत्यभवनयोः, आदिशब्दादतिवन्दनं मातापितृवन्दनं च ।। ८३ ॥
तथा-साधुविधामणक्रियेति ॥ ८४ ॥ (२१७)
साधूनां-निर्वाणाराधनयोगसाधनप्रवृत्तानां पुरुपाणां स्वाध्यायध्यानाद्यनुष्ठाननिष्ठोपहितश्रमाणां तथाविधविश्राम-
कसाध्वभावे विश्रामणक्रिया, विधाम्यतां-विश्राम लभमानानां करणं विश्रामणा सा चासौ क्रिया चेति समासः ।।८४ ॥
॥५॥

·प्राप्त भोजनकाले चैत्यानाम्-अईद्विम्बलक्षणानां आदिशब्दात्साधुसाधर्मिकाणां च पूजा-पुष्पधूपादिभिरन्नपानमदा- नादिभिश्चोपचरणं सा पुरस्सरा यत्र तचैत्यादिपूजापुरःसरं भोजनम्-अन्नोपजीवनं, यतोऽन्यत्रापि पठ्यते-" जिणपूभी- चियदाणं परियणसंभालणा उचियकिछ । ठाणुववेसो य तहा पञ्चक्खाणस्स संभरणं ॥ १३० ॥" [जिनपूजोचितदानं परिजनस्मरणं उचितकृत्यम् । स्थानोपवेशनं च तथा प्रत्याख्यानस्य संस्मृतिः ॥ १॥1॥७॥ तथा-तदन्वेव प्रत्याख्यानक्रियेति ॥७६ ॥ (२०९) 'तदन्वेव' भोजनानन्तरमेव प्रत्याख्यानक्रिया-द्विविधाद्याहारसंवरणरूपा ।। ७६ ॥ तथा-शरीरस्थितौ प्रयत्न इति ॥ ७७॥ (२१०) 'शरीरस्थितौ' चिताभ्यद्गसंवाहनस्तानादिलक्षणायां यत्न:-आदरः, तथा च पश्यते-" धर्मार्थकाममोक्षाणां, शरीरं कारणं यतः। ततो यलेन तद्रक्ष्य, यथोक्तैरनुवर्त्तनैः ।। १३१ ॥” इति ७७॥ तथा-तदुत्तरकार्यचिन्तेति ॥ ७८ ॥ (२११) तस्याः-शरीरस्थितेरुत्तराणि-उत्तरकालभाषीनि यानि कार्याणि-व्यवहारकरणादीनि तेषां चिन्ता-ततिरूपा कार्या इति ॥ ७८॥ तथा-कुशलभावनायां प्रवन्ध इति ॥ ७९ ॥ (२१२) कुशलभावनायाम् सर्वेऽपि सन्तु मुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु, मा कश्चित्पापमाच- .

·साधुक्रि-
या
धर्मबिन्दु
सापेक्षय-
वि धमः
अ.५
पञ्चमः अध्यायः
व्याख्यातचतुर्योऽध्यायः, अथ पञ्चमो व्याख्यायते, तस्य चेदमादिसूत्रम्-
बाहुभ्यां दुस्तरो यत्, क्रूरनको महोदधिः । यतित्वं दुष्करं तददित्याहुस्तत्त्ववेदिनः ॥ २५ ॥
'याहुभ्यां भुजाभ्यां, 'दुस्तरः- कृच्छ्रेण तरीतुं शक्यः 'यददिति दृष्टान्तार्थः 'क्रूरनकारा-भीपणा नका-जल-
जन्तुविशेपा उपलक्षणत्वात् मत्स्यमकरसुंमुमारादयश्च यत्र स तथा 'महोदधिः महासमुद्रः 'यतित्वं श्रामण्यं 'दुष्करं-दुरनुष्ठेयं
तद्वदिति दान्तिकार्थः, इत्येतदाहुः-'तत्त्ववेदिन-प्रव्रज्यापरमार्थज्ञातार इति ॥ १॥ अस्यैव दुष्करत्वे हेतुमाह-
अपवर्गः फलं यस्य, जन्ममृत्यादिवर्जितः । परमानन्दरूपश्च, दुष्करं तन्न चाद्भुतम् ॥ २६ ॥
'अपवर्गो मोक्षा,' फलं 2 कार्य ' यस्य 2 यतित्वस्य 'जन्ममृत्यादिवर्जितः' जन्ममरणजरादिसंसारविकार-
विरहितः, तथा ‘परमानन्दरूपः' सर्वोपमातीतानन्दस्वभावः, चकारो विशेषणसमुच्चये, 'दुष्कर' कृच्छ्रेण फत्तुं शक्यं
तत्' यतित्वं, 'न च' नैवाद्भुतम्- आश्चर्यमेतत् , अत्यन्तमहोदयानां विद्यामन्त्रौषधादिसाधनानामिहैव दुष्करत्वोपलम्भाव
इति ॥२॥ एवं तहि कथमतिदुप्कर यतित्वं कर्तुं शक्यं स्यादित्याशङ्कयाह-
भवस्वरूपविज्ञानात्तदिरागाच्च तत्वतः । अपवर्गानुरागाच्च, स्यादेतनान्यथा कचित् ॥ २७ ॥
भवस्वरूपस्य-इन्द्रजालमृगणिकागन्धर्वनगरस्वप्नादिकल्पस्य विज्ञानात्-सम्यक्क्षुवलोचनेन अवलोकनात् माक्,
॥६२॥

·'उपायत:/-उपायेन निरवद्यानुष्ठानाभ्यासरूपेण कायाना-पृथिव्यादीनां पालन-रक्षण प्रविजिधुः प्राणी कार्यत इति ॥ ३६॥ तथा-भाववृद्धिकरणमिति ॥ ३७॥ (२६३) भावस्य-प्रव्रज्याभिलापलक्षणस्य वृद्धि:-उत्कर्षः तस्याः तैस्तैः प्रव्रज्याफलप्ररूपणादिलक्षणैर्वचनैः करण-सम्पा- दनं तस्य ॥ ३७॥ तथा-अनन्तरानुष्टानोपदेश इति ॥ ३८॥ (२६४) अनन्तरानुष्ठानस्य-अत्रज्याग्रहणानन्तरमेव करणीयस्य 'गुर्वन्तेवासिवातद्भक्तिवहुमानादे: अनन्तराध्याये एव वक्ष्यमा- णस्योपदेशः तस्य कार्यः॥३८॥ तथा-शक्तितस्त्यागतपसी इति ॥ ३९॥ (२६५) शक्तित:-शक्तिमपेक्ष्य त्यागं च-अर्थव्ययलक्षणं देवगुरुसत्यपूजादौ विपये तपश्च-अनधनादि कारणीयः स इति ॥३९॥ तथा-क्षेत्रादिशुद्धौ वन्दनादिशुद्धया शीलारोपणमिति ॥ ४०॥ (२६६) क्षेत्रस्य-भूमिभागलक्षणस्य आदिशब्दादिशश्च शुद्धौ सत्यां 'वन्दनादिशुद्धया' चैत्यवन्दनकायोत्सर्गकारणसाधुने- पध्यसमर्पणादिसमाचारचारतारूपया शीलस्य-सामायिकपरिणामरूपस्य 'फरेमि भते! सामायिक ' इत्यादिदण्डकोधारणपूर्व- फमारोपणं-प्रव्रज्या न्यसनं गुरुणा कार्यमिति, तत्र क्षेत्रशुद्धिः इक्षुवनादिरूपा, यथोक्तम्-" उच्छवणे सालिवणे पउमसरे - ·धर्मबिन्दु सापेक्षय- वि धर्मः अ.५ साधुक्रि- - या ॥६४॥ तथा-अरक्तद्विष्ठतेति ॥ १५॥ (२८४) सर्वत्र प्रियकारिण्यरक्तन-अरागवता तदितरस्मिंश्चादिऐन-अद्वेषवता भाव्यम्, यतः पठ्यते- " रागद्वेषौ यदि स्यातां, तपसा कि प्रयोजनम् । स्यातां चेद् रागद्वेषौ न, तपसा कि प्रयोजनम् ॥१६०॥ १५॥ तथा-ग्लानादिपतिपत्तिरिति ॥ १६ ॥ (२८५) ग्लानो-ज्वरादिरोगातुरआदिशब्दाहालवृद्धवहुश्रुतमाघूर्णकादिग्रहः, तेपां प्रतिपत्तिा-समुचितान्नपानादिसंपादनरूपं वैयावृत्य, महाफलत्वात्तस्य, पठ्यते च-" पहिभागस्स मयस्स व नासइ चरणं सुझं अगुणणाए । नो वेयावच्चकयं मुहोदयं नासई कम्मं ॥ १६१ ॥” तथा-"जह भमरमहुअरिगणा निवयंति कुमुमियम्मि वणसंडे। इय होइ निवइयवं गेलण्णे कइयव- जढेणं ॥ १६२॥"[ प्रतिभन्नस्य मृतस्य वा नश्यति चरणं श्रुतमगणनया । न वैयावृत्यकृतं शुभोदयं नश्यति कर्म ॥१॥ यथा भ्रमरमधुकरीगणा निपतन्ति कुसुमिते वनखण्डे । इति भवति निपतितच्यं ग्लानौ त्यक्तकैतवेन ॥२॥ १६ ॥ तथा-परोद्वेगाहेतुतेति ॥ १७॥ (२८६) परेपाम्-आत्मव्यतिरिक्तिानां स्वपक्षगतानां परपक्षगतानां च गृहस्थपापण्डिरूपाणामुद्वेगस्य-प्रतीतरूपस्याहेतुता- अहेतुभावः, यथोक्तम्-" धम्मत्थमुजएणं सहस्सापत्तियं न कायवं । इय संजमोऽवि सेओ एत्य य भयवं उदाहरणं ॥१६॥ सो तावसासमाओ तेसि अप्पत्तियं मुणेऊणं । परमं अवोहिवी तओ गओ हतऽकालेऽवि ॥ १६४ ॥ इय अन्नेणऽवि (सवेणवि) सम्म सक्कं अप्पत्तियं सइ जणस्स । नियमा परिहरियई इयरम्मि सवचचिंता उ॥१६५ ॥ "चि (पञ्च १९१४- व्याजेन ,

·प्राणादिपियोगानी
नाऽपद्रावणानां च परिहार इति ॥ १० ॥
तथा-
निर्याशुद्धिः॥ ११॥ (२८०)
विधा-अधिस्तियग्दिगपेक्षया ईर्याया-चक्रमणस्य शुद्धिः-युगमात्रादिदृष्टिनिवेशरूपा ॥११॥
तथा-भिक्षाभोजनमिति ॥ १२॥ (२८१)
इह त्रिधा भिक्षा-सर्वसंपत्करी पौरुपघ्नी वृत्तिभिक्षा चेति, तल्लक्षणं चेदम्-" यतिर्ध्यानादियुक्तो यो, गुर्वाज्ञायां
व्यवस्थितः । सदाऽनारम्भिणस्तस्य, सर्वसंपत्करी मता ॥१५६ ॥ वृद्धाद्यर्थमसङ्गस्य, भ्रमरोपमयाऽटतः । गृहिदेहोपकाराय,
विहितेति शुभाशयात् ॥ १५७ ॥ प्रव्रज्यां प्रतिपन्नो यस्तद्विरोधेन वर्तते । असदारम्भिणस्तस्य, पौरुपनी प्रकीर्तिता ।।
१५८॥ निःस्वान्धपङ्गयो ये तु, न शक्ता वै क्रियान्तरे । भिक्षामटन्ति वृत्यर्थ, वृचिभिक्षेयमुच्यते ॥१५९॥ इति (इ. अष्टके)
ततो भिक्षया-प्रस्तावात्सर्वसंपत्करीलक्षणया पिण्डमुत्पाद्य भोजन विधेयमिति ॥ १२ ॥
* तथा-आघाताद्यदृष्टिरिति ॥ १३ ॥ (२८२)
आघात्यन्ते-हिंस्यन्ते जीवा अस्मिन्निति आघात:-शूनादिस्थानं, आदिशब्दात् द्यूतखलायशेपममादस्थानग्रहा, ततः
आघातादेरदृष्टिः-अनवलोकन कार्य, तदवलोकने हि अनादिभवाभ्यस्तवया प्रमादानां तत्कौतुकात् कोपादिदोपप्रसङ्गात् इति ।
तथा-तत्कथाऽश्रवणमिति ॥१४॥ (२८३)
तेपां-आघावादीनां कथायाः परैरपि कथ्यमानायाः अश्रवणम्-अनाकर्णनं, तच्छ्रवणेऽपि दोपः प्राग्वत् ॥ १४ ॥

·साधुक्रि
या
धर्मविन्दु
सापेक्षय-
ति धर्मः
अ.५
-
R
॥३॥
तथा-सदाऽऽज्ञाकरणमिति ॥५॥ (२७४)
'सदा सर्वकालं अहि रात्रौ चेत्यर्थः आज्ञाया:-गुरूपदिष्टार्थस्वरूपायाः करणम् ॥६॥
तथा-विधिना प्रवृत्तिरिति ॥ ६॥ (२७५)
'विधिना' शास्त्रोक्तेन 'प्रवृत्तिः' प्रत्युपेक्षणाप्रमार्जनाभिक्षाचर्यादिपु साधुसमाचारेषु व्यापारणम् ॥६॥
तथा-आत्मानुग्रहचिन्तनमिति ॥७॥ (२७६)
कचिदर्थे गुर्वाज्ञायां आत्मानुग्रहस्य-उपकारस्य चिन्तनं-विमर्शनं, यथा-"धन्यस्योपरि निपतत्यहिवसमाचरणधर्म-
निर्वापी । गुरुवदनमलयनिसृतो वचनरसश्चन्दनस्पर्शः॥ १५५ ॥” (प्रशम), लो०७०)
तथा-व्रतपरिणामरक्षेति ॥८॥ (२७७)
व्रतपरिणामस्य-चारित्रलक्षणस्य तत्तदुपसर्गपरीपहादिषु स्वभावत एव व्रतवाधाविधायिषु सत्सु रक्षा-चिन्तामणिम-
हौपध्यादिरक्षणोदाहरणेन परिपालना विधेया ॥ ८ ॥
तथा-आरम्भत्याग इति ॥९॥ (२७८)
आरम्भस्य-पट्कायोपमर्दरूपस्य त्यागः ॥९॥ एतदुपायमेवाइ-
पृथिव्याद्यसंघटनमिति ॥ १०॥ (२७९)
पृथिव्यादीनां-जीवनिकायानां 'असंघटन ' संघट्टनं-स्पर्शनं तत्सतिषेधादसंघट्टन, उपलक्षणत्वादगाढगाढपरिताप-
॥६॥

·-
तदनु 'तद्विरागात् ! तमलोहपदन्यासोद्विजनन्यायेन भवस्वरूपोद्वेगात्, चकारी हेत्वन्तरसमुच्चये, ' तत्त्वतः' निर्व्याज-
वृत्या, तथा ' अपवर्गानुरागात्' परमपदस्पृहातिरेकात् , चशब्दः प्राग्वत् , स्याद्-भवेदेवद्-यतित्वं, 'नान्यथा' नान्य-
प्रकारेण 'कचित् । क्षेत्रे काले वा, सम्यगुपायमन्तरेणोपेयस्य कदाचिदभावादिति ॥३॥
इत्युक्तो यतिः,अधुनाऽस्य धर्ममनुवर्णयिष्यामः,यतिधर्मो द्विविधा-सापेक्षयतिधर्मों निरपेक्षयतिधर्मश्चेति ॥२७०)
प्रतीतार्थमेव, परं गुरुगच्छादिसाहाय्यमपेक्षमाणो यः प्रव्रज्यां प्रतिपालयति स सापेक्षा, इतरस्तु निरपेक्षो यतिः,
तयोर्धर्मोऽनुक्रमेण गच्छवासलक्षणो जिनकल्पादिलक्षणश्चेति ॥१॥
तत्र सापेक्षयतिधर्म इति ॥२॥ (२७१)
'तत्र' तयोः सापेक्षनिरपेक्षयतिधर्मयोर्मध्यात् सापेक्षयनिधर्मोऽयं भण्यते ॥२॥
यथा-गुर्वन्तेवासितेति ॥३॥ (२७२)
गुरोः-प्रव्राजकाचार्यस्य ' अन्तेवासिता' शिप्पभावः यावज्जीवमनुष्ठेया, तच्छिष्यभावस्य महाफलत्वात् , पठ्यते
च-"नाणस्स होइ भागी थिरयरओ दसणे चरित्ते य । धण्णा आवकहाए गुरुकुलवासं न मुञ्चन्ति ॥ १५४ ॥” (वि. आव०
३४५९) [ ज्ञानस्य भवति भाजनं स्थिरतरो दर्शने चारित्रे च । धन्या यावत्कथं गुरुकुलवासं न मुश्चन्ति ॥१॥]
तथा-तद्भक्तिवहुमानाविति॥४॥ (२७३)
तस्मिन्-गुरौ भक्तिः-समुचितानपानादिनिवेदनपादप्रक्षालनादिरूपा बहुमानश्च-भावप्रतिषन्धः ॥५॥

·साधुक्रि-
या
धर्मबिन्दु
सापेक्षय-
| ति धर्मः
॥६६॥
तथा-असत्पलापाश्रुतिरिति ॥२८॥ (२९७)
असतां-खलप्रकृतीनां प्रलापा-अनर्थकवचनरूपा असत्सलापाः तेपामश्रुतिः-अनवधारणं, श्रुतिकार्यदेपाकरणेन अनु-
ग्रहचिन्तनेन च, यथोक्तम्-" निराकरिष्णुर्यदि नोपलभ्यते, भविष्यति शान्तिरनाश्रया कथम् । यदाश्रयात्क्षान्तिफलं
मयाऽऽप्यते, स सत्कृति कर्म च नाम नाईति ॥ १७३ ॥ " २८ ॥
तथा-अभिनिवेशत्याग इति ॥ २९॥ (२९८)
अभिनिवेशस्य-मिथ्याग्रहरूपतयाऽप्रज्ञापनीयतामूलवीजस्य सर्वकार्येषु त्याग इति ॥ २९ ॥
तथा-अनुचिताग्रहणमिति ॥३०॥ (२९९)
अनुचितस्य-साधुजनाचारवाधाविधायितयाऽयोग्यस्य अशुद्धपिण्डशय्यावखादेर्धर्मोपकरणस्य वालवृद्धनपुंसकादेश्चा-
प्रव्राजनीयस्य अग्रहणम्-अनुपादानं कार्यमिति, यथोक्तम्-"पिंडं सिज्जं च वत्थं च, चउत्यं पायमेव च । अकप्पियं न इच्छि-
ज्जा, पडिगाहिज कप्पियं ॥ १७४ ॥ अट्ठारस पुरिसेखें वीसं इत्थीसु दस नपुंसेस । पञ्चावणाअणरिहा पन्नता वीयरागेहि
॥ १७५ ॥ ते चामी-वाले १ बुड्ढे २ नपुंसे ३ य, कीवे ४ जड्डे ५ य वाइए ६ । तेणे ७ रायावगारी ८ य, उम्मत्ते ९ य
अदंसणे १० ॥७९०॥ १७५ ॥ दासे ११ दुढे १२ य मूढे १३ य, अणत्ते १४ जुंगिए १५ इय । ओवद्धए १६ य भयगे १७,
सेहनिप्फेडिए इय १८ ॥ ७९१ ॥ १७६ ॥ गुविणी घालवच्छा य पहावेउं न कप्पए इति [प्रवचन० अपि] ॥ तथा-पंडए ?
वाइए २ कीवे ३, कुंभी ४ ईसालुयत्तिय ५ । सउणी ६ तक्कम्मसेवी य ७, पक्खियापक्खिए इय ॥८॥ ७९३ ॥ (१७७)
॥६६॥

·च-" लोओ परस्स दोसे हत्याहत्यि गुणे य गिण्हतो। अप्पाणमप्पणच्चिय कुणइ सदोसं च सगुणं च ॥१७॥" [लोक:
परस्य दोपान् हस्ताहस्ति गुणांश्च गृहन् । आत्मानमात्मनैव करोति सदोषं च सगुणं च ॥१॥२३॥
-तथा-विकथावर्जनमिति ॥ २४॥ (२९३)
विकथानां-स्त्रीभक्तदेशराजगोचराणां स्वभावत एवाकुशलाशयसमुन्मीलननिवन्धनानां वर्जनं, एतत्कथाकरणे हि
कृष्णनीलाद्युपाधिरिव स्फटिकमणिरात्मा कथ्यमानस्यादिचेष्टानामनुरूपता प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥
तथा-उपयोगप्रधानतेति ॥ २५ ॥ (२९४)
उपयोगः प्रधान:-पुरस्सरः सर्वकार्येषु यस्य स तथा तस्य भावस्तत्ता सा विधेया, निरुपयोगानुष्ठानस्य द्रव्यानुष्ठा-
नत्वात् , 'अनुपयोगो द्रव्य" मिति वचनात् ॥ २५॥
तथा-निश्चितहितोक्तिरिति ॥ २६ ॥ (२९५)
निश्चितस्य-संशयविपर्ययानध्यवसायवाघदोपपरिहारेण निर्णीतस्य हितस्य च-परिणाममुन्दरस्योक्तिः-भापणम्,
अत एव पठ्यते-" कुदृष्टं कुश्रुतं चैव, कुज्ञातं कुपरीक्षितम् । कुभावजनक सन्तो, भापन्ते न कदाचन ॥ १७२ ॥"२६ ॥
तथा-प्रतिपन्नानुपेक्षेति ॥ २७॥ (२९६)
प्रतिपन्नस्य-अभ्युपगतस्य गुरुविनयस्वाध्यायादेः साधुसमाचारविशेपस्यानुपेक्षा-अनवधीरणा, अवधीरितो हि
समाचारो जन्मातरेऽपि दुर्लभः स्यात् ॥ २७ ॥

·साधुक्रि-
या
धर्मबिन्दु
सापेक्षय-
वि धर्मः
अ.५
॥६५॥
अस्थाने-भापितोपयोगायोग्यत्वेनाप्रस्तावे अभाषणं-कस्यचित्कार्यस्याभणनं, एवमेव साधो पासमितत्वशुद्धिास्यादिति ।
तथा-स्खलितप्रतिपत्तिरिति ॥ २१॥ (२९०)
कुतोऽपि तथाविधप्रमाददोपात् स्खलितस्य-किञ्चिन्मूलगुणादावाचारविशेपे स्खलनस्य-विराधनालक्षणस्य जावस्य
प्रतिपत्तिः-स्वतः परेण वा प्रेरितस्य सतोऽभ्युपगमः-तथोदितमायश्चित्ताङ्गीकारेण कार्यः, स्खलितकाले दोपाद् अनन्तगुणत्वेन
दारुणपरिणामत्वाचदमतिपत्तेः, अत एवोक्तम्-"उप्पण्णा उप्पण्णा माया अणुमग्गओ निहंतहा । आलोअणनिंदणगरहणाहि न
पुणो विधीयंति ( य वीयंति ) ॥१६८॥ अणागारं परं कम्म, नेव गृहे न निण्हवे । मुई सया वियडभावे, असंसते जिइंदिए
॥ १६९ ॥" [उत्पन्नोत्पन्ना मायाऽनुमागतो निहन्तव्या। आलोचननिन्दनगईणाभिः न पुनश्च द्वितीय (पारं)॥१॥
अनाकार (मायामयं) परं कर्म नैव गृहेत न निन्हुवीत । शुचिः सदा विकटभावः असंसक्तो जितेन्द्रियः ॥२॥] २१ ॥
तथा-पारुष्यपरित्याग इति ॥ २२ ॥ (२९१)
पारुष्यस्य-तीव्रकोपकपायोदयविशेषात्परुपभावलक्षणस्य तथाविधभाषणादेः स्वपक्षपरपक्षाभ्यामसंवन्धयोग्यताहेतोः
परित्यागः कार्यः, अपारुष्यरूपविश्वासमूलत्वात्सर्वसिद्धीनाम्, यदुच्यते-" सिद्धेविश्वासिता मूलं, यद्यूधपतयो गजा।
सिंहो मृगाधिपत्येऽपि, न मृगैरनुम्यते ॥ १७० ॥"॥२२॥
तथा-सर्वत्रापिशुनतेति ॥ २३॥ (२९२)
'सर्वत्र' स्वपक्षे परपक्षे च परोक्ष दोषाणामनाविष्करणं, परदोपग्राहितायां हि आत्मैव दोपवान् कृतः स्यात् , पठ्यते
अधा-
पापा
॥६५॥

·५-६ पञ्चा० ३०८-९-१०) [धर्मार्थमुद्यतेन सर्वस्याप्रीतिक न कर्तव्यम्। संयमोऽप्येवमेव श्रेयः अत्र च भगवानुदाहरणम् ॥१॥ स तापसाश्रमात् तेषामप्रीतिक ज्ञात्वा । परममवोधिवीजं ततो गतो हन्ताकालेऽपि ॥२॥ इति सर्वेणापि सम्यक् शक्यममीविक सदा जनस्य । नियमात् परिहर्तव्यं इतरस्मिन् स्वतत्वचिन्तैव ॥३॥] इतरस्मिन्-अशक्यप्रतीकारेऽपीतिके स्वतत्त्वस्य-स्वा- पराधरूपस्य चिन्ता कार्या, यथा-" ममैवायं दोषो यदपरभवे नार्जितमहो, शुभं यस्माल्लोको भवति मयि कुमीतिहृदयः। अपापस्यैवं मैं क यमपरथा मत्सरमयं, जनो याति स्वार्थ प्रति विमुखतामेत्य सहसा ? ॥१६६ ॥॥ १७॥ एतदेवाह- भावतः प्रयत्न इति ॥ १८॥ (२८७) 'भावतः' चिसपरिणामलक्षणात् 'प्रयत्नः' परोद्वेगाहेतुतायामुद्यमः कार्य इति, अयमत्र भावः-यदि कथञ्चित्त- थाविधप्रघट्टकवैपम्यात्कायतो वचनतो वा न परोद्वेगहेतुभावः परिहत्तु पार्यते तदा भावतो-रुचिलक्षणात् परोद्वेग परिहत्तुं यत्नः कार्यः, भावस्यैव फलं प्रति अवन्ध्यहेतुत्वात् , उक्तं च-"अभिसन्धेः फलं भिन्नमनुष्ठाने समेऽपि हि । परमोऽतः स एवेह, वारीव कृषिकर्मणि ॥१६७॥" १८॥ तथा-अशक्ये बहिश्चार इति ॥ १९ ॥ (२८८) ण्या अशक्ये-कुतोऽपि वैगुष्यात्समाचरितुमपार्यमाणे तपोविशेषादौ कचिदनुष्ठाने बहिश्चोरो' बहिर्भावलक्षणः तस्मा- कार्यः, अशक्यं नारब्धव्यमित्यर्थः, अशक्यारम्भस्य क्लेशैकफलत्वेन साध्यसिद्धेश्नत्वात् ॥ १९ ॥ तथा-अस्थानाभाषणमिति ॥ २०॥ (२८९) X RK . १गुणरहितपणा

·धर्मविन्दु
सापेक्षय-
वि धर्मः
साधुनिक-
या
॥७०॥
(दश. नि. ३५०-2) [संवेगो निर्वेदो विषयविवेकः सुशीलसंसर्गः। आराधना तपो ज्ञानदर्शनचारित्रविनयश्च ॥१॥ शान्तिश्च
मार्दवमार्जवं विमुक्तता अदीनता तितिक्षा च । आवश्यकपरिशुद्धिश्च भिक्षुलिङ्गान्येतानि ॥२॥]
तथा-यथाशक्ति तपासेवनमिति ॥ ६२॥ (३३१)
यथाशक्ति तपसः-अनशनादेः सेवनम्-आचरणं, यथोक्तम्-" कायो न केवलमयं परितापनीयो, मिष्टै रसैर्वहुविधैर्न
च लालनीयः। चित्तेन्द्रियाणि न चरन्ति यथोत्पथेन, वश्यानि येन च तदाचरितं जिनानाम् ॥ १८८ ॥ ॥६२ ।।
तथा-परानुग्रहक्रियेति ।। ६३ ॥ (३३२)
परेपां-स्वपक्षगतानां परपक्षगतानां च जन्तूनां महत्या करणापरायणपरिणामितया अनुग्रहकरणं-ज्ञानाद्युपकारसं-
पादन मिति ।। ६३ ॥
तथा-गुणदोषनिरूपणमिति ॥ ६४ ॥ (३३३)
सर्वत्र विहारादौ कर्तव्ये गुणदोपयोनिरूपणं कार्यम् ॥ ६४ ॥
तथा-बहुगुणे प्रवृत्तिरिति ॥ ६५ ॥ (३३४)
यहहुगुणं उपलक्षणत्वात्केवलगुणमयं वा कार्यमाभासते तत्र प्रवर्तितव्यं, नान्यथेति ।। ६५॥
तथा-क्षान्तिार्दवमार्जवमलोभतेति ॥ ६६ ॥ (३३५)
एते क्षान्त्यादयश्चत्वारोऽपि कपायचत्यमविपक्षभूताः साधुधर्ममूलभूमिकास्वरूपाः नित्यं कार्या इति॥१६॥ अत एव-
॥७॥

·तथा-निदानपरिहार इति ॥५८॥ (३२७) नितरां दीयते-लूयते सम्यग्दर्शनमपञ्चबहुलमूलजालो ज्ञानादिविपयविशुद्धविनयविधिसमुद्धरस्कन्धो विहितावदावदाना- दिभेदशाखोपशाखाखचितो निरतिशयसुरनरभवप्रभवसुखसंपत्तिपसूनाफीर्णोऽनभ्यीकृतनिखिलव्यसनव्याकुलशिवालयश्चम- फलोल्वणो धर्मकल्पतरुरनेन मुरर्थाद्याशंसनपरिणामपरशुनेति निदानं तस्य परिहारः, अत्यन्तदारुणपरिणामच्चात्तस्य, य- थोक्तम्-" यः पालयित्वा चरणं विशुद्धं, करोति भोगादिनिदानमज्ञः । ही वर्द्धयित्वा फलदानदक्ष, स नन्दनं भस्मयते वराकः ॥ १८५॥"॥५८ ॥ तर्हि कि कर्तव्यमित्याह- विहितमिति प्रवृत्तिरिति ॥ ५९॥ (३२८) विहित कर्तव्यतया भगवता निरूपितमेतदिति एवं सर्वत्र धर्मकार्य प्रवृत्तिः ॥१९॥ तथा-विधिना स्वाध्याययोग इति ॥६०॥ (३२९) 'विधिना' कालविनयाचाराधनरूपेण स्वाध्यायस्य-वाचनादेर्योगो-व्यापारणमिति ॥६॥ तथा-आवश्यकापरिहाणिरिति ॥ ६१ ॥ (३३०) आवश्यकानां-स्वकाले नियमात्कर्तव्यविशेपाणां प्रत्युपेक्षणादीनां अपरिहाणि:--अभ्रंशा, इदं च प्रधानं साधुलिङ्ग, तथा च दशकालिकनियुक्ति:-"संवेगो निवेओ विसयविवेगो मुसीलसंसगी। आराहणा तवो नाणदंसणचरित्तविणो य ॥ १८६ ॥ खेती य महवऽजव विमुत्तयाऽदीणया तितिक्खा य । आयस्सगपरिमृद्धी य भिक्खुलिंगाई एयाई ॥१८७॥" ----Deam Hima -- ·साधुकि- या धर्मबिन्दु सापेक्षय- ति धर्मः अ.५ ॥६९॥ , तथा-परकृतविलवास इति ॥ ५३॥ (३२२) पर:-आत्मव्यतिरिक्तैः कृते-स्वार्थमेव निष्पादिते बिल इव विले-असंस्करणीयतया उपाश्रये वासः ॥ ५३॥ तथा-अवग्रहशुद्धिरिति ॥५४॥ (३२३) अवग्रहाणां-देवेन्द्र १ राज २ गृहपनि ३ शय्यातर ४ साधर्मिका ५ भाव्यभूभागलक्षगानां शुद्धिः-तदनुज्ञया परि- भोगलक्षणा कार्या ॥५४॥ मासादिकल्प इति ॥५५॥ (३२४) मास:-प्रतीतरूप एव, आदिशब्दाचतुर्मासी गृह्यते, ततो मासकल्पश्चतुर्मासीकल्पश्च कार्यः ॥ ५५॥ यदा तु दुर्भिक्ष- क्षितिपतिविग्रहजवावलक्षयादिभिर्निमित्तैः क्षेत्रविभागेन मासादिकल्पः कत्तुं न पार्यते तदा कि कर्तव्यमित्याह- एकत्रैव तक्रियेति ॥५६॥ (३२५) एकस्मिन्नेव-मासकल्पादियोग्यक्षेत्रे वसत्यन्तरविभागेन वीथ्यन्तरविभागेन च सर्वथा निरवकाशतायां संस्तारकभूमि- परिवर्तन 'तक्रिया' मासादिकल्पक्रियेति, अत एव पठ्यते--"संथारपरावत्तं अभिग्गहं चेव चिचस्वं तु । एत्तो चरिचिणो इह विहारपडिमाइस करेंति ॥१८४॥ [संस्तारकपरावर्त्तमभिग्रहं चैव चित्ररूपं तु । अतश्चारित्रिण इह विहारपतिमादिपु यनन्त॥१॥] तत्र च-सर्वत्राममत्वमिति ॥ ५७ ॥ (३२६) सर्वत्र पोठफलकादौ नित्यवासोपयोगिनि अन्यस्मिंश्चाममत्वम्-अममीकार इति ॥५७ ॥ ॥६९॥ '

·विभूपापरिवर्जनमिति ।। ४८ (३१७)
विभूपायाः-शरीरोपकरणयोः शृङ्गारलक्षणायाः परिवर्णनमिति, एतेषां च स्त्रीकथादीनां नवानामपि भावानां मो-
होद्रेकहेतुत्वात् निषेधः कृत इति ॥ ४८ ॥
तथा-तावाभिनिवेश इति ॥४०॥ (३२८)
तत्त्वे-सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रानुसारिणि क्रियाकलाप अभिनिदेश:-शक्यकोटिमागते कर्तुमत्यन्तादरपरता, अन्यथा
तु मनामतिवन्ध एव कार्यः ।। ४९ ॥
तथा युक्तोपधिधारणेति ॥ ५० ॥ (३१९)
युक्तस्य-शास्त्रसिद्धममाणसमन्वितस्य लोकपरिवादाविपयस्य स्वपरयो रागानुत्पादकस्य उपधेः-वस्त्रपात्रादिलक्ष-
णस्य धारणा-उपभोगः, उपलक्षणत्वात्परिभोगश्च गृह्यते, यथोक्तम्-"धारणया उवभोगो परिहरणा होइ परिभोगो"(१८३)
[धारणोपभोगः परिहरणा भवति परिभोगः]
43
तथा-मृत्यिाग इति ॥५१॥ (३२०)
मूर्छाया-अभिप्वङ्गस्य सर्वत्र वाहोऽर्थेऽभ्यन्तरे च शरीरवलादौ वर्जनम् ॥५१॥
तथा-अप्रतिघडविहरणमिति ॥५२॥ (३२१)
अप्रतिषद्धेन-देशग्रामकुलादायमूञ्छितेन विहरणं-विहारः कार्यः ॥५२॥

