·भूमिका। ब्रह्मदेवः । (१०१४) आसीञ्चन्द्रदेवतनयो माथुरो ब्राह्मणोऽयम् । एनेनाऽs, शऋदिमिते १०१४ शके करणप्रकाशनामकं करणं । अत्र मध्यमाधिकारः । तिथ्यधिकार । सप्टाधिकारः । त्रिम चन्द्रग्रहणाधिकारः । सूर्यग्रहणाधिकारः । उदयास्ताधिन त्यधिकारः । ग्रहयुत्यधिकारः । इति नवाधिकाराः। सन्ति २२५ श्लोकै.। रोम् ॥१॥ माध्व* मतीया एतत्करणानुसारेणागवति पितृपर परिपूर्णकामम् । स्वाकुर्वन्ति । ब्रह्मदेवस्यान्या कृतिरस्मा मनोहरतन शिरसा नमामि ॥ १ ॥ तीर दुर्मिलं लिखितपुस्तक शुद्धं म तदा तैर्मानिता निमुध माप्मतीयसिद्धाः । सरस्वतीभवने वर्तते । तस्मादेव पकारायायं सशोध्य मुद्रित नया मयेव सम्पूज्यते सुमनसा च मुदे सदैव ॥२॥ यद्यप्यय ग्रन्था । त्रिनयनो महादेव । अर्क. सूर्य.। ईज्यो गुरु । तथापि ग्रन्यस्य सती । शेष स्पष्टार्थम् ॥ १ ॥ लहोक्तसदृशमे दशो-२०१४ नितो रगि-१२ गुणश्चैधादिमासाधितो दुस-रहतो द्विराम-३२महितोऽयो भूपनन्दै-९१६द्धतः । नाशाम' योगी विटत शिलीमुसरस-६५ राप्ताधिमासैर्युतः .२४ HRA सतिथिविधा कररस-६२ युक्तस्ततोग्यः कृतः॥२॥ साटम । क्षेत्री पनि । आर्यभटमते युगमोरमासा = ११८४ ० ० ० ० । शङ्करवा ·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । अथ सुधाकरद्विवेदिकृतसद्वासनासहितः करणप्रकाशः प्रारभ्यते ॥ घलाऽच्युतत्रिनयनाऽकंशशाङ्कभाम- सौम्येज्यशुक्रशनिवागधिपागणेशान् । नत्वाऽहमार्यभरशास्त्रसम करोमि श्रीब्रह्मदेवगणक. करणप्रकाशम् ॥१॥ सत्यव्रत सततमात्मजनाभिराम सीतापति पितृपर परिपूर्णकामम् । साकेतकेतनमहस्करवशगामिराम मनोहरतनु शिरसा नमामि ॥१॥ श्रीब्रह्मदेवकृतिस्त्र कृतिप्रसिद्धा तेर्मानिता विबुध माध्वमतीयसिद्धाः । ये साऽथ सत्सुगमनासनया मयैव सम्पूज्यते सुमनसा च मुदे सदैव ॥२॥ अच्युतो विष्णु । त्रिनयनो महादेव । अर्क सूर्य । ईज्यो गुरु । चाधिपा सरस्वती । शेष स्पष्टार्थम् ॥ १॥ शाक शक्रदशो-२०१४ नितो रवि-१२ गुणश्चैत्रादिमासान्वितो हिष्ठो दस-रहतो द्विराम-३२सहितोऽधो भूपनन्दै-९१६त.। लन्धोनो विहत शिलीमुखरसै-६५ राप्ताऽधिमासैर्युतः खत्रिनः सतिधिधिा कररसै-६२ र्युक्तस्ततोऽध कृतः ॥२॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्ति । आर्यभटमते युगसौरमासा -५१८४०००० ।

·२ करणप्रकाशे। युगाधिमासाः = १५९३३३६ । अनुपतिनकस्मिन् सौरमासे वि. मासा.- ३१२७७८ ४१२०००० २१६०००० - १६.८९४६५ ६५४२१६०००० २ १६३८९४१५ ६५४४५२००० ६५४५३२०.. - ८६०५७ ५५२०.. .१५३४२ ४५२.००४२ ४३२००० ४५२००.४२ ९४३ । एते इष्टसौरमासगुणिता जाता इष्टाधिमासाः - इसीमा (२-२६) अत उपपन्नमधिमासा- नपनम् । द्विरामा ३२ द्विध्नेष्टसौरमासयोजनाहों ग्रन्यादिभवोऽधिमास- क्षेपस्तत्साधन तु अन्यान्ते विलोकनीयम् । ततः खत्रिन इत्यादि मुगमम् ॥ २॥ विलोचन-मालिखवेदभू-१४०३हृतः फलान्वितः सागरपर-४भिरुवृतः। फलामोनो भृगुवारपूर्वको भवत्ययं रव्युदयादहगण. ॥३॥ अन्यादौ भृगुवार आसीदतो भृगुवारादिवोऽहर्गणी नात. शेष सष्टार्थम् । अत्रोपपतिः । आर्यभटमते युगचान्द्राहा-१६०३००००००। क्षयाहा=२५०८२५८० । अनुपातेनैकस्मिन् चान्द्राहे क्षपदिनमा- . २५.२५८. --- २६ ·मध्यमाधिकारः। ६६८८६८८ - ४१८०४३४६४ ६५४२६७२६६६८ - ४१८०४३४१६ ६४४६६७९१६७ ६४१ - ९५२१४२ ६६७९१६७ - (Aart))। 4 अनुपातेनेष्टंचान्द्राहसंबन्धिक्षपाहा: इचा(१+ya) सेपरेपपत्तिर्य- न्यान्तेऽस्ति । अत उपपन्नं सयाहानपनम् ॥ ३ ॥ दन-२नो धुगणोकविश्व-१३६ विहृतो लब्धोनितोऽहां गणों- ऽशाधाः सूर्यसितेन्दुजा गुरुकुजाऽऽर्कीणां चलोच्च भवेत् । नन्दाऐपुतिथीन्दुभिर्दिनगणादाप्तांऽशकचोनितो भागाः खाग्नि-३० हृता गृहा दिनकर-१२ भक्तागृहाः पर्यया ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटमतेम रविभगणाः= ४३२००००। युगकुदिनानि = १५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागा- त्मिका गतिः =१३२००००४१२४३०-१२००००४१२४३०.३०४२५ १६७७९१७५०० १५७७९१७५००-१०.४२५ -२०७३६० २१.१८९ २१०३८९ - परन्तु शन-६५+२+२ तत आसन्नमानानि, या का आचार्येणेदं, । गृहीतम् । ततः २ २ 1०७१ २१०३८९ २२०१८९ २०३८-10-2+३०२९४२३९-२४२१०१८९ २९०५८९४१५९ ·करणप्रकाशे। २१२४१००१ २भह २ १५१ "२१२४१०७१ र स्वल्पान्तरात् । (१) समीकरणेऽस्पोत्यापनेन भागादिका गतिः =१- इपमहर्गणगुणा नाता भागाद्या रविबुधशुक्राः -अह- एत एव शनिनीवभूभुवां चलोच्चमित्युपपन्नमानयनम् । शेपं गृहादिकरणं चौतिसुगममिति ॥४॥ अहां गणो गुण-३हतो नगचन्द्र-१७भक्तो लम्धान्यितो गुणशशाङ्क-१३ हतो दिनोधः । चन्द्रोंशकादिरिषुभूगुणनाग-८३१५भक्ता- दशादिलम्धरहितो भवति घुर्धन्दात् ॥ ५॥ आर्यभटमतेन चन्द्रयुगभगणाः=५७७५३३३६ । युगसावनदिव- साः-१५७७९१७५०० । लल्लमतेन २५० सौरवर्षेषु -३५७७९७५००x२५०=१५७७११७५४२५-५२१९०२५४५ ४५२० २८८ सावनदिवसेषु २५ कला ऋणं बीजम् । ततोऽनुपातेनेकस्मिन् दिने भा. गादिका गतिः-१७७५३५३६४१२x.. १५००९१०५.. ५७०५३६४१२४१-६-५७७५३३५६४६.३५२.५ २६२१८२५ २६२१८६२५ =RRY | एकस्मिन् दिने भागात्मकमणं बीनम्-२८४४२५ १०२५४५४. । उभयोः संस्कारेण भागात्मिका वास्तवा गतिः BY- ·मध्यमाधिकारः। १३+ २६२९८६२६ २२९७२.....(१) परन्तु ४६३७८११ २६२९८६२५ २ ५१०२८ १५२८०२१ तत आसन्नमानानि २४० घt.... आचार्यणेदं ३ गृहीतम् । (१) समीकरणेऽस्योत्थाप- मेन वास्तवा भागादिका गतिः-१३+ - २६३९८३३६ ९२६२०३५० = १३+8-(-३५)-पापा १३-३३६x57- पप 3D ३+ १७ ५२५९७२५०४१७ १. ८१४१५३२५० =१३ + 3- स्वल्पान्तरात् । इयमहर्गणगुणा जातो भागादिको विधुः हा 15 १३म+ १७ । अत उपपन्नम् ॥५॥ श्र अहां चयो दश-१० गुणः स्वसरामदन-२३० मागोनितो नयशशाइ-१९ हतो लवादिः । क्षोणीसुतो दिनगणात खगजाऽम्रभूपै-१६०८० भक्तादवाप्तकलिकादिफलोनितः स्यात् ॥६॥ आर्यभटमतेन कुनयुगभगणाः= २२९६८२४ । युगसावनदिवसाः = १५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागामिका गतिः २२१६४२५४१२४३०:६० १३७८०९४४ १५७७९१७०००:६. २६२९८६२५ 2 ·करणप्रकाशे। SAB १० अत आसन्नमानानि ३.१६ आचार्येणेदं । +३३६३१ गृहीतम् । ततो भागात्मिका गतिः-१९ एRRRR=२(१०-WATER) अथास्या-१६३६ पि विततभिन्ननासन्नमानानि विधाय तेषामिदं =१: गृहीत्वा भागात्मिका दिनगतिः २{१० -(i- +Ke) २११३३९८२ सxax२२९२९ अत्रभागात्मकंगतेःप्रथमखण्डमि- द-१(१०-88) महर्गणगुणं नातं भागादिकलम् (१०.भ एतेन पूर्वार्द्धमुपपन्नम्।अप गतेर्द्धितीयखण्डं भागात्मकं पष्टिगुणं नातं कला- ३१२५९०४. त्मकम् = १९४२३२६१९४२१४९२५९०३६. लल्लमतेन २५० ५२५१०२५४९ सावनदिवसेषु ४८ कलाभोमस्य धनं बीजम् । अनुपा- तेनैकस्मिन् दिने धनं बीमम् =६२६१०३६५६ । पूर्वस्थितक्षयकलात्मकगति- खण्डसंस्कारेण भातमेकस्मिन् दिने गते. कलात्मकं वास्तवं द्वितीयखण्डम् ४८४२४८ १३२५१०४३२० ९४२१४५२५१०२५० =१२(५४३४४११४२१-१९२५१०४५ एन२१९९२५ । स्वल्पान्तरान् । आवायेंणेदं - गृहीतम् । इदमहर्गणगुणं नातं कलात्मकं द्वितीयखण्डफलम् - अन उपपन्नं मर्वम् ॥६॥ • १९२५९०४१२. %3- वर्षेषु वा २८८ ५२५९०२५४५ %3D १५)xxx५२६९०२५ a४०२ -- ·- मध्यमाधिकारः। रुद्रा-११तो दिनगणो नवरद-११६भक्तो लब्धाऽधिको युग-ठहतो घुगणो शशीघ्रम् । शदिकं गुणगजाद्रिनवेन्दु-१९७८३भक्ता- दहां चलाद्भवति लन्धलयादिकोनम् ॥७॥ आर्यभटमतेन बुधशीघ्रयुगभगणाः=१७९३७०२० । युगसावनदिव- साः=१५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः १७९३७०२०४१२४१-२१५२४४२५४+ (१) १५७१११७५००-३०० ५२५१७२५ ५२५९०२५ ... अथ १८५५२४ ५२५९६२५ तत आसनमानानि ८०२९ प....आचार्येणास्प ६४ द्विगुणलवहरयोरस्य लयहरी निक्षिप्येदं गृहीतम् । ततो भागात्मिका गतिः४+१-११ ११ ११९ १८५५२४ - बुधोच्चस्य २५० वर्षेषु वा ५२५९०२९४७ सावनदिनेषु ७ भागाधनं बीजम् । अनुपात कस्मिन् दिने धनं नीनम-२४२८८ । एतत्संस्कारेण जाता ५२५९७२४५ वास्तवा भागात्मिका गति'=४+११-७१६१९ ७४२८८ १२९ १९९४५२५१७२५ ' ५२५९७२५४५ ७४२८८४११९ =४ ११९४५२५५७२५४५ ११९४५४५२५९७२५ + -७१६१९४९ + =४+२१-२५३वाद +४+१ र स्वल्पान्तरात् । इयमहर्गणगुणा जातं भागादि बुध- चलम् =४अ+११/- २१२ टा.। अत उपपन्नं सर्वम् ।। ७ ॥ श ·करणप्रकारो। अहर्गणोऽधः कुयुगाऽग्नि-३४१ भाजितः फलोनितः सूर्य-१२ हतोंऽशपूर्वकः । गुरुभयद्गोऽग्निखसागरर्तु-६४०३६ भि- दिवागणादाप्तकलादिवर्जितः ॥८॥ "आर्यभटमतेन युगगुरुभगणाः ३६४२२४ । युगसाक्नदिवसाः = १५७७९१७५०० । अनुपतिनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः ३६४२२४४१२४५०-६०२४-३+ =-(प)=12 (२६२९८४२१-२६२२४१२८) X२२९ =(१-५) १६५३४४ % 3D १५७७१२७५००० २६२९८१२५ ४९. %3- = (१-+NT-इश्क) २६२१४२५-३५४४९१) ३४५४२६२१८६२५ (१-8+ = (१-87)+ २६२९५२५-२६४०११४४ २४१४२६२१८१२५ - . १५९४८ =(१-र)+ xxसन प्रथमखण्डमिदं (१-0) भागात्मकमहर्गणगुणं जातं भागादि फलम् = (अ-1) एतेन पूर्वार्दमुपपन्नम् । गतेर्दितीयखण्डं पष्टि- गुणं नातं कलात्मकम् SuvcXE**** २२४३१४१२५inx५२५१०२५ अथ लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा सावनदिनेषु ४० कला ५३५१०३५४५ कर्ण बोनम् । अनुपान कस्मिन् दिने बीनम् -पवाद एतत् सं. ४७४२८८ ·1a. Yox:04 - घर मध्यमाधिकार स्कारेण जातं गते. कलात्मकं द्वितीयखण्डं वास्ताम् -२५२७३६ १९५१४४४५-४१X9X२८८ १९७५७४०-४६१५७१६ ३४१४५४५२५२०२५ ३४२४ २५९७२५ पर स्वल्पान्तरात् । इदमहगणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डफलम् = ६४ार एतेनोत्तराईमुपपन्नमिति सर्व चतुरस्त्रम् ॥ ८॥ व्योमानचन्द्र-१०० गुणितो घुगणो विधासी शैलानचन्द्र-१०७ विहतः सफलोऽग्निपड्मिः ६३६ भकोंऽशकादि सितशीममहर्गणाभू- खाग्न्यप्टपटक-१८३०१ विहृताच फलांशफोनम् ॥६॥ आर्यभटमतेन शुक्रशीघूमगणाः=७०२२३८८ । युगसावनदिनानि =१५७७९१७५०० । अनुपातेने कस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः - ७०२२३८८४१२४३०+६०-४२११४३२८ १५०७९१७५००-६० २६२९८६२५ १०० १०० १०० % 3-~- ६५ ५२१३१०२८ २६२९८६२९ - २६२९८६२५००-६३४५२९३४३२८ ६३४२६२९८६२५ - २६२९८६२५००-२६५४४६२६६४ ६३४२६२९८६२५ (१००.१२४६३६) (१००+388-3+३५३९४६३५-६३(१००+83 २०७२३२६८६२६) -६(१००+is+axe७२६२९८६२५ =६३(१०० ++xx२३२९८६२५ २६१६७२ शुक्रशीघ्रस्य लल्लमतेन २५० वपु वा ५२५९७२५४५ सावनदिने २८८ ११३ कला ऋणात्मकं बीजम् । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मकमृणं b ·करणप्रकाशे। २१४१५३ बीनम् -२०२x२x२२५२७२५४९४५ । एतत्संस्कारेण वास्तवा मागात्मिका गति.-11(१००+sex०७४२२८६२५ २६१६७३ २१४१५३ २६१६०२४५-०४१0७४२४४१५१ ५२५९७२५४९ ००+VASX२३२२८६२५४५ BX00४२४४१५-२६१६७२४५ (१००+3.3)- 0x200४२६२१८६२९४५ -३(१००+B) २०५०।२८-३६१००+108) पवईद-१००१) स्वलान्तराद । इप- महर्गणगुणा मातमंशादि शुक्रशीघोच्चम्-१(१०० असारदाना अत उपपन्नं शुक्रशीघ्रोच्चानयनम् । अत्र भागात्मकगतेरस्या ११४३३६ विततभिन्नत आसनमानानामेपा-३, ३,३३.६.....मस्य ६ द्वादशगुण- लवहरपोरस्य लवहरो निक्षिप्यासन्नमान-समेतद्भवति तत्राचार्येणे-१०० तगृहीत्वानयनं अथितमिति ध्येयम् ॥९॥ दिवागणोधः सखराम-३०० भाजितः फलाधिका वाग्नि-३० हृतोऽर्कनन्दनः। लपादिरटागनवाग-१९६८ भाजितात् कलादिहीना दिनसञ्चयाङ्ग्वेद ॥२०॥ आर्यभटमतेन शनियुगभगणाः १४६५६४ । युगसावनदिनानि =१५७७९१७५०० । अनुपातनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः =११४४४१२४१- RE-10 PNAR-२२१८२५(१+शाप) ·मध्यमाधिकार। +-) =(१+ २६२१८५२९ २१८१८०० २००४२६२९८०६२९ १०x२६२१२५ --(१+100-100४२६२९८६२५ जातं कलात्मकम्-०.०४९२५१०२५ L - - ९००.४५२५९०२५ अत्र प्रयमखण्डमिद-(१+166) महर्गणगुणं जातं भागादिकं फलप (a+T.) एतेन पूर्वार्दमुपपन्नम् । गतेर्दितीय खण्डं पष्टिगुणं २६०२५४६० २८६०२५ ५२५९०२५३.४५२५१०२५ १९४४१ । लल्लमतेन २५० वर्षेषु वा ५२५९०२९४५ सावनदिनेषु ६४५२५९०२५ ૨૮૮ २० कला धनं बीजम् । अनुपात कस्मिन् दिने बानम् POX२८८ ५२५९०२५४६ एतत्संस्कारेण जातं वास्तवं कलात्मकं गतेर्दितीयखण्डम् : २०४२८८ ५२५९७२५४५ २१४४३ १४२८८ -६x४४२८८ ६४५२५९७२५ ५२५९०२५ ६४५२५९७२५ ६४५२५९०३५ २५९०२९ इइप२३८०र स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं कलात्मकं द्वितीयखण्डनं फलम् एतेनोत्तरार्द्धमुपपद्यत इति सर्व निरवद्यम् ॥१०॥ द्विधा धुवृन्दः खयुगान्धि-४४० भाजितः फलान्वितो नन्द-९ हतो लवादिकम् । फलं विधूश्च सफलं प्रजायते सप्ताएशैलादिहतादहर्गणात् ॥ आर्यभटमतेन विधूच्चंयुगमगणा=४८८२१९ । युगसावनदिनानि =१५७७९१७५०० । अनुपातेनैकस्मिन् दिने भागात्मिका गतिः -१८८२१९x१२X10--8. १५७७९१७५००-६० -- प . - ·करणप्रकाशे। २१२९३९४४९-२६२१८६२५ 32+ ९४२६२९८६२५ ९४२६२९८६२५ %D8(१+१५३%=(a+r-m५८) -२६२९८६२५) ४४०४२६२९८६२५ {{{+}\re- =(१+wx२३२२८६२२ २८८ ११४४२८९ ८)-(१+ris)+ ९x४.४५२५९०२५ मागात्मकं गते. प्रथमखण्डमिदं ३ (१+16) दिनगणगुणं जातं भागादि फलम् =(+.)। एतेन पूर्वार्डमुपपद्यते । मागात्मकं गतेर्द्वितीयखण्डमिदं पष्टिगुणं जातं कलात्मकम् ९४४४०४५२५९०२५ ४७७९१२४६० १७७९६३ । लल्लमतेन २५० वर्षेया ९x४०४५२५९७२५१४२२४५२५९०२५ ५२५९७२५४५ सावनदिनेषु ११४ कला विधूच्चस्य क्षयं बीनम् । अनुपातेनेकस्मिन् दिने बीमम् । एतत्संस्कारेण नातं क- ५२५९०२५४५ २१४४२८९ रात्मक वास्तवं गर्दितीयखण्डम् । २४२२४५२५९७२९ ५२५९७२५४५. ४७०९६१४५--१४२२४१२४४२८४- २३८९१५-२१४६९९२ ३४२२४५४५२५९७२५ २०१५००१२५० १३१३४६३ पाट स्वल्पान्तरात् । इदमहर्गणगुणं जातं द्विती- यखण्डभव कलात्मकं फलम् = जल। एतेनोत्तराईमुपपद्यत इति सर्व निरवद्यम् ॥११॥ हर्गणी नाग-दहतो विभक्तो रुपेषचन्द्रः १५१ फलमंशपूर्वम् । गजाधिषिश्वेषु-५१३४८हताहिनीघात सांशं भचक्रात पतितं तमः स्यात् ॥१२॥ . आर्यभटमतेन युगनन्द्रपातमगणा-२३२२२६ । युगसावनदिनानि

