·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA;
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF TIE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
Nos. 19 AND 179.
TIE NITISARA,
OR
THE ELEMENTS OF POLITY,
BY KAMANDAKI.
EDITED BY
RAJENDRALALA MITRA
CALCUTTA:
PRINTED PT C. B. LEWIS, BAPTIST MISSION PREBA.
1861.

·LEBARE ·PREFACE. Thus, the first, edition of Káinandaki's “Elements of Polity," has been printed from a modern but very correct manuscript ob. tained at Benares by the late enthusiastic antiquarian Major Markham Kittoo. The work is very scarce in Calcutta, aud the only copy we could obtain for collation is contained in the Library of the Asiatic Society, No. 168 of the Sanskrita Catalogue. It had been copied for the Library of the late College of Fort William, and, like most works of that collection, abounds in errors and lacunw which render it utterly unreliable as an authority. It has, however, one redeeming merit, a Sanskrita comrentary, not to be met with in the Benares MS., which lias been of great use in settling the reading and meaning of a great number of technical terms. In this respect the Panchatuuri and the Hilopoulos'a of Vishnus arniá have also been of service. Of the author of the work very little seems to be known. The commentary above cited, states that he was a disciple of the celebrated politician Chánakya, the Machiavel of India, who raised the first Mauriya king Chandragupta on the throne of Pataliputra (B. C. 319); and this statement is fully corroborated by tradition. From a report submitted by Dr. Frederich to the Batavian Society of Arts and Sciences on the Sanskrita literature of Bali, it appears that the most popular work in that Island on l'olity is entitled Kámaildahiya Nitisárul, and all the Sanskrita books there ex. tant are acknowledged to be the counterparts of purely Indian originals. The rescarches of Sir Stamford Raflles and ·2 PREFACE. Crawfurd show that the predominance of Buddhism in the island of Java obliged the Hindu inhabitants of that place to retire, in the fourth century of the Christian era, with their household gods and their sacred scriptures to the island of Bali, where they and their descendants have, ever since, most carefully preserved the authenticity of their literature and their religion. It has also been shewn by the same authorities that since the period of their exile, they lave not had any religious intercourse with India : it would therefore follow that the Sanskrita works now available in Bali, including the Kámandakiya Níti, are of date anterior to the 4th century. The contents, however, of the Balenesc code of morals are unknown, and it would be premature, from the similarity of naines, to infer its identity with the work now presented to the public ; yet the fact that the people of Bali themselves acknowledge all their Sanskrita literature to have been obtained from India, would argue the existence of at least u Kámandakiya Nítisára at the time when that literature was imported from the shores of Bharatavarsha. An internal evidence of some moment is in favour of the antiquity which tradition has ascribed to this work. It is dedicated to Chandragupta, and the author, a Buddhi apparently with a view not to offend the feelings of his llinda patron with the name of a Buddhist deity, has thought fit to forego the usual invocation at the commencen ent of his work-- a circunstance which has been made the theme of inuch crudite disquisition by the author of the Siddhanta Muktávalí.* Although written in verse, its style is peculiarly unpoetical, and in its rude simplicity approaches the older Smritis. The work has not, however, any of the antiquated grammatical forms and obsoleto expressions which are so freely met with in Manu and occasionally in the other Smritis, and its versification is unexceptionable. Indeed, had it to be judged by * Thnt author, however, gives us no information regarding the religious belief of Kámundaki.

·PREFACE. its metres alone they would have justified the inference that its origin is due to a much later age than that of Kálídása. It has been observed by some that the use of the word horá in this work is fatal to its claim to antiquity, that word having been shown, in a paper publishıcd in the Journal of the Asiatic Society (Vol. p. ), to be of Arabic origin, and to havo been borrowed by the Brahmans in the 10th century. Mr. Ravenshaw's speculations, however, have not yet obtained that confirmation which would justify our rejecting the testimony of the dedication, and infer the date of the work from tho use of a single word which may after all be the result of an interpolation or a mislection. One of the most striking points in tho gencral tone of the work is its gravity and sententiousness. Confucius, in his proverbs, scarcely attempts anything more pithy; and yet in the anxiety of the author to lay down rules for even the most insignificant movements of kings, there is a dryness of detail which deprives it entirely of the charm of terseness. Its gravity is essentially Oriental, while the morality of its stato, policy is more worthy of the notorious historiographer of Florence than of the successors of Bhrigu and other great sages of ancient India. Its corner stone is cunning and artifice', intended to favour arbitrary power, and its main object is to overcome party opposition. Considering that the political life of Chánakya was devoted to one eternal round of strategems and artifices for the overthrow of his powerful rival, Rákshasa, of which forgery, perjury and even poisoning formed the most salient points, it is not to be wondered at that his principles, even when systematised by his pupil, should retain some indications of their tortuosity. This defect, however, is confined entirely to the sections on diplomacy, and does not at all affect his rules regarding the general conduct of princes and their officers, which, in their earnest advocacy of truth, justice und honesty, would stand a very favourable comparison with works of much higher pretensions. Those rules are the originals ·I REFACE, whence the ethics of the Hitopadesa have been deduced, and the Klitopadesa is it work that has withstood the ordeal of criticism for near fifteen hundred years, and has not been found wanting. As a book on morality it is better known and " has been translated more frequently and into a greater variety of languages than any other composition not sacred."* It might be argued that in the infancy of race, as in the childhood of man, the apologue or fable is the only form in which moral counsel is successfully imparted, and hence it would be much more reasonable to suppose the Hitopodesa to be the archetype of the Kámandakiya Níti, than the latter to be that of the former. But it is no less true that in the carly state of society, concise rules and flashing proverbs, "the condensed conclusions of experience," form better guides of life', and are, therefore, moro generally esteemed, than protracted ratiocinations in search of general principles, and hence it is that all our wise men of antiquity from Solomon downwards, are more noted for their proverbs than lengthy processes of inference. Probably apologues followed proverbs, and essays succeeded thein next. The argument, however, in either way, is init applicable with reference to the origin of either the Kámak kiya Níti or the Hitopadosa. The Mathábhúruta m bo acknowledged to be anterior to both, and in the Rájadnarma section of that epic, maxims aro produced in almost the very words in which we see them in the later works ;t hence the idea is suggested that those and similar maxims were among the Hindus, as they are among other nations, the heir-looms of remote antiquity, which have been from time to time collected, arranged, anplified, and illustrated according to varying predilections of authors. The maxims of Kámandaki are arrauged under nineteen different heads, and embrace almost all the subjects that may be 1- # Colebrooke's Introduction to the Hitopadesu. + The Agni Purániu lius a section on Polity in which Kámandaki lias been freely quoted, but not by name.

·PREFACE. ( fairly included under the term polity, besides somo which havo only the voucher of Hindu writers to appear in this work. The first chapter is devoted to the inculcation, in princes, of the necessity of study and of controlling their passions. The second has for its subjects the division of learning, the duties of the different castes and the importance of criminal jurisprudence. In the third occurs an exposition of the duty of princes to their subjects, of the necessity of inpartial justice, and the impropriety of tyrannising over their people. The fourth affords a description of the essential constituents of a good government. It says King, minister, kingdom, castle, treasury, army, and allies are known to form the seven constituents of a government. They contribute to cach other's weal, and the loss of even a single one of them renders the whole imperfect :-he who wishes to keep a government perfect should study well their natures. “ The first desideratum for a king is to attain royal qualities, and having attained them he should look for them in others. A flourishing sovereignty cannot well be obtained by tho worthless; hic (only) who has qualified himself is fit to be 1 / 1g. Royal prosperity, so difficult to be obtained and more so to retain, and which depends on the goodwill of multitudes, rests steadily only on moral purity, as water in a (fixed) vessel.” The duties of masters and servants engross the whole of the fifth chapter, and the mode of removing difficulties or rather of punishing the wicked, forms the subject of the sixth. The seventh is devoted to the duty of guarding the persons of kings and crown princes, and includes a variety of expedients against surprises, poisoning, the infidelity of servants, wives and relatives, and the dishonesty of medical attendants. The mode of consolidating a kingdom by providing it with the necessary officers of state, and including within it a number of dependencies and subordinate chiefs, forms the subject of the next chapter.

·6 PREFACE. Then follow a series of rules regarding negociations and disputes with foreign powers, conferences, embassies and spies, which take up the whole of the 9th, 10th, 11th and the 12th chapters. The 13th opens with an exhortation in favour of constant activity and attention to business, and the evils which attend idleness and vicious propensities. The latter are indicated by the term nyosana, and include a number of vices and frailties such as over-fondness for hunting and gambling, sleeping in the day, calumnny, concupiscence, dancing, siniging, playing, idleness, Irinking, general depravity, violence, injury, envy, malice, pride, and tyranny. The term is very comprehensive, and when applied to other than men, is made to imply" defects” generally, and the subsequent chapter particularises tho various defects to which the seven nembers of a government are frequently liable. It is followed by a dissertation on military expeditions. The 16th chapter has fortification, intrenchiment and encamping of armies for its subjects, and, though short, is highly interesting, for the rules it contains on inatters in which the modern Hindus are so entirely ignorant. The different cxpedients for overcoming enemies such as reconciliation, wealth, shew of military power, domestic discord, diplomacy, feigning, and stratagem, detailed in the following chapter, and those failing, a king commended to enter into actual warfare, and on the mode of carrying it on, including surprises, gucrilla fights, pitched battles, and military stratagies; the uses of the different members of an army, such as the infantry, cavalry and elephants; the arrays of soldiers into columns, lines, squares, &c.; the duties of commanders, and the principle of selecting one's ground, the two subsequent chapters contain the most curious details. With a view to afford an insight into these to those who do not read Sanskrit, it was once our anxious wish to annex to this edition a translation of the entire work, and we had rendered nearly three-fourths of it into English, but press of official duties having caused a long interruption, and an accident-the ravages of white ants--having deprived us of re- ·PREFACE. 7 our MS., we feel compelled to abandon our design for the present. In carrying the work through the press, we have derived much assistance from Pandita Visvanátha S'ástri to whom, we take this opportunity, publicly, to offer our grateful acknowledgments.

·No text on this page.

·नीतिसारः ।
श्रीकामन्दकपण्डितविरचितः ।
पामियाटिक-मोसाइटी नामक समाजीयानामनुज्ञया
तदीयग्रन्याध्यक्ष श्रीराजेन्द्र लाल-मित्रेण संशोधितः ।
कलिकाताख्यराजधान्यां
व्याटिय मिसन-मद्रायन्त्रालये मुद्रितोऽभूत् ॥
काब्दे १७७२ ॥

·No text on this page.

·कामन्दकीय-नीतिसारस्य सूचीपत्रम् १ ... २ ... my ... ... ... १३ १७ ... ५ ... ६ ३५ ... ... ... है ... : ° ... ... ... ... ११ इन्द्रियविजयविद्यारइसंयोगविषयः ... वर्णाश्रमव्यवस्थादण्डमाहात्म्यच ... ... ... याचारव्यवस्थापनं ... ... ... खाम्यमात्थजनपददुर्गकोपदण्ड मित्राणि ... ... खाम्यनुजीवित्तं ... ... ... ... ... २५ कण्टकशोधनं पुत्ररक्षणं मत्यरक्षणञ्च ... ... ... मण्डल योनिमण्डलचरितञ्च ... •. ४३ सन्धिविकल्पः ... ... ... ... ५२ विग्रहकल्पः ... ... ६० मन्त्र विकल्पः.. ... ... दूतप्रचारश्चरविकल्यः ... ... .. उत्सारप्रसाप्रकृतिव्यसनानि ... सप्तव्यसनवर्गः यात्राभियोगदर्शनं... ... ... खन्धावारसनिवेशः उपायविकल्पः ९११ सैन्यबलाबलं सेनापतिप्रचारः प्रयाणव्यसनरक्षणकू- टयुद्धविकल्पश्च ११८ गजाश्वपत्तिकर्मणि पदातिरथ हस्तिभूमयो यानक- ल्पना व्यूहकल्पना प्रकाशयुद्धच... १२५ ... ... ... १३ ... १४ CG १५ ६५ ... ... ... ... ... ... १७ ... ६

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः ॥ कामन्दकीयनोतिसारः॥ प्रथमः सर्गः ॥ यस्य प्रभावामुवनं शाशूते पथि तिष्ठति । देवः स जयति श्रीमान् दण्डधारो महीपतिः ॥१॥ वंशे विशालवंश्यानामृषीणामिव भूयसां । अप्रतियाहकाणां यो बभूव भुवि विश्रुतः ॥ २ ॥ जातवेदा इवार्चिष्मान् वेदान् वेदविदां वरः । योऽधीतवान् सुचतुरश्चतुरोऽप्येकवेदवत् ॥ ३॥ यस्याभिचारवज्रेण वज्रज्वलनतेजसः । पपात मूलतः श्रीमान् सुपनी नन्दपर्वतः ॥ ४ ॥ एकाकी मनुशतया यः शतया शक्तिधरोपमः । आजहार नृचन्द्राय वन्द्रगुप्ताय मेदिनी ॥ ५ ॥ नीतिशास्त्रामृतं धीमानर्थशास्त्रमहोदधेः । समुद्दधे नमस्तस्मै विष्णुगुप्ताय वेधसे ॥६॥ दर्शनातस्य सुदृशो विद्यानां पारदचनः । राजविद्याप्रियतया सक्षिप्तयन्थमर्थवत् ॥ ७ ॥ उपार्जने पालने च भूमेभूमीशूरं प्रति । 8 ·यत् किञ्चिदुपदेक्ष्यामो राजविद्याविदां मतं ।। राजाऽस्य जगतो हेतुर्वृद्धवृद्धाभिसम्मतः । नयनानन्दजननः शशाङ्क: इव तोयधेः ॥1 यदि न स्यानरपतिः सम्यनेता ततः प्रजा । अकर्मधारा जलधा विपवेतेह नारिव ॥ १० ॥ धार्मिकं पालनपरं सम्यक् परपुरचयं । राजानमभिमन्येत प्रजापतिमिव प्रजा ॥ ११ ॥ प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्द्धयति पार्थिवं । वर्द्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तदभावे सदप्यसत् ॥ १२ । न्यायप्रवृत्तो नृपतिरात्मानमपि च प्रजाः । त्रिवर्गेणेापसन्धते निहन्ति ध्रुवमन्यथा ॥ १३ । धम्मीदै यवनो राजा विराय बुभुजे भुवं । अधम्मीच्चैव नहुषः प्रतिपेदे रसातलं ॥ १४ । तस्माद्धर्म पुरस्कृत्य यतेताथीय पार्थिवः । धर्मेण वर्द्धते राज्यं तस्य स्वादु फलं श्रियः ॥१५॥ स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रञ्च दुर्ग कोषो बलं सुहृत् । एतावदुच्यते राज्यं सत्वबुद्धियपाश्रयं । १६ । आलम्ब्य बलवत्सत्वं बुधालोकितनिर्गमः । सप्ताङ्गस्यास्य लाभाय यतेत सततोत्थितः ॥ १७ ॥ न्यायेनार्जनमर्थस्य रक्षणं वनं तथा । सत्पात्रप्रतिपतिश्च राजवृत्तं चतुर्विधं ॥ १८ -- ·नयविक्रमसम्पनः मूत्थानचिन्नयेच्छियं । नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश्चयः । १५ । विनया हीन्द्रियजयस्तद्युक्तः शास्त्रमृच्छति । तनिष्ठस्य हि शास्त्राथीः प्रसीदन्ति ततः परं ॥२०॥ शास्त्रं प्रज्ञा धृतिदीक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता । उत्साहा वाग्मिता दायमापत्केशसहिष्णुता ॥ २१ ॥ प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं दमश्चेति गुणाः सम्पनिहेतवः ॥ २२ । आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यांस्ततोभृत्यांस्ततःपुत्रांस्ततः प्रजाः॥२३॥ सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमयते ॥ २४ ॥ प्रकीर्णविषयारण्ये धावतं विप्रमाथिनं । ज्ञानाडुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं ॥ २५ । आत्मा प्रयतेनार्थेभ्यो मनः समधितिष्ठति । संयोगादात्ममनसोः प्रवृतिरुपजायते ॥ २६ । विषयामिषलाभेन मनः प्रेरयतीन्द्रियं । तनिरन्ध्यात्प्रयतेनजितेतस्मिन् जितेन्द्रियः।२७ विज्ञानं हृदयं चितं मना बुद्धिश्च तत्समं । अनेनात्मा करोतीह प्रवर्तननिवर्तने ॥ २ ॥ धम्मीधी सुखं दुःखमिच्छाट्वेषा तथैव च ।

·४ प्रयनज्ञानसंस्कारा आत्मलिङ्गमुदाहृतं । २६ । ज्ञानस्यायुगपगावो मनसा लिङमुच्यते । नानार्थेषु व सङ्कल्पः कर्म वास्य प्रकीर्तितं ॥ ३० ॥ श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिहा नासिका चेति पञ्चमी । पायूपस्थे हस्तपादा वागितीन्द्रियसङ्गहः ॥ ३१ । शब्दः स्पीच रुपञ्च रसो गन्धश्च पञ्चमः । उत्सगीनन्दनादानगत्यालापाच तक्रियाः ॥३२ 1 आत्मा मनश्च तद्विद्यैरन्तःकरणमुच्यते । आभ्यां तु सप्रयताभ्यां सङ्कल्प उपजायते ॥३३ । आत्मा बुद्धीन्द्रियाण्यथी वहिष्करणमुच्यते । सङ्कल्पाध्यवसायाभ्यां सिद्धिरस्य प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥ उभे एते हि करणे यतानन्तर्यके स्मृते । तस्मात्प्रवृतिसंरोधागावयेनिमनस्कतां ॥ ३५ । एवं करणसामयीत् संयम्यात्मानमात्मना । नयापनयविद्राजा कुर्बीत हितमात्मनः ॥ ३६ । एकस्यैव हि योऽशक्तो मनसः सनिवर्हणे । महीं सागरपर्यनां स कथं खवजेष्यति ॥ ३७ । क्रियावसानविरसैविषयैरपहारिभिः । गच्छत्याक्षिप्तहृदयः करीव नृपतिर्यहं ॥ ३८ ॥ सन्जमानो खकार्येषु विषयान्धीकृतेक्षणः । आवहत्युयभयदां स्वयमेवापदं नृपः ॥ ३६ । .

·५ शब्दः स्पर्शश्च रूपच रसो गन्धश्च पञ्चमः । एकैकमलमेतेषां विनाशप्रतिपतये ॥ ४० । शुचिशस्पाङराहारो विदूरक्रमणक्षमः । लुब्धकाहीतलाभेन मृगो मृगयते बधं ॥ ४१ । गिरीन्द्र शिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः । करिणीस्पर्शसम्मोहादालानं याति वारणः ॥ ४२ ॥ सिग्धदीपशिखालाकविलोभितविलोचनः । मृत्युमृच्छत्यसन्देहात् पतङ्गः सहसा पतन् ॥ ४३ । दूरेऽपि हि भवन् दृष्टेरगाधसलिले वरन् । मीनस्तु सामिषं लोहमास्वादयति मृत्यवे ॥ ४४ । गन्धलुब्धो मधुकरो दानासवपिपासया । अभ्येत्यसुखसञ्चारां गजकर्षझनउद्मनां ॥ ४५ ॥ एकेको विनिमन्ति विषया विषसनिभाः । क्षेमी नु स कथं वा स्याद्यः समं पञ्च सेवते ॥ ४६ । सेवेत विषयान्काले मुक्ता तत्परतां वशी। सुखं हि फलमर्थस्य तनिरोधे वृथा श्रियः ॥ ४७ । निकामं सक्तमनसां कान्नामुखविलोकने । गलन्ति गलिताश्रूणां यौवनेन सह श्रियः ॥ ४ । धम्मीदीऽर्थतः कामः कामात्सुखफलोदयः । * झमझनेत्यनकरणशब्दोपशक्षणं । दकिमः कर्षगतिर्भमभनेत्युचते॥ कां ठोका।

·आत्मानं हनि तान् हत्वा युक्तया यो न निषेवते॥ ४६ नामापि स्त्रीति संहादि विकरोत्येव मानसं । किं पुनदर्शनन्नस्या विलासोलासितभ्रवः ॥ ५० ॥ रहःप्रचारकुशला मृदुगहदभाषिणी । कं न नारी रमयति रक्तं रतातलोचना ॥ ५१ 1 मुनेरपि मनोऽवश्यं सरागं कुरुतेऽङ्गना । प्रसनं कान्निजननं सन्ध्येव शशिमण्डलं ॥ ५२ । मनः प्रहादयनीभिर्मदयनीभिरप्यलं । महानोऽपि हि भिद्यने स्त्रीभिरद्भिरिवाचलाः ॥५३॥ मृगयाऽक्षास्तथा पानं गर्हितानि महीभुजां । दृष्टास्तेभ्यस्तु विपदः पाण्डुनैषधवृष्णिषु ॥ ५४ । कामः क्रोधस्तथा लाभो ही मानो मदस्तथा । षट्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिन् त्यते सुखी नृपः ॥ ५५ ? । दण्डको नृपतिः कामात् क्रोधाच्च जनमेजयः । लोभादेलस्तु राजर्षिवीतापिहर्षतोऽसुरः । ५६ । पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदाद्दम्भोद्भवो नृपः । प्रयाता निधनं खेते शत्रुषवर्गमाश्रिताः ॥ ५७ । शत्रुषवर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः । अम्बरीष महाभागो बुभुजाते विरम्महीं ॥ ५ ॥ शास्त्राय गुरुसंयोगः शास्त्रं विनयवृद्धये । विद्याविनीता नृपतिर्न कृच्छषवसीदति ॥ ५६ ।

·वृद्धोपसेवी नृपतिः सताम्भवति सम्मतः ।
प्रेर्यमाणोऽप्यसत्तेनीकार्येषु प्रवर्तते ॥ ६० ।
आदधानः प्रतिदिनं कलाः सम्यङ्गहीपतिः ।
शुक्पक्षे प्रतिवरन् शशाङ्क: इव वर्द्धते ॥ ६१ ।
जितेन्द्रियस्य नृपतेर्नीतिमागीनुसारिणः ।
भवन्ति ज्वलिता लक्ष्म्यः कीर्तयश्च नभस्स्पृशः ॥ ६२
इति स्म राजा विनयी नयान्वितो
निषेवमाणो नरदेवसेवितं ।
पदं समाक्रामति भास्वरं श्रियः
शिरो महारतगिरेरिवोनतं ॥ ६३
इयं हि लोकयतिरेकवर्तिनी
स्वभावतः पार्थिवता समुनता ।
बलातदेनां विनये नियोजये-
नयस्य सिद्धा विनयः पुरःसरः ॥ ६४ ।
परां विनीतः समुपैति सेयतां
महीपतीनां विनयो विभूषणं ।
प्रवृतदानो मृदुसञ्चरत्करः
करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥ ६५ ।
गुरुस्तु विद्याधिगमाय सेयते
श्रुता व विद्या मतये महात्मनां ।
श्रुतानुबन्धीनि मतानि वेधसा-

·८ म संशयं साधु भवन्ति भूतये ॥ ६६ । सुनिपुणमुपसेय सहुरं शुचिरनुवृतिपरो विभूतये । भवति हि विनयोपबृंहितो नृपतिपदाय शमाय व क्षमः ॥ ६७ । अविनयरतमादराहते वशमवशञ्च नयन्ति विद्विषः श्रुतविनयविधिं समाश्रित- स्तनुरपि नेति पराभवं वचित् ॥६॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे इन्द्रियविजयविद्या- वृद्धसंयोगो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ :1 द्वितीयप्रारम्भः। आन्वीक्षिकी त्रयीं वाती दण्डनीतिञ्च पार्थिवः । तड्द्यैिस्तत्नियोपेतैश्चिन्तयेविनयान्वितः ॥ १॥ आन्वीक्षिकी त्रयी वाती दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्यांचतत्र एवैता योगक्षेमाय देहिनां ॥ २ ॥ त्रयी वानी दण्डनीतिरिति विद्या हि मानवाः । त्रय्या एव विभागोऽयं सेयमान्वीक्षिकी मता ॥ ३ ॥ *सोकस्थितिसव इति पाठाकरं ।

·! वाती व दण्डनीतिश्च । विद्ये इत्यवस्थिते । लोकस्यार्थप्रधानत्वाच्छिथाः सुरपुरोधसः ॥ ४ ॥ एकैव दण्डनीतिस्तु विद्येत्याशनसी स्थितिः । तस्यान्तु सर्वविद्यानामारम्भाः समुदाहृताः ॥ ५ ॥ विद्याश्चतस्त्र एवैता इति ना गुरुदर्शनम् । पृथक् पृथक् प्रसिद्ध्यर्थं यासु लोको व्यवस्थितः ॥ ६॥ आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धम्मीधम्मी त्रयोस्थिता । अथीनी तु वानीयां दण्डनीता नयानया ॥ ७ ११, आन्वीक्षिकी त्रयी वाती सती विद्या प्रवक्ष्यते । सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनीतेस्तु विभ्रमे ॥ ६ ॥ दण्डनीतिर्यदा सम्य३तारमधितिष्ठति । तदा विद्याविदः शेषा विद्याः सम्यगुपासते ॥ ६ ॥ वणीः सव्वाश्रमाश्चैव विद्यास्वासु प्रतिष्ठिताः । ईक्षणाद्रक्षणातासां तद्धर्मस्यांशभामृपः ॥ १० ॥ (आन्वीक्षिक्यात्मविद्या स्यादीक्षणात्सुखदुःखयोः । ईक्षमाणस्तया तत्वं हर्षशोका व्युदस्यति ॥ ११ ॥ ऋग्यजुःसामनामानस्त्रयो वेदास्त्रयी मता । उभा लोकाववापोति त्रय्यां तिष्ठन्यथाविधि ॥१२॥ अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणञ्च त्रयोदं सर्वमुच्यते ॥ १३ ॥ पाशुपाल्यं कृषिः पण्यं वाती वानीनुजीविनां ।

·१०
सम्पनी वार्तया साधुन वृतेर्भयमृच्छति ॥ १४ ॥
दमो दण्ड इति ख्यातस्तात्स्य्याद्दण्डो महीपतिः ।
तस्य नीतिर्दण्डनीतिनयनानीतिरुच्यते ॥ १५ ॥
तयाऽऽत्मानञ्च शेषाश्च विद्याः पायान्महीपतिः ।
विद्यालोकोपकारिण्यस्तत्पाता हि महीपतिः॥१६॥
। विद्याद्यदाभिनिपुणवतुर्वर्गमुदारधीः ।
विद्यानदासां विद्यात्वं विदिज्ञीने निरुच्यते ॥ १७ ॥
इज्याध्ययनदानानि यथाशास्त्रं सनातनः ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १ ॥
याजनाध्यापने शुद्धे विशुद्धाच्च प्रतियहः ।
वृत्तित्रयमिदं प्राहुर्मुनयो ज्येष्ठवर्णिनः ॥ १६ ॥
शस्त्रेण जीवनं राज्ञो भूतानाञ्चाभिरक्षणं ।
पाशुपाल्यंकृषिः पण्यं वैश्यस्याजीवनं स्मृतं ॥२, 1
शूद्रस्य धर्मः शुश्रूषा ट्विजानामनुपूर्वशः १
शुद्धा च वृतिस्तस्यैव कारुवारणकर्म च ॥ २१ ॥
गुरी वासेोऽग्निशुश्रूषा स्वाध्यायो व्रतधारणं ।
त्रिकालमायिता भक्ष्यं गुरोप्राणान्निकी स्थितिः॥२२॥
तदभावे गुरुसुते तथा सब्रह्मचारिणि ।
कामतो वाऽऽश्रमान्यत्वं सधी ब्रह्मचारिणः ॥ २३ ॥
स मेखली जटी दण्डी मुण्डी चागुरुसंश्रयः ।
आविद्यायहणाहच्छेत्कामतो वाऽऽश्रमानरं ॥ २४ ॥

·११ ‘अग्निहोत्रोपवरणं जीवनञ्च स्वकर्मभिः । धम्मोऽयं गृहिणां काले पर्ववर्ज रतिक्रिया ॥ २५ ॥ देवपित्रतिथीनाञ्च पूजा दोनानुकम्पनं । श्रुतिस्मृत्यर्थसंस्थानं धम्मीऽयं गृहमेधिनः ॥ २६ ॥ जडत्वमग्निहोतृत्वं भूशय्याजिनधारणं । वनवासः पयोमूलनीवारफलवृतिता ॥ २७ ॥ प्रतियहनिवृतिश्च त्रिःसानं व्रतवारिता । देवातिथीनां पूजा च धम्मीऽयं वनवासिनः ॥२६॥ सबीरम्भपरित्यागो भेक्षाश्यं वृक्षमूलता। निष्प्रतियहताऽद्रोहः समता सर्वजन्तुषु ॥ २६ ॥ प्रियाप्रियपरिष्वङ्गसुखदुःखाविकारिता । सवायाभ्यन्तरं शावं वाइनोव्रतवारिता ॥ ३० ॥ सर्बेन्द्रियसमाहारो धारणा ध्याननित्यता । भावसंशुद्धिरित्येष परिवाधर्म उच्यते ॥ ३१ ॥ अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा । वर्णिनां लिङ्गिनाञ्चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥३२॥ स्वगीनन्त्याय धम्मोऽयं सर्वेषां वर्णिलिङ्गिनां । तस्याभावे तु लोकोऽयं शङ्करानाशमापयात् ॥ ३३ ॥ सर्वस्यास्य यथान्यायं भूपतिः सम्प्रवर्तकः । तस्याभावे धर्मनाशस्तदभावे जगच्युतिः ॥ ३४ ॥ वणीश्रमाचारयुक्तो वणीश्रमविभागवित् ।

