·तन्त्ररत्नम्
श्री पार्थ सारथि मिश्र विरचितम् ।
महामहोपाध्याय पण्डित श्रीगहानाथ झा
शर्मणा संशोधितम् ।
THE
TANTRARATNAM
By
PARTHASARATHI MIS'RA
EDITED BY
JAJIAMAHOPADHYAYA GANGA NATHA JHA,
M. A, D LITT
Vice-Chancellor, Allahabad University,
ALLAHABAD.
1930

·Ministry of
ment
PRESENTED BY
Educating

·PREFATORY NOTE It is well-known to all who hre interested in Himansa literature that the work of Kumarıla available to us is in three parts, the last of which going by the name of Tuptıka deals with Chapters IV-XII of the Sutras This work is more in the way of buef potes than a commentary. In vier of this fact Parthasarathi Mis'ra wrote an extensive commentary on this short work, called the Tantraratna This work 18 a voluminous commentary, not only on Kumarıla's work but also on the original Bhasya A study of the Tantraratna is essential for every student of Mimamsı It has therefore been thought advisable to bring out an edition of the wolk in the 'Sarasvati Bhayana Sanskrit Texts' Serios The work of editing was made over to me, and with the willing assistance of my colleague in the University, P Umes'a Mıs'ra, I have been able to see through the press a portion of it My failing health however renders me unable to carry on the work any longer I trust however that the Principal of the Benares Sanskrit College will be able to find a more willing and more energetic editor fiom among the staff of the college The manuscripts used by we ure the following (1) An old and generally correct manuscript belonging to the Savskrit College Library (2) A newer and less correct manuscript belonging to the same Library. (3) A minuscuipt fairly correct in my own library, whiclı had been given to me by my old honoured tutor, the late Muhamahopadhyaya Pt Chitradhara Mıs'ra, to whose memory I dedicate this work THE UNIVERSITY, ALI 411 ABAD Ganganatha Gha ·श्रीः प्रस्तावना श्रीमता भट्टपादेन कुमारिलेन मीमांसादर्शने प्रथमाध्यायाद्यपादे श्लोकवार्तिकं ततस्तृतीयाध्यायान्तं तन्त्रवार्तिकं तदनन्तरं द्वादशाध्यायपर्यन्तं टुपटीका- भिधमिति ग्रन्थरत्नत्रयं जग्रन्थे । तत्रान्त्यो ग्रन्थ- टिप्पणीरूपोऽतीवसङ्क्षिप्ततया व्याख्यासापेक्ष इति शास्त्रदीपिकाकारः पार्थसारथिमिश्रस्तद्याख्याव्याजेन तन्त्ररत्ननामक ग्रन्थं रचयामास । अस्य ग्रन्थस्य मुद्रणे कृतोत्साहोऽपि संस्कृतसाहित्योद्धरणधुरीणो मन्मित्र- प्रवरो गोविंददासगुप्तमहाशयस्तत्सम्पादनमकृत्वैवा- स्मान् परित्यज्य दिवङ्गतः। स एवार्य ग्रन्थ आदर्शच- तुष्टयसाहाय्येन परिष्कृत्य प्रकाशयितुं प्रस्तूयते । अत्र सूचितं टुप्टीकापृष्ठादिकं वनारस-संस्कृत- सीरीज़' पुस्तकानुमारि-शबरभाष्यपृष्ठादिकं 'एशियाटिक सोसाइटी' पुस्तकानुसारीत्यवधेयम् । इति प्रयागस्थः १ गङ्गानायझा शर्मा २२।१०।२७ ·श्रीः पार्थसारथिमिश्रविरचिते तन्त्ररत्ने चतुर्थोऽध्यायः तत्र प्रथमः पादः। ११-प्रतिऽज्ञाधिकरणम् । अथातःकत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा ॥१॥ पूर्वाध्याय शेषपर्यायमैदमयमेव चिंतितम् । इद्दापि क्रतुपुरुषैः दमर्थ्यमेव चिंत्यत इति न लक्षणे भेदः स्यादत आह(१) तृतीये- नाध्यायेनावधृतशेपवे का क्रत्वर्थः कः पुरुषार्थ इति । चियत इति संवन्धः । एतदेव विष्णोति-'विशेषश्चित्यते पूर्वमत्रधृते सामान्ये । यथा सप्तमेन सामान्यातिदेशे सिद्धेऽष्टमेन विशेषातिदेशश्चित्यत (२) एवमिहापि सामान्य विशेषविपयत्वेन 'लक्षणभेदः (३)। तदिदमेकदेशिमतं निराकरोति-'अध वेति (४)। पूर्वव्या- वृत्तावय-वा-शब्दः। न हि सामान्यविशेषभेदेन लक्षणभेदः सम्भवति, पूर्वत्रापि विशेषविचारात् । कर्माण्यपि जैमिनि: (१-४) टुप्टी० पृ०१ ·४ तन्त्ररत्रे- फलार्यत्वादिति(१) पुरुषार्थवमुक्तम् , असंयुक्तं प्रकर- णाच(२) इत्पादिना च प्रत्यर्थत्वम् । नहि लिङ्कमक- रणक्रमसमाख्यानैः पुरुषार्थत्वविशेपित पैदमय गम्यते, किंतु त्वर्थत्वमेव । तस्मान्न लक्षणभेदः । कथं तर्हि इसाह-'अथ समवैषम्य'मित्युपक्रमम्य । 'प्रयोजकाप्रयोजकत्वं' यद वक्ष्यते तदेवास्मिन् लक्षणे 'sमाधारण लक्षणांतराविषयभूतं चिंत्यते । ऋत्वर्थपुरुषार्थविचारस्तु तार्तीय एव सन्निह प्रयुक्तिविवेकार्थः क्रियते । तथा फलविध्यर्थवादादिविचारोऽपि । ययोक्तम्- কৰিখৰাখকাঘীৱমঘাননা। फलक्रतुमयुक्तत्वविचाराय विचार्यत इति ।। 'भाष्यकारग्वेदमेव प्रपोजरामयोजकत्वं लक्षणार्थम् 'अ. भिप्रेत्याह'-अतिक्रान्तस्तृतीयविषय इति (३) । यदि हि ऋत्वर्य पुरुषार्थविचारं गोदोहनादौ कृतं भाष्यकारी लक्षणार्थम भस्यत ततो नैव तृतीयविषय इत्यवक्ष्यत । तया 'पञ्चमे चासा- धारण्येनैव (४) यस्मात्प्रयोजकामयोजकत्वमसाधारणं तस्मादेवं व्यपदेश्यते 'प्रयोनकामयोजकलक्षणं वृत्तमिति'(५) इतरया हि क्रत्वर्थपुरुषार्थलक्षणं वृत्तमिति व्यपादेक्ष्यत । तस्मादैदमर्य- लक्षणं पूर्वम् , इदं तु प्रयोजफामयोजकलमणमिति लक्षणभेदः । शेपशेषित्वाधीनत्वाच्च प्रयुक्तस्तदनन्तरमारम्भः । यद्यपि न (१) मी०सू०३।१२४ (२) मी०पू०३।३।११ (३। शयरा१।२१, टुष्टी०१. (४) टुष्टी०१. (५) शयर५।११.

·चतुर्थोऽध्यायः। सर्वे शेषिणः शेषाणां प्रयोजकाः, तुपोपवापवत्कपालस्य, तथापि शेषिण एव तावच्छेपाणामेव प्रयोजका नान्य इति भवति शेप- लक्षणस्य प्रथुक्तिलक्षणं पति हेतुता । ननु विधिरेवं सर्वेषां मयोजकः किमत्र चिंत्यते । सत्यं विधिः प्रयोजक: । स तु किमर्थं प्रयोजयति । कि चातुर्मास्यविधिरामिक्षार्थमेव दध्यानयनं प्रयुङ्क्ते किं वा वाजि- नार्यमपि । यदर्थं च यदनुष्ठाप्यते तत्तस्य प्रयोजकमिति व्यव. हियते । आमिक्षा अयोजिका न वाजिनमिति । तस्माद्युक्ता चिंता। कः पुनः मूत्रार्यः स उच्यते । भयुक्तिचिंता हि प्रकारभेदेन करिष्यते । कचिकत्वर्थपुरुषाविचारद्वारेण, कचित्साक्षात्, कचित्फलविध्यर्थवादादिविचारद्वारेण । तदनेन विशेषप्रति. ज्ञाद्वारेण सामान्यप्रतिज्ञानमेव क्रियते । यथा वाधाभ्युच्चयं चिंतयिष्याम इतीयत्ता चिंता प्रतिज्ञातेति । ननु नानेन विशेषमतिज्ञाद्वारेण सामान्य प्रतिज्ञानमेव क्रि- यते येन विशेषाः सर्वे न प्रतिज्ञायते त्वर्थपुरुषार्थमात्रप्रतिज्ञानात् । परिहतमेतद्भाष्यकारणव । अझं क्रत्व: प्रधान पुरु- पा(१)ः तेन नागमधानजिज्ञासा तावद्विदेवनादिविषया ऋत्वर्थपुरुषार्थनिज्ञासैव । तथा मिं चित्त्वा सौत्रामण्या यजेते- त्यादरङ्गप्रधानाविधानार्यत्वे सौबामण्यादीनां त्वर्थता. कालार्ये (१) शयर११.

·६ तन्त्ररने- तु संयोगे पुस्पार्थता। तथा न स पापश्लोकं शृणोतीत्येवममादेरर्थ- वादत्वे त्वर्थपर्णमयीत्वादिस्तुतिद्वारण मत्वर्थता-फलविधित्वे तु फलस्य पुरुषार्थत्वात्तद्वारेण पुरुषार्थतेति तस्याः क्रत्वर्थ- पुरुषार्थजिज्ञासायामन्तर्भावः । भयोजकः कश्चित् पुरुपायों यथा दर्शपूर्णमासादिः स्वागा- नाम्-कश्चिद्रहणम्-अपुरुषार्थमपि प्रयोजकमस्तीति-ययामिक्षा। अयोजकः क्रत्वों यया वाजिनम् । अत्रापि कश्चिद्रहणमनुवर्तते । विद्यते ह्यप्रयोजकोऽपि पुरुषार्थ:-पया गोदोहनादिः प्रणयनादेः । तदेवमुभयत्रोभयसम्भवेऽपि प्रायेण पुरुषार्याः प्रयोजका इति पुरु. पार्थशब्देन प्रयोजको लक्ष्यते । क्रत्वर्थशब्देन तु तत्पतियोगिवाचित नाऽप्रयोजको लक्ष्यते । तेन (१)वक्ष्यमाणं सुखग्रहणार्य श्रोतबुद्धि- समाधानार्थं च सूत्रेणानेन कथ्यते । नात्र संशपपूर्वपक्षोत्तरपो: मयोजनम् । अथवा यो नाम-'विधेः प्रयोजकत्वं नास्ति सहि न ताव. द्वाय्वादिवत्पुरुपं प्रवर्तयेद , प्रमाणन्वात् । अतः पारिशेष्यात्स. मोहितसाघनत्वप्रतिपादकत्वेनास्य प्रवकत्वमिति वक्तव्यम् । न च तायता प्रवृत्तिः सिध्यति, स्वयमननुष्ठितस्यापि मेघच्छादे. रिव समीहितमाघनत्वसम्भवात् । तस्माधिः प्रयोजकत्वाभावा. स्मयुक्तिविशेषविचारो न कर्त्तव्य'इति मन्यते-तत्प्रतियोधनायेदं (१) क० ख० ग० घ० पुस्तकेषु सर्वयमेव पाठ । 'वश्यमाणस्य' इति पाठोऽपेक्षित. प्रतिभाति ।

·चतुर्थोऽध्यायः। सूत्रम् । अस्ति प्रयोजकत्वं विधेः, तथा लोके दर्शनात् । कर्तृसमी- हितसाधनत्वं विषयस्य विधिरवगमयति न समीहितसाधनल. मात्रम् । ततः प्राकवाद्विषेः प्रयुक्तिलक्षणमारम्भणीयमिति । २-कत्वर्थपुरुषार्थत्वलक्षणाधिकरणम् । यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिप्साऽर्थलक्षणा- विभक्तत्वात् ॥ २॥ वक्ष्यमाणयोः क्रत्वर्य पुरुषार्थयोर्लक्षणमुच्यते । तत्रभाष्यम्- 'यस्मिन् पदार्थ कृते' इयादि 'नान्यया' इत्यन्तम्(१) तदर्थतोऽनुभाष्यातिपति-'यस्मिन् कृते पदार्थ पुरुषस्य मीतिरुपजायते' स्वर्गादिलक्षणा 'स पुरुपार्यः पदार्यः' दर्श पूर्णमासादिः । कुतः । 'तस्य लिप्साऽर्थलक्षणेति'(२) 'किमुक्तं भवति । यदि तावल्लिप्साशब्देनानुष्ठानमुच्यते(३) सद्धि पुरुषार्थेषु फलेच्छानिवन्धनवादर्यलक्षणं क्रत्वर्थेपुतु शास्त्राय. । चमनुष्ठानमितिमतम्-तद्युक्तम् । 'न हि क्रत्वर्थेष्वपि विधिना घलारपुरुषः प्रवर्सते (४) किंतु समीहितसाधनत्वबोधनेनैछ । तेनोभयत्रापि सभीहितसाधनस्वावगमे सतीच्छाधीनय प्रतिः । अथ साधनतेव पुरुषार्थेष्वर्थलक्षणा क्रत्वर्थेषु शाखापत्तत्युच्यते- तदपि न युक्तम् , उमपत्रापि साधनत्वस्य शास्त्रायचत्वात् । नहि दर्शपूर्णपासादेः शास्रपन्तरेण फलमापनत्वमवगम्यते । (१) शवर पृ०४३६ पं०२-११. (२) टुण्टी०पृ०१. (३) टुटी०पू०१. (४) टुष्टी०पू०१. - + - -- ·. तन्त्ररते- ८ क्यान्मतम्-लिप्साशब्देन शेषत्वमुच्यते, अर्थशब्देन चौ- पादानापरपर्यायो विध्याक्षेपः, शास्त्रशन्देनापि विनियोगः । तदनेश लक्षणमुक्तं भवति-यस्यौपादानिकमेव शेपत्वं स पुरुषा:-पथा दर्शपूर्णपासादिः यथा च स्वादिः । उमयो- रपि हि ययाक्रमं फलशेपत्वं पुरुषशेपत्वं चौपादानिकम् । सति तु विनियोगे त्वर्थत्वमिति- तदयुक्तम्-तथा हि- अव्यापि लक्ष्यशून्यं च पुरुषार्थस्य लक्षणम् । क्रत्वर्थलक्षणं यत्तु तदतिव्यापकं मतम् ॥ अध्ययनस्य पुरुषार्थत्वमिष्टम् । न च तस्यौपादनिकमर्थ- ज्ञानशेषत्वम् , प्रमाणान्तराधीनत्वाव , विधिना च तस्यानाक्षेपात्। न हि विधिरर्थज्ञानार्थतामन्तरेण न घटते यत्तदाक्षिपेत् । तस्मा. दव्यापकं लक्षणमिति । अपि च न चेदृशः पदार्यः समस्ति यस्यौपादानिकमेव शेषत्वम् । दर्शपूर्णमासादेहि यद्यपि फलशे- पत्वमापादानिकमेव तथापि नियोगशेपत्वं वैनियोगिकं, श्रुति- गम्यत्वात् । यदुच्यते-नियोगविषयतया हि यागरूपं प्रतीयते न तु करप चिदुत्पत्यर्थतयेति-तदयुक्तम् । उत्पाद्यत्वेनैव हि नियोगः प्रत्ययेनोच्यते फथं तदुत्पत्यर्यता यागस्य नावग- म्यते । प्रकृतिमत्यपाभ्यां हि स्वार्थी मियोऽन्वितावभिधीयते । न चान्वयो गुणप्रधानमावमन्तरेण सम्भवति । व्यक्तं च प्रत्यया. स्य नियोगस्य प्राधान्पमिति तस्मिन्नुपसर्जनीभूनमकृत्यर्य: 1 ·चतुथाsध्याप विशिष्टेऽभिधीयमाने श्रौतमेव यागस्य शेपत्वम् । तद्यथा-द्विती यया प्राधान्यवाचिन्पा क्रियायाः शेपत्वं बोध्यमानं श्रौतमेव भवति । फलशेषत्वमपि यागस्य नौपादानिकं श्रुत्यादिगम्य- त्वादिति न्यायरत्नमालायां दर्शितम् । तस्मान्न तावद्यागस्पोपा. दानिकमेव शेषत्वम् । फलस्य तु पुरुषशेपत्वं लौकिकमेव । न तत्रोपादानगन्धोऽप्यस्ति । स्वार्थपेच हि फलं कामयमानं कामिनं नियोज्यं स्वीकुर्वाणो विधिः काम मति यागस्य केवलं शेपत्व माक्षिपति न तु फलस्य पुरुषशेषत्वम् , तस्य पुरुषेण स्वयमेवाब- गतत्वात् । अनवगतत्वे वा नियोगेनाप्याक्षेपायोगा। न हि पुत्रार्थ ब्राह्मवर्चसादिप्रार्थयमानं पितरं नियुआनोऽपि जातेष्टिनियोगःपि. प्रयतां ब्रह्मवर्चसादेराक्षिपति । तस्मात्पुरुषार्थलक्षणं तावदयुक्तम् । यदपि सति विनियोगे क्रत्वर्थ इति- तदप्यतिव्यापक अक्रत्व पाधाने सद्भावात् । तस्प ह्यनीनिति द्वितीया. श्रुतिगम्यमग्न्यर्थत्वम् । तस्मान्न विद्यः कोऽस्य भाष्यस्यार्थ इति । समापत्ते । 'सत्यं क्रत्वर्थपुरुषार्थपोर्द्वयोरपि साध्यसाधनस म्बन्धो वैदिको (१) न प्रमाणान्तरगम्यः तथा वैदिको वैनि- योगिको न तु वेदपाहतोपादानपरिभापाममाणगम्प इति । न लिप्साशब्देन साधनत्वमुच्यते-ययैकदेशिभिरित्यर्थः-किं तु 'पुरुपाय पदार्थे 'फरणमिच्छात एव न नियोगतो न विधितः । 'कत्व त्वनिळातः इच्छातीन-कुतस्तदि-'नियोगतः (२)। 'तेन (१) टुटो-पृ० १. (२) टु०टी०पृ० १.

·तन्त्ररत- करणम्' अनुष्ठानम् 'अभिमेसोक्तम्-तस्य लिमार्थलक्षणेति-इ. च्छाधीनत्यर्थः । तेनेच्छाधीनानुष्ठाना पुरुषार्थः शास्त्राधानानु. ठानः क्रत्वर्थ इति । ननूभपाप्यनुष्ठानामिछात एच । सत्यम् । एतावास्तु विशेषः । फले हि पुरुषस्य शास्त्र निरपेक्षस्य रागतः अश्त्तः साध्यममूतत्वाच साधनानुष्ठान- स्पार्थलक्षणत्वमुच्यते। त्वर्थस्य तु शास्त्रीयकतूपकाराय तमनुष्ठान शास्खलक्षणमिति । एतदुक्तं भवति स्वयम्मातिसाध्याधीनानुष्ठानः पुरुषार्थः तदुपकारार्थः क्रत्वर्थ इति । यत्तु विधाद्वयरहितं यथा. घानमध्ययनं च-न तत्त्वर्थ नापि पुरुषार्थ केवलाग्निविद्यार्थ स्वादिति । एवं च व्यावक्षते-फले तावत्स्वयमेव प्रवृत्तिः तत्सा- धनेऽपि सामान्यतस्तत एव । शास्त्रात्तु विशेषमाने। तदङ्गेषु शास्त्रा यत्तसाधनपरिज्ञानोत्तरकालं भवन्ती प्रवृत्तिः शास्त्र लक्षणेति । भाष्यवार्तिकयारपीयमेव व्याख्या । यत्र सामान्यतः मह. तिरथलक्षणा स पुरुषार्थः। तद्विपरीनः क्रत्वर्थः तदुपकारार्थ इत्यर्थः। इतरथाऽऽधानस्य क्रत्वर्थत्वापत्तेः । तस्मात्स्वयं माणित फलनिमित्तानुष्ठानः पुरुषार्थः । तदुपकारार्थः सः । तदननैव लक्षणेनार्यात्फलस्याविधेयत्वं मूचितमित्यभि. मायेणोक्तम् - फलांशे भावनागाश्च सपोन विधायकः । वक्ष्यत जमिनिचात्र तस्य लिमार्थलक्षणति ॥ .

·- चतुर्थोऽध्यायः । यद्वा एतदेवानेन मत्रेण प्रतिपाद्यते । न हि न्यायशास्त्रे नत्प्र- तिपादने सम्भवति लक्षणपरत्वमुचितम् । तेनैवं व्याख्यानम् । उक्त-प्रयोजकामयोजकलक्षणं वक्तव्यमिति । तदभिधीयते । किं फलांश विधिः प्रयोजको नेति । तत्र करणेतिकर्तव्यत्तांश. वत्फलांशस्यापि विधेयभावनाविशेषणत्वेन विधेयत्वं यो मन्यते तं प्रत्युच्यते । यस्मिन् स्वर्गपश्चादावनुभूयमाने पुरुषस्य मीति- सृष्टिर्भवति तस्य लिलार्थलक्षणा स्वाराप्ति कीत्यर्थः । अविभ. क्तत्वात् । सर्व हि फलं भीत्या ऽविभक्तं भवति । यत्तु भावना. विशेषणत्वात्फलावधानमिति । सत्यम् । विशिष्टविधिर्षिशेषणं गोचरयति यद्यन्यतो न लभ्यने । विशिष्ट भाननाविध्युत्तर. कालमर्याविशेषणे विधिः कल्यमानो यत्र विधिपन्तरेण प्रवृत्तिन लभ्यते तत्रैव कल्यते नान्यत्रानुपपत्यभावाद । फले च रागत एव निर्गसुन्दरे पुरुषः भवते इनि किं विधिना । तस्माद. विधेयं फलम् । किं भवनि प्रपोजनम् । श्येनविधिनाऽभिचारस्य विधानात्मतिपेवाप्रवृत्तेरनर्थत्वं न स्याच्या पूर्व पतः । सिद्धान्ने स्वविधानात्मतिपेविषयत्वेनानयत्वपिति । प्रकृतमनुसरामः । अत्र चोदयति-'दुःखाकरत्वारकर्य याग: पुरुषाः (१)। यदि पुरुपायानुकूल वेदनाय तत्पुरुपार्थम् । न च दुःखाकरस्य यागस्यानुकूलवेदनीयता ऽन्तीति । उत्तरत्वेन 'अविभक्तत्वादिति (२) मूत्रावपर्व योजयति- (१) ४०० पृ०॥ (२) मी० सु. ४-१-२१ ·१२ तन्वरन- साध्येनाविनाभावासाधनस्य पुरुषार्थतोक्ता (१) । साध्ये मार्थयमानस्य साधनमन्तरेण तदलामात् साधनमप्यनुकूल वेदनीयं भवत्येवेति । 'एवं वा फलार्थवादतानुदाइरणमनतिश्पमित्यादि(२) गतार्थम् । 'गोदोहनादीनि वाक्यात्पुरुषार्थानि प्रत्यक्षेण ऋतूपकार. काणि दृश्यन्ते । तस्मात्समुच्चयेन पूर्वः पक्ष:'(३)। अस्यार्थः । यद्यपि पशुकामपदसमभिव्याहारात्पुरुषार्थत्वन्तस्य तथापि ऋत्वर्थप्रणपनाश्रयणाचन्मुखेन ऋतूपकारकत्वं तावदश्यमझी. फर्तव्यम् । तत्र यधनगमेवेदं क्रतो: स्यात्ततस्तस्य स्वागहा। नाद्वैगुण्यं स्यात् । विगुणकत्वाश्रयाच गुणादपि न फलं सिद्धयेत् । तस्मादुभयानुग्रहार्थं करवत्वमप्यामस्विति । 'सिद्धांतस्त्ववधारणया'(४)। कथमवधारणा। 'पुरुषार्थान्ये. वेति(५) । कुतः । 'तादर्थ्यलक्षणेन शेपत्वेन (६)-तादर्यलक्ष. गत्वाच्छेपत्वस्येसर्थः। न तुपकारलक्षणं शेपत्वं-येन ऋतूपका. रत्वात्तच्छेपत्वं स्पा-किं तु तादर्षलक्षणम् । न चैषां क्रत्वर्थले प्रमाणमस्ति, वाक्यस्य पुरुषार्थत्वमाने पर्यवसानात् , मकर णस्य च संयुक्तेषाः, अनङ्गस्यापि चोपकारकत्वाविरोधात् । यत्तु क्रतोगुण्यं स्यादिति-तयदि चमसलोपामिमायण- हन्त त्वत्पोऽपि समानम् । यद्यपि गोदोहनं तार स्यात्तथापि . (४-६) टु० टी० पृ०२॥ (१-३) टु० टी० पू०२।

·अन्यत्र चतुर्थोऽध्यायः । तद्वति भयोगे चममोन प्रबर्गत एव । अथाङ्गत्वे सति -तत एक ऋतूपकारसम्पत्तेरगमपि चमसो नाद्रियेत । उपकाराय गंगान्य- पेक्ष्यन्ते न स्वनिष्ठानीति । तथा सति पुरुषार्थेनापि तत्सम्प. स्यविशेषादगलोपो न दोषः । अतश्च यथैव नैमित्तिकेन सास. दश्यादिनाङ्गेनावरुद्ध प्रयोगे ऽपि नित्यपाश्चदश्यादेरनगत्वं तथा पुरुषार्थेनानङ्गेनाप्यवरुद्ध प्रयोगे तद्वाधादेव चमसादेरनगवा. तल्लोपो न दोपः । तेन पशुकामप्रयोगे प्रणयनमात्रमहम् , तु चमसप्ताश्नकं प्रणयनमिति पुरुषार्थान्येव गोदोहनादीनि । अत्र भाष्यकारेण पूर्वपक्षावस्थायां 'प्रत्यक्ष उपकार. स्तेभ्यो दृश्यत'(१) इत्युक्त्वा 'द्रव्यगुणसंस्कार' वादरि- रित्युक्तम्(२)। सिद्धान्ते तु-'न च य उपकरोति स शेपः । यस्तु यदर्थः श्रूयते स तस्य शेप' (३)इत्युक्त्ता 'शेपः परार्थत्वादि'- युक्तम्(४) । 'अस्माक्ष भाष्यग्रन्थादनुमीयते वादरिमते पूर्व: पलस्तत्र' वादयधिकरणे इति(५)। वादयधिकरणं हि देधा व्याख्यातम् । उपकारलक्षणशेष- स्वाभिमायेण ट्रम्पादिष्वेव शेपत्त्वमिति शेषत्वावधारणया वाद. रिमतं पूर्वपक्ष कृत्वा फर्मादिषपि शेपत्वमस्ति पाराय लक्षण. स्वादिति जैमिनिमतं सिद्धान्तितं प्रथमे व्याख्याने । द्विनीये तु वादरिमतमपि सिद्धान्तमङ्गीकृत्य द्रष्यादिषु शेपत्वमेवेति द्रव्या. (१-४) शपर० पृ० ४३६ । (५) टुटी० पृ०२।

·१४ तन्नरदन- 1 - दीनि शेपत्वेन नियम्य कर्मादेषु शेषत्वं शंपित्वं चत्युक्तम् । तत्र प्रथममेव व्याख्यानमभिपतमित्यतो ग्रन्यादनुमीयते । एवं वादग्याननियमः मन्व: (१) । द्रव्यार्जनं च तन्नियमच ट्रव्याननियमः । यदिदं प्रतिग्रहाद्युपायेन नियत द्रव्यार्जन तब क्रत्वर्थमित्यर्थः। कुतः । तेन' 'क्रतुना' हि द्रव्य माकासित' तेन क्रतुविधिनवार्थाद्विपीयमानत्वाद् द्वन्यार्जन त्व- र्यम् । युत्यन्तरं चाह-'तदित्यमुपादेयम् । यदेव त्वर्य (१) टु० टी० पृ०२॥ *द पाठान्तर 'क' 'ग' पुस्तकयो पाठान्तरत्वनस्पष्ट निवेशि- तम् । एव वा द्रव्यार्जनमेघात्र चिन्त्यते किं क्रत्वर्थे पुरुषामिति । नियमस्तु पूर्वपक्षे हेतुत्वेनोच्यत। यदयं च द्रव्यार्जन तदभूतो नियमोऽपि तदर्थ एव, अङ्गप्रधानयोरेकार्थत्वात् । तत्रार्जनस्य त्वर्थमुपादयितु नियमस्य तावत् कत्वस्वमाह -'द्र यार्जननि यम मत्वर्थ । ननु तावजनाभायात् कथ तनियमस्य त्वधंता अत आह-'तेन हि' ऋतुना 'द्र-यमाकाक्षितम् । तस्मात्तुना सहास्यैकवाक्यता, अपक्षितत्वादिति' प्रन्यसम्यन्ध । कथमेकपा फ्यतेस्याह-यत् कोरपेक्षितं द्रव्यमवश्य येन केन चित्प्रकारे गोपादेय-तदित्यमुपादेय-प्रतिग्रहादिना नान्यथेत्येव ककया पाक्यता । तस्मारकत्वर्थ, यथावधातादय । तस्मात् प्रविधिना अर्थात् द्रव्यार्जनमाक्षिप्तमिति युका तनि स्मस्य क्रत्वर्थता । तस्मा धर्जनागमेव नियमो न स्वय फल गन् । न चाक्रपये द्रव्याज नस्य तदाता नियमस्य घटत इस्यङ्गवशेन प्रत्यर्थमेवार्जनमनिषा शेनेवाहिताग्निविषया फतय । तस्मात प्रत्वर्थमेर द्रव्यम् । तस्मा देव तु पुरुषस्थापि जीवनमनुपपस्या मतुरेवानुमन्यते इति ।

·चतुधोऽध्ययः। ननु पुरयायमपि द्रव्य अपेक्षितम् । तत्कथमेकान्ततः क्रत्यर्थ स्वमत आह -'इतरत्र' पुरुषार्थपक्षे सत्यं द्रव्यमाकाक्षित ताक्षु स्प्रतिघातार्थ तत. किमित्याह-'अनियमेनाप्युपात क्षुध विहन्त्येव' तस्मात्र तत्रार्जनस्य पुरुषार्थत्वपक्षे नियमस्य विधीयमानस्य फल मर्जनाङ्गतायां घटते। न हवं नियन्तु शक्यते-प्रतिग्रहोपार्जितमेव द्रव्यं ब्राह्मणस्य सुरक्षयकरमिति । अन्यादृशेनापि तत्क्षयदर्शनात् । अथाष्टमेयमुपाते द्रव्ये भवतीति कल्प्यते तथा सत्यश्रुतफलव चनकवाक्यतादोषः । तदाह-'अश्रुतमप्यध्यान्य तेन सहैकवा क्यता नियमस्य 'कल्पयितव्या' । सा चान्याय्यति । यैस्तु नग्न पठ्यते तेपामेकनन्यतैव-'अनियमेनाप्युपात क्षुध विहन्त्येव । तस्मात्तत्र नियमस्य फलमश्रुतमध्याहत्य तेन सहकवाक्यता कल्पयितव्येति। ननु मत्वर्थत्वपक्षेऽपि तदेकवास्यता कल्यैव अप्रकरणस्यत्वादत आह-'इतरन' त्वर्थत्वपक्षे श्रुतेन क्रतुनैकवाक्यता, एतदुक्त भव ति-पक्षद्वयेप्येकवाक्यता कल्प्या । स्वापक्षे त्वश्रुतेन मम तु श्रुते नेति । क्रत्वयं च द्रव्याने सति 'हिरण्यादिनाशे च क्रत्वर्थ'द्रव्य नाशात्क्रतुवैगुपये कतुवैगुण्यादित्यर्थः । 'क्षामनत्यादीनां ऋतुप्रतिस माधानार्थमुपदेशो युक्तो' भवति । इतरत' तु पुरुषार्थत्वपक्षे 'क्रतु. चैगुण्याभावात् समाधानापेक्षा नास्तीति-'फलकल्पनैव' । या द्रव्यार्जननियमस्य दोपत्येनोक्ता फलकल्पना सैव प्राम्रोति । तस्मा कित्यर्थत्वम्-इत्येव प्राप्ते झूम ! 'श्रुत्याधभावादनई क्रतो रजनम् । नन्वसरस्वपि श्रुत्यादिपु म. योजनेन तावद्भवितव्यम् । तत्राथुतफलवचनेनैकवाक्यतातः श्रुतेन फतुनैवैकवाक्यत्व युक्तमत अाह-'पुरुषस्य च प्रीतिमुत्पादय न्ति'-अर्धाः- 'कामश्रतिनिरपेक्षा' । प्रत्यक्षमेवैतदर्जित द्रव्यम्- - ·तन्त्ररने- फतुसम्बन्धमनपेक्ष्यैव-'पुरुष पाणयतीति' तदर्थमेषार्जनम् । ननु चयं नियमस्यानर्थक्यं भवति । अन्यथोपाचेनापि पुरुषः प्रीयत एव । अतो नियमस्याघश्यमदृष्टं कल्पयितव्यम् । सरयम् । तत्तु मत्वर्थत्येऽप्यविशिष्टम् । तत्रापि हवश्यमेवं वि. धमर्जन द्रव्यद्वारेण तत्साध्ये फ्रतायुपकारपिशेषमादधातीतिकल्प यितध्यमेव । तदप्रतिपन्नकगताइएकल्पनातः स्वभाषपुरुषार्थद्र ग्यानविषयस्य नियमस्य तद्वारप्रतिपन्नतच्छेपिभूतपुरुषार्थस्वा घगमात्तद्गतमेघ यावज्जीवादिनियमवाप्रत्यवायपरिहाररूपं प्रयोजनं युक्तम् । तेन नियमस्यागि पुरुषार्थत्वान्न तदशेनापि द्रव्यानं त्य थे किमिदानी प्रतिग्रह. प्रत्यवायक्षयकरः। यद्येव अजस्रमेव यथा. शक्ति प्रतिग्रहीतव्यं स्यात् । तन्न । प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र घर्जयेदिति प्रतिषेधात । तेन। दायशिलो छायाचिताभावे यथाकथं. चिदव्योपादाने ऽवश्यमाविनि प्राते प्रतिप्रहादिनैव कुर्वतोऽष्टसि. द्विारति कलप्यते। अन्ये तु प्रतिग्रहादिनियममुपायान्तरप्रतिषेधार्थ व्याचक्षाणा स्तेषामेव प्रत्यवायकरत्वं कल्पयन्ति, न तु प्रतिमहादीनां किशि. रफलम् । 'नियमवचनात्काममहष्टं कल्प्येतेति भाग्यमुपायान्तरम त्यवायकल्पनपरं न प्रतिग्रहादिफलकल्पनपरमिति न कश्चिद्दोषः । इतचनाझं मतोः क्रतुविधिना गन्यार्जनस्यानाक्षेपात् । यदि हि तेना. क्षिप्येत कतस्तद्गोचरो नियमः क्रत्वेकवाक्यता यायात्-न त्वेतद. स्तीत्याह-'शरीरधारणार्थमेवासी' पुरुषो द्रव्यं-'उपादत्ते । अ. न्यथाऽनुपपत्या च कामः श्रुतिभिराक्षिप्येत' । न चासावस्तीत्याह- 'तत्र पुरुषार्धनोपार्जितमस्तीत्यन्यथाऽनुपपत्ति. क्षीयते । (१) यथा आघाने घसन्तादिविधिप्रयुक्त लग्न कामयतीनां सदाक्षेपकत्यम्' इत्यधिकमत्र 'क' पुस्तके ।

·चतुर्थोऽध्यायः। दव्यार्जनं नवत्थं प्रतिग्रहाशुपायनियमेनोपादेयं भवति, 'यथा ऽवघातादयः क्रत्वर्थाः एवमयमपि नियमः। 'सम्मात् क्रतु. विधिनैव सहास्य' नियमविधरे'कवाक्यताऽपेक्षितत्वात् । क्रत्वपूर्व घटत्वानियममपेक्षने । प्रतिग्रहाद्युपायनियमस्तावत् द्रव्यार्जनो. देशेन विधीयमानस्तदगम् । अङ्ग च स्वरूप कार्य चोपयोगि भवति । न चायं नियमो द्रव्यार्जनस्वरूपे उपयुज्यते । विनापि तेन तत्सिद्धः । कार्यमपि यदि ऋत्यपूर्व स्यातस्यादृष्टत्यातदुप. योगित्वं नियमस्य युक्तं भवति । तस्मानियमवलादेव द्रव्यार्जनं त्वमिति कल्प्यते । 'इतरत्र' पुरुषार्थत्वपक्ष शुत्मविघासाथै द्रव्यमनियमेनाप्युपातं सुधं घ्याइन्त्येव । तस्मान्न तत्र नियमस्य फलमस्ति द्रव्यार्जनस्वरूप तत्कार्ये वा, अनुपयोगात्रार्जनाङ्गत्वं प्रतीयमानमुत्सृज्या श्रुतं फलमध्याहृत्य तेन सहकवाक्यता' नि. यमस्य 'कल्पयितव्येति । यस्तु नम् न पश्यने नेपामेकमन्यतेय । 'तस्मात्तत्र नियमस्य फलमश्रुतमप्यध्याहत्य वन सहवाक्यताक- ल्पयितष्यति । ननु क्रत्वर्थत्वेऽपि तदेकवाक्यताफल्पयितव्यचात आइ- 'इत्तरत्र' (१) क्रत्वर्धत्वपक्षे-'श्रुतेन (२) ऋतुविधिना-'एकवा. ता'(३) तदन्यत्राश्रुतेनेति विशेषः । तस्मात्सर्वमेव ध्यं क्रत्व थम् , तन्मात्रोद्देशेन नियमविधानात् । अवघातादिनियमो हि प्रकरणस्यत्वात्मत्ववीयुशेन विधीयमानो न वीहिपात्ररुप (१-३) टु०टी००२॥ ३ ·तन्त्ररने- ऋत्यर्थतामापादयतीति । मतिग्रहाद्युपायनियमस्तु ट्रम्यानमात्री- इंशन विधीपमानस्तन्मात्रस्यैव ऋत्वर्थता सूचति । तस्मात्सर्वे न्य क्रत्वर्थम् । क्रत्वर्थे च द्रव्याजने मति-हिरण्यादिनाशे च मत्वर्थद्रव्पनाशात् ऋतुबैगुण्य क्षामव यादीनां ऋतुमतिसमाधा- नार्थमुपदेशो युक्ती'(१) भवति । तदा हव्यभिचरितक्रतुसम्ब न्धद्रव्यमुखेन ऋतुरुपतिष्ठते । 'इतरत्र'(२) पुरुषार्थपक्षे ऋतु- 'वैगुण्याभावान'(३) क्रनोश्वानुपस्थानात्तत्समाधानापेक्षा नास्ती. ति (४) फलकल्पनव' प्राप्नोति । तस्मात क्रत्वर्थत्वं द्रव्या- जनस्य -'इसेवं माप्ते चूमा(५)। (६)श्रुखाद्यभावादन तो पुरुषस्य तु प्रीतिमुत्पादप न्स जिंता अर्था:-'कामचातीनिरपेक्षा (७) ज्योतिष्टोमेने स्यादिनिरपेक्षाः । तस्मात्पुरुषार्थमजनम् । यत्तु क्रतुविधिविहितत्वात्वर्धतेति-तत्राह--'शरीर. धारणार्थमेवासौ(८) पुरुषो द्रव्यम्-'उपादत्त (९) । फिमित्यत आह-(१०) अन्यथानुपपत्त्या'हि-'कामश्रुतिभिः राक्षिप्येत । तत्र पुरुषार्थनोपार्जितमस्तीति'(११) तेनैव प्रतो. रपि सिद्धः--'अन्यथानुपपत्तिः(१२) सीयते, यथाऽऽघाने' वसन्तादिविधिप्रयुक्त लब्धन कामश्रुतिभिस्तदाक्षिप्यो तथैतदपि। 'अपि च क्रत्वर्ये द्रव्पानने प्रतुविधातः (१३) एच- 'स्यात्'(२५) । कुत इत्याह-'देवतोद्देशेन च स्वद्रव्यपरियागे' ततः , (८-१४) टु० टी० पृ.२। (१-७) टु टो० पृ०२।

