·संस्कृत साहित्येतिहासः
प्रथमो भाग
स चायम्
Fuller Exhibitioner फुलर ऐगजीविशिनर भाजा,
'स्वर्णपदक प्राप्तेन,
स्कृत हिन्दी साहित्य विषयकानेक अन्य निर्मात्रा, 'लुध्याना'स्थ गवर्मेट
कालजे संस्कृताध्यक्षेण, पंजाब विश्वविद्यालये सस्कृत बोर्ड सदस्येन,
'एम.ए' उपाधिधारिणा, 'पी. ई. एम.' इति प्रशस्ति भाजा,
अग्रवालोपाहन हंसराजेन
निर्मितः
M
प्रकाशक:
शक्ति प्रकाशन
फीरोजपुर शहर : माडल टाऊन, नुध्याना
থমা }ি १४५१
मूल्य प्रति भाग :७) अथवा Sh.15
सम्पूर्ण १५) अथवा : 1 Sh.10.

·प्रसाशक:
योगेन्द्र मोहन 'गुप्त', बी: ए., प्रभाकर ज्ञानी,
शक्ति प्रकाशन,
मादल राउन, लुध्याना वा
फीरोजपुर शहर ।
ग्रन्थस्य अस्य प्राप्तिस्थानानि
१. ओरियटल बुक हाउस, ३३०१, सदाशिव पेठ, पूना २
२. चौसवा सस्कृत सीरीज़ प्राफिस पो. बा.नं.८, बनारस
३. अोरियदल बुक एजैसी, शुक्रवार टूट, पूना २
8. Oxford University Press, Appollo Bunder,
Bombay.
५. W.H Smith & Sons Ltd., Strand House,
Portugal St., London W. C, 2,
६. महेन्द्र बादर्स, कचहरी रोड, लुध्याना
मुद्रक :
बालकृष्ण एम. ए.,
युगान्तर प्रेम,
मोरी गेट, देहली।

·पूर्वाज्ञया .
संस्कृत साहित्यानुरागिणां
विद्वद् वन्द्यानां
परमादरणीय श्रीयुत
श्रार. एन. वैनरजी
थाई. सी. एस.,
अध्यक्ष यूनियन पब्लिक सर्विस कमिशन
महोदयानां
करकमलेषु
सादरम्

·Pxom
प्रो. मगन अग्रवाल
[उन्म-पाप शुता १२, सम्मन् १९६२ ]

·® प्रास्ताविकम् , हन्त स्वगुणगरिम्ण सकलभाषान्तर साहित्यान्यतिवर्तमानस्यापि संस्कृतसाहित्यस्येतिहास' संस्कृतभाषाऽनुपतिबद्धतया संस्कृतभारतीभवने संस्कृतभक्त दुरापः स्यादित्येतादृशी संस्कृतरसिकान्तरण हृदयानीव ममाऽपि हदयमधिशयाना या फाऽपि व्यथा हृत्कएटकायते तामपनेतु खलु मामकीन एष प्रयत्नः ।। यत: सन्दर्भोऽयं संस्कृतानुरागिणां स्ववगाहो मनोरमश्च स्यादित्येष विचारोऽस्य लेखनक्षणेपु निरन्तरं मन्मनसि स्फुरन्नमवत्, तस्माद् विश्ले- पणरीतिः पदाऽसन्धिरीति श्वानुसनाऽत्र मया। तथाहि, प्रथम तावत्, कालिदासादिवर्णनावमरेपु 'महाकाव्यकारः कालिदासः' रूपककार: कालि- दासः, खण्डकाव्य ( Lyric) कारः कालिदासः' इत्येवंरूपा नानाप्रकरण- रचना अविधाय तत्तकवेन ना विधकृतयस्तत्तत्प्रकरण एकत्रय परिचायिता बालोचिताश्च । अपरश्च, न केवलं पदसन्धिर्दीर्घसमासोऽबहुलप्रचार स्ति- मन्तादिपक्षप्रयोगश्चेह सावधानमनसा जितः, अपितु 'इदम् अन्न वातव्यम्' इत्येतादृशेषु वाक्येयु नहि हल मकारेण सह तस्मात परः स्वरो मात्रारूपेण योजितः, 'हन्तुम् उद्यु झते' इत्येवंविधानि च वास्यान्यपि प्रायेण 'हन्तु- मुद्युक्ते' इत्येवरूपेण न लिखितानि ।। यथासम्भवं नानानृत्नतमाऽनुसन्धानफनान्यत्र समावेशितानि, पाश्चात्यैः प्रवर्तिते मिद्धान्तवर्मनि निपुणं निभाल्य प्रवर्तमानेनाऽपि च मया न पौरस्त्यविचारसरणि: पदाचिदपि प्रामृता ।। अथ येषां प्रामारिएक कृतिकाराणामुपकृति प्राम्भारमहं शिरसा यहामि सुगृहीननामधेयारलेषु कतिपये मैक्डानल-काथ-विएटर् निटन-पीटरसन- रामस-हॉपकिन्स-रमन-पाजिटरप्रभृनयो भवन्ति । एषां हि कृतीरस्य मन्थस्य प्रणयनतरणेष्वह प्रतिमुहुर्त्यलोक्यं पादटिप्पणेषु चैतन्नामानि प्रमा; एतयोदलिम्म् । एम. ए., ही फ़िल., आफिसर-डि-एकेडेमि (मास) इत्युप- पदैः समलम्कताना पश्चापविश्वविद्यालये सम्कृत प्रोफसर पदमधिष्ठिनबना स्वर्गीय गुरुवर श्री डाक्टर जदमण रूप ऽर्यपादानामह सविशेष कृतज्ञा एषां हि धरणागस्य मया यदधीत तदव लेखपात् कृतम् । प्रयत्नोऽयं मे गीर्वाणवाणं गृह्यण यथोचितं प्रीतिकरो भविष्यती दमाशास्ते- विदुषम् अनुचरः अग्रवालोपाहः हंसराज

·विषय तालिका
अथ प्रथमोऽध्यायः
भूमिका
१. संस्कृत साहित्य विभूतिः
१
२. प्रतीच्येषु संस्कृत सारस्वत सम्प्रभावः
३. संस्कृत साहित्ये तिथि क्रमाभावः
४. संस्कृत भाषा अाधुनिक्यो भाषाश्च
५. संस्कृतस्य भापित मापात्वम्
१४
६. श्रेण्य संस्कृत लक्षणम्
श्रथ द्वितीयोऽध्यायः
ऐतिहासिक महाकाव्यद्वयी पुगणानि च
७. कविताssगायाः प्रभवः
२१
८. रामायणम्
२२
(क) साधारण परिचयः २२, (प) रामायणिक महत्त्वम् २४,
(क) रामायणस्य शाखामन्याः २५, (प) कथाऽणुक्रमणी २२;
(1) रामायणोपाख्यानानि २६, (च) रामायणस्य प्रविविक्तता २७;
(छ) रामायणस्य निर्माणकालः २८, (ज) शैली ३१;
६महामरितम्
-(क) प्रास्ताविरम् ३१; (स) महत्त्वम् ३३, शाखामन्याः ३३;
(प) प्रतिगया: विषयाः ३४, () उपाख्यानानि (च) कथं नु
महाभारतेन साम्प्रतिक रूपं धृतम् ३६६ () कालः ३, (ज)
शेली४०
४०
१०. रामायण महामारतयोः अन्योन्यसम्बन्धः
११. पुराणानि

·(ख)' अथ तृतीयोऽध्यायः भासः, कालिदासः, अश्वघोपथ १२. संस्कृतसाहित्ये भासस्य स्थानम् १३. परि नाम एकस्यैव ककृति: सर्वाणि काकाणीमानि ! १४. कस्ताई की १५, भास- -शेली ६० १६. भासस्य कालः १७. भीष्टपूर्व प्रथमशतके संस्कृत पुनरुज्जीवनम् ६५ १८. कालिदासः (१) मालविकाग्नि मित्रम् ६६, (२) विक्रमोर्वशीयम् ६ ; (३) अभिज्ञान शकुन्तलम् ६८, (४) मसहारम् ७०; (५) मेघदूतम् ७१, (३) कुमार संभवम् ७३; (७) रघुवशम् ७५; १६. कालिदास प्रन्यानां प्रक्षेपवर्ज गौलिकाः भागाः २०. रूपाणां नाना संस्करणानि २१. कः कालः कालिदासस्य ? २२ कालिदासस्य विचारधारा २३. कालिदासस्य काव्य शैली २४. अश्वघोषः २५. अश्योपस्य नाट्यफला २६. अश्वघोपम्य महाकाव्यद्वयी २७. अश्वघोषस्य अन्ये ग्रन्थाः ६२ २८. अश्वघोषस्य काव्य शैली अथ चतुर्थोऽध्यायः काव्यानि २६, भारविः ३०. महिः - ons AART .

·(ग) ३९. माघः १०० ३२. हरविजयकारः रत्नाकरः ३३. श्रीहर्षः १०४ ३५. काव्य कर्तारः कवयः १०५ ३५ वीष्ट पाठ शतके संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनम् ? १०॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः खएड काव्यानि सुभाषितावन्मश्व ३६. सएडाव्य समारम्भ: ११२ ३७. वराडकाव्य कारः २१३ ३८. क) सदुक्ति सन्दर्भाः १२२ १२४ अथ पष्ठोऽध्यायः ३६. कौटल्य कृतम् अर्थशास्त्रम् १२६ (१) अर्थशास्त्रस्य महत्त्वम् १२६, (२) कती १२६, (३) अन्य- रचनाकालः १२६; (४) शैली १३२ नामानुक्रमणी (ख) नीति काव्यम् ३३ ·अथ प्रथमो भागः ·संस्कृत साहित्येतिहासः प्रथमोऽध्यायः भूमिका आद्यः खण्डः संस्कृत साहित्यविभूतिः अत्युक्तिप्रतिष्ठा संस्कृतसाहित्यस्य विभूतिः इति तावद् यवतु न शक्यम् । अस्य हि साहित्यस्य वयोवर्पिष्टत्वेन, महामहीमण्डमण्डलव्यापि- त्वेन, दुष्परिच्छेदेन परिमाणेन, निरतिशयेन वैभवेन, अनन्यतुल्येन सौन्दर्यप्रकर्पण, सस्कृतीतिवृत्तोपयोगिना' गुणेन च महति मौलिके पुरातने च वाड्मये अस्मिन् अस्मदभिनिवेशः सर्वथा सलु समय॑ते । न च केवलम् एतापन्मात्रम्। निमित्तान्तराण्यपि तावत् संस्कृतसाहित्याध्ययने विद्या- विलासिनां विशिष्टाम् अभिरुचिं सञ्जनयन्ति । तर प्रधानतया विषक्षाहारिस कतिपयानि तु इत्थम् अनुसन्धयानि-- (१) संस्कृतसाहित्याध्ययनं तावद् ऐतिहासिकानां परमप्रीतये कल्पते । साहित्य च एतत् न केवलं विशालभारतामिजनानां जनानाम् अतिवर्पसह- सत्रयम् अभिव्याप्नुयत् प्रातिभिकजीयनस्य इतिवृत्तम् अद्यावधि गोपायति, प्रत्युत उदीच्येपु त्रिविष्टप-चीन-जयप्राण-कोरियादीन् जनपदान् , अपा- च्येषुलवाद्वीपम,प्राच्येपु मलयप्रायोद्वीप प्रशान्तमहासागरस्थितानि दविष्ठानि द्वीपान्तराणि च, प्रतीच्येषु तुरुष्वस्थानप्रभृतीन च देशान् अधिवसतां सड्. ख्यातीत तानापौरजानपदानां बौद्रिक्प्रवृत्तियपि सुल्नेतत् पुस माग्यो प्रभावम् अपीपतत् ॥ १--परामृशन्तु 'विंटरनिटज'-कृतस्य 'एहिस्टरी श्राव संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य प्रन्थस्य पूर्व भागम् ॥

·२ संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः (२) प्रत्यासन्नशताब्दीपु हरिवऽपि प्रत्यप्रयुगप्रवर्तकः प्रभाषः खल्य- मुना प्रदर्शितः ॥ (३) संस्कृतम् एव भारोपीयभाषावर्गे ज्येष्टा भाषा, ततश्च साहित्येऽस्याः एतस्य वर्गस्य प्राचीनतमसाहित्यस्य स्मृतयः सुरक्षिताः इति न कस्याऽपि चिमतम् । धर्मप्रज्ञायाः समुद्भवः सक्रमोपचयश्च यथा ह्यतत्साहित्याश्रयेण परिचीयते न तथा निखिलायाम् अवन्या साहित्यान्तराश्रयेण ॥ (४) ऐतिहासिकमहाकाव्यं, राजपरिपत्काव्यं, सङ्गीतकाव्यं, रूपकं, गद्यात्मककथाकाव्यम्, श्रोपदेशिकजन्तुकथा, लोकप्रियकथा, वैज्ञानिक- साहित्यं च इत्यादि यद् यद् विशिष्टं विद्यास्थानं साहित्येतिपदेन गृह्यते तत् कृत्स्नम् एव संस्कृतसाहित्येन कोडी क्रियते । “भारते व न केवल राजनयः आयुर्वेदः फलितज्यौतिपं गणितज्यौतिपम् अङ्कगणितं ज्यामितिश्चैव तौर्य- त्रिक रूपककला, तान्त्रिक क्रियाविज्ञानं दैवतं चाऽपि विशालस्य अंशतः प्राचीनस्य च साहित्यशरीरस्य घटकानि भवन्ति, कामकला चापि विज्ञान- तया व्यवस्थाप्य विशिष्टेषु शिक्षा-सन्दर्भेष्वनुशिष्टा दृश्यते"५ ।। (५) न केवलं विषय बाहुल्य हेतोरेय, गुणप्रकर्षनिमित्तादपि संस्कृत- साहित्यम् अभिख्यां गतम् । “सूत्ररचनायां भारतीयानाम् इव न खलु समनऽपि महीमण्डले कस्यचिद् देशान्तरनियासिनो जनस्य कृतहस्तता कदाचित् समभवत् । भारतीयैः सम्पादितानाम् अप्सरः कथानां जन्तु- कथानां गद्यात्मककथानां च सड्ग्रहाणां तावत् सार्वभौमसाहित्येतिहास- --विषयेऽग्र विशदतरं टिप्पणं वक्ष्यमाणे द्वितीयस्मिन् खण्डे निरोमणीयम् ॥ २–तामिल-तैलगु-मल यादम-कनाडीतिमापाचतुर्वर्गवर्ज प्रायःसकलमारतीयभाषाः प्राच्यो, यथा तथा प्रायः सकलयूरोपीयभापाःप्रतीच्या, संस्कृतभाषाम् अन्विता भवन्तीति वासां वर्गों भापासमें 'भारोपीयवर्गः' इति निरूतिम् श्रारूदोऽस्ति। ३-Monuments ४-परामश्यतां मैकडॉनल रचितस्य 'ए हिस्टरी प्राव संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य प्रन्थस्य पठं पृष्टम् ॥ ५-परामृश्यता विटंरन्ट्कृितस्य 'हिस्टरी भार संस्कृत लिटरेचर' नामकस्य ग्रन्थस्य प्रमयो मागः ॥

·] - प्रथमः खण्डः संस्कृत साहित्य विभूतिः निर्माणेऽसाधारणो व्यापारः संलक्ष्यते"। अपिच, "व्याकरणविज्ञाने न काचिदपि प्राचीना जाति रतीयान् श्रत्यशेत, तच्च रवीष्टजन्मनो बहुशता- ब्दीभ्योऽपि प्राग भारत वर्षे समधीयाञ्चके । कोपनिर्माणकलायाश्चाप्यध्ययनम् अत्र बहुतियात् कालात् पूर्व प्रचार प्राप" (६) धर्मदर्शनोभयविकासज्ञानार्थ च संस्कृतसाहित्याध्ययनं प्रायोऽप- रिहार्य भवति । उक्तश्च मैकडॉनलेन--"भारोपीयभाषाभापिपु जनेषु भारती- यैरेव फेवलं ब्राह्मण (वैदिक) धर्मो नाम महान् 'जनकीय'--(National) धर्मः, बौद्धधर्मो नाम महान् सार्वभौमधर्मश्च निरमायि । श्रप्रदर्शितधर्म- विपयोपझै जनान्तरैस्तु बहुतियात् कालात् पूर्वम् अस्वदेशज एव धर्मः खलू- रीकृतः । अथ महतीं मननशक्तिम् अभिव्यञ्जयन्ति स्वोपज्ञानि विविधदर्शन प्रस्थानानि अपि भारतीयैः सन्ततानि" || (७) उपज्ञासमुद्र खलु संस्कृतसाहित्यम् इति तु साहित्यान्तराद अन्योऽस्य विशेषः। ख्रीष्टात् प्राक् चतुर्थशताव्दयां भारतवर्पोपरि सञ्जाताद यवनाक्रमणात् पूर्वमेव नूनम् आर्यसभ्यता प्रौढिम् अवाप, न च ततः प्रभृति जातुचि देशान्तरिणाम् फेनचिद् अाक्रमणेन अस्या संसर्गदोपः उदियाय । (८) उपलभ्यमानम् एव संस्कृतसाहित्यं परिणाहतुलया एकीकृतं सम ग्रम् अपि रोम-यक्नोभयसाहित्यम् अतिशेतेतराम् । यदि च साहित्येऽन सर्वथा प्रणष्टानां तत्र तत्र चोल्लिख्यमानानां सन्दर्भाणाम् अपि समावेश क्रियेत तदा अस्य व्यतिरेके किमु वक्तव्यम् | (६) अभिहितं च मैकडॉनलेन-~-"सर्वेषाम् अपि सनातनानां साहि. त्यानां मध्ये संस्कृतसाहित्यं मौलिकतामूल्येन सौन्दर्यगुणप्रकर्पण च यवन- साहित्यम् एकं हि अपोद्यन कस्माच्चिदपि साहित्यान्तराद् अपकृष्यते । मानव प्रकृतिविकासानुशीलनस्य प्रधानसाधनतया तु तावदेतद् यावनाद् अपि साहित्याद् निस्संशयम् उत्कृप्यते" ॥ इति ॥ (१०) विलक्षणा खलु सातत्यगतिरार्यसभ्यताया दरीदृश्यते । प्रार्थ: नोपासनाः, गायत्रीमन्त्रजपः, जननीजठरे शरीरप्रम प्रारभ्य आशरीर त्यागाद् आर्य (हिन्दू-) जीवनं विशिषन्तः पोडश संस्काराः, अरणीभ्यां हव्य- -परामश्यताम् उद्दिष्टपूर्वो ग्रन्थः ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः बाहो जननं श्रौतगृह्याणि बहूनि विध्यन्तराण्यपि च वहुसहस्रवर्षपूर्वभवं . विधिमनतिक्रम्यैव यावदद्य प्रवर्तन्ते । शास्त्रीयविवादेषु, सम्वादपत्रिकासु, स्वकीयपत्राचारेषु च क्रियमाणः कृतविद्यः कोविदः संस्कृतभाषायाः प्रयोगः मुद्रणयन्त्रेपु प्रचुरप्रचार प्राप्तेष्वपि हस्ताङ्कितसंस्कृत-सन्दर्भाणां हस्तप्रतिलिपिविधानं, ग्रन्थविलोपावसरे शब्दशः सफ्लशास्त्रपुनराविर्भावार्थ निखिलनिगमाऽऽगमानां कण्ठाने स्थापनं चेत्येतत् सर्व भारतीयानां पूर्यो- काम् इमां विशिष्ट प्रवृत्ति निदर्शयति । तस्माद् भारतीयानाम् अतीतसभ्य- ताम् अनुसन्धातुं हिन्दूनाम् इदानीन्तनी संस्कृतिं च समवबोद्ध संस्कृत- भाषाया अध्ययन सुतराम् प्रयोजक सम्पद्यते ॥ (११) न खलु तायवाऽलम् । यूरोपीयसंस्कृतिदर्शनयो विकास विज्ञातुमपि संस्कृतभापाऽध्ययनं नितरां व्यपेक्ष्यते। तथा चोक्तं विंटरनि- ट्जमहाशयेन, “यदि अस्माकं स्वसंस्कृतेः उपक्रमप्रक्रमाः बुभुत्सिताः, यदि अस्माकं पुराणतमभारोपीयसंस्कृतिः विविदिषिता, तदा यत्र भारोपीय जनानां वर्षिष्ठं पाड मयं सुरक्षितं तद् भारतवर्षमेच खलु अस्माकं गतिः, इति ॥ अथ द्वितीयः खण्डः प्रतीव्येषु संस्कृतसारस्वतसम्प्रभावः । स्त्रीष्टस्य श्रष्टादशमशताब्द्याः चरमचरणे प्रतीच्येपु संस्कृतसाहित्यस्य प्रचारः प्रारब्धः, स च इतिहासजन्मनोऽपि प्राचः भारतयूरोपोभनदेशवास्त- व्यजनानाम् इतरेतरसम्बन्धस्य नाना रूपाणि उद्द्योतयन अभिनवयुगप्रव- तकः सञ्जातः। अनेन हि तत्र तुलनात्मकभाषाविज्ञानस्य चीजम् उप्तम्, तुलनात्मक- पौराणिकविज्ञानस्य रूपं परिवर्तितम्, पाश्चात्यसुमनसां मतिकलिकानां कश्चिद् स्वोन्मेषः कृतः, भारतीय पुरातत्पनुसन्धाने परियमविपस्थिसंगतु यिर- स्थास्नू रुचिरुत्पादिता ॥ (क) तुलनात्मकभाषाविज्ञानम् । यावत् प्रतीची संस्कृतपरिचयेन अननुगृहीता अभूत् तावद्धि "अस्माका मेव गौस्तावल्लोके मूलप्रकृतिः, सर्वाः अपि खल्वन्या भाषा अस्या विम्तयः ·५ . द्वितीयः खण्डः] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभावः इति आदी हिब्र प्रतिभापाणां भाषिणः प्रसह्य प्रवते स्म । सम्यग- नुसन्धानेन तु "ग्रीकलैटिनयोः आवेदी-हिन भ्यां सह अन्वयो दुर्घटः इति, तयोः प्रकृतित्वं दुरुपपादम्" इति च अभवद् धारणा सूक्ष्मेक्षिकया प्रेक्षकाणाम् । अत्रान्तरे मठान्धकारे दीपेन घट इव पाश्चात्यानुसन्दधानानां मंस्कृतसंस्तवे सति तन्मृग्यमाणो भाषापरम्परा-विषयको गूढोऽर्थः तत्पुरः प्रकाशितोऽभूत् । ततश्च "संस्कृतभाव मूलम् , तदन्वितानि च सर्वाणि भापान्तराणि अमुष्याः प्रसृतयः" इति केचित् मातीच्याः सहसा निरधार- यन् । परं गम्भीरविचारण्या तेषां "संस्कृतवाणी तज्ज्ञातीयानाम अमूपां वाणीनां ज्येष्ठा सोदया न तु प्रसू." इति सम्प्रधारणा अनि । ततः प्रभात तुलनात्मकं मापाध्ययनं सारवतोऽर्थान् विषयोकुर्वाणस्य विज्ञानस्य रूपम् उपादाय प्रौढिम् प्रभजत् । अथ लापवार्थ 'भारोपीयवर्ग-इति नाना ख्याति नीतम् अमु भापायर्गम् एव ट्यूटानिकभापावर्गः अन्वेति इति 'रास्कः' तदनन्तरं च प्रिमः' अनुसन्दधे । अन्नियन-आरकन-अल्बान्यन लिथ्वैन्यन- प्रासैन्यन-फ्रिज्यन-टोसारिश-प्रमतयः नानाभापाः (अवेस्ता-पीक-लैटिन- चै अध्याहार्याः) भाषाविद्भिः एतेनैव वर्गेण सह अन्वयं लम्भिताः; हिट्टाइट ( Hittite )-सुमेयन-प्रमुसाम्य अपरा अपि भाषा अनागते फाले लम्भिताः स्युः इति तायत सर्वथा सम्भाव्यते ॥ (ख) तुलनात्मकपौराणिककथाविज्ञानम् । तुलनात्मकपौणानिरुकथाविज्ञानस्य समुन्नयने तुलनात्मकभाषाविज्ञानेन महत् साहाय्यं सम्पादितम् । संस्कृतभाषायाः 'देव'-'भग'-'यज'-'श्रद्धा' प्रभृति शब्दानां एतद्वर्गीयभाषान्तरधार्मिकनानाशब्दानां च सवर्णाः प्रचुरसंख्याकाश्शब्दाः भारोपीयभाषायाम् उपलभ्यन्ते इति, बह्वयो देवताश्च भारोपीयभापायुगोयाः सन्ति इति च तायद् आधुनिकानुसन्धानेन विज्ञायते । तथाहि, पृथिवीमातर् , अश्विनौ, पर्जन्यः, वरुणः इति संस्कृत देवताना सवर्णाः क्रमेण 'टैरा मेट' Terra mater (लैटिनभाषा), 'डायोस-कुरि' Dior-curi (लैटिनभाषा), 'प(न्यूज' Perkunyja (लिध्यैन्यनमापा), 'औरणस' Oupavor (ग्रीकभापा) च भवन्ति । 1-आदी अरबी । अर्थदः, (अश्वदः), तस्येयम् आदी । 'यदः' इत्यत्यय अपभ्रंशः 'भरय', इति भाति । भापाव ·ur संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्याय उदाहृता भारोपीयदेवताः प्रायेण विविधासु भाषासु समानानि स्वरूप- लक्षणानि विभ्रतीति वै महदाश्चर्यम् ॥ (ग) पाश्चात्यधारणासु प्रभायः उपनिपदो नाम भारतवर्षपिवराणां वरिष्ठं गरिष्ठच ज्ञानम् । दारा- शिकोहः अष्टादशशताब्दया उपमध्यं पारसीकभाषायां तासां रुपान्तरम् अका- रयत् । ततः 'अक्वेटिल डू पेरनः' (Anquetil Du Perron) ख्रीष्ट्रीय १७७५ तमे वर्षे तत्य रूपान्तरस्यापि रूपान्तरं लैटिनभाषायां प्रणिनाय । एतद्धि सलु महद् अर्थवजातम् । यतो हि शोपनहारः (Schopenhaure) केवलं रूपान्तरं ह्यदोऽधीत्य उपनिषदां गूढं तत्त्वम् अधिगम्य, "एतद् थै तद् यन्मे ध्रियमाणस्यापि सान्त्वहेतु प्रियमाणस्यापि च सान्त्यहेतु भविता" इति समुदीरयामास । अथ शोपनहार-प्रतिपादितं दर्शनम् औपनिपदीविद्यया बलवत् प्रभावितमभूत किल । अथ शार्मण्यशेमुपी भारतीयां प्रतिभा भृशम् अनुहरन्ती श्यते तावद् तत्त्वहश्वभिः । तथा च अभ्युक्त 'लोपोल्ड् वान् श्राडरेण' (By Lecpold Von Schrorder), "प्राञ्च उत्प्रेक्षाशालिनः (Romanticists) सलु भार- तीयाः, नव्याच शामण्याः” इति । भारतीयेषु शार्मण्येषु च समानैव मनन- निदिध्यासनप्रवृत्तिः, तुल्यैव च सर्वभूतात्मानुरक्तिः (संसारस्य दुःखमयत्वम् सौगतानां मूलाभ्युपगमः) समवलोक्यते । अथ शार्मण्यकाव्येषु संस्कृतका व्येषु च उभयत्रापि अधिप्रकृति यादश भावकत्वं सवेदनशीलत्वं च परिभा व्यते ग्रीककाव्यानि हिन काव्यानि च सर्वथा तद्वञ्चितानि वीक्ष्यन्ते ।। (घ) प्राचीन शिलादिलेखानुसन्धानम् । संस्कृतज्ञानधनिनो यदि नाभविष्याम, अधिप्राचीनभारतं यजानी- मोऽद्यत्वे, स्वल्पीयस्तस्माद् अज्ञास्याम इति वचने का अत्युक्तिः । प्राचीन शिलादिलेसविषयकम् अस्माकं ज्ञान प्राचीनभारतावस्थासम्बन्धि च नः संवृद्धम् अनुसन्धानं प्रातीच्यविद्याधनानां साधूनाम् अधमर्णम् इत्यत्र को नाम विप्रतिपद्यत । परं विषययोरनयोः सकला पाश्चात्यवेदुपी संस्कृतभाषा- ध्ययप्रयोज्यभावनातरंगोत्थापितैव इति कस्य विमतं भवेत् ।। (3) अविशेषम् । (१) पाणिनीयाष्टाध्यायी मधीत्य हरिवर्षवास्तव्यानां सरस्वतीसेवाना ·७ द्वितीयः खण्डः] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभावः स्थान्ते 'स्वभापाव्याकरणवैकल्यदोषस्तावद् यथाशक्यं प्रमार्जनीयः' इति भाष उपियाय॥ (२) कर्तुः कृतित्वं व्यजपन्ती यालिदासस्य श्रेष्ठ कृति शकुन्तलाम् अनुशील्य पाश्चात्याः प्रस्हा ताम् उपतुष्टुवुः। शकुन्तलाशैलीम् अनुसृत्यैव च 'गेटेः' (Goethe) 'फास्ट' नाग्नः स्वसन्दर्भस्य प्रस्तावनां विरचयामास । संस्कृत सन्दर्भाणां शार्मण्यभाषानुवादः शामण्यसाहित्यं भूयिष्ठ प्रभाव- यति स्म । 'फ० श्लेजल' (Schlegel) नामा शार्मण्यः पविः संस्कृतकाव्यानि शाण्यभापायां सलु अनुकथयति स्म । (३) संस्कृतभाषानबद्धा चै 'महायान' सम्प्रदायस्य प्रामाणिका प्रबन्धाः। श्रथ हरि वर्षीय विविधभापासु तदनुवादः पाश्चात्यसौगतानां मनसि बलवद् श्रहापीत् ।। . (४) श्रा वैदिकप्रन्थेभ्य आ श्रेण्य (Classical) सन्र्दभेभ्यो निखिलः सलु संस्कृतसारस्वतमहार्णवः पश्चिमविपश्चित्कर्णधारैः सम्वत्सराणाम् उप- द्विशते समवगाहितः । वेदानां, माणानाम् , उपनिषदा, रामायणस्य, महा- भारतस्य, पुराणानां, गीतिकाव्यानां, लोकम नोरञ्जकाख्यायिकानाम, औपदे- शिफपशुस्थानां, वैज्ञानिस्सन्दर्भाणां, किंबहुनायत्सत्यं संस्कृतसाहित्याङ्गिनः सर्वेषाम् अङ्गोपाङ्गानाम् अनुवादाः, टिप्पण्यः, सामोतिकसंस्करणानि च (Critical editions) तासु तासु हरिवीयभाषासु संवृत्तानि। अस्तोकेन च तेषां प्रभावेण तत्रत्येपु मनीपिपु नूनं भवितव्यम् ।। अथ तृतीयः खण्डः संस्कृतसाहित्ये तिथिक्रमाभावः हन्त संस्कृतसाहित्यानुसन्धातृभिः कृतेऽपि तादृशसामीक्षिक (Critical) मार्गणागणे तथाविधरलेशश्लेषविषमे च प्रचुरप्रयासे संस्कृतसाहित्यस्य इति- वृत्तं यावदद्य अनापद्यमान प्रकाशपद्यां वेविद्यते । नानानियकैः नितेषु कविकुलतिलकस्य कालिदासस्य इय कृषिवाकामिनीकान्तस्य भासस्य अपि कालेषु न केवलं पञ्चपारण दशाब्दीनां प्रत्युत शताब्दीनाम् मिथोन्तरं समु- पलभ्यते । "संस्कृतसाहित्येतिहाससम्बन्धिन्यः सर्वास्तिथयस्ताः समुण्डसूच्यः ·m संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उदाहृता भारोपीयदेवताः प्रायेण विविधासु भाषासु समानानि स्वरूप- लक्षणानि बिभ्रतीति वै महदाश्चर्यम् ॥ (ग) पाश्चात्यधारणारा प्रभावः उपनिषदो नाम भारतवर्षपियराणां वरिष्ठं गरिष्ठ च ज्ञानम् । दारा- शिकोहः अधादशशताब्दथा उपमध्यं पारसीकभाषायां तासां रूपान्तरम् अका.. रयत् । ततः 'अक्वेदिल डू पेरनः' (Anquetil Du Perron) ख्रीष्टीय १७७५ तमे वर्षे तस्य रूपान्तरस्यापि रुपान्तरं लैटिनभापायां प्रणिनाय । एतद्धि खलु महद् अर्थवजातम् । यतो हि शोपनहारः (Schopenhaure) केवलं रूपान्तरं ह्यदोऽधीत्य उपनिपदां गूढं तत्त्वम् अधिगम्य, "एतद् वै तद् यन्मे ध्रियमाणस्यापि सान्त्वहेतु नियमाणस्यापि च सान्त्वहेतु भविता" इति समुदीरयामास । अथ शोपनहार प्रतिपादितं दर्शनम् औपनिषदीविद्यया बलवत् प्रभावितमभूत् किल । अथ शार्मण्यशेमुपी भारतीयां प्रतिभा भृशम् अनुहरन्ती दृश्यते तावद् सत्त्वश्वभिः । तथा च अभ्युक्त 'लोपोल्ड् वान् श्राडरेण' (By Leopold Von Schrorder), "प्राञ्च उत्प्रेक्षाशालिनः (Romanticists) सलु भार- तीयाः, नव्याश्च शार्मण्याः" इति । भारतीयेपु शार्मण्येषु च समानैर मनन- निदिध्यासनप्रवृत्तिः, तुल्यैव च सर्वभूतात्मानुरक्तिः (संसारम्य दुःखमयत्वम्- सौगतानां मूलाभ्युपगमः) समवलोक्यते । अथ शार्मण्यकाव्येषु संस्कृतका- व्येषु च उभयत्रापि अधिप्रकृति यादृश भावकत्वं सवेदनशीलत्वं च परिभा- व्यते प्रीककाव्यानि हिन काव्यानि च सर्वथा तद्वश्चितानि वोक्ष्यन्ते । (घ) प्राचीन शिलादिलेखानुसन्धानम् । संस्कृतज्ञानधनिनो यदि नाभविष्याम, अधिप्राचीनभारत यजानी- मोऽद्यस्वे, स्वल्पीयस्तस्माद् अज्ञास्याम इति वचने का अत्युक्तिः । प्राचीन शिलादिलेसविषयम् अस्माकं ज्ञानं प्राचीनभारतावस्थासम्बन्धि च नः संयुद्धम् अनुमन्धान प्रातीच्यविद्याधनानां साधूनाम् अधमर्णम् इत्यत्र को नाम विप्रतिपद्येन । परं विषययोरनयोः सक्ला पाश्चात्यवदुषी संस्कृतभाषा- ध्ययप्रयोज्यभाषनातरंगोत्यापितेव इति कस्य चिमतं भवेत् ।। () अविशेषम् । (१) पाणिनीयाध्यायी मधीत्य हरियर्षयास्तव्यानां मरस्वतीसेवकानां ·७ द्विगीय सण्ड ] प्रतीच्येषु संस्कृत प्रभाव खान्ते 'स्वभाषाव्यावरणवैकल्यदोपस्तावद् यथाशक्य प्रमार्जनीय' इति भाव उरियाय॥ (1) कर्तु कृतित्व व्यजप-ती कालिदासस्य श्रेष्ठा कृति शकुन्तलाम् अनुशील्य पाश्चात्या प्रस्ह्य ताम् उपतुष्टुवु । शकुन्तलाशैलीम् अनुसृत्यैव च 'गेटे' (Goethe) 'फास्ट' नाम्न स्वसन्दर्भस्य प्रस्तावना रिचयामास । सरकृत सन्दर्भाणा शार्मण्यभापानुवाद शार्मण्यसाहित्य भूयिष्ठ प्रभाव यति स्म । 'फ० श्लेजल' (Schlegel) नामा शामण्य कवि सस्कृतकाव्यानि शाण्यभाषाया सलु अनुकवयति स्म ।। (३) सस्कृतभाषाप्रवद्धा वै 'महायान' सम्प्रदायस्य प्रामाणिका प्रमन्वा । अथ हरि धीय विविधभाषासु तदनुवाद पाश्चात्यसौगताना मन सि वलवद् अहापीत् ।। (४) प्रावैदिकग्रन्थेभ्य आ श्रेण्य (Classical) सन्र्दभेभ्यो निसिल सतु सस्कृतसारस्वतमहार्णव पश्चिमयिपश्चित्कर्णधारै सम्वत्सराणाम् उप द्विशते समाहित । वेदाना, ब्राह्मणानाम् , उपनिपदा, रामायणस्य, महा भारतस्य, पुराणाना, गीतिकाव्याना, लोकमनोरञ्जकारयायिकानाम, औपदे शि:पशुक्थाना, वैज्ञानिक्सन्दर्भाणा, किंबहुना यत्सत्य सस्कृतसाहित्याशिन मर्वेषाम् अगोपाझानाम् अनुवादा , टिप्पण्य , सामाक्षिक्सस्करणानि च (Crit cil editions) तासु तासु हरिवीयभापासु सवृत्तानि । अस्तोकेन च तथा प्रभावेण तरत्येपु मनीषिषु नून भवितव्यम् ।। अथ तृतीयः खण्डः संस्कृतसाहित्ये तिथिक्रमाभावः हन्त सस्कृतसाहित्यानुसन्धातृमि कृतेऽपि तादृशसामीतिक (Cntical) मार्गणागणे तथाविधक्लेशश्लेपविषमे च प्रचुरप्रयासे संस्कृतसाहित्यस्य इति वृत्त यावदद्य अनापद्यमान प्रकाशपद्या वेविद्यते । नानानिर्णायकै निर्णीतेषु कविकुलतिलकस्य कालिदासस्य इय कृतिताकामिनीकान्तस्य भासस्य अपि कालेषु न केवल पञ्चपाणा दशाव्दीना प्रत्युत शताब्दीनाम् मिथोन्तर समु पलभ्यते । “सस्कृतसाहित्येतिहाससम्बन्धिन्य सर्वास्तिथयस्ता समुण्डसूच्य ·८ संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः ( Pins ) सलु, याः पुनः उद्धरणायैव वर्गलेषु जटिताः भवन्ति ।" प्रस्था- नान्तरेषु परमप्रकर्पप्राप्तम् अपि संस्कृतसाहित्यम् इतिहासे नितरां शोच्या- वस्थं तानद् दृश्यते; तथाहि अंगुलिगण्याः प्रथमम् इतिहासप्रबन्धाः, अथ तेऽपि कल्पनाबहुलाः । ग्रहो यत भारतीयैतिहापिकानां मूर्धन्यायमानः फहण: 'हीरोडोटसस्य' अपि तुला नाधिरोहति ।। तत्र हेतवः । दुर्वचाः खलु संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासदारिद्रयस्य अप्र- त्याख्येयहेतवः इति अभ्युपगच्छन्तोऽी एतावद्धि तावदवश्यं विवक्षाम:- (२) इतिहासशब्दस्य योऽभिप्रायः अद्यत्वे गृह्यते न स पुरा भारतीयैः गृहीतः । नृपाणां विश्रुतानां जनानाश्च चरितकथायाः नियन्धने भारतीयानां प्रवृत्तिः पुरा न कदाप्यभूत्, यो हितः अप्रमत्तं सोत्साहं च परिरक्षितयोः आर्यसभ्यतासंस्कृत्योः सम्बर्धने सुप्ठु साहाय्य सम्पादयामास तस्य तु चरितं सुगीतं ते. । तथाहि अध्यात्म भारतीयसम्प्रदायानां विस्तृतं यथाथ च यादृशं चरितानुकीर्तनं संस्कृतवाड्मये लोचनगोचरी भवति तादृशं न क्वचिदपि अन्यत्र जगतः सर्वासां भाषाणां साहित्ये दृष्टिपथम् अवतरति ॥ (२) कर्मसिद्धान्तः, भाग्यराद्धान्तः, ईश्वरेच्छामतान्तः, मन्त्र-तन्त्र- क्रिया विश्वासः, एतद्युगीनपैज्ञानिकमतेरनुदयः इत्येवमादयो यहथो विशिष्टा वैदिकनौद्धजेनानां मनोवृत्तयः परिस्थितयश्च संभूय संस्कृतसाहित्ये इतिहामा- नुपलन्थेः ईपद् हेतुतां व्रजन्ति । (३) प्राप्तीष्टीयद्वादश शताब्दि भारते घटमानानां राजनीतिकघटनानां क्रमरच अपि नाम तथा बभूव या तेन न काचित् विश्वजनीना प्रवृत्तिः प्रादुरभूत्। (४) भारतीयानां हृदयेपु राष्ट्रीयत्य-भावनाया अभावश् च अत्र महान् हेतुर् अस्ति । अलतेन्द्रस्य (मिकन्दरस्य) मारते विजयानां प्रभावो न ५६ चिर-स्थास्नुर् अभवः न च श्रन्यः विदेशिमिर श्राततायिभिर् मारते 1-लेपशिगनगरे ११ तमेश्दे मुद्रितस्य 'यः द. द्विदनी' पृतस्य संस्कृत- प्यारणस्य भूमिकातः । पठाणतोऽप्यधिकम्यो वर्षेभ्यः पूर्ये प्रकाशित मतमे- सर साम्प्रतमपि तथावदभ्युपगन्तर्य भवति । २-'भारतीपा इतिहामविधा म विदुरिरयनुश्रवा 'तेपामिविहामरान्देन म सल तम्याधंस नही बभूय यस्य हरिवयिाय भयगीति यतम्यमिति फलितं বােস।

·. तृतीयः खण्डः] प्रतीच्येपु संस्कृत प्रभावः कृतैर् आक्रमणैर् इहत्यायां जनतायां राष्ट्रीयत्व-भावनाया उदयोजनिष्ट । 'भारतीय भूपाला न तथा विदेशिभ्योऽद्रुह्यन् यथा अन्योन्येभ्यः' इत्येतच्च डापिनाम मुसल्मानानां भारतोपरि विजय-लाभे मुख्य कारणं बभूव । (५) कालेन दूरं नीतानां प्राचीनानां म्य-पूर्व तितिपतीनाम् इतिहासेषु तत् प्रशस्ति-काव्येषु च न साधारण-भारत-जनताया उचिता प्रीतिर अभूत् । तस्मात् स्थायिनी कीर्ति लिप्सवः कवयो न तथा स्व-सम-काल-भवानां नृपाणां चरितानि स्व-प्रबन्धानां विषयत्वेन उपादते स्म यथा रामायण-महाभारतादि प्राचीन-अन्य वर्णितानाम् । (६) भारतीयानां विशेषापेक्षया सामान्येऽधिका या प्रीतिर् दृश्यते सा- ऽपि अत्र हेत्वन्तरतां ब्रजति । तथाहि, यदा हि द्वौ प्रतिद्धन्द्धिनौ पक्षौ ऊहापो- हस्य विषयीभवतः, तदाऽपि व्याख्यातॄणां जीवनेतिवृत्तानि सर्वथा उपेक्ष्य केवल विवादीया युक्तय एव किल प्रस्तूयन्ते । दार्शनिकाणां नाना-सम्प्रदायानां व्याख्यानावसरेषु चाऽपि ऐतिहासिकः कालः पृष्ठतः कृतो भवति । (७) प्राचीनवाङमयस्य च बहुतर-संख्याका मन्थाः कुटुम्ब-विशेषस्य वा सम्प्रदाय-विशेषस्य वा मठ-विशेषस्य चा दाय-सम्पत्तिभूता नु उपलब्धिं गताः, येषां प्रणेतृणां नामोल्लेखम् अपि हन्त नोपल भामहे । (८) परम-प्राचीन वाडमयापेक्षया अर्वाचीने वाडमये च यदि क्वचिद् अन्ध-निर्मातॄणां नामानि फिल श्रुति-पथम् अयतरन्ति, तान्यपि, न खलु व्यक्ति--विशेषाणाम् , अपितु कुटुम्न-विशेषाणं (गोत्र-विशेषाणां वा) उपाख्यात्वेन पारगृह्यन्ते । २ अभूवंश्च भोज-विक्रमादित्यादि-नाम- धारिण्योऽनेकाः व्यक्तय इह । 'अमुकः कविर भोजस्य विक्रमादित्यस्य का काले खलु जातः' इत्येतावन्मात्रे उपलब्धेऽपि ऐतिहासिक-ज्ञाने न तेन वस्तुत ऐतिहासिकत्वं तज्ज्ञानस्य सिध्यति । 1. तथाहि-साहसांकचरितं नाम ऐतिहासिकं कान्यं विस्मृति-गर्भ निलीनं वरी- घर्ति, नैषधीय चरित नाम पौराणिक कथानयं कान्यं च नाना-टोका- . विभूषितं सत् परिखतमएडली-हृदय-हारीभूतं खलु दृश्यते । २--देशान्तरेषु व भारतेऽपि खरडे अद्यापि एप म्यवहारो दृश्यते यद् अन्यकाराणां नामानि प्रायः गुप्त शर्मा-राय-चक्रवर्ती--प्रभृतिभिर् 'उपपदैः एन प्रथितानि सन्ति । न समस्त-नाम-प्रकाराने तथा महरवं संभाव्यते यथा उपपद-प्रकाशने।

·माग्दवन्य मापिन-मापा गृह्यते या हि सलु साहित्यिक्या भाषात. संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः (e) पोटे च क्वचित् पुनः कस्यचित् फवे अन्यकारस्य वा नामधेय नन्ये उपन्यत्तम् आलोक्यते, न तस्य मातुः, पितुः, वंशस्य, जन्मभुवः, दार,वभागादित्य च विपये किञ्चिद् उल्लिखित लभामहे । (१२) छन्ते च कदाचित् एकस्यैव नगरादित्य सार्थकैर नाना नारियनहार। गतेऽनि नहि मारतीचेपु ऐतिहासिको बुद्धिरासीद्' इवि न दाचिद् अबसेयम् । इतिहास-विद्या साहित्ये हि न केवलं विपुलकायानि बहूनि पुराजानि अन्यान्तरापि च, अपितु निश्चित-तिथि-युता अनेके शिला-लेखा अनि इह विद्यन्ते, ज्यौतिप-प्रत्यकाराश् च स्व-प्रन्थ-परि- मनाप्तीनां यथावत् तिथीः खलु निर्दिशन्ति स्म ।। अथ चतुर्थो खण्डः संस्कृतभापा थाधुनिक्यो भापाश् च संस्कृत शब्द प्रयोगस्य पारन्म-कालम् अन्विष्यन्तो वयं शब्दम् इम पारिनर अवघ्याय्यां वाल्मीकेश् च रामायणे प्रयुक्तं सर्वतः प्रथमं पश्यामः। अन्य व्युत्पत्ति-लभ्यश् चार्य:-एस्त्र सञ्चितम्' इति, स्निग्धं कृतम्' इति, 'परिमादिनम्' इति, वा भवति । एतत्-प्रतिद्वन्द्विनः 'भारत' शब्दस्य चार्या नैसर्गिकम्' इति, 'अकृत्रिमम्' इति वा भवति । श्रत एव 'प्राकृत शब्देन मिरते।

·चतुर्थः खण्डः] संस्कृत भाषा आधुनिक्यो भापाश्च आदर्शः ऋग्वेदे सलु प्राप्यते । परम् 'ऋग्वेदस्य समग्रस्य छन्दोमयत्वात् न हि अत्र तदानी भाषिनाया भाषाया वास्तविकत्य स्वरूपस्य दर्शनं शक्यम इत्येतस्यां विप्रतिपत्तौ सत्यां, 'ऋग्वेदस्य भाषा छन्दोमयी सत्यपि तदानीतन्या भापित-भाषातो नितरां भिन्ना भवितुं नाऽहति' इति तु न कस्यापि विमतं स्यात् । तास् ता अवस्था उत्तीर्य नानारूपेषु प्रादुर्भूतानां विविध-भारतीय- भाषाणां निम्नन्यस्ता सारिणी एकदृष्टिपातेन सर्वा आर्य-भाषा-धारा-गती: पिशुनयिष्यति । सार्वजनिक वैदिकभाषाः ऋग्वेदवर्जम् अन्या वेद संहिताः ऋग्वेदः० . पाली . माक्षणानि यास्ककृतिश्च यास्काऽवरकालिकसंस्कृतम् लिखितपाली रामायणं महाभारत पाणिनि-व्याकरणं च ० अशोकस्य शिलालेखाः कात्यायनकृतिः पतञ्जलिकृतिश्च नाटकेपुव्यवहृतानि प्राकृतानि लिखित प्रास्तानि अपनशाः लिखितापशा आधुनिक्यो मापाः 'यथा यया भाषा-विकासो धर्धते तथा तथा साहित्यिकी भाषा सर्वजन- भापित-भापातो भेदम् आप्नोति' इति तायत् सारिणीत एतस्याः स्पष्ट ज्ञायते । विपश्चिद्वरा भारडारकर महाशया वैदिक कालाद् अवर-काले ·१२ संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उदितं साहित्यं 'मध्यकालिक-संस्कृत-साहित्यं श्रेण्य-संस्कृत-साहित्यं च' इति द्विघा विभाजयन्ति । ब्राह्मण-ग्रन्येभ्योऽनन्तरं रामायण-महाभारताभ्यां च पूर्व गतः कालो 'मध्यरालः' इति मत्वा ते मध्यकालिक साहित्यं प्रकल्प- यन्ति । कालेऽत्र मुख्यो प्रन्यकारो वैयाकरणश् च सुगृहीवनामधेयः पणिनिर् गएयते । पाणिने अर्वाचीनः कालः श्रेण्य-संस्कृत-कालतया व्यपदिश्यते । फालेऽत्र मुख्यौ वैयाकरणौ कात्यायनः पतञ्जलिश् च स्याप्येते । सर्व-जनस्य मापित-मापाया विविधा दशाः पाल्या (पाली हि अशोकस्य शिला लेखेषु व्यवहता प्राप्यते), नाटकानां प्राम्तैः, अपनशैः, आधुनिकीभिश् च भाषामिर अभिव्यज्यन्ते । नाटकानां प्राकृतेश् च न खलु-तदानीत नीनां मापाणां वास्तविक स्वरूपाणि प्राश्यन्ते । प्रारम्भावस्थासु तावत् प्राकृतेरे लोकानां भापित-मापा एव नून प्रकाश्यन्ते स्म; किन्तु काल-कमेण तान्यपि, साहित्यिक वैदिक-भाषावत् साहित्यिक-संस्कृत-मापावच, तान्यपि व्याकरण निगडितानि भूत्वा साहित्यिकोपभाषा मात्राणि जातानि; ततश च केयलम् आधुनिक्यो भारतीया आर्यभाषाः भापित-भापाणां प्रति- निघयोऽभूयन् । एपा विविध-दशा-परियत्तिस तु शनैः शनैः खलु बभूव । तथाहि, पृथ्वीराज-रासोनामफ्स्य चन्दवरदाई-मृतस्य महाकाव्यस्य भाषा शौरसेनी-नाम्ना व्यवद्वियमाणया 'अपभ्रंश'-भाषया पलयत साम्यं निभर्ति, इदानीतन्या हिन्दीतश् च दृढं भिद्यते । अघोविन्यस्तया तालिकया श्राधुनि. फीनाम् आर्यमाषाणां विकाम-पद्धतिः सष्ट व्यक्तीमविप्यति । 1-पो म भेषम् । पर्ग-विशेष-माद इति मारः। --

·प्राकृतानि
चतुर्थः खण्डः
माहाराष्ट्री
मागधी
शौरसेनी
अदमागधी
माहाराष्ट्र
गौर्जर:
शौरसेनः श्रावन्तः
मागया
अपन'शः
अर्द्धमागधा
अपशः
অজ্ঞানপাকা] গাবঃ অক্ষয় অবস’য় অল্প অল্পয়ঃ
अाधुनिकी
पौरस्त्या हिन्दी
आधुनिकी अाधुनिकी माहाराष्ट्री
राजस्थानी गुजराती
मैथिली श्रोस्कली धंगीया प्राग्ज्योतिपीया
(विहारी)(उड़िया)(बंगाली) (यासामी)
संस्कृत आधुनिक्यो भापाश्च
सन्धवी
हदा-पावास्य पाश्चापी काश्मीरी
अाधुनिकी पाधास्या
पाश्चापी (पंजाबी) आधुनिकी
हिन्दी
1. एपा भाषा 'शिन'-भाषा-सहशी कामपि भाषां सूचयति।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः उपरि-न्यस्तायां तालिकायां प्रदर्शिता या आधुनिक्यो भाषाः खीष्टीयस्य सहस्रतमवर्षस्य प्रत्यासन्नकाले विकसितु प्रारब्धाः, न ता विभक्ति-प्रत्यययोर् बलेन अर्थ व्यञ्जयन्त्यो भाषा अभूवन, प्रत्युत आंग्लादिभाषावत् तास्वपि, विभक्ति-प्रत्यययोः स्थाने, शब्द-प्रयोगेण खलु अर्थः प्रत्याय्यते' । उक्त च बीम्जमहोदयैः-संश्लेषण-प्रसूनं कोरकतया उद्भूय स्फुटितम् । सर्वाशेन च स्फुटितं भूत्वा, कुशुमान्तरवत् , म्लानिम् उपागमत् । अस्य दलानि, विभक्ति-प्रत्यया इत्यर्थः, एकैकशो विशुष्य अपतन् । यथाकालं च फलं, वैश्लेषिकी भाषा इत्यर्थः, उदियाय, उपचयं परिपाकं च प्राप्नोत्' इति । 'यदाऽपि भारते आर्य-भाषाः अनार्यभाषाश् च मिथः संमिलन्ति तदा पूर्वोक्ताभिर् उत्तरोक्ताः क्रोडी क्रियन्ते' इत्यनेन आर्यभाषाणां गुणोत्कर्षो दुरपह, नयः। अद्यत्वे च येषु देश-खण्डेषु जाति-द्वयस्य देशयोः सीमे सगच्छेते तेषु एतत् पूर्वोक्त' भापा-स्वरूपस्य विपरिवर्तनं नियमेन प्राने- सरद् अवलोक्यते । अनार्यभाषा इति प्रायः-परिभाषिताः (So called) द्रविड-शाखाकाः 'तेलुगु, तामिल, मलयालम, कनारी, इति चतस्रो भापाः दक्षिणा-पथे प्रसिद्धाः प्रायेण संस्कृत-मिश्राः सन्ति जाताः॥ अथ पञ्चमः खण्डः संस्कृतस्य भापित-भापात्वम् 'फियदंशं यावत् ननु संस्कृतं भाषिता भापा बभूव ?' प्रश्नम् इमं प्रति- त्रु पद्भिर् अध्यापकयरेर ई० जे० राप्सनमहोदयैर् अभ्यधायि–'अस्माभिः प्रयुज्यमाना साहित्यिकी श्राग्लभापा इवैव संस्कृतमपि नूनं भापिता भाषा- ऽऽसीत् । संस्कृतं च पुरा भारते व पश्चिमोत्तर-दिग्मागे सर्वैर् जनैर् अभाप्यत । कृत्स्नेन हि संस्कृत-याङमयेन अस्य विकासः स्पष्ट विज्ञाप्यते, अस्य प ध्वनि-विशेपैर् यद् वैशिष्टय प्रतिभाति तदद्यापि पश्चिमोत्तरीये भारत-मागे समुपलभ्यमानेषु शिला-लेखेपु प्रायोऽक्षीर्ण प्रत्यक्षम् आलोक्यते । 1-विभक्ति-प्रत्यययोर पलेन अर्थ घोतयन्तीपु सस्कृवादिभाषासु प्रकृति-प्रत्ययानां समासानां च रचनायो संश्लेपस्य प्राधान्यात् बाहुल्याच यूरोपीयास ताः 'सोश्लैषिक्यो भाषा' इति व्यपदिशन्ति । विमति-प्रत्यय-स्थाने शब्द प्रयो- गेण अर्थ विज्ञापयन्तीपु हिन्दी-प्रमृरिषु मापासु विष्ठ षस्य प्राधान्यात् ता वैषिस्यो भाषा उच्यन्ते।

·पञ्चमः खण्डः] संस्कृतस्य भापित भाषात्वम् आदौ किल संस्कृतं पश्चिमोत्तरभागे एव लब्धोद्भवस्य हिन्दु-धर्मस्य भाषा बभूव । हिन्दु धर्मस्य प्रसारेण सह संस्कृतमपि प्रसारम् श्राप । जैन-बौद्ध- धर्मयोः प्रसारस्यकाले कियत्कं कालं यावद् अस्य प्रसारोऽवरुद्धः। अथ तयोर धर्मयोर हासे प्रारब्धे पुनः संस्कृतस्य उत्थानम् अभूत्। शनैः शनैश् च एतत् समप्रेऽपि भारते वर्षे लब्धास्पदं बभूव। तदेवम् या संस्कृत भाषा आदी कस्यचित् नगण्यस्य जनपदविशेषस्य भापिता भाषा बभूव सैघ कालक्रमेण जातिविशेषस्य धर्मविशेषस्य च भापा भूत्या अन्ततोगत्वा असिलस्य भारत- वर्षस्य सर्वधर्म-राजनीति-संस्कृतीनां भाग समजायत । कालेन विशाला राष्ट्रीय-भाषा सती एषा हिन्दु राष्ट्रीयत्व विनाशकानां केवलं मुस्लमानानां शासन-काले आत्मनो गौरवशालिनः पदात् प्रभ्रष्टा वभूव" इति । श्रथ वक्ष्यमारण युक्तयः संस्कृतस्य भापित-भाषात्वं साधयन्ति--- १- 'मध्य संस्कृतं 'श्रेण्य-संस्कृतं च उभयमपि चैदिक्याः भाषाया अपत्ये सलु स्तः” इति तायद् निर्दिष्टचरम् । अथ तदेतद् उभयमपि वहूतिथं कालं यावत् शिष्टानां व्यावहारिकी भाषा अभवत् । 'पाली' इति नाम्ना 'नाटक-प्राकृतानि' इति नाम्ना च सड्केत्यमानास् तदानीतन्यो सर्व-जन- भाषित-भाषा अपि श्राभ्यां प्रभाविता अभूवन्”। २-यारकाद् आरभ्य सर्वे प्रान्चो वैयाकरणाः संस्कृत भाषा' इति व्यपदिशन्ति । 'भाषा' शब्देन च विश्वजनीनं दैनंदिन-व्यवहार-साधक शाब्दिकं साधनं विहाय किं ग्राह्यम् ? ३-पाणिनि-प्रोक्तस्य व्याकरणस्य बह्यो विघयो२ जीचित्त-भाषा- विषयमाने चरितार्था भवन्ति, नाऽन्यत्र । ४-(खीष्टात् पूर्व द्वितीयशतके भवेन) पतञ्जलिना संस्कृतं लोक- व्यवहृता भाषा उत्ता, स्व-शब्दाश् च लोक-प्रसिद्धाः शब्दाः। ५-मापित-भाषासु तत्तद्-देश-निमित्तका ये विशेषा दृश्यन्ते ते संस्कृतेऽपि सलु आसन् इति ज्ञायते । तथाहि यास्कः पाणिनिश् च 'प्राच्येषु' 'उदीको पु' इति देश-नाम-निर्देश-पूर्वक सांस्तान् विशेषान स्पष्ट सङ्केतयतः । -तयाहि, नारकीयेषु प्राकृतेषु ऋद्धि-सुदरिसन-प्रभृतयः शम्दा उप- सम्यन्ते, पाल्यां च तस्सस्शा एव इन्दि-मुदस्सन-प्रमृत्यः। 'ऋद्धि-सुदरिसन- प्रभृतयः शम्दाः इदि-सुदस्सन-प्रमृतिभ्यः शब्देम्यो निष्पादिताः सन्ति' इति तु साधधितुम् अशक्यम् । तस्माद् "ऋदि-प्रभृतयः शब्दा संस्कृतशब्देश्य एच निष्पादिताः सन्ति' इत्येव अभ्युपगन्तव्यं भवति । २-तयाहि, दूरात सम्बोधने वाक्यस्य अन्तिमः स्वरः सुतो भवति ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः कात्यायनेनाऽपि जनपद-विशेषात् प्रयोग-विशेपाः प्रदर्शिताः, पतञ्जलिना च तत्तन्मण्डलमात्रे व्यवहारम् श्रारूढाः शब्दाः सङ्गृह्य स्वभाष्ये न्यस्ताः । (६) श्रूयते किल कथासु यद् भिनुभिः 'संस्कृतभाषा भगवता आत्मनो भापित-भापात्वेन उपादेया' इति भगवान् गौतमोऽभ्यर्थितः । अनेनापि 'संस्कृत भगवद्-युद्ध-काले भापिता भाषा वभूव' इति फलितं भवति । ७-स्वग्रन्यानां प्रचुरं प्रचारम् अभिवाञ्छता सीप्टीय-द्वितीय-शतक- जातेन कवि-तार्किक चक्रवर्तिना अश्वघोपेण पाल्यादिकं विहाय संस्कृतमेव स्व-रचनायाम् आश्रितम् । अस्माद्धि अनुमीयते यत् तदा प्रजासु संस्कृतस्य यावान् समादर आसीत्, न तावान् पाली-प्राकृतादिकस्य, संस्कृतेन च प्रणष्ट- पूर्वम् आत्मनो गौरव-पदं पुनः प्राप्तम् श्रासीद् इति । -स्रीष्टीय-द्वितीय-शतकाद् अर्वाचीने काले ये शिला-लेखा उत्कीर्ण अभूवन , तेषां मध्याद् ये प्रकाशम् आगतास् तत्र संस्कृत वहयः, पाल्यादिषु च अल्पतराः दृश्यन्ते । स्रीष्टीय पाठशतकाद् अवरकालिकानां शिला-लेखानां तु, जैन-शिला-लेसान वर्जयित्वा, सर्व संस्कृते लिखिता उपलभ्यन्ते । 'शिला- लेखानां च भाषया तथा भवितव्यं यथा सा लोकेन सुपठा सुगमा च स्यात्' इति तु न कस्यापि विमतं भवेत् । --उत्तरीय-भारतवर्पस्य वौद्धानां प्रन्याः प्रायः संस्कृते उपनिबद्धा अवलोक्यन्ते । तेन हि ज्ञायते यद् न बौद्धषु अपि ये संस्कृत विरोधिन आसन् तेपां प्रयत्नः फलवान अभूद् इति । १०-स्त्रीष्टीय-सप्तम-शतके मौसिकेषु शास्त्रीयेषु वादेषु बौद्धैः संस्कृतमेव प्रयुज्यते स्म इति तावद् ह्य नसाङ्गस्य भारत-यात्रा-वर्णनेपु स्पष्टम् उपन्यस्तं पश्यामः । तदानीं च प्राकृतं सर्वथा अत्यतिवन्तः सन्तोऽपि जैना अपि संस्कृतेन व्यवहतु प्रारभन्त । ११-संस्कृतनाटकेपु पात्राणां सामाजिकी स्थितिम् अनुरुध्य तद्- मापण-योग्यानि विविधानि प्राकृतानि प्रयुक्तानि दृश्यन्ते। नायकाः, उच्च- पदाधिकारिणः, तपस्विनः, तपस्विन्यः, एवंविधानि पात्रान्तराणि च संस्कृतम् आश्रित्य अवन्ति । त्रियः, अयर-स्थितिकानि च अन्यानि पात्राणि प्राकृतैर् एव व्यवहरन्ति । तेन हि ज्ञायते यद् ये न संस्कृतेन व्यवहाँ शक्ता अभू- वन्, तेऽपि जनाः संस्कृतेन प्रकाशितं वक्तुर अभिप्रायम् अवश्यम् तत्क्षणम् अयोधन् इति । अन्यच्च, 'संस्कृत नाटकानि पुरा अभिनीतानि अपि अभवन्' इत्येतत्साधकानि नाना प्रमाणनि उपलमामहे । अथ श्रमिनये सति सामाजिकैः संस्कृतभापितार्थोऽपि अवश्यं बोद्धव्या, अन्यथा कथं .