·पाता वणीश्रमाणाच पार्थिवः सर्वलोकभाक् ॥ ३५ ॥ इति यस्मादुभी लोका धारयित्वात्मता नृपः । प्रजानाञ्च ततः सम्यग्दण्डं दण्डीवधारयेत् ॥३६॥ उद्देजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नृपतिस्तस्माद्युतदण्डः प्रशस्यते ॥ ३७ ॥ त्रिवर्ग वर्द्धयत्याशु राज्ञो दण्डा यथाविधि । प्रणीतो वाऽऽसमञ्जुस्याइनस्थानपि वापयेत् ॥३॥ लोकशास्त्रानुगो नेयो दण्ड। नोवेजनः श्रिये । उद्देजनादधर्मस्तु तस्माद भ्रंशा महीपतेः ॥ ३ ॥ परस्परामिषतया जगतो भिनवर्मनः । दण्डाभावे परिध्वंसी मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते ॥४०॥ / जगदेत निरालम्बं कामलोभादिभिर्बलात् । निमन्जमानं निरये राज्ञा दण्डेन धार्यते ॥ ४० ॥ इदं प्रकृत्या विषयेवशीकृतं परस्परं स्त्रीधनलालुपं जगत् । सनातने वर्मनि साधुसेविते प्रतिष्ठते दण्डभयोपपीउितं ॥ ४२ ॥ नियतविषयवर्ती प्रायशोदण्उयोगात् जगति परवशेऽस्मिन् दुर्लभः साधुवृतः । कृशमथ विकलं वा याधितं वाऽधनं वा पतिमिव कुलनारी दण्डनीत्या ऽभ्युपैति १,४३ ॥

·१३ इति परिगणितार्थः प्राप्तमागीनुसारी नियमयति यतात्मा यः प्रजां दण्डनीत्या । अपुनरपगमाय प्राप्तमार्गप्रचाराः सरित इव समुद्रं सम्पदस्तं विशन्ति ॥ ४४ ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे विद्याविभागो वणीश्रम- यवस्था दण्डमाहात्म्यञ्च द्वितीयः सर्गः ॥२॥ तृतीयसर्गप्रारम्भः ॥ दण्डं दण्डीव भूतेषु धारयन् धरणीपतिः । प्रजाः समनुगृलीयात् प्रजापतिरिव स्वयं ॥ १॥ 'वाक्सूनृता दया दानं दोनोपगतरक्षणं । इति सः सतां साधु खेतत् सत्पुरुषव्रतं ॥ २ ॥ आविष्ट इव दुःखेन हड़तेन गरीयसा । समन्वितः करुणया परया दीनमुद्धरेत् ॥ ३ ॥ न तेभ्योऽभ्यधिकाः सन्नः सन्ति सत्पुरुषव्रतैः । दुःखपाणवे मगं दीनमभ्युद्धरन्ति ये ॥ ४ ॥ दयामास्थाय परमां धम्मीदविचननृपः । पीडितानामनाथानां कुय्यीदश्रुप्रमार्जुनं ॥ ५ ॥ आनृशंस्यं परो धर्मः सर्वप्राणभृतां यतः । तस्माद्राजाऽऽनृशंस्येन पालयेत्कृपणं जनं ॥ ६ ॥ न हि स्वसुखमन्विच्छन् पीडयेत्कृपणं नृपः ।

·१४
कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवं ॥ ७ ॥
को हि नाम कुले जातः सुखलेशेन लोभितः ।
अल्पसाराणि भूतानि पीडयेदविवारयन् ॥ ॥
आधियाधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने ।
को हि नाम शरीराय धम्मीपेतं समावरेत्
आहार्येर्नीयमानं हि क्षणं दुःखेन हृद्यतां ।
छायामात्रकमेवेदं पश्येदुदकविन्दवत् ॥ १० ॥
महावाताहृतभ्रान्तिमेघमालातिपेलवैः ।
कथं नाम महात्मानो ह्रियन्ने विषयारिभिः ॥११॥
जलानश्चन्द्रचपलं जीवनं खलु देहिनां ।
तथाविधमिति ज्ञात्वा शशृत् कल्याणमाचरेत् ॥१२॥
जगन्मृगतृषातुत्यं वीक्ष्येदं क्षणभङ्गुरं ।
स्वजनेः सङ्गतः कुय्यीद्धम्मीय व सुखाय च ॥ १३ ॥
सेव्यमानस्तु स्वजनेमहानतिविराजते ।
सुधातल इव श्रीमान् प्रासादचन्द्ररश्मिभिः ॥ १४ ॥
। हिमांशुमाली न तथा न चोत्फुल्लोत्पलं सरः ।
आनन्दयति चेतांसि यथा सजनवेष्टितं ॥ १५ ॥
यीष्मसू शुसन्तप्तमु जनमनाश्रयं ।
मरुस्थलभिवोदयं त्यजेदुर्जनसङ्गतं ॥ १६ ॥
सतः शीलापसम्पनानकस्मादेव दुर्जनः ।
अन्नः प्रविश्य दहति शुष्कवृक्षानिवानलः ॥ १७ ॥

·२० प्रहादनदेवविरचितः गदावदालम्ब्य तमालमेक- मनेकपानामयुतं निहत्य। तस्मात्रिगर्तेश्वरसैन्यजाला- दुन्मोचितस्तेन स मत्स्यराजः ॥ ४९ ॥ द्रौपदी-साहु वीरावयंस भीमसेण ! साहु । सुषेणः-मन्दीभूतः समरसम्मर्दश्रमस्तद्गच्छामि। (इति निष्कान्तः) युधिष्ठिरः-देवि ! निवेदितं भीमस्य भुजविस्फूर्जितम् । तदेहि धनञ्जय- स्यापि दर्शयामि । ( इति उभौ रथेन परिक्रामतः ) (नेपध्ये ) वत्स वृकोदरानुज! प्रत्याहृताः सुरभयो भुजसौरभं च विक्रामताऽद्य भवता भुवने विकीर्णम् । तहष्करां कुरुपतिप्रतिघातवाञ्छा- मुत्सृज्य वत्स ! कुशली व्रज सम्परायात् ॥५०॥ युधिष्ठिरः-(श्रुत्वा ) प्रिये ! शान्तनवस्यैव वात्सल्यावष्टम्भभावितं मधुरकषायपरिणाममिदं वचनम् : द्रौपदी:-अजउत्त ! कुमारधणंजयस्स पडिवयणाकण्णसद्धालुयं खु मह कण्णजुयलं। (पुनर्नेपथ्ये) तात ! किमिदमनात्मसदृशमादिशन्ति तत्रभवन्तः । यतः- वीरैरेभिः परिवृतरथः फाल्गुनेनामुनाद्य प्रारब्धोऽसौ कुरुनरपतिः सम्प्रहारे प्रहर्तुम् । दूरादेनं सह सहचरैर्यद्यजित्वा निवर्ते तवंशस्य प्रथमपुरुषो लजितस्त्वं मयैव ॥५१॥ १ साधु वीरावतंस भीमसेन ! साधु । २ B भुवनेऽवकीणं ३ आर्यपुत्र ! कुमारधनञ्जयस्य प्रतिवचनाकर्ण- नश्रद्वालकं खल्ल मम कर्णयुगलम्।

·पार्थपराक्रमव्यायोगः युधिष्ठिरः-साधु निरुत्तरीकृतोऽयं वत्सेन भगवान्सौरसैन्धवः । ( पुन- रातो विलोक्य ) कथमेष मेषस्थितादित्यवहुस्सहस्तेजसा वत्सेन युयुत्समानः शान्तनवमन्तर्धाय सुयोधन इत एवाभिवर्तते!। (ततः प्रविशतः संरम्भं नाटयन्तौ स्थाधिरूढौ धृतधन्वानावर्जुनसुयोधनौ ) दुर्योधनः-आः पाप पाण्डवडिम्भ ! मयि दुर्योधने धनुर्धारिणि तात- पादानधिक्षिपसि । पश्य रे ! गुरुरिति तव क्षोदे मन्दादरस्तद्रालितां ध्रुवमिव महासत्त्वेऽपि त्वं दधासि धिगुद्धतः । मयि दिश दृशं यस्त्वां चापग्रहग्रंथिलं किल स्मरमिव हरो भस्मीकर्तुं प्रसह्य समुत्सहे ॥५२॥ द्रौपदी-(अपवार्य सरोषम् ) हयास कुरुपंसुल ! निंदणीयंपि अत्ताणयमेवं वन्नेसि। अर्जुनः- (सक्रोधम् ) रे हतक सांयुगीनम्मन्य धार्तराष्ट्राधम ! प्रास- ङ्गिकमपरं ननु त्वामेव दिदक्षते पार्थनेपथ्यधारी दारुणोऽयं दैवदुर्विपाकः । अपरं च- अस्मासु कानननिवासिषु लज्जयैव न्यश्चन्मुखैरिषुधिगर्भगृहे स्थितं यैः । तेऽमी शराश्चिरसमृद्धिपरा भवाग्नेर्दाहज्वरं त्वदसूजा विसृजन्तुसमा५३॥ दुर्योधनः-रे वाक्शर ! पश्य इदानीं दुर्योधनस्य प्रहरणप्रावीण्यम् । ( इति बाणं धनुषि सन्धत्ते) द्रौपदी-(दृष्टा साजुतम् ) अजउत्त! पिच्छ ! पिच्छ! जवकंचणरसरं- जियं भुवणाभोयं कुणंतो वियडतडिकडप्पदुप्पिच्छदंसणो एस हुयासणो पसरं- तमनुज्जेव कुदोवि संघडिदेहि घणसहस्तेहि उवसमीयदि । युधिष्ठिरः-(सम्यनिरुप्य ) देवि ! तदेव दुर्योधनस्य प्रहितमाग्नेयास्त्रं वत्सो वासविरुणास्त्रेण प्रतिरुणद्धि । १ B गुरपि २ B अहिलं ३ हताश कुरुपांसल ! निन्दनीयमप्यात्मानमेवं वर्णयसि । ४ B अत्ताणमेवं मनसि ५ आर्यपुत्र ! पश्य! पश्य ! जात्यकाबनरसरजितं भुवनाभोगं कुर्वन् विकटतडित्कटप्रदुःप्रेक्ष्यदर्शन एष हुताशनः प्रसरतमन्वेव कुतोऽपि सहटितैः धनसहजैरुपशाम्पते । ६ B तेनैव प्रहितं ·२१ प्रादनदेवविरचितः दुर्योधनः-रे पाण्डवडिम्भफेरण्ड ! कौरवकेसरिणं दुर्योधनमेवमान- मितुमिच्छसि । तत्सहस्वेदानीम् ( इति पुनर्वाणं सन्धत्ते) अर्जुनः-( सरोषप्रकर्षम् ) अरे कद्रद ! नियन्त्रितोऽस्मि गुरुवचसा। व्या- हर स्वैरं तत्। तथाहि- पतगपतिरिव त्वां जिह्मगं च द्विजिर्जा सपदि समहरिष्यद् द्रोणशिष्यः स एषः । यदि न सदसि कान्ताकेशहस्ते निरस्ते बकरिपुरकरिष्यत्त्वविघातप्रतिज्ञाम् ॥ ५४ ॥ (इति शरं मुञ्चति) (दुर्योधनः प्रहारवेदनां नाटयन्पतति) सूतः-( सत्रासं दिशो विलोकयन्नुवैःस्वरम् ) द्रोणभीष्मकृपकर्णसौबलाः किं बलेन भवतां प्रधावत । पार्थबाणफणिदंशमूछितो नन्वसौ पतति कौरवेश्वरः ॥ ५५ ॥ (पुनर्वीक्ष्य ) कथं मम वचनमनादृत्यैव पलायन्ते । अर्जुनः-(दुर्योधनस्य रथमारुयावलोक्य च) कथमद्यापि नास्य चेतना स्वभावाचेतनस्य ! युधिष्ठिरः-(सहसोपसृत्य ससम्भ्रमम् ) कृतमिदानीं मोहमुपगतेऽस्त्रव्या- पारेण । ननु निवेदितासि क्षत्रधर्माणाम् । ( इत्यर्जुनं हस्ते गृह्णाति ) अर्जुनः-(विलोक्य स्वगतम् ) कथमयमार्यो महाराजः सुकृतात्मजः ।। (प्रकाशम् ) देव ! न कदाचिदस्मदीयानामहितमांसघस्मराणामपि हेतीनां कीच- कान्तकाय सङ्कल्पितमेतमास्वादयितुमभिलाषः । तथापि मिथ्याभिमानिनो माहात्म्यचिहं शिरःकिरीटमपनेष्यामि । युधिष्ठिरः-भवत्वेवम् । ( इति हस्तं मुञ्चति ) द्रौपदी (सहर्षमर्जुनं प्रति ) कुमार ! जुत्तमिणं । १ Bरे कटुवचन ! २ कुमार ! युक्तमिदम् । यतः- ·पार्थपराक्रमव्यायोगः २३ जदो- अणमियसिराणमकिवणवयणाणममुक्कसमरमग्गाणं। वीराणमाणभंगो सुदूसहो पाणभंगाओ ॥ ५६ ॥ अर्जुनः-(दुर्योधनस्य किरीटमपनीय काण्डमुखेन ध्वजदण्डे श्लोकमुत्कीर्य च युधि- प्टिर प्रति) देव! अवधारय छलछूते जेतुर्जतुमयमगारं रचयितु- दातुः कान्ताकचसिचयहर्तुश्च सदसि । स्वयं गन्धर्वेन्द्रादधिगमितजीवस्य भवतः शिरस्थाने मानिन्मुकुटमपनिन्ये विजयिना ॥ ५७ ॥ (इति वाचयति) उत्तरः- (सश्लाघम् ) सूक्तमिदमपराधप्रबन्धानुविद्धं कुमारधनञ्जयेन । युधिष्ठिरः-वत्स ! कृतं कर्तव्यम् । तदवतीर्यतामितः। ( इत्यर्जुनं रथादवतार्य सूतं प्रति ) अहो ! त्वरितमपसारय कुरुपतिस्यन्दनम् । ( सूतः सभयं पश्चादवलोकयन्दुर्योधनेन सह निष्क्रान्तः ) उत्तर:-( युधिष्ठिरं प्रणम्य सहौत्सुक्यम् ) देव ! समादिश मां यथा मत्स्य. राजस्य सान्तःपुरपौरपरिवारस्थापि पार्थपराक्रममेवोद्घोषयामि । यथा-शून्ये राष्ट्रे प्रविष्टोऽयमाहर्तुं सुरभीरिमाः। कर्ण निष्कृत्य पार्थेन मुक्तः कौरवकुक्कुरः॥५८ ॥ युधिष्ठिरः-यदभिमतं भवते। ( इति स्वरथमर्पयति ) (उत्तरः द्वितीयस्थप्रप्रहान् अर्जुनस्यार्पयन्सर्वान्प्रणम्य निष्कान्तः ) अर्जुनः-( तथा कृत्वा ) देव अजातशत्रो ! याज्ञसेनीद्वितीयेन भवता समलकियतामेव स्यन्दनवरः ( इत्युभौ नाट्येन तथा कुरुतः) ( आकाशे शङ्खध्वनिः पुष्पवृष्टिश्च । सर्वे ससम्भ्रममवलोकयन्ति) (निरूप्य साश्चर्यम्) आर्य ! पश्य! पश्य! गगनगर्भायं भगवान्वृन्दारकचक्रव- ी दिव्यविमानारूढःप्ररूडरोमाडुराभिर्दिवाभिरप्सरोभिः परिवृत इतो वर्तते । (ततः प्रविशत्याकाशलम्बमानविमानाश्रितः सहाप्सरोभिः वासवः) अनमितशिरसामकृपणवचनानाममुक्तसमरमार्गाणाम् । वीराणामाज्ञाभङ्गः सुदुःसहः प्राणभङ्गात् ॥

·प्रहादनदेवविरचितः युधिष्ठिरः-(ऊर्ध्वमवलोकयन्नलिं बद्धा ) भगवन् भुवनैकविभो गीर्वा णराज! पाण्डोः प्रथममपत्यं युधिष्ठिरोऽभिवादये । (इति सर्वे प्रणमन्ति) वासवः-वत्स विजयिन् ! महदाश्चयं दर्शितवानसि सम्मति सम्पराय- कुतूहलिनामस्माकम्। तथाहि- दूरस्थे हसितं पुरोग्यचकिताकारं स्थिते विस्मितं विज्ञाते क्षुभितं धनुर्गुणटणत्कारोद्धते कम्पितम्। दृष्टस्थाम्नि पलायितं व्यवहिते भूयः समुज्जीवितं भग्नोपेक्षिणि च स्तुतं त्वयि परैर्वीताहवे ब्रीडितम् ॥५९॥ तदनेन जगदानन्ददायिना वीरचरितेन परितुष्टोऽस्मि ते । वृणीष्व वा. ञ्छितम् । अर्जुनः-(सविनयम् ) देव सकलदेवताधिदैवत शतक्रतो ! किमस- म्भाव्यं भवत्प्रसादस्य। परम्- तीर्थानामवगाहनैः सफलिता निन्द्याऽप्यरण्यस्थितिः (युधिष्टिरं दर्शयन् ) नियूढं च मनस्विनोऽस्य नृपतेः सत्त्वावगूढं वचः । निर्मथ्य प्रतिसैन्यसागरमिमं गावः समासादिताः किञ्च त्वं प्रणतश्वराचरगुरुः किं प्रार्थयेऽतः परम् ॥६०॥ वासवः-वत्स सात्त्विकशिरोमणे युधिष्ठिर ! वीरोत्तंस सव्यसा- चिन् ! तथापीदमस्तु। अन्नरस्तु निरन्तरा वसुमती तत्सम्पदं वारिदाः काले कन्दलयन्तु भेकनिकरपाणप्रदैरम्बुभिः । तत्सन्ताननिदानमनिषु वषटुर्वन्तु हव्यं द्विजाः तद्रक्षासु विचक्षणाः क्षितिभुजो राज्यं भजन्तु स्थिरम् ॥६९ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे) समाप्तोऽयं पार्थपराक्रमनामा व्यायोगः श्रीमहादननिर्मितश्च ।

·INDEX TO THE VERSES IN THE PÂRTHAPARAKRAMA ... ... ... २२. ५५. १२. ३०. १६.४०. १५.३८. १९.४८. १८.४६. ... ... ... ... अणमियसिराणम अन्नरस्तु अयमयति अस्मासु आलब्धप्रतिभूमि० उत्पत्तिर्जगती ऊष्माणं कःसिंहेन कल्पान्तभ्रान्त० किं गानेय० किमिदमुदरे कुप्यत्काल० कुरुपतिमभि० कुर्वन्नर्वखुर० गदावदालाम्ब्य गन्धर्वेन्द्र०... गुरुरिति गोत्रिणस्तृण० गोपानस्त्र०... चक्रे यस्मिन् चश्चत्काञ्चन० छलाते जयत्यजगवं तद्भारत० २२. ५४. २. ७. ३.१०. १८.४५. २०. ५०. २. ५. ३.११. ११. २७. ... ... २३. ५६. देवः स वः ... २४. ६१. द्रोणभीष्म १०. २५. द्वारं विमुक्तेः २१. ५३. धर्षयन्० १०.२६. धवलां १२. ३२. धृतराष्ट्र० ५. १५. निरस्ते १६. ४१. नीले मौलिक ४. १२. पतगपतिरिव १२. २९. पर्षनेतु० १३.३५. पाञ्चाली०... ७. १९. पूज्यौ युवा ६. १७. प्रत्याहृताः ५. १३. प्रह्लादनस्य २०.४९. मिथ्यारब्ध १७. ४३. | यः क्षत्राणां... २१.५२. यत्र क्षत्र० ३. ९. यत्त्वं देवाद० ५. १४. यस्याद्यापि ... ७. २०. युधिष्ठिरं ८. २१. रामेण २३. ५६. वत्सानामह० १४.३६. विघटित २. ६. वीररेभिः ६. १८. शशधर० २४. ६०. शून्ये राष्ट्रे .. १०.२४. सम्परायेषु १३. ३३. सुवर्णवेदी० १. ३. सोढं सत्य० २४. ५९. स्वस्ति ९. २३. . ... ... ... ... ... १९.४७. ३. ८. १४. ३७. ६. १६. १३.३४. १७.४४. २०.५१. ११. २८. २३. ५८. १२. ३१. ९.२२, १६.४२. १५. ३९. ... ... तमपि समर० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... तीर्थानामवगाहनैः तेजोभिर्जगदु० दर्शयित्वा दानोदण्ड० दूरस्थे देवेन ... ... ... ...

·APPENDIX I.
प्रह्लादनसूक्तयः
I
एकस्य तस्य मन्ये धन्यामभ्युन्नतिं जलधरस्य ।
विश्वं सशैलकाननमाननमालोकते यस्य ॥
जलदः समुद्रसेवामाचरति समग्रभुवनभरणाय ।
कुरुते तामपि हतमतिरात्मम्भरिरनिशमौर्वाग्निः ॥
गाता कोकिल एव ज्ञाता च रसाल एव नियतमिदम् ।
यः पञ्चममुद्गायति यस्यास्थिषु पुलकमुकुलानि ॥
वहसि बलिभुजां कुलानि मौलौ यदि सहकार ! तदत्र को निषेद्धा।
परमुयति पल्लवाञ्चलेषु स्फुरदलिभिस्तव सौरभप्रसिद्धिः ॥
उत्तंसकौतुकरसेन विलासिनीनांलूनानि यस्य न नखैरपि पल्लवानि।
उद्यानमण्डनतरो सहकार! स त्वमङ्गारकारकरगोचरतां गतोऽसि ॥
यो दृष्टः स्फुटस्थिसम्पुटमिषानिर्यत्प्रवालाकुरो
दैवात्स द्विदलादिकक्रमवशादारूढशाखाशतः ।
स्निग्धं पल्लवितो घनं मुकुलितः स्फारच्छदं पुष्पितः
सोत्कर्ष फलितो भृशं विनमितः कोऽप्येष चूतद्रुमः॥
मूर्तिनेत्ररसायनं यदि कुतश्छायेयमच्छेतरा
चक्रे सापि ततः कुतः फलभरः पीयूषगञ्जागृहम् ।
एवं सर्वगुणान्वितं यदि भवानाम्रट्ठमं निर्ममे
तत्तत्र प्रगुणीकृतः कथमसौ दुर्दैवदावानलः ॥
महेशस्त्वां धत्ते शिरसि रसराजस्य जनिता
विशुद्धिस्त्वत्सङ्गात्कनकमयमेति त्रिभुवनम् ।
तनोति त्वत्सेवां ननु कनकवृक्ष ! त्वदपरः
परस्तस्को न स्याद्यदि न सुलभीभावमभजः ॥
1 Here are quoted verses attributed to प्रह्लाद & प्रह्लादन in Jahlana's
Sukiivuukivali.
*Found also in शार्ङ्गधरपडति under प्रह्लादन

·प्रहादनसूक्तयः।
२७
II
रविरविकलं श्लाघापात्रं किमत्र विचार्यते
सकलजगतः सत्तामुनीवयन्ति यदंशवः ।
किमु पुनरितस्तापः पापः स केन विलुप्यतां
अयमपि सुधारश्मिस्तस्मिन्न संरभते यदि ॥
सक्षारो जलधिः सरांसि वितरन्त्यभ्यागतेभ्यो मितं
गृह्यन्ते सरितः श्रमेण परितोऽप्याधाय बन्धं बलात् ।
प्राप्यं कूपकतः कथञ्चन किमप्यारोप्य कण्ठे पर्द
तत्त्वां त्यागिनमेकमेव भगवन्पर्जन्य ! मन्यामहे ॥
पारे परःशताः सन्ति महान्तो भव्यभूरुहाः।
पारिजात ! त्वयैकेन नन्दनं नन्दनं पुनः ।।
रोहणाचल ! शैलेषु कस्तुलां तुलयेत्तव।
यस्य पाषाणवण्डानि मण्डनं मेदिनीभृताम् ॥
आलोकवन्तः सन्त्येव भूयांसो भास्करादयः ।
कलावानेव तु ग्रावद्रावकर्मणि कर्मठः ॥
जडात्माऽपि भवत्युच्चैराश्रयन्महतां पदम् ।
गङ्गौघः शम्भुमूर्धानं प्राप विष्णुपदाश्रयात् ॥
शाखाभिर्वरिता दिश: कलयिता श्रीसंविभागोत्सवं
तां रोलम्बकुटुम्बके प्रथयिता पान्थातिथेयीमसौ।
इत्थं नाथमनोरथप्रथिमभिः साई प्रवृद्धे मुधा
हा दुर्वात ! किमाततान तदिदं बाले रसाले भवान् ! ॥
प्रियः प्रजानां दातैव न पुनद्रविणेश्वरः ।
आगच्छन्वाञ्छधते लोकैर्वारिदो न तु वारिधिः ॥
प्रह्लादनस्य
*Quoted in शार्ङ्गधरपद्धति under प्रह्लादन.

·APPENDIX II. KAYADRAN INSCRIPTION १- ॥ स्वस्ति श्रीसंवत् १२२०. जेष्ट सुदि २-१५. सोमदिने सोमपर्वे महाराजाधि- ३-राज महामंडलेश्वरश्रीधारावर्षदेवे- ४-न सासनं प्रदतं श्रीकासेश्वरदेवीयभ- ५-द्वारकदेवेश्वरस्य फुलहलीसत्क ६-मोचनीयः श्रीकुम्बरपाहणदेवेन ॥ वाह- ७-ल० केहणेन प्रदत्तं ॥ तलारपेथडेन जू- ८-णीदापं मोचनीय ॥ सोमपर्वे ॥ साक्षि वा- ९-हडसुत वजयरा । देजआसुत देदा साक्षि अ- १०-त्र साक्षि महाजन ॥ जोन्यदत्तं स्वदत्तं वा ह- ११-रे भूमा नराधिप । प्रनष्टामपि खलेन ॥ १२-तस्य-ब्रह्मघातकं । मंगलं महाश्री ॥ १३-बासणग्रामवास्तव्य साल्हा खिसिग- १४-प्रदत्तं नाय-क्षेत्रं मारिसह AJARI INSCRIPTION OF 1240 १॥ ओं ॥ सं १२४० वैशाख सुदि ३ सोमे अद्ये- २-ह श्रीचन्द्रावल्यां (त्यां) श्रीधारावर्षदेवविजयराज्ये ३-श्रीपाल्हणदेवकुमार पटराणी श्रीसींगारदेवि ४-महं वांवडि आजाहरीग्रामवास्तव्य अइचाउश्री ५-अरहट रा. जगदेव महं० आसल तला० मो- ६-हण भांभीय माहिल सकल आभीव्यं कूरि ७-का भुक्तीः ॥ दीपयात्राभाव्यं समेइ पुली ८-कावली गा १०-रोध जु कोइ पुजारइ वारह-वाइत. ११- .... .... .... ...

·From Kotîshvar (Mt, Abu,) inscription of Samvt. 1265 संवत् १२६५ वर्षे वैशाष शु १५ भौमे चौलुक्योडरणपरमभधारक- महाराजाधिराजश्रीमद्भीमदेवप्रवर्धमानविजयराज्ये श्रीकरणे महामुद्रामात्य- महं० ठाभूप्रभृतिसमस्तपंचकुले परिपन्थयति चंद्रावतीनाथमांडलिकासुरशंभु- श्रीधारावर्षदेवे एकातपत्रवाहकत्वेन भुवं पालयति षट्दर्शनअवलंबनस्तम्भ- सकलकलाकोविदकुमारगुरुश्रीप्रसादनदेवे यौवराज्ये सति इत्येवं काले । APPENDIX III. अर्बुदाचलाधिपतिना परमारपाणेन रीरीप्रतिमा गालिता । तत्पित्तले- नाऽचलेनाऽचलेश्वरशण्डः कारितः । तत्पातकेन गलितकुष्ठी जातः । गोत्रिभी राज्यं गृहीतम् । मरणभीत्या देशान्तरे निर्गतो भ्रमन् शीलधवलाचार्याणां मिलितः । जिनार्चागालनपातकं प्रोक्तम् । गुरुभिः प्रतिबोधो दत्तः । पश्चात्ता- पाद्गुरुपादे लगित्वा स्थितः । हे भगवन् ! पातकक्षयोपायं कथय प्रसद्य सद्यो दीने मयि । गुरुभिरुक्तम्-राजन् ! प्रासाप्रतिमादिपुण्यं कुरु कुरु । तदनु तेन स्वनाम्ना प्रल्हादनपुरं निवेशितम् । तत्र स्वकारितषोडशस्वर्णकपिशीर्षकरम्ये पाल्हणविहारे श्रीपार्श्वनाथस्य प्रतिमा कारिता श्रीचन्द्रप्रभादिप्रासादाश्च । त्रिसन्ध्यं पूजां करोति स्म । गवाक्षस्थः साहादचेतसा श्रीपार्श्वनाथप्रतिमां निरन्तरं विलोकयति स्म । तत्पुण्यानुभावेन नष्टः कुष्ठः । यावजीवं जिनम. क्तिं प्रतिपाल्य दिवं गतः। यथा जिनवन्दनेन वाञ्छितप्राप्तिः, तथा श्रीणां परि- पूर्णता । किं बहुना ? साक्षात्कल्पद्रुम एव जिनः ॥ उपदेशतरङ्गिणी pp. 198-199 ?