·साधुक्रि-
या
धर्मविन्दु
सापेक्षय-
ति धमः
॥६८॥
साधोस्तच्छरीरसंयोगसंक्रान्तोप्मस्पर्शवशेन मनोविश्रोतसिकादोपसंभवात् ॥ ४२ ॥
इन्द्रियाप्रयोग इति ॥ ४३॥ (३१२)
इन्द्रियाणां-चक्षुरादीनां कश्चिद्विपयभावापन्नेप्वपि गुह्योरुवदनकक्षास्तनादिपु स्त्रीशरीरावयवेषु अमयोगः-अव्या-
पारणं कार्य, पुनस्तनिरीक्षणार्थ न यत्नः कार्यः ॥ ४ ॥
कुड्यान्तरदाम्पत्यवर्जनमिति ॥४४॥ (३१३)
कुडयं-भित्तिस्तदन्तरं-व्यवधानं यस्य तत्तथा दाम्पत्य-दयितापतिलक्षणं युगलं, कुड्यान्तरं च दांपत्यं चेति समासः.
तस्य वर्जन, बसतो स्वाध्यायध्यानादौ च न तत्र स्यातव्यं यत्र कुडन्यान्तरं दाम्पत्यं भवतीति ॥ ४४ ॥
पूर्वक्रीडितास्मृतिरिति ॥ ४५ ॥ (३१४)
पूर्व-प्रव्रज्यामतिपत्तिकालात् माक् पीडिताना-प्रौढप्रमोदमदममदापसगमभृतिविलसितानामस्मृतिः-अस्मरणं, अयं
च भुक्तभोगान् प्रत्युपदेश इति ॥ ४५ ॥
प्रणीताभोजनमिति ॥ ४६॥ (३१५)
प्रणीतस्य-अतिस्निग्धस्य गलतस्नेहविन्दुलक्षणस्याहारस्याभोजनम्-अनुपजीवन मिति ।। ४६ ।।
अतिमात्राभोग इति ॥ ४७ (३१६)
अप्रणीतस्याप्याहारस्यातिमात्रस्य-द्वात्रिशकवलादिशास्त्रसिद्धप्रमाणातिक्रान्तस्याभोगः-अभोजनम् ॥ ४७ ॥
॥६॥

·२६५ प्रव. ७३७ अपि) वेदनोपशमाय वैयावृत्याय ईथि च संयमाय च । तथा माणमत्ययं पष्ठ पुनः धर्मचिन्तायै ।। तथा-विविक्तवसतिसेवेति ॥ ४०॥ (३०९) विविक्ताया-स्त्रीपशुपण्डकविवर्जितायाः वसतेः-आश्रयस्य सेवा-परिभोगो विधेयः, अविविक्तायां हि बसतो प्रतिनां ब्रह्मचर्यत्रतविलोपमसङ्ग इति॥४०॥ अव एव ब्रह्मचर्यव्रतपरिपालनाय एतच्छेप गुप्तीरभिधातुं 'स्त्रोकथापरिहार इत्यादि विभूपापरिवर्जन' मिति पर्यन्तं सूत्राटकमाह- तत्र-स्त्रीकथापरिहार इति ॥४१ ।। (३१०) स्त्रीणां कथा स्त्रीकथा, सा च चतुर्विधा-जाति १ कुल २ रूप ३ नेपथ्य ४ भेदातु, तत्र जाति:-ब्राह्मणादिका, तत्कया यथा-" धिक् ब्राह्मणीर्धवाभावे, या जीवन्ति मृता इव । धन्या शूद्री जनैर्मान्या, पतिलक्षेऽप्यनिन्दिता ॥ १८० ॥" कुलं-चौलुक्यचाहुमानादि, तत्कथा-" अहो चौलुक्यपुत्रीणां, साहसं जगतोऽधिकम् । विशन्त्यग्नो मृते पत्यौ, या प्रेमर- हिता अपि ॥ १८१ ॥ " रूप-शरीराकार, तत्कथा-" अहो अन्ध्रपुरन्ध्रोणां, रूपं जगति वर्ण्यते । यत्र यूनां दृशो लगा, न मन्यन्ते परिश्रमम् ॥ १८२॥" नेपथ्य-वस्खादिवेपग्रहः, तत्कथा-" घिग्नारीरौदीच्या बहुवस्वाच्छादितागलतिकत्वात् । यद्यौवनं न यूनां चक्षुर्मोदाय भवनि सदा ॥ १८३ ॥ तस्याः स्वीकथायाः परिहार इति ॥४॥ निपद्यानुपवेशनमिति ॥४२॥ (३११) निपधायां-स्त्रीनिवेशस्थाने पट्टपीटादौ मुहूर्त यावत् स्त्रीपूतियतास्वपि अनुपवेशनं कार्य, सघ एव स्वीनिपयोपवेशने -20

·धुलित
या
धर्मविन
भादप.
मध्यिा-
यः४
॥६७॥
गुरोनिवेदनमिति ॥ ३५ ॥ (३०४)
हस्तशताद् पहिर्गृहीतस्यैर्यापतिक्रमणगमनागमनालोचनापूर्वक हस्तशतमध्ये तु एवमेव निवेदनं-गुरोः दायकहस्तमा-
न्यापारमफाशनेन लब्धस्य ज्ञापनं समर्पणं च कार्यमिति ॥३५॥ अत एव
स्वयमदानमिति ॥ ३६ ॥ (३०५)॥
स्वयम्-आत्मनाऽदान-लब्धस्यान्यस्मै अवितरणं, गुर्वायत्तीकृतत्वात्तस्य ॥३६॥ ततो यदि गुरुः स्वयमेव फस्मैचित्
वालादिकाय किञ्चिद्दद्यात् तत् सुन्दरमेव, अथ कुतोऽपि व्यग्रतया न स्वयं ददाति किंतु तेनैव दापयति तदा-
तदाज्ञया प्रवृत्तिरिति ॥ ३७॥ (३०६)
तस्य-गुरोराज्ञया-निरोधेन प्रवृत्तिर्दाने कार्या ॥३७॥ तत्र च-
उचितच्छन्दनमिति ॥ ३८॥ (३०७)
उचितस्य-समानसंभोग्यवालादेः साधो न पुनरन्यस्य, तं प्रति दानानधिकारित्वात् तस्य, छन्दनं-छन्दस्य-अभि-
लापस्य अनादिग्रहणं प्रत्युत्पादन कार्य ॥३८॥ ततो दत्तावशिष्टस्यान्नादे:-
धर्मायोपभोग इति ॥ ३९॥ (३०८)
धर्माय-धर्माधारशरीरसंधारणद्वारेण धर्मार्थमेव च, न पुनः शरीरवर्णवलायर्थमपि, उपभोगः-उपजीवनम्, तथा चापम्-
“वेयण १ वेयावच्चे २ इरियट्ठार ३ य संयमहाए ४ । तह पाणवत्तियाए ५ छटुं पुण धम्मचिंताए ६ ॥ १७९ ॥" (पंच.
॥६॥

·- सोगंधिए ९ य आसत्ते १०,एए दस नपुंसगा। संकिलिट्टत्ति साहणं, पहावे अकप्पिया ॥ ७९४ ॥ (१७८) (प्रव. अपि) । एतत्स्वरूपं च निशीयाध्ययनात् ज्ञातव्यम् ॥३०॥ तथा-उचित अनुज्ञापनेति ॥ ३१ ॥ (३००) उचित-अनुचितविलक्षणे पिण्डादौ अनुज्ञापना-अनुजानतोऽनुमन्यमानस्य स्वयमेव गुरोर्द्रव्यस्वामिनो वा प्रयोजन, यथा-अनुजानीत यूयं मम ग्रहीतुमेतदिति, अन्यथा अदत्तादानप्रसङ्गात् ।। ३१ ।। तथा--निमित्तोपगोग इति ॥ ३२ ॥ (३०१) निमिचे-उचिताहाराग्रहीतुमभिलपितस्य शुद्ध पशुद्धिसूचके शकुने साधुजनमसिद्धे, प्रवृत्चे सतीति गम्यते, उप- योग:-आभोगः कार्यः, अत्र च निमित्ताशुद्धी त्यबन्दनादिकुशलक्रियापूर्वकं निमित्तान्तरमन्येपणीय, एवं यदि श्रीन वारान निमित्तद्धिन स्यात्तदा तद्दिने न तेन किश्चिद् ग्राध, यदि परमन्यानीतं भोक्तव्यमिति ॥ ३२ ॥ निमित्तशुद्धावपि- अयोग्ये ग्रहणमिति ॥ ३३ ॥ (३०२) अयोग्य-उपकाराफारकत्वेनानुचिते पिण्डादावग्रहणम्-अनुपादानं कार्यमिति ॥३॥ तथा--अन्ययोग्यस्य ग्रह इति ॥ ३४ ॥ (३०३) अन्यस्य-आत्मव्यतिरिक्तस्य गुरुग्लानघालादेः यद्'' योग्यम्-उपष्टम्भकत्वेनोचितं तस्य अहो विधेय इति ।। ॥३४॥ एवं च गृहीतस्य कि कार्यमित्याह- A ·साधुनि- धर्मबिन्दु सापेक्षय- वि धर्मः या ॥७२॥ एष द्रव्याभिग्रहो नाम ॥१॥] इत्यादिशास्त्र सिद्धानां ग्रहणम्-अभ्युपगमः कार्यः ॥८॥ तथा--विधिवत्पालनमिति ॥ ८१॥ (३५०) विधिवद्-विधियुक्तं यथा भवति तथा पालनमभिग्रहाणामिति ॥ ८१॥ तथा--यथाऽहं ध्यानयोग इति ॥ ८२ ॥ (३५१) 'यथार्ह' यो यस्य योग्यस्तदननिक्रमेण ध्यानयोगो' ध्यानयोधयंशुक्ललक्षणयोर्योगः, अथवा यथाई मिति यो देशः कालो वा ध्यानस्य योग्यस्तदनुल्लङ्घनेनेति ॥ ८२॥ तथा अन्ते संलेखनेति ।। ८३॥ (३५२) अन्ते-आयुःपर्यन्ते विज्ञाते सति संलेखना-शरीरकपाययोरतपोविशेषभावनाभ्यां कृशीकरणम् ॥ ८३॥ परमत्र- संहननाद्यपेक्षणमिति ॥ ८४ ।। (३५३) संहननस्य-शरीरसामथ्र्यलक्षणरय आदिशब्दात् चित्तवृत्तेः सहायरूपचेश्च अपेक्षणम्-आश्रयण कार्य, संहननाथपेक्ष्य संलेखना विधेयेति भावः ॥ ८४ ॥ नन्दनयोव्र संलेखनाभावसलेखनयोः काऽत्यन्तमादरणीयेत्याह- भावसंलेखनायां यत्न इति ॥८५ ॥ (३५४) भावसंखेलनायां-कपायेन्द्रियविकारतुच्छीकरणरूपायां यत्नः-आदरः कार्यः, द्रव्यसैलेखनाया अपि भावसलेख- नार्थमुपदेशात्, अयमत्र भावः-इह मुसक्षुणा भिक्षुणा प्रत्यहं मरणकालपरिज्ञानयत्नपरेण स्थैर्य, मरणकालपरिज्ञानोपायाश्च . ||७२॥

·निर्जराथै कार्य इति, यथोक्तम् “ मार्गाच्यवननिर्जराथै परिपोढव्याः परीपहाः" इति ( तत्त्वा०९-८) तथा-उपसर्गातिसहनमिति ॥ ७७॥ (३४६) उपसृज्यन्ते--पीडापरिगवैद्यन्ते ये ते उपसर्गाः, ते च दिव्यमानुपतैरश्चात्मसंवेदनीयभेदाचतुर्दा, तेपामनिसहनम्- अभिभवनं, अन्यथा व्यसनमयत्वेन संसारस्य तेपामनतिसइने मृढमतित्वप्रसङ्गात् , यधोक्तम्-" मंसारवर्यपि समुद्विजते विपद्भ्यो, यो नाम मूढमनसां प्रथमः स नूनम् । अम्भोनिधौ निपतितेन शरीरभाजा, संसृज्यतां फिमपरंसलिलं विहाय ? १९२" तथा सर्वथा भयत्याग इति ।। ७८ । (३४७) 'सर्वया' सबै प्रकाररिहलोकपरलोकभयादिभिर्भयस्य-भीतेस्त्यागः-परिहारः, निरतिचारयतिसमाचारवशोपलब्ध- समुत्कृष्टोपरम्भतया मृत्योरपि नोवेजितव्य, किं पुनरन्यभयस्थानेभ्य इति, अत एवोक्तमन्यत्र-"प्रायेणाकृतकृत्यत्वान्म- त्योरुद्विजते जनः । कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते, मृत्यु प्रियमिवातिथिम् ।। १९३ ॥ ७ ॥७८ ॥ तथा--तुल्याश्मकाञ्चनतेति ॥ ७९ ॥ (:३४८) तुल्ये-समाने अभिप्वनाविपयतया अश्मकाञ्चने--उपलमुवर्णे यस्य स तथा तद्भावस्तचा ॥ ७९ ॥ तथा-अभिग्रहग्रहणमिति ॥ ८०॥ (३४९) अभिग्रहाणां-द्रव्यक्षेत्रकालभावभिन्नानां " लेवटमलेवर्ड वा अमुग दवं च अज्ज घेच्छामि । अमुगेण व दवेण च अह दवाभिग्गहो एस ॥ १९४ ॥" (पञ्च. २९८) [ लेपकदलेपकृता अमुकं द्रव्यं चाध ग्रहीप्यामि । अमुकेन द्रव्येण वा

·धुक्रि-
या
MEENA
धर्मविन्दु
सापेक्षय-
ति धर्मः
अ.५
જુળની ઘરનાર
||७१॥
,
पूर्वपररात्रकाले जागरतो भावप्रतिलेखनेति ॥ १॥] ॥ ७१ ॥ एवमात्मन्यनुप्रेक्षिते यत्कृत्यं तदाह-
उचितप्रतिपत्तिरिति ॥७२॥ (३४१)
उचितस्य-गुणवंहकस्य प्रमादनिग्राहिणश्चानुष्ठानस्य प्रतिपत्तिः-अभ्युपगम इति ॥ ७२ ॥
तथा-प्रतिपक्षासेवन मिति ॥ ७३ ॥ (३४२)
यो हि यदा येन दोषेण वाध्यमानो भवति तेन तदातत्मतिपक्षभूतस्य गुणस्यासेवनं कार्य, हिमपातपीडितेनेवाग्नेरिति॥
तथा-आज्ञाऽनुस्मृतिरिति ॥ ७४ ॥ ( ३४३)
आज्ञाया-भगववचनस्य पदे पदे हृदयेऽनुस्मृतिः कार्या, भगवद्वचनानुस्मरणस्य भगवत्स्मरणरूपत्वेन महागुणत्वात्,
यदुक्तम्-“अस्मिन् हृदयस्थे सति हृदयस्थस्तवतो मुनीन्द्र इति । हृदयस्थिते च तस्मिन् नियमात्सर्वार्थससिद्धिः ॥१९॥"
(पोडश.) इति ॥
तथा-समशत्रुमित्रतेति ॥ ७९ ॥ (३४४)
शत्रौ मित्रे च समानपरिणामता, एको हि तत्र निर्भर्त्सनादिभिरन्यस्तु स्तुतिवन्दनादिभिः स्वचित्तसंतोपं घटयन्तौ
मां निमित्तमात्रमवलम्ब्य प्रवृत्तौ द्वावपि, न तु मत्कार्य किञ्चनेति, ततः कोऽनयोरुनोऽधिको वा ममेति भावनया ॥ ७८ ॥
तथा--परीषहजय इति ॥ ७६ ॥ (३४५)
परीपहाणां क्षुत्पिपासादीनां द्वाविंशतेरपि जयः-अभिभवः, तत्र दर्शनपरीपहस्य मार्गाच्यवनाथै शेपाणां च कर्म-
॥७॥

·क्रोधाद्यनुदय इति ॥ ६७ ॥ (३३६) क्रोधादीनां चतु) कपायाणामनुदयो-मूलत एवानुत्यानम् ॥ ६७ ॥ तथा-वैफल्यकरणमिति ॥ ६८॥ (३३७) वैफल्यस्य-विफलभावस्य कथञ्चिदुदयप्राप्तानामपि क्रोधादीनां करणं,क्रोधादीनामुदये यचिन्तितं कार्य तस्याफरणेन क्रोधाधुदयो निष्फल: कार्य इति भावः, एवं च कृते पूर्वोक्ताः क्षान्त्यादय आसेविता भवन्ति ॥ ६८॥ क्रोधाद्यनुदयार्थिना च यत्कार्य तदाह- विपाकचिन्तेति ॥ ६९॥ (३३८) विपाकस्य-क्रोधादिकपायफलरय चिन्ता-विमों विधेयः, यथा-"क्रोधात्प्रीतिविनाशं मानाद्विनयोपघातमामोति । शाग्यात्मत्ययहानि सर्वगुणविनाशनं लोभात ॥ १८९ ॥” (मशम) इति ॥६९ ॥ तथा-धर्मोत्तरो योग इति ।। ७० ॥ (३३९) धर्मोत्तरो-धर्मफलः सर्व एव योगो-व्यापारो विधेयः, न पुनरट्टाहासालकिलत्वादिः पापफल इति ॥ ७॥ तथा-आत्मानुप्रेक्षेति ॥ ७१ ॥ (३४०) आत्मनः-स्वस्य अनुप्रेक्षा-पर्यालोचना भावप्रत्युपेक्षारूपा, यथा-कि कय किंवा सेसं कि करणिनं तवं न करेमि। पुवावरत्तकाले जागरओ भावपडिलेहत्ति ॥१९०॥” (ओघ. २६३) [किं कृतं किंवा शेपं किं करणीयं तपोन करोमि। " memom ·यतिधर्म- फलम् धर्मबिन्दु सापेक्षय- ति धर्मा ध्याय.५ ||७४॥ तथा-ध्यानकतानत्वमितीति ॥९८॥ (३६७) ध्याने-धर्मध्यानादायक एव तान:-चित्तप्रसर्पणरूपो यस्य स तथा तद्भावस्तत्त्वम्, इतिशब्दः समाप्तौ ॥ अथोप- संजिहीपुराह- सम्यग्यतित्वमाराध्य, महात्मानो यथोदितम् । संप्राप्नुवन्ति कल्याणमिह लोके परत्र च ॥२८॥ सम्यग् यतित्वम्-उक्तरूपमाराध्य-समासेव्य महात्मानो जना 'यथोदितं' यथा शास्त्रे निरूपितं, किमित्याह-सं- माप्नुवन्ति' लभन्ते 'कल्याणं' भद्र, फेत्याह-इह लोके परत्र चेति, प्रतीतरूपमेव ॥१॥ एतदेव विवरीपुराह- क्षीराश्रवादिलब्ध्योघमासाद्य परमाक्षयम् । कुर्वन्ति भव्यसत्वानामुपकारमनुत्तमम् ॥ २९ ॥ क्षीरं- दुग्धं श्रोतजनकर्णपूरेषु आश्रयति-क्षरतिभापमाणो यस्यां लब्धौ सा क्षीराश्रवा, आदिशब्दान्मध्वाश्रवा स- पिराश्रया अमृताश्रवा चेत्यादिको यो 'लन्ध्योघो' लब्धिसंघातः तं 'आसाद्य' उपलभ्य 'परमाक्षयं परमं-सर्वसुन्दरं अक्षयं च-अनेकधा उपजीव्यमानमपि अनुपरमस्वभावं, किमित्याह-'कुर्वन्ति' विदधति भन्यसवाना उपकर्तुं योग्यानां उपकार' सम्यक्त्वज्ञानचारित्रलाभलक्षणं 'अनुपमं निर्वाणकफलत्वेन अन्योपकारातिशायिनमिति ॥२॥ मुच्यन्ते चाशु संसारादत्यन्तमसमञ्जसात् । जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोकायुपद्रुतात् ॥ ३० ॥ 'मुच्यन्ते' परिहियन्ते चः समुच्चये ' आशु' शीघ्रं 'संसारात्! भवात् , कीरशादित्याह-अत्यन्तम्-अतीव संगतं-युक्तं अ:-स्वरूप यस्य स नथा तत्मतिपेधादसमभसस्तस्माद, अत एव जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोकायुपद्रुतान् , ज- ||७४॥

·तथा ग्रामैकरात्रादिविहरणमिति ॥९३ ॥ (३६२)
ग्राम-प्रतीतरूपे उपलक्षणत्वान्नगरादौ च एका चासौ रात्रिश्चेत्येकरात्रः आदिशब्दात् द्विरात्रस्य मासकल्पस्य च
ग्रहा तेन विहरणं, किमुक्तं भवति ?-यदा प्रतिमाकल्परूपो निरपेक्षो यतिधर्मः मविपन्नो भवति तदा ऋतुबद्धे फाले ग्रामे
ज्ञाता सन् स एकरात्रं अज्ञातश्च एकरात्रं द्विरात्रं वा वसति, यथोक्तम्-"नाएगरायवासी एगं च दुगं च अन्नाए (१९७)
जिनकल्पिकयथालन्दकल्पिकशुद्धपरिहारिका ज्ञाता अज्ञाताश्च मासमिति ॥ ९३ ।।
तथा-नियतकालचारितेति ।। ९४ ॥ (३६३)
नियते-तृतीयपौरुपीलक्षणे काले भिक्षाथै संचरण, यथोक्तम्-“ भिक्खा पंथो य तइयाए "त्ति ॥९॥
तथा-प्राय ऊर्ध्वस्थानमिति ॥ ९५ ॥ (३६४)
प्रायो-बाहुल्येन ऊर्ध्वस्थान-कायोत्सर्गः ॥९५||
तथा-देशनायामप्रवन्ध इति ॥ ९६ ॥ (३६५)
देशनायां-धर्मकथारूपायां धर्म श्रोतुमुपस्थितेप्वरि तथाविधप्राणिषु अप्रवन्धः-अभूरिभावः, 'एगवयणं दुवयण'
चेति वचनमामाण्यात् ॥१६॥
तथा-सदाऽप्रमत्ततेति॥ १७ ॥ (३५६)
'सदा' दिवा रात्रौ चाममत्तता-निद्रादिपमादपरिहारः ॥९॥

·निरपेक्ष-
यतिधर्मः
धर्म
श्रादप-
माध्या-
या५
॥७३॥
विधिना देहत्याग इतीति ॥८७॥ (३५६)
'विधिना' आलोचनव्रतोचारपरक्षामणानशनशुभभावनापञ्चपरमेष्ठिस्मरणलक्षणेन देहस्य त्यागः-परित्यजनं, प-
ण्डितमरणाराघनमित्यर्थः, इतिशब्दः परिसमाप्तौ, इत्युक्तः सापेक्षयविधर्मः ॥८॥ अथ द्वितीयधर्मप्रस्तावनायाह-
निरपेक्षयतिधर्मस्त्विति ॥ ८८ ॥ (३५७)
निरपेक्षयतीनां धर्मः पुनरयं वक्ष्यमाणः ॥८॥ तमेवाह-
वचनगुरुतेति ॥ ८९॥ (३५८)
वचनमेव-आगम एव गुरुः सर्वप्रवृत्तौ निवृत्तौ चोपदेशकत्वेन यस्य स तथा वद्रावस्तत्ता ॥८९॥
तथा-अल्पोपधित्वमिति ॥९०॥ (३५९)
अल्पः स्थविरापेक्षया उपधिः-वस्त्रपात्रादिरूपो यस्य स तथा यद्भावस्वत्रं, उपधिप्रमाणं च विशेपशास्त्रादवसेयम् ।।
तथा-निष्पतिकर्मशरीरतेति ।। ९१॥ (३६०)
निप्पतिकर्म-तथाविधग्लानाद्यवस्थायामपि प्रतिकारविरहितं शरीरं यस्य स तथा तद्भावस्तत्वम् ॥११॥ अव एव-
अपवादत्याग इति ॥ ९२।। (३६१)
अपवादस्य-उत्सर्गापेक्षयाऽपकृष्टवादस्य त्यागः कार्यः, नहि निरपेक्षो यतिः सापेक्षयतिरिव उत्सर्गासिद्धावपवादमपि
समालम्व्य अल्पदोपं बहुगुणं च कार्यमारभते, किंतूत्सर्गपथमाप्त केवलगुणमयमेवेति ॥१२॥
॥७॥

·आगमदेवतावचनमुमतिभातथाविधानिष्टस्वमदर्शनादयोऽनेके शास्त्रलोकमसिद्धा इति, ततो विज्ञाते मरणकाले पूर्वमेव द्वादश वर्षाणि यावदुत्सर्गतः संलेखना कार्या, तत्र च-" चत्तारि विचिचाई विगईनिज्जूहियाई चत्तारि । संवच्छरे य दोणि उ एगंवरियं च आयामं ॥ ८८२ ।। (१९५) नाइविगिट्टो य तवो छम्मासे परिमियं च आयामं । अन्नेऽवि य छम्मासे होइ विगि तवोकम्मं ॥ ८८३ ।। ( १२६) वास कोडीसहियं आयाम काउमाणुपुबीए। गिरिकंदरं तु गंतुं पायवगमणं अह करेइ ॥ ८८४ ।। (१९७)" (पञ्च. १५७४-५-६) [ चत्वारि ( चर्पाणि) विचित्राणि तपांसि विकृतिभिर्निहितानि चत्वारि। संवत्सरौ च द्वौ तु एकान्तरितं चाचामाम्लम् ॥१॥ नातिविकृष्टं च तपः पण्मासान् परिमितं चाचामाम्लम् । अन्या- नपि च पण्मासान् भवति विकृष्टं तपःकर्म ॥२॥ वप कोटीसहितमाचामाम्लं कृत्वानुपूर्व्या । गिरिफन्दरांतु गखा पादपोपग- मनमथ करोति ॥३॥] यदा तु कुतोऽपि संहननादिवैगुण्यान्न शक्यते इयान् संलेखनाफाल: साधयितुं वदा मासवर्षपरिहाण्या जपन्यतोऽपि पण्मासान् यावत्सलेखना कार्या, असंलिखितशरीरकपायो हि भिक्षुरनशनमाधिष्ठितः सहसा धातुक्षये समुप- स्थिते न मुगतिफलं तथाविधं समाधिमाराधयितुं साधीयान् स्यादिति ॥ ८५ ॥ ततो विशुद्ध ब्रह्मचर्यमिति ॥ ८६ ।। (३५५) विशेपेण-असिनिविदब्रह्मचर्यएसिविधानरूपेण शुद्ध ब्रह्मचर्य-अतीतमेव विधेय, यदत्र संलेखनाधिकारे विशुद्धब्रह्म- चोपदेशनं तवदोदयस्य क्षीणधरीरतायामपि अत्यन्तदुर्द्धरत्वख्यापनार्थमिति ।। ८६ ॥ अय संलेखनानन्तरं आपातके पा विपविधिकादौ दोपे सति यद्विधेयं वदाह- ·धर्मविन्द सापेक्षय- वि धर्मा ध्याय,६ - सापेक्षय' निःश्रेष्ठवा निरपक्ष- यतिगु- ॥७६॥ २RA तस्यैव च गुरुत्वादिति ॥६॥ (३७३) तस्य-परार्थसंपादनस्य एव चेत्यवधारणे गुरुत्वात्-सर्वधर्मानुष्ठानेभ्य उत्तमत्वात् ।।६।। एतदपि कयमित्याह- सर्वधा दुःखमोक्षणादिति ॥ ७ ॥ (३७४) 'सर्वधा' सर्वैः प्रकारः स्वस्य परेपां चेत्यर्थः 'दुःखानां शारीरमानसरूपाणां मोचनात् ॥७॥ तथा-संतानप्रवृत्तेः ॥८॥ (३७५) परार्थसंपादनात् संतानस्य-शिप्यपशिष्यादिप्रवाहरूपस्य प्रवृत्तेः ॥८॥ तथा-योगत्रयस्याप्युदग्रफलभावादिति ॥९॥ (३७६ ) 'योगवस्थापि' मनोवाकायकरणव्यापाररूपस्य परार्थसंपादने क्रियमाणे, न पुनरेकस्यैवेत्यपिशब्दार्थः, 'उदग्रफ- लभावात् । उदग्रस्य-प्रकारान्तरेणानुपलभ्यमानत्वेनात्युत्तमस्य फलस्य-कर्मनिर्जरालक्षणस्य भावात् , नहि यथा देशनायां सर्वात्मना व्याप्रियमाणं मनोवाक्कायत्रयं फलमामोति तथाऽन्यत्र कृत्यान्तर इति ॥९॥ तधा-निरपेक्षधर्मोचितस्थापि तत्प्रतिपत्तिकाले परपरार्थसिद्धौ तदन्यसंपादकाभावे प्रतिपत्तिमतिपे- धाचेति ॥ १०॥ (३७७) निरपेक्षधर्मोचितस्यापि, किं पुनस्तदनुचिनस्येत्यपिशब्दार्थः, 'तत्मतिपत्रिकाले निरपेक्षधर्मांगीकरणसमये 'परप- रार्थसिद्धौ परेपां परार्थस्य-सम्यग्दर्शनादेः प्रधानप्रयोजनस्य सिद्धौ साध्यायां विपये 'तदन्यसंपादकाभावे तस्मात- ·अत एव 'प्रधानपरिणते' सर्वोत्तमात्मपरिणामस्य 'विधूतमोहस्य' समुत्तीर्णमूढभावतन्द्रामस्य परमसत्त्वाधकर्तुः' निर्वाणावन्ध्यवोजसम्यक्त्वादिसञ्चायोजन विधातुः 'सामायिकवता' माध्यस्थ्यगुणतुलारोपणवशसमतोपनीतस्वजनपरज- नादिभावस्य 'विशुद्धचमानाशयस्य' धवलपक्षक्षमापतिमण्डलस्येव प्रतिकलमवदातमानसस्य 'यथोचितमत्त प्रस्ता- वमायोग्यप्रारब्धप्रयोजनस्य अत एव 'सात्मीभूतशुभयोगस्य ' अय:पिण्डस्येव वधिना शुभयोगेन सह समानीभूतात्मनो यतिविशेपस्य 'श्रेयान ' अतिप्रशस्यः सापेक्षयतिधर्म एव, नेतर इति ॥२॥ कुत इत्याह- वचनप्रामाण्यादिति ॥ ३॥ (३७०) भगवदाज्ञाप्रमाणभावात् ॥३॥ एतदपि कुत इत्याह- संपूर्णदशपूर्वविदो निरपेक्षधर्ममतिपत्तिमतिपेधादिति ॥४॥ (३७१) सुगममेव, प्रतिपेधश्च “गच्छे थिय निम्माओ जा पुक्षा दस भवे असंपुण्णा । नवमस्स तइयवत्थू होइ जहन्नो सु- आभिगमो ॥१९८॥ [गच्छे एव परिकर्मितो यावत् पूर्वाणि भवेयुः दशासपूर्णानि । नवमस्य च हतोयं वस्तु भवति जपन्यः श्रुवाधिगमः ॥१॥] (उपदेश पदे ८५१ प्रव. ५७६) इति वचनादवसीयते ॥४॥ एपोऽपि किमर्थमित्याह- परार्थसंपादनोपपत्तेरिति ॥ ५॥ (३७२) परार्धस्य-परोपकारलक्षणस्य संपादन-फरणं तदुपपत्ते, स हि दशपूर्वधरस्तीपष्टम्भलक्षणं परार्थ संपादयितुं यस्मा- दुपपद्यत इति ॥५॥ यदि नामैवं ततोऽपि किमित्याह- ·सापेक्षय तिगुणाः ' धर्मबिन्दु सापेक्षयः ति धर्मा ध्यायः ॥७५॥ इयति' निप्पद्यते, अन्यथा सामग्रीसमग्रताऽयोगात् , अत्रैव व्यतिरेकमाह-'दवीयसाऽपि' अतिचिररूपतया दूरतरवर्तिनाऽपि फालेन 'चैकल्ये तु ' सामग्रिकाया विकलतायां पुनर्न जातुचित्-न कदाचिदपीति ॥२॥ एवं सति यत्कर्त्तव्यं तदाह- तस्माद्यो यस्य योग्यः स्यात्तत्तेनालोच्य सर्वथा । आरब्धव्यमुपायेन, सम्यगेप सतां नयः ॥३३॥ तस्मात्कारणायो-यति: यस्य-सापेक्षनिरपेक्षयतिधर्मयोरन्यतरानुष्ठानस्य 'योग्यः' समुचितः 'स्याद् ' भवेत् 'तद् ' अनुष्ठान 'तेन' योग्येन 'आलोच्य ' निपुणोहापोहयोगेन परिभाव्य 'सर्वथा' सर्वैरुपाधिभिरारब्धव्यम्-आर- म्भणीय उपायेन तद्गतेनैव 'सम्यग् ' यथावत् 'एष' योग्यारम्भलक्षणः 'सतां' शिष्टानां 'नयो' नीतिरिति ॥३॥ इत्युक्तो यतिधर्मः, इदानोमस्य विषयविभागमनुवर्णयिष्याम इति ॥ १ ॥ (३६८) प्रतीतार्थमेवेति तत्र कल्याणाशयस्य श्रुतरत्नमहीधेः उपशमादिलब्धिमतः परहितोद्यतस्य अत्यन्तगंभीरचेतसः प्रधानपरिणतेर्विधूतमोहस्य परमसत्त्वार्थकर्तुः सामायिकवतः विशुद्यमानाशयस्य यथोचितप्रवृत्तेः सात्मी- भूतशुभयोगस्य श्रेयान् सापेक्षयतिधर्म एवेति ॥२॥ (३६९) 'तत्रे'ति विषयविभागानुवर्णनोपक्षेपे 'कल्याणाशयस्य' भावारोग्यरूपमुक्तिपुरमापकपरिणामस्य 'श्रुतरत्न- महोदधेः' प्रवचनमाणिक्यपरमनीरनिधेः, 'उपशमादिलब्धिमतः' उक्तलक्षणोपशमादिलब्धिसमन्वितस्य 'परहितो- द्यतस्य' सर्वजगजीवनातहिताधानधनस्य ' अत्यन्तगम्भीरचेतसः' हर्षविपादादावतिनिपुणैरप्यनुपलब्धचित्तविकारस्य ' , ॥७॥ .