·অনুখীঘাষ। १६ (१) क्रियमाणे-'यागोभवति'(२) । च शब्दो हेतौ भिन्नक्रमश्च । (३) स्वदव्यपरित्यागे' हि क्रियमाणे 'यागो भवति (४) ततः किमित्याद--'क्रतुपयुक्तत्व (५) स्वीय द्रव्याभावात्परि- त्यागो नास्तीति (६)क्रतुविधातः स्यात् । यथेष्टविनियोज्यत्वं हि स्वत्वम् । केवलक्रत्वर्थत्वे वन्यत्राविनियोगाद्यथेष्टविनियो. ज्यवाभावात्स्वत्वाभाव इति । एतच्च प्रायेणैवंभूतस्य स्वत्व- मुपलब्धमिति मत्वोक्त न त्वेतदेव तन्त्रम् , कत्वतयैव क्रये. णोपालस्य सोमस्य स्वत्तानपायादिति । एवं च नियमस्या- नागत्वात्तदतिक्रम पुरुषस्योपायान्तरेणार्जने प्रत्यायः कल्प्यते, न तु क्रत्वर्थत्वं प्रमाणवदिति । (७)अत्रानन्तरम् अपि च'त्यादिभाष्यम् । तदेवं सति प्रयोग कालावहिरित्यनेन सङ्गतार्थत्वात्तत्रैवोत्क्रष्टव्यामित्यभित्य लिङ्ग: दर्शनभाष्यमनुसंधत्ते--(८) द्रव्याने च प्रक्रान्ते सर्वक्रतूनां मक्रमात् अपवा एप स्वर्गाल्लोकाच्छिचत इति । (९)अने नापि चो'पक्रान्तानी'सादि-'अतिपातयेत् (१०)-इत्यन्तभाष्यम- र्थतः पठितमाक्षिपति---(११)'यद्यारम्भविषपमतिपातन' पौर्ण मास्पमावास्याशब्दयोः प्रधानयजिनामत्वात्मधानारम्भविषय. मतिपातनं 'ततो घटन'(१२) एव । पूर्वपक्षेऽपि लिगमङ्गभूत. (१-६) टु० टी० पृ०२॥ (८) टु०टी०पृ०२। (११-१०) टु० टी० पृ०२॥ (७) शयर० पृ० ४३७ । (९-१०) शवर० पृ. ४३७ ४३८ ।

·तन्त्ररदा- रो- द्रव्याजनारम्भेऽपि प्रधानभूतपज्यनारम्भोपपत्तेरिति-- समाधत्ते (१) अयवाऽगारम्मेणैव प्रधानस्यारण्यत्वादति- पातनामाव । पुनरातिपनि--(२) यागाकरणादतिपातनं पतदितरवापि पूर्वपोऽपि घटत एव' । यदि ह्यनारम्भोऽति- पाननं याचतोजभूतद्रव्पार्जनासम्मेणैव प्रघानारम्भात्तदति- पाननं न स्यात् । अननुष्ठाने स्वतिपातन सम्भवसङ्गानुष्ठानेऽपि मधानाननुष्ठानमिति सम्भवत्येव पूर्वपक्षेऽपनिपातनदर्शन मिति नातीय सिद्धान्तलिङ्गतया स्थातव्यमिति । ये तु नियमस्पैव ऋत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं चिन्तयन्तः पुरुपा. र्थमपि द्रव्यान्नमस्तीति मन्यन्ते तेषां पुरुषार्धस्यापि द्रव्या- सद्भाशन नियोगतस्तदनुष्ठाने स्यात् । 'तत्रोपक्रान्तानि सर्वकर्माणि द्रव्यानेन भवेयुरिति(३) लिङ्गदर्शनभाष्यमयुक्तं स्यात् । यदपि सामवत्यादीनां क्रत्वं कांतद्रव्यसम्बन्धः पूर्वपक्षे लभ्यते इत्युक्तं तदपि पुरुषार्थस्यापि द्रव्याप सिद्धान्तबसूर्वपक्षऽपि सम्भवादनुपपन्नं स्पादित्या. स्त तावत् । (४)'ऋत्वर्थे तु' द्रव्याने बहिः प्रयोगेणानुष्ठीयमाने. ऽगृह्यमाणविशंपतया सार्यत्वात्तदनुष्ठानेन-'सर्वक्रतूनां प्र. क्रमान'(५) युगपरसर्वानुष्ठानासम्भवादन्यतरानुष्ठानेप्यनध्य घमाया पक्रान्तां चायश्यं समापनीयवादीवरेणापे च सर्व- कोपक्रमः (१-२०टी०पू० २। (३) शयर० पृ०४३७ । (४-५) टुटी०प० २।

·चतुर्थोऽध्यायः । समापनस्य दुःशकत्वात् --(२) अशकनीयोर्थः स्यादपि विरोधात् । (२) अपि च यदि शास्त्रात्कर्मा द्रव्यानं तन्नान्यत्र' जीवनादौ-(३) विनियुज्येत ताजितं"द्रव्यं तत्र जीवनलोपात् (४) सर्वतंत्रपरिलोप: स्यात्' इनिभाष्यार्यमाह-(५)क्रत्वर्थे च ट्रम्पाजने सति-(६) तथार्जितस्व' क्रत्वर्थत्वमार्जिनस्प-- 'अन्यप्राविनियोगाच्छरीरनाशात्सर्वतन्त्रपरिलोप: स्यान (७)। ननु मा नाम तथार्जितमन्यत्र विनियोनि पुरुषार्थार्जितेन जीविष्यत इत्यत आहे-- (८)ीन च' पूर्वपक्षवादिनो-ट्रे द्रव्याने (९) विधेते 'एक ऋत्वर्थमपर पुरुपाय(१०) 'किं तर्हि एकमेवेदं कुत इत्पाह- (११) द्रव्यमुपाददानस्यैवेने'(१२) प्रतिग्रहादयो-'नियमा उप दिश्यन्ते पुरुपस्येति (१३) हेतोः द्रव्योपादानमात्रोद्देशेन निय. पविधानात्तन्मात्रस्य ऋत्वर्थतेति पूर्वपक्षयादिनो मतमिति । अत एव वहिः क्षामवत्यादीनां क्रत्यर्थना पूर्वपक्षे वर्णिना। अ. न्यथा त्वनेकान्तद्रव्यसम्बन्धात् सिद्धान्ततुल्यत्वं स्यात् । तेन न पूर्वपले द्रव्पार्जनविशेपोदेशेन नियमावधिः, विशेषप्रमाणाभाषा- व । तेन तन्मात्रे निपमविधानादन्यथोपात्तं द्रव्यं नास्त्येव । एतच सत्ववेत्यपत्र प्रविनियोगात सर्वतन्त्रपरिलोपोषणमुच्यते। (१) टुष्टी०१२ २।(२-४) शयर० ४३७ । (५-११) टुल्टी०१२-३ (१२) मत्र मुद्रितपुस्तके पय इति पाठो न दृश्यते। (१३) दोन्टी०पृ. ३॥

·तन्त्ररत्न- तथा ये तु सर्वनन्त्रपरिलोपं क्रत्वनुष्ठानपरिलोपं व्याचक्षते तेपामयं ग्रन्यस्तावन्न घटते । कर्मार्थमुपात्तमन्यत्र न विनियुज्यतेति । कर्मभ्योऽन्यप्रेति हि गम्यते । न च क्रत्तनुष्ठानलोपः शक्यते वक्तुम् । तेषां हि मते नियममात्रस्य पूर्वपक्षे क्रत्वर्थता न तु सर्वस्पार्जनस्य । तेन जानिनं द्रव्यं सर्व सर्वक्रतूनामङ्गं येन कचिद्विनियोगो न युक्तः स्यात् । तेनोपस्थिते कस्य चित्कर्म- णोऽनुष्ठाने कायद्रव्य स्पार्जनेन वा प्रतिग्रहादिना पूर्वमर्जि- तस्य संकल्पवशेन वा तत्कर्मार्थतामेवापादपति न सर्वार्थताम् । हि--अनेकपुरुषमाधारणस्येवाने कातुसाधारणम्यापि संविभागेनासाधारण्य सम्पाद्य सम्भवत्येवानुष्ठानम् । तथा च दर्शपूर्णमामयोः सहावनंतीतिवचनात्संसृष्टं घीधादिद्रव्यमानेया- मीपोमीयसाधारणमपि विभज्य पश्चारकर्मानुष्ठीयते । यद्यपि तत्र परमापूर्वमेकमस्ति तयाऽपि प्रत्येक कार्थता विभागेनैव क्रियते इति नास्ति क्रस्वनुष्ठानलोपः । तस्माद यथोक्त एव भाप्पार्थ इति । 'एवं च सति प्रयोगकालावहिरेतदई सदनुपकारक स्पा'(१) इति भाष्यं व्याख्यातुमनुभाषितं तत्राशङ्काऽतिपातना. भ्यान्तरमिदं भाष्पं कथं सर्वतन्त्रपरिलोपानन्तरं प्यारूपायत इति । तत्राह-- --'अनन्तरेण (0) अतिपातनग्रन्धेन नायं ग्रन्थः सम्बध्यते । कथं तति (३)-केन तर्हि सम्बध्यत इत्यर्थः । तपाह-- (१) शयर०पू० ४३ (२) टु०टी०पृ०३३ (३) अत्र मुद्रित पुस्तके 'न' इति पाठो न दृश्यते ।

·चतुर्थोऽध्यायः। २३ 'सर्वतन्त्रपरिलोप: स्यादित्यस्या शेपः (१) नातिपात्तनग्रन्या- स्परतस्तं ग्रन्थमुत्कृष्य तच्छेपत्वेनायं ग्रन्यो योजनीय इति । तेनायं भाष्यार्थ:-प्रयोगकालादहिभूनमपि यदेतङ्गत्वेनाभिमतं तदेवं सात सर्वतन्त्रपरिलोपमतों सत्यनुपकारक क्रतोःस्यात्, प्रत्यु. त विघातकमेव स्यात् । शरीरविघानेऽनुष्ठानापघातादिति । यथावस्थिते वा पूर्वग्रन्थे शक्यते एवायं ग्रन्थो व्याख्यातुमि. ति मत्वा व्याख्यानान्तरमाह-'अथ वा प्रयोगवचनबहिर्भाः - चात् (२)-अमकरणस्थत्वात् 'नेदं फलवतः (३) कतो.-'भन्न (४) न चामकरणस्थस्यापि जयादिवछुत्यादिभिरङ्गत्वं तदमा बादित्याह-'श्रुत्याद्यभावात् (६)। नागमित्यनुषगः । भाष्यस्य चायमर्थः । एवं सतीति न पूर्वोक्तोपजीवनं किं तर्हि द्रव्यार्जनस्य क्रत्वर्थस्वेऽयं दोपो निःप्रमाणकत्वं कथम् । यदेतदङ्गत्वेनाभिमतं द्रव्यानं तत्मयोगकालात्मयोगवच. नस्यागजिघृक्षा यावन्तं कालं मनसि विपरिवर्तते तस्मात् कालाहिर्भूतं सत् नाई स्थादित्यर्थः । ननु-'अनुपका- स्फमितिभाध्य(६) तत्कथमनङ्गमिति व्याख्यायते। तमाह-'अ. इस्त्रे चापनीतेऽनुपकारकं स्यादित्ति फलेनापं प्रन्या(७) । अगत्वस्य फलमुपकारकत्वं तनिराकरणद्वारेणाङ्गत्वनिराकरण. गंवेदमिति । एवं सति यत् सिद्धान्तोपक्रम-(८) श्रुत्याध माया. (६) शयर० पृ०४३८॥ ११-५) टु० टी० पृ०३। (७-८) टुर टी० पृ.३

·२४
सन्नरने-
दना मोरित्युक्त सदस्पैव भाष्यस्य प्रतिपाचं सरप्रधान
इतुतया सत्रयोक्तम् । इदानीं भाज्या क्रियत इति प्रेदितव्यम् ।
व्याख्यानान्तरमाह-(१) अथ ब्रा प्रधानकालवाहानाम
न्यस्मिन् काले क्रियमाणमनुपकारकं स्यादिति । 'न चाऽऽधा
नवद्भवितुमहतीति माध्य(२) चरमे व्याख्याने नदेकवाक्यता
ध्याचष्टे । 'यथाऽऽधानमन्यकालमपि प्रधानस्योपकारकं नैव
पिदं(३)-द्रव्यार्जन-कुतः- 'कालविधरभाषा(४) । आषाने
हि कालविधिरस्ति वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीतेति । 'तस्माद
कवर्थ सदन्तस्तन्त्रमुत्पाद्य पात(६) । एतदेव दर्शयति-'य
एक ऋतु: प्रशान्त स्वमेवोररीकृत्य द्रव्यमुपादचे (६) । उपादे
यमित्यर्थः।
ततः किमित्यत आइ-(७ एस च-अन्तस्तन्त्र
(८) द्रव्याने'-क्रियमाणे सत्ययमपि लाभो भवति-ज(९)
'मम्माणि मकान्तानि भवेयुः (०)। एतदेव दृष्टान्वनोपपा
दयति-'यथाऽऽसदन्तिः पौर्णमासे क्रियमाणे न शौर्यस्योपस
रोती'वि(११) न तदनुष्ठाने हौस्योपक्रमो भवति । एवमिहा
(१) टु० टी० पृ०३.
(२) शयर० पृ. ४३८ 1 अन मुद्रित टुप्टीका ' चैतदाधानय
दिति पाठो दृश्यते। (३-७) टु० टी० पृ०३।
(B) टु० टी० पृ० ३ । अत्र मुद्रितपुस्तके 'द्रव्याननेति ती
यात पाठो दृश्यत।
(९) 'न' इति माटो मुद्रितटोकामयसम्मतोम प्रतिमाति ।
(१०-११) टु० ० पृ०३ ।
--

·- २-फत्वर्थपुरुषार्थलक्षणाधिकरणम् ] चतुर्थीऽध्यायः । पिनान्यस्य क्रतोरन्तः कृतं द्रव्पार्जनं क्रत्वन्तरमुपक्रान्तं करो- तीति नावश्यं समापनीयं स्यात् । (१) तस्मात्' कत्वर्थत्वे सति कालविध्यभावात सर्वकर्मपक्रमदोषपरिहाराच-'प्रतिकर्म द्रव्यानं न सर्वकर्मणां तन्त्रणेति'(१)-युक्तम् । न चैतदिएम् । न च सम्भवति, ऋतुधिलोपप्रसङ्गात् । कदाचिद्धि क्रतुः पक्रान्तः स्यान्न चाज्यमानं द्रव्यं लभ्यते । तस्मान्न त्वमिति । व्याख्यानान्तरमाह-'न चाऽऽधानवद्भवितुमहतीति । यथा प्रधान(३)- अन्यध-'नत्व नापि पुरुषार्थ (४)-एवंद्रन्या- जनमपि केवलं द्रव्यार्थमेव करमान भवतीति निराकृतवपक्षस्य पूर्व पक्षिणः सिद्धान्तप्रतिबन्धपात्रफलं चोयम् । पार्षस्थस्य वा कस्य चिदाशकाऽनेन निराक्रियते । अस्मिश्च पक्षेऽपिकालान दोपः । न च सरिम्भप्रसङ्ग इति । निराकरणाभिप्रायमाह-उच्यते । आधानस्य वाक्येनान्यार्थतापगता । वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधी- तेति श्रौतेऽपि विनियोगे विशेषणविशेष्यभावो चाक्यायच इति वाक्पनेत्युक्तम् । वाक्योदाहरणभाष्ये च (4)1 हि वचनं-'या. मणोऽग्निमादधीत पत्र पूर्वव्याख्यायां कालविधियोसनाय वस- न्तपदमुच्चैः पठितव्यम् । इदानीं तु द्वितीयान्तमग्निपदमग्न्यर्थ. स्वद्योतनार्थमुच्चैः पठितव्यामिति । अस्य पुनरम्यार्थत्वे प्रमाण (२-४) टुष्टी०पृ०३ (१) शवर पृ० ४३८ । अत्र मुद्रितभाष्यपुस्तके 'ब्राह्मण' इत्यस्य स्थाने 'वसन्तेइतिपाट उदाहरणयारले सयोजितो दृश्यते। .

·२६ तन्त्ररने- [पादः१-मूत्रम्-२ नास्ति । प्रत्यक्षेण तु पुरुषार्थताऽवगम्यते । नन्वर्जनम्याळमानार्यता स्वभावादेव सिदा । पुरुषार्थ ताऽपि चास्य द्वारेणेव न स्वाराष्ट्रपक्रिारूपेण । तत्कयमन्यार्थ वे प्रमाणं नास्तीत्याशंक्योत्तरत्वेनास्यैष मापस्याभिमायांत. रमाह- 'अथाऽऽधानेनामय(१) उत्पाधन्ते (२) सतस्तस्य सम्मात्रा यंता युक्ता । 'नत्वतेन (३)-अर्जनेन-'श्रीह्यादय'(४) उत्पादन्ते अतो न तत्स्वरूपमानार्थमर्जनम् । तद्वारेण वन्यार्थमेवार घातादिवत् । तत्र च फवाय प्रमाणाभारापुरुषार्यस्वमिति । भाश्यं चामीनादधीप्ति निकम्माभिधापि दिसीयामदर्शन. पर व्याख्येरम् । अमीनादधीतेति निर्स कम्माभिधाविया द्वितीयपाऽमीना निवर्यवाषणमाभिमाधानं उदमिति युक्तम् । न स्वेवमजनमिति । तत्पुनरिदं पन्दमियोत्तरम् । अनिकस्यापि सादधर्याः विरोधाद निर्वफस्पापि च संयधनस्य पुरोहायस्वरूपार्थवा. नभ्युपगमात् निकं गापापित्यादि हि विशेषमात्रमित्या. शंकय पुनरंतदेव भाष्यमुत्तरत्वेन योजपति-'अय वा द्रव्यार्ज ननियमः फलवतापुरुषार्थ: (५) । तस्य हि पुरुष फलं प्रत्यक्ष मेव-'आषानं तु न पुरुषार्थम् (8)-तत्र फलाभावाद , न मत्वर्य श्रुत्पायभायात् । अतोऽनन्यौपायकामियानार्थमेव तदिति । (1) लिखितपुस्तफेपु 'धरूपति पाठ:1 (२-६) टु० टी० पृ०३॥

·२-ऋत्वयंपुरुषार्थलक्षणाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । २७ यद्वैवं व्याख्या। युक्तमाधानस्य क्रत्वर्थत्वम् । न ह्यनीनां तोरन्पत्फलमस्ति यत्मयुक्त्वैपामजनं स्यात् । तेनाधानवि. धिना वा तेषामर्जनं कामश्रुतिभिर्वा । तत्र पसाविधिविहिता ऽऽधानार्जिताग्निलाभेन कामश्रुतयस्वदर्जनोपायं क्रयणादिक माक्षिपन्तीति युक्तमाधानविधिरकत्वर्थोऽपि ऋतायेव नियम फलतीति । एतेनाध्ययनविधेरपि नियमार्थता व्याख्याता । नस्वेवं द्रव्यार्जनस्य सम्भवतीति द्रव्यस्य ऋतुसम्बन्धमनपेक्ष्यैव पुरुपे फलवच्चानियमविधिमृतेऽयुपभोगत एव तस्य प्रयुक्ति. सम्भवादससयर्जनविधौ न तोराक्षेपकत्वमापद्यत इति न तत्मतिवन्धद्वारेण नियमफलस्वमक्रत्वर्यस्पार्जनस्य सम्भवती. त्यवश्यमस्य ऋत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं वाङ्गीकार्यम् । इतरथा विधिवपर्यात् । तत्रामकरणस्थत्वात्पुरुषार्थत्वमिति । भाष्य मप्येवं व्पारुपेयम् । अग्निमादधीतेत्यनन्यौपायानन्यायोजना- ग्न्यसमाधानस्यावगम्यत इति । व्याख्यानान्तरमाह-'अथ चाऽऽधान शब्दंनाहवनीयादयो ऽभिधीयन्ते (१) लक्षणया | कस्तदा भवत्यर्थः । पूर्वप्रन्याय हि द्वितीय व्याख्याने प्रयोगवचनयहि वानाइत्वं द्रव्यानस्पेसर्यः प्रदर्शितः । सत्र-'यथा पहिम्मयोगेनाहिता अमयो(२)- जिवं प्रतिपद्यन्ते एवं फस्मान भवतीति परिचोदिते मत्याह- (१) टुन्टी०पृ०३१ (२) टुटी००३ । अन्न मुद्रितपुस्तके 'अथाहिता अग्नय: इत्यस्य स्थाने 'श्रुता इति पाठो दृश्यते ।

·.
तन्धरने [पादः१-सूत्रम्-२.
'न चाऽऽधानवद्भवितुमईतीति(१)। 'न चैतदाहवनीयानचितु-
पईतीत्यर्थः (२)। कुत:-'तत्र आहवनीयादय(३): अग्नीनादधी
तेतिवाक्यविहितेनाऽऽधानेन-'उत्पभा(४):'-फिमस्माभिः प्रयो.
जनमिति-'साकांक्षा: सन्तो वाक्येन (५) यदावनीपे जुह.
तीत्यनेन होमागता. प्रतिपद्यन्त (६)-विनाऽपि प्रकर
गन । -(७)इह'-द्रव्याने ' 'तादृशं नास्ति
वाक्यं(८)
यद्यार्जनं कम्मणि विनियुक्ते । भाष्ये चाधानवाक्योदाहरणं
यदाहवनीये जुहतीयवाप्पुपलक्षणामिति व्याख्येयम् । 'अय
यालामुक्तम् (२)-इत्यादि-'उपपद्यत (१०)-इत्यन्तं भाष्यमा
तोऽनुभापते - गृहदाहेऽप्यङ्गताय वा फलाय वति(११) । अत्र
फलायेस्येतदेवाभिमतमहत्वं त्वभिमतमेोति दर्शयति-'अहत्ये
नास्ति प्रमाण (१२)-तदाभिधानं स्वनास्थयाान बनेन द्रव्याजन.
स्य पुरुषार्थता व्यावर्यते इति । ये च नैमित्तिकानां कर्मणामफल.
तमिच्छन्ति तेऽनेनैव भाष्येण दाहनिमित्तानामपि क्षामत्यादी.
नां फलसमदर्शनेन निराकृत |
मनमपि सर्षपुरुषार्थानां प्रीत्यविनामावं दर्शयति-'यरिमा
गीतिरिति(१३)-'अविभक्तत्वादिति(१४) च । मीरया विभक्ता
पुरुषार्थस्वातुं दर्शयन्नताशस्य नास्ति पुरुषार्थतेति दर्शयति ।
यवस्यं व्याख्यानं 'पुरुषस्य ऋतुसम्बन्धाविभागादिति
.
(१-८) टु टो००३।
(११-१२) टी०प०३।
(९-१०) शयर० पृ०४३८ ।
(१३-१४) मी०सू०४१

·३-प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधि० ] चतुधीऽध्यायः । तदपि भाष्यविरुद्धम् । भाष्यकारो ह्यविभक्तः पुरुषार्थः प्रीत्ये. तिप्रीत्पविभागं दर्शयति । युक्तितोपि चैपपक्षो न घटन इति यथाशक्ति निर्णये निर्णीतमित्यास्तां तावत् । तत्सिद्धं प्रीत्या'ऽविभक्तत्वात'(१)-द्रव्यार्जनं पुरुषार्थमिति । ३ -प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधिकरणम् । तदुत्सर्गे कर्माणि पुरुषार्थाय, शास्त्रस्थानतिश- इयत्वात् । न च द्रव्यं चिकीर्यते तेनार्थनाभिसम्ब- धाक्रियायां पुरुपश्रुतिः ॥३॥ यदि प्रीत्यविभक्तवाद द्रव्याजनस्य पुरुषार्थत्वेऽपि फल कल्पनाभावात् पुरुषार्थना प्रीत्युस्मर्गे तहि प्रजापतिव्रतानामप्र- करणस्थानामपि फलकल्पनाभयात् त्वर्थत्वमस्वित्येवं प्रस्तू. यते । तत्र प्रतिषेधत्वादेव तावकत्वस्वं युक्तमित्येतत्प्रतिपा. दपन् प्रतिपेधत्वं समर्थयते-'नोधन्तमादित्यमीक्षतेति । नझु. द्यदादित्येक्षतिधातयः कर्तव्यतावचनेन सम्बयन (२) । कर्तव्यतावचनः मत्ययः । तेन यथोचत आदित्यस्य प्राप्य. फर्मतया सम्बन्धः यया चेक्षतिघातोस्तेनैव करणतया सम्बन्ध ईक्षणेनादित्यं प्राप्नुयादिति । न तु परस्परं कारकाणां क्रियाग्रहणे ससन्योन्यसम्बन्धाभावात् । एवं नोपि तेनैव सम्बन्धी न मामु यादुधन्तमादित्यमीक्षणेनेति-न वन्यः (१) मी०सू० ४ासस (२) टु०टी०पू०४॥ .

·तन्त्ररने [पाद १ सूत्रम्-३ तरकारकण । यत पर्युदासेनानीक्षणविधि स्यात् । कुन इत्याह (१)एवं'-प्रत्ययसम्बन्धे सति 'श्रुतिहचानि पदा नि भान्ति न लक्षणवृत्तानि । यदा तु (२)नभुपपदयो सम्बन्धस्तदा स्वार्थ हित्वा वस्वन्तर लक्षयन्ति(३) । पदा तावनधात्वो सम्बन्धस्तदा प्रत्ययार्यस्य भावस्यानिपि द्धस्यावस्थितत्वात्करणापेक्षाया तत्करणतया द्वाभ्या सहिता या स्वार्याविनाभावात्सङ्कल्प. स्वार्थ हित्वा मतिपादनीय इति लक्षणा । यदाप्युपदादित्यन नन' सम्ब-पस्तदाऽपि तत्सनि हितेन नमा तदतिरिक्तस्य वस्तुनो भावनाफर्मतया प्रतिपाद नाल्लक्षणैव । उपपदा नियमाभिपायेण लक्षपन्तीति बहुवचनम् । पनै केन चिदुपपदेनाख्यात परिहाय नमः सम्बन्धस्तेनैव सहासौ लक्षणात्त भजेतेति । उदाहरणे बहुत्वापेक्ष या बहुवचनम् । आदित्यसम्बन्धस्य सिद्धान्तिनायनङ्गीकरणात् । (४) अतो' लक्षणादोषाव-प्रतिषेध (५)। तया च क्रत्वर्थ सम्पद्यत इत्याह- स च प्राप्तिपूर्वकः (६) । तत किम्-'मा प्तिश्च दर्शपूर्णमासादिषु विद्यते सा प्रतिपि यते'(७) अस्पार्थ । प्रति वश्य प्रतिपक्ष्यस्प पूर्वमाप्तिरालोचनीया । सा चालाच्यमाना प्रतिपेधस्य वैदिकत्याच सामा-पेन पैदि- क्यक्ष शीघ्रमुपतिष्ठते । ततस्ताद्वेषया मतिपयोऽपि तद्वारेण सर्थ (१) टु टी०पृ०४६ (२) अत्रमुद्रितपुस्ता 'नधातुपदयो रिति पाठा दृश्यते । (३-७) टुष्टी०१०४। 04 ·३-प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः इति । 'एवं च सति फलं न कल्पयितव्यम् (१)-इतरथा तस्क- रुपनागौरवं स्यात् । यद्यपि नैप प्रतिषेधः(२)-किं त्वनीक्षणं नामान्ताफरणसङ्कल्परूपं नियम्पते-तथापि फलकलानाभ. याद कल्वर्य'(३)-एवायं 'नियमः (१) । ननु- 'पतारता हैनसाऽयुक्तो भवति(५)-इसेनानियह- णस्य फलस्य श्रवणानफलं कल्पयितव्यमत आइ-'फलार्धवा- दोऽयम् (६)-न फलविधिः, औदुंबराधिकरणादिनिषेधात् । एतस्मिंश्च पक्षे विश्वजिदादयोऽप्यत्रोदाहरणं राधिसत्रादयश्च । विश्वनिदापकरणे हि सर्वेपामनारभ्यवादानापश्रुतफलानां क. तुपम्पन्धप्रमाणश्रुखादिशुन्यानामफलत्वनिराकरणेन फलच. साध्यते । तत्तु फलं न कतूपकास, किं तु पुरुपार्थरूप कि. पपीसतदधिकरणगोचरः । तद्विशेषचिन्ता तु तत्सयिमना दशादियादिषु । हिरण्यं भार्यमित्यत्र तु स्थिते एवास्मिन्नाधिकरण द्वितीयार्थिसंयोगाद्विधिलाघाच पुनः क्रत्वर्थमाशा निराक्रियत इत्यसङ्करो घेदितव्य इति । 'एवं प्राप्ते चूम:'(७) । तत्र यत्तावदुक्तं प्रतिषेधोऽयमिति तत्राह -'नायं प्रतिपेयः (८) । कुतः । 'तस्य प्रतमिति हि मकृग नोचन्तमादित्यमीक्षतेति'(९) वचनम् । ततः किम् । 'यनमिति च सामान्येन फम्र्मोच्यते'(१०) । (११) तत्' --तु सामान्य विशेषमाकाङ्खमाणमनेन विशिष्यते (१२)-~यत्- (९-१२) टु०टी०पृ०४।

·तन्त्ररते [पादः १ - सूत्रम्-३.
(१) नत्'-किमपि-कर्म (०)-विहितं तदिदं-'नोधन्तमा
दित्यमीक्षने यादि (३) । 'प्रतिषेधे (४)- सति-'पूर्व'(५)-सामा
न्यवचनं साकासमेवावतिष्ठत'(६)-ततश्थाममाणं स्पात् । न
हि किंचित्कुर्यादित्येतावमा फस्य चिदप्यर्थस्य प्रमाणं भर
ति । न च विशेषे प्रमाणं किंचनास्तीत्यप्रमाणमेव जायेत ।
उपेत्यापि विशेपाक्षेपमुच्यते-(७) तेन च' सामान्येन-'अश्नुतः
कर्मविशेष:(८)-आक्षेपेण-'गृह्यत(९) । 'एवं च(१०)-
सति-वाक्य भेदात्'-पूर्वोत्तरयोर्मियः सम्बन्धाभावात् दाभ्या-
मर्यदाविधानाव-'दिरष्टुं कल्प्येत(११) । पूर्वप्र पल्पयित्वा
पुनरत्रापि फलप्यतेत्यदृष्टभेदेऽपि सामान्पैक्यात क्रियाभ्यासेर
मिधानमुक्तवन्तोऽपकृत्यो ब्राह्मणा इतियत् ।
'एवं प्रतिषेधे(१२) -सति-'यहसमन्जसम् (१३)-! 'अ
(१५)तो'- स्माद -'विरोधाम(१४१-नम्-'कव्यतावचनेन
सम्बध्यते । तस्मात्तु प्रच्युतस्तदनन्तरेणेक्षतिना सम्बध्यते ।
(१६)तो'-ऽनीक्षणरूपो-'नियमोऽयं(१७)-कर्तृधर्मशोधने।
नवस्तु नियमनपाऽपि कथं फधर्मः। फलकल्पनाभया
कर्मधर्मस्वमेव युक्तमित्युक्तमत आह-'
-'अर्थमान विपरिवर्तमा.
नेनास्ति को सम्बन्धः । थुत्याधभावान्नास्ति ऋतुना(१८)
सम्बन्धः । क्रियाक्षेपादेव हि कर्ताऽवगम्यते । तेन तदतमेव
क्रियाया भाज्यमीक गुचितम , न क्रतुगतम् , तस्य फेन चिदपि
1
.
(१-१८) टुटी०पृ०४॥

·, । ३-पजापतिमतानां पुरुषार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । ममाणगन्धन युद्धावनारोहात् । न ह्यप्रमाणकं लवप्यङ्गीक- तुमुचितम् , प्रमाणव लायातं वा गुवपि हातुम् । न च गौरवमस्ति । प्रकरणपठिनानां ह्युपकारका काङ्ग्रेण शब्दोपातेन क्रतुना सम्बन्धात् क्रियाक्षेपतः स्वरूपमात्रेणावगसेन पुरुपेण सम्बन्धो गरीयानिति नाश्रीयते । अनारभ्य विहितानां स्वत्यन्तामतीत- ऋतुसम्बन्धात्सोपि लघीयानेव । विधिरपि च विषयस्य समी. हितसाधनलं बोधयन् विशेषममाणाभावे साक्षादपेक्षितफल- साधनत्वमेव बोधयति । तेन नदुत्सर्गे श्रीत्युत्सर्गेपि यद्यपि नैनेषु प्रीतिः श्रूयते गोदोहनादिवत् नापि दृश्यते द्रच्या नव- तथाप्ये जातीयकानि कम्माणि पुरुषार्थाय पुरुषार्थानि । (१) शासस्य' विधेः 'अनतिशङ्मयत्वादिति । न च द्रव्यं चि कीर्यते (२)इत्यस्य व्यावस्य दर्शयति-शास्वस्थानतिशक्यत्वा. दिति क्रत्वर्थेऽपि तुल्पस्वाद'(१)। नायं हेतुः पुरुषार्थकान्तिक इति-'कस्य चिदाशंका स्यादिति तन्नित्यर्थम्()-उक्तं- 'न च द्रव्यं चिकीर्यते(५)' इति । तद्वयाचष्टे-'न चक्रवर्य द्रव्यं संस्क्रियते (६)-विक्रियते वा ।दर्शनमैतत्प्राप्तिनित्योरपि। 'येन सामर्थ्यात्तत्सम्बन्धेन'(७)-सन्मुखेन 'प्रगाड्या त्वर्थता स्यात् (८) । क्रतुसम्बन्धिद्रव्यसम्बन्धे हि सति तत्सामदेिव (१-२) मी०सू० ३ टुल्टो० पृ० ४। (३-४) टुण्टो००४ । (५) मी०सू० ३, टुण्टी०पृ०४। (६) टुष्टी०पृ०४। अत्र मुदितपुस्तके 'सक्रियते' इनि पाठो दृश्यते। (७-८) टु टी०पृ०४।

·1 तन्त्ररने [ पादः१-सूत्रम्-.. पर्णमयीत्ववत् क्रत्वर्थता स्यात् । न त्वेतदस्तीति । का पुनरुत्पत्तिप्राप्तिविकृतिसंस्कृतीनां भेदः 1 उत्पत्तिर्नाम येनाकारेण कारकमाभिधानोपातं तस्यायत एवोत्पादनम् । त. स्यैव सतोऽमातस्य प्रापणं प्रातिः । तद्गतहष्टातिशयोत्पादनं विकृतिः । तस्यैवादृष्टातिशयोत्पादनं संस्कार इति । 'अतः पुरुषार्थान्येतानि(१)। किं पुनरेतानि काम्पा. न्यय निसानीति विचार्यते । तत्र कश्चित्ताबदाह-'फला. पिना कर्तव्यानीत्येवमर्थ उपदेशः (२)एपां विश्वनिदादिवदि. स्पभिमायः। तन्निराकरोति 'नति(३)न'फलार्षिना कार्या- जीत्येवमर्थ उपदेशः(४) । किं सहीत्याह-. नित्यसेन सन्ध्योपासनादिवत(५) । 'एतापता ईनमाऽयुक्तो भवती. ति() वारयशेप पापक्षणश्रवणाचतमपोजनमेपो रामीणामित्र मतिष्ठा नोयन्तमितिशतमत्पयो निमिततामेवादिस्योदयस्य प्र. तिपादयतीति वक्ष्यामः । तस्मानिमिचरशारफलं नित्य पदव. स्य आदित्यै सदीक्षणाभावः संकल्पपितरूपः । नोपसमीक्षेत नास्न पतन नमोमध्यगतमित्यादि । भादप- त्रिसन्ध्यं जपताऽनेन सावित्री नेक्ष इसपम् । आदित्यं ध्यायना कार्यः सफूलमा पापनाशनः ॥ अन चांदपति-यदुक्तम्-'अनीक्षणं विधीयत'- इति नद. पुनम्-क्षणाभावोऽनीक्षण, प्रभावस्वाय कर्तव्यमा न य. + (1-2) टुष्टीः ४.

