·FOREWORD The theme of this work is taken from the Balakanda of Valmiki Ramayana. It begins with the entrance of Sage Viswamithra into the Sabha of Dasaratba with the object of asking the King to send Sree Rama and Lakshmana for the protection of his Yagna and ends with the celebration of the marriage of Seetha with Rama. The young poet has taken care to see that the work answers all the requirements prescribed for a Mahakavya by Indian Writers on Rhetoric. The author displays poetical powers of no mean order in the narration of the story and for a maiden attempt the work is remarkably good. The importance of Sanskrit has come to be recognized all over India and it is only in the fitness of things that the country should encourage authors of talent so that Sanskrit literature may be enriched by works in prose and verse suited to the requirements and ideals of free India. I have much "pleasure in recommending this work, Seethaswayamvaram, to all interested in the advancement of Sanskrit culture, 14-10-1949 B. Venkatesachar, ·॥ विपयानुक्रमः॥ क्रमसण्या विषयः पृष्ठसंख्या 8-20 .... . 21-30 30-54 64-70 .... . १. निवेदनम् २. विश्वामित्रागमनम् ३. ताटकासंहरणम् सवनावनम् ५. कृशनामचरितम् ६. नाहींवर्णनम् ७. गिरिजापरिणयः ८. कुमारजननम् ९. सगरोदन्तः १०. गगावतरणम् ११. सप्तमरुजननम् १२. भहल्योद्धरणम् १३. मिथिलाप्रयेशः १४. कौशिकमाहात्म्यम् १५. विश्वामित्रतपसमातिः 70-83 83-918 .... 92-105 106--15 ... .... 116-132 133-151 162-160 161-170 171-181 ....

·her 182-196 197--208 .... 209 ... १६. कार्मुकमजनम् १७. जानकीपरिणयः १८, उपसंहार- १९. राममन्त्रमहिमा २०. अभिप्रायसंग्रहः 21. Opinions of Scholars २२. शुद्धाशुद्धपत्रिका .... ... 210 211-14 214-220 221-224 ·||श्री निवेदनम् । एकदा पूर्व वयसि देवालयप्रदक्षिणक्रियानिरते मयि, छन्दोमयी काचिदेवं निस्ससार सारवती सरस्वती "श्रीमण्डितां चण्डतपःप्रमावः समामयो पहिरपस्य राजः इति । इत्यं स्वयमागतायां कवितायामहं परमानन्दमरितः तस्यै यथाक्रम यथा- शक्ति च स्वागतं दत्वा तं लोकमेव काव्यस्य प्रपमं कृत्वा श्रीसीता- स्वयंवरं नाम श्यत पोडशसर्गानुपाणितं महाकाव्यमिदमनायासेन कृतवान् मगवत्कृपापीयूपरिन्दुसन्दोहरञ्जितं च। "काव्यं यशसेs पकृते शिवतरक्षतये" इत्यादिवाक्यानुसारेण कथमपि चराचाना- नायस्य देवाधिदेवस्य भगवतस्सेशं चिकीर्षुरेव काव्यमेतद्विरचितवा- नहम् । भयमेवारस काव्यस्य रचने प्रधानोद्देशः । भात्त्यस्यापरोऽभ्युद्देशः । परभाषानिविढीकृते कलिदोष- बाहुल्यकल्मपीकृते देशेऽस्मिन् सर्वभाषामातृमनायामस्याँ गीर्वाण- माषायां सर्वेषामादाकर्षणं कर्तव्यम् । संस्कृतमाषामिवृद्धिरपि साहित्योन्नतिसाधनक्रियया केनचिन्नवीनमागेण नूतनकृतिमिः काव्य- रचनादिमिश्च सापयितन्या। देशकालानुरूपाणि काव्यानि मनो- रञ्जकानि विरय्य सर्वेषु जनेप्यादराकरः समर्पणीयः । संस्कृतभाषा पुनरपि देवैरपि माननीयं स्पानमापद्यते, भारतीयराष्ट्र- यथा ·भाषा च मृत्वा धवलतरां कीर्ति लमते सर्वेषां हृदयानन्दिनी, तथा सर्वविधानरतन्द्रितरसामिः प्रयतितव्यम् । यथयमीषदम्युदेशो टन्धः स्यात् काव्यरचनेनानेन कृतकृत्योऽसीति मन्ये । शैशव एव मया गीर्वाणमाषाम्यासः त्रिकाण्डामरकोशपठन- वेदाध्ययनादिभिरमत्तातपादानामापूर्वेदविद्याविशारदानां संस्कृत विद्या- वारिधीनां पण्टितानां श्रीशेषाद्रिशर्माभिधानां पादारविन्दयोरेव सम्यगारब्धः । ठे निखिलायुर्वेदविद्यापीठशालीयकरयाणपूरी (पेनल) केन्द्र मन्त्रिणश्यामवन् | भपि च निखिलकर्णाटकामुर्वेद- मण्डलकायदर्शिनो मत्वा सहकालपर्यन्तं सर्वेषां प्रीतिपात्रममवन् । रोगनिदानचिकित्साक्रिया ममतां श्रद्धां प्रदय चार्तानां कष्ट- निवारणतत्परा बमवृध। काध्यमिदमामलामं विमृश्य प्रकाशना शतद्वयरुप्पपरिमित साहाय्यधनं परमकायेन पारितोषिकरूपेण वितीर्णतां श्रीदेवराम महादरपर्मसंस्पामान्यसदस्यानां सविनयमzते कृतज्ञता। मदीयां पापनामुररीकृत्य सादरं सप्रमोदं पास्य प्रन्यस्य पूर्ववचनमनगृहीतवता श्रीमतां महीथर विश्वविद्यालयीय केन्द्र- ফায়াভা বিঙ্গাননশীদিষাননাথাল মানববিয়াল্লা- निवृत्तसंचालकानां च महामहिलां रावहादुर प्रो. नि. बेहटेशापार एम्. ए. एफ्. इनम् पि. महारायानां न प्रणनिपूर्वकमाघमण्ये सपश्रय निषेदयामि।

·i काव्यस्यास्य मुद्रणवेलायामशुद्धपत्रिकाशोधनेन ममामुल्य- साहाय्यमाचरितवतां सुहृद्वर्य कल्याणपुरी सैन्यक्टकस्य सैण्ट जोसफ् कलाशाला संस्कृताचार्याणां भारतीयमापाप्रधानाचार्याणां विद्या- भास्कर विद्वान् एम. रामकृष्णभट्ट, एम्. ए. महोदयानामतीव कृतज्ञोऽस्मि । एकमेव श्रममविगणय्य काव्यस्यास्य मुद्रणमुत्साहन कृतवतां कल्याणपुरीस्य (नेगलूर) श्री के. चि, मुबय्य मण्ट् सन्स् भमिधानामपि भवश्यं कृतज्ञता प्रर्पणीया। काव्यमिदमवलोक्य खामिमायान् सादरं दत्तवता महनीयानामपि नितरामहं कृतजः । प्रभावशादत्र दोपाः कतिचित्सम्भवेयुः, यत्सहनः खलु मानुष्यकोऽपराधः । तथापि सर्वे सजनाः प्रस्तुतं प्रपममेव निरूपित- मुद्देशद्वयमुररीकृत्य हंसक्षीरन्यायेन गुणानेवात्र परिगृह्य मामनुगृह्णी- गुरित्यभिमन्ये । यदि मवेत्काव्यमिदं सतां मुदे स्वतन्त्रमारते संस्कृतमापायां नवसाहित्यसटिसूचकं च, धन्योऽसीति अलिबन्धं निरोद्यते। समनविधेयः पाणपुरी (बेगलूरु) विधि संघरसर माश्वयुज शुद दशमी स्थिरवासरः। 1-10-1949 नागराजा ·iv ॥ श्रीगणेशाय नमः। ॥ विशस्तुतिः॥ गजवदनमहीशावद्धकृक्षिप्रदेश पुररिपुमुखदेवैस्सन्नुतश्रीपदानम् । नवरसयुतकाव्यप्रकमे भक्तिमत्रो गणपतिमहमीडे विघ्ननिर्मुलनार्थम् ॥१॥ ॥ शारदास्तुतिः ॥ ब्राह्मीं ब्राह्मणसङ्घसंस्तृतपदां ब्रह्मादिदेवस्तुतां ब्रह्मज्ञानमहार्णवाम्बुनि सदा निर्मज्जनां मुक्तिदाम् । ब्रह्मानन्दकरी चराचरमयीं ब्रह्मप्रियामीश्वरी कायब्रह्ममयीं कवीन्द्रविमुतां वन्दे महामारसीम् ॥२॥ ॥ वाल्मीकिस्तुतिः ॥ श्रीरामनामामृतदिव्यधारा लोकस्य मूत्यै भुवि यो मुमोच । वाल्मीकि तमहं नमामि यतः कथेवं किल चैकघात ||३||

·V
॥ कविस्तुतिः॥
श्रीकालिदास कविकासपीठं वन्दे महाकाव्यनिकुञ्जमातम् ।
सपा कवीन्दानपि भारतीयान प्रणम्य काव्यं रचयामि रम्यम् ।।
| काव्यप्रशंसा॥
सीतायाश्चरितं मया विरचितं कर्णामृतं ज्ञानिनां
रोपाचोद्गमकारणं शुचिमतो हर्षप्रदं धीमताम् ।
वीराणामपि वीर्यवर्धकमिदं दुःखापहं दुःखिना
बालानां सुलमं मुखं विरहिणां विश्वप्रमोदास्पदम् ॥
सन्तासमीक्ष्यान गुणान् गुणज्ञाः
स्वीकृत्य नन्दन्तु महात्मनस्तान् ।
इत्यर्ययेऽहं शिरमा प्रणाम
करोमि कल्याणशनामिलिप्पुः ।।
सीतादेवीसमानतः पग्डितान मनोहरम् ।
सीतास्वयंवर कर्वे कार्य कर्णरसापनम् ।।
.
॥ राजाशीर्वादः॥
जयतु जयतु राना रामधर्माधिनायो
नयत युधमनेष्यः सृजनानां शरण्यः ।
जयतु विमलवृत्तचारुशीलः कृपालुः
स नयतु नयपूर्वश्चामराजेन्द्रभूषः ॥

·YA VIDV
SNEHAVAN
..
SN..
BH
।। श्री ॥
LIBRARY
याकारण्यवशान्मनोहामिद काम्य नवीन रसे
संपूर्ण ह्यधुनागमतपरिणति त लोकनाथ सदा ।
सीतालक्ष्मणकपीमुतमुखैः सम्यमान मुदा
श्रीराम रमणीयशीलभरित वन्दे रघूणां पतिम् ॥

·॥ पित्रोः पादारविन्दयोस्सादरं ॥
।। सप्रथयं समक्त्युन्मेपं ॥
॥ समर्पणम् ॥

·Pandit Sri K Sesha Iyer, Vaidyavara Sri Nagammal विमान्वये विश्वगुणाभिदासे जात सदाचाररत मदीयम् । आ फेशबाद्या मयि दियवाणीप्रमार प्रीतिरसर पुष्पत्। विद्यागुर वैद्यवर च भक्त या शपाभिधान पितर नमामि ॥ नागाम्बिकाप्रेममयों प्रसू में वन्द चना भधिनतोसमा

·去去去去去去
*****f+y+十十十十十十十十十
TA
NHHHHHHHHHHHHHHHHH“主
साहित्यालङ्कार श्रीनागरान
+++++++++++KF
-至於AAAAAAA++++++++++++ffffffffffffttttttttt

·॥ श्रीसीतास्वयंवरम् ॥ -- । प्रथमम्सर्गः ॥ ॥ विश्वामिनागमनम् ॥ श्रीमण्डितां चण्डतपःप्रमावस्ममामयो पङ्तिरयस्य राजः । विवेश गाधिप्रमत्रो महात्मा मुनिस्सुधर्मामिव कुम्मनन्मा ॥१॥ सुमन्त्रमन्त्रिप्रवरैनिविष्टां लक्ष्म्या गिरा देवतया च दीप्ताम् । सर्वत्रचित्राञ्चितमित्तिमागां दीव्यन्मणिस्तम्मविभूपितान्ताम् ॥२॥ पयोधिकल्पां मणिभिर्महाविमाकरामा किरणैस्सहः । चन्द्रोपमा प्रस्रवदिन्दुकान्तशिलामिराश्चर्यनिर्षि मनोज्ञाम् ॥२॥ अनेकसामन्तनृपोत्तमाङ्गराजत्प्रमापञ्जकिरीटवृन्दैः । नतः प्रकाशीकृतसार्वभौमश्रियं प्रनारजनमूलहेतुम् ॥४॥ चलापताकामिरनेकवार प्रीत्या समाहूतमुरेन्द्रमुख्याम् । सिंहासनाधिष्ठितरानमूर्ति स्वर्गेऽपि संमावितमूरिकीर्तिम् ॥५॥ दृष्ट्वा द्विमश्रेष्ठमरिन्दमोऽ संत्यक्तपीठो विनतोत्तमाङ्गः । मत्या प्रणाम विततान तस्मै शीपासिंचुम्निवतत्पदामः ॥६॥ ततोऽर्यपाद्यादिकसत्क्रियामिराराध्य हेमासनप्सन्निविष्टम् । पद्धाअलिमक्तिपरेण भूपस्तदाज्ञया स्वातनमासमाद ॥७॥ * कोटीरनाशुधिमालिसाति: in ·2 श्रीसीतामयंवरम् राजाधिरानो विनयावनम्रो महामुनरागमनस्य हेतुम् । संपष्टुकामः परिपूर्णकाम मुनि महात्मानमिदं नमापे ॥८॥ रुद्राक्षमालाश्चितकण्ठदेश जटाकलापेन किरीटवन्नम् । कौपीनवन्तं कुशिकात्मज ला द्रस्यामि साक्षादिव नीलकण्ठम् ॥१॥ *मन्ये भवद्दर्शनहेतुनाह समावितात्मानमनिन्दिन माम् । करोति जन्मान्तरलब्धमाग्यफलोदयं त्वाशदर्शन में ॥१०॥ अन्धो यया लोचनयुग्मलामात् धनागमाजातु यथा दरिद्रः । यथाजवृन्द रविरश्मिपातात त्वत्तस्तयाहं मुनिवृन्दवन्द्य ॥११॥ प्रनास्समस्ताः परमस्मदीया वरूपिनीयं च सुरार्चिताले । प्रतीक्षमाणास्तव शासनानि सर्व त्वदायत्तमिदं हि राज्यम् ॥१२॥ त्वत्पादधूलीकणसङ्गरण्यात् गृहं मदीयं परिपूतमद्य । माशानां परिचर्ययैव ख्याता बभूवुभम पूर्वनाताः ॥१३॥ इच्छामि तस्मात्करणाम्बुधेऽहं ज्ञातुं यदृच्छागमनस्य हेतुम् । कारण्यवर्षे मयि वर्षय त्वं यया मुकुन्दो गजकुम्मसीम्नि ॥१४॥ कुशाग्रबुद्धिः कुशलं महर्षिः पप्रच्छ रामर्षिमयाच वक्षे । द्विनावलिद्योतितवक्त्रपझे पद्मासनार्धाङ्गप्पं निषेव्य ॥१५॥ जातोऽस्मि राजन रघुवंशकेतो सन्तृष्टचित्तस्तव भाषणेन । मनोरयो मे फलतीति बुद्ध्या त्वत्तो महीपाल समागतोऽस्मि ॥१६॥ *मन्ये भवदर्शनमाग्यमानं धारमानमापावितमुठं मोः। आशोकसम्भावित मुरमवा जन्मान्तरानुष्ठितप्तक्रियाधिम् ॥ खशिमलसिखिलं हि राज्यम् ॥

·विवामित्रागमनम्
3
यदा यदैवाध्वरदीक्षितोऽहं तदा तदा राषणबन्धुमुख्याः ।
बाहुमारीपमुखाः पलादा न्यपातयन्नूनमसृक् पलादि ॥१७॥
त्यं विनष्टे रुधिरामिवयज्ञे मदीये रजनीनराणाम् ।
जितेन्द्रियस्यापि जितेन्द्रतेनश्चिन्तावश में हृदयं जगाम ॥१८॥
श्रुत्वा नरेन्द्रस्तु मुनीन्द्रवाक्य विस्मरचेता इदमागभापे ।
किं ते पलाशास्तव कोपवहस्तापप्रतापेन न नाशिनास्स्युः ॥१९॥
पृच्छन्तमेनं मनुनाधिनाथं हृष्टो मुनीन्द्रः प्रतिवाचमूचे ।
मुटु त्वया पृष्टमरातिमीष्म शृण्वत्र हेतुं प्रवदामि सर्वम् ॥२०॥
या प्रतीच्या किल दानवानां तेषां विदित्वा मरणं महींश ।
ददामि शापं न च कोपबहिं जहामि तेषु क्षणदाचरेषु ॥२१॥
याचे रघूनां तिलकायमानं रामं विरामं विपढां जनेश ।
बालोऽपि रक्षोनिधनं विधातुं प्रभुभवेन्ननमधिन्यधन्वा ॥२२॥
एकाश्रमयोतितमाश्रम में गतश्रम करयितुं विहाय |
रामं विचिन्धन्विनयामिराम राना मवत्सन्निधिमागतोऽहम् ॥२३॥
नानामि रामं तव पुत्रमूतं विभुं पुमांसं परमं पुराणम् ।
रक्षोविनाशाय कृनावतार समालोकप्रियकारणापम् ॥२४॥
तव प्रतिक्षामनुसन्य नस्मात द्रुतं प्रपनो मव मपनम्य ।
रानीवन तब रामचन्द्र सार्थ भया प्रपितुमहसीति ॥२५॥
पीयूषकल्प मुनिसहनेतर्मापामिरऽप्यतिशोकततः ।
सनोवित्रा विरहेण रामा मोहावलितो निपात ममौ ॥२६॥

·श्रीसतास्वयंवरम्
प्रीत्या स पश्चान्तृपतिस्तनूने स्त्रीयानि सर्वाणि सुभाषिताने ।
परो भवन्तं पुरशत्रुतुल्यं वभाग विस्मृत्य रघुप्रवीरः ॥२७||
पुत्रो ममायं खलु रामचन्द्रशस्त्रास्त्रशास्त्रेष्वपि पानधीनी ।
कथं मुने राक्षमसैन्यसिन्धोरशक्तो मविष्यन्यमिशोषणाय ॥२८॥
क राक्षसानामतिघोरसेना क मानवो मेऽल्पवयाः कुमारः।
नराशनास्ते तु मयाप्यजथ्या. कथं हि गमेण विनाशितास्स्युः ॥२९
विहाय रामं सकळाभिरामं शक्तो मुने धारयितुं शरीरे ।
प्राणान्न तस्मादयया दयाब्धे प्रपीद साष्टाङ्गनतीस्तनोमि ॥३०॥
अन्येन सा सवनावनार्थ पलाशनाशाय कृनप्रयत्नः ।
समागमिष्याम्यहमाश्रमं ते दासे जनेऽस्मिन् कृपणे प्रमीद ॥३१॥
राम विना सर्वमहं मदीयं ददामि सत्येन शपे महर्षे ।
ममापराध सकलं क्षमस्व क्षमाधन क्षमापतिवृन्दपूज्य ॥३२॥
यदा महर्षेः श्रवप्लोस्पकाशं नरेन्द्रवाणी किल सङ्गनाभूत् ।
तदा क्रुधा शोणितलोचनानो रुद्रो यया वास बमो
महात्मा॥३३॥
कल्पान्तरुद्रोपममूर्तिमनं
दृष्ट
समायां समयाः प्रजास्ताः ।
यपाटवीभूमिगताः कुरगा. क्षुधादित केमरिण तथापन ॥२४॥
देवेन्द्रलोक कुशिकात्मनस्य क्रोधामलश्शीवमयात्करालः ।
समें सुराः किन्नरयक्षसिद्धाः संभ्रान्तचित्ताः परितो बभूवुः ॥३५॥
पूर्वप्रतिज्ञामपहातमिच्छन् विशुद्धवंशे कुरुले कलङ्कम् ।
रामन यरवि यामि रामन सुखी मन त्वं निबन्धुयुक्त३ः ॥६॥

·विश्वामित्रागमनम् 5 उक्तेति राजानममर्षवेगं निगृह्य सादी तुरंगं यथा वा । विशून्य हेमासनमुद्यतोऽभूत् यथागतेनैव पपा प्रयानम् ॥३७॥ कुमारवात्सल्यविमूदमेकं रुपातिरक्ती कृतनेत्रमन्यम् । दृष्ट्वा वसिष्ठो नृपमावमा वाचम्पतिदेवपर्ति दिवीव ॥३८॥ पूर्व प्रतिश्रुत्य समस्तमौ किमद्य मिथ्याकुरुषे नृपेन्द्र । यातुं सदाचारपपात्सुदूरं किमिच्छपीनान्वयकिरिवषं च ॥३९॥ भानाति नैनं किमु तापसेन्द्रं महानलं पाद्धात विक्रमार्कम् । विसर्जनेनैव मुतस्य मन्ये शक्योऽस्य मन्युर्मवता विनेतुम् ॥१०॥ कि शङ्कसे बाल इति प्रभु तं रामं महासत्वमसत्यशत्रुम् । पराक्रम ते तनयस्य वेत्ति ह्ययं महपिर्मितकोपतापः ॥४१॥ रामन तनूनं तव विद्धि साक्षात् श्रियःपति राक्षसनाशहेतम् । स्पातुं यदने न हि शक्नुवन्ति प्रचण्डसूर्यस्य पुरस्मुरा या ॥४२॥ शिलीमुखानां च शतं सहस्र नयामानां खलु सौप्रमाणाम् | शस्त्रास्त्रविधानिपुणो महर्षि नात्ययं वहिसमप्रभावः ||१३|| रामन् तनूजस्तव चात्य पार्थे तिष्ठन्न काशिद्विपदं समेति । यपास नारायणपार्धवर्ती प्रदादभक्तरसततं तथा स्यात् ||४४॥ अयं महात्मा तव पुत्रकाली शुभं सदा तस्य करोति दृष्टः । रामानमादिश्य वितनयेति रामं वसिष्ठो विरराम पद्यात् ॥१५॥ निशम्य याचस्पतिवाक्यतल्या गुरोर्मुखानिस्तवाक्यपरिम् । रानीवनेनं मुनये प्रभात रानाधिरामस मनधकार ||१६||

·6
धीमीतासवरम्
.
/
ततो नृपालः किल किकरैश्च श्रीरामचन्द्रानयनं चकार ।
आहूतमात्रेण पुरस्म मृत्वा मत्या ववन्दे पितृपादयुग्मम् ॥४७॥
तेनागतस्सामरिंदमेन ज्येष्ठानुरक्तः पितरं ववन्दे ।
छायेव तं राममनुप्रयातुं सजो बभूवाय स लक्ष्मणोऽपि ॥४८॥
कृतप्रणामं रघुवंशरत्न सामगं लक्षणलक्षितास्यम् ।
शीर्ष समानाय मुने. कराब्जे दत्वा बभापे वचनं स राना ॥४९॥
मयश्रिया, पण्डितसर्वगात्रो पित्रान्वये निर्मलकीर्तिदीप्तः ।
नान्निवर्तस्व मदन्तिकं त्व त्वहर्शनेनैव मनस्वस्थम् ॥५०॥
कुमार मारप्रतिमामरेज्य जितारिपहर्गममुं महर्षिम् ।
भत्तयामियातो म सानुनावं सदा मुदं कर्तृमनाश्च तस्य ॥५१॥
गणैर्गुणानां विनयादिमानां सदानुतिष्टन् भव तापसाज्ञाम् ।
यथा मयि त्वं बहुभक्तियुक्तस्तथा मुनौ सर्वविदीश्वरेऽस्मिन् ॥५२॥
इत्याशिपा सर्वगुणाभिरामः पित्रानुशिष्टो मनुवंशवीरः ।
निधाय धाज्ञा विमले तदीयां शीर्षे नमो भूर्यनुनेन साकम् ॥५३॥
प्रस्थानपूर्व नननीकृतानि स्वाशीर्वचास्येव हि लन्धुकामौ ।
तासां सकाशं पयतुसिहौ मिहोपमौ सिंहगनी कुमारौ ॥५४॥
यपाक्रमं विक्षमपणाट्यौ प्रगेमतुर्मात्मनस्य भूयः ।
पादाब्जयोः प्रीतिमरेण बालावनान्शिौ कैतवमानुपौ तौ ॥१५॥
राइयो रघूणामधिपस्य दृष्टा इमारयुग्मं विधुतौम्यवतम् ।
नतोतमा मृहमन्जुलाङ्गयो भुनान्तदेशे भृशमालिलिख ॥१६॥

·विश्वामित्रागमयम्
अङ्के निधाय तनयं रघुवंशवीरं
माता तु तस्य रमणीयशिरप्रदेशम् ।
आघाय पूर्णविधुतुल्यकपोळयुग्म
प्रीत्या कुमारसमशौर्यनिधि चुचुम्ब १५॥
आशीरि हि तदनन्तरमस्य माता
पुत्रे सहोदरयुते विदिदेश चैवम् ।
गवा समं च मुनिना कृशिकात्मजेन
क्षिप्रं सुत प्रतिनिवृत्य ठमस्व कीर्तिम् ॥१८॥
रामोऽमिरामवदनो दनुपमवानां
नाशाय निश्चितमतिर्वशिनां वरिष्ठम् ।
चण्डाशुशगुरुमात्मगुरुं प्रणम्य
प्राप्तप्रम प्रचलिनस्मह सोदरेण ॥१९॥
अशी किरीटपरिभूपितशीर्षदेशी
कोदण्टमाणसहितौ नृपनन्दनौ तौ ।
गत्वाप कौशिकमने निकट महर्षा-
वानाप्रतीक्षणरती विनताबमूनाम् ॥१०॥
रानीवरम्पनयनावप कौशिकोऽपि
रानाधिराजतनयो विमलो समीक्ष्य।
সাহবুব মুদিনী নাৰায়ার্দী
ताभ्यां सहेत मगवान् दुहिणसदसः ॥९॥

·श्रीसीतास्वयंवरम् शिकतनयमेवं राघवाम्यां स राना मुदितहदययुक्तं मुष्ट चक्रे यदैव । मृदुनिनदसमेता हर्षचिहं सुराणा- मपतदमृतगर्मा श्रीधरी पुष्पवृष्टिः ॥१२॥ ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिष्यचरणारविन्दार्पणमस्तु । इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये पङ्के विश्वामित्रागमन ॥ नाम प्रथमस्तर्गः ॥ ॥ द्वितीयः सर्गः ॥ ॥ ताटकामहरणम् ॥ काकपक्षकमनीयमस्तको चण्डमानुकुलकीर्तिवर्धको । विघ्ननायकगुही शिवं यथा तो महामुनिमयान्वगच्छनाम् ॥१॥ गाधिमनुरबदद्रधुन्दहं प्राप्य रम्यसय्यूतट ततः । वत्स राम मम भारतीमिमां लक्ष्मणेन सहितः शृणु क्रमात् ॥२॥ राम ते मवेति विक्रमो मलं ह्येतया व शुमया शुभ मदा । तत्त्वमद्य विमलां द्रुतं बली पालकोऽप्यतिबलायुतां बलाम् ॥३॥ ज्ञातुमर्हसि मया परात्परां लक्ष्मणेन सह राघवोद्भव । पीच्यसे न च पिपातया रजा नेकदापि दनुनैश्च नीयसे ||४|| .

·साटकासंहरणम् विद्ययोरपि बलाच दुविधि शमेति सहप्ता न संशयः । अन्धकार इव दीपदर्शनात् क्षीयते त्वरितमेव दुष्करम् ॥६॥ मातृपन्निधिसुखानि विन्दसे विद्ययोः परमयोः प्रमावतः । नैकदापि पथि चास्ति ते श्रमस्त्वत्समोऽपि भुवि नैव वर्तते ॥६॥ दर्भपत्रमयविष्टर स्थिनः पाणिपङ्कजनलेडमलं जलम् । प्रोक्ष्य वत्स रघुवीर सानुनो मन्त्रमेनमतिनिर्मलं शृणु ॥७॥ राघवोऽतिमधुरा सुसावहां तापलोत्तममुखाद्विनिर्गताम् । आकलय्य मुदितस्सरस्वती मक्तिनम्रवदनस्त चाग्रहीत् ॥६॥ तत्र रात्रिमतिबाह्य बालकौ राघवौ परमपावनप्रमौ । प्रातर_विधिना ययाक्रम शंसतस्म दिननाथमादरात् ॥९॥ भ्रातरावनुगतौ महामुनि तत्र तत्र सुपमा वनावनेः । वीक्ष्य वीक्ष्य मुदितौ परस्परं चेत्पमम्यादतां पयि स्थिती ॥१०॥ प्रीतिपात्र कुरु दृष्टिगोचरं वृद्धशाखिनमिहाखिलाश्रयम् । पल्लरीमिरमठामिरावृतो माति तात इव नौ प्रजाश्रयः ॥११॥ रानहसमिथुनं मलाशये कैलिमग्नमतिनिर्मरं वने। मायतास च तवाक्षिगोचरं ह्यातनुष्य कुरु मे मुदं ततः ॥१२॥ पश्य मे प्रियतमान मालतीमावृतां मधुकरैश्य मल्लिकाम् । यत्ममैरिह तपोधनास्सदा पृमयन्ति नगतामधीश्वरम् ||१३|| गीतिमन भुनगाशनः कृनां सनिधि तव समानय श्रुतेः । मारती करसरोनाकीनादमेव महगोऽनुनीम् ॥१४॥ 2 ·10 धीमीतास्वयंवरम् : • तापसालययुतां तपोऽवनि सप्तपर्णमुखवृक्षसङ्खलाम् | वीक्ष्य मे मुदमतीव मानसं विन्दते किल महत्तपोबलम् ॥१५॥ इत्यमेव रमणीयरूपयोः कुर्वतोश्च रमणीयमाषणम् । आश्रमः प्रसपमाचकर्ष तल्लोचनानि पयि मञ्जुलाकृतिः ॥१६॥ आश्रमस्य निक्टं च तो गतौ कौतुकेन मुनिमेवमूचढः । सत्कथास्य भवनाथ कथ्यतामावयो. श्रवणतोषकारिणी ॥१७॥ कस्य चतदुटन महात्मनः कौतुकेन बहलेन चोदितौ । तद्भवान्हि दयया करोतु नौ ज्ञाततन्महितजीवितौ मुने ॥१८॥ चोदितो रघुवरेण वापसः सत्कथाश्रवणकौतुकेन सः। आश्रमस्य सकलां कयां ततः कर्णयोनिकटमानिनाय च ॥१९॥ अध्युवास रघुवीर शङ्करो यज्ञनष्टदयितो कुटीमिह । पर्वताधिपतिकन्यका सदा यं चकार मुदितं स्वसेवया ॥२०॥ नैकदापि समवाप तापसो विनमत्र करुगान्धिरीश्वरः । सेवितोऽपि गिरिनायकन्यया नैव धीरचम्तिो विमृह्यति ॥२१॥ सारकासुरपराक्रमं सुराः पद्मयोनिवरदत्तमाहवे । हिरे न शरणं ततो ययुस्तं मिया परिहताः स्वयंभुवम् ॥२२॥ सोऽपि तानसुरवीर्यतनितानादिदेश शरणं तपःस्थितम् । शङ्करं भुवनशङ्करं विभुं गन्तुमेव विबुधानिहाश्रमे ॥२॥ तत्र यातुममरास्त्रिलोचनं रामचन्द्र तपप्ति स्पितं शिवम् । साश्वासन मनु मुका भीमसमित माना मुवि ॥२४॥ - ,

·11
ताटकासहरणम्
.
चिन्तयत्सु विबुधेषु सन्ततं शम्बरारिरय चैवमब्रवीत् ।
चिन्तयालमहमद्य सायकैः साधयामि विभयं मुमाक्तैिः ॥२५॥
किन्तु मे चरतु माधवः पुरस्नेन साकमहमानयामि तम् ।
पृष्पवाणासहितायुधोऽप्यहं सर्वलोकनिधनप्रमुं वशम् ॥२६॥
इत्युवाच मदनस्समाधवो माधवैजयममुमन सायकैः ।
नेतुमात्मवशमाजगाम च प्रेरितोऽय विधिना पुरो बमौ ॥२७॥
पुष्पपूर्णविटपा महील्हा मीनकैवविशिखामिताडिताः ।
माधवातिविभवे यमुने चैत्रहीनसमयेऽपि चित्रता ॥२८॥
मालतीसुमसंचयं तदा वीक्ष्य रन्तुमनसो मधुव्रताः ।
केचिदात्मदयितानुमारिणो तत्र पेतुरय हुतै रवैः ॥२९॥
शीतमानुरतिनिर्मलाम्बरे कैरवावलिमतीव तोपयन् ।
नर्तनं हृदयहारि कामिनां तारकापस्थितोऽकरोनिशि ॥३०॥
पनवाकमिथुनं दिवा वने पुष्परम्यसहकारमहे ।
आत्मनो रतिरसं पिनत्सुखं वेत्ति न स्म रहुकालमप्यहो ॥३॥
कामवैमवमवेश्य चाययौ मन्जुलं विपुषकामिनीमनः ।
चित्ररम्पपरिधानभूषितस्तद्वनं प्रियसमागमेच्छया ॥३२॥
ते काचिदरला शिलातले नीलनीरदनिमालकावलिः ।
गण्डचुम्बिदहस्तपलया पठवावृत्तलतेष रामिता ॥३३॥
काचिदम्जुनविशाललोचना माविमोगपरिभावितान्तरा ।
इन्चमी प्रियसमागमा.मुष तत्त्रियाप्रतिनिरीक्षणेऽटउन ॥१४॥

·12 श्रीसीतास्वयंचाम् । एत्य काचिदमरी लतागृहं तत्र रम्यकुसुमानि मुन्दरी । सङ्ग्रहीतुमभिसद्धता यदा षट्पदेन परिदएचचुका ॥३५॥ पाटलाधरपुटामराङ्गनानझवाणपरिविद्धमानसा । कान्तभत्र विपये न वीक्ष्य सा दानपूर्णकरिणीनिमा बभौ ॥३६॥ चम्पकादिसुमनोऽमिमण्डिता नम्पकस्तवातल्गनासिका । मोगिभोगसमकान्तवाहना वेष्टितान्यवनिता बभौ वने ॥३७॥ स्वर्णनूपुरविभूषिताडिणा निस्वनं रशन्या चकार च । तूर्यघोपमिव मन्मयोत्सव तद्वने मदनमाधवरावने ॥३८॥ अत्र पञ्चविशिखरसमाधवो सर्वभूतनिनये स्त्रमार्गणैः । संकिरन प्रियममागमे रति चाययौ भुवननोपप्सन्निधिम् ॥३९॥ मस्मलेपसितविग्रहे निजे पन्नगैरसितवर्णकान्तिमिः । भूषितं शतफणामणिप्रभैर्मासमानमित्र मानुमम्बरे ॥४०॥ वेष्टितं च गजरामचर्पणा कोटिपावकममा निनां रुचिम् । काननेऽखिलतमोविनाशने योनयन्तमिव संस्पितं प्रभृम् ॥४१॥ मालया च शिरसां विमपितं चन्द्रमशकलरोखरं हाम् । पूजनीयमपि तापमोत्तमैस्तापसोत्तममिवोनमवलं शिवम् ||१२|| ईश्वरोऽपि स हि केन हेतुना चेहशे तपसि धोरकर्मणि । पश्यतः खलु जनस्य मानसे संशयस्य जनयन्तमकुरम् ॥४३॥ माधवन सहितो मनोपश्चमित्र विपिन स्थित स्पिरम् । दृष्टिगोचरमगोचरं विमुं तं चकार च शरं द्रुतं नहीं ॥४४॥ .

·ताटकासहरणम्
18.
-
स क्रुधा लघु ललाटलोचनः प्रोन्मिमील च ददर्श नापि कम् ।
- आशुशुक्षणिमषाशु सर्वगोऽप्युत्ससर्न रिपुनाशनोद्यतम् ॥४१॥
रुदमालनयनोहतोऽनः पञ्चमार्गणाविमार्गणाय सः ।
चूतवृक्षपरिगुप्त विग्रह मस्मसात्समकरोच तत्क्षणात् ॥४६॥
राम तत्प्रभृति चैतदानमं श्रूयतेऽत्र खलु मन्मथाख्यया ।
यत गात्रममवन्मनोमुवो नामशेषभनलेन नाशितम् ॥४७॥
राजपुत्रसहितं मुनीश्वरं मन्मयात्रमनिवासिनस्ततः ।
पूजया परमयेव तुष्टुवुर्ब्रह्मविष्णुसहितं शिवं सुराः ॥४८॥
ते मुनीन्द्रवसुधेन्द्रनालकाः पुनया परमपूतया तया ।
रेमिरेऽय परितुष्टमानप्ताः सत्कथाश्चवणकैतकैन च ॥४९॥
अन रात्रिम तिवाह्य बालको सन्तराम सरितं दिनोदये ।
हासपूर्वगिरमित्युदीरितां तौ निशम्य मुनिना निदद्रतः ॥५०॥
आननं निशि कुशैरलंटने राघवस्य शयने विधूपमम् ।
वीक्ष्य सारसततिनिमीलिता नोत्सुकेव सहसा पतिव्रता ॥५१॥
शीतभानुरपि मानुसन्निर्म मुममातसमये विमोर्मुखम् ।
शक्तिहीन इव तत्प्रबोधनात् द्रष्टुमस्तशिखरं विशिश्रिये ॥१२॥
प्रातरन्यदिवसे दिनेश्वरं वन्दनेन मुनयो द्यतत्पन् ।
तावुमावपि नृपेश्वरात्मनौ चक्रतुश्च गमनाय मानसम् ॥१३॥
माविवेश कुशिकात्मसंमवो नावमप्रतिमरंहसा युताम् ।
राम लक्ष्मणयुतो मुनीश्वरैः पूजितश्च तरति स्म निन्नगाम् ॥१४॥

·श्रीसीतास्वयंवरम् एत्य काचिदमरी लतागृहं तत्र रम्यकुसुमानि सुन्दरी। सङ्कहीतुमभिसङ्कता यदा षट्पदेन परिदएचचुका ॥२५॥ पाटलावरपुटामराङ्गनानङ्गवाणपरिविद्धमानता । कान्तमव विषये न वीक्ष्य सा दानपूर्णकरिणीनिमा वभौ ॥३६॥ चम्पकादिसुमनोऽमिमण्टिता चम्पकम्तव मतुल्यनामिका । मोगियोगसमकान्तबाहुना वेष्टितान्यवनिता रौ वने ॥३७॥ स्वर्णनूपुरविभूषिताड्रिणा निस्वनं रशन्या चकार च । तूर्यघोषमिव मन्मपोत्सधै तद्वने मदनमाधवाने ॥३८॥ भन्न पञ्चविशिखासमाधवो सर्वभूतनि नये स्मार्गणे । संकिरन प्रियसमागमे रति चाययौ भुवननोपसन्निधिम् ॥१९॥ मामलेपसिनविग्रहे निजे पन्नगैरसितवर्णकान्तिमिः । भूपितं शतफणामणिप्रभातमानमिव मानुमम्बरे ॥४०॥ वेष्टितं च गजराजचर्पणा कोटिपावकपमा निनां रुचिम् । काननेऽखिलतमोविनाशने योनयन्तमिव संस्पितं प्रभुम् ॥४१॥ मालया च शिरसां विपिन चन्द्रमशकलशेखर हरम् । पृननीयमपि तापमोत्तमस्तापसोतममिवोन्ज्वल शिवम् ||४|| ईश्वरोऽपित हि केन हेतुना चेहशे तपसि घोरकर्मणि । पश्यतः खलु जनात्य मानसे संशयस्य ननयन्तमगुरम् ॥४२॥ माधवन सहितो मनोमवश्ववमा विपिने स्पितं स्पिरम् । ष्टिगोचरमोगर पिर्नु कार श द्रुत नही ||४|| -- ·ताटकासहरणम् 16 पादपातिनिबिडीकृतं वनं नाविशुद्दिनपतेः प्रमावलिः । मोहमालकलुपीकृतं मनो मोक्षमार्गनियमावलियया ॥६५॥ वत्स पूर्वमुरुसंपदामवत् कश्चिदत्र विषय-समृद्धिमान् | इत्यमस्य चरितं यथाक्रमं वक्तुमारमत तापसोत्तमः ॥६६॥ वृनदैत्यमवर्नितं यदा जम्भशत्रुरकरोल्पवैबलात् । ब्रह्ममारणजकिल्बिषावृतः पीड्यते स स मलेन च क्षुधा ॥६॥ पीडितं सुरपति सुरास्ततस्तन्मलेन च वितप्तमानसम् । तापसाच विमल गतक्षुध चरेनमथ पावनोदकैः ॥१८॥ पूतदेहविभवेन मास्वता निष्णुनाथ मुदितेन पूजितः । तस्य पङ्कधरणेन रास्तिो माति चैपविषयो रघुबह ॥१९॥ तत्तदाप्रभृति राष्ट्योयोरे कराष्ट्रममवन्मलप्रदम् । संजयेति करुशस्तथापरं ज्ञायते किल समृद्धिपूरितम् ।।७०॥ ताटकाख्यरजनीचरी ततो मत्तवारणसहस्रविक्रमा । प्राविशच्च विषयद्वयं यया नीलकण्ठशुमकन्धरं विषम् ॥७१॥ राक्षप्तः किल सुकेतुसंजितो राम पूर्वमभवन्महाबलः । आत्मजोत्सवतृपा स पीडितः पद्मपीठशरण ययौ शुभम् ॥७२॥ तस्य शुद्धतपसा प्रनापतिमूरितुष्टहृदयः पुरो वभौ । दर्शने दशशतेमविक्रमा ताटकाख्यतनयामदात्तत ॥७३॥ सा तु सुन्ददयितातिसुन्दरे कानने विगतवैभवे व्यधात् । एकदा वनननान्तकारिका सूनुमेव सुषुवे भयङ्करम् ।।७४॥

·16 श्रीसीतास्वयंवरम् सा हि सूनुमहिता विनाशयत्यद्य देशयुगलं समृद्धिमत् । क्रूरयातिविफलीकृतावनिर्मासते ननु निशेव तामसी ॥७॥ गर्वपूर्णहृदया निशाचरी कुम्मसम्मवविधर्षणोद्यता । तत्सकाशमगमत्तनूभुवा सा सहेव शलमस्तु पावकम् ॥७६॥ रजोगुणाढ्या रजनीचरी तां पुरःस्थितां पुत्रयुतामगस्त्यः'। दृष्टा विहस्याय शशाप साकं पलाशनी चात्ममुना मव त्वम् ॥७॥ शप्ता तु यक्षी तनयेन साधू मध्ये वनेऽस्मिन् मुनिसर्वसाधम् । देशाविमौ च प्रथमानवेगा निमज्जयत्यापदुदन्तीह ॥७८॥ तस्मात्समद्यत रघुवीर भ्रष्टां च दृष्टां कुपथे प्रविष्टाम् । धर्माधिनाथस्य सकाशमेनां संप्रेष्य सर्व हर साधुःखम् ॥७९॥ नारीति बुद्ध्या विधवेति वापि समस्व नां नैव कदापि राम । नीचां च सन्मार्गविरुद्धशीलां वाणास्तवाव विदारयन्तु ॥८॥ वध्या सदा स्त्री खलु दुश्चरित्रा मातापि मार्या भगिनी तथैव । स्वमातरं मार्गववंशरामः पुरा जघानति व विश्रुतं नु ॥८१॥ मच्छासनाद्राघव शीप्रमेनां शिलीमुखैस्तीवनमैमहि त्वम् । लोकोपकारालमसे च कीर्ति महीयती तापसकीर्तनीयाम् ॥१२॥ रामोऽतिनम्रो विनयाभिरामः पिढनिदेशाच्च तपोधनस्य । नग्राह चाप सहसेव शाइ हसन्मुरारिर्दनुमेन्द्रवैरी ॥३॥ धर्माभिपूरितवचोमिरतीव रम्यः सन्तोषयन् मुनिमनिन्धतपःपमानम् ।

·वाटकासहरणम् 117 धृत्वा धनुनिनको दनुना त हन्तुं ज्याघोपमद्भुततमं विपिने चकार ॥८॥ निदारता वनगजा निनदं.हि तस्य कण्ठीरवध्वनिसमं विनिशम्य वेगात् । प्राणावने कृतधियः किल कान्दिशीका: संदूवुश्च शतशोऽपि विधूतशुण्डाः ।।८५॥ कान्तास्तदातिमयदं हि भयस्वभावाः कान्तारभूमिमखिको परितः सरन्तम् । श्रुत्वा रघूदहधनुर्ननितं निनाद कान्तान् विकम्प्रतनवो भृशमालिलिङ्गः ॥८६॥ नागाशना गुणरवं रघुनायकेन प्रावृड्यनध्वनिसम रवितं निशम्य । आनन्दसान्द्रहृदया वनमध्यमागे नाट्यं वितेनुरय विस्तृतचारुपिन्छाः ॥८॥ आकर्ण्य सा झटिति चापरवं महान्तं व्यातानना विकटशब्दमयं ररास । कोपातिरेककलुषी कृतलोचनान्ता लोकनायनिकटं निरगान्मदान्धा ||८|| दृष्ट्वानसूनुतनयो रिपुपर्वनों तो सा ताटका बहलकोपविमूहिनाक्षी ।

