·अथ न्यायपरिशुद्धःप्रथमोऽध्यायः। श्रीपते रामानुजाय नमः ॥ श्रीमते वेदान्तमहादेशिकाय नमः ।। श्रीमान् वेटनायार्यः कवितार्किककेसरी । घेदान्ताचार्यवों मे सनिघतां सदा हृदि । पंत्युः संयमिना पणम्य चरणौ तत्पादकोटीरयोः सम्बन्धेन समिध्यमानविभवान् धन्यस्तिथान्यान् गुरुन् । शुद्धं संश्रितबादरायणतनोनारायणस्यक्तिभिः श्रीमान् वेङ्कटनायकः स्थितिपदं निर्मानि नीतेः शुभम् ॥१॥ विद्यास्थानेषु धम्पु गण्यते न्यायविस्तरः। स च विष्ठापितस्तैस्तैस्ततोऽत्र परिशोध्यते ॥२॥ . धीमते रामानुजाय नमः । अप न्यायपरिशुद्धः न्यायसारसपारीका प्रारभ्यते ॥ गुरुपलिहारयष्टिं गुणरमणीयां सतां सदा हृद्याम् । श्रीमद्वेवटनायकभूपितभागद्वयों नमामि तमाम् ॥ १॥ घिडोपनिषदेशिकमाधववंश्येन नीतिपरिशुद्ध । व्याख्या विशदार्थपदा विरच्यते श्रीनिवासदासेन ॥२॥ अथाष मूलटीकयो राकारादिनदर्शिका टिपनी लिख्यते । अस्मै रामानुजार्याय नमः परमोगिने । यो प्रतिस्नातेवाणामन्तरमशीशमत् ॥ १॥ लक्ष्मणाचार्यचरणकरुणालन्ध- पुदिना । तची तक्ष्मणदासेन टिपन्यत्र निश्यिते ॥ २ ॥ अथ विदवस्मिनामरूपाण्यावहित- पता देवटेन, रजा बेष्टान्नाचार्य संज्ञामवाडितबाहविरमार्थमन्वयामि इत्यधिकरणसारावल्यनार्थना- मवान् भाचार्यवयं भादावभीरदायि मङ्गलमाचरति । पत्युरिति । मलेरियास्थानेविति ।पुरा- नन्यायमीमासा धर्मशामाइमिश्रिताः । वेदाः स्यानाने विद्यानो धर्मस्य च चतुर्दश इति पाशव- स्वपापनि।

·२ न्यायपरिशुद्धी। । यद्यपि कर्यचिदाक्षपादं सत्पले निक्षप्तुं शक्यं न फणमक्षपक्षनिक्षेपवलेशः । नापि तत्कर्ता गीतमस्तामसेपु परि पठ्यते । नापि च विमलम्भफत्वख्यातिः । तथापि च ब्रह्म मूत्रकारादिवहिष्कृतत्यान्नातीव वयमाद्रियामहे । न सल्यार्प त्यादिभिस्तदादरः अतिप्रसद्गात् । प्राप्तानां प्रथमेनैव गुरुणा हि स्वयं पुरा । लोकायतमतं प्रोक्तं लोकविप्लबकारणम् ।। अथ वा । पितामह एवात्र प्रमाणम् । य इन्द्रविरोचनयो थाकिमतमुपदिष्टवान् । तथा गौतमोऽपि संभाव्यते । अयापि काणादशाक्यपापण्टेखयोधों विलोपितः । त्रिदण्डधारिणा पूर्व रक्षिता विष्णुना त्रयी । इति स्मृतेः। निरवधिकमावभरितं निगमान्तगुरोनियन्धनं को था। विवृणोत्वई त्यहन्तादूरो विवृणोमि तत्र भक्त्यैव ॥३॥ भगवान् परमकारुणिको भगत्प्रसादलब्धवेदान्ताचार्यापिरगुण समाख्यः श्रीमान् घेदरनाथो गुरु स्पचिकीर्पितस्य न्यायपरिशु घाण्यग्रन्थस्याविनपरिसमाप्तये प्रचयगमनाय च । मालाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुद्धतां चैव विनिपातो न विद्यते । इति । शास्त्रोपोद्वलितशिष्टाचारपरम्पराप्राप्तं गुरुपरम्परावन्दन रूपं मालमाचरन् विषयमयोजने निर्दिशति । पत्युः संयमिनामिति संयमिनां पत्युर्यतिपतेर्भगवतो भाष्यकारस्य चरणी प्रणम्य त त्पादकोटीरयोस्तस्य भाष्यकारस्य चरणयोः किरीटस्य चेत्यर्थः यतिराजत्वात् किरीटोपपत्तिः । प्रादत्वेनैकत्यविवक्षया पादकोटीर योरिति द्विवचनोपपत्तिः । सम्बन्धेन शेषशेपिमायेन नधिमवान् भाष्यकारस्य चरणी ये प्रभृतयः प्रणमन्तिः । भाष्यकारश्च यान पूर्णार्ययामुनेयादीन प्रण टीकायो मति मनुस्मृतिचतुर्थाध्यायशश्यम् h ·प्रथमाध्याये प्रथममाह्निकम् । . वहवः पुरुषा राजन् ? सांख्ययोगविचारिणः । नैत इच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्भव ? ॥ समासेन तु तद्यासः पुरुपैकात्म्यमुक्तवान् । इति महाभारतोक्तेच तद्वहिष्कारः इह तु न तथेति चेन तुल्यन्यायतया वचनस्योपलक्षणार्थत्वात् । न खलु तद्वा ताट- ग्वेति कश्चिद्विशेषः । यद्यपि काशकुशावलम्बनन्यायेन पक्षा- न्तरादाधिक्यमस्य पक्षस्य तथापि न तद्वेदान्तसन्निधौ । न खलु मशकालिष्ठोऽपि मातङ्गः कण्ठीरवमुपरुणदि । यदक्षपादः प्रवरो मुनीनां शमाय शास्त्रं जगतो जगाद । कुतार्किकाज्ञाननित्तिहेतुः करिष्यते तस्य मया निवन्धः । इति वाक्यमक्षपादपक्षपातनोक्तमित्यनास्थेयम् । उक्तं च पूर्वाचार्यैः । मति ते द्विविधा अपि भाष्यकारसम्बन्धेनैव देदीप्यमानशानल. क्षणेश्वर्याः । अत एव धन्याः तान् गुरूंस्तथा तेन प्रकारण प्रणम्य श्रीमान् "ऋचः सामानि यजूंपि, सा हि श्रीरमृता सताम्" इत्युक्तः श्रीशब्दवाच्यत्रयीसम्पन्नः । एतेनाचार्यस्याप्ततमत्वं धोत्यते । वेड्ड- टनायको वेदान्ताचार्यः शुभ विद्यास्थानत्वेन वेदावियोधहेतुत्या- च्छ्रेयस्कर नीतेन्यायस्य उपलक्षणमेतत् प्रत्यक्षादिप्रमाणवर्गस्यति यावत् । स्थितिपदं मर्यादारक्षक न्यायविस्तरं शास्त्रम् । स्थानमर्यादयोः स्थितिः पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्म्या ि- वस्तुषु। इति नघण्टुकाः । संधिता चादरायणतनुयासशरीरं येन व्या- सत्येनावतीर्णस्य नारायणस्य । सङ्कीर्णवुद्धयो देवा ग्रह्मरुद्रपुरः सराः। शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् ।। तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः। शाति पर्वणि मोक्षधर्मेपट्यधिकत्रिशतनमाध्याये । 14 ·४ १. , न्यायपरिशुद्धौ । । फाणादमाशपाई वा कापिलं तन्त्रमेव वा। तन्त्रापेवानि सर्वाणि न तन्त्राण्यायनिर्णये । इति । अत एव हि "एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता" इति सूत्रे भोपितम् । एतेन वेदापरिगृहीतसांख्यपक्षक्षपणेन বিশ্ব স্ব স্বাগৰিয়ী ঈশাপয়গাম क्षपिता पेदितच्या इति । न च सूत्रनिवद्धं सर्व विद्यास्थानमिति नियमो दृष्टः । नचैक एवैकस्य विधास्थानस्य सूत्रकृदित्यपि पा ऋपिरित्येव पा राजाला । अन्परपि च तत्करणदर्शनात् । अवतीर्णा महायोगी सत्यवत्यां पराशरात् ॥ उत्समान भगवान् घेदानुजहार हरिः स्वयम् । चतुर्धा यमजतच चतुर्विशतिधा पुनः ॥ शतधा चैकधा चेव तथैव च सहस्रधा। कृष्णो बादशधा चैव पुनस्तस्थायित्तये ॥ चकार ब्रह्मसूत्राणि येणं सूत्रत्वमञ्जसा। कृष्णद्वैपायनं घ्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् ॥ को हन्यो भुवि मैत्रेय महामारतरुद्भवेत् । इति हि स्मयते । प्रापप्रमुग्नः प्रबन्धैः फरणैः शुद्धमविप्लुतं यथा तथा निमांति । तर कुदृष्टिकल्पितमयधं निरस्यतीति भावः। अस्य प्रन्पस्य प्रमाणवर्गो विषयः । तत्वावयोधश्च प्रयोजनमि- त्युक्तं भवति । ननु न्यायविस्तरशोधनस्य प्रयोजनं न पश्यामः तस्य विद्यास्थानत्वेन स्वतः शुद्धत्गत् शोधनीयांशो न लभ्यते येन न्यायपरिशुद्ध्युपक्रमः सप्रयोजना स्थादित्यत आह । विद्या. स्थानेविति । धन्येषु धर्मादनपेतेपु धर्मपथ्पर्धन्यायादनपेते इति यत्प्रत्ययः । धर्मावरोधोपयुक्तत्वात् शोधनं सफलमिति भावः। हस्तैरिति । कणादपहिलोदयनादिभिर्विसित भएका सविरुद्धार्थकल्पनेन क्षोभितः। ततो हेतोरत्र न्यायपरिशुद्धावय. १मूलेभाषितमिति । समवादिनीयाध्याय मथपत्रयोदशसूनव्याख्याने श्रीराम जमा- प्पेभाषितम् ।

·५ न्यायपरिशुद्धौ। इति । परागपि तया । धर्मभूतमान नियविभूविश्वति । अथवा द्रव्यं द्विविधम् । आत्मानात्पभेदात् । त्रेधा वा भक्तभोग्य- नियन्तश्रुत्यनुसारात् । पोढा वा । त्रिगुणकालजीवेश्वरशुद्ध- सत्चमतिभेदाद । अस्वयं प्रकाशं जहम् । स्वयं प्रकारामन- हम् । मिश्रसवाश्रयः भकृतिः । कालः क्षणलवादिन्यवहार- हेतुः । स्वस्मै भासपान प्रत्येक् । परस्मै भासमानं पराक् । प- रतन्त्रचेतनो जीवः । स्वतन्त्र ईश्वरः । अर्थप्रकाशो बुद्धिः । प्रकृतिव्यतिरिक्तत्वे सति सच्याश्रयो नित्यविभूतिः १ अद्रव्य . माणमिति भावः । ब्रह्मसूत्रकारादीति । आदिपदेन नाथमुनियामु- नेयभाष्यकारख्यासार्या गृह्यन्ते । ननु ऋपिप्रणीतत्वादाप्तसर्यशप- णीतत्याद्वा गौतमीयमादराईमित्यत आह [ नसल्विति । अतिप्र. सन्नादिति । तत्मणीतानामसच्छास्त्राणामपि परिग्रह्मसङ्गादि- त्यर्थः । तान्येवासच्छास्त्राण्याह । प्राझानामिति । गुरुणा वृहस्प- तिना । लोकायतमतं लोके देहात्मभ्रममूलदेहात्मवादस्य विस्तृ. तत्वालोकायतमतमिति चार्वाकमतमुच्यते । यथोकं हरिवंशे पड्- विशे अध्याये।. तेषां च बुद्धिसंमोहमकरोद्बुद्धिसंमतः। नास्ति वादार्थशास्त्रं हि धर्मविद्वेषणं परम् ॥ परमं तर्कशास्त्राप सतां तन्मनोरमम् । न हि धर्मप्रधानानां रोचते चै कथान्तरे ते तबृहस्पतिकृतं शास्त्रं श्रुत्वाल्पचेतसः। पूर्वोतधर्मशास्त्राणामभवन् द्वपिणस्तथा । प्रतक न्यायभरितं तन्मतं बहु मनिरे । इति अत्र ते इति इन्द्रद्वेपिणो रजिपुत्रा गृहान्ते।पितामहः प्रजा- पतिः छान्दोग्ये अष्टमे ऽध्याये आत्मस्वरूपं पृष्टवतोरिन्द्रविरोचन. . 3 १ टीकापामटमेच्याये इति । सप्तमखण्डप्रमृति दशपर्यन्तेषु खण्डेषु ।

·* प्रथमाध्याये प्रथममाह्निकम् । मनेकधा । सत्वशब्दादिवैचित्र्यात् । पकं घेतरविशिष्टं माधा- न्यतः प्रमेयं ब्रह्म । इतरेषां स्वनिष्लैकब्रह्मनिष्ठत्वात् । तस्यैव च तथात्वेन मुमुक्षुभिः प्रकर्पण मेपत्त्वश्रुतेः । अव्यवस्थितन्य- वहारकारणं ज्ञानं संशयः । अयथाव्यवहारकारणं ज्ञान विप. ययः । संस्कारमात्र ज्ञानं स्मृतिः । तद्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभवः। पुरुषप्रटच्युद्देश्यं प्रयोजनम् । व्याप्त्यधिगमस्थानं दृष्टान्तः । प्रामाणिकत्वाभिमतैः परिगृहीत्वोऽर्थः सिद्धान्तः । परार्थन- माणप्रयोगवाक्यावान्तरवाक्यान्यवयवाः । व्याप्त्यङ्गीकारे व्यापकानिष्टप्रसंजनं तर्कः । तानुगृहीतप्रमाणपूर्वकतत्त्वावधा- रणं निर्णयः । वीतरागकथा वादः । विजिगीपुरुथा जल्पः सापि हेव कदेशविकला न्यूनम् । प्रतिपक्षस्थापनाहीना कया वितण्डा। योरुदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो विजानीय तन्मे चूतमित्या. दिना सुवसनाधलद्धारपूर्वकमुदशरावे शरीप्रतिविम्वावेक्षणमुपदि- प्य तथैव शरीरप्रतिविम्ब हरवतोस्तयो"रेप आत्मेतिहोवाचतद. भयममृत"मित्यादिना शरीरात्मभावं प्रजापतिरुपदिएवानिति धूय- ते । सम्भाव्यत इत्यनेन गौतमस्यासच्छास्त्रप्रवर्तकत्वे प्रमाणाद. शन सूच्यते । अत एप तथैवाक्षिपति । कणादः काश्यपः शाफ्यः शाक्यमुनिः पापण्डा माध्यमिकादयोऽवैदिकाः त्रिदण्डधारिणा दत्तात्रेयतयावतीनेत्यर्थः। यहव इति । पुरुपाः कपिलासुरिपञ्चशि- पहिरण्यगर्भपतअलिप्रभृतयः। नेत इति । एते सांख्ययोगशास्त्रप्र- धर्तकाः एकं पुरुपं पुरुषाचमं नेच्छन्ति तत्तस्मात् व्यासथ समासेन सहेपेण शारीरकसूत्रेण एक आत्मा शरीरी यस्य चि. दचिदात्मकप्रपञ्चस्य स एकात्मा तस्य भावः ऐकात्म्यं पुरुपेण विष्णुना ऐकात्म्यमिति समासः। चिचिदात्मकमपञ्चशरीरं परमा- स्मानं प्रतिपादितवानित्यर्थः। इतुन तथेति । गौतमे न याचनि- को यहिफार इति भावः । तुल्यन्यायतयेति । घेदविरुदार्थाभिधा.

·प्रथमाध्याये प्रथममाह्निकम् ।। मनेकधा । सत्वशब्दादिवैचिच्यात् । एकं चेतरविशिष्टं माधा- न्यतः प्रमेयं ब्रह्म । इतरेषां स्वनिष्कब्रह्मनिष्ठत्वात् । तस्यैव च तथात्वेन मुमुक्षुभिः प्रकण मेयत्वश्रुतेः । अव्यवस्थितव्य- वहारकारणं ज्ञानं संशयः । अयथाव्यवहारकारणं ज्ञानं विप. यः। संस्कारमात्र ज्ञानं स्मृत्तिः । तव्यतिरिक्त ज्ञानमनुभवः। पुरुषप्रत्युद्देश्य प्रयोजनम् । व्याप्त्यधिगमस्थानं दृष्टान्तः । प्रामाणिकत्वाभिमतैः परिगृहीत्वोऽर्थः सिद्धान्तः । परार्थम- माणप्रयोगवाक्यावान्तरवाक्यान्यवयवाः । व्याप्त्यङ्गीकारे ग्यापकानिष्टप्रसंजनं तर्कः । तर्कानुगृहीतप्रमाणपूर्वकतत्त्वावधा- रणं निर्णयः । वीतरागकथा वादः । विजिगीपुकथा जल्प: सापि हेत्वङ्गकदेशविकला न्यूनम् । प्रतिपक्षस्थापनाहीना कया वितण्डा। योरुदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो विजानीथ तन्मे चूतमित्या. दिना सुवसनाधलङ्कारपूर्वकमुदशरावे शरीरप्रतिविम्वावेक्षणमुपदि. श्य तथैव शरीरप्रतिविम्ब दृष्टयतोस्तयो"रेप आत्मतिहोवाचतद. भयममृत"मित्यादिना शरीरात्ममापं प्रजापतिरुपदिष्टवानिति श्रूय. ते । सम्भाव्यत इत्यनेन गौतमस्यासच्छास्त्रप्रवर्तकत्वे प्रमाणाद. र्शनं सूच्यते । अत एव तथैचाक्षिपति । कणादः काश्यपः शाफ्य: शाक्यमुनिः .पापण्डा माध्यमिकादयोऽवैदिकाः त्रिदण्डधारिणा दत्तात्रेयतयावतीर्णेनेत्यर्थः। यहव इति । पुरुषाः कपिलासुरिपञ्चशि- सहिरण्यगर्भपतलिमभृतयः । नैत इति । एते सांख्ययोगशास्त्रप्र- धर्तफाः एफ पुरुपं पुरुषोत्तमं नेच्छन्ति तत्तस्मात् व्यासघ समासेन सोपेण शारीरकसूत्रेण एक आत्मा शरीरी यस्य चि. दचिदात्मकप्रपञ्चस्य स एकारमा तस्य मायः ऐकात्म्यं पुरपेण विष्णुना एकात्म्यमिति समासः|चिदचिदात्मकप्रपञ्चशरीरं परमा- स्मानं प्रतिपादितयानित्यर्थः । इह तु न तथेति । गौतमे न पाचनि- को यहिस्कार प्रति मायः । तुल्यन्यायतयेति । घेदविरुद्धार्यामिधा- . - ·८ न्यायपरिशुद्धी। असद्धेतवो हेत्वाभासाः । प्रतिपक्षयशब्दार्यारोपेण दूपर्ण छलम् । स्वव्यापि पणं जातिः । कयकाशक्तिलिङ्गं निग्रहस्था- नम् । इत्येताहशानि बाक्यानि किन सूत्राणि स्युः । तदिह संक्षिप्तं लक्षणादिवाक्यं मूत्रं तदुदाहरणादिवाक्यं तु भाष्या. दिकमिति विभाव्य संतोष्टव्यम् । न च पूर्वपापल्यव्यवस्था तत्पूर्वस्यापि संभवात् । वार्तिकस्य चानवत्तारमसङ्गात् । व्या- फरणादिष्वन्यथान्यथाकरणस्वीकाराच । न च जैमिनेः प्रमा- णलक्षणादिप्वौदासीन्यमात्रेण गौतमोक्तेपु काश्यपोक्तेषु वा निःशेपानुपतिसिद्धिर्मन्तव्या । अन्यपरतया लोकमसिद्धयोप- जीवनात् । परकल्पिततटाकोपजीवनवत् । कर्मकाण्डचिकाराद- यित्वलक्षणयहिष्कारहेतोस्तुल्यत्वादित्यर्थः । उपलक्षणार्थत्यादिति। काभ्यो दधि रक्षतामित्यत्र दध्युपधातकरवेन श्यमाजीरादीना- मिय चेदपिरमार्थाभिधायित्वे गौतमादीनामपि यचनविषयत्वमि- त्यर्थः । यद्यपीति । यदर्थसम्बादाल्पार्थविरोधादिलक्षणाधिक्यं काशकुशावलम्धनप्रायमिति भावः । गीतममक्तः प्रतिपादितं गीत. मीयशाखस्योपादेयत्व तेषामेव श्लाघाईमित्याह । यदक्षपाद इति । जगतः शमाय लोकानां दुःखात्यन्तनिवृत्तय इत्यर्थः । अत पवशारी- रकनिष्टन तथानुगृहीतमित्याह । उक्तं चेति । तन्त्राणि शास्त्राणि मा. स्मनिर्णयेन तन्त्राणि न कारणानीत्यर्थः तन्त्रंकुटुम्बस्त्ये स्यात्कारणे च परिच्छदेशाने प्रधाने सिद्धान्त इति विश्वः गीतमीयस्यापरि- प्रहे मायकारोक्ति प्रमाणयति । अत एवेति क्षिपणको दिगम्बरसभिक्षुः पशुपतिः । ननु गौतमसूत्रस्य निराकरणे किंवा न्याययिस्तरविद्या- स्थानं मयतु । अर्वाचीनानामनृपाणां सुत्रनिवन्धनानईत्वात न्याय- चिस्तरस्योच्छेद एव स्थादित्यत आह । न चेरयादिना । अपाची. नानामनृपाणामपि सुत्रकरणशक्तिर्दश्यते । तत्कृतं च निबन्धन. मुपपमन्यात् घेदाविरुद्धन्वात् विधास्थानं भवत्वित्यभिप्रायेण प्र. माणादिपदार्थानां लक्षणपरीक्षात्मकसूत्रप्रायाणि वचनानि रचयति ।