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२८. सम्पनोऽपि हि मेधावी स्पर्खेत न च तहुणैः ॥३३॥ रागापरागी जानीयागः कुशलकर्मकृत् । इङ्गिताकारलिङ्गाभ्यामिड़िताकारतत्ववित् ॥३४॥ दृष्ट्वा प्रसनो भवति वाक्यं गृह्णाति चादरात् । दिशत्यासनमभ्यासे कुशलं परिपृच्छति ॥ ३५ ॥ विविक्तदर्शनस्थाने रहस्ये च न शङ्कते । तदीं तत्कृतामुच्चैराकर्णयति माथां । ३६ ॥ शाधते वाघनीयेषु श्राध्यमानञ्च नन्दति । कथानरेषु स्मरति प्रहृष्टः कीर्तयेहुणान् ॥३७ ॥ सहते पथ्यमप्युक्तं न निन्दामनुमन्यते । करोति वाक्यं तत्प्रोतन्तइचो बहु मन्यते ॥ ३ ॥ उपकारेषु माध्यस्थं दर्शयत्यद्भुतेष्वपि । तत्कृतं कर्म वान्येन कृतमित्यभिधीयते ॥ ३६॥ विपक्षमुत्थापयति विनाशं चाप्युपेक्षते । कायें संवईयत्याशां फले व कुरुतेऽन्यथा ॥ ४० ॥ यदाक्यं मधुरं किञ्चितदप्यर्थेन निष्ठुरं । आचरत्यात्मशंसासु परिवादञ्च केवलं । ४१ ॥ अकोपाऽपि सकोपाभः प्रसनचापि निष्फलः । वदत्यकस्माद्व्रजति रक्षञ्च मुहुरीक्षते ॥ ४२ ॥ आघट्टयति मन्त्राणि ब्रुवन् हास्यं प्रपद्यते । * ममापि गुमान गड मन्यम इति वा पाठः ।

·३०
सम्भावयति दोषेण वृत्तिच्छेदकरोति च ॥ ४३ ॥
साधूक्तमपि तवाक्यं समर्थयति चान्यथा ।
अपर्बणि कथाभङ्गकरोति विरसीभवन् ॥ ४४ ॥
उपास्यमानः शयने सुप्पलक्ष्येण तिष्ठति ।
बलेन बोध्यमानोऽपि सुप्तवच्च विचेष्टते ॥ ४५ ॥
इत्यादि खनुरक्तस्य विरक्तस्य च लक्षणं ।
रत्ताइतिं समीहेत विरतस्य विवजयेत् ॥ ४६ ॥
निर्गुणं यति भनीरमापत्सु न परित्यजेत् ।
ततः परतरो नास्ति य आपत्सूपतिष्ठति ॥ ४७ ॥
मुस्थवृतेषु सत्वाद्या नैव यान्त्यभिलक्ष्यतां ।
विपत्सु धर्मधुय्यीणां तेषां नामातिरियते ॥ ४ ॥
वाघ्या चानन्दनीया च महतामुपकारिता ।
काले कल्याणमाधते स्वल्पापि सुमहोदयं । ४६ ॥
अकार्ये प्रतिषेधश्च कार्ये चैवानुवर्तनं ।
सक्षेपादिति सदृतं बन्धुमित्रानुजीविनां ॥ ५० ॥
पानस्वीद्यूतगोष्ठीषु राजानमभितश्वराः ।
बोधयेयुः प्रमाद्यन्नमुपायैनीतिकादिभिः ॥ ५१ ॥
राजानं येऽत्युपेक्षले सञ्जमानं विवर्मसु ।
ते गच्छन्त्यकृतात्मानः सह तेन पराभवं । ५२ ॥
जयाज्ञापय जीवेति नाथ देवेति चादरात् ।
आज्ञामस्य प्रतीक्षा भृत्याः कुर्युरुपासनं ॥ ५३ ॥

·३१ भर्नुविनानुवृतित्वं सदृतमनुजीविनां । रक्षांस्यपि हि गृह्यने नित्यं छन्दानुवर्तिभिः ॥५४ धीसत्वोद्योगयुक्तानां किं दुरापं महात्मनां । छन्दानुवर्तिनां लोके कः परःप्रियवादिनां ॥ ५५ ॥ अलसस्याल्पतोषस्य निविद्यस्याकृतात्मनः प्रदानकाले भवति मातापि हि परामुखी ॥ ५६ ॥ ये शूरा येऽपि विद्वांसो ये च सेवाविपश्चितः । तेषामेव विकाशिन्यो भोग्या नृपतिसम्पदः ॥ ५७ ॥ अप्रियाऽपि हि पथ्यः स्यादिति वृद्धानुशासनं । वृद्धानुशासने तिष्ठन् प्रियतामधिगच्छति ॥ ५ ॥ आजीयः सर्वभूतानां राजा पर्जन्यवहुवि । निराजीयं त्यजन्त्येनं शुष्कवृक्षमिवाण्डजाः ॥५६॥ कुलं वृतञ्च शौर्यञ्च समेतन गण्यते । दुव॒ते प्यकुलीनेऽपि जनो दातरि रज्यते ॥ ६ ॥ लक्ष्मीरेवान्वयो लोके न लक्ष्म्याः परतोऽन्वयः । यस्मिन् कोषो बलञ्चैव तस्मिल्लाकाऽनुगच्छति ॥६॥ उत्थिता एव पूज्यने जनाः काय्यार्थिभिनरैः । शत्रुवत्पतितं काऽनुवन्दते मानवं पुनः । ६२ । अथीर्थी जीवलोकोऽयं ज्वलन्नमुपसर्पति । क्षीणक्षीरां निराजीयां वत्सस्त्यजति मातरं ॥६३ ॥ अहापयनृपः कालं भृत्यानामनुजीविनां ।

·३२ कर्मणामानुरूप्येण वृतिं समनुकल्पयेत् ॥ ६४ ॥ काले स्थाने च पात्रे च न हि वृनिं विलापयेत् । एतद्दतिविलोपेन राजा भवति गर्हितः ॥ ६५ ॥ अपात्रवर्षणं जातु न कुय्यीत्सट्विगर्हितं । अपात्रवर्षणादन्यत्किं स्यात्कोषक्षयाहते ॥ ६६ ॥ कुलं विद्यां श्रुतं शायं सोशील्यं भूतपूर्वतां । वयोऽवस्थाञ्च सम्प्रेक्ष्य आद्रियेत महात्मवान् ॥ ६७ ॥ कुलीनानावमन्येत सम्यग्वृतान्मनस्विनः । त्यजन्त्येतेऽवमन्तारं प्रन्ति वा मानहेतुना ॥ ६ ॥ गुणेरुदारैः संयुक्तान् प्रोनयेन्मध्यमाधमान् । महत्वं प्राप्नुवन्नस्ते वर्धयन्ति नरेश्वरं ॥ ६ ॥ उनमाभिजनोपेतान् न नीचैः सह वर्द्धयेत् । कृशोऽपि हि विवेकज्ञो याति संश्रयणीयतां ॥ ७० ॥ निरालोके हि लोकेऽस्मिनासते तत्र पण्डिताः । जात्यस्य हि मणेर्यत्र काचेन समता मता ॥ ७१ ॥ विश्राम्यसि महात्माना यत्र कल्पतराविव । साध्यं जीवति श्रीमान् सत्यम्भोगफलाःश्रियः॥७२॥ लक्ष्म्या लक्ष्मीवतां लोके विकाशिन्या व किनया । बन्धुभिष सुहृद्भिश्च विश्रब्धं या न भुज्यते ॥ ७३ ॥ आपट्वारेषु सर्वेषु कुय्यीदाप्लान् परीक्षितान् । आददीत धनं तेभ्यो भास्वानवैरिवोदकं । ७४ ॥

·अभ्यस्तकर्मणस्तज्ज्ञान् शुचीन् सुज्ञानसम्मतान् । कुय्यीदुद्योगसम्पनानध्यक्षान् सर्वकर्मसु ॥ ७५ ॥ यो यवस्तु विजानाति तं तत्र विनियोजयेत् । अशेषविषयप्राप्ताविन्द्रियार्थ इवेन्द्रियं ॥ ७६ ॥ कोष्ठागारेऽभियुक्तः स्यातदायतं हि जीवितं । नात्ययञ्च ययं कुय्यीत्प्रत्यवेक्षेत चान्वहं ॥ ७७ ॥ कृषिणिक्पथा दुर्ग सेतुः कुञ्जरबन्धनं । खन्याकरधनादानं शून्यानाञ्च निवेशनं ॥ ७ ॥ अष्टवर्गमिमं साधु स्वच्छवृतो विवईयेत् । जीवनार्थमिहाजीयैः कर्तयः करणाधिकैः ॥ ७॥ तथा यया प्रवर्तेत वृत्या क्षीणोऽपि पार्थिवः । तस्यान्तस्यान संरोधं कुय्यीत्पण्योपजीविनां ॥ १० ॥ यथारक्षेच्च निपुणं शस्यं कण्टकिशाखया । फलाय लगुडः कार्यस्तवद्रोग्यमिदं जगत् ॥ १ ॥ आयुक्तकेभ्यश्चौरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलाभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं ॥ २ ॥ पञ्चप्रकारमप्येतदपावं नृपतेर्भयं । आददीत धनं काले त्रिवर्गपरिवृद्धये ॥ ३ ॥ यथा गाः पाल्यते काले दुखते च तथा प्रजा । सिच्यते चीयते चैव लता पुष्पफलार्थिना ॥ ४ ॥ आस्रावयेदुपचितान्साधु दुष्टवणानिव ।

·३४
आमुक्तास्ते व वर्तेरन् वद्गाविव महीपती ॥ ५ ॥
स्वल्पमप्यपकुर्वन्ति ये पापाः पृथिवीपतो।
ते वनाविव दह्यने पतङ्गा मूढवेतसः ॥ ६ ॥
संवईयेत् सदा कोषमाप्पैस्तज्ज्ञैरधिष्ठितं ।
काले चास्य ययड्डय्यीत् त्रिवर्गपरिवृद्धये ॥ ७ ॥
धमीर्थ क्षीणकोषस्य कृशत्वमपि शोभते।
सुरेः पीतावशेषस्य शरद्धिमस्वेरिव ॥ ॥
बृहस्पतेरविपास इति शास्त्रार्थ निश्चयः ।
अविशासी तथा च स्याद्यथा व यवहारवान् ॥
विशासयेदविश्स्तान् विभूस्तानातिविश्सेत् ।
यस्मिन्विशासमायाति विभूतेः पात्रमेव सः ॥ ६ ॥
प्रादुर्भवन्त्यर्थसमं यस्माच्चित्तान्यनुक्षणं ।
तस्माद्योगीव सततं तानि पश्येत्समाहितः ॥६॥
अनुगतपरितोषितानुजीवी
मधुरववचरितानुरक्तलोकः ।
सुनिपुणपरमापसततनो
भवति नृपः सुचिरं प्रदीप्तरश्मिः ॥१२॥
इति कामन्दकीये नीतिसारे स्वाम्यनुजीविवृतं नाम
पञ्चमः सर्गः ॥५॥

·३५ षष्ठसर्गप्रारम्भः ॥ लोके वेदे च कुशलः कुशलैः परिवारितः । आतश्चिन्तयेद्राज्यं स वायाभ्यभरं तथा ॥ १ ॥ आभ्यतरं शरीरं स्वं वायं राष्ट्रमुदाहृतं । अन्योन्याधारसम्बन्धादेकमेवेदमिथते ॥ २ ॥ राज्याङ्गानान्तु सर्वेषां राष्ट्रवाद्भवति सम्भवः । तस्मात्सर्वप्रयतेन राजा राष्ट्र प्रसाधयेत् ॥ ३॥ लोकानुयहमन्विच्छन् शरीरमनुपालयेत् । राज्ञः संशरणं धाम शरीरं धर्मसाधनं ॥ ४ ॥ धम्यामारेभिरे हिंसामृषिकल्पा महीभुजः । तस्मादमाधून पापिष्ठानिनन् पापेन लिप्यते ॥ ५ ॥ धर्मसंरक्षणपरो धर्मेणार्थ विवर्द्धयन् । ये ये प्रजा प्रबाधेरंस्ताञ्छिथाच्च महीपतिः ॥ ६॥ यमाय्याः क्रियमाणं हि शंसन्त्यागमवेदिनः । स धम्मी यं विगर्हन्ति तमधर्म प्रचक्षते ॥ ७ ॥ धम्मीधी विजानन् हि शासनेऽभिरतः सतां । प्रजां रक्षेनृपः साधु हन्याच्च परिपन्थिनः ॥ ६ ॥ राज्योपघातं कुबीणा ये पापा राजवल्लभाः । एकेकशः संहता वा दूथांस्तान् परिचक्षते n En दूयानुपांशुदण्डेन हन्याद्राजाविलम्बितं ।

·अदृश्यं वा प्रकाशं वा लोकविद्वेषमागतान् ॥ १० ॥
राजा रहसि दूयं हि दर्शनायोपमन्येत् ।
गूढशस्त्रा विशेयुस्तत्पश्चादासञ्जिता नराः ॥ ११ ॥
विशुस्तांस्तान्विचिन्वीयुवीःस्थाः कक्षान्तरंगतान् ।
ते शस्त्रयाहका ब्रूयुः प्रयुक्ताः स्म इति स्फुटं ॥ १२ ॥
इति दूष्यांस्तु सन्दूथ
प्रजानामभिवृद्धये ।
विनयन् प्रिय उत्कर्ष राजशल्यं समुद्धरेत् ॥ १३ ॥
यथा वीजाडुरः सूक्ष्मः परिपुष्टोऽभिरक्षितः ।
काले फलाय भवति साधु तहदियं प्रजा ॥ १४ ॥
उद्देजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते ।
तस्माद्यथाहतो दण्डं नयेत्पक्षमनाश्रितः ॥ १५॥
इति कामन्दकीये नीतिसारे कण्टकशोधनं
नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६॥
सप्तमसर्गप्रारम्भः ॥
प्रजात्मश्रेयसे राजा कुर्बीतात्मजरक्षणं ।
लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेषु हन्युरेनमरक्षिताः ॥ १ ॥
राजपुत्रा मदोन्मन्ना गजा इव निरङ्कुशाः ।
भ्रातरं वा विनिम्नन्ति पितरं वाभिमानिनः ॥ २॥
राजपुत्रैर्मदोपेतैः प्राय॑मानमितस्ततः ।
दुःखेन रक्ष्यते राज्यं व्याघ्राघ्रातमिवामिषं ॥ ३ ॥

·३७ रक्ष्यमाणा यदि च्छिद्रं कथञ्चित्प्राप्नुवन्ति ते । सिंहशावा इव प्रन्ति रक्षितारमसंशयं ॥ ४ ॥ विनयोपयहान् मृत्यैः कुर्चीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुल्लमाशु विनश्यति ॥ ५ ॥ विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्येऽभिषेचयेत् । दुष्टं गजमिवोवृत्तं कुर्वीत सुखबन्धनं ॥ ६॥ राजपुत्रः सुदुतः परित्यागं हि नार्हति । विश्यमानः स पितरं परानाश्रित्य हन्ति हि ॥ ७ ॥ व्यसने सज्जमानं हि केशव्यसनाश्रयैः । तथा व केशयेदेनं यथा स्यात्पितृगोचरः ॥ ॥ याने शय्यासने पाने भोज्ये वस्त्रे विभूषणे । सर्वत्रेवाप्रमतः स्यादर्जेत विषदूषितं । विषवेरुदकैः माता विषघ्रमणिभूषितः । परीक्षितं समशीयान्जाडुलाविगिषग्वृतः ॥ १० ॥ भृङ्गराजः शुकश्चैव शारिका चेति पक्षिणः । क्रोशन्ति भृशमुट्विना विषपनगदर्शनात् ॥ ११ ॥ चकोरस्य विरज्यते नयने विषदर्शनात् । सुव्यक्तं माद्यति नौओ मियते कोकिनः किल ॥ १२ ॥ नित्यं जीवस्य च ग्लानिजीयते विषदर्शनात् । एषामन्यतमेनापि समशीयात्परीक्षितं ॥ १३ ॥ मयूरपृषतोत्सर्गे न भवन्ति भुजङ्गमाः । .

·३८ तस्मान्मयूरपृषता भवने नित्यमुत्सृजेत् ॥ १४ ॥ भोज्यमनू परीक्षार्थं प्रदद्यात्पूर्वमग्नये । वयोभ्यत्र ततो दद्यातत्र लिङ्गानि लक्षयेत् ॥ १५ ॥ धूमाचिर्नीलता वढेः शब्दस्फोटश्च जायते । अनेन विषदिग्धेन वयसां मरणम्भवेत् ॥ १६ ॥ अस्विनता मादकत्वमाशु शल्यं विवर्षता । अनस्य विषदिग्धस्य तथाष्मा सिग्धमेचकः ॥ १७ ॥ व्यञ्जनस्याशु शुष्कत्वं कृथने श्यामफेनता। गन्धस्पर्शरसाश्चैव नश्यन्ति विषदूषणात् ॥ १८ ॥ छायाऽतिरिक्ता हीना वा स्याद्रसे विषदूषिते । दृश्यते राजिरुडी च फेनमण्डलमेव च ॥ १६ ॥ रसस्य नीला पयस ताम्रा मद्यस्य तोयस्य च कोकिलाभा । श्यामा सरन्ध्रा विषदूषितस्य मध्ये भवत्यूद्धगता व लेखा ॥ २० ॥ आदिस्य सर्वस्य भवेतु सद्यः प्रमानभावो विषदूषितस्य । पाकं विना बाथविनीतभावः सश्यामता चेति वदनि तज्ज्ञाः ॥ २१॥ शुष्कस्य सर्वस्य विषोपदेहा- विशीर्णता वाऽशुविवर्णता च ।

·३८ . खरं मृदु स्यान्मृदुनः खरत्वं वदन्ति के वाल्पकजन्तुघातं ॥ २२ ॥ प्रावारास्तरणानाञ्च श्याममण्डलकीर्णता । तन्तूनां पक्ष्मणां लामा स्याद्रंशश्च विषाश्रयात् ॥२३॥ लोहानाञ्च मणीनाञ्च मलपोपदिग्धता । प्रभावनेहगुरुतावर्षस्पर्शबधस्तथा ॥ २४ ॥ मुखस्य श्यामवर्णत्वं त्वम्भेदो जम्भणं मुहुः । स्खलनं वेपथुः स्वेद आवेगो दिग्विलोकनं ॥ २५ ॥ स्वकम्मणि स्वभूमी स्यादनवस्थानमेव च । लिङ्गान्येतानि निपुणो लक्षयेविषदायिनां ॥ २६ ॥ औषधानि च सबीणि पानं पानीयमेव च । तत्कल्पकैः समास्वाद्य प्राश्नीयागोजनानि च ॥ २७ ॥ प्रसाधनादि यत्किञ्चित् तत्सर्च परिचारिकाः । उपनिन्युनरेन्द्राय सुपरीक्षितमुद्रितं ॥ २६ ॥ परस्मादागतं यच्च तत्सर्व परीक्षयेत् । सदा स्वेभ्यःपरेभ्यश्च रक्ष्यो राजाऽभिरक्षिभिः॥२६॥ यानं वाहनमारोहेज्ज्ञातं ज्ञातोपपादितं । अविज्ञातेन मार्गेण सङ्कटेन च न ब्रजेत् ॥३०॥ वीक्षिताष्टकम्मीणमाप्नं वंशक्रमागतं । संविभक्तञ्च कुर्वीत जनमासनवर्तिनं ॥ ३१ ॥ अधार्मिकांश्च क्रूरांश्च दृष्टदोषानिराकृतान् ।

·४० परेभ्योऽभ्यागतांश्चैव दूरादेतान् विवर्जयेत् ॥ ३२ ॥ महावातसमुद्भूतामपरीक्षितनाविकां । अन्यनाप्रतिबद्धां वा नोपेयानावमातुरां ॥ ३३ ॥ परितापिषु वासरेषु पश्यं- स्तटलेखास्थितमात्मसैन्यचक्रं । शुचि शोधितनक्रमीनजालं यवगाहेत जलं सुहृत्समेतः ॥ ३४ ॥ गहनानि विवजयन् विशुद्धं वहिरुद्यानवनं समभ्युपेयात् । विहरन्मधुरं वयोऽनुरूपं न व माद्येविषयोपभोगरागात् ॥ ३५ ॥ सुविनीतसुवेगपृष्ठयानः सुखगम्यामुचिता लक्ष्यसिधै । सुपरीक्षितरक्षितानसीमां लघुकोष्ठस्तु मृगाटवीमुपेयात् ॥ ३६ ॥ कारयेगवनशोधनमादा मातुरनिकमपि प्रविविक्षुः । आप्तशस्त्र्यनुगतः प्रविशेच्च सङ्कटेषु गहनेषु न तिष्ठेत् ॥ ३७ ॥ पांशूत्कराकर्षिणि वाति वाते संसक्तधाराजलदे च मेघे ।

·४१ अत्यातपे वापि तथाऽन्धकारे स्वस्थस्तु सन कृचिदभ्युपेयात् ॥३८॥ निर्गमे व प्रवेशे व राजमार्ग समन्नतः । प्रोत्सारितजनं गच्छेत् सम्यगाविष्कृतोनतिः ॥३६॥ यात्रोत्सवसमाजेषु जलसमाधशालिनः । प्रदेशानावगाहेत नातिवेलञ्च सम्पतेत् ॥ ४० ॥ निषेवितो वर्षधरैः कञ्चुकोष्णीषधारिभिः । अन्नःपुरे च विवरेत्कुलकैरातवामनैः ॥ ४१ ॥ नीचैरनःपुरामात्याः शुवयथितवेदिनः । शस्त्राग्निविषवर्ज हि नर्मयेयुमहीपतिं ॥ ४२ ॥ अन्तर्वशिकसैन्यञ्च सनद्धं साधुसम्मतं । रक्षेदायुक्तकुशलमन्नःपुरगतं नृपं ॥ ४३ ॥ आशीतिकाच पुरुषाः पञ्चाशत्काच योषितः । बुध्येरनवरोधानां शौचमागारिकाच ये ॥ ४४ ॥ रूपाजीवाःस्त्रियः माताः परिवर्तितवाससः । राजानमुपतिष्ठेयुर्विशुद्धस्वग्विभूषणाः ॥ ४५ ॥ कुहकैजटिलेश्चैव मुण्डैश्याभ्यनरो जनः । संसर्ग न कृचिहच्छेवादीसीजनैः सह ॥ ४६ ॥ निर्गच्छेत्प्रविशेचापि सर्वश्चाभ्यन्नरो जनः । विज्ञातद्रयसञ्चारी कारणेनोपलक्षितः ॥ ४७ ॥ न चानुजीविनं पश्येदकल्यं पृथिवीपतिः । G

·४२
अन्यत्रात्ययिकाद्रोगात् सबस्यैवातुरो गुरुः ॥ ४ ॥
स्नातोऽनुलिप्तसुरभिः स्रग्वी रुचिरभूषणः ।
स्नातां विशुद्धवसनां गच्छेद्देवी सुभूषणां ॥ ४६॥
न हि देवीगृहं गच्छेदात्मीयात्सनिवेशनात् ।
अत्यथैवल्लभोऽपीह विश्वासं स्त्रीषु न व्रजेत् ॥ ५० ॥
देवीगृहगतं भ्राता भद्रसेनममारयत् ।
मातुः शय्यान्तरे लीनः कारुषञ्चारसः सुतः ॥ ५१ ॥
लाजान् विषेण संयोज्य मधुनेति विलोभित ।
देवी तु काशीराजेन्द्रं निजधान रहोगतं ॥ ५२ ॥
विषदिग्धेन सौवीरं मेखलामणिना नृपं ।
नूपुरेण च वैरन्त्यं जारूषं दर्पणेन च ॥ ५३॥
वेण्यां शस्त्रं समाधाय तथा वापि विदूरथं ।
अहिवृतं परिहरेच्छत्री चापि प्रयोजयेत् ॥ ५४॥
यस्य दाराः सुगुप्ताः स्युः पुरुषैराप्तकारिभिः ।
सर्वभोगान्वितं तस्य हस्ते लोकड्वयं स्थितं ॥ ५ ॥
धर्ममिच्छनरपतिः सबीन्दाराननुक्रमात्
गच्छेदनुनिशं नित्यं वाजीकरणवृंहितः ॥ ५६ ॥
विचार्य काय्यीवयवान् दिनक्षये
विसृज्य लोकं प्रमदाहृतक्रियः ।
आशस्त्रबन्धेन हि साधु पाणिना
स्वपेदसतं परमाप्परक्षितः ॥ ५७ ॥

·४३ नयेन जायत्यनिशं नरेथरे सुखं स्वपत्तीह निराधयः प्रजाः । प्रमन्नचिने स्वपितीह सम्भयात् प्रजागरेणास्य जगत्प्रबुध्यते ॥ ५ ॥ इति स्म पूर्व मुनयो बभाषिरे नृपस्य राज्यस्य च साधु लक्षणं । तदेतदेवं परिपालयनयान्- नरेश्वरः पालककल्पतां व्रजेत् ॥ ५॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे पुत्ररक्षणमात्मरक्षणञ्च नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ अष्टमसर्गप्रारम्भः। उपेतः कोषदण्डाभ्यां सामात्यः सह मन्त्रिभिः । दुर्गस्थश्चिन्तयेत्साधु मण्डलं मण्डलाधिपः ॥१॥ रथी विराजते राजा विशुद्धे मण्डले वरन् । अशुद्धे मण्डले सर्पन् शीर्यते रथचक्रवत् ॥ २ ॥ रोचते सर्वभूतेभ्यः शशीवाखण्डमण्डलः । सम्पूर्णमण्डलस्तस्माविजिगीषुः सदा भवेत् ॥ ३ ॥ अमात्य राष्ट्रदुगीणि कोषो दण्डव पञ्चमः । एताः प्रकृतयस्त विजिगीषोरुदाहृताः ॥ ४ ॥ एताः पञ्च तथा मित्रं सप्तमः पृथिवीपतिः ।

·४४
सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच वृहस्पतिः ॥ ५ ॥
सम्पनस्तु प्रकृतिभिर्महोत्साहः कृतश्रमः ।
जेतुमेषणशीलश्च विजिगीषुरिति स्मृतः ॥ ६ ॥
कालीनं वृद्धसेवित्वमुत्साहः स्थूललक्षिता ।
चितज्ञता बुद्धिमत्वं प्रागल्भ्यं सत्यवादिता ॥ ७ ॥
अदीर्घसूत्रताऽक्षाद्रं प्रश्रयः स्वप्रधानता ।
देशकालज्ञता दार्य सर्बकेशसहिष्णुता ॥ ८ ॥
सर्वविज्ञानिता दाभ्यं सदा संवृतमन्त्रता ।
अविसंवादिता शायं भक्तिज्ञत्वं कृतज्ञता ॥६॥
शरणागतवात्सल्यममर्षित्वमचापलं ।
स्वकर्मदृष्टशास्त्रत्वं कृतित्वं दीर्घदर्शिता ॥ १० ॥
जितश्रमित्वं धर्मित्वमक्रूरपरिवारता ।
प्रकृतिस्फीतता चेति विजिगीषुगुणाः स्मृताः ॥११॥
सर्वेगुणैविहीनोऽपि स राजा यः प्रतापवान् ।
प्रतापयुक्ता यस्यन्ति परान् सिंहा मृगानिव ॥ २॥
प्रतापसिद्धी नृपतिः प्राप्नोति महतीं श्रियं ।
तस्मादुत्थानयोगेन प्रतापं जनयेत्परं ॥ १३ ॥
एकाथीभिनिवेशित्वमविलक्षणमुच्यते ।
दारुणस्तु स्मृतः शत्रुर्विजिगीषुगुणान्वितः ॥ १४ ॥
लुब्धः क्रूरोऽनसेोऽसत्यः प्रमादी भीरूरस्थिरः ।
मूढो योधावमन्ना व सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥ १५ ॥

·४५ अरिर्मित्रमर्मित्रं मित्रमित्रमतःपरं । तथारिमित्रमित्रश्च विजिगीषोः पुरःस्थिताः ॥१६॥ पार्णियाहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं । आसारावनयात्रैव विजिगीषोस्तु मण्डलं ॥ १७ ॥ अरेस्तु विजिगीषोस्तु मध्यमो भूम्यननरः । अनुयहे संहतयोः समी यस्तयोर्बधे ॥ १८ ॥ मण्डलत्वे हि चैतेषामुदासीनो बलाधिकः । अनुयहे संहतानां व्यस्तानाच बधे प्रभुः ॥ १६ ॥ मूलप्रकृतयस्त्वेताश्रतत्रः परिकीर्तिताः । आहेव मन्त्रकुशल चतुष्कं मण्डलं मयः ॥ २० ॥ विजिगीषुररिर्मित्रं पार्णियाहाऽथ मध्यमः। उदासीनः पुलामेन्द्री षवं मण्डलमूचतुः ॥ २१ ॥ उदासीनो मध्यमच विजिगीषोस्तु मण्डलं ! उशना मण्डलमिदं प्राह बादशराजकं ॥ २२ ॥ द्वादशानां नरेन्द्राणामरिमित्रे पृथक् पृथक् । षड्विंशत्कमिदं प्रादुस्ते व ते च पुनर्मयः ॥ २३ ॥ ट्वादशानां नरेन्द्राणां पञ्च पञ्च पृथक् पृथक् । अमात्याद्याच प्रकृतीरामनन्नीह मानवाः ॥ २४ ॥ मौला द्वादश यास्त्वेता समात्याद्यास्तथा च याः । सप्ततित्राधिका खेताः सर्व प्रकृतिमण्डलं ॥ २५ ॥ संयुक्तस्त्वरिमित्राभ्यामुभयारिस्तथा सुहृत् ।

·४६ माला ट्वादश राजान इत्यष्टादशकं गुरुः ॥ २६ ॥ अष्टादशानामित्येषाममात्याद्याः पृथक् पृथक् । अष्टोतरशतं त्वेतन्मण्डलं कवयो विदुः ॥ २७ ॥ अष्टादशानामेतेषां मित्रं शत्रुः पृथक् पृथक् । चतुःपञ्चाशत्कमिति विशालाक्षः प्रभाषते ॥२॥ चतुःपञ्चाशतां राज्ञाममात्याद्याः पृथक् पृथक् । चतुर्विंशतिसंयुक्तं मण्डलं त्रिशतं स्मृतं ॥ २६ ॥ सप्तप्रकृतिकं युक्तं विजिगीषाररेच यत् । चतुर्दशकमेवैतन्मण्डलं परिचक्षते ॥ ३० ॥ मण्डलत्रिकमित्याहुर्विजिगीपरिमध्यमाः । मित्रयुक्ताः पृथक् चैतैः षटूमित्यपरे जगुः ॥ ३१ ॥ अमात्याद्याः प्रकृतय एकेकस्यैव भूपतेः । मण्डलं मण्डलविदः षट्रिंशत्कं प्रचक्षते ॥ ३२ ॥ सप्तप्रकृतिकाः सर्वे विजिगीषरिमध्यमाः । एकविंशत्कमित्याहुः परेच नयवादिनः ॥ ३॥ चत्वारः पार्थिवा मौलाः पृथक् मित्रैः महाष्टकं । अमात्यादिभिरेतेच जगत्यक्षरसम्मितं ॥ ३४ ॥ विजिगीषोः पुरस्ताच्च ये पश्चाच्च प्रकीर्तिताः । दशकं मण्डलमिदं मण्डलज्ञाः प्रचक्षते ॥ ३५ ॥ दशानां भूमिपालानाममात्याद्याः पृथक् पृथक् । मण्डलं मण्डलविदः षष्टिसझं प्रचक्षते ॥ ३६॥ ..