·18 श्रीसीतास्वयंवरम् मत्तद्विपेन्द्रमहिपीव मृगेन्द्रपोतो संहर्तुमैच्छदासकृत्कृतसिंहनादा ॥८९॥ पश्चान्महामुनिपुरक्षितचित्रशाली दृष्टासुरी द्विरमिवर्धितकोपदग्धा । मीमै रवैश्व तमुला हरितो विधाय ग्रावामिवर्षमसनत्सुरलोकशत्रुः ॥२०॥ पापाणवर्षममिवीक्ष्य मयङ्कर तद रामो हमनिशितवाणघयैर्बिभेद । रात्रिचरी तु पदताडनमेव भूमौ । कृत्वा रजःकणचयं विवृतं चकार ॥९॥ जामातरं हि मवितारममुं विदित्वा विश्वम्भरातिमयदं विबुधारिरूपम् । रामस्त वीक्ष्य न भयं लभतामितीव चक्रेऽन्तरं किड तयो रजतामिपूर्णम् ॥१२॥ क्रुद्धस्तदा रघुकुलाम्बरचण्डमूर्यः तस्यास्तु कर्णकुचखण्डनमेव शीघ्रम् । मादिश्य कर्तुमनु स्वयमूरुयुग्म पाणी विभेद शरसंचयपोचनेन ॥१३॥ नाणप्रनष्टकुचकगंमुखनिनाहैः विनावितैश्च बदृशो रुधिरप्रवाहैः ।

·साटकासंदरणम् 1. सिक्का बमौ मलकररावनान्तमागे तस्मिन् यथा कुसुमभूपितकिंशुकालिः ॥१४॥ नातितप्ततनुयष्टिरमर्पपूर्णा : कण्ठीरवध्वनिनिमात्मविगर्जनेन । काष्ठाङ्गनाः क्षुमितचितयुता विधाय मायाविनी तु निमिपेण ययावश्या ॥९॥ नारीति राम करुणापरवानिमां त्वं क्षन्तु कदापि मृदु तेऽद्य मनः कृषा मा । एवं मुनेदननिर्गतरम्यवाणी श्रुत्वा तथेति च वघे विदधे मनः स्वम् ||९६|| मायावलेन सततान्तरितस्वदेहां रामो विचक्षणमतिहुशस्त्रशास्ने । उद्दिश्य शब्दविषयं पदधीमहात्मा नीचां मयङ्करखगेन जघान शीघ्रम् ॥१७॥ हा हा निनादमनिर्गमनाङ्कमस्याः कर्णामृतं श्रुतिटैरिव सुष्टु पीत्वा । स्वलोकनाथसहितास्त्रिदशा हसन्तः श्रीराघवस्य निकटं सहप्ता समायान ॥९॥ शैलेन्द्रसनिभशरीरमपावनो तत् निपातित भगवती पृथिवी तु पश्चाद।

·26 धौसीतास्वयंवरम् तत्कालजेन रमसेन च ताडनेन' प्रावेपत प्रमुदिता खलनाशनेन ॥१९॥ कल्पद्रुमस्य कुसुमैरभिषिक्तगात्री सन्तुष्टकौशिकमहामुनिना च तार्धम् । तत्रागतान् मघवदादिसुरान् कुमारी पूजाकमैन्नुवहुसंभ्रमेण ॥१०॥ पश्चान्महामुनिवरं वरदम्सुरेशः रामाय दातुमनघांश्च भृशाश्चपुत्रान् । अभ्यर्थ्य नाकमसकृन्मनिरामपूत्रा. नापृच्छय सर्ववियुधैत्मह निर्मगाम ॥११॥ विनयविमवपूर्णी पूर्णचन्द्रोपमास्यौ दिनपतिकुलनातौ दीननन्धू शरण्यौ । शरशरधिसमेतौ देवकार्योयतो तो गुणगणविलसन्तानेकदा श्रीसमागात् ॥१.२॥ ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यचरणारविन्दार्पणमस्तु । ।। इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये व्यङ्के ।। ॥ ताटकासंहरणं नाम ॥ ॥ द्वितीयस्सर्गः॥

·21
सवनावनम्
॥ तृतीयस्सर्गः ॥
-
॥ सवनावनम् ॥
जयश्रिया योतितवक्तूपङ्कजौ नृपामको दाशरथी पुनः पुनः ।
शशाङ्कशोमातिमनोहरां मुवं समीक्ष्य संप्रापतुरञ्जसा मुदम् ॥१॥
तमालपत्राधिकमपितालिकस्तमालनीलस्स तमालशाखिनाम् ।
तलेषु शीतेषु निषद्य राघवो गमीरवाचावरनं न्यमापत ॥२॥
प्रियानुभाक्ष्णोः कमलायतेक्षण क्षपाकरेणाध्यपितां च गोचरम् ।
पकासती प्राज्यमरण्यमेदिनी कुरुष्व रम्यां मृगपक्षिसकुलाम् ॥३॥
कदम्बक कैरवपुष्पसन्ततेः स्फुटीवितन्वन् शशलान्छनो बने ।
विमाति रामानिचयं प्रमोदयन् यथा प्रसुनेपुरतीव मोहितम् ॥४॥'
पयोमुचः स्पर्शनविक्रमरिता विभान्ति यान्तो विमलेऽम्बरे मिय ।
निषादिहस्तायुधपीडिता गना रणागणे हीननने यथा तपा॥५॥
वनान्तमागे वनितान्तिके चरनयं मयूरो मकरध्वनार्दितः ।
भृजनमप्यङ्कगतं न खादति प्रियाननैवं किल कामिनां गतिः॥६॥
तपोबलादन विलोकयानुभ मृगार्मक बालमृगेशखेलितम् ।
जितेन्द्रिया यत्र तपाप्ति कुर्वते वसन्ति शेपास्तु गतारिभावनाः ॥७॥
घनाश्चरन्तः पवमानरहमा नमोऽन्तराले सुपमाविरामिते ।
श्रमापनोदाय शिरःप्रदेशके मुखोपविष्टा इव मान्ति भूभृतः ॥८॥

·श्रीसीतासयंवरम्
समाप्य रम्या रघुवंशनन्दनौ परस्परालापगिरं वनान्तिके ।
कुशाडुरास्तीर्णशुभासने ततो निद्रतस्सौरमवायुवीजितौ ॥९॥
प्रमातकाले प्रतिबुध्य कौशिको रघुपवीरौ शयनीयनिद्रितौ ।
उवाच वाक्यं मधुरं मुदान्वितो या पिता प्रीतिमोण पुत्रकौ ॥१०
विमाकरो राघव पूर्वपर्वतं विभाति चास्य न दुःसहातपः ।
वन विहढेरतितधुलीकृतं विहाय शय्यां कुरु वन्दनं रवेः ॥११॥
तमःप्रकाण्ड किरणैर्हरन प्रमुः सुवर्णपुढेखि ते शिलीमुखैः।
स कर्मसाक्षी जगतामिवोदये विजृम्भते पूर्वगिरौ विशापतिः ॥१२॥
मुदान्वितोऽहं रघुनन्दनाधुना यतस्त्वमात्रैव निशाचरीमरिम् ।
सहस्रमत्तेमवलाममालिका बलेन बालोप्यकृया हि निर्गताम् ॥१३॥
समीरणोऽसौ रणकर्मदूषितं वनप्रसूनातिमुगन्धपूरिसः ।
प्रभातकाले तव दिव्यविग्रहं श्रमेण हीनं कुरुते ससंभ्रमः ॥१४॥
पलाशनीपीडितपादपावलि प्रसूनसई विकिरत्यनामयम् ।
सुकेतनानाशकरस्य ते विमोविमाति संमानकृतौ कृतत्वरा ॥१५॥
अहं बहुप्रीतिममन्वितोऽधुना ददामि तुभ्यं सकलाखसंहतिम् ।
यया सुरा राक्षसयसकिन्नरा भवन्ति शक्का न हि योदुमाहवे ॥१६
गिरं गिरा नाय इवेति संगिरन् समाप्य पूर्ण तरणेश्च वन्दनम् ।
स्थिताय सौमित्रियुताय कौशिकस्तदेव रामाय ददौ शरावलिम्।।
ददौ समकस्य चतुष्टयं ततो महाबलं विष्णुचतमोपमम् ।
भवन्ति भद्राणि सदेति तेऽनघ प्रपूरितो हर्षभरेण संवदन् ॥१८॥

·संवनावनम् अनन्तरं चायुधमेन्द्रमुन्नवलं ददावथ ब्रह्मशिंगे महाद्युति । विरिश्चिवजादिमहायुधननं शुमाय रामस्य सलक्ष्मणस्य च ।।१९॥ सुखानि रामस्य भृशं विकांक्षतो मुनमुखाम्जात्प्रसृता सुधामयी। सरस्वती स्वस्तिमती तदाभवहुप्रसन्ना रघुनन्दनप्रमौ ॥२०॥ इतीरयित्वा वचनं महामुनि पन्यदा शुद्धपना व्यतिष्ठत । तदायुधानां निचयस्तयोः पुरस्समेत्य चै गिरमाददे शुभाम् ॥२१॥ वयं प्रभो पुण्यकृतोऽधुना ननु प्रमोदमाना न लमामहे रुजम् । विनीतभावेन निदेशकारकास्तवाद्य यानां तनुमो यपाविधि ॥२२॥ निदेशहेतोस्तव राघव प्रमो नतात्मशीर्षा वयमागता भृशम् । स्वपौरुषं दर्शयितुं मनांसि नः कुतूहलं मूरि विवाघतेऽभुना ॥२३॥ जगाम शस्त्रोदितवाक्यप्सन्ततिः श्रुतेस्मकारां नृपजस्य सा यदा । गुणामिरामा विनयान्विता तदा प्रहृष्टवक्तः प्रतिवाक्यमाददे ॥२४॥ मवद्गुणैस्सत्यमहं मुदान्वितो न कामयेऽद्यैव भवत्प्रयोजनम् । तदर्यमत्राणि मनःस्थितानि मै कुरुध्वमादेशनिरीक्षणे मतिम् ॥२५॥ पदावदेवानपङ्गयोऽदत्तदाखिलाः प्राञ्जलयः प्रतस्पिरे । शिरस्यपाज्ञां विनिवेश्य सत्वरं प्रणम्य मक्या च तिरोऽभवन्नरम् ॥२६ भृशाश्वपुत्रान् सकलान्महामुनिर्विशुद्धचित्तो रघुपुङ्गवाय सः | अपोपदिश्य प्रददौ दुरासदान् सदोत्तमेषत्तमसामं विदुः ॥२७॥ सहस्ररश्मिप्रमयामिपूरितासहस्रशो दाशरथेः पुरः स्थिताः । पदामवस्ताञ् शिरसः प्रकल्पनात् प्रपूज्य वन्निर्गमनं समादिशत ॥२५

·24
श्रीसीतास्वयंवरम्
यथेष्टमनेशगणं विदिश्य सं गिरा गिरा नाथ इवायवर्तिनम् ।
मुनेः प्रियायावरनाय राघवो छुपादिदेशानचयं प्रहृष्टपीः ॥२९॥
पथि प्रविष्टौ रखनन्दनौ वनं वनस्पतीनामयुतेन संयुतम् ।
मनुष्यकौतूहलवर्धक दृशोस्तकाशमानीय तमूचतुर्मुनिम् ॥३०॥
वियञ्चरन्नीरदचुम्बिपादपं दिगन्तराकान्तशकुन्तनिस्वनम् ।
मनोहरं शान्तमिदं वनं मुने मुदं मुहुर्वीक्ष्य न कोऽत्र विन्दते ॥३१॥
तपोबलानिर्गनवैरशोमितं तपोधनावाप्तवृताखिलापगम् ।
लतामिराम ललितं मधुववृतप्रसून मृगपक्षिपकुलम् ॥३२॥
विशालसालादिनिवारितातपं तपोग्निनिर्दग्धमहाघपञ्चकम् ।
तिवहिमध्यस्थिततापसोत्तमं तमसमूहोन्मयनेन विश्रुतम् ॥३३॥
पलाशसंयुक्तपलाशपादपं पळाशनैहिसितयज्ञाटिकम् ।
रसालयस्मितपुष्पशोभितैर्युतं च रुदैरिव मस्मभूपितेः ॥३४॥
सुवासितधेननुमप्रसदिना सुगन्धिना गन्धाहेन वीनिनम् ।
हरितु शोमाततिदीप्तपर्व त्रिलोकमात्राध्युपितं यया तथा ॥३१॥
सलक्ष्मणैस्सारसपक्षिमिवृतं चकासदत्रेत रघूत्तपैहु ।
मयूरगानेरनुकच्छपीरवैः सरस्वतीवासविशकिनास्पदम् ॥३६॥ .
चकोरचाहवननिद्रिताखिलं चकोरबन्धुश्रुतिशान्तविश्रमम् ।
नगेश्वरालकृतदिक्चतुष्टयं नगेश्वरारेरिव शोमित वनम् ॥३७॥
इदं वनं नौ मुनिपुङ्गवाधुना धुनाति विस्मापितचेतनौ तनौ ।
नराः किनेहकपरिपीडनोदता नवं नवं वीक्ष्य न पूर्ववीक्षितम् ॥१८॥

·सवनविनम् इति ब्रुवन्तं वनदर्शनोत्सुकं सलक्ष्मण राधवमनवीन मुनिः। वनस्य चारित्रमिहानय श्रुतेस्तवान्तिकं ते कुतुकान्तकं महत् ॥३९॥ पुरावमुद्राम वसन्तप्सन्निमो रमापतिर्वामनमूर्तिरीश्वरः। बलिं बली बालरूपमाश्रितश्चकार यो निर्मितमात्ममायया ॥४०॥ विरोचनात्मप्रभवो वली तदा शशास राज्यं च निलिम्पविद्विषाम् । भनेकरशोधिपमौलिमूषणैरमूल्यरत्नैर्वृतपादपङ्कनः ॥४१॥ अनीकिनीनामयुतेन वर्धितस्वपौरुषो राक्षसराजसत्तमः । बिभेति नासौ बलशत्रुरक्षिताद्दलात्प्रति स्माश्वमतमोत्तमात ॥४२॥ इति स्वराज्यं रिपृमिरासदं विधाय जेतुं परराज्यमप्यसौ । चकार चेतोऽरिजयाय मीपणो निलिम्पराजस्य पुरा पुरीं ययौ ॥१३॥ नवाम्बुदश्यामशरीरको गजा निपादिहस्तादृशघातिना जवात् । ययुः स्रवन्तो मदनिर्मर जलं वृपायुधाघातमयादिवाचलाः ॥४४॥ स्थागसंक्रमणेन रेणवो नमःप्रदेशं दधुरक्ष्यगोचरम् । वसुन्धरा किं हि यलेलेन सा मयान्नमोदेशमिवाश्रिता बभौ ॥१५॥ तरगरह.प्रतिरन्ध्रिनाशया पदातिपादोच्चरितात्मविग्रहा । रसाबलाप्येवमतीव हिसिता न शात्रवीमप्यपुरोऽवति त्रियम् ॥१६॥ क्षणेन रम्या नगरी दिवस्पतेवेन हीना रमणीव मा बौ । निलिम्पनारीहृदयानि निस्वनैर्मयङ्करैर्मुरि च कम्पिरे मयात ॥१७॥ कृपीटयोनिः किल वायुना समं नितोऽमदासपसैन्यताडनात् । भशाक तानाशयितुं सुहृद्युतोऽप्यसौ न नाम्ना न्वळनेन मानितः॥४८

·26
श्रीसीतास्वयंवरम्
पुरन्दरो नात्र रणाक्षणेऽप्यमौ जयश्रियातीत् परिरन्धविग्रहः ।
चलस्वमावा चलितामवत्तदा सुरेन्द्रलक्ष्मीलिन बलिं ययौ ॥४९॥
पराजिता रासपचक्रवर्तिना पराभवोत्तप्तशरीरकासुराः ।
होद पश्चात्सुरसुन्दरीगणो न मृत्युतः कित्वमिपङ्गमीडया ॥५०॥
स्वरूपशोमाततिसंभृनामरास्मुराङ्गना दैत्यमयाचकम्पिरे ।
तदेव रूपं वरयोषितां सदा सखापि शत्रुर्मवतीह मानहा ॥११॥
सुरेशरिक्ता नगरी बभौ यया निशीपिनी शीतमयूखवनिता ।
वनान्तमूमिसुंगराष्ट्विवर्जिता दिनप्रमा मास्करतापवर्जिता ॥१२॥
के तत वाचस्पतिवक्तूनिर्गता सरस्वती निर्मितपावकमा ।
क बाधुना देववरैरधिष्ठिना महारुचिद्योतितदेवनासमा ॥१३॥
ततम्रा गोत्रभिदा समं पपुर्विपक्षाध्यतिनमादिपुरुषम् ।
यदारिमिस्सन्ति विपीडिताश्च ते तदेव तेषां शरणं मुरान्तकः ॥१४॥
इहाश्रमे राम रमापति तपस्तपन्तमागत्य सुरोत्तमादयः ।
स्तुतिप्रसङ्गेन निमीलितेक्षण क्षणेन संतुष्टुवुरूपपौरुषम् ॥११॥
रमाधवोऽन्यत्र तपस्तनोत्यसौ विलोक्सृष्टिस्थितिनाशकारणम् ।
कुतश्च शङ्कां विकिरन्तमीहशी विमातमच्छस्फटिकाममाकरम् ॥१६॥
स्तुतस्ततो विष्णुरवादि निष्णुना जितेन देवो पलिवाहिनीनलात् ।
परस्परालापविधौ समर्थतामदर्शकेनोद्यमबद्धपाणिना ॥१७॥
अधःकृतात्मप्रवरासङ्गिना विशेषशोकानलतप्तचेतमा |
नमन्निलिम्पप्रवराजभूषणप्रमोपलश्रेणिविवर्जिनाधिणा ॥१८॥

·सपनावनम् 27 समस्तवित्वं खलु तेऽखिलं प्रभो प्रकाशमस्तीत्यनृतं न सर्वथा । समस्तवासस्य किमप्यगोचरं चराचरेष्वस्ति न देव वस्तुषु ॥१९॥ बलेमहायज्ञ इहाविलम्बित समाप्तिमाप्नोति यदा वदा वयम् । विपक्षतन्त्रास्तु मवाम सर्वदा मृता मविष्याम सुघाशना अपि ॥६॥ निशाचरस्सोऽपि सुरारिभूपतिलिस्तव प्रीतिकोषु पुङ्गवः । पमान्तिकं नेहमसौ न शक्यते दुरासदा देव सदा हि तादृशाः॥६॥ तदेवे देवेष करोमि याचनां विमोहयन् दैत्यममुं स्वमायया । प्रयच्छ नो दुःखमहार्णवेऽचिरात् निमजतां दिव्यकरावलम्बनम् ॥१२॥ मान विजेतुं बलिमुपविक्रम जनार्दनो वामनरूपता ब्रजेत् । तनोत कल्याणशतेन चावृतं त्रिविष्टपं मङ्गलकीर्तनो भवान् ॥६३|| तयेति चाश्वास्य सुरान् स माधवो घवं दितः प्राप जहाँ तपस्स्वकम् । परोपकाराय कृतत्वरा नरा गतादरास्थार्यकृतौ भवन्ति हि ॥१४॥ सहस्रवर्षान्ततपः कृतौ रत वधूसहायं सहसैत्य काश्यपम् । निमीलिताक्षं तमुवाच केशवो द्विनावलियोतितवत्तपङ्कमः ॥६५॥ मुनेऽमुना ते तपसास्मि नन्दितो वरं प्रयच्छामि वृणीष्व कावित्तम् । उदीरितसर्व विदेति काश्यपस्तपोधनामेसरमूचिवांस्ततः ॥१६॥ मम प्रियागर्मसुधाम्बुधौ शुभे कुमारचन्द्रो भव भव्यविग्रह । इमं वरं काश्यपयाचितं वरं प्रमुः प्रदायाप तिरोरमूव च ॥६॥ वृषानुमश्चक्रधरोऽष वामनो मनस्व दानवनाशने दधौ। सितातपण निवारितातपो ययौ कतं राक्षसचक्रवर्तिनः ॥६ ·28 श्रीसीतास्वयंवरम् त्रिपादविस्तीर्णभुवं स वामनो चलि ययाचे जगदेकाछमः । विचिन्तयंस्तां सुलभेत्यदादप्तौ प्रभु कय वेत्ति नृरूपिणं जनः ॥१९॥ पदं स्वमेकं निदधे स वामनो नमोन्तराले भुवि चापरं तथा । तृतीयपादं दनुसंमवेच्छया तदुत्तमाङ्गे च तिरोदधे ततः 11७०॥ पुनश्शचीशो विगतात्मराज्यको दयालुनाकारि निलिम्पशामिता । मुकुन्दकारुण्यरसाभिषेचनात न सन्नि कुत्रापि नराः पराजिनाः||७१ श्रमापनोदार्यमिहाधुना चिरं शुभाश्रम चाधिवसामि राघव । चिरन्तनेनाध्युषितं पूरा त्वया दशावतारेषु च कुन्नरूपिणा ॥७२॥ इहैव मारीचमुखा हि दुर्जना विमसितव्या पलरक्तवपिणः । यथा हरेरानननिम्ननिस्वनान्मदोत्कटा काननवारणा वने ||७|| प्रमोदमानः कथयेति राघवः शरच्छशाङ्कामिनवाननद्युतिः । दिवापि चन्द्रोदयशङ्कितान् मुनीन समाप कुर्वनिलयं तपोनिधेः॥७४|| मुसस्कृतस्तत्र सपर्यया विभुः समाचचक्षेऽप गिरा विचक्षणः । कत मुने कर्तुमना मवाश्रमे यतो विलम्बः खलु कार्यघातकः ॥७॥ दयायुतो नौ ऋतुरक्षणे कपं मवाव रक्षःप्रतिपक्षनाशने | इति प्रमो वक्तमरं नियोजय स्वशेमुपी धीरधुरंधरोत्तम ॥७६॥ भवाव चावां सवनावने रतो भवान् भवत्वद्य निनेन्द्रिपत्रमः । निगद्य वावयं मुनिमानसामृत विवमशरपीति साजली ||७|| नितान्तद्दष्टस्स तु पङ्कमर्पणः सलक्ष्मणं धीरधुरंधरं द्रुतम् । दिनानि सप्त ऋतुमत्र रक्षतं पुदीर्य दीक्षां धृतवानृषीश्वरः ॥७८॥ .

·29 सिवनावनम् कतुं धनुर्भूषितपाणिपल्लवे नृपात्मने रक्षति हव्यवाहनः । ज्वलन् पकाशे द्युतिदीसदिका टः सुराश्च सेन्द्रा जगृहः स्वयं हविः ॥ तपोधनाग्रेसरयज्ञरक्षणे स्पितं च धेण विमृद्रिताननम् । कुमारकण्ठीरवयुग्मकं तदा बभौ गुहारक्षणतत्परं यथा ॥८॥ तपोधनाग्रेसरवक्त्रपङ्कजाद् विनिर्गता वेदसरस्वतीसुधा । मुखप्रदानर्णयतां तदा नृणां विचित्रगत्या सुरलोकमप्यगात् ।।८१॥ दिने समाप्ते सति सप्तमेऽसुराः सुबाहुमारीचमुखाः प्रपेदिरे । सरक्तवर्षास्सपलाश्च गर्विताः सहस्रहङ्काररवादिताखिलाः ॥४२॥ सहस्रकण्ठीरवसनिम तदा वितन्वन्नमरद्विषां गणः । तमोगुणेनावृतबुद्धिराययौ नेतुं न वृद्धा रघुवर्यरक्षितम् ॥८॥ ययाक्रम त समुपाययुस्ततः क्रताववर्षन्पलरक्तविग्रुपः । खगाहता क्षणमम्बरं गता खगा इवाशुगवेगवीमिताः ॥ ८॥ धनुगृहीत्वा महता च रहता मुमोच वीरः स शिलीमुखोत्तमान । हतान् समीक्ष्याय स दुष्टचारिणो बभूव तुष्टो रघुवंशनन्दनः ॥८॥ स मानवास्त्रेण शुभेन तत्क्षणे सुरारिनायं तु चकार पीडितम् । महार्णवे प्राणयुतो निवेशितः स हेतुना केनचिदाशराधमः ॥८॥ कृषीटयोनेरतितीव्रगामिना शरण नीतः समवर्तिमन्दिरम् । सुबाहुनामा तदनन्तरं रणे चकार शेपानपि राघवो हतान् ॥६॥ भुभान्तलक्ष्मीपरिशोभित मनाक् स्वशोमया दीप्तमतीव शुद्धया। रणे जयश्री रघुवंशनन्दनं दनुवारि परिरम्य रानिता .

·80
भीसीतास्वयंवरम्
अथ कुशिकतनुमवः स्वयज्ञ
व्यतनुत पालितमात्मजेन राज्ञः।
द्विगुणितनिजविद्युर्ति विराम
भुवि विपदा प्रशशंस मानसे स्व ॥८९॥
कन्योद्वाहविधौ कृतोद्यममयो भूपं विदेहाधिप
श्रुत्वा कार्मुकवैमवं मुनिवरः श्रीकण्ठमुद्राङ्कितम्
तत्रोद्गत्य रघुद्वहाय गुणिने साहशोमान्विता
सीता दर्शयितुं धनुश्च सुमहलके मनोनिश्चयम् ॥१०॥
॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यचरणारविन्दार्पणमस्तु ।।
॥ इति श्रीप्तीतास्वयंवरे महाकाव्ये के।
॥ सपनावनं नाम ॥
॥ तृतीयस्सर्गः॥
॥ चतुर्पस्सर्गः ॥
॥ कुशनामचरितम् ॥
समरभवपरिश्रमेण पूर्ण
समरणकारणमाशरेश्वराणाम् ।
कुमशयनतलेऽस्वपत्सुखेन
भ्रमहरणे पटुरेव रम्पनिद्रा ॥ १ ॥

·18
श्रीसीतास्वयंवरम्
.
गगनगतिरतीबरश्मिराशु
निजवदनादपि सुन्दर समीक्ष्य ।
रघुकुलतिलकस्य दिव्यवक्त्रं
जलदचयेऽय तिरोदधे सलज्जः ॥ ७ ॥
विमुक्नमिव विद्युदाममामिः
सिनपटसंवृतमेव मरि तन्वन् ।
कुमुदकुसुमसंहति सहाला
सितकिरण स्म विजृम्भते सतारः ॥ ८ ॥
उदयगिरिंगते सुधांशुविम्ये
वियति खगाश्च खगोदयभ्रमेण ।
कलकलनिनदैः प्रतिध्वनन्तः
सकलदिशोऽध्यडयन्त
धूतपक्षाः ॥९॥
द्विनपतिरय पुष्करे विशाले
निशि विचरन् सह तारकासमूहः ।
चलति जानिधौ किरन म बिन्दुन्
रनतमयः खलु रामतीव कोलः ॥१०॥
वनभुवि घ सरोनले शशाङ्कः
प्रतिफलिनात्ममनोजपूर्तिरेकः ।
पतिरिव जगतामनेकधेव
स हि मावान् विविधावतारधारी |॥ ११ ॥

·श्रीसीतास्वयंवरम् गगनगतिरतीबरश्मिराशु निनवदनादपि सुन्दरं समीक्ष्य । रघुकुलतिलकस्य दिव्यवक्त्रं जलदचयेऽप तिरोदधे सलज' ॥ ७ ॥ त्रिमुवनमिव विद्युदाममाभिः सिनपटसंवृतमेव मरि तन्वन् । कुमुदकुसुमसंहति सहासा सितकिरण स्म विजृम्भते सतारः ॥ ८॥ उदयगिरिंगते सुधांशुविम्वे वियति स्वगाय खगोदयभ्रमेण । कलकलनिनदै प्रतिध्वनन्तः सकलदिशोऽप्यडयन्त धूतपक्षाः ॥९॥ द्विमपतिरय पुष्करे विशाले निशि विचरन् सह तारकासमूहः । चलति जलनिधौ किरन स बिन्दुन् रजतमयः खलु रामतीव कोलः ॥ १० ॥ वनभुवि च सरोनले शशाङ्क प्रतिफलिनात्ममनोज्ञमूर्तिरकः । पतिरिख जगतामनेकधेव स हि भगवान् विविधावतारधारी ॥११॥ ५

·isa
श्रीसीतास्वयंघरम्
गगनगतिरतीबरश्मिराशु
निनवदनादपि सुन्दरं समीक्ष्य ।
रघुकुलतिलकस्य दिव्यवक्त्रं
जलदचयेऽ तिरोदधे सलजः ॥ ७ ॥
'त्रिमुवनमिव विद्युदाममामिः
सिनपटसंवृतमेव मूरि तन्वन् ।
कुमुदकुसुमसंहति सहासा
सितकिरणः स्म विजृम्भते सतारः ॥ ८ ॥
उदयगिरिंगते सुधांशुबिम्वे
वियति खगाश्च खगोदयभ्रमेण ।
कलकलनिनदैः प्रतिध्वनम्तः
सकलदिशोऽध्यत्यन्त धूतपक्षाः ॥९॥
दिनपतिस्य पुष्करे विशाले
निशि विचरन सह तारकाममूहः ।
चलति नउनिधौ किरन् म बिन्दुन्
रनतमयः खलु रानंतीव कोलः ॥१०॥
वनभुवि घ सरोजले शशाङ्कः
प्रतिफलिनात्ममनोज़पतिरकः ।
पतिरिव जगतामनेकधेव
स हि मगवान् विविधावतारधारी ॥१५॥

·कशनामचरितम्
38
इति विधुरखिलेऽपि जीवराशी
नवरतवर्षमतीव पातयन् सः ।
परिणतिममये निशाप्रभाया
वरुणदिगगनया समं स रेमे ॥ १२॥
निशितकिरणविक्रमेण पूर्व
परिचितवृत्तिरसौ मयाघपा था।
उदयमसहमान इन्दुरस्य
घरममहीधरशृङ्गमध्यवाप्त ॥ १३ ॥
विषमहरिरपोदयाद्विमुच्च-
हर इव रानतशैलमारोह ।
नमुचिरिदिगानाङ्गसको
घरणिभूदलनया सहेश्वरो वा ॥ १४ ॥
मानिधिनिजयादहिर्गतोऽमो
शुचिशकलोपमविग्रहो महेशः।
अमदिन इव भरिवारिपाना-
दपि बनमार्गणधीसम्म माति मयः ॥ १५ ॥
मुनिवनवनमध्यवाप्सरम्या
भुक्नविलोपनदर्शनाद्धमत्स्यः।
कमलमुमरामपानदास्मै
भ्रपरस्पैः प्रशशंसुरात्महपम् ॥ १९ ॥

·34 श्रीसीतास्वयंवरम् मधु मधुकरवृन्दमम्बुनाना- ममृतरसं हि यथेप्सितं च पीत्वा । मधुरसरहितं विहाय पुष्पं मधुरमधु प्रविवेश पुष्पमन्यत् ॥ १७ ॥ नमसि च नमतो मणि समीक्ष्य मुनिवरशिष्यगणो विहाय निद्राम् । अधितटममलाम्बुभिस्तटिन्या दिनविधिकर्मरतो बभूव चोकः ॥ १८ ॥ मुनिनिकटमवास्तटेऽप धुन्या मसितसिनालिककान्तयो निषध | करशरनपुटान् गारैः प्रपूर्ण प्रददुरपाय॑मशीतभानुमासे ।। १९ ।। दशरथतनयो विहाय शय्यां निनकुलहेतुमधाम्रे निशाम्प । विकसिननयनायताम् माती यतहृदयावभिनेमतुश्च मत्त्या ॥ २० ॥ अपि मुनिननमामिनीसमान सुरभिसमान्याचित्य मुहहेभ्यः । हसित बदनशोमयाभियुक्तो निमसदनानिमुखो वा शीघ्रम् ॥ २१ ॥..

·कुमनामचरितम्
36.
वननवसममूषितालकान्ता
मुनिवरसादरजःपरिष्कृतास्ता।
अपि कनकविमपर्णविहीना
गुणगणपूर्णतयैव मूरि रेजुः ॥ २२ ॥
ललितमन्मृगवनं वजन्ती
मुनिदयितामृपाणिलालितं च ।
अपि वनवनितावमानमारा-
चलनयनास नतोत्तमाभागा ॥२३॥
तरुणतरणिवन्दनं समाप्य
द्रुतमयतापतसत्तमान्तिकस्याः ।
सनृपतितनयाश्च तस्युरार्य
मुनिमपितो गगने ग्रहा ययेनम् ॥२४॥
प्रपममबहुपीवचारूदग्ध
निजतनु निनजिह्वया लिहानाम् ।
मुनिवररमणी दुदोह घेर्नु
बलदनलाय.पयःप्रदानहेतोः ॥२५॥
तरुणतृणगवेषणेन जामु.
लघुविरहो बहुदीर्घ आत्मवत्सात् ।
इति मनसि विमान्य तत्र दृष्ट्वा
मुहुरपि सा मुनिधेनवस्सवेगाः ॥२५॥

·16
श्रीसीताखंयवाम्
किमिह गुरु मयाद्य कार्यमस्ति
कथय मुने तदहं मुदा करिष्ये ।
इति वचनमुदीरितं निशम्य
रघुतिलकेन तमूचुरेवमार्याः ॥२७॥
कमलमुख मखो निरन्तराय-
स्तव बलरक्षित एवं साधितो नः ।
वयमिह न कदापि यज्ञमूनों
त्वयि सुमुखे विफला भवाम कार्ये ॥२८॥
अनकनृपतिपत्तने कुमार
घुमणिकुलोत्तम धर्मकर्मसंवित्
मवति हि सवनं सहास्मदीये-
स्त्वमपि न इतिपुरस्सरैस्त्वरस्व ॥२९॥
ऋतुवरनिलये लयेन हीनं
महति महत्व विभो शरासनं ते ।
गुणविरहितमसिगोचरं वं
गुणगणभूषण सत्वरं करोपि ॥३०॥
कनकगिरिवरामचारुचाप
गिरितनयाप्रियमर्तृशक्तिपूर्णम् ।
भमवदपि न देवयक्ष-
नमयितुमप्रतिमौनतामियुक्तैः ॥३१॥

·कुशमामचरितम् अ. वरनृपतनयाश्च वीरमुख्या जयरमयातिपरिष्कृता रणेषु । अपि शतगनमारमस्य चाप पदमपि चालयितुं न शेकरकम् ॥२२॥ प्रयममतिसुखेन साध्यमेव प्रयितगुणास्तनुमा महीपतीनाम् । निजमनसि विचिन्त्य तन्निशाम्य नतशिरमः खलु लज्जया निजग्मुः ॥३३॥ जयति जयरमागनाङ्गसङ्गि स्मरहरचापमजिह्मगैरयुक्तम् । तव बलमतलं वयं विदित्वा इदि नायिनं रघुवीर मावयामः ॥३४॥ महति निवसने महदनुस्तद् घाधिरसणस्य निदेहदेहमामाम् । निजनयनपये निवेश्य भयो नमयसि ननभरं त्वमेव नान्यः ।।३।। सुरवस्करदिव्यवजयाताद दुधुवुस्लिाघरसर्वविक्रमाश्च । तदिव तक पराक्रमः क्रमेणा- रुणकुलनेष्वमनं हिनस्ति शैवम् ॥३६॥ 7

·38
श्रीसीतास्वयंवरम्
इति निधिमिरवाचि रामचन्द्रः
शुमतपसां मितरोपपावकैस्तैः।
अय विनयमनोहरो हरानं
जनकगृहे च निरीक्षितुं चकास ॥३७॥
त्वरितमय महामुनिस्सशिष्यः
सरघुवरास्वनिकेतनस्यिनेभ्यः ।
मृगविहगनगाशुगागमेभ्यः
सकलसुसं प्रददौ ययो विदेहान् ॥३८॥
सितकिरणमुखौ नितेन्द्रियो तो
रघुकुलजी मुनिना समं लपन्तौ ।
धुमणिकिरण नाततीव्रता
विपिनभुवं कठिनां च न स्म वित्तः ॥३९॥
स मवर्तु भवतां समस्तमदं
मुनिरिति मङ्गलवाचमीरयित्वा ।।
मनुजपतिपुरं पुरः प्रतस्थे
मुनिनिरस्य तपोधनाग्रगण्यः ॥४०॥
स्वयमतिकरुणाधिरर्यमा
प्रयितगुण स्वकुलोद्भवं विदित्वा ।
तदनु नृपसताच निग्रहीतुं
झटिति करान् धनमध्यमध्युवास ॥११॥

·कुशनामचरितम्
39
विविधगतिभिरर्यमा विशाले
वियति चरेस्तपति स्म वन्यमूमिम् ।
मदनरिपुरिवाबभौ स साक्षा-
दपरदिशं प्रति धावति स्म पश्चात् ॥४२॥
धनपतिहरितं प्रति प्रयातः
सऋषिगणः कुशिकोटवश्व गत्वा ।
विपिनभुवि विदरमस्तगोत्रं
दिवसातौ च गते समाप शोणाम् ||१३॥
अधितदमय विश्रमार्थमेते
धुपसरितस्सूरनिम्नगाभिभायाः।
निवसतिमपि चकुरूमिहस्तैः
स्वरवरयेण ददौ च सा सपर्याम् ॥४॥
परिणतसितदादिमीफछाया-
नदककणान् परितः प्रसारयन्तीम् ।
सितकिरणमुधामिवातिशीता-
मधिगतवन्त इसे ततश्च शोणाम् ॥१५॥
पथि गमननतापतप्तदेहाः
श्रमजलनिन्द्वमिपिकसर्वगात्राः ।
विमलमय निनाङ्गमेव क
शुमचरिता निममग्नुरापगास ॥४६॥

·40 थ्रीसीतास्वयंवरम् चरमदिगबलाशुभास्यनिम्न रसमरितं रमसेन चुम्बिताय । प्रदरिनधवाय पूरयित्वा स्वरपुटान् मुक्नेन तेऽयमार्याः ॥४७॥ तदनु हुतहुताशनाश्च मिन्धो- स्तटमाधिशय्य मुशिष्यमद्धसेव्याः। हरमिव रजनानले गणास्ते मुनिममितो विपिन निषेदुरेनम् ॥१८॥ दशरथतनयावपि प्रणम्य ग्रहपतिमुत्तममागतो मुनीन्द्रम् । गुरुकविसम विग्रहौ विमातो मुनिवररूपधरौ यतेन्द्रियाश्वौ ॥४९॥ मगवति दिनपे विमाकरेऽस्तं गतवति नीलपटावृतेव नारी । झटिति च रजनी मानगाम ह्यमदिह वृद्धिमुपैति सद्विनाशे ॥१०॥ मयदमिमशरीरनीलमिन्दुः स्खलयितुमेव व तत्तमःप्रकाण्डम् । नमसि जलधिमग्नकायमध्यो यपि ददृशे खलनाशका हि सन्तः ॥५१॥ ..

·सवनाधनम्
41
| हृष्ट्वा ।
वनमुवि हरिदश्ववंशनात
निनमृगचाललोचनेन
मयसहित इवाशु खेऽपि गच्छ-
नय धवलास्यरुचिश्च जायतेस्म ॥१२॥
विमवममवकारणं तदीये
वनविषये विषकण्ठगीतनामा ।
अतिकुतुकयुतस्प्तमस्तवित्सः
विदितमपि स्वनुयुक्तवान् मुनीन्द्रम् ॥५३॥
मम मुररिपुरूपिणाद्य वक्तं
सममिति पूर्वमुकर्मणः फलं हि ।
असकृदमलमानसे विचिन्त्य
विकसितवक्त्ररुचिस्तमारमा ॥९॥
शृणु मनुजमणे फणीन्द्रशायिन्
तव कथयामि कयां सुघावाणीम् ।
इह कुश इति कश्चिदुग्रतेना
न्यवसदधर्ममहेमकेसरीशः ॥१५॥
अमदखिलशीलसंपदेका
गिरितनयेव पिनाकिनः प्रियार्या ।
सुगुण गुणगणेविमपितव
कुशमुनिशासितरागता विदर्भात् ॥१६॥

·42
श्रीसीतास्वयंघरम्
जनयति कुशतापससम्म तस्यां
वरतनयान चतुरश्च शौर्यपूर्णान् ।
दशरपतृपनिर्यपा सुतं त्वां
सह भरतादिमिरात्ममामिनीषु ॥१७॥
तदनु दनुजनाशक स्वपुत्रान्
নিলগলি সমুদ।
बलमतिमरितांश्च धर्ममार्गान
स तु गतवान् वनमेव तप्तुकामः ॥१८॥
प्रथमतनुमवः कृशाम्बनामा
पुरमकरोत्रिपुराममात्मनाम्ना ।
तरुण तदननो महोदयं च
विरचितवान् ननपालको मभूव ॥१७॥
अपि च परवनं हि धर्मपूर्व
सदवरमश्च ततस्ततान रम्यम् ।
वारपि वसुधामिमां नरेन्द्र
वसमरितां नगरी गिरिबमाख्याम् ॥१०॥
विषमगिरिवरावृता समन्तात
सुमगधनाविषयावृता तटिन्या।
विषमशरवलावलेव सा पू-
भवति किल स्फटिक्स नामियुक्ता ॥३१॥

·कुशनामचरितम्
43
भुवि भुवनमनोज्ञ मञ्जुलाया-
मिह दयितेव विमाति सिन्धुपत्नी।
इयमपि वसुधाभृतामनन्या
वसुपतिरात्मपतिर्हि कामिनीनाम् ॥६१॥
मुदमति च तनुष्व नेत्रयोस्त
कुशनृपतेः कुशनामसूनुनैतत् ।
विरचितमिह पत्तनं मनोज
विगतकलङ्कमनीति पात्तनीति ॥६॥
भजनयदवनीपतिघृताच्या
शतमतिसुन्दरमात्मनः सुतानाम् ।
गिरिरिव सरितां शतं स्वदेहात्
कुटिलगतं ननु चन्द्रमस्सवर्णम् ॥६४॥
अप नृपतिकुमारिकाश्च काले
बलमबला अपि लेमिरे मरेण ।
बमुरिव ललिता लता वनान्ते
मधुसमये वसुधाघरेषु जाताः ॥१६॥
हृदयहरविभूषणाभिदीप्ता' .
मदननिताः प्रमदा मदालसाड्यः।
ययुरुपवनमेकदा तरुग्य-
स्तविभव च समीक्ष्य मोदमानाः ॥६६॥

·44
श्रीसीतास्वयंवरम्
नवरसमरिताथ वामनेत्रा
वरशुकमात्ममुजे निवेशयन्ती।
घवलनरवरांशुकावृताझी
वरवरटेव जगाम तासु काचित् ॥६॥
विकसितसितदन्तकान्तवक्त्रा
सुरभिमुखाम्बुजतपट्पदालिः ।
मरुचिरुचिरमण्टनरनेकैः
परिवृतवक्त्रतुषाररश्मिरन्या ॥६॥
चरणयुगरणद्विभूपणान्या.
रथचरणामनितम्वबिम्बवाही।
वनसुपनिवहेषु दत्तदृष्टि
यवनवपल्लवपाण्डुगण्डकान्तिः ॥१९॥
रसमरितरसालचर्मवर्णा
मृदमधुराधरकान्तिमद्वहन्ती ।
कलकलनिनदेरधः कृतालि-
मधुररवा च जगाम बालिकान्या ॥७०॥
तनुकटिविषयाप्यमुक्तकामा
मदकल कुम्मतमानमुस्तनीका ।
सितखगमिथुनं सिते तहागे
नयनपटेन पटुर्ययौ पिबन्ती ॥७॥

·कुंशनामचरितम्
गुरुरहितपटं पटोः
शुमाइयाः
वनपवनः खलु धूनुते स्म तत्र ।
अवयवमववैमवं तदीयं
शुममवलोकयितुं मुदेव सूत्कः ॥७२॥
नखरकरशतप्रदीप्तवीणा-
निनदविनोदितमानसान्यपाला।
निजगलमवनिस्वनै पन्ती
पिकशितिकण्ठसमा ययौ सुकण्ठी ॥७३॥
उपवनमधाम्य रानपुथ्यः
पिकभुनगाशनहसतारसाथैः ।
युतमयुतमहीरुहेच रुच्य
समयमथ स्म मुखेन यापयन्ति ॥५४॥
सरिगमपधनिस्वरैः स्वरज्ञा
निजभगनीभिरनुरुरम्यमूर्तिः।
सह वनभुवि गातुमुत्पुकान्या
मृगखगवृन्दमयातनोति मूकम् ॥७॥
निवसतिमधिशय्य न ममत्या
अपरवधदृषदामनोपरिस्था।
मसितजलदपाइपध्यदीक्षा
तरिविष मातिनम तत्र समा ॥६॥

·श्रीसीतास्वयंवरम्
वदनसुरमिमाशुगो विदित्वा
मधुमुगनन्तरमेककन्यकायाः।
कमलमिति विमान्य मानसे स्थ
भरगमनेन मुखं स्पृशान्निवासीत ॥७॥
सखि ललितलता हि गोस्तनीया
स्तवकफलद्वितयेन नम्रयष्टिः ।
तव कुचकलशावनम्रदेह
स्वनु कुरुते प्रमदेति काचिदुचे ॥७॥
इति विविधविलासलास्यहास्य
नपतनयाशतमुत्तमं वने तत् ।
समयमनयदात्तयौवनं च
जितहदयं हृदि मारपूजनस्यम् ॥७८॥
कृशतनुनकुमारिकास्समीरः
शतवनिता विपिने विलोक्य पश्चात ।
तादितवररूपराशिमुग्धो
विषमशिलीमुखमाणताडितोऽभूत् ॥८॥
स्मरमुमशरविद्धमानसो न
स च विनहाति वराङ्गनासमीपम् ।
नयनयुगलवीक्षितामिरामि-
मुहरपि तृप्तिमवाप मारुतो न ॥८॥

·सनामचरितम्
परवति पवने अपध्वनस्य
तरुषु न घेछुरपोच्चकैलानि ।
अमवदपि न ममनातः
सरसि मलेषु मवो भ्रमो मनोज्ञः ।।८२॥
वहति न च तदा स्म विस्मृतात्मा
सुमारमि खर्छ गन्धवाहानामा ।
अधरकिसलयात्गन्धमामां
निनासनोपरि वोमुसुको वा ॥
नृपतिकुलललामपुत्र राम
प्रमुस्य वायुरहश्यविग्रहोऽपि ।
दशदशतरुणीपतिर्बुमधु-
वनभुवमाप मनुष्यरूपधारी ॥४॥
तनुरेहितशतावरीसवर्ण
द्विननिकरण परिस्फुटास्यपद्मः ।
तिलमुमनिम्नासिको नमस्बान
नमसि शुपान्द वा नगाम तत्र ॥८॥
पतगरमणकण्ठवर्णशुभ्रः
प्रविपुठकान्तभुमान्तरप्रदेशः।
श्रवणयुगनिविष्टकण्हलाम्यो
किरणशनैरिव दीप्तगण्टमागः ॥८॥