·प्रथमाध्याये प्रथममाहिकम् । योऽपि हि लोकसिद्धांप्रमाणव्यवस्थां यथायथमन्यथा संजयहुः । अतो यावदिह युक्तियुक्तं तावदुपजीव्यते । न खलु तटाकस्य. प्रमाणशब्दस्येत्यादिना किं न सूत्राणि स्युरिस्यन्तेन । भाषे करणे चेति । न्युटो भावे करणे च विधानादिति भावः । स्वाभिमतं लक्षण- माह । यथावस्थितेति । भ्रमव्यावर्तनायोक्त यथावस्थितेति व्यवहा. रविशेषणम् । अत्र व्यवहारानुगुण्यं व्यवहारजननस्वरूपयोग्यत्वं तेन व्यवहारफलोपधानरहिते प्रमाविशेपे नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । प्रमेयलक्षणमाह । यदज्ञानादिति । संसारहेतुभूताज्ञाननिरूपकत्वं मोक्षजनकज्ञानविषयत्वं च लक्षणद्वयम् । पूर्व धातुः प्रत्ययेन युज्य- त इति मतेन प्रमेयशब्दव्युत्पनि दर्शयति । मुमुक्षुभिः प्रकर्षण मेय. स्यादिति । मुमुक्षुभिः प्रकर्षत्वेन झयत्वादित्यर्थः । पूर्व धातुरूप- सर्गेण युज्यत इति मतेनाह । सामान्यतो वेति । प्रमेयत्वस्य फेव. लान्वयित्वादिति भावः । प्रमाविषयःमएशानविषयः। अवाधि तज्ञानविषय इति यावत् । लक्षितं प्रमेयं प्रयोजनविवक्षाभेदेन य. दुधा विभज्य दर्शयनि । द्विविधामेत्यादिना । तत्र द्रव्यलक्षणमाह । आगन्तुकधमाश्रय इति । संयोगत्वादिरूपधाश्रयेषु संयोगादिष्व- तिव्याप्तियारणायागन्तुकपदं धर्मविशेषणम् । धर्माश्रयत्वं धर्मापू. थसिद्धत्वम् । तेन विषयतयागन्तुकज्ञानाश्रयत्वमादायाद्रव्येषु नातिव्याप्तिः । अत्र वक्तव्यं सर्व तत्तल्लक्षणावसरे वक्ष्यामः । आत्मा. नात्मविवेकस्य सांपरायिकफलार्थधर्मानुष्ठानहेतुत्वात् तया विभागमाह । अथवेति । "भोक्ता माग्यं प्रेरितारं च मत्या जुएस्ततस्तेनामृतत्वमेती"ति श्रुत्यनुगुणविभागमाह । श्रेधा घेति । अस्मिन् पक्षे मतिकालनित्यविमूनीनां भोफ्तृभोग्यनियन्तृधर्मत्वेन तेवन्तर्भावोऽयगन्तव्यः । पिपिच्य परिशानायाह । पोढा घेति । पूर्वविभक्तानां जडादीनां लक्षणान्याह । अस्वयं प्रकाशमित्यादिना । नित्यधिभूत्यामतिव्याप्तिधारणायोक्तं मिति सत्त्वविशेषणम् । त- दर्थच रजस्तमोऽन्यतरमिनत्यम् । क्षणलयादीत्यादिशब्देन मुहूर्ता. दिपरिप्रहः । जीयलक्षणमाह । परतन्त्रेति । प्रकृत्यामतिव्याप्तिवा. १ टीका भोकाने स्वताभ्यतरोपनि पथमाभ्यये २ ·१० न्यायपरिशुद्धौ । पोऽप्यपङ्किलचुद्धिभिस्तदवगाहिभिरुपजीव्यते । अतः सिंहव- नगुप्तिन्यायेन यथावस्थित न्यायानुगृहीतं वेदवेदान्तानुमते च रणाय चेतनपदम् । ईश्वरेऽतिव्याप्तिधारणाय परतन्त्रपदम् । बुद्धे. लक्षणमाह । अर्थप्रकाश इति । प्रकाशत्वमात्रस्य धर्मिशाननित्यभू. तिसाधारणत्यादर्थपदम् । तेनार्थस्य प्रकाश इति षष्ठीतत्पुरुषेण विपयत्यं लभ्यते । नित्यविभूतलक्षणमाह । प्रकृतीति । प्रकृत्याम तिव्यासिवारणाय प्रतिव्यतिरिकत्वे सतीत्युक्तम् । तत्वं जिशासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः । तत्त्वमेको महायोगी हरिनारायणः परः। इति शास्त्रानुसारेण चिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मण एफस्येय प्रमेय. स्वमिति पक्षं दर्शयति । एक वेति । चिदचितोर्षिशेपणतया तदन्त. मांव इत्याह । इतरेपामिति । इतरेषां जीवप्रकृतिकालादीनां स्व. निष्ठबौकनिष्ठत्वात् । स्वमहिमप्रतिष्ठितब्रह्माधारत्वादित्यर्थः । एते. न ब्रह्मणो विशेष्यत्वं प्रकृतिपुरपकालादीनां विशेषणत्वं च हाप्यते । श्रुतेरिति । "ग्रहविदामोति परम्" इत्यादिश्रुतरित्यर्थः। संशयलक्ष- माह । अव्यवस्थितेति । निश्चये तिव्याप्तियारणायाव्यवस्थितपदं व्यवहारविशेषणम् । फालादापतिच्याप्तिवारणाय शानपदम् । पोडशत्वेन विभागस्योपलक्षणपरत्वमभिमयन् प्रसगाद्विपर्यया. दीनां लक्षणमाह । अययेत्यादिना । प्रमायामतिव्याप्तिवारणा- यायथेति । ज्ञानपदं पूर्ववत् । स्मृतेर्लक्षणमाह । संस्कारमात्रज- मिति । प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् । संस्कारम्बसेड. तिव्यानिवारणाय शानपदम् । अनुमवस्य लक्षणमाह । तद्यतिरिक्त- मिति घटादिष्यतिव्याप्तियारणाय ज्ञानपदम् । प्रयोजनस्य लक्षण. माद । पुरुषप्रवृत्तीति । प्रवृत्युद्देश्यत्वं प्रवृत्तिप्रयोजककामनागो. चरत्वम् । सिद्धान्तलक्षणमाह । प्रामाणिकति । मान्तत्वाभिमतः परिगृहीता तिव्याप्तिवारणाय प्रामाणिकपदम् । वस्तुनि विका १ टीकाया शस्त्रति महाभारत शान्ति पर्वान्तर्गतमांवधर्म सतपञ्चाशदधिकाशिततमाध्याप नैत्तिरीयोपनिषत् नमानदवली ·प्रथमाध्याये प्रथममाह्निकम् । न्यायमनुसरामः । न पुनायमात्रम् । यनु ज्ञातृसम्बन्धस्ये- त्यादिग्रन्थमुपादायानन्तरमुक्त श्रीविष्णुचित्तैः । व्याप्तिधीग. ल्पाभावेन प्रामाणिकत्वस्य वैवक्षिकत्वज्ञापनायाभिमतपदम् । निर्णयलक्षणमाह । तर्कानुगृहीतेति । अप्रामाण्यशङ्कास्कन्दिते प्रमाणपूर्वकतत्वावधारणेऽतिव्यातिवारणाय तर्कानुगृहीतत्वं प्रमा- णविशेषणम् । प्रमाणस्य तर्कानुगृहीतत्वे तजन्यतत्त्वावधारणे नाप्रामाण्यशङ्कावकाश इति भावः । जल्पलक्षणमाह । विजिगी- विति।वादेऽतिव्याप्तिवारणाय विजिगीषुपदम्।सापीति विजिगीपु- कथापि । हेत्वबॅकविकलोत । पक्षधर्मत्यादिरूपपञ्चकान्यतमहीना इत्यर्थः । वितण्डालक्षणमाह । प्रतिपक्षेति । प्रतिक्षेप्यपक्षापेक्षा या प्रतिक्षेपकपक्षस्यापि प्रतिपक्षत्वात्प्रतिपक्षेत्युक्तिः। आपत्वाभा- याद्वदुक्तं न सूत्रमित्यत आह । तदिहेति । वार्तिकभाष्ययोर- भावात्वदुक्तं सूत्रमनर्थकं स्यादित्यत आह । तदुदाहरणादीति । आदिशब्देनोक्तानुक्तचिन्ते गृह्यते । भाष्यादिकमित्यादिपदेन वा- तिक गृह्यते । संतोएव्यमिति । गौतमीयसूत्रनिराकरणे न्याय. विस्तरस्योच्छेदः स्यादित्येप निवेदोन कार्य इत्यर्थः । भवत्प्रणी तसूत्रस्य सत्त्वेऽपि गौतमीयस्य पूर्वत्वेन प्राबल्यात्तत्रयादर स्यादित्यत आह । न च पूर्वप्रायल्यव्यवस्थेति ।। तत्पूर्वसम्भ- दिति । ततः पूर्वमपि कस्यचिन्यायशास्त्रप्रवर्तकस्य सम्भवात् तेन गौतमीयस्थाप्यनादरसम्भवादिति भावः । उत्तरमावस्याना- दरणीयत्वे तमोक्तानुक्तदुरुक्तिविचारात्मकवार्तिकस्यानवतारप्रस: कादित्याह । वार्तिकस्य चति । वैयाकरणैर्थयोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यमित्युत्तरस्यैव प्रामाण्याङ्गीकाराचेत्याह । व्याकरणादि- चिति । ननु धर्मविचाराय प्रवृत्तो जैमिनिरवश्यवक्तव्यां प्रमा- गव्यवस्था नातवानतो ज्ञायते गौतमीयं सूत्रं तस्याभिमनमित्यत आह । नचं जैमिनेरिति । अन्यपरतयेति । जैमिनेमविवा. राभिनिविष्टत्वेन पेदाविरुद्धप्रमाणव्यवस्थापकग्रन्थोपजीवनमाने म तत्रौदासीन्यं न तु गौतमकाश्यपीयादिनन्थोपजीवनेनेति १ मिनेरिति । जैमिनीयमामीमांसावपथमाध्यायप्रथमपादस्थसत्संप्रयोगेत्यादिवचित्यर्थः।

·न्यायपरिशुद्धी। भीनुभवोऽनुमानमित्यर्थः । न्यायशास्त्रेषु तद्विशेषनिर्णय इति तदपि तन्निरूपणाधिकृतविद्यास्थानख्यापनपरम् । प्रमाणा- भावः । अत एव गुरुकुमारिलादयः स्वानुगुणां प्रमाणव्यवस्था संगृहीतवन्त इत्याह । कर्मकाण्डवृचिकारादयोऽपीति । तटाक- स्थजलोपजीवनेऽपि तद्गतपड्वानुपजीवनवत् गौतमीये वेदाविय- झांशपरिग्रहेऽपि तद्विरुधांशपरित्यागो न दोष इत्याह । तो यावदिहेति । अपङ्किलयुधिभिः । अभ्रान्तः। नन्वेयं वेदव्यवस्थाप. कस्य न्यायविस्तरस्य वेदेन व्यवस्थितत्वेऽन्योऽन्यानुप्राहिता स्या- दित्याशयष्टापत्तिरित्याह । अत इति । घेदव्यवस्थापकस्य न्यायवि. स्तरस्य वेदेन व्यवस्थितत्वाद्धेतोायानुगृहांतं वेदं वेदानुमतं च न्यायमनुसरामान पुनायमात्रमित्यन्वयः। नन्वेयमन्योऽन्याश्रयो दोषः स्यादित्यत थाह । सिंहवनगुप्तिन्यायेनेति "सिंहैबिहीनं तु धनं घिनश्यसिहा घिनश्येयुनते धनातु" इविन्यायेनेत्यर्थः । पतदुकं भ. यति । संदिग्धांशे वेदे न्यायापेक्षणेऽपिन वेदमात्रस्य न्यायोम्पेक्षितः। न्याय च वेदविरुद्धांशत्यागाय वेदापेक्षणेऽपि न हि सर्वच न्याये थे. दापेक्षेति विषयभेदामान्योभ्याश्रयो दोपावहः । अत एवदि मनुना- आप धर्मोपदेश च घेदशास्त्राविरोधिना। यस्तर्केणानुसंन्धत्ते स धर्म घेद नेतर। इति । ननु श्रीविष्णुचित्तीयन-थे गौतमीयन्यायविस्तर स्यानुमतिदृश्यत इत्यत आह । यत्यिति । तदपीति । न्यायनिरूपणे प्रवृत्तं घेदाविरुद्ध किंचिदस्ति न तु गोतमीयमेवेति तस्य प्रन्यस्य तात्पर्यमिति भावः । ननु सूत्रस्य निराकरणमयुक्तमित्यत आह । प्रमाणादीति । सर्पमार इति । विरुद्धांशस्त्याज्य इति न्यायो नास्म- द्विपये सर्पदरः । नापि दण्डेन मियारित इत्यर्थः । अष्टविरोध लोकविरोध वाभिप्रत्योभयोक्तिरिति ध्येयम् । नन्वेवं गौतमादेर्नि राकरणे पूर्वपरव्योरप्यप्रयोजकत्वे को पास्य विधास्थानस्य वक्ता परिप्रायोऽस्त्यित्यत आह । ततश्चेति । नन्येवम् यैकार्य मनुनेति शदशाध्याय ·प्रथमाध्याये प्रथममालिकम् । दिसूत्रमुपादाय व्याचक्षाणैस्तत्पक्षनिष्टरपि पूर्वेः कचित्सूत्रा- णि निराकृतानि । तनयायस्य नास्मामु सर्पमारः । नापि दण्डनिवारणम् ततश्च । ययालोकं यथावेदं लौकिके वैदिकेऽपि च । यो वक्ता स परिग्रायः प्राक्तनोऽद्यतनोऽपि वा ॥१॥ विवक्षितार्थावैशय व्याकुलत्वमपूर्णता । उल्लोकतेत्यमी दोषा गुणकोव्यां जडैः कृताः ।। २ ।। भगवन्नायमुनिभियायतत्वसमाहया । अवधीर्याक्षपादादीनयवन्धि न्यायपद्धतिः॥३॥ तदर्वाग्भिस्तदाचार्यथेष्ट मतमास्थितः । मणिन्ये बहुधा तैस्तैः प्रमाणादिविचारणा ॥ ४ ॥ अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवविश्वतोमुखम् । अस्तोममनवधं यत्सुत्र सूनविदो विदुः । इति सूपलक्षणशास्त्रोक्ताल्पाक्षरत्यादिलक्षणयुक्तस्य गौतमत्र- स्य कथमपरिग्रह इत्याशय गौतमस्ने विद्यमानोऽविशदार्थलक्ष. जो दोपोल्पाक्षरत्वेन व्याकुलत्वरूपो दोपो विश्वतोमुखत्वेना. पूर्णत्वात्मको दोपः सारवत्वेन एवं सूचकरणेन लोकमर्यादातिक- मशानवद्यत्वेन अयुष्माभिर्गुणत्येनाभ्युपेताः न तूक्तदोपगुणनि. मुंक्ताल्पाक्षरस्वादयस्ता धर्तन्त इत्याह । शिवक्षितेति । अन पद हि भगवन्नाथमुनिभिर्गीतमसूत्रमर्यादामवधार्य न्यायसरणिनियद्धे- स्याह । भगयदिति । न फेवलं नाधमुनिभिरन्यैरपि पराशरमहा- साक्षरसमातमुसारेश प्रमाणाविषधारणा तयाह । तदर्श- १ टायमरामि ते तत्र प्रतियोगमपाकरा तरारोहया नाव- । सनसनिक स्त्रमयतापरेशत्वमाविधत्तम् । शरत मरामम् । पेगरिमादिभिनेकार्थवान शिवले मुसदम् । भनकपदाहिनत्वमा नम् । पपणेनानि फरमनवमनस्यन मनरेभ्यम् । मम्मपात्वम् ·न्यायपरिशुद्धौ। तदयं भाष्यस्वरसमिद्धो बहिष्कारपक्षः । अङ्गीकाराका. शिणामक्षपादीयमप्यस्मदुक्तैकान्ततपा स्यास्यत इति तथैव स्था. पयिष्यामः । अतो क्यमपि महतामुक्तार्थतापर्यकल्पनेन नाप- राध्येम ! न्यूनाधिकविरुद्धव्यपदेशादीनां लक्षणलक्षणोक्तीनां चाध्याहारान्यपर्याभ्यां तद्भक्तैरपि निर्वाहात् । तथास्मिन् यत्र स्फुटश्रुतिस्मृतिशारीरकविरोधः स उद्देशतो निरुह्यते । यत्तावरसूत्रितं प्रथमाध्याये "प्राणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रि- याणि भूतेभ्यः, इति । अत्र ज्ञानेन्द्रियपञ्चकोपादानं नेन्द्रिया- न्तरपतिक्षेपार्थम् । मनसः पृथक्ममेयतयोद्देशात् । अनन्तरमेव मिरिति । एवं भाष्यस्वारस्यानुगुण्येन गौतमसूत्रस्य यहिष्कारपक्ष एव ज्ञात इत्याह । तदिति । गौतमपक्षपातेन गौतमीयाङ्गीकारं ये काहन्ति तेषामस्मदुकैकार्थेनाङ्गीकारोऽस्त्वित्याह । अहीकाराका. हिणामिति । स्त्रस्यायुक्तार्यकल्पनेन पक्षिलादय एष गौतम स्यापराध्यन्ति न घयमित्याह । अत इति । न्यूनांशे ऽधिकम- क्षेपः अधिकांशस्य विरुद्धांशस्यान्यार्थत्वकल्पनमलक्षणस्य लक्ष. णतया कथनेऽप्यन्यकल्पनं च तद्भती पक्षिलादिभिरपि मिय- माणं तस्य निर्वाह एव न तस्यापराधः । तन्यायोऽस्मास्वपीत्या- छ । न्यूनाधिकेति । आदिपदेनासातनिरपेकोती गृह्यते । प्रति. शात निर्याइं प्रथमाध्याये प्रथमं दर्शयति । यत्ताधदित्यादिना । घ्राणरसनेत्यादिसूत्राणि तन्मतानुसारेण व्याख्यायन्ते । प्राणं रसनं चक्षुस्त्वक् श्रोत्रं चैतानीन्द्रियाणि भूतेभ्यः पृथिव्यतेजोवा- वाकाशेभ्यः प्रभवन्तीत्यर्थः । यत्र प्रथममेतावन्त्येवेन्द्रियाणीति भ्रम पारयति । अग्रेति । पृथक् ममेयतयेति । "आत्मशरीरेन्द्रिया. बुद्धिमनः प्रवृत्तिदोपप्रेत्यमावफलदुःखापचय प्रमेयम्" इति स्प्रेऽमिधानादिरयर्थः । युगपदिति । घिभुनारमनाधिष्ठितेश्यि. ११ले प्रथमनि । म्यायमुहिनीयानिके ·प्रथमाध्याये प्रथममाहिकम् । १५ च "युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्" इति लक्षणकरणात् । अभ्युपगमसिद्धान्तन्यायेन च तदिन्द्रियपरीक्षणात् । अतश्चोक्तेन समानयोगक्षेमयुक्तिप्रमाणेन कर्मेन्द्रियवर्ग उपलक्षणीयः। "प्रवृत्ति ग्वुद्धिशरीरारम्भ" इति सूत्रेण वा तत्सिद्धिः । वाचः कण्ठोक्तः पाण्यादिचतुष्टयस्य शरीरव्या- पारकरतया सूचनादिति । शरीरके तु "सप्त गतेर्विशेपित- त्वाच, इति पूर्वपक्षमुपक्षिप्यासाधयञ्च हस्नादीनामपीन्द्रियत्वं भगवान् वादरायणः । “हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम्" इति । न्द्रियेषु नानार्थसंबद्धेष्वपि यत्सयोगक्रमवशाज्ञानोत्पत्तिः क्रमते तन्मन इति लक्षणकरणादित्यर्थः । ननु तस्य प्रमेयत्वेऽपीन्द्रि- यत्वानङ्गीकारोऽस्त्वित्यतआह । अभ्युपगमेति । कणादाभ्युपगतस्य मन इन्द्रियत्वस्य गौतमायरप्यङ्गीकारादित्यर्थः अतश्चेति।मनसइन्द्रिय- परिगणनसूत्रे पाठाभाषेऽपि ज्ञानरूपक्रियाकरणत्वरूपेण लिन मनः पठानीन्द्रियाणीत्यागमेन च यथेन्द्रियत्वमङ्गीक्रियते तथा हस्ता. दीनामप्यादानादिलक्षणक्रियाकरणत्वेन इन्द्रियाणि दशैकं चे. स्यागमेन चेन्द्रियत्वमवर्जनीयमिति तान्यपि तत्रोपलक्षन्तामि. स्यर्थः । ननु कर्मेन्द्रियाणां सूत्रान्तरेऽप्यग्रहणन तेषामत्रोपलक्षणीय- तेत्यत आह । प्रवृत्तिरिति । अत्र बुद्धिशब्देन मनो व्यपदिश्य. ते । वाड्मनः शरीराणामारम्भ औदासीन्यव्ययच्छेदः । पुण्य- पापरूपक्रियेति यायत् । सा प्रवृत्तिरिति सूत्रार्थः । कथमेतज्ज्ञा. यत इत्यत आह । शारीरके स्विति । न हि किमिन्द्रियाणि सप्तर उत एकादशेति संशय्य "सप्त गतेर्विशेषितत्वाय" इति पूर्वपक्षः कृतः । अस्यार्थः । इन्द्रियाणि सप्लव कुतः गतेः सप्त प्राणाप्रमयन्तीत्यादिषु सतानामेव जीवन सह सञ्चारयषणात् "यदा पचायतिष्ठन्ते झानानि मनसा सह । युनिश्च" इति सप्ता- नामेव योगकाले शानानोति विशेषितत्वाति । "हस्तादयस्तु करके इति वेदान्न सूररतीयध्याय धतुर्धपारे।