·मध्यमाधिकार ।
१३
=१५७७९१७५०० । अनुपातनेजस्मिन् दिने भागात्मिका गति
%
34
२३२२२६४१२४३०-६०.
१५७७९१७५००-६०
। अत आसन्नमानानि शापड
१८+
आचार्यणेद गृहीतम् । ततो
७७५६
१+१६३८६
जाता भागात्मिका गतिम् ३६३६३६३५ र
=+१३९३३९६४१९९-४४२६२९८६२५
१५१४२६२९८६२५
g+३२०३९६७९६ --२२०३८९०००
१५१४२६२९८६२५
C
७०५६
१९४२६२९८६२५
अथ लल्लमतेन राहुमध्ये २५० वर्षेषु या
५२५९७२५४५
२८८
सावनदिनेषु ९६ कला ऋण बीन तदेव पाते धन बोनम् ।
अनुपातेनैकस्मिन् दिने पाते धन भागात्मक बीजमू
९६४२८८
१६४२४
१६४२४
२२५९७२५४५४६०-१२१९७२५४५२५-२६२९८६२५४५
उभयो सस्कारेण जाता वास्तवा भागात्मिका गति
९६४२४
नार२२९८६२५६४२६२९८६२९
999EX५+११४१६४२५ ३८७10+३०९०१
वरिप१८०५
१५४४५४२६२९८६२५
पटापट स्वल्पान्तरात् ।
इयमहर्गणगुणा जात भागात्मक पातमानम् =
पिट । इद मच.
झातू पतित तमोमान भवतीत्युपपन्न सर्वम् । तमो राहरिति ॥ १२ ॥

·करणप्रकाशे ।।
.
रुद्रा११भूपतयो१६रदा३श्नगशरा५७भाना भवा-१९स्तारका२७
व्योमाक्षीणि२०नखार०विधौ हुतमुजोइविश्वे१३सदस्साररसाद
भूपुत्त्रे, तुरगायुगानिध्कुगुणाः३१सूर्या१खुधोथे सदा
पड्-दसौररससायफामुनियमाःश्वेप्या गुरौ मादयः ॥१३॥
आशा १० भवा ११ वसुहशो-२८ अष्टयमाः-२८ सितोचे
रामा ३ यमौ २ कृतभुवो-१४ ऽग्निशो-२३ सूनी ।
रूपं १ शरा ५ नवयुगानि ४६ नृपा १६ विधूचे
पाते शशी १ हुतभुज-३ स्तुरगेन्दवो-१७ की. १२ ॥१४॥
अन्यादौ ये ग्रहास्त एव क्षेपाः पठिताः । ते च माद्या रव्यादीनामेते
र १११६ । ३२ । ५७ ॥ ११॥ २७ ॥ २०॥२०॥
मं । १३ । २० । ६॥ बु= ७ । ४ । ३१११२०॥ -
= ६।२ । १६ । २७ ॥ शु= १०1११ । २८॥२८॥
श-३२११२३॥ रा=११३१७॥१२॥ च. उ.-११९१४९।१६ ॥
१०१४ शके चैत्र शुक्लप्रतिपदि भृगौ रव्युदये मादीन् रव्यादीनार्यभट-
मतानुसारेण प्रसाध्य तत्र
'शाके नखाब्धि-४२० रहिते शशिनोऽक्षदले
स्तत्तुगत. रुतशिव-१४४ स्तमस. पडकैः ९६ ।
शैलाधिभिः ४७ मुरगुरोगणिते सितोचात्
शोध्यं त्रिपञ्चकु-१५३ हतेऽभ्रशराक्षि २५० मक्ते ॥
स्तम्बरमाम्बुधि-४८ हते क्षितिनन्दनस्य
सूर्यात्मनस्य गुणितेऽम्बरलोचने-२० श्च ।
च्योमाक्षिवेद-४२० निहते विदधीत लब्धं
शीतांशुसूनुचलतुङ्गकलाम वृद्धिम् ॥'
इत्यादिना लमतेन बीनानि संस्लन्त्य माद्या रव्यादिक्षेपाः पठिताः ।
तदानयनं न अन्यान्ते विलोकनीयम् ॥१४॥

·मध्यमाधिकारः। सूर्याद्भक्तिकलाः क्रमानवशराः ५९ खाङ्कादयो ७९० भूगुणा ३१ याणाम्भोधियमाः२४५ शरा५रसनगा६६ दस्रो २ रसा ६ वह्नयः३॥ नागा. सायकवह्नयो ३५ रसयमा २६ दन्ता ३२ नमः ० कुजराः पूर्ण रूपयुगानि ४१ रूपशशिनः ११ प्रोक्ता विलिप्ता इमाः ॥१५॥ स्पष्टार्थम् । सूर्यादीनां मध्यमाः कलाद्या गतयश्चेमाः । र= ५९८॥=७९०1३५॥३१॥२६॥ बु=२४५/३२।। बृ=५०॥शु=९६॥ ८॥श%D२/०॥रा=३/११॥चं. उ.-६।४१॥ आर्यभटानुसारेण महीमितादहर्गणात् कलादीन् महान् प्रसाध्य मुक्तयः पठिता इत्यत्र वासना प्रसिद्धैव ॥१५॥ अवन्तिकादक्षिणसौम्यरेखा प्रदेशतः पश्चिमपूर्वदेश । भुक्तयध्वघातात खगजे-८०विभक्ताः फल विलिप्ताः स्वमृणं ग्रहेषु॥१६॥ इति श्रीकरणप्रकाशे मध्यमाधिकारः । स्पष्टार्यम् । अत्रोपपत्तिः । स्वष्टभूपरिधिना गतिकलास्तदा देशान्तरयोननेः किम् । लब्या देशान्तरकलाः पष्टिगुणा विकला जाताः भक्तियोx६० -1 अत्र स्थूलतया सर्वदेशेषु स्पष्टभूपरिधिः ४८०० कल्पितः । ततो जाता देशान्तरविकला मुक्ति देयोX• = मुक्तिदेव्यो । अत उपपन्नम् । श्रीमत्रूपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदेतो मध्यगतो तु हेतुः स्पष्टभूप ४८०० ८० इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां मध्यमाधिकारः समाप्तः।

·करणप्रकाशे।
अथ स्पष्टाधिकारः।
.
रूपानयो नवयमाःशरलोचनानि नन्देन्दवो दिनकराः श्रुतयःक्रमेण।
ज्यान्यिमूनि वसुशैललवा इनोञ्च खेदं मृदुश्वरहितं मृदुकेन्द्रमाहुः ॥१॥
ज्यार्धानि ३१।२९।२५।१९।१२।४ सूर्यमन्दोघांशाः ७०।
सार्थम् ।
अनोपपत्तिः । पञ्चदशपञ्चदशमागानां सार्कमितव्यासा ज्योत्पत्तिवि.
धिना जीवाः प्रसाध्य ता अधोऽधो विशोध्य वृत्तपादे रूपानयो नवयमा
इत्यादि ज्या नि पद् पठितानि । आर्यभटेन मन्दोच्चस्यात्यल्पगतित्वात
रविमन्दोच्चमागा ये वसुनगमिताः पठितास्त एव स्वल्यान्तरात् सुस्थिराएवा-
चार्येणापि पठिता इति सर्व स्फुटमेव सिद्धान्तविदामिति ॥ १ ॥
केन्द्र त्रिमादनधिके सति दोस्तदेव
‘राशिवयात् समधिके पतिते भपदात् ।
पड्भोनिते, पडधिके रहिते भचका-
मन्दाधिके भवति याहुरिहायशेषम् ॥२॥
साष्टार्थम् ।
अनोपपत्तिः । अयुग्मे पदे यातमप्यं तु युग्म-इत्यादि भास्करविधिना
स्फुटवेति ॥ २॥
भागीकृते तत्र शरेन्दु-१५ भक्त
भुकज्यका संगुणितेऽवशेपे।
भोग्यज्यया याणशशाङ्क-१५ भक्के
भुक्तज्यका योगयुते भुजण्या ॥३॥
सष्टार्थम् ।
ज्याभ्यः पवितेम्पश्चारतो ज्यानयनमनुपातेन सष्टमिति वासना
सिद्धान्तविदा विदितव कि लेखप्रयासेनेति ॥३॥

·१७ स्पधाधिकारः। ज्यां विशोध्य शरचन्द्र-१५ ताडिते भोग्यखण्डविहृतेऽवशेपके। शुद्धखण्डपरिमाणसगुणे- र्वाणशीतकिरणैर्युते धनुः ॥ ४॥ सष्टार्थम् । ज्यासाधनवपरीत्येनास्य वासना प्रकटेवेति ॥ ४॥ दोा रखेः शत-१०० गुणा गुणनन्द-२३ भक्ता चन्द्रस्य पञ्च ५-गुणिता द्वि-रहता फलं स्यात् । लिप्सादि तेन रहितौ सहितौ रवीन्दू केन्द्र क्रमात क्रियतुलादिगते स्फुटौ स्तः ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आर्यभटानुसारलल्लमतेन यद्यपि रविमन्दपरिधिभा- गाः १३३ । तथाप्याचार्येण ते भागाः १३३% एते गृहीता. । त- तोऽनुपातो यदि भांशैः सूर्यकेन्द्रज्या तदा रविमन्दपरिधिभागैः किम् । लब्धं मृदुभुनफलम् ४० ज्याके । प्रथमज्यार्धानुपांततो भुनफलस्य मा- ५. ज्या४१५४६० गादिचापं पष्टिगुण जाता रविमन्दफलकलाः- ३६०४३४१ । एवं चन्द्रस्यै मन्दपरिधिभागान् ३१ प्रकल्प्य तन्म- न्दफलकला: 3 ३१ ज्याकेx१५४६० ५ज्याके । अत उपपन्नं यथो- ३१४३६० कम् । धनर्णवासना चातिसुगमा । आर्यभटमतेन चन्द्रमन्दपरिधिमा- गाः%3D३१३ एते सन्ति ॥ ५॥ भोग्यज्यका शफ-१४ हृता सरांशो- भवा-११ हता पाण-५ हृता हिमांशोः। फलोनयुक्ते मृगकर्कटाये केन्द्र गती स्पष्टतरे भवेताम् ॥६॥ % 3D ३६०४३ २०० ज्याके २ c ·करणप्रकाशे। %3D ३६.. ५ भोग्यज्यका भोग्यखण्डं केन्द्रज्यासाधने । शेपं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्ति. । पञ्चदशभिरंशेवा नवशतकलाभिाँग्यखण्डं तदा रवि. केन्द्रगतिकलाभिरामिः १९ किम् । नातमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रज्ययोरन्तरम् ५९ भी । अस्मात् पूर्वप्रकारेण 'दोा रवेः शतगुणा गुणनन्दमक्ते'त्या- भी दिनाऽद्यतनश्वस्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् = ५९ भो ४१.- ९०.४१५ स्वल्पान्तरतः। एवं चन्द्रस्य केन्द्रगति = चमग-च उग-७९०३५-६। ४१७८३ । ५४ = ७८३४५६३। अद्यतनश्वस्तनकेन्द्र- ज्ययोरन्तरम् ७८३९ भो । चन्द्रस्य पञ्चगुणिता द्वितेत्यनेनाद्यतनश्व- १.४९०० ७८३१ भो स्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् = १८३९ भो ४५ १०x१०.X ७८३९मी-०२० :३९ भो स्वल्पान्तरतः । अत उपपन्नं गतिफलानयन- १६००-७२० म् । धनोपपत्तिः सिद्धान्तोक्या स्फुयेति ॥ ६ ॥ भुक्तिप्रहाणां रविदो फलनी सखागभूदन-२१६००ता फलं स्यात् । कलादिकं तद्रविवविधेयं सूर्यादिकेषु स्वमृणं प्रहेषु ॥ ७॥ रविदो फलं रविमन्दफलं कलात्मकं शेपं सष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आचार्यण रविमन्दकलासमा एव स्वल्पान्तरतो रविम- न्दफलोत्या असवः स्वीकृताः। ततो धुरात्रामुभिर्ग्रहमुक्तिस्तदा मास्वफ- लोत्यासुभिः किम् । लब्या भुनान्तरकला: । पूर्वमहर्गणो- त्या ग्रहामध्यमाकोंदये ते भुनान्तरसंस्कारेण स्पष्टानोदयकाले क्रियन्ते । 'मध्यमार्योदयात् प्राक् स्फुटार्कोदयःस्थाढणेतत्फले खे यतोऽनन्तर' मि- त्यादिभास्करोक्तन धनर्णवामना नातिसरला ॥७॥ मफ प्रग

·स्पष्टाधिकारः।
त्रिष्ठाक्षभा सङ्गुणिता खचन्द्र-१०
नांगै स्त्रिभि.सत्रिलवैः३।२० क्रमेण ।
अभीष्टदेश क्रियपूर्वकाणां
विनाडिकाः स्युश्चरखण्डकानाम ॥८॥
स्पष्टार्थम् ।
'दिङ्नागसत्र्यंशगुणर्विनिनी'त्यादिभास्करविधिना सुगमा वासनास्येति॥८॥
व्योमाद्रिवाणैः ५७० सहितोऽब्दसद्धो
भवन्ति पष्टया १० विद्वतोऽयनांशाः।
देया बुधैर्लग्नचरापमाना
सिद्ध ग्रहे दृग्वलनादिकेपु ॥६॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । ४५४ शके ह्याचार्यमतेनायनांशाभावः प्रत्यब्दमेका
कला गतिश्च तत अयनांशकला:-इश-४४४-इश-१०१४+१०१४
-४४४(इश-१०१४) (१०१४-४४४) अन्यारम्मतोऽन्द-
गणः+९७० । एताः पटिभक्ता जाता अयनमागाः 3
अत उपपन्नम् । इदमेवानयन ग्रहलायवे गणेशदेवज्ञेनापि निबद्धम् ॥९॥
भुजीकृतस्पटसहस्ररश्मर्भसंख्यया यश्चरखण्डकैक्यम् ।
तद्भोग्यसण्डांशवधात खरामै-३०राप्तेन युक्तं तु चराधकं स्यात् ॥१०॥
मन्दग+५७०
।
उपपत्तिश्च । परमभुनराशित्रयमध्ये त्रीणि चरखण्डानि । अतो मुग-
राशिसंख्यासमं चराधैक्यं कृतम् । शिल्लवैरेप्यखण्डं तदा भुनशेषांशैः
किम् । लब्धं शेषसम्बन्धि फलं पूर्वागतचरखण्डयोगे युक्तं जातं पलात्मकं
चरमित्युपपन्नम् ॥१०॥
द्विष्ठा युतीनाः शरशीतभास-१५ श्चरार्धनाडीभिरिह क्रमेण ।
विनाः प्रमाणं धुनिशोमवेत् तत् सौम्येऽन्यथा दक्षिणगोलगेऽर्के ॥११॥

·करणप्रकाशे। स्पष्टाधर्म । 'चरघटीसहिता रहिताः क्रमात् तिथिमिता चटिकाः खलु गोलयोरि'त्यादिभास्करविधिना स्फुटव वासना ॥११॥ तुलादिमेपादिभपदसंस्थे क्रमादग्रहे दक्षिणसौम्यगोली । कांदिपस्थितिभाजि याम्यं सौम्यायनं स्यान्मफायदिपढ़े ॥१२॥ स्पष्टार्थम् ॥१२॥ भुक्तिश्चराधेन हता विमक्ता स्वखारामः ३६०० कलिकादिलब्धम्। सूर्येऽस्तगे स्वं खचरे स्वजादावृणं तुलादावुदितेऽन्यथा स्यात् ॥१३॥ स्पष्टार्थम् । यदि पशिच्छतपलैर्ग्रहगतिस्तदा चरपलैः किम् । लब्धाश्चरसम्ब. न्धिकलाः । 'आदौ स्वदेशेऽथ निरक्षदेशे सूर्योदयो व्यस्तमतोऽस्तकाल' इत्यादिभास्करविधिना धनर्णोपपत्तिः स्फुटा ॥१३॥ अर्कोनशीतांशुकला विभक्ताः सदनरौले-७२० स्तिथयो गताः स्युः । फलं गौष्ये गगनाग-६० निने गत्यन्तरेणापहृते च नाड्यः॥१४॥ स्पष्टार्थम् । द्वादशभिरंशैर्ग सकरनगकलाभिः सूर्यचन्द्रविवरकलाभिरेका तिथिरिति प्रकटैव वासना । गत्यन्तरानुपातेन गतेप्यघटीसाधनं चातिसुगमम् ॥१४॥ कला प्रहस्याम्बरपूर्णनाग-८०० विभाजिता भानि हते गौप्ये । भुक्त्या दिनान्यशशाङ्कयोगे योगस्तथान्ये गतियोगमक्ते ॥१५॥ अहस्य कलाः खस्खगनैर्मक्का लब्धानि भानि गतानि नक्षत्राणि स्युः । शेषकला गतकलास्ता हरतः शुद्धा एप्यकलाः । ते गतेप्ये कले भुक्तया अहस्य गत्या हृते दिनानि गतेप्यानि भवन्ति । एवमर्कशशाइयोगकलाः खखगनता लब्धो न्योगो गतो भवति । शेपं गतकलास्ता हरान पतिता एध्यकलाः । एवं ये अन्ये गतेप्यकले ते रविचन्द्रगतियोगहते गतप्य- दिनानि भवन्तीत्यर्थः। ।

·स्पष्टाधिकारः।
२१
मक
%31
२१६००
अनोपपत्तिः । यदि चक्रकलाभिः सप्तविंशति नि तदा ग्रहकला-
.२७ प्रक
भिः किम् । लब्धानि गतभानिः - शेषं वर्तमानभस्य गत-
कलास्ताः खखगोम्यः शुद्धा एप्यकलाः । ततोऽनुपातो यदि ग्रह-
मुक्त्या एक दिनं तदा गतेप्यकलाभिः किम् । एवं लब्धानि गतेप्यदि-
नानि । अथार्कशशियोगरूपग्रहान्नक्षत्रवत् योगः साध्य इति । तत्र
गतेप्यकलातोऽर्कशशिगतियोगतो दिनानि पूर्ववदनुपातेन साध्यानीति
सर्व सुगममिति ॥१५॥
व्यर्केन्दुलिप्ताः खरसाग्नि३६०भकाः फलं विरूपं नग-भक्तशेषम् ।
माहुर्मुनीन्द्राः करणं यवाद्य तिथेरिवात्रापि भवन्ति नाड्यः ॥१६॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः। एकस्यां तिथौ करणद्वयं भवति । कृष्णपक्षभूतस्यो-
त्तरदलाचत्वारि स्थिरकरणानि भवन्ति । अतः पूर्वार्ध प्रतिपदः शुलपक्षे
चैकं स्थिरकरणम् । तदुत्तरदलतः सप्तचलकरणनां प्रवृत्तिः । तिथिभो-
गकलाः १२४६०=७२० । एतदर्ध करणभोगकलाः ३६० । अत
एतत्कलाभिरेकं करणं तदा व्यर्केन्दुलिप्ताभिः किम् । लब्धगतकरणेभ्यः
स्थिरकरणसख्यां रूपमिता विशोध्य चलकरणसङ्ख्यामिः सप्तमिताभ-
विरूपं फलं विभज्य शेष बवादितो गतकरणं ज्ञेयम् । रविचन्द्रगत्यन्तरव-
शतोऽत्रापि गतेप्यनायो भवन्तीति सर्व निरवद्यम् ॥१६॥
नीहारांशी परिलघुतनौ या तिथिभूतसंज्ञा
नूनं तस्यां भवति शकुनि म भागे द्वितीये ।
ये तिथ्यधैं तदनु भवतस्ते चतुष्पादनागे
किंस्तुमाख्यं प्रतिपदि दले प्राचि सन्तो वदन्ति ॥१७॥
नोहारांशौ चन्द्रे परिलवुतनो परिक्षीणशरीरे कृष्णपक्ष इत्यर्थः ।
शेपं स्पष्टार्थम् । शकुनिः । चतुष्पादः । नागः । किंस्तुभमिति चत्वारि
स्थिराणि करणानि सन्तीति ॥१७॥

·૨૨ करणप्रकाशे। सूर्येन्दुयोगे व्यतिपातवैधृती भार्धे भच गतियोगमाजिते । न्यूनाधिके गम्यगतं दिनादि पातः स्फुटःक्रान्तिलवैः समः स्यात् ॥१८॥ इति करणप्रकाशे तिथ्याघधिकारः ॥२॥ यदा रविचन्द्रयोः सायनयोर्योगो भपष्टुं चक्रं वा भवति तदासन्ने व्य- तिपातवैधृतो पाती भवत इति सर्व मास्करीयपाताधिकारतः स्फुटमिति।।१८।। श्रीमत्रूपालोस्तनपेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितो मादिविधौ तु हेतु ॥ 'इति फरणप्रकाशस्य सद्वासनायां तिथ्याद्यधिकारः समातः ॥२॥ . अथ पञ्चतारास्पष्टाधिकारः । नागेश्वरा११८दशयमा२१०गगनाप्टचन्द्राः १८० खादा रसानलयमा २३६ मृदुतुङ्गमागाः। शैघ्या गुणा मुमिनगा-७७ स्त्रिकृता ४३ द्विदनाः २२ पकुअरा ८६ दिनकरा-१२ श्च कुजादिकानाम् ॥ १॥ शेष्या गुणाः शीघ्रान्त्यफलज्या खामितव्यासदले भौमादीना- मेताः । भौ-७७ । बु=४३ । गु=२२ । शु-८६ | श-१२ । शेपं स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । मन्दोच्चानामत्यल्पगतित्वात् स्थिरांशा आचार्येण पठिता यथा लल्लन च स्वतन्त्रे “वस्वीशा दशबाहवोऽम्बरधृति. खाका रसन्यश्विनो मन्दांशा" इति पठिता । यद्यपि लल्लमतेन युग्मानपदीय- शीघ्रपरिधिभेदेन भिन्ना भिन्ना शीघ्रफलमागास्तथाप्यत्राचार्येण स्थूलतया स्थिरान् प्रकल्प्य खार्कव्यासदले पूर्वोक्का भौमादीनां शीघ्रान्स्यफलज्याः पठिताः । लछमतेन युग्मान्ते शेभ्या गुणाः भौ-५३ । बु-३१ । गु- १६ । शु-५९ । श-९ । ओमान्ते भी-५१ । यु-२९ । गु-१५ ।