·न्मना-प्रादुर्भावेन, मृत्युना-मरणेन, जरया-स्थविरभावलक्षणया, व्याधिना-कुष्टादिरूपेण, शोकेन-इष्टवियोगमभवमनो दुःखविशे- पण आदिशब्दाच्छी तवातादिभिरुपद्रवैरुपद्रुतात्-विह्वलतामानी तादिति ॥३॥ इति श्रीमुनिचन्द्रहरिविरचितायां धर्मविन्दुष्टत्तौ यतिधर्मविधिः नाम पश्चमोऽध्यायः॥५॥ अथ षष्ठोऽध्यायः जागरयो गणित व्याख्यातः पञ्चमोऽध्यायः, अधुना पष्ठो व्याख्यायते, तस्येदमादिसूत्रम्- आशयाधुचितं ज्यायोऽनुष्ठानं सूरयो विदुः। साध्यसिध्ध्यङ्गमित्यस्माद्यतिधर्मों दिधा मतः ॥ ३१॥ आशयस्य-चित्तवृत्तिलक्षणस्य आदिशब्दात् श्रुतसंपत्तेः शरीरसंहननस्य परोपकारणकरणशक्तेश्च उचित-योग्यं ज्यापा-अतिप्रशस्यमनुष्ठान-जिनधर्मसेवालक्षण 'सूरयः' समयज्ञाः 'विदुः 'जानन्ति, कीदृशमित्याह-साध्यसिध्ध्यर' साध्यस्य-सकललेशक्षयलक्षणस्य सिध्ध्यङ्ग-निप्पत्तिकारणं इति-अस्मात्कारणाधतिधर्मो द्विधा मतः, सापेक्षयविधर्मवया निर- पेक्षयतिधर्मतया चेति ॥१॥ साध्यसिध्ध्यङ्गत्वमेव भावयति- समग्रा यत्र सामग्री, तदक्षेपेण सिद्धयति । वीयसाऽपि कालेन, वैकल्ये तुन जातुचित् ॥ ३२ ॥ 'समग्रा' परिपूर्णा यत्र कार्ये 'सामग्री' समग्रसंयोगलक्षणा भवति तत्कार्य 'अक्षेपेण' अविलम्बेन 'सि- ·धर्मबिन्दु सापेक्षय- ति धर्मा ध्यायः६ अनभि- नियंश योग्यता ॥७८॥ - 'संभवति' जायते 'तदतोऽपि ' अनाभोगमात्रादनुचितप्रतिपत्तिमतोऽपि, किंपुनस्तदन्यस्येत्यपिशब्दाः, चा- रित्रं-सर्वविरतिरूपम् ॥१९॥ अत्रैव विशेपमाह- अनभिनिवेशवांस्तु तयुक्त: खल्वतत्त्वे ॥२०॥ (३८७) 'अनभिनिवेशवान् ' निराग्रहः पुनस्तद्युक्तो जीवोऽनाभोगेऽपि 'खलु' निश्चयेन 'अतत्वे ' प्रवचनवाधि- तार्थ ॥२०॥ एतदपि कुत इत्याह- स्वस्वभावोत्कादिति ॥ २१॥ (१८९) स्वस्य-अनौपाधिकत्वेन निजस्य स्वभावस्य-आत्मतत्त्वस्य उत्कर्पा-वृद्धः, चारित्रिणो हि जीवस्य छद्मस्थतया कचिदर्थं अनाभोगेऽपि गौतमादिमहामुनीनामिव तथाविधात्यन्तिकबाधककर्माभावेन स्वस्वभावः-सम्यग्दर्शनादिरूपो नाप- कएँ मतिपद्यत इति ॥२२॥ अयमपि कुत इत्याह-- मार्गानुसारित्वादिति ॥ २२॥ (३८९) मार्गस्य-सम्यग्दर्शनार्मुक्तिपथस्यानुवर्तनात् ॥२२॥ तदपि- तथा रुचिस्वभावत्वादिति ॥ २३॥ (३९०) तपा-तत्पकारा मार्गानुरूपत्वेन या रुचिः-श्रद्धा तद्रूपत्वात् ॥२३॥ एतदपि- श्रवणादौ प्रतिपत्तेरिति ॥ २४ ॥ (३९.) ||७८ ·- , लाया निर्जराया, कृत इत्याह-'उक्नविपर्ययात् ' उदयविवेकाभावेन रत्तत्रयाराधनाभावादिति ॥१५॥ एतदेव भावयन्नाह- निर्वाणफलमत्र तत्त्वतोऽनुष्टानमिति ॥ १६ ॥ (३८३) 'निर्वाणफलं' मुक्तिकार्यम् 'अत्र' जिनवचने 'तत्त्वतः' परमार्थवृत्त्या अनुपगतः स्वर्गादिफलभावेऽपि 'अ- नुष्टानं सम्यग्दर्शनाचाराधनारूपं मोच्यत इति ॥१६॥ यदि नामैवं ततोऽपि किमित्याह- न चासदभिनिवेशवत्तदिति ॥ १७ ॥ (३८४) 'न च' नैव असुन्दराग्रहयुक्तं 'तत् । निर्वाणफलमनुष्टानं, असदभिनिवेशो हि निष्ठुरेऽपि अनुष्टाने मो- क्षफलं प्रतिवध्नातीति तद्व्यवच्छेदार्थमुक्तं 'न चासदाभिनिवेशवत्तदिति ॥१७॥ नन्वनौचित्येऽप्यनुष्ठानं च भविष्यति मिथ्याभिनिवेशरहितं चेत्याशझ्याह- अनुचितप्रतिपत्ती नियमादसदभिनिवेशोऽन्यत्रानाभोगमात्रादिति ॥ १८ ॥ (३८५) अनुचितस्यानुष्ठानस्य मतिपत्नौ-अभ्युपगमे 'नियमाद् । अवश्यतया 'असदभिनिवेशः उक्तरूपः, असदभि- निवेशकार्यत्वादनुचितानुष्ठानस्य, अपवादमाह-'अन्यत्र अनाभोगमात्रादिति अन्यत्र-विनाऽनाभोग एव-अपरिज्ञा- नमेव केवलम्-अभिनिवेशशून्यमनाभोगमात्र तस्मादनाभोगमात्रादनुचितप्रतिपत्तावपि नासदभिनिवेश इति ॥१८॥ एवं सति किं सिद्धमित्याह- संभवति तदतोऽपि चारित्रमिति ॥ १९॥ (३८६) - ·धर्मविन्दु सापेक्षय वि धर्मा ध्याया६ अभिनियों शनिन्दा ॥७७॥ - करणोयानशनक्रियातुल्य इत्यर्थः, 'श्रेयान्' अतिप्रशस्यः 'निरपेक्षयतिधर्मों जिनकल्लादिग्रन्थप्रसिद्धस्वरूपो वर्तत इति ।। तथा-तत्कल्पस्य च परं परार्थलब्धिविकलस्येति ॥ १२॥ (३७९) 'तत्कल्पस्य' निरपेक्षयविधर्मप्रतिपत्तिसमर्थपुरुपविशेपतुल्यस्य अन्यस्यापि, चशब्दः समुचये, परं-केवलं 'परार्थ- लब्धिविकलस्य तथाविधान्तरायादिकर्मपारतन्त्र्यदोपात् परार्थलब्ध्या-साधुशिप्यनिप्पादनादिसामर्थ्यलक्षणया विकलस्य, श्रेयान् निरपेक्षयतिधर्म इत्यनुवर्त्तते ॥१२॥ अत्र हेतुमाह- उचितानुष्ठान हि प्रधानं कर्मक्षयकारणमिति ॥ १३ ॥ (३८०) उचितानुष्ठानं 'हि' यस्मात् 'प्रधानम्' उत्कृष्ट कर्मक्षयकारणमिति ॥१३॥ एतदपि कुत इत्याह- उदयविवेकभावाद्रत्नत्रयाराधनादिति ॥ १४ ॥ (३८१ ) उदग्रस्य-उत्कटस्य विवेकस्य-विधेयाविधेयवस्तुविभागविज्ञानलक्षणस्य भावात्सकाशात् , किमित्याह-रत्नत्रयस्य- सम्यग्दर्शनादेः आराधनात्-निष्पादनात् , उचितानुष्ठाने हि प्रारब्धे नियमादत्नत्रयाराधक उदयो विवेको विजृम्भते इत्येव- त्यधानं कर्मक्षयकारणमिति ॥१४॥ अत्रैव व्यतिरेकमाह- अननुष्ठानमन्यदकामनिर्जराङ्गमुक्तविपर्ययादिति ॥ १५ ॥ (३८२) 'अननुष्टानं अनुष्ठानमेव न भवति 'अन्यत्' विलक्षणं उचितानुष्ठानात् , तर्हि कीदृशं तदित्याह-अकाम- निर्जराङ्गं अकामस्य-निरभिलापस्य तथाविधवलीवदेरिव या निर्जरा-कर्मक्षपणा तस्या अझं-निमित्तं, नतु मुक्तिफ- SAN ||७७॥

·- निरपेक्ष यतिधर्मोचितादन्यस्य साधोः परार्थसिद्धिसंपादकस्याभावे प्रतिपत्तिमतिपधाद्-अङ्गीकरणनिवारणात् , चकारी हेत्वं- तरसमुच्चये, तस्यैव च गुरुत्वमिति संटक इति ॥१०॥ इत्थं सापेक्षयनिधर्मयोग्यमुक्त्वा निरपेक्षयतिधर्मयोग्य वक्तुमाह- नवादिपूर्वधरस्य तु यथोदितगुणस्यापि साधुशिष्यनिष्पत्तौ साध्यान्तराभावतः सति कायादिसा- मध्ये सद्धीर्याचारासेवनेन तथा प्रमादजयाय सम्यगुचितसमये आज्ञाप्रामाण्यतस्तथैव योगवृद्धः प्रायोपवेश- नवच्छेयान्निरपेक्षयतिधर्म इति ॥ ११॥ (३७८) नवादिपूर्वधरस्य तु यथोदितगुणस्यापि, 'नत्र कल्याणाशयस्ये त्यादिसूत्रनिरूपितगुणस्य, किं पुनस्तदन्यगुणस्येत्यपि- शब्दार्थ:, 'साधुशिष्यनिष्पत्ती' आचार्योपाध्यायप्रवर्तकस्थविरगणावच्छेदकलक्षणपदपञ्चकयोग्यतया साधूनां शिष्याणां निप्पत्तौ सत्यां 'साध्यान्तराभावतः साध्यान्तरस्य-निरपेक्षधर्मापेक्षया आचारपरिपालनादिरूपस्य अभावत:-अभवनेन 'सति' विद्यमाने 'कायादिसामध्ये वज्रर्पभनाराचसंहननशरीरतया वज्रकुत्यसमानधृतितया च महति कायमनसोः समर्थभावे सति 'सदीर्याचारासेवनेन' सतो-विपयमवृत्ततया मुन्दरस्य वीर्याचारस्य-सामर्थ्यागोपनलक्षणस्य निपेवणेन 'तथा प्रमादजयाय' तथा-तेन निरपेक्षयतिधर्मप्रतिपचिप्रकारेण यः प्रमादस्य-निद्रादेः जया-अभिभवस्तदर्थं सम्यक्- शास्त्रोक्तनीत्या तपः सच्चसूत्रैकत्ववललक्षणाभिः पञ्चभिस्तुलनाभिरात्मानं तोलयित्वा 'उचितसमये तिथिवारनक्षत्रयोगल- अशुद्धिलक्षणे 'आ ज्ञाप्रामाण्यता आवात्रार्थ प्रमाणमिति परिणामात् 'तथैव' प्रतिपित्सितनिरपेक्षयतिधर्मानुरूपतयैव 'योगद्धेः सम्यग्दर्श नज्ञानचारित्रलक्षणधर्मव्यापारद्धेः 'प्रायोपवेशनवत्' प्रायोपवेशनम्-अनशनं तद्वत्, पर्यन्तकाल- ·उचिता- नुष्ठान धर्मविन्दु सापेक्षय- ति धर्मा ध्यायः६ ॥८॥ जीवाकथकाचर्मशिरोवेष्टनावित्रसुवर्णकारारब्धमारणमहामुनिमेनार्य इवाद्यापि महासवाः केचन दृश्यन्ते 'अन्यरक्षादौ अ- न्यस्य-स्वव्यतिरिक्तस्य रक्षायां-मरणादित्राणरूपायां, आदिशब्दादुपकारे च मार्गश्रद्धानाधारोपणरूपे, इतिशब्दो वाक्यप- रिसमाप्तौ ।। ३६ ।। निगमयन्नाह- इति मुमुक्षोः सर्वत्र भावनायामेव यत्नः श्रेयानिति ॥ ३७॥ (४०४) 'इति' एवमुक्तयुक्तेः 'मुमुक्षोः' यतेः सर्वत्र कृत्ये भावनायामेव-उक्तलक्षणायां 'यल:-आदरः, श्रेयान् । प्रशस्यः, ॥ ३७॥ कुत इत्याह- तद्भावे निसर्गत एव सर्वथा दोषोपरतिसिद्धेरिति ॥ ३८॥ (४०५) 'तद्भावे' भावनाभावे 'निसर्गत एव' स्वभावादेव सर्वैः प्रकारैर्दोपाणां-रागादीनां उपरतिसिद्धः ॥ ३८ ॥ अय भावनाया एव हेतुमाह- वचनोपयोगपूर्वा विहितप्रवृत्तियों निरस्या इति ॥ ३९ ॥ (४०६) वचनोपयोगः-शास्त्रे इदमित्यं चेत्थं चोक्तमित्यालोचनारूपः पूर्वो-मूलं यस्याः सा तथा, का इत्याह-विहिते-प्रत्युपे- क्षणादौ प्रवृत्तिविहिनप्रवृत्तिः 'योनिः' उत्पत्तिस्थान अस्याः' भावनाया भावनाज्ञानस्येत्यर्थः ॥३९॥ कुन इत्याह- महागुणत्वादचनोपयोगस्येति ॥ ४० ॥ (४०७) अत्यन्तोपकारित्वाद्वचनोपयोगस्य-उक्तरूपस्य ॥४०॥ एतदेव भावयन्नाइ- ॥८॥ , ·- . एतदपि कुत त्याह- दृष्टवदपायेभ्योऽनिवृत्तेरिति ॥३३॥ (४००) यथा भावनाज्ञानेन दृष्टेभ्य उपलक्षणत्वाद् ज्ञातेभ्यश्वानर्थेभ्यो निववे एवं श्रुतमयमज्ञापत्तावप्यपायेभ्योऽनिहत्तेः- अनिवर्तनात् ॥३३॥ ननु भावनाज्ञानेऽप्यपायेभ्यो निवृत्तिरसंभविनीत्याह- एतन्मूले च हिताहितयोः प्रवृत्तिनिवृत्ती इति ॥ ३४ ॥ (४०१) एतन्मूले च' भावनाज्ञानपूर्विके एच, चकारस्यैवार्थत्वात् , हिताहितयोः प्रतीतयोः यथासंख्य प्रवृत्तिनिवृत्ती' विधिपतिपेधरूपे भवतः मतिमनां, नान्यज्ञानमूले इति ॥३४॥ इदमेवोपचिन्वन्नाह- * अत एव भावनादृष्टज्ञाताद्विर्पययायोग इति ॥ ३५॥ (४०२) 'अत एव' भावनामूलत्वादेव हिनाहितप्रवृत्तिनिवृत्त्योः ‘भावनादृष्टज्ञाताद्' भावनया दृष्टं ज्ञातं च वस्तु प्राप्य 'विपर्ययायोग' विपर्यासापत्तिलक्षणो जायते, यतो न मतिविपर्यासमन्तरेण पुंसो हितेप्वमत्तिरहितेषु च प्रचिः स्यात्, न चासौ भावनाज्ञाने समस्तीति ॥ ३५॥ तदपि कर्य सिद्धमित्याह- तदन्तो हि दृष्टापाययोगेऽप्यदृष्टापायेभ्यो निवर्चमाना श्यन्त एवान्यरक्षादावितीति ॥ ३६॥ (४०३) 'तदन्तो 2 भावनाज्ञानवन्त:-प्रमातारो 'हिर यस्मात् 'दृष्टापाययोगेऽपि' प्रत्यक्षोपलभ्यमानमरणाद्यपायमाप्ती, किं पुनस्तदमाप्तावित्यपिशब्दार्थः, 'अष्टापायेभ्यो' नरकादिगतिमापगोयेभ्यो 'निवर्तमाना:' सुवर्णमययवभक्षिकोच- ७ '

·उचिता-
नुष्ठान
धर्मविन्दु
सापेक्षय-
वि धर्मा
ध्यायः६
॥७९॥
घटनात् ॥२९॥ इयमपि कुत इत्याह-
भावनानुगतस्य ज्ञानस्य तत्त्वतो ज्ञानत्वादिति ॥ ३० ॥ (३१७)
इह त्रीणि ज्ञानानि-श्रुनज्ञानं चिन्ताज्ञानं भावनाज्ञानं चेति, तलक्षणं चेदम्-" वाक्यार्थमात्रविपयं कोष्ठकगतवीजसं-
निभं ज्ञानम् । श्रुनमयमिह विज्ञेयं मिथ्याभिनिवेशरहितमलम् ॥ १९९ ॥ यत्तु महावाक्यार्थजमतिसूक्ष्ममृयुक्तिचिन्तयोपेतम् ।
उदक इव तैलविन्दुविसर्पि चिन्तामयं तत् स्यात् ॥ २०० ॥ ऐदम्पर्यगतं यद्विध्यादौ यत्नवत् तथैवोचः । एतत्तु भावनाम-
यमशुद्धसद्रत्नदीप्तिसमम् ॥ २०१॥ (पोड०) नतो ‘भावनानुगतस्य' भावनानुविद्धस्य 'ज्ञानस्य' वोधविशेषस्य
'तत्त्वतः पारमार्थिकदृश्या 'ज्ञानत्वाद् ' अववोधत्वात् ॥३०॥ एतदेव व्यतिरेकतः साधयन्नाह-
न हि श्रुतमय्या प्रज्ञया, भावनादृष्टज्ञातं ज्ञातं नामेति ॥ ३१॥ (३९८)
'न' नैव 'हिः' यस्मात् ' श्रुतमय्या' प्रथमज्ञानरूपया 'प्रज्ञया' बुद्धया कर्तृभूतया करणभूतया वा, "भावना-
दृष्टज्ञातं ' भावनया-भावनाज्ञानेन दृष्टं सामान्येन ज्ञातं च विशेषेण भावनाएज्ञातं वस्तु 'ज्ञातम्' अवबुद्धं भवति, नामति
विदजनप्रकटमेतत् , अयमभिप्रायः-यादृशं भावनाज्ञानेन वस्तु दृश्यते ज्ञायते च न तधा श्रुनज्ञानेनेति ॥ ३१ ॥ कुत इत्याह-
उपरागमात्रत्वादिति ॥ ३२ ॥ (३९९)
उपराग एव केवल उपगगमात्रं तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् , यथा हि स्फटिकमणेर्जपाकुसुमादिसंनिधानत उपराग एव,
न पुनस्तद्भावपरिणविः संपद्यते, एवं श्रुतमय्यां प्रज्ञायां आत्मनो बोधमात्रमेव बहिरङ्ग, न त्वन्तः परिणतिरिति ॥ ३२ ॥
॥७९॥

·, - स्वयमेव शास्त्रश्रवणे आदिशब्दादन्येन वा प्रेरणायां कृतायां 'प्रतिपत्तेः' अनाभोगेन विहितं मयेदममुन्दरमनुष्ठान- मित्यङ्गीकरणात् ॥२४॥ इयमपि- असदाचारगर्हणादिति ॥२५॥ (३९२) असदाचारस्य-अनुचितानुष्ठानस्य गईणात्-तदुचितप्रायश्चित्तप्रतिपच्या निन्दनात् ॥२५॥ अथ प्रस्तुतमेव निगमयन्नाह- इत्युचितानुष्ठानमेव सर्वत्र श्रेय इति ॥२६॥ (३९३) 'इति एवं अनुचितानुप्ठाने नियमादसदभिनिवेशभावात् उचितानुप्ठानमेव 'सर्वत्र' गृहस्थधर्मप्रतिपत्तौ यविधर्म- प्रतिपत्तौ च 'श्रेयः प्रशस्यं वर्तते ॥२६॥ कुत इत्याह- भावनासारत्वात्तस्येति ॥ २७॥ ३९ ४ भावना-निरुपाधिको जीववासकः परिणामः, ततो भावना सार-प्रधानं यत्र तत्तथा वद्भावस्तवं तस्मात् 'तस्य' उचितानुष्ठानस्य ॥२७॥ भावनामेव पुरस्कुर्वन्नाह- इयमेव प्रधानं निःश्रेयसामिति ॥ २८॥ (३९५) 'इयमेव' भावना प्रधानं 'निम्श्रेयसाई' निर्वाणहेतुः ॥२८॥ एतदपि कुत इत्याह- एतत्स्थैर्याद्धि कुशलस्थैर्योपपत्तेरिति ॥ २९॥ (३९६) एतस्या-भावनायाः स्थैर्यात-स्थिरभावात् 'हि' स्फुटं कुशलानां-सकलकल्याणाचरणानां स्थैर्यस्य उपपत्ते- --

·-
4
उचिता--
नुष्ठान
धर्मविन्दु
सापेक्षय
ति धर्मा
"व्यायः६
-
॥८॥
उचितद्रव्यस्तवस्थापि तद्रूपत्वादिति ॥ ४६ ।। (४१३)
उचिनस्य द्रव्यस्तवस्य “काले सुरुभूएणं विसिट्टपुप्फाइएहिं विहिणा उ । सारधुइयोत्तगरुई जिणपूजा होइ कायदा
॥२०२॥" पञ्चा. १४७) [काले शुचिभूनेन विशिष्टपुष्पादिकैर्विधिनैव। सारस्तुनिस्तोत्रगुर्वी जिनपूजा भवति कर्तव्या ॥१॥]
इत्यादिवचनोक्तरूपस्य, किं पुनर्भावस्तवस्येत्यपिशब्दार्थः, सा-उपदेशपालना रूपमस्य नद्भावस्तत्त्वं तस्मात् ॥ कुन इत्याह-
भावस्तवाङ्गतया विधानादिति ॥ ४५ ॥ (४१४)
शुद्धयतिधर्मकारणतया विधानाद् द्रव्यस्तवस्य, यदा हि विपयपिपासादिभिः कारणैः साधुधर्ममन्दिरशिखरमारोहु-
मक्षमो धर्म च चिकीर्षुः प्राणी तदा महतः सावधान्तरात् निवृत्तेरुपायमन्यमपश्यन् भगवान् अईन् सदारम्भरूपं द्रव्यस्तवमुपदि-
देश, यथा-" जिनभवनं जिनविम्बं जिनपूजां जिनमतं च यः कुर्यात् । तस्य नरामरशिवमुखफलानि करपल्लवस्थानि ॥
१०३ ॥ (प्रशम.) एवं च द्रव्यस्तवोऽपि भगवदुपदेशपालनारूप एवेति भावः ॥४७॥ अथ भगवति चित्तावस्थिते फलमाह-
हृदि स्थिते च भगवति क्लिष्टकर्मविगम इति ॥४८॥ (४१५)
प्रतीतार्थमेव, परं क्लिष्टकर्म तदुच्यते यत्संसारवामैकनिबन्धनमिति ॥४८॥ एतदपि कुन इत्याह-
जलानलवदनयोविरोधादिति ॥ ४॥ (४१६)
वारिवैश्वानरयोरिव 'अनयो' भगवञ्चिचावस्थानक्लिष्टकर्मणोः 'विरोधात्' परस्परावाधनात् ॥४९॥ पुनरपि प्रक-
तोपसंहारमाह-
॥८॥

·- तत्र यचिन्त्यचिन्तामणिकल्पस्य भगवतो बहुमानगर्भ स्मरणमिति ॥ ४१॥ (४०८) 'तत्र' वचनोपयोगे सति 'हि' यस्मादचिन्त्येन-चिन्तयितुमशक्यप्रभावेण चिन्तामणिना-मणिविशेषेण कल्पस्य- तुल्यस्य' भगवतः' पारगतस्य 'बहुमानगर्भ धीतिसारं 'स्मरणम् ' अनुध्यान जायते ॥४१॥ कथमित्याह- भगवतैवमुक्तमित्याराधनायोगादिति ।। ४२ ॥ (४०९) 'भगवता' अर्हता 'एवं' क्रियमाणप्रकारण 'उक्तं' निरूपितं प्रत्युपेक्षणादि 'इति' अनेन रूपेण 'आराध- नायोगाद्' अनुकूलभावभजनेनेति ॥ २॥ एवं सति यत् सिद्धं नदाह- एवं च प्रायो भगवत एव चेतसि समवस्थानमिति ॥ ४३ ।। (४१०) 'एवं च एतस्मिंश्च बहुमानगर्ने भगवत्स्मरणे सनि 'प्रायो' बाहुल्येन भगवत एव चेतसि 'समवस्थान' निये- शनं, मायोग्रहणं च क्रियाकाले क्रियायामेव चित्तावस्थान विधेयं, अन्यथा ततक्रियाया द्रव्यत्वमसङ्गादिति सूचनार्थमिति ॥ ४३ ।। ननु तदुक्तकरणात् किं नाम सिध्यनीत्याह- तदाज्ञाऽऽराधनाञ्च तद्भक्तिरेवेति ॥४४॥ (४११) तस्य-भगवत आज्ञाऽऽराधनात् पुनः तद्भक्तिरेव ' भगवद्भक्तिरेवेति ॥ ४४ ॥ एतदपि भावयितुमाह- उपदेशपालनव भगवद्भक्तिः, नान्या, कृतकृत्यत्वादिति ॥ ४५ ॥ (४१२) मकटार्थमेतदिति ॥४५॥ एवं त िकयमस्य पुष्पादिपूजाविधिरित्याशक्याह- , ·रचिता- नुमान - धर्मचिन्द सापेक्षय- - ति धर्मा ध्यायः६ - 11८२॥ परमार्थतः 'तत्त्वात् ' आध्यानत्वात् , व्यवहारतस्तु धर्मध्यानसमपि इति तत्त्वग्रहणमिति ॥५५॥ ननु अनुत्युका प्रत्ति- कालमपि फ लप्स्यते इत्याशङ्मयाह- नेदं प्रवृत्तिकालसाधन मिति ।। ५६ ।। (४२३) 'न' नैवेदम् औत्सुक्यं 'प्रवृत्तिकालसाधनं ' कार्यस्य यः प्रवृत्तिकाल:-प्रस्तावलक्षणः तस्य साधनं-हेतुः, अ- नवसरोपहतत्वात् , नहि अत्यन्तं बुभुतरोऽपि पुरुषा अमस्तारे भोजनं लभन्ते, किंतु प्रस्ताव एवेति ॥ ५६ ॥ अतः किं विधेयमित्याह- इति सदोचितमिति ।। ५७ ॥ (४२४) 'इति' एवं 'सदा' सर्वकालमुचिनमारब्धव्यं निरुत्सुकेन सवा ॥५७॥ कुन इत्याह- तदा तदसत्त्वादिति ।। ५८ ॥ (४२५) 'तदा' प्रवृत्तिकाले तस्य-भौत्सुक्यस्यासत्वाद्-अभावात् , नहि सम्यगुपायमसत्ता मतिमन्तः कार्यात्सुक्यमवल- म्वन्ते, सदुपायस्य कार्यमप्रसाध्यापरमाभावात् , ततो यो यस्य साधनभावेन व्याप्रियते स तत्कार्यप्रवृत्तिकाले नियमात्स्वस- त्वमादर्शयति, यथा मृत्पिण्डादिर्घटस्य, नादर्शयनि चात्मानमौत्सुक्य कार्यप्रवृत्तिकाले मनिमतामिति कथं तत् तत्साधनभावं लब्धुमईतीति, अन एव पठ्यतेऽन्यत्र-" अत्वरापूर्वक सर्वे, गमनं कृत्यमेव वा । प्रणिधानसमायुक्तमपायपरिहारतः ॥२०४॥" ॥५८॥ यदि नौत्सुक्यं प्रवृत्तिकालसाधनं तर्हि कि साधनमित्याशक्याह- , ॥८२॥ T ·इत्युचितानुष्ठानमेव सर्वत्र प्रधानमिति ॥५०॥(४१७) एवत्माग्वत् ॥५०॥ कथमेतदित्याह- प्रायोऽतिचारासंभवादिति ॥५१॥ (४१८) यो हि स्वोचितं कर्म कर्तुमारभते न तस्य तत्राविचारः संभवति, प्रायोग्रहणेन चेदमाह-तथाविधानाभोगदोपात् नि- काचितलिएकर्मोदयाद्वा कदाचित्कस्यचित्तथाविधसन्मार्गयायिनः पथिकस्येव कण्टकज्वरदिग्मोहसमानोऽतिचारः स्यादपीति ॥ ५१॥ एतदपि कथमित्याह- यथाशक्ति प्रवृत्तेरिति ।। ५२ ॥ (४१९) 'यथाशक्ति' यथासामर्थ्य सर्वकार्येषु प्रवृत्तः ॥५२॥ इयमपि कथम् ?, उच्यते- सद्भावप्रतिवन्धादिति ॥ ५३॥ (४२०) सद्भावे-शक्यतया सत्यरूपे कृत्येऽर्थे चित्तस्य प्रतिवन्धात्-प्रतिवद्धत्वात् ॥५३॥ विपर्यये वाधकमाह- इतरथाऽऽर्तध्यानोपपत्तिरिति ॥ ५४॥ (४२१) इतरथा' अनुचितारम्भे 'आध्यानस्य' प्रनीतरूपस्य ' उपपत्तिः' प्रसङ्ग स्यात् ॥५४॥ कथमित्याह- अफालौत्सुक्यस्य तत्त्वतस्तत्त्वादिति ॥ ५५ ॥ (४२२) अकाले-चिकीर्पितकार्यापस्ताचे यदौत्सुक्य-तत्कालोचितकार्यातरपरिहारेण तीवचिकीलक्षणं तस्य 'तत्त्वतः' - ·रहान ** धर्मविन्द सापेक्षय ति धर्मा ध्यायः in ॥८४॥ धीयते तथा चारित्रवतोऽपि जन्तोः तथाविधवीर्यहासात् परिणाममन्दतायां नत्तीव्रताऽऽधानार्थमुपदेशः प्रवर्तते इति ॥६॥ अघोपदेशनिष्फलत्वमभिधातुमाह- माध्यस्थ्ये तद्वैफल्यमेवेति ॥ ६८॥ (४३५) माध्यस्थ्य मध्यस्थभावे अमवृत्तिप्रत्ययसानयोर्मध्यभागस्पं, प्रवृत्तौ सत्यामित्यर्थः, तस्य-उपदेशस्य फल्यं- विफलभावः ॥१८॥ कुत इत्याह- स्वयंभ्रमणसिद्धेरिति ॥ ६९॥ (४३६) स्वयम्-आत्मनव भ्रमणसिद्धेः चक्रभ्रमणतुल्यप्रवृत्तिसिद्धेः ॥६९॥ एतदेव भावयन्नाह- भावयतिर्हि तथा कुशलाशयत्वादशक्तोऽसमञ्जसप्रस्तावितरस्यामिवेतर इति ॥ ७० ॥ (४३७) भावयतिः' परमार्थसाधुः हि-यस्मात् 'तथा' तत्प्रकारचारित्रवृद्धिहेतुरित्यर्थः कुशलः-परिशुद्धः आशयः-चित्त- मस्य तद्भावस्तच्चं तस्माद् अशक्तः-असमर्थोऽसमंजसमवृतौ अनाचारसेवारूपायां, दृष्टान्तमाह- इतरस्यामिय' भावतः समञ्जसप्रवृत्ताविव ' इतर: 2 अभावयतिविडम्बकमायः ॥१९॥ अत्रैव किञ्चिदिशेपमाह- इति निदर्शनमात्रमिति ॥ ७१ ।। (४३८) 'इति' एतदितरस्यामिवेतर इति यदुक्तं तन्निदर्शनमा-दृष्टान्त एव केवलः ॥७१॥ अत एवाह- न सर्वसाधर्म्ययोगेनेति ॥ ७२॥ (४३९) . ॥८४॥ - ·KIAADrama पले सर्वत्र प्रवर्तनं च शतया । निजलाभचिन्तनं अनुग्रहः सदा मैत्री गुरुवचने ॥२॥ संवरनिश्छिद्रत्वं पड्जोवरक्षणं सुप- रिशुद्धम् । विधिस्वाध्यायो मरणाद्यपेक्षणं यतिजनोपदेशः ॥ ३ ॥ ॥६५॥ इत्याशझ्याह- चारित्रिणां तत्साधनानुष्टानविषयस्तूपदेशः, प्रतिपात्यसौ, कर्मवैचित्र्यादिति ॥६६॥ (४३३) चारित्रिणां-परिणतचारित्राणां तस्य-चारित्रपरिणामस्य साधनानि यान्यनुष्ठानानि-गुरुकुलबासादीनि तानि विपयो यस्य स तथा, तुः पुनरर्थ, 'उपदेशः ' प्रवर्तकवाक्यरूपो यः शास्त्रेषु गीयते स 'प्रतिपाती' मनिपतनशीलः यतोऽसौ चारित्रपरिणामो वर्त्तते, कुन इत्याह-कर्मवैचित्र्यात् , विचित्राणि हि कर्माणि ततस्तेभ्यः किं न संभाव्यते ?, यतः पठ्यते- कम्माई नृणं घणचिक्कणाई फढिणाई वज्जसाराई। णाणड्ढयपिपुरिसं पंथाभो उप्पई नेति ॥२०९॥ [कर्माणि नूनं घनचियाणा- नि कठिनानि चनसाराणि । ज्ञानाढयमपि पुरुपं पथ उत्पथं नयन्ति ॥१॥] ततः पतितोऽपि कदाचित्कस्यचित् चारित्रप- रिणामः तथाविधाकपंवशात् पुनरपि गुरुकुलवासादिभ्यः सम्यमयुक्तेभ्यः प्रवर्तन इति तत्साधनोपदेशो ज्यायानिति ॥६॥ तत्संरक्षणानुष्ठानविषयश्च चक्रादिप्रत्त्यवसानभ्रमाधानज्ञातादिति ॥ ६७ ॥ (४३४) नस्य-चारित्रपरिणामस्य लब्धस्य यत् संरक्षण-पालनं तदर्थं यदनुष्ठान नद्विपया, चः समुचये, उपदेश:-" वजेजा संगगि पासस्थाई हिं पावमित्तेहिं । कुजा उ अप्पमत्तो सुद्धचरित्तेहिं धीरेहि ॥ २१०॥” (पञ्चव. ७३०)[ वर्जयेत् संसर्गी पार्थस्थादिभिः पापमित्रः । कुर्यादप्रमत्त एव शुद्धचारित्रै(रः॥१॥] इत्यादिरूपो यः स चक्रस्य-कुलालादिसंबन्धिना आदिशब्दादरघट्टयन्त्रादेव या प्रवृत्तिः भ्रमणरूपा नस्या अवसाने-मन्दवारूपे यद् भ्रमाधान-पुनरपि दण्टयोगेन तीव्रत्मा-

·उचिता-
नुपानं
.
धर्मविन्दु
सापेक्षय-
ति धर्मा
ध्याय:६
1८३॥
'
'यतिधर्माधिकारः शुद्धसाधुधर्मप्रस्तावः पुनरपं-पक्रान्तः इति एतस्मादेतोः 'प्रतिषेधो' निवारण मट-
त्तिमात्रस्य, नहि यथा कथञ्चित् प्रवृत्तः सर्वोऽपि प्राणी भावधर्मपत्तिकालाराधको भवनि, किन्तु घुणाक्षरकृया कश्चिदेवेति
सर्वत्रौचित्येन प्रवर्तिनव्यम् ॥२॥ अभ्युच्चयमाह-
न चैतत् परिणते चारित्रपरिणाम इति ॥ ६३ ॥ (४३०)
'न च' नैव 'एतद्' अकालौत्सुक्यं 'परिणते' अङ्गाह्रोभावमागते चारित्रपरिणामे ॥६३॥ कुत इत्याद-
तस्य प्रसन्नगम्भीरत्वादिति ॥६४॥ (४३१)
तस्य' चारित्रपरिणामस्य प्रसन्नत्वात् , शारदसमयसरःसलिलवत् , तथा गम्भीरत्वात् महासमुद्रमध्यवत् ॥ ६४ ॥
एतदपि कथमित्याह-
हितावहत्वादिति ॥६५॥ (४३२)
एकान्तेनैव हितकारित्वात् ॥ आह-यदि परिणतश्चारित्रपरिणामः प्रसन्नो गम्भीरस्तथा हितावहश्च तत्कथं तस्तैर्वच-
नैस्तत्प्रतिपत्तावपि साधूनामनुशासन शास्त्रेषु निरूप्यते ? यथा-" गुरुकुलवासो गुरुततया य उचियविणयस्स करणं च । बस
हीपमजणाइमु जत्तो तह कालविक्खाए ॥१०६॥ अनिगृहणा बलमी सहत्य पवत्तणं च सत्तीए । नियलाभचिंतणं सइ अणु-
ग्गहो मित्ति गुरुवयणे ॥२०७॥ संवरनिच्छिद्दत्तं छज्जीवणरकखणासुपरिसुद्धं । विहिसज्झाओ मरणादवेक्खणं जइजणुवएसो
॥२०८॥ [गुरुकुलवासो गुरुतन्त्रता चोचित विनयस्य करणं च । वसतिप्रमार्जनादिषु यत्नस्तया कालावेक्षणे॥१॥ अनिगृहना
॥८॥