·न्यायपरिशुद्धौ। भूतेभ्य इति च नोपादानाभिप्रायम् । अहदारोपातानामाप्या. यकभूनविवक्षयापि तदुपपत्तेः । तथा च वेदार्थसवाहे "एवमा. हङ्कारिकाणामिन्द्रियाणां भूतथाप्यायनं महाभारत उन्यत" इति समाधानम् । ऋष्यन्तरवाश्यस्यापि समानन्यायस्य नि. चाहार्य परस्परविरुद्धषु प्रमाणवाक्येषु तात्पर्य विशेषपरिकल्पन- या परिहार एव हि पण्डितकृत्यम् । अनित्यमनोवादिभिरपि हि "अन्नमयं हि सोम्य मन, इति श्रुतिराप्यायनपरतयैव योज्या । तुल्यमिदमन्यत्रापीति । यत्तु “वाधनालक्षणं दुःखं, तदत्यन्त. विमोक्षोऽपवर्ग,, इति तत्र दुःखात्यन्तनिवृत्तेरपर्गत्यं सर्वा- जीकृतम् । न च तत्रानन्दः श्रीतः कण्ठोत्या प्रतिपिध्यते । स्थितेऽतो नैवम्" इति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृश्यर्थः । हस्तादयः कर्मेन्द्रियाणि स्थिते शरीरे उपकारकाणि अतो नैवं न समवे. न्द्रियाणि "दोमे पुरुपे माणा आत्मकादश, इन्द्रियाणि दर्शक च" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामुपकारकत्वाविशेषाच्च । हस्तादीनां कर्मेन्द्रियाणामपन्द्रियत्यमवर्जनीयमित्यर्थः । इन्द्रियाणां भूतोपर- दानवस्य व्यावर्तयति । भूतेभ्य इति । अहङ्कारोपात्तानामिति । सास्त्रिकाहङ्कारोपादानानामित्यर्थः । “देवा पैकारिका मता"इति हि स्मयंते। आप्यायकभूतविवक्षयेति । अन्यथा त्वन्मते श्रीवस्या. फाशात्मकत्येनाकाशजन्यत्वाभावात् भूतेभ्य इति सूत्रमसङ्गतमेव स्यादिति भाषः । माधानमिति । भृगुमरद्वाजसम्बादे । भूमंगन्धगुणं वेत्ति रसं चाभ्यः शरीरवान् । ज्योतिः पश्यति रूपाणि स्पर्श वेत्ति च चायुतः ॥ १॥ शब्दं शृणोति च तथा आकाशात्तु शरीरवान् । १ वेदार्थ सह इति । वेदान्तसारो वेदान्तदीपो वेदार्थ मप्र 1 गपगौनाभाध्यमघमाध्य नित्यक्रमा इति । इत्युने भाध्यकारचनेतु मजमुप्रन्थेषु मये भी धरणयो समर्पिनी भास्करपादाङ्करमतपययुकिनिरसनपूर्वक निषिवेदान्तार्थस्थ पन्नाज्ञानवादिशाहुपनं विचार्यभास्करमतविचारारम्भे इत्यर्थ । सान्दोग्य उपाठके पचम खएरे ·प्रथमाध्याये प्रथममाह्निकम् । तदभिमाये चानन्यथासिद्धं किमपि न लिङ्गं पश्यामः। अत एव हि भूपणमते नित्यमुखमंवेदनसम्बन्धसिद्धिरपवर्ग साधिता । एतेन "तस्मात् सर्वदुःखविमोक्षोऽपवर्ग" इति चतुर्थाध्याय- वाक्यमपि नियूंढम् । तत्राप्यानन्दनिषेधाभावात् । यच्च शा- रीरकद्वितीयाध्यायविरुद्धमिह द्वितीयाध्याये अवयविसमर्थन- मितीवाभाति तदपि तदेकार्य योजयितुं शक्यम् । तथादि इत्यत्र मोक्षधर्मे। शब्दः श्रोत्रं तथा खादित्रयमाकाशसम्भवम् । वायो स्पर्श तथा चेष्टा त्यस्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ रूपं चक्षुस्तथा व्यक्तिस्त्रितयं ज्योतिरुच्यते । रसः क्लंदश्च जिह्वा च त्रयं जलगुणाः स्मृताः ॥ घ्राणं प्रेयं शरीरं च तेषु भूमिगुणाः स्मृताः । इत्युक्तम इन्द्रियाणां भूनजन्यत्ववचनं भूताप्यायनपरमिति समाधानं गौ- तमवाक्यस्यापि तुल्यन्यायस्य निर्वाहकमित्यर्थः । आप्यायनं पोप- - यम् । तथैव। आप्यायन्ते च ते नित्यं धातयस्तैस्तु पञ्चभिः । इति सुव्यक्तमभिहितम् । अनित्यमनोवादिभिरिति । आहङ्कारि- कमनोवादिभिर्वेदान्तिभिरित्यर्थः । मोक्षप्रतिपादकसूत्रविरोधं प. रिहरति । यत्त्विति । वाधनालक्षणं दुसम् । प्रतिकूलवेद्यत्वं दुःख- लक्षणमित्यर्थः । तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग इति । तस्य दुःखस्यात्यः न्तयिमाक्षात्यन्तनिवृत्तिः । निवृत्तरात्यन्तिकत्वं नाम निवृत्तस- जातीयस्य तस्मिन्नेवात्मनि पुनरनुत्पाद इति । अनन्यथासिद्धमि. ति । आनन्दानुक्तिमानस्यान्यथासिद्धत्यादिति भावः । अवयवि. साधकसूत्राणामन्यपरतया निर्वाहं प्रतिजानीते । यच्चेति । शारी. रकद्वितीयाध्यायविरुद्धमिति । शारीरफद्वितीयाध्याये हि "तदनन्य. त्वमारम्भणशब्दादिभ्य" इत्यादिनोपादानापादेययोरनन्यत्वं सा. धितम् । तद्विरुद्धमययविसाधनमित्यर्थः । अययविसाधकत्येन १ तस्मादिति । वासापनमा पवारशक्पमित्यर्थः । ३ ·न्यायपरिशुद्धौ। "नचैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात्" । साध्यत्वादवयवि नि संदेहः, । सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धः, । धारणाकर्षणो. पपत्तेश्च । सेनावनवणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् । इत्येतानि हि तत्सूत्राणि । न तानि विरुध्यन्ते । सेनावना- दिव्यात्तोऽवयव्यारम्भकतया समवायिकारणतयामिमता. वस्थाविशेपापन: संघातविशेष एवावयविशब्देन नि. दिश्यत इत्पविरोधात् । ताक्तचापलम्भव्यवहारविशेषादेव- रितार्थत्वात् । अतीन्द्रियाणुवचनमपि पदीपावयवानामि- प्रतीयमानानि सूघाण्यनुवदति । नवेत्यादिना । अत्यविसद्भावा. देतोरेकदेशोपलब्धिनचान्यथा यावान् देश इन्द्रियसंयुक्तस्तायता प्रदेशस्येच ग्रहणं स्यात् । नतु घटः पट इत्यादिप्रतीतिरित्यर्थः । साध्यत्वादिति । अवयविनः पदार्थान्तरस्यावयधजन्यत्वात्तस्मिन्नध- यविनि घटो या वल्मीकं वेति संदेह उपपद्यते । अन्यथा घटय- ल्मीकयोमुत्समूहरूपत्येनाविलक्षणत्वेन न संदेदः स्यादिति भावः। सीमहणमिति । यत्र राश्यादी नापयध्यस्ति तत एव न सर्वप्रह- शम् । अपित्येकदेशप्रहणम् । अन्यथा तत्राप्येको घट इति घदेको ऽयं पदार्थ इति प्रतीतिः स्यादित्यर्थः । धारणाकर्पोपपत्रेध । घटपटादी अलमोद्यादिधारणं वृक्षादी शाखायेकदेशारणेन सपीकपणं च दृश्यते तदुभयमप्यवयव्यङ्गीकार पोपपद्यते । अन्यथानारब्धावयविषु चूर्णपुलादिष्यपि तास इत्यर्थः । सेनाधनयदिति । सनायनयोरनारम्घावयवित्वेऽपि यथैकत्वबुद्धिस्त. थानारब्धायययिष्यवययममूहेऽप्येकत्यबुद्धिरुपपद्यत इति चेन सम्हाभूनानां पार्धियादिपरमाणूनामतीन्द्रियरचात् सर्वाग्रहणा. दिदोषाः म्युरेष । सेनाधनयोस्तु सम्हान्तर्गलानां समूहिनामै न्द्रियकत्यादफत्वबुद्धिरुपपद्यत इत्यर्थः । भविरोधमेबाद । से- मेति । व्यवहारविशेषः । धारणाकर्षणे । आदिषदेन सन्देदो गृ हाते । अतीन्द्रियाणुवादविरोधं परिहरति । अतीन्द्रियाशुवचनमः ·प्रथमाध्याये प्रथममाहिकम् । - - वैन्द्रियकाणामेवावस्थाविशेषेणातीन्द्रियत्वाभ्युपगमादविरुद्धम् । अव्यक्तमेव हि त्रिगुणद्रव्यमवस्थाविशेषाध्यक्तं भवतीत्याग- मिकाः । प्रत्येकमुपलम्भायोग्यानामपि संहतिविशेषरूपावस्था- भेदादैन्द्रियकत्वं तत्तारतम्यादिकं च हिमानीचूर्णपुञ्जादिष्य- नारब्धावयविषु लोकसिद्धम् । उपमानाख्यप्रमाणान्तरसमर्थ- नं तु न्यायैकदेशिभिरेवोपमानस्यानुमानान्तर्भाक्प्रतिक्षेपमा- त्रपरतया निव्यूढम् । यच्च 'पुरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च स. म्बन्धाभाव' इति शब्दार्थसम्बन्धाभावमुपक्षिप्य परिहरता पीति । तारतम्यादिकमित्यादिपदेन शैत्यवक्षुः क्षोभादिकार्यवि- शेपो गृह्यते । हिमानी हिमसंहतिः । अनारब्धावयविष्यिति । तनावयव्यनङ्गीकारादिति भावः । उपमानसाधनविरोधं परिहर- ति । उपमानाख्येति । 'प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि, इति सूत्रे उपमानस्य पृथग्ग्रहणमुपमानस्यानुमानान्तभावप्रतिक्षे. पार्थ नतु पार्थक्येन प्रामाण्यप्रसिद्धर्थमिति नैयायिकैकदोश- भिरेव नियूंढम् । यथा ते वर्णयन्ति । प्रत्यक्षमेकमिति चा:- काः । कणादसुगतो पुनरनुमानं च । ते द्वे, शब्दश्चेति सांख्या: नैयायिकैकदेशिनस्ते उपमान चेति के. चनेति । तस्मानास्माभिस्तत्र यतितव्यमिति शब्दसामयिकत्यप्रतिपादकसूत्रविरोधं परिहर्तु तान्येय सूत्रा- पयनुवदति । यश्चेत्यादि । अबादिशब्दानां जलरूपार्थसम्बन्धे घटादीनामिव पूरणं स्यात् । वन्ह्यादिशब्दानामग्निरूपार्थसम्बन्धे सृणादेरिव दाहः स्यात् । पृथिवीपाषाणादिशब्दानां पृथिवीपा- पाणादिरूपार्थसम्बन्धे पदादेरिव पाटनं स्यात् । नचैतान्युप- लभ्यन्ते । अतः शब्दानामर्थानां च न सम्बन्ध इत्याक्षिप्येत्य- थैः । शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिपैधः । शम्दानामर्थानां च व्यय- स्थितत्वात् गुणत्वेन द्रव्यत्येन च व्यावृत्तस्वरूपत्वात् न पूरणा- दिनसक्तिः । द्रव्येष्वेव हि तथा भावः । तस्मादप्रतिषेधो न सम्बन्धस्य निषेध इत्यर्थः । न सामयिकत्वाच्छब्दादर्थे प्रत्यय. । भावः ·न्यायपरिशुद्धौ। "शब्दार्थव्यवस्थानादमतिपेधः, । न सामयिकत्वाच्छब्दार्थ- प्रत्ययस्य, इत्यादिना सामयिकत्वमुक्तम् । तदपि संपति- पन्नसामयिकद्वारानुमानादिविलक्षणसम्बन्धविशेष ख्यापनार्थ- मिति योज्यम् । अनादिनिधनाविच्छिन्नसम्मदायवेदयत्तीनां पदानां मन्वादिवचनविरुद्धसांकेतिकत्वोपपादनक्लुप्त्यसम्भ- चात् । यच्च "मन्त्रायुर्वेदमामाण्यवच तत्सामाण्यमातमामा- ण्यात्" इति एतदपि अनादिनिधनस्यैव वेदस्य प्रतिकल्प- स्य इति शब्दाजायमानस्याविषयस्य प्रत्ययस्य सामयि- कन्यात् । संकेतमूलत्वात् । सम्बन्धनिषेधो धति । समयस्यैव सम्बन्धवादित्यर्थः । परिहरति । तदपी. ति । सम्प्रतिपन्नडिस्थादिसामयिकशब्दप्रदर्शनमुपेनानुमानवि- लक्षणः "औत्पत्तिकस्तु शब्दार्थन सम्बन्ध” इति सूत्रप्रतिपा. दितो नित्यः सम्बन्धः शब्दार्थयोरप्यभ्युपगन्तव्य इत्येव तत्सूत्र तात्पर्य नतु समय पर सम्बन्ध इत्यैदंपर्यमित्यर्थः । तत्र हेतुमा ह। अनादिनिधनेति । अनादिनिधनेप्पविच्छिन्नसम्प्रदायेषु चे. देषु विद्यमानानां पदानां मन्यादिवचनविरुद्धं सांकेतिकत्वं दु. रुपपादमिति भावः । आप्तोक्तत्वेन वेदप्रामाण्यसमर्थनस्त्रविरो- धं परिहतुमनुबदति । यञ्चेति । मन्त्राणां पञ्चरात्राद्यागमोक्तानामा. युर्वेदस्य धैद्यकस्य च यथाप्तपुरुषप्रणीतत्वेन प्रामाण्यं तथैव तस्य वेदस्याप्याप्तीक्तत्वेन प्रामाण्यम् । आप्तस्य घेदप्रणेतुरीश्वरस्य प्रामाण्यादयाधितज्ञानाश्रयत्वादिति सूत्रार्थः । अत एव च नित्यत्वम् । अनादिनिधना धेषा यागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । आदौ वेदमयो दिव्या यतः सर्व प्रसूयते । इति मन्त्रात्वेन प्रसिद्धानामपि धसिष्टविश्वामित्रादीनां घेद- जन्यत्वाम्नानात् मन्त्ररत्वे तद्दष्टत्यमेव न तु मन्त्रकर्तृत्वमित्यचसी. यते । यतो वेदनित्यत्वस्य नानुपपत्तिः । नन्वेवमपि प्राकृतम लये शब्दस्य तदुपादानभूताहद्वारादेश्व नपत्यात्कथं घेदनित्यत्वं ·प्रथमाध्याये प्रथममाहिकम् । माश्चरेणाप्ततमेन यथापूर्व प्रवर्तनमभिसंधायेति सुगमम् । व- नित्यत्ववर्णनं तु न श्रुत्यादिविरुद्धम् । मत्युतानुकूलमे- व । शारीरकदेवताधिकरणे हि वनित्यत्वमवगम्यैव हि "अत एव च नित्यत्वं, समाननामरूपत्वाचात्तावप्यविरोधी दर्शनात्स्मृतेश्च" इति वेदनित्यत्वं साधितम् । यत्तु जैमिनी. यशब्दाधिकरणे वर्णनित्यत्वसमर्थनं व्याचख्युः स तु व्या- ख्यातॄणामेवापराधः । असाङ्केतिकवाचकाकारनित्यत्वपरत्वेना- न्यपरत्वात्तस्याधिकरणस्य । यच्च द्वितीयाध्यायान्ते "य- स्याकृतिजातयस्तु पदार्थ" इत्युक्तम् । तत्रापि न वैशेपिकाभ्यु- पगतजातिस्वीकारे लिङ्गं पश्यामः । नत्र द्रव्यगुणादिपदार्थ- परिसंख्यानं क्रियते । "ते विभक्त्यन्ताः पदम्" इनि प्रतिपादि- तपदवाक्यप्रदर्शनपरत्वात् । अनन्तरं च निसृणामेव लक्षण- माह "व्यक्तिर्गुणविशेपाश्रयो मूर्तिः, आकृति तिलिङ्गाख्या, कथं वा सर्वेषां वेदशब्दप्रभवत्य तत्राह "समाननामरूपत्वाचावृत्ता. चप्पविरोधो दर्शनातस्मृतेश्च" इति कृत्स्नोपसंहारे जगदुत्पत्या- वृत्तावपि पूर्वोक्तसमाननामरूपस्य तद्वस्थत्वादेव न शब्दानि. त्यत्वम्॥ सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमफल्पयत् । यथर्तुप्यतुलिगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येय तथा भावा पुगादिपु । इति श्रुतिस्मृतिभ्यां तथैव प्रतिपादनाद्वेदस्य नित्यत्वमपौरुषेयत्वं चेति सूत्रार्थः । जात्यभ्युपगमस्त्रमनूद्य परिहरति । यच्चे. ति । नीति । नात्र प्रमेयपरिगणनं क्रियते येन जाते. प. दार्थान्तरत्यं स्यात् फिन्तु पदानामभिधेयत्वस्वरूपमुच्यते । अत पंव तदनुगुणमेवोत्तरत्रापि लक्षणमुच्यत इत्यर्थः । व्यक्तिरिति । गन्धादिगुणानयत्वं व्यक्तिलक्षणमित्यर्थः । इदं च वक्ष्यमाणव- स्तुस्वरूपकथनम् । आरुतिरिति । जातेः सामान्यस्य लिङ्गत्वेन ·२२ न्यायपरिशुद्धौ । समानमत्ययममवाकारात्मिका जातिः" इति इह तु वस्तुस्वरूप. निरूपितस्वरूपविशेषकधर्मस्वरूपनिरूपकधर्मविषयतया यथा. सम्भवं योज्यम् । अतो न द्वितीयाध्यायेऽपि वेदान्तविरोषः । तृतीये "दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात्" इत्यादिकं याद्यान्तरे- न्द्रियनिरूपणादिकं चात्यन्तोपयुक्तम् । न च मनोनित्यत्वा- दिकं तत्र सूनितम् । येन तदुत्पत्यादिश्रुतिकोपः । यचात्रो- क्तम् । “गन्धलेदपाकव्यूहावकाशदानेभ्यः पाञ्चभौतिक श्रुति- मामाण्याच" इति । एतदेव यथाश्रुतं सिद्धान्ततया.स्वीकार्यम् । व्याकत्येन यत्संस्थानमारयायते सा आरतिः। जातिव्यञ्जकसं. स्थानत्वमाकृतित्यमित्यर्थः । इदं च वक्ष्यमाणनिरूपितस्वरूपध. मकथनम् । अनुगतत्वस्य व्यक्तयन्तरग्रहणाधीनग्रहत्त्वानिरूपित. स्वरूपत्वम् । अत एव कमस्याधिवक्षितत्वमाभिमेत्याह । यथा- सम्भवमिति । तृतीयाध्यायोक्तः सर्वोऽप्यगीकार्य इति न स्फुट- विरोधप्रातीतिस्तोत्याह । तृतीय इति । ननु तत्रत्यं मनोतित्यत्वं फथमभ्युपेयमित्यत आह । नचति । शरीरस्य पाचभौतिफत्यो। तिनविरक्षा । अस्माभि निसाकार्यस्य दोपतयानभ्युपगमास् । सधैय न्यायसिद्धाञ्जने प्रपञ्चयिष्यमाणत्वात् इत्यभिप्रयन्नाह । यति ॥ चेष्टा घायुः समाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथियो चाप सहातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ इतिमोक्षधर्मदशमाध्यायोक्तरीत्या गन्धयत्यान्नादिपाकाययवा. दिसम्हीभावधियरदानानां पृथिव्यादिभूतपयककार्याणां रोरे विद्यमानत्वात् शरीर पाश्चमौतिक “तासां विवृतं प्रितमकका. मकरोत्" इतिश्रुतिथ्य तथैव प्रतिपादयतीत्यर्थः । ननु गन्धादि- सूत्रे शब्दस्य घाय्यादिगुणत्वानीकाराद्विराध हत्यारा पत्र सूत्रे गन्धादिग्रहणेन न सादपरिसंख्या क्रियते अपितु पृधिव्या. दिपु गन्धादयः सन्त्येवेत्येतापदुच्यते। तेषु शन्दसिद्धिस्तु प्रत्यक्षमा माणात् पुराणान्तरवचनाश भषायतो तत्वविरोध इत्याह।