·48
श्रीसीतास्वयंवरम्
तिलक
नरकुलस्य पूपम्पन्
तिलकविराजितदिव्यफालदेशः ।
तिलायुतवन समामदत्म
मदनमदोद्धतपूम्पो यथान्वः ॥८॥
अहिवरतनुतुल्य गहुयुग्मः
कनकमहोषिक्याभिदीप्तपाणिः ।
रघुवर लघुनाम्बरेण वातो
वृतनिनकन्धर एव सुन्दरामः ॥८॥
मधुकरतनुनीलकेशपाशो
नलिनदलायतनीलनेत्रयुग्मः।
विषमशर इवापरस्म साक्षात
शतवनितानिटं समाजगाम ॥८९॥
चिरमहममिवीक्ष्य वम्मुरूपा
मनसिन पृष्पशिलीमुखार्दितात्मा ।
तदिह हि भवतां गत्मपी
मम दयिता माताङ्ग यूयमद्य ॥९॥
भवतु तव करः फिलास्मदीये
कुचकलशोपरि लास्यकृत्यमग्नः ।
इति वचनमूदीय सुन्दराद्यः
मयि वहताय रसं प्रसन्नतायाः ॥९॥

·कुवामामधारतम्
19
रतिपतिविशिखाग्निशोपितात्मा
मधुमरिताघरपानकर्मपक्तः ।
मम तु मुदमिहातनोमि कन्या
मधुरवचः कथयध्वमद्य हर्षात् ॥९॥
रहसि हस्तिनीलमेषकेशाः
सह मवतीमिरनङ्गसतमोगान।
बहुचतुकयुतश्च मूरि मुक्त्वा
सुखमधिगत्य वसामि दीर्घकाळम् ॥१३॥
मन्मरमणनन्दमा हि यूयं
माय वशेऽपि यमस्य सुन्दरामयः ।
यदि वशमधुना भवत्समस्त
मम कुरुपाय न मृत्युको मयं १ः ॥९॥
इति पवनमुखाद्विनिर्गता तां
गिरमनयां श्रवणातिथि प्रणीय ।
प्रतिवचनमतीव धर्मपूर्ण
परमरुपा ददुष्पविग्रहास्तम् ॥११॥
फुशमनतनयामनांसि नै
पदमपि धर्मपयाद्विचेलुरद्धा।
किम निजगनां मनामि रम्ये
विषयमुखे नियमन्ति निन्दना ॥९॥

·60
श्रीसीतास्वयंवरम्
अय निनादनविहम्य किञ्चित
ज्वलन कणान्नयनेरियोकिरन्त्यः ।
किमु पवनसखस्स वायुवाणी
नयरहितां च निशम्य दुःखितो वा ॥१०॥
अपि वरनृपतेस्पुता गुणाढ्याः
शुमत्रचनं खलु मन्यांपूर्णम् ।
जगदुरनिलमस्तमी तिपावाः
क मवति भीतिरधर्मनाशकानाम् ॥१८॥
वयमिह पितुराज्ञया निरद्धा
कलिममयस्म च नाय चिन्तनीयः ।
अमरवर भवद्वचो न युक्तं
विति वयमैक्यविधेघृतेश्च वच्मः ॥१९॥
रमणपनिल यं पितास्मदीयो
विदिशति सोऽपि पतिर्न चान्यया नः ।
मातु स मनुनो महामनो वा
धनरहितोऽपि च मुन्दराकृतिर्वा ॥१०॥
गुरुरपि च सुदैवतं पिता नः
सकालकरिपुम्प एव वायो।
रवचरण झात्ममार्गमक्तो
वयमपि देव पितर्निदेशपाः ॥११॥

·शनामचरितम्
51
पततु दिनकरः खमण्डलाच
त्यनतु सुराधिपतित्स्वधर्ममार्गम् ।
नरपतिरपि सत्यमार्गवरी
भवनु न वात भवाम धर्महीनाः ॥१२॥
लपितमध निशम्य मारुतस्तद्
ऋतमपि कोपपरात्मवान् वमूत्र ।
तदवयवसमस्तमेव काले
निमिषयुते स वमन दुष्टबुद्धिः ॥१०॥
परिपलाहिता प्रसूनलेखा
कृसुमनवाहुरहीनभरहालिः ।
विकत निनारीरिकेव रातः
शततनयालिरराजताप भरि ॥१०४॥
कचिदतिरमणीयता गताभूत्
कचिदपि पावति संमदः स्म तासाम् ।
अपि वनवमुधेव ता रुरोद
नयनपुगस्य प गोचरं प्रणीय ॥१०॥
उपवनमय तद्विहाय राज्ञः
शतमगमत्पितरन्ति सुतानाम् ।
स हि निखिसुखप्रदानहेतुः
प्रियमनक सह शैरोवेशनानाम् ॥१॥

·52
श्रीसीतास्वयंवरम्
चरणयुगमनन्तरं तरूण्यः
पितरमलं नगृहश्च पेतुरुाम् ।
नयनसालिलसिक्तमेव चक्र
भृशमपि रोदितमारमन्त कन्याः ॥१०७॥
किमिदमिति वदन्तमारमा
मनुभपतिं च शतं सुकन्यकानाम् ।
निखिलमनिलदुष्कृतं च तस्मिन्
विरमति कोपपरो बभूव राजा ॥१०८॥
भुनगपतिरिवाप शोकततः
श्वसिति नराधिपतिः स्म ता विलोक्य ।
विजिनकरणवृन्द एव पश्चात्
तुरंगवरं प यया मबन्ध कोपम् ॥१०९॥
अध दुहितगणं महीमहेन्द्रः
शुमवचनैरति सान्त्वयन सकुन्नम् ।
उपदिशति ततः स्म शान्तिमासा
मवविमुखश्च समाधिमेव मे ॥११॥
सचिववशताभियुक्तगोष्ठी-
मपरदिने दिननायतुल्यतेनाः।
अपि मनसि शुचा विशञ्चकाशे
परमगिरीन्द्रनिकेतनो एषा सः ॥११॥

·कुशनामचरितम्
53
चुली तदा राम महामुनीन्द्रस्तस्यौ त्रिवैश्वानरदग्धमूर्तिः ।
घोरे तपःकर्मणि दत्तबुद्धिर्मानुया का न धनञ्जयोऽन्यः ॥११२॥
गन्धर्वकन्या कमनीयरूपा नाम्नेन्दुदेन्दूपमशीतलास्या ।
सेवापराभूत्परमं प्रमोद लेमै च धर्माध्वनि सञ्चरन्ती ॥११३॥
वरागना सा मुनिनानुयुक्ता वरं वृणीष्वेति मुदा तदार्या ।
स्वशीर्षसंबद्धनिमाञ्जलिश्च वरां गिरे नूनमवोचदित्यम् ॥११४॥
मुने पदे तेऽद्य करोम्यनेका नतीन तीयेष्वपि पृण्यमित्यम् ।
भनन्यचेतास्तत्र सेवयाई महोगन्धलं घाम दधामि देव ॥११५॥
इति ब्रुवाणा तनयं ययाचे बलिष्ठमनाप्सनतेन च ।
तथेति तस्यै तनयं महर्षिः प्रसन्नमूर्तिः प्रददौ तपास्यः ॥११॥
कुशात्मनन्मा विधितेनसे सुता ददौ महीपाय स काम्पिलीपुरः ।
तदा विकुन्नाः किल सोमदाप्नुतात्कृताः स्वरूपाणि पुनश्च ले मिरे ॥
इत्वाकृवंशतिलकाय तदा महर्षी
रामाय गाधिचरितं श्रुतिहर्षहेतम् ।
सर्व जगाद जगतीपतये स दृष्टो
रामोऽपि नैव विविदे समयं निशीथे ॥११॥
ज्ञात्वा तदातिसमयं निशि काननान्त
दौर्युतमनिन्दिनभूमिमागम् ।
श्रीराघोऽपि विनतः प्रियलक्ष्मन
सार्ध महर्षिपचनात्समाधिशिश्य ॥११९॥

·54 श्रीसीतास्वयंवरम् नीत्वा रात्रिमयानुजेन सहितः श्रीरामचन्द्रः मुखं विश्वामित्रमहर्षिणा सममयात शृण्वन् कया मजुलाः । सान्द्रानन्दमविन्दतापि महती त्यक्त्वा च शोणां नर्दी गगामाप तरङ्गिी शुमनलां काले प्रमातेऽमलाम् ॥१२०॥ ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यचरणारविन्दार्पणमस्तु । ॥ इति श्रीप्तीतास्वयंवरे महाकाव्ये यङ्के कृशनामचरितं ।। ।। नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ॥ पञ्चमतर्गः ॥ ॥ नाहवीवर्णनम् ॥ पक्षामिधे जनपदे जननीं मनानां रत्नाकरण रमणेन च मङ्गताङ्गीम् । गहानदी त्रिनगतीतलपुण्यतीर्यो दृष्टा जगाद रघुवंशवरं महर्षिः ॥१॥ चन्द्रार्धन्दमहिपीभगिनी चिरत्नी श्रीराम पश्य सहजैन सहात्र मयाम् । उक्त्वति वाक्यममलाम्बुनोचनं तं स्नात्वा मुनिवरधुनी नुतिमिर्चना ॥२॥ प ·जाहवीवर्णनम् 55 गड़े तरङ्गतरले महनीयमूर्ते मातस्तवाभिकमलं शतशः प्रणौमि । मन्ये शिवाधवनटावनवासपूतां पुण्ये ममाप्यखिलसौख्यचयप्रदां त्वाम् ||३|| मातस्तवातिविमले सलिले सलीले मजन्ति ये हरिपरा मनुजास्सदेहाः। ते विष्णु दिव्यचरणाममरं लमन्ते यत्वं तदतिनिलये व्यवनितासि ॥४॥ धन्या नरास्तव तटे तपसि स्थिता ये कन्ये नगेन्द्रतनये च हरि हरं वा । नान्यं विचिन्त्य हृदये विमले तु तेऽरं मन्ये मनन्ति सकृतं धुतकल्मषौघाः ॥५॥ गौरीसपत्नि गिरिजे गुरुनापनाथे काले कलौ कलिकलङ्कधुतं हितज्ञे । मातेव मामवप्ति देवि दयापयोधे नान्यं विनेह कलये मनसि त्वयाम् | जन्मान्तराकलितपापकृतीः करोपि ज्वालामिरात्मतनुनामिरिवाग्निदेवः । त्वचन्द्रशीतनलबिन्दुमिरेव रम्यै- मस्मापलीः किमु कृतीरिहनाममाताः ||

·56
श्रीसीतास्वयंवरम्
मातर्वसन्ततिलके तिलके नदीनां
दीनाञ्जनान् सततमात्मबलाद्विपापान् ।
पापापहे ननु करोषि तपैव गङ्गे
पाहीह मां प्रभुमहेश्वरकेशभूपे ॥८॥
पूर्व यदाशरपतेः शरविद्धदेहा
देवास्तदा निखिलनिरयाचिता त्वम् ।
तेषां सहायकरणे शितिकण्ठवीर्य
धृत्वा चकर्य ननु तारकशनुमूर्तिम् ॥९॥
सूर्यान्वयान्धिरमनीकरसन्निभेन
पूर्व मगीरपनृपेण परान् सहस्रात् ।
संवत्सरान हि निरतेन तपस्सु नीता
पूतांश्चकार भवती ननु सागरांस्तान् ॥१०॥
शैलेन्द्रनाप्यमुलमापि जनान् पुनीपे
काश्यादिमेषु विपयेषु रयेण पान्ती ।
कोऽन्यो महात्मसहशाच परोपकारे
युचैः प्रदेशमपि वर्मयतीव वा त्वम् ॥११॥
श्रीकण्ठमौलिनिलये लगिवावमासि
श्रीनायकस्य जगदेवगुरोरपीव ।
पादाम्बुनस्य मकरंदझरी विमासि
द्वैतारिमति रिस देवते, पासि ॥१२॥

·बाइपोवर्णनम्
87
संक्रान्तहंसतनुमिश्च सहस्रशस्त्व-
नीरे निलिम्पशिवदे शिवदेहशुक्ते ।
हंसोतिमिर्गगनमम्ब कहीं
हास्यास्पदं ननु करोपि तटस्यहंसे ॥१३॥
मच्या नमत्सु च मनेष्वमयप्रदात्रि
संक्रन्दनादिदनुमारिनुतालिपीठे ।
मीष्मप्रसूरपि मनोहरकान्तिकान्ते
त्वां कौशिकोऽहममले प्रणमामि नित्यम् ॥१४
संसारसारसहिताहिवराननोत्य-
निहोद्भवातिविषमूर्छितपाण्डमूर्तिः ।
भन्धीकृतो भुनगमपणमपणाहे
सम्प्राप्तवानहमत परिपालयाम्म ॥१५॥
स्वयानकर्मपरवान् परमात्मरूपे
काहामि मतिमयया मगदाधिपत्यम् ।
नाहं कदापि सुरमे हि मवामि मुक्तो
दुखाद्हादिव शिव गुहनन्मभूस्त्वम् ॥१६॥
त्वन्नीरमरिपरिरक्षिततीरपृक्ष-
मातेपु कचिदहं प चिदम्रोशम् ।
ध्यायनिषध मटयामिविरानमान.
•कामेऽपि नीलगसंशयमेव हुवें ॥१७॥

·68
श्रीसीतास्वयंवरम्
दृष्ट्वात्मनाशदरतः किल देवि घावन
मां मन्मयोऽजिनघरं च विडम्बयन्तम् ।
कामादिपट्स रिपुपु प्रथमे विनाश
प्राप्ते मवन्ति किमु पीडयितुं क्रुषायाः ॥१८॥
पढेरुहेण समताक्षियुगे च वक्ते
लोके किलास्ति चरणे व तयापि हस्ते ।
सर्वत्र हश्यमिह तामरस तु तोयेs-
प्याविष्करोति तव पद्ममयं शरीरम् ॥१९॥
पन्देऽरविन्दनयने नयमार्गबन्यो
त्वत्तीरके निवसति परिकल्प्य चारु ।
त्वन्नीरपानपरिपालितविग्रहोऽहं
सत्यं प्रयामि गिरिशस्य मुवं हरेर्वा ॥२०॥
मातस्तवामलमले पतितः स्वरोऽपि
श्वा चायवा मृगवरोऽपि विहङ्गमोऽपि ।
प्राप्नोति सहतिमतीयमुर्छमां च
तीक्ष्णस्तपोभिरपि कि मनुनास्पृशीटाः ॥२१॥
बन्दे पुनः पुनरहं न मुदं तु विन्दे
दृष्ट्वा मुहर्मुहरपीह मुखेन वासम्
कावामि ते शुमनलेऽनुगृहाण देति
तां मातरं शिशुरह किम यामि हित्वा ॥२२॥

·जारवीवर्णनम्
59
रुद्रोतमाङ्गमसिलच विरामसे त्वं
महोर्मुनेः करतलान्जरसोऽमवश्च ।
मुपै मगीरपमपान्वचरस्सलील
चेत्यादिपुण्यकृतिभिर्मुवने श्रुतासि ॥२॥
सिन्धोः प्रिये प्रियतमे प्रमथाधिपस्य
क्षोणीतलस्थितनदीषु वरे वरानि ।
मागीरपि प्रमुरमेश्वरपादमाले
त्वामेव देवि ललिते शरणं प्रपन्नः ॥२४॥
मन्दाकिनीत्यमधिगत्य तट त्वदीयं
संसारघोरगहनादहिरेव यातुम् ।
स्तुत्वा नमामि शतशय करोमि पूनां
स्वीकृत्य सर्वमिह विष्णुपदि प्रसीद ॥२९॥
रम्मानिमोहयुगलां पुरलोकवेश्या
दृष्ट्वाम विषयसौख्यविमोहितात्मा।
पदुष्कृतं यदिह तदनदि समस्त
मां कौशिकं म तय पादनतोत्तमानम् ॥२६॥
श्रीकौशिकन मुनिना भुवनेषु पूर्त
माला स्वतेविरचिता हनिरा चिरलि।
प्रीत्या गृहाण तर कन्धरमपर्ण र
कृस्पा सप्प विमरे पिम शुमे पाम् ॥२७॥

·66 श्रीसीतास्वयंवरम् श्रुत्वा श्रुतिद्वयरसायनतुल्यमेतत् स्तोत्रं मुनर्वदननिर्गतमपरम्यम् । पीता बभूव मुवनेषु पवित्रतीर्या पश्चादराज चलवीचिकरैश्शुमाझी ॥२८॥ यत्र प्रमातसमयेऽसमलोचनामा आसाद्य तीरमय नीरवये च कृत्वा । स्नानं ततस्सकलवाग्विमवाधिनाया- ध्याने नयन्ति समयं खलु तापसार्याः ॥२९॥ उघिरोन्नतशिलातलशृङ्गमागा- था वाहिनी पतति रौति रुनेन चोचैः । युद्धे ययारिमयदायकग-धकादि द्रव्योद्भवो रखवरोऽहुनयन्त्रभो वा ॥३०॥ या पारमध्यपतिता कुटिला च तस्मात् श्रोत्रदयस्य विवरे च विवारयन्तम् । सन्दं प्रणीय ननु नृत्यति नीरबिन्दुन • संक्षिप्य मौक्तिकनिभान् परितो विभाति ।। राहामिषामिरप चक्रनिमामिरुचः पूर्णा व पूर्णविधुवर्णनिनाणसो सा रेखामिरेव जनितामिरपा समूहे 'सामुदिकागम इवाति विराजते हम ॥३२॥ - ·जाधवीवर्णनम् 61 हंसाश्रिता मरतवर्षभुवीह गङ्गा व्योमम्पलीव नु विराजति राजताम्बुः । श्रीरशके कमलना च विभाति यस्याः श्रीर्वा विमात्यकमलापि मलापहन्त्री ॥३३॥ हंसादिपक्षिनित विकिरदिराशु ध्वानांश्च तीर निलयविमवर्यवृन्दैः ।। जीवोपम निगमशाखचयं पठद्रि- र्वाणीव सा विनयते हि न वीणयापि ॥३४॥ तात्रैध तामरसपुष्परातेधुनी सा निष्पकपादरससन्निमतोयवेगा। दुर्वर्णवर्णनिनकान्तिरनिन्यमूनि- विज्ञानशास्त्रमिव केन न मावितास्ति ॥३५॥ दृष्टा शितं शशिकलासहितं तदीयां कैलासशैउभुवने सगिरीन्द्रकन्यम् । प्रायः क्रुषा मुवमिमां च नटां सपत्नी शृङ्गारदर्शनभुवापततार हित्वा ॥१६॥ प्रायोऽपा सकललोकपति च विष्णु रामावतारघरमेव नरं विदित्वा तन्मार्गणे भुवमवाप्य सलु प्रयाति माला पतः पदयुगे युगशातितः सा ॥३॥ 10 ·62 श्रीसीतास्वयंवरम् प्रातर्नदीं गगनगास्सुरकिनराद्याः संप्राप्य तो सदयिताश्च दिने दिन ते। । क्रीडाविलाससुखदत्तधियो महान्तं कालं नयन्ति न विदन्ति तु नीतकालम् ॥३८॥ प्राणप्रियामिरुपगम्य शुचिक्रिया विद्याधराः प्रतिदिनं सह मुन्दरीमिः । सान्द्रप्रमोदमरिता मरताख्यदेशे गङ्गामनगविधुता विनयन्ति कालम् ॥३९॥ गगातटे च जलकेलिशतानि मोक्तुं प्रातस्समेत्य विबुधाः सहसा रमन्ते । कान्ता विमाननिलयादवतार्य भूयः सोपानपड्डिषु पदानि निघाय नद्याः ॥४०॥ मन्दाकिनीतटनुपां खलु निराणां दिव्यांबरादिमिरल कृतविग्रहाणाम् । दैनन्दिनं चरितमित्यमभूमनोई शृङ्गारकैलिमरितं वनितासखानाम् ॥४१॥ सिद्धाजनाथ तवा धवलास्यविना नीलाम्बरावृतनिनावयवा प्रमाते मन्द मुकुन्दरमणीव विवेश नीरं नीरोद्भवातियुगला जललिमग्ना १४२|| ·माह्नवी वर्णनम् 63 प्रेमाख्यपृष्पखगपञ्चकमात्मनेत्रा- द्वेगाद्विसन्य मदनस्य वशं प्रणीय । कान्तं च कान्तनिटिला कुशला म माति हस्तं नितम्बनिलये विनिवेश्य चैका ॥४॥ विद्याधरः स्वदयिताकमनीयरूपं दृष्टापि मरिन तू तृप्तमना निमडक्तुम् । गाहे ययौ द्रुततरेण रयेण तोये नीवीं मुमोच भुवने स्वयमेव तस्याः ॥४४॥ मुकावली गलगता गगनागनाया उच्चैः पयोधरविमागविराजिता च । गच्छद्रिरम्बरतले विबुधैर्विमान- दृष्टा रराज गिरिकाननगेव गङ्गा ॥४॥ लोलेक्षणा नववधूनवनीरकेल्या तो विलोक्य चकिता च नतोत्तमाङ्गा । अत्याहितं निहिताय तु नादयन्ती नाथ प्रियं पुलकिता भृशमालिलिङ्ग ॥४६॥ अन्या तदा निमपति सहित सपत्न्या निध्याय मन्युक्शगाक्षियुगोद्भवेन । इंख्यिसायकवरेण वरं प्रणुध वेगापिधाय पटकेन ननु नगाम ||१७||

·श्रीसीतास्वयंवरम्
जल्दयं मृदुतम कनकाममेको
रानीवनालसदृशं हि दृशा निपीय ।
कान्तश्चुचुम्ब दयितं दयिताप्रियार्य-
मात्मानमेव कृतिनं हदि मन्यते स्म ॥४८॥
काचीं पुवर्णतनुयष्टिरपाम्बुकेल्या
नारी विहाय पत्तिसङ्गमकायान्या ।
विद्धा बभौ प्रियतमस्य पुरो बन्ध
नीवीं न काममुखसिन्धुनले निमखम् ॥४९॥
पानीयकैठिकृतिषु प्रमवं शुमाद्या
नीलाञ्जन नयनयोनिपपात गाङ्गे।
सानिनगा त यमुनासरिताम्ययुक्का
भूयो बमौ सयमुनेव वलसवारिः ॥१०॥
गण्डस्पलादपि सुधान्यप्तसुन्दरीणां
तद्वत्पयोधरयुगादपि कुमादि ।
द्न्याणि वारिणि शुभे पतितानि पश्चा-
चक्रुर्नदीमिव पयोनिधिशङ्कनीयाम् ॥५१॥
केशावलिः सिवनले पतिताइनाया
रेने यपासितभुजङ्गतनुः शिवाङ्गे।
प्रायोऽपवा भ्रमरपतिरिवातिनीला
श्वेतप्रसूनचयमध्यगता कतापाम् ॥५१॥

·जाहीवर्णनम्
।
यादासि तत्र मुक्ने सुरमानिनीनां
क्रीडामनन्यनविकारमयां विलोक्य ।
स्वर ततः प्रियजनैर्मुदितानि तद्वत्
कत क्रियास्त्वरितमेव समारमन्त ॥१३॥
भ्रान्त्या तदा जलमुजङ्गम एक एवं
बाई बन्ध सहसा निमदेहदाना ।।
कस्याश्चिदात्मदयितेति मुराङ्गनाया:
सा मीराप रमणं च तमालिलिङ्ग ॥१४॥
भोगर्ययेप्सितमननमुखानि मुक्त्वा
श्रान्तास्सुरास्सवनिता गगनं प्रयातुम् ।
प्रारमिरे सुरतमश्रमशान्तिहेतोः
स्वेदाम्बुबिन्दुपरिमूपितविग्रहास्ते ॥१५॥
भूयो नमोरयमथाखिलदैवतानि
स्वारुह्य मारुतसमेधितवेगयुक्ताः।
कान्तामिरात्महदयान्यपि तोषयन्ति
सल्लापरञ्जितमनांसि ययुश्शुमानि ॥५६॥
कश्चिद्विमाननिलये च रयेण युक्ते
कान्तां निनाविषये विनिवेश्य वामे ।
कृत्वा च सां सकमलां कमलासनांच
ह्यात्मानमेव मनुते स्म रमेशकल्पम् ॥१७॥

·66
श्रीसीतास्वयंवरम्
.
कान्तागलं मुनलतापरिवेष्टितं च
कृत्वा सुरो न रतितृप्तमना विमाने ।
तस्याः पपौ मधुयुतं मधुराघरं स
मागीरथीनलकणात्परमं पवित्रम् ॥१८॥
यस्या जले प्रतिदिनं विबुधा रमन्ते
चेयं प्रियामिरनवद्यशरीरिकामिः ।
तां मातरं त्रिभुवनस्य च देवसिन्धु
धात्रीमिवक्षत ककुत्स्पकुलप्रदीपः ॥१९॥
स्तम्बरमा मदकला दिनमध्यकाले
संप्राप्य भूरिमृदमेव समाप्नुवन्ति ।
स्नानाद्यतो धुतमदाश्च धुताघसद्दा
मृत्वा प्रयान्त्यमिगृहं परिधूतशुण्डाः ॥६० ॥
रन्ध्रेषु यो नवसु पूर्णमदो महेमो
भरित्रवन्मदनलो मलिनीकृताङ्गः ।
मन्त हिश्च परिशुद्धिमवास्तुमस्यां
स्नानेच्छया सुरनदी प्रति धावति स्म ॥६॥
कश्चिमो द्रुतगतिर्मदविह्वलच
शुण्डाग्रमेव गगनोन्नमितं विधाय ।
मयो रयेण चकितानपि बालसिंहा-
नुचार्य हणवं निममज नीरे ॥६२॥

·जादविर्णनम्
61
-
दृष्ट्वा जले पतितमेनमिभं महान्तं
यादांसि साध्वसयुतानि ययुद्भुतं हि ।
आत्माभिरक्षणरतानि समस्तदिक्षु
प्रेताधिपं गनममुं विगणय्य साक्षात् ॥६॥
भन्यो मदोदकनदीमिरपायुतामिः
श्यामात्मदेहविषयप्रभवामिरुदः ।
भर्यावमाविव हिमाद्विरनल्पवीयों
गङ्गादिसिन्धुनिवहावृतनीलकायः ॥६॥
दन्तो महानपरहस्तिवरस्य नीरे
स्थित्वा निमज्जनपरस्य तदम्बुवर्णः ।
हस्ती तु नष्टमिह तं मनसा विमान्य
भ्रान्त्या ननत च तटस्थजनो जहात ॥१५॥
काशीस्थिताः प्रतिदिनं मनुना जलौधे-
गडैिस्सुवर्णघटकान् परिपूर्य पश्चात् ।
गत्वा गृहाणि गृहिणीसहिता हिताय
श्रीविश्वनाथमनघं स्नपयन्ति मक्या ॥६६॥
यां मारतीयमनुनाः सरितं समाहुः
साक्षाजनाय दुरितौघनिपीडिताय ।
निर्वाणसौख्यमनघं जननीं प्रदातुं
भूभागानिस्तामिति निष्कलकाम् ॥६॥

·08 श्रीसीतास्वयंवरम् नानादिगन्तविषयागतमानवा या- मागत्य मत्तिरसरचितपद्यसङ्घः। स्तुत्वा प्रयान्ति परिपूनमनोविताना निस्संशयं सुकृतिनः खलु ते न चान्याः॥६॥ नागाधिपो नगपतेः प्रपमात्मनायां स्नात्वा चिराय बहुप्ताहि शरीरः । अन्तश्च निर्गतमलो हि बुमपुरेख तृष्णाच्छलेन सदिङ पिरति स्म गागम् ॥१९॥ मन्दारपुष्पप्तमकान्तिसलीलकाया वन्दारुमर्त्यदुरितानि विनाशयन्ती। वृन्दारकैरनुदिनं परिपून्यमाना कन्दासितोत्पलशतेन वृता विमाति ॥७॥ दन्ताश्चलेन तटभूमिमयोनमय्य वप्रक्रियाप्त तटिनीनिकटे तदीये । मत्तो मतगमगधिपती राम नीलाम्बुवाह इव मुधरसानुलग्नः॥१॥ इन्दिन्दिरा गजमदोदकपानमत्ता गायन्ति कर्णमधुरं च रसोन्ज्वलं च । इन्दीवरातियुगकाः कलकण्ठवत्यः सहीतशास्त्रकुशलास्तु यथा समाजे ||७२।।

·माधीवनम्
श्रीपर्णवद्विशदकर्णयुगं धुवंश्च
सूक्ष्मालियुग्ममभितो गजराट् प्रसार्य ।
गाने तटे गुरुतमात्मशरीरवाहो
लालचालनधुतालिरगच्छदेकः ॥७॥
सायंदिने दिनकरस्य करस्सहस्त्रैः
स्पृष्टा सुवर्णसहशैरपि या सुशीला।
मत्वान्यपूरुषप, महनीयकीर्ति
यात्यावृतेव च मयेन रयेण गङ्गा ॥१४॥
मन्दानिन सततं परिवीजिता या
व्योमातपत्रपरिसूचितरामचिहा।
पः श्रियः प्रमवहेमिरावृताङ्गी
राजीव सर्वमुवनस्य राम गला ॥७॥
नक्तन्दिवं दिविषदा मुखहेतरेषा
मूवासिनामपि तथैव सुखं प्रदातुम् ।
लोणीवरेन्द्रतनु नातिरयेण याति -
तस्यास्तटे रघुवरौ तु ननन्दतुस्तौ ॥७॥
मत्याप तस्यै रघुवंशनातः स्वर्गापगायै गुरुनाथपत्न्य ।
नतस्वशीर्षश्च नमश्चकार सलक्ष्मणः प्राप मनःप्रमोदम् ॥७॥
ततस्तपोयज्ञधना मुनीन्द्रास्तरङ्गिणीतीनिधौ ममन्जुः ।
न केवलं.पूतबहिःशरीराः परन्तु पृताश्च मूवुरन्तः ॥७८॥

·ho
श्रीसीतास्वयंवरम्
मुनिनियन्ता सकलेन्द्रियाणां कृतावगाहःस तु पुण्यतीर्थे ।
जितारिपटकस्तु तनुनपातं सन्तोपयामास समिद्भिरायः ॥७९॥
इति धुतनिनपापास्तापसास्ते समाप्य ।
ज्वलननमनकार्य माहवीतीरभूमौ ।
तदनु सनृपपुत्रा गाधिसूनोः पुरस्ता-
दुपविविशुस्यैते श्रीनिवास प्रणेमुः ॥१०॥
॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यनरणारविन्दार्पणमस्तु ।।
॥ इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये यके जावीवर्णनम् ॥
॥ नाम पञ्चमः सर्गः॥
|| षष्ठः सर्गः ॥
॥ गिरिजापरिणयः॥
अपरामो विशालाक्षः श्रीनिवासस्वयं विभुः।
सर्ववित्सोऽपि पप्रच्छ विश्वामित्रं महामुनिम् ॥१॥
मालो बालजगचक्षुर्नगच्चक्षुःकुलोद्भवः ।
भवारिमध्यमूर्तिश्च मूर्तिमानिव मन्मयः ||२||
आत्मपादनखोदीवनमामिररिन्दमः।
तपोभिरपि मूयिष्ठनियमैश्य मुदुलमः ॥३॥
सदा सादरपक्तानां शिरस्त्र प्रणतेषु च ।
पादामनखपन्द्राणां किरणान् संविसारयन् ॥४॥

·गिरिज परिण।
स्वजानुमुकुरकान्तस्वीयोमिकबहुप्रमः ।
प्रभुस्सर्वस्य लोकस्य लोकविश्रुतकीर्तिमान् ॥५॥
यज्ञोपवीतसंश्लिष्टमात्र श्रीवृत्रहार्चितः ।
लक्ष्मीवान् रामलक्ष्मापि लक्ष्मणप्रियसोदरः ॥६॥
रेखामिहत्वलाभिश्च युक्तमात्मपदाम्बुजम् ।
क्षिपन्निव परिपके चित्रं प्रतिनिधि शुमम् ॥७॥
इन्दिन्दिरचयश्यामकेशवान् केशवः स्वयम् ।
नीलमेघोपमे देहे यस्य मालाहित वा तडित् ॥८॥
असकृन्पीतमादेवीकान्ताघररसोऽप्यसौ ।
एकवारमविज्ञातरसोऽसावित्यपि स्थितः ॥९॥
कस्तरी तिलकेनैव राजितभ्रयुगान्तरः ।
सुवर्णकण्डलोदीप्तरम्यगण्डप्रदेशकः ॥१०॥
घोतयन ककुमत्सर्वा दन्तकान्त्या रघूद्रहः ।
निर्मला देवता वाचामानयन्निव सन्निधिम् ॥११॥
परमां मुदमाप्नोमि वीक्ष्य गङ्गां नर्दी मुहुः ।
स्तुत्वा नस्वार्चनं कृत्वा नास्त्यन्तं मे मुदः प्रभो ॥
शतहणतुल्यश्च शब्दो देवनदीमवः ।
करोति युगपरवान्ते मुदं मे चाद्भुतां मियम् ॥१३
नेत्रे मे मुनिशार्दूलापरकार्यपराखे ।
तामेव देवतां साक्षादिच्छतब्ध सपीक्षितुम् ॥१॥

·72 श्रीसीतास्वयंवरम् , . पुरा विरिञ्चिाणिस्थपात्रास्था शुभ्रनीवना । नदी श्रीपुण्डरीकाक्षपादानं पर्यवर्तत ॥१५॥ तदनन्तरमीशाननटारण्यमगाहन । तपापि मगवन् प्रेक्षे मूमिस्यां सर्वमङ्गलाम् ॥१६॥ कथमेषा महादेवी भूपिमेनामवातरत् । कपामित्यादि वा देव श्रोतुमिच्छामि सानु नः॥१७॥ कारुण्यात्करुणासिन्धो मयि जल्पति वालके । प्रसीदतु मवान् सर्वो विस्तरेण कपामिमाम् ॥१८॥ तपोधनाप्रगीर्वाणी राघवस्याशृणोद्यदा। मत्वा कृतिनमात्मानमारेभे वक्तुपीदशम् ॥१९॥ राममद्र जगन्नाप शृणु मे परमं वधः । कपयामि कथां दिव्यां पार्वत्या प्रपमं तय ॥२०॥ भस्ति मारतदेशस्य विश्दीच्यां महोन्नतः । हिमवानाम शैलेन्द्रः शृङ्गत्रयविराजिनः ॥२१॥ गौरीशङ्करनामकः फूटो यत्र महीपरे । नामवल्यमानस्तस्यास्ति किरीटकलशो यथा॥२२ हेमगङ्गामिधः श्रीमान द्वितीयः शिखरः स्थितः । श्वेतगियतितश्चापि तृतीयः शोमयान्वितः ॥२३॥ यन्न विद्याधरा यक्षाः किन्नरा: सुरमत्तमाः । विमानस्थाः सह लीमिर्गायन्ति मधुरैः स्वः॥२॥ ।

·गिरिजापरिणय:
13
पुन्नागर्किशुकाशोकचम्पका दिमहीरुहाः ।
फलपुष्पावनम्नाश्च यत्र सन्ति महीधरे ॥२५॥
पुन्नागधयरीव्याप्रशार्दूलादिमहामगाः ।
मयकरस्वा या प्राप्तयन्त्यखिलं मनम् ॥२६॥
छतासहस्रवीतो यो महीधमहीपतिः।
हारसंवीतकण्ठश्य साक्षादाजेव रानते ॥२७]]
सर्वसङ्गपरित्यागी योगी ध्यानपरायणः ।
आत्मनः सौख्यमाप्नोति मुक्ति यत्र च दुर्घमाम् ।।
मात्मनः समदर्शित्वमाविष्कत हिमालय ।
दुर्वर्ण च सुवर्ण च युगपद्वहतीह य ॥२९॥
यस्माद्विष्णुपदीसिन्धुयमुनासरितश्शुमाः ।
प्रादुर्भय वहन्त्यस्मिन् देशे भारतसौख्यदा ॥३०॥
भत्युन्नतं शिरो यात्य तपःकालेऽपि शीतलम् ।
माविष्करोति शैलेन्द्रशान्तमा विपत्स्वपि ॥३१॥
सुन्दरीमयदातापि काननैश्च मृगाधिपः ।
तास सर्वाङ्गसौन्दर्य वृक्षादिषु विमति यः ॥३२॥
नारीणां नीरजाक्षीणामक्षीणामीक्षणप्रपाम् ।
यत्र रानिः सरोजानां सरसा वहतीश्वर ॥१३॥
मृद्वीकास्तनद्वन्द्वं वर्तुलं यत्र पर्वते ।
मृदहीस्तनसौन्दर्यस्मारकं नु विरामते ॥१॥

·14
श्रीसीतास्वयंवरम
मार्दवं कदलीस्तम्मयुग्मस्य च महीपरे ।
स्मारयिष्यति सम्वद्याश्चोदयमनिन्दितम् ॥३५॥
तमालवृक्षमाला च यत्र रामाचलेश्वो ।
श्यामायाः श्यामकेशौघमासा माति शुमा न किम् ॥
मल्लिकावतती यत्र नवीनात्मसुमेषु च |
वराङ्गनादन्तपतिमासं हास विमति हि ॥१७॥
यस्योन्नत शिरो गन्तुं कलिकाले तु पण्डिताः ।
विज्ञाने ज्ञानवृद्धययं यतन्ते नुतनानिलः ॥३८॥
प्रपञ्चेऽत्युन्ननं शृङ्गमतिब्धय महीभृतः ।
बिम्बमाहिमिरेवाय चित्राण्याकुर्वते नराः ॥३९॥
केचिदाशामपि त्यक्ता भीविते स्वे वरा नराः ।
पर्वत शोधयन्त्येव तद्वैभवनिगीपवः ||2011
तथापि गोत्रराहाम न किश्चिद्वकृतिं गतः ।
स्थिति महात्मसदृशीमाप्त्वा निश्चलशीलवान ॥४१
इत्यादिवर्णनासाध्यशीलसन्कान्तविग्रहः।-
घराघरमहारानो वर्धते स्मानुवत्सरम् ॥४२॥
कालेन गच्छता श्रीमान्नगरानः प्रतापत्रानू ।
रूपयौवनसंपन्नामुपयेमे मनोरमाम् ॥४॥
साक्षान्मनोरमां राम हेमभूमिधरोद्भवाम् ।
प्राप्तकाले पाकामं बुमुजे कामपीडितः ॥४४॥

·गिरिजापरिणयः
ज
बरारोहादिचक्रस्य शक्र चक्ने मुदान्वितम् ।
इत्यं सुशीला: कुर्वन्ति पति पतिपरायणाः ॥४५॥
हिमालयोऽपि शैलेन्द्रो बभूव स हि माल्यः ।
प्राप्य मेरुसुतां राम रमारूपां मनोरमाम् ॥१६॥
मेहशैलमवा सापि वनिता बनतीसमा।
आश्रयार्य महावृक्षमप्राप्येव गिरि ययौ ॥४७॥
भनया वरवर्णिन्या ह्यचलोऽपि चलाचलः ।
बभूव सुन्दरीमैत्री वं खलु नृणामपि ॥४८||
पपौ माधुर्यमधरे धराधरपुरन्दरः।
कामिन्याः कामवर्धिन्याः प्रियायाः प्रीतिदायकः ॥
नीलकण्ठस्वनं कण्ठं प्रियायात मनोरमम् ।
नवन्ध बाहुपाशेन माहुवल्लयापि तस्य सा ॥१०॥
मुवर्णवर्णयोस्तस्याः स्वर्णभूधरमन्मनोः ।
कपोलयोश्चुचुम्बासौ सरसं रसपूर्णयोः ॥११॥
आपीनं च कुचद्वन्द्व पीडयामास गोत्रराट् ।
सदस्यत्य कठोरत्वं सेहे कारिन्पसंयुतम् ॥१२॥
काम चिफ्रीड कामार्तो चक्रवर्ती महीभृताम् ।
तया निनाय कालं च कश्चित्काश्चनपाठया ॥१३॥
क्रमेणानन्दमेवासौ चकाच ननुमोद्भवम् ।
तत्प्राप्त्यै पदये धीर: प्रणनामेष्टदेवताम् ॥११॥

·16 মানবেন अचिरादचलेन्द्रस्य सदया सेटदेवता । सन्तुष्टा तस्य पूनाया: पपाराय मनोरयम् ॥१५॥ अन्तर्वत्नी बभूवाय वमुघाघरवल्लमा । दृश्यन्ते स्म तदा तवां लक्षणान्यखिलानि च ॥१६ प्रकृत्या मृदुसाझी शिशुमारेण वर्धिता । रत्नप्तौवर्णवेर्यभूपर्ण विसतर्न सा ||१७|| तनुपध्या स्वमायेन हिमालयपतित्रता । गर्मधारणहेतोस्सा पमूवातनुमध्यमा ॥१८॥ अपूर्वो कान्तिमापेदेऽप्यन्तःशिशुरनन्तरम् । मनोरमा सती राम चन्द्रगर्भव पर्णिमा ||१९|| तस्याः कान्तिप्तमापूर्णी मेरुषत्र्याः कपोलको । पमूवतः पाण्डवों यथा नीरसनीरदौ ॥१०॥ नासाद्वारेण निश्वापवायुं गर्मपरालसा । भरिदुःखेन सा कान्ता बहिर्गमयति स्म च ॥११॥ मत्तमातङ्गगमना शैलपत्नी स्वभावतः । निरं गर्भमारेण मन्दगागानितम्धिनी ॥३२॥ तस्याः सर्वाङ्गसुन्दर्याः कालो मन्दतरोऽभवत् । यतः सा गर्ममारेण क्षणं वर्षममन्यत | ततस्तत्पत्पुरत्यन्तहर्पदो नवमश्च माः। मानगाम भगामाय कन्यां दत्वा सुलक्षणाम् ॥६४ ·गिरिजापरिणया 11 - सुकुमारी नगत्याभूत्कन्या मन्दाकिनीति सा। ज्येष्ठा श्रेष्ठा नदीनां च न दीना निर्मलोदका ॥६५ अथिम्योऽदात्सुरेभ्यस्ता ज्येष्ठामपि नगेश्वरः । सदा सत्पुरुषाः सन्ति पराकप्रयोननाः ॥६६॥ पुनः पद्मविशालाक्षी दयिता पर्वतपमोः । कन्यां कनकवर्णाहीं द्वितीयां सुषुवे शिवाम् ॥६७ पार्वतीबाललीलामिः पितरौ तौ ननन्दतुः । ददाति कस्य नानन्दं बाललीला मनोहरा ॥६॥ ववृधे पर्वते शस्य दुहिता राजमन्दिरे । निनाय शैशव शीघ्रं चाप्नोति स्माथ यौवनम् ॥६९ पूर्वनन्म स्मरन्ती सा बालाबालेन्दुसुन्दरी । याचते स्म वर तातं बुभूपुर्हर किङ्करी ॥७०॥ तात त्वं सुकृती यस्मात्सर्वलोकमहेश्वरः । भगवान् चन्द्रचूडोऽत्र तनुते तापदं तपः ॥७॥ न ज्ञातो नास्ति ते तात महिमा तस्य धूनटेः । स हि विश्वस्य कर्ता च माहर्ता त्रिमूर्तिमान् ॥७२॥ मकानां मुक्तिमार्गे च स्थापितात्मधियां सदा । माध्याननिमग्नानां मियः प्रियकरो मः ॥७३॥ मयोऽपि भवसंहर्ता वामदेवोऽन्यवामनः । कृत्तिवासा अपि श्रीमानिष्कलङ्कः कलङ्कहा ॥७४ ॥ 12 .

