·IV or Fi, Fr Sft in 30 48 is equal to do to 37f9, sia in 26 6 is equal to +. BTER The word 377768fcat on p 6, last line, has been often wrongly understood as 377 +3708fe, 'not wonderful', when as a matter of fact, it is equal to 3 + 385f24, 'very wonderful So it is written as अनच्छरिया Even the PTS Pali English Dictionary wrongly explains 3694 as equal to अन । भाव, taking अन as equal to one negative But अन = अन् + अ - two negatives making one positive - which would really reduce अनभाव to भाव It is really 37T + 37879, 'extreme intense non-existence' so it is better if the word is watten as Bara, suggesting that the last vowel in 7 is dropped The use of such diacritical marks helps us in understanding afa as 7 + tha, and not equal to afa (pres 3rd pers sing from नी to carry) and को 4 as equal to को + इध and not कोष, anger There are, however, still some abnorrnal Sandhis where no such marks can be used and we have to understand them only from experience as, for instance, in 24 15, Farhaty 14 equal to pamata + 374, or in 24 12 37 15 equal to 31TETT + 347, or भोरकाय in 24 14 1s equal to ओरको+ अय, where both the vowels are dropped and a third one is used Also स्वास्स on P 23,1 18 =a + 3HT, FEIET on p 23,1 20 सो + अस्स, विहिंसूपरति en p_38, 1 3 is equal to विहिंसा + उपरति where also a and 3 are both dropped and long $ in 5 is used To indicate such cases no suitable device could be used or thought of Single or double quotation marks are not always used to mark the beginning or end of a quotation or of the words included in the direct construction Sometimes its beginning 15 indicated merely by a dash (-) or a comma (,) and its close by sfa which has the inherent significance of closure I ain thankful to the authontics of Sahitya Akadem for asking me to prepare this collection which I hope will meet the long felt need Svadhyaya, Poona 4 October, 1967 P V BAPAT *] ·५८ ६० ६१ ६५ ६७ (ii) Poetry २० दीपकरो २१ वट्टपोतक-चरिय २२ रुरुराजचरिय २३ सिबिराजचरिय २४ नालकसुत्त २५ पब्बज्जासुत्त २६ पचानसुत्त २७ धनियमुत्त २८ अगुलिमालो थेरो २९ काळुदायो थेरो ३० तालपुटो थेरो ३१ सुभा जीववऽम्बवनिका ३२ वासेट्टमुत्त ३३ ब्राह्मणम्मिक सुत्त २४ सोलस्म आनिसस कथामुख ३५ अनिच्चलक्क्षण ३६ मुभासितानि Notes Corrections ७७ ८० ८६ ८९ ९३ 97 123 ·Vilt D to one another and to the religious community of monks and nuns The Abhidhamma-pitaka deals with philosophical matters and the method of treatment is also very abstruse and not likely to appeal to an ordinary reader. The collection of the Suttas in this book is intended to be attractive to an ordinary reader and hence care has been taken to select such passages only as have a literary merit and as tell us about the Buddha or his disciples and their way of life and thought Most of the passages are taken from the Sutta-pufaka, one from the Vinaya-pitaka (No 4) and three (Nos 1--3) from the Jataka-Afthakatha, the commentatorial stories illustrating the Gathās which form the canonical portion Nos 12 and 13 are taken from the Alındı-pafiha, which has commanded respect and recognition next to the Pali canon Threc passages (Nos 14, 15 and 34) are taken from the lisuddhimagga of the famous commentator, Buddhaghosa, of 5th One passage (No 16) is taken from the Commentary on tlardansa which is one of the two chronicles of Ceylon, where Buddhism became firmly established There is another passage (No 35) given as a sample of Pali influenced by classical Sanskrit The study of Palt oſten begins with simple stories from Jalakas, which are traditionally believed to be stories of the Buddha in his past lives During these lives, he was called the Bodhrsalla (Bodh-saltva) being who by his virtues is destined to become the Buddha in future In these stones, ,"he generally plays an important role In Namasıddhi-dlaka (No 1) is clearly brought out the idea that names of individuals are merely given Ly convention and therefore no pride or abject feelings need be entertained because of a namnc signifying some thing good or cul In Daddabha-diala (No 2), the Bodhisatta who 13 thic lion in the story clearly brings out the foolish and thoughtless behaviour of common people, who like the other animals of the story, blindly follow one another like sheep and come to grief The animals in the story would all have perished had not the lion come to their help by pointing out the tribing cause of their trouble and confusion There is a clear hint here that all wese men are expected to go to the root of the matter and not to be led by mere runour or hearsay Uchanga·enlightenment and that he will turn the wheel of the Dhamma He asks his sister's son Nálaka to watch the time of his enlightenment and then to become his disciple (24 18) Nalaka did as per instructions of the sage Asita and became a follower of the Buddha in due course The next two passages (Nos 25 and 26) describe how the Bodhisatta left his home in search of enlightenment and how he met king Bimbisāra on his way (235) Not falling a prey to his tcmpting offer of being the commander-in chief of his forces, he goes to the river Nerañjarā, destroys all the evil forces of Mara by destroying the evils in him such as passion for objects of desire, discontentment, hunger and thirst, craving for pleasures, sloth and torpor, fear, doubt, belittling others, obstinacy and love for all gotten fame and glory The poet shows how Mara, the Chief of all evil spirits, felt discomfited when, at the end of seven years, he found that he could not get the Bodhicatta under his thumb He beautifully describes his discomfiture by saying that his seductive lyre fell down from his side ribs (26 25) In the first few days following his attainment of enlightenment, the Buddha was rather overpowered by a sense of despondence and so he was not inclined to teach his new doctrine that was revealed to him He thought people would not be able to understand the same which dawned upon him after a long, laborious, and rigorous scarch for six or seven years But, after some time, he relented as probably he thought there will be at least some people who would understand his doctrine And so he decided to preach his doctrine This has been allegorically described in Brahma yacana katha (No 4) Dhaniya sulla (No 27) is a beautiful dialogue between a cowherd, Dhaniya, and the Buddha, wherein the latter shows his superiority over the former, on account of the non possession of those very worldly objects in the possession of which he (Dhaniya) is gloating Jupha sutta (No 5) shows how a disciple of the Buddha Yke Sarputta wưn his mind well trained does not very much mund physical pain which would ordinarily smash the physical frame of a person who has not cultivated his mind Sundari sutta (No 6) llustrates how even a great teacher Like the Buddha could not escape a public scandal, when there ·si was some mud-slinging on his personal character by interested heretics, who were deprived of public esteem and support as a result of the public recognition of the Buddha and his disciples. Makula-mila and Vajjinäriz salla aparihîniya dhammā (Nos. 10 and 11) show how the Buddha was not unmindful of the secular interests of his lay-followers. Nakula-mātā (No. 10) assures her husband on death-bed that he need not be worried about the future well-being of his children, as she can support them by carding cotton-Wool and thus earning enough to support their family. No. 11 shows how the Buddha closely watched the secular prosperity of the Vajjis and how he derived comfort that they were sure to prosper as long as they followed the seven rules of conduct which were laid down for them by him some time earlier. líakacūpama-sutta (No. 7) emphasises cne of his main teachings to his followers that they should not allow the peace of their mind to be disturbed even under provocation. Even if thieves or robbers were to cut their limbs with a saw, they should not entertain any feelings of hatred for them. This sulla gives the story of a slave girl, Kāļi, who found that her mistress was gentle and calm as long as she gave no occasion for the display of her anger. But she found out that after all her mistress was not, by her nature, free from anger, for she noticed her flaring up against her, when there was any cause from her side in relaxation of her normal duties. The story of Sona Kolivisa (No. 9) describes the importance of maintaining evenness of one's faculties, as they cease to function effectively when they are either too taut or too loose. Brāhmaṇa-dhammika-sutta (No. 33) shows how contemporary Prāhmaṇs had fallen from their ancient ideal of plain, simple, pious living, and how they had taken, after Kşatriya kings, to their rich pompous ways of life satisfying the hankering of different senses. They approached the kings and persuaded them to perform various kinds of sacrifices such as horse-sacrifice, man-sacrifice, sacrifices called Sammāpāsa, Vájapeya and Miraggaļa, or sacrifices in which innocent cows were sacrificed. As a result of this sinful behaviour, ninety-eight diseases overwhelmed this earth (33.28) instead of the original three diseases-desire (icchă), hunger (anasanam) and old age (jara ).

·xiii a expression to his personal feelings when he finds himself to be true follower, 'a son of the Dhammarāja, the Buddha (28.24). Kiludīgi Thera (No. 29) gives the story of Kāļudāyi, a minister of Suddhodana, father of Gotama Buddha, who was sent by Suddhodana, impatient to see his son, to bring him to him, when it was known that the Buddha had already attained enlightenment. This poem describes the natural beauty of the season (29.1–3) which should persuade the Buddha to undertake his journey to see his father, and also gives expression to his intensity of feeling when Kāļudāyi sees the prospect of being the 'son' of the Buddha and the grandson of Suddhodana, so far as Dhamma was concerned. Tála-puța-Thera (No. 30) is a beautiful poem describing how Tālapuța becomes anxious to retire to the seclusion of mountains and forests, where he would be in close touch with wild animals and birds and the lovely spots of residence in mountain-caves, which will facilitate his attainment of meditation. We find an echo of the same in Bhartzhari's Vairāgra-Šataka (No. 87) where we read : Kada Váránaszám Amara-tațini-rodhasi casan Vasõnah kaupinam sirasi nidadháno'ñjali-puļam. "When shall I stay in Benares on the banks of the heavenly river wearing merely a strip of cloth to hide the private parts of my body, and putting on my head the palms of my hands joined together?” Here we also find the beautiful expostulation by Tālapuţa of his mind which he warns by saying that he would no longer allow himself to be dealt with as it likes and that it will henceforward find itself to be discomfited. Subha Jirakambatanika (No. 31) is a representative of those women who had spurned the pleasures of a householder's life and had willingly accepted the hard life of a nun. Here we have a beautiful dialogue between Subhā and a rogue who was trying to seduce her back to a life of pleasure and enjoyment. He made her tempting offers of beautiful clothes and ornaments for her beautiful body. He especially praised the beauty of ·XIV her lovely eyes which, he said, he could never forget even if he ran away from her Subha brings it to his notice that she had accepted a religious life of a nun and it wiis most improper for him to seek the hand of her who had rooted out passion from her life But when she noticed that he would not give up his importuruties, in spite of her remonstrations, enamoured, 19 he said, he was of her lovely eyes, she boldly plucked out one of her eyes and offered it to him who was lankering for it Immediately the fellow looked aghast at this sudden action on her part He realised his foolishness and begged her pardon Nos 12 and 13 are passages from Altlndapatīka, a text which, as already said above, has received recognition and respect next to the Tipitaka No 12, huhugasse paßica angani, shows that even from 1 cock some things can be learnt by Buddhist monk and tluis passage mentions five points in which a cock can be a tercher With this and the following matter in jilinda can be compared Bhagarela Purana 11 7 33 - 11 9 23 Wherc also re re told of twen's four teachers Also may be compared Subhastaralna Bhanlagára (Nirnayasigart, 3tſi edition, 1952) p 162 ff, cree, 397-403, where also uc arc told of various animals from whom we can learn something मिहादेव बरादेव पर इनस्त्रीणि दंभात । वायगान् पञ्च चित्वारि वुवादपि ॥३९७] One can leam one thing from a lion, onc from a crane, $1x from a dog, thrce from a donkey, five from a crow and four lungs from 1 cock' Ilic four things which one an learn from 1 cock 10 enumerated as follows 43 9 JTIT 171717 TEE 1 म्पियमापद्गता गच्चतु गित बुधगत ।।४०३।। One can learn four things from 1 cock. (1) (reucliness) in fighe 11th an opponent, (2) ring cirly in thc morning, (3) takınfool 11t the company of all kill and kin, and (4) protecting the females of the species when some culimity has Ixhlen ilier Thir five points mentioned in the passage from Volends to the liave, lowever, only one tlung in commonly filin ·XV The passage on Nibbāņa (No. 13) from the same shows, by using several similes, that it is something positive (374E6H ), though it cannot be described in so many concrete terms. No. 14 illustrates that nama and rūpa, of which the whole universe consists, are interdependent. This is beautifully described by the parable of a lame man and a blind man, which we meet with in the Matharavịtti on Sankhya-kārikā (21). Kulüpaka-bhikkhu-vatthu (No. 15) describes how a lady unwilling to give any food to a Buddhist monk is outwitted by him with the result that she feels compelled to serve him food. No. 34 mentions the advantages of good conduct. No. 35 describes how all worldly things are impermanent. This passage is given by way of an illustration of later poetry in Pali, influenced by the style of classical Sanskrit. No. 16 is a passage from the commentary on Mahavamsa which beautifully describes how and why Canakya was determined to root out the Nanda-family and how he found out the right person in Candragupta. It also tells us how the latter took a hint from an ordinary woman speaking to her children about the right way of accomplishing successfully the task of winning the kingdom of Nandas.' Nos. 17, 18, 19 give passages from the Saniyultanikaya, which contain the principal teachings of the Buddha: The Four Noble truths, the Law of the Dependent Origination with all its twelve factors, and the three cardinal principles of Buddhist philosophy that all things are evanescent, painful and devoid of anything like a permanent soul. Lastly, the passage No. 36 consists of Subhāşitas mostly collected from Dhammapalla, and only a few from Sutta-nipäla and Udana. Many of them arc literary gems and describe universal truths, or maxims for thc guidance of one's conduct, or the ideals which one can keep before oneself. Mark Dhammapada 5 which speaks of the cternal law that cnmitics never ccase by enmitics but only by friendliness; or Dhp. 49 which cmploys the similc of a bce that sucks the honey in a flower, without causing any harm to its colour or smell, to illustrate the idcal bchaviour of a mendicant who begs his food from a village, without meddling with its internal affairs. Alark also the ·YVI is universal truth in Dhp 165 which tells us that as regards purity or defilement, oneself alone is responsıble to oneself, no one can help the other, or that in Dhp 227 whuch proclaims that there no one in this world who escapes public censure, for one finds that people blame a man who remains silent, or one who speaks too much, or even one who is moderate in his speech Mark also the Buddhist attitude reflected in the verse of Jalaka 49 (the last under Subhasitas) wherein 10 are told not to miss, when it presents itself, the opportunity of attaining one's object, by awaiting the incrdence of an auspicious star in the sky Thus, here, the readers will find that an attempt has been made to gre in this Pali-satgaha a collection of passages that will invoke interest in thc study of the Buddha and his followers (monks and nuns) as represented in the carliest available record incorporated in Pali literature P. V BIPAT ·१ नामासद्धि - जातकं - अतीते तक्क्रसिलायं वोधिसत्तो दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि मन्ते वाचेसि । तस्सेको माणवो पापको नाम नामेन । सो, एहि पापका, याहि पापकाति वुच्चमानो चिन्तेसि-मय्हं नाम अवमंगलं, अनं आहरापेस्सामीति । सो आत्ररियं उपसंकमित्वा, आचरिय, मय्हं नामं अवमंगलं, अनं नामं करोथाति आह । अथ नं आचरियो अवोच-गच्छ, तात, जनपदचारिकं चरित्वा अत्तनो अभिरुचितं एक मंगलं नामं गहेत्वा एहि । आगतस्स ते नाम परिवत्तेत्वा अझं नामं करिस्सामीति । सो साधूति पाथेय्यं गहेत्वा निक्खन्तो गामेन गाम चरन्तो एक नगरं पापुणि । तत्थ चेको पुरिसो कालकतो जीवको नाम नामेन । सो तं आतिजनेन आळाहनं नीयमानं दिस्वा, किं-नामको नाम स पुरिसो ति पुच्छि । जीवको नामाति । जीवकोऽपि मरतीति । जीवकोऽपि मरति, अजीवकोऽपि मरति; नाम नाम पण्णत्तिमत्तं, त्वं वालो मने ति । सो तं कथं सुत्वा नामे मज्झत्तो हुत्वा अन्तोनगरं पाविसि । अथेकं दासिं भति अददमानं सामिका द्वारे निसीदापेत्वा रज्जुया पहरन्ति; तस्सा च वनपालीति नाम होति । सो अनन्तरवीथिया गच्छन्तो तं पोथियमानं दिस्वा, कस्मा इमं पोथेथाति पुच्छि । भतिं दातुं न सक्कोतीति । किं पन अस्सा नाम ति । धनपाली नामाति । नामेन धनपाली समानापि भतिमत्तं दातुं न सक्कोतीति । धनपालियोऽपि अधनपालियोऽपि दुग्गता होन्ति; नाम नाम परणत्तिमत्तं, त्वं वालो मने ति । सो नामे मज्झत्त- तरो हुत्वा नगरा निक्खम्म मग्गं पटिपन्नो अन्तरामग्गे मग्गमूळ्हं पुरिसं दिस्वा, अम्भो, किं करोन्तो विचरसीति पुच्छि । मग्गमूळ्होऽम्हि, • This Sinh. reading is preferred to Fausboll's faulty reading अय्यो.

·२ पालि-सगह । - सामोति । कि पन ते नाम ति । पन्थको नामाति । पन्थकाऽपि मग्गमूळ्हा होन्तीति । पन्थकोऽपि अपन्थकोऽपि मग्गमूळ्हो होति, नाम नाम पण्णत्तिमत्त त्व पन वालो मने ति । सो नामे अतिमज्झतो हुत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिक गत्वा, कि, तात, नाम रोचेत्वा आगतोऽसीति वुत्ते, आचरिय, जीवकाऽपि नाम मरन्ति अजीवकाऽपि, धनपालियोऽपि दुग्गता होन्ति अधनपालियोऽपि, पन्यकाऽपि मग्गमूळ्हा होन्ति अपन्थकापि, नाम नाम पण्णत्तिमत्त, नामेन सिद्धि नऽत्थि, कम्मेनेव सिद्धि , अल मह अञ्जेन नामेन, तदेव मे नाम होतूति आह । बोधिसत्तो तेन दिट्ठ च कत च ससन्देत्वा इम गाथ आह- जीव च मत दिस्वा धनपालि च दुग्गत । पन्थक च वने म्ळ्ह पापको पुनरागतो ति ।। [जातकट्ठकथा, ९७] - २ তুম - বিক अतीते वाराणमिय ब्रह्मदत्त रज्ज कारेन्ते वोधिसत्तो मीयोनिय निबत्तिन्या वयप्पतो अरने पटिवति । तदा अपरसमुहसमीपे वेलव- मिस्मर तालवन होति । तत्येको मसको वेलुबरक्समूले एक्स्स तारगच्चम्म हेट्टा वसति । मो एरदिवम गोचर आदाय आगन्त्वा तारपणस्म हेट्टा निपनो चिन्नेमि-मचे अय पठवी नवट्टेय्य, यह न सो गमिम्साभीति । तम्मि येव च पणे एक वरवपक्क तालपण्णम्म पतित । सा तम्ग मद्देन, धुराप पठवी सवट्टतीति उप्पतित्वा पच्छनी यनीगन्नों व पगायि। त मग्णभीत पेगन पलायन असा ममो दिम्या पुच्छि-नि, भो, अनियिय मोनो परायसीति । मा पुन्य, मो ति । सो, कि भो, रि भो ति परि ·दद्दभ-जातकं ३ । पच्छतो जवतेव । इतरो निवत्तित्वा अनोलोकेन्तो व एत्थ पठवी संवट्टतीति आह । सोऽपि तस्स पच्छतो पलायि । एवं तं अञो अद्दस, तं अञ्चो ति एवं ससकसतसहस्सं एकतो हुत्वा पलायि । ते एको मिगो दिस्वा एको सूकरो ... एको गोकण्णो... एको महिसो ... एको गवयो... एको खग्गो...एको व्यग्घो... एको सीहो ... . एको वारणो दिस्वा, किं एतं ति पुच्छित्वा, एत्थ पठवी संवट्टतीति वुत्ते पलायि । एवं अनुक्कमेन योजनमत्तं तिरच्छानवलं अहोसि । तदा बोधिसत्तोतं वलकायं पलायन्तं दिस्वा, किं एतं ति पुच्छित्वा, एत्य पठवी संवट्टतीति सुत्वा चिन्तेसि - पठवीसंवट्टनं नाम न कदाचि अत्यि । अद्धा एतेसं किञ्चि दुस्सुतं भविस्सति । मयि खो पन उस्सुक्कं अनापज्जन्ते सव्वे नस्सिस्सन्ति । जीवितं तेसं दस्सामीति सीहवेगेन पुरतो पव्वतपादं गन्त्वा तिक्खत्तुं सीहनादं नदि । ते सीहभया तज्जिता निवत्तित्वा संपिण्डिता अटुंसु । सीहो तेसं अन्तरं पविसित्वा, किमत्यं पलायथाति पुच्छि । ते, मयं न जानाम, सीहा जानन्तीति वदिसु । सीहाऽ पि, मयं न जानाम, व्यग्धा जानन्तीति । व्यग्घाऽपि, खग्गा जानन्तीति । खग्गाऽपि, गवया ति । गवयाऽपि, महिसा ति । महिसापि, गोकण्णा ति, गोकण्णाऽपि, सूकरा ति। सूकराऽपि, मिगा ति। मिगाऽपि, न जानाम ससका जानन्ति । ससकेसु पुच्छियमानेसु, अयं कथेसीति तं ससकं दस्सेसुं। अथ नं, एवं किर, सम्म, पठवी संवट्टतीति पुच्छि । आम, सामि, मया दिट्ठा ति । कत्य वसन्तो पस्सीति पुच्छि । समुद्दसमीपे बेलुवमिस्सक- तालवने, सामि । अहं हि तत्य बेलुवरुक्खमूले तालगच्छे तालपण्णस्स हेट्ठा निपन्नो चिन्तेसिं-सचे पठवी संबट्टिस्सति कहं गमिस्सामीति । अथ तं खणं येव पठविया संवट्टनसहं सुत्वा पलायितोऽम्हीति । सीहो चिन्तेसि-अद्धा, तस्स तालपण्णस्स उपरि वेलुवपक्कं पतित्वा दद्दभं अकासि; स्वायं तं सई सुत्वा पठवी संवट्टतीति सझं उप्पादेत्वा पलायितो भविस्सतीति । तत्वतो संजानिस्सामीति । सो, तं ससक गहेत्वा महाजनं अस्सासेत्वा, अहं इमिना दिट्टाने पठविया संवट्टनं वा असंवट्टनं वा तत्वतो अत्वा आगमिस्सामि, याव ममागमना तुम्हे एत्थेव होथाति ससकं पिट्ठियं आरोपेत्वा सीहवेगेन पक्वन्दित्वा तालवने ससकं ।

·पालि-सह ओतारेत्वा, एहि, तया दिवान दस्सेहीति आह । न विसहामि, सामीति । एहि, मा भायोति । सो बेलुवरुक्ख उपसकमितु असक्कोन्तो अविद्रे ठत्वा, इद, सामि, दहभायनट्ठान ति वत्वा पठम गाथ आह- दद्दभायति भद्द ते यस्मि देसे वसामह । अहपेत न जानामि कि एत दद्दभायतीति ।। एव वुत्ते सीहो वेलवरुक्खमूल गन्त्वा तालपण्णस्स हेट्ठा ससकेन निपनट्ठान चेव तालपण्णमत्थके पतित वेलुवपक्क च दिस्वा पठविया असवट्टनभाव तत्वतो जानित्वा ससक पिट्ठिय आरोपेत्वा सीहवेगेन खिप्प मिगसधान सन्तिक गन्त्वा सब्बपत्ति आरोचेत्वा, तुम्हे मा भायथाति मिगगण अस्सासेत्वा विस्सज्जेसि । सचे हि तदा बोधिसत्तो न भवेय्य सब्बे समुद्द पविसित्वा नस्सेय्यु। बोधिसत्त पन निस्साय जीवित लभिंसु । [जातकट्ठकथा, ३२२] । ३ - उच्छा जातकं (उच्छङ्गे देव मे पुत्तो ति । इद सत्था जेतवने विहरन्तो अञतर जानपदित्य आरम्भ क्थेसि ।) एकस्मि हि समये कोसलर? जना अन्तरम्गि अटविमुखे पसन्ति । तस्मि समये अन्तो अटविय चोरा मनुस्मे विलुम्पित्वा पलायिम् । ते च चोरे परियेसित्वा अपम्सन्ता त ठान आगन्त्वा, तुम्हे 'अटविय विलुम्मित्वा इदानि यस्मया विय होयाति; ते, चौरा इमे ति पन्धित्या आनेत्या सोमलरञो अदमु । अयेका इत्यी आगन्त्या, अच्छादन मे देय, अच्छादन मे देयानि परिदेवन्ती पुनप्पुन राजनिवेसनं परियाति । राजा तस्सा सद्द सुत्वा देहि मिस्मा अच्छादन ति आह ।

·उच्छङ्ग-जातकं । साटकं गहेत्वा अगमंसु । सा तं दिस्वा, नाहं एतं अच्छादनं याचामीति आह । मनुस्सा गन्त्वा रो निवेदयिंसु-न किरेसा इमं अच्छादनं कथेति, सामिकऽच्छादनं कथेतीति । अथ नं राजा पक्कोसापेत्वा, त्वं किर सामिकऽच्छादनं याचसीति पुच्छि । आम, देव, इत्थिया हि सामिको अच्छादनं नाम । सामिकम्हि असति सहस्समूलंऽपि साटकं निवत्था नग्गा येव नाम । इमस्स पनs त्थस्स साधनऽत्थं नग्गा नदी अनोदका नग्गं रटुं अराजिकं । इत्थीऽपि विधवा नग्गा यस्सापि दस भातरो ति ।। इदं सुत्तं आहरितव्वं । राजा तस्सा पसन्नो, ते तयो जना किं होन्तीति पुच्छि । एको मे, देव, सामिको, एको भाता, एको पुत्तो. ति । राजा-अहं ते तुट्ठो इमेसु तीसु एक देमि, कतमं इच्छसीति पुच्छि । सा आह-अहं, देव, जीवमाना एकं सामिकं लभिस्सामि, पुत्तंऽपि लभिस्सामेव । मातापितुन्नं पन मे मतत्ता भाता · व दुल्लभो । भातरं मे देहि, देवाति । राजा तुस्सित्वा तयोऽपि विस्सज्जेसि । एवं तं एककं निस्साय तयो जना दुक्खतो मुत्ता । तं कारणं भिक्खुसङ्घ पाकटं जातं । अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं संनिपतिता, आवुसो, एक इत्थि निस्साय तयो जना दुक्खा मुत्ता · ति तस्सा गुणकथाय निसीदिसु । सत्था आगन्त्वा, काय नु · त्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय संनिसिन्ना · ति पुच्छित्वा, इमाय नामाति वुत्ते, न, भिक्खवे, एसा इत्थी इदानेव ते तयो जने दुक्खा मोचेसि, पुब्बेऽपि मोचेसि येवाति वत्वा अतीतं आहरि- अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तयो जना अटविमुखे कसन्तीति सव्वं पुरिमसदिसमेव । तदा पन रजा, तीसु जनेसु कं इच्छसीति वुत्ते सा आह तयोऽपि दातुं न सक्कोथ, देवाति । आम, न सक्कोमीति । सचे तयो दातुं न सक्कोथ, भातरं मे देथाति । पुत्तकं वा सामिकं वा गण्ह, कि ते भातरा · ति च वुत्ता, एते नाम, देव, सुलभा, भाता पन दुल्लभो ति वत्वा इमं गाथमाह- . - ·पालि-सगह ६ उच्छङ्गे देव मे पुत्तो पथे धावन्तिया पति । त च देस न पस्सामि यतो सोदरियमानये ति ॥ राजा सच्च एसा वदतीति तुटुचित्तो तयोऽपि जने बन्धनागारतो आनेत्वा अदासि । सा तयोऽपि ते गहेत्वा गता। सत्थाऽपि न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेऽपेसा इमे तयो जने दुक्खा मोचेसि येवाति इम धम्मदेसन आहरित्वा अनुसन्धि घटेत्वा जातक समोधानेसि-अतीते चत्तारो एतरहि चत्तारोव, राजा पन अह समयनाति । तेन [जातपट्टपथा, ६७] ४ जहायाचन-कथा - पनाय पजा आरपरता अथ खो भगवा सत्ताहस्स अच्चयेन सम्हा समाधिम्हा वुहित्या राजायरानमूरा पेन अजपालनिग्राघो तेनुपसङ्कमि, उपसमित्वा तम सुद भगवा अजपाल निग्रोधमूले विहरति । अय खो भगवती रहोगतास पटिगलीनस्म एव चेतमो परिवितको उदपादि-अधिगतो यो म्याय पम्मी गम्भोरा दुद्दसो दुरनुवोधो सन्तो पणीतो अतकमावचरो निपुणों पण्डितवेदनीयो । बालयरामा सो आरपगम्मुदिता । आरयगमाय सो पन पजाय आरयरताय आरय- सम्मुदिताय दुइम इद ठा-पदिद इदप्पच्चयता पटिच्चरामप्पादो। दपि गो ठान मुदुद्दग-पदिद सम्बमहारगमयो राव्यूपधिपटिनिम्तो वरपा विरागोनिरोपोमिाण । अह व मोपन धम्म देमेग्य, परे प मे न आनानंप्य, मो गमग पियो, सा ममग विदेगा fri पिम्गु भगवनामा आधरिया गायापो पटिममु पुन्चे अम्मुतपुरा- ·ब्रह्मवाचन-कया ७ किच्छेन मे अधिगतं हलं दानि पकासितुं। रागदोसपरेतेहि नायं धम्मो सुसम्वुवो ।। पटिसोतगामि निपुणं गम्भीरं दुद्दसं अणुं । रागरत्ता न दक्वन्ति तमोखन्धन आवटा ति ।। इति ह भगवतो पटिसञ्चिक्खतो अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमति, नो धम्मदेसनाय । अथ खो ब्रह्मनो सम्पतिस्स भगवतो चेतसा चेतोपरिवितक्कं अनाय एतदहासि नस्सति वत भोलोको, दिनस्सति वत भो लोको, यत्र हि नाम तथागतस्स अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स अप्पोस्सुक्कताय चित्तं नमति, नो धम्मदेसनायाति । अथ सो ब्रह्मा सहम्पति, सेय्यथाऽपि नाम बलवा पुरिसो सम्मिञ्जितं वा वाहं पसारेय्य,पसारितं वा बाहं सम्मिञ्जय्य, एवमेव ब्रह्मलोके अन्तरहितो भगवतो पुरतो पातुरहोसि । अथ खो ब्रह्मा सहम्पति एकंसं उतरासङ्ग करित्वा दक्खिणं जानुमण्डलं पठवियं निहन्त्वा येन भगवा तेनञ्जलि पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच-देसेतु, भन्ते, भगवा वम्म, देसेतु सुगतो धम्मं । सन्ति सत्ता अप्परजक्खजातिका, अल्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति, भविस्सन्ति बम्मन्स अज्ञातारो ति। इदं अवोच ब्रह्मा सहम्यति । इद वत्वा अथापरं एतदवोच- पातुरहोसि मगधेसु पुचे, धम्मो अनुद्धो समलेहि चिन्तितो। अवापुरतं अमतस्स द्वारं, सुगन्तु धम्म विमलेनानुबुद्धं ॥ सेले यथा पञ्चतमुनिहितो यथाऽपि परले जनतं ममन्ततो। तयूपमं धम्ममयं, सुमेध, पासादमारव्ह लमन्तचक्षु । मोकावतिण्णं जनतं अपेतसोको, अवेक्वमु जातिजराभभूितं ।। उ8हि, वीर, विजितसङ्गाम, सत्यवाह, अनण, विवर लोके । देसस्सु भगवा धम्म, अज्ञातारो भविस्मन्तीति ।। एवं वुत्ते भगवा ब्रह्मानं सहमति एतदवोच-मन्हं वो, ब्रह्म, एतद- होति - अधिगतो खो म्यायं धम्मो गम्भोग दुइनो दुग्नुबोधो .. प०. ना ममस्त विहेना ति । अपितु मं, बा, इमा अनच्छरिया गाथायो पटिभनु पुछ अन्नुतपुत्रा...पे० ... आवटा ति । इति ह मे, ग्रहो, पटिसञ्चिक्मतो अयोगफनाग चिनं नमति, नो धन्मदेमनायाति । . ।