·प्रथमाध्याये प्रथममाह्निकम् । २३ यदपि "गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्या अप्ले- जोत्रायूनां पूर्व पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तर" इति गुणव्यवस्थापन तत्र तु तथैवाभ्युपगमेऽपि न वस्त्वन्तरविरोधः । तथाप्याकाशा- दिपु शब्दादेरेकद्वित्रिचतुःपञ्चक्रमेण पुराणेपु पाठात् । आ- काशानुप्रवेशात् आकाशादन्यत्र शब्द इति निर्वाहो वाय्वाधनु प्रवेशादुत्तरोत्तरेषु स्पर्शादिरिति निर्वोढुं शक्यत्वात् । उपलम्भा- न्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवस्थापनस्यापि समत्वात् । गन्धादिसूत्रं पृथिव्यास्ते सन्त्येवेत्ययोगव्यवच्छेदेन योज्मम् । आकाशस्यो. यदपीति । न वस्त्वन्तरविरोध इति । न शब्दाङ्गीकारविरोध इत्य. यः । तर्हि तत्र शब्दसिद्धौ किमानमित्यत आह । तथापीति । गौतमेनानुक्तत्वेऽपीत्यर्थः । पुराणेषु पाठादिति । श्रीविष्णुपुराणे । आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा। शब्दादिभिर्गुणैब्रह्मन् ? संयुक्तान्युत्तरोत्तरैः ॥ इति मोक्षध दशमाध्याये। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च भूगुणाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापांगुणाः स्मृताः । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते । शब्द: स्पर्शश्च वायव्यः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव स स्मृतः । इति च पाठादित्यर्थः । ननु पृथिव्यादिपु शब्दोपलम्भस्याका- शानुप्रयेशरुतत्वनान्यथासिद्धत्यान्न तत्र शब्दसिद्धी प्रत्यक्षं प्र. माणं तत एव पुराणवचनमपि निर्वाह्यमित्यत आह । आकाशा. नुप्रवेशादिति । वाय्वादीति । पृथिव्यादिषु चायवाद्यनुप्रवेशकृत एव स्पर्शायुपलम्भ इत्यन्यथासिद्धितौल्येन स्पर्शादिरपि नागौकि- यतेत्यर्थः । स्पर्शादेः पृथिव्यादिगुणत्वेनोपलम्भात्तद्गुणत्वव्य. वस्थापने शब्दस्यापि पृथिव्यादिगुणत्येनोपलम्भात् तद्गुणत्व- व्यवस्थापि स्यादित्याह । उपलम्भेति । नन्वेचं स्पशादयः पृथिव्याः संन्येयेत्ययोगव्यवच्छेदपरतया सूचैकदेशो योजनीयः ।

·। न्यायपरिशुद्धौ। तर इत्यत्र तु नस्य स एवेत्यत्ययोगव्यवच्छेदेन कति कति चैत्र सूत्राणि लियानि परैरपि निरुद्यन्ते । यच्च स्वगुणानो- पलम्भत इति इन्द्रियाणि कस्मादितिचेत् सगुणानामिन्द्रियभा. वादित्यत्र न शब्दगुणोपलब्धेरित्युक्तम् । तत्रापि श्रोत्रन्द्रियस्या. काशाप्यायितत्वात् आप्यायकगुणस्य तद्गुणतां पटनल्ये पा. नीयसौरमादिवत् प्रकल्प्योत्तरमुक्तम् । अथवा यथागममाई- कारिकत्वामिन्द्रियाणामजानतश्वोये भूतेन्द्रियवादे स्थित्वैवेदमुत्त. रं गृढाभिमायेण दीयत इति । एतदुक्तं भवति । भवता कि- मिन्द्रियगुणोपलम्भाभाव उच्यते किंवा तदाप्यायकगुणोपल. म्भाभावः । पूर्व अङ्गीकार एवोचरम् । शब्दादीनामनिन्द्रियगु: णत्यादुत्तरत्र व्यभिचार इति । अतो न वेदान्तविरोधप्रसङ्गः । चतुर्ये चाध्याये । मचिरागद्वेषादिनिरूपणमात्मनित्यत्वादि आकाशस्य शब्द पच गुण इस्यन्ययोगव्यवच्छेदेन तदेकदेशान्तरं योजनीयमिति सूमास्वारस्यं स्यादित्यत आह । फतिकतीति । शब्दस्य थोरेन्द्रियगुणत्वसूचकसूत्रविरोधपरिहाराय सूत्रमनुष- दति । यश्चेनि ! चक्षुगदीनोन्दियाणि स्वातरूपं न गृहन्ति ताकुत इति चोये उत्तरम् सगुणानामिन्द्रियभाषादिनि । गुणयि. शिष्टानामयन्द्रियन्धेन स्वगुणान् प्रति स्थमिन्द्रियत्वलक्षणतापच्छे. दकामाचात् तैः स्वगतरूपादिकं न गृधत इति । थप शकते । न शम्दगुणोपलम्धेरिति । सगुणानामिन्द्रियभाव इत्ययं पक्षो। न मयति धोत्रेण स्वगुणः शब्दो गृहाते इति यतः । अन्यथा श्री. प्रेण शादानुपलब्धिप्रसन इत्यः । गूढामिप्रायेणेति । किमि न्द्रियगुणोपलम्मामाय उच्यते उन तक्षाप्यायकगुणोपलम्मा. भाव इति विकल्प ऽभिप्रायो गूदः । पूर्वप्र सगुणामानिन्द्रियभाषा: दिरयुत्तरम् । उत्तरमन शब्दगुणोपलम्धरित्युत्तरमिति पत्रद्वयं व्याचए । एतदुचाम्भयतीति । मनिन्द्रियगुणत्यादिति । इन्द्रिया ·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । २५ ना त्यभावादिप्रतिपादनम् अनिमित्तोत्पत्तिसनित्यत्वादिनि- राकरणं चात्यन्तानुगुणम् । अवयविप्रसङ्गश्च मागुक्तन्यायन नेतन्यः । पञ्चमस्तु जातिनिग्रहस्थानमात्रोपक्षीणो न कचित्तत्वे उपकरोति । व्यवहाराझविमर्शसौन्दर्यासौन्दर्यादिकं तु वास्तव- लक्ष्यलक्षणपुक्त्यादिपरामर्शवैज्ञानिकरर्थस्थितिमात्रानुसारेण ना- दरणीयम् । यत्पुनरम्भिरक्षचरण-पश्चाध्याय्यां कुशकाशाव- लम्बनेन कणचरणकथां निवेश्य नैगमिक्यः पदव्यो निरुध्य- न्ते । तत्र तु नूनं स एव गौतमः महसतीति स्वीकारपक्षः । यद्वा नातिवहिष्कारो नातीय च परिग्रहः । सांख्यादिवदिदापि स्यात्समाधिस्तीपतण्डुलः ।। उपजीव्यबहुत्वेन विद्यास्थाननिवेशनम् । विरुद्धांशैकविपया सूत्रादिपु वहिष्क्रिया ॥ । - ( णामाहंकारिकत्वादित्यर्थः । अनिमित्तेति । अहेतुकमेव कार्यमु. त्पद्यते सर्वेषां पदार्थानां नाशित्वं वा सर्वेषां नित्यत्वं पा न तु नित्यानित्यव्यवस्थेत्येवमादीनां मत्तप्रलापानां निराकरणं प्र. तिक्षेपः । तत्र प्रसक्तस्यावयविसाधनस्य गतिमाह । अवयवी. ति । तत्वज्ञानानुपकारमेवाभिशानादरमुसेन दर्शयति । व्यवहा. रोति । व्यवहारस्य कथाया अङ्गे यो विमर्शः प्रमाणोपन्यासः तस्य छलादिदोपराहित्यं सौन्दर्य तद्वत्वमसौन्दर्यम् । मादिश. ब्देन निग्रहस्थानादिरूपो दोपो गृह्यते । वस्तुसंवन्धिलस्यलक्ष- णयुक्तितदाभासादिनिरूपणचतुरैरर्थतत्त्वस्यैवानुसरणीयतया कथा- पुरुपयोर्गुणागुणा नादरणीया इत्यर्थः । अर्याः पद् पदार्या द्रव्य. गुणकर्मसामान्यविशेषसमचायाः । अभावः सप्तमः इत्यादिकाणा दसूत्राणि गौतमहृदयानभितरौनिरीक्ष्य व्याख्यातानि तानि त्या- ज्यानीत्याह । यत्पुनरिति । अस्मदुक्तानुसारेण व्याख्याने गौ. तमीयमङ्गोफत्तुं योग्यमित्युपसंहरति । इति स्वीकारपक्ष इति ।

·न्यायपरिशुद्धौ।
नियताधिकारश्चायं द्विजानां न्यायविस्तरः।
अप्रत्यवायो माहात्म्यायालु शास्त्रमादिशत् ।।
सर्वाधिकारमित्येतदसमीक्षितभापितम् ।
फथमागमवृत्तान्तमनधीतागमा विदुः ॥
निपिढे प्रेरयंस्तान्वा फयं फारुणिको भवेत् ।
नच शक्या नरशिरः पावित्र्याउनुमाशतिः ।।
विहायागममक्षादि द्विधा तत्रापि विप्लवः ।
श्रुत्या धनाधिकारवादन्पनाव्यस्थितेः ।।
धर्मक्षोभानुमामझे कयं शूद्रादयः क्षमाः ।
अय त्रैवर्णिकैरुक्त वन्यो विश्वसितीत्यपि ॥
स्वयं न्यापविचारेऽस्य फलत्पनधिकारताम् ।
प्रत्यक्षानुपपोर्यत्र नित्यं वेदानपेक्षवा ।।
नन्वतावान बहुसुत्रव्याख्यानोशा किमर्थः । पिरांशं परित्या
ज्योपयुक्तांशः स्वीमियतामित्यस्वरसारथैवाभ्युपगच्छति । यद्ध.
वि।साचादिवदिति ।
सालयं योगः पाचरानं घेदाः पाशुपतं तथा ।
बारमप्रमाणान्येतानि न हलव्यानि हेतुभिः ।
इति शास्त्रेण सांख्यादिफ शरीरातिरिक्तात्मयोधनांशेन प.
रिगृह्यते तद्वदित्यर्थः । तापतपाल इति । अन्नार्थत्वेन ब्रीहीणा-
मार्जनेऽपि तुपांशपरित्यागेन तण्डुलांशस्य यथा ग्रहणमेवं घि-
धास्थानत्वेन गौतमीयस्य परिग्रहऽपि विरुदशित्यागेनावश्यका
शमात्रग्रहणमिनि लौषतण्डुलसमाधिशब्दार्थः । ननु गौतमीये वि
खांशसवे कधं तस्य विद्यास्थानायमित्यत माह । उपजीव्येति ।।
नन्यवं तस्य ब्रह्मसूत्रभाष्यकारादिभिः कथं बहिष्कारः रुत इत्यत
आह-विरुद्धांशेति । इयता प्रबन्धेन वेदाविरुद्धप्रमाणवर्गो न्या-
यविस्तरस्य विषय इत्युक्तम् । इदानीमधिकारिणो निरूपयितुं
प्रस्तीति । नियताधिकारधायमिति । शूद्रादिव्यतिरिकानां धर्णि

·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाहिकम् । तत्रापशूद्रभाष्योक्ता शूद्रादेरप्यधिक्रिया चतुर्दशापि स्थानानि भगवान् धर्मविद्ययोः । न स्पष्टव्यानि शुदैरित्यत्रवीदाश्वमेधिके । अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।। पुराण धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश । यान्युक्तानि मया सम्यक् विद्यास्थानानि भारत ?॥ उत्पन्नानि पवित्राणि पावनार्थ तथैव च । तस्मात्तानि न शूद्रस्य स्पष्टव्यानि कथंचन ॥ १२ ॥ इति तस्मादेतानि त्रैवर्णिकैरध्येतव्यानि | तब ब्राह्मणेन विद्याप्राप्तये धर्मानुष्ठानाय चाधिगन्तव्यानि क्षत्रियवैश्याभ्यां ध. कानामेवास्मिन् शास्त्रेऽधिकार इत्यर्थः । ननु गौतमः स्वमाहा. स्यात् स्वस्मिन् स्वसम्बन्धिपु च प्रत्यवायरहितः सन् कारुणि- . कतया सर्वाधिकारं शास्त्रमुपदिष्टयानिति पक्षिलादिभिरुधुष्यते तत्कथमस्य नियताधिकारत्वमित्याशय तदुक्तिमनूद्य दृपयति । अप्रत्यवाय इति । कथमिति । प्रत्यक्षादिप्रमाणानां न्यूनाधिकविभा• गाक्षेपस्य तर्कसहकतेन। स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिहनुमानश्चतुष्टयम् । इत्यागमेन निरसनीयत्वादनधीतागमानां शूद्राणामधिकरो न सम्भवतीत्यर्थः । कथं कारुणिक इति । कथमप्रत्यवाय इत्यपि भाव्यम् । अनधीतागमानामनधिकार इत्येतदेव प्रपञ्चयति । न चेति । नरशिरः कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्यात् शङ्खयदित्यनुमानस्य । नारं स्पृष्ट्वास्थि सनेहं सवासा जलमाधिशेत् ।। इत्यागम विना प्रत्यक्षादिभिर्भङ्गः कथं शूदैः कर्तव्यः । आ- गमे शूद्राणामनधिकारात्तदतिरिक्तप्रमाणानामशौचव्यवस्थापकत्वा. भावादुभयथापि न तस्य भङ्गः स्यादित्यर्थः । धर्मक्षोभेति । क. त्यन्तरवर्तिनी हिंसा अधर्मसाधिका हिंसात्वात् क्रतुवाह- हिंसावत् । क्षणिका क्रिया न कालान्तरभाविपश्यादिफलहे.

·। न्यायपरिशुद्धी। • मानुष्ठानायैव । तथा शहन विद्यास्थानान्पनुक्रम्योक्तम् । "एता- *नि ब्राह्मणोऽधि कुरुते स च वृत्ति दर्शयतीतरेपा"मिति । एच. मेव धर्मशास्त्रसङ्ग्राहकः समर्थितमिति। ततश्च येषां कर्मब्रह्मपीमां- साबसेयतत्वहितरूपप्रमेयचिन्ताधिकारस्तेपामेन तात्पर्य पर्यवता- यितया धर्मविधास्थानाभिमतन्यायविस्तराधिकार इति सिद्धम् । प्रत्यक्षादिममाणेन शुद्धिः पदवदर्ययोः । मानमेयादिनियतिर्निर्दोषक्तिय मानतः ।। ग्राषष्ठवनवाक्यादावान्पपर्यविरोधतः । चित्रापशुफलत्वादाववाधाद्वारसङ्गहः ।। तुः पूर्वक्षणयत्तित्वाभावादटेतुबत् । इत्यादीनां धर्मक्षोमकाणा. मनुमानानां महेशूद्राणां सङ्कीर्णकानां च कथमधिकार इत्यर्थः । न. न्वेताशस्थलेषु शूद्रादीनामनधिकारेऽपि आगमामिपर्णिक यचनेन तेषां विश्वासो भयवित्याशयान्यत्रापि तथैवास्तु किमे. तेपामधिकारकल्पनाप्रयासेनत्याह । अयेति-जन्येयमपदाधिक- रणभाष्ये शूदाणा न्यायाधिकारः कथमुक्त न्याराहय घेदानपेक्षेपु प्रत्यक्षानुमान विचारेषु नेपामस्त्यधिकार इत्येतत्परं तद्भाप्यमिति समाध-प्रत्यक्षातुमयोरिति । यता शूद्रादीनां वेदानाधिकारमुखेन न्यायविस्तराधिकारः प्रतिपादितः । इदानी न्यायधिस्तरे साक्षा. देवानधिकारः शूद्रस्येति भगवता श्रीकृष्णेन प्रतिपादितमित्याह । चतुर्दशापीति । अध्ययनमात्रेण ममाणादिविचारपूर्वकधर्मानुष्ठानन च धर्मसिद्धि हेतुत्वा धर्मस्थानापम् । धर्मयोधहेतुत्वाश्च विद्या. स्थानत्यमिति द्रष्टव्यम्।साश्वमेधिकवचनमेघोदाहरति । महानीति। प्रधिशाणि । अध्यहणां पापनिवर्तकानि । प्रावनार्थम् । श्रोतृणां पाप. निवृत्त्यर्थम् । विद्याप्राप्तये इति । शिष्याणामिति शेषः । माह्मणस्यैष विद्यास्थानयोधकत्वं नक्षत्रियादीनामित्या शमवचनमा । एतानी 'ति । येषां ब्राह्मणादीनां वैदिकसाध्यकमविचाराधिकारस्तेपामेष तदुपयोगिपु न्यायधिस्तरेपधिकार इतरेषान्तु प्रयोजनाभावापि । ।

·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाहिकम् । २९ अनुवादविधानादिचिन्ता माप्तयादिपूर्विका । प्रत्यक्षादिष्यसिद्धेषु न कल्पेरन् कथंचन ॥ एवमायुपयोगेन मुनिभियायविस्तरः । वेदानुग्रहणाद्धर्मविद्यास्थानतयोदितः ॥ आगपाख्यममाणे तु संशुदिायविस्तराव तद्विशेषस्य मीमांसा साधयेद्धर्ममानताम् ।। प्रमेयस्यापि संशुद्धिरन्ततो ब्रह्मचिन्तनात् । इह तस्य निवेशस्तु तादर्थ्यादिमसिद्धये ॥ ६ ॥ प्रमाणमेवास्य शास्त्रस्य प्राधान्यतो विषयः । तत्र प्रे. क्षावधिचिकिसिद्ध्यर्थं प्रमेयतत्त्वज्ञानं हानोपादानद्वारा नि:- - तत्रानधिकार इति दर्शयनधिकारिनिरूपणमुपसंहरति । ततश्चेति । इदानी प्रत्यक्षादिनिरूपणस्य प्रयोजनमाह । प्रत्यक्षदीति । अवि- प्लुतानां पदानां तदर्थानां च शानं प्रत्यक्षप्रमाणाधीनम् । इदं मानमयं मानाभास इति व्यवस्था च प्रत्यक्षाधीना । भ्रमप्रमाद- विप्रलिप्साकरणापाटवादिदोषरहितस्य लौकिकस्य शब्दस्य के. दस्य च प्रामाण्यसिद्धिः प्रत्यक्षानुमानोभयाधीना । "ग्रावाण। प्लवन्ते । आदित्यो यूपः । यजमानः प्रस्तरः" । इत्यादौ प्रत्यक्षेण विरोधे सिद्धे प्रमाणवाक्यत्वादवाधार्थमन्यत्र तात्पर्यमित्येतदपि प्रत्यक्षानुमानोभयसाध्यम् । "चित्रया यजेत पशुकामः' । दर्शपौ. र्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत"। इत्येवमादिषु घेदेषु नश्वरस्य कर्मणः कालान्तरभाविफलजनकत्वं प्रत्यक्षविरुद्धमिति धाधः स्यादिति तन्निवृत्तये अपूर्वरूपद्वारसं. प्रहः कर्तव्यः । स चायुर्वेदबोधितकालान्तरभाविपुष्टिजनकधातु- साम्यद्वारकघृतपानदृष्टान्तमूलकानुमानेनेति प्रत्यक्षादित्रितयसा. ध्यः । “अग्निहोत्रं जुहोति" इत्यग्निहोत्रपदेनाग्निदेवतारूपो गुण. होमो विधीयते । उत मन्त्रवर्णप्राप्ताग्न्यनुवादेनाग्निहोत्रपदं कर्म- नामधेयमित्याग्नेरनुवादस्य प्राप्तिसापेक्षत्वात् । प्राप्तिः शब्दम.