·. - प्रभूतान्येव तु प्रवृत्तिकालसाधनानीति ॥ ५९॥ ( ४२६) प्रभृतान्येव तु वहन्येव न पूनरेक किश्चन प्रवृत्तिकालसाधनानि सन्तीति ॥५९॥ कुत इत्याह- निदानश्रवणादेरपि केपांचित्प्रवृत्तिमात्रदर्शनादिति ॥ ६०॥ (४२७) इह निदानशब्दः कारणमात्रपर्यायः, यथा किमत्र रोग निदानमित्यादौ प्रयोगे, ततो निदानस्य-भोगादिफलत्वेन दानादेः श्रयणाद् देशनायां, यथा-" भोगा दानेन भवन्ति देहिनां सुरगतिश्च शीलेन । भावनया च विमुक्तिस्तपसा सर्वाणि सिध्यन्ति । २०५॥" आदिशब्दात्तथाविधश्रुतादिलिप्सास्वजनोपरोधवलात्कारादेः कारणात् केपाञ्चित् 'गोविन्दवाचफ- सुन्दरीनन्दा-यमुइस्तिदीक्षिनद्रमक-भवदेव-कैरोटकगणिप्रभृतीनां प्रवृत्तिमात्रस्य-प्रवृत्तेरेव केवलायाः तात्त्विकोपयोगशून्यायाः प्रथमं प्रव्रज्यायां दर्शनाव-शास्त्रकारैग्वलोकनात् ॥६०॥ ननु कथं तत्पत्तिमात्र सद्भावप्रव्रज्यामतिपत्तिफालहेतु रित्याशझ्याह- तस्यापि तथापारम्पयंसाधनत्वमिति ॥ ६१ ॥ (४२८) 'तस्यापि' पत्तिमात्रस्य, कि पुनरन्यस्य भववैराग्यादेरित्यपिशब्दार्थः, तथापारम्पर्येण-तत्प्रकारपरम्परया साधनत्व-साधनभावः, श्रूयते हि केचन पूर्व तथाविधभोगाभिलापादिनाऽऽलम्बनेन द्रव्यमव्रज्यां प्रतिपद्य पश्चात्चदभ्यासेनेव व्यावत्ता अतितीव्रचारित्रमोहोदयाभावमव्रज्यापतिपत्तिकालाराधकाः संजाताः, यथा अमी एव गोविन्दादय इति ॥६॥ तहि प्रतिमात्रमपि फतव्यमापनमित्याह- यतिधर्माधिकारश्चायमिति प्रतिपेध इति ।। ३२॥ (४२९) ·धर्मफलम धर्मविन्न सप्तमो- ऽध्यायः an ॥८६॥ - 3 फलं प्रधानं यस्येति स तथा 'आरम्भा' धर्मादिगोचरा प्रवृत्तिः इति' अस्याः 'सल्लोकनीतितः' शिष्टजन- समाचारात् , किपित्याह-संक्षेपात्' परिमितरूपया:उक्तमस्य-धर्मस्येद-फलं "धनदो धनार्थिनां प्रोक्तः" इति श्लोकेन शा- सादी, 'व्यासतो' विस्तरेण पुनरुच्यते इदमिदानीमिनि ॥१॥ ननु यदि व्यासनः पुनारदानी वक्ष्यते तकिमिति संक्षेपात् पूर्व फलमुक्तमित्याशड्याह- प्रवृत्त्यङ्गमदः श्रेष्टं, सत्त्वानां मायशश्च यत् । आदौ सर्वत्र तयुक्तमभिधातुमिदं पुनः ॥ ३८॥ प्रत्यहं प्रवत्तिकारणं 'अदः' फलं 'श्रेष्टं' ज्यायः 'सावानां' फलार्थिनां प्राणिविशेषाणां 'प्रायशः प्रायेण, चकारो वक्तव्यान्तरसमुच्चये, 'यद्' यस्माद् ‘आदौ ' प्रथमं 'सर्वत्र' सर्वकार्येषु 'तत् ' तस्माद् 'युक्तम्' उचितम् अभिधातुं' भणितुं संक्षेपादादाविनि-आदावेच, विस्तरेण फलभणने शास्त्रार्थस्य अतिव्यवधानेन श्रोतस्तत्र नीरसभावमस- हेनानादर एव स्गदिनि, 'इदं पुन' रिति यत्पुनासतः फलं तदिदं-वक्ष्यमाणम् ॥ २ ॥ यथा-विशिष्टं देवसौख्यं यच्छिवसौख्यं च यत्परम् । धर्मकल्पद्रुमस्येदं, फलमाहुर्मनीषिणः ॥ ३९॥ 'विशिष्टं सौधर्मादिदेवलोकसंवन्धितया शेपदेवसौख्यातिशायि 'देवसौख्यं मुरम यदिदेव वक्ष्यमाणं, 'शि घसौख्यं मुक्तिशर्म, चः समुच्चये, यदिति माग्वत् , 'परं' प्रकृष्ट, त्किमित्याह-'धर्मकल्पद्रुमस्य' भावधर्मकल्पपादपस्य इदं 'प्रतीतरूपनया प्रथमानं 'फलं' साध्यमाहुः-उत्तवन्तः 'मनीपिणः' मुधर्मस्वामिप्रभृतयो महामुनय इति ॥३॥ इत्युक्तो धर्मः, साम्प्रतमस्य फलमनुवर्णयिष्यामः ॥१॥ (४४४) ॥८६॥ . ~ ·रियाए समणे निग्गथे पाणमंतराणं देवाणं तेउल्लेस दीइक्यह, एवं दुमासपरियाए समणे निग्गथे असुरिंदवजिआणं भव- णवासीणं देवाणं तेउलेस वीइक्यइ, तिमासपरियाए समणे निग्गंथे अमुरिदाण देवाणं तेउलेस वीतीचयइ, चउमा- सपरियाए समणे निग्गथे चंदिमहरियवज्जियाणं गहगणनक्खत्तताराख्वाणं जोतिसियाण तेउलेस वीईवयइ, पंचमासपरियाए रामणे निग्गथे चैदिममूरियाण जोइसियाणं तेउलेस वीइवयइ, छम्मासपरियाए समणे निग्गंथे सोहम्मीसाणाण तेउलेस वीवी- वयइ, सत्तमासपरियाए समणे निग्गथे सणकुमारमाहिंदाणं तेउलेस वीइक्यइ, अट्ठमासपरियाए रमणे निग्गथे दंभलोगलंतग- देवाणं तेउलेस वीइवयइ, नत्रमासपरियाए समणे निग्गथे महामुकसहस्साराण देवाणं तेउलेसं वीईवयइ, दसमासपरियाए समणे निग्गंधे आणयपाणयआरणअच्चुआणं देवाणं तेउलेसं वीइवयइ, एकारसमासपरियाए समणे निग्गये गेवेज्जाणं देवाणं तेउलेस वीइवयइ, वारमासपरियाए समणे निग्गंथे अणुत्तरोववाइयाणं देवाणं तेउलेसं वीइवयइ, तेण परं मुके सुक्काभिजाती भवित्ता सिज्झइ बुज्झइ मुच्चइ परिनिवाइ सबदुक्खाणमंतं करेइ "त्ति (१२-५३७)॥३॥ इति श्रीमुनिचन्द्रसूरिविरचितायां धर्मविन्दुपत्तौ यनिधर्मविपयविधिः पष्ठोऽध्यायः समाप्त। Prepm- अथ सप्तमः अध्यायः सागरसी re अथ सप्तमोऽध्याय आरभ्यते, तस्य चेदमानिसूत्रम्- फलप्रधान आरम्भा, इति सल्लोकनीतितः । संक्षेपादुक्तमस्येदं, व्यासतः पुनरुच्यते ॥ ३॥ ।

·परिणा- मस्य- - धर्मविन्दु सापक्षय- ति धर्मा ध्यायः६ रह** ॥८॥ एवंविधस्य-स्वावस्थोचित्रानुष्ठानारम्भिणो यः-साघोः 'मायो' बाहुल्येन भावशुद्धः सकाशात् महात्मनः उप- रूपस्य 'विनिच्चाग्रहस्य' उपरतशरीरादिगोचरगृ दोपस्य 'उचैः' अत्यथै 'मोक्षतुल्यो' निर्याणकल्पो भयोऽपि, मोक्ष- रतावन्मोक्ष एवेत्यपिशब्दार्थः, 'हि' स्फुटम्, यदवाचि-" निर्जिनमदमदनानां वाक्कायमनोविकाररहितानाम् । विनिरत्तर- राशानामिहेव मोक्षः सुविहितानाम् ।। २११ ॥” (पशम०) ॥१॥ अत्रोपपत्तिमाह- सद्दर्शनादिसंप्राप्ते, संतोषामृतयोगतः। भावैश्वर्यप्रधानत्वात्तदासनत्वतस्तथा ॥ ३५ ॥ इति । सद्दर्शनादीनाम्-अधाकृतचिन्तामणिकल्पद्रमकामधेनूपयानानां सम्यग्दर्शनशानचारित्राणां संमातः-लाभात् यः संतोपामृतयोगस्तस्मात् , मोक्षतुल्यो थवोऽपि हीति संवन्धः, उपपत्यन्तरमाह-'भावैश्वर्यप्रधानत्वात् ' भावधर्षण-क्षमा- मार्दवादिना प्रधाना-उत्तमस्तद्धावस्वच्च तस्मात् सकाशात् 'तदासन्नत्वतो' मोक्षासनभावाद , तथेति हेत्वन्तरसूचक इति ।। २॥ एनदेव समर्थयन्नाह- उक्त मासादिपर्यायवृद्ध्या दादशभिः परम् । तेजःप्राप्नोति चारित्री, सर्वदेवेभ्य उत्तमम् ॥ ३६॥ इति। 'उक्तं' निरुपितं भगवत्या, किमित्याह- मासादिपर्यायच्या' मासेन द्वाभ्यां त्रिभिरित्यादिक्रमण पर्यायस्य वृद्धौ सत्यां यावद् द्वादशभिर्मासै: 'परं' प्रकष्टं 'तेजः' चिरामुखलाभलक्षणं प्राप्नोति' अधिगच्छनि 'चारित्री' वि- शिष्टचारित्रपात्रं पुमान् , परत्रमेव व्यनक्ति-'सर्वदेवेभ्यो' भवनदासिप्रभृतिभ्योऽनुत्तरसुरावसानेभ्यः सकाशादुत्तमं सर्वमु- रमुखातिशायीति भावः, भगवतीसूत्रं चेदं-"जे इमे अजत्ताए समणा निग्गंधा एए णं करस तेउल्लेमें बीतीवयंति ?, गासप- ॥८॥ , ·न व सर्वसाधर्म्ययोगेन' सबै धर्मः साधम्र्य-सादृश्यं तद्योगेन ॥७२॥ एतत्कुत इत्याह- यतेस्तदप्रतिनिमित्तस्य गरीयस्त्वादिति ।। ७३ ।। (४४०) 'यतेः साधोः तत्र-असमञ्जसे अप्रवृत्ती निमित्तस्य सम्यग्दर्शनादिपरिणामस्य 'गरीयस्त्वात् । असमञ्जस- मवृत्तिनिमित्तान्मिथ्यात्वादेस्तथाविधकर्मोदयजन्यात् अत एव जीवास्वभावभूतात्सकाशादतिगुरुत्वात् ॥७३॥ एतदेव भावयति- वस्तुतः स्वाभाविकत्वादिति ॥ ७४ (४४१) वस्तुतः ' परमार्थवृत्त्या ' स्वाभाविकत्वात् ' जीवस्वभावमयत्वात् सम्यग्दर्शनादेः समजसमवृत्तिनिमित्तस्य ।। तथा सद्भाववृद्धेः फलोत्कर्पसाधनादिति ॥ ७९ ॥ (४४२) सद्भावस्य-शुभपरिणामरूपस्य या वृद्धिः-उत्कस्तिस्याः 'फलोत्कर्षसाधनात् ' उत्कृष्टफलरूपमोक्षनिप्पादनात । वृद्धि प्राप्तो हि शुद्धो भावः सम्यग्दर्शनादिर्मोक्षं साध्यति, नतु मिथ्यात्वादिः कदाचनापि, अतः परमफलसाधकत्वेन मिथ्या- त्वादिभ्योऽसौ गरीयानिति ॥ ७५ ॥एतदपि कुन इत्याह- उपप्लवविगमेन तथावभासनादितीति ॥७६ ॥ (४४३) 'उपलवविगमेन' रागद्वेपाघान्तरोपद्रवापगमेन 'तथावभासनात्' तथा-असमञ्जसस्यामदृत्तियोग्यतयाऽवभासनान- प्रतीतेः, भावयतेः कत्तः, इतीतरस्यामिवेतर इति निदर्शनमात्रमिति स्थितं, इतिः वाक्यपरिसमाप्तौ ॥ ७६ ॥ अथोपसंहरबाह- एवंविधयतेः प्रायो, भावशुद्धर्महात्मनः । विनिवृत्ताग्रहस्योचैौक्षतुल्यो भवोऽपि हि ॥ ३४ ॥ इति । - , ·धर्मफलम धर्मविन्दु सप्तमो- ऽध्यायः 1८८॥ 3 - सुन्दरं रूपं आलयो लक्षणानां रहितमामयेन युक्तं प्रज्ञया संगतं कलाकलापेन ॥१०॥ (४५३) मुन्दरं शुभसंस्थानबत्तया रूपम्-आकार:१,आलयो-लक्षणानां-चक्रवचस्वस्तिकमीनकलशकमलादीनां२, रहितं' परित्यक्तं 'आमयेन' ज्वरातिसारभगन्दरादिना रोगेण ३, 'युक्तं' संगतं 'प्रज्ञया' बहुबहुविधादिविशेषणग्राहिकया वस्तुवोधशक्त्या,'संगतं संबद्धं कलानां-लिपिशिक्षादीनां शकुनिरुतपर्यवसानानां कलापेन-समुदायेन ॥१०॥ तथा-गुणपक्षपातः १, असदाचारभीरुना २,कल्याणमित्रयोगः सत्कथाश्रवणं ४, मार्गानुगो योधः ५,सर्वोचितप्राप्तिः हिताय सत्यसंघातस्य, परितोपकरी गुरूणां, संवर्द्धनी गुणान्तरस्य, निदर्शनं जनानां ६ अत्युदार आशयः७ असाधारणा विपयाः रहिताः संल्लेशेन, अपरोपतापिन. अमगुलाबसाना इति८॥११(४५४) गुणाः-शिष्टाचरितविशेषा असज्जनानभ्यर्थनादयः, तथा च पठन्ति-"असन्तो नाभ्याः मुहृदपि न याच्यस्तनुधना, मिया वृत्तिय्यिा मलिनमसुभद्रेऽप्यमुकरम् । विपद्युः स्थेयं पदमनुविधेयं च महना, सतां फेनोद्दिष्टं विपममसिधारावन- मिदम् ? ॥ २१२ ।। " तेषां पक्ष:-अभ्युपगमः तत्र पात:-अवतार इति, अत एव 'असदाचारभीरुता' चौर्यपारदार्या- धनाचाराद् व्याधिविपनदीपनकादिभ्य इव दूरं भीरुभावः, क्ल्याणमित्रः-मुसृतयुद्धिनिबन्धननयोगः-संवन्धः, सता- सदाचाराणां गृहिणां यतीनां च कथाश्रवण-चरिताकर्णनं, 'मार्गानुगो-मुक्तिपथानुवर्ती, 'योधो' वस्तुपरिच्छेदः, सर्वेषां धर्मार्थकामानामाराधनं प्रत्युचिनानां वस्तूनां प्राप्तिः-लाभः सर्वोचितप्राप्तिः, कीदृश्यसाविति विशेषणचतुष्टयेनाह- 'हिताय' कल्याणाय ' सत्त्वसंघातस्य जन्तुजातस्य, 'परितोपकरी' प्रमोददायिनी 'गुरूणां मातापित्रादिलोकस्य, ॥८८ , ·समाचरणचातुर्यगुणेन मुखहेतुत्व-संतोपनिमित्तभावः१३,कुशला-परिणामसुन्दरोऽनुवन्धः सर्वकार्याणां १४ महाकल्याणकेयु- जिनजन्ममहानतमतिपत्यादिषु पूजायाः-स्नात्रपुप्पारोपणधृपवासमदानादिना प्रकारेण करणं-निर्मापणं १५, तीर्धकराणां- निजप्रभावावर्जिवजगत्त्रयजन्तुमानसानां अमृतमेघासाराकारसरसदेशनाविधिनिहतभव्यभविकजनमनःसंतापानां पुरुपरत्नविशे- पाणां सेवा-वन्दननमनपर्युपासनपूजनादिनाऽऽराधना १६,सतः-पारमार्थिकस्य धर्मस्य-श्रुतचारित्रलक्षणस्य श्रुतौ-आकर्णने रति:-स्वर्गप्रभवतुम्युरुषभृतिगान्धर्विकारब्धपञ्चमस्वरगीतश्रवणरतेरपि सकाशादधिकसंतोपलक्षणा १७ सदा-सर्वकालं मुखि- त्वं-वादाशयनासनवस्त्रालारादिजनितशरीरसुखयुक्तत्वम् १८ ॥८॥ तथा-तच्च्युतावपि विशिष्टे देशे विशिष्ट एव काले स्फीते महाकुले निष्कलङ्केऽन्वयेन उद्ग्रे सदा- चारेण आख्यायिकापुरुपयुक्ते अनेकमनोरथापूरकमत्यन्तनिरवचं जन्मेति ॥९॥-(४५२) 'तच्युतावपि देवलोकादवतारे, किं पुनस्तत्र सुखमेवेत्यपिशब्दार्थः, विशिष्टे देशे-भगधादौ विशिष्ट एव काले- सुपमदुप्पमादौ 'स्फीते' परिवारादिस्फोविमति 'महाकुले' इक्ष्वाकादौ 'निकलड्के' असदाचारफलतपक्षविकले "अ. न्वयेन' पिपितामहादिपुरुपपरम्पश्या, अत एव 'उदने' उद्भटे, केनेत्याह-सदाचारेण' देवगुरुस्वजनादिसमुचितमनि- पचिलक्षणेन, आख्यायिका-कथा तत्पतिबद्धा ये पुरुषास्तथाविधान्यासाधारणाचरणगुणेन तैर्युक्ते-संबढ़े, किमित्याह-'अने- कमनोरथापूरक' स्वजनपरजनपरिवारादिमनोऽभिलपितपूरणकारि, अत्यन्त निरवचं-शुभलमशुभग्रहावलोकनादिविशिष्ट- पसमन्वितेन एकान्ततो निखिलदोपविकलं 'जन्म' प्रादुर्भाव इति ॥९॥ तत्र च यद्भवति तदाह- " ·धर्मफलम धर्मबिन्दु सप्तमो- ऽध्यायः , ॥८७॥ - तत्रोत्तमा रूपसंपत्, सस्थितिप्रभावमुखद्युतिलेश्यायोगः, विशुद्धेन्द्रियावधित्वं, प्रकृष्टानि भोगसा- धनानि, दिव्यो विमाननिवहः, मनोहराण्युद्यानानि, रम्या जलाशया, कान्ता अप्सरसा, अतिनिपुणाः किराः, प्रगल्भो नाट्यविधिः, चतुरोदारा भोगाः, सदा चित्ताहादः, अनेकलुखहेतुत्वं, कुशलानुवन्धः, म. हाफल्याणपूजाकरणं, तीर्थकरसेवा, सद्धर्मश्रुतौ रतिः, सदा सुखित्वमिति ॥ ८॥ (४५१) तत्र देवस्थाने 'उत्तमा प्रकृष्टा 'रूपसंपत्! शरीरसंस्थानलक्षणा १, सत्यः-मुन्दरा याः स्थितिप्रभावमुखद्यु. तिलेश्यास्ताभिर्योगः-समागमः, तत्र स्थितिः-पल्योपयसागरोपमप्रमाणायुष्कलक्षणा, प्रभावो-निग्रहानुग्रहसामर्थ्य ,सुख-चित्त- समाधिलक्षणं,द्युतिः-शरीराभरणादिप्रभा, लेश्या-तेजोलेश्यादिक्षा इति २ विशुद्धानि-स्वविषयाविपर्यस्तज्ञानजननेन निर्मला- नीन्द्रियाणि अवधिश्च यस्य स त्या तद्भावस्तत्त्वं ३ प्रकृष्टानि' प्रकर्षवन्ति 'भोगसाधनानि' भोगोपकरणानि तान्येव दर्शयति-'दिव्यो' निजमभामण्डलविडम्बिवाशेपवेजस्विचको 'विमाननिवहः' विमानसंघातः ५,'मनोहराणि' मनाभगोदप्रदानि अशोकचम्पकपुन्नागनागप्रतिवनस्पतिसमाकुलानि 'उद्यानानि' बनानि ६/रम्या' रन्तुं योग्याः 'ज- लाशयाः' वापीदसरोवरलक्षणाः ७, कान्ताः' कान्निभाजः 'अप्सरसो' देव्यः ८,'अतिनिपुणाः' परिशुद्धविन- यविधिविधायिनः 'किङ्कराः' मतीतरूपा एत्र ९, प्रगल्भः' प्रौढो 'नाट्यविधिः' तीर्थकरादिचरितमनिबद्धाभिनय- लक्षणः १०,'चतुरोदाराः' चतुराः-झटित्येवेन्द्रियचिचाक्षेपदक्षा उदाराश्च-उत्तमाः भोगा:-शब्दादयः श्रोत्रादीन्द्रियविषयाः ११, सदा' सततं 'चित्तादादो' मनामसादरूपः १२, अनेकपां-स्वव्यतिरिक्तानां देवादीनां तत्तन्नानाविधसमुचिताचार- ॥८७॥ - , ·Nimramma मुगममेव । द्विविधं फलम्-अनन्तरपरम्परभेदादिति ॥२॥ (४४५) 'विविध विरूपं फलं धर्मस्य, कथमित्याह-अनन्तरपरम्परभेदाद, आनन्तर्येण परम्परया च ॥२॥ तत्रानन्तरफलमुपप्लवहास इति ।।३॥ (४४६) 'तत्र' तयोर्मध्येऽनन्तरफलं दयते, तद्यथा-'उपप्लवहासः' उपप्लवस्य-रागद्वेपादिदोपोद्रेकलक्षणस्य हासः-परिहाणिः॥ तथा-भावेश्वर्यद्धिरित ॥४॥(४४७) भावैश्वर्यस्य-औदार्थदाक्षिप्यपापजुगुप्सादिगुणलाभलक्षणस्य वृद्धि:-उत्कर्षः ॥४॥ तथा-जनप्रियत्वमिति॥५॥(४४८) सर्वलोकचित्तालादकत्वम् ॥५॥ परम्परफलं तु सुगतिजन्मोत्तमस्थानपरम्परानिर्वाणावाप्तिरिति ॥६॥( ४४९) यत सुगविजन्म यच्चोत्तमस्थानपरम्परया करणभूनया निर्वाणं तयोरवातिः पुनः परम्पराफलमिति ॥६॥ अथ स्वयमे- वैतत्सूत्रं भावांत- सुगतिर्विशिष्टदेवस्थानमितिः॥ ७॥ (४५०) मुगतिः फिमुच्यते इत्याह-विशिष्टदेवस्थान सौधर्मादिकल्पलक्षणम् ॥७॥ . A

·धर्मफलम्
,
धपद
सप्तमी-
ऽध्यायः
.
॥९॥
ताप्रवृत्तेः शुभानुपन्धित्वादुदारसुखसाधनान्येव बन्धहेतुत्वाभावेनेति ॥ २९ ॥ (४७२)
मभूनानि-पचुराणि उदाराणि-उदग्राणि, किं पुनरन्ययारूपाणीत्यपिशब्दार्थः, 'तस्य' पूर्वोक्तजीवस्य 'भोगसा-
धनानि' पुरपरिवारान्तःपुरादोनि, उदारमुखसाधनान्येवेत्युत्तरेण योगः, कुन इत्याह-अयत्नोपनतत्वात्' अयत्नेन-
अत्युद्भटपुण्यप्रकपोदयपरिपाकाक्षिसलात् तयाविधपुरपकाराभावेनोपननवाद-हौकित्वात् , तदपि कुन इत्याह-प्रासनिक-
त्वात् ' कृपिकरणे पलालस्येव प्रसगोत्पन्नत्वात् , एतदपि अभिप्वाभावात् , भरतादीनामिन निविटगृद्धयभावाद, अय-
मपि 'कुत्सितामवृत्तेः' कुत्सितेपु-नीतिमार्गोचोणेषु भोगसाधनेष्वमटत्तेः, इयमपि शुभानुवन्धित्वात् ' मोक्षमाप्तिनि-
मिचार्यदेशसिंहननादिकुशलकार्यानुवन्धविधायित्वात् , किमित्याह- उदारसुखसाधनान्येव ' उदारस्य-अन्यातिशायिनः
मुखस्यैव-शरीरचित्ताहादरूपस्य साधनानि जनकानि, न विहलोकपरलोकयोरपि दुःखस्येति, अत्रैव ताचिकं हेतुमाह-'घ.
न्धहेतुत्वाभावेन' बन्धस्य-कुगनिपानहेनोरशुभकर्मप्रकृतिलक्षणस्य हेतुत्वं-हेतुभावः प्रक्रान्तभोगसाधनानामेव तस्याभावेन,
इदमुक्तं भवनि-प्रभूतोदाराण्यपि भोगसाधनानि बन्धहेतुत्वाभावादारसुखसाधनान्येव तस्य भवन्ति, बन्धहेतुत्वाभावश्चाय-
नोपनतत्वादिकादुत्तरोत्तरहेतुवीजभूताहेतुपञ्चकादिति ॥२९॥ वन्धहेतुत्वाभावमेव विशेपतो भावयन्नाह-
अशुभपरिणाम एव हि प्रधानं यन्धकारणं, तदङ्गतया तु वाद्यमिति ॥३०॥ (१७३)
अशुभपरिणाम एव 'हि' यस्मात् 'प्रधानं ' मुख्यं 'वन्धकारण नरफादिफलपापकर्मवन्धननिमित्तं न वन्य-
किचित्, 'तदङ्गतया तु' अशुभपरिणामकारणतया पुनर्वाह्यम्-अन्तःपुरपुरादिवन्धकारणमिति ॥३०॥ कुत इत्याह-
॥९॥

·विशिष्टतरं तु सर्वमिति ॥२३॥(४६६) प्रागुक्कादतिविशिष्टं पुनः सर्व अत्यन्त निरवा जन्म (४५२) सुन्दरख्पादि (४५३) ॥२॥ कुन एतदित्याह- क्लिष्टकर्मचिगमादिति ॥ २४ ॥ (४६७) दौर्गत्यदौर्भाग्यदुप्फुलत्वादिपर्यायवेधकर्मविरहात् ॥२४॥ अयमपि- शुभतरोदयादिति ॥ २५ ॥ (४६८) शुभतराणाम्-अतिप्रशस्तानां कर्मणां परिपाकात् ।। २६ ॥ असारपि- जीववीर्योल्हासादिति ॥ २६ ॥ (४६९) जीववीर्यस्य-परिशुद्धसामर्थ्यलक्षणस्य उल्लासाद्-उद्रेकात् ॥२६॥ एपोऽपि- परिणतिवृद्धेरिति ॥ २७ ॥ ( ४७०) परिणते:-तस्य तस्य शुभाध्यवसायस्य वृद्ध-उत्कर्षात् ॥ २७ ॥ इयमपि- तत्तधास्वभावत्वादिति ॥ २८॥(४७१) तस्य-जीवस्य तथास्वभावत्वात्-परिणतिवृद्धिस्वरूपत्वात् , परिपक्के हि भव्यत्वे प्रतिक्षणं वर्द्धन्त एव जीवानां शुभ- तराः परिणतय इति ॥२८॥ किंच-प्रभूतोदाराण्यपि तस्य भोगसाधनानि, अयत्नोपनतत्वात् भासनिकत्वादभिप्ङ्गाभावात् कुत्सि- ·धर्मफलम धर्मविन्दु सप्तमो- ऽध्यायः - ३ ॥८९॥ ततो-विशिष्टनरं देवस्थानमिति ॥ १७॥ (४६०) विशिएतर-पापलब्धदेवस्थानापेक्षया सुन्दरतरं स्थान-विमानावासलक्षणमस्य स्यात् ॥१७॥ ततः-सर्वमेव शुभतरं तत्रेति ॥ २८ ॥ (४६१) 'सर्वमेव ' रूपसंपदादि 'शुभतरं' माच्यापेक्षयाऽतीव शुभं तत्र स्थाने ॥ १८ ॥ परं-गतिशरीरादिहीनमिति ॥ १९ ॥ (४६२) गतिः-देशान्तरसंचाररूपा शरीर-देहः आदिशब्दात् परिवारमयीचारादिपरिग्रहस्तैहीन-तुच्छं स्यात्, उत्तरोत्तरदेव- स्थानेषु पूर्वपूर्वदेवस्थानेभ्यो गत्यादीनां हीनतया शास्त्रेषु प्रतिपादनात् ॥ १९ ॥ तथा-रहितमोत्सुक्यदुःखेनेति ॥ २० ॥ (४६३) रहित-त्यत्तं चित्तवाकायत्वरारूपन्यावाधया ॥ २०॥ पुनरपि कीगित्याह- अतिविशिष्टाल्हादादिमदिति ॥ २१॥ (४६४) अतिविशिष्टा-अत्युत्कर्षभाजो ये आहादादय-आहादकुशलानुवन्धमहाकल्याणपूजाकरणादयः सुकृतविशेपाः तद्युक्तम् ।। ततः-तच्च्युतावपि विशिष्टदेश इत्यादि समान पूर्वेणेति ॥ २२॥ (४६५) मुगममेवा नवरं 'पूर्वणे'ति पूर्वग्रन्थेन, स च 'विशिष्टे देशे विशिष्ट एव काले स्फीते महाशुले । (४५२ ) इत्या- दिरूप इति ॥ २२ ॥ विशेषमाह-

·,
-
-
'संवर्धिनी' वृद्धिकारिणी 'गुणान्तरस्य' स्वपरेषां गुणविशेपस्य, 'निदर्शनं दृष्टान्तभूमिस्तेषु तेष्वाचरणविशेपेषु
'जनानां विशिष्टलोकानां, तथाऽत्युदार:-अतितीवौदार्यवान् आशयो-मनःपरिणामः, 'असाधारणा: अन्यैरसामान्याः
शालिभद्रादीनामिव 'विषयाः' शब्दादयः, 'रहिताः परिहीणाः 'संक्लेशेन' अत्यन्ताभिप्वनेन, 'अपरोपता-
पिन:' परोपरोविकलाः 'अमगुलावसानाः' पथ्यानभोगा इव सुन्दरपरिणामाः ॥ ११ ॥
तथा-काले धर्मप्रतिपत्तिरिति ॥ १२ ॥ (४५५)
'काले' विषयवैमुख्यलाभावसरलक्षणे 'धर्मप्रतिपत्तिः सर्वसावधव्यापारपरिहाररूपा ॥१२॥
तत्र च-गुरुसहायसंपदिति ॥ १३ ॥ (४५६)
गुर्वी-सर्वदोपविकलत्वेन महती सहायानां-गुरुगच्छादीनां संपत्-संपत्तिः॥१३॥
ततश्च-साधु संयमानुष्ठानमिति ॥ १४ ॥ (४५७)
'साधु' सर्वातिचारपरिहारतः शुद्ध संयमस्य-प्राणातिपातादिपापस्थानविरमणरूपस्य अनुष्ठानं-करणम् ॥१४॥
ततोऽपि-परिशुद्धाराधनेति ॥१५॥ (४५८)
परिशुद्धा-निर्मलीमसा आराधना-जीवितान्तसंलेखनालक्षणा ॥१५॥
तत्र- विधिवच्छरीरत्याग इति ॥ १६ ॥ (४५९)
शास्त्रीयविधिप्रधानं यथा भवति एवं कलेवरपरिमोक्षः ॥१६॥

·तीर्थकृत वर्णनम् अथ प्रप्टमः अध्यायः। धर्मविन्दु अष्टमा- ध्याय: ॥९२॥ HAL अधुनाऽटम आरभ्यते, तस्य चेदमादिसूत्रम्- किं चेह पहुनोक्तेन, तीर्थकृत्त्वं जगद्वितम् । परिशुडावाप्नोति, धर्माभ्यासान्नरोत्तमः ॥ ४३ ॥ इति । किंचे 'त्यभ्युच्चये, 'इह ' धर्मफलचिन्तायां 'बहुना' प्रचुरेणोक्तेन धर्मफलेन ?, यतः- तीर्थकृत्वं ' तीर्थकरपद- लक्षणं 'जगद्धितं' जगज्जन्तुजा हिताधानकर 'परिशुद्धाद् ' अमलीमसाद् 'अवाप्नोति' लभते धर्माभ्यासात् प्रवीत- रूपात् 'नरोत्तमः' स्वभावत एव सामान्यापरपुरुषप्रधानः, तथाहि-तीर्थङ्करपदयोग्यजन्तूनां सामान्यतोऽपि लक्षणमिदं शा- संधुप्यते-यया 'एते आकालं परार्थव्यसनिनः, उपसर्जनीकृनस्वार्थाः, उचितक्रियावन्तः, अदीनभावा:, सफलारम्भिणः अदृष्टानुशयाः, कृतज्ञतापतयः, अनुपहतचित्तार,देवगुरुवहमानिनः तथा गम्भीराशया' इति (ललित०)॥१॥ ननु यदि तीर्थकृच्च धर्मादेवामोति तथापि कथं तदेव प्रकृष्टं धर्मफलमितिज्ञातुं शक्यमित्याह- नातः परं जगत्यस्मिन् , विद्यते स्थानमुत्तमम् । तीर्थकृत्त्वं यथा सम्यक् , स्वपरार्थप्रसाधकम् ॥ ४४ ॥ इति ॥ 'न' व 'अत:' तीर्थकृत्वात् 'परम् । अन्यत् 'जगत्यस्मिन् ' उपलभ्यमाने चराचरस्वभावे 'विद्यते' सम- स्ति 'स्थानं पदम् ' उत्तम प्रकृष्टं 'तीर्थकृत्त्वम् ' उक्तरूपं 'यथा' येन प्रकारेण 'सम्यग् ' यथावत् 'स्वपरासा- धकं स्वपरमयोजननिप्पादकम् ॥ २॥ एतदेव भावयति- ॥१२॥ ' .

·, प्रकर्षनिप्पत्ती शैलेश्यवस्थालक्षणायां निर्वाणस्य-सकलल्लेशलेशविनिर्मुक्तीवस्वरूपलाभलक्षणात्यावाप्तिः-लाभ 'इति' परिसमाताविति ॥ ४१॥ यत्किंचन शुभं लोके, स्थानं तत्सर्वमेव हि । अनुवन्धगुणोपेतं, धर्मादानोति मानवः॥ ४० ॥ इति । यत्किञ्चन' सर्वमेवेत्यर्थः 'शुभं' सुन्दरं 'लोके' निजगल्लक्षणे 'स्थान' शक्राद्यवस्थास्वभावं तत्सर्वमेव 'हि' स्फुटं, कीदृशमित्याह- अनुबन्धगुणोपेतं' जात्यस्वर्णघटितघटादिवत् उत्तरोत्तरानुबन्धसमन्वितं 'धर्माद्' उक्तनिरुक्ताद् आमोति' लभते 'मानवः' पुमान् , मानवग्रहणं च तस्यैव परिपूर्णधर्मसाधनसहत्यादिति ॥ १॥ तथा-धर्मश्चिन्तामणिः श्रेष्ठो, धर्मः कल्याणमुत्तमम् ।हित एकान्ततो धर्मों, धर्म एवामृतं परम् ॥४१॥ इति एतन्निगदसिद्धमेव, परं यत्पुनः पुनर्धर्मशब्दोपादानं तद्धर्मस्यात्यन्तादरणीयताख्यापनार्थमिति ॥२॥ तथा-चतुर्दशमहारत्नसद्भोगान्तृष्वनुत्तमम् । चक्रवर्तिपदं प्रोक्तं, धर्महेलाविजृम्भितम् ॥ ४२ ॥ चतुर्दशानां महारत्नानां-सेनापति-गृहानि-पुरोहित-गन-तुरग-वर्द्धफि-स्त्रो-चक्र-च्छत्र-चर्म-मणि-काकिणी- खड्ग-दण्ड-लक्षणानां 'सद्भोगात्' परानपेक्षितया सुन्दरभोगात् 'नृपु' नरेषु मध्ये 'अनुत्तमं । सर्वप्रधान, कि तदित्याह-' चक्रवर्तिपदं' चक्रधरपदवी 'प्रोक्तं प्रतिपादित सिद्धान्ते 'धर्महेलाविजृम्भितं' धर्मलीलाविलसित मिति ॥३॥ इति श्रीमुनिचन्द्रमरिविरचितायां धर्मविन्दुवृत्तौ धर्मफलविधिः सप्तमोऽध्यायः व्याख्यातःll .