·३-प्रजापतिव्रताना पुरुषार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । टते(१) । अभावे हि कर्चव्ये विधीयमाने कर्मविशेषाविधाना द्वतप्रक्रमविरोधस्तदवस्थ इति । परिहरति । 'सत्यम्(२) | नाभावस्य विधिः । भाव एवं स्वत्र लक्षणया विधीयते सकल्परूप इति प्रतिपादयन् लक्षणानि मित्तं सम्बन्यं दर्शयति सर्वत्र-मवृत्ती निवृत्ती वा (३)-कर्तव्यायां- 'मानसं व्यापारमंगीकृत्य(४)-पूर्व सङ्कल्पं कृत्वा ततः-'भव. तते निवर्तते वा(५)-तेनावाप्पनीक्षण कुर्वाण 'आदित्यस्या- नीक्षणं कर्तव्यमिति मनसा सङ्कायति । अतोऽनीक्षण. स्य(६) ईक्षणाभावस्य-मानसो पापार: (७)-'सङ्कल्पाख्या कारणत्वात्-'अविनाभूतः । तस्याविनाभावात्(८)-'ईक्ष- णाभावः शब्दाभिहित:-'शक्कोति(९)- तं- 'लक्षयितुं, यथा- तिक्तिम् (१०) । तेनेह मंकललो विधीयत इति । ननु स्पर्शादीनामपि क्रियावादीक्षगव्यतिरिक्त त्वेन सदभावसम्बन्धाकिमिति न लक्षणेत्याशंक्पाह-'स्पर्शादीनाम- (१-६) टु० टी० पृ०५॥ (१) अत्र-'न चक्रवर्थ द्रव्यं सस्क्रियते येन सामार्थात् तत्स. मन्धन प्रणाड्या क्रत्वर्थता स्यात् । अत पुरुस-येतानि फलार्थिना कार्याणि इत्येवमर्थ उपदेश , तन्नेति । नित्यत्वेन सम्योगासनादिवत् । एतावता हैनसाऽयुक्तो भवतीति अनीक्षण विधीयते । ईक्षणाभायो ऽनोक्षणम् । अभावत्याच कर्त्तन्यता न घटते' इति तन्त्ररतानुसारी टुप्टीकायाः पाठः प्रतिभाति । (७-१०) टु० टी०ए०५॥

·नन्धर [पादः१-सूत्रम्-३. भाव सम्बन्धानामपि (१)तदविनामावस्याभावान तेषां कर्त- व्यता (२) । तेन नोयन्तमादित्यमित्यस्य वाक्पस्य नायमर्य:- उद्यन्तमादित्यं स्पृशेदिति, किं तूद्यन्त नेक्ष इति सङ्कः ल्पयेदिति । 'अपि च, पुरुषप्रयनः कृतिः(३)-'इत्यादिभाष्यं व्याचष्टे- 'क्रत्वर्थत्वे(४)-' सति-'विधायकः कर्मोत्यत्तिमात्रनिष्ठ एवं भवेत्(५) । उत्पत्तिग्रहणं विनियोगस्पायुपलक्ष गार्थम् । 'एवं च (६)-' सति-'यदेवास्य तादमतिपादकत्वम्(७)- प्रयोगप्रतिपादकत्वमित्यर्थः-'तदेव हीपेत(८) । स्वनेन विनियोजकत्व हानिरभिधीयते । अङ्गविधीनामपि विनियोज. फत्वाभ्युपगमात् । न हि प्रयोगवचननाङ्गत्वं सिध्यति । अङ्गं सत्मयोगवचनेन गृह्यत इति न तु प्रयोगवचनादत्वम् । य. स्मात्प्रयोजकत्वं हीयेतत्पपमेवार्थः । कुनो हीयतेत्याह-'प्रयो. गवचनेन कुनत्वात् । तस्मात्स पक्षो ग्रहीतव्यो यत्र विधायकोड र्थवान् (९) । एवं च ये प्रपोजकत्वं मा कल्पीति विश्वजिदा. दीनां काम्पत्वमिच्छन्ति ते निराकृताः प्रयोजकत्वस्यैव समधनी. यत्तात्तसिद्ध्यर्य नमित्तिकत्वमेव युक्तमिति । (१) टु० टी० पृ०५ । थर मुद्रितपुस्तके 'तदमागविनामाया. भाषान इति पाठो दृश्यते । (२)१. टी० पृ०५। (३) शयरः पृ०४३९ । अत्र तिरिति पाठो मुद्रितपुस्तकयो दृश्यते । (४.९) टुष्टो पृ०५ (९भत्र अर्थयान्' इनि स्थाने मुदितपुस्तके 'अर्थत्वात्' इनि पाठोऽस्ति ।

·३-प्रजापतिव्रताना पुरुषार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । यविद समिदादीनामङ्गत्वसमर्थन तत्मजापतिव्रतवैषम्य. प्रदर्शनमात्रार्थ न तु प्रतिपाद्यतयेति मन्तव्यम् । प्रकरणाधिक- रणे प्रतिपादितत्वात् । यदि चात्र प्रतिपाद्यताधिकरणभेदः स्थात् । अतश्च ये चतुर्थसिद्धं प्रशनापूर्वदमीमानामंगीकृत प्रकरणाधिकरणं करणैदमर्थ्यप्रतिपादनमात्रपरं मन्यन्ते ते यद्य. प्रत्यमभिधानमकृित्य तथा मन्यन्ते तर्हि न युक्तम् । अथ पुनरिज्याधिकरणं तत्सविधावसंयुक्तं तदस्यादि- त्यतेदङ्गीकृत्य तथापि न युक्तम् , इज्यामात्रमाधान्यनिराकरणप. रत्वात्तस्प। सांग्रहण्यधिकरणे च 'फलबद्वोक्त हेतुवादितरस्य प्रधान. मिति'(१) फलबदङ्गत्वमितरस्य प्रसाधितपूर्व वदन्निज्याधिकरण विपयत्वमस्येति दर्शयति । किवादिनामनर्थकमेव मकर- णाधिकरणमापनम् । किं हि तेन प्रतिपाद्यम् । करणैदयमिति चेत् । केन प्रमाणेन । मकरणेन । किं पुनः प्रकरणं--प्रधानापूर्वमितिकर्तव्यताकांक्षं प्रकरणम् (२)-इत्युक्तं भाष्यकारण। कथं पुनस्तेन करणेदमर्थ्य मवकल्पते प्रधानापूर्व हि स्वशब्देन सनिहितः प्रयानादिभिरूप. सर्जनीभूतैः प्रधानतपान्वितमभिधीयमानं तेषां स्वार्थ स्वपदा. चमतकरणावरोधाकरणतया न सम्भवतीति तत्सिद्धयर्थं स्वा. (१) मी० सूत्र ४७ । (२) शबर० पृ० २९२।१५। फर्त्तव्यय इतिकर्तव्यताकाङ्कस्य वचनं प्रकरणमिति मुद्रितभाप्यपुस्तक पाठ।।

·- ३८ तन्त्ररने- [ पादः १ -सूत्रम् -३. सिंततिकर्चव्यतांशतं पापाक्षिपकरणावं परिकल्पयतीनि चेत्-एवं तर्हि नियोगाक्षेपोऽत्र प्रमाणमुक्तं स्यात्, प्रोक्षणादी. नामित्र करणेदगर्थे । स चतुर्याचे साधित इति न पृथगधि. करणमपेक्षते । तेन संयुक्तानां त्वर्यस्वपरिकल्पनमुपादानम् , असंयुक्तानां तु मकरणमिति संज्ञाविशेषः कामं क्रियताम् । अधिकरणद्वितयं तु न्यायाभेदादयुक्तम् । मोक्षणादीनामपि ऋत्वगभूते ब्रीह्यादौ श्रुत्पादिभिर्विनियुज्यमानानां तत्पमाणक मेव क्रत्वर्थत्वमिनि कृतमुपादानेन तादर्थ्यप्रमाणेन । तस्माछु. सादीन्येत्र तादर्थे प्रमाणम् । अपूर्वार्थत्वेऽपि तान्येव प्रमाणम् , न तु ग्राहकग्रहणं नाम किश्चित् । प्रयानादीनामपि प्राकरणि- कमेवापूर्वभावनागत्वम् । तदेव च प्रकरणाधिकरणे व्युत्यायते । अत एव भाष्यकार:-'प्रजापतिव्रतानां श्रुत्यायभावात्पुरुषार्थ. स्वम्()-इत्याइ । इतरथा ग्राहकग्रहण भावादित्येवावक्ष्यादि. त्यलमनया प्रसङ्गागततीर्थान्तरदूपण कथाविस्तरमस्तावनया। तसिद्धं- 'प्रजापतित्रतानि पुरुषार्थानीति(२) । ४-पज्ञायुधानामनुवादताधिकरणम् । द्रव्याणि त्वविशेषेणानर्थक्यात प्रदीयेरन् ॥ ७ ॥ (पूर्वपक्षनम्) उक्तं पूर्वाधिकरणे तथा च लोकभूतेवित्पस्मिन् सूत्र (२) शवर०पृ०४४०। (१) शयर०पू०।

·५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । ऽपयुक्तानां फलेन प्रकरणाकत्वर्थत्वम् । स्फ्यादीनामप्येतानि वै दश यज्ञायुधानीतिफलासंयुक्तानां विहितानां प्रकरणेन विनियोगामधानार्थत्वं प्रसक्तं निवार्यत इति सङ्गतिः । अध्यायसङ्गतिश्च प्रयुक्तिविशेषफलतया । पूर्वपले हि प्रधानमयुक्तानि स्फ्यादीनि सिद्धान्ते तुद्ध ननादिमयुक्तानीति । ननु तृतीय एवैषां यथासयोग विनियो. गेनोद्धननार्थत्वं सिद्धम् । अतः किमन्यच्चिन्त्यते इसत आह- 'प्रदेयत्वे इइ निराकृत तृतीये चिन्ता (१)-किं सर्वमु. द्धननादि स. कार्यमुत यथासंयोगमिति । इह तु भदेयत्वमेवा. शङ्ख्य निराक्रियते इति । पुर्वपक्षमाइ-'एतानि चै दश यज्ञायुधानीति विधिरय (२)- पागसाधनतया स्फ्षादीनाममाप्तानाम् कुतः-'स्वार्थत्वात् (३)- यज्ञायुधशब्दस्य श्रुत्यर्थलाभात् । 'इतरथा'(४)-ययुद्धननाघन तया प्राप्तानामनुवादः ततः-'परार्थता (4)-लक्षणार्थता-'स्यात्। (६)-यज्ञसम्बन्ध्युद्धननायायुधेषु यज्ञाधुधशब्दः स्पात् । तदेव विवृणोति-'पद्येतानि (७)-फ्यादीनि-'मदीयमानानि'(८)- सन्ति-'यागं निवर्तयन्ति ततो भवन्ति यज्ञसाधनानि (९)। तधाऽपि फथं यज्ञायुधशब्दो मुख्यः। न हि साधनमात्रमायु धशब्देनोच्यते । अत आह-'साधनवचनोऽयं (१०)-यज्ञायुधश. ब्दोऽत:-'त'(११)-मदेयत्वपक्षे-(१०) आयुधशब्दो'-भवति- (१-११) टुल्टी०पृ०५। (१२) अत्र 'यज्ञायुधशब्दः' इति टुप्टोकाधृत पाद सम्यक् प्रतिभाति ।

·तन्त्ररत्ने [पादः १-सूत्रम्-४.
'मुख्या(१)-सन् यत्साधनवाचिनाऽऽयुधशब्देन साधनत्व
मामान्यायज्ञसाधनमभिधीयते गौणत्या । तस्य च गौणत्वं
राद्धान्तेऽपि समानम् । यज्ञशब्दस्तु पूर्वपक्षे मुख्यः सिद्धान्ते तु
सोऽपि लक्षणयेत्याह-'इतरथा'(२)-पदि प्रदेयत्वं नोच्यते
तत:-'प्रणाड्या'(३)-यज्ञसाधनानुसाधनामिति कृत्वा-'गौणः
स्थान'(४) । लक्षणे व गौणशब्देनोच्यते, जयन्यत्तिसा.
मान्यादिति ।
'अविशेषेणेति(६)-सत्रपदपपि शब्दमुपमिप्य व्याचष्टे ।
'यागसाधनवाविशेपेऽपि प्रधान यागसाधनान्येक।
कथम्
। एता.
नि वै दश यज्ञायुधानीत्येतानि पदानि साकांक्षाणि प्रफरणेन
प्रकृतेन दर्शपूर्णमामयागंन सहकवाक्यतो यान्ति(६) एतानि
दश यज्ञायुधानि । तस्मादेतैः प्रधानपागः कर्तव्य इति । 'अनो
नेपां मयाजादिभिः(७)-अझै:-'सम्बन्धः (८)।
'अथ वैतानि वै दश यन्नायुधानीति'(९)-फर्तव्यपदमध्या.
हत्य पूर्णमेव वाक्यम् । तनु-(१०) दर्शपूर्णमासप्रकरण आम्ना
नामधानस्यैवाइम्'(११) प्रकरयेन-'न मयानादीनाम् (१२)
(१-४) टु०टी०पृ०५।
(५) मी०सू०४।२७
(६) टुटी०पू० ५। अत्र मुद्रितपुस्तकेशरथ पाटोदश्यते-'एतानि
घे दश यणायुधानोति 'दर्शपूर्णमासयोराम्नानाप्रधानस्याग साको
क्षाणि प्रकरणेने कापता यान्ति' । (७-१२) टुल्टी पृ०५०
(१२) अप्र 'टुष्टीकाया दर्शपूर्णमासयोराम्नानान्' इनि पाठो
वर्तते।

·५-यज्ञायुधानोमनुवादताधि० नाचतुर्षोऽध्यायः । ४१. - ननु यज्ञशब्दस्य यागमात्रचाचित्वातदनुवादन विधीय- मानानि द्रव्याणि, प्रकरणबाधेन चेदितद्धर्मादिवदङ्गप्रधानार्थाः नीति युक्तमत आई-'यद्धवींध्यासादयतीत्यर्थमामासादनमेनू- घ वेदिनियम्यते'(१)-वेद्यां इवींप्यासादयतीति--'अङ्गमधान.. हविषा (२)-च सर्वेषां-'आसादनमर्यप्राप्तम् । तस्मातंत्र-(३), प्रकरणबांधन'-वाक्यादामघानार्थता-(४) युक्ता । इह तु-'एतानि चै दश यज्ञायुधानीति न किंचिदनूयते (६) येन सर्वानुवादेन, विधीयमानाति द्रव्याणि सर्वार्थानि भवेयुः । नन्विहापि यो यई इति सफलयज्ञानुवादेन तस्यैतान्या.. युधानीतिविधानात्सर्वार्थता युक्ता िनत्याह-'न खलु समासान्त- र्गतयो: (६)---पदयो:--'एकमुद्देशकमितरच्च विधायक भवितु, महती(७)--तिनिर्णीतमेतद्वपदकर्तुः प्रथमभक्ष इत्यत्र । अतो न यज्ञशब्दंनोदियायुधशब्देन विधानम् । अर्थ सकलेन समासपदेनार्थप्राप्त यज्ञसाधनसामान्यमन्- यतानीतिविशेपविधिरित्युच्यते--तदप्यसन । अप्राप्तवात् सा- पन्धिस्य । सर्वेष्वेवाग्मेवादिषु पुरोहाशादिद्रव्याविर्शपविधा- नात् । 'अथ तथानिधेषु कथं द्रव्यान्तरविधानम् । को दोपः । बीहियवद्विकल्पो भविष्यति । नत्पत्युत्पन्नशिष्टयोर्न विकल्पो न्याय्यः । समुचयस्तर्हि भवतु । सोऽपि न । निरपेक्ष्य विधानात् सत्यमेव तत् । (१-७) टुटो पृ०५॥

·तन्त्ररवे [पादः१-सूत्रम्-७.' ४२ एवं तु मन्यते--सर्वथा तावद्यज्ञायुद्धसंयुक्तं वाक्पं मुख्या- थलामाद वृत्तिविशेषकरताच्च विधिः । न च भूतानि पदा. नि विधी निराकांक्षाणोति प्रकृतेनैकवाक्यतां यान्ति गत्यन्त. राभावात् । यदपि यज्ञायुधानि कर्तव्यानातिवाक्यं परि. पूर्वते तदपि प्रकरणेन गृखते साक्षित्वात् । न हि यशान्त रविधानेनार्यवत्ता सम्भवति, देवताभावात् । वाजिभ्यो वा. जिनमिति हि यागान्तरविधानेन गतिसम्मवानोत्पत्तिशिष्टा. मिक्षावरुद्ध वैसदेवयागे गुणान्तरविधानसम्भवः । इह त्वन- म्यगतिवादवयं 'भाविनि प्रकृतसम्बन्धे गत्यन्तराभावाहिक कल्पो भवविति । एवं सति संरूपा चैकक्रियायोगादुपपत्स्यते' (१)-दश यायुधानीति सर्वत्र हि केन चिदेकेनाभिन्न संख्या- वृत्तिर्भवति । तदिहकपागसम्बन्धातदुपपत्तिः । सिद्धान्ते तदननादिनानार्यसम्बन्धासंख्यानुपपत्तिः । अयं च सूत्रार्थ:-द्रव्याण पयादीनि प्रदीयेरन् प्रधान. यागसाधनानि स्युः । अन्यथा आनर्थक्पाघमायुधशन्दस्प । अर्थशम्दोऽभिधेयवचनः, अभिधेयत्यागप्रसाद लाक्षणि- कार्यवापतः । अथ घाऽनुवादवेनापत्तिविशेषकरत्वाद । अथ वा संख्याशब्दानर्थयादिति-तथाऽपि कथं प्रधानार्थत्वम् । अविपविधानात्सर्वार्थत्वं युक्तमत उक्तमविशेषेणेति । अवि. ोपणापि विधीयमानानि प्रधानार्यान्व प्रकरणादिति भा. - t . (१ टु० टी० पृ०५॥

·१-यज्ञायुधानामनुवादताधि०] चतुर्पोऽध्यायः । ४३ यमप्यविशेषेणेस्पायेवं न्यारूपयम् । 'अविशेषेणापि चिहि- तं प्रकरणेन'(१)-प्रकरणादिसर्थ:-'प्रधानस्य भवितु. पईतीति(२)। यद्वाऽविशेषेणेतिप्रधानार्थत्वे युक्तिरुता । पदि हि विशे- पणामुद्दिश्य विधीयरंस्ततोऽर्थानि स्युः, अविशेषविधानानु प्रकरणात्मधानार्यानोति । (सिद्धान्तसूत्रम् ।) खेन त्वर्थेन सम्बन्धो द्रव्याणां पृथगर्थत्वात्तस्मा- यथाश्रुति स्युः ॥ ८॥ 'करणविमाया पेन फिपि कर्तव्य(३)-मित्यपक्षिते- (४)पदान्तरेण'-उद्धन्तीत्यनेन-(५)उद्धनने दत्ते'-प्रयोजन प्रति-निराकक्षित्वान्नान्यत् प्रयोजनमाकांक्षति (३)-निराका. क्षस्य न यागेन सम्बन्धः। ननु यागासेऽपि प्रतीयमाने कथमुदननादिनैव नैराका. स्यं न पागेनात आ६-'वाक्येनैया (७)-स्पयादीनां-'उद्धन- नादिषयोजनम् (८) श्रुतावेव वाक्यव्यवहारः पूर्वोक्तनयेन सर्वच नेतव्यः । 'प्रकरणेन ऋतुसम्बन्धो भवेद्वा न वा(९) । (१-२) शयर० पृ०४४१ । (३-७) टु० टी० पृ०५१ (७) अन्त याक्येन इरयस्य स्थाने मुदितपुस्तके 'घामात इति पाठोऽस्ति। (८-९) दु० टी० पृ.६॥

·. ८ ४ . तेन वा. ::. ::.तन्त्ररो [पादः१-सूत्रम्-८. द्रव्यम्पमिफरणविनियोज्यत्वाभावान भात्यवेषां पागार्यस्वे प्रक रणं प्रमाणं भवदपि वारयादुर्वलापति ! ननु क्रतुसम्बन्धोऽपि वारपादेव । 'साकांक्षाणि'(१)- हातानि' पदानि-(२)मकृतेनैकवाक्यतां यान्ती (३)-त्युक्तं तत्राइ-(४)आयुपशब्दोऽपि आयुधेप्च' सरस्पादिपु-'प्रसिद्धो लक्षणया स्पादिपु वत्त (५)। लक्षणेति गौणत्यभिधानं जघन्यदृचिसामान्पात् । केन पुनः सादृश्येन गौणतम्-'तान्य- पि(6)-आयुधानि-साधनान्येतान्यपीति (७) । क्पमप्यमद्गुणकृत्याश्रगावात्यकरणापेक्षवादपाहारापेक्षवाच दोपत्रयहीनादुदननादिवास्याटुलापति तादथ्यमवैषां न या. गायत्वमिति । किचन तु विद्यमाने (८)-उदननादिद्वारेण य: ज्ञायुधत्वऽनुवाद्ये च सम्भवति । 'वियों लक्षणा न्याय्या'(९) अनुवाद तु लक्षणा न दोपः । युक्त्यन्तरं समुचिन्वन्नुपसंहरति । 'अतः स्तुतित्वादनुवादोऽयम् (१०) । अस्ति हि विधिर्यशायु- धानि सम्भरतीति । तेन स्ताकतयकवाक्यंभूतमर्वगम्यमानन्न पृधावयित्वमति वाक्यमेदशमात् । अत उदननादिद्वार- 'पाप्तयज्ञायुधत्वांनुवाद एयायमिति। । नु दश संख्या नायकल्पत इति तत्राह-संख्या चा- सादनाभिप्राया(१)। यदेतदनन्तरेण यज्ञायुपानि सम्भ (१-२) टु० टी० पृ.५। अत्र 'प्रतेन' इत्यस्य स्थाने 'प्रकर होना इति पाठो मुद्रितपुस्तफे।। १३-११) टुटी० ०६। - *" - ·४५ ४-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। रतीत्यनेन विधिनाऽऽसादनं विहितं तेनैकेनाभिसम्बन्धात्सं. ख्यात्तिरिति सूत्रमपि यस्मात्स्वेन स्टेनोद्धननादिनार्थेन स म्बन्धो द्रव्याणामेपां. श्रूयते तस्मात् पृथगत्वावगमाद्ययाश्रुति उदननादिश्रुत्यनुरोधेन सवारणतानि यज्ञायुधानि स्युन सा- •क्षादिति । यद्वा फेन विशेषेणोद्धननादिवाक्यस्य विधित्वं न यज्ञायु. धवाक्यस्येत्यत आह-'पृथगत्वाद'(१)। पृथगर्थे होते वा. क्ये न तुल्यार्थे । एकत्र विधिभवणादन्यत्र तदभावादिति । • यदा विधित्वे सति पृथार्थत्वन वाक्य भेदा ससादनुवाद इति । यद्वा संख्योपपत्तिरियमुच्यते । पृथक्मयोजनस्वादेषां न तदैक्षनिवन्धना संख्या। तस्माद्याश्रुति आसादनश्रुत्यनुरोधे. न संख्यामानि स्युरिति । चोद्यन्ते चार्थक सु ॥ ९॥ अत्र भाष्यकारेणार्यकर्मस्वानेपानीपोमीपादियागेपु पुरो- डाशादीनि चोद्यन्ते तैरेषां न विकल्प: पाक्षिफबाचप्रमाद । न समुच्चयो निरपेक्षविधानादित्युक्त्वा पुनर्वर्णकान्तरमुक्तं परि- पानीय कर्मणि पात्राणां दर्शनम्मदेयत्वेनावफल्पत इति । ना यदिदं पाक्षिकबाधनं विकलापगमुक्तं तन्न शोम. नम् । तुल्पपलविफल्पस्य होशंदूपणमुचित नवप्रेसभिमायेगाह- (१) मी०स० ४.

·तन्त्ररो- [पादः १-सूत्रम्-९. 'अयुक्तोऽयं विकल्पो विषमशिष्टत्वाव'(१) । तेनार्धकर्म पुरोडाशादीनि चोयन्ते-तानिच बलवन्तीत्येवं सूत्र नेतन्यं न पाक्षिकाधामिप्रायमिति । द्वितीयमपि वर्णकमयुक्तपित्यातिपति-द्वितीयेऽपि वर्ण (२) ऽस्त्येवानुपपतिः। कयम् । पूर्वपले- मध्या पूर्वार्दाच दिरपतीति' (३)-वचनेन-'तावन्मात्रस्प होमाच्छिष्ट विद्यते । तेन यजमानो धक्ष्यते (४)। ततः परिधानीय कर्माणि पात्रदर्शनमुपपद्यते । 'नेत. देवम् (५) । कुतः-'मरणस्यानियतत्वात् कदाचित् (६)-दीर्घ कालेऽपि म्रिपमाणे सति स्याद्या कारविनाशः स्यात् बहु- यवदानोद्धरणात् । तत्र यज्ञपात्रता नोपपद्यते (७)। स्पादि. जातीयं हि द्रव्यं यज्ञपात्रम् । जात्यगमे तदनुपपषिः । अथ वा देवतोद्देशेन द्रव्यपरित्यागाभिरिष्टिकानि (८) । यवदानमात्रेऽपि हि हूयमाने सकलस्य यजमानस्वामित्वमपेतम् । 'तस्मात्मतिप्रयोगमुत्पाघेरन्'(९) 1 एफपयोगोपयुक्तामामनी- -शानेन यजमानेन पुनस्त्यागायोगाद । 'तन्त्रान्तरे म्रिपमाणो न तैर्दाने (१०) । ननु सक्तरेव दातामर आह-निरिष्टिकाय. प्युपादातुपशको निनिष्ठिकलादेव'(११) न हि निरिष्टिन शिष्टाः कार्य कुन्तिीति । ननु वचनपलेनाचारं बाधित्वा निरिष्टिकरेर पक्ष्यत इस्पा- वा यवदाने उधो पाशमा (१-३) टु टी० पृ०६. (४-११) टु टी०पू०६. शय परिहारमाह-'अय ·४-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। विकलं सद पूर्व (6)-यवदानोदरणात्-'यज्ञसाधनमभूत्'(२)- पश्चायवदानात-मरणवेलाया न ताहक (३)-विकलस्वा- दिति यज्ञपात्रता नोपपद्यते (४) । पूर्व जात्यपगमो- मिहित इदानी खेकद्यवदानोपादानेन मा नाम जातेरपगम- स्तथाऽपि यज्ञपात्रस्वरूपमेदाव यज्ञपत्रिश्च ददन्तीत्यनुपपनं स्या- दित्युच्यते-'उद्धननार्थत्वे तु न किञ्चिविरुद्धम् (५)। न हि तत्र निरिष्टिकत्वदापोप्यस्तात्पकादशे वक्ष्यापः । तस्मादुद्धन नार्यान्येवेति। लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १०॥ 'चतुर्दशत्रयोदशेत्युमयत्र (६)-पूर्वपक्षे मिद्धान्ते च-'तुल्य' (७)-लिङ्गं नेकस्यापि पक्षस्य साधकं नापि बाधकम् । कुत:-'न हि (द्रव्यमात्रभेदादाहुतिभेदः । एकदेवतावास. परफैवाहुतिः (९)-फरिष्यते सान्नायपाद । 'तत्र फेचिदाहुः-उत्पत्तिवाक्यशिष्टेन'(१०)-पुरोडाशादि- (११)द्रव्येण बाधितत्वाव'-फ्यादीनि वाजिनवव-'कर्मान्तर' (१२)-फलायन्तीयप वाक्यस्य कर्मान्तरमेव पूर्वपक्षे विधेयं- 'आपतीति'(१३)-लिङ्ग-दर्शन (१४)-मुपपत्रमिति । (१) मा 'अविफलं सत्' इत्यस्य स्थाने 'सत्' इयेव मुद्रितामुदितपु. स्तककृत पाटोस्ति। (२-१) टु टोल्पृ०६. (६-७) टुल्टी०प०६. (८) मुद्रितामुद्रितटुप्पोकापुस्तपायो 'मात्र शम्दस्य पाठो नोपलभ्यते। (९-१४) टुटो० पृ०७.

·४८ - " तन्त्ररने [पादः १-सूत्रम्-१० तदेतदेकदेशिमतं दुपयति-'इदं नोपपद्यते । न हि द्रन्प संयोगमायण'(१)-देवतामन्तरेण-'फर्मातरं भवनि'(२) । न चान देवताविधायकं वचनं मन्यों वाऽस्ति । न चाव्यक्त स्वात्सोमिकविधपन्तमाझ्या देवतालामा दर्शपोणमासिकंवद्वेषु सौमिकविध्यन्तानिदेशस्य विहितकालवाघममङ्गेन(३) न्यापर- व्रपालायां निरस्तत्वात्। एकदेशिनां चाट्टेषु लिङ्गादिध्यन्तातिदे- शमिच्छना लिहाभावे मुनरामिदमयुक्तमभिधातुम् । न हात्र सोमपर्मातिदेशे पशाविक प्रयाजादिदर्शनं फिधिलिङ्गमस्तीति नातिदेशसम्भवः तस्मादन्यथा वर्णत--'चतुरवत्तं जुहोतीति प्राकरणि. केपु महोमपु चतुरवतम् (४)-विहितं चतुरबचमिति : विध- क्षितंसद्धयानिर्देशः । एक चतुरव होमागतया विहितामिति ।। 'सोमानि'-फ्यादीनि-'दशद्रपाणीतरेतरयुक्तानि होममाघ नानि(५), न त्रीहियववनिरपेक्षाणि, सहविधानाद । 'तपां प्रतिद्रव्य व्यवदाने गृह्यमाणे बहूनि चतुरवत्तानि भवन्ति । होम चैक चतुरवत्तं श्रुतम्'(६) । सोऽयं परस्परव्याघातः । तदाइ-' 'त'(७)-'चतुरवत्तं- यकस्माद्गृह्येत (८)-एकवचनानुरोधेन । तत-'इतरेषा (९) विध्यवगतं-साधनत्वं हीपेत' (१-२) टु०टी० पृ०६. (३) पर्वणो यश्चतुर्थांश आधाप्रतिपदस्त्रयः । यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुको मनीषिभिः॥ (४-९) टु० टी० पृ०७. -- म ·1 ४-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । (१)। यदि तदनुरोधेन सर्वेभ्यो गृहीत्वा हयेत तत एकत्वं ही. येतेत्यपि वक्तव्यम् । अर्थसिद्धतात्तु नोक्तमिति । 'तस्मात्त' (२)-उभय-संपत्तयेऽभ्यस्यते याग एकैफेन चतुरवत्तेन (३) तस्माद्गृहीतेन । एवं युभयमुपपादितं भवति---यच्च सपा साधनत्वं यच्चैकचतुरवत्तसाधनत्वम् । 'ननु बहूनि'(४)-चतुरवत्तानि-'गृहीत्वा सकृद्धोष्यते . वर्तक्याव(4) 1 न किञ्चिद्विरोत्स्पते-'यथा सान्नाय्ये द्वे चतु. रवते (6)-गृहीत्वा सकृद होमः। 'उच्यते। तत्र (७)-सा. नाय्ये चतुरवत्तविधातो नास्तीति परेण सम्बन्धः । कुत इत्यार-कर्मभेदान()। देहि तत्र कर्मणी सहानुष्ठीयते । ततः किम् । इदं ततो भवति-'अन्येन (९)प्रदानेन-'सह' (१०)अन्यस्मिन्-'प्रदाने क्रियमाणे इतरदपि'(११)- प्रदान-'आत्मीय चतुरवर्ग (१२)-इतरस्मात्-'विवेकेन' (१३)असङ्करेण गृहाति इतरदपि विवेकेन । 'तत्र चतुरवत्तवि- घातो नास्ति'(१४)-तत्रेत्युपन्यासार्थः । द्वाभ्यां चतुरवत्ताभ्यां द्वयोः कर्मणोः सहानुष्ठीयमानयोरेकैकस्पैकैकसाधनत्वविद- तमेवेत्यभिभायः । 'इह सेफत्वाकर्मणः(१५)-सर्वेश्चतुस्व:- 'सह'(१६)-संहसानुष्ठाने-'क्रिमयाणे'(१७)-सति-'चतुरवत्त- विघातभपादभ्यस्यते सोमयागवत् । तत्राहुतिबहुलाव'(१८)- चतुदर्शवपोदशनि-दर्शनं नोपपयते (१९) । - (१-१९) टुटी०पृ०७.

·तन्त्ररने-
[पादः१-सूत्रम्-१..
पशाविदानी का वार्ता | न हि तत्र सामाथ्यवद्यागभेदः
समस्ति । तेन तत्रैकादशभिरवत्तैः सहानुष्ठाने सत्पफत्वविधा
तभयादभ्यासः प्रसज्यते । न प्रसज्यते । चतुरवकत्वस्य सि.
द्धान्ते प्रकृतावार्यिकत्वेनाशास्त्रीयस्वाद । एकस्य हि पागस्यक
मेव पुरोडाशादिप्रकृतौ हविः । तन्मध्यपूर्वार्द्धनिष्पन्नस्य चतुर.
वत्सस्यैकत्वं सिद्धमेव न विधयम् । यश्च प्रकृतावार्षिकं न तच्चो.
दकः भदिशति । हविरेफत्वनिवन्धनं हि प्रकृती चतुरवत्तैकत्वं
न वाचनिक, पशौ तु हविर्भदाच्चतुरवत्तभेदे सति सर्वैरेव सह
हृयत इति नानुपपन्नम् ।
पूर्वपक्षे तु स्फ़्यादीनां दशानापेकपागसाधनत्वात्तनिप्पना.
नां चतुरवत्तानाममासमेकत्वं नानुवदितुं शक्यत इत्यवश्यं चतुरव
सं जुहोतीत्यनेनैव विधातव्यमिति तत्संपत्तयेऽभ्यास: मसज्यत
इति स्थित लिङ्गदर्शन मिति । एतच्च चतुरवतं होमसापनत्वेन
विधीयते इनि भाष्यकारमतयङ्गीकृयोक्तम् ।
स्वमते तु चतुरवत्तादेशेन होम संस्कारो विधीयते इत्युः
द्देश्यैकत्वस्पाविवक्षितत्वात्संभवत्यैव सहहोम इति परिधानाये
कर्मणि लिङ्गदर्शनं व्याख्येयम् । पूर्वसूत्रस्य तु प्रथममेव
व्याख्यानम् ।
५-५श्यकत्वादेविवक्षाघिणकरणम् ।
(पूर्वपक्षसूत्रम्)
तत्रैकत्वमयज्ञाङ्गमर्थस्य गुणभूतत्वात् ॥ ११ ॥

·५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । ननु वस्तुतोऽर्थगुणभूतोऽप्यमूर्तोप्परुणिमानतदर्थः फि तु तृतीयाश्रुत्या करणस्वावगमात् क्रियार्थ एव । द्रव्यपरिच्छेदद्वा- रेणोपपन्नमेव तादमियरुणाधिकरणे प्रतिपादितं तत्कथमर्यस्य गुणभूतत्वावगमादयज्ञागमेकत्वमित्युच्यते । तत्राद-'अरुणो गुणः' (१)-एकदायन्यादिपदाद-पदान्तरेण'(२)-अरुणापदेन-'उपा. तत्वाद्भवति क्रियाः । एकत्वस्य विभक्तिश्रुत्या मातिपदि. कार्यवान क्रियार्थता'(३)-किं तु द्रव्यार्थता । 'अद्रव्यस्य (४)- क्रियायाः पदान्तरेणोपाचस्वाद-वाक्येन (५)एकत्वं-'अगं स्या- द(६) । तच्च श्रुतेदुलम् । तस्मान्न क्रियामिति । नात्र वास्त. चमर्यपारतंऽयमकिमार्थत्वे युक्तिः येनारुणाधिकरणगोचरता स्यात् । किं वेफपदोपादानलक्षणया श्रुत्याऽर्थस्य मातिपदिका- र्थस्य गुणभूतमवगम्पमा म वाक्येन यज्ञाझं भवितुमईतीति । 'पश्वादीनामई विवक्षितं तथाऽपीति (७)-चोद्यभाष्यं तदनुप- पन्नं वाक्यभेदपसगात् । न हि सकृदुच्चरितो विधिशब्दः कि- यां विदधाति, पश्न च संख्याम् । विध्यारत्तौ च वाक्य भेदम- सङ्गः । तथा पशुरपि पागसंख्ये प्रत्युपादानोद्देशादिविरुद्धत्रिका योगी स्थादत आह-'अन्तीताभिसम्बन्धे सकदुच्चरिताभिमा. प: परिचोदयति (८)-अन्ततिकत्वस्य पशोः क्रियासम्बन्धा. (१-२) टु० टी० पृ. (३) १० दो० पृ०७। अत्र मुद्रितटुप्टीकाग्रन्थ 'क्रयार्थता' इति पाठो दृश्यते। (४-८) १० टो० पृ०७ ·तन्त्ररले [पादः१-सूत्रम्-११. देकत्वविशिष्टपविशिष्टो यागः सकदुचरितेन विधिना वारव- न्तीयविशिष्टं करोति शब्दार्थविशिष्टयागवद्विषीयते इति । तया च क्रियाह्नमादरणीयं स्यादत आह-'अगस्य (१)-पागागस्य पशो:-'यदुपकारक (२)-एकत्वं-'भवति तत्मणाच्याऽपि (३)-यद्यपि न साक्षादुपकारकं तथापि प्रणाड्याऽपि तावत्- क्रियाया अप्युपकारकम् (१)। विशिष्टस्य हि क्रियागस्य वि. शेपणमन्तरेणासिद्धेविशेषणमप्यादरणीयगिति । एतदुक्तं भवः ति-पशुर्हि वाक्येन क्रियार्थत्वादुपादेयः । स यथाश्रुत एव क्रि- यार्यमुपादेयः । स च करणत्वेनैकत्वेन च विशिष्टः श्रुतः क्रय. णमिवारुणादिभिः । अतो यथा करणभूतस्योपादानमेवमेक- त्वयुक्तस्यापि। (५)तत्पशावेवमुपादीयमान एकत्वमपि क्रिया. र्थत्वं करोति । विनापि तस्य करणत्वेनातादिदमौपादानिकमेक- स्वस्याङ्गत्वम् । 'न पश्वादीनामङ्गेनोक्तेनानुक्तेन वा किंचिदस्ति प्रयोजनमिति (६)-परिहारभाष्यं तस्य-'कोऽभिप्राय: (७) । एकः पशुसंख्ययोः सम्बन्धः तस्मिन्विवक्ष्यमाणे-'सम्बन्ध एक स्मिन् क्षणे(८)-प्रातिपदिकार्थेन संख्याकारकयोर्युगपद्विशेष. गत्वेन सम्बन्धे सति-क्रियापश्वोः सम्बन्धो नास्ति'(९) । कार हि क्रियया सम्बध्यते न द्रव्यम् । कारकं चेत् ट्रम्पवि. शेपणं सद्विशिष्टं द्रव्यं कृदन्त करणादिशब्दाभिहितमित्र न (६) तदसाव-क-ख। (१-४) टु० टी० पृ०७ (६ ९) टु० टी० पृ० ७.

·५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । क्रियया सम्बन्धमइति । तेन पशोरपि क्रिपाङ्गताभावात् दुरापे- तमेकत्वस्य क्रियाइत्वम् । अथ पशुरेव कारकविशेषणं सत्कार कात्मना क्रियया सम्बध्यते, संख्या च पशुविशेषणमेव सती क्रियया सम्बध्यते इत्युच्यते तथापि क्रमेण क्रियासंख्याभ्यां पशोः सम्बन्धो युगपद्वा । क्रमे ताबयणमाह-'क्रियापशुसम्ब. न्योत्तरकालं पशुसंख्ययोः सम्बन्धे शुद्ध एव पशुः(१)-क्रियया- 'सम्बध्यते'(२)-न संख्याविशिष्टः। ततश्च पशुमात्रेण यागस्य सगुणत्वात्संख्यानादरः स्यात् । अथ तन्त्रेण पशुः क्रियासं. ख्याभ्यां सम्बध्यते तथाऽपि संरूपाननुरक्तस्य क्रियान्वयात्म एवं दोपः । वरूप्यं च पशोः स्यादित्याह-'तन्त्रसम्बन्धे सकृ. दुच्चरितत्वात् '(३)-पशुशब्दस्य युगपदेव-'पशोः स्वार्थपरार्थता स्था (४) । विरुद्धात्रकोपलक्षणमेतत् । क्रियासम्बन्चे हि पशोः स्वार्थत्वमुपादानं विधानं च स्यात् । संख्यासम्बन्धे तु परामुद्देशोऽनुवादश्च-'श्रुत्पादिदोषश्च तदस्थ एक(५) । यो. ऽयं श्रुत्यर्थेन समानपदोपात्तेन पशुनैव सम्बन्धः संख्याया न वाक्यार्थेन यागेन, तत्र यागस्य संख्यानिटत्तावपि वैगुण्या- नावात्संरूपानादरः स्यादिति दोषोऽभिहितः । स तन्त्रसम्बन्धे. ऽपि तदवस्थ एवन स्वपगत इति । 'तस्मादक्रिया संख्येति'(६)। न चैकत्वविशिष्टस्य पश्चात्करणत्वम् । करणैकत्वयोर्युगपदभिधा- - ८ (१) अन क्रियापशुसम्बन्धोत्तरफाल मिति पाठशालीयपुस्तकपाठः। (१-६) टु० टी० पृ० ७.