·न्यायपरिशुद्धौ । थेयसहेतुः। तच्च सपरिकराद प्रमाणादिति परंपरया प्रयो- जनमापनापः प्रमेयदर्शनमामिहाभियतम् । अतः प्रधानवि- 'पयतया प्रमेयादिसाधकनया च प्रमाणं प्रमेयादपि पूर्वमुच्यते । सत्र व्यवच्छेद्याङ्गत्वादिसुर्खन संशयादयोऽपि चतुर्दश यथाय निरुह्यन्ते । नच पोदशल्वे निन्धः । अतथास्वविपर्ययत्याधुपा- -माणसाध्या । अमिहोनपदस्य फर्मसामानाधिकरण्यायतनामस्य- शान प्रत्यक्षमाध्यम । देवतामापकमन्त्रस्य कमंशपवमान लि. असाध्यमिति । पतानि श्योजनानि प्रत्यक्षादियु प्रमाणेश्वशातेपु न सिद्धन्तीत्यापण्डलार्थ: । नन्वेवं न्यायविस्तरेणेव बेदनामा- प्रसिद्ध कि मीमांसयेत्याशझ न्यायविस्तरमीमांसपो भयोजना भेदं दर्शयति । आगमेति । शब्दप्रामाण्यमिचियापाविस्तरसा- घ्या । वेदस्य धर्मप्रमाणावसिद्धिस्तु मीमांसाधीनेति भावः । ब्रह्मविचारोपयुक्तस्वात् प्रमाणविचारस्य परम्पाया ब्रह्मरूपप्र. मेयत्वमानमपि प्रयोजनमित्याइ । प्रमेयस्यापीति । नवस्मिर शास्त्रे प्रमेयस्पोपादानं किममित्यत आह । इति । प्रमेयात- स्वशानाय प्रमाणविचार कियत इति प्रापयितु प्रमेयमुपास्तमि. त्यर्थः । तहि सशयादिनिरूपण किमर्थमित्यत आह । तनेति । संशयहत्यामासजल्पचितपदानिप्रहस्थानानां निरसनीयत्वाप्रयो. जनादीनां प्रमरमरसत्याभियस्य फलवारिस्पमित्यर्थ: । ए. दार्थाः पोडशैवेति निधारणं कथमुपपद्यते सायद्विपर्यादेरपि सद्भावात् । हेत्वाभासयत् प्रत्यक्षायामासानामपि सम्सयात् । मामासाधेन विपर्ययन्धेन च तेषां कोडीकार स्थादितिम अमेयत्वेन सर्वेषां फोडाकारसम्मपात् । विशेषतो विपर्यायन सर्कस्यापि फोडीफारसम्मवाच । सदसत्कथायेन धादादिकथानां मोडीफारसम्भवाय । भवान्तरविशेषविषक्षायामाननपारापोटाप. स्था परिहरति । नवति । विपर्ययादीत्यादिपदेन स्मृतित्यानुम. पत्यादयो गृह्यन्ते । ननु सामान्यधम: बोडीकारसम्म रापत्वादिविशेपाकारमानस्य प्रयोजनमस्तीति तण विभागः हत पति चेत् तहि विपर्यायानुभवस्वस्मृतियादिशानानामपि प्रयो.

·. 4 प्रत्यक्षाध्याये प्रथममादिकम् । ध्यन्तराधीनसङ्घहविभजनाभ्यां न्यूनाधिकोदेशस्यापि शाक्यत्वात् उपयोगानुपयोगाविशेषाच्च । एतावदेव गौतमस्यापि हृदयमिति अस्तितावदिदं प्रमाणमिति प्रसिद्धो लौकिकपरीक्षकव्यवहार- घण्टापथः । तदनादरेतु निराश्रयतया परीक्षणस्याप्यनुदयः । व्यवहारो हि जगतो भवत्यालम्बने कचित् । न तत्सामान्यसो नास्ति कथन्ता तु परीक्षते ॥ सामान्यनिश्चितार्थेन विशेपे तु बुभुत्सितम् । ' परीक्षा हुचिता स्वेष्टप्रमाणोत्पादनामिका ।। न सर्वस्याप्रमाणत्वं स्वपक्षस्य स्वतः क्षतेः । न सर्वस्य प्रमाणत्वं स्वपक्षस्यान्यतः क्षतेः ।। जनमस्तीति तथाधिकविभागः स्यादविशेषादित्याह । उपयोगे- ति । नम्वेवं गौतमकृतस्य विभागस्योद्देशस्य च विरोधः स्या. दित्यत आह । एतायदेवेति । प्रयोजनानुसारणोद्देशविभागौ कर्त- च्यावित्येव गौतमस्य भाव इत्यर्थः । नन्विदं प्रमाणमिदमप्रमा- णमिति प्रमाणव्यवस्थायां सिद्धायां प्रमाणस्य परीक्षात्मको वि. चारः कर्तव्यः। सैघ नास्तीति चादिनं माध्यमिकं प्रति प्रमाणा- प्रमाणव्यवस्था प्रथम साधयति । अस्ति तावदिति । अप्रति- रोधो लौकिकपरीक्षकव्यवहार एवं प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थासाधक इति भावः । प्रसिसिप्रकपप्रतिरोधाभावादिसूचनाय व्यवहारे घण्टापयरवरूपणम् । तदनादरे विति । प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थाया अनङ्गीकारे साधकाभावात्सर्वशून्यत्वपरीक्षापि तव न स्यादि. त्यर्थः । व्यवहारेति । प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थारूपालम्बनाभावे सर्वेषां प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपः सर्वोऽपि व्यवहारो भज्येतत्यर्थः । ननु लौ• किकाव्यिवहारादेव यदि प्रमाणाप्रमाणसिद्धिस्तहिं किमत्र परीक्षणीयमित्यत आह । न तदिति । सामान्यतः प्रमाणाप्र- माणव्यवस्थायां सिखायां तयोः कथं प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे इत्ये. तावदेव हि अग्र परीक्षत इत्यर्थः । सामान्यतो वस्तुसत्ताज्ञाना- भावे विशेषभुत्साधीना स्वाभिमतप्रमाणप्रतिपादनरूपा परीक्षा .

·३२ न्यायपरिशुद्धौ। सिद्ध्यसिद्ध्योः स्वपक्षस्य सिद्धा लोकव्यवस्थितिः । तत्सित्यसियोस्त्वत्पलो न कथंचन सिध्यति ।। प्रमाणेन प्रमाणस्य वाधः स्वव्याहतेईतः । अप्रमाणेन तद्वाधे साधनं च ततो न किम् ॥ अभयाणा प्रमाणाद्वा मानसिद्धिर्न चेन्न तत् । यतः ममाणतस्तस्य सिद्धिः स्वपररक्षिणी ॥ वाधावायव्यवस्थापि मानतः स्याद्यवस्थितात् । अन्यथा त्वद्यवस्थायां न व्यवस्थेत्यवस्थितः । सर्वत्र निर्णये न स्तः संशयोत्पत्तिनिर्णयो। 'यथा तत्कोटितसिद्धिस्तथान्यत्रापि युज्यते ।। कथं प्रवर्ततामिति तदर्थं सामान्यतो वस्तुसत्तामानमभ्युपगन्त. ब्यमित्याह । सामान्येति । प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थानास्तीति वन वादी प्रष्टव्यः किं सर्वस्याप्रमाणत्वादेवमुच्यते । उत सर्पस्य प्रमाणत्वात् । यद्वा परस्परयाधात् । अथया सस्य सन्दिग्ध- स्यादिति चतुर्धा विकल्प्याचं दूपयति । न सर्वस्याप्रमाणत्यमि. ति । सर्वस्याप्रमाणत्वे सर्वमममाणमित्यस्यास्त्वत्प्रतिशाया अय- प्रमाणत्वं स्यादिति स्वपक्षत एव स्वपक्षः क्षत इत्यर्थः। द्वितीय दूषयति । न सर्यस्य प्रमाणत्वमिति । सर्पस्य प्रमाणत्वे त्वदुक्ति- प्रमाणमित्यस्मद्वाक्यस्यापि प्रामाण्यं स्यादिति प्रतिपक्षपचनया. धितः स्वपक्ष इत्यर्थः । उक्तपक्षयेऽपि दृषणमाह । सिन्ध सिचोरिति । प्रमाणाप्रमापत्यवस्था नास्तीत्येवं रूपसवाप- क्षो यदि सिस्ताहि तवाक्यस्य प्रामाण्य प्रनिपक्षपाक्यस्या- प्रामाण्यमित्येयं रूपा लोकव्यस्था सिक्षा स्यात् । यदि न सिद्धा प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थानिपेधस्यासिद्धी सदश्यस्था सिद्धा स्या. देचत्यर्थ । एवं लोकव्यवस्थासिनसिनोस्त्वत्पक्षो न सि. यतीति दूपणान्तरमाह । तसिमसिमोरिति । सा प्रमाणाम माणव्यवस्था यदि सिद्धा तययस्थानिपेयम्यस्त्वत्पक्षो न सि- ·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । धति । यदि न सिद्धा त्वत्प्रतिशायाः प्रामाण्यं प्रतिपक्षप्रतिक्षाया अप्रामाण्यमिति व्यवस्थाया अभावात्वत्पक्षः सुतरां न सिद्धती- त्यर्थः । तृतीयं दृपयति । प्रमाणेनेति । परस्परवाधात्प्रमाणाप्रमाणव्य- घस्था नास्तीति वदन् वादी प्रष्टव्यः । प्रमाणेन प्रमाणं वाध्यते । उताप्रमाणेन । आधे प्रमाणन प्रमाणस्य वाधे वाध्येन प्रमाणन वा. धकप्रमाणस्यापि बाधः स्यादिति न तेन -प्रमाणवाधः सिन्मति । अन्त्ये अप्रमाणेन प्रमाणस्य बाधे तेन वाधकेगाप्रमाणेनाप्रमाणस्य याधनं वा किं न स्यात् अविशेषात् । नतरामप्रमाणेन चाधः सिद्धतीत्यर्थः । नन्वेवं विकल्पस्त्यपक्षेऽपि सुलभः । कुनचि- प्रामाण्यं वदन् यादी प्रष्टव्यः । तत्मामाण्यं किमप्रमाणात्सिच्चाते उत प्रमाणात् । आधे अप्रमाणेन प्रामाण्यवत्ताप्रामाण्यमपि सि. येत् । अविशेषादिति नैकान्ततस्तत्र प्रामाण्य सिध्यति । अन्त्ये स्वप्रामाण्यं स्वेनैव सिद्ध्यति उतान्येन । आद्ये असम्भवः स्वस्मिन् स्वस्यामवृत्तेः । अन्त्ये तयोः परस्परप्रामाण्यग्रहणेऽन्योन्याश्रयः । अग्रहणे अभिमतासिद्धिः। तत्प्रामाण्यस्यान्येन ग्रहणे चक्रकादयः स्युरिति शङ्कत । अप्रमाणात्प्रमाणानि । परिहरति । न तदिति । यतो यस्मात्कारणाप्रमाणेनैव प्रामाण्यं सिद्धति । सा च प्रामा- ण्यसिद्धिः । स्वप्रामाण्यमपि गृह्णाति । शानस्य स्वप्रकाशत्येन स्वतः प्रामाण्यग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वेन स्वनिष्ठप्रामाण्यस्य स्वय ग्रहणे दोपाभावस्ततः कारणात्वदुक्तम् न सम्भवतीत्यर्थः । एवं च कस्यचित् प्रामाण्ये सिद्ध व्यवस्थितेन तेनाप्रमाणस्य बाधो युक्तः । नत्वप्रमाणेन प्रमाणस्य बाध इति बाधायाधव्यवस्थापि सिद्धतीति परस्परवाधपक्षो न सम्भवतीत्याह । बाधावाधव्य- यस्थापीति । बाधायाधव्यवस्थानगीकारे दोपमा । अन्यथा चिति । चाधावाधव्यवस्थानङ्गीकार हि सा बाधावाधव्यवस्था म कापि व्यवस्थिता स्यादिति त्वदीयवाधाबांधव्यवस्थापक्षस्य पाधायाधव्यवस्थावादिनः परस्य पक्षेण चाधः स्यादिति बाधा- पाधव्यवस्थैव सिद्धा स्यादिति .नितरां त्वत्पमासिद्धिरित्यर्थः । चतुष दूपयति । सर्वत्रेति । सर्वत्रापि निर्णयाभावेऽपि तच पक्षे संशयोत्पत्तिः संशयगोचरनिर्णयश्च न स्याताम् । धर्मिणः फो. योग्य निर्णयस्य संशयहेतुत्वाचद्भावादित्यर्थः । यदि संशय- ५ ·न्यायपरिशुद्धौ। अमिसाधारणाकारकोटीनां पूर्वनिश्चये। असावयमयं वेति ह्याविर्भवति संशयः ।। सर्वत्र संशयस्तावन्न सर्वस्यापि दृश्यते । सर्व संदिग्धमिति ते निपुणस्पास्ति निश्चयः॥ संशयश्च न संदिग्धः संदिग्धाद्वैतवादिनः । दूरं गत्वापि दुर्वारः संशये निर्णयस्तव ।। सिअर्थमन्यत्र फोटिवयनिर्णयस्तत्र तद्धमिनिर्णयश्चाङ्गीक्रियते त. घन्यनापि निर्णयोऽविशेषादहीक्रियतामित्याह । यथेति । तत्को. टौति तस्य धर्मिण कोट्यास्तस्य धर्मिणच सिद्धिः निर्णय इत्यर्थ । संशये कोट्यादिनिर्णयो न हेनुर्येन सोऽङ्गीमियतोते घादिनं प्रति कोट्यादिनिपयस्य संशयहेतुत्यमन्वयव्यतिरेकसि. मित्याह । धर्मोति । असो ऊर्यतादिविशिष्टः । अयमयं पर स्थाणुर्वा पुरपो चेत्यर्थः । हि शब्दो लोकसिद्धान्धयत्यतिरेक प्रत्यापनप० । सर्वस्य पुरवस्य सर्वन पदार्ये सराय पवेत्येताना दृश्यते । कुत्रचिनिर्णयस्यापि दर्शनात् । तस्मात सर्वत्र सदेहो न साधयितुं शक्यत इत्याह । सर्वति । पस्य निर्णयो र इत्यत आह । सर्वमिति । तवैव सर्व संदिग्धमित्यस्मिन्नर्थे नि यो पृष्ट इत्यर्थः । निपुणस्येत्यनेन स्थनिर्णयानभिज्ञत्वरूपमनेपु अयं व्यतिरेकलक्षणया परिहासार्थमुच्यते । त्वयोच्यमानः सर्य- गोचर संशयः संदिग्धो न घा। आधे स्वत्परिगृहीतस्य सर्वसंधा. यस्यासिद्धि स्यात् । अन्ये सर्पसंदेहगोचरो निर्णयोऽभ्युपगतः स्यादिति स्वदीयसदिग्धानियादस्य मा स्यादित्याह । संश- पश्चेति । ननु सबै सदिग्धमित्येतदपि सदिग्धमेति सर्वगोचर सी योनियत, इति. चेताई नद्रलोक्रारहेतुस्तान जयोऽवश्यमेष्य इति यहुकक्षाधामनेऽपि निर्णयस्वां मुशती. स्याह । दूरं गत्वापाति । प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थानुपमहरन् सामान्यत. ममापाशानेऽपि किमिदं प्रमाण नवति विशेष. संशयस्य नित्तिा प्रमाणलक्षणस्य प्रयोजनमित्याद मानामा. - ·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । मानामानविभागेऽतः सामान्येन व्यवस्थिते । काचित्कसंकरोच्छित्य लक्षणं संप्रचक्षते ॥ १२ ॥ तत्र व्युत्पत्तिविवक्षाभेदात्ममितिस्तकरणं च यथेच्छं प्रमाणमाहुरित्यवोचाम । आश्रयप्रामाण्यस्यानादेशिकत्वात् । आसमामाण्यात् आतोक्तत्वहेतोः प्रामाण्यादियर्थः । नहि वक्त- मामाण्यं वाक्यमामाण्य उपयुज्यते लौकिकवाक्येषु । किन्तु कारणदोपालामः द्विधापि प्रमितिरेव शोध्या। तत्रास्मदायी एय नेत्यादिना । स्वाभिमतं लक्ष्यं वक्तुं भावकरणव्युत्पत्तिभेदाद्वि- यक्षाभेदाच पूर्वाभ्युपगतं पूर्वोक्त स्मारयति । व्युत्पत्तीति । नैयायिकैः प्रमाश्रयस्येश्वरस्य प्रामाण्यमङ्गीकृतमिति प्रमितिस्त- करणं चेत्युभयमानोक्तिः कथमित्यत आह । आश्रयप्रामाण्यस्ये. ति । अनादेशिकत्वादिति । पुरुषप्रवृत्तिनियमनरूपप्रयोजनरहित. चादित्यर्थः । तदर्थमेव हि प्रमाणवर्गविचारोस्मिन् शास्त्रे क्रियते । आदेशशब्दानियमनार्थकात् "प्रयोजन"मिति ठमि आ- देशिकमिति रूपम् । अनादेशिकत्वात्प्रमाणत्वेनानुपदिष्टत्वादिति न्यायनिष्कर्षः कृतः । तईि "मन्त्रायुर्वेदयत्प्रामाण्यमातप्रामाण्या"- दिति गौतमेन कथमुक्तमित्यत आह । आप्तप्रामाण्यादिति । तस्य सूत्रस्याप्तस्य प्रामाण्यमस्तीति नार्थः । किन्त्याप्तेनोक्तत्या. द्वेदस्य प्रामाण्यमस्तीत्यर्थ इति भावः । ननु वक्तुःप्रमाणत्वा. भावे घाक्यस्य प्रामाण्यं न स्यादित्यत आह । न हीति। लौकिकवाफ्येषु वक्तृप्रामाण्यस्य वाक्यप्रामाण्येऽनुपयुक्तत्वात घेदेऽपि धपतृप्रामाण्यस्य नोपयोग इति भावः । फिन्त्यिति । वस्तुः प्रमाणत्वेऽपि कारणदोपेण तद्वाक्यस्याप्रामाण्यदर्शनादिति भावः । स्वाभिमतं लक्ष्यमाह । द्विधापीति । करणप्रामाण्य- स्याथयमामाण्यस्य च ज्ञानप्रामाण्याधीनज्ञानत्याचदुभयप्रामाण्य- सिद्धर्थमपि ज्ञानप्रामाण्यमेव विचारणीयमिति प्रमाया पय लस्यत्वपरिग्रहो युक्त इति भावः । स्वाभिमतं लक्षणं वक्तुं पू.