·परिणा- 'मस्य गु- स्त्रम , - धर्मविन्दु सापक्षय- ति धर्मा ध्यायः ॥९॥ , 'एवं' यया अशुभवन्धने तथा परिणाम एव 'शुभः सम्यग्दर्शनादिः 'मोक्षकारणमपि' मुक्तितरपि, फि पुनर्वन्धस्पेत्यपिशब्दार्थः ॥ ३३ ॥ कुत इत्याह- तभावे समग्रक्रियायोगेऽपि मोक्षासिद्धेरिति ॥ ३५ ॥ (४७८ ) तस्य-शुभपरिणामस्याभावे 'समग्रक्रियायोगेऽपि' परिपूर्णश्रामण्योचितवाह्यानुष्ठानकलापसंभवेऽपि, किं पुन- सदभाये इत्यपिशब्दार्थः, 'मोक्षासिद्धेः निर्वाणानिप्पत्तेरिति ॥३५॥ एतदपि कुन इत्याह- सर्वजीवानामेवानन्तशो |वेयकोपपातश्रवणादिति ॥ ३६ ॥ (४७९ ) सर्वजीवानामेव ' सर्वेपामपि व्यवहाराहाणां प्राणिनाम् 'अनन्तशः' अनन्तान् वारान् ग्रेवयके-विमानवि- शेपेप्पपातस्य-उत्पत्तेः श्रवणात्-शाने समाकर्णनात् ।। ३६ ।। यदि नामैवं ततः किं सिद्धमित्याह- समग्रक्रियाऽभावे तदनवातेरिति ।। ३७ ।। (४८० ) समग्रक्रियाऽभावे' परिपूर्णथामण्यानुष्टानाभाये 'तनवाप्तेः' नवमवेयकोरपाताप्राप्तः, तथा चावाचि-"आ- पोहणाणता मुका गेवेजगेमु य सरीरा । न य तत्याऽसंपुण्णाए साहुकिरियाइ उववाउत्ति ।। २१३ ॥" (पञ्चा-६९२) [ओपेन ग्रैधेयकेषु च शरीराण्यनन्तानि मुक्तानीत्याज्ञा । नच तत्रासंपूर्णायां साधुक्रियायामुपपातः॥20॥३७॥ उपसंहरन्नाह- इत्यप्रमादसुखवृद्धया तत्काष्ठासिद्धौ निर्वाणावाप्तिरितीति ॥३८॥ (४८१) इति' एवद्युक्तनीत्याऽप्रमादमुखस्य-अप्रमत्ततालक्षणस्य वृद्धया-उत्कण तस्य-चारित्रधर्मस्य काष्टासिद्धौ- ॥२१॥ - पर ·+- PAR - तभावे वाह्यादल्पबन्धभावादिति ।। ३१ (४७४) 'तभावे' अशुभपरिणामाभावे वाह्यात्--जीवहिंसादेः 'अल्पबन्धभावात् ' तुच्छवन्धोत्पत्तेः॥ ३१ ॥ एतदपि कथमित्याह- वचनप्रामाण्यादिति ॥ ३२ ॥ (४७५) वचनस्य-आगमस्य 'प्रामाण्यात् ' प्रमाणभावात् ॥ ३२ ॥ एतदेव भावयन्नाह- बायोपमर्दैऽप्यसंज्ञिपु तथाश्रुतेरिति ॥ ३३ ॥ (४७६) पाय:-शरीरमात्रजन्यः स चासावुपमर्दश्च-बहुनमजीवोपघातरूपः तत्रापि, किं पुनस्तदभावे इत्यपिशब्दार्थः, 'असं- ज्ञिपु' संमूर्छजमहामत्स्यादिपु ' तथा ' अल्पतश वन्धस्य 'श्रुतेः' 'अस्सन्नी खलु पदमं' इत्यादेवंचनस्य सिद्धान्ते समा- कर्णनात्, तथाहि-असंज्ञिनो महामत्स्यादयो योजनसहस्रादिपमाणशरीराः स्वयंभूरमणमहासमुद्रमनवरतमालोडयमानाः पूर्वकोट्यादिजीविनोऽनेकसवसंघातसंहारकारिणोऽपि रत्नप्रभापृथिव्यामेव उत्कर्पतः पल्योपमासंख्येयभागजीविषु चतुर्थम- तरवर्तिनारकेषु जन्म लभन्ते न परतः, तन्दुलमत्स्यस्तु वाह्योपमर्दाभावेऽपि निनिमिचमेवापूरितातितीवरौद्रध्यानोऽन्तर्मुहर्त- मायुरनुपाल्य सप्तमनरकपृथिव्यां त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमायुरिक उत्पद्यते इति परिणाम एवं प्रधान बन्धकारणमिति सिद्ध भवतीति ॥ ३३ ॥ एवं सति यदन्यदपि सिद्धिमास्कन्दति तदर्शयति- एवं परिणाम एव शुभो मोक्षकारणमपीति ॥ ३४॥ (४७७) , ३ ·धर्मबिन्दु अमर ध्यायः धर्मस्य तीर्थक- रातीर्थ- ९४|| धारण- पक्षापेक्षया, यतो दर्शनपोट्सप्तकस्यापूर्वकरणस्य एव क्षयं करोतीति तन्मतं, न तु यथा कार्मग्रन्थिकाभिमायेण अविरतसम्य- ग्दृष्टयायन्यनरगुणस्थानकचतुष्टयस्थ इति १४॥ ततो 'मोहसागरोत्तारः' मोहो-मिथ्यात्वमोहादिः स एव सागर: स्वयं- भरमणादिपारावार: मोहसागरः तस्मादुत्तार:-परपारमाप्तिः १५, ततः केवलाभिव्यक्ति' केवलस्य केवलझान केवलदर्श- नलक्षणस्य जीवगुणस्य ज्ञानावरणादिधातिकर्मोपरताय भिव्यक्ति-आविर्भावः १६, ततः 'परमसुखलाभः' परमस्य-भ- कृष्टस्य देवादिमुखातिशायिनः मुखस्य लामा-माप्तिः, उक्तं च-" यच काममुख लोके, यच दिव्यं महामुखम् । वीतरागह- खस्येदमनंतांशे न वर्तते ॥ २१४ ॥ " इति १७ ॥ ५॥ अत्रैव हेतुमाह- सदारोग्याप्तेरिति ॥६॥ (४८७) सदारोग्यस्य-भावारोग्यरूपस्य आहे:-लाभात् ॥ ६ ॥ इयमपि कुन इत्याह- भावसंनिपातक्षयादिति ॥ ७ ॥ (४८८) भावसनिपातस्य-पारमार्थिकरोगविशेपस्य क्षयाद्-उच्छेदात् ॥ ७ ॥ संनिपातमेव ध्याचष्टे- रागद्वेपमोहा हि दोपाः, तथा तथाऽऽत्मदूषणादिति ॥ ८॥ (४८९) 'रागद्वेषमोहा' वक्ष्यमाणलक्षणाः 'हिः' स्फुटं 'दोपा' भावसंनिपातरूपाः, अत्र हेतुमाह-' तथा तथा' तेन तेन प्रकारेण-अभिप्वङ्गकरणादिना आत्मनो-जीवस्य दूपणाद्--विकारमापणात् ॥८॥' तत्त्वभेदपर्यायाख्ये 'ति न्याया- द्रागादीनेव तत्त्वत आह- ९२ ·तान्यतरगुणस्थानकस्थः पद्धतीव्रशुद्धध्यानाधीनमानसः क्षपकश्रेणिमारुरुक्षुरपूर्वगुणस्थानकमवाप्य प्रथमतः चतुरोऽनन्तानु- वन्धिनः क्रोधादीन् युगपत् क्षपयितुमारभते, ततः सावशेपेष्वेतेपु मिथ्यात्वं क्षपयितुभुपक्रमते, ततस्तदवशेपे मिथ्यात्वे च क्षीणे सम्यग्मिथ्यात्वं सम्यक्त्वं च क्रमेणोच्छिनत्ति, तदनन्तरमेवावद्धायुष्कोऽनिवृत्तिकरणं नाम सकलमोहापोहैकसह नवमगुण- स्थानकमध्यारोहति, तत्र च तथैव प्रतिक्षणं विशुद्धचमानः कियत्स्वपि संख्यातेपु भागेपु गतेप्वष्टौ कपायान्-अप्रत्याख्या- नावरणप्रत्याख्यानावरणसंज्ञितान् क्रोधादीनेव क्षपयितुमारभते, क्षीयमाणेषु च तेप्वेताः पोडश प्रकृतीरध्यवसायविशेषात् निद्रानिद्रा प्रचलोपचलार स्त्यानदि ३ नरकगति४ नरकानुपूर्वी५ तिर्यग्गति६ तिर्यगानुपूर्वी एकेन्द्रिय८ द्वीन्द्रिय९ त्री- न्द्रिय १० चतुरिन्द्रियनातिनाम ११ आतपनाम १२ उद्योतनाम १३ साधारणनाम १४ स्थावरनाम १५ सूक्ष्मनाम १६- लक्षणाः क्षपनि, ततोऽटकपायावशेषक्षये यदि पुरुषः प्रतिपत्ता ततो नपुंसकवेदं ततः स्त्रीवेदं ततो हास्यादिपकं ततः पुनः पुरुपवेदं क्षपयति, यदि पुनर्नपुंसक स्त्री वा तदा पुरुपवेदस्थाने स्ववेदमितवेदद्वयं च यथाजघन्यप्रथमतया क्षपयति, तत: क्रमेण क्रोधादीन् संज्वलनान् त्रीन्, अतः बादरलोभं चात्रैव क्षपयित्वा सूक्ष्मसंपरायगुणस्थाने च मूक्ष्मं सर्वथा विनिवृत्तस- कलमोहविकारां क्षीणमोहगुणस्थानावस्थां संश्रयते, नत्र च समुद्रमतरणश्रान्तपुरुपवत् संग्रामाङ्गणविनिर्गतपुरुपयद्वा मोहनिग्रह- निशलनिबद्धाध्यवसायतया परिश्रान्तः सन्नन्तर्मुहत्तं विश्रम्य तद्गुणस्थानकाद्विचरमसमये निद्रामचले चरमसमये च मानावर- णान्तरायमकृतिदशकं दर्शनावरणावशिष्ट प्रकृतिचतुष्पं च युगपदेव क्षपयति । बद्धायुः पुनः सप्तकमयानन्तरं विश्रम्य यया- निवद्धं चायुरनुभूय भवान्तरे क्षपकश्रेणिं समर्थयत इति । यश्चात्रापूर्वकरणोपन्यासानन्तरं क्षपकणेरुपन्यासः स सैद्धान्तिक-

·धर्मविन्दा
अटमा-
ध्यायः
-
नोकरच
वर्णनम्
॥९॥
वेभ्योऽत्यन्तीचा 'सम्पत' द्विपदचतुप्पदादिसमृद्धिः तस्यां च प्रभृतस्य-अनिभूयिष्ठस्योपकारस्य स्खपरगतस्प करणं-
विधान र अन एव आशयस्य-चित्तस्य विशुद्धिः-अमालिन्यरूपा ५ 'धर्मप्रधानता' धमकसारवं ६ अतिनिपुणविक-
वशोपलव्धयथावस्थितसमस्नवस्तुतत्वनया अवन्ध्या-अनिष्फला क्रिया-धर्मार्थाद्वाराधनरूपा यस्य नद्भावस्तयम् ७ ॥३॥
तथा-विशुद्धयमानाप्रतिपातिचरणावाप्तिः, तत्सात्म्यभाव, भयममोदहेतुता, ध्यानसुखयोगः,
अतिशयद्धिप्राप्तिरिति ॥ ४॥ (४८५)
विशुद्धयमानस्य संलिश्यमानविलक्षणतया अप्रतिपानिनः-कदाचिदप्यभ्रंशभाजः चरणस्य-चारित्रस्य अवाप्ति:-
लाभः ८, नतश्च तेन-विशुद्धयमानामतिपानिना चरणेन तात्म्य-समानात्मता नरसात्म्य, तेन महकीभाव इत्यधः, तेन भायो
भवन-परिणतिरिति ९ 'भव्यप्रमोदहेतुता' भव्यजनसंतोपकारित्वं १० 'ध्यानसुख्योगः' ध्यानमुखस्य-अशेपमु-
खातिशायिनः चित्तनिरोधलक्षणस्य योगः ११ 'अतिशयर्डिप्रासिः' अतिशयः-आमपीपथ्यादिरूपायाः प्राप्तिः १२ ॥
ततश्च कालेन-
अपूर्वकरणं, क्षपकश्रेणिः, मोहसागरोत्तारः, केवलाभिव्यक्तिः, परमसुखलाभ इति ॥५॥ (४८६)
अपूर्वाणां-स्थितिघातरसघातगुणश्रेणिगुणसंक्रमापूर्वस्थितिवन्धलक्षणानां पञ्चानामर्यानां प्राच्यगुणस्थानेष्वप्राप्तानां
करणं यत्र नदपूर्वकरणम्-अष्टमगुणस्थानकं १३ ततश्च क्षपकस्य-घातिकर्मप्रकृनिक्षयकारिणो यतेः श्रेणिः-मोहनीयादिप्रकृति-
क्षयक्रमरूपा संपाने, क्षपकणिक्रमश्चायं-इह परिपकसम्यग्दर्शनादिगुगो जोरश्वरमभववर्ती अविरतदेशविरतप्रमचाममत्तसंय-
॥१३॥

·, पश्चस्वपि महाफल्याणेषु त्रैलोक्यशङ्करम् । तथैव स्वार्थसंसिद्धिचा, परं निर्वाणकारणम् ॥ ४५ ॥ पञ्चस्वपि, न पुरनरेकस्मिन्नेव कचित् , ' महाकल्याणेपु' गर्भाधानजन्मदिनादिपु त्रैलोक्यशङ्करं जगत्त्र- यमुखकारि, तीर्थकृत्वमित्यनुवर्तते, इत्थं परार्थसाधकत्वमुक्त्वा स्वार्थसाधकत्वमाह-'तथैव' त्रैलोक्यसुखकरणप्रकारेण 'स्वा- र्थसंसिया' क्षायिफसम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रनिष्पच्या 'परं' प्रधानं 'निर्वाणकारणं ' मुक्तिहेतुरिति ॥ ३॥ इत्युक्तमायं धर्मफलम्, इदानीं तच्छेषमेव उदग्रमनुवर्णयिष्याम इति ॥ १॥ (४८२) सुगममेव, परं तच्छेप'मिति धर्मफलशेपम् ॥१॥ एतदेव दर्शयनि- तच [सुख] परम्परया प्रकृष्टभावशुद्ध सामान्य चरमजन्म तथा तीर्थकृत्व चेति ॥२॥ (४८३) 'तच ' सत्पुनर्धर्मफलशेपमुदग्रं परम्परया' उत्तरोत्तरक्रमेण प्रकृष्टभावशुद्धः सकाशात् , किमित्याह-'सामान्य' तीर्थकरातीर्थकरयोः समान 'चरमजन्म' अपश्चिमदेहलाभलक्षणं, 'तथे 'ति पक्षान्तरोपक्षेपे 'तीर्थकृत्वं' तीर्थकरभाव- लक्षणं, च: समुचये ॥२॥ तत्राक्लिष्टमनुत्तरं विषयसौख्यं, हीनभावविगमः, उदग्रतरा सम्पत्, प्रभूतोपकारकरणं, आशयवि- शुद्धिः, धर्मप्रधानता, अवन्ध्यक्रियात्वमिति ॥ ३ ॥ ( ४८४) 'तत्र' सामान्यतश्चरमजन्मनि 'अक्लिष्ट' परिणाममुन्दरम् 'अनुत्तरं' शेपभोगसौख्येभ्यः प्रधानं विषयसौख्य' शब्दादिसेवालक्षणं १'हीनभावविगमः' जाविकुलविभववयोऽवस्थादिन्यूनतारूपहीनत्वविरहा २ 'उदग्रतरा' प्राग्भ-

·।
धर्मन्दिा
अमा-
ध्यायः
जिनव-
रत्वं
जा-
||९६॥
तत:-अडानृतास्वादन मिति ॥ २१॥ (५०२)
सूत्मभायेप्यच या श्रद्धा-रुचिः सेवामृत-त्रिदशभोजनं तस्यास्वादनं हृदयजिन्दया समुपजीवन मिति ॥ २२ ॥
ततः-सदनुष्टानयोग इति ॥ २२ ॥ (५०३)
सदनुष्ठानस्य-साधुगृहस्थधर्माभ्यासरूपस्य योगः-सम्बन्धः ॥
ततः-परमापायहानिरिति ।। २६ ॥ (५०४)
'परमा' प्रकृया 'अपायहोनिः' नरकादिकुगतिप्रवेशलभ्यानर्थसार्योच्छेदः ॥२३॥ ततोऽपि उपनियमाणभव्य-
प्राणिनां यत् स्यात् नदाह-
सानुवन्धसुखभाव उत्तरोत्तर प्रकाममभूतसत्त्वोपकाराय अवन्यकारणं निवृतेरिति ॥२४॥५०५)
सानुवन्धमुखभावः 'उत्तरोत्तरः' उत्तरपु-प्रधानेपूचरः-प्रधानः प्रकामः-प्रौढः प्रभूतः-अतियहुः यः सच्चोपकारा
तस्मै संपद्यते, स च 'अवन्ध्यकारणं' अवन्थ्यो हेतुः निवृतेः-निर्वाणस्य ॥ २४ ॥ निगमयन्नाह-
इति परं परार्थकरणमिति ॥ २५ ॥ (५०६)
'इति' एवं यया मागुक्तं परं परार्थकरणं तस्य भगवत इति ॥२६।। साम्मतं पुनरप्युभयोः साधारण धर्मफलमाह-
भवोपग्राहिकर्मविगम इति ॥ २६ ॥ (५०७)
परिपालितपूर्वकोट्यादिप्रमाणसयोगवलिपर्याययोरन्ते भवोपग्राहिकर्मणां-वेदनीयायुर्नामगोत्ररूपाणां विगमो-नायो
-
॥२६॥

·,
निर्वाणवीजलाभभृतो जगत्त्रयस्याप्युपकारः तस्याङ्गना-कारणभावः, भगवतो हि प्रतीत्य तत्तनिवन्धनाया भक्तिभरनिर्भरा-
मरमभुमभृतिप्रभूतसत्त्वसंपादितायाः पूजायाः सकाशात् भूयसां भव्यानां मोक्षानुगुणो महानुपकारः संपद्यते इति ।। १६ ॥
तथा-प्रातिहार्योपयोग इति ॥१७॥ (४९८)
प्रतिहारकर्म मातिहाय, तच्च अशोकक्षादि, यदवाचि--" अशोकक्षः सुरपुप्पष्टिदिव्यो ध्वनिश्चामरमासनं च ।
भामण्डलं दुन्दुभिरातपत्रं, सत्यातिहार्याणि जिनेश्वराणाम् ॥ २१५ ॥” तस्योपयोगः-उपजोवनमिति ॥ १७॥
तत:-परं परार्थकरणमिति ।। १८ ।। (४९९)
'परं' प्रकृष्टं परार्थस्य-परमजोजनस्य सर्वसत्त्वस्वभापापरिणामिन्या पीयूपपानसमधिकानन्ददायिन्या सर्वतोऽपि
योजनमानभूमिभागयायिन्या वाण्या अन्यैश्च तेस्तैश्चित्ररुपायैः करण-निष्पादन मिनि ॥१८॥ एतदेव 'अविच्छेदेन' इत्यादिना
'इति परं परार्थकरणं' एतदन्तेन सूत्रकदचिकेन स्फुटीकुर्वन्नाह-
अविच्छेदेन भूयसां मोहान्धकारापनयनं हृद्यैर्वचनभानुभिरिति ॥ १९ ॥ (५००)
अविच्छेदेन-यावजीवमपि भूयसासू-अनेकलक्षकोटिप्रमाणानां भव्यजन्तूनां मोहान्धकारस्य-अज्ञानान्धनमसस्या-
पनयनमू-अपसारः हृद्यैः-हृदयङ्गमैः 'वचनभानुभिः' वाक्यकिरणः॥१९॥ मोहान्धकारे चापनीते यत् स्यात् माणिनां तदाद-
सूक्ष्मभावप्रतिपत्तिरिति ॥ २०॥ (५०१)
सूक्ष्माणाम्-अनिपुणवुद्धिभिरगम्यानां भावानां-जीवादीनां प्रतिपत्ति-अवबोधः ॥२०॥

·निनब- रत्वं वि धर्मविन्दु अष्टमा- ध्यायः ॥१५॥ - , यथावस्थित कामभोगजं मनःसमाधिज वा शर्म किञ्चन लभन्ते तया अमी संसारिणः सच्चाः रागादिदोपवशात् सम्यग्दर्श- नादिषु मलीमसरूपतां प्राप्तेषु न रागद्वेपमोहोपशमनं शर्म समासादयन्नीति ॥ १२॥ अमुमेवार्थ व्यतिरकत आह- क्षीणेषु न दुःखं, निमित्ताभावादिति ॥ १३ ॥ ( ४९४) क्षीणेषु रागादिपु न दुःखं भावसंनिपान समुत्पद्यते, कुन इनि चेदुच्यते-निमित्ताभावात्--निवन्धननिवरहादिति ॥१३॥ तहि किं स्यादित्याह- आत्यन्तिकभावरोगविगमात् परमेश्वरताऽऽप्तेस्तत्तथास्वभावत्वात् परमसुखभाव इतीति ॥१४॥ (४५५) आत्यन्तिका-पुनर्भावाभावेन भावरोगाणां-रागादीनां यो विगमः-समुच्छेदः तस्मात् या परमेश्वरवायाः-शकचक्राधिपा द्यैश्वर्यातिशायिन्याः केवलज्ञानादिलक्षणाया आप्तिः-प्राप्तिः तरयाः, परमसुखभाव इत्युत्तरेण योगा, कुन इत्याह-'तनधास्व- भावत्वात् ' तस्य-परममुखलाभस्य 'तथास्वभावत्वात् ' परमेश्वरतारूपत्वात् , परममुखभावः संपद्यने, इतिः वाक्यप- रिसमाप्ताविति ॥१४॥ इत्थं तीर्थकरानीर्थकरयोः सामान्यमनुत्तरं धर्मफलमभिधाय साम्पतं तीर्थकृत्वलक्षणं तदभिधातुमार- देवेन्द्रहर्पजननमिति ॥ १५ ॥ (४९६) देवेन्द्राणां-चमरशक्रादीनां हर्पस्य-संतोपस्य जननं-संपादन मिति ॥ १५ ॥ तथा-पूजानुग्रहाइतेति ॥ १६ ॥ (४९७) पूजया-जन्मकालादारभ्याऽऽनिर्वाणप्राप्तस्तचन्निमित्तेन निप्यादितया अमरगिरिशिखरमज्जनादिरूपया योऽनुग्रहो- ·अविषयेऽभिष्वदकरणाद्राग इति ॥९॥(४९०) 'अविपये प्रकृतिविशरारुतया मतिमतामभिप्वङ्गानस्न्यादौ वस्तुनि 'अभिष्वद्गकरणाद्' चित्तमतिबन्धसंपा- वनात् , किमित्याह-रागो दोपः ॥९॥ तत्रैवाग्निज्वालाकल्पमात्सर्यापादनाद् द्वेष इति ॥ १०॥ (४९१) 'तत्रैव' कचिदर्थेऽभिप्वङ्गे सति अग्निज्वालाकल्पस्य सम्यक्त्तवादिगुणसर्वस्वदाहकतया मात्सर्यस्य-परसम्पत्यसहिष्णु- भावलक्षणस्य आपादनाद्-विधानात् वेपो दोपः ॥ १० ॥ हेयेतरभाषाधिगमप्रतिवन्धविधानान्मोह इति ॥ ११॥ (४९२) इह निश्चयनयेन हेयानां-मिथ्यात्वादीनामितरेपांच-उपादेयानां सम्यग्दर्शनादीनां भावानां व्यवहारवस्तु विपक- ण्टकादीनां स्रक्चन्दनादीनां च अधिगमस्य-अवयोधस्य प्रतिवन्धविधानात्-स्खलनकरणात् मोहो दोषः ॥११ ॥ अर्थतेषां भावसनिपातत्वं समर्थयन्नाह- सत्स्वेतेषु न यथावस्थितं सुखं, स्वधातुवैषम्यादिति ।। १२ ।। (४९३) सत्स्वेतेपु-रागादिपु 'न' नैव 'यथावस्थितं ' पारमार्थिक सुखं जीवस्य, अत्र हेतु:-'स्वधातुवैषम्यात् ' दध- ति-धारयन्ति जीवस्वरूपमिति धातवः-सम्यगदर्शनादयो गुणाः स्वस्य-आत्मनो धातवः २ तेपां वैपम्यं-ययावस्थितवस्तु- स्वरूपपरिहारेणान्यथारूपतया भवनं तस्मात् , यथा हि वातादिदोषोपघाताडातुषु रसामृगादिपु वैषम्यापन्नेषुन देहिनो . -- ·पिध्यत इत्पाह- धर्मविन्द अपमा- ध्यायः ९८॥ दुःखं चैतत् स्वास्थ्यविनाशनेनेति ॥ ४४ ॥ (५२५) दुःखं पुनरेतद्-औत्सु वयं, फयमित्याह-स्वास्थ्यविनाशनेन' स्वास्थ्यस्य-सर्वमुखमूलस्यापनयनेन ॥ ४४ ॥ यदि नामौत्सुक्यात् स्वास्थ्यविनाशस्तयापि कयमस्य दुःखरूपवेत्याशझ्याह- दुःखशतयुद्रेकतोऽस्वास्थ्यसिद्धेरिति ॥ ४५ ॥ (५२६) दुःखशक्तः-दुःखयोजरूपाया उद्रेकतः उद्भवात् सकाशाद् अस्वास्थ्यस्य-स्वात्मन्येवास्वस्थतारूपस्य 'सिदः, संभवात् ।। ४५ ॥ अस्वास्थ्यसिद्धिरपि कथं गम्या इत्याह-- अहितप्रवृत्त्येति ॥ ४६॥ (५२७) 'अहितमत्त्या' अहितेपु-दुःखशक्त्युद्रेकवसंजातास्वास्थ्यनिवर्तकेषु वस्तुपु मनामीतिप्रदममदादिषु प्रवृपया-चेष्ट- नेन ॥ ४६॥ अथ स्वास्थ्यस्वरूपमाह- स्वास्थ्य तु निरुत्सुकनया प्रवृत्तेरिति ।। ४७॥ (५२८) स्वास्थ्यम्-अस्वास्थ्यविलक्षणं पुनः 'निरुत्मकतया' औत्सुक्यपरिहारेण प्रवृत्तः सर्वकृत्येषु ॥४७॥ एवं च सति यत्सिद्ध उदाह- परमस्वास्थ्यहेतुत्वात् परमार्थतः स्वास्थ्यमेवेति ॥ ४८॥ (५२१) 11०८॥ - ·तथा-न चान्य उपद्रव इति ।। ३७॥ (५१८) न च नैव अन्यः-तृष्णाबुभुक्षादिः उपद्रवो-ज्यसनं ॥ ३७॥ तर्हि किं तत्र स्यादित्याशझ्याह- विशुद्धस्वरूपलाभ इति ॥ ३८॥ (५१९) विशुद्ध-निर्मलीमस यत्स्वरूपं तस्य लाभा-प्राप्तिः ।। ३८॥ तथा-आत्यन्तिकी व्यावाधानिवृत्तिरिति ॥ ३९॥ (५२०) •अत्यन्तं भवा आत्यन्तिकी 'व्यावाधानिवृत्तिः' शरोरमानसव्यथाविरहः ।। ३९ ॥ तामेव विशिनष्टि- सा निरुपमं सुखमिति ॥४०॥ (५२१) 'सा' आत्यन्तिकी व्यायाधानिवृत्तिः 'निरुपमम्'' उपमातीतं सुखं ॥ ४० ॥ अत्र हेतु:- सर्वत्राप्रवृत्तेरिति ॥४१॥ (५२२) 'सर्वत्र' हेये उपादेये च वस्तुनि 'अमवृत्तेः' अव्यापारणात् ।। ४१ ॥ इयमपि कथमित्याह- समासकार्यत्वादिति ॥ ४२ ॥ (५२३) समातानि-निष्ठितानि कार्याणि यस्य स तथा तद्भावस्तत्तं तस्मात् ॥ ४२ ॥ अत्रैवाभ्युखयमाह- न चैतस्य कचिदौत्सुक्यमिति ॥ ४३ ॥ (५२४) 'न' नैव च समुचये 'एतस्य' निवृतस्य जन्तोः कचिदर्थे ' औत्सुक्य ' कासारुपम् ॥४३॥ ननु किमेवानि- - - , ·सिद्ध स्वरूप . धर्मा भरमा- ध्याय: ॥९॥ सर्वकालं कर्मवत एव तद्ग्रह इत्याशइन्क्याह- तदनादित्वेन तधाभावसिद्धेरिति ।। ३३ ।। (५१४) तस्य-कर्मणः कृतकत्वेनाप्यनादित्वेन द्वितीयाध्यायमपञ्चितयुक्त्या वयाभावस्य-तहत एव तद्ग्रहरूपस्य सिद्धेः- निप्पतेरिति ।। ३३ ।। ननु ज्ञानिनो धर्मतीर्थस्य, कर्तारः परमं पदम् । गत्वाऽऽगच्छन्ति भूयोऽपि, भवं वीर्थनिकारतः ॥ २१६ ॥' इति वचनप्रामाण्यात् कथं नाकर्मणोऽपि जन्मादिग्रह इत्याशझ्याह- सर्वविप्रमुक्तस्य तु तथास्वभावत्वानिष्ठितार्थत्वान्न तद्ग्रहणे निमित्तमिति ॥ ३४ ॥ (५१५) सर्वेण कर्मणा विषमुक्तस्य पुनस्तथास्वभावत्वात्-तत्सकाररूपत्वात् , फिमित्याह --निष्टिनार्थत्वात् । निप्पन्ननिः- शेपमयोजनवादेतोः नैव तद्ग्रहणे ' जन्मादिग्रहणे 'निमित्त हेतुः समस्तीति, अयमभिप्रायः-यो हि सर्वैः कर्मभिः सर्वयापि विममुक्तो भवति न तस्य जन्मादिग्रहणे किञ्चिनिमित्तं समस्ति, निष्ठितार्थत्वेन जन्मादिग्राहकस्वभावाभावात् , यथ तीर्थनिकारलक्षणो हेतुः कश्चित्परिकल्प्यते सोऽप्यनुपपन्नः, कपायविकारजन्यत्वात्तस्येति ॥३४॥ एवं च सति पत्सिद्ध वदाह- नाजन्मनो जरेति ॥ ३५॥ (५१६) 'न' नैव 'अजन्मनः । उत्पादविकलस्य 'जरा' वयोहानिलक्षणा संपद्यते ॥३५॥ एवं च-न मरणभयशक्तिरिति ॥ ३६॥ (५१७) 'ने 'ति प्रतिषेधे मरणभयस्य-प्रतीवरूपस्य संबन्धिनी शक्ति-वीजरूपेनि ॥३६॥ ॥१७॥ , ·जायते ॥ २६॥ ततः-निर्वाणगमन मिति ॥ २७॥ (५०८) निर्वान्ति देहिनोऽस्मिन्निति निर्वाणं-सिद्धिक्षेत्रं जीवस्यैव स्वरूपावस्थानं वा तत्र गमनम्-अवतारः ॥ २७ ॥ तत्र च-पुनर्जन्माद्यभाव इति ॥ २८ ॥ (५०९) पुनः-द्वितीयतृतीयादिवार यज्जन्मादीनां जन्मजरामरणप्रभृतीनामनर्थानामभावः-आत्यन्तिकोच्छेदः ॥२८॥ अत्र हेतु:- बीजाभावतोऽयमिति ॥ २९ ॥ (५१०) बीजस्य--अनन्तरमेव वक्ष्यमाणस्याभावात् अयं-पुनर्जन्माधभाव इति ॥ २९॥ वोजमेव व्याचष्टे- फर्मविपाकस्तदिति ॥ ३०॥ (५११) कर्मणां-ज्ञानावरणादीनां विपाकः-उदयः 'तत्' पुनर्जन्मादिवोजमिति ।। ३० ।। न च वक्तव्यमेपोऽपि निर्वाणगतो जीवः सकर्मा भविष्यति इत्याइ- अकर्मा चासाविति ॥ ३१॥ (५१२) 'अकर्मा च कर्मविकलश्च 'असौ निर्वाणशरणो जीवः॥३१॥ भवतु नाम अकर्मा, तथापि पुनर्जन्माघस्य भविष्यतीत्याह- तदत एव तद्ग्रह इति ॥ ३२ ॥ (५१३) 'तदत एव ' कर्मवत एव 'तद्ग्रहः' पुनर्जन्मादिभावः ॥ ३२॥ ननु क्रियमाणत्येन कर्मण आदिमश्वमसङ्गेन कर्य .