·४७ अरिमित्रे पुरो नेतुः पश्चिमे वेति पञ्चकं । अमात्याद्याः पृथक् तेषां त्रिंशत्कं परिचक्षते ॥ ३७॥ अरेरप्येवमेवेति दृष्टं दृष्टिमतां बरैः ।। पञ्चकं मण्डलं योज्यं त्रिंशत्याञ्च मनीषिभिः ॥३॥ वे एव प्रकृती न्याय्ये इत्युवाच पराशरः । अभियोक्ता प्रधानःस्यातथा न्याय्योऽभियुज्यते॥३६॥ परस्पराभियोगेन विजिगीषाररेस्तथा । अरित्वे विजिगीषुत्वे एका प्रकृतिरिथते ॥ ४० ॥ इति प्रकारं बहुधा मण्डलं परिचक्षते । सर्वलोकप्रतीतं तु स्फुटं द्वादशराजकं ॥ ४१ ॥ अष्टशाखं चतुर्मूलं षष्टिपत्रं वये स्थितं । षट्पुष्पं त्रिफलं वृक्षं योजानाति सनीतिवित् ॥४२॥ पाणियाहस्तथाऽसारः शत्रुमित्रे प्रकीर्तिते । आवन्दराज्य तदासारो विजिगीषोरुदाहृते ॥ ४३ ॥ पुरो यायाविगृह्येव मित्राभ्यां परिमावरी । पश्चिमाविव पूर्वाभ्यामरिं तन्मित्रमेव च ॥ ४४ ॥ अरिमित्रस्य मित्रन्तु कृतकृत्येन भूयसा । संस्तभ्योभयमित्रेण पचाइच्छेनरेवरः ॥ ४५ ॥ आक्रन्देनात्मना चैव पाणियाहं प्रपीउयेत् । आक्रन्देन तदासारमाक्रन्दासारभाजिना ॥ ४६॥ देवे पुरुषकारे च स्थिमिनि टी॥

·४८ मित्रेणैवात्मना चैव कुर्वीताहरणं रिपोः । मित्रेण हि समित्रेण रिपुमित्रं प्रपीउयेत् ॥ ४७ ॥ अरिमित्रस्य मित्रस्य पीउनं पृथिवीपतिः । कुर्बोतोभयमित्रेण मित्रमित्रेण चैव हि ॥ ४ ॥ अनेन क्रमयोगेन विजिगीषुः सदोत्थितः । पीडयेदहितं शत्रु मित्राणामन्तरत्नरां ॥ ४६॥ पीयमानो बुभयतः सदोद्युतैर्मनीषिभिः । रिपुरुच्छेदमायाति तदशे चावतिष्ठते ॥ ५० ॥ सर्वोपायेन कुर्वीत सामान्यं मित्रमात्मसात् । भवन्ति मित्रादुच्छिनाः सुखच्छेद्या हि शत्रवः ॥५१॥ कारणेनैव जायने मित्राणि रिपवस्तथा । रिपवो येन जायने कारणं तत्परित्यजेत् ॥ ५२ ॥ प्राधान्येन हि सर्वत्र सबीः संसर्जयेत्प्रजाः । तासां संसर्जनाद्राजा सबीड़ों श्रियमथुते ॥ ५३ ॥ दूरेवरान्माण्डलिकान् स्थानदुर्गनिवासिनः : मित्रीकुति तत्प्राणाः साधयनीह मण्डलं ॥ ५४॥ वलेतदोजितबला मध्यमो विजिगीषया । एकीभूयारिणा तिष्ठेदशतः सन्धिमानमेत् ॥ ५५ ॥ सहजः कार्यजथेच विविधः शत्रुरुच्यते । सहजः स्वकुलोत्पन इतरः कार्यजः स्मृतः ॥ ५६॥ उच्छेदापचया काले पीउनं कर्षणन्नथा ।

·४९ इति विद्याविदः प्राहुः शत्री वृत्तं चतुर्विधं ॥ ५७ ॥ रेवनं कोषदण्डाभ्यां महामात्रबधस्तथा । एतत्कर्षणमित्याहुराचाय्यीः पीउन परं ॥ ५ ॥ समाश्रयविहीना वा दुर्बलं वा समाश्रितः । शक्योऽरिः सम्पदा युक्त उच्छेनुं भूम्यनन्नरः ॥ ५६ ॥ कर्षणं पीउनं काले कुर्वीताश्रयमानिनः । समाश्रय दुर्गमादुर्मित्रं वा साधुसम्मतं ॥ ६० ॥ विभीषणस्य सोयस्तथा सूर्यसुतस्य च । सर्वतन्त्रापहारित्वानथोच्छेद्यो निजो रिपुः ॥ ६१ ॥ छिद्रं कर्म च वितञ्च विजानाति निजो रिपुः । दहत्यतर्गतश्चैव शुष्कवृक्षमिवानलः । ६२ । वर्तते पक्षपातेन मित्रं यदुभयात्मकं । वज्रीव हि त्रिशिरसं तदुच्छिन्द्यात्कृतत्वरः ॥ ६३ ॥ बलिना विगृहीतस्य विषतः कृच्छवर्तिनः । कुर्वीतापवयं शत्रोरामोच्छितिविशड्या ॥ ६४ ॥ यस्मिनुच्छिद्यमाने तु रिपुरन्यः प्रवर्तते । न तस्याच्छिनिमन्विच्छेत्कुर्वीतेनं स्वगोवरं॥६५॥ वंशागतो रिपुर्यस्तु विचलेढुरवयहः । तस्य संशमनायाशु तत्कुलीनं समुनयेत् ॥ ६६ ॥ विषं विषेण व्यथते वजं वज्रेण भिद्यते । गजेन्द्रो दृष्टसारेण गजेन्द्रेणेव बध्यते ॥ ६७ ॥ .. H ·५० मत्स्यो मत्स्य समादने ज्ञातिज्ञीतिमसंशयं । रावणोच्छितये रामो विभीषणमपूजयत् ॥ ६ ॥ यस्मिन्मण्डलसक्षाभः कृते भवति कर्मणि । न तत्कुय्यीनु मेधावी प्रकृतीरनुरञ्जयेत् ॥ ६ ॥ साम्रा दानेन मानेन प्रकृतीरनुरञ्जयेत् । आत्मीया भेददण्डाभ्यां परकीयाच दारयेत् ॥ ७० ॥ आकीर्ण मण्डलं सर्व मित्रररिभिरेव च । सर्वः स्वार्थपरो लोकः कुतो मध्यस्थता कृचित् ॥७१॥ भोगप्राप्नं विकुचीणं मित्रमप्युपपीउयेत् । अत्यन्नं विकृतं हन्यात्स पापीयान् रिपुमतः ॥७२॥ अमित्राण्यपि कुर्वीत मित्राण्युपचयावहान् । अहिते वर्तमानानि मित्राण्यपि परित्यजेत ॥७३॥ स बन्धुर्योऽनुबध्नाति हितेऽर्थे वा हितादरः । अनुरक्तं विरक्तं वा तन्मित्रमुपकारि यत् ॥ ७४ ॥ मित्रं विचार्य बहुशो ज्ञातदोषं परित्यजेत त्यजनभूतदोषं हि धम्मीथीवुपहन्नि हि ॥ ७५ ॥ स्वयं दोषगुणान्वेषी भवेत्सर्वत्र सर्वदा । स्वयं ज्ञातेषु दोषेषु शस्यते दण्डपातनं । ७६ ॥ न खविज्ञाय तत्वेन कोपड्डुय्यीत् कदाचन । भुजङ्गमिव मन्यने निदोषाधनं जनाः ॥ ७७ ॥ मित्राणामन्तरं विद्यान्मध्यज्यायःकनीयसां ।

·५१ मध्यज्यायःकनीयांसि कम्मीणि च पृथक् पृथका ७n न हि मिथ्याऽभियुञ्जीत शृणुयाचापि तदिधं । मित्रभेदन्तु ये कुद्दुस्तान सवींस्तु परित्यजेत् ॥ ७en *प्रायोगिक मात्सरिकं माध्यस्थं पाक्षपातिकं । सोपन्यासच जानीयावचः संशयितं तथा ॥ ८ ॥ प्रकाशपक्षयहणं न कुय्यीत्सुहृदां स्वयं । अन्योन्यमत्सरञ्चैषां स्वयमेवाशु धारयेत् ॥ १ ॥ कार्यस्य हि गरीयस्त्वानीवानामपि कालवित् । सतोऽपि दोषान्प्रच्छाद्य गुणानप्यसतो वदेत् ॥ १२ ॥ प्रायो मित्राणि कुर्वीत सबीवस्थानि भूपतिः । बहुमित्रो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं रिपून् ॥ १३ ॥ न तत्र तिष्ठति भ्राता न पितान्योऽपि वा जनः । पुंसामापत्प्रतीकारे सन्मित्रं यत्र तिष्ठति ॥ १४ ॥ अमित्राण्यवतो मित्रैर्न गृह्णीयादृढव्रतैः । इति मण्डलवृत्तं हि मण्डलज्ञाः प्रचक्षते ॥ ५ ॥ मित्रोदासीनरिपव एतन्मात्रं हि मण्डलं । सम्यक् शोधनमेतेषामिति मण्डलशोधनं ॥ ६ ॥ इति स्म राजा नयवर्मना वजन् । समुद्यमी मण्डलशुद्धिमावरन् । विराजते साधु विशुद्धमण्डलः । भेदाघुपाय भवमिनि डों ।। + अष्ठमध्यमावरायपि टी.।।

·५२ शरच्छशीव प्रतिनन्दयन्प्रजाः ॥७॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे मण्डलयोनिमण्डलव- रितञ्चाष्टमः सर्गः ॥ ॥ नवमसर्गप्रारम्भः॥ बलीयसाऽभियुक्तस्तु नृपोऽनन्यप्रतिक्रियः । आपनः सन्धिमन्विच्छेत्कुबीणः कालयापनां ॥ १ ॥ कपाल उपहारश्च सन्तानः सङ्गतस्तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः ॥ २ ॥ अदृष्टनर आदिष्ट आत्मामिष उपयहः । परिक्रयस्तथोच्छिनस्तथा च परिभूषणः ॥ ३ ॥ स्कन्धोपनेयः सन्धिश्च षोडशः परिकीर्तितः । इति षोडशकं प्राहुः सन्धिं सन्धिविचक्षणाः ॥ ४ ॥ कपालसन्धिविज्ञेयः केवलं समसन्धितः । सम्प्रदानाद्भवति य उपहारः स उच्यते ॥ ५ ॥ सन्तानसन्धिर्विज्ञेयो दारिकादानपूर्वकः । सद्भिः सङ्गतसन्धिस्तु मैत्रीपूर्व उदाहृतः ॥ ६ ॥ यावदायुःप्रमाणस्तु समानार्थप्रयोजनः । सम्पत्ती च विपती च कारणी न भिद्यते ॥ ७ ॥ सङ्गन्तः सन्धिरेवेष प्रहृष्टत्वात्सुवर्षवत् । सोऽपरेः सन्धिकुशलः काञ्चनः परिकीर्जितः ॥ ६ ॥ .. .

·५३ *भयामेकार्थसंसिद्धिं समुद्दिश्य क्रियेत यः ।, स उपन्यासकुशलैरुपन्यास उदाहृतः ॥ ६ ॥ मयास्योपकृतं पूर्व ममाप्येष करियति । इति यः क्रियते सन्धिः प्रतीकारः स उच्यते ॥१०॥ उपकारं करोम्यस्य ममाप्येष करियति । अयश्चापि प्रतीकारो रामसुयीवयोरिव ॥ ११ ॥ एकार्थी सम्यगुद्दिश्य क्रियां यत्राभिगच्छतः । स संहितप्रयाणस्तु सन्धिः संयोग उच्यते ॥ १२ ॥ आवयोर्योधमुख्याभ्यां मदर्थः साध्य इत्यपि । यस्मिन्पणः प्रक्रियते स सन्धिः पुरुषान्तरः ॥ १३ ॥ त्वयैकेन मदीयार्थः सम्प्रसाध्यस्त्वमाविति । यत्र शत्रुः पणं कुय्यीत्सोऽदृष्टपुरुषः स्मृतः ॥ १४ ॥ यत्र भूम्येकदेशेन पणेन रिपुवर्जितः । सन्धीयते सन्धिविनिरादिष्टः सन्धिरुच्यते ॥ १५ ॥ स्वसैन्येन तु सन्धानमात्मामिष इति स्मृतः । क्रियते प्राणरक्षार्थं सर्वदानादुपयहः ॥ १६ ॥ कोषांशेनाथ कुप्येन सर्बकोषेण वा पुनः । शेषप्रकृतिरक्षार्थं परिक्रय उदाहृतः ॥ १७ ॥ भुवां सारवतीनान्तु दानादुच्छिन उच्यते । सर्वभूम्युत्थितफलादानेन परिभूषणः ॥ १८ ॥ * चामकार्य सिवितु इति रिनोपदेशः । + अर्धकोषेति बा।

·५४ परिच्छिनं फलं यत्र स्कन्धः स्कन्धेन दीयते । स्कन्धोपनेयं तं प्रादुः सन्धिं सन्धिविदो जनाः॥१६॥ परस्परोपकारच मैत्रः सम्बन्धजस्तथा । उपहारश्च विज्ञेयाश्चत्वारस्ते व सन्धयः ॥ २० ॥ एक एवोपहारस्तु सन्धिरेतन्मतं हि नः । उपहारस्य भेदास्तु सर्वेन्ये मैत्रवजिताः ॥ २१ ॥ अभियोक्ता बली यस्मादलब्धा न निवर्तते । उपहाराहते तस्मात्सन्धिरन्यो न विद्यते ॥ २२ ॥ बालो वृद्धा दीर्घरोगस्तथा ज्ञातिवहिष्कृतः । भीरको भीरकजना लुब्धो लुब्धजनस्तथा ॥ २३ ॥ विरक्तप्रकृतिश्चैव विषयेषतिशक्तिमान् । अनेकचितमन्त्रस्तु देवब्राह्मणनिन्दकः ॥ २४ ॥ देवोपहतकश्चैव दैवचिन्तक एव च । दुर्भिक्षयसनोपेतो बलयसनसद्धलः ॥ २५ ॥ अदेशस्थो बहुरिपुर्युक्तः कालेन यश्च न । सत्यधर्मयपेतच विंशतिः पुरुषा अमी ॥ २६ ॥ एतैः सन्धिं न कुर्बीत विगृह्णीयाच केवलं । एते विगृखमाना हि क्षिप्रं यानि रिपोर्वशं ॥ २७ ॥ बालस्य खप्रभावत्वान लोको योडुमिच्छति । योढुं स्वयमशक्तस्य परार्थे को हि युद्यते ॥ २६ ॥ युवकप यादातुं को न पासिम रमि हिमोपदेशः । .

·उत्साहशक्तिहीनत्वावो दीधीमयस्तथा । . स्वैरेव परिभूयेते वावप्येतावसंशय ॥ २६ ॥ मुखोच्छेद्यस्तु भवति सबैज्ञातिवहिष्कृतः । त एवैनं विनिम्नन्नि ज्ञातयः स्वार्थसत्कृताः ॥ ३० ॥ भीयुद्धपरित्यागात्स्वयमेवावसीदति । धिोरोऽप्यवीरपुरुषैः सङ्गामे तैर्विमुच्यते ॥ ३१ ॥ लुब्धस्यासंविभागित्वान युद्यन्नेऽनुजीविनः । लुब्धानुजीवितैरेव दानभिनेनिहन्यते ॥ ३२ ॥ सन्त्यज्यते प्रकृतिभिर्विरक्तप्रकृतियुधि । सुखाभियोज्यो भवति विषयेऽप्यतिसक्तिमान्॥ ३३॥ अनेकचितमन्त्रस्तु वेष्यो भवति मन्त्रिणां । अनवस्थितचितत्वात्कायें तैः स उपेक्ष्यते ॥ ३४ ॥ सदा धर्मबलीयस्त्वाद्देवब्राह्मणनिन्दकाः । विशोर्यन्ने स्वयञ्चैव दैवोपहतकास्तथा ॥ ३५ ॥ सम्पत्तेश्च विपत्तेश्च दैवमेव हि कारणं । इति दैवपरो ध्यायनात्मना न विवेष्टते ॥ ३६ ॥ दुर्भिक्षयसनी चैव स्वयमेवावसीदति । बलयसनसक्तस्य योद्धं शतिर्न जायते ॥ ३७ ॥ अदेशस्था हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते । * बानयतात्मसात बता रनिशिबीर रति पाठामारः ।। हिं। + बचनदत्यन्यः पाठः।। सिं।

·५६ याहाऽल्पीयानपि जल्ने गजेन्द्रमपकर्षति ॥ ३ ॥ बहुमित्रस्तु सन्त्रस्तः श्येनमध्ये कपोतवत् । येनैव गच्छति पथा तेनैवाशु विनश्यति ॥ ३६॥ अकालयुक्तसैन्यस्तु हन्यते कालयोधिना । कोशिकेन हतज्योतिनिशीथ इव वायसः ॥ ४० ॥ सत्यधर्मयतेन न सन्दध्यात् कथञ्चन । स सन्धितोऽप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियां॥४१॥ सत्यार्यधार्मिकानार्यभ्रातृसयातवान्बली । अनेकविजयी* चेति सन्धेयाः सप्त कीर्तिताः ॥४२॥ सत्यञ्च पालयन् सत्यसन्धितो नैति विक्रियां । प्राणबाधेष्वपि व्यक्तमार्यो नो यात्यनार्यतां ॥ ४३ ॥ धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागधम्मीच्च दुःखच्छेया हि धार्मिकः॥ ४४ ॥ सन्धिः कार्योऽप्यनाट्येण सम्प्राप्योत्सादयेद्धि स.. रेणुकायाः सुत इव मूलेष्वपि न तिष्ठति ॥ ४५ ॥ सयातवान्यथा वेणुनिविः कण्टकेंवृतः । न शक्यते समुच्छेनुं भ्रातृसड्यातवांस्तथा ॥ ४६॥ समावालस्य बलिना' सर्बयनवतोऽपि हि । हरिणस्येव सिंहेन शरणं नेह विद्यते ॥ ४७ ॥ * विपद्यन इनि रिं। * चनेक युविजयीनिहिं। * विनामे समुपस्थित रनि हिं।

·५७ ईषदायच्छमानो हि सिंहो मतमिव ट्विपं । हिनस्ति बलवांस्तस्मात्सन्धेयः शिवमिच्छता ॥ ४॥ बलिना सह योद्धयमिति नास्ति निदर्शनं । प्रतिवातन हि घनः कदाचिदुपसर्पति ॥ ४ ॥ बलीयसि प्रणमतां काले विक्रमतामपि । सम्पदो नापसर्पन्नि प्रतीपमिव निमगाः ॥ ५० ॥ जमदग्नेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेकयुद्धजयिनः प्रतापादेव भुज्यते ॥ ५१ ॥ अनेकयुद्धविजयो सन्धानं यस्य गच्छति । तत्प्रतापेन तस्याशु वशं गच्छन्ति शत्रवः ॥ ५२ ॥ न जातु गच्छेदिवासं सन्धितोऽपि हि बुद्धिमान् । अद्रोहसमयं कृत्वा वृत्रमिन्द्रः पुराऽवधीत् ॥ ५३ ॥ विकारं याति पुत्रो हि राज्यानीचः पिता तथा । तल्लोकवृतान्नृपतेरन्यदृत्तं प्रचक्षते ॥ ५४ ॥ अभियुक्तो बलवता तिष्ठन्दुर्गे प्रयतवान् । तद्दलीयस्तरावानं कुर्वीतात्मविमुक्तये ॥ ५५ ॥ स्वोत्साहशक्तिमुवीक्ष्य विगृह्णीयान्महतरं । केशरीव ट्विपमिति भारद्वाजः प्रभाषते ॥ ५६ ॥ एकोऽपि सिंहः साहस्रं यूथं मयाति दन्निनः । तस्मात्सिंह इवोदयमात्मानं वीक्ष्य सम्पतेत् । ५७ ॥ ज्यायांसं हि ससैन्यस्य बलाविक्रम्य निप्रतः । 1 ·५८ प्रतापसिद्धा सचत्र भवनि रिपवाऽपरे ॥ ५ ॥ सन्धिमिच्छेत्सनेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । न हि संशयितं कुय्यीदित्युवाच वृहस्पतिः ॥ ५६ ॥ तत्सम्प्रवृद्धेरतिवृद्धिकामः समेन सन्धानमिहोपगच्छेत् । अपकृयाची घटयोरवश्य- मन्योन्यभेदी समसन्निपातः ॥ ६ ॥ नाशा भवति युद्धेन कदाचिदुभयोरपि । सुन्दापसुन्दावन्योज्यं समवीी हती न किं ॥६॥ विहीनाऽपि सुसन्धोऽपि व्यसने रिपुरागतः । पतन्दुनाति हिमवतोयविन्दुरिव क्षिता ॥ ६२ ॥ न सन्धिभिच्छेद्धीनेत्र तत्र हेतुरसंशयः । तस्य विश्रम्भमालभ्य प्रहरेतं सस्पृहः । ६३ । बलीयसाभिसन्धाय तं प्रविश्य प्रतापवान् । तथा साध्वनुगन्नयो यथा विश्रम्भमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ विश्रम्भी नित्यमुद्युक्तो निगूढाकारचेष्टितः । प्रियाण्येवाभिभाषेत यत्कार्यं कार्यमेव तत् ॥६५॥ विश्रम्भात् प्रियतामेति विश्रम्भात्कार्यमृच्छति । विश्रम्भेण हि देवेन्द्रो दितेगर्भमघातयत् ॥ ६६ ॥ युवराजेन सन्धाय प्रधानपुरुषेण वा । ततः प्रकोपं जनयेदभियानुः स्थिरात्मनः । ६७ ॥

·यूट अथोत्सर्गेण महता लेखेश्चाप्यात्मसंहितः । प्रधानपुरुषस्येह प्रकुर्वीतात्मदूषणं ॥ ६ ॥ दूषिते हि महामात्रे रिपुस्योऽपि धीमता । स्वपक्षे यस्य विश्वास इत्थं भूतब निष्क्रियः ॥७॥ अरेरमात्यान्सन्धाय तदवस्थं समुनयेत् । भिषम्भेदेन वा शत्रु रसदानेन साधयेत् ॥ ७० ॥ अरेः सवप्रयत्नेन पश्चात्कोपं प्रकल्पयेत् । पश्चात्कोपमथातिष्ठननुस्मृत्य प्रसाधयेत् ॥ ७१ ॥ उद्देशकृतसंवासैश्चरैनैमितिकररेः । उपोढव्यसनादेशं कारयेत्साधुलक्षणः ॥ ७२ ॥ क्षयययायासबधादिदोषं यपेक्षयावेक्षितसाधुकृत्यः । कामातुपीडामपिकाञ्चिदिच्छे- नवियहं तत्प्रभवा हिं दोषाः ॥ ७३ ॥ आत्मा बलं वा सुहृदो धनानि वृथा भवन्नीह निमेषमात्रात् । मुहुर्मुदुचाकुनितानि तानि तस्मान विद्वानतिवियही स्यात् ।। ७४ । सुहृधनं तथा राज्यमात्मानं कीर्तिमेव च । युधि सन्देहदोलास्थं को हि कुयीदवालिशः । ७५n सामा प्रदानेन विभेदनेन सन्नापयेत्साध्वभियुज्यमानः ।

·. सन्धित्सुरेवास्य व सैन्यचक्र सीमान्नमायान्तमपेतसन्धिं ॥ ७६ ॥ सुगुप्तिमाधाय सुसंहतेन बलेन धीरो विचरन रातिं । सन्नापयेयेन सुसम्प्रतप्त- स्तप्लेन सन्नापमुपैति तप्तः ॥ ७७ ॥ इति स्म सन्धिं खलु सन्धिविनमा बभाषिरे पूर्वतरा महर्षयः । तदेतदेवं विजयनरेशूरः समीक्ष्य कार्य गुरु वेति तट्विधाः ॥ ७ ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे सन्धिविकल्पोनाम नवमः सर्गः ॥En .. दशमसर्गप्रारम्भः । अमीपगृहीतानां मन्युसन्तप्तचेतसां । परस्परापकारेण पुंसां भवति वियहः ॥ १ ॥ आत्मनोऽभ्युदयाकाङ्की पीयमानः परेण वा । देशकालबलोपेतः प्रारभेत हि वियहं ॥ २ ॥ राज्यस्त्रीस्थानदेशानां यानस्य च धनस्य च । अपहारो मदो मानः पीडा वैषयिको तथा ॥३॥ ज्ञानार्थधर्मशक्तीनां विधातो देवमेव च ।

·६१ मित्रार्थश्चापमानश्च तथा बन्धुविनाशनं ॥ ४ ॥ भूतानुयहविच्छेदस्तथा मण्डलदूषणं । एकाभिनिवेशित्वमिति वियहयोनयः ॥ ५ ॥ राज्यस्त्रोस्थानदेशानां दानेन च मदेन च । विग्रहस्य तु युति रिति प्रशमनं स्मृतं ॥ ६ ॥ एतदेव तु विज्ञेयं स्वार्थधर्मविघातजे । विषयध्वंसजे शत्राविषयप्रतिपीउनं ॥ ७ ॥ यानापहारसम्भूते ज्ञानशक्तिविघातजे । समस्तदर्थश्चाङ्गेन क्षान्त्या वापेक्षणेन च ॥ ॥ अधर्मद्रोहसंयुक्ते मित्रजात उपेक्षणं । आत्मवान्मित्रवर्गे तु प्राणानपि परित्यजेत् En अपमानातु सम्भूतं मानेन प्रशमं नयेत् । सामपूर्व उपायो वा प्रणामो वाभिमानजे ॥ १० ॥ वियहं नाशयेहीरो बन्धुनाशसमुद्भवं । येन पीडा न जायेत तादृशं सुविचक्षणः ॥ ११ ॥ कुय्यीदर्थपरित्यागमेकाथीभिनिवेशजे । धनापचारजाते तनिरोधं न समाचरेत् ॥ १२ ॥ कदाचिट्वियहे पुंसां सर्वनाशस्तु जायते । महाजनसमुत्पनं भेदेन प्रशमंनयेत् ॥ १३ ॥ भूतानुयहविच्छेदजाते तत्र वदेत्प्रियं । * प्रियं वचः।

·देवमेव तु देवोत्थे शमनं साधुसम्मतं ॥ १४ ॥ मण्डलक्षाभसम्भूतमुपायैः प्रशमं नयेत् । सापतां वास्तुजं स्वीज वाज्ञातमपराधजं ॥ १५ ॥ वैरप्रभेदनिपुणे(रं पञ्चविधं स्मृतं । जातं भूम्युपरोधेन तथा शक्तिविद्यातजं ॥ १६ ॥ भूम्यनन्तरजातं तु मण्डलक्षाभजन्तथा । चतुर्विधं वैरजातं बहुदन्तीसुतेाऽववीत् ॥ १७ ॥ कुलापराधजे वेरे मन्यने वे च मानवाः । किञ्चित्फलं निष्फलञ्च सन्दिग्धफलमेव च ॥ १६॥ तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं । अपरिज्ञातवीर्येण दुष्टेन स्तम्भितोऽपि वा ॥१६॥ परार्थं स्त्रीनिमितञ्च दीर्घकालं ट्विजोत्तमैः । अकाले दैवयुक्तेन बलोइतसखेन च ॥ २० ॥ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं । आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा ॥ २१ ॥ इतीमं षोडशविधं न कुयीदेव वियहं । तदात्वायतिसंशुद्धमारभेत विचक्षणः ॥ २२ ॥ तदात्वायतिशुद्धानि सर्बकम्मीणि विनयेत् । तदात्वायतिसंशुद्धमातिष्ठनेव वाच्यतां ॥ २३ ॥ साधु लोकदययाहि विट्वान्कर्म समाचरेत् । परित्यजेदमुं लोकं नार्थलेशोपलोभितः ॥ २४ ॥ .