·तन्नरो- [पाद १-सूत्रम्-११.
नात् । अत एवाभिप्रायदाह भाष्यकार:-'पज्ञान विपन
प्रयोजनं, विपन्नेऽपि हि पचायलेऽविगुण एव ऋतुर्भवति'(१)।
अत्र कश्चित्पुनरेवमुपादानशेप-पचायाह-पचप्पेकत्वं प्रा.
तिपदिकार्यगतमेव विभक्तिरभिधत्ते न क्रियाफारकतया सपापि
नाविवक्षितम् । अस्यापि ग्राहकग्रहणेनापूर्वेदमध्य तापदापादित
तथास्य फेन द्वारण निर्वहस्विति दारापेक्षायां सहस्येपारद
एव लिङ्गाद द्वारमवगम्पते । पमुरपि यागातया विहितोऽप
रिचिस्प तत्माघनत्वापोगात्परिच्छेदकमपेक्षते । तस्वाया
चयनमवगम्यते । तनधरत्वस्यात्सायनिहाय नियोग एवा.
स्प फरणीभूतपरामम्बन्धित्वमामालनीति नाविवक्षितमिति ।
तत्तयुक्तम् । न कत्वस्य ग्राहयग्रहण सम्भवति । परषि.
पणलादविताभिधान हि ग्राहराणे, नप योग्पनाशीनम् ।
नप पशुविशेषण परेणान्येतु पगमेन मपामादीनामपि प्रार.
पग्रहण मत्यूटम् । अपि पत्र ग्रहकरसमपि विक्षित स्यात् ।
तस्यापि दि ग्राहक प्राणेन विपदमध्यमागतमेर । तस्यापि
हारासापां प्रास्यनारगतस्य गिद्वारगनसम्पपरि
ददारस्य सायंग्य गर्नु गंपार्गकाभ्नप्रासम्म नियोग ए.
सिपीनिसरपंसतुम् ।
ननु प्रहम्य नानि परिक्षा | प्रारणम्यान प्रा.
जा परितिवाहिनि पेन् । मा भून प्राम्या । एकास तु
ART०४४३

·५-यज्ञायुधानामनुवादवाधि० ] चतुर्थोऽध्यायः! ग्राहकग्रहणापादितविध्यैदमयंसिद्ध्यर्थं द्वारमपेक्षमाणं ग्रहमेव द्वारमवलम्बिप्यते । तत्स्थतयाऽवगमादन्यतराकाङ्क्षाऽपि हि सम्बन्धकारणमेव । अपि च ग्रहस्थापि ममार्गसम्बन्धे परिच्छेदकापेक्षा विद्यत एव किंसंख्यो ग्रहः संमार्टव्य इति । न हि ज्योतिष्टो. ममम्बन्धिनां सङ्ख्याऽवगतेत्येतायता संमार्गसम्बन्धिनाम- पवगता भवति । तेन यदि श्रुत्या वाक्येन वा द्रव्यागतया क्रियाह्नतया वाऽविहितस्यैव पश्वेकत्वस्य ग्राहकग्रहणावगता पूद्विवशेनैव करणीभूतपश्चर्थत्वमाक्षिप्यते ततो ग्रहैकत्वस्या- प्याक्षिप्यत एव । यदि तु वाक्येनैकत्वस्य विधिरुच्यते तत उद्द- श्यस्यस्य विधौ वाक्यभेदादविवक्षा युक्ता । आक्षेपलभ्यं तु न वाक्यं भिनत्तीतिदुर्वास विवक्षा स्यादतोऽवश्यं विवक्षाविवक्षे पशुग्रहकत्वयोरिच्छता वाक्येनैव क्रियागतया पधेकत्वस्य वि. धानमभ्युपेयं, तञ्च न सम्भवतीत्युक्तम् । तस्मादविवक्षितपिति । (सिद्धान्तसूत्रम् ) शब्दवत्तूपलभ्यते तदागमे हि दृश्यते तस्य ज्ञानं यथाऽन्येपाम् ।। १५॥ यदुक्तं विभक्तिश्रुसैकत्वस्य ट्रम्पार्थवान वाक्येन क्रिया- थता युक्तेति तन, क्रियार्थत्वस्यैत्र श्रौतत्वादिसाइ-विभक्तिदि लिङ्गसंख्यामातिपदिकार्थानां (१)-त्रयाणामपि-'श्रुत्यैव कि. (१) टुल्टी०प० ।

·तन्त्ररने [पादः १-सूत्रम्-१५. यार्थतामाह(१)-न केवलं प्रातिपदिकार्थस्यैव । यतस्तस्य क्रि यार्थतामभ्युपेत्य संख्यादेनीभ्युपेयते । विभत्स्यर्थेन हि कार केण प्रातिपदिकार्थस्य समानपदोपादानप्रत्यासत्या सम्बन्धः स्यात् । विभत्यर्थस्य तु संख्यादेरेकाभिधानोपात्तस्य ततोऽपि प्रत्यासन्नतरः सम्बन्धः । ततश्व पशोः क्रियार्यत्वमभ्युपेत्य सङ् ख्याया नाभ्युपैयते इति दुर्घटम् । किश्चकनाभिधानेन युगपद भिधीयमाने संख्पाकारके मियोऽन्विते एवाभिधीयतेऽन्यथा युगपदभिधानायोगादक्षादिप्वदर्शनादतोऽविधानादेव कारकत. या प्रतीयमानस्पैकत्वस्य क्रियार्थत्वं श्रीतमय न वाक्याम्पत्वेन दुर्वलीकर्तुं शक्यते । क्रियाविशेपमात्रं त्वत्र वायादवगम्यतेऽरुणा. दिवदिति क्रियार्यत्वं श्रीतमेव । प्रत्युत पार्थत्वपेष दुर्बलं, तद्धि पदश्रुखा स्यात् । कारफान्यपरत्वकाभिधामनिवन्धन एव । आ. भिधानिको वा । तच्च पदश्रुतेलीय इति । यदुक्तं-- तया पश्चगमेकत्वं पदश्रुत्या प्रतीयते । ममानमत्ययथुत्या वलीयस्या क्रियाङ्गता ॥ इति लिङ्गस्यापि संख्यया तुल्यमायन्यायस्वासहैव सिद्धान्तोऽ. भिधीयते । या तु का चिद्विशेषाशङ्का तापवसरे क्षमाणः | क्रियार्थत्वं यथायोगं पदश्रुत्याऽभिः धाननुत्या वावगम्यते तयाऽपि क्रियाया एकेनैव नैराका क्ष्यादितरानादरः स्याचमाह-क्रिया साध्या । साधनं तत्सरि. । ननु यद्यपि सर्वेपार्म (१) टुष्टी०पृ०८॥

·५७ ५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः। च्छेदकानि च लिङ्गसंख्यादीन्यपेक्षते(१) । तेन श्रुत्या सर्वेषा क्रियार्थताऽवगम्यते । नियामपि सर्वाणि फारकाण्यपेक्षन्ते । 'अतः सर्वविशेषणविशिष्टा क्रियैव विधीयते (२)। न तु कार- काण्यन्योन्यस्य विशेषणम् । यतः पवमेकत्वं न क्रिया स्यात्परस्परान्वयस्वरुणेकशायन्यादिवदैकफर्यादेच भात पद- श्रुत्यानूद्यत इति वेदितव्यम् । यत एव क्रियायाः साधनतत्परि• च्छेदकापेक्षाऽत एवैतदपि न चोदनीयं समानाभिधानोपातलि. इसंरूपावरुद्धं कारकं न पदश्रुतिगम्यं पशुमाद्रियेतातः पशोः कारकत्वं न स्पादिति । न हि तन्मात्रेण निराकाझं कारक- परगतं भवतीति । विद्यते हि घुम्लधर्मकेणकत्वोपेतन यध्यमि- युकेपि किंजासीपं नघदेवसंख्याकमेलिङ्गक घेत्यपेक्षा । तब प्रातिपदिकनोपनीयमानः पशुलप्रमाणकोप्यनुगुणत्वा- दङ्गीक्रियते । अतस्त्रयविशिष्टा क्रिया विधीयत इति । नन्वविहितेषु विशेषणेषु कथं सद्विशिष्टक्रियाविधिरत आइ-तत्र विधिमत्यया पूर्व विशेषणेपु(३)व्याभियते' कथमि- साह-'अन्यथाऽनुपपत्या'(५) । किं नोपपद्यत इत्याह-'न ह्यगृही. तविशेषणाविशेष्ये(२) बुद्धिरिति(६)। विशिष्टविषयस्तावद्विधिः दृश्यते । न चासावविहितेपु विशेषणेष्ववफल्पत इति पूर्वनिप्पन्नो (१) लेखपुस्तके 'साधने' इति पाठः। (२-६) टु टी०पृ०॥ (५) अत्र मुद्रितपुस्तके 'विशेष्ये' इत्यस्य स्थाने 'विशिष्टे' इति पाठो दृश्यते।

·- - तन्त्ररने- ... पादः१-सूत्रम्-१५ विधिः कल्प्यत इति । एवं तावत्पूर्वपक्षेऽभिहितं श्रुत्या पश्चर्यत्वारः गमान वाक्येन क्रियार्थत्वं युक्तमिति तत्वतो बलीयस्या श्रुत्यैव क्रि- यार्थत्वावगमात् परिहृतम् । इदानीमस्तु नाम वाक्येन क्रियायत तथापि न दोषः श्रुतिवाक्ययोरविरोधादित्याह-पश्वकत्वयोरुप- श्लिष्टलक्षणया (१)-उपपदलक्षणया-'श्रुत्या विशेषणविशेष्यमार एवावगम्यते, न तु तादर्यम्(२)। न हि विधिमन्तरेण श्रुत्यादि. मात्राचादय सिध्यति । न च पशुमंख्यासम्बन्धस्य विधिरस्ति । श्रुतस्प विधेर्यागतद्विशेषणमात्रनिवृत्तव्यापारस्य संख्यामख्येय- सम्बन्धविधावसामान क्रियातद्विशेषणव्यतिरिक्तानां चावि. धिमाजनत्वात् । वाक्येन तु विध्यनुगृहीतेन क्रिया पति तादी- पवगम्यते । 'अतः(३) -श्रुनिवाक्पयो:-'एकविषयोपनिपाता- भावादविरोधः । तस्मात्'(४)-आह भाष्पकार:-न श्रुतियो वाक्यायों न भवतीति (५) । अत्र पूर्वपले एकश्रुतित्वाचे ति सूत्र(६) 'एकां गां दक्षिणामि(७)त्यत्र एकशब्दोपा. दानं विभक्त्ययस्यैकत्वस्याविवक्षायां लिङ्गमुक्तं तत्परिहारभाष्य 'मोसङ्ख्यासम्बन्धं विधातुमेतदुच्यते इतरथा गोदक्षिणासम्बन्धी विहितोऽवगम्यतेति(८)-तदनुमाष्य पाचष्टे-'यदि गां दक्षिणा दधादित्येतावत् श्रूषेत ततोऽश्वादीनां परिसङ्ख्या स्थाव'(९)। (५) शयर०पू०४४५। (७)शपर० पृ०४४३, (१-४) टुल्टी०पृ०॥ (६) मी० सू०४-१-१२। (८-९) टुल्टी०पृ०८ ·- ५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । विश्वादिषु दक्षिणात्वेन प्राप्तेषु पुनर्गोदक्षिणाव निमिचे विधीप- सानमन्यनिवृत्तिपरं भवतीति । एकशब्दोपादाने तु गामुद्दिश्य- फत्वविधानात् तत्रैव द्वादशशतसंख्यामात्रनिवृत्तिः स्यान्न त्ववा. दिनिचिरिति तदर्थकग्रहणं चोदपति गामित्येतावत्यपि श्रुते प्रत्ययवाच्या-'सइय विधीयते()-गोगता-'न तु गौः (२)। अवोऽत्रापि सपान्तरस्यैव निचिन त्वचादेरिति चेत्- 'तन्न । संख्याविधाने हि सति गोमंख्ययोः सम्बन्धो विधातव्यः(३)। गामुद्दिश्य संख्या विधातव्या भवति । न च तयुक्तम् । एकपदे युदंशोपादानविभागो नावकल्पते । किं च 'तद्विधाने च'(४)-विधेः-'क्रियायामननुमवेशः (५) । न हि सा निर्गुणा वा सगुणा वा स्वरूपेण वाऽन्यत्र वा विधीयते । न च तस्यामन्यः-'तात्यन्तं वाश्यं स्यात्'(६)-ददातिपरेण प्रत्ययेन गोसंख्यासम्बन्धे विधीयमाने न तु श्रुतिलेशः कश्चित् । 'तस्मात् यव दक्षिणां दद्यात् तत् गामितीयं वचनव्यक्तिह्यते श्रुत्यनु- ग्रहाय(७) । अस्यां हि वचनव्यक्ती क्रियायामेकपदोपाचायां द्रव्यविधानादस्ति श्रुत्यनुग्रह । 'इतरथा(८) तु गामुद्दिश्य संख्याविपिरिति(९)'-इय वचनव्यक्तिः त्यज्यते । चोदक आह-'एतदपि(१०)-समाधानं-'यद्वा तद्वा(११)- न युक्तमियर्थः । कुत इत्याह--'कस्मात(१२)'-कारणात- - (१-१२) टुल्टी०पृ०८ (१०) अत्र 'इतरथा' स्थाने 'इतरत्र' पाठो मुद्रितपुस्तके दृश्यते ।

·६०
तन्त्ररत्ने
[पादः१-सूत्रम्-११.
तत्र
.
'क्रियायामेव(१)'-दक्षिणादानापिकायां-'संरूपा न विधी.
यते, येन गोसंरुपयो सम्बन्धो विधातव्या स्पाव(२) ।
शक्यते हि गामित्येकवचनोपात्तमेफलं दानोद्देशन विधातुमिति ।
एकदेशी समाधत्ते-'उच्यते संख्या विधीयमानासंख्ये.
यद्वारेण (३)-क्रिया-'साधनं भवति । तत्र(४)-दक्षिणा
'यहूनि(५)-गवावादीनि-'संख्येयानि(६)' सन्ति ।
'सा(७) संख्या 'न ज्ञायते(८) गादीना मध्ये 'फस्प
परिच्छेदिका(ह) सती दक्षिणासाधनमिति । ततश्व गामिति
गोगतत्वं पापेत नियमेनामातेरनुवादासम्भवात् , विधाने च
वाक्यमेदापत्तेः।
अय गवा संरुपया च विशिष्ट कारफंदाने विधीयते तथा
सत्येकत्वेन संख्यान्तरस्य गवा चावादीनां परिमरुपा स्यात् ।
चोदक आह-'अश्वादीनामुत्पसौ(10)-दक्षिणोत्पचिवाक्य
एष एकत्व-मस्या विद्यते(११)। अतः तत्र(१२) पौनरूः
त्यात 'न निवेक्ष्यते गवा तु न(२३) एकत्वं 'विघत (१४) ।
मो दक्षिणोदेशेन विहितमेकत्वं विनापि पचनेन गोगतं भवतीति
तद्गतस्वमनुवादितुं शक्यमित्यन्तरेणाप्युपपन्नमेकशन्दं क्रिपा.
पामेकस्वविधानमिति।
(१-१४) टुटीपू० ८।
(२)भत्र सम्पन्ध विधातव्यं स्यात्' इत्यस्य स्थाने 'सम्माया'
पेष पाटो मुद्रितपुस्तफे।

·५-यज्ञायुधानामनुवादताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । एकदेश्याइ-गवामपि(१)। यद्यपि नैकत्वं विद्यते पया- ऽपि .'द्वादशशतसंख्या विद्यते(२) । अतस्तत्र तद्विरोधान्न निवेक्ष्यते। पथेतरेषु पौनरुत्यादिति। चोदक आइ-चोदकेन(३) गर्वा द्वादशशतमाप्तिमित्ति- फस्य नित्यविकारत्वात् । अतस्तदोपदेशिकेनैकत्वेन प्रत्याम्ना- यत-'इति चेत्(४)। एकदेषाह-'इतरेपा(२)-अश्चादीनां-'अपि चोदनेक (4)-एकत्वमाप्तिः। मा चानुपानिकी यारकत्वं प्रापयति तावदेव प्रत्यक्षवचनेन विधीयमानमेकत्वं न पुनरुक्तमिति। चोदकः स्वाभिमायं स्फोरयति-तेपा(७) अश्वादीनां 'एक- त्वेन युक्तानां (८) चौदफादेव मासे-'अनधिकोपदेशिक्येकत्व संसपेति चन(९)- एकदेश्यपि स्वाभिमायमाविष्करीति-'उच्यते-इयं (१०) औपदेशिकी संख्या 'प्रत्यक्षत्वात् शीघ्र (११) अन्यस्याममाप्तायां 'माप्स्पतीति(१२) नानधिका । या त्वातिदेशिकी 'सा(१३) माप्तायामन्यस्यां प्राप्यमाणा 'अनुवादः(१४) । तेन सैव काम- मनार्थका न वियमिति तेन क्रियोद्देशेन विहिता संख्याऽश्वा. दिष्वपि मामोत्येवेति गव्येव संख्यां विधातुमेकग्रहणमिति । तदिदमेफदेशिसमाधानं नातीवहृदयङ्गम् । यद्यपि हीयं प्रत्य. सत्वात् शीघं मामीति तथाऽप्यन्यथाऽपि प्राप्स्यतोऽर्यस्य विधान. (१-१४) टु० टी० पृ०९।

·तन्त्ररने- [पादः १-सूत्रम्-१५. मनर्थकमेव । न वार्यवत्वे सम्भवति तद्युक्तम् । मम्भवति च गोनिक शेनार्थवत्ता । तेन क्रियोदशेनापि विहितमेकत्वं वचनं विनाऽप्य. थेवत्वीलप्सयैव गधि नितिशत इति अनर्यकमेवैकग्रहणं स्यात् । तस्मादन्यथा सपाधत्ते-- 'अय वा यदि गौरव' (१) फेवला दक्षिणायां-'प्राप्नोति, सतोऽपि गोविधानमयुक्त(२) स्यादानर्थक्पात् । नत्वेतदस्ति । 'प्राप्नुवन्ति हान्यान्यपि(३) अश्वादिद्रव्याणि । तेन यदि गां दक्षिणां दद्यादित्येतावन्मानं वचनं स्यात्तथा सत्ये. वदेव न शक्यते वक्तुमेकत्वमेव विधीयते न तु गौरिति प्रत्युत प्रातिपदिकार्यस्य मुख्यत्वात् प्रधानत्वाच गोरेव विधान प्राप्नोति न स्वेकत्वस्य जघन्यत्वगुणत्वाभ्याम् । तदाइ-तस्मानास्तीदं गौन विधीपते संख्यैव विधीपत(४) इति । किं तु विपरीतमेव स्यात् । 'अतो(५)-सत्येकग्रहणे दक्षिणात्वेन गोविधानात्-'नियमात्'(६) अवश्य परिसंख्या स्पान् । अन्येपा(७)-अश्वादीनाम् 'तमिस्पर्थमाइ-एकाङ्का- मिति(८) एकग्रहणे हि सति सिध्यति गोसंख्यासम्बन्धविधेर- वादीनामनिवृत्तिरिति दशमे वक्ष्यामः । तदर्थवदेकग्रहणम् । अधिकरणान्तरं वा। को पुनः संरूपातो लिस्प विशेषः शङ्काते येनाधिकर. गान्तरं क्रियते ? लिङ्गस्यापि प्रातिपदिकार्यत्वे पदलक्षणया (१-८) दु० टो००९ ·। ५-या युघानामनुवादसाधि०] चतुर्थोऽध्यायः। श्रुत्या पशुत्ववत्मत्ययार्यत्वे तु एकत्ववत् प्रत्ययलक्षणया श्रुत्या क्रियार्थत्वं सिद्धयत्येव । भात्वेवम् । न स्वेतदम्पतरस्याप्यऽभिधेयमिति पूर्वपक्षवादी मन्यते । न तावत् प्रातिपदकस्य, व्यभिचाराद , सिंहः सिंही सिंहमिति लिङ्गत्रयेऽपि प्रयोगात् । अव्यभिचारादि जातिमात्र- मेव तदर्थः । नापि मुप्पत्ययस्य, व्यभिचारादेव । सुप्पत्ययो हि प्रातिपदिकमात्रात् मयुज्यते न तु लिङ्गविशेषमपेक्षते । न च टावा- दीनां सुब्धिकाराणा च तस्माच्छसो नः पुंसि'(१)-'नपुंस- काच'(२)-जश्शसोः शि'(३)रिसवमादीना लिङ्गाभिधायित्वं व्यभिचारादेव । विलिङ्गेऽपि हि मयुज्यते श्रद्धा वृक्षः कुण्डानीति । विपरीतलिङ्गेऽपि पक्षिकेति । पुंस्यपि प्रयुज्यसे दारामिति च खियाम् । तस्मादिदं स्त्रीलिङ्गमिदं नपुंसकलिगमिदं पुल्लिद्गमिति विशेपाश्रयणं शब्दानुशासनमात्रार्थ न तु वस्तुतः कस्य चिदपि लिङ्गमभिधेपमिति नास्य क्रियाङ्गत्वमिति । सिद्धान्तस्तु-यद्यपि प्रातिपदिकन लिङ्ग नोच्यते नापि सु. प्रत्ययमात्रेण तथाऽपि टाबादिभिः सुविकारैश्च कचिच्च प्रातिप. दिकविकारैस्तिमचतस्रादिभिरभिधीयत एव । तदागमे हि दृश्यते लिङ्गविशेषज्ञान-सिंही कुक्कुट इति स्त्रीलिङ्गपुल्लिङ्गज्ञानात् । तस्मा. दनन्योपायवाच शब्दशक्तिरेव कल्पयितव्या । यस्तु विलिङ्गे प्रयोगः स गौणः। तथा विपरीतलिङ्गेऽपि द्रष्ट- (१-३) पाणिनीयसूत्राणि-६-१-१०३, ७-१-१२, ७-१-२० ।

·६४ तन्त्ररने [पादः १-सूत्रम्-१८. व्यम्। तस्मादस्यापि क्रियार्थत्वं सिद्धम् । इदं चाधिकरणं स्पष्ट त्वाद्वार्तिककारेण न व्याख्यातम् । एवमुपरिष्टादपि सर्वत्र द्रष्टव्यम् । ६-आश्रयिणामदृष्टार्थताधिकरणम् । आश्रयिष्वविशेपेण भावोऽर्थः प्रतीयेत ॥ १८॥ एकदेशेनान्यदीयं द्रव्यं देवतामुभयं वा श्रयन्ति संस्कृति ये पदार्थास्त आश्रषिणः । तेषु संदेहः किं दृष्टार्या एवैते उतार शार्थी अपीति । त्रोदाहरणाक्षेपब्याजेन पूर्वपक्षमाह-'अनुदाहरण स्विष्टकृत्'(१) । कुना, केवलदृष्टास्नादृष्टार्थत्वायोगात् । तदाह- 'मंत्रस्तावन(२)-'अपालगिरित्यादि.' (वान०सं०७।१५)-'इष्ट- देवतासंकीर्तनादृष्टार्थः (३) । यागोऽपि दृष्टार्थ एवेत्याह-'आ- कीर्णकरस्य द्रन्यस्य'(४) पुरोडाशादेरिटशिष्टस्य 'अनियमेन प्रतिपादने प्राप्त योगेन प्रतिपाद्यते'(५) प्रतिपादनं क्रियते । तेन योऽसौ(६) आहवनीये द्रव्य-प्रक्षेप: सोऽपि दृष्टार्थ एव । अतो पागेन द्रव्यस्य संस्क्रियमाणत्वात् (७) फेवल. दृष्टार्यस्य स्विष्टकतो 'नेत। (८) प्तमिदादियनिभिः 'तुल्य- ता(९) यतस्तदविशेषेणाअपिष्वपि भावार्यः प्रतीयेतेत्युच्येत । अथ समिदादय एवोदाहरणम् । वाह-'समिदादयोऽपि नौदाहरण,तेषुद्रव्यदेवतस्य गुणभूतत्वातक्रियैव मपानभूता (१०) अतस्ते नाथपिशब्देनाभिधीयते इसनुदाहरणमिति । (१-१०) टु० टी० पृ०।।

·६२२ ६-आश्रयिणामदृष्टार्थताघि० ] चतुर्थोऽध्यायः। अथ पशुपुरोडाशयागो पायागो बोदाहरणम् । न हि तत्र स्विकृत् द्रव्यमक्षेपस्य दृष्टार्थत्वमित्पभिमायः । तराई-पशुपुरोडाशपागोऽपि देवतासंस्कारद्वारेणैव (२) प्रधानस्य उपकरोति(२) अतस्तस्यापि नादृष्टार्थता। यागो हि चोदितोन तदेकदेशास च देवतोद्देशद्रव्यसागात्मा देवतासंस्कार- गैव निराकांक्षः। तदेकदेशस्तु द्रव्यत्यागो चोदितत्वान्न पृथक् भयो- जनमपेक्षते येनाष्टार्थता कल्प्येत 'वपायागस्य तु यागान्तरत्वे प्रमा- गं नास्ति'(३) । पशुयाग एव हि वपया हृदयादिमिश्च विततः सन् क्रियते । स च नाश्रयी। तस्मादेषोऽपि' (४)पायागो (५) अनु. दाहरणम्' । उत्तमप्रयानोऽपि पशुपुरोडाशन्यायेन निराकर्तव्यः । तस्मान्न किश्चिद दृष्टादृष्टार्थ कर्मास्तीति । समाधत्ते-'यत्राकृतार्य द्रव्यं देवता स्विष्टा यक्ष्यमाणा वा' (६) पपुरोडाशयागवत् 'कीयस यागान्तरं च सदुदाहरणम्' (७) । अकृतार्थत्वं च द्रव्यस्पातिशयार्यमुक्तम् । कृतार्थेऽपि हि द्रव्ये स्विष्टकति त्यागांशस्याहार्यता समर्थयिष्यत एव । अकृतार्थे तु द्रव्ये प्रक्षेपस्यापि हि दृष्टार्याभावादतिशपेनाष्टार्थता वक्तुं शक्यते । कयमिसाइ-'पशुपुरोडाशस्य देवताद्देशेन पः संक्षेपः तस्यादृष्टाहते नान्यत्मयोजनमस्ति(८)' । यो हि मंत्रेण देवतो वास्तन्मात्रेण देवता तत्र स्मयते । स्यागमक्षेपयोस्तु न (१) अन लेगमुद्रितपुस्तकयोः 'संस्कारेण इत्येय पाटः । (१-८) टु० टी. पृ. ९ .

·तन्त्ररने- [पादः१-सूत्रम्-१८. किं चिदृष्टमस्ति। यत्ववपरस्याचोदितत्वात् न पृथक् प्रयोजनापेक्षति-तन्न । यद्यप्यवयवस्य स्वरूपेण चोदना नास्ति तथाप्यवयवी तावद चोदितः । स च सर्वावयत्रोपेतः कर्तव्यः । तस्य चैनवावयचेन दृष्टप्रयोजननिष्टत्तरचयवान्तराणामदृष्टमन्तरेण कर्चव्यता न घटत इत्यर कल्प्यम् । एवमुत्तममयाजे स्विष्टकृति च वेदितव्यम् । स्विष्टकृत्यपि हि यद्यपि मंत्रासचनयोष्टमय प्रयोजनं त्यागस्प तु न किं चिदृष्टमस्तीत्यदृष्टार्थता । 'तस्मादष्टार्था एते'(१)- पशुपुरोहाशादयः । 'अत आहे' (२)सूत्रकार:-'आश्रयिष्ववि. शेषेण भावोऽर्थः प्रतीयत' (३) यागादपूर्व चौघेतेत्यर्थः (४) । भाव्यत इति भावोऽपूर्व सोऽर्थः प्रयोजन प्रतीयतेत्पक्षरार्यः । अविशेपेणेति हेतु व्याचक्षाणो भाष्यकारो भूतभव्यन्याय(५) दर्शयति-तदयुक्त, संस्कारकर्मसु तस्थापोदितत्वात् । कमेव हि (१-४) टु० टी०९ (३) मी० पू०४-१-१८ (५) घस्तुतो भूतं भव्यायोपदिश्यत इत्यस्य न्यायस्य संज्ञा यथो. कमव टुप्टोकायम् । सर्वज्ञात्ममुनिभिरित्थं संक्षेपशारीरके (१.१४३) यणितोऽयं न्याय:- भूतं भव्यप्रधान भवति हि न पुनः स्वप्रधानं कदाचि- छावस्था शब्दशक्तिस्थितिनिपुणधियो यिस्तरादेवमाहु ॥ तथा च तट्टीकायां "भूतं भव्यायोपदिश्यत इति जैमिनिशयरस्या मिनोमतं ती च वेदार्थनिर्णयेऽधितायिति तदुकमेव ग्रहीतुमुचित. मित्यभिप्रेत्याह-भूतमिति । पपयायो वेदान्तिमिरवि स्वीटतः। यथा च तत्रैव ((-३१२)- ·६-आश्रयिणामदृष्टार्थताधि० ] चतुर्थोऽध्यायः । वत्र भव्यमपि द्रव्यदेवतं भूतमपि प्रतिगुणभूतमित्युक्तं "यस्तु द्रव्यं चिकीर्यत" इत्यत्र अत आह-'भृतं द्रव्यं भव्या क्रियां नियतीति क्रियातोऽदृष्टम् (१)। यद्यपि पशुपुरोडाशयागस्य देवता संस्कार्या तथाऽपि द्रव्यस्य तादातन्निष्पाययोस्स्या- गासेचनपोरदृष्टमेव प्रयोजनमिति देवताभिमायमपि वा शक्यत एव भाप्यं व्याख्यातुमित्याह-'अथवा यद्यपि यागो देवतां संस्कुर्वन्नुपकरोति तयाऽपि साधनता प्रतिद्यमाना(२) देवता यागस्य 'आश्रयो भवति(३) संस्कार्या भवति 'नान्यथा । अन(१) संस्कार्यत्वपक्षेऽपि ट्रम्पदेवस्य भूतस्यैव क्रियासाधन- वात्साधनस्य च साध्यार्थत्वमौत्सर्गिकमियभिमेत्य यैस्तु द्रव्य चिकीर्यत इसत्रोक्तमपवादमनाहस्य सामान्यन्यायमदर्शनार्थ. मुक्तं-'भूतं भव्यायोपदिश्यत इति(५) । दर्शितं च तस्मिन्नुत्तरसूत्रेण यैस्तु द्रव्यमित्युक्तमपवादं पूर्वपक्षवेन प्रदर्य तदुत्तरत्वनावत्यसिद्धान्ततत्वं स्यादा द्रव्य भव्याय भूतमिति किञ्च विधिप्रधाने (ण्डे नयोऽयमिह तद्विपरीतमाहुः। भूताय भव्यमिति भूतपरं हि सर्व चेदावसानमिति सूकदाचचक्षे ।। विशेषतस्तन्त्रवात्तिके (२-१-५) पञ्चपादिकावियरणव्याख्याने तत्त्वदीपने ( पृ० ३७७ द्वितीयवर्णके) च द्रव्यम् । (१) टु० टो० पृ०९ (२-१) टु० टी० पृ० १० (५) अत्र द्वितीयाध्यायप्रथमपादचतुर्थसूधभाप्यं द्रष्टव्यम् ।

·तन्नरले [ पादः १-सूत्रम्-१८. किं चिदमस्ति। यत्ववयवस्याचादितत्वात न पृथक प्रयोजनापेक्षेति-तन्न । यद्यप्यवयवस्य स्वरूपेण चोदना नास्ति तथाप्यवयवी ताव चोदितः । स च सवयवोपेतः कर्तव्यः । तस्य चैनवावयवन घटप्रयोजननिष्ठरवयवान्तराणामदृष्टमन्तरेण कर्तव्यता न घटत इत्यही कल्प्यम् । एवमुत्तममयाजे स्विष्टकृति च चेदितव्यम् । स्विष्टकृत्यपि हि यद्यपि मंत्रासचनपोष्टमेव भयोजनं त्यागस्य तु न किं चिदृष्टमस्तीत्यदृष्टार्थता । 'तस्माददृष्टार्थी एते(१)- पशुपुरोडाशादयः । 'अत आहे' (२)सूत्रकार:-'आश्रयिप्ववि- शेषेण भावोऽर्थः प्रतीयत' (३) यागादपूर्व चौधेतत्यर्थः (४) । भाव्यत इति भावोऽपूर्व सोऽर्थः प्रयोजनं प्रतीयतेस्पक्षरार्थः । अविशेषेणेति हेतुं व्याचक्षाणो भाष्यकारी भूतभव्यन्याय(५) दर्शयति-तदयुक्त, संस्कारकर्मसु तस्यापोदितस्वात् । कमैव हि (१-५) टु०टी०९॥ (३) मी० सू०४-१-१८ (५) वस्तुतो भूतं भघ्यायोपदिश्यत इत्यस्य न्यायस्य संशा यथो. कमत्रैप टुप्टीकायाम् । सर्वज्ञात्ममुनिभिरित्थं संक्षेपशारीरके (१.१४३) यणितोऽयं न्याय:- भूतं भन्यप्रधान भवति हि म पुनः स्वप्रधानं कदाचि- च्छास्त्रस्थाः शब्दशक्तिस्थितिनिपुणधियो विस्तरादेवमाहुः ॥ तथा च तट्टीकायां "भूतं भव्यायोपदिश्यत इति जैमिनिशयरस्था. मिनोर्मतं तौ च वेदार्थनिर्णयेऽधिकृतापिति तदुकमेव प्रहीतुमुचित- मित्यभिप्रेन्याह-भूतमितिः। पप न्यायो वेदान्तिभिरपि स्वीकृतः । यथा च तचैंध (१-३१२)- " ·६-आश्रयिणामदृष्टार्थताधिः ] चतुर्थोऽध्यायः । तत्र भव्यमपि द्रव्यदेवतं भूतमपि प्रतिगुणभूतमित्युक्तं "यैस्तु द्रव्य चिकीर्यत" इत्यत्र अत आह-'भृतं द्रव्यं भव्यां क्रियां नित्यतीति क्रियातोऽदृष्टम् (१)। यद्यपि पशुपुरोहाशयागस्य देवता संस्कार्या तथाऽपि द्रव्यस्य तादात्तनिष्पापोस्त्या. गासेचनयोरदृष्टमेव प्रयोजनमिति देवताभिमायमपि वा शक्यत एवं भाष्यं व्याख्यातुमित्याह-'अथवा यद्यपि यागो देवता संस्कुर्वन्नुपकरोति तयाऽपि साधनतां प्रतिद्यमाना(२) देवता पागस्प 'आश्रयो भवति(३) संस्कार्या भवति नान्यथा । मा(४) संस्कार्यत्वपक्षेऽपि द्रव्यदेतस्य भूतस्यैव क्रियासाधन- वात्सायनस्य च साध्यात्वमौत्सर्गिकमियभिमेत्य यैस्तु द्रव्य चित्रीत इसरोक्तमपवादमनादृत्य HArपन्यायमदर्शनार्थ- मुक्तं-'भूतं भन्यायोपदिश्यत इति(५) । दर्शितं च तस्मिन्नुचरन्त्रेण यैस्तु ट्रष्यमित्युक्तमपपाद पूर्वपसत्वेन प्रदश्यं तद्भुत्तरस्वनावस्पसिद्धान्ततत्वं स्पादा द्रव्य. भव्याय भूतमिति किञ्च विधिप्रधाने काण्डे नयोऽयमिह तद्विपरीतमाहुः । भूताय भव्यमिति भूतपर हिस वेदायसानमिति सूत्रदाचचक्षे । विशेषतस्तन्त्रधात्तिके (२-१-५) पञ्चपादिकापियरणव्याख्याने तपदीपने (४० ३७७ द्वितीयवर्णफे) च पश्यम् । (१) टु०टा० पृ०९ (२-५) टु० टी० पृ० १० (५) भन्न द्वितीयायायप्रथमणदचतुर्षसूत्रमाप्य द्रष्टव्यम् ।

·तन्वरने [पादः१-सूत्रम्-१९. चिकीर्षापामित्यत्र दयिष्यत इति । चोदनायान्त्वनारम्भो विभक्तवान्न ह्यन्येन विधीयते॥१९॥ 'यत्र द्रव्यदेवते गुणभुते आख्यातस्य(१)' यया समिदा. दिए 'तत्रैवापूर्व, यत्र पुनद्रव्य देवता का प्रधान (२) स्विष्टकृत्य शुपुरोडाशादिपु 'तत्र तदर्यत्वादास्पातस्य नास्त्यपूर्वम्(३) । एकस्य कर्मणः प्रयोजनद्वयापेक्षाभावादवघातादिवत् । स्यादा द्रव्यचिकीर्षायां भावोऽर्थे च गुणभूतता- ऽऽश्रयाद्धि गुणीभावः ॥२०॥ इति सिद्धान्तसूत्रम् । तस्याभिमायमाह-'यदेवतासङ्कीर्तनं मंत्रेण तत्(४) सत्यं, 'दृष्टाय स्मरणस्यापेक्षिनस्वात(५) । अन्त. रायपरिहाराय तथा सेचनमपि प्रतिपत्तेरपेक्षितत्त्वात् । पाग. स्त्वष्टाय(६) दृष्टमयोजनस्याभावात् । तस्माचापूर्वम् । (६), सूत्रभाष्ययोरप्ययमर्थः । 'स्याद्वा' 'भावोऽपूर्वमतः स्वि. पकदादेः सत्यामपि द्रव्यविकीपीया(७) न चैतावता केवला. पूर्वार्थत्वेन देवतासंस्कारार्थत्वं द्रव्यमतिपयर्थत्वं च हीपत भूतते(८)ति तत् व्याचष्टे-तस्मिन्नपूर्वे (१-३) टु० टी० पृ०१० * सूत्रन्चेदं टुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् । (४-६) टु० टी० ११० (७) शयर पृ०४४ (4) मी०सू०४-१-२० इत्याह-'अथें च ·७-प्रतिज्ञाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । सत्यपि देवतासंस्काररूपेर्थे द्रव्यप्रतिपादने च गुणभूतता यागः स्योपपनेति । तत्रापूर्वार्थतां तावदुपपादयति-'मन्त्रेणे'त्या' दिना(१) 'न किं चित्र दृष्टमस्ती(२) स्यन्तेन । यत्तु तस्मिन् ससपि न संस्कारार्थता हीयत इत्युक्तं तदु. पपचिः सूत्रेणवोक्ता-आश्रयादि गुणीभाव'(३) इति । सद पाचष्टे-'देवताश्रयात्(४) परकीयद्रम्पदेवताश्रयात् । तस्मति गुणवे स्थित एव 'देवतागतं तदपूर्वमिति गम्यते(५) । देव. तासंस्कारसंयुक्तमेवापूर्व कल्ल्यते न तु तव परिहारेणेत्यर्थः । उपन्यासभाष्यमपि योजनाएं देवतापां क्रियत इस्पेत देवतासंस्कारसंयुक्तमिति उपाख्पेयमिति । प्रयोजनं पूर्वपक्षे द्रव्पनाशे स्तिष्टकतो लोपः । सिद्धान्ते तु आज्येन समापनम् । एतच्चापि वा शेषमानां स्यादित्यत्र वक्ष्यते- ७ प्रतिज्ञाधिकरणम् । अर्थे समवैपम्यतो द्रव्यकर्मणाम्(६) ॥ २१ ॥ एवं तावत् प्रपोजकामयोजकत्वं फळभूतमहीधरय तृती. पगोचरः शेपशेषिभावश्चिन्तितः । अतः परंतु प्रपोजकामपानकत्वमेव लक्षणार्थ: स्वरूपेण (१-२) शायर० पृ०४४० (३) मी०स०४-१-२० (४-शपर० पृ० ४५८ (६) एमचैतमुष्टीफाफारनं घृतम् ।

·तन्त्ररत्ने- [पादः १-सूत्रम्-२२. चिन्त्यते । कचित्वामिक्षादौ शेपशेषिविचारोपि तसिद्ध्यर्थ करिष्यते । वृत्तव विभागोऽयं सूत्रेणानेन कथ्यते । सुखग्रहणार्य द्रव्यकर्मणां दण्डदध्यानयनादीनामर्थे प्रयोजने साम्यमुभयप्रयुक्तिः चैपम्यमेफेन प्रयुक्तिरितरेण नेत्यतः परं वक्ष्यते इति सूत्रार्थः । ८ तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा. प्रयुक्तताधिकरणम् । (पूर्वपक्षसूत्रम्) एकनिप्पत्तः सर्व समं स्यात् ।। २२ ।। 'सर्वशन्दो वक्ष्पमाणसर्वपूर्वपक्षालोचनपा द्रष्टव्यः (१) । सर्वमेवामिक्षा वाजिनक्रयपांस्वादिसंयवननिनयनपर्यन्तमेकरूपा. याः । निष्पद्यतेऽनेनेति निष्पचेर्दध्यानपनैकहापनीनयनादेः प्रणीतापर्यन्तायाः प्रपोजकत्वेन समं स्पादिति वक्ष्पमाणसर्व- पूर्वपक्षाणां तन्णेदं सूत्रं पाख्येपमित्ययः । दर्शितेपु तु तंत्रेण पूर्वपक्षेपु सिद्धान्तस्तत्र तत्र हेतुभेदाव भेदेनाभिधास्पते। तत्र प्रथममामिक्षा वा प्रधानं स्पादिति दध्यानपनगोचरसिद्धान्ताभिधानाचद्विपमा पूर्वपक्षोऽभिधीयसे- 'पत्ययोजनवरात् भयोनकं, भामिलावामिने च मोज नवती, (१) १० टी०पृ०१० ·८-ससे पयसि ध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । अतो दध्यानयनमुभयमयुक्तम्(१) उभयोः प्रयोजनवत्वे सत्यपि यदि दध्यानयनमुभयनिष्पादकं न स्यात्ततो नोमाभ्यां प्रयु. ज्येत । तत्तु निष्पादकमेवेत्याह-'तच्चोभयनिष्पादनसमर्थम्(२)। ननु पयसि दध्यानयतीति पयःशेपभूतस्य ध्यानयनस्य पोरूपवामिक्षया मयुक्तियुक्ता न वाजिनेनातच्छेपत्वात् । नैवम्। इविहि प्रयोजक, तच्चामिक्षा। न च पय एवामिक्षा स्वरूपभेदात् । द्रवं हि पपः संहता चामिक्षा । रसभेदोऽपि कियानस्त्येव । केवलो हि पयसो मधुरो रसासाम्लस्वामिक्षायाः। तस्मात्पृथग्भूतैवामि. क्षा सादधिपयोभ्यां संसृष्टाभ्यां निप्पाधत इसतावता दध्यानय. स्य मयोजिका भवति । तद्वद वाजिनमपि ताभ्यामेव संसृष्टाभ्यां निष्पाद्यमान तत्मयोजक स्यादेव । तस्मादुभयोरामिक्षावा. जिनयोः पयसः पृथग्भूतयोः प्रयोजनवतोश्च निप्पादकं दध्या. नपनमुभयमयुक्तपिति । (सिद्धान्तसूत्रम्) संसर्गरसनिप्पत्तेरामिक्षा वा प्रधानं स्यात् ॥ २३ ॥ यदि दधिपपोभ्यां वस्त्वन्तरमामिक्षा वैश्वदेवयागहविः स्या- ततो वाजिनमपि तुल्यं स्पादानपतिवाक्पे पोरप्पश्रुतत्वात. निष्पायस्वस्य चाविशेषात् । नस्वेतदस्ति । पपस एव हविष्ट्वादा. मिलायन्दनापि तस्यैवामिधानारपभूतं वाक्पेन दम्पानपर्न तत्मयुक्तमेवेस्पेनदव्युत्पादयितुमारभने-'पत्सर्वनाम्ना प्रतिनिदि. (१-२) टु० टी० पृ०१० ·तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-२३० श्यते(१) । सेवि वदेवनासम्बन्धि । सा वैश्वदेवीतिवचनात् । तेन च सर्वनाम्नानन्तरशब्दनिर्दिष्टं प्रधानमृतं प्रतिनिर्दिश्यते-'तञ्च भयोजक (२) दध्यानयनस्य । किं पुनस्तत् । अयं पूर्ववाक्ये निर्दिष्टं तसं पयोदधि चानयतिश्च । तत्र 'आनयतिस्तावत् सं. स्कारकत्वादन्यत्र (३) दनि पयसि वा 'शेषभूतत्वात् () अप. घानम् । अतो 'ऽनन्तरोऽपि'(५) अत्यन्तसन्निहितोऽपि सर्व नाम्नान प्रतिनिर्दिश्यते' (१) । ननु वस्तुतो गुणभूतोऽपि शब्दोऽतः प्रधानभूत एवानपतिः क्रियारूपत्वात दधिपयसोस्तु कारकत्वेन गच्छेपत्वात् । तावच्च सर्वनामप्रतिनिर्देशे कारणं न वास्तवं प्राधान्यम् । एप राज्ञः पुरुष- स्त्वदुपफण्ठे तिष्ठति तमानयेति गुणभूतस्यैव पुरुषस्य परामर्शात् । प्रधानस्यापि राज्ञोऽपरामर्शाद । अतः कारणान्तरं वाच्यमन आह- 'देवतासम्बन्धे अयोग्यस्थाच(७) 1 न खलु क्रिया देवतामुद्दिश्य स्यक्तुं शक्यते । अतो न सा वैश्वदेवीशब्दसमानाधिकरणेन स. वनाम्ना प्रतिनिर्दिश्यते । किं वर्हि प्रतिनिर्दिश्पते ? सबैकस्तावदाह-'दधि चानयती प्रधानं द्वितीयानिर्दि- पृत्वात'(८) । न चानयती मधानस्यापि पयः मति गुणयावाद- प्रतिनिर्देशः । पपस एक दधि प्रति गुणभावाद । दधस्तु वदपि प्रति प्राधान्यादित्याइ-'सप्तमीनिर्देशाव पयोऽपि तच्छेषभून(९) (१-८) टु० टी० पृ०१० १९) मुद्रितलेसमोः पुस्तकयो तच्छेपभूतमियन्य स्थाने तच्छेद इत्येव पाठ..

