·.
OM
SANSKRITA SHIKSHA
PART IV.
OR
THE SANSKRITA FOURTH BOOK OF READING.
•
BY
JAGANMOHANA TARKALANKARA
নমিথ্যা।
ধনুর্থ আসঃ।
সীলনীছ নলিজা
লিঃ, D!973
Inizin
শ্রীগোপালচন্দ্র মুখােপাধ্যায় ক
মুদ্রিত ও প্রকাশিত।
পুরাণপ্রকাশ যন্ত্র।
কলিকাতা, শ্যামবাজার,
গোপীমোহন দত্তের লেন, নং ৫
বঙ্গাব্দ :২৮৩।
মূল্য ॥ পাট অানা মাত্র।

·বিজ্ঞাপন।
সংস্কৃ ত িচতুর্থ ভাগ, সঙ্কলিত ও প্রচারিত হইল।
এই চতুর্থ ভাগ, দুই অংশে বিভক্ত। প্রথম অংশের নাম
গদ্যবন্ধ, দ্বিতীয় অংশের নাম পদবন্ধ। শান্তিবৃত্ত নামক
কোন জৈন গ্রন্থ হইতে এই গদ্যবন্ধ সংগৃহীত হইয়াছে।
শান্তিচরিত নামে এক খানি প্রাচীন পদ্যময় জৈন গ্রন্থ
আছে। সংবৎ ১৫৩৫ ইং ১৪৭৮ অব্দে অর্থাৎ বর্তমান
বৎসর হইতে, ৪০০ বৎসর পূর্বে জয়চন্দ্র নামক যতির
শিষ্য ভাবচন্দ্র নামক কোন ব্যক্তি উক্ত পদ্যময় শান্তিচরিত
হইতে, গদ্যময় এই শান্তিবৃত্ত প্রণয়ন করিয়াছিলেন ।
আমি যে পুস্তকখানি হইতে এই সংস্কৃতশিক্ষার চতু
ভাগের গদ্যবন্ধ সগ্রহ করিয়াছি, তাহা ১৬৫ বৎসর পূর্বে
লিখিত, এবং তাই। কলিকাতা সংস্কৃত বিদ্যালয়ের পুস্তক
লয় হইতে প্রাপ্ত। সেই পুস্তকের শেষে লিখিত আছে যে,
স্বীদিন: ময়লিমিষ্টি ও ২ মিন মাতুব্দ
মাৰ ননিঘী ৰং ৰবিনি শ্রীমানিন অা। শী
पक्षमुख्य प्रवरगुणनिधि योजयचन्द्रसूरी: शिष्य श्रीभावचन्द्रा
ऽनुमति यतिवरः पद्यतो गद्यबन्धम् ॥ संवत् १५३५ वर्षे
भाद्रपद मासे कण पक्षे नवम्यां तिथौ रविवासरे श्रीपूर्णिमा
पक्षी भट्टारक थोपावं चन्द्र परिपटालङ्कार संयम श्रीशृङ्गारपूज्य
योजयचन्द्र सूरिशिष्य भहारक श्रीभावचन्द सूरिभिः स्वल्पम

·নিৰাৰামীমানা অনাথ অনিরুদ ৰাম ন
विहितं चिरं नन्दन । संवत् १७६८ वर्षे मितो वैशाख वदि
* ৫ মিগ্নী। স্মাৰা ৰিৰ নলুনা । সনিয়ি
নামান। স্বী: : : : ( ন নিন।
এই শান্তিবৃত্তে উত্তম সুললিত সরল ভাষায়, গল্পচ্ছলে
অনেক নীতিবিষয়ক ও ধর্মবিষয়ক উপদেশ আছে। ইহার
মধ্যে যে, উপাখ্যান গুলিতে ধৰ্ম্ম বিশেষের উপদেশ বা
অশ্লীলাদি নাই, যে সমুদায় অংশ কোন ধর্মের বিরুদ্ধ নহে,
যাহা, বালকদিগের পাঠের উপযুক্ত, প্রায় সেই সমুদার
অংশই ইহাতে সঙ্কলিত হইয়াছে। কোন কোন স্থলে,
ধৰ্ম্মবিশেষের পক্ষপাতাদি পরিহার করিবার নিমিত্ত, দুই
একটি নাম বা শব্দ পরিবর্ত করিয়া দিয়াছি। এই সঙ্কলিত
গদ্যবন্ধ পাঠ করিলে এক্ষণে কেহ অনুভব করিতে পারিবেন
না যে, ইহা বৌদ্ধ বা জৈন গ্রন্থ হইতে উদ্ধত ।
পদ্যবন্ধ, মহাভারত হইতে সঙ্কলিত। মহাভারত রূপ
মহাসাগরের গর্ভে যে সমুদায় মহোজ্জ্বল উপদেশরত্ন নিহত
আছে, তাহার মধ্যে কয়েকটিমাত্র ইহাতে স’গৃহীত হই
আছে। আমি বিবেচনা করি, এই উপদেশ গুলি সুকুমার
মত বাল কদিগের পক্ষে বিশেষ উপযোগী হইতে পারে ।
এক্ষণে এতংপাঠে যদি বিদ্যার্থীদিগের মধ্যে এক ব্যক্তির ও
কিঞ্চিৎ উপকার হয়, তাহা হইলে ও শ্রম সার্থক বোধ
করিব।
সংবং ১৯৩৫ জগন্মােহন তর্কালঙ্কার।
১ লা জ্যৈষ্ঠ

·संस्कृतशिक्षा चतुर्थ भागः। गद्यवन्धः। -- इहैव भरतक्षेत्र अनन्तरत्ननिकेतनं रत्नपुरं नाम पत्तन- मस्ति । तत्र श्रोषेणनामा भूपतिरभूत्। तस्व हे भायें, मुख्या असिनिन्दिता, द्वितीया सिंहनिन्दिता च । एकदा आद्या महिषी सुखशय्यायां शयाना यामिन्यां स्वप्नमध्ये निजोत्सङ्गवति नौ सूर्य्यचन्द्रमसौ ददर्श । तदर्श- नेन सा राशी हर्षप्रकर्ष दधौ । ततः स्वधिया तया चिन्तितं, शास्त्रविद एवं बदन्ति, 'भव्यतरं स्वप्नं वीक्ष्य यस्य कस्य पुरतो न कथ्यते, तावत् शयनमपि न कर्त्तव्यम् । अतः सा विनिद्रा सती तं. खप्न प्रात:काले स्वभत्तः कथयामास । तत: सोऽपि नृपः खबुद्धया शास्त्रदृष्ट्या च विचार्य प्रसन्नवचसा तत्फलमित्थं शशंस, देवि ! एतत्वप्रमहिना ते युग्मजातौ भूविख्याती कुलोद्योतकरी प्रवरौ च पुत्री भविष्यत इति । एवं श्रुत्वा सा महिषी मुदिता । ततश्च सा गर्भवयं दधती नितरां शुशुभे । अथ सम्पूर्णसमये तया पुत्रहयं सुषुवे । ततः पिता ..

·२ संस्कृतशिक्षा। PANNA महोत्सवपुरःसरं जातकम्मादिकं विधाय यथासमयं तयोः पुत्रयोरिन्दुषेणो च विन्दुषेणो इति च नाम विनिमम । तवाना तो हावपि लाल्यमानी प्रवर्द्धमानौ च क्रमेणाष्ट- वार्षिको संवृत्तौ। ततश्च राज्ञा तौ हावपि कुलाचार्य- 'समीपे समर्पिती कलाभ्यासं कारितौ क्रमेण यौवनं प्राप्तौ । इतथात्रैव भारते मगधमानि देश अचलनामा ग्रामो- ऽस्ति । तत्र धरणिजटाभिधानो विजपुङ्गवो वेदवेदाङ्ग- • विचक्षणो वसति । तद्भाया यशोभद्रा । तत्कुक्षिसम्भवी नन्दिभूति-श्रीभूति नामानौ पुत्री बभूवतुः । पञ्चवर्षानन्तरं तौ नन्दमौ यत्नतो निरन्तरं स विप्रो वेदशास्त्रं पाठया- मास। तथा दास्या: कपिलायाः पुत्रः कपिलनामासीत् । सोऽपि बिजनन्दनः। परन्तु तं प्रज्ञाधिकमपि जातिहीन- तया वेदशास्त्र हिजो न पाठयति स्म । परन्तु कपिलः शृण्वन्नेव चतुर्दशविद्याविशारदोऽभूत् । अथासौ तस्मिन् ग्राम जातिहीनतया मानमलभमानो राहानिःसृत्य यज्ञोपवीतं वहन् महाब्राह्मणसममात्मानं मन्यमानो ब्रह्मक्रियाकुशलो वेदवेदाङ्गनिपुणो महौं भ्राम्यन् औरनपुरपत्तनमाययौ। तत्र सत्यकिनामा महोपाध्यायः खलेखशालायां बहन छावान् वेदशास्त्राणि पाठयति स्म । कपिलस्तत्र समेतः । तेन चासौ छात्रान् पाठयन् दृष्टः । तदा स्वकीयचातुर्य- प्रकाशनाय तेन कपिलेन तदीयच्छात्रसमौये कश्चित् वेद- ·चतुर्थ भागः। पदार्थः पृष्टः। तदा सत्वकिना हृदये चिन्तितं, महान् पण्डितोऽयं, यत् पृष्टं वाक्यं, तन्ममापि हृदये नोत्पद्य- मानमस्ति, मदीयच्छत्रि कथं समर्थता स्यात् प्रत्युत्तरदाने इति विचिन्त्य तत्र महोत्कृष्ट विद्यागुणं दृष्ट्वा ब्रह्मक्रिया- योग्य विज्ञाय स्वपदे संस्थापयामास । यतो गुणैः कस्य चेतो न नम्यते। अथ सत्यकि-पण्डितस्य जम्बुकानाम्नी गेहिनौ बभूवः तत्कुक्षिसम्भवा सत्यभामा पुत्री गुणवती रूपवती च, परन्तु कुमारिकास्ति । तदा तेन उपाध्यायेन हृदि विचिन्तितम्, एतस्या योग्योऽयं वरः। इति ध्यात्वासौ तस्मै तां पुत्रों ददाति स्म। कपिलस्तु तया साई स्वेच्छया विषयसुखं भुनानः सुखेन तस्थौ। उपाध्यायेन सम्मानित इति कार- णात् जनैरपि कपिल: सत्कृतो विद्वत्मभासु विशेषतः सम्मानिती राजप्रसिद्धश्च सञ्जातः । प्रथैकदा प्रावटकाल: प्रादुर्बभूव । तस्मिंश्च समये कपिलो रात्रौ कौतुकाविष्टो देवकुलेषु नाटकादिविलोकनार्थं गतः ।। तत्र सङ्गीतादिविनोदेन निशाई समतीतम् । ततो नाटक विसृष्टं, सर्वेऽपि जनाः स्वस्थानमगमन् । कपिलोऽपि रात्री गाढ़ान्धकार तोयदे प्रवर्षति गृहं गन्तु प्रवृत्तः । मार्गे कोऽपि गच्छनागच्छन दृश्यते । खमनसि चिन्तितम् । मुधा किं वस्त्रे आकरोमि, साम्प्रतं मार्गोऽपि निःसञ्चरः संहत्तः। इति ध्यावासी तदा कपिलेन ·संस्कृतशिक्षा। तहचः वाससी संकृत्य कमान्तर मिःक्षिप्य नग्न एव निजग्रह समेतः। ततो रहदारणागत्य वस्त्र परिधाय ग्रहमध्ये प्रविष्टः । तद्भार्या ग्राहमध्यात् अन्यवाससौ समानीय तमिति प्रोचे, स्वामिन् ! जलक्लिने वाससी मुञ्च, इमे परिधेहि । श्रुत्वा कपिल: प्राह, प्रिये ! मन्त्रशनाया मम वस्त्रे न लिने, यदि संशयोऽस्ति तर्हि विलोकय । तदा सा सविस्मयं करस्पर्शेन विलोकयामास । ते तथाविधे ज्ञात्वा यावत् साचा मनसि चिन्तयति तावत् विद्युदालोकेन तस्याङ्ग जलाई दृष्ट्वा सा कुशाग्रधीः स्वमनसौत्थं व्यचिन्तयत्, नूनं वृष्टिभयेन वाससी गोपयित्वा नग्न एवायं पथि समियाय, वृथात्मानं प्रशंसति । अनया चेष्टया नैष कुलीनो विभा- व्यते, तस्मादस्य रहवासी मम विडम्बनैव । इति विचिन्व सा तस्मिन् मन्दरागाभूत, परन्तु वाध्यवृत्त्या ग्रहवासं प्रति- पालयतिस्म। इतच कपिलपिता प्रचुरविद्यावानपि कालेन कम- वशात् निईनो जातः । तदा तं कपिलनामानं पुत्रं विभूतिमन्तं लोके पूजितं च ज्ञात्वा स धनार्थी सन् तदरहे प्रापूर्णकः समागतः। भोजनकाले किमपि मिषान्तरं कत्वा स कपिलो जनकात् पृथगुपविष्टः। तदा तस्या विशेषेण संशयः समुत्पन्नः। तेनैकान्ते विप्रस्तया शपथ- पूर्वमेवं पृष्टः, तात ! भवतामेष सुतः अङ्गजा वान्यः ?

·चतुर्थ भागः । इति पृष्टे तेन यथातथं बभाषे । तदा तस्या मनसि निश्चयो जातः। ! अथ कपिलेन किञ्चित् दत्त्वा विसृष्टः स जनकः स्वस्थानं गतः । तदनन्तरं सत्यभामा कपिलात् विरता सती श्रौषेणभूपसमीपं गत्वाञ्जलिं कृत्वा प्राह, देव ! त्व जगतीनाथः, पञ्चमी लोकपालः, तथा दीनानाथानां: त्वं शरणं त्वमेव गतिः, अतः कारुण्यं कुरुष्व ममोपरि।... भूपतिस्तां प्राह, भद्रे ! दुःखस्य कारणं ब्रूहि, त्वपिता सत्यकिरस्माकं पूज्यः, त्वन्तु तत्पुत्री, कपिलस्य गैहिनी, तेन विशेषतो मान्या, अधुना कारणं दुःखस्य कथय । सा प्राह, राजन् ! यो मम भर्ता कपिलो नाम स हि होनकुलत्वेन दूषितः । राज्ञा पृष्टं, भद्रे ! कथं त्वया ज्ञातं ?, तदा तया कपिलखरूपं समग्रमेव राजे निग- दितम्। तया पुनरिस्थ बभाषे, अनेन रहवासेन मम पर्याप्तम् तथा कुरु भूपते ! यथाहं विमलं शौलं पाल- यामि, अहं त्वदीयं शरणं प्राप्तास्मि । तया इत्युक्ते राज्ञा कपिल आकारितः कथितश्च भोः कपिल ! एषा त्वदीया प्रिया सत्यभामा त्वयि विर- नास्ति, तत इमां विगलितने हां मुञ्च, इयं पिटवेश्म- वत् मदीयमन्दिरे, स्थिता शोलालता कुलोचितं धम्म करोतु । नृपेण इत्युक्त कपिलोऽग्याह, राजन् ! तां विना क्षणमप्यहं स्थातुं न क्षमः, तदिदं कथमुच्यते, इति कपि- aliNe, ..

·संस्कनभिना। द लोत वचः श्रुत्वा राजा सत्यभामां पप्रच्छ, भद्रे ! यद्येष त्वां न मोक्ष्यति तर्हि किं करिष्यसि ? इत्युक्त तया प्रीत यद्यस्मात् अकुलौनात् मम मोक्षी- न स्यात् तदाहं प्राण- स्यागं निश्चयेन कुयाम् । इति तवचनं निशम्य राज्ञा पुनरपि कपिलस्य निग- दितं, हंहो ! यद्येतां बालां त्वं बलात् ग्रहोथसि तर्हि नूनं तव स्त्रीहत्यापातकं भविथति। त्व कथं पापान विभेषि, तथा यदि तव रोचते तहि अस्मद्राझौ-समोपे जनकगेहवदेषा तिष्ठतु कियन्ति दिनानि, इत्युक्ते कपिले- नानुमतम्। ततः सत्यभामा सविनीता सुशीला सती पप्रियासमीपे सुखेन तस्थौ । एतस्मिन्नन्तरे त्रिकालदर्शी कश्चिन्महर्षि मण्डलभ्रमण- प्रसङ्गेन तस्मिन् नगरे समायातः। श्रोषेणभूपतिस्तु तहन्द- नार्थ सपरिच्छदो ययौ। तत्र गत्वा महर्षि प्रणम्य तदनु- जया यथास्थानमुपविष्टो महर्षिमुखात् बहुविधं धम्मोपदेशं धम्मोपदेशावसाने महर्षिणोक्त, राजन् ! ये मनुष्या विविधविभवादिकं प्राप्य प्रमादतो धर्म नानुतिष्ठन्ति तेषां जन्म निरर्थकम् । ये च मङ्गलकलसवत् धम्मानु- सारण ऐश्वर्यशालिनी भूत्वा धर्ममार्ग' न विजहति त एव साध्याः। अथ राजा श्रीषेणेन पृष्टं, को मङ्गलकलसः ? कृपया सकथां कथय । महर्षिः प्राह, राजन्! श्रूयताम् । शुश्राव।

·चतुर्थ भागः ।
मङ्गलकलसकथा।
पासीदुजयन्या वैरसिंही नाम राजा, तन्महिषो
च सोमचन्द्राभिधाना। तत्र धनदत्तनामा श्रेष्ठिपुङ्गवः
प्रतिवसति स्म। स हि सुविनीतः सत्यशीलदयान्वितः परो-
पकारप्रवणश्च । तद्भाया सत्यवती, सा हि सुशीला पति-
परायणा परन्तु सन्तानविवर्जितास्ति । एकदा सा वेष्ठिनं
सुतचिन्तया म्लानमुखं निरोक्ष्य पप्रच्छ, कान्त ! किन्ते
दुःखकारणं.? तदा श्रेष्ठी यथातथं बभाषे ।
तहचः श्रुत्वा सत्यवती पुनरप्याह, नाथ ! अलमनया
चिन्तया । इह लोके परलोके च नृणां समीहितार्थदायको
धम्म एव, अतः कारणात् स एव विशेषेण सेवनीयः, इत्युक्त
शोष्ठिना जगदे, कया रीत्या धम्मोऽनुष्ठीयताम् ? श्रेष्ठिनी
प्राह, स्वामिन् ! परात्परपरमेश्वर भगवति भक्ति कुरुष्व ।
पात्रेभ्यो दानं देहि, धम्मशास्त्राणि लेखथित्वा विज्ञजनेषु
वितर। एवं कुर्वतो यदि पुत्रो भवेत् तदा महान् लाभः ।
यदि कदाचित् पुत्री न स्यात्, तर्हि नाथ ! परलोकोऽपि
निम्मलो भवेत् ।
एतत् श्रुत्वा श्रेष्ठी दृष्टोऽवादीत्, प्रिये ! त्वया साधूक्तम् ।
सम्यगाराधितो धम्मचिन्तामणि-कल्पद्रुमतुल्यतां दधाति ।
इति निश्चित्य मनसि देवपूजार्थ पुष्प ग्रहणाय श्रेष्ठी
आरामिक समाकार्य तस्म बहु धनं ददौ, ततश्च प्रत्यहं

·संस्कृतभिषा। प्रात: समुत्थाय स स्वयमेव वृक्षवाटिकायां गत्वा कुसुमानि समानीय ग्रहप्रतिमानां विधाय नगरप्रान्तस्थे देव्याः कात्यायन्या मन्दिर गच्छति । अथ कालेषु गच्छत्सु देवी परितुष्टा प्रत्यक्षोभूय पुत्रवरं ददौ, तेन च वचसा स प्रमु- दित श्रेष्ठी। इतश्च पुण्यप्रभावात् देवतादेशाच्च श्रेष्ठिनी यस्यां रात्री गर्भ दधौ, तस्यामेव तया खप्ने हेममयः पूर्णकलसो मङ्गलान्विती दृष्टः । तदा सा जजागार प्रमुदिता च सम- भूत्। क्रमेण पूर्णसमये शुभवेलायामस्याः पुत्रो जातः । तदा महोत्सवा बभूवुः । पित्रा च दीनदुःस्थितेभ्यो रत्ना- दिकं दत्त्वा समग्रखजनसमक्षं स्वप्नानुसारेण मङ्गलकलस इति नाम व्यधीयत । भथ मङ्गलकलसः क्रमेण प्रवईमानो विद्याभ्यासं कुर्वन् अष्टवर्षीयो जातः । एकदा तेनेति पृष्ट, तात ! नित्य त्वं प्रातः समुत्थाय क यासि ? पित्रा चोक्त, प्रतिदिनं देवपूजार्थ वृक्षवाटिकायां पुष्पग्रहणाय यामि । सुतेनोचे, अहमपि त्वया साई गमिष्यामि, इत्युक्तो वार्यमाणोऽपि तमनुययौ। आरामिण श्रेष्ठिनः सुतं विज्ञाय तस्य बालकस्य प्रीतये नारङ्ग-जम्बीर-कदलादीनि सुस्वादूनि फलानि दत्तानि । । ततः श्रेष्ठौ प्रसूनान्यादाय सपुत्रः खग्रहं गतः । तस्मिन् दिने श्रेष्ठिना पुत्रेण सह नानार्जनभोजनादि कतम् ।

·चतुर्थ भागः । । ततः सुती लेखशालायां समगात्। अथ द्वितीयवासरे महताग्रहेण पुत्र एकाकी पुष्पाण्यादातुं वृक्षवाटिकायां ययौ। आरामतश्च चारूणि चारूणि पुष्पाणि ग्रहीत्वा समागात् । ततस्तेन पितुरित्थं निवेदितं, पितः ! अहमेव प्रतिदिनं कुसुमग्रहणाय यास्यामि, भवद्भिस्तु धम्मध्यानपरैः स्वग्रह एव स्थातव्यम् । तदीयवचसा च तेनानुमतम् । ततो निर- न्तरं सुतो वृक्षवाटिकातः कुसुमान्यानयति, श्रेठी सुखेन देवार्चनां करोति । इतश्चाचैव भरतक्षेत्र चम्पा नाम महापुरी विद्यते। अस्ति तत्र सुरसुन्दरी नाम राजा, राज्ञो च गुणावली नाम । एकदा सा स्वप्नावस्थायां निजोत्सङ्ग कल्पलतां दृष्ट्वा जाग- रूका सतो भत्तुः कथयामास । तदाराजा बधिया विचार्य प्रोक्त, देवि! एतत्खनप्रभावात् सबेलक्षणसम्पबा पुत्री भविष्यति । इति निशम्य सा मुमुदे। ततः परिपूर्णसमये तया सुता प्रसूता । महोपेन तस्या- स्त्र लोक्यसुन्दरौति नाम विदधे। ततः क्रमेण प्रवईमाना सा तारुण्यं वयः प्राप्ता सती लावण्य-सौभाग्य-निकेतनं जाता। एकदा तां मनोहरागों सुतां दृष्ट्वा राजा हृदि वरचिन्तामकरोत् । तदा अन्तःपुरिकाभिवि जप्त, राजन् ! एषा बालिका अस्माकं जीविताधारा, वयमेतहिरहं सोढ़- मक्षमाः; अतोऽस्या विवाहो नान्यत्र सम्पाद्यः ; अस्या- मेव पुयां सुबुद्धिमानो मन्त्रिणः पुत्राय चैषा दातव्या ।

·संस्क समिक्षा। इति स्त्रीणां वचो निशम्य नृपो हदि दध्यौ, नून विवा- हादिकार्ये पुरन्धीणामेव प्राधान्यम्, इति विचिन्त्य भूपेन सुबुद्धिनामा सचिवः समाइतः, बहुमानपूब्बकमिति भाषि- तथ, भो मन्विन् ! मया मत्सुता त्वत्सूनवे देया, विवा होत्सवः क्रियताम् । इत्युतो मन्त्रिणा प्रोत, खामिन् ! अयुक्ता किं वदसि ? त्वत्पुत्री कस्मैचित् राजसूनवे घटते न तु मत्पुत्राय | यत उक्त, ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोमैत्री विवाहच न तु पुष्टविपुष्टयोः । इति मन्त्रिवचः श्रुत्वा राजा पुनरप्याह, मन्त्रिन् ! वयात्र न किमपि वाच्यम्, एतत् कार्यमित्यमेव भविष्यति । पारिषदगैरप्युक्ता, मन्त्रिन् । नृपवाक्य तथेति प्रतिपद्य- ताम् । तदा मन्त्री नृपवचोऽनिष्टमप्यनुमेने । ततो मन्त्री ग्राहं गत्वा उपविष्टश्चिन्तयामास, अहो। महति विपत्मागरे पतितोऽस्मि, किं करोमि ? राजः पुत्री रूपेणासमाना, मत्पुत्रस्तु कुष्ठरोगाभिभूतः। तयो- र्योगं कथं करोमि ? इति चिन्तातुरतया सर्वमपि भोज- नादिकं विस्मृतम्। अथ चिन्तयतस्तस्य एवं बुद्धिरुत्पन्ना यथा मदीया कुल- देवी सप्रभावा, तामेवाराधयामि, तत्प्रसादात् सर्व समो- हितं सत्यति, इति ध्यात्वा मन्त्री विधिवत् कुलदेवतामार- राध । ततः सा भगवती प्रत्यक्षीभूय जजल्प, मन्विन् !