·पश्चमः खण्डः ] संस्कृत भाषा भापित्वम् नु तेषां रसास्वादः स्यात् ? तदनेनापि संस्कृतस्य सर्व-लोक-गम्यत्वं स्वयम् आयाति। १२--'रामायण-महाभारतयोर मूल-श्लोकानां पाठमानं लोक-समदं समभवत्' इत्येतच्च बहुभ्यः प्रमाणेभ्यो विश्नो क्यम् । एवं हि सति संस्कृत- श्लोकार्थः श्रोतृभिर् अवश्यं झटिति गृह्यते स्म' इत्यत्र कः संशयीत । आभिर् युक्तिभिर् ज्ञायते यद् प्राहिमगिरेर् श्राविध्याद्रेर् आर्यावर्त इति नाम्ना यो भूभागोऽस्ति प्रसिद्धः, तत्र पुरा संस्कृतं लोक भापा बभूव, यां न केवल ब्राह्मणाः', अन्येऽपि सर्वे जनाः भापन्ते स्म, अवगच्छन्ति स्म च इति । अस्ति च पतञ्जलिना प्रोता एका कथा यत्र कोऽपि रथवाहकः केन- चिद् चैयाकरणेन सह 'सूत'-शब्दस्य व्युत्पत्ति-विषये विवदते । श्रूयते च लोक-वार्तासु यत् कदाचिद् महाराजो भोजः कश्चन काष्ठ-पण्डान् विक्रीय जीविकाम् अर्जयन्त पुरुषम् एकदा शिरसा काठ-भारं वहन्तम् आलोक्य अनुकम्पापिष्ट-हृदयस् तं पृष्टवान्-'कञ्चिद् भारो न वाधति ?' इति । आत्मनेपदिनो याधतेः परस्मैपदितया व्याकरण विरुद्ध प्रयोग श्रुत्वा खेदं मन्यमानः स प्रत्यत्रयीत्-"भारो मां तथा न याधते, यथा 'याति' बापते” इति । 'मोष्टीये सप्तमे शतके योद्धैर् जैनैर् अपि संस्कृतेन व्यय- हतु प्रारब्धम्' इति तावद् अभिहित पुरा । अद्यत्वेऽपि पण्डित-तल्लजाः मिथः संलापे, विशेषेण च शास्त्र-वर्चायां सर्वदा, संस्कृतेन एव व्यवहरन्ति । विषयम् इमम् उपसंहरद्भिर् अस्माभिर् एतावदेव तावदन्ते वक्तव्यं यद् आद्य- दिनाद्धारभ्य अद्य याचन सैव स्थितिः खलु सस्कृतस्य प्रासीद् अस्ति च या 'ज्यू' (Jew)-जातौ हिन भापाया अस्ति, यूरोपीयेतिहासस्य च 'मध्य'- काले लैटिनभाषाया आसीत् इति । अथ षष्ठः खण्डः श्रेण्यसंस्कृतलक्षणम् भारतीय साहित्येतिवृत्तं तावद् 'वैदिककालः श्रेण्यसंस्कृतकालश्च' इति कालद्वयेन द्विधा विभज्यते । पाणिनेः प्राक् प्रथमः, परतश्व अपरः कालो गएयते । आये हि वेदाः, ब्राह्मणानि, भारण्यकमन्थाः, उपनिषदा, कल्पाश्चेति -पताले 'शिष्ट-शब्दोऽत्र विचारणीयः ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्याय सारस्वत समावेश्यते । द्वैतीये च रामायणमहाभारते, पुराणानि, महा- काव्यानि, रूपाणि, गीति'काव्यानि, कथाः, आख्यायिकाः, चरितानि, पञ्चतन्त्रादि-मनोरञ्जनशिक्षा-नीतिप्रन्थाः, व्याकरणानि, शिक्षाः, आयुर्वेद, धर्मशास्त्राणि, ज्यौतिषप्रबन्धाः, गणितप्रकरणानि चेत्यादिकं भूयिष्ठं साहित्यं समावेशमाप्नोति । द्वयोश्चानयोः देहात्मविपयशैलीतिचतुष्कस्य मिथो भेदात् परस्परं भेदो यथा प्रदर्शितो भवति तथा संक्षेपेण चतुष्कमेतद् अधस्ताद् निरूप्यते । अथ तत्र- (क) अधिदेहम् । समग्रः सलु ऋग्वेदश्छन्दोबद्धः। गद्यस्य तु प्रयोगः शनैः शनैः विकासमापत् । यजुप्पु ब्राह्मणेषु च गद्यं प्रायः प्रौढिं प्राप्त दृश्यते । उपनिपत्त्यपि अस्य श्रांशिकः प्रयोग उपलभ्यते, परं श्रेण्ये संस्कृते प्रायेण अस्याभाव एव संल्लक्ष्यते । तत्र हि आयुर्वेद-धर्मशास्त्र-सदृश्यो विद्या अपि पद्यनिगडिताः निशाम्यन्ते । गद्यन्तु केवलं दर्शनेषु व्याकरणे च प्रहेलिकायमानया दुरवबोधकुटिलितया च शैल्या प्रयुज्यमान प्राप्यते । कथाख्यायिकादिषु पञ्चतन्त्रादिपु रूपकेषु च यद्यपि माहित्यिक गद्यं व्यवहृतं विलोक्यते तथापि तदेतद् दीर्घसमास-बहुलत्याद् ब्राह्मणग्रन्थस्थगयेन सम्यक् सारूप्यम् श्रावोदुन प्रभवति ॥ अथ श्रेण्यसंस्कृतसाहित्ये प्रयुज्यमानानि छन्दांसि प्रायेण छान्दसच्छ- न्दांसि प्राश्रितानि सन्त्यपि तेभ्यो भिद्यन्ते । श्लोकस्तत्र' प्रमुखायते । श्रेण्यसंस्कृतच्छन्दांसि बहुविधानि, प्रतिपादं वर्णमात्रा-संख्या-परिमाणयोः दृढनियमात्स्योपजीव्येभ्यः छान्दसच्छन्दोभ्यो दुष्करतराणि च खलु भवन्ति ।। (स) अध्यात्मम् । वेदेषु जातप्ररोहमात्र पुनर्जन्मसिद्धान्तबीजम् उपनिपत्सु काण्ड दर्शयत् संस्कृतसाहित्ये तरुत्वेन परिणमति । तथाहि 'धर्मसंस्थापनार्थाय विनाशाय च दुष्कृतां' देयो विष्णुः पुनः पुनः मनुष्य रूपेण वा पशुरूपेण या पृथिवीम् अवतरति ।। 'साधारणे तावन्मर्त्यलोकवर्ण ने पौनःपुन्येन अमर्त्यलोकवर्णनं संस्कृते क्रियते । घनिष्ठः च सलु देवलोक-भूलोकयोः श्रन्योन्यसम्बन्धः संस्कृत- साहित्ये पठ्यते' इत्येष अपरः वैदिकलौकिक-संस्कृतसाहित्ययोः विशेषः। श्रथ महती काचित् संस्कृत-साहित्य-शिल्पिनाम् अत्युदामात्युक्तिरस. १--ऋतुसंहार गीतगोविन्द अमृतीनि काम्यानि पाश्चात्यैः गीविकाम्यानीवि भ्यपदिश्यन्ते ॥

·पष्ठःखएडा श्रेण्य संस्कृत लक्षणम् १६ प्रवणता विलोक्यते । एतावत्पबला चैषा यत् लोके किल आभारणकान् संस्कृतात्युक्तिः प्रविष्टा । तथाहि बाणस्य कादम्बया त्रिभुवनललामभूता,' 'अपरेय पृथिवी समुत्पादिता, 'सततप्रवृत्ताध्ययनध्वनिधौतकल्मपा" इत्यादि- • बहुविधा अतिशयोक्तयः उज्जयिनीवर्णने श्रूयन्ते । "लोकातिशायितपस्वितावान, पौराणिकोपाख्यानानाम् अतः पटूल्लेखः, वर्णने भूयोभूयः बहुपद्यप्रयोगः, महाकाव्यानां महाकायत्वं, गद्य- रूपाणम् एकतमस्य निरुपमः संक्षेपः, प्रत्यकालिके साहित्ये स्वभावादिय प्रयुक्ता दीर्घसमासाः इत्येतत् सर्व श्रेण्यसंस्कृतसाहित्यकाराणां तामेतां प्रवृत्ति पटु प्रदर्शयति ॥R (ग) अधिविषयम् । वैदिक साहित्यं हि तावद् आचूलमूलं धर्म्य- प्रवृत्तिकम् । श्रेण्यसंस्कृतसाहित्य तु निसर्गतः लौकिकप्रवृत्तिपरिगृहीतम् । तथाहि वाय्वग्निवरुणादयः पुराण्यः वैदिक्यों देवताः श्रेण्यसंस्कृतयुगे गौप्यो जाताः । अथ ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चेति त्रयो देवाः विशिष्य उपासनीयाः अभवन् । गणेश-कुवेर-लक्ष्मी-सरस्वती-प्रमुखानि नव्यानि नानादेवतान्तराणि च युगेऽत्र कविकल्पनातः प्रसूतानि । (घ) अधिशैलि । पाणिनीय-व्याकरणसन्दानितचरण श्रेण्यसंस्कृतं पंगुवत् सन्निरुद्धप्रसरं किल वर्तते । अन्यच्च एतयुगोयालङ्कारिकाचार्यः दूरक्षाः काव्यनियामकाः राधान्ताः प्रतिपादिताः, रचनासु च अस्य युगस्य दीर्घसमासप्रयोगः प्रचुरप्रचुरः प्राप्यते । तदित्थं यथा यथा कालोऽतिकामति तथा तथा संस्कृतकान्य क्लिष्टतां दधाति । न पुनः एतावता 'सस्कृतकाव्यं काव्यत्याधायकगुणैः तर्हि परिहीयते' इति उन्नतव्यम् । तदेतत् तथ्यम् 'अस्ति तावद् मत्सस्तुतेषु अन्यतमःमनीषिमतल्लिका कृतकाव्यात्मसाक्षात्कारः यं सलु इह काव्याद् ऋते न किश्चिद् भावान्तरम् आनन्दयति' इति ब्रुवता मैकडानल महाशयेन अपि प्रतिपन्नम् । अविकृतस्तु परंसंस्कृतकाव्यचमत्कारः केवलं मूलरचनाध्ययनेन एव अनुभवितुमर्हः । या हि रमणीयता संस्कृतच्छ- न्दस्सु वर्तते न सा भापान्तरानुवादेषु अनुविधातु शक्या । 1-एवमेव उज्जयिनीवर्णन नेकपृष्ठानि व्याप्नोति । दशकुमारचरिते च दण्डि- कृतौ एतादृशमेव पुष्पापुरीवर्णनमुपलभ्यते ॥ २-परामशन्तु मैकढानलकृत संस्कृत साहित्येतिवृत्तम् (History of Sans. krit Literature ) u ·२० संस्कृत साहित्येतिहासः [प्रथमाध्यायः तस्माद् अनुवादान् सर्वथा उपेक्ष्य संस्कृत-काव्यानन्देप्सूनां न केवल मूलसंस्कृतमन्थाध्ययनम् एव अपेक्षितं भवति प्रत्युत भारतीयप्रकृतिदृश्यभाव परिज्ञानं, भारतीयानां शीलस्वभावविचारादिपु रूढिप्रथासम्प्रदायजनश्रुत्या. दिपु च परिनिष्ठितत्वम् अपि ।। श्रेण्यसंस्कृतवाड मयस्य इतिहास संक्षेपेण वक्तुम् अस्माकं खल्वेप प्रयत्नः॥

·अथ द्वितीयोऽध्यायः ऐतिहासिक महाकाव्यद्वयी पुराणानि च, तत्र सप्तमः खण्डः कविताऽऽपगायाः प्रभवः "उदात्तं जटिलं च किमपि चरितं कवितायाः विषयः स्यात् । प्रधान- पात्राणि च अस्याः कुलीनानि उदाराणि विशालधीशालीनि च भवेयुः । विपयविस्तरश्च विषयप्रकर्षानुरूपतमः स्यात् । सम्बादैः स्वगतभापणः वृत्तान्त- कथाभिश्च स्खलु काव्यस्य विकासपरिपोपौ निर्वत्यैते ।" इत्येतद् “आनाल्ड". वचनं रामायणमहाभारते प्रति तायद् अक्षरशश्चरितार्थ भवति । तथाहि रामायणे रामरावरणयोः महाहवे रामस्य विजयः उपवर्णितः, महाभारते घ महाभारतेतिनाना लोके ख्यातिम् श्रारूढस्य पाएडयधार्तराष्ट्राणां समानस्य कथाऽतिविस्तरेण कीर्तिता । पात्राणि चात्र राजकुलप्रसूतत्वात् महाकुलानि विचित्रचातुर्येण च चित्रितानि, विशेषतः स्वीपात्रेषु प्रत्येक प्रविविक्क-स्वरूपतया प्रतिभासमानं निर्वएयते।। न च रामायणमहाभारतयोः उद्भवः एकपदे बभूव । भारते हि वर्षे काव्यस्य मूलम् ऋग्वेदस्य सम्वादसूक्तेपु सलु विद्यमान विन्दामहे । वैदिकयुगस्य अवरभागे याविभूतेषु ब्राह्मणप्रन्थेषु तावद् इतिहास-पुराणाss- ख्याने ति त्रयाणां विद्यास्थानानाम् उल्लेख उपलभ्यते । श्रौत-गृह्य-क्रियावस- रेषु च क्रतोः अङ्गत्वेन तदमीपां श्रवणं श्रावणं चावश्यम् समभवद् इत्यत्र -तयाहि अस्ति महाभारते द्रौपदी या सलु कुलवधूः, मानिनो, दारुणतमेऽपि पिकाले धनाकुला, सती दमत'नता र भवन्त्यपि मानुपस्वभावलम्योपैः सर्वथा विवर्जिता न भवति ॥ २--प्रवरवैदिव्युगप्रन्येषु हि इतिहासपुराणाम्ययनेन देवाः प्रीयन्ते इत्येवं विधाय भिप्रायकानि वचनानि लम्यन्ते । 'इतिहासपुगणाम्यां येदं समुपयेत्''भारतं पचमो घेद इत्यादिभिः प्रायोवादः इविहासपुराणानां महावं न्यसमेव ॥ , ·.. m २२ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः वै बहूनि आप्तप्रमाणनि सन्ति । एवंविधकान्यानां अन्थरूपतया तदा सद्भावे प्रमाणेषु दुर्लभेष्वपि पुरातने काले तत्पाठकानाम् ऐतिहासिकपौराणि- कानां सद्भावस्तावत् प्रतिपेटुम् अशस्यः । काव्यप्रणेतृभिः (अथ बौद्ध नैश्चापि ) विपुले कथावस्तुजातं बुद्धावतरात् प्रागेर समाहृतात् पुराणेति- हासगाथाख्यायिकात्मकात् कथासाहित्यकोपाद् उपादीयतेत्यत्र न काचिदपि विचिकित्सा । महाभारतोल्लिखिताद् 'वृहदितिहास'-शब्दात् 'कर्तुः काव्य- प्रकारकं प्राचीनतरं किमपि साहित्यमेव वियततम्' इति वै तावदनुमीयते । पुरातन्यो विपुलाः काव्यकल्पाः 'पुराणवार्ताः' एवनूनम् अस्मत्काव्यवाङ्मयस्य उपजीव्यानां केपांचित् काव्यानां पशुपतत्रिकथानां च उपजीव्याः अभूवन इत्येतस्य पक्षस्य साधीयस्त्वं तैः पद्यः अपि सम्भाव्यते यानि ग्रन्थान्तरेषु, तु लभ्यन्ते, पर विद्यमानकाव्यसन्दर्भेषु कदाचिदेव नतु सर्वदा लभ्यन्ते; यानि च स्वरूपेगा रामायणमहाभारतस्थपद्यसाहश्यम् श्रावहन्ति । अपिच, साम्प्रतम् लोके प्रतीत महाभारत मौलिक नास्तीति स्वयं महाभारताद् एव अवगम्यते । मथा चोक्तम्- "आचख्युः कवयः केचित् सम्प्रत्याचवतेऽपरे। आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥" अत्र 'आचख्युः' इति परोतलिदप्रयोगोऽपि प्रेक्षणीयो भवति ।। अथ अष्टमः खण्डः रामायणम् (क) साधारणपरिचयः। भारतीयैः प्रन्यकारैः रामायणं तावद् आद्यं फान्यम्', अस्य प्रणेता ऋपिर्वाल्मीकिश्च श्राद्यः कविः आख्यायते । तदस्मिन् रामायणे न केवलं सग्रामाः विजयाश्चैव उपनिषद्धा, प्रत्युत रूप. फोपमाद्यलकारसमुद्भासितायां भाषायां प्रकृतिरपि उपरिणता । तदेवमत्र जनमनोरञ्जनमहाकाच्याऽलंकृतकाव्योभयकृत्योः लक्षणे उपपद्यते । निखि- -काम्यपणे हि काम्यस्य धन्तरामनोपेच्या अस्य शरीरस्यैव अधिकतर निरूपणं निशाम्यते, तस्मादेव कान्ये उपमा-रूपकरलेपमृत्यलङ्काराणा भूरि संयोजनं भवति । , ·अष्टमा गए.] रामायणम् २३ लेऽपि प महीमण्डले किमपि काव्यान्तरं लोणतया रामायणं नातिशेते। निर्माणकालादु भारभ्येय वल्वेतद् भारते पाव्यरूपर-प्रणेतृणां दयाहार्द पादपद् पर्तते । महाभारते तृतीयपर्वणि रामोपारयान कीर्यते । अग्नि विष्णु-गरूड-मायन-प्रमारटादिपु पुराणेषु च रामायणम् अनुसत्य रामस्य पौर्य फर्माणि शंसितानि । भाम' पालिदासादयः पाव्यधनाः फययो रूपफमणेनारश्च रामापास्य अाधमर्यम् उपयन्ति । अस्पोपप्रमुग्नः यौद्ध- पपिभिः अपि स्यफायपादपनिपेरु प्रायेण रामायण प्रदादेव निर्मितः । पोष्टप्रथमशनानदयां लब्धजन्मना जनमुनियिमलमूरिगा रामायणोपजीव्यकः मन्यः ल्वेकः प्रामायि । सीष्टीयानीयशनालयां प्रियिष्टर-चीन-भारत्योः अनूदिसेपु पौसमन्येप्यपि रामग यीर्याणि यणितानि । श्रथ न फेयल भारते य, तस्माद् यदिः गुरम्भूम्यन्तगर्तेपु मप्रदेश भारतीयचीन-प्राच्यद्वीपादि- सरडेप्यपि हि एतम् लोपमियम् आमांचके। तथादि यरद्वीपे (Jara) सारामा समपनन-पनतरन नामपन्थानस्थितेषु शियमन्दिरेषु देयगढस्ये विद्यामन्दिरेष शिलामु रामायणग्र शमयसरयसभ्यविका वृत्तान्ताः समुलीः ममुपलभ्यन्ते ! ययापीयमादित्य मलायाऽभिप्रायद्वीपीय. साहित्ये प पतिपयेषु प्रन्यपु रामस पोयंचरितम् उदीर्यते । मुवर्णभूमेः म्याम पाली प्रमुग्याना देशानां ललितकलारपनामु रामायणीयमुख्यपाभारिंग गुगायलीपु भरलाय नायरायमानानि निहारन्त । নাম অমিমানায়মাদাগান্নাতে নিলাম मायामा परिति नायर एका रातफे जानन रामायणम्य सामिला- गुमाइन पटाप गुलमीतामाथि रामायणम् (रामचरितमानम) दसरा पाना सोसंपूर पोदि-पोटिभारलाय मदान-धर्म-नीति-मति. समापार पी मनु पपिपि फोरिदम्स निरोटिनम् । भारतम्य नु भाषामु परि प रामायण नानारिधानि पसरियनिगानि पारिवानिधनुरातानि पालालरातिमामापले। गमनयमी' विजय- ·२२ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः वै पहूनि प्राप्तप्रमाणानि सन्ति । एवंविधकाव्यानां ग्रन्थरूपतया तदा सद्भावे प्रमाणेषु दुर्लभेष्वपि पुरावने काले तत्पाठकानाम् ऐतिहासिकपौराणि- कानां सारस्तावत् प्रतिपेद्धुम् अशक्यः । काव्यप्रणेभिः (अथ बौद्ध जैनश्चापि ) विपुले कथावस्तुजातं बुद्धावतरात् प्रागेर समाहृतात् पुराणेति- हासगाथाख्यायिकात्मकात कथासाहित्यकोपाद् उपादीयतेत्यत्र न काचिदपि विचिकित्सा । महाभारतोल्लिखिताद् 'वृहदितिहास'-शब्दात् 'कर्तुः काव्य- प्रकारकं प्राचीनतरं किमपि साहित्यमेव विवक्षतम्' इति वै ताबदनुमीयते । पुरातन्यो विपुलाः काव्यकल्पाः 'पुराणवार्ताः' एवनूनम् अस्मत्काव्यवादमयस्य उपजीव्यानां केपांचित् पान्यानां पशुपतत्रिकथानां च उपजीव्याः अभूवन इत्येतस्य पतस्य साधीयस्त्वं तैः पद्यः अपि सम्भाव्यते यानि ग्रन्थान्तरेषु तु लभ्यन्ते, पर विद्यमानकाव्यसन्दर्भेषु कदाचिदेव न तु सर्वदा लभ्यन्ते; यानि च स्वरूपेण रामायणमहाभारतस्थपद्यसादृश्यम् भावहन्ति । अपिच, साम्प्रतम् लोके प्रतीतं महाभारतं मौलिक नास्तीति स्वयं महाभारताद् एव अवगम्यते । तथा चोक्तम्- "पाचख्युः कवयः केचित् सम्प्रत्याचक्षतेऽपरे। पाख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥" अत्र 'पाचव्युः' इति परोक्षलिट्प्रयोगोऽपि प्रेक्षणीयो भवति । अथ अष्टमः खण्डः रामायणम् (क) साधारणपरिचयः। भारतीयः प्रन्यकाः रामायणं तावद् प्राय काव्यम्', अस्य प्रणेता पिर्याल्मीविश्च श्राद्यः कविः श्राख्यायते । वदरिमन् रामायणे न फेयलं संप्रामाः विजयाश्चैय उपनियद्धाः प्रत्युत रूप- फोपमाद्यलद्वारसमुद्भासितायां भाषायां प्रकृतिरपि उपरिणता । तदेवमन्त्र जनमनोरञ्जनमहाकाव्याऽलंकृतकाव्योभयकृत्यो. लक्षणे उपपद्यते । नि-ि 1-कास्पषपणे काप्यस्य अन्तरामनोऽपया अस्य शरीरस्येच अधिक मिरूपये निशाम्यते, तस्मादेव काम्ये उपमा-रुपक श्लेषप्रभृत्यसका भूरि संयोजन मवति - ·पर्यवसीयते । हरिवंशपुराणे पत्रिंशदुत्तरद्विशततमाध्याये कीय॑मानो रामा शतकयोः साहित्य प्रपन्चेषु उदाहृतास्तु रामायणांशा मोम्बापुरीशालासर २-वडीयवायन्ये च शाखे यथाक्रम पाञ्चालीगौडीशैल्योः प्रधानक्षेत्र तस्य मुख्याभिजनयोः भूभागयोः लब्धजनी, अपसारिताप्रयोग यणकथांशो बगीयशासाकथां विशेषतोऽनुसरन् इव लक्ष्यते । अष्टमनपर 1-दृश्यतां सटिप्पणं सगै १६२६ समाब्दात् १८३८ तमाब्दं यावत् सखा अष्टमः खण्डः] रामायणम् अथ भारतस्य चिरत्नसभ्यतायाः विशेषप्रतिपत्तौ श्रपि रामायपत्य परमोपयोगित्वाद् ऐतिहासिकथिज्ञानविशेषबुमुत्सूनाम अपि तदध्ययनं गुण- पद् भवति एतच्च भारतीय पुराणं लौकिक राजकीय च वृत्तं तदानीन्दनी भौगोलिकवस्तुस्थितिं च निपुर्ण निदर्शयति ।। (ग) रामायणस्य शासाग्रन्थाः। रामायणस्य नाना शासाग्रन्थाः समासाद्यन्ते । तथाहि- (१) मोम्यापुरी-शासाग्रन्यः (मोम्यापुर्या मुद्रितः)। श्रत्र शायामन्ये 'राम'-कृता तिलकास्या टीका एतदीया मर्याप्टीमाः अतिशेते । शिरोमणिनीम भूषणं नाम च टीकाद्वयम् अपरम् अस्यां शास्त्रायां प्रसिद्धम् । (1) बग-शासाग्रन्थः (कलियातायां मुद्रितः)। अत्र लोकनाथता संस्कृतटीका अवाप्यते । इमं हि सलु जि० गारेशियो (G. Gorresio) नामा वैदेशिकः कश्चित् पण्डितः अनूवाद । स प अनुवादः पन्न प्रीयस्मु खण्डेपु प्रकाशं गतोऽस्ति ।। (३) वायव्यशासाग्रन्थः (सश्मीरिकशासाप्रन्या इतिनाग्नाच प्रसिद्यः)। प्रय लवपुरे सम्मुद्रितोऽस्ति, टीकाकारश्चास्य कटकः ।। (४) दक्षिणापथ शारखाग्रन्थः (मदरासे मुद्रितः)। अयं हि ग्लु मोम्बापुरीग्रन्थतो नात्यन्तं भिद्यते। इतरा च शासायी मिथो पातर भिद्यते॥ अर्थतेषां कतमो वाल्मीकेः मूलप्रन्येन भूयिष्ठं सम्बध्यते इति तापद दुर्वचम् । श्लेजल (Sehlegel) मतेन' बंगीया शासा मूलाद् अनन्तरीया, बाँदलिड ( Bohtlingk)-मतेन तु भूयिष्टाः पुराणपदप्रयोगाः मोग्यापुरी शासायाम् एव दरीदृश्यन्ते । ऐतिहाप्रमाणेन च न खल्वन यथेष्टं किमपि तरप्रकाशित वाल्मीकिरामायणम् ॥

·२४ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः दशमी'-दीपावलीत्यादयोऽने के उत्सवाश्च रामचरितानुबद्धाः प्रतिवर्ष भारते कोटिभिर्जनानां महता समारम्भेण मान्यन्ते । रामायणे आदिमे काण्डे तावत् पठ्यते यद् 'भगवान् ब्रह्मा महर्षि वाल्मीकिम् अभ्युपेत्य तं रामस्य वीर्याणि गातुम श्रादिशन्- 'यावत् स्थास्यन्ति गिरयो सरितश्च महीतले ताचद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति' इत्यनया आशिपा तं संयोजयामास' इति ॥ (ख) रामायणिक महत्त्वम् । न केवलं लोकपृणतया सालबारकाव्यतया च, अपितु हिन्दूनाम् आचारिक (आचारविद्या, Ethics ) अन्यतयाऽपि रामायणं महिना शालते । रामायणलभ्यानां शिक्षाणां व्यवहार्यतया तासां सुबोधत्वं तावत् स्पष्टमेव । अपि च रामायणं नाम मानवजीयनस्य दुरधिगमोपनिषदः काऽपि फुश्चिका सनु । अत्र हि श्रादर्शधारी पति-पत्नी सेवफ-सूनु-नृपाण स्वरूपं तत्तदाचारेण यथा व्याख्यातं न तथा काप्यन्यत्र । दशरथस्य सत्यसन्धत्व सुतवत्सलत्वं तस्यैव सत्यसन्धत्व सुतवत्सलत्यमिव, कौसल्यायाः कर्तव्यधीः निरूपमैव, सुमित्रायाः स्वसुसत्यागवृत्तिः अदृष्टचरी", लक्ष्मणस्य च अप्रज- भ्रातृजायाभक्तिः अभूतपूर्वाप यत्सत्यं 'मर्यादापुरुषोत्तमः' इति रामबिरुदः वायल्लोके न मृपा प्रथितः । किंबहुना, रामायणे सलु सदाचारस्य चेतनानि निदर्शनानि दृश्यन्ते । एवंविधगुणशालितया एव रामायणम् अन्तर्भारत तयहिश्व पर-कोटि-जन-प्राणोच्चासः अजनि जायते जनिप्यते च ।। -प्राधिन रामपारिकी दशमी रामकृतस्य लहाजयस्य तिथिः ॥ २-कार्तिकी अमावस्या लहाजयानन्तरं रामस्य अयोध्याप्रत्यागमस्य तिथिः ॥ ३-पादर्शदातरी, यया मरतलमणी; पादशंपतिः, यथा रामः; प्रादर्शपत्नी, पथा सीता प्रादर्श सेवकः, यथा हनुमान मादसूनुः, यया रामः; आदर्श- मृपः, पथा रामः । मारते हि रामराज्येतिराम्देन स एवार्थोऽभिधीयते यः मारपेरयनेन। ४--वधोनाशात् प्रापनायः मुपरतरः इति किल सम्पनियाः मेनिरे । ५-मुमिना पिन अजन्त रामम् अनु समय लमणे प्रेपयन्तो विषादलघम् भरिम प्रगप॥ 1-सम्मको हि,निायं पादाभियन्दनात् सीतापाः पादभूषणं फेवलम् अभिजात. पान्, म रा मुम्नभूपता सीतामुखस्य म कदापि प्रदर्शनात् ॥ " U- ·अष्टमः खण्डः] रामायणम् अथ भारतस्य चिरत्नसभ्यतायाः विशेषप्रतिपत्तौ अपि रामायणस्य परमोपयोगित्वाद् ऐतिहासिकविज्ञानविशेषबुभुत्सूनाम् अपि तदध्ययन गुरु- वद् भवति एतच्च भारतीय पुराणं लौकिक राजकीय च वृत्तं तदानीन्तनी भौगोलिकवस्तुस्थितिं च निपुर्ण निदर्शयति ।। (ग) रामायणस्य शाखाग्रन्थाः । रामायणस्य नाना शाखामन्थाः समासाद्यन्ते । तथाहि- (१) मोम्बापुरी-शाखाग्रन्थः (मोम्यापुर्या मुद्रितः)। अत्र शाखामन्थे 'राम'कृता तिलकाल्या टीका एतदीया सर्याष्टीकाः अतिशते । शिरोमणि म भूषणं नाम च टीकाद्वयम् अपरम् अस्यां शाखायां प्रसिद्धम् । (२) बङ्ग-शाखाग्रन्थः (कलिकातायां मुद्रितः)। अन्न लोकनाथकृता संस्कृतटीका अवाप्यते । इमं हि खलु 'जि० गारेशियो (G. Gorresio) नामा वैदेशिकः कश्चित् पण्डितः अनूवाद । स चैप अनुवादः पञ्च प्रथीयस्सु खएडेपु प्रकाशं गतोऽस्ति । (३) पायव्यशाखाग्रन्थः (काश्मीरिकशाखामन्यः इतिनाम्नाच प्रसिद्धः)। श्रय लवपुरे सम्मुद्रितोऽस्ति, टीकाकारश्वास्य कटकः॥ (४) दक्षिणापथ शाखाग्रन्थः (मदरासे मुद्रितः) । अयं हि खलु मोम्बापुरीमन्यतो नात्यन्तं मिद्यते। इतरा च शाखात्रयी मिथो बहुतरं भिद्यते ॥ अथैतेषां कतमो वाल्मीके: मूलमन्थेन भूयिष्ठं सम्बध्यते इति तावद् दुर्वचम् । श्लेजल (Schlegel) मतेन' बंगीया शाखा मूलाद् अनन्तरीया, बॉटलिङ ( Bohtlingk)-मतेन तु भूयिष्टाः पुराणपदप्रयोगाः मोम्पापुरी शाखायाम् एव दरीदृश्यन्ते । ऐतिह्याप्रमाणेन च न खल्वत्र यथेष्टं किमपि पर्यवसीयते । हरिवंशपुराणे पत्रिंशदुत्तरद्विशततमाध्याये कीय॑मानो रामा- यणकथांशो बगीयशाखाका विशेषतोऽनुसरन् इव लक्ष्यते । अष्टमनयम- शतकयोः साहित्य-प्रबन्धेषु उदाहृतास्तु रामायणांशा मोम्बापुरीशास्त्राकथाम् !-रयतां सटिप्पणं सती १२६ तमाब्दात् १५३८ तमान्दं यावत् खण्डनये तःप्रकाशित वाल्मीकिरामायणम् ॥ २-वनीयकायन्ये च शाखे यथाक्रमं पाशालीगौडीशैल्योः प्रधानक्षेत्रयोः श्रेण्यसंस्कृ- तस्य मुख्यामिजनयोः भूभागयोः लब्धजनी, अपसारितार्षप्रयोगे च ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः दृढम् अन्यीयमानाः तावत् प्रतीयन्ते । एकादशशतकमवक्षेमेन्द्रकथामञ्जरीतः ज्ञायते यत् तत्प्राक्काललब्धप्रकाशा सलु वायव्यदिगुदिता शाखा इति । एकादशशत्तीप्रसूतभोजराजप्रणीतताया रामायणचम्प्याः उपजीच्या मोम्बापुरी- शारसा इत्यपि निर्विकल्पं शक्यं तावद् वक्तुम् । अद्यप्रभृति बहुतिथात् कालात् प्रागेव कदाचित् सर्वाः इमाः पूर्वोक्ताः शाखाः सम्पूर्णयपुश्चयक्रियाः सम्बभूवुः इति निश्चीयते । तदाऽऽरभ्य अन्योन्यस्य तत्र तत्र स्थलेषु यथा- सम्भवम् उपचयापचयं रचयन्तः एते शाखाग्रन्थाः इतरेतरनिरपेक्षाः वै प्रवर्तन्ते ॥ (घ) कथाऽनुक्रमणी। अथ काण्डाख्येपु सप्तसु भागेषु विभक्ते रामायणप्रन्ये उपचतुर्विंशति- सहस्राणि श्लोकानां लोक्यन्ते । तत्र च वालकाण्डाख्ये प्रथमे कारडे रामस्य यौवनमुस, विश्वामित्रेण मुनिवरेण सह तदाश्रमपदं प्रति प्रस्थान, तत्र याग- विघातिनां राक्षसानां हननं जनकजापाणिपीडनं च इति; अयोध्याकाण्डाभिधे द्वितीये पाण्डे रामस्य यौवराज्यपदाभिपेक्समारोहोपनमः, तत्र कैकेयीकृतः प्रत्यूहः, रामस्यनिर्वासनम् , रामचिरहे दशरथस्य स्थर्यानम् , रामं राजधानी प्रति प्रत्यानिनीपो भरतस्य पन्ध्यं विन्ध्ये रामोपस्थानं च इति; अरण्यकाण्ड- नाग्नि हतीये काण्डे रामस्य दण्डका-गहनाऽवगाहनं विराधाऽऽदि-दनुज- दलनं पञ्चवट्यध्युपणं शुर्पणखया सार्द्ध क्लहायनं सचतुर्दशसहस्ररात्रि- घरनिकरस्य सरस्य उज्जासनं च रावणकृत मेथिलीहरणं रामकृत करुणकरणं परिदेवनं च इति; किष्किन्धाकाण्डनामके चतुर्थे काण्डे रामस्य सुग्रीवेण सौदा पालिनो निपूदन च वानरयरूथिनीभिः अनुगम्यमानस्य पवनसुतस्य अयनिसुतायाः अनुमन्धानं च इतिः सुन्दरकाण्डाभिघाने पञ्चमे काण्डे ललाम लहाद्वीपस्य मनोजत्वरायणप्रासादस्य बलवच्चेतःप्रसादकत्वं हनूमतः सीतायाः सान्यप्रदायकत्वं सह सुसमाचारेण पम्पापुर्याः पथिक्त्व च इति; युद्धकाण्डनानि पष्ठे प्रथिप्ठे फाण्डे रामस्य रावणमारणं लवाजयश्व इतिः उत्तरकाण्डेतिमजिते मप्तमे काण्डे पौरजानपदेषु लब्धप्रसरः सीतागोचरः परैः रामश्रुतिगोचरी यतः अपवादः, रामराजादिष्टं सीनानाजनं, सीताशोका, घान्मारःयाघ्रमपद कुशलपयो जननं परिसमाप्तिश्चेति विस्तरेण वय॑ते ।। (ड) रामायणोपाध्यानानि । अथ रामायणे, विशिष्य प्रथम सममे च पाण्डे, यहूनि मधुरमधुराणि चारपानानि तु प्राण्यायन्ते । तत्र प विष्णोः यामनायवरः (१,१), ·२७ अष्टम खण्ड ] रामायणम् कार्तिकेयोत्पत्ति (२, ३५-७), स्वर्गाद् गङ्गावरोहणं (२, ३८-४४), अर्णवमथन (१,४५), श्लोकाविर्भाव ' (१,२) च इत्येतावन्ति तावत् प्रथमे फाण्डे ययाति नहुपक्था (७, ५८), इन्द्रेण वृत्रवध (७,८४-७), उर्वशी पुरुरव कथा (७,८७-१०) शम्बूकस्य वृषलतापसस्य कथा चेत्येतानि च सप्तमे काण्डे प्रामसरपदम् अर्हन्ति ।। (च) गमायणस्य प्रविविक्ता (Genuineness) वाल्मीकिप्रणीता रामायणकथा षष्ठे काण्डे खलु उपसहृता भवति इति बहुभि लिंगै तावत् स्पष्टम् अनुमीयते । सप्तम हि काण्ड मुख्यकथाs नन्वितोपाख्यानबहलम् । तथाहि एतन्मुखभागे राक्षसोत्पत्ति , इन्द्ररावणयो रणं हनूमतस्तारुण्य चेत्यादीनि बहूनि मुरयकथाधाराभजनानि उपारयानानि आख्यायन्ते । प्रथमेऽपि च काण्डे भूयान प्रक्षिप्ताश प्रेक्ष्यते । यदपि अन्यच्च एतद् अनुमान पुन पुष्णाति तदिह अध मुष्टिग्राह्यत्वेन उपन्यस्यते-- (१) एतयो काण्डयो शैलीभाषे इतरकाण्डशैलीभाषाभ्याम् अपकृष्येते ॥ (२) व्याघातदोपदुनो खलु एतौ काण्डौ । यत प्रथमकाण्डस्थवक्ष्य माण कथाविवरणानि द्वितीयादिकाण्डस्थकथावर्णनै विरुध्यन्ते । भवति च उदाहरणम् अन लक्ष्मणचिवाहकथा ।। (-) द्वितीयादिषष्ठान्तेयु पञ्चसु काण्डेपु तत्प्रक्षिप्ताशकथावर्ज सर्वत्र वर्यमान राम आदर्शमर्त्यवीर , प्रथमसप्तमयोस्तु स पृथिवीम् अवतीर्ण साताद् नून विष्णु एव भाति ॥ (४) प्रथमकाण्डे प्रथमतृतीययो सर्गयो द्वे कथानुक्मण्यो यत्र एकन हि प्रथमसप्तमकाण्डोल्लेसो न विद्यते ॥ 1-एकदा घने विहरन् महपि याल्मीकि स्वैर रममाण प्रौञ्चमिथुनम् एकम् श्रदासीत् । तत कश्चिद् व्याध तत्रौञ्चदम्पत्यो पतिम् अवधीत् । एतद् दृष्ट्वा करणापरवशो मुनि स्वयमेव श्लोक्छन्दस्वमुपेतया वाचा त ग्याधम् अभिशस्तवान् । श्रथ भगवान् भूतभावन वाल्मीक्भुिपे य श्लोकच्छन्दसा रामचरित गातुमादिदेश । एतदन्तकथाबलेन 'महाकाव्यप्रयुक्तश्लोकच्छ दस प्रौदि वाल्मीकिन विता' इति कोवि तर्कयति ॥

·२८ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः एभिः सलु लिगः जैकोधि (Jacobi) शास्त्रिणा' पर्ययसितं यत् द्वितीयादिषष्ठान्तकाण्डकथैव मुख्यरामायणकथा, प्राद्यान्त्यकाण्डकथया सह काश्चिद् मुख्यकथान्तर्गताः कथास्तु प्रतिप्ताः एव । केचिद् द्वितीयकाण्ड- प्रारम्भसर्गाः च प्रथमकाण्डे अनुस्यूताः। मुख्यरामायणकथा प्रथमकाण्डे पञ्चमसात् प्रारभ्यते इति ॥ (छ) रामायणस्य निर्माणकालः । (१) महाभारतेन सम्बन्धः । प्रक्षिप्तांशवज रामायणीयः मौलिको भागः महाभारतीयमौलिकभागात् प्राचीनतरः। यतो हि महाभारतीयपुरुष- प्रवरेषु एकतमस्य अपि वर्णनं रामायणे नोपलभ्यते, महाभारते तु कचित् कचिद् उपवय॑माना रामकथा श्रूयते । अपि च महाभारते सप्तमपर्वणि रामायणपष्ठकाण्डस्थपद्यद्वयी उदाहृता दृश्यते । महाभारते तृतीयपर्वणि (२७७-२६१ तमेपु अध्यायेपु) यद् रामोपाख्यानम् आख्यायते तद् रामायणमूलकम् एव प्रतिभाति । यस्तुतस्तु महाभारतस्य पाठकाः रामायण- कथाभिज्ञाः इति मनमि निघायैव रचयित्रा महाभारतगतरामोपाख्यान रचितम् इति अवगम्यते ॥ (२) बौद्धसाहित्येन सम्बन्धः । अत्र तावद् वक्ष्यमाणानि तत्त्वानि ध्यानम् अर्हन्ति- (क) (रामकथाभूतं ) दशरथजातकं यत्किञ्चित् परिवृत्ति श्रानीय पालिभाषाजातकेषु वय॑ते । अपरं च जातकेऽत्र पालिभाषायां रूपान्तरितं रामायणीयं (७, १२८) पद्यम् अपि एकम् उदाहियते ।। १-तथा चोक्तं तेन यत् “यथा उत्तरोत्तरभाषिन्या सन्तस्या अस्माकं पूजास्थानेषु पुराणमन्दिरेषु स स नवनवः संयोगः स स च जीर्णोद्धारः कृतः चिरस्नरचना- याच न कोऽयंशः ध्वंसं नीतः, एवमेव बह्वीभिः गायक्सन्ततिभिः रामाय- णस्य परिकर्म सम्पादितम् परं यम् अमितः तथाविधः महान् पदार्थसातः श्रावृणोति स प्राधः स्थिगंश: यदि सर्वारमना दुरधिगमः भवति तर्हि भवतु- नाम, तस्य प्रधानभागःतु तत्त्वं अनुसन्दधवा केन विदुषा दुर्वेदः स्याद्" इति॥ २-इमानि जातकानि वाड्मयस्य अङ्गविशेषः इति सम्मन्तुम् उचितम् । बौद्धत्व- लक्षणलचितेपु तेषु खलु धाबुद्धवप्राप्तेः सुगतस्य जन्मपरम्पराणां मानाजीवन- कथाः वर्णिताः॥ कर- ·मूलम् अवश्य अष्टमः खण्डः] रामायणम् २६ (२) मृगयाविहारे या तापस सूनोः कुमारस्य यधकथा रामायणे (२,६३) दशरथेन नाव्यते तस्योः एव पुराणतरम् इच रूपं साम-जातके' अधीयते ।। (३) एवं जातकान्तरेष्वापर खलु कचित् कचिद् रामायणस्थलसाम्य दधानानि स्थलानि हपथम् अवतरन्ति ।। (४) एतद्विपयविशेषज्ञः उपाध्यायः सिल्वेन लेविः अवधारयति यत् सद्धर्म-स्मृत्युपस्थानस्य' (बौद्धग्रन्थविशेषस्य ) वाल्मीकि रामायणम् । तत्र स्थितं हि जम्बूद्वीपवर्णनं सर्वथा खलु रामायण- स्थितस्य दिग्घर्णनस्य सदशमस्ति। अपि च सरित-सरित्पति-पर्वत-जनपद-द्वीप- प्रभृतीनि प्रन्थेऽत्र सर्वात्मना यथा रामायणे तथा चपर्यन्ते' इति ।। (५) भाषाविज्ञानयलेन च बौद्धकालपूर्वभव खलु रामायणम् इति वै जैकोमिना निर्धारितम् ।। (६) बौद्धधर्मस्य परिचयः कचिद् रामायणे प्राप्यते उत नैव इति पृच्छाम् उत्थाप्य "प्रश्नम् तावद् इमं प्रतिब्रु वाणाः 'न' इत्येव विश्रब्ध नमः, यतः केवलं यत्र एकस्मिन् एष स्थले रामायणे बुद्धस्य नाम श्रूयते प्रक्षिप्तम् एव नूनं तत्' इति विएटरनिटजमहोदयः व्याचष्टे ।। (ग) यूनानदेशवास्तव्यैः सम्बन्धः। समये खलु रामायणे यूनान- देशवास्तव्यानां 'यवनानां नाममाहि केवलं पद्यद्वयमस्ति । एतद्वलेन 'यवन- -सामजातकं तिपिटकान्तर्गतम् ॥ २-परामृश्यतां 'विएटरनिट्ज़' प्रणीतं 'ए हिस्टरी प्राव इण्डियन लिटरेचर' प्रथमभागे ५०६ तमं पृष्टम् । ३--अमाप्यः खतु मन्योऽयम् । अस्य दीर्धेकदेशस्तु सन्तिदेवप्रणीते शिक्षासमुचये समुच्चितो लभ्यते ॥ ४-ननु बाल्मीकिरेव अन्न बौदस्मृतिग्रन्थस्य अधमर्णतां कुतो न गच्छति इति चेत्, 'न; बौद्धान् प्रति प्रामणेषु वादशोदारमावस्य प्रदर्शनात्, पाल्मीकीये रामायणे प्राचारस्य यादृशः परमोज्ज्वल. श्रादर्शी दृश्यते बौद्ध- भन्थेषु तारास्य अनुपलाभाच्च । यौद्धलेसकानां माझयालेसकाधमणत्वं तु नानामन्यप्रमाण सिद्धम् ॥ ५-~-"यदि हि यात्मीकिः बुद्धायस्तनः अभविष्यत् तदा एतादर्श लोकप्रिय महामहाकाव्य प्राकृतान्यतमभेदनिवदम् अभविष्यत् ॥"

·३० संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्याय सकाशाद् गृहीतं स्खलु रामायणकथाबीजम् इति वैवरमहाशयः परिकल्प्यते किल । परं परिकल्पना एषा स्रोष्टपूर्वतृतीयशतकाद् अर्याक् कदाचित प्रक्षिप्त खलु पद्यद्वयमेतद्' इति दृढवाचोयुक्तथा वदता पण्डितजैकोबिना एव प्रत्युक्ता॥ (घ) अन्तरङ्गप्रमाणम् । (१) रामायणे तावत् कोसलराजधानी अयोध्येति श्राख्यायते । अथ बौद्धैः जैनैः यवनैः पतञ्जलिना चापि सा साकेतः इति स्मयते । सप्तमकाएडे च लवस्य राजधानी श्रावस्ती वर्णिता यत्र इतिहासविश्रुतः कोसलराजः प्रसेनजित् बुद्ध काले मेदिनी शशास । मुस्ये च रामायणे (प्रथमगण्डादिपष्ठकाएडान्ते) क्वचिदपि श्रावस्तीनामधेयस्य अश्रूयमाणतया अनुमीयते यत् 'अयोध्याऽभ्युदये अहीयमाने, साकेतेतिनाम- करणात प्राक्, श्रावस्त्याश्च अभ्युदयात् पूर्व कस्मिश्चित काले प्रकृतस्य रामायणस्य निर्माण बभूव इति ।। (२) रामायणे (३५ तमे सर्गे) एतद्यशसा आक्रान्तानां प्राच्य- भारतस्य कौशाम्बि-कान्यकुब्ज-काम्पिल्य-प्रमुसाणां प्रमुखनगराणां नामानि तावद् श्रूयन्ते । (आधुनिक पटनायाः) पाटलिपुत्राभिधायाः नगर्याः च यत्र स्थितिः तदपि पदं रामचरणानुगृहीतम् अभूत् इत्यपि च पठ्यते । परं निसिलेऽपि खलु राम यणे पाटलिपुत्रनामधेयं तु न कापि श्रूयते । नगरंम् एतद् रामायण निर्माणकाले चेद् अयतिष्यत नामधेयम् अपि अस्य नूनं प्राच्यैः नगरान्तरैः सह परामृष्टम् अभविष्यत् ।। (३) बालकाण्डे च पृथग जगतीजानिद्वयेन भुज्यमाने मिथिला विशालाभिधे द्वे नगी चण्यते । पठ्यते च इतिहासे यद् उभे इमे बुद्ध कालात् प्रागेव वैशालीतिप्रथितेकनगर्यभिख्यां' खलु भेजाते इति ।। (४) अन्यच्च, वुद्धकालात् प्राग भारतं यथा नानानरपतिपाल्य- मानेपु अनेकलघुराज्येपु' प्रविभक्तम् आसीत् तथैव रामायणे वय॑ते ।। तदित्यम् अन्तरङ्गप्रमाणात् 'श्रीष्टपूर्व पञ्चमशतकात मागेर कस्मिंशित काले रामायणस्य मूलप्रणेता बभूव' इति पर्यवसितं भवति ।। -स्त्रीष्टपूर्व ३८० तमसम्वत्सरं निक्पा येन अघिष्टिता द्वितीया बौद्धपरिषद् समजनि अमुना कालाशोकेन किल वैशाली नाम नगरी प्रथम निर्मिता ॥ २-महाभारतयुगे तु विस्तृतराज्याधिपतयो जरासन्धादयो राजानो बभूवुः इति ज्ञायते ॥