·-तो पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०) चतुर्थोऽध्यायः । तस्माचतपय आनयतिविशिष्() वतपयस्यानीयमानं 'द्विती. चान्तं दधि(२) पूर्ववाक्ये 'पघानभूतम्(३)' 1 अतः 'तत्सर्व- नाम्ना प्रतिनिर्दिश्यते । तदेव देवतासम्बन्धि(४) । सा वैश्व. देवीति । तस्माद्दध्यर्थमानयनं दधिमयुक्तं तदेव तप्ते पयस्थानी घनीभूतमामिक्षाशब्देन सर्वनामसमानाधिकरणनोच्यते । तस्मा- दामिक्षा प्रयोजिकेति । तदेतनिराकरोति-'एतदपि नास्ति(६) । यथानपतेः प्रतिनिर्देशो न भवति तथा दनोपीत्यर्थः । कथं ? गुणत्वाविशे. पात् । तदर्शयितुमुपक्रमते-'आनयतिस्यं दिकर्मकस्तत्रैर्फ फर्म क्रियपा व्याप्यमानमपि(६) तां प्रति प्रधानमपि 'गुणत्वं मतिपद्यत इतरत्मति (७) | द्वयोरेकस्मिन् वाक्ये सपप्राधा- न्यायोगाद द्विकर्मकत्वमेवानयतेर्दर्शया यति-'यथाऽजां नपति ग्रा. ममिति(८) । कम्य पुनरत्रकर्मणः माघान्यं कस्य वा गुणत्वमिसत आह-तत्र विवक्षातः प्राधान्यम्(९) । तदेव दर्शयति-'यधना संस्कार्या(१०)' विवक्षिता 'ततः 'सा मघानं ग्रामस्तदर्थः । अय ग्रामस्य केन चित् फारणेन प्राधान्य तत आनयतिविशिष्टाऽजा तदर्था(१.१) । पन तहिं प्रमाणा. न्तरेण विवक्षाविशेषो न गम्यते शब्दत एवान्पतरस्य गुणवं (१-३) टु० टी० पृ० १० * अत्र तदेयेत्यस्य स्थाने तदित्येय पट्यते मुद्रितलेखपुस्तफयोः । (४-११) टु०टी० पृ०१० ·तन्त्ररत्ने- [पादः १-सूत्रम्-२३. प्राधान्यं वा निणेतन्यम् । शब्दस्तु साधारणस्तत्र कमिसन आह-'तत्र द्वयोतिीयान्तयोर्नास्ति शब्दतो निर्णया() शब्दस्य साधारणत्याद । 'किं तर्हि वस्तुता (२)। यद्येक फल. चदितरदफलं ततः फलवदङ्गमितरनिर्णीयत इति । 'यत्र तु दे अपि(३) कर्मणी 'प्रयोजनवती द्वितीयान्ते च तत्र नास्त्पत्र निर्णयः (४)। एवं तावद्वयोदितीयान्तत्वेनानिर्णय उक्तः । 'यत्र तु सप्तम्या निर्दिष्टमेकमाधारभूत तत्रेतरत्'(५)द्वितीयान्न फर्म 'आधेयत्वाचव'(६) प्रतिसप्तमीनिर्दिष्टं मतिनीयते(७) । सतश्च (८) तेन' द्वितीयानिर्दिष्टेन फर्मणा व्याप्यमानत्वा- दितरदेव(९) सप्तमीनिर्दिष्टं 'तत्र प्रधानम् (१०)। ननु तस्याधिकरणत्वेन गुणभावावगमात् कथं प्राधान्पमत आह-'अधिकरणभावो नान्तरीयकत्वादनूयते (११) । यदि क्रियया हीयमानं प्रथम फर्म तेनापि व्याप्यमानस्य द्वितीयस्य कर्मणस्ततोऽपि प्राधानस्याप्यधिकरणभावो नान्तरीयको भव. तीत सप्तम्याऽन्यते । किमर्थं पुनरेवं क्लेशेनानुवादभूता सप्त- मा प्रयुज्यते द्वितीयैव व्यक्त प्राधान्य प्रतिपादयितुं फरमान प्रयुज्यतेऽत आह-'एतच्छेदमात्रं क्रियते(१२) । छेदो विभा (१-8) टु० टी० पृ० १० अन लेखमुदितपुस्तफयोर्याप्यमानत्वा- तदेवेति पाठः । तथा च 'ध्याप्यमानत्वाचदेय प्रधान'मिस्यनिमसूत्र रूपेण लेखपुस्तके पठितम् । (१.-१२) १० टी० पृ०११ ·८-तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । गः। उक्त होतयोदितीयान्तयोः किं प्रथम किंवा द्वितीयमित्य- नवगमान मियो गुणप्रधानभावो निर्णतुं शक्यते । सप्तमीनिर्देशे तु सवितस्थाधिकरणभावेन द्वितीयकर्मस्वात् माधान्यं सिध्यति तेन योऽयं विभाग एकस्येतरत् प्रति नीयमानस्वेन गुणत्वमि- तरस्य च तेन व्याप्यमानत्वेन प्राधान्यमिति तन्मावसिद्ध्यर्थ सप्तम्पाऽधिकरणभावोऽनद्यते न तु गुणभावमगमयितुं सप्त. मीत्येवं सामान्यन्यायमुक्तं प्रकृते दर्शयति-इह तु पयः प्रधा. नकर्म(१) तदेव पूर्वोक्तन्यायेनोपपादयितुं पृच्छति-'कथ(२) मिति । सप्तमीनिर्देशाविशेपणभूतं पयोऽवगम्यते कथमस्य प्राधा. न्यमित्यर्थः । तदुपपादयति-'सप्तमी घशा(३) सप्तमीनिर्दिष्टस्य ऐ रूपे स्तः । 'अधिकरणत्वात् गुणभूतता, आधेयेन व्याप्यमा. नत्वाद् कर्मभृतता(४) तत्र' । आनयतिना द्विकर्मफेन 'द्वितीयस्य कर्मणोऽपेसितत्वात् यो व्याप्यमानोऽर्थः (५)व्या. प्यमानत्वरूपोथः सप्तमीनिर्दिष्टाधिकरणभावयलेनावगम्यते 'स गृह्यते । न तु गुणमाव:'(६) । शब्दनिर्दिष्टोऽप्यनपेक्षितत्वात् । स तु द्वितीयफर्मत्वेन प्राधान्यसिद्धयर्थः शन्देनानूयत इति तेना. नयकवाक्यत्वलेन द्वितीयकर्मलक्षणावेयं सप्तमीति । 'त- स्मादानपतिविशिष्टेन दना पयो व्याप्पमान'(७)-व्याप्यमानः (१-७) टु० टी०पृ० ११ ॥ (४) मन मुद्रितलेघपुस्तकयोः 'फर्मभूतता यस्य स्थाने 'प्रधानमतता' इति पाठो दृश्यते । (६) भत्र लेरापुस्तके 'म गुणमायादिति पाठः ।

·तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-२३. स्वादित्यर्थः । 'प्रधानं कर्म (१) । साध्यं हि प्रधानं द्वितीयं च फर्म प्रथमेनानीयमानेन कर्मणा व्याप्यमानं साध्यमिति वदेव भधानम् । 'तनावश्यं सामदेिव दधिशेपभूतम्, अतः सर्वना- म्ना'(२)पधानमृतं पयः प्रतिनिर्दिश्यते । तच्च देवतासम्बन्धि (३)। एवं तावत्पूर्ववाक्ये पयसः प्राधान्यात् तदेव दधिशेषभूतम् । अनः सर्वनाम्ना प्रतिनिर्दिष्ट इपिन तु दास्पुक्तमामिक्षाब्दसा- मादप्येवमेव । सहि घनीभूतस्य पयसोऽभिधायको न दमः । तद्विनापि काञ्जिकादिना धनीमते पयसि प्रयोगादित्यष्टमे य. यामः। 'मन्त्रवर्णश्च पपस एव देवतासम्बन्धं दर्शयति-जुपन्ता युज्यं पय इति'(४) आह-यदि पूर्ववाक्ये दधि प्रधान यदि वा पप उमयथाऽप्यामिक्षा मयोजिका न वाजिनमिति सिद्धान्त सिध्यत्येव किमर्थ प्रयनेन पयःप्राधान्यं साधितमत आइ- 'पदि चान पपो देवतासम्बन्धि ततो विशेषातिदेशः सिध्यति, पयो वा तस्मधानत्वादिति(५) । अपमे हि दधिसवातमा मान्पादिति सायंदोहविकारत्वमाशा पयो वा तत्पधानवा- दिति प्रातःहविकारत्वमामिक्षायागस्य वक्षपति । तत्र पयसो हविष्वे सति सिध्यति । 'दधिमाधान्ये तु(६)' सद्भविष्कस्प यागस्य दघियागेनैव सादृश्यादातश्चनादिधर्मलाभाच्च सायं. दोहविकारत्वस्य प्रसङ्गात । 'नैतव(७) । आष्टमिकाविशेषातिदे. (१-७) टु टी पृ०११॥

·८-तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । ७७ शसाधनं 'सिद्ध्यति(१)। तेन यद्यप्यस्मिन्नधिकरणे विशेषाव- धारणं नोपयुज्यत्वे तथाप्यऽतिदेशविशपासियर्थ वस्तुतत्वं निरू पितमित्युपसंहरति-'इति(२) हेतोः 'न(३) दधि 'संस्क्रि- यते (४) किंतु पय एव दध्यानयनेन संस्क्रियते। तदेव सर्व- नाना परामृश्यते । कथं तर्हि स्त्रीलिङ्गम् । पयःप्रतिनिर्देशे हि नपुंसकलिङ्गं स्यात् । तस्मात्रीलिङ्गानुगुण्यादामिक्षापदसमाना- धिकरण्याच्चामिव इविन पयः । न हि पय एवामिक्षारूपभेदादित्युक्तमत आह---'पयसि दधनि निक्षिप्ते आमिक्षाशब्दं प्रयुञ्जते(५) 1 दधिनिक्षेपघनीभूतं पय एवामिक्षेति, तत्पदसामानाधिकरण्यं न तावत् दोषः । 'अत एच स्त्रीलिङ्ग(६)मप्युपपन्नमामिक्षायाः खीत्वादेवंभूतस्य पयस- स्तत्वात् । तच्चास्यामवस्थायां प्राप्तत्वादनुद्यते (७) । तदि. युभयोः परामर्शस्तदामिक्षापदं स्त्रीलिङ्गं च तो पपसि दध्या. यने कृते प्राप्तमेवानूद्यते । आमिव हि सा भवति स्त्री च यत्तप्तं पयो दना संस्क्रियते । तेनैतावानिह विवक्षितोऽर्थः । तसं पयो दध्यानयनेन संस्कर्तव्य, वैश्वदेवं कार्यमिति । फयं पुनरवगम्यते पय एवामिक्षेति ? स्वरूपभेदाद्धि तयो- भेदो युक्तः । अय स्वरूभेदेऽपि तत्वमुच्यते-ततो वाजिनमपि पय एवेति शक्यते वक्तुम् । यत्तु पयसि दनि निक्षिप्ते आमिक्षा- शब्दो लोके प्रयुज्यत इति सत् तद्विकारस्वेऽप्युपपन्नमेव । तस्मात्स- (१-७) टु० टो० पृ० ११॥

·७८ तन्त्ररत्ने- [पादः १-सूत्रम्-२३. यसः पृथग्भूतैवामिक्षा । सा च हविश्वदेवीशन्दसामानाधिक रण्यादेवं च सर्वनामापि प्रकृतं पयः मतिनिर्देष्टुमामिक्षापदसा- मानाधिकरण्यविधातभयात् नाईतीत्येवं व्याख्येयम् । तप्ते पयसि दध्यानतव्यम् । यत्ततो निष्पद्यते सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत आइ~ 'आमिक्षायां च पयो रस उपलभ्यते (१) । अयम:-रसाभि. व्याया हि पपस्त्वनातिन रूपविशेषमपेक्षते तद्रूपे द्रव्यान्तरे प्रतीयभावात् । यस्तु स्नुहीक्षीरमित्यादिमयोगः स स्नुह्यादिपदसम्वन्धर- शात् लाक्षणिकः । निरुपपदाव पाशुकस्पैवावगतः रसविशेष तु सति द्रवसान्द्रमान्द्रतरसान्द्रतमभेदमिन्नेऽपि पपरत्वं प्रतीयते । स चामिक्षापामपि रसविशेष उपलभ्यत इति पय एवामिक्षा । यत्तु रसभेदोऽपत्रास्ति साSSम्लत्वादामिक्षारसस्पेत्युक्तं, तत्राह--'संस्कारकस्य च दना(२) । सत्यमामिक्षायामम्लोऽपि रस उपलभ्यते न त्वसावामिक्षायाः । कस्य तर्हि ? तत्संस्कार• कस्य दस्तत्संयुक्तस्य । आमिक्षापदंत तब मधुररसमेव । पयोऽशं इंसवत् गोचरयतीति फेवलमधुररसमनम्लं पप आमिक्षा । कयं पुनयप्सन्निपाते प्रयुज्यमानमामिक्षापदं विवियते मधुररसांश. स्यैव पाचकं न त्वम्लस्य दध्यंशस्यत्युक्तोत्तरमेतद् । दध्यभावेऽपि फाजिकादिना घनीभूते पयस्पामिक्षापदस्य सोफे प्रयोगात् पयामतिनिर्देशकसर्वनामसामानाधिकरण्यान्मत्रः (१-२) टु० टी० पृ०११॥

·८-तप्ते पयसिदध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः ।
वणे चामिक्षायामेव पयःशब्दप्रयोगात्पय एवामिक्षेति ।
यत्तु वाजिनमपि पय एवेत्युक्तं तत्राह-'उभी रसौ वा.
जिने न स्तः (१) । न हि पयोरसो वाजिने समस्तीति कथं
तत्पयः स्यात् । न केवलं पयसो नास्ति, संस्कारकस्यापि
दमो रसस्तत्र नास्त्येव । अतस्तस्यानयतिवाक्ये संस्पर्शाभावान्
दापास्तमेव दध्यानयनस्य तच्छेपत्वमिति । तस्मान वाजिनं पप
आमिक्षा तु पप इति । 'अनेनाभिमायेणाह-नामिक्षा नाम
पयसोऽर्थान्तरं हविरिति(२) । अनेन च 'नात्र यद्दधिपयोभ्यां
निर्यते तद्धविरिति(३)' भाष्यमर्थद्वारेण पठितम् । 'किं तर्हि
इविरिति पयोदधिसमृष्टमि'(५)तिभाष्यमनुभाष्प संसृष्टशब्दाद्
दधिपपसोस्तुल्पकल्पत्वमाशंकीतिव्याचष्टे-'पयोदधिसंस्कृतमि.
सा(५)।
'आइ-तप्ते पयसि(३) इत्यादिचौधभाष्यस्योचरभाध्य
'शान्दः संसर्ग(६) इति तदिदमयुक्तम्-
यत्परो हि शब्दः स शब्दार्थः । न चेह संसर्गपरः मान्दः ।
तम् पयसि दध्यानयतीति । यदि हि दधिपपसी संसष्टे हविः
स्पातां ततस्तसंसर्गपरः शब्दः स्यात् । पयसस्तु इविष्ट्दै तत्सं.
सकारपरत्वात् शब्दस्य स एव शान्दो न तु संसर्गः । तस्यापि
संस्कारार्थवादत
आह-पयसव संस्कार्यता शब्देनैव दधि
(१-२) टु०
टी०११॥
(३) शयर० पृ०४४९, टु० टी०पृ०११।
(४) टु० टी०पृ० ११॥
(५-६) शयर० ० ४५० ।

·तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-२३. पति (१) । यद्यपि न संसर्गपरः शब्दस्तथाऽपि संस्कार्यता तावच्छन्दार्थ एवेत्यर्थः । ततः फिमित्यत आह-तच'(२) दधि. पयसः 'संस्कार संसगांडते न भवति । तस्मादनेन द्वारेण. (३) संस्कारसिद्धयर्थतया 'ससश्चिकार्पित (४) । सं. स्कारपरस्यापि शब्दस्य सिद्ध्युपाये संसर्गेऽस्त्येव तात्पर्यलेश इत्यतोऽभिपायादाह भाष्यकार:- शाब्दः संसर्ग(५) इति । तेन पञ्चोधवादिनोक्तं दध्यानपनेन संसर्गे विवेके च नि. पाधमाने कथं ज्ञायते संसर्गोऽत्र पयसः संस्कारार्थतमा विक. तितो न तु विघको वाजिनसंस्कारार्थतपेनि तत्संसर्गद्वारेण पयः संस्कारः शाब्दो वाजिनसंस्कारस्वशाम इति परिहतं भवतीति। 'इतरस्मिन(६) पाजिनसंस्कारार्थत्व पक्षे पयसि दध्या. नयनं वाजिनविवफलक्षणार्थ स्यादिति (७) भायं- तदनुः पपन्नम् । न हि वाजिनार्थत्वेऽपि फस्य चिच्छन्दस्य लक्ष. णार्थत्वम् । तते पपसि दध्यानपनमेव विधीयते । तत्तु वाजिनार्थ न च पयोऽर्थमित्येतावदत आह-पया प्रति संस्कारकत्व मान्द नावगम्यते । वद्धित्वाऽन्यस्या (८)श्रुतस्य 'वाजिनस्य शेष: भूतं क्रियतेऽतोऽश्रुतेन सम्बन्धाद लक्षणा (२) । (१-४) टु० टी० पृ० ११ । (१)शयर० पृ०४५०, टु० टी० पृ०११ । (६-७) शयर० पृ०४५०, १० टी० पृ०११-१२ । (८-९) टुटो० पृ०१२॥

·८-तप्ते पयसि दध्यानयनस्यामिक्षा०] चतुर्थोऽध्यायः । यद्यपि न कस्य चित्पदस्य श्रुसर्थ हित्वाऽन्यत्र वृत्तिरस्ति तथाऽपि विघीयमानस्य दध्यानयनस्याश्रुतवाजिनशेषत्वे तवा- रंण शब्दस्याप्यश्रुते तात्पर्यादलक्षणेत्युक्तम् । श्रुतपरित्यागेन नाश्रुतस्य शेपित्वं युक्तीपतितात्पर्य भाष्यकारस्येति । मुख्यशब्दाभिसंस्तवाच्च ॥ २४ ॥ आह-यद्यपि न वाजिनस्य दध्यानयनमङ्गं तथापि तस्य ताजनकमेव । तावता च तेन प्रयोजनवता किं न प्रयुज्येत । अत उत्तरमिदं सूत्रम् । न तावदेकप्रयुक्त्युपजीवनेनापीतरविध्यु, पपत्तामयोः प्रयोजकत्वं युक्तम् । न च दध्यानयनस्योभयमयुक्तिमन्तरेणानुपपत्तिः, तस्या. प्यकेनवानुष्ठानोपपत्ते तदाह 'तापविशिष्टं दध्यानयनम् (१) । पयसस्तापस्तप्ते च तस्मिन् दध्यानयनमिति यदिदं मंस्कारद्वयं तद द्वयमपि प्रयोजन यावन्न सम्बध्यते तावत्र(२) प्रयो. मे मति 'साकांक्षमनर्थकम् (1) 1 अनुष्ठानाय हि सर्वमाना- यतेऽतो मत्यनुष्ठापके तदलाभादनयकम् । तस्मादानपपिपरि- पारायणागितातावलयाको (४) स्वीक्रियतेतत्सम्बन्धित्वन . पर्म शब्दत एवागमात् ।' 'आमिक्षया चाऽऽनर्यक्य परिहते नास्ति वाजिनन सम्बन्धः (५) । अन्तरगत्वाच पयापर्यन्तं घा- नयनं चाजिनं तु आनपने नित्ते पश्चाग्निप्पद्यमान यहिरङ्गत्वा. घयोजक युक्तम् । (२)शयर० पृ०४५६ (१-५) टु० टी० पृ०१२ ·. जको न तन्त्ररजे- [पाद:१-सूत्रम् -२५. अयं च सूनायी-मुख्यशब्दस्य शेपिस्वेन पयः प्रतिपा. दयतः शब्दस्यान्तरङ्गस्य चाऽभिमस्तवः प्रयोजकत्वं न्याय्यमिति तदननाध्ययनस्यान्तरङ्गभूतः शेपिभूतश्च स्वाधिकार एष प्रयो- ন ৪ এৱিsaষ্ট্রবিমুখাণাক্ষণৰিঘিাত্রি दर्शितम् । अधीतरं तु भाष्य एंव द्रष्टव्यम् । मुख्यशब्देन मिथुनम- योजनधाचिना गर्भशब्देनामिक्षापा अभिसंस्तवात्तदर्थमेव मि धुनसंस्तुतार्दधिपयसोः संसर्गरूपं दध्यानयनं न पानि- नार्थमिति । ९ गवामयनस्य पदकप्रियुक्ताधिकरणम् । पदकर्माप्रयोजकं नयनस्य परार्थत्वात् ॥२५॥ अत्र परार्थवादित्यपूर्वबद्धतरुच्यते । पूर्वमपि पदध्यानयने पारामेध वाजिनस्याप्रयोजकत्वे हेतुरुक्तस्तत्कथमेतदिखाना- क्य परार्थत्वादित्येतत् व्याचष्टे-'अनेन न्यायेन (१) अनेन पूर्वोक्तन एकनिष्पत्तेः सबै समं स्यादित्यधिकरणस्थन न्यापेन नैतदपूर्वहेत्वमिशनं किं तु पदफमियोजकपेफहायमीनयन स्य पूर्वोक्तादेव पारादिति ।। यत्रापि स एव न्यायः कथं नहि पूर्वपक्षस्वं दर्शयति- 'पदकर्म (२) अक्षाभ्यंजन 'पासून प्रयुक्ते' (३)1 तदेवोपपा. - (१-३) टु० टी० पृ०१२॥

·९-गवानयनस्य पदकप्रियुक्ताधि०] चतुर्थोऽध्यायः । दपति-त (१y पांसवो 'अक्षाभ्यजने (२) वीपाश्रुस्या 'विनियुक्तास्तन प्रयुज्यते (३)। चशब्दो हेतौ । पाँमूनां हि श्रुत्यै. ३ तादगिमात् परमयुक्त्वभावाचाक्षाभ्यंजनेन प्रयुक्ति स्पति । कचित्तु पदकर्म पांसुभिः प्रयुज्यते इति पाठस्तत्र सप्तम- पदग्रहणं पदकोच्यते । किंमयुक्तः पांमुभिः तत्मयुज्यत इत्यत आह -'ते चेति (४)भवतु तेषां प्रयुक्तिः । नयनस्य तु कथं त. मयुक्तिस्तस्य यात्वादत्त पाह-'अत:(५)। तेषां सोऽपि 'आत्मसिध्य नयनं प्रयुनते (६)। न हि तदन्तरेण सप्त. मात् पदाव पासवो ग्रहीतुं शक्यन्ते । द्वितीये तु पाठे निगमनमे. वयन एवं पासवः पदग्रहणं प्रयुंजतेऽतस्तद्वारेण नयनमपि म. पुंजत इति । . पनु परार्धे नयनमिति तबाद-'क्रयोऽध्यात्मसिध्पर्यमेका. पनी (७) एकहायनीनयनामित्यर्थः(८) 'प्रयुक्त' । नहि नयनस्य क्रये विनियोगोऽस्ति, एकहायनीमात्राविनियोगात् । सपातु दि. शिष्टे देशे योनान्तरण नयनमुपपद्यत इत्यर्थान्नयनम युक्तिः । भचिव पदकर्मापि साध्यमेवेति । 'पशावनालम्भादिसमाप्प- येत्र पूर्व पक्ष:(९) । तदेतत्तत्रैव दर्शयिष्यामः । (१-२) टु० टो० पृ० १२ (३) यिनियुकन्यादिनि लेवनागठः । (४-९) टु० टी० ० १२ ·८४ तन्त्ररने [पादः-सूत्रम्-२५, 'एवं प्राले आह-क्रये स्ववास्येनैव द्रव्यविशेषो निर्दि- श्यते (१) । एकदापन्या क्रीणातीति । 'इतरत्र (२)पदपांसुग्रहणे 'स्ववाक्येन द्रव्यविशेषानिर्देशाव'(३)सप्तमं पदमित्येतावच्छ- वणारकस्य माममित्याकांक्षायां प्रकृतं (४) एकदापनी द्रव्यं 'गृहीत्वा (६) तेन द्रव्यविशेषेण 'वाक्यसम्बन्धः (६)। नचैकहायनी स्वरूपेण कृतास्ति किंतु यार्थ नीयमाना। तेनायमर्थ:-परार्थ नीपमानाया एकहायन्याः सप्तमं पदमिति । वतः किमित्यत आह-'प्रयोजकरवे (७)द्वयो: 'विरोधात् म. सोण'(८) क्रयात्वेन काल्पनिक' (९)पदपस्वियंलं 'या. ध्यते (१०) । अत आह भाप्यकार:-'मकरणाच वाक्यं चलाय(११) इति । नन्वेकहायन्या वाक्यन क्रये विनियोगो न तन्नयनस्य सत्यः योजकत्वं च पूर्वपक्षयादिना पदकर्मणोऽभिधीयते। तन्मतेऽपि ह्ये कहायनी क्रयप्रयुक्तव न पदकर्ममयुक्ता- नयनमेव फ्रार्थमेकहायन्यास्तादादि स्युच्यते । यदि कहायनी पदपांसुग्रहणेऽपि वाक्यन वि. नियुज्येत ततस्तत्र नयनं तदर्थ स्यात्स्यास्तु ऋयार्थत्वे नमस्काररूपं नयनमपि तदर्थमेव युक्तम् । यदि वाक्ये. न मकरणं वाध्यते तर्हि सप्तमं पदं रक्षातीतिया ससम् । (१-१०) टु० टी० पृ. १२ (११) शयर०ए० ४५२, टु० टी० पृ० १२ ·यत्र हि द्रव्योपचिस्तदुपादानं चान्यप्रयुक्त भवति, पया ९-गवानयनस्य पदकर्मा प्रयुक्ताधि०] चतुर्थोऽध्यायः । ४५ प्रकृतसम्बन्धाभावाद साकांक्ष स्यादिखाशका निवर्तयन्नुपसंहर- वि-'तस्मात्क्रयमयुक्तासती(१) एकहायनी 'प्रसंगात्पदपां. सपीति (२)1 पदपांमुनामप्युपकारिकेतिक्रयार्थाऽपि शक्नोत्येव पदांसुग्रहणवाक्येन सम्बधुम् । याऽसौ क्रया तत् सिद्यर्थ नीयते तस्या यत्सप्तमं पदं तव गृह्णातीति तादर्थ्यमात्रं तु तस्याः कपार्थवानेष्यत इति प्रसंगादिति मानुष्ठानमसङ्गाभिमाय- योजकत्साधिकारात किंतु शास्त्रमसङ्गाभिमायं शास्त्रमेव हि क्र. यमयुक्तनयनोपजीवनेन प्रवर्तते एतदेव चाप्रयोजकत्वम् । पत्र वन्यनिराकांक्षेण शास्त्रेण विहितस्यानुष्ठानमन्यमयु. कमुपजीव्यते तत्र प्रसङ्ग इति । यवक्षाभ्यंजनपांमून् प्रयुक्त इति तत्राइ-प्रक्षा पञ्जनं यद्यपि (३)थुनिपिनियुक्तानां 'पांसूनां प्रयोजकमेव तथाऽपि (४)सप्तमपदस्य ग्राणि निधाने कृते तदलाभात् 'यत् किश्चित् द्रव्यमुपादाय(५)' अक्षाभ्यं. जनं संस्काराविलोपाय फर्तव्यं 'पांसनापि'(१)यान् कांश्चि. दुपादाय कार्यमिति । ननु परमयुक्तद्रव्योपजीनिस्तदला वाजिनपागवरंजन स्य लोप एव युक्तः । सिद्धान्तेन तु येन केन चिदमनपितिन्या. य्यः सिद्धान्तस्तत्राह-'अयमेव सिद्धान्तो न्याय्यः(७)। न संजनस्य लोपः सिदान्तयितुं युक्तः । . (१-७)२० टु० टी०१० १२ ·तन्त्ररत्ने- [पादः १-सूत्रम्-२६. वाजिनयागे वाजिनोत्पचिरामिक्षाप्रयुक्तदध्यानयनाधीना, यथा च तुपोपवापे कपालोपादानं पुरोडाशप्रयुक्तम् । तत्र तदलाभेऽनु त्पन्ने नानुपाचेन च क्रियानुष्ठानासम्भवात् । स्वयं च तत्पयु. क्तौ शक्त्यभावादगत्या लोपोऽपि विनैव तु यस्य स्वसाधनं साधनान्तरेणैव मयुक्तस्यानुष्ठान सम्भवति, यया तुपोपवापस्प इस्तमात्रेण चरुष्वनुष्ठानं संभवति तत्र कर्त्तव्यम् । अत्र तु नैक हापनीनयनं पांसूनामुत्पादकं नाप्युपादापकं किन्तु संस्कारकमा त्रमुपादानम् । अझनमयुक्तमेव | शक्यते चासंस्कृतरपि क्रिया. नुष्ठातुम् । तेन परपयुक्तसंस्कारालाभेऽसंस्कृतान्यप्युपादाय पांमू. नक्षाभ्यंजनं कर्तव्यमेवेति सिद्धम् । १० कपालानां तुपोपवापाप्रयुक्तताधिकरणम् । अर्थाभिधानकर्म च भविष्यता संयोगस्य त- निमित्तत्वात्तदर्थो हि विधीयते ॥२६॥ पुरोडाशकपाटस्य थुपैर तुपोपमापे विनियोगाद वाद- धर्य स्पष्टम् । पुरोडाशार्थत्वमप्यविवादमित्युभयप्रयुक्तत्वं युक्तम् । ननु न पुरोडाशवत्तुपोपवा निरपेक्षं कपालं श्रूयते । पुरो. डाशेन हि संयुक्तं कपालं निर्दिष्टं दृश्यते। संयोगश्च भविष्यतापु- रोटाशेन कपालस्य तादर्यलक्षण एव । तस्मात्पुरोदाशार्थमेवोपा. वस्य तुपोपवापे विनियोगात् । न तेनापि प्रयुक्तियुक्ता- उच्यते । न पुरोहाशार्थस्यान्यत्र विनियोगः सम्भवति ·१०- कपालाना तुषोपवापाप्रयुक्तताधि०] चतुर्थोऽध्यायः । ८७ विनियुक्ताविनियोगविरोधात् । कपालमात्रं तु तत्र विनियुज्यते। तच्च निरपेक्षमेवोभयत्र पुरोडाशे तुपोपवापे च विनियुक्त. मनुष्ठानकाले लाघवादेकमेवोभयार्थमुपादीयते इति पुरोडाश. कपालेनेत्यनुवादः । कपाले नेत्येतावदेव तु विधिसितम् । सम्मा- दुशयमयुक्तं कपालं तद्धारणं चेति प्राप्त सिद्धान्तमाह-'स्वम- योजनसंयोगेन पुरोडाशकपालं निर्दिश्यते पुरोडाशकपाल. मिति (१) । संयोगोऽपि यदिभूतः समाश्रीयते-प्रयोगान्तरे यत्पु- रोडाशसंयुक्तमासीद कपालं तेन तुषानुपवनीति-तदास्मिन्प्रयोग तुपोपवापेन तस्योपादानं धारणं च प्रयुज्येत । न त्वयं भूतसंयोगो लक्षणा प्रसङ्गादिसाह-'वर्तमाने संयोगे पुरोडाशकपालनामुख्या। मूतभविष्यतोस्तु' (२)संयोगयोमध्ये 'भूते (३) समाश्रीयमाणे ल. क्षणा स्यात् (४) । कथमित्याइ-'आसीदन्यस्मिन् काळे (६)सं. योगो न तु वर्चत इति । न खल्लपगतश्याम वदरफलं श्यामशब्दो. ऽमिनिविशते । आह-किमिदं भूते लक्षणेत्युच्यते । भविष्यत्यपिहि लक्षणेव वर्तमान एव मुख्यः न विह तथा सम्भवति । न हि तुपनिरसनकाले पुरोडाशसयोगो वर्तते । अतो भविष्यन्नायित. व्यः । तत्रापि लक्षणा तुल्यैव । न ह्यनागतश्यामे द्रव्ये श्या. पशब्दो भवति । लक्षणा चेत्-भूताश्रयणमपि नानुपपन्नमत आह-'भविष्यति (६)तु संयोगे 'नास्ति वक्षणा'(७) । यद्य. प्यन्यत्र भविष्यसंयोगे लक्षणास्ति तथा पत्र नास्तीत्यर्थः । (१-७५० टु० टी० पृ०१३

·तन्त्ररत्ने
[पाद. १-सूत्र-०६.
कथमित्याह-पात्रासादनकाले प्रयोजन' (१)पुरोडाशं उरी.
फुत्य तानि (२)कपालानि 'सायन्ते । तस्माद'(३) सादना.
दारभ्यापुरोटाशनिप्पन्नै 'वर्तत एव तेषां प्रयोजनम्' (१)। उक्तं
होतत्-आद्यपरिस्पन्दात प्रमृत्याफललाभात् वर्तमानः काल
इति । 'तस्मा३(५) लक्षणाभावाद भविष्यतैव संयोगेन यद्य'
(६)यस्मात् निर्दिश्यान्यत्र' (७)नुपोपवापे कपालं 'उप
दिश्यते, तर(८)तस्मात् 'अप्रयोजक (९)तुपोपवपनम् ।
यत्तदी लुप्तपञ्चमीफे अव्यये । कुत इस्याह-'परकीपत्वात् द्रव्य
स्य (१०)। पुरोडाशेनवोपादापितं धारितं च कपालं स्वागत्वेन
विनियुक्तमपि तुपोपचापो न भूयः प्रयोक्तुमर्हति ।
यत्तु विनियुक्तविनियोगविरोधाद कपालमात्रस्यैव विनि
योगो न पुरोडाशीयस्येत्युक्तं तदयुक्तम् । पुरोडाशार्थत्वरूपे.
णान्यत्राविनियोगाद । तथा हि-सति तेन रूपेणान्य शेषत्वा
नुपपत्तविरोधः स्यात् । सादयेन तु स्वाधिष्ठानस्य कपालस्त्र
रूपस्य लक्षणाचस्य चान्यशेषखोपपत्रविरोधः । न चै क.
पालपात्रस्यैव लक्षणा स्यादिति वाच्यं, तादन स्वाधिष्ठान
स्य कपालविशेषस्यैव लक्षणात् ।
न हि तारलक्षणार्थमपि गङ्गापद वापीतीरं लक्षयतीति ।
तस्मादमयोजकं तुपनिरसनहपालपालनोपादानयोः । 'अवघा.
तकाले यत्तुपनिरसन तदिहोदाहरणम् (११)। अवघातकाल इति
(१-११) हर टी० पृ०१३

·११-शकल्लोहितयोःपशावप्रयोक्तृत्वाधि०) चतुर्थोऽध्यायः । ८१ हेतुनिर्देशः । तेनायमर्थः । तुपनिरसनमेवात्रोदाहरणम् । त- दुध्यवघातकाले क्रियमाणं भविष्यत्संयोगाश्रयत्वात् भवति पालनस्यामयोजकम् । यत्तु धान्यकणनिरसनं प्रणीतानिनयनकाले वाजसनोयभिः समाम्नात सत् पुरोडाशकपालसाधनकमपि भूनसंयोगाश्रयत्वा. पालनस्य प्रयोजकमेवेति नोदाहरणम् । उपादानामयोजकत्वे तु तदंप्युदाहरणमेवेति । ११. शकल्लोहितयोः पशाचप्रयोक्तृत्वाधिकरणम्()। पशावनालम्भालोहितशकृतोरकर्मत्वम्(२) ॥२७॥ पदकर्मन्यायेनात्र पूर्वपक्ष इत्युक्तम्-ययानयनस्य वाक्येन ऋप पदकर्मणि चाविनियोगादार्थिकी प्रयुक्तिरुभाम्यां समेत्युक्तं तथा हृदयादिवाक्ये शकल्लोहित वाक्ययोश्चोभयत्र पशोरश्रव. गाव प्रकृतग्रहणे चोभयोः समत्वादुभयप्रयुक्तः पशुरिति । सिद्धान्तस्तु-यद्यपि हृदयादिसम्बन्धः पशोरश्रुतस्तथाऽपि पागार्थतया श्रवणातादथ्य तावदस्ति । तच्च विशसनश्रवणान्न स्वपं हविष्टेन किं तु हविःप्रकृतितया । हृदयादीनां चावदान दर्शनेन हविष्ट नान्येपामिति दशमे साधयिष्यते । तस्मात वदर्य एव पशुः, निरसनसम्मन्याधी तु हृदयाघर्यालन्धपश्चनु- निष्पन्नयोः शकल्लोहितयोदितीयासंयुक्तयोः प्रतिपत्तिरिति । (१) अधिकरणमेतदृप्टीकायां नास्ति। (२) सत्रमेतद्रुष्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् ।

·९० तन्त्ररने- [ पादः१-सूत्रम्-२८.२९ यधनुनिष्पन्नस्य स्वयं कार्यानुपयोगिनोऽपि प्रतिपयईवं वाजिनपागोऽपि तर्हि वाजिनमातिपत्तिः स्यात् । अस्तु, न फश्चित दोषः । तथा च सप्तमे भाष्यकारो वक्षपति । तस्मादप्रयोनके । शकल्लोहितसम्पन्याधनिरसने पश्वासम्भस्येति सिद्धम् ।। १२ पुरोडाशस्य विष्टकृदप्रयुक्तताधिकरणाम् । (सिद्धान्तसूत्रम्) एकदेशद्रव्यश्वोत्पत्तौ विद्यमानसंयोगाव(१) ॥२८॥ परकीयद्रव्यैकदेशो द्रव्यं यस्य स्विष्टकदादिकर्मणः । त. दपि तदुत्पत्तौ सत्यामपि न प्रयोजकमेकदेशस्य, ताशस्य परमयुक्तेन विद्यमानेन संयोगारगमात् । अथ वोत्पत्तावित्युच्चार्यः माण एवोत्तरादिशब्दो विद्यमानशेपविषयः प्रतीयत इत्यर्थः । तदिदं सिद्धान्तसूत्रं स्पटमुलंध्य व्याख्याने पूर्वपक्षसूत्रं पठति- निर्देशात्तस्यान्यदर्थादिति चेत् ॥ २९ ॥ (२)आग्रेय इति सकलस्य' पुगेडायस्पान्यर्यत्वेन (३) निर्देशात्तस्पोत्तरादों' विद्यमानोऽपि (४)कयमन्येन' स्विष्ट. कदादिना देवतान्तरेण (६)प्रयुज्यते' । न हायस्मै परि- फाल्पितमन्यस्मै दातुमीष्टे यजमाना, शिष्टाचारविरोधाद । (१) सूत्रञ्चैतस॒प्टीकाकारनं व्याख्यातम् । (२-५) टु० टी० पृ० १३ ॥

·१२-पुरोडाशस्य स्विष्टकदप्रयुक्ताधि०] चतुर्थोऽध्यायः । ९१ (१)तस्माददिन्यदव्यान्तरमुत्पायम् । नानुत्पादित तस्मिन् स्विष्टकदिज्पा सम्भवतीति (२)तस्य' द्रव्यान्तरस्योत्तरार्द्धाद स्विष्टकृदिज्यते'(३) । अतः प्रयोजकः पुरोडाशोत्तरार्द्धयोः वि. एकदिति । न शेपसन्निधानात् ॥ ३० ॥ (४)उत्तरादिति शेपश्रुअन्ययानुपपत्या शेषिणं प्रयु- ते । शेषस्यावयवभूतस्योत्तरार्द्धस्य साधनत्वं श्रुतं शेषिणमव- यविनमन्तरेणानुपपन्न मिति स्विष्टकद्यागस्तं प्रयुक्त । (६)स चामिप्रयुक्तः शेष्यस्ति । प्रकृतस्तदुत्तरादेव लब्धात्मा स्विष्ट छन्मान्यप्रयुक्त्यै प्रभवति । अतश्च प्रकृतग्रहणपित्याह-'न चैव श्रूयते पुरोडाशस्योत्तरार्दादिति(६) । यद्येवमनोप्यत ततो. ऽपूर्वमपि पुरोडाशमुत्पाद्य तदुत्तराद विाष्टकदयक्ष्यस । उत्तरार्द्धमानं तु श्रूयते । न चैतावता विशिष्टविषयो व्यव. हारः सिद्ध्यति । सर्वो हि कस्य चिदुत्तरार्द्धः । स एप सनि. विमपेक्ष्य निराकांक्षो भवति । सन्निहितश्च परार्थ एव पुरोडाशः । (७)स्माद परमयुक्तद्रव्यनिष्पाद्यत्वात् पुरोडाशोचराई योर- प्रयोजक' स्विष्टकृयागः । यत्तु शिष्टाचारविरोधात न परार्थस्य ग्रहणमिति तदयु- तम्, आचारस्य श्रुत्या बाधात् । कथं पुनस्त्यक्तं द्रव्यं पर- (१-७) टु० रो० पृ० १३ ।

·! -- तन्त्ररते [पादः१-सूत्रम्-३३-३४. फीयमनीशानः परस्मै दद्यात् । वचनादिति चूमः । यदि यागो दानवत् परस्वत्वपर्यन्तः स्यात्ततः त्यक्तस्य देवतास्वत्वाव पुनः स्वीकरणमशक्यं स्यात् । न त्वसौ परस्वत्वापादकः । वेन यागे कृते द्रव्यं न यजमानस्य, न देवतायाः, किंतु महीणम् । तच्च पुनः स्वीकर्तुं शक्यमितिवचनवलात् स्वीक्रियते । न च विनियुक्तविनियोगविरोधः, प्रतिपचित्वात् । तदाह भाष्यकार:-वाचनिक एप शेषमतिपादनार्थ उत्सर्गः स शक्यः फर्तुम् । दानं झुत्सर्गपूर्वकः परस्य स्वत्वसम्बन्धः, स न शक्यो- उनीशाऽनेनेति'(१)। कोऽभिप्रायः -यदि स्विकृदिज्यादा. नवत परस्वत्वपर्यन्ता स्यात्तत आग्नेयादियागानामपि देवतास्व. स्वापादनत्वाचदीयेन द्रव्येण स्विष्टकृतं यष्टुमनीशानो यजमानो शक्नुयात् । न स्वेतदस्तीत्यभिप्रायः । के चित्तु दानं सम्मदानार्थत्वात् नान्यदीयेन कर्तुं शक्पं विनियुक्तविनियोगविरोधात, उत्सर्गमात्रं तु प्रतिपत्यर्थं फर्नु शक्यमित्येवं पाचक्षत इति । १३. अभिधारणे शेषधारणतत्पात्रयोरनुष्ठानम् । अभिधारणे विप्रकर्पादनुयाजवत्पात्रभेदः स्यात(२)॥३३॥ तदिदं सूत्रं स्पष्टार्थपव्याख्येयमित्युपेक्ष्य न वाऽपात्रत्वादपात्रतैकदेशत्वात् ॥ ३४ ॥ इति सिद्धान्तसूत्रमेव व्याख्येयं पठित्वाऽधिकरणमारभते । (१) शपर पृ० ४५५ । (२) सूत्रञ्चैतदुष्टोफाकारन व्याख्यातम् । न .