·चतुर्थ भामः। किमर्थमहं ध्यातासि। मन्त्रिणोत, मातः ! त्वं स्वयमेव सर्व वैलि, तथापि पुनर्मम कथयतः शृणु। मत्पुत्री दुष्टेन कुष्ठ व्याधिना पराभूतोऽस्ति । अधुना तथा कुरु यथा नौरोगतां भजते। देवी प्राह, पुराकत-कर्मयोगादस्य व्याधिवेदना जाता। सा तु मयापि अपाकतुं न शक्यते । तवैषा प्रार्थना था। इत्युक्त पुनरपि मन्त्री विमुथ बभाषे, यद्येवं न स्यात् तहिं । कमपि अन्यं पुरुषं तदाकार निरामयं कुतोऽप्यानीय मम समर्पय, यथाहं नृपपुत्रों तेनोबाध खपुत्राय ददामि ; तस्य च यथोचितं करिष्ये। एवं निशम्य देवी प्राह, मन्विन् ! पुरौहार अश्वपाल- समीपे यः कश्चिद्दालको मया कुतोऽप्यानीय मुक्ताः शीत- निवारणार्थमग्निसेवां करिष्यति स भवता ग्राह्यः, पश्चात् यथोचित कर्त्तव्यम् । इत्याख्याय देवी तिरोदधे । सचिवो- ऽपि दृष्टः सन् समग्रां विवाहसामग्रीमाहत्तुं लग्नः । तदनन्तरं मन्त्री खतरङ्गमरक्षकं प्रच्छन्नतया समालय सर्च वृत्तान्तमादिती निवेद्य सादरमिदमुवाच, यः को- ऽपि बालकः कुतोऽपि भवदन्तिके समभ्येष्थति, स त्वया शीघ्र समानौय मम समर्पणीयः। इत्युक्तेन तेन अख- रक्षणाङ्गीकृतम्। इतश्च देवी ज्ञानेन श्रेष्ठिसुतं मङ्गलकलसं तस्या राज- सुताया भाविनं वरं विज्ञाय उज्जयन्यां महापुऱ्या ययौ।

·१२ मक तशिक्षा। तत्र गत्वा यथा मङ्गलकलसः पुष्पाण्यानयन् शृणोति तथा व्योमस्थैवमुवाच । य एष बालकः पुष्पाण्यादाय गच्छति स भाटकेन राजकन्यां परिणष्यति । इति श्रुत्वा स बालो विस्मयमापन: किमेतदिति चिन्त- यन् मनसि दध्यौ, ग्रहं गतस्तातस्य कथयिष्ये। अथ रह गतस्तावत् विस्मृतवान् । द्वितीयवासरेऽपि तथैव श्रुतम् । तदा स मनसि व्यचिन्तयत्, अहो ! या बाणी कल्ये श्रुता, अद्यापि सा बाणी नभसि अ यते । गतदिने पितुन कथितम्, परन्तु अद्यैव कथयिष्यामि । इति विचिन्तयन् मङ्गलकलसो यावगच्छति, तावत् महत्या वात्यया समुत्क्षिप्य स चम्पापुरी-समीपस्थे महा- रण्ये नीतः । तदा स भयभ्रान्तस्तृषाक्रान्त: क्लान्तो मानससरःसमानमेकं सरोवरं दृष्ट्वा तत्र वस्त्रपूतं जलं पीत्वा सुस्थीभूय, दर्भटणैरज्ज विधाय तया तदीयकूलसंरूढ़मेकं वटवृक्षमारोह। अथास्तमिते भानौ यावदसौ दिशो विलोकयति, ताव- दुसराणायां समीप एव प्रज्वलितमनलं ददर्श। ततोऽसौ शीतपोड़ितो वृक्षात् समुत्तीर्य ज्वलनानुसारेण चम्पा- पुरी-वहिःप्रदेशे ययौ। तत्र च अखपालसमीपे वडिसेवां कर्तुमुपविष्टः । अथ तैरखरक्षकैः पुरुषैः सहास्यैरित्युक्तां, कोऽयं वराको बालकः कुतः समायातः ? इति परस्परं वाती कुवत्सु तेषु ·चतुर्थ भागः। ततच तुरगरक्षक स्वामिना श्रुतम् । तदा तेन पूर्व सङ्कतं स्मरता स बालकः स्वसमोपे समानीतो निरुपद्रवः कृतव । प्रत्यूषसमये अतियत्नेन सचिवसमीपं प्रापितः । अथासी प्रमुदितेन तेन मन्त्रिणा भव्य स्थाने स्थापितः सानभोजना- : दिना सन्तोषितश्च । मङ्गलकलसेनापि चिन्तितं, कथमयं मम सक्रियां कुरुते ! गोपायित्वा च कथमहं रक्षितोऽस्मि । इति विमृष्य स सचिवं पप्रच्छ, मम वैदेशिकस्य किमर्थमयं सत्कारः क्रियते ? तथा का एषा पुरी, को वा देशः ? को वान भूपतिः ? इत्यादिकं सत्यं प्रोयतां, ममात्र विस्मयोऽस्ति । इति श्रुत्वा अमात्योऽवादीत्, ईयं चम्पा नाम पुरी, अङ्गा- भिधो देशः, सुरसुन्दरोऽत्र राजा, तस्याहममात्यः सुबुद्धि- नामा । मया त्वं महता कारणेन समानीतोऽसि । तदा तेन पृष्टं, किं तत् कारणम् ? सुबुद्धिः प्राहः, भोः ! शृणु। राजा त्रैलोक्य सुन्दरी नाम पुत्री विवाहयितुं मत्युत्राय दत्ता। स पुन: कुष्ठाभिभूतोऽस्ति, अतस्त्वया तां परिणीय मत्सुताय दातव्या, इत्यर्थे त्वमानीतः । अहमपि यथोचितपुरस्कारेण त्वां परितोषयिष्ये। एतद्दची निशम्य मङ्गल: प्रोवाच, भो मन्विन् ! कथ- मौशमकत्यं करोषि, सा रूपवती बाला क, क च तव कुष्ठी सुतः ! नाहमेतावनिष्ठरं कर्म करिष्यामि। मुग्ध जनं कूपे क्षिप्ता वरत्राकर्तनं कः कुरुते ! मन्त्री प्राह, २ ·१४ मंकतशिक्षा। रे दुष्ट ! यदीदं कर्म न करिष्यसि तदाहं त्वां निजहस्तेन मारयिष्यामि। इत्युत्ता सुबुद्धिः निष्कोषोकतं खजमावष्य तं हन्तुं प्रवत्तः, तथापि स कुलीनशिरोमणिरकत्यं नानुमेने । तदा प्रधानपुरुषैर्मन्त्री तहधानिषिदः, तस्य मङ्गलकलसस्थापि उक्त, भो भद्र! त्वं मन्त्रिवची मन्यख। विचक्षणैः प्रस्ताव- सदृशं क्रियते। इति शुखा तेनापि मनसि चिन्तितम्, एव- मेव नूनं भवितव्यमस्ति, अन्यथा मम उज्जयनीत इहागमनं कथं स्यात्, व्योमबाण्यापि पुरा इत्यमेवोक्त, तस्मादहमप्येवं करोमि, यद्भाव्य तद्भवत्येव । इति विचिन्त्य मङ्गलः सचिवं पुनरेवमाह। इदं यदि निर्षणं कम्म कृतमेव विलोक्यते तदाहमपि भवत्याचे किमपि अभ्यर्थयामि । इत्यु क्त: सचिवः सोऽनुकूलो बभाषे, भो भद्र ! कथय । तेनोक्त यहस्तु राजा मे प्रयच्छति, तत् सर्व मामकौन- मेव, तञ्च तत्क्षणमेव उज्जयन्याः पथि धर्त्तव्यम् । एतद्वाक्य मन्विणा अनुमेने । ततो निकटस्थे लग्ने हस्तिनमारोग्य वस्त्रालङ्कारविभूषितः स नृपसमीपे निन्ये । तदा राजा प्रमुदित: । त्रैलोक्य सुन्दरी च तं मन्मथोपमं दृष्ट्वा तदर- प्राप्तया खं कृतार्थ मेने । ततच लग्नसमये विप्रेण पुण्याहं पुण्याहमिति जल्पता वहि परितश्चतुरि दम्पती परिवामितौ चचारि मङ्गलानि -- ·चतुर्थ भागः । प्रघर्तितानि । प्रथमे मङ्गले राजावराय भूयांसि चारुवस्त्राणि प्रादात् ; हितोये मङ्गले वस्त्राभरणान्यदात्; तृतीये मङ्गले सुवर्णमणिरत्नादिकं ददे ; चतुर्थे मङ्गले रथादिकं दत्तवान् । तयोर्दम्पत्योरित्थं विवाहोत्सव: संजज। विवाहोत्सवे सजातेऽपि यदा जामाता बधूहस्तं न मुञ्चति, तदा राजाभि- हितं, वत्स ! तव किं यच्छामि, इत्युक्त न तेन परमोत्कृष्ट- घोटकपञ्चकं ययाचे । तदा नरेन्द्रो हर्षनिर्भरागतया तत- क्षणमेव याचितान् पञ्चाखान् तस्मै जामाने ददौ । ततस्तूयैर्वाद्यमानैवेन्दिवृन्दरवैर्जायमानैः सबधूकः स मङ्गलकलसः सचिवेन यदा स्खयह निन्ये, तदा निशायां मन्त्रिग्रहजनः छन्न छनं जर्ज ल्प, केनाप्युपायेन शीघ्रमेवायं : निष्काश्यताम् । अथ सा त्रैलोक्यसुन्दरी चेष्टिताकारैर्भर्तारं चलचित विज्ञाय तस्योपान्त न मुमोच । ततः क्षणान्तरेण स देह- चिन्तार्थमुत्थितः । तदनु सा राजसुता पृष्ठत एव ययौ । तदा स पयसा पवित्रोभूय एहं समेतः । परन्त सचि- न्तोऽस्ति । तस्मिन्नवसरे तया त्रैलोक्यसुन्दया रहास्थित खपति शून्यचित्तं दृष्ट्वा बभाषे, स्वामिन् ! किं भवतां क्षुधा वाधते ? आमिति तेन भणितम् । सा च दासौ हस्तेन पिल्टगेहान्मोदकानानाय्य तस्मै ददौ । ? * देहचिन्तथं देहतं क र भरोरशोधनार्थ कायस्य निर्मलत सम्पा- दनाय इति यावत्।

·संस्कृत शिक्षा त्वयाक्षण- तेषु मोदकेषु भुक्तषु पानीयं पिबता तेनेति प्रोक्तम्, अहो! ईदृशेषु सिंहकेशर-मोदकेष्वास्खादितेषु यदि उज्जयन्या नगया नौरं लभ्यते तर्हि भव्या प्तिः स्यात्, न चान्यथा । तहाक्यं श्रुत्वा व्याकुलमनसा राजपुत्री दध्यौ, अहो ! एष अघटमानं किं प्रजल्पति । असावुज्जयनीजलस्य मिष्टत्वं कथं जानाति! अथवास्य माटकुलं तत्र भविष्यति । तेन दृष्टपूर्वतया तत्स्वरूपं जातं भविष्यति । ततस्तया व हस्तेन पञ्च सौगन्धिकं ताम्बूलं स्वभर्ने मुखपाटवाय दत्तम् । ततः क्षणान्तरेण मन्त्रिणा मानुषं प्रेष्य प्रस्तावो ज्ञापितः । तदा मङ्गलेनोत, राजतनये ! पुनरप्यहमधुना वहि- गन्तुकामोऽस्मि । उदरातिरसहगी वाधते । मेकं प्रतीक्ष्य समागन्तव्यम्। इत्युक्त्वासौ मन्दिराबियो। अथासौ मन्त्रिसमीपं गत्वा पप्रच्छ, मामकोनं राजदत्तं तुरगादिवस्तु क्वास्ति । तेनोक्ता, तत् सर्व उज्जयन्याः पथि संस्थापितमस्ति । ततोऽसौ तत्र गत्वा सारतरं वस्तुजातमेकस्मिन् रधे निक्षिप्य तस्मिन् चतुरोऽश्वान योजयित्वा पृष्ठतश्चैकमखं बड़ा स्वदेशाभिमुखं प्रययौ। अनेन च गनन समये उज्जयन्याः पथि स्थिता ग्रामाः पृष्टाः । मन्त्रिभृयैश्च नामग्राहं सर्वेऽपि मागे- ग्रामाः कश्रिताः । अथासौ मङ्गल कलसो रथारूढ़स्तेन पथा प्रचलन् स्तोकैरेव दिनैः स्वां नगरौं प्राप। इतश्च तपितरौ सर्वत्रापि तमविथ बहुधा विलय ·चतुर्थ भागः । कियशिर्वासरैमन्द योको सजाती। अथैकदा मङ्गलकलस- जननो र हाभिमुखमायान्तं रथारूढ़ तं विलोक्य अनुप- लत्य च स सम्भमं चैवमुवाच, भी राजपुत्र ! त्वया कथं ग्र हमध्ये रथः प्रेय॑ते । पुरातनं पन्यानं परित्यज्य किं नवोनं पन्थानं करोषि ? इत्थ निवार्य माणोऽपि यावत् स नावतिष्ठते तावत् श्रेष्ठिनो समाकुलचेतसा समालय श्रेष्ठिनं न्यवेदयत् । श्रेष्ठो च तन्निवारणाय रहात् यावनिःसरति, तावत् मङ्गलकलसो रथात् समुत्तीर्य पितुश्चरणौ ववन्द । तत- स्ताभ्यामुपलक्ष्य सहर्ष स मङ्गलकलसो गाढ़तरमालि- ङ्गितः। हर्षाश्रूणि च मुञ्चन्तौ तौ कुशलप्रश्नपूर्वकं समग्र गमनागमनवृत्तान्त पप्रच्छतुः। मङ्गलकलसेन तु ख- समाचारः समग्रोऽपि पित्रोरग्रे कथितः। पिटभ्यां च हृदये चिन्तितम्, अहो ! पुत्रस्य महत् सौभाग्यम् ! ततोऽसो श्रेष्ठो निजग्यहं प्राकारप्रातमकारयत् । तत्र च । अश्वपञ्चकं निभृतस्थाने तिष्ठति । पुत्रप्रात्या च श्रेटिना महोत्सवः सम्पादितः। एकदा मङ्गलकलसः पितरं प्राह, तात ! ममाद्यापि कलाभ्यासः करणीयोऽस्ति । तदाकण्यं जनकेन स्वसद- नान्तिके कलाचार्य समीपे विद्याभ्यासायासौ नियो.. जितः। मङ्गलकलसच तत्र कलाभ्यासं कुरुते ।

·१८ मक नशिक्षा। इतव तेन मन्त्रिणा रात्री मङ्गलकलसवेशधारी वास- वेश्मनि स्वसुतः प्रेषितः। त्रैलोक्य सुन्दरी च तं शय्याधि- रूढ़ दृष्ट्वा हृदि दध्यो, कोऽयं कुष्ठाभिभूतो ममान्तिक समेतः ! अथासौ राजतनया परपुरुषस्पर्शशङ्कया शय- नात् समुत्थाय झटित्ये व राहात् बहिनिर्गत्य यत्र दासी- वर्ग: सुप्तस्तत्रैव समियाय । कथिता च सा दासोभिः, भर्तृदारिक ! किमिति ससम्भमासि ? बैलोक्यसुन्दरी प्रोवाच, वहिर्गतोऽधुना स देवरूपौ मम पतिः क्वापि गतः। दासौभिरुक्त, ननु इदानीमैव स त्वत्पतिर्महा- भ्यन्तरे प्रविष्टः। राजतनया च प्रोवाच, नासी मत्पतिः समेतः, कोऽपि कुष्ठी समियाय । अयासी दासोभिः सह शयाना रजनौमयापयत्। प्रातः समुत्थाय च पिटग्रहमगमत्। प्रभातसमये च सचिवः सुबुद्धिः कुबुद्धिपरिचालितो महोपतेः समीपं गत्वा चिन्ताश्याममुखम्तस्थौ। भूपतिना पृष्ट, मन्विन् ! कथं ते हर्षस्थाने विषादः ? मन्त्रिणोत, राजन् ! मम कम्मदोषेण हर्षस्थाने विषाद एव समजनि। राजा पृष्ट किं जातम् ? स प्राह, चिन्तयत्यन्यथा जीवो हर्षपूरितमानसः । विधिस्त्वेष महावैरी कुरुते कार्य मन्यथा ।। पुनरपि भूपो दुःख कारणं पप्रच्छ। सचिवोऽपि दीर्घ निखस्य बभाष ; अहं देवेन मुषितः ! पूर्व मम पुत्री यादृशोऽभूत् तादृशो नरेन्द्रेणापि दृष्टः। स च साम्प्रतं ·चतुर्थ भागः । १८ undat9hAdar भवत्सुतासम्पर्केण कुष्ठी जातः । किं करोमि, कस्याग्रे वा निवेदयामि। तदाकर्ण्य विषमो राजा मनसेत्यं चिन्त- यति स्म, नूनं सा मम कन्या कुलक्षणा । तदङ्गस्पर्शप्रभावे- णैव सचिवतनयः कुष्ठी संहत्तः। जगति सर्वेऽपि जन्तवः खखकम्मफलभोक्तारः, परन्तु अन्यो निमित्तमात्रं स्यात् । सुखदुःखानां कर्ता हर्ता न कोऽपि कस्यचित् पुंसः । इति चिन्तय स्वबुद्धया पुराततं भुज्यते कम ॥ इति विमृश्य राज्ञोक्त, मन्विन् ! अहमेव तवानर्थ कत- वान्। यदि मत्सुतायाः पाणिग्रहणं नाकरिष्यत् तर्हि तव पुत्रः कुष्ठाभिभूतः कथमभविष्यत् । इत्युक्त अमात्योs- ब्रवीत्, स्वामिन् ! हितकार्य प्रकुर्वतां भवतां को दोषः । मत्कमणमिव दोषोऽयम् । अथ मन्त्री समुत्थाय स्वग्रह- मगात्। त्रैलोक्य सुन्दरीतु राज्ञः परिजनस्य च प्रियापि अप्रिया जाता। न कोऽपि तामाललाप, न कोऽपि तां दृष्ट्याप्या- लोकयति स्म । माटग्रहपृष्ठतः एकत्र गुप्तगेहे सा अस्थात् । इति च चिन्तयति, मया पुरा किं दुष्कर्म विदधे, येन मम परिणोतः पतिः कापि नष्ट्वा गतः। अन्यञ्च लोकमध्ये महान् कलङ्गः समुपस्थितः । अद्याहं किं करोमि, क गच्छामि, कस्थाग्रे वा कथयामि । महद्व्यसने पतितास्मि । इति चिन्तयन्त्यास्तस्याश्चित्ते समुत्पन्न, नूनं मे स परिणीतः पतिरुज्जयन्यां गतोभविष्यति । तेन तदा मोदकान् भक्षयता ·२० संक तशिक्षा। . इत्याल पितम्, एते मोदकास्तहिं भव्या यद्यवन्तौजलमुपरि स्यात् । इत्यभिज्ञानेन स मे पतिस्तत्र सम्भाव्यते । केनाप्य - पायेम यद्यहं तत्र गच्छामि तर्हि तं प्रकटोकत्य सुख- भागिनो भवामि । एवं चिन्तयन्ती स्थितास्ति । अथान्येयुः सा जननी प्राह, मातः ! मपिता वारमक मम बाक्यं यथा शृणोति कृपया तथा कुरु । अथ जनन्या अनादरं दृष्ट्वा सा त्रैलोक्यसुन्दरो सिंहनामकं सामन्त प्रति तमथें विज्ञापयामास । सामन्त न च हृदये विचार्य तस्या एवमुक्त, वत्से ! ति धेहि। प्रस्ताव नृपं विज्ञाप्य ते समोहितं साधयिष्ये । इति वचसा सा नृपनन्दिनी तुष्टा। अथ सिंहसामन्त न तेन प्रस्तावं लश्वा भव्य युक्त्या राजानं विज्ञाप्य इत्युक्त, भूपते ! भवनन्दिनो वराकिका बालिका महति कष्टे पतितास्ति, अस्याः सम्मानं दूरे. तिष्ठतु वाक्यश्रवणमात्रेण प्रसादोऽद्य विधीयताम् । पाथि- वोऽव्यश्रुपूर्णाक्ष: सिंहसामन्त प्रत्युवाच, मोः सामन्त ! अनया मत्सुतया पूर्वभवे किमपि दुष्कृतं कृतम् । तत्प्रभावादियं सकला संजाता, अस्माकमपि अनिष्टाऽभूत् । यद्यप्येवं तथाप्यसौ यत् किञ्चित् कथयितुमिच्छति तम्ममा कथयतु। अथ सिंहसामन्तस्त्रैलोक्यसुन्दरोमाह, वत्से ! स्वामि- नोऽये खाभिप्रेतं कथय । त्रैलोक्यसुन्दरी तु पितुरन्तिक ·MARAduniauranianRamaRIN- RAN Femalenesaninineerimewreranee चतुर्थ भागः । & मालभ्य प्रोवाच, तात ! कृपया मम कुमारीचितं वेशं देहि । तत् श्रुत्वा राजा सिंहसामन्त प्रत्य वाच, किमिय- मसम्बद्ध प्रलपति बराको ? सिंहसामन्तो वदत्, राजन् ! नानया अयुक्तमुक्तम्। पुराप्य वंक्रमोऽस्ति, राजसता गुरुकार्य- विशेषण पुरुषवेशं दधते । इत्यर्थे न किमप्ययुक्त, न चापि संशयः कार्य:, पुंवेयो दीयताम् । अथभूपः सिंहसामन्तोक्ता- मिति युक्तियुक्त मत्वा तस्य पुवेशं ददौ। तथा च तद्रक्षार्थ सैन्य समेत सिंहञ्चादिदेश। पुनः सुन्दरी प्राह । यदि तातादेशो भवेत् तहि महता कारणेनोज्जयनों याभि समोहिते सिद्धे तकारणं कथयिष्ये । इत्य के राजा प्राह, पुत्रि ! यथा खवंशस्य दूषणं न स्यात् तथा कत्तै व्यम् । इत्युपदिश्य महोभुजा सा विसृष्टा । ततश्च सिंहसामन्तादि-भूरिसैन्यसमन्विता सा त्रैलोक्य- सुन्दरी पुरुषवेशधारिणो अखण्डितप्रयाणैरुज्जयनों ययौ। तदा अवन्तोशी राजा वैरिसिंहः प्रजामुखादेवं शुश्राव यथा चम्पानगा नृपाङ्गजः समागच्छति । ततस्ते न अभि- मुखयानादिना सम्मानदानपूर्वक स्वागतप्रश्नादिपूर्वक पुरौं प्रवेश्य सा स्वसदने समानीता। अथ राज्ञागमनप्रयोजन पृष्टम् । तयोक्तम्, आश्चर्य- पूरितां सुविख्यातामिमां नगरीमवलोकयितु' कुतूहलात् समेतोऽस्मि । नरेन्द्र ण बभाषे, राजपुत्र ! मम भवनएव भवता स्थातव्यम् । सुरसुन्दरभूपस्य मम गेहस्य च नान्तरं ·२२ संस्कन पक्षा। चिन्त्यम् । इत्य तो सा नृपसुता सबलवाहना राजढौकित- गेहे तस्थौ। तब स्थिता सा स्वपदातोन् जलाययनिरोक्षणाय समादिदेश । तैरविथोक्त, पश्चिमस्यां दिशि महान् जला- शयो वर्तते। ततस्त्र लोक्य सुन्दरी राजानं विज्ञाप्य जलाशय समोपर्तिनि उपवनप्रासादे बासमकल्पयत् । अथ कदाचित् त्रैलोक्यसुन्दरो पाणीयं पिवत् पैलक योतकम खपञ्चकमपश्यत् । तत् दृष्ट्वा च सा पदातीन् व्यादिदेश, कस्य इमे अखाः ? क रत्यन्त ? अस्य स्वामी च किनामधेयः कुत्र निवसति ? सुगुप्तमनुसन्धीयता- मिति। तैमनुसन्धाय निवेदितम्, अत्रैव नगरे मङ्गल- कलसनाम्नः कस्यचित् बणि पुत्रस्य ते अखाः, स च विद्याभ्यासार्थमत्र व गुरुकुले निवसतीति । अथैकदा त्रैलोक्य सुन्दा सच्छात्रः कलाचायो निम- त्रितः । यथासमयं च तस्मिन् समभ्यागते च्छात्राणां मध्ये पाणिग्राहक भर्तारं दृष्ट्वा सा मनसि मुमुदे। तदा च प्रमोदादात्मीयमासनं मङ्गलाय दत्त्वा विशेषगौरखमक- रोत् । सादरं भोजनं दत्त्वा सर्वेभ्यो वस्त्राण्यदात् । मङ्ग- लाय स्वाङ्गलग्न रम्य वासो युग्म' दद। ततः कलाचार्यमित्याह, एषां छात्राणां मध्ये योऽभिज्ञः स ममाग्रे कथा कथयतु । इति निर्दिष्टे सर्वैरपि च्छात्र- मङ्गल स्य विशेषगोरवं दृष्ट्वा कोपादिति जल्पितम्, अस्माकं ·चतुर्थ भागः । ? Amartanathshandane मध्यात् मङ्गल एव कयां कथयिष्यति। एवं सर्व च्छात्रानु- जया पण्डितेन मङ्गलस्यैवादेशी दत्तः । तदा स देवगिरा वक्त मेवं प्रचक्रमे । भोः ! कथानक कल्पित भूतार्थ वाकीदृशं कथयामि ? इति निशम्य कुमार- वेशधारिण्या नृपपुत्रया बभाषे, अलं कल्पितेन, अनु- भूतमेव ब्रूहि । इति भाषिते मङ्गलश्चिन्तयामास, सैषा वैलोक्यसुन्दरी भवति, इयं मया चम्पानगयां भाटकेन परिणीता, केनापि हेतुना वेशं कृत्वा समेतास्ति । इति विमृश्य निजखरूपं कथयितुमारेभे । सादिमध्यावसानं निजचरितं तावत् कथितं यावत् सुबुद्धिमन्त्रिणा स्वग्र- हानिर्वासितः। अत्रान्तरे राजसुता कृत्रिम के पं विधाय प्राह, भो भो अमुं मिथ्याभाषिणं गृहीत । इत्य ते तस्याः पत्तयस्तद्- ग्रहार्थे समुद्यतास्तयैव वारिताः । परन्तु स गृहमध्ये समानीतः। अथैनमासने उपवेश्य नृपात्मजा सिंह- सामन्त प्रत्य चे, अहं येन परिणीतास्मि, स एवायं मम प्रियो ज्ञेयः । अथात्र कि कत्तुं युज्यते ? एवं पृष्टे स प्रोवाच, अयं चेत् तव भत्ता स्यात् तहि त्वयाश्रयणीयः । त्रैलोक्यसुन्दरी प्राह, भोः सामन्त ! यदि तव चित्त संशयो भवति तहिं गत्वा यौतकद्रव्यजातमवलोकय । एवं प्रोतो सामन्तः संशयं त्यत्वा वेष्ठिनं समाइय बध्वाः खरूपं कथयित्वा राजपुत्रीसमीपे समेतः । ततस्तस्या- ·मस्खा तरिका देशेन सा स्त्रीवेशमद्भुतं कृत्वा मङ्गलस्य वजमा बभूव । ततस्तयुग्म श्रेष्ठिन: सदनं जगाम । पार्थिवोऽपि श्रीष्ठिन समाइय तं वृत्तान्तं पृष्ट्वा श्रुत्वा च मनसि विस्मय दधौ। ततस्तत्र व सदने राजादेशन मङ्गलः सभायः सुखेन विलुलास। चैलोक्य सुन्दO च सिंहसामन्तः ससैन्यः प्रेषितः । तेन च समग्रे वृत्तान्त कथिते राजा हृष्टी जजल्प, अहो मत्पुत्रधाः कलाकौशल विलोक्यताम्, अहो अमात्यस्य पापधौः, विलोक्यताम् । अनेन मन्त्रिणा मत्पुची निर्दोषापि सदोषा आता । इति विचिन्त्य राजा पुनरपि सिंहसामन्तम् उज्जयन्यां प्रेष्य निजयुत्रों जामा सहितामानाय्य यथाविधि सच्चके । ततस्तेन चामात्यो विखितः । तदीयं सर्वस्वं गृहोतं, बध्यस्थाने च बधार्थं स समर्पितः । तलारकैरासभमारोह्य त्रिकचतुकचञ्चरादिषु परिचामितः । मङ्गलकलसेन च गाढ़प्रार्थनया स सचिवो मोचितः । तदा राज्ञोक्त', रे पापचेष्टित ! वं जामाचनुरोधेन मुक्तोऽसि, अन्यथा न मुञ्चामि । अधुना मत्पुरानिःसर । इत्युक्तासौ स्वपुरात्रिकाशितः । तदनन्तरं तेन नृपेण पुत्र- विवजितेन स जामानैव पुत्रस्थान स्थापितः । तमाता- पितरौ तवैव भूपतिना समानायिती। अन्येद्युः स राजा मन्त्रिसामन्ताद्यनुमतेन महोत्सव- ·चतुर्थभानः। पुरःसरं स्वराज्ये तं मङ्गलकलसं स्थापयामास । खयञ्च संयममुपादाय परब्रह्मणि मनो निदधे । मङ्गलकलसस्तु धर्मेण प्रजाः पालयन् सर्वेषामनुरागभाजनमभूत् ।* हितीयबन्धः। अत्रैव भारतवर्षे कनकपुरं नाम नगरमस्ति। तत्र नय- विनयादिगुणालङ्कतः कनकधरनामा नृपो बभूव । तस्य च महिषो कनकधीनानी समभूत् । तत्र औदार्यादि- गुणाधारी राजमान्यः श्रेष्ठी रत्नसाराभिधो बभूव । विशुद्धशीला तत्पत्नी च रत्नचूलाभिधानासीत् । तयोश्च पुत्रः सञ्चरित्र: कलाकुशलो धनदनामा सञ्जातः । तस्मिन् नगरे सिंहलनामा कश्चित् द्यूतकारः कपई कैः नित्यपुरदेवीप्रामादे कोड़ते। एकदा मन्दभाग्यतया स किमपि न जिगाय । तेन स दुष्टात्मा रुष्टो देवीमिति प्राह, अहमत्र देवकुले नित्यं तिष्ठामि । त्वत्सेवां करोमि। रे दुष्टदेवते ! त्वं मम द्रव्यं कथं न ददासि ? अथाद्य प्रकटौभूय किमपि देहि, अन्यथाहं नवानर्थ करिष्यामि। *अस्थोपाख्यानस्य शेषांशः अनुपयोगितया परित्यक्तः। कपिलस्य नत्- पत्नवास पुनर्भवादिविवरणं मामिम् बन्धे परिग्रफीतम् । ३ ·मंस्कृतशिक्षा। इत्युक्त देवी प्राह, रे दुरात्मन् ! त्वत्पित्रा त्वया वा किं धनं मम समर्पितमस्ति ? यत् सहसा याचसे । इति वाक्य निशम्य पाषाणमुत्पाट्य स द्यूतकारी देवतां प्रोवाच, कुतोऽप्यानीय मम धनं यच्छ, नो चेत् त्वमूर्तिभङ्ग करिष्यामि । तदानों सा देवी दध्यौ, अयं दुरात्मा स्फुट वक्ता। अस्य निठुरस्थाधुना विरूपं कुर्वतः का निवा- रको भविष्यति । इति विचिन्त्य देवी तत्काल-प्रच- लित-भाषा-रचित-गाथया सहितं पत्रमेकं तस्य करे निचिक्षेप। तदानीं स पापात्मा जजल्प, २ रण्डे ! अमुना पवखण्डेन किं करिष्यामि ? देवताब्रवीत्, त्वया चतुष्यथे गत्वा गाथेयं विक्रेतव्या। यः कोऽपि दौनारसहस्र ददाति, तम्म दातव्या। इति निशम्य स तां गाथापत्रिका ग्टहीत्वा गाढ़खरीण इल्युवाच, गाथेयं विक्रोयते, ग्राह्यतां भोः । इत्याख्याते जनैः पृष्टं, भोः ! किं वस्तु विद्यते ? तदा तेन गाथापत्रिका दर्शिता । तदसारं वस्तु दृष्ट्वा सकौतुकै- जनैः मूल्यप्रश्नः कृतः । तदा स दीनारसहस्रकमिति प्रोवाच। असम्भाव्यमूल्यत्वादकिञ्चित्करतया च न केनापि गृहीतम्। अथ तेन तस्य श्रेष्ठितनयस्य धनदनाम्रो हट्टके क्रमेण गत्वा सा गाथा-पत्रिका तस्मै दर्शिता, मूल्यमप्याख्यातम्। श्रेष्ठिपुत्रस्तुत् पत्रकं गृहीत्वा वाचयामास ।