·८ पाति-सह भगवा धम्म भगवा धम्म दुतियऽपि खो ब्रह्मा सहम्पति भगवन्तं एनदवोच--देसेतु, भन्ते, ..पे० अज्ञातारो भविस्सन्तीति । दुतियऽपि खो भगवा ब्रह्मान सहम्पति एतदवोच-मय्हऽपि खो, ब्रह्मे, इमा अनन्छरिया गाथायो पटिभसु पुब्वे अस्सुतपुब्बा पे० आवटा ति । इतिह मे, ब्रह्मे, पटिसञ्चिक्खतो अप्पोस्मुक्कताय चित्त नमति, नो धम्मदेसनायाति । ततियऽपि खो ब्रह्मा सहम्पति भगवन्त एतदवोच – देसेतु, भन्ते, पे० अज्ञातारो भविस्सन्तीति । अथ खो भगवा ब्रह्मनो च अज्झेसन विदित्वा सत्तेसु च कारुञ्जत पटिच्च बुद्धचक्खुना लोक बोलोकेसि । अद्दस खो भगवा बुद्धचक्सुना लोक वोलोकेन्तो सत्ते अप्परजक्खे महारजक्खे, तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये, स्वाकारे द्वाकारे, सुविनापये दुविञ्चापये, अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविने विहरन्ते । सेय्यथाऽपि नाम उप्पलिनिय वा पदुमिनिय वा पुण्डरी किनिय वा अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके सवड्डानि उदका- नुग्गतानि अन्तोनिमुग्गपोसीनि, अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके सवढानि समोदक ठितानि, अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके सवड्डानि उदका अच्चुग्गम्म ठितानि अनुपलित्तानि उदकेन, एवमेव भगवा वुद्धचक्खुना लोक वोलोकेन्तो अद्दस सत्ते अप्परजक्खे महारजखे, तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये, स्वाकारे द्वाकारे, सुविचापये दुविज्ञापये, अप्पेकेच्चे परलोक्वज्जभयदस्साविने विहरन्ते । दिस्वान ब्रह्मान सहम्पति गाथाय अज्झभासि अपारुता तेस अमतस्स द्वारा। ये सोतवन्तो, पमुञ्चन्तु सद्ध । विसिसजी पगुण न भासि । धम्म पगीत मनुजेसु ब्रह्मे ति ॥ अथ सो ब्रह्मा सहम्मति क्तावकासो सोऽम्हि भगवता धम्म- देमनायाति, भगवन्न अभिवादत्वा पदविवण क्त्वा तत्येव अन्तरधायि । [विनयपिटव, महावग्ग, Chap I] - ·५ जुण्डा-सुतं एवं मे सुतं - एक समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दक- निवापे । तेन खो पन समयेन आयस्मा च सारिपुत्तो आयस्मा च महामोगल्लानो कपोतकन्दरायं विहरति । तेन खो पन समयेन आयस्मा सारिपुत्तो जुण्हाय रत्तिया नवोरोपितेहि केसेहि अन्भोकासे निसिन्नो होति अञ्जतरं समाधि समापज्जित्वा । तेन खो पन समयेन हे यक्खा सहायका उत्तराय दिसाय दक्षिणं दिसं गच्छन्ति केनत्रिदेव करणीयेन । अहसंमु खो ते यक्खा आयस्मन्तं सारिपुत्तं जुण्हाय रत्तिया नवोरोपितेहि केहि अब्भोकासे निसिन्नं । दिस्वा एको यखो दुतियं यक्वं एतदवोच- पटिभाति मं, सम्म, इमस्स समणस्म सीसे पहारं दातुं ति । एवं वुत्ते सो यक्लो तं यक्वं एतदवोच-अलं, सम्म, मा समणं बासादेसि । उळारो सो, सम्म, समणो महिद्धिको महानुभावो ति । दुतियंऽपि खो सो यक्खो तं यक्वं एनदवीच-पटिभाति मं, सन्म, इमन्स समणस्स सीने पहारं दातुं ति । दुतियंऽपि यो नो यक्सो तं यावं एतदवोच-अलं, सम्म, ... महानुभावो ति । ततियंऽपि यो मो यस्तो तं यक्वं एतदवोच-पटिभाति ... दातुं ति । ततियंऽपि नो नो यक्लो तं यक्वं एतदवोच-अलं, मम्म, ... महानुभावो ति । अथ न्यो सो यस्तो तं या अनादियित्वा आयस्मतो नारिपुत्तत्यग्ला मी पहारं अदानि । अपि तेन पहारेण सत्तन्तनं वा अट्टरत का नागं ओनादेश्य महन्लं या पन्यताटं पदालेय्य । अब न पन सो यस्तो 'उहामि हामी नि पत्या नन्धेव महानिरखं अपतानि । - - ·पालि-सगह १० - सत्तरतन यापनीय मे, आवुसो मोग्गल्लान, अपि च मे सीसे थोक दुक्ख · ति । अच्छरिय, आवुसो सारिपुत्त, अब्भुत, आवुसो सारिपुत्त, य त्व महिद्धिको आयस्मा सारिपुत्तो महानुभावो । इध ते, आवुसो सारिपुत्त, अज्ञातरो यक्खो सोसे पहार अदासि, ताव महापहारो अहोसि । अपि तेन पहारेन पदालेय्याति । अथ च पन आयस्मा सारिपुत्तो एवमाह-खमनीय मे, आवुसो मोग्गल्लान, यापनीय मे, आवुसो मोग्गल्लान, अपि च मे, सीसे थोक दुक्ख ति। अच्छरिय, आवुसो मोग्गल्लान, अन्भुत, आवुसो मोग्गल्लान, याव महिद्धिको आयस्मा महामोग्गल्लानो महानुभावो, यन हि नाम यक्सपि पस्सिस्सति । मय पन एतरहि पसुपिसाचकऽपि न पस्सामाति । अस्सोसि खो भगवा दिब्बाय सोतधातुया विसुद्धाय अतिक्कन्त- मानुसिकाय तेस उभिन्न महानागान इम एवरूप कथासल्लाप । अथ खो भगवा एत अत्थ विदित्वा ताय वेलाय इम उदान उदासि- यस्स सेलूपम चित्त ठित नानुपकम्पति । विरत्त रजनीयेसु कोपनेय्ये न कुप्पति । यस्स एव भावित चित्त, कुतो त दुक्खमेस्सतीति ।। [उदान, ४.४] ·६ सुन्दरी - सुतं ...... एवं मे सुतं-एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथ- पिण्डिकस्स आरामे । तेन खो पन समयेन भगवा सकतो होति गरुकतो होति मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवर-पिण्डपात-सेनासन- गिलानपच्चयभेसज्ज-परिक्खारानं, भिवखुसंघोऽपि सक्कतो होति... पे०... परिक्खारानं, अतित्यिया पन परिव्वाजका असवकता होन्ति, अगरुकता होन्ति, अमानिता होन्ति, अपूजिताहोन्ति, अनपचिता होन्ति, अलाभी चीवर-पिण्डपात-सेनासन-गिलानपच्चयभेसज्ज-परिक्खारानं । अथ खो ते अतित्यिया परिबाजका भगवतो सक्कारं असहमाना भिक्खुसंघस्स च येन सुन्दरी परिवाजिका तेन उपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा सुन्दर परिब्बाजिकं एतदवोचु-उस्सहसि, भगिनि, जातीनमत्यं कातुं ति? क्याह, अय्या, करोमि? किं मया सक्का कातुं? जीवितंऽपि मे परिच्चत्तं जातीनं अत्थायाति । तेन हि, भगिनि, अभिक्खणं जेतवनं गच्छाहीति । एवं, अय्या, ति खो सुन्दरी परिवाजिका तेसं अतित्यियानं परिबाजकानं पटिसुत्वा अभिक्खणं जेतवनं अगमासि । यदा अनिसु ते अतिथिया परिबाजका ‘दिट्ठा खो सुन्दरी परिवाजिका बहुजनेन अभिक्खणं जेतवनं आगच्छन्ती' ति, अथ नं जीविता वोरोपेत्वा तत्येव जेतवनस्स परिखाय कूपे निखणित्वा येन राजा पसेनदि कोसलो तेन उपसमिसु, उपसङ्कमित्वा राजानं पनसेदि कोसलं एतदवोचु-या, सा, महाराज, सुन्दरी परिवाजिका सा नो न दिस्सतीति। कत्थ पन तुम्हे आसङ्कथाति ; जेतवने महाराजाति । तेन हि जेतवनं विचिनथाति । अथ खो ते अतिथिया परिव्वाजका जेतवनं विचिनित्वा यथा-निक्खित्तं परिखाकूपा उद्धरित्वा मञ्चकं आरोपेत्वा सावत्यि पवेसेत्वा रथियाय रथियं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं उपसङ्कमित्या मनुस्से उज्झापेसुं-पस्सथऽच्या, सक्यपुत्तियानं कम्मं । अलज्जिनो इमे समणा सक्यपुत्तिया, दुस्सीला पापधम्मा मुसावादिनो अब्रह्मचारिनो। इमे - ·१२ पाति-सगह हि नाम धम्मचारिनो समचारिनो ब्रह्मचारिनो सच्चवादिनो सोलवन्तो कल्याणधम्मा पटिजानिस्सन्ति । नत्यि इमेस सामन्ज, नत्थि इमेस ब्रह्मचा, नट्ठ इमेस सामञ्च, नट्ट इमेस ब्रह्मच, कुतो इमेस सामन' कुतो इमेस ब्रह्मन्न? अपगता इमे सामना, अपगता इमे बहान्ना । क्थ हि नाम पुरिसो पुरिसकिच्च करित्वा इत्यि जोषिता वोरोपेस्सतीति? तेन खो पन समयेन सावत्थिय मनुस्सा भिक्खू दिस्वा असम्भाहि फरसाहि वाचाहि अवकोसन्ति परिभासन्ति रोसन्ति विहेसन्ति-अज्जिनो पे० घोरोपेस्मतीति । अथ खो सम्बहुला भिक्खू पुन्यप्हसमय निवासेत्वा पतचीवरमादाय सावत्यि पिण्डाय पाविसिसु । सावत्यिय पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्त पिण्डपातपटिक्ान्ता येन भगवा तेनुपसमिसु उपसङ्कमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एक्मन्त निसोदिसु । एवमन्त निसिना खो ते भिस्यू भगवन्त एतदवोचु-एतरहि, भन्ते, सावत्यिय मनुस्सा भिवापू दिस्वा : वोरोपेस्सतीति । न एसो, भिक्खवे, सद्दो चिर भविस्सति सत्ताह एव भविस्सति, सत्तास्स अच्चयेन अन्तरघायिस्सति । तेन हि, भिक्सवे, ये मनुम्मा भिवग्यू दिम्वा .पे... विहेसन्ति, ते तुम्हे माय गाथाय पटिचोदेय- अभूतवादी निरम उपेति, यो वापि क्त्वा न रोमीति चाह । उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति निहीनकम्मा मनुजा परयाति ॥ अप मो ते भिवयू भगवती मन्तिी इम गाय परियापुणित्या ये मनुम्मा भिसा दिया बिहेरान्ति, ते इमाय गाथाय परिचोदेन्ति- अभूतवादी पे० परत्याति । मनुस्मान एतदहोरि-अपाखा इसे गमा गमयत्तियान मेरि यत, मपन्ति इमे समजा समयपुतिया नि। नेप गा गद्दी पिर अहोसि, मत्ताह एव सहो अहोमि, मत्साहन भम्पयन अन्तरपापि। अप गौ महामित्र येन भगवा तेनुपगडमिन अगदुनिया भगवन्त अभिवादेवा गरमान निर्मादिम, एपमन्न निमिता पे० ·ककचूपमसुत्तं १३ खो ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचुं-अच्छरियं भन्ते, अन्भुतं भन्ते, याव सुभासितं खो चिदं, भन्ते, भगवता-नेसो, भिक्खवे, सद्दो चिरं भविस्सति, सत्ताहस्स अच्चयेन अन्तरदायिस्सतीति । अन्तरहितो सो, भन्ते, सद्दो ति। अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि- तुदन्ति वाचाय जना असञता परेहि सङ्गामगतं व कुञ्जरं । सुत्वान वाक्यं फरुसं उदीरितं अधिवासये भिक्खु अदुट्ठचित्तो ति ।। [ उदान ४.८] + ७ ककचूपम - सुतं । एवं मे सुतं एकं समयं भगवा सावत्यियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे । तेन खो पन समयेन आयस्मा मोलियफग्गुणो भिक्खुनीहि सद्धि अतिवेलं संसट्ठो विहरति । एवं-संसट्ठो आयस्मा मोलियफग्गुणो भिक्खुनीहि सद्धि विहरति-सचे कोचि भिक्खु आयस्मतो मोलियफग्गुणस्स सम्मुखा तासं भिक्खुनीनं अवण्णं भासति, तेनायस्मा मोलियफग्गुणो कुपितो अनत्तमनो अधिकरणंऽपि करोति ; सचे पन कोचि भिक्खु तासं भिक्खुनीनं सम्मुखा आयस्मतो मोलियफग्गुणस अवण्णं भासति, तेन ता भिक्खुनियो कुपिता अनत्तमना अधिकरणं ऽपि करोन्ति । एवं-संसट्ठो आयस्मा मोलियफग्गुणो भिक्खुनीहि सद्धि विहरति । अथ खो अझतरो भिक्खु येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं नितीदि । एकमन्तं निसिनो खो सो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच- आयस्मा, भन्ते, मोलियफग्गुणो भिक्खुनीहि सद्धि अतिवेलं संसट्ठो विहरति, एवं-संसट्ठो... पे० ... सद्धि ·पालि-सगह १४ - विहरतीति । अथ खो भगवा अञ्चतरं भिक्खु आमन्तेसि - एहि त्व, भिवखु, मम वचनेन मोलियफग्गुण भिवखु आमन्तेहि-सत्या त, आधुसो फग्गुण, आमन्तेतीति । एव भन्ते ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुत्ला येनायस्मा मोलियफग्गुणो तेनुपसङ्कमि । उपसङ्कमित्वा मोलियफग्गुण एतदवोच - सत्था त, आवुसो फग्गुण, आमन्तेतीति । एवमावुसो ति सो आयस्मा मोलियफग्गुणो तस्स भिक्खुनो पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि । एकमन्त निसिन्न सो आयस्मन्त मोलियफग्गुण भगवा एतदवोच - सच्च किर त्व, फग्गुण, भिक्खुनीहि सद्धि अतिवेल ससट्ठो विहरसि ? एव-ससट्ठो किर त्व, फग्गुण, भिक्खु नीहि सद्धि विहरसि- सचे कोचि भिक्खु तुम्ह सम्मुखा तास भिक्खुनीन अवण्ण भासति, तेन त्वं कुपितो अनत्तमनो अधिकरणऽपि करोसि, सचे पन कोचि भिक्खु तास भिक्खुनोन सम्मुखा तुम्ह अवष्ण भासति तेन ता भिक्खुनियो कुपिता अनत्तमना अधिकरणापि करोन्ति । एवं - ससट्ठो किर त्व, फग्गुण, भिक्खुनीहि सद्धि विहरसीति? एवं भन्ते । ननु त्व, फग्गुण, कुलपुत्तो सदा अगारस्मा अनगारिय पञ्बजितो ति? एव भन्ते । न खो ते एत, फग्गुण, पतिरुप कुलपुत्तस्स सद्धा अगारस्मा अनगारिय पन्चजितस्स, य त्व भिक्खुनीहि सद्धि अतिवेलं संसट्ठो विहरेग्यासि । तस्मातिह, फग्गुण, तव चे पि कोचि सम्मु ग्वा तासं भिक्सुनीनं अवष्णं भामय्य, तत्रापि त्वं, फग्गुण, ये गेहसिता छन्दा ये गेहसिता वितका पजहेय्यामि । तत्रापि ते, फग्गुण, एवं सिक्खितव विपरिणतं भविस्सति, न च पापिक वाचं निन्छारेस्सामि, हितानुकम्पी च विहरिम्मामि मेत्तचित्तो, न दोमान्तरो ति । एवं हि ते, फग्गुण, सिवितव्य । तम्मातिह, फागुण, तब चे ऽपि कोचि सम्मुसा तास भिवानीनं पाणिना पहारं ददेय्य, लेडना दण्डेन . तत्रापि त्वं . .१० निषिमतन्न । तम्मातिह फगुण तव चे ऽपि कोचि पापिना पहारं ददेय्य, लेना ... पे० .... मिवियतब्य ति । अय मो भगवा भिक्यू आमन्तमि - आरायमु धत में, भिरमवे, भिक्स एकं ममयं चित्तं । इधार, मिक्लये, भिक्मू आमन्तैसि - अहं - - -न चेद मे वित्तं ., सत्येन ·कबूपमसुतं १५ खो, भिक्खदे, एकासनभोजनं भुजामि, एकासनभोजनं खो अहं, भिक्खवे, भुञ्जमानो अप्याबावतं च सञ्जानामि अप्पातंकतं च लहट्टानं च वलं च फासुविहारं चाति । न च मे, भिक्खवे, तेमु भिक्खूसु अनुसासनी करणीया अहोसि, सतुप्पादकरणीयमेव मे, भिक्खवे, तेसु भिक्खूसु अहोसि । सेय्यथाऽपि, भिक्खवे, सुभूमियं चातुम्महापथे आजचरथो युत्तो अस्स ठितो ओघस्तपतोदो । तमेनं दक्खो योग्गाचरियो अस्सदम्मसारथि अभिरुहित्वा वामेन हत्येन रस्मियो गहेत्वा दक्षिणेन हत्येन पतोदं गहेत्वा येनिच्छकं यदिच्छकं सारेय्यापि पच्चासारेय्यापि । एवमेव खो, भिक्खवे, न मे तेसु भिक्खूसु अनुसासनी करणीया अहोसि सतृप्पादकरणीयमेव मे, भिक्खवे, तेसु भिक्खूसु अहोसि । तस्मातिह, भिक्खवे, अकुसलं पजहय, कुसलेसु घम्मेसु आयोगं करोय; एवं हि तुम्हे ऽपि इमस्मि धम्मविनये बुद्धि विरूहि वेपुल्लं आपज्जिसथ । सेय्ययाऽपि भिक्खवे, गामस्स वा निगमस्स वा अविदूरे महन्तं सालवनं; तं चऽस्स एलण्डेहि सञ्छन्नं । तस्स कोचिदेव पुरिसो उप्पज्जेय्य अत्यकामो हितकामो योगक्खेमकामो। सो या ता साललट्ठियो कुटिला ओजापहरणियो ता तच्छेत्वा वहिदा नीहरेय्य, अन्तोवनं सुविसोधितं विसोधेय्य; या पन ता साललटियो उजुका सुजाता ता सम्मा परिहरेय्य। एवं हतं, भिक्सवे, सालवनं अपरेन समयेन बुद्धि विल्ह वेपुल्लं आपज्जेय्य । एवमेव खो, भिक्खवे, तुम्हे अकुसलं पजहथ, कुसलेसु धम्मे आयोगं करोथ; एवं हि तुम्हेऽपि इमस्मि धम्मविनये वुद्धि विरूहि वेपुल्लं आपज्जिसय । भूतपुत्रं, भिक्खवे, इमिस्सा येव मावत्यिया वेदेहिका नाम गहपतानी अहोसि । वेदेहिकाय, भिक्खवे, गहपतानिया एवं-कल्याणो कित्तिसद्दो अन्भुग्गतो-सोरता वेदेहिका गहपतानी, निवाता वेदेहिका गहपतानी, उपसन्ता वेदेहिका गहपतानीति । वेदेहिकाय खो पन, भिक्सवे गहपतानिया काळी नाम दासी अहोसि, दक्खा अनलसा मुसंविहित- कम्मन्ता । अय खो, भिक्खवे, काळिया दासिया एतदहोसि-मय्हं खो अय्याय एवं-कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुगतो-सोरता वेदेहिका ... पे० उपसन्ता वेदेदिका गहपतानीति; किं नु खो मे अय्या सन्तं येव नु खो अज्झत्तं कोपं न पातुकरोति, उदाहु असतं; उदाहु महेवेते कम्मन्ता . . ...

·पालि-सगह गहपतानी काळि दासि मुसविहिता येन च अय्या सन्त एवं अज्झत्त कोप न पातुकरोति, नो असन्त ? यन्नूनाह अय्य वीममेय्य ति । अथ खो, भिक्खवे, काळी दासी दिवा उट्ठासि । अय खो, भिक्खवे, वेदेहिका एतदवोच-हेज काळि । कि, अय्ये? कि, जे, दिवा उट्ठासि? न सा, अय्ये, किञ्चि । नो वत रे किञ्चि, पापि दासि, दिवा उट्ठासोति कुपिता अनत्तमना भकुटि अकासि । अथ खो, भिक्खवे, काळिया दासिया एतदहोसि -सन्त येव खो मे अय्या अज्झत्त कोप न पातुकरोति, नो असन्त, मय्हेबेते कम्मन्ता सुसविहिता येन मे अय्या सन्त येव अज्झत्त कोप न पातुकरोति, नो असन्त , यन्नूनाह भिय्योसो. मत्ताय अय्य वीमसेय्य ति। अथ खो, भिक्खवे, काळी दासी दिवातर उहासि । अथ खो, भिक्ववे, वेदेहिका गहपतानी काळि दासिं एतदवोच- हे जे काळि । किं अय्ये ? कि, जे, दिवातर उट्ठासि' न खो, अय्ये, विञ्चि । नो वत रे किञ्चि, पापि दासि, दिवातर उट्ठासीति कुपिता अनतमना अनत्तमनवाच निच्छारेसि । अथ खो, भिक्खवे, काळिया दासिया एतदहासि-सन्त येव खो मे अय्या अज्झत्त कोप न पातुकरोति, ना असन्त, मय्हेवेते कम्मन्ता सुसविहिता येन मे अय्या सन्त येव अज्झत कोप न पानुकरोति, नो असन्त, यन्नूनाह भिय्योसोमत्ताय अग्य वोममेय्य ति । अथ खो, भिक्खवे काळी दागी दिवातर येव उट्ठासि । अथ सा, भिक्पवे वेर्देहिका गहपतानी काळि दासि एतदवाच -- हे जे काळि। विं अय्ये' कि, जे, दिवातर उट्ठामि । न खो, अय्ये विञ्चि । ना वत रे किञ्चि, पापि दासि, दिवातर उट्ठासीति कुपिता अनत्तमना अग्गळमूचि गहेत्वा मीमे पहार अदासि । मीस वोभिन्दि । अय सो, भिवपवे, काळी दासो भिन्नेन सीमेन लोहितेन गळन्तेन पटिविम्मान उज्झापेसि-पम्सथ, अय्ये, सारताय यम्म, पस्सथ, अय्ये, निवाताय वम्म, पम्मथ, अय्ये, उपमन्ताय सम्म । वथ हि नाम एकदासिवाय 'दिया हामी ' ति बुपिना अनतमना अग्गळमूचि गहेत्वा मोमे पहार दम्मति, भीम वोभिन्दिम्मतीति। अय या, भिकमवे, वेदेहिताय गरपाानिया परेन ममयेन एव-पापमा वितिमद्दा अभुगच्छि-चण्डी वैदेहिमा गहपतानी, अनिवाना वेदेहिया गपानी, अनुपमन्ना वेदेहिता ·ककचूपमसुत्तं गहपतानीति । एवमेव खो, भिक्खवे, इवेकच्चो भिक्खु तावदेव सोरत- सोरतो होति निवात-निवातो होति उपसन्तूपसन्तो होति, याव न अमनापा वचनपया फुसन्ति । यतो च खो, भिक्खवे, भिक्खं अमनापा वचनपथा फुसन्ति, अय खो भिक्खु 'सोरतो' ति वेदितव्यो, 'निवातो' ति वेदितव्यो, 'उपसन्तो' ति वेदितव्यो । नाहं तं, भिक्खवे, भिक्खं 'सुवो' ति वदामि यो चीवर-पिण्डपात-सेनासन-गिलानपच्चयभेसज्ज- परिक्खारहेतु सुवत्रो होति, सोवचस्सतं आपज्जति । तं किस्स हेतु? तं हि सो, भिक्खवे, भिक्खु चीवर पे० परिक्खारं अलभमानो न सुवचो होति, न सोवचस्सतं आपज्जति । यो च खो, भिक्खवे, भिक्खु धम्म येव सक्करोन्तो धम्म गरकरन्तो धम्म अपचायमानो सुवचो होति, सोवचस्सतं आपज्जति, तमहं 'सुवचो' ति वदामि । तस्मातिह, भिक्खवे, धम्म येव सक्करोन्ता धम्म गरुकरोन्ता धम्म अपचायमाना सुवचा भविस्साम, सोवचस्सतं आपज्जिस्सामाति–एवं हि वो, भिक्खवे, सिक्खितव्वं। पञ्चिमे, भिक्खवे, वचनपथा येहि वो परे वदमाना वदेय्यु-कालेन वा अकालेन वा, भूतेन वा अभूतेन वा, सण्हेन वा फल्सेन वा, अत्यसंहितेन वा अनत्यसंहितेन वा, मेत्तचित्ता वा दोसऽन्तरा वा । कालेन वा, भिक्खवे, परे वदमाना वदेव्यु अकालेन वा, भूतेन वा ...पे० पे० ... अभूतेन वा, सण्हेन वा...पे०... फरसेन वा, अत्यसंहितेन वा...पे०... अनत्यसंहितेन वा, मेत्तचित्ता वा ...पे० दोसन्तरा वा; तत्रापि खो, भिक्खवे, एवं सिक्खितब्ब-न चेव नो चित्तं विपरिणतं भविस्सति, न च पापिकं वाचं निच्छारेस्साम, हितानुकम्पी व विहरिस्साम मेत्तचित्ता, न दोसऽन्तरा; तं च पुग्गलं मेत्तासहगतेन चेतसा फरित्वा विहरिस्साम, तदारम्मणं च सव्वावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अव्यापज्झेन फरित्वा विहरिस्सामाति-एवं हि खो, भिक्खवे, सिक्खितव्वं । सेव्यथाऽपि, भिक्खवे, पुरिसो आगच्छेय्य कुद्दालपिटकं आदाय। सो एवं वदेय्य - अहं इमं महापठविं अपठविं करिस्सामीति । सो तत्र तत्र खणेय्य, तत्र तत्र विकिरेथ्य, तत्र तत्र ओटुभेय्य, तत्र तत्र ओमुत्तेय्य - - पा.-२ ·१८ पाति-सगह अपठवी भवसि, अपठवी भवसीति । त कि मञ्जाथ, भिक्खवे, अपि नु सो पुरिसो इम महापठवि अपठवि करेय्याति ? नो हेन भन्ते । त रिस्म हेतु ? अय हि, भन्ते, महापठवी गम्भीरा अप्पमेय्या, सा न सुपरा अपठवि कात यावदेव च पन सा पुरिसों किलमथस्स विघातस्स भागी अस्साति । एवमेव खो, भिक्खवे, पश्चिमे बचनपथा येहि वो परे बदमाना वदेय्यु --- कालेन वा पे० दोसन्तरा वा। कालेन वा, भिक्षवे, परे वदमाना वदेय्यु पे० दोसन्तरा वा; तत्रापि यो, भिक्सवे एव सिविखतब्ब-न चैव नो चित्त विपरिणत भविस्सति पे० मेनासहगतेन चेतसा फरित्वा विहरिस्साम, तदारम्मण च सवावन्त लाग पठवीसमेन चेतसा विपुलेन पे० अध्यापज्पेन फरिला विहरिम्सामाति-एव हि वो, भिक्लवे, सिक्खितव । मेय्ययापि, भिक्सवे, पुरिसा आगच्छेय्य लाख वा हलिदि पा नील या मञ्जिल वा आदाय। सो एव वदेम्य-अह इमस्मि आरासे रूपानि 'लिपिन्सामि रूपपातुभाव परिम्सामीति । त नि मन्त्रय, भिक्सये, अपि नु गो पुरिमो इमम्मि आकामे म्प लिखेय्य, रूपपातुभाव परेम्याति ? नो हेत भन्ते । न विम्म हेतु अय हि, भन्ते, आपासो अरूपी अनिदस्मनी, तत्प न सुगर म्प लिमिनु पपातुभाव कातु, यावदेव च पन गो पुरिसो विलमयम्म विधानमा भागी अम्नाति । एवमेव गो, भियाय, पश्चिम बिहरिस्माम । तदारम्मण च ममावन्न लोग आगाम-रामेन चौमा विपुलेन विहरिम्मामातिए वी, भिक्मय, नितिनन । पवनपया प. मेम्पयापि भिरावे पुरिमो आगच्छंग्य आदित्त तिगुर आदान। गोव वदेग्य-र माय यादित्ताय तिसराय गग नदि गन्ना सामि मपरिगाम्नामोरिस मिस्त्रय, भि, अपि नु माँ पुरिगा आदिनाय प्रिय गग गदि गलाय मपरितापपाल' नाहन, भन । त तिम्ग हेतु ' गगा fr. भन्ने, नदी गाभाग मया, मा न मुनरा आदिनाय निसराप गन्नापेरु गरितापन, पापार पपासा पुग्गिा हिमपन्ग विधान भागी अम्गात। एमर गा, निपये, पत्रिम पवनपया रिहरिनामा २० ·फकचूपमसुत्तं नु पुरिसो तदारम्मणं च सव्वावन्तं लोकं गंगासमेन चेतसा विपुलेन पे०... विहरिस्सामाति-एवं हि, वो भिक्खवे, सिक्खितव्वं । सेय्यथाऽपि, भिक्खदे, विळारभस्ता मद्दिता सुमद्दिता सुपरिमहिता, मुदुका तूलिनी छिन्नसस्सरा छिन्नवभरा। अथ पुरिसो आगच्छेय्य कटुं वा कठलं वा आदाय, तो एवं वदेय्य -अहं इमं विळारभस्तं महितं . पे० . . . छिन्नवभरं कढेन वा कठलेन वा सरतरं करित्सामि भरभरं करिस्सामीति । तं किं माथ, भिक्खवे, अपि सो अमुं विळारभस्तं महितं ...पे० ... छिन्नवभरं कटेन वा कठलेन सरसरं करेय्य वा भरभरं करेय्याति ? नो हेतं भन्ते। तं किस्स हेतु ? असु हि, भन्ते, विळारभस्ता महिता ... पे०... छिन्नवभरा । सा न सुकरा कट्ठन वा कठलेन वा सरसरं कातुं भरभरं कातुं, यावदेव पन सो पुरिसो किलमथस्स विघातस्स भागी अस्साति । एवमेव खो, भिक्खवे, पञ्चिमे . . . पे० विहरिस्साम । तदारम्मणं च सव्वावन्तं लोकं विळारभस्तासमेन चेतसा विपुलेन ... पे०... विहरिस्सामाति-एवं हि वो, भिक्खवे, सिक्खितव्वं । उभतोदण्डकेन चेऽपि, भिक्खवे, ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओकन्तेय्यु, तत्रापि यो मनो पदूसेय्य, न मे सो तेन सासनकरो । तत्रापि खो, भिक्खवे, एवं सिक्खितव्वं न चैव नो चित्तं विपरिणतं . . . पे० . . . सिक्खितब्बं । इमं चे तुम्हे, भिक्खवे, ककचूपमं ओवादं अभिक्खणं मनसिकरेय्याथ, • पस्सथ नो तुम्हे, भिक्खवे, तं वचनपथं, अणुं वा थूलं वा, यं तुम्हे नाधि- वासेय्याथाति ? नो हेतं, भन्ते । तस्मातिह, भिक्खवे, इमं ककचूपमं ओवादं अभिक्खणं मनसिकरोथ, तं वो भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखायाति । इदमवोच भगवा । अत्तमना ते भिक्खू भगवतो भासितं अभिनन्दं ति । [ मज्झिमनिकाय (मूलपण्णासक) No. २१] - ·८ अस्सलायन-सुतं एव मे सुत एक समय भगवा सावत्थिय विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन नानावेरज्जकान ब्राह्मणान पञ्चमत्तानि ब्राह्मणसतानि सावत्थिय पटिवसन्ति केनचिदेव करणीयेन । अथ खो तेस ब्राह्मणान एतदहोसि—-अथ खो समणो गोतमो चातुर्वाण सुद्धि पज्ञापेति । को नु खो पहोति समणेन गोतमेग सद्धि अस्मि वचने पटिमन्तेतु ति? तेन खो पन समयेन अस्सलायनो नाम माणवो सात्थिय पटिवसति, दहरो वुत्तसिरो सोळसवस्सुद्देसिको जातिया, तिण्ण वेदान पारगू सनिघण्टुकेटुभान साक्खरप्पभेदान इतिहासपञ्चमान पदका वेश्या- करणो लोकायतमहापुरिसलक्खणेसु अन्वयो । अथ खो तेस ब्राह्मणानमेत दहोसि-अय सो अस्सलायनो माणवी पे० अन्वयो। सो खो पहोति समणेन गोतमेन पे० पटिमन्ततु ति। अथ खो ते ब्राह्मणा येन अस्सलायनो माणवो तेनुपसमिसु, उपसङ्घमित्वा अस्सलायन माणवमेतदवोचु-अय खो, भो अस्सलायन, समणो गोतमो चातुवणि सुद्धि पज्जापेति । एतु भव अस्सलायनो समणेन गोतमेन सद्धि अम्मि वचने पटिमन्तेतूति । एव वुत्ते अस्मलायनो माणवो ते ब्राह्मणे एतदवोच-समणो सल। भो, गोतमो धम्मवादी, धम्मवादिनो च पन दुप्पटिमन्तिया भवन्ति, नाह सक्कोमि समणेन गोतमेन सद्धि अस्मि वचन पटिमन्तेतु ति । दुतियऽपि सो ब्राह्मणा अम्मलापन माणवमेतदवोचु-अय, भो अस्मलायन, गोतमो पे० पटिमन्तेतु, चरित सो पन भोता अस्मलायनेन परियाजक ति। दुतियापियो अम्मलायनो माणवो ते ब्राह्मणे एतदवोच- समणी गलु, भा, गातमो धम्मवादी .पे० पटिमन्तेनु ति। ततियऽपि सो ते ब्राह्मणा असलायन मागवमेतदवोचु - अम, भो अस्सरायन, समतो गालमो. पे० परियाजय ।मा भव असायनो अपुद-पराजित गजयोति । - समणो ·अस्सलायन-सुत्तं २१ एवं वुत्ते अस्सलायनो माणवो ते ब्राह्मणे एतदवोच-अद्धा खो अहं भवन्ते न लभामि-समणो खलु, भो, गोतमो धम्मवादी ... पे० .. पटिमन्तेतुं । अपि चाहं भवन्तानं वचनेन गमिस्सामीति । अय खो अस्सलायनो माणवो महता माणवगणेन सद्धिं येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धि सम्मोदि। सम्मोदनीयं कथं साराणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नो खो अस्स- लायनो माणवो भगवन्तमेतदवोच ब्राह्मणा, भो गोतम, एवमाहंसु- ब्राह्मणा व सेट्ठो वण्णो, हीनो अञो वण्णो; ब्राह्मणा व सुक्को वण्णो, कण्हो अज्ञो वण्णो; ब्राह्मणा व सुज्झन्ति, नो अब्राह्मणा; ब्राह्मणा व ब्रह्मनो पुत्ता, ओरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिम्मिता ब्रह्मदायादा ति । इव भवं गोतमो किमाहाति ? दिस्सन्ते खो पन, अस्सलायन, ब्राह्मणानं ब्राह्मणियो उतुनियोऽपि गन्भिनियोऽपि विजायमानाऽपि पायमानाऽपि । ते च ब्राह्मणा योनिजा व समाना एवमाहंसु-ब्राह्मणा व सेट्ठो वण्णो...पे० ... ब्रह्मदायादा ति । किञ्चापि भवं गोतमो एवमाह, अथ खो एत्य ब्राह्मणा एवमेतं मञ्जन्ति-ब्राह्मणा व सेट्ठो वण्णो, हीनो अञो वण्णो ...पे० ... ब्रह्मदायादा ति। तं किं मञ्जसि, अस्सलायन, सुतं ते योनकम्बोजेसु अञ्चेसु च पच्चन्तिमेसु जनपदेसु द्वे व वण्णा, अय्यो चेव दासो च; अय्यो हुत्वा दासो होति, दासो हुत्वा अय्यो होतीति ? एवं, भो, सुतं मे-योनकम्बोजेसु अय्यो होतीति । एत्थ, अस्सलायन, ब्राह्मणानं किं वलं, को अस्सासो यदेत्थ ब्राह्मणा एवमाहंसु-ब्राह्मणा व सेट्ठो वण्णो पे० ब्रह्मदायादा ति ? किञ्चापि भवं गोतमो एवमाह . . . पे० ब्रह्मदायादा ति। तं किं मञ्जसि, अस्सलायन, खत्तियो व नु खो पाणातिपाती अदिनादायी कामेसु मिच्छाचारी मुसावादी पिसुणावाचो फरुसावाचो सम्फप्पलापी अभिज्झालु व्यापन्नचित्तो मिच्छादिट्ठि, कायस्स भेदा परम्मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जय्य, नो ब्राह्मणो ? वेस्सो व नु खो पाणातिपाती पे० सुद्दो व नु खो पाणा- तिपाती... पे०... निरयं उपपज्जेय्य, नो ब्राह्मणो ति? नो हिदं, ... पे० . .