·धर्मबिन्द
अष्टमा-
ध्यायः
उपसंहार
॥१०॥
फर्मलयस्य कात्स्न्यन मिद्धत्वप्रयमक्षण एव संजातन्य सर्वक्षणेपु अविशेपाह-अभेदात् ।।६०॥ एवं मनि यसिद्धं तदाद-
इति निरुपमसुखसिद्धिरिति ।। ६१॥(५४२)
'इति' एवमौन्मुक्यात्यन्तिकनिटत्तनिरुपमनुखसिद्धिः मिद्धानां श्रद्धया ॥ ६॥ अथोपसहरनाह-
सध्यानवन्हिना जीवो, दग्ध्या कर्मेन्धनं सुवि। सद्ब्रमादिपर्दीतं. स याति परमं पदम् ॥ ४० ॥ इति।
'सध्यानवहिना' शुक्लध्यानलक्षणज्यलयलनेन करणभूतेन 'जीवो' भव्यजन्तुविशेषः 'दग्ध्वा' प्रलय-
मानीय 'कमन्धनं ' भवोपचारिकर्मलक्षणं 'भुवि ' मनुप्यक्षेत्रलक्षणायां, फिमित्याह-लद्रमादिपर्दः मनिः-मुन्दरैः
ब्रासादिपदैः-ब्राह्मलोकान्तादिभिर्ध्वनि भिगीत-शब्दितं "सः' आराधिनशुद्धसाधुधर्मो जीयो 'याति' प्रतिपद्यते परमं पद-
मिति ॥१॥ न च वक्तव्यं अकर्मण: कथं गतिरित्याह-
पूर्वावधवशादेव, तत्स्वभावत्वतस्तथा । अनन्तवीर्ययुक्तत्वात्, समयेनानुगुण्यतः ॥ ४७ ॥ इति ।
'पूविधवशात् । पूर्व-संसारावस्थायां य आधा-आवेशो गमनस्य तस्य वशः तस्मात् , एयेत्यवधारणे, 'तत्स्व-
भावत्वतः सः-ऊर्ध्वगमनलक्षणो बन्धनमुक्तत्वनैरण्डवीजस्येव स्वभावो यस्य स तया तद्भावस्तच्च नस्मात् , 'तये 'नि हेत्व-
न्तरसमुचये, 'अनन्तवीर्ययुक्तत्वाद् ' अपारसामर्थ्यसंपन्नत्वात् समानकन 'आनुगुण्यतः' लेश्यवस्थावष्टब्यक्षेत्रमपे-
त्य समणितया, परमपदं यातीत्यनुवर्चत इति ॥॥
स तत्र दुःखविरहादत्यन्तसुखसंगतः । तिष्ठत्ययोगी योगीन्द्रयन्यस्त्रिजगनीश्वरः ॥ १८ ॥ इति ।
||॥१०॥

·ALS स्वस्वभावनियतो ह्यसौ विनिवृत्तेच्छाप्रपञ्च इति ॥५६॥ (५३७) स्वस्वभावनियतः स्वकीयस्वरूपमात्रप्रतिष्ठित 'हिः' यस्माद् 'असौ' भगवान् सिद्धो विनिवृत्तेच्छा- प्रपञ्चः । अत्यन्त निवृत्तसर्वार्थगोचरस्पृहाप्रवन्धः ॥ ५६ ॥ आकाशेनापि सह तस्य संवन्ध निराकुर्वन्नाह- अतोऽकामत्वात्तत्स्वभावत्वान्न लोकान्तक्षेत्राप्तिराप्तिः ॥ ५७॥ (५३८) 'अतो' विनिवृत्तेच्छाप्रपञ्चत्वात् यद् अकामत्व-निरभिलापत्वं तस्मात् यत् तत्स्वभावत्वं-अर्थान्तरनिरपेक्षत्वं तस्मात् न 'लोकान्तक्षेत्राप्तिः' सिद्धिक्षेत्रावस्थानरूपा आप्ति:-अर्थान्तरेण सह संवन्धः ॥ ५७॥ एतदपि भावयति- औत्सुक्यवृद्धिहि लक्षणमस्या, हानिश्च समयान्तरे इति ॥५८॥ (५३९) औत्सुक्यस्य वृद्धिः-प्रकर्पः 'हि' यस्मात् लक्षणं-स्वरूपमस्याः-अर्थान्तरमाप्तः, 'हानिश्व' ओत्सुक्यस्यैव भ्रंशः 'समयान्तरे' प्राप्तिसमयादग्रेतनसमयलक्षणे ॥५८॥ ननु किमिदमौत्सुक्यलक्षणं सिद्धे नास्ति ?, अत आह- न चैतत्तस्य भगवतः, आकालं तथावस्थितेरिति ॥ ५९॥ (५४०) 'नच ' नैव 'एतद्' अर्थान्तरमाप्तिलक्षणमनन्तरोक्तं 'तस्य' सिद्धस्य भगवतः, 'आकालं' सर्वमप्यागामिनं कालं यावत् 'तथावस्थितेः' प्रथमसमयादारभ्य 'तथा' तेनैव प्रथमसमयसंपन्नेनैकेन निष्ठितार्थत्वलक्षणेन स्वरूपेणावस्था- नात् ॥ ५९ ॥ एतदपि कुत इत्याह- कर्मक्षयाविशेषादिति ॥६०॥ (५४१) n

·सिद्ध
स्वरूप
धर्मविन्दु
अष्टमा-
ध्यायः
॥१९॥
अथ प्रस्तुतमेवाह-
सुस्वास्थ्यं च परमानन्द इति ॥५१॥ (५३२)
निरुत्सुकमवृत्तिसाध्यस्वास्थ्याद् यदधिकं स्वास्थ्यं तत्सुस्वास्थ्यमुच्यते तदेव परमानन्दो मोक्षमुखलक्षणः ॥५१॥
कुत इत्याह-
तदन्यनिरपेक्षत्वादिति ॥५२॥ (५३३)
तस्माद्-आत्मनः सकाशादन्यस्तदन्यः-स्वव्यतिरिक्तः, तन्निरपेक्षत्वात् ॥ ५२ ॥ नन्वन्यापेक्षा किं दुःखरूपा
यदेवमुच्यते इत्याह-
अपेक्षाया दुःखरूपत्वादिति ॥ ५३॥ (५३४)
प्रतीतार्थमेव ।। ५३ ॥ एतदेव भावयति-
अर्थान्तरप्राप्त्या हि तन्निवृत्तिनुःखत्वेनानिवृत्तिरेवेति ॥ ५४॥ (५३५ )
अर्थान्तरस्य-इन्द्रियार्थरूपस्य प्राप्त्या-लाभेन हि यस्मात् तन्निवृत्तिः, किमित्याह-दुःखत्वेनार्थान्तरमातेरनिवृत्तिरेव
दुःखस्येति ॥५४ ॥ अथैनां निवृतौ निराकुर्वन्नाह-
न चास्यार्थान्तरावाप्तिरिति ॥ ५५ ॥ (५३६)
'न च' न पुनः 'अस्य' सिद्धार्थस्य 'अन्तरावाप्ति' स्वव्यतिरिक्तभावान्तरसंवन्धः ॥५५॥ एतदेव भावयति-
॥९॥

·, 'परमस्वास्थ्यहेतुत्वात् ' चित्तविप्लवपरिहारेण प्रकृष्टस्वभावावस्थाननिमित्तत्वात् 'परमार्थतः तत्ववृत्या 'स्वा- स्थ्यमेव निरुत्सुकनया प्रवृत्तिरिति संवध्यते, सा च भगवति केवलिनि समस्ति इति सिद्धं, यदुत न तस्य कचिदौत्सुक्य- मिति, ननु भवेऽपवणे चैकान्तवो निःस्पृहस्य कथं विहितेतरयोरर्थयोरस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती स्यातामिति, उच्यते, द्रव्यत एव, पूर्वसंस्कारवशात् कुलालचक्रभ्रमवत् स्याताम् ॥ ४८॥ एतद् भावयन्नाह- भावसारे हि प्रवृत्त्यप्रवृत्ती सर्वत्र प्रधानो व्यवहार इति ॥ ४९ ॥ ५३० ॥ 'भावसारे' मानसविकल्पपुरःसरे, हिशब्दः पूर्वोक्तभावनार्थः, प्रवृत्त्यप्रवृत्तो 'सर्वत्र' विहितेतरयोरर्थयोपिये, किमित्याह-प्रधानो' भावरूपः 'व्यवहारो' लोकाचाररूपः, इदमुक्तं भवति-यैव मनःमणिधानपूर्विका कचिदर्थे प्रवृत्ति- निवृत्ति तामेव तात्त्विकी तत्त्ववेदिनो वदन्ति, न पुनरन्यां, यतोऽनाभोगादिभिः परिपूर्णश्रामण्यक्रियावन्तोऽपि अभव्यादयो न तात्विकथामण्यक्रियावत्तया समये व्यवहानाः, तथा संमूर्छनजमत्स्यादयः सप्तमनरकपृथिवीमायोग्यायुर्वन्धनिमित्तमहारम्भा- दिपापस्थानवत्तिनोऽपि तथाविधभावविकलवान्न तदायुबन्ध मति प्रत्यलीभवन्ति, एवं सयोगिकेवलिनोऽपि सर्वत्र नि:स्पृहम- नसः पूर्वसंस्काराद्विहितेतरयोरर्थयोः प्रवृत्तिनिवृत्ती कुर्वन्तोऽपि न भावतस्तदन्तो व्यवहियन्ते इति ॥४९॥ अत्रैवाभ्युचयमाह- प्रतीतिसिद्धश्चायं सद्योगसचेतसामिति ॥५०॥ (५३१) 'प्रतीतिसिद्धा' स्वानुभवसंवेदिता, चः समुच्चये, 'अयं' पूर्वोक्तोऽर्थः सद्योगेन-शुद्धध्यानलक्षणेन ये सचेतसः- सचित्ताः तेषां, संपन्नध्यानरूपामलमानसाः महामुनयः स्वयमेवामुमर्थ प्रतिपद्यन्ते, न पुनरत्र परोपदेशमाकाक्षते इति ॥५०॥ - - ·**SH धर्मस्प दानम- तिवाराः चर्याच अध्या धर्मबिन्दु ॥१०॥ योग्यो हो विधः मोको, जिनवचनश्रवणादेः कर्मक्षयोपशमादि- गृहपतिपुत्रमोक्षशावादिति १३(१४६) जिनः परहितोद्यते। व सम्यग्दर्शनमिति ६ (१३९) योगवंदननिमित्तदिगाकारशुदिर्वि- फलसाधनभावेन, प्रशमसंदेगनिर्वेदानुफम्पास्तिक्याभि- पिरिति १४ (१४७) नातोऽन्यः परमार्थतः।। १५ ।। व्यक्तिलक्षणं तदिति ७ (१४०) तथा उचितोपचारथेति १५ (१४८) इति सद्धर्मग्रहणाई उक्तः, साम्पतं उत्तमधर्मप्रतिपक्ष्यसहिष्णोस्तत्कयन- स्थूलमाणानिपातादिभ्यो विरतिरणु. तत्मदानविधिमनुवर्णयिप्याम इति १ पूर्वमुपस्थितस्य विधिनाऽणुव्रतादिदान- बवानि पञ्चेति १६ (९४९) तथा-दिग्नतभोगोपभोगमानानर्थद- मिति ८ ११४१) (१३४) धर्मग्रहणं हि सत्मविपत्तिमद्विमलभा सहिष्णोः प्रयोगेऽन्तराय इति ९ ण्डविरतयस्त्रीणि गुणवतानीति १७(१५०) वकरणमिति २ (१३५) तथा-सामायिकदेशावफाशिकपोप- (१४२) घोपवासातिथिसंविभागाश्चत्वारि शिक्षा- तच्च प्रायो जिनवचनतो विधिनेति ३ अनुमतिश्चेतरत्रेति १० (१४३) पदानीवि १८ (१५१) अकयन उभयाफल आज्ञाभग इति ततश्च-एतदारोपणं दानं ययाऽद, इति प्रदानफलवत्तेनि ४ (१२७) १२ (१४४) साकल्यवैकल्याभ्यामिति १९ (१५२) सति सम्यग्दर्शने न्याय्यमणुननादीनां भगवचनप्रामाण्यादुपस्थितदाने दो गृहीतेप्वननिचारपालनमिति २० ग्रहणं, नान्यति ५ (१३८) पाभाव इति १२ (१४५) (१५३) १०४॥

·स्तादृशो विद्यते क्वचित् ।
याशी दुःखविच्छेदा-
देहिनां धर्मदेशना ।। १२ ॥
अथ तृतीया अध्यायः
तथा-आत्मकृतस्य देहेनेति ६२(१२०) तथा-विशुद्धेचारित्रमिति ७२ (१३०)
हटवाति ६३ (१२१)
भावनावोरागादिक्षय इति७३(१३१)
अतोऽन्यथैतत्सिद्धिरिति तत्ववाद वद्भावेऽपवर्ग इति ७४ (१३२)
इति ६४ (१२२)
स आत्यन्तिको दुःखविगम इति ७५
परिणामपरीक्षेवि ६५ (१२३)
शुद्ध बन्धभेदकथन मिति ६६ (१२४)
एवं संवेग कृद्धर्म,
तथा-वरवोधिलाभमरूपणेति ६७
आख्येयो मुनिना परः।
(१२५)
यथायोधं हि शुश्रुपो-
तथाभन्यबादितोऽसाविति ६८
भांवितेन महात्मना ।। १०॥
(१२६)
ग्रन्थिमैदे नात्यन्तसंक्लेश इति ६९
अवोधेऽपि फलं प्रोक्तं,
(१२७)
श्रोतृणां मुनिसत्तमः।
न भूयस्तद्वन्धनमिति ७० (१२८) कथकस्य विधानेन,
तथा-असत्यपाये न दुर्गविरिति ७१ नियमाच्छुद्धचेतसः॥ ११ ॥
(१२९)
नोपकारो जगत्यस्मि-
सद्धर्मश्रवणादेवं,
नरो विगतकल्मपः।
ज्ञावतचो महासत्ता
पर संवेगमागतः ॥१३॥
धर्मोपादेयतां शाखा,
संजातेच्छोऽत्र भावतः।
हद स्वशक्तिमालोच्य,
ग्रहणे संप्रवर्तते.॥ १४॥

·---
वर्मदेश-
नाम-
ध्याया
धर्मविन्द
॥१०॥
तत्सम्भवपालनाचेष्टोक्ति छेद इति बन्धमोक्षोपपत्तितस्तच्छुद्धिरिति ४५ परिणामिन्यात्मनि हिंसादयो, भि
३६ (९४)
(१०३)
न्नाभिन्ने च देहादिति ५३ (१११)
उभयनिवन्धनभाववादस्ताप इति ३७ इयं वध्यमानवन्धनभाव इति ४६ अन्यथा तदयोग इति ५४ (११२)
(९५)
(१०४)
नित्य एवाविकारतोऽसंभवादिति
अमीपामन्तरदर्शन मिति ३८ (९६) कल्पनामात्रमन्ययेति ४७ (१०५)
५५ (१९३)
फपच्छेदयोरयत्न इति ३९ (९७) वध्यमान आत्मा वन्धनं वस्तुसत् क-
तथा-अनित्ये चापराहिसनेनेति ५६
तद्भावेऽपि तापाभावेऽभाव इवि ४० मैति ४८ (१०६)
(११४)
(९८)
हिंसादयस्तद्योगहेतवः, तदितरे त-
तथा-भिन्न एव देहान स्पृष्टरे दनमिति
५७ (११५)
तच्छुद्धौ हि तत्साफल्यमिति ४१(९९) दितरस्येति ४९ (१०७)
तथा-निरर्थकश्चानुग्रह इति५८(११६)
फलवन्तौ चतौ वास्तवाविति४२(१००) प्रदाहतोऽनादिमानिति ५० (१०८)
अभिन्न एवामरणं वैकल्यायोगादिति
अन्यथा याचितकमण्डनमिति ४३ कृतकत्वेऽप्यतीतकालबदुपपत्तिरिति
५९ (११७)
(१०१)
५१ (१०९)
मरणे परलोकाभाव इति ६० (११८)
नातत्ववेदिवादः सम्यग्वाद इति ४४
वर्तमानताकल्प कृवकत्वमिति ५२ तथा-देहकृतस्यात्मनाऽनुपभोग इति
(१०२)
(११०)
६१ (११९)
॥१०॥

·इति सद्धर्मदेशनाई उक्तः, इदानीं त तथा-निरीहशक्यपालनेति १२ (७०) नारकदुःखोपवर्णनमिति २४ (८२) द्विधिमनुवर्तयिष्याम इति १ (५९) तथा-अशक्ये भावप्रतिपत्तिरिति १३ तथा-दुष्कुलजन्मप्रशस्तिरिति २५ तत्प्रकृतिदेवताधिमुक्तिज्ञानमिति २ (७१) (८३) (६०) तथा-पालनोपायोपदेश इति १४(७२)/ दुःखपरम्परानिवेदनमिति २६ (८४) तथा-साधारणगुणप्रशंसेति ३ (६२) तथा-फलप्ररूपणेति १५ (७३) तथा-उपायतो मोहनिन्देति २७(८५) तथा-सम्यक् वदधिकाख्यानमिति ४ देवर्द्धिवर्णनमिति १६ (७४) तथा-सज्ज्ञानमशंसनमिति २८(८६) (६२) तथा-सुकुलागमनोक्तिरिति १७(७५) तथा-पुरुषकारसत्कथेति २९ (८७) तथा-अवोधेऽप्यनिन्देति५ (६३) तथा-कल्याणपरम्पराख्यानमिति १८ तथा-वीर्यद्धिवर्णनमिति ३० (८८) शुथूपाभावकरणमिति ६ (६४) (७६) तथा-परिणते गम्भीरदेशनायोग इति तथा-भूयो भूय उपदेश इति७ (६५) तथा-असदाचारगति १९ (७७) ३१ (८९) तथा-चोधे प्रज्ञोपवर्णन मिति८(६६) तथा-तत्स्वरूपकथनमिति २० (७८) श्रुतधर्मकथन मिति ३२ (९०) तथा-तन्त्रावतार इति ९ (६७) तथा-प्रयोग आक्षेपण्याइति १०(६८) तथा-स्वयं परिहार इति २१ (७९) घहुत्वात्परीक्षावतार इति ३३ (९१) तथा-ज्ञानाद्याचारकथन मिति ११ ॥ तथा-ऋजुभावाऽऽसेवनमिति२२(८०) कपादिप्ररूपणेति ३४ (९२) (६९) तथा-अपायहेतुत्वदेशनेति २३ (८१) विधिमतिपेधौ कप इति ३५ (९३)

·धर्मचिन्द
वाणि
॥१२॥
तथा-हीनेषु दीनत्रय इति (४७)
नया-अतिसगवर्जनमिति २५ (४८)
नया-वृत्तस्थवानद्धसेवेति २६ (४९)
नथा-परस्परानुपयातेनान्योऽन्यानु-
पद्धत्रिवर्गनिपचिरिनि २७ (५०)
तथा-अन्यतरवायासंभव मूलावाति
(५१)
तथा-बलाबलापक्षणमिति २८ (५२)
तथा-अनुबन्ये प्रयत्न हनि (५३)
नया-कालोचितापक्षेति २९ (५४)
नया-मत्य धर्मश्रवणमिति ३०(८६
तथा-सनिभिनिवेश इनि ३९(५६)
नधा-गुणपक्षपातितेति ३२ (५७)
तथा-उ.दापोद्दादियोग ३३ इतीति ३३
(५८)
एवं स्वधर्मसंयुक्त
सद्गगाहस्थ्यं करोनि यः।
लोकद्वयेऽप्यसो धीमान्,
मुखमामोत्यनिन्दितम् ॥ ४॥
दुर्लभं प्राप्य मानुप्य,
विधेयं हितमात्मनः।
करोत्यकाण्ट एवेद,
मृत्युः सर्व न किचन ॥५॥
सत्येतस्मिन्नसारामु,
संपत्स्यविहिताग्रहः।
पयन्नदारुणामूञ्च-
धर्मः कार्या महात्मभिः ॥६॥ इति।।
इति प्रथमोऽध्यायः
अथ दितीयोऽध्यायः।
प्रायः नद्धर्मपीजानि,
गृहिवविधप्पलम् ।
रोहन्ति विधिनीतानि,
यथा वीजानि सनसिनो जानि॥
चीननाशो ययाऽभूमी,
भरोहो चेह निष्फलः ।
नया सद्धर्मवीजाना-
मपात्रेषु विदुधाः ।। ८॥
न साधयनि यः सम्यग,
अतः स्वल्पं चिकीर्पितम् ।
अयोग्ययालय मृदा
स महत्साधयिप्यति ? ||९|| इति॥
॥१०२॥

·तथा-दृष्टादृष्टवाधाभीतता इति३ (१३) तथा आयोचितो व्यय इति११ (२५) तधा-आयोचितो व्यय इति११ (२५) तथा-तत्मयोजनेषु चद्धलक्षतेति (१६) तथा-शिष्टचरितप्रशंसनमिति४ (१४) तधा-प्रसिद्धदेशाचारपालनमिति १२ तथा-अपायपरिरक्षोद्योग इति (३७) तथा-अरिपड़वगत्यागेनाविरुद्धार्थप्र (२६) तथा-गर्व ज्ञानस्वगौरवरखे इति(३८) तिपच्येन्द्रियजय इति ५(१५) तथा-हितेपु गाढममत्तिरिति १३ तथा-देवातिथिदोनप्रतिपत्तिरिति१८ तथा-उपप्लुतस्थानत्याग इति६ (१६) (२७) (३९) तथा-स्वयोग्यस्याऽऽश्रयणमिति७(१७) तथा-सर्वेष्यवर्णवादत्यागो विशेषतो तदौचित्यायाधनमुत्तमनिदर्शनेनेति ।। तथा-प्रधानसाधुपरिग्रह इति ८ (१८) राजादिष्विति १४ (२८) (४०) तथा स्थाने गृहकरणमिति ९ (१९) तथा-सात्म्यतः कालभोजनमिति १९ तथा-असदाचारैरसंसर्ग इति (२९) (४१) अतिप्रकटातिगुप्तमस्थानमनुचितमाति- संसर्गः सदाचारैरिति १५ (३०) घेश्य चेति (२०) तथा-लौल्पत्याग इति २० (४२) लक्षणोपेतगृहवास इति (२२) तथा-मातापिपूजेति १६ (३१) तथा-अजोण भभोजनमिति २१(४३) निमित्तपरीक्षेति (२२) वथा-अनुवैजनीया मचिरिवि (३३) तथा-बलापाये मतिक्रियेति २२ (४४) तथा अनेकनिर्गमादिवर्जनमिति २३) तया-भर्तव्यभरणमिति १७ (२४) तथा प्रदेशफालचर्यापरिहार इति २६ तथा-विभवाधनुरूपो पो विरुद्ध तया-तस्य यथोचित विनियोग इति (४५) त्यागेनेति १० (२४) (३५) तथा-यथोचिवलोकपात्रेति२४ (१६) anta.

·१ सूत्राणि श्रीधर्मबिन्दुसूत्राणि. धर्मबिन्दु SAKOS ॥१०॥ अथ प्रथमोऽध्यायः प्रणम्य परमात्मानं, समुद्धृत्य श्रुताणवात् । धर्मविन्दु प्रवक्ष्यामि, तोयविन्दुमिवोदधेः ॥१॥ धनदो धनार्थिनां प्रोक्ता, कामिनां सर्वकामदः। धम एवापवर्गस्य, पारम्पर्येण साधकः ॥२॥ वचनाघदनुष्ठान- मविरुद्धाद्यथोदितम् । मैच्यादिभावसंयुक्तं, तद्धर्म इति कीर्त्यते ॥३॥ अडितायवान्यदिति (६) सोऽयमनुष्ठातृभेदात् द्विविधो-गृह तदनपायित्वेऽपि मत्स्यादिगलादि- स्थधर्मो यतिधमश्चति (२) वद्विपाकदारुणत्वात् इति (७) तत्र च गृहस्थधर्मोऽपि द्विविधः-सा न्याय एव ह्याप्त्युपनिपत्परेति स- मान्यतो विशेषतश्चेति (२) मयविद इति (८) तत्र सामान्यतो गृहस्थधर्मः कुलक ततो हि नियमतः प्रतिवन्धककर्मवि- मागतमनिन्धं विभवाद्यपेक्षया न्यायतोऽ- गम इति (९) नुष्ठानमिति (३) सत्यस्मिन्नायत्यामर्थसिद्धिरिति (१०) न्यायोपात्तं हि वित्तमुभयलोकहिता- अतोऽन्यथाऽपि प्रवृत्तौ पाक्षिकोऽर्थ- येति (४) लाभो निःसंशयस्त्वनर्थ इति ? (११) अनभिशङ्कनीयतया परिभोगाद् वि तथा-समानकुलशीलादिभिरगोत्रजै- धिना तीर्थगमनाचेनि (५) वैवाह्यमन्यत्र बहुविरुद्धेभ्य इति२ (१२) ॥१०॥ -- ·'सः अनन्तरोक्तो जीवः 'तन्त्र सिद्धिक्षेत्रे 'दुःखविरहात् 2-शारीरमानसवाधावैधुर्यात् , किमित्याह-'अत्य- न्तसुखसंगतः' आत्यन्तिकैकान्तिकशर्मसागरोदरमध्यमग्नस्तिष्ठति 'अयोगो' मनोवाकायव्यापारविकलः 'योगीन्द्रव- न्यो' योगिमपानमाननीयः, अत एव 'निजगतीश्वरः' द्रव्यभावापेक्षया सर्वलोकोपरिभागवर्तितया जगत्त्रयपरमेश्वर इति ॥ ६६ ॥ इति श्रीमुनिचन्द्रसूरिविरचितायां धर्मविन्दुप्रकरणवृत्ती विशेपतो धर्मफलविधिरहमोऽध्यायः समाः॥ नाविकतुमुदारतां निजधियो वाचां न वा चातुरी-मन्येनापि च कारणेन न कृता चिर्मयाऽसौ परम् । तत्वाभ्यासरसादुपात्तमुकृतोऽन्यत्रापि जन्मन्यई, सर्वादीनवहानितोऽमलमना भृयासमुचैरिति ॥१॥ इति श्रीमुनिचन्द्रसूरिविरचिता धर्मविन्दुप्रकरणवृत्तिः समाप्ता। प्रत्यक्षरं निरूप्यास्या, ग्रन्यमानं विनिश्चितम् । अनुष्टुभां सहस्राणि, त्रीणि पूर्णानि युध्यताम् ॥१॥ 625 इति श्रीमहरिभद्राचार्यकृतं श्रीमन्मुनिचन्द्राचार्यविहितवृत्तियुतं श्रीधर्मविन्दुनामकं प्रकरणं समासम् DI Pimpraar ·बर्मबिन्द ॥१०६॥ तथा-यथोचितं गुणवृद्धिरिति ९२ (२२५) तथा-सत्त्वादिषु मैत्र्यादियोग इतीति ९३ (२२६) विशेषतो गृहस्थस्य, यस्मादाराधनायोग्य- सम्यक्चारित्ररागतः॥२०॥ यतिस्व- स्तस्मादादावयं मतः॥१८॥इति।। विशुद्धं सदनुष्ठान, रूपं अ- स्तोकमप्यहतां मतम् । ध्यायः४ अथ चतुर्थः अध्यायः तत्वेन तेन च प्रत्या- ख्यानं ज्ञात्वा सुवह्वपि ।। २१ ॥ साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, तस्य चेद- इति विशेषतो गृहस्थधर्म उक्तः, सा मादिसूत्रम्- म्प्रतं यतिधर्मावसर इति यतिमनुवर्णयि एवं विधिसमायुक्ता, ष्याम इति १ (२२७) सेवमानो गृहाश्रमम् । अहः अहंसमीपे विधिमत्रजितो य- चारित्रमोहनीयेन, तिरिति २ (२२८) मुच्यते पापकर्मणा ॥ १९॥ अथ प्रव्रज्याह:-आर्यदेशोत्पन्नः १ सदाज्ञाऽऽराधनायोगा विशिष्टजातिकुलान्वितः २ क्षीणप्रायक- द्भावशुद्धेनियोगतः। ममलः ३ तत एव विमलवुद्धिः ४ दुर्लभ उपायसंपत्तेश्व, मानुष्यं, जन्म मरणनिमित्त, संपदश्चपलाः ॥१०॥ धर्म उक्तो जिनोत्तमः। एवं सद्भावनासार, परं चारित्रकारणम् ॥ १६ ॥ पदंपदेन मेधावी, यथाऽऽरोहति पर्वतम् । सम्यक् तथैव नियमा- दीरश्चारित्रपर्वतम् ॥ १७ ॥ स्तोकान् गुणान् समाराध्य, बहूनामपि जायते। ५ ·ततो-धर्मप्रधानो व्यवहार इति ६४ द्रव्यतो भावतश्चेति ७१ (२०४) तथा-सान्ध्यविधिमालनेति ८१(२१४ (१९७) तथा-लोकापवादभीरतेति ७२(२०५) यथोचितं वसतिपचिरिति ८२(२१५ तथा-द्रव्ये संतोपपर (प्रधान) तेति तथा-गुरुलाघवापेक्षणमिति ७३(२०६) पूजापुरस्सरं चैत्यादिवन्दनमिति ८३ ६५ (१९८) बहुगुणे प्रवृत्तिरिति ७४ (२०७) (२१६) तथा-धर्म धनवुद्धिरिति ६६ (१९९) तथा-चैत्याविधिपूजापुरःसरं भोजन- तथा-साधुविधामणक्रियेति८४(२१७) तथा-शासनोन्नतिकरणमिति ६७ मिति ७५ (२०८) तथा योगाभ्यास इति ८५ (२१८) (२००) तथा-तदन्वेव प्रत्याख्यानक्रियेति ७६ (२०९) तथा-नमस्कारादिचिन्तनमिति ८६ तथा-विभवोचितं विधिना क्षेत्रदान- (२१९) मिति ६८ (२०१) तथा-शरीरस्थिती प्रयत्न इति ७७ तथा-प्रशस्तभावक्रियेति ८७ (२२०) (२१०) सत्कारादिविधिनिःसङ्गता चेति ६९ तथा-भवस्थितिमेक्षणमिति ८८ तथा-तदुत्तरकार्यचिन्तेति ७८(२११) (२०२) तथा-कुशलभावनायां भवन्ध इति ७९ (२२१) वीतरागधर्मसाधवः क्षेत्रमिति ७० (२१२) तदनु तन्नैर्गुण्यभावनेति ८९ (२२२) (२०३) तथा-शिष्टचरितश्रवणमिति ८० तथा-अपवर्गालोचन मिति ९० (२२३) तथा-दुःखितेप्यनुकम्पा यथाशक्ति । (२१३) तथा-श्रामण्यानुराग इति ९१ (२२४) ·धर्मविन्द्र ॥१०॥ - रा धर्मस्य विहितानुष्ठानवीर्यतस्तज्जय इति तथा-यथोचितं चैत्यगृहगमन मिति ततः-आगमैकपरतेति ५४ (१८७) दानम- ३७ (१७०) ४६ (१७९) तत:-श्रुतशक्यपालनमिति ५५(१८८)तिचारा: अत एव तस्मिन् यत्न इति ३८(१७१) तथा-विधिनाऽनुप्रवेश इति ४७ तथा-अशक्ये भावप्रतिवन्ध इति ५६ चर्याच सामान्यचर्याऽस्येति ३९ (१७२) (१८०) (१८९) अध्या- समानधार्मिकमध्ये वास इति ४० तत्र च-उचितोपचारकरणमिति ४८ तथा-तत्कर्तृषु प्रशंसोपचाराविति (१७३) (१८१) ५७ (१९०) तथा-वात्सल्यमेवेष्विति ४१ (१७४) ततो-भावतः स्ववपाठ इति ४९ तथा-निपुणभावचिन्तनमिति ५८ तथा-धर्मचिन्तया स्वपनमिति ४२ (१८२) (१९१) (१७५) तत:-चैत्यसाधुवन्दनमिति ५०(१८३) तथा-गुरुसमीपे प्रश्न इति ५९(१९२) तथा-नमस्कारेणावबोध इति ४३ तत:-गुरुसमीपे प्रत्याख्यानाभिव्य तथा-निर्णयावधारणमिति ६०(१९३) (१७६) क्तिरिति ५१ (१८४) तथा-ग्लानादिकार्याभियोग इति ६१ तथा-प्रयत्नकृतावश्यकस्य विधिना ततो-जिनवचनश्रवणे नियोग इति (१९४) चैत्यादिवन्दनमिति ४४ (१७७) ५२ (१८५) तथा-कुनाकुनप्रत्युपेक्षेति ६२(१९५) तथा-सम्यमत्याख्यानक्रियेति ४५ तत:-सम्यक् तदर्थालोचनमिति ५३ ततश्च-उचितवेलयाऽऽगमनमिति ६३ (१७८) (१८६) (१९६) ॥१०॥ पर ·। शहा १ काटा २ विचिकित्सा ३ परविवाहकरणे १ वरपरिगृहीता- त्यनुपस्थापनानीति ५। ३१ (१६४) ऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः ४-५ सम्यग्दृष्टे-/ २६ऽपरिगृहीतागमना ३ नाक्रीडा ४ आनयन १ प्रेष्यप्रयोग २ शब्द ३- रविचारा इदि.२१ (१५४) तीवकामाभिलापा ५ इति २६ (१५९) रूपानुपात ४ पुद्गलमक्षेपा ५ इति ३२ वधा तशीलेपु पञ्च पश्च यथाक्रम क्षेत्रवास्तु १ हिरण्यसुवर्ण २ धनधान्य- ॥१६॥ मिति २२ (१५५) ३ दासीदास ४ कुप्यममाणाविक्रमा ५ अमत्युपेक्षिताममार्जितोत्सर्गा १ऽऽदा- वन्ध १ वध २ च्छविच्छेदा ३ ति- इति २७ (१६०) ननिक्षेप २ संस्तारोपक्रमणा ३ नादर ४. भारारोपणा ४ऽन्नपाननिरोधा ५ इति ऊधिस्तिर्याव्यविक्रम ३ क्षेत्रवृद्धि- स्मृत्यनुपस्थापनानीति ५। ३३ (१६६) २३ (१५६) ४ स्मृत्यन्तर्धानानीति ५ २८ (१६१) सचित्तनिक्षेप १ पिधान २ परन्यप- मिथ्योपदेश १ रहस्याभ्याख्यान २. सचित्त १ संबद्ध २ तत्संमिश्रा३भि- देश ३ मात्सर्य ४ कालातिकमा ५ इति कूटलेखक्रिया ३ न्यासापहार ४ स्वदार- पव ४ दुप्पकाहारा ५ इति २९ (१६२) ३४ (१६७) मन्त्रभेदा ५ इति २४ (१५७) कन्दर्प १ कौकुच्य २ मौखर्या ३ स एनद्रहिनाणुव्रतादिपालन विशेपतो स्तेनमयोग १ तदाहतादान २ विरू- मीक्ष्याधिकरणो ४ पभोगाधिकत्वानीति गृहस्थधर्म इति ३५ (१६८) दराज्याचित्रमय हीनाधिकमानोन्मान ४-५।३० (१६३) लिष्टकर्मोदयादतिधारा इति ३६ प्रतिरूपफव्यवहारा ५ इति २५ (१५८) योगदुप्पणिधाना ३ नादर ४ स्म- (१६९) ३

·धर्मविन्दु
॥१०॥
तथा-भिक्षाभोजनमिति १२ (२८१) तथा-पारुष्यपरित्याग इति२२(२९१) तथा अन्ययोग्यस्य ग्रह इति ३४
तथा-आघाताघदृष्टिरिति १३(२८२) तथा-सर्वत्रापिशुनतेति २३ (२९२), (३०३)
तया-तत्कथाऽश्रवणमिति १४(२८३) तथा-विकथावर्जनमिति २४ (२९३) गुरोनिवेदनमिति ३५ (३०४)
तया-अरक्तद्विष्टतेति १५ (२८४) तथा-उपयोगप्रधानतेति २५ (२९४) स्वयमदानमिति ३६ (३०५)
तथा-ग्लानादिमतिपत्तिरिति १६
तथा-निश्चितहितोक्तिरिति २६(२९५) तदाज्ञया प्रवृत्तिरिति ३७ (३०६)
(२८५)
तया-प्रतिपन्नानुपेक्षेति २७ (२९६) उचितच्छन्दन मिति ३८ (३०७)
तथा-परोद्वेगाहेतुतेति १७ (२८६)
तथा-असत्यलापाश्रुतिरिति २८ धर्मायोपभोग इति ३९ (३०८)
(२९७)
तथा-विविक्तवसतिसेवेति ४०(३०९)
भावतः प्रयत्न इति १८ (२८७)
तथा-अभिनिवेशत्याग इति २९ तत्र-स्त्रीकथापरिहार इति ४१(३१०)
तथा-अशक्ये वहिवार इति १९
(२९८)
निषद्यानुपवेशनमिति ४२ (३११)
(२८८)
तथा-अनुचिताग्रहणमिति ३०(२९९) इन्द्रियाप्रयोग इति ४३ (३१२)
तथा अस्थानाभाषणमिति २०(२८९)
तथा-उचिते अनुज्ञापनेति ३१(३००) कुडयान्तस्थदाम्पत्यवर्जनमिति ४४
तया-स्खलितप्रतिपत्तिरिति २१ तथा- निमित्तोपगोग इति ३२(३०१) (३१३)
(२९०)
अयोग्येऽग्रहणमिति ३३ (३०२) । पूर्वक्रीडितास्मृतिरिति ४५ (३१४)
स्थविर-
कल्पधर्मः
अध्या-
३) (३१२
॥१०॥

·तथा-तपोयोगकारणं चेतीति ४३ (२६९) एवं यः शुद्धयोगेन, परित्यज्य गृहाश्रमम् । संयमे रमते नित्यं, स यतिः परिकीर्तितः॥२२॥ एतत्तु संभवत्यस्य, सदुपायपत्तितः। अनुपायात्तु साध्यस्य, सिद्धि नेच्छन्ति पण्डिताः ॥२३॥ यस्त नैवविधो मोहात, चेष्टते शास्त्रवाधया। स तादृग्लिङ्गयुक्तोऽपि, नगृही न यतिमतः ॥२४॥ अथ पञ्चमः अध्यायः इत्युक्तो यतिः, अधुनाऽस्य धर्ममनु- वर्णयिष्यामः, यविधर्मा द्विविधा सापेक्षय- वाहुभ्यां दुस्तरो यद्वन, तिधर्मों निरपेक्षयतिधर्मश्चेति १ (२७०) क्रूरनको महोदधिः। तत्र सापेक्षयतिधर्म इति २ (२७१) यतित्वं दुष्करं तद्वतः यथा-गुर्वन्तेवासितेति ३ (२७२) इत्याहुस्तत्तववेदिनः ॥२५॥ तथा-तद्भक्तिवहुमानाविति ४(२७३) अपवर्गः फलं यस्य, तथा-सदाऽऽक्षाकरणमिति ५ (२७४) जन्ममृत्यादिवर्जितः। तथा-विधिना प्रचिरिति ६ (२७५) परमानन्दरूपश्च, तथा-आत्मानुग्रहचिन्तनमिति ७ दुष्करं तत् न चाद्भुतम् ॥ २६॥ (२७६) भवस्वरूपविज्ञानात्, तथा-व्रतपरिणामरक्षेति ८ (२७७) तद्विरागाच तत्वतः। तथा-आरम्भत्याग इति ९ (२७८) अपवर्गानुरागाच, पृथिव्याधसंघटनमिति १० (२७९) स्यादेतन्नान्यथा कचित् ॥ २७॥ तथा-विधेर्याशुद्धिः ११ (२८०)