·चतुर्थ भागः । २० जि चिय विहिणा लिहियं तंचिय परिणमद सयल-लोयस्य । इय जाने विणुधौरा विहुरेबि न कायरा हुति ॥ इदं वाचयित्वा धनदो दध्यो। नेयं गाथा लक्षेणापि लभ्यते, दीनारसहस्रेण समा चेत् तर्हि गृह्यते । इति विचिन्त्य तत्प्रार्थितं मूल्यं तस्मै दत्त्वा तद्गाथा- पत्रकं ग्रहोत्वा वारंवारं वाचयामास । अत्रान्तरे तत्पिता रत्नसारः श्रेष्ठो तत्रागत्य पुत्र वभाषे, भोः पुत्र ! त्वयाद्य किमपि व्यवहृतं वा न ? तत् कथ्यताम् । इत्युक्ते प्रत्यासन्नबणिकपुत्रैः सहासैरिति प्रोक्त, श्रेष्ठिन् ! भवत्सुतेनाद्य महतो व्यवहृतिः कृतास्ति । दोनारसहस्रेण गाथैका गृहीता। नूनमनया बाणिज्य- कलया असौ युमत्सुतः श्रियं वईविष्यति । ईदृशमुपहासं श्रुत्वा श्रेष्ठो क्रुषः पुत्र प्राह, रे दुष्ट ! त्वमितो याहि । मुखं मा दर्शय । यहं शून्यं श्रेयो, न पुनर्दुष्टतस्करपूरितम्। त्वया पुत्रेण सतापि किम् ? इत्यपमानेन धनदस्तदापणात् गाथाई चिन्तयत्रिययौ। स च पुरात् निःसृत्य दिवावसानसमये उत्तरस्यां दिशि समोपवर्ति-वनमध्ये गतः । तत्र प्रवरं तड़ागमेकं विमलजलपूर्णमपश्यत्। तस्मिन् स्नात्वा च पानीयं पौत्वा आसन-न्यग्रोधतरोस्तले तदीयपत्रसंस्तर रात्री सुष्वाप । अथ दैवयोगतस्तत्र धनुधेरो व्याध एको जलपानार्थ- मागतान् वने-चरान् हन्तुं समाययो। तदा निद्रितेन ·२८ संस्कृतशिक्षा। तेन पाखं परिवर्तितम् । तेन च शुष्कपत्राणां रवः सञ्जातः । व्याधेन च चिन्तितं, कोऽपि वनेचरोऽत्र विचरति, इति विमृश्थ व्याधस्तबधार्थ शब्दानुसारेण शरं मुमोच । तेन शरेण मुप्तोऽसौ श्रेष्ठिपुत्रश्चरण विद्धः । ततो वेध्य विद्ध विज्ञाय विलोकनाय व्याधी यावत् समोपमुपसर्पति, तावत् धनदोऽपि भृशं प्रहारार्तस्तां गाथां पठितुं प्रवृत्तः । इतच लुब्धकेन ध्यातं, हा मया मूढ़- चेतसा कोऽपि निर्विमाः पथिकः सुप्तो बाणेन विद्यः! इति चिन्तयित्वा तेन पृष्ट', भो भद्र ! मया त्वम् अजानता क विद्धोऽसि ? इत्यु त्वा स तत्पादात् सायकं कर्षति स्म । ततश्च तस्मिन् व्रणे पट्टबन्धनं कुर्वाणः स श्रेष्ठिसुतेन तेन वारितः, प्रोताच, त्वं निजस्थानं याहि । इत्य त्वा धनदेन विसृष्टः स स्वस्थानं गतः । अथ श्रेष्ठिपुत्रस्य व्रणात् रक्त निर्गच्छति, प्रातःसमये जाते तं निश्चेष्ट पतितं दृष्ट्वा मृतबुद्धया भारण्डपक्षी समा- दाय समुड्डीनो वारिधि-मध्यहीपे मुमोच । ततो यावत् स तं भक्षयितुं समीहते, तावत् केनापि चिह्न न जीवितं ज्ञात्वा तत्र परित्यज्य समुडडोय अन्यत्र गतः। अथ स शीत- वातैः सचेतनः समुत्थाय दिशो विलोकयन् मानुषोभिता- मदृष्टपूर्वी महाटवौं ददर्श । तदा विस्मितेन तेन चिन्तितं, क तत् पुरं का चेयमटवी भौषणाकारा । मनया चिन्तया, दैवमेव बलीयः। अथवा अल- ·चतुर्थ भागः। इति विचिन्तयन् स क्षुत्षापीड़ितो यावत् तस्मिन् शून्यहीपे फलजलाशया पर्यटति, तावत् निपतितरह- प्राकारं पुरमेक शून्यमद्राक्षीत् । तदा च विस्मितेन तेन तत्र परिभ्रमता कूपमेकं निरीक्ष्य कष्टे न तत्पयः आतष्थ पीत्वा तृषा निवारिता । अथासौ कदल्यादिफलैः प्राणवृत्ति विधाय भयेन पुरात् दूरत एव स्थितः । अत्रान्तरे रविरस्तं गतः, तमसा विश्व व्याप्तम् । तदा धनदेन गिरेः कस्यापि उपत्यकायां दारुणा दारुणं वनिमुत्पाद्य शीतपीड़ा निवार्य रात्रियतिक्रान्ता। ततः प्रातःसमये वह्निप्रदेशभूमि सुवर्ण- मयीं जातां दृष्ट्वा श्रेष्ठिसुतः चिन्तयामास, नूनं सुवर्ण- होपोऽयम्, अतः कारणात् भूमिरियमनलदग्धा सद्य एव हेममयी जाता। ततः प्रमुदितेन तेन चिन्तितं, तर्हि हिरण्यरेतसा हिरण्यराशिमहं सम्पादयामि । इति ध्यात्वा तेन इष्टकानां सुसंघाटाः कृताः। अग्नितापितास्त सर्वेऽपि इष्टकासं- घाटाः वर्णीभूताः। अन्येद्युः स कुत्रचित् गिरिनिकुञ्ज भ्रमन् बहुमूल्यमुज्ज्वलं रत्नसमुच्चयमद्राक्षीत् । ततस्तान्यपि रत्नानि सुवर्णराशिसमीपे समानिनाय । एवं तत्र तेन सुवर्णेष्टकानां रत्नानाञ्च गरीयान् राशिः कृतः । कदल्यादिफलैरन्वहं प्राणहत्तिं चक्र । एकदा तस्मिन् प्रदेश सुदत्तनामा सार्थवाहः समाययौ । तस्य याने पूर्वसञ्चितं जलेन्धनं निःशेषमभूत् । तदा ।

·मंस्कृतशिक्षा। । सुदत्त-सार्थवाहेन तं दीपं दृष्ट्वा जलेन्धनार्थ स्वपुरुषाः प्रेषिताः। ते च धनदं दृष्ट्वा पप्रच्छुः, भोः कस्त्व? धन- देनोक्त, वनचरोऽहं वर्ते । तैरूचे, तर्हि किमपि पानीय- स्थानमस्माकं दर्शय । ततस्तेन तेषां स कूपो दर्शितः। तदा यत्तेन पुरासञ्चितमस्ति तैः सार्थेशसेवकैः कूपसमीपे तत् सुवर्णादि ददृशे । तत् वीक्ष्य तैः पृष्ट', भो वनचारिन् ! कस्येदं सुवर्णरत्नादि ? तेन प्रोक्त ,मामकीनंधनमिदम् । तथा य एतत् धनं मम जन्मस्थानं नेष्यति तस्य चतुर्थांश दास्यामि । इति कथयति तस्मिन् सार्थेशोऽपि तत्र समा- गात् । धनदश्च प्रणामादिना विनयवृत्ति विदधे। सार्थ- वाहस्त समालिम कुशलवाती पृष्ट्वा सुवर्णरत्नानां संप्रापणं प्रतिपत्रवान् । स्वभृत्यैस्तत् कनकरत्नादिकञ्च वस्तु निजमव- हणे निनाय । धनदेनापि तानि स्वर्णेष्टकारत्नानि तेषां गणयित्वा प्रददे। ततः तदनं प्रचुरं दृष्ट्वा सार्थेशो द्रोहबुद्धया स्वानुचरा- नित्यादिदेश, अयं कूपे क्षेप्यः। इति स्वामिवचः श्रुत्वा तैः पुरुषैः धनदः कथितः, भो उपकारिन् ! कूपजलाकर्षणं वयं न जानीमः । कूपजलाकर्षणे तव पुराप्यभ्यासोऽस्ति । इत्युक्त यावदसौ दाक्षिण्येन जलाकर्षणं कर्तुमुद्यतस्तावदेव तैर्निठुरैः सार्थेशसेवकः कूपे निक्षिप्तः। तदानौं दैव- योगात् पर्णसङ्खलायां कूपमेखलायां स पतितः । परन्तु भाग्ययोगात् स्वल्याप्यङ्गपौड़ा तस्य नाभूत् ।

·चतुर्थ भागः । २१ kuwanruaint । अथ धमदस्तां गायां चिन्तयन् कूपपार्खानि विलोक- यितुं लग्नः । अथैकस्मिन् प्रदेशे विवरं दृष्ट्वा कौतुकात् . तन्मध्ये प्रविष्टः। ततोऽसौ सोपानपक्या किञ्चिदधस्तलं गत्वा पुनः सरलमार्गेण गच्छन् बहनाश्चर्य्यपदार्थान- वलोकयन् पुरस्तात् सुदूरं प्रयातः। तत्र देवकुलमेक ददर्श। तन्मध्ये सिंहारूढां देवी भगवतीं वीक्ष्य परया भक्त्या नमस्कृत्य शिरस्यञ्जलिं विधाय तुष्टाव । अथ भतिवचांसि श्रुत्वा देवी तुष्टा प्रोवाच, भी वत्स ! तवाग्रे गतस्य सर्व भव्य भविष्यति । तथाच किमपि मत्समीपे प्रार्थय। धनदेनोक्त, भगवत्याश्चरणदर्शनेन मया सर्वमपि फलं प्राप्तम् । अन्यत् किं याचे ? इत्युदित तुष्टया देव्या महाप्रभाव रत्नपञ्चकं तत्करे प्रदत्तम् । रत्नप्रभावोऽप्येवं निगदितः; यथा रत्नमेकं सौभाग्य- सम्पादक, द्वितीयं लक्ष्मीप्रदं, टतीयं रोगहरं, चतुर्थ विष- नाशनं, पञ्चमं काष्टनिवारकम् । ईदृशं रत्नगुणं कथयिला रत्नानि च पृथक् प्रदर्श्य देवो अन्तर्दधे। धनदोऽपि रत्नगुणं चित्ते अवधार्य अग्रतो गच्छन्नेव व्रणरोहणी महौषधिमपश्यत् । तदा तेन महौषधिग्रहे ; तथा जङ्घां विदार्य रत्नपञ्चकं मध्ये विमा व्रणरोहिण्या महौषध्या व्रणं रोधयामास । तदनन्तरमग्रे गच्छता तेन पातालपुरमेकं ददृशे । तत्र च भयभोज्यसमाकुला मनुष्यपरिवजिता मन्दिर- ..

·संस्क शिक्षा। श्रेणी दृष्टा । अथासौ एकत्र महत्तरं गवाक्षप्राकारप्रतोली- परिशोभितं गजनिकेतनमपश्यत् । तत्र च प्रविश्य सप्तम- भूमिकां गत्वा बालिकामकां दृष्ट्वा यावत् सविस्मयो बभूव, तावत् सा कन्या तं बभाषे, भोः सत्पुरुष ! त्वं कुत आगतः ? शृणु भो भद्र! इहागतस्य ते प्राणसंशयो वर्तते । अती यदि जोवितेच्छास्ति तदा शीघ्रमन्यत्र गच्छ । इत्युक्ती धनदः प्राह, भद्रउहेगं मा कुरु, समग्रवृत्तान्तं मम कथय । किमिदं नगरं शून्यम् ? कुतः का च त्वम् ? इति पृष्टे सा कुमारी तस्य रूपधैर्याभ्यां विस्मिता पुनराह, तव चेत् कौतुकमस्ति तर्हि श्रू यताम् । कुमारिकाख्यदीप श्रीतिलकं नाम पुरमस्ति । तत्र महेन्द्र- राजनामा नृपोऽभूत् । एकदा स राजा विपक्षभूपैः परा- भूतः । इतश्च कश्चिान्तरः समागत्य सस्नेहं तम् अभाषत, भो राजन् ! त्वं मम पूर्बभवमित्रं, ततः किमपि प्रयो- जनं कथय किं करोमि। इति गदित राजा प्राह, मम विपक्षविनाशने साहाय्य कुरु। पुनरपि, व्यन्तरोऽवदत्, एते तव शत्रवो मया हन्तुं न शक्याः, यतो मदधिकैय॑न्तरै- रेते अधिष्ठिताः सन्ति, तथाप्यहं किमपि साहाय्य तव , इत्युक्वा तेन व्यन्तरेण मत्पिता सपरिवारोऽप्यत्र समानीतः । तेनेदं पातालपुरनामकं पुरं निम्भितम् । अस्य प्रवेशनिर्गममाना कूपमध्ये विहितौ। तथा कूपरक्षार्थे हितोयं पुरं चके। ततः प्रवहणैः श्रीतिलकपुरादिह सर्व करोमि, इत्युक्ता

·चतुर्थ भागः ।
-.
वस्तु समानीतम् । अनया युक्त्या सर्वो जनः मुखेन तिष्ठति ।
अथैकदा कश्चित्पलादः अत्र समाययौ। स दुरामा
मांसलुब्धः पुरवासिनो जनान् खादितुं प्रवृत्तः। कियनि-
दिनैस्तेन पुरमिदं निर्मानुषं विदधे । तदनन्तरं यदा
वहिःपुरनिवासी जनोऽपि तेन खादितुमारब्धः, तदास जन:
प्रवहणमारुह्य अन्यत्र कुत्रापि गतः। इत्यं सा नगरहयो
तेन राक्षसेन शून्या विदधे। भोः साहसिन् ! तेन दुरात्मना
केवलमहं परिणेतुं रक्षितास्मि । इतोऽतीते सप्तमे दिने तेन
ममाग्रे इत्युक्त, भद्रे ! अहं प्रचण्डराक्षस:। मनुष्या-
मिषलुब्धेन मया अत्र समागत्य समग्रोऽपि पुरजनो निपा-
तितः। त्वं केनापि कारणेन रक्षितासि ।
इत्युक्ते मया पृष्ट', किं तत् कारणम् ? तदा तेनोक्तम्।
इतः सप्तमदिने शुभग्रहनिरोक्षितं लग्नमस्ति । तस्मिन्
दिने त्वामहं परिणीय स्वां गेहिनौं करिष्ये । भोः ! अद्य
तत् सप्तमं दिनं वर्तते । तस्य च पलादस्य समागमनसमयः
सञ्जातः । यावदसौ नायाति तावत्व त्वरितमपसर ।
एतदाकये धनदः प्राह,
माभैषोः
मत्करेण मरिष्यति। इति प्रोक्तो सा कन्या प्रोवाच, तर्हि
तव तदीयमृत्युसमय कथयामि । विद्यापूजनकाल एव स
त्वया नूनं हन्तव्यः । तस्मिन् समये तु असौ न जल्पति,
नोत्तिष्ठति । तथा च मपितुरयं खडू गस्तदा त्वया
ग्राह्यः।
मुग्ध !
। स पापात्मा

·संस्कृ तशिक्षा। अथ तयोरित्थं वाती प्रकुर्वतोरव स निशाचर: करें तृशवं ग्रहोत्वा समागतः। तत्रोपविष्ट धनदं विलोक्य स रात्रिचरः सहास्यमिति प्राह, अहो आश्चर्यम् ! अद्य स्वयमेव भक्ष्यमायातम् । इत्यवज्ञया जल्पित्वा तत्र मृतक विमुच्य विद्यां पूजयितुं प्रवृत्तः । धनदेन च आपदुद्धारक मणि स्मृत्वा खड़ गमावष्थ प्रोक्तम्, अरे पापात्मन् ! साम्प्रत- महं त्वां हनिष्यामि। इति श्रुत्वा राक्षसोऽप्यवज्ञया जहास । अथ स पूजां कुर्वन् तेन खड्ग नाहत्य यमसदनं नीतः । ततस्तया च विवाहसामग्रमा स धनदः शुभवेलायां सुरूपां तिलकसुन्दरौं कन्यां परिणीतवान् । तदनन्तरं स तया साई भोगान् भुञ्जन् कियन्ति वासराणि तत्रैव यापयामास । ततः परं तां तिलकसुन्दरी तथा समग्र रत्नसुवर्णपट्टदुकूलादि सारतरं वस्तु चादाय तत्रैव कूपके समेतः । तत्रागत्य पुनरपि प्रत्यावृत्य मनःप्रियं यत्- किञ्चित् अभूत्, तदपि गृहीत्वा भक्तिपूर्व देवौं सिंह- वाहिनों पुन: प्रणिपत्य कूपमेखलायां समागात् । तत्कालमेव तद्दीपसनिधी प्रवहणमेकं समियाय । प्रवहणस्थिता जनास्तत्रैव कूपे नीरार्थमायाताः। कूपमध्ये तैः क्षिप्ता। धनदस्तां कृत्वा बभाषे, भो जनाः ! अहं कूपे पतितोऽस्मि मामुत्तारयत। इति श्रुत्वा तैः स्व- खामिने देवदत्त सार्थेशाय निगदितम्। सोऽपि सत्वरं कौतु- केन तत्रागात् । तेनागत्य वरत्रया बड्डा कूप मञ्जिका : रज्जुः

·चतुर्थ भागः।
?
क्षिप्ता।
ततस्तामारुह्य धनदः कूपात् वहिनि:सृतः ।
ततः सार्थेशस्त सुन्दराकारं वस्त्राभरणभूषितं दृष्ट्वा
सविस्मयः पप्रच्छ, भद्र! त्वं कः; कुत आयातः, कथमत्र
कूपे निपतित: ? इति पृष्टे सोऽवदत्, भोः सार्थवाह ! मत्
पत्नो चात्र कूपे पतितास्ति, तां वहिनिष्काश्य तथा देवता-
दत्तं मम रत्नालङ्कारादि वस्तु यद् यद् अस्ति, तदपि निष्काश्य
पश्चात् मदीयं समस्तं स्वरूपं भवतां कथयिष्ये ।
तेनेत्युक्ते सार्थवाहः प्राह, भोः पत्नौं तथा स्वकीयं
वस्तु निष्काशय । ततो धनदेन तथा कृतम् । सार्थवाहस्तु
तां तिलक सुन्दरौं निरीक्ष्य विस्मितः, भूयोऽपि पप्रच्छ ।
अथ धनदः स्ववृत्तान्त समाख्यातु प्रवृत्तः । भोः सार्थपते !
अहं भारतवर्षवासी जात्या बणिक् । परन्तु धनार्जनाय
मस्त्रोकः कटाहहोपं प्रवहणेन चलितः। दैवयोगात्
वारिधी प्रवहणं भग्नम् ।
ततः कलवान्वितोऽहमत्रा-
तदनन्तरं मम
भाऱ्या टपाक्रान्ता
नीरं
विलोकयन्तो कूपेऽपतत्। अहमप्यस्याः स्नेहवशात् कूप
निपतितः। भाग्ययोगेन च कूपमेखलायामेव आवां
स्थिती, न नोरमध्ये निपतिती। अत्र च जलदेवता तुष्टा
रत्नालङ्कारादिकं ददौ । तथा देवतया तया इत्युक्त, यत्
प्रवहणं समेष्यति तत्रारुह्य व सुखेन निजस्थानं गच्छेः ।
भोः सार्थवाह ! महातॊ मया कथिता, भवानग्यात्म
वृत्तान्तं कथयतु । तेन च आवयोः प्रीति धिमती भविष्यति।
गतः।

·संस्कृतशिक्षा।
?
देवदत्तोऽवदत् । अहो ! अहमपि भारतक्षेवात् कटाहहीपं
गत्वा स्वग्रहं प्रतिगच्छामि । हे भद्र ! त्वमपि समागच्छ ।
यथा सममेव आवां यावः। निजं वस्तु तथा भायां मम
याने समारोपय। सार्थवाहेनेत्युक्त धनदः प्राह, एवं
क्रियताम् । ग्रहं गतोऽहं वस्तुजातस्य षष्ठांशं तव दास्यामि ।
तत् श्रुत्वा सार्थवाहोऽवदत्, भोः ! असारेण धनेन किं भवा-
दृशानां गौरवं क्रियते ? इति प्रजल्पता सार्थपतिना तदीयं
द्रव्यजातं याने समारोपितम् ।
इत्येवं समागच्छतस्तस्य दुरात्मन: सार्थवाहस्य चित्तं,
स्त्रियं धनञ्च निरोक्ष्य विचचाल । तदानौं स द्रोहं कर्तु-
मुद्यतः । अथैकदा रात्रौ सर्वेषु जनेषु प्रसुप्तेषु यदा धनदो
यानपाखं गतस्तदा सार्थवाहः प्रच्छन्नतया समुत्थाय तं
सहसा समुद्र निचिक्षेप । ततस्तेन यानपतिना पुनः
शयानेन इति प्रोत, भोः ! मम प्राणप्रियो धनदो मच्चि-
कायां गतोऽभूत्, सोऽद्यापि नायाति । तर्हि नूनं
वारिधौ पतितो भविष्यति । इति कथयन् कृत्रिमं दुःखं कुर्वन्
सुचिरं स्वैश्चरैरन्वेषयामास । धनदस्तु कुत्रापि न लब्धः ।
ततः परं प्रियभाषणैः स तत्पनीमाखासयामास ।
ततः एकदा सार्थपतिस्तां तिलकसुन्दरीं सादरमचे,
भने ! दैवयोगात् तव पतिविपन्नः । तदद्य त्वं मम पत्नो
भव । इति श्रुत्वा सा बुद्धिमतो मनसाचिन्तयत्, नूनं
मत्पतिरनेन दुरात्मना मदीयाङ्गलुब्धेन व्यापादितः ।
।

·चतुर्थ मागः ।
३०
अद्यैष बलादपि मम शोलविध्वंसं विधास्यति । अधुना
केनाप्युपायेन कालक्षेपः करणीयः, कालविलम्बेन सर्व
भविष्यति, यतः उत्तम् ।
क्षणेन लभ्यते यामी यामेन लभ्यते दिनम् ।
दिनेन लभ्यने कालः कालः काली भविथति ॥
इत्यं विमृश्य साथैपतिं प्रत्युवाच, भोः सार्थपते ! तव
पुरं संप्राप्तस्य महीपतेरनुज्ञया ग्रहिणी भविष्यामि ।
इत्युक्ते स प्रमुदितस्तदीयवचनमनुमेने। तथा मनस्येवं
चिन्तयति स्म, पुरं गतो द्रव्यप्रदानेन नृपं तोषयित्वा
खसमोहितं साधयिष्ये।
इतश्च स धनदस्तेन जलधेर्जले निक्षिप्तः सन् विधि-
वशात् पूर्वभग्नस्य यानस्य फलकमेकं लेभे। तत् फलकं गाढ़-
तरमुरसा संश्लिथं कल्लोलैश्चाल्यमानः पञ्चभिर्वासरैः खपुरा-
सन्नतटं प्राप्तः। तदासी हृष्टचित्तः खपुरमूईमुखीभूय
विलोकयन्त्रेव फलकेन सह महता मत्स्य नोदरस्थः कृतः,
तदा स धनदी नरकोपमे मत्स्यजठरे पतितो दध्यो, एतत्
सर्व दैवदोषण सजायते । अथासौ गाथां पठित्वा यावत्
आपत्रिवारकं मणिं सस्मार, तावत् तत्प्रभावेण मत्स्य
स्तनधीवर होतः उपकण्ठे नौतञ्च । ।
अथ मल्यस्य जठरे पाटिते तन्मध्ये ते(वरैः सविस्मये-
रसौ पुमान् दृष्टः। तेश्च तदा निष्काश्य महीपतेविज्ञप्तम् ।
ततो राजापि सविस्मयस्त खसमीपमानाय्य पप्रच्छ,
४