·२२ पालि-सगह , -- पं० भो गोतम । वत्तियोऽ पि हि, भो गोतम, पाणातिपाती . . पे० ... उपपज्जेय्य । ब्राह्मणोऽपि हि, भो गोतम, पाणातिपाती. .पे... वेस्सो ऽपि हि, भो गोतम, पाणातिपाती पे० .. सुद्दोऽपि हि, भो गोतम, पाणातिपाती पे० उपपज्जेय्य । सवेऽपि हि, मो गौतम, वत्तारो वण्णा पाणातिपातिनो पे० उपपज्जेय्यु · ति । एत्य, अस्सलायन, ब्राह्मणान कि बल पे० अह्मदायादा ति? किज्यापि भव गोतमो एवमाह ब्रह्मदायादा ति त पिं मसि, अस्सलायन, ब्राह्मणो व नु सो पाणातिपाता पटिविग्नो, अदिनादाना पटिविरतो. पे० पिसुणावाचाय पटिविरतो, फरसावाचाय पटिविरतो,सम्फप्पलापा पटिविरतो,अनभिझालु,अव्यापन चित्तो, मम्मादिट्ठि, कायस्स भेदा परम्मरणा मुगति सग्ग लोक उपपज्जेय्य, नो पत्तियो, नो वेस्सो, नो सुद्दो ति? नो हि दं, भो गौतम। यत्तियोऽपि हि भो गौतम, पाणातिपाता पटिविरतो .. पे० . मग लोर उपपज्जेय्य । ग्राह्मणोऽपि हि, भो गोतम, पाणातिपाता पटिविरतो पे० चम्मोऽपि हि, भी गोतम, पाणातिपाता पटिविरतो पं. मुद्दोऽपि हि, भो गोतम, पाणातिपाता पटिविरतो .. पे० मन्त्र ऽपि, भो गोतम, चत्तारो वण्णा पाणातिपाता पटिविरता... पे० गग्ग लोक उपपज्जय्यु ति । एत्य अम्सलायन, ब्राह्मणानं प. ब्रह्मदापादा ति? किनापि भव गोतमो एवमाह पे० प्रादायादा ति। न कि मञ्चमि, अम्सलायन, ब्राह्मणो वनु यो पहोति स्म पदेमे अवर अन्यापन मतचिन भावनु, नो गतियो, नो वेम्मो, नो मुद्दो ति? नोहि ६. भो गोतम । पत्तिपो ऽपि हि, मां गोतम, पहोति अमिन पदेगे अवेर अध्यापन मेत चित्त भावेतु, ग्राह्मणोऽपि हि, भो गौतम, ... पे० वेम्मोनि प. १०. मधेऽपि हि. नो गौतम, पतारी वच्या पोन्नि अम्मि पदेगे ........ मैतपित्त मान गि। एय, बग्गलापन, याहापान कि पल ... पं.... प्रसादा नि पिनापि भव गीतमा एपमाह ... १०... बगदादा-TI पि वल . मुद्दोऽपि ·अस्सलायन-सुतं २३ तं किं मसि, अस्सलायन, ब्राह्मणो व नु खो पहोति सोत्ति सिनानिमादाय नदिं गत्वा रजोजल्लं पवाहेतुं, नो खत्तियो, नो वेस्सो, नो सुद्दो ति? नो हि दं, भो गोतम । खत्तियोऽ पि हि, भो गोतम, पहोति सोत्ति सिनानिमादाय नदि गत्वा रजोजल्लं पवाहेतुं । ब्राह्मणोऽपि हि ... पे०... वेस्सोऽपि हि... पे० ... सुद्दोऽपि हि ... पे०... सब्वेऽपि हि. पे० ... रजोजल्लं पवाहेतुति । एत्थ अस्सलायन, ब्राह्मणानं किं वलं पे० ... ब्रह्मदायादा ‘ति ?" तं किं मञ्जसि, अस्सलायन, इव राजा खत्तियो मुद्धावसित्तो नानाजच्चानं पुरिसानं पुरिससतं सन्निपातेय्य-आयन्तु भोन्तो, ये तत्थ खत्तियकुला ब्राह्मणकुला राजञकुला उप्पन्ना, सालस्स वा सलळस्स वा चन्दनस्स वा पदुमकस्स वा उत्तरारणिमादाय अग्गि अभिनिव्वत्तेन्तु, तेजो पातुकरोन्तु । आयन्तु पन भोन्तो, ये तत्थ चण्डालकुला नेसादकुला वेणकुला रथकारकुला पुक्कुसकुला उप्पन्ना, सापानदोणिया वा सूकर- दोणिया वा रजकदोणिया वा एलण्डकट्ठस्स वा उत्तरारणिमादाय अरिंग अभिनिव्वत्तेन्तु, तेजो पातुकरोन्तुति । तं किं मञ्जसि, अस्सलायन, यो एवं नु खों सो खत्तियकुला ब्राह्मणकुला राजकुला उप्पन्नेहि सालस्स पे०. अग्गि अभिनिव्वत्तो, तेजो पातुकतो, सो एव नु स्वास्स अग्गि अच्चिमा च वण्णिमा च पभस्सरो च, तेन च सक्का अग्गिना अग्गिकरणीयं कातुं ? यो पन सो चण्डालकुला ...पे० ... अग्गि अभिनिव्वत्तो तेजो पातुकतो स्वास्स अग्गि न चेव अच्चिमा पे० न च तेन सक्का अग्गिना अग्गिकरणीयं कातुं “ति ? नो हि दं, भो गोतम । यो सो, भो गोतम, खत्तियकुला ... पे० ... अग्गिकरणीयं कातुं, यो ऽपि सो चण्डालकुला...पे० ... अग्गिकरणीयं कातुं । सब्बोऽपि हि, भो गोतम, अग्गि अच्चिमा पे० अग्गिकरणीयं कातुं ति । एत्थ, अस्सलायन, ब्राह्मणानं किं बलं ... पे० ... ब्रह्मदायादा ति ? किञ्चापि भवं गोतमो एवमाह . पे० ... ब्रह्मदायादा ति । तं किं मजसि, अस्सलायन, इध खत्तियकुमारो ब्राह्मणकञआय सद्धि संवासं कप्पेय्य, तेसं संवासमन्वाय पुत्तो जायेथ । यो सो खत्तियकुमारेन ब्राह्मणकाय पुत्तो उपन्नो, सिया सो मातु ऽपि सदिसो, ·पालि-सगह . पितु ऽपि सदिसो, 'खत्तियो' तिऽपि वतब्बो, 'ब्राह्मणो' तिऽपि वत्तब्वो ति? यो सो, भो गोतम, खत्तियकुमारेन ब्राह्मणकञाय पुत्तो उप्पनो, सिया सो मातु ऽपि सदिसो, पितुऽपि सदिसो, 'खत्तियो' तिऽपि वत्तब्बो, 'ब्राह्मणो' 'तिऽपि वत्तब्बो ति। त किं मजसि, अस्सलायन, इध ब्राह्मणकुमारो खत्तियकाय सद्धि सवास कप्पेय्य, तेस सवासमन्वाय पुत्तो जायेथ । यो सो ब्राह्मणकुमारेन खत्तियकाय पुत्तो उप्पन्नो, सिया सो मातु 5 पि सदिसो, पितुऽपि सदिसो, ‘खत्तियो' तिऽपि वत्तब्बो ब्राह्मणो' तिऽपि वत्तब्बो ति' यो सो, भो गोतम, ब्राह्मणकुमारेन खत्तियकाय पुत्तो उप्पन्नो, सिया सो मातु ऽपि सदिसो, पितु ऽपि सदिसो, 'खत्तियो' तिपि वत्तब्बो, 'ब्राह्मणो' तिऽपि वत्तब्बो ति । त कि मञ्चसि, अस्सलायन, इघ वळव गद्रभेन सम्पयोजेय्यु, तेस सम्पयोगमन्वाय किसोरो जायेथ, यो सो वळवाय गद्रभेन क्सिोगे उप्पन्नो सिया सो मातु ऽपि सदिसो, पितुऽपि सदिसो, 'अस्सो' • तिऽपि वत्तब्बो, 'गद्रभो' तिऽपि वत्तब्यो ति ? वेकुरजाय हि सो, भो गोतम, अस्सतरो होति । इद हि 5 अस्स, भो गोतम, नानाकरण पस्सामि, अमुत्र पनेसान न किञ्चि नानाकरण पस्सामीति । त विं मसि, अस्सलायन, इधास्सु द्वे माणवका भातरो स-उदरिया, एको अज्झायको उपनीतो, एको अनज्झायको अनुपनीतो। नमेत्य ब्राह्मणा पठम भोजेय्यु सद्धे वा थालिपाके वा यजे वा पाहुणे वा ति? यो मो, भो गोतम, माणवको अज्झायको उपनीतो, तमेत्य ब्राह्मणा पठम भोजेग्यु सद्धे वा थालिपाके वा यन्ने वा पाहुणे वा। कि हि, भो गोतम, अनन्झायके अनुपनीते दिन महप्पल भविस्सतीति' त वि मञ्जसि, अस्मलायन, इधास्सु द्वे मागवा भातरो स- उदरिया-एको अज्झायको उपनीती दुम्सीलो पापधम्मो, एको अनन्झाययो अनुपनीतो सोलवा कल्याणधम्मो । रमेत्य ग्राह्मणा पठम भोजेम्यु मद वा थालिपा वा यने वा पाहणे वा 'ति? यो मो, मो गौतम, माणवको अनज्माययो अनुपनीतो मीलवा यत्याणधम्मो, - ·अस्सलायन -सुत्तं २५ --- तमेत्य ब्राह्मणा पठमं भोजेय्युं ... पे० . , . पाहुणे वा। किं हि, भो गोतम, दुस्सीले पापधम्म दिन्नं महप्फलं भविस्सतीति ? पुख्खे खो त्वं, अस्सलायन, जातिमगमासि, जातिं गत्वा मन्ते अगमासि, मन्ते गन्त्वा तमेतं त्वं चातुर्वाण सुद्धिं पच्चागतो यमहं पापेमीति । एवं वुत्ते अस्सलायनो माणवो तुण्हीभूतो मङ्कुभूतो पत्तक्खन्धो अधोमुखो पज्झायन्तो अप्पटिभानो निसीदि। अथ खो भगवा अस्सलायनं माणवं तुण्हीभूतं मङ्कुभूतं पत्तक्खन्धमधोमुखं पज्झायन्तमप्पटिभानं विदित्वा अस्सलायनं माणवमेतदवोच-भूतपुब्बं, अस्सलायन, सत्तन्नं ब्राह्मणिसीनं अरञायतने पण्णकुटीसु सम्मन्तानं एवरूपं पापकं दिट्ठिगतं उप्पन्नं होति-ब्राह्मणा व सेट्ठो वण्णो ... पे०... ब्रह्मदायादा ति । अथ खो, अस्सलायन, असितो देवलो इसि, केसमस्सुं कप्पेत्वा, मजेट्ठवण्णानि दुस्सानि निवासेत्वा, अटलियो उपाहना आरोहित्वा, जातरूपमयं दण्डं गहेत्वा, ब्राह्मणिसीनं पत्थण्डिले पातुरहोंसि। अथ खो, अस्सलायन, असितो देवलो इसि सत्तन्नं ब्राह्मणिसीनं पत्थण्डिले चङ्कममानो एवमाह-हन्द, को नु खो इमे भवन्तो ब्राह्मणिसयो गता, हन्द, को नु खो इमे भवन्तो ब्राह्मणिसयो गता ति ? अथ खो, अस्सलायन, सत्तन्नं ब्राह्मणिसीनमेतदहोसि - को नायं गामण्डलरूपो विय सत्तन्नं ब्राह्मणिसीनं पत्थण्डिले चङ्कममानो एवमाह- हन्द, को नु खो...पे० ... गता ति ? हन्द नमभिसपामाति । अथ खो, अस्सलायन, सत्त ब्राह्म- णिसयो असितं देवलमिसिमभिसपिसु-भस्मा, वसल, होहीति, भस्मा, वसल, होहीति । यथा यथा खो, अस्सलायन, सत्त ब्राह्मणिसयो असितं देवलं इसिं अभिसपिसु, तथा तथा असितो देवलो इसि अभिरूपतरो चेव होति, दस्सनीयतरो च, पासादिकतरो च । अथ खो, अस्सलायन, सत्तन्नं ब्राह्मणिसीनमेतदहोसि- मोघं वत नो तपो, अफलं ब्रह्मचरियं । मयं हि पुबे यमभिसपाम- भस्मा, वसल, होहीति, भस्मा व भवति एकच्चो। इमं पन मयं यथा यथा अभिसपाम तथा तथा अभिरूपतरो चेव होति दस्सनीयतरोच पासादिकतरो चाति। . - ·२६ पालि-मगह भवन्नो । । , ? न भवन्तान मोघ तपो, न पनाफल ब्रह्मचरिय । इच यो मयि मनो-पदोसो, त पजहथाति । यो भवति मनोपदोसो त पजहाभ । को नु. भव होतीति । मुतो न भवत असितो देवलो इसीति । एव, भो । सो रवाह, भो, होमीति । अर्थ खो, अस्सलायन, सत्त ब्राह्मणिसयो असित देवलमिसिमभि- वादेतुमुपसङ्घमिसु । अथ खो, अस्सलायन, असितो देवलो इसि सत्त ब्राह्मणिसयो एतदवोच - मुत मे त, भो, सत्तन्न किर ब्राह्मणिसीन अरचायतने पण्णकुटीम सम्मन्तानमेवम्प पापक दिट्ठिगतमुप्पन्न- ब्राह्मणा व मेट्ठो वण्णो पे० ब्रह्मदायादा ति । एव, भो। जानन्ति पन भोन्तो या जनी-माता ब्राह्मण येव अगमासि, नो अवाह्मण ति? नो हि द, भो। जानन्ति पन भोन्तो या जनी-भातुमाता याव सत्तमा पितामहयुगा, ब्राह्मण येव अगमासि नो अब्राह्मण ति ? | नो हिद, भी। जानन्ति पन भोन्तो यो जनो-पिता ब्राह्मणि येव अगमामि, नो अब्राहाणि ति ? नो हि द, भो । जानन्ति पन भोन्ता यो जनीपितुपिता, याव सत्तमा पितामहयुगा, ब्राह्मणि मेव अगमासि नो अब्राह्मणि ति ? नो हि द, भो। जानन्ति पन भोन्तो यथा गम्भम्म अवकन्ति होतीति ? जानाभ मय, भो, यथा गभस्स अवान्ति होति । इध मातापितरो च सनिपतिता होन्ति, माता च उतुनी होति, गन्धयो च पच्चुपट्टितो होति, एव तिण्ण मन्निपाता गम्भन्स अवान्ति होतीति । जानन्ति पन यग्घे मो गन्धब्यो पत्तियो या ब्राह्मणो वा वैस्मो वा मुद्दो वा नि ? न मय, भो, जाना- म यग्घे मो गन्धयों सत्तियो वा ब्राह्मणो पै० एव मले, भी, जानाय के तुम्हे होयाति । एव मन्ते, भो, न मय जानाम चि मय होमाति । ते हि नाम, अम्पलायन, मत्त ब्राह्मणिगयो असितेन देवरेन इगिना मवे जातिवादे गमनुयुञ्जियमाना समनुभामियमाना ममनुगायिमाना न मम्मायिम्मन्ति, नि पन त्व एतरहि मया मम्मि जातिवाद समनुञ्जियमानो ममनुभामियमानी ममनुग्गायिमानो सम्पायिगि, पेम स्व मारियो न पुष्णो दधिणारी नि? । 7 मुद्दो वा ति।

·सोणोबोलिविसो २७ एवं वुत्ते अस्सलायनो माणवो भगवन्तमेतदवोच-अभिक्कन्तं, भन्ते, अभिक्क्रन्तं, भन्ते। सेय्यथा ऽ पि, भन्ते, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळहस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेव्य-चक्खुमन्तो रूपानि दक्खिन्तीति, एवमेव भगवता अनेकपरियायेन धम्मो फ्कासितो। एसाह, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छामि धम्मं च भिक्खुसङ्ख च । उपासकं मं भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गतं ति। [ मज्झिमनिकाय, ( Vol. ii, मज्झिमपण्णासक) Sutta No. 93 ] सोणों कोलिविसो तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति गिज्झकूटे पब्बते । तेन खो पन समयेन राजा मागधो सेनियो विम्बिसारो असीतिया गामसहस्सेसु इस्सराविपच्चं रज्जं कारेति । तेन खो पन समयेन चम्पायं सोणो नाम कोळिविसो सेट्टिपुत्तो सुखुमालो होति । तस्स पादतलेसु लोमानि जातानि होन्ति । अथ खो राजा मागधो लेनियो विम्बिसारो तानि असीति गामिकसहन्सानि सन्निपातेत्वा केनचिदेव करणीयेन सोणस्स कोळिविसस्स सन्तिके दूतं पाहेसि-आगच्छतु सोणो, इच्छामि सोणस्स आगतं ति । अथ खो सोणस्स कोळिविसस्स मातापितरो सोणं कोळिविनं एतदवोचु-राजा ते, तात सोण, पादे दक्वितुकामो। मा खो त्वं, तात सोण, येन राजा तेन पादे अभिप्पसारेय्यासि । रञ्जो पुरतो पल्लङ्घन निसीद, निसिन्नन्स ते राजा पादे दक्खिस्सतीति । अय खो सोणं कोळि विसं सिविकाय आनेसुं । अथ खो सोणो कोळिविसो येन राजा .

·पालि-सगह ૨૮ मागधो सेनियो बिम्बिसारो तेनुपसङ्कमि, उपसमित्वा राजान मागध सेनिय बिम्बिसार अभिवादेत्वा रो पुरतो पल्लङ्घन निसीदि । अद्दस खो राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो सोणस्स कोळिविसस्स पादतलेसु लोमानि जातानि । अथ खो राजा मागधो सेनियो विम्बिसारो तानि असीति गामिकसहस्सानि दिट्ठधम्मिके अत्थे अनुसासित्वा उय्योजेसि-तुम्हे स्वत्य, भणे, मया दिट्ठधम्मिके अस्थे अनुसासिता, गच्छथ, त भगवन्त पयिरुपासथ, सो नो भगवा सम्परायिके अत्थे अनुसासिस्सतीति । अथ खो तानि असीति गामिकसहस्सानि येन गिज्झकूटो पब्वतो तेनुपसमिसु । तेन खो पन समयेन आयस्मा सागतो भगवतो उपट्ठाको होति । अथ खो तानि असीति गामिकसहस्सानि येनायस्मा सागतो तेनुपसमिसु, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्त सागत एतदवोचु-इमानि, भन्ते, असीति गामिकसहस्सानि इधूपसद्भन्तानि भगवन्त दस्सनाय । साधु मय, भन्ते, लभेय्याम भगवन्त दस्सनायाति । तेन हि तुम्हे आयस्मन्तो मुहुत इथेव ताव होय, यावाह भगवन्त परिवेदेमीति । अथ खो आयस्मा सागतो तेस असीतिया गामिकसहस्सान पुरतो पेक्खमानान पाटिकाय निमुज्जित्वा भगवतो पुरतो उम्मज्जित्वा भगवन्त एतदवोच-इमानि, भन्ते, असीति गामिकसहस्सानि इधूपसङ्घन्तानि भगवन्त दस्सनाय । यस्स दानि, भन्ते, भगवा काल मञ्चतीति । तेन हि त्व, सागत, विहारपच्छायाय आसन पापेहीति । एव, भन्ते ति खो आयस्मा सागतो भगवतो पटिस्मुणित्वा पीठ गहेत्वा भगवतो पुरतो निमुज्जित्वा तेस असीतिया गामिकसहस्सान पुरतो पेक्खमानान पाटिकाय उम्मज्जित्वा बिहारपच्छायाय आसन पञ्चापेसि । अथ खो भगवा विहारा निक्खमित्वा विहारपच्छायाय आसने निसीदि। अय खो तानि असीतिगामिक्सहस्सानि येन भगवा तेनुपसङ्कमिसु, उपसमित्या भगवन्त अभिवादेत्वा एपमन्त निसीदिसु । अथ खो तानि असीति गामिकसहस्सानि आयस्मन्त येव सागत समन्नाहरन्ति, नो तथा भगवन्त । अथ खो भगवा तेस असीतिया गामिक्सहस्सान चेतसा + ·सोणो कोळिविसो २९ - चेतोपरिवितक्कं अञआय आयस्मन्तं सागतं आमन्तेसि । तेन हि त्वं, सागत, भिय्योसोमत्ताय उत्तरिमनुस्सधम्म इद्धिपाटिहारियं दस्सेहीति । एवं, भन्ते ति खो आयस्मा सागतो भगवतो पटिस्सुणित्वा वेहासं अन्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे चङ्कमति ऽ पि, तिद्वति ऽ पि, निसीदति ऽ पि, सेय्यं ऽ पि कप्पेति, धूपायति ऽ पि, पज्जलति ऽ पि, अन्तरवायति ऽपि । अथ खो आयस्मा सागतो आकासे अन्तलिक्खे अनेकविहितं उत्तरिमनुस्सधम्म इद्धिपाटिहारियं दस्सेत्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवन्तं एतदवोच-सत्था मे, भन्ते, भगवा, सावको ऽ हमस्मि; सत्था मे, भन्ते, भगवा, सावकोऽ हमस्मीति । अथ खो तानि असीति गामिकसहस्सानि, अच्छरियं वत, भो, सावको ऽपि नाम एवं-महिद्धिको भविस्सति एवं-महानुभावो, अहो नून सत्था ति भगवन्तं येव समन्नाहरन्ति, नो तथा आयस्मन्तं सागतं । अथ खो भगवा तेसं असीतिया गामिकसहस्सानं चेतसा चेतोपरिवितक्कं अज्ञाय आनुपुब्बिकथं कथेसि, सेय्यथीदं-दानकथं, सीलकथं, सग्गकथं, कामानं आदीनवं ओकारं सङ्किलेसं, नेक्खम्मे आनिसंसं पकासेसि । यदा ते भगवा अज्ञासि कल्लचित्ता सुदुचित्ता विनीवरणचित्ता उदग्गचित्ता पसन्नचित्ता, अथ या बुद्धानं सामुक्कंसिका धम्मदेसना तं पकासेसि -दुक्खं समुदयं निरोधं मग्गं । सेय्यथाऽपि नाम सुद्धं वत्थं अपगतकाळकं सम्म-दे-व रजनं पटिगण्हेय्य, एवमेव तेसं तस्मि येव आसने विरजं वीतमलं धम्मचक्खं उदपादि-यं किञ्चि समुदयधम्म, सव्वं तं निरोधधम्म ति। ते दिट्ठधम्मा पत्तधम्मा विदितधम्मा परियोगाळ्धम्मा तिग्णविचिकिच्छा विगतकथङ्कथा वेसारज्जप्पत्ता अ-परप्पच्चया सत्युसासने भगवन्तं एवदवोचुं-अभिक्कन्तं, भन्ते, अभिक्फन्तं, भन्ते । सेय्यथाऽपि, भन्ते, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य-चक्खुमन्तो रूपानि दक्खिन्तीति, एवमेव भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो। एते मयं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छाम, धम्मं च भिक्खुसङ्ख च । उपासके नो भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेते सरणं गते ति। ।

·३० पालि-संगह -- अथ खो सोणस्स कोळिविसस्स एतदहोसि-यथा यथा खो अह भगवता धम्म देसित आजानामि, न यिद सुकर अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्ण एकन्तपरिमुद्ध सङ्खलिखित ब्रह्मचरिय चरितु , यनूनाह केसमस्सु ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारिय पब्बजेय्य 'ति । अथ खो तानि असीति गामिकसहस्सानि भगवतो भासित अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उडायासना भगवन्त अभिवादेत्वा पक्खिण कत्वा पक्कमिमु । अथ खो सोणो कोळिविसो अचिरप्पक्कन्तेसु तेसु असीतिया गामिकसहस्सेसु येन भगया तेनुपङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्त अभि- वादेत्वा एकमन्त निसीदि। एकमन्त निसिन्नो सो सोणो कोळिविसो भगवन्त एतदवोच-यथा यथाऽह, भन्ते, .. पे० ... ब्रह्मचरिय चरितु; इच्छामह, भन्ते, केसमस्सु ओहारेत्वा, कासायानि वत्यानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारिय पवजितु । पब्वाजेतु म, भन्ते, भगवा ति । अलत्य स्रो सोणो कोळिविसो भगवतो सन्तिके पब्वज्ज अलत्थ उपसम्पद। अचिस्पसम्पनो च पनायस्मा सोणो सोतवने विहरति । तस्स अच्चारविरियम्स च इमतो पादा भिज्जिसु, चङ्कमो लोहितेन फुटो होति, सेय्यथाऽपि गवाघातन । अय खो आयस्मतो सोणस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एव चेतसो परिवितको उदपादि-ये खो केचि भगवतो सावका आरद्धविरिया विहरन्ति, अह तेस अञतरो । अथ च पन मे नानुपादाय आसवेहि चित विमुच्च ति। सविज्जन्ति खो पन मे वुले भोगा । ससा भोगे च भुजितु पुजानि च कातु । यदूनाह होनायावत्तित्वा भोगे च भुजेय्य, पुजानि च करेय्य ति । अथ यो भगवा आयस्मतो सोणस्स चेतसाचतोपरिवितक्कमनाय, सेय्यथाऽपि नाम यलया पुरिसो सम्मिन्जित या वाह पसारेश्य पमारित वा वाह मम्मिञ्जय्य, एवमेव गिज्जयूटे पञ्चते अन्तरहितो मोतवनं पातुरहोसि । अथ पो भगवा सम्बहुलेहि भिवापूहि मद्धि मनामनचारिस आहिण्डन्तो यनायम्मतो मोणम्ग चङ्कमो तेनुपसमि । मद्दम गो भगवा आपस्मतो मोणम्स नाम लोहिलेन फुट । दिम्बान मिस्] मामनेमि-कम्ग न्याय, भिनगवे, पइमो लोहितेन पुटो, सय्यथा- .

·मोगो कोडिवितो ३१ ३ कम्मज्ञा ऽपि गवाघातनं ति । आयस्मतो, भन्ते, सोणस्त अच्चारविरियस्स वकमतो पादा भिज्जिन; तस्सायं चकमो लोहितेन फुटो, मेय्यथाऽपि वाघातनं ति। अथ खो भगवा येनायस्मतो सोणस्स विहारो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञत्ते आसने निसीदि । आयस्मा ऽपि सोगो भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नं खो आयस्मन्तं सोणं भगवा एतदवोच-ननु ते, सोण, रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि-ये खो केचि... पे०... पुआनि च करेय्यं ति? एवं, भन्ते ति । तं कि मञ्चसि, सोण, कुसलो त्वं पुब्बे अगारिकभूतो वीणाय तन्तिस्सरे ति? एवं, भन्ते । तं कि मञ्जसि, सोण, यदा ते वीणाय तन्तियो अच्चायता होन्ति, अपि नु ते वीणा तस्मि समये सरवती वा होति, कम्मना बाति । नो हेतं, भन्ते । तं कि मञ्चसि, सोण, यदा ते वीणाय तन्तियो अतिसिथिला होन्ति, अपि नु ... पे० वाति ? नो हेतं भन्ते, । तं कि मञ्जसि, सोण, यदा ते वीणाय तन्तियो नेव अच्चायता होन्ति, नातिसिथिला, समे गुणे पतिट्ठिता, अपि नु .. ... कम्मा ति । एवं, भन्ते । एवमेव खो, सोण, अच्चारविरियं उद्धच्चाय संवत्तति, अतिलीनविरियं कोसज्जाय संवत्तति । तस्मातिह त्वं, सोण, विरियसमतं अधिट्टह; इन्द्रियानं च समतं पटिविज्ञ; तत्य च निमित्तं गण्हाहीति । एवं, भन्ते ति खो आयस्मा सोणो भगवतो पच्चरसोसि । अथ खो भगवा आयस्मन्तं सोणं इमिना ओवादेन ओवदित्वा, सेय्यथाऽ पि नाम वलवा पुरिसो सम्मिञ्जितं वा वाह पसारेय्य, पसारितं वा वाहं सम्मिञ्जय्य, एवमेव सीतवने आयस्मतो सोणस्स सम्मुखे अन्तरहितो गिज्झकूटे पवते पातुरहोसि । अथ खो आयस्मा सोणो अपरेन समयेन विरियसमतं अधिट्टासि, इन्द्रियानं च समतं पटिविज्झि, तत्थ च निमित्तं अगहेसि। अथ खो आयस्मा सोणो एको वूपकट्ठो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरन्तो चिरस्सेव कुलपुत्ता सम्म-दे-व अगारस्मा अनगारियं पव्वजन्ति, तदनुत्तरं ब्रह्मचरियपरियोसानं दिटे व धम्मे . , यस्सऽस्थाय ·पालि-सगह सय अभिजा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहासि-खीणा जाति, वुसित ब्रह्मचरिय, कत करणीय, नापर इत्यत्तायाति अभासि । अञ्जतरो व पनायस्मा सोणो अरहत अहोसि । [विनयपिटक, महावग, Chap v.] १० - । नकुलमाता एक समय भगवा भग्गेसु विहरति सुसुमारगिरे भेसकळावने मिगदाये । तेन खो पन समयेन नकुलपिता गहपति आवाधिको होति दुक्खितो वाळ्हगिलानो । अथ खो नकुलमाता गहपतानी नकुलपितर गहपति एतदवोच- मा सो त्व, गहपति सापेक्खो कालमकासि । दुक्खा, गहपति, सापेक्सस्स कालकिरिया, गरहिता च भगवता सापेक्खस्स कालकिरिया । सिया खो पन ते, गहपति, एव अस्स-नकुलमाता गहपतानी ममऽच्वयेन न सक्योति दारवे पोसेतु, घरावाम सन्यरितु ति । न खो पनेत, गहपति, एव दट्टन्य । सलाऽह, गहपति, कप्पास कन्तितु वेणि ओलिसितु । सक्योमह, गहपति, तव च्चयेन दार पोमेतु, घरावास सरितु । तस्मातिह त्व, गहपति, मा सापेक्तो काल अकासि । दुक्खा, गहपति, सापेक्वम्स वालविरिया, गरहिता च भगवता सापेक्खस्स वालपिरिया । मिया खो पन ते, गहपति, एवं अस्स-नबुलमाता गहप्तानी ममऽस्चयेन अश्य पर गमिस्सतीति । न सो पनेत, गपति, एव ट्ठन्य । त्व व मो, गहपति, जानासि, अह च, यथा नौ सोळस वस्सानि गदर ब्रह्मपरिय ममाचिण । तम्मातिह त्व, गहपति, मा मापेस्पो वाल मासि । दुरसा, गपति, सापेक्यस्म कालविरिया, गरहिता च भगवता सापेक्सस्म पारिरिया।

·नकुलमाता ३३ . सिया खो पन ते, गहपति, एवं अस्स-नकुलमाता गहपतानी ममऽच्चयेन न दस्सनकामा भविस्सति भगवतो, न दस्सनकामा भिक्खु- सङ्घस्साति । न खो पनेतं, गहपति, एवं दट्टव्वं । अहं हि, गहपति, तवऽच्चयेन दस्सनकामतरा चेव भविस्सामि भगवतो, दस्सनकामतरा च भिक्खुसङ्घस्स । तस्मातिह त्वं, गहपति, मा सापेक्खो कालं अकासि । दुक्खा, गहपति, सापेक्खस्स कालकिरिया, गरहिता च भगवता सापेक्खस्स कालकिरिया। सिया खो पन ते, गहपति, एवं अस्स-नकुलमाता गहपतानी ममऽ च्चयेन न सीलेसु परिपूरकारिनीति । न खो पनेतं, गहपति, एवं दट्ठब्बं । यावता खो, गहपति, तस्स भगवतो साविका गिही ओदातवसना सीलेसु परिपूरकारिनियो, अहं तासं अञतरा । यस्स खो पनऽस्स कङ्खा वा विमति वा, अयं सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो भग्गेसु विहरति सुसुमारगिरे भेसकळावने मिगदाये, तं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छतु । तस्मातिह त्वं, गहपति, मा सापेक्खो कालं अकासि । दुक्खा, गहपति, सापेक्खस्स कालकिरिया, गरहिता च भगवता सापेक्खस्स कालकिरिया । सिया खो पन ते, गहपति, एवं अस्स-नकुलमाता गहपतानी न लाभिनी अज्झत्तं चेतोसमथस्साति। न खो पनेतं, गहपति, एवं दट्ठब्बं । यावता खो, गहपति, तस्स भगवतो साविका गिही ओदातवसना लाभिनियो अज्झत्तं चेतोसमथस्स, अहं तासं अञ्जतरा । यस्स खो पनऽस्स कङ्खा वा विमति वा... पे० ... गरहिता च भगवता सापेक्खस्स कालकिरिया । सिया खो पन ते, गहपति, एवं अस्स-नकुलमाता गहपतानी न इमस्मि धम्मविनये ओगाधप्पत्ता पटिगाधप्पत्ता अस्सासप्पत्ता तिण्णविचिकिच्छा विगकथंकथा वेसारज्जप्पत्ता अ-परपच्चया सत्थुसासने विहरतीति । न खो पनेतं, गहपति, एवं दट्टब्बं । यावता खो, गहपति, तस्स भगवतो साविका गिही ओदातवसना इमस्मि धम्मविनये ओगाधप्पत्ता पटिगाधप्पत्ता अस्सासप्पत्ता तिणविचिकिच्छा विगतकथंकथा वेसारज्जप्पत्ता अ-परप्पच्चया सत्थु सासने विहरन्तियो, अहं तासं अतरा। यस्स खो पनऽस्स कसा वा विमति वा, पे० . गरहिता च भगवता सापेक्खस्स कालकिरिया ति । -- - पा...३ ·पालि-सगह अथ खो नकुलपितुनो गहपतिस्स नकुलमातरा गहपतानिया इमिना ओवादेन ओवदियमानस्स सो आवाधो ठानसो पटिप्पस्सम्भि, वुटुहि च नपु-पिता गहपति तम्हा आवाधा। तथा पहीनो च पन नकुलपितुनो गहपतित्त सा आवाचा अहोसि । अथ खो नकुलपिता गहपति, गिलाना वुट्टिता, अचिरवुट्टिनो गलना, दण्ट ओलुभ येन भगवा तेनुपसमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्त अभिवादेत्या एकमन्त निसीदि । एवमन्त निसिन सो नकुलपितर गति भगवा एतदवोच- लाभा ते, गहपति, मुलद्ध ते, गहपति, यम्स ते नकुलमाता गहपतानी अनुकम्पिका जत्थकामा ओवादिका अनुसासिका, यावता खो, गहपति मम साविका गिही ओदातवसना सीलेसु परिपूरकारिनियो, नकुलमाता गहातानी तास अञ्चतरा, यावता खो, गहपति, मम माविका गिही आदातवसना लाभिनियो अज्झत्त चेतोसमथस्म, नकुलमाता गहपतानी तार ज तरा, यावता खो, गहपति, मम साविका गिही ओदानवसना इमस्मि धम्मविनये ओगाधप्पता पटिगावप्पता अस्सामप्पत्ता तिपणविचिकिच्छा विगतकथकथा वेसारज्जप्पत्ता अ- परप्पच्चया मत्युसासने विहरन्तियो, नकुलमाता गहपतानी तास अञ्जतरा । लामा ते, गहपति, मुलद्ध ते, गहपति, यस्त ते नकुलमाता गहपतानी अनुकम्पिका अत्यकामा ओवादिका अनुसासिका ति । [अगुत्तरनिकाय, छक्कनिपात, साराणीयवग्ग No 6 ] - - ·। वजीनं सत्त अपरिहानिया धम्मा तेन खो पन समयेन आयस्मा आनन्दो भगवतो पिट्टितो ठितो होति भगवन्तं वीजयमानो। अथ खो' भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि- किन्ति ते आनन्द सुतं-वज्जी अभिण्ह-सन्निपाता सन्निपात- वहुला ति । सुतं मे तं, भन्ते, वज्जी अभिण्ह-सन्निपाता सन्निपातबहुला ति । यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जी अभिण्ह-सन्निपाता सन्निपातवहुला भविस्सन्ति, बुद्धि येव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुतं-वज्जी समग्गा सन्निपतन्ति समग्गा वुट्टहन्ति, समग्गा वज्जिकरणीयानि करोन्तीति । सुतं मे तं, भन्ते, वज्जी ...पे०... करोन्तीति । यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जी समग्गा सन्निपतिस्सन्ति, समग्गा वुटुहिस्सन्ति, समग्गा वज्जिकरणीयानि करिस्सन्ति, वुद्धि येव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुतं-वज्जी अपञत्तं न पञआपेन्ति, पञ्चत्तं न समुच्छिन्दन्ति, यथा- पत्ते पोराणे वज्जिधम्मे समादाय वत्तन्तीति । सुतं मे तं, भन्ते, वज्जी पे० ... वत्तन्तीति । यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जी अपञ्चत्तं न पचापेस्सन्ति पञ्चत्तं न समुच्छिन्दिस्सन्ति, यथा-पत्रत्ते पोराणे वज्जिधम्मे समादाय वत्तिस्सन्ति, बुद्धि येव, आनन्द, वज्जीनं पाटिका, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुतं-वज्जी ये ते वज्जीनं वज्जिमहल्लका ते सक्करोन्ति गरुकरोन्ति मानेन्ति पूजेन्ति, तेसं च सोतब्बं मञ्जन्तीति । सुतं मे तं, भन्ते, वज्जी ये ते बज्जीनं वज्जिमहल्लका पे० ... सोतव्वं मञ्चन्तीति । यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जी ये ते वज्जीनं वज्जिमहल्लका ते सक्करिस्सन्ति गरुकरिस्सन्ति मानेस्सन्ति पूजेस्सन्ति, तेसं च सोतव्वं मजिस्सन्ति, वुद्धि येव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि ।