·अष्टमः सण्डः] रामायणम् [ अथान केचिद् वदन्ति 'रामायणमहाभारतयोः प्रयोगाः पाणिनिना अलक्ष्यीकृतत्वात् तदर्याक्कालभवं रामायणमिति रामायणभाषया, विशेषतः मोम्बापुरीशासारामायणमापया, अनुमीयते' इति । अन्ये तु 'शिष्टजनस्यैव भाषा पाणिनिव्याकरणस्य विषयो भवति न तु साधारणजनस्यापि । अथ पाणिनि पर-कालादुर्भूतं चेद् रामायणम् अभविष्यत् पाणिनिव्याकरण- परवती खलु अस्य भाषा प्रभविष्यत् इति न चै पाणिनेः अर्वाचीनं रामायणम्' इति अध्यवस्यन्ति ।। ] (ज) शैली। रामायणं तावद् आर्य संस्कृत काव्य, तत्मणेता च श्रायः संस्कृतकविः इति यत् प्रागुप्त तत् निरपवादसर्वसंस्कृतप्रन्थकारैः प्रमाणी क्रियते । एवं गते रामायणेन संस्कृतकाव्यस्य बाल्यरूपं निरूप्यते । अनुष्टुप्छन्दसा सहसा पिल बाल्मीकिः वाच व्याजहार इति अाभाणकाद् 'वाल्मीकः उपज्ञा नूनम् अनुष्टुपछदः" इति संसूच्यते । अथारभ्य इति- पर्यन्तं सर्वत्र रामायणी भाषा विशुद्धा परिष्कृता च कचित् कचिव अलङ्कार मण्डिताऽपि च । उपमारूपके चास्य परमरमणीये दर्शनीये च भवतः । अनयोः हि कवेः महत् कौशलम् । शब्दार्थयोः प्रसादगुणमयत्व काव्यस्यास्य प्रणेतः कोऽपि महान अन्यकवि-व्यतिरेकी गुणो भवति ।। अथ नवमः खण्डः महाभारतम् । (क) प्रास्ताविकम् । अद्यत्वे उपलभ्यमानं यन्महाभारतं तन्मौलिक- महाभारतस्य सगुप हितं रूपम् । मौलिक हि महाभारत स्वरूपतः ऐतिहासिक खल्वासीत् , नतु प्रौपदेशिकम् । एतत्प्रणेवा महपिरणा व्यासेन अस्य 'जयः इति नाम चने इति प्रबल सम्भाव्यते' । आधे च ग्रन्थे महत्ता कथाविस्त- रेण भवितव्यम् इत्याप वय॑मानकथाडम्बरेण उह्यते । अथ अष्टसहस्रश्लोक- 1-पठ्यते च अष्टादशे पर्वणि 'जयो नासेतिहासोऽयम्' इति । अपि च महाभारते मतिपर्व- नारायणं नमस्कृत्य नरन्चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ इति मुखपद्यमधीयते। नीलकण्टस्तु स्वटीकायां 'जय'--स्थाने 'महाभारत'-इति प्रयुक्ते ॥

·३२ संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः परिमाणं महाभारतम् इति मैकडानलपण्डितैः यद् उन्नीतं तदपि न विचार- चार चकास्ति' ॥ मन्यादि भारत केचिदस्तिकादि तथापरे । तथा परिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते ।। इति-आदि-पर्वस्थपद्यन 'महाभारतस्य प्रौद्धिप्राप्तिः अवस्थात्रयपूर्विका' इति लभ्यते । यत्र व्यासः स्वरचितं ग्रन्थं प्रात्मनः शिष्यपञ्चकेषु अन्यतमं वैशम्पायन मध्यापयामास, सा तावत् प्रथमा अवस्था । एतदवस्थाकस्य प्रकृतस्य महाभारतस्य प्रारम्भः परिचरेतिशब्देन बभूव इति संभाव्यते । यन्त्र पुनः वैशम्पायनः स्वरचित- सम्बादैः संयोज्य वैयासिकं ग्रन्थं नागयक्षे जनमेजयं श्रावयामास सा सलु द्वितीयावस्था इति. उत्प्रेक्ष्यते । एतदयस्थाकं महाभारतं चतुर्विशतिसहस्र- श्लोकानाम् आसीत् तदुपक्रमश्च अस्तिकोपारयानेन अभूद् इति खलु उह्यते । अथ एप द्वितीयावस्थाया समुपवहितः ग्रन्थः शौनकस्य द्वादशवार्षिक सत्रे तस्य सौतिना श्रावितः, अत्र शौनकेन पृष्टान् अनुयोगान् प्रतिब्रुवता सौतिना प्रन्थोऽयं पुनः परिवृहितः, तदेवं, साम्प्रतम् उपलभ्यमाना, लक्षपरिमाण श्लोकसख्या तृतीयायस्थायामेव प्रायः पृर्तिम् अगात् । तथा चोच्यते-- अस्मिंस्तु मानुपे लोके वैशम्पायन उक्तवान् । एक शतसहस्र तुं मयोक्तधै निनोधत ॥ इति तृतीयावस्थाकः ग्रन्थः मनुशन्देन प्रारभ्यते। अथास्य महाभारतम् इति नामधेयं सौतिकृतम् इत्यपि सम्भवति ।। प्रथमं हि महाभारतम् इतिहासः इति पुराणम् इति श्राख्यानम् इति च आख्यायतेस्म । अद्यत्वे एष तावद् श्राचारिक्याः (Ethics ) नीतिविद्यायाच महान पाकरः धर्मार्थकाममोक्षचतुर्षगस्य प्राप्तिसाधन खतु १-- अष्ट सहस्राणि श्लोकानां महाभारते इति यत् परिमितिकरणं न तत् सर्व श्लोकान् अभिप्रेस्य प्रत्युत कटरलोकानेव अभिप्रेत्य इति सम्भाव्यते ॥ २-सम्यागतां-'महाद् भाखावाच महाभारतमुच्यते' इति । पाणिनीयेऽष्ट तये ग्याकरणे 'युधिष्ठिर' शब्दोऽवीयते नतु 'महाभारत'शब्दः, एतस्मादपि प्राककालिकं खलु महाभारते तिनामधेयम्' इति गम्यते ॥ ३-भारतीयाना मतेन पर्यायवाचिनः खल्वेते त्रयः शब्दाः ॥

·नवमः खण्डः] महाभारतम् ३३ महाभारतम् इति श्राशास्यते । 'भारतं पश्चमो वेदः'' इति च भवति महान् प्रायोवादः । कैश्चित्तु महाभारत 'कृष्ण'वेदतया' खलु आस्थीयते । श्रादितः यावदवसानं सर्वत्र अत्र वैष्णवराद्धान्तानां प्रमुखत्वाद् महाभारतं 'वैष्णव- स्मृतिः' इत्यपि संक्षितं भवति । यत् सत्यम् अद्यत्वे लभ्यमाने महाभारते अनुशासनमयोऽशः ऐतिहासिकांशस्य प्रायश्चतुर्गुणः सल्वस्ति ।। (ख) महत्त्वम् । लोकप्रसिद्धौ रामायणाद् हीयमानम् अपि महा- भारत महिम्ना तस्मान्न होयते । अस्य हि ऐतिहासिकांशे पाण्डवधात राष्ट्रा- णाम् इतिहासः मिथ. संग्रामश्च विस्तरेण वर्णित. । इदं हि नः तदानीन्तन- भारतीय समाज-राजनय-दशा-वृत्तान्तान् विवृणोति । अन्यञ्च तदात्वे भारत- वर्षम् अध्यासोनानाम् आर्याणां सभ्यता-प्रगतेः अपि भूयसी प्रतिपत्तिः अस्माद् भवति । अथ न केवलं सन्धिविद्याम् अधिकृत्य अपि तु विग्रह- विद्यामपि अधिकृत्य एतद् नः बहुतरं खलु विज्ञापयति इत्येपोऽपरः तायद् अस्य महिम्नो हेतुः । प्रमाणग्रन्थेषु उच्चैः गएयतया स्वानुशासनांशबलेन एतद् अनन्यसुलभा पञ्चमवेदेत्यभिख्यां क्लि भजते । तेन 'को नामातः परम् अस्य महिमा स्याद्' नानाशासीयरामायण प्रन्थवद् महाभारतोभय- शासाग्रन्थौ अपि अन्योन्यस्माद् बहुतरं भिद्यते। तुल्यदेहभारी तावद् उभयशासाग्रन्थी, एकत्र हि अन्थे यदि द्वितीयप्रन्थस्य कश्चिदेकोऽशः अनुपलभ्यमानः, द्वितीयस्मिन् प्रन्थेऽपि तर्हि प्रथमस्य कश्चिदंशः परित्या लभ्यते । महाभारतस्य अखण्डितसमम-पुस्तकानि हस्तलिसितानि यथा भारते वर्षे बहुपु अधिष्ठानेषु सुरक्षितानि तथा हरिवऽपि बर्लिन-पेरिस- लण्डनाक्सफोर्डप्रभृतिषु नगरेषु । अथ बहूनि खण्डितानि अपि पुस्तकानि हस्ताङ्कितानि हस्तगतानि । परम् एकतममपि तेषां चतुः पञ्चवर्षशतेभ्यः पूर्वभवं नास्तीति तानि उपादाय तेषां सर्वेपाम् उपजीव्यस्य इति सुप्ठु प्रमाणी भवति । (ग) शाखाग्रन्थाः । (१) महाभारतं तावद् द्विशासं प्रचरद् दृश्यते । तथाहि- 1-अघिसंग्रामम् अस्य विधय. वेदविधिवत् खलु पत्रियः प्रमाणो क्रियन्ते । २ - कृष्णोपासमया खलु परियाः कृतार्या भविष्यन्तीति' पै महाभारतानुशास. नम्" इति सिस्वेनले विः ॥ ३-'ब्राह्मण (वैदिक) धर्मानुयापिनो म घेदवद् प्रन्यान्तरप्रामाण्यम्' इति कस्य अनभ्युपगतं स्यात् ॥ - . -- ·३४ संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयाध्यायः (क) देवनागराक्षरशासाकम् ( अथवा उदीच्यशासाकम्)। (स' दाक्षिणात्यशासाकं च ॥ प्रकृतमहाभारतप्रन्थस्य अद्यत्वे पुनः सर्गः क्तु न शस्यः, न वा तेषां मिथ' उत्कर्षापर्षों तत्त्वतो ज्ञातुं शक्यौ ।। (२) संस्करणानि । (अ) अस्य तावत् प्रथम संस्करणं मूलमात्रं सहरि- वंशपुराणं चतुर्भागविभक्तं स्रीप्ट १८३४ तम वर्षम् आरभ्य १८३६ तम- वर्षपर्यन्त मुद्रितं भूत्वा प्रकाशम् जातम् ॥ (आ) सीष्ट १८६३ तमेऽन्दे मुम्बपुर्या' हरिवंशपुराणवर्ज नीलकण्ठकृत- टीकासंवलितं संस्करण मुद्रितं वभूव । अत्र खलु यथा समीचीना: पाठा. न तथा पूर्वोक्ते । एततञ्च संस्करणं यापदद्य लब्धानेकात्तिक दरीदृश्यते । उभे अपि वायत् संस्करणे इमे उदीच्यशासाके सती न वहुवाऽन्योन्यं मिद्यते ॥ (इ) सीट. १८५५ तमाव्दाद् आरभ्य १८६० तमाब्दपर्यन्तं मदरास- पुर्याम् अपि भागचतुष्टये संस्करणम् एक तिलगुलिप्यां मुद्रद्यते स्म । एतद्धि दाक्षिणात्यशासाम् अन्वेति; अन च हरिवंशपुराणसमावेशः नीलकण्ठीयटीका चांशतः उद्धृताऽस्ति ।। (ई) पुण्यपत्तनम्यायाः प्राच्यानुसन्धानशालायाः तावदेक मामीक्षिकं ( Critical ) प्रायः उदीच्यशासान्वयि महाभारत- संस्करणं सम्प्रति प्रकाशी भन्ति । अथ यावदिदानी भारतवर्षाद् वाहीकेपु भूखण्डेपु न एकमपि महाभारतसस्सरणं प्राकाश्यम् अलभत ।। (३) टीसः। महाभारतस्य विद्यमानासु टीशसु या सलु फालज्येष्ठा सा सर्वशनारायणोपज्ञाता । मा फथश्चिदपि नीष्टचतुर्दशशताव्दाधस्तन- पालमया भयितु नाईनि । अपरा च टीका नीलकण्ठोदाहृता अर्जुनमिश्र- कृता । एपा च सीष्ट १८७५ तमादे फलिरातासंस्करणे लन्यप्राशा । महत्तमां निढिम् प्रारूढा घटीमा महाराष्ट्रजनपदस्थकूपुर नामप्रामाभि- जनेननीलरण्ठपण्डितरण विरचिता । पोहरारासाब्दीभवरचायं नीलकण्ठः इति 'धनलः' ( Burnell)॥ (घ) प्रतिपाद्याः पिपयाः । व्यासदेयोपज प्रकृतं महाभारत पर्वसु अध्यायेषु च विभक्तमासीद् इति श्रनुमीयते । स एय विभागक्रमः बैशम्पा- 1-कृषिकातायामपरं मरकरवं प्रोन्ट १८१७ तमाम्दे अनमिन-नीलकम्योः राभ्यां संपउिर्स मुदितम् ॥ भाएडारकर ·३५ नवमः खण्डः] महाभारतम् यनेन अनुसृतः । तदीयं महाभारतम् उपशतपर्व विभाजितं बभूव । सौतिना सा संख्या सङ्कोच्य अष्टादशता नीता' । सौतिनिबद्ध महाभारते असकृत् पर्व-तदन्तर्गतोपपर्वणोः समानं नामधेयं कृतम् उपलभ्यते यथा सभापर्वणि पुनः लघीयः सभापर्व ॥ अथ अष्टादशपर्व व्यतिरिक्तं हरिवंशं नाम परिशिष्टभूतमिव यद् एकोनविंशं पर्व रामायणम उत्तरकाण्डम् इव महाभारतम् अन्वीयते तत् खिलपर्व इत्युच्यते । स्वयंमहाभारतोक्ता एतच्छलोकसंख्या पड्विंशत्युत्तराष्ट शताधिकपश्चनवतिसहस्रमिता (६५, ९२६), सा च स्थूलतया लक्षामिका इति तावल्लोके प्रसिद्धा॥ कथावस्तु । 'आदि'-पर्वणि तावद् धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां च वाल्यं, द्रौपदीविवाहः, यादव वीरशौरिणा पाण्डवानां संस्तवः; सभापर्वणि इन्द्रप्रस्थे पाण्डवानाम् ऋद्धिः, द्यूते च द्रौपदीसहितस्य पाण्डवानां सर्वस्वस्य युधिष्ठिरेण हारणं, उपरिस्थितेकवर्षाज्ञातवासाय द्वादशवर्षयनवासाय पाण्डवानां विवसनम् ; वनपर्वणि काम्यकारण्ये पाण्डवानां द्वादशवर्षवन- वासचर्या, विराटपर्वणि च मत्स्यपतेः विराजः भृत्यत्वेन गुप्तात्मनां पाण्डया नाम् अज्ञातवासस्य त्रयोदशवर्षस्य अतिवाहनम् पय॑ते ।। अथ उद्योगपर्वणि धार्तराष्ट्रेपु पाण्डवानां न्याय्यं दायभागं प्रदातुम अप्रस्तुतेपु पाण्डवानां रणोद्योगः वर्णितः । ततः भाविपु पञ्चपर्वसु वासुदेव- पाण्डवयर्ज सर्वक्षयकरणं भीपणं रणं विस्तरेण वर्णितम् । एकादशे पर्वणि मृतदाहसंस्कार कीर्तयित्वा द्वादशे त्रयोदशे च युधिष्ठिरं प्रति भीष्मस्य राजधर्मोपदेशः निबद्धः चतुर्दशे युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकः अश्वमेधो नाम यागश्च, पञ्चदशे गान्धारीधृतराष्ट्रयोः तपोवनगमनम् , पोडशे यादवानाम् अन्योन्यविनाशनः कलहः कृष्णस्य च सहसा व्याघकृतः वधः, सप्तदशे अर्जुनपौत्रं परीतितं प्रजापालन कर्मणि नियुज्य निर्विएणपाण्डवानां मेरुं प्रति प्रस्थानम् , अप्टादशे च पाण्डवानां स्वर्गारोहणम् उदीयते ।। (ङ) उपाख्यानानि । महाभारतोपाख्यानानि सङ्ख्यया रामायणोपाख्यानानि अतियन्ति- 1-प्रादि-सभा-वन-विराट-उद्योग-भीष्म-द्रोण-कर्ण-सास्व-सौतिक-श्री- शान्ति-अनुशासनाऽ-श्वमेघाऽऽ-प्रमगसि-मौसल-महारस्थानिक स्वर्गा- रोहणाख्यानि अष्टादशपर्वाणि ॥ २–अनेन तावद् द्विकर्तृकः पर्वविभागः' इति अवश्यमनुमीयते ॥ .

·। संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयाध्यायः तराम् । कतिपयानि हि तेपाम् उभयत्रापि अधीयन्ते । वनपर्वणि तावद् वनवासदुःखितान् पाण्डवान् सान्त्वयितु वह्वी कथाः कीर्तिताः । तत्र च इमानि सलु मुख्यकल्पानि उपाख्यानानि भवन्ति-(१) रामोपाख्यानं, (२) भारते बलवत् लोकप्रियतां गतं नलोपाख्यानं, (३) सुप्रसिद्धं भारतीया- दर्शपत्नीस्वरूपनिरूपकं सावित्रीसत्यवदुपाख्यानं, (४) कालिदासाभिज्ञान- शाकुन्तलस्य उपजीव्यं शकुन्तलोपाख्यानं ।। (५) यथारामायणवर्णनं गह्नावतरणोपाख्यानं । (६) प्रलयस्य प्राचीनकथावर्णनपर मत्स्योपाख्यानं । (७) उशीनर-शिबि-वृपदर्भ-प्रभृतिनृपोपाख्यानानि च ॥ (च) कथं नु महाभारतेन साम्प्रतिकं रूपं धृतम् । अथ "महाभारत सम्प्रति यथा बृहत्तरकायमुपलभ्यते तथा कथ परिणतम् " इति प्रश्नः विचारगोचरः भवति । महाभारतस्य यो हि भागः ऐतिहासिकमहा. काव्यस्य लक्ष्यी भवति स तु सर्वस्य पञ्चमांशः इति कथितचरमेव । उक्त काव्यगुणविरहितः शेपः चतुःपश्चमांशात्मकः भागः सर्वः प्रायः उपदेश प्रधानः । एते च उपदेशधनाः अपघनाः यस्तुवृत्तान्त-कथादीनांपुनरुक्तिभिः,' उपाख्यान-प्रकृतिवर्णनादीनां द्विरुक्तिभि., भविष्ययुगभविष्यवाणीभिः,' दुरूहविपयव्याख्यानैः,' काव्यालङ्काराणां प्रयोगै.' बहुभिः उपायान्तरैश्च खन्यत्र प्ररोह प्राप्ताः । मुख्यश्च हेतु अत्र "महाभारतं किल वृहद्धर्मशास्त्र सर्वविद्यानिधानं कथोपाख्यानादि-महापुराणं च स्याद्" इत्येवंभूता सौतेः हाद स्थिता काऽपि स्पृहा एव । “कश्चित् प्रक्षिप्तांशः नाम्ना कीर्तनीयः इति चेत्, कृत्स्नं सनु शान्तिपर्व प्रतिप्तं प्रतिभाति इति ब्रमः । सर्वे घे एतत् पर्व परमासान् विलम्बितमृत्योः भीष्मस्य मुखेन उपदिष्टम् अस्ति । परं 1--या, पनपर्वणि तीर्थयाग्रानुयर्णनम् ॥ २-यथा, वनपर्वणि यक्षप्रश्नोपाख्यान नहुपोपाख्यानमनुकरोति ।। ३-कादापिरक प्रविमीमविस्तरः मासा दृश्यते । पया, युधिष्ठिरस्य भीष्म प्रति तन्मृत्यूपायससूचनविषयक प्रश्नः । -पया, भीमेन दु-शासनरकपानम् । यहुधा घ सय म्यामः शासमाधानार्थम् उपतिष्ठते । ५-पथा, रणमीपणयनानि, परिदेवितानि, प्रातिकहरयचित्रणानि च ॥ --यपा, देशमूगोखवर्णने अम्म्बएर-भवपरयोः पृहद् वर्णनम् ॥

·रामायणमहाभारतम्रन्थाः उपायनं प्रादीयन्त, उपायनकृता च नित्यतत्कथा- तत्कालादरच प्राग् एतस्य अनुवादः त्रिविष्टपभापायां समजायत ।। सोष्टवत्सरे उत्कीर्णात् शिलालेखाद्ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिद् मन्दिराय नवमः खण्डः ] महाभारतम् ३७ "हतो भीष्मः", "त्याजितः समरे प्राणान्" इत्यादिभिः सप्तमपर्वस्थवाक्यैः "प्रागेव भीष्मः कथाशेषतां गतोऽमृद्" इति तावद् विज्ञायते ।। छ (कालः) न तावद् निखिलं खलु महाभारतम् एककालकृतिः । तिस्रः दशाः समनुभूय महाभारतेन प्रौढिः प्राप्ता इति तायत् प्रागुक्तमेव । ततः श्राद्यस्य महाभारतस्य रचनाकालः साम्प्रतिकस्य महाभारतस्य रचनाकालात् नैक- शताब्दीभ्यः पूर्वम् आसीद् इति निर्विकल्पं सिद्धयति । अथ महाभारत- रचनाकालनिर्णये वक्ष्यमाण युक्तयः विशिष्य विचारपदवीम् अवतरन्ति- (१) ख्रीष्टकादशशतके क्षेमेन्द्रप्रसवा 'भारतमञ्जरी' महाभारतस्य अवगतेर संक्षेपमन्थेषु प्राचीनतमः प्रतिभाति । हस्ताङ्कितानां महाभारतग्रन्थान प्रतिपाद्याथैः सह एतस्याः प्रतिपाद्यार्थान् मम्यक् तुलयित्वा "क्षेमेन्द्रस्य प्रकृना कृतिः अद्यतनमहाभारताद् नातिमात्रं विभिदे" इति बुहूरपण्डिताः सम्प्रधारितवन्तः ॥ (२) खीष्टाष्टमशंतकस्य उत्तरार्द्ध लब्धजनुपः शङ्कराचार्याः वेदाध्ययनेs- नधिकृतानां ( स्त्रीशूद्राणां ) धर्मज्ञानाय महाभारत स्मृतित्वेन प्रदि- (३) निज तन्त्रवार्तिके अष्टमशतकमध्यकालभवाः महावैदिकाः कुमारिला वार्यपादाः महाभारतस्य अष्टादशानां पर्यणां दशानूनेभ्यः पर्वभ्यः सलु ( यत्र असंशयं प्रतिप्त १२ तमं १३ तम १६ तमं च अन्तः प्रविष्ट) अनुवदन्ति ।। (४) सप्तमशतकोद्भयाः वाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयः सर्वाष्टादशपर्वस्यो. पाख्यानानि परामशन्ति हरिवंशपरिचयं च प्रात्मनः प्राविष्कुर्वन्ति । (५) कम्बोजाख्ये अतिदूरं वर्तमाने भारतपुरातनोपनिवेशे उपपट्शत- शन्ति ।। प्रपन्धोऽपि व्यधीयत इति ॥ (६) यय-यालि-प्रभृतिषु द्वीपेषु पष्ठशतके सलु महाभारत प्रवृते । (७) चतुर्थ-पञ्चमशतकभूदानपत्रेषु च स्मृतित्वेन महाभारतस्य उल्लेखः उपलभ्यते।।

·नवमः खण्डः] महाभारतम् ३६ श्रथ केचित् प्रक्षेपाः स्त्रीपद्वितीयशतके कृताः प्रतिभान्ति । यतो हि- (१) हरिवंशे दोनाराख्या (Denarius) प्राचीन रोममुद्रा पठ्यते । हरिवंशपरिचयश्च श्रादिपर्वणः पूर्वभागे अष्टादशपर्वणि च लभ्यते । अथ हरिवंशपरिचायकैः भागः दीनारप्रचारकालाद् अर्चाचीनैः भवितव्यम् ।। (२) नक्षत्रराशिमण्डलोल्लेखादपि एवम् ताबद् अनुमीयते ।। (३) कचित् कचिद् यवन-सीथ्यन-(शक) बास्तर-(वैकयन) नामो- पालम्भश्च भवति । अथ प्रकृतमहाभारतकालावधारणे एतत् ताद विशेषेण अबधेयं भवति- (१) पाणिनेः महाभारतं संस्तुतमासीद् इति दालमन Dalamani) साक्ष्येण प्रमीयते ॥ () मोष्टपूर्वपञ्चमशतकीये आश्वलायनगृह्यसूत्रे भारत-महाभारतयोः उल्लेखं चक्ष्महे ।। (३) स्त्रीष्टात् प्रायः चतुः शतवर्षपूर्व प्रादुर्भूते पौधायनधर्मसूत्रे महाभारतोल्लेखाः वीक्ष्यन्ते ।। (४) बौधायनगृह्यसूत्रे च महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामस्तोत्रं समुद्धृतं दृश्यते ।। । (५) शान्तिपर्वणि विष्णोः दशावतरेषु बुद्धरय नामधेयं न परिगएयते ।। (६) मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने काश्वित् तथाभूताः कथाः याः खलु महाभारते एय उपलभ्यन्ते' । (४) प्रकृते हि सलु महाभारते ब्रह्मा सर्वेषां देवानां ज्येष्ठो देवः प्रतिपाद्यते । पालिभापानबद्धसाहित्येन च "ब्रह्मणो ज्येष्ठत्वं स्रीष्टपूर्वपञ्चम- शताब्दीतः प्रागेव प्रसिद्धमासीद्" इति ज्ञायते ।। (२) अन्यच्च, ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपय विद्वांसः "प्रकृतेन महाभारतेन नून सीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् पूर्वमेव प्रणीतेन भवितव्यम्" "इति निश्चिन्वन्ति ।। तारयेय महाभारते पठ्यते । यया मरस्यभोजनम् अप्रियं भवद् घासोत, शिव विष्णुदेवयोः उपासना प्रचरिता बम्ब, ग्यारण- न्याय-वेदान्ताः निर्धसनिर्वहणाः साताध्ययनारच थभूवन् ।। -वघाहि, वनिम वृहदारकाः कोटाः किल मां घरुनुः येन हिरण्यरेतांति उदाजग्मुः इति ॥ है ·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः (6) द्विषष्ट्युत्तर चतुःशतप्तीष्टवत्सरे उत्कीर्णे एकस्मिन् शिलालेखे "व्यासो नाम महर्षिः पाराशर्यः लक्षपद्यात्मक महाभारतं प्रणिनाय' इत्ये- तदर्थकः उल्लेसः प्राप्यते ॥ (E) सीरिया-देश-भाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयानुः वादस्य साक्ष्येण हर्तलशाखिभिः पर्यवसीयते यद् इदानी प्रचलितं पद्यबद्धं महाभारतं पश्चमशतकीयात् महाभारतात् प्रायः भिद्यमानं नावलोक्यते । प्राच्यतुरुप्कस्थाने चीनीयसाहित्ये च नचिरात् पूर्व कृतैः क्रियमाणेश्च प्रत्यप्रानुसन्धानैः महाभारतस्य एपा प्राचीनता पञ्चमशतरादपि पूर्व प्रसरेद् यदि तदा फिमाश्चर्यम् । महायान-सम्प्रदाय-साहित्ये च विधीयमाना अनुमार्गणा अत्र ग्रंथिम् इमाम् अधिकतरं विघटयिष्यतीति श्राशास्यते । (१०) पञ्चाशत्तमे स्रोटाव्दे दक्षिणापथे लतपद्यात्मक महाभारतं लब्धप्रचारमामीद् इति तावद् द्योन-क्राइमस्तमस्य (Dion Chrysostom) सादयेण अवगम्यते ॥ (११) खीष्टप्रथमशतसम्बत्सर्या जीविना वज्रसूचीकारेण अश्वघोपेण हरिवंशस्थ पद्यमेकम् उद्धतम् ।। (१२) भासीयनैकरूपकारणां कथावस्तूनाम् उपजीव्यं तावद् महामा- रतमेय ॥ एवं स्थिते "अस्मत्सम्वत्सरजन्मनः प्रागेव तावद् एतद् ऐतिहासिक महाकाव्य शास्त्र-संग्रहस्यरूपं दधार इति यद् महाभारतविचारणायां ननु सम्भावयामः तन श्राक्षेप्याः भनामः" इति मैक्डानलपर्यवसितं साधु समर्थयामः ।। -महाभारतम् पालोचयता उपाध्याय होल्ट्ज़मैनमहाशयेन नोटस्य भवशता: ब्दीपु व्यतीतासु कदाचित् ब्राह्मणैः महाभारतं धर्मशास्त्रस्य रूपं प्रापितम्' इति यद् निर्धारितं तद् अनेन निरस्यते ॥ २-विलोकयन्तु चिन्तामणिविनायक वैद्यकृता 'महाभारतमीमांसाम् ॥ ३-स्रोष्टात् पूर्व प्रथमतृतीयशतकयोः अन्तराले महाभारतनिर्माण सम्पन्नम् इति चिन्तामणिधिनायकवैद्याः । स्रीष्टपूर्व तृतीयशतकं महाभारतरचनाकालस्य ऊर्ध्वतनसीमा इत्यन्त्र तर्कस्तु एपः- (क) अनेकशः यवननामोल्लेखः ।। (ख) श्रादिपर्वणि नग्नक्षपणकोल्लेखः ॥ (1) मेगास्थनीज़ः ज्ञान-समाज-धर्माणां याहशीम् अवस्था वर्णयति ·. नयमः खण्डः महाभारतम् ३६ अथ फेचित् प्रक्षेपाः स्त्रीष्टद्वितीयशतके कृताः प्रतिभान्ति । यतो हि-- (१) हरिवंशे दीनाराख्या ( Denarius) प्राचीन रोममुद्रा पठ्यते । हरिवंशपरिचयश्च श्रादिपर्वणः पूर्वभागे अष्टादशपर्वणि च लभ्यते । अथ हरिवंशपरिचायकैः भागः दीनारप्रचारकालाद् अर्वाचीनः भवितव्यम् ॥ (२) नक्षत्रराशिमएडलोल्लेसादपि एवम् तावद् अनुमीयते ॥ (३) फचित् कचिद् यवन-सीध्यन-(शक) चारतर-(वैकयन) नामो. पालम्भश्च भवति ।। अथ प्रकृतमहाभारतकालावधारणे एतत् तावद् विशेषेण अवधेयं भवति- (१) पाणिनेः महाभारत संस्तुतमासीद् इति दालमन Dalimami) साक्ष्येण प्रमीयते। (२) सोष्टपूर्वपञ्चमशतकीये आश्वलायनगृह्यसूत्रे भारत-महाभारतयोः उल्लेसं चमहे ।। (३) मोटात् ।प्रायः चतुः शतवर्षपूर्व प्रादुर्भूते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतोल्लेयाः वीक्ष्यन्ते ।। (४) पौधायनगृह्यसूत्रे 'च महाभारतीय विष्णुसहस्रनामस्तोत्रं समुद्धृतं दृश्यते॥ (५) शान्तिपर्वणि विष्णोः दशावतरेषु युद्धस्य नामधेयं न परिगण्यते ।। (६) मेगास्थनीजप्रणीत भारतवर्णने काश्चित् तथाभूताः कथाः याः सलु महाभारते एव उपलभ्यन्ते'। (७) प्रकृते हि सलु महाभारते ब्रह्मा सर्वेषां देवानां ज्येप्ठो देवः प्रतिपाद्यते । पालिभापानियद्धसाहित्येन च "ब्रह्मणो ज्येष्ठत्वं मोहपूर्वपञ्चम- शताब्दीनः प्रागेव प्रसिद्धमासीद्' इति ज्ञायते ।। () थन्यच्च, ज्यौतिपप्रमाणः अपि कतिपये विद्वांसः "प्रकृतेन महाभारतेन नून स्त्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् पूर्वमेव प्रणीतेन भवितव्यम्" "इति निश्चिन्यन्ति ॥ वारयेय महामारते परते। पथा मस्यभोजनम् अप्रियं भवद् पामीर, सियविदेश्योः उपासना प्रचरिता पभूध, म्यारय. न्यारवेदान्ताः नियनिहषाः साताध्ययनाच प्रभूपन् । 1-सपाहि, निम पृहदारा: कोटाः किल मां पस्नुः पेन हिरण्यरेतांति शामः इति॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [द्वितीयाध्यायः अथ महाभारतीयं कथा-वस्तु कतमत्कालिक्म् ? इति जिज्ञासायां "वैदिक- कालिकम्" इति तावद् विस्रग्धमिव प्रतिवक्तुं शक्यते । कुरवः पञ्चालाश्चेति द्वायपि इतिहासविश्रुतौ वंशो यजुर्वेदे वयेते वैचित्र्यवीर्यः नृपधृतराष्ट्रश्च काठक संहितायां मिलकीयते॥ (ज) शैली। रामायणेन श्राद्यं काव्यम् इव महाभारतेन हि ऐतिहासिक-पौराणिका ऽऽल्यानिक नामभिः व्यपदिश्यमानस्य काव्यस्य श्राचे स्वरूपं प्रतिनिधीयते किल । अस्य तावद् भूयिष्ठम् अनुष्टुम्मयम् । यत्र तत्र च उपजातीनां वंशस्थस्य च अद्यत्वे अनुपयुज्यमानानि पुराणतरस्वरूपव्यञ्जकानि लक्ष्याणि लक्ष्यन्ते । कतिपयाश्च कथा प्राचीनगद्यगदिताः। अथ पद्यहि नानि 'कृष्ण उवाच' 'भीष्म उवाच' इत्यादीनि वाक्यानि अपि अधीयन्ते । अत्र च धर्मस्य निष्कृष्टं सारभूतं स्वरूपं यथा विवक्षितं तद् हि तावद्- 'यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस , तस्मिन् तथा वर्तितव्यं स धर्मः। मायाचारो मायया बाधितव्यः, साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः।' इत्येतस्मिन् पद्ये परिभापितं प्रतिभाति ।। अथ भाषा तावदस्य प्रसन्ना एतदनुजानां काव्यानां भाषातः प्रायः सर्व प्राअलतरा च ॥ अथ दशमः खण्डः रामायणमहाभारतयोः अन्योन्यसम्बन्धः । (क) परिमाणम् । अय साम्प्रतिकस्य महाभारतस्य परिमाणम् ईल्यहस्य ( Iliad मोहिम्याः (Odyssey) च संयुत् परिमाणात् सप्तगुणं अस्ति। रामायणस्य च परिमाण महाभारतस्य चतुर्थम् । आधुनिक मा भारत मतस्य ममुपष्ट हितं रूपम् इनि थादितमेय पुरा, माले ८०० पशानि यभूयुः चिन्तामणिविनायय यद्यपाएटतेश्च पर्ने ८००० यूटपद्यानि आसन्" इति निर्धार्यते । प्रथमं व्यासः इदं ।

·] द्वादशः सण्डः संस्कृत साहित्येभासस्य स्थानम काले वेत्ति, कथाः करोति, निपुणा मत्संस्तवे रज्यति, भार्या मन्त्रिवरः ससा परिजनः सैका बहुत्वं गता। शाङ्ग धरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सूक्तिमुक्तावल्यां च प्राय दश पद्या- न्तराणि भासनाम्ना संगृहीतानि दृश्यन्ते । भासविषयकम् एतावन्मानं विदुषां विदितम् आसीत् । त्रिचंद्र वास्तव्येन पण्डित-त०--गणपतिशास्त्रिणा अवाप्तस्य त्रयोदशरूपक-समाहारस्य' प्रकाशनेन तु अद्यत्वे भासकीर्तिः उच्चैः प्रौदि प्राप्ता वर्तते । त्रयोदशान्यपि रूपयाणि इमानि भासकृतानि इति तावत् तल-गणपति शास्त्रिंणा पूर्वम् यद् अनुमितम् , तदेव पश्चात् कीथ-जैकोवि-स्टेनकोनो-लैकोटे-विंटरनिटज प्रभृतिभिः पाश्चात्यैः पण्डितैः अभ्युपगतम् । नाट्यगुणैः एतेषां रूपकाणा महति उत्कर्षे अप्रत्याख्येये सत्यपि पार्नट-सिलवनलेवि-प्रमुखाः विपश्चितः अत्र प्रत्यरतिष्ठन्ते । तस्मात प्रश्नोऽयं सविस्तरं विचारणीयः सञ्जायते । इदम् अत्र चिन्त्यम्- "ननु एकस्यैव अनेक्पा या कणां कृति त्रयोदशरूपकी इयम् ?" "एकस्यै वाहि" इति चेत् , “कस्य ?" (१३) अपि नाम एकस्यैव कर्तुः कृतिः सर्वाणि रूपकाणीमानि ? कृत्स्नं रूपकचक्रम् इदं तावद् एक्स्यैव कर्तुः कृतिः इत्यत्र प्रायः सर्वेषां विदुपाम् ऐकत्मयम् श्रालोक्यते । वक्ष्यमाणाभिः वाचोयुक्तिभिश्च एकक कत्वम् इदं साध्यते ॥ (१) संस्कृते रूपकान्तरेषु प्रायः सर्वत्र 'नान्द्यन्ते' इति श्लोका- नन्तरमेव ॥ (२) रूपान्तरेषु यत्र 'प्रस्तावना'-शब्द-प्रयोगो दृश्यते, तत्र रूपकेपु एषु स्थापना' शब्दः प्रयुज्यते । रूपकान्तरेषु च रूपकनाम- कविनामसंसूचार्थ या 'प्ररोचना' पठ्यते, तस्याः अत्र सर्वथा अभावो दृश्यते ।। -प्रयोदश रूपक्समाहारोऽयमेवं चतुर्धा विभाज्य , (क) प्रतिज्ञायौगन्धरायणं स्वप्नवासवदत्त च, या उदयनो नाम नृपो मायकत्वेन उपात्तः ॥ (ख) अरुभङ्ग, बालचरितं, दूतघटोत्कचं, दूतवाक्य, कर्णभारं, मध्यमग्यायोगः, पञ्चरात्रं घ, यदीयं कथावस्तु महाभारताद् गृहीतम् । अन हि सरुभंङ्ग क्षेवलम् असुखान्तं सम्पूर्ण-संस्कृतरूपक साहित्ये समासाद्यते । (ग) अभिषेकनाटकं, प्रतिमानाटकं च, ययो. कथानके रामायणाद् गृहीते ॥ (घ)भविमारक-चारुदत कविकल्पितकथानके ॥ .

·[ तृतीयोऽध्यायः , मंस्कृत साहित्येतिहासः (३) न्यूनातिन्यून चतुर्यु रूपकेषु नान्यां 'मुद्रालङ्कार'-बलेन, प्रदर्शितानि तत्तत्प्रधानपात्राणां नामधेयानि अघीयन्ते । (४) यक्ष्यमाणाभिश्च रीतिभिः रूपाणि इमानि मिथः सम्बद्धानि प्रासाद्यन्ते :- (क) यथा भवभूतिकृतम् उत्तररामचरितं तदीय महावीरचरितम् , तथा इह स्वप्नवासवदत्तं प्रतिज्ञायौगन्धरायणम उत्तरार्द्धतया अन्वेति । अनयोः द्वयोः तान्येव पात्राणि, मा एव शब्दप्रयोगपरिपाटी, शैली चरित्र- चित्रण च इति बहुशः सादृश्यं पश्यामः । श्रन्यच्च, स्वप्नवासवदत्ते कतिचित प्रतिज्ञायौगन्धरायणीयाः उल्लेसाः अपि लभ्यते ॥ (स) अविमारके प्रथमाके एकत्र नृपः स्वदुहितयोग्यवरचिन्तां करोति, तथैव प्रतिज्ञायौगन्धरायणेऽपि महासेनः पासवदत्तात्यायाः स्वसुतायाः कृते अभिजातं वीर्यवन्तं च वरम् अन्वेष्टुकामो दृश्यते ।। (ग) वालचरिते तृतीयांके प्रथम दृश्य प्रायः सर्वथा पश्चरात्रे द्वितीयांके प्रथमेन 'दृश्येन' तुल्यं वर्तते ।। (घ ) अभिपेके स्वप्नवासवदत्ते च "किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कित मे' इत्यादि कानि पानिचित् वाक्यानि वाक्यशकलानि वा समानानि ''सन्ति । बालचरिते चारुदत्ते च, तथैव, वाक्य सामान्यं लभामहे । अभिपेपस्थं यालिनः पश्चिमवाक्यं तदेव यद् ऊरुभङ्ग गतदुर्योधनस्य ।। (५) रूपफेपु हि अमीपु कल्पनासाधारण्यम् अपि दृश्यते । तथाहि-- (क) अविमारके, चारुदत्ते, अभिपेके दूतवाक्ये च मेघेपु प्रकाश्य पिलीनायाः क्षणतणायाः प्रभा उपमानत्वेन कल्प्यमाना बालोक्यते ।। (स) यालचरिते, दुतवाक्ये, मध्यम व्यायोगे प्रतिज्ञायौगन्धरायणे घ राहमुसपरतेन्दुः उपमानत्वेन उपात्तः ॥ (1) बालचरित, दूतराक्ये, अभिपेके, प्रतिज्ञायौगन्धरायणे च महावीराः (यथा कृरण:) मन्दारगिरिणा उपमीयन्ते ।। (घ) कार्तिकेयेन क्रौदपर्वतारोहणं यहुन पाभीक्ष्ण्येन पर्णितम् । () महाबलमट प्रतिमटयोः बलवान् करिणा यलयत्तरश्च, फेसरिणा अपमीयते॥ (1) रिपकृतः रोषः दयाग्निना तुल्यः पाप्यायते ॥ । P ·प्रयोदशः सण्डः ] संस्कृत साहित्ये भासस्य स्थानम् (छ) उच्चै|पःप्रलये समुद्राद् उत्थितेन विरावण समीकृतः॥ तथाहि- शव यनिः प्रलयसागरपोपतुल्यः (कर्णभारे) यस्य स्वनं प्रलयसागरमोपतुल्यम् (दूतवाक्ये) (६) अर्थपुनरावृत्तिरपि क्यचिद् उच्चस्तरां भासते । तद्यथा- (क) शमामि सत्येन भयं न जाने (मध्यमव्यायोगे) किमेतद् भो भयं नाम भवतोऽद्य मया श्रुतम् ( बातचरिते ) (स) अथवा सर्यमलङ्कारो भवति सुरूपाणाम्' इति वाक्यं बहुन प्रयुग्यमानम् अवलोक्यते ।। (ग) 'वीराणां बाहुबलमेव यथार्थ वलम्' इत्येताहशोऽर्थोऽपि प्रतिपुनः प्रकाशितः॥ (७) समानशब्दप्रयोगे समानभंग्या अर्थप्रकाशने च रूपाणि इमानि बहुधा साम्यं विभ्रति । तथाहि-अस्ति बहुत्र यवनिका शब्दप्रयोगः: श्रहो अकरुणा खु इस्सरा इति वचोभनिश्च ॥ (5) एषु रूपकेपु समान रूपकशास्त्रीयकलाकौशलं समानाश्च रूपफीय. परिस्थितयः प्राप्यन्ते । निदर्शनार्थ, स्वप्नवासवदत्तीयः पष्ठोऽङ्कः अभि- पेकीयतृतीयाङ्कन तुलाम्भारोपणीयः।। (e) प्रायः पटसु रूपरेषु मुमूर्ष: नरः'आपस्तावत्' इति अपः ईसति ।। (१०) अत्र रूपकेपु मरणदशावर्णनपराणि स्थलानि प्रायः तुल्यमनो- भावमयानि ।। (११) प्रतीहार्याः चिजया इति, कंचुकिनः बादरायणः इति, गोपाल- चोरच वृपभदत्तकुम्भदत्तौ इति अमुख्यपात्राणां तानि तानि एव नामानि लभ्यन्ते । (१२) एषां रूपका कतिपयेषु यादवीमातः-शौरसेनीमातः- सुमित्रामातः प्रभृतिषु पदेषु ममानः सलु मातृ-नाम-प्रयोगः दृश्यते । (१३) एषां रुपाणाम् अनेरेपु पाणिनीय याकरणविरुद्धप्रयोगाः अपि लभ्यन्ते । तथाहि-श्रापच्छ इत्यस्य परस्मैपदप्रयोगः, काशिराने सर्वराज्ञः स्त्याच नमारलाय राजन निशदस्य प्रयो। (१४) बहुपु ष रूपकेषु इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंहा प्रशास्तु नः' इति समान भरतवाक्यम् अवलोक्यते ॥ श्राभिःयुक्तिभिः सिध्यति यत् त्रयोदशापिइमानि रूपमणि एकस्यैव कर्तुः कृतिः। इति । ये घरूपकाणि इमानि 'यशस्विनः' भासमहाकवेः कृतितया नैव स्वीकुर्वन्ति ःऽपि तेषाम् एफफत कत्यम् निस्सकोचम् अङ्गीक्रियते ।।

·मंस्कृत साहित्येतिहासः । तृतायाऽध्याय. (३) न्यूनातिन्यून चतुर्यु रूपकेषु नान्द्यां 'मुद्रालङ्कार'-अलेन, प्रदर्शितानि तत्तत्प्रधानपात्राणां नामधेयानि अघीयन्ते । (४) वक्ष्यमाणाभिश्च रीतिभिः रूपकाणि इमानि मिथः सम्बद्धानि आमाद्यन्ते :- (क) यया भवभूतिकवम् उत्तररामचरितं तदीप महावीरचरितम् , तथा इह स्वप्नवासवदत्तं प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् , उत्तरार्द्धतया अन्वेति । अनयोः द्वयोः तान्येव पात्राणि, मा एव शब्दप्रयोगपरिपाटी, शैली चरित्र- चित्ररणा च इति बहुशः सादृश्यं पश्यामः । अन्यच, स्वप्नवासवदत्ते कतिचिन प्रतिज्ञायौगन्धरायणीयाः उल्लेखाः अपि लभ्यते ।। (ख) अयिमारके प्रथमां के एकत्र नृपः म्यदुहितयोग्यवरचिन्तां करोति, तथैव प्रतिज्ञायौगन्धरायणेऽपि महासेनः यासवदत्तास्यायाः स्वसुतायाः कृते अभिजात वीर्यवन्त च यरम् अन्वेष्टुफामो दृश्यते ।। (ग) पालचरित तृतीयांके प्रथम दृश्य प्रायः सर्वथा पञ्चरात्रे द्वितीयांफे प्रथमेन 'दृश्येन' तुल्यं यतते ।। (घ) अभिपेके स्थान पासवदत्ते च किं यक्ष्यतीति मृदयं परिशद्धित मे' इत्यादि कानि पानिचित् वाक्यानि वाक्यशालानि वा समानानि 'सन्ति । यालचरिते पारदत्ते च, तथैव, याक्य सामान्यं लभामहे । अभिपेक्स्य यालिनः पत्रिमयाश्यं तदेय यद् अरुभद्ग गतदुर्योधनस्य ।। (५) रूपयेपु दि अमीपु कल्पनामाधारण्यम् अपि दृश्यते । तथाहि- (4) अविमारपे, चारुदत्ते, अभिपेके दूतवाक्ये प मेधेपु प्राश्य यिलीनायाः प्रणयाः प्रमा अमानत्येन पल्प्यमाना पालोक्यते ॥ (स) बालचरित, दुनयाक्ये, मध्यम व्यायोगे प्रतिमायौगन्धरायणेच राहुमुखमरतेनुः उपमानत्वेन पातः॥ (1) यालपरित, दूतयारये, अभिपेके, प्रतिमायोगन्धरायणे व महावीराः (यथा :)मन्दारगिरिजाप्रमीयन्ते ।। (4) कानिफेदेन छोपयंतारोहन यदुन आमीरयेन यखितम् । (E) महायममट प्रसिमटयोः पमयान् परिणा दलपत्ताध, परमापते॥ (प) पुनः रोपापाग्निना सुन्या आप्यायते ।।

·त्रयोदशः सण्डः] संस्कृत साहित्ये भासस्य स्थानम् (छ) उच्चै?पःप्रलये समुद्राद् उत्थितेन विरावेण समीकृतः। तथाहि- शसध्वनि प्रलयसागरघोपतुल्यः (कर्णभारे) यस्य स्वनं प्रलयसागरघोपतुल्यम् ( दूतवाक्ये) (६) अर्थ पुनरावृत्तिरपि क्वचिद् उच्चस्तरां भासते । तद्यथा- (क) शामि सत्येन भयं न जाने (मध्यमव्यायोगे) किमेतद् भो भये नाम भवतोऽद्य मया श्रुतम् (बालचरिते ) (स) 'अथवा सर्वमलङ्कारो भवति सुतपाणाम्' इति वाक्यं यहुन प्रयुज्यमानम् अवलोक्यते ।। (1) 'चीराणां चाहुपलमेच यथार्थ चलम्' इत्येतादशोऽर्थोऽपि प्रतिपुनः प्रकाशितः॥ (७) समानशब्दप्रयोगे समानभंग्या अर्धप्रकाशने च रुपमाथि इमानि बहुधा साम्य विभ्रति । तथाहि-अस्ति बहुत्र यवनिका शब्दप्रयोगः अहो अकरुणा खु इस्सरा इति वचोभङ्गिश्च ।। () एपु रूपके पु समान रूपकशास्त्रीयकलाकौशलं समानाश्च रूपकीय- परिस्थितय प्राप्यन्ते । निदर्शनार्थ, स्वप्नवासवदत्तीयः षष्ठोऽः अभि- पेकीयतृतीयाकेन तुलाम् धारोपणीयः॥ (E) प्रायः पटत्सु रूपरेषु मुमूपुःनरः'आपस्तावत्' इति अपः ईसति ।। (१०) अत्र रूपपु मरणदशावर्णनपराणि स्थलानि प्रायः तुल्यमनो- भावमयानि ।। (११) प्रतीहार्याः विजया इति, कंचुकिनः बादरायणः इति, गोपाल- योश्च धृपभदत्तकुम्भदत्तौ इति अमुख्यपात्राणां तानि तानि एव नामानि लभ्यन्ते ॥ (१२) एषां रूपकारण पतिपयेषु यादवीमातः-शौरसेनीमातः- सुमित्रामातः प्रभृतिषु पदेपु ममानः खलु मातृ-नाम-प्रयोगः दृश्यते ।। (१३) एषां रूपाणाम् अनेकेषु पाणिनीयच्याफरणविरुद्धप्रयोगाः अपि लभ्यन्ते । तथाहि-आप्रच्छ इत्यस्य परस्मैपदप्रयोगः, काशिराने सर्वराज्ञः इत्यत्र नारान्तस्य राजन् इति शब्दस्य प्रयोगः ।। (१४) बहुपु च रूपकेषु 'इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंहः प्रशास्तु न.' इति समानं भरतवाक्यम् अवलोस्यते ॥ श्राभिःयुक्तिभिः सिध्यति यत् त्रयोदशापिइमानि रूपकारिण एकस्यैव कर्तु कृतिः । इति । ये च रूपकागि इमानि 'यशस्विनः' भासमहाकवेः कृतितया नैव स्वीकुर्वन्ति तेऽपि तेपाम् एफक कत्यम् निस्सकोचम् अङ्गीक्रियते ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयोऽध्यायः (१४) कस्तहिं कर्ता अधोऽयतार्यमाणे पद्ये हर्षरतेः ( ६०६ तमाद् सीटवर्षात् ६४८ तमस्त्रीष्टयर्पपर्यन्तं कृतभूभोगस्य) सभापण्डितेन पाणभट्टन स्वहर्षचरितस्य भूमिवाय' भासरूपाणि तायन् परामृष्टानि- सूत्रधारफतारम्भर नाटकर बहुभूमिकैः । सपताकेर् यशो लेभे भासो देवयुलैरिय।। पद्येऽत्र वाणभट्टेन भामकविनाटकानां गुणविशेषत्वेन दर्यमानं सूत्रधार- नारम्भर पहुभूमि कत्वं' सपताकत्यं' चेति सम्पु रूपयेपु दृश्यते ॥ अन्यय, (सीटनयमशत सजातेन) राजशेखरेण 'भासनाटकचक्र'-- नाम्ना कोऽपि रुपकवर्गः स्मृतः, उस्त च यत्- स्वप्नवासवदत्त नाम भास- रूपकविशेष नाग्नि' रपि दग्धु प्राभवत् (दृश्यताम्-स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः इति । अनया हि युक्त्या एपां रूपकाणां भासकर्तृ कत्वं निश्चीयते । श्रपरे तु इदम् असहमानाः राजशेसरीयं वक्ष्यमाणं श्लोकजातम् उदाहरन्ति- पारणं तु कवित्वस्य न सम्पन्नकुलीनता । घायको' ऽपि हि यद् भासः कवीनामप्रिमोऽभवत् ।। आदी भासेन रचिता नाटिका प्रियदर्शिका । तस्य रत्नायली नूनं रत्नमालेय राजते ।। नागानन्दं समालोक्य यस्य श्रीहर्पविक्रमः ।। -कालनमस्य ऐतिहासिके तिवृत्तस्य च शा, अय सस्यां वर्णितानां मन्यानो गुणदोपयोः अपि ज्ञान विशेषः एतस्याःसम्पद्यते, तस्मादपि च भूमिकाया अस्या महत् खलु महावं वर्तते ॥ २–बहुभूमिवत्वेन अत्र यहुपाप्रकरवं विवक्षितम् । तथाहि कालिदासस्य शाकुन्तले प्रयोविशतिः, विक्रमोर्वशीये घ केवलम् अष्टादश पानाणि सन्ति । एषु रूप. केषु च अनुपातेन प्रतिरूपकं प्रिंशत् पात्राणि भायान्ति ॥ ३-सपताकत्वेन इह मानारूपयेषु नानाकथानकरवम् अभिप्रेतम् । कालिदासरूप केपु तु प्रायः समानं कथानक पठ्यते ॥ 8--अग्निा अत्र गम्भीरसमीक्षा विवक्षिता n १-घावा-वखचालकः ॥