·संस्कृतभिचा। भो भद्र ! कयमेतइटितं? तथा त्वं कः? कथञ्च मत्य- जठरे निषित:? सर्व सत्वं कथय, यतोऽत्र मम महत् कौतूहलमस्ति । धनदः प्राह, अहं तावत् जात्या बणिक् । याने भन्ने फलक संप्राप्य अत्र समागतस्तटसबिधी समेत्य यावत् नगरं निरीक्षमाण आसं, तावता मत्स्येनाहं भक्षितः । सच मौनो धीवर होतः । तस्योदरे विदारिते तन्मध्येऽहं दृष्टः । तैर्विस्मयपरैरहं भवत्पाखें समानीतः । राजन् ! इयं मम कथा। अथ भूपतिः स्वर्णप्रक्षालननोरण तं धनदं संस्त्राप्य खसविधौ स्थापयामास । मत्स्योदर इति तस्य यथार्थ नाम चक्र । तत्प्रार्थनया च राज्ञा स ताम्बूलवाही लतः । इत्थ- मसौ वखरूपमकथयन् दिवसान् निनाय । अन्येास्तस्य धनदस्य प्रथमद्रोहकारी सुदत्तनामा सार्थवाहः पवनप्रेरित-प्रवहणेन तत्र समाययो। प्राभतं यहोवा प्रतीहारिणा निवेदित: सन् भूपतिसमौपे समागत्य प्रणामादिना विनयवृत्ति विधाय चोपविष्टः। राज्ञा च प्रियालापस्तस्य कुशलादि-समाचारः पृष्टः। तथा च ताम्बूलधरकरण तस्य ताम्बूलं प्रदत्तम् । तदा धनदेन च स सार्थपतिः प्रत्यभिज्ञातः । सुदत्तोऽपि धनदं दृष्ट्वा सविस्मयो बभूव । हृदि चिन्तयामास च, पुरा यो मया सुवर्षेष्टिका-रत्नादिकं ग्टहीत्वाशून्यहीपेकूपमध्ये क्षिप्तोऽभूत,

·ऋतुर्थ भामः ।
be
नूनमयं तत्सदृश एव दृश्यते ! अव स कथमायातः ! इति
विस्मयापनी राजानं प्रणम्य यदा समुत्थितस्तदा नृपेण
सन्तुष्टेन तस्य शुल्काई' मुक्तम् । तदानौं स महाप्रसाद
इत्युबा
खस्थानं जगाम।
अन्यदा स सार्थवाह: कमपि पुरवासिनं जनं पप्रच्छ,
भो भद्र! राज्ञोऽयं स्थगौधरः किं कुतोऽपि समागतः ?
उत क्रमागतः ? इति पृष्ट तेन तस्य स्वरूपं यथायथं
समाख्यातम् । तनिशम्य सुदत्तस्य मनसि निश्चयो जातः ।
अत्रान्तरे राजमान्यो गीतरतिनामा मातङ्ग-गायमः
तस्य सार्थपतेः समीपे समागतः, निजहन्दसमन्वितो
गातुं प्रवृत्तस। तद्गीतकलया सार्थपतिरपि रचितः ।।
ततो धनदानन तोषयित्वा सार्थेशस्त गायनं प्रत्युवाच,
मो यदि व मामकं कार्यमेकं करोषि तर्हि तव
प्रचुरं धनं यच्छामि। सोऽवदत, यत्किञ्चित् कार्य
भवति तत् ममाग्रे कथय, समग्रमप्यहं करिष्ये। इति
निगदिते सार्थवाहेनोक्त, तर्हि त्वया एकान्ते भूभुज प्रति
एवं वाच्य यथा मस्योदरो मम बान्धवः ।
अथ यदा तेनेति प्रतिपत्रं, तदा तुष्टेन सार्थवाहन
सुवर्णेष्टिकासङ्घाटचतुष्टयं प्रददे। तद्-
ग्रहीत्वा स मातङ्ग-गायनसभास्थितस्य रानः समीपमागत्य
गातु प्रावर्तत । ततस्तहोतरञ्जितो राजा स्थगौधरमुवाच,
एतस्मै गान्धर्ववराय ताम्ब लं देहि । वृपेणेत्यु तो स धनदी
ती मातङ्गाय

·४. संस्कृतशिक्षा। ! यावत् ताम्ब लं दातुं प्रवृत्तस्तावत् सङ्गीतरतिनामा मलिन- गायनस्तस्य धनदस्य कण्ठ विलग्य, हे भातश्चिरेण दृष्टो. ऽसि ! इति प्रजल्यन् गाढ़ करोद । तदीयं रोदनं श्रुत्वा राज्ञा प्रोक्त ; भो मस्योदर । किमसौ कथयति ? तदा धनदः कमप्युपायं मनसा विचिन्त्य प्राह, राजन् ! सत्यमे- वेदम् । नृपणोक्ता, कथं सत्यम् ? धनदः खधिया बभाषे। राजन्! अस्मिनगरी पूर्वम् आवयोः पिता मातनो गीत- क्रियानिपुणः प्रभूणां प्रसादपात्रं बभूव । तस्य हे भाये अभूताम् । तयोरावां सुतौ जाती। मम माता मनाग- निष्टा, तस्मादहमपि पितुरनिष्ट एव । अस्य माता नितरां वनभा, तेन वल्लभश्वायम् । तेनास्मज्जनकेन बहु विमृष्य मम जलायां पञ्च रत्नानि निक्षिप्तानि। ओषधिबलेन वेदना च तिरोहिता। पित्रा ममेति भणितं; वत्स ! विषमवेलायाम् एतानि रत्नानि भक्षयः । इत्युत्ताहं तोषितः । अस्य विशेष- बल्लभपुत्रस्य समग्रमपि शरीरं विशेषतः स्थूलमेतदुदरं रत्न- परिपूर्णमेवास्ति। एतेनैवाधिनाहं रहवासमत्यजम् । एतत्प्रत्ययार्थ' धनदः स्वां जवां विदार्य पूर्वसञ्चित- रत्नपञ्चकं भूपाय दर्शितवान् । बहुमूल्यं रत्नपञ्चकं दृष्ट्वा राजा चमत्कृतः । तदा राज्ञा खपदातीनां प्रोक्तम्, अस्य गीतरतेरुदरं विदार्य रत्नसमुच्चयं प्रकटौकुर्वन्तु भवन्तः । इत्युक्तो गोतरतिः प्राह, भो राजन् ! नायं मझाता । माहमस्योपलक्षितः । ममाङ्गमध्ये रत्नानि न सन्ति । इति ।

·चतुर्थ भागः। ! प्रजापति वराके नृपभृत्यैर्यदास्य अरोरं विदारयितुमारब्ध तदा तेनोक, मया मिथ्या जल्पितं, मुदत्त-व्यवहारिणा सुवर्णेटिकाप्रदानात् अहं पापकम्म कारितः। देव ! यदि महिरा तव प्रतीतिनं भवति तहि मदष्टहात् सुवर्णसञ्जाटान् समानीयताम् । इति प्रोक्त राज्ञा मत्स्योदरमुखं वीक्षितम् । तदा तेनोक्त, प्रभो ! इदमेच सत्यम् । पुनर्भूपालेनोक्त', भोः ! सत्यार्थ स्वरूपं कथय । इत्युदिते मत्स्योदरः प्राह, महाराज ! अस्त्र बमिजो याने मम सपादाष्टशतसम्सवर्ण सवाटा विद्यन्ते, तथा पञ्चदशसहस्रामि निर्मलरत्नानि सन्ति । तथा ते स्वर्ण सवाटाः सर्वेऽपि मन्नामाश्रिताः, इत्यभिज्ञानं शेयम् । तथा नृपाग्रे सर्व स्वकीयं नामादि खरूपमनेन निग- दितम् । तदा राना मातङ्गराहात् चत्वारोऽपि हेमसजाटाः समानायिताः । अनन्तरं तेषु सङ्काटेषु विधाकृतिषु तमध्ये धनदस नाम दृष्ट्वा राजा क्रुदः सन् ती मातङ्गबणिजी बधार्थ बध्यस्थानं नेतुं समादिदेश। ततो मत्स्योदरेषैव कृपालु- तया तो हावपि हन्यमानी मोचिती। बणिजमातङ्गसमीपे यत् वित्तमभूत् तत् सर्व शहौवा तयोर्युतशिक्षा विधाय धनदः श्रिया धनदसमो जातः । पुनरपि भूभुजा पृष्ट', भोः । सत्य स्वरूपं ब्रूहि । तदा धनदः समस्तमप्यात्मचरित- मेवं भूपतये प्रोक्तवान् ।

·४२ संक तमिता। राजन् ! अहमेतहिषयवासी रत्नसारनामकष्ठिपुत्रः । एकदा दीनारसहस्रेणैका गाथा मया गृहीता। ततः कारणात् पित्रा निर्वासितोऽहं देशान्तरं गतः । इत्यादि- सकलां वाती कथयित्वा भूपं प्रति बभाषे, स्वामिन् । नूनमहद्यापि कस्याप्यग्रे न प्रकाश्यः । यतो मम वित्तकल- त्रापहारी देवदत्ता सार्थवाही यदि कदाचिदत्र समायाति, तर्हि भव्य भवति । इत्यु वा नृपप्रसादमासाद्य स तत्र सुखेन तस्थौ। अथ तस्य भाग्ययोगतः कियद्भिर्वासरैः सोऽपि देवदत्तः सार्थवाहस्तत्र समायातः । ततः सोऽपि उपायनं यहोवा तिलकसुन्दा सह राजसभायां नृपान्तिकमाययौ। राजा- प्युपलक्षितः। मत्स्योदरोऽपि तं सार्थवाहं तां तिलक- सुन्दरौं दृष्ट्वा चोपलक्ष्य तदभिप्रायं ज्ञातुमिच्छन गुप्तहत्या स्थितः। भूपालस्तु ससम्भमः सन् सार्थ पतिं पप्रच्छ, भी भद्र ! त्वं कुत आयातः ? इयमपि बाला का ? सोऽवदत्, राजन् ! कटाहहीपादिह समेतोऽहम् । इयं बाला जलधि- मध्यहीपे एकाकिनी मया लब्धा, सुवस्वाहार-ताम्ब ला- लङ्कारादिभिः सत्कता, परन्तु यदि भवदनुमतं भवति पत्नी इति वचो निशम्य राजा तां कन्यां पप्रच्छ, वम ! तव किमसौ वरो रोचते ? अथवा अयं बलेन त्वां ग्रहीतु- मिच्छति ? तिलकसुन्दरी प्राह, अस्य पापात्मनो नामापि तहि मम स्यात् । ?

·चतुर्थभामः । को ग्रहाति। येनानेन गुणमाणिक्यनिधिर्मम भर्ती वारिधी क्षिप्तः । अनेन दुरात्मना विवाहार्थम् अहं प्रार्थिता । परन्तु मया शोलरक्षार्थमयमुपायः कृतः । कथि- तञ्च मया राजादेशेन तव भार्या भविष्यामि। अनेन प्रपञ्चेन एतावत्कालं मया शीलं रक्षितम्। अधना तु वहिप्रवेशं करिष्यामि । भूभुजा भणितं, भद्रे ! मृत्युसाहसं मा कार्षीः, यतोऽहं तव परिणीतपतिं दर्शयिष्यामि । तिलक सुन्दरी प्रोवाच, राजन् ! परिहासो न युक्तः । स मत्पतिः कुतः समष्थति ! योऽसौ सार्थेशेन वारिधी क्षिप्तः । तदनन्तरं राजा ताम्बूल- दानार्थ धनदमाइय प्रोचे, भद्रे ! त्व स्वभर्तारं दृध्या विलोकय, इति गदिते यावत् सा तिलकसुन्दरी तं धनदं समालोक्य असम्भाव्य-समागमात् सविस्मया बभूव, सावत् धनदः प्राह, स्वामिन् ! अस्याः स पतिर्भविष्यति, यः शून्या- गारे कुतोऽप्यागतः, अनया च राक्षसविघाताय यस्य पुरुषस्य हस्ते खतः समर्पितः, तथा येन राक्षसो हतः, ततश्च तस्मिन्नेव लग्ने स्नेहवती खियं बाला येन परिणीता। इत्यादि-समग्रवृत्तान्ते मूलतः कथित सा सहर्षा बभूव । अथ नृपादेशेन सा मत्स्योदरस्यैव जाया जाता। सार्थेशोऽपि राज्ञा मार्यमाणः कपालुतया धनदेन मोचितः। स च सर्वमप्यलङ्करणादि वस्तु बणिजा नीतं भूपतेह शयामास ।

·संरक नामा। अथान्येद्य धनदो वसुधाधिपमनुज्ञाम्य बहुना परि- वारण परिहतः पिलमन्दिरं ययौ। तदा रखसार श्रेष्ठी तं राजमान्य स्वरहे समागतं वोच्च प्रत्युत्थानादिना सन्मानं विधाय व्याजहार, अहं धन्यः, अद्य मामकीनं सहमपि धन्य', यतो भवान् नृपवल्लभो मम रहे समेतः । अधुना यत् किञ्चित् करणीयमस्ति तत् कथय, मम गृहे सर्वमपि भवदीयमेव । इत्युक्त धनदेनोक्त, तात । सर्वमेतत् सत्यमेव वदसि, परन्तु यदहं पृच्छामि तत् कथय । श्रेष्ठिन् ! यत्ते धनदनामा पुत्रोऽभूत् साम्प्रतं स क गतः ? प्रसौ कापि विद्यते न वा ? रत्नसारस्तस्य तत् वचः गुत्वा तं सुतसदृशमेव विलोक्य सन्दिग्धवृदयः पुववृत्तान्त- मेवं निवेदितवान् । एकदा सुतेन तेन दोनारसहस्रेणैका गाथा क्रौता। तदा मया रोषात् किमपि कठोरं वनः प्रोक्तम् । तदा स तेन वचसा दूनोऽभिमानवशात् गृहानिःसृत्य क्वापि गतः । अधुना बहुतरः कालोऽतीतः। वार्ता तस्य कापि न लब्धा । अहमेवं मन्ये, प्राकत्या वचसा च त्वंस एव भवसि । परन्तु मम मनसि महान् संशयो जायते । भूतले सदृशावयवा बहवो लोका भवन्ति । अतस्त्वमपि मत्पुत्र- सदृशो भविष्यसि । इत्युदिते धनदः प्राह, तात ! स एवाहं त्वत्पुत्रः । तदा श्रेष्ठिनापि दक्षिणे चरणे चिह्न निरीक्ष्य नितरां समुपलक्षितः । -- .:: : :- Harip3SEN ·चतुर्थ भागः। ततश्च स विनयवान् पितुः पादौ ननाम । सोऽपि श्रेष्ठौ तं पुत्रवात्सल्यात् गाढ़तरमालिङ्ग्य हर्षाश्रुपूरितेक्षणः सगद्गदं प्रोवाच, पुत्र ! त्वया अनागतेनापि एतावत्काल- मात्मा न प्रकटितः! किन्त बहुभिवासरैरपि पित्रोम्मिलनाय समुत्कण्ठा नाभूत् ? वत्स ! त्वमेतावहीर्घकालं क स्थितः ? देशान्तरं गतेन च त्वया किं किं मुखं दुःखं वानुभूतम् ? जनकेनेति पृष्टे धनदः सास्रलोचनः संक्षेपतः खवृत्तान्त सर्व निवेदयामास । रत्नसारोऽपि पुत्रप्रात्या परमहर्षेण महोत्सव विधाय शुमलग्ने महासमारोहेण पुत्र पुत्रबधूं च रहे समानिनाय। अथासौ प्रोत: पुत्र संसारभारमारोप्य कृतकृत्यो वीतरागः परमात्मनि मनो निदधे * हतीयवन्धः। "सहसा विदधीत न "क्रयामविवेकः परमापदां पदम् 1" चतुःकुमारचरितम्। अस्ति मालवदेश उज्जयनी नाम प्रसिडा पुरी। तत्र जित यत्रुनामा नृपतिरभूत्, तन्महिषो च विजयश्रीनाम्रो । एकदा स राजा सुखेन राज्य पालयन् सभायामुपवि- * अस्योपाख्यानस्य शिष्टाऽमः विस्तीर्णतया तादृश्चमत्कारिताविरहेण च परित्यक्तः। रत्नपञ्चकस्य गुणपरीक्षणं रजकुमारस्थ जीवनदानं धनदस्य पूर्वजन्मवियरणञ्च नास्मिन बन्धे परिग्टहीतम् ।

·संस्कृतशिक्षा। टोऽस्ति ताशसमये प्रतीहारणागत्य निवेदित, राजन् ! चत्वारः पुरुषाः श्रिया रूपेण च राजसुतसमाना भवहर्श- नार्थिनी हारि तिष्ठन्ति । राजा प्राह, अविलम्बितं प्रवेशय। अथ प्रतौहारणानुगम्यमानास्ते चत्वारोऽपि राजसुताः सभायां समागत्य प्रणामादिना विनयवृत्तिं विधाया- तिष्ठन् । राजापि आसनदानायानुज्ञाप्य तेषां मुखं निरीक्ष्य तर्कयामास, भूनते सइंशसम्भूताः । इति विमृश्य ताम्ब - सादिप्रदानेन तान् सम्मान्य पप्रच्छ, भोः ! यूयं कुतः समागताः ? किं वागमनकारणं भवताम् ? इति पृष्ट कनिष्ठः प्रोवाच । राजन् ! उत्तरापथे सुवर्णतिलकं नाम पुरमस्ति । तव वैरमहं नो नाम राजासौत् । तस्य च महिषौ निरु- पमरूपवती रूपवती नाम । तत्कुक्षिसम्भवाः क्रमेण चत्वारस्तनयाः सनाताः । तेषामिमानि नामानि ।- प्रथमो देवराजः, हितोयो वत्सराजः, टतोयो दुर्लभराजः, चतुर्थः कीर्तिराजः इति । ते चत्वारोऽपि पिया कलाभ्यासं कारिताः, कमात्ता- रुण्यं वयः प्राप्ताः, ततश्चानुरूपाः कन्या विवाहिताः । एकदा स राजा विषमरोगाहि तो बभूव । तदा ज्येष्ठं सुतं देवराजं राज्ये संनिवेश्य यथोचितं हितमुपदिश्य परलोकमापन्नः। देवराजोऽपि पैटक राज्य कियकालं - 4.

·चतुर्थ भागः। मुखेन पालयामास । अथ दायादैरेकत्र सम्भूय बलात्कारेण देवराजस्य राज्य रहौतम् । तथासौ सबान्धवोऽपि देशाविष्काशितः । देव ! सोऽयं देवराजोऽनुजगणपरिहती युमत्समीपे सेवां कत्तुं समाययौ । इति निशम्य प्रहर्षितो राजा प्राह, मम पाखें समा- गर्भवनि व्यं कृतं, यतः सतां सन्त एव शरणम् । इति निगद्य प्रतीहारं समादिश्य राज्ञा गृहोपकरणसमन्वितं प्रवरं वासभवनं तेषां निवासाय समर्पितम्। अनन्तरं ते चत्वारोऽपि सुसेवकाः स्वामिभक्तिपरायणाः प्रसादपूर्वक राना स्वाङ्गरक्षकाः कृताः। विशेषेण रात्रौ ते चत्वा- रोऽपि प्रतिप्रहरं पर्यायेण ग्टहीतायुधाः सन्त: प्रसुप्तस्य नृपस्थ शरीररक्षां कुर्वन्ति । एकदा ग्रीष्मकाले देवराजो नृपतिं समनुज्ञाप्य केनापि कार्येण कापि समीपवर्तिनि ग्रामे गतः। अथ प्रत्यावर्तन- समये मध्याह्न एव पथि महारौद्रः प्रबलो वातावर्तः समुत्थितः। प्रचण्डपवनप्रेरितं धूलिपटलमुच्चलितम् । पत्र- ढणानि च व्योनि समुडडीनानि । घनघटा घनघनं गजन्ती वर्षन्तौ च विद्युहिलासिनी गगनेऽधावत् । देवराजस्त तदा वटपादपं समाश्रित्य तस्थौ। तत्र स्थितेन तेन वटोपरि किमपि रहः संलपितं श्रुतम् । तदा तेन हदि चिन्तितं, किमिदं, को जल्पति ! इति विचिन्त्य सावधानी भूत्वा भाषाविशारदः स ईदृशं पैशाचिकं वचः शुश्राव, यथा :- ।

·मक शिक्षा। 'फो फी जागसि किंवा? सो भणदि य फो कहि मह कि तं । अपर मो विधज्जम् मलिहीए मो पलिंदत्ति बोरण सउडो केश शिमित्तेण कोर वेलाए । सो अंपडू सप्याउ पड़ मे पहलं मिलतीए ॥ एकेन वृद्धपिशाचेन भणितं, भो: भोः ! त्वं किंचिदजा- नासि? अपरेणोक्त', नाहं जाने, त्वं मम कथय । वृद्ध- पिशाचः प्राह, अद्य उज्जयनी-नरेन्द्रो मरिष्यति । द्वितीयेन पृष्टं, केन निमित्तेन ? कस्मिन् समये नृपो मरिष्थति ? स प्राह, यामिन्याः प्रथमे यामे, सर्पकाबृपमरणं भविष्यति । इति पिशाचवचः श्रु त्वा सत्यमेव मत्वा देवराजश्चित्ते परिपौड़िता दध्यौ। अहो ! किं दुर्दैवमुपस्थितम्! अधुना यथा नृपतेरनिष्टापातो निवर्तते तथा यतिष्ये । इति विचिन्त्य स शोघ्रमेव नृपान्तिकमाययो । राजा च प्रदोषसमये सभासदो विसृज्य वासवेश्मनि प्रविश्य देव्या सह सुखशय्यायां सुप्तः। यामिन्याः प्रथमे याम देवराज एवासीत् प्रतीहारी, अतोऽसौ तस्यां रात्री विशेषेण सशको भूपस्य शयनमन्दिराभ्यन्तरे प्रविश्य उप- य॑धः पार्थेषु पर्यवेक्ष्य खङ्ग समावष्य दीपच्छायामा- श्रितो विलोकयवतिष्ठत् । । अथासौ चन्द्रपटैकदेशे प्रलम्बितं कृष्णसर्प दृष्ट्वा निःशकतया तत्क्षणमेव तन्मुखं करेणैकेन गृहीत्वा खङ्ग- युक्त न द्वितीयपाणिना तं विधा कृत्वा तत्खण्डहयम् D ·चतुर्थभागः। एकत्र भूमिमध्ये निचखान । अथ पुनरपि तत्रागत्य सावधानतया रक्षकत्वेन स्थितेन तेन सर्पस्य रक्तविन्दवो देव्या उरसि दृष्टाः। ते च विषसंक्रमणभयानिजहस्तेन तेन अपनीताः । अत्रान्तरे सहसा जाग्रता नृपेण स देव्याः शरोरे करस्पर्श कुर्वन् दृष्टः। राजा च सकोपश्चिन्तयामास, अमुमधुनैव मारयामि, अथवा सबलोऽयमकाकिना मया मारयितु कथं शक्यते । अतः केनाप्य पायेन वञ्चकमेन मारयिष्यामि । शास्त्र चाप्युक्तमस्ति । घायुषी राजचित्तस्य धनस्य च धनस्य च । तथा ख इस्य देहस्य नास्ति काला विकुर्वतः ॥ अतः स राजा सकोपः पुनरपि निद्रावस्थायामेव स्थितः । प्रथ घटिकाटने रजन्याः प्रथमः प्रहरी वादितः । देव- राजोऽपि वत्सगाजं तत्र संस्थाप्य स्ववेश्मनि गतः । तदा राजा प्राह, भोः साम्प्रतमत्र कः प्राहरिकोऽस्ति ? सोऽन- दत, देव ! तब सेवको वत्सराजनामा यामिकोऽस्मि । पुनरपि राज्ञोक्तम् । भी वत्सराज ! एकं मम समादेशं परि- पालयिष्यसि ? तेन गदितं, खामिन् ! शीघ्रमेव समादिश । यदादिशसि तदविचारितमेव करोमि । इति श्रुत्वा राजा प्रोवाच । भोः ! योवं, तहि त्वद्भातुवरास्य शीर्ष छित्त्वा समानय । इति शुल्ला तधेति प्रतिपद्य तृपमन्दिरा निर्गत्य वत्स- ?