·श्रीसीतास्वयंवरम्
कपालमालिकाधारी मस्मभूपितविग्रहः ।
अङ्गदीकृतबालाहिर्गशाग्कृतमूर्धनः ॥७॥
शेखरीकृतबालेन्दुत्रीकृतधनञ्जयः ।
भम्बरीकृतवर्मा च मस्मीकृतरतीश्वरः ॥७॥
तत्य देवाप्रमेयस्य सेवां कृत्वा कृतार्यताम् ।
मनामि तदहं याचे स्वामन्नज्ञां महीघर ॥७॥
दुर्लम हि पदद्वन्द्वं तस्य मे शिरति स्पितम् ।
कर्तुमिच्छामि तस्मात्त्वं गमने मे मतिं कुरु ॥७८॥
पत्पदं देवदेवस्य कथ्यते दुर्लमें मुवि ।
तवारि नः परस्पास्ति नैतकि मायकारणम् ॥७९
श्रूयते सर्वदा तात जनकाः प्रियदा इति ।
अप्रियं याचितं नाद्य मया ते मृतयाचळ ॥८०॥
पुनामि केवलं नाहमात्मानं साधुसेवया ।
कित्वस्मदीयं सकलं कुलं कुर्वे च पावनम् ॥८॥
कीर्तिस्तेऽपि गुरो गुर्वी भवत्याचन्द्रतारकम् ।
महिमा तव गेयः पाद्गन्धर्वैरपि किन्नरः ॥२॥
भवान्मामनुमानात यान्ती सेवामीशितः ।
साधरशुभकार्याणां प्रतिकूला भवन्ति न ॥४३॥
विरराम विशालाक्षी पितरं साधुवल्लमम् ।
उपवेदं मधुरं वाक्यं विनयेन समन्विता ॥८॥

·गिरिजापरिणः
19
गौरीमुखधारश्मिनिर्गतां मधुरो सुधाम् ।
परिपीयापि मनोऽभूञ्चिन्तोदधिनलान्तरे ॥४॥
वात्सल्यं हि तनूजायां प्रतिकूळ चकार तम् ।
मक्तिस्तु निर्मला तस्मिन्ननुकूल पिनाकिनि ॥४॥
कुमारीप्रार्थनां भरि चिन्तयित्वा चिरं गिरिः ।
शिस्कम्पेन चादेशं दत्वा तृष्णीं वभूत्र Hell७||
ततः प्रभृति सा प्रीता चन्द्रशेखरकिङ्करी ।
सिषेवेऽनन्यचित्तात निस्तन्द्रा निरुपदलवा ||
विमुखोऽपि बहिः शम्भुः सर्वज्ञो वरिवस्यया ।
उमया तया तुष्ट: सर्व प्राह चेतसा ||८||
अस्मिन् सुसमये राम सहस्राक्षप्रचोदितः ।
कामः कामयशं कर्तुं विरागिषु पुरःसरम् ॥१०॥
भामगाम सकामांश्च कर्तु देवान्विपीडितान् ।
सवसन्तो सचापोऽय सशरः शङ्करं प्रति ॥९॥
वतन्तपवापूर्ण कृत्वा सर्व तपोवनम् ।
अरविन्दादिवाणौघं मुमोचाय शिव प्रति ॥९॥
तपोविन्नेन संकद्धो रुद्रो नेत्रविमावसुम् ।
मुक्त्वा तं भस्मसाच्चके विद्युच्छतिरिव क्षणे ॥९१
विहाय गिरिनायस्य देशं चन्द्रायशेखरः ।
सह विघ्नमकोपेन लोचनागोचरोऽयवत् ॥९॥

·श्रीसीतास्वयंवरम् मनाहिनी ततः क्षिप्रं पार्वती माविमाना! मसर्या न सम्पन्ना सापि मनमनोरया ॥२५॥ लम्ना पित्रोरनुज्ञा च दुमां पार्वती मनी । कान्तारमचरत्कान्ना कान्तालोकन तत्परा ॥१६॥ मुनिबनेषु नाभ्यस्ता गिरिनापि ततोऽधिकम् । बमाकाप्रचित्तेन ध्यायन्ती वल्लभ शिवम् ॥१७॥ अनन्याश्चिन्तयन्तो ये चिदानन्दं भवन्ति ते । क्षिप्तं तमेव पश्यन्ति मक्ताधीनः शिवो यतः॥९८ कदाचित्तच्चिदानन्दो वृद्धविप्रस्तथैव मः। मृत्वाश्रमं श्रमं चास्या मानगाम व्यपोहितम् ॥१९ उपाच वचनं मन्दं मन्दहामलपन्मुखः । सपर्यानन्तरं शम्भुवझ पारिनो स्थितः ॥१०॥ गौरीममिमुग्वीत्य तपस्यां तपतां वरः । कोमलाङ्गीपपिलिस्तपोभिश्च तनुताम् ॥१.१॥ अयि सुन्दरि कस्मात्त्वमीशं व्रतमास्थिता । किमर्षमागतारण्यं हित्वा शैनेन्द्रमन्दिरम् ॥१०२।।। कर्ष ते कोमलौ पाठी काठिन्य काननोद्भवम् । सहेने हे विशालासिहाही कमलोपमौ ॥१.३॥ सन्सान्तस्यापि मर्यस्य किरणान् सोदुमप्रभुः । कप स्व सहसे साक्षादशुमालिनमुनवलम् ॥१०४

·गिरिजापरिणय:
81
यदि तेऽस्ति वराकाडा तपमोऽवि विरम्यताम् ।
तैनवान्विध्यसे देवि यत् सर्वाङ्गसुन्दरी ||१७५॥
रानपुनि समस्तानि मन्नि सौख्यानि मन्दिरे ।
पिनस्तेऽपि तपस्यासि हेतुपत्राखिलं वद ॥१०६॥
इत्यादि वर्णिना श्रुत्वा कषितं पार्वती तदा ।
सखीमन्तरतः कृत्वा जगादात्मस्पृहां हरे ॥१०७॥
मख्या पर्वतरामस्य पृच्या चोदितया ततः ।
ज्ञात्वा गिरीशविन्यस्नचित्तां तां वदति स्म सः ।।
क ते रूप वरारोहे विश्वमोहकर वरम् ।
छ तस्य मयदं रूपं विरुपाक्षय कोपले ॥१०९||
त्वं दिव्यभूषण'ढ्या तु स हि पन्नगभूषणः ।
वं.हेमवपना गौरि स न दिवमनः शिवः॥११०
विरोधगुगयोरेवं कथं मानि सङ्गमः ।
सुवर्णाभरणे रत्नं शोमते बहु नान्यया ॥११॥
विरमास्मात्प्रय नाव पिगैई यशमुखम् ।
गत्या मात्र विशालक्षि पय विस्मृत्य शलिनम् ॥११२
श्रुवं विश्वनापरय किकरी शैलान्यका ।
विप्रेणोक्कापि तमाम ऋद्धा मा दुखिता तया ॥
लोहिनाक्षी ततो दृष्ट्वा मियेव परमेश्वरः ।
पातिप्रश्येन तपसा तस्यास्याः पुरो मौ ॥११॥

·84
श्रीमातास्वयंवरम्
शङ्करं करदरस्पं साक्षाद्भक्तप्रियं शिवम् ।
दृष्ट्वा बभूव तुष्टापि कम्पमानेव साध्वमात् ॥११॥
विनम्रा लज्जया गौरी वेपमानां मियेव च ।
जग्राह पाणिना शम्मुः स्वास तां सन्न्यवेशयत ||
इच्छया पर्वतेशस्य दहितः स पितहम् ।
गन्तुमाज्ञां ददौ तस्यै सज्जना ननु धर्मपाः ॥११॥
सप्तर्षयो महाप्राज्ञाः सप्तमिश्च क्षणैस्ततः ।
मामग्मुरीश्वराज्ञप्ता अरुन्धत्या समं द्रुतम् ||११८॥
नियुज्य देवो देवर्षीन देवकार्यकृतत्परः।
शम्भुगौरीगुरुं माप पाणिग्रहणकर्मणे ॥१९॥
हिमवानात्मनां दातुं गौरी मृत्युञ्जयाय सः ।
मनश्चक्रेऽप मैने च कपारीपमरी वराम् ॥१०॥
मेने मेनापि कल्याणी पुत्रीकल्याणकारिणी ।
तां धर्मपत्नी लोकानां शासितलोकमातरम् ॥१२१
पुरोहितास्ततो राम मुहूत महलप्रदम् ।
विवाहोत्सवकार्यस्य निश्चयं चक्रु'क्षमा ॥१२२॥
वृषपृष्ठसमासीनः पशूनां पतिव्ययः ।
गुणैगणः परीतः सन्नाजगामोत्सवं वरम् ॥१२॥
पौरनारीक्षणैर्दष्टो विधिमाधवसंयुतः!
पुरन्दरादिदेवौधरनुपातः स शङ्करः ॥१२॥

·गिरिजापरिणयः
88
मामा स्वागतं दातुं द्वा:स्थेन श्वशुरेण च ।
युक्तं तस्यालयं प्राप्य तं ननाम महेश्वरः ॥१२॥
सर्ववन्द्योऽपि सर्वेशो ववन्दे श्वशुरं गिरिम् ।
पन्दितस्तेन सोऽप्यासीद् भरि संकोचमाभितः ॥
सर्वे सम्बन्धिनो देवा ययावन्मानितास्ततः ।
तर्यध्वनिसमापूर्ण विविशुः शैलमन्दिरम् ॥१२॥
मदनमयनकर्ता मन्दिरे मद्लाह
गिरिपतितनुनायाः पाणिप- गृहीत्वा ।
नमुचिरिप्रमुखानां मानसे निराणां
मुदमतनुत दिव्यां श्रीप्रदां श्रीनुताधिः ।।१२८।।
॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यचरणारविन्दार्पणमस्तु ।।
॥ इति श्रीसीतास्वयंवरे यथे गिरिजापरिणयो नाम पठः सर्गः ॥
.
॥ सप्तमः सर्गः ॥
॥ कुमारजननम् ॥
श्रीनीलकण्ठः सह शौलमतः पुत्र्या ययौ रानतशेरशृङ्गम् ।
तया तत: सर्वसुखानि भोक्तुं लावण्यवत्या वरशीटवत्या ॥१॥
गत्वा गृहं बालमृगामौलिहाम्यधिक्षीर निमज्जनोत्कः ।
मन्ते सदा कोपरम्पराणा प्रादुर्भपन्नीह खानि ननम् ॥२॥

·84
श्रीसीतास्वयंवरम्
देवी तया शङ्करवामपाश्च
मूत्वा
पपो काममनङ्गसौख्यम् ।
किं सात्विकानां तपसां क्रियाणामीहक् फलं वास्ति मनस्य लोक ॥२॥
गौरी गिरीशौ नयतः स्म कालं हर्षान्वितौ देवप्नुखार्यमेव ।
ताभ्यामृतूनामपि वत्सराणां निन्ये शतं चैकमुहूर्तकल्पम् ॥४॥
देवाधिनायः खलु देवसेनानायप्रतीक्षानिरतो बभूव |
बृन्दैः सुराणां विहगैः सहेब क्षीरप्रदं चातापक्षिवर्गः ॥५॥
कालेन वा देववरश्चिरेण स्कन्दं न लेभे सुरसैन्यनाथम् ।
माशासु मनोऽप्यपवद्यदैव जन्मास्य मेने मृगतृष्णका वा ॥६॥
रात्रिंचराणां खलु चेष्टितानि स्वाराट समर्थो न ममूव सोढुम् ।
तस्मादसौ देवमयामग्निं शम्म प्रति प्रेषयति म साम्बम् |७||
स्मृत्वा स्मरं नीलगलेन दग्धं वैश्वानरो भीतिहतश्चकम्पे ।
लेखपमादेशवचस्तयापि स्वर्गीकसा मङ्कटनाशमूलम् ॥८॥
शीर्षे तदानां स वहन रयेण प्रहः प्रणम्य प्रययौ प्रमुं तम् ।
सन्तः सदा सन्ति परस्य कायें बद्धादराः स्वार्य पराङ्मुखा हि ॥९॥
कालेऽसिने स तु कालवर्णः पत्री च मृत्वा शिवमन्दिरस्य ।
पातायनस्यो न विवेद कार्य मश्चस्पिते शूलिनि सात्मकान्ते ॥१०॥
ज्ञात्वा शिव सर्वविद महेशं वहिर्ययौ तत्र विहङ्गरूपः ।
मन्येऽहमग्निं किल मन्दबुद्धि प्राप्ते तु दु खेऽस्ति मतिविनया ॥११॥
मवत्पमृत्युञ्जयनेत्रजातः कालानलः सनिपपात व्हौ।
फालातिवहिनिखिलं दहन्त हन्त क्षणादारमतानलं तम् ॥१२॥

·85 कुमारजननम् दृष्ट्वानलं सौख्यहरं हरस्य क्रोधामिपूर्णा दयिता चकाशे । घोरं विषं वा भुनगी वमन्ती विस्तारयन्ती च फणामुदग्राम् ॥१३॥ गौरीगिरीशोद्भवकोपतापो सप्तुं कृशानुं च समारभेनाम् । तप्तावनिस्थस्य खगार्दितस्याप्यातीन्नरस्येव गतिश्च तस्य ॥१४॥ क्स किश्चिन्न शशाक वहिः कोपाग्निशान्त्यै नगदेकपित्रोः । भ्रान्तोऽप्यसौ साध्वसकम्पितोरुः पादं स्वशीण चुचुम्न रौद्रम् ॥१५ नत्वाय मत्त्या पुरकार्यसक्तो दोपान्तके रुद्रपदारविन्दे । बद्धाञ्जलिन्द्धमियेष देवं स्तोत्रप्रियं स्तोत्रकृतेन दाम्ना ॥१६॥ नानासि कि त्वं जगदेकबन्धो हेतुं न मेऽत्रागमनस्य सर्वम् । किं ते वृथा तापससत्तमास्त्वां सर्वज्ञ सर्वेश इतीरयन्ति ॥१७॥ माने प्रवेशं समयेऽधुना मे स्वमन्दिरेऽक्षम्यमहापराधम् । ज्ञात्वाविशं देव निलिम्पकार्याच्हुद्धान्तरात्मा त्वयि दत्तचेताः॥१८॥ त्वकिकरोऽहं करुणापयोधे प्रायस्व मां त्वच्छरणागतं च । 'मकप्रिय भक्तिपराजितं त्वामाहुः हरेड्या मुनयः समस्ताः ॥१९॥ कर्तव्य आप्तीन्न गृहे प्रवेशः आज्ञा प्रमोमें च मया मुपाल्पा । कोऽपीह शक्को युगपत्मयात दिश्युत्तरस्यामपि दक्षिणायाम् ॥२०॥ देवीसहायस्य पुनः पुनस्ते पादारविन्दे प्रति करोमि । मृत्युअपामं मनमध रक्षात्सप्नान् तपा मृत्युमुखे प्रविष्टान् ॥२२॥ एकस्त्वमेवाति पतिः पिनाकिन् विश्वात्य कोजामि विश्वविश्वम् । • त्वत्पुत्रदानेन नवात्मुराणा दुःख दुरुहं कुरु नामशेषम् ॥२२॥ . . 18 ·86 श्रीमीतास्वयंघाम कैलासवासोऽपि भवान्न वेति मिलोस्थनन स्थिति च । कार्यस्य सिद्धिर्भवतीति मन्ये काले शुभे मङ्गलदे महेश ॥२३॥ तणी किमस्माभिरपोह्य कालं स्थातुं हि शक्तिः प्रति सिद्धिकालम् । मानाति तं देव भवान् वयं तु मानीमहे नेह कदापि किश्चित् ॥२४॥ कोपं परित्यज्य महेश मह्यं रक्ष प्रमो मामतिमन्दबुद्धिम् । शोकप्टुनं देववरं तवेत्युक्त्वा प्रभु तं विरराम राम ॥२५॥ कर्णामृतं वहिमुखेन्दुनातं रुद्रप्रकोपोपशमार्थमासीत् । सर्वत्र वः शमने समर्थ जालं कराणामिह शीतलाशोः ॥२६॥ मैनात्मनाकोपकृशानुशान्त्य स्तवः कृशानोर्न चमूव हेतुः । रोमाश्चिताङ्गी सुखविपलब्धा कम्प्राघरा तं तु शशाप रुटा ॥२७॥ शान्तात्मकोपः सितरश्मिमौलि: शुक्र ददौ वीरकुमारहेतम् । दीप्तात्मकोपा च तनूनपाते कुठं ददौ दुष्टरुनं भवानी ॥२८॥ शापं वहन् वहिरसह्यबाधं वीर्य निलोकप्रलयप्रमावम् । दुःखद्वयं सोढुमनीश्वरस्सन्नीशं सुराणां प्रति गच्छति स्म ॥२९॥ वृनद्विषे राघव कृष्णा म्लानाननाजो निमगाद सर्वम् । पश्चाद्ययाचे स्वरुनोपशान्त्य यार्तस्वरेण प्रतिकर्म किश्चित् ॥३०॥ मन्तानहीना मवनेति सर्वे शताः सुराः स्वीयसतीषु देव्या । शप्ताऽपि भूमिश्च तया बभूव मार्या बहूनां जनपालकानाम् ॥३१॥ दृष्टा महेन्द्रस्तमसमरूपं दृष्ट्या कृपार्टीकृतया ममापे । मन्दाकिनी शीतल्यारिपूर्णा पूर्ण मृदा कारयतीति वह्निम् ॥३२॥ ।

·87 कुमारजननम् रौद्रेण वीर्येण निपीडिताङ्गो गाझं मनोहारि मलं दधाव | कामाग्निदग्धावयको मनुष्यः कान्नावपुश्चन्दनवारिशीतम् ॥३३॥ मागीरथीशुभ्रनले ममज स्नानं च कृत्वा गतविक्लवोऽभूत् । अज्ञानसंवीततम.प्रकाण्डात् स्नानाद्यथा ज्ञानरसाम्धिनीरे ॥३४॥ प्रालेयशीतापि बलं स्वदेहे त्यक्तं कृशानोश्च नदी न सेहे । मासाहलं कास्ति जगद्विधातुर्धत शिरस्यल्पतनोर्हि तस्य ॥३१॥ मानौ पचण्डेऽपि गतात्म मानुानाननामा नलिनी बभूव । कान्ते स्यितेऽपि प्रहता रुनेव कान्ता बौ रुद्रवडेन नद्याम् ॥३६॥ यादांसि दाधानि विनाशमापुर्यप्रमाण महेश्वरस्य । शेकस्तपा नापि मनुष्यवर्गाः स्नातुं मले तीरगताश्च गाङ्गे ॥३०॥ नीरं निराकारवलेन ततं वायौ निराकारमन्निटीनम् । प्रादुर्मवन्तीह तथैव लोके सहादशेपा हि गुणाश्च दोषाः ॥३८॥ पेटोक्यनम्यापि वमूत्र शुष्का स्वल्पाम्बुनात्यल्पननुनदी सा। चण्डासविनष्टतोयाः काले निदाधे सरितो ययान्या. ॥२९॥ वीर्य कपंनिद्विनिधानुमपा शक्तंडपरे तद्धरणे प्रतीक्ष्य । नगदानय कालमिव क्रमेण न्यामादिता न्यासमिवात्मगुप्तम् ॥१०॥ उने च मासे दिवसे सपुण्ये पण्मातरस्तीरमवापुरस्याः । स्वादिनी सविनाशहेतोः साक्षात्प्रयुक्ता इव शम्भुने। ॥४१॥ भागीरपी माग्यपमुद्राल्लां क्होलास व तनुकृताम्बुम् । विष्णोः पदस्यां विमला नदीनां श्रेष्ठां पुरारानिनटा निवासाम् ||१२||

·88
श्रीसीतास्वयंवरम्
.
७
शुनों प शुभ्राभ्रसकाशकायर्या पापापहां पर्वतराजकन्याम् ।
चङ्गाङ्गनोत्तुङ्गपयोधराणां सङ्गाइमन्ती भ्रमरीवृतान्नाम् ॥१३॥
काशीपुरीवासननेक्षणानामानन्ददां अदलावृताङ्गीम् ।
विश्वेश्वरी विश्वजनामिरामा रामोरुकाण्डासनलभ्रमान्ताम् ॥४४॥
सिन्धुप्रिया मास्करनासपत्नीं तां मातरः प्रेक्ष्य सुखं निपगुम् ।
चक्रुर्मनांसीश्वरवीर्यसलादःखामितप्तां न च तां विदित्वा ॥४५॥
पूर्वानुभूतं परमं हि शर्म स्नानान्न लेभेऽम्बुनि मातृपटकम् ।
वैश्वानराणां स्वलतां हि मध्ये निक्षिप्तपात्मानममन्यतोच्चैः ॥४६॥
बहि:प्रभावेण बहिर्गतास्ता नद्या बमबुनिमिषेण पश्चात् ।
भास्फोटयामामुरपि प्रमृतमाचुनशुः शुक्लपरीतदेहाः ॥४७॥
काचिद्विचित्रस्वरयोजनेन प्रोच्चननादाकुलमानसीषु ।
भन्या पटेनार्धवृतात्मदेहा चित्रं नव सवारुणीका ॥४८॥
मातापरा सोढुमनीश्वरा त रक्तेक्षणा वीर्यश्लेन विद्धा ।
दन्तैर्ददेशीष्टपटाधर स्वं काण्याचा विललाप भूयः ॥४९॥
भन्या प्रसूः स्वीयशिरोरुहाणां वृन्दं विकीर्यामरणानि तीरे ।
गाढ़े तदाभूत पुनरेव धर्तु नैव प्रमुः केवलमग्नितता ॥९॥
केचिचद्विजरानमौलिं चित्तस्थितं चिन्तयतः स्म भूयः ।
प्रायो जनानामशिव तु लब्धे काले शिवः शोकहरः प्रमाणम् ॥११॥
इत्यं विषादाकुलमानसीना तासामवापेशवलं तु गर्भम् ।
मीनं यपा वृदिमविन्दताता भीतिस्तपा चित्तगृहं विवेश ॥१२॥

·89
कुमारजननम्
गर्भ मिया मोघमनन्तरं ताः प्रत्यन्तशैले विनिवेश्य जग्मुः।
मान्नश्च पोढा विधृतस्म सयो दिव्याकृति प्रार किळ क्रमेण ॥१३||
सर्वा क्षिति. काञ्चनमन्निमामत् श्रीकण्ठवीर्येण सितेन पूर्णा ।
हैमा रमुवुस्तृणवृक्षशैलाः सर्वे तदुर्वीतलनद्धमूलाः ॥५४॥
गायनानापि न जातरूपप्रत्यहितेन प्रथिनं मृवर्णम् ।
यन्त्रागनिर्माणकृनावयासन्नन्यानि लोहानि गिरी बहूनि ॥६६॥
निक्षिप्तमीमा वाधा विरेजे विद्युन्मदीपालिरियैकदेशे ।
पहिहि मासामिव मास्करस्य वहिवयत्ये च रश्मिरेम्वा ॥३६॥
दिव्याकृतिः पट्स दिनेषु नानः शैले तदीये शिश्दः पडास्यः ।
पालो रुदन् गाणाने शयानो देवांश्च तत्राहयतीव दृष्टः ॥१७॥
हद्रास्याम्पणि मुम्पानि सम्यक् वारस्य बालार्कनिमानि तत्र ।
दृष्ट्वा वने नातममुं वनस्पा' षट्कं शिानामिति मन्ववे स्म ॥८॥
शीपचकाशे पितः पिना मे भूयोऽधिक पञ्चशिराः स्वकीयैः ।
सोऽन्यद्य षड्मिय मितः पितत्पं बालो रुरोदेव बने नितान्तम् ॥६९
देवापिनास्ता रघुनन्दनेनं सन्नं निमस्तन्यरसप्रदानात् ।
संपोषयामापुरतः स बालो नाम्ना श्रुतोऽमदिति कार्तिकेयः ॥६.
निष्पक्षपातः स ह माहुलेयो नमाह दुग्म किन कृत्तिकाम्पः ।
यस्माद-मोऽपि षडाननाता परमानरस्ता भूवरस्य ॥११॥
मयं शिशु न तह नानो गना सनटो मनन्यः ।
पविधा निरिमागिरीशावागमा तत्र विमानमागे ॥१२॥

·90
श्रीसीतास्वयंवरम्
दृष्टा शिशुं सा नगराजकन्या प्रह्लादविस्मेरमना बमा ।
श्रीकण्ठवामाङ्कतले निषग्गा हस्ताम्बुमामृष्टकपोलकान्तिः ॥१३॥
वीक्ष्यार्मक बालकुरङ्गने दन्तश्रिया विकृतनारिकेलम् ।
नम्बूफलप्रख्यशिरोरुहं च स्वामिन् सुरेशप्रणतातिपीठम् ॥६॥
गम्मीरवस्त्राममिमं समारं पण्मारनीकाशमकाममीश।
सान्द्रप्रमोदा प्रबलाद्भवामि त्वज्ञातवान्धव्यस्लामिमता ॥६॥
माकस्मिकः कोऽपि कुमारकेऽस्मिन् स्नेहः प्रभो मय्यघुनव जातः
माविष्करोतीति विचिन्तयामि प्रमक्तबान्धव्यमनेन सार्धम् ॥६६॥
नान्वल्यमानं नगतीतलेऽस्मिन् जाम्बूनदामं नितमन्मयं च ।
नानामि नातं नगदेकतन्धो जन्याय जम्मारिनयप्रदाय ॥१७॥
मज्ञातमन्धुः शिशुरेष बन्धो कः कथ्यता मे दयया दयाधे।
मातास्य का माग्यवतीषु धुर्या येनं समीक्ष्यातिमुदं समेति ॥१८॥
पिता जगन्नाथ ममापि नाय ह्यमुष्य को नहि नवात्तमेव ।
स कि सुराणामुत किनराणां क्षितिप्रमणां भवति प्रमुर्वा । ६९।।
हसन भवो हैमवतीमवाच त्वया विना कास्य मानि माता ।
पितापि कान्तेऽकयितो मयाध त्वया किल ज्ञात इतीह मन्ये ॥७०॥
ब्रह्मण्यमीशानशिशुं तना शैलेशितः शैलतले अयानम् ।
मातोदरी शातयुत्तातिशीघ्र समग्रहीत पाणिसरोरुहाम्याम् ॥७॥

·91 कुमारजनमम् मुदितवदनलक्ष्मीमनकानन्दिनी सा शिशुवरमचलाभ्यां लोचनाभ्यां पिनम्ती । पतिनिकटमनैपीच्छीघ्रगत्या हसन्तं प्रणतिमपि पुराणां मानयन्ती न तत्र ||७२॥ नतिततिमपि चक्षुर्गोचरं गोत्रशत्रोः मुरगुरुमपि सर्वानागातान्नैप चके। अमवदथ शिशोत्सा संभ्रमेण स्वकायें । विमुखहृदयवृत्तिः सर्वदेवं मनन्यः ॥७३॥ रजतगिरिगृहं तं बालक शैलबाला- प्पनयदप सकान्ता चाललीलामिरस्य । प्रमदमरितचित्ता वत्सला लालयन्ती समयमनयदद्रौ केवलं वा मुहूर्तम् ॥७॥ उमाकान्त पुत्रं दशशतकराभं सुरमुदे मुदा दत्वा निष्णोर्नगदधिकपीडाकरमलम् । निहन्तुं सेनायाः पतिपदममुष्मै वितरत प्रभु तं देवानामपददमलश्रीरिति विमुः ।।७५॥ ॥ श्रीरामचन्द्रदिष्यचरणारविन्दार्पणमस्ता ॥ इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये त्र्यवे॥ ॥हमारमननं नाम । ॥ सप्तमः सर्गः ॥ -- ·92 श्रीसीतास्वयंवरम् . ॥ अष्टमः सर्गः ॥ ॥ सगरोदन्तः ॥ श्रीरामः श्रुतियुगसंघटेन पीत्वा पीयूप विविधकथारसाभिमिश्नम् । उहतं मुनिवरचारुवक्त्रविम्बा- सजोऽमत्सगरक्षासुधां च पातुम् ॥१॥ साकेत सगरनृपः शशाप्त पूर्व सारज्ञ सकल कलागमाम्धीनाम् । विद्यानां निधिरपि तापमाग्रणीस्तं प्रारेभे क्षयितमित्यमिन्दुवक्त्रम् ॥१॥ विप्राणां सुहृदय वेदपारगाणां भूपानt नतशिरसा प्रभु स साक्षात् । पौराणाममवदनन्तसौख्यदाता अरारिक सक्लकलङ्ककारणानाम् ॥३॥ गाम्भीये नदपतिसन्निमः स राना सम्पत्ती विनितकवेरमाग्यवृन्दः । शौर्य व त्रिदशवरेण संस्तुतोऽभू- द्वीय वाष्परिरमणीक्षणाश्रुहेत ॥४॥ - ·गोदन्तः 93 दण्ण्यानां यम दस सार्यदण्डभारी साधूनां विनयवनां प्रमाददाता। दूतेषु प्रमुग्गी कचिननासीद दारियादतिकृपणान ररक्ष मन् ॥५॥ शत्रुघ्नः श्रुतिनिष्टप्रसारिताको रानासावपि न च नेत्रयुग्ममात्रः । पाराक्षो निखिलमुवं शशाम धीमां- स्तेनामन्त्रिनयनसनिमः स साक्षात् ॥१॥ सुन्दर्यः स्वपतिपरायणा बमवः स्वाचारे सततमतन्द्रिताः प्रनास्ताः । वर्णानामभवदसगरं कुमार सर्वत्र प्रमदमरो हि दृश्यते स्म ||७|| पर्जन्यः शुमप्तमयेऽभिवर्षति स्म स्तेनेभ्यः किल न बभूव लोकपीरा । सर्वेषामभादनश्वशानिनसौख्यं कास्ये भुवमधिशासति प्रवीणे ॥८॥ गीदेवी कविरसनातले ननत श्रीदेवी पुरवनिताननामुनेषु । रुद्राणी ननिटिलभूवोस्तपत्र राजेन्दे परमधिधासति त्वदीयम् ॥

·94
श्रीसीतास्वयंवरम्
----
m
नाकाठे भवति कदापि कस्य मृत्यु-
द्रव्याशा जननिचयेऽमवन्न दृष्टा ।
हुनाशि प्रमुवरशासिताः प्रनास्ता-
स्तृप्तिस्पा कमपि ययाचिरे न तत्र ॥१॥
मन्यादिप्रभृतिमिहत्तमैनरेन्द्र-
रूढां तां वहति धुरं धरारमण्याः ।
धर्मले सति न विदेश वाप्यधर्म-
चोर्वी सा बहु शुशुभे वधूनवेव ॥११॥
वैषज्यं पुरवनिताः कदापि दुःख
नामानन् सगरनृपालपालितास्ताः।
पुत्राणां मरणशुचायवा प्रदाया
नैवासन सकृदपि धर्मकर्मबद्धाः ॥१२॥
एतावत्सगरमहीपतिः प्रशासन
भूतीनां नगरजनस्य .सोऽपि हेतः ।
धर्मक्षोऽप्यपरहितोऽपि शीलपूर्णो
में मापात्मममुखदर्शनं सुखं |
प्रासादः शिशुवरटीटया विहीनः
संयुकोऽप्यतिरुचिराभिरङ्गनामिः ।
तारामिमणिरुचिरामिरातकोन्ति- .
नियोनो सतल से ध्यानतास्य ॥१॥

·सगरोदरता द्वे मार्य सगरनृपस्य शीलवत्यो वैदी रघुवर केशिनी किसा। भाना सुमतिरमदिति प्रियान्या वैवाम्यां सह मुदितोऽपन्नोन्दः ॥१५॥ वर्षाणामयुतमनेन नीतमात्र पानन्दी न त सुतदर्शनाह सूत्र । पापानां फलमिति पूर्वमन्मनाना मेनेऽपापय यतते मि तत्क्षयार्पम् ॥१९॥ सत्तापं नृपतिरनीश्वरश्य सोहूं पत्नीम्यां सह गहनं ययौ स धीमान् । पापाना नियमहं पुराताना दम्बा तत्तपनि मतं पुखं च लपये ॥१॥ स्पं ने मनसि विपाश्य भूमिपालो गुप्त्यर्थ सचिवरे निवेश्य सन्यम् । पग्दापतिममुख विपावतोऽयी शैलेन्द्र प्रति तपसे नगाम शीघ्रम् ॥ पत्नीम्या सह तपश्चरन विरेने पीसला कनिमविग्रहो नरेन्दः। प्रम्पक्षः शिष इव शैन्यकाम्या मातहानिनपरिमृपिनात्मकापः ॥१९|| ·96 श्रीसीतास्वपंदरम् पूर्वस्मिन् भनृपि कृतेऽवमर्वसद्धे पुन्पत्ताविह निहते तपोऽर्कतापात् । प्रीतान्तो भृगुरय यच्छति स्म तस्मै मुमो परयुग समापहर्तृ ॥२०॥ पारत्या विशदया दयासमृदो रामानं गिरिविषये भृगुर्जगाद। एक्स्ते मवति किलैकया तनमः सूतेऽन्या दशशतपष्टिसूनवृन्दम् ॥२१॥ प्रीतोऽहं तव तपसा वरेण रामन् स्वस्यः सन् मम नगरी मितः सहाभ्याम् । मसे मुदितमनाः सुतं निवेश्य भूयास्त्वं पुलकितगात्र एव तेन ॥११॥ कर तब इलसंपदः समृद्ध- स्त्वद्गाहोरपि न चिर मिपीन्म पश्चात । सद्गरे नवनवनीतसनिमेऽय स्पष्टवा स्वं टलति व डालनैः पुतानाम् ॥२५॥ श्रुत्वा ता गिरमय केशिनीमुमत्यौ मक्या तत्पदयुगले निवेश्य शी। का माता मवति कुलस्य वृद्धि का पान्या पद दययेति चोपतस्तम् ॥२४॥ -

·सगरोदरत:
97
+-
r
देवर्षिः पुतवरणाय ते भदिक्ष-
वैदी कुलकरपुत्रमेव वो।
धर्मज्ञा सुमतिरमुच राममार्या
राजेन्दोर्दशशतपष्टिस्नुमाता ॥२५॥
रामानं पुनरपि पत्तनागतंत
निध्यात सकलननाः पूर्ण प्रणीय ।
नानालंकरणमनोरमां रमा वा
पामामुर्नयनपुटः पपश्च मया ॥२६॥
सपार्को निकटमगायदा नगर्या-
वाघानामसदमच्छमप्रणादः ।
संपापुर्युगपदपाखिलाः प्रनास्ता
वर्णानां मुदपविलोचनाम्मुनानाम् ॥२०॥
मान्धानन्वय गुरुपीश्वरो जनाना
पूरि स्थितमय मस्तकेन नन्न।
मन्येषामपि रघुनाथ पपुराणां
पादेषु प्रगतशिराः क्रमेण चामीत् ॥२८॥
भूमीन्द्रः सछु करतापान बाधित
काशिता मधुरवचोमिरन्यमान ।
মহলমুeৱষকৰ
शीर्षस्योधनविधानकर्मणान्यान् ॥२९॥

·98
श्रीसीतास्वयंवरम
.
तत्रस्थानखिलजनांस्तथैव वृद्धान्
सम्मान्यावनिपतिद्वन्दवन्धपादः ।
-संयुक्तः शुफारमण्डनैरनेकै
राम स्वरथमगात्सुखेन सौधम् ॥३०॥
स्थ्यानामुपातलेषु लोचने से
प्रस्तीर्य प्रभुरप गोचरीचकार ।
लोकानां कृतिपिरमूल्यभक्तिमा
साक्षात पितरमिवास्तुवन कुमार ॥२१॥
हाणामुपरि ददर्श दर्शनीय
साकेनध्वमपटमाशुगाचदन्तम् ।
सोऽध्यामीदिव पुरभेदनाधिदेव्याः
सन्तोषप्रकटनकर्मतत्परध ॥३२॥
नीनोऽयौ श्रुतिरमणीयतर्गयोपै-
स्तस्मौ ति नातिननैः हाकीयैः ।
मध्य हे विधिवदन कमक्रियाश्च
स्वीयान्तःपुरमविशन्समाप्य सः ॥३॥
प्रप्ते ते मगरनाम्य पूर्णकाले
प्रेयस्यौ तनुनशतानि दत्तात्यो ।
एका सा तनुनममत वंशवृद्धः
पुत्राणां पडयुतमेव तरसपानी ॥५॥

·सिंगरोदन्त C काकुत्स्पामदय सर्वमनुवृन्द संमातातनुनलमातदिव्यधाम । विज्ञाताखिलनिगमागमादिविद्यु सुपीतप्रभुयुतमुज्ज्वलं गुणोधः ॥१६॥ कास्पः स कुलकरः मृतोऽतिमात्रं साकेतावमयनरानपीडयच । प्रख्यातोऽपवदममा इत्यतीव मारो मुवि विचचार राक्षसामः ॥३६॥ स्मापालः स तु सुतदुष्टचेटितेन दीनानां नगरनृणां निशम्य वार्ताम् । संलियोऽगमयदमुंबहिर्नगर्या योपा रिपनि वध्यते कुपुत्रः ॥३०॥ पन प्रपितधरामिहर दोग्धु निमित्याखिरमपचमाजुहाव । तेमोमिनिमतनुनैः सहनसंख्या पूर्णः स इव राम लोरमधुः ॥२८॥ पानीयोद्भवममृतेन पण्डितेन स्वादिष्टोऽध्वावरमश्वमेषमेव । युराको विमलमनाः स सत्रवृत्तिः पारेभे जयदपनस्पकीतिद व ॥३९॥'

·100
भीमातासयाम्
मुनामा तदनु निशम्य भूमिलोके
कारं निनपदनाशकारणस्य।
पागत्य द्रुततरमागतो मुपोप
कायचं प्रमुरपि सत्कार्यमानः ॥१०॥
पातालं कपिलमहामुनेः पुरस्ताद्
यागावं नयति रयात्पुरन्दरः स्म ।
कार्याणाममिपत्रमीक्षते स्म चोत्कः
स्पान्तनदनु वमन
स्य ॥१॥
।
पज्ञाश्चानयनकृनस्वरान् कृपारान
मारामान मनुनपतिः सहस्रपतिम् ।
मामलेऽवनिखननाय ते तय
निर्दिष्टा भुवमखिलामकम्पयन्त ॥५२॥
पश्चात्ते भुवमसमन मुवि प्रवीरा-
स्ताताज्ञा शिरसि सगौरवं वहन्तः ।
निस्वानः प्रमति तेन भीतिदः स्म
स्मादेवी पृपुनरमाया चकम्पे ॥१॥
पातालं प्रति ययुरुप्रवेगयुक्ता
वीरास्ते बहुविधलोहकानि दृष्ट्वा ।
भगम विविधमनोज्ञवस्तपूर्ण
संशोध्यापि न तुरगं । लेभिरे न॥४४॥

·मगरोदन्तः 101 . - VIDYA रत्नाना नियमनेकधातुपति लोहानामपि च ददर्श भूरि राशिम् । साणा विषभरितास्यसंयुताना वृन्द का मगरनु रामपुत्रवृन्दम् ॥ ४५ ॥ विस्तीर्ण गगननिय नृपात्मनाता- श्चकुस्तेऽसमय भरिनिम्नगर्भम् । चन्द्रास्यामपदधि स एव पूर्णी नीरणा निमवलैस्तु दत्तन-मा ॥ ४६ ॥ नागेन्द्रं दहशुस्थावनीधरं न नागेन्द्रोपमवलशालिन कुमारा । नागेन्द्रानपि च करालदन्तयुक्तान नागेन्द्रोपमयमत्र यज्ञिय तम् । मार्तण्ड स्खल करान करान् स्वकीय पाताले गमयति स म चैककाले । पुत्राणा सपरेनृपस्य नागलोक कार्येण प्रथममपश्यदुद्धतेन ॥ ४८॥ कोपेद्धास्तदनु दिनाधिपान्ववाये सातास्तुरंगमवीक्ष्य तेन शीघ्रम् । सीक्ष्गार्भुवपखनन् पुन पुनस्ते खडैश्चानुपम नटपहिरौ ।। ४९ ॥ a S.N... LIBRARY 15

·"103
श्रीसीतास्वयंवरम्
पार्श्वस्पः कपिलमहामुनेश्च तेषां
दृरुमागे तरगवरः स्थितो बभूव ।।
यज्ञाश्वप्रथमसुदर्शनेन हृष्टा
निःश्वास मुमुचुरय श्रमान्तचिहम् ॥ ५० ॥
धीमन्त, समरनृपात्मना: ममापुः
सत्काले सहशफलं कुमार तत्र ।
सपामिह किल कर्मणां कलापः
खारब्धः फलमन्यच्छतीति मन्ये ।। ५१ ॥ .
पुत्राणां त्रिशतशतद्वयं तदानीं
चोरं तं मनसि विभाव्य तापसेन्द्रम् ।
साक्षाद्वा परमपुमांसमप्यनन्त
खडेन प्रति च दधाव हन्तुमेनम् ॥ १२ ॥
सर्वज्ञः स हि निधनं विभाव्य तेषां
रोपानि नयनयुगात्सस सेन ।
दग्धास्ते द्रुतमय ममताभू-
। वेन क्षणसमयेन दुचर्याः ॥ १३ ॥
पुत्राणां गतिमय दीक्षितो नृपालो
न श्रुत्वा वरणगवेपणोद्तानाम् ।
चिन्तातों निमतन्नोद्भवं दिश
प्रस्यातं विनयनतं गवेषणार्यम् ॥ ५४॥

·सगरोदन्तः
103
.
।
.
गम्छाद्य प्रति तुरंग सुनात्मनात
सात्रोको निजतनुरक्षणार्यमेव ।
मागे ते प्रणम शुमांश्च पूजनानि
हिंस्राणां मय भव एव कालरूपः ॥ १५ ॥
नवासावित्र शिवनः पितामहाज्ञा
धृया तां शिरसि पितृव्यविक्रमेण ।
प्रारम्धेऽध्वनिस जगाम तानयाश्व
चान्चेष्टुं मालवरूपिनीममेनः ॥ १६ ॥
दिङ्नागानपि बलतंयुतान् स नत्वा
पप्रच्छ ऋतुगं पितृयवृन्दम् ।
ने मा विनयिनमाहुरेनमात
मध्यानां ननु विशदा पुगेऽस्ति सूची ॥ ११ ॥
मा निजगुरुदर्शनार्थमेव
गच्छन् चे हृदि वियपाद तापदग्धः ।
दृश्चिहं गहननयं च वीक्ष्य बालो
दुःवानां भुवि निचयो हि सुच्यतेऽरम् ॥ १८ ॥
दुःखातों विधिहनहपर्यवीर्यो
कन्धूनां निवहमयाग्निदृषितं च ।
संप्रेक्ष्याचिरतमयात्म्वयं तपा वा
शोकानि प्रविशति तत्र बालकः स ॥ ५९॥

·104....
श्रीसीतास्वयंवरम्
मुक्त्वाक्ष्णोः सलिलमनल्पशोकदग्धो
नैवापं विधिवदथाम्बु दातमेव ।
सन्नद्धोऽपवदहिशत्रुराययौ त
काकुत्स्य प्रशमितदुःखमेव कर्तुम् ॥१०॥
धीमन् मे शृणु वचनं रुने च मा गा
दायादास्तव वशमाप्तवन्त एते ।
कालस्याखिललयकारणस्य वाल
ज्ञात ते प्रळयकरो भुवीति कालः ॥ ६॥
बन्धूनां निरुपम विक्रमोद्धतानां
कायस्ते निखिलमगनिषूदनायैः ।
मीतान्तास्तनय नृपस्य नाकपाया
गीर्वाणा: शरणम गुश्च सृष्टिहेतुम् ॥ १२ ॥
सोऽप्येवं मघामुखः सुरैः स्तुतोऽय
स्वालोच्य म्वइदि महावामिपूर्णान् ।
एतांस्ते गुरुसहमानरं विदित्वा
मृत्योर्वा दशमनयनयानयज्ञः ॥ १३ ॥
लीलपा सकलमगत्प्रभोरनन्ता
नन्तूनां विधिलिखितानुमारि माग्यम् ।
प्राज्ञेन प्रभुवरपौत्र नैव शोभ्यं
मूदोऽसौ य इह कुमार निन्दतीराम् ॥ ६ ॥

·समरोदन्तः 105 तसत्तं रविकुलकीर्तिदाशु गत्वा सा ते तुरगवरेण राट्समीपम् । आश्वास्य प्रतरगात्तमेव भूपं संदग्धान् कुरु निनवान्धवान्विमुक्तान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वासौ विहावरोक्तवाक्यपति काकुत्स्थः कथमपि सैन्धवं गृहीत्वा । राजेन्द्र प्रति च जगाम शोकतप्त- श्यके वा तमपि सहस्रशो जातम् ॥ ६॥ कथमपि हृदि धृत्वा पुत्रशोक महीपो हृदयदलनशीलं भूमिलोके जनानाम् । मतवरमपि साई पूरयित्वा यथार्ह ह्यामिलपति घ मुक्ति स्वर्गलोके म वासम् ।। ६७ ॥ मार्तण्डान्वयसमवो नरपतियज्ञावसाने ततो राज्यश्रीपरिवर्षितात्मविपवो राज्य प्रशास्यालगुम् । पौत्रे राजसमानतेनसि धुर मूमेनिवेश्यानधा स्व. जगाम कीर्तिधवलस्तत्रानु मोक्तुं सुग्वम् ॥६॥ ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिपचरणारविन्दार्पणमस्तु । इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये श्यङ्के सगरोदन्तो नाम ॥ अष्टम मर्ग ॥ . -

·106
श्रीसीतास्वयंवरम्
श्रीः
}] नवमः सर्गः ॥
॥ गङ्गावतरणम् ॥
अंशुमानय गते नृपसूर्येऽभ्यंशुमलिनि यथा चरमाद्रिम् ।
अंशुमानिव शशी प्रति स प्रायशलशिवरं हरिपीठम् ॥ १ ॥
क्षीणकान्तिनिवहा रिपुभूपा भवना इव सनि प्रमुमयें ।
अस्तमस्य हि निशम्य सहाः प्रोदिताः सपमवनिनकान्त्या ॥२॥
किन्तु तत्क्षणयुते समयेऽपौ राममानविभवो निनशक्त्या ।
सागरोवृततनुः परिपूर्णस्तारकेश इव तानिनधान ॥३॥
सागरस्य तनुनः खपितृणां मुक्तिमेव विमलामप दातम् ।
स्वर्णदीनलममानयना चिन्तयावृतमनाः स यत्र ॥ ४ ॥
चिन्तया किम मान्ति हि लोके मानवम्य प्रफलाः कृतिपञ्चाः ।
मावयामि यशमा परिपूर्ण सोद्यमं च कृतिनं नरमेय ॥ ५ ॥
धैर्ययुक रनमा गुरुकार्य कर्तुमेव मनु नः प्रयनेन ।
तद्भः प्रमुवशे प्रणिराय तत्फलं हि न कदाप्युपलिप्सु ॥ ६ ॥
सन्ति राम मनुना द्विविधा हि मातले विविधशीलतेऽस्मिन् ।
सोद्यपात लपते फलमे कधिन्नयास्ति निहतः किल चान्यः ॥७
चिन्तयेह पुरुषः मुखरिक्तचिन्तयैव लमते दुरवस्थाम् ।
तत्सदा मतिमता न च कायर्या पुरुषेण धृतियातकचिन्ना ॥ ८ ॥

·गावतरणम् 107 श्रीधृतिप्रभृतिभिर्गुणरत्नैः प्रस्तुतां गुरुकृति विचरेच्च | यद्यसो न विजयी समान्ते तहि दोपमरणे म विनिन्द्यः ॥५॥ याचकाः खलु वयं जितशत्रो सन्निवौ त्रिभुवनावनातः । योग्यतानुमरणात्स ददाति प्रार्थनाश्च सकला न कदापि ॥१०॥ भव्यमेव भगवान् स ददाति ह्यर्षिने नगति जाग्रत एव । तत्कचित्तु सप्मुखं रमणीयं दुःखपूरितमय कचिदस्ति ॥११॥ अंशुमानिति नृपः कुशलोऽपि स्वर्णदीमय भुवं प्रतिनेतुम् । ईश्वरस्तु न चमूर दिलीपं राज्यदीपमकरोद्दिवमैर्त ॥१२॥ सोऽपि राघव गिरीन्द्रतननाशुभ्रतीर्थपरिपूतशरीरान् । आत्मनः पितृगणांश्च विधातुं चिन्तयाहतमना न शशाक ||१. चिन्तयैव समय नयतोऽम्य प्रादुराप्त तनयस्तपनाभः । तं भगीरय इति प्रथिताख्यालातं नरपतिः स चकार ॥१४॥ बालमास्कर इव प्रभुसूनुर्वृद्धिपाप नृपतेः पुर एव । कर्मणाजितपुरन्दरलोको राज्यपालमकरोत्समये तम् ॥१५॥ सर्वदा निनननेष्वमिरतो जिवन्धचरण स नृपालः । सन्तति न लमते म चिरेणाप्येषते न परिपीडितचेवाः ॥१६॥ मात्मनः पितृपितामहवृन्दं देवलोकगमनोन्मुखमेव । देवसिन्धुसलिलेन चिकीर्षुः पर्वतं प्रति ययौ हिमवन्तम् ॥१७॥ नद्धपाणियुगलो नरपालो वायुभक्षणरतश्च विधातुः । प्रीणनाय यतो तपति रम प्राप्तुमात्ममनप्ति स्थितवाञ्छाम् ॥१८॥ २ -

·108
श्रीसीतास्वयवरम्
श्मश्रुसंवृतमुखः सजटः सन् ब्रह्मसूत्रपरिभूपिनवक्षाः ।
ऊर्ध्वागुरमलो नियमैर्वा मीलितातियुगलः स बभूव ॥१९॥
शिलिवर्यरचिता शिवमूर्तिश्चित्रकारलिखितेव तथा वा।
निधिलः समधिगम्य समाधि राजते स्म गिरिराभिधु राना ॥२०
निश्चलं वनमुनगमलोको लोपाल कममुं निबन्ध ।
पक्षिणोऽपि विविधा हि रमन्तः क्रीडयाधिहरुहुस्तरमावात् ॥२॥
सिंहगर्जनशतादपि राना ध्यानतश्च न चचाल स किंचित् ।
निनितेन्द्रियगणस्य नरस्य प्रायशो भवति लक्षणमित्यम् ॥२२॥
हायनानि - निनाय नृपेन्द्रो राघवो दशशन विधिनयम् ।
तत्तपःप्रमुदितव्यतरास्वस्तिष्ठति स्म पुरतः सह देवैः ॥२३॥
पागधीशमुखनिर्गतवाणी मञ्जुला नृपमबोधयनम् ।
पर्वतशतलनिस्सननीरा नाह्ववीव तटिनी स्वतन् ॥२४॥
कि स्थितोऽसि तपसीदशि रामन् किं तवापिलपितं कपयाशु ।
भूपते नरतृषामपि दातुर्दीयते किमु तवापि हि किंचित् ॥२१॥
एवमादिगदितश्चतुरेण ब्रह्मणा सितमुखो वसुधेशः ।
भक्तिसन्नतशिराः स वमापे तं शुभार्ययुतया निनवाण्या ॥२६॥
अस्मदीयपितरः किल पूर्व मलमात्तु विहिताः कपिलेन ।
सद्गति च सदृशीमधुनापि प्राप्तृमप्लु विधिना न समः ॥२७॥
मम तद्रविकृलोद्रभूपाः पूर्वना मम पराक्रमपूर्णाः ।
देवसिन्धुनलसहमपूत नेश्वगः कमलमव कम् ॥२८॥

·गावतरणम् 109 मानवस्य परणादनु ती दाधदेहननितं मसितं तत् । सर्वथा ननु निमजयितव्यं चैतदेव विदितं मवतोऽपि ॥२५॥ वत्सरा दशरात हि विरिश्च व्यर्थमेव न गता इति मन्ये । मामकः पितृचयो मपदीयप्रेक्षणेन लभतामिह मुक्तिम् ॥३०॥ एकदा त्रिपथगालिलौघे त्वत्कृपानलनिधौ च पितृणाम् । विन्दना मसितमन्नुनयोने मन्जतात्परमपावनरूपम् ॥३१॥ आत्मनं भुवि विना न ठभे शं नास्ति मेऽपि सुगतिः परलोके । तद्दयापरवशो वशिन मां शर्मणः परवशं तनु देव ॥३२॥ पुन एन निरयास्पृथुयोरास्त्रातमात्मकुलमान हि समर्यः । पापकर्महरणाय तपो मे पास्तु दुःखतरणाप विधातः ॥३३॥ मालमापिनमहं श्रवणाभ्यां सन्निशम्य सममेव न कम्युम् । लोकमायमहमय मवन्तं प्रार्थये मम तोदयहेतोः ॥३४॥ आत्मजेन गुणिनेत्र लभेऽहं संपदं न विगुणैरपि पुत्रैः। तद्भवान् गुणिनमुत्तमपुत्रं वंशकीर्तिकरमेव ददातु ॥३१॥ मा मगन मम पितामह पुत्रं सागरेण म्हशं प्रददातु । - साहशादपि वरा पुनलामादपस्पिनिरिती हि मन्ये ॥२६॥ ता प्रिया समधिगत्य च तापं सियतेऽतिविमुखा सुखवृन्दे । पुत्रनन्म न चिरादपि बाबा मातृटो कमुखद रमणीयम् ॥२॥ मामिनी न मम मानमहंसी से दुःसविधुरा सयमेति । तस्तनपयवरं मम दता तस्तनं कुरु पयःपरिपूर्णम् ॥१८॥ * 16 . . . .