·स्पराधिकारः।
२३
शु-१७ | श-८ ॥ एते सार्धनतुर्भिर्गुणिता जाताः शीघपरिधिभागाः
से खात्रिज्याहता भांशहता युग्मान्ते शीघ्रान्त्यफलज्याः। भो-७९३ ।
बु-४६३ । गु-२४॥शु-८८३ | श-१३३ । ओनान्ते भो-७६३ ॥
बु=४३३ 1 गु-२२३ । शुक्र८५३ । श-१२ ॥ स्वल्पान्तरादोना-
न्तीयशीघ्रान्त्यफलज्यासमा आचार्योक्ताः सन्तीति सुधीभिर्येयम् ॥१॥
शीघोचं महर्जितं चलभवं केन्द्रं भुजज्या ततः
माग्यद्वालयोनिताम्यरनव-६०ज्या कोटिजीवा भवेत् ।
ऐक्यं यचलघातकोदिगुणयोः केन्द्रे मृगायेऽन्तरं
कक्यादी सति तद्भुजोत्यगुणयोर्वर्गक्यमूल श्रुतिः॥२॥
चलसतश्चलगुणः सार्कत्रिज्यायां शीघ्रान्त्यफलज्या। शेष स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोर्यों योगो मृगादावथ कर्क-
टादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्गुननीवयोर्यगैक्यमूलं कथितः सकर्णः ॥ इति
भास्करविधिना कानयनस्य वासना स्फुटैवेति ॥२॥
दोा हता चलगुणेन तु कर्णमक्ता
चापीकृताशुफलमस्य दलं लबाघम् ।
स्वर्ण ग्रहे क्रियतुलादिगते स्वकेन्द्र
कृत्वा ततो व्यपनयेन्मृदुकेन्द्रमागान ॥३॥
ततो मन्दोच्चादशीवफलसंस्कृतमध्यग्रहं व्यपनपेत् शोधयेत् ।
ततो मृदुकेन्द्रभागान् विधाय बाहुगुणःकार्य इत्यग्रेसम्बन्धः। शेपं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । 'घाताद्भुनज्यान्त्यफलज्योवा कर्णोदृतादित्यादिना
भास्करोक्तेन स्फुटा । धनर्णवासना च गोलयुक्त्या सिद्धान्तविदां विदि-
तैवेति । 'मध्ये शीघ्रफलस्यामिति सूर्यसिद्धान्तप्रमाणेनादौ मध्ये शीघ-
फलार्धसंस्कारः कृतः । ततः कर्मद्वयेऽपि समानं मन्दफलं स्वल्पान्तर-
तोऽङ्गीकृत्य मन्दफलाधसंस्कारो न दत्त आचार्येण किन्तु मध्यमे सम्पूर्ण
मन्दफलमेव दत्तमित्यग्रलोकेन सर्व स्फुटमिति ।
अयमेव विधिहलायवकारेण गणेशेनापि स्वीकृत इति ॥ ३॥

·२४ करणमकारो। प्राग्ववाहुगुणस्ततः शर-हतो भको गजाम्माधिभिः४५ पड्वाणेन्दुभि-१५६रष्टशून्यशशिमिः१०८सागाग्निभिः३६०पड्स:६४ । भीमान्मन्दफलं लवाद्यमखिलं तन्मध्यमे पूर्ववत तस्माच्छीघ्रफलं तदा सकलं कार्य स्फुट. स्याद्रहः॥४॥ स्पष्टार्थम् । अबोपपत्तिः । आनार्येण मोमादीनां पाममन्दफलानि भागात्मकानि १२०४५ १२.४५ ४८ *। श-२० । एतानि स्थिराणि कल्पितानि तानि च ल- लोक्तेभ्यो भिन्नानि । ततोऽनुपातो यदि खार्कमितकेन्द्रदोय॑या एतानि मन्दफलानि तदा स्वकेन्द्रदोय॑या किम् । परममन्दफलानां पभमांशेन परममन्दफलानि त्रिज्या नापवर्त्य लब्धो दोायाः सर्वत्र पक्षगुणः । हरस्थाने च गनाम्भाध्यादय इति सर्वमुपपद्यते । मध्यमे संस्कारस्तु पूर्व- श्लोक एव प्रतिपादित इति ॥ ४ ॥ दस्रा-२ हतं स्वमृदुकेन्द्रजमोग्यखण्ड नन्दै-९ नेपै-१६ सुयमेन्दुभि-१२८ रनरामः ३६ । पामाश्चिभि-२००श्व विभजेत् कुसुतादिकानों भुक्तः फलं कथितयत् स्वमृणं कलादि ॥५॥ सष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । यदि पञ्चदशभागे, नवशतकलामि ग्यखण्डं लम्यते तदा भोमादिमृदुकेन्द्रगत्या किम् । लब्धमद्यतनश्वस्तनमन्दकेन्द्रज्ययोर- न्तरम् । तस्मात् पूर्वलोकेन पदहमन्दफलं लवाद्य तत् पष्टिगुणं जात- मद्यतनश्वस्तनमन्दफलकलान्तरं गतिफलम् । एवं भौमस्य केन्द्रगति -उग-अग:५९-३११२६ = २८ स्वल्पान्तरात् । गतिफलम् = २.४ भो४५४६०३ भो ३४४ ·६.मी %3D ९००x१५६ ४६८ १९००४१०८ । ६० भी ३४३६० ९०१४३६० ९.०४६६ स्पष्टाधिकारः। ૨ २८भी भी स्वल्पान्तरादत्राचार्येणे २भी दं गृहीतम् । एवं सर्वे हराः स्वल्पान्तरत उपपद्यन्ते । तद्यथा बु के ग%D६० | स्वल्पा.! गतिफलम् : ६. भो४५४६० ६. भो स्वल्पान्तरतः। गु के ग=५ स्वल्पा. गतिफलम् = भो४५४६०५ भो – २भी भी स्वल्पान्तरतः। शुकेग = ६० स्वल्पा. | गफ% ६० भोx५४६० श के ग% २. स्वल्पा.गक २ भो४५४६०= २ भो .. भी स्वल्पा. अत उपपन्नं सर्वम् ॥ ५ ॥ तदूनशीघ्रोधगतिः पुरामः३१क्षुण्णाऽऽशुचापागतखण्डनिनी । अष्ट-८मकर्णेन हताऽऽशुभुक्तः फलं त्यजेत् खेटगतिःस्फुटास्यात् ॥६॥ सष्टार्थम् ।' अत्रोपपत्तिः । त्रिज्यया १२० यद्याद्यज्या-३१ समं भोग्यखण्डं तदा शीघ्रफलकोटिज्यया किं लब्धं शीघ्रफलज्यासाधने तात्का- लिकं भोग्यखण्डं तदेव स्थूलतया शीयफलज्यासाधने धूलीकर्मणि उप- लब्धभागखण्डसममाचार्येण स्वीकृतम् । एवं भोखं- २१ कोज्याशीफ: कोज्याशीफ=३२०भोर्स । ततः 'फलांशखाकान्तरशिञ्जिनीती द्राकेन्द्र- मुक्तिरित्यादिना स्फुटकेन्द्रगतिः केगरकोज्याशफि_केग X१२०भारण १४शीक ११केगxभोयर।२०- शकेगxभोख ३१ केगxभोग्य स्वल्पान्तरात् । ततः शीघोच्चभुक्तः स्फुटकेन्द्रगति विशोध्य शेपं स्फुटा खेटगतिः स्यादित्यादि भास्करविधित एव स्फुटम् । तात्कालिकभोग्यखण्डज्ञा- नार्थ मदीयं चलनकलनं वा मन्मुद्रापितसिद्धान्ततत्वविवेकस्य ४०१ पृष्ठं १२० शाक ३१४३९४शीक Taxशीक ८शीक ।

·ર करणप्रकाये। ७२००४२० %3D - विलोक्यम् । अत्राचार्येण प्रथमचापं पञ्चदशभागात्मकं खा मितव्यास- दलपरिधी कल्पितम् । तत्र परिधिः = २१६००४१२०-१४-७२-०४२० १०८:१८ ततो यदि चक्रांशरयं परिधिस्तदा पञ्चदशभागः किं लब्धं मयमचापम् -०२००४२०४१६-२०x२०४१५ ६००० ३६०४१११ सान्तरात् । अतोऽस्मिन्नापे परिधावाद्यज्यासममेवाद्यनापं स्वल्पान्तरा- द्भवति - इति सर्वमनुकमपि बुद्धिमता ज्ञापत एवेति सर्व चतुरस्लम् ॥६॥ यदाधिकं शीघ्रगतः फल स्यात् तदाऽनुभुक्ति फलतोऽभिजह्यात् । शेपं फलाद्य विपरीतगत्या दिने दिने व्योमचरो भुनकि ॥७॥ सष्टार्थम् ॥ ७॥ रामाङ्गशीतकिरणः १६३ शरदचन्द्र-१४५ स्तत्त्वेन्दुभिः १२५ शरनृप-१६५ निमः ११३ कमेण । धकं प्रयान्ति चलकेन्द्रलवैः कुजाधा- चकच्युतैः क्रमगति च समाधयन्ति ॥८॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपन्यर्थ प्रहलाघवे मत्रता निन्पैः शरजिष्णुभिरित्यादि- श्लोकस्योपपत्तिद्रष्टव्या ॥८॥ रसर्तयः ६६ शीतमयूखदना २१ यमेन्दुशीतधुतयो ११२ दिवाणाः ५२ ॥ घेदाग्निचन्द्रा १३४ दिवसा निरुकाः सद्भिः कुजाद्वक्रगती क्रमेण ॥ ६ ॥ सष्टार्थम् । अत्रोपत्तिः । पूर्वश्लोकेन भोमस्य वक्रारम्भकेन्द्रांशका:-१९३ ॥ एते चक्रव्युता मार्गकेन्द्रोशकाः-१९७१ एम्यो कक्रकेन्द्रांशकाः शुद्धाः शेपं वक्रस्थितिपर्यन्तं केन्द्राशाः-१९७-१६३-३४ एषां कलाः = २०४० यदि मध्यमकेन्द्रगत्या(५९-३१।२६-२७

·२७
.
स्पष्टाधिकार।
४२.अनयेकदिन लभ्यते तदा केन्द्रान्तरकलामि-२०४०'राभिः किम् ।
लब्धाः स्थूला दिवसाः = २०४०-१२२५००
::७० मध्यममन्दस्पष्टके-
२०१५२ ૨૬૬૨
न्द्रगतिभेदेन आचार्येण १६ दिवसाः पठिताः एवमन्येषां स्थूल दिवसा
उत्पादनीया इति।लढेनापि रसरसाः क्रमतः शशिवाहवो यमनिशाकर-
शीतमरीचयः' इत्यादिना एत एव दिवसाः पठिताः ॥ ९ ॥
नागादिभिः २८ शरनरी-२०५ मनुभि-१८ गुणाए-
क्ष्माभि-२८३ नव-२० श्चलमवेर्निजकेन्द्रमार्गः।
अभ्युद्गमः सुरपतेः ककुभि घ्युतस्तै-
चक्रावेनियतमस्तमयःमतीच्याम् ॥१०॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्यर्थ ग्रहलायवे मन्टता 'क्षितिनोऽध्यमेरुदेति पूर्वे' इत्यादि
लोकस्योपपत्तिर्विलोक्या ॥१०॥
रूपेषुभि-५१ गुणयमै-२३ रुदयो अभृग्योः
पश्चाच्युतैर्भगणतोऽस्तमयोऽपि तैः प्राक् ।
संजायते हिदहनः ३२ कुनगै-७१ रहाभि-
रादिश्यतेस्तमितयोख्दयस्तयोश्च ॥११॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च पूर्वश्लोकवत् सुगमा ॥११॥
व्योमाक्षिक्षितयो १२० नृपाः १६ खदहनाः३०स्तम्यरमाः८पड्गुणाः३६
स्तदिनानि भूमितनयादीनां भवन्ति क्रमात् ।
पष्ट्य३-६६० रचलाग्निभि-३७ धंगगुणैः ३७२ शीतांशुवाणाक्षिभि-२५१
नेत्राम्भोधिगुण-३४२ रहोमिरुदितास्तेऽस्तं प्रयान्ति स्फुटम् ॥१२॥
सष्टार्थम् ।
अनोपपत्तिः। पूर्ववत् केन्द्रान्तरेण मध्यमकेन्द्रगत्या चानुपातेन स्थूला
दिवसाः पठिता इति 'अनार्काः क्षितिपा नभोहुतमुज' इत्यादिलल्लोदित-
दिवससमा एवेति ॥१२॥

·२६ । करणप्रकाये। घकोदयास्ताचधितोऽधिकोनाः स्वशीघ्रकेन्द्रस्य कला विभक्ताः। भवन्ति मन्दस्फुटभुक्तिहीनस्वशीघ्रगत्या दिवसा गौप्याः ॥१३॥ इति करणप्रकाशे स्पष्टाधिकारः ॥३॥ सष्टा केन्द्रगत्याऽनुपातेन वासना चातिसरला ॥१२॥ श्रीमत्रपालोस्तनयेन येन मयेन सत्येन सुधाकरण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः स्पष्टगतो तु हेतुः ॥ इति करणप्रकाशस्य सहासनायां सदाधिकारः समाप्तः ॥ ३॥ सूर्य तुलाजादिगते दिनार्धजे छाये युते दस्त्र-२ ते पलप्रमा। छायाफ-१२ घर्गक्यपदं धुतिर्भवेत् कार्फ-१२ यर्गान्तरजं पदं प्रभा .१॥ स्पष्टार्थम् । विपुरदिने दिनदले द्वादशाङ्गुलनुमा पलभेति प्रसिद्धा । विपुवद्दिनं तु वर्षमध्ये सायनमेपतुलादिगते रवौ द्विभवति । अतस्तदुद्भवयोर्भपार्यो- गाईसमा पलमाऽङ्गीस्ताऽऽनार्येण ततः पलकर्णानयन पलकर्णतश्छाया- नपनं च प्रसिद्धमेर । भानौ गते क्रिपतुलादिमहर्दले ये छाये तयोयुतिद- लं विपुवत्प्रभा स्यादिति हल्लानयनमेवाचार्योक्तमिति ॥ १ ॥ सूर्या-१२ सभासंगुणिते निमज्ये लम्पाक्षजीवे पलकर्णमक्ते । अक्षज्यकाया धनुरक्षमागा याम्याः स्वखार्पो-२०शविवर्जिताः स्युः॥२॥ अक्षभागाः स्वस्य सार्क-१२० लवेन विनितास्तदा वास्तवा अक्ष- भागाः स्युरित्यर्थः । शेपं सष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र भूटठस्यस्प शङ्कोर्वशेन विषुवहिने पलमा विदि- ता तहशतो मध्याह्ने रखेः पठीया नताशा अक्षभागा नाताः । अतो रविदृग्लम्बनेन ते हीना गर्भाभिप्रायेण वास्तवा अक्षभागाः स्युः । तत्रा. सभामा गणितागता द्विगुणाः स्वलान्तरात् नाता एलीयनतांशज्या २॥

·स्पधाधिकारः।
૨E
ततोऽनुपातो यदि खार्क-१२० मितया एशीयनतांशज्यया रवः परमं
लम्बनं तदतिपशदशांशसमं स्वल्पान्तरात् कलाचतुष्टपं लम्यते तदा एष्ठी-
पनतज्यया किम् । लव्या लम्बनकलाः पटिहना जातं भागाधं डग्लम्ब.
नम् =२५-2। अतः 'स्वसाकांश' इत्यत्र 'खसादांश' इति
पाटः साधुरिति सुधीभिभृशं विचिन्त्यम् ॥ २ ॥
ग्रहस्य दोा शरनेत्र-२५निनी दनाङ्ग-६२ मक्ताऽप्तफलस्य चापम्।
क्षेपोनयुक्तं स्युरपक्रमांशास्तेषां तु दिग्गोलवशात पगस्य ॥३॥
खगस्य सायनलचरस्य गोलवशात् तेषामपक्रमांशानां दिगूज्ञेयेति ।
शेष पदार्थम् ।
अनोपपत्तिः । खार्कमिते व्यासदले परमक्रान्तिज्या = ४९-१
=१५ । ततोऽनुपातो यदि त्रिज्यया जिनज्या तदा सायनखेटदोज्यं-
या किं लब्धा कान्तिज्या =१९९४ दोर्या –५४३९४ होज्या
४४१२०
५४१५४ होर्या ५४५४१३४ा २होर्ध्या
-स्वल्पान्त-
४४१२०
२५ दो
४४१०
१x१०४५
Leo
रात् । अस्याश्चापमपक्रमांशा भवन्ति । आचार्येण सूर्यसिद्धान्तादिवत्
स्वल्पान्तरात् कदम्बप्रोतीयशरसंस्कारेणेव स्फुटा क्रान्तिः साधितेति सर्व
निरवद्यम् ॥ ३॥
लकोदयाः कुअरशैलदना २७८
गोनन्दपक्षा-२९९ स्त्रिरदा ३२३ विनाड्य ।
ऊनैश्चरार्धः सहिता विलोम-
यस्ताः स्वदेशे भवनोदयाः स्युः ॥ ४॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च निरक्षोदयासूनां विनाडीकरणेन स्फुटेति ॥ ४ ॥
सूर्येण भोग्यान भवनस्य भागान स्वभादयवान् विभजेत् खगमैः ३०१
लब्धं त्यजदिएविनाडिकाभ्यो मानौ क्षिपेद्भोग्यमथावशेषात् ॥५॥

·करणप्रकारो। 3 साष्टार्थम् ॥ ५ ॥ त्यत्वोदयान भोदयशुद्धतुल्या राशीन क्षिपेद्भास्वति खाग्नि-३०निशान शेषाद् विशुद्धोदयमानमकामागादि लब्धं व विलममिष्टम् ॥ KR स्पष्टार्थम् ॥ ६॥ तदेव भार्धान्वितमस्तलग्नं गन्यं रवेः स्यादुदयादगतं यत् । प्राग्वत् फल तधुतिरेव युक्तो मध्योदयैरिएविनाडिकास्युः ॥७॥ स्पष्टार्थम् ॥ ७॥ सयितुरगतकालाल्पेष्टकालः सराम-३० गुणित उदय भक्तांशान्वितोको विलपम् । रपितनुविवरांशः सङ्गुणः स्वोदयोऽसौ सथिखि-३० विद्वतकालश्चैको लममान्यो। ८॥ सष्टार्थम् ॥ ८॥ फ्रान्त्यक्षयोगविवर समभिन्नगोले- उनए वियोध्य नवते-९० रवशेषमा । भक्त विनयभवनत्रितयोत्यजीवे १२० सूर्या-१२ इते दिनदले खलु माथुती स्तः ॥६॥ अनमविनष्टं च नतांशा दिनाना । शेष स्पष्टम् । अनोपपत्तिः। पलावलम्बावपमेन संस्स्तो नतोन्नते ते भवतो दिवादले इत्यादिभास्कर प्रकारेण मुगमा । तत उन्नतांशज्यया नतज्यात्रिज्ये तदा द्वादशाङ्गुलशडकुना किम् । पनुपातेन छायाका भवत इति सर्व मुगमम् ॥ ९॥ कालो गतः प्रागपरत्र शेषः स्यादुनतस्तद्रहितं दिनार्थम् । नतो रस-६मा घटिका लवाः स्युर्जीवा नतस्योरक्रमतो रिभेना सष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । स्यादुन्नवं शुगतशेपकयोर्यदल्पमित्यादिना सुगमम् । इष्टान्त्याज्ञानार्थ नतोक्रमज्या साधितेति ॥१०॥ - ·मक माह % 3A xaxy स्पटाधिकारः। ३१ मेपादिगेऽर्के चरसण्डजीयया त्रिज्या युताऽन्त्या रहिता तुलादिगे। तथा नतज्योनितया हताऽन्त्यका स्यादिएकणों युदलपोहता ॥११॥ नतज्योनितया नतोत्क्रमज्याहीनया । शेपं सप्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः। 'नतोकमज्या शर इत्यनेन हीनाऽन्त्यका वाऽभिमता- ऽन्त्यकास्या' दित्यनेन भास्करविधिना साधिताचार्येणेष्टान्त्या ततो धुज़्या- अनुपातेनेष्टइतिः- इतिश्च - अन्या त्रिज्याघातः श्रुति- हन्नरः स्यादित्यादि भास्करविधिना मध्याह्नशकुः- १२नि हतिः कर्णः। मध्याहराइकुः कोटिः । तच्छकुतलं भुनः । एवमितिः कर्णः। इष्ट- शंकुः कोटिः । तच्छकुतले भुनः । इति जात्यद्वयमक्षक्षत्रत्वात् सना- तीयम् । ततोऽनुपातो यदि यतिकर्णेन मध्यशकुस्तदेष्टहतिकर्णेन किम् । সনি = १२xxिit = १२xविxr यदीष्टशकुना त्रिज्या कर्णस्तदा हादशाङ्गुलशकु- ना किम् । लब्ध इष्टच्छायाकर्णः = १२Xत्रि अन्त्याxमक । अत उपप- नम् ॥११॥ प्टोन्नतो व्योमगजन्दु-८० नाडितो भक्तो घुमानेन फलज्यया हता। विज्या दिनार्धधवणेनसगुणाऽगुलादिरिएथवणोऽथवा भवेत्॥१२॥ इप्टोन्नत इष्टोन्नतकाल' खनागेन्दुभि-१८० राहनो घुमानेन दिनप्र- माणेन हृतः । फलस्य ज्यया त्रिज्यादिनार्धमाकर्णाहतिताऽथवेष्ट- श्रवणो मवेदित्यर्थः। अत्रोपपत्तिः । दिनार्धमानेन दि नवतिरंशास्तदेष्टोन्नतकालेन किमिति स्थूलानुपातेनेष्टान्त्यचापसमा भागाः फलसंज्ञका =९X3 =३०४ अस्य ज्या फलज्या इष्टान्त्या स्थूलतो भवति ततः पूर्वश्लोकविधिनाऽचा- येणान्त्यां स्थूलो त्रिज्या प्रकल्प्य साधित इष्टच्छायाकर्णः भन्त्याXXमक भन्त्यामक इम 3D ·'करणप्रकाशे। न्यामक निर्मक -%D- इभ K + । अत उपपन्नं यथोक्तम् ॥१२॥ अन्त्या दिनार्धवर्णन निनी हुतेटकणेन फलोनितान्त्या। शेषस्य यश्चापमय क्रमेण रसो-६ मृतं ता नतनाडिकाः स्युः ॥१३॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्ति । एकादशश्लोकोक्तावधिवपरीत्येन मुगमा ॥१३॥ दिनार्धकर्णेन हता त्रिभज्यका विभाजितेप्टथवणेन तत् फलम् । क्रमेण चापं दिनखण्डसगुणं रानन्द-६० घटिकाः स्युरुनताः॥१४॥ इति करणप्रकाशे त्रिप्रश्नाधिकारः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । 3 अनोपपत्तिः । द्वादशश्लोरोक्तविधिवपरीत्येन सुगमा ॥१४॥ श्रीमत्रपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः प्रश्नविधी तु हेतु ॥ इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां विप्रनाधिकारः समाप्तः॥४॥ तिथिगतेप्यघटीगुणिते गती गगनपद-विहते च फलादिना । विरहिती सहितौ रविशीतगू समफलौ ग्रहणे भवत. सदा ॥१॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च चालनविधिना सुटा ॥१॥ भुक्तिर्दशा-१० शसहिता दलिता च भानो- विम्वं विधोगुण-३ ६ता विद्वताऽम्धिीले ७४। आरा-१० इते युगकरै-२४ विषयादिभि ५७ पस्ते भके गती फलकलावियरं त्वगोः स्यात् ॥२॥ ते रविचन्द्रयोर्गती आशा-१० हते क्रमेण चतुर्विशत्या विषयादि. भि-७१ हृते फलकलानां विवरं सु अगो राहोर्वियं स्यात् । शेष साष्टाधम् । अनोपपत्तिः । भानोर्गतिः सदशभागयुताधिता येत्यादिभास्करो- तेन रविनन्द्रनिम्बानयनं स्टम् । भानोति शरहता रविभिर्विभक्त , ·२चग १०चम १०रंग २४५चग ५xx १५४५ १२४२ 2 . चन्द्रग्रहणाधिकारः। त्यादिभास्करविधिना भूभाकलात्मकविम्बम् =ण " "अत उपपन्नं सर्वम् ।।२।। आवरण तिमिरं हिमरश्मेस्तीबकरस्य सुधाकरविम्यम् । आवरणावरणीयफयोः स्यान्मण्डलयोगदलं तुंतदाख्यम् ॥३॥ तदाख्यं मण्डलयोगदलं वा मण्डलयोगखण्डम् । शेषं स्पष्टार्थम् ॥३॥ पानोनशीतद्युतिबाहुजीया नन्दा-हता वेद-४ हृता शरः स्यात् । तहिग्-विपातेन्दुवशाच्छरोनं छन भवेन्मण्डलयोगखण्डम् ॥ ४॥ स्पद्यर्थम् । अत्रोपपत्ति । अत्र चक्रशुद्धः पातस्तेनान्येषां सपातेन्दुरत्र विपाते- न्दुतुल्य । ततोऽनुपातो यदि त्रिज्यातुल्यया विपातचन्द्रदोर्यया परमः कलात्मकः शरः खम-२७० कलासमो लभ्यते तदेष्टविपातचन्द्रदोयंया किम् ।लब्धः कलात्मकः शरः- २७०४ विपादोया _१४ दोा । अत उपपन्नं शरानयनम् । शेयोपपत्तिः स्फुटव सिद्धान्तविदाम् ॥ ४ ॥ ग्राहस्य विम्यादधिकं यदा स्याच्छन्नं तदानीं ग्रहणं समग्रम् । यदा पुनर्मानदलैक्यमूनं विक्षेपतो न ग्रहण तदा स्यात् ॥ ५॥ स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च स्पष्टा ॥ ५ ॥ प्राद्यार्धेन ग्राहकाधै युतीने स्वप्ने ताभ्यां क्षेपवर्गे विशोध्य । मूले पष्टि-०ने चियोगेन गत्योभक्ते स्यु' स्थित्यर्धमधिनाय ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । 'मानार्धयोगान्तरयो तिम्यां शरस्य वर्गण वि- वार्निताम्या' मित्यादिभास्करविधिना स्फुटा ॥ ६ ॥ स्थित्यर्धमर्दार्थजनाडिकाहता भुक्तिर्विभक्ता खरसैः ६० कलादिकम् । आदौ क्षयोऽन्त्यै धनमर्कचन्द्रयोः पातेऽन्यथा स्यात् स्वमृण ततोऽसकृत् ॥ ७ ॥ %D १२० ४