·संस्कतशिचा। राजश्चिन्तयामास, नूनं केनापि कारणेन राजा देवराजस्य भृशं कुपितोऽस्ति । नूनं तनुदारधनद्रोहैविना नैवंविधः कोपः सम्भवति, परन्तु तादृशं द्रोहकारित्व मम भ्रातुन सम्भाव्यते । यत उत्तमस्ति । यो भवत्युत्तमो लीक ख प्रात्य व स ध्रुवम् । अप्यङ्गीकुरुते मृत्य, सदाचारी न चीत्यथम् । भीता जनापवादस्य ये भवन्ति जितेन्द्रियाः । अकायं नैव कुर्वन्ति ते महामुनयो यथा ॥ इति विमृश्य वत्सराजेन ध्यातं, कथमहमीदृशमकत्य करोमि ! नृपादेशोऽपि दुर्लङ्घय एव । अधुना कथमपि कालविलम्बो विधीयताम् । बुधैः कालक्षेपोऽप्यशुभ- निवारकतया प्रोक्तः। इति चिन्तयित्वा भूपसमीषे समा- गत्य स प्राह, स्वामिन् ! देवराजोऽद्यापि जागर्ति । जाग्रदसी न केनापि हन्तुं शक्यते । निद्राभरे समागते समहं घातयिष्यामि। इत्युक्त राज्ञा तहचः प्रतिपनम् । वत्सराजेनोक्त, प्रभो ! समयातिपातहेतवे यूयं कथामेकां कथयत, अथवा मत्तः शृणुत। इति निर्दिष्टे भूपनोत, भो भद्र ! त्वमेवाख्यानं समाख्याहि । इत्येवमादेशं प्राप्य वमा राजः कथा कधयितुमारभे । - ·चतुर्थभागः। अमृतफलोपाख्यानम् । इहैव भरतक्षेत्रे पाटलीपुरनामक पुरमस्ति । तत्र प्रतापवान् नयविनयादिगुणसमलङ्कृतः पृथ्वीराजनामा नृपो बभूव । तस्य च महिषी मन्मथमञ्जरी नाम। तस्मिनगरी निर्मलाचारः सुविचारः कपाधारः श्रेष्ठी रत्नसाराभिध आसीत् । तस्य च पुत्रः पवित्रचारित्री धनदत्तनामाभूत् । एकदा स श्रेष्ठिसुतः शैशवमतिक्रान्तः कृतविद्यो मित्रवा- न्धवपरिहती मन्दिरात्रिर्गत्य केनाप्यर्थेन पथि गन्त प्रहत्तः। तं दृष्ट्वा केनापि प्रोक्तम्, अयं श्रेष्ठी धनदत्ती धन्यः ; य एष एवं सुखेन खेच्छया विलसति । इत्यु तो अन्येन भणित, मूढ़ ! किमस्य प्रशंसा क्रियते ? यः पुमान् जनकोपार्जितां लक्ष्मी भुक्त स कापुरुष एव, स न प्रश- स्यते । यो निजभुजोपात्त वित्तं भुती ददाति च, तस्थ एव प्रशंसा कर्तव्या, अन्यथा का प्रशंसा। यत उक्तम् । मातुः स्तन्यं पितुर्वित्तं परेभ्यः प्रार्थितं धनम् । पातु भीक्त यहीतुञ्च बाल्य एबोधितं यतः ॥ इति श्रुत्वा अष्ठिसुतो मनसा चिन्तयामास। अनन ईOपरेण जल्पितं, परं मम हितं चैतत् । ततोऽहं देशा- न्तरं गत्वा यदि धनमुपायामि, तर्हि सत्पुरुषो भवामि, नान्यथा। इति विचिन्तयता तेन स्वविमर्शकारणं मित्र- वर्गस्याग्रे निगदितम् । तदासौ मित्रैरपि प्रशंसितः ।

·मस्क तशिक्षा। ? अथ धनदत्तः पितुः पादौ प्रणिपत्य महता ग्रहेण जगाद; तात ! मया त्वदादेशेन देशान्तरं धनोपार्जनाय गन्तव्यम् । इति श्रुत्वा स श्रेठी वजाहत इव बभूव । तदा तेन च निगदितं, वत्स ! पूर्वसञ्चित बहुलं धनं विद्यते । वर्षसहस्रेणापि न तत् क्षयमुपयास्यति । त्वं खेच्छया देहि, भुङ्क्ष, किमुपाजेनप्रयासेन ? देशान्तरे यथाकालं भोजनं न लभ्यते । कापि जलमपि न प्राप्यते, तादृशं सुखशयनादिकं न भवति । त्वं तु सुकुमारशरीरः । इति पिवचः श्रुत्वा पुनः पुत्रः प्राह, तात ! युष्मदुपार्जिता लक्ष्मीः मम जननीसमा। शैशवं विना भोक्तन युज्यते । इत्येवं महताग्रहेण स श्रेष्ठसुतः पितुरादेश प्राप्य क्रया णकानि यहोवा मुसार्थसहाययुक्तः श्रेष्ठिदत्ता शिक्षा चित्तेऽवधार्य शुभवासरे प्रयाणं चक्र । अथ अविच्छिवप्रयाणैः श्रेष्ठिसुतः ससार्थोऽपि किय- हिनः श्रीपुरं नाम नगरं प्राप्तः । तत्र सरोवरसमोपे साथैः संनिविष्टः । सार्थेशोऽपि पटराहे तस्थौ। तस्मिन्नव- सरे प्रकम्पमानशरोरो भयभ्रान्त लोचनः कश्चित् पुमान् श्रेष्ठिसुतस्य तस्य शरणमापत्रः। तेनात, माभैषीः । परं कथय, कोदृशमपराधं कृत्वा मत्समीपे समा- गतोऽसि। इति पृच्छत्येव तस्मिन् हत हतेति वदन्त आयुधं दधाना रक्षकपुरुषास्तत्रागत्य सार्थवाहमिति वदन्ति स्म।

·चतुर्थभागः। भोः ! भूपतेर्दासोऽयमुत्तमं नृपाभरणमपत्य द्यूतकार- सविधी हारयामास । ततस्तदाभरणस्वरूपं निरूप्य अस्माभिनुपाने विज्ञप्तम् । तदा राज्ञा धूतकारसकाशात् तहिभूषणं स्वीकृत्य इति प्रोक्तम्, अस्य चौरस्य निग्रही विधीयताम् । एष नृपद्रोहकारौ न माच्यः । इत्यु तोऽपि दयाप्रपसेन मन्त्रिणा राज इति विज्ञापितम्, असी आभरणचौरस्तावत् कारागृहे तिष्ठतु । राना तहचनं श्रत्वायं काराग्रह निक्षिप्तः । एकदा एष चौरो निशाया अन्तिमे याम तत् कारा- स्थानं भवा आरक्षकं हत्वा ततो विनिर्गत्य यदा नष्टस्तदा वयं शीघ्रमेव पृष्ठे धाविताः। एवंसमये एष चौरो नष्ट्वाऽस्य सरसः प्रत्यासत्रे गूढ़वने प्रविष्टः। साम्प्रतं ततो विनिर्गत्य भी व्यवहारिन् ! त्वच्छरणे प्रविष्टः । तस्मादयं नृपहेथो न रक्षणीयः । इत्यारक्षकचः श्रुत्वा सार्थेशः प्राह ; हंहो राज- पुरुषाः ! यद्यप्येवमस्ति तथापि सत्पुरुषैः शरणागतो न प्राय ते । प्रारक्षकैरुक्त, वयं नृपादेशकराः, अस्माभि- रन्यथा कत्तुं न शक्यते । पुनः सार्थपतिना प्रोत; तर्हि राजानमहं विज्ञापयिष्यामि । इत्युक्त्वा बहुमूल्यां चैका रत्नावलीमन्यदुपायनञ्च दत्त्वा भूपं विज्ञापयामास । तदानों राज्ञा बहुमानपुरःसरं पृष्ट', भोः सार्थप ! त्वं कुतः समागतः ? तेन वहत्तान्ती नृपाग्रे कथितः, इति ·मस्क नशिक्षा। च प्रात', महाराज ! यद्याभरणं लब्धं तर्हि मम शरणा- गतस्तस्करोऽयं कृपया मुच्यताम् । राजा प्राह, लश्वेऽपि भूषणे एष राजखापहारी बधाई एव । परन्तु भोः सार्थेश ! तवैवाभ्यर्थनया मयायं मुक्तः । ततो महाप्रसाद इत्यु वा नृपं नत्वा स सार्थपश्चौर- सहितः खस्थानं गतः । प्रारक्षकनरास्त राजदूतेन निवा- रिताः। बेष्ठिसुतेन चौरोऽपि सहभोजनादिना परि- तोषितः, कथितच, भोः ! अतःपरं भवता चोरकम न कर्तव्यम्। इत्युक्तेन तेन चौर्यत्ति-निवृत्तिमङ्गोकत्य निगदितम् । अथाहं त्वत्प्रसादेन किञ्चित् परलोकहितं व्रतं. साधयिष्ये । परन्तु मसमीप साधुदत्तः सप्रत्ययो भूतनिग्रहकारी मन्त्रोऽस्ति । तं मन्त्र' त्वमधुना ग्रहाण । मम प्रार्थनाभङ्गो न विधेयः। इत्यु त सार्थपतिः परोप- कारकं मन्त्र विज्ञाय जग्राह । ततस्तस्करीऽपि त प्रणम्य स्वस्थानं ययौ। अथासौ धनदत्तस्तत: स्थानात् प्रयाय क्रमेण काद- म्बरीमटवीं पाप। तत्र एकस्या महानद्यास्तटे सार्थ समावासयामास। सर्वेऽपि जना भोजनादिसामग्रौं समा- हत्तुं समारभिरे । सार्थेशस्तु एकत्र उपविष्टः कृष्णवणे रक्ता- लोचनं धनुर्बाणव्यग्रकर सारमेयसमायुक्त रुदन्तं सुदुःखितं व्याधमेक ददर्श । तदानौं सार्थेशन सविस्म येन चिन्तितं, किमेतघटते ? ततश्च विमृश्य साग्रह तेनासौ पृष्टः, भोः !

·चतुर्थभाग। कथं रोदिषि ? दुःखकारणं कथय । व्याधनीत, भो भद्र ! मदुःखकारणं शृणु। इहैव पर्वते गिरिकुण्डला नाम पल्लो विद्यते । तत्र च पत्नीपतिः शूरतया ख्यातः सिंहचन्द्राभिधो वर्तते। तस्य सिंहवती नाम रूपवती भाास्ति । सा च भूतग्रहपौड़या साम्प्रतं पाणसंशये पतिता । नूनमस्मत्वामी पल्लीनाथोऽपि तस्या वियोगदुःखेन प्राणांस्त्यस्यति । उपायशतसहस्रापि तस्याः शरीरे समाधिन जायते । अहो सार्थपते ! तेन : कारणेनाहं रोदिमि। इत्याकर्ण्य सार्थपतिः प्राह, भो व्याध ! तामेकवार- महमवलोकयितुमिच्छामि, मत्समीपे मन्त्र एकोऽस्ति । कदापि तेन गुणी भवति । इति निशम्य स भिल्लः सत्वरं गत्वा स्वामिने तनिवेदयामास । पल्लोपतिस्तु तत्क्षणमेव तां भायां स्वयं समादाय सार्थेशसबिधी समाजगाम। तदा तेन सार्थनाधन विलोक्य मन्त्रजापविधानेन सा निर्दीषा कता। तेन च तस्या जीवनदानं कृतम् । ततः पल्लीनायको हृष्टः सार्थेशन विसृष्टः स्वस्थान समगमत् । धनदत्तोऽपि सार्थसमन्वितस्ततः स्थानात् प्रस्थाय शनैः शनैः समुद्रोपकण्ठ-संस्थितं गम्भीराख्य प्रवरं पुरं प्राप। तत्र स्थितस्यापि तस्य यदा मनोवाञ्छित- लाभो नाभवत्, तदासी बहुविधद्रव्येण प्रवहणमेक पूर्ण विधाय विधानतः समुद्रपूजां कृत्वा हीपान्तरयोग्य ·print orimirri संस्क समिक्षा । सर्वमपि भारद्धं तत्र समारोग्य वेलावसानसमये स्वयं तत्र समारोह। तदनु अनुकूलपवनयोगन वेगेन महासमुद्रमध्ये प्रवहणे प्रचलति, श्रेष्ठिसुतो व्योममार्गे समागच्छन्त वक्तग्रहीतामफलमकं सुन्दरं शकराज ददर्श। तदा परि- श्रमवशादवशं समुद्रजले पतन्त पतत्रिणं तं वीक्ष्य अधः पदों विस्तार्थ सोऽनुचरैः स्वसमीपे समानिनाय। जलप्रदानेन व्यजनादिमा च स कीरः स्वस्थोकतः । अथासौ मुखात् फलं विमुच्य मनुष्यबाण्या प्रजयितुमारेभे। भोः सार्थनाथ! भोः परोपकारपर ! परोपकारः परः पृथिव्यामपरी जीवनदानाब दृश्यते। साम्प्रतं दयावता भवता मम जीवनदानं कृतम् । मम जीवितं च ददता त्वया वृही दृष्टिहीनौ मदीयौ मातापितरावपि प्रासन- मृत्युमुखात् रक्षितौ । अतः कारणामहोपकारकस्य तवाहं कीदृशमुपकृत्य कृतकृत्यो भवामि ! तथापि मया समानौतं चूतफलमिदं त्वया ग्राह्यताम् । तदा सार्थपतिः प्राह, भोः शुकराज ! अहमते- नाम्न फलेन किं करोमि ? त्वमेव भक्षय। अन्यदपि तव शर्करा दाडिम्बद्राचादिकं भक्ष्य यच्छामि । शुकेन पुनः प्रोक्त, भोः साधिोश ! एतत् फलम् अनेक गुणाकरं दुष्यापञ्च । एतत्फलस्य एतत्फलस्य च अधिगम शृण । अस्ति भारतवर्षे विन्ध्यनामा महागिरिः। तत् ·चतुर्थमागः । समीप जगत्प्रसिद्धा विध्याटवी वर्तते । तत्रैकस्मिन् दुमै कौरमिथुनं तिष्ठति। तत्पुत्रीऽहम्। तौ मत्पितरौ यदा क्रमेण हवभाविन जराकान्तौ लोचनाभ्यां न पश्यतः, तदा अहमेव भक्ष्यमानीय तयोर्ददामि । एकदा तस्या- मेवाटषां चूतक्षशाखायामहम् उपविष्टोऽस्मि, तावत्तत्र मुनिहन्हं समागतम् । तेन साधुयुग्म न दिशी विलोक्य निज नत्वादेवं समालपितं, समुद्रमध्ये कपिशैलस्य शृङ्ग सदाफलः सहकारद्रुमोऽस्ति । तस्यैकमपि फलं यो । भक्षयति, तदङ्गतः सर्वेऽपि व्याधयो नश्यन्ति । अकालमरणं जराजीगत्वं तस्य न भवति। सौभाग्य तथा प्रवरं रूपं शुभा कान्तिस्तस्य च जायते । इति वच: समाकर्ण्य मया चिन्तितं, सिद्धतापस- भाषितं कदाप्यसत्यं न भवति । अहमपि तत् फलं समा- नीय मम मातापित्रोर्यदि ददामि, तहि तौ तारुण्यावस्थौ सुलोचनौ भवतः । भोः सार्थवाह । इति चिन्तयता मया तत्र गत्वा तदेतत् फलं समानोतम् । त्वमिदं ग्रहाण । अहमन्यत् फलं समानीय पित्रोदस्य। तदानीं श्रेष्ठिना शुकाग्रहेण तत् फलं समाददे । शुक: पक्षी च पुनर्नभस्तले उत्पपात। श्रेष्ठिना चिन्तितम्, एतत् फलं यदि कस्मैचिवरेन्द्राय प्रदीयते तहि बहना मुपकारो भवेत् । किं मया भक्षितनाभचितन वा । इति ध्यात्वा तेन तदामफलं भव्यस्थाने गोपितम् ।

·संस्कृतशिक्षा। ततः कियद्भिर्वासरैस्तत् प्रवहणं परकूलं संप्राप्तम् । श्रेष्ठिमन्दनोऽपि प्रवहणादुत्तीर्य उपायनं गृहीत्वा भूपतः समीपं ययौ। तेनोपायनं ढौकितं, तत्कीरदत्त सह- कारफलमपि राज्ञः करे समर्पितम्। राज्ञा सविस्मयेन पृष्ट, भो व्यवहारिन् ! किमेतत् फलम् ? तदा सार्थ- पेन नृपाग्रे फलस्य परमार्थः कथितः। राजा च भृशं सन्तुष्टः समस्तमपि तस्य शुल्क मुभाच । श्रेष्ठो महाप्रसाद इति निगद्य स्वस्थानं गत्वा प्रवहणस्थं प्रयाणकं विक्रीय अपरं भाण्डं ग्रहीत्वा गम्भीराख्यौं पुरं समागत्य पुनरपि तामेव कादम्बरों महाटवौं समाजगाम । तत्र चावासं कल्पयित्वास सार्थेशः सानुचरस्तस्थौ । अथ रात्री तत्र सार्थलोकेषु भाण्डसमूह परितः प्रसुप्तेषु, यामिकेषु जाग्रत्सु हत हतेति शब्दमुञ्चारयन्ती अकस्माभिल्ल- धाटो प्रकटीबभूव । सार्थवाहोऽपि संनद्य सुभटपरिवृतस्तया सह योडुं प्रवृत्तः। सार्थे गवन्दी च एवं पपाठ ; भोः स्थिर- चित्त ! धनदत्त ! त्वं जय । तदा धाटोखामिना पल्लोशन पूर्वोपकारिणो धनदत्तस्याभिधानं भट्टमुखात् श्रुत्वा सशङ्गि- तेन युद्धप्रवृत्ताः खपत्तयो निवारिताः । तदनन्तरं स खयं शस्त्रविरहितस्तस्य सार्थपतेः सम्मुखमाययौ। तथा धनदत्तोऽपि तं परिज्ञाय सस- भ्रमः प्रोवाच, अहो ! कृतज्ञ-शिरोमणे ! तव कुशलम् ? इत्युक्तो तौ परस्परमालिङ्ग्य एकत्रासने उपविष्टौ। सार्थ- ·चतुर्थभागः । पतिस्तं ताम्बूलादिकं प्रददे। ततः पल्लोशः क्षेमवाती पृष्ट्वा सार्थेशाग्रे आत्मानमेवं निनिन्द । हा हा ! मया अज्ञान- खेन कीदृशी अयुक्तिः कत्तुं समारब्धा ! अधुना ममा. पराध क्षमख, प्रसादं कृत्वा मम पल्लीमध्ये समागच्छ । इत्युक्त्वा महाग्रहं कत्वा पल्लोशन स व्यवहारी सार्थसहि- तोऽपि स्वपल्लीमध्ये समानीतः। ततोऽपि स्वग्रहे नोवा नानभोजनवस्त्रायैस्तं सम्मान्य मुक्ताफलगजदन्तादिभिः सत्कृतवान् । सार्थेशोऽपि प्रणयवाक्यैस्त तोषयित्वा तद्दत्त कियवस्तु यहोवा तमनुज्ञाप्य प्रतस्थे । ततः कियभिरहोभिर्नि नगरं क्षेमेण प्राप्य महोत्सवपुरःसरं पुरप्रवेशं विधाय स्वभु- जोपात्तवित्तेन सत्पात्रेषु दानं, दीनोद्धारं, प्राचीनपुण्य- कोतिरक्षणं, धम्मशास्त्र प्रचार, विद्यावितरणोत्साहादिकञ्च विधाय सुक्कतशतानि समुपाज्ये समग्राण्यपिनिर्मलसौख्यानि मनोऽभीष्टानि बुभुजे। इतः स नरपतिराम्रफलं करे कवा दध्यो ; एतन फलेन स्वयं भक्षितेन को लाभः । यद्यहमेतहौजवपनेन सहकारफलानि बनि समुत्पाद्य बहुलोकानामुपकारं करोमि, तर्हि महान् लाभः स्यात् । इति विमृश्य भूपतिः खान् पुरुषान् इत्यादिदेश, भो ! यत्नवनिर्भवद्भिरेतत् शुभ- स्थाने वाप्यं, तथा निरन्तर प्रयतितव्यञ्च यथा महान् सह- कारोभवति।

·मस्क समिक्षा। अनन्तरं तैः पुभिमनोरमे उद्याने गत्ला तथा विहि- तम् । अस्य च परित आलबालं विधाय नित्यं जलं पाय्यते, मृमारोऽपि प्रदीयते। इत्व कियनिर्दिनैस्तस्वाङ्गुरोहम- वार्ता राज्ञा श्रुता। तदा स राजा रक्षकेभ्यः पारितोषिक दत्त्वा इति बभाषे, अयं यत्नतो रक्षणीयः । इति नृपवचः श्रुत्वा ते रक्षकनरा राविन्दिवं तत्रैव तिष्ठन्ति । एकदा दैववशतो रात्रौ खयमेव त्रुटिवा फलमेकं भूमौ निपतितम् । तदा प्रभाते रक्षक नरैस्तत् फलं परिपक्वं पतितं दृष्ट्वा प्रहृष्टैः शीघ्रमेव नृपाय दत्तम् । तदा नृपे- णापि विचिन्तितम्, एतन्नूतनं फल पूर्व कस्मै चित् सत्पात्राय प्रदीयताम्। इति विमृश्य चतुर्वेदधरं देव- शम्भाणं द्विजं समाकार्य भक्तिपूर्वकं तदमृतफल राजा तस्मै प्रददौ। सोऽपि विप्रस्तदा तदामफल नृपदत्त एहीत्वा प्रहृष्टः स्वभवनं गत्वा देवार्चनं समाधाय भक्षयनेव पञ्चवं प्राप। तदा च केनचिनृपाग्रे निगदित, राजन् ! देवशम्मा दिजस्तदमृतफलं भक्षयन् तत्क्षणमेव विपन्नः । तत् श्रु वा राजा सखेदः प्राह, अहो ! मया धम्मभान्या महत्तरं ब्रह्म- हत्यापातक समुपार्जितम् ! नूनमेष विषवृक्ष एव। केना- प्यरिणा एतत्प्रपझं विधाय मम विनाशाय फलं प्रेषितम्। तहि अयं स्वहस्तेनोप्तोऽपि प्रयत्नतः पालितोऽपि बहुप्राण- क्षयकारित्वात् विषपादपः शीघ्रमेव च्छिद्यताम । इत्यतो ·चतुर्थभान . -- तत्क्षणमेव नृपादिष्टनरस्तोरणाकुठारधारिभिरसौ वृक्षो मूसादपि च्छित्त्वा भूमौ पातितः । तदा च' कुष्ठरोगाहिता जीवितनिर्विवाः केचित् तविषयक्षपदनमाकर्थ सुखमत्यवे तवाजग्मुः। तेषां च मों केनचित् तस्य दुमस्य पक्कं फल, केनचिदपक फवं, केनचिदईप फलं, केनचित् मुकुलं, केनचित् पासवं केन चित् पत्रमपि मरणकामेन भक्षितम्। अथ ते सर्वेऽपि नौरोगा अपूर्वरूपलावण्यसम्पबा अपि बभूवुः । राजा च तान् कुष्ठाभिभूतान् दिव्यरूपधारिणो वौच्छा विस्मितश्चिन्तयामासं, अहो! अस्य सहकारफलस्य कथ- मेषा विपरीता स्थितिः! यतोऽनेन वेदवेदाङ्ग-विचक्षणो विप्रो विपन्नः, इतरजननस्य महान गुणो दर्शितः । इति विचित्य राजा रक्षकानाइय पप्रच्छ, भो भवद्भिः सहकारफल तत् पातितं पतितं वा ठहोलानीतम् ? तैरुक्त, राजन् ! स्वयं पतितमेव फसमस्माभिर होतम् । तदा राजा विमष्ट, नूनं तत् फल सादिविषेण दूषितमासीत् ; तेन स हिजो । नमो विपनः । परन्तु एष वृक्षः पीयूषमय एव । अहो ! मया सहसा अविचार्य अकाय छतम् । बदसौ रोषती महोपकारी सारदमन्छेदितः । शाखेऽपि कथितमस्ति । पगुणमपगुण वा कुर्वमा कार्यानातं परिणतिरवधायी यलतः पण्डितेन।

·संस्खा मनिचा। पतिरसनानां कर्मचामाविपने- र्भवति हदयदाही यायो विपाकः। इति विचिन्तयवेव स राजा यावनीवं वाद शुशीच । यथा तेनासमौख्यकारिणा कृपेण अपरोल्य कार्य अतं, तथापरेण न कर्तव्यम् । ईट्टयों का कर्यायवा द्वितीय- प्रहरे व्यतीते स वत्सराजो गतः । तदा सृतीयभ्राता दुर्लभ- • राजः समाययो। .. तदा राजाचिन्तयत् । वत्सराजेनापूर्वमुपाख्यानमुपा- ख्यातं, परन्तु मत्कार्यं न कतम् । ततो दुर्लभराजं यामि- कले समागत विज्ञाय राज्ञा जिज्ञासितं, भो दुर्लभराज ! मम कार्यमेकं साधयिथसि ? तेनोक्तम्, अवश्यमेव साध- यिथे। राजा प्राह, खदभ्रातरं देवराजं हत्वा सत्वरं शिरः समानय । इत्युक्तः सोऽपि तथेति प्रतिपत्रः सविस्मयो वहिर्गवा क्षणान्तरण 'पुनः प्रत्याहत्य भूपालमिति बभाषे, साम्प्रतं हावपि ममाग्रजी विनिद्रौ स्तः । क्षण विलम्बा भवत्स- मौहितं साधयिथे। खामिन् ! समयातिपाताय ताव- दुपाख्यानमेकं कथयन्तु भवन्त: शृखन्तु वा। भूपालेन भणितं, त्वमेव कथय । दुर्लभराजः कथयति । - ·चतुर्थमाया। बटुकोपाखामम् । . अस्ति, वङ्गदेश मुरादिपुरं नाम पुरम् । तत्र हरिश्चन्द्र- नामा नृपतिरभूत् । अहल्या नाम तस्याग्रमहिषौ बभूव । एकदा सभाषितस्य तस्य सविधौ शिवशीनामा वटुरेक: प्रतीहारनिवेदितः समाययो। स च राजी विषयान्तर. व्याप्तचित्ततया अनुपलक्षित एव समुपविश्य स्थितः । अथ यथासमयं नृपः सभा विसृज्य श्रमापहम् अभ्यङ्ग । मानादिकं समाधाय देवपूजार्थं देवमन्दिरे समुपविष्टः । शिवशम्मा च तदा देवार्चनाय कुसुमानि तममीफे सम- पंयामास । राजा पृष्टं, भो भद्र ! कस्त्वं? कुतः समागतः ? शिवशम्भाब्रवीत्, राजन् ! विष्णुपुरवासिनो गणितशास्त्र- विशारदहिजस्य शुभकरस्य पुत्रोऽहं शिवशमा नाम । देशान्तर कौतुकविलोकनकौतूहलेनाहं परिभमन् भवत्- समीपे समेतोऽस्मि । इत्याकण्यै राजा तं सत्कुलजातं । प्रकत्या विनीतं मधुरभाषिणं स्वभावसुन्दरं विज्ञाय स्वस- विधौ स्थापयामास । स च निश्चिन्तस्तत्र तस्थौ। यतः- शूरस्थागी प्रियालापी छतको दृढ़सौहदः । विज्ञामो स्वामिभक्त स सर्वगुणमन्दिरम् ॥ अथासौ शिवशम्मा नृपगौरवात् अन्तःपुरादिष्वपि : अप्रतिहतगतिर्बभूव। एकदा तन्नगरीपान्ते सिंह एक समा- - ·(४ संस्कृतमिला। SRO ययौ । नागराम नृपति समेत्य तत्रिवेदयामासुः । नृपोऽपि चतुरङ्गबलसमन्वितः प्रियतमसहचरेण शिवशम्मणा सह मगेन्द्रबधा, नगरात् विनिष्कम्य नागरिकदर्शितोद्यानं परितः सेनाः संस्थापयामास । ततोऽसौ स्वयं कुञ्जरमेकमारय शिवशमाणं पुरस्कृत्य केशरिणः सविधौ ययौ। सिंहोऽपि समेत्य सम्मुखं मुखं यादाय क्रमितुं क्रम बबन्ध, पार्थिवोपरि परिपतनाय च नभसि उत्पपात । शिवशनमा तु स्वामिनो विपदमवश्यम्भा- विनी सम्भाव्य निपततः परपतर्विवतमुखें बहुबलेनाखुश- माशु प्रक्षिप्य तं जवान । नृपतिना चोक्त, शिवशम्मन् ! भवता भव्यं न कतम् । मया चिन्तितं, मदुपरि परिपतन्तममु पारीन्द्र परिष- प्रहारण परिहत्य निपात्य च यशोभाजनं भविष्यामि । त्वया तु चापल्यादयमन्तरा हतः। अरे ! अद्य त्वया न केवलमयं मृगेन्द्रो निहतः, नरेन्द्राणां सर्वेषां मध्ये मम यशोऽपि निहतम् । एतदाकये शिवशम्मा प्राह, देव ! भवदनिष्टापात- शवया मयायं केशरी निपातितः। न तु ममात्र स्वगौरव- तथा च यदयं केशरी निहतः, तत्रापि खामिनः प्रभाव एव प्रभवति, अन्यथा एतदकुशप्रहार- मात्रेण कथमसौ केशरी व्यापत्रः। तथा च सैनिकानामग्रे एवमेवाहं कथयिथे, यदयं मृगेन्द्रो नृपेणैव निहतः। मभिप्रेतम् ।