·- चतुर्दशः खण्डः ] कस्तहि कर्ता इदं तु तावत् श्लोकेभ्यः एभ्यः फलितं भवति-(१) यदिवा राजशेखरः भ्रान्तः, (२) अथवा कालिदासपूर्वभवः कालिदासोभवश्चेति द्वौ भासौ अभूताम् ।' इति ।। एवं च सति स्वप्नवासवदत्तेन रूपकेण कालिदासाद अर्याक् संभूतस्य भासस्य कृत्या भवितव्यम् । पुनश्चैवं, भासधावकशब्दयोः परसरं विशेष्य- विशेषणभावेन भवितव्यम् । नानासंस्कृतग्रन्थकृद्धिः समय॑मानायां भारती- यानुश्रुतौ तु अनुभूयते यत् 'प्रियदर्शिकां रत्नावली नागानन्दं च विरच्य धायको नाम कविविशेषः तदानीन्तनात् श्रीहर्षाख्यनृपाद् विपुलं किल धनम् अवाप' इति । यस्तुतस्तु 'भासो नाम लब्धयशाः; धावको नाम कविविशेषः' इत्येवम् अर्थाप्यमाणे उक्तश्लोके सर्व साधु उपपद्यते, न च राजशेखरस्य भ्रान्तत्वम् आपतति ॥ केचित्' तु 'अद्यत्वे उपलभ्यमानं स्वप्नवासवदत्तं प्राचीनैः ग्रन्थकारैः परामृष्टात् स्वप्नवासवदत्तात् पृथक् अस्ति' इत्यपि प्रयदन्ति । तन्मते हि अधुना भासतितया विदितानाम् एषां रूपकाणां कर्ता कोऽपि अनुमानतः स्त्रीष्टसप्तमशतकोद्भूतः अज्ञातकुलशीलो दाक्षिणात्यः कविः । प्रोफेसर- सिलवन लेवि महाशयेन गुणचन्द्रोपनामकरामचन्द्रकृतात् नाट्यदर्पणात् पद्यम् एकं प्रदर्शितं यद् इदानीन्तने स्वप्नवासवदत्तस्य संस्करणे नोपल- भ्यते ॥ भावार्थस्तु परस्य अस्य अवश्यं तत्र उपलभ्यते । एतायता स्वप्नवासव- दत्तस्य नानासस्करणानि केवलम् अनुमीयन्ते । नहि एतावता प्रचारम् आरूढस्य स्वप्नवासवदत्तस्य प्रभासनत्यं सिध्यति । कालिदासकृत माल- विकाग्निमित्रमेव तावदस्य उदाहरणं भवति । स्वप्नवासवदत्तस्य च अनेकानि संस्करणानि श्री भोजदेवस्य शृंगारप्रकाशे उपन्यस्तात् स्वप्नवासवदत्तीय- पञ्चमाइसंक्षेपादपि उन्नीयन्ते ॥ 1-अवलोक्यता सो० श्रा. देवधरमहाशयस्य लेखः 'भाण्डारकर-इंस्टिच्यूट- जरमल' नामके १९२५-६ वर्षीय पन्ने । २-प्रोसर परनटमहोदयस्यापि इदम् अभिमतम् ।। ५-पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोम चेदं शिलासनम् । नूनं काचिदिहासोना मां दृष्ट्वा सहसा गा ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः (सीष्टद्वादशशतकोत्पन्नस्य) शारदातनयस्य भावप्रकाशे उदाहतान् स्वप्नयासरदत्तीयात् पवाद' एकरमाद् अपि अस्य भासकृतत्वं स्पष्टम् । तस्मात् सिद्धं यत्-'सर्यस्य अस्य रूपकवर्गस्य फर्ता मासः आमीद इति । [सूचना-सूक्तिसंग्रहेपु भासनाम्ना उदाहतानां पद्यानां तु नेकम् अपि एपु रूपकेपु लभ्यते। इत्थं तर्हि संभाव्यते यत् अस्माद् रूपकवर्गात् पृथक भासः रूपरान्तमणि, पद्मजात (विष्णुधर्माख्यम् ) काव्यालद्वारमन्य च निरमारत इति । मध्यरालिकसंस्कृतसाहित्यसाक्ष्येण अपि च एतत् मतं पोप्यते।। (१५) भास-शैली भासस्य रचनायां श्रोतः प्रसादयोः सविशेपसमावेशः दृश्यते । अन्यथ, घरयां महती रसमायादिप्रीतिः, अपूर्व सद्गीतलयमाधुर्य दूरङ्गमा च कविकल्पना अपलोम्यते । मानबहदयानुभूतिप्रदर्शने च भासो यदि नाम फयि कुन गुरु फालिदासम् अपि थतिवर्तते, यतोहि जगत्मकृतियननिपुण- समः सनु पालिदासः। विपयवेयिध्येन लशितमधुरपथावस्तुकत्येन प भामस्य कराणां विशिष्टं किमपि स्थानमस्ति । भाषामौन्दर्यस्य रमणीय- नाटकीय परिस्थितेधा ममुलादने असामान्यं सलु अस्य कौशल पश्यामः । अथ श्लोक पान परशः विभज्य नानागप्रमुखेन नानापाटोद्गारेरा अनन्य सटशः पथिरेपः । चौयिकम् श्रदः नूनं याकोयाश्यगतस्य वेगस्य मम्पादनष्ठस्य च पायचिक्यात्मफचमत्कारस्य अत्यन्तम् अनुगुणायते । गिद्य-पद्योमयाचनाचातुरीविचारेण पाव्यशैल्याचार्गः भामः प्रतिभाति । हाव्यासद्वारमितान्तशानिमतेन पैदर्भीरीनिमया' भासस्यतिः किरा अपिप, रचनायाम् थस्य अनुष्टुभः प्राधान्यम् अयशोग्यते । एतच्च ·भास-शैली , पश्चदशः खण्डः] अस्य प्राचीनत्वस्य साधकं भवति । एतादृशम् एव च अस्य रचनायाः वैशिष्ट-थान्तरम् एतत् यद् पाणिनिव्याकरणविरुद्धप्रयोगाः अपि तन्न प्राप्यन्ते ।। (१६) मासस्य कालः भास-कालम् अधिकृत्य नानाविपश्चितरं नाना मतानि सन्ति । फौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्रतिज्ञायौगन्धरायणात् पद्यम् एवम् उदाहृतम् अवेक्ष्य पण्डित-त० गणपतिशास्त्रिणा 'स्त्रीष्टपूर्व चतुर्थशतकभवो भासः' इति तावत पर्यवसितम्। तऽन्न अर्थशास्त्रस्य रनोष्टपूर्यचतुर्थशतकोद्भवत्वं सिद्ध तत्त्वं स्वीकृतं, न च एतद् उपलब्धेतिहाससामग्रीरलेन सह्सा समर्थयितु शक्यम् । रामावतारमहोदयेन तु 'शूद्रककृतस्य मृच्छकटिकस्य कुसंक्षेपमान- मिव चारुदत्तम्' इति दुर्बलम् आधारम् अवलम्ब्य स्त्रीष्टानन्तरद्वादशशतक- !-न शरारं सलिलस्य पूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत् तस्य मा भूकरके च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत ॥ २- मृच्छकटिकचारुदत्तयोः सादृश्यसम्बन्धस्य सुघनिष्ठस्यात् तयोः पृथक् पृथक्- मूलस्वं तारद् दुर्धरम् । तस्माद् 'द्वयोः श्रन्यतरद् द्वितीयस्य उपजीव्यं घर स्थान, पाहोस्सित् केनचित् तृतीयेन द्वयोः उपजीव्येन भवितव्यम्' इति उद्यत । साधे च परे द्वौ विक्रमी घायात:- :-(1) अपूर्णकथावस्तुक. चतुरङ्कमयं चारुदक रङ्गशालार्थ सम्पादितः मृच्छकटिकस्य संक्षेपः इत्येका, . (२)मृच्छकटिक चारुदत्तस्यैव समुप हितं समुपस्कृतं च रूपम् इति द्वितीयः । प्रथमवियरपसमर्थने घ वक्ष्यमाणा युक्तयः पुरस्कियन्ते- (क) वामनाभिनव गुप्तप्रभृतयश्चिरन्तना थालङ्कारिका यथा मृच्छकटिकस्य विदितवं प्रकटयन्तो दृश्यन्ते, न तथा चारुदत्तस्य । 'घतं हि नाम पुरुषस्य सिंहासन राज्यम्' इति वामनोदाहृतं पाश्यं मृच्छकटिके लभ्यते । रलेपप्रकरणे च वामनेन 'शूद्रकममतीनां मन्येषु थलकारोऽयं बाहुल्येन धवलोक्यते' इति विचार प्रकाशितः ॥ (स) घसरपुरुषसेवेवेत्युपमा मुच्छकटिके प्रकरणानुरूपा सुरूपा, चारुदते च थलकारामहाद् योजिता अपेशला श्रवभासते ।। () चारुदते हि कथावस्तुप्रकाशस्तन तन मन्दायते, मृच्छकटिकानुशीलना- मन्तरं तु सुस्पष्टताम् भायाति ।।

·न ६२ संस्कृत साहित्येतिहासः तृतीयाध्यायः जातत्वं भासस्य कल्पितम् । प्रोफेसर-बरनट-महाशयश्च मत्तविलासेन सह सम्पन्धविशेषम् एषां रूपकाणां निर्वर्ण्य स्रीष्टसप्तमशतकं भासस्य कालम् आकलयति । स्टेनकोनो-विंटर निटजमहाशयौ तु पालिदासाश्वघोषयोः प्राकृतयोः यो पालौ तदातरालयः कोऽपि कालः भासस्य प्राकृतस्य इति सम्प्रधार्य स्रीष्टानन्तरं द्वितीयचतुर्थशतकयोः मध्ये कदाचिद् भासः उद्बभूव इति तर्कयतः । परं, यथा अत्रैव ग्रन्थे अन्यत्र उक्तं, केवलं प्राकृत समाश्रित्य युक्त्य एताः परम् थापातरमणीयाः केवल मन्तव्याः, तु इप्टार्थसाधिकाः। महि प्राभिस्तानद् एतत् समाहितं भवति- (अ) मृच्छकटिकेऽनुपलभ्यमानानि कतिचित् स्थलानि चारुदत्त लभ्यन्ते । कथमेतत् । (प्रा) उमयिन्यांजातस्य राज्योपप्लनस्य नहि फ्मपि उल्लेसं चारुदत्तं पश्यामः । यदि नाम शूद्रकाद् अर्वाचीनश चारुदत्तकारोऽभविष्यत् सोऽवश्यम् एतो महती राज्यघटना कथानकानुस्यूताम् अकरिष्यत ॥ केचिद् तु द्वयोः रूपकयोरन्योन्यसादृश्यांशान् उपेक्ष्य अन्योन्यभेदांशान उपादाय किंचित् फलम् अयाप्तुम् अयतन्त । मुरम्यभेदश्च द्वयोः (क) नाट्य कलागतः, (स) प्राकृतगतः, (ग) पद्यरचनागतः, (घ) रूपकीयेतिवृत्तगतका अनुसंहितः । तत्र, (क) नाट्यकलागतोभेदः। भेदश्वायं द्विरूपोऽनलोक्यते । (१) चारुदत्तस्य उभयो. कोशयो. (M S S.) गान्दी नोपलम्यते, (२) स्थापनायां च कतृ- नामधेयं न अघीयते। मृच्छकटिके तु नान्दी च कर्तृनामधेयं चेरयुभयम् उपलभ्यते । परं तण एतेन न हि सन्देहः सर्वथा नियतते ।। (ए) प्राकृतगसो भेदः-माश्यांना तुलनात्मकाध्ययनम् अपि मैकान्ततः प्रयो. जर्क मयति, यतो हि घारदत्तस्य कोशः दक्षिणापथे इस्तगावः, तेन हि बन्न यस् प्राराम्य प्राचीनरूपदर्शनं तदपि न विस्मयारहम् ॥ (1) परचमागतोभेदः-ठभयोः पद्यानां तुलनात्मकानुशीलनेन मृच्छकटि- पद्यानाम् उरष्टर सष्टमा स्थाहि- (म) परदस-यथान्धकारादिव दीपदर्शनम् (इघयथाशब्दयोः पुनरुतिः) । मृम्पटिक-धनान्धकारादिव दोपदर्शनम् । (मा) पारद-यो याति दशा दरिदताम् (एक भायपन मायपधनान्तर विछिनष्टि ) मृत्यकटिक--यो पाति नो दरिद्रवाम् ।

·षोडशः खण्डः] मासस्य काल: कवेः कालस्य निर्णयः कर्तुं न शक्यः । किं कारणं १ भासस्य रूपकाणां दक्षिणापथे अश्वघोषस्य च रूपरस्य वाह्रीकेषु (Cntral Asia ) उपलब्धः। भासरूपकाणां स्वयंसातित्वदृशा तु वक्ष्यमाणानि तथ्यानि विशेपेण विचारारोप्याणि सन्ति । (१) एषु रूपकेषु भरतवास्यस्य आदिमावस्थाकत्वम् अवलोक्यते । (२) अवगुण्ठनार्थे यनिधापदप्रयोगो दृश्यते, न तु रंगप्रयुज्यमानपदव्यः वधानार्थे ॥ (३) अभिनयाने देशपरिवृत्तिः संसूच्यते, न च रगयधनेषु (Stage directions ) क्वचिद् देशज्ञानविषयकं वचनं किमपि श्रूयते । (४) सीट-द्वितीयशतकोत्कीर्णेपु. रुद्रदाम-शिलालेखेषु दृश्यमाना कृत्रिमा काध्यशैली स्पवे पु एषु न दृश्यते । एपु, पुनः, प्राचीनाः व्याकरण- प्रयोगाः प्राप्यन्ते, अनुप्रासाः दीर्घसमासान्च पर्वाचदेव । (१) एपु च उदाहरिप्यमारसहशाः प्राचीनप्रयोगाः लभ्यन्ते-- (६) चारुदत-पिलनखजूरपागड (अकृत्रिमा रम्या च चन्द्रोपमा)। मृच्छकटिके-कामिनीगण्डपाण्डु (परिष्कृतारससिद्धान्तानुयूला च सैवोपमा) तस्मात् 'मृग्छकटिक चारुदत्तानन्तरं खलु ब्यरध्यात' इति तावत् स्पष्टम् । अन्यथा, चार दत्तस्य अपरिष्कृतरचनानिमित्त चिन्त्यम् ॥ (घ) रूपकी येतिधृतगतो भेदः-रूपकीयेतिवृत्तातेन भेदेन च पूर्वोत्तम् अनुमान पुस्टिम् धामोति । मृच्छकटिकस्य हि कथावस्तु निर्माणे चारुदत्तकथाव- स्तुतः उच्दैस्तरां प्रकृष्टम् । इदं तु अन विशिष्य श्रवधेयं यत् चार- दत्त श्यमाना व्याघातदोषा मृन्छकटिके अपसारिता इव खलु विभाव्यते । तद्यथा चारुदत्त पक्ष्यां तिथौ सायं चिरेण चन्द्रोदयः इति उपरवा दिनद्वयानन्तरम् अष्टम्यां पुनः निशीथे चन्द्रोदयः उत्तः । स्खलनम् इदं मृच्छकटिके शोधितं दृश्यते । तत् को नाम प्रतीयात् यद् रामशालाथै मृच्छकटिक सक्षिपता कविना यथार्थ वस्तुतत्त्वम् अभिप्रेत्य ननु अयथार्थतां मौतम् इति ॥ तर्हि, 'मृच्छकटिक चारुदत्तस्य समुपहितं समुपस्कृतं घ रूपम्' इत्येव अयसेयम् । परमात् तु इत्थं जातं, चारुदत्तस्य अपूर्णत्वाद् वा कान्यार्थचोर्याद वा इति तु सनिश्चयं पश्तुम् अशकम् ॥ यदि च भविष्यनिः अनुसन्धानप्रयत्नैः चारुदत्तस्य मृच्छकटिकापेक्षया प्राचीमरवं मौलिक एवं व खण्डितं स्यात्, सदपि एवं वृत्तव्यं स्याद् यद् मृच्छकटिको- पजीव्यस्य प्रन्यस्य भूयान मौलिकोऽशश्चारुदत्त सुरक्षितोऽस्तीति ।

·नृपार्थे प्रयुक्तः। ६४ संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः (अ) यथा अशोकस्य सिद्धपुर-शिलालेखे, तथा इह आर्यपुत्रशब्दः (आ) महाब्राह्मणशब्दःश्रादरार्थे प्रयुक्तः, न च श्रौदेहिक्श्राद्धाचार्यार्थे । (इ) यथा प्राचीन बौद्धवाड्मये, तथा इह यक्षिणीशब्दः पिशाच्यर्थे प्रयुक्तः। (ई) भरत (अभिनेत) वंशः अनूचानवंशतया प्रास्यातः । तथाहि, 'वेदातरसमवायप्रविष्टो भारतो वंश' (प्र. यौ०) (६) जातककथासु इव इहापि कथाप्रारम्भः प्रायः 'श्रासीत् काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तो नाम नृपः' इत्यादिकेन वाक्येन दृश्यते । (७) पञ्चरात्रस्य' कथानकं सम्प्रति प्रचलिते महाभारते नोपलभ्यते । (क)रूपकैश्च एभिः सा सामाजिकी दशा निरुप्यते यस्यां सनातन- हिन्दुभिः ते ते बौद्धसम्प्रदाया. परिगृहीताः अभूयन् । उदाहरणार्थ, प्रतिज्ञायो- गन्धरायणे श्रमणस्य चारित्र्यं विलोकनीयम् । क्वचित् क्वचिद् बौद्ध- सम्प्रदायविरोधोऽपि रूपकैः एभिः प्रसश्यते।। (8) इमां सागरपर्यन्ता हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेवातपत्राई राजसिंहः प्रशास्तु नः ।। इत्यत्र यादृशं साम्राज्यं संकेतितं तादृशं खीष्टपूर्व ३२५-- तमवर्षाद् श्रारभ्य १००-तमवर्षपर्यन्तं मिल पासीत् ।। (१०) पाणिनिविरद्धप्रयोगैः शनुष्टुभा छन्दसा च एषां स्पराणां सुप्राचीनत्यं सुलक्ष्यम् । तदेप सर्वोऽपि तर्कः 'स्त्रीष्टपूर्व चतुर्थशतकं मासस्य कालः' इति यत तक गणपतिशाखिणा उत्प्रेक्षितं, तदेव ढ़ीकरोति । सा एषा परासीमा भासतालस्य ।। अथ अपरकालसीमनिर्धारणे तु एतत् न विस्मर्तव्यं यद् रूपकाणि इमानि कालिदामीयमालविकाग्निमित्रात् कौटिल्यार्थशास्त्राच्च पूर्व प्रादु- भूतानि । कालिदासालच यावदद्य अनिर्णीतचरः । कौटिल्यार्थशाखस्य च कालस्य अपरा सीमा तुं निद्वद्भिः स्त्रीष्टानन्तरं द्वितीयं शतक प्रायेण निश्चीयते । तस्माद्, एतयोः कालसीम्नोः अन्तराले कदाचित भासेन गृहीतजन्मना भवितव्यम् ।। -पचरा हि दुर्योधनः पञ्चरात्रे यदि पाण्डवा विज्ञाता भवन्ति, राज्येशहरा मयावे कर्वग्या' इति दत्तवचनो विलोक्यते । अथ दुर्योधनपक्षे युध्यमानोऽमि- मन्युर् विराटसैन्येन निगृहीत इस्यपि पठ्यतेऽत्र । २-बौदसम्बदायविरोधिना ग्राहण्यश्यानां शुहाना करवाना च नृपतीनां साम्राज्ये काल एवारश शासीत् ।

·सप्तदशः मण्डः] संस्कृतपुनरुज्जीवनम् ६५ (१७) खीष्टपूर्वप्रथमशतके संस्कृतपुनरुज्जीवनम् । श्रने यक्ष्यमाणचरितः संस्कृतगहाकविः बौद्धमहायानसम्प्रदायानुयायी प्रश्वघोषः (स्त्रीष्टानन्तरं प्रथमशतकजातस्य) महाराजकनिष्कस्य समकाल- भवः श्रासीत् । तेन च पालीमापानिवद्धेपु कतिपयवौद्धसम्प्रदायग्रन्थेषु संस्कृतभाषामय्यः टीकाः कृताः । बौद्धसम्प्रदायानुयायिनाऽपि प्राचार्य- विशेपेण स्वसम्प्रदायप्रचारहेतोः संस्कृत ग्रन्थाः निर्ममिरे इति यत् , तेन 'नीटसम्वत्सरप्रचारपूर्वम् एच संस्कृतेन पुनरुच्छ वसिते न वभूचे' इति फलितं भवति । 'अशोकशासनानन्तरमेव महायानसम्प्रदायपण्डितधौरेयैरवि दुनिबारः कोऽपि महान् सामाजिक परिवर्तः संववृते' इति तावद् संभागते । तदा हि नूनंशुङ्गकण्व-प्रभृतयः हिन्दुराजवंशाः उन्नतिम् अयाप्य गीर्वाणयाणीम् अपि लोकवहुमताम् अकापुः, अभूवंश्च तक्षशिलाविद्यापीठे लव्धविद्याः विद्यास्नातकाः भारते व सर्वत्र प्रतिष्ठाभाजः । इदमपि च श्रूयते यन् 'पुष्यमित्रो नाम नृपः स्त्रीष्टपूर्वद्वितीयशताब्दयां मध्यभारते अश्वमेघेन इयाज' इति । एतहि च काले व्याकरणमहाभाष्यप्रणेता पतञ्जलिः स्वजन्मना भुवम् इमाम् अलञ्चकार । तस्य च महाभाष्ये तदा रचितानां नानाप्रथान्त- राणां नामानि अधीमहे । अस्मिन्नेव काले महाभारतस्य तत्तदद्गोपचयेन संवर्धन, श्लोकवद्ध-मनुयाज्ञवल्क्यस्मृत्यादिग्रन्थानां च बहूनां पुराणानां च प्रणयन सम्पन्नम् । तस्माद् अनुमीयते यत् 'नीष्टपूर्व कालोऽयं संस्कृतसाहि- त्येतिहासस्य परमसमृद्धं युगं खल्यासीत्' इति । अस्यैव प्रतापोऽयं यत् 'ततः प्रभृति शिलालेखेपु' जैनसाहित्येऽपि च संस्कृतस्य प्रयोगः प्रारभ्यत' इति । स्त्रीष्टपूर्व सप्त पंचाशत्तमे वर्षे वैक्रमसंवत्सरः प्रचारम् प्रारूढः। सेनापि नूनं कस्यचित् महतः हिन्दुभुभुजः कीर्तिम् अचलांकचा क्स्यचित गौरवशालिनः हिन्दुविजयस्य तिथिम् अविस्माया विधातु वा लोकपरिगृही- न भवितव्यम् । कालिदासोऽपि स्रीष्टपूर्व प्रथमशतके वभूय इति चापि । रोक्यविद्भ्यः अनुशृणुमः॥ ।-(सोप्टस्य पशारादुत्तरशततमे वर्षे) दासप्ततितमे शाके उत्कीर्णः रददाम्नः शिलालेखः सस्कृते घायः शिलालेखो नास्ति । अस्य मापया शेवया धकापि महोसत्ययस्था सस्कृतस्य सदानीन्तनी अवगम्यते । २-ततः प्राचीनेषु शिजालेसेपु साट सप्तरवाशत्तमे वर्षे दत्तः संवत्सरः कृत. संवत्सरनाम्ना ध्यपदिष्टः। कालिदासस्य कालम् अधिकृस्य एकविंशतितमे सपई विस्तरेण पक्ष्यते ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः (१८) कालिदासः । कालिदासः सर्वसंस्कृत कवीनाम् अग्रणीः इति सेवैः अभ्युपगम्यते । सत्यमेव च स भारतीय शेक्सपियरः इत्याख्याते । भारतीयाः पण्डिताः "पालवारिकाध एनं महाकवि-कविशिरोमणि-कविकुलगरु. प्रभृतिभिः उपपदैः स्मरन्ति । अहो बत एताशस्य अस्य महाकवेः कालम् इतिवृत्त च अधिकृन्य न किमपि परमार्थेन विदितम् अस्माकम्' तस्य परा• घरकालसीम्नोः वे पांचिद् मतेन एष शतकस्य, अपरेषां शतक द्वयस्य, अन्येषां तु शतकपश्वस्यापि अन्तरं श्यते । तस्य समये निरूढिम् थारूढेषु व्यावरणसाहित्य कामसूत्रादिपु धर्मशास्त्रदशन-राजनय ज्यौतिपादिपु घ सपु शास्त्रेषु कृतनमः सल्बसौ ग्रामीत् ।। महाकाव्य गीतिकाव्य-रूपकेतित्रिविधकाव्यस्य कर्ताकालिदासः आसीत् । तातितया प्रतीतेपु नानाप्रपन्धेषु वक्ष्यमाणाः प्रबन्धाः विशिष्य अनुशीत. नीयाः सन्ति । (१) मालविकाग्निमित्रम् । (२) विक्रमोर्यशीयम् । रूपारिए (३) अभिज्ञानशकुन्तलम् । (४) ऋतुसंहारम् । (५) मेपनम् । (६) कुमारसभनम् (प्रथमाप्टनः) (७) रघुवंशम् । } महागव्ये : (१) मालनिकानिमित्रम् चिसनमहोदयः रूपरस्य अस्य पातिसतले संदिदेव । पर रिल्सनानन्तरं जातेभ्यः शोधानुशोधभ्यः यस्य पालिदासरचितत्व निर्विरल निश्चीयते । मालविकाग्निमित्रस्य योश (NISS) सायं, प्रस्तायनायां प्रति- यादिनाः अर्थाः, आन्तरिक साक्ष्य ( यया रम्याः उपमाः), पात्रचारिश्य- चित्र (पामारण प्रत्येक कातिमासरीत्या प्रातिस्विकं चारित्र्यं सष्ट विभ्रन् परिवरथे मुसि । पका, पापा तस्य महामूर्तस्य देप्या. सभागार पराति. धूपने पपरा यस्या काहीपे क्यासिन पनलोसुपाया सस्ता पीपाए भूषां। गध दाम्यामपि साम्याम् पनिहामि at रिमशिलम्पसे। } गीनियाव्ये ·सस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः लतारूपेण परिराता भवति । तदरहे विस्मृतात्मभावः भूपः वने इतस्ततः ताम् अविष्यन् मेचं, मयूर, गधुपं, परभृतकं. वारणं, हरिण, स्रोतरिवनी च तां पृच्छति । अन्ते श्राराशवाण्या प्रयोचितःस तादृशं रत्नं संप्राप्नोति यत्प्रभा- वेरा तदाश्लेपे तत्स्पर्शम् श्वाप्य ततारपा उर्वशी सपूर्वभावं लभते। इति चतुर्थाङ्कस्य । श्रथ परममुदित प्रणीय युगलं राजधानी प्रत्यागन्छति । नचिरा• देव तु दिव्यं रत्नं गृध्रण केनचिद् अपहतम् । गृगोऽपि च स एक्दा 'पुरवसः पुत्र प्रायुः' इति नामाहितेन वाणेन व्यापादितोऽभूत् । दशोऽचिरा. देव तपोवनात् स्त्री काचित् कंचन चत्रियकुमार श्रादाय महाराजभवन प्रविश्य 'तपोवननियमभद्गवारी शिशुरेप न तत्र निवासम् अर्हति इदानीम् । तरमात त्वयाऽय प्रतिग्रहणीयः' इति शीम् अयोचत् । राज्ञस्तु न विमपि श्रात्मनः पुत्रस्य तस्य विदितम् त्रामीन, श्रथापि एनं दृष्ट्वा महान् अस्य हर्ष समुपजायते । उर्वशी तु भाविनं नृपेण आत्मनो वियोग चिन्तय ती भृश मनोव्यथाम् अनुमति । अथ यिदितसर्ववृत्तान्तस्य भूपतेरपि मनसि मद्दद दुःख भवति । दिष्ट्या सुखसंवादम् आदाय नारदः स्वर्गात् तत्र अवतीर्य राज्ञः विज्ञापयति यत् दैत्यैः सह युध्यमानो देवराट् साहाययार्थ भयन्त स्वर्गलोरम् श्रागन्तु प्रार्थयति यारन्जीव च भवत्या उर्वश्या सह संयोगम अनुमन्यते । इति पञ्चमाङ्कस्य फयासारः॥ (३) अभिज्ञानशकुन्तलम् । रूपरम् द पातिवामस्य प्रोटे वयसि विरचिता श्रेतातिरित । गंटेः ( Goetic) हि तत नितरां तुष्टाव ! तस्य हृदये च अस्य यो महान् प्रमानः पतिः तत्प्रतिविम्यः पास्ट ( Trust ) नाम्न्याः तज्जगत्प्रधि- तायाः कृतेः भूमिसयां स्पष्टं सुततः। रूपयेऽत्र सप्त अड्डाःसन्ति । पाये हि के दुप्यन्तो नाम नृप. मृगयारसेन यं मृगम् अनुधावति म महर्षेः करवस्य तपोरनं प्रविशति । तम् श्रनुनरन् नृपः श्राश्रमपरिसरे स्थाई अवमा महर्षि नन्नुकामः पाप्रमपदं प्रविशति । तरतु महर्प. श्रमन्निहितनया तेन मुनानिनिष पालिका अन्तता नाम याचिन् कन्या पाश्रमसंरक्षणे तत्यानापना वर्तते । देवान तानणे भ्रमरण वाध्यमाना सायनमया प्रियंवदानाम्न्यो बमरया यदा आकारयति तदा ते 'सकलस्यापि लोरस्य माता महाराजो दुप्यन्तस्यां रशिप्यनि ति सपरिहास पनि छ । अथ मादिनि दुप्पन्तः दां प्रातुं पुर. प्रतिष्ठले। 'मेनकाश्विामित्रयो. श्रात्मा रुनु मा' इति तु तत्माभ्यां गाया 'न मर्यथा मम पाणिप्रहलस्य अयोग्या ·न तां प्रत्यभ्यजानात् , गौतम्या मुनिभ्यां च बहुतरं कृतप्रबोधोऽपि न तां अष्टादशः सण्डः] कालिदासस्य ग्रन्थाः एषा' इति मनसि निश्चित्य यावत् नृपः तस्यै स्पृहयते तावत् साऽपि तस्मिन् अनुरज्यते । अथ एतस्मिन्नेव अन्तरे आश्रमं प्रविष्टात् हस्तिनः भीतानां तपस्विनाम् शान्दम् श्रापर्ण्य नृपः तं दण्ड यष्यन् ततः निष्कामति । इति प्रथमावस्य । अथ शकुन्तलागताम् अात्मरति नृपः विदृपक्स्य विज्ञा- पति, रक्षोभ्यः तपोवनरक्षार्थ करवाश्रम प्रतिगच्छति, राजधानीत: कार्य- विशेषानुरोधेन द्रुतं तत्र आगमनाय सन्देशं च प्राप्य विदूषकं स्वप्रणिधित्वेन प्रेषयति न च स्वयं गच्छति, गच्छतश्च विदूपकस्य कथयति, 'शकुन्तला विषयकं यत् मया ते कथितं परिहासेनैव तत् सर्वम् उक्त वेदनीयं न न तु परमार्थेन' इति । इति द्वितीय इस्य । अथ विरहव्यथया भृशं पीड्यमाना शकुन्तला स्वससीप्रार्थनाम् अनुरुध्य दुष्यन्ताय प्रेमातराणि लिखति, निभृतं तत्संलापं शुश्रयान् श्रतोच द्रागेय तत्पुरः समागच्छति । ततः शकुन्तला दुष्यन्तौ स्वैर गोष्ठीसुखम् अनुभवन्तौ चिरं तत्र तिष्ठतः, गौतम्यां च सत्र पागतायां स अनुपलक्षितः ततः अपमरति । इति तृतीयाङ्कस्य । अथ नृपे राजधानी प्रतिनिवृत्ते तद्विरविधुरा शगन्तला एकदा यदा उन्मनायमाना उटजान्तरम् अध्यतिष्ठत् तदा दुर्वासा नाम महाकोपनो मुनिः द्वारम् उपेत्य भिक्षाम् अयाचत, शकुन्तलायां तद्वचनम् अशृण्वन्त्यां च अक्षसा तस्याः शापम् श्रदात; पर तत्सखीभ्याम् अनुनीतस्तु 'स्वदत्तम् अभिज्ञानम् अनया प्रदर्शितं वीक्ष्य अस्याः वल्लभः एना स्मरिष्यति' इत्येवं तं शाप यतिमपि शिथिलीचकार। अथ योगवलेन शकुन्तलादुप्यन्तयोः जातं गान्धर्व विवाहं सर्वथा विज्ञाय महर्षिः यसवः गौतम्या स्यशिष्याभ्यां च सह तां तत्पतिसकाशं प्रहेतु निम्धिनोति, तत्प्रस्थानवेलायां च साधारणगृहस्थनिर्वि. शेपं सुतावियोगदुःसम् अनुभवति । पक्लिष्टकायं वृद्ध पितरं करावं, अनसूया-प्रियम्वदे प्रियसख्यो सस्नेहं स्वकरपाल्ति तपोनस्य पशु-पक्षि- तरु-वीरुधं च एकपदे मुश्चन्ती शकुन्तला अपि गुीं मनोवेदनाम् अनुभवति। मर्वाकरसातिशायी इह वरुणो रसः । प्रौढ़ेः पराकाष्टां प्राप्ता च कालिदासस्य नाट्य-काव्य-कला अत्र अवलोक्यते । इति चतुर्थाश्स्य । अथ सर्वथाविस्मृत- शकुन्तलः दुष्यन्तः एकदा यदा राज्ययार्यचिन्तापर्याकुलः धर्मासनम् श्रारूडः आसीत् , तदा द्वारपालेन केपाश्चित् तपश्वराणाम् आगमः तस्मै निवेदितः। स्वीकर्तुम् उत्सहते । गत्यन्तराभावात् शउन्तलासहागमिनः ताम् अजित- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः तोऽपि तत्पतेः गृहे तो परित्यज्य तपोवनं प्रतिगन्तुं प्रस्तुताः भवन्ति । तस्मिन्नेव तु क्षणे मानवीरूपेण किमपि दिव्यज्योतिः (मेनका) तत्रागत्य सर्वेषां साश्चर्य पश्यतां शकुन्तलाम आदाय गच्छन । इति पञ्चमाङ्कस्य अथ दुष्यन्तेन तपोयने शकुन्तलाये अभिज्ञानतया यदंगुलीय प्रत्तम अभवत् तदेव धारयन् कोऽपि धीवरः राजधान्यां रक्षिभिः अवलोक्यते निगृह्यते च । अंगुलीयकं च तद् दृष्ट्वा नृपः शकुन्तलया सह स्वप्रेमकथा स्मरति प्रात्मकृतं शकुन्तलाप्रत्याख्यानं च अनुसन्धाय भृशं परितप्यते, तस्य निरपत्यतादुःखेन च तस्य दुःसम् इदं पुनरधिकं वर्धते । दिष्टया कतिपयदिनानन्तरमेव दैत्यदलने साहाय्यार्थम् इन्द्रेण स स्वर्गे पाहूयते । इति षष्ठाकस्य । अथ नाके दैत्यविजयानन्तरं भुवम् श्रानीयमानस्य तस्य मातलिनाम इन्द्रसारथिः नाना रमणीयस्थानानि तानि तानि दर्शयति, यत्प्रसगात् स महर्षेः मारीचस्य सपोवनम् आगतः तत्र शिशुम् एकं सिंहकिशोरकेण सह मनोविनोदयन्त पश्यति, नचिरात् च 'स तस्यैव आत्मनः सुतः' इति अधिगच्छति । ततः तपोवनवासिवेपे दधाना शकुन्तला अपि तत्रायाति, ससुतौ च द्वौ महर्षि मारीचं उपनिष्ठेते, तदनुमत्या च शकुन्तलाम पुत्रं च आदाय नृपः सहर्ष राजधानी प्रत्यागच्छति । इति सप्तमाङ्कस्य कथासक्षेपः ॥ (४) ऋतुसंहारम् । ऋतुसंहारं नाम गोतिराव्यं कालिदासेन उद्यत्तारुण्यकाले कदाचिद् विरचितम इति प्रतीयते नीम्म प्रारभ्य वस-तपर्यन्तं पडपि ऋतयोऽत्र तरुणप्रणयदशा वर्णिताः। तथाहि प्रीप्मे प्रसरतेजोभिः दिवसःपीडितः युवलोकः रात्रिषु एव निति लभते यदा सुन्दरी सुन्दरमुसच्चरिभिः निर्जितलक्ष्मीफ. चन्द्रोऽपि ताभ्यः द्रुह्यति, प्रोषिताश्च तस्णाः स्पतरुणीविरहं सोदु न पारयन्ति । प्रापि तावद् मेघाः शनैः शनैः श्राकाशं निविडम् श्राछा- दयन्ति, अधोऽधोग्लिग्विनश्च ते गिरिभूमीः चुम्बितकामा. इच आलो. श्यन्ते । इदानी च काले कामिषु कामः कृतजीयनरमसेकः इव जलदर्भवति । शरत् संयुक्मनां कामिनीनां तु अद्भुतः कोऽपि सुससंभोगमालो भवति, वियुकानां तु हिमाहतानां प्रियंगुलतानाम् इय पारतापकर एव भवति । अथ प्रमेण सर्वान्त वणि ते वसन्ते पदशरशसयमाणाः चूततरुमचर्यः युक्तीजन दयानि विध्यन्ति ।। इह नानावृत्तमयैः १५३ मितेः पद्यैः सर्वः एककस्मिन् मर्ने एकका रतुः उपयर्णितः । पालिदासस्य अस्यां प्रारम्भिकतो अपि तस्य मद्दतीपर्यवेक्षण- ·पीक्ष्य तत्साम्यं दूरं विलग्घयन्तः पेचित् कल्पयन्ति यद् 'मेघदूतकथावस्तु अष्टादशः सण्डः] कालिदासस्य प्रन्थाः शक्तिः प्रसादगुणेन वर्णनचातुरी च परमा पालोक्यते । तदुक्तं मैक्डानल- महोदयेन (A History of Sanskrit Literature, 337) तस्य प्रकृत्या सह समवेदना, सूक्ष्मा पर्यवेक्षणस्य ईक्षिा, भारतीय प्राकृतिक दृश्यानां च विशदवर्णन चातुरी यथा काव्येन अनेन स्फुटीक्रियने यदिनाम न तद्ग्रन्थान्तरेण नचिद्' इति । तथा च ए.बी कीथमहाशयोऽपि यद्यपि प्रसादगुणोऽस्य काव्यस्य संस्कृतसाहित्य शास्त्रिणा नाम हृदयावर्जको न भवति, तथापि स एव तु आधुनिरकाव्यमर्मलानां चेतश्चमत्कार-यारको महान हेतुः' इति काव्यमिदम् उपस्तौति (A History of Sanskrit Literature, P. 84). (५) मेघदूतम् असंशयम् एतद्धि कालिदासस्य पौढं गीतिकाव्यम् । कदाचित स्वभर्तुः कुबेरस्य सेवायाम् अपराद्धः कश्चिद् यक्ष स्वामिना वर्प यावत् स्वदेशाद् निर्वासितः सम् रामगिरिम् अधिवसति । अथ प्रावृएमुखे मेचं कंचन उत्तरां दिशम् उच्चलितम् उदीक्ष्य स तन्मुखेन स्वप्रेयस्यै सुससन्देश दित्सति । चाटुपुरस्सर मेघ सम्बोध्य तत्प्ररोचनार्थ प्रथम स पा रामणीयक वर्णयति येन द्विाक्षतः पथां नमः व्ययते । स श्राह- सखे ! पुरा शाम्रकूटपर्वतं गत्वा तत्यान् दावान् वृष्टिभिः शमयन् विन्ध्यत लवाहिनी नर्मदावाहिनीम् उपेयाः । ततस्तु वेत्रवतीम् अनु स्थितां विदिशा नाम पुरीम् उपरि उपरि चीय वामेन प्रवर्तमानः सन् श्रीयिशालां विशालाम (उजयिनी) जिहीस्य । तदनु कुरक्षेत्र प्रपद्य त्वया तन सारस्वतीकाः पुण्या मधुराश्च श्रापः पीयन्ताम् । अथ कनखलं प्राप्य कैलास मानसं च प्रतिष्ठस्य, मानसे च सरोवरे तत्सलिलैः विश्रान्ति व्यपनोद्य अलकाम् उपढौक्स्व, इति । 'प्रथ मेघस्य परिचयसौकर्यार्थ यक्ष. अलकायर्या तत्प्राणानां या वसतिः तां वियिच्य तस्या वर्णयति. तदनन्तरं च प्रार्थयति-'भद्र । मन्दीकृततडित्- प्रकाशेन मृदूकृतस्तनितनिर्मोपेण च त्वया मद्गृहा उपगम्तव्याः। मा नाम प्रिया मे स्वप्न माम् अनुध्यायन्ती विनितमनोरथा भवेत् । यत विप्रयोग- सन्तापत्रिच्छायचन्द्राननया क्षीणाङ्गलतया च तया भवितव्यम् । अथ तस्यां प्रबुद्धायां भवान् अनुरागसन्देश मामयम् इमं तस्यै उपहर, चिराद्भाविन घावयोः संयोग संसूच्य तां संसान्त्वय' । इति ।। वाल्मीकिरामायणे सीताविरहकातरं ज्येष्ठं दाशरथिं वर्षावर्णन न ·७२ संस्कृत साहित्येतिहास [तृतीयाध्याय बीजं कालिदास: वाल्मीकिरामायणम् अवाचिनोत्', इति । अथापि अपूर्व- वर्णननैपुणो चस्तुविकासनी च प्रतिभा कालिदासस्य अनन्यसश्यौ इति तावत् क निह नुयात् । कालिदासप्रथितवस्तुनः अभूतपूर्व तयचोभड्- ग्याच असामान्यसौष्ठवशालिनीत्वे सन्देहो नास्ति । पूर्वमेघः इति, उत्तरमेघः इति च सण्डद्वयेन समाप्ते काव्येऽन न्यूनाविन्यूनानि दशोत्तरशतम् अधि. काधिकानि च विंशत्यविस्शतं पद्यानि तभ्यन्ते । छन्दस्तु सर्वत्र मन्दा क्रान्त ।। यूरोपीयेन शिलर (Sculler)-नामकेन कनिना उपनिबद्धं मेरी स्टुअर्ट नामक काव्य रिपयेण मेघदूतम् अनुहरति । तर हि बन्दीकृता राज्ञी यदा बलाहकान् त देशं प्रति गच्छतः पश्यति यत्र तया यौवनस्य सुखानि दिनानि अतिवाहितानि, तान् प्रतिभापते। नन्दीतायाः राश्याः अस्या. रियोगस्य निरवधिक्तया करुणरसस्य प्रधानता अन स्फुटव ।। बहुतिथात् कालाद् मेघदूतस्य पठनपाठनयोः महान् प्रचारः वर्तते । अस्य वह्वय. अनुतयः टीपराध समुपलभ्यन्ते । दशपुरे निर्मितस्य सूर्यमन्दि- रस्य प्रतिष्ठा मानयितु यत्सभट्टियविना 'प्रयत्नेन रचिता प्रशस्ति', या हि ५३० मिने क्रमाब्दे (४७२-३ मिते नीष्टान्दे) समुत्तीर्णे मन्दसोरस्थे प्राचीनलेसे प्राप्यते, अनुमापति यत् मेवदूत तत्र अनुकृत कविना । यद्यपि मेघदूतस्य रीति. वैदर्भी, अस्याः प्रशस्तेश्च रीतिः गौडी अस्ति, अथापि कतिचित् पद्यानि अप्रत्यानि दृढ मनोहाणि सन्ति । प्रशस्तौ सर्वाणि मिलित्वा चतुश्चत्वारिंशत् पदानि सन्ति यत्र दशपुर नगरवलनस्य दीर्धे प्रस्तावे वमन्तं शरद चापि वर्णरितु क्वेः संरम्भो दृश्यते । मेघदूतं च लङ्का-त्रिविष्ठप ( Tibet)-न्योः भाषाभ्याम् अपि अनूदितम् अस्ति । अनेकानि इहत्यानि पद्यानि च श्रालङ्कारिकैः लक्ष्यतया तत्र तत्र गृहीतानि । 1-(११०० तमलोटसवत्सरभवस्य ) वल्लभदेवस्य टीकायाम् एकादशाधिक- शत, ( १२०० मित्खीसंवत्सरजातस्य) दक्षिणावर्तनाथस्य टीकायां दशोत्तरशत, ( 1१०० समस्रीप्टवत्सरोल्पस्य) मल्लिनाथस्य टीकायाम् अष्टादशाधिकशतं पद्यानि प्राप्यन्ते । (स धोयाष्टमशतगृहीतजामन ) जिनसेनस्य तु विंशत्यधिस्थतं पद्यानि विदितानि श्रासन् , यान्युपादाय समस्यापतिविधया तेन पार्श्वनायचरित रचितम् । वलपल्लोणतयाऽत्र वन तत्र प्रोपोऽभूदिठि संमान्यते।

·. । - अष्टादशः खण्ड.] कालिदासः स्रोटद्वादशशतके च धोयिको नाम कवि. एतदनुकारेण पवनदूतं नाम काव्य कृतवान् । भूगोलज्ञानार्थम् अपि मेघदूतस्य विशिष्ट महत्त्वं वर्तते, अन हि कालिदासकालिकस्य भारतवर्षस्य नाना भूगोलस्थितयः दृष्टिपथम् अव- तरन्ति । (१६) कुमारसम्भवम् एतद्धि सप्तदशसर्गनिबद्ध महाकाव्यम् अस्ति । अस्य अन्त्या. नव सर्गाः कालिदासोत्तरकालभवेन केनचित् कविना निरमायिपत, इति विदुषां मतम् । अत्र न फेवलं दैत्यानाम् अपितु जगति यत्किञ्चन भव्यम् अस्ति तस्य 'सर्वस्य विनाशार्थ बद्धपरिकर तारक नाम असुरं व्यापादयितु अवतीर्णस्य गौरीशङ्करयोः सुतस्य कार्तिकेयस्य जन्मकथा निबद्धा। तत्र प्रथम सर्गे आदौ 'देवगन्धर्वाणाम् अपि क्रीडास्थलायमानस्य हिमवतः रमणीर्य वर्णनम् अस्ति । शिवस्य भवित्री अर्धाङ्गिनी पार्वती एतादृश रमणीयपरिस्थितिषु जन्म लब्ध्वा निरुपमाङ्गलावण्यं पुष्यन्ती यौवनम् उपैति । सत्याम अपि तस्या यौवनस्थायां 'मा नाम मत्प्रार्थनाऽनङ्गीकारेण शियो मम अपहेला कुर्याद्' इति कृत्वा, न तत्पिता शिवम् अभ्यार्थयत् । उक्तां हि- अभ्यर्थनाभगभयेन साधुर् माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्यतेऽर्थे, इति । अस्तु । अथ पार्यतीपिता सख्यनुगतां पार्वती शिवम् अनुसेवितुम अनुजानाति (इति प्रथमः सर्गः)। एतस्मिन्नेव अन्तरे तारकासुरेण परिपीड्यमानाः सुराः ब्रह्माणम् उपेत्य साहायकम् इच्छन्ति । 'विपवृक्षोऽपि सवयं स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतम्' इत्याभाणकम् अनुरुन्धानः ब्रह्मपि न तस्य हनन युक्तम् आकलयति यस्मै स स्वयं वरं प्रादात् । तस्मात् स तान् अशसत् यत् 'पार्वत्याम् उत्पन्नः शिवस्य सुतः तं हन्तु प्रभविष्यति' इति (इति द्वितीय सर्गः)। अथ इन्द्रेण आहूत. पुष्पायुधः 'वसन्तश्चेद् मम सहायः स्याद्, अहं शिवमपि धैर्यात् च्यावयेयम्' इति निवेदयति । अथ वसन्तेन सह तस्मिन् शिवतपोवनम् आगते तात्य स्थावरजङ्गम सर्व-जगत् सहसा तरुणा- यमानं सत् कामपरवशं भवति ! इदानी समये पार्वती यथानियम शिव- पूजार्थ तत्रायाति, शिवश्च तां वीक्ष्य किमपि इन्द्रियक्षोभम् अनुभवति । इन्द्रिय क्षोभहेतु बुभुत्सु शिवः यावद् इतस्ततः पश्यति तावत् संहित-शर- चापः कामः तदृष्टिपथम् अवतरति; तस्मिन्नेव च क्षणे क्रुद्धस्य शिवस्य १-मधिकमा एकोनविंशे खएडे विलोकनीयम् ॥ " ·बाराश्य ४ संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयोऽध्यायः तृतीयलोचनात् निःसृतं अग्न्यचिः कामं दग्ध्वा भस्मसात् करोति (इति सृतीय सर्गः) । अथ पतिविरह पृथुव्ययां सोढुम् अपारयन्ती वसन्तेन प्रबो- पिता अपि रतिः कामेन साकं चिताम् आरुरुक्षति । 'पार्वत्यां शिवेन उदू- दायां पतिस्ते पुनर उज्जीविष्यति' इति आकाशवाणीम् आकर्ण्य लब्ध- सान्त्वना तु सा मरणव्यवसायाद् निवर्तते (इति चतुर्थः सर्गः)। अथ पूजा- विधिना शिव प्राप्तौ हतप्रत्याशा पार्वती कठिनं तपः चरिष्णुः मात्रा निवा- रिताऽपि हिमालयशृङ्गं गत्वा तथा दुश्चरे तपसि प्रवृत्ता यद् ऋषयोऽपि विस्म. यम् आपुः । वृत्तेभ्यः स्वयं पतितानि पर्णानि अपि अभुक्त्वा केवलम् अया. .चित प्राप्तेन पानीयेन प्राणान् दधार । न एतत् शिवस्यापि उपेक्षणीयम् आसीत् । अथ स ब्रह्मचारिवेषम् श्राधाय पार्वती भक्ति परीक्षार्थ तत्पुरः शिवदोपान उदाजहार । तदुदाहृतेषु सर्वदोषेषु पार्वत्या निराकृतेयु अपि यदा ब्रह्मचारिवेषधृक् शिवः पुनः वक्तु प्राक्रमत, तदा 'न चल यो महतोपभापत शृणोति " तस्मादपि यः स पापभाक्' इत्युक्त्वा पार्वती यायत ततश्चलति तावत शिवः स्वयस्तिवरूपेण, श्राविभूय 'तपोभिः 'कीर्तः अद्याभूति अहं तव दासः' इति च ता स्तुपतु तो जग्राह इति पञ्चमः सर्गः) । ततः शिवस्यै सकाशीअरुन्धतीपासय सप्तर्षया उपेत्य पशिवम् उपरतुवन्ति, पार्वती पिता चारगृहिकतव्येषु हिंगोमुख्याः गृहिणविनयेनोविषयेऽपार्वतीमातुधिभिमत जिज्ञासति । सा तु अविलम्यम् अनुजानाति (इति यष्ठः सर्गः)। तदनन्तरी महतासमारोहण ििववाह विधिः सम्पनो भवतिा पाया माताहर्पशोकसम्मिश्राभावः कविना निपुणं स्पष्टे च वर्णितः (इति सप्तमास) अष्टम सर्ग:कामसूत्रांनु- Fसारेण नवदम्पत्योः प्रेमकेलि धर्णितवान् कविता ETATE FILE FRI Finी हुमारसम्भवै पार्यतीपरमेश्वरयोः यत् सुरतपणन संदु मातापित्री सुरज वर्णनमिव अत्यन्तम् अनुचितम् इति आलोचको विचारयन्ति विश्व कथयन्ति यद् अपि नाम एतत् केटु आलोचन विलोक्येव कालिदासने न अमे प्रबन्ध प्राणयि, अन्यथा कुमारसम्भवम् इति प्रन्यनाम्ना सूच्यमान कुमा- 'रिस्य जन्म यावत् तु अवश्य "काव्या करणीयम् "श्रीसीत कविनी, इति । काव्यमध्ये एय फेयिः परलो जगाम इति तु असम्भाव्यमेव यतोहि कुमार- "संभवाने तरमेव प्रोटिन आपमेन तेन रघुवंश व्यानि इतितावत् रघुवंश विलोकिनों स्पष्टम् । अष्टमसंगोत्तरसर्गेई प्रन्यनाम्ना सूच्चमानात् कुमार -पराश्यता प्यन्याखोक: Aniti irritisartan या पार्वतीपितरम् ·अष्टादशः खण्डः] कालिदासः जन्मनोऽध्यमे वयते कथा। पार्वत्यां शिवेन जातः स्कन्दः यौवने अतुल, बनविक्रमशाली भूत्वा तारकासुरं जपान । Hi Frty (७) रघुवंशम् । FAST FRIE एकोनविंशति सर्ग निबद्ध महाकाव्यम् इदं कालिदासस्य चरमा कृतिः नूनम् । रामायणे पुराणेषु च प्रसिद्धैव कथा यद्यपि अत्र वर्णिता अथापि) कालिदासस्य कवि-प्रतिभया तया यद् अभिनवं रूपं धृतं तस्य किमु वक्तव्यम् । महाकाव्यमिदं दिलीप-कथातः आरभ्यते। सकलसदगुणेकनिधिनाऽपि महाराजेन दिलीपेन कदाचिद् अज्ञानात् सुरभि नाम सुरधेनुाराश्रयहातार येन सा तस्मै निरपत्यत्व-शापं प्रायच्छत् । शापानमोवश्वाणे सुरभिसुताया नन्दिन्याः सकाशात लब्धेन वरेण केवलं दवयितुं शक्यः आसीत नान्यथा (सर्ग १)। महर्पिण वसिष्ठेन अनुशिष्टः दिलीपः तस्माद् नन्दिनीम् आदीय गोपालवत् प्रतिदिनं तां सेवितु प्रारभत । एकदा कोऽपि सिंहगताम् आक्रा- न्तवान् । तां रविष्यन् दिलीपः स्वदेह सिंहाय समर्पितवान हताहशी। तस्य श्रात्मनि दृढां भक्तिम् आलोक्य नन्दिनी तस्मिन् सुप्रीवा बभूवविद्भकि परीक्षणार्थ मया एप सिंहः कल्पितः, न स वास्तविक:- सिंह इत्युक्त्वा च तस्मै यथेष्टं वरं प्रददौ (२) । अथ तस्य पुत्रो जातः यस्य रघु इति नाम अक्रियत । रचौ यूनि जाते अश्वमेघेन.यियता दिलीप रघु' ययरक्षितार नियुज्य दिग्विजया त पहिणोति ।"रघुश्च अश्वर युध्यते (३)। दिलीपानन्तरं रघुः राज्यधुरं वहति, नानादिग्देशश्चिा विश्वजिता यागेन यजति यत्र स स्वविजयेषु समाहृत करनम् अर्थजात याचकेभ्यः विश्राणयति (४)। एवं कृतमर्वस्वत्यागं रघु प्राप्य कौत्सी नाम मुनिः या स्वगुरुदक्षिणार्थ तं धन याचते तदा कुबेर साहायफेन (केवलं स मुनि पूर्णमनोरथं कतु पारयति ।अथ तद्गृहासुता एक इत्पद्यते तस्मैच अजः इति नाम दीयते (५) । इन्दुमती-स्वयंबरे नानाराजकुमारासङ्गताः भवन्ति येषां मध्याद् अजम् इन्दुमतीणोते.(६)। विवाहे सम्पन्न स्वयं परागतं राजन्यक इन्दुमती नयता अजेन निगृह णानि परंपराभवमेव, प्राप्नोति (७) । सुखं भुवं भुञ्जतालजस्य सहसा इन्दुमतीमरण दुःखासर्वथा असह्य भवति । लोके कश्चिदपि सान्त्वम् अलभमानः सा स्वर्गे, तया सहक संयोगम् श्राशसमानः ताम् अनुमत् म् अभिवाइ क्षति (कान्तम् अनुदेशक रयो नाम तदात्मजः सिंहासनम आरोहति । रामायणे इव श्रिवण कुमारी पाख्यानम् अत्रापि वर्ण्यते (६)। नवमोत्तरेषु पटसु सर्गेषु सविस्तर म ४ ·। संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः कथा प्रक्रियते । षोडशे सर्गे कुशचरित सप्तदशे कुशतनय चरितम् अष्टादशे एकोनविंशे च सर्गे तदुत्तरभाविनां नानानृपाणां कथा वय॑ते । केपाश्चित तु सा तन्नाम निर्देशेनैव समाप्यते । काव्यस्य कथा अपूर्णा एव आस्ते । अपि नाम अकाले कालकवलितः कविः न कथापूर्ति कर्तुम् अपारयत् हन्त ! (१६) कालिदासग्रन्थानां प्रक्षेपवर्ज मौलिकाः भागाः । विल्सन महोदयः मालविकाग्निमित्रस्य कालिदासकृतित्वे सन्देहं चकार, वस्तुतस्तु तत् कालिदासस्यैव कृतिः इति तावत् कथितचरम्' । शिष्टा रूपकद्वयी संरपि कालिदासकृतितयैव अङ्गीक्रियते । ऋतुसंहार विषयक: महान् मतिबिसंघादः दृश्यते । एतत् कालिदास-कृतितया अस्वीकुर्वताम् एता. वाचोयुक्तयः सन्ति- (क) 'ऋतुसंहारम्' इति नाम्नि संहारशब्दः 'चक्र' वाचकः अस्ति;' 'क्रोध प्रभो संहर सहर' इत्यत्र तु कालिदासेन 'सम्' इत्युपसर्गेण सह 'ह' धातुः अन्यस्मिन्नेव अर्थे प्रयुक्तः ॥ (स) काव्येऽत्र उपक्रमे धर्मर्ताः रमणीयम् उपसंहारे च वसन्तस्य साधारणं वर्णनं दृश्यते । न चैतत् दुःश्लिष्टत्वं कालिदासकृतौ श्राशास्यम् ॥ (ग) ऋतुवर्णनोदाहरण प्रस्तावे अलङ्कारमन्येषु रघुवंशम् उदाहृतं दृश्यते न ऋतुसंहारम् । (घ) कालिदासकाव्यत्रय्याः टीकाकृता मल्लिनाथेन न ऋतुसंहारे टीकाकृता ।। (इ) दशमशतकम् श्रारभ्य कालिदासप्रन्थटीकाकाराः उपलभ्यन्ते, ऋतुसंहारे तु अष्टादशशतकात् पूर्व न का ऽपि टीका अधिगम्यते ।। 'ऋतुसंहारम् अपि कालिदासस्यैव कृतिः, इति मतं बिभ्रतस्तु अभि प्रयन्ति-"मृतुसंहारस्य कविप्रथमरचनात्यात् तद्ग्रन्थान्तरवत् काव्यप्रोटिः नत्र अवलोक्यते । टेनिस गैटे-प्रभृतीनां यूरोपीयमहाकवीनां रचनासु अपि एतत् प्रौढवप्रोटिवषम्य गायत् सुदर्शम् । तस्मादेव रघुवंशस्य पद्यानि लक्ष्यतया पालकारिक गृहीतानि न ऋतुसंहारस्य । श्रत्य सरलसुबोधतयैव च मल्लिनाथेन अपि नात्र टीका व्यरचि । नहि 'ऋतुसंहारं न कालिदासस्य ~रयताम् भष्टादरा. सरदः।