·करणमफाशे।
स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च ‘स्थित्यर्धनाडीगुणिता स्वभुक्ति ' रित्यादि-
ना ' एवं विमर्षफलोनयुक्त'त्यादिना च भास्करविधिना स्कुटा ॥७॥
तिथ्यन्तमूनमधिकं स्थितिखण्डकाभ्यां
प्राग्रासमोक्षसमय क्रमयो वदन्ति ॥
स्थित्यर्धयोरिह युतिं खलु पर्वकालं
मर्दार्धसंयुतिमदर्शनकालमिन्दोः॥८॥
स्पष्टार्थम् ।
'अत्रोपपत्तिः । 'मध्यग्रहः पविरामकाले' इत्यादिना भास्करोक्तेन
स्फुटव ॥ ८॥
अभीष्टहीनस्थितिखण्डनिनं गत्यन्तरं पटि-६०हृतं भुजः स्यात् ।
तात्कालिकेन्दोरिपुरेव कोटिस्तद्वर्गयोगात् पदमिष्टकर्णः ॥ ६ ॥
'अत्रोपपत्तिः । वीप्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेने त्यादिना भास्क-
रोक्तेन तथा — कोटिश्च तत्कालशरोऽथ कोटीदोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुतिः
स्यादिति भास्करोक्तेनैवेष्टकर्णानयनवासना सुगमैव ॥ ९ ॥
गत्यन्तरे मर्ददलाहते च प्राग्यविधया भुजकोटिफर्णाः ।
पिधानसन्दर्शनकालजाः स्युर्मासो विकर्णस्तनुयोगवण्डः ॥१०॥
गत्यन्तरे मर्ददलाहते प्राग्वत् पटिहने मुनः स्यात् । तत्कालशरश्च
कोटिस्तर्गयोगपदं कर्ण इति भाग्वगुनकोटिकर्णाः साध्याः ।
पिधानसन्दर्शनकालनाः संमीलनोन्मीलनकालभवाः । तनुयोगखण्डो
मानापार्ध विकर्ण इष्टकर्णरहितस्तदा ग्रास इटपासो भवतीत्यर्थः ।
अनोपपत्तिः । संमीलनोन्मीलनकाले वीटे स्थितिखण्डे मदर्घ एव ।
अतस्ते एव गत्यन्तरगुणे पष्टिकृते तत्कालयो नौ भवतः । कर्णोनं माने-
क्या मिष्टपासो भवतीति सर्वा वासना स्फुटैव ॥ १० ॥
महर्दलाद्रात्रिदलावसानं यावत् कपालं कथयन्ति पूर्वम् ।
ततो दिनार्धान्तमपूर्वमिन्दोभानोर्भवेतां ग्रहणेऽन्यथा ते ॥११॥

·चन्द्रग्रहणाधिकार
इन्दोश्चन्द्रस्य ग्रहणे दिनाद्रिानिदलपर्यन्तं पूर्व ततो रात्रिदलाद्दि-
नदलं यावदपूर्व पश्चिमं कपालं कथयन्ति सिद्धान्तविद इत्यध्याहार्यम् ।
भानोग्रहणे ते द्वे कपाले अन्यथा विपरीते भवतः । अर्थात् दिनदलाद्वा-
त्रिदलपर्यन्तं पश्चिम रात्रिदलादिनदलं यावत् पूर्व कपालमिति वेदितव्यम् ।
अत्रोपपत्तिः । याम्योत्तरवलपेन गोलस्य प्राक्पश्चिमक्षितिजगतो यो
मागी तावेव पूर्वपश्चिमकपालत्वेन व्यवहितो । तत्रस्था ग्रहाश्च तत्क-
पालीया एवोच्यन्ते । चन्द्रग्रहे दिनार्धाद्वात्रिदलं यावत् तावच्चन्द्र. पूर्व-
कपाले ततः परं पश्चिमकपाले । एवं रविश्च रात्रिदलादिनदलं यावत्
तावत् पूर्वकपाले ततः परं पश्चिमकपाल इति सर्व गोलविदामतिरोहितमे-
वेति ॥ ११ ॥
त्रि
नउ पलमा
बिपलकर्ण
स्पर्शादिकालोत्थनतज्यकाभिरक्षप्रभा सङ्गुणिता विभक्ता।
निजाक्षकर्णेन फलस्य चापं याम्योत्तरं पधिमपूर्वयोः स्यात् ॥१२॥
नतज्यकाभिर्नतकालोल्क्रमज्याभि । शेपं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्ति । अत्र नतकाोत्क्रमज्यासमा सममण्डलीयनतभागोत्क्रम-
जीवा स्थूलाऽऽचार्येण स्वीस्ता ततो ज्याऽक्षज्यागुणा गुज्यया हता
जातमक्षवलनं म्थूलं धुज्यास्थाने त्रिज्यां परिकल्प्य नउ ज्याभ
नरवि पलभा
पलकर्ण
उत्क्रमज्यया वलनं न समीचीनं भवती-
त्येतदर्य भास्करीया वलनवासनाऽवलोकनीया । आचार्येण च 'सर्ग-
दिकालजनतोक्रमशिञ्जिनीभिः क्षुण्णाऽक्षमा पलभवश्रवणेन भक्ता', इति
लल्लानयनानुसारेणोत्क्रमज्पयेह वलनमानीतामिति । इदं वलनं पूर्वकपाले
उत्तर पश्चिमे दक्षिणमिति सिद्धान्तविदां विदितमेवेत्ति सर्व स्फुटम् ।।१२।।
माह्यात सत्रि-३गृहाद्विलोमविधिना दोया विधेया ततः
प्राग्यत् क्रान्तिरसौ ग्रहत्रयातस्येन्दोदिशि स्यादिह ।
योगोऽपक्रमचापयोः समदिशोः कार्यो वियोगोऽन्यथा
तज्या वेद-पहताऽगुलादिवलनान्येवं भवन्ति स्फुटम् ॥ १३ ॥

·३६ । करणप्रकाये। .. 3.४सया..सध्या १२. चन्द्रग्रहण ग्राह्यश्चन्द्रः सूर्यग्रहणे च प्रायः सूर्यस्तस्माद्राशित्रयस- हितादोा विलोमविधिना कार्या । अर्थात् सत्रिमरहस्योत्क्रमज्या साध्या ततस्तस्या. माग्वत् क्रान्तिः कार्या । अस्यापक्रमस्य पूर्वागतासक्लनचा- पस्य च समदिशोर्योगोऽन्यथा वियोग कार्यः । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । सत्रिभग्रहस्य दोा खेटकोटिज्या भवति सा निनज्या- गुणा |ज्याहताऽऽपन वलनं वास्तव भवति । आचार्यणानापि लल्लस्य 'ग्राह्यात् सराशित्रितयाझुनज्या व्यस्ता ' इत्यानयनानुसारेणोत्क्रम- ज्या निनज्यागुणिता स्थूलतया च त्रिज्यामितया धुज्यपा हता। एव त- कान्तिज्या जाता तच्चापं क्रान्तिरायनवलनांशा भग्रहदिक्का जा- ता. । प्रथम चापसंज्ञकमक्षवलनचापं साधितम् । तयोः संस्कारेण स्फु- टवलनभागानानीय तज्ज्या त्रिंशदङ्गुलव्यासदले परिणामिता जात स्फुट- वलनमू |अत उपपन्नम् ॥ १३॥ स्वामय-शयुक्तं दिनमुन्नताक दिनार्धभक्त विहतिस्तयाभता । मानार्धमानक्यदलघुकर्णदो कोटयः सन्ति तदगुलानि ॥ १४ ॥ दिनं दिनमानं स्वीयनतुर्थाशन सहितमुन्नतकालयुक्तं च यद्भवेद त. दिनार्धभक्त वियतिरात् छेदः स्यात् । शेषे स्पष्टम् । अनोपपत्तिः । अत्राङ्गुललिप्ताः साध्यन्ते तत्रोदये सार्धकलाइयेने- ( २३-1) कमङ्गुलं मध्याह्ने सार्धकलाप्रपेण चेकमङ्गुलं कल्पितम् । अवान्तोऽनुपात । दिनार्धसमोन्नतेनाद्गुलालेप्तान्तरमेका कला तदेष्टोन्नतेन' किम् । लब्ध सार्धद्वययुक्तं नाता अगुललिप्ता विद्दतिः अनपा विहत्यैकममुलं तदा मानार्धादिना किय- त्यगुलानि । इत्यनुपातेन तदङ्गुलानि मातानीति सर्वमुपपद्यते ॥१४॥ भादौ व्योमगुणा-३० जुलैः परिमितं मानक्यखण्डागुलैः पमादागदलाल वलयं ससाधिता लिसेत् । १ -

·चन्द्रग्रहणाधिकारः।
आये प्राचि यथादिशं स्ववलनेऽन्द्वोर्षिमोक्षादिगे
पश्चात् स्पार्शिकमोक्षजन्यदिशिजे ज्यावत् क्रमात प्रापयेत्॥१५॥
अत्र स्फुट वलनं विशदलल्यासार्थे परिणतं प्रांगव कृतमतः प्रथम
वृत्वं बलनदानार्थ त्रिंशदङ्गुलव्यासदलेन विलिखितं ततो ' ग्राह्यायसूत्रे-
ण विधाय वृत्त' मित्यादिभास्करविधिनैव सर्व स्तमिति स्फुटम् ॥१५॥
शिलीमुखस्यात्र ककुष्प्रदेशाद्याम्याथ सौम्याच समान्यकाप्ठे ।
मध्य नयेत पश्चिमपूर्वकाठे तिग्मघुतेश्चन्द्रमसोऽन्यथा स्यात् ॥१६॥
शिलीमुखस्य वाणस्य ककृपप्रदेशाद्दिकप्रदेशाद्याम्यादा सौम्यात्
मध्यं मध्यवलनं समान्यकाठे समभिन्नदिके क्रमेण पश्चिमपूर्वकाष्ठे प-
श्चिमपूर्वाभिमुखे नयेत् प्रापयेत् । तिग्मातेः सूर्यस्यैवमेव ज्ञेयम् । चन्द्र-
स्य चातोऽन्यथा विपरीत स्यात् । अर्थात् शरं विपरीतदिकं प्रकल्प्य
ततः पूर्ववन्मध्यवलनं देयमित्यर्थः ।
अनोपपत्तिर्भास्करीयपरिलेखलेखनतः 'शरा यथाशा ग्रहणे खरांशो-
चन्द्रग्रहे न्यस्तदिशस्तु वेद्याः' इत्यादि वचनतश्च स्फुटा ॥१६॥
वृत्ते द्वितीय चलनाप्रकेन्दस्पृक्सूचिट्ठात् प्रथमान्त्ययाणौ ।
केन्द्रान्न्यसेन्मध्यशरंच मध्येऽर्केन्द्रोः स्वकीयान्यदिशि क्रमेणा॥१७॥
स्पष्टार्थम् ॥१७॥
माद्यवृत्तेऽथ वाणाऽग्रतः स्वण्डिते ग्राहकार्धप्रमाणेन सूत्रेण वा ।
स्पर्शमोक्षी भवेतां दिशी लक्ष्यते मध्यमग्राससंसानमाकारतः॥१८
सष्टार्थम् ॥१८॥
प्राग्ग्राले बाहुरिन्दोः स्ववलनककुभि प्रात्रि पश्चात् स मोई
केन्द्रात पूष्पोऽन्यथा स्यात् स्वदिशि दिनपतेः कोटिरिन्दो जामाता
व्यस्ता मध्यात प्रसार्य थुतिमनुजगतां फोटिकर्णाग्नयोगा-
दिष्टप्रासादिसिद्धय सुमतिरतुलिखेद्राहकार्धन वृत्तम् ॥१९॥
स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च भास्करपरिलेखात् स्फुटा ॥१९॥

·करणप्रका। दिनगणेशशिलजिनो-२४७१नितेशत-१००गुणे द्विनोपुरमा२५८स्मृते। फलतुरनभुजयरा-५८७धिक खाजचन्द्र-१८०हते थदिवागणे॥२०॥ अहंगणे शशिशैलनिनो २४७१ निते ततः शतगुणे विनवेषयमै- २५९२ ते सति यत् फल तेन तुरङ्गभुनङ्गशरै-५८७श्वाधिक सहिते दिवागणे खगनचन्द्र-१८० होऽथ पर फलं तदगविभजेदित्यग्रे स- म्बन्धः इत्यर्थ.। अनोपपत्तिः । अत्र सपातार्कस्याहर्गणसम्बन्धिनो दिनानि साध्यन्ते। तत्रार्यभटमतेन रविभगणाः-४३२००००1पातभगणाः-२३२२२६॥ द्वयोर्योगे संपातभरणाः= ४५१२२२६ । यदि युगकुदिनै. सपातार्क- मगणदिनानि लम्यन्ते तदेकेन दिनेन किम् । लब्धं रूपमितेऽहणे सपातार्कदिनमानम् ४५५२२३६४१२४३. १५७७११०५००-६० १४७३ रूपं एयत्यं मृत्वाऽस्य विततभिन्नस्यासन्नमानानि, २६... एतानि स्वल्पान्तराधास्तवभिन्न-र वामे ) समानि । अत. वाभि- ::३११वाभि = १२ या, ३११४८ वाभि-२४८८ वाभि-९६ अथ वाभि अतः १०४ वाभि- १ दूयोर्योगे २५९२ वामि-१०० (अतः वाभिमा तत एकाहर्गणे सपाताकदिनमानध = 1+2 | इदमहर्गणगुणं सपानादिनानि अ+RE ! प्राचीनैराहाये सपाताकस्य पभिः पमिसिरात खगनचन्द्र-१८० दिनैरफेकः पर्वपतिरङ्गीक्रियते । ते न पर्वेशाः सप्त सन्तिा(मन्मुदायत-महोत्पलविवृति-माहत-वराह-बृह- संहिताया राहुचारे १२८- १२९ पृष्ठे विलोक्ये) । शशिशेलनिन- ·सूर्यप्रहणाधिकारः। क्षेपत्य तथा तुरङ्गभनङ्गशरधनक्षेपस्य साधनं ग्रन्थान्त भविष्यति । इह तु दिनगणस्य गुणहारावेगोपपन्नाविति ॥२०॥ फलमग-७ बिभजेत कमलासनाद्भवति पर्वपतिस्वयशेषकः । [हिण चन्द्र-पुरन्दर-पित्तपा धरण पायक -दण्डधराधिपाः॥२१॥ स्पष्टार्थम् । उपपत्तिश्च पूर्वलोकेनातिसुगमा ॥२१॥ आपन्त्ये चा घूम्रवर्णानुरूपं खण्डग्रासे भूनन्दानुकारि । मासो रक्तश्यामवर्णोऽधिकोऽधीत सर्वग्रास पिङ्गलाशीतरश्मिः॥२२॥ * इति करणप्रकाशे चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥५॥ मृङ्गवृन्दानुकारि भ्रमरपुअसदृशमर्थात् कृष्णमित्यर्थः । शेष स्पष्टार्थम् ॥२२॥ श्रीमत्रपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितश्चन्द्रयुतौ तु हेतुः ।। इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां चन्द्रग्रहणाधिकारः समाप्तः ॥५॥ अथ सूर्यग्रहणाधिकारः। तिथेर्नताद्वाण-५ हतादुगृहाचं तेनोनितः प्राचि युतोऽपरत्र । सूर्यस्तत क्रान्तिलया युतोनाः स्वादेण तुल्यान्यदिशोर्लयाः स्यु ॥९॥ तिर्नतादर्शान्तकालिकनतकालावन्यात्मकात् पञ्चभक्ताद्यद्गृहाचं फलं तेन प्राचि प्राकपाले सूर्यो हीनोऽपरत्र पश्रिमकपाले युक्तस्ततो ये क्रान्तिलवास्ते तुल्यान्यदिशोः स्वाक्षांशन युतोना लया वित्रिमनतलवाः स्वल्पान्तरतः स्युरित्यर्थः । अनोपपतिः । ननुघटिकाः षड्गुणा मागास्ते त्रिंशवृता राशयः स्युरेवं नतघटिकाः पञ्चमक्ता नाडीवृत्ते रविगतध्रुवप्रोतयाम्योत्तरवृत्तान्त- र्गता राशय एव स्वल्पान्तरादर्कदशमलनान्तरांशा वा वित्रिभाकान्तरा- शा जातास्ततः संस्कारेण वित्रिभमानं स्फुटम् । वित्रिभकान्तिपलमागानां संस्कारेण वित्रिमनतांशा साधिता इति सर्वमुपपन्नम् ॥ १ ॥ .

·४० fitx D करणप्रकाये। लयोनपूर्णाङ-२० शिक्षिनीहतागृहाधमौव्याखखषड्गुणो३-८००ता। ऋणं धनं स्याद्घाटकादि लम्बनं तिथी हि पूर्षापरभागयोर्मुहुः ॥२॥ लवाः पूर्वागता वित्रिमतांशास्तरूनाः पूर्णावा नवत्यो वित्रिभोन्न- तांशास्तेषां शिञ्जिनी वित्रिमशडकुः सा पूर्वागतस्य गृहाद्यस्य नतकाल- पञ्चमांशसमस्य वित्रिभाकान्तरस्य मोर्ध्या ज्यया हता पत्रिंशच्छतै- विद्वता लब्धं घटिकादि लम्चनं पपिरकपालयोस्तियो क्रमेण ऋणं धनं स्यात् तच मुहुरसरुव साप्यमित्यर्थः । अनोपपत्तिः । 'विमोनलमार्कविशेषशिअिनी कृताहता व्यासदलेन मानिते' त्यादिभास्करप्रकारेण लं-ज्या ( विur)xविixy १ज्यागु-श्या (९.-ल) ज्या ज्या (:.-म) इत्युपपन्नं लम्बना- १२०४१२. नयनम् ॥ २॥ लम्बनेन गुणिता प्रभुक्किन्येमपद-६० विद्वता च कलाधम् । तद्विलम्बनवशाच्छशिभान्वोः स्वर्णमत्र तमसोऽपरथा स्यात् ॥३॥ सष्टार्थम् । उपपत्तिश्च लम्बनधीचालनानयनेन स्फुटा ॥ ३ ॥ भुक्त्यन्तरं लवगुणेन हनं विमक्तं व्योमाननागशिमि-१८०० लेवादिड्नतिः स्यात् । तात्कालिकामृतमयूखशरो युतोनो नत्या समान्यफकुभोर्भवति स्फुटोसी ॥४॥ लवगुणेन पूर्वागतवित्रिभनतांशज्यया क्षेपणेत्यर्थः । मुक्तयन्तरं रविचन्द्रगत्यन्तरम् । शेष स्पष्टार्यम् । अरेस्पति । गत्यन्तरपञ्चदशांशसमा: परमा नतिकला-र त्रिज्यया १२० परमा नतिकलास्तदा हक्षेपेण किमिति लब्धा नति- कला गमंमगुण भरगुण । शेपोपपत्तिः स्फुटेति ॥ ४ ॥ । २५४१२.