·चतुर्थभागः । खामिन् ! एवं मयि कोप वृथा मा कथाः । इदं कार्य- मावयोरेव प्रत्यक्ष नत्वन्यस्य कस्यापि । ' चतुःकर्णस्य मन्त्रस्य कथं भेदो भविष्यति । यत उक्तम्- षटकर्णो भिद्यते मन्बचतुःकर्णे न भियते । हिकर्णस्य च मन्त्रस्य ब्रह्माष्यन्तं न गच्छति ॥ राजा प्राह, भद्र ! यदि केनापि ज्ञायते तहि लोक- मध्ये मम अलोकवादिता-कलसो भविष्यति । शिवशमा प्रोचे, प्रभो ! भवता किमेतन श्रुतम् ? साधी समर्पित गुह्य सह तेनैव दद्यते । सले समर्पितं गुह्यं जले तैलमिवाचरेत् ॥ इति निगदिते राजश्चित्त विश्वासोऽभूत् । अथ तौ केशरिणं समादाय सैन्यमध्ये समेतौ। शिवशमा तु सैनिकानामग्रे प्रभुप्रतापमेवं व्यावर्ण यामास, यस्य गर्जन- मात्रेण मत्तहिया अपि पलायन्ते, सोऽयं पशुराजी वङ्ग- राजेन लीलयैव निपातितः । इत्युक्त सर्वेऽपि सविस्मयाः प्रहृष्टा राजानं प्रशशंसुः । नगरमध्ये च तूर्यनिर्घोषपूर्वक महबोत्सवेन नृपतेः प्रवेशो बभूव । स्थाने स्थाने नागरिकाः परस्परं समेत्य नृपस्य पौरुषं वर्णन्ति स्म । तस्मिन् महोत्सवमये दिने शीघ्रमेव व्यतीते राजा सभा- सदो विसृज्य देव्याः सदनं समाययौ। देवी पप्रच्छ, राजन् ! कथमद्य पुरे महोत्सवः संजायते ? कथं वा तूर्य- निर्घोषोऽतीव श्रूयते ? राजा प्राह, मयाद्य महान् केशरी ·है। संस्कृतशिक्षा। ! निपातितः, तेनैव कारणेन पौरवपनमहोत्सवी विहितः । इति श्रुत्वा देवी बभाषे, स्वामिन् ! सुवंशसम्भवस्य भवतः किमेत् था प्रशंसनं युज्यते ? भूपेनोक्ता, वृथा कथम् ? देवी पुनरप्याह, स्वामिन् ! शिवशर्मा सिंह जघान, संवर्द्धनमहोत्सवः प्रभुणा कार्यते, किमेतत् ? एतदा- कार्य राजा कुपित एवं दध्यौ, सेन दुरात्मना ममाग्रे इत्य- मुक्त, गुह्य कस्यापि पुरतो न कथयिथे, अधुना तेनैव देव्याः पुरः स्वोत्कर्षः प्रकाशितः । तर्हि मम्मघातकोऽय- मद्यैव प्रच्छन्नतया घातनीय एव । इति विचिन्तयता भूपालेन कोऽप्यारक्षको रहस्तह- धाय समाचप्तः । अथासो नृपादेशात् तत्क्षणमेव तं हत्वा निवेदयामास, राजन् ! भवदादेशात् स वटुर्सापादितः । तत् श्रुत्वा राजापि प्रमुदितः । अन्येचुर्देवी पप्रच्छ, राजन् ! शिवशम्मा न दृश्यते, साम्प्रतं स क गतः ? भूपतिराह, देवि ! तस्य दुरात्मनो नामापि न याद्यम् । देवी प्राह, खामिन् ! स गुणवान् कौतुको विश्वस्तः प्रभुभक्तश्च । तेन तव किमत्याचारितम् ? राजा प्रोवाच, तेन दुरात्मना रहस्यभेदात् विश्वासघात- कता कता, अहमपि लोके मिथ्यावादी लतः। अतो मयैवास्य प्राणदण्डः कृतः । देव्या निगदितं, खामिन् ! इदं सिंहमारणं शिव- शम्मणा न ममाग्रे समाख्यातं, परन्तु मयैव कौतूचलेन ·चतुर्थभागः। १० सप्तभूमिके प्रासादे समारूढ़या स्वयमेव दृष्टम् । अत्र तस्य कोऽपि दोषो नास्ति । ततः पुनरपि देव्या पृष्टं, राजन् ! सत्य' कथय, अधुमा स जीवति न वा ? राजा सशोकः प्राह, देवि ! मयाद्य महत्तरमकार्य छतम् । अद्य मया सर्वगुणरत्नमहोदधिस्तपखो ब्राणो- ऽसौ व्यापादितः। एवमसौ राजा यथा शोकाों याव- ज्जीवमनुतापभाजनमभूत्, तथान्योऽपि अविभूषाकारी पातकं लोकापवादमनुतापं च लभते । एवं कथां कथयित्वा दुर्लभराजे विरते तोयः प्रहरी व्यतीतः। तदा दुर्लभराजोऽपि समुत्थाय वासभवनं ययौ । चतुर्थ: कोक्ति राजश्च समागतः। राजा तं प्राह, कोति- राज! मामकौन कार्यमेकं करिष्यसि न वा ? स प्रोवाच राजन् ! यद्यहं भवत्कार्यं न साधयिष्यामि, तर्हि तव मेवां कथं करिष्यामि । इति भणिते भूपतिरुवाच, भोः कीर्तिराज ! यदि त्व प्रियसेवकस्तर्हि तवाग्रजस्य देवराजस्य शिरश्छित्त्वा सत्वरं समानय । इत्यु तो स धीमान् तथेति प्रतिपद्य नृपमन्दिरात् वहिर्विनिर्गत्य कालविलबं विधाय पश्चादागत्य नृपं प्रोचे, राजन् ! शबरौशेषात् सर्वेऽपि यामिकास्त्रयो मे भात- रोऽपि जागरूकाः सन्ति । अतो भवदादेशः समयेऽन्यस्मिन् पालनौयः, इत्युक्खा समयातिपाताय तथैव नृपादेशं लब्धा स कोतिराजः कयां कथयति स्म ।

·(८ संस्थानशिक्षा। विरामोपाख्यानम् । महापुरनगरे शत्रुञ्जयो नाम नृपतिरासीत् । एकदा कचित् तुरुष्कदेशीयः पुमान् जातिविशुद्धं घोटकमेक समादाय तदन्तिकं समाययौ । राज्ञा चिन्तितं, रूपत्रियाय तुरङ्गमः प्रशस्यतमो दृश्यते, परन्तु गतिरस्य परीक्षणीया। यत उत्तम्, जयो हि सप्तः परमं विभूषवं, अपाङ्गनायाः शशता तपखिनः । दिनस्य विचव सुनेरपिचमा, परामामः खवलोपजोविनाम् ॥ ततस्तस्य तुरङ्गस्य पृष्ठे पर्याणमारोप्य तत्रारुध गतिविज्ञानाय यदा तृपस्तं वाहयामास, तदा पवनवेग: स तुरङ्गमस्त था वेगेन प्रचलितो यथा सर्वमपि सैन्यं पश्चात् पतितम् । राजा तु एकाको हयमारूढ़ोऽदृष्टी बभूव । तदा च तुरङ्गमखामी बणिक राजपुरुषान् इत्थ. माचख्यौ, तुरङ्गमोऽसौ विपरीतशिक्षः, पूर्व विस्मृतिवशात् राजे न निवेदितम् । इत्यु ते नृपसेवकाः सवेगतुरगानारुह्य भक्ष्यपेयादिकमादाय नृपस्य पृष्ठत एव जग्मुः । इतव राजा हयस्य सवेगतामभिज्ञाय तविरोधाय यथा यथा बलाामाकर्षति, तथा तथा सहयोऽतीव महता वेगेन धावति । इत्थमनेन विपरीतशिक्षेण तुरगेण सुदूर- मतिक्रान्तम् । बलााकर्षणेन तृपकराभ्यां रक्तस्रावो बभूव । अखन्तु समधिकवेगेन धावत्येव । अथ यदा श्रान्तेन तेन भूपतिना वल्गा शिथिलीकता ·चतुर्थभागः। - मुक्ता च, तदा हयस्तत्रैव स्थितः। राज्ञा च विपरीतशि- चोऽसौ प्रत्यभिज्ञातः। ततोसी तुरगात् समुत्तीर्य पर्या- णमपनिनाय । तुरगस्तु धर्मातकलेवरस्तत्क्षणमेव पृथिव्यां । पतितो मृतः। तस्याश्च भीमाटव्यां क्षुत्क्षामस्तृषाकुलो भूपतिरकाको बधाम । अथ श्रान्तः क्लान्तथासौ सुदीर्घ- शाखं विस्तीर्ण वटमेकं विलोक्य तच्छायायामुपविष्ट उप- य॑धी निरीक्षमाणस्तस्यैव विटपिनो विटपमूलात् पततो जलविन्दून् ददर्श। राज्ञा . चिन्तितं, वर्षासम्भवमिदं सलिलमियत्कालं शाखारन्ध, सञ्चितमासीत्, साम्प्रतं तत् पतति। इति विमृश्य टषाक्रान्त न तेन पलासभाजनं निम्माय तत्र । निवेशितम् । क्रमेण च नीलकलुषाम्बुना तत् पूरितम् । राजा तद्ग्रहोत्वा यावत् पातुमुपक्रमते, तावत् कश्चित् विहङ्गमो वटपादपादुत्तीर्य वेगेन तज्जलपात्र नृपकरात् पातयित्वा पुनस्तत्-शाखायामुपविष्टः । पुनरपि विलक्षण राज्ञा तथैव जलपात्र प्रपूयं यावत् पातुं समारब्धं, तावत् पुनरपि तेन पक्षिणा तथा कृतम् । अथ राजा कोपाकुलितो दध्यो, यद्ययं दुरात्मा विहगः पुनरपि समायास्थति, तर्हि हनिष्यामि । इति विचिन्त्य राजा करेणैकेन शाखां गृहीत्वा हितीयेन पत्रपुट जलार्थ खापयामास । पक्षी व्यचिन्तयत्, कुपितोऽयं महीपतिः । यदि पत्रपट पातयिथामि, तर्हि नूनमेष मा हनि- ·संसा तशिचा । थति । यदि न पातयामि, तर्हि अस्मिन् विषजले पौते अयमवश्यं मरिष्यति । वरं मम मरणमस्तु तथापि यदि भूपालो जीवति, सर्वेषामेव भव्यं भवति । इति विमृश्य विहङ्गमेन पुनरपि नरपतिकरात् तत् पत्रपुटं पातितम् । कुपितेन च तेन राज्ञा शाखाप्रहारण स पक्षी व्यापादितः । ततः प्रहष्टचित्तेन तेन पानीयार्थं पुनरपि पनपुट तत्र स्थापित, सन्दिहानेन च चिन्तितं, कथं वर्षापगमे- ऽपि जलं न विशष्कम्, एवं नियतपतनेनापि कथञ्च न निःशेषमभूत् ! ततः सविस्मयो भूपतिः समुत्थाय वृक्ष- शाखामारुघा तरकोटरे महान्तमेकमनगरं ददर्थ। तं वीक्षा राम्रा निर्णीतं, तज्जलं प्रसुप्तस्यास्य मुखात् पतितं गरलमेव । यदि मया पौतमभविष्यत्, तर्हि निश्चयेन मम मरणमभविष्यत् । अहो! तेन पक्षिणा मम वारंवारं निवारणं कृतं,. परन्तु मया न ज्ञातम् । अहो ! मूर्खत्वेन स परोपकारी विहङ्गमः परमार्थमजानता मया निपा- तितः ! अहो ! कृतघ्नस्य मे कोशी गतिर्भविष्यति !! इत्य पश्चात्तापं कुर्वतस्तस्य सैनिकास्तत्र समाग्मुः । ते च तत्र राजानं दृष्ट्वा प्रमुदिताः। राजा च जलपानादिना स्वस्थोभूय तं मृतपक्षिणं समादाय स्खपुरं ययौ। ततच गङ्गातीरवर्तिनि पुरोद्याने स्थित्वा चन्दनकाठ तस्य अन्त्य- संस्कारं सम्पाद्य जलान्जलिं दत्वा खसदनं समासाद्य भोकातुर एवोपविष्टः।

·चतुर्थभागः । . सचिवसामन्ताः पृष्ट, नाथ ! किमितिः भवता पक्षियः प्रतकायं कृतं, कथं च भवान् महति शोकसा- । गरे निमग्न: ? इति पृष्ट न राज्ञा समग्रोऽपि वृतान्त: सर्वाग्रे कथितः । तत् श्रुत्वा सर्वेऽपि विस्मयमापन्नाः । राजा , प्राह, यावलोवमहं महोपकारिणं तं विहङ्गमं न विस्म- रिष्यामि । सचिवसामन्तायैरुक्त, गते शोको न कत्तं व्यः, इत्येवं विविधप्रबोधवाक्योंधितोऽपि राजा न विषादं सत्याज। यथा अविमृश्य कार्यकरणात् स भूपतिः पचा- तापमापनः तथान्योऽपि यः सहसा परमार्थ मविनाय किमप्यकार्यं कुरुते, स इहलोके परलोके च पराभव- मानोति। अतः परिणामदर्शिभिः कार्य सुविचार्य कर्त- व्यम् । तथाचोक्तम् । सरसा विदधीस म क्रियाम् अविवेकः परमापदां पदम् । तृणते चि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः खयमेव सम्पदः ।। एवमभिधाय कीर्तिराजे सूष्णीभूते प्रातस्तूयरवो जर्ज । वन्दिवन्द मङ्गलपाठः कृतः। कीर्ति राजोऽपि ततः समुत्थाय स्वस्थानं ययौ। राज्ञा च विचिन्तितं, नूनमेते सर्वेऽप्ये कचित्ताः, तेन मम समीहितं न सिद्धम् । इति विम्टश्य दास्थानौतजलेन मुखं प्रक्षाल्य सुवेषं परिधाय याव. दास्थाने उपविशति, तावदेव देवराजोऽञ्जलिं बड़ा प्रसन- वचसा विज्ञापयामास, देव ! भवता अविदितं किञ्चित् निवेदयामि । क्रूई नापि राज्ञासौ भुसंञयानुशातः ।

·संखनश्चिा। :- , ततः स देवराजः पिशाचवचनत्रवणादिकां समग्रामपि कयां भयविस्मयकारिणौं नृपाग्रे प्रोवाच । वासभवनात् तत् सर्पस्य खण्डहयं समावण्य प्रतीतिनिमित प्रत्यक्ष- मेव नृपं दर्शयामास। तदानौं देवराजोपरि रानचित्त- विहे षोऽपगतः। राजा च मनसा चिन्तयामास, अहो ! अनेन महामना मम जीवितरक्षणाय कोहयमसाध्यसाधन अतम् । मया तु पापात्मना असमीच्यकारिणा महोप- कारिणो महापुरुषस्थास्थ प्रापदण्ड अध्यवसायः लतः । विचक्षणैरस्थानुजैस्तु कौशलेनास्य प्राणाः परिरक्षिताः । अथ राज्ञा सर्वसमक्षमभिहितम्, अपुत्रस्य मे कुल- देवतया सर्वगुणाकरा एते चत्वारः पुत्राः प्रदत्ताः। अतोऽहं देवराजं राज्ये निवेश्य बत्सराज युवराजपदे संस्थाप्य संसारविरतो वनं गत्वा परात्परपरमात्मध्यान- परो भविषपामोति । ततः शुभदिने शुभलग्ने राजा देव- राज राज्ये ऽभिय भोगपराउन्मुखो वनं गत्वा श्रवणमनन- निदिध्यासनादिभिरदृष्टक्षयेण परमपदं मोचमवाप । समाप्तोऽयं गद्यबन्धः ।

·पद्यबन्धः।
प्रथमबन्धः ।
१
जयति पराशरसूनुः
सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः ।
यस्यास्यकमलगलित
कानयममृतं. जगत् पिबति ॥
मतिमत्थानुमाविश्य येनासौ श्रुतिसागरात् ।
जगद्विताय जनितो महाभारतचन्द्रमाः॥
सवस्तरतु दुर्गाणि सर्बो भद्राणि पश्यतु ।
इत्युक्त्वा सर्ववेदार्था भारते तेन दर्शिताः ।
सारान् श्लोकान् समुद्धत्तुं कः कृत्स्ना भारतात् क्षमः ।
योग्यः कः सर्वरत्नानि समुइत्तुं महाणवात् ॥
कस्यचिहिजमुख्यस्य कल्याणी धेनुरुत्तमा ।
हृष्टा पुष्टा सुपुत्वा च बहुला नाम नामतः ॥१॥
रोहितो नाम तत्रापि पर्वतो यमुनातटे ।
अनेककन्दरदरी-गुहानिझरशोभितः ॥२॥
अथ यूथात् परिभ्रष्टा बहुला तृणलिसया ।
व्याघ्रस्य पुरतः सा गौचरन्ती समुपस्थिता ॥३॥

·७४
संस्कृतशिक्षा।
अभिद्रवंस्तु तां व्याघ्रस्तिष्ठ तिष्ठति चाब्रवीत् ॥४॥
व्याघ्र उवाच ।
त्वमद्य विहितो भक्ष्यः स्वयं प्राप्तासि धेनुके ।
तिष्ठ तिष्ठ भयं त्यक्त्वा किं भौताय करिष्यसि ॥५॥
-
भौष्ण उवाच ।
E
व्याघ्रस्य वचनं श्रुत्वा निष्ठुरं रोमहर्षणम् ॥६॥
वत्स स्मरति सा धेनुः स्ने हार्ता भृशदुःखिता ॥७॥
ददाह पुत्रशोकेन बहुला पुत्रवत्सला ।
रुदन्ती करुणं दीना निराशा पुत्रदर्शने ॥८॥
दृष्ट्वा तु बहुला व्याघ्रः क्रन्दमानां सुदुःखिताम् ।
उवाच वचनं घोरं बहुले किं प्ररुद्यते ॥८॥
पप्रच्छ च पुनर्व्याघ्रः किमर्थं रुदितं त्वया ।
कौतूहलं मे सञ्जातमशेषं कथयस्व मे ॥ १०॥
व्याघ्रस्य वचनं श्रुत्वा बहुला वाक्यमब्रवीत् ।
क्षन्तुमर्हसि मे नाथ कामरूपिन् ! नमोऽस्तु ते ॥११॥
त्वां समासाद्य लोकस्य परित्राणं न विद्यते ।
जीवितार्थं न शोचामि प्राप्तव्य मरणं मया ॥१२॥
जातस्य हि ध्रुवी मृत्युर्बुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्ये ऽर्थे न शोचामि मृगाधिप ॥१३॥
देवैरपि सदा सम्मतव्यसवशैव॒वम् ।
तस्मात्राहमिहैकैव व्याघ्र शोचामि जीवितुम् ॥१४॥

·चतुर्थभागः ।
किं तु ने हवशात् व्याघ्र सुदुःखाद्रुदितं मया ।
अस्ति मे हदि सन्तापस्तं सम्यक् श्रीतुमर्हसि ॥१५॥
अग्रे वयसि वतन्ती प्रसूताहं मृगाधिप ।
इष्टः प्रथमजातश्च सतश्च मम बालिश: ॥१६॥
क्षीरपः स च मे पुत्रस्तृणं नाद्यापि जिप्रति ।
मचास्त गोव्रजे बचः क्षुधाों मामवेक्षते ॥१७॥
इति मत्वानुशोचामि कथं जीवति मे सुतः ।
तस्येच्छामि स्तनं दातुपुत्रने हवशंगता॥१८॥
पाययित्वा तु तं वत्समवलिय च मूर्धनि ।
सखीनामयित्वा तं सन्दिश्य च हिताहितम् ॥१८॥
पुनः प्रत्यागमिष्यामि यथेष्ट भक्षयिषासि ।
यद्यहं नागमिष्यामि पुनर्व्याघ्र तवालयम् ।
क्षत्रियाणां गतिं यास्य संग्रामेषु पलायिमाम् ॥२०॥
व्याघ्र उवाच ।
किं ते पुत्रेण कर्त्तव्यं मरणं नावबुध्य से ।
त्रस्यन्ति सर्वभूतानि नियन्ते मां निरीक्ष्य च ॥२१॥
त्वं पुनः लपयाविष्टा पुत्र पुत्रेति भाषसे ।
न मन्त्रो न तपो दानं न माता न पिता सुतः ।
शन वन्ति परित्रातुमागतं मत्समीपत: ॥२२॥
गत्वा निकेतनं रम्यं मातरं भ्रातरं सुतम् ।
दृष्ट्या सखोजनं भूयः कथं प्रत्यागमिष्यसि ॥२३॥

·संस्खा तशिक्षा।
पञ्चभूतानि मे भद्रे पिबन्तु रुधिरं तव ।
न निराशानि भूतानि वामात्रेण करीम्यहम् ॥२४॥
बहुलोवाच ।
प्रथम दृष्टवत्साहं मृगेन्द्र शृणु मे वचः ।
दृष्ट्वा सखोजनं बाल गोपांच परिपालकान् ॥२५॥
गोपीजनमुपामन्त्रा जननों च विशेषतः।
शपथैरागमिष्यामि मन्यसे यदि मुच्च माम् ॥ २६॥
विभार्य: पुरुषो यस्तु हषादेका परित्यजेत् ।
तेन पापेन लिप्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि ॥२७॥
सकहत्त्वा तु यः कन्यां हितीये दातुमिच्छति ।
तेन पापेन लिप्यामि नागच्छ यं पुनर्यदि ॥२८॥
कथायां क्रियमाणायां श्रवणे विघ्नकारकः ।
तेन पापेन लिप्पामि नागच्छे यं पुनर्यदि ॥२८॥
गृहं यस्यागतो विद्वान् निराशः प्रतिगच्छति ।
तेन पापेन लिप्यामि नागच्छे यं पुनर्यदि ॥३०॥
विद्यादातस्तथा पित्रोन शुश्रूषां करोति यः ।
तेन पापन लिप्यामि मागच्छ यं पुनर्यदि ॥३१॥
एकाकी मिष्टमत्राति यः कश्चित् पुरुषाधमः ।
तेन पापन लिप्पामि नागच्छे यं पुनर्यदि ॥३२॥
उद्दिष्टश्चैव यः साक्षी वृतं भाषते यदि ।
तेन पापन लिप्यामि नागच्छ यं पुनर्यदि ॥३३॥

·चतुर्थभागः ।
।
१
निःक्षेपं हरते यस्तु विश्वासात् किल्विषो नरः ।
तेन यापन लिप्पामि नागच्छेयं पुनर्यदि ३४॥
व्याघ्र उवाच ।
संयातः प्रत्ययोऽस्माकं बहुले शपथैस्तव ।
कदाचिमन्यसे गत्वा मूर्योऽयं वञ्चितो मया ॥३५॥
अद्यापि केचिद् ब्रुवते शपथैर्नास्ति पातकम् ।
प्राणनाशे समुत्पत्रे श्रद्धातव्यन तत् त्वया ॥३६॥
लोकेऽस्मिन्नाम्तिकाः केचिम्भूर्खाः पण्डितमानिनः ।
भ्रामयिष्यन्ति ते बुद्धिं चक्री चक्रमदं यथा ॥३७॥
हेतुवञ्च व दृष्टान्तरज्ञानाहतचेतसः ।
भ्रामयन्ति मरा मूढाः कुत्सितागमदर्शकाः ॥३८॥
अतथ्यान्यपि तथानि दर्शयत्यतिपेशलाः ।
समे निम्नीव्रतानीव चित्रकम्मविदो जनाः ३८॥
प्रायः कृतार्थो लोकोऽयं मन्यते नोपकारिणम् ।
कायार्थी भजते लोके न कश्चित् कस्यचित् प्रियः ॥४०॥
वत्सः क्षोरक्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम् ।
न तं पश्यामि लोकेऽस्मिन् कृते प्रतिकारोति यः ॥४१॥
सर्वस्य हि कतार्थस्य मतिरन्या प्रवर्तते ।
ऋषिदेवासुरनरैः शपथाः कार्यसिद्धये ॥४२॥
बहुलोवाच ।
एवमेव महाव्याघ्र कस्वां वञ्चयितु क्षमः।
आमेव वञ्चितस्तेन यः परं वञ्चयिष्यति ॥४३॥

·संखा तशिचा।
नास्ति भूमिसमं दानं मास्ति दानसमी निधिः ।
नास्ति सत्यसमो धर्मो नावृतात्यातक परम् ॥४४॥
अपवादो भवेद्येन येन चाप्रत्ययो भवेत् ।
नरकं गम्यते येन न तत्कर्म समाचरेत् ॥४५॥
व्याव उवाच ।
बहुले गच्छ पश्य व पुत्रकं पुत्रवत्सलम् ।
पाययित्वा तु सं वत्समवलिय च मूनि ॥४६॥
मातरंभातरं दृष्ट्वा सखौं स्वजनबान्धवान् ।
सत्यमेवाग्रतः कत्या शीघ्रमागनं कुरु ॥४७॥
भीम उवाच ।
asha
एवं संप्रत्ययं कृत्वा बहुला सत्यवादिनी।
अनुजाता मृगेन्द्रेण प्रयाता पुत्रकं प्रति ॥४८॥
अश्रुपूर्णेक्षणा दीना वेपमाना सुदुःखिता।
कुररोव खसन्ती सा पतिता शोकसागरे ॥४८॥
कारिणी पक्षलग्न व विजने वनगोचरे ।
अशक्तानपरित्राणे विलपन्ती मुहुर्मुहुः ॥५॥
अथ सा सोकुल गला बहुला हुतमानसा ।
खौयं तु वसं क्रोशन्त सम्मुखी त्वरितं ययौ ॥११॥
क्रन्दमामस्वसौ वसो मातुः पार्ख समागतः ।
संप्राप्य मातरं वत्सः शशितः परिपृच्छति ॥५२॥

·चतुर्थभागः।
वस उवाच॥
शोचन्ती दृश्यसे मातर्भशं किमिति दुम्भनाः ।
न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुःखितेवाथ लक्ष्यसे ॥५३॥
बहुलोवाच ।
पिव पुत्र स्तन मेऽद्य कारणं यदि पृच्छसि ।
आगताहं तव ने हात् कुरु टप्तिं यथेसिताम् ॥५४॥
अपश्चिममिदं वत्स दुर्लभं मम दर्शनम् ।
स्तनं पिब यथेष्ट' में प्रत्यूषे किं नु पास्यसि ॥५५॥
मया पुनश्च गन्तव्यं शपथैरागता ह्यहम् ।
व्याघ्रस्य कामरूपस्य दातव्यं त्वात्मजीवितम् ॥५६॥
बहुलाया वचः श्रुत्वा वत्सो मातरमब्रवीत् ।
अहं तव गमिष्यामि यत्र त्वं गन्तुमर्हसि ॥५०॥
साध्य ममापि मरणं त्वया सह न संशयः ।
एकाकिनामि मर्तव्यं मया मातस्त्व या विना ॥५॥
यदि मां सहितं मात्रा वने व्याघ्री बधिष्यति ।
या गतिर्माटभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति ॥५८॥
तस्मादवश्य यास्यामि त्वया सह न संशयः ।
अथवा तिष्ठ भातस्वं शपथाः सन्तु ते मम ॥६॥
जनन्या विप्रमुक्तस्य जीवितैः किं प्रयोजनम् ।
अनाथस्य वने नित्यं को मे माथो भविष्यति ॥३१॥
नास्ति माटसमो बन्धुर्बालानां स्तन्यपायिनाम् ।
नास्ति मालसमो नाथो विषसे समुपस्थिते ॥६२॥