·३६ पालि-सगह किन्ति ते, आनन्द, सुत - वज्जी या ता कुलित्थियो कुलकुमारियो ता न ओक्कस्स पसय्ह वासेन्तीति । मुत मे त, भन्ते, वज्जी या ता कुलि- थियो पे०, वासेन्तीति। यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जी या ता कुलित्थियो कुल कुमारियो ता न ओक्कस्स पसव्ह वासेस्सन्ति, वुद्धि येव, आनन्द, वज्जीन पाटिकला, नो परिहानि। किन्ति ते, आनन्द,सुत-बज्जी यानि तानि वज्जीन वज्जिचेतियानि, अब्भन्तरानि चेव बाहिरानि च, तानि सक्करोन्ति गरुकरोन्ति मानेन्ति पूजन्ति, तेस च दिनपुब्ब क्तपुब्ब धम्मिक बलिं नो परिहापेन्तीति । सुत मे त, भन्ते, वज्जी यानि तानि पे० परिहापेन्तीति । यावकीव- ञ्च, आनन्द, बज्जी यानि तानि वज्जीन वज्जिचेतियानि, अब्भन्तरानि चेव वाहिरानि च, तानि सक्करिस्सन्ति गरकरिस्सन्ति मानेस्सन्ति पूजेस्सन्ति, तेस च दिनपुब्ब क्तपुब्ब धम्मिक बलि नो परिहापेस्सन्ति, वुद्धि येव, आनन्द, वज्जीन पाटिकङ्खा, नो परिहानि । विन्ति ते, आनन्द, सुत–वज्जीन अरहन्तेसु धम्मिका रक्खावरण- गुति सुसविहिता-~-किन्ति अनागता च अरहन्तो विजित आगच्छेप्यु, आगता च अरहन्तो विजिते फासु विहरेय्यु ति । सुत मे त, विहरेय्यु ति । यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जीन अरहन्तेसु धम्मिका रक्खावरणगुत्ति सुसविहिता भविम्सति, पिन्ति अना- गता च अरहन्तो पे० विहरेय्यु ति, वुद्धि यव, आनन्द, वज्जीन पाटिरहा, नो परिहानीति । अय खा भगवा वस्सकार ब्राह्मण मगधमहामत्त आमन्तेसि- एपमिदाह, ब्राह्मण, समय वेमारिय विहरामि सारन्ददे चेतिये । तभाह वग्जीन इमे गत अपरिहानिये पम्मे देमेसि । यावरोवञ्च, ब्राह्मण, इमे मत अपरिहानिया धम्मा वज्जीमु ठम्सन्ति, इमेमुच मतमु अपरिहानियेमु पम्मेमु वजी मन्दिम्सन्नि, बुद्धि मेव, ग्राह्मण, यज्जीन पाटियता, नो परिहानीति। एवं वृत्त वम्गवारो ब्राह्मणो मगपहामतो भगवन्त एतदवोच- एसमेतपि, भा गोतम, अपरिहानियेन पम्मेन ममनागतान वग्जीन - मे त, भन्ते, वज्जीन अरहन्तेसु पे० ·कुक्कुटस्स पञ्च अङ्गानि ३७ वुद्धि येव पाटिकङ्खा, नो परिहानि; को पन वादो सत्तहि अपरिहानि- येहि धम्मेहि । अकरणीया व, भो गोतम, वज्जी रया मागधन बनात- सत्तुना वेदेहिपुत्तेन यदिदं युद्धस्स, अत्र उपलायनाय, अञ्चत्र मियुमंदा। हन्द च दानि मयं, भो गोतम, गच्छाम, बहुकिच्चा मयं बहकरणीया ति । यस्स दानि त्वं, ब्राह्मण, कालं, मजसीति । अथ खो वस्सकारो ब्राह्मणो मगवमहामन्ती भगवती मागि अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना पक्कामि । दीपनिकाय, Vol. ii, १२ कुक्कुटम्स पञ्च अष्ट्रानि ·३८ पालि-सगह पच्चवेक्खित्वा पच्चवेक्खित्वा अझोहार अज्झोहरितव्य, नेव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूसनाय, यावदेव इमस्स कायम्स ठितिया यापनाय विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाय- इति पुराण च वेदन पटिहह्वामि नव च वेदन च न उप्पादेस्सामि, याना च मे भविस्सति, अनवज्जता च फासुविहारो चाति । इद, महाराज, कुक्कुटस्स ततिय अङ्ग गहेतब्ब । भासितऽपेत, महाराज, भगवता देवातिदेवेन - कन्तारे पुत्तमस व, अक्खस्सऽभजन यथा । एव आहरि आहार, यापनत्थममुच्छितो ति ।। पुन च पर, महाराज, कुटो सचक्खुकोऽपि रत्ति अन्धो होति, एवमेव खो महाराज, योगिना योगावचरेन अनन्धेनेव अन्धेन विय भवितब्ब, अरञ्जेऽपि गोचरगामे पिण्डाय नरन्तेनापि रजनीयेसु रूपसद्दगन्धरसफाट्टब्बधम्मेसु अन्धेन वधिरेन मूगेन विय भवितव्य, न निमित्त गहेतब्ब, नानुव्यञ्जन गहेतब्ब । इद, महाराज, कुक्कुटस्म चतुत्य अङ्ग गहेतब्ध । भासितप्रेत, महाराज, येरेन महापच्चायनेन- चक्खुमस्स यथा अन्धो, सोतवा वधिरो यथा । जिव्हावस्स यया मूगो बलवा दुव्वलो-रि-व । अथ अत्थे समुप्पन्ने सयेथ मतसायिय ति ।। पुन च पर, महाराज, कुक्कुटो लेड्डु - दण्ड-लगुट-मुग्गरेहि परिपातियन्नोऽपि मर गेह न विजहति, एवमेव यो महाराज, योगिना पोगावचरेन चौवरणम्म रोलेनऽपि वत्तपटिवत्त करोन्ननापि उहिसन्नेनापि उद्दिमापनेनऽपि योनिमो मनमियारो न विजहितव्यो। मर ना पनेत, महाराज, योगिना गेह--यदिद योनिसा मनमिवारी। इद, महागज पुक्टम्न पन्चम अङ्ग गहेतब्र । भामित पेत, महाराज, भगवता देवानिदेवेन-यो च, भिवरवे, भिक्युनो गौचरो सो पेत्तिको धिगयो'-पदिद चतारा मतिपट्टाना नि । भासितः पेत, महाराज, परेन मारिपुत्तेन धम्मसेनापनिनापि- - ·निदानकथा ३ यथा सुदन्तो मातङ्गो सकं सोण्डं न मद्दति । भक्ताभक्त्रं विजानाति, अत्तनो वुत्तिकप्पनं ।। तथेव वुद्धपुत्तेन अप्पमत्तेन वा पन । जिनवचनं न मदितव्वं मनसिकारवरुत्तमं ति ! [मिलिन्दपन्ह, ओषम्मकथा ] निब्बानकथा भन्ते नागसेन, किं एकन्तसुखं निब्बानं, उदाहु दुक्खेन मिस्सं ति? एकन्तसुखं, महाराज, निम्बानं, दुक्खेन अमिस्वं ति ।। न मयं तं, भन्ते नागसेन, वचनं सदहाम एकन्तसुखं निव्वानं ति । एवमेत्य मयं, भन्ते नागसेन, पच्चेम-निबानं दुक्खेन मिस्सं ति । कारणमेत्य उपलभाम निब्बानं दुक्खेन मिस्सं ति । कतमं एत्य कारणं? ये ते, भन्ते नागसेन, निव्वानं परियेसन्ति, ते दित्सति कायस्स च चित्तस्त त्र आतापो परितापो, ठान - चङ्कम -- निसज्जा - सयनाहारपरिगहो, मिद्धस च उपरोवो, आयतनानं च पटिपीळनं, धन-धन-पियनाति-मित्तप्पजहनं । ये केचि लोके सुखिता सुखसमप्पिता ते सब्वेऽपि पञ्चहि कामगुणेहि आयतने रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकबहुविधसुखनिमित्तेन रूपेन चक्खं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिक-गीत-वादित-बहुविधनुभ- निमित्तेन सद्देन सोतं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिक-पुप्फ-फल-पत्त- तच-मूलसारबहुविधभनिमित्तेन गन्धेन घानं रमेन्ति बहेन्ति, मनापिकमनापिकखज्ज-भोज्ज-लेव्ह-पेय्य-सायनीय-बहुविध भनिमि- तेन रमेन जिन्हं रमेन्ति बेहेन्ति, मनापिकमनापिकसण्ह-मुखुम-मुदु- मद्दव-बहुविधसुभनिमित्तेन फरसेन कार्य रमेन्ति बेहेन्ति, मनापिकमनापिक- कल्याण-पापक सुभासुभ-बहुविधवितक्कमनसिकारेन मनं रमेन्ति बेहेन्ति ।

·पालि-सगह ति, नेत - तुम्हे त चक्खु-सोत-घान-जिव्हा काय-मनोवहन हनथ उपहनथ छिन्दथ उपछिन्दथ रुन्धथ उपरुन्धथ, तेन कायोऽपि परितप्पति, चित्तऽपि परितप्पति, कार्य परितत्ते कायिक दुक्ख वेदन वेदियति, चित्ते परितते चेतसिक दुक्ख वेदन वेदियति । ननु भागन्दियोऽपि परिब्बाजको भगवन्त गरहमानो एवमाह-भूनहु समणो गोतमो ति? इदमेत्य कारण येनाह कारणेन ब्रूमि-निब्बान दुक्खेन मिस्स ति ।। न हि महाराज निब्बान दुक्खेन मिस्स, एकन्तसुख निन्यान । य पन त्व, महाराज, ब्रूसि-निब्बान दुक्ख दुक्ख निब्बान नाम, निब्बानस्स पन सच्छिकिरियाय पुवभागो एसो , निब्वानपरियेसन एत । एकन्तसुख येव, महाराज, निब्बान, न दुक्खेन मिस्स । तत्य कारण वदामि । अत्यि, महाराज, राजून रज्जसुख नामाति ? आम, भन्ते, अत्थि राजून रज्जसुख ति ।। अपि नु खो त, महाराज, रज्जसुख दुखेन मिस्स ति? न हि भन्ते ति ॥ किस्स पन ते, महाराज, राजानो, पच्चन्ते कुपिते, तेस पच्चन्तनिस्सितान पटिमेघाय अमच्चेहि परिणायकेहि भटेहि वलत्येहि परिवुता पवास गन्त्वा डस-मकस-वातातप-पटिपीळिता सम- विसमे परिधावन्ति, महायुद्ध च करोन्ति, जीवितससय च पापुणन्तीति? नेत, भन्ते नागसेन, रज्जसुख नाम, रज्जसुखस्स परियेसनाय पुब्बभागो एसो। दुक्वेन, भन्ते नागसेन, राजानो रज्ज परियेसित्वा रज्जसुख अनुः भवन्ति । एव, भन्ते नागसेन, रज्जसुख दुखेन अमिस्स, अन्न त रज्ज- सुन, अन्न दुक्ख ति । एवमेव खो, महाराज, एक्न्तसुस निब्बान, न दुवसेन मिस्स । ये पन ते निव्वान परियेसन्ति, काय च चित्त च आतापत्वा ठान-चसम निसज्जा-सयनाहार परिग्गहेत्वा मिद्ध उपरन्धित्वा आयतनानि पटिपीळेत्वा काय च जीवित च परिच्चजित्वा दुक्सन निव्यान परियेसित्वा एवन्तमुख निम्यान अनुभवन्ति, निहतपच्चामिता व राजानो रज्जमुम । एय महाराज, एवन्तसुख निव्यान, न दुक्खेन मिस्म, अञ निब्यान, अम्न दुक्य ति । अपर:पि, महाराज, उरि कारण सुणोहि-एपन्तसुम निन्यान, न दुक्न मिस्स, अन्न दुवन अञ निन्यान ति अस्यि महाराज, आचरियान सिप्पयन्नान सिप्पमुरा नामाति ॥ आम, भन्ने, अत्यि आचरियान सिप्प- ·निन्दानकथा - . - वन्तानं सिप्पसुखं ति ।। अपि नु खोतं, महाराज, सिप्पसुखंदुक्खेन मिस्सं ति? न हि, भन्ते ति ।। किस्स पन ते, महाराज, आचरियानं अभिवादनपच्चुढानेन उदकाहरण-घरसम्मज्जन-दन्तकट्ठ-मुखोदकानुप्पदानेन उच्छिट्टप्पटिग्गण- उच्छादन-नहापन-पादपरिकम्मेन सकचित्तं निक्खिपित्वा परचित्तानु- वत्तनेन दुक्खसेय्याय विसमभोजनेन कार्य आतापेन्तीति ? नेतं, भन्ते नागसेन, सिप्पसुखं नाम; सिप्पपरियेसनाय पुव्वभागो एसो। दुक्खेन, भन्ते नागसेन, आचरिया सिप्पं परियेसित्वा सिप्पसुखं अनुभवन्ति । एवं, भन्ते नागसेन, सिप्पसुखं दुक्खेन अमिस्सं ; अञ्नं तं सिप्पसुखं, अझं दुक्खंति ।। एवमेव खो, महाराज, एकन्तसुखं निब्वानं, न दुक्खेन मिस्स; ये पन तं निव्वानं परियेसन्ति ते कायं च चित्तं च आतापेत्वा ठान-चङ्कम- निसज्जा-सयनाहारं परिग्गहेत्वा मिद्धं उपरुन्धित्वा आयतनानि पटि- पीळेत्वा कायं च जीवितं च परिच्चजित्वा दुक्खेन निब्बानं परियेसित्वा एकन्तसुखं निब्बानं अनुभवन्ति, आचरिया विय सिप्पसुखं । एवं महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं ; अजं दुक्खं, अनं निब्बानं ति ।। साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामीति ।। भन्ते नागसेन, निम्बानं निव्यानं ति यं वदेसि, सक्का पन तस्स निव्वानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितुं ति ? अप्पटिभाग, महाराज, निब्बानं; न सक्का निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितुं ति॥ एतंऽपाहं, भन्ते नागसेन, न सम्पटिच्छामि-यं अत्थिधम्मस्स निव्वानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा अपञापनं । कार- न मं सज्ञापेहीति ।। होतु, महाराज, कारणेन तं सापेस्सामि ।। अत्यि, महाराज, महासमुद्दो नामाति ? आम, भन्ते, अत्थेसो महासमुद्दो ति ॥ सचे तं, महाराज, कोचि एवं पुच्छेय्य- कित्तकं, महा- राज, समुदस्स उदकं, कति पन ते सत्ता ये महासमुद्दे पटिवसन्तीति ? एवं पुट्ठो त्वं, महाराज, किंति तस्स व्याकरेय्यासीति ? सचे मं, भन्ते, कोचि एवं पुच्छेय्य-~-कित्तकं महाराज, महासमुद्दे उदकं, कति पन ते सत्ता ये महासमुद्दे पटिवसन्तीति, तमहं, भन्ते, एवं वदेय्यं-अपुच्छितव्वं . - ·४२ पालि-सगह . मे त्व, अम्भो पुरिस, पुच्छसि, नेसा पुच्छा केनचि पुच्छितब्बा, ठपनीयो एसो पन्हो, अविभत्तो लोकऽक्खायिकेहि महासमुद्दो, न सक्या महासमुद्दे उदक परिमिनित, मत्ता वा ये तत्य वासमुपगता ति । एवाह, भन्ते, तस्स पटि वचन ददेय्य ति ।। किस्स पन त्व, महाराज, अत्थि-धम्मे महासमुद्दे एवं पटिवचनं ददेय्यासि, ननु विगणेत्वा तस्स आचिक्मितब्ब-एत्तर महा-समुद्दे उदक, एत्तका च सत्ता महासमुद्दे पटिवसन्तीति? न मक्ता, भन्ते, अविसयो एमो पन्हो ति ।। यथा, महाराज, अत्यिधम्मे येव महासनुद्दे न सक्का उदक परिगणेतु, सत्ता वा ये तत्य वाममुपगता, एवमेव गो, महाराज, अत्यिधम्मस्सव निव्यानस्स न सकना न्प वा सण्ठान वा वय वा पमाण वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा पदम्मयितु । विगणेय्य, महाराज, इद्धिमा चेतोवमिप्पनो महासमुद्दे उदक, तपासये च मते, न त्वेव सो इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो सक्युणेय्य निन्यानस्म म्प वा सण्ठान वा वयं वा पमाण वा ओपम्मेन वा वारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदम्सयितु ।।

·१४
अम्भोगनिस्सितं नामरूम
यथा जच्चन्यो च पीठसप्पी च दिसा पक्कमितुकामा अस्तु ।
जच्चन्धो पीठसप्पि एवमाह-अहं खो, भणे, सक्कोमि पादेहि पादकरणीयं
कातुं, नत्थि च मे चक्खूनि येहि समविसमं पस्सेय्यं ति। पीठसप्पीऽपि
जच्चन्, एवमाह- अहं खो, भणे, सक्कोमि चक्खुना चक्खुकरणीयं कातुं,
नत्थि च मे पादानि येहि अभिक्कमेय्यं वा पटिक्कमेय्यं वाति।
सो तुद्रुहट्टो जच्चन्धो पीठसप्पि अंसकूटं आरोपेसि । पीठसप्पी जच्चन्धस्स
अंसकूटे निसीदित्वा एवमाह-वाम मुञ्च दक्खिणं गण्ह, दक्खिणं मुञ्च
वाम गण्हाति । तत्थ जच्चन्धोऽपि नित्तेजो दुबलो, न सकेन तेजेन सकेन
बलेन गच्छति ; पीठसप्पीऽपि नित्तेजो दुबलो, न सकेन तेजेन सकेन
वलेन गच्छति, न च तेसं अअमनं निस्साय गमनं नप्पवत्तति। एवमेव
नामंऽपि नित्तेज, न सकेन तेजेन उप्पज्जति, न तासु तासु किरियासु
पवत्तति; रूपंऽपि नित्तेज, न सकेन तेजेन उप्पज्जति, न तासु तासु
किरियासु पवत्तति; न च तेसं अञ्चमनं निस्साय उत्पत्ति वा पवत्ति
वा न होति । तेनेतं वुच्चति-
न सकेन वलेन जायरे, नोऽपि सकेन वलेन तिट्टरे।
परवम्मवसानुवत्तिनो जायरे सङ्घता अत्तदुब्बला ।।
परपच्चयतो च जायरे, परआरम्मणतो समुट्टिता।
आरम्मणपच्चयेहि च परधम्मेहि चिमे पभाविता ।।
यथाऽपि नावं निस्साय मनुत्सा यन्ति अण्णवे ।
एवमेव रूपं निस्साय नामकायो पवत्तति ॥
यथा मनुस्से निल्साय नावा गच्छति अण्णवे ।
एवमेव नामं निस्साय रूपकायो पवत्तति ।।
उभो निस्साय गच्छन्ति मनुस्सा नावा च अण्णवे।
एवं नामं च रूपं च उभो अञ्जोअनिस्सिता ति।।
[विमुद्धिमग,
अट्ठारनम-परिच्छेद]

·१५ कुलूपकभिक्खुपदयु । कुलूपको किर भिक्खु भुजितुकामो गेह पविसित्वा निसीदि । तं दिस्वा अदातुकामा घरणी, तण्डुला नत्थीति भणन्ती, तण्डुले आहरितु- कामा विय पटिविस्सकघर गता। भिक्खुऽपि अन्तोगब्भ पविसित्वा ओलोकेन्तो कवाटकोणे उच्छु, भाजने गुळ, पिटके लोणमच्छफाले, कुम्भिय तण्डुले, घटे घत दिस्वा निक्वमित्वा निसीदि । घरणी तण्डुले नालत्य ति आगता । भिक्खु, उपासिके, अज्ज भिक्खा न सम्पज्जिस्सती- ति पटिकच्चेव निमित्त अद्दस ति आह । कि भन्ते ति । कवाटकोणे निक्खित्त उच्छु विय सप्प अद्दस, त पहरिस्सामीति ओलोकेन्तो भाजने ठपित गुळपिण्ड विय पासाण, लेड्डकेन पहटेन सप्पेन कत पिटके निक्सित्तलोणमच्छफालसदिस फण, तस्स त लेड्डु उसितुकामस्स कुम्भिया तण्डुलसदिसे दन्ते, अथस्स कुपितस्स घटे पक्वित्तघतसदिस मुखतो निक्समन्त विसमिस्सक खेळ ति । सा, न सक्का मुण्डक वञ्चेतु ति उच्छु दत्वा ओदन पचित्वा घत-गुळ-मच्छेहि सदि सब्ब अदासीति । [विमुद्धिमग १ ७८ Devanagari edition] चाणक्करस च चन्द्रगुत्तस्स च उप्पत्ति-कशा इध पन तेस द्विप्नपि (चाणकास्म च चन्दगुतस्स च ) सस्पेन टप्पत्ति पर्यतचा नेम चाणको ताव वत्य-वासी, कम्म पुत्तो 'ति'। तपासिलानगरवामी । तम्मि पिर अतरस्स ग्राह्मणस्स पुतो, तिग्ण ·४५ चाणक्करस च चन्दगुत्तस्स च उप्पत्ति-कया वेदानं पारगू मन्तऽज्झायी उपायकुसलो मायावी नीतिपुरिसो। सो पन पितरि मते मातुपोसको ति च राजछत्तारहमहापुझोति च लोके सम्भावितो अहोसि । सो हि एकदिवसं मातुया रोदन्तिया उपसङ्कमित्वा, अम्म, त्वं कस्मा रोदसीति पुच्छित्वा, ताय–तात, त्वं किर छत्तारह- पुजवा, त्वं पच्छा छत्तं उत्सापेत्वा राजा भविस्ससि; राजानो नाम कत्यचि विस्सद्वपेमा होन्ति; त्वं मयि, तात, विस्सट्टपेमो भविस्ससि, तदाहं अनाथा भविस्सामीति चिन्तन्त्वा रोदामि, ताताति वुत्तो, अम्म, तं एतं पुनं किर मम सरीरे कत्य पतिट्टितं ति पुच्छित्वा ताय, तुम्हं, तात, दागसूति वृत्ते, अत्तनो दाठा भिन्दापेत्वा खण्डदन्तो हुत्वाऽपि सो मातरं एव पोसेसि। एवं सो 'मातुपोसको' ति लोके सम्भावितो अहोसि । न केवलं चेव खण्डदन्तोव, अपि च दुचण्णवंकपादादीहि रिसदोसेहि च तमन्नागतो। अयेकदिवसं सो ब्राह्मणो वादं परियेसन्तो पुप्फपुरं गन्त्वा धन- निदहनदिट्टिविद्धंसितस्स पच्छा धननन्दस्स उप्पन्नंदानज्ञासयस्त विगत- मलमच्छेरचित्तस्स रञो चागगुणगणे नुति पत्तो। तस्मि अन्तोराजवत्युम्हि येव दानसालं कारापेत्वा सङ्घब्राह्मणल्स कोटिअग्धनक, सङ्घनवकल्स सतसहसज्वनकं दानवत्यं पटियादेवा महादानं पवत्तापितो दानसालं पविसित्वा सङ्घब्राह्मणो हुत्वा दानग्गे निसीदि। तदा धननन्दो राजा सयं अलंकतपटियत्तो नानाविधविलाससनु- ज्जलिताय अनेकसहन्तिकाय हत्य-अल्ल-रव-पत्ति-ससाताय चतुरङ्गि- निया सेनाय सम्पनराजसतपरिवारो अलंकत-देवन्धरा-टिभागेन नाटकित्यिगणेन च सम्पन्नसिरिविभवों सुवष्णपिण्डित-कंचनमालिक सेतन्ठत्तं च धारियमानो, महन्तेन परिवारेन गन्त्वा दानतालं पविलिया अहस निनिन्नं चाणक्कब्राह्मणं नवाह्मणं । दिस्वानस्ल एतबहोलि-नायं अनुच्छविको सङ्घबाह्मणासने निनादित ति । तस्मि पन अनत्तमनो हत्या अनत्तमनवा निन्छारेन्तोकोऽसि वं सवालणामाने निनिनोनी वितं पुच्छित्वा, तेन अहं ति बुत्ते एवं दुष्यन ग्राह्मण तो नोहत्य, ना व परिमित देवाति यत्वा दानव्यावटेन, मा, देव, एवं करोतु, समय मामलाति पुनप्नं बुन्चनानो पि नव आगानि । ।

·पालि-सगह - सो पन राजपुरिसेसु, अत्तनो सन्तिक गन्त्वा-आचरिय, मय गजाणाय व इतो नीहरणत्थाय आगतम्हा, इतो निक्खम, आचरियाति धत्तु पन असक्कोन्ता ठितम्हाति वुत्तेसु, राजानो नाम दुरासदा होन्तीति तम्मि दुट्ठो उट्ठायासना निक्वन्तो, यञ्चमुत्त च छिन्दित्वा कुण्डिकाय च इन्दखील पटिहन्जित्वा-~-इमाय च चातुरन्ताय पठविया नन्दिनो वडि नाम मा होतूति अभिसपित्वा व निक्खमि । राजपुरिसा तस्मि निक्खन्ते त अत्थ रन्जो आरोचेसु । राजा पुनऽपि अतीव कुज्झित्वा दास गण्हथ, गण्हथाति अनत्तमनवाच निच्छारेत्वा आणापेसि। सो पन निक्खन्नो व नग्गो हुत्वा आजीवकवेस गहेत्वा पलायन्तो अन्तोराजवत्थुम्हि येव गतपच्चागतिकाकिरणट्ठाने निलीयि । राजपुरिसा त अनुवन्धन्ता अपस्सन्ता पच्चागन्त्वा तस्स अदिट्ठभाव रज्जो आरोचेमु । सा पन रत्ति अन्तोराजनिवेसने पदुमसरट्ठानसदिस मनुस्मूप- द्वान गन्त्वा तस्मि यव ठाने वसन्तस्स राजपुत्तस्स पव्वतस्स नाम कुमारस्स उपट्टाकमनुम्स दिस्वा, तेहि सद्धि मित्तसन्थद कत्वा, तेहि पटिलद्धपक्खो राजकुमार दिस्वा, त हत्यगत पत्वा, रज्जन त उपलालेत्वा, तेन विस्सत्यो हुत्वा, वहिनिक्खमनूपाय गवसन्तो तस्मि ठाने वहिगामिकस्स स-यन्तकद्वार-युत्तस्स उम्मग्गस्स अस्थिभाव जानित्या कुमारेन सद्धि मन्तेत्वा, तस्स मातु सन्तिक पेसेत्वा यन्तमुद्दिक जाहरापेत्वा, ताय उम्मग्गद्वार विवरित्वा विञ्चि अजानापेत्वा कुमारेन सद्धि उम्मग्गा निक्खमित्वा, पलायित्वा, विझावि नाम अटवि गल्वा, तत्य वमन्तो सम्भारे परियेसित्वा, एक कहापण अट्ठवहा. पणग्यनिक क्त्वा, जमोतिकोटिप्पमाण कहापण रामीवत्वा तत्येव निदहिवा, अन्न राजछतारह पुरिम गवसन्तो इम मोरियवमज चन्दगुत्त नाम कुमार अहम। ना हि माता अमुवम्मि मोग्यिनगरे मोरियरनो अग्गमहेनी गरग भा। तम्मि वलवाहनमम्पनन मामन्तरत्रा मोरियराजान पातेवा ग्ज गहिते, तनो गम रस्सिनुपामा महरयभातुरेहि मद्धि अमातर- थेगेन मोरियनगरा निवामित्या, पुष्पपुर गन्वा, तत्य वमन्ती परिणत- गम्मा पुत रिजापि रा, देवतानुभावन पुत्त परिच्चजितुपामा हुत्या, -- ·४७ चागकस्स च चन्दगुत्तस्स च उप्पत्ति-कया तं उक्खलियं निपज्जापेत्वा एकस्मि बजद्वारे ठपापेसि। तं देवताहि गहिता- रवलं, घोसकुमारं दिस्वा ठितउसभो विय, चन्दो नाम उसभो रक्खन्तो अट्ठासि । घोसककुमारं गहितगोपो विय, उसभस्स ठितट्टानं गन्त्वा गोपो तं कुमारं दिस्वा, पुत्तमिनेहं उप्पादेत्वा तं पटिजग्गन्तो नामगहणदिवसे चन्दोसभेन रक्खितत्ता 'चन्दगुत्तो' ति नामं कत्वा पोसेसि । तस्मि बच्छरक्खणसमत्थे जाते गोपस्स सहायो एको लुट्टपुत्तो तं दिस्वा तस्मि संजातपेमो तस्स सन्तिका अत्तनो गेहं नेत्वा वासेसि । सो पन तस्मि गामे वसन्तो एकदिवसं गामदारकेहि सद्धि वच्छे रक्खन्तो राजकेळि नाम केळि कोळन्तो सयं राजा नाम हुत्वा केहिचि (? केचि हि) उपराजादि- ठानन्तरे ठपत्वा, केहिचि (? केचि हि) विनिच्छयअमच्चट्टाने ठपेत्वा, केहिचि (? केचि हि) राजपुरिसे च नाम, केहिचि (? केचि हि) चोरे च नाम अकासि । एवं विनिच्छयं वन्धापेत्वा विनिच्छयं करोन्तो, चोरेसु उप- नीतेसु अनुयुजित्वा दोसं आरोपेत्वा अत्तनो दस्सितेसु, विनिच्छयामच्चेहि ठपितनियामेनेव एतेसं हत्यपादे छिन्दथाति राजपुरिसे आणापेसि । तेसु, नत्थि देव, फरसूति वुत्तेसु मेण्डकसिङ्गं फरसुदण्डं कासमद्ददलं फरसुदलं कत्वा तेन फरसुना, 'चन्दगुत्तस्स आणा''ति चोरानं पादे छिन्दथाति आह । तेसु तथैव कत्वा फरसुना पहरितमत्ते व तेसं पादा छिज्जित्वा गता, पुनदेव 'सन्धियन्तू'ति आणत्ते ते पाकतिका जाता। चाणक्को तं ठानं उपगतो तस्स तं किरियं दिस्वा विम्हितजातो तेनेव सद्धिं गामं गन्त्वा, लुद्दपुत्तस्स कहापणसहस्सं दत्वा-- अहं तव पुत्तं सिप्पुरगण्हनकं करिस्सामि, तं मे देहीति याचित्वा कुमारं गहेत्वा अत्तनो वसनट्ठानं नेत्वा सतसहस्सऽग्धनिकं सुवण्णपणालियावुतं कम्बलसुत्तट्टि तस्स कण्ठे पिलन्यापेसि । एवं अस्स दस्सनं सन्याय वुत्तं-'इमं मोरियवंसज चन्दगुत्तं नाम कुमारं अहसा'ति । तादिसं एव कम्बलसुत्तवट्टि पव्वतकुमारं पिलन्धापेसि । एवं ते तस्स सन्तिके वसन्ता सुपिने दिस्वा अत्तनो दिवसुपिनं पाटियेक्त्रं पाटियेवक तस्स आरोचेसुं। सो तं सुत्वा व हिन्नं पचतो कुमारोऽयं निहीनो भविस्सति, चन्दगुत्तो च न चिरेन जम्बुदीपे अग्गराजा भविस्सतीति अमासि । एवं जानित्वाऽपिन तेसं किञ्चि आह । ।

·४८ पालि-सगह । अकदिवस ते ब्राह्मणवादतो लद्ध तेलपायास भुजित्वा मग्गा ओक्कम्म अञ्चतरस्मि सन्दच्छाये बहलपत्ते वनगुम्बे सयित्वा निद्द ओक्क- मिसु । तेसु पठम आचरियो पबुज्झित्वा उट्ठाय पब्बतकुमार वीमसितुकामो असिं दत्वा- चन्दगुत्तस्स कण्ठे कम्बलसुत्तट्टि अच्छिन्दित्वा अमोचेत्वा आहराति पेसेसि। सो गन्त्वा तथा कातु असक्कोन्तो पच्चागच्छि। पुनेक- दिवस तथैव चन्दगुत्त पेसेसि । सो पन पब्बतस्स सयितट्ठान गन्त्वा उपपरि- क्खित्वा, अञया कातु न सक्का, सीस अस्स छिन्दित्वा येव गहितु सक्का ति अस्स सोस छिन्दित्वा कम्बलसुत्तट्टि आहरित्वा ब्राह्मण दस्सेसि । सो तुण्ही अहोसि । तेनऽस्स तुट्ठो पच्छा त सत्तटुवस्सिक एव उग्गहित- सिप्पक च वाहुसच्चभाव च अकासि । ततो तस्मि बुड्डिप्पत्ते पन अय इतो पट्ठाय बल सङ्गहित्वा त परिहरितु सक्कोतीति नत्वा धननिहितट्ठान गन्त्वा धन आहरित्वा पयोजत्वा ततो ततो वल सन्निपातेत्वा वलस्स धन दत्वा महावलकाय सङ्गहेत्वा त तस्स पटिपादेसि । ततो पट्ठाय तेनुपायेन अन्तो-जनपद पविसित्वा गामघातादिवम्म वातु आरद्धा अहेसु । तेसु एव करोन्तेसु जनपदवासिनो उट्ठाय सब्बे मज्झे क्त्वा तेस पुरिसे आवुधेन पहरित्वा पराजेसु । ते पलायित्वा अरज गता। न ताव युद्धन अत्थो ति युद्ध विस्सज्जेत्वा, वोहरन्तान जानिस्सामाति चिन्तेत्वा ततो पट्टाय अञ्जातकवेसेन जनपदे सञ्चरण असु । एव चरन्ता सुरिये अत्य गते अन्तर गाम पविसित्वा तेस तेस मनुस्सान क्या- मल्लाप सुणन्ता विचरन्ति । तस्मि गामे कपल्लपूर्व पचित्वा पुत्तस्स दत्वा तस्मि अन्त अखादित्वा मन्झमज्झ एव खादित्वा अन्न पहाय अनस्मि पूवे याचन्ते-अय दारको, चन्दगुत्तस्स रज्जगहण विय परोतीति वत्वा पुन तस्मि- अम्म, अह कि रोमि, किं चन्दगुत्तो ति वुत्ते, त्व, तात, पूक्स्स अन्त पहाय मन्झ एव खादसि, चन्दगुतोऽपि रज्ज इच्छन्तो पच्चन्ततो पट्ठाय गामघातरम्म अस्त्वा अन्तो-जनपद पविसित्वा गाम हश्चति (-हन्ति)।तस्मा त गामवासिनो च अच्छे च उट्ठाय मच ततो मग्झे पत्वा तस्स बल विद्धमेन्ति । तस्सेब मोदोमो ति आह। ते तस्म त वचन मुत्वा मल्लक्सिनियामेन ततो पट्ठाय पुनऽपि चल साहिता रट्ट र जनपद च हनन्ता पच्चन्ततो पट्ठाय गामघानादि सरोन्ता एका इत्थी ·मज्झिमा टिपदा ४९ व अन्तरऽन्तरा विहतसेनगाव हुत्वा विचरन्ता पुनऽपि एवमादीहि उग्गहितनया वलं संविधाय यथाक्कम्मेन रष्टुं च जनपदं च हत्थगतं कत्वा ततो पाटलिपुत्तं गन्त्वा धननन्दराजानं धातेत्वा तस्मिऽपि रज्ज गहिसु । एवं सन्तेऽपि ताव चाणक्को चन्दगुत्तं अनभिसिञ्चित्वा धननन्दस्स धननिदहितट्टानं दस्सितुं ( ? दस्सेतुं ) एक केवढें आणापेत्वा तस्स छत्तं उस्सापेत्वा पयोगसम्पत्तिया धननिधानट्ठानतो धनं आहरापेत्वा मासस्मि अतिक्कन्ते तंऽपि घातेत्वा पच्छा चन्दगुत्तं रजे अभिसिञ्चि । [ महावंसटीका on महावंस V. 16-17 ] माझमा पटिंपदा - कतमा च सा मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसंवुद्धा चक्खुकरणी जाणकरणी उपसमाय अभिआय सम्बोधाय निव्वानाय संवत्तति ? अयमेव अरियो अटुंगिको मग्गो, सेय्यथीदं-सम्मादिट्ठि, सम्मासंकप्पो, सम्मावाचा, सम्माकम्मन्तो, सम्माआजीवो, सम्मावायामो, सम्मासति, सम्मासमाधि । अयं खो सा, भिक्सवे, मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसंवुद्धा ... निव्वानाय संवत्तति । इदं खो, भिक्खवे, दुक्खं अरियसच्चं-जातिपि दुक्खा, जराऽपि दुक्खा, व्याघिऽपि दुक्खा, मरणंऽपि दुक्खं, अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो, पियेहि विप्पयोगो दुक्खो, यंऽपि इच्छं न लभति, तंऽ पि दुक्खं ; संखित्तेन पञ्च उपादानक्खन्धा दुक्खा। इदं खो पन, भिक्खवे, दुक्खसमृदयं अरियसच्च-याऽयं तण्हा पोनोव्भविका नन्दिरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी, सेव्यथीदं-कामतण्हा, भवतण्हा विभवतण्हा। - पा...४ ·५० पालि-सगह इद खो पन, भिक्खवे, दुक्खनिरोध अरियसच्च-यो तस्सा येव तण्हाय असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो। इद खो पन, भिक्सवे, दुक्मनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च- अयमेव अरियो अदगिको मग्गो, सेय्ययोद-सम्मादिट्ठि . पे० सम्मासमाधि। [मयत्तनिकाय, rol V. pp. 421-22] १८ - । पटिच्चसमुम्पादमुक्त एव में मुत। एक समय भगवा सावत्यिय विहरति जेतवने अनाथ- पिण्डिवस्म आरामे। तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि-भिक्खयो ति । भदन्ते ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्मोमु । भगवा एतदवोच-पटिच्च समुप्पाद वो, भिक्खवे, देसेस्सामि । त सुणाथ, साधुक मनसिकरोथ, भासिस्सामीति । एव भन्ते ति यो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्मोसु । भगवा एतदवोच-तमो च भिक्सवे पटिच्चसमुप्पादो? अविज्जापच्चया, भिक्सवे, सखारा, सखारपच्चया विमाण, वित्राणपच्चया नामरूप, नामरूपपच्चया सळायतन, सळायतनपच्चया फम्मो, फम्मपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तम्हा, तण्हापच्चया उपादान, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरा-मरण मोव-परिदेव-दुक्प-दोमनम्म- उपायासा सभवन्ति । एवमेतम्ग केवलम्म दुपपन्यम्म समुदयो होति । अप वुच्चति, भिवमवे, पटिच्चममुप्पादो। अविज्ञापत्वेव अमेविरागनिरोधा मयागनिरोधी, समारनिराधा विश्वाणनिरोधो, विजापनिरोधा नामम्पनिरोधो, नामम्पनिरोधा सळायतननिरोधा, गहायतननिरांधा फम्मनिरोधा, पम्मनिरोधा वेदना. निरोपो, वेदनानिरोधा तम्हानिगंधी, साहानिगेधा उपादाननिरोगी, उपादाननिरोया भवनिरोधो, भवनिगंधा जातिनिरोधो, जातिनिरोधा ।

·अनिच्च-दुक्ख-अनत्ता ५१ जरा-मरण-सोक-परिदेव-दुक्ख-दोमनस्स-उपायासा निरुज्झन्ति । एव- मेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होतीति । इदमवोच भगवा । अत्तमना ते भिक्खू भगवतो भासितं अभिनन्दंति। [ संयुत्तनिकाय, vol. II. pp. 1-2 ] १९ अनिच्च-दुक्रवं-अनत्ता सञ्जा सावत्थिनिदानं । रूपं, भिक्खवे, अनिच्चं । यदनिच्चं तं दुक्खं ; यं दुक्खं तदनत्ता; यदनत्ता तं नेतं मम, नेसोऽहमस्मि, न मे सो अत्ता ति एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पज्ञाय दटुब्बं । एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पाय पस्सतो चित्तं विरज्जति विमुच्चति अनुपादाय आसवेहि । वेदना अनिच्चा संखारा विआणं अनिच्चं । यदनिच्चं तं दुक्खं ; यं दुक्खं तदनत्ता; यदनत्ता तं नेतं मम, नेसोऽहमस्मि, न मे सो अत्ताति एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्जाय दटुब्बं । एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्जाय पस्सतो चित्तं विरज्जति विमुच्चति अनुपादाय आसवेहि । रूपधातुया चे, भिक्खवे, भिक्खुनो चित्तं विरतं विमुत्तं होति अनुपादाय आसवेहि, वेदनावातुया पे० सञ्जाधातुया .. संखारधातुया विज्ञाणधातुया चे, भिक्खवे, भिक्खुनो चित्तं विरत्तं विमुत्तं होति अनुपादाय आसवेहि । विमुत्तत्ता ठितं । ठितत्ता सन्तुसितं । सन्तुसितत्ता न परितस्सति । अ-परितस्सं पच्चत्तं येव परिनिन्बायति । खीणा जाति, बुसितं ब्रह्मचरियं, कतं करणीयं, नापरं इत्यत्तायाति पजानातीति । [ संयुत्तनिकाय, Vol. III, 41-45 ] . . . - pp.