·६२ परलोकविरुद्धानि कुवीणं दूरतस्त्यजेत् । इत्यागमप्रमाणत्वात्साधुकल्याणमावरेत् ॥ २५ ॥ यदामन्येत मतिमान् हृष्टपुष्टं स्वकं बलं । परस्य विपरीतञ्च तदा वियमाचरेत् ॥ २६ ॥ स्फीतं वाप्यनुरक्तञ्च यदा प्रकृतिमण्डलं । परस्य विपरीतञ्च तदा वियहमाचरेत् ॥ २७ ॥ भूमिर्मित्रं हिरण्यश्च वियहस्य फलं त्रयं । यदैतनियतं भावि तदा वियहमाचरेत् ॥ २६ ॥ गुरु वितं ततो मित्रं तस्माद्भूमिगरीयसी । भूमे विभूतयः सबीस्ताभ्यो बन्धुसुहहणाः ॥ २६ ॥ सर्बसम्पत्समे शत्रावुपायानिक्षिपेक्षुधः । उपायेरप्यतिव्यूढेः समे दण्डाऽपि शस्यते ॥ ३० ॥ आगतं वियहं विहानुपायैः प्रशमनयेत् । विजयस्य बनित्यत्वाद्रभसेन न सम्पतेत् ॥ ३१ ॥ समाक्रानो बलवता काङ्कनभ्रंशिनी श्रियं । आश्रयेवैतमी वृत्तिं न भोजङ्गों कथञ्चन ॥ ३२ ॥ क्रमावेतसवृत्तिः सन्प्राप्नोति विपुलां श्रियं । भुजङ्गवृतिराप्नोति बधमेव तु केवलं ॥ ३३ ॥ मतप्रमतवस्थित्वा यसेदुत्प्लुत्य पण्डितः । अपरिभ्रश्यमानं हि क्रमप्राप्ते मृगेन्द्रवत् ॥ ३४ ॥ कार्मसङ्केचमास्थाय प्रहारमपि मर्षयेत् ।

·काले प्राप्ते तु मतिमानुनिष्ठेत् क्रूरसर्पयत ॥ ३५ ॥ काले सहिष्णुर्गिरिवदसहिष्णुश्च वह्निवत् । स्कन्धेनापि वहेच्छन् प्रियाणि समुदाहरन् ॥३६॥ प्रसादवृत्या हितलोकवृत्तया प्रविश्य शत्रोहदयं निरन्तरं । नयायहस्तेन हि काल उच्छितः प्रसव कुर्बीत कवयहं श्रियः ॥ ३७॥ कुलोहतं सत्यमुदारविक्रम स्थिरं कृतज्ञं धृतिमनमूर्जितं । अतीवदातारमुपेतवत्सलं सुदुःप्रसाध्यं प्रवदन्ति विट्विषं ॥ ३ ॥ असत्यता निष्ठुरता कृतज्ञता भयं प्रमादोऽलसता विषादिता । वृथाभिमानो बतिदीघसूत्रता तथाङन्नाक्षादि विनाशनं श्रियः ॥ ३६॥ इति स्म दोषान्वितमाशु विट्विषं त्रिशक्तियुक्तो विजिगीषया व्रजेत् । अतोन्यथा साधुजनस्य सम्मतं करोति विद्वानुपातमात्मनः ॥ ४० ॥ समन्वितो राज्य पदोनिनीषया वरेक्षण/क्षितमण्डलक्रियः ।

·इमं नृपो वियहमार्गमास्थितः स्थिरोद्यमः सम्प्रयतेत सिद्धये ॥ ४१ ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे वियहकल्पो नाम दशमः सर्गः ॥ १०॥ . एकादशसर्गप्रारम्भः ॥ उत्कृष्टबलवीर्य्यस्य विजिगीषार्जयेषिणः । गुणानुरक्तप्रकृतेय्यीत्रायानमिति स्मृतं ॥ १ ॥ विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गन्तः । उपेक्षा चेति निपुणे-नं पञ्चविधं स्मृतं ॥ २ ॥ विगृह्य याति हि यदा सबीञ्छनोगणान् बलात् । विगृययानं यानज्ञास्तदाचाय्यीः प्रचक्षते ॥ ३ ॥ अरेमित्राणि सबीणि स्वमित्रैः सर्वतो बलात् । विगृह्य चाभिगमनं विगृह्यगमनं स्मृतं ॥ ४ ॥ सन्धायान्यत्र यात्रायां पार्णियाहेण शत्रुणा । सन्धायगमनं प्रोक्तं तजिगीषाः फलार्थिनः ॥ ५ ॥ एकीभूय यदेकत्र सामनेः साम्परायिकैः । शक्तिशाचयुतेय्यानं सम्भूयगमनं हि तत् ॥ ६ ॥ उभयोरपि यद्यानं इयोः प्रकृतिनाशने । सम्भूययानं तत्प्रोक्तं हनूमत्सूर्ययोरिव ॥ ७ ॥ अल्पसारानुपादाय प्रतिज्ञाय फलोदयं । G

·गम्यते यत्पर तुं सम्भूयगमनं हि तत् ॥ ८॥
अन्यत्र प्रस्थितः सङ्गादन्यत्रैव च गच्छति ।
प्रसङ्गयानं तत्प्रोक्तमत्र शल्या निदर्शनं nen
रिपुं यातस्य बलिनः सम्प्राप्याविष्कृतं फलं ।
उपेक्ष्य तन्मित्रयानमुपेक्षायानमुच्यते ॥ १० ॥
निवातकवचान् हित्वा हिरण्यपुरवासिनः ।
उपेक्षायानमास्थाय निजघान धनञ्जयः ॥ ११ ॥
स्त्रियोऽथ पानं मृगया तथाऽक्षा
दैवोपघातश्च बहुप्रकारः ।
इति प्रदिष्टं यसनं बनेन
समन्वितो यो व्यसनी स गम्यः ॥ १२॥
• परस्परस्य सामथ्याविघातादासनं स्मृतं
अरेच विजिगीषाश्च तत् पञ्चविधमुच्यते ॥ १३ ॥
अन्योन्याक्रानिकरणं विगृखासनमुच्यते ।
अरिं विगृयावस्थानं विगृयासनमुच्यते ॥ १४ ॥
यदा दुर्गस्थितः शत्रुर्यहीतुं नैव शक्यते ।
विगृयैनं तदासीत च्छित्वास्यासारवीवधान् ॥१५॥
विच्छिनवीवधासारं प्रक्षीणयवसैन्धवं ।
विगृह्यमानः प्रकृतिं कालेनैव वशनयेत् ॥ १६ ॥
अरेच विजिगीषाच वियहे हीयमानयोः ।
सन्धाय यदवस्थानं सन्धायासनमुच्यते ॥ १७ ॥

·निवातकवचैः साई रावणः शत्रुरावणः । ब्रह्माणमन्नरा कृत्वा सन्धायासनमास्थितः ॥ १॥ उदासीने मध्यमे च समानप्रतिशङ्कया । एकीभूय समुत्थानं सम्भूयासनमुच्यते ॥ १६ ॥ उभयारिहि वाञ्छेत विनाशमुभयोरपि । सम्भूयेन प्रतिव्यूहेदधिकं तत्वधर्मणा ॥ २० ॥ यियासोरन्यमन्यत्र प्रसङ्गेनेह केनचित् । आसनं यतदर्थज्ञैः प्रसङ्गमसनमुच्यते ॥ २१ ॥ आस्ते प्रेक्ष्यारिमधिकमुपेक्षासनमुच्यते । उपेक्षां कृतवानिन्द्रः पारिजातयहं प्रति ॥ २२ ॥ उपेक्षितस्य चान्येस्तु कारणेनेह केनचित् । आसनं रुक्मिण इव तदुपेक्षासनं स्मृतं ॥ २३ ॥ बलिनोद्दिषतामध्ये वाचात्मानं समर्पयन् । वैधीभावेन वर्तेत काकाक्षिवदलक्षितः ॥ २४ ॥ यापयेद्यतमोस्थाय सनिकृष्टमरिन्तयोः । उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं ॥ २५ ॥ यदा वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदैः । तदोपगच्छेतच्छत्रुमधिकं वापि संश्रयेत् ॥ २६ ॥ ट्वैधीभावो विधा प्रोक्तः स्वतनपरतनयोः । स्वतन उत्तो बन्यस्तु यः स्यादुभयचेतनः ॥ २७ ॥ उच्छिद्यमानो बलिना निरूपायप्रतिक्रियः ।

·कुलोद्धृतं सत्यमार्यमाश्रयेत बलोत्कटं ॥ २६॥ तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यं तगावभाविता । तत्कारिता प्रश्रयिता वृत्तं संत्रयिणः स्मृतं ॥ २६॥ आशिक्षितनयः सिंहो हप्तीमं केवलं बलात् । तञ्च धोरो नरस्तेषां शतानि मतिमाञ्जयेत् ॥ ३० ॥ पश्यगि रतोऽपायान्सूपायप्रतिपतिभिः । भवन्नि हि फलायैव विवद्भिचिन्निताः क्रियाः॥३१॥ उपायपूर्व लिप्सेत कालं वीक्ष्य समुत्पतेत् । पश्चातापाय निर्दिष्टा विक्रमकरसज्ञता ॥ ३२ ॥ शक्याशक्यपरिच्छेदं कुय्यीबुया प्रसनया । केवलं दनभङ्गाय दन्तिनः शैलताउनं ॥ ३३ ॥ अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः केशाहते फलं । भवन्ति परितापिन्या यक्तं कर्मविपत्तयः ॥ ३४ ॥ बुद्या बोधानुगतया परीयात् सम्पदः पदं । सुविशुद्धपदन्यासः पर्वतायमिवोदितं ॥ ३५ ॥ दुरारोहं पदं राज्ञां सर्वलोकनमस्कृतं । अल्पेनाप्यपचारेण ब्राह्मण्यमिव दूष्यति ॥ ३६॥ प्रारब्धानि यथा शास्त्रं काय्यीण्यासनबुद्धिभिः । वनानीव मनोहारि प्रयच्छन्त्यचिरात्फलं । ३७ ॥ सम्यगारभ्यमानं हि कायं यद्यपि निष्फलं । *पावासमासादयतः कुतो निकालपाति वा पाठः। .

·न ततथा तापयति यथा मोहसमीहितं ॥३॥
यनु सम्यगुपक्रानं कार्यमेतत् विपर्ययं ।
पुमांस्तनानुपालभ्यो देवासरितपौरुषः ॥ ३६॥
प्रयतस्तावदास्थ्यः फलायामलबुद्धिना ।
अपभङ्गनिपुणं शेषं देवसमाश्रितं ॥ ४० ॥
आत्मानञ्च परांश्चैव ज्ञात्वा धीरः समुत्पतेत् ।
एतदेव हि विज्ञानं यदात्मपरवेदनं ॥ ४१ ॥
निष्फलं केशबहुलं सन्दिग्धफलमेव च ।
न कम्मै कुय्योन्मतिमान्महावैरानुबन्धि व ॥ ४२ ॥
तदात्वायतिसंशुद्धं शुचि शुद्धक्रमागतं ।
हितानुबन्धि च सदा कर्म सद्भिः प्रशस्यते ॥ ४३ ॥
हितानुबन्धि यत्कार्यं गच्छेद्येन न वाच्यतां ।
तस्मिन् कर्मणि सज्जेत तदात्वकटुकेऽपि हि ॥४४॥
बुद्धेवोपक्रमः श्रीयान्फलनिष्पतये सदा ।
कृचित्कल्याणमित्रस्य शस्यते सिंहवृत्तिता ॥ ४५ ॥
सहसोत्प्त्य दुष्टेभ्यो दुष्करं सम्पद नं ।
उपायेन पदं मूनि न्यस्यते मनहस्तिनां ॥ ४६॥
न किञ्चित्कृचिदस्तीह वस्त्वसाध्यं विपश्चितां ।
अयोऽभेद्यमुपायेन द्रवतामुपनीयते ॥ ४७ ॥
वाबमानमयःखण्डं स्कन्धनवापि कृतति ।
तदल्पमपिधारावद्वतीप्सितसिद्धये ॥४॥

·लोकप्रसिद्धमेवैतद्वारि वनियामकं । उपायोपगृहीतेन तेनैव परिशोप्यते ॥ ४६॥ अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चयः । अर्थवैधस्य सन्देहछेदनं शेषदर्शनं ॥ ५० ॥ विदुषां शासने तिष्ठनावमन्येत कञ्चन । सर्वस्य चोतं शृणुयात्सुभाषितजिवृक्षया ॥ ५१ ॥ मदोद्धतः क्रियामूढो योऽतिक्रामति मन्त्रिणं । अचिरातं वृथामन्त्रमतिक्रामसि विट्विषः ॥ ५२ ॥ संरक्षेन् मन्त्रवीजं हि तबीजं हि महीभुजां । यस्मिन् भिने ध्रुवं भेदो गुप्ते गुप्तिरनुतमा ॥ ५३ ॥ सिंहवच्चेष्टमानस्य काले कर्म विपश्चितः । क्रियमाणं स्वकुल्यास्तु विदुरस्य परे कृतं ॥ ५४॥ अपमानापकृत्सम्यगनुरतिफलप्रदः । अदीर्घकालोऽभीष्टम प्रशस्यो मन्त्र इयते ॥ ५५ सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपतेय प्रतीकारो मन्त्रः पञ्चाङ्ग उच्यते ॥ ५६॥ अनुतिष्ठेत्समारब्धमनारब्धं प्रयोजयेत् । अनुष्ठितञ्च सद्वृत्या विशेषेणोपपादयेत् ॥ ५७ ॥ प्रचारयेन्मन्त्रविदः कार्यद्वारेषनेकधा । तत्र यच्चेतसां साम्यं तेन शीघ्रं समुत्पतेत् ॥ ५॥ यत्र मन्त्रिमनःसाम्य यत्र चेतो न शङ्कते ।

·७१ यच्च सम्मान निन्दन्ति तत्परीयाच्चिकोर्षितं ॥५ धृतेऽपि मन्त्रे मन्त्रीः स्वयम्भूयो विचारयेत् । तथा वर्नेत तत्त्वज्ञो यथा स्वाथन पीउयेत् ॥ ६॥ मन्त्रिणः स्वार्थतात्पय्यीदीर्घमिच्छन्ति वियहं । मन्त्रिणां भोग्यतामेति दीर्घकाय्यीकुला नृपः ॥६१ ॥ मनःप्रसादः श्रद्धा व तथा करणपाटवं । सत्त्वायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं ॥ ६२ ॥ लघूत्थानान्यविघ्नानि सम्भवत्साधनानि च । कथयन्ति पुरः सिद्धिं कारणान्येव कर्मणां ॥ ६३ ॥ नावर्तयेन्मुहुर्मन्त्रं संरक्षेतत्परिस्तुवन् । अरक्षमाण मन्त्रं हि भिनत्यात्मपरम्परां ॥ ६४ ॥ मदः प्रमादः कामश्च सुप्तप्रलपितानि च । भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छनाः कामिन्यश्च मतास्तथा ॥६५॥ निस्तम्भे निर्गवाक्षे च निर्भद्येऽन्तरसंश्रये । प्रासादोपर्य्यरण्ये वा मन्त्रयेताविभावितः ॥६६॥ द्वादशेति मनुः प्राह षोडशेति वृहस्पतिः । उशना विंशतिरिति मन्त्रिणां मन्त्रमण्डलं । ६७ ॥ यथा सम्भवमित्यन्ये तत्प्रविश्य यथाविधि । मन्त्रयेताहितमनाः कार्यसिद्धिविवृद्धये ॥ ६ ॥ अकथ्यानि तु काय्यीणि सम्प्रधार्य पुनः पुनः । *कोप इति वा पाठः।

·७२ 'प्रविशेत्स्वहितान्वेषी मतमेषां पृथक् पृथक् ॥६ महापक्षा यथा शास्त्रं दृष्टकम्मी हितः सुधीः । यड्याच मतारूढस्ततत्साधु समाचरेत् ॥ ७० ॥ नातीयात्कार्यकालं हि कृत्वा मन्त्रविनिश्चयं । अतिक्रानं तु तं भूयो यथायोगं प्रकल्पयेत् ॥ ७१.॥ न कार्यकालं मतिमानतिक्रामेत्कदाचन । कथञ्चिदेव भवति कार्ये योगः सुदुलभः ॥ ७२ ॥ सतां मार्गेण मतिमान्काले कर्म समाचरेत् । काले समाचरन्साधु रसवत्फलमभुते ॥ ७३ ॥ इति वेति च सम्पश्यन्कालदेशसहायवान् । विशुद्धपाणिः सबस्तु समानामेन वापलात् ॥ ७४ ॥ अहिते हितबुद्धिरल्पधीरवमन्येत मतानि मन्त्रिणां। + चपलः सहसैव सम्पत- नविरं वै व्यसनी प्रबुध्यते ॥ ७५ ॥ इति मन्त्रबलान्महीपतिमहतो दुष्टभुजङ्गमानिव । विनयेनयमार्गमास्थितो वशमुद्योगसमन्वितो रिपून् । ७६॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे मन्त्रविकल्पा नामैकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ * प्रश्न पनि वा पाठः। चपसः समने कि सम्पतमिपनत्यल्पमना न बुद्धन रति वा।

·७३ द्वादशसर्गप्रारम्भः॥ कृतमन्त्रस्तु मन्त्रज्ञो मन्त्रिणां मन्त्रसम्मतं । यातयाय प्रहिणुयाद्रूतं दूत्याभिमानिनं ॥ १ ॥ प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मी शास्त्रे चास्त्रे च निष्ठितः । अभ्यस्तकम्मी नृपतेर्दूतो भवितुमर्हति ॥ २ ॥ निसृष्टाथी मितार्थश्च तथा शासनवाहकः । सामयीत्पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः ॥३॥ म भर्नुः शासनाहच्छेहन्तव्यमुतरोतरं । स्वराष्ट्रपरराष्ट्राणामिति चेति व चिन्नयन ॥४॥ अन्तःपानांस्तु कुर्वीत मित्राण्याटविकांस्तथा । जलस्थलानि मागींच विद्यात्स्वबलसिद्धये ॥ ५ ॥ नाविज्ञातः पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न संसदि । कालमीक्षेत कायीर्थमनुज्ञातच निष्पतेत् ॥ ६॥ मारवनाञ्च राष्ट्रस्य दुर्गनहुप्तिमेव च । छिद्रं शत्रोविजानीयात् कोषमित्रबलानि च ॥ ७ ॥ उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु यथोतं शासनं वदेत् । रागापरागी जानीयात्प्रकृतीनाञ्च भर्तरि ntn कृत्यपक्षस्य चोपायं कुय्यीदनतिलक्षितः । 1 En पृच्छयमानोऽपि न ब्रूयात्स्वस्वामिप्रकृतियुतिं । * हारक इति वा। + दृष्टिवकविचेष्टितैरिति पाठातरम् ॥ * * H ·७४ ब्रूयात् प्रसृतया वाचा सर्च वेद भवामिति ॥१०॥ फलेन नामा द्रयेण कर्मणा च महीयसा । कुय्यीच्चतुर्विधं स्तोत्रं पक्षयोरुभयोरपि ॥ ११ ॥ विद्याशिल्पोपदेशेन संश्रुिष्योभयवेतनैः । कृत्यपक्षञ्च जानीयातर्जुश्च विचेष्टितं ॥ १२ ॥ तीथाश्रमाश्रयस्थाने * शास्त्रविज्ञानहेतुना । तपस्वियञ्जनापेतैः स्ववरैः सह संवसेत् ॥ १३ ॥ सन्तापं कुल्नमैचर्से त्यागमुत्थानसौष्ठवं । अक्षुद्रतां भद्रताश्च भनु येषु दर्शयेत् ॥ १४ ॥ सहेतानिष्टवचनं कामक्रोधञ्च वर्जयेत् । नान्यः शयीत भावं स्वं रक्षेविद्यात्परस्य च ॥१५॥ काले व्रजति मेधावी न खिद्येतात्मसिद्धये । क्षिप्यमाणञ्च बुध्येत कालं नानाथलोभनेः ॥ १६ ॥ एतेषहःसु गच्छत्सु न तत्र पृथिवीपतेः । पश्यति व्यसनं किञ्चित्स्वयं वा कर्तुमिच्छति + ॥१७॥ स्वान्तप्रकोपमथवा विनेतुं नीतिवितमः । सस्यादेः सङ्गहं कर्तुं स्वदुर्गे दुर्गसत्क्रियां ॥ १८ स्वपक्षाभ्युदयाकाक्षी देशकालावुदीक्षते । तत्र यात्री स्वयं चितमावास्यैव समीहते ॥ १६ ॥ यात्राकालक्षयार्थी वा तत्र चायं विलम्बते । * सुरस्थाने इत्यपि। + मौते इत्यन्यः ।

·७५
काले विक्षिप्यमाणे तु तकयेदिति पण्डितः ॥२०॥
कार्यकालविपत्तिञ्च यतां ज्ञात्वा विनिष्पतेत् ।
तिष्ठन् वातीविशेषाथीन् भर्नुः सवानिवेदयेत् ॥२१॥
रिपाः शत्रुपरिच्छेदः सुहृड्वन्धुविभेदनं ।
दुर्गकोषबलज्ञानं कृत्यपक्षोपसङ्ग्रहः ॥ २२ ॥
राष्वायपेतपालानामात्मसात्करणं तथा ।
युद्धापसारभूज्ञानं दूतकम्र्मेति कथ्यते ॥ २३ ॥
दूतेनैव नरेन्द्रस्तु कुर्वीतारिविकर्षणं ।
स्वपक्षे च विजानीयात् परदूतविवेष्टितं ॥ २४ ॥
तर्केङ्गितज्ञः स्मृतिमान्मृदुलघुपरिक्रमः ।
केशायाससहा दक्षश्वरः स्यात् प्रतिपतिमान् ॥ २५ ॥
तपस्विलिङ्गिनो धूतीः पण्यशिल्पोपजीविकाः।
चराचरेयुः परितः पिवनो जगतां मतं ॥ २६ ॥
निर्गच्छेयुर्विशेयुश्च सर्बवानीविदाऽन्वहं ।
वराः सकाशानृपतेश्क्षुदंरतरं हि ते ॥ २७ ॥
सूक्ष्मं सूत्रप्रचारेण पश्येदै विधिचेष्टितं ।
स्वपनपि च जागर्ति चारचक्षुर्महीपतिः ॥ २ ॥
विवस्वानिव तेजोभिनभस्वानिव चेष्टितेः ।
राजा चरेजगत्कृत्स्नं यापयालोकसम्मतेः ॥ २६ ॥
चारवानरेन्द्रः स्यात्सम्पतेतेन भूयसा ।
अनेनासम्पतन्माढ्यात्पतत्यन्धः समेऽपि हि ॥ ३०॥

·७६ सर्वसम्पत्समुदयं सबीवस्थाविचेष्टितं । चरेण ट्विषतां विद्यानद्देशप्रार्थनानि च ॥ ३१ ॥ प्रकाशश्वाप्रकाशश्च वरस्तु विविधः स्मृतः । अप्रकाशोऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूत उच्यते ॥ ३२ ॥ चरेण प्रवरेद्राजा सूत्रेणविगिवाध्वरे । दूते सन्धानमायाते चरचय्यी प्रतिष्ठिता ॥ ३३ ॥ तीक्ष्णः प्रव्रजितश्चैव सत्री • विषद एव च । एते ज्ञेयास्तु सञ्चाराः सर्वे नान्योन्यवेदिनः ॥ ३४ ॥ संस्थानवत्यः संस्थाच काय्यीः कार्यप्रसिद्धये । तिष्ठेयुपीर्थसञ्चाराः परिचय्यीपवादिनः ॥ ३५ ॥ बालः कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकोऽध्यापकस्तथा । संस्थाः स्युचारसंस्थित्यै दतदायाः शुभाशयाः ॥ ३६॥ स्वपक्षे परपक्षे व यावान् कश्चियवस्थितः । सबस्मिंस्तत्र सञ्चारास्तिष्ठेयुचितवेदिनः ॥ ३७॥ स्वपक्षे परपक्षे च यो न वेद चिकीर्षितं । जायनपि सुषुप्नाऽसौ न भूयः प्रतिबुध्यते ॥ ३८ ॥ कारणाकारणक्रुद्धान् बुध्येत स्वपरियहे । पापानकारणक्रुद्धास्तूष्णों दण्डेन साधयेत् ॥३६॥ ये तु कारणतः क्रुद्धास्तान् वशीकृत्य संवसेत् । शमयेद्दानमानाभ्यां छिद्रञ्च परिपूरयेत् ॥ ४० ॥ * ग्रीत्यर्थः ।

·७७ अणुनापि प्रविश्यारि छिद्रेण बलवतरं । निःशेष मज्जयेद्राष्टं पानपात्रमिवोदकं ॥ ४१ ॥ जउमूकान्धबधिरछद्मानः पण्डकास्तथा । किराता वामनाः कुजास्तविधाये व कारकाः॥४२॥ भिक्षुकावारणा दास्यो नानाकार्यकलाविदः । अन्नःपुरगतां वानीमाहरेयुरलक्षिताः ॥ ४३ । छत्रयजनभृङ्गारयानवाहनधारिणः । महामात्रवहिवीती विदुरन्ये च तद्विधाः ॥ ४४ ॥ सूद यञ्जनकनीरस्तत्पका ययकास्तथा । प्रसाधका भोजकाच गात्रसंवाहका अपि ॥ ४५ ॥ जलताम्बूलकुसुमगन्धभूषणदायकाः । कर्नयाश्च सदा खेते ये चान्येऽभ्यासवर्तिनः ॥ ४६ ॥ सज्ञाभिमूर्छिते लेख्यैराकारैरिङ्गितैरपि । सुसञ्चरेयुरव्ययाश्च राश्चय्यी परस्परं ॥ ४७ ॥ समापिवनो जगतां मतानि जलानि भूमेरिव सूर्यपादाः । अनेकशिल्पाध्ययनप्रवीणा- बराबरेयुबेहुलिङ्गिरूपाः ॥ ४ ॥ येन प्रकारेण परानुपेयात् परापरज्ञश्च समृद्धिहेतोः । महितरिति च।

·तमात्मनि स्वस्थमतिस्तु तज्ज्ञे- वियुज्यमानं हि परेण विद्यात् ॥ ४६॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे दूतप्रचारपरविकल्पो नाम द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥ त्रयोदशसर्गप्रारम्भः ॥ अन्वहञ्चरचय्यीभिर्विमलं दूतचेष्टितं । यायाद्यथोक्तनाभस्तु सूक्ष्मबुद्धिपुरःसरः ॥ १ ॥ सूक्ष्मा सत्वप्रयताभ्यां दृढा बुद्धिरधिष्ठिता । प्रसूते हि फलं श्रीमदरणीव हुताशनं ॥ २ ॥ धातोश्वामीकरमिव सर्पिर्निर्मथनादिव । बुद्धिप्रयतापगताध्यवसायाडुवं फलं ॥ ३ ॥ धीमानुत्साहसम्पनः प्रभुशतया समन्वितः । श्रियः स्यात्परमं पात्रमपामिव महार्णवः ॥ ४ ॥ नलिनीवाम्बुसम्पत्या बुधा श्रीः परिपाल्यत । उत्थानव्यवसायाभ्यां विस्तारमुपनीयते ॥ ५ ॥ लक्ष्मीरुत्साहसम्पनान् बुद्धिशुद्ध प्रसर्पतः । नापति कायाच्छायेव विस्तारं चापगच्छति ॥ ६ ॥ वीतव्यसनमश्रान्तं महोत्साहं महामतिं । प्रविशन्ति सदा लक्ष्म्यः सरित्पतिमिवापगाः ॥ ७ ॥ सत्वबुडापपन्नोऽपि यसनयस्तमानसः ।

·७८ स्त्रीभिः षण्ढ इव श्रीभिरलसः परिभूयते ॥ ॥ उत्थानेनैधयेत् सर्वमिन्धनेनेव पावकं । श्रियं हि सततोत्थायी दुबलोऽपि समश्नुते ॥ ६ ॥ भोतुं पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियं । यवसायं सदेवेच्छेन हि कीबवदाचरेत् ॥ १० ॥ वशे श्रियं सदोत्साही मैंहीं वृतिमुपाश्रितः । कवयहेण कुर्वीत दुर्विनीतामिव स्त्रियं ॥ ११ ॥ किरीटमणिचित्रेषु मूईसु त्राणसारिषु । नाकृत्वा विविषां पादं पुरुषो भद्रमथुते ॥ १२ ॥ प्रयत्नप्रेर्यमाणेन महता चितहस्तिना । रुढवैरिद्रुमोत्खातमकृत्वैव कुतः सुखं ॥ १३ ॥ हेलाकृष्टस्फुरत्कालिखड़ांशुपरिपिञ्जरैः । श्रीमत्करिकराकारैराक्रीयने भुजैः श्रियः ॥ १४ ॥ उच्चैरुच्चैस्तरामिच्छन् पदान्यायच्छते महान् । नीचर्नीचस्तरां याति निपातभयशया ॥ १५ ॥ प्रमाणाभ्यधिकस्यापि महत्सत्व + मधिष्ठितः । पदं स धने शिरसि करिणः केशरी यथा ॥ १६ ॥ गतभीीतिजननं भोग भोगीव दर्शयेत् । यथाबलञ्च कुर्वीत रिपोर्दण्डनिपातनं ॥ १७ ॥ प्रकृतियसनं यस्मातत्पशाम्य समुत्पतेत् । * रक्षार्थ मिरलाणचानेषु रुखङ्गप्रहार नहपानिनेविनि - । । महासमिनि वा।