·संस्कृतशिक्षा।
नास्ति माटसमः नेहो विकलस्य विशेषतः ।
नास्ति माढसमो देव इह लोके परच च ॥१३॥
र · शतं पितृणां हित्वापि मात्रा जीवति जन्तकः ।
नतु माढविहीनानां जीवन धुपपद्यते । ६४॥
एष नः परमो धम्मः प्रजापतिविनिर्मितः ।
अनुगच्छन्ति ये मातुस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥६५॥
प्राणैरपि प्रियान् वत्सान् मन्यते सुतवमला।
कस्तां तु निष्क तिं दातुशको वर्षशतैरपि ॥६६॥
NAMA
बहुलोवाच ।
ममैव विहितो मृत्युनं त्वमागन्तुमर्हसि ।
नचायमन्यजीवानां मृत्युः स्यादन्धमृत्युना ॥६॥
अपश्चिममिमं पुत्र माटसन्देशमुत्तमम् ।
अनुतिष्ठव महाक्यमेतत् शभूषणं परम् ॥६८॥
जले स्थले वा विचरन् प्रमादं न करिष्यसि ।
प्रमादासर्वभूतानि विनश्यन्ति न संशयः ॥६॥
न च लोभो हि कर्तव्यो विषमस्थलणे क्वचित् ।
लोभाहिनायः सर्वेषामिह लोके परब च ॥७॥
समुद्रमटवौं दुर्ग विशन्त लोभमोहिताः ।
लोभादकार्यमत्यु विहानपि समाचरेत् ॥७१॥
लोभात् प्रमादाहिसम्माधिभिर्वै बध्यते नरः ।
तस्मालोभन कुर्वीत न प्रमादं न विखसेत् ॥७२॥

·चतुर्थभामः। PAN आत्मा वै सतत पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः। सर्पेभ्यः खापदेभ्यश्च म्लेच्छचौरादिसङ्कटात् ॥७३॥ नखिनाञ्च नदीनाञ्च शृङ्गिणां शस्त्रधारिणाम् । न विश्वासस्त्वया कार्य: स्त्रीणां प्रेथजनस्य च ॥७४॥ न विश्वसेदविखस्त विश्वस्त नापि विश्वसेत् । विश्वासाभयमुत्पन्न मूलादपि निवन्तति ॥७५॥ ज्ञातुं गन्धन सततमाघ्रातव्यं प्रयत्नतः । गावः पश्यन्ति गन्धेन राजानधारचक्षुषा ॥७६॥ शास्त्रेण पण्डिताः सर्वे ज्ञानेनैव तु योगिनः ! नैकस्तिष्ठेदवने घोर धर्ममेवं विचिन्तयेत् ।७७॥ नचोदेगस्त्वया कार्य: सर्वत्र मरणं ध्रुवम् । यथा हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य तिष्ठति । वित्रम्य च पुनर्गच्छेत्तद्दभूतसमागमः ॥ ७८॥ यत्नानित्य जगत् सर्व तवैकः शोचते कथम् । वत्स त्वं शोकमुत्सृज्य महाक्यमनुपालय ॥७॥ एवमानाय त पुत्रमवलिह्य च मूई नि । शोकेन महताविष्टा बाष्पव्याकुललोचना ॥८॥ निःश्वसन्ती च नागीव दीर्घमुष्ण मुहुर्मुहुः । पुत्रहीनं ग्रह शून्यं पश्यन्त्यन्ध व साभवत् ॥८१॥ महापानिमग्नेव तिष्ठन्ये वावसौदति । अपुत्रस्य जगच्छून्यमपुत्रस्य ग्रहण किम् ॥१२॥ पुत्रेण जीयते लोकः श्रुतिरषा सनातनौ । America ·८२ संस्कृतशिक्षा। विलप्य बहुला पुत्रमुवाचेदं पुनर्वचः ॥८३॥ नास्ति पुत्रसमो ही नास्ति पुत्रसमं सुखम् । नास्ति पुत्रसमा प्रोतिर्नास्ति पुत्रसमा तिः ॥८४॥ विलप्प बहुला पुत्रमिति ने हात् पुनर्वदेत् । अनृत वक्ति लोकोऽयं चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगान परिष्वश्चन्दनादपि शीतलः ॥८५॥ इति पुत्रगुणानुक्वा तं निरीक्ष्य मुहुर्मुहुः । खमातरं सखोर्गोपान त्वरमाणा तु पृच्छति ॥८६॥ ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यदुक्त किञ्चिदप्रियम् । तत् क्षमध्वं महाभागा यच्चान्यच्च कृतं मया ॥७॥ सब्बाः सर्वप्रदा नित्यं रखध्वं मम बालकम् । अनाथं विकलं दीनं कपणं मम पुत्रकम् ॥८८॥ चरन्तं विषमे स्थाने गच्छन्तं परगोकुलम् । अकार्ये वर्तमानञ्च सख्यस्त वारयिष्यथ ॥८॥ परपुत्रात्मपुत्रेषु यासां चित्त समं भवेत् । ता धन्यास्ताः कतार्थाश्च ताः स्त्रियो लोकमातरः॥८॥ मोदन्ते देवलोकेषु ताः सुपुण्यातां वराः । याः पालयन्त्यनाथांश्च परपुत्रान् वपुत्रवत् ॥८१॥ तस्मादनाथं मत्युवं पुत्रवत् पालयिष्यथ । क्षमव हि महाभागा यास्यामि वनगोचरम् ॥८॥ श्रुत्वैतबहुलावाक्य माता सख्यश्च विकलाः। विषादं परमं जन्म रिदमूचुश्च विह्वला: ॥३॥ है

·चतुर्थभागः
बहुले नैव गन्तव्य धर्मोऽयं कतमस्तव ।
येन बालं सुतं त्यता सत्यलोभन गम्यते ॥४॥
तत्र गायाः पुरा गीता ऋषिभिः सत्यवादिभिः ।
प्राणत्यागे समुत्पन्ने शपथैर्नास्ति पातकम् ॥६५॥
उक्तऽनृते भवेद्यत्र प्राणिनां प्राणरक्षणम् ।
अमृतं तत्र सत्य स्यात् सत्यमप्यनृतं भवेत् ॥६॥
यद्भूतहितमत्यन्त तत् सत्यमितरन्मृषा ।
कामिनीनां विवाहेषु गवां भुक्तो तथैव च ॥२७॥
ब्राह्मणस्य विपत्तौ च शपथैर्नास्ति पातकम् ।
सर्वखहरणे हास्ये वेश्यायां प्राणसंशये ।
गोहितार्थे विवाहेषु शपथैर्नास्ति पातकम् ॥४८॥
बहुलोवाच ।
परेषां प्राणरक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः ।
नात्मार्थमुत्महे वक्तुं स्वल्पमप्यतृत क्वचित् ॥१८॥
एकः प्रलीयते जन्तुरेक एव विलीयते ।
एकोऽनुभुत सुक्कतमेकश्चाप्नोति दुष्कृतम् ॥ १० ॥
वदन्ति मुनयः सर्वे नानृतात् पातकं परम् ।
सत्यात् परतरं नास्ति तस्मात् सत्यं वदाम्यहम् ॥१०१
सत्ये प्रतिष्ठिता लोकाः सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
उदधिः सत्यवाक्ये न मयादां न विलङ्घयेत् ॥१२॥
विदित्वा विष्णुमायान्त स्वराज्यहरणोद्यतम् ।
गां दत्त्वा रक्षितस्तस्मै बलिः सत्यप्रतिज्ञया ॥१०३ ॥

·संस्क समिक्षा।
प्रवईमानशैलेन्द्र शतशृङ्गसमन्वितः।
सत्येन संस्थितो विध्यो वईबपि न वर्षते ॥१०४॥
स्वर्गापवर्गनरकाः सर्वे वाचा प्रतिष्ठिताः।
यस्ता लोपयते वाचमशेषं तेन लोपितम् ॥१०५॥
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सरसुभाषते ।
किं तेन न कृतं पाप चौरणामापहारिणा ॥१०६॥
तस्मात्रैवाहमात्मानमात्मनैव विलोपये।
यास्यामि मरकं घोरं विलोप्यात्मानमात्मना ॥१०७॥
अगाधे विमले शुद्धे सत्यतीर्थे क्षमाहूदे।
स्नात्वा पापमलेमुक्ता यास्यामि परमां गतिम् ॥१०८॥
अखमेधसहस्रञ्च सत्यञ्च तुलया तम् ।
अखमेधसहस्रस्य सत्यमेवातिरिच्यते ॥१०८॥
सत्यं साधु तपः, श्रुतं च परमं क्लेशादिभिर्वर्जितं,
खाधीनं च सुदुर्लभं च, जगतः साधारणं भूषणम् ।
साधूनां निकषः सतां कुलधनं सर्वाश्रमाणां वरम्
यः को वाप्यभिधाय गच्छति दिवं सत्यं न तिष्ठेत् कथम्
॥११०॥
सख्युवाच ।
बहुले त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः ।
या त्वं परमसत्येन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान् ॥१११॥
ब्रूमः किमन्यत् कल्पाणि या त्वं धम्मधुरन्धरा।
त्यागेनानन नाप्राप्य बैलोक्ये किञ्चिदस्ति ते ॥११२॥

·चतुर्थभागः। ५ अवियोगञ्च पश्यामि त्यागादस्मात् सुतेन ते । न हि कल्याणचित्तानामापदः सन्ति कुत्रचित् ॥११३॥ एवं सन्दिश्य बहुला पुत्रशोकवशं गता। शोकाग्निनाभिसन्तप्ता भग्नाशा पुत्रदर्शने ॥११४॥ वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः। अन्धव यष्टिरहिता प्रस्खलन्ती पदे पदे ॥११५॥ गता हि सा पुनस्तत्र यत्रासौ पिशिताशनः । आस्ते विधूर्णितनख-स्तीक्षणदंष्ट्रो भयावहः । व्याघ्रं दृष्ट्वा तु सा धेनुरिदं वचनमब्रवीत् ॥११६॥ बहुलोवाच । आगताहं महाभाग सत्यधर्मे व्यवस्थिता । कुरु टप्तिं यथाकामं मम मांसेन साम्प्रतम् । तर्पयस्व भूतानि पञ्चाद्य मम शोणितैः ॥११७॥ व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि बहुले सत्यवादिनि । न हि सत्यवतां किञ्चिदशुभं विद्यते क्वचित् ॥११८॥ त्वयोत बहुले पूर्वमागमिष्यामि सत्यतः । तेन मे कौतुकं जात प्राप्तागच्छेत् कथं पुनः ॥११८॥ तव सत्यपरीक्षार्थं प्रेषितासि मया पुन: । अन्यथा मां समासाद्य जीवन्तो यासि वा कथम् ॥१२॥ धपूर्वं कौतुकं तत्र दृष्ट सत्य गवां मया । तस्मादनेन सत्येन विमुक्तासि मयाऽधुना ॥१२१॥ C

·संखा नमिला।
सत्ये प्रतिष्ठिता लोकाः खर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्ये प्रतिष्ठितं ज्ञानं सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥१२२॥
सत्येन देवास्तुष्यन्ति सत्येन पितरस्तथा ।
सत्येन ऋषयः सिहाः सर्वे सत्ये प्रतिष्ठिताः ॥१२॥
धन्या गाव: चितिदन्या धन्या त्वमसि सुव्रते।
धन्यः स राजा यस्य त्वं स्वराष्ट्र निवसेः शुभे ॥१२४॥
प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सत्य देवेन दर्शितम् ।
अन्यथा व्याघ्रनिर्मुक्त: पुनरतीत्यसाम्प्रतम् ॥१२४॥
सत्यं दृष्ट्वा गवामद्य नाहं शोचामि जीवितुम् ।
तत् करिथाम्यहं कर्म येन मुञ्चामि किल्विषात्॥१२६
मया जीवसहस्राणि भक्षितानि हतानि च ।
कांस्तु लोकान् गमिथामिकत्वैतत् कम्म दारुणम् ॥१२७
गमिष्ये पुण्यतीर्थानि करिष्ये कायशोधनम् ।
पतिथे गिरिमारुह्य प्रवेक्षा च हुताशनम् ।
शोषयिर्थ निज देहं ग्रीमे भानुईदं यथा ॥१२८॥
बहुले यन्मया कायं तपः पापविशुद्धये ।
तदादिशख संक्षेपात् न कालो विस्तरस्य मे ॥१२६ ॥
बहुलोवाच ।
तपः कते प्रशंसन्ति त्रेतायां ज्ञानमुत्तमम् ।
द्वापर यजमेवाहुनमकं कलौ युगे ॥१३०॥
सर्वेषामेव दानानामिदमेकमनुत्तमम् ।
अभयं सर्वभूतानां मनोवाकायकम्मभिः ॥१३१॥

·चतुर्थ भागः।
चराणामचराणां वाग्यभयं यः प्रयच्छति ।
स सर्वभयनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥१३२॥
नास्यहिंसासमं पुण्यं नात्यहिंसासम सुखम् ।
मास्त्यहिंसासमी धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥१३३॥
नास्त्यहिंसासमं ज्ञानं नास्त्यहिंसासमं सुखम् ।
नात्यहिंसासमो धर्मो नास्त्यहिंसासमं तपः ॥१३४॥
नास्त्यहिंसासमो धर्मों न भूतो न भविष्यति ।
नास्त्यहिंसासमं ज्ञानं नास्त्यहिंसासमो द्रमः ॥१३५॥
योगवृक्षस्य या शाखा आतपत्रसमस्य च ।
निधिः स्यात् पुण्यपुष्यस्य मूलं मोक्षफलस्य च ॥१३६॥
बहुले परितुष्टोऽस्मि पुत्रेण सहिता भव ।
व चाप्यनेन सत्येन गमिष्यसि परां गतिम् ॥१.३०॥
ततो योग समाश्रित्य व्याघ्रस्तहतमानसः ।
प्राणापानैः स्वकं देहं परित्यज्य दिवं गत: ॥१३८॥
द्वितीयबन्धः।
वैशम्पायन उवाच ।
यदृच्छया कदाचिञ्च खङ्गवाणधनुरः ।
चचार मगयामको वने तस्मिन् वृकोदरः ॥१॥

·संक तमिक्षा। - सशैलशिखराकारं कस्मिंश्चिहिरिगहरे । ददर्शाजगरग्राहं मूर्तिमन्तमिवान्तकम् ॥२॥ स तव भीममभ्येत्य भुजगो देवनोदितः वेष्टयामास कायेन निश्चेष्टमकरोहली ॥३॥ एतस्मिन्बे व काले तु धनीराजस्य धीमतः । घोररूपा महोत्पाताः समुत्तस्थुः समन्ततः ॥ ४॥ तान् दृष्ट्वा समहोत्पातानुत्थितान् भयशंसिनः । धातॄन् विलोकयामास नचापश्यद् वृकोदरम् ॥५॥ ततोऽर्जुनं समादिश्य द्रौपदीरक्षणं प्रति । नकुलं सहदेवञ्च प्रतस्थे च युधिष्ठिरः ॥६॥ गत्वा तु राजन् राजेन्द्रो ददर्श गिरिकन्दर । मातरं भुजगेन्द्रेण महता परिवेष्टितम् ॥७॥ ततः सशोकदुःखातॊ भीमं पप्रच्छ पाण्डवः । कथमेतत्वया प्राप्त को वायं भुजगोत्तमः ॥८॥ एवं दुःखपरीतेन मात्रा पृष्टो वृकोदरः । यथावत्तस्य तत् सर्वे कथयामास चेष्टितम् ॥८॥ तच्छु त्वा धम्भराजस्तु भीमसेनस्य भाषितम् । पप्रच्छाजगरं साना कौतूहलसमन्वितः ॥१०॥ देवो वा दानवो वापि कस्त्वं कथय पन्नग । किमर्थच ग्टहीतस्ते भातायमनुजो मम ॥११॥ पत्रम उवाच। नहुषो नाम राजाहं पूर्वेषां तव पूर्वजः ।

·चतुर्थभामः। प्रथितः पञ्चमः सोमो यदोवंशकरः सुतः ॥१२॥ तपोभिः क्रतुभिचापि विद्ययाऽभिजनेन च । त्रैलोक्य खय्यमतुलं प्राप्तं मे विक्रमेण च ॥१३॥ अथ सर्वनृपोन्मादो मदो मां समुपाविशत् । सहस्र मुनिमुख्यानामुवाह शिविका मम ॥१४॥ प्रसङ्गात् कुपितो राजन् मम दोषे गरोयसि । अगस्त्यो लोकविख्यातः प्रदीप्त इव पावकः ॥१५॥ तेन विभ्रंशितवाहमगस्त्येन महात्मना। इत्व प्रापयतोऽवस्यां पश्य दैवविधेर्बलम् ॥१६॥ न दैवं प्रजया तात न बलोत्साहशक्तिभिः । न सहायबलैर्वापि कश्चिदप्यतिवर्तते ॥१७॥ न दैवस्थातिभारोऽस्ति सुखदुःखोपपादने । यदहं देवराजत्वात् क्षणनोरगतां गतः ॥१८॥ यदि ज्ञानञ्च शौर्यञ्च सम्पदः कारणं भवेत् । प्रज्ञावतां हि शूराणां न कदाचिदसम्पदः ॥१९॥ यतः प्राज्ञाश्च शूराश्च दृश्यन्त दुःखजीविनः । भौरुर्मूर्खाश्च सुखिनस्तस्माहे हि कारणम् ॥२० पतता च विमानाग्रान् मया च मुनिसत्तम । कुरु शापान्तमित्युक्तः प्रोवाचेदं दयान्वितः ॥२१॥ यस्तु ते व्याहतान् प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यति धर्मवित् । स त्वां मोक्षयिता शापात् कस्मिंश्चित् कालपर्याये ।२.२०१ न च ते मप्रसादन मतिभ्रंथो भविष्यति ।

·संस्कृतशिक्षा।
...
-
बलमप्यपरिक्षी भुजगत्वेऽपि पूर्ववत् ॥२३॥
बलवानपि शत्रुश्च होतो वशमेष्यति ।
इत्येवं वदतस्तस्य महर्षेविताम्मनः ॥२४॥
आकाशात् पतितो भूमौ भुजगत्वमुपाविशम् ।
ब यदि व्याहतान् प्रश्नान् मया कथयसे नृप ।
तदा भातरमेनं ते मोचयिष्यामि नान्यथा ॥२५॥
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्रूहि ब्रूहि यथा कामं त्वं प्रश्नान् मा चिरं कथाः ।
यथा ज्ञानमहं तत्ते प्रतिवक्ष्यामि शंसितान ॥२६॥
नहुष उवाच ।
धम्म सर्वे प्रशंसन्ति देवा ब्रह्मर्षयस्तथा ।
तस्मात् समासतो धम्म कथयस्व ममानध ॥२८॥
युधि । सत्य दमस्तपः शौचं सन्तोषो होः क्षमार्जवम् ।
ज्ञानं थमी दया दानमेष धर्मः सनातनः ॥२८॥
नहु । किं सत्यं प्रोचते
राजन्
को
दमश्व
प्रकीर्तितः ।
तपः किं लक्षणं प्रोक्ता किं तच्छौचमुदाहृतम् ॥३०॥
युधि । सत्यं भूतहितं प्रोक्त मनसो दमनं दमः।
तपः स्वधर्मवर्तिवं शौच सडरवर्जितम् ॥३१॥
नहु । सन्तोष का परः प्रोक्त: का चहीः परिकौतिता।
क्षमा च का परा प्रोता किमार्जवमुदाहृतम् ॥३२॥
बुधि । सन्तोषी विषयत्यागी कोरकार्यनिवर्तनम् ।
क्षमा इन्दसहिष्णुत्वमा समचित्तता ॥३३॥

·चतुर्थभागः।
नहु।
किं ज्ञान प्रोचते राजन् कः शमः परिकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोता किं च ध्यानमुदाहृतम् ॥३४॥
युधि । जानं तत्वार्थबोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वमुखेकत्व ध्यानं निर्विषयं मनः ॥३५॥
नहु। काशवर्दुर्जयः प्रोत: कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥३६॥
युधि। क्रोधः सुदुर्जयः शवलॊभी व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुनिर्दयः स्मृतः ॥३७॥
नहु । को मोहः प्रोचते राजन् कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यश्च विजेयं कर शोक इहोयते ॥३॥
युधि । मोहो हि धममूढ़त्वं मानवात्माभिमानता।
धर्मे निश्चयमालस्यं शोकस्वज्ञानमुच्यते ॥ ३८॥
किं सौर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं तदर्यमुदाहृतम् ।
मानञ्च किं परं प्रोक्त किं तहानमिहीयते ॥४०॥
युधि। स्वधम्मस्थिरता स्थैर्य धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
सानं मनोमलत्यागो दानश्चाभयदक्षिणा ॥४१॥
नहु। कोऽसौ वैवखतो राजा केयं वैतरणी नदी।
का सा कामदुघा धेनुः किं तत् स्वानन्दनं वनम् ॥४२॥
युधि । क्रोधी वैवखतो राजा तृष्णा वैतरणी नदी ।
विद्या कामदुघा धेनुः सन्तोषो नन्दनं वनम् ॥४३॥
कः पण्डित: पुमान् ज्ञेयः कश्च मूर्यो अमेखर ।
संसारहेतः कश्च स्थाइत्तापः कच संस्कृतः ॥४४॥

·संस्खा तसिचा युधि । धर्मनः पण्डितः प्रोक्तो नास्तिको मूर्ख एव च । कामः संसारहेतुश्च इत्तापी मुबीर, स्मृतः ॥४५॥ कोऽहवार इति प्रोक्तः कश्च दमः प्रकीर्तितः । अभ्यसूया च का प्रोक्ता किं तत् पैशुन्धमुच्यते ॥ ४६॥ युधि । मोहाज्ञानमहङ्कारी दी धर्मध्वजोच्छ्रयः । गुबह षोऽभ्यसूया च पैशन्ध परदूषणम् ॥४७॥ नहु। का शूरच पुमान् विपण्डितः को नृपोत्तम । वका च कीदृशः प्रोतो दाता सहदिहास्ति कः ॥४८॥ युधि। मरणे निर्जितः शूरो निन्द्यमानो न पण्डितः । सत्ववादी भवेहता दाता भूतहिते रत: ॥४८॥ नहु । धर्ममचार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः । तेषां नित्यविरोधित्वात् कथं स्यात् सङ्गमः सदा ॥५०॥ युधि । यदा भर्ता च भार्या च परस्परवशानुगौ। तदा धमार्थकामानां त्रयाणामेव सङ्गमः ॥५१॥ नहु। अक्षयो नरकः केन प्रोच्यते भरतर्षभ। एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं यथावक्तुमर्हसि ॥५१॥ युधि। उहिष्टश्चैव साक्षी यो घनृतं मानवी वदेत् । मेहेन लोभमोहाभ्यां सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥५२॥ अध्वात्तमविज्ञातमतिथिं क्षुत्पिपासितम् । यो न पूजयते भक्तामा सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥५३॥ छिद्रान्वेषौ च यो नित्यं सर्वेषां मूढ़मानसः । परेशोत्साहयोगन सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥५४॥ .

·चतुर्थभामः। विद्यमाने धने यस्तु प्रतिग्रहरुचिहिजः । रौरव नरकं प्राप्य तत्रैव परिपच्यते ॥ ५५॥ पिशुनो यस्तु विप्राणां रन्धान्वेषणतत्परः । तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सचेलो जलमाविशेत् ॥५६॥ वञ्चयित्वा पतिं पुत्र रसनेन्द्रियमोहिता। मिष्टमनाति या चैका साऽक्षयं नरकं ब्रजेत् ॥५७॥ अतिथिं कालसंप्राप्तमभ्यागतमथापि वा। अवमानपरा या च साऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ५८॥ नहु। अक्षयं वर्गमाप्नोति कर्मणा येन मानवः । सर्वन त्वामहं मन्ये तबदस्व ममानघ ॥५६॥ युधि । रहे यस्थागतो विहान् ब्राह्मणो नैव गच्छति । निराशो राजशार्दूल सोऽक्षयं वर्गमश्नुते ॥६०॥ दोषान् विवाय राजेन्द्र गुणान्वेषणतत्परः । परेषां सततं यश्च सोऽक्षयं वर्गमन ते ॥६१॥ याचिती या हृष्थेत दत्त्वा च मृदुवाग्भवेत् । तं दृष्ट्वाप्यथवा स्पृष्ट्वा नरः स्वगेमवाप्नुयात् ॥६२॥ पतिव्रता च या नारी मनोवाकायकर्मभिः । भ: शुश्रूषणरता साक्षयं स्वर्गमश्नुते ॥६३॥ यौत्रने सति राजेन्द्र रूपे द्रव्ये तथैव च । यो वै जितेन्द्रियो धौरः सोऽक्षयं स्वर्गम ते ॥६४॥ जात्या कुलेन वृत्त न स्वाध्यायेन श्रुतेन च ।... प्रामाण्यं केन भवति एतद ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥६५॥ नहु।

·मंस्कृतशिक्षा।
aurairat
ग
दुरामनः।
युधि । न जातिनकुलं तात न खाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणानि हिजत्वस्य वृत्तमेवात कारणम् ॥६६॥
अनेके मुनयस्तात तिर्यग्योनिषु सम्भवाः ।
खधम्माचारनिरता ब्रह्मलोकमितो गताः ॥६७॥
बहुना किमधीतेन नटस्येव
तेनाधीतं श्रुतं तेन यो वृत्तमनुतिष्ठति ॥६८॥
कपालस्थे यथा तोयं खद्दतौ च यथा पयः ।
दुष्टं स्थात् स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥६६॥
वृत्त योन संरक्ष्यवृत्त श्रेष्ठं च जातितः ।
प्रवीणो वृत्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥७॥
किं कुलेनोपदिष्टेन विपुलेन तथात्मनः ।
कमयः किन जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥७१॥
* पाठकः पठकचैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो राजन् क्रियावान् स च पण्डितः ॥७२॥
तस्मादिदि महाराज वृत्त ब्राह्मणलक्षणम् ।
चतुर्वेदोऽपि दुईत्तः शूद्रात् परतरः स्मृतः ॥७३॥
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः सन्तोषनिरतः शुचिः ।
तपःस्वाध्यायशीलश्च तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥७४॥
सर्वहन्दुसहो धौरः दोषसङ्गविवर्जितः ।
सर्वभूतहितोऽजन तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥७॥
सत्यं दमस्तपो दानमहिं मेन्द्रियनिग्रहः ।
दृश्यते यव राजेन्द्र स बाण इति स्मृतः ॥७॥