·૨e दीपंकरो प्पे च सतसहस्मे च चतुरा च अससिये । अमर नाम नगर दम्सनेय्य मनोरम ॥१॥ दसहि सद्देहि अविवित्त अन्नपानममायुत । हत्थिसद्द अम्मसद्द भेरिमखरथानि च ॥२॥ सादथ पिवथ चेव अनपानन घोसित । नगर सबङ्गसम्पन सबवाममुपागत ॥३॥ सत्तरतनसम्पन्न नानाजनसमाकुल। समिद्ध देवनगर आवास पुनकम्मिन ।। ४ ।। नगरे अमरवतिया सुमेधो नाम ब्राह्मणो । अनेकसाटिमग्निचयो पहूतधनधनवा ।। ५ ।। अज्झायको मन्तधरो तिण्ण वेदान पारगू । लक्सणे इतिहासे च सद्धम्मे पारमि गतो ॥ ६॥ रहोगतो निसीदित्या एव चिन्तेसह तदा । दुक्खो पुनभवो नाम सरीरस्स च भेदन ॥७॥ जातिधम्मो जराधम्मो व्याधिधम्मो चाह तदा । अजर अमर मेम परियेसिस्सामि नियुर्ति ॥ ८॥ ये नूनिम पूतिकाय नानाकुणपपूरित । छड्डयित्वान गच्छेय्य अनपेक्यो अनगियो ।॥९॥ अत्यि होहीति गो मग्गो न मो मसा न हेतुये । परियमिम्सामि त मग्ग भरती परिमुत्तिया ति ।। १० ।। यथाऽपि दुर्ग दिग्गन्ने मुम नामऽपि विग्मति । एप भये विजमाने विभवोऽपि इच्छितब्बयो ॥११॥ यथापिण्हे दिग्जन्ले सपर विग्जति मीतल । एव तिविपगि विगरले निन्यान इच्छितबक ।। १२॥

·रोपंकरो ५३ यथापि पापे विज्जन्ते कल्याणमपि विज्जति। एवमेव जाति विज्जन्ते अजातिपि इच्छितब्बकं ॥ १३ ॥ यया गूथगतो पुरिसो तळाकं दिस्वान पूरितं । न गवसति तं तळाकं न दोसो तळाकस्स सो ।। १४ ।। एवं किलेसमलवोवे विज्जन्ते अमतं-तळे । न गवसति तं तळाकं न दोसो अमतं-तळे ॥ १५ ॥ यथा अरीहि परिरुद्धो विज्जन्ते गमने पथे । न पलायति सो पुरिसो न दोसो अजसस्स सो ।। १६ ।। एवं किलेसपरिरुद्धो विज्जमाने सिवे पथे। न गवेसति तं पुरिसो न दोसो सिवमञ्जसे ॥ १७ ।। यथाऽपि व्याधितो पुरिसो विज्जमाने तिकिच्छके । न तिकिच्छापेति तं व्याधि न दोसो तिकिच्छके ॥ १८ ॥ एवं किलेसव्याधीहि दुक्खितो पटिपीळितो। न गवेसति तं आचरियं न दोसो सो विनायके ॥ १९॥ यथाऽपि कुणपं पुरिसो कण्ठे बद्धं जिगुच्छियं । मोचयित्वान गच्छेय्य सुखी सेरी सयंवसी ।। २० ॥ तयेव इमं पूतिकायं नानाकुणपसञ्चयं । छहृयित्वान गच्छेय्यं अनपेक्खो अनत्यिको ।। २१ ॥ यथा उच्चारठानम्हि करीसं नरनारियो। छडयित्वान गच्छन्ति अनपेक्खा अनत्यिका ॥२२॥ एवमेवाहं इमं कायं नानाकुणपपूरितं । छड्डयित्वान गच्छिस्सं वच्चं कत्वा यथा कुटिं ।। २३ ॥ यथाऽपि जज्जरं नावं पलुग्गं उदकगाहिनि । सामी छड्दुत्वा गच्छन्ति अनपेक्खा अनत्यिका ।। २४ ॥ एवमेवाहं इमं कायं नवच्छिदं धुवस्सवं छड्डुयित्वान गच्छिस्सं जिण्णनावं व सामिका ।। २५ ।। ययाऽपि पुरिसो चोरेहि गच्छन्तो भण्डमादिय । भण्डच्छेदभयं दिस्वा छडुयित्वान गच्छति ॥ २६ ।।

·पालि-सगह
५४
एवमेव अय कायो महाचोरसमो विय ।
पहायिम गमिस्सामि कुसलच्छेदना भया ति ॥ २७ ।।
एवाह चिन्तयित्वान नेककोटिसत धन ।
नाथानाथान दत्वान हिमवन्त उपागर्मि ॥ २८॥
हिमवन्तस्स अविदुरे धम्मको नाम पब्बतो।
अस्समो सुक्तो मय्ह पण्णसाला सुमापिता ॥ २९ ॥
चकम तथ मापेसि पञ्चदोसविवज्जित ।
अट्ठगुणसमुपेत अभिज्ञावलमाहरिं ॥३०॥
साटक पहिं तत्य नवदोसमुपागत ।
वाकचीर निवासेसिं द्वादसगुणुपागत ।। ३१ ।।
अट्ठदोससमाकिण्ण पनहिं पण्णसालक ।
उपागम रुक्खमूल गुणे दमहुपागत ॥ ३२ ॥
वापित रोपित धज पहि निरवसेसतो ।
अनेकगुणसम्पन्न पवत्तफलमादियिं ॥ ३३ ।।
तत्थ पधान पदहि निमज्जट्ठानचङ्कमे ।
अब्भन्तरम्हि सत्ताहे अभित्रावल पापुणि ति ॥ ३४ ॥
एव में सिद्धिपत्तस्म वमीभूतम्स मासने ।
दीपवरो नाम जिनो उप्पग्जि लोकनायको ॥३५।।
उप्पज्जन्ते च जायन्ते चुज्यन्ते धम्मदेसने ।
चतुरो निमित्ते नासि झानरतिसमपितो ॥३६॥
पच्चन्तदेमविमय निमन्तेत्वा तथागत ।
तस्म आगमन मग्ग सोधेन्ति तुट्टमानसा ।। ३७ ॥
अह
तेन समयेन निमित्वा मरम्ममा ।
धनन्तो वापचीरानि गच्छामि अम्बरे तदा ।। ३८॥
वेदनान जन दिया तुलट्ठ पमोदिन ।
ओरोहित्वान गगना मनम्न पुच्छि तावदे ॥ ३१ ॥
तुद्रहट्ठो पमुदितो वेदजातो महाजनो ।
पम्म मापीयति मग्गा अजम पटुमायन ति ॥४०॥

·दीपंकरो ५५ ते मे पुट्टा व्याकरिंसु वुद्धो लोके अनुत्तरो । दीपंकरो नाम जिनो उप्पज्जि लोकनायको। तस्स सोधीयति मग्गो अञ्जसं वटुमायनं ॥४१॥ बुद्धो ति मम सुत्वान पीति उप्पज्जि तावदे । वुद्धो बुद्धो ति कथयन्तो सोमनस्सं पवेदयि ।। ४२ ।। तत्य ठत्वा विचिन्तेसिं तुटो संविग्गमानसो । इच वीजानि रोपिस्सं खणो वे मा उपऽच्चगा ।। ४३॥ यदि बुद्धस्स सोधेय एकोकासं ददाथ मे । महंऽपि सोधयिस्सामि अजसं वटुमायनं ।। ४४ ।। अदंसु ते मम ओकासं सोधेतुं अञ्जसं तदा । बुद्धो बुद्धो ति चिन्तेन्तो मग्गं सोधेमहं तदा ॥ ४५ ॥ अ-निट्टिते मम ओकासे दीपंकरो महामुनि । चतूहि सतसहस्सेहि छ-ळ-ऽभिहि तादिहि । खीणासवेहि विमलेहि पटिपज्जि अञ्जसं जिनो ।। ४६ ।। पच्चुग्गमना वत्तन्ति वज्जन्ति भेरियो बहू । आमोदिता नरमरू साधुकारं पवत्तयुं ।। ४७ ।। देवा मनुस्से पस्सन्ति मनुस्साऽपि च देवता । उभोऽपि ते पऽञ्जलिका अनुयन्ति तथागतं ।। ४८॥ देवा दिव्बेहि तुरियेहि मनुस्सा मानुसकेहि च । उभोऽपि ते वज्जयन्ता अनुयन्ति तथागतं ।। ४९ ।। दिव्यं मन्दारवं पुप्फ पदुमं पारिच्छत्तक । दिसोदिसं ओकिरन्ति आकास-नभगता मरू ।। ५० ॥ चम्पकं सळलं नीपं नागपुन्नागकेतकं । दिसोदिसं उक्खिपन्ति भूमितलगता नरा ।। ५१ ।। केसे मुञ्चित्वाऽहं तत्य वाकचीरं च चम्पकं । कलले पत्थरित्वान अवकुज्जो निपज्जऽहं ।। ५२।। अक्कमित्वान मं बुद्धो सह सिम्सेहि गच्छतु । मा नं कलले अक्कमित्यो हिताय मे भविन्सति ।। ५३ ।।

·पालि-साह पठविय निपन्नस्स एव मे आसि चेतमो। इच्छमानो अह अज्ज किलेसे झापये मम ॥५४॥ कि मे अज्ञात-वेसेन धम्म सच्छिकतेनिघ । सब्ब त पापुणित्वा वुद्धो हेस्स सदेवके ॥५५॥ कि मे एकेन तिण्णेन पुरिसेन थामदस्सिना । सव्वत पापुणित्वा सन्तारेस्म सदेवरे ॥५६॥ इमिना मे अधिकारेन कतेन पुरिसुत्तमे । सब्बञ्जत पापुणामि तारेमि जनत बहु ।। ५७ ॥ ससारसोत छिन्दित्वा विद्धसित्वा तयो भवे । धम्मनाव समारुय्ह सन्तारेस्स सदेवके ।।५८॥ मनुस्सत्त लिंगसम्पत्ति हेतु सत्यार-दम्सन । पब्वज्जा गुणसम्पत्ति अधिकारो च छन्दता । अट्ठधम्मसमोधाना अभिनीहारो समिज्झति ॥५९।। दीपकरो लाकविद् आहुतीन पटिग्गहो । उस्सीसके म ठत्वान इद वचनमद्रवि-॥६०!। पस्सथ इम तापस जटिल उग्गतापन । अपरिमेय्ये इतो कप्पे बुद्धो लोरे भविस्सति ।। ६१ ॥ अथ कपिलव्हया रम्मा निक्वमित्वा तथागतो । पधान पदहिवान क्त्वा दुक्करकारिय ॥ १२ ॥ अजपालरक्खमूले निसोदित्वा तथागतो । तत्य पायासमग्गरह नेरजर उपेहिति ।। ६३ ॥ नेरजराय तीरम्हि पायाम आदा सो जिनो। पटियत्तवरमग्गेन बोधिमूलम्हि एहिति ॥ ६४॥ ततो पवित्रण क्त्वा बोधिमण्ड अनुत्तरी । अस्मत्परक्यमूलम्हि ग्लिम्सति महायसो ॥६५॥ इमम्म जनिया माता माया नाम भविस्सति । पिता मुखोदनो नाम अय हेस्मति गौतमी ।। ६६॥

·दीपंकरो
अनासवा बीतमला गन्तचित्ता समाहिता ।
कोलितो उपनिलो च अग्गा हेल्सन्ति मावका ।। ६७ ॥
आनन्दो नामपट्ठालो उपट्टिन्सति मं जिनं ।
खेमा उपलवण्णा न अग्गा हेस्सन्ति साविका ।। ६८ ॥
अनासवा वीतमला सन्तचित्ता समाहिता ।
बोधि तस्स भगवतो असत्यो ति पवुच्चति ।। ६१॥
चित्तो च हत्याळवको अग्गा हेस्सन्तपट्ठका ।
नन्दमाता च उतरा अग्गा हेमन्तपट्टिका ।। ७० ।।
इदं तुत्वान वचनं अ-समस्स महेसिनो ।
आमोदिता नरम- बुद्धबीजंकुरो अयं ।। ७१ ।।
उपकुट्टिनद्दा वत्तन्ति अप्पोठन्ति हसन्ति च ।
कतञ्जली नमस्सन्ति दससहस्सी सदेवका ।। ७२ ।।
यदि मस्स लोकनाथस्स विरज्झिस्साम सासनं ।
अनागतम्हि अडाने हेस्साम सम्मुखा इमं ।। ७३ ।।
यथा मनुस्सा नदि तरन्ता पटितित्यं विरज्झिय।
हेट्टातित्थे गहेत्वान उत्तरन्ति महानदि ।।७४।।
एवमेव मयं सब्बे यदि मुञ्चामिमं जिनं ।
अनागतम्हि अद्धाने हेस्साम सम्मुखा इमं ।। ७५ ।।
[ बुद्धवंस २.१-७५]

·૨૨ रुरुराजचरियं पुनापरं यदा होमि सुतत्तकनकसन्निभो। मिगराजा रु नाम परमसीलसमाहितो ।। १ ।। रम्मे पदेसे रमणीये विवित्ते अमनुस्सके । तत्य वातं उपाच्छि गङ्गाकूले मनोरमे ॥२॥ अथ उपरि गङ्गाय धनिकेहि परिपीळितो। पुरिसो गङ्गाय पतति-'जीवामि वा मरामि वा' ॥३॥ रति-दिवं सो गङ्गाय वुरहमानो महोदके । खन्तो करुणं रवं मज्झे गङ्गाय गच्छति ।।४।। तस्साहं सदं सुत्वान करुणं परिदेवतो। गङ्गाय तीरे ठत्वान अपुच्छि- कोऽसि त्वं नरो' ।।५।। सो मे पुट्ठो च व्याकासि अत्तनो कारणं तदा- धनिकेहि भीतो तसितो पक्खन्तोऽहं महानदि' ।।६।। तस्स कत्वान कारुनंचजित्वा मम जीवितं । पविसित्वा नीहरिं तस्स अन्धकारम्हि रत्तिया ।।७।। अस्सत्तकालमज्ञाय तस्साहमिदमत्रवि 'एकं तं वरं याचामि मा मं कस्सचि पावद' ।। ८॥ नगरं गन्त्वान आचिक्खि पुच्छितो धनहेतुको । राजानं सो गहेत्वान उपगच्छि ममऽन्तिकं ।।९।। यावता कारणं सव्वं रो आरोचितं मया। राजा सुत्वान वचनं उसु तस्स पकप्पयि । 'इवेव घातयिस्सामि मित्तदुन्भिमनारियं' ॥ १० ॥ तमहं अनुरक्खन्तो निम्मिनि मम अत्तनो तिट्टतेसो, महाराज, कामङ्करी भवामि ते ॥ ११ ॥ । - - ·पालि-सगह - अनुरक्खि मम सील नारक्खि मम जीवित । सीलवा हि तदा आसि वोधिया येव कारणा ति ।। १२॥ [चरियापिटक २.६] २३ सिबिराजचरियं --- अरिट्ठसन्हये गरे सिबि नामासि खत्तियो। निसज्ज पासादवरे एव चिन्तेसह तदा ॥१॥ * य किच्चि मानुस दान अदिन मे न विज्जति । योऽपि याचेय्य म चक्खु ददेय्य अ-विकम्पितो' ॥२॥ मम सङ्कप्पमञ्याय सक्को देवानमिस्सरो। निसिन्नो देवपरिसाय इद वचनमववि ॥३॥ निसज्ज पासादवरे सिबिराजा महिद्धिको । चिन्तेन्तो विविध दान अदेय्य सोन पस्सति ॥४॥ तथ नु वितथ नेत हन्द वीमसयामि त । मुहुत्त आगमेय्याथ याव जानामि त मन" ति ।। ५॥ पवेधमानो पलितसिरो वलितगत्तो जरातुरो। अन्धवण्णो व हुत्वान राजान उपमङ्कमि ।। ६॥ मो तदा पगहेत्वान वाम दक्खिणबाहु च । सिरस्मि अलि कत्वा इद वचनमववि-॥७॥ " याचामि त, महाराज, धम्मिक, रट्ठवड्दन । तव दानरता कित्ति उम्गता देवमानुसे ॥८॥ उभोऽपि नेत्ता नयना अन्धा उपह्ता मम । एक मे नयनं देहि त्वपि एकेन यापया"ति ॥ ९॥ -

·नालकसुत्तं
तस्साहं वचनं सुत्वा हवो संविग्गमानसो ।
कतऽञ्जलि वेदजातो इदं वचनमब्रवि ॥१०॥
इदानाहं चिन्तयित्वान पासादतो इधागतो।
त्वं मम चित्तमाय नेत्तं याचितुमागतो ।। ११ ।।
अहो मे मानसं सिद्धं सङ्कप्पो परिपूरितो।
अदिन्नपुव्वं दानवरं अज्ज दस्सामि याचके"।। १२ ।।
एहि, सीवक, उद्धेहि मा दन्धयि मा पवेधयि ।
उभोऽपि नयने देहि उप्पाटेत्वा वनिव्बके" ।। १३ ॥
ततो. सो चोदितो महं सीवको वचनं-करो।
उद्धरित्वान पादासि तालमिर्ज व याचके ।। १४॥
ददमानस्स देन्तस्स दिन्नदानस्स मे सतो।
चित्तस्स अञ्जथा नत्थि बोधिया येव कारणा ।। १५ ।।
न मे देस्सा उभो चक्खू अत्ताऽपि मे न देस्सियो ।
सब्बञ्जतं पियं मय्हं तस्मा चक्व अदासऽहं ति ।। १६ ॥
[चरियापिटक १.८]
२४
नालकसुत
आनन्दजाते तिदसगणे पतीते । सक्कच्च इन्दं सुचिवसने च देवे।
दुस्सं गहेत्वा अति-रि-व थोमयन्ते । असितो इसि अद्दस दिवाविहारे ।। १ ।।
दिस्वान देवे मुदितमने उदग्गे । चित्ति करित्वा इदं अवोचासि तत्य ---
किं देवसंघो अति-रि-व कल्यरूपो। दुस्सं गहेत्वा भमयथ किं पटिच्च ।।२।।
यदाऽपि आसि असुरेहि सङ्गमो । जयो सुरानं असुरा पराजिता ।
तदाऽपि नेतादिसो लोमहंसनो । किं अब्भुतं दटु मरू पमोदिता ॥३॥

·पालि-साह / । सेलेन्ति गायन्ति च वादयन्ति च । भुजानि पोठेन्ति च नच्चयन्ति च । पुच्छामि वोऽह मेरुमुद्धवासिने । धुनाथ मे ससय खिप्प मारिसा" ॥४|| "सो वोधिसत्तो रतनवरो अतुल्यो ! मनुस्सलोके हितसुसताय जानो। सवयान गामे जनपदे लुम्विनेय्ये । तेनऽम्ह तुहा अति-रि-व कल्यरूपा ।।५।। सो सब्बसत्तुत्तमो अग्गपुग्गलो । नरासभो सब्बपजानमुत्तमो । वत्तस्सति चक्क इसिव्हये वने । नद व सीहो बलवा मिगाभिभू" ॥६॥ त सद्द सुत्वा तुरितं अवसरी सो। सुद्धोदनस्स तद भवन उपागमि । निसज्ज तत्थ इद अवोचासि सक्ये- 'कुहि कुमारो अहमपि दद्रुकामो ॥७॥ ततो कुमार जलित इव सुवण्ण । उक्कामुसे व सुकुसलसम्पहट्ट । दद्दल्लमान सिरिया अनोमवण्ण । दस्सेसु पुत्त असितव्हयस्त सक्या ॥८॥ दिस्वा कुमार सिखिमिव पज्जलन्त । तारासभ व नभसिगम विसुद्ध । सुरिय तपन्त सरद-रि-व अब्भमुत्त।आनन्दजातो विपुलमलत्थं पोति ॥९॥ अनेकसाख च सहस्समण्डल । छत्त मरू धारयु अन्तलिक्खे । सुवण्णदण्डा वीतिपतन्ति चामरा । न दिस्सरे चामरछत्तगाहका ॥१०॥ दिस्वा जटी कण्हसिरिव्यो इसि । सुवण्णनेक्ख विय पण्डुकम्बले । सेत च छत्त धरियन्त मुद्धनि । उदग्गचित्तो सुमनो पटिग्गहे ॥११॥ पटिग्गहेत्वा पन सक्यपुङ्गव । जिगिंसको लक्खणमन्तपारगू । पसन्नचित्तो गिरमभु दीरयि अनुत्तराय दिपदानमुत्तमो' ॥१२॥ अथऽत्तनो गमनमनुस्सरन्तो । अकल्यरूपो गलयति अस्मुकानि । दिस्वान सक्या इसिमवोचु रुदन्त--'नो चे कुमारे भविस्सति अन्तरायो' ॥१३॥ दिस्वान सक्ये इसिमवोच अवन्ये-- " नाह कुमारे अहित अनुस्सरामि । न चापि मस्स भविस्सति अन्तरायो । न ओरवाय अधिमनसा भवाथ ॥१४॥ सबोधियग्ग फुसिस्सताय कुमारो । मो धम्मचक्र परमविसुद्धदस्मी। वतेस्मताय बहुजनहितानुकपी। वित्थारिक्ऽम्म भविस्सति ब्रह्मचरिय ॥१५॥ - ·पव्बज्जासत्तं ६३ ममं च आयु न चिरमिवावमेसो । अथऽन्तरा मे भविस्सति कालकिरिया। मोऽहं न मुस्सं अ-सम-धुरन्स धम्म । तेनऽम्हि अट्टो व्यसनगतो अघावी "॥१६॥ सो साकियानं विपुलं जनेत्व पीति । अन्तेपुरम्हा निरगमा ब्रह्मचारी। सो भागिनेव्यं सयमनुकम्पमानो। ममादपेसि अ-सम-धुरस्स धम्मे ॥ १७॥ 'वुद्धो ति घोसं यद परतो मुणासि । सम्बोधिपत्तो विचरति वम्ममगं। गन्त्वान तत्थ समयं परिपुच्चियानो । चरस्मु तस्मि भगवति ब्रह्मचरियं" ॥१८॥ तेनानुसिट्ठो हितमनसेन तादिना । अनागते परमविसुद्धदस्सिना । सो नालको उपचितपुञसञ्चयो । जिनं पतिक्खं परिवसि रक्खितिन्द्रियो ॥१९॥ सुत्वान घोसं जिनवरचक्कवत्तने । गन्त्वान दिस्वा इसिनिसभं पसनो। मोनेय्यसेढें मुनिपवरं अपुच्छि । समागते असितव्हयस्स सासने ति ॥२०॥ [सुत्तनिपात ६७९-६९८] २५ पब्बाजासु पञ्चज्जं कित्तयिस्सामि यथा पव्वजि चक्खुमा । यथा वीमंसमानो सो पव्बन्जं समरोचयि ॥ १ ॥ संवाघोऽयं घरावासो रजस्सायतनं इति । अम्भोकासो च पब्बज्जा इति दिस्वान पब्बजि ॥२॥ पवजित्वान कायेन पापकम्म विवज्जयि । वचीदुच्चरितं हित्वा आजीवं परिसोधयि ।।३।। अगमा राजगहं बुद्धो मगवानं गिरिव । पिण्डाय अभिहारेसि आकिण्णवरलक्खणो ।। ४ ।।

·६४ पालि-मार तमइसा बिम्बिसारो पासादस्मि पतिद्वितो। दिस्वा लक्खणसपन्नो इममत्थ अभासथ ---॥ ५ ॥ "इम भोन्तो निसामेथ अभिरूपो ब्रहा सुचि । चरणेन चैव सपन्नो युगमत्त च पेक्खति ।।६।। ओक्खित्तचक्खु सतिमा नाय नीचकुलामिव । राजदूता विधावन्तु कुहिं भिक्खु गमिस्सति " ॥७॥ ते पेसिता राजदूता पिट्टितो अनुबन्धिसु 'कुहिं गमिस्सति भिक्खु कत्थ वासो भविस्सति' ॥ ८॥ सपदान चरमानो गुत्तद्वारो सुसवुतो। विप्प पत्त अपूरेसि सपजानो पतिस्सतो ॥ ९ ॥ स पिण्डचार चरित्वा निक्खम्म नगरा मुनि । पण्डव अभिहारेसि-'एत्थ वासो भविस्सति' ॥१०॥ दिस्वान वासूपगत ततो दुता उपाविसु । एको च दूतो आगन्त्वा राजिनो पटिवेदयि-॥११॥ "एस भिक्खु महाराज पण्डवस्स पुरक्ख तो। निसिन्नो व्यग्घुसभो व सीहो व गिरिगन्भरे" ॥ १२ ॥ सुत्वान दूतवचन भयानेन खत्तियो। तरमानरूपो निय्यासि येन पण्डवपब्वतो ॥ १३ ॥ स यानभूमि यायित्वा याना आरुय्ह खत्तियो । पत्तिको उपसकम्म आसज्ज न उपाविसि ।।१४।। निसज्ज राजा सम्मोदि कथ सारणिय ततो। कथ सो वीतिसारेत्वा इममत्थ अभासथ ॥ १५ ॥ युवा च दहरो चासि पठमुप्पत्तिको सुसु । वण्णारोहेन सपन्नो जातिमा विय खत्तियो ।। १६॥ सोभयन्तो अनीकऽग्ग नागसघपुरवखतो । ददामि भोगे भुन्जस्सु जाति चत्रवाहि पुच्छितो"।। १७ ।। "उजु जनपदो राजा हिमवन्तम्स पस्सतो। धनविरियन सपनो कोसलेमु निकेतनो ॥ १८॥ - ।

·पधानसुत्तं आदिच्चा नाम गोत्तेन साकिया नाम जातिया । तम्हा कुला पव्वजितो (5 म्हि राज) न कामे अभिपत्थयं ।।१९।। कामेस्वादीनवं दिस्वा नेक्खम्म दुर्दु खेमतो। पधानाय गमिस्सामि एस्थ मे रजति मनोति ।। २० ।। [ सुत्तनिपात, ४०५-४२४ ] २६ पधानसुतं तं मं पधानपहितऽत्तं नदि नेरञ्जरं पति । विपरक्कम्म झायन्तं योगक्खेमस्स पत्तिया ।। १ ।। नमुत्री करुणं वाचं भासमानो उपागमि-। किसो त्वमसि दुव्बण्णो सन्तिके मरणं तव ।। २ ।। सहस्सभागो मरणस्स एकंसो तव जीवितं । जीव भो जीवितं सेय्यो जीवं पुआनि काहसि ।। ३ ।। चरतो च ते ब्रह्मचरियं अग्गिहुत्तं च जूहतो । पहूतं चीयते पुनं किं पधानेन काहसि ।। ४ ।। दुग्गो मग्गो पधानाय दुक्करो दुरभिसंभवो"। इमा गाथा भणं मारो अट्ठा बुद्धस्स सन्तिके ॥ ५ ॥ तं तथावादिनं मारं भगवा एतदववि--1 पमत्तवन्धु पापिम येनऽत्थेन इधागतो ॥ ६ ॥ अणुमत्तेनऽपि पुञ्जन अत्यो महं न विज्जति । एवं मे पहितउत्तंऽपि कि जीवमनुपुच्छसि ।। ७ ।। नदीनमपि सोतानि अयं वातो विसोसये किं च मे पहितऽत्तस्स लोहितं नूपसुस्सये ।। ९ ।। -- पा...५ ·६६ ३ पालि-संगह लोहिते सुस्समानम्हि पित्त मेम्ह च मुस्सति । मसेसु ग्वीयमानेमु भिय्यो चित्त पसीदति । भिव्यो सति च पा च समाधि मम तिट्ठति ॥ १० ॥ तस्स मे व विहरतो पत्तस्सुत्तमवेदन । कामे नापेक्खते चित्त पस्स सत्तस्स मुद्धत ॥ ११॥ कामा ते पठमा सेना दुतिया अरति वुच्चति । ततिया खुप्पिपासा ते चतुत्थी तण्हा पवुच्चति ॥ १२ ॥ पञ्चम थोनमिद्ध ते छट्ठा भीरुपवृच्चति । सत्तमी विचिकिच्छा ते मक्खो थमो ते अट्ठमो ।। १३ ।। लाभो सिलोको सक्कारो मिच्छालद्धो च यो यसो । यो चऽत्तान समुक्की परे च अवजानति ॥ १४ ।। एसा नमुचि ते सेना कण्हस्साभिप्पहारिणी। न त अमूरो जिनाति जेत्वा च लभते सुख ।। १५ ॥ एस मञ परिहरे धि-र-त्थु इध जीवित । मगामे मे मत सेय्यो य चे जीवे पराजितो ॥ १६ ॥ पगाळहा एत्थ न दिस्सन्ति एके समणब्राह्मणा । त च मग्ग न जानन्ति येन गच्छन्ति मुब्बता ॥ १७ ॥ समन्ता धजिनि दिस्था युत्त मार सवाहन । युद्धाय पच्चुग्गच्छामि मा म ठाना अचावयि ।। १८ ।। य ते त नप्पसहन्ति सेन लोको सदेवको। त ते पाय गच्छामि आम पत्त व अस्मना ।। १९ ।। वसि कत्वान मकप्प सति च मुप्पतिट्टित । रट्ठा रट्ट विचरिम्स सावके विनय पुथु ॥ २० ॥ ते अप्पमत्ता पहितऽत्ता मम मासनकारका । अकामस्स ते गमिस्सन्ति यत्य गन्वा न सोचरे" ॥२१॥ सत्त वम्सानि भगवन्त अनुवन्धि पदापद । ओतार नाधिच्छिस्म मम्बुद्धस्स सतीमतो ।। २२॥

·६७
पनियसुत्तं
मेदवण्णं व पासाणं वायसो अनुपरियगा।
अपेत्थ मुदु विन्देम अपि अस्सादना सिया ।। २३ ॥
अलद्धा तत्य अस्सादं वायसेत्तो अपक्कमि ।
काको व सेलमासज्ज निबिजापेम गोतमं" ।। २४ ।।
तस्स सोकपरेतस्स वीणा कच्छा अभस्सथ ।
ततो सो दुम्मनो यक्खो तत्येवऽन्तरवायथाति ।। २५ ।।
[मुत्तनिपात, ४२५-४४९]
२७
धनियसुतं
पक्कोदनो दुद्धखीरोऽहमस्मि (इति धनियो गोपो)
अनुतीरे महिया समानवासो।
छन्ना कुटि आहितो गिनि ।
अथ चे पत्थयसी पवस्स देव ॥१॥
अक्कोधनो विगतखिलोऽहमस्मि (इति भगवा)
अनुतीरे महियेकरत्तिवासो।
विवटा कुटि निव्वुतो गिनि ।
अथ चे पत्थयसी पवस्स देव ॥ २॥
अंधकमकसा न विज्जरे (इति धनियो गोपो)
कच्छे रूळ्हतिणे चरन्ति गावो ।
बुढ़िऽपि सहेय्युं आगतं ।
अथ चे पत्ययसी पवस्स देव ॥३॥
बद्धा हि भिसी सुसंखता (इति भगवा)
तिण्णो पारगतो विनेय्य ओषं ।
अत्यो भिसिया न विज्जति ।
अथ चे पत्थयसी पवस्स देव ॥ ४॥

·૬૮
पालि-मंगह
।
गोपी मम अस्सवा अलोला (इति भनियो गोपो)
दीघरत्त सवासिया मनापा ।
तम्सा न मुणामि किंचि पाप ।
अथ चे पत्थयसी पवस्स देव ।।५।।
चित्त मम अस्सव विमुत्त (इति भगवा)
दीपरत्त परिभावित सुदन्त ।
पाप पन मे न विज्जति।
अथ चे पत्थयसी पवस्स देव ।।६।।
अत्तवेतनभतोऽहमस्मि (इति धनिया गोपो)
पुत्ता च मे समानिया अरोगा।
तेस न मुणामि किचि पाप ।
अथ चे पत्थयमो पवस्म देव ।। ७ ॥
नाह भतकोऽस्मि कस्सचि (इति भगवा)
निबिठेन चरामि सब्बलोके ।
अत्थो भतिया न विज्जति ।
अथ चे पत्थयसी पवरस देव ॥८॥
अस्थि वसा अस्थि धेनुपा (इति धनियो गोपो)
गोधरणियो पवेणियोऽपि अस्थि ।
उसमोऽपि गवपतीघ अस्थि ।
अथ चे पत्थयसी पवल्स देव ॥ ९ ॥
नऽस्थि वसा नत्थि धेनुपा (इति भगवा)
गोधरणियो पवेणियोऽपि नस्थि ।
उसभोऽपि गवपतीध नऽस्थि ।
अथ चे पत्थयसी पवस्स देव ॥१०॥
वीला निखाता अमपवेधी (इति धनियां गोपी)
दामा मुजमया नवा सुसठाना।
न हि मक्सिन्ति घेनुपाऽपि छेत्तु ।
अथ चे पत्ययमी पवम्स देव ॥ ११॥

·पनियसुत्तं
६९
उसभो-रि-व छत्व बंधनानि (इति भगवा)
नागो पुतिलतं व दालयित्वा ।
नाहं पुन उपेस्सं गभसेय्यं ।
अथ चे पत्थयसी पवस्स देव ।। १२ ।।
निन्नं च श्रलं च पूरयन्तो महामेघो पावस्सि तावदेव ।
सुत्वा देवस्स वस्सतो इममत्यं धनियो अभासथ- ।।१३।।
" लाभा वत नों अनप्पका ये मयं भगवन्तं अद्दसाम ।
सरणं तमुपेम चवखुम सत्था नो होहि तुवं महामुनि ।। १४ ।।
गोपी च अहं च अस्सवा ब्रह्मचरियं सुगते चरामसे ।
जातिमरणस्स पारगा दुक्खस्स ऽन्तकरा भवामसे" ।। १५ ।।
नन्दति पुत्तेहि पुत्तिमा (इति मारो पापिमा)
गोमिको गोहि तयेव नन्दति ।
उपधी हि नरस्स नन्दना ।
न हि सो नन्दति यो निरूपधि ॥ १६ ।।
सोचति पुत्तेहि पुत्तिमा (इति भगवा) गोमिको गोहि तथैव सोचति ।
उपधी हि नरस्स सोचना न हि सो सोचति यो निरूपधीति ।। १७ ।।
[सुत्तनिपात, १८-३४]

·२८
अङ्गुलिमालो थैरों
।
सोऽह
-
गच्छ वदेसि, समण, ठितोऽम्हि । मम च ब्रूसि ठित अद्वितो ति ।
पुच्छामि त, समण, एतमत्थ । कस्मा ठितो त्व, अह अद्वितोऽम्हि "||१||
"ठितो अह, अङ्गुलिमाल, सब्वदा । सबेसु भूतेसु निधाय दण्ड ।
त्व च पाणेसु असञतोऽसि । तस्मा ठितोऽह तुव अद्वितोऽसि" ॥२॥
"चिरम्स वत में महितो महेसि । महावन समणो पच्चुपादि ।
चजिस्सामि
सहम्सपाप । सुत्वान गाथ तव धम्मयुत्त" ॥३॥
इच्चेव चोरो असि आवुध च । सोन्भे पपाते नरके अन्वकासि ।
अवन्दि चोरो सुगतस्स पादे । तत्थेव पब्बज्ज अयाचि बुद्ध ॥४॥
बुद्धो च खो कारुणिको महेसि । यो सत्था लोकस्स सदेवकस्स ।
त 'एहि भिक्खूति तदा अबोच । एसेव तस्स अहु भिक्खुभावो ॥५॥
यो पुब्बे पमज्जित्वान पच्छा सो न-प्पमज्जति ।
सो म लोक पभासेति अब्भा मुत्तो व चन्दिमा ॥६॥
यस्स पाप कत कम्म कुसलेन पिथीयति ।
सो म लोक पभामेति अब्भा मुत्तो व चन्दिमा ॥७॥
यो हवे दहरो भिक्खु युञ्जती बुद्धसासनं ।
सो म लोक पभामेति अब्मा मुत्तो व चन्दिमा ।।८।।
दिसा हि मे धम्मकथ सुणन्तु । दिसा हि मे युञ्जन्तु बुद्धमासने ।
दिसा हि मे ते मनुस्मे भजन्तु । ये धम्ममेवादपयन्ति सन्तो ॥९॥
दिसा हि मे ग्वन्तिवादान अविरोधप्पमसिन ।
गुणन्तु धम्म कालेन त च अनुविधीयन्तु ॥१०॥
न हि जातु सो मम हिमे अज वा मन कञ्चि न ।
पप्पुय्प परम सन्ति रक्खेय्य तसथावरे ॥११॥