·अनयापनयाभ्याश्च जायते दैवतोऽपि वा ॥ १६ ॥ यस्माद्धि यसति श्रेयस्तस्माद्यसनमुच्यते । व्यसन्यधोऽधो व्रजति तस्मातत्परिवर्जयेत् ॥ १६॥ दुताशनो जलं याधिर्दर्भिक्षा मरकस्तथा इति पञ्चविधं देवं व्यसनं मानुषं परं ॥ २० ॥ दैवं पुरुषकारेण शान्त्या व प्रशमनयेत् । उत्थायित्वेन नीत्या च मानुषं कार्यतत्त्ववित् ॥२१॥ स्वाम्यादि मित्रपर्यंसं प्राकृतं मण्डलं हि तत् । तत्र कर्म प्रवक्ष्यामि यसनश्च यथाक्रमं ॥ २२ ॥ मन्त्री मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः । आयययो दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं ॥ २३ ॥ व्यसनस्य प्रतीकारो राजराज्याभिषेचनं । इत्यमात्यस्य कम्मेदं हन्ति स यसनान्वितः ॥२४॥ +अमात्यैर्यसनोपेतेहीयमाणो महीपतिः । असक्त एवोत्पतति छिनपक्ष इवाण्डजः ॥ २५ ॥ हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनानि तथैव च । तथान्ये द्रयनिवयाः प्रजातः सम्भवति हि ॥ २६ ॥ वाती प्रजा साधयति वाती वै लोकसंश्रयः । प्रजायां व्यसनस्थायां न किञ्चिदपि सिध्यति ॥२७॥ प्रजानामापदि स्थानं रक्षणं कोषदण्डयोः । * रवामिनि बा। चमात्ये यसमापने भनियको महीपतिरित्यपि।

·पाराशेवोपकुबलि संश्रयायेह दुर्मिणां ॥ २६॥
तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरियहः ।
सामन्नाटविकाबाधानिरोधो दुर्गमुच्यते ॥ २६ ॥
स्वपक्षः परपक्षेत्र दुर्गस्थः पूज्यते नृपः।
एतद्धि दुर्गयसनात्सर्वमेव न विद्यते ॥ ३० ॥
भृत्यानां भरणं दानं भूषणं वाहनक्रयः ।
स्थैर्ध्य परोपजापश्च दुर्गसंस्कार एव च ॥ ३१ ॥
सेतुबन्धवणिकभप्रजामित्रपरियहः ।
धर्मकामार्थसिद्धिन कोषादेतत्प्रवर्तते ॥ ३२ ॥
कोषमूला हि राजेति प्रवादः साबलोकिकः ।
एतत्सर्वं जहातीह कोषयसनवानृपः ॥ ३३ ॥
क्षीणं बलं वर्धयति स्वतो गृहति च प्रजाः ।
कोषवान् पृथिवीपालः परैरप्युपजीयते ॥ ३४ ॥
मित्रामित्रहिरण्यानां भूमीनाञ्च प्रसारणं ।
दूरकाय्यीशुकारित्वं लन्धस्य परिपालनं ॥ ३५ ॥
परचक्राभिघातच स्वदण्डस्य परियहः ।
दण्डादेतत्प्रभवति याति तद्यसने क्षयं ॥ ३६ ।
अरयोऽपि हि मित्रत्वं यानि दण्डवतो ध्रुवं ।
दण्डप्राया हि नृपतिर्भुनक्तयाक्रम्य मेदिनीं ॥ ३७ ॥
संस्तम्भयति मित्राणि खमित्रं नाशयत्यपि ।
भूकोषदण्डर्बजति प्राणेश्वाप्युपकारितां ॥ ३ ॥

·८२ ततः करोति सुबहु मित्रं सेहनिबन्धनं । तस्मिन् यसनमापने मित्रकर्म न विद्यते ॥ ३ ॥ उपकाराहते खाशु भित्रं श्रेयसि तिष्ठति । मित्रवान् साधयत्यथीन्दुःसाध्यानप्यनादरात् ॥ ४०॥ अन्वीक्षणञ्च विद्यानां स्ववणीश्रम रक्षणं । यहणं शुद्धशस्त्राणां युद्धमार्गेऽपि शिक्षणं ॥ ४१ ॥ यायामः शस्त्रविज्ञानं कर्मणां लक्षणानि च । गजाश्ररथपृष्ठेषु यथावत्सम्प्रवर्तनं ॥ ४६॥ नियुद्धकुशलं मायापरचितप्रवेशनं । धूर्तता शाठ्ययुक्तेषु सत्सु सद्भुतदर्शनं ॥ ४३ ॥ मन्त्रोद्योगोऽनुमन्त्रत्वं तद्रक्षा स्वास्थ्यमेव च । उपेक्षा सामदानस्य भेदो दण्डस्य साधनं ४४ ॥ प्रशास्त्रध्यक्षसेनानां मन्त्र्यमात्यपुरोधसां । सम्यक् प्रचारविज्ञानं दुष्टानाञ्चावरोधनं ॥ ४५ ॥ गतागतपरिज्ञानं दूतसम्प्रेषणानि च । प्रकृतियसनापोहळुद्धप्रशमनानि च ॥ ४६॥ गुरूणामनुवृतिश्च पूज्यानाञ्चाभिपूजनं । धम्मीसनप्रतिष्ठानं राज्यकण्टकशोधनं ॥ ४७ ॥ भूताभूतपरिज्ञानं कृताकृतपरीक्षणं । तुष्टातुष्टविवारश्च सर्वेषामनुजीवनं ॥ ४ ॥ * सामेति बा।

·८३ मध्योदासीनचरितज्ञानं तत्सिद्धिपालनं । परियहस्तु मित्राणाममित्राणाञ्च नियहः ॥ ४ ॥ पुत्रदारादिभिगुप्लिबन्धुवर्गपरियहः । स्ववृद्धिपवनादीनां + स्ववृतीनां प्रवर्तनं । ५० ॥ असताञ्च परिकेशः सताञ्च परिगहनं । अहिंसा सबभूताना मधम्मीणाञ्च वर्जनं ॥ ५१ ॥ अकार्यप्रतिषेधश्न कार्याणाञ्च प्रवर्तनं । प्रदानञ्च प्रदेयानामदेयानाञ्च सङ्ग्रहः ॥ ५२ ॥ अदण्डनमदण्ड्यानां दण्ड्यानाञ्चापि दण्डनं । अयायायहणञ्चैव यायाणां यहणं तथा ॥ ५३ ॥ अर्थयुक्तस्य करणमनर्थस्य च वर्जनं । न्यायतश्च करादानं स्वयं वा प्रतिमोक्षणं ॥ ५४॥ संवर्द्धनं प्रधानानां निरस्यानाञ्च निर्हतिः । वैषम्यानां प्रशमनं भृत्यानाञ्चाविरोधनं ॥ ५५ ॥ अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चयः । आरम्भः कर्मणां शवदारब्धस्यानदर्शनं । ५६ अलब्धलिप्सा न्यायेन लब्धस्य परिवर्द्धनं । परिवृद्धस्य विधिवत्पात्रे सम्प्रतिपादनं ॥ ५७ ॥ अधर्मप्रतिषेधश्च न्यायमागीनुवर्तनं । * समन्भिपासमिति । + अनिदोपवनादीनामिति । बभूमानाच मामिपिडामा हिंसामामिति वा।

·८४ उपकायोपकारित्वमिति वृतं महीपतेः ॥ ५॥ एतत्सबममात्यादि राज्यं नयपुरःसरः । नयत्युनतिमुद्युत्तो यसनी सयमेव तु ॥ ५ ॥ तस्मिन्धम्मीर्थयार्यये तथा चास्वस्थचेतसि । सर्वमेतदशेषेण मन्त्री सन्धातुमर्हति ॥ ६० ॥ वाग्दण्डयोश्च पास्थमर्थदूषणमेव च । पानं स्त्री मृगया द्यूतं यसनानि महीपतेः । ६१ ॥ आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो वैरकारिता । इति पूर्वोपदिष्टं हि सचिवयसनं स्मृतं । ६२ ॥ अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभाः मूषकाः शुकाः । असत्करश्च दण्डम परचक्राणि तस्कराः । ६३ । राजानीकप्रियोत्सर्गी मरकयाधिपीउनं । पशूनां मरणं रोगो राष्ट्रयसनमुच्यते ॥ ६४ ॥ विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता । क्षीणवासेन्धनानत्वं दुर्गयसनमुच्यते ॥ ६५ ॥ व्ययीकृतः परिक्षिप्लो भक्षितोऽसञ्चितस्तथा । मुषितो दूरसंस्थश्व कोषयसनमुच्यते ॥ ६६ ॥ उपरुद्धं परिक्षिप्तं विमानितममानितं । अमतं याधितं श्रान्तं दूरायातं नवागतं ॥ ६७ ॥ परिक्षीणायरहितं प्रहतायजवं तथा । आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च ॥ ६ ॥ " ·८५ कलत्रगर्भ विक्षिप्तमनःशल्यं तथैव च । भिनगर्भ खपसृतमवियुक्तं तथैव च ॥ ६ ॥ क्रुद्धमौलाविमिश्रञ्च विशिष्टश्चापि विविषा । दृष्ययुक्तं स्वविक्षिप्तं मित्रविक्षिप्तमेव च ॥ ७० ॥ विच्छिन विविधासारं शून्यमूलं तथैव च । अस्वामिसङ्गतश्चापि भिनकूटं तथैव च ॥ ७१ ॥ दुष्पाणियहमन्धञ्च + बलयसनमुच्यते । अत्र किञ्चिदमाध्यञ्च किञ्चित्साध्यन्नदुयते ॥ ७२ ॥ अपरुद्धं हि युध्येत निर्गत्यात्यन्त्रमूर्जितं । परिक्षिप्तं तु निमीर्ग सर्वतः परिवेष्टितम् ॥ ७३ ॥ अमानितं हि युध्येत कृतमानार्थसहं । न विमानितमत्यर्थं प्रदीप्लक्रोधपावकं ॥ ७४ ॥ युध्येताभृतमत्यर्थं तदात्वे कृतवेतन । न याधितमकर्मण्यं याधितं परिभूयते ॥ ७५ ॥ परिश्रान्नं हि युध्येत विश्रानं सुविधानतः । दूरायातं हतप्राणं न शस्त्रयहणक्षमं ॥ ७६ ॥ नवागतं हि तद्देश्यैर्मित्रं युध्येत तनुयात् । हतमुख्यमवीरं तु परिक्षीणं न युध्यते ॥ ७७ ॥ युध्येतेह प्रतिहतं प्रवीरैः सह सङ्गतं । * बीवधासारमिति च । पनवेति ।

·हतायजमनासक्तं प्रमाथितपुरःसरं ॥ ७ ॥ आशानिर्वेदलब्धार्थ पूषीशनात्र युध्यते । नाभूयिष्ठप्रसारे तु निरुद्धेऽल्पतया भुवः ॥ ७ ॥ युध्येतावृतसम्प्राप्तमपूबीयुधवाहनं । कलत्रगभीदुनीतकलत्रं सङ्गरक्षम ॥ ८ ॥ अनेकराज्यान्तरितमति क्षिप्तन युध्यते । अन्तर्गतामित्रशल्यमन्तःशल्यं हि न क्षमं ॥ १ ॥ अन्योन्यमेव निर्भिनं भिनगर्भ न युध्यते । तथा चापमृतञ्चैव तथा राज्यान्तरीकृतं ॥ २ ॥ अवियुक्तं बपक्रानं योडुन्तन क्षमं युधि । पितृपैतामहं मालं तत्क्रुद्ध सान्त्वितं क्षमं ॥ १३ ॥ मित्रंशत्रुभिरेकस्थं तदाक्रान्ततयाऽक्षमं । दूष्ययुतं न युध्येत युध्येतोद्धृतकण्टकं ॥ १४ ॥ * । प्रधानयोधसंयुक्तं + दूययुक्तं समुनयेत् ॥ ॥ स्वविक्षिप्तं सुविषयाक्षिप्तमापद्युदाहृतं । प्रकृष्टदेशकालत्वान्मित्रक्षिप्तमयोगिकं ॥ ६ ॥ धान्यादेवीवधाप्राप्तिरासारस्तु सुहृवलं । विच्छिनवीवधासारं सैन्यं युद्धाय नेष्यते ॥ ७ ॥ कृतजानपदारभ्यं शून्यमूलं युधि क्षमं । * परिमभुपनाममित्यन्यः । + समुन्नमिति वा । + समुत्पतेत इति उपाठः ।

·अस्वामिसंहतञ्चैव स्वामिना यट्विना कृतं ॥ ६ ॥
न युध्येत भिनकूटं भिनकूटमनायकं ।
पश्चात्कोपाभितप्तं तु दुःपाणियाहमक्षमं ॥
आदेशिकं स्मृतं युद्धं मूढत्वान क्रियाक्षमं ।
बलं व्यसनमित्यादि तत्समीक्ष्य समुत्पतेत् ॥ ६ ॥
देवोपपीडितं मित्रं यस्तं शत्रुबलेन च ।
कामक्रोधसमुत्थैश्च दोषैः सम्परिकीर्तितः ॥ १ ॥
नरेन्द्राद्याः प्रकृतयः शप्त याः परिकीर्तिताः ।
पूर्व पूर्व गुरुतरं तासां यसनमुच्यते ॥ १२ ॥
इत्यादि सर्व प्रकृतं यथावद्
बुध्येत राजा यसनं प्रयतात् ।
बुध्या च शक्तया यसनस्य कुय्यी-
दकालहीनं व्यपरोपणं हि ॥३॥
प्रकृतियसनानि भूतिकामः
समुपेक्षेत न हि प्रमाददपीत् ।
प्रकृतियसनान्युपेक्षते यो
न चिरानं रिपवः पराभवन्ति ॥ ४ ॥
इदमिदमिति सम्यक् कर्मणा योजनीयं
नियतमिति विचिन्त्य पापयेदीहमानः ।
सुनयपिहितरन्ध्रः प्राकृतो यस्य वर्गः
क्षितिपतिस्पभुर स त्रिवर्ग चिराय ॥ ५ ॥

·८८ इति कामन्दकीये नीतिसारे उत्सारप्रशंसाप्रकृति- व्यसनानि त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥ चतुर्दशसर्गप्रारम्भः । अमात्याद्याः प्रकृतया मित्रान्ता राज्यमुच्यते । अशेषराज्ययसनात् पार्थिवयसनं गुरु ॥ १ ॥ राजा त्वयसनी राज्यव्यसनापोहनक्षमः । न राज्यव्यसनापोहसमर्थ राज्यमूर्जितं ॥ २ ॥ अशास्त्रचक्षु पतिरन्ध इत्यभिधीयते । वरमन्धो न चक्षुष्मान्मदादाक्षिप्तसत्पथः ॥ ३ ॥ मन्त्रिभिर्मन्त्रकुशलेरन्धः सन्नाय्यते नृपः। चक्षुष्मांश्च मदान्धः सनात्मानं हन्त्यशेषतः ॥ ४॥ शास्त्रवचनृपस्तस्मान्महामात्यमते स्थितः । धम्मीर्थप्रतिघातीनि व्यसनानि परित्यजेत् ॥ ५ ॥ वाग्दण्डयोथ पारुष्यमर्थदूषणमेव च । स्मृतं व्यसनतत्त्वज्ञैः क्रोधजं व्यसनत्रयं ॥ ६॥ कामजं मृगया द्यूतं स्त्रियः पानं तथैव च । यसनं व्यसनार्थ चतुर्विधमुदाहृतं ॥ ७ ॥ वाक्पारुष्यपरं लोक उड्वेनमनर्थकं । न कुय्यीत्प्रियया वाचा प्रकुय्यीजगदात्मतां ॥ ॥ अकस्मादेव यः कोपादभीक्ष्णं बहु भाषते ।

·१ तस्मादुट्विजते लोकः सस्फुलिङ्गादिवानलात् ।। हृदये वागसिस्तीणो मर्मच्छिद्धि पतन्मुहुः । तेन च्छिना नरपतिः स दोप्लो याति वैरितां ॥१०॥ नोवेजयेज्जगद्दाचा रक्षया प्रियवाग्भवेत् । प्रायेण प्रियकम्मी यो कृपणोऽपि हि सेव्यते ॥ ११ ॥ असिद्धसाधनं षभिः शासनं दण्डमुच्यते । तद्युक्तेऽपनये दण्ड्ये युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ १२ ॥ उद्देजयति भूतानि दण्डपारुष्यवानृपः भूतान्युट्वेजमानानि विषतां यानि संश्रयं ॥ १३ ॥ आश्रिताश्चैव लोकस्य विवृद्धिं यान्ति विविषः । विवृद्धाश्च विनाशाय तस्मानावेजयेत्प्रजाः ॥ १४ ॥ लोकानुयहकतीरः प्रवडले महीभुजः । लोकवृद्ध्या नरेन्द्राणां वृद्धिस्तत्सझये क्षयः ॥ १५ ॥ महत्स्वप्यपराधेषु दण्डं प्राणान्निकं त्यजेत् । ते राज्यापहारानु युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ १६ ॥ दूष्यस्यादूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः । अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते ॥ १७ ॥ तदकस्मात्समाविष्टः कोपेनातिबलीयसा । नित्यमात्महिताकाझी न कुर्यादर्थदूषणं ॥१॥ यानाभा यानवतो यानाभिहरणं तथा । क्षुत्पिपासाश्रमायासशीतवातोष्णपीउनं ॥ १६ ॥ J ·अभियानस्य सम्पत्या यानव्यसनजं महत् । दुःखं प्रतप्पसिकताकुशकण्टकभूमयः ॥ २० ॥ वृक्षसङ्कटजा दोषा लताकण्टकपाटनं । शैलपादलताजालस्थाणुवल्मीकपीउनं ॥ २१ ॥ प्रच्छनापगतेः शेलसरिविपिनकुक्षिषु । 'बधबन्धपरिकेशेः सामन्नाटविकादिभिः ॥ २२ ॥ स्वसैन्यैश्च स्वकल्पैश्च परभिनैश्य मारणं । ऋक्षाजगरमातङ्गसिंहयाघ्रभयानि च ॥ २३ ॥ दवाग्निधूमसंरोजे दिशाहो भ्रमणानि च । इत्यादि पृथवीन्द्राणां मृगयायसनं स्मृतं ॥ २४ ॥ जितश्रमत्वं यायाम आममेदकफक्षयः । चरस्थि रेषु लक्षेषु वाणसिद्धिरनुतमा ॥ २५ ॥ मृगयायां गुणानेतानाहुरन्ये न तत्क्षमं । दोषाः प्राणहराः प्रायस्तस्मानद्यसनं महत् ॥ २६॥ आमादयो हि जीर्यले योग्ययैव दिवानिशं : वरेषु यत्र लक्ष्येषु वाणसिद्धिच जायते ॥ २७ ॥ अथ चेन्मृगयाक्रीडां वाञ्छेत नगरान्तिके । कारयेन्मृगयारण्य क्रीडाहेतोर्मनारमं ॥ २६॥ परिक्षिप्तं परिखया मृगाणामप्यगम्यया । आयामपरिणाहाभ्यामड़योजनसम्मितं ॥ ३६॥ चसेषु इति च ।

·११ गिरेरुपान्ने नद्या वा पय्यीप्लजलशावलं । अकण्टकलतागुल्मं विषपादपवर्जितं ॥ ३० ॥ पादपैः पुष्पफलदैः विज्ञातेचिनहारिभिः । सिग्धशीतघनछायैर्विटपैरुपशोभितं ॥ ३१ ॥ पांशुपूरितनिश्छिद्रं शुभ्रप्रदरकन्दरं । दलितस्थाणुवल्मीकपाषाणं समभूतलं ॥ ३२ ॥ शोधितयाहसलिलं सम्भूतजलदाशयं । नानापुष्पसमाकीर्ण नानाविहगसङ्कलं ॥ ३३ ॥ मृगसयातसम्पूर्ण हस्तिनीकलभान्वितं । भग्नदननखयाघ्रं छिनशृङ्गविषाणि च ॥ ३४ ॥ सुखसंसेयलतया पुष्पवल्लीपिनद्धया । वनराज्या परिक्षिप्तं परिखातटजातया ॥ ३५ ॥ वहिरानराभोगनिवृक्षसमभूतलं । अगम्यं रिपुसैन्यानां मनःप्रीतिविवर्द्धनं ॥ ३६ ॥ तदने चरचित ः केशायाससहेदैः । रक्षितं रक्षिभिः स्वाप्नभूभुजां भूरिभूतये ॥ ३७ ॥ तत्कम्मीप्ता नरेन्द्रस्य जनो जितपरिश्रमः । क्रोउनायास्य विविधा मृगजातीः प्रवेशयेत् ॥ ३ ॥ अन्यकाय्याविरोधेन प्रातश्चमणक्षमः । क्रीउनायाविशेद्राजा तदाप्पैः सहितो मतैः ॥ ३६॥ यदा व प्रविशेद्राजा क्रीउनार्थ तदा वहिः ।

·८२ सनद्धं यत्तस्तिष्ठेत्सैन्यं दूरानगेचिरं ॥ ४० ॥ सद्भिर्ये मृगयायाने गुणाः साधु प्रकीर्तिताः । क्रीडाप्रीतो नरपतिस्तांस्तत्र समवाप्नुयात् ॥ ४१ ॥ विधिरेष समुद्दिष्टा मृगयाक्रीड़ने वरः । न गच्छेदन्यथा राजा मृगयायां मृगा यथा ॥ ४२ ॥ महता रक्षणेनापि धनस्य द्राग्विमुक्तता । निःसत्यता निष्ठुरता क्रोधो वाक्शस्त्रखण्डनं। ४३ ॥ लाभो धमक्रियालापः कर्मणामप्रवर्तनं । सत्समागमविच्छिनिरसद्भिः सह वर्तनं । ४४ ॥ अर्थनाशक्रियावश्यं नित्यं वैरानुबन्धिता । सत्यप्यर्थे निराशत्वमसत्यपि च रागिता ॥ ४५ ॥ प्रतिक्षणं क्रोधही सन्नापश्च प्रतिक्षणं । प्रतिक्षणञ्च मद्देशः साक्षिप्रश्नः प्रतिक्षणं । ४६ ॥ नानादिगात्रसंस्कारपरिभोगेधनादरः । अयायामेऽङ्गदौर्बल्यं शास्त्राथीप्रत्यवेक्षणं । ४७ ॥ गूहनं मूत्रशकृतोः क्षुत्पिपासोपपीउनं इत्यादीस्तत्र निपुणा द्यूतदोषान् प्रचक्षते ॥ ४ ॥ पाण्डवो धर्मराजस्तु लोकपाल इवापरः । * द्यूतेन बसता विद्वान् कलत्राण्यपि हारितः॥४६॥ म * पूतबसममापत्रः कहनापि हातवान् नीतः ॥

·१३ नलय राजा द्यूतेन हृते राज्यमहोदये । धर्मदारान् वने त्यता परकम्मीकरोत्प्रभुः । ५० ॥ तुल्यो भुवीन्द्रतुल्यस्य यस्य नास्ति धनुर्द्धरः । स रुक्मी स्वमतुल्याभो द्यूतदोषाहतः क्षयं । ५१ ॥ राजा कौशिकरुपाणां दनवक्वोऽपि मन्दधीः । तीव्रद्यूतकृताद्देोषाद्दनभङ्गमवाप्तवान् ॥ ५२ ॥ द्यूतादनर्थसंरम्भा द्यूतात्मेहक्षयो महान् । पक्षाणां सहितानाश्च द्यूतानेदः प्रवर्तते ॥ ५३ ॥ इति केवलदोषं हि द्यूतं राजा परित्यजेत् । समाद्यं हि मेधावी दर्पिणां विनिवारयेत् ॥ ५४॥ कालातिपातः काय्यीणां धम्मीर्थपरिपीउनं । नित्याभ्यन्तरवर्तित्वात् साधु प्रकृतिकोपनं ॥ ५५ ॥ रहस्यभेदस्तत् पक्षादकार्येषु प्रवर्तनं । इथामर्षस्तथा क्रोधोऽनुरोधः साहसं तथा ॥ ५६ ॥ इत्यादि च स्त्रीयसनं पूर्व यच्च प्रकीर्तितं । तस्मात् स्त्रीयसनं राजा राज्यकामः परित्यजेत्॥५७n स्त्रीमुखालोकनतया ययाणामल्पचेतसां । ईहितानि हि गच्छन्ति योवनेन सह क्षयं ॥ ५ ॥ गमनं विहलत्वञ्च सज्ञानाशो विवस्वता । असम्बन्धप्रलापित्वमकस्मायसनं मुहुः ॥ ५ ॥ प्राणग्नानिः सुहृनाशः प्रज्ञाश्रुतिमतिभ्रमः ।

·सगिर्वियोगोऽसद्भिश्च सङ्गेाऽनर्थेन सङ्गमः ॥ ६० ॥ स्खलनं वेपथुस्तन्द्रा नितान्तस्त्रीनिषेवणं । इत्यादिपानव्यसनमत्यनं सदिगर्हितं ॥ ६ ॥ श्रुतशीलबलोपेताः पानदोषेण भूयसा । क्षयमक्षीणनामानो जग्मुरन्धकवृक्षणयः । ६२ । योगीश्ररश्च भगवान् भार्गवो भृगुतुल्यधीः । शुक्रः पानमदातीवाडुभुजे शिथमारसं ॥ ६३ ॥ पानक्षिप्ता हि पुरुषो यत्र तत्र प्रवर्तते । यात्यसंव्यवहार्यत्वं यत्र तत्र प्रवर्तनात् ॥ ६४ ॥ कामं स्त्रियं निषेवेत पानं वा साधुमात्रया । न द्यूतमृगये विद्वानात्यलयसने हि ते ॥ ६५ ॥ तदपनयविधि ः श्रेयसां विघ्नकारि व्यसनमिदमुदारं सप्त चैवोपदिष्टं । जनयति हि निसगीदेकमप्यांशु नाशं किमु न भवति हन्नायोगपद्योदयेन ॥ ६६ ॥ घटयति परिभोगयाहितामिन्द्रियाणां श्रुतमपि विनिहन्नि श्रेष्ठतां प्रेष्ठताञ्च । वलयति व विभूतिं भूयसीमप्यनीचे- रपि विबुधमतीनां सप्तकोऽयं दुरन्नः । ६७ ॥ अरिगणा नियतं व्यसने स्थितं परिभवनि भवन्नि व दुश्छिदः ।

·८५ अपगतयसनाच बुधा रिपून् परिभवन्नि भवन्ति च दुश्छिदः ॥ ६ ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे सप्तयसनवी नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥ पञ्चदशसर्गप्रारम्भः ॥ नानाप्रकारेयसनैर्विमुक्तः शक्तित्रयेणाप्रतिमेन युक्तः । परं दुरलयसनोपपन यायानरेन्द्रो विजयाभिकाझी ॥ १ ॥ प्रायेण सन्ना यसने रिपूणां यातव्यमित्येव समादिशन्ति । तत्रैव पक्षा व्यसने हि नित्यं क्षमस्तु सनम्युदितोऽभियायात् ॥ २ ॥ यदा क्षमस्तु प्रशभं निहन्तुं पराक्रमादूजितमप्यमित्रं । तदा हि यायादहितानि कुर्छन् परस्य वा कर्षणपीउनानि ॥ ३ ॥ सम्पनमस्यं विषयं परस्य यायात्प्रमृग्यं विजयाय राजा । सस्योपघातेन परस्य वृति- ·च्छेदः स्वसैन्योपचयम साधु ॥ ४ ॥ विशुद्धपृष्ठः पुरतो विचिन्वन् भयप्रदेशान् परकर्मवेदी । सुवीवधासारविशुद्धमागीं विशेद्धरित्री ट्विषतोऽप्रमतः ॥ ५ ॥ समे प्रदेशे विषमे च भूमे- निमे स्थले वा सुमुखेन यायात् । अनातुरः सनभयो हि विद्वान् सनद्धगुल्मो विहितानपानः ॥ ६ ॥ यीष्मे प्रभूताम्बुवनेन याया- निवासनार्थं करिणां यथा तु । तेऽम्भसो यीष्मकृतात् प्रतापाद भवन्नि कुष्ठानि मतङ्ग-जानां ॥ ७ ॥ स्वस्थत्रियाणामपि कुञ्जराणा- मुष्मा शरीरेषभिजाज्वलीति । आयासयोगेन हि सम्प्रवृद्धः प्रसत्य हन्ति विरदान् प्रतापः ॥ En सबीणि सत्वानि खलूष्मकाले विनाम्बुना यान्ति परामवस्थां । अन्धत्वमुष्णप्रवितप्तकायाः प्रयानि सद्यः करिणाऽपिबमः ॥

·सुगन्धिदानच्युतिशीकरेषु दन्नाभिघातस्फुरितोपलेषु । गजेषु नीलाभ्रसमप्रभेषु राज्यं निबद्धं पृथिवीपतीनां ॥ १० ॥ सुकल्पितः संयुगदृष्टमार्गः स्वधिष्ठितो वीरतमेन पुंसा । तुरङ्गमानां परिकल्पिताना- मेको गजः षष्टिशतानि हन्ति ॥ ११ ॥ जले स्थले व द्रुमसङ्कटे च साधारणे वा विषमे समेऽपि । प्राकारहम्यादिविदारणे व धुवं जया नागवतां बलानां ॥ १२ ॥ तस्माद्यता भूरिजलस्तु पन्था यातोऽनपानोपचितो विशङ्कः । तेनाभियायान्जनयन् प्रताप शनैः शनैरश्रमयन् बलानि ॥ १३ ॥ अभ्युनतानामणुरप्युदारं पश्चात्प्रकोपं जनयेदरीणां । ताप्रमत्तः प्रसमीक्ष्य याया- न नाशयेदृष्टमदृष्टहेतोः ॥ १४ ॥ पश्चात्प्रकोपः पुरतः फलञ्च N ·१८ पश्चात्प्रकोपंश्च तयारीयान् । रन्धं हि तदिप्रकृता महत्त्वं नयन्ति तस्मात्प्रसमीक्ष्य यायात् ॥ १५ ॥ पुरश्च पश्चाच्च यदा समर्थ- म्तदाभियायान्महते फलाय । पुनः प्रसपनविशुद्धपृष्ठः प्रापोति तीवं खलु पार्णिभेदं ॥ १६ ॥ यास्यन् पुरो रक्ष्यमनेकवर्ग- मनेकमुख्यञ्च बलं निदध्यात् । अनेकमुख्यस्य हि चैकमत्य- मनेकमत्यं द्विषतामभेद्यं ॥ १७ ॥ अवश्ययातयतयोद्यतः सन् पश्चात्प्रकोपाहितया न शङ्का । सेनापतिश्चाप्यथ वा कुमारं बलैकदेशेन पुरो निदध्यात् ॥ १८ ॥ अभ्यन्तराद्वायकृताच्च दोषा- दाभ्यनरस्त्वेव तयोगरीयान् । आदाय गच्छेदबहिःप्रचारान् बायांश्च कृत्वा विहितानुकल्पान् ॥ १६ ॥ पुरोहितामात्यकुमारकुल्याः सेनाभिगोलार इमे प्रधानाः ।