·चतुर्थभागः " 10 -- शूट्रे चैव भवेदवत्त ब्राह्मणे च न विद्यते । शूद्रोऽपि ब्राह्मणो यो ब्रामणः शूद्र एव सः ॥७७ कामक्रोधावृतद्रोह-लोभमोहबधादयः । न सन्ति यस्मिन् राजेन्द्र तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥७८॥ अदैवं दैवतं कुर्य्याहवतं चाप्यदैवतम् ।।- शूद्रोऽपि विप्रो मन्तव्यः शूद्रो विप्रो विनिष्कि यः ॥७८॥ न जातिः कारणं तात गुणाः कल्याणहेतवः । वृत्तस्थोऽपि हि चाण्डालः सोऽपि सहतिमाप्नुयात् ॥८॥ कैवताऽजनयद्यासमृष्यशृङ्ग मगी तथा । कुम्भादगस्त्यस्त सर्वे स्वर्याताः खतपोबलात् ॥८१॥ क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रो महामुनिः । तस्मानाध्ययानं नापि यजनं विप्रलक्षणम् ॥८२॥ अग्निहोत्रञ्च वेदाच राक्षसानां रहे रहे । सहत्तञ्चैव शौचञ्च राक्षसेषु न दृश्यते ॥८३॥ शिल्पमध्ययनं नोम वृत्त ब्राह्मणलक्षणम् ॥८४॥ नहु । प्रियवचनवदः किं लभते विमृशितकार्यकरः किं लभते। बहुमित्रकरः किं लभते तपोधमकरः किं लभते ॥८५१ युधि । प्रियवचनवदः प्रियो भवति विमृशितकार्यकरस्तापं न याति । बहुमित्रकरः सुखं लभते तपोधमकरो गतिं लभते ॥८६॥ उत्तास्त सर्वशस्तात प्रश्नाः प्रत्रविदां वर ।

·तभिक्षा। . इदानीमेव मुञ्चख मातरं मे वृकोदरम् १८७॥ श्रुत्वा तु नहुषः प्रश्नान् धम्मराजेन कीर्तिवान् । विस्मयं परमापत्रः प्रसवात्माब्रवीदिदम् ॥८८॥ उक्तास्ते सर्वशस्तात प्रश्नाः प्रश्नविदां वर । इदानीमेव मुञ्चामि भ्रातरं ते नकोदरम् ॥८८॥ नहुषेण ततो मुक्त' भीममाश्लिष्य सादरम् । युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा नहुषं प्रत्यपूजयत् ॥८॥ नहुषोऽपि मुनेः शापाहिमुक्तः प्रीतमानसः । दिव्यरूपधरः श्रीन् प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥८.१॥ सम्भाष्यं साधुभिः पुण्यमिति सत्यवती श्रुतिः । सर्पत्वात् पश्य मुक्तोऽहं त्वया सम्भाष्य साधुना ॥२॥ श्रुता दृष्टाश्च बहवो नरा धर्मपरायणाः । न श्रुता न च दृष्टो मे धर्मज्ञस्त्वादृशो नृपः ॥८३॥ युधि । सम्भाष्योऽहं महाराज यस्य तुष्टो भवान् गुणैः । महाभाग्यस्य तुष्यन्ति देवकल्या भवादृशाः ॥४॥ किन्तु कौतूहलं.किञ्चिन्मम पार्थिवसत्तम । अत: पृच्छामि सौहाात् त्वामहं नाभ्यसूयया ॥२५॥ सर्व शास्त्रार्थतत्त्वज्ञ त्रैलोक्यै श्ववपूजितम् । कथं त्वामाविशन्मोहः प्राकृतं पुरुष यथा ॥ ८६॥ नहु। श्रुतमीलादिभिर्युक्तं धाम्भिकं तपसि स्थितम् । सुप्रज्ञमपि कौन्तेय ऋद्धिर्मोहयते नरम् ॥७॥ दुर्जयः सहजः शत्रुमदी राज्ञां सुदारुणः ।

·चतुर्थभागः ।
तेनाभिभूता दृश्यन्ते राज्यात् स्वर्गाश्च पातिताः ॥८॥
यथाग्नौ ध्रुवमुष्ण त्वमनिले चलनं यथा ।
यथा शशिनि शीतत्व तथैख> ध्रुवो मदः ॥२८॥
वारुणीपानमत्तस्तु पतित्वैव च बुध्यते ।
ऐश्वर्यमदमत्तस्तु पतित्वापि न बुध्यते ॥१०॥
ऐश्वर्यतिमिरं चक्षुर्न च पश्यति निम्मलम् ।
पश्चादिमलतां याति विनिपाताञ्जनाजितम् ॥११॥
सोऽहमखर्यतिमिरो मदान्धीलतलोचनः ।
पतितः प्रागसम्बुद्धः साम्प्रतं बोधितस्त्वया ॥१०२॥
लोकहयहित वक्तु ज्ञातु को वा न पण्डितः ।
तक्रियानुविधाने तु मुनयोऽपि न पण्डिताः॥१०३॥
पण्डितोऽपि सुरूपोऽपि सुसहायोऽपि पार्थिव ।
मदेन ग्रस्थ तेऽवश्य राहुणेव दिवाकरः ॥१०४॥
तस्माल्लोकदयध्वंसी न कार्यो भवता मदः ।
प्रत्यक्षमेवं दृष्ट ते यदाप्त श्रीमता मया ॥१०॥
एवमुक्त्वा तु नहुषो धर्मपुत्र दिवगतः ।
युधिष्ठिरोऽपि भीमेन सहितः खाश्रमं ययौ ॥१०६॥
हतीथबन्धः।
कतोदकन्तु राजानं धम्मपुत्र युधिष्ठिरम् ।
पुण्ये भागीरथीतीरे सूपविष्टं महाभुजम् ॥१॥

·संस्क तशिचा।
निःखसन्तं महाभागमधोवदनमातुरम् ।
अभिजग्मुमहात्मानं पुण्या ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥२॥
तान् प्रणम्य यथान्यायं सर्वैस्तैश्चाभिनन्दितः ।
प्रोवाचेदं ततो राजा बाष्पव्याकुललोचनः ॥३॥
घातयित्वा प्रियान् बन्धून् पुत्रान् भ्रातृन् पिस्तथा ।
जयोऽयमजयाकारी मुनयः प्रतिभाति मे ॥४॥
अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च ।
तथान्येषु नरेन्ट्रेषु सुहृत्सम्बन्धिबन्धुषु ॥५॥
न विमुञ्चतिमा शोको ज्ञातिधातिनमातुरम् ।
1. राज्यकामुकमत्युग्र स्ववंशोच्छेदकारकम् ॥६॥
येन सम्बर्दिता बाल्ये येनास्मः परिरक्षिताः।
अल्पकालस्य राज्यस्य कृतेऽसौ घातितो मया ॥७॥
तन्मे दहति चाङ्गानि यन्मां गुरुरभाषत ।
सत्य कथय राजेन्द्र यदि जीवति मे सुतः ॥८॥
स मयातितृशंसेन पापेन गुरुघातिना।
सत्य कञ्चकमुत्सृज्य व्याजेन वञ्चितो गुरुः ॥८॥
अश्वत्थामा हतः सत्यमित्युक्ताः कुञ्जरे हते।
लोकान् वै कान् गमिष्यामि कत्वैतत् कम्म दारुणम्॥१०॥
अघातयञ्च यत् कर्णं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
ज्येष्ठ भ्रातरमत्युग्र को मत्तः पापक्वत्तमः ॥११॥
अभिमन्यु तथा बालं सुप्तसिंहमिवाद्रिषु ।
प्रावशयमहं लुब्धो वाहिनी द्रोणपालिताम् ॥१२॥

·चतुर्थभागः।
रह
।
द्रौपदीच प्रियैः पुत्रः पञ्चभिविप्रयोजिताम् ।
दुःखाददुखमनुप्राप्तां दृष्ट्वा मे दह्यते मनः ॥१३॥
सोऽहमन्तकरः पापः पृथिवीक्षयकारकः ।
शोषयिष्ये प्रियान् प्राणानिहस्थो मुनिसत्तमाः ॥१४॥
तमेव वादिनं दीनं बन्धु शोकेन विलम् ।
परापरलोभूतानां व्यासो वचनमब्रवीत् ॥१५॥
मा कथाः पुरुषव्याघ्र वंशोकं गात्रशोषणम् ।
न हि ते सुलभा राजन् हता येऽस्मिन् रणाजिरे ॥१६॥
व्यसनेषु न शोचन्ति न हृष्यन्तुपदयेषु च ।
ज्ञानवन्ती महात्मानस्त्वविधाः पाण्डुनन्दन ॥१७॥
ग्रस्यन्त यदि शोकेन त्वादृशा ये विपश्चितः ।
कुतः शास्त्र विपश्चित्त्व थमायैव हि केवलम् ॥१८॥
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मुढ़माविशन्ति न पण्डितम् ॥१८॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्बुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२०॥
अवश्यम्भाविनी येऽर्थाः खकर्मफलहेतवः ।
न तान् सन्तोऽनुशोचन्ति शास्त्रतस्वार्थवेदिनः ॥२१॥
मृत वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन दुःखमानोति हावनौँ प्रपद्यते ॥२२॥ पान
न स कश्चिदुपायोऽस्ति दैवी वा मानुषोऽपि वा।
येन मृत्युवशं प्राप्तो जन्तुः पुनरिहाव्रजेत् ॥२३॥

·संस्क समिक्षा।
.
7
बान्धवैः पुत्रदारैश्च वियुक्तस्य धनेन वा ।
मग्नस्य व्यसने घोर धृतिः पार्थ परायणम् ॥२४॥ --:.px
श्रुतं धम्म बल धैर्य्य सुखमुत्साहमेव च ।
सर्वमेतत् कुरुश्रेष्ठ शोको हरति देहिनाम् ॥२५॥
बालांश्च यौवनस्थांच
हद्धान् गर्भगतानपि
सर्वानाविशते मृत्युरेवभूतमिदं जगत् ॥२६॥
एवम्भूतेषु भूतेषु सर्वावस्थाविनाशिषु ।
को हृष्येत्तत्र जातेषु शोकं कुर्य्यान् मृतेषु च ॥२७॥
नातीतमनुशीचन्ति नष्ट कुर्वन्ति न स्पृहाम् ।
वर्तमानेन वर्तन्त लोकतत्त्वविदो बुधाः ॥२८॥
त्वं चैवाहं च ये चान्ये राजानस्त्वामुपासते ।
सर्व एव मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना ॥२८॥
नायमत्यन्तसंवास: कस्यचित् केनचित् सह ।
अपि खेन शरीरेण किमतान्यः पृथग् जनैः ॥३०॥
अव्यक्तादौनि भूतानि व्यतामध्यानि भारत ।
अव्यक्ता निधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥३१॥
क नु तेऽद्य पिता राजन् क नु तेऽद्य पितामहाः ।
न व पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि च ॥३२॥
संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम् ।
वुडुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च ॥३३॥
क्षयान्ता निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्त हि जीवितम् ॥३४॥

·चतुर्थभागः।
१०१
.
अनित्य यौवनं रूपं जीवित द्रव्यसञ्चयः ।
आरोग्य प्रियसंवासो मुह्यन्तेषु न पण्डिताः ॥३५॥
पण्डिते चैव मूर्खे च बलवत्यथ दुर्बले ।
ईखरे च दरिट्रे च मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥३६॥
तुल्यकाले प्रसूतस्य सहस्रस्यापि पार्थिव ।
नराः शतायुषः पञ्च भवन्ति न भवन्ति च ॥३७॥
तस्मादि सर्वमेवेदमनित्यं योऽनुपश्यति ।
सोऽनित्यताकतमतिर्ज्ञानवान् नानुशोचति ॥३८॥
यथा हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य विश्रमेत् ।
वित्रस्य च पुनर्गच्छेत् तहतसमागमः ॥३८॥
यथा काष्ठञ्च काष्ठञ्च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च पुनर्याति तहद्भूतसमागमः १8०॥
समागमाः सापगमा विषया विषसबिभाः । -
कायः सन्निहितापायः सम्पदः पदमापदाम् ॥४१॥
सम्पदो हि मनुष्याणां गन्धर्वनगरोपमाः ।
दृश्यमानाः क्षणेनैव भवन्ति न भवन्ति च ॥४२॥
मृत वा यदि वा नष्टं योऽतोतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं हावनों प्रपद्यते ॥४३॥
भैषज्यमेतदुःखस्य यदेतबानुचिन्यते ।
चिन्त्यमानं हि नोपैति भूयथापि विवईते ॥४३॥
अतीतं नानुशोचन्ति न कुर्वन्ति मनोरथम् ।
नोत्सृजन्त न सुष्यन्त अगाधाः पण्डितहदाः ॥४४॥

·१०९
संक.मशिक्षा।
एवं कालकतं ज्ञात्वा त्वमिमं पृथिवीक्षयम् ।
जातिबन्धु बधोभूतं त्यज शोक जनेश्वर ॥४५॥
चतुर्थबन्धः ।
मारवत् खसृपञ्चव
ये न हिंसन्ति भूतानि कर्मणा मनसा गिरा।
आशंस्थरतात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥१॥
ये न मानमभीप्सन्ति मानयन्ति च ये परान् ।
व्यथन्ते नावमानेन दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥२॥
व तथा दुहिटवञ्च 'ये।
परदारेषु वत्तन्ते दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥३॥
येऽधिक्षिप्ता.न कुप्यन्ति न च हिंसन्ति हिंसिताः ।
" सर्वभूतहिता दान्ता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥४॥
ये च संशान्तमनसो धर्म बुधिकृतस्तथा ।
सत्ये स्थिता महाभागा दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥५॥
कच्छण. वर्तमानाच ये न याचन्ति किञ्चन ।
सन्तोषाभिरता धौरा दुर्गायतितरन्ति ते ॥६॥
आहवेषु च ये शूरास्त्यत्वा मरणजं भयम् ।
धर्मेण जयमिच्छन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥७॥
ये तपांसि प्रतप्यन्त कौमारब्रह्मचारिणः ।
जितेन्द्रिया जितात्मानो दुर्गायतितरन्ति ते ८॥
येभ्यो न केचित् त्रस्यन्ति त्रस्यन्ति न कुतश्च ये।
येषामात्मसमो लोको दुर्गास्यतितरन्ति ते ॥६॥

·चतुर्थभागः। ये पापानि न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा। परश्रिया न तप्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥१॥ ये निवृत्ताश्च मांसभ्यो मत्मामधेभ्य एव च । . तारयन्त्येव पुरुषान् विष्णुलोके प्रयान्ति ते ॥११॥ ये वदन्तीह सत्यानि प्राणत्यागेऽपुत्रपस्थिते । प्रमाणभूता भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥१२॥ दुर्बलार्थ बुलं येषामर्थो दानार्थ एव च । प्रवृत्यर्थमधीतं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥१३॥ अनादिनिधने देवे जगतः प्रभवाप्यये । भक्ता महेश्वर देवे दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥१४॥ त्यजतः सञ्चयान् सर्वान् यान्ति नाशमुपद्रवाः । नहि सञ्चर्यवान् कश्चिदृश्यते निरुपद्रवः ॥ १५ यथा यथा न ग्याति ब्राह्मणोऽसत्प्रतिग्रहान् । तथा तथास्य सन्तोषाद बाह्यं तेजी विवईते ॥१६॥ अकिञ्चनवं राज्यञ्च तुलया समतोलयत् । अकिञ्चनत्वमधिकं राज्यादपि जितात्मनः ॥१७॥ यस्य धम्मार्थमर्थे हा तस्येहा नैव शोभना । प्रक्षालनादि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥१८॥ जौर्यन्ति जीयतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीय॑तः । चक्षुःश्रोत्रे च ौर्येते तृष्णका निरुपद्रवाः ॥१८॥ सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे सञ्चारयति सूचिकः । तहत् संसारसूत्र हि तृष्णासूचा निबध्यते ॥२०॥ *-

·संस्कृतशिक्षा!
अधमबहुला
यथा शृङ्ग रोः काले वर्धमानस्य वर्धते ।
तथैव दृणा चित्तेन वर्धमानेन वईते ॥२१॥
अनन्तपारा दुःपूरा टष्णा दुःखशतावहा ।
चैव
तस्मात्
तां परिवर्जयेत् ॥२२॥
सन्तुष्टः को न शक्नोति फलमूलैश्च वर्तितम् ।
इन्द्रियाणां तु लौल्येन सङ्कटान्यवगाहते ॥२३॥
सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्ट' यस्य मानसम् ।
उपानद्गूढ़पादस्य ननु चवितेव भूः ॥२४॥
सन्तोषामृतप्तानां यत् सुखं शान्तचेतसाम् ।
कुतस्तद्धनलुब्धानामिततश्च धावताम् ॥२५॥
असन्तोषः परं दुःखं सतीषः परमं सुखम् ।
तस्मात् सुखार्थी पुरुषः सन्तुष्टः सततं भवेत् ॥२६॥
कामं कामयमानस्य यदि कामः स सिद्धयति।
अथैनमपरं कामं भूयो विन्दति मानवः ॥२७॥
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्तीव भूय,
एवाभिवईते ॥२८॥
कामानभिलषन्मोहान्-न ततः सुखमेधते ।
श्येनालयतरच्छायां व्रजत्रिव कपिञ्चलः ॥२६॥
प्रतिग्रहसमर्थानां निहत्तानां प्रतिग्रहात् ।
य एव ददतां धम्मः स एवाप्रतिग्रहताम् ॥३०॥
विसतन्तुर्यथा नित्यमन्तस्थः सततं विसे ।
वृथावन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतो नृणाम् ॥३१॥

·चतुर्थभागः।
१०५
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीय॑तः ।
यासौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृणां त्यजतः सुखम् ॥३२॥
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् ।
येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यमवलम्बितम् ॥३३॥
लोभः प्रतिष्ठा पापस्य प्रभूतिर्लोभ एव च ।
तत्र ते संशयो मा भूल्लोभ: पापस्य कारणम् ॥३४॥
लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभाडोहः प्रवर्तते ।
लोभान्-मोहश्च माया च मानो मत्सर एव च ॥३५॥
नार्थैः पूरयितुं शक्यो लोभी बहुविधैरपि ।
नित्य गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवार्णवः ॥३६॥
सर्वभूतेष्वविश्वस्तः सर्वभूतेषु हिंसकः ।
सर्वभूतेषु जिव लुब्धो, भवति भारत ॥३७॥
सुमहान्त्वपिशास्त्राणि धारयन्तो बहुताः ।
छत्तारः संशयानाञ्च लोभग्रस्ता व्रजन्त्यधः ॥३८॥
लोभक्षये क्षयं यान्ति सर्वपापानि देहिनाम् ।
लोभनदी प्रवईन्ते नृपते नात्र संशयः ॥३८॥
यदा लोभाः क्षयं यान्ति यान्ति नाशमुपद्रवाः ।
तदा वै जायते पुसां धर्मे बुद्धिः सुदुर्लभा ॥४०॥
धम्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामिह साधनम् ।
धम्ममेव परं प्राहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥४१॥
न चास्ति धर्म सम्बन्धो लोभाकान्तस्य देहिनः ।
स एव धम्मविध्वंसी लोभः परमदारुणः ॥४२॥

·मस्क नमिला। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यज लोभं युधिष्ठिर। : यदीच्छसि महाराज शाश्वती गतिमात्मनः ॥४३॥ विनष्टलोभा विषयेषु निःस्पृहा: प्रशान्तचित्ताः परिहीनमत्सराः । व्रजन्ति विष्णोः परमेव तत् पदं ; सनातनं यत् प्रवन्ति योगिनः ॥४४॥ अधोधः पश्यतः कस्य महिमा नोपजायते । उपर्यु परि पश्यन्तः सर्व एक दरिद्रति ॥४५॥ तुलाधार उवाच । न मेऽधीतानि शास्त्राणि नोपायाखापि मे विज । पूर्वाभ्यासादयं विप्र धम्मः प्रादुरभून्-मम ॥४६॥ कम्प्रणा मनसा वाचा यवित्यं सेवते नरः । सदभ्यासो भवेन्नित्यं मा ते भूदत्र संशयः ॥४७॥ 2 . यो दुःखितानि भूतानि दृष्ट्वा भवति दुःखितः । सुखितानि मुखी चापि स धर्म वेद नैष्ठिकम् ॥४८॥ अट्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिः स परोधम्तेन जीवामि जाजले ! ॥४८॥ सर्वेषाञ्च सुहनित्यं सर्वेषाञ्च हिते रतः । कम्मणा मनसा वाचा स धर्म वेद जाजले ! ॥५०॥ नाहं परेषां कम्माणि स्तौमि निन्दामि वा विज । समोऽस्मि सर्वभूतानां पश्य मे जाजले व्रतम् ॥५१॥ 7 ·चतुर्थभामा। यथा हवातरकशा निःस्पृहा विषयान् प्रति । तथैव कामलोभेषु ममापि विगता स्प हा ॥५२॥ तुल्यो मित्रारिपक्षस्य तुल्यो निन्दाप्रशंसिनः । तुल्यता सर्वभूतेषु मम निष्ठास्ति जाजले ॥५३॥ यदानुकुरुते भाव सर्वभूतेष्वपातकम् । कम्मेणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥५४॥ यः स्तौति यश्च मां हेष्टि तावुभावपि मे समौ । रागद्दषविहीनस्य न च मेऽस्ति प्रियाप्रिये ॥५५॥ अशान्तमनसः पुंस: सर्वमेतदनर्थकम् । रागहषाढतक्रोधलीभमोहमदादिभिः ॥५६॥ सर्वदोषैहि निर्मुक्तो यः स शान्त इति स्मृतः । शमार्थ सर्वशास्त्राणि विहितानि मनीषिभिः ॥५७|| वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां राहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः। अकुत्सिते कम्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य ग्रहं तपोवनम्॥ ५८ व्रतघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्क तिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्क तिः ॥५८॥ कीर्तनं दर्शनं स्पर्शी भाषणं स्मरणं तथा । कृतघ्नस्य न कार्याणि खपाकसदृशो हि सः॥६०॥ विद्या तपो धनं शौर्य कुलीनत्वमरोग्यता। राज्य स्वर्गश्च मोक्षश्च सर्व धम्मादवाप्यते ॥६१॥ नातः क्रोधान्-न चाक्रोधान्-न ने हान्-न च मत्सरात्। न कामान्-न भयावापि धर्म प्रान्नः परित्यजेत् ॥६२॥ -- ·संख शिक्षा। यस्तु धर्म परित्यज्य लोभानमभीमते । स हेमराशिमुस्सृज्य पांशराशिं जिक्षति ॥६३॥ अनादृत्य तु यो धम्ममार्थ क्लिश्यते नरः । कल्पवृक्षं परित्यज्य धावत्येष वराटिकाम् । ६४॥ धनं वा पुरुषो ब्रह्मन् पुरुषं धनमेव च । अवश्यमेकं त्यजति तस्मात् किं धनष्णया ॥६५॥ धनेषु त्यक्तसङ्गानां यत् सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥६६॥ राजत: सलिलादग्नेश्चौरत: वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥६७॥ यथामित्रं जले मत्सर्भयते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥६८॥ दरिद्रः प्रार्थयत्यर्थमर्थवान् राज्यमिच्छति । राजा च पृथिवोशत्वं पृथ्वीशचक्रवर्तिताम् ॥७॥ सुमहभिरपि प्राप्तई नटष्णा न शाम्यति । संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः ॥७॥ स्वप्नलब्धा यथा लाभा: क्षणमेव मुखावहा: । तविधा हि हिज श्रेष्ठ नराणामर्थसम्पदः ॥७१॥ पद्यबन्धः समाप्तः। सम्पर्णोऽयं चतुर्थभागः ।

·বিজ্ঞাপন। নিয়মিত স্বাক্ষরকারী গ্রাহকগণ নিম্নলিখিত মূল্যে পুস্তক প্রাপ্ত হইবেন। সকলকেই অগ্রিম মূল্য দিতে হইবে। বিদেশ গ্রাহকগণ নাম ধাম সমেত অগ্রিম মূল্য ও ডাকমাসুল পাঠাইলেই পুস্তক প্রাপ্ত হইবেন। গ্রাহকগণ ইচ্ছানুসারে সমুদয় শাস্ত্র- প্রকাশের অথবা তাহার অন্তর্গত যে কোন পুস্তকের গ্রাহক শ্রেণীভুক্ত হইতে পারেন। কলিকাতা গোপীমােহন দত্তের লেন ৫ নং ভবন পুরাণ প্রকাশ যন্ত্রে শ্রীবাবু গোপালচন্দ্র মুখোপাধ্যা- য়ের নিকট নাম ধাম ও মূল্যাদি পাঠাইলেই নিয়মত পুস্তকাদি পাইবেন। শাস্ত্রপ্রকাশ। শ্ৰীজগন্মােহন তর্কালঙ্কারকৃত বাঙ্গলা অনুবাদ সমেত। শাস্ত্রপ্রকাশের প্রত্যেক পুস্তকের সংখ্যা সংখ্যা ১ম কল্কিপুরান ১ম ৮০ পৃষ্ঠা ২য় কল্কিপুরাণ ২য় ৮০ পৃষ্ঠা ৩য় ভবিষ্যপুরাণ ১ম ৮০ পৃষ্ঠা ৪র্থ অদ্বৈতানুভূতি (সম্পূর্ণ) ১৮ পৃষ্ঠা ৫ম অষ্টাবক্র সংহিতা (সম্পূর্ণ) ৭২ পৃষ্ঠা ৬ষ্ঠ মহানিৰ্ব্বাণতন্ত্র ১ম পাঁচ ফরমা ৭ম ভগবদগীতা ১ম ০ ce ৫২ পৃষ্ঠা পীচফরন। যন্ত্রস্থিত। ৮ম ভবিষ্যপুরাণ ২য় ৯ম কল্কিপুরাণ ৩য় ১০ম মার্কণ্ডেয়পুরাণ ১ম ০ ·कलकत्ता श्यामबाजार गोपीमोहन दत्त की गलौ५ नम्बर मकान पर पुराणप्रकाश या में बोवाबु गोपाल चन्द्र मुखोपा ध्यायके पास निम्नलिखित पुस्तक बिकती हैं। অৱমামুনি बालबोधनी मनीषापञ्चक्रम् ০ ০ ০ } ৫ ০ ০ A ৩ * * * मोहमुद्गरम् साधनपञ्चकम् यतिपञ्चकम् काशिकास्तोत्रम् विष्णुनामाष्टकम् प्रामानामविवेकः আলী। নন্দীদী (লীলামি বিবিনা) নমিম্বা সমমা: ( স্বীকালীন) ৱিনীয়: (নালন্ধা) टतीयभागः ( সুখীন ) । चतुर्थभाग: বাঙ্গালা অক্ষরে মুদ্রিত ও শ্রী জগন্মােহন তর্কালঙ্কার কৃত অনুবাদ সমেত অষ্টাবক্ৰসংহিতা ( সম্পূর্ণ) অদ্বৈতানুভূতি ( সম্পূর্ণ) • মহানিৰ্বাণতন্ত্র ১ম খণ্ড ভগবদগীতা বাঙ্গলা অনুবাদ, রামানুজভাষ্য, স্বামিকৃত টীকা ও চক্ৰবৰ্ত্তি টীকা প্রভৃতি সমেত ১ম খণ্ড বিষ্ণুপুরাণ ( সম্পূর্ণ ) ২২ খণ্ড ১১ । অজ্ঞানবােধিনী হরিতত্ত্বমুক্তাবলি হিন্দুধৰ্ম্ম মৰ্ম্ম ||

·No text on this page.

·ओ३म् ।
संस्कृतम्बोधः
तत्रायान
द्वितीयोमाग
बदरीदत्त शर्मणा
संस्कृतभाषापरिचयेप्सूनाम्
उपकाराय
प्राकृतभाषया विनिर्मित
The
SANSKRIT PRABODHA
or
A Sanskrit Granimais
PART 2
by
P. Badari Datt Sharara
B. D. Press Curunnbf
प्रथमावृत्तौ १०००] १९०६
म ३)
मुद्रणाधिकारः स्वायत्तः