·इसा सुटो भवति । एषु हि श्रमौलिकेपु सर्गेपु कालिदासस्य कतिपयप्रिय- पावल्यःप्रसहा पुनः पुनः उपात्ताः सन्ति, नृन-सलु-सद्योऽलं-प्रभृतीनि पद- सार्थपदानि बहुलतया लभ्यन्ते, बहुन पादयतिभङ्गदोषश्चकास्ति, प्रचुरः नवदशः खण्डः] कालिदासमन्यानां मौलिकाःभागाः कृति.' इति क्वापि प्राचां मतं पश्यामः । मन्दसौरस्थातः वत्सभट्टिकवि- प्रशस्तितश्च अनुमीयते यद् एतत्प्रशस्तिका ऋतुसंहारम् अन्वहारि' इति"। मेघदूतस्य प्राचीनतमटीकायां वल्लभदेवकृतायां १११ पद्यानि लभ्यन्ते मल्लिनाथस्तु ११८ पद्यानि पठति । तद् उत्तरमेघे केपाश्चित् श्लोकानां प्रक्षेपो जात.' इति संभाव्यते। रघुवंशम् अधिकृत्य हिलमंटमहोदयः 'अष्टादशैकोननिशी सर्गे अस्य न कालिदासकृतौ इत्यकल्पयत्' । यत्सत्यं न अनयोः सर्गयोः तादृशः रस- भवोत्कर्षः तादृशं या शब्दार्थ सौष्ठवम् अवलोक्यते; तथापि नैतावता तो बलिदासाकृतितया व्यपेष्टुं शक्यते । नहि अद्यावधि परिडतान्तरं तथा वं प्राकाशयत् । अधिकाधिक नात्र कालिदासस्य असामान्या कविकला कृपयम् अवतरति' इत्येतावदेव एतद्विषये वातव्यम् । कुमारसम्भवे नवमम् धारभ्य सप्तदशपर्यन्त सर्वेसर्गा' अकालिदासीयाः तु सन्ति । तत्कर्ट कालिदासोत्तरभावि कन्यन्तरमेव । मल्लिनाथेन प्रथमा- सर्गेषु केवलं टीका कृता । अलङ्कारमन्येषु चाप प्रथमाटसर्गस्थान पद्यानि क्यतया उदाहृतानि दृश्यन्ते (रघुवंशस्य तु समप्रसर्गपद्यानि)। शैलीभेदेन, दविन्यासप्रकारेण कविसामन्यन्तरगतेन विशेषेण च भागद्वयस्य क भेदः करणकारकप्रत्ययाभूतन अन्त' शब्देन साम्यम् आवहति ! सस्मादेव " मप्रीतिकरः प्रतिभाति। एष च 'अन्त' शब्दप्रयोग मराठीभाषायाम् निमहोदयात भूतेन 'अन्त' शन्देमासान्यता इति तर्कयति ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयोऽध्यायः कथा प्रक्रियते । पोडशे सर्गे कुशचरित सप्तदशे कुशतनय चरितम् अष्टादशे एकोनविशे च सर्गे वटुत्तरभाविनां नानानृपाणां कथा वय॑ते । केपाश्चित तु सा तन्नाम निर्देशेनैव समाप्यते । काव्यस्य कथा अपूर्णा एव आस्ते । अपि नाम अकाले कालकरलितः कविः न कथापूर्ति कर्तुम् अपारयत् हन्त ! (१९) कालिदासग्रन्थानां प्रक्षेपवर्ज मौलिकाः भागाः । विल्सन महोदयः मालविकाग्निमित्रस्य कालिदासकृतित्वे सन्देहं चकार, यस्तुतस्तु तत् कालिदासस्यैव कृतिः इति तावत् कथितचरम्' । शिष्टा रूपकद्वयी सवैरपि कालिदासकृतितयैव अङ्गीक्रियते। ऋतुसंहार विषयकः महान् मतिविसंवादः दृश्यते । एतत् कालिदास-तितया अस्वीकुर्वताम् एता वाचोयुक्तयः सन्ति- (क) 'ऋतुसंहारम्' इति नाम्नि संहारशब्दः 'चक्र' वाचकः अस्ति; 'क्रोधं प्रभो संहर संहर' इत्यत्र तु कालिदासेन 'सम्' इत्युपसर्गेण सह 'ए' धातुः अन्यस्मिन्नेव अर्थे प्रयुक्तः॥ (स) काव्येऽत्र उपक्रमे धर्मर्ताः रमणीयम् उपसंहारे च वसन्तस्य साधारणं वर्णनं दृश्यते । न चैतत् दुःश्लिष्टत्वं कातिदासकृती आशास्थम् ।। (ग) ऋतुपर्णनोदाहरणप्रस्तावे अलङ्कारपन्थेपुरघुवंशम् उदाहृतं दृश्यते न ऋतुसंहारम् । (घ) कालिदासकाव्यनय्याः टीकाकृता मल्लिनाथेन न ऋतुसंहारे टीकाता॥ (ड) दशमशतकम् श्रारभ्य कालिदासप्रन्थटीकाकाराः उपलभ्यन्ते, ऋतुसंहारे तु अष्टादशशतकात् पूर्व न का ऽपि टीका अधिगम्यते ।। 'तुसंहारम् अपि कालिदासस्यैव कृतिः, इति मतं विभ्रतस्तु अभि प्रयन्ति-"मृतुसंहारस्य कविप्रथमरचनात्यात् तद्न्यान्तरवत् काव्यप्रोदिः न अत्र अवलोक्यते । दैनिमा गैटे-प्रभृतीनां यूरोपीयमहाकवीनां रचनासु अपि तत् प्रौटामोटिवेपम्य गायत् सुदर्शम् । तस्मादेव रघुवंशस्य पद्यानि लक्ष्यतया आलङ्कारिक गृहीतानि न ऋतुसंहारस्य । अस्य सरलसुबोथतयेष घ मल्लिनायेन अपि नात्र टीका व्यरचि। नहि "ऋतुसंहारं न कालिदासस्य -रयताम् भष्टादशःखएड.1 ·अधिकरणकारकप्रत्ययीभूतेन 'अन्त' शब्देन साम्यम् आवहति । तस्मादेव बैंकोविमहोदयस्तु 'फश्चिद् माहाराष्ट्रः एपां सारणा कर्ता' इति तर्कयति ।। भशावधि उपलब्धम । परं साहित्यदपणे मालविकाग्निमित्रगतो यो ग्रन्थः दिन. प्राप्यते तस्य प्रचलिते मालविकाग्निमित्रग्रन्थाद भेदे सति अनुमी यते यत् अस्य संस्करणान्तरम् अपि पुरा प्रसिद्धम् आसीत्।। नवदशः खण्डः] कालिदासमन्थानां मौलिकाः भागाः कृति.' इति क्वापि प्राचां मतं पश्यामः । मन्दसौरस्थातः वत्सभट्टिकवि- प्रशस्तितश्च अनुमीयते यद् ‘एतत्प्रशस्तिका ऋतुसंहारम् अन्वहारि' इति"। । मेघदूतस्य प्राचीनतमटीकायां वल्लभदेवकृतायां १११ पद्यानि लभ्यन्ते मल्लिनाथस्तु ११८ पद्यानि पठति । तद् उत्तरमेघे केपाश्चित् श्लोकानां प्रक्षेपो जात.' इति संभाव्यते । रघुवशम् अधिकृत्य हिलबटमहोदयः 'अष्टादशैकोनविंशौ सौ अस्य न कालिदासकृतौ इत्यकल्पयत् । यत्सत्यं न अनयोः सर्गयोः तादृशः रस. भावोत्कर्ष. तादृशं या शब्दार्थ सौष्ठवम् अवलोक्यते; तथापि नैतावता तो अलिदासाकृतितया व्यपेष्टु' शक्यते। नहि अद्यावधि पण्डितान्तरं तथा मतं प्राकाशयत् । अधिकाधिक नात्र कालिदासस्य असामान्या कविकला रपथम् अवतरति' इत्येतावदेव एतद्विपये यतव्यम् । 7 कुमारसम्भवे नवमम् धारभ्य सप्तदशपर्यन्तं सर्वे सर्गाः कालिदासीयाः खनु सन्ति । तस्कर्तृ कालिदासोत्तरभावि कव्यन्तरमेव । मल्लिनाथेन प्रथमा. सर्गेषु केवलं टीका कृता । अलङ्कारमन्थेषु चापि प्रथमाटसर्गस्थानि पद्यानि लक्ष्यतया उदाहतानि दृश्यन्ते (रघुवंशस्य तु समग्रसर्गपद्यानि)। शैलीभेदेन, पदविन्यासप्रकारेण कविसामध्यन्तरगतेन विशेपेण च भागद्वयस्य कर्तृ भेदः सहसा स्कुटो भवति । एषु हि अमौलिकेपु सर्गेपु कालिदासस्य कतिपयप्रिय- पहावल्यः प्रसह्य पुनः पुनः उपात्ताः सन्ति, नून-खलु-सद्योऽलं-प्रभृतीनि पद- पूरणर्थपदानि बहुलतया लभ्यन्ते, बहुत्र पादयतिभङ्गदोपश्चकास्ति, प्रचुरः सन्तु कर्मणि आत्मने पदप्रयोगोऽस्ति, समासान्ते प्रायः 'अन्त' शब्दः कवि- परमप्रीतिकरः प्रतिभाति। एप च 'अन्त' शब्दप्रयोगः मराठीभापायाम् (२०) रूपकाणां नाना संस्करणानि । कालिदासस्य अधिकलोकंपृणरूपकाणां नाना संस्करणानि दृश्यन्ते । अनद्भुतं खल्वेतन् । मालविकाग्निमित्रस्य तु केवलम् एकमेव संस्करणम् 1-प्रवचौक्यता ताकृतः 'कालिदास' इतिमन्या, ४२ तम पृष्ठम् ।।

·२० - . ५ संस्कृत साहित्येतिहासः [ (स) 'भिट'-मुद्रायां मृगम् अनुधावमानः रथारूढ. चित्रित अवलोक्यते । अस्ति च एतच्चित्रस्मारकः .in नाटके, न तु कापि अन्यत्र समग्रेऽपि सस्कृतसाहित्ये । मुद्रा वंश प्रतिष्ठाकेन्द्र देशे लब्धा । तस्माद् अनुमीयते यत् : असति एव (ख्रीष्टपूर्व २५ तमवर्षात् प्रागेव) कदाचित् बभूव' इति ॥ (ग) कालिदासरचना निर्व्याजसुन्दरतया रचनया,साम्यं बिभर्ति । तस्माद नासिक-गिरनारप्रभृति कि दुष्करशैलीप्रादुर्भावात् प्रागेव कालिदासेन श्राविभूतेन में (घ) अस्ति च कापि कापि तथाविध पदप्रयोग. कालि तत्समये संस्कृतस्य शिष्टानां भापितभापात्वम् अनुमीयते । कोशे यदर्थवाचकौ पेलव-परमेष्ठिशब्दौ पठितौ न कालदासेन तो प्रयुक्तो॥ (ड) कालिदासन च केचित् 'छन्दोमात्रैकगोचरा' शब्दा. तस्माद् ज्ञायते 'वैदिक-श्रेण्य (Classical) सस्कृतकालयोः स बभूव' इति । सन्धिकालश्च एप प्रीष्टपूर्व तृतीयशतकाद् सम्वत्सरोदयं यावत् सलु अभ्युपगतः । स्रीष्टानन्तरं जातेः अपि प्रन्थकारैः न तावद् वैदिकशब्दाः प्रयुक्ताः ॥ (च) केवल मुनितया सलु परशुरामः कालिदासस्य अर्थतने काले तु स एन विष्णोः श्रनतार' विशेषत्वेन प्रसिद्धः॥ (घ) कालिदासाऽश्वघोपयोश्च तुलनात्मकाध्ययनेन तयोः सव्यपेक्षयं स्फुटं भाति । 'अश्वघोपस्य च शैली यथा कालिदासस्य' इति च पांचिदेव विमतं स्यात् । तस्मात (सीटप्रथमशतभवात् अश्वघोपात्) प्राचीनतरेण नून अथ महाकविकालिदासप्रन्यान् स्वयुद्धचरिते यत्र तत्र अश्ययोपः इति यथा संभारयितुं शम्यं न तया एतत् यद । सम्पः कालिदाससदृर्श रषिकुल्गुरु अश्वघोपकृताद पुछ -यपि भर 'मघवर' शमः एव साधु न तु अवतार. (रयतां मसारमत्रम् ) भयापि प्रमिदिवलेन भवतारभयोगोऽव्यदुष्टः ॥ २-रपता पर्पिरा मावियरच सयरः ॥ N h .

·'पश्चात् चिरेण च (प्रायेण स्रीष्टाष्टमशतके ) विक्रमसम्वत्सरनाम्ना प्रसिद्धो- (घ) विक्रमादित्यनवरल्यां च अमरसिंहवरामिहिरी अपि स्म। एकविंशः खण्डः] कः कालः कालिदासस्य ८१ वस्तुजातम् अपहृत्य स्वस्य न केवलम् एकस्मिन् अपितु द्वयोः महाकाव्ययोः लोप्नस्य सुप्रदर्शनं चकार' इति । (ज) (खीष्टप्रथमशतकभवस्य) हालस्य सप्तशत्यां पद्ये एकस्मिन् विक्रमादित्यो नाम नृपः स्वत्यागौदार्यगुणैः स्तुतः ॥ (झ) शाकुन्तले च बौद्धधर्मस्य अस्य यत्किश्चिद्राजपरिप्रहस्य च यः उल्लेसः लभ्यते, तद् अनुमापयति यत् 'सीष्टसम्वत्सरप्रवृत्तेः नातिचिरपूर्व कालिदासो बभूव, एतर्हि हि काले बौद्धधर्मः नहि सर्वथा राजपरिग्रह- वञ्चितोऽभूद्' इति । अपि नाम दुःखनिर्भरेण हृदयेनैव बालिदासेन उक्तम् 'प्रवर्ततां प्रकृति हिताय पार्थिवः, सरस्वती श्रुतिमहतो महीयताम् ' इति ।। इत्थं बहुयुक्तिपुष्टम् अपि मतम् इदं सर्वथाहि पशङ्कं न विद्यते। तथाहिन (क) (हालस्य सप्तशत्यां परामृष्टस्य विक्रमादित्यनृपस्य सत्यत्वे अङ्गीकृतेऽपि) 'नीष्टपूर्व प्रथमशतके विक्रमादित्यो नाम कोऽपि नृपः शकान् विजितवान् ' इत्यत्र इतिहासप्रमाणं नोपलभ्यते ॥ (ख) कालिदासनाना सम्बद्धः विक्रमादित्यशब्दः वस्तुतः संज्ञा उत उपपदम् इत्यपि अद्यावघि अनिर्णीतमेव । शब्दोऽयम् उपपदमेव यदि नाम स्यात् , न संज्ञा ॥ (ग) स्रोष्टपूर्व ५७ तमे वर्षे प्रवृत्तः सम्वत्सरः विक्रमसंवत्सरः एक श्रासीद् इत्येतत्साधकं प्रमाणम् अपि नोपलभामहे । एतत् तु तावत् शिलाले- खेभ्यः ज्ञायते यत् 'सं.ष्टपूर्व ५७ तमे वर्षे प्रचारम् आगतः सम्वत्सरः कृतसम्वत्सरः इति नाम्ना मालवसम्वत्सरः इति नाम्ना वा पूर्व प्रथां जगाम, ऽभवत' इति । तौ च युक्त्यन्तरैः पर्याप्तपश्चात्कालभाविनौ विज्ञातौ ।।

·. ५२ संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः अस्य उदयः दर्शितः' इति हि फर्गुसनमहोदयः कल्पयांबभूव । पटशता- व्दीजाड्यानन्तरं स्त्रीष्ट-पञ्चमशताब्दयां संस्कृतं पुनरुज्जीवितम् अभूत' इति मैक्समूलरोपज्ञेन वादेन च फर्गुसनक्ल्पना पुष्टि प्राप । शिलालेखप्रमाणैस्तु मेक्समूलरवादः सर्वथा उच्छिद्यते । फर्गुसनकल्पना च कपोलकल्पनामात्र यतोहि ५४४ तम स्त्रीप्टाव्दात् शतवर्षपूर्वम् अपि शिलालेखेपु 'कृत' नाम्ना 'मालव' नाम्ना वा तस्य सम्वत्सरस्य सद्भावः प्राप्यते यः खोप्टपूर्व ५७ मिते वर्षे प्रवृत्तो बभूव ॥ (स) फा सनमतम् उपेक्ष्य अपि केचिद् विद्वांसः कालिदास नीष्ट- पष्ठशतकभवम् एव मन्यमानाः दृश्यन्ते । तथाहि, रघुदिगविजयवर्णनं फेसरदेश ( कश्मीरान इत्यर्थः) च हूणनिवासम् अधीत्य 'यशोधर्माश्रितः (सीप्टपष्ठशतके) पलु कालिदासः आसीत्' इति हानले महोदयः उत्पश्यति । मतं तु एतत् न पण्डितान्तरेण समयते । (३) पञ्चमशतकवादः केचिद् हि विक्रमादित्योपपदालंकृतं द्वितीयचन्द्रगुप्त कालिदासस्य मानदं मन्यन्ते; तथाहि- (क) रघुदिविजयप्रसगात लवातः अयोध्याम् आगच्छतः रामस्य मार्गवर्णनप्रपद्गाच्च रघुवंशे, अथ मेघदूते च, या भारतस्य भौगोलिकी अवस्था पठ्यते सा गुप्तकालभवत्वं कालिदासस्य अनुमापयति । (स) समुद्रगुप्तोऽपि ग्पलु तादृशं दिग्विजयं विदधौ यादृशः रघुवंशे रघुदिग्विजयः वर्णितः। तेन हि 'अपि नाम समुद्रगुप्त दिग्विजयं मनसि निधाय कविः रघुदिविजय वर्णयामास' इति अनुमीयते । (ग) फुमारगुमस्य जन्म उपलक्ष्यैव फयिना कुमारसम्भवेति नाम फल्पना कृता स्यात् । -महि इरकरण रप्टानाः कोऽपि लगदिठिहासे कापि उपलम्पते । प्रधापि हमा गु'सनमवम् इविहामशोधपु मयितिम् अापत् ॥ २-मादेश स्मारकठया प्रादाय 'मास्याः = मानुः काल्याः, दामः इति कालि- दाम'; मात्रा = माया कारपा, गुप्तः रपितः, इति मागुप्त.' इति साम्प पश्यन्वः केषिम् कालिदास-मातृगुप्तयोः ऐश्यमेय निश्चिन्वन्ति । निराघर निशपः । न च समर्थकः कोऽपि मतस्यास्य रयते ॥ पार राय परिपाटिक सोमापटी, १९ti ·इत्यपि केचित् कल्पयन्ति । (४०० मिते स्त्रीष्टवत्सरे भवस्य) रोमकस्य एकविंशः खण्डः] कः कालः कालिदासस्य ८३ (घ) मालविकाग्निमित्रे वर्णितः पुष्यमित्रकृतः अश्वमेधयागः समुद्र- गुप्तकृतम् अश्वमेधयागम् अनुध्याय एव कविना कल्पितः इत्यपि संभाव्यते॥ (ङ) ४७३ मिते स्रोष्टाब्दे वत्सभट्टिना विरचिते मन्दसोरस्थे कुमार- गुप्तशिलालेखे अनेकानि पद्यानि कालिदासपद्यानि अनुहरन्ति । तद्यथा, चलत्पताकान्ययला सनाथान्यत्यर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि । तडिल्लताचित्रसिताम्रकूट तुल्योपमानानि गृहाणि यत्र ।। कैलासतुंग शिखर प्रतिमानि चान्या- न्याभान्ति दीर्घवलभीनि सवेदिकानि । गान्धर्वशब्दमुखराणि निविष्टचित्र- कर्माणि लोलकदलीवन शोभितानि ।। इत्येते वत्सभट्टिपद्ये, विद्युत्यन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रह्तमुरजाः स्निग्धगंभीरघोपम् । अन्तस्तोय मणिमयभुवस् तुंगमध्र लिहामाः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस् तैर् विशेषैः । इति कालिदासीयपद्यम् अनुहरतः॥ (च) भारतस्य पश्चिमोत्तरदिग्विभागे पारसीकानां हूणानां च निवासः रघुदिग्विजये उक्तः । न चैतद् अाधुनिकेन पञ्जावेन सह सर्वम् उत्तरापथाख्यं भरतखण्डं शासतां गुप्तवंश्यनृपाणां कालाद् अर्वाक संभवति । (छ) मल्लिनाथ टीकाप्रत्ययेन मेघदूते परोक्षतया दिङ्नाग-निचुलौ कालिदासेन परामृष्टौ' इति केचिद् प्रातिष्ठन्ते । परं प्राच्यसादयन्तराभावे अर्वाचीनः मल्लिनाथो नाम कथं नु प्रमाणं स्यात् ! श्रथ कृतेऽपि वा तद्वचसि विश्वासे का हानिः । दिङ्नागगुरोः वसुबन्धोः ग्रन्थः ४०४ मिते स्रीष्टान्दे चीनभाषायाम् अनूदितः बभूवः द्वितीयचन्द्रगुप्तश्च ४१३ तम स्त्रीष्टान्दं यावत् किल महीं शशास । (ज) पृथियीच्छायया चन्द्रोपरागः निर्वय॑ते इति यत् कालिदासेन उक्त तत् (AEE तमे स्त्रीष्टाब्दे भवस्य) आर्यभट्टस्य सिद्धान्तानुसारेण सिद्धान्तानुसारेण चापि तु एतत् संभवति ।

·1 संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः (झ) कालिदासप्रयुक्तः ज्योतिषीयः जामित्रशब्दः यवन (Greck) भाषातः अवचितः इत्यपि कैश्चिद् ज्दृङ्कितम् । अथ एवं सत्यपि, कीथमतेन ३५० तमात् तीष्टान्दात अप्राचीनः कालः केवलं शब्देन अनेन विज्ञाप्यते नान्यत् किश्चित् ।। (ब) केचित् अश्वघोपस्य प्राकृतं कालिदासस्य प्राकृतात् प्राचीनतरम् उन्नयन्ति । किन्तु "अश्वघोपस्य ग्रंथानां कोशा: (Mes ) मध्य एशियायां लब्धाः कालिदासस्य च भारते एव" इति पश्यतां तुलना एपा असाम्प्रतं भाति ॥ श्त्यं हि विचार्यमाणः कालिदासकालः सीष्टपूर्व प्रथमशताब्याः सीष्टानन्तर चतुर्थशताब्द्याश्च अन्तराले कदाचिद् आपतति । विपयेऽत्र एकान्तस्तु निर्णयः दुष्करः। तथा चोक्त मैक्डानल महोदयेन 'यावद्धि तस्य सर्वेषां प्रन्यानां भाषाया' शेल्याः काव्यकलायाश्च यायतीय-शिलालेखः प्राचीनालझारफारसिद्धान्तैश्च सह तुलाम् अारोप्य सूक्ष्मा परीक्षा न क्रियते सावन् तस्य एकान्तः कालनिर्णयः असंभयः' इति ।। (२२) कालिदासस्य विचारधारा फालिदासेन सर्वाग सम्पूर्णः हिन्दुधर्मः खलु प्रतिनिधीयते । तस्य हि चातुर्वण्र्ये चातुराधम्ये च भूयिष्ठा श्रद्धा दृश्यते । एतश रघुवंशे प्रारम्भिकेपु पोपु पश्यमानेन शेशवेऽभ्यरतविद्यानां यौवने विषयपिणाम् । वाफे मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यनाम् ॥ इति पनय स्पष्टम् । अथ तस्य मते धर्मार्थकाममोतात्मकः एव पुरुषार्थः। मुमुक्षुणा मना पय पुरुपेण यथाधर्म अर्थ-कामपरेण भवितव्यम् । एतम असो स्यमन्येषु तत्तत्पात्रचारिध्येण सम्यक् निदर्शयति । तद्यथा, यायद् दुप्यन्तस्य क्षत्रियः कन्या रालु एप' इति नित्रयो न भवति, तायद यसो तस्यां न अनुरज्यते । रामसमाम् भागतां प शकुन्तला म फेयलं 'परस्त्री बन्नु पा' इति त्या प्रत्यास्पाति।। कामानुरागपिपे पतपमा रागो विशुष्यति' इति तस्य मनं मारते । तस्य नाटकेपु शान्तलादयः नायिकाः दुप्यन्तादयः नायाश्च सर्वे,.

·पादम् एव विलोक्य जर्मनमहाकविः गैटेः (Goethe) एवं क्लि उदीरितवान् । पार्वती प्रति, , (१७८६ मिते नीष्टान्दे) विलियमजोसकृत शकुन्तला-जर्मनानु- द्वाविंशः खण्डः :] कालिदासस्य विचार धारा आत्मशुद्धिं कृत्वा एव खलु अवाप्तकामा' भवन्ति । स्वमतम् इदं च कविना ...तवास्मि दासः, क्रीतस्तपोभिः इति शिवोक्तौ स्पष्टम् अभिहितं दृश्यते ।। विधि-हरि-हरेतिदेवत्रयस्य एकान्तैक्यमेव कालिदासस्य इष्टं पश्यामः । तथाहि कुमारसंभवे द्वितीयसर्गे ब्रह्मा, रघुवंशे विष्णुः, अन्यत्र च शिवः त्रयोऽपि देवाः तेन स्तुताः । 'काश्मीरिके शैव सम्प्रदाये तस्य मनः सविशेष भावैकरसं स्थितम् अभूद्' इति प्रतिभाति । 'अस्ति च ज्ञातस्य विस्मरणे प्रत्यभि- ज्ञानम्' इति यत् प्रत्यभिज्ञानदर्शनं कश्मीरेषु उदित तदेव हि प्रत्यभिज्ञान- शकुन्तलेन नाटकेन निदर्शितम् इव कालिदासेन । सृष्टिरचनायाम् अघि- कृत्य तु रघुवंशात् साइख्य-योगयोः एय अस्य पक्षपातः प्रतीयते । रघुर हि वार्धके राज्यधुर स्वपुत्रे निक्षिप्य तपोवनं गत्वा तपश्चर्यानन्तरं योगेन तनु तत्याजा अपिच, पुनर्जन्म सिद्धान्ते महतीश्रद्धा अस्य विलोक्यते । तथाहि, लोकान्तरे इन्दुमत्या संजिगमिपुः अजः अचिरमृत्युम् अभिकाङ्क्षति, पुनर्ज- न्मनि कामेन संयोगम् इच्छन्ती रतिः तच्छवेन सह तच्चिताम् श्रारुरुक्षति। सीता च भाविनि भवे रामेण संयुक्ता बुभूपुः तपस्याम् अनुतिष्ठति ।। (२३) कालिदासस्य काव्य शैली वैदर्भीरीत्याः प्रादर्शीभूता खलु कालिदासस्य रचना । 'स हि संस्कृत. साहित्ये मूर्धाभिषिक्तः कविः' इति तावत् सर्वसम्मतम् । (६३१ तमे खीष्टान्दे उत्कीर्णे) ऐहोलशिला लेखे स प्रशस्तः । स्वहर्षचरिते च- 'निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिपु । प्रीतिर् मधुर सान्द्रासु मञ्जरीष्विव जायते ।। इति बाणोऽपि तम् उपश्लोकयति ॥ 'पुरा कवीनां गणनाप्रसगे कनिष्ठिकाऽधिष्ठितकालिदासः । अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थयती बभूव ।। इति पद्यात् च भारतीयमते कालिदासस्य कवि चक्रवर्तित्वं स्पष्टम् ।।

·८६ संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः "सुहृद् !] यदि भवान् ऋतुमुखे उद्गतान् कोरकान् ऋतुपर्यन्ते पक्कानि फलानि च, येन येन च मनः मोहते मोचते तय॑ते (Is feasted) तोप्यते ( Is fed ) तत् तत् सर्व दिदृक्षति, यया च एकया मधुरया संज्ञया द्यावापृथिव्यौ उभे अभिहिते भवतः तां शुश्रूपते, तदा 'शकुन्तला' इति ब्रवीमि, सर्व च एकेनैव शब्देन उक्तं भवति" इति । ध्वनिप्रधान खलु कालिदासस्य काव्यं समस्ति । पुराणानाम् अनलंकृता स्वभावसरला कालिदासोत्तरभाविनां कवीनाम् अलङ्कारभारपीडिता च दुप्फरा या शैली तयोः मध्यवर्तीगामिनी अनन्यसुलभा सहजसुन्दरा परिमित. भूपणभूपिता काऽपि तस्य शैली दृश्यते । यद्यपि च तत्काव्येषु यत्र तत्र भासकाव्यव्यापी प्रसादगुणातिशयोऽपि लभ्यते, अथापि अस्ति तत्रापि कोऽपि अद्भुतः विच्छित्तिविशेषः कलाचमत्कारश्च । गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां यद किं न मे हृतम् ।। इति कालिदासीयं पद्यम् भार्या मन्त्रिपरः सखा परिजनः सैका बहुत्वं गता। ( वल्लभदेवस्य सुभाषितावल्यां १३५३ मिते अंके भासनाम्ना पठितम् ) इति भासीयेन पद्येन परमं साम्य विभति ।। कथावस्तुनिर्माणे पात्रचारिभ्यरचने च काशिदासस्य महत् कौशलम् अस्ति । शेक्सपियरस्य इव कालिदासत्य रचनायाम् अपि पात्राणां प्रत्येक स्पष्टव्यक्षिक क्षयम् अवतरवि । अभिज्ञानशकुन्तले हि तावत् कएय- मारीचदुर्वाससः प्रयोऽपि मुनयः प्रतिस्वं सुव्यातल्यक्तिकाः सन्ति । कालि- दासस्य कलाकौशलेन एकमपि यास्यं दुर्याससः चण्डं स्वभावम् अन्येषां या मुनीनां तान् तान् विशिष्टान् गुणान् अभिव्यक्षियितुम् अलम् । प्रियम्बदाऽनसूययोः शकुन्तलासख्योः प्रथमा हास्यमुसी द्वितीया च गम्भीर• प्रकृतिका । शारय-शारद्वतयोः करयशिष्ययोः अपि एकः शान्तः अपरा अमर्पणः । भाषाऽपि कालिदासप्रयन्येषु यथापा यथाकाल च परियर्तमाना नितरां सहृदयहदयानि हरति । तथाहि पुरोहितः शासभापया पन्याजनश्च सरलप्राशतेन व्यपहरमाण: अवलोक्यते ।।

·त्रयोविंशः खण्डः] कालिदासस्य काव्य शैली अस्ति च कालिदासः उपमाभिः प्रसिद्धः। तथा मतम् - उपमा कालिदासस्य भारवे रथगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्य माघे सन्ति त्रयोगुणाः ॥ इति ।। उपमानानि अवचेप्यन्ती लोके शास्त्रे च सर्वत्र अप्रतिवन्ध फवेः कल्पना विहरति । तेन हि व्याकरणाऽलङ्कारशास्त्राभ्याम् अपि कालिदासेन उपमानानि उपादीयन्ते । लुप्तोपमाभिः तादृशचमत्कारस्य अनुदयात् पूर्णोपमाः एव प्रायेण कालिदासन प्रयुक्ताः। यई स्वर्थः इव फालिदासोऽपि लोके जहतया गृह्यमाणां प्रकृति चैतन्यमरों मत्या तां मानयकुंटुम्बे समावे- शयति । अपूर्वा च अस्य जड़-चेतन-प्रकृतिपर्यवेक्षणस्य शक्तिः । श्रग-वन- पवन-प्रभृतिभिः सह संलपन् इव ननु स दृश्यते । पशवः पक्षिणः लताः तरवः सर्वे मनुष्यवत् हर्प-शोक-चिन्तायन्तः तं प्रतिभान्ति । एतेन हि गुणेन सर्वकवि-अतिशायी किल कालिदासः॥ उपमा व्यतिरेच्य यमफोत्प्रेक्षार्थान्तरन्यासाः' तेन बहुलं निपुणं च प्रयुक्ताः । रघुवंशस्य नवमे सर्गे अयम् अनुप्रासानां वृत्तानां च विविधानां निर्माणे पात्मनः कृतहस्ततां दर्शयति । श्लेपाय तु नैप स्पृहयते ।। अस्य काव्यानि अन्यकवीनां मार्गदर्शकायमानानि तावद् अभूवन् । तथाहि, मेघदूतं घत्सभट्टिना अनुकृतम् इति तावद् रक्तचरम् । मालविका- मिमित्रम् अनुसरता हर्पण नाटकद्वयं रचितम् । भवभूतिः श्रात्मनः मालती- माधवे कालिदासम् अनुयाति । दण्डी 'मलिनं हिमांशोलक्ष्म लक्ष्मी तनोति' इति पद्यार्द्ध कालिदासाद् गृहीतवान् इति प्रतिभाति । वामनोऽपि कालिदास- प्रबन्धेभ्यः उदाहरति । अानन्दवर्धनाचार्याद् अर्वाक् च कालिदासः विशिष्य लोकस्य प्रीत्यास्पदं भूत्वा बहुशः अधीयते व्याख्यायते च ।। विविधविधवृत्तानां प्रयोगे महद् अस्य कौशलं दृश्यते । मेघदूते अनेन केवल मन्दाक्रान्तावृत्तं प्रयुक्तम् । रघुवंश कुमारसंभवयोः उभयोःमहाकाव्ययोः सर्यसंग्रहेण एकादशसु सर्गेपु इन्द्रवज्ञा प्रयुक्ता बहुशश्च श्लोकः । रघुवंशे यथा नानावृत्तप्रयोगः उपलभ्यते न तथा कुमारसंभवे ॥ कालिदासस्य कान्येषु शब्दालङ्काराणां अर्थालङ्काराणां च प्रयोगभारः यथान्यायसम्यग् विभक्तो दृश्यते । न हि अर्थसम्पदा विनाश्य कदाचिदपिस . शब्दालारान् अायोजयति ।

·न । संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः (२४) अश्वघोषः संस्कृते ये कतिपये महाकवयः, तेपाम् अन्यतमः किल अश्वघोषः गण्यते । स हि सण्डकाव्य-महाकाव्य-स्पफेतिविविधकाव्यकर्ता आसीत् । बौद्धकविः एप प्रथितयशंसः कनिष्फनृपतेः समसामयिकः अभूत् इत्येषा अनुभूतिः वर्तते।' त्रिविष्टपादिपु भारतो त्तरदिगवर्तिपु जनपदेपु प्रस्तस्य बौद्ध महायानसंप्रदायस्य प्रवर्तकेषु मुख्य. किलेप अभवत् । 'अश्वघोषः मध्यभरतम्बण्डवास्तव्य. पार्श्वभगवत्पादानां शिष्यः, तेषां च असामान्य शेमुषीवलम् आलोक्य बौद्धदीताम् श्राददे' इति तस्य जीवनकथातः' 'एकातः ज्ञायते । 'तस्य कण्ठमाधुर्येण मोहिताः अश्वाः अपि शप्पचरणाद् उपरम्य तद्वचोदत्तकर्णाः भवन्ति स्म; तेन हि असौ अश्वघोषः इत्यभिख्यां लेभे इत्यपि वदन्ति ॥ (२५) अश्वघोपस्य नाट्यकला प्रोफैसरलूडसमहाशयस्य अस्मासु श्रयं महान् अनुग्रहः यत् तस्य प्रयत्नैः 'अश्वघोप. रूपकारणां केपाश्चित कर्ता फिल बभूय' इति विमः। मध्य एशियाग्वएडे ताडपत्रलिखितं सण्डितकोशं यद् रूपफत्रयम् अधिगतं तत्र शारिपुत्रप्रकरण नाम एकः रूपकविशेषोऽस्ति । शारिपुत्रेति शारदूवती. पुत्रेत्यस्य सक्षिप्त रूपम् अस्ति । 'इदं हि प्रकरणं नाम रूपकविशेषः 1-४७२ मिते सोप्टवत्सरे चीनभाषायामनूदितयो. संयुक्तरत्नपिटक-धर्म पिटक- . निदानयोः कनिष्कगुरुतया श्रयं स्मृतः ।। -निविष्टपभाषानूदितस्य बुद्धचरितस्यान्ते पुष्पिकावाक्ये तु साकेताभिजनः सउकः॥ ३.-पूर्णयशो विरचिते तस्य जीवनकथान्तरे तु म पार्श्वभगवस्पादानां प्रशिष्यो- अभिहितः ॥ ४-(३८४ मितात् ४१७ मितं नोटाब्दं यावत् शासतः ) योजाइन (Yao- Tzine) वंशस्य छायायां कुमारस्य, (कुमारशील १)नामा पण्डितः जीवनकथामिमा चीनभाषायाम् अनूवाद । ता संक्षिप्य वैसिलीफ महारायः लघुतरां जीवनकयां कृतवान् । ए च लघुतरां मिस ई लायनपंडिता भदिववती॥

·4 । पञ्चविंशः गएडः] अवघोषस्य नाटयकता अश्वघोषस्यैव कृतिः' इत्यत्र मन्देहो नास्ति। यतो हि, (१) अस्य पुप्पिका- वाक्ये 'सुवर्णाचीसुतः श्योपः' इति कर्तृ नामधे लिखितम् उपलभ्यते, (२) अत्रत्यं पद्यमे बुद्धचरितऽपि पठ्यते, (३) अश्वयोपेण स्वसूत्रालङ्कारे द्विः अस्य प्ररणस्य नामषेयम् आत्तम् ।। तरुणमौद्गल्यायनः शारिपुत्रश्च भगवतो बुद्धस्य सकाशाद् यः हेतुमिः बुद्धधर्मदीक्षाम् अवापनुः ते अत्र प्रकरणे विशदिताः । 'यस्मिन् एव तणे एतौ द्वौ शिष्यत्वदीक्षाकामो भगवन्तं बुद्धम् उपयातः, तदेव स एतो स्वभाव प्यद्वाणी अते' इत्येत्तापदेव प्रकरणेऽत्र बुद्धचरिताद् विशेषम उक्तम् । मृच्छकटिक-मालतीमाघययत् रूपकमिदं नवभिरकर नियद्धं प्रकरणसंज्ञितं चास्ति । अत्र घ भरतशास्त्रोकरः नाट्यनियमाः दृढम् अनुस्ताः दृश्यन्ते । धीरोदात्तप्रतिकः स्मनु इह शारिपुत्रो नाम नायकः । बुद्धः सच्छिष्याश्च संस्कृतेन, विदूपकः नीचपात्राणि च प्राकृतेन व्यवहरन्ति । एतादृशधार्मिक- रूपकेऽपि विदूपककल्पना 'अश्वघोपकालात् प्रागेव संस्कृतरूपकाणां स्वरूप प्रायेण नियमविशेपोपारूढं यभूव' इति गमयति । महता च कौशलेन 'श्रतः परम्' इतिशब्दद्वयं भरतवास्यतया रूपकेऽत्र प्रयुक्तम् ।। नाट्यशास्त्रसिद्धान्तान् अनुपालयन्ति नानापात्राणि स्वसामाजिक- पदानुसारेण अत्र नाना भाषा: भापन्ते । दुष्टेतिनाम्नः पारस्य प्राकृतं मागधी, गोयमित्यारयस्य पानस्य अर्द्धमागधी विदूषकस्य च एतदुभयप्राकृतमिश्र प्राकृतम् इति प्राकृतत्रयम् अन्न लभ्यते ॥ अवशिष्टस्य धौद्धरूपकद्वयस्य फत् विपये न किमपि तस्यतो वक्त शक्यम् । अपूर्णे हि ते उपलब्धे। श्रथापि 'अश्यघोप-समसामयिकर 1-रूपकेऽस्मिन् 'अतः परमपि प्रियमस्तीति वाक्यं नास्ति, न भरतयाश्यं भायको प्रवीति इति विदुर हृदये कृपा लूटसमहोदयेन अनुमि पद् अश्वघोषप्तमपे संस्कृठरूपकायाम् अवसिविभागस्य स्वरूप नाव्यनियमः घस्थिरीकृत सत् संधिकालेऽवर्तिष्ट इति । तदेतत् वर्कोपेतं न भाति । यतोहि, 'प्रवाःपरम्' इति शम्दायप्रयोग एष यतः परमपि प्रियमस्तीठि धारयस्य उपखपकः सन् मियमविशेषानुसरणं करनुमापयति । अन्यच, अश्वघोषा- नगरभाविमो कवीनो क्षेपाधित् कृतिप्वपि पास्यमिदं मायकभिन्नेन मानाण पनि विशेषणोक एयते । तद्यया, महनारायणस्य घेणीसंहारे श्रीकृष्णा, दिनागस्य कुम्पमालायां पाश्मीकिः सन पास्यमिद मवीति ॥

·10 संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः फव्यन्तरस्य कृतिः एपा' इति फ्ल्पनापेक्षया 'अश्वघोपस्यैव कृतिः पपा' इत्येव फल्पना साघीयसी भाति । अनयोः एक लतणावृत्तिप्रधानं (Allegor rical) पारस्यरूप कल्पनास्वरूपेरा प्रयोधचन्द्रोदयेन तुलाम् अधिरोहनि । ययोऽत्र मनोभायाः स्थूतव्यक्तिस्वरूपम् आपादिताः । अनेके च तेषां संस्कृतभापिणः । अपरं च हास्यमुसप्रकृतिकत्यं फवेः व्यञ्जयद् अंगेन भामफतचारुदप्तेन साम्यम् अर्हति ॥ (२६) अश्वघोपस्य महाकाव्यद्वयी युद्धचरित सौन्दरानन्द चेति महाकाव्यद्वयस्य पर त्वेन अश्यपोपस्य संयतमाहित्ये या प्रतिष्ठा न सा प्रन्यान्तरपर्ण तया। प्रकाशम् आपमस्य युद्धचरितस्य थाधारः येवलम् एकः शारदालिपिबद्धः पोशोऽस्ति यन्त्र प्रयोदश मर्गाः सम्पूर्णः चतुर्दशसर्गस्य च प्रागानि पत्यारि पदानि सन्ति । एतच्च महाकाव्य (४१४ नमात् ४२१ मिनं यायत् वृत्तेपु पोष्टयत्मरपु) पीनमापायाम् अनूदितम् धासीत् । इत्मिनः दि इदम् अश्योपति- तया गनिन् पीगमापानुपादन र प्रियिष्टपमापानुयादेन च 'अष्टा- विशनिमनिया पलु महापाव्यम् सम प्रामी' इति मायते । निर्माण पर्यन्ता सममा पुदीपनफ्या फयिना पत्र पणिना।। 'सीप्ठीयरटनमरातस्योः मम्मेऽरि भारत पर्षे युद्धचरितस्य पठन. पाठनप्रचार पशु प्रामीन अति सायद् इस्मियपनामापया अपयुभ्या- महें। पाप्टपोनविंशतितम शताब्दीमयः अमृतनन्दनामा योऽपि फायः उपसभः प्रयोदशमनः मह स्थान सर्गगतुष्टयं संयोग्य पायां पुटत प्रथमोपदेशं पायम् फयाम अप्रेनिनाय ।।

·पड्किशः खण्डः] अश्वघोपस्य महाकाव्यद्वयी अश्वघोपे बौद्ध सत्यपि अन इन्द्रः, माया, सहस्रात इन्द्रः, पृथुः, उक्षीवान , वाल्मीकिः, कौशिकः, सगरः, स्कन्दः, मान्धातकथा, नहुपोपा- ख्यान, पुरुरवस उपाख्यान, शिवपार्वत्युपाख्यानम् , अतिथिसेवाविधिः इत्यादिशः बहवः हिन्दुपुराणोक्तप्रसङ्गाः कथानुस्यूताः श्रासाद्यन्ते । उपनि- पदा, भगवद्गीतायाः, महाभारतस्य, रामायणस्य च उल्लेखाः लभ्यन्ते। हिन्दुसाहित्ये कृतपरिश्रमः खलु अश्वघोपः आसीद् इति भाति ।। कालिदासस्य रघुवंशे (७, ५-१२) राजधानीराजमार्गेषु अजस्य यात्रां दिदृक्षयः पौराङ्गनाः यथा हऱ्यावलभीगवाक्षान् अधितिष्ठन्ति तथैव अश्व- घोषस्य बुद्धचरिते (३, १३-१६) सिद्धार्थस्य यात्राम् अपि । कुमारसम्भवे यथा कामो हर प्रहर्तुम् उद्यतो भवति तथा बुद्धचरिते बुद्धम् । एवं हि अश्व- घोपरालिदासकाव्यानां वहूनि स्थलानि अन्योन्यसंवादीनि निभाल्यन्ते ।' सुप्तयोषितां च समानं वर्णनं रामायणे बुद्धचरिते च पश्यामः । रीतिः अस्य समग्रस्य वैदर्भी, गुणश्च बाहुल्येन प्रसादः । कालिदासः इव अश्वघोपोऽपि दीर्घसमासवर्ज प्राञ्जला रुचिरां, मधुरां विशुद्धां च भाषां प्रयुक्ते ॥ सौन्दरानन्दे तु सुन्दर्याः बुद्धवैमात्रेयस्य नन्दस्य च कथा वरिणता । सुन्दरीप्रेमान्धोऽपि नन्दः कथं युद्धेन भिक्षु दीक्षा ग्राहितः इति सर्वम् अस्मात् महाकाव्यात् स्पष्टं भवति । अस्य सर्वेऽपि विंशतिः सर्गाः यथावत् सुरक्षिताः उपलभ्यन्ते । यक्ष्यमाणैश्च हेतुभिः अस्य अश्वघोपकृतित्वम् अवसीयते- (१) बुद्धचरिते यत् कपिलवस्तुनगरं सडले पेण उपयर्णित तदेव सौन्दरानन्दे विस्तरेण । बुद्धचरिते सिद्धार्थगृहत्यागः व्यासेन उक्तः, सौन्दरा- नन्दे च समासेन । बुद्धचरिते नन्दस्य बौद्धदीक्षाप्रसङ्गः अल्पैरेव अतरैः -सर्वेऽपि समालोचकाः कालिदासाश्वघोषकाव्यगतं बहुविधवस्तुसाम्यं स्वीकुर्व- न्ति । पतरस्तु तयोः प्राचीनतरः इत्यत्र वै तेषां वैमरयं दृश्यते । धिष्ण्यनिर्ध- हणादयः इदाः कतिपये समासाश्च यदर्थकाः एकेन प्रयुक्ताः तदर्थका एव इतरेण । शताब्दीमात्रेण तो कालतो भिनौ इत्येव तु सुविश्वसं न तु शताब्दी येण इति । श्रथ अश्वघोषकाव्येषु वैदिकशब्दप्रयोगाणाम् असद्भावात् कालिदासस्य च कान्येषु सद्भावात् प्रतीयते वैदिकश्रेण्यसंस्कृतसंधिकालान- न्तरं अश्वघोषो जज्ञे इति । अर्थवैमल्यम् उपेक्ष्य शब्दालङ्कारान् योजयितु अश्वघोषस्य कृतिः यथा कृत्रिमता-दोपोपहता न तथा कालिदासस्य इति परि च अवधेयम् ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [तृतीयाध्यायः समाप्ति नीतः, सौन्दरानन्दे तु सविस्तारप्रस्तारम् । तदेवं द्वयमपि अन्योन्य- पूरकम् इव स्थितम् ।। (५) बुद्धचरितम् इव सौन्दरानन्दम् अपि हिन्दूपाख्यानादिप्रसङ्गबहुलं वर्तते ॥ (३) उभयत्र काव्ययोः ऋष्यशृगादीनाम् ऋषिमुनीनां नामानि समानया आनुपूळ आख्यायन्ते ।। कीथमहोदयः सौन्दरानन्दे अश्वघोपग्रन्थान्तरनामाश्रवणात् 'तस्यायं प्रथमः प्रयत्नः' इत्युत्प्रेक्षते स्म' । विपरीतं तु अधिक संभाव्यते । तथाहि, सूत्रालङ्कारे बुद्धचरितस्य उल्लेसः लभ्यते न तु सौन्दरानन्दस्य । नहि एको- ऽपि महायानराधान्तः बुद्धचरिते संकेतितः प्राप्यते, सौन्दरानन्दे तु उपान्त्येषु स्थलेषु तत्संकेतचिकीर्षा कवे. स्पष्टा दृश्यते। सौन्दरानन्दे च कविना दार्श- निकवादवर्णनः महता कौशलेन बौद्धसिद्धान्तानुशासनं विहितम् । सौन्दरा- नन्दस्य च कवि-सहृदय-प्रशंसिता काव्यशैली बुद्धचरितस्य साधारणपद्य रचनाशैलीम् अतिशेते तराम् ॥ नेपालतः आदर्शपुस्तकानि (Mss) अधिगत्य हरप्रसादशास्त्रिणः १६१० मिते स्त्रीष्टाब्दे प्रथमवारं सौन्दरानन्दं मुद्रापयित्वा प्रकाशितवन्तः ।। (२७) अश्वघोपस्य अन्ये ग्रन्थाः । कतिपयमन्थान्तराणाम् अश्वघोषकृतितया विद्वद्भिः अङ्गीकरणात् तस्य बहुमुखीप्रज्ञाकत्वं सष्टम् ।। (१) सूत्रालङ्कारः । प्रागपि अस्य एल्लेखः अत्र कृतः अस्माभिः । मूत्रालकारे विनेयानां सुसं बौद्धधर्मसिद्धांतशिक्षार्थ कथा काचिद् वर्णिता । अस्य केवले त्रिविष्टप (Tibet) भाषानुवादमात्रम् उपलभ्यते ॥ (२) महायानश्रद्धोत्पादः । अन्न हि ग्रन्थे महायानसम्प्रदायस्य पूर्वतर- विदुषां सिद्धान्ताः उपवर्णिताः। परम्परया प्रन्योऽयम् अश्वघोपकृतितया प्रसिद्धः । एवं चेन् , परसदार्शनिफ. सत्तु अश्योषः पासीत् ।। (३) वज्रसूची । 'राजन्यपुत्रेण ब्राह्मणाः ननु अनुशासनीयाः।' इति जात्यवलेपं मनस' अपाकर्तुम् अशक्नुवद्भिः ब्राह्मणैः कृतं बौद्धधर्मावमानम् "अमृष्यता अन्यकारेण कठोर सलु चातुर्वण्र्यव्यवस्था अधिक्षिप्ता । ते च अधिक्षेपाः यत्रसूच्या साहेण उक्ताः॥ 1-ए हिस्टरी घाफ संस्कृत लिटरेचर' पृष्ठ ५७ ।।

·सप्तविंशः खण्डः] अश्वघोषस्य अन्ये ग्रन्थाः (४) गएडीस्तोत्रगाथा | खण्डकाव्यसदृशं किमपि सङ्गीत (lyric) काव्यं हि एतत् । विविधवृत्तनिबद्धनानागीतिमयेन काव्येन अनेन कवेः छन्दः शास्ने सङ्गीतशास्त्रे च प्राभ्यन्तरिकत्वं नैपुण्यं च प्रकाश्यते । प्रयोजनं तु अस्य बौद्धधर्मप्रचारः एव ।। (२८) अश्वघोषस्य काव्यशैली । शुद्धाम् उत्कृष्टां च चैदर्भीरीतिम् अश्यघोपकाव्येपु अवलोकयामः । भाषा चात्र सरला परिमार्जिता च, रचना गुणमयी उदात्ता च, वचनोप- न्यासः विशदार्थः रुचिरश्च । लोकस्य मनोहारिया पाएया बौद्धधर्मशिक्षार्थ किल अश्वघोपेण नाना प्रन्थाः विरचिताः इति तावत् सौन्दरानन्दस्य उपान्त्येभ्यः स्थलेभ्यः स्पष्टं ज्ञायते । तस्माद्धेतोः न तेन दीर्घसमासजटिलं वक्रोक्तिगुम्फित गूढनिगूढार्थ काव्यं प्राणायि । दर्शनानां सूक्ष्म सिद्धान्तान् अपि स बालबोधया सरलभाषया अभिव्यक्ति। यथा- दीपो यथा नितिमभ्युपेतो नैवावनि गच्छति नान्तरिक्षम् । दिर्श न काचिद् विदिशं न काम्बित् स्नेहक्षयात् फेचलमेति शान्तिम् ।। तथा कृतिर नितिमभ्युपेतो नवानि गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काश्चिद् विदिशं न काश्चित् क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम्।। इत्यत्र । (सौ० १६, २८-२६) भाषावत् तस्य उपमाः अपि सुगमाः हृदयङ्गमाः च दृश्यन्ते । केचित् तु "काश्चन हि अस्य उपमाः कालिदासस्य उपमाभ्योऽपि अतिरिच्यन्ते" इति मन्यन्ते । तथा हि 'सोऽनिश्चयानापि ययौ न तस्थौ तरंस्तरंगेष्विव राजहंसः' इत्यत्र तेन प्रयुक्ता उपमा (सौ० ४,४२) 'मार्गाचलव्यतिकराकुलितेय सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न (कु० ५, ८५) इत्यत्र प्रयुक्तां कालिदासोपमा भृशम् अतिशेते । तस्थो। पुनश्च ( सौ०२,५७) 'दीर्घबाहुर् महावक्षाः सिंहांसो वृपभेतण' इत्यत्र अमुना प्रयुक्ता उपमा 'न्यूढोररको वृषस्कन्धः शालमांशुर् महाभुजः' (रघु०१, १३) ·.. ६४ संस्कृत साहित्येतिहासः [ तृतीयाध्यायः इत्यत्र कालिदासप्रयुक्तातः उपमातः चारुतरा समस्ति" इतित्रु वन्ति च ।। अन्ये तु अन्यथैव कथयन्ति । भिन्नरुचिर हि लोकः इति नयेन कालि. दासमेव उपमासौष्ठवेन उन्नमितं ते मन्यन्ते। "नहि अत्र कालिदासेन दिलीपस्य नेत्रे उपमाविषयीकृते तस्य स्कन्धो केवलं तेन वृषस्कन्धाभ्याम् उपमिते । वराकः अश्वघोषस्तु भेदं प्रदर्शयिष्यन् काव्यचौर्यमेव श्रात्मनः विवृतवान्" (चट्टोपाध्यायः)॥ अश्वघोपो हि- 'तां सुन्दरी चेन लभेत नन्दः, सा वा निपेवेत न त नतभ्र। द्वन्द्वं ध्रुवं तद् विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविय रात्रिचन्द्रौ ।' (सौ०१७) इत्यत्र सरलैरेय शब्दैः दर्शनीय सलु नियोजरागस्य वर्णचित्रम् अङ्कितयान् ।। अपिच, कीड्मनोहारि- स्वेनैव रूपेण विभूपिता हि विभूपणानामपि भूपणं सा ।। (सौ० ४-१२) इत्यत्र तत्कृतं सुन्दरीसौन्दर्य सरलवर्णन सल्वस्ति ! यमकरसिकत्वं चापि अश्वघोपस्य दृश्यते । किन्तु यमकानि अस्य अनायाससम्पन्नानि सष्टार्थानि च भवन्ति । तद्यथा, 'प्रष्टवत्सामिय यत्सलां गाम्' इत्यत्र 'उदारसख्यैः सचिवैरसह स्यैः' इत्यत्र प। महावैया. फरणः खनु अश्वघोपः आसीत् । प्रायेण च अनेन शिप्यशिक्षार्थम इय फाव्येपु स्वेपु अप्रसिद्धव्याकरणप्रयोगाः कृताः। तद्यथा, उपमार्थे 'अग्ति' निपातः (सी०१२.१०)। सौन्दरानन्दस्य द्वितीये सर्गे अनेन आत्मनः लुहलपारपारिडत्यं प्रदर्शित, माति-मिमीते-मीयते इति धातुप्रयस्य फर्माण लटि मीयते इति रूपं भवति इति च निदर्शितम् । 'गृहा' वियिर्ध- यित्या' इत्यादिपाः च्युतसंस्कृतिकाः शब्दाः, "रिम्' 'उत' इत्यादि स्थाने 'फिम् पत' इत्यादि प्रयोगाः घ अस्य अन्येषु क्यचित् पचित लभ्यन्ते । परं पोद्धपन्यानामेय अनेन प्रायशः अनुशीलनाद् एतादृशानि सलिनानि विचारफा यमनस्यदायीनि न भवन्ति । छन्दः शास्त्रेऽपि श्रस्य महान् अभ्यामोऽरलोक्यने यतो हि उद्गता वृत्तम् अपि अनेन रमणीय प्रयुतम् ।। 1-मारसमये (...)रि पुवायोनिमापः प्रकाशितः।