·ट एषां हि मनोद्यतमप्रकोप- मन्नःप्रकोपं समुपादिशन्ति ॥ २० ॥ राष्ट्रान्नपालाटविकाभिसीमां बायप्रकोपोऽन्यतमः प्रकोपः । उत्पद्यमानो निपुणप्रवारै- स्तम्मतिभिः सम्यगुपाददीत ॥ २१ ॥ सामादिभिः संशमयेत् प्रकोपं परस्परावयहभेदनैश्च । तथापि धीरः शमयेत् प्रकोप यथा भजेरन परान् प्रतप्लाः ॥ २२ ॥ मनुष्ययुग्यापचयक्षयो हि हिरण्यधान्यापवयययस्तु । तस्मादिमानव विदग्धबुद्धिः क्षयव्ययायासकरीमुपेयात् ॥ २३ ॥ अवश्यनिष्पतिमहाफलान्या- मदीर्घसूत्रां परिणामकल्पां । कामं व्ययायासकरीमुपेया- न त्वेव जातु क्षयदोषयुक्ताम् ॥ २४ ॥ वस्तुष्वशक्येषु समुद्यमश्चे- च्छक्येषु मोहादसमुद्यमश्च । शक्येषु कालेन समुद्यमश्च N 2 ·१०० त्रिधैव कार्ययसनं वदन्ति ॥ २५ ॥ कामोऽक्षमादक्षिणतानुकम्पा हीः साध्वसं क्रौर्यमनार्य्यता व । दम्भोऽभिमानाऽप्यतिधार्मिकत्वं देन्यं स्वयूथस्य विमाननञ्च ॥ २६ ॥ द्रोही भयं शशृदुपेक्षणञ्च शीतोष्णवधीप्रसहिष्णुता च । एतानि काले समुपाहितानि कुर्वन्त्यवश्यं खलु सिद्धिविघ्नं ॥ ३७ ॥ निजोऽथ मैत्रश्च समाश्रितश्च सम्बन्धजः कार्यसमुद्भवश्च । भूतो गृहीतो विविधोपचारैः पक्षं बुधाः सप्तविधं वदन्ति ॥ २८ ॥ सदानुवृत्या* गुणकीर्तनेन निन्दासहत्वेन च रन्ध्रगुप्त्या । तदर्थशार्योद्यमसङ्गथाभिः पक्षाऽनुरागी स हि वेदितयः ॥ २६ ॥ कुलीनमायं श्रुतवहिनीतं मानानतं सभ्यमहार्यबुद्धिं । कृतज्ञताजी मतिसत्वयुक्तं •चमुरत्येति वा। + ऊर्जा बखें।

·१०१
सदृतपक्षं खलु तञ्च विद्यात् ॥ ३० ॥
उद्योगमेधाधृतिसत्त्वसत्य-
त्यागानुरागस्थितिगौरवाणि ।
जितेन्द्रियत्वं प्रसहिष्णुता हीः
प्रागल्भ्यमित्यात्मगुणान् वदन्ति ॥ ३१ ॥
मनुस्य शतिं सुनयोपचार
सुकोषदण्डौ प्रभुशतिमाहुः ।
उत्साहशक्तिं बलवट्विचेष्टां
त्रिशक्तियुक्तो भवतीह जेता ॥ ३२ ॥
शैघ्रं सुदाध्यं व्यसनेषदेन्य-
मुत्साहसम्पत्स्वतिधीरता च ।
आत्यन्त्रिकी शास्त्रसमुद्भवा व
सांसर्गिकी धीः परिणामिनी च ॥ ३३ ॥
उत्साहसत्त्वाध्यवसायचेष्टा-
दार्यं च कर्मस्वतिपारुषञ्च ।
अरोगता कर्मफलोपपति-
दे॒वानुकूल्यं हि निराधिता च ॥ ३४ ॥
पक्षादिदानेन गृहीतकोषः
पक्षादिहीनं रिपुमभ्युपेयात् ।
इति प्रसपन् नियतं समुद्र-
प्रक्षालितां तां लभते धरित्रीं ॥ ३५ ॥

·१०२ कालो गजानां सजलाभ्रजालो यातुं तदन्यश्च तुरङ्गमानां । नात्युषणवर्षीष्णतुषारयुक्तः संपनशस्यस्त्विति कालसम्पत् ॥ ३६ ॥ रात्रावुलूको विनिहन्ति काकं काकोऽप्युलूकं रजनीयपाये । इति म्म कालं प्रसमीक्ष्य यायात् काले भवन्नीह समोहितानि ॥ ३७ ॥ था नवमाकर्षति कूलसंस्थं थानञ्च नवः सलिलाभ्युपेतं । व्यायच्छमाना धुवमन्युपैति देशस्थितः कर्मबलोपभोगं ॥ ३ ॥ समं तुर विषमं च नागे- स्तथा जलायं समहीधरं च । नागावृतं पक्षबलानुपेते- यथाबलञ्च प्रसमीक्ष्य मिश्रं ॥ ३ ॥ मरुप्रगाढं पतति स्म तोये* ग्रीष्मेऽप्यनूपादककक्षदुर्ग । मिश्रञ्च संवीक्ष्य यथासुखञ्च गच्छेनरेन्द्रो विजयाय देशं ॥ ४० ॥ * वर्षति पर्जन्ये।

·१०३ न वातितोयं न च तोयहीनं युक्तं च सम्यग्यवसेन्धनेन । उपेत्य मार्ग बहुतक्षयुतः सुखप्रयाणेरिपुमभ्युपेयात् ॥ ४१ ॥ मुवीवधासारमुपेततायं विवासिभिः क्रान्तजलं* विशुद्धं । तन्मात्रमेव विषतामुपेया- यस्मान कुयीदपयानमातः ॥ ४२ ॥ ये दूरयात्रांत सहसा विशन्ति मूदा रिपूणामविचार्य भूमिं । ते यान्ति तेषामचिरेण खङ्ग- धारापरिषङ्गमयतसाध्याः ॥ ४३ ॥ मार्गे च दुर्गे विनिविष्टसैन्यो विधाय रक्षां विधिवविधिज्ञः । सनद्धपार्शस्थितवीरयोधः सेवेत साधी सुखयोगनिद्राम् ॥ ४४ ॥ भ्रमतुरङ्गविरदेन्द्रहेषां घण्टास्वनासादितकपरन्ध्रः । यदन्नरा च प्रतियोधवृतां के जायतीत्यादरमाद्रियेत ॥ ४५ ॥ * विचासिताक्रन्तजलमिनि वा। + दूरमार्गमिनि भिन्नः ।

·१०४ : सह संविचार्य * ततः प्रबुद्धः शुचिरिष्टदेवः श्रीमविभूषाचलितः प्रहृष्टः । सेयेत मनिप्रवरैयथावत् पुरोहितामात्यसुहगणेश्च ॥ ४६ ॥ कर्तव्यतां तैः यानं समास्थाय विचित्रयानः । कुलाहुतैः शस्त्रिभिरिष्टतुल्ये- बहिनिरीयात् परिवारितः सन् ॥ ४७ ॥ पश्येनृपो हस्तिरथाशुचयों सामूहिकं योधगणं पृथक् च । विवक्षितांश्च द्विरदेन्द्रमुख्या- स्तुरङ्गमांश्चापि विधानयुतान् ॥ ४ ॥ सुखोपगम्यः स्मितपूर्वभाषी प्रियं वदेवृत्यधिकं च दद्यात् । प्रियेण दानेन च सङ्गहीता- स्त्यजन्ति भर्तयपि जीवितानि ॥ ४६॥ रथानाकुचुरहानयोग्या नित्यक्रियः स्याइनुषि प्रगल्भः । सुमेधसां कर्मणि दुष्करेऽपि नित्यक्रियाकौशलमादधाति ॥ ५० ॥ * पतिभिरामतुल्यैरित्यपरः ।

·१०५ मन मुच्चैईिपमास्थितः सन् सनद्धसैन्यानुगतोऽविकुर्वन् । सामन्तदूतेन हि साधुमनः प्रवीरयोधातरितेन यायात् ॥ ५१ ॥ आलोकयेडुद्धिगुणोपपने- अरैश्च दान्तश्च परापचारम् । एतैविमुक्तो भवति क्षितोन्द्रो जनेरनेत्रैच समानधम्मी ॥ ५२ ॥ विलोभयन् किञ्चिदपि प्रयच्छन् कुर्वीत मित्रं ट्विषतो न पानम् । राष्ट्राभीक्ष्णं ट्विषतः प्रपण्यं पण्यैर्हि तनालिकयाऽऽददीत ॥ ५३॥ उपक्रम वाञ्छितमाशु कुय्यीत् दूतोपयानात् क्रियमाणसन्धिः । स चेविसन्धिन हि तत्र भेदः कृतो भवत्यात्मसमुच्छ्रयच ॥ ५४ ॥ दागीन् पथिवाटविकासपालान् संश्लेषयेद्दानवता व साम्रा । विरुद्धदेशेषु हि तनिरोधे ते चाऽस्य मागीपदिशो भवन्ति ॥ ५५ ॥ अकारणादेव हि कारणाहा ·१०६ य एव कश्चित्पुरुषोऽरिसेवी । निजश्च विशृिष्ट उपेतशस्त्र आयाति यस्तस्य गतिं प्रपश्येत् ॥ ५६ ॥ आरिप्सुना मनबलान्वितेन प्रागेव कार्यो निपुणं विचारः । दोष्णां बलान्मनुबलं गरीयः शक्रोऽसुरान् मनबलाविजिग्ये ॥ ५७ ॥ मनीषया निर्मलया विलोकितं फलाय कौद्यममास्थितः परम् । अकालहीनं नयवित्समाचरेत् फलं बकाले नियतं युदस्यति ॥ ५ ॥ प्रभावितानां श्रुतशार्यशालिनां यथावदालोकितमार्गचारिणाम् । निकामदैवी द्युतिरुनतात्मनां भुजङ्गदीर्धेषु भुजेषु लम्बते ५६m समुदितनरसम्पडूरिसम्पनसस्ये विगतशलिलपङ्के काल उद्युक्तवृतिः । कुसुमितसहकारश्रीज्वलत्कानने वा नरपतिररिभूमि साधु गच्छेज्जयाय ॥ ६ ॥ इति नरपतिराहितादरः सन् उडूत शक्तिरिनि वा।

·१०७ परमभियानुमनाः समुत्पतेत् । इति हतविषयोपसेवमानो नियतमरातिस्पैति गोचरं स्वं । ६१ ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे यात्राभियोगदर्शनं नाम पञ्चदशः सर्गः ॥ १५ ॥ षोडशसर्गप्रारम्भः । यायाईरिपुराभ्यास भूभागे साधुसम्मते । स्कन्धावारनिवेशज्ञः स्कन्धावारं निवेशयेत् ॥ १ ॥ चतुरस्रं चतुद्दीरं नातिविस्तारसङ्कटम् । महाप्रतोलीप्राकारं महापरिखया वृतं ॥ २ ॥ शृङ्गाटमईचन्द्रं वा मण्डलं दीर्घमेव व । भूमिप्रदेशसामथ्यीदागारमुपकल्पयेत् ॥ ३ ॥ विविक्तैश्च विभत्तैश्च शृङ्गैरन्वितमायतैः । गुप्तकक्षं पटाकारैर्महामार्गसमावृतं ॥ ४ ॥ तस्य मध्ये मनो हादि महामोलवलावृतम् । अन्तःकोषगृहोपेतं कारयेद्राजमन्दिरं ॥ ५ ॥ मोलभुक्तं श्रेणिसुहृदविषदाटविकं बलम् । राजहवें समादृत्य क्रमेण विनिवेशयेत् ॥६॥ अने वागणितान् कुरान् लुन्धकान् दुष्टकम्र्मणः । पयाप्तवेतनान् स्वाप्लान् मण्डलेन निवेशयेत् ॥ ७ ॥ 02 ·१०८ हस्तिनो लन्धनामानस्तुरङ्गास्तु मनोजवाः । गृहोपकण्ठे नृपतेर्वसेयुः स्वाप्परक्षिताः ॥ ८ ॥ यामवृत्या सुसनद्धं रात्रिन्दिवमुदायुधम् । असर्वशिकसैन्यञ्च तिष्ठेद्राजाऽभिगुप्तये ॥६॥ युद्धयोग्यो महादली सनद्धः साधुधिष्ठितः । तिष्ठेनरपतेवीरि वेगवांच तुरङ्गमः ॥ १० ॥ सैन्यैकदेशः सनद्धः सेनापतिपुरःसरः । प्रपनवान् परिपतेन्मण्डलेन बहिनिशि ॥ ११ ॥ परसैन्यप्रचारञ्च सनद्धाः शीघ्रपातिनः । वाताका विजानीयुदूरसीमालपातिनः ॥ १२ ॥ तोरणाबद्धमाल्येषु यनवत्सु पताकिषु । द्वारेषु परमां गुप्तिं कारयेदाप्नकारिभिः ॥ १३ ॥ निर्गच्छेच्च विशेच्चापि सर्च एवोपलक्षितः । तिष्ठेयुः परदूताच राजशासनगोवराः ॥ १४ ॥ वृथाकोलाहलाद्धास्याद् द्यूतात् पानाच्च वारितः । सन्जोपकरणस्तिष्ठेन् सर्वकार्योन्मुखो जनः ॥१५॥ वहिःखातात् स्वसिज्ञानां मुक्ता सञ्चारमायतम् । परसैन्यविनाशार्थं सी भूमिं विनाशयेत् ॥ १६॥ कृचित् कण्टकशाखाभिः कृचित् कीलैरयोमुखैः । भूषयेत् परितो भूमिं प्रच्छदप्रदरैरपि ॥ १७ ॥ निवृक्षापपाषाणस्थाणुवल्मीकनिर्देवैः ।

·१०६
कारयेत् कारणैचित्रैः सैन्ययायाममन्वहम् ॥ १८ ॥
यस्मिन्देशे यथाकामं सैन्ययायामभूमयः ।
परस्य विपरीतश्च स्मृतो देशः स उनमः ॥१६॥
आत्मनश्च परेषां च तुल्या व्यायामभूमयः ।
सुमध्यमः स उद्दिष्टा देशः शास्त्रार्थविनकैः ॥ २० ॥
अरातिसैन्ययायाममुपयीप्लमहीतलः ।
आत्मनो विपरीत यः स देशोऽधमः स्मृतः ॥ २१ ॥
नित्यमुत्तममाकांक्षेतदभावे तु मध्यमम् ।
अधम बन्धनागारं नोपासेवेत सिद्धये ॥ २२ ॥
आक्रान इव केनापि रोगानीकैरनुद्रुतः ।
अकस्मादुगवट्वेषो राजनीहारसंवृतः ॥ २३ ॥
विधूतपस्वीतैरकस्माच पतद्रजाः ।
परस्परभवद्रोहो न तथा तूर्यनिस्वनः ॥ २४ ॥
उत्प्रेक्षितभयत्रासो निधीतोल्काविभूषितः ।
उमः प्रज्वलच्छञो विदक्षिणशिवारुतः ॥ २५ ॥
मण्डलेः काकगृध्राणामाकीणी रुक्षवासिभिः ।
मुदुरत्युयतादीप्तः संसिक्तो रक्तवृष्टिभिः ॥ २६ ॥
परीतराजनक्षत्रः क्रूरैरोत्पातिकैर्यहैः ।
सूर्यदृष्टकबन्धादिरकस्मान्मूढवाहनः ॥ २७ ॥
अकस्मान्मतमातङ्गप्रशुथद्दानशीकरः ।
इत्यादिविकृतोपेतः स्कन्धावारो न शस्यते ॥२६॥

·११० . प्रहृष्टनरनारीकः प्रशस्तस्वनदुन्दुभिः । गम्भीरहेषितहयः शस्त्रहितकुचुरः ॥ २६ ॥ पुण्याहब्रह्मघोषाढ्यो नृत्यगीतसमस्वनः । निर्भीतिको महोत्साह आकाशितजयोदयः ॥३०॥ निरजस्कोऽतिवृष्टभ प्रादक्षिण्यस्थितयहः । दियानरीक्षेरुत्पातैः पार्थिवेवाप्यदूषितः ॥ ३१ ॥ नीचैः प्रवृतानुलोममारुतस्तुतमङ्गलः । हृष्टपुष्टबलः साधुः सुगन्धिज्वलितानलः ॥ ३२ ॥ अमद्यमाद्यन्मातङ्ग आसाराभ्युदयान्वितः । इत्यादिलक्षणोपेतः स्कन्धावारः प्रशस्यते ॥ ३३ ॥ शस्ते तस्मिन् द्विषो भो शेयोऽशस्ते विपर्ययः । निमितान्येव शंसन्ति शुभाशुभफलोदयम् ॥ ३४ ॥ तस्मादेतानि शास्त्रज्ञो राजा समुपलक्षयेत् । प्रशस्तेन निमिनेन विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ ३५ ॥ यतमारभ्यमाणं हि सिद्धिं यांति समोहितं । महायसम्पविज्ञानं सत्वं देवानुकूलता ॥ ३६॥ उद्योगी व्यवसायश्च यस्येते तस्य सिद्धयः । तन्मूलत्वात् प्रजानां तु राजा स्कन्ध इति स्मृतः॥३७॥ आवारोऽमात्यदण्डादिवृतिरावार उच्यते। भूतानां भूतिनिष्पतेरावारेण महीयसा ॥ ३ ॥ पूजिनोतिनधिपः । * ·१ आवृतस्तु यतः स्कन्धः स्कन्धावारस्ततः स्मृतः । समवस्कन्दवासाम्बुवीवधासारनियहाः । एते प्रयततो रक्ष्याः स्कन्धावारस्य मृत्यवः ॥३६॥ इति प्रयत्न निवेशयेवलं शुभाशुभं वास्य तदोपलक्षयेत् । परस्य वैतनिपुणं विलोकयेत् समारभेताशुभहीनदर्शने ॥ ४० ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे स्कन्धावारसनिवेशो निमितज्ञानञ्च षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥ सप्तदशमर्गप्रारम्भः । महाप्रज्ञानसम्पनः सत्वदेवोपवृंहितः । उद्योगाध्यवसायाभ्यामुपायानिक्षिपेत् परे ॥ १ ॥ चतुरङ्गबलं मुक्ता कोषो मनश्च युध्यते । तत्साधुमनो मनेण कोषेण च जयेदरीन् ॥ २ ॥ साम दानञ्च दण्डव भेदशेति चतुष्टयम् । मायापेक्षेन्द्रजालं च सप्नोपायाः प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥ परस्परोपकाराणां कीर्तनं गुणकर्मसु + । सम्बन्धस्य समाख्यानमायत्याः सम्प्रकाशनम् ॥ ४॥ वाचा पेशलया साधु तवाहमिति चापणम् । *पतो व्याचरितः स्वन्धः खन्धावार रति मान इति द्वितीयः पाठः। +दर्शनं गुरुकीननमिति च।

·११२ इति सामप्रयोगः साम पञ्चविधं स्मृतम् ॥ ५ ॥ यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उनमाधममध्यमः । प्रतिदानं तथा तस्य गृहीतस्यानुमोदनम् ॥६॥ द्रयादानमपूर्व व स्वयं याहप्रवर्तनम् । देयम्य प्रतिमोक्षश्च दानं पञ्चविधं स्मृतं ॥ ७ ॥ मेहरागापनयनं संहत्पिादनं तथा । सतर्जनं च भेदर्भेदस्तु त्रिविधः स्मृतःnt बधाऽर्थयहणं चैव परिवेशस्तथैव च । इति दण्डविधान र्दण्डाऽपि त्रिविधः स्मृतःn En प्रकाशश्चाप्रकाशन पूर्वी विविध इष्यते । प्रकाशदण्डान् कुर्वीत लोकट्विष्टांस्तथा रिपून् ॥ १० ॥ यैरूविजेतेह लोको ये चैव नृपवल्लभाः । बाधने व्यधिकं ये च तेषूपांशु प्रवर्तते ॥ ११ ॥ विषेणोपनिषद्योगैः शस्त्रेणोइतनेन वा । तथोपांशु नयेद्दण्डं यथान्यो न विभावयेत् ॥ १२ ॥ ब्राह्मणे जातिमात्रेऽपि धार्मिके चान्त्यजेऽपि हि । धम्मोनिनीषया। विद्वान् न बधं दण्डमादिशेत् ॥१३॥ उपेक्षया वा हनया येषूपांशु प्रशस्यते । उपेक्षां वापि निपुणः प्रत्यक्षं परिवर्जयेत् ॥ १४ ॥ अनुवर्नममिति वा। दण रति चान्यः। प्रशस्यने रति वा पाठः ! पदकवर्षशेनेत्यर्थः। || अतिपर रनिचापरः ॥

·११३ प्रविशनिव चेतांसि दृष्ट्वा साधु पिबनिव । स्रवनिवामृतं साम प्रयुजीत प्रियं वचः ॥ १५ ॥ वागनुद्वेगजननी सामेति परिकीय॑ते । सामाख्यं सुनृतं सत्यं प्रियं स्तोत्रं च कीर्त्यते ॥ १६ ॥ आत्मनो विषयमिव कुर्वन् दद्यात् समीहितम् । जलवत् पर्वताञ्छत्रून् भिन्द्यादनुपलक्षितः ॥ १७ ॥ क्षीराब्धिर्मथितः साम्रा फलायामरदानवैः । निजधिरे धार्तराष्ट्रान सामप्रवेषिणोऽचिरात्॥ १६॥ दारुणं वियहं विद्वान् दानेन प्रशमं नयेत् । इन्द्रोपचारे शुक्रस्य दानेन सममीयिवान् ॥ १६ ॥ अपराधेन दुहितुः कुपिते भृगुनन्दने । वृषपवीप्रदानेन दानवेन्द्रोऽभवत् सुखी ॥ २० ॥ उपगम्यापि दातयं बलिने शान्ति मिच्छता । समूल एव गान्धायी अप्रयच्छन् गतः क्षयम् ॥ २१ ॥ किञ्चित् प्रयच्छन् भूयस्या तृष्णया परिलाभयन् । भिन्द्याच्चतुर्विधान् भेदान् प्रविश्योभयवेतनः ॥२२॥ अलब्धस्वपणा • लुब्धो मानी चाथावमानितः । क्रुद्धश्च कापितो यस्मात् तथातीतोऽवभाषितः ॥२३॥ यथाभिलषितैः कामे भिन्द्यादेतांचतुर्विधान् । परपक्षे स्वपक्षे च यथावत् प्रशमं नयेत् ॥ २४ ॥ चलनवेतन रति च।

·११४ भेदं कुर्वीत यतेन मनामात्यपुरोधसाम् । तेषु भिनेषु भेदो हि युवराजे तथोजिते ॥ २५ ॥ अमात्यो युवराजश्च भुजावेता महीपतेः । मनी नेत्रं हि भिनेऽस्मिनकस्मिनपि तट्विधः ॥ २६ ॥ सबीवस्थं हि मेधावी तत्कुलीनं विकारयेत् । विकृतस्तु कुल्लीनस्तु स्वयोनि यसतेऽगिवत् ॥ २७ ॥ तत्कुलीनेन तुल्यस्तु पुमानभ्यन्नरोषितः । तस्मादेतो परं भिन्द्याच्छमं वात्मनि सन्धयेत् ॥२६॥ तत्रोपजापः कर्तयो यः कापानुयहक्षमः । स कल्याणः शठो वेति परीक्ष्यः सूक्ष्मया धिया ॥२६॥ कल्याणस्तु यथाशति करोति सफलं वचः । शठः पक्षा चलयति ट्वावथापलिप्सया ॥ ३० ॥ पूर्वसेनापतिर्नीचः कालयापनमाश्रितः । मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितःn: 11 राजद्देषी तत्कुलीनो दुष्यते यश्च भूभुजा । आहितयवसायश्च तथा करनिवेशितः ॥ ३२ ॥ रणप्रियः साहसिक आत्मसम्भावितस्तथा । विच्छिनधर्मकामार्थः कुद्धा मानी विमानितः ॥३३॥ भीतः स्वदोषाभित्रस्तः कृतवैरोऽभिशान्त्वतः । अतुल्येन सहाशक्तस्तुल्यमानो निराकृतः ॥ ३४ ॥ अकारणानिरुद्धय कारणाच विशेषितः ।

·११५ अकारणात् परित्रस्तः पूजाही प्रतिपूजितः ॥३५॥ हृतद्रव्यकलत्रश्च महाभोगाभिकाश्रितः । परिक्षीणो वहिबन्धुर्वहियो वहिष्कृतः ॥ ३६॥ इति भेद्याः समाख्याता भिन्द्यादेतान् परस्थितान् । आगतान् पूजयेत् कामेनिजांच परिसाधयेत् ॥३७॥ समतृष्णानुसन्धानं समन्युभयदर्शनम् । प्रधानं दानमानञ्च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः ॥३॥ भेदं कुर्वीत मतिमान् विगृहीतो बलीयसा । षण्डामो सुरैर्भित्वा बलवना पराजिती ॥ ३ दण्डेन हि समाहन्यानित्वारेः संहतं बलं । भिनं हि तत् काष्ठमिव तृणदगं विशीर्यते ॥ ४० ॥ उत्साहदेशकालेस्तु संयुक्तः सुसहायवान् । युधिष्ठिर इवात्यर्थं दण्डनास्तनयेदरीन् ॥ ४१ ॥ आत्मनः शक्तिमुद्दीय दण्डमभ्यधिकं नयेत् । एकाकी सत्वसम्पनो रामः क्षत्रं पुराऽवधीत् ॥ ४२ ॥ अलसं विक्रमे शान्तं विहितोपायवेष्टितम् । क्षयययप्रसारैस्तु सन्तप्त परिविदुतम् ॥ ४३ ॥ भीतं मूर्ख स्त्रियं बालं धार्मिकं दुर्जनं पशुम् । मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत् ॥ ४४ ॥ लुब्धं क्षीणञ्च दानेन सत्कृत्य वशमानयेत् । अन्योन्यशङ्कयोगिनान् दुष्टान् दण्डस्य कारणात्॥४५॥ p2 ·११६ पुत्रान् भ्रातृ॑श्च बन्धूंचं सामर्थ्येन च साधयेत् । एतैः कः सदृशा लोके दूरं रिपुकृतेरपि ॥ ४६॥ सामेतेषु प्रयुञ्जीत देवात् प्रस्खलितेष्वपि । दुष्करं यान्ति विकृतिस्पधीशीलनिबन्धनात् ॥४७॥ कुलं शीलं दया दानं धर्मः सत्यं कृतज्ञता । अद्रोह इति येतदावायींस्तान् प्रचक्षते ॥ ४ ॥ पारजानपदांश्चैव दण्डमुख्यत्र दण्डवित् । साधयेद्दानभेदाभ्यां दानभेदविवक्षणः ॥ ४६॥ अपराद्धांस्तु सुसिम्धान् सेहोतया मानदानतः । साधये गुददण्डाभ्यां यथा योगेन वापरान् ॥ ५० ॥ देवताप्रतिमास्तम्भसुषिरानर्गतैनरैः । पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनम् ॥ ५१॥ वेतालानां पिशाचानां देवानाञ्च सुरुपता । इत्यादिमाया विज्ञेया मानुषी मानुषेश्वरन् ॥ ५ ॥ कामतो रूपधारित्वं शस्त्रास्त्राश्माम्बुवर्षणम् । तमोनिलीनता चैव इति माया च मानुषी । ५३ ॥ जघान कीवकं भीम आश्रितः स्त्रीस्वरूपतां। विरं प्रच्छनरूपोऽभूद्दियया माययाऽनलः । ५४ ॥ अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणम् । इत्युपेक्षार्थकुशलैरुपेक्षा त्रिविधा स्मृता ॥ ५५ ॥ अकार्ये सज्जमानस्तु विषयान्धीकृतेक्षणः ।

·कीचकस्तु विराटेन हन्यतामित्युपेक्षितः ॥ ५६ ॥
ससज्जं भीमसेनं वा स्वार्थविच्छेदभोतया ।
हिडिम्बया निजो भ्राता हन्यतामित्युपेक्षितः॥५७॥
मेघान्धकारवृष्ट्यनिपीतामृतदर्शनम् ।
दूरस्थानाञ्च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां ॥ ५ ॥
छिनपाटितभिनानां संस्कृतानाञ्च दर्शनं ।
इतीन्द्रजालं द्विषता भीत्यर्थमुपकल्पयेत् ॥ ५ ॥
इत्युपायाः समाख्याता राज्ञो नानार्थसाधकाः ।
सामेतेषु हि सामज्ञो यथा कामं प्रयोजयेत् ॥ ६० ॥
सामभेदी च कर्तया साधु दानपुरःसरी ।
दानेन हि समायुक्तावतावर्थस्य सिद्धये ॥ ६१ ॥
दानरितेन सर्वत्र साम्रा कृत्यं भृशेन वा ।
निदीनं साम नायाति कलत्रेधपि संस्थितिम् ॥ ६२॥
इत्याधुपायानिपुणं नयज्ञो
विनिक्षिपेच्छत्रुबले निजे वा ।
निरभ्युपायो नियतं प्रयाणं
विचेष्टमानोऽन्ध इवाभ्युपैति । ६३ ॥
अवश्यमायान्ति वशं विपश्चिता-
मुपायसन्दर्शबलेन सम्पदः ।
भवन्त्युदारा विधिवत् प्रयोज्यते
फलं हि राज्ञां वविदर्थसिद्धये ॥ ६४ ॥