·110 श्रीसीतास्वयंवरम् राजकीयकृतिनश्रममेव म्लेच्छितैः शिशुमुखारक्षणकालम् । किंचिदूनमिह कर्तुमनन्यो याचनां तव पुरः किल कुवें ॥३९॥ त्वत्कृपारसगुगादुदितथि श्रीमदस्तु भगवन् सुतमूलम् । तद्विघातकरणानि निमेपाद्विश्वसृच्छलभतां च लमन्तां ॥४०॥ राजनीतिकुशले वनमध्ये राजनीति भणति दुहिणस्तु । सुप्रसन्नवदनो वरपूतं केवलं किल ददाय तस्मै ॥४१॥ पामः सुरधुनीमभिनेतुं निर्दिदेश निस्यापितृवृन्दम् । रक्षित सुमनरक्षणशीलं विश्वरक्षणपरं प्रति तप्तम् ॥४२॥ त दिलीपतनुमः सहरीवं पद्मयोनिगदितं प्रतिमान्य । प्रीणनाय गिरिशस्य जितारिर्वद्धपाणिरमवन्नतशीपः ॥४३॥ विश्वतापदतपःपरितापाद्विश्वपालन विभुः परितुष्टः । दर्शनं स भगवान् सुभगाय प्रीतिपूरितमनाः प्रददौ स्वम् ॥४४॥ स्वर्णी व बहुधा बहुवेगाद्वयोमतश्च निपपात नपापा । उद्यता त्रिभुवनकमहेशं स्द्रदेवमपि सेव विजेतम् ॥४५॥ मां विनेह मुगतिन हि लोके केवलं हि शरणं सकलानाम् । प्राणिनामहमतो न पतामि मातले किमु जनस्तु करोति ॥४६॥ मामितो गमयित न समर्थः सष्टिहेतुरपि नीरजनातः । नास्ति मत्सममिहेति न सिन्धुर्गविता सममववशत्रुः ॥४७॥ इत्यमादि मनसि प्रविचिन्त्य वर्गसिन्धुपतद्रमसेन । zer शिपि प्रगिता मा दिक्तटान खनिनदैरय मित्त्वा ॥८॥ v

·रागावतरणम्
111
इन्द्रमुख्यतरसन्नु पादा ब्रह्मणापि विहितस्तुतिसावा ।
अमरोमिरनिशं परिसव्या विष्णुपादनिल्या गगनस्था ॥४९॥
किं विभमि मदनान्धकशतोयम्बकादनिनमूपितदेहात ।
फाललोचनभवोप्यनलो मामागतः प्रति शमं च समेति ॥५०॥
श्रीति मा प्रति विमुर्पहनीयो मार्गणान् शरधिना न महाति ।
पश्यनस्तमपि नस्य विनेतुं स्वीयविक्रमचयेन च शक्ये ॥५१॥
गर्विता गगनगा मनमीत्यं दुःसहेन रमसेन पपात ।
नाकलोकविभवानपने सामोद्यमेव विरराज च सिन्धुः ||१२||
सिन्धुमेद नरपः परिपश्यन रहप्ता सह भुवं भ्रमयन्तीम् ।
कम्पमानिनशीपक एव स्व क्षिणी परिपिधाय च तस्पो ॥५३॥
दीनिकानलमयो पनिमलं हि ददृशे रमणीयम् ।
स्फाटिकाश्मानिनाध्यमानं शोमते म गगनद्विपपासा ||१४||
निखनोऽपि मरितः स हि वेगाड्यानशेऽय भुवनानि वनानि ।
तत्र केचिदभूमीतिविस्मयोऽपि न तपा बनमागे ॥१५॥
दीपत यदि बलं घरलाना हीयते नरवरोऽपि हि ताभ्यः ।
यन्महेगमपि सा निपतन्ती पुकरान मनुनै निमनन्त्रा॥१६॥
पीप विश्वरमणः सरितं तां गादगमदपूरितचित्ताम् ।
ईतिदास कुपितः वरणाधिनिबन्ध निमिपारस्याचेषु ॥७॥
सापि सिन्धुरमन हि या मिन्दुवदरटा निरद्धा ।
अन्धकारमानेऽधिशोरन्धनाममनव निमपान ॥५॥

·112 छीमावास्वयंवरम् सर्पराजपरिभूषितदेहो गर्वसर्पममरालयनद्याः । निर्मधान निमपौरुषकान्तस्तां चकार गिरिसनुमत्पनीम् ॥१९॥ वञ्चितामिति शिवो रमणीयभ्रूयुगोऽभुचदपो कणरूपाम् । सप्तघा तु तटिनी शमिताघां संविमभ्य च ददौ नरपाय ॥६॥ शम्भुना सुरसरित्सुविनीता मन्दगावनतिधारणशीला । जोपमीश्वरजटावनमध्यास्सिसार अदाचपलेव ॥११॥ रुद्रकेशवनना बननाक्षी सप्तराजतपुतन्तुसवर्णा । देवतेव शुशुभे मधुरास्या निर्गता स्वरयुताय विपञ्चयाः ॥१२॥ हादिनीति नलिनीति च तिन्नः पायनीति सरितो दिशमैन्द्रीम् । सिन्धुनामतटिनी ननु मीता जग्मुरेव परमां च मुहः ॥६३॥ सप्तमी त नरपं सुरसिन्धोर्मागिनी मगवती शुभतीर्था । अन्वगाच पितरं तनुजेव स्थानिता च तपमा निधिनत्यम् ॥१४॥ स्पन्दनं नृपवरो नयशीलो माविपुत्रजननं विधिवाक्यम् । चन्द्रशेखाकृपा स्मृतिमाणे सनिवेश्य च विवेश हमन् सः ||६|| धारणात्पुररिपुः सुरनया विन्दते स्म नदीपरनाम । सापि गपमनुसृत्य नवीन नाम कीर्तिलसितश्च महीशः ॥१६॥ भागतां हिमवतो निलयात्सा मालश्रुतिमनोहरशब्दम् । सर्वतोऽपि विततार तरतराजुहाव व पुरान सुरसिन्धुः ।।६७॥ सा धुनीह कुरुते भरताख्ये पुण्यपूर्णविषये विलक्षान् । मानवांश्च चलमहसमूहर्नर्तनं हृदयहारि तनोति । ६८॥

·113 गन्नावतरण "उत्पपात मकरो मुकराक्षः कुत्रचित्सुरनदीनलवन्दे । कर्मनक्रतिमयः कचिदेव लील्योलपति वीचिसमूहे ॥१९॥ राधन्य नल नन्तुमिरन्यैः संयुतायुतविविधिसष्टेः । राघवानुरघुवंशनमेषा निर्मगाम जगतीतलपुण्या ॥७०॥ कुत्रचित्समगतिः कुटिला सा कुवचिद् द्रुततरा क्वचिदना । मन्दगा कचिदसौ विमलाम्बुर्वकनां स्वाहनां दिशति स्म ॥७॥ कुत्रचिन्मुखगतिः समभूमौ कुतचिच्च सशिलावनि मागे । दुःखगा व विटलर्व पकाशे जीवितं हि मनुनस्य यथा वा ॥७१।। सागरान् गमयितुं मुरलोकं लोकानुगमना सुरसिन्धुः । सागर प्रियतमै च दिक्षुर्जहतापसगृहस्य पुरोऽयात् ॥७३॥ तस्य यज्ञनिलयं निखिलं सा निर्षिभेद निमिपाद्रमसेन । सोऽपि कोपपरवान् परमात्मा तो पो निनकरामरस वा ॥४॥ भय एवं यश निधिरेनं तापस तु नुतिमिन तिमिश्च । प्रीणय पुनरवाप महर्षेः कर्णरन्धविषयात्रै सिन्धुम् ॥७५|| तकुमार हानि माता माहीत्यमिश्यापरयासी । इयते त्वमपि राषध मुना व नीमिह खलु प्रणमैनाम् ।७६॥ फेवलं हि न करोति मुत्रान सागरान् विदुरितान् दुरितारिः । किन्त मनमान मनुनानां प्रीतिपात्र जननी च पाति ||१७|| कुषीवला विधनदीशुमोदकैः सदा मुदा एपर सन्नि मीविताः । करोति सा तृणधान्यमंजुला यमुन्धर्श वसुमननी पदाम् १९८१

·श्रीसीतारवयंपाम्
स्पितापि सा तपसि सदैव निर्मला न शोपिता माति महर्षितनदी ।
अहर्निशं मुनिगणसविठुना रिमाति च त्रिभुवनकीर्तिता गुणः ।।
भागीरपी माग्यप्तमृदयात भुपेन्दुमन्वेति क्लेव पूर्णा ।
तामप्यमाः किल सिद्धयक्षास्तयैव मद्धाञ्जलयोऽन्वाच्छन् ॥८॥
सापि प्रियं सर्वनदीप्रिय त
चिराद्धि दं खतरङ्गहस्तैः।
हठात्परीरम्य ननत हर्षा-
तरङ्गिणी पूर्णमदा प्रियेव ॥८॥
इत्यं समुद्रेण सम समेत्य
प्रमोर्ययौ शैवलिनी च पश्चात् ।
रसातलं यत्र पितामहानां
मस्मीकृतानां निचयः किलासीत ॥४२॥
विमोरनुज्ञा प्रतिमान्य गङ्गा
चकार तानाप्तवतोऽय नावम् ।
ब्रह्मा ततो वीक्ष्य जितप्रयत्न
भगीरथ तं निनाद तुष्टम् ॥९॥
पावत्प्रमोशनलिनी मुविस्था
तावत्वदीयाः पितरो दिविस्थाः ।
यावच चन्द्रार्कमरीचयोऽने
सावत्वदीया घवला सुकीर्तिः ॥४॥

·गवितरणम् 118 मङ्गल्यवाचा महनीयकीर्ति शुमाशिया सर्वमहीपबन्धः । उक्तो विधात्रा तदनु प्रपेदे पूरी स्वकीयां जनरचनाय ॥८५|| श्रुत्वा हष्टो दशरथपुत्रो गङ्गातीरे मुनिजनमध्ये विश्वामित्राननमनितोक्ति धन्य नूनं स्वयमति मेने ॥६॥ गनोदन्तं अधिमुखनिनदं राम श्रुत्वा पुलकिनदेह । साधयश्च श्रितकुशशय्य श्रीकान्तोऽमुदतिरुचिराम्य ॥४७॥ ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिश्यचरणारावदार्पणमस्तु । इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये यङ्के ॥ गङ्गावतरणं नाग ॥ . ॥ नवमः सर्गः ॥

·116
श्रीसीतास्वयंवरम्
॥ दशमः सर्गः ॥
॥ सप्तमरुजननम् ॥
अप शघुिवंशसत्तमो
हृदये प्रणाम कुलकीर्तिकारणम् ।
सगरं भगीरयनृशलकं तपा
ह्यनयत्सुखेन कपयोलमविभुः ॥१॥
सुरसिन्धुवीचिचयदत्तनिस्वने
पिकहितविहगोक्तिरजिने ।
कपिकृष्णसारचरित सनर्तन
विपिनऽपि रामानुनौ निदिद्रतः ॥२॥
अरुणोदये दिनवल्लमः करें।
स्पृशति स राधवमुखाम्युमं मुहुः ।
तनय पितेव मुदितो गुणान्वित
शयनस्थित हि समये दिनोदचे ॥३॥
सरिति प्रभुः स शयन कुशाचित
सह लक्ष्मणेन च विहाय राधवः ।
दिनकर्मसर्वपमलाम्बुबिन्दुभिः
प्रणिधाय धामनिधिमोक्यमस्तवीत ॥१॥

·संतमरजननम् 110 - तदनन्ता स मुनिनायमनत्री- दविलम्बित ननु तराम जाहवीम् । इति योगिदुर्लभवचासि कर्णयो- रपनन्मनेरमृतचिन्दयो यथा ॥ ५ ॥ पवसागराम्बुपतितान् प्लयो यथा ननु तारयिष्यति रघूदहो नरान् ।। स तयापि तापमहाविश- द्वितितीपुरव तटिनी जवात्प्लवम् ॥६॥ सचिरन्तनेन सहित वस्तट स्वरयापरं प्रविशति स्म निर्मरम् । अप तत्र कौशिमुनिः कुशासन धुरविश्य वक्तुमुपचक्रमे कथाम् ॥ ७ ॥ विविधामिराहतवद प्रमोरपो न कथाभिरस्य हृदयं विकर्षितम् | सकूतहलेन मनसा,गोत्कथा ननु बास्केऽस्ति मनस स्पृहेहशी ॥ ८ ॥ खुवीरचितमपरत्र यत्ननोऽ- व्यमिनेतुमास न च हसखेलनम् । अथवापि ममाहितामधुनापति- लगन्तुचारुनलखेलनं तथा ॥ ९ ॥ 17

·118
श्रीसीतासयंवरम्
विधुमण्डलाकृतिधरो भ्रमोऽम्ममा
न मनधर्ष पुरसनुनस्य च ।
भमिवाति स्म न जलं पिपासया
न बभूव तत्र स निपीडित क्षुधा ॥ १० ॥
न विवेद मेदपखिलातवन्दितः
शिशिरोष्णयोश्च दिवसत्रियामयोः ।
स कथाश्रवेण वसुधाधुलोकयो-
रमृतं पिपन्निव बभूव राघवः ॥ ११॥
नवमल्लिकामुमनिमैस्तरङ्गिणी-
मिननीरबिन्दुमिरलंकृतो विभुः।
नवमालिकाभिरिव भूषितो बपौ
विगुणाभिरप्यमलकान्तिमुद्रहन ॥ १२ ॥
अमरापगा यदि पयोनिधिवे-
तरिरेव तत्रामुनगाधिपाकृतिः ।।
भगवानभूहरारयात्मनस्तपा
भुभगेन्दभोगशयनः स्वयं यथा ॥ १९॥
भप पत्तनस्य चरितं पुरातनं
कुशिकात्मनस्तु रघुनायकार्पितः ।
मुरसिन्धुतीरलसितस्य शासित
मधुचोमिरुषकम क्रमात ॥ १४ ॥

·सप्तमरजननम्
119
भदितः मुताश्च दितिमाः पुरा विमो
पयता समुद्रममृताय सत्वरम् ।
मरणं जरां च विजिगीषवस्तषा
मपितं च हर्षमहिता वितनिरे ॥ १५ ॥
पयसां समुद्रमय मन्दराद्रिणा
दितिनाः सुराश्च निममन्धुत्पुकाः ।
भुभगं विधाय मयनस्य बालकि
सदृशं च रश्मिमतिमावरं परम् ॥ १६ ॥
प्रथम वधाम मथनाद्विमीषणं
गरलं भुगरमणः स्वाक्ततः ।
सविपो देश मथनादिमुच्चकै
स्पला ततश्च परिपेतुरामा ॥ १७ ॥
इति मूरिभग्नमनसः सुरासुराः
प्रथमान्तरायविहनात्तदन्तरं ।
इव वित्तनाशमृदितास्त्वकिश्चना-
थकिता नभूरपि ते निपीडिताः ॥ १८ ॥
हरितो बनान्धतमसेन चावृताः
सकलं माद्धि विकलं व्यतिष्त ।
शरणायिनोऽशरणं शिवं पुरा
ययुरेव दुःखदानं दयार्णवम् ॥ १९ ॥

·120
श्रीसीतास्वयंवरम्
.
विमुपापितः । भगवानुमाघको
हसता मुखेन निमिषाद्विपं पौ।
अमवद्धरस्य तदयामृतोपम
विरराज कण्ठनिलये सिताकृति ॥ २०॥
अप चन्द्रशेखरगलस्थित विप
विरराम पूर्णशशिनीय लक्षणम् ।
विपनाशनं स परिवीक्ष्य ते मुराः
निमयन्ति दुग्धनिधिमेव त पुनः ॥ २१ ॥
रमणीय एव ददृशे स सागरः
पयसा क्णान् हि विकिरन् खमण्डले ।
प्रपितान् मणीस्तु निनगमनस्थितान्
पुरतो विषामित्र सर्वतः सताम् ॥ २२ ॥
क्वचिदर्मिपङ्किरभवद्भयङ्करा
निखिलेषु तेषु निमिषत्म सागरम् ।
किम वाकिः स निनदेहसंक्षया-
झुनगानसून शतशः किलैयत ॥ २३ ॥
गमहस्त राशिसहशी रघुद्भव
कचिदेव महाविततिळमाता ।
कचिदम्युदावलिनिमा मनोहरा
कचिदारमाविव च राववाहिता ॥ २४ ॥

·समरजननम्
121
द
कुटिला कचिच्च वनितालकोपमा
विमला कचिस्फटिकसन्निमा बमौ।
साला रराज मुकुराकृतिः कचि.
त्तरला तरङ्गसरणिः योनिधौ ॥ २५ ॥
मकरन्दबिन्दुमरितः समीरणः
सुरमिर्चमूत्र पयसा च शीतलः।
क्षणदाचरैव विविद सुरैस्तथा
मयनश्रमो न किल तेन पीमितः ॥ २६ ॥
अयुतं गतं हि शरदा स सागरः
मथितोऽपि मूरि न ददौ सुधारसम् ।
विगतात्मसत्वविमो तदम्बुषु
प्रममज मन्दरगिरिमयप्रदः ॥ २७ ॥
प्रयमाप हि हरणाय ते मुराः
शरणं हरस्य चरणौ ययुजवात् ।
अधुना हरेः पदयुग विपद्ध
ययुरेख बद्धनिनााणिपल्लाः ॥ २८ ॥
जनदुःखनाशनविधौ प्रभुः सदा
भवतीह यः स जगदेकल्लमः ।
कृपयान्वितश्च पयमा निधेलटं
सहसा मगाम सुननावनाय न ॥२९॥

·128
श्रीसीताम्वयंवरम्
A
कमठाकृति स भगवान् वहन हसन्
माहिति प्रमुख निममज नीरधौ ।
अचलं स्वपृष्ठनिलयेन धारयन्.
स्तुतिमिः सुरैः प्रमुदितैश्च तुष्टुवे ॥१०॥
हरिविक्रमेण पुनस्मृते गिरी
परिमध्य नेत्रयुगगोचरं मुराः।
पुरुषं च चकुरमलं महाद्युति
सकमण्डलु हि गदनाशनप्रभुम् ॥ ३१ ॥
स बभूव राम हरिसन्निभः स्वयं
ह्यपरावतार इव तस्य भूतले ।
निखिलस्य रोगनिवहस्य नाशको
निपुणश्चिकित्सककृतौ महामतिः ॥ ३२ ॥
अधुनापि राम जनेन पूज्यते
भगवान् सदा सकलरोगघाताः।
रहितेन रोगनिवर्दियाम्बुधिः
परिपालयनिखिठमडतं मगन् ।। ३३ ॥
तदनन्तरं हि मयनादमत
रमणीगणं च गुणरूपरजितम् ।
परिचारिकाभिरनुपातमप्यहो
नवनीतावण्डभित्र सागरत्नदा ॥ ३१ ॥

·सप्तमजतनम् 123 मगणा इवाम्बुधिनमस्तलोद्धता भदेव बाडनकणाः सहस्रशः। ज्वलिताश्च भूषणशतैस्त डिन्निमाः सहसा प्रसादहसिताच ता बभुः ।। ३५ ॥ भगृहः स्त्रियोऽप न च केऽपि ताः शुभाः विबुघेषु तेषु गुणशोमिता अपि। भरताय. मरि यतमानचेतमा न बचाल चित्तमपरत्र किचन ॥ ३६ ।। पनिताः सुरेशभवने वनोद्भवा गणिका बभूवुरपरिग्रहास्किल । अधुनापि ताः प्रपितरूपमपिता दिविजेन्द्रमोगनिरता भवन्ति हि ॥१७॥ वनितासु ता विविधा गुणापलि- निखिला मयाय मणिव न शक्यते । নীনাথ বলব না वनवासिना न बनना मसिना. ॥ ३८॥ शृणु राघरेन्द्र पयतो हि सागरा दुदस्यिो निधिरपीन्दिरामिंधा। शिखरे यरे मथनधास्य सा. प्यनुहने मन्म- १९॥

·124 श्रीजीतास्वयंधाम रुचिरे सहबदलशोभितेऽम्बुने निजपादपद्मयुगलं निवेश्य च । रमणीयरूपपरिशोभितानना करुणादृष्टियुगला रमा बमौ ॥ ४० ॥ सुशिरीषपुष्पमृदुदेहसपदा नवमछिकासुमनिमद्विनावलिः । तपनीयरम्यरशनाकलापका- नवशोणिताधरपुटेन सा मौ ॥ ४१ ॥ मणिभूषितेन मुकूटेन रामिता चतुरा च मन्दगमना मलापहा । अति चञ्चलातियुगला स्वशोमया निनवान नेत्रनिचयं हि पश्यताम् ॥ १२ ॥ मधुमदनस्तु कमला मनोरमा नयनाचलेन च विलोक्य कौतुकात । विनता हिया कुचमरेण च क्षणा- जगृहे करेण हृदये व्यधात्ततः ॥ ४३ ॥ नवनीरदामहृदयं मधुद्विपः कमलातनोः पुलकित पराजत । चपलेव सापि कमलास्फुरदि स्फरर्दशुनालसहिता हितप्रदा ॥४४॥ ~ ·सप्तमरुजननम् 125 मणिवर्य एव खुनाय कौस्तुमो घुमणिया वकिरणान् विसारयन् । उदयादिशृङ्गमधितिष्ठतीय सोड- प्युदियाय मन्दरगिरौ पयोनिधे. ॥ ४५ ॥ तमपीन्दिरासहभुवं मणिं प्रभु. धूनवान् स्वयं मधुरिपूर्मुदा युतः। छदये श्रिया विलसिते प्रियामुद नवसहमे किल समाचरत्ततः ॥ १६ ॥ मासा सूर तदनन्तर जाने वरुणाधिराममनिता मदरसा । अदितः मुतास्तु परिषीय तामयो भवन् पुरा इति ततोऽसुराः परे ॥ १७ ॥ कवितामोमवचनातिपदो विधुराविराम पयमा निधेस्सना । युक्तीमुखोपमितमूर्तिरसपा मगता प्रमोदफलदानकृद्यषा ॥१८॥ उडुनायकं हि मृगक्ष्मणाधिन गिरिशोऽमिय नयनत्रयेण च । शम क्लामहि सस्य मूनि जगातो सनि २ तन्मणत् ।। ४९ ॥

·126"
,
श्रीसीतास्वयंघरम्
स तदाप्रभृत्यमवादिन्दुशेखरः.
परिमूषितस्तरणचन्द्रमःकरैः ।
हिमरश्मिरथ्यलमतोत्तमं यशः
प्रपितं जगत्सु हरशीपचनात् ॥ ५० ॥
गजरत्नमाविरमवत्सरस्वतः
स्फटिकोवलं च मुवनेषु वन्दितम् ।
वरगो रयण सहितस्तदा ततो
दिविनाधिपो झटिति तौ समाददे ॥ ११॥
पयसा प्रदा च पयसा निधेरभू-
स्कपिलाथ राम जनकामदायिनी ।-
तव पूर्वजेन च सुताय रक्षिता
मुरमिः सुरासुरवरादिसेविना ॥ १२ ॥
भय पश्चदेवतरवः सन्ज्वला
इव मौक्तिकः स्वकुमुभैः समावृताः।
भमवभिमे पुरवरेण नन्दन
विनिवेशिता उपवनासयो यथा ॥ ५३ ॥
हरिचन्दनादितरुमिर्हरिमुंद
समविन्दतामिनवशीलसंयुनाम् ।
तरवोऽपि ते च परिपूमिनाः सुरैः
प्रददुः समस्तहृदयाभिकाशितम् ॥ १४ ॥

·सप्तमरमननम्
1122
.
शुभकर्मणामिव फळ मनोहर
पयसां निधेरिव बलं समन्ततः ।
वरुणम्पधेरिव कृपारसं हरे-
मृत सुरेख ददृशेऽसुरैस्तनः ॥ ५९॥
अमृतं जरामरणनाशनक्षम
धमुराः सराश परिवीक्ष्य प्रारम् ।
मयशो कदं रुधिरपातकारणं
सरकुर्वनातिकृपिना: परस्परम् ॥ १६ ॥
इति देवदैत्यपमरे विनम्मित
प्यताय सम नामोहिनीरपुः ।
मधुसूदनस्तु सरदान स्वमायया
भमभूचितानपि सफार मोहितान् ॥ ५७ ।।
मोहिनीव नमामीश्वर
समा देवदिनिभान् मपन्नमः ।
गनमन्दगा पश्निलोचनाम्युना
गरमा गाहिकालातिमाम्बरा ॥१८॥
को पारसमय कराम्रो
विनिमेश्य मोहागादिने: मुमान् ।
प्रमीय लोगमन
HEATRE निमिग मोहिनी ॥ ५९॥

·128
श्रीसीतास्वयंवरम्
अमृतं ददौ मतिमती मृदस्खना
विविजेशमुख्यविबुधेभ्य एवं सा।
दितिनास्त रूपगुणमोहिताः किल
स्मृतिदूरमेव विदधुः सुधारसम् ॥ १० ॥
अमरेभ्य एव निखिलं सुधार
प्रविमान्य चेत्यममरेशवन्दिता।
एनिमितान्दनुभवान् खमायया
नवमोहिनी ननु विधाय निर्ययौ ॥ ६॥
दितिरात्मपुत्रविपदं सुरैःकृता
प्रविचिन्त्य राम बहुदुःखिना द्रुतम् ।
स्वपति जगाम शरणं विमूहिता
नयनस्थापनबिन्दुभिः समम् ॥ १२ ॥
पतिता पदे पतिपरायणा प्रभोः
पुरुहूतनाशकरपात्मनं वरम् ।
अमियाचते सा विनता नयेन सा
महुदरा हि भुवि मातृवेदना ॥१३॥
परिसान्त्वयन् स परितप्तमान
दयितां मगाद मुसशोकपीडिनाम् ।
करुणाप्लुतेन पचनेन कश्यप
स्तपनादितामिष भुवं नको नः ॥ ११ ॥

·सप्त रमननम्
129
यदि काप्ति त्वमिह लम्घुमीशं
तनयं
तपास
निजमान
शतम् ।
दशहानानि शुचिकर्मसु स्मितं
प्रविधेहि देवि मव वासवार्चिता ॥ १५ ॥
पतिवाक्यमित्यमय मा पतिव्रता
हररीचकार करीविलोचना ।
परिचर्ययापि कृतया बलद्विपा
दिवसान्निनाय मुतनन्मकाशिगी ॥१६॥
दितिरुग्रचर्यनियमैः कृशा भृशं
जननी नतात्मशिरसा मृदूक्तिना ।
पुरनायकन सतत हि सविता
सुधिया सुतेन तपसि स्थिनामदत् ।। ६७ ॥
मगति स्म राम दितिरेक्दा सुतं
परिवस्ययास्य मुदितातिनिर्मरम्।
विनता मवान्नि परिपायिनः सदा
निजकार्यशामगणनामु तत्पराः ॥ १८ ॥
शृणु मेघवाह यदि मे सुतोऽनधः
क्रिययानयेह तपमो भविष्यति ।
सह सेन भूमिमखिलामिमां भवा-
नमिशास्त तेन लमता सुखं तपा ॥ १९ ॥

·1180 श्रीसीतास्वयंवरम् वचनेन मातुरमराधिपस्ततो मधुरेण नास गतमीतिमानसः । रिपूजन्मनापि निजवीर्यघातिना ह्यति नागरूकचरितश्व शङ्कितः ॥ ७० ॥ अथ श्यपस्य दयिता सती दिति- दशवत्सरैरिह तपःक्रियाफलम् । मवतीति केवलमतीव तोपिणी विमुखी बमूत्र नियमेऽपि निर्मले ॥ ७१ ॥ शयनं खो गगनमध्यगेऽहनि प्रविवेश पादयुगलं शिरस्थले । स्वशिरस्तपाइ मिविषये विधाय च स्वपिति स्म मर्वनियमापरासी ।। ७२ ॥ शुभिघातिनी तु तरसा शचीपति- विकृतप्रतीकमहितां न साशनि । जठरं प्रविश्य निजघान सप्तधा ,रिपूपात्मनश्च स गरायुमंस्थितम् ॥ ७३ ॥ इति मिन्नगर्भसहितातिबाधा प्रतिनुध्य साथ विनिनिन्द मूर्खताम् । पुरुहूतमार्यमभिनातमाक्षणा निवन्ध राम स बहिर्गतः क्षणात ।। ७५ ॥

·सप्तमरमननम्
181;
अपराधमेप जननीकृतं ततो
विशदीचकार बहिरागतो हरिः।
निमगाद बद्धकरपल्लवश्व तां
परिसान्त्वयन्निव शुच किलाभवत् ।। ७५ ।।।
जननि क्षमस्व दययाप्प{ जनं
कलितापरामिह ते पदस्मितम् ।
विकृतानना नियमघातिनीमहं
भवतीमकार्यमिह दण्डमागिनीम् ॥ ७६ ॥
न मानिहापचरितस्य कारण
मवतीसि शक्रमवदितिवनः।
अहमेव निन्धचरिताम प.
अपमार्गगा ननु भवन्ति शासिताः॥ १७ ॥ .,
मलो मवन्त तव शासनादर
गम सप्तव निरताय गर्मगाः ।
प्रियमे ते पलरिपी निकोपयः
प्रतिपालगन्त हरितः सदानित्राः ॥ ७८ ।।
प्रपनो मरतु भुक्नं प्रमापने-
ग्परामा विगटोनमः।
गगने तृतीयमप्यतिधपो
मिनार से मागाः ॥ ७९ ॥

·182 श्रीसीतास्वयंवरम् इसरे दिशां हि परिपालने रताः मरुतोऽभिवान्तु मम सप्तधा कृताः । इति याचना स जननीमुखोद्गता प्रतिमान्य तद्वदकरोद्ययाविधि ॥ ८ ॥ यत्रैव शको जननी सिपेवे सहस्रसेवामिरनिन्दितामिः । तत्पत्तनं पश्य पुरो विशालं विशालकीर्तिप्रपितं कुमार ॥ ८१ ॥ परीमिहनां सुमतिः प्रशास्ति प्रभूतदाक्षिण्यनिधिनरेन्द्रः । यं प्राप्प तुल्याधिपति विशाला राजन्वतीवास्ति बहुप्रशस्ता ॥२॥ इक्ष्वाकुवंशप्रमः स धीमानन्धर्षनामा नरराजवर्यः । श्रुत्वा चिरादागमनं मदीयं प्रत्युद्गतः पश्य सबन्धुवर्गः ॥ ३ ॥ निगदितवति चैवं तापमानामधीणे सुमतिरपि समन्त्री स्वागत दातुमस्मै । नरवरतनयाम्या श्रीयुनाभ्या च तेभ्यो मुनिजननिनयेभ्योऽध्यानगामातिद्दष्टः ॥८॥ ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यचरणाराविन्दार्पणमस्तु । इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये यझे ॥ सप्तमरुज्जननं नाम ॥ ॥ दशमः सर्गः ॥

·महत्पोरणम् 183 श्री ॥ एकादश सर्ग ॥ अहल्पोद्धरणम् ॥ -- . सुमतिरय मुनींद्रं व्यामहारेति वाणी नयनमुदमावाप्य श्रीपतर्दर्शनन । निशिचरसालौघान् सर्वदा निर्गतात. निव भुवनतलेऽस्मिन् कर्तुमेवोद्यतस्य ॥१॥ मुनिवर कषय त्व को माराविहत्यौ मदनरुचिररूपी मञ्जकास्यौ च धीरौ । कमलविशदनेत्रौ शस्त्रविद्याप्रवीणौ प्रतिहतदुरितौधौ प्रश्रयोन्ननशीपों ॥ २ ॥ दशरातकिरणे खै पावनं व्योमदेश निखिलमपि विधाय प्रोम्ज्वलं ते मसेव । मुश्मपि परिपूता तद्वदवानुन भुवि कृतमुखवामौ तिग्मशीतांशुमन्तौ ॥३॥ 19 ·134 श्रीसीतास्वयंवरम् भुनवलपरिपूर्णौ चालको भास्करामो सकलभुवनरक्षाकर्मदक्षौ विमातः। इव सुरपतिविष्णू भूनिविष्टावतारी सितहृदयसमेतौ कम्बुकण्ठौ सुवीरौ ॥ ४ ॥ श्रुतिसुखनिनदं तदामकीर्तिप्रपूर्ण वचनमभिनिशम्य प्रत्युवाचाय भूपम् । सुमतिममलकीर्तिस्तापमानामधीशो विकसितमुखपद्मो रामचन्द्रानुयातः ।। ५ ॥ नृपवर मम यज्ञ विघ्नहीन विधातुं निशिचरबलनाशं सानुनः सुष्टु कृत्वा । विलसति विजयश्रीश्लिष्टगानः पुरो यो दशरथवरपुत्रं विद्धि तं रामचन्द्रम् ॥ ६ ॥ स यदि शरतहतं विद्युलोलकल्प विकिरति बहुवेगात्कोपताम्रायताक्षः । त्रिभुवनमपि काले क्षीयते वा निमेषे निखिलजगदधीशश्यैष विष्णुर्हि साक्षात् ॥७॥ जननृपतिदेशे कामुक शैवमुग्रं दशरथतनु नाम्यां दर्शयित्वा च यज्ञम् । सह मुनिमिरमीमि सम्यगाराष्प रामन पुनरपि मम शालामागमिष्यामि सार्य: nel ·अहल्याद्धरणम् 185 सदनु दनुनश भित्रवंशपदीपो मुखकरवचनेन स्वागतीकृत्य ताभ्याम् । पुलकितमिनदेहो हर्पपीयूषवर्षी । सुमतिरपि मुनिभ्यो दत्तवान् सत्मपर्याम् ॥९॥ भय दिनमपि नीत्वा तत्र चैक स रामः । सुमतिनृपकराग्रं प्रेमपूर्णो गृहीत्वा । मुनिमिरभिप्तमेतः कल्पवृक्षो जनानां जनकपुरमगासीत् तोपर्यन्तं नोन्द्रं ॥ १० ॥ प्रयममय नगर्या व्योमयागें स्थितानां रघुवरमुनिवर्यास्तृङ्गसौधाप्रमागान् । जलघरनिवहान स्पर्धयेव प्रजातान् सह दहशुरमन्दानन्दमान्द्राः समूहः ॥११॥ नृपतिभवनमूनि स्थापिनः केतुदण्डः कनकरमनपिनो मेघवृन्दे निलीनः | पवनगतिविधूतो मानसे तापसाना झटिति ननु ततान हादिनीभ्रान्तिमेव ॥१२॥ धनिकमनगृहाग्रस्थापिता दीपमा गगनतलममीपे प्रस्फुरन्तः सम । निशि शशिरहितायां तारकाणापरस्पों नगरपरननानां पश्यतां प्रापुरद्धा ! १३ ॥

·188
भासविस्व वरम्
--
उपसि जनकपुर्या निर्गत वान्तवृन्दे
निगमवचनरानि ब्राह्मणैवेदविद्धिः।
प्रतिदिनमधिगीतामाशृणोद्रामचन्द्रः
कविरचिनकषानां मझुगीति तथैव ।। १४ ॥
भय रघुकुलनायः पत्तनं सर्वतस्त.
प्रियमित नवकान्ताबाहुपाशेन बद्धम् ।
भगररसिकलोकप्रेममूलं मनोज्ञ
मुपवननववल्लीसंवृत संददर्श ॥ १५॥
इदममृतनिधानं श्रीमदिन्दीवराज्य
पवनमिह पुर्याः पूर्वमागोल्लमच्च ।
कपयतु मुनिवर्य प्रार्थनां मे निशम्य
क यह वसति धीमस्तिं भवान् सत्यकर्मा ॥१६
इति निगदितवन्तं राममारमशोमा-
समृदयहतचित्तं चित्तमन्माममेनम् ।
हसितवदनलक्ष्मीस्तापासानां धरेण्यः
कपयति चरितं तद्गीतमः स्म चैवम् ॥१७॥
इह हि तपसि ममो गौतमः ख्यातवृक्षो
वसतिमखिलपेदध्यानमात्रेण तृष्टः
भतनुत निमपत्नीसेवया पुन्यमानो
विशददययुक्तो निर्ममो निधलश्च ॥१८॥

·भाल्यावरणम् 187 पुनरपि पुरशत्रुश्चात्र निःशङ्कमेष त्यिति मनमि विमान्य ज्ञातनत्योपताः । तमिह कुसुमधन्धा साध्वमध्वस्तचित्तः सकृदपि हरभासं गौतम नाभ्युपायात् ॥१९॥ সমিনিব নানাবাদাম द्युतिलसितहगना मन्दहासाननधीः । पुररिपृमिव पूर्व पार्वती वल्लभं ता तपति निरतमेन सेपयाराधयन ॥२०॥ शिरति-पतिपदाज मण्डनं तन्वती सा पिनति धरणधीतं नीरमिन्दीवराक्षी। पदकमलपरागं धारयत्याननाने भवति मनसि तृप्ता दिव्यमौल्या भितृष्टा ।। उटमममित एपा वर्षयामास वृक्षा. मपि मृगशिशुमधाने पत्रवात्सल्यपूर्णा । स्तनघटपरिपूर्णनिमल वा पयोभी रघुवर नयनाम्यां प्रीतिदास्ते बनान्ते ॥२२॥ अतिपिमनशरण्या पर्णशाला मह. विपुलविमलकीर्तिः सेविनाहन्यया मा!. उपवनवव्यत्या स्पावराणा समूहे. प्यास्पमिष दत्ता मूपगं वा पारो ॥२३॥ .

·138 श्रीसीतास्वयंवरम् सुरपतिरय दृष्ट्वा चैकदा चारुमूर्ति निरुपमनिनरूपां धर्मपत्नी महः । विषमगरशराणां लक्ष्यतामेत्य मृह्यन् मुनिवरतनुधारी तां शुमामात्रमाणे ॥ २५ ॥ धनमुनिवररूपं विद्धि मां पद्मनेत्रे निखिलविद्वरानं सर्वनम्यं शरण्यम् । तब निरुपमरूपोन्मोहितोऽत्रागतोऽहं क्षणमिह मम भूत्वा कामिनी रञ्जयस्व ॥२६॥ दशशतनयनं न चैवमामाषमाणं नयनयुगलकोणादेव दशनकिरणपामा देवरानं निहत्य भुवमपि नखशृङ्गैः सादरं चोलिलेख ॥२६॥ अपि सकलविधिता गौतपप्रेममति- धुरि शुमचरितानां सुन्दरीणां स्थितापि । अपि वलसहिता सा मस्समात्कर्तुमिन्दं ह्यामिलपति मुनित्री तेन साध ल मोगम् ।। सुरपतिरपि कामोत्पीडितस्तामियाया- प्यप परवनिता सा तं तयैवोजगाम | सहि परिचितशास्त्र सा महर्षेः प्रियार्या कलुपमिति विदित्वा पक्रतुस्तौ महाधम् ॥२८॥ दृष्ट्वा सहामम् । १ ·हस्योदरणम् 136 कृतदुरितमिहेवाज्ञानतः पुरुपं नु प्रमुरतिकरणाब्धिः क्षाम्यति प्रार्थितस्तम् । न तमिह कदापि ज्ञानतः अरकार्य यदयमखिलकाले दण्डना:ऽस्ति राम ॥२९॥ अधरनवरसस्यापानमारभ्य निष्णुः सलमानचेष्टास्तापरस्त्रीसमेतः। विहरणकृतिमानस्तत्र निश्यि कामं स्वपुरगमनमक्तो मीतिविद्धश्यकम्पे ॥ ३० ॥ मुनिवरदयितां तो देवरानः समीक्ष्य मुहरपि न नगाम स्वेच्च्या भुक्तकामाम् । कपमपि च विहायैवात्मरक्षामेवं कुक्तिमूनिकरावादाविरातीत्स तत्र ॥ ३१ ॥ मुनिमुखमय निष्णु प्रोद्वमन्वोपाहि नयनदशशतेन प्रेक्षितुं नापि शेके । मयकृततनुकम्पश्चानुतापावृतात्मा किमिति सं करणीय वेद न प्रस्थितो न॥३२॥ अमरपतिपशील दुष्टशीला व पनी मयचकितम ता मशोकां विनमाम् । मुनिरशपदुरुश्री सवाण्या गमीर न हि मुनिमननापा धर्महानि समम् ॥३॥ .