·] . अष्टाविंशः खण्डः अश्वघोषस्य काव्यशैली अथ कानिचित् पद्यानि प्रस्य अन्यकविपधैः सह शब्दसाम्यम् अर्थ- साम्यम् या यहन्ति लक्ष्यन्ते । तथाहि, अस्य- काष्ठं हि मनन् लभते हुताशन, भूमि सनन् विन्दति चापि तोयम् । नियन्धिनः किश्चिन्नास्त्यसाध्य, न्यायेन युक्त' च कृतं च सर्वम् ।। इत्येतत् पचं भासस्य- काष्ठादग्निर् जायते मध्यमानाद्, भूमिस्तोयं वन्यमाना ददाति । सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां. मार्गारब्धाः सर्वयत्ताः फलन्ति ॥ इत्येतेन पद्येन साम्यं विति ।। अथ अश्वघोपस्य- रामामुखेन्दूनभिभूतपद्मान , यत्रापयातोऽप्यमान्य भानुः । सन्तापयोगादिव वारि वेष्टु पश्चात् समुद्राभिमुसं प्रतस्थे । इतीदं पद्य निजांशुनिर्दग्धमदनभस्मभिर मुधा विधुर वाञ्छति लाञ्छनोन्मृजाम् । त्वदास्यतां यास्यति तावतापि किं यधूवधेनैव पुनःकलङ्कितः ।। इति नैपधचरितस्थेन श्रीहर्पपद्येन अनुकृतमिव विभाति ।।

·अथ चतुर्थोऽध्यायः काव्यानि सन्ति तावत् संस्कृतसाहित्ये अचलामराभिनन्दादयः' विततयशसः कालकलितरचनाकाः नामशेषाः बहनः काव्यातारः। यदि नाम कृतयः तेषां सुरतिताः अभविष्यन् कालिदासकतां प्रथमां ते समासादयिष्यन् इति अनुमीयते । श्रन्ये च बहवः द्वितीयकक्षामाजः कवयः सुभाषितावली स्मृतनामधेयाः सन्ति । कृतयः परं येषाम् उपलभ्यन्ते तेषां चर्चा केवलम् अध्याये ऽन्न चिकीर्षामः॥ संस्कृतसाहित्ये रामायणमहाभारतसदृशम् ऐतिहासिकमहाकाव्यं व्यतिरेच्य काव्यसंज्ञितानां कविकर्मणां कोऽपि स्वतन्त्रः वर्गोऽस्ति । एषु हि काव्येषु प्रतिपाद्यार्थापेक्षया गुण-रीत्यलारादीनि याह्यादानि एव विशिष्य कवयः कृत परिश्रमाः दृश्यन्ते । अपिच, कविकर्मसु अमीषु कालक्रमेण उत्तरो- त्तरं काव्यात्मनः निसर्गसौन्दर्य प्रमादात् स्थगयित्या श्राहार्यमनोहारिताss हरणे विशेषः प्रयत्नाकृतोऽवलोक्यते । वर्गोऽयं महाकाव्यं काव्यं चेति द्वेधा विभज्यते । महाकाव्यस्य केचित रचयितारः तृतीयेऽध्याये परिचायिताः। अवशिष्टान् कांश्चिद् अत्र अध्याये पूर्वम् उपवर्ण्य पश्चात् काव्य क परिचय फारयिष्यामः। (२६) भारविः ( ५५० मितखीष्टान्दनिकटभवः ) संस्कृते महती भारवेः कीर्तिः सल्वस्ति । कालिदासवत् सोऽपि अस्ति महाकाव्यस्य प्रणेता । उक्तं च केनचित् त स्तुयता- प्रकाशं सर्वतो दिव्यं विदधाना सतां मुदे । प्रयोधनपरा हृद्या भा रवेरिव भारवेः ॥ इति ॥ हन्त, न तु कालिदासयदेव काचित् ऐतिहासिकी जीवनकथा भारवेः श्रुतिगोचरीभवति ॥ १-कविरमरः कविरचलः कविरभिनन्दश्च फालिदासश्च । अन्ये कवयः कपपश्चापलमा पर यति ॥ २-एवं खलु देरिना महाकायलपणं म्यघायि- ·नवविशः खण्डः] भारविः कालः। वयमाणैः साक्ष्यप्रमाणैः यथाकथंचिद् भारविकालः निश्ची- यते- (क) (६३४ मिते खीष्टान्दे उत्कीर्णे ) ऐहोलशिलालेखे कालिदासयत् सोऽपि विश्रुतकयितया स्मृतः ॥ (ख) काशिकावृत्तौ तत्वाव्याद् उदाहरणम् उपलभ्यते ।। (ग) तद्रचना कालिदासरचनया प्रभाविता, तद्रचनया च माघरचना प्रभाविता इव प्रतिभाति ।। (घ) स्वहर्षचरिते बाणेन भारविनामास्मरणात् 'न स बाणकालं यावत् महती प्रसिद्धि प्राप' इत्यवधार्यते। तेन हि '५५० तमसीष्टसंवत्सरनिकटकालभवः भारविः' इति निश्ची. यते ॥ किरातार्जुनीयम् । महाकाव्यस्य अस्य कथावस्तु महाभारतस्थवन- पर्वणः उपात्तम् अस्ति । मुखपद्यानि एव अन्न भारवेः दुर्लभां कविप्रतिभा व्यञ्जयन्ति । महाभारते राज्यनिर्वासिताः पाण्डवाः स्वदौर्गत्यं चिन्तयन्तः मिथः कथां प्रकुर्वते । अत्र तु कवि-प्रतिभानोत्यापितः अन्यथा एष रमणीयतरः सलु कथारम्भः पठ्यते । तथाहि, दुर्योधनस्य राज्यव्यवस्थाविज्ञानार्थ युधिष्ठिरेण कोऽपि गुप्तचरः न्ययोजि । स च सर्व वृत्तं निभृतम् अधिगम्य बनेवसन्तम् एव स्वस्वामिनम् उपेत्य यथाविदितं तस्मै न्यवेदयत् । लोकरञ्जनः व्यापारः प्रजा- चित्तं वशयितुं यतमान दुर्योधनम् आर्य द्रौपदी नचिराद् दुर्योधनेन समं युद्धार्थ पाण्डवान् प्रोत्साहयति ( इति प्रथमः सर्गः ) । भीमः ओजस्विभिः शब्दैः द्रौपदीमतम् अनुमोदते । युधिष्ठिरस्तु कृता प्रतिज्ञा अवश्य पालनीया इत्येव स्वाशयं प्रकाशयति ( इति द्वितीयः सर्गः)। अथ यदृच्छया महो व्यासे तन्न भागते युधिष्ठिरः विषयेऽत्र तं परामर्श याचते। स च 'हिमादि गत्वा तन्न तपश्चरित्वा अर्जुनेन देवसाहायक प्राप्तव्यम्' इति उपदिशति । कोऽपि यतः सहसा तत्रागत्य अर्जुनस्य हिमवन्मार्गदर्शकः भवति (इति सृतीय सर्गः)। लाचतुर्थसर्गाद् एकादशसर्गात्-हेमन्तं हिमादि जलफेलि सायंसन्ध्या, सूर्यास्तमय, चन्द्रोदय, तथा च ईदृशं बहुवस्तुजातं वर्णयता कविना महान् चमत्कारः सचेतसां घेतसि उत्पाद्यते । अथ पूर्व स्कन्दनेतृफेरण शिवानीकेन सह ततश्च किरातवेषधारिणा स्वयं शिवेन सह अर्जुनयुद्धस्य, शिवे च प्रीते जाते अर्जुनाय दिव्यावदानस्य वर्णनम् अत्र अधीयते ॥ .. - ·नवविंशः खण्ड::] भारविः पद्यं निर्मितं, क्वचित् अर्थवयश्लेपः कृतः, क्वचित् दक्षिण-याम-दिक्पाठने अपि पाठेक्यस्य अनुएणता दर्शिता । न नोननुन्नो नुन्नोनो नाना नानानना ननु । नुन्नोऽनुन्नो ननुन्नेनो नानेनानुन्ननुन्ननुत् ॥ इत्येतत् पद्यं केवल नकारेण पद्यान्तैक तकारसहितेन कृतम् अस्ति ।। (७) काव्येऽत्र न दीर्घसमासवाहुल्यं न च अर्थमान्य क्वचि- दस्ति ॥ (८) व्याकरणानुसरणे भारवेः महद् अवधानं पश्यामः । अत्र स आत्मनः पूर्वभाविनं कालिदासम् ऊर्ध्वभाविनं च माघम् उभयम् अपि अतिवर्तते । तथाहि, अनेन अद्यतने भूते लुड् अनद्यतने लङ इतिहासकथा वर्णने च लिट् प्रयुक्तः । माघेन २७२ कृत्वः अनेन च फेवलं दशकृत्वः लुङ्ग प्रायोजि॥ (8) छन्दः शास्त्रे च अस्य परमं प्रावीण्यं विलोक्यामः । क्यचिद हि एष दुष्प्रयोज्यम् अप्रसिद्धम् अपि वृत्तं कुशलं प्रयुड क्ते । तद्यथा द्वादशे सर्गे अनेन केवलम् उद्गताच्छन्दः प्रयोगः कृतः । प्रायशस्तु अनेन नान- विधानि सरलान्येव वृत्तानि प्रयुक्तानि ! पञ्चमे एकस्मिन्नेव सर्गे पोडश- विधानि वृत्तानि लभ्यन्ते । भवभूतेः प्रियं शिखरिणीवृत्तम् अनेन कदाचि- देव प्रयुक्तम् ॥ (३०) भट्टिः (६०० मितस्य स्खीप्टवत्सरम्य अभ्यणे) भट्टिकवेः रावणवधं नाम महाकाव्यं भट्टि काव्यम् इत्येतनाम्ना सुप्रसिद्धम् अस्ति । एतद्धि रामायणकथाव्याजेन पाठकानां सुसं व्याकरण- शिक्षां ददाति । अस्य चत्वारः खण्डाः द्वाविंशतिः सर्गाश्च सन्ति । प्रथमे खण्डे (आद्यात चतुर्थसर्गपर्यन्तं) प्रकीर्णनियमाः प्रदर्शिताः। द्वितीये (पञ्चमात् नवमसर्गपर्यन्तम् ) मुख्यनियमाः । तृतीये ( दशमात् त्रयोदश- सर्गपर्यन्तम् ) अलङ्काराः। अत्रैव सरडे प्रयोदशे सर्गे संस्कृतप्राकृतभाषा- समकानि पद्यानि निबद्धानि सन्ति । चतुर्थे खण्डे ( चतुर्दशात् द्वारिंशसर्ग- पर्यन्तम् ) विविधलकार प्रयोगाः दर्शिताः॥ शैली । भट्टःशैली सुगमा सरला चास्ति। परम् ओजसः शब्दार्थचाक- चिक्यस्य च अत्र अभावः खलु वर्तते । कालिदासे यत् उपमासौंदर्य, ·- १०० सस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोध्यायः भारवौ च यद् अर्थवलं उदुभयम् अपि दुरापम् । दीर्घसमासैः जटिलाथैश्च परं शैली अस्य सर्वथा मुता। लघ्वतराण्येव छन्दांसि प्रायेण अनेन प्रयु- कानि । कानिचित पद्यानि अस्य रमणीयतया कालिदामपद्यैः प्रतिस्पर्धमानानि इव खलु दृश्यन्ते। यथा, रामोऽपि दागहरणेन तप्तो, वयं हतैर् बन्धुभिरात्मतुल्यैः । तप्तेन तप्तस्य यथायसो नः, सन्धिः परेणास्तु चिमुच्च सीताम् । इति । कालः। श्रीधरसेनस्य आश्रये वलभ्यां भट्टिः स्वकाव्यं रचितवान् - इति तावत् तेन स्वयम् उक्तम् । चत्वारः पुनः श्रीधरसेनाख्याः नृपाः तत्र बभूवुः । चरमश्च तेषां ६४१ तमे खीष्टान्दे परलोकं जगाम । तस्मात् '६०० मितस्य नीष्टाब्दस्य निकटे भट्टिः अवतिष्ट' इति अनुमीयते । वक्ष्यमाणाभिः युक्तिभिश्च कालः एप पुष्टिम् श्राप्नोति । व्याख्यागम्यमिदं काव्यम् उत्सवः सुधियामलम् । हता दुर्मेधसश्चास्मिन् विद्वत्प्रियतया मया ॥ इति भामहोदाहृतं पद्यं प्रायः अक्षरशः भट्टिकाव्ये अवलोक्यते । तेन 'भामहपूर्व भट्टिः अभूत्' इति अनुमातुं न दुष्करम् ।। (स) नहि भटिरचितालङ्कारेषु दण्डिभामहयोः अलक्षाराणां काऽपि छाया अवलोक्यते । तेन हि दरिडभामहपूर्वतनः भट्टिः प्रतिभाति ॥ (ग) व्याकरणपाण्डित्यप्रदर्शने माघेन भट्टिः श्रनुकृतः इव दृश्यते ।। कोऽयं भट्टिः ? 'अथ कोऽयं भट्टिः' इति तावत् सनिश्चय वक्तु न शक्यम् । केचित् 'वत्सट्टि रेय अयं भट्टिः' इति तर्कयन्ति । वासभट्टेः व्याकरण स्खलितानि वीक्षमाणानांतुन तयोः ऐक्यं मनोग्राह्यताम् अवलम्बते। केचित् तु 'भत हरिः' इत्यस्य एव अपभ्रंशरूपं भट्टिशब्दं मत्वा भट्टिभरी हर्योः अभेदम् आकलयन्ति । 'न हि वत्समहिः, न च भर्तृहरिः, अपि तु कोऽपि अन्यः एव कविः मट्टिः आसीत्' इति तु दृढ़ संभाव्यते॥ (३१) माघः (६५० मितात् ७०० मितं स्त्रीष्टाब्दं यावत् ) संस्कृतमहाकाव्यप्रणेतृणां मध्ये प्रतिष्टितं पदं खलु माघेन अधि- प्ठीयते । माघकाव्यमित्यपर-नामधेयकं शिशुपालवधं नाम तत्प्रणीतं काव्यं महाकाव्यम् पालकारिकैः थाख्यायते । गुणविशेषैः भारविम् अपि माघः अतिशते । भारतपण्डितेपु- " wry ·एकत्रिंशः खण्डः ] माघः नाबद् भा भारवेर् भाति यावन्मायस्य नोदयः। उदिते तु माघे भारवेर् भा रवेरिव ॥ इति ।। उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थ गौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति नयोगुणाः ।। इति च माघो भाघ इवाशेष क्षमः कम्पयितु जगत् । श्लेषामोदभरं चापि सम्भावयितुमीश्वरः ॥ इति च मुरारेः पदचिन्ता चेत् तदा माघे मतिं कुरू । मुरारेः पदचिन्ता चेत् तदा माघे मतिं कुरू । इति च तावत् प्रसिद्धम् एव ।। शिशुपालवधे द्वाविंशतिः सर्गाः सन्ति । अन्न च युधिष्ठिरस्य राजसूर्य श्रीकृष्णकृतः शिशुपालवधः कथावस्तुतया उपात्तः। महाभारतस्था सरला कथा माघहस्तगता भूत्या विच्छित्तिविशेषशालिनी जायते । महाभारते एकयैक पडक्त्या समाप्यमान यज्ञवर्णनं माधे शब्दचिन्न सद्भासते । महा- भारते विवदमानयोः पक्षयोः सविस्तरं वर्णितानि मतानि इह सक्षेपेण उक्तानि । माघे मुख्ययुद्धात् प्राक् जातम् उपयुद्धादिकं न प्रतिपक्षिसैन्यः प्रत्युत दूतैः एव कृतं दयते । प्रतिमल्लयुद्धाच्च पूर्व प्रत्यनीकसैन्ययुद्ध भवति । अस्ति नूनं माघस्य तादृशं किमपि वर्णनशक्ति चैभवं येन हि स महाभारती- यायै सर्वथाऽपि महाकाव्यविषयानहर्हायै स्थायै एवंविधाम् अद्भुतरूप- सम्पदा प्रादात् । भारविणा स्वाव्ये हरः, माघेन च स्वकाव्ये हरिः स्तुतः ।। (१) माघस्य विपुला वर्णनसम्पत्तिः महती व उत्प्रेक्षाशक्तिः विलोक्यते। (९) 'अनेन महान खलु कामसूत्राध्ययने आयासः उपार्जितः आसीत्' इति भाति । अतीय रमणीयानि मधुराणि च अस्य अनुरागवर्णनपराणि पद्यानि सलु सन्ति । एवं सत्यपि क्वाचित्कः विस्तारः अनीतिकरः एव पाश्चात्यविदुपां सर्वथा भवति ।। (३) माघकाव्ये या सुन्दरालङ्कारयोजना सा अन्यत्र दुर्लभा । अनु- प्रासेषु अन्य सामान्यं चमत्कारम् उपलभामहे । अभिधाय तदा तदप्रियं शिशुपालोऽनुशयं परं गतः । भवतोऽभिमनाः समीहते सरुपः कर्तुमुपेत्य माननाम् ।। 'इत्यादिपु पोपु श्लेषोऽपि अस्य मधुरः ।। (४) प्रायेण सायन्तं काव्यम् अस्य श्रमसाध्यं दृश्यते । शब्दार्थसौन्दर्यो- ·संस्कृत साहित्येतिहास: [चतुर्थोध्यायः लादने च मायः मट्टि-कुमारदासाभ्यां सह स्पर्धमानः इव अवलोक्यते ।। (५) अस्ति च तत्र माघे भारयौ च भावसाम्य । तद्यथा, छन्दो वैविध्ये किरातस्य तुर्यसर्गः शिशुपालस्य तुर्येणेव सर्गेण तुलामहति । बाह्या- कारप्रकारविविधविधवैचित्र्ये च किरातम्य पञ्चदशेन सर्गेण शिशुपालीयनय. दशस्य सर्गस्य सादृश्यं सुदर्शम् । अत्र हि चल-गोमूत्रिका-सर्वतोभद्रादीनां शब्दालद्वारा निरन्ध. दृश्यते। अन तृतीयस्य पद्यस्य प्रथमः चरण: फेयलेन जकारण, द्वितीयः तकारेण, तृतीयः भपारेण चतुर्थश्व रेपेण विरचितः अस्ति। क्वचित् क्यचित् माघरचनायां भारविकृती इब गहनः नीत्युपदेशः शतः यवनोपन्यासम्वापि उपलभ्यते । तरथा, नालम्रते दैष्टिकतां न निपीडति पौन्पे । शब्दार्थी सत्कयिरिव द्वयं विद्वानपेदते ॥ इत्यत्र ।। (६) मावस्य वाचि सष्टता मधुरता ऊर्जस्वनना घ काऽपि निपिता विधिना । धीरोशिपु तु अस्य विशिष्टा प्रभावशालिता अवलोक्यते । यथा, अनृतां गिरं न गरमीति जगति पटहेर विघुप्यसे । निन्यमय च हरिमर्षयतत् तर कर्मणैव रिसत्यसत्यता इत्या (७) व्यावरणस्य नानाविधीनाम् उदाहरणानि ददतोऽस्य व्याकरणे परिशमा अभ्यालय मुश्यामः । अपि नाम मष्टि यीच्य दम् अतिरर्तितुममेन एष मापेन स्वव्याकरणयिशानं प्रदर्शयितुप्रयतितम् ।।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोऽध्यायः (३३) श्री हर्षः (११५० मितात् १२०० मितं ख्रीष्टसंवत्सरं यावत् ) संस्कृतसाहित्येतिहासे नैषधीयचरित नाम (सहक्षेपार्थ यत् 'नैषधम्' इति प्रसिद्धम् ) अन्तिमं महाकाव्यं कन्नौजाधिपतेः महाराजजयचन्द्रस्य परिगृहीतेन श्री हर्पण' द्वादशशतकोत्तराखें लिखितम् । अ. द्वाविंशतिः' सर्गाः सन्ति, दमयन्तीपरिणय-पर्यन्ता च नलकथा वय॑ते । चरमे सर्गे नायकनायिकयोः मिथोऽनुरागरञ्जितसम्वादेन समाप्तिं व्रजतः काव्यस्य अस्य निर्वहणं साक्शेष समस्ति । तार्किफेण सताऽपि श्रीहर्पण विवाहकथावर्णने कामसूत्रं यत् काव्यपरिणतं कृतं तेन महती अस्य कविप्रतिभा अभिव्य. ज्यते । अनल्पकविप्रतिभावशादेव अयं तादृक् सरल कथाम् अपि पादाय एताहगमणीयमहाकाव्यप्रणयनं चकार | काव्यम् अस्य भारतीयैः पाव्य. मर्मज्ञैः महाकाव्यसंज्ञया व्यवद्वियते । न चात्र काचिद् अतिशयोक्तिः विभा. व्यते । “काव्यप्रकाशकर्तुः मम्मटभट्टस्य भागिनेयः किल श्रीहर्पः अभूत् । सगर्व श्रीहर्पण तस्य दर्शितं नैषधं विलोक्य तु मम्मटेन भरिणतम् 'अहो वत फिश्चित्कालपूर्व चेत् काव्यम् इदं मम इपथम् अवातरिष्यत्, नाऽहं स्वकाव्यप्रकाशस्य दोषप्रकरणार्थम् उदाहरणान्वेपणे तादृशं महान्तं क्लेशम् अन्यभविप्यम् ! इति ।" एवं या दन्तकथा श्रूयते, अनितिहासविदा मनो. रखनमात्रम् एतत् विज्ञेयम॥ श्लेपरचनायां महानिपुणः श्रीहर्पः सुश्लिप्टां भापां प्रयुडयने चतुर- मधुरया च भङ्ग्या मनोगतं याचि निवेशयति । पद-पदान्तगताः अनुप्रासा: अस्मे भृशं रोचन्ते । ममप्रेऽपि प्रन्ये केवलम् एकोनविंशतिविधानि छन्दांसि अनेन प्रयुक्तानि । उपजाती वंशस्ये च अस्य महती प्रीतिः प्रतिभाति ।। 1-सएदनसावापादीनि अन्यान्तराणि अपि एप प्रणिनाय ॥ २-श्रीहर्षः पष्टिभिः शिरयुत्तररातेन या सर्गः युख मैपधं प्रणीतवान् । श्रव. शिटाक्ष सर्गाः कदाचित् प्राप्ताः भविष्यन्ति' इत्यपि केचित् कथयन्ति (विजो- वया कृपयनाशाला पहिस्टरी पार संत लिटोपर इसिमामा प्रन्या Vतम पृष्ठम् )। परं 'सम्प्रति उपलभ्यमानाद प्रन्याद् अपि कपिः शिक्षितयान्' इति संशयास्पष्ट म माति। - ·। प्रयविंशः खण्डः ] श्री हर्षः १.१०५ हरविजयवर्ज सर्वाणि महाकाव्यानि इमानि सुप्रसिद्ध-टीकाकारेण मल्लि- नाथेन व्याख्यातानि लभ्यन्ते ।। (३४) काव्यकारः कवयः। (१) वत्सभट्टिः (४७२-३ स्रो०)। मन्दसौरस्थ सूर्यमन्दिरे ५२६ मिते विक्रमाब्दे समुत्कीर्णायाः प्रशस्तेः कर्ता किल कविरेप: । प्रशस्तिश्च गौडी- रीतिनिबद्धा दीर्घसमासबहुला । साहित्यसिद्धान्त विज्ञताम् आत्मनः प्रकाश- यितुं कवेः महान् प्रयासः अवलोक्यते अत्र । प्रशस्ती पत्र कविना दशपुरा- भिध-नगरवपन वसन्तशरदवर्णनं च योजितम् । यसन्ततिलकाप्रमुसानि द्वादशविधनानावृत्तानि अत्र प्रयुक्तानि । क्वचित् क्वचिद् युग्मविशेषकादि- कम् अर्थानुरुपशब्दरचनां च रुचिरां पश्यामः । तद्यथा, द्वाविंशे पद्ये राज- गुणवर्णनपरे प्रथम चरणत्रये कोमलानि पदानि राजदण्डशक्तिवर्णनपरे च चतुर्थचरणे ' द्विपक्ष क्षपणकदक्षः' इति परुपाक्षराणि पीक्षामहे । एका. दशद्वादशयोः पद्ययोः मेघदूतम् ऋतुसंहारं च अनुक्तु प्रयतितं कविना इति भाति ।। (२) सेतुबन्धम्। 'माहाराष्ट्रप्राकृतनिबद्ध काव्यम् अदः कविना कश्मीर- नृपतिप्रवरसेनकारितस्य वितस्तासेतोः स्मारकत्वेन कृतम्' इति वदन्ति दण्डि-चाणाभ्यां भृशं प्रशंसितम इदं फालिदासकृतितया सलु प्रसिद्धम् । दीर्घसमासबहुलत्वात् तु अस्य न तथा संभाव्यते ।। (३) कुमारदासकृतं जानकीहरणम् (खीष्टसप्तमशतकोदितम्) । (क) पूर्व काव्यस्य अस्य शब्दप्रतिशब्दशः सिंहलभाषानुवादः एव विदितः श्रभू अथ किनिस्कालानन्तरं तु मूलम् अपि दक्षिणापथे प्रकाशतां गतम् । (स) (५१७-२६ सी० ) सिंहलीयः नृपतिविशेषः, यः दिल कालिदास- मृत्युहेतुः अभूत, अस्य कर्तृतया गृह्यते । दु.संभवं तु एतत् प्रतिभाति । प्रतिपाद्यार्थदशा रघुवंशानुकारे काव्ये अत्र पञ्चविंशतिः सर्गः सन्ति । प्रथम सर्गे अयोध्यायाः महाराजदशरथस्य तत्पत्नीनां च, तृतीये जलकेले, वसन्तस्य सूर्यास्तमयस्य राज्याः प्रभातस्य च, अष्टमे पुनः सूर्यास्तमयस्य राध्याः च, एकादशे वर्षौः, द्वादशे च शिशिरस्य रमणीयानि वर्णनानि निर्वये 'असामान्या कवेः वर्णनशक्तिः सलु पासीद्' इति अवसीयते ।। (घ) कालिदासस्य प्रभावः । कथावस्तुनः शैल्याः च निर्धारणे कवेः ·१०६ संस्कृत साहित्येतिहास: [चतुर्थोध्यायः कालिदासाघमण्यं स्पष्टं लक्ष्यते । रघुवंशे द्वादशे सर्गे यथा यश्व अर्थः प्रतिपादितः कालिदासेन स एव तथैव च जानकोहरणकर्ता अपि । अपि च, कालिदासस्य 'प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता' (कु० सं०५, १) इत्युक्तिरेव जानकीहरणे 'स्वामिमम्मदपलं हि मण्डनम्' इत्युस्त्या अनुकृता । अन्यच कुमारसंभवे अष्टमे सर्गे दम्पत्यनुरागस्य याशं वर्णनं ताशमेव जानकी- हरणेऽपि अष्टमे सगे। (ड) शैली । (१) जानकीहरणस्य शैली चैदर्भीरीतिमयी सुन्दरानुप्रास- शालिनी चास्ति । (२) चारता अस्य काव्यस्य विशिष्टो गुण' । अध्यापकप्रवरकीथमतेन' हि सुरुचिराः सलु अत्र शब्दार्थालदाराः, स च छन्दसां वर्णानां च चमत्कारः यः संस्कृतभापाम् अन्तरा अन्यत्र अलभ्यः। (३) चेतोहरस्थितीनां चित्रणे क्वेः महत्ती निपुणता रश्यते। तथाहि - स्त्रीसौन्दर्य वर्णयन् स आह-- पश्यन हतो मन्मथयारणपातैः, शक्तो विधातुन मिमील पनुः । उरू विधात्रा हि कृतौ कथ तापित्यास तस्यां सुमतेर् वितर्कः ॥इति । अपिच, कीडापरस्य वालरामस्य बालभायम् थालिएन स श्राह-- न स राम इह पय यात इत्यनुयुक्तो यनिताभिरमतः । निजहस्तपुरायनाननो, निदघेऽलोकनिलीनमर्भकः ।। इति ॥ अचकमत-हलचर्म-मर्मावित -- पश्यतोहर-जम्पती-सौख्यरा- त्रिप्रभृत'नाम शासिद्धानां पदानां प्रयोगात का व्यापरणप्रियत्यं सुपरि- कृतभाषाप्रयोगाच्च भाषापाण्डित्यम् अपि अस्य स्पष्टम् ।। (४) छन्दोरिशाने च फयिः श्राभ्यन्तरिकः सलु घासीत् । क्याहि, द्वितीये पप्ठे दशमे घ सर्ग प्रातुर्येण अनुष्टुप्, तृतीये पश्चमे नवमे याद घसने प्रायेण वंशस्य प्रायोजि कविना ।। (१) घालः । (अ) नस्य पाशिकात्तिः (मायेल ६५० मी)परिचिता पभूव इत्यत्र सन्देहो नास्ति ।। (आ) मापे अस्य पद्यम् एकं प्रतिपलितमिय दृश्यते तस्माद्धर्य माघान् प्राचीनः मिष्यति॥ 1-कोपए दिरी भार सहा लिटरेण नामः प्रन्या, परम् १२m ·चतुस्त्रिंशः स्वएड: ] जानकीहरणम् १०७ (इ) वामनेन पद्यस्य चरणारम्भे 'खलु' प्रयोगस्य दुष्टत्वस्य यद् उदा. हरणं प्रत्तं तत् जानकीहरणे प्राप्यते । तस्माद् 'वामनस्य जानकीहरणं दृष्टचरम् श्रासीद्' इति प्रतीयते ।। (ई) जानकीहरणं कतु रघुवंशे स्थिते भुवि । कविः कुमारदासश्च रावणन यदि तमः॥ इति पद्ये राजशेखरः कविम् इमं प्रशंसति । तेन हि खीष्टसप्तमशतका- पराढ़े कदाचित् कुमारदासः भवतिष्ट' इति अनुमीयते ।। (४) वाक्पतेः गउडवह (अष्टमशतकप्रथमचरणे) गउडवह (गौडयध) नामकं प्राकृतनिवद्धं काव्यं वाक्पतिना खीष्टाष्टमशतकस्य उपाये भागे प्रणीतम् । अत्र हि वापतेः प्रभ्युपपन्ना कान्यकुब्जाधिपतिना यशोवर्मणा तः गउड (गोड)-नृप-विशेषस्य न्यक्कारो वर्णितः । अत्र दीर्घसमासप्रयोग- दर्शनात् ज्ञायते यत् "क्लिष्ट-रचना-चातुरी-सम्पादने प्रति संस्कृतकवियु या विशिष्ट प्रवृत्तिः आसीत् प्राकृतिकथयोऽपि तस्यै स्पृहयन्ते स्म' इति । काव्यार्थे च वापतिः भवभूतेः अधमर्णः सलु बभूव ॥ (१) (द्वादशशतकीयस्य) कविराजस्य राघवपाण्डवीयम् । राघव- पाण्डवीयस्य कर्ता कविराजः 'सूरिः' इति 'पण्डितः' इति चाप्यभिख्यायते । राघवपाण्डवीयं नाम काव्यं १९६० मितं स्त्रीष्ट सम्बत्सरं निकपा कादम्बका- मदेवाभिधस्य नृपस्य परिगृहीतेन सता कविना कृतम् इति भात । काव्येऽय श्लेपरचनया रामायणीया महाभारतीया च कथा युगपद् वणिवा । यथा, 'नृपेण कन्या जनकेन दित्सिताम, अयोनिजां लम्भयितु स्वयंवरे। द्विजप्रकर्षेण स धर्मनन्दनः, सहाऽनुजस् तां भुवमप्यनीयत ॥" 'यारण-सुबुन्धुवर्ज नहि कम्यन्तरं श्लेषरचनायां माम् अतिशेते' इति तावत् कविना स्वयं स्वविपये प्रौढम् उक्तम्। १. स धर्मनन्दनः (प्रजापालकत्वाच् चतुर्वर्णाश्रमधर्मवर्षको रामः, धर्मस्य च पुत्री युधिष्ठिरः) द्विजामकर्षण (द्विजनामा उत्तमेन विश्वामिण न्यासेन च) नृपेण जनकेन (नृपेण सीरध्वजेन, पितृ रूपेण नृपेण दुपदेन च) दित्सिता (दातुम् इष्टाम् ) अयोनिजां कन्यां (सीता-द्रौपद्योः उभयोरपि अमानुपौरयाद् 'अयोनिजा' इति विशेषणं) लम्मयितुं सहानुजः (सलक्ष्मणः सार्जुनादिकच ) स्वयंवो भवम् अपि अनीयत।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ चतुर्थोऽध्यायः (६) हरदत्तरि विरचितं राघवनैपधीपम् । थज्ञानतिथिके काव्येऽत्र रामस्य नलस्य च कथे समं वर्णिते । (७) चिदम्बर-रचितं राघव-पाण्डवीयं यादवीयम् । काव्येऽत्र रामायणीया महाभारतीया भागवतीया चेतिकथात्रयी युगपद् वर्णिता । () हलायुधकृतं कविरहस्यम् । क्रिया-रूपावली विशदीतु दश- मशतके काव्यम् इदं प्राणीयत । प्रसङ्गाद् राष्ट्रकूट नृप कृष्णस्य (६४०-५६ सी०) प्रशस्तिश्चान कृता। (8) मेण्ठः ('भमेण्ठः' इति 'हस्तिपकः' इति च विदितः) मातृगुप्तो नाम नृपो मेष्ठस्य हयग्रीववधं भृशं तुष्टाय । याल्मीकि-भवभूति-राजशेखर- तुल्यां कविपदवी प्राप्तयतोऽस्य काव्यजगति प्रतिष्ठा स्पष्टा । मखेन च मारवि-सुपन्धु-बाण कक्षाऽस्म प्रत्ता । सुभाषितेपु फतिचित् पद्यानि अस्थ नाम्ना सस् गृहीतानि लभ्यन्ते । पाठशतकोत्तरार्धेऽयं जज्ञे' इति अनुमीयते ।। (१०) मातृगुप्तः । अनन्तरम् उपरि स्मृतनामधेयो मातृगुप्तो नाम नृपः स्वयं कविः आसीत् इति तावत् प्रसिद्धम् । फहणमतेन कश्मीरनृपतेः प्रघरसेनस्य नृपान्तरेण अव्यवहितः पूर्वपुरुषः सलु स बभूव । केचित् तु कविकालिदासाद् अभिन्नमेष मागुप्तम् श्राचक्षते । न च तत्र प्रमाणं किमपि समीचीनं दृश्यते । भरतनाट्यशाने टोरा काऽपि अनेन कृता इति श्रूयते । केवलम् उद्धरणान्येय परम् अस्याः टीकायाः उपलभ्यन्ते। कालश्चास्य दुप्परिच्छेदः॥ (११) रावणार्जुनीयं (सप्तमशतकोपफरठे जातेन) भौमफेन रचितम् । फाव्येऽप्रसप्तविंशतिसर्गनिपद्धे रायएस्य अर्जुन कार्तवीर्यस्य च कलह कया प्रकृता । व्याकरणनियमव्याख्यानार्य प्रणयनम् अस्य सनु यभूय ।। (१२) (नयमशतकीयस्य शिवस्यामिनः) कप्फरणाभ्युदयम् । काव्यम् इई फरमीरनृपतेः अयन्तिपर्मणः पाश्रये नियसता यौन शियस्यामिना नपमशवकोतराय यरचितम् । अयदानशनकात् कथावस्तु उपादाय फविना वन दाक्षिणात्यस्य नृपपिरोपन्य यौद्धधर्मदीतामहणं यग्गितम् । अत्र भारवः माघस्य प प्रमायः मुलतः। घाहर्पकतनागानन्दोपश्चापि उपलभ्यते ।। (१३) कादम्बरी-कथा-सारः। महाव्यपरिपाटीम् अनुसत्य पश्मी- रामिानः अभिनन्दा नयाशन कादम्बरी कथासारं प्रणिनाय।।

·- धताखशः खण्डः] काव्यकार: (१४) (एकादशशतकभवः) क्षेमेन्द्रः । कश्मीराभिजन एवं क्षेमेन्द्रः १०३७ मिते लोटाब्दे महाभारत-कथासाररूपां भारतमञ्जरी प्रणीतवान् । १०६६ मिते काले अर्थ दशावतार-चरितं चकार । अत्र भगवतः सुगतस्य चरितम् अपि नवमावतारतया वर्णितम् । रामायणमसरी पद्यकादम्बरी च अस्यैव कवेः कृती॥ (१५) (द्वादश-शतक-जातस्य) मङखस्य श्रीकण्ठचरितम्।मड सोऽपि कश्मीराभिजन एव बभूव । श्रीकण्ठ (शिय) कृतं त्रिपुरासुरस्य परामवं कथा- वस्तुतया उपादाय तेन काव्यम् इदं व्यरचि ।। (१५) (१५.२ मिते स्त्रीष्टाब्दे रचित्त) रामचन्द्रस्य रसिक रञ्जनम् । काव्यस्य अस्य रचना अयोध्यायां किल निष्पन्ना। अनुलोम-प्रतिलोम-पाठेन काव्यम् इदं क्रमेण शृङ्गार-शान्तरसौ समर्पयत् विदुषां प्रियंभावुक परीवति । (१६) कतिपयानि नकाव्यानि । जैनसाहित्ये प्रसिद्धानां कतिपय- काव्यानो परिचयः अयस्तात् प्रदीयते । १. पादिराजकृतं यशोधर्मचरितम् । अत्र चत्वारः सर्गः, १६ संख्याकानि च पद्यानि सन्ति । २. (११६० मितस्य ११७२ मितस्य च कालस्य मध्ये कृतं) हेमचन्द्रस्य त्रिपष्टि-शलाका-पुरुप-चरितम् । दश-पर्च-निबद्ध काव्येऽत्र जिन-धर्मानुयायिनां त्रिपष्टेः श्रेष्ठपुरुषाणां चरितानि निवद्वानि । तत्र २४ जिनाः, १२ चक्रवर्तिनः, ६ वासुदेवाः, ६ बलदेवा:, विष्णुद्विपश्वसन्ति । बृहत्कार्य मनः श्रान्तिकरं च सदपि काव्यम् इदं हेतु विशेषैः अध्येयम् अस्ति ।। ३ हरिचन्द्रस्य धर्मशर्माभ्युदयम् । अत्र एकविंशतिसर्गेषु पंच. दशस्य तीर्थकरस्य धर्मनाथस्य चरितम् उपवाणितम् । कालोऽस्य अनिर्णीतचरः।। (३५) 'स्रीष्ट-पष्ठ-शतके संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनम् अभूद्' इति बादः। India. What Can It Teach Us' (भारत, किंचैतद् नः शिक्षयि. तुम अर्हति ) इतिनामके स्वप्रथे मैक्समूलरः सौष्ट-पाठ-शतकमध्ये संस्कृत ·११० संस्कृत साहित्येतिहासः [चतुर्थोऽध्यायः पुनरुज्जीवनम् अभूदु' इति वादम् उदभावयत, यः सलु विविधापत्तिदोषदुष्टो- ऽपि कतिपयवर्षाणि प्रचारम् श्राप ॥ 'शकादिभिः वैदेशिकैः पुन' पुनः कृतानां भारताक्रमणानां हेतोः प्राधयोः द्वयोः स्त्रीष्टशतकयोः संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापने लोके विस्मृते' इति कल्पना-प्रसूतिः खलु वादोऽयम् अभवत् । वादे चाऽस्मिन वक्ष्यमाणाः विप्रति- पत्तयः अप्रतिसमाधेयाः भवन्ति- १. भारतस्य पञ्चमभागमानं खलु शकः जितम् । २. स्वजितेपु देशोद्देशेषु अपि ते हिन्दु-धर्म-दीक्षिताः भूत्वा न केलं हिन्दुनामानि अपितु संस्कृतभाषाम् अपि अगृह णन् । उ (I) पभदत्तो नाम तेषाम् अन्यतमो नृपः संस्कृत प्राकृत मिश्रायां भाषायां स्वायदानानि शिज्ञालेखे उत्कीर्णानि कारयांबभूव । कनिष्कोऽपि स्वयं बौद्धधर्मस्य महा- भिभावकः किल बभूव ।। ३. 'शकनृपाश्रये एवं मथुरायां भारतीयवास्तुकला समुन्नतिम् पाप' इत्यत्र च नास्ति कोऽपि सन्देहः ।। श्रथ अाधुनिकैः अनुसन्धानैश्च वादोऽयं सर्वथा यस्तो भवति । प्रन्थस्य अस्य पाठकानां नैतद् अविदितं यद् अश्वघोपो नाम प्रथितयशाः घौद्धमहाकविः पण्डितमतलश्च सोष्ट-प्रथम-शतके वर्तमानः श्रासीत् , तदा च अप्रत्यवस्थेयं संस्कृतगौरवं विलोक्येय बौद्धधर्मप्रचारार्थ निवद्धाः स्वप्रथाः तेन संस्कृते एव रचिनाः । मैक्समूलरानन्तरं प्रकारां गतौनीट-द्वितीयशतकीयो नासिर-गिरनार-शिलालेसौ अपि दुष्करकाव्यशैल्यां संस्कृतनिवडी श्राख्या- यिकारूपफाव्य शैलीम् अनुहरन्तौ इव दृश्यते । तस्मात-'तदानीन्तनाः नृपाः संस्कृतकाव्यात्यन्तरसिकाः श्रासन्, तदा च भूयिष्टा संस्कृतकाव्यरचना अभूद्' इति फलितं भवति । वस्तुतस्तु सर्यासु क्रमेण अतीतासु शताब्दीपु निष्प्रत्यूह मंस्कृतकाव्यरचना अभवत् । ( ३५० तमे सीष्टान्दे रचितातः) हरिपेणस्य समुद्रगुमप्रशस्तितः ज्ञायते यत् 'समुद्रगुप्तः परम-कवि-वत्सलः स्वयं च फरियासीद' इनि । तस्य द्वि शिक्षालेमा धेशतः (दण्डि-कालिदास. कृतिवत ) पैदा रीत्याम प्रशतम्य दीर्घसमासनहुले गये ( यत्र समास. विशेपे रिंशत्यधिकशताद् अपि अधिरा वर्णाः सन्ति ) निरद्धोऽस्ति । तथा प, गुमयंश्यमृग्काले उत्कीर्णानि काव्यशैली नियद्धानि शिलालेखान्तरात्यपि मेक्समुलरानन्तरं गवेपरः प्राप्तानि सन्ति । देतेन शिलालेखममाणेन ·पशि खरष्ट ] पुनरुज्जीवन वाद. 'आषष्ठशतकात् न कदाचित, विशिष्य च श्रीष्टीयप्रथमशतकद्वये, संस्कृत मूर्छाम् अवाप' इति सिध्यति ॥ अध यदपि मैक्समूलरेण उक्तम् 'पाठशतकस्य मध्यकाल सस्कृत- साहित्येतिहासे सुवर्णयुग सलु बभूव' इति तस्य साराश पासीत् । 'धारणा चंपा फर्गुसनमहाशयस्य वक्ष्यमाण मतम् अनुरुध्य कृता अभवद्' इति तावत् प्रतिभाति । फगु सनमहाशयो हि एव किल अमनुत--'विक्रमादित्य- नामा कोऽपि उज्जयिनी नृप .४४ मिते सोटाब्द शकार विजित्य, भारताच्च तान् चहिष्कृत्य स्वविजयस्मारक विक्रम संवत्सरं प्रपर्तयामास, तस्य च प्राचीनत्व ख्यापनार्थ तस्य प्रारम्भ ६.० वर्षेभ्य पूर्व दर्शयामास ।' श्रथ फलीट-महोदयकृतै शिलालेसविषयकानुशाधै निश्चीयते यत्- 'स्रोष्टात् ७५ वर्षेभ्य पूर्व प्रवृत्तोयारदिदानी व्यवहियमाण [विक्रम-मम्वत्सर ५४४ तमस्रोष्टान्दात् न्यूनातिन्यून शतवपपूर्वम् अपि व्यवह्वियते स्म, अपि च, ख्रीष्ट पश्चम शतके एव अवन्ति परित मातवादिदेशाना गुमनृपै विजित्य स्वाधिपत्ये स्थापनात् पठशतके शकाना पश्चिमभारताद् उत्सारणस्य सभाव- नैध न तावदासीत् इति । यस्त्य हूणास् तावत् पष्ठशतक मध्ये पश्चिम- भारताद् बहिष्कृता बभूवु । हूण-सूदन पर यशोधर्मा विष्णुवर्धन क्लि बभूव, न तु कोऽपि विक्रमादित्य । अथ 'विक्रमादित्यस्य सभाया नवरत्नत्वेन प्रसिद्ध कालिदासादिमि कविभि पण्डितैश्च पाठशाकमध्ये सस्कृतेन पुन. आहितप्राणेन भवितव्यम्' इति तावत् मैक्समूलर उत्प्रेक्षत । अभिनयस्तु अनुसधान प्रयत्नै पाठ- शतक मध्ये विक्रमादित्यस्यैव सत्ता सर्वथा निराक्रियते । युक्त्यन्तरैश् च ततोऽपि प्राचीनतर काल कालिदासस्य निश्चीयते । अन्यच्च, पाठ शतके संस्कृतस्य ये लोक प्रियता उन्नतिश्च इतिहासे दृश्यते स्त्रीष्टपूर्व प्रथमशतके तदधिके ते सलु बभूवतुः इत्यपि तावत् प्रमाणविशेष पर्यवसीयते ॥ .. फर्गुसनमतप्रचारप्रारम्भत एव विपश्चित एतादृशसम्वत्सरप्रवर्तन विषये सदि- हाना प्रवर्तन्त । नहि जगत इतिहासे क्वचिद् एकोऽपि दृष्टान्त अस्य उप- लम्यते। श्रय 'कथं तर्हि, ६०० वर्षेभ्य पूर्व ? 'कुतो न ततोऽप्यधिकम्यो न्यूनेभ्यो वा वर्षेभ्य पूर्वम् ? इति प्रश्न कय समाधेय ?

·अथ पञ्चमोऽध्याय खगड-(गीतिमाधुर्य) काव्यानि सुभाषितावल्यश्च । (३६) खण्डकाव्यसमारम्भः । साधारणतः खण्डकाव्येतिहासः' कालिदासस्य ऋतुसंहार मेघदूताभ्याम् आरभ्यते । वस्तुतस्तु एवंफ्रणेन स सर्वोऽपि श्रेण्यसंस्कृतखण्ड काव्यानाम् आधार उपेक्षितो भवति यस्य परम्परा ऋग्वेदकालम् अभिव्याप्य वितता वर्तते ॥ भारतवर्षीय सण्डकाव्यं लक्षण कालयोः दृशा पञ्चधा विभाजयितुं शक्यते । तथाहि- (१) ऋग्वेदकालस्य निःश्वसित सण्डकाव्यं । एतद्धि काव्यं धार्मिक- । लौकिकोभयत्तिप्रधानं दृश्यते। अत्र हि कचित् कचिद् मिररसविषयैः धार्मिक- तांशाः सम्मिश्रिताः। यथा सुमनोहारिणि उपासूक्त, वीररसप्रधान विपाशा- शुतुद्रीसूक्त, वीररसमये सुदासविजयसूफ च । एतैः खण्डकाव्यानुकारैः सूक्तः ऋपीणां ते नियाजाः हृदयोद्गाराः गर्भी क्रियन्ते यांस्ते प्रायः प्रकृत्याः परोपकारिणीभि. शक्तिभिः सह अभेदसंसर्गम् अवाप्य उदारयामासुः । एते च मन्त्राः सम्यग् विचितैः छन्दोभिः बद्धाः प्रायः सान्त्यानुप्रामाः गेयाश्च ॥ (२) भीतरसमयं सण्डकाव्यम् । अस्य प्रकारस्य लक्ष्माणि बाहुल्येन बौद्धप्रन्थेषु उपनिषत्सु च उपलभ्यन्ते यत्र अभिनयधर्म विज्ञाते जायमानो विस्मयः यहुधा सहसा सण्डकाव्यीयपद्यतया प्रस्फुटो बोभनीति ॥. (5)-राण्डकाम्यान्तर्गतमेव कोपः इति उदयः, इति च अभिघीयमानं मुक्तक- काम्यमपि ज्ञेयम् । तस्य लपणन्तु- कोप. लोकसमूहस्नु स्यादन्योन्यानपेकः । राज्य-क्रमेयरचितः स एवातिमनोरमः' इति साहित्यदर्पये (१,३२१.३३०) दरम्यम् ॥ ११२ ·षष्ठत्रिंशः खण्डः ] खण्डकाव्यसमारम्भः (३) ऐतिहासिक (Epic) भावुकं ( Sentimental ) वा खण्ड- काव्यम् । अस्य भेदस्य उदाहरणानि प्रायेण रामायणे महाभारतेऽपि च मुहुर्मुहुः उपनिवध्यमानेषु प्रकृतिवर्ण नेषु दृश्यन्ते । (४) रूपकसाहित्यान्तर्गत विविक्त शाीरिक खण्डकाव्यम् । रूपकेषु यत्र तत्र पात्राणां वस्तुवर्णनस्य च अनुरागस्य च पद्यमय्यः उक्तयः अस्य भेदस्य उदाहरणतां गच्छन्ति । तदेयं वक्ष्यमाणेन पञ्चमप्रभेदेन सह खण्डकाव्यस्य पञ्चप्रभेदाःसाधारणतया भवन्ति । तेषु प पूर्वोक्तं द्वितीयं भक्तिरसमयं तृतीयम् ऐतिहासिकं च निम्नतनीम् भूमिम्, एष चतुर्थः मध्यमां भूमिम्, उत्तरकालिकः अमरूकमत हरिप्रभृतिभिः प्रतिनिधीयमानः वाडमय- स्य स्वतन्त्रागतया स्थितः पञ्चमः प्रभेदश्च ऊर्ध्वतनी भूमिम् अधिकरोति ।। (५) उत्तरकालिककवीनां सङ्कीर्ण शामरिक वा रहस्यमयं वा खण्ड- काव्यम्। अन हि प्रभेदे धर्मभावना कामवृत्त्या सङ्कीर्यते । अत्र च प्रणेतु अनयोः उभयोः भावना-वृत्त्योः कतरा प्रघाना इति तावद् निश्चेतु दुःशकम् । भक्तिरसमयेन ऐतिहासिकेन च खण्डकाव्येन अस्यप्रभेदस्य तुननायां कृतायां यथा अत्र रतेः प्राधान्यं प्रकृत्याः अङ्गनानां च लावण्याऽऽलेखने अत्युक्ति- प्रयुक्ति प्रेक्ष्यते न तथा पूर्वोक्तोभयत्र । अनेन खण्डकाव्यप्रभेदेन प्रणेतृणां महती प्रेक्षणशक्तिः गभीरानुभूतिश्च प्रमाणी क्रियते । अस्य प्रभेदस्य बहूनि पद्यानि वचोमङ्गी-वर्ण्यविषयोभयदृशा निरतिशयसौन्दर्यवन्ति रत्नानि सन्ति । एपु हि पोपु चातकचकोरचक्रवाक-प्रभृतिपक्षिणाम् अप्रस्तुतवर्णनेन मानवीय- रागादिनानाजीवनवृत्तयः निरूपिताः । सर्वत्र एतज्जातीयकेपु पद्यप पशुपाद- पानां जगतो महद् गौरवं खल्वस्ति, अतिरमणीयं च तद्वर्णनं संदृश्यते । सएडकाव्य साहित्यस्य विविक्तां धाराम् अगीकृत्य ये तत्प्रणयने प्रवृत्ताः बभूवुः फेवलं ते उत्तरकालिकाः (Later) कवयः अध्यायेऽत्र अस्मद्- ध्यानगोचराः भविष्यन्ति ।। (३७) खण्डकाव्यकर्तारः। (१) भृङ्गारतिलकम् । कालिदासः किल एतत्कर्ता इति प्रसिद्ध प्रमा- णन्तु न किमपि अन्न उपलभ्यते । अत्र केवलं त्रयोविंशतिः पद्यानि लभ्यन्ते । यत्सत्यं फतिचित् पद्यानि अस्य अतीव सहृदयहृदयहृयानि । यथा- १-कालिदासस्य ऋतुसंहारमेघदूतखएदकाग्ययोः परिचयस्तु एकोनविंशे सपटे प्रासायः॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः इयं व्याधायते वाला भ्र रस्याः कामुकायते । कटाक्षाश्च शरायन्ते मनो मे हरिणायते । इति । पुनश्च, पेशलतमैः उपादानैः अङ्गनाङ्गानि निर्माय विरश्विना किमिति तच्चित्तम् अश्मना विरचितम् इति विचिन्त्य खिद्यमानः सोपालम्भ- मिव कविः आह. 'इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमघरं नवपल्लवेन । अङ्गानि चम्पकदलैश्च विधाय वेधाः कान्ते! कथं घटितवानुपलेन चेतः १ इति राक्षसकाव्यम् अपि कालिदासकृतम् इति क्लि श्रूयते, शृङ्गारतिलकाद् दूरतरम् अपकृष्यमाणं तु एतत् न खलु कालिदासप्रसूतित्वसम्मानम् अर्हति ।। (२) घटकपरकाव्यम् । घटकर्पराभिषेनैव कविना कृते काव्येऽत्र द्वाविंशतिः श्लोकाः सन्ति । एतत्प्रणेता च कविः विक्रमादित्यपरिषन्नवरत्नेषु अन्यतमत्वेन प्रसिद्धः । चरमे सलु श्लोके 'यदि कश्चिद् मां यमकनिबन्धने अतिशयीत घटकपाले अहं तदर्थ तोयम् श्रानयेयम्' इति सावलेपं लपवि कविः । श्रन काव्ये मेघदूतविपरीतं प्रापि उपागतायां कयाचित् प्रोपित- पतिकया मेघमुखेन स्वपति प्रति प्रेष्यमाणः सन्देशः वर्णितः कविना ॥ (३) हालकृता सप्तशती । हालाभिधस्य वा सातवाहनाख्यस्य वा कवेः कृतित्वेन लब्धप्रचारे काव्येऽन माहाराष्ट्रीप्राकृतनिबद्धाः सप्तशत- सङ्ख्याकाः मुक्तकश्लोकाः सन्ति । कविः स्वयं श्लोकान् इमान् प्रणिनाय उत सम्जमाह इति तावद् निर्णेतुम् अशम्यम् । स्रीष्टीयप्रारम्भिकशतकेषु कचिद् असम्प्रघार्यमाणे काले किल अस्याः प्रणयनम् अभूत् । हर्षचरिता. मुखे बाणेन तु एषा अतीव उपस्तुता ।। कृतकया अप्रमादम् अधीतया च भापया निबद्धा सप्तशती न खलु सर्वजनकाव्यं भवितुमर्हति । अनेकविधाश्च प्रसङ्गाः अन्न वर्णिता । तथाहि श्रम गोप गोपालिका-ज्याधिका-मालाकारिका-शिल्पिनीप्रभृतीनां नाना- जीवनवृत्तीनां घोसानां मनोहराणि वर्णनानि, शृङ्गाररसोद्दीपनतया स्य. तन्त्रतया या प्रत्याः विविधागानां वर्णचित्राणि, पाचित्क्यः सूक्तयश्च दृक्पथम् अयतरन्ति । तथाहि काचिद् विरहिणी 'यः करैस्त्वं दयित में स्पृष्टवान् तैरेव मामपि स्पृश' इति चन्द्रमसं प्रार्थयति, सा पुनः प्रभाते स्व. प्रियप्रयासगमनं यारयितुम् अनन्ता खलु निशा स्याद्' इति कामयते । अथ. पुनः कश्चित् तृपादितः पथिकः सलिलं नयन्ती काश्चन नश्यौवनां विलोक्य ·सप्तत्रिंशः खण्डः] खण्डकाव्यकतारः तां जलं प्रार्थयते । चिरं तन्मुखलावण्यपिपासुः सन् स यावत् तथा अञ्जलि रचयति यथा अङ्ग लीरन्ध्र भ्यः जलम् अधश्च्योतमानं भवेत् तावत् साऽपि तादृशकाम्यावती सती क्रमात् क्षीयमाणां जलधारां तदखलौ पातयति । घर्षावर्णनेषु मञ्जरीपु परिभ्रमतां भ्रमराणां वर्षया प्रमाद्यतां बहिणां ध्वाङ: क्षाणां, सतृष्णं स्वसहचरी: मृगयमाणानां मृगार शाखामगाणां च वर्णनम हठात् हृदयं हरते । नीतिसूक्तिपु 'कृपणस्य धनं तथा तस्य उपकाराय यथा तस्य छाया पधिकान्तरस्य' इत्याद्यर्थकानि, पधिराः अन्धाश्च लोके धन्याः येपु हि प्रथमे अचारुशब्दान् न शृण्वन्ति अपरे च अपयमुसानि न पश्यन्ति' इत्याद्यर्थकानि च वचनानि उदाहरणतया अवतार्याणि । कचित कचिद् नाट्यवत् पेशलपरिस्थिति-निरूपणमपि दृश्यते । तथाहि, स्वप्रणयिनः वैद्यस्य गृहं जिगमिपन्ती काचित् परपतिका आत्मनः मिथ्यावृश्चिक देशनं नाटयति ॥ अनुकृतयः । अस्याः अनुकृतिषु भूयिष्ठं प्रसिद्धा तायद् आर्यासप्तशती नाम या सलु सोप्टद्वादशशतकस्य अपरभागे चगतितिपति लक्ष्मणसेनस्य राजपरिपदम् प्रलङ्क र्वता गोवर्घनेन प्रणीता। अत्र प्रग्या नामकेपु खण्डेपु विभताः अकारादिक्रमेण उपस्थापिताः शृङ्गाररसप्रधानाः सप्तशतमुरुफश्लोकाः सन्ति । अत्र अन्योक्त्याः प्रचुरत्वाद् अनुमीयते यद् थलारशास्त्रस्य ध्वनिसम्प्रदाये कवेः महतो आस्था आसीद् इति । यथा शम्भुना (११०० सीष्टसम्वत्सरभवेन) कृतायाम् अन्योक्तिमुक्तलतायां धीरे- श्वरेण च (यस्य पाविर्भावकालः अविदितः) कृते प्रन्योक्तिशतके तथा अनापि पहुशः शृङ्गाररसः गूढोक्त्या ( Indirectly ) व्यञ्जितः । भाषा अस्याः संस्कृतम् एय, परं काव्यगुणवत्तया एपा हालप्रणीतायाः सप्तशत्याः अपकृष्ट खलु। अपरा प अस्याः अनुकृतिः हिन्दीमापानियद्धा प्रासन्नभूतकालप्रादु- भूतस्य बिहारीलालास्यस्य फवे. कृतिः विहारोसतसई नाम ! अत्र प्रायः शृङ्गाररसप्रधानाः उपसप्तशतमुक्तकदोहाः । अत्र नायकसम्यन्धेन नानादेश- फालेषु नानाभावैः समभित्यत्यनि नायिकानां नानारूपाणि निरूपितानि ।। (४) भई हरिः । सरडकाव्य (Lyrics) प्रणेतृतया कालिदा. साद् अनन्तरं पदं तावद् भर हरेः एष । शृङ्गारशतक-नीतिशतक-वैराग्य- शतके रचयिता खलु महरिः इति नापन् लोके प्रसिद्धम् । अत्र शतकत्रयां ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ पश्चमोऽध्यायः प्रथमे शतके शृङ्गाररमः, द्वितीये लोकव्यवहारः, तृतीये च शान्तरसः मुख्यः । अन प्रत्येक शताद् अधिकः श्लोकाः उपलभ्यन्ते । सर्वे ते शतककृतव फविना कृताः इति तावद् निश्चयेन वक्त मशक्यम् । अनत्यानि कानिचित् पद्यानि शकुन्तलायां, मुद्राराक्षसे तन्त्राख्यायिकायाश्चापि उपलभ्यन्ते । कानि- चिच्च सूक्तिसन्दर्भेषु अन्यान्यकविनाम्ना अपि सगृहीतानि' । अथ तस्य नीतिवैराग्यशतकयोः अन्यकविकृताः अपि श्लोकाः सह गृहीताः सन्ति यदि, सन्तु नाम, शृङ्गारशतकं तु तस्यैव उर्वरधीप्रसूतिः इति खलु प्रतिभाति ।। अथ कोऽयं भहरिः ? अल्पिष्ठ खलु अस्य इतिवृत्तविषयक विज्ञा- तम् । न च लोकवार्ताऽपि किश्चिद्विशिष्टयोधनपरा श्रत्र । ननु कोऽयं भर्तृ- हरिः इति अपि तायद् अक्सिन्देहं न ज्ञायते । वाक्यपदीयप्रणेता भर्तृहरिः नाम कश्चिद् वैयाकरण: ६५१ तमे खीष्टादे पञ्चत्वमाप इति, स किल अस- कृद् गृहत्यागिनाम् आनन्देन गृहमेधिनां सुखेन च कृतां दोलाम् अधिरुह्य प्रेडखोलनाम् अनुयभूव इति च तावद् इत्सिह नाम्नः चीनयात्रिणः लेख. साक्ष्येण ज्ञायते । एतत्साक्ष्यमलेन 'इसिह परिचोयितः एप भरी हरिः एव एषां शतकानां प्रणेता सम्भाव्यते' इति मैक्समूलरमहाशयाः उदृकितवन्तः । न तु किमपि अत्र निर्विकल्पं कल्पयितुं शक्यम् , अमीषां शतकानां कर्तुः अयोद्धत्वे वेदान्तशैवत्यात् । नैतानि शतकानि इसिङा प्रेक्षितानि वा प्रेत्यापि उपेक्षितानि या इति उभयमपि सलु सम्भाव्यते ।। शैली । म हरेः श्लोकेषु प्रत्येक लघुकाव्यायते तायन्तं च अर्थ विमति यावान् प्राइग्लभाषायां चतुर्दशपादच्छन्दसे (For Sonnet) अल स्यात् । न घेतद् अद्भुतं, संस्कृतभाषायां समासः अर्थनिबन्धने अनन्यसाधारणशक्त दर्शनात, भर्तृहरेश्चात्र सिद्धहस्तत्वात् । अस्य नीति- शतकं निधानं पलु औपदेशिकवचनानाम् । तथाहि, महापुरुपलतणं लक्षयन् स पाह- 'विपदि धैर्यमयाभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि पाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् । इति । वैराग्यशतके तु नितरां मिन्नेन स्वरेण प्रवचभिय पाह- 'आक्रान्तं मरणेन जन्म जरसा यात्युत्तमं यौवनं, सन्तोपो धनलिप्स या शमसुखं प्रौटागनाविभ्रमः। -मतु मूभिमन्दाः परमं प्रमाणं वेषां मिया विरोधात् ।