·सूर्यग्रहणाधिकारः। ४१ स्थितियिमददले शशिर्षयत् समभिधाय यता तिः स्फुगत् । स्मितिदलोनयुतादिह लम्यने मितिदले व मुर्मुरानयेत् ॥ ५ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः। 'तिथ्यन्ताद्गणितागतात् स्थितिदलेनोलाधिकादिति मा. स्करविधिना स्फुरा ॥५॥ माग्लम्पन मापयिलम्यनाद्भये- दनल्पमपं यदि मोदलम्बनम्। प्रणाल्पयोः स्यादधिकं विमोक्षज प्राप्रासमल्प यदि या धनाण्ययोः॥६॥ माग्मास स्पर्शकालिकमित्यर्थः । शेपं स्फुटम् ॥ ६ ॥ तदन्तरेण स्थितिपण्डज निज युतं म्फर्ट स्थाठियुत ततोऽन्यथा । युत्या युतं सम्यनयोधनर्णयो- रयं यिथि: स्यात् पल मर्दसण्डयोः ॥७॥ धनीयोलम्बनयोर्युत्या योगेन स्पितिखण्डनमिष्टं युतं तदा स्कुट स्थित्य स्यात् । शेपं स्पष्टम् । अनोपपत्तिः । सर्शकाल -पान्त-स्थि + सालं मध्यका दर्शान्त मलं स्फुटरिय-का-सका स्थि+ (मल-स्पालं) अत्र प्राक- पाले यदि पाल > मलं वा, स्पालं < मलं तदा ऋणधनचिह्रग्रहणेन स्फुस्यि-स्थि+ (मल-स्पालं)-स्थि +लों मोक्षे तु स्फुटस्थित्यर्ध- म् = मोका-मका - दर्शा-स्थि मोलं- ( दर्शा + मलं) स्थि (मोलं-मलं) अन्न प्राकपाले रणलम्बने यदि मोलं < मल तदा मासिक स्थित्यर्ध स्फुटम् = स्थि + लअं । अतो-

·ર
करणप्रकाशे।
ऽन्यथा स्थित्यर्धे लम्बनान्तरमृणं भवति । यदि मध्यस्पर्शकालिकयो,
मध्यमोक्षकालिकयोलम्बने धनणे भवतस्तदा तयोरन्तरे तद्योगी भवतीति ।
एवं मर्दखण्डयोः स्फुटयोर्मध्येऽपि विधिरित्यादि सर्व स्फुटमिति सर्वमुष-
पद्यते ॥७॥
स्यावाहुरत्राभिमतः स्फुटेपुजः
स्थित्यनिनोऽपहृतः स्फुटन सः ।
स्फुदस्ततो ग्रासविधियथोक्तयत्
ततोऽप्पनेहा विपरीतकर्मणा ॥८॥
तत इष्टप्रासाद्विपरीतकर्मणाऽनेहा इष्टकालः साध्य इत्यर्थः ।
अत्रोपपत्तिः। शेष शशाङ्कग्रहणोक्तमत्र स्फुटेपुजेन स्थितिखण्डकेन'
इत्यादिना भास्करावेधिना स्फुटा । तत्रैव भास्करावधौ मदीयो विशेषश्च
चिन्त्यः । (मन्मुद्रायित-लल्लसिद्धान्तशिष्यधीवृद्धिदतन्त्रस्य ३५ पृष्टेम-
दीया टिप्पणी विलोक्या ) ॥ ८॥
मातडविम्बस्य दिवाकरां-१२शः
संलक्ष्यते नो नलु खण्डितोऽपि।
सुतीमभावान्महसः सुधांशोः
सुनिर्मलत्यादपि पोडशां-१शः ॥९॥
इति करणप्रकाशे सूर्यग्रहणाधिकारः ॥ ६ ॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च — इन्दोभीगः पोडशः खण्डितोऽपि तेन पुजच्छ.
नभावान्न लक्ष्यः-' इत्यादिभास्करोक्तेनोपलब्धिरेवेति ॥ ९ ॥
श्रीमत्कपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण ।
सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः सूर्पयुती तु हेतुः ॥
इति करणप्रकाशस्य सद्वासनायां सूर्यग्रहणाधिकारः समाप्तः ॥६॥
अथोदयास्ताधिकारः
ऊनो प्रहो लघुगतिस्तरणेरुदति
प्राच्यामतोऽधिकगतिस्त्वधिका प्रतीच्याम् ।
साकस्य दिश्यधिकभुक्तिसगः स अनो
यात्यस्तमूनगतिरप्यधिकोऽपरस्याम् ॥१॥

·उदयास्ताधिकारः। तरणेः सूर्याल्लघुगतिरल्पगतिर्ग्रहों यथा भोमगुरुमन्दा चक्रिणो बुध- शुको च यदा तरणेरूनोऽल्पस्तदा प्राच्या दिश्युदेति रात्रिशेपे । अधि- कगतिम्रहश्च यया चन्द्रोऽधक्रियो ज्ञशुको च यदा रवेरधिकस्तदा प्रती- च्यामुदेति । एवं सोऽधिकगतिम्रहो यदा वेरूनस्तदा शक्रस्पेन्द्रस्प दिशि अर्थात् प्राचि ऊनगतिश्र रवेर्यदाधिकस्तदाऽपरस्यां पश्चिमायां दिश्य- स्तं यातीत्यर्थः। अनोपपत्तिः । ‘रवेरूनभुक्तिहः प्रागुदेती'त्यादिभास्करप्रकारतः स्फुटव सिद्धान्तविदामिति ॥ १ ॥ कालांशकैदिनफर-२२ नेपाभः ९ कुचन्द्र-११ विश्व-१३दिन-१५ स्तुरगशीतकरः १७ क्रमेण । शीतांशुक्रगुरुसोममुतार्किभीमा हीनाधिका दिनपतेः स्युरदृश्यदृश्याः ॥२॥ स्पष्टार्थम् । कालांशाश्च प्राचीनैरतावन्त एवोपलब्धा इत्यत्र तेषां वा. गेव कारणं कालांशानां स्थिरत्वे नान्यत् कारणं वातुं शक्यत इति । च- न्द्रादीनां कालांशाश्च । चं १२ । म १७ । वु. १३ 1 गु. ११ । शु. ९ । श. १५ । भास्करादिमतेन बुधशुक्रकालांशा भिन्नाः सन्ति ॥२॥ प्रहस्य दोारहिता त्रिभज्यका क्षेपाहता शैलनवाश्वि-२९७ मिर्मजेत् । लिप्तादि घाणायनयोःसमाशयोः कुर्यादणं भिन्नदिशोधनं प्रहे ॥ ३ ॥ विभज्यका ग्रहदोषारहिताकार्या एवं भुनकोशुल्क्रमज्या जाता सा क्षेपेण अहशरेणाहता तां शैलनवाश्वि- २९७ मिर्भजेदणक इत्यध्याहा- यम् । लब्धं लिप्ताद्यायनदृकर्मकलाः स्युरिति । शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । स्थूलतया युज्या त्रिज्या गृहीता । नाडीमण्डलासव एव क्रान्तिवृत्ते कलाः कल्पिता उत्क्रमज्ययाऽऽयनवलनं च साधितम् । तत 'आयनं वलनमस्फुटेपुणा सङ्गुणं गुणभानित' मित्यादिभा- ·करणप्रकाशे। %- १२० १२० स्करविधिना स्थूला आयनकर्मकलाः भारx_मुकोउज्याxभिज्याश भुकोउभ्या १९५४ १२०४४ १२० भुकारज्या भुकोरल्या स्वल्पान्तरात् । २९६ २९० अत उपपन्नमायनदृकर्मकलानयनम् । धनर्णोपपत्तिः स्फुटा ॥३॥ 'क्षेपेक्षभासङ्गुणितेऽर्फ-१२ भाजिते लब्धं फलाद्यं स्वमृणं विधीयते । याम्योत्तर क्षेपभव नभश्वरे प्राचीस्थिते पश्चिमभागगेऽन्यथा ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । इदानीमक्षनं दृकर्म साध्यते तत्र क्षितिने स्थूलतया- ऽक्षमं वलनमक्षज्यासमं गृहीतम् । ततो 'लम्बज्ययाऽक्षनं चेत् स्यादलने कि फुटेषुणा ' इत्यादिभास्करविधिना मध्यममेव विक्षेपं स्वल्पान्तरात् स्फुटं परिकल्प्य त्रिज्यासमा पुज्यां प गृहीत्वाऽभनटफर्मकलाः । अत उपपन्नमानयनम् । धनोपपत्तिः सि- दान्तयुक्त्या स्फुटय ॥ ४ ॥ पप्योल्पादाधिकाइतोऽखगयोयः स्यादिनाडीगणो युक्तोसी विवरोदयेषिधिरयं पश्चात् सचमार्धयोः । एफस्थितयोस्तयोः पुनरसी साध्यान्तरस्येलंधेः कालांशाच दशो-१० वृताः स कषिताल्पैस्तेमहो नेक्ष्यते ॥५॥ स्पष्टार्थम् । 'उनस्स भोग्पोऽधिरभुक्तयुक्त' इत्यादिभातरविधिना दृग्ग्रहार्किमध्ये विनाड्यः साधिताः फालांशाश्च दशहता विनाड्यो माता- स्तदसे साधितदृग्ग्रहाकान्तरविनाडीगणे रविप्रमाच्छातिवादग्ग्रहो नेस्यत इति सर्वा वासना स्टपेति ॥ ५॥ पाराभ्योभ्यधिक्का धुवांगा यदा तदास्यानि गतान्यदानि । यापसभाx0

·"उदयास्ताधिकार।
४५
अस्तेऽल्पका गम्यदिनान्ययेहि
विलोमतस्तान्युदये प्रहाणाम् ॥ ६ ॥
ध्रुवांशाः कालांशाः पठिता इष्टांशेभ्योऽभ्यधिकास्तदा तदन्तत्तिदि-
नानि गतानि अल्पाश्चदम्यानि अस्ते अवेहि जानीहि । यदि कालांशाः
पठिता इटांशेभ्योऽभ्यधिकास्तदा एप्यदिनानि अपास्तदा गतदिनानी-
त्यर्थः ।
उपपत्तिरर्थत एव स्फुटा ॥ ६ ॥
उक्तक्षितकाललवान्तरलिया भुक्योर्विवरेण हता ग्रहभान्वोः ।
चक्रोपगते धुचरे
युत्या गम्यानि गतानि च सन्ति दिनानि ॥७॥
स्पष्टार्यमुपपत्तिश्चानुपाततो गतगम्यदिनानयनत्य स्फुदा ॥ ७ ॥
यदा खरांशुभंवनयेन स्वाक्षांशहीनेन समस्तदानीम् ।
प्रयात्यगस्त्योऽस्तमय भरद्वात् तेन च्युतेनोदयमेति तुल्यः ॥ ८॥
इति करणप्रकाशे उदयास्ताधिकारः ॥७॥
स्पष्टार्थम् । ( मन्निर्मितगणकतरङ्गिण्यां ३१-३३ पृष्ठानि विलो-
क्यानि)
ज्याल
अत्रोपपत्तिः । अगस्त्यस्य याम्याः शरांशाः-८० लल्लमतेन तज्ज्या
८११८ । यदि लम्बज्ययाऽक्षज्या तदा शरज्यया किं लब्धा स्यूलाs-
क्षदृकर्मज्या
ज्या४११८
। अत्र स्वल्पान्तरात् प्रथमज्याखण्डानुपाते-
नाक्षज्या ३१ | लम्बज्या च स्थूला=१२० । ततोऽक्षदृक्तमज्या
-१९४०५४९१८ । एतच्चापांशाः स्यूला. १४.०= अ, स्वल्पान्तरात् ।
स्वल्पान्तरात् कालक्षेत्रयोः समविभागकल्पनया द्वादशकालांशल-
मान् क्षेत्रांशान् प्रकल्प्यास्तभानुः-८-१२-अ-६८- अवाक्ष-
दृर्मगः स्थूलत्वात् ६८ स्थाने ६० एते गृहीतास्तारतम्यादाचार्यणात
उपपद्यते सर्वम् । उदयभानुरस्तभानुहीनभासमः स्वल्यान्तरादिति ॥८॥

·करणप्रकाशे। श्रीमत्रूपालोस्तनयेन येन नयेन सत्पेन मुधाकरेण । सद्वासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदितः खेटगमे तु हेतु ॥ इति करणप्रकाशस्य सहासनायामुदयास्ताधिकारः समाप्तः ॥ ७ ॥ अथ शृङ्गोन्नत्यधिकारः। अक्षप्रभा क्षेपहता यमस्वरै-७२ मंता फलेनोनयुत स्फुटं भवेत् । इन्दोश्चराधे रविवत् प्रसाधितं भिन्नकविक्षेपशशाङ्कगोलयोः॥१॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः अशरकलावशेन स्थूलत्वात् कुज्याकलासमा एव चरा- सवः साधितास्ते पड्मक्ताः शरजनितं पलात्मकं चरं स्यात् । तत्संस्का- रेण मध्यक्रान्तिभवचराध स्पष्टं चरं स्पादिति । विxnx१ श. क-शा ज्याश । कुज्यान, १२४६०४१५ विxnxx१५ विx एतचापमागा:-- । एते पप्टिगुणा कुज्या- १२४६०४१५४३१ १२४६. कला-विरा । एते पड्भक्ताः शरजं पलात्मक चरम् Xि । अत उपपन्नमानयनम् । धनोपपत्तिरतिसुगमा ॥ १ ॥ प्राग्वत मागुदयेन्दुलग्नयोः पश्चात् पड्भयुतास्तचन्द्रलग्नयोः। यःकालोऽन्तरजः स उन्नतो भवेत् साध्यातः स्ववरार्धतोऽर्ववत् प्रभा ॥२॥ प्रातितिन उदयेन्दुः प्राग्टग्ग्रह आयनाक्षनदृक्कर्ममंस्कृत इन्दुः । लग्नं चानयोर्मध्ये प्राग्वत् ' उनस्य भोग्योऽधिकभुक्तियुक्तो मध्योदया- व्य ' इत्यादिना कालश्चन्द्रस्योन्नतकालो भवेत् । पश्चिमक्षितिने पड्मयु- तास्तचन्द्रलग्नयोर्मध्ये प्राग्वदुब्रतकाल' साध्यः । तत उन्नतकालात् सष्टनरार्धतश्च शङ्क विधाय अकंवत् प्रभा आया चन्द्रस्य साध्येत्यर्थः । TXIT ।

·४७ शृङ्गोनत्यधिकार। उपपत्तिश्चानातिसुगमा ॥२॥ चन्द्रार्कयोः कान्तिलवान्तरक्यतो जीवा विधेया समभिन्नगोलयो। चन्द्रप्टभाकर्णगुणा विभाजिता स्याल्लम्बमोठ्या फलमिन्दुदिग्भवेत् ॥३॥ स्पष्टार्थम् । ज्याल २चका वि ध्याल ज्याल इक सस्कारज्या ज्याल अत्रोपपत्तिः । सूर्यास्तकाले सूर्याग्रेव सूर्यभुनः कान्त्यंशा द्विगुणाः स्वल्पान्तरात् कान्तिज्या= २रक्रां । अग्रा-विx२रकां चन्द्राग्रा% । अभयोः संस्कारेण रव्यपेक्षया चन्द्राग्राम ४२ (रक्रॉचंक्रां ) =fxसंस्कारज्या । इयं चन्द्र- च्छायाकर्णगुणा त्रिज्याहृता जाता रव्यपेक्षया चन्द्रकर्णवृत्ताया - । इयमक्षप्रमया याम्यया संस्कृता जातो लघुशङ्क- प्राच्यपरसूत्रान्तररूपो भुन इत्यने संबन्धः ॥ ३ ॥ चान्द्रेऽपमेऽल्पे समदिग्भवेऽन्यथा तधाम्ययाऽक्षप्रभया च संस्कृतम् । स्यादङ्गुलादिः स भुजो दिवाफराः कोटिस्तयोर्वर्गयुते. पदं श्रुतिः ॥ ४ ॥ समदिग्भवे चान्द्रेऽपमे सूर्यक्रान्तितोऽल्पे पूर्वागतं कर्णवृत्ताग्रारूप फलमिन्दुदिकादन्यथा विपरीतदिकं ज्ञेयं तद्याम्ययाऽक्षप्रभया संस्कृतं सो. ऽगुलादिर्भुनः स्यात् । दिवाकरा द्वादश लघुशङ्कुः कोटिः । तयोर्वर्गयुतेः पदं श्रुतिः कर्णः स्यादिति । अनोपपत्तिः । 'त्रिभज्याहृताऽर्कायका कर्णनिनी' त्यादिभास्कर- विधितो लघुशङ्कप्राच्यपरान्तररूपा बाहुः सूर्यापेक्षया चन्द्रस्य साधित इति पूर्वश्लोके छुपपादितः । ततः सूर्यास्तकाले रविशङ्कभावादपवर्तितश- डादशैव चन्द्रशांतस्तयोर्गयुते पदं ' कल्पितरविचन्द्रयोरपवर्तित ·४८ भ २८०-अ S. करणप्रकाये] विम्बान्तरसूत्रं स्पादिति सर्व स्फुटमेव ॥ ४ ॥ भानुवर्जितसुधाकरांशकाः स्यात् सितं तिथि-१५ विभाजिताः सिते । व्योमकुक्षरशयाङ्क-१८० वर्जिताः स्यात् तथैव बहुलेसित भवेत् ॥५॥ सिते शुक्लपक्षे मानुवर्नितसुधाकरांशकाः सूर्योनचन्द्राशकाः पञ्चद- शमता. सित सिताङ्गुलानि स्यात् । बहुले कृष्णपक्षे तेऽन्तराशा व्यो- मकुञ्जरशशाङ्कतो वर्जितास्तत पञ्चदशहता असितं स्यादित्पर्य । अत्रोपपत्तिः । पञ्चदशभिरशरेकं सिताङ्गुलं प्रकल्प्यानुपातेन शुल्लाहु- लानि भवन्ति शुक्लपक्षे । कृष्णपक्षेतु सितम्= इदं द्वादशशुद्धं जातमसितम्-१२-- अत उपपन्नं स- बम् ॥ ५॥ विन्दोहु. संनिवेशो यथाशं पश्चाद्देशे प्राड्मुखी कोटिरस्मात् । प्राच्यामिन्दोः पश्चिमाशामुखी स्यात् कर्णस्तिर्यग्याहुकोट्यग्रमध्ये ॥६॥ स्पष्टार्थम् ॥६॥ कर्णकोटियुजि पभिरगुलमण्डलं शशभृतः समालिखेत् । आनयेदपरतः सितं विधों, कर्णमार्गगमधासितेसितम् ॥७॥ स्पष्टयर्थम् ॥ ७॥ सिताइ-विश्लेषदलेन नन्दा ६हता धिकाः स्यात् परिलेखसूत्रम। नौतन शुक्लादनुफर्णगत्या वृत्त लिखेत् तेन सितप्रसिद्धये ॥ ८॥ इति करणप्रकाशे कोनत्यधिकारा॥ सिताफ्योरन्तरार्धेन नव हृता लब्धिच सिताङ्गान्तरार्थेनाधिका परि- लेखमूत्र स्यादिति । -- 4

·BE
१८.
म
२
२
२
प्रहयुत्यधिकारः।
अत्रोपपत्ति सितोनाः पट् विभास्वमानयोरन्तरं कोटिकर्णयोः स्यात् ।
भुजश्व पट् । ततो 'भुनाद्वार्गतात् काटिकणान्तराप्त' मित्यादिना कोटिक-
र्णयोगः-* | कर्णः
भं
1 अत उपपन्नम्।
स
शेपोपपत्यर्थ गास्करशृङ्गीन्नतिनिरीक्ष्या ।
श्रीमरूपालोतनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरण ।
सहासनाऽकारि नझुन तेन विदोदितः शृङ्गविधौ तु हेतुः ।।
शति करणनकाशस्य सहासनायां शृङ्गोनत्यधिकारः समाप्त ॥८॥
अप प्रयुत्याधिकारः।
अनस्पभुक्तो सचरेत्पभुक्त.
रुनेऽथ पनिण्यधिफेम्नुलोमात् ।
पस्थयोः शीघ्रगतावनस्पे
गम्या युतिः स्यात्तु गताऽन्यथा स्यात् ॥ १
अनल्पमुकायधिकरतो खचरेऽत्पभुक्तेहादूनेऽल्पेऽथ वक्रिणि खगेऽ-
मुलोमादवक्रगागृहादधिके योर्वक्रस्थयाग्रहयोः शीवगतापश्पतेर्महाद-
नपेऽधिके ग्रहयोतिर्गम्या एप्पा स्यादतोऽन्यथा तु गता स्यादित्यर्थ ।
अनोपपत्तिर्ग्रहगतिसंस्थानतोऽतिस्फुटा ॥ १ ॥
अवप्रायोधगयोच भक्ता
भुक्त्यन्तरेणान्तरलिप्तिकाः स्युः।
दिनानि पक्रिण्यय भुफियुत्या
शेया युतिस्तैरगता गता या ॥२॥
सार्थमुपपत्तिश्चानिमश्लोकोपपत्तितः स्फुया ॥ २ ॥
गतिरन्तरलिप्तिकाहता गतियोगाऽन्तरभाजिता तथा।
अगते स्वमुणे गते कला योगे वफगतेन्यथा समौ ॥३॥