·१३-अभिधारणे शेषधारणतत्पात्रयोरनुष्ठानम्) चतुर्थोऽध्यायः । ९३ अत्र भाष्यकारेण विकृतिविपयो विचारो दातिः । वाज- पेये ऋतुपशूनां सवनीयानां प्राजापत्यानां च सहप्रयोगमारभ्य पर्पग्निकरणान्ते कृते प्राजापत्यानां पक्षद्वयमाम्नात-सहैव चा ऋतुपशुभिः मातः सवन एवाळम्भस्तदानीं वोत्सृश्य माध्यंदिने ब्रह्मसामफाले आलम्भ इति । तत्र यदायं पक्ष: समाश्रीयते तदा विचार्यते-कि मातःसवनानुष्ठितानां प्रयाजानां शेपस्य धारणं प्राजापत्य. बपाभिर्माध्यंदिनीयाभिः स्वाभिधारणार्थ प्रयुज्यते, किंवा नेति । तत् सिध्पर्थमिदं चिन्त्यते-क्रिमभिधारणं हविः- संस्कारार्य किंवा प्रयाजशेषस्य प्रतिपत्तिरिति । हवि:- संस्कारार्थत्वे प्राजापत्यवपानामवगुण्यार्थ धारणं स्यात् । प्रति. पत्यर्थत्वे तु ऋतुपशुपास्वेव सन्निहितासु प्रतिपचेः सिद्धत्वात् । वपानां चानभिघृतानामवैगुण्यादधारणमिति प्रकृतावपि चानी- पोमीये शक्यत एव विचारयितुं कि प्रयाजकाले यानि हबीपि सम्मति, आज्यपापदाज्यानि तेषामेवाभिधारणेन सपयि- तब्य शेषः । किं वा विप्रकृष्टकालानां हृदयादिपिपामभिधार- गाय घारयितव्यमिति। तस्किमिति विकृतिरुदाहतेस्पाशमाई- 'प्रकृतावपि सम्भवति विचारे विकृतिरुदाहता । तद्विषयाणि लिगदर्शनान्युपाचानि सूत्रकारेण (१)ऋतुपरभिः सह पातासर- न आलम्भे वपाभिधारणलाभं दर्शयन् उत्कर्षपक्षे चाभिधारणभा. - (१) टु० टी० पृ० १३॥

·तन्नरने- पादः १-सूत्रम्-१४ . वाद, मासक्तं सत्यत्वं ब्रह्मसाम्ना समादधचस्मिन्पोऽभिधारणं नास्तीति द्योतयति--'अन्यदपि सम्भवत् लिङ्गं द्रष्टव्यमिति च पहुवचनं तस्प व्याख्यानार्य विकृत्युदाहरणमिति । तत्र द्विती. यातृतीयाभ्यां हविःप्रयाजोपयोः भागन्यगुणमावावगमान , अन्पशेपत्यापि चान्यत्राधिष्ठानलक्षणया पुरोडाशकपालवद्विनि योगोपपई विसंस्कारार्पमेवाभिधारणम् । अन्यया श्रुतिद्वयस्थापि याघात् । उपयोक्ष्यमाणसंस्कारस्य चोपयुक्तसंस्काराद्रीयस्त्वा. दिपेवं मासे सिद्धान्तमाह--'मयाजशेपणत्युचार्यमाणानाम्पत्र शेपत्वेनोपयुक्तं दर्शयति । तस्मादीश(१)अन्यत्र शेपत्वेनो. पयुक्तं तेनैव प्रयुक्तत्वा'न ततोऽन्येन प्रयुज्यते यथोत्तरार्द्धः स्विष्टकता'(२) ननु मा योनि द्रव्यं तद्धारण तु भूतसंयोगाश्रपत्वेन भ. विष्यत् संयोगाश्रयतुपोपवापर्वपम्पात् । किं न प्रयुज्यते ? अत आह-'कृतार्थ चेदं द्रव्यं प्रतिपचिमपेक्षते(३) स्थादेवं यदि हविःसंस्कारोभिधारणं स्यात् न तदस्सपे. क्षितं हि फलं भवति । प्रतिपत्तिश्चापेक्षिता। हविपावापान्तरेणैवा. संसर्थोपस्तरणाभिधारणविधानादनपेक्षितः संस्कारो न भवि. तुमर्हति । द्वितीयावा हि विभक्तपो न साताद शेषशेपिमाव. स्याभिधायिकाः, किंतु साध्यसाधनमात्राभिधायिन्यो विध्या. क्षिप्त समीहितं भाव्यं विशिंपन्ति न बसमीहितमेव तबलेन स. (१-३) टु० टो० पृ० १३ ॥ . " ·१३-अभिघारणे शेषधारणतस्पात्रयोरनुष्ठानम् ] चतुर्थोऽध्यायः॥९५ मीहितभावमनुभावमर्हतीति सक्त्वधिकरणे दर्शितं न्यायरत्नमा लायां चास्मामिः । एवं च प्रयानशब्देनाधिष्ठानविशेषकक्षणा- थों भवति पुरोडाशकपाळं वनपेक्षितप्रतिपत्तितुपोपवापामिति युक्तं इह तु न तथेति । तेनेदमभिधारणेन क्रियत इसाह-~-'य. स्कचिद्रव्यं प्रतिपादनीय(१) सरसर्च इविषु प्रतिपाद्यते । ततो नियमादष्टमात्रम्(२) । हविरर्थत्वे त्वभिधारणस्वरूपमेवाष्टार्थ करप्येत तच्चायुक्तमिति । यदि प्रयाजशेषार्थमभिधारणं ततस्तस्योद्दिश्यमानत्वात् एक- मिश्च वाक्ये पोरुदेश्ययोरसमवाया हविषामुपादेयत्वेन संख्या विवक्षिता स्याद । ततश्च यद्ग्रहाधिकरणे हविपामुद्देश्य- लेनाविवक्षितसंख्यत्वमुक्तं तद्विरुध्यते । यच्चावदानाभिधारणासा- दष्वित्यत्र प्रवृत्चिक्रमनिरासेन मुख्यक्रमवशेन क्रमनिरूपणं, यच्च वहिस्तद्धर्माणामङ्गमधानसाधारण्ये लिङ्गमुक्तं तचरसमानन्यायस्य मयाजशेपाभिधारणस्य स वै धुवामेवाग्रेऽभिधारयति । ततो हि प्रथमावाज्यभागी यक्षपन् भवतीत्याज्यभागार्यत्वं दृश्यत इति तत्स- मसति हविःसंस्कारार्थत्वे न घटते कपिलवश्च त्रिवेव बहुव- चनस्य चरितार्यत्वात् । अधिकानां सन्निहितानामपि हविषा नाभिधारण स्यादतश्च यत्पूर्व ग्रन्ये सर्व विष्णु प्रतिपाद्यत इत्युक्तं तदयुक्तं स्यादित्यत आह–'उपादीयमानवादविपां (१) 'यत्फ्यविद्न्य प्रतिपादनीय फामन्ये नोपलभ्यते। इतिप्रन्यो मुद्रितटुप्टी. (२) टु० टी० पृ० १३॥

·तन्त्ररत [पादः१-सूत्रम्-३४. संख्या विवक्षिता (१)। यधुपादीयमानत्वं हविपास्याचत: संख्या विवक्षिता स्यान्न तु तदस्तीत्याची तोक्तिरिय(?)व्याख्या ! अन्य. थासकलपूर्वोक्तदोषापान पहविषां प्रधानयागाधुपयोगिनाम- पत्र शेषभाव उपादानं वा युक्तम् । तेन प्रपानशेषप्रतिपयर्य: स्याभिधारणस्य हविरधिकरणनियमस्य प्रयोजनापेक्षायां हवि. र्गतमेव प्रयोजनं फलप्यते । तेन स्विष्टकद्वदुभयसंस्कारः स्यादिति तदुभयार्थ प्रयाजशेषाभिधारण स्वरूपेण पयाजेशपार्थ नियमांशेन च हवि:संस्कारार्यम् । हविषा संस्कार्यत्वेन चाविवक्षितय संपा। तेन संस्कारालोपार्थ सन्निहितेषु सर्वदविप्पु व्यधिकेषु तदनेषु च कर्तव्यम् । न चै विप्रानामपि प्राजापत्यवपानामाभिधारणं स्यादिति वाच्यं तेषां नियमाविषयत्वात । येषां हानियमेन माप्तिः प्राविधेः स नियपविधेर्विषयः प्रापाजेषु च कृतेषु तव शेषस्याज्यभागद्रव्यासंसर्गाथै सनिहिते यत्र कचन प्रतिपादनं प्राप्तं नासन्निहित तेनासन्निहिताना प्राजापत्यवपान माप्तिरेव नास्तीति नियमविध्यगोचरत्वात् न नियमायोजन संस्कारभा- गिरव। यद्देश्ययं नैकस्मिन् वाक्ये समर्वतीति । ससम् । निर. पेक्ष न समति, साफतिं तु निमित्तफलमुश्याट्यमपि न वा. पर्य भिनति । अस्ति च प्रयानशेषार्थेऽप्यभिधारणे विहिने -फिमभिधारपितव्यमित्यपेक्षा । तत्र हविरिति सम्बध्यमान न (१) टु० टी०पू०१३॥

·केन च तस्य धारणम् । न तावत् जुम्हालानावर स्मिन्नभिधारणकार्यस्य जुहूविरोचनस्य दिन बन्द -अमिषारणे शेषधारणतत्पात्रयोरनुष्ठानम् ] चतुथाsध्यायः। ९७ वाक्पं मिमनीति सर्वमनाकुलम् ।। यस्त्वाह-एकमेव हविरभिघारयितव्यं प्रतिपत्तरेकाधार• फत्वादेकस्मिन्नेव क्षपितस्यान्यत्रावक्षारयितुमशक्यत्वात् । बहु. वचनं स्वनियमाभिप्रायेणैकमपि इविन निपतं कि तु यस्कि- चित्तैन बहुषु प्रयोगेषु बहूनामभिधारणं संपद्यत इत्यभिप्रेस बहुवचन मिति स वक्तव्यः । किमिदानी सोमोपि समाख्याव. चनवपटकारहोमाभिषवानिमित्तभक्षाणामेकेनैवैकस्मिन् प्रयोग क्षपयित्तव्यः । ओमिति चेत्-तध्वियुः पूर्वो भक्षयेत् होता वा 'मंत्रवर्णादित्यादिक्रमविचारो दत्तजलांजलिः स्यात् । अध तत्र समास्यादिभिः सर्वेषां प्राप्तः सवेरेव समुचितैरेव यशः सोमस्य प्रतिपत्तिः क्रियते इत्युच्यते ततोऽत्रापि बहुवचनवलाद्वहुपु हविः- प्ववयवश एव प्रयाजशेषः क्षारयितव्यः । अथात्राविवक्षितं बहुत को हेतुः ? संस्कार्यत्वमिति चेन-मुतरां सर्वेषामभिधारणं मुं. स्काराविलोपार्यं कर्त्तव्यम् । कथं च भवान् सदै भुवावाप्रेमि घारयतीति वहपेक्ष क्रमवचनं समर्थयेत् । न च प्रविनिय. योजिका धारणस्येत्यावेदित न्यायरत्नमालायाम् । न चार- शेपस्य धारणं प्रसज्यते । क्रतुपशुवपास्वेव तन्मिदरिष्य. क्तमेव यतः। पात्रांतरेण तर्हि तत्र जुहाः समानतव्यः नेपाली . t १३ ·तन्त्ररने [पादः १-सूत्रम्-४०. व्यमित्यधारणमेव तस्मात्सनिहितानां सर्वेपामेवाभिधारण न्याय्य मित्यलमतिविस्तरेण। एवं तावत् कृतार्थस्य प्रतिपत्यपेक्षत्वाचदर्थमभिधारणाम त्युक्तमितश्चैवामित्याह--'जुहा च रिक्तया भयोजनमस्ति'(१) यदाज्यभागदव्यं 'तया (२) जुहा 'होयते, तस्कथमसं. सृष्ट(३) प्रपाजशेषेण 'स्यादिति । तस्मात् प्रतिपत्तिरपेक्षित ता, इविसंस्कारस्य त्वनपेक्षितत्वात (४) । तादर्थेऽभिधार णस्य 'अदृष्टं कल्प्यते (५) । 'ततो हवींध्ययोजकानि (6)। कर्य ताहि द्वितीपा ? अत आह-'अधिकरणत्वमेव त्वत्र विवक्षित(७) न तु व्याप्यमानत्वम् । अभिधारणं हि कस्य चिदुपरि द्रव्या- न्तरस्य क्षेपस्तस्योपरि क्षिप्यते तद क्षिप्यमाणेन व्याप्यमानम. प्पधिकरणं भवति । तम शब्दोक्तमपि व्याप्यमानत्वमन. क्षितमिसनादृत्य अधिकरणत्वमेव लाक्षणिक परिगृह्यते । तेना-- यमर्थ:-प्रयाजशपं हविःपु क्षारयेदिति । तदप्रयोजकानि हवीं पीतिसिद्धम् । १४. समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकताधिकरणम् । समानयनन्तु मुख्यं स्यात् लिङ्गदर्शनात् ॥४०॥ (१-२) अन लेखटुप्टीकापुस्तके 'प्रयोजनं यच्या होप्यते। इति पाठः। (१-६). टी० पृ०१३-१४ (७) लेखपुस्तके 'अधिकरणत्यमेव त्वविवक्षित मिति पाठः ।

·१४-समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकताधि०] चतुर्थोऽध्यायः । ९९ समानपनं किमाज्यतद्धर्माणां प्रयोजकमुत नेति । तदर्थ च चिंतयितव्यं किमुपमृति दे चतु होते प्रयाजानुयाजाथे वयो- रनुयाजास्पदमुपयोक्ष्यमाणस्यादृष्टसंस्कारा) क्षारणमात्रमुत मयाजायस्योपरितनं प्रयाजदयं यष्टुमिति 1 संस्कारमावास्ये अभयोजक, पक्षान्तरे तु प्रयोजकम् । तसिद्ध्यर्थमप्येतञ्चितनीयं- किं यदेतदुपमृति प्रयाजार्थ चतुहीतं तत्सर्वप्रयानार्थमुत चतु. योत्तमार्थमेवेति । यदि सर्वार्थ ततः सर्वादो समानीतत्वान्न व. हिरारम्भसमये प्रयाजायमुपभृत्पाज्यमस्ति यत् समानीयेत अ. वोऽनुपाजार्यस्यैव समानयनम् । तदा च जाइौपभृतयोश्चतुही. तयोयोरपि सर्वप्रयाजविषयत्वाद्विकल्पः । चतुर्यपंचममयाजा यत्वे तापमृतस्य जौहवस्याथमयाजत्रयविषयत्वेन द्वयोर्भिनधि. पयत्वात् । समुच्चये सति जौहवेन त्रीनिष्ट्वा वहिःकाले समा. नयनमौपमृतस्य जुहामुपरितनश्याजद्वयार्थ क्रियत इति । अत्र पूर्वपक्षभाष्य-'अप्रयोजक समानयनम् (१) । युतः, 'प्रपाजानुपानार्थस्याज्यस्यायकदेशः समानीपते इति पूर्वेण न्यायेनामयोजकतेति'(२) । तस्य किलायमभिमायः-पदोपमृतं मयाजानुयानार्थ द्रव्यं तस्य य एकदेशः प्रपानार्यः सोऽयमानी. यस इति । तदाक्षिपति- भयुकोऽयं अथः (३)। किमिरपाइ-'य दिमयाजानुयाजायमेतत्' (४)द्रव्यं यद समानीपते ततः 'प्रपाना आत्मीयं द्रव्यं मयुअत एव कथमायोजकता । अतः पूर्वण'(२) (२)शयर पृ० ४६०। (१-५) टुः टी० पृ०१४॥

·१०० तन्त्ररने [ पादः१-सूत्रम्-४० प्रयाजायस्वाभिधानेनो चरम (१)मपोजकत्वाभिधानं 'न स. म्वध्यते (२) । तस्मादयुक्त इति । 'तत्र कैश्चित्मयाजशब्दं त्यक्त्वानुयाजार्यस्यायमैकदेशः समा- नीयत इत्येवं ग्रन्यो नीतः'(३) । प्रयानार्थस्यौपमृतकदेशस्य सर्वादौ समानीतत्वात् बीई काळे केवलानुपाजार्यमवोपमृति विद्यत इति प्रमादपाठः प्रयाजशब्द इति । 'अपरैः प्रयाजानुयाजार्यस्थायमेकदेशः समानीयत इ. ति' (४)अपरियज्यैव प्रयाजशब्दं सप्तम्पन्तं व्यस्तमाश्रित्य यथोक्त एवार्य ग्रन्थो नीतः। अन्ये तु पूर्ववत्मयाजशब्दत्यागेन ग्रन्थं व्याचक्षाणाः पूर्व पक्षरूपमन्यादृशमाहुरित्याह-'अन्यैस्तु यदुपमृति गृह्णात्यनु- याजेभ्यस्तद्गृहानीति(५) बचनाकेबलानुपानार्थमेवोपमृत- मगृहीतमित्य नेनो परितनाधिकरण पूर्वपक्षणात्र पूर्वपक्षः कृ. ता(६) । तदा हि-केवलानुपाजायस्पदं समानयनममयोज- फमाज्यस्येति । 'त्रीण्येतानि मतान्ययुक्तानि । एफैन्यः परित्यक्त'. (७)स्तेषां स एव दोपः । 'अपरैराधिकरणलमसम्भव प्रयाजानां निर्दिष्टम् (८) । न ह्याज्याधारत्वं क्रियारूपाणी प्रयाजानां सम्भवति । प्रपाजशब्देन तु तत्साधनद्रव्यलक्षणायां स एव दोपः । 'अन्येपा (९) तृतीयपक्षवादिनां 'ग्रन्यपरि. (१-९) दु० टी० पृ०१४।

·(३) अत्र मुद्रितपुस्तके 'अन्यथा' इत्यधिकः पाठो दृश्यते । १४-समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकतापि०] चतुर्थोऽध्यायः॥ १०१ त्यागस्तदवस्थ एव'(१) । अयं चापरो दोपः । 'असिद्धनामिद्धं साध्यते (२)। न ह्यौपमृतस्पोपरितनाधिकरणम्पायसिद्धो- मयार्थत्वस्य केवलान्यानार्थत्वं सिद्धान्तिनः सिद्धम् । अतः कथं तेनासिद्धनासिमप्रयोजकत्वं साध्यसे । न ह्यसिदो हेतु- भवति । 'तस्मादर्यग्रन्थानुरोधेनैव वर्ण्यते'(३) । अर्थ. प्रधानो दि ग्रन्योऽनुरोद्धव्यस्तेनोपपत्रेऽर्थे कथं चिन् ग्रन्था- भिप्राय व्याख्यातुमर्थस्तावदेवं वर्ण्यते-'उपभृति द्वे चतुर्ग्रहीते मयाजानुयाजायै(४)स्तः । तत्र यत् मयाजायं तद सर्वमयाजा) न फेवलं चतुर्योत्तमार्थमिति प्रतिपादयति-'मयाजानुयाजेभ्य- स्वगृहातीति समासोऽयं, तत्र प्रपाजप्रातिपदिके विभक्ति- श्रूयते । भवितव्यं च तया। तस्मादुचरपदे (५)ऽनुयाजपदे 'या विभक्ति (६)बहुवचनरूपा 'सा तंत्रेण'(७) प्रातिपदिकदयेऽपि 'द्रष्टव्या' (८ मयानेभ्यश्चानुयाजेभ्यश्चेति। कुतः 'श्रुतत्वात्तस्याः अन्यस्यां (९) तु द्विवचनरूपायां प्रयाजमातिपदिके विभक्तो 'भानीयमानायां श्रुतहानमश्रुतकल्पना च स्याचस्मात् प्रयाजे- भ्य इति बहुवचनसामर्थ्यात् सर्वेपामयाजानामौपभृतम्'(१०)। नन्नेव तेनैव सर्वप्रयाजावरोधात जौहवमनर्थकं स्यादत आह-'जौहवं च (१.१) सर्वेषामिति चेन्याकृष्यता प्रयानेभ्य इस- विशेपविधानात , विकटेपनाभयोरर्थवत्ता भविष्यतीत्पभिमायः । (१-११) टु० टी० पृ० १४ ।

·१०१,
तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-४०.
यदि सर्वार्थमोपवृतं ततः किं तत्राह-'जुहा जुहोतीति-
चचनाद्यस्मिन्नेव काले प्रयाजान् जुहोति तस्मिन्नेव काले यदी.
पमृतं प्रपाजाय द्रव्यं तव जुहामानयति'(१) । न ह्यन्यथा तया
होतुं शक्यते । एवं च सत्य प्रयोजकं समानयन (०) भवती.
तिभाध्यव्याख्यानेन दर्शयति-'अव उत्पत्त्यपेक्षाया'(३)मा
ज्योत्पादन काले 'यदुपभृति (४)
'प्रयाजानुपाजाय दुषं
गृहीतमभूव तदस्मिन् काले अतिहाये डो वहि: प्रतिसमान
यतीत्येतस्मिन वर्हिरारम्भकाले सर्वप्रयामानामादावेव मया.
जार्थस्पा(५)ज्यस्य 'समानीतत्वात् नोभयार्थितया विद्यत
इत्यनुयाजाय(६)मद्धे 'केवलमिदानीमास्ते तत्समानीयपान
(७) किश्चित् क्षार्यमाणमित्यर्थः । न हि तत्सर्व समानी.
यते । तत्समानीयमानमिति विशेषणप्रधानो निर्देशः । तस्य
समानयनं क्रियमाणमित्यर्थः ।
'परकीयस्वा (८)दनुपाजा
धत्वात द्रव्यस्य तसंस्कारकत्वाद प्रयोजक'(९)पायस्य ।
किमय पुनस्तस्य समानयन ? न हतार्थस्य प्रतिपत्तिर.
पेक्षितान चान्यदपि प्रयोजनं श्यतेऽ आह~'अष्टा च
(१०)। अनुपाजार्यद्रष्यविषयवाद , तदर्थं तावत्समानयनम् ।
अतो भाषादहएं कल्प्यमिति । भाष्यस्थायमर्थः-मयानानु.
(१-२)टु० टी० पृ० १४॥ (३) शयर० पृ०४६०।
(४-२)टु० टी० पृ. १४-१५।
(१०-११) शयर० पृ. ४६० १० टी० पृ० १५

·१५-समानयनस्याज्यधर्ममयोजफतापि०] चतुर्थोऽध्यापः। १०३ यानार्थं यदाज्यमासीत्तस्यैकदेशे प्रयाजाथै पूर्वमेवानीते सति यस्मात्सन्निहित एकदेशः फेवलानुयाजार्थोऽसंस्कारार्थ स- मानीयते, किचित् क्षार्यतेऽतः परकीयद्रव्यसंस्कारकत्वादभिः घारणबदमयोजकं समानयनमिति । के विवाहुजोहवस्य सर्वमयाजाथस्प वहिरारम्भसमये साथैनौपभृतेन संसर्गोऽदृष्टार्थः क्रियते । तेनौपभृतमदृष्टार्यतया सर्वगजायार्थ जौहवं हतार्थतयाऽत: समुच्चय एवं पूर्वपक्षेऽपि तयोरतः प्रयाजानुयाजायस्येति यथाश्रुतमेव भाष्यम् । कथं तीप्रयोजकत्वं ? तबाहुः-औपभृतस्य हि प्रयाजेवदृष्ट कार्यमित्यु. कम् । अनुयाजानां तु दृष्टोपकायौंपमृतं दृष्टादृष्टयांश दृष्यं प्रयोजक- मित्यनुयाजार्थमेवोपमृतस्य प्रयोजकम् । प्रयाजार्थ तु समानय. नमदृष्टार्थवादप्रयोजकमिति । उदयुक्तम् । केन पुनर्विशेषणमयोजनत्वाविशेपेऽपि दृष्ट. मेव प्रयोजक नादृष्टम् । प्रथमावगतत्त्वादिति चेत्-युगपदे- कैनैव प्रयामानुयानेभ्यस्तत् । गृहातीतिवाक्येनोभपार्थवावा गमादुभयेपो प्रयोजकत्वं युक्तम् । यत्र हि शास्त्रमेवैकं शास्त्रा- स्तरपयुक्त्युपजीवनेन प्रवर्तते तत्रामयोजकत्वं, यत्र त्वेकमयु- तिमनपेक्ष्यकेन भिमेन या शास्त्रेणापत्र विनियुज्यते न तत्र दृष्टादृष्टत्वमात्रेण पश्चिद्विशेष इति सर्वेषामेर मयोजकत्वं युक्तम् । तस्माघयोक्त एव पूर्वपक्षः । 'सिद्धांतस्तु यदौपमृतं समानयति जुह्वां तदतिहाये हो व. " ·१०४ तन्धरने- [पादः १-सूत्रम्-४० हिरिसस्मिन् काल (१) इसमाप्तं यत् प्रयानार्थस्यौपभूतस्या- ज्यस्य जुहासमानयनं तस्य 'कालनियमो (०) 'अनेन (३) 'विधीयते (४)। लायवाददृष्टार्थत्वाचानुयानाधरण त्वमाप्ते स. मानयनेऽस्मिन् काले विधीयमाने विशिष्टविधानात् गौरवमदृष्टा- थता च स्यात् । 'तस्मात् प्रयानत्रयस्य'(५) आधस्प 'जौहव- द्रयोरोपमृतम्' । कुतः(६) 'अतिहापे डो चर्हिः प्रतिसमानय तीति (७)। समानयनकालविधानात्तस्मिंश्च काले समानीतेन पूर्वेषां फर्जुमशक्यत्वादन्त्ययोरेव योरोपमतम् । एवं च विशे. पणविहितमपि जौहवं द्वयोरौपभृतनावरुद्धकस्यादितरविश्य भवति । एवं च विषल्पो यष्टदोपः परिहतो भवतीसाह-'सत्पषि तुल्यकार्यव(८) यद्यप्युभयोः प्रयाजकार्यता तुल्या तथापि नास्ति विकल्पो भिन्नविषयत्वाव'(९) । जोहवस्याधनपविष- यत्वात् । औपभृतस्यान्सद्वयविषयत्वात् । एव च लिंगमप्याति- भ्यायां चतुहीतबहुत्वं समर्थितं भवतीत्यभिप्रायः । विकल्प हि तयोरन्पतरस्मिन्ध्रौवे च गृह्यमाणेऽनुयाजाप चतुर्गहीतस्पे- डांसायामातिथ्यायामभावान वे एव चतुहीते इति तदाहुन्यदर्शने नोपपधेत । समुच्चये तु सति जुहामकं चतुहीतं प्रयामार्यमुप. मृति वानुपाजाभावात् पयानार्य चतुहीतमेकं धौवं वापरमिति बहुत्वं समर्थितं भवति । (१-९) टु० टी० पृ० १५ ·जकत्वमुक्तं-तत्राह-'स्थिते चास्मिन् पूर्वाधिकरणारम्भः()। १५-औपभृतजौहययोः क्रमेण अधि०] चतुर्थोऽध्यायः । १०५ यत्तु श्रुतस्यैव बहुवचनस्य प्रयाजशब्देनाभिसम्बन्धात सर्वेषामोपमृतं न द्वयोरेवेत्युक्तं तत्राइ-'समासेऽपि (१) । यद्यप्ये. फैच विभक्तिभ्यां परा तथापि पोरन्ययोरोपमृतस्य प्रमाणा. स्तरेण काल विधिनावगवत्वात विरोधादन श्रुत्ता विभक्तिः (२) भपानमातिपदिके 'गृहीनव्या'(३) । किं तु 'द्विवचनमध्याहि. यते प्रपाजाभ्यामिति तस्मात्मयोजक (४) समानयनम् । • १५ औपभृतजौहरयोः क्रमेणोभयानुभयार्थता- धिकरणम् । (पूर्वपक्षमत्रम् ) तत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात ॥ ४२ ॥ ननु गतस्तृतीयविषय इत्युक्तं तत् कथमिह पुनस्तादर्य- चिन्तनमित्याशयाह-(१)प्रसक्तानुमसक्तेनारभ्यते सत्याज्य- भयोजकत्वे समानयनस्य ह्यौपमृताज्यमयोजफत्वे साधिते तस्मसङ्गेनौपभृतस्य सादर्थं चिन्त्यते । तदनुमसङ्गेन च तुल्प. कारणस्य जोहवस्य धौवस्य चेति । नन्यौपभृतस्यासिद्ध पयानार्थत्वे कयं समानसनस्य प्रयो- उदयवोऽधिकरणं पूर्वमसंगविप्रसगातु न पूर्वमारयमिति पूर्वपक्षमाह-'असंयुक्तोत्पन्नानि सर्वाण्याज्यानि गकरणेन गृह्यते (१-६) टु० टी० पृ०१५-१६ ।

·तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-४३. तस्मात् यद्यदाज्यसाध्य(१) कार्य मयाजानुयाजादि 'तत्र तत्रै तानि(२) । बहुवचनं धौवापेक्षम् । भाष्पे च जौहवाएभृतग्रहणं धौवस्यापि प्रदर्शनार्थ तुल्य. न्यायत्वात् । उभयार्यवाभिधानं च सर्वाभिप्रायम्। वाक्यानि चानुवादतया नेतच्यानि । विधित्वे सति यदुपमृति गृह्वात्यनुया. जेभ्यस्तदितिवचनात् औपभृतमपि केवळानुयानार्थ स्यात् । तच्चानिष्टम् । अथ तस्यानुवादत्वम् । तथा सनीतरेषामपि तत्स्यादित्येतावान् पूर्वः पक्षः । (सिद्धान्तमन्त्रम् ) तत्र जोहवमनुयाजमतिषेधार्थम् ।। ४३ ॥ 'चतुर्जुहां गृहातीत्युत्पद्यमानं जौहर प्रयोजनमभिलपति किमया कर्तव्यमिति(३) । 'प्रयानाश्चोत्पद्यमाना एवं द्रव्या. भिलापिणः(४)' । तत्र यावदेव सर्वार्थताप्रकरणेन कल्यते वावदेव 'तयो'नौहवमयानयोः 'श्रुतेन वाक्येन(५) सम्बन्धे विहिते 'योरपि परस्परनियमादन्यत्र(१२)' प्रयोजनान्तरे जो. इवस्य प्रयाजानां च द्रव्यान्तरे 'प्रसङ्ग एव नास्ती(६)ति जोहवस्य तावत् केवलप्रयामार्थत्वम् । एवं ध्रौवोपभृतयो(७)- रोपमृतमपि प्रयाजानुपानेभ्य इति वचनादुमयार्थमेव न सर्वा थम् । एवं च सति प्रयाजानुपाजानां जौहचौपभृतावरुद्धत्वाद (१-७) टु० टो० पृ०१५-१६ ।

·शक्यते । कस्मात्पुनर्विपर्ययो न भवत्ययं विधिः सोऽनुवाद (३) सूप तदुपटीकाकारनभृतम् । (४-२) दु० टो० पृ० १५-१६ । १५-औषभृतजौहवयोः क्रमेण अधि०] चतुर्थोऽध्यायः । १०७ विशेषविहितमपि धौवं तदतिरिक्तापरतरणाभिधारणाज्यभागा- अर्थमेव न त्वत्यन्तं पारिप्लवम् । यदि नियमविधानार्यानि वचनानि कयं तर्हि प्रतिषेधार्थ वचन मितिमूत्रं तबाह-'एवं चे. ३(१)' यदा नियमविधानात् प्रसङ्ग एवान्थन नास्ति तदा 'प्रतिपेधफलत्वात् नियम एव प्रतिपेघ उक्तः(२)' । न तु मुख्य प्रतिषेधो विधिसरूपत्वात् वाक्यानामिति । औपभृत तथेति चेत(३) ॥४॥ इति पूर्वपक्षान्तरसूत्रम् । तस्यार्थमाह-(४) यदि श्रुतेनैवार्थेन' नैराकांपानापास(२) माज्यानां तडौं 'पभृनपपि(६) अनु. पानेभ्यस्तद्गृह्णातीतिवचनाद केवला'नुपाजार्थत्वेन निराका- सीकृतत्वात् न प्रपाजाय स्थान(७) । स्याज्जुहूप्रतिषेधान्नित्यानुवादः ॥ ४५ ॥ 'मयाजानुयानार्थत्वेऽवधूने ज्ञायत एवैतदनुपानार्थमि- ति(८) । तेन प्रयाजानुयाजेभ्पस्तदितिवचनात् माप्तमनुपाजा. पस्वमनेनानूयते नानेन प्रयाजायतावचनविहिता व्यावतयितुं इति तबाह-'यदि गनुपाजायमेवैतचतः मयाजामित्य शवयं वक्तुम्(२)', अप्राप्तत्वात् । तस्मादयमनुवादोपि न घटते । (१-२) टु० टी० पृ० १५-१६ ।

·तन्त्ररने- [ पादः१-सूत्रम्-४६ तस्मात्मयाजानुपानेभ्यस्तदष्टहातीत्यस्यात्यन्तानर्थक्या(१) । अनुवादत्वेनाप्यर्थवस्वासम्भवादव भाविनि विधित्वे सति तत एवं प्राप्तवादितरो(२)'ऽनुपानेभ्यस्तद्गृहाती'त्यनुवा- द:(३) । उभपार्थत्वविधिना ह्यन्यनरायस्वमपि माप्नोति न स्व- न्यतरार्थत्वविधैरुभयार्थत्वमाप्तिस्तस्मान्न विपर्ययः सम्भवतीति । सूत्रार्थस्तु-जोहवं हि केवलं प्रयाजेपु नियतं, अनुयाजेभ्यः प्रतिपिद्धं निस्त्वं नौपमृतं तदपेपायं नित्यानुवादः। जौहवं हि फेवलं प्रयाजार्थमिदं त्वनुयाजार्थमपीति । १६ उपभृति द्विचतुहीताचरणाधिकरणम् । तदष्टसंख्यं श्रवणात् ॥ ४६॥ इदमपि प्रासङ्गिकमेवाधिकरणम् । पूर्वपक्षमाइ-'अष्टसंख्या विशिष्टं ग्रहणमुस्पद्यते(४)। एक- मेव ग्रहणमष्टावुपमृति गृह्णातीत्यष्टसंख्याकं धूयते, न तु चतु:- संख्याकं ग्रहणदपम् । 'तत्र पया न चत्वारि चतुर्ग्रहीतानि सं. न्ति(५) अश्रुतत्वादेवं 'द्वे चतुर्ग्रहीते न स्ता(६)', अश्रय गाविशेपा । 'लक्षणया तु गम्यते'(७) द्वे चतुर्ग्रहीते 'श्रुति. सम्भवे चायुक्ता लक्षणा(८) । 'तस्मा(९) देकमेवेद मष्टगृहीत प्रयाजानुपानार्थमिति(१०)' समानयनाधिकरणन्यायेनार्दमुप. रितनयोः प्रपानयारद्ध चानुयाजेपु विनियोक्तव्यम् । न चा. (१-१०). टी० पृ०१६।

·१६-उपमृति द्विचतुर्गृहीताचरणाघि ०] चतुर्थोऽध्यायः। १०९ पियोगेऽष्टगृहीतस्य यागांग विरुध्यते । यथैव जौहवेन चतु- हीतेनाद्यप्रयाजत्रये पर्यायेणावयवशः क्रियमाणेऽपि सर्वेपी चतुर्पहीतसाघनत्वमविहतं चतुःसंख्याकमेव हि तस्य ग्रहणमा- सीदिति तथाष्टगृहीतद्रव्यकलं तदवयवेनापि क्रियमाणानां मयाजानुयाजानामविरुद्धम् । 'एवं चेदनुयाजाभावे(१). ग्यातिथ्यादा पसंख्यापरिच्छेयमेव(२) प्रयाज साधनम्(३) । अतस्तवाप्पटसंख्याकग्रहणमेवोपभृति कर्तव्यम् । चोदपति-'प्रयाजानुयाजपोश्चतुहीतयोरुपमदाधार इति चेत(४) । यद्यत्र संख्याविशिष्टं ग्रहणं विधीयेत ततः श्रुतिस्त्ता. संख्या सम्बध्येत न त्वेवं किंतु चतुःसंख्याकमेव प्राप्त प्रयाजा. नुयानांगग्रहणद्वयमन्योपदाधारमात्रं तत्र विधीयते । अनुवा. दश्च माप्तिपूर्वकः । माप्तिश्च चतुःसंख्याकस्य ग्रहणद्वयस्य नाटसं. रुपाकस्येति तल्लक्षणार्थोऽष्टशब्द इति । परिहरति-'तन्न(५) । कुतः । 'संख्पाधारविशिष्टमेवार ग्रहणमुत्पद्यते(६) । न हि वचनान्तरं ग्रहणस्य तत् संरुपाया चा विधायकमस्ति । 'अतोऽष्टसंख्पाविधीयमानत्वात् नानूयते । अनुवादामावाच न शक्यते द्वे चतुहीते लक्षयितुम्(७) । न हि तदा श्रुतिपरिमागे कारणमस्तीति । जौहवस्य ॥४७॥ समानपते जुहापापमृतं चतुहीतत्वापेति । 'न तास. अनुग्रहाच्च टी.पृ० १६-१७ (१-७) टु.