·अङ्गुलिमालो येरो
-
उदकं हि नयन्ति नेत्तिका, उसुकारा नमयन्ति तेजनं ।
दारुं नमयन्ति तच्छका, अत्तानं दमयन्ति पण्डिता ॥१२।।
दण्डेनेके दमयन्ति असेहि कसाहि च ।
अदण्डेन असत्येन अहं दन्तोऽम्हि तादिना ॥१३॥
अहिंसको' ‘ति मे नामं हिंसकस्स पुरे सतो।
अज्जाहं सच्चनामोऽम्हि न नं हिंसामि कञ्चि नं ।।१४।।
चोरो अहं पुरे आसि अङ्गुलिमालो ति विस्सुतो ।
वुरहमानो महोघेन बुद्धं सरणमागमं ।।१५।।
लोहितपाणि पुरे आसि अङ्गुलिमालो ति विस्सुतो ।
सरणागमनं पस्स,
भवनेत्ती
समूहता ॥१६॥
तादिसं कम्मं कत्वान बहुं दुग्गतिगामिनं ।
फुट्ठो कम्मविपाकेन अनणो भुञामि भोजनं ।।१७।।
पमादं अनुयुञ्जन्ति बाला दुम्मेधिनो जना ।
अप्पमादं च मेधावी धनं सेटुं व रक्खति ।।१८।।
मा पमादं अनुयुजेथ मा कामरतिसन्यवं ।
अप्पमत्तो हि झायन्तो पप्पोति परमं सुखं ।।१९।।
स्वागतं नापगतं, नेतं दुम्मन्तितं मम ।
संविभत्तेसु धम्मेसु यं सेटुं तदुपागमं ।।२०।।
स्वागतं नापगतं नेतं दुम्मन्तितं मम ।
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासनं ॥२१॥
अरञ्झे रुक्खमूले वा पब्बतेसु गुहासु वा ।
तत्थ तत्येव अट्ठासि उब्बिग्गमनसो तदा ।।२२।।
सुखं सयामि ठायामि, सुखं कप्पेमि जीवितं ।
अ-हत्थपासो मारस्स, अहो सत्थानुकम्पितो।।२३।
ब्रह्मजच्चो पुरे आसि, उदिच्चो उभतो अहुं ।
सोऽज्ज पुत्तो सुगतस्स धम्मराजस्स सत्थुनो ॥२४॥

·७२
पालि-सगह
वीततण्हो अनादानो गुत्तद्वारो सुसवुतो।
अपमूल वमित्वान पत्तो मे आसवक्वयो ॥२५॥
परिचिण्णो मया सत्या, कत बुद्धस्स सासन ।
ओहितो गरुको भारो, भवनेत्ती समूहता" ति ॥२६॥
[येरगाथा, ८६६-९१]
२९
काळलायी थेरो
अङ्गारिनो दानि दुमा भदन्ते । फ्लेसिनो छदन विप्पहाय ।
ते अच्चिमन्तो व पभासयन्ति । समयो महावीर भगी रसान ||१||
दुमानि फुल्लानि मनोरमानि । समन्ततो सब्बदिसा पवन्ति ।
पत्त पहाय फ्लमाससाना । कालो इतो पक्कमनाय, वीर ॥२॥
नेवातिसीत न पनातिउण्ह । सुखा उतु अद्धनिया भदन्ते ।
पस्सन्तु त साकिया कोळिया च । पच्छामुख राहिणिय तरन्त ॥३॥
आसाय कस्सते खेत्त । बीज आसाय वप्पति ।
आसाय वाणिजा यन्ति । समुद्द धनहारका ।
याय आसाय तिट्ठामि । सा मे आसा ममिज्झतु ॥४॥
पुनप्पुन चैव वपन्ति बीज । पुनप्पुन वस्सति देवराजा ।
पुनप्पुन खेत्त क्सन्ति कस्सका । पुनप्पुन धञ्चमुपेति र? ।।५।।
पुनप्पुन याचनका चरन्ति । पुनप्पुन दानपती ददन्ति ।
पुनप्पुन दानपती ददित्वा । पुनप्पुन सग्गमुपैति ठान ।।६।।
वोरो हवे सत्तयुग पुनेति । यस्मि कुले जायति भूरिपन्नो।
मञामह सक्कति देवदेवो । तया हि जातो मुनि सच्चनामो ।।७।।
सुद्धोदनो नाम पिता महेसिनो । बुद्धम्स माता पन मायनामा ।
या बोधिसत्त परिहरिय कुच्छिना । कायस्स भेदा तिदिवस्मि मोदति ॥८॥

·तालपुटो थेरो ७३ ३ सा गोतमी कालकता इतो चुता । दिव्बेहि कामेहि समङ्गिभूता । सा मोदति कामगुणेहि पञ्चहि । परिवारिता देवगणेहि तेहि ।।९।। बुद्धस्स पुत्तोऽम्हि असव्हसाहिनो। अङ्गीरसस्स ऽप्पटिमस्स तादिनो। पितु पिता मय्हं तुवंऽसि सक्क ! धम्मेन मे, गोतम, अय्यकोऽसीति ॥१०॥ [थेरगाथा, ५२७-५३६ ] ३० तालपुटो थेरों कदा नुऽहं पव्वतकन्दरासु । एकाकियो अहतियो विहस्सं । अनिच्चतो सवभवं विपस्सं । तं मे इदं तं न कदा भविस्सति ॥१॥ कदा नुहं भिन्नपटन्धरो मुनि । कासायवत्यो अममो निरासयो । रागं च दोसं च तथैव मोहं । हन्त्वा सुखी पवनगतो विहस्सं ॥२॥ कदा अनिच्चं वधरोगनीळं । कायं इमं मच्चुजरायुपद्दुतं । विपस्समानो वीतभयो विहस्सं । एको वने तं नु कदा भविस्सति ।।३।। कदा नुहं भयजननि दुखावहं । तोहालतं बहुविधानुवत्तनि । पामयं तिषिणमसिं गहेत्वा । छेत्वा वसे तंऽपि कदा भविस्सति ॥४॥ कदा नु पञ्जामयमुग्गतेज । सत्यं इसीनं सहसादियित्वा । मारं ससेनं सहसा भञ्जिसं । सीहासने, तं नु कदा भविस्सति ।।५।। कदा नुऽहं सभि समागमेसु । दिट्ठो भवे धम्मगरूहि तादिहि । यथा व-दस्सीहि जितिन्द्रियेहि । पधानियो, तं नु कदा भविस्सति ।।६।। कदा नु मं तन्दि-खुदा-पिपासा । वातातपा कीटसिरिंसपा वा । निवाधयिस्सन्ति न तं गिरिन्बजे । अत्यत्यियं, तं नु कदा भविस्सति ।।७।। कदा नु खो यं विदितं महेसिना । चत्तारि सच्चानि सुदुद्दसानि । सिमाहतऽत्तो सतिमा अगच्छं । पञ्चाय तं, तं नु कदा भविस्सति ।।८।।

·७४ पालि-समह । कदा नु रूपे अमिते च सद्दे । गन्ने रमे फुसितब्बे च धम्मे । आदित्ततोऽह समथेहि युत्तो । पञ्चाय दक्ख, तदिद क्दा मे ।।९।। क्दा नुह दुबचनेन वुत्तो। ततो निमित्त विमनो न हेस्म । अथा पसत्थोऽपि ततो निमित्त । तुट्ठो न हेस्म, तदिद क्दा मे ॥१०॥ कदा नु कट्ठ च तिणे लता च । खन्ध इमेह अमिते च धम्मे । अज्झत्तिकानेव च बाहिरानि च । सम तुलेय्य, तदिद कदा मे ॥११॥ क्दा नु म पावुसकालमेघो । नवेन तोयेन सचीवर वने । इसिप्पयातम्हि पर्थ वजन्त । आवस्मते, त नुक्दा भविस्सति ॥१२॥ कदा मयूरस्स सिखण्डिना वने । दिजस्स सुत्वा गिरिगन्भरे रुत । पच्चट्ठहित्वा अमतस्स पत्तिया । सचिन्तये, त नु कदा भविस्मति ॥१३॥ क्दा नु गङ्ग यमुन सरस्मति । पातालखित्त वळवामुख च । असज्जमानो पतरेय्यमिद्धिया। विभिमन, त नु कदा भविस्सति ।।१४।। कदा नु नागो व सगामचारी । पदालय कामगुणेसु छन्द । निब्बज्जय सब्बमुभ निमित्त । झाने युतो, त नु कदा भविस्सति ॥१५॥ कदा इणट्टो व दळिद्दका निधि । आराधयित्वा धनिकेहि पोळितो। तुट्ठा भविस्स अधिगम्म सासन । महेसिनो, त नु कदा भविस्सति ॥१६॥ बहूनि वस्सानि तयाम्हि याचितो- 'अगारवासेन अल नु ते इद' । त दानि म पन्बजित समान । किं कारण, चित्त, तुव न युञ्जसि ॥१७॥ ननु अह, चित्त, तयाऽम्हि याचितो- 'गिरिब्बजे चित्रछदा विहङ्गमा । महिन्दघोसत्यनिताभिगज्जिनो। ते त रमिस्सन्ति वनम्हि झायिन' ।।१८।। कुलम्हि मित्ते च पिये च आतके । खिड्डारति कामगुण च लोके। सब्ब पहाय इदमझुपागतो । अथो पि त्व, चित्त, न मय्ह तुस्ससि ।।१९।। ममेव एत न हि त परेस । सन्नाहकाले परिदेवितेन किं । सब्ब इद चल इति पेक्खमानो। अभिनिक्खमि अमतपद जिगीस ॥२०॥ सुवुत्तवादी द्विपदानमुत्तमो । महामिसको नरदम्मसारथि । चित्त चल मक्कटसन्निभ इति । अवीतरागेन सुदुन्निवारिय ॥२१॥ कामाहि चिना मधुरा मनोरमा । अविद्दसू यत्य सिता पुथुज्जना। ते दुकावमिच्छन्ति पुनन्भवेसिनो । चित्तेन नीता निरये निरकता ॥२२॥ ।

·७५ तालपुटो थेरो -- - - 'मयूरकोञ्चाभिरुतम्हि कानने । दीपीहि व्यग्घेहि पुरक्खतो वसं । काये अपेक्खं जहमा विरावये'। इतिस्सु मं, चित्त, पुरे नियुञ्जसि ॥२३॥ 'भावेहि झानानि च इन्द्रियानि च । बलानि वोज्झङ्गसमाधिभावना । तिस्सो च विज्जा फुस बुद्धसासने' । इतिऽस्सु मं,चित्त,पुरे नियुञ्जसि ।।२४।। 'भावेहि मग्गं अमतस्स पत्तिया । निय्यानिकं सव्वदुक्खक्खयोगधं । अट्ठऽङ्गिक सवकिलेससोधनं' । इतिऽस्सु मं, चित्त, पुरे नियुञ्जसि ॥२५॥ 'दुक्खंऽति खन्धे पटिपस्स योनिसो, । यतो च दुक्खं समुदेति तं जह। इधेव दुक्खस्स करोहि अन्त' । इतिऽस्सु मं, चित्त, पुरे नियुञ्जसि ॥२६॥ 'अनिच्चं दुक्खं ति विपस्स योनिसो। सुझं अनत्ता ति अधं वधं ति च। मनोविचारे उपरुन्य चेतसो'। इतिऽस्तु मं, चित्त, पुरे नियुञ्जसि ॥२७॥ 'मुण्डो विरूपो अभिसापमागतो । कपालहत्यो व कुलेसु भिक्खुसु । युञ्जस्सु सत्यु वचने महेसिनो' । इतिऽस्सु मं, चित्त, पुरे नियुञ्जसि ।।२८।। 'सुसंवुतऽत्तो विसिखन्तरं चरं । कुलेसु कामेसु असङ्गमानसो। चन्दो यथा दोसिनपुण्णमासिया'। इतिऽस्सु मं,चित्त,पुरे नियुञ्जसि।।२९।। 'आरञ्चिको होहि च पिण्डपातिको । सोसानिको होहि च पंसुकूलिको। नेसज्जिको होहि सदा धुते रतो'। इतिज्स्सु मं,चित्त,पुरे नियुञ्जसि॥३०॥ रोपेत्वा रुक्खानि यथा फलेसी । मूले तरुं छेत्तु तमेव इच्छसि। तथूपमं, चित्त, इदं करोसि । यं मं अनिच्चम्हि चले नियुञ्जसि ॥३१॥ अरूप, दूरंगम, एकचारि, । न ते करिस्सं वचनं इदानिऽहं । दुक्खा हि कामा कटुका महन्भया। निब्बानमेवाभिमनो चरिस्सं ॥३२॥ नाहं अलक्ख्या अहिरीकताय वा । न, चित्त, हेतू न च दूरकन्तना । आजीवहेतू च अहं न निखमि । कतो च ते, चित्त, पटिस्सवो मया ॥३३॥ 'अप्पिच्छता सप्पुरिसेहि वण्णिता । मक्खप्पहानं वूपसमो दुक्खस्त'। इतिस्तु मं, चित्त, तदा नियुञ्जसि । इदानि त्वं गच्छसि पुबचिण्णं ॥३४॥ तण्हं अविज्जं च पियापियं च । सुभानि रूपानि सुखा च वेदना । मनापिया कामगुणा च वन्ता । वन्ते अहं आगमितुं न उस्सहे ।।३५।। सम्बत्य ते, चित्त, वचो कतं मया । वहूसु जातीसु न मेऽसि कोपितो। अज्झत्तसम्भवो कत ताय ते । दुक्खे चिरं संसरितं तया कते ॥३६॥ ।

·पालि-मगह - । न त्व येव नो, चित्त, करोसि ब्राह्मणो । त्व खत्तियो राज-दि-मी करोसि । वेस्सा च सुद्दा त्र भवाम एक्दा । देवत्तन वाऽपि तवेव वाहसा ।।३७।। तवेव हेतू अमुरा भवाममे । त्व-मूलक नेरयिका भवाममे । अथो तिरच्छानगताऽपि एक्दा । पेतत्तन वाऽपि तवेव वाहसा ॥३८॥ न नून दुभिस्ससि म पुनप्पुन ! मुहुमुह चारणिक व दम्सह (१ य) । उम्मत्तकेनेव मया पलोभसि । किन्चापि ते, चित्त, विराधित मया ।।३९।। इद पुरे चित्तमचारि चारिक । येनिच्छिक पत्यकाम यथासुख । तदज्जह निग्गहिस्मामि योनिसो । हत्थिप्पभिन विय अङ्कुसग्गहो ॥४०॥ सत्था च मे लोकमिम अधिट्ठहि । अनिच्चतो अद्धवतो असारतो। पक्खन्द म, चित्त, जिनस्स सामने । तारेहि ओघा महतो सुदुत्तरा ।।४१॥ ते इद, चित्त, यथा पुराणक । नाह अल तुम्ह वसे निवतितु । महेसितो पबजितोऽम्हि सासने । न मादिसा होन्ति विनासधारिनो ॥४२।। नगा समुद्दा सरिता वसुन्धरा । दिसा चतस्सो विदिसा अधौदिसा । सब्बे अनिच्चा तिभवा उपद्रुता । कुहि गतो, रमिस्ससि ॥४३॥ धी धी पर किं मम चित्त, काहसि । न ते अल, चित्त, वसानुवत्तको। न जातु भस्त दुभतोमुख छुपे । धि-र-त्थु पूर नवसोतसन्दनि ॥४४॥ वराह एणेय्य-विगाळ्हसेविते । पब्भारक्टे पकटे व सुन्दरे । नवऽम्बुना पावुससित्तवानने । तहि गुहागेहगतो रमिस्ससि ॥४५॥ सुनीलगीवा मुसिखा सुपेखुणा । मुचित्तपत्तच्छदना विहगमा । सुमजुघोसत्यनिताभिगज्जिनो । ते त रमिस्सन्ति वनम्हि झायिन ।।४६।। वुटुम्हि देवे चतु र-गुले तिणे । सम्पुप्फिते मेघनिभम्हि कानने । नगऽन्तरे विटपिसमो सयिस्स । त मे मुदु होहिति तूलसन्निभ ॥४७॥ तथा तु कस्सामि यथाऽपि इस्सरो। य लब्भती तेनऽपि होतु मे अल । त न करिस्सामि यथा अतन्दितो । विळारभस्त व यथा सुमद्दित ॥४८॥ तथा तु क्स्सामि यथापि इस्सरो । य लब्भती तेन पि होतु मे अल । विरियेन त मम्ह वसानयिस्स । गज व मत्त कुसलऽद्भुसग्गहो ॥४९॥ चित्त, सुख ।

·सुभा जीवकडम्बनिका
७७
तया सुदन्तेन अवट्टितेन हि । हयेन योग्गाचरियो व उज्जुना ।
पहोमि मगं पटिपज्जितुं सिवं । चित्तानुरक्वीहि सदाऽनुसेवितं ॥५०॥
आरम्मणे तं वलसा निवन्विसं । नागं व थम्भम्हि दळहाय रज्जुया ।
तं मे सु-गुत्तं सतिया सुभावितं । अनिस्सितं सब्बभवेसु हेहिसि ।।५।।
पाय छेत्वा विषयानुसारिनं । योगेन निग्गरह पये निवेसिय।
दिस्वा समुदयं विभवं च सम्भवं । दायादको हेहिसि अग्गवादिनो ॥५२।।
चतुब्बिपल्लासवसं अघिट्टितं । गामण्डलं व परिनेसि, चित्त, मं ।
ननु संयोजनवन्धनच्छिदं । संसेवसे कारुणिक महामुनि ॥५३॥
मिगो यया सेरि सुचित्तकानने । रम्म गिरि पाविसि अब्भमालिनं ।
अनाकुले तत्थ नगे रमिस्ससि । असंसयं, चित्त, पराभविस्ससि ।।५४।।
तुम्ह छन्देन वसेन वत्तिनो । नरा च नारी च अनुभोन्ति यं सुखं ।
अविद्दसू मारवसानुवत्तिनो। भवाभिनन्दी तव, चित्त, सेवका" ति ॥५५॥
[थेरगाथा, १०९१-११४५]
।
ये
३१
सुभा जीवकऽम्बदनिका
जीवकऽम्बवनं रम्मं गच्छन्ति भिक्खुनि सुभं ।
धुत्तको संनिवारेसि तमेनं अब्रवी सुभा--- ||१||
" किं ते अपराधितं मया यं मं ओवरियान तिट्टसि ।
न हि पब्बजिताय, आवुसो, पुरिसो संफुसनाय कप्पति ।।२।।
गरुके मम सत्थु सासने या सिक्खा सुगतेन देसिता ।
परिसुद्धपदं अनङ्गणं किं मं ओवरियान तिट्ठसि ॥३॥
आविलचित्तो अनाविलं सरजो वीतरजं अनङ्गणं ।
सन्चत्य विमुत्तमानसं किं मं ओवरियान तिट्ठसि" ॥४॥

·पालि-सगह "दहरा च अपापिका चऽसि विते पब्यज्जा करिस्सति । निक्खिप कासायचीवर एहि रमामसे पुप्फिते वने ।।५।। मधुर च पवन्ति सब्बसो कुसुमरजेन समुट्ठिता दुमा । पठमवसन्तो सुखो उतु एहि रमामसे पुफ्तेि वने ॥६॥ कुसुमितसिवरा च पादपा अभिगज्जन्ति व मालुतेरिता । का तुम्ह रति भविस्सप्ति यदि एका वनमोगाहिस्सनि ||७|| वाळमिगम द्धसेवित कुञ्जरमत्तकरेणुलोळित । असहायिका गन्तुमिच्छसि रहित भीसनक महावन ।।८॥ तपनीयकता व धीतिका विचरसि चित्तलतेव अच्छरा। कासिवमुखुमेहि वग्गुहि सोभसि वसनेहिनूपमे ।।९।। अह तव वसानुगो सिय यदि विहरेमसे काननऽन्तरे । न हि मत्थि तया पियतरो पाणो किन्नरि मन्दलोचने ॥१०॥ यदि मे वचन करिम्ससि मुखिता एहि अगारमावस । पासादनिवातवासिनी परिकम्म ते करोन्तु नारियो ॥११॥ कासिकसुखुमानि धारय अभिरोपेहि च मालवण्णक । कञ्चनमणिमुत्तक बहु विविध आभरण करोमि ते ॥१२॥ सुधोतरजपच्छद सुभ गोणकतूलिकसन्थत नव । अभिरूह सयन महारह चन्दनमण्डित सारगन्धिक ॥१३॥ उप्पल चुदका समुग्गत यथा य अमनुस्ससेवित । एव तुव ब्रह्मचारिनि, सकेसु अङ्गेसु जर गमिस्ससि" ॥१४॥ " किं ते इथ सारसम्मत कुणपपूरम्हि सुसानवड्डने । भेदनधम्मे फळेवरे य दिस्वा विमनो उदिक्खसि" ॥१५॥ " अक्खीनि च तुरिया-रि-व किन्नरिया-रि-च पब्बतऽन्तरे । तव मे नयनानि दक्खिय भिय्यो कामगुणो पबड्डति ॥१६।। उप्पलसिखरोपमानिते विमले हाटकसन्निभे मुखे । तव मे नयनानि दक्खिय भिय्यो कामगुणो पवड्वति ॥१७॥ अपि दूरगता सरम्हसे, आयतपम्हे, विमुद्धददस्सने । न हि मस्थि तया पियतरा नयना, निरि, मन्दलोचने"।।१८।।

·सुमा जीवकऽम्बनिका ७२ "अ-पथेन पयातुमिच्छसि चन्दं कीळनकं गवेससि । मेरे लोतुमिच्छसि यो त्वं बुद्धसुतं मग्गयसि ।।१९।। नऽत्थि हि लोके सदेवके रागो यत्थऽपि दानि मे सिया । नऽपि नं जानामि कीरिसो अथ मग्गेन हतो समूलको ॥२०॥ इङ्गालकुया व उज्झितो विसपत्तो-रि-व अग्गतो कतो नपि नं पस्सामि कीरिसो अय मग्गेन हतो समूलको ।।२१।। यस्सा सिया अपच्चवेक्खितं सत्या वा अनुपासितो सिया । त्वं तादिसिकं पलोभय, जानन्ति सो इमं विहचसि ।।२२।। मय्हं हि अक्कुट्ठवन्दिते सुखदुक्खे च सति उपट्ठिता । सङ्घतमसुभं ति जानिय सम्बत्थेव मनो न लिम्पति ।।२३।। साऽहं सुगतस्स साविका मग्गटुङ्गिकयानयायिनी । उद्घटसल्ला अनासवा सुगारगता रमामहं ।।२४।। दिट्ठा हि मया सुचित्तिता सोम्भा दारु-कचि (१पि)ल्लका नवा । तन्तीहि च वीलकेहि च विनिवद्धा विविधं प-नच्चका ।।२५।। तख़ुद्धटे तन्तिखीलके विस्सट्टे विकले परिपक्खिते । अविन्दे खण्डसो कते किम्हि तत्थ मनं निवेसये ।।२६।। तथूपमा देहकानि मं तेहि धम्मेहि विना न वत्तन्ति । घम्मेहि विना न वत्तन्ति किम्हि तत्व मनं निवेसये ॥२७॥ यथा हरितालेन मक्खितं अद्दस चित्तिकं भित्तिया कतं । तम्हि ते विपरीतदस्सनं सा मानुसिका निरस्थिका ॥२८॥ मायं विय अग्गतो कतं सुपिनऽन्ते व सुवण्णपादपं । उपधावसि, अन्ध, रित्तकं जनमज्झे-रि-व रुप्परूपकं ।।२९।। वट्टनि-रि-व कोटरोहिता मज्झे बुब्बुळका स-अस्सुका । पिळकाळिका चेत्थ जायति विविधा चखुविधा व पिण्डिता" ॥३०॥ उप्पाटिय चारुदस्सना न च पज्जित्थ असङ्गमानसा। हन्द ते चक्खं हरस्स तं' तस्स नरस्स अदासि तावदे ।।३१।। तस्स च विरमासि तावदे रागो तत्थ खमापयि च नं । सोत्थि सिया, ब्रह्मचारिनि, न पुनो एदिसकं भवित्सति ॥३२॥ , - ·पालि-सगह ८. आहनिय एदिस जन अग्गि पज्जलित व लिङ्गिय । गण्हिय आसीविस विय अपि नु सोत्यि सिया, खमेहि नो" ॥३३॥ मत्ता च ततो सा भिक्खुनी अगमि बुद्धवरस्स सन्तिके । पस्सिय वरपुचलक्खण चक्खु आसि यथा पुराणक ति ॥३४॥ [थेरीगाथा, ३६६-३९९३ ३२ वासहस्तं एव मे सुत । एक समय भगवा इच्छानगले विहरति इच्छानगलवनसण्डे । तेन खो पन समयेन सवहुला अभिजाता अभिज्ञाता ब्राह्मणमहासाला इच्छानगले पटिवसन्ति, सेय्यथीद--- चको ब्राह्मणो, तारुक्खो ब्राह्मणो, पोक्खरसाति ब्राह्मणो, जानुस्सोणि ब्राह्मणो, तोदेय्यवाह्मणो, अ च अभि- माता अभिजाता ब्राह्मणमहासाला 1 अथ खो वासेट्ठभारद्वाजान माणवान जघाविहार अनुचकममानान अनुविचरमानान अयमन्तराकथा उदपादि- क्थ भो ब्राह्मणो होनीति । भारद्वाजो माणवो एवमाह-यतो खो उभतो मुजातो होति मातितो च पितितो च, समुद्धगहणिको, याव मत्तमा पिता- मयुगा अक्खित्तो अनुपक्कुट्ठो जातिवादेन, एत्तावता खो ब्राह्मणो होती- ति । वासेट्ठो माणवो एवमाह--यतो खो भो सीलवा च होति वतसपन्नों च, एत्तावता खो ब्राह्मणों होतीति । नेव खो असक्खि भारद्वाजा माणवो वासे? माणव सञ्जपेत, न पन असक्खि वासेटो माणवो भारद्वाज माणव च सञपेतु । अथ खो वासेट्ठो माणवो भारद्वाज माणव आमन्तसि- अय खो, भारद्वाज, समणो गोतमो सक्यपुत्ता सक्यकुला पबजितो इच्छा- नगले विहरति इच्छानगलवनसण्डे । त खोपन भवन्त गोतम एव कल्याणो कित्तिसद्दो अन्भुग्गतो-इतिऽपि मो भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो मुगतो लोकविदु अनुत्तरो पुरिसदम्ममारथि सत्या देवमनुस्सान बुद्धो भगवा ति। आयाम, भो भारद्वाज, येन ममणो ।

·वासेट्टसुतं ८१ गोतमो तेनुपसंकमिस्साम, उपसंकमित्वा समणं गोतमं एतमत्थं पुच्छि- स्साम, यथा नो समणो गोतमो व्याकरिस्सति तथा नं धारेस्सामाति । एवं भो ति खो भारद्वाजो माणवो वासेटल्स माणवस्स पच्चस्सोसि । अथ खो वासेठ्ठ-भारद्वाजा माणवा येन भगवा तेनुपसंकमिसु, उपसंकमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदिसु, सम्मोदनीयं कथं साराणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदिसु । एकमन्तं निसिनो खो वासेट्ठो माणवो भगवन्तं गाथाय अज्झभासि- अनुज्ञातपटिञाता तेविज्जा मयमस्मभो । अहं पोक्तरसातिस्स तारुक्खस्सायं माणवो ॥१॥ तेविज्जानं यदक्खातं तत्र केवलिनोऽस्मसे । पदकस्मा वेव्याकरणा जपे आचरियसादिसा ॥२॥ तेसं नो जातिवादस्मि विवादो अत्यि गोतम । जातिया ब्राह्मणो होति भारद्वाजो ति भासति । अहं च कम्मना ब्रूमि एवं जानाहि चक्खुम ॥३॥ ते नं सक्कोम सञत्तुं अञ्चमनं मयं उभो। भगवन्तं पुटुमागम्म संबुद्धं इति विस्सुतं ॥४॥ चन्दं यथा खयातीतं पेच्च पाञ्जलिका जना। वन्दमाना नमस्सन्ति एवं लोकस्मि गोतमं ।।५।। चक्टुं लोके समुप्पन्नं मयं पुच्छाम गोतमं । जातिया ब्राह्मणो होति उदाहु भवति कम्मना । अजानतं नो पहि यथा जानेमु ब्राह्मणं" ॥६॥ "तेसं वोऽहं व्यक्खिस्सं (वासेट्ठाति भगवा) अनुपुलं यथातयं । जातिविभंगं पाणानं अञ्जमआ हि जातियो ॥७॥ तिणरक्खेऽपि जानाय न चापि पटिजानरे । लिंग जातिमयं तेसं अञ्जमझा हि जातियो ॥८॥ ततो कीटे पतङ्गे च याव कुन्यकिपिल्लिके । लिग जातिमयं तेसं अजमचा हि जातियो ॥९॥ पा...६

·८२
पालि-सगह
चतुप्पदेऽपि जानाथ खुद्दके च महल्लके ।
लिंगं जातिमय तेस अचमचा हि जातियो ॥१०॥
पादूदरेऽपि जानाथ उरगे दीपिट्टिके !
लिंग जातिमय तेस अञमचा हि जातियो ॥११॥
ततो मच्छेऽपि जानाथ उदके वारि-गोचरे ।
लिंगं जातिमय तेस अञमन्ना हि जातियो ॥१२।।
ततो पक्खीऽपि जानाथ पत्तयाने विहगमे ।
लिंग जातिमय तेस अञमा हि जातियो ॥१३॥
यथा एतासु जातीसु लिंग जातिमय पुथु
एव नत्थि मनुस्सेसु लिंग जातिमय पुथु ।।१४।।
न केसेहि न सोसेन न कण्णेहि न अक्खिहि ।
न मुखेन न नासाय ओढेहि भमूहि वा ।।१५।।
न गीवाय न असे हि न उदरेन न पिट्ठिया ।
न सोणिया न उरसा न सबाधे न मेथुने ।।१६।।
न हत्थेहि न पादेहि नागुलीहि नखेहि वा ।
न जघाहि न ऊरूहि न वण्णेन सरेन वा ।
लिंग जातिमय नेव यथा अज्ञासु जातिसु ।।१७।।
पच्चत्त स-सरीरेसु मनुस्सेस्वेत न विज्जति ।
वोकार च मनुस्सेसु समझाय पवुच्चति ।।१८।।
यो हि कोचि मनुस्सेसु गोरक्ख उपजीवति ।
एव वासेट्ठ जानाहि कस्सको सो न ब्राह्मणो ।।१९।।
यो हि कोचि मनुस्सेसु पुयु सिप्पेन जीवति ।
एव वासेट्ठ जानाहि सिप्पिको सो न ब्राह्मणो ॥२०॥
यो हि कोचि मनुस्सेसु वोहार उपजीवति ।
एव वासेट्ठ जानाहि वाणिजो सो न ब्राह्मणो ।।२१!!
यो हि कोचि मनुस्सेसु परपेस्सेन जीवति ।
एव वामेट्ठ जानाहि पेस्सिको सो न ब्राह्मणो ॥२२॥
यो हि कोचि मनुस्सेमु अदिन्न उपजीवति ।
एव वासेट्ठ जानाहि चोरो एसो न ब्राह्मणो ॥२३॥

·वासेट्ठसुत्तं ८३ यो हि कोचि मनुस्सेसु इस्सत्यं उपजीवति । एवं वासेट्ठ जानाहि योधाजीवो न ब्राह्मणो ॥२४॥ यो हि कोचि मनुस्सेतु पोरोहिच्चेन जीवति । एवं वासेट्ठ जानाहि याजको सो न ब्राह्मणो ॥२५॥ यो हि कोचि मनुस्सेसु गामं रटुं च भुजति । एवं वासेट जानाहि सजा एसो न ब्राह्मणो ॥२६॥ न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि योनिजं मत्तिसंभवं । 'भोवादि' नाम सो होति सचे होति सकिञ्चनो। अकिंचनं अनादानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥२७॥ सब्बसंयोजनं छत्वा यो वे न परितस्सति । संगातिगं विसंयुत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥२८॥ छेत्वा नन्धि वरत्तं च सन्दानं सहऽनुक्कम । उक्खित्तपळिघं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥२९।। अक्कोसं वधवन्धं च अदुट्ठो यो तितिक्खति । खन्तीवलं वलानीकं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३०ः। अक्कोधनं वतवन्तं सीलवन्तं अनुस्सदं । दन्तं अन्तिमसारीरं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३१॥ वारि पोक्खरपत्ते व आरग्गे-रि-व सासपो। यो न लिप्पति कामेसु तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ।।३२।। यो दुक्खस्स पजानाति इधेव खयमत्तनो। पन्नभारं विसंयुत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३३॥ गंभीरपझं मेधावि मग्गामग्गस्स कोविदं । उत्तमऽत्थं अनुप्पत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ।।३४॥ असंसटुं गहढेहि अनागारेहि चूभयं । अनोकसारि अप्पिच्छं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३५॥ निधाय दण्डं भूतेसु तसेसु थावरेसु च । यो न हन्ति न घातेति तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३६॥ अविरुद्धं विरुद्धसु अत्तदण्डेसु निन्बुतं । . सादानेसु अनादानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३७॥ .