·'करणप्रकाशे। गतिम्रहयोरन्तरीलप्ताभिर्हता एकस्मिन् ग्रहे वििण गत्यार्योगेना- न्यथाऽन्तरण भानिता । लब्धाः कला अगते गम्ये योग व कार्या मते योगे घ ऋणं कार्याः । वक्रगते अहे तु अन्यथा विपरीत कार्याः गभ्ये ऋणं गते धनं कार्यास्तदा तो खेटो समौ भवत इत्यर्थः । अत्रोपत्तिः । यद्येकस्मिन् ग्रहे पक्रिणि गतियोगेनान्यया गत्यन्त- रेणैकं दिनं तदा महान्तरलिप्ताभिः किम् । लब्धानि गम्यगतदिनानि गयामा तत एकेन दिनेन ग्रहगतिकलास्तदा पूर्वागत गतगम्यदिनः मगxभैक किम् । लब्धाश्चालनकलाः- धनर्णवासना चातिस्फुटया॥३॥ गयो, पागभ नपदिनेशरसाऽर्फदिवाकरा दशगुणाः सलवाणकला: कुजात्। ९००१२०१९००१२०११२० युगयमाएरसाऽम्बरभूमयो दशहताह पातलया स्मृताः॥४॥ ગરબoff૦૦ कुनादीनां मध्यमाः परमाः शरकलाः कु. ९० बु. १२० । गु.६०1शु. १२० । श. १२० । पातभागाश्च कु ४०। दु. २० । गु. ८। शु. १० 1 श. १००। अनोपपत्तिः । शीघप्रत्तिवृत्तगोले ये शराः परमा उपलब्धास्ते पति- तास्तथा ग्रहमन्दोच्चवत्कुनादिपातानामत्यल्पगतित्वात् स्वसमयोपलब्धाः स्थिरा भागाः पठिताः। तथा च स्वतन्त्रे लल्लः । नन्दसूर्यरससूर्यभानवो दिग्गुणाः शरकलाः कुजादितः । दरोचनगनाङ्गखेन्दवः पातनाः स्युरय दिग्गुणा लवाः ।। आचार्पण लल्लोदिता एव पठिता इति ॥ ४ ॥ युगाश्विनः पतिरश्ववेदा स्तम्बरमाम्भोनिधयः खरामाः। व्योमेन्दुनिना निजकर्णभका. कुजादितो विम्बकला भवन्ति ॥५॥ * + ·५१ ५८० %3D ५८० ग्रहयुत्यधिकारः। २४ । ३६ । ४७१४८१३० एताः संख्या दशगुणा निननिन- शीघ्रकर्णभक्तास्तदा भोमादितः क्रमेण विम्बकला भवन्ति इति । अनोपपत्तिः । 'पञ्चभिर्दशभिरिन्द्रियेन्दुभिव्योमबाहुभिरथेपुलोचनः । चन्द्रयोननतनुतास्फनिज्जीवसौम्यशनिभोममूर्तपः ।।' इति लखोदितेन स्वल्पान्तरादौमादीनां तनुयोजनानि भो १९ स्वल्पान्तरात् बु ३२ ॥ गु-१० = ४८ ॥ शु-६ ९६ ॥ श=3300 २४ ॥ सतो 'योजनानि दशमितानि वा मध्यमाः स्युरप मानलिप्तिकाः । साडितास्त्रिभवनज्यया पुनर्भुग्रहान्तरविभानिताः स्फुटाः ॥ इति ललो- दितेन भीमादीनां स्वल्पान्तरात् मध्यविश्वकलाः । मौ. २ । ३. ३ | गु. ४ | ३० शु. १० । श. २ । ३० स्फुटविम्बकलाश्च ३४२२० -१६४ आचार्येण गुरोर्मध्यमविम्बकलाः= ३३३ शुक्रस्य च ४. एताः कला गृहीतास्तत पूर्वविधिना स्फुटविम्बकलाः। गु= ३१४ १२० =wx = ४८४ | श-२३४१२० = १०x१° । अत्र गुरु- शुक्रपिम्पयोर्लछेन सह महान विरोधः सुधौमिभृशं विभावनायः ॥ ५ ॥ भौमसूर्यसुतयारुपतिपाताः संस्कृताचलफलेन यथा ते । स्युः स्फुटा झसितपातलयाः स्युः स्वीयमन्दफलयुक्तविहीना: En स्वीयमन्दफलयुक्तविहाना व्यस्तमन्दफलसंस्स्ता इत्पर्यः । अनोपपत्तिः । अत्र चक्रशुद्धः पातः पातत्वेन गृहीतः । अत्रः पाते. ऽप वा शीघफलं विलोममिति भास्करविधिनाऽन्न पया संस्कृताः पात. लवाः स्फुटमहशोधनाथ स्फुटा भवन्ति । बुध शुक्रपातयोर्मन्दालसंस्का- २४x13-लीक शीक dtan दीक १४१२० धीक

·.
--
करणकाशे.
रायं 'ये चात्र पातमगणाः पठिता समृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका
यतः स्यु' रित्यादि भास्करवचनं सभाप्यं विलोक्यमिति ॥ ६ ॥
स्व स्व पातं सहकालकात् सौम्यभृग्वोचलोधात्
स्पत्का दोया निजशरहता शीघ्रकर्णावृता च ।
क्षेपः स्पष्टो भवति दिशि पातोनितव्योमगस्य
नत्या सूर्यग्रहणविधिना संस्कृतः शीतरदमे ॥७॥
सदशकलिकात् स्पष्टग्रहात् । शीतरश्मेश्चन्द्रस्य वाणो नत्या संस्कृतः
स्फुटः स्यात् ।
अत्रोपपत्तिः । मन्दस्फुटात् खेचरतः स्वपातयुक्तागुनज्या पठितेपनि-
नीत्यादिना चक्रशुद्धपाततः स्फुटा आचार्येण शरभागाःसाधिता. चन्द्रस्य च
नतिर्महत्वात् स्वीलताऽन्येषा स्वात्पन्तरात् त्यता तेन भीमादीनां गणि-
तागतः क्षेप एव स्फुटो नतिसंस्कृतो ज्ञेयः ॥ ७ ॥
शरयोः समभिन्नगोलयोर्विवरैक्यं भवति महान्तरम् ।
अस्मॅिस्तनुखण्डयोगतो भेदोऽपे खरसो ६० वृते कराः ॥८॥
समभिन्नगोलपोः शरयोः क्रमेण विवरमैक्यं च ग्रहान्तरं भवेत् ।
अस्मिन्नन्तरे तनुखण्डयोगतो मानक्याईतोऽल्पे भेदो भवति । अवस्थे-
नोर्ध्वस्यश्ठाद्यत इत्यर्थः । ग्रहयोईक्षिणोत्तरान्तरं शरयोः संस्कारसमं
कलात्मकं पटिहृत हस्ता भवन्ति ।
अत्रोपपत्तिः । अत्रैकमङ्गुलं साईदिकलं गृहीतं तच्चतुर्विशतिगुणं ह.
स्ताङ्गुललिप्ताः ६० । अतः कलात्मकमन्तरं पटिहत हस्ना भवन्ति ।
शेषोपपत्तिरतिसुगमा ॥८॥
पलप्रमाणेन कलेपणा,
हतेन संस्कृत्य चरं ततो दिनम् ।
प्रहश्ययुग्लमगताऽन्तरोदय-
गुंती मवेदश्ययुनी विधिः स हि ॥ ६ ॥

·प्रहयुत्यधिकारः।
५३
कलेपुणा कलात्मकशरेण पलप्रभागुणेन धग ७२ हृतेन फलेन प्र-
हस्य मध्यमक्रान्तिम चरं संस्कृत्य स्फुटं चरं साध्यं ततः स्फुटाञ्चयत्
दिनं दिनमानं साध्यम् । ग्रहस्यैप्यो भोग्यकालस्तात्कालिकलग्नस्य गत-
कालेनान्तरोदयैश्च युक् एवं युतौ युतिसमये ग्रहस्योन्नतकालो भवेदिति
रोपः । एवं दृश्ययुतौ स चन्द्रशृङ्गोन्नतिवहिधिम्रहावलोकनाथ कार्य इति
शेषः॥९॥
अत्रोपपत्तिः । आचार्यस्य शृङ्गोन्नत्यध्यायस्य प्रथमश्लोकेन स्फुटध.
रोपपत्तिः स्फुटा । तेनैवाध्यायेनान्यत् सर्व च स्फुटमिति ॥९॥
यदा समकलो राधावूनी तत्काललग्नतः।
अधिको चाऽस्तलग्नात् स्तस्तदा दृश्ययुतिर्भवेत् ॥ १० ॥
स्पष्टार्थमुपपत्तिश्च स्फुया ॥ १०॥
असमदिशोंः शरयोयुतिभाजी
निजनिजवाणदिशि धुचरी स्तः ।
समककुभोः खलु यस्य शरोऽल्यो-
ऽपरदिशि सोऽन्यनमश्चरतः स्यात् ॥ ११ ॥
स्वष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । मास्करग्रहयुत्याधिकारतः स्फुटा ॥ ११ ॥
समफलयोर्महयोख्दयो यः
स्फुटमनयोरुदयात् समयेन ।
स भवति येन सति प्रभेदे
स तिथिरतः कुरु लम्बनपूर्वम् ॥ १२ ॥
समकलयोरकस्थानस्थितयोर्मयोर्य उदय उदयकालो भनेत् तस्मात्
उदपादुदयकालाधन समयेनानयोग्रहयोः स्फुटं स युतिकालो ग्रहमेदे
मति भवेत् स एव तिपिशान्तः करप्यस्ततः सूर्यग्रहणवलम्बनपूर्व ल.
बनादिकं चर्वित्यर्थः। उपपत्तिरवानिसरला ॥ १२ ॥

·१५ करणप्रकारो। भासीत् पार्थिवन्दवन्दितपदाम्भोजद्वयो माथुर श्रीचन्द्रायवुधो गुणकवसतिः ख्यातो द्विजेन्द्रः क्षिती। नत्या तस्य सुतोऽद्धिपकजयुगं खण्डेन्दुचूडामणे. वृत्तः स्पएमिदं चकार करण श्रीब्रह्मदेवः कृती ॥ १३ ॥ इति श्रीब्रह्मदेवगणकविरचिते करणमकाये प्रयुत्यधिकार. समाप्तधाश्यं करणप्रकाश.. साष्टार्थम् ॥१३॥ श्रीमत्रूपालोस्तनयेन येन नयेन सत्येन सुधाकरेण । सहासनाऽकारि बहुत्र तेन विदोदित खेटयुती तु हेतु.॥ इति करणप्रकाशस्य सहासनाया खेटयुत्यधिकारः समाप्त ॥९॥ श्रीमुधाकरकलासुधारुरा वासना बहुविधा बुधा वराः । भास्करीयरतिकृत्यमण्डिताः सम्पिबन्तु सतत सुपण्डिता ॥

·पेपमाधनम् । अप करणप्रशारम्भे १०१४ शके निशुष्टमतिपदि मृगौ सू- पदिय आर्यभटमुलालामतेन कस्यादरहर्गणः साम्पते । श- २०१४ ३१७९ क. य,४१९३ ४१९३ क. सौमा ५०३१६ क. सौ. दि-१५०९४८० NxTv.२१०५.४८२४ पुसार १५५५२०००=१५४६अधिमासाः। पुपाति अधिशेष च-७६९६२५२८० । कल्यादितश्चान्द्राहाः १९४६४३०+१५०९४८०-१५५९८६० । क चादिxपुर ३९०२४१८२९१८८००-२५३४५-सपाहाः । क्षपशेष%१५४८९७१२८० । कल्यादरहर्गणः१५५५८६०-२४३४४-१५३१५१६ । एकादिगुणा अहर्गणाः एकादिगुणा युगसावनदिवसाः । १ ३ ५ ४५९४५४८ ६१२६०६४ ०६५०५८० ९९८९०९६ २०७२०६१२ १२२५२१२८ १५००९१०५.. २१५५८१५००० ४७५७५२५०० ६११६००००० 0८८९५८०५०० ९४६०५०५००० ११०४५४२२४०० १२६२३५४०००० २४२०१२५७५०० १५७७९१०५.०० ८ १ ·क्षेपसाधनम्। अधिशेपम्=७६९६२५२८० ३८४८१२६४० ४६१७७५१६८ १५५५१०००००)५००२५६४३२००(३२ ३३६९६ २११०४ २५९२५३२०० यदि युगसौरदिनरिदं पूर्वागतमधिशेपं तदा ६५ हरेण किम् । लब्ध ३२ विलोमेन स्वात्पष्टिनव ९१७ मागयुतं च स्वल्पान्तराज्जातं तदेव ३२ द्विप्नमासयोजनाह क्षेपमानम् । (द्रष्टव्यो मध्यमाधिकारस्य २ श्लोकः।) एवं सञ्चारेण ६४ हरसंवन्धि पूर्वागतं क्षयशेषम् क्षयशेषम् १५४८९७१२८० - F ६१९५८८५१२ , ९२९३८२०६८ १९०३००००८१०)९९१३४१६१९२२०६२ स्वस्सान्तरात् ९६१८०००४८ २९५४१५७१२ अस्य द्विध्नस्य १२४ त्रिखवेदभू १४०३ भागः शून्यसमः स्वल्पा- न्तरान् तेन तिथिगणे योनना क्षेपमान ६२ मिदमेव । (द्रष्टव्यो म- ध्यमाधिकारस्प २-३ श्लोको) .

·देपसाधनम् । अथ रावेसेपानयनम् । - मर रभ - ५५२०००० ३०६३०३२ १५५५२००००० ६१२६०६४ महरम २६६१६१४९१२००००० (११९२।११।१६।३२००६ ६३११६००० रा ३०४४७११२ रक्ष-११४१६१३२५६ १५७१२९७५ १४६६८७३७० १४२०१२५०१ ४६७४७१५० १९१८९६०० १८२२७१२०० १५७७९९७५ २४४१३५५० ८७०४२७५ २६११२८२५० १८७७१९७५ १०५५१६५०० १४६७५०५. ११९६८०००० ८८५२०४... ७८०१५८०५ ९४२००५० आचार्येण ५६ विकलास्थाने ५७ विकरा गृहीता ·५८ देपसाधनम् । अथ च द्रक्षेपानयनम् । - भह ९१८९०१६ ७६.७८. २०७२०६१२ २०७२०६१२ ७६५०५८. 11 खुकु-१५७१९१७९००)मह चम-११५९२०६(५६०५४४१३५२३५९४२ ०८८९५८७५ - ९५६०५०५० शाक नखाब्धि ४२० रहिते 1८६७७०१० इत्याहिरबान चन्द्रस्य ७८८९५८७५ कलात्मक पीजमृणम् ०८८२२२६ (१०१४-५२०x२५ १९९६७०० २१. १५००५९२३०६ ४-५९।२४ ३१११८५०५२ रा १५७०८९०१०६ महर्गणोत्पन्नमन-२०५९५१२ वीअमृजम-५९४२४१५७७९९७५ वास्तच दक्षप-२०२११०९२१५ भाषानिसजसहकधिकान्तरम् । १५७५१०५ १४९०.०६०१२ ४४००.१८०५६. ११५०८४५. १५१४१८३०५ १२२४.. १५१०२६६ १२८१८९१०. ६00३९.४६... ४२२६४६. २४६५१.

·५. पिसाधनम्। अय मोमक्षेपानयनम् । भष्ट्र मोम २२१६८२४ ६१२६०६४ १२२५२१२८ १३७८३६४४ ३०६३०३२ इकु -१५०७९१७९००)महx भीम-३५२०६२२००१२२२९।३।११॥२६॥ २६१७८७७० १९८५८०५० ४६२०४२०५ ममतत मोमस्य कगरमक वीज धनम् =(१९९४-४२०)४५८ ३४२०१२५७२ ४४४५१०४१ ५१४४५८ --- are- १५४।३० मा भौ-१९ ॥ २६ ॥१ पा मो मे-३१३।२०।० मापार्योक्तक्षेपणकविकलान्तरम ८८१२९५१६८ १४५९०६०१ ५३५५१७२२०८ ४७१३७५२९ ६०२४१९७०८ १८०४२५९२२४० १५७७९१०९ २२६१११६२ ४२१२११२४४ .. १५०१५७०४ ९४४००६० १०४०६९४०० ६२४४१६४००० ४०१३०५२५ ·क्षेपसाधनम्। अथ बुधोच्चक्षेपायनम् । भए -१७११००२. ३०६०१२ २०७२०६१२ ४५१५५४४ १३७८३६४४ २०७२०६१२ युकु-१५७७९१७५००)महरभ-२७१७०२।२०(१०४०९।६।१०।५३।१६ १५७७९९७९ ललमतने बुधोमधीज कलात्मक धनम् -(९०१४-५२०) ४४२० २५० =१९४४४२-३५६४४० ग भो ।। १७ माक्षे०११। १२ भयमापापोंक्तसम एवं ६४६२१५६२ ६१११६७००। १५०६८५२२१ १४२०१२५०५ ८६०३६५८२० १२ २०३५७२९६४ ८६७१६४८२ १०५०८५०७८४. ९४३७५०५० ९४०८७२८४० २८२२६१८१२०० १५७७९१७५ १२४४००१०२ ११०४५४२२५ १४०२५८००.. १०९५२६२०.. ७८८९५८०५ ४६५६१४५०० २०१५८०७०.... १५७७९९५ १२१५८८९५० २०४५४२२९ ·६१ क्षेपसाधनम् ।. अय गुरुक्षेपानयनम् । पह शुभ - २०६३०१२ ६१२६०६५ २२८१०१६ शुकु-१५७०९२०५००)महशुभ ५६७८२४८५५८५(३५३५६४१४८६ ५७३७५२५ ७८०९५८७९ ५५५३०९८५ ४३१५७५२५ २०००६०८ रममतेन बीज कतारमकभृणम् =(१०१५-४२०) ४७ % २९४४५७ - १६२००१२२६८ ८१०७०६० १०२०००३००८ ९५६०५०५० २५३१६८००० ७५७७०४०२४० अहए-६४०५८1७ बीजम् या क्षे ६.२०१६।२७ भयमाचार्योत्तसपराम एवं १२६५३७०२४० ७५९२२२१४४०० १२८०५५१४४ १२६२३३४०० १८२१०८१०० १०९३५६४००० ९४६७५०५० १४५२१५१० ·क्षेपसाधनम् । अथ शुशोच्चलेपानयनम् । १९९१ यह आउभ -००२३३८८ १२२५२१२८ ४५९४५४८ PM ३०१०१२ १०७२०६१२ पुपु 31५७७९१७५००) TEXT उ भ-१००५४८९९५८०२११४११०३१२ ९५६०५०५. १२८७५९४५८ १२६२११४०० २५०९०६८० मप्लेन मोएबीज कलात्मक १२८१५०५२ सूणम् ७८८९५८७५ १०११-४२०)४१५३ सार१००० २७८१६१५४१६ २५. १७५८९७३०१ ६।३३२ १६७०१५१२४५६ १५७१७२ माह पर -१२२९ १२२६१०२९ बीज २७६७११२५८८० १५७७९१०५ पारी -१२०५० १९८१९५४९८ भापायर्यानरपेण रहेकोमा पाकिस्तर पर ८५४५२७३८. महवपम्यमतरतम पाराति ५१२०१६४२.. १७५१७५२९ पाठ सारित भिभिन्य। १७४ १९४४३५२-२५५१२ . रा US.... 14 ·क्षेपसाधनम् । अथ शनिक्षेपानयनम् । बाभ १५६५६४ ६१२६०६४ ७६५७५८० ६१२६०६४ पुरु-१५७७९१०५००)मXIम-२२४५६ १५७७१२७२ २४(१५२३५६५२ - ६.१९६७०० समतेन शिनवीन ३५५६६६१० कलास्मक धनम (१०१४-५२०x२. ५००८२६०२५ १२ ८०१६५२०४८ =५५४२-१३६ (१००८२६०२४ -७५११ ४८.९९१२२८८ ४७३३७५२५ -३१॥२६॥५२० ७६१५९७८८ बीजम ०४७/३१ २२०१७१३६४० যানস্বনির্মাণ -३१११२३ १५७७९१७५ मयमार्योनसपसम एवं ७०८६७६२४० ५२४१३५६८४०० महश. १०८५४२१८४ ९४६७५०५० २६८६७१३४०० ८५२०२८५४००० ७८८९५८७५ ४३०६९२९० ३१५५८३५. ११५१०१४००० ·क्षेपसाधनम् । अथ राहुक्षेपानपनम् । - पाह पाभ 8 २१२२२६ १८९०९६ २०६३०३२ ५५९५९४८ पुकुन १५७७११७५००)महxपाम १५५६५७८३२२॥२२५४२ पासक्षेप पात-२०१२२२५१०४२ ४००७४३३४ भय पक शुद्धा जातो पर९८ सहमनन राहुबीन फलामकमृणम ०८८१५८७५ १९५-१२०)४९६ ६२६३९११६ २५० २२८६ १२५२०९४२३२ ६२६१९७११६ -°४८ ७५१६७६५३ ९२ त ६५११६७०० हप-१1०11८ १२०५०१५३१२ वीज 1८1 ३६१५२८६१०६. पा क्षे -१७।१२ ३१५५८३५० जयमायायोकोपसम एव ४५९४५११७ १४३८६०६०६० ८६१२०६०५६०० ७८८९०८७५ १२५०१०६ ६११६७०० २११००६०६०० ६६७८३६३६००० - ·क्षेपसाधनम्। अथ नन्द्रोचक्षपानयनम् । - १८८२१९ १५०८५६४ ३०६१०१२ १२२५२१२८ १२२५२१२८ शुङ-१५७७११७५८०) गहx म1०४०(१७३।१०।१०।२०१० ६३२१६००० उपक्षप'३ १२६५४८२१० उचम्-१।२०१२०१७ हमनेने धुपवी काम १०१५-५२०) ४५१४ ४७३३०५२९ १५६०२३२२०४ - ११४४२२४-२००५५ २०२०४६०००८ २५६०२३२५०४ २६४२२७९००१८ D४° 12.1 भहउ =१०।२०। ८ बीज-201५२ ता से -१९।१६ भयमाचार्योक्तसम एक ५५५६१५०५८ २६३०८४५१५४० १५७७१९७५ ५२९२७६५४० ११७५६५५८६४०. १९८२३६४४०० ११८९४१८५०'.. १२०४५४२२५ १८७६१५०० ·६६ . वैपजधनम्। चन्द्रग्रहणस्य २० श्लोके । आर्यभटगते सर्वे युगपादाः समा' । अतः कलियुगादो सपातार्क- भगणाः=३४४९०२२२६ एते द्विगुणाः सप्तताटाः शेषमित. एर्वपतिः । अ- तस्ते द्विगुणाः-२४४५५२२२६४२-३१६९६६७८ - ६९६६७८ ६८२८३३९ । एते स- ततष्टाः शेपं शून्यम् । अतस्तत्र वर्तमानो विधिः पर्वपतिः । अथ कलेरहर्गणस्य २७३१३३५६ एतैर्गुणनार्थ न्यासः । ४ मह २७३१३९५६ १९८९०१६ ७६५७५८० ४५९५५४८ १५९४५४८ २५३१५१६ १५१४५१८ २०७२०६१२ ३०६:०१२ २६२१८३२१४१८३०८४१७२७६५६(१५९ २५५१२२१६७ + २५८२१०४२२ २३६६८७६२५ १६०२७९०७६ २४८८०२६१६ २४६८७६२६ १२११५०७१ ·२५९२ क्षेपसाधनम् । अतो अन्यारम्भे सपातार्कदिनानि वर्तमानानि-१५९०६१० ए. ताने १८० हृतानि लब्याः पर्वपतयः ८८३६ शेपदिनानि वर्तमान- स्य-१२६ । लन्याः पर्वतयः सप्ततष्टाः शिष्टो २ तत्संबन्धीनि दि- मानि-३६० वर्तमानपर्वपतिदिनसहितानि भातानि विधितः सपातार्क- दिनानि-३६०+१३०८४९० । अपाचार्योक्तप्रकारतः १०० (गह-२४०१) २००१.२४१४१००-३२-९६ ( स्वल्पान्त- २५९२ २५९२ २५९२ रतो वर्तमानलब्ध्ययं ९६ रथाने ९६ गृहीता ) अत्र ५८७ अधिक कृते जातम्-१०-९६+९८७-२००४+४९१ । अनेनाधिकेऽहर्गणे जातानि विधितः सपातार्कदिनानि अ#vi+४९१ । अत्र प्रथम स- २५९२ ण्डद्वपमहर्गणसम्भूतमहर्गणसंपन्धिन' सपातार्कदिवसास्ते पूर्वागतेन्था- रम्भे विधितः समागतेः सपाताऊदिवसे ४९० रेभिः सहिता जातानि पर्वान्ते सपाताकदिनानिः +100१४९०१ पर्वतमाप्तिः प्रतिपदि भवति अतस्तदा पूर्वागतानि सेकानि जातान्याचार्यानीतसमानि सपातादि- नानि अ+१००४+४९१ । खगजचन्द्र १८० हतानि लब्धाः पर्वपतयो भवन्तीति मुधोभिभृशं विभावनीयम् । २५९२ २५९२