·140
श्रीसीतास्वयंवरम्
अमवदमरनाथो निष्फलः शापवाण्या
वरतनुरपि मार्या तस्य पापाणरूपा ।
तव रघुकुलकेंतोर्दर्शनात्सा विमुक्ता
भवति वचनसारात्सारयुक्तस्य तस्य. ॥ ३४ ॥
इह हि वसति नूनं धर्मपत्नी मह-
रुपलविपुलदेहेयन्ति वर्षाणि वत्स |
सदपनयविपत्ति सत्यधर्मप्रभो त्वं
तव भुवि पदपद्मादस्ति नान्या गतिर्नः ॥३१॥
भय स रघुवरेण्यो रामचन्द्रः शिलायाः
स्वपददशनखानां पतिमेवानिनाय ।
निकटेमपि यदा सा स्वीयरूपं हि धृत्वा
मुनिमिरपि नदृष्टं पादपद्मं ददर्श ॥ ३६॥
मृततनुरिव विधुच्छक्तिसंपकहेतो
रघुवरपदपद्मात्प्ता शिला संचचाल ।
प्रथममिह न दत्ते प्राणवायुं कदापि
युफ्लमथ पदोश्योज्जीवयामाप्त युग्मम् ॥३७॥
झटिति करपूट सा सुठु बद्धा खनन्धु
गलदमृतनिमाश्रुप्रोतनेताम्बुनाता ।
परमपुरुषम संस्थितं रामचन्द्र
विमलवचनपूर्णः स्तोत्ररथास्तोत् ॥ ३८ ॥

·भास्यावरणम् 1141 तव रघुवर पादस्पर्शनं मां तनोति विगतदु रितबाधां श्रीसमेतां सुशीलाम् । मम नतिशतमच स्वीकुरुष्वार्पयामि सहितमय च मस्त्या मावनातीत मन्धो॥३९॥ मयद मगवस्त्रादध निष्क्रम्यमाणां विपुसमलधिमध्यादुद्धता वाथ मन्ये । दबहुतवहतापादक्षितां वा दयाम्धे तयपदनसपके स्पर्शनान्मोचितां माम् ।।४।। मवसि मयति नाये सर्वदेवे कृपालो मयति मवविमुक्तः पापकर्मापि मवः । भवविधिसुररानैः सन्नुता मुरारे किमुत नयगुणान्यः सज्जनो गाउमक्तिः ॥११॥ .प्रभवति तव शक्त्या लोकवृन्दं समस्तं तदन तदसि त्वं जागरूको हि विष्णो। प्रलयमपि विधाय ऽयम्मकोसीह नृत्य- स्तव परितममिझनैव शक्यं नहीवम् ॥१२॥ गतिरसि मम पन्धो रामचन्द्र स्वमेवा- प्पनरतमहं ते पादप प्रणौमि। अविवसति मनांसि ज्ञानदातयतीनां भव मपि न पान सपंदा सवालः || ·18 श्रीसीतास्वयंवरम् +-NAL न मनति मम मिला तृप्तिमार्तातिहारि- स्तव सुमधुरनाम्नां कीर्तनेनापि भूयः । ग्रहणपरिविसृष्टा चन्द्रलेखेव जाता यहमिह रघुनाथ त्वत्पदानप्रपूता ॥४४॥ मिहिरकुलमणे ते दर्शननैव विन्दे मुदमहमतिशुध्नां नापि दृष्टां हि पूर्वम् । सफलमपि च जन्मास्त्यद्य मेऽस्सीह धन्या मधुरमधुरसस्यापानमत्तेव मामि ॥४५॥ स्मरणममलकीतेस्ते सशोकां हि विष्णो परममृदितचित्तामातनोतीति मन्ये । दशरपतनुमात क्षुत्पिपासामिपीडां गणपति न कदापि त्वन्निविष्टं मनो मे ||४|| वससि निखिलजीवेष्वार्य सद्भिः प्रपन्य लसति कुसुमराजिः कालधर्मानुसारम् । दशशतकरमाली द्वादशात्मा सतेजा भवति रघुवरेन्दुः कान्तिमांस्ते महत्वात् ॥१७ निखिलभुवनरक्षाकर्मदक्षोऽतिमारं वहति किल तथापि प्रस्फुटास्याम्बुमाता। मुखमुपरि महायोगनिद्रामिभूतो 1 विहगपतिसमेतः सद्भुतो लोकयात्रा ||५|| .

·महत्पारणम्
143
किमपि किमपि वक्तुं त्वत्कृपाया पवामि
प्रनिगुणकथनं ते वर्णनातीतमेव-
'अन इति मुलमो न प्राप्नुमित्यादिवाक्यैः
कयमिह मणितोऽपि प्रेक्षितस्त्वं मयासि ॥४९॥
सपमवदिह सर्व विष्टपं त्वत्त आदो
तदनु पवननीरे प्रादुरास्ता खवही ।
य इह शुमचरित्रं स्तौति तं नैकदा त्यां
मृतमिति खलु मन्ये प्राणिन सर्वपापि ॥१०॥
तव परणसमर्चा जीवनं मे दयालो
घुवर मम सैव प्राणवायुस्तया हि |
धनपपि मम बन्धो भाग्यमुत्साह ओजः
सकलामिह पदीयं तत्वतस्तत्त्वदीयम् ॥५१॥
नयविनयगुणान्याः सजना मानवा ये
निगहृदयतले वा सर्वदा चिन्तयन्तः ।
किमु भयचकितास्ते तारहीने प्रपञ्चे
भवमुनगविदष्टा यान्ति वा कान्दिशीकाः ॥१२॥
बलिनृपतिरिवाह पाठकः केवलं त्वा-
मिति न च कथयामि ज्ञातदेवप्रभाषा ।
शिशुरसि हि शरीरे किन्तु सैन हेतो.
धृतमनुनथरीरं वेत्ति कस्ते स्वरूपम् ॥११॥

·144,
श्रीसीतास्वयंवरम्
शमयसि भवतापं ध्यानतः केवलं त्वं
झपनयसि कलकं वन्दनावे पदाम्ने ।
नयप्ति निनसका कीर्तनादाहयानां
मुलममपि कितन्माहशा नाचरन्ति ॥१२॥
इह न मवसित घेति प्रोच्यसे नास्तिकस्त्वं
प्रतिपदमनमतत्वत्कृपास्तेऽपि मूदाः ।
म विदुरपि भवन्तं स्वात्मतस्य नुदन्तं
प्रसिनिमिपमिहेव स्वीयकर्माणि गूढम् ॥१५॥
शरणमसि मम त्वं त्वां विनान्यं न माने
मतिरसि मम माता त्वं पिता नांषश्च ।
गुरुरपि च सखा त्वं ज्ञनमार्गोपदेष्टा
तदिह मधुमुरारे पाहि मां रामचन्द्र ॥१६॥
मन इति पुरुषं त्वां राम केचिद्रणन्ति
शिव इति च ममन्ते जन्तवः केचिदन्ये ।
परमपुरुषनाम्ना वेदवाण्यापि देव
त्वमिति बहुविधैर्वा गीयसे नामसः ॥१७॥
विकसितनलिनाम श्यामलं श्रीनिधान
पदनखसितशोमादीप्तमोत्तमानम् ।
बलिनरपतिपन्नं योगिमिः पूजितं ते
सुरसरिदमलाम्मुव्याप्समाधि नतासि ॥१८॥

·अहल्योरणम्
146
मरतविनुनपादं गव्यमूर्ति पवार
तिलकयुतललाट मन्दहासाननाजम् ।
सुरपतिकृतकीति दुष्टमत्तेमसिंह
शिरसि निहितहस्ता मक्तियुक्ता नमामि ॥१९॥
मुनिजनचयमित्र मित्रवंशमदीप
ह्यमरममरमीशं दिव्यकोदण्डपाणिम् ।
ज्वलनरुचिममानं कुण्डलोद्दीप्तर्ण
भुमगतनुभुनं त्वां लोकये दीनबन्धुम् ॥६॥
शरवरहतरक्षःकोटिमधेन्दुभालं
वरदमारिदवाः शीतलाम्बुप्रवाहम् ।
मुकुरनिमकपोलं शकरं साधुवन्य
विमलचरितमार्य त्वां प्रपद्ये शरण्यम् ॥६॥
दशरपपरपुर्य लक्ष्मणेनाक्यात
खस्करविधुनेत्रं सर्वभूतापिनायम् ।
अगणितगुणपूर्ण भाग्यदं माम्यवन्त
विकसितनवमलीपुष्पदन्तं प्रणौमि ॥१२॥
धृतदुरितकला रामचन्द्र त्वदीयं
परणकमलयुग्मं सानुतापा नमामि ।
तदपनय ममापं मरिकारण्यम
नदिन हि परमलाजातु पापं परामि ॥१३॥

·148
श्रीसीताम्वयंवरम्
F
1
.
A
रघुतिलक न जाने त्वां कयं प्रीणयामि
प्रणतिमिर्यवेति स्तोत्रसद्धेवरेण्यम् ।
किमपि वचनवृन्दं प्रोद्गतं काल्योगा-
तव चरणतलेऽहं हपचित्ता ददामि ॥६॥
इति वचनमदीर्य प्रेयसी गौतमः
सजलनयनपा रामचन्द्राधिपद्मम् ।
निजभुनयुगनद्धं सा चकाराश्रुसितं
परमशुमकरं तत्को नहात्यप्रसस्पम् ॥१५॥
तदनु मुनिपपत्नी वन्दनं मा समाप्य
चरणयुगलपूना तत्र मासा चकाशे ।
शरदि नमसि शुभा पूर्णचन्द्रप्रमेव
दिशि दिशि निनकान्ते रमिनाले प्रहार्य ॥१६॥
विकसितशतपत्रा पद्मिनी पङ्कमध्या-
न्मुनिवरदयिता सा चोदना भूमिगर्मात् ।
उदितकनकवल्ली मेघमध्यात्तपैव
घुपलतनुमपास्य हादिनीवोद्गता वा ॥६॥
पुनरपि पतियोग्या दुनिरीक्ष्या निलिम्पै-
मुदितबदनलक्ष्मीः सातियेयी बुमपुः ।
कुशिकममपि राम लक्ष्मणं चाश्रम स्वं
मधुरतमवचोमियाजुहाव बहीन ॥६॥

·भास्योदरणम् 1141 ऋषिवररमणी तां तावहल्यां कुमारी नयविनयविधिज्ञौ नेमतुः सादरश्च । शिक्कुलवरेण्यश्चापि शीर्षप्रकम्पा- द्विधुतदुरितसवां भरि मेने प्रणमाम् ॥१९॥ गतफलममरेशं गौतमामर्पयोगा- स्कृतमुरवरकार्य शोकतप्त निशाम्य । ज्वलनमपि विधाय स्वीयनेतारमेव प्रययुरप पितृस्तै निर्नरास्तस्य मृत्यै ॥४०॥ पुनरधिगतवीर्य मिष्णुमनेर्वचोमि- झटिति व पितृदेवा यासर्व तं वितेनुः । मुरपतिरपि नाम्ना मेपनीनो नमव मुनिरपि स जगाम माघरेन्द्र क्षमावान् ॥७॥ निगदितवति सम्यक नृपतनुमवराम्या प्रादुरासीत्प्रतीच्या । मपि स मुनिवरेण्यो गौतमय स्वरष्ट्या शुचिविलसितदेहाँ प्रेयसीमाशु मत्वा ॥७२॥ तपसि महति ततं देह मासं वहन्तं मुखचिचुकविमागे श्मश्रुरामिप्रदीप्तम् । मसितलसितमाळ यज्ञसूत्रैय कान्त पशुरिष मुविस्पं गौतम छोकान्नम् ॥७॥ कौशिक वृत्तमेवं

·148
श्रीसीतास्वयंवरम्
चिरपरिचितमात्मस्नेहपूर्ण पवित्र
अटिति कुशिकनन्मा प्रत्यगच्छन्मुनीन्द्रम् ।
निनभुनयुगपाशे हर्पवर्षी परन्ध
परिचितमिव कर्तुं चात्मनस्तेनसापि ॥७॥
पुनरपि चिरकालानन्तरं वीक्षमाणा
परमरुचिमहल्या रामकारुण्यपूता ।
पतिवरणमयैषा तत्र शीघ्रं पपात
कमटकुसुममध्ये षट्पदालिययैव ।।७५||
तदनु दनशत्रू शत्रुनाशैकवीरौ
दशरथनृपहर्षोत्कर्षहेत कुमारौ।
अपि मुनिवरसादौ नेमतः कौशिकाक्षि-
प्रविचलनकृताज्ञौ पण्डितावस्त्रशास्त्रे ॥७॥
उचितममलकीर्तिर्गौतमः प्रीतिवाक्य
प्रवरमवददार्य कौशिक तापसानाम् ।
अपि कुशलमपृच्छच्चाश्रमे सिद्धसंज्ञे
तपसि कपमितीव प्रश्नमस्तेऽप्यनित्यः ॥१७॥
रघुवर तव तातश्चक्रवर्ती नगर्यो
वसति सुखनिमग्नः कचिदष्यस्ति तस्य ।
सचिवमतिविमाता भूधरा धर्मपूर्णा
१ विधिवदिति महर्षिः पृष्टवान् रामचन्द्रम् ॥७॥

·भहल्यादरणम्
1149
जयतु रघुवरेण्य त्वत्कृपा सर्वदिक्षु
प्रभवतु जयघोषः सर्वदा ते कुमार।
त्वयि मवति विदूरे कुत्र चास्मद्विधाना
मनप्ति तपति वृत्तिविघ्नहींना समग्रा ॥७९॥
अणोरणीयान् महतो महीयान् श्रीरामचन्द्र. परमात्मरूपी ।
त्वमस्यहल्येऽस्य पदारविन्दादपांसुला चार्हसि मां समेतुम् ॥८॥
उक्त्वति भार्या रघुनाथपादस्पर्शप्रपूता मुनिषद्भवस्ताम् ।
रामावतार नगदेवदेवं चकार दिव्यास्ततिहृष्टमित्यम् ॥१॥
नमोऽस्तु ते राघवंशकेतो मारीचनीचन सत्तः ।
ममापि पूर्वानितपुण्यहेतोरति प्रसन्नो मयि देवदेव ॥८२॥
चतुर्मुखारविदां वरिष्ठ प्रकर्पिनान् केटमदानवेन ।
वेदान् समद्धमत्त्वमेव प्रमो महामास्वशरीरधारी ॥३॥
पय.समृदे मषिते सुधाय सधाशनरभ्यरिभिः सुराणाम् ।
गतेऽपले मन्दरनानि नीरे तदामवस्त्वं क्लि कर्मकायः ॥८॥
वसुन्धरामच वलेन पृष्टा यदा हिरण्यासमहाोण ।
महाराहो नु मवान प्रमो तो भूत्वोधाराय नमोऽस्तु तम्यम् ॥८॥
मक्ताप्रगण्य स्वयि दत्तनित्त प्रहादम हादयितुं |
नृसिंहरूपेण मयहरेग क्षणात पितर तीयम् ॥८॥
पलि नृपं वामनरापारी वा विमदिनारिम् ।
भयानयान मात्रय मन्तिविक काय गमवयम् ॥ ८॥

·1150 श्रीसीतास्वयंवरम् त्रिःसप्तकृत्वः परशुं हि धृत्वा रामामिधानो जगतीतलेऽस्मिन् । राजन्यवंशान जमदग्निसूनु त्वाय वंशानिव चाच्छिनस्त्वम् ||८८॥ स्वमद्य काकुत्स्थकुलप्रदीपो रामोऽमिरामो रमसे जगत्याम् । स एव साक्षात्खलु राक्षसानां नाशाय जातस्त्वमसीव विष्णुः ॥८९॥ युगे तृतीये वसुदेवपुत्रः कृष्णश्च भूत्वा भुवनस्य भारम् । हरिष्यसि त्वं हरिरेव साक्षाल्लीला वितन्वन् रमणीयशीलाम् ॥१०॥ पश्चात्मबुद्धः खलु बुद्धनाम्ना भूमौ कृपां मरि करिष्यसि त्वम् । भवन्ति सर्वे कृमिकीटमुख्या ये प्राणिनस्नेऽपि कृपामिपूताः ॥२॥ कलौ युगे कृष्णतुरङ्गपृष्ठे स्थित्वापि नीलासिलतां गृहीत्वा । म्लेच्छपणाशं हि करिष्यसि त्वं सतां सुख भूमितले प्रसार्य ॥२२॥ दशावतारानिति राम कृत्वा लोकत्रयस्योद्धरणाय दैत्यान् । निहसि, लीलामनुजस्वरूप प्रणामकोटि वितनोमि तुभ्यम् ॥१३॥ सन्तो यदा स्युर्भुवि भूरिदुःखे तदा चिदानन्द कृतावतारः। नि:शेषमेतान् हतदुःखपीडान् कृत्वा किल स्थापयसीह धर्मम् ॥२४॥ धनार्जने वाय यशोऽमने वा स्थितं निजोत्साहमरातिमीष्म | सम विपन्यामिहेव दत्वा तवार्चने सन्ति जना विमुक्ताः ॥११॥ मूदा ननास्त तव मार्मणाय प्रयान्ति तीर्थानि च ये गिरीन्द्रान् । किं ज्ञानहीनन वृथाटनेन त्वं दृश्यस देहगृहे स्वकीये ॥९६|| व तृप्यसि त्वं कठिन्वतैश्च वषैलात्कारधृतैलपा वा । किनरन्तरात्मा भरितश्च येपो प्रेम्गामि तवं हृदये विशुद्ध ॥९॥ .

·महल्पोद्राणम् 151 4 4 इत्यादिभिस्तं वचनमहर्षी घुप्रवीरं मुदितं चकार । दत्वा सपर्यामस्खिलामपासै प्रभूतमानन्दमवाप चित्ते ॥८॥ सतीमहल्यां पुनरेष लब्ध्वा रामाइनिधूलीकणपूतदेहाम् । निनाश्रमे स्वास्थमनाचकार वास वसानोऽजिनवाससी च ||१९|| गन्धर्वानिदशाश्य दिव्यनिनदैः सङ्गीतमानन्ददं नाट्यं चक्करमर्त्यलोकगणिका रम्मादयो ज्योम्नि । श्रीलक्ष्मा निपपात पुष्पनिकरो मुन्याश्रमे रामवो लक्ष्मीवान सह लक्ष्मणेन मिथिलामुल्लासपूर्णो नौ ॥१०॥ ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यचरणाराबन्दार्पणमस्तु इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये ध्य ॥ अहस्योद्धरणं नाम ॥ ॥ एकादशः सर्गः ॥

·ja श्रीसीतास्वयंवरम् श्री ॥ द्वादशः सर्गः॥ मिथिल प्रवेशः॥ अनन्तगुणोऽप रामचन्द्र सलक्ष्मणः अनुसृत्य मुनि किञ्चिदवार मिथिलां पुरीम् ॥१॥ ददर्श दर्शनीयां तो जनकेन पालिताम् । रानः प्रीतिदां प्रीतिपात्रं पत्नीमिव स्थिताम् ॥२॥ विशालां विशदामिख्यां विश्वप्रेमकरीं शिवाम् । रामो रामाभिरामां च ध्वसिनीं सकलापदाम् ॥१॥ रानवीथीथु यतासौ कौसल्यानन्दवर्धनः । ददर्श पादपान वृद्धान् पयिकश्रमहारिणः ॥४॥ गच्छन्तः पघि दृष्टामु रामं राजीवलोचनम् । आसंश्चित्रापितारम्मा नागरा मिथिलापुरे ॥५॥ स्वमावमीरवो यत्र धनुष्पाणी रघूदहौ । हरिण्यश्यश्च नेत्रदृष्ट्वा दुद्रुवुरञ्जसा ॥६॥ दूरं गत्वा पुनस्तास्तु पश्यन्त्यस्तापसोत्तमम् । भाजग्मुनिकटं तेषामय निर्गतसाध्यसाः ||७||

·मिथिलाप्रवेश:
163
बालौ हर्षप्रकर्षेण ननन्दतुरनेन तौ ।
सर्वदाज्ञातदुःखेह बाललीला मनोहरा ॥८॥
शशास शासनैः सुठु मिथिलां मिथिलाधिपः ।
बभूव भूः सकान्ता च प्रना: समनका भपि ॥९॥
काले ववर्ष पर्जन्यस्तस्मिन रामनि शासति ।
तत्रानि न बाधा तु मा बाधा बाधितामवत् ॥१०॥
नार्यों नाधर्ममार्गेषु विचेह' पुरपास्तथा ।
ताः पातिव्रत्यमपूर्णाश्चकपत्नीवास्तु ते ॥१॥
विद्यामिवृद्धये तत्र प्रनानां हितकारिणः ।
बभूवुर्गुरखोऽज्ञानध्वान्तदीपाः सहस्रगः ॥१२॥
क्षत्रियाणां धनु शास्त्रमदभ्यासाय पत्तने ।
तस्मिन्नकारि सर्वाणि साधनानि महीभृता ॥१३॥
लेभेऽमिवृद्धि सङ्गीतं तद्विद्भिः पठिन पुरे ।
सम्यक चकार गोष्ठीषु प्रजानां मुदमद्भुताम् ॥१४॥
कला वेदान्तविद्याश्च याश्चान्या भुवि सन्ति ताः।
समृद्धि लेमिरे सर्वाः सर्वज्ञे शापनि प्रमौ ॥१५॥
राजदण्डः करे राज्ञो मुपणं केवलं वमौ ।।
अपराधी न कोऽप्यासीजनके शापनि प्रमाः ॥१६॥
यशःसंकीर्तन चर्जनाः स च राघवौ ।
। तच्छुश्रुवतुरुतं दृदयान मिपः प्रमोः ॥१७॥

·164 श्रीसीतास्वयंवरम् करेण करुणासिन्धुः प्रनादत्तेन रक्षणे । तासां बभूव निरतो मश्यामृत्सस्यशालिनी ॥१८॥ कविवाणीषु वीणां वा वादयन्ती सरस्वती । उवास वासवारामलसितोपवने पुरे ॥१९॥ कोशगेहे महीपा नगरारामरामिषु । वनितासु चकारापि पुरे श्रीवर्वासमात्मनः ॥२०॥ देवालयाचित्रमित्तिसहिता मिथिलापरे । शिल्पिनां दर्शयन्ति स्म कौशलं कृतिसपये ॥२१॥ मित्यर्पितानि चित्राणि यत्र तद्वासिनामपि । जनानां चक्रुराश्चर्य सनीवभ्रान्तिमेव च ॥२२॥ मक्तिमार्गावलम्बी स राना तद्वत्प्रना भपि। विग्रहाः केवलं नोषुः सप्राणास्तत्र देवताः ॥२३!! पर्णशाला महर्षीणां तत्रासनमितः पुरम् । यास्ववात्मविना विघ्नं ह्यात्मारामा महर्षयः ॥२४॥ सरांसि यत्र राजन्ते राजहंसयुतानि च। सगलानि सपद्मानि चित्तहारीणि केवलम् ॥१५॥ विश्वविद्यालये यत्र समागत्यान्यदेशतः । " गुरुणामन्तिके शिष्याः पठन्त्येकायमानसाः ॥२६॥ संस्कृतां मारती यत्र पूर्वसंस्कारहेतुना । अधिगच्छन्ति विज्ञानं ज्ञानं चैव तया प्रमाः ॥२७॥ 4 ·मियिकाप्रवेशः 165 h . . परस्परसमालापमाधुर्यरसरञ्जितौ । राघवावन्वयातां तं मुनी-द्रं कुशिकोद्भवम् ॥२८॥ ज्ञात्वागतं मुनीन्द्रं स राजा राजसुपूजितः । जितेदियो नितको प्रत्युद्यातुमपाययौ ॥२९॥ ब्रह्मर्षिमय रामर्षि सामात्यः सपुरोहित । दृष्ट्वा दुराचकारास्मै सामाङ्गमणति तत ॥३०॥ - कुशलं कुशिकानन्दहेतः पप्रच्छ भूपतिम् । शतानन्दमरेणापि शतानन्दं च ऋविनम् ॥३१॥ उचितानग्रंपाद्यादीनतियिभ्यो ददौ नृपः। पश्चात्सुवर्णपीठानि सर्वेभ्यश्च समृद्धिमान् ॥३२॥ .. यथाविषि समन्वर्य रामपिरतियींस्ततः । साञ्जलिमक्तिमान कौशिकं वदति म सः ॥३३॥ श्रेष्ठो माग्यवतामस्मि दर्शनाद्भवतो मुने । यतो मवान् यज्ञकर्मदीक्षित स्वागतोस्ति माम् ॥३४॥ कावेतौ मुनिशार्दूल कुमारी कपयाय मे । यौ हरेते मनोज्ञातौ बान्धवाविक सुन्दरौ ॥१५॥ श्रुत्वैतद्वचनं राज्ञः कौशिक. प्रत्यमापत । औरामकीर्तन व सदासौ बद्धाङ्कण. ॥३६॥ रामप॑ शृणु रामस्य परित सत्कुतूहली। यदि त्वं कषयाम्य दिव्य वर्णरसायनम् ॥३७॥ - ·1 भीसीतास्वयंवरम् श्रूयते ननु राजेन्द्र राजेन्द्रालद्धृत कुलम् । यस्यादिर्मगवानेव कर्मसाक्षी बभूव हि ॥३८॥ मनुस्तस्मादमूदाना मानवान्वयकीर्तिदः । धर्मशास्त्रप्रणेताच जीवत्यद्यापि यो भुवि ॥३९॥ मान्धाताय विधातेव कृतालङ्कारसन्निभः । ततोऽभूलोकविख्यातविक्रमः क्रमविद्वरः ॥४०॥ कश्चित्तत्कुलमो राजा शिविर्नाम महायशाः । कपोतशिशुरक्षार्थ पलं प्रादात्वकायतः ॥४१॥ सगरः सागरामिख्यः शतक्रतुनिमः स्वयम् । शतं चकार यज्ञानां लेभे लोकोत्तरां गतिम् ॥४२॥ मस्मीकृतान् सुतांस्तस्य कपिलेन महाबलान् । भगीरयो वियद्गगां पवित्रीकर्तुमानयत् ॥४३॥ दिलीपः कुलदीपोऽथ बभूव शिनां वरः।' "रामन् राजेन्दुना येन'शत्रुध्वान्तं विनाशितम् ॥४॥ यः पुनर्नन्दिनीधेन्वाः सेवया मक्तिपूर्णया । । हर्षयित्वा हि तां लेमे कुमार कुलवर्धनम् ॥४५॥ स कुमारो रघुर्नाम शंक्रमप्यात्म विक्रमात् । चकार साध्वताश्चर्यपूरित चलविद्विषम् ।।४६॥ सर्वासु दिक्षु चक्रे स मूमण्डलजिगीपया । नृपानात्मनलोकपत्पितितान्पदपङ्कजे ॥४७॥ . ।

·मिथिळाप्रवेश
167.
त्यागी कौत्साय राजन् स ददौ कौयेरकोशत. ।
द्गुरोर्दक्षिणायैवाभ्यर्थिनेऽपानितं धनम् ॥४८॥
मुतस्तस्यामवद्धोमाननः सुन्दररूपवान् ।
वृणोतीन्दुमती यं स वैदर्भी च स्वयंवरे ॥४९॥
तस्य पुत्र: प्रियो राजन् राना दशरयोऽधुना।
अयोध्याया मवानत्र, यथा शान्ति तथा प्रमाः ॥१०॥
दिखः कान्ता नृपेन्द्रस्य तस्य सन्ति पतिवाः ।
कोमल्या कैायी चैत्र सुमित्रा वत्सलास्तया ॥११॥
पतिमनासु भूमीन्द्रो गुणपूर्णासु तास्वपि ।
पुत्रं कुलकरं नाप्नोरणत्रयहरं चिरम् ॥१२॥
स कृत्वा पुत्रियामिष्टिमृष्यशृङ्गमहर्पिणा ।
सह विवंशसभूतं लेभे पुतचतुष्टयम् ॥१३॥
सनन् तव पुरस्य हि रामं रानीवलोचनम् ।
कौसल्या सुपुवे राज्ञो पूर्णभूमिव पौर्णिमा ||६४॥
कैकेयी मरतं राज्ञी सुपुर्व सुन्दरं मुतम् ।
पुरा कैलासशिखरे कुमारमित पार्वती ॥१५॥
सुमित्रा नन्दनौ वीरान युगपत्तनः ।
भमन्यौ रत्नगर्ने मणिश्रेषौ फागुती ॥१६॥
तोहि एक्ष्मणशत्रुघ्नौ नानारयातापरिन्दमौ ।
रुपौर्यिशीलादयौ अन्दरी सोसकौ ॥२७॥

·168 श्रीसीतास्वयंवरम् . रामभक्तामणी राजन लक्ष्मणोऽनुप्रयाति तम् । सर्वकालेषु लक्ष्मेव चन्द्र छायायका नरम् ॥१८॥ मयायाचि नृपालः स रामचन्द्रं महाभुनम् । मारीचादिमहानीचहायज्ञेन दुःखिना ॥४९॥ वसिष्ठदत्तधौर्योऽपि राजा दशरयोऽयौ । कुमारी प्रेषयामास मया समरिन्दमौ॥१०॥ सिद्धाश्रममनुप्राप्य मम पालावपि प्रभो। पालयामामतः सुष्ठु यज्ञ सप्तदिनानि च ॥६॥ जधानकन बाणेन शवविद्याविचक्षणः । सुनाई दीर्घबाहुः स रामो राक्षसनायकम् ॥१२॥ मारीचोऽपि मारण विसष्टेन सरस्वति । पवनास्त्रेण वेगाच निरपात्यनुराधमः ॥६३॥ न केवलं नरं बालमेनं विद्धि महीपते । असौ साक्षादृषीकैशो जातो दैत्यवधाय च ॥६४॥ समावितेऽय यज्ञे मे मवदाह्वानमागतम् । प्रतिमान्य तदेवाहमागतः सहराघवः ॥६५॥ सोऽपि वीराणी रामो द्रष्टुकामः स्वयं नृप । अमोघं ते धनुः शैवं तदर्शयितुमर्हसि ॥६६॥ अधुना निनपादाभ्यामहल्यां गौतमप्रियाम् । पूतां कृत्वा पुरं रामनातस्तसक्ष्मणः ॥६॥ 1. 4

·मिथिलाप्रयंशः
159
१-
4
इदं वर्णामृतं राजा जनको दयया मुनेः ।
पीत्वा स्वर्गसुख ले मे क्षणमेकं मृदुर्लभम् ॥१८॥
मातरं परिशुद्धाक्षी विज्ञाय वचनान्मुनेः ।
गौतमस्य सुतो ज्येष्ठो गिरमेवमभाषत ॥१९॥
मुने श्रुत्वाहमधुना मधुना वचसा तव ।
सानन्दा स्वासूमस्मि शतानन्दो ध्रुवं ननु ॥७॥
राममिन्दीरामासं सानुनं हर्षदायकम् |
मातुमें मुक्तिदं दृष्ट्वा रोमहर्षं गता तनुः ||७१॥
गुरो कुशिकानन्द नन्दत्याश्रमपुस्पली ।
रामकारण्यसंप्राप्तपुनर्मन्मातृमङ्गमा ॥७२॥
पवित्रतममद्याहं मन्ये खमनकाश्रमम् । .'
रामपादसरोमातरमोनि—वकिरिमपम् ॥७२॥
पूजा रामस्य किं मात्रा कृता मक्तिरस्सरा ।
गुरुणा हि गुगे तेन सत्कृतः स महाप्रभुः ॥७॥
इत्युक्त्वा स शतानन्दो विश्वामित्रं ययाक्रमम् । .
प्रत्युक्तप्तेन वाक्यहं रापमूचे सरक्ष्मणम् ||१५||
माग्यान्ती कुमारी वां मन्ये भुवि महापटी।
पतो युवा मुनिश्रेष्ठपातान्तावि गुल्म् ॥७॥
यस्य शुभ्रा प्रभा कीर्तेर्याप्नोति हरितः शुमाः ।
यं श्रु-गावि मयानः शको मृगम् ॥३०॥

·160 श्रीसीतास्वयंवरम् अपर: सृष्टिकतेंव यो महात्मा विराजते । अमेयमहिमा राम चामेयायी महौमसाम् ॥७॥ शृणु चावहितो राम यदि त्वं कुतुकी कपाम् । तस्येमामममेयस्य कौशिकस्य महात्मनः ॥७९|| रामः कयां कुशिकवंशवरस्य पश्चा- छोत मुखाजनकरानपुरोहितस्य । सज्जोऽमक्त्तदनु सोऽपि मिश महत्या- प्यर्यश्रिया रुचिरवाक्यसमेन्योचे ॥८॥ . ॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यचरणाराविन्दार्पणमस्तु । इति श्रीप्सीतास्वयंवरे महाकाव्ये यङ्के ॥ मिपिलाप्रवेशो नाम | ॥ द्वादशः सर्गः ॥

·कौशिकमाहात्म्यम् -161 ॥ त्रयोदशः र्गः॥ ॥ कौशिकमाहात्म्यम् ॥ प्रजापतेरात्ममयो महात्मा बभूव भरक्षणकर्मदक्षः । कुशाभिधानः कुशनामनाम्ना सुतेन योऽमुच्च कुमार पुत्री ॥१॥ अयं महात्मा तपतां वरिष्ठ परामवत्तम्य सुतस्य सूनु । उवाह राज्यस्य धुर धुरीणो ह्यनेक्वर्षाणि नृपप्रवीरः १.२॥ प्रदक्षिणीकर्तुमपैक्दा भुवं ययौ मरिचलेन साम् । ददर्श मागें शुचिदीप्तमार्ग वसिष्ठदिव्याश्रममेव राम ॥३॥ कचित्समन्तादपिनयन्द कविच कृष्णानिनदर लानि । कमण्डलु कुत्रचिदेप दृष्ट्वा कुमार संमाप मुद महीपः ॥४॥ तृणाशनास्तत्र कुमार केचित्तदाश्रमे वासमयो निनुः । तपापरे मारतमक्षणाय फलाशना केऽपि मलाशनाय ॥५॥ कचित्त दामनमाश्रमत्यं गणं मुनीनां कचिदेहपादम् । कचिद्धनान्यं कनिदग्निमध्यं ददर्श धीमानित समाधौ ॥ निमोलिनाक्ष शनिदेव रामा सरोमनन्धुपतिदत्तनेत्रम् | ·162 श्रीसीतास्वयंवरम् . कचिजटाबद्धशिरःप्रदेशान् गनाजिनालङ्कृतदेहमध्यान् । सिताक्षमालावृतकण्ठभागान् ददर्श दानिव राजचन्द्रः ॥८॥ जढीकृतास्तापसके शपाशाः कुमार तत्रानिलकम्पमानाः । फणासमेनाहिवरोपमानं श्रिया समूहुश्च नृपेण दृष्टाः ॥९॥ स तापतानां दयिताभिरेव प्रवर्वित नीरनिषेचनेन । प्रसूनमालामिरलंकृतं च महीरुहाणां निचयं ददर्श ॥१०॥ शुका महाश्रमवासहेतोरधीत्य वाक्यानि यथावर ते | गिरा मनोरञ्जनशक्तपनं पुनः पठिन्वा मुरितं च चकः ॥११॥ स पर्णशालाममितो ददर्श कुरङ्गशावामय धेनुवृन्दम् । मयूरमालाश्च विचित्रवर्णा मुदा पपौ नेत्रपटेन राना ॥१२॥ घट जलेनाप तडागमध्यात्मपूर्य दिव्याश्रमचंद्धष्टि । नृपालवयः स ददर्श वृन्दं श्रमोदकोसिक्तमुखं वधूनाम् ॥१३॥ नपं विदित्वा निमपर्णशालासमीपस्थं सबल वसिष्ठः । यथाविधि' प्राग्रहरो मुनीनां दौ समूलानि फलानि तस्मै ॥१४॥ विधिप्रवीणो विधिमनुर स्मै विधाय पूनां विधिवत्तमेव । अनामयं पृच्छति भूपति स्म विधिः किलास्वागतपूमनेयम् ॥१५॥ नृपाय पश्चान्मुनिपत्तमोऽसौ व्यजितपद्वाञ्छितमात्मनो में पलस्य सस्य तवनिरान् हास्ति चातियागिाय ॥१६॥ वदन्तमेनं बहुशोऽपि मैति प्रमुंठं कारगिरा चकार । मुनिः स्वपन च माननं तं सत्तामश्रिामकृतीनाम् ॥१७॥ - ·कोशिकमाहारम्पम् 16s' . विधाय चैवविधमात्मवाण्या नृपं विधेरात्ममवोऽतितुष्टः । समाजुहावाखिलकामदात्री समादिदेशातिथिपूमनार्थम् ॥१८॥ तयेति धेनुः शबला वसिष्ठ मुनि समापृच्छय ययौ मुहूर्तात् । चकार भक्ष्य विविध बलेभ्यो जनेश्वरस्यामिन रसेन ||१९|| वटस्य पणेषु निवेशितानि तपोधनानां तनये. कुमार । प्रनाधिनायानुवरास्तदीये ह्यन्ति मक्ष्याणि मुदाश्रमे म ॥२०॥ कुमार माधेस्तनयो वसिष्ठादशेषपूनां विधिवत्प्रगृह्य । अमेयशक्ति प निशाम्य धेनोर्ययो न तो तत्र विहाय राजा ॥२१॥ यपा यथा धेनुमयाचतासी तथा तया तां न जहाँ वसिष्ठः । शशाक वित्तन गर्नेहयैर्वा नृपश्रिया तोषयितुं तमेपः ॥२२॥ ततो वसिष्ठो निजगाद भूपं तमेवमीपद्विहसन् मुनीन्द्रः । समीप तस्या ग्रहणे कथंचित्कृतोमं सार्थमिदं च वाक्यम् ॥२३॥ इयं महीपाल ममास्ति सर्व धन तप कीर्तिचयः सुखं च । करोमि य च तपश्चरामि प्रभो सनीवोऽहमिहानथैव ॥१४॥ पय प्रदानाच्च ममेव माता पितेव में कामितदानहेतोः । स्वसेवया मक्तिममेतयैषा पुतेव मां रक्षति कामधेनुः ॥२५॥ तदेव राजन्न महामि धेनुं प्रियङ्करी माग्यरमास्वरूपाम् । . मयि प्रपो जीवति जीवितशामिमां न शक्नोपि नपग्रहीतम् ॥२६॥ इति प्रमानामधिपो महानिशम्य वाणी विफप्रयत्नः। रपा पुराहटवसिष्ठशक्तिः समादिदेश महणं प धेन्वाः ॥२७॥ 1

·164.
श्रीसीतास्वयंवरम्
ततः समीपं तु समेत्य घेन्वा नृपाज्ञया तां चकृपुर्मटाश्च ।
अजानती गौः करणीयमेषा जगाम शीघ्र मुनिप्सन्निधि हा ॥२८॥
किमेतदेते नृपकिङ्करा मां प्रमो प्रकर्षन्नि बल लिष्ठाः ।
ममापराधः क इहास्ति देव त्वमेव मे पालक इत्युवाच ॥२९॥
मुनिः सवाष्पां शबा निशाम्य प्रभुतकारुण्यनिधिर्मगाद ।
नृपो न जानाति तवाप्रमेयं बलं निदर्येव जय त्वमद्य ॥३०॥
ययौ महर्युक्तिसमेधितात्मशक्तिलं यत्र नृपस्य धेनुः ।
निनं शरीरं दुधुवै च पश्चादनायतानेकपटा हि सेना ॥३१॥
जनाः सशस्त्राः शबलाशरीरात्समुहभूवुः सबला नृपस्य ।
बलं सहकाररवाः क्षणेन क्षतं समाचक्रुरचेननं च ॥३२॥
वसिष्ठधेन्वतनमेष राना वळं ददर्शामितशक्तिपूर्णम् ।
करागुलिं घ्राणतले निवेश्य प्रशंमति स्मात्मनि धेनुवर्याम् ॥३३॥
चलामिघातेन
भूत
तन्वी
नरस्य नाशा ग्रहणेऽय धेन्वाः ।
परंतु तस्यां द्विगुणीकृताशो बौ स नाश्चर्यमिदं कुमार ॥३४॥
रचं समारुह्य स मानवेन्द्रः ससन दिल्यानचयं तदीये ।
बले शकम्लेच्छ पुते बलिष्ठे यथाश्मवर्षे सुरलोकनायः ॥१५॥
पुनर्वसिष्ठः स्वरलेन धेनुं प्रचोदयामाप्त बलस्य वृद्धये ।
सयेति सासूत सुवर्णदेहान् पराकपालतबाहृयुग्मान् ॥३६॥
महानुमाधान मुरमिनिजेम्यः पुनः सहस्रं सुषुवेऽङ्गकेभ्यः ।
भौ सपुष्पेन रनवीर प्रमामिपूर्णा दिवि कल्लवली ॥३७॥

·कौशिकमाहाल्यम् 1166 यथा यथा भूरिबलेन राजा नपान तान् धेनु शरीरमातान् । तथा तथा ते व्यसमन्त वृद्धि नोऽपि कोपाय पूरितोऽभून् । ॥३८॥ जनेश्वरोऽपीश्वरचोदितोऽयो निरपके घेत ति चिन्तयित्वा । श्रम स्वकीय शबलाग्रहेऽ१ प्रभु जगन्नाथमगाच्छरण्यम् ॥३९॥ भवत्यहश्या ननु कापि शक्तिर्यान्धकारे नयतीह दीप्ति । पया हि संसारमहारिमध्ये मुदः हे प्राणयुना भवामः ॥४०॥ तयैव कोपेन नृपः स नीतः प्रभञ्जनेनेव नलेषु कोलः । जगाम मुन्याश्रमनाशहेतोः प्रसादपीशस्य च लब्धुकामः ॥४१॥ कुमार कोशनलदग्धचित्तः सुबुद्धिमान् सज्जननितोऽपि । विवेकशून्योऽमवदेष राना दुराग्रह' सर्वविनाशहेतुः ॥४२॥ तपस्ततो राजकुमार राना चकार गौरीपतितोपणार्यम् । भवोऽपि भून्या पुरतश्च तस्य ददावनंकास्वयं सहर्पः ॥४३॥ स लम्धसर्वाननयो नृपालो नगाम पश्चाच्च मुमोच बाणान् । वसिष्ठदिव्याश्रमसनिक प्रशान्तवातावरणादनार्यम् ॥४४॥ क्षणादभूदाश्रमजीवितानां मयं भ्रमो दुःखमपातनादः । त्वमेव नः पालयितेति सर्वे विलप्य ते तस्य पदे निपेतुः ॥४५॥ नृपं स्वकीयाश्रमनाशहेतु विशेषतः सज्जनपासकं च । पुरस्तपखी रथिनं हि दृष्ट्वा मिताक्षरामित्पमुवाच वाचम् ॥४६॥ नृपालका: सज्जनरक्षणेषु त्यजन्त्यसून भूमितले सदैव । तथापि निष्कारणमर्थ राजन् ममाश्रमं नाशयतीति चित्रम् ॥४॥ र . 23 ·166 श्रीसीतास्वयंवरम् भहं सलज्जोऽद्य भवामि रानन मम त्वया संलपितुं च नेच्छा । खतेनसा त्वामतिरंहसाहं जयामि सास्त्रं सपलं नृपालम् ॥४८॥ स किश्चिदुक्त्वा तदनन्तरं नो पुरो विधायात्मकृतं हि दण्डम् । स्थितः समाधौ न ददर्श दृष्ट्या नृपं तमस्त्राणि किरन्तमारात ॥४९॥ भुमोच वयनमयेन्द्रमस्त्रं स मानव मोहनमेव पश्चात । जवात्स दण्डो ग्रसते स्म सर्व तरङ्गिणीतोयमिवाधिरामः ॥५०॥ प्रजापतरात्मभवे प्रजानां पतिर्मुमोचानममोघशक्ति । प्रजापत मविवृद्धकीर्ति तदप्यभूदण्डवराहुतिश्च ॥११॥ निर्वसिष्ठोऽपि बभौ विशेषावकर्पणा तेन मपानकेन । प्रकाशते माप भुवि प्रमूतं विमाकरचण्डको यथैव ॥१२॥ मित वसिष्ठेन जितात्मनेत्यं स राघवात्मानमिलाधिनाथः । निरर्थक क्षत्रलं क्लस्य पुरो द्विजश्रेष्ठनमस्य मेने ॥५३॥ शमो हि सजियमदाता शमेन कोपानिरपि प्रशान्तः । अमेन हि ब्राह्मणतापसाद्या नलं मुखं मुक्तिमपाप्नुवन्ति ॥१४॥ विगत्र मे क्षत्रियजन्मनोऽपि प्रभुतसेनासहितस्स चापि । बलं यतस्तेन महर्षिणाहं क्षणेन चैकन परामितो ॥५॥ तदेव भूत्वा द्विनमत्तमोऽहं निजेन तेजोनिकरण नित्वा । तपःक्रियामिविमलामिरेन ममाघसंघ क्षपयामि सर्वम् ॥१६॥ इति स्वचित्त न गुरुस्तवासौ मृहुर्विचिन्त्याभिययौ यमाशाम् । सतीद्वितीयः स तया हि तत्राप्यसेव्यताहनिशमेव मक्त्या ॥१७

·कौशिकमाहात्म्यम्
167
प्रभौ नराणां प्रमया महत्या तपश्चरत्यात्मवलेन चोग्रम् ।
दिगो बमुर्विशदाः पृथिव्यां बभौ स मार्तण्ड इव द्वितीयः ॥१८॥
तपस्विनस्तस्य कुमार जज्ञे चतुष्टयं तत्र कुमारकाणाम् ।
वृतो वमौ तेन पिना यथा ते त्मयानुमातेध तवार्यवर्यः ॥५९॥
सहस्रसंवत्सरकालमेनं तपःसमाधौ स्थितमाप वेधाः ।
दौस राजर्षिपदं च राज्ञे ययौ सुरैः साकमय स्खलोकम् ॥१०॥
तृतोष रानपिंपदेन नासौ महामतिब्रह्मपदाभिलाषीं ।
प्रनम्तास्तीत्रारं गुणादयः प्रचक्रमे व महर्निश सः ॥६॥
शगाम माकेतपूर नदेव विभाः परवीरहन्ता ।
इयेष यो गन्तुममत्यलोकं मनुष्यगात्रेण कुलोद्भयते ॥१२॥
गुरुं रघूणां रघुवंशनातो सयौ शरण्यं शरणं स धीमन् ।
न साध्यमित्याभगिनोऽपि तेन जगाम तस्वात्मनमन्निकर्षम् ॥६॥
मुतानवादीचतुरः स राजा मवद्भिराप्नोमि यथामिलापम् ।
तया कुरुवं गुरुपुत्राः कृतार्गमनं मनमद्य चैत्र ॥१४॥
पुरोधप्तः पुना नृपम्य परस्वती कोप करीं निशम्य ।
त्वमय नाडालन्नु लपस्य नृपेति शापं प्रददौ नतस्तत् ॥६५॥
महर्षिणा तेन न शक्यमेतत्कय किलास्माभिरिहास्ति साव्यम् ।
पितामहीयोऽखिलशास्त्रवित्त सतां वरः सजपूननीयः ॥१६॥
सहामहे कि महनीयकीतः परामवं तस्य पितः कदापि ।
यदीच्छसि प्राप्तुमहर्निशं त्वं सुखं पूरी याहि सुखेन राजन् ॥१७॥

·168
श्रीसीतास्वयंवरम
इत्तीरितोऽन्येप शतेन तेन प्रभुन सन्तृष्टमना बभूव ।
महीधरा बदधियः क्रियातु त्यजन्ति नो ता: प्रहता अपीह ॥१८॥
क्षणे स तस्मिन् फलमेव लेमे स्वकर्मणो विनशतेन शप्तः ।
वृथा मवेनैव कदापि राम तपोधनोक्तिर्मुवि दृष्टमत्त्वा ॥१९॥
तथापि राना न निरस्तधैर्यो धुरं ह्यमात्येषु निवेश्य मूमेः ।
मगाम यज्ञास महातपस्वी कुशाग्रबुद्धिः कृतिकात्मनातः ७०॥
महापिरस्पृश्यनतुं वहन्त करानरूपं करुणापयोधिः ।
गिरा मनोमञ्जुलया जगाद पति जगत्याः क्रतुदत्तबुद्धिम् ॥७॥
समारमस्व त्वमरिन्दमाध क्रतुं शरीरण दिवं प्रयातुम् ।
भवाम्यहं यतकृती पुरोधास्तपोबलेनेन्द्रमुखान् हयामि ।.७२।।
फलाभिपूर्णानि भवन्ति राजन्नशेष कार्याणि विधिप्रमावात् ।
निदर्शयाम्यात्मबलं बलिष्ठ हतं बलं स्यानिमिषेण देवम् ॥७३॥
क्रियाप्रयत्नेष्वविधाय चित्तं वृथामिनिन्दन्ति नना हि देवन् ।
स्वपौरपेणैव भवन्ति लोके नराः मसिद्धा नियति नित्य ११७४॥
सुरान मुराणां भुवनं च सर्व वनं च निर्मातुमह निजेन ।
बलेन शक्तः किम् माध्यसेन प्रयोननं विश्वमनाधिनाय ||७||
इति त्रिशडं द्विगुणीकृतात्मप्रमोदमारं वचसा विधाय ।
समादिदेशापि समस्तदिगम्यो द्विनान्समाहात्मयो कुमासन् १७६।।
समाययुः सर्वमहर्षिवन्धं ववन्दिर तं शिरसा तदानाम् ।
निशम्य तत्पुत्रमुखाजवात्ते समाहरा देशविदेशासाः ॥७॥

·कौशिकमाहात्म्यम् 169 न तत्र यज्ञाय समामिलस्ते वसिष्ठपना विहसन्ति तं स्म। सुतेभ्य एवं निशम्य सर्वान् रुपा शशापात्मबलोद्धतांस्तान् ॥७८॥ महर्षिशापादमयत्कुमार शतं सुतानां शवमक्षणाढ्यम् । मिया ततस्तापसविप्रसाशास्तथेति यज्ञं तनुते स तत्र ॥७९॥ समानहावाय हरेशमुख्यान पुरान् हविर्मोननकारणेन । न चाययौ कोऽपि हविर्ग्रहीतुं नृपं हि चण्डालकमेव मत्वा ॥८॥ तदा स रामपिरमोधशक्तिय्यारोपयामास दिवं विशवम् | नृपोऽपि घोषं सहसा जगाम यथा विमानो नवयन्त्रशक्तया ॥८॥ दिवं प्रपेदे तु सुरेश्वरेण कृतावमानो निपपात तस्मात् । पतन् म चुकोश गिरा महत्या ह्याक्शिरा मामिति पाहि देव ॥८२। अधःपतन्तं नपमार्तमेष दार्श पश्चान्स्वान राम । मम् तत्रापरमेव नाक निपाय सप्तर्षिसमूहमन्यम् ||८|| पकार मान च सहस्रपातुं विधु तपान्यं सहवारकं मः 1 प्रचक्रमे मधुमपेन्द्रमुख्यान मुरानहो शक्तिरहो तरखी ६॥ सभी महात्मा 8 महोवलेन सलेन लोक परं सोपः। तपोधनः सम्विोधतच विधिहि साक्षादपरो यथैव ॥८॥ तमा समानामुमत्यहा गुनीश्वगः प्रायो महर्षिम् । ययानोऽपविनिग्रहं तं स्पं महात्मन् शमयेति वाण्या ||s६॥ कुशिरुरवोल्यो निराणां प्रमाद! विदिषभुवनमन्य भूमिपालाय चो। .