·८४
पालि-सपह
यस्स रागो च दोसो च मानो मक्खो च पातितो।
सासपो-रि-व आरग्गा तमह ब्रूमि ब्राह्मण !॥३८॥
अकक्कस विज्ञपनि गिर सच्च उदीरये।
याय नाभिसजे कञ्चि तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥३९॥
यो च दीघ व रस्स वा अणु थूल सुभासुभ !
लोके अदिन्न नादियति तमह बूमि ब्राह्मण ॥४०॥
आसा यस्स न विज्जन्ति अस्मि लोके परम्हि च ।
निरासय विसयुत्त तमह मि ब्राहाण ॥४१॥
यस्सालया न विज्जन्ति अज्ञाय अकथकथी।
अमतोगध अनुप्पत्त तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४२॥
यो ध पुच च पाप च उभो सग उपच्चगा।
असोक विरज सुद्ध तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४३।।
चन्द व विमल सुद्ध विप्पसनमनाविल ।
नन्दीभवपरिक्खीण तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४४॥
यो इम पलिपथ दुग्ग ससार मोहमच्चगा।
तिण्णो पारगतो झायी अनेजो अकथकथी ।
अनुपादाय निबुतो तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४५।।
यो ध कामे पहन्त्वान अनागारो परिब्बजे।
कामभवपरिक्खीण तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४६॥
यो ध तह पहन्त्वान अनागारो परिब्बजे।
तण्हाभवपरिक्खीण तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४७॥
हित्वा मानुसक योग दिब्ब योग उपच्चगा।
सब्बयोगविसयुत्त तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४८।।
हित्वा रति च अरतिं च सीतिभूत निरूपधि ।
सब्बलोकाभिभु वीर तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥४९॥
चुति यो वेदि सत्तान उपपत्ति च सब्बसो।
असत्त सुगत वुद्ध तमह
अमि
ब्राह्मण ॥५०॥
यस्स गति न जानन्ति देवा गन्धब्बमानुसा।
खोणासव अरहन्त तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥५१॥

·वासेट्ठसुतं ८५ यस्स पुरे च पच्छा च मज्झे च नत्थि किंचनं । अकिंचनं अनादानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ।।५२।। उसभं पवरं वीरं महेसि विजिताविनं । अनेजं नहातकं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥५३॥ पुवे-निवासं यो वेदि सग्गापायं च पस्सति । अथो जातिक्खयं पत्तो तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ।।५४।। समझा हेसा लोकस्मि नामगोत्तं पकप्पितं । सम्मुच्चा समुदागतं तत्थ तत्य पकप्पितं ।।५५।। दीघरत्तमनुसयितं दिद्विगतमजानतं । अजानन्ता नो पत्रुन्ति जातिया होति ब्राह्मणो ॥५६॥ न जच्चा ब्राह्मणो होति न जच्चा होति अब्राह्मणो। कम्मना ब्राह्मणो होति कम्मना होति अब्राह्मणो ।।५७।। कस्सको कम्मना होति सिप्पिको होति कम्मना । वाणिजो कम्मना होति पेस्सिको होति कम्मना ॥५८॥ चोरोऽपि कम्मना होति योधाजीवोऽपि कम्मना । याजको कम्मना होति राजाऽपि होति कम्मना ।।५९।। एवमेतं यथाभूतं कम्म पस्सन्ति पण्डिता । पटिच्चसमुप्पाददसा कम्मविपाककोविदा ॥६०।। कम्मना वत्तति लोको कम्मना वत्तती पजा। कम्मनिबंधना सत्ता रथस्साणीव यायतो ॥६१।। तपेन ब्रह्मचरियन संयमेन दमेन च । एतेन ब्राह्मणो होति एतं ब्राह्मणमुत्तमं ॥३२॥ तीहि विज्जाहि संपन्नो सन्तो खीणपुनब्भवो । एवं वासेट जानाहि ब्रह्मा सक्को विजानतं" ति ॥६३।। एवं वुत्ते वासेटुभारद्वाजा माणवा भगवन्तं एतदवोचुं-अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतम । सेय्यथाऽपि, भो गोतम, निक्कुज्जितं वा ...पे० p. 27. lines 2-5 धम्मो पकासितो। एते मयं भगवन्तं गोतमं सरणं गच्छाम धम्मं च भिक्खुसंघ च । उपासके नो भवं गोतमो धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेते सरणं गते ति । [सुत्तनिपात, सुत्त ३५] ।

·३३
ब्राह्मणम्मिक सुतं
एव मे सुत । एक समय भगवा सावत्थिय विहरति जेतवने
अनाथपिण्डिकस्स आरामे। अथ खो सबहुला कोसलका ब्राह्मणमहासाला
जिग्णा वुद्धा महल्लका अद्धगता वयो अनुप्पत्ता येन भगवा तेनुपसकर्मिसु,
उपसकमित्वा भगवता सद्धि सम्मोदनीय कय साराणीय वीतिसारेत्वा
एकमन्त निसीदिसु । एकमन्त निसिना खो ते ब्राह्मणमहासाला भगवन्त
एतदवोच-सदिस्सन्ति नु खो, भो गोतम, एतरहि ब्राह्मणा पोराणान
ब्राह्मणघम्मे ति? न खो, ब्राह्मण, सन्दिस्सन्ति एतरहि ब्राह्मणा पोराणान
ब्राह्मणधम्मे ति।
साधु नो भव गोतमो पोराणान ब्राह्मणान ब्राह्मणधम्म भासतु,
सचे भोतो गोतमस्स अगरूति । तेन हि, ब्राह्मणा, सुणाथ, साधुक
मनसिकरोथ, भासिस्सामीति । एव भो ति खो ते ब्राह्मणमहासाला
भगवतो पच्चस्सोसु । भगवा एतदवोच
इसयो पुब्बका आसु सञतत्ता तपस्सिनो ।
पञ्च कामगुणे हित्वा अत्तदत्थमचारिसु ॥१॥
न पसू ब्राह्मणानासु न हिरञ्जन धानिय ।
सज्झायधनधमा सु ब्रह्म निधिमपालयु ॥२॥
य नेस पकत आसि द्वारभत्त उपट्टित !
सद्धापकतमेसान दातवे तदमञिसु ॥३॥
नानारत्तेहि वत्येहि सयनेहावसथेहि च ।
फीता जनपदा रहा ते नमस्सिसु ब्राह्मणे ॥४||
अवज्झा ब्राह्मणा आसु अजेय्या धम्मरक्खिता ।
न ते कोचि निवारेसि कुलद्वारेसु सब्बसो ॥५॥
अट्ठचत्तारीस वस्सानि ( कोमार-) ब्रह्मचरिय चरिंसु ते ।
विज्जाचरणपरियेष्टुिं अचरु ब्राह्मणा पुरे ॥६॥

·ब्राह्मणम्मिकसुत्तं
८७
4
न ब्राह्मणा अञ्जमगमुं नऽपि भरियं किणिसुं ते ।
संपियेनेव संवासं संगत्वा समरोचयु ॥७॥
अचत्र तम्हा समया उतुवेरमणि पति ।
अन्तरा मेथुनं धम्म नास्सु
गच्छन्ति
ब्राह्मणा ॥८॥
ब्रह्मचरियं च सीलं च अज्जवं मद्दवं तपं ।
सोरच्चं अविहिंसं.च खन्ति चापि अवण्णयुं ।।९।।
यो नेसं परमो आसि ब्रह्मा दळहपरक्कमो ।
.स वाऽपि मेथुनं धम्म सुपिनन्तेन नागमा ।।१०।।
तस्सवत्तमनुसिक्खन्ता इधेके वि जातिका ।
ब्रह्मचरियं च सीलं च खन्ति चापि अवण्णयुं ॥११॥
तण्डुलं सयनं वत्थं सप्पितेलं च याचिय ।
धम्मेन समुदानेत्वा ततो यचमकप्पयुं ।
उप्पट्टितस्मि यस्मि
नास्सु
गावो हनिंसु ते ॥१२॥
यथा माता पिता भाता अञ्जे वाऽपि च जातका ।
गावो नो परमा मित्ता यासु जायन्ति ओसधा ॥१३।।
अन्नदा बलदा चेता वण्णदा सुखदा तथा ।
एतमत्यवसं त्रत्वा नास्सु गावो हनिंसु ते ।।१४।।
सुखमाला महाकाया वण्णवन्तो यसस्सिनो।
ब्राह्मणा सेहि धम्मेहि किच्चाकिच्चेसु उस्सुका ।
याव लोके अवत्तिसु सुखमेधित्यऽयं पजा ॥१५।।
तेसं आसि विपल्लासो दिस्वान अणुतो अणुं ।
राजिनो च वियाकारं नारियो समलंकता ॥१६॥
रथे चाजञसंयुत्ते सुकते चित्तसिब्बने ।
निवेसने निवेसे च विभत्ते भागसो मिते ।।१७।।
गोमण्डलपरिवूळ्हं नारीवरगणायुतं ।
उळारं मानुसं भोग अभिज्झायिंसु ब्राह्मणा ।।१८।।
ते तत्य मन्ते गन्यत्वा ओक्काकं तदुपागमुं।
पहूतधनधोऽसि (यजस्सु बहु ते वित्तं) यजस्सु
वहु ते धनं ॥१९॥

·८८ पालि-सगह ततो च राजा सञ्जत्तो ब्राह्मणेहि रथेसभो । अस्समेध पुरिसमेध ( सम्मापास ) वाजपेय्य निरगळ । एते यागे यजित्वान ब्राह्मणान अदा धन ॥२०॥ गावो सयन च वत्थ च नारियो समलकता। रथे चाजञ्चसंयुत्ते सुक्ते चित्तसिब्बने ॥२१॥ निवसनानि रम्मानि मुविभत्तानि भागसो। नानाधचस्स पूरेत्वा ब्राह्मणान अदा धन ॥२२॥ ते च तत्थ धन लद्धा सन्निधि समरोचयु । तेस इच्छाऽवतिण्णान भिय्यो तण्हा पवड्वथ । ते तत्थ मन्ते गन्थेत्वा ओक्काक पुनमुपागम् ॥२३॥ यथा आपो च पठवी हिरञ्ज धनधानिय । एव गावो मनुस्सान परिक्खारो सो हि पाणिन । यजस्सु बहु ते वित्त यजस्सु बहु ते धनं ॥२४॥ ततो च राजा सत्तो ब्राह्मणेहि रथेसभो । नेकसतसहस्सियो गावो अछे अघातयि ॥२५॥ न पादा न विसाणेन नास्सु हिंसन्ति केन चि । गावो एळकसमाना सोरता कुभदूहना। ता विसाणे गहेत्वान राजा सत्थेन घातयि ॥२६॥ ततो च देवा पितरो इन्दो असुररक्खसा । अधम्मो इति पक्कन्दु य सत्थ निपती गये ।।२७॥ तयो रोगा पुरे आस-इच्छा अनसन जरा । पसून च समारभा अट्ठानबुतिमागभु ॥२८।। एसो अधम्मो दण्डान ओक्कन्तो पुराणो अहु । असिकायो हझन्ति धम्मा धसेन्ति याजका ।।२९।। एवमेसो अणुधम्मो पोराणो विझुगरहितो। यत्य एदिसक पस्सति याजक गरहति जनो ॥३०॥ एव धम्मे वियापन्ने विभिन्ना सुद्दवेस्सिका। पुथु विभिन्ना खत्तिया पति भरिया अवमञथ १३१॥

·सीलस्स आनिसंस-फयामुखं
.
खत्तिया ब्रह्मवन्यू च ये चऽचे गोत्तरक्खिता।
जातिवादं निरंकत्वा कामानं वसमागमुं. ति ॥३२॥
एवं वुत्ते ते ब्राह्मणमहासाला भगवन्तं एतदवोचुं- "अभिक्कन्तं, भो
गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतम । सेय्यथाऽपि, भो गोतम, निक्कुज्जितं
वा उवकुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य,
अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य चक्खुमन्तो रूपानि दक्खिन्तीति
एवमेव भोता गोतमेन अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो। एते मयं
भवन्तं गोतमं सरणं गच्छाम, धम्मं च, भिक्खुसंघ च । उपासके नो
भवं गोतमो धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेते सरणं गते" . ति ।
-
[सुत्तनिपात, सुत्त १९]
३४
सीकस्स आनिसंस-कथामुख
सासने कुलपुत्तानं पतिढा नऽत्थि यं विना ।
आनिसंसपरिच्छेदं तस्स सीलस्स को वदे ।।१।।
न गङ्गा यमुना चापि सरभू वा सरस्सती।
निन्नगा वाऽचिरवती मही वाऽपि महानदी ।।२।।
सक्कुणन्ति विसोधेतुं तं मलं इध पाणिनं ।
विसोधयति सत्तानं यं वे सीलजलं मलं ॥३॥
न तं स-जल-दा वाता न चापि हरिचन्दनं ।
नेव हारा मणयो न चन्दकिरणऽङ्कुरा ॥४॥
समयन्तीध सत्तानं परिळाहं सुरक्खितं ।
यं समेति इदं अरियं सीलं अच्चन्तसीतलं ॥५॥

·१० पालि-संग्रह सीलगन्धसमो गन्धो कुतो नाम भविस्सति । यो सम अनुवाते च पटिवाते च वायति ।।६।। सग्गारोहणसोपान अञ्च सीलसम कुतो। द्वार वा पन निब्वान- नगरस्स पवेसने ।।७।। सोभन्तेव न राजानो मुत्तामणिविभूसिता । यथा सोभन्ति यतिनो सीलभूसनभूसिता ॥८॥ अत्तानुवादादिभय विद्धसयति सव्यसो। जनेति वित्ति-हास च सील सीलवत सदा ॥९|| गुणान मूलभूतस्स दोसान बलघातिनो। इति सीलस्स विनेय्य आनिसस-कथामुख ॥१०॥ [ विसुद्धिमग्ग I. 24, Devanagari edition ] ३५ अनिच्चलकखणं रूप जरा पियतर मलिनीकरोति सब्ब बल हरति अत्तनि घोररोगो। नानूपभोगपरिरक्खितमत्तभाव भो मच्चु सहरति किं फलमत्तभावे ॥१॥ कम्मानिलापहतरोगतरगभगे ससारसागरमुखे वितते विपन्ना। मा मा पमादमकरोथ, करोथ मोक्ख दुक्खोदय ननु पमादभय नरान ॥२॥ - ·अनिच्चलक्षणं ११ भोगा च मित्त-सुत-पोरिस-वन्ववा च नारी च जीवितसमा अपि खेत्तवत्यु । सब्बानि तानि परलोकमितो वजन्तं नानुब्बजन्ति, कुसलाकुसलं व लोके ।।३।। भो विज्जुचंचलतरे भवसागरम्हि खित्ता पुराकतमहापवनेन तेन । कामं विभिज्जति खणन सरीरनावा हत्ये करोथ परमं गुणहत्यसारं ।।४।। निच्चं विभज्जति ह आमकभाजनं व संरक्खितोऽपि वहुधा इह अत्तभावो । बम्म समाचरथ सग्गगतिप्पतिद्वं धम्म सुचिण्णमिह-मे-ब फलं ददाति ॥५॥ रन्त्वा सदा पियतरे दिवि देवरले तम्हा चवन्ति विवुधा अपि खीणपुञा । सव्वं सुखं दिवि भुवीह वियोगनिटुं को पञ्चवा भवसुखेसु रति करेय्य ।।६।। वुद्धो स-सावकगणो जगदेकनाथो तारावलीपरिवुतोऽपि च पुण्णचन्दो । इन्दोऽपि देवमकुटऽङ्कितपादकञ्जो (°लञ्छो ? ) को फेनपिण्डनसमो तिभवेसु जातो ।।७।। लीलावतंसमपि योब्बनरूपसोभं अत्तूपगं पियजनेन च संपयोगं । दिस्वा च विज्जुचपलं कुरुते पमाद भो मोहमोहितजनो भवरागरत्तो ॥८॥ पुत्तो पिता भवति मातु पतीह पुत्तो नारी कदाचि जननी च पिता च पुत्तो एवं सदा विपरिवत्तति जीवलोको चित्ते सदाऽतिचपले खलु जातिरंगे ।।९।। ?

·९२ पालि-संगह रन्त्वा पुरे विविधफुल्ललताकुलेहि देवाऽपि नदनवने सुरसुन्दरीहि । ते वे कदा विततकण्टकसकटेसु भो कोटिसिम्बलिवनेसु फुसन्ति दुक्खं ॥१०॥ भुत्वा सुधन्नमपि कचनभाजनेसु सग्गे पुरे सुरवरा परमिद्धिपत्ता । ते चापि पज्जलितलोहगुळ गिलन्ति काम कदाचि नरकालयवासभूता ॥११॥ भुत्वा नरिस्सरवरा च महिं असेस देवाधिपा च दिवि दिब्बसुख सुरम्म । वास कदाचि खुरसचितभूतलेमु के वा महारथगणानुगता दिवीह ॥१२॥ देवऽङ्गनाललितभिन्नतरगमाले गगे महिस्सरजटामकुटानुयाते । रन्त्वा पुरे सुरवरा पमदासहाया ते चापि घोरतर-वेतरणि पतन्ति ।।१३।। फुल्लानि पल्लवलताफलसकुलानि रम्मानि चदनवनानि मनोरमानि । दिब्बऽच्छराललितपुण्णदरीमुखानि केलासमेरुसिखरानि च यन्ति नास ॥१४॥ दोलानलानिलतरगसमा हि भोगा विज्जुप्पभाऽतिचपलानि च जीवितानि । मायामरीचिजलसोमसम सरीर को जीविते च विभवे च करेय्य राग ।।१५।। [तेलकटाहगाथा, २९-४३] ·सुभासितानि । न हि वेरेन वेरानि सम्मन्तीव कुदाचनं । अवेरेन च सम्मन्ति एस धम्मो सनन्तनो ।। २०५॥ वहुं पि चे सहितं भासमानो। न तक्करो होति नरो पमत्तो। गोपो व गावो गणयं परेसं । न भागवा सामअस्स होति ।।१० १२॥ अप्पमादो अमतपदं पमादो मच्चुनो पदं । अप्पमत्ता न मियन्ति ये पमत्ता यथा मता ॥ध०२१॥ पमादमनुयुञ्जन्ति वाला दुम्मेधिनो जना। अप्पमादं च मेवावी धनं सेढे व रक्खति ॥ ३० २६ ।। फन्दनं चपलं चित्तं दुरक्खं दुन्निवारयं । उनुं करोति मेधावी उसुकारो व तेजनं ।। ५०३३ ।। दिसो दिसं यं तं कयिरा। वेरी वा पन वेरिनं । मिच्छापणिहितं चित्तं । पापियो नं ततो करे ।। १०४२ ।। न तं माता पिता कपिरा । अन्जे वाऽपि च बातका। सम्मापणिहितं चित्तं । सेय्यसोनं ततो करे ।। १०४३ ।। यथाऽपि भमरो पुप्फ वण्णगन्धं अहेठ्यं । पलेति रसमादाय एवं गामे मुनी चरे।। व० ४९ ।। त परेसं विलोमानि न परेसं कताकतं । अत्तनो व अवेवखेय्य कतानि अकतानि च ।। ब०५०।। पुत्ता मऽत्यि धनं मत्यि इति वालो विहञ्चति । अत्ता हि अत्तनो नत्यि कुतो पुत्ता कुतो धनं ।। ५०६२ ।। यावजीवंऽपि चे वालो पण्डितं पविरुपासति । न सो धम्म विजानाति दबी सूपरसं यथा ॥ ३०६४ ॥ महत्तमपि चे विञ्जू पण्डितं पयिरुपासति । खिप्पं धम्म विजानाति जिव्हा सूपरसं यथा ।। ब०६५ ।।

·पालि-सगह निधीन व पवत्तार य पस्से वज्जदस्सिन । निग्गरहवादि मेधावि तादिस पण्डित भजे । तादिस भजमानस्स सेय्यो होति न पापियो । ध०७६॥ न भजे पापके मित्ते न भजे पुरिसाधमे । भजेथ मित्त कल्याण भजेथ पुरिसुत्तमे ॥१०७८॥ अप्पका ते मनुस्सेसु ये जना पारगामिनो। अथाय इतरा पजा तीरमेवानुधावति ॥ध०८५ ॥ सहस्समपि चे गाथा अनत्यपदसहिता। एक गाथापद सेय्यो य सुत्वा उपसम्मति ॥ध० १०१॥ यो सहस्स सहस्सेन सगामे मानुसे जिने । एक च जेय्यमत्तान स वे सगामजुत्तमो॥ध० १०३॥ माऽप्प मजेथ पापस्स न म त आगमिस्सति'। उदबिन्दुनिपातेन उदकुम्भोऽपि पूरति । वालो पूरति पापस्स थोकथोकऽपि आचिन ।।ध० १२१ ॥ न अन्तलिवखे न समुद्दमज्झे न पब्बतान विवर पविस्स । न विज्जति सो जगतिप्पदेसो पत्थट्टितो मुञ्चेय्य पापकम्मा ॥ध०१२७॥ सब्बे तसन्ति दण्डस्स सब्बे भायन्ति मच्चुनो। अत्तान उपम कत्वा न हनेय्य न घातये ॥ध० १२९ ।। यथा दण्डेन गोपालो गावो पाचेति गोचर । एव जरा च मच्चू च आयु पाचेन्ति पाणिन ।। ध० १३५ ॥ को नु हासो किमानन्दो निच्च पज्जलिते सति । अन्धकारेन ओनद्धा पदीप न गवेस्सथ ॥ध० १४६ ।। अत्ता हि अत्तनो नाथो को हि नाथो परो सिया। अत्तना व सुदन्तेन नाथ लभति दुल्लभ ।। ध० १६० ।। अत्तना वक्त पाप अत्तना सकिलिस्सति । अत्तना अक्त पाप अत्तना ब विसुज्झति । सुद्धि-अमुद्धि पच्चत्त नाममनो विसोधये ॥ध० १६५ ।।

·सुभासितानि
९५
धम्मं चरे सुचरितं न तं दुच्चरितं चरे।
धम्मचारी सुखं सेति अस्मि लोके परम्हि च ।। ध० १६९ ।।
अन्धभूतो अयं लोको तनुकत्थ विपस्सति ।
सकुन्तो जालमुत्तो व अप्पो सग्गाय गच्छति ।। ध० १७४ ।।
सव्वपापस्स अकरणं कुसलस्स उपसंपदा ।
स-चित्त-परियोदपनं एतं वुद्धान सासनं ।। ध० १८३।।
वालसंगतचारी हि दीघमद्धान सोचति ।
दुक्खो बालेहि संवासो अमित्तेनेव सम्बदा।
धीरो च सुखसंवासो जातीनं व समागमो॥ध० २०७॥
अक्कोधेन जिने कोधं असाधू साधुना जिने ।
जिने कदरियं दानेन सच्चेनालिकवादिनं ।। ध० २२३ ।।
पोराणमेतं, अतुल, नेतं अज्जतनामिव ।
निन्दन्ति तुण्हिमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनं ।
मितभाणिनं पि निन्दन्ति नत्थि लोके अनिन्दितो ।।ध० २२७ ।।
नचाहु न च भविस्सति न चेतरहि विज्जति ।
एकन्तं निन्दितो पोसो एकन्तं वा पसंसितो।। ध० २२८ ।।
न मोनेन मुंनी होति मूळ्हरूपो अविद्दसु ।
यो च तुलं व पग्गय्ह वरमादाय पण्डितो ॥ध० २६८।।
पापानि परिवज्जेति स मुनी तेन सो मुनि ।
यो मुनाति उभे लोके मुनी तेन पवुच्चति ।। ध० २६९ ।।
तुम्हेहि किच्चं आतप्पं अक्खातारो तथागता।
पटिपन्ना पमोक्खन्ति झायिनो मारवन्धना ।।ध० २७६ ।।
दूरे सन्तो पकासेन्ति हिमवन्तो · व पब्बतो।
असन्तेत्थ न दिस्सन्ति रत्तिक्खित्ता यथा सरा ।। ध० ३०४ ।।
मुञ्च पुरे मुञ्च पच्छतो मज्झे मुञ्च भवस्स पारगु ।
सव्वत्थ विमुत्तमानसो न पुन जातिजरं उपेहिसि ॥ध० ३४८ ॥
न जटाहि न गोत्तेहि न जच्चा होति ब्राह्मणो।
यम्हि सच्चं च धम्मोच सो सुचि सो च ब्राह्मणो ॥ध० ३९३ ।।

·पालि-सगह
न चाह ब्राह्मण ब्रूमि योनिज मत्तिसभव ।
'भो-वादि' नाम सोहोति सचे होति सकिञ्चनो।
अकिञ्चन अनादान तमह वृमि ब्राह्मण ॥ध० ३९६ ॥
सचे लभेथ निपक सहाय सद्धिचर साघुविहारि-धीर।
अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानि चरेय्य तेनऽत्तमनो सतीमा ।।
नो चे लभेथ निपक सहाय सद्धिचर साधुविहारि-धीर।
राजा व रट्ठ विजित पहाय एको चरे खग्गविसाणकप्पो ॥
अद्धा पससाम सहाय-सपद सेट्ठा समा सेवितव्या सहाया।
एते अलद्धा अनवज्जभोजी एको चरे खग्गविसाणकप्पो ।
[सु० नि० ४५-४७]
सव्वा दिसा अनुपरिगम्म चेतसा नेवऽज्झगा पियतरमत्तना क्वचि ।
एव पियो पुथु अत्ता परेस तस्मा न हिंसे पर अत्तकामो ।। उ०४१।।
न उदकेन सुचि होति वह्वत्थ न्हायती जनो।
यम्हि सच्च च धम्मो च सो सुचि सो च ब्राह्मणो ॥ उ०९।।
यम्हि न माया वसति न मानो यो खीणलोभो अममो निरासो।
पनुण्णकोवो अभिनिब्बुतत्तो सो ब्राह्मणो सो समणो स भिक्खु ।।
[उ. २६]
अभूतवादी निरय उपेति यो वाऽपि कत्वा न करोमी' ति चाह ।
उभोऽपि ते पेच्च समा भवन्ति निहीनकम्मा मनुजा परत्थ ॥
[इति०४८]
अप्पमाद पससन्ति पुनकिरियासु पण्डिता ।
अप्पमत्तो उभो अत्थे अधिगण्हाति पण्डितो।।
दिलै धम्मे च यो अत्यो यो चऽत्यो संपरायिको
अत्याभिसमया धीरो पण्डितो ति पवुच्चति ॥ इति० २३ ॥
नक्खत्त पटिमानेन्त अत्थो बाल उपच्चगा।
अत्थो अत्थस्स नक्खत्त कि परिस्सन्ति तारका ।। [जा० ४९]
पालि-सगहो निहितो

·NOTES 1 तक्कसिला-तक्षशिला. दिसापामोक्ख -prominent in all directions, बाळाहन-आदाह (आ + /दह)-cremation-ground. पण्यत्तिमत्त (प्रनप्तिमात्र)- -a mere designation, a name. भति (भृति) -JVages. मग्गमूळ्ह (मार्गमूढ)-one who has lost his way. 2 दद्दम-a thumping sound. वेलुवरुक्ख (विल्ववृक्ष)-a Bilva tree. संवट्ट (संवर्त) -annihilation, destruction. तज्जिता (तजिता)-threatened. 3 उच्छंग (उत्संग) -a lap. कस्सक (E (कर्पक) -a tiller, a farmer. पक्कोसापेवा (from प्र + क्रुश्, caus. gerund)---having sent for, having summoned. सोदरिय (स+उदरिक)-born of the same womb, a brother. समोयानेसि (from सम् +अव+1/घा)-concluded. 4 मालयामा-dclighting in the pleasures of scnses, which becomc, so to say, the abode (alaya) of one's mind. दणच्चयता पटिच्चतमुप्पादो (इदं (इदं + प्रत्ययता प्रतीत्यसमुत्पादः)-(the Buddhist Law of) Dependent Origination. किलगयो (क्लमयः)-fatigue. आवटा (आवृता)-wrapped up, covered up. पटिमंचियपतो (from प्रति + संख्या or चद्)-while refiecting. मम्मिलित (from नम् + V !-bent. एकंत (एकांन)-- one shoulder. 35177-17the garment covering the upper part of the Indy. अपनातजातिका (अल्सरजस्कजातिका)--having littlc defilement in their naturc. पा.मं.-७ ·९८ पालि-सगह IS अनच्छरिया (अनु + अच्छरिया)--very wonderful This word misinterpretrd by several scholars as 'not wonderful', अप्पोस्सुक्ता (अल्प + उत्सुकता)---little solicitude, little anxiety पटिभसु (fron प्रति + मा, past tense, 3rd person plural) occurred were inspired मुदिन्द्रिय (मृदु + इद्रिय)--with soft or low ficultues 5 सारिपुत्त and मोग्गल्लान were two foremost disciples of the Buddha कलन्दक निवाप-a pasture donated to squirrels (कल दक) by some former King of Magadha country जुहा (ज्योत्स्ना)-moonlight नवोरोपित ( नव + अवरोपित)-nenly taken away, newly shaved off आसादेसि (आ + मद caus)-caused offence, attacked रतन (probably from अरति)-a measure of length महिद्धिक (महद्धिक )-possessing great miraculous power (ऋद्धि) 6 सावत्थी-थावस्ती जेतवनa park purchased from Prince Jeta by the rich merchant सुदत्त, who came to be called अनायपिग्डिक, because he gave liberal alias to the poor and indigent चीवर भसज्ज परिक्खार-the four essential things for a monk-- clothing, food, dwelling place and medical requsites when he is sick तित्थिय (तीथिर)-a heretre-one who entertains a different religions faith सिंघाटक (शृगाटक)-a place where three or four roads meet, a square 7 कवच (अपच)-a aw ससट्ठो (समृप्ट )-being attached, hau .ins intimate relations अनत्तमनो (अनात्तमना from अन् + आ + दा and मन)-with mund not pleased, displeased ·Notes पटिस्सुत्वा (gerund of प्रति + श्रु)-having replied. पतिरूप (प्रतिरूप)-fit, proper. लेड्डु (लेछु ) a clod of earth, a stone. अप्पावावता, अप्पातंकता (अल्प-आवावता, अल्प +आतंकता)-little of sickness or discase. अनुसासनी (अनुशासनी)-instruction. ओवस्त-पतोदो (अवध्वस्त-प्रतोदः)-with the whip fallen, or laid down. आजचरथो (आजन्यरथः)-with a chariot to which well-bred horses are yoked. विरूनिह (विरूढि )-growth, prosperity. उजुका (ऋजुका )--straight. एलण्ड (एरण्ड )-castor-oil plant. गहपतानी (गृह-पत्नी)-the mistress of a house. सोरता-gentle. वीमसेय्य poten. 3rd per. sing. of वीमंस (मीमंस् desiderative from मन्)-put to test, examine. भकुटि (भ्रकुटि or भ्रुकुटि)-knitting of the eye-lbrow. भिय्योमोमत्ताय ( भूयस्या मात्रया )-the more, to a greater extent. निच्छारेसि (निस् + चर् causal, past, 3rd per. sing.)-gave out. पातुकरोति (प्रादुष्करोति )--manifests, exhibits. अग्गळसूची (अर्गलासूची )-a bolting-pin of a cross-bar. वोभिन्दि (वि + अव + भिद् "past, 3rd per sing.)-was broken. पटिविम्सक (प्रतिवेशक)-a neighbour. उज्यागेसि (उद् +ध्ये caus. past, 3rd per. sing.)-~complained, expressed great annoyance. अपचायमानो (from अप + / चि)-paying respect or honour to. कुद्दाल-a hoe, a pick-axe. मोहगेय्य (cf. Sans. अव + प्ठीवति) may spit. तिणुकका (तृण + उल्का)-a grass-torch. बिलारमस्ता (विडाल + मस्त्रा)-bellows made of a cat's skin. पाठल (कठर)-a potsherd, gravel (which is hard ). 8 निषाद (निघण्टु)-a lexicon. केदुम-(1) Science of rites and rituals; (2) also explained as science of prosody.

·१०० पालि-सगह TIGHT (STUCHT)--self begotten, born of one s own self, legitimate उतु (ऋतु), उतुनी -a menstruating woman योन (यवन)-the Ionian Greck पिसुण (पिशुन)-back biting फरुम (परुष)---harsh सम्फ-vain, useless अमिज्झा (अभिया)-greed Hfer-a Cluster of small rough round balls made of stone-powder studded on a lac strip used for rubbing ones body (especially the back) at bathing time farit (from FT)—bathing powder atafur-one of the two pieces of wood used for kindling sacrificial fire, by rubbing it against the other वेण--a bamboo-worker पुक्कुस (पुक्का or पुल्कस)-a low tribe degraded born of mixed caste सा (वा) a dog पमस्सर (प्रभास्वर)--shining bright वेकुरजा-(a very obscure word, its meaning is not clear ) मनुभूता-depressed crest fallen सम्म तान-while they are dwelling अटलियो उपाहना-strong sandals or shoes (उपानह) अटलियो explained in Cm as गणङ्गण उपाहना shoes with several soles पसल (वपल)-born of a low caste a Candala मनोपदोसो (मन + प्रद्वप -hatred in mind जनी-one who gaves birth to, a mother सम्पायिस्सन्ति (from स + पद causal)-wall satisfy पुण्णो दबिग्गाहो (पूर्णो दर्वीमाह )-Pun in who holds only the ladic (दबी) (for his teacher) and has no higher qualification than that of carrying utensils for his master निज्जित उक्कुन्जय-set right what has been placed topsy turvy, or upside down (निक्कुज्जित) अज्जतग (अद्यत + अग्र)-from now on 9 गिग्यफूट (गनकूट)--Vulture peak सुषुमालो (सु + कुमार)-lery tender, del cate सिविवा (शिविका)-a palanquun.

·Notes १०१ दिवम्मिक (दृष्टर्मिक)-what belongs to this visible tworld; worldly, secular (as against spiritual or what concerns the other world). स्वत्य - खो + अत्य. पयिल्पासथ (from परि+उप+आस्)--to wait upon, to serve. सम्पराय (from सम् + परा + ई)-next world. उपट्ठाक (from उप + स्था)-attendant; servant. पाटिका--explained as अद्धचन्दपासाण; the half-moon-stone-slab to be used at the base of the steps leading to a sacred place like a temple or a monastery. This is often found in the ruins of Buddhist monuments in Andhra State in India, as well as in Ceylon. उम्मुज्जित्वा निमुज्जति (from उद् and नि + मज्)-comes upon (the surface of water) and then sinks again. पच्छाया (प्र+ छाया) -~~-shade. इद्धिपाटिहारिय (ऋद्धि+प्रातिहार्य)-the marvel of miraculous feats. नेवसम्म (नप्काम्य,)-dispassionateness, though Buddhist Sanskrit texts wrongly render it uniformly as cert renunciation' which meaning the word came to have in later Pali. ओकार (अवकार)-lovness. संकिलेस (संक्लेश)-defilement. आनिसंस (आनृशंस)-advantage, benefit. सामुक्कंसिका (सामुत्तपिका)-high, exalted, of a lofty nature. परियोगाळह (पर्यवगाढ)-having gone deep into, merged in. वेसारज्ज (वैशारद्य)-confidence, fearlessness. अ-पर-पच्चयो (अ-पर-प्रत्ययः) -~not relying upon others. सत्युसासन (शास्तु-शासन)-~-the instruction of the Teacher, the Buddha. तेल-पज्जोत (तैल-प्रद्योत)--oil-torch. दक्खिन्ति (द्रक्ष्यन्ति future from दृश् )-will see, see. refore-a scratch on a conch (ste). केसमस्तु (केश+श्मश्रु)-the hair on the head and the beard. ओहारेत्वा (from अवह caus.)-taking off, shaving off. फुट (pp. of फर (स्फर) —full of, filled with. TOT2T57-a place where cows are slaughtered.

·१०२ पालि-सगह ता तस्सर (तन्नीरवर)---the sound of the strings of a lute अच्चायना (अत्यायता)-tautly stretched उद्धच्च (औद्धत्य)-agitation, flurry दोसज्ज (कौमीय)--ziness, indolence चुपकट (व्युपकृष्ट)-removed away from aliers, alone, lanely पहितत्त (प्रहितारम)--given to exertion इत्थत-the state of being here 25 172IFT (21779 epist, 3rd pers sing of JT (11)---knew बुसित (उपित)-lived, practised सच्छित्वा (साक्षीकृत्य)-having rerlised, experienced अरहत (अहताम)—from among the worthy men, the Arhats 10 सुसुमार (शिशुमार)-- crocodile मिगदाय (मृगदाव)-a deer-fotest वाळह-गिलान-very much, intensely, ill (ग्लान) काल-विरिया-death, (finishing the period of life alloted) सारेख (सापेक्ष)-with expectations not yet fulfilled तित् (from / कृत्)-to card सथरितु (from म+स्तु)-to spread ओलिखितु-to scrape off चेतोसमथ (चेत *74747 )--the tranquility of mind ओगाध (अवगाव)-a firm place, a footing अस्मास (आश्वास)---confidence पटिप्पस्सम्मि (from प्रति प्रश्रम्भ)----stopped, came to an end गेलन (ग्लान्य)-illness, suckness, weakness जोलुम----depending up, relying upon, resting upon (cf अवलम्व्य) 11 पिद्वितो (पृष्ठत )-on the backside वीजयमानो-fanning परिहानि--decline art--name of a clan in north Bihat, that had maintained ? small republic of their own अभिण्ह (अमीक्ष्णम)-every moment, always पाटिवखा (प्रालिकाक्ष्या)-to be expected ·Notes ३ नमग्गा (समत्रा)-united, all together. पञ्चत्त (प्रज्ञप्त)---laid down, ordained. महल्लक (महा+आर्यक ?)-old, venerable. ओस्वास्स, पसव्ह (अवकृप्य, प्रसह्य)-dragging, over-powering, forcibly, violently. अकरणीया-impossible to be dealt with; impossible to be overcome. 5961971-talk, consultation, negotiation. fata-split among intimate friends. 12 कुक्कुट-a cock. संमज्जित्वा (from सं+ मृज) having swept. पटिजन्गित्वा (from प्रति जागृ)-having watched over; having taken care of; having tended; having looked after. पटिसल्लीयति (from प्रति+सं + ली)-retires, goes to a solitary place. चेतिय (चल्ल)-a temple. मुगार (शून्यागार)-a solitary place. अज्जोहार (अन्यवहार, अवि अभि ?)-food. दव -sportive appearance. fafanuelã -- cessation of affliction or pain. पटिहवानि (from प्रति + हन्)-to bring to an end; kill. यात्रा-sustenance of the body. फासुविहार-comfortable living; living at ease. अनवज्जता-faultlessness. अमजन-lubrication. अक्ख (क्स) asle. फोब्ध (प्रष्टव्य)-a tangible object. निमित्त and अनुव्यञ्जन-major and minor marks, or characteristics. जिन्दावस्त = जिन्हावा + अस्त-possessing tongue. सुमल्स चकखुमा + अल्ल. अन्न-(potential, 3rd per. sing. of अस् to be) = सिया (स्यात्). लगुर-मुग्गर (लगुइ-मुद्गल)-a stick and a heavy club. परिपातियन्तो (from परि + पत् caus. & pass.)-being attacked; being felled down; being pursued. वत्त-पटिवत्त-services or duties of a religious character of a major or minor nature. उदिनन्त, हितापेन्त-reciting and making others recite. योनिसो ननसिकार (योनियः मनस्कार)-wise, reasonable, thinking.