·सप्तत्रिंशः खण्डः] स्वएडकाव्यकार: लोकमत्सरिभिगुणा वनभुवो ब्यालै पा दुर्जेनै- रस्थैर्येण विभूतयोऽप्युपहता प्रस्तं न कि केन वा ।। इति । अथ रतिपतेः परमां शक्ति दृष्ट्वा प्रबोधयन् आह- 'कामिनीकायकान्तारे कुचपर्वतदुर्गमे । मा सञ्चार मनःपान्य ! तत्रास्ते स्मरतस्करः।' इति । अनेन घहुलं प्रयुक्तं वृत्तं तु शिखरिणी शार्दूलविक्रीडितं च ।। कालः । वैयाकरणभई हरेः अन्यः यद्येप भर्तृहरिः तर्हि न किञ्चित् तस्य कालविषये निश्वयेन विदितम् । पुण्यश्लोकस्य महाराजविक्रमादित्यस्य भ्राता किल भर्तृहरिः बभूव इति लोकप्रथादः अपि तत्कालावधारणे सहायता नोपयाति । भट्टिकाव्यकर्ता भट्टः एव किल एप भर्तृहरिः इति वादस्तु नहि पर्याप्त प्रमाण पुष्टः॥ (५) अमरुः ( अमरुकः ) (ख्रीष्टसप्तमशतकभवः)। अमरुः इति अमरुकः इति च लोके विश्रुतेन अनेन फविना कृते अमरुशतके काव्ये, यस्य शालाचतुष्टयसंस्करणानि उपलभ्यन्ते, न्यूनतो न्यूना नवतिः अधिकतः अधिकाः पञ्चदशोत्तरशतं च श्लोकाः दृश्यन्ते । एषु केवलम् एकपञ्चाशत् श्लोकाः सर्वसाधारणाः सन्ति । भिन्नभिन्नसंस्करणेपु श्लोकानाम् श्रानुपूर्वी- भेदोऽपि महान् अवलोक्यते । सुभाषितसंग्रहेषु यानि यानि पद्यानि अमरुक- नाम्ना संगृहीतानि न तानि अमरुककाव्यस्य कस्मिंश्चिदपि संस्करणे विद्यन्ते । तस्मात् कतमेन तावत् संस्करणेन मूलकोव्य यथावत् प्रतिनिधीयते इति सुवचं नास्ति । अर्जुनवर्मणा (१२१५ तमनीष्टान्दसम्भवेन) टीकाकृता अङ्गीकृत: प्रन्यः एव तावत् प्रकृतप्रन्थानन्तरवर्ती इति वै सम्भाव्यते ॥ टीकाः । कश्मीराधिपतिविशेषस्य मृतदेहे स्वजीवं प्रवेश्य तस्य अङ्ग- नानां शतेन कामविषयकः यः अनुभव शङ्करभगवत्पादेन उपार्जितः स एव अमरुककाव्ये शब्दनिबद्धः इति तावत् कतिपयपण्डितप्रत्ययगोचरः लोक प्रवादः प्रथितः। टीकाकृता रविचन्द्रेण इमे श्लोकाः ब्रह्मज्ञानव्यङ्ग्यार्थक- तया व्याख्याताः। वेमभूपालेन (१४ शताब्दीभवेन) तावद् एपां व्याख्यानं नायिकाभेदवर्णनपरतया कृतम् । अन्यश्च टीकाकृद्भिः नानाऽलङ्कारोदाहरण- तया एते गृहीताः । शृंगाररसस्य विविधानि शब्दचित्राणि ननु एते श्लोकाः इति एव आलोचनं तु असण्डदृशा (on The whole) यथार्थतरं स्याद् इति प्रतिमाति । रतिम् अङ्गनां च मनुष्यजीवनस्य उपादानविशेषो मत्या ·संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः प्रथमे शतके शृङ्गाररमः, द्वितीये लोकव्यवहारः, तृतीये च शान्तरसः मुख्यः । अन्न प्रत्येक शताद् अधिकः श्लोकाः उपलभ्यन्ते । सर्वे ते शतककृतव कविना कृताः इति तावद् निश्चयेन वक्तु मशक्यम् । अत्रत्यानि कानिचित् पद्यानि शकुन्तलायां, मुद्राराक्षसे तन्त्राख्यायिकायाञ्चापि उपलभ्यन्ते । कानि. चिच्च सूक्तिसन्दर्भेषु अन्यान्यकविनाम्ना अपि सङ्गृहीतानि' । अथ तस्य नीतिवैराग्यशतकयोः अन्यकविकृताः अपि श्लोकाः सह गृहीताः सन्ति यदि, सन्तु नाम, शृङ्गारशतकं तु तस्यैव उर्वरधीप्रसूतिः इति खलु प्रतिभाति ।। अथ कोऽयं भव हरिः ? अल्पिष्ठ खलु अस्य इतिवृत्तविषयकं विज्ञा- तम् । न च लोकवार्ताऽपि किश्चिद्विशिष्टयोधनपरा अत्र । ननु कोऽयं भर्तृ- हरिः इति अपि तावद् अविसन्देहं न ज्ञायते । वाक्यपदीयप्रणेता भर्तृहरिः नाम कश्चिद् वैयाकरण: ६५१ तमे खीष्टाब्दे पञ्चत्वमाप इति, स किल अस- कुद् गृहत्यागिनाम् अानन्देन गृहमेधिनां सुखेन च कृतां दोलाम् अधिरुह्य प्रेड्खोलनाम् अनुवभूव इति च तावद् इसिड नाम्नः चीनयात्रिणः लेख- साक्ष्येण ज्ञायते । एतत्साक्ष्यबलेन 'इसिस परिचोयितः एष भर्तृहरिः एव एषां शतकानां प्रणेता सम्भाव्यते' इति मैक्समूलरमहाशयाः उदृकितवन्तः । न तु किमपि अत्र निर्विकल्पं कल्पयितुं शक्यम् , अमीषां शतकानां कर्तु: अबौद्धत्वे वैदान्तशैवत्वात् । नैतानि शतकानि इसिला प्रेक्षितानि या प्रेक्ष्यापि उपेक्षितानि वा इति उभयमपि खलु सम्भाव्यते ।। शैली । भर्तृहरेः श्लोकेपु प्रत्येक लघुकाव्यायते तायन्तं च अर्थ विति यावान् आङ्ग्लभाषायां चतुर्दशपादच्छन्दसे ( For Sonnet) अलं स्यात् । न चैतद् मुतं, संस्कृतभाषायां समासः अर्थनिबन्धने अनन्यसाधारणशक्त दर्शनात , भर्तृहरेश्चात्र सिद्धहस्तत्वात् । अस्य नीति- शतकं निधानं खलु औपदेशिकवचनानाम् । तथाहि, महापुरुषलक्षणं लक्ष्यन् साह- 'विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचियंसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ।' इति । वैराग्यशतके तु नितरां मिन्नेन स्वरेण प्रवचन्निव आइ-- 'आक्रान्तं मरणेन जन्म जरसा यात्युत्तमं यौवन, सन्तोपो धनलिप्स या शमसुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः । -म तु किसन्दर्भाः परमं प्रमाणं वेषां मिया विरोधात् ॥ .

·सप्तत्रिंशः खण्डः] खण्डकाव्यकार: लोकमत्सरिभिगुणा वनभुवो व्यालैपा दुर्जनै- रस्थैर्येण विभूतयोऽप्युपहता प्रस्तं न कि केन वा । इति । अथ रतिपतेः परमां शक्किं दृष्ट्वा प्रबोधयन् आह- 'कामिनीफायकान्तारे कुचपर्वतदुर्गमे । मा सश्चर मनःपान्थ ! तत्रास्ते स्मरतस्करः।' इति । अनेन पहुलं प्रयुक्तं वृत्तं तु शिखरिणी शार्दूलविक्रीडितं च ।। कालः । वैयाकरणभ हरेः अन्यः यथेष भर्तृहरिः तर्हि न किञ्चित् तस्य कालविषये निश्चयेन विदितम् । पुण्यश्लोकस्य महाराजविक्रमादित्यस्य भ्राता किल भर्तृहरिः बभूव इति लोकप्रवादः अपि तत्कालावधारणे सहायता नोपयाति । भट्टिकाव्यकर्ता भट्टः एव किल एष भर्तृहरिः इति वादस्तु नहि पर्याप्त प्रमाण पुष्टः॥ (५) अमरुः (अमरुकः ) (स्त्रीप्टसप्तमशतकभवः) । अमरुः इति श्रमरुकः इति च लोके विश्रुतेन अनेन कविना कृते अमरुशतके काव्ये, यस्य शाखाचतुष्टयसंस्करणानि उपलभ्यन्ते, न्यूनतो न्यूना नवतिः अधिकतः अधिकाः पञ्चदशोत्तरशतं च श्लोकाः दृश्यन्ते । एषु केवलम् एकपश्चाशत् श्लोकाः सर्वसाधारणाः सन्ति । भिन्नभिन्न संस्करणेषु श्लोकानाम् आनुपूर्वी- भेदोऽपि महान् अवलोक्यते । सुभाषितसंग्रहेषु यानि यानि पद्यानि अमरुक- नाम्ना संगृहीतानि न तानि अमरुककाव्यस्य कस्मिंश्चिदपि संस्करणे विद्यन्ते । तस्मात् फतमेन तावत् संस्करणेन मूलकाव्यं यथावत् प्रतिनिधीयते इति सुवचं नास्ति । अर्जुनवर्मणा (१२१५ तमस्रोष्टाब्दसम्भवेन) टीकाकृता अगीकृतः प्रन्यः एव तावत् प्रकृतप्रन्थानन्तरवर्ती इति वै सम्भाव्यते ॥ टीकाः । कश्मीराधिपतिविशेषस्य मृतदेहे स्वजीपं प्रवेश्य तस्य अङ्ग- नानां शतेन कामविषयकः यः अनुभव शङ्करभगवत्पादेन उपार्जितः स एव अमरुकवाव्ये शब्दनिबद्धः इति तावत् कतिपयपण्डितप्रत्ययगोचर लोक- प्रवादः मथितः। टीकाकृता रविचन्द्रेण इमे श्लोकाः ब्रह्मज्ञानव्यङ्ग्यार्थक- तया व्याख्याताः। वेमभूपालेन (१४ शताब्दीभवेन) तावद् एषां व्याख्यानं नायिकाभेदवर्णनपरतया कृतम्। अन्यैश्च टीकाद्भिः नानाऽलङ्कारोदाहरण- तया एते गृहीताः । शृंगाररसस्य विविधानि शब्दचित्राणि ननु एते श्लोकाः इति एव आलोचनं तु प्रसएडशा (on The whole) यथार्थतरं स्याद् इति प्रतिभाति । रतिम् अङ्गनां च मनुष्यजीवनस्य उपादानविशेषो मत्वा ..

·११८ संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः भर्तृहरिणा तयोः सामान्यस्वरूपाणि वणितानि, अमरुकेण तु प्रणयिनोः अन्योन्यसम्बन्धाः एव स्वलेसनीशरव्यी कृताः इति एतयोः कन्यो यस्तुदर्शने भेदः सुदर्शः।। शैली | शैली अमरुस्य तावद् वैदी । तस्मान्न काव्येऽन्न क्लिष्टाः दीर्वाञ्च समासाः। भापा च अस्य सरला भङ्गिश्च भास्वरा। श्लोकेषु च "प्रस्य पाठकचित्तचुम्बिनी चारुता चकास्ति । रतिविषयिणी इतिश्च अस्य । सन्ना उदारा च । स्मितान्ताः प्रणयकलहाः अनेन चर्णिताः पाठकानां बलवत् प्रमोदकराः । सरसं सम्यादम् अपि रसक्षयम् अकृत्वा यथावत परिपीड्य एकश्लोककरके एव समावेशयन्ती अस्य कवेः अनन्यसुलमा या योग्यता सा यक्ष्यमाणेन श्लोकेन निपुर्ण निदर्श्यते । "बाले ! नाथ ! विमुच्च मानिनि ! रुपं, रोपान्मया किं कृतम् ?, खेदोऽस्मासु, न मेऽपराध्यति भयान् सर्वेऽपराधा मयि । तत् कि रोदिपि गद्गदेन वचसा , कस्याऽप्रतो रुद्यते , नन्वेतन्मम, का तयाऽस्मि ?, दयिता, नास्मीत्यतो रुद्यते॥" अस्य वल्लभतरं वृत्तं शार्दूलविक्रीडितम् ।। समयः । (१) (८५० नोष्टान्दकालिकः) आनन्दवर्धनः अमरुकस्य महती कीर्तिम् अनुकीर्तयति । (२) (८०० स्रीप्टाब्दकालिकेन) वामनेन अमरुकस्य पद्यत्रयी समुद्धृता। अतोऽधिके अस्य कालविषये वक्तुम- शक्येऽपि 'सोष्टस्य प्रायः सप्तमशतकभवः एपः' इति वचनं नानृतं स्यात् ।। (६) मयूरः (सप्तमशतकभवः)। हर्षवर्धनराजपरिषदाभरणस्य वारणभट्टस्य श्वशुरः किल मयूरो बभूव इति तावत् प्रसिद्धम्। अस्य सूर्य स्तुतिपरं सूर्यशतक निरूढिमागतम् । स्वदुहितुः लावण्यमयानि अंगानि सूक्ष्मेक्षिकया वर्णयन् मयूरः कुपितया तया शप्तः कुष्ठी बभूव । अथ सूर्यस्तवं विधाय महता कृच्छण असौ कुष्ठाद् मुक्तिम् श्राप इति किल अस्य शतकस्य प्रभवहेतु प्रकाशयन्ती प्रमाणान्तरेण पुष्टिम् अपेक्षमाणा काचित् किंवदन्ती प्राकएयते ॥ (७) मातङ्गदिवाकरः (सप्तमशतकजः) । मयूर-भरी हरिसमकालि- कस्य स्त्रकाले एव सुप्रथितयशसः अस्य कतिचिदेव पद्यानि तावद् पलभ्य- मानानि सन्ति ।।

·। सप्तत्रिंशः खण्डः ] खण्डकाव्यकर्तारः ११६ (E) मोहमुद्गरः । निष्प्रमाणं शङ्कराचार्यकृतितया लब्धप्रचारस्य शैल्यादिबाह्यस्वरूपप्रतिपाद्यार्थाभ्यां च भर्तृहरेः वैराग्यशतकेन साम्यं विभ्रतः अस्य कियन्ति पद्यानि परमार्थेन हृद्यानि ॥ (8) शिढणकृतं शान्तिशतकम् । अनिश्चीयमान कालप्रादुर्भूते काव्येऽत्र बौद्धमनोवृत्तयः काश्चन लक्ष्यन्ते । काव्यगुणैः भरी हरेः शतकाद् अपकृष्यमाणमपि, अनतिलोकप्रसिद्धमपि च एतद् अनुभूतिगाम्भीर्या भत हरिशतकमतिशेते खलु ।। (१०) विहण कृता चौरपश्चाशिका [११ शतकम् ] । अस्य काव्यस्य 'चौरपञ्चाशिका' इति नाम्नः 'स्तेनकृतानि पश्चाशत् पद्यानि' इति, 'गुप्तप्रणयपराणि पश्चाशत् पद्यानि' इति, 'चौराभिधकविकृतानि पहा- शत् पद्यानि' इति च नानाऽर्थाः गृह्यन्ते। तिचिद्ध स्ताङ्कितपुरत केषु क्वेः विह्नणनाम्नैव स्मर्यमाणत्वाद् विक्रमादेवचरित काव्यप्रसिद्धप्रणेता' वितण: एव एतत्कर्ता इति निश्चीयते । चौरपञ्चाशिकाया: काश्मीरिक दक्षिणभारतीयं च इति यत् संस्करणद्वयम् उपलभ्यते न तत्र उभयत्र तस्याः राजतनूजायाः वर्णने विवरणानां सावण्ये नियंते यस्यां किल विह्वणस्य अनुरागः अनुश्रुतिभिः श्रूयते । यदि हि नाम बिहूणेन काव्येऽत्र नृपविशेषसुतागतः कस्यचिद् लुण्टाकराजस्य रागः प्रालिखितः स्याद् ॥ अत्र सम्भोगशृङ्गारस्य सम्भोगानन्तरवर्तीनि स्मृत्यादिरूपाणि पुरु- रूपाणि मनोहारिणा सर्वाङ्गीणविस्तरेण पणितानि । मणिश्च सर्वत्र वार्था- नुरूपा सुरूपा च । विपुलं च प्रकाशितभाववैविध्यं दृश्यते । अत्र अद्यापोति पदं मुखे निघाय प्रारब्धम् एकैकं पद्यं तीव्रानुभूति गम्भीरसवित्ति (emotion) च अभिव्यनक्ति । यथा, 'अद्यापि तां प्रणयिनी मृगशापकाक्षीं, पीयूषवर्णकुचकुम्भयुग वहन्तीम् । पश्याम्यहं यदि पुनर्दियसावसाने, स्वीपवर्गवरराज्यसुसं त्यजामि। इति । इह वृत्तं च प्रधानं वसन्ततिलकम् ॥ (११) जयदेवः । जयदेवः वङ्गभूजानेः लक्ष्मणसेनस्य सदसि रत्न पञ्चकेऽन्यतमं रत्नं बभूव । तस्य गीतगोविन्दः नाम काव्यं संस्कृते उत्तम- -विमादेवचरितपरिचयस्तु ४३ तमे खएडे लन्यः॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः काव्यश्रेण्यां गण्यते । लोकप्रियतायां गीतगोविन्दाद् अतिरिच्यमानं खण्ड- काव्यान्तरं दृक्पथं नावतरति। तत्सम्मानमुद्दिश्य तजन्माधिष्ठाने तजन्मदिवस. राजे प्रतिवर्ष गीतगोविन्दगीतगानप्रथा अनेकशतवर्षाणि अवतिष्ट। कवि- राजेत्युपपदेन यदसौ स्वनामधेयं विशिनष्टि तत् परमार्थेनैव एष कविराजः। सरविलियमजोन्समहाशयेन प्रस्तुतम् अस्य काव्यस्य विकृतमपि रूपान्तरं प्रेक्ष्य उच्चैः तत्स्तवं गायन् गेटे (Goethe ) महाकविः "अशक्यभाषान्त- रानुवादत्वं यदि श्रेष्ठकाव्यप्रमाणं तर्हि गीतगोविन्दस्य तथात्वे न कश्चित् सन्देहः" इत्याह स्म' । पाह्याकृतिः । अथ बाह्याकृतौ किंप्रकार काव्यमिदम् इति अनुयोगे विविधानि प्रतिवचनानि प्राप्यन्ते । तथाहि खण्डकाव्य (Lyric)-नाटकम् इति एके, मधुरनाटकम् (Melodrama) इत्यन्ये, परिष्कृतयात्रा इत्यपरे', पशुपालजनीननाटकम् (Pastoral drama) इतीतरे", सङ्गीत- नाटकान्तरालवर्तिनी ( between song and drama) रचना इति केचित् । सर्गेपु, न तु अङ्क, विभज्यमानतया काव्यं खलु इदम् इति तु समुचित प्रतिभाति । अत्रत्यगीतिकानां पर्वसु देवालयेषु गातुम् अभिप्रेत- त्यात् तत्र तत्र राग-नालनामनिर्देशोऽपि युक्तः एव । वस्तुतस्तु अद्भुतकवि- प्रतिभावतो जयदेवस्य उपज्ञा एपा अभिनवः एव कश्चित् काव्यप्रकारः। उच्चारणीयाः पाठाः, गीतिकाः, कथाः, वर्णनानि, भाषितानि चेति सर्वाणि महता चातुर्येण साभिप्रायं मिथः अनुस्यूतानि ।। वर्णितार्थाः । चतुर्विंशति प्रबन्धनामभागेषु विभक्ताः काव्येऽत्र द्वादश सर्गाः प्रतिप्रबन्धं च अष्टपदानि गीतानि सन्ति । पात्राणि तु अत्र कृष्णः राधा राधासखी च सन्ति । अभिलापेा प्रत्याशा नैराश्य मान मानोपशम समागमप्रभृतयः भारतीयानुरागस्य, पूर्णनैराश्यं चरमविप्रयोगं च 1-ए बो. कीयकृतस्य 'ए हिस्टरी श्रावसं स्कृतलिटरेचर' नामकमन्यस्य (18२ खीष्टाब्दसंस्करणस्य) १९५ तमं पृष्ठम् ॥ २-पया लैसन-( Lassen ) महाशयः॥ ३.-यया पिशल-( Pischel) महाशयः ॥ -यया वान् धाडर-(Von Schroeder) महाशयः ५-यथा जोन्स-(Jones) महाशयः॥ ६-यथा लेवि.( Levi)-महारायः॥

·१२१ बलवद् अभि- सप्तत्रिंशः खण्डः ] खण्डकाव्यकार वर्जयित्वा, नानादशाः अत्र सुविशदं सुनिपुणं च वर्णिताः । अत्रत्यं चित्रं शृङ्गाररसवर्णनं विलोकयितुः 'कामशास्त्रमेव कविना नूनं काव्यतया परि- पमितम्' इति भाति । यतः शृङ्गाररसोत्पत्तौ आलम्बनविभावेन सम प्रकृतिसुन्दरी अपि उद्दीपनतया विशिष्य सहकारकार्य करोति तस्माद् वसन्त- ज्योत्स्ना-सुरभिसमीरादीनामपि ' इह चित्तचमत्कारि वर्णनं समुपलभ्यते । एवं विधे हि काले विहङ्गमानामपि मनांसि यदि मनोभवेन . भूतानि स्युः, किमद्भुतं तर्हि ॥ व्यङ ग्यार्थानुसन्धानम् । कश्चिद् गूढः व्यग्यार्थोऽत्र वर्यतया विवक्षित: न तु वाच्यार्थः इति प्रकल्प्य केचित्तु कृष्णेन जीवात्मा गोपी- केलिभिः था विवेकोत्पत्तेः जीवात्मबन्धकारणं नानारूपं मायाजाल राधया च परमानन्दः आतिप्यते इति अभिधेयार्थान्तहितं प्रतीयमानार्थ सम्पश्यन्ति । परं कृष्णः कवेः दृढभक्तिमयोपासना विषयः आसीद् इति तु तावद् अप्रत्याख्येयमेव प्रतिभाति ॥ शैली । शैली अस्य वैदर्भीरीतिशालिनी । अत्र कचित् कचित् सत्सु अपि दीर्घसमासेषु क्लिष्टार्थतादोपो न विद्यते । लोकपर्वसु गातुमिष्टत्याद् एषां गीतानाम् असो आत्मनः महोर्वरप्रतिभावलेन अभिनवमेव कंचन काव्यप्रकारम् उद्भावयाञ्चकार । एपु गीतेषु काऽपि अद्भुतैव सरलता मधुरता च विद्यते । यथा सङ्गीतमयललितपदन्यासेन तथैव मनोरमरचनागुणेन अपि अस्य शैली अप्रतियोगिनी। फदाचिद् द्रुतप्रवाहैः लघुपदैः कदाचिच्च सन्तुलितगतिकैः कृतहस्तरचितदीर्घसमासैः स्वैरं वाचकश्नोतृमनसां वशयित्री विचित्रा योग्यता खलु जयदेवे दृश्यते । विविधविधच्छन्दःप्रयोगे इव मृदुल- शब्दालङ्कारविधानेऽपि, विशिष्य परणान्त्यचरणमध्यगानुप्रासयमकविधाने ऽपि, च एष सुतरां कृतहस्तवरः । यथा, हरिरभिसरति वहति मधुपवने, किमपरमधिकसुखं सखि ! भवने ।' इत्यादिषु ॥ चरणान्त्यशब्दसाम्यमवलोक्य केचिद् 'जयदेवस्य गीतगोविन्दस्य प्रादर्शन केनचिद् अपभ्रंशकाव्येन भवितव्यम्' इति यद् उदयन् , नत्र चरणान्त्यशब्दसाम्यस्य चिरन्तनात् कालान संस्कृतेऽपि अन्त्यानुप्रासत्वेन सुप्रतीतत्वात। अस्य कवेः वर्णित न केवलं मनुष्यरागेण समवेत प्रकृति- सौन्दर्यमेव अपि तु भावानुरूपवर्णनिर्धारणमपि तयाविधं यथा अस्स ·१२२ संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः काव्यम् अविषयः खलु भाषान्तरविधानस्य । तथाहि, राधा ब्रवीति- 'कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम् , मम विफलमिदममलरुपमपि यौवनम् ॥ यामि हे कमिह शरणं सखीजनवचनवश्चिता, मम मरणमेव वरमिति वितथकेतना, किमिति विपहामि विरहानलमचेतना ।। यामि हे......, अथ कालिन्दीफूलवर्तिनं कुञ्जमलङ्कुर्वन् माधवो वक्ति- 'मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन सापराधतया मयाऽपि न वारिताऽतिभयेन । हरि हरि हतादरतया गता सा कुपितेव । किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहेण किं धनेन जनेन किं मम जीवितेन गृहेण ॥ हरि हरि......' गीतगोविन्दस्य वयष्टीकाः अनुकृतयश्च श्रालोक्यन्ते' (१२) शीलाभट्टारिका । सुभाषितसमझन्थेषु कृतोल्लेखाः सन्ति कतिपये अन्येऽपि खण्डकाव्यकवयः, परम् इह वस्तुतः कतिपयरमणीयपद्य विधाज्या: शीलाभट्टारिकायाः एव नामोदेशपूर्व पद्यमेकम् उदाहरणतया अवतार्यते-- 'दूति ! त्वं तरुणी, युवा स चपला, श्यामास्तमोभिर्दिशः, सन्देशस्सरहस्य, एप . विपिने सङ्केतकावासकः -भूयो भूय इमे वसन्तमरुतश्चेतो गच्छ, क्षेमसमागमाय निपुणं रक्षन्तु ते देवताः' । इति । अस्याः भाषा सनु सरला शैली पविच्छित्तिशालिनी । वृत्त च प्रियतरम् अस्याः शार्दूलविक्रीडितम् ।। ३८ (क) सदुक्ति-सन्दर्भाः। यत्र नानाफयीनां सत्पद्यानि एकत्र सहगृहीतानि स खलु सदुक्ति- सन्दर्भो नाम । षयमा ते न स्खलु अन्यप्राचीनप्रन्थगणनासु पदमईन्ति, अयापि तेषु भूयिष्टानि प्राचीनपद्यानि सुरतिनानि । तथाहि येषां सएडकाव्य. प्रणेपूणो नीतिकाव्यर्तृणां च लोके नामानि पेयलं धूयन्ते तेषां काव्योदा. 1--शिष्य (मिरस)-~-सम्प्रदायस्य भादिप्रन्यनाति धर्मग्रन्ये सुरपिता जयदेवस्य भन्या गुणपती कृतिः हिन्दीमापानिक्दा 'हरिगोविन्द'-प्रशस्ति नयन्त्यन्यथा - ·अष्टाविंशःखएड.] सदुक्तिसन्दर्भाः १२३ हरणानि एषु लोचनगोचरी भवन्ति । परम् एकस्मिन सदुक्तिसन्दर्भ यत्पद्यम् यस्य कवेः नाम्ना समुद्धृतं तदेव इतरत्र तदन्यस्य कवेः नाम्ना इति तेषां मिथो विरोधात् न तेषु विश्वासः कर्तुमुचितः । कर्तृ नामविरोधश्च अयं द्योत- यति यद् 'अमीषां पद्यसङ्ग्रहाणां काचिद् यथार्था दृढपरम्परा नैवासीत् तेषां सह महीतारश्च महायासेन तत्सडप्रहम् अकापु:' इति । संस्कृतस्य बहूनां सदुक्तिसन्दर्भाणां मध्यात् केवलं प्रधानतमाः अत्र परिचाय्यन्ते। (१) कवीन्द्रवचनसमुचयः । अयावधि प्रकाशम् 'जागतेपु सदुक्ति- सन्दर्भेषु एप खनु प्राचीनतमः । एष च खीष्टद्वादशशतकस्य नेपालीय- इस्ताङ्कितं ग्रन्थम् मूलीकृत्य डा. ऐफ. डब्ल्यू. टामसमहाशयेन सम्मा- दितोऽस्ति । अत्र नानाकवीनां ५-५ श्लोकाः सङ्गृहीताः, न च एपु कविपु एकोऽपि १००० लीष्टसम्वत्सराद् अर्वाक्कालभवः ।। (२) सदुक्तिकर्णामृतम् ( अथवा सूक्तिकर्णामृतम् )। बगनरेश- लक्ष्मणसेनस्य सेयकेषु अन्यतमः श्रीधरदासः १२०५ तमे खीष्टाब्दे इदं सञ्ज- माह । अत्र प्रायेण वगीयानामेय ४४६ सङ्ख्याकेभ्योऽपि अधिकानां कवीनां पद्यानि प्रगुणितानि॥ (३) सुभापितमुक्तावली । त्रयोदशशताब्दीभवः जहणो नाम कविः किल अस्याः जनकः' । अत्र श्लोकाः यथाविषयं विभज्य स्थापिताः । कवीन काव्यश्च अधिकृत्य प्रस्तुतम् अस्याः प्रकरणम् अनेककविविषये नानाज्ञातव्य- झापकत्वाद् विशेषतः पाठकान उपकरोति ॥ (४) शान्धरपद्धतिः । १३६३ तमे नीष्टवर्षे शाह धरः एता सम्पाद- यामास । अत्र १६३ भागेषु विभक्ताः ४६८६ श्लोकाः, येषु कतिपये स्वयं शाङ्ग घरस्यैव । मुख्यतमः खल्वेष सर्वेषु सूक्तिसमझन्थेषु ।। (५) सुभापितावली । पञ्चदशशतकभवेन वल्लभदेवेन सम्पादितायाम् अस्यां १०१ भागेपु विभक्ताः ३५० सङ्ख्यामपि अतिकामतां कवीनां ३५२७ श्लोकाः वर्तन्ते । कहणस्य अपूर्णायाः राजतरङ्गिण्याः लेखनकार्यम् अप्रे नेतुः जोनराजस्य पुत्रेण वा शिष्येण वा श्रीवरेण सम्पादिता एका अपराऽपि 1-केषाभिन्मतेन तु पैमभानुपरिटतः १२१७ तमे वर्षे जहणस्य कृते एताम् अग्रघ्नात् । दोश्यता मदाससूचीमन्थ (Catalogue) विंशोऽध्याय:, ENT सम्याहितः कविः॥

·१२४ संस्कृत साहित्येतिहासः [पञ्चमोऽध्यायः सुभाषितावली तावत् प्रसिद्धा। खीष्टस्य पञ्चदशशतके एव लब्धोद्भवायाम अस्यां अति ३८० सङ्ख्याकानां कवीनां श्लोकाः सङ्ग्रहीताः ॥ ३८ (ख) नीतिकाव्यम् । संस्कृतस्य नीतिकाव्यात्यत्वे पर्याप्त प्रमाणं प्राप्यते । प्राचीनतमनीति- काव्यस्य सद्भावस्तु ऋग्वेदे किल विद्यते । तदनन्तरम् ऐतरेयब्राह्मणगते शुनःशेपोपाख्याने अस्य अनेकानि निदर्शनानि दृश्यन्ते । नीतिकाव्यसरूपाणि नानावचनानि उपनिषत् सूत्रमन्थ-राजधर्मशास्त्र महाभारतादिषु तेषु तेषु बहुषु ग्रन्थेषु लभ्यन्ते । पातञ्जलव्याकरणाद् शायते यद् विशाल नीतिकाव्य साहित्यं पतञ्जलिना अनुशीलितं खलु श्रासीद् इति । सिंह-रासभ-मार्जार- मूपिक-प्रभृतिभिः उच्यमानत्वाद् विलक्षणतया भासमानानाम् एतादृशां नीतिवचनानां महान् राशिः पञ्चतन्त्र हितोपदेशयोश्च समूढः । 'नीति- काव्येषु भतृहरिनीतिशतकम् अत्यन्तं गौरवास्पदम्' इति, 'सूक्तिसन्दर्भपु सहस्राणि नीतिवचनानि' इति च अभिहितचरम् । अथ कतिपयान्यनीति- काव्यानां परिचयः अघस्तात् प्रदीयते ।। (१) चाणक्यनीतिशास्त्रम् । एतत् खलु राजनीति समुच्चय- चाणक्यराजनीति-वृद्धचाणक्यादि-नानाऽभिख्याभिः अभिख्यातम् । चन्द्र गुप्तामात्यस्य (अर्थशास्त्रकर्तृ तयाऽपि प्रसिद्धस्य) चाणक्यस्य कृतिः एषा इति श्रूयते किल । प्रमाणं तु अत्र किश्चिद् नोपलभ्यते । विभिन्नपाठाढयानि अस्य नानाशासासंस्करणनि प्रचरितानि । तथा च, एकस्मिन् संस्करणे तुल्यपरिणाहेषु सप्तदशभागेषु विभक्ताः ३४० श्लोकाः, भोजराजनाम्ना प्रसिद्ध अपरे च अष्टम अध्यायेषु ५७६ श्लोकाः सन्ति । अत्र सकलोऽपि सलु लोकः नीतियाविषयी कृतो दृश्यते । यथा, 'सकृजल्पन्ति राजानः सकृज्जल्पन्ति पण्डिताः। सकृत् फन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सन् सकृत् । इति । शैली अस्य सरला, छन्दश्च मुख्यतः अनुष्टुप् ।। (२) वररुचिनाम्ना प्रतीतं नीतिरत्नं, (३) घटकपरनाम्ना प्रसिद्धः नीतिसारः, (४) वेतालमट्टनाम्ना यिधुतः नीतिप्रदीपश्च लघुश्रेणिनि नीतिकाव्यानि सन्ति येषां प्रणयनकालोऽनिश्चितः, पद्यानि च कतिपयानि येषां मनोहराणि ॥

·لا अष्टाविंशः खण्डः नीतिकाव्यम् (५) समयमातृका, (६) चारुचर्या, (७) कलाविलासश्च इत्येतानि त्रीणि एकादशशतकभवस्य महामन्थकारस्य क्षेमेन्द्रस्य कृतित्वेन प्रसिद्धानि । एतैश्च क्षेमेन्द्रस्य कृतित्वं (skill) यथा द्योत्यते न तथा तदीयः रचनान्तरः॥ मन्थकारान्तरप्रणीतानि यानि नीति काव्यान्तराणि, तेषां स्वल्पमहिम- शालितया न तानि इह उल्लिखामः ।।

·अथ षष्ठोऽध्यायः (३६) कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम्' । (१) अर्थशास्त्रस्य महत्त्वम् । दक्षिणापथैन संस्कृत साहित्याय यद् यद् दत्त तत्र कौटल्यनम् अर्थशास्त्रं निरतिशयगौरव खलु अस्ति । एत. दुपलब्धिकालाद् भारतस्य प्राचीन संस्कृति (Culture) सभ्यताविषय- कम् अरमज्ज्ञान प्रायः रूपान्तरं प्राप्नोत् । एतत्प्राप्तेः प्राग यूरोपीयाः 'राज- धर्मज्ञानशून्याः खलु भारतीयाः अभवन्' इति मन्यन्ते स्म । प्रायश्च पाश्चात्य विपश्चितां 'चिन्तन शूराः उद्यमकातराः खलु भारतीयाः' इति मतम् आसीत् । कौटल्यस्य अर्थशास्त्रे न केवलं शासनसिद्धान्ताः एव अपि तु प्रबन्धपद्ध- तयोऽपि विस्तरेण वर्णिताः । श्रस्य वर्ण्यविपयेपु हि विविधानि राज. कर्तव्यानि, प्रामरचनाः, कृषि-भू-वाणिज्यसम्बद्धाः विचाराः, अर्थकरी- कलानां ललितकलानां सुरासवनस्य (Excise), वनानां खनीनां च उन्नयनो. पायाः, नानादण्डप्रकाराः, विविधाः भूपेचन (Irrigation) विधयः, नाना- दुर्भितरूपाणि चेति बहवो विषयाः सन्ति । उपदेश्य व्यवहार्यत्वयोः कोऽपि अन्योन्यानुरूपः संयोगः अत्र दृश्यते, एप एव अस्य महान् विशेषः । तस्मात् संस्कृतसाहित्ये वर्तमानः अस्य प्रन्थस्य महिमा ग्रीकसाहित्ये वर्तमानं अरिस्टाटल-प्लेटो-प्रन्थानां महिमानं भृशम् अतिशेते ॥ (२) कर्ता। (फ) अथ को नु अस्य ग्रन्थस्य प्रणेता इति जिज्ञासायां दिष्ट्या प्रन्यान्तेऽयं श्लोकः पठ्यते- १. अयं पनिवन्धः अखिसभाष्ठीय प्राच्य सम्मेलनस्य (All-India Oriental Conference) मुंयई नगरभूते पञ्चदशेऽधिवेशने स्वीकृतः पठित- स्वासीत् ॥ २. त्रयोदशनाटकचा भासः, प्रसिद्भामहालचारप्रत्यप्रणेता मामा, भयन्तिसुन्दरीकथापाश्च रचयिता अपि दारिणायः किस बभूध । एषमन्येऽपि मनके दक्षिणात्य कृतिका स्यतिमिः संस्कृतसाहिरपनिधि समवर्धयन् ॥ [१२६] ·कालिदास कृतीनाम् उपरि मल्लिनाथटीकासु च चाणक्यकतार्थशास्त्र (e) जैनानां नन्दिसूत्रेषु, पञ्चतन्त्र, सोमदेवकृते नीतिवाक्यास्ते १२७ पुनश्च तत्रैव - नवविंशः खण्डः] कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम् 'येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः। अमर्षणोद्ध तान्य शु तेन शास्त्रमिदं कृतम् ।' इति ।। ..स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकार सूत्रं च भाप्यश्च' इति अधीयते । एवमेव 'कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुच्य अन्यविस्तरम्' (१,१) इनि, 'कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः' (२, १०) इति च नाना उल्लेसाः क विषयाः स्वयं प्रन्थान्तराले नभ्यन्ते । यः विष्णु- गुप्तः स एव कौटिल्यः इत्यपि च एतेः उल्लेसैः स्पष्टी भयति ।। (स) वायसाक्ष्यम् अधिकृत्य इदं तापद् श्रय घेयतां गच्छति- (१) अर्थशास्त्र सक्षिपन् कामन्दकः स्वनीतिशास्त्रस्य (कामन्दकीय- नीतिशास्त्रस्य) आमुखे विष्णुगप्त स्तौति ॥ (२) दशकुमारचरिते अष्टमोच्छवासे दण्डिना भणितम्- 'इयमिदानीम् प्राचार्य विष्णुगुप्तेन मौर्यार्थ पड्भिः श्लोकसहस्रः सक्षिप्ता' इति ॥ अन्यच्च, नृपाणां दैनिकी चर्याम् उपनियनना दण्डिना कतिपयानि स्थलानि अर्थशास्त्राद् अक्षरशः गृहीतानि । दशकुमारचरिते सोमदत्तवृत्तान्ते च 'कौटिल्य-कामन्दकीयादिनीति पटलकौशलम्' इति वदता दण्डिना पुनः कौटिल्योल्लेखः कृतः॥ उल्लेसाः लभ्यन्ते।

·१२८ संस्कृत साहित्येतिहासः [ षष्ठोऽध्यायः (ख) पुराणेषु चाणक्यविषये यदुक्त तदेव जैनबौद्धसाहि- त्ययोः बहुत्र उपलभ्यमानैः उल्लेखैः समर्थ्यते'। (ग) मुद्राराक्षसे हि नव नन्दान् घातयित्वा चन्द्रगुप्तराज्य स्थिरयितु चाणक्यतः प्रयत्नः विषयीकृतः॥ (५) अभिधानचिन्तामणिगतेन- 'वात्स्यायनो मल्लनागः कुटिलचाणकात्मजः । द्रामिलः पक्षिलखामी विष्णुगुप्तोऽगुलश्च सः ।।" इति पधेन ज्ञायते यच्चाणक्यः नानासंज्ञाभिः प्रसिद्धो बभूव इति । आसु संज्ञासु च विष्णुगुप्तः इति तस्य मुख्य नामधेयं, चाणक्य इति चरणकस्य अपत्यत्वद्योतकं विशेषणं, कौटल्यः इति कुटलगोत्रसूचक विशेषणं, कौटिल्यः इति च कुटिलनीति मत्वपिशुनं विशेषणं भाति ।। (६) एक पुरुष कृतित्वम् अर्थशास्त्रस्य । स्वयम् अर्थशाने द्विसप्तति- कृत्यः 'इति चाणक्य' 'नेति चाणक्यः' इत्येताहगंशि यानि याक्यानि अधीयन्ते नानि श्रादाय अध्यापकप्रवर हिलमेंट (Hillebrandt) महाशयेन अर्थशास्त्रस्य एकपुरुपतित्व, विशिष्य चाणक्यकृतित्वम् एय, संशयितम् । तन्मतेन हि समानसम्प्रदायानुयायिभिः अनेकर्तृभिः अर्थशास्त्र प्राणायि । नहि 'इति यास्कः' इति पतञ्जलिः' इत्येवंविधानि वाक्यानि निरुक्त महाभाष्ये च आसाधन्ते । हिल.दमतं प्रत्ययतिष्ठमानः अध्यापकप्रवर जैकोविस्तु नानककबीर- तुलसीदासादयोऽनेके कवयः अन्येप्रन्थकाराश्च विनयदर्शनार्थम् एवं स्वनामो. पन्यासं चकः इति मन्यते । अथ अर्थशास्त्रेण स्वसम्प्रदायः प्रवर्तितः न तु तत्सम्प्रदायेन अर्थशास्त्रम् इत्यस्य साधकानि नाना प्रमाणनि लभ्यन्ते । तथा हि- (१) कामन्दकः अर्थशास्त्रकर्तु: एफपुरुषस्य नामधेयं स्मरति, तथा विधासम्प्रदायं च न कापि उल्लिसति ।। (२) 'पृथिव्या लाभे पालने च यायन्ति अर्थशास्राणि पूर्याचार्यः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहत्य एकमिदमर्थशास्त्रं कृतम्' इति मन्यादौ १-जैनमन्धेषु स्थविरावलीपरिवं, मन्दिमत्रम्, अषिमण्डलप्ररणवृत्तिन पत्र उल्लेबमहन्ति । बौवमन्येपु म विनयपिटकोपरि मुधोपमा समन्वपणादि. का नाम टोकाच, महारणसटीका र इति दी पत्र उल्लेखनीयोस।

·१२६ त्रिंशः सण्डः] कौटल्यकृतम् अर्थशास्त्रम् कोदेश्यकत्वं मन्थस्य तेन यदुक्त' तत् सर्वत्र प्रन्थे नैकस्मिन् अपि स्थले राघातदोषो दृश्यते ॥ (३) यदि हि चाणक्यपरकालभवः कश्चिद् अस्य प्रणेता स्यात् तदि (ति चाणक्य निति चाणक्यः 'इति श्राचार्याः' इत्यादीनि चाणक्यस्य प्राचार्यत्वसिद्धेः वचनानि निरर्थकानि एव स्युः॥ (४) चाणक्येन स्वयं न्यूनान्यून चतुर्दशाधिकशतकृत्वः पूर्वा- चार्याणाम् उल्लेख विधाय तेषां मतानि आलोचितानि । (५) मन्थे सर्वत्र ग्रन्थकतनामधेयं तद्विषयकोल्लेखो वा एकवचने एव उपलभ्यते ।। (६) मन्यादी अप्रमादं प्रणीता विषयानुक्रमणिका दृश्यते । अन्यो- रेयस्य ग्रन्थरचनायाश्च दुर्लभम् ऐश्यम् (Unity) अवाप्यते ।। प्रन्थादेव तावद् ज्ञायते यद् अर्थशास्त्रका एतच्छास्त्र विषयकान् नाना सन्दर्भार वीक्ष्य तेपाम् उपादेय भागान आदाय प्रन्योऽयं निर्मितः । 'राज्याधिकृतेभ्योऽपि तेन एतप्रायोपयोगिनी पर्याप्त सामग्री उपलब्धा स्याद्' इत्यपि सम्भाव्यते, परं 'अन्याऽयं चाणक्यकृतिः नास्ति' इत्यस्य साधक प्रमाणे नोपलभ्यते। (३) ग्रन्थरचनाकालः। (१) डाक्टरशामशास्विकृतस्य अर्थशास्त्रानुवादस्य (महोशूरनगर्या १६२३ मिते नोटाब्दे प्रकाशितस्य ) भूमिकायां डाक्टरफ्लीटमहोदयेन अस्य सम्भाव्यकालः सीपूर्व ३२१ तमस्य २६६ तमस्य च अब्दस्य अन्तराले अाधार्यते । जैकोमि टामस (Thomas ) प्रमुखैः विद्वद्भिश्च फ्लोटसम्भा- रितः कालः प्रमाणी क्रियते ॥ (२) अध्यापकजीलि (Jolly )-मतेन तु लोटतुर्यशतकस्य काम- सूत्रास्येन अन्येन साश्य विभ्रत. प्रन्थस्य अस्य कालोऽपि प्रायः सीट- तुर्यशतकम् एव अङ्गीकर्तुम् उचितः । मैगस्थनीज लेखेषु एतन्नामधेयस्य अनुपलम्भाद् जौलमहाशयः विशिष्य तथा विश्वसिति । आधुनिकानाम् अनुसन्धातृणां तु मते नहि मैगस्थनीजस्य मौनं वा वचनं या परमं प्रमाणे मायतुमईति ! यतः, लिपिलानभिज्ञाः खलु भारतीयाः' इति तदुक्को अद्य कस्य विदुषोऽस्ति विश्वासः । अथ 'भारतीयभाषासाहित्योभयपरिचय गुरस्य मैगस्थनीजस्य मादयं तायद् याथातध्ये अल्बेरुनिसाच्या -- ·संस्कृत साहित्येतिहासः [पष्ठोऽध्यायः रचना अस्य सुचिन्तितरचनाविधिना अभवद् इति निश्चीयते। प्रक्षेपाश्च भारते केवल मनु-याज्ञवल्क्य-व्यासादि प्रणीतेषु धार्मिकेपु आषु प्रन्थेषु एव अभवन् न तु ऐतिहासिकेपु ॥ अथ प्रकरणेऽत्र दण्डिसादयं विशिष्य महस्वास्पदं खलु अस्ति । उपलभ्यमानस्य अर्थशास्त्रस्य कतिपयानां स्थलानाम् अक्षरशः दण्डिना गृहीतत्वाद् अद्यत्वे प्रचरितस्य अर्थशास्त्रस्य दण्डिदृष्टत्वं प्रमाणान्तरं नैवा- पेक्षते । अपि च, इयमिदानीम् श्राचार्य विष्णुगुप्तेन मौर्यार्थ पड्भिः श्लोकसहस्रः सक्षिप्ता इत्येपोऽपि अर्थः पलु दण्डिना अनूदितो दृश्यते । तस्माद् न दण्डिपूर्वम् अर्थशास्त्ररूपपरिवृत्तिः जाता इति आयाति । किं तर्हि दण्डिनः पश्चात् (सप्तमशतकानन्तरं) एपा परिवृत्तिःसंघृत्ता? इति चेत, कः एवं सम्भावितवान् ? न कोऽपि इति प्रत्युच्यते । दण्डिनः पञ्चाशद्वर्पमितात् कालाद् अपि न्यूने परकाले जातेन भवभूतिना यद् अर्थशास्त्रस्य सूत्रात्मक स्थलम् उदाहृतम् तद् अर्द्धशताब्दीतोऽपि ऊने काले कस्य मते सम्भवं स्यात् ।। अथ स्वयं प्रन्थे पठ्यते 'स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकारसूत्रं च भाष्यञ्च' इति । स्त्रीष्टस्य श्राद्यासु शताब्दीपु अर्थशास्त्रे जातायाः रूपपरिवृत्तेः समर्थक प्रमाणं तु नोपलभ्यते । अथ 'श्लोकपदेन द्वात्रिंशद्वर्णाः अन्न ग्राह्याः' इति पी. वी. काणे (Kane ) महोदयदर्शितेन प्रकारेण 'पट्सहस्रश्लोक. सख्या ग्रन्थस्य लेखकेन स्वयं दर्शिता, गद्यं चापि श्लोकः सह अद्यत्वे तत्र लभ्यते' इति शाऽपि निरस्यते ।। (४) शैली। अर्थशास्त्रस्य शैली आपस्तम्ब-बौधायनादि धर्मसूत्रशैलीम् अत्यन्तम् अनुहरति । अत्र गयं पद्यच उभय मिश्रितं श्यते । वस्तुतस्तु इह गद्यपद्ययोः प्रत्येकम अन्योन्यस्य पूरक वर्तते । एकेन बिना अन्यद्धि अपूर्ण तिष्ठति । पुनश्च, एककर्तृ को खलु अस्य सूत्र-भाष्यभागौ। कचित् कचिच्च- भाध्ये तादृशः एव वाक्योपन्यास: लभ्यते यादृशः उपनिषत्सु अर्यकालिक (Later)-ब्राह्मणेषु च । श्रादितः यावदन्त च रचनायाः स्थूलशरीरस्य इध सूक्ष्मशरीरस्यापि क्मिपि एकरसघटनासौन्दर्य ग्रन्थमेनं व्याप्नोति । कचित कचित् पाणिनिव्याकरण विरुद्धप्रयोगाः अपि उपलभ्यन्ते । तथा हे पाणिनि- सम्मतानाम् औपनिपत्क-चन्ते-चातुरधिका-शब्दानां स्थाने इह यथा- क्रमम् औपनिषदिक-रोचयन्ते-चातुरधिका-शब्दाः प्रयुक्ताः अवाप्यन्ते ।। ॥ इति ॥ ..