·न्यायपरिशुद्धौ । फेचिदन्ययाख्यातिमिच्छन्तः स्मृतेः प्रापाण्यमनिच्छन्तः सम्यग- नुभवः प्रति लक्षयन्ति । उभयमिच्छन्तो यथार्थज्ञानं भमेति उभयमनिच्छन्तोऽनुभूतिः अमेति । एवं प्रायाणि च पाद्यन्तरी- तानि लक्षणानि । वयं तु धूमः । यथावस्थितव्यवहारानुगुणं ज्ञानं प्रमात । - धैरतानि लक्षणान्याह । तति । सम्यगनुभव इति । यथा. नुभव इत्यर्थः । स्मृतावतियामिवारणायानुभयपदम् । अ. यथारपासावतिष्पाप्तिधारणाय सम्यम्पदम् । उभयमिच्छन्त इति । स्टते. प्रामाण्यमन्यथारयाति याभ्युपगच्छन्त इत्यर्थः। यथार्थानामेति । अन्यथार यातावति यानिवारणाय यथार्थपर. म् । गहन्योरतिव्यामिवारणाय ज्ञानपाम् । उभयमिति । अन्यायाति स्मृतिप्रामाण्यं चेत्यर्थः । अनुभूतिः स्मृभिषा धी । स्नावतिव्यानिवारणाय स्मृतिभिन्नपदम् । एवं प्रायाणि चेति । यायिकादिवायतगेकानि ! यत्र यदस्ति नब तस्या- तुमा । तति नप्रकारकानुनयः । भाधिगतार्थगन्तपमाण- मित्यादीनि लक्षणानि एमायाणि । पूतलक्षणरत् स्वसिद्धा. साधारणानीत्यर्थः । सर्वसिद्धान्तसाधारपां स्वाभिमतं ल- क्षण व प्रतिज्ञानीत । चयमिति । भ्रमसंशयादिव्यास्यर्थ মামনি এয়াৰহাম। হাসিমনয়ারমর্মার্থ स्यपदारपदम् अन्यथा यथार्थपात्यस्यातिपक्षयोरयाध- स्थितमानाभावेन यथास्थितपदवेयर स्पात् । समयनाभि. मतस्यायथावस्थिनव्यवहारजनकस्य অথচযঃখ स्यासलीग्रहसहितशानद्वयस्य च यथास्थितत्वेन व्यावृति. रवि न स्यात् । प्रमाभ्रमविभागस्य लोकसिद्धस्य संरक्षणार्ध रादुभयमपि ध्यावर्तनीयमेव । अनुगुणपदं व्यवहारजननस्वरूपयो. ग्यपरम् । तेनाजनितव्यवहारे यधार्थशामयिशेषे नाव्यातिः । का- हाादायतिव्याप्तिवारणार्थ शानपदमा यथार्थ स्मृतेः प्रामाण्यम्यु. पगमानानुभयपदमुक्तम् । स्वसद्धान्तिकाभिमतरूपातिप्रयपक्षसाधा- ·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । ३७ यथार्थरूपातिमख्यातिमन्यथाख्यातिमेव वा। इच्छदिन विमन्तव्यमिदं लोकानुसारतः ।। . . रणमिदं लक्षणमिति न व्यवहारपदचैयर्थ्यमित्येतदेवाह । यथार्थ. ख्यातिमिति। ख्यातित्रयवादिभिरपि लोकव्यवहारानुसारेण प्रमाभ्र. मविभागस्याभ्युपगन्तव्यतया तदर्थमिदं लक्षणमभ्युपगन्तव्यमित्य- थैः । कचिदाचार्याः सर्वेषां ज्ञानानां याथार्थ्य मन्यन्ते । शुक्तिरज- तशानादावपि वैदिकपञ्चीकरणप्रक्रियया रजताद्यययवानां सस्वात्त. परजतज्ञानमपि प्रमाणमेव । नेदं रजतमिति बाधो रजतादिब- हवयवाभावविषयः। ननु तर्हि पूर्व रजताययवादिषु बहुत्वभा. नमवर्जनीयमित्ययथार्थ स्यादिति चेन्न । बहुत्वसंसर्गाग्रहेणैव योधोपपत्तरिति । अन्ये तु यथार्थख्यातिपक्षे अन्यथाख्याताय- ख्याती पा विधान्तिरेष्टव्यति तदन्यतरख्यातिपरिग्रह एव युक्तः। तत्रापीदं रजततया जानामीति व्यवहारसिद्धस्थ पुरोवर्तिशाने शुक्तिविषयकत्वस्यानुभूयमानस्यापहवाहत्वात् । विशेष्यताव्य. धिकरणप्रकारकं ज्ञानं भ्रमः । ननु रजतत्वस्य इन्द्रियासनिकृष्ट- स्य कथं तब भानम् । प्रत्यक्षे विषयसग्निकर्षस्य हेतुत्वादि- ति चेन्न । ज्ञानस्य व्यधिकरणप्रकारत्ये प्रमाणसिद्ध तदनुसारेण तबासनिकृष्टस्यापि दोषमहिम्ना भानाभ्युपगमात् । दोपस्यारो. पहेतुभूतायाः स्मृती सन्निकर्पत्वस्याभ्युपगमाच्च तत्र रज- तत्वभानोपपत्तरिति वदन्ति । अपरे तु प्रत्यक्षहेतुत्वेन प्रामाण्यसि. धस्य विषयसन्निकर्षस्य परित्यागे प्रमाणाभावात् । दोषादेश्च स- निकर्पत्वस्य असम्प्रतिपन्नत्वात् । तत्र रजतज्ञानं चाक्षुपमेव न भवति । किंत्यिदमिति चक्षुषा गृह्यमाण धर्मिणि रजतमिति स्मर- णमात्रम् । तत्र शानद्वये एकत्वासंसगीमहादकत्वव्यवहारः । इदं र. जततया जानामीति व्यवहारोऽपि पुरोवर्तित्राने रजतत्वप्रकारक- त्यासंसर्गाग्रहादेव ! रजतार्थिप्रवृत्तिरपि रजतभ्रमहंतुतया अवश्या- भ्युपगन्तव्यतदसंसर्गाग्रहादेव । तद्धतोरेवास्तु तद्धतुत्वं मध्ये किन्तेनेति न्यायादिति चर्णयन्ति । एतैः सर्वैरपि प्रमानमविभागस्य .

·३८ न्यायपरिशुद्धौ। स्मृतिमात्राप्रमाणत्वं न युक्तमिति वक्ष्यते । अयाचितस्मृतेलों के प्रमाणत्वपरिग्रहात् ॥ बुद्धागमादित्यागे च न हेतुः स्मृतिमूलता। विशुद्धस्मृतिमूलेऽपि मानवादी प्रमगतः ॥ भ्रान्ति प्रमातो भिन्दन्तो न बाहुः स्मृतिरित्यपि । स्मृतित्वमेव हि व्यक्तमप्रामाण्यं भवन्मते ।। लोकव्यवहारसिद्धस्य संरक्षणीयत्वात्तदर्थ व्यवहारमुपेनास्मयुक्त मेव प्रमालक्षणमहीकर्तव्यम्शाने पैपरीत्यमायुद्भिरपि व्यवहारे वैपरीत्यस्यानभ्युपगमादिति । ननु नैयायिकादिभिः स्मृते प्रामा ण्यानभ्युपगमात्तयावर्तकं विशेषणं किमिति नोक्तमित्याशय स्ट. तिमामाण्यमानच्छन्द्रिः किं स्मृतिमानस्य प्रामाण्यमनभ्युपगतमुत याधितायाः स्मृते । आधे पक्षे दूपण स्मृतिनिरूपणे वक्ष्याम इत्याह । स्मृतीति । अन्त्ये यापत्तिरित्याह । गाधितेति । स्मृति मात्रमाणत्वमिति पाठं ननु स्मृतेः प्रामाण्ये पाधितस्मृतेरपि प्र. माणत्वं स्पादित्यत आह । स्मृतिमाति । कुन इत्यत माह अयाधितति एवमवतारिका । ननु स्मृतेरपि ममाणत्वे युद्धस्मृति- मूली योद्धागमः विमिनि प्रमाणत्वेन नाप्नोकियते इत्यारावा युद्धाग- मस्यामामाण्यं न स्मृतिमूलत्वेन अपितु घाधितस्मृतिमलत्वेन । मत एयायाधितस्मृतिमूलानां मन्यादिरगृतीनां प्रामाण्यमित्याद । युद्धागमादीति । फेचिनु प्रमाभ्रमविभागव्यवहारस्य लोकसिद्ध- स्वात् तद्विभाजकोपाधी पत्तव्यो। तपानुभयत्वस्मृतित्यव्यतिरेके- ण धर्मान्तरस्यादर्शनादयश्यं स्मृतेरमामाण्यमझीकर्तव्यम् । मवेयं शुकिरजतमानस्यानुभवत्यात्तत्राप्रामाण्यं न स्यादिति वाय. म । तसर्मिशानस्यैपानुभवायादारोप्यमानस्य स्मृतित्यादित । धर्णयन्ति तन्मतमनुयदति । प्रान्तिमिति । मम ममातो प्या. संयन्तः पुरुषाः स्मृतिः प्रमाणत्वेन नेप्यत इत्याहुरित्पन्ययः । दूपयति । स्मृतित्यमेव होति । पीतः राव इत्यनुसूयमानारोप- म्वारोप्यज्ञानस्य स्मृतिरवं नास्तीति तस्यामामाग्यं , 1 ·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । पातशाभ्रमादौ च नह्येवमुपपद्यते । चक्षुपैव हि शङ्खादेः पीतिमादेश्च तन धीः ॥ ततश्च प्रतिपत्तौ वा व्यवहारोदयेऽपि वा। तथाभावान्यथात्वाभ्यां प्रयाभ्रान्तिव्यवस्थितिः ॥ विपर्ययादेव्यात्तिरेवमेव हि सिध्यति । यत्किञ्चिदन्यथात्वं हि वैपरीत्यमपीप्यते ॥ आत्मख्यात्यादिवादेषु अन्यथात्वमयारितम् ।। भ्रममवृत्तिवाघादरन्यधा नहि संभवः ।। एवं सत्यन्यथाधीस्तत्सामग्री वापि लाघवाद । अयथाव्यवहारस्य हेतुरित्येव शिष्यते ।। सरप्यन्यथाख्यातिदैत्यजत्वालघीयसी । स्यादित्यर्थः। तहि प्रमानमव्यवस्था कथमित्यत आह । तत. खेति । ज्ञानगतयथार्थत्वायथार्थत्वाभ्यां ज्ञानस्यान्यथात्यानही. कारे तजन्यव्यवहारयथार्थत्वायथार्थत्याभ्यां वा प्रमाभ्रमव्यय- स्था सिध्यति । ज्ञानस्य वा व्यवहारस्य वा अयथार्थत्वं म. मव्यवहारानुरोधेनान्यथाख्यातित्वमभ्युपगच्छद्भिरनभ्युपगच्छद्भि- रप्येयमेव । एवमेव प्रमानमव्यवस्थासिद्धौ यथार्थस्मृतेरगि स्मृतित्वेन प्रामाण्यानङ्गीकारो निर्मूल इति श्लोकद्वयार्थः । गनु विपरीते व्यवहार निर्धारित एको हेतुर्वक्तव्यः अन्यथा व्यवहारवैपरीत्यस्याकस्मिकत्यप्रसङ्गात् । ततस्तैस्तैरात्मख्याति- गिरधिष्ठानख्यात्यनिर्वचनीयख्यातिनिविण्यख्यातिसरख्यात्यन्यथा- एमत्यरुपातयो यथायथं हेतुामेमोक्रियन्ते । वस्तुनि विकल्पामा. चन तासां सर्वासामपि प्रामाणिकत्वं दुरुपादम् । तत्र- का पसः प्रामाणिकत्वेन विधारणाय इत्यत आहे मात्मख्याती ति । लोके गुती रजनार्थिनः प्रवृत्तिवाध्यते । म्रान्त्या प्रवृत्तो. स्मीति । तस्येय पूर्वोत्पन्ने प्रवर्तके माने नमत्यव्यवहारोऽपिह- प्यते । तथा नेदं रजतमिति ज्ञानयाधोऽपि दृश्यते । तदेतत्स

·न्यापपीरशुद्धी ।
तदादिनाप्यय॑त्वात्तवोऽप्यख्यातिलाघवम् ।।
स्वारस्यमन्यथारूपातापण्यातौ लायवं स्थितम् ।
इति दर्शयितु भाध्ये द्वितय वदथितम् ॥
यन्नाथमुनिमित्रापर्ययार्थख्यातिसारनम् ।
तल्लोकयुद्धपनारोहा भय केचिदधिरे ॥
मानाद्रूप्यादिसपेऽपि तयोरन्पतरघुवम् ।
• कार्याक्षमत्वामहणात् तत्समत्यप्रदेण वा ॥
ख्यात्यन्तराणा दोपास्तु तत्तसिद्धान्तशीलने ।
यथार्थरलतज्ञानापेक्षया युक्तो रजतमानस्य वैरक्षण्याभाये न
सनच्छन । तथा च शुत्तौ रजनमाने घिसनादिप्रवृत्तिनस्ता
ঘয়া যায়নানা র মথরূপানাম
त्वेन चाविद्यमाप्रकारावगाहित्यम निीयम् । यथा तरा
ख्यातिनिराकरण विशदमुपपादयिष्यामः । तथा चा-यथारया
तिपक्ष एवं प्रामाणिव । नम्र प्रमावाधादिषयाजकत्वना
घर्जनीयत्वादन्यथारयातिपक्ष एप यदि प्रामाणिकस्ती-पया
ख्यातिहेतु नारोप्य धमाससर्गामहरूपाया अरयातरवननाय
यादरयातिपक्ष पय प्रामाणिक स्यादितिचसहि स एवास्तु ।
न तारेवास्तु तरतुत्व मध्य मिन्तेनति न्यायात् । अन्यत्रापरिया
ख्यातेरन्ययात्वमपि न करपनीयमिति साघर च स्यादिति इलो
कद्वयार्थ । अस्यानिपक्षे प्रोत लाधरमय पिशवमुपादयति ।
सवैरपीति । ननु ताख्यातिपक्षस्येच लघन प्रामाणिकत्व
भाप्ये कधमन्ययाणातिपक्षस्यारयातिपक्षस्य च पारपद पर
इत्यत माह स्वारस्यामिति । इद रजतमनुभवामोत्यक्त्यनय प्रती
REATRE मनीने ग्रहणस्मरणात्मवत्यमनेर व युतितः सा
अपमान न मतोतिपथमारोहति । तथा रजत स्मरामोतिनक
१ भाग इति रामाचा वासभाध्य विद्यामधिकरणे RTE भनि
बरपदण्डनयतादे।

·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । पाचिदप्यनुभयः । तत्तानुल्लेखश्च स्मृतित्यकल्पनायामस्वारस्य. मावहति । तत्र. ,शाने एकत्वासंसर्गाग्रहः अनुभवत्यासं. सर्गाग्रहः रजंतत्वप्रकारकत्वासंसर्गाग्रहः इत्यादिप्रतीतिव्या- ख्यानं च न लोकानुगुणत्वमनुमन्यते । दोषमहिम्ना स्मृ. तित्वानुभवः तत्तानुल्लेस इत्यादिकमपि तथैव । शुक्ती रजतत्यप्रसक्तिलक्षणाया अन्यथाख्यातेरनभ्युपगमे नेदं रज तमित्युत्तरकालभाविप्रसक्तप्रतिषेधात्मा बाधोऽपि न स्वरसो भ. घतीत्यन्यथाख्यातिपक्षस्वीकारे बहनुभवस्वारस्य मस्तीत्यर्थः । श्रख्याती लाघवमिति । पूर्वोक्तानुभयः सर्वोऽपि निर्वोदु शक्यत इत्यन्यथाख्यातिसाधकानामन्यथासिद्धिः स्यात् । तद्धेतोरेवास्तु तद्धेतुत्वं मध्ये किन्तेनेत्येचं रूपं लाधयं न केनाप्यन्यथयितुं शक्य. मित्यर्थः । ननु केयमख्यातिः न धर्मिप्रकारयोः संसर्गाग्रहः । तयो-, रनुपस्थितिदशायामपि रजतादिध्यवहारापत्तेः। तत्र तयो संसर्गन- हाभावेन संसर्गाग्रहस्य सत्त्वात्। नाप्युपस्थितयोः संसर्गामहः रजते नेदं रजतमिति शानकालेऽपि रजतव्यवहारापत्तः । तत्राविद्यमानस्य रजतत्वसंसर्गस्य ग्रहे अन्यधाख्यात्यापत्त्या तत्संसर्गग्रहस्या- वश्यवक्तव्यत्वात् । तदुभयोपस्थिति सत्त्वाच । नचाभावप्रतियो- गित्वेनानुपस्थितत्वं प्रकारविशेषणं तत्र रजतत्वस्याभाषप्रतियो- गित्वेनोपस्थितत्वान्न व्यवहार इति वाच्यम् । गेहनिष्ठाभावप्रति- योगिरजतत्वाधिकरणमिदं रजतमिति प्रतीत्या तद्व्यवहारो न स्यातानत्र रजतत्वस्याभावप्रतियोगित्वेनोपस्थितत्येन तत्प्रतियोगि- त्वेनानुपस्थितत्वाभावात् । धर्मिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वेनानुपस्थित. स्वविवक्षयापि न निस्तारारजते नेदं रजतमित्यत्र रजतत्वाभावस्य धर्मिनिष्ठत्वामानाभावप्रतियोगित्वेनोपस्थितिसत्त्वेऽपि धर्मनि- छाभावप्रतियोगित्वेनोपस्थित्यभावरूपविशिष्टाभावसत्त्वादितिवेदन घूमः। उपस्थितयोर्धर्मिप्रकारयोरसंसर्गाग्रह एव व्यवहारहेतुः । न च रजते नेदं रजतमिति प्रतीतिदशायामपि प्रवृत्यापत्तिरिति घा. व्यम् । तत्र रजतार्थिनो यथार्था प्रवृत्तिरापाद्यते उतायथार्थी नाद्या रजत्वविशिष्टज्ञानस्य कारणत्वेन तदभावेनापादकाभावात् । नान्त्यः पुरोवर्तिनि विद्यमानस्य धर्मसंसर्गस्याग्रहः विसंवादि- प्रवृत्तिहेतुरिति तत्र रजतत्वसंसर्गस्यायिधमानतया आपादकामा. ६ ·न्यायपरिशुद्धौ। पात् । अत एव शुक्ली नेदं रजतमिति शानकाले न रजतार्थिनः प्रवृत्तिः। तत्र विद्यमानस्य रजतस्यासम्बन्धस्य प्रहादिति । ननु संवादिविसंवादिप्रवृत्योविलक्षणकारणे, इत्यननुगम: स्यादिति घेन कार्यस्याननुगतस्ये कारणाननुगमस्यादोषत्वात् । नचैवं मवृत्ताको हेनुर्नेति वाच्यम् । प्रवृत्तिविषयधर्मिशानस्य तत्र कारणत्वात् । ननु संवादिमवृत्तौ विशिष्टज्ञानहेतुत्ताप्रहदशायां लाघं. घात् विशिष्टस्यैव सामान्यतः प्रवृत्तिमात्र हेतुत्वं कल्प्यत इति वेता पूर्व तथा कल्पने उत्तरकाले स्यातेरपरिदृष्टान्ययात्वकल्पनरूपगौरव. ज्ञानेम पूर्वकल्पनस्य कार्यान्वितशक्तिवस्यागसम्भवादित्यलं व. हुना । ननु ताई यथार्थपक्षः कुतो न परमार्थ इत्यत आह । भानादिति । पाकरणप्रक्रियया शुक्ती रजतायययसत्व तद्विपय- स्वे च रजतज्ञानस्य नेदं रजतमित्यस्य को विषयः। न तावद्र- जतामावः रजताषयवानां तत्र सत्यात् । नापि फटकादियोग्य- रजताभावः। तत्र तद्योग्यत्वस्य पूर्व ग्रहे अन्यथाख्यातिः स्यात् । अग्रहे प्रमित्यभावात्तनिषेधो न स्यात् । तत्र कटकादिकार्य- योग्यत्वासंसर्गानहान्निषेध इति निर्वाहे अरयातिपक्षस्वी- कारः स्यादिति अपयातित्वान्यथाख्यातित्वयोरन्यतरदझीकर्त- व्यमिति यथार्थस्यातिपक्षो वैभवादुतो न परमार्थ इत्यर्थः । मात्मस्यात्यादिपक्षाः कुतो नाङ्गीक्रियन्ते दुष्टत्वादिति चेत् के ते दोपा इत्यनुयोगं हदि निधाय तत्तसिद्धान्तव्यास्यानमंघ ते. पां प्रत्यारयानामतिन्यायेन तत्तसिद्धान्तपरिशीलनादेय दांपा शातुं शक्यन्त इति नास्माभियाख्येयाः दिकप्रदर्शनमस्मा. भिः क्रियत इत्याह । स्यात्यन्तराणामिति । धुदस्य हि चत्वारा शिष्याः । पभाषिकसौधान्तिफयोगाचारमाध्यमिकभेदात् । त. तापदगुरुकसर्वशून्यस्यरूपाधषणमात्रण पयं कृतार्या इति म. म्यमानास्तदुपानिमकारं नाच्छन् ते माध्यमिकाः । शिष्यों- गवाधारश्च द्वयं करणीय तारार्थस्य शान्यर्थपर्यनुयोगो योगः । गुरुतस्यार्थस्याङ्गीकरणमाचारः । ततश्च ते गुरुत्ताही. करणादुत्तमाः पर्यनुयोगाकरणादधमाश्च अतस्तेषां माध्यमिता इति प्रसिद्धिः तिं सर्वशून्यत्ववादिनः । एतावदगुरुतसघंशत्यत्ये पायापशून्यत्यमाश्मी कृत्य कथमान्तरस्यापि तस्यत्यमिति पर्यनु.