·धर्मविन
॥१०७॥
दीक्षा-
विधि:
अव्या-
न दोषो योग्यतायामिति विश्व इति तथा-विपर्ययलिङ्गसेवेति २६ (२५२) तथा-उपायतः कायपालनमिति ३६
१८ (२४४)
दैवज्ञैस्तथा तथा निवेदनमिति २७ (२६२)
अन्यतरवैकल्येऽपि गुणवाहुल्यमेव सा (२५)
तथा-भावद्धिकरणमिति ३७(२६३)
तत्त्वत इति सुरगुरुरिति १९ (२४५) न धर्म मायेति २८ (२५४)
वथा-अनन्तरानुष्ठानोपदेश इति ३८
सर्वमुपपन्नमिति सिद्धसेन इति २० उभयहितमेतदिति २९ (२५५)
(२६४)
(२४६)
यथाशक्ति सौविहित्यापादनमिति
भवन्ति त्वल्पा अपि असाधारणगु-३० (२५६)
तथा-शक्तिवस्त्यागतपसी इति ३९
णाः कल्याणोत्कर्षसाधका इति २१ ग्लानौषधादिज्ञातात्याग इति ३१
(२६५)
(२४७)
(२५७)
तथा-क्षेत्रादिशुद्धौ वन्दनादिशुद्धया
उपस्थितस्य प्रश्नाचारकथनपरीक्षा तथा-गुरुनिवेदनमिति ३२ (२५८) शीलारोपणमिति ४० (२६६)
दिविधिरिति २२ (२४८)
अनुग्रहधियाऽभ्युपगम इति ३३(२५९) असतया समशत्रुमित्रता शीलमिति
तथा-गुरुजनाद्यनुज्ञेति २३ (२४९) तथा-निमित्चपरीक्षेति ३४ (२६०) ४१ (२६७)
तथा तथोपधायोग इति २४ (२५०) तथा-उचितकाळापेक्षणमिति ३५ अतोऽनुष्ठानाबद्भा(विभा) वसम्भव
दुःस्वमादिकथनमिति २५ (२५१) (२६१)
इति ४२ (२६८)
२५०)
॥१०॥

·विपया दुःखहेतवा, संयोगे वियोगः,म-1 ११ अविपादी १२ उपशमलव्ध्यादिसं गुणमात्रासिद्धौ गुणान्तरभाव (स्य) तिक्षणं मरणं, दारुणो विपाका,इत्यवग- पन्नः १३ प्रवचनार्थवक्ता १४ स्वगुर्वनु- नियमा(द)भावादिति ११ (२३७) तसंसारनर्गुण्या ५ तत एव तद्विरक्तः ६ ज्ञातगुरुपद १५ श्चतोति ४ (२३०) नेतदेवमिति सम्रादिति १२ (२३८) प्रतनुकपाय: ७ अल्पहास्यादिः ८ कृतज्ञः पादार्द्धगुणहीनी मध्यमावराविति ५ संभवादेव श्रेयस्त्वसिद्धेरिति १३ ९ विनीतः १० प्रागपि राजामात्यपौर-(२३१) (२३९) जनवहुमतः ११ अद्रोहकारी १२ कल्या नियम एवायमिति वायुरिति ६ यत्किञ्चिदेतदिवि नारद इति १४ णांग: १३ श्राद्धः१४ स्थिरः १५ समु-1(२३२) (२४०) पसंपन्न १६ श्चेति ३ (२२९) समग्रगुणसाध्यस्य तदर्द्धभावेऽपि त गुणमात्राद् गुणान्तरभावेऽप्युत्क- गुरुपदाहस्तु इत्यंभूत एव-विधि:- सिद्ध्यसंभवादिति ७ (२३३) योगादिति १५ (२४१) तिपन्नमत्रज्यः १ समुपासितगुरुकुल २ नैतदेवमिति वाल्मीफिरिति ८(२३४) सोऽप्येवमेव भवतीति वसुरिति १६ अस्खलितशील: ३ सम्यगधीतागमः ४ निर्गुणस्य कथञ्चित्तद्गुणभावोपपत्ते- (२४२) तत एव विमलतरवोधात्तत्ववेदी ५ उप- | रिति ९ (२३५) अयुक्तं कापिणधनस्य तदन्यविट- शान्ता ६ मवचनवत्सलः ७ सच्चहितरता अकारणमेतदिति व्यास इति १० पनेऽपि कोटिव्यवहारारोपणमिति क्षीर- ८ आदेयः अनुवर्तका १० गम्भीरः। (२३६) कदम्बक इति १७ (२४३) ।

·वर्मविन्दु
॥११०॥
न चासदभिनिवेशवत्तदिति १७ भावनासारत्वात्तस्येति २७ (३९४) अत एव भावनादृष्टज्ञाताद्विर्पययायोग
(३८४)
इयमेव प्रधान निःश्रेयसाहमिति २८ इति ३५ (४०२)
अनुचितप्रतिपत्तौ नियमादसदभिनि- (३९५)
तद्वन्तो हि दृष्टापाययोगेऽप्यदृष्टापाये-
वेशोऽन्यत्रानाभोगमात्रादिति १८ (३८५) एतत्स्थैर्याद्धि कुशलस्थैर्योपपत्तरिति भ्यो निवर्तमाना दृश्यन्त एवान्यरक्षादा-
संभवनि तद्वतोऽपि चारित्रमिति १९ २९ (३९६)
वितीति ४६ (४०३)
(३८६).
भावनानुगतस्य ज्ञानस्य वत्त्वतो ज्ञा इति मुमुक्षोः सर्वत्र भावनायामेव यत्नः
अनभिनिवेशवांस्तु तद्युक्तः खल्वतत्त्वे
नत्वादिति ३० (३९७)
श्रेयानिति ३७ (४०४)
२० (३८७)
स्वस्वभावोत्कर्षादिति २१ (३८८)
न हि श्रुतमय्या प्रज्ञया, भावनादृष्ट तद्भावे निसर्गत एव सर्वथा दोषोप-
ज्ञातं ज्ञातं नामेति ३१ (३९८) रतिसिद्धेरिति ३८(४०५)
मार्गानुसारित्वादिति ३२ (३८९)
तथारुचिस्वभावत्वादिति २३ (३९०)
उपरागमात्रत्वादिति ३२ (३९९) वचनोपयोगपूर्वा विहितप्रतियोनि-
श्रवणादौ प्रतिपत्तेरिवि २४ (३९१)
दृष्टपायवदद्दष्टापायेभ्योऽनिहत्तेरिति३३ रस्या इति ३९ (४०६)
असदाचारगर्हणादिति २६ (३९२) (४००)
महागुणत्वावचनोपयोगस्येति ४०
इत्युचितानुष्ठानमेव सर्वत्र श्रेय इति
एतन्मूले च हिताहितयोः प्रवृत्तिनि- (४०७)
वृत्ती इति ३४ (४०१)
तत्र ह्यचिन्त्यचिन्तामणिकल्पस्य भ-
सापेक्ष-
यतिधर्म-
श्रेयस्ता
अध्यायः
६
२६ (१९३)
॥११०॥

·* २ , तस्माद्यो यस्य योग्य: स्यात्, संपूर्णदशपूर्वविदो निरपेक्षधर्मप्रतिप-1वतः सति कायादिसामध्ये सवीर्याचारा- तत्तेनालोच्य सर्वथा। तिमविपेधादिति ४ (३७१) सेवनेन तथा प्रमादजयाय सम्यगुचितस- आरब्धव्यमुपायेन, परार्थसंपादनोपपत्तेरिति ५ (३७२) मये आज्ञामामाण्यतस्तथैव योग प्रा- सम्यगेप.सतां नयः ।। ३३॥ तस्यैव च गुरुत्वादिति ६(३७३)- योपवेशनवच्छ्रेयान्निरपेक्षयतिधर्म इति ११ इत्युक्तो यतिधर्मः, इदानीमस्य विप सर्वथा दुःखमोक्षणादिति ७ (३७४) (३७८) यविभागमनुवर्णयिष्याम इति १ (३६८) क्या-सनानमरत्तेः ८ (३७५) तया-तत्कल्पस्यच परं परार्थलब्धि- वत्र कल्याणाशयस्य श्रुतरत्नमहोदधेः तया-योगत्रयस्याप्युदग्रफलभावादि- विफलस्येति १२ (३७९) उचितानुप्ठान हिमधान फर्मक्षयका- उपशमादिलब्धिमतः परहितोद्यतस्य अ- | ति ९ (३७६) रणमिति १३ (३८०) त्यन्तगंभीरचेतसः प्रधानपरिणदेविधूत- तया-निरपेक्षधर्मोचितस्यापि तत्स- उदयविवेकभावाद्रत्नत्रयाराधनादिति मोहस्य परमसवार्थकाः सामायिकवतः | तिपत्तिकाले परपरार्थसिद्धौ तदन्यसंपा-१४ (Ver) विशुद्धयमानाशयस्य यथोचितप्रवृत्त सा- दकामाचे प्रतिपत्तिप्रविषेधाचेति १० अननुष्ठानमन्यदकामनिर्जरामुक्तवि- त्मीभूतशुभयोगस्य श्रेयान् सापेक्षयतिधर्म (३७७) पर्ययादिति १५ (३८२) एवेति २ (३६९) नवादिपूर्वधरस्य तु यथोदितगुणस्पा निर्वाणफलमत्र तत्वतोऽनुष्ठानमिति वचनमामाण्यादिति ३:३७०) पि साधुशिप्यनिप्पचौ साध्यान्तराभा-१६ (१८३)

·धर्मबिन्दु
॥१०९॥
.
जन्ममृत्युजराव्याधि-
रोगशोकायुपद्रुतात् ॥३०॥
इति पंचमोऽध्यायः
यतिधर्म:
अध्याय:
संहननाद्यपेक्षणमिति ८४ (३५३) तथा-देशनायामप्रबन्ध इति९६(३६५)
भावसंलेखनायां यत्न इति ८५ तथा-सदाऽप्रमत्ततेति ९७ (३६६)
(३५४)
तथा-ध्यानकतानत्वमितीति ९८
ततो विशुद्धं ब्रह्मचर्यमिति ८६(३५५), (३६७)
विधिना देहत्याग 'इतीति ८७९३५६) सम्यग्यतित्वमाराध्य,
निरपेक्षयतिधर्मस्त्विति ८८ (३५७) महात्मानो यथोदितम् ।
वचनगुरुतेति ८९ (३५८)
संप्राप्नुवन्ति कल्याण-
तथा अल्पोपधित्वमिति ९० (३५९) मिहलोके परत्र च ॥२८॥
तथा-निष्पतिकर्मशरीरतेति९१(३३० क्षीराश्रवादिलब्ध्योप-
अपवादत्याग इति ९२ (३६१) मासाद्य परमाक्षयम्।
तथा-ग्रामैकरावादिविहरणमिति ९३ कुर्वन्ति भव्यसत्त्वाना-
(३६२)
मुपकारमनुत्तमम् ॥२९॥
तथा-नियतकालचारितेति ९४(३६६) मुच्यन्ते चाशु संसाराद्,
तया-पाय ऊर्ध्वस्थानमिति ९५(३६४) अत्यन्तमसमजसात् ।
५
अथ षष्ठोऽध्यायः
आशयाधुचितं ज्यायो-
अनुष्ठान सूरयो विदुः।
साध्यंसिध्ध्यङ्गमित्यस्माद्
यतिधर्मों द्विधा मतः ॥३१॥
समग्रा यंत्र सामग्री
तदक्षेपेण सिद्धयति ।
दवीयसाऽपि कालेन,
वैकल्ये तु न जातुचित् ॥ ३२॥
4
॥१०९॥

·प्रणीताभोजनमिति ४६ (३१५)
विहितमिति प्रचिरिवि ५९ (३२८) तया-वैफल्यकरणमिति ६८ (३३७)
अतिमात्राभोग इति ४७ (३१६) तथा-विधिना स्वाध्याययोग इति ६० विपाकचिन्तेति ६९ (३३८)
विभूपापरिचर्जनमिति ४८ (३१७) (३२९)
तथा-धर्मोत्तरो योग इवि ७०(३३९)
तथा-तत्त्वाभिनिवेश इति ४९(३१८) तथा आवश्यकापरिहाणिरिवि ६१ तथा-आत्मानुभेक्षेति ७१ (३४०)
तथा-युक्तोपधिधारणेति ५० (३१९) (३३०)
उचिवमतिपत्तिरिति ७२ (३४१)
तथा--
मूर्छात्याग इति ५१ (३२०) तथा-यथाशक्ति तपासेवनमिति २६ तथा-भतिपक्षासेवनमिति ७३ (३४२)
तथा-अप्रतिवद्धविहरणमिति ५२ (३३१)
वथा-आज्ञाऽनुस्मृतिरिवि ७४(३४३)
(३२१)
तथा-परानुग्रहक्रियेति ६३ (३३२) तथा समशत्रुमित्रतेति ७५ (३४४)
तथा-परकृतविलवास इति ५३(३२२) तथा-गुणदोपनिरूपणमिवि ६४ तथा-परीपहजय इति ७६ (३४५)
तथा-अवग्रहशुद्धिरिति ५४(३२३) । (३३३)
तया-अभिग्रहग्रहणमिति ८० (३४९)
मासादिकल्प इति ५५ (३२४) तथा-बहुगुणे प्रवृत्तिरिति ६५(३३४) वया-विधिवत्पालनमिति ८२(३५०)
एकत्रैव तरिक्रयेति ५६ (३२५) तथा-शान्तिदिवमार्जवमलोभतेवि तथा-पथाऽई ध्यानयोग इति ८२
तत्र च-सर्वत्राममत्वमिति ५७ (३२६)/६६ (१३५)
(३५१)
तथा-निदानपरिहार इति ५८ (३२७) क्रोधाचनुदय इति ६७ (३३६) तया-अन्ते संलेखनेवि ८३ (३५२)

·धर्मविन्दु ॥११२॥ पतापिनः, अमालावसाना इति ८ ११ ततः-तच्च्युतावपि विशिष्टदेश इत्या- कारणं, तदङ्गतया तु बाह्यमिति३०(४७३) (४५४) दि समानं पूर्वणेति २२ (४६५) तदभावे बाह्यादल्पबन्धभावादिति ३१ तथा-काले धर्मप्रतिपत्तिरिति १२ विशिष्टतरं तु सर्वमिति २३ (४६६) (४७४) (४५५) क्लिष्टकर्मविगमादिति २४ (४६७) वचनप्रामाण्यादिति ३२ ४७५ तत्रच-गुरुसहायसंपदिति १३(४५६) शुभतरोदयादिति २५ (४६८) वाह्योपमर्देऽप्यसंज्ञिपु तथाश्रुतेरिति ३३ ततश्च-साधु संयमानुष्ठानमिति १४ जीववीर्योल्लासादिति २६ (४६९) (४७६) परिणतिवद्धेरिति २७ (४७०) एवं परिणाम एव शुभो मोक्षकारण- ततोऽपि-परिशुद्धाराधनेति १५ (४५८) तत्तथास्वभाववादिति २८ (४७१) | मपीति ३४ (४७७) तत्र च-वधिवच्छरीरत्याग इति१६(४५९) किंच-प्रभूतोदाराण्यपि तस्य भोग तदभावे समग्रक्रियायोगेऽपि मोक्षा- ततो-विशिष्टतरं देवस्थानमिति१७(४६०) साधनानि,अयत्नोपनतखात् प्रासङ्गिकखा सिद्धेरिति ३५ (४७८) ततः-सर्वमेव शुभतरं नत्रेति १८ (४६१) दभिष्वङ्गाभावात् कुत्सितापत्तेः शुभानुव सर्वजीवानामेवानन्तयो अवेयकोपपा- परं-गविशरीरादिहीनमिति १९ (४६२) न्धिखादुदारमुखसाधनानि च बन्धहेतुखा- तश्रवणादिति ३६ (४७९) तथा-रहितमौत्सुक्यदुःखेनेति२०(४६३) भावेनेति २९ (४७२) समग्रक्रियाऽभावे तदनवारिति ३७ अतिविशिष्टाल्हादादिमदिति २१ (४६३) अशुभपरिणाम एव हि प्रधानं बन्ध- (४८०) (४५७) धर्मफळ- वर्णन अध्याय: ७ ॥११२॥ A ·आदी सर्वत्र तयुक्त- परम्परफलं तु सुगतिजन्मोत्तमस्थान-शिष्ट एव काले स्फीते महाकुले निष्कल- मभिधातुमिदं पुनः ॥ ३८॥ परम्परानिर्वाणावाप्तिरिति ६ (४४९) | इन्केऽन्वयेन उदग्रे सदाचारेण आख्यायि- यथा-विशिष्टं देवसौख्यं यत्, मुगविविशिष्टदेवस्थानमिति ७(४५०) कापुरुपयुक्ते अनेकमनोरथापूरकमत्यन्त- शिवसौख्यं च यत्परम् । तत्रोचमा रूपसंपत् , सत्स्थितिमभाव- निरवध जन्मेति ९ (४५२) धर्मकल्पद्रुमस्येदं, मुखद्युतिलेश्यायोगः, विशुद्धन्द्रियावधित्वं, सुन्दरं रूपं आलयो लक्षणानां रहि- फलमाहुर्मनीपिणः॥ ३९॥ प्रकृष्टानि भोगसाधनानि, दिव्यो विमा- तमामयेन युक्तं प्रज्ञया संगतं कलाकलापेन इत्युक्तो धर्मः, साम्मतमस्य फलमनु- ननिवहा, मनोहराण्युधानानि, रम्या ज-१० (४५३) वर्णयिष्यामः १ (४४४) लाशयाः, कान्ता अप्सरसः, अतिनिपुणा: तथा-गुणपक्षपात:१ असदाचारभी- द्विविधं फलम्-अनन्तरपरम्परभेदा- किङ्करा, प्रगल्भो नाट्यविधिः, चतुरो- रुता २ कल्याणमित्रयोगः ३ सत्कथाश्र- दिति २ (४४५) दारा भोगा, सदा चित्ताल्हादः, अनेक-वणं ४ मार्गानुगो वोधात सर्वाचितमा- तत्रानन्तरफलमुपप्लवहास इति ३ मुखहेतुत्वं,कुशलानुवन्धः, महाकल्याणपू-प्तिः, हिताय सवसंघातस्य, परितोपकरी (४४६) जाफरणं, तीर्थरसेवा, सद्धर्मश्रुतौ रतिः, गुरुणां, संवर्द्धनी गुणान्तरस्य, निदर्शनं तया-भावश्चर्यद्धिरिति ४ (४४७) सदा मुखित्वमिति ८ (४५१) जनानां ६ अत्युदार आंशयः ७ अंसा. तथा जनमियत्वमिति ५ (४४८) तथा-तच्च्युतावपि विशिष्टे देशे वि-धारणा विषयाः,रहिताः संक्लेशेन, अपरो-

·॥११॥
चारित्रिणां तत्साधनानुष्ठानविषयस्तू- वस्तुतः' स्वाभाविकत्वादिति ७४
पदेशः, प्रतिपात्यसा, कर्मवैचित्र्यादिति (४४१)
६६ (४३३)
तथा सद्भावद्धः फलोत्कर्षसाधना-
तत्संरक्षणानुष्ठानविषयश्च चक्रादिन-दिविः७५-(४४२)
वृत्त्यवसानभ्रमाधानज्ञातादिवि६७(४३४) उपप्लवविगमेन तथावभासनादितीति
माध्यस्थ्ये तद्वैफल्यमेवेति ६८(४३५) ७६ (४४३)
स्वयंभ्रमणसिद्धेरिति ६९ (४३६) एवंविधयतेः प्रायो,
भावयतिर्हि तथा कुशलाशयत्वादश भावशुद्धेर्महात्मनः।
कोऽसमसमवृत्तावितरस्यामिवेतर इति विनिवृत्ताग्रहस्योच्चै-
७० (४३७)
मोक्षतुल्यो भवोऽपि हि ॥ ३४ ॥
इति निदर्शनमात्रमिति ७१ (४३८ सद्दर्शनादिसंप्राप्ते,
न सर्वसाधय॑योगेनेति ७२ (४३९) संतोषामृतयोगतः।
यतेस्तदप्रवृत्तिनिमित्तस्य गरीयस्त्वा-
भावैश्वर्यप्रधानत्वात् ,
तदासन्नत्वतस्तथा ॥ ३५॥
उक्त मासादिपर्याय-
वृद्धया द्वादशभिः परम् ।
तेजः प्राप्नोति चारित्री,
सर्वदेवेभ्य उत्तमम् ॥ ३६॥
इति षष्ठोऽध्यायः समाप्तः।
चिता-
नुष्टान-
योग्यता
अथ सप्तमोऽध्यायः
दिति
७३ (४४०)
फलमधान आरम्भः,
इति सल्लोकनीतित:।
संक्षेपादुक्तमस्येदं,
व्यासतः पुनरुच्यते ॥ ३७॥
प्रत्यङ्गमदः श्रेष्ठ,
सत्वानां प्रायशश्च यत्।
॥११॥

·. का गवतो बहुमानगर्भ स्मरणमिति ४१(१०८) गम इति ४८ (४१५) तदा तदसचादिवि ५८ (४२५) भगवतैवमुक्तमित्याराधनायोगादिति जलानलबदनयोविरोधादिति ४९ प्रभूतान्येव तु प्रवृत्तिकालसाधनानीति ४२ (४०९) ५९ (४२६) एवं च पायो भगवत एव चेतसि स. इत्युचितानुष्ठानमेव सर्वत्र प्रधानमिति निदानश्रवणादेरपि केपांचित्मचिमा- मवस्थानमिनि ४३ (४१०) ५० (४१७) प्रदर्शनादिति ६० (४२७) तदाज्ञाऽऽराधनाच तद्भक्तिरेवेति ४४ पायोऽतिचारासंभवादिति ५१(४१८) तस्यापि तथापारम्पर्यसाधनत्वमिति (४१२) यथाशक्ति प्रवृत्तेरिति ५२ (४१९) ६१ (४२८) उपदेशपालनैव भगवद्भक्तिः, नान्या, सद्भावप्रतिवन्धादिति ५३ (४२०) यतिधर्माधिकारश्चायमिति प्रतिषेध कृतकृत्यत्वादिति ४५ (४१२) इतरयाऽऽध्यानोपपत्तिरिति (५४) इति ६२ (४२२) उचितद्रव्यस्तवस्यापि तद्रूपत्वादिति (४२१) न चैतत् परिणते चारित्रपरिणाम इति ४६ (४१३) अकालौत्सुक्यस्य तत्वतस्तत्वादिति ६३ (४३०) भावस्तवाहतया विधानादिति ४७ ५५ (४२२) तस्य मसअगम्भीरत्वादिति ६४ (४१४) नेदं मत्ति कालसाधनमिति५६(४२३) (४३२) हदि स्यिते च भगवति क्लिष्टकर्मवि- इति सदोचितमिति ५७ (४२४) हितावहत्वादिति ६५ (४३२)

·धर्मबिन्दु
॥११४॥
उपसंहार
औत्सुक्यवृद्धिहि लक्षणमस्या,हानिश्च
समयान्तरे इति ५८ (५३९)
न चैतत्तस्य भगवतः,आकालं तथाव-
स्थितेरिति ५९ (५४०)
कर्मक्षयाविशेषादिति ६० (६४१)
इति निरुपममुखसिद्धिरिवि६१९५४२)
सध्यानवन्हिना जीवो,
दग्ध्वा कर्मेन्धनं भुवि ।
सद्ब्रह्मादिपदैर्गीत,
स याति परमं पदम् ॥ ४६॥
पूर्वावधवशादेव,
तत्स्वभावखतस्तथा।
अनन्तवीर्ययुक्तलाव,
समयेनानुगुण्यतः॥४७॥
स तत्र दुःखविरहा-
दत्यन्तमुखसंगतः।
तिष्ठत्ययोगो योगीन्द्र-
वन्द्यस्त्रिजगतीश्वरः ॥४८॥
इत्यष्टमोऽध्यायः
इति श्रीमहरिभद्रसूरिवर्यविरचितधर्मविन्दुसूत्राणि
OMROD850M
॥११४॥

·h" तदनादित्वेन तयाभावसिद्धरिति ३३ समाप्तकार्यत्वादिति ४२ (५२३) प्रतीविसिद्धचायं सद्योगसचेतसामिति (५१४) न चैतस्य कचिदौत्सुक्यमिति ४३ ५० (५३१) सर्वविममुक्तस्य तु तथास्वभावत्वान्नि-1 (२४) सुस्वास्थ्यं च परमानन्द इति ५१ प्ठितार्थत्वान्न तद्ग्रहणे निमित्तमिति ३४ दुखं चैवत् स्वास्थ्यविनाशनेनेति ४४ (५३२) (५१५) (५२५) तदन्यनिरपेक्षत्वादिति ५२ (५३) नाजन्मनो जरेति ३५ (५१६) दुःखशतयुद्रेकतोऽस्वास्थ्यसिद्धेरिति एवं च-न मरणभयशक्तिरिति ३६ ४५ (५२६) अपेक्षाया दुःखरूपत्वादिति५३(५३४) अर्थान्तरमाप्त्या हि वमत्तिदुःखल्वे- अहिवप्रत्येति ४६ (५२७) (५१७) नानिचिरेषेति ५४ (५३५) तथा-न चान्य उपद्रव इति ३७ (५१०) स्वास्थ्य तु निरुत्सुकतया प्रवेरिति न चास्यार्थान्तरावाप्तिरिति ५६(५३६) विशुद्धस्वरूपलाभ इति ३८ (५१९) ४७ (५२८) तथा-आत्यन्तिको व्यावाधानिवृत्तिरि- परमस्वास्थ्यहेतुत्वात् परमार्थतः स्वा स्वस्वभावनियतो सौ विनिवृत्तेच्छा- ति:३९ (५२०) स्थ्यमेवेति:४८ (५२९) मपञ्च इति ४६ (५३७) सा निरुपम मुखमिति ४० (५२१) भावसारे हिप्रत्यमवृत्ती सर्वत्र प्रधानो अतोऽकामत्वात्तत्स्वभावत्वाम कोका- सर्वत्रामवृत्तरिवि ४१ (५२२) व्यवहार इति ४९ (५३०) न्तक्षेत्राप्तिराप्तिः ५७ (५३८) ·धर्मबिन्दु ॥१९॥ रोत्तारः, केवलाभिव्यक्ति, परमसुखलाम क्षीणेषु न दुःख, निमित्ताभावादिति तत:-परमापायहानिरिति २३ (५०४) इति ५ (४८६) १३ (४९४) सानुवन्धसुखभाव उत्तरोत्तर प्रकाम- सदारोग्याप्तेरिति ६ (४८७) आत्यन्तिकभावरोगविगमात् परमेश्व- प्रभूतसत्त्वोपकाराय अवन्ध्यकारण नि- भावसंनिपातक्षयादिति ७ ४८८ रताऽऽस्तत्तथास्वभावखात् परमसुखभाव वेरिति २४ ५०५ रागद्वेषमोहा हि दोषाः,तथा तथाऽऽ- इतीति १४ (४९५) इति परं परार्थफरणमिति २५ (५०६) त्मदूषणादिति ८ (४८९) देवेन्द्रहर्षजननमिति १५ (४९६) भवोपग्राहिकर्मविगम इवि'२६(५९७) अविषयेऽभिष्वङ्गकरणादाग इति ९ तथा-पूजानुग्रहाइतेति १६ (४९७) ततः-निर्वाणगमन मिति २७ (५०८) (४९०) तथा-माविहार्योपयोग इति१७(४९८). वत्र च-पुनर्जन्माधभाव इति २८ तत्रैवाणिज्वालाकल्पमात्सर्यापादनाद् तत:-परंपरार्धकरणमिति १८(४९९) (५०९) द्वेष इति १०(११) अविच्छेदेन भूयसां मोहोन्धकाराप- बीजाभावतोऽयमिति २९ (५१०) हेयेतरभावाधिगमप्रतिवन्धविधानान्मो- नयनं हृद्यैर्वचनभानुभिरिति १९ (५००) कर्मविपाकस्तदिति ३० (५११) ह इति ११ (४९२) सूक्ष्मभावप्रतिपचिरिति २० (५०१) सत्स्वेतेषु न यथावस्थितं मुखं, स्व ततः-श्रद्धामृतास्वादनमिति२२(५०२)/ अकमा चासाविति ३१.(५१२) धातुवैषम्यादिति १२ (४९३) तत:-सदनुष्ठानयोग इति २२(५०३)। तद्वत एव तद्ग्रह-इति ३२- (५१३) तीर्यक- चवणन अध्याय: ॥११शा ·अथ अष्टमः अध्याय: इत्यममादमुखद्धधा तत्काष्टासिद्धौं निर्वाणावाप्तिरितीति ३८(४८१) यत्किंचन शुभं लोके, स्थानं तत्सर्वमेव हि । अनुवन्ध गोपे ति मानवः॥ ४०॥ धर्मचिन्तामणिः श्रेष्ठो, धर्मः कल्याणमुत्तमम् । हित एकान्ततो धर्मो, धर्म एवामृतं परम् ॥ ४१॥ चतुर्दशमहारत्न- सद्भोगान्नृप्वनुत्तमम् । चक्रवत्तिपदं प्रोक्तं, धर्महेलाविजृम्भितम् ॥ ४२ ॥ इति सप्तमोऽध्यायः किं चेह वहुनोक्तेन, तीर्थकृत्त्वं जगद्धितम् । परिशुद्धादवामोति, धर्माभ्यासान्नरोत्तमः॥४३॥ नातः परं जगत्यस्मिन् , विद्यते स्थानमुत्तमम् । तीर्थकृत्त्वं यथा सम्यक् , स्वपरार्थप्रसाधकम् ॥४४॥ पञ्चस्वपि महाकल्या- णेपु त्रैलोक्यशङ्करम्। तथैव स्वार्थसंसिद्धिः, परं निर्वाणकारणम् ॥ ४५ ॥ इत्युक्तमायं धर्मफलम् , इदानीं तच्छे- पमेव उदग्रमनुवर्णयिष्यामः १ (४८२) तच सुख] परम्परया मकृष्टभावशुद्ध सामान्यं चरमजन्म तया तीर्थकत्वं चेति २ (४८३) तत्राक्लिष्टमनुत्तरं विषयसौख्य, हीन- नभावविगमः, उदग्रतरा सम्पद, प्रभूतो- पकारकरणं, आशयविशुद्धिः, धर्ममधा- नता, अवन्ध्य क्रियासमिति ३ (४८४) तया-विशुद्धयमानामतिपातिचरणा- वाप्तिः,तत्सात्म्यभावः, भव्यप्रमोददेवता, ध्यानमुखयोगः, अविशद्धिमाप्तिरिति (४८५) अपूर्वकरण, क्षपफश्रेणिः, मोहसाग-

·स
nir
पर्मविन्दु
॥११६॥
सूत्रश्लो
कानाम-
कारादि-
उपयोगमधानेति २९४
उपप्लवविगमे च ४४३
उपप्लुतस्थानत्याग० १६
उपरागमात्रत्वाद् ३९९
उपसर्गाविसहनमिति ३४६
उपस्थितस्य प्रश्नाचार० २४८
उपायतः कायपालनम् २६२
उपायतो मोहनिन्देति ८५
उभयनिवन्धनभाव० ९५
उभयहितमेतदिति २५५
ऋकार:
ऋजुभावाऽऽसेवनमिति ८०
एकार:
एकत्रैव तक्रियेति ३२५
एतत्स्थैर्याद्धि कुशलस्थै० ३९६
एतत्तु सम्भवत्यस्य । २३
एतदारोपणं दानं १५२
एतद्रहिताणुव्रतादि० १६८
एतन्मूले च हिता० ४०१
एवं च प्रायो भगवत ४१०
एवं परिणाम एव शुभः ४७७
एवं यः शुद्धयोगेन । २२
एवंविधयते । ३४
एवं विधिसमायुक्तः। १९
एवं संवेगकद्धर्मः । १०
एवं स्वधर्मसंयुक्तं । ४
औकारः
औत्सुक्यदिहि लक्षण० ५३९
ककार:
कन्दपकौकुच्य० १६३
कर्मक्षयाविशेषादिति ५४१
कर्मविपाकस्तदिति ५११
कल्पनामात्रमन्यथेति १०५
कल्याणपरम्परारव्यानम् ७६
कपच्छेदयोरयत्न इति ९७
कपादिप्ररूपणेति ९२
काले धर्मप्रतिपत्तिः ४५५
कालोचिवापेक्षेति ५४
ऊकार:
ऊधिस्तियंग० ५८
ऊहापोहादियोग० १६१
॥११६॥

·आनयनप्रेष्यमयोग० १६५ आमुप्मिकयोगकारणं' ३२ आयोचितो व्यय इति २५ आरम्भत्याग इति २७८ आवश्यकापरिहाणिरिति ३३० आशयाधुचितं ज्यायः॥३१ " इति सदोचितमिति ४२४ इति सद्धर्मग्रहणाई उक्तः १३४ इति सद्धर्मदेशनाई उक्तः ५९ इत्यममादसुखद्धया ४८१ इत्युक्तमायं धर्मफलम् ४८२ इत्युक्तो धर्मः, साम्मतम० ४४४ इत्युक्तो यतिधर्मः ३६८ इत्युक्तो यतिः २७० इत्युचितानुष्ठानमेव ३९३ इत्युचितानुष्ठानमेव ४१७ इन्द्रियाप्रयोग इति ३१२ इयमेव मधानं ३९५ इयं वध्यमानवन्धन० १०४ उकार: उक्तं मासादिपर्याय० ॥३६ उचितकालापेक्षणम् २६१ उचितच्छन्दनमिति ३०७ उचिवद्व्यस्तवस्यापि ४१३ उचितप्रतिपत्तिरिति ३४१ उचितघेलयाऽगमनमिति १९६ उचितानुष्ठानं हि ३८० उचिवेऽनुज्ञापना ३०० उचितोपचारकरणम् १८१ उचितोपचारथेति १४८ उत्तमधर्भमतिपश्यसहिष्णोः १४१ उदग्रविवेकभावाद् ३८१ उपदेशपालनैव ४१२ इतरथाऽऽर्तध्यानोपपत्तिः ४२१ इति निदर्शनमात्रमिति ४३८ इति निरुपमसुखसिद्धिः ५४२ इति परं परार्थकरणम् ५९६ इति प्रदानफलवत्तेति १३७ इति मुमुक्षोः सर्वत्र ४०४ इति विशेपतो गृहस्थ० २२७