·आसन्नमानम्।
६६
श्रीगणेशाय नमः।
अथ प्रसङ्गाग्रहगणितोपयुक्तत्वादासनमानायक्रिया प्रदर्थते,
१+3
१११
-१+१
=1+
१+3
२+
१
१+
२३
"
१+१.
१+१
२+
२+१
२
५
५
अत्र प्रथमलब्धिग्रहणेन मानम्।
प्रथमलब्धियग्रहणेन मानमू-१+१-३।
मयमलब्धित्रयग्रहणेन मानम् १+१+

·७० आसत्रमानम् । ॥ प्रथमलब्धिचतुष्कग्रहणेन , मानम्=१+ ६ ॥ प्रथमलब्धिपञ्चकमहणेन मानम्-१+१ % 3D १+ प्रथमलब्धिपटकग्रणेन मानम्-१+2 २+2 २३ एवमत्र।।३३।२७, वास्तवभिन्न । स्या, स्यासन्नमानानि कथ्यन्ते। अत्र इदमानं वास्तवभिन्नमानादल्पम् । ३ इदं चाधिकं द्वितीयखण्डस्याधिक्यात् । ३ इदं चाल्प तृतीयखण्डस्याल्यत्वात् । एवं पायुक्तभननरीत्या स्फुटम- वगम्यते यद्विपमासनमानानि वास्तवभिन्नादलपानि समानि पाधिकानि सन्तीति। एवं वर्णविन्यासेन ग+ चार पूर्ववल्लब्धिग्रहणेनासन्नमानानि ·आसन्नमानम्। ७१ ग गघ+१ च ( गघ+1)+ ग { च( गघ+१ ) }+(गय+१), घ च ध+१ छ(चच+१+व अत्र तृतीये माने तृतीयलब्धिद्वितीयमानांशषधः प्रथममानांशयुक्तो हाशः । तृतीयलब्धिहितीयमानहरवधः प्रथममानहरयुक्तो हि हर इति दृश्यते एवं चतुर्थमानादिषु च रीतिर्दश्यते तेनासन्नमानदयज्ञानाल्लब्धि- म्योऽन्यासनमानानि सुखेन ज्ञायन्ते । अथ पूर्वागतप्रथमद्वितीययोरासन्नमानयोरन्तरण यादनमुत्पद्यते तत्रां- शस्थाने रूपमिति दृश्यते । अथ करप्यते त्रीण्यासन्नस्थितान्यासन्न- मानानि 12 मा क एतत् सम्बन्धिनी लब्धिश्च ल, तदा पू- र्वप्रकारेण मा -% 3D लअ+म. लकर+का अतः मा मर कर प कर लभर+भ, लगाकरभिश्क, (लभरकर भ.कर) लफर+क कर(लकर+क,) मकाम, कर कर(लकर क.) कर । अत्रांशमानं मा भ, भर अनयोरन्तरांशमान- सममत इष्टपृष्ठस्थयोरन्तरे यदशमानं तदेवाग्रिमेष्टयोरन्तरे भवत्यंशमानम् । परन्तु प्रथम-द्वितीयासन्नमानयोरन्तरे त्वंशमान रूपसमं पूर्वसिद्ध तेनासन- स्थयोईयोरासन्नमानयोरन्तरे सर्वदांशमानं रूपं भवतीति सिध्यति । अथ पूर्वयुक्तितः अ.क. अ.क.-१ अतः पूर्वयुक्तित: अ,क, एतौ वा अ., क, एतौ परस्परं दृढौ भविष्यतो यतोऽन्यथा तद्पवर्तना- इन रूपमपवयं भवति तदयुक्तमित्यत आसन्नमानेपु सर्वेषु हरांशी दृढौ भक्त इति सिम्यति ।

·७२ आसन्नमानम्। कल्प्यते भ, मरमा कर का आसनस्थानि मानानि तदा पूर्ववत् लाभा- वास्तवभिन्नं च,ल स्थाने लाइ, इत्यस्योत्थापनेन जातं का लकर+क, (ल+r) A+NA इ-रूपाल्ससंख्या ल+कर+क. - अतः भिन्न- ३ लम+म+म, भर कर लकर+कर+का कर लकम+कभर+म,कर-तकभरनक-अक. कर (लकर+कर+का) क(लकर कर क.) कर (+)+क, एवं - भिन्न म+म, लकर कर लभर+भ.+r लकर+का+का ल'करम मिक, म सकभ, लकम, +8,क, + म कक्ष का (लकर+का+क.) करा: + लकरम, + सकभरक, अभि.क+क, मा का (लकर+क+क) (म,कर-क,म.) कालकर+क+क.) का (लक+का+कल) प्रथमान्तरस्यांशमानादस्यान्तरस्य मानमल्सं तदीयहरमानादस्य हरमान चाधिकमत उत्तरत आसन्नमानानि सूक्ष्माणि वास्तवभिन्नस्य नि- कटस्थत्वादिति सिध्यति । अथैषां सिद्धान्तानां सूत्राणि । आसन्नमानस्य हरांशमाने अग्राप्तिगुण्ये सहिते क्रमेण । पृष्टस्थितासनहराशकाभ्यां तदा हराशी भवतोऽग्रिमस्य ॥१॥ आसन्नमानयोरासन्नस्थयोरन्तर भवेत् ।

·आसनमानम्। ७३ अंशस्थाने सदा रूपं चिन्त्यमेतच सर्वदा ॥२॥ सर्वेष्वासन्नमानेषु हरांशो भवतो दृढौ । तपोत्तरोत्तर सूक्ष्माण्यासन्नानि भवन्ति हि ॥ ३ ॥ कल्यतेश, इदमासन्नमानं वास्तवभिन्नात् किञ्चिदल्पम् । १ अस्य भिन्नस्य हरमानं क, । अस्मादल्यं तदा । अस्मात् , इदमेव निकटतरं वास्तवभिन्नस्य । यद्येवं न तर्हि का कर अनयोरन्तरात् १ का रन्तरमल्पतरम् । यतः क, १८ वाभि - (अग्रिमासन्नम् ) - सभ.. अनयो- भर स अतः %3D का वा के का भ.र-क.स करवाक - मार-कास अथ क, >रा अतः १ - अर.क.स । इदमसम्भवं यतः अर, कस अनयोरभिन्नसंख्ययोरन्तरं रूपालपमवशिष्यते ॥ कल्प्यते का, अ आसन्नस्थमासन्नमानद्वयं तदा कम इदं वास्तव- भिन्नवर्गादधिकं यदि भा - र, अन्ययाल्पमिति । यतो यदि सावयवल- ब्धिःल तदा वास्तवभिन्न क. म. - - भा वाभि कर कर अतः (R-वाभि) वाभि का क्ष वाभिमक कर अ, (लकरक) कर(लभ+म.) है। अथदक्षिणपक्षस्यसंख्ययोरन्त- का (लभर.) मालिक+) राशमानम् अ.अ.(लक, +क)-कक(लभ, +२ = अ.ज. लकः + १ अ आ लक का + अ.अ.का ·७४ चकवालोपपत्तिः। %3- क.क. म कर कर कर कर वाभि भर ततः काकर - क क ल -२अ.अ.लक,क, कोक, लअ.क, (अ.क, --अ.का)- अ.क. ( अकर--अका) (लअ.क. -अ.क.) (अ.क.-अ.क.) अत्र (ल अ.क,-अ.क. ) इंदं सर्वदा धनमेव यतः ल→ १..ल' - १ अथ अ. - अ । कर का .:.अ.क, >क अ। अथ अक-अ.क. इदं तु यदा तदा धनमतस्तदा MAT:- वाभिर) इदं वा HT - वाभि इदं धनं भविष्यति । > वाभि इदमुपपन्नं भवति अतः सूत्रावताः । आसन्नमानहरतो यद्भिन्नस्य हरो भवेत् । अल्पः साऽऽसन्नमानात् स्यान्नाहो सूक्ष्मतरो विदः ॥१॥ इयोरासन्नयोरासनस्थयोराहतिर्भवेत् । रुतेर्वास्तवभिन्नस्याधिका पूर्वाधिकेऽनिमात् ॥ २॥ अथ प्रसङ्गाचक्रवालापपत्तिः। कल्प्यते प्र, प्ररतो क्षे, क्षेपे क, कनिष्ठं, ज्ये, ज्येष्ठं तथा तस्यामेव मरुतो रूपसमे कनिष्ठे , ज्येष्ठम् । इ -प्रक्षेपस्ततो भावनया क, ज्ये, से, आभ्यां नूतनकनिष्ठज्येठक्षेपाः । १, ३, ३२ के इक+ज्ये ज्य-कप्र+इज्ये । क्षे (३२-म) "इटवव- गहत. क्षेप" इत्यादिना से इष्टं प्रकल्प्य नाताः कनिष्टज्येष्ठक्षेपाः के% की। ये = भय से अतोन चेत् क- ·चक्रचालोपपत्तिः निष्ठमभिन्नमपेक्षितं तदा प्रथमकनिष्ठं तथा केनचिदिप्टेन गुण्यं ज्येष्ठ- युक्तं क्षेपभक्तं यथा विशुध्यत् । तदर्थमाचार्येण कुटकः रुतः। अत उपपन्नं इस्त्रज्येष्ठपदक्षेपान इत्यादि मास्करोक्तं चक्रवालम् । एवमभिन्नं यत्कनिष्ठ- मुत्पद्यते तत्र क्षेपश्चन अयम् । अत्र भाज्यसंख्या यदि विपरीतशोधनेन सिडा स्यात्तदा क्षेपहता लब्धिः क्षेपविजातीयातो 'व्यस्तः प्रकृतितश्च्युत इति युक्तमुक्तं भास्क- राचार्यः । . . अथ नूतनः क्षेपः । अयं सर्वदाऽभिन्न एवागच्छति तेन ई-प्रइयं क्षेपेण निःशेपा भवतीत्यस्य कारणज्ञानार्थ कतिपपदृढाकासिद्धान्तान् प्र- तिपादयामि। कल्प्यते अ, क, संख्ये मियो दृहे । क, ग अनयो_तश्च अ, सं- ख्यया शुध्यति तदा असंख्यया ग संख्या निःशेषा भवति । अ<क इति कल्पनीयम्। तथा परस्परमननाल्लब्धयः ल, ले, ले, इत्या- दयः शे, शै, शै', इत्यादयः शेषाश्च कल्प्यास्तदा क-अ.ल+शे, अ-शे ल+शे, शे-शै लै+शे, प्रत्येकं ग संख्यया संगुण्य अ- संख्यया यदि विभज्यते तदा कम-ग.ल+गोग= गमोल+ अथ " इयं सं- ख्या ह्यापिन्ना तेन इयमपि अभिन्ना भविष्यति, ततः इयं चा- Tx" इयमपि अपिन्ना सिध्यति । एवं सर्वे शेषा ग गुणिताः अहृताः शुध्यन्तीति सिध्यति । अथ अ, क संख्ये मिथो दृढे तेनान्तिमः शेपो रूपसमस्तद्गुणिता ग संख्या, अविकृता अहता शुद्धा भवतीति सिध्यति । भ x+ग R भ भ ग. म गx म मिन्ना ततः - ·७६ चक्रवालोपपत्तिः। कर क_अक: भक भर - अथ वा यदि भिन्नस्य यत्र हरांशी मियो दृदौ पृष्ठरथासन्नमा- तदा आसन्नसिद्धान्तेन है अत्र अक:-अक-१ इदं ग गुणितं जातम् । अ कग-अक ग+ग अत्र वामभागस्था संख्या अभक्ता निःशेषा भवतीत्यतः ग संख्यापि अभक्का निशेषा भवतीति लाघेवन सिध्यति । अथ पूर्वकनिष्ठज्येष्ठवशेन पूर्वक्षेपः -प्रक-ज्ये अतो ज्येष्ठकनिष्ठ- महत्तमापवर्तनवर्गेण क्षेपोऽपवय॑स्तेनेष्टवर्गेण हतः इत्यादिना लघुक्षेपे मु. खेन कनिष्ठज्येठे ज्ञातुं शक्यते । एवं यदाऽपवर्तनामावस्तदेव लघुतमक्षेपे तत्कनिष्ठज्येष्ठे गृहीत्वा ततो इस्वज्येष्ठपदक्षेपेभ्यः परस्परं दृढेभ्यः कुढकः कर्त्तव्यः । अतोऽन ये कनिष्ठज्येष्ठक्षेपास्ते परस्परं दृढा एव । ततोऽभिन्न भूतनकनिष्ठम् = काय अस्मादिष्टमानम् = भूक से-ज्ये अस्य नूतनज्येष्ठस्या Exक+kxज्य स्यांशमाने युत्यापने कते नातमंश- ज्ये एक से- ऽये +म क' - ज्ये नुक से-शे से (ज्थे नुक-1) मानम् अथेदमंशमानममिन्नं क्षेपकनिष्ठे च मियो दृढे तेन कनिष्ठभक्त- (ज्ये. नूक - १)मिदं शुध्येदेव पूर्वयुल्या, ततो जातमंशमान नूतन- ज्येष्ठस्य-क्षेला अनल ज्ये भूक-1 = अमिनसंख्यासमा ) अथ नूतनज्येांशमानं हरेण क्षेपसमेन मक्तं नातमभिन्नं नूतनज्ये- छमानम् =ल, ततःप्रकतिकनिष्ठज्येष्ठाणामभिन्नत्वान्नूतनक्षेपोऽप्यभिन्न एवे- त्यर्थत एव सिध्यति । इदं ज्येष्ठक्षेपयोरभिन्नत्वसाधनं पूर्न क्वापि स्पष्टमतो मदुक्तं बुद्धिमदिर्धेशं विचिन्त्यम् । नूतनज्येष्ठज्ञानं च नूतनक- निष्ठवगादिना विनैव मत्कृतमतीवोपयुक्तमिदम् । पूर्वज्येष्ठहतं नूनकनिष्ठं रूपहीनितम् । पूववस्वहृतं लब्धं नवीनज्येष्ठसमितिः ॥ क क ·आसन्नमूलमानम् । अथ यद्यासन्नमानोक्तविधिनाऽवर्गस्य मूलमानीयते तदाऽधोलि- खितक्रियोत्पद्यते । तस्या च शान्तो विततभिन्नो न भविष्यति यतस्तथा- त्वे करणी परिच्छिन्नमाना भविष्यति तचासम्मवम् । अतो विततमि- नेऽनन्ते पुनस्ता एव लब्धप आवर्तरूपा आगमिष्यन्ति। तामिरुत्तरोत्तरं करणीमानासन्नमानानि सूक्ष्माणि भविष्यन्ति । यथा ./T="}+:-३+12-1=३+५/२१-२४.१५) -३+ ૨ ३+ २ २ %D ०३+ ३+ + इत्यादि, -३ ३+ ६+--- =३+ ३+ /+t एवमत्र ३, ३, ६, इत्यादिलब्धिग्रहणेनैकादशमूलस्यासन्नमानानि आसनमानोक्तयाऽऽगीमप्यन्ति । एवमक्षरविन्यासेन नि:= अ+ -अ+ १ Ji+ यदि शे-ने-अतथा म इत्यस्य निरअमूलम् । क+ , पदि-शे क- ।

·आसन्नमूलमानम्। तथा शें- अवन इत्यस्य निरग्रमूलं अ-संक्षकेन युक्तं शे-संज्ञया मक्तं यनिरपलब्धं भवेत्तत् क-संज्ञं बोध्यम् । एवं तथैव 1 यदिशेक- म+भ तया शे"= न- अत्र न इत्यस्य यन्निरग्रमूलं तत् अ-संज्ञकेन युक्तं शे-संज्ञया भक्त यनिरपलब्धं तत् के-संज्ञं ज्ञेयमेवमग्रेऽपि बोध्यमित्येवं यद्यप्पत्र स्फुट दृश्यते शे, शे, शै', इत्यादीनां तथा अ, अ, अ, इत्यादीनां च धनत्वं तथापि स्पष्टार्थ सद्युक्तिः प्रदश्यते । कल्प्पते कस्याप्यासन्नमूले क्रमेण त्रयाणां राशिसमूहाना मानानि । , अ, अ, अ, अ, .... .... .... .... .... .... १, शे, शे, शै,शै", .... अ, क, के, के, के, करुप्यते (१) अस्मिन् क्रमेण किमपि राशित्रयमान अ,, ,, ,, तत्सम्बन्धिराशित्रयं (२) अस्मिन् शे, शे,, शै', क, के, के, पंगांशत्रयं ( ३) अस्मिन्, तया क,, के, के, वशादासन्नमूलस्या- सन्नमानानि चेति । तदाऽऽसन्नमानानयनविधिना अथ के, स्थाने यदि सावयवा वास्तवा लब्धिः . 4 कप के.सेल * इयं गृह्यते तदा चन- 4/+#+t. (नि+मे+ ल+ल ·GE . . आसन्नमूलमानम् । पक्षी समच्छेदीकत्यासम्भवसम्मवयोः पृथक् प्यक समीकरणं कृत्वा मान समीकरणद्वयम् । अ, पं+शे', पनी है+,ल-पीततः ॐ.(प, 6-4. छ)=प. 4-छ. . न = ल (-म) 0 (प. 3-4. स ) = लन-4' (म-2) था, लल'अ" (14) - लल' (पी-न) अतः (१)--न । अत्र पांदे - तदा > न यदि च तदा सर्व आसनमानान्तिमसूत्रात् । तेन , इत्यस्य मानं सर्वदा धनम् । एवं ललशे (44)=(1-2) अतः लशे, (4)(न 4)अमल, ल, स- वंदा घनं तया यदा तदान > * यदाच तदा न अतः शे" इत्यस्य मानं सर्वदा धनं सिध्यति, अप (१) अस्मिन् , अ एतद्द्वयं धनं तया (२) अस्मिन् १, शे, इति च धनमस्तीति स्फुटं दृश्यते, तेन किमपि राशित्रय गृहीत्वा पू- चोकरीत्या यदि किया कर्तव्या तदा तृतीयो धनात्मकः सिध्यति अतः (१),(२) अनयोः सः राशयो घनात्मकाः सन्ति । (१) अस्मिन् महत्तमपदमानं "अ" भविष्यति यतः पदानां ·. “ म " मासन्नमूलमानम्। रचनानुसारेण शे, शे, न-अ, परन्तु शे, शे इदं धनं तेन न > अतो निरअमलात् अमानात् अ, इदमल्पमेव । (२), (३) अ- नयोः किमपि पदं २अ-अस्मादधिकं न भविष्यति यतो रचनानुसारेण अ+शे. के. अथ अ, अ, एतद्द्वयमपि "अ" अस्मादल्पमतः शे, इदं वा के. इदं द्वयमपि २अ-मानादल्पं भविष्यति । यदि शे = १ तदा , आयतः पूर्वयुक्त्या अं+शे अतो यदि शे-१ तदा अ,+एको मिन्नो रूपास है। परन्तु अयं अस्मात् सू. क्ष्मोऽस्य /नमानमेव तेन > अ । अतः असा (१) अस्मिन् प्रथमं पदं विहायान्यत् किमपि यदि "अ" अस्मात् शोध्यते तहिं शेष (२) अस्मिन् तत्सम्बन्धि यत्पदं तस्मादल्पं भविष्यति । यतः पूर्वयुक्या अं,लक्शे, ल=4 अतः (अ.) तेन शे--अ, यत. ८ १ परन्तु है > आ अतः अ-अ. मुतरां शे" अस्मादल्पम् ।(१) अस्मिन् सर्वाणि पदानि "अ" मानादल्पानि (२) अस्मिश्च २अ-मानादल्पानि । अस्थानेषु अमानादल्पा भिन्ना भिन्नाः संख्या २अस्थानेषु च अ-मानादल्पा भिन्ना भिन्नाः संख्याःस्थातुंयोग्याः। अतः श्रेढोहये भिन्ना भिन्नाः संख्याः २अ तुल्यस्थानतोऽल्पेप्वेव स्थानेषु स्थातुं योग्या नाधिकेषु । अतः श्रेटीद्वये कतिपयपदानन्तरं पुनः पुनस्तान्येव मानानि आगमिप्यन्ति । कल्प्यते (१), (२), (३) श्रेढीपु क्रमेण पदानि । अ., अ३, अ......अ- अन, अन+y....अम-1अ, अम+1 तर, त२, त......तन, तब त+१.....तम-, तम , त+१,.... कर, कर, का,....कन-1, करा कम+१....कम-1,कमा कम+१, पूर्वयुक्तित इदं सिहमेव यतः पुनः पुनस्तानि मानानि भविष्यन्ति । कल्प्यते न, (म-१) एतदन्तर्गतेषु पदेषु एतद्द्वयसहितेषु पद- मानानामावत्तों जातस्तदा। . .