·११८ इति कामन्दकीये नीतिसारे उपायविकल्पो नाम सप्तदशः सर्गः ॥१७॥ अष्टादशसर्गप्रारम्भः । सामादीनामुपायानां त्रयाणां विफले नये । विनयेनयसम्पनी दण्डं दण्डेयषु दण्डवित् ॥ १ ॥ देवानभ्यर्च विप्रांश्च प्रशस्तयहतारकं । षविधं तु बलं व्यूह्य द्विषतोऽभिमुखं व्रजेत् ॥ २ ॥ सत्कारादनुरागाच्च सह सङ्कटनाशनात् । नित्यं तद्भावभावित्वान् मौलं भूतबलाहुरु ॥ ३ ॥ मौलं भूतं श्रेणिसुहृविषदाट विकं बलम् । पूर्व पूर्व गरीयस्तु बलानां व्यसनन्नथा ॥ ४ ॥ वृतेश्च स्वाम्यधीनत्वाद्भूतं श्रेणीबलाहुरू। तुल्यसंहर्षणामषीत् सियलाभातथैव च ॥ ५ ॥ बलान्जानपदत्वाच्च मैत्राच्छेणीबलं गुरु । सङ्ग्यातदेशकालत्वादेकाीपगमानथा ॥६॥ बलादमतयोग्याच्च शत्रोर्मित्रबलं गुरु । प्रकृत्याऽधार्मिका लुब्धा अनायीः सत्यभेदिनः ॥७॥ तस्मादारण्यकतया तेभ्यः शत्रुबलं गुरु । उभयं तट्विलोपार्थं कालापेक्षाव्यवस्थितम् । विलोपयसने चैव तत्रास्य विजयो धुवः ।

·११८ उपजापकृतातस्योद्यादन्यां विशेषतः n En परस्य वाप्युपजपेदुपजापाडुवो जयः । स्फीतसारानुरतेन भोलेनापचितः परः ॥ १० ॥ ततुल्येनेव यातयः क्षयययसहिष्णुना ॥ ११ ॥ प्रकृष्टेऽध्वनि काले वा गच्छेन्मोलेः समावृतैः । मालास्तु दीर्घकालत्वात् क्षयययसहिष्णवः ॥ १२ ॥ एषु वस्तुषु मेधावी भूतादीनि विवर्जयेत् । दीर्घकालावखिनेषु तेषु भेदभयं भवेत् ॥ १३ ॥ बहुत्वात् परसैन्यानां दीर्घकालाच्च खेदतः । नित्यप्रवासायासाभ्यां भेदोऽवश्यं हि जायते ॥ १४ ॥ प्रभूतं मे भूतबलं मोलमल्पमसारवत् । अरेरल्पं विरक्तं वा मौलं प्रायोऽल्पसारवत् ॥१५॥ प्रायो मनेण योद्धयमल्पायासेन वै जयः । अन्यो देशस्तु कालो वा प्रभूता वाक्षययया ॥१६॥ श्रान्नापजापाविश्रस्तं यस्मात् सैन्यं परस्य च । अल्पप्रसारो हन्नय इत्युपेक्ष्या भृतेर्बलेः ॥ १७ ॥ स्फीतं त्रीणि बलं शक्यमाधातुं पानवमनि । हस्वप्रवासयायामादिति सैन्यं समुत्पतेत् ॥ १६ ॥ स्वप्रभूतं सुहृत्सैन्यं शक्यमाधातुमात्मनि । अल्पमेवाल्पयुद्धश्च मनेणेति सुहृवलेः ॥ १६ ॥ मित्रसाधारणे कार्ये मित्रायते फलोदये ।

·१२०
..
अनुयाये च पाण्डित्ये मित्रेणेव सह व्रजेत् ॥ २० ॥
प्रभूतेनारिसेन्येन प्रेषयेन्महतो रिपून् ।
प्रशूकरवधापेक्षी नयं वा वचनं नयेत् ॥ २१ ॥
अविचितं कोपभयादभ्यासेन रिपोर्बलं ।
वासयेत् कर्षयेचैनं दुर्गकण्टकशोधनैः ॥ २२ ॥
नित्यमाटविकं सैन्यं दुर्गकण्टकशोधनः ।
परदेशप्रवेशे च पुरा कुर्वीत पण्डितः ॥ २३ ॥
एतन्मालादिषड्वर्ग चतुरङ्गबलं विदुः ।
षडङ्गमनकोषाभ्यां पदात्यथरथट्विपैः ॥ २४ ॥
इति षविधमेतद्धि यथा यागबलं बली ।
सुनिच्छिद्रं प्रतियूय यायाब्जयायो बलं प्रति ॥२५॥
योगमस्य विजानीयात् सर्वं मनादिना नृपः ।
वृताकृतप्रचारञ्च सम्यक् सेनापतेस्तथा ॥ २६ ॥
कुलाहतं जानपदं मनशं मनसम्मितं ।
दण्डनीतेः प्रयोतारमध्येतारञ्च यततः ॥ २७ ॥
सत्त्वशार्यक्षमास्थैर्यमाधुय्यीर्थगुणान्वितम् ।
प्रभावोत्साहसम्पनमाज़ीयमनुजीविनाम् ॥ २८ ॥
मित्रवतमुदारास्यं बहुस्वजनबान्धवम् ।
व्यावहारिकमक्षुद्रं पारप्रकृतिसङ्गतम् ॥ २६ ॥
नित्याकारणवैराणामकतीरमनाबिलम् ।
श्रुतानुबन्धिकम्मीणमल्पामित्रं बहुश्रुतम् ॥ ३० ॥

·१२१ आरोग्यं यायतं शूरं त्यागिनं कालवेदिनं । कल्याणाकृतिसम्पनं स्वसम्भायपराक्रमं ॥ ३१ ॥ गजाथरथचयीशु शिक्षितं मुजितश्रमं । खड़युद्धनियुद्धेषु शीघ्रश्चक्रमणक्षमं ॥ ३२ ॥ युद्धभूमिविभागझं सिंहवदविक्रमं । अदीर्घसूत्रं निस्तनममर्षणमनुद्धतं ॥ ३३ ॥ हस्त्यश्वरथशस्त्राणां सम्यग् लक्षणवेदिनं । वरस्थिरविवेकज्ञं कृतज्ञमनुकल्पकं ॥ ३४ ॥ धर्मकर्मसमायोगं कुशलं कुशलानुगं । सर्वयुद्धवियोपेतं शक्तं तत् परिकर्मणि ॥ ३५ ॥ स्वभावचितज्ञतया युक्तमशून्दन्निनां । तनामाश्चापि वेतारं तद्विधानोपपादकं ॥ ३६ ॥ देशभाषास्वभाव लिपिझं सुदृढस्मृति । निशाप्रवारकुशलं कुशलज्ञाननिश्चितं ॥ ३७ ॥ उदयास्तमयज्ञानं नक्षत्राणां यहैः सह । दिग्देशमार्गविज्ञानसम्पनं तनिषेवितं ॥ ३ ॥ सुत्पिपासाश्रमत्रासशीतवातोष्णवृष्टिभिः । अनाहितभयनानि सत्पुंसामिभयप्रदं ॥ ३६॥ भेतारं परसैन्यानां दुःसाध्या हितनिश्चयं । भयानाञ्च स्वसैन्यानां सम्यग्विष्टम्भलक्षणं ॥ ४० ॥ * भयनासमित्यन्तो बा। + भग्नानामिति वा।

·१२२ अवस्कन्दाभिगोलारं भेतारं सैन्यकर्मणां । वरदूतप्रचारसँ • महारम्भफलोपगं ॥ ४१ ॥ शशुत् संसिद्धिकम्मीणं सिद्धिकर्मनिषेवितं । परापरेषु निर्विणं श्रीमद्राज्यार्थतत्परं ॥ ४२ ॥ इत्यादिलक्षणोपेतं कुर्वीत ध्वजिनीपतिं । ध्वजिनीञ्च सदोद्युत्तः सङ्गेपयेद्दिवानिशं ॥ ४३ ॥ नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् । सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्यूहीकृतैर्बलेः ॥ ४४ ॥ नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपृतनावृतः । मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु महदनं ॥ ४५ ॥ पाश्योरुभयोरया वाजिनां पार्शयो रथाः । रथानां पार्शयोनीगा नागानां चाटवी बलं ॥ ४६॥ पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं । यायात्सम्बद्धसैन्याधः खिनानाथासयञ्छ्नेः ॥ १ ॥ यायाचूहेन महता मकरेण पुरो भये । श्येनेनोभयपक्षण सूया वा धीरचक्रया ॥ ४ ॥ पश्चाद्ये तु शकटं पाश्रयोर्वज्रसञ्जितं । सर्वतः सर्वतो भद्रं भययूहं प्रकल्पयेत् ॥ ४ ॥ कन्दराशेलगहननिमगावनसङ्कटे । दोऽध्वनि परिश्रानं क्षुत्पिपासाहिमामं ॥ ५० ॥ * चरकूनप्रपञ्चज्ञमित्यन्यः ।

·१२३ याधिदुर्भिक्षमरकैः पीउन दम्युविदुतं । पङ्कपांशुजलकिन यस्तं पुञ्जीकृतं पथि ॥ ५१ ॥ प्रसुप्तं भोजनययमभूमिष्टमसंस्थितं । चारागिभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहितं ॥ ५२ एवमादिषु जातेषु व्यसनेषु समाकुलं । स्वसैन्यं साधु रक्षेत परसेन्यञ्च घातयेत् ॥ ५३॥ विशिष्टा देशकालाभ्यां भिनारिप्रकृतिबली । कुय्यीत् प्रकाशयुद्धश्च कूटयुद्धं विपर्यये ॥ ५४ ॥ तेष्ववस्कन्दकालेषु पर हन्यात् समाकुलं । अभूमिष्ठं सभूमिष्ठा स्वभूमा चोपजायते ॥ ५५ ॥ प्रकृतिप्रयहाहृष्टं स्पर्शर्वनवरादिभिः । हन्यात् प्रवीरपुरुषैर्भङ्गदानापकर्षणेः । ५६ ॥ पुरस्तु दर्शनं दत्वा तलक्ष्यकृतनिश्चयात् । हन्यात्पश्चात् सवीरेण बलेनोत्पद्य वेगिना ॥ ५७ ॥ पश्चादा सङ्कलीकृत्य हन्यात् सारेण पूर्वतः । आभ्यां पाश्रीभिघाता तु याख्याता कूटयोधने १५ER पुरस्ताविषमे देशे पश्चाइन्यानु वेगवान् । जितमित्येव विशुस्तं हन्याच्छचं व्यपाश्रयः ॥ ५॥ स्कन्धावारपुरयाममास्यमानं व्रजादिषु । * पुरमादर्शमं दबेनि वा।

·१२४ विलोभ्य तु परानीकमप्रमोऽवनाशयेत् ॥ ६० ॥ फल्गुसैन्यप्रतिच्छनं कृत्वा वासारवडलं । मदयन्नं तहिलोपे यसेदुत्पत्त्य सिंहवत् ॥ ६१ ॥ मृगयासम्प्रयुक्तं वा हन्याच्छचं व्यपाश्रयः । अथवा गोयहाकृष्टया तलक्ष्यं मार्गबन्धनात् ॥ ६२ ॥ अवस्कन्दभयाद्रात्री प्रजागरकृतश्रमं । ६३ ।। अहसनाहतश्रान्नमपराह्ने विनाशयेत् । निशि विश्रम्भसंसुप्तं तत्साप्तिकविधानवित् ॥ ६४ ॥ सपादकोषावरणेभीगैः कुय्यीतु साप्तिकं । कोपादुयजवापेतैर्नरैवी खड्गपाणिभिः ॥ ६५ ॥ प्रति सूर्य महावातं हन्यात् सम्मीलितेक्षणं । इत्येवं कूटयुद्धेन हन्याच्छत्रु लघुत्थितः ॥ ६६ ॥ नीहारस्तिमिरं गावः स्वभ्राद्रिवननिमगाः । वदन्ति शत्रुमित्यादि छत्रं सप्त प्रकीर्तितं ngn साधुप्रवृत्तो व्यवसायवर्ती यानप्रकारेण परनिहन्यात् । वरैः समावेदिततत्प्रवारः शङ्केत तेनैव ततोऽप्रमतः ॥ ६ ॥ नियतमिति निहन्यात् कूटयुद्धेषु शत्रु न हि निरयति धर्मच्छद्मना शत्रुनाशः । अचकितमिव सुप्नं पाण्डवानामनीकं ·१२५ निशि सुनिशितशस्त्रो द्रोणसूनुर्जघान ॥ ६ ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे सैन्यबलाबलं सेना- पतिप्रचारः प्रयाणव्यसनरक्षणं कूटयुद्धविकल्पच अ- ष्टादशः सर्गः ॥ १॥ उनविंशसर्गप्रारम्भः । प्रयाणे पूर्वजापित्वं वनदुर्गप्रवेशनं । अकृतानाञ्च मागीणां तीथीनाञ्च प्रवर्तनं ॥ १ ॥ तोयावतारसन्नारावेकाङ्गविजयस्तथा । अभिनानामनीकानां भेदनं भिनसङ्गहः ॥ २ ॥ विभीषिकाविघातश्च प्राकारद्वारभनं । कोषनीतिभयत्राणं हस्तिकर्म प्रचक्षते ॥ ३ ॥ वनदिङमार्गप्रवयो वीवधासाररक्षणं । अनुयानापसरणे शीघ्रं कार्योपपादनं ॥ ४ ॥ दीनानुसरणञ्चैव काटीनां जघनस्य च । इत्यशूकर्म पत्तेश्च सर्वदा शस्त्रधारणं ॥ ५ ॥ शोधनं कूपतीथीनां मागीणां शिविरस्य च । यवसादि व यत्किञ्चिविज्ञेयं विश्कर्मवत् ॥ ६॥ जातिस्थानं वयःस्थानं प्राणिनां मर्मवेगिता । तेजःशिल्पं शीघ्रगत्वं स्येयं साधु विधेयिता ॥ ७ ॥ स्वयअनाचारवतां पत्यथरथवाजिनां ।

·१२६ इति लक्षणमेतेन युक्तान् कर्मसु योजयेत् ॥ ॥ मस्थूणछिनबल्मीववृक्षगुल्मापकण्टका । सापसारा पदातीनां भूनॆव विषमा मता ॥ अल्पवृक्षापलाछिद्रालतिकाविदरा स्थिरा । निःशकरा च निःपका सापसारा व वाजिभूः ॥ १०॥ निःस्थाणुसिकतापका निबत्मीकापलासना । केदारव्रततिशुभ्रवृक्षगुल्मादिवर्जिता ॥ ११ ॥ निरुद्याना निदरणा खुरचनमणक्षमा । सर्वप्रचारयोग्या च • रथभूः सम्प्रकीर्तिता ॥ १२ ॥ रथानां वाजिनां भूमिः स्थिरा सर्वत्र हस्तिनां । न हयस्थानभूरेषा न नागानां विदुर्बुधाः ॥ १३ ॥ मर्दनीयतरछेद्यव्रततिः पङ्गवर्जिता । उर्बरा गम्यशैला च विषमा गजमेदिनी ॥ १४ ॥ जयार्थी नेव युध्येत मतिमानप्रतियहः । युध्येतावश्यकत्वावा तदातिबलवेष्टितः ॥ १५ ॥ गजेधारोपितः साधु शीघ्रयानरधिष्ठितः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता ॥१६॥ प्रत्यये कर्मणि कृते शाध्यमानः कृतादरः । योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् का हि दातुन युध्यते ॥१७॥ दद्यात् प्रहृष्टा नियुतं वणीनां राजघातिने । * स्थिरा चक्रमहा चैति वा।

·१२७ तदईन्नत्सुतबधे सेनापतिबधे तथा ॥ १६ ॥ प्रवीराणां तु मुख्यस्य शतं शतगुणं बधे ॥ १६॥ तदर्धं कुचरबधे प्रदानं स्यन्दनस्य च । सहवञ्च चापिबधे पतिमुख्यबधे स्मृतं ॥ २० ॥ गवां विंशतिकं सर्च भोगवैगुण्यमेव च । गुण्यं हेम च कुप्यञ्च यो यजयति तस्य तत् ॥ २१ ॥ दद्यावस्त्वनुरुपं हि हृष्टा योधान राधिपः । पश्चात विधमुत्सर्पन स्थापयेवलिनं युधि ॥ २२ ॥ त्रिगुणाचा रथगजो योज्यौ पञ्चसु पञ्चसु । समान्नरथ पुरुषस्तुरङ्गस्त्रिसमान्नरः ॥ २३ ॥ कुचरः स्यन्दनश्चैव स्मृतौ पञ्चसमान्नरो। सवनीतिविदामेतत्सम्मतं परिकीर्तितं ॥ २४ ॥ तथा व खलु युध्ये रन् पत्यथरथदन्निनः । यथा भवेदसम्बाधा यायामो विनिवर्तने । २५ ॥ सङ्करेण व युद्धेरन् सङ्करः सद्भुलावहः महासङ्घलयुद्धे तु संश्रयेरन्महाकुलान् ॥ २६ ॥ अवश्यं प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः । इति कल्पास्तु पञ्चाथा विधेयाः कुञ्चरस्य व ॥२७॥ पादशो भावयेदपुरुषा दश पञ्च च । विधानमिति नागस्य कथितं स्यन्दनस्य च ॥२८॥ तथानीकस्य रन्धं तु पञ्चवापं प्रचक्षते । १

·१२८
सवयूहविधानज्ञा युद्धकर्मसुकर्मणः ॥ २६ ॥
उरः कक्षे व पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतियहः ।
काठी च यूहशास्त्रज्ञैः सप्ला३ यूह इष्यते ॥ ३० ॥
उरच कक्षपक्षा व यूहोऽयं सप्रतियहः ।
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः ॥ ३१ ॥
अभेद्याः कुलजा मेध्या लब्यलक्ष्याः प्रहारिणः ।
सेनाङ्गपतयः काय्यी दृष्टयुद्धप्रतिक्रियाः ॥ ३२ ॥
प्रवीरपुरुषेरेतैस्तिष्ठेयुः परिवारिताः ।
अभेदेन च युद्धेरन् रक्षेयुश्च परस्परं ॥ ३३ ॥
फल्गु सैन्यस्य यत्किञ्चिन्मध्ये यूहस्य तद्भवेत् ।
युद्धवस्तु च यत्किञ्चित्प्रायस्तजघने भवेत् ॥ ३४ ॥
युद्धार्थ युद्धकुशलं वण्डानीकं प्रयोजयेत् ।
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं ॥ ३५ ॥
यूहाऽनुपृष्ठमचलः पत्यशूरथदन्तिभिः ।
तथाप्रतिहतो ज्ञेयो हश्वरथपतिभिः ।। ३६ ॥
मध्ये देशे हयानीकं रथानोकं तु कक्षयोः ।
पक्षयोश्च गजानीकं यूहोन्नभिदयं स्मृतः ॥ ३७ ॥
रथस्थाने हयान्दद्यात् पदातीच हयाश्रये ।
रथाभावे तु मतिमानागानेव प्रकल्पयेत् ॥ ३८ ॥
विभज्य प्रक्षिपेन्मध्ये पत्यश्वरथकुञ्जरान् ।
मध्ये कुति नागेन्द्रान् पत्यश्वरथवारितान् ॥३६॥

·१२८ धनुः सूची व दण्डश्च शकटो मकरध्वजः । इत्यादयो महायूहास्तदाकारान् प्रकल्पयेत् ॥ ४० ॥ यदि स्याद्दण्डबाहुल्यं तदा चापः प्रकीर्तितः । मण्डलाऽसंहतो भोगो दण्डवेति मनीषिभिः ॥४१॥ कथिताः प्रकृतियूहा भेदास्तेषां प्रकीर्तिताः । यः स तं व्यूख मतिमान् काले स्थाने प्रकल्पयेत्॥४२॥ तिर्यग्वृतिश्च दण्डः स्याद्नोगत्वाइतिरेव च । प्रदरो दृढकोऽसयश्चापो वे तट्विपर्ययः ॥ ४३ ॥ प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश्च श्येना विजयसञ्जयो । ॥ अधिक बलानामावपनात्प्रक्षेपणात्माकारव्यूहानां तद्वेदानाच्चादेश. मभिधातुमाह, मण्डल इति। मण्डलासंहतो वक्ष्यमाणा लक्षणो भोगा दण्डश्चैतावपि वक्ष्यमाणलक्षणावेव एते चत्वारो मनीषिभिः प्रकृति- व्यूहा विकृतिरहिताः प्रकीर्तिताः। दण्डादिव्यूहानां खरूपमभिधातु- माह। तिर्यग्बत्तिरिति ॥ तिर्यरवर्तनं यम्यासौ दण्डः, दगड म्य वंशादि. मस्य वा दक्षिणभागाऽवस्थितस्य श्रान्तस्य तिर्यत्तिर्भवति तादृशस्य- तहण्ड व्यूहस्य भवति । तद्यथा। "पक्षः कक्षा नरस्य" "कक्षपक्षे भाग- त्वाइत्तिरेव च" भाग इति सर्पमोगाकारत्वात् सा च त्तिता दण्डम्य हस्य सर्पभोगस्येवेत्यर्थः । तिर्यत्तिवलितोऽपि ऊर्द्धदृषिर्या भोगी व्य हः॥ मण्डलः सर्वतोत्तिरिति मण्डलाकार सर्वतोमुखत्वात् सर्व- तोमुख इति । तद्यथा। क. उ. क. संहताकार व्यू हे एकात्तिरसंहत इति उक्तानीकान्तरात् एथरवृत्तिरयवहित इत्यर्थः । ४१, ४२, ४३ । दण्डप्रकृतिभेदानां व्यूहानभिधातुमाह । प्रदर इत्यादिना । दण्डम्य प्रदोत्यादयः सप्तदश भेदा भवन्ति अतिक्रान्ताद्यन्यतमप्रकारेण । स एव दण्डः पक्षाभ्यामतिकान्तस्य अतिक्रम्य गतः प्रदरो भवति । तस्या. कारः उभयकक्षस्थपरानीकप्रदारणात् ॥ “प्रतिक्रान्तः" पक्षाभ्यां प्रति- कमणं पश्चादमनं दृढ़को भवति । तस्याकारः तद्यथा क. उ. क. ॥ B ·१३० विशालविजयः सूची स्थूणाकर्णनमूमुखः । ४४ ॥ सुखाख्या वलयश्चैव दण्डभेदाः सुदुर्जयः । अतिक्रानः प्रतिक्रानः कक्षाभ्याचैकपक्षतः ॥ ४५ ॥ अतिक्रान्तच पक्षाभ्यां त्रयोऽन्यस्तु विपर्ययः । स्थूणापक्षा धनुःपक्षा ट्विस्थूणा दण्ड उद्धगः ॥ ४६॥ ट्विगुणान्तस्त्वतिक्रानपक्षाऽन्योऽस्य विपर्ययः । अतिक्रान्तश्च पक्षाभ्यामिति कस्य पक्षाभ्यामि त्यसह्योऽप्ययः । तद्यथा असहायं। प. प. क. उ. क. चयोऽन्यन्तु इति व्यूहत्रित यस्य विपर्यायवापः । कक्षाभ्यां प्रतिक्रान्त त्वा- वापसंज्ञा चकारप्रतिपादनात् । तद्यथा प. उ. प.| दृठकविपर्ययोऽतिकाना पक्षत्वात् । असह्य विपर्य यः प्रतिछः प्रतिकान्त पक्षत्वात् तदाकारः पक्षस्याप्रति. कान्या ॥ श्येमाकारत्वात् ध्येनाख्यः । स्ट्रणापक्षः पक्षयोः स्थाने मा. यू हो यस्याऽसा स्थूणापक्षः । तद्यथा विजयाख्याऽयं । धनःपत्त इति चापहः पक्षयोः स्थाने यस्य स धनुःपक्षः सञ्जयाख्योऽयं ॥ विस्थू ख इति द्विगुणितस्थो विशालविजयाख्योऽयं व्यूहः॥ दण्ड ऊर्द्धग प्रति ऊर्द्धगो दण्डः सूची भवति । तद्यथा ॥ .. प प .. कर्मयोः स्थाने स्पृशायूहो यस्याऽसौ स्यूमाकर्णः अतिक्रानपक्ष इति अयं चमू मुखो व्यहः॥ बन्धोऽस्य विपर्यय इति अस्य चमूमुखस्य ·१३१ विचतुर्दण्ड इत्येवं ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् ॥ ४७ ॥ गोमूत्रिका हिसञ्चारी शकटो मकरस्तथा । भोगभेदाः समाख्यातास्तथा परिपतनकः ॥ ४ ॥ दण्डपक्षा युगोरस्यः शकटस्तविपर्ययः । मकरो व्यवकीणश्च शेषः कुञ्चरराजिभिः ॥ ४६॥ मण्डलयूहभेदी च सर्वतोभद्रदुर्जया । गजानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः ॥ ५० ॥ अर्द्धवन्द्रक उद्धारो वज्रो भेदास्त्वसंहतेः । व्यूहस्य विपर्याय उत्तरस्थपत क्षाभ्यां प्रतिकान्तयक्ष त्वात् सुखाख्यो व्यूहो भवति । तद्यथा क. प. उ. क. हिचतुईण्ड इति द्विगुणितदण्डा वलयो भवति। चतुर्गुशितदण्डो दुर्जये। भवति । तद्यथा ४३ ॥४४॥ ४५ ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ क. प. उ. क. प. क प ४॥ भोगभेदानामुद्देशमाह । गोमत्रिकेत्यादि । गोमूत्रिका गवां मत्रवडे. खाकारो विद्यतेऽस्थाः। बहः सरण म्यानचाऽहिसारोयभिधीयते। समयाः प्रयोगः । तद्यथा दण्डेति । दण्डव्यूहः पक्षस्थाने यस्याऽसा दण्डपक्षः। युगोरम्य इति उरम्य दिगणितं विधेयमित्यर्थः। अर्थापच्या कः कोऽनी विधेयः । तद्विपर्ययो मकर इति सर्वशकट संस्थविपर्ययमुखो मकरः। तथा व्यवकोसः प्रधः कुञ्जरराजिभिरिति परितः पताकाकारोऽयं व्यहो मध्ये कुन्नरराजिभियंव कोणी भवति मकर रवेति ॥ ४६ मण्डल व्यूह भेदाविति । मण्डलव्य हभेदौ सर्वतोभदुर्जयो । तत्र प्रथमः सर्वतोमुखः बहानीकोऽयं दुर्जयः। असंहतभेदानभिधातुमाह, अईचन्द्रक इति। बईचन्द्रकोऽईचन्द्रा- कृतिः। तद्यथा क! उद्धार चतुःसैन्यः। तद्यथा पञ्चसैन्यस्त था . 12 ·तथा कुकुट शृङ्गी * व काकपादी च गोधिका ॥५१॥ त्रिचतुःपञ्चसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः । इति यूहाः समाख्याता यूहभेदप्रयोतृभिः ॥ ५२ ॥ एते सप्तदश प्रोता दण्डयूहाच पञ्चधा । तथा व्यहवयञ्चैव मण्डलस्य प्रयोतृभिः ॥ ५३॥ असंहतास्तु षड्यूहा भोगयूहाश्च पञ्चधा । व्यूहजैस्तु प्रयोज्याः स्युयुद्धकाल उपस्थिते ॥ ५४ ॥ पक्षादीनामनीकेन हत्वा शेषं परिक्षिपेत् । तरसा व समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयन् ॥ ५५ ॥ परकोटिमुपक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतियहः । कोटिभ्यां जघने हन्यादुरसा च प्रपीउयेत् ॥ ५६ ॥ एवं यूहप्रयत्नेन यतवानवनीपतिः । विदारयेड्यूहजातं बलेश्च विषताम्बलम् ॥ ५७ ॥ यतः फल्गु यतोऽभिनं यतो दुष्टैरधिष्ठितम् । ततो रिपुबलं हन्यादात्मानं चापि बृंहयेत् ॥ ५ ॥ अरिं विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् । संहतं च गजानीकैः प्रचण्डेरेव वारयेत् ॥ ५६ कर्कटाय तथा काकपादिका तथा गाधिका इत्यादयो व्यूहात्वाकार. भेदेन ज्ञेयाः । कर्कटपूटयाद्याकारसदृशरचिततत्त सैन्यव्यूहानां कर्कट. यादीनि नामधेयानि भवन्तीति फलितार्थः ५१ । ५२ ॥ * कर्कटष्ट गोति वा पाठः ।

·१३३ दुर्जयान् करिणः सिंहवसासितैर्महागजैः । आहन्यात् करिणां वाथ समूहैः साध्वधिष्ठितः।६० ॥ सलोहजालेढबद्धदन्तः मुकल्पितेजितपादरक्षेः 1 प्रवीरयोधैर्मददुर्निवारे- हन्याइजेन्द्रद्विषतामनीकम् ॥ ६१ ॥ एकोऽपि वारणपतिषितामनीकं व्यक्तनिहन्नि मदसत्वगुणोपपनः । नागेषु हि क्षितिभुजां विजया निबद्ध- स्तस्माइजाधिकबला नृपतिः सदा स्यात् ॥ ६२ ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे गजाशुपतिकर्मणि पदातिरथहस्तिभूमयो यानकल्पना व्यूहकल्पना प्रकाशयुद्धञ्च उनविंशतितमः सर्गः ॥ १६ ॥ समाप्पश्चायं कामन्दकीयनीतिसारः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.