·प्रत्यक्षाध्याचे प्रथममाह्निकम् । ४३ • योगं कुर्वन्तस्ते योगाचाराः ते याद्यार्थशुन्यत्ववादिनः। एतावद्धन सूत्रस्यान्ते पृष्टवन्तो भवन्तः सौत्रान्तिका भवन्त्वित्यभिहितास्ते सौत्रान्तिकाः । ते बाह्यान्तरपदार्थानां सत्यत्वमेव अपि तु क्षणि. कत्वम् पाह्यार्थस्यानुमेयत्वं च पदन्ति । एतावन्माध्यमिका- प्रति सर्वशून्यत्वमुपदिष्टं योगाचारान्प्रति बाह्यपदार्थशून्यत्यमु- पदिष्टं सौत्रान्तिकान्प्रति सत्यत्वम् सर्ववस्तुक्षाणिकत्वम् याद्यार्थ- स्यानुमेयत्यमेवेत्युक्तम् । अतो भगवतो विरुद्धेयं भापत्यवोचन तेषां वैभाषिका इति प्रासद्धिः । ते च पाह्यान्तरपदार्थानां प्रत्यक्षत्वक्ष- णिकत्वसत्यत्ववादिनः । अतश्चतुर्विधा धौद्धाः । तत्र यौद्धकदेशिनो योगाचाराः प्राहुः । विज्ञानमेव तत्त्वं नान्यत् परमाणुसमुदायरूपं तदारब्धापयधिक श न किञ्चिदस्ति परमाणुनामप्रामाणिक. स्वात् तेषां क्षणिकानां समुदायिभावासम्भवात् । परमाणुसयो- गस्य व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यत्तित्वविकल्पदुःस्थत्येन अवयवेष्ववय. विन कृत्स्नैकदेशविकल्पदुस्थत्येन च परस्परसंयुक्तावयवतदाधि- तावयव्यसम्भवाश्च । याहार्थानामान्तरविज्ञानसम्बन्धानिरूप. णेन तद्विपयत्वासम्भवाश्च । सम्बन्धं विना विषयत्वे सर्व विषया- णामेरुस्मिन्नेव ज्ञानेऽवमासप्रसङ्गात् । नच बाह्यार्थाभावे नील- पीतादिवानानां निरालम्वनत्वप्रसनः । ज्ञानानामेव नीलपीताया- फारत्वात् । नीलादिक ज्ञानाभिन्नं ज्ञानोपलम्भन्याप्योपलम्भविष- यत्वात् शानयत् । व्याप्यत्वस्याभेदेऽपि सम्भवेन न दृष्टान्तासि. द्वितनच नीलतज्ज्ञानयोरभेदे नीलं जानामीति क्रियाकर्मभावेन भे- दावभासविरोध इति घाव्यम् । तस्य द्विचन्द्रज्ञानवद्भ्रान्तित्या. त् । तदाहु। सहोपलम्भनियमादभेदो नीलदियो। भेदस्तु मान्तिविज्ञाने दृश्येतेन्दाविधये ॥ अविभागो हि बुद्ध्यामा विपर्यासितदर्शनैः। प्राधमाकसम्वित्तिभेदवानिव लक्ष्यते इति । ननु सर्वस्याप्यान्तरत्वे वाहत्वावभासः कथमिति चेदुपरि स्थि. सानां नक्षत्रादीनामुद्यतां भूमिष्ठरवायभासयत वाहत्वावमासस्यापि भ्रमत्वात् । अपि च स्तम्भशानं कुड्यज्ञाममिति शामरुतस्य पक्षपातस्य छानकृतविशेषमन्तरेणानुपपत्तेरवश्यं विषयसारूप्यं ·न्यायपरिशुद्धौ। स्वयमेवोन्मिपन्त्येव सहात्किश्चिदुच्यते ।। वामख्याती तावत् । अन्यविज्ञानमस्तीति धीरन्यविपया न था। 'आयेऽयस्यापि तद्वदीरन्यत्रकधीभवेत् ॥ सन्तानान्तरविज्ञानं स्त्रसंताने क्षणान्तरम् । या धीः साधयते सा हि स्वतो वाह्यं विगाहते ॥ ज्ञानस्याभ्युपगन्तव्यम् । ततश्चाङ्गीते च मानाकारे भाका. रद्वयानुपलम्मादपारमार्थियेय बहिष्कारकल्पना । स्वप्नादिया च्चदं द्रष्टव्यम् । यथा स्वप्नमायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिन- त्यया ग्राह्यग्राहकाकाप भवन्ति । एवं जागरितप्रत्यया अपिा प्रत्य- यत्यायिशेपात् । कथं पुनरसति याहार्थे प्रन्ययवैचित्यमुपपद्यत इति चेन्न । वासनावैचित्र्यस्यैव नियामकत्वात् । अनादी संसारे । पीजादूरवमानानां घासनानां चान्योऽन्यनिमित्तकत्वेन पैचित्र्या- द। तस्मान्न सन्ति याहार्थाः । आन्तरमानमेव परमार्थः । तत् प्रति- शरीरं भिन्नं तदध्यवसायचिच्यात् । करणकारणादिविरुद्धधर्मा ध्यासात् क्षाणिकत्यं च । यदेव च स्परसत क्षणभङ्गुरं नदेव क्षण. परिकल्पनानिमितं भवति । स्वपरिफलितक्षणवृत्तित्वातस्य क्ष. क्षिणम्मम् । घस्तुतः स्वव्यतिरिक्तस्य क्षणरूपस्य कालस्यामापात स्वयमव क्षणोऽपि भवति तेषां मते प्रथमं दूषणमा मात्सल्या- तो तावदिति । दूपणमुख्यत इति शेपः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । देवदत्ताहमर्थरुपालयविज्ञानापेक्षया यज्ञदत्ताहमर्थरूपालंयविज्ञानस्य भेदोस्तीत्यभ्युपगम्यान्यनिशानमस्तीत्युच्यते किल युमामिः । तान्यविज्ञानमस्तीति विज्ञानेऽन्यत्वमयगाहते या धीः सा घी. स्वस्मादन्यविज्ञानमयगाहते न था । आधे विज्ञानान्तरणोचरस्य विमानस्य यथा सत्यत्वं तद्विषयकम्य विज्ञानस्य च यथा प्रमा तया घरादेर्शानगोचरस्यापि सत्यत्वं तद्विषयकशानस्यापि प्र. मात्वमन्याहतम् । अन्त्ये प्राधमाकविज्ञानयोः मंदप्राहकमाना. भावादकविज्ञानपरिशेषापतिः | TET प्रतिपुर विहानभेदो भव. .

·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । सहोपलम्भनियमः संविदो ग्राह्यलक्ष्म च । भेदोऽप्यत्रैव वेत्येवं ज्ञानार्थक्यं न तद्भवेत् ।। दोपादिहेतुजालस्य मिथ्यावेऽपि यथेष्यते । अधिष्ठानस्य मिथ्यात्वेऽप्यनिवार्यस्तथा भ्रमः ।। द्भिरित्यर्थः। पुरुपभेदेन विज्ञानभेदाह्रीकारमुखेन घटादितज्ज्ञानानां सत्यत्वं प्रसाध्य एकस्मिन्नेव पुरुषे क्षणिकविज्ञानानां परस्प- रभेदाङ्गीकारमुखेन तदाह । सन्तानान्तरविज्ञानमिति । एकस्मिन् क्षणिकशानसन्ताने स्वसंतानगतं क्षणान्तररूपं विज्ञानं किञ्चिज्ज्ञा- नमवगाहते न वा। आधे स्वस्मादग्राहकात ग्राह्य भिन्नं क्षणा. न्तरविज्ञानमवगाहमानस्य यथा प्रमात्वं तथा घटाद्यर्थगोच. रज्ञानस्यापि प्रमात्वम् । यथा च ग्राहस्य क्षणान्तरस्य विज्ञानस्य सत्यत्वं तथा घटादेरपि सत्यत्वं स्यात् । अन्त्ये क्षणान्तरविक्षा नभेदग्राहकप्रमाणाभावात् सर्वमपि विज्ञानमेकमेव स्यात् ।न च तदिष्टं क्षणिकत्ववादिनामित्यर्थः । यच्च तैरुक्तं सहोपलम्भ- नियमादिभिर्मानार्थक्यं तत्स्ववचनविरुद्धमिति दूधयति । स. हेति । नीलादिकं शानाभिन्नं नियमेन ज्ञानेन तस्य सहो पलभ्यमानत्वात् । ग्राह्याणां शानेऽध्यस्तत्वेन ज्ञानसत्ताव्यति. रिक्तसत्ताशून्यत्वात् । घटादीनां विषयाणां ज्ञानेन सम्पन्धानु- पपत्त्या विषयसमानाकारत्वस्य शानेऽभ्युपगन्तव्यतया आकार- दयानुपलम्भाधेत्येव किल मानार्थयोरैक्यमङ्गीक्रियते तन भ. घेत् । सहभावग्राह्यमाहफभावयो #दगर्भत्वेन व्यायावादित्य- थी । नौलतद्धियोः . सहोपलम्भानियमः संविदो प्राहालक्ष्माध्या- सेन ग्राह्यभूतनीलादिमिन्नवोधे ऽव्यर्थ इवार्थ सहशाकारत्वेन च धर्तत इति हेतोर्शानार्थयोरक्यमुच्यते तज्शानार्थक्यमेधं न भवेत् । एतादृशेन सहभायेन प्राहामाहकमायेन न सिध्ये दित्यन्ययः । ननु सहभावादिप्रत्ययो भ्रम इति न सहमावादिः परमार्थ इति चेन्न । तन्मूलभूतदोपाभावेन तस्य भ्रमत्वासम्भवात् । अनादिवासनाया एव दोपत्वात् कथं दोषासम्भव इति चेत् स दोषः सत्योऽसत्यो या सत्यत्वे विज्ञानव्यतिरिकप्रपञ्चा- ·न्यायपरिशुद्धी। .ततो पाध्यामिकस्यैव पास्तत्रापि शिष्यते । नच तत्रापि निस्तारः सर्वयानुपपतितः ।। असत्वं लौकिकं धूपे लोकोत्तरमथापि वा । न सिपशे निधिः पूर्वमान्यर पदम् पलापो निर्मूलः । असत्यत्वे दोपतातेन्द्रियतत्सन्निकर्षतत्सं. पन्धिविपयाणां भ्रमहेतुनामसत्यत्वेऽपि यथा प्रमरूपकार्यमु. स्पद्यते तथा विज्ञानरूपाधिष्ठानस्य मिथ्यात्वेऽपि भ्रमो मधि- तुमर्हतोति विज्ञानस्याप्यसत्यत्वं स्यात् । चेटापत्तिः । तथास्वे माध्यमिकमतप्रदेशेन मतान्तरत्यं न स्यात तदिदमाह । दोषा- दीति सार्बश्लोफेन । द चोपलक्षणं सहभावाविज्ञानानां भ्रमत्ये ऽन्याख्यात्यापत्तिरिति द्रष्टव्यम् । नाभापउपलब्धे"रिति योगाचारनिराकरणभाष्योकानि दूपणान्यनुसन्धेयानि । अस्तु पुरुपदोपः घस्तुनावं तु तन्मतानुसारेण निरुहात इत्यत आह । नच तत्रापीति । "सर्वधानुपपत्ते"ति माध्यमिकमतनिरा. करणसूत्रमेयोचरयति । सर्वथानुपपत्तित इति । सर्वथानुपपत्ते सर्वशून्यत्वम् भवदभिमतं न सम्भवति । किं भवान् सर्व सदिति प्रतिजानीते असदिति था अन्यथा वा सर्वथा तवाभिः प्रेतं तुच्छत्यं न सम्भवति । लोके भावाभावशब्दयोस्तत्प्रती. त्योश्य विद्यमानस्यैव वस्तुनः अवस्थाधिशेपगोचरवस्य प्रति. पादितत्वात् । प्रकारान्तरक्ष्य लोकसिद्धप्रमाणाविषयत्वादि. त्यर्थः । ननु असत्यमेव पदार्थानां शून्यत्वं तश्च कालदेश- विशेपाव्यवच्छेद्यमाघारप्रतियोगिनिरपंक्षं चातो न लोकसिद्धेना- न्यथासिद्धिरित्यत आह । असावमिति । पदार्थानामसत्वमिति पदन शादी अजिस कालमरसिद्धम्म उल ' लोकवाहनममाणसिद्धम् । नायः चक्षुरादिभिलाकसिद्धप्रमाणे- रत्रेदमिदानों नास्तीति सोऽपि निषेधः सप्रतियोगिको नियत. देशकालश्च प्रतीयते । निरुपधिनियतदेशकालप्रतियोगिविशेष परहितो निषेधो न प्रतीयत इति लोकसिमप्रमाणस्वाभिम ·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् । ४७ चतुष्कोटिविमुक्तं च तत्वं प्रामाणिकं न वा। पूर्वत्र तावती सत्ता नचेत्तद्धीरसन्मतिः ।। अन्येषां तच निरधिष्ठानख्याती विचार्यताम् । अत्रासदेव भवतामति ज्ञायते न वा ॥ तासत्त्वासिद्धः । न द्वितीयः लोकबहिर्भूतप्रमाणस्य लौकिकप्रमा- णजन्यज्ञानगोचरत्वाभावेन ततस्त्वदभिमतासत्त्वसिद्धौ प्रमाणामा- पादित्यर्थः । वस्तुतस्तु सत्त्वासत्त्वसदसत्यानिर्वचनीयत्वरूपकोटि- चतुष्कविलक्षणं फिल तव शून्यत्वरूपं तत्त्वं यथाहुः । "चतुष्कोटिविनिर्मुक्ततत्त्वं माध्यमिका विदु"रिति । तच्छून्यत्वं लोकप्रमाणसिद्धं चान वा । आधे भवदभिमतशून्यत्वस्यापि लोकप्र- माणसिद्धानां घटादीनां यावती सत्ता तावती सिध्येदिति तस्यापि शून्यत्वं स्यात् ततश्चास्मदिष्टसिद्धिः । अन्त्ये शुन्यत्वस्य लोकसिद्ध- प्रमाणगोचरत्याभावेन शून्यत्वज्ञानं भ्रान्तिरेव स्यादिति सुतरामस्म- दिष्टसिद्धिरित्याह । चतुष्कोटीति । एतावता योगाचारपरिगृहाते सर्वशून्यत्ययादे दोषा अभिहिता इदानी साक्षान्माध्यमिकपरिगृही. ते निराधष्ठानाख्यातिपक्षे दोपं वक्तुं प्रतिजानीते । अन्येपा. मिति । ते किले मन्यन्ते । विज्ञानं वाह्यार्थाश्च सर्वे न सन्ति शून्यमेव तत्त्वं तदेव हि युक्तं शून्यस्याहेतुसाध्यतया स्वतः सिद्धेः । सत पव हि हेतुरन्वेषणीयः । तश सत् भावादभायाध नोत्पद्यते । भायात्तावन्न कस्य विदुत्पतिर्दृष्टा । नहि घटादिरनुप. मृदिते पिण्डे जायते । नाप्यभायादुत्पत्तिः सम्भवति । नष्टे पिण्डा- दिके उत्पद्यमान घटादिकमभावात्मकमेव स्यात् । तथा स्वतः परत. श्चोत्पत्तिर्न सम्भवति । स्वतः स्वोत्पत्तावात्माश्रयदोषात् प्रयो- जनाभावाट । परतः परोत्पत्ती परत्वाविशेषात् सर्वपां सर्वभ्य उत्पत्तिप्रसङ्गः । जन्माभावादेव विनाशस्याप्यभावः । जन्मवि- नाशसदसदादयो भ्रान्तिमात्रम् । नच निरधिष्ठानभ्रमासम्भवात् ममाधिष्ठानं किञ्चित्पारमार्थिक तत्वमाश्रयितव्यं दोपाश्रयत्व- शातृत्वापारमाध्येऽपि भ्रमोपपत्तिवत् अधिष्ठानापारमार्थेऽपि भ्रमो- पपवेरिति सन्मते दोषमाह । अत्रोते । अत्र इदंशब्दनिर्देशयोग्ये ·४८ न्यायपरिशुद्धौ । आये सिद्धमधिष्ठानं द्वितीये ख्यासपहवः । किश्च स्वनेत्रनिष्ट्यूतं तिमिरं तिमिरादितः ॥ केशास्तवकसादृश्यात् तथा भान्त्येव तादृशाः । यद्यप्पविद्यमानोऽर्थो विद्यमानतया स्फुरेत् ।। तथाप्यसावधिष्ठानस्वदेशादौ मितो हि सः । इदंतेन प्रतीतेऽर्थे तदारो परे विदुः ॥ तस्मिन्निदंत्वारोपस्ते फलतस्तुल्यता द्वयोः । अनिर्वचनीयख्यातौ । अनिर्वाच्यतया वस्तु निरुच्येत न वा त्वया । आधे विरोधी विविधो द्वितीयेऽस्मन्मनस्थितिः ।। सदसध्यतिरेकोऽपि विरुदो यदि गृह्यते । सदसपता किंनु मतोता तन्न गृह्यते ।। अनुष्णाशीतवत्तुच्छा ब्रह्मणवातिरेकिता। साध्येत ख्यातिवाधादेर्यदि सिद्धं तदत्र नः ॥ नच विश्वस्य वायोऽपि स्वरसादुपजायते । अप्रतिष्ठित युक्त्या तु बाधो ब्रह्मापि संस्पृशेत् ॥ भूतलदो असदविधमानमेव वस्तु भवतां मने ऽविद्यमानत्वेना- मिमतं घटादिकं पस्तु. अदेशम्दनिर्देशयोग्ये भूतलादी पर्तत इति सत्त्वेन ज्ञायते पान था। आये। शायते इति पक्षे सिमधि. छानमति प्रतीतराधारविषयत्वात् । द्वितीये । न शायत इति पक्षे । स्यात्यपदयः 1 प्रतीतेरपहप एवं स्वात् । तथा च नाघिवालमार- निषेधः । अपितु निरधिष्ठानम्रमस्याप्यपलापमसनः । सर्वेषां पदाधीनो देशकालावच्छिन्नतयव प्रतीत्या देशविनिर्मुचपस्तुप्रती. तेलोंकेदर्शनादित्यर्थः । ननु तिमिरादितहटेः पुरुषस्य निरपल. म्वनतया निर्विषयकम्रमदर्शना निरधिष्ठानप्रातिरस्तीत्यत साद। ।