·११० तन्त्ररने [पादः१-सूत्रम्-४८. मानयनेन चतुर्पहीतत्वं भवति । पूर्वमेव(१) समानयना'त. स्प(२) जौहवस्य 'चतुःसंख्यया परिच्छिन्नत्वात्(३) । तेन चतुर्ग्रहीतस्यानुग्रहायेत्यर्थः । महता चानुग्रहोऽल्पस भवति । स चौपमृतस्य चतुदृहीतत्वेन घटत इत्याह-'इतरस्य' (४)चौपमृतस्य 'चतुःसंरूपत्वे (५) सति 'कीदृशे अल्पत्वमा इते । यदि त्वष्टसंख्यापरिच्छिन्नमापभृतं तत इतरस्य (६) जौहवस्यास्पत्वा(७) तेन 'महताऽनुग्रहः क्रियते समान यनेन । तस्माद(८)'नुग्रहदर्शना'दष्टगृहीतं चतुर्पहीतापेक्षया मद्गम्यते । तेनाप्टगृहीतत्वं ज्ञापपति (९) । न ह्यन्यथा महत्वं भवतीति । दयोस्तु हेतुसामर्थ्य श्रवणच समानयने ॥ १८ ॥ 'वै एव चतुर्ग्रहीते(१०)'होमांगे 'कुतः अनारभ्य विधा. नादि होममात्रे चतुहीत(१.१) प्राप्तम् । 'तत्र होमश्चतुःसंख्या- परिच्छिन्नं १२) किमप्पा(१३) ज्यादि 'साधनमाकांक्षति' (१४)। द्रव्यविशेपमेव केवलमाकांक्षति, 'न संख्या(१२). मनारभ्य विधानादेव सिद्धत्वादित्यर्थः । 'अष्टावुभूति गृहा. तात्यस्या(१६) प्याज्यस्य प्रयोजनं मति 'साकांक्ष(१७) प्रयाजानुयाजाश्च प्रयोजन नीयते'* यस्मात् द्रव्यविशेष एवा. पेक्षितो न संख्या 'तस्माद्यप्योपमृते(१८)'5'संख्यास्ति, (१-१८)टु० टी० पृ० १७ । * अत्र मुद्रितपुस्तके 'दीयते' इति पाठो दृश्यते ।

·१६-उपभृति द्विचतुर्ग्रहीताचरणाघि०] चतुर्थोऽध्यायः। १११ तथाऽपि(१) पूर्वमेवानारभ्य विधिमालायाश्चतुहीतसंख्याया अस्तित्वा(२) तामनादृत्य 'ट्रव्यमेव गृह्यते(३) । अस्ती. स्यब्ययमाख्यातप्रतिरूपक । अष्टसंख्यायास्तईि श्रुतायाः का गतिः। सा हि होमार्थत्वेन विनानार्थिका स्यादत आह-'अष्टः संख्या श्रुतिवृत्ताऽपि न सम्बध्यते होमेन(५) कुतः 'सं. ख्यान्तरेण(५)' चतुष्वेन होमस्य 'अवरुद्धत्वात् । तस्मादष्ट संख्या द्वेचतुःसंख्ये लक्षपति(६) । अथानारभ्यबादगतं चतुष्टमेवाष्टसंख्यालक्षणार्य कस्मार भवत्यत आह-'म तु चतुःसंख्याऽसंख्या लक्षपितुं समर्था, व्यात्यभाषा(७)। अष्टत्वं तु चतुष्वद्वयाविनाभूतं तल्लक्षणा. 'अथ वा किमत्रानारभ्य विधिना न्यायादेवायमों लभ्यते । अष्टसंख्याग्रहणे(८) ग्रहणगताट- संख्या 'यदा प्रयाजानुयाजेभ्यो वाक्येन दायते तदा. (९) समं स्यादश्रुतत्वादिति 'न्यायादेव तत्रार्दमितरत्राप्यर्दै भवति । यथा लोके शतमाभ्यां दीयतामित्युक्ते(१०) शतसंख्या- कमपि द्रव्य मर्पणवेलाया(११) मेकैकस्पै 'पंचाशत्संख्यापरि- छिन्नमर्पयति इति हेतोर्न तत्परिच्छिन्न(१२) महत्वपरिच्छिन्न 'होमसाधनम्(१३)। यदा चतुर्ग्रहीतमेव होमे तदा ग्रहणस्य होमायस्वात्तद्गता- थमिति युक्तम - घा पाठः। (१-३) टु० टी० पृ० १७ । (१०) 'न्यायात्तावदेवेतरदिति' (४-१३) टु० टी०१०१७ ·तन्नरने- [पादः १-सूत्रम्-४८. sgसंख्या चतु:संख्याद्वयलक्षणायैव । यदि न्यापादेव होमे चतु: संख्याप्राप्तिः कथं तानारभ्य विध्युपन्यासो भाष्येऽत आह- 'अनारभ्य वादनापि योऽर्थो न्यायादेव प्राप्यमाणस्स एव माप्यते(१) । तेनार्यामदाद यत्किचित् पापकमुपन्यासितव्यमि- सनारभ्य विध्युपन्यास इति । 'नन्वेवमनारभ्य विधि:(१)' प्रपाजानुपाजविषयेऽनुवा दः स्याव(३) न्यायादेव मारन्यत्र च विधिरिति विरूप: स्या. दित्यभिप्रायः । सत्यमनुवादो न स्वयं दोष इत्पाह- उच्यते, विवक्षाभेदेऽनुवादो दोपो भवति । न विह विवक्षाभेदः। य एवार्थो विधौ सोऽनुवादेऽपि (४)। तेन प्राप्यमाप्तिवशाद्विध्यनुवा. दत्वे सत्यपि वचोभंग्यभेदादवैकप्यामिति तत् पुनरिदं न्यायमा साभिधानमनुपपनम् । यदि ह्यसंख्याफमेव ग्रहणं ततस्तदेकदेशेऽप्यफैकनोपयुज्यमा. नेऽग्रहीतमेव होमसाधनं भवतीत्युक्तम् । न चानारभ्य विधिनाs. प्रकरणस्थेन सामान्यरूपेण विशेषविषयं पाकरणिक चाटत्वं ल. क्षणया नेतुं युक्तमित्याशंक्य पक्षांतरपाह-'अथ वा यत्मयाना. नुयाजयोथतुहीतं गृहाति तदष्टाचुपभृतीति नैव ग्रहणं विधी यते । ग्रहणे त्वर्यप्राप्ते (५)ऽनारभ्य विधिविहितं चतुहीतस्य होगसाधनत्वं नाकृत्वा चतुःसख्यं ग्रहणपनुष्टातुं शक्यत इत्पर्या- देव ग्रहणं प्राप्नोति । मासे च तस्मिन् प्रपाजानुयानांगचतुर्दी- हतियानुवादेन 'एकपात्रता'(६)तन्त्रेण 'विधीयते (७) । ते. (१-७)टुटी० पृ०१७॥

·यतु माध्यकारेण प्रयोजनद्वयमुक्तं तत्र द्वितीयमेवाभिमतं (४-१०१टुटो पृ०१७-१८ 1 १५-औपभृतजौहवयोः क्रमेण अधि०] चतुर्थोऽध्यायः । ११३ नानुवादत्वाल्लक्षणा न दोषः । किमर्थं पुनरष्टसंख्या श्रुता, य. द्यविधिसिता चतुःसंख्याद्वपमेव कस्मान श्रुतमत आह-'अष्टः संख्याश्रवणात् भिन्नकालतानानापात्रता चोभयं निवर्त्यते(१)। तच्छ्रवणे हि ययारत्वं सम्पद्यते तथा चतुगृहीत्तद्वयं सम्पाद- यितव्यमिति कालपात्रकत्वसिद्धिरत आह भाष्यकार:-'उपभृति- समानीते (२) सहानीते 'द्वे चतुहीते कयं स्याताम् । इतरथाऽ. सत्यष्टशब्दे नानापानयोहायाता'(३)कालभेदेन वा संसर्गः परिहारार्थं तदिदमुक्तं सूत्रकारण-'श्रवणं च समानयने (४) सहानयनाथमष्टत्वश्रवणमित्यर्थः । भवतु वा विधिरेवाष्टशब्दः श्रुतिवृत्तश्च तथापि होमगतं च. तुझंडीतं न वापितुं शक्यमियाह-'अय वोपमृदष्टसंरूपाग्रहणानि सर्वापत्र विधीयन्ते । तस्याई (१)चतुःसंख्या 'होमे विधीयते । तस्माचतुःसंख्या होमेऽष्टसंख्या ग्रहणे(६) । तेन 'योरपि भिन्नविषयत्वान विरोध:' (७)अविरोधाच्च 'नाटत्वेन चतुष्टं वाषितुं शक्यते, न च होमार्थत्वात(4) ग्रहणस्यात् 'तुल्पार्यता प्राप्य वाधः । अङ्गगुणेन प्रधानगु. पवाघस्पान्याय्यत्वात् । तेन ग्रहणगताटसख्या चतुष्पदय- निष्पादकत्वेन होमागं भवति'(९)न स्वरूपेण, 'तस्माचतु:- संख्या ग्रहणद्वपमेतदिति (१०)। (२-३)शवर० पृ०४६४॥ (१)टु० टी० पृ० १७॥

·१२४ तन्त्ररत्ने [पाद. २-सूत्रम्-१. न प्रथममिति प्रतिपादयन् प्रथमं दपति-'न नियोगतोऽद्ध (१) समाने तब्य पूर्वपक्ष इस पुकम्'। (२)कुत:-'न्यायादर्द्धमेव प्रा. मोति' (०)समं स्पादश्रुतत्वादिति । एवमपरितुष्टो द्वितीय प्रयोजनमाह'(४)-'अनुपाजामावेप्याटगृहीतव पूर्वपक्षे सिद्धान्त चतुर्ग्रहीत मिति(५)। इति तन्वरने चतुर्याध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः । - . १वरोइछेदनागप्रयोजकाधिकरणम् । (पूर्वपक्षसत्रम) स्वरुस्त्वनेकनिष्पत्तिः स्वकर्मशब्दत्वात् ॥ १॥ पूर्वपक्षमाह-'यूपस्य स्वर्क फरोतीत्यत्र करोतिरभूतप्रादुर्भाव- सूचनो'(६) नादानार्थः । लक्षणामसंगात् । तस्य किं कर्मेत्याका क्षायां स्वरुमिति (७) सम्बध्यते । 'तस्मात् मस्वरुर्भाव्यमानः । तस्य च'(८) भाव्यमानस्य 'करणेतिकर्तव्यताकाक्षायो उप. शब्दो जोपणादिकामितिफर्तव्यता लक्षपति, खदिरादि च फाष्ठं फरणभूनं'(९) सम्बन्धात् तेन यूपस्य जोपणादिस्तस्य ; (१-४)टु० टी० पृ० १७-१८ (५) अत्र अनुयाजादारभ्य गृहीतमित्यन्तः पाठो मुदितलेण्टु- प्टीकायो नोपलभ्यते, किन्तु तत्रापेक्षित पय प्रतिभातीति । (६-९) टु० टी० पृ०१८-१९॥

·नन स्वरुरपि पदान्तरोपाच एवं तत् फयं तत्र श्रुस्यर्थ- १-स्वरोश्छेदनाद्यप्रयोजकाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। ११५ खादिरादेवयवं स्वरं करोति जोपणादीतिकर्तव्यतोपतेन 'खा- दिरादिना स्वरुं भावयेदित्यर्थः । एवं च सति 'पा च यूपं त. सती(२)त्यादिवाक्यपिहित तिकर्तव्यता (२) सा 'तस्या- पि३) स्वरोवाक्येन (४) विहिता भवति यूपस्येव । तस्मात उभयप्रयुक्तं छेदनादीति । नन्वेवं यूपशब्दे लक्षणा म्यात् । सत्यं, न दोष इत्याह- 'पदि च यूपशब्द इतिकर्तव्यतां न लसपेदनर्यकमेपास्पोद्या- रणं भवेत्' । न हि स्वरुभावनाविधौ तस्य श्रुयान्वयः सम्भव- ति । 'यत्स्वरूं करोति तव युपादिति चेत् (५)-यदि स्वरुभाव. नाविधिर्मवेत् न संभवेत् शुअर्थः । अझनषाक्पेनैव रसायन- समावणावगतस्य स्वरोरयपातमादानं यत् स्वरूं करोतीस- घ तत् यूपादिति विधौ संभवत्येवार्य इति । परिहरति-'तन्न'(8) । कुतः ? 'एवं वाक्यार्थः स्यात् (७) पदान्तरार्थविधानाद । 'स्वरं भावयेदिति तु(८) विधौ ‘श्रुत्य- यो विहितो भवति । ननु लक्षणातो वारपार्यविधानपेत्र ज्यायः । सत्यं, सा तु पक्षद्वयसाधारणी सिद्धान्तेऽपि हि करोतिरादानार्थो व्याख्यः। तस्मात् श्रुत्यर्थविधिलाभाव स्वकर्तव्यतेव विधीयते इति । विधिरत आह-'करोति भावपत्यादीनां सामान्पघातूनां यत् टी०पृ०१८-१९। (१-८).

·'तन्त्ररने [ पादः २-सूत्रम्-१ द्वितीयान्तं तद्धास्थानीयं भवति दव्य क्रिया वा । (२) क्रिया तावद श्रुत्या विधीयते । सा चावच्छेदकापेक्षा । यथा-यजेत्या. दिपु यागाचवच्छिन्ना प्रतीयते तथा यागं करोतीत्यादिष्वपि करोतिना सामान्यरूपावगमात् । अवच्छेदकापेक्षा तुल्यैव । तत्र पदान्तरेणापि द्वितीयान्तेनोपनीतं यागादिवत्तदवच्छेदकलेन तत् संलग्नं प्रतीयते न तु फारकान्तरवद वहि तमिति तदवच्छि• भायास्तस्याः श्रुत्यर्थत्वमुच्यते । तेनायं वाक्यक्रम इत्याह-'त. म्माच'(२) स्वरूं करोतीति वाक्यात् स्वरुः 'कर्तव्यतां पति- पद्यते । तेन चोत्पन्न (३) स्वरुः 'स्वरुणा पशुपनतीन्यनेन वि. नियुज्यते'(४)। न त्वमेन विनियुक्तस्येतरेणोपादानविधिरिति । तस्मात्समयोजक इतिकर्तव्यताया (५)ः । एवं ताबापशब्दल. क्षितानां वाक्येनैव जोषणादीनां विनियोगः स्वरावयुक्तः।इदा- नी यूपशब्दो यद्यपि नात्रभवेत्यापीतिकर्तव्यता लभ्यते इत्याइ- 'यद्यपि यूपेन सहैकवाक्यतेतिकर्तव्यतापास्तथाऽपि स्वरो: सा, कांसवात्तदीतिकर्तव्यता या निराकांक्षता'(६) । कुत इत्या. ह-सनिधानाविशेषाव'(७)। मनु वाक्येन यूपसंयुक्तायाः कयं दुर्बलन सन्निधानेन स्व: विनियोगोऽत आह-याऽपि वाक्यसंयुक्ता साऽपि शक्याऽतु पक्तुं स्वरुशब्दस्यानर्यक्यभयाव(८)! न सन्निपानाद्विनियोग उच्यते किं त्वनुपङ्गा । छेदनादिना यूपं भावपेस्वर न तयैव भावयेदिति । एवं च यदा यूपशब्दापापीतिकर्तव्यता ल. (1-८) टु टो० पृ.१९।। -- ·१-स्वरोइछेदनाद्यप्रयोजकाधिकणरम् ] चतुर्थोऽध्यायः । ११७ भ्यते तदा तत्रापि सरुवाक्ये यूपशब्दे श्रूयमाणे मुतरां 'भव- तीतिकर्तव्यतासम्बन्धः। जात्यन्तराच्च शकते ॥ २ ॥ 'नान्यस्य'(१) खदिरादिभ्योऽन्यस्य देवदार्यादि (२)र- सस्प स्वरं कुर्यादित्यनुनिष्पनपक्ष' तज्जातीय'वृक्षान्तराशङ्का- ऽपि नास्ति नतरी जात्यन्तराशका भयोजनवादिनस्तु'(३) पृथड्नपतित्वाद 'भवति नात्य. तराशङ्का(४) व्यत्यन्तराशड्डा च । 'तत्र सजातीयो विधीय- (५) । यूपजातीयस्यैव कुर्यादिति । (सिद्धान्तसूत्रम्) तदेकदेशो वा स्वरुवस्य तन्निमित्तत्वात ॥ ३ ॥ 'स्वरुणा पशुमनतीत्युच्चरितेऽञ्जनसमय द्रव्य(६) स्व. रुरिति 'प्रतीयते । सत् कुन उपादातव्यमियाकालिने युपादिति निराकांक्षीभवति (७)। नन्वत्र यूपस्पेति भूपते न यपादिति तत्राह-'यूपस्पेसवयव- लक्षणा षष्ठी(८)। यूपस्यावयवं स्वरूं करोति स्वरुत्वेनादत्त इति। एवं च पम्पों लभ्यते इति यूरादिति व्यारुपातम् । तया च शाकस्प देहि शाकार देहीपेकामेव मन्यन्ते । 'विद्यमाने चा- (१-८)तु टो० पृ.२०॥

·११८ । तन्त्ररो [ पाद:२-सूत्रम्-३. वयविन्यत्रयया भवन्नि'(१) । अवयवचोदना हि नावयविनं प्रयुक्त । अन्यमयुक्तमेवोपजीवन्तीत्युक्तम् । 'तस्माच्छेदनादीनाम- प्रयोजकः स्वरुः अलौकिकत्वात् भाव्यत इति चर'(२)- न घलौफिकस्याविज्ञातस्वरूपस्योपादान प्राप्तं यत्तदनुवादेन यूपादितिविधीयेतातः तस्वरूपभाव विधातन्या! तद्विधाने च छेदनादीनामिनिफर्तव्पनात्वेन सम्बन्धात् प्रयोजकत्वमिति । उचरं-'नवायमलौकिको रथन्तरादितुल्यः (३) । यथा रथ. न्तरादिस्वरूपं प्रमाणान्तरगम्यमपि फेवळवैदिकव्यवहारानुपाति तथा सहरपीति । ननु स्थन्तरादयो गीतिविशेषाः प्रत्यक्षसिद्धाः नत्वेवं स्व. रुः। न ह्यसौ काठमात्रमत आह-'यद्यपत्र प्रातिपदिकमात्रा- द'(४) टिति 'न ज्ञायते तथाऽपि पूर्वपदोचरपदवास्यान्तरः शक्योऽवधारयितुम् (६)। पूर्वपदे तावत् तृतीपाविमतवा करणभू. तं किमपीति गम्यते, उत्तरपदे चाजनश्रवणादजनकरणमिति । वा- पान्तरे च युपस्थ स्वरु करोतीति भूपावयव इति । 'यथा लोके' (6)काप्ठः पचतीति व्युत्पन्न विमास्यों व्युत्पन्नाख्यातार्यश्वान्यु. मनकामार्थोऽपि पाकरणकाचित्वं काठशब्दस्य व्युत्पधत इति 1 'अवघृते चालनकाय'(७) स्वरौ 'अनुत्पचिर्भविष्य. ति(८) उपादानमित्यर्थः । अझने कार्य यस्य स तयोक्तः । 'सा यत् स्वलं करोतीसनपते (९) । पूर्वपक्षमनुभापते-'स्व करोनीत्युपश्लंपलक्षणया'(१०) म. (1-101 टु० टी०पृ० २० ।

·१-स्वरोश्छेदनाधपयोजकाधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। ११९ साप्ततिलक्षणया 'श्रुया स्वरोः कर्तव्यतेति'(१)- 'उच्यते । स्वत्पक्षे सुतरां श्रुतिवाधः (२) । कयम् । 'श. ब्दस्य धर्मी अर्थ ३) । शब्द प्रति प्रधानमित्यर्थः। 'शब्दो. ऽपि क्रमस्य (४) प्रत्यासत्तिलक्षणस्य 'धर्मा'(५) । तत्र 'श. दधर्म क्रममनुजिघृक्षता तस्य शब्दस्य धर्मी वाध्यते'(6) । यूपशब्दस्य श्रुत्यर्थत्यागात् । स एपोऽनाङ्गेन'(७) अर्थाङ्गस्य श. ब्दस्य योगं क्रमस्तेन 'प्रधानभूनार्यबाधा (८) । स चायुक्तः । 'तस्मायूपशब्दस्य लक्षणाभयादितरा वचनव्यक्तिर्यस्वर फरोति तत् यपस्येति (९)। ननु चानापि करोतिरादानलक्षणार्थः स्याचकोत्र विशे पः। अयं विशेषो मुख्यो यूपशब्दो जघन्यश्च करोतिशब्द इति । वाक्यार्थविधानं च समानमेव । न हि यूपशब्दस्य पूर्वपक्षेऽपि वि. ध्यनन्त(वस्तल्लसितजोपणादिविशिष्टस्वकर्तव्यताविधानाद । विशिष्टविधिश्च गरीयान् विशेषणविधानादतोऽपि यूपसम्ब• घमात्रविधानमिति । 'अनेनाभिप्रायेणाह'(१०)भाप्पकार:- 'श्रुतिरपि वाध्यते वाक्यमपीति(११) । श्रुतिघाघे हि श्रुत्पर्येकवा- क्यतापि बाधिता भवतीति । व्याख्यानान्तरं तु विस्तरोक्तस्य संक्षेपमात्रार्य कृन भाप्य. कारणेति न व्यासपायते । .(१-११) टु० टी० पृ०२०॥

·M तन्त्ररने- [पादः २-सूत्रम्-७. २ शाखाया आहार्यताधिकरणम् । शाखायां तत्प्रधानत्वात ॥७॥ प्राचीटिक शाखामयुक्ता उत तदाहरणप्रयुक्तेति । किं विहारापेक्षया प्राची दिशं प्रति शाखाया आहरणं कर्तव्यं उत वृक्षस्य या शाखा प्राची सा हर्तव्येति । तत्र श्रुत्या दिगभिधा. नाद सैबाहरणातया विधीयत इति प्राप्त आह-'प्राची तावद दिगाहर्तुमशक्या' । प्राचीशब्दार्थो हि द्वितीयासंयोगात् आह- व्यतया प्रतीयते न च दिगातुं शक्यते । अतो न दि. माद इति अथ शक्यत्वात्याची दिशं प्रत्याहरतीतिकल्प्येत द्विकर्मको माहरतिस्तस्तस्य प्रथमकर्म शाखा तया तु व्याप्यमाना दिक माची द्वितीयं कर्म भविष्यतीति । तथाऽपि वाक्ये आहियमा- तस्याश्रयणात् माकांक्ष वाक्य'(१) स्पाद । 'प्रतिशब्दश्चाश्रुतोऽ मध्याहर्तव्यः (२) स्यादाहियमाणेन व्यासिमवगमयितुमसति हि तस्मिन्नाहर्तव्यतया पाचीशब्दार्थः प्रतीयतेति देशलक्षणा च स्यात् । न हि दिशं प्रति किं चिदानीयते तव द्वयपप्पयुक्तम् । अधो'च्येत-प्राक् देश आहरतीति द्वितीयास्थाने सप्तमी (३) फलप्यते तथा सति हि मतिशब्दो नाध्याहगः स्पादिति । उत्तरमे सत्यप्पश्रुतो देशोऽनीमितश्च'(४) परिगृहीतः स्यात् । ततश्च दिगभिधायिनः प्रातिपदिकस्य विभक्तेश्चप्सितत. (१-२) टु० टो० पृ०२०। (३-४) टुर टी०१०२०-२१॥ - ·अत्र शयरमाप्ये सिततममयुक्तम् इति दुपटीकायान्तु 'सि. तमकम् इति पाठोऽस्ति माPिAurit (} ३-शाखाया-आहार्यताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १२१ मवाचिन्या लक्षणीय: स्यति)आहर्त्तव्यस्प चानिर्देशातु सकिसीदवस्वमेव (३)तस्मादियमपि देशवेदिकल्पना द्वालिटवा-इतवान दिग्वादोदेशवादो वेत्याइ प्राशन्दोऽय सम्वनिसंशब्दत्वावधिमपेक्षते(४) पिसांचीमिति न चान: विनिर्दिश्यते । नप विहारदेशोऽपिरिति युक्तमश्रुतत्वादप्रकृत- त्वाच । अतो, दिग्वादेशक्यता अवधेश्वानिर्देशात्साकक्षित्वमिति दोषः । देशवादे तु लक्षणा । आहर्तव्यस्यानिर्देशात् साकांक्षत्वं पू. वोक्तच दोष इति । तस्मात्माचीमित्यनेन दीप्सितं तदुच्यते(५) । द्वितीयासंयोगात्मकता भाचीप) हरले कर्म, पूर्वप्रकृतां शाखां शक्नोति वदितुम् । पूर्ववाक्ये हिरतिकर्मतया शा. खा प्रकृता माचीमाहरतीत्यनेनापि हरतिकम्मैव विशेष्यते । 'त. स्मात्माची शाखामाहरतीति(९) वाक्योर्यः । एवं हि 'कस्य' (१०)माची(११वृक्षस्यसवधिमात्रमपेक्षणीयं न किंचिदन्यत् अवधिरपि वृक्षः सुलभ एवाशांसाशब्दो हिसावयवयाची वृक्षः मपेक्ष्य प्रवर्तनापीशब्दोऽपिता विशेष्टुं तदपेक्ष एव भवत इति सुज्ञानम्। तस्माद शाखाबाद। (१२) प्रकृती वा शाखा का येत् । दिशो वहिनीसितत्वाविहारदेशमीसितमयुक्त(१३) मिति (१) अन मुद्रितपुस्तके 'अनिर्देशात्तु' इत्यस्य स्थाने भनो. प्सितस्यात् इति पाठाश्यती २२ टुष्टी पृ० २०-२१॥ KI मुदितपुस्तके माहाते इति पाटोऽस्ति 1 ; .... १३) शयर० पृ०४७२टुटी०प० २१ । - ·१.२२ तन्त्ररने [पादः २-सूत्रम्-८. भाष्यमनुभाष्य ज्याचष्टे-'दिशोऽनीप्सितत्वादिस्ययं हेतुः। य. स्मादिगनीदिसता तस्माविहारदेशं वा लक्षपेच्छाखा(१) वा दि. शो वा ! अनीप्सितस्वादित्यत्र वाशब्दो विहारदेशमियस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । यदि दिशोऽनीप्सितत्वादाहरणकर्मत्वानुपपत्तेरवश्य शाखा वा दिशो वा लक्षयितव्यस्तव शाखालक्षणैव ज्यायसीति ।। ३ छेदनस्य शाखामयुक्तताधिकरणम् । (सिद्धान्तसूत्रम्) शाखायां तत्प्रधानत्वादुपवेपेण विभागः स्या- द्वैपम्य(२) तत् ॥ ८॥ अग्रं मूलं चोभयमपि प्रयोजनवत् । उपयं च शाखाशन्दै नोच्यते । सहेच साहिच्छिद्याहियते परिवासने । न च विभ- ज्यते । तस्मादुभपप्रयुक्तं छेदनादीतिपूर्वपक्षः। सिदान्तमाह-'उभयमपि(३) प्रयोजक(४) मनं मूलं ' कि त्वमेव । 'कय मूलतः शाखा परिवास्योपवेषं करोतीति प. रिवासपतेः प्रधानमूना शाखा द्वितीपासंयोगादतो मूलाधिकर- गं छेदनं शाखार्यम्(५)। अपमर्थः । यदि परिवासनपात्रमिद श्रूयेत ततः शाखाशन्देन ममूलमनं निर्दिश्य द्वितीपया परिवासनमुमपाथै विनियुध्येत । (1-4). टी. पृ०२६ । (२) मा लेखमुद्रितटुप्पोकापुस्तके 'वैषम्याति पाठोऽस्ति ।

·क्ष्यते (८) सा वाक्येनैव स्वमम्बन्धिनी'त्येवं पूर्वपसस्वशः ३-छेदनस्य शाखाप्रयुक्तताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १२३ मूलाधिकरणकन्तु परिवासनमत्र श्रूयते । न च मूलस्य मूलतः परिचालन सम्भवतीसग्रपर एवार्य शाखाशब्दो मूलविशिष्ट छ. दनमग्रार्थ करोति । एवं च मृलस्याप्यनार्थमेव वृक्षादाच्छेदन माहरणं च । न ह्यनाहते मूले मूलतः परिवासनमनस्य सम्भ- वति । तेन छेदनमाहरणं मूलं तदधिकरणं च परिवासनं सर्व मनार्यपेव । मुलं त्वग्रप्रयुक्तछेदनानुनिष्पन्नं यूपशकलामिधाञ्जना. ये कपालोपधानार्यमुपादीयत इत्पपपोजकमिति । ननूपत्रेपस्यापि द्वितीयानिर्देशः समस्त्येवेवि कथं परिवा- सनस्य तादयं न भवतीत्यत आह-'उपवेषमिति या द्वितीया सा करोतेः न परिवासयतेः । तस्पानोपवेपार्य छेदनम् । आह- उपदेपे करोतेः कर्मपा प्रतीयमाने(१) भाष्यमाने 'इतरत्र(२) मूल'मुपवेपं निवर्तयति(३) करोति कर्मणो हुपवेपस्प भाव्यमा. नत्वात् करणाकाङ्क्षायां प्रकृतमूलं करणत्वेन सम्बध्यते । 'कय- मितिच्छेदनादिकविकर्चव्यता गृह्यते(४) । यया स्वरूं करोतीति पूर्वपक्षे जोपणादीनां कृताना ग्रहणमुक्तं न च तद्वत् निराकरणं भवतीत्याह--(५) तत्र कारणान्तरेण' यूपशब्दस्य लक्षणाप्रसन 'स्वर्भावनां प्रतिषियोपादानाः करोतिरित्युक्तमिह(६) - कारण नास्ति' ! येनोपवेपमावना निषिध्येत। (७)तस्मादुमयं मयोजकम्'--- उच्यते । स्ववाक्योधरितेन यूपरान्देन येतिकर्चव्यता ल. - (१-८) टु० टी० पृ० २१॥

·. १२४ तन्वरने-urima मायः २-सूत्रम्-८. किता। इह स्ववाक्ये नास्ति युपस्थानीयपदं यदितिकर्वव्यता लक्षयेदEReh }}}r PTET, REETir माननु अत्रापिशाखापदमस्तितेन लक्षिताशाखासम्बन्ध नौतिकव्यतावास्योपगोग स्पन्नित्या मुलतः शाखा परिवस्पितिसमीक्षामिद वाक्यमुपवेष करीतीत्यपि समाप्तम TTA ननु परिवास्येत्यनाख्यातं कयं वाक्पान्तरमत आह -'मूलाः धिकरणेन छेदनेन शाखों निष्पाधान्यदपि क्रियान्तर करो- FFIIFFICIRI तात्येतावन(२) गम्पते । तेनैते भिन्ने वाक्य पूर्ववाक्ये "मूला per IIFF धिकरण छेदन वाक्येन शाखाम् (३)। यद्यपि पूर्व वान्तवाद FREERITYIELTITU PATTI क्रियान्तरमपसंत इति कस्वां न वाक्यमेदो मुख्यस्तयोऽपि क्रिपा. 1- FIT Ipin Mind IATI .IIFFEET द्वय तोक्न स्वकारकविशिष्ट प्रतिपाद्यत इति वाक्यभेदाभिधानं तत्र परिवासनसम्बन्धितया मुख्पमेव स्वार्थमभिदधव शाखा- पदं न लक्षणयतिकर्तव्यतामुपपकरणार्थता प्रतिपादपतात. First LJ!!Achinuri 11 शाखायमेव तत् छदनम् । उपपस्य(३) तु 'सवाक्ये छदः rER FOrTRITIraPIRI ना (४)दिकाया (इतिकतन्यताया अश्रवणान(६) । TOTHERSTHIRTHATATE यदि पर मकता स्वाद तघायुक्तमित्याह-तत्र माखाया naam वामपनोपवेपस्स(द) प्रकरणेन प्रकरण : दुवैलं वाक्या दि. सतीभिमायादाह भाष्यकार:- 'उभपसम्बन्धे विरोध, पिरो. TITINH TATT FIT INFTI I IDEE (१-१) टो०,२२ (मुदितटुरोफाप्रत्ये 'प्रभवणादित्यस्य स्पाने य. णादित्येष पाठ । IFor ofsor(-) TITHIR ·FIRTIFETT"TIFFr () एव शाखान्यवहारातदर्थमेव परिवासनम् । मूलयुक्ताया। ३-छेदनस्य शाखाप्रयुक्तताधिकणरम्!] चतुर्थोऽध्यायः । १२५ घे चावापामकरणादवली:(EYATOPATIPSEPTE गौ सन्निहितेने त्यादिभाष्यार्थमाह-अयोन्येनं प्रयु(२) क्त मूल ग्रहीयते। डिपर्वेष करातातिकिमनापारवीसनाननिः पत्र दिदै मूल तदिति । तया सति स्वायत्त्वादप्रयोज- क(पदपासवत् । अर्थात्र व्यवहितकपनया वाक्ये व परिः बासनस्योपवेपाल सियतीति चोंदसि शाखा परिस्यि मी ()लादुपपा अग्रे वसांपाकरणार्य परिवार्सनमात्रमत्र 'विधीप: ते, न मूलाधिकरणम् । मूलतः शन्देस्तूपवेष करीतीत्यनेन सम्ब ध्यते । तेन मूलाग्रयोरुभयोरपि द्वितीयान्तशाखाशब्दनिर्दिष्टयोरङ्गं परिवासनमिति--- PSIER पनिमाएतदपिन घटते पवहितकल्पनयाऽश्रुतवा- करणमवैदिकं स्यादती वाक्यसमिति METHोत शाखार्थमेवं छद. मायामित्ययः अग्रस्य हि मूलतः परिवासन म यति न मूलस्येति शीखाशब्देनाग्रस्पाभिधानात् तदर्यमेव -परिवासनपित्याह-शाखाशब्दश्च पावदच्छिना तावत्समूलाया उत्ते । छिन्ना वेदने वर्चवे भूलादपैति(ब) तेन परिवासनाद् यमग्र 11160 ITR-२Jशवर ०४४/१० टो-7 (2) }HERE (३-७) टु० टी०पृ०२२॥

·१२६ तन्त्ररने [ पादः२-सूत्रम्-१. भवे(१ दित्यादिभाष्पार्यमाह-शाखामयुक्तं चाग्रार्थनानीत च(२)। 'यद्यपि मूलं शाखाशब्देनोच्यते(३) तथाऽपि मूलपरि. वासनेन संस्कृता शाखा कार्ययोग्या न तु मूले शाखा भव. ति(४) । शाखाकार्ययोग्यं न भवतीत्यर्थः । कुन इत्पपेक्षा भाष्यं पठति-'अमूलपरिवासिवस्वाद.५)। तयाचष्टे-'मूळे अ. च्छिन्नत्वादित्यर्थः(६) । मूलतः परिवासनं हि शाखासंस्का. र शाखाकार्याणामङ्गम् । न च मूलतः परिवासनं मूलस्प स. म्भवति । अत आह सूत्रकार- श्रुत्यपायाच्च ॥९॥ 'शाखाश्रुतिः(७) शाखाशब्दः छिन्नायां समां 'मूलादपै. वीत्यर्य:(८'तस्माच्छाखाका पु(२) न मूळ प्रदीतव्यम् । अमूलपरिवासितत्वात् । यचैवंभूतं तदर्य परिषासनम् । तस्मा. दनार्थ परिवासनम् । तत् प्रयुक्तमितिसिद्धम् । (१) अयं प्रन्यो मुद्रितशायरमाम्ये नोपलभ्यते। (२) एप प्रन्यो मुदितटुप्टोकामन्ये मोपलभ्यते । (३) टुटी० पृ०२२॥ (४) मत्र मुद्रितपुस्तके 'न तन्मूल'मिति पाठः । (५) पप प्रन्यो मुद्रितमाम्ये मोपलभ्यते । (६-८)टु० दो० पृ०२२-२३ । (१) अन्न मुद्रितपुस्तके शाखाकाः' इत्यम्य स्थाने 'शाखा. " इति पाठो दृश्यते। ..

·४-शाखाप्रहरणस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १२७ ४. शाखाप्रहरणस्य प्रतिपत्तिकमताधिकरणम् । ( पूर्वपक्षसूत्रम् ) हरणे तु जुहोतिर्योगसामान्यात् द्रव्याणां चार्थशेषत्वात् ॥१०॥ यदुक्तं पौर्णमास्यां शाखानोत्पायेति तन्न यद्यप्युपवेषार्थी नो. पाया तथाऽपि मस्तरप्रहरणार्थमुत्पादनीयैव। तदपि हि शाखा याः प्रपोजकमेव । सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति तदङ्गत्वेन वि. घानादित्येवं पूर्वाधिकरणप्रयोजनाक्षेपेण वान्तरसम्बन्धः । ननु प्रस्तरस्य याज प्रति गुणभावे सत्यपि महरणं प्रति भाधान्यात सहभावेन प्रस्तरतुल्यत्वावगमात् तद्वदेव शाखापिप्र. सिपाधैव कथमेकान्ततोऽस्या गुणभाव इत्याशंक्याह-'त्रिपकारः सहभावः । एकस्तावन(१) प्रकारः 'उभावपि प्रधानभृतौ'(२) । यथा-देवदत्तो यज्ञदत्तेन सह पूजयितव्य इति द्वावपि पूजनं प्रति प्रधानभूतौ। 'अपर:(6)' प्रकारो द्वावपि गुणभूतौ'। यया- देवदतेन सह यज्ञदत्तःशिविकां वहतीति। 'अन्या(४)भकार 'एक: प्रधानभूत:(५) इतरो गुणभूत इति । यथा- T-ऋत्विभिः सह यज- मानः क्रतुं करोतीति । तेनेहापि सहभाये सयपि प्रस्तरस्य माधा- न्य शाखायाश्च गुणत्वं नानुपपन्नमिति । तत्र महरतेर्यागात्मक स्वात् शाखायास्तत्र गुणभाव एवं युक्तः । प्रहरणमात्ररूपत्वे हि (१-३) टु० टो• पृ० २२-२३ । (४-५) टु टी० पृ०२३ ·५२८:Trail[सन्धरने-दिः ॥२-सूत्रम्-१५% तस्य पहियमाशप्रस्तरमधानत्वात्तनुल्यत्वेन शाखाया अपि मति. पायत्वं स्यादिति तदर्थ यजतिरयमिति, प्रतिपादपति-'मुक्तवा- क्येन प्रस्तरं(१) प्रहरतीति' मस्तरमहरणे विनियुक्तः सूक्ता क्येन(२) मस्तरकाशयति माविहरणक्रियामायधपि यद- नेन इविषा शास्तईति सन्निहिताभिधायि पद प्रस्तरमभिधते त धाऽपि सम्प..तत्काशकन्नमस्तीति भवितव्यं । म शामावश्यमुचारांयतया मात्रा ५१ THEHATIVE म्वन्धिनो बा-प्रकाशकत्वेनोपकरोति चानेन किया, व प्रसिद्धा तसा तरकाश्यत इत्युक्तम् । तस्मा घदनेन प्रकाश्यते, व क्रिपया सम्बध्यते । तेन तारा दीनि फलानि कायन्ते । इष्टाच, देवताः अतआयुरादीनि फलान्यस्याः क्रियाया अन्यादयश्च देवता त्यो SHREETभनि, चारादीनि यागमन्तरेण फला नि भवन्ति । न हि भहरणमात्रस्य संस्कारकर्मणा सपस्मान देव्पादेशमन्तरेण देवतान्वयः तस्मासर प्रतिपाद्यपानोऽपिक) द्रव्यता प्रतिपयते, उत्तरार्धवद । यस्मा. दन्यादयो देवता प्रस्ताव द्रव्यमायुरादीनि च फलानि, 'त: स्मात् द्रव्यदेवतासम्बन्धेन यनिधातुरनुमीयते फलवान् । हर तिस्व(१),शुतोऽप्यविवसितो. निश्पतिवत् । ६पडरतिया (१-७) टु० टी० पृ०२३। -:. . . .- (५) अस्य न्यायस्य व्याख्या प्रथमपादस्थटिप्पण्या दृष्टदया।

·१२९ ४-शायामहरणं प्रतिपत्ति.] चतुधाऽध्यायः । तिरितिसिद्ध पूर्वपक्षमाह--'इई' (२)यागे 'सहभाचे(२) शाखा. मस्वरयोः 'श्रुते यत्तृतीयानिर्दिष्ट(३)' शाखाद्रव्यं 'वत्साधक तमत्वेनैव सम्बध्यते । प्रमाणान्तरेण प्राधान्यस्यानवगमात् । (४)पस्य हि प्रमाणान्तरेण यागं प्रति 'प्राधान्यमवगतं त. दि(५) तृतीयान्तमपि "क्रियां (६)निर्वयदात्मार्थमेव निर्व- यतीति' शक्यं वक्तुम् । तदा हि-यया शाखा पहियते तया सह प्रस्तरमपि महरेदि. विमाधान्यापारयागेन तृतीया व्याख्यातु शक्यते । अमाप्ते तु मा. धान्ये तदनुपपरेवं वचनं व्याकर्तव्यं यत् प्रस्तरं महरन्तीति मस्तरसाधनक यागमुद्दिश्य तत्सहशाखयेतिशाखासाहित्यं तद. इत्वेन विधीयते । शाखया सह प्रस्तरेण यजेतेति । ततश्च सह. योगे विहितयाऽपि तृतीयया क्रियाइत्वमेवोपदिश्यत इति साप- कतमत्वेनैव तृतीयान्तं सम्बध्यत इति युक्तम् । नत्वियं करणे त. तीया सहशब्दश्रवणात् । अन्ये तु सहशब्दाविवक्षया करणतृतीयामेव पूर्वपक्षे व- यन्ति । ननु सहभावात् द्वयोस्तुल्यत्वावगमात् कथमेकस्य भाषा- न्यमितरस्य गुणवमत आह-'क्रियानित्तौ च (७)सहभा- व उपपद्यते । उपात्तक्रियाविषयं हि साहिसं यजिश्चात्र महरति. नोपात्तस्तेन प्रहरणं प्रति प्रस्तरस्य प्रधानस्यापि यनिक्रिया. (१-७) टु० टी० पृ. २३ ·तन्त्ररने [ पादः २-सूत्रम्-१०. निर्वर्तकत्वमस्त्येवेति तेनांशेन साहित्यमिति । ननु किमत्र हतीयोपन्यासेन ? विभत्यन्तरेऽपि हि भूतभव्य न्यायेनैव(१) शाखापा: महरणागत्वं सेत्स्यतीसत आह-'यदि तृतीया न भूयेत'(२) किं तु विभत्स्यन्तरं प्रस्तरेण सह शाखा प्रह रतीति । ततःसहमावो नास्तीति 'यागं निष्पादयंत्यपि (३) शाखा 'प्रतिपय(४)ो स्यास्मतिपाया स्यात्मस्तरवन (६)। मस्तरस्य हि द्वितीयासंयोगाचागांशे गुणभूतस्यापि महरणांशं प्रति प्राधा न्यास्ति नद्वत् । अत(६)आई भाष्यकार:-(७) सह योगे पत्र व तीया, तस्य गुणमानो, यत्र द्वितीया तस्य माघान्य"मिति कृता. • सती(८) शाखा 'प्रतिपाद्यत इति(९) चेत्'-न खल्वेकस्या नेकगुणभाव उचित इति । उत्तरं तन्न | कुत:-'दर्शपूर्णमास- यो (१०)रुभयोः प्रकरणे श्रवणात, (११) उभयांगमिदं सह शा- खया प्रस्तर महरतीति । ततः किमत आह -'पौर्णमास्या न(०२)प्रतिपत्तिा', शाखापास्तत्राकृतार्थत्वाव, गुणभावस्तूभ अत्रापि संभवतीति । 'प्रस्तरस्तूभयत्रापि कृतार्य (१३)स्तेन (१) अस्य न्यायस्य व्याख्या प्रथमपादस्थटिप्यण्या द्रष्टव्या । (२) टु० टी० पृ० २२ (३-६) टु० टी० पृ० २२-२३॥ (७)शवर० पृ०४७४, १० दो पृ०२३॥ (E-१३) टु० टी० पृ० २३-२४ ॥