·, ग्रन्थानां, तस्कतणां, तदालोचकानां, तदन्तरागतान नपाणां प्रसिद्ध भौगोलिक-ऐतिहासिक स्थानादीनां च नामानुक्रमणी (पाठकानां सुविधाये पृष्ठ संख्या समं पंक्ति संख्याऽपि अत्र दीयते । विन्दु पूर्व पृष्ठ संख्या तदनन्तरं च पंक्ति संख्या इति घोध्यम्, यथा- २३.३=ष्ठ २३ पक्ति ३; ६१.दि.२-पृष्ठ ६१ टिप्पणि २८६.२१- २६- पृष्ठ ०६ था पंक्ति २१ यावत् पंक्ति २६९८-९५.= पृष्ठ यावत् पृष्ठ ६५ इत्यादि। तत्र संकेताः-मभ-महाभारतम्, प.यः पाश्चात्यः विद्वान्, अर्थ: अर्थशास्त्रम्, मृच्छ० मृच्छकटिका नाटकम् फालि०=फलिदासः ।। EG - सरति, २३.३ श्र प्रणीतम् ११५२२०; अभिज्ञान शाकुन्तलम् (कालिदा- अग्नि, वैदिकी देवता १६.१२; सम्य), 'शकुन्तला' इति संक्षिप्त अग्निपुराणम् । रामायणम् अनुः नाम, 'कालिदासः' 'शकुन्तला' च दृश्यताम्। अपि च ६६.१६, अग्निमित्रा, नृपः, ६७.१०, ७६.१३, ६५-७०, चत्वारि संस्करणनानि अंग्वेटिल डूपरेनः, स उपनिषदा चारित्र्य रचना रूपान्तरं लैटिन भापायां प्रणि- १६.२१-२६; ११६.४; नाय ६.६, अभिधानचिन्तामणि, चाणक्यः थचलः, कविः, १६.३, नाना संज्ञामिः प्रसिद्धो थर्ववेदः, अस्मिन् पुराण शब्दः बभूव १२८.५; ४४.१८ पुराणाख्यानानाम् उल्ले. अभिनन्दः, ९६.३, १०८.२९% सः ५२.६; अन्योक्ति मुत्त बा. (शम्भुना अभिनव गुमः, ६१.टि.२; 'रचिता) ११५.१६ अन्योस्तिशतकम्। धीरेश्वरेण अभिषेक नाटकम् , (भासस्य) दश्यताम् भासः, ·दासेन तुलना शेते १२६.१७, संस्कृत साहित्येतिहासः अमरः,६६.३० भासकाल विषये ६४.१, ६५.८% अमरसिंह विक्रमादित्यसभ्यः अश्वघोषः, बौद्ध महाकविः, तेन ८१.२४, संस्कृतमेव आश्रितम् १६.७; अमरुः (अमरूकः), ११३.८; २३.६ भासमाकृत-तुलना ११७-१९८% ६२.३, ६३.२, कनिष्क काल अमृतानन्दः, ३०.१६%3 समभवः ६५.२, १८.४, कालि- अयोध्या, १०५.२५ ८०.२१-७; अरिस्टाटलः, अर्थशास्त्रस्य महिमा ८४.५% ८८-१११,११०.१६, ऽस्य प्रन्थस्य महिमानम् अति- | अष्टाध्यायी, (पाणिनि कृता) दृश्यतां पाणिनिः, तस्याः प्रभावः हरिवों- अर्जुनः, ९७.२५, ६८.३ परि २६.२६ अर्जुनमिश्रा, महाभारत टीकाकारः श्रा- ३४.२२. अर्जुनवर्मा टीकाकारः, ११७.२०, आदि पुराणम्, वीक्ष्यताम् ब्रह्म- पुराणम्। ४६.३% ५०.१६ अर्थशास्त्रम् , (कौटिल्य प्रणीतम् ), | आनन्द व नः (१) आचार्यः पुराणानि उदाहरति ५१.२२% ८७.२१, (२) अमरूक कीर्तयात भासम उदाहरति ६१.६, कालः ११८.१६ ६१.८, ६४.२३, १२६-१३२% आपस्तम्ब सूत्रम् . भविष्यत् अलनेन्द्रः, तस्य प्रभावः चिरस्थास्नुः पुराणम् उदाहरति ५१.१२ नाभवत् ८.२३, ५१.१९ अस्य शैली अर्थ अनु- अलंकारसूत्रम् , वामन कृतम् हरति १३२.२२ ८०.टि.१२ आर्नाल्डः, प. महाकाव्यलक्षण अवदान शतकम् १०८.२५, अवन्ति १११.१३; आर्य भट्टः, ८३.२७, अवन्तिवर्मन् १०८.२४; आयर्या सप्तशती, गोवर्धन प्रणीता, अवन्ति सुन्दरी कथा, १२६.टि.२४ ११५.१३-२३, अविमारकम् , (भासस्य) दृश्यताम् | आश्वलायन सूत्रम् । अत्र पुराणो- भास, ल्लेखः ५१.२४, गृह्यसूत्रम् । अशोकः तस्य सिद्धपुर शिलालेखः म.भ. विषये ३६.१२७ विषये २१.

·उज्जयिनी, ११०.७%, नामानुक्रमणी इसिङ्गा १०.१३ १०.१८. | ऐहोल शिलालेखः अस्मिन् १०२.२७; १०२.३०; भर्तृ हरि कालिदासः संकोयते ७६.७ विषये ११६.१३-१७ ८१.२१ ९७.३% इत्तावत, अयाणां मूलनिवास क स्थानम् ४६.१६ कटका, रामायणस्य टीकाकारः उ-ऐ २५.१५, कनिष्का, ६०.२६; ११०.११; कन्नौज, १०४.४; उत्तरराम चरितम् ५६.५ कपिल वस्तु, ६१.१६ उदट', ११२.२१ उपनिषद्, वरिष्ठं गरिष्ठं च ज्ञानम् काफरणाभ्युदयम्, १०८.२३, कबीरः १२८.१६% ६.४, पारसीक भापायांरूपान्तरम् | कलाविलासः, (क्षेमेन्द्रस्य) १२५.१० ६.५ लैटिन भाषाया रूपान्तरम् ६.७, शोपनहारे प्रभाव. ६.११) कल्हणः, हीरोडोटसेन तुलना ८.५ १०८.१४; तासु गद्यस्य प्रांशिकः प्रयोगः कविपुत्रः, कालिदासात् पूर्वः ६७.५; १८.१०,६१.४ कविरहस्यम् । १०८.५ उपभदत्त, ११०.६% फविराजः, १०७.१५-२३, ऋग्वेदः, भाषा स्वरूपस्य प्राचीन तम' आदर्शः ऽत्र लभ्यते ११. कवीन्द्रवचन समुच्चयः, प्राचीनतमः १-४ स समयः छन्दो बद्धः सदुक्ति संदर्भः १२३.७; १८.८, अस्य सम्वाद सूक्तेषु क्षेमेन्द्रः, १०३.२४; १०६.१-५७ काव्यस्य मूलम् २१.१६ रामायणस्य यायव्य दिगुदितां ४६.२४ ११२.१०० शासाम् अनुसरति २६.२ म.भ. ऋतु संहारम् । ६६.१७७०-७१% विपये ३७.६-१३, नीति काव्य ७६.८, अस्य प्रविविक्तता ७६; १०५.१३,११२.४७ काटयवेमः, विक्रमोर्वशीयस्य टीका- पभदत्तः ११०,६ फारः ७६.४ ऋष्यशृङ्ग। ६२.५ काठकसहिता, ४०.४ ऐतरेय ब्राह्मणम् अत्र नीतिकाव्यस्य काणे (पी. वी. ) अर्थ विपये निदर्शनानि दृश्यन्ते १२३.५ कर्ता १२५.२ १३२.१६॥

·. अनेन सह संस्कृत माहित्येतिहासः कात्यायना, पाणिनेः अर्वाचीन: १११.२२, ११२.४; अस्माद् १२.६:संस्कृतस्य भापितभापात्व अनन्तरं पदं भर्तृहरेः ११५.१८%, विषये १६.१; काव्य प्रकाश, १०४.१३, फादम्ब कामदेवः, १०७.१७% काव्यादर्शः,अस्मिन् वैदर्भी लक्षणम् कादम्बरी, अस्याम् अतिशयोक्तिः ६०.टि.३० १६.२७ काव्यालङ्कारः, एतदाख्यो प्रन्थः कादम्बरी कथासार, १०८.२८%, भासेन रचितः ६०.६; कान्यकुब्नम् , ३०.१४; १०७.१०, काशिकावृत्तिः, ६७.५, १०२.२७ कामन्दकः, विष्णु गुप्तं स्तौति १०६.५, १२७.१० अर्थ० कर्तृत्व विपये काशी, ६०.२०% १२८.२४ किरातार्जुनीयम , ६७-६८; फाम्पिल्यम् , नारं, ३०.१४ कीथः (टा० ए.बी.), प.प; भास कामसूत्रम्, अर्थ सा- विषये ५५.६; ऋतु संहार विषये दृश्यं १२६.२४, १०१.२२, ७१.५, कालिदास काल विषये १०४.६ ८४.२, ९२.७; १०६.६% अर्थ फाल विपये १३०.१४ कालिदास , पाश्चात्याः तम् उप तुष्टुवुः ७.४ तस्य कालोऽनिश्चितः कुन्दमाला८६.३० ७.२५, रामायणस्य आधमय॑म् | फुमार गुप्तः, नृपः, ८२.२२ उपैति २३.५; भासं परामशति | कुमारदासः, १०२.१, १०५-१०७; ५४.५; वस्य रूपाणां पात्र | कुमारसंभवम् । ६६.१६, ७३-७४ संख्या ५८.टि.० ५८.टि.३% ८२.२२; ब्रह्मा स्तुतः ८५.७; ५६.२१ मानबहदयानुभूति ८७.२६६१.६ १०६.५० प्रदर्शने भासः तम् अविवर्तते | कुमारिलः ३७.१८; ६०.१२ ६२.३, ६५.टि.३ कृष्णः (E४०-६); १०८.६ ५६-८७ ६१.७% ६१.१३ कम्णनाचार्यः, १.४.२६, ६१.२२, ६१.२ ६३.२०%, छन सम्यत्सरः, ८१.२१,८२.५% ६४१७ ९६.५, ६७.३, ६७.६ | फेसर देशः, फश्मीर एय ८२.१० २९.८१०५:२२, १०५.२६ कोरिया देश, अस्य बौद्धिक १.८.१५ ११०.२६ १११.१८% प्रवृत्तिपुसंस्कृतस्य प्रभावः १.१७) ·चन्द्रगुप्त मौर्यः, चाणक्येन सह - गिरनार, ११०.२० नामानुकमणी कौटिल्यः (अर्थ० फा), पुराणानि उदाहरति ५१.२२, १२६-१३२ कौशाम्बि, ३०.१४ चट्टोपाध्यायः ६४.६ चन्द्रगुप्त द्वितीयः ५२.१४, ८३.२४%, ख- खण्डनखण्ड खाद्य, १०४.२३, संबन्धः १२७.२१-२६% गणपतिः (२०), शास्त्री, भास- | चन्द्रवरदाई, पृथ्वीराज रासो कर्ता; नाटकानां सम्पादकः ५५.५० १२.१६ गएडीस्तोत्र गाथा, ९३.१ चन्द्रशेखरः, अभिज्ञान दीकाकारः गउड़ वह, १०७.८-१४ ७६.१८ गरुड पुराणम् । रामायणम् अनुस चाणक्य नीति शास्त्रम्, चाणक्य रति २३.४; इतिहासांशः ४७.६% राज नीतिः १२४.१५-२५; गारेशियो (जि०) प.व; रामायणम् | चारुचर्या ( क्षेमेन्द्रस्य) १२५.१; धनूवाद २५.१२ पीतगोविन्दम् । (जयदेव कृतम् ) चारुदत्त नाटकम् , (भासस्य), दृश्यताम् भासः, मृच्छ० अस्माद् भागवत पूर्व ५३.१७, नाटकेन तुलना ६१.दि.२७ ११६-१२२, चिदम्बरः १०६.३० गेट, शकुन्तला-शैलीम् अनुससार चिन्तामणिः विनायकः वैद्यः, म.भ. ६.४, ६८.२०, ७६.२४,८५.२६॥ विषये ३८.टि.२-३, ४०.२७ गीतगोविन्द विषये १२००६ गोवर्धनः, आर्या सप्तशती प्रणेता, ५३.३, भागवत काल विपये ५३.१४-१% ११५.१५ गौतमः, तस्मिन् काले संस्कृतं | चीन (देशः) अस्य बौद्धिकप्रवृत्तिषु भाषिता संस्कृतस्य प्रभावः १.१७; भाषा बभूव. १६.५% घटकर कविः, (१) नीति सार को चौरपंचाशिका, ११६; १२४.२६; (२) विक्रमादित्य- | छान्दोग्योपनिषद्, पुराणम् उदाहरति ५२.८; सभ्यो बभूव ११४.१७ मिमः, प.प: भारोपीय वर्ग-प्यूटानिक जन्मेजयः, ३२.६६ ४१.२; रामायणे भाषा विषये ५.१३ वर्णनम् ४२.२८, चारुदत्तम् ६०.५ ·. १३८ संस्कृत साहित्येतिहासः जयः, महाभारतस्य आदिनाम | ट ३१.२१, दाडः, (कर्नल) १०३.८ जयचन्द्रः, १०४.४७ टामसः (एफ.डब्ल्यू) प.व.. कवीन्द्र जयदेवः (१) गीत गोविन्द कर्ता, सम्पादकः १२३.६ (२) अर्थ अस्माद् भागवतं पूर्व ५३,१७ काल विषये १२६.२१ ११९-१२२ (२) प्रसन्नराघव टैनिसनः, प.व; ७६.२४; फर्ता, भासं परामशति ५४.१२; त-न जयप्राणः ( जापान देशः ) अस्य | तत्रवाचिकम् , ३७.१७; चौद्धिक प्रवृत्तिपु संस्कृतस्य प्रभावः | तंत्राख्यायिका, ११६.४; १.१७ तुरुष्क (देशः), अस्य बौद्धिक प्रवृत्ति- जयादित्यः, (काशिका वृत्ति कर्ता) पु संस्कृतस्य प्रभावः १.१६; १०२.२८ तुलसीदासः, 'रामचरित मानस' जल्हणः, सुभापित मुक्तावली कर्ताः २३.२१, १२८.२०% संग्रहीता १२३.१६ जानकीहरणम् , त्रिविष्टप, ( Tibet) अस्य भापया १०५-१०७ मेघदूतम् अपि अनुदितम् जिनेन्द्र बुद्धिः (न्यासत्य कर्ता ) ७२.२२, १०२.२६ त्रिपष्टि शलाका पुरुप चरितम् , जोन्सः, गीतगोविन्द विषये १०६.१८, १२०.टि.५ दण्डी, तस्मिन् अति शयोक्तिः जैकोविः, प.वः श्लोफच्छन्दसः १६.टि.१; पदलालित्यम् ८७.३, विपये २७.टि, रामायण-प्रवि फालिदासाद् गृहीतवान् ५७.१८% विक्तता विषये २८.१, रामायण- विष्णुगुप्वं परामशति १२७. फाल विपये २६.१२, ३०.३, ११-१७,१००.१६-१७,१०१.४; भासविपये ५४.६ कुमारसंभव- १०५.१७, ११०.२६; १३१.१८ विपये ७७.२३, अर्थ० फर्तृत्व अर्थ० विषये १३२.५-१४; विपये १२८.२६; अर्थ. काल | दमयन्ती, १०४.६; द्रौपदी, १७.२० जौलिः. प.व, अर्थ फाल विषये | दशकुमारचरितम् (दण्डिना प्रणीतम्) १२९.२३, १३०.१७ दृश्यताम् 'दण्डी विपये १२६.२१॥

·नामानुक्रमणी १३६ दशपुरम् , १०५.७ नीविसारः घटकपरस्य, १२४.२६ दशरथः, १०५.२५ नीति वाक्यामृतम् , सोमदेव कृतम् , दशावतार चरितम् , १०६.३ अत्र चाणक्यस्योल्लेखः १२७.१८ दाराशिकोहः, उपनिषदां रूपान्तरम् | नीलकंठा, महाभारतटीकाकारः, अकारयतू ६.५; ३४.८% ३४.२२ दिङ्नागः, परोक्षतया मेघदूते परा ३४.२५ मृष्टः ५३.२०% ८६.३०%B नेपाल (देशः), ६२.१५ दुर्योधनः, ६७.१७; नैषधीयम् , नानाटीका विभूपितम् । दुष्टः, ८६.१७; ६.टि.१ ६५.१६, १०४-१०५ देवधरः (सी.आर.), भासविपये ५६.टि.१ प-फ धर्मशर्माभ्युदयम् , १०६.२४, पञ्चतन्त्रम् , अस्मिन्गा व्यवहृतम् धावकः, ५८.१६, ५६.५, ५६.८ १८.१४; नीति वचनानां महान् धोयिकः, कविः, 'पवनदूत' कर्ता राशिः १२४.११; अत्र चाणक्यो- मेघदूतम् अनुकृतवान् ७३.१; ल्लेसः १२७.१८ ध्वन्यालोकः, कुमारसंभव विषये पंचरात्रम् , भासस्य दृश्यताम् ७४.टि.१ 'भास'; नन्दिसूत्रम् , १२७.१८, पतंजलिः, पाणिनेः अर्वाचीनः नलः, १०४.६, १०८.२% १२.६, संस्कृतस्य भापित-भाषात्व नागानन्दम् , ५८.२० ५६.७% पक्षे १५.२२, १६.१, १७.६% २०३.१४; १०८.२७; साकेत स्मरति ३०.७; ६५.१३, नानकः, १२८.१६ फालि• तुलना ८०.७; अनेन नाभिः, भारतस्य प्राचीनं नाम विशाल नीतिकाव्यम् अनु. ४६.१६ शालितम् आसीत् १२३.६; नासिक, ११०.२०% १२८.१७; निचुलः, परोक्षतया मेघदूते परामृष्टः पद्मपुराणम् ५१.५; ८३.२०%, पद्यकादम्बरी १०६.४; नीतिप्रदीपः, वेतालभदृस्या पवन दूतम् , धोयिकेन रचितम् , १२४.२७) नीति रत्नम् , पररुचेः, १२४.२६; पादलिपुनम् । ७३.१; ३०.१५-१६ ·. १४० संस्कृत साहित्येतिहासः ६०.२६ प्रबोध चन्द्रोदयः, १०.३ पाणिनिः, अष्टाध्यायी कर्ता तस्य प्रभाषिक चरितम् , १०३.२५, प्रभावः हरिवर्पोपरि ६.२६, तेन | प्रवरसेनः, १०५.१६; १०८.१५; 'संस्कृत' शब्दस्य प्रयोगः कृतः, प्रसन्नराघवम् , जयदेव कृतं १०.१४, मध्यकाले मुल्यो ग्रन्थ नाटकम् , भासं , परामृशति कारः १२.४; तस्माद् अर्वाचीनी ५४.१२, कात्यायनः पतञ्जनिश्च १२.६; | प्रसेनजित् , कोसलराजः बुद्धकाले संस्कृतस्य भापित भाषाव पक्षे १५.२०, १५.२५; तस्मात् माग | प्रियदर्शिका, ५८.१७, ५९.७; वैदिक कालः १७.२६, १६.२६, | प्लेटो, अर्थ० महिमाऽस्य प्रन्थस्य नवैवस्माद् अर्वाचीनं रामायणम् | महिमानम् अतिशेते १२६.१५; ३१.१-७; तस्माद् महाभारतम् | फर्गुसनः प.व., विक्रम संवत्सर अर्वाचीनम् ३२.टि.२; अस्य विषये ८२.१-८ १११.५-६, महाभारत संस्तुतम् भासीत् १११.२५ ३६.१०% फ्लीटर, प.व. १११.१०; अर्थ पाणिनि व्याकरण, विरुद्ध प्रयोगा काल विषये १२६.१९% भासे लभ्यन्ते ५७.२६, ६१.२% अर्थ० च १३२.२६% व-भ पार्जिटरः, प.व पश्चिमां दिशम् ] बर्नलः, प.व., नीलकण्ठ काल विषये आर्याः जग्मुः ४६.१३) म.भ. युद्धकाल विपये ५१.२६, ५२.टि; | वालिङ, प.व., रामायण विषये पिशलः, गीत गोविन्द विपये २५.२१% १२०.टि.३ घाणः, अस्मिन् अतिशयोक्तिः पुरुरपस् । ६१.३ १६.२, ३७.२१; वायवीयं पुराणं पुष्य मित्रः,नृपः, अश्वमेधेन इयान परामशति ५१.१; भासं परा- ६५.१३, ६७.६७९.२४, ८३.१% मृशति ५८.३; कालिदासं स्तौति पृथ्वीराजरासो, चन्दबरदाई कृतः ७६. ६७.८, १०३.३ १२.१६ १०५.१७, १०७.२२, १०८.१९ प्रतिज्ञा योगन्धरायणम् , मास हालसतरावी उपस्तौति ११४.२१) प्रणीतम् ५६ दृश्यताम् 'मासः। वस्य श्वशुरः मयुर ११८.२१%;

·१० नामानुक्रमणी वार्नटः, प.प., भास विषये ५५.११७ १०३.१३; स भर्तृहरिः न ११७. स्वप्न० कर्तृत्व विषये ५९.दि.२, भास-काल विपये ६२.१७ भरत नाट्य शास्त्रम् १०८.१७ बिल्हणः, ११६ भर्ट मेएठ', १०८.८; बिहारी लालः, ११५.२५, भत हरि १००.२२; ११३.६% बिहारी सतसई, हाल सप्तशतीम् ११५-११६.११८.१, ११८.२% अनुकरोति ११५.२४-२५ ११६.२-७; थीम्जः, प.व., भाषा विकास विषये | भवभूतिः, फालिदासम् अनुहरति १४.५%8 ८७.१७, ८६.१७, १०७.१४॥ बुद्ध परितम् , अस्मिन् अश्वघोषः १०८.६ भासेन तुलना ५६.५, कालिदासम् अनुहृतवान् | भविष्य पुराणम्। अस्मिन् इतिहा- ८०.२५, ८६.३, ८६.६%80% सांशः ४७.१२, ५१.५, ५१.६ युह लरः, प.व.,म.म.फाल विषये ५१.११-२१, ५२.२२-२७; ३७.१२७ भागवतम्, रामायणम् अनुसरति बोरज कोई तत्रत्य शिलालेखाः २३.४, ४४.२१; इतिहासांशः ४६.२२ ४७.६-८, ४७.१० ५२.१६; बोधायन धर्मसूत्रम् , अस्मिन् म. बुद्धोऽवतारः इति ५३.टि; गीत- भ. उल्लेसः ३६.१५, अस्यशैलीम् गोविन्दात् पूर्व ५३.१७) चन्द्रगुप्त अर्थ अनुहरति १३२.२२ मौर्य वर्णनम् १२७.२८ वहा पुराणम्, ५०.१४ भाण्डारकर, भाषित भाषा विषये महाण्ड पुराणम् , रामायणम् अनु. ११. अन्तिम सरति २३.४, ४४.२०, ४५.१७] भाण्डारकर प्राच्यानुसन्धान शाला, ४६.१८, ५१.६७ ५२.१६ अत्र एतस्या सामीतिक म.भ. मौर्य वंशवर्णनम् १२७.२६ संस्करणं प्रकाशीभवति ३४.१७ ब्राह्मण प्रन्थः, तस्मिन् काले पुराणे | भामहः, १००.१४; १००.१७) विद्यमानं बभूव ५०.२० १२६.टि. भगवद् गीता, ९१.५ भारत मंजरी, म.भ. प्राचीनतमः भट्टनारायणः, ८६२६; भट्टि,८९-१००,१०२.१, १०२.१७ भारविर, . सक्षेपः ३७.१० १०६.२ अर्थागौरवम् ८७.२ ·१४२ संस्कृत साहित्येतिहासः ६६-६६) १००.१, १००.२८% ३२.१५ (२) १३२.२२ १०१.१-३, १०२.२, १०२.८ | मनुस्मृतिः, ६५.१% १०३.१३, १०८.११, १०८.२६; | मन्दसौर, १०५.४; भाव प्रकाशः, (शारदावनयस्य)| मम्मट भट्टः, १०४.१३, स्वप्न० नाटफम् उदाहरति ६०.१० मयुरः, ११८.२०-२६; भासः, तस्य काल: अनिश्चितः | मलय, (मायो द्वीप), अस्य बौद्धिक ७.२५, रामायणस्य आधमय॑म् प्रवृत्तिपु संस्कृतस्य प्रभावः, उपैति २३.५, ५४–६४, ६७.५; १.१८ कालिदासेन तुलना ८६.१०-१८मल्लिनाथः, टीकाकारः ७६.१८% १०.५७६५.६ १२६.टि.२ ७७.४; ७७.१३; ०३.२०; १०२. भीमः, ६७.२१ २६; १०५.१७ अर्थशास्त्र परा- भोजः, तदाख्याः अनेकाः व्यक्तयः मृशति १२७.१६ ६.२०; संस्कृतस्य भापित भा- | महाभारतम् । ६.७; तस्मात् पूर्वगतः पाल पते १७.११, १०३.६ कालःमध्यकालः १२.३, संस्कृतस्य १०३.११ भापित भाषात्व पते १७.३, वद् भोजदेवः, (श्रृंगार प्रकाशस्य कर्ता) महाकाव्यम् २१.१० पंचमो वेदः ५६.२३ २१.टि.२ ३३.१ ३३.१४, २२. भोजराजः, रामायण चम्पूः फर्ता १३-१६; अस्मिन् रामोपाख्यानम् मोम्बापुरी शाखाम् अनुसरति २३.३, २६.६-१५, ३१-४०% २६.३, रामायण-तुलना ४०-४४९१. भीमकः, १०८.२० ५, ९७.१२; १७.१४; १०१.१७ ११३.२, म महाभाष्यम् ६५.१३-१५, भस्य मड़खः, १०८.१०, १०६.६ कालिक रचनया तुलना ८०.७% मत्स्यपुराणम् ४६.१८, ४७.१ महायानः, (बौद्ध सम्प्रदावः), ४८.५, ५१.६, ५२.१६-१७ अस्य प्रामाणिकाः प्रयन्धाः अन मौर्यवंशपर्णनम् १२५.२६) संस्कृत भाषा प्रपद्धाः ७.६% मधुरा, ११०.१३ महापान भद्धोत्पादम् , ६२.२३ मनुः, (२) सृतीयावस्याफः म.भ. | महावीरचरितम् । ५६,५, मन्यः अनेन शन्देन प्रारभ्यते 'माघः, ८७.२,९७.६ ६६. Et.

·विषये २.टि. ३.६, ३.२० युधिष्ठिर. ६७.१७,१०१.१०६ नामानुक्रमणी ११; १००.१८, १००-१०३, श्रेण्य संस्कृत लपए विषये १६. १०३.२४ १०६.२७%, १०८.२७% टि.२, १६.२४, म.भ, परिमाण मातंग दिवाकरः, ११८.२७. विषये ३२.१० ४०.२६) म.भ. मार गुप्तः, न स कालिदासः २२. काल विषये ३८.२०, ऋतुसंहार दि.२७ १०८.८% १०८.१३-१६; विषये ७१.१, कालि काल विषये माधवाचार्यः, १३०.१२ मालती माधवम् । ८७.१७, ८६.६ | मैक्समूलरः, प.व., संस्कृत पुनरु- मालव संवत्सरः, ८१.२१. ५२.६ जीवन विषये ८२.३, १०९.२६, मालविकाग्निमित्रम् (कालिदासस्य) भास परामृशति ५४.५, अनेक ११०.१६, ११०.३०, १११.३, १११.२० भर्तृहरि विषये संस्करणम् एतत् ५६.११, ६४, ११६.१५ २३, ६६-६७, संस्करणानि ७७. २५-२६, ७६.२३, ८३.१; हर्पण मोह मुद्गरः, (शंकराचार्यस्य) ११६.१% अनुरुवम् ८७.१८, मिथिला, नगरी, ३०.२ मौद्गल्यायनः, ६.२; मुद्राराक्षसम् , अत्र चाणक्यादि- य-व वर्णनम् १२८.३, ११६.४; यवनसाहित्य, (प्रीक), संस्कृत- मुरारिः, १०१.७ साहित्यम् अस्मात् ज्यायः ३. मृच्छकटिकम् , ६१.१०; चारुदत्तेन १७-२३; सम्बन्धः ६१.टि.२,८९.६% यशोधर्मा, नृपः, तमाश्रितः कालि- मेगास्थनीजा, म.भ.विषये ३८.टि. दासः ८२.१० १११.१६ ३; ३६.१९; पाणक्यकान पक्षे | यशोधर्म परितम् । १०६.१५; १२६.२५-२, १३०.३-७% यशोवर्मन् , १०७.१०; मेघदूतम्, ६६.१८, ७१-७३, ८२. याज्ञवल्क्यः, १३२.२ १५, अस्मिन् दिश्नाग-निचुली | याज्ञवल्क्य स्मृतिः ६५.१७, १३१. १६ परामृष्टौ ८३.२०, ८७.१७, ८७. यारक संस्कृतं 'भाषा' इति व्यप- २३, १०५.१३ ११२.४ दिशतिः १५.१७॥ सेएठः, १०८. मैक्डानलाप.व., संस्कृतस्य महत्त्व १२८.१७ १५.२५६ ·१४४ संस्कृत साहित्येतिहासः रघुवंशम् , ६६.२०, ७५-७६, ७६, राम चन्द्रः, १०८.६ २५, ८२.१७,८४.१७, विष्णुः | राम चन्द्र (गुण चन्द्रः); नाट्य स्तुवः ८५.७, ८५.१२, ८७.१४; दर्पणकारः ५६.१६ ८७.२४, ६१.७ १०५.२४, रामायणम् , ६.७ दृश्यताम् वाल्मी- १०६.१ १०७.४ कि, , तस्मात् पूर्वगतः काल रङ्गनाथ, विक्रमोर्वशीयस्य टीका मध्यकाल १२.३, सस्कृतस्य कार ७८.४ भाषित भाषाव पक्षे १७.३; रत्नाकर', १०३.१८-२५% तन्महाकाव्यम् २१.१०२२-३१) रविचन्द्र, , अमलकस्य टीकाकार', रामोपाख्यानं महाभारते ३६.३, ११७.२५ म.भ. तुलना ४०-४४; अस्माद् रसिकरञ्जनम्, १०६.६% मेघदूत कथा बीजं नीतम् ७१. राक्षस काव्यम् , (कालिदासस्य १) ३१, ६१.५-१२; ११३.२७ श्रृंगार तिलकाद् अपि दूरतरम् रामायणचम्पू (भोजराज प्रणीता) अपकृष्यते ११४. राघवनेषधीयम् १०६.१ रामायण मंजरी, (मेन्द्र कृता) राघवपाएडवीयम् १०७.१५-२३, दृश्यतां क्षेमेन्द्र १०६.४ राघवपाण्डवीय यादवीयम् १०८.३, | रामावतार, भास काल विषये राघवमट्ट, अभि. टीकाकारः ६११० ७८.१७ रावण १०७५3 राजशेखर, भासं,पुरामृशति,५४७; रावणवधम् १९.२० ५८, ५६.१, ५६.१० अनेन | रावणार्जुनीयम् १०८.२०% अभि०, बगीयं संस्करणं दृष्टम् राष्ट्रकूटम्, १०८.६, ७६.१,१०७.११.१०८.६; रास्का,पय, भारोपीय वर्ग-ट्य टा- राजस्थानम्, १०३.८%, निक भाषा घर्ग विषये ५.१२, जानक.. १०३.२६) रुद्रदामन, शिलालेख, ६५.टि.१% राप्सन (ई. जे.) प.प. संस्कृत | रोमक सिद्धान्त ५३.२८, मापित भाषात्व विषये १४.२०% | रोमसाहित्यम्। संस्कृत साहित्यम् पुराणरचना कान विपये ५०.टि.२० भस्माद् ज्याय' ३.१५, राम मनेन विलकाल्या टीका छता | रोमहर्षण व्यासस्य पञ्चम शिष्यः २५.८; ४४.२६,४५.५% १५.१०५.१३ दृश्यताम् भोजराजा, ·लेवि, - - - नामानुक्रमणी १४५ ४५.२० पुराणस्य वक्ता ४७.२१, | वरुण , वैदिकीदेवता, लक्ष्मणसेन , वङ्गभूपति , जयदेव । वर्डस्वर्थ, पागल कवि , कालिक भस्य सभ्य आसीत् ११६ २७, तुलना ८७७ १२३ १२ वर्मलात (वर्मलाख्य) १०२.२०-२२ लका (द्वीप), अस्य बौद्धिक प्रवृत्तिषु | वलभी १००७; सस्कृतस्य प्रभावः १.१ अस्य वल्लभदेव , (१) मेघदूतस्यप्राचीन- भाषया मेघदूतम् अनुदितम् तम टीकाकार ७७.३, (२) ७२२२ सुभाषितारली कर्ता ८६ १६; लूडस , पप, अश्वघोष रूपका- घसन्तगढ, १०२.२१% णाम् अन्वेष्टा ८८.१३, ८६ २३; गीतगोविन्द विषये यसुबन्धु , दिडूनाग गुरु, ३.२३, पसुमित्र : अग्नि मन पुन , ६७.१०; १२० टि ६ ७९.२५ लैकोट, घ, भासविषये ५५६ वाक्पति , १०७७-१४; लैसन , प व गीतगोविन्द विषये | वाक्यपदीयम् , ११६.१०; १२० टि २, वागीश्वर, १०३२५ लोकनाथ अनेन रामायणस्य टीका वादिराज, ,१०६.१५ उता २५१०3 लोपोल्ड वान् आप्टर चामन, (१) ६१.टि.२० (२) अलं- प.प. भारतीय शार्मण्य तुलना विपये फारसूत्रस्य कर्ता फालिदासाद् उदाहरति ८७.२०, ६ १४, गीत गोविन्द विषये १०७.१, अमरूक समुद्धरति १२०.टि. ११८.१७, लोमहर्पण , दृश्यताम् रोमहर्षण; वषसूची, (अश्यघोषस्य), १२.२६, वायु, वैदिकी देवता १९.१२; वायु पुराणम् ४२ २४, ४४.२०% वत्सभट्टि, अनेन मेघ दूतम् अनु कृतम् ७२.१५; मुतुसहारे च ६, ५२ १८. अत्र मौर्य वश ७७.२, ६३३-११, ६७१७, १००.२० १०५४ वररुचि. नीतिरल पर्ता, १२४ २६ वराहमिहिर.. विक्रमादित्यसभ्य ८१.२४, - ८० वर्णनम् १२७ २६; वाल्मीकि , रामायणस्य का, आदि कवि, तेन 'सस्कृत' शद प्रथम प्रयुक्त १०.१४, २२-३११०० ·रणे ७८.१७ १४६ संस्कृत साहित्येतिहासः विक्रम संवत्सरः, ११०.८११०.११४ २७.२०; विशिष्य उपासनीयोs विक्रमादित्यः, तदाख्याः अनेकाः भवत् १६.१४; तस्य वामनावतरः व्यक्तयः ६.२० शकारिः ७६. रामायणे उपाख्यातः २६.३०%; १८; हालसप्तशत्यां स्तुतः ८१. विष्णु गुप्तः, चाणक्य एव; १२७. ४, ८१.१५, (२) तस्य नव ३, १२७.६३ १३१.१, रत्न्यां अमरसिंह घराहमिहिरौ | विष्णु धर्मम् , एतदाख्यं काव्यं ८१.२४; (३) अनेन हूनाः वि भासेन रचितम् ६०.६; जिताः ८१.२७; (४) चन्द्रगुप्त विष्णु पुराणम् , रामायणम् अनु- द्वितीयः सः, ६२.१४ सरति २३.४, ४४.२०, अस्मिन विक्रमोर्वशीयम् ६६-६७ द्वे संस्क इतिहासांशः ४७.६-८, ५२.१६% वायु पुराणाद् अर्वाचीनम् ५३. विंटरनिटूजः, प.व.,सस्कृतस्यमहत्त्व १०, कौटिल्यं परामृशति १२७. विषये २.टि.५ ४.११, रामायण २५० प्रक्षिप्त श्लोक विषये २६.१६; | विष्णवर्धनः, १११.१६; भासविषये ५५.६; भासकालं वीरेश्वरः, अन्योक्ति शतकस्य विपये ६२.३ अर्थ. काल विषये प्रणेता ११५.२० १३०.८% वृद्धचाणक्यम, १२४.१६॥ विसेंट स्मिथः, प.व., मत्स्य पुराण | वेणी संहारम् ८९.२६; वेताल भट्टः, नीति प्रदीपकारः विमल सूरिः, अस्य प्रन्योरामायणो १२४.२७ पजीव्यकः २३.८ वेमभूपालः, अमरूक टीकाकारः विल्यमजोन्सः, शकुन्तला जमना- ११७.२६ नुवाद फारः ८५.२८%, वैद्यभानुः पण्डितः, सुभाषितावली विल्सना, प.व., पुराण रचना काल संग्रहीता ? १२३.टि; विषये ५०.१५; मालविका वैवरः, प.व. रामायणकाल विषये विपये ६६.२२,७६.६ ३०.१, अभि० विषये ७६.३; विशासचः, भासेन तुलना | वैशम्पायनः, व्यासस्य शिष्यः ३२; ६०.टि. ३४.२८,४१.१% विशाला नगरी, ३०.२१७ वैशाली, नगरी, ३०.२२ विष्णुः, पृथिवीम् अवतरति १८.२३, व्यासः, म. भ. प्रणेता, ३१-४०%; विपये ४८.५ , ·नामानुक्रमणी १४७ ४१ ११; ४१.१३ पुराणं प्रथितवान् | शार्मण्यः, (जर्मन देश) भारतीय ४४.२३-२५, ४५.१% ९७.२४; शार्मण्य तुलना ६.१३-२० १३२.२ शिलर, यूरोपीय कवि , मेघदूतम् विटनी, प.व., सस्कृत साहित्य अनुहरति ७२.६; तिथि क्रमाभाव विपये ८.टि.१ | शिल्हण , ११६.४.७; शिवस्वामी, १०८ २३ शिशुपालवधम् , १००-१०३, शकुन्तला, (कालिदासस्य), दृश्यतां | शीला भट्टारिका, क्वयित्री, १२२. कालिदास, शकुन्तलोपाख्यान १४२३, महाभारते ३६.६; शूद्रक , (मृच्छ० कर्ता) ६१.१०, शङ्कर , प्राचार्य, महाभारत परा- शृंगार तिलकम् , (कालिदासस्य १) मृशति ३७ १४, अस्माद् भागवत ११३.२७-२६; ११४१६ अस्मादू अर्वाचीनम् ५३.१६, ११७.२३; राक्षस काव्य दूरतरम् अपकृष्यते (२) 'शकुन्तला' टीकाकार ११४.८, ७८.१८ शृगार प्रकाश (भोजदेव कृत ) शतपथ ब्राह्मणम् , पुराणाध्ययन अस्मिन् स्वप्न पचमाक सक्षेप परामृशति ५१.२६ उपन्यस्त, ५६.२३, शम्भु , 'अन्योक्ति मुक्त लता' प्रणेतः | शेक्सपियर, ६६.३; कालिदासेन ११५ १६ तुलना ८६ २०% शाखायन श्रौतसूत्रम्। अत्र शोपनहार , उपनिषदा विषये ६८ पुराणोल्लेख उपलभ्यते ५१.२४, शौनक, ३२.१२-१४, ४१.३; शान्ति शतकम् । ११६ ४-७; शाम शास्त्री, (डा.), अर्थ काल विपये १२६.१८% श्रीधर दास , सदुक्ति कर्णामृतस्य शारदातनय, भाव प्रकाश र्ता ६०१ शारिपुर, ८६.४ श्रीघर, सुभाषितावली सम्पादक गाधर, १२३ २०; शाङ्गधर पद्धति अन भासपद्यानि | श्री हर्प , १०४-१०५; ५५३, १२३.२०७ (शार्मण्य कवि) सस्कृत श्रावस्ती, लपस्य जधानी, ३०.७% श्रीकण्ठचरितम् , १०६.६ सग्रहीता १२३.१३ श्रीधरसेन, १००७ १२३.२६; . श्लेजल ·१४६ रणे ७८.१ संस्कृत साहित्येतिहासः विक्रम संवत्सरः, ११०.८११०.११ २७.२०; विशिष्य उपासनीयोs विक्रमादित्यः, तदाख्याः अनेकाः भवत् १६.१४; तस्य वामनावतरः व्यक्तयः ६.२०% शकारिः ७६. रामायणे उपाख्यातः २६.३०% १८; हालसप्तशत्यां स्तुतः ८१. विष्णु गुप्तः, चाणक्य एव; १२७० ४; १.१५; (२) तस्य नव ३; १२७.६ १३१.१, रल्यां अमरसिंह वराहमिहिरौ विष्णु धर्मम् । एतदाख्यं काव्यं ८१.२४; (३) अनेन हूनाः वि. भासेन रचितम् ६०.६ जिताः ८१.२७; (४) चन्द्रगुप्त | विष्णु पुराणम् , रामायणम् अनु- द्वितीयः सः, ८२.१४; सरति २३.४; ४४.२०, अस्मिन् विक्रमोर्वशीयम् ६६-६७, द्वे संस्क इतिहासांशः ४७.६-८, ५२.१६% वायु पुराणाद् अर्वाचीनम् ५३. विंटरनिट्जः, प.व.,सस्कृतस्य महत्त्व १०, कौटिल्यं परामृशति १२७. विपये २.टि.५४.११रामायण २५ प्रक्षिप्त श्लोक विषये २९.१६ | विष्णुवर्धनः, १११.१६; भासविपये ५५.९; भासकालं वीरेश्वरः, अन्योक्ति शतफस्य विपये ६२.३, अर्थ काल विषये प्रणेता ११५.२० १३०.८ वृद्धचाणक्यम, १२४.१६ विसैंट स्मिथः, प.व., मत्स्य पुराण | वेणी संहारम् ८८.२६; नीति प्रदीपकारः विमल सूरिः, अस्य प्रन्योरामायणो १२४.२७, पजीव्यकः २३.८% वेमभूपालः, अमरूक टीकाकारः विल्यमजोन्सः, शकुन्तला जर्मना- ११७.२६ नुवाद फारः८५.२८% वैद्यभानु, पण्डितः, सुभापितावली विल्सनः, प.प., पुराण रचना काल संग्रहीता ? १२३.टि; विषये ५०.१५, मालविका वैवरः, प.व., रामायणकाल विषये विपये ६६.२२, ७६.६७ ३०.१ अभि० विषये ७६.३ विशासदत्तः, भासेन तुलना वैशम्पायनः, व्यासस्य शिष्यः ३२, ६०.टि.स ३४.२८,४१.१% विशाला नगरी, ३०.२१% वैशाली, नगरी, ३०.२२ विष्णुः, पृथिवीम् अवतरवि १८.२३, व्यासः, म. म. प्रणेता, ३१-४०%; विपये ४८.५ वेताल भट्टः 7 ·नामानुकमणी ४१.११; ४१.१३, पुराणं प्रथितवान् | शार्मण्यः, (=जर्मन देशः) भारतीय ४४.२३-२५, ४५.१ ७.२४ शार्मण्य तुलना ६.१३-२० १३२.२ शिलरः, यूरोपीयः कविः, मेघदूतम् हिदनी, प.व., संस्कृत साहित्ये अनुहरति ७२.६; तिथि क्रमाभाव विपये ८,दि.१; शिल्हणः ११६.४.७% शिवस्वामी, १०८.२३, श-हे शिशुपालवधम् , १००-१०३, शकुन्तला, (कालिदासस्य), दृश्यतां शीला भट्टारिफा, कवयित्री १२२ कालिदासः, शकुन्तलोपाख्यान १४-२३ महाभारते ३६.६ शूद्रकः, (मृच्छ० कर्ता) ६१.१०; शङ्करः, आचार्यः, महाभारत परा- | शृंगार तिलकम् । (कालिदासस्य १) मृशति ३७.१४, अस्माद् भागवतं ११३,२७-२६; ११४.१-६, अस्मा अर्वाचीनम् ५३.१६; ११७.२३, राक्षस काव्यं दूरतरम् अपकृष्यते (२) 'शकुन्तला' टीकाकार: ११४.८, ७८.१८ शृंगार प्रकाशः (भोजदेव कृतः ) शतपथ ब्राक्षणम् , पुराणाष्ययनं अस्मिन् स्वप्न० पंचमांक संक्षेपः परामृशति ५१.२६; उपन्यस्त', ५६.२३, शम्भुः, 'अन्योक्ति मुक्त लता' प्रणेता शेक्सपियरः, ६६.३, कालिदासेन ११५.१६ तुलना ८६.२०% शांखायन श्रौतसूत्रम् अत्र शोपनहारः, उपनिषदां विषये ६.८% पुराणोल्लेखः उपलभ्यते ५१.२४, शौनकः, ३२.१२-१४, ४१.३; शान्ति शतकम् , ११६.४-७; श्रावस्ती, लवस्य राजधानी, ३०.७%, शाम शास्त्री, (डा.), अर्थ० काल श्रीकण्ठचरितम् , १०६.६ विषये १२६.१८, श्रीधर दासः, सदुक्ति कर्णामतस्य शारदातनयः, भाय प्रकाश कर्ता संग्रहीता १२३.१३ ६०.१; श्रीधरसेनः, १००.७; शारिपुत्र, ६.४ श्रीघर', सुभाषितावली सम्पादकः गाधरः, १२३.२०, १२३.२६ शाङ्गधर पद्धतिः, अत्र भास पद्यानि | श्री हर्षः, १०४-१०५; श्लेजल: (शार्मण्यःफविः) ५५.३, १२३,२०% ·रणे ७८.१६ १४६ संस्कृत साहित्येतिहासः विक्रम संवत्सरः, ११०.८११०.११% २७.२०, विशिष्य उपासनीयोs विक्रमादित्यः, तदाख्याः अनेकाः भवत् १६.१४; तस्य वामनावतरः व्यक्तयः ६.२०; शकारिः ७६. रामायणे उपाख्यातः २६.३० १८; हालसप्तशत्यां स्तुतः ८१. विष्णु गुप्तः, चाणक्य एव; १२७० ४, ८१.१५, (२) तस्य नव. ३, १२७.६१३१.१, रत्न्यां अमरसिंह वराहमिहिरौ | विष्णु धर्मम् , एतदाख्यं काव्यं ८१.२४; (३) अनेन हूनाः वि भासेन रचितम् ६०.६; जिताः ८१.२७; (४) चन्द्रगुप्त | विष्णु पुराणम् , रामायणम् अनुः द्वितीयः सः, ८२.१४; सरति २३.४; ४४.२०, अस्मिन् विक्रमोर्वशीयम् ६६-६७; द्वे संस्क इतिहासांशः ४७.६-८, ५२.१६; वायु पुराणाद् अर्वाचीनम् ५३. विंटरनिट्जः, प.व.,सस्कृतस्य महत्व १०, कौटिल्यं परामृशति १२७. विषये २.टि.५ ४.११; रामायण २५, प्रक्षिप्त श्लोक विपये २९.१६ | विष्णुवर्धनः, १११.१६; भासविषये ५५.९; भासकालं | वीरेश्वरः, अन्योक्ति शतकस्य विषये ६२.३; अर्थ. काल विषये प्रणेता ११५.२० वृद्धचाणक्यम, १२४.१६ विसैंट स्मिथः, प.व., मत्स्य पुराण | वेणी संहारम् ८६.२६; वेताल भट्टः, नीति प्रदीपकारः विमल सूरिः, अस्य ग्रन्थोरामायणो १२४.२७, पजीव्यकः २३.८; वेमभूपालः, अमरूक टीकाकारः विल्यमजोन्सः, शकुन्तला जर्मना. ११७.२६ नुवाद कारः ५५.२८ वैद्यभानुः, पण्डितः, सुभाषितावली विल्सनः, प.व.,पुराण रचना काल संग्रहीता ? १२३.टि; विपये ५०.१५, मालविका वैबर:, प.व. रामायणकाल विपये विपये ६६.२२,७६.६; ३०.१, अभि० विपये ७६.३% विशाखदत्तः, भासेन तुलना | वैशम्पायनः, व्यासस्य शिष्यः ३२; ६०.टि.२७ ३४.२८%, ४१.१% विशाला नगरी, ३०.२१ वैशाली, नगरी, ३०.२२ विप्पुः, पृथिवीम् अपतरति १८.२३, व्यासः, म. भ. प्रणेता, ३१-४०% १३०.८% विषये ४८.५ ·. . नामानुक्रमणी १४७ ४१११, ४१.१३, पुराण प्रथितवान् | शार्मण्यः, (=जर्मन देश) भारतीय ४४.२३-२५, ४५.१, ९७.२४; शार्मण्य तुलना ६.१३-२०, १३२.२, शिल्लर, यूरोपीय कवि , मेघदूतम् विटनी, प.व., सस्कृत साहित्य अनुहरति ७२.६ तिथि क्रमाभाव विपये म.टि.१; शिल्हण , ११६.४-७; शिवस्वामी, १०८ २३, शिशुपालवधम् , १००-१०३, शकुन्तला, (कालिदासस्य), दृश्यता | शीला भट्टारिका, पयित्री १२२. कालिदास, शकुन्तलोपाख्यान १४२३ महाभारते ३६ ६; शूद्रक , (मृच्छ० कर्ता) ६१.१० शकर , प्राचार्य , महाभारत परा- शृगार तिलकम् । (कालिदासस्य १) मृशति ३७ १४; अस्माद् भागवत ११३.२७ २६ ११४१-६; अस्माद् अर्वाचीनम् ५३.१६, ११७.२३, राक्षस काव्य दूरतरम् अपकृष्यते (२) 'शकुन्तला' टीकाकार ११४.८% ७८.१८, शृगार प्रकाश (भोजदेव कृत ) शतपथ ब्राह्मणम्, पुराणाभ्ययन अस्मिन् स्वप्न पचमाक सक्षेप परामृशति ५१.२६, उपन्यस्त, ५६२३, शम्भु , 'अन्योक्ति मुक्त लता' प्रणेता शेक्सपियर, ६६३, फालिदासेन ११५ १६ तुलना ८६ २०, शाखायन औतसूत्रम्। अत्र शोपनहार , उपनिषदा विपये ६.८%; पुराणोल्लेख उपलभ्यते ५१.२४, शौनक , ३२.१२-१४, ४१.३; शान्ति शतकम् । ११६४-७, श्रावस्ती, लसस्य राजधानी, ३०.७ शाम शास्त्री, (डा.), अर्थ काल | श्रीकण्ठचरितम् , १०८.६ विपये १२६ १८; सदुक्ति कर्णामतस्य शारदातनय, भाय प्रकाश पर्ता सग्रहीता १२३ १३, श्रीधरसेन , १००% शारिपुन, ८६.४ श्रीर, सुभाषितारली सम्पादक गाईघर , १२३ २० १२३.२६ शाधर पद्धति , अन भास पद्यानि | श्री हर्प, १०४-१०५; ५५३, १२३.२० इलेजल' (शार्मण्य फर) संस्कृत- श्रीधर दास - ·अत्र भान २६.६ म.न. विषये ३३.टि-२ | सोमिल्ल,कालिदासात् पूर्वः ६७.५ मास शिपये ५५.१३ स्वप्न स्टेन कोनो, प.व. भास विस ५५.६; भास काल विषये संस्कृत साहित्येतिहासः पाव्यानि अनुच्वयति स्म ७.७; / सुबन्धुः, म० भारतं परामृशति ३५ रामायण विपये २५.२० २१ कालिदासंच ७६.६१०३ सद्धर्मस्मृत्युपस्थानम् । रामायण १५१०७.२२; १०८.११ मूलमेतत् २६.७; सुभाषितापली, भास पद्य * सदुक्ति कर्णामृतम् । अत्र भास ५४.१८, ८६.१६ (१) वल्ल पद्यानि ५५.३, १२३.१२, देव सम्पादिता १२३.२३, (: समय मातृका १२५.१ श्रीवर सम्पादिता १२३. २६ समुद्रगुप्त ८२.१६) ८३.१ | सुभाषित मुक्तावली, जल्हणे ११०.२५% संगृहीता १२३.१६, समुद्र मन्थनम् , अर्णव मयनम् | सुवर्णाक्षी, अश्वघोपस्य जनन इति उपाख्यानं रामायणेऽपि ८६.२ २७.२ सूक्तिमुक्तावली, सर्वशनारायणः, म.म. टोफाफारः पद्यानि ५५.३; ३४.२१, सूत्रालंकारम् , अश्वघोपस्य कृति, ८६.३; ६२.६% ६२.२०% सातवाहनः, हात एच, ११४.१६ सेतुपन्ध, १०५.१५; तस्य सप्तशती ११४-११५) सोमदेवः, नीतिवाक्यामृत० कर्ता, सायरा, प्राचार्यः, १३०.१२; चाणक्यमुल्लिखति १२७.१८ साहतांक चरितम् , विस्मृतिगर्ने | सौतिः, ३२.१२-१५, महाभारतम् निलीनम् , ए.टि. साहित्य दर्पएन् । नाल० संस्करण ४७.२१% सिल्वेन लेवि., रानापर विपये सौन्दरानन्दम् । नाटक विपये ५६१६ मुत्तनिपात, प्राचीन बौद्ध मन्यः स्वप्नवासवदर पुराराम् उदाइरति ५२.५ हयग्रीवषयम सुदास, ११२.१३ हरदत्त सरि सुप्रभदेवः, १०२.२० हरमसाएर है सर्वाश्रयः, १०२.२१ इति नाम अनेन कृतम् ३२.१८ ३५.२ ४.३ पुराणस्य मोता विपये ७७.२७, ११२.२४ - " , ·पर्व इति ३५.७-कालः ३९. 1-४; ४२.१३ नामानुक्रमणी वजयम् , १०३.१८-२५, ६७.८; १०३.२, अस्मिन् हाल गोविन्द प्रशस्तिः, १२२.टि सप्तशती पस्तुता ११४.२० वन्द्रः, १०६.२४ हलायुधः। १०८.५ वंशपुराणम् , रामायणस्य वङ्गीय- हस्तिपकः, १०८.८; पारसाम अनुसरति २५.२४ सिल हापकिंसः, प.व., व्यास विषये ४२.१६, ४३.२०% वर्षः (=यूरोपः), अस्मिन् हानले. (प.य.), कालि काल संस्कृतस्य प्रभावः २.१, पा- विपये ५२.११७ गिनि-प्रभावः ६.२६, ७.१०%; हालः, अस्य सप्तशत्यां विक्रमादित्यः ७.१८ इतिहास शब्दस्यार्थः स्तुतः ८१.३, ८१.१२, सप्तशती फर्ता सातवाहनः सः ११४.१६, हस्त तस्य सप्त शती ११४-११५, गुरक्षितानि ३३.२० हितोपदेशः, नीतिवचनानां महान् खः, ११०.२५, राशिः १२४.११% , प.व., म.भ. विषये ३८.५; हिलāटः, प.व., रघुवंश विषये ७७. (नृपतिः) ५८.२; ५६.८७८. ६; अर्थ० कर्तृत्व विषये १२८. ११, कालिदासम् अनुहरति ८७. १४-१६ .८१०८.२७; हीरोडोटसः, ८.५; चरितम् , वायवीयं पुराणं हूनाः, १११.१५) समृश्यते ५१.१ अस्य भूमिका- | हेमचन्द्रः, १०९.१८ गं भासः परामृष्टः ५५.४; | होल्दजमैन, प.प; अस्य मतं म.भ. कालिदासम् अनुहरति ८७.१८, विपयेऽनुचितम् ३८.टि.१ ८.टि.२, महाभारतस्य लिखितानि पुस्तकानि अत्र इति गर्गगोत्र जातेन श्री किशोरी लाल तनूजेन अवालोपान हंसराजेन निर्मितः संस्कृत साहित्येतिहासो नाम प्रन्यस्य.. प्रथमो भागः ॥