·तथा प्रत्यक्षाध्याय प्रथममाहिकम् । किञ्चति । तिमिरादितनेत्राणां पुरुषाणां स्वनेत्रेभ्यो निष्टतं नि: र्गतं तिमिररूपं द्रव्यं तिमिरादितैस्तिमिररूपदोषोपद्रुतैर्नेः के- शास्तवफसादृश्याद्धेतोस्तथा केशस्तवकत्वेन भान्ति प्रतीयन्ते । च तिमिरस्यैव केशस्तवकारोपाधिष्ठानत्वान्न तस्यापि निराधिष्ठानत्यम् । ईदृशाः सादृश्यमूलकारोपाः शुक्तिकारजतभ्रमा दयः । एवमेव केशस्तवकभ्रमवत् साधिष्ठाना इत्यर्थः । ननु शुक्तिकारजतमेपु इदंत्येन प्रतीतेऽर्थे न रजतारोपः किन्तु रजा तमिदमिति रजते दन्त्वारोपः तथा च तत्र रजतस्यासस्वा. निरधिष्ठानत्यमुपपद्यत इत्याशङ्कयाह । यद्यपीति । अविद्यमाने रजते इदन्त्वरूपविद्यमानत्वारोपेऽपि न निरधिष्ठानता तस्या- धिष्ठानभूतस्य रजतस्य पुरतो ऽविद्यमानत्वेऽपि स्वदेशे आप- जादी प्रमाणसिद्धत्वेनासत्वाभावादित्यर्थः । किश ददन्त्वेन प्रतीयमाने शुक्तिकादौ रजतारोपस्यानुभवसिद्धस्यापहवेन रजते इदन्त्वारोपसमर्थनेन लोकानुभवधिरोध एव सिध्यति नतु नि. रधिष्टानम्रमसिद्धिः । पूर्वत्र शुक्तिरधिष्ठानमुत्तरत्र रजतमधिष्ठा नमिति द्वयोरपि पक्षयोरधिष्ठानसिद्धिलक्षणफलस्य तुल्य- वादित्याह । इदन्त्वेनेति । परे । लोकानुभवानुसारिणो वैदिकाः ते लोकविलक्षणानुभवव्याख्यातुर्माध्यमिकस्येत्यर्थः । दं चोपलक्षणम् । अविद्यमाने विद्यमानत्वारोपादन्य- थाख्यातिरवर्जनीयेति योध्यम् । ग्रन्थेन कटसौगताम्युपगतावात्मख्यातिनिरधिष्ठानख्यातिवादी निरन्तौ । इदानी प्रच्छन्नसौगताभ्युपगतायामनिर्वचनीयख्याती दोपं वस्तु प्रतिजानीते । अनिर्वचनीयस्याताविति । ते किल एवम. भ्युपगच्छन्ति शुक्ति कायामिदं रजतमिति झाने नान्यत्र सतो रज. तस्य विषयत्वमिन्द्रियसनिकर्षाभावात् । नापीदं रजतमिति शानस्य प्रहणस्मरणात्मकत्वम् । इदं रजततया चक्षुषानुभवा. मीति रजतज्ञानस्य चक्षुर्जन्यानुभवत्वेनानुभूयमानत्वात् । किन्त्वविद्यामहिना प्रातिभासिकं प्रसिद्धरजतविलक्षणं जायते तश्च न सत् याध्यत्वात् नासत् प्रतीतियोग्य. स्वात् किन्तु सदसद्विलक्षणमनिर्वचनीयमिति । एवमेव शुद्ध स्वप्रकाशे ब्रह्माणि मुलाविद्याकल्पितो व्यावहारिकापशाऽपि इयता ज्ञायते च । -- ·५० न्यायपरिशुद्धी। सदसद्विलक्षणत्पादनिर्वचनीय इति व्यावहारिकप्रातिभासिकोमय. गोचरक्षानमप्रमाणमिति । तत्रानिवनीयत्वं विकल्प्य दुपयति । अनिर्वाव्यतयेति । अनिर्वचनीयत्वेन भवद्भिरभ्युपगतं पस्तु अनि यशब्देनानिर्वाच्यस्वेन योध्यते वा नवा आये घिरोधा अनि र्याध्यस्यनिर्वाच्यत्वयोः परस्परविरहरूपत्वात् । नचेष्टापत्तिः। अनि. चनीयत्वनिर्वचनीयत्वयाविरुद्धयोरभ्युपगमे सत्ययाध्यत्ययोः प्रती. सिविषयत्वात्तयोरभ्युपगमप्रसङ्गः ।नच तत्रापीटापरया निस्तारण सत्याभ्युपगमे निर्वचनीयवस्पवाभ्युपगमाइनिर्वचनीयत्याभ्युप. गमो निर्मूला स्यादित्यलमतिपल्लवेन । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्याह । विविध इति । द्वितीये ऽस्मन्मतस्थितिः । अनिर्वाध्यरादेन निर्षाच्यतया अनिर्यचनेऽस्मदभिमतं निर्वचनीयत्वमेव सिखती. त्यर्थः । किश्व प्रपञ्चस्य सद्विलक्षणरवेऽसत्वमेष सिजाति का थमसद्विलक्षणत्वमभ्युपगम्यते सत्त्वाभापस्यैवासत्वरूपत्वेन है. अतिरेकस्य वक्तुमशक्यत्वात् । यदि सद्भिनत्यासद्भिन्नत्वे विरुद्धभन्नुभूतेअभ्युपगम्यते । तबध्यासबाधाभ्यां सिद्धे सत्त्वा. सत्त्वे किमिति नाभ्युपगम्यते। विरुद्धाङ्गीकारस्योभयत्र तुल्य- त्वात् । इयांस्तु विशेषः । वस्तुनः सदसदूपताभ्यालयाधाम्या प्रतिपन्ना सदसद्विलक्षणत्वं तु न प्रतिपन्न मिति तदिदमाह । सदसम्मतिरेकोऽणीति । तन्न गृह्यत इत्यत्र सदिति पद तच्छन्दप्रतिरूपकमव्ययम् । तस्य तीत्यर्थः । सदसद्रूपता प्रतीता किन्नु न गृह्यत इत्पन्धयः । ननु सत्याभायो नात्रा. सच्छदार्थः सच्छम्देन कालत्रयायाभ्यं प्रलोच्यते असच्छादेन कालयानन्यपि शशरङ्गादिकं तुच्छमुख्यते । तदुमयधिलक्ष- गत्वं प्रपञ्चे प्रतीतियाधाम्यामभ्युपगम्यते । इदमेय सदसद्विल. क्षणस्वरूपमनिर्यचनीयत्वम् । यथा पृथिव्यां तेजोनिछोरणस्पर्शा. द्विलक्षणो जलनिष्टशीतस्पर्शाध पिलक्षणोऽनुष्णाशीतस्पोऽभ्युप. गम्यते । तथापि न विरोध इति अत्तर्हि तुच्छाच्च ग्रह्मणः विलक्षणत्यं प्रपञ्चस्यास्मदिएमेयेति सिद्धं नः समीहितमित्या है । अनुष्णाशीतपदिति । आदिशम्दनोत्पत्तिविनाशाचा वेल. सण्यतमो गृहान्ते । अयापि तत्पदं पूर्ववद्योज्यम् शिषा• । যয়ন यस्तुनः स्वदेशकालयोनिषेधातीतिर्षियभिता इत ·प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाहिकम् । नाशात्सदितरत्वं च नाशकाले यदीभ्यते । स्वकाले यदि वाधः स्यान्नाशस्याप्यनिरूपणम् ॥ नित्यत्वेन श्रुतानां च केपां चिन्नहि नाशिता । भागासिद्धस्ततो हेतुर्नचैक्यं नाशवाघयोः ।। ध्वंसो वा विवक्षितः । आये सा प्रत्यक्षादिप्रतिष्ठितप्रमाणसिद्धा उत स्वयुद्धिकल्पितानुमानाभासमूला माद्य इत्याह ।निच विश्वस्येति । स्वरसादिति । त्वदूहकल्पितानुमानामाससावि. व्यमन्तरेणेत्यर्थः । न द्वितीय इत्याह । अप्रतिष्ठिनयुत्तवा- त्विति । घटादिकं स्वावच्छिन्नप्रदेशे वर्तते वा स्वानवच्छिन्नम- देशे वर्तते वा आये आत्माश्रयः अन्त्येऽन्यत्रापि वृत्तिप्र. सङ्गः । ज्ञानविषययोः कः सम्बन्धः । न संयोगः गुणाना- मपि शानविपयत्वात् न समवायः ज्ञानस्य घदादीनां च तद. नभ्युपगमात् । न स्वरूपवयं तस्य निष्प्रतियोगिफत्येनासंबन्ध- स्वादिति वृत्यनिरूपणाजज्ञानविषयत्वाभावाश । यदि नास्ति घटा- दिकमित्यादिपरदुरूहकल्पितो याधाभासोऽप्रतिष्ठितयुक्तिमूलक- बाधत्वेना विधक्षितः तदा सयाधो ब्रह्मण्यपि प्रसज्येत विषय. विषयिमायसम्बन्धखण्डनेन ग्रह्मणोऽपि प्रमाणजन्यज्ञानधि घयत्वाभावावृत्यभावाच याधः स्यादित्यर्थः । द्वितीयेऽपि ध्वंसः किं वस्तूत्तरकालयाधो विवक्षित उत यस्तुसमकाल- बाधा तत्राद्य इष्टापचिरित्याह । नाशादिति । स्वोचरकालवृत्ति- दण्डादिजन्यध्वंसप्रतियोगिस्येन प्रपञ्चे सदितरत्वं यदुच्यते ती. म्यते तारशमसत्वमङ्गोफियत इत्यर्थः । अन्त्ये तस्य ध्वंसत्व- मेव न स्यात प्रतियोगिसमकालवादित्याह । स्वकाले यदी- ति । कि नाशित्वेन सद्भिनत्वं किं प्रपञ्चमाने साध्यते उ. न केचिपदार्थेषु अन्त्ये इष्टापसिंहदि निधाय आये श्रुत्या नित्यत्वेन प्रतिमपन्नेषु कालप्रकृतिजोधादिषु नाशित्वाभाषा- भागासिद्धो हेतुरिति श्रुतिभावल्यावष्टम्भेन नित्यत्वमेयेति । किञ्च निषेधपतीत्यात्मकस्य बाधस्य न ध्वंसात्मकत्वं सम्भवतीति पा. धशन नाशपरिग्रहश्चानुपपन्न इत्याह । न वैक्यं नाशयाध.

·न्यायपरिशुद्धी। निर्विपयख्याती। विपयालीकमावादी ख्यात्यन्तरपरिग्रहः । अनुल्लेखस्तु रूप्यादिधीरित्युक्त्या निवहितः । ततथानान्यथाधी तदेवमतिरेव था। भ्रान्तिर्वस्तुविरूपस्य व्यवहारस्य कारणम् ।। ३४ ।। इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटना- यस्प' वेदान्ताचार्यस्य कृता न्यायपरिशुद्धी प्रत्यक्षाध्याय प्रथममादिकम् ॥ १॥१॥ + योरिति । एतश्योपक्षणम् । नमविषयस्य रजतस्य सदसद्विल. क्षणस्य भ्रमकाले सत्येन भानादन्यथाण्यातिरवर्जनीयत्यपि द्रष्ट. व्यम् । तदेकदेशिन पच फेचिद्वाधानुपपत्तिपरिहारार्थ शुक्तिर- जनादिशानानां निर्विषयतां मन्यन्ते यथाहुः । भ्रमे निर्षिपया वृत्तिानाभासतयेष्यते इति तेषां पुरुषाभासानां मते दोपं वक्तुं प्रतिजानीते । नि. विषयख्याताविति । यद्वा "शब्दज्ञानानुपाती पस्तुशून्यो विकल्प" इति नरादिशब्दभ्रषणानन्तरमपश्यमयत्येव निर्विपया वृत्तिर्या सा. विकल्प इति पातअलास्तपा मते दोपमाह । निर्विपयश- शम्देन किं विषयस्यालीकत्यमुच्यते उत प्रतिपन्नोपाधिनिष्ठामा यप्रतियोगित्वात्मकं मिथ्यात्यमुच्यते आहोस्वित्ताविद्यमानावं यद्वा विषयानुल्लेख पच । आधे ऽसत्ख्यात्यापत्तिः। नापतिः। प्रतीतिविषयस्यालीकत्वव्याघातात् । द्वितीयेऽनिर्वचनीयख्यातिरेव स्यात् । तृतीयेऽभ्यथाख्यातिः । तत्राविद्यमानस्य विधमानावे- न भानाभ्युपगमात् । चतुर्थे रजताविज्ञानस्य निषियरवामित्युः क्तियावृत्तव स्यात् । रजतायनुल्लेख कथं तस्य रजतक्षामवं रजतज्ञानत्वे च कथं रजतानुलंख इति दोषानाए । विषयाली- कमावादाविति । भादिपदेन मिथ्यात्वाविद्यमानत्वे गृह्यते । स्या- त्यन्तराणि असत्यात्यनिर्वचनीयख्यात्यन्यथाएयात्यादयः तासां ·प्रत्यक्षाध्याय दितीयमाहिकम् । श्रीमते रामानुजाय नमः। तदिहान्यधाख्यातिपक्षे विपर्ययस्य संशयस्य च व्यव- च्छेदार्थ यथावस्थितव्यवहारानुगुणं ज्ञानमिति प्रमाणलक्षणे यथावस्थितादिविशेषणम् । अख्यातिपक्षेऽपि तत्सामग्पनुम. विष्टं ज्ञानं तत्तच्छब्देन व्यपदिश्यते । तच्च तत्राप्रमाणमिति परिग्रहप्रसङ्ग इत्यर्थः । एवं स्यात्यन्तराणां दुष्टत्वाविपरीतव्य. यहारकारणतयान्यथाख्याति तस्या अन्यख्याख्यातहेतुभूतमसं. सर्गाग्रहविशिष्ट ज्ञानवयं घाङ्गीक्रियते तयोरेव च भ्रमशब्दवाच्य. स्वमित्युपसंहरति । ततश्चेति । वस्तुविरूपस्य । विसम्वादिन इत्यः थः । इति श्रीमवेदान्ताचार्यचरणारविन्दानुसन्धानविशदप्रति- योधन भरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीदेवराजाचार्यसूनुना श्रीनि- वासदासेन घिरचितायां न्यायपरिशुद्धिव्याख्यायां न्यायसारस. मायायां प्रत्यक्षाध्याये प्रथममाह्निकम् ॥ १ ॥१॥ 1 श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ इयतः समयान महान्तं मतिभेदं विवशः प्रपद्यमानः । स्वमवश्चयमासाद्य दैवानिगमान्तार्यनियन्धतः प्रबुद्धः ॥ यथावस्थितव्यवहारशब्दव्यावर्त्यस्य भ्रमशब्दार्थस्यायथा- पस्थितम्यवहारकारणस्य समर्थितत्वातानि पदानि सप्रयो. जनानीत्याह । तदिदेति । प्रथममन्यथाख्यातिपक्षे प्रयोजन- माह... अन्यथाण्यातीति । यथावस्थितादिविशेषणमिति । तत्र पथापदेन पदार्थानतिवृत्तिवाचिना अयथाध्यवहारजनकस्य विप- र्ययस्य व्यावृत्तिः । अवस्थितशब्देनानवस्थितव्यवहारकारण. स्य संशयस्य व्यावृतिः । व्यवहारकपकार्यमुखेन कारणस्य लक्ष. शायथावस्थितपदयोर्व्यवहारविशेषणत्वात् । यथोक्तविशेष्यवि. रोषणभाषे न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् । अख्यातिपक्षे पदप्रयोजनमा । अख्यातीति । ननु तत्रायथावस्थितव्यवहारकारणस्यासंसर्गाप्रहस. हिवस्य शानदयस्य यथार्थत्वेन प्रमाणत्वात्कथं व्यवच्छेद इत्यत आह!

·'न्यायपरिशुद्धी। लोकसिद्धत्वाम्याचमेव । तत्रापि प्रत्येकांशे पायाय न विहन्यते । तत्राये पले अन्यस्यान्यथाध्यवसायो विपर्ययः । द्वितीये तु पक्षे सामान्यतो धर्मिस्फुरणे सत्यप्रतिपन्नतहिरोधवि. रुद्ध विशेषाध्यवसायोऽपि । स चापमनेकविधः। एकानेकविरुद्ध- विशेषस्फुरणाद् । बकविशेषस्फुरणं यथा पीना शड्ड इत्यादि अनेकविशेषस्फुरणं यथा एकमेव भित्रमाभिन्नं चेत्पादनकान्तका-' तश्चेति । नन्वेवं व्यवच्छेदे धर्यारोप्यज्ञानयोः प्रत्यकं स्वस्वविषये यथार्थत्वेन प्रमाणत्वात्तदसतहः स्पादित्यत आह । तथापीति । বীঃ সব বাযথ যথিবমানবনাজাতে सदा असंसर्गाप्रविशिष्टस्य शानद्वपस्य मिलितत्याकारणायथाव. स्थितव्यवहारकारणत्वात्तेनाकारण व्यवच्छेदश्च स्यादिति न विरो. ध इति भावः । अन्यथाख्यातिपक्षे विपर्ययस्वरूपमाह । तति । मख्यातिपक्षे विपर्ययस्वरूपमाह ! द्वितीये त्यिति । घटपटा विति सम्हालम्बने परस्परधर्मविरुधर्ममानातस्यापि विपर्यय- त्यं स्यादिति तभवच्छेदार्थमाह । मप्रतिपन्नताविरोधेति । इदं धर्म- विशेषणं तत्र समूहालम्वने घटपटत्ययोपटघटत्वयोश्च मियो वि. रोधस्य भानासातिप्रसा इति भावः । उभयत्राभ्यवसायप. पमनध्यवसापरूपस्य व्यपच्छेदार्थम् । ननु वस्यापि विपर्ययत्वे को घोप इति चेत् । तत्र परीक्षकाणां विपर्ययव्यवहारामायन तर तयवहारप्रसस्यैव दोपस्वात् । व्यवहारानुरोधेनय लक्षणस्य पतम्यत्वादिति भावः । उक्त विपर्यय विमज्योदाहरति । स चायमिति । पीतः राह इति । नन्वत्र शङ्करपपीतयरूपानेकषि- शेषस्फुरणात्कथमेशविशेषस्फुरणत्वमिति चद्धर्मितायच्छेदकम्पति- रिक्तस्यैकस्यैव पुरणाप्तधात्वमिति बुध्यस्व । अत्र हरखेन विशेषरूपेण धर्मिस्फुरणात् कथं सामान्यतो धर्मिस्फुरणे सतीति पूर्वोक्तलक्षणोपपत्तिरिति शान कार्या । तत्र सामान्यशन विपरीतव्यवहाराधियोधिनो धर्मस्य विपक्षणादा च पी. तत्यपहारे शहरयारणस्पपिरोधित्वाविति द्रष्टव्यम् ।

·प्रत्यक्षाध्याये दितीयमाहिकम् । दिनाम् । प्रपश्चः सद्विलक्षणोऽसद्विलक्षणश्चेत्यद्वतवादिनाम् । परस्परविरुद्धानेकविशेषक्त इंशस्य विपर्ययस्य संशयाद्भदो मियो विरोधाभिमानविरहेण समुचिताध्यवसायः । धर्मिविरोधे परस्परविरुद्धानेकविशेषस्फुरणम् यथा । विपुलबैकत्वविशिष्टे चन्द्रेऽल्पत्वद्वित्वादिग्रहः । विपर्ययमेव धर्यान्तरधर्म्यन्तरभेदा. दन्यथाख्यातिविपरीतख्यातिभेदेन कचिद्यवहरन्ति । यथा पीतशकुरज्जुसर्पभ्रमे । तयोश्च रजस्तमसी मूलमिति गीयते । यया धर्ममधर्म च कार्य चाफार्यमेव च । अयथावत्मजानाति बुद्धिः सा पार्थ ? राजसी । मिनमभिन्नामिति । अत्र धर्मितावच्छेदकैकत्वातिरिक्तानेकवि. शेषस्फुरणात्पूर्वस्माद्भेदः । अनैकान्तवादिनामिति । आहतानां तद्भकभास्करमतानुवर्तिनां चेत्यर्थः । नन्वीदृशस्य परस्पर- विरुद्धानकाविशेषावगाहिनो विपर्ययस्य कथं संशयानेद इत्यत आह । परस्परेति । विरोधाभिमानविरहेणेति । संशये प. रस्परं कोट्यो विरोधोऽपि भासते । अत्र तु दोपवैचित्र्या- ५ कोट्योर्विरोधो न भासते इति भेदः । अल्पत्वद्वित्वादिग्रह इति । यद्यपि धर्मविरोध तविशिष्टधर्मिणोऽपि विरोधोऽस्त्येव त. थापि पूर्योदाहरणेषु धर्मिताचच्छेदकविशिष्टधर्मिणा विरोधः। अत्र तु धर्मितावच्छेदकभूतचन्द्रत्वव्यतिरिक्तन । अटाशीतिसहस्त्राणि विस्तीर्णो योजनानि तु । इति प्रमाणप्रतिपनेन वैपुल्येनादुष्टप्रत्यक्षसिद्धेकत्वेन च वि- शिष्टस्य धर्मिणश्चन्द्रस्य तेनैवाकारण प्रादेशिकत्यद्वित्वादिधर्मेण विरोध इति प्राधान्यात्तद्धर्मविरोध एवात्र विवक्षिन इति भावः । विपुलत्वैकत्यादीत्यादिपदेन प्रत्यदिग्गमनपरिग्रहः द्वि- त्यादीत्यादिपदेनाभ्रगमनरूपदोधारोष्यदिगन्तरगमनम्विवक्षितम् । धर्मान्तरधय॑न्तरभेदादिति । संसर्गारोपतादात्म्यारोपभेदादित्य- थः । ययेति । यया बुद्धा धर्माधी कार्याकार्ये अपधावत् - ·५६ . . . न्यायपरिशुद्धौ । अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसा वृता । सर्वार्थान् विपरीतांच बुद्धिः सा.पार्थ ? तामसी ॥ ... इति । यद्यपि रज्जुसर्यादिभ्रमे रज्जुस्वादिधर्मविपरीत- सर्पत्यादिधर्माध्यास एव । तथापि स्वरूपनिरूपकधर्मकरवे. नान्तरणतया धर्मिपरीत्यव्यपदेशः ।. श्वैन्यादेस्तु निषि तस्वरूपविशेषकत्वमेव । विवरणे त्वेवमुक्तम् । त्रिविधमझा- नम् । स्वरूपाक्षानमन्यथाज्ञानं विपरीतज्ञानमिति । स्वरूपाज्ञानं नाम वस्तुनोऽप्रतिपत्तिः । अन्यथाज्ञानं वस्तुनो वस्त्वन्तरतया भासनम् । यथा शुक्त रूप्यतया । विपरीतकानं तु यथाव- द्वस्तुनि भासमाने युक्तिभिस्तस्यान्यथोपपादनम् । यथा ज्ञानृतया अहन्त्वन चात्मनि भासमानेऽपि 'कुयुक्तिभिरस्य भ्रान्तती. तत्तद्धर्म्यसंसर्गिधर्मपचया पुरुषो जानाति साधुी रजोमूलं. ति संसर्गारोपस्य रजोमूलत्वमुव्