·भवति । प्रहरणांगत्वे त्वष्टं फल्प्येत । न हि महरणे शा. सति वेदिविरेचनार्थ प्रतिपचे रपेक्षितत्वान्नादृष्टकल्पना कृता (११) ४-शाखापहरणं प्रतिपत्तिः ] चतुर्थोऽध्यायः । तस्य प्रतिपत्तिः, न स्वेवं शाखाया इति । एतच्चातिशयार्थमुक्तम् । कृतार्थाया अपि वलेन गुणभाव उपपादित एव । 'तस्मा(१). चत्र तृतीया' शाखायां 'साऽत्यन्तसाधनभृता । न चैकत्रा'. (२)पावास्यायां 'प्रधानभूताऽपरत्र(३) पौर्णमास्यां 'गुण- भूते (४) ति युक्तं 'विवक्षाभेदार (५) वैरूप्यापत्ते 'तस्माद्गुणभूतैव शाखा'(६)। (सिद्धान्तमूत्रम) प्रतिपत्तिर्वा शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् ॥११॥ 'हरती याभावपि तुल्यौ तवः(७) सहभाव उपपद्यते । पद्यपि सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहतीत्यत्र प्रहरातिर्यजतिरभिहितस्त. थापि सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र प्रहरणमात्र श्रूयते । तेन देव प्रति तुल्यत्वं सहभावेन प्रतीयते । 'मस्तरस्य च तत्र पतिपत्तिरतः शाखाया अपि (८) प्रतिपत्तिरेव । यदि प्रतिप. तिस्तहि सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति किमुच्यते शाखा प्रहर. तीसेवीच्यतामत आह-तत्रानियतकाले प्रहरणे प्राप्त सह प्रहर. तीति विधीयते (९) शाखा प्रहरतीत्येतावता धनियतकालं पहरण माप्नोतीति प्रस्तरकाले प्रहत्ते सह महरतीति विधीयते । एवं(१०) (१-८) टु० टी० पृ०२३-२४ (९-११) टु. टी०पू०२४।

·तन्त्ररने [पाद. २-सूत्रम् ११० खाया: सूक्ष्ममपि किं चिदष्टमस्ति । यदि तु प्रस्तरमहरणकाले शाखामहरणं विधीयते नर्हि मस्तरेण सह शाखा प्रहरतीति स्यात् । न तु सह शाखया प्रस्तरं महरतीति तत्राह-'मोन विवक्षिता तृतीया (१) । यदा हि सहशब्दात् दृष्टार्थत्वाच पति. पत्तिरितिस्थितं तदादिविवक्षिता तृतीया । तस्मादन्या(२). द्वितीया लक्ष्यते । प्रस्तरमित्यपि 'द्विताया हतीया लक्षणार्थेवे' (३)त्याह-'पहियमाणपोश्च यनितिकालं तदितरस्या (४)नि. तिकालस्य 'काल प्रयच्छवस्तुतो गुणभूत'(५)। कथं पुनस्तदि. तरस्य कालं प्रयच्छतीत्याह-'क्रियायास्तुल्यत्वात् (६) । तुल्प क्रियायोगिनोहि य एकस्य कालः स एवेतरस्यापि भवतीति । 'मस्तरश्चात्र निज्ञातकाल'(७)स्तेनासौ शाखाया: कालमदा. मेन गुणभूत इति तवापि तृतीया द्रष्टव्या। तेनायमर्थ:- रेण सह शाखा प्रहरतीति एवं प्रतिपत्तित्वसाधनेन पर्यवसि. सेऽधिकरणे प्रतिपाद्यापि शाखा मस्तरवधागे गुणभूता उत नेति जिज्ञासायामाई-'अनयोश्च महरण(८) एवं साहित्यं नानु. मिते यागे'। कुतः (९) शाखापास्तत्राश्रवणात्' । न हि यागे शाखा शूपते । न च शाखामहरणस्य सूक्तवाकोऽग यतो मंत्रर. देवतामाति: स्यात् । ननु मसक्षमेव मूक्तवाकमुघार्य प्रस्तरबत् शाखाऽपि माहियते तत्कथमसा न यागमाधनपत आह-'प्रत्यक्षेण (१-8) टु० टी०पू०२४ (२) अत्र मुद्रितपुस्तके 'अनय।। इति पाउ । :--मस्त - ·५-निनयनस्य प्रतिपतिकर्मताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः १३३ मदीयमानेऽपि प्रदाने'(१) क्रियमाणेऽपि 'यथा मैत्रावरु. (२) ग्रहे पयसा मैत्रावरुण श्रीणातीति विहिते संस्कारे मिश्रीभूत 'पयः प्रत्यक्षेण हृयमानमपि न यागसाधन (३) शरणं हि सह प्रक्षिप्यमाणयोरप्यावर्जमितरदेवतायै मनसा संकल्पयितुम् । 'एवं शाखा प्रहरतिना सम्बध्यमानाऽपि१४) नैत्र यागस्य साधिकेतिसिद्धम् । ५-निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । (पूर्वपक्षसूत्रम् ) उत्पत्त्यसंयोगात्मणीतानामाज्यवादि- भागः(१) स्यात् ॥१४॥ 'शुद्धा (6) केन चिदपि प्रयोजनेनासंयुक्ताः 'प्रणीता उ. पन्नाः । कैमोमिलापिण्यो (७)वाक्यदपेन'मणीताभिवापि संपौति । अन्तर्वेदिमणीतानि नपतीसिचानेन 'संयवननिनपने प्रपोजने प्रति नीपन्त (८) तेनोमयार्यवा(९) दुमयमयुक्ता इति ॥ 'ननु संयवन वृतीपानिर्देशात् गुणमाः (१०)प्रणीतानामत. ()लेखपुस्तके 'प्रदाने' इति पाठो नास्ति। (२-१०) टु० टी० पृ. २४ । (१) मुद्रितटुप्टीफामन्ये 'दिमाग'स्थाने 'विकार इति पाठः । (८) मा 'न तूमयप्रयुका' इत्यधिका पाठा पाठशालीपपुस्तफे। 'प्रयोजने' इति पाठो लेरापुस्तके न दृश्यते । .

·तन्वरने [पादः२-सूत्रम्-१४. स्तदेव प्रयोजकम् 'निनयने तु द्वितीयानिर्देशात् प्राधान्य (९) मासां न च गुणेन प्रधान प्रत्योक्तुं शक्यमित्येप्रयोजकं निनयनम्- 'उच्यते । वचनान्तरेणान्यत्र 'शेषभावे'(२) पूर्वमवंग- ते(३) सति पश्चादपत्र संयोगे सति भवति प्रतिपः ति(४)। तत्र हि द्रव्यं कृतार्थे भवति 'यथा स्विष्टकर'(५) । तत्र हि सकलस्य पुरोटाशद्रव्यस्यानेययागार्थस्य सतः पवाद विष्टकता संयोगः कृतार्थस्प भवतीतियुक्ता प्रतिपचिः । तथा च प्रतिपत्तिलक्षणं करिष्पते-उत्पचौ येन संयुक्तं तद तदर्थ श्रुतिदेतुत्वात् तस्यार्थान्तरणमने शेषत्वात् पतिपत्तिः स्यादिति । इह उत्पत्ती प्रयोजनासंयुक्तानां परस्परानपेक्षेण वाक्पदयेन नोभयत्र विनियोगान्नैकत्रापि कृतार्थसंयोग इति न प्रतिपत्तिः । किंच केवलं 'संयवनार्थानां च तावतीनामेव ग्रहणं (६)प्राप्नो. ति, यावतीभिः संपवनं निष्पाद्यते, कुतोऽन्यत्र मस' । तेन केवलसंयवनार्थत्वे तत्रैव क्षीणानां न निपमेन प्रतिपचिः समः वतीति 'उभयमयुक्ताभिः(७) उभयं निर्वनीयम्' । तत्र पुक्त- मधिकानां ग्रहणम् । तस्मादुभयप्रयुक्ता इति । ननुत्पत्यसंयोगादाज्यवाद्विभाग(८) इति सूत्राद धौ. वस्येवाज्यस्य प्रणीतानां सर्वार्थत्वमतिमान गम्पते तत्कय. मुभयात्वमुच्यतेऽत आह-'सर्वार्या इति पक्षो न(९), कुता, (१-९) टु० टी० पृ० २४ । (७) अत्रलेखपुस्तके उभयप्रयुक्तोस.तूमय निर्वामिति पाठः । (८) मो०९०१५।

·५-निमयनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः । १३५ निष्पमाणकत्वा' । तत्र प्रमाणस्याभावात् । .. ननु प्रमाणं प्रकरण स्पादत आह--'श्रुतवाक्येना (१)पा- 'सम्बन्ध विशेष प्रत्यवगते सति प्रकरणादश्रुसं(२) साग- त्वं कल्प्यम्'-तच्चायुक्तम् । किं च 'कल्प्यमानेऽपि(३) प्रकरणात्सर्यस्वे संययन- निनयनयोरपि 'प्रकरणसम्बन्धात्तत्र(४) चान्यत्र च माता' प्रणी. ताः 'पुनः(५) संपवननिनयनयो चना (१) दन्येभ्यः 'प. रिसरूपायरन् । तस्मात्सर्यपक्षो दुनिया(७)। (सिद्धान्तसूत्रम्) संयवनार्थानां वा प्रतिपत्तिरितरासां तत्प्रधानत्वात्॥१५॥ 'नृतीयासामसिंयवनातव (८) । निनयनं तु द्विती. याश्रुत्या तासां संयवनेन कृतार्थानां प्रतिपत्तिः । यत्तु परसरानपेक्षत्वात् वाक्यपोकसंयुक्तानामितरसं- योग इति तदयुक्तम् । निनयनं तावत् द्वितीयाश्रुतिसाम- दिपा संस्कारकमेवावगम्यते । तच्च यदि फर्य चिदप्यपां माधान्यं सक्तुवन्न संभवति ततोऽन्यथा क्रियेत । संभवति तु (.१-२) अत्र लेखपुस्तके 'श्रुतवाक्येनाप सम्बन्धेऽवगते प्रकर णादधृतमंगरवं कल्प्य'मित्थं पाठो दृश्यते । (३-७) टु० टी० पृ० २४ । (८)टु टी०१० २५॥

·. न तन्त्ररले [पादः २-सूत्रम्-१५. तास संपवनोपयोगित्वात् संस्कार्यत्वमिति श्रुत्यवगतसंस्कार्य स्वसिध्यर्थं संयवनसम्बद्धानां निनयनमिति गम्यते । उत्पचौ येन संयुक्तमित्यत्र तु प्रतिपचिलक्षणे प्रदर्शनार्थमुत्पचिग्रहण, मन्यत्र कतार्थानामन्यत्र गमनं मतिपत्तिरियर्थः। यंतु तापतीनामेव ग्रहणं प्राप्नोतीत्युक्तं तत्राह-'न च ता. चन्यानं शक्यपकल्पपित, सूक्ष्पमिदं द्रव्यमवश्यमतिरिच्यते । तस्मादतिरिक्तस्य प्रतिपतिः । न त्वतिरेचयितव्यमितिशास्त्र- मस्ति'(२)। यदि अंतिरिक्तोत्पत्तिः शास्त्रीया स्यचिता प्रतिप. स्वयं द्रव्यं नोत्पादयितव्यमिति निनयनमर्यकर्म स्यात् । स्वेतदस्ति । :. ननु यदि तावन्मात्रमुपकल्पयितुं न शक्यं तया संस्यप य. खाता किमित्यतिरिक्तं गृह्यतेऽत आह-'अतिरेकश्चावश्यम्मा. वी(२)। कुतः 'अल्पे हि गृहमाणे संयनस्याकृतवाद पुन: प्रणीतानां संस्कारः कर्तव्य इति गौरवमापयेत' । पात्रासाद. नानन्तरं विहितस्य संस्कारस्य संपवनकालेऽनुष्ठानाक्रमभ्रपान प्रायश्चित्त(३) प्रसज्येत । तस्मादपिकानां ग्रहणाद संपवने कृ. तेऽवशिष्टानां निनयनं मतिपत्तिरिति सिद्ध न प्रयोजकत्वम् । ये तु प्रयोजनत्वाविशेषेऽपि दृष्टादृष्टयोईष्टमेव पयोजक संगिरन्ते वेप संयवनस्य हविरुत्पादकत्वेन यार्थत्वाचस्पैद प्रणीताप्रयोजकत्वम् । निनयनस्य स्वर्थकर्मत्वेऽस्पदृष्टार्थत्वान्न (१-२) टु० टी०पृ०२५) (३) मा लेखपुस्तके 'झमान्यत्वे च प्रायश्चित्त'मिति पाठः।

·६-दण्डदानस्यार्थकर्मताधिककरणम् ] चतुर्थीच्यायः। १३७ मणीताप्रयोजकत्वं प्रसज्यत इति व्यर्थ प्रतिपत्तित्वसाधनमिः त्यनारभ्यमिदमधिकरणं स्यादिति । ६ दण्डदानस्पार्यकर्मताधिकरणम् । पूर्वपक्षसूत्रम् । पासनवन्मत्रावरुणाय दण्डप्रदानं कृतार्थत्वात् ॥१६॥ अत्राधिकरणे प्रयोजकामयोजकत्वं विचार्यते। अधिकरणा. न्तरे तु कृष्णविषाणायामपि । सोमलिप्तप्रभृतिषु तु प्रागातिथ्या वहिर्विचारान्न प्रयोजकामयोजकत्वं विचार्यते । यद्यपि नियम विधिव्युत्पादने फलतः प्रयोजकाप्रयोजकत्वमस्ति तथाऽपि सोमलिप्तादिषु बहुषु नास्तीत्याशंक्य सर्वेषां संगतिमाह-'दा. नस्य मैत्रावरुणः प्रयोजक: (१)। कृष्णविषाणापा तु न मासने पयोजकम् । 'कृष्णविषाणा चात्वाले प्रतिपाद्यन(२) इत्युक्त 'म- तिपत्तिपसंगेनोपरितनी चिंता (३) । किं सोमलिप्तानामब. मृथगमनं मतिपत्तिरुतार्यकम्र्मेति । ननत्र प्रयोजकामयोजकत्वमेव संभवति । अर्थक. म्मत्वे प्रयोजक प्रतिपत्तित्वे तु नेति तत् किमितिमासंगिकी संगतिरुच्यते- तदुच्यते-नात्र प्रयुक्तिविचारः सम्भवति। अर्थकम्मत्वेऽपिदि 'यकि चित् सोमलिप्तं तेनावमृधमन्यवयन्ती'त्पभियानक टो० पृ० २५. (१-३) टु .

·सन्नरने [पादः २- सूत्रम्-१७. मत्वानुपोपवापदप्रयोजकमेवावभृथं सोमलितानां तद्धारणं तु भूतसंयोगाश्रयणात् प्रयुज्येत । तत्तु पतिपत्यापि प्रयुज्यत एवेत्युक्तम् । अतः प्रासंगिक्येव मङ्गतिः । नत्र प्रतिपत्तिरिति वदता 'देशार्थावभ्यश्रुति(१) रित्युक्ते 'देशसम्बन्धा' देशमसहा. द न्योऽपि देश:(२) समादिर्मनाम 'विपरिवर्तमान(३) स्त. समानन्यापश्च कालः फर्ता'च चिंत्यते किमन्यते निपम्यते इति नियमप्रसङ्गेन तथोचरे (४)अधिकरणे अवतरतो गुण. संस्कारयोरपि नियम एवेनि' । संस्कारप्रसङ्गेन च यागादि- निरूपणमित्याह-'करणद्रव्य संकुर्व(५) दवघातादि तेन' कर गंन 'सम्बध्यते तस्य करणस्य रूपं नाख्यायो ६), कीर शेन व्यापारण करणमनुष्ठितं भवति यस्य द्रव्यमवघातादिना संस्क्रियते । 'इत्यनेन प्रसङ्गेन यागनिरूपणमापातम् । एवं जुद्दो तापि(७) । अपि शब्दाददातावपि । एवं सद्गनिमुक्त्वा मस्तुनमाधिकरणं व्यापायते । तत्र द्वितीयासंयोगायनमानधारणेन च दण्डस्य कृतार्थवाद प्रति पतिरेव मैत्रावरुणाय दानमिति पूर्वपक्षः स्पष्टः । (सिद्धान्तसूत्रम्) अर्थकर्म वा कर्तृसंयोगात्स्नग्यत् ॥ १७ ॥ (१-५) टु०टी० पृ०२५॥ (६)भत्र मुद्रितपुस्तके 'रूपमाख्यायते' इत्येव पाटोsस्ति । (७) टु० टी० पृ०२५ ·६-वण्डदानस्यार्थकमताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। १३९ 'दण्डो व्याप्यमानः क्रियया शब्देनच मंत्रावरुणार्थ उप. दिश्यते(१) सम्पदानविभक्त्या मैत्रावरुणस्य ददातिक्रिया- फर्मणा दण्डेनाभिर्यमाणस्य तमपि प्रति प्राधान्यावगपाद ! ननु द्वितीयासंयोगात् दण्डार्थमेव दानं स्यादत आह- 'या च द्वितीया दण्डमिति, साऽपि न प्राधान्येनेग्मितार्था, किं तर्हि व्याध्यमानतया(२) । कुतः ? 'मैवावरुणो हित प्रधा- नभूता(३) 1 न हि द्वितीयायास्तादयपर्थः । कि ताई साध्या तापात्रं तत्र साध्यान्तराभावे तदेव परं साध्यं शेषि स्यादिह तु पैत्रावरुणस्य प्राधान्यमवगम्यते इति व्याप्यतामात्रमेव दण्डस्प न प्राधान्यं, अत आह भाष्यकार:-'तधायुक्तं चानीमित. मिति द्वितीया भविष्यनीति(४) । सक्तुप्पऽपि तर्हि किमित्यनी. सितार्थद्वितीयैव नोक्ता फिमिति नन विभक्तिव्यत्यय इत्युक्तम् । तथायुक्तत्वाभावादिति चेत् कथमभावः । यावता जुहोतेस्त्या. गविशिष्टमक्षेपार्थत्वे तदुपाधिकापागाभिधायित्वे वा प्रक्षिप्य. माणानां त्यज्यमानाना वा सक्तूनामस्त्येव तथायुक्तता। तस्मा छन्दशक्तिचिपमेवात्रोत्तरम् । यया क्रियायाचित्वाविशेपेऽपि चलतिगच्छत्योचलतिः कनिष्ठत्वेन क्रियानभिधानादकर्मकः। गच्छतिस्तु सन्निष्ठक्रियामभिदधत् सकर्मका तथा जुहोतिस्त्या. गमक्षेपवान्यपि कर्मनिष्ठनया क्रिया नाभिधत इस्पकर्मकः । (१-३) टु० टी० पृ०२५ । (४) शयर पृ० ४, टुष्टी०पृ० २५। पाणिनोयसूत्रम्१-४-५ ·तन्धरने [पादः २-सूत्रम् १८. ततश्च मक्तूनां कर्मकारकत्वेन सम्बन्धायोगाद नृतीयायें द्विती येत्युक्तम् । यच्छतिस्तु सकर्मक इति दण्डस्थानीप्सितकर्मत्वमभिः हितमित्यनघद्यम् । उपसंहरति-'तस्मान्न दण्डः प्रधानभूतः(1)। ननु पतिपत्तित्वे दृष्टार्यता स्याद, मैत्रावरुणार्यत्वे वह हाय दण्डदानं स्यादत आइ -'न च दण्डदानपदृष्टाय, तमो. वगाहनादिपु दृष्टायैव(२) कर्म कुर्वाणस्य हि रात्रिभचारादिपु तमोवगाहनात सादिनिवारणात् । स्थित्वा च #पादि सुवाणस्पा. ऽऽलम्बनत्वाइण्डेन महान्मत्रावरुणस्पोपकारः क्रियते। तस्मात् दण्डस्य मैत्रावरुणः प्रयोजक इसग्नीपोमीयविकारेषु निरूढप. सुषु दीक्षाभावेऽपि मैत्रावरणार्थ दण्डधारणं कर्तव्यम् । अत्र न दण्डधारणप्रयोजकत्वं मैत्रावरुणस्योच्यते । प्रतिपस्यापि तद प्रयुस्त्यविशेषादिति तत्र तत्रोक्तमेव । अतो दण्डस्पैच प्रयोग कस्तथा वा समपम्यमित्यत्र भाष्यकारेणोक्तं दण्डस्य मैत्रा. वरुणः प्रयोजक इति । कर्मयुक्ते च दर्शनात् ॥ १८ ॥ दण्डो धानन्याइति अनूयते(२) दण्डित्वं, अतः 'तेन प्रचरतो (४)दण्डमाप्ति दर्शयति । प्रविपत्तित्वे न तस्य धारण (१) टुरी० पृ० २५. (२-४)टु टो० पृ० २५-२६ । (४) अन्न दण्ड दर्शयति यदि प्रतिपत्तिर्न तस्य धारणम्भवेत्' इति लेखपुस्तकपाट । (४) अत्र मुद्रितपुस्तके 'दण्डे दर्शयति' इत्येव पाटः ।

·. ६-दण्डदानस्वार्थकमताधिकरणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। १४१ भवेत', दानमात्रेण कर्त्तव्यस्य कृतत्वात् । 'अथार्थकर्म ततो ध्रियमाणस्य(१) दण्डस्यानुवाददर्शनमुपपद्यते इति परेण सम्ब न्धः । कुतस्तस्य ध्रियमाणत्वमिसाशंक्याह-प्रकरणाविशेषाद यद्यस्क्रियते(२) मैत्रावरुणेन तिच(३) 'दण्डसंयुक्त न(४) कर्तव्यमिति हेतोः । तस्मात्सर्वत्र दण्डभावादनुवादद निमुपपद्यते(८) । 'नन्वरुणाधिकरणे दण्डविधानमुक्तमुपसर्जनार्थो विधीय- (६) इत्यनेन भाष्येण तत्कयमिह दण्डानुवादोऽभिधीयते । पूर्वापरविरोधी ह्येवं स्यादिति- 'उच्यते-प्रकरणात्सवधि(s) दण्डिवं 'माप्त पान- बचनयोनिर्दिश्यते(८) उपसंहियत इत्यर्थः । 'पष(९) सति 'नास्ति(१०) पूर्वापर विरोध(१३) स्तदेव उपनक्ति- 'दण्डानुवादोऽपि घटते(१२) प्रकरणात् प्राप्'नियमविधा. ना(१३चदुपसर्जनार्थविधानमप्य(१४) रुणाधिकरणोक्तं घ. टते एव । उपसंहार एवान्यनित्तिसाम्यानियम इत्युक्तम् । न ह्यत्र करणादनियमेन गैपानुवचनयोरन्यत्र च दण्डः प्राप्नोति यतो नियम्येत । किंतु मफरणादविशेषेण प्राप्यमाणो वचनेन विशेष (१-५) टु० टी० पृ० २६ । (६) अरुणाधिकरणे भाष्ये पृ० २१५-२२४ द्रष्टव्यम् । (७-१४ ) टु० टी० पृ०२६ ।

·तन्त्ररने [पादः२-सूत्रम्-१९. उपसंहियते । यया पुरोडाशं चतुर्धाकरोतीत्यनेन । तत्सिद्धं मंत्रा- वरुणः प्रयोजक इति । पूर्वाधिकरणे आशङ्कानिरासः। ७-प्रासनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । (१)उत्पत्ती येन संयुक्तं तदर्थ तत्, श्रुतिहेतुत्वान तस्यार्थान्तरगमने शेपत्वात् प्रतिपत्तिः स्यात् ॥१९|| अधिकरणान्तरं वा युक्तं प्रणीतानां संययनककार्यत्वात्त. स्मिनिर्धत्ते कृतार्थत्वान्निनयनं प्रतिपत्तिरिति । इह तु त्वन्त:- पानि सकलं कण्डूयनं कृष्णविपाणया कार्यमविशेषादतः सर्वस. पाः प्रागकृतार्था विषाणा न पतिपत्यही । अतः चावाले पा सनं न प्रतिपत्तिः किंवकर्मातः प्रयोजक मासनं कृष्णवि. पाणाया इति प्राप्तेऽभिधीयते-द्वितीयासंयोगाद प्रतिपत्तिरेव । कृतार्थत्वं तु प्रागपि । कण्डूयनसद्भावात् । पचादपि संभवतीति चेन-को दोषः । न तु तस्य विषाणांगं प्रतिपत्तिविधानात् द्वि. तीयाश्रुसा च सिदं प्रतिपत्तित्वं मासनस्य । तस्माद न प्रयो. जक प्रासनमिति सिद्धम् । अथवोत्पत्तौ येन संयुक्तं तत्तदर्थं श्रुतिहेतुत्वाचस्पार्यान्त रगमने शेपत्ता प्रतिपत्तिः स्यादितिसूत्रे मतिपत्तिमावगतन्याया- भिधानात् तन्मात्रमत्रोदाहरणम् । तया च मयममूभिहित. (१) सूत्रमेतदुप्टीकाकारैर्न व्याख्यातम् ।

·- ८-अवभृथगमनस्य प्रतिपत्तिः ] चतुर्थोऽध्यायः । १४३ मिडापाशित्रचतुर्धाकरणशंयुवाककालभक्ष्यरूपशेपकार्याणामुत्प- तो येन संयुक्तमिसनेन प्रतिपचित्वस्य स्थितत्वादिति । अ. नेन हि सर्वशेषकार्याणां प्रतिपत्तिस्वमिहत्यमिति दर्शितम् । ननु तृतीय एवैपां प्रतिपत्तित्वं सिद्धममयोजकत्वादेकस्मात् क्रियेरन् सर्वेभ्यो वा कारणविशेषादिति -न । तत्र सर्वप्रदाना धिकरणप्रयोजनमात्रकथनात् । तत्र कार्योपपोगित्वात् संस्का. यस्य कृतकार्यस्य न संस्काराईसा तस्मात्सर्चाः प्रतिपत्तयो ऽर्थकर्मेति- अत्राभिधीयते-कृतकार्येऽपि द्रव्येऽस्पेत्र प्रतिपत्ति- विशेषापेक्षा किमिदं देशान्तरं नेयमुतोपेक्ष्यमुत ययेष्टमुप. योज्यामिति तत्र पामनभक्षणादिमतिपत्तिविशेषनियमविधियुक्त एवापथानपेक्षितविधानममंगात् । न चानुपयोगित्वं प्रतिपत्ति वलादेव कृतस्यापि कार्यस्य तल्लोपे विपत्तिः कल्प्यते । त स्मादेवंजातीयकं मतिपत्तिकर्मेति सिद्धम् । ८ अवभृथगमनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । (सिद्वान्तसूत्रम्) (१)सौमिके च कृतार्थत्वात् ॥ २० ॥ (पूर्वपक्षसूत्रम् ) (२)अर्थकर्म वाऽभिधानसंयोगात ॥२१॥ (१-२) प्रदयश्चैवटुप्टीकाकारैर्न व्याप्यातम् ।

·१४४ तन्त्ररते [पाद २-सूत्रम्-२२. अभ्यशब्देन प्रकृतस्य कर्मणः श्रुत्याभिधानाद्देशलक्ष णायाश्वान्याय्यत्वाचस्य चार्यकर्मलेन मिद्धस्य संस्कारकर्म सानुपपत्तेर्द्धितीयया च प्राधान्यावगपात कृतार्याना सोमलि सानां तृतीयाश्रुत्याऽत्रमय प्रति गुणत्वमेव युक्तमिति । (उत्तरपक्षसूत्रम् ) प्रतिपत्तिर्वा तन्न्यायत्वात देशार्थाऽवभूयश्रुतिः॥२२॥ 'तेनावमय यन्तीत्यनेन सोमलितावभृययोः सम्बन्धः (1) पूर्वपक्षेविधीयते । तत्र सोमलिप्तं वायभूषार्थवभूयो वा सोम लिप्लायों द्वपमप्यतन न घटते. (२) । कयम् ? यदि (३) वाचन सा धनत्वेन सोमलित'(२)मवभूयार्थ तत्र'(१)पसे वारुणेनेकपाले नावभृथं यंतीत्युत्पत्तिवाक्यशिष्टेनककपालेन वाध्यते । अथ सोमलित संस्कर्तव्यमभूयः सरकारकस्तयाऽपि याग (३)नि वर्तयत् द्रव्यं सस्कार्यता प्रतिपयते' । सस्कार्पस्पापि निक स्वमवश्यंभावीति । तत: फिपत आह-'निर्वननायो कपाल (७)स्तद्धिाश्रुतिप्राप्तो विद्यत पा(८)। सेनार्थी सुल्यार्यतया सोमलितानां पापः । 'किंचा (९)पमपर: संस्कार्पत्तपो दोप:--'पुरोराशेन किमाणा'(१०)ऽभूषो ' निर्यवाद प्रधानभृतः । सोपलि तु'(११) मधानं 'सस्तुर्वाण'(१२)अमृयो 'गुणभूतः। न पंरप कर्मणो गुणत्वमापापे युक्ते (१३) नेपप संस्कारसम्मेस्त्रमा (1-१३) १० टो०० २६ ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS Edited by GOPINATH KAVIRAJ, MA No 1-The Kirinavali Bhaskart a Commentary on Udayava's Kırana ili, Drayza section, by Padmanabha Misra Id will Introduction and Index by Gopinath Kaviraj M A. Rs 1-19 No 2--The Advaita Cluntamani, by Ranguji Bhatt, Ed with Introduction etc by Narayana Sastu histo Sahityacharya Rs 1-12 No 3--The Vedanta halpalatıka by Madhusudana Sarasvati Edited with Introduction etc by Limajna Pandeya Vya karupacharya Rs 1-12 No 4-Tho Kusumanjalı Bodhanı, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya Kusumanjali, by Varadaraja Ed with Introduction ete by Gopinath Kaviraj, JI A, Rs 3-0 No 5-The Rasasara a Commentrayon Udayana's Kıradavalı, Guna Section by Blatta Vadındra ed with Introduction etc by Gopinath Kaviraj M A Rs 1-3 No 6--(Part I)-Tho Bhavana Vrela by Mandana Mafra, with a Com mentary by Bhatta Umbeka Ed with Introduction etc by D X Ganganatha Jha, Dl. A, D Litt R0-12 No 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs 0-12 No 7-(Part I)-The Yoginihrdaya dipiki, by Amrtånanda Natha, being a Commentary on Yoginihțdaga, part Vamakasrara Tantra Ed with Introduction etc by Goploath Kaviraj, M A. Ils. 1-8 No 7-( Part II) Ditto Ditto Rs 1-4 No 8--1 he hävyadakını, by Gangananda Kavindra 1.d with Introduction etc by Jaganatha Sastri Hoshing Salutyopadhyaya Rs 0-10 ·No 9--(Part I)-T29 Bhakti Chandrika, a Commentary on Sandilya's Bhal tasutras, by Narajada l'irtha Ed with a PrefatoryNote by Gopinath hayıra), M A Rs 0-15 No 10-(Part I)-The Siddhantaritna, by Baladera Vidyabhusana Id witba Prefatory Note by Gopinath Kavira) VA ks 1-2 No 10-(Part II)--Do Do Rs 9-12 No 11-The Sri Vidya Ratna Satras, by Gandapáda, with a Com montarg by Saakararanya Ed with Introduction etc by Narayana Sastri I histe Sahityacharya Ng 0-9 No 13-Tho Nas2pradipa, by Prabhakara Bhatta Ed with Introduction etc by Narayana Sastri Kbiste Sabityacharya Rs 1-2 No 13-The Siddhasıddhanta Supgraba by Lalabhadra Ed with Introdaction by Gopinath Kavira), DI A Rs 0-14 No 14-The Trivenika, by Aardbara Bhatta Id with Introduction by Datuhanálba Sarm. Såhitro podlaya, M. A, and Jagannatha Sastri Hoshing Såhitya pådhyaya Rs 0-14 No 15-(Part 1)-The Triporärahasya, (Inina Khada) Ed with a Prefatory Note by Gopinath savira) MA. Rs 0-14 No 15-( Part-II)-Do. Do R$ 24 No 15- Part III )--Do. Do Rs 3-0 No 16-The Kávya Tulisa by Chiran iva Bhatticharya Ed with Introdaction by Batokanatha Sarma Sahityopadhyaya, N A and Jagannatba Sastri Hosieg Sahityopadhyaya R1-2 No 17-The Nyifa Katika, by Deathe Japauta. & * Ilnetin by 2 a Gerganathn Jhe, MA, Ils 0-14 etc D Lite ·otc No 18-(Part 1)-Tho Gorahşa Sıddhanta Sangraha Ed with Profatory Yolo by Gopinath Kaviraj, JIA. Rs, 0-11 No 19-( Part I)-The Prakrita Prakasa by Pararuchi with tho Prikrito Sanjiva-! by Vasantarăji and tho Subndlint by Sadananda fa with Prefatory nolo etc by Batuh Nath Sarina, V A and Baladora Upidlyiya, M A R9 - No 19- Part II) Ditto Ditto Rs 2-13 No 19-( Part III) Introduction etc (In Preparation ) No 20-The Blansatattsavivela by Vifranatha Nyarapanchandra Bhattacharya Edited with Introduction by P Jagannatha Sastri Hoshin, Sility opadligaya, with a l'ureword hq Pandit Gopi Nath Kaviraja, M A Principal, Government Sapskrit College, Benaras Rs 012 No 31-( Part I) The Nyåga Siddhantı Mali by Jayaranja Nyaya Panchanana Bhatticharys, Edited with Introduction etc by Mangal Dera Såstri M A, D Phi] ( Oxon ), Librarian Govt Sanskrit Library, Sarasvatı Bhavada Denares Rs 1-2 No 21-Part-II) Ditto Ditto Ils 20 No 29-The Dharmapubandhi Slokachaturdaſı by Sri Seça hrspa with a Commentary by Rima Pandit Edited with Introduction etc by Narayana Sastri Khige Sahityacharyr, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana Benares No 23-Navaratrapradipo by Nanda Pandit Dharmadhikari Ed with Iutroduction etc by Valjanathn Sastri Varakale, Dharmasastra-Sastri Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Bonnres, with a l'oreword by P Gopinath Kauzaj, MA, Principal, Goveromeat Sanskrit College Bonares ·No 24-The Sri Bimatapıniyopanisad with the Commentary called Rima Kaszki in Purvatäpınt and Anandanidhi in Uttaratapıdt by Anandarana Ed with Introduction etc by Anantarama Såstri Votala Sahityopådhyāya, Post-Acharya Scholar, Gort Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Natha Kaviraj, M A. Principal, Government Sanskrit College, Benares Rs 3-12 No 25-The Sapındgakalpalatıha by Sudafivadeva alias Apadera with a commentary br Narário1 Dern Edited with Introduction etc by Jagannatha Sastri Hoſings, Bāhityopadhyira, Sarhols) Research Scholar, Gort Sanskrit College, Benares Rs 1-4 he Dirganhalekba Nätıkby Vibrapatha Desa Kau Edited with Introduction etc by Narayana Sastri Khesto Sihityacharya, Asst Libraria, Government Sinskrit Library, Benares I 1-0 No 27--The Vıdvachcharita Panchakam By Nariyana Sastri Kluste, Sahityacharyn, Assistant Librarian, Govt Sanskrit College, Library, Serkstatı Dhavana, Benrres Hath An Introduction by Gopinath Kaviraj, MA, Principah, Govt Sinskrit College, Benares No. 28-The Vruti Kos's by Jagannathn 8 astrı Houingi Sihitsopådhgaya, Inte Sudbolal Llesearch Suholar, Sanskrit Cullera, Benares With Foreword by Sol Gopinatha Karra), V. Principal, Cort Sanskrit College, Rewares R$ 4-0 No 29-The Writt dipika By Mauni & Krsna Bhatta ditmi with Introduction etc by It Cangudhizra Sastri Bharadtaja Er fatsey G»t Sunshrit Collaro Banares No.30--The Padårtha Vandanam By SH Ventdatir Liited with Introduction etc hy Fandit Goralı S'astri Nona 1 rofessor, Cimt Sanskrit Coʻleze Renares Na 31 (Part 1)-The Tantraratna bs Parths &irathe Juliette Esind by IV Dr Cangınatha Jlin, A, D Litt, Vlco-Chancellor, Allahabad University, Allahabade ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA SI UDIES: Edited by GOPINAMI LAYII AJ, MA Vol 1 (a) Studies in Hindu Law (1) its Evolution, by Ganganatha Jha (b) The View-point of Nyaya Vaišesiko Philosophy, by Gopi nath Kuvirny (c) Nirinavo Lâyr, by Gopivath Taviraj Rs 1-12 Vol II (a) Paraſurama Misra blias Vámi Rasila Raya, by Gopinath Kaviraj (b) Inder to Sabara : Bhasya, bg the lato Col G A Jacob (c) Studies in Hindu Lay (2) —its sources by Ganganath Jha (d) A New Bhakti Sutra, by Gopinath Kaviruj (c) Tho Systen of Chakras according to Goraksa batha, by Gopinath Kaviraj (1) Theism in Ancient India by Gopinath Kaviraj (8) Hindu Pootics, by Batuka patha Sarma (h) A Seventeenth Century Astrolabe by Padmakara Dvivedi (1) Some aspects of Vira Saiva Philosophy by Gopinath Kaviraj (1) Nyaya Kusumanjah (English Translation }; by Gopinath Kaviraj (k) The Definition of Poetry, by Narayana Sastrı Kbiste (1) Sondala Upadhyaya, by Gopinath haviraj Rs 5 Vol III- (a) Index to Subara's Bhasya by the late Col G A Jacob (b) Studies in Flindu Law (3) fudicial Procedure by Ganga- Datha Jha (c) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj (d) History and Bibliography of Nyaya Vaidesika Literature, by Gopinath Kaviraj 95 ·Vol IV (a) Studies in Hinda Law (4) Judicial Procedure by Ganga natha Jha (b) History and Bibliography of Nyaya 1 aišoska Literature, by Gopinath Kavira) (c) Analysis of the Contents of the Rgveda-Pratifakhya, by Kangala Dova Sastri (d) Nárågana s Gabıta komadi, by Padmakara Drivedi (0) Food and Drink in the Ramayanic Ago, by Manmatha natha Roy (t) Sukarywvida Causalıty 11 Sankhz a, by Gopjpath Kaviraj (s) Discipline by Consequences, by G L Siphı (h) History of the origin and expansion of the Arjans by AC Ganguly (1) Panishments in Ancient Indian Schools by G L Sinha Rs 5 Vol V- (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India by AC Ganguly (b) A Satrap Cola, by Shyaalal Vehr (c) An Ltimato of the Civilisation of the Vanaras as depicted 111 the Ramayaon, by Manmatla natha lloy (d) A Comparison of the Contents of tho Rgveda Vajasaneya Tait tiriga & Atharrzreda Prátisakhpas by datgala Deva Sastri (6) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by GI Sinha (1) History and Bibliography of Nyaya Vats e$ika Literature, by Gopirat! Kavita (g) A Descriptive Indor to the names in the Ramayana by Kagmatha nåth Rof (h) Notos and Queries, (1) Virgin Worslus, by Gopinath Kaviraj R5 Y VI- (a) Inder to Sabara's Blåsyx by the late Col G A Jacob (b) Some Aspects of the History and Doctrinos of the Nathas, by Gopinath Kaviraj (c) An Index etc the Ramayana by Jannathn natha Rose (d) Studies in flundu Inw by J1 J (anganatha Jh. (e) The massa manuscripts in the cost Sanskrit Library (Bontras) by Gopinaths havira) {f} Notes and Queries, by Gopinatha Kariraj ·Tol VII (0) Bhamaba and his Kavgalankara, by Butukanatha Sarma and Baladera Upadhyaya (b) Somo variats in the readıogs of the l aus esika Sutras, by Gopinatha Kaviraj (c) History and Bibliography of Nyåra Vais esika Literature, by Gopinatha kaviraj (d) An attempt to arme at the Carrect meaning of some obscure Pedic words by Sıtarım Joshi (0) A comparison of the contents of the Rig Veda ajasaneya, Taittırıya, and Athana Veda (Chaturadhyayıha , Pratis akhyas by Mangal Deva Shastri (f, An Index to the Ramayana by Danmatbr Nath Roy (8) An Indes to Sabara s Bhasya, by the late Cul J A Jacob (h) Gleanings from the Tantrus, by Gopipatha havilaj (1 The date of Madhusudan. Saraswatı, by Gopinath kaviraj (3) Descriptive potes on Sinshrit Manuscripts by Gopinatha Kaviraj k) A note on the meaning of the term of Purardha, by Umes a Mis ra Yul VIII (In Progress ) To be had of The Superintendent Government Press, U. P. Allahabad ·31分 {}};

·ilt)
PUIX ELS OL.LLS
SARASWATI BHATANA TEXTS
wys. CI
(PUNTI)
0208
ΤΗΓΑ
TANTRARATNAM
(PARII)
GOVER\MEST SISSKRIC LIBRARY
* W10TIT