·धर्मविन
॥११॥
सूत्रश्लो-
अपूर्वकरणं क्षपकश्रेणिः ४८६
अपेक्षाया दुःखरूप० ५३४
अप्रतिबद्धविहरणमिति '३२१
अप्रत्युपेक्षितापमार्जित० १६६
अबोधेऽपि फलं प्रोक्तं ११
अबोधेऽप्यनिन्देति ६३
अभिग्रग्रहणम् ३४९
अभिनिवेशत्यागः २९८
अभिन्न एवामरणं ११७
अमीषामन्तरदर्शनम् ९६
अयुक्तं कार्षापणधनस्य २४३
अयोग्येऽग्रहणमिति ३०२
अरक्तद्विष्टतेति २८४
अरिषड्वर्गत्यागेन १५
कानाम-
कारादि-
क्रमः
अर्थान्तरमाप्त्या हि ५३५
अईः अईसमीपे २२८
अल्पोपधित्वमिति ३५९
अवग्रहशुद्धिरिति ३२३
अविच्छेदेन भूयसां ५००
अविषयेऽभिष्वङ्गकर० ४९०
अशक्ये बहिवार इति २८८
अशक्ये भावप्रति० १८९
अशक्ये भावप्रतिपत्ति० ७१
अशुभपरिणाम एव ४७३
असङ्गतया समशत्रु० २६७
असत्सलापा श्रुतिरिति २९७
असत्यपाये न १२९
असदाचारगर्हणाद् ३९२
असदाचारगहेंति ७७
असदाचाररसंसर्ग इति २९
अस्थानाभाषणम् २८९
अहितायवान्यदिति ६
अहितप्रवृत्त्येवि ५२७
आकारः
आगमैकपरता १८७
आघाताद्यदृष्टिरिति २८२
आज्ञाऽनुस्मृतिरिति '३४३
आत्मकृतस्य देहेनेति- १२०
आत्मानुग्रहचिन्तनमितिः २७६
आत्मानुप्रेक्षेवि ३४०
आत्यन्तिकभावरोग० ४९५
आत्यन्तिकी व्याबाधा० ५२०
॥११५॥

·धर्मविन्दुगतसूत्रायकारादि. अकार. अकथन उभयाफल० १४४ अकर्मा चासाविति ५१२ अकारणमेतदिति २३६ अकालौत्सुक्यस्य ४२२ अजीर्णऽभोजनमिति ४३ अत एव तस्मिन् यल० १७१ अत एव भावनाए० ४०२ अतिप्रकटातिगतम् २० अतिमात्राभोग इति ३१६ अतिविशिष्टाल्हादादि० ४६४ अतिसङ्गवर्जनमिति ४८ अतोऽकामत्वात् तत् ५३८ अतोऽनुष्ठानात्तद्भाव० २६८ अतोऽन्यथाऽपि प्रवृत्तौ ११ अतोऽन्यथैतसिद्धिः १२२ अथ प्रवज्याही २२९ अदेशकालचर्यापरि० ४५ अननुष्ठानमन्यद् ३८२ अनन्तरानुष्ठाने० २६४ अनभिनिवेशवांस्तु ३८७ अनभिशहनीयतया ५ अनित्ये चापराहिंसनेन ११४ अनुग्रहधियाऽभ्युप० २५९ अनुचितप्रतिपत्तौ ३८५ अनुचिताग्रहणमिति २९९ अनुद्वेजनीया मत्तिः ३३ अनुबन्धे प्रयत्न इति ५३ अनुमतिश्चेतरत्रेति १४३ अनेकनिर्गमादिवर्जनम् २३ अन्ते संलेखनेति ३५२ अन्यतरवाधासम्भवे ५१ अन्यतरवैकल्येऽपि २४५ अन्यथा तदयोग इति ११२ अन्यथा याचितकमण्डनम् १०१ अन्ययोग्यस्य ग्रह इति ३०३ अपवर्गः फलं यस्य २६ अपवर्गालोचन मिति २२३ अपवादत्याग इति ३६१ अपायपरिरक्षोद्योग, ३७ अपायहेतुत्वदेशनेति ८१

·M
an
वर्मविन्द
॥११॥
सूत्रश्लो-
कानाम-
कारादि-
क्रमः
धकार:
धनदो धनार्थिनां प्रोक्तः।२
धर्मग्रहणं हि सत्यतिपत्तिमत् १३५
धर्मचिन्तया स्वपनमिति १७५
धर्मप्रधानो व्यवहार इति १९७
धर्मश्चिन्तामणिः श्रेष्ठः । ४१
धर्मायोपभोग इति ३०८
धर्म धनवुद्धिरिति १९९
धर्मात्तरो योग इति ३३९
धर्मोपादेयतां ज्ञात्वा । १४
ध्यानकतानत्वमितीति ३६७
नकारः
न चान्य उपद्रव० ५१८
न चासदाभिनिवेश० ३८४
न चास्यार्थान्तरावाप्तिरिति ५३६
न चैतत्तस्य भगवतः ५४०
न चैतत् परिणते ४३०
न चैतस्य क्वचिदौत्सुक्यम् ५२४
न दोषो योग्यतायाम् २४४
न धर्म मायेति २५४
न भूयस्तद्वन्धनम् १२८
न मरणभयशक्तिः ५१७
नमस्कारादिचिन्तनम् २१९
नमस्कारेणाववोध: १७६
नवादिपूर्वधरस्य तु ३७८
न सर्वसाधय॑योगेन ४३९
न साधयति यः सम्यगज्ञः।९
नहि श्रुतमय्या प्रज्ञया ३९८
नाजन्मनो जरेति ५१६
नातः परं जगत्यस्मिन् । ४४
नातत्ववेदिवादः १०२
नारकदुःखोपवर्णनमिति ८२
नित्य एवाविकारतः ११३
निदानपरिहार इति ३२७
निदानश्रवणादेरपि ४२७
निपुणभावचिन्तनम् १९१
निमित्तपरीक्षेति २२
निमित्तपरीक्षेवि २६०
निमित्तोपयोग इति ३०१
नियतकालचारितेति ३६३
नियम एवायमिति २३२
निरपेक्षधर्मोचितस्यापि ३७७
**रहा
॥११॥

·तदभावे वाह्यादल० ४७४ तदभावे समग्रक्रियायोगेऽपि ४७८ तदाज्ञया प्रवृत्तिरिनि ३०६ तदाज्ञाऽऽराधनाच्च ४११ तदा तदसञ्चादिति ४२५ तदुत्तरकार्यचिन्तेति २११ तदौचित्यायाधनम् ४० तद्भक्तिबहुमानाविति २७३ तद्धा निर्सगत एव ४०५ तद्भावेऽपवर्ग इनि १३२ तद्भायेऽपि तापाभाये ९८ तद्वत एव तद्ग्रह ५.३ तद्वन्तो हि दृष्टापाययोगे ४०३ तन्यावतार इति ६७ तपोयोगकारणं २६९ तस्माद्यो यस्य योग्यः । ३३ तस्य प्रसनगम्भीरत्वाद् ४३१ तस्य यथोचितं विनियोग० ३५ तस्यापि तथा पारम्पर्य० ४२८ तस्यैव च गुरुत्वाद् ३७३ तुल्याश्मकाञ्चनतेति ३४८ त्रिशुद्धिः २८० दकार: दिखतभोगोपभोगमान० १५० दुर्लभं प्राप्य मानुप्यं ।५ दुष्फलजन्मप्रशस्तिा ८३ दुःखपरम्परानिवेदनम् ८४ दुखशक्त्युकतः ५२६ दु:खं चैतत् स्वास्थ्य० ५२५ दुःखितेप्वनुकम्पा २०४ दुःस्वमादिकथन मिति २५१ दृवदपायेभ्यः ४०० शाप्रवाधाभोतता १३ हटवाधेति १२१ देवद्धिवर्णनमिति ७४ देवातिथिदीनप्रतिपत्तिः ३९ देवेन्द्रहर्पजननम् ४९६ देशनायामप्रवन्धः ३६५ देहकृतस्यात्मनाऽनुपभोगः ११९ देवस्तथा तथा निवेदनं २५३ द्रव्ये सन्तोपपर (प्रधान) तेति १९८ द्विविध फला ४४५

·धर्मविन
॥११७॥
सूत्रश्लो-
कानाम-
कारादि-
चत्यसाधुवन्दनम् १८३
चैत्यादिपूजापुरःसरं २०८
जकार:
जनप्रियत्वमिति ४४८
जलानलवदनयोः ४१६
जिनवचनथवणादेव १३९
जिनवचनश्रवणे १८५
जीववीयर्योल्लासादिति ४६९
ज्ञानाद्याचारकथनम् ६९
तकार:
तच्च प्रायो जिनवचनतः १३६
तच सुखपरम्परया ४८३
तच्च्युनावपि विशिष्टे ४५२-४६५
तच्छुद्धौ हि तत्साफल्यम् ९९
ततो विशुद्धं ब्रह्मचर्यम् ३५५
ततो हि नियमतः ९
तत्कथाऽश्रवणमिति २८३
तत्कर्तृषु प्रशंसोपचाराविति १९०
तत्कल्पस्य च ३७९
तत्तथास्वभावत्वादिति. ४७१
तत्वाभिनिवेश इति ३१८
तत्प्रकृतिदेवताधिमुक्ति० ६.
तत्पयोजनेषु ३५
तत्सम्भवपालनाचेष्टोक्ति० ९४
तत्संरक्षणानुष्ठान० ४३४
तत्स्वरूपकथनम् ७८
तत्र कल्याणाशयस्य ३६९
वत्र च गृहस्थधर्मोऽपि २
तत्र सापेक्षयतिधर्म० २७१
तत्र सामान्यतो गृहस्थधर्मः३
तत्राक्लिष्टमनुत्तरं ४८४
तत्रानन्तरफलमुपप्लवहासः ४४६
तत्र ह्यचिन्त्यचिन्तामणि० ४०८
तत्रैवाग्निज्वाला० ४९१
तत्रोत्तमा रूपसम्पत् ४५१
तथा तथोपधायोगः २५०
तथारुचिस्वभावखादिति ३९०
तदनपायित्वेऽपि ७
तदनादित्वेन ५१४
तदनु तन्नैर्गुण्यभावनेति २२२
तदन्यनिरपेक्षत्वाद् ५३३
तदन्वेव प्रत्याख्यान० २०९
॥११७॥

·किश्च प्रभृतोदाराण्यपि ४७२ कि चेह बहनोक्तन । ४३ कुडचान्तरदाम्पत्यवर्जनम् ३१३ कुशलभावनायां प्रवन्ध० २१२ कृतकत्वेऽप्यनीतकाल० १०९ कृताकृतप्रत्युपेक्षेति १९५ क्रोधाधनुदय इति ३३६ क्लिएकमविगमाद् ४६७ लिएकर्मोदयादनिचाराः १६९ शान्तिर्दिवमार्जव० ३३५ क्षीणेषु न दुःखं ४९४ क्षीराश्रवादिलब्ध्योधमा०। २९ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्ण० १६० क्षेत्रादिशुद्धौ वन्दनादिशुदया २६६ गकारः गतिशरीरादिहीनम् ४६२ गहितेषु गाढममचिरिति २७ गही ज्ञानस्वगौरवरक्षे ३८ गुणदोपनिरूपणम् ३३३ गुणपक्षपात: असदाचार० ४५४ गुणपक्षपातितेति ५७ गुणमात्राद् गुणान्तरभावे २४१ गुणमात्रासिद्धौ २३७ गुरुजनाद्यनुज्ञेति २४९ गुरुनिवेदनमिति २५८ गुरुपदाईस्तु इत्थम्भूत एव २३० गुरुलाघवापेक्षणमिति २०६ गुरुसमीपे प्रत्याख्यान० १८४ गुरुसमीपे प्रश्न इति १९२ गुरुसहायसम्पदिति ४५६ गुरोनिवेदन मिनि ३०४ गुर्वन्तेवासितेति २७२ गृहपतिपुत्रमोक्षज्ञाताद् १४६ गृहीतेप्वनतिचारपालनम् १५३ ग्रन्थिभेदेनात्यन्तसंक्लेश० १२७ ग्रामैफरात्रादि० ३६२ ग्लानादिकार्याभियोग० १९४ ग्लानादिप्रतिपत्तिरिति २८५ ग्लानीपधादिज्ञातात् २५७ चकार चतुर्दशमहारत्नसद्-1 ४२ चारित्रिणां तत्साधनानु० ४३३

·धर्मविन्द
॥१२॥
सत्रश्लो-
कानाम-
कारादि-
क्रमः
ययोचितं गुणवृद्धिरिति २२५
यथोचितं चैत्यगृहगमनम् १७९
यथोचितं तत्मनिपत्तिरिति २१५
यस्तु नवविधो मोहात् । २४
युक्तोपधिधारणेति ३१९
योगत्रयस्याप्युदग्र० ३७६
योगदुष्पणिधानादर० १६४
योगवन्दननिमित्तदिगाकार० १४७
योगाभ्यास इति २१८
योग्यो ह्येवंविधः प्रोक्तः। १५
र
रहितमौत्सुक्यदुःखेनेति ४६३
राग षमोहा हि दोषाः ४८९
लोकापवादभीरतेति २०५
लौल्यत्याग इति ४२
व
वचनगुरुवेति ३५८
वचनप्रामाण्यादिति ४७५-३७०
वचनाद्यदनुष्ठानम०।३
वचनोपयोगपूर्वा ४०६
विधिवच्छरीरत्यागः ४५९
वरवोधिलाभप्ररूपणा १२५
वर्तमानताकल्पं ११०
वस्तुतः स्वाभाविक० ४४१
वात्सल्यमेतेष्विति १७४
विकथावर्जनमिति २९३
विधिनाऽनुभवेश इति १८०
विधिना देहत्याग ३५६
विधिना प्रवृत्तिरिति २७५
विधिना स्वाध्याययोग इति ३२९
विधिप्रतिषेधौ कप इति ९३
विधिवत् पालनम् ३५०
विपर्ययलिङ्गसेवेति २५२
विपाकचिन्तेति ३३८
विभवाद्यनुरूपो वेषो २४
विभवोचितं विधिना २०१
विभूषापरिवर्जनमिति ३१७
विविक्तवसतिसेवेति ३०९
विशिष्टतरं तु सर्वम् ४६६
विशिष्टतरं देवस्थानम् ४६०
विशिष्टं देवसौख्यं । ३९
लक्षणोपेतगृहवास इति २१
॥१२०॥

·. भगवद्वचनमामाण्याद् १४५ भर्तव्यभरणमिति ३४ भवन्ति त्वल्पा अपि २४७ भवस्थितिप्रेक्षणमिति २२१ भवस्वरूपविज्ञानात् । २७ भवीपग्राहिकमविगमः ५०७ भव्यत्वादितोऽसाविति १२६ भावता प्रयत्न इति २८७ भावतः स्वचपाठः १८२ भावनातो रागादिक्षयः १३१ भावनासारत्वात् ३९४ भावनानुगतस्य ३९७ भावयतिर्हि तथा झुशल० ४३७ भावद्धिकरणमिति २६३ भावसन्निपावक्षयादिति ४८८ भावसंलेखनायां यत्नः ३५४ भावसारे हि महत्त्य० ५३० भावस्तवाङ्गतया ४१४ भावैश्वर्यद्धिरिति ४४७ भिक्षाभोजनमिति २८१ भिन्न एव देहान्न ११५ भूयो भूय उपदेशः ६५ मासादिकल्प इति ३२४ मिथ्योपदेशरहस्य० १५७ मुच्यन्ते चाशु संसाराद् । ३० मूर्छात्याग इति १२० य यतिधर्माधिकारश्च ४२९ यतेस्तदमवृत्ति४४० यत्किश्चिदेतदिति २४० यमिञ्चन शुभं लोके । ४० यथाऽई ध्यानयोगः ३५१ यथाशक्ति तपासेवनम् ३३२ यथाशक्तिमत्तः ४१९ यथाशक्ति सौविहित्यांपादनम् २५६ यथोचिवलोकयात्रेति ४६ मरणे परलोफाभाव इति ११८ मध्यस्थे तवैफल्यम् ४३५ महागुणखाद वचनोपयोग ४०७ मातापित्रपूजेति ३१ मार्गानुसारित्वादिति ३८९ -

·धर्मविन्दु
॥११९॥
पूर्वक्रोडितास्मृतिरिति ३१४
पूर्वावधवशादेव । ४७
पृथिव्यायसंघट्टनम् २७९
प्रणम्य परमात्मानं। १
प्रणीताभोजनमिति ३१५
प्रतिपक्षासेवनम् ३४२.
प्रतिपन्नानुपेक्षेति २९६
प्रतोतिसिद्धचाय ५३१
प्रत्यहं धर्मश्रवणम् ५५
प्रधानसाधुपरिग्रह इति १८
प्रभूतान्येव तु ४२६
प्रयत्नकृनावश्यकस्य १७७
प्रयोग आक्षेपण्या इति.६८
प्रवाहतोऽनादिमानिति १०८
प्रत्यङ्गमदः श्रेष्ठं । ३८
प्रसिद्धदेशाचारपालनम् ४६
प्रशमसंवेगनिर्वेदानुकम्पा० १४०
प्रशस्तभावक्रियेति २२०
प्रातिहार्योपयोग० ४९८
प्राय ऊर्ध्वस्थानम् ३६४
प्रायोऽतिचारासम्भवाद् ४५८
प्रायः सद्धर्मबीजानि । ७
सूत्रश्लो-
कानाम-
कारादि-
क्रमः
वन्धमोक्षोपपत्तितः १०३
बन्धवधच्छविच्छेदा० १५६
वलापाये प्रतिक्रियति ४४
बलावलापेक्षणमिति ५२
बहुगुणे प्रवृत्तिरिति २०७
वहुगुणे प्रवृत्तिरिति ३३४
बहुत्वात् परीक्षावतारः ९१
वाहुभ्यां दुस्तरो यदत् । २५
वाह्योपमर्देऽप्यसंज्ञिषु ४७६
वीजनाशो यथाऽभूमौ । ८
वीजाभावतोऽयमिति ५१०
बोघे प्रज्ञोपवर्णनम् ६६
फलप्रधान आरम्भः। ३७
फलमरूपणेति ७३
फलवन्तौ च तो वास्तवाविति १००
ब
वध्यमान आत्मा वन्धनम् १०६
भगवतैवमुक्तमित्याराधन० ४०९
॥११९॥

·निरपेक्षयतिधर्मः ३५७ निरर्थकश्चानुग्रह इति ११६ निरीहशक्यपालनेति ७० निर्गुणस्य कथश्चित् २३५ निर्णयावधारणमिति १९३ निर्वाणफलमत्र ३८३ निर्वाणगमनम् ५०८ निश्चित हितोकिरिति २९५ निपधानुपवेशनम् ३११ निष्पतिकर्मशरीरता २६० नेदं प्रवृत्तिकालसाधनम् ४२३ नंतदेवमिति वाल्मीकिः २३४ नैतदेवमिति सम्रादिति २३८ नोपकारो जगत्यस्मिन् । १२ न्याय एव ह्याद्युपनिपत् ८ न्यायोपा हि वित्तमुभय०४ पकार: पञ्चस्वपि महाकल्याणेषु । ४५ पदं पदेन मेधावी । १७ परकृतविलवास इति ३२२ परमस्वास्थ्यहेतुत्वात् ५२९ परमापायहानिरिति ५०४ परम्परफलं तु ४४९ परम्परार्थकरणं ४९९ परविवाइकरणेत्वर० १५९ परस्परानुपघातेन ५० परानुग्रहक्रियेति ३३२ परार्थसम्पादनोपपत्ते० ३७२ परिणतिवृद्धेरिति ४७० परिणते गम्भीरदेशनायोगः ८९ परिणामपरीक्षेति १२३ परिणामिन्यात्मनि १११ परिशुद्धाराधनेति ४५८ परीपहजय इति ३४५ परोद्वेगाहेतुतेति २८६ पादद्विगुणहीनौ २३१ पारुष्यपरित्याग इति २९१ पालनोपायोपदेश इति ७२ पुनर्जन्माचभाव० ५०९ पुरुषकारसत्कथेति ८७ पूजानुग्रहागतेति ४९७ पूनापुरस्सरं चैत्यादिवन्दनम् २१६ ·अमेविन्दु ॥१२२॥ - त्तिगत श्लोका- धकारा- दि अनिग्रहणा वलंमी २०७ अन्यधर्मस्थिताः सत्त्वाः ८९ अन्योपकारकरणं १२८ अप्पेण बहुमेसेज्जा १२९ अभिसन्धेः फलं भिन्नम् १६७ अभ्युत्थानादियोगश्च २६ अमायोऽपि हि भावेन १४९ अमित्रं कुरुते मित्रं ७४ अर्थवंत्युपपन्नानि ७५ अर्थादावविधानेऽपि ५१ अवश्यमेव भोक्तव्यं ८ अशोकक्षा सुरपुष्प० २१५ असत्याः सत्यसङ्काशाः १४७ असद्व्ययपरित्यागः १२ असन्तो नाभ्यर्थ्याः २१२ अस्मिन् हृदयस्थे सति १९१ 'अहो अन्ध्रपुरन्ध्रीणां १९२ 'अहो चौलुक्यपुत्रीणां १८५ आकार: आणोहेणाणता २१३ आमे तुं द्रवर्गन्धित्वं ३३ आयव्ययमनालोच्य २० आयाददै नियुजीत १९ इकार: इतः क्रोधों गृध्रा प्रकटयति १३७ इय अन्नेणऽवि १६५ इंगाली वणसाडो १०९ उकार: उच्छुवणे सालिवणे १५२ उपदेशः शुभो नित्यं ३८ उपदेश विनाऽप्यर्थ०५० उपात्तस्य दीपेभ्यः १०३ उप्पण्णा उप्पण्णा १६८ उभयन्नविय किरिया १९५ एकार: एक एव सुहृद्धमः ९८ एकस्तावदसंशयं १३८ एवमसंतोऽविइमो ११३ एवं खु जतपीलण ११० एप पञ्चनमस्कार १२७ एदम्पयंगतं यद् विध्यादौ २०६ औकार ·हेयेतरभाषाधिगम० ४९२ हृदि स्थिते च भगवति ४१५ सानुबन्धमुखभाव० ५०५ सान्ध्यविधिपालनेति २१४ सामायिवादेशावकाशिक० १५१ सामान्यचर्याऽस्येति १७२ मुकुलागमनोक्तिः ७५ सुगतिविशिष्टदेवस्थानमः ४५० सुन्दरं रूपं आलया ४५३ मुस्वार र परमानन्द: ५३२ सूक्ष्मभावनिपति: ५०१ सोऽप्यवभव भवतीति २४२ सोऽयमनुष्टातभेदात् १ रखलिनतिपत्तिरिति २९० सीक्यापरिदार इनि ३१० स्तनप्रयोगतदाहता० १५० स्तोकान् गुगान् समाराध्य । १८ स्थाने गृहकरण मिति १९ स्थूलमाणातिपानादिभ्यः १४९ स्वयमदानमिति ३०५ स्वयं परिहार इति ७९ स्वयोग्यस्याश्रयणमिति १७ स्वयं भ्रमणसिद्धेः ४३६ स्वस्वभावनियनो स्वस्वभावोत्कर्पादिति ३८८ स्वास्थ्य तु निरुत्सुकतया ५२८ ह हितावहत्यादिति ४३२ हिंसादयस्तद्योगहेतवः १०७ हीने हीनक्रम इति'४७ वृत्तिगतश्लोकाद्यकाराद्यनुक्रमः अकार अजीर्णप्रभवा रोगाः ३२ अट्टारस पुरिसे १७५ अणगारं परंकम्म १६९ अतथ्यान्यपि तथ्यानि १४८५ अतिपरिचयादवज्ञा ३७ अत्युप्णात् सघृतादनाद० १२४ अत्वरापूर्वकं सर्ने २०४ अनशनमूनोदरता ६० अनादिनिधने द्रव्ये १२५ m ·धर्मविन्दु * सदाज्ञाऽऽराधनायोगाद् । २० ॥१२॥ सदाऽप्रमत्ततेनि ३६६ सदारोग्याप्तेरिति ४८७ सद्दर्शनादिसम्माप्तेः । ३५ सध्यानवन्दिना जोरः। ४६ सद्धर्मश्रवणावं । १३ सद्भावप्रतिबन्धाद् ४२० सद्भाः फलोत्कर्प० ४४२ सन्तानमहत्तः ३७५ समप्रक्रियाऽभावे ४८० समग्रगुणसाध्यस्य २३३ समग्रा यत्र सामग्री। ३२ समशष्ठमित्रतेनि ३४४ समानकुलशोलादि० १२ सूत्रश्लो- कानाम- कारादि- क्रमः समानधार्मिकमध्ये १७३ समाप्तकार्यत्वादिति ५२३ सम्पूर्णदशपूर्वविदः ३७१ सम्भवादेव श्रेयत्त्वसिद्धेः २३९ सम्भवति तद्वतोऽपि ३८६ सम्यक् तदर्थालोचनम् १८६ सम्यक् तदधिकाख्यानम् ६२ सम्यक प्रत्याख्यानक्रिया १७८ सम्यग्यनित्वमाराध्य । २८ सर्वजीवानामेव ४७९ सर्वत्रापिशुनतेति २९२ सर्वत्राप्रवृत्तेरिति ५२२ सर्वत्राममत्वमिति ३२६ सर्वथा दुःखमोक्षणादिति ३७४ सर्वथा भयत्याग इति ३४७ सर्वमुपपन्नमिनि २४६ सर्वमेव शुभतरं ४६१ सर्वविममुक्तस्य ५१५ सर्वानभिनिवेश इनि ५६ सर्वप्ववर्णशदत्यागो २८ सहिप्णोः प्रयोगेऽन्नरायः १४२ संसर्गः सदाचारैरिति ३० संहननाद्यपेक्षणमिति ३५३ सात्म्यतः कालभोजनम् ४१ साधारणगुणप्रशंसेति ६१ साधुविश्रामणक्रियेति २१७ साधुसंयमानुप्ठानम् ४५७ सा निरुपमं सुखम् ५२१ १२१॥

·. विशुद्धस्वरूपलामः ५१९ विशुद्धं सदनुष्ठानं । २१ विशुद्धचारित्रम् १३० विशुद्धयमानाप्रतिपाति० ४८५ विशेषतो गृहस्थस्य । १६ विहित मिनि प्रवृत्तिरिति ३२८ विहितानुष्ठान० १७० वीतरागधर्मसाधवः क्षेत्रम् २०३ वीर्यद्धिवर्णनमिति ८८ उत्तस्थज्ञानद्धसेवेति ४९ चफल्यकरणं ३३७ व्रतपरिणामरक्षेनि २७७ व्रतशीलेपु पञ्च पञ्च १५५ श शक्तितस्त्यागतपसी २६५ शाकाङ्घाविचिकित्सा० १५४ शरीरस्थिती प्रयत्न: २१० शासनोन्नतिकरण २०० शिष्टचरितप्रशंसनम् १४ शिष्टचरितश्रवणमिति २१३ शुद्ध वन्धभेदकथनम् १२४ शुभतरोदयादिति ४६८ शुश्रूषाभायकरणम् ६४ श्रद्धामृतास्वादनम् ५०२ श्रवणादौ प्रतिपरिवि ३९१ श्रामण्यानुराग इति २२४ श्रुतधर्मकथनमिति ९० श्रुतशक्यपालनम् १८८ स आत्यन्तिको दुःखविगमः ११३ सचित निक्षेपपिधान० १६७ सचित्तसंवद्ध० १६२ सज्ज्ञानप्रशंसनमिति ८६ स तत्र दुःखविरहाद् । ४८ सति सम्यग्दर्शने १३८ सत्कारादिविधिनिःसङ्गता २०२ सत्त्वादिपु मैच्यादियोग इतीति २२६ सत्स्वेतेषु न यथावस्थितं ४९३ सत्यस्मिन्नायत्याम् १० सत्येतस्मिन्नसारासु। ६ सदनुष्ठानयोग इति ५०३ सदाज्ञाऽऽकरणमिति २७४ -

·धर्मचिन्द
॥१२४॥
तिगत
श्लोका-
धकारा-
दि
मूर्छा प्रलापो वमथुः ३५
मृत्योरभावान्नियमः १०५
मेरु दण्ड धरां छत्रं ८५
यकार:
यच्च काममुखं २१४
यनिर्ध्यानादियुक्तो यः १५६
यत्त महावाक्यार्थ० २००
यद्यपि निर्गतमायः ११४
यवपि सकलां योगी २१
यदि सत्सङ्गनिरतो २३
यन्न प्रयान्ति पुरुषाः ६६
यस्य त्वनादरः शास्त्रे ५६
यः काकिणीमप्यपथ: ४१
यः पालयित्वा चरण विशुद्धं १८५
यः श्राद्धो मन्यते मान्यान् ५५
यामेव रात्रिं प्रथमामुपैति १४३
यौवनं नगनदास्पदोपमं १३५
रकार:
रागद्वेषौ यदि स्याताम् १६०
राजदण्डभयात् पापं ७
लकार:
लक्ष्मी विधातुं सकलां समर्थ ८८
लेवमलेवडं वा १९४
लोओ परस्स दोसे १७१
लोका खल्वाधारः सर्वेषां ३६
लोकाचारानुवृत्तिय १३
लोकापवादभीरुत्वं ९
वकार:
वचनीयमेव मरणं १२९
वजेज्जा संसग्गि २१०
वपनं धर्मवीजस्य ४६
वरं ज्वालाऽऽकुले क्षिप्तो ६५
वाक्यार्थमात्र विषयं १९९
वासं कोडीसहियं १९७
विग्रह गदभुजङ्गमालया १३६
वित्तीयोच्छेयश्मि य गिहिणो २
विहाय पौरुपं कर्म ८४
वृद्धाद्यर्थमसद्स्य १५७
वृद्धौ च मातापितरौ २७
वेयण वेयावच्चे १७९
शकार:
शास्त्रे भक्तिर्जगद्वन्यैः ५८
॥१२४॥

·निपानमिव मण्डूकाः ५ निराकरिष्णुर्यदि १७३ निर्जरणलोकविस्तर०९५ निजिनमदमदनानां २११ निःस्वान्धपावो ये तु १५९ नोदन्वानत्थितामेति ६ पकारः पञ्चैतानि पवित्राणि ४८ पडिभग्गस्स मयस्सवि १६१ परदारवज्जिणो पंच १०८ परलोकविधौ शास्त्रात् ४९ परहितचिन्ता मैत्री १४२ परिणामो ह्यन्तिरगमनं ९२ परिमितमुपभुजानो ११९ पंडए वाइए कीवे १७७ पात्रे दीनादिवर्ग च ३ पादमायान्निधिं कुर्यात् १८ पानाहारादयो यस्य ३१ पापामयापधं शास्त्रं ५३ पापेनवार्थरागान्धः ४ पिंडं सिज्ज च वत्थं च १७४ पुव्वाभिमूहो उत्तरमुहो १५३ पूजनं चास्य विज्ञेयं २४. प्रदानं प्रच्छन्नं ४८ प्रव्रज्यां प्रतिपन्नः १५८ प्रस्तावे मितभाषित्वम् ११ प्राप्ताः श्रियः सकलकाम० १३९ प्रायश्चित्तध्याने ६१ प्रायेणाकृतकृत्यत्वात् १९३ बकार: बडिशामिषवत्तुच्छे ७९ बालस्त्रीमूहमूर्खाणाम् ५९ बाले बुड्ढे नपुंसे य १७५ भकार: भावयितव्यमनित्य० ९४ भोगा दानेन भवन्ति २०५ मकार: ममैवायं दोषः १६६ मलयातयोर्विगन्धः ३४ पलिनस्य यथाऽत्यन्तं ५७ माता पिता कलाचार्यः२५ मानुष्यकेऽपि दारिद्र० ७१

·धर्मविन्दु
॥१२॥
हात्तंगत।
श्लोका-
यकारा-
दि
तत्कारी स्यात्स नियमात् १
तत्पर्यायविनाशो ९३
तथ्ये धर्म ध्वस्तहिसा० ९६
तन्नेत्रिभिरीक्षते न ८०
तम्हा निच्चसईए १२१
तस्मात् दैव धर्मार्थी ५२
तस्मादनन्तमजरं १४०
तं शब्दमात्रेण वदन्ति धर्म ८७
तित्थंकरभत्तीए ११२
नित्थे सुत्तत्थाणं १४४
तिथिपत्सिवाः सर्वे २९
तिहि उत्तराहि १५०
तीक्ष्णैरसिभिर्दीः ६७
तेः कर्मभिः स जीवो ७३
दकार:
दपाश्रमयति नीचान् ४३
द्विषद्विपतमोरोगः ६४
दासे दुढे मृढे १७६
दुर्गा ताबदियं समुद्र० ८३
दुःखितेषु दयाऽत्यन्नं ४५
देवेषु च्यवनवियोग० ७२
धकार:
धन्यस्योपरि निपतत्यहित० १५५
धन्यास्ते बन्दनोयास्ते ११६
धम्मत्थमुज्जएणं सव्वसा० १६३
धर्मवीज परं प्राप्य ७८
धर्मश्चन्नावसीदेत ३९
धर्मार्थकाममोक्षाणाम् १३१
धिक् ब्राह्मणीवाभावे १८०
धिग्नारीरौदीच्याः १८३
नकार:
न कुलं वृत्तहीनस्य २२
न मारयामीतिकृतव्रतस्य १०४
न मिथ्यात्वसमः शत्रुः ६३
न यस्य भक्तिरेतस्मिन् ५४
न हृष्यत्यात्मनो माने ८२
नाइविगिट्ठो य तवो १९६
नाकारणं भवेत्कार्य १४६
नाणस्स होइ भागी १५४
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति ८१
नार्या यथाऽन्यसत्तायाः १२०
निपतन्त उत्पतन्तो ६९
॥१२३॥

·औचित्यमेकमेकत्र द० ककार: कम्माई नूणं घण० २०९ कर्तव्या चोन्नतिः सत्याम १२६ का कालः कानि मित्राणि ४० कायो न केवलमयं १८८ काले सुइभूइएणं २०२ कि कय किं वा सेसं १९० कुदृष्टं कुश्रुतं चैव १७२ क्रोधात् प्रीतिविनाश १८९ क्लान्तमपोज्झति खेदं ४२ क्षान्तो दान्तो मुक्तो १२७ क्षुत्तहिमात्युषण० ७० खैकार खती य मद्दवऽज्जव १८७ खीणो निव्वायडयासेणा० १०१ गकारः गच्छे च्चिय निम्माओ १९८ गुणवानिनि प्रसिद्धि: १६ गुणेषु यत्नः क्रियतां १४ गुरुकुलवासो गुरुतंतया २०६ गुचिणी बालवच्छा य १७७ चकार: चउद्दसी पनरसिं १५१ चक्षुष्मन्तस्त एवेह ८६ चत्तारि विचित्ताई १९५ चत्वारि ते तात ! २८ चित्तमेव हि संसार. ९० चित्तरत्नमसंक्लिष्ट० १३४ चिन्तासठूत्यनुष्ठानं ४७ चैत्यवन्दनतः सम्यक् ११८ चौरचौरापको १०७ जकार: जन्ममृत्युजराव्याधि० ७७ जह भमरमहुअरिगणा १६२ जिणपूओचियदाण १३० जिनभवन जिनबिम्ब २०३ जिनशासनस्य सारो ११५ जीवन्ति शतशामाज्ञाः ४४ जैन मुनिव्रतमशेष० १४१ ज्ञानिनो धर्मतीर्थस्य २१६ तकार: m -

·रद्धा मसिद्धिमायान्ति १५
श्रममविचिन्त्यात्मगतं १०२
श्रीमङ्गलात् प्रभवति १७
सकारः
सन्तोपामृततप्तानां १२५
सम्म पियारियवं १२३
सर्वत्र निन्दासंत्यागो १०
सर्वेऽपि सन्तु सुखिन: १३२
सस्यानीवोपरे क्षेत्रे ९९
सहसभक्खाणाई १०६
संथारपरावत्तं अभिग्गहं १८४
संप्राप्तः पण्डितः कृच्छ्रे ७६
संभिन्नतालुशिरसः ६८
संयमा नियमाः सर्वे १००
संवरनिच्छिद्दत्तं २०८
संवेगो निव्वेओ १८६
संसारदुक्खमहणो ९७
संसारव|पि समुद्विजते १९२
सालम्बनो निरालम्बनश्च १३३
सिद्धेविश्वासिता मूलं १७०
सोगंधिए य आसत्ते १७८
सो तावसासमाओ १६४
स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य १२२
हकार:
हिसानृतादयः पञ्च ६२
हिसानृतादयः पञ्च ९१

·No text on this page.

·No text on this page.