·. आसन्नमूलमानम्। अ-अन, अम+१-अन+ ++२................. काकन करार कन+१, कम+कम+२................. तमसन) त+न+१, तम+त+२,............... एवं सति- अम-१ -अन-1, कम- रकन-१, तर-1 -तन-१, एवं भविष्यति । क्रियाकरणानुसारेण- तन-१ तमन्ना - अने, तम-तम-ना-1 परन्तु ततन तथा अमन अतः तम-तन-1 पुनः अन-+अनन-१ कन-१, अम-1+अता-१ कप-२ अतः अम-१-- अन-१ - तन-२ (कम-र-कम-१) क-१ - फैन- इदं शून्येन वा केनचिदमिन्नेन समं भविष्यति । परन्तु पूर्वयुक्तया अ-अन्न- < तर- अ-अम- < नेम-१ अर्थात् < तन- अतः अम-1--अम-१८ तन-11 तेन-अ-1-3-3 < १ तेन कम-1-कम-११ परन्तु पूर्वसिद्धमिदं अ-२ ~ अन-१ शून्येन वाऽभिन्नेन सममतः समीकरणविषमीकरणयोरेक्यात् अम-१ - अनम इदं शून्येन समं म. विष्यति तेन अ-१ = अन-१ अनो यदि म-पदमावर्त तदा न-१ प. दमपि-आवतं भवति । परन्तु एतादशी स्पितिस्तदेव यदा न→ ३ यतः पूर्वयुक्तियाँ प्रतिपादिता सा पदत्रयाधिकपदेप्वव । एवं क्रियाकरणेऽभिन्ना निरमा लब्धिः अ-समा मविप्यति । यतो /न+अन नाम यदि अन्तिमा समया लब्धिः-- तदा ततोऽनन्तरं एवं भविष्यति ततः पूर्वयुल्या । तन-1 तन- तम त

·લે
मासन्नमूलमानम् ।
अमअ-तकमा तमतमा 'अत्र,सर्वत्र ना-अवर्गसंख्यामानम् ।
परन्तु त-ना-अतः तम-१ ततः पूर्वयुक्त्या अम-अ..२ अ-कम ।
कल्प्यते य = अ+-
१
क+
च+
यत्र अ, क,........इत्यादिलब्धयोऽनावर्तास्तथा
सन
स, -
यत्र त, स,....... इत्यादि-लषय आवती।
फलप्यते । इदमासन्नमान / ना अस्य अनावर्तलब्धिवशेन तत्पृ-
धासनमानं च। तदासन्नमानानयनयुक्तया र सावयवलब्धिग्रहणेन
4+
कल्प्यते काइदमासन्नमानं त, स.....स. आवर्तलब्धिवशेन तत्पृ-
ठासनमानं च मा तदा र-सापयवलब्धिग्रहणेन ।
दा+पा
रत्न
..................
(१) (२) अभ्यां वर्गसमीकरणविधिना द्विविध-र--मानेन द्वि-
विधा योमेतियगमिप्यति । तयोर्या धनामिका सैवानोपयुक्ता ।
(२) अनेन लार+लार-पार+पा : लार + (ला-पो)र-पा

·ततःर-
ENT
आसन्नमूलमानम् ।
पा-ला
(ला-पा)+लापा
२ ला
पूर्वप्रतिपादितसमीकरणेऽस्मिन् ।
शे" (प. ल-4.ल)= लन-
आसन्नमानानयनयुक्तया प. ले--पं. ल+ १
तेन +शे = लेन-
पक्षान्तरानयनेन 4 '
नशे
अतो यस्या आसनमूलमपेक्षितं सा संख्या चेत्प्रकृतिः कल्प्यते तदा
तदासन्नमानस्य हरः कनिष्ठं लवश्च ज्येष्ठं भवति तदनिमशेषसमे
क्षेप, इति सिध्यति, अर्थादासन्नमानस्य समत्वे तदनिमशेषसमधनक्षेपे वि-
पमत्वे तु तदनिमशेपसमर्णक्षेपे हरांशमाने क्रमेण कनिष्ठज्येष्ठे भवत इति ।
अतो यदा तच्छेपमान रूपसमं स्यात्तदा यदासनमानं तत्र हरांशमाने
रूपक्षेपे वा रूपशुद्धौ हूस्वज्येष्ठे अभिन्ने मवतोऽतो मदुक्तं सूत्रम् ॥
निरग्रं पदं यद्गुणात् स्यात् फलाल्यं
धनाख्यं तदेवात्र शेषं तदनम् ।
पदाव्यं धनं शेपट्टयग्रमन्यत्
फलं तहतं शेषमून धनेन ॥ १ ॥
धनाख्यं नवं तस्य कुत्या विहीनो
गुणः शेपभक्तोऽन्यशेपस्य मानम् ।
मुहुरत्वेवमन्ते यदा शेषमानं
मवेद्रूपतुल्यं तदा लब्धितोये ॥ २ ॥
गुणाप्ती विधुक्षेपके कुटकेन
मवेतां पदे ते समा लब्धयश्चेत् ।
विधुक्षेपकेऽथान्यथा रूपशुद्धा-
वभिन्ने सरुत्कुटकेनैव तूर्णम् ॥ ३ ॥

·४ आसन्नमूलमानम्। यथा मास्कराचार्योंक्तप्रश्ने प्रतिः६७ । अस्या निरनं पदम् शेषं ३ तत. सूत्रानुसारेण । घ वल्ली R . ७ ५ ६ २ २ १ १ १ ७ १ १ १ १ २ २ ५ ५ १ . वल्लीतो जाते गुणाप्ती ५९६७ । ४८८४२ लब्धयः समाः सन्त्य. तो नाते कनिष्ठज्येष्ठे रूपक्षेपे क १९६७ ज्ये ४८८४२ एते एव मुहु' कुडकविधिना समासभावनया च चक्रवोलनाचार्योक्तचाप्यागच्छत । अथ प्ररूतेरासन्नमूलज्ञानार्य मदुक्तं सूत्रम् । रूपक्षेपे कनिष्ठं यज्ज्येष्ठं तेन हुतं पदम् । आसनं प्रकृतज्ञेयं सूक्ष्म बहुकनिष्ठतः ॥ अनोपपत्तिः । कनिष्ठज्येष्ठवर्गरूपाभ्यामितिसुगमेति किं अन्यगौरवेण।

·दाइसिद्धान्ताः। अथ चक्रवालगणिते दृढाङ्कसिद्धान्तेन नूतनः क्षेपो निरनो भात- तदर्थ कतिपयदाइसिद्धान्तन् मदर्शये । अत्र संख्याशब्देनाडून वा सर्वत्र पूर्णा धनसंख्या प्राधा । (१) या संख्या स्वीयेन वा रूपेणैव निःशेषा भवति सा दृढ- संख्या यथा, २, ३, ५, ७ इत्यादयः । अतोऽन्यथाऽदृढसंख्या ज्ञेया । यथा, ४, ६,८,९, इत्यादयः । (२) रूपाद्यकोत्तरा अङ्का यथेच्छाः क्रमेण स्थाप्याः । यथा .. . . ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ३० ३१, ३२, ३३, ३४, ३६, ३६, ३७, ३८, ३९, ० ४१, ४२, ४३, ४४, ४६, ४६, ४७, ८, ४९, ५० (इत्यादयः) अत्र प्रथमं २ दृढसंख्या ग्राह्या । अनया या या एकान्तरा अ- पवा भवन्ति तासामुपरि विन्दुः स्थाप्यः । ततोऽपरा अचिन्हिता ३ संख्या ग्राह्या । अनया या या यान्तरा अपवास्तासामुपरि पुन- विन्दुः स्पाप्यः । ततोऽप्पपरा अनिन्हिता ५ संख्या ग्राह्या । अनया चतुरन्तरिता या या अपवास्तासामुपरि पुनर्विन्दुः स्थाप्यः । ततोs- परा अचिन्हिता ११ संख्या ग्राह्या । अनया या या दशान्तरिता अ- पवांस्तासामुपरि पुनर्विन्दुःस्थाप्यः । एवं ततोऽप्यपरामचिन्हिता संख्यां गृहीत्वा क्रिया काया। एवं यावतीः संख्याः संगृह्य क्रिया स्ता तासाम- चिन्दिता रहा याः । यथा अत्र १-५० संख्या गृहीतास्तत्र २, ३, ६, ७, ११, १३, १७, १९, २३, २९, ३१, ३५, ४१, ४३, ·दर बढाडसिद्धान्ताः। ४७ अचिन्हिता दृढा ज्ञेया पतस्ताः स्वीयेन वा रूपेणैवापवा भवन्ति । (३) एकद्विश्यादिभेदा अभिन्ना धनात्मकाच सन्तीति. प्रत्य- क्षतो दृश्यते । अतो पदि न-संख्यकानां र-संख्यका भेदाः न भे, अ- नेन द्योतनीयाः स्युस्तदा भेदानयनेन नभेन (म-१) (भ-२). (न-र+१) एते अभिन्नाः। अतो व्यस्तगणनया एकोत्तराणां र-संख्यकानां बधः ए- कायेकोतर-र-संख्यकाबधेन निशेषो भवतीति सिध्यति। एकाधकोत्तर- र-संख्यकानां बधो लाघवेन र अनेन प्रकाश्यते । यथा १. २. ३.....न = न, १.२.३....म = म १. २. ३.....र = र इत्यादयो भवन्ति । एवमेतत्सङ्केत्तेन न अयं लाधवेन न-भावितमित्युच्यते । नभेन (न-१) (म-२) (न+२) म(म-१ (म-२) . (मर+४ = (न-१) (-२). २+१) जर इति सिध्यति । एवम्, नभेर नर-न भेनर (१) (४) अ, क, ग अड्वानां मध्ये यदि अ, क मियो रढो, क. ग अयं च अ-भक्तो नि शेपो भवति तदा अ-संख्यया ग-संख्या निशेषा मवतीति पूर्व प्रतिपादितम् । एतसिद्धान्तबलेनाधो लिखिताः सिद्धान्ताः मुखेनोपपद्यन्ते । (आ) याद अ, क मियो ददो तदा अन कम एतो च ददो भवतः। (का) यदि अ, क, ग, घ.... मियो रदातदा अन क. गम घ.....मेपो ढदो भवतः ।

·* हदाङ्कसिद्धान्ताः। (गा ) अ,, अर, भ.....क, का, क.....इत्यादिषु याद अ..........प्रत्येकं क,, क,....प्रत्येकेनाङ्केन दृढं तदा भ,अ.अ...., क,क,क.....मियो दृढौ भवतः । .. (५) इत्यत्र या निरया लब्धिः सा नि (-1) अनेन म- काश्यते । अब अ-दृढसंख्यायाः कः स महत्तमघातो येना न यं निः- शेषो भवतीति विचार्यते । न अत्र यावन्ति गुणकखण्डाने अ, २अ, ३अ,....इत्यादि, तत्खण्डसंख्याप्रमाणम् = नि (3), I एवं यानि अ,शु- हानि खण्डानि तत्प्रमाणम् = नि (मर) । एवं न, न.....शु- द्वानां प्रमाणानि विदितानि भवन्ति ततः सर्वखण्डसंख्यायोगसमः अ- दृढाङ्कघातो महत्तमो येनानिय निःशेषो भवति । पथा उदा. (१), १.२. ३.....१६ = ३५ अर्ब २ हदाइस्य केन महत्तमघातेन निःशेषो भवति । अत्र नि (५) = ७ । नि (२.) = ३ नि (३) १ । नि() = 01 अतः ७+३+१% ११ 'अयमेव मह- तमघाताः । येन अर्थात् २" अनेना १५ यं निःशेषो मवतीति । (६) मम (म-२).म.२.(म-र+१2,अयं पूर्वयुक्तितोऽ मिन्नः । अथ याद म-दृढसंख्या मवेत्ताह तदल्पाः १,२,...., र सा मतो दृढा भविष्यन्ति । अतः (म-१)(म-२)....(म-+१) इयं संख्या र अनेन निःशेषा माविष्यति । अतो यदि (म-१)(म-३).. (म-९) =लतदा ममेरम. छ । अतस्तदा ममेर अयं म-हदानापवत्यों भवति ।म, अन योऽपवरयों भवाते सोऽ अप(म) नेन द्योत्यते ।

·'हढाइसिद्धान्ताः। (७) हियुपदसिद्धान्तेन(य+र)मयम+म यम-र +म(म-१० यम-२५२+....म। अत्र म,भ (गु.), म (म-1) (१-२) एते सर्वे गुणका अभिन्नाः आद्यन्तगुणकनिहीनाः सर्वे गुणका यदि म- दृढाडो मवेत्ताह, म-दृढावेनापवत्या भवन्ति । एवंद्वियुपदसिद्धान्तेनैव यदि म-हढाको भवेत्तदा (य+र+ल+व+....) मय+म+लम+....+अप (म) इति सिध्यति । अत्र यदि य, र, ल, वादीनां संख्या ना भवेत्तथा सर्वे वर्णा रूपसमाः स्युस्तदा (१+१+....) मनामना+अप (म) : नाना-ना (नाम-१-१) = अप (म) अत्र यदि ना, म-दृढतो मियो ददौ तदा पूर्वयुक्तितः नाम-१-१ = अप (म) इति सिध्यति । अयमेव फरमट-गणकस्य सिद्धान्तः ( Fermat's Theorem ) (८) याद अ,+क, य+काय+काय+....(१) अनेन ड. दसंख्यैव विदिता भवेत् तदा कल्प्यते यदि य=न, तदाऽनेन दृढसख्या म भवतीति । तदा म-अ,+क, न+क,न+कन.... (१) अस्मिन् यदि य = न+न, म तदा (१) समीकरणस्य रूपम् अ, +क, न+क,न,म+क. (न+न, म) +.... -अ,+क,न+क,न+कान +.... + अप (म) म+अप(म) अर्थात्, इदं म-सख्ययाऽपवयं भवेत् । अतो न किमपि बीमाणि- तेन सूत्र कतुं शक्यते येन दृढसंख्यैव द्योतिता भवेत् । (९) यदि न-दृदसल्या स्यात्ताह १+न-१ अयं न-संख्ययाऽ- पवयों भवति । अयमेव विलसन-गणकस्य सिद्धान्तः (Wilson's Theorem) ·58 इढाइसिद्धान्ताः। अस्योपपत्त्यर्थ प्रथम दीर्घवृत्तलक्षणोन +.... य + :: इप-१-या- (इय-१) -( य+ +....) । अत्र द्वियुक्क्षदसि- २२ द्वान्तेन दक्षिणपक्षे या अस्य गुणक:- ११ वामपक्षे चा- . (१-५) ५ इथप पइय (५-१) + (१६३(५-२...... स्मिन् - प्रथम पदे इयप, थप गुणकः = (वर्षवृत्तलक्षणेन ) २ पदे या गुणकः-=-(-12 + ३ .... ... अतः सरूपसमीकरणासिद्धान्तेन वामपक्षीयो य-गुणका =H_ (१-224,14-१५-२)_ पाप-10-04-३)+}+L? १-दक्षिणपक्षीयो यप गुणकः । ततश्छेदगमेन प-१ (प-११ प.प (प-२) .....-1_5...(१) अत्र यदि न-दसंख्या तथा स्याद्यथा न-१-१तदा (१) समो- = (न-१ ) में--(न-२) *२ + (-१) (२) (म-३)न.... (२) अत्र न-दृढसंख्या तेन (न-१ ) म अस्मिन् सणि पदानि न-अपवयनि अन्तिम चे ११ दं फरमटासद्धान्तेन रूपहीनं तदा न अपवत्यं मवेदेव (न-२)म-, (-३)- इत्यादिषु च स- करणेन न ·। रढाइसिद्धान्ताः। र्वाणि पदानि न-अपवानि, अन्तिमानि २१-१, ३५-' इत्यादीनि च रूपहीनानि न-अपवानि । एवं (न--1) न-, (न-२)म-१ इत्या- दिषु यदि लब्धयः ल,, ल, ल,,....इत्यादयः स्युस्तदा (२) समी- करणेन न-१ =ल, न+१- (ल,न+१) +(+-) (-२) (छ,न+१)- .... = अप (न) + १ -नर (म-१) म-12 (-२) + (न-१) पदपर्यन्तम् अप (न)+(१-१)म-१-१ - अप (न)-१। .१+न = अप (न) अनेन विलसन--सिद्धान्त उपपद्यते । . अनेन सिद्धान्तेन निर्दिष्टसंख्या, दृढा वाऽहदाऽस्तीति सुखेन ज्ञा- यते । यथा ११ इयं दृदा वाऽदृदेति प्रश्ने- अत्र न ११, न- +१=१+१.२.३.४.५.६.७.८.९.१० =३६२८८०१ इयं न (११) संख्यया शुध्यति । अत ११ इयं संख्या दृढास्तीति । (१०) (५) सिद्धान्तेन काचित्संख्या दृदाङ्कघातगुण्यगुण- कखण्डरूपा भवितुमहीते । अतः काचित् संख्या सं = अनक तगम,....। यत्र अ, क, गटदाः । अयान प्रत्यक्षतो दृश्यते यदियं अन कत. गम,.... (१+अ+अ+..+अ ) (१+क+क+....+कत ) (१+ग+ग+....+गम) एतेषां बधे यानि पदानि तेभ्यः सर्वेभ्योऽपवा भवति । अतः सर्वापवर्तकानां योगः = (१+अ+अ+....). (१+क+क+....) (१+ग+ग+....).... ....

·६१ रढाकसिद्धान्ताः। अन, कत, गम, अ-१ क-१ ग-१ .... तथापवर्तकानां संख्या च-(न+१) (त+१) (म+१).... यत्र रूपं सा संख्या चापि अपवर्तकत्वेन गृहीता । ॥ २॥ अथोपयोगिनां सिद्धान्तानां सूत्राणि निनेनैव मुवा वा या संख्या शुध्यति सा दृढा सन्त्यनन्ता दृढाश्चात्र संख्याः संख्यार्णवे ध्रुवम् परस्परं दृढा याः स्युस्तदुर्गाद्यपि वै दृढम् अन्यवर्गादिधातोऽपि स्वीयतः स्यात्तथा दृढः दृढयोर्भाग्यहरयोहरहच्चेद्विशुध्यति माज्यश्च यद्गुणस्तर्हि गुणः शुध्यति हारहन दृढेकयुग्मादिबधेन संख्यका एयक् हृता याश्च निरपलब्धयः दृढस्य तद्योगसमानघातत- स्तत्संख्यकामावितमेव शुष्यति आद्यो दृढश्चेदपरेण वै दृढ- स्तदा परस्य प्रथमेन तुल्यः व्येकेन घातो विधुना विहीन- आद्येन भक्तः परिशुद्धिमेति तादृक् सूत्रं च युक्तिश्च यदशाज्ञायते बुधेः केवलं दृढसंख्यानां मानं नैवोपलम्यते कश्चित् स्वयं दृढश्चत्स्याहि तेन विशुष्यति विधुना सहितं धीमन् व्यकतद्द्वमावितम् - - ।

·દર रदाइसिद्धान्ता। अपैतन्मुटका कतिपयसिद्धान्ता । ॥१० ॥११॥ या या हरहता सन्ति तुल्यशेषा हि सत्यका तासा तुल्याग्रसज्ञा स्यात्तद्धरस्य वशादिह एकाद्यकोत्तरा अड्डा व्यक्हारसमा गुणा भाज्येन हारविहृतास्ताग्राण्यसमानि हि एकाद्यकोत्तरा अङ्का व्यवहारसमाश्च ये तान्येवाप्यनकाणीह यदि माज्यहरो हो श्रेढ्योईयो पदे दे द्वे क्रमामुल्याग्रके यदा तदा या सर्वपदाहती तुल्याग्रके हराद यद्धारवशतस्तुल्यशेपो राशी तदन्तरम् तद्धारविहृत शुध्यदिति चिन्त्य विपश्चिता दृढ कोऽपि रसर्भक्त एकाग्रो भवति ध्रुवम् पञ्चानो वा सदा विद्वन् रामानल्प स चेद् दृढ कोपि वर्ग शरहृतो विशुध्येदथवा भवेत् एकाग्रो वेदशेपो वा दृढसिद्धान्तयुक्तित दृढाकपात सख्याया वस्या अपि विहीनत तत्सख्ययेव विहृतस्तदृढेन विशुध्यति इत्य सभेपतश्ठात्रबुद्धिवृद्धय हिवेदिना सुधाकरेण लिखिता सिद्धान्ता दृढसम्भवा । ॥१२॥ ॥१४॥ । ॥१५॥ mi इति दृढाकसिद्दान्ता समाप्ता ॥ शुम मृगपाद । श्रीरामोऽवतु।

·॥श्री॥ विज्ञप्तिः। र्षिकमग्रिम आणका:८1 १२। . १ . " चौस्त्रभ्या-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः काक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते स्मिन् स्तबके एफ एव अन्धो मुद्यते । धोना दुलभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन,व्याकर- मंशास्त्र साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्रसुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । शेकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता एव त्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । रतवर्षीय ब्रह्मदेशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकैयं मूल्यम मुद्रा: ७ हासिक (प्याल्युपल्ल्-द्वारा) लान्तरे प्रतिस्तबकं पणव्यय. पृथग् नास्ति ।' स्प्रितं मुन्धमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिता: स्तबकाः सस्काररजमाला । गोपीनाथमदृष्टता (संस्कार.) ब्दकौस्तुभ. भदोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया व्याख्यया महितम् (मीमांसा) माप्योपहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैत रशनप्रकरणम् । श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् ॥ (वेदान्तः) १ करणप्रकाराः। श्रीब्रह्मदेवविरचितः प्रे मुद्रणीयत्वेनाभीप्सिती प्रन्यो- विधिरसायनम् । अप्पयदीक्षितकृतम् (मीमांसा) यायकणिका । वाचस्पतिमिथकृता एतदन्यानि कानि चित्पुस्तकानि अपेक्ष्यन्ते चैदस्मत्कार्यालय कानां मुद्रिता महती सूची आणकाध संप्रेष्य द्रष्टव्या। कार्याध्यक्ष हरिदासगुप्ता, चौखम्बा-संस्थतपुस्तकालयस्य बनारस सिटी। १० १ -