·170 श्रीसीतास्वयंवरम् नृपतिरपि तत्र श्रीयुतश्यानता व्यतन्त निनवास वासवामः स्वलोके ॥८॥ विघ्ननैवमसौ कुमार पतिः संपीडितः सत्वरं हित्याशाममिताशयापि सहितस्ता पश्चिमाशां ययौ। रुप्त घोरतपस्तपोधनयुतश्चामन्त्र्य सर्वान् मुनीं- स्मान्यज्ञाय समागतान् घटमः श्रीमान्यमाशामिall८८|| ॥ सय श्रीरामचन्द्रदियचरणाराचन्दासंगमस्तु । इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये यङ्के ॥ कोशिफमाहात्म्य नाम ॥ ॥ श्रयोदशः सर्गः ॥

·विश्वामित्रवपासमाप्तिः
171
श्रीः
॥ चतुर्दशः सर्गः ॥
॥ विश्वामित्रतपःसमाप्तिः॥
--
तपमा सतपोधनाप्रयायी दिशमाप्ताद्य जलेश्वरेण गुप्ताम् ।
मखिलं वनमाततान पूर्व महतानन्दमरेण पाध्युवास ॥१॥
कतिचिदिवसानि कन्दमूलैः परिपक्वैः कतिचित्फलैश्च पर्णः ।
कतिचित्पवमानमक्षणेन झपवासः कतिचिनतैः कठोरैः ॥२॥
विविधरतिवाहयांचकार प्रभुरेवं शरदश्य मूरिसंख्याः ।
अवृन्दमतीव पीडयित्वा हृदयाशां यतते म लन्धुमन्तः ॥३॥
परतीति तपस्तपोषनेन्द्र नगरं ते प्रशशास चाम्परीपः ।
यशसा पलीकृताखिलाशः मुरलोकं रघुनाथ बहेव ॥४॥
पशुपए महार देवरानो यनमानस्य नृपस्य रामचन्द्र ।
स हि खिन्नमना ययौ वसिष्ठ शरणं तं शरणप्रदोऽपि राना 1411
मनुज मनुजेश कर्मणस्ते करु शीघं बलिमद्य यानास्तम् ।
इति वाक्यमुदीय नोपमास प्रभुरप्येतसुदीरितं निराम्य ॥६॥
म तयेति गुरुं गाद पशात्प्रययौ मानवमार्गणाय राना ।
उये खपमा परिदानं प्रदक्षामीति च पत्तनेषु सन् ॥७॥

·112
श्रीसीतास्वयंवरम्
तुरगानय गोकुलं सुवर्ण घयतं दातु मना बभूव राजा।'
किमपीह न राम भरि मेने नररूपं पशुमेव लन्धुकामः ॥८॥
रघुवंशसुधाभिचन्द्र राजे न ददौ कोऽपि पिता स्वकीयसूत्रम् ।
सुखदादह मेनिरे ननन्यः पितरश्चापि धनात्सुतान् स्वकीयान् ॥९॥
न त पूर्णमनोरयो नरेशः क्षमया मामखिलां भ्रमन्नवाप ।
उटनं प्त ऋचीकतापसस्य प्रथितस्यापि सतीसृतयुतस्य ॥१०॥
न नही प्रथम सुतं मुनीन्द्रः पितृमोक्षप्रदमेव वंशपालम् ।
तनयं न ददामि मे कनिष्ठ जननीति प्रभुश्यमानमापे ॥११॥
तदनु स्वपमैव तं द्वितीयस्तनुनो भूपतिमूचिवानितीय ।
न पित: प्रियसूनुरसि रानन् जननी सापि नहाति मामनाथम् ॥१२
तदहं प्रिय एव ते भवामि क्षितिनाथामि पशुः क्रतोस्तथापि ।
अनुयामि भवन्तमद्य मन्जस्यनुनानातु मवानिम जन च ॥१३॥
हसतात्ममुखेन रामचन्द्रो मुनये भूरिधनं ददौ हि तस्मै ।
कृतकृत्यतया बलि नरं तं रथमारोप्य पुरं जगाम वेगात् ॥११॥
रमसेन रयस्य भूमिपालो रमणीयां भुवमीक्षते स्म भूयः ।
दयितस्य पुरश्च सापि मूमिः प्रविहायेव रान वक्रता स्वाम् ॥१९॥
रमसेन ययुनमो रजांसि कणशस्तत्र ललम्बिरे च सेरम् ।
विशदा विदिशो दिशध नासन्नासितं वर्णमवाप काननान्तः ॥१६॥
द्विभानुरभूदमूतपूर्व रमसं वीक्ष्य रथस्य वेपमानः ।
भृशमेव ववौ हि तत्र बानिमिमीलातियुगं बलाच तस्यः ॥१०॥

·विश्वामित्रतपःसमाप्तिः 173 तुरगाः खुरसम्पुटेरनून निनदं काननकृष्णसारभीदम् । श्रुतिरम्य मिलापते दिनातेहृदयोत्कम्पनहेतुमेव चकुः ॥१८॥ पवमूहरयो मृगेश्वरामा नफेन धवलं निनाननेभ्यः। भनुमय समागमं रनोमिः क्षणकालं लयमाप फेनरानिः ॥१९॥ बुबुधे न बुधोऽपि चण्डमानो: करतापं बहुतीक्ष्णमम्बरीपः । श्रममेप न जान्वभूत्स कश्चित्पवननैव सदाभिवी नितश्च ॥२०॥ अपि सारथिराप तत राज्ञो विम धामरवी जितस्य तस्य । तपनांशुचयात्तदिव्यशोमैस्तुरगाणां नवकेसरैः परीतः ॥२१॥ अपि मध्यगते दिनाधिनाथे गगनस्याप नृपश्य पृष्कराख्यम् । शिकान्वयकीर्तिदेन वत्स ह्यमुना युक्तमपोट सशोमम् ॥२२॥ स समाप्य विधीन दिनस्य रामा नमनाशाय तदाश्रमे न तस्यों। द्विभमनुरपश्यनरूपं निमबन्धुं विललाप तत्पुरस्तात् ॥२३॥ स हि मातुल मां पिता मदीयो नरपायादित यशामप्तिये। मननी मृतदानदुःखितापि प्रतिाचं न ददौ म्यामिभना ॥२४॥ कृपणं कृपयाधुना कृपाब्धे विपदः पाहि शरण्य मा सुगन्धो । इति वाक्यमुवाच नत्पदान्ने निपपाताय.स बाप्पपूर्णनेत्रः ॥२५॥ यपरतिनिर्मल: मितास्मा पुतमाश्चास्स म मृत्युदेवमीतम् । स्वातानवदन्दिरा महत्या महनामेष पुरस्परो मुनीन्द्रः ॥२६॥ विदितं ननु योऽपि यसवर्याः मनको देवतमुत्तमं नराणाम् । भपि तेन सुखं म ते लमन्त विमलं ज्ञानमशेष माग्यन्दम् ॥२॥ 24

·174
'श्रीसीतास्वयंवर
शिरसा पदयोर्नतिः पितुस्तैः शुभचारित्रयुतैः सदैव कार्या ।
पितरो हि सभक्तिसेवयेच्याःपितुराशीर्वचनानि मोसदानि ॥२८॥
अधुना तदमुं सुतं भवन्तः क्रुणालापमवन्तु मृत्युपत्रात ।
वचता मम सत्वरं कमारा मवतामन्यतमोऽनुयातृ भूपम् ॥२९॥
पितुरेवमयो निशम्य तेषु प्रभुकोऽपि न चास वर्तुमानाम् |
वरमेकमृतोऽपि यो गुणैः स्वः पितरं तोपयतीह रामचन्द्र ।॥३०॥
क्यमात्मतनद्भवान् व्हिाय स्वसुरप्यात्मभवेऽमिमान एषः ।
न हि धर्पमिदं पितस्त्वयोक्तं न वयं चानुसराम भूपमेनम् ॥३१॥
इति धर्मपरायणैः मुतस्तर दितं धर्मबहिष्कृत निशम्य ।
प्रतिघां प्रति तानपि प्रदर्य प्रतिमाक्येन शशाप तापसज्यः ॥३२॥
जनकेन मुता: सुशीलहीना इति शापात् श्वपलाशनाः कृताश्च ।
प्रवरो यमिनां ततसुताय स्वगिन्याः प्रददौ शुभां हि रक्षाम् ॥३३॥
अमिवाध ऋचीकन एन शिरसा मन्त्रवरेण गुप्तगात्रः।
निरस्तभ्यो भुनेनियोगान्नृपति माप पुरं मुदा प्रयाटम् ।।३४॥
स ययौ सपशुपमावानरपालः स्वपरं च यतहेतोः ।
अमराधिपतिर्नयामिदीप्तोऽयमरेड्याममरावती यथा वा ||३५||
फुरते सा महानातुं नृपालः स ऋचीकात्ममनश्च गायति स्म।
मुनिना बप्तिाच मन्त्रवाक्यात्तदनु प्राप फलं स रामचन्द्र ॥३३॥
पशुरप्यास मुतः स मृत्युमुक्तो नृपतिश्चापं ततः नतोः फलानि ।
ममवत्कृ शिकाममोऽपि दृष्टः सकलं मङ्गलमध्वरे नमुव ॥३७॥

·विश्वामित्रनप समाति
176
स्थितवान् पुनरप्यमौ महर्पिस्तपमि स्वस्थपना मुनीन्द्रमध्ये ।
हृदयं विमल बभूव तम्य विमला दिग्विषयाश्च रेजिोऽय ॥३८॥
तपमस्तपनधुतिर्मुनीन्द्रः किरणान् विच विमार्य सस्थितोऽभून् ।
भपिधातुमयाजगाम कान्ति विपिने तस्य वरेव मेघपाला ॥३९॥
मृरयोषिदमुष्य मेनकाख्या निकटं पाप तपोड-तगयमूर्ति ।
विधिना ननु चोदिता वरोरूवरवस्त्वस्ति निनेन्द्रियं विजेतुम् ॥४०॥
सकलामरणेरलताङ्गी कुचभारेण ममन्नना ननाङ्गी ।
तरुणारुणपाटलाननाम्ना गणिका सा मुनिठोमनार्यमायात् ॥४॥
मदनोऽपि मदप्रपाटलाक्ष्याः सशग्याप वरस्निगः महायः ।
अरविन्दमुखान् मृदुस्खमावान समनाणानमिनपति स तत्र ॥४२॥
नवमेषनिमालकावलीमिग्रंथितापिवनपुष्पमालिकामि ।
रमणीयतमोत्तपाङ्गगुक्ता पुग्नारी विमौ मुनेः पुरस्तात् ॥४॥
चललोचनपकुमा रतिज्ञा शशनिहालडाटपट्टिश सा।
ललिता ललितव चन्द्रमौलेरिव तस्पो पुर एवं शैलपन्या ॥४४॥
भय सा कुशला च गान गायें रसिकानन्दननिस्वनैः स्वरज्ञा ।
-1 मुखपद्मपुमात्सुधामय वा मुखगीतं मकरन्दमृत्समन ॥४५॥
कटिंदेशनिविष्टतामपाणिर्धमयन्ती करणछाप्रमन्यत् ।
विननन पदातिमाददेन प्रमम ताहिनवन्यभूमिमागा ॥१६॥
भरतागमपण्टिना मरेण रतिमुद्राः करपाछपे च धृत्वा ।
किरणानमिताय दन्तपकैपठनर्विननत नर्तकी सा ॥१७॥

·176 धीसांतास्वयंवरम् .. बच्यीकृनदिव्यदेहयष्टिविषयासक्तिपतीव नाटयन्ती। विमला विषमेपुरजिनास्या रभसेन प्रणनत सुन्दराशी ॥४८॥ हरताण्डवमेकदा चकार प्रसमं चापि रतिप्रियस्य पश्चात् । भय गीतिरसं समुत्क्षिपन्ती सकला नाट्यकले ३ सा राम ॥४९॥ अभिरामनितम्ममृद्वहन्ती विचाराश्रममन्निकर्षमेव । कुसुमैः कुसुमेषुमर्चयन्ती विमलैः सा समयं प्रतीक्षने स ॥२०॥ भुभगोपमबाहु युग्ममूर्य प्रविसार्याम्रकले ग्रहीतकामा । ननचूतमहीरुहस्य मूले भुनमूलं मुनये च दर्शयिन्वा ॥५॥ मुमृदेऽथ ननत सा चुकून प्रमो धावति तापतात्म दूरम् । विविधामरोच्च विभ्रमालिं पुरतस्तस्य पुराङ्गना महर्षेः ॥१२॥ कुसुमावचयं मनोहरागी मुनिवर्य नयनाचन कुरुते स वशागतिर्वरोरूमनये दावमनन्तरं ययौ तम् ॥५॥ श्रममाप परन्तु जेतुमेनं न शशाकामरलोकसुन्दरी मा ! तदगात सरसी सरोरुहाक्षी सहपङ्केहपटिमम्बुकेल्यै ॥१४॥ वपन च विहाय तीरदेशे निममज्जाथ जरेऽमले सुशीते । प्रविमार्य शिरोरु जलान्ते शिरमा केरलमृच्छति स्म रामा ॥१५॥ अमिता च तरङ्गमध्यमस्या कुटिला कुन्तलरागिरम्बुमध्ये । तनुमेव फणावतः स्थितायाः भुनगस्यानुनकार देवनार्याः ॥५६॥ कठिनस्तनमाहिता तया सासरसी कुमित मज्जगौ समन्तात् । सत तेन मुनिर्मनोहरेण प्रबोध स्वतपःकियां विहाय ॥१७॥ .

·विभामिनसपासमाक्षिः
177
निनदं प्रति लोचने मुनीन्द्रः प्रददौ तत्र ददर्श चास्मृतिम् ।
अलकेलिनिमनमानसां तां वनदेवी मिव रूपिणी स साक्षात् ॥१८॥
कुसुमेशरैः क्षणे च तस्मिन् परिविदो हि ममागर्म चकासः ।
सह मेनकया ता मुनीन्द्रः स बभूवाप विनष्टबुद्धिशक्तिः ॥१९॥
प्रममीक्ष्य पुराङ्गनापि सा तं तटमासाद्य मिया हिया नताली।
वमनेन निमं पिधाय गावं करयुग्मेन धनेन वेपमामा ||१०॥
कमलाक्षि किमागताप्ति मद्रे मम गेहं तपसि स्थितस्य घोरे ।
त्वयि दत्तमना मनोज्ञरूपे न च शक्नोमि ताः समाप्तुमद्य ॥६॥
तदिहत वप्ताश्रमे मम त्वं चिरकालं कुरु मां च पूर्ण कामम् ।
- समपीन्दुनिपानने समेत्य प्रमदं नन्दसि मामतीव लम्बा ॥२॥
कषयाध वराननेऽसि का तवं सुरलोकादयवागतासि मीह ।
हृदयं मम तापदेति रामे महतीं तृष्टिमनगनां च वा छाम् ॥१३॥
स कृतेन्द्रियनिग्रहो महर्पिः परवानात महेन्द्रवारनार्याः ।
इति याक्यमुदीरितं निशम्य क्षितिमार्ग लिखतीच मापि तस्थौ ॥१४॥
वादा लिन खेलिखनी पृथिवीं रक्त कपोल कान्निदीप्ताम् ।
-, मममीक्ष्य मुनिः पुनः पुनस्तां प्रलोभातिरामुखः पकायें ॥१॥
परिश्म्य भृशं न नापमम्ता म मिनायाश्रमगमगेहमेय |
मह तेन सूखेन दिव्यनारी दशमन्माकालमध्युम ॥६६॥
तदनन्तरमेप तापसेट्यो रघुवीरानुनापि न प्रयुद्धः।
मधुसंचनः पुरेन्द्रोश्या विमग्निमपापि रानाम् ॥३॥

·178
श्रीपीतास्वयंवरम्
मयकम्पिनविग्रहां शुमाङ्गी म मत्रत्मामुपकारिणी ददर्श ।
नयनाम्बुमरीमिराद्रवक्त्रां वरुणार्टीकतमानसः समक्तिम् ॥१८॥
विरहानलदग्धगाचोमामपि निश्चिामचन्द्र पयोधरान्ताम् ।
स शशाप कृपापरोऽवलां नो के हातो विदुन्गेनि दीनयोषाम् ॥१९॥
इति विघ्नपरम्परामिरायः परितप्तो हिमवन्तमदिरानम् ।
प्रययौ निमचित्ततापशान्नि हिमनीर रमियूष्य मेव ॥७॥
कुरीगण कृठं वनं तत्तटिनीनी रमवश्च चारुशब्दः
बहदुःखनिपीडितस्य चित्तं बहुधानन्दयति स तत्र तस्य ॥७९॥
स्मतिशान्ततट गुनि. प्रपेदे चरित घोरतपांसि कौशिकीयम् ।
प्रयतत्वनिदानतस्तटस्य प्रतम प्रेमपर: किलानुमायाम् ॥७२||
पदमाप महर्पिशब्दवाच्यं तपसासौ न तथापि तेन तृप्तः ।
पुनरेष जितेन्द्रियो बत्र ह्यधिगन्तुं पदवी महीपुराणाम् ॥७॥
पुरशत्रुनिभं तपःक्रियायां पुरुहूतो हितमात्मनो विचिन्त्य ।
परिमोहयितुं पुनश्च रम्भामखिलाङ्गेषु मनोहरामुवाच ॥७४||
दयिते दयया मुनेः सकाश त्वरितं याहि न शापभीतिरस्ति ।
तव विभ्रपमोरितो मुनीन्द्रः स हि कन्दर्पवशो मविष्यतीह ॥७॥
वनिते मयि मङ्गलस्वरूपे मशरे तिष्ठति ते कुतो मयं स्यात् ।
रजनीरमणे समक्षपो मति रात्रिस्तागो विभेति नैत ||७६
विक्रूपवरोऽन्य बनेषु प्रमदे तेऽद्य सहामको मवामि।
भुवनत्रयमोहनं वपुस्ते स तदा वी- विमुद्यनीति मन्ये ॥७॥

·विश्वामित्रतपसमाति
12g
दहनि त्रिदिवं तदीश्वरं च त्रिदशान दिव्यतपःनिया महर्षेः ।
दावहिरिवानवधरूपे सकलं प्राणियुतं न काननान्तम् १७८।।
न सहे नवनीतकोमलागि तपसो वहिममोघशक्तिपूर्णम् ।
नवनीतमिवास्मि हिमासा द्रवरूपं खलु तापसस्य तापात् ७९||
यदि भय्यमि देवि मङ्गलागि हनुरक्ता कुरु तापसस्य मोहम् ।
कुरुषे यदि नवमस्मदीय सलं नश्यति यन्मुनिर्महात्मा ॥८॥
विजित न्द्रियवर्गमिन्द्वक्त्रे न भवामः प्रमको वयं विजेतुम् ।
ललन नय तापसं वचोमिस्तव रूपेण च विभ्रममनोः ॥८॥
प्रमुणा प्रमदा निशम्य चोक्तं प्रययौ यत्र मुनिस्तपोधनाम्यः ।
• प्रभुतोषणकार्यमग्नचित्ता तृणज्जीवितमात्मनोऽपि मत्वा 11८२॥
शिरसा प्रणति कृताञ्जलिः सा प्रणिधाय प्रम हठाविसष्टा ।
जय शीघमिहागता मया त्वं निवसानन्दमयीति देन चोक्ता ॥६॥
अनुमनारन्द्रवारयोपाखिकमोगो न मुमोह तां निशाम्य ।
अनुमय गुणं हि चित्रमानोः शिरप्येति कदा न तत्समीपम् ॥ ८॥
जगतीत-दुर्समा स रम्मा मुकुमारी विनतोत्तमामागाम् ।
नयनेन पाहणेन वीक्ष्य प्रमदे त्वं च जगौ शिला मति ॥६५॥
प्रतिमांपरवाननन्तरं स प्रविहायादिपयात्सुरेन्द्रकाप्ताम् ।
मुचिर तपनि व्यतिष्ठनाहो त्रिदशेगोऽपि रभूव हिलामा ॥८६
रघुनाप मुनिर्मभून पश्यादिश्पर्गमयी सितान्तरात्मा ।
दहशे तपसः फलं च म विदशाधीश्वरमीतिदन देव ॥७॥

·180
श्रीसीतास्वयंवरम्
चकमे न च किश्चिदेव सिद्धो यपि कसै न चुकोप शान्तकोपः।
न लुलोम च मोहनालवृन्दे न पपाताप सदा सजागरूकार॥
बहुवत्सरकालमेप धीरो गततृष्णो व्यशनस्तपश्चकार |
मुनिगात्रभन्मुदामिपूर्ण तपसां पहिरभूच्च धूमकेतुः ॥८॥
इति सर्वजगत्समूहमेष प्रददाहामरनायकं तव ।
निखिलावनिमण्डलं चकम्पे सप्तमद्रं च सकाननं सशैलम् ॥१०॥
मुनिरेष यदोपवासदीनो ह्यशनाशापरिपीडितस्तदागात।
निकटं स निलिम्पवृन्दवन्धः पुनरप्यस्य तपोविनाशनार्यम् ।।९१॥
ध्यशनत्वकृशोऽपि तापसेन्द्रः सुरगोप्ने द्विनरूपधारिणेऽसौ ।
ब्रवते क्षुधितोऽहमित्ययोः प्रददावन्नमदाद्दिन किश्चित ॥१२॥
मशनाक शचीपतिर्मुनीन्दं प्रविजेतुं नितकोपतापमेनम् ।
स सुरैः सहितो ययौ शरण्यं शरणं लोकपितामहं वरेण्यम् ॥९॥
मुनये न यदीप्सितं ददासि त्रिजगन्नश्यति तापसाग्निदग्धम् ।
हृदयं सदयं मुनरिहास्ति प्रविधूताखिलफिस्लिषं च माति ॥२४॥
शरदीव मरी मुरापगाया गगर्न वा गतनीलमेघवृन्दम् । '
तपसा तपनोपमो महर्षिविमलो भाति हिरण्यगर्भ तावत् १९५॥
इति दीनगिरं गिरामधीशः स निशम्याय ययौ मुनेः समीपम् ।
सह नाक्नृपालन देवैरपि सर्मुनिकात्तिं प्रदातुम ॥९॥
भटमद्य तपःक्रियामिरामिस्तपतामुत्तम उष्टमानसोऽहम् ।
पदमेव ददामि मल्ललाम भवसीतः प्रभृतीह विप्रवर्यः ॥९॥

·विश्वामित्रतप.ममाप्ति. 181 - भवदन्मुनिमित्वमात्मभूतं त्वमुनासौ न तुतोष केवलेन । अय सोऽपि वसिष्ठतापसेन स्तृत एवं हि बभव लम्धकाम ॥९८॥ अपि विघ्नपरम्परामिष मतिविद्धो न नही क्रिया स्वकीयाम् । • रघुवीर महामति महर्षि गुस्मेवासि च माग्यवानवाप्य ॥१९॥ इनि वाक्यमुदीर्य त पुरोधा जनक्स्येनकुलप्रभानिदानम् । विरराम महीपतिर्महीयानमवत्प्रीतिमरामिपूर्णचित्तः ॥१०॥ स्मृतवानथ पूर्वकालवृत्तं कथया कौशिकतापत सरामः । प्रशशम पुरोहित नृपेन्दो. स शतानन्दममन्दहमाप्त्वा ॥१०॥ श्रीनिर्मश निमोहितवाक्यरम्या श्रुत्वा कथा स मिथिलाधिपतिर्मनोज्ञाम् । तं कौशिक रघुवरौ च हसन्मुखाम्नौ पूमानियामिरमलामिरनन्दयच्च ॥१०॥ . सं श्रीरामचन्द्रविष्यचरणारापदार्पणमस्तु । इति श्रीसीतास्वयंवर महाकाव्ये यो ॥ विश्वामित्रतपःसमाप्ति म ॥ ॥ चतुर्दशः सर्गः ॥ H

·कार्मुकभञ्जनम्
183
प
ज्येष्ठा
सुता मेऽस्ति शशाङ्करम्या नाम्ना च सीतेति समुन्नवलाया।
लम्धा मया या कृपता च मूर्मि तर्मनातेव सुवर्णरेखा ॥८॥
गृहे मदीये सितपक्षचन्द्ररेखेव सीत्य ववृधे हि तस्याः.!
स्वयंवरः श्वो भवतीति रामश्चानीयतां वा भवतेह शीघ्रम् ॥९॥
अयोनिजा सा गुणरूपयुक्ता प्रदीयते वीरवराय सीता ।
पद्मावतारामिह तां नु मत्वा करोमि मार्यो पुरुषोत्तमस्य ॥१०॥
ज्यामर्पयित्वा हरकामुके यो मन्मन्दिरस्ये महनीयकीर्तिः ।
सा तस्य भार्या मवतीह सीता महामुने राममिहानयातः ॥११॥
भूमिनायमय तापसस्तया तं विमृन्य निजकर्मतत्परः।
तत्परेचवि समां च पावनीं गन्तुमैच्छदतिहर्षनिर्मरः ॥१२॥
संपदं सह समासमाद तां राजसूनुयुगलेन तापसः ।
स्वागतं जनवराट तदा ददौ तत्त्रयाय कनकासनानि च ॥१३॥
मारता विविधदेशतो नृण आगता जनकरानसंसदम् ।
मैथिलीवदनपनदर्शने पटादा व कुतूहलोन्मुग्वाः ॥१४॥
तत्र तत्र स गयोचितासने सन्निविष्टमवनीशमण्डलम् ।
वीक्ष्य संशयमयाप जानकीपाणिपटवपरिग्रहे शुभे ॥१५॥
दक्षिणोऽस्फुरदयो भुनोऽअसा दक्षिणस्य रघुनस्य तत्क्षणे ।
दक्षिणं नयनपर्न तथा तेन संशयनाप्ययन ॥१६॥
कामरूप नरपः समाययो कामबाणनिहतः स मर्तिमान |
मेदिनीहितामिनी विधः कामयान इस सादरस्तदा ॥१७॥

·181 ग्रीसीतास्वयंवरम् बनादेशपरिपालको महानङ्गानाजनरतिप्रदः प्रधीः ।। अङ्गानामणिकराहेच्छयानवाणशिविलीकृताङ्गका सिंहलाधिपतिरप्यनेका राजसिंह, इस कामपीडितः । सिंहपीठमधितिष्ठति स स सिंहराडिव पराक्रमी तदा ॥१९॥ अंगराजतनयः स्वयंवरं स्वीयवीर्यलनाकुतुहलः । आजगाम वरणेच्छयावृतस्तत्समां प्रति शुमां च सत्वरम् ॥२०॥ मालवेश्वरवरस्तथाययौ मालतीकुसुमपेशलां शिवाम् । भासिकामिव वरां वराङ्गनां मपणं शिरसि कर्तुमुद्यनः ॥२१॥ . अवन्तिनायोऽपि जनेशसमदं समासदद्रूपगुणोन्वलो वाः । वराङ्गनापाणिसरोनमार्दव शन् मनस्येव च हर्षपूरितः ॥२२॥ स पाण्ड्यराजोऽपि मनोरयायुतप्रपूरितान्तःकरणो रणोन्ज्वलः । समानगामेव जगजिगीपया समुद्यतः पुष्पशरासनः स्वयम् ॥२३॥ कलिंगदेशादपि गौडदेशतः सुराष्ट्रनाम्नोऽपरदेशनस्तया । नृपेन्द्रपुत्रा निनवीर्यदर्शने समुत्सुकाश्चायगुरुमपोल्पाः ॥२४॥ तयैव देवापुरसिद्धकिनरा नराधिपाश्चैव पत्विरेक्षणे । क्षणोत्सुका वंगयुतैर्विमानकैः समागमन् मुरिपरिष्कृतास्तथा ॥२५॥ पैश्च केचिच्छस्टैस्तपापरे समुन्यलयन्त्रलेन निर्मितः । विमानकर्मानधनाः समाययुः सधूमधूलीसहितस्ततो वरैः ॥२६॥ नरा दरिद्रास्तु नृपस्य पत्तनं प्रपेदिरे केवलमविचारिणः । दिदृक्षवस्ते जनकेन्द्रकन्यकास्वयंवर चित्तहरं महीतले ॥२७॥ -

·कामुकमानम्
185
६
महीभृतां तत्र पुरे समन्ततः पटाळया निमिरे मटैबर:।
सितांशुकालङ्कृततर्वविग्रहा वधूरिवाभून्मिपिलापि तैर्वृता ॥२८॥
नपेन्दसेनोरुयशःप्रसारिणो ह्यासमन्ताद्विरदास्तथैव च ।
निनादमानन्ददमेव चक्रिरे पुरीमथो व्याप्य यथा रणागणे ॥२९॥
विदेहराजस्य पुरी स्वता रसालवृक्षोद्भवपलवाधरा ।
सुवर्णकुम्भस्तनशोमिता बमौ नवीनरम्भोरुयुतैव कामिनी ॥३०॥
ततोऽपि तुर्यस्वनपूरिता पूरी रणद्विमुपैनिता कदम्बकैः ।
ननत नाट्यागपमण्डिताङ्गना प्रगरमताविष्करणोद्यतेव सा ॥३१॥
.
अलमकुरुन तत्समा मुनीना-
मपि निचयो जटयामिराजमान ।
मुनिरपि कुशिकात्मज. सतैमा
दशरथप्नुपमीप एव तत्र ॥१२॥
सचिववरगणोऽपि तत्समायां
सह विवुर्विवुधोपमै किने।
नृपमुखनयनेम्य एव चाक्षा-
जनन निरीक्षणतत्पर. समन्तात् ॥३३॥
जनकनृपतिरादिदेश पश्या-
द्वरमरितां प्रसमीक्ष्य राजगोष्ठीम् ।
शिवधनुगभिनेतमात्मकन्या
झटिति च तत्र ययोककान्तिपूर्णे ॥३४॥

·186 श्रीसीतास्वयंवरम् - ययुग्य सुमटाः महस्रशस्त शिवधनुरानयनाय वेगयुक्ताः। शिरसि नृपवरानुदेशवाहाः शिवतमशीलगुणान्विताश्च भूयः ॥३५॥ अतिगुरु गिरिजेशकार्मुकं ते स्थनिलये विनिवेश्य विस्तृतान्ते । हयवरातयोजिते बलिछे रममयुताः प्रति नग्मुरेव गोष्ठीम् ॥३६॥ घनुरय रथमध्यमागसंस्य रुचिरतरं रथवेगतोऽमिगच्छत् । अमजत शिरूपमवाना- मिव विविधानि विशेषतः गतानि ||३७|| अलमन भवनं नृपेश्वरस्य भवधनुरुपायेण तद्रथेन । अहमहमिकया नृपात्मजास्त- नृपमाने सकुतूहला ह्यपश्यन् ॥३८॥ जनकनरपतिविहाय पीठं पशुपतिकार्मुकमेव भक्तिपूर्णः। सचिववरगणैः सह स्वकीय- रवि मनुने प्रणाम सादर न ३९५॥ .

·कामुकभअनम्
187
-
धनुषि मुमुचुरात्मना नृपाणां
गुरुणि जगद्गुरुवीर्यसंगुते ते ।
सह निमहृदयाशयावि लामे
नृपदुहितुश्च तथैव चात्मदृष्टीः ॥४०॥
रघुवरतिलंकस्ततः समीक्ष्य
स्पिरधनुरक्षियुगेन तत्पुरस्तात् ।
कृतिनममनुतात्मनो वरांसं
पुलकितमेव बभूव वाहुयुग्मम् ॥४१॥
सीता विभूषणवरैर्नृपतेरनुज्ञा-
बद्धा मटाश्च परिभूपयितुं निवैद्य ।
अन्त:पुरं किल पथा च यथागतेन ,
जग्मुः समा प्रति रयेण महीयसा ते ॥४२॥
काचित्सखी जनकवर्धितकन्यकाया
भदायली निमशिरोरुहराजिमेव ।
चित्र प्रसाध्य कुसुमैरतिपेशलागी
चूली बबन्ध सहितां कनकाञ्चलेन ॥४३॥
अम्मोजपत्राविशदे नयनेऽय काषि-
त्पूर्णेऽझनेन च चकार पद्मिनीले।
हेमाद्दानि सरसानि बबन्ध तस्या
लाक्षारसद्विगुणिताइनिसरोजकान्त्याः ॥४४॥

·188 श्रीसीतास्वयंवरम् हेमाम्बुनावृतनिनावयवां वराङ्गी हेमोन्ज्वला पृथुतरं व चकार दीप्ताम् । काचित्ततः कनकदाम निबद्धमध्या 'चकेऽप चक्रवलयामनितम्ब विम्बाम् ।।४६॥ नावल्यमानशतदर्पणविम्बिताङ्गी सीता निमाविभवं च समीक्षमाणा । लजावनम्नवदनारुणवर्णगण्डा तस्यौ स्मरस्य कमनीयताकिकेव ॥१६॥ हेमांशुकान्तरितपीनकुचौ हि तस्या . रम्यौ सुवर्णधटसन्निमकान्तिपूर्णी । मीनध्वजे त्रिभुवनस्य जयाय सन्ने तीर्थप्रपूर्णकलशाविव रामनः स्म ॥४७॥ चन्द्रारिम्यनिटिले मिपिलात्मनाया वृत्ताकृति रुचिरचन्दनबिन्दुमेव । काचिच्चकार किल तेन रुचि प्रपदे सा पद्ममाद्युतिनिमामिव मूरि साक्षात् ॥१८॥ सख्या कयाचिदप भूमिसमुद्भवा सा कान्तं लमस्व विमले पुरुषोत्तमं त्वम् । इत्युक्तिमिर्निगदितार्यत्रदीक्षणेन रजामरेण च नधान. मी हात्ती. ॥४९).

·कामुकमानम् 189 कण्ठेऽप मौक्तिकमणीन् स्फुरदंशुमालान् रत्नानि वा तरलहारवरान् कुमारी । कर्णद्वये रुचिरचञ्चल कुण्डले सा चके पदोः कनरनुपरयुग्ममेव ॥५०॥ लक्ष्मीपति वरयितुं चलितव लक्ष्मीः यानं ततश्च समनमारोह । सा भूनिमा मह सखीनिचयेन सुभू. नत्वा हृदि स्वकुलदेवतमाप्रतस्थे ॥११॥ प्राणसख्या समं सीता यानमारुह्य मण्डपम् स्वयंवरस्य सन्दिरी गच्छति स्म सा ॥१२॥ संलापरजिता रम्या रमणीयगुणोन्न्यला ध्यायन्ती हृदये राम साक्षाद्विष्णुमिव स्थितम् ॥१३॥ किरेभ्यो गुणांस्तस्य रूपमुन्ज्वलमप्यथ । श्रुत्वानुरक्तचित्तामृतस्मिन्नरवरे शुभा ॥५४॥ पामातिस्पन्दनं वामा वामबाह्वोश्य कम्पनम् ।। दृष्ट्वा सुकृतिन मैने ह्यात्मानं मगलानना ॥१५॥ पद्माक्षी पद्मवदना पद्ममार्दवाधरिणी । पद्मरेखाङ्कितपदा रेने पद्ममयीव सा ॥५६॥ यानालवालसमातसीताहेमळतोपरि । भवरः पल्लको नेत्रं मुम घ्राणं च कुड्मलः ॥१७॥ 26

·190
मीसीतास्वयंवरम्,
वैदेही देहगन्धेन गन्धवाहं चकार सा
कृतार्य मनलाहीव कुमुमोद्मपिता लता ॥१८॥
उन्नतं च कुचद्वन्द्वं तस्या हंसयुगोपमम् |
कनं कम्प्रं वमौ माता हृदये सरसीव च ॥१९॥
अधेरै मधुरा धारा सीताया मधुनो स्यात् ।
मधुपानमितो यानं हरति सच सादरम् ॥१०॥
अय:केशा पुवर्णास्या ताम्रोष्ठी रजतद्विजा ।
कांस्योत्सना घरापुत्री यमौ लोहमयीव मा ॥११॥
यपा यथा मनोज्ञा सा स्वयंवरमगादरम् ।
तथा तथा मनस्तस्याः प्रेमपूर्ण च सादरम् ॥१२॥
कल्याणी मन्दिरं दिव्यं समायाः प्रविवेश च ।
नत्वा पितृपदांमोजे हैमासनमपासदत् ॥६॥
रानात्मना राजवरात्ममाता सीतां सुवर्णासनसन्निविष्टाम् ।
दृष्ट्वा च रोमाञ्चवराः समायां शृङ्गारचेष्टानिरता बभूपुः ॥६॥
कश्चित्सरोज सरसं कराम्यां धृत्वा सहासं नृपकन्यकायाः ।
आघाय गन्धं पुरतः समावं लीलाधरं तद्भमयाञ्चकार ॥६५॥
मालामनहावरचित्तवृत्तिः चेतोहरां रम्यतरां प्रसूनः ।
धृत्वा मुहमैथिलकन्यकाया दृष्टि प्रसार्यास रसामिपूर्णः ॥६६॥
कश्चित्तपा पाणिसरोरुहे खे वक्षस्यले गाढतमे निषाय ।
सायीकृतास्य कमनायतासी सीतामपाझेन समीसते स ॥१७॥

·कामुकभञ्जनम् 191 रद्धाञ्जलिं कश्चिदपावनीशः प्रेमामिपूर्ण क्लशं यथा वा । . किचिद्विहस्याप्यतिकोमलाहीं कान्तामना सानुनयं ददर्श ॥६॥ कश्चित्युमं कैतकमेव धृत्वा हस्ते पुनश्शारदलं तदक्ष्णोः । निवेश्य ताणतले च पश्चान्मन्दं समाघ्राय ननन्द भूरि ॥६॥ सीतापि सा मान्यवधूषु धुर्या मैने न किशिपचेष्टितानि । श्रीरामचन्द्र कुशिकात्मजातपार्श्वत्यमेवास समीक्षमाणा ॥७॥ ज्योत्स्ना विदेहाधिपकन्यकाया दन्तप्रमृता सितरश्मियुक्ता। सदोनमोनातमतीव शुभ्र रामामिषं चन्द्रमिवान्वगच्छत् ॥७॥ सम्मोनिनी नैव शशाङ्कमान मार्नु तया कैरविणी समेति । सीताम्युमास्या कुमुदप्रमाक्षी रामं शशाङ्कार्कनिमें प्रपदे ॥७२॥ दृष्ट्वा न सा तृप्तिपविन्दनाK सीतापि शीतांशुमिव प्रवृद्धम् । लोकोचर रुपवयं समीत्य मीनि प्रपदे हृदयान्तराले ॥७॥ मन्मान्तरप्राममागमानां नातो बलेनैव तयोः समायाम् । शुभानुरागस्त परस्परं च प्रेमागुरं सोऽपि प्रपोप पयान ||७४॥' रामानस्तानु ममान्तरे म्यगीय प्रोका प्राटायितुं समाग्मना स ते मनकामगारान. स्पीकर परमरना सामान का ||3|| " ·192 श्रीसीतास्वयंवरम् . अङ्गेशः प्रथममगाद्धनुःसमीप गत्वा तद्ग्रहणरतो यदा बभूव । कैलासाचल इव नोच्चचाल किञ्चि- द्यत्नैरप्यलधुवलेन कृष्टकाण्डम् ॥७६॥ लकेशो गिरिशचनुग्रहीतमेवं साटोपो विलसितसर्वशीर्षपतिः। गत्वा तत्प्रथितबल: समाचकर्ष घ्राणानमुपरि पपात तस्य कृष्टम् ||७|| प्राणेभ्यो रुधिरकणा हि तस्य पेतु- स्ते शैलात्सरित इवावहन समायाम् । संभ्रान्तो नृपतिगणश्च तत्समीक्ष्य त्रासादप्यचलदयात्मनाचलायाः॥७८॥ पृथ्वीना सुमयुतकिंशुकाममैनं तिष्ठन्तं निशिचरवल्लम समीक्ष्य । मीतान्त.करणयुता जहांस किश्चि- तेनैवामबदसुरेश्वरोऽपि रुष्टः ॥७९॥ साक्षाद्वा स्थिर इव तद्धनुरिने नैकोऽपि प्रमुरमवञ्च चालनेऽस्य । सोत्साहात्वमिमुखमस्य रानपत्रा गत्वा ते प्रतिविनिवृत्य मग्नविताः ।