·१०४ पाति-सगह गोचर--sphere of activity पेत्तिक (पतृक)~-paternal, hereditary सतिपट्ठान (स्मृत्युपस्थान)-setting up one's mindfulness, alertness वुतिकप्पन-arranging one's own way of living (वृत्ति) जिन-the conqueror, the Buddha who has conquered Mira and other evil spirits 13 Readers will note that a double danda (11) is used in No 13 to mark the close of speech of Milında or Nagasena एक्न्तसुख (एकान्तसुख)--complete happiness fire-laziness महहाम (from श्रत् + V पा)-belteve, have faith in ब्रूहेति (from बृह)-increase, develop, indulge in मनापिक-pleasant फस्म (स्पर्श)-contact भूनहु (भ्रूणहा}--an embrvo-kilker, a destroyer of everything that is on the increase, or of every thing that is to grow or flourish पच्चत्ते (प्रत्यन्ते) कुपिते-when the border-region is disturbed बलत्थ (बलस्थ) -a warrior, a soldier, an army officer परियेसना (पर्येपणा)-search, quest उच्छादन (उत्नादन)-shampooung, rubbing, anounting अप्पटिभाग-having no counterpart, having nothing similar सपटिच्छामि-accept, accede to, agree to उपनीय (स्थापनीय)-fit to be placed aside or beyond consideration सठान (सरथान)-form, shape अरूपकायिका देवा-gods with no physical form (to be seen) सूयति (श्रूयते)-It is heard 14 जच्चन्धो (जात्यन्ध )-born blind पीठमप्पी (पीठमी)-lame, crippled, one who crawls with the help of a पीठ, a srat or a charr असकूट-top of a shoulder ममता (मम्कृता)-compound things मआरम्मण (आलवन) -an object on which the mind dwells अपणव (अर्णव) -ocean ·Notes १०५ 15 कुलूपक-भिक्खु-a family-priest, a mendicant who is a familyfrequenter. उच्छु (इक्षु)-a sugar-cane. अन्तोगभ-inner room, inner apartment. फाल a picce, a scrap. पटिकच्चेव-previously, already. फणा-the hood (of a serpent). खेळ-saliva. घत (घृत)-ghee. पविसत्त (प्रक्षिप्त)-thrown, placed down, put in. 16 मातुपोसको (मातृपोपक:)-supporter of a mother. विस्सट्ठ (विसृप्ट)-abandoned, given up. वंक (वक्र)-crooked. समन्नागत (समन्वागत)-possessed of, equipped with. पुप्फपुर (पुप्पपुर) -an old name of Pataliputra, modern Patna, in Bihar. मच्छेर (मात्सर्य)-sclfishness. चाग (त्याग)-self-sacrificc. सुति पत्तो (श्रुति प्राप्तः)-came to know. दानऽग्ग (दानागार)-charity-hall. भत्तऽग्ग-food-hall. संखात (संख्यात)-known as. दाग-व्यावट (दान-व्यापृत)-(an officer) in charge of charities. आणापेसि (from आ+ज्ञा casual)-ordered. दुरासदा-~difficult to be approached, or plcased. यज्ञमुत्त-the sacred thrcad, यज्ञोपवीत. पुष्टिका-water-pot (कमण्डल). उन्दनील---thc strong pillar dug dcep into the carth in front of a city-gate. .

·पालि-सगह यन्तमुद्दिका (यन्त्रमुद्रिका)—the key that will open the machine (loch) विच्याटवि (विन्ध्याटवी)-~-the Vindhya forest समार--requisites, provisions, necessary things कहापण (कार्षापण) a coun that was in use in olden days वज (बज)-a cow-pen cow-pen उखरि--a pot GT3417—name of a boy who was cast away in the open, picked by a man and again later exposed to the skies, when he was protected by a bullock who stood abote him with his legs astride Thit boy became later a great merchant of Kosambi खुद-a hunter विनिच्छय-decision (in law sunt फरगु (परशु)-- --an axe, a hatchet FRIHET--a leaf of a plant called FTTH, which apparently has a hard, suff, edge विम्हित (विस्मित)-~-astonished सन्द (सान्द्र)-thick प्राह्मण-वाद-the discussion carried on by the Brahmana See text p 45 1 13 ब्राह्मणो सराद परियेसतो सुवष्ण-पणालियापुत-बम्पल-सुत्तवाटि-a round woollen string passed through golden tubulır beads बाहुसच्च (from बहुश्रुत)--plenty of hearing others, knowledge भावुध (आयुध)--weapon फेवट्ट (पंवत)-a fisherman वोहरन्तान जानिरमाम--He shall know what [people] speak (about thus incident) यफ्रूरपूर्व-a pan cake हम्नति-used in active sense, sec इन्दौरे पटिहग्जित्या P 46,15, Mahisnddanita (Sinh ed 1903, P 439) quotes other cuamples 17 मतिमा परिषदा (मप्यमा प्रतिपद)-the मित्रा (अभिता)-knowledge

·Notes
१०७
नम्मा-बागाम (सम्यक-व्यायाम) -right effort.
इच्छ इच्छन्तो-longing, desiring.
मंग्वित्तेन (संक्षिप्तेन)-in brief, in short.
उपादानक्वन्या (उपादानस्कन्धाः)-the (five) groups of existence of a
living being.
पोनोमविका (पौन विका)-leading to rebirth.
चाग (त्याग)-self-sacrifice. मुत्ति (मुक्ति)-escape.
बनालय (अन +- बालय)-no attachment, detachment.
18
पटिच्च-नमप्पाद (प्रतीत्य + समत्पाद)-Dependent Origination; the
Law of Origination depending upon some other factor.
मंधारा (मंस्काराः)-all compound things; but here this word
mcans 'activitics'.
सळायतन (पट + आयतन)-six organs of sensc.
भय-is used for larma-bhava, karmic existence.
उपायाग-tribulations. केवल मय, whole, complete.
19
अनत्ता (अनात्मा)-No self, no soul.
परितनति (परितृप्यति from परि + तृप्; sometimes confused with
formations from परि+अम्)-has longing, has craving.
अ-परितसं (अ-परि-तृप्यन्)--having no longing, no craving.
इलन [स्त्य + त (त्व)]-the state of bcing horn here in this world.
20
%
3D

·पालि-सगह यन्नमुद्दिया (पन्त्रमुद्रिका)-the key that will open the machine (lock) विन्याटवि (विन्ध्याटयी)-the Vindhya forest समार--requisites, provisions, necessary things कहापण (वापिण)-a coin that was an use in olden days वज (व्रज)-a cow pen उववहि-a pot घोसकुमार-~name of a boy who was cast away in the open, picked by a man and again later exposed to the skies, when he was protected by a bullock who stood aborc him with his legs astride Thit boy became later a great merchant of Kosambi - a hunter fafae34-decision (in law suit) फरसु (परदा)-an axe, a hatchet कासमद्ददल - leaf of a plant called पासमद, which apparently has a hard, stuff, edge विम्हित (विस्मित)-rastonished सन्द (सान्द्र)-thack प्राह्मण-वाद-the discussion carned on by the Brahmana See text P 45 1 13 ब्राह्मणो याद परियेस तो सुवण-पणालियायुत-कम्बल-सुत्तवट्टि-a round woollen string passed through golden tubular beads बाटुमच्च (from बहुश्रुत)--plenty of hearing others, knauledge थावुध (आयुध)-ieapon पवट्ट (पंवत)-a fisherman वोहरलान जानिस्माम-ne shall know what [people] speak (about thrs incident) पपत्रपूर्व-a pan cake हम्नति-used in actise sense, see इन्दखोरे पटिहन्जित्वा p 46,15, Mahāsadelanin (Sinhed 1909, p 439) quotes other cuamples 17 मतिमा पटिपदा (मध्यमा प्रतिपद)-the Middle Fath अभिजा (यभिना)-knowledge ·Notes सम्मा-वायाम (सम्यक्-व्यायाम)-right effort. इच्छं 5601-longing, desiring. संखित्तेन (मंक्षिप्तेन)-in brief, in short. उपादानवखन्या (उपादानस्कन्धाः)-the (five) groups of existence of a living being. पोनोमविका (पोन विका)-leading to rebirth. चाग (त्याग)---self-sacrifice. मुत्ति (मुक्ति)-escape. बनालय (अन् + बालय)-no attachment, detachment. 18 पटिच्च-समुप्पाद (प्रतीत्य + समुत्पाद)-Dependent Origination; the Law of Origination depending upon some other factor. संखारा (संस्काराः) all compound things; but here this word means 'activities'. सळायतन (पड़ + आयतन)-six organs of sense. भव-is used for tarma-bhava, karmic existence. उपायास-tribulations. केवल सब, whole, complete. 19 अनत्ता (अनात्मा)--No self, no soul. परितस्सति (परितृप्यति from परि + तृप्; sometimes confused with formations from परि+त्रम्)-has longing, has craving. अ-परितस्सं (अ-परि-तृप्यन्)--having no longing, no craving. इत्यत्त [इत्य + त्त(त्व)] -the state of being born here in this world. 20 अखिय (अ-संख्य)-a period of time which is incalculable; an immense number. समिद्ध (समृद्ध)-prosperous. हेहिति-हेस्सति-future of हु to be. हेतुये an archaie form of aña, infinitive from to be. अमतं-तळ-the lake of immortality. विनायक-one who leads. सेरी (स्वैरी)-moving as one likes. जिगुच्छियं-जिगुच्छन्तो-getting disgusted with. उच्चारठान-the place where people case themselves; latrine. गेस-fesces. वच्चं करवा-having eased oneself (in a latrine, वच्चकुटी).

·91f75-797 umbrohen, crumbled yaele (4799)-constantly oozing oul = 5=74not one, many af43371 (TI) ---some high miraculous powers which the Buddhists believe to be six (See verse 46 below) 975-name of the first Buddha in the traditional list of the legendary Buddhas that are supposed to have preceded the hustorical Gautama Buddha CHF4F (TEHT --- 3647)--the path, the way 14 Teen (214949) -- pleasure, delight, cheerfulness qarafu (from 1 to fac)-communicated afarit (afart)-agitated with the idea of working more zealously खणो etc-in order that the right moment (701) may not pass over me, may not be missed by me 3959 (59 + 3ft +. 3TTT) —pass over, be missed 31537 straight (Path) itafat (from 7a causal )---make clean Easf77-(sf) --by those wlio possess sıx high powers erorreta (sítm+IT)--one who has destroyed depravities 9-567T (+355f177 ) --with the palms of hands joined together for paying obeisance to others TET-a Parijataka flower 799 different kinds of flowers वाकचीर- hemp cloth अवकुज्ज-with face turned downwards 91194 (from aft causal ) --burn TT ( future of )- shall be HELST ()-omniscience TUT #91-the threc planes of existence recognised in Buddhismthe plane of desire (FI), the plane of formn (FT) and the plane of the formless (ET) Farfer--the treasure of possessing the ( male] sex arasti-possessing the necessary qualification -collection afinitar-carncat destre, prayer. fafa (ra)-becomes successful Fit:7 (31+INT)-the head of a bed, a pillow ·Notes १०९ पघानं दुक्करकारियं-strenuous exertion which is very difficult. safafa (future of 59+5) --will go. पटियत्त-made ready, prepared. कोलिय-उपतिस्स-better known respectively as मोग्गल्लान-सारिपुत्त. अस्सत्य (अश्वत्थ)-the Pipal trec. उक्कुट्ठि ( from उत् + त्रुश्)-a shout of joy. glafre (sec Text, 24.4 from 31+ causal) --strikc the arms with the palms of hands. अद्धा (अव्वा)---here, it means time. 21 वट्ट (क) (वर्तक)-a quail. पोतका-a young onc. कुलावक-a nest. गिम्ह (ग्रीप्म)-summer. कण्हवत्तनी (कृष्ण-वर्तनि:)-fire that leaves behind a black trail. तसिता (from बस्)-threatend with firc; frightened. वेवितो-quaking, shaking. कातवे ( कर्तवं = कर्तुम्)-Vcdic Infinitive from r to do. सन्चकिरिया (सत्यक्रिया)- truthful asscveration, or a truthful declaration. अ-यञ्चना ( from अ-- Vedic/बञ्च् to walk, to take steps )- that cannct take stcps or walk. यवसाय (अवाश्रित्य)-relying upon. जातवेद-firc. सिली (गिलो)--the crested onc; here, firc. पज्जलिको (from t-- ज्वाला)-that which has a flame; firc. करीन [-a measure of length-wisc and breadth-wisc spac.. 22 हर-a kind of dccr ( specially preferred forn sacrificc मुनत (गु-गप्त)-well-hcated. साग- (कार)-compassicn. पनवन्तो (घकान्तः)-went up to. लामत (आरसन्नी काल -the time when enc is rctorcel t.. health. तु (प)-an arrow. forizlari (fata)- trajlris friend. अगालि (जन्मा)-ignoble. मंगे-finlfilling diesire, दोषि-noiskerisc, religitenuri.i.

·११० पारि-सगह 23 सव्य (स+आह्वय)-with a name, named तथ (तथ्य) वितथ (वितथ्य)-truth and falsehood वीमसयामि (from मीमस्)-put to test पलित-white, grey her वलित-winkled पग्गहेत्वान (gerund of प्र - गृह)-having made a strong effort रट्ठवड्डन (राष्ट्रवर्धन)-who helps the prosperity af a nation वेद जातो-one in whom joy or satisfaction (वैद - तुट्ठि) has arisen Hi tal-do not hesitate वनिव्बक (वनीपक) -~a beggar चोदितो---urged on, वालमिज (°मजा)--the soft pith of the fruit of a palm tree देस्स, देस्सिय (द्वष्य')-what is hated 24 तिदस (त्रिदश)-Thirty, gods. थोमयत (denom from स्तोम)-praising दुस्स (दूप्य)-a piece of cloth उदग्ग (उदग्र)-elated with Joy चित्ति करित्वा-having thought over कल्यत्प-pleased, satisfied लोमहसन (रोमहर्षण)-the hair on the body standing erect, horrtpilation द१ -दिसा मह' (मरत)-gods सेलेन्नि--whistle पोथेन्ति (see Text 20 72 variant of Fiafra ( from the causal ) -strike franit—the name of the park wher the Buddha was born नद= नदन्तो-roaring उक्का (उल्या)-a smelting pot of a goldsmith दद्दल्लमान--blazing, shining bright तारासन (तारा+ऋषम)-the prominent onc among stars वीतिपतन्ति (व्यतिपतन्ति)-were falling down, were being waved नेक्ख (निप्न)-a gold corn जिगिमय (जिगीपक)-wishung to win अनुत्तराय = अनुत्तरो+अय-this is he who has no superior. बोरवाय-ओरको (inferior ) + अय ( ·पालि-तगह ११२ चीतिसारत्वा ( from वि+अति+स causal)-having finished मुसु (शिशु)-a baby, a very young person वण (वर्ण)-आरोह-compleston and height जातिमा-of good breed, noble नागसघ-an assemblage of those who have no sins (न लागु येस, ते) चक्साहि-च---अक्साहि उजु (जु)-straight अभिपत्यय (अभिप्रार्ययन्)-~-soliciting, hankering after नेक्खम्म (नप्वाम्प)-dis-passionateness, Buddhist Sanskrit texts, however, render it as नमाम्य, renunciation, leaving one's louse, which sense the word got only in later days पपान (प्रधान)-effort, exertion (in practsing meditation) दव-दिस्या-hasing scen or noted सेम (क्षेम)-sale 26 पहितत (प्रहितारम)-giren to exertion नमुची (नमुचि)-Mara, the evil spirit एवम (एकाग)-in one part पाहगि-परिस्ससि-will do अग्गिनुत (अग्निहोत्र)-fire-sacrifice भण (भणन्)-speaking सुप्पिपासा (क्ष +पिपासा)-hunger and thirst थीन (स्त्यान)-मिद्ध-Jethargy and laziness, sloth and torpor भोरपवुच्चति (मी +उप+उच्यते)-s spoken of as • fear'. मकर (म्रक्ष)-belittling the merits of others पम्भ (स्तम्भ)-obstunacy सिला (चार)-fame or glory समुसम (from राम् + Vए) - may clcvatc - माह (कृष्ण)-the Black One, the Mara, the cil spirst अ-मूरा-one who is not brase, a coward मुज-kind of gras घिरत्यु (घिर+स्तु)-he upon पगाना (प्रगाम)--merged in, sunk in मुमा (गुला)-of good practices धनिती (प्पदिनी)-army अम्मा (अदमना)-hth as onc वागवान-aving brought under once control पुए (पर)-varnous, many WHITI (TTT) -something lasicful, luyin, 800] relu's.

·Notes वीगा कच्छा अभस्सय (from भ्रंश)-the lute fell down from his side (showing that Māra was defeated in his attempt to seduce the Buddha away from pursuing his path of exertion and meditation. 27 What-living with those that are agreeable. forfa (of 7) - fire. faiafax-free from stubborness. sia #7FT (1977:)---black-flies and mosquitos. fashi 9-a well-prepared rafter. 99T (from T+)-obedicnt. 774 (777)—a servant. fifas (Falace-one's own earnings; wages. 9--calves that are grown up and have a sex-longing; those that are not yet trained (castrated ). apa-very young calves that are still drinking milk from their mother-cows. TV-ni-a pregnant cow. Taut-young cows which continue their species by giving birth to young ones. grietta kind of ill-smelling creeper. Fitotuman clephant. TESTÖTOA (THETeat) --the state of being conceived in the womb. Fiat (Format) - (FT3)--spaces, low and high. 517969-immediately, ugat-worldly possessions. 28 aeg-honoured, worshipped. siten (597) -a pit, a hollow. 97 (FTF) --a precipice. 3720 T ( 37 tista from va )-dragged into, thrc:v. Tafsi (from 7 -)--being heedless, negligent. farti (fe:) - those that are hated; enemics. Starefa (from 31+ causal) --take, receive. T.I.C ·११४ पालि-सगह पप्पुय्य (प्राप्य)-having obtained तसथावर (प्रस-स्थावर)-animals that are coraparatively movable (subject to quaking) and immovable नत्तिका (नेतृका)--channels तेजन-an arrow अनणो (अनृण)-without being indebted to any one उब्बिाग (उद्विग्न)--sad, dejected आहित (अहित)-put down उदिच्च (उदीच्य)-northren country anat-that which leads to existence, craying 29 बङ्गारिनो - sparkling bright (like burning coal ) दुमा (बुमा )-trees भगी रसान-partaking of juicy substance पवन्ति (प्र+वा pres 3rd per plural) -- blow वप्पति (from वप्)-15 sown पुनति (/पू)--purifies. भूरिपञ्चो (मूरिप्रज्ञ )-a man of great wisdom आयक-grand father अगीरस--produced from burning coal, shining bright According to mythology TEH was one of the families derived from the first ancestor, अगिरम् 30 कदरा-cleft, den, care विहस्सविहरिम्स-shall live नीळ (नीड)-nest लिपिण (तीक्षण)-sharp सभि (सद्रि )-with good men पघानियो-gven to exertion 4919-one who sees things as they are तदि (ती)-indolence, torpor मिरिमरा (मरीमपा)-serpents अत्तत्थिय (आत्माविर)-loking to ones own needs, or to what is bencficul to oneself हास-1st pers sing, future of to be पाया (प्राट)-rain, rainy season परमामा (परामर)-the sub-marine fire ·Notes ११५ Fafeguardi (from firs+f9€)-getting disgusted with. gere (from 9779 caus.) -may shatter, cleave, destroy. Sur (Utara:),oppressed by the burden of a debt. faathi-going through the air, birds. ferorthe great Indra as god of rain. fagt (Fist)-sport. 134rt (afa +5917)--come to, arrived at. 5719... 19:—what is the use of bewailing when I have fully equipped myself (for the forth-coming struggle ]. 4645 forin-I want to win the deathless state. महाभिसक्को (Half 477) -a great physician. Fight--the trainer of men that are fit to be trained. 3-faen (2-Fela:)-ignorant. fatin...Fiat-those that are relegated to hell, being misled by mind. वसंवसन्तो-dvelling. मा विरावये-do not offend me. इन्द्रियानि, बलानि-the (five) faculties and powers which are सद्धा faith, als mindfulness, fara exertion, tfa concentration and qasi insight. disinfi (aifa tifi) - factors of enlightenment. They are seven : fi mindfulness, 4f997 investigation into the Dhamma, farea effort, exertion, of joy, 461fa pacification, समावि concentration and उपेक्खा equanimity. fasii fast--the three kinds of lore : (1) knowledge of past existences, (2) divine sight of all the planes of existence including heaven and hell; and (3) the knowledge of the destruction of all the depravities (11991). affa ---the Buddhist Path consisting of eight factors : Fifafe right (philosophical) view, FH117"I right resolve, सम्मावाचा right words, सम्माकम्मन्त right actions, सम्माआजीवो right livelihood, TFHIOTT right efforts, if right mindfulness and hirshita right concentration. Ifraelformerly you were directing me to. oft vis bancful and condemnable to death.

·११६ पालि-सग taken up अभिमापमागतो-who has come to be cursed (अभिशाप) by peopl when he visits their houses for begging alms विसिस तर चर-moving about [ for food ] in different streel (विसिखा) दोसिना-night आरञ्जिक---living in a forest पिण्डपातिक-one who begs his food सोसानिए (स्मासानिर)-one who lnes in a cemetery (स्मशान) qfi-onc who puts on a garment made from dusty rigg नेराग्जिक-one who has thic practice of sitting to (without lying down for rest) go for UTT (Sans ferat)-having cut अरपरया (अ-रम्या)-on account of something inauspiciour अ-हिरीपना (ज-हीक-ता)-shamelessness पटिस्राय (from प्रति+श्रु)---solernn undertaking, a promise वन्त (वान्त, Pp from वम्)-vomitted तया रते-because of you अज्झत्तगम्मवो-born of my own self राजनिति (राज+ऋषि)-21s inserted in the Sandh of Pall wore राज and इमि तवेद वाहमा-just because of you देवतन (देव+the Vedic sulfie स्वन cf also जापत्तन, जारता in Ph and जरिवन and गमि-रवन in Vedic Sanskrit) to stitc being a god aft little play, masque (that is constantly shufted fror place to place and exhibited) तुम्मिरममि (from )-hill tetray ।

·Notes ११७ 49 min (791n toprocent) oozing out at nine [openings of human body ). TT-TOT- a hoar and a deer. 7_7795-(perhaps from I and Vedic 9177, to swing) with very beautiful wings. 5 (75-it has rained. facto having branches (1997); a trec. zifefs (future of )--will be. PE=fft-will do. (3397-the ruler, controller. Coran (amin)--having no indolence. hinh=+ atafi—will bring under control. afga (af)-firm, steady. योगाचरियो-~-the trainer of those that are fit to be yoked (योग). (I)-straight, going on the right path. 1467_origin. fandt 7770-passing out of existence and again coming into existence. 791671...ETET--you will become an inheritor (दाय+आ *VT) of gifts from him who preaches the highest, that is, the Buddha. front (auth)-thinking in a wrong or topsy-turvy vay, mis-construing, TT-HOES -a rustic circle; a circle of cows, or of care-takers of cows. --fetter. qi famiff--you will be defcated (in your purpose). 31 979 ( 5 )--a deceitful fellow; a rogue. Fiabeti-(from 7+ą to cover)-standing in, blocking, the way. 2777-free from any defilement, sinless. artz (Hatfa)--shaken by the wind. CITITE (77+ TE.)--to sink in, to merge in, to enter.

·88 € पालि-सगह अभिसापमागतो-who has come to be cursed (अभिशाग) by people when he visits their houses for begging aims fafas 97-moving about [for food ] in different streets (fafirat) दोसिना-night आरञिक-living in 1 forest पिण्डपातिक-one who begs his food etafora (Falaf)-one who lives in 1 cemetery (FT) Tugat--one who puts on a girment made from dusty ngs नेसज्जिक-one who has taken up thie practice of sitting up (witlout lying down for rest) te for at (Sans feat)-having cut of79647 (21-774T) – on account of something inzuspicious 37-FATT (21-64 at) --shamelessness oferire (from afa+1)-solemn undertaking, a promise TO (EFT PP from H)--somitted तया पते-because of you अज्झत्तसम्भवो-born of my own scif tafafe (T* 4.ET) — 18 inserted in the Sandlu of Pali words TB and gfx तवेव वाहसा-Just because of you (dat-the Vedic sullix can cf also ITT, HTC777 in Pih and qfac and afritt in Vedic Sanskrit) 11c state of being a god Erft-a little play, masquc (that is constantly shufted from place to place and exlubitel) gfazlearfer (from )ull betray CF417 (? a)—he reading as suregested in cmendaron mens "displaying, chibiting ff fra 77.-- herem have I offended you? हधिषभिन्न just as a Mahut holding a gond in luus land controls an elephant that is in rut 3fe3Fe (3f9 +21, pist 3rd pers sing ) declırcu firmly TERT (471)-Bellons (with both ends open STTT) E-may touch ·Notes ११७ T!TATTET ( 75+ teico)--oozing out at ninc [openings of human body ). TT-Tor- a hoar and a decr. T-lagu-(perhaps from I and Vedic 7-T7, to swing) with very beautiful wings. (5)-it has rained. facft having branches (1729); a trec. aff (futurc of)-will be. ht=---will do. ET (977)--the ruler, controller. Taira ( 27)-having no indolence. furc=#tarifu-will bring under control. afga ( 47 )---firm, steady. योग्गाचरियो-the trainer of those that arc fit to be yoked (योग). The (W)--straight, going on the right path. 7464-origin. fazla 3 1775--passing out of existence and again coming into existence. GRTCGI...TTT9-you will become an inheritor (arata *Vat) of giſts from him who preaches the highest, that is, the Buddha. fayette (faqah)-thinking in a wrong or topsy-turvy way, mis-construing. TT-ET-a rustic circle; a circle of cows, or of care-takers of cows. Pfetter. qrafaf--you will be defeated (in your purpose). 31 97756 ( 5 )-a deceitful fellow; a rogue. zirafatin (from tą to cover) --standing in, blocking, the way. man-free from any defilement, sinless. HOT (7173+5f75)-shaken by the wind. TIME (72+ TE.)—to sink in, to merge in, to enter.

·पालि-संगह अभिसापमागतो-who has come to be cursed (अभिशाप) by peor le when he visits their houses for begging alms falharat 7t-moving about [for food ] in different streets (farfetc) alfatt--night 3751*- living in a forest पिण्डपातिक-one who begs his food afar (FraTf74)-one who lives in a cemetery (79) qyqfestimone who puts on a garment made fiom dusty rigs Anfraffi-one who has taken up the practice of sitting up (without lying down for rest) छत्तु for छेत्वा (Sans छिवा)-having cut 278263T (21-7874T)-on account of something inauspicious 37-F7FAT (-R at)-shamelessness afcha (from afa+1)-solemn undertaking, a promise (FT, PP frora )-vomitted तया पते-because of you अग्झत्तसम्मदो-born of my own self Taff (18+819) is inserted in the Sandhi of Palt words राज and इमि तवेव वाहमा-just because of you 2757 (da+the Vedic suſlik fan of also ATIT, ATAT in Palı and fath and +7f7-1971 in Vedic Sanskrit) the state of being a god चारणिक -a little play, masque (that is constantly shifted from place to place and exhibited) FATET (from 7-sill Letray *** (? )--the reading as suggested in emendation means displaying, exhibiting' for faceta +91-wherein have I offended you हत्यिप्पभिन्न just 19 a Mahut holding a good in his land controls an elephant that is in rut afagfe (#f4 + FGT, past, 3rd pers sing ) declared firmly HTAT (HET)—Bellows (with both ends open gram) E-may touch 7 ·Notes ११७ no (77-715+54999)-oozing out at nine [ openings of human body ). 916-11-a hoar and a dcer. T-59--(perhaps from 1 and Vedic 1457 to swing) with very beautiful wings. (6) it has rained. facfy having branches (1964); a trec. alfefa (future of )---will be. Caf= all-will do. 5 (22)--the ruler, controller. Thiran ( 57 ) aving no indolence. Tafsir turi-will bring under control. Gafaa (97447 )-firm, steady. योग्गाचरियो-the trainer of those that are fit to be yoked (पोग्ग ). (77)--straight, going on the right path. 7460-origin. Fait-passing out of existence and again coming into existence. TRIC.... Marami-you will become an inheritor (272+27 Vai) of gifts from him who preaches the highest, that is, the Buddha. fa4poli (faqah)-thinking in a wrong or topsy-turvy way, mis-construing. *T-75%-a rustic circle; a circle of cows, or of care-takers of cows. si-fetter. 4afecaf-you will be defeated (in your purpose). 31 77 (959)-a deceitful fellow; a rogue. siiaful--(from 29+ą to cover)-standing in, blocking, the way. free from any defilement, sinless. Hranit (1797+fra)---shaken by the wind. STITE (2+ TE,)--to sink in, to merge in, to enter.

·पालि-सगह वाळ (व्याउ)-मिग-wild animal बरेणु (वणा)- she elephant लादिन- shaking, roll ng भीमनर (भोपणक)-dreadful तपनीय-gold घीतिरा, धोतलिया-a doll अच्छरा (अप्सरा)-a celestial damsel गोणर-a woollen cover कुणप-a dead body, a corpse सुसान पहा (रम गान-वधन)-[ this filthy body is only ] an addition to a cemetery तुरिया ग्वि--Itke (the eyes) of a female decr (तुरी) हाटक-gold सरम्हम (मर from स्मृ)-we remember [your eyes even when we have gone far away ) आपाप' (आया-पक्ष्मन )-long eyelashes कोळनर (मीना)-1 toy, a play thing इजा()- pit of embers or burning coal उज्जित-given up abandoned, forsaken अाह-वदित (आष्ट+वन्ति )-whatever is censured or paid obeisance to सखत (मन)-whatever is compounded, sankhoras TIF71-a puppet, a doll दारुष चि( भिलिका-anooden (doll) Cm दारदण्डादोहि उपरपित. स्पा परिणविता-scattered away अदिदे (अविदिय)--not obtainable तयूपमा मै-Crm तेन मादिगा हयपारमादि-दहावपया में परिवा उपद्दति। पनि (क्तनि)- ring a circle, a wheel पोरोपिता (पोर+महिना)-placed in a hollow fatifz-explained in Cm as (1) aft with secretion coming out of the eyes, (2) पनिगु सिनरा nि smaller granular pimples Appearing in the eye 7T1711m 17 , dd not come in contact with ·R Notes (lit. लिंगिय, मालिगिय-cmbracing. सोत्यि (स्वस्ति)-safety. 32 जंघाविहारं अनुचकममानानं-while they were taking a walk cxcrcising their legs). संसुद्धगहणिको (संशुद्धग्रहणिकः)-born of a pure womb. अक्सित्तो अनुपक्कुट्टो (अक्षिप्तः अनुपऋष्टः)-not cast aside or condermned. सअपेतुं (from (सं+जा caus.)-to make one understand. पच्चस्सोसि (प्रत्यश्रीपीत् )-replied. केवलिनो-perfect. चन्दं खयातीतं-The moon that has passed the stage of complete disappearance (खय-क्षय) and so, the new moon. See काश्यप-परिवर्त p. 129 : चन्द्रं नवं सर्व नमस्करोन्ति । तमेव पूर्ण न नमस्करोन्ति । (This expression is wrongly translated as full moon' in the English translation of the Suttanipāta by Fausböll (S. B. E. Vol. x). पञ्जलिका (प्राञ्जलिकाः )-paying homage to with the palms of hands fully touching each other. व्यक्खिस्सं (वि+आ+ख्या)-future 1st pers. sing.)-shall explain. जातिविमंग-classification into different species of living beings. for the characteristic mark, thc special feature. कुन्य-some small worm or ant. किपिल्लिका (पिपीलिका)-an ant. पादूदरे-with their feet on their bellies (like centipedes). सोणि (श्रोणि )-hips, buttocks. पुथु (पृथक् )-several, various. संवाघ-the private parts of a human body (which one does not like to expose). वोकार (व्याकार )-the distinguishing feature such as a Brahmana, Kşatriya, or as a farmer, artisan, or a trader, etc. परपेस्स (पर+प्रेप्य)-who he is sent on an errand, a messenger. इस्सत्थ (इपु+अर्थ)-he whose occupation involves the use of an arrow.

·१२० पालि-सगह गत्तिसभव (मालसमव)-born of a mother 1-1--one who addresses others with #1, thus implying the inferiority of those whom he addresses fra all-a strap, thong, a bond te-a rope, a cord, a fetter सह-अनुक्कम-with all that follows पळिच-across bar सासप (सपप)-a mustard seed अनुम्सद-one who has no haughtiness or megalomania पनमार (=पतितभार)-who has land dovn the burden अत्तदण्ड (आत्तदण्ड )--one who has taken (आत्त) a stick in his hand farefit-with a tone of request or solicitation गभिसजे-will not offend 47 (779)-coming in the way as an obstacle अ-क्य-पथी-who has no doubts, who does not say ' कथ।' उसम (वृपम) a bull, a leader नहानक (स्नातक)-one who has taken a ceremontal bath marking the completion of one s studies समन्ना-convention सम्मुच्चा (समत्या)-by agrcement पटिच्च-समुपाद (प्रतीत्यसमुत्पाद )—the Buddhist Law of 'Depen. dent Ongination' aft-avle-pin which keeps in postion the wheel of the maying (chariot) 33 अद्धगत (अध्वगत)-wlho has already lived for a long time भातो (भक्त ) गोतमस्म अगर--If it is not too much (ut गर lheavy) for vencrable Gotana सम्जतता-सयनता--those who have restrained themselves अत्तदत्य =अत्त+अत्य, द being inserted in the Sandhi प्राह्मणानामुम्द्राह्मणान आम सम्झाय (स्वाध्याय)-on-s study (of the Vedas) गडा--पकत-prepared through futh ·Notes १२१ फीता (सीता)-prosperous. अढचत्तारीस वत्सानि-forty-eight years-12 years for each of the four Vedas. Cf. द्वादशवर्ष ब्रह्मचर्य पृथक् वेदेषु तत् स्मृतम् (गोपय- ब्राह्मण १.२.२५ ): परियेट्टि (पर्येप्टि)-search. उजु-ऋजु. अज्जव (आर्जव from अजु)-straight-forvardness. सोरच्चं-मुरतस्त भावो-contentedness, gentleness, meekness. राजिनो वियाकारो (रानः व्याकारः)-the distinguishing features of royal pomp. बाजञ (आजन्य)-noble, well-bred. que (from afeta, pp.)-encircled, encompased. उळार (उदार)-generous, bounteous. मोक्काक (इक्ष्वाकु ?)-name of a family. सम्मापास (अम्याप्रास)-a sacrifice performed along the southern bank of the river, Sarasvati, every successive sacrifice being made at the place where the peg (eft), thrown from the place where it is earlier performed, alights on the ground (यत्र शम्या प्रास्यते). See Asvalayana-Frauta-sātra (12.2.8); also Poona Uni. Journal, Vol. I (1953) No. 1, pp. 78-83. निरगळ (निरर्गड)-a sacrifice where there is no barrier laid for things that are given in charity. Perhaps, it corresponds to a sacrifice mentioned in Brahmanical books, 34 आनिसंस (आनृशंस ? )-advantage, benefit. निन्नगा (निम्नगा)-going to a lower level, a river. परिळाह (परिदाह )-burning sensation. मत्तानुवाद (मात्म+अनुवाद)-blaming oneself. 35 अत्तभाव (आत्मना)-physical body. वियोगनिद्रं (वियोगनिष्ठं)-ending (निप्य) in separation. nag-a round ball of foam. 0907 ornament of the head; a crown.

·१२२ पालि-सगह सिम्बलि-बन-a forest of शाल्मली trees which gue soft cotton wool मु पन-apparently for मुघा-मुधाव-good grain खुर (धुर) on the surface of the carth covered over with sharp instruments like razors (खुर) वैतरणी (वैतरणी)-name of a river in thell 36 Amiser बुदाचन-ics, at any tune सनन्तनो (मनातन )-cternal मीयन्ति (नियन्ते)-dic 24--without causing any harm facraifa-perversities, wrong things निग्गरहवादी-who speaks restraining others from wrong things सगामजुतमा (सगामजीन उत्तमा)-the best among the victorious in a baltic पाचति (for पाजति from t+अज्)-drics. ओनद (अवनद्ध)-wrapped up परियादपन (from परि+अब+दा)-punfication परिय (वदर्यु)- पोमो-पुरिमा पुरष -a man मुनाति-weighs 27044-effort, exertion यासातारा (आ पाताल)-those who speak, or tal सग्ग-विमाण-यमा (खड़ा विपाण-कल्प )-(who w alone) like the sungle hom of a rhudoceros, often wrongly translated as like a thinoceros पनु (pp from. प्र+न)-dnsen away अस्पो पान उपचा (उप+अति+आत्)-the object to be attained 15 missed by the fool (lit. it passed over him without beiog caught by hun) अपो मत्यम नरन the succesful accomplishment of an object aimed at uive an auspicious star or what availy rcally the star (in wluch, truly speaking, no auspicious cemeat custs) ·CORRECIIONS Page Line For Read १३ उतरासंग उत्तरासंग ७ ७ २२ १५ Title १५ १७ जरानभूितं कचूपमसुत्तं हतं ओपम्मकथा पिळकाळिका चक्युविधा ५ जराभिभूतं ककचूपमत्तं हेतं ओपम्मकथा पिळकोळिका चक्लुविधा दिस्वा. ७९ २४ ७९ २४ ११० ૨૨ दिस्वा