·कामुकमजनम्
198
कोदण्डं शिवबलसंयुतं स रामो
दृष्टार हसितमुखाम्बुनामिदीप्तः।
पावत्यं कृशिकतनद्भवं गुरु वं
याज्ञार्थ प्रणतिपुरस्सर ययाचे ॥४॥
सोऽप्येवं रघुकुलवार्षिचन्द्रमचे
गच्छ त्वं नरवर कीर्तिकान्तवक्त्रः
निशकं भवसि नयी च जानकीशो
मानामि त्वदखिलवीर्यमश्र राम । ८२॥
श्रीरामस्तदनु धनुस्ममीपगामी
राजानं निजपितरं प्रणम्य चित्ते ।
प्राचीनानपि रघुवंशकार्तिदातृ
नीशानं धनुरविदवत ननाम ||८||
'मर्ता में भक्त महानुमाव एप
श्रीरामो दशरपरामनवयः।
सीतत्यं मनसि विमाध्य बद्धपाणि-
भक्त्यैवानमदखिलान पुरान् मयार्यम् ॥१४॥
निगे धनुषि शाम्भववीय राघवो गुणममो विनिधातम् ।
मालकोऽपि सहसा स ययौ तद्धामपाणितलनः स्पृराति म ८५||
रिया धनुरती मदनामः कामदेवमुमकार्मुकल्पम् ।
मात्मकामपरिसाधनमुळं राघको न मगृह सटिती ॥६६॥

·194 श्रीसीतास्वयंवरम् मल्लिकासुमयुतैव सुमाला सा राज रघुवंशनपाणौ । कार्मुकाभिघलता गुरुवीर्या विस्मयावृतमनस्ट नृपेषु ।।८७|| अर्धवर्तुलनिमं रमणीयं तद्धनुः करतलेन गृहीत्वा । मन्यते स जनकेन्द्रतनूजावतलं करतलस्थितमेव ॥१८॥ घाम वैष्णवमहो रघुवयें वीक्ष्य शैवममवर्हनम्रम् । एवमेव हि सदा मवतीह विष्णुदेव शिवयोरमिमानः ॥८९॥ दक्षिणेतरकरेण स रामः कार्मुका यमधरं परिपीड्य । दक्षिणेन हि करेण च दक्षस्तूवमेव जगृहे सहप्त्वम् ॥१०॥ तत्तदा धनुरमिद्यत शीघ्र विष्णुवीर्यपरिपीडितकाण्डम् । मेघनादसमशब्दपरीतं मृतलोपरि पपात विमिन्नम् ॥११॥ तेन भीदनिनदेन च भूमिः साचला सविपिना विचकम्पे । स्वासनेषु नरपा भ्रमविद्धा दिक्तटान्न विविदुर्भयपूर्णाः ।।९।। मव्यवृष्टिमुदिता पिकसङ्घाश्चातकाः स्तुतिपराश्च बभूवुः । मिन्नकार्मुकरवे स्तनितामे दिक्तटान्परिंगते नु तदानीम् ॥१३॥ रापको यदि मवेदसिताब्दा कामुकबनिरपि स्तनिनामः । जानकी नु चपला चलितेव संपदाम्बु निपपात समन्तात् ॥१४॥ अथ नरपतिलोको पालकैनाइने त- स्कृतमतिचतुरेण प्रेक्ष्य कर्मातिरकम् । खुकुलतिलकेन श्रीघरेणेव साक्षा- दमवदपि समस्त प्रोद्धतो द्वेषरुहम्याम् १९५०

·कामुकभञ्जनम्
195
-
जनकनृपतिकन्या रामचन्द्र सभायां
जयविलसितवक्वं वीक्ष्य सौहार्दष्टया।
पुलकिनशुमगात्रा चाहकान्तिमासे
बलदनलसमाना श्रीरिवान्या भुविया ||९६||
अमनुत घरणीना माग्यलक्ष्मीरितीच्या
नरवरदयिताहं वीरपत्नीधुरिस्पा ।
जनकनृपनिदेशादिव्यमालां गृहीत्वा
नतनिमशिरसा तत्कण्ठलानां चकार ॥९७॥
लज्जामरेण विनता विनयादिशीलै-
दीमा विदेहतनया रघुनायकपठे ।
माला सुवर्णखचितामपि सानुरागां
प्रेमश्रियं तनुमतीमिव चाससच ॥९॥
पाला रघूदहगलेऽमवदंशुमाला
मालेव नीलजलदे तडितां यथा सा |
माति म भरिरुचिरञ्जितसर्वगात्रो
रामस्तयाप्यननुभूतपुखं प्रपेदे ॥१९॥
मन्दाक्षमन्दगमना लतिकेव हेम्नो
नम्रानना रविकुलोत्तमपुरुषस्य ।
प्रेमाबदेहविश्वा ललिता पुरस्तात्
स्थित्वा भुवं परिलिलेस नखलताशी ॥१०॥

·196 श्रीसीतास्वयंवरम् शरदि गगनसत्यं चन्द्रिकेवामृतांशु नवनलदमनल्पं चञ्चलेवातिनीलम् । कनकखचितवल्ली मेशलं यथा वा नरवरमभिपेदे जानकी जीवितेशम् ॥१०॥ उदयगिरिवरस्थं पसिनीवाम्गबन्धु हसितकुमुदिनी वा पूर्णचन्दं हसन्तम् । बलदनलमिवैषा चाहुति नकी त निमपतिमनुरूपं श्रीपति श्रीरिवाए ॥१०॥ - ॥ सर्व भीरामचन्द्रदिव्यचरणारविन्दार्पणमस्तु इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्य ,यके ॥कार्मुकमञ्जनं नाम ॥ ।। पञ्चदशः सर्गः ॥

·जानकीपरिणयः 1972 श्री: ॥ पोडशः सर्गः ॥ ॥ जानकीपरिणयः॥ अमन्दमानन्दमयामिपद्य प्रभुर्विदेहस्य जगाद भृत्यान् । पुरीमयोध्यां बनतातिगान्नृपेन्द्रमानेतुमिहेति तस्याः ॥१॥ तथेति ते वेगयुतैस्तुरहैदिनत्रयेणैव पुरीमवापुः । प्रवेशिताः पतिरथम्य गेहं पुरः स्थिताः प्राञ्जलयस्तमुचु ॥२॥ भवन्तमसत्ममुराह राजन् वनामयं विस्तृतराज्यवृन्दे । निवेदयत्येवमयो स राना सगौरवं त्वां प्रणतोत्तमाङ्गः ॥३॥ मत्सुतस्यातिपराक्रमं च प्रदर्शितं रानकुमारमध्ये । समीरप विस्मेरमनाश्च मूत्वा प्रमोऽसमर्थः किल वर्णनेऽस्मि । सुतः स साक्षागवानितीव प्रतये रानकुलप्रदीप । ममैव माग्योदयमूलहेवर्षनुर्विधा नाम विधाय नातः ॥५॥ ममात्मना रूपगुणप्रपूर्णामयोनिनां भूमितलात्मनाताम् । ददामि रामाय गुणोन्न्वलाय प्रमोदरोमाचितपर्वगाः ॥६॥ बम्परागर्मसमुद्धृताया ममुन्धरावलम मत्प्रियापम् । शुभप्रदानाय मवत्सुनाय प्रदेखनुता कृपया ममेह ॥७॥ 27

·188
श्रीसीतास्वयंवरम्
।
भवान् सबन्धुः सचिवैश्य सार्धं पूरी मदीयामधुना समेतु ।
अनुग्रहेणापि तव राजन् कृतार्थमेवामितनोतु मां च ||८
मया कदाप्यतशीलपूर्ण न वीसितं ताशवीरकर्म ।
कृतं भवत्पुत्रवरण सम्बड्नुपोत्तमातो हि मवामि हृ: ॥२॥
दयानिधेऽमुं जनमद्य रामन् दृशा कृपार्टीकृतयामिपश्य ।
पुरं मदीयं परिपूतमस्तु त्वदद्धिाकेर बन्धुनायाः ॥१०॥
समं समागच्छतु पत्तनं मे मवान्नृपेन्दो महिषीगणेन ।
पुरोहितेनापि कतिष्ठनाम्ना प्रजापतरात्ममवन साक्षात् ॥११॥
निशम्य कल्याणवचांसि राक्षो विदेहमानाम नरानसूनुः ।
भवाप हर्ष तदनु प्रियाभ्यः शशंस सर्व च पुरे जनेभ्यः ॥१२॥
यथाविधि प्रीतिपुरस्सरः सन्विदेहभृत्यानपि तोपयित्वा ।
पूरी यियासुर्भनकेन्द्रगुप्तां बभूव सज्जो निमवन्धुयुक्तः ॥१३॥
अलंचकारात्मपुरी सुवार्ता निशम्य राजा कदलीकलापैः ।
तथा ध्वजैर्वा शतवर्णयुक्त रसालपर्णः किल मनलार्थम् ॥१४॥
परी त्वयोध्या शुशुभे शुमाभिः स्खलंक्रिया मिश्च मणिप्रमामिः ।
रघुबहोद्वाहकयां निशम्य प्रमोदपूर्णाप्यधिदेवतेव ॥१५॥
ततः प्रतस्ये सचिौः प्रवीणैः सहावरोधेन च सैन्यतः।।
प्रभूतरत्नानि धनानि चैव प्रभुहीत्वा मिथिलामयातीत् ॥१६॥
ममोपकारार्थमनल्पवीर्यः कशाप्रबुद्धिः कशिकात्मजो नु ।
ममात्म राममयाननेति प्रनाधिनायो हृदये ननन्द ॥१७॥

·जानकीपरिणयः
199
खात्रवत्राम्बुजवीक्षणार्थ ययौ स धीमान् त्वरित विदेहान् ।
प्रमुर्न सोढुं विरह वदीयं चिराय चोत्कण्ठि चित्तवृत्तिः ॥१०॥
चतुर्दिनान्ते चरङ्गसेनावृतः प्रपेदे मिथिलां स रामा ।
अदीयत स्वागतमस्य राज्ञाप्यपूर्वदृष्टं जनकेन हर्षात् ॥१९॥
भनकरत्नोपहर्म्यमकं दर्शयद्राजवरस्य तख ।
निशाम्य राम जगदेकनाथ सलक्ष्मणं भूरि ननन्द तत्र ॥२०॥
मुतावपि स्मेरमुखौ तदीये प्रणेमतुः पादसरोरुहे तो।
नृपोऽपि तौ प्रीतिभरेण पश्चात्समालिलिङ्गातिमनोहराखौ ॥२१॥
नपं स सम्बन्धिनमर्यमाम विदेहनायो बटु पूजयित्वा ।
विवाहका व्यखिलानि कर्त समृधतोऽभूत्सचिवैः समेतः ॥२२॥
कुशध्वनो सनवरानुमातो महीभृदायामिथिला सहर्षः ।
स माण्डवीं व अपूर्वशरीति समानिनीय स्वमुते मुदत्यौ ॥२३॥
युधाजिदप्यागतवान विदेहान् तदीश्वराहतसमस्तबन्धुः ।
सकेक्यानामधिपः ससैन्यो विवाहमन्दर्शन बदतृष्णः ॥२४॥
नृगलवा वान्धवर्गमानः समायगु च सृहदराश्य ।
नवीनतम्बन्धममधितस्य प्रभृद्वयस्याय विदेहदेशम् ॥२५॥
जनाः ममानामुरनेक दिग्म्यो विवाहकक्षणदत्तचित्ताः ।
यषा स्वराज्याहयाय नाय प्रमा: स्वराष्ट्रीयममानिशम् ॥२६॥
शुभग्रहाणां वरमयुतानां शुमेक्षणैर्मगलदायकऽहि ।
वसिष्ठगाधिप्रमवादिविप्रा विवाहलग्नं विदधर्हि शीमम् ॥२०॥

·1200
श्रीसीतास्वयंवरम्
.
नृपालकस्याक्रियताथ भृत्यविवाहशाला रमणीयरूपा ।
अमृच तत्राखिटलोववृन्दप्रपूजनार्य सक्ला क्रियालिः ॥२८॥
अकारि देदिलमाहुतीनां प्रदान्हेतोरपि मण्डपेऽप ।
यतोऽनल: मर्वशुमक्रियाणां फलप्रदो देवतमुत्तमं च ॥२९॥
पुरोहिता वेदविदां वरिष्ठा बभुः शतानन्दवापिष्ठमुख्या. ।
भवीनवेदीममितो यथा वा जनार्दनं मक्तननास्तथैव ॥३०॥
कियाक्लापे चतुरास्तदानीं समानयन्सर्वपदार्थराशिम् ।
समित्तुशं क्षीरमपाम्बु गाई घृतं तथा तण्डुलधान्यराशीन |॥२१॥
प्रसूनपङ्गिः कचिदेव दृष्टा कचिच्च गन्धादिपदार्यरानिः ।
क्वचित्सुवर्ण रजतं वचिञ्च प्रसाधनं वाप्यपरत्न हम् ॥३२॥
कवित्सगानि च नागवल्लीदलानि सहरूयारहितानि सत्र !
तथापि कर्परविराजिनानि सुगन्धपूर्णानि रसोज्वलानि ॥३३॥
ततो नृपः पङ्किायो द्विजेभ्यो गुणोनवलेभ्यः श्रुतिपारगेभ्यः ।
ददौ सत्सानि गवां शतानि प्रमूतमानन्दमवाप्य शुद्धः ॥३४॥
गजान यान वा विषयान प्रहृष्टो विवाहकारे तनयस्य राजा ।
मलतान् हेमविभूषणश्च दो जनेभ्यः सकलेभ्य एव ||३५||
चकार दानानि च माविकानि प्रभुः स सत्वोचलरूपधारी।
ननन्द सर्वापि मही प्रसिक्ता प्रदाननीरेण वधू-वेद ॥३६॥
कुमारकाणां स विवाहकाले चकार तृप्ति निमपूर्वनानाम् ।
शुमाशियो लन्धुमसौ पितॄणां समस्तमन्मङ्गललामहेतोः ॥३७॥

·जानकी रिणयः 201 प्रभातकाले रघुनन्दनानां कृतानि सन्मगलमजनानि । सुमङ्गलावृन्दमयापि चक्र प्रसाधनं पुत्रचतुष्टयस्य ॥३८॥ पतिव्रतास्तत्र जगत्पति तं निशाम्य नीलाम्बुन्निकाशम् । अवापुरानन्दमतीव चक्रस्ततश्च नीराजनमेव चारु ॥३९॥ स तूर्योपैः श्रुतियुग्मरम्य रचूद्रहः सानुन एव निन्ये । मणिप्रभापूअमनोज्ञयाने प्रतिष्ठितो विष्णुरिव खोके ||१०|| तमन्वयात्पहिरयः स वृद्ध सवृद्धमन्त्री पुरुहूतमित्रम् । समस्तराजन्यकुलानुयातस्तपा समं वा महिपीगणेन ॥१३॥ विदेहनायोऽपि समन्धुवर्गों जगाम पश्चात्मविश्य साम् । समा यियासो रघुनन्दनस्य विवाहमार्यातुरचित्तवृत्तिः ॥१२॥ रथे स्थितो भूषणरजिने च प्रभुः म रामो घवनाश्वयुक्ते । ममौ विवस्वानिव पूर्वशैले प्रसारितस्यीयकरो हरित्सु ॥४३|| शामिपातुं सरसीहाक्षं पुत्रियम्त्यक्तगृहनियाश्च । सत्रमा द्वारि निनारयाना भुर्महोत्साहपरीतचित्ताः ॥४४॥ भरक्रियामग्नमनिस्तु काचित्स्वनं च तूर्यस्य निशम्य शीमम् । गलेऽपि का तमध्यमागे सुवर्णमालां च गन्ध तन्वी ॥४॥ रपम्पमालोकयितुं लगाही लंनेव हेस: दिल उड़मेर । समानगामाप समुत्सुकन्या बनियामप्यपहाय तूर्णम् ।।१६।। विधिप्रणुना विविधा पाहय क्रियाकलापानपि ता विहाय । प्रमाधनानि प्रमुग्नानि जगत्पनि द्रष्टुपए प्रवृत्ताः ॥४७|| -

·202
श्रीसीतास्वयंवरम्
गृहागतं कान्तमपीन्दुवक्त्रा बघूः विलान्या न विटोक्य शीघम् ।
जगाम रामं नयनाभिराम सहानुभं द्रष्टुमनन्यचित्तां ॥४८॥
गवानदेशे निहितानि पुयो वराङ्गनानां वदनानि तन्न ।
विरेनिरे पलवलमध्यगानि प्रमायुतानीव सरोरुहाणि ॥१९॥
ततः कयाचिन्नयनारविन्द कुमारसंदर्शनदत्तवुद्धया ।
कृतश्च लाक्षारस एव पश्यात्तयाञ्जनं पादयुगे धृतं च ॥५०॥
ययौ गृहद्वारमयापरा स्त्री वरावलोक्स्पृहया समेता ।
विकीर्णकेशा रमताकिरन्ती समानि मागें पतितानि मनः ॥११॥
स मन्दहामाननरजितश्रीः श्रिय:पतितृभिरेव साकम ।
समचितः सद्भिरनन्यचितैः समासदन्मद्गलमण्डपान्तम् ॥१२॥
करावलम्बेन विदेहनायो वरं रयात्सोऽप्यवार्य हृष्टः ।
मिनाय तं भ्रातृममेनमेव प्रदीप्तहेनिक्टं समायाम् ॥५३॥
ततः कुमारी पतिपुत्रवत्यः स्वभावसौन्दर्यनिर्षि सरजाम् ।
विभूषयामाप्रलंक्रियामिस्तपापि यत्ना विफला ममवुः ॥११॥
निमजनं मङ्गलवारिमध्येऽन्य कारयन् पूर्वमिलातायाः ।
भवाप तेनापि नवोद्धृतायाः प्रमां सरस्या सरसां नलिन्याः ||६||
विधूपितामृदय मूमिकन्या सुगन्धधूमै रसचन्दनानाम् ।
अलवृता कुंछमचूर्णकायः सुमनलाभिर्महनीयशोमा ॥१६॥
सिनांशु केनाप बराङ्गनाई पिघाय तस्योपरि हेमकाश्चीम ।
निवेशयामामुग्याइमिग्ने पुनर्णमजीरयुग मनोजम् ॥१७॥

·जानकीपरिणयः
208
तथापि चक्रस्तरलान् कुमार्या गले त्रिरेखाचिऽपि हारान् ।
स्तनदयस्पर्शनसम्धकम्पा भृशं तदीयोरसि ते ह्यनृत्यन् ||१८||
शिरोरुहानश्यामवर्णदीप्तांश्चिरं प्रमाध्यावनिर्मनायाः ।
पुवासिनीवृन्दमन कतैले. सुवासिताश्चारु चकार तत्र ॥५९||
मुमै. सुमागी कमलादिमिः सा सखीननेनाप्यमिमण्डितामत् ।
तदा बभौ सापि लतेव रम्या वसन्नकाले बहुपुष्प पूर्णे ॥६॥
लले टदेशे नवमोहनाङ्गायाः सखी मनः सृष्टु वबन्ध पश्चात् ।
विवाहरक्षामिधमेव सूत्र सुवर्णरेखापरिशोमितं च ॥११॥
विभूषणानि प्रस कुमारी न भूपयामासुरयोत्तमानि ।
परन्तु तान्येव वराङ्गना सा विभूपयामास धगतनना ॥१२॥
श्रुतिद्वये काश्चन कर्णभूषां चकार काचित्पृथिवीपुनायाः ।
तपांगदान्यंशुपयावृतानि भुनद्वय वानरे नदानीम् ॥६॥
कुमारि वीरं पतिमेव लब्ध्या धुरि स्थिता त्वं भव वीरमूनाम् ।
इतीरिता बन्धुननेन सीता पावनम्रा नननीं ननाम ॥६४॥
तयापि वत्से मव मर्तरि त्वं कृतानुरागा पनिमक्तिपूर्णा ।
पतियनानामिति पूजनीया विवर्धमानामवदाशिपोका ॥६५॥
ततोऽमिनीतानलहोमवेदियुपाविशदायाबायपाश्र्थे ।
स्वलन्तमग्नि शिरमा ननाम स्वभावतः सा शुनशीटयुक्ता ॥६६॥
विभाकरामाद्रघुवीरवस्वादुनाशनचित्र पनिस्तास्यान ।
ममा समस्ता परिदीपिनाभूत्कृपीटयोनित्रयमाममाना ॥१७॥

·204 श्रीसीतास्वयंवरम् + तयोमिला लक्ष्मणपार्श्वसंस्था तदननस्यैव च माण्डवी सा। कुमारिकान्या श्रुतकीर्तिनाम्नी बभूव शत्रुघ्नवरस्य पार्थे ॥६८॥ पुरोधसौ वंशयुगस्य तस्य प्रकीर्तनं चक्रतुरक्षपाय | रस्समारभ्य रघोः कुलस्य निमेस्तपान्यस्य च तत्र गोष्ठ्याम् ॥६९।। पुरोधमा पश्य पति तवति प्रचोदिता चारुतरं ददर्श । जगत्पति पार्श्वमवं तदानीं शावक्रीकृतया नताङ्गी ॥७०॥ अकारयद्राममुखेनसाक्षाधुसमीपे स पुरोहितस्तु । न सर्वथा त्वातिचरानि घमें चतुर्विधार्येष्विति च प्रतिज्ञाम् ॥१॥ गृहाण सीताकरमम्बुनातं खदीप्तहस्तेन यथोष्णरश्मिः । इतीरितो विपवरण रामोऽग्रहीदरं तत्करपल्लवं च [[७२॥ गृहाण भद्रे पतिपाणिपञ मुवस्मृतोक्ता प्रप्समार पाणिम् । निनं निनप्रीतिकरस्य पाणिग्रहार्यमेषा कुतुकावृता न ||७३॥ सुवर्णगाया: करपल्लास्तु प्रमोनवाम्मोघरमन्निकाशे । करे स्थितो भरि बौ तदानीं सुवर्णरेखा निक्षे यथा वा ७४॥ ततः स मागल्यमणिप्रमाभिः प्रदीपितं मूर्तमिवानुरागम् । सुवर्णतन्तुं परिगृह्य कण्ठे मबन्ध रामो मिथिलात्मनायाः ॥७५|| करौ तदा तस्य कपोलयुग्मं क्षमात्मजायाः स्पृशतः स भूयः । बभूवतुस्तौ प्रथमं स्पृशन्तौ तथापि रोमाञ्चधरौ प हर्षात् ॥७॥ त्रिलोकनायो सरसीरुहास्याः करग्रहं कुर्वति लोकगुप्त्यै । शुमा घुडोकादमरेन्द्रमुक्ता पपात वृष्टिर्मकरन्दगा 100 .

·রানাম: 1205 तथैव तस्यावरमा बभूवुर्गृहस्थवर्मामिरताः क्रम्ण । स्वकीयपत्नीकरवारिभानां समागमात्मापुरतीव हर्षम् ॥७८॥ नवीनवैवाहिकसंस्कृतीनां नृरात्ममानां च सतीयुतानाम् । मुखं हि भूयादिति तत्र संस्थैर्महानुभावैर्मगदे समायाम् ॥७९॥ शुमाक्षतर्पङ्गलसूचकैस्तान् वधूवरान् ज्ञानवयोऽमिवृद्धाः। गिराशिषां च प्रशश पुराशु प्रमोदपूर्णा गुरवोऽपि तत्र ॥८॥ प्रदक्षिणीचक्ररथानलं ते नृपात्मनास्तव सतीद्वितीयाः । भवत्स काशे गृहधर्मरद्धा इति ब्रान्नः खलु चित्र मानुम् ॥८॥ धनञ्जयोदीर्णनवीनधूमाद्विलोकनानि प्रकाशिरे नु ! नवाम्बुनानीव हिमावृतानि सरक्तार्णानि नृपात्मनानाम् ॥८२।। प्रचिक्षिपुस्ने नरपालपुत्राः वलक्षलामाननले समन्त्रम् । हुताशनस्तानखिलान् हि मुक्त्वा प्रकायते मोदरवं स कुन् ॥६॥ भतर्पयदानतपोधनः स प्रमुनिश्रेष्ठगणं समायाम् | मुदक्षिणो दक्षिणया समेतं प्रयच्छति स्माय ननाय दानम् ॥८॥ फलानि पुष्पाणि च नागवल्लीदलानि गैरसह पण्डितम्यः । तपा जनेभ्यश्च समागतेभ्यो दौ मुतोद्वाहविधौ प्रहह ॥५॥ जनश्च नैको न बभूव तृप्तः प्रभौ विदेहाधिपती प्रसन्ने । नभोविमागे जलदे स्थिते किं प्रयान्त्यतृप्ताः किल चातकौघा ॥८६॥ पुनः पुनर्वीक्ष्य वधूवरौ तौ ययुननाः स्वीयगृहाणि तृप्ताः । गुणानघूणां च नराधिपस्य प्रकोर्तयन्तश्च सतीयुतानाम् ॥६॥ 28 ·-206 श्रीसीतास्वयंवरम् सहनशो विप्रवरान्नरेन्द्रः स भोजयित्वा समवाप कीर्तिम् । तथापि कन्यां गुणरन्जिनाय प्रदाय रामाय फलं महाघम् ॥८॥ वधूवरौ यामधुनापि वारा विवाहकाले नमतो दिनान्ते । अरुन्धती तां सां च साक्षात्प्रणेमतुननदम्पती तौ ॥८॥ चिरं हि वत्से मव रामपत्नी यशस्विनी लोकसुखङ्करी त्वम् । तयेति सीता जगदे कुमारी समेघमाना मगिनीप्तमेता ॥१०॥ जगन्निवासो जनकाघ्रियुग्मं तथैव सीताननकस्य पादौ । ननाम पत्नीसहितश्च मक्त्या गुहः सदारो हरिशूलिनोर्वा ॥९॥ यपाक्रम मातृनने ववन्दे रघुप्रवीरः सहितश्च वध्वा । ततोऽखिलान् वृद्धजनान क्रमेण स्वकीयभार्या जननीसमानम् ॥१२॥ समीक्ष्य राम विनतं पदान्जे सतीद्वितीय समितेर्गुरूणाम् । तथैव तस्याप्यनुमा वितेनुः सदा जनः श्रेष्ठगतानुमारी ॥३॥ विवाह कार्याणि यथाविधीत्य दिनानि पञ्चप्रमितानि पुर्याम् । कृतानि सम्बन्धिमनोत्सवार्य नृपेण सर्वार्थविदा सहर्षम् ॥९॥ वराय कन्या पुरुषोत्तमाय प्रदाय रानपिरयाप शोन्तिम् । मनश्च तस्याप निवृत्तमार प्रसन्नतां शारदचन्द्रिकायाः ॥१५॥ ततः सपर्यादिमिरच॑माना नृपालका: साधुवनो ब्रुवाणाः । नृपेन्द्रमान्छय ययागतेन प्रयान्ति राष्ट्राणि पया स्स हृष्टाः ॥१६॥ मुसत्कृतस्तेन नृपेण भूयो बभूव सन्जः प्रतिगन्तुमैव । पुरी स्वकीया प्रस्तूतमि सम सुते. पडिरयोऽपि पश्चात् ||१७||

·जानकीपरिणयः
207
.
श्रीकौशिकोऽपि रघुवर्यविवाहकार्य
सर्व समाप्य विनतेषु सुतेषु हटः ।
आशीर्वचांसि विमलानि जगौ च पश्या-
त्तप्तुं हिमाचलतलं हि तपो जगाम ॥९॥
सीतादयोऽय निनकान्तगृह प्रयातुं
सज्जा बमूवुरतिकौतुकहर्षपूर्णाः ।
लोके विवाहसमयादनु कन्यकानां
बुद्धिर्मवत्यमिमुखी पतिमन्दिरस्य ||९९||
माल्यादपि प्रतिदिन परिवर्धिता या
मात्रा तया ननकरामतपोधनेन ।
सा जानकी कथमपि प्रविहाय तौ हि
श्रीराघवेण सह यात्ममुच सज्जा ॥१००)
सीना सखोगणमय प्रियमावृत्तं
याज्य बाप्पापरिपूर्णविलोचनाभ्याम् ।
आलिङ्गय ता: किमपि दुःखमरेण नोक्त्वा
छाया यपा रघुकुलोत्तममन्वगत् ॥१०॥
दशरगनरपालो बान्धरात्मनेद्य
सह मननरेन्दं तूर्णमापृच्छच सर्वान् ।
निमपुरमतिदयो निगाम प्रदीत
हयगनशतयुक्तपण्डवीर्यः स्वधामा ॥१०२॥

·208 श्रीसीतास्वयंवरम् पपि हि परशुराम जामदग्न्यं ममीक्ष्य पितरमपि च मीत दर्शनात्तस्य मत्वा । परम पुरुपरूपस्तेजसा तं विजित्य प्रथितनिमचरित्रः प्राप म्यामयोध्याम् ॥१०॥ पुरमय जयघोपैः प्राप्य रामः समार्यो निखिलननसमेतश्चानुनः प्राप्तमायः। मणिकिरणसहस्रेमपित मन्दिरं स्वं रविरिव गिरिशृङ्गं प्राविशत्सप्रमालिः ॥१०॥ विशति रघुवरेण्ये सीतया चारुदत्या सह मणिमयहम्य दीपिकामालिकाभि । विलसितममराणां पाणिमिः सृष्टु मुक्ता भुवि मधुरनिनादा पुष्पवृष्टिः प्रपात ॥१०॥ चिरसमयमनपीत्सीतया चारुगाच्या सह रघुकुलवर्यः सर्वशोमामिदीप्ते । 'विविधशुचिमुखानामुन्नति प्राप्य धीमान क्षणमिव निमसौधे शुद्धचित्तः शुचिश्रीः ॥१०॥ सर्व श्रीरामचन्द्रदिव्यधरणाराविन्दार्पणमस्तु । इति श्रीसीतास्वयंवरे महाकाव्ये यके जानकीपरिणयो नाम पोडशः सर्गः ॥ ॥ समाप्तमिद महाकाव्यम् ॥ मङ्गलम् १ .

·उपसंहारः 209 ॥ श्रीः ।। उपसंहारः विश्वामित्रमहर्षिशनलधौ जातः शशाको यथा सुब्रह्मण्यकृपासुधाकणशतैराकृताङ्गः सुधीः । पित्रोदिव्यपदारविन्दविनतः श्रीनागराजामिधः कृत्वा काव्यमिदं कृती विजयते लोके मुदे धीमताम् ॥१॥ सीतारामकथासुघारसरणः सम्यक प्रसिक्तं विद काव्यं कर्णरसायनं भुवि जनाः श्रुत्वा पठित्वा मुदम् ! संप्राप्यातलकीर्तिवित्तसहिता प्रीयासुरुतिले इत्याशा प्रकटीकरोति विनतो दासोऽयमीयजनः ॥२॥ दिननननिकरेम्पो मलं नानकीशो विशन पर कृपालुः मजनेभ्यश्च गोम्यः । भवतु निखिपृथ्वी सस्यपूर्णा समृद्धा सुखधनपरिपूर्णाः सन्तु म प तस्वाम् ||३|| यत्कृपालवसंपर्कात्संपूर्ण काव्यमुत्तमम् । तं वन्दे मानकीमानि नगदीश पुन:पुनः ||४|| ।।शुपं मयात् ॥

·210
भासातास्वयंवरम्
|| श्रीराममन्त्रमहिमा॥
सकलनिगममन्त्रं सर्वशास्त्रैकमन्त्रं
भवभयहरमन्त्र मक्तसौमाग्यमन्तम् ।
मरतमुखदमन्त्रं भावनातीतमन्त्र
जप जप परमन्त्रं रामरामेति मन्त्रम् ॥
दशरपमुखमन्त्रं दुःखदावाग्निमन्त्र
दनुनमयदमन्त्रं दीनकाहण्यमन्त्रम् ।
दशमलवधमन्त्रं योगिनिश्वासमन्त्रं
ज़ा ज़प परमन्त्रं रामरामेति मन्त्रम् ॥
मुनिजनजपमन्त्र मुक्तिपानल्यमन्त्र ।
मरणतरणमन्त्रं मर्त्यमन्दारमन्त्रम् ।
मधुरसयुतमन्त्रं वीरवैराग्यमन्त्र
जप नप परमन्नं रामरामेतिमन्त्रम् ||३||
रसिकमधुरमन्त्र मैपिटीप्रेममन्त्र
विवुधविनुतमन्त्रं विश्वरसैकमन्तम् ।
विषयविषदमन्त्र रागिणां भव्यमन्त्रं
जप तप परमन्त्रं रामरामेति मन्त्रम् ॥४॥
कृपणदयितमन्त्रं दुःखदोषघ्नमन्त्र
सुजनविमलमन्त्रं ब्रह्मनिष्ठेरमन्त्रम् ।
गिरिशजपितमन्त्र पार्वतीमव्यमन्त्र
भप जप परमन्त्रं रामरामेति मन्त्रम् ॥५॥

·अभिप्रायसंग्रहः
211
॥ श्री:॥
॥अभिप्रायसंग्रहः॥
सीतास्वयंवरप्रणेश्वर,
नवसुमावमुमापरसान्विता त्वदुदिता कविता सदलङ्कता ।
नवरसक्षमन:सुनवोत्सव नववधूरिव सा जनयेद् ध्रुवम् ।।
इत्यभिमन्यते
Sd. श्रीमीशंकरतरत्नः
काशी हिन्दुविश्वविद्यालय प्राध्य
विद्यालयस्थदर्शनशास्त्र
:
प्रधानाध्यापक:
॥ परमहसास्वादितचाणकमचिन्मकरदाय ॥
भक्तजनमनोनिवासाय ||
॥ श्रीरामचन्द्राय नमः।
श्रीमद्रामायणीगङ्गाकुल्यातल्यमिदं नवम् ।
काम्यं मयं दिव्यगव्यां दीव्याहुन्यायुगावधि ।
श्रद्धामक्तिपरस्कृतैः शुमवचोगुम्फैः प्रमादोन्न्दलैः
प्रान्यः प्रातिभभूषणेश्च विदुषां मम्मोदमातन्वती ।

·212 श्रीसीतास्वयंवरम् सत्काव्यामृतवैखरी खरकलेरहो विनिर्मिती कुर्याद्वारतमारती हदि रति श्रीनागराजात् सता ॥ सद्भिः संशील्यतां सम्यगाशासानैश्चमत्कृतिम | जानकीनानिरप्यस्य मङ्गलानि दिशत्वलम् ॥ Sd. विमलानन्दपुरी, श्री रामकृष्णवेदान्तककाशाका, पार्थिव पौष पूर्णिमा, बेंगलूर. . || श्रीः॥ व्यलोकि पूर्ण जनकात्मनाया: स्वयंवराख्यं कवनं सुचारु । मया नवीनं ललित च पूर्ण रसर्मनोहारि बुधाप्रणीनाम् ॥१॥ नागरामरचितं मृदुकाव्यं मन्दरं नगति पोडशसर्गम् । मातनोति विदुषां मुदमात्मश्रेष्ठमावसुगुणैरिति मन्ये ॥२॥ भाग्लेयविद्यानिणाधिनिहेरिसमी इति नागरानैः । सम्पाद्य पध्यमिदं गिरा हि दिपस्ततोऽलोख्यमिनन्दनाहम् ॥३॥ दृष्ट्या एा महाकाव्यमिदं सुहृद्यपास्यानविद्वान्तिानारणाख्यः । प्रातः प्रधना पदवी प्रशस्तेः पत्रं ददौ व्याकृतिशास्त्र ईदृक् ।।४।। Sd.नु. सो. विरुनारणय्यङ्गार, पाकरणप्रधानाध्यापकः भाचामराजेन्द्र संस्कृतमापारमाना, 23-13-41 ·अभिप्रायसंग्रहः 213 । Vidyabhaskara, Viduan, M. RAMAKRISHNA BHAT, MA., 55, WILSON GARDENS, Lecturer in Sanskrit, Bangalore Cuty, Supt. of Indian Langtiages 27-11-1947 St. Joseph's College, Bangalore कविता रसमावबन्धुरा सदलङ्कारगणा गुणान्विता । पदविन्यसनातिपञ्जला प्रमदा नेव वशीकरोति कम् ॥१॥ सुहृदा प्रतिमानुपा मम प्रयितं काव्यमवेक्ष्य मानतम् | धनवृन्दमवग्रहे मुदं लमते चातकासिगो यथा ॥२॥ जननी सुरमारती दशां गमितानादरतः स्वसूनुभिः । कृपणां कवितारसायनर्नवचैतन्यमियं समेष्यति ॥३॥ ललितरितिवृत्तवर्णनैरपि पधैरनवद्यवृत्तकैः । रचितं जनकात्मनास्वयंवर काव्य विदुषां भवेन्मुदे ॥४॥ बजतः स्खलनं क्वचिद्भवेदिति मत्वा गुणदुग्धसङ्ग्रहे । मम मानमहंत उत्सुकोऽखिलदोपोदकवर्नमत्र हि ॥५॥ विरलाः कवयो विचक्षणाः प्रभवः काव्यरता विमर्शकाः। कलितकरसाश्च साम्प्रतं कविताश्रीः शरणं कमेतु तत् ॥६॥ ऋषिमिः प्रयत सनातनं परिपृष्टं ननु धर्मभूहम् । अमितात्ममहोमिहन्धलं सकलाप्सितदं च सादरम् ॥७॥ येऽमिलषन्ति मांसलं सर्फ कर्तुमनारत बुधाः । करणत्रितयेन सांस्कृती वरिवस्या क्रियतां परा हि तैः ॥८॥ इति सत्पपचारिणां वशंवदः (Sd) M, Ramakrishna Bhat. 29

·214
श्रीसीतास्वयंवरम्
॥ श्रीः॥
प्रोसंस्कृतकाहिया
भयोध्या
२७-८-४६
श्रीमत्पु परमादरणीयेषु पं. नागरानमहोदये सादरं शुमाशिषः
मतनां " श्रीसीतास्वयारं" महाकाव्यमागतम् । अधीत्या-
नन्दोऽननि । धन्या मवन्तः ।
• (Sd.) पं. कालीप्रसादशास्त्र
सम्पादक:
संस्कृतं साप्ताहिकपत्रम.
OPINIONS OF SCHOLARS
Dr. S Mukerjee M. A.,
Doctear-es Letters (Paris), Ve Benares Hindu Unlvorsity
dantatirtha. Sastri etc. Mayur.
Benares, Dated 23-4-1945
bhad) Professor of Sanskrit and
Herd of the Department of Soos
krit Beogres Hinda University
I have glanced through the manuscript of Mr. K. S.
Nagarajan's epic poem SITASVAYAMVARAAI* In 16
cantos in which he describes same episodes of the Ramayant
up to Sita's marriage. It is a graceful poem which shows
Considerable skill in Sagskrit versification The language is
s16ple, the imageries are apt and the periods smooth and

·OPINIONS 215 floving It is a relief to read such a poem after the laboured Dedantries of some of our classical mahahavyas I hope Mr, Nagarajan will enrich Sanskrit literature by cultivating his undoubted poetic gifts in the composition of other kavyas Sd/- S Mukerjee SITASVAYAMVARAM (An appreciation) Thisns the result of the maiden attempt at versification by Mr K S Nagarajan B.sc a young poet in the making He is a person of extra ordinary capacities, who is not, I suppose even heard of by many of the Vidwans and Pandits of Mysore to whom I like to introduce him as a young rose bud in the boom among poetical composers Outside my offital duties, I happened to see casually into some yerses of this ardent youngster, whom I consider really a pride and an ornament in the field of Sanskrit Classical Literature, especially poetics His command of Sanskrit Language 19 really marvellous and his versification quick and spontaneous and best suited to the theme be wants to describe He has graduated from the Central College, Bangalore but quite unwontedly in a Language Group and especially in that Divine Tongue which is considered almost as dead or obso lete generally In whatever be undertakes and wheresoever he may be found employed he does it all with a will apd succeeds admirably well and his work is much appreciated by his employers He is honest intelligent really capable and diligent but he is quite out of his patural element now, as ·217 OPINIONS . .ce LES 1a ao atmosphere all his own, far above the common- Many of his descriptions are truly grand and apt and y casual listener or observer will be carried away with :m to regions beyond the clouds or into a finer ethereal at. osphere or we may even sayếto divider realms and rap. res The work commences with the arrival of Visyamı tra Dasaratha's Court to ask for Rama and Lakslimana being nt aloog with him to protect his sacrifice and their wonder. 1 exploits on the way to the sage's hermitage. It ends ith their aftermath up to the marriage of Seetha, the ughter of King Janaka of Mithila the invincible hero. ad King Dasaratha's son Rama Especially the descriptions bout Sage Vasvamithra's Hermitage (Canto III), the moonse (Canto IV), the holy river Ganges (Canto V), the converation between the mountain Lord and his daughter Uma and se latter's union with Siva in marriage (Canto vi). tho escent of the Ganges and its further courec (Canto IX). Shalya's praise of Rama on his freeing her from the curse of the sage Gauthama, her Lord (Canto XIX Visvamithra's Jiographical anecdotes (Canto XIII), the dance of the coleslal damasel Menaha (Capto XIV), Roma's exploit 10 breaking Siva's boy in train (Canto XV) and lastly the winning of the hand of the matchless Mithila Princess by Rama requiro Bpecial mention Readers will almost find themselves lost ta thought and little percene the quick march of time while to employed, My ona impression is that the worh, besides being got pridled by any munificent or philanthropic Gentlemen or group or Company of publishers of literary works, by takiog a copy right, may is kell be encouraged either in toto or by buttable and aselul selecidos from it, for incorporation in ·218 श्रीसीतास्वयंवरम् Text books prescribed for the various annual Sanskrit Public Examinations at the end of the Middle School, S.S L. C. and the Intermediate-ip Arts and Science Courses. May God, in His divide grace and mercy, grant this yondg genius a long life and a bright, useful, and good career and vouchsafe to him the best prosperity ever dreamt of 1 He carries with bim my best wishes for all time. May he live long and happy and his work become imperishable as it merits! "Xarayana Mandirana" (sd) M C Krishnaswamy Iyengar, NO 362, VII Main Road, Supt. Electrcal Judit Malleswaram P.O. and Accounts BANGALORE BANGALORE, (Retd) D/6 10-1940 and an ardent admirer and voracious reader of merited Sanskrit works . BANGALORE 27th February 1946, My Dear Mr. Ramadujiengar, Kindly allow me to introduce to you the bearer Mr. K S, Nagarajan, an excellent Sanshrit Scholar, with undoub ted poetic gifts He has composed a poem called Sita Swayamvaram's which reveals his rare talents in versi fication. I entirely agree with the opinion of Dr S Mukherjee, Head of the Department of Sacshrit in the Benares Hindu University, which is here May I ask of you the favour of going through his work and do what you can in enabling him to have it pablished Any recomm adation to our leading Sanskrit Pandits or Authorities will be of the greatest help He sill be most grateful to you for any advi e you may kindly give him Kindly crcuse trouble, I am Yours very Sincerely (Sd) V Subrahmanya Iyer Registrar, Alyssa Viversity Red) ·OPINIONS 219 UNIVERSITY OF MYSORE Central College, BANGALORE Department of Sanskrit 30-3-1941 Mr K. S Nagarajan has read out to me a full the "Stta Svayamyara". a Kavya that he has composed in Sanskrit The work is a brief restatement of the Balakanda In a clear and Quent style the work has been writteu and Mr. Nagarajan has shown that he possesses the poetic gift of no mean order The present work happens to be his first and just has it as been simple and interesting 10 itself, it has given him the confidence about further compositions which are, I am sure, to rank among the Mahakavyas in Sanskrit. I wish him success in his endeavour. (Sd) V. T. Tirunarayana Iyengar Lecture 192 Sanskrit. C. Ramanuja Aiyangar, 'Lake View Mysoro Road MALT, Bangalore City, 28-6-46 Red Dt. Educational Officer and Secretary, Bangalore Press Mr K S. Nagarajan, B.Sc, Superintendent of the Audit Office, Mysore Electrical Deptt, read out to me the other day several portious of his own woth in poetic compo- Sition m Sanskrit 'Sit15 ayamyaram". I listened to his rending witb interest and attention, which it well deserved. I was really a surprise to me that one, who bad graduated 10 Science from one of the cod-fituent Colleges of the Mysore University, was possessed of such good and accurata leo ledge of Sanskrit As far as I could see his language was pure, free from errors of Grammar, Idiomn and Diction. It ·620 tratar adam was also simple, straight and smooth running There was dignity as also perspicuity in it. The thoughts embodied in the stanzas composed were pure and elevated The figures employed were always appealing and the illustrations apt and illuminating There was clear evidence everywbere that the poet had the gift in him for poetic composition One could easily see that he was closely following in the foot steps of the renowned poets Kalıdasa and Bhavabbuti though there was no lack of criginal and independent thought. The passages intervening fitted 10 very well with the preceding and following poetic pieces The poet is still very young and be is full of promise for future With the lapse of years he is bound to show greater capacity for poetic composition and with the increase of knowiedge and dere lopment of poetic skill he may assuredly become a Poet of repute, The public will be greatly benefited, if he should be afforded the required facilities to bring out what he has DOW 10 manuscript and what he will have in the years to conce Such of those cultured gentlemen as have respect and love for the divine language rill I trust readily come for ward to extend their patronage to the poet who is deloting himself entirely to the work of famı'larising Sanshrit poetry among those who care for all that coostitutes our ancient culture and civilisation (Sd) C Ramanuja Aigangar, For sometime Principal of the Maharaja's Sanskrit Colege, Mysore ·.मुबाशुद्धपत्रिका 221 भी: যুৱাবাৰা झोफः पाः अगुवम् 3 २ 5 6 २ निपात ३: ॥६॥ उति खान्पम् चण्डागु घून्द विघ्न विमा निपपात. : ॥२६॥ उक्त्वेति. स्वास्थम् । मण्टांशु पंद्रह विन विधा ३ . T 8 10 10 14 २१ २ २ दारिन दग्रिनं पहार मछु. , ९८ 18 10 37 29 27 देने . १ १ रपं पाहा 30 ·224 श्रीसीतासांपाम् पृष्ठम् । पादा 178 २७ ३२ १ १ वर्या धर्म 174 वर्याः धर्म मृदा राट 180 २ मृदा 183 २ 187 ३ बन्ध चालनेऽस्म 192 202 राष्ट्र वन्व चालनेऽस मुतायाः साथ कामिः १ सतायाः 204 Fसाप कामि १ 208 १०५ 208 १०५ 209 ३ २ 210 १ रार्दी. নিম্বা लोख्य निःश्वा लेख्य 212 tand VIDYA PUNE S.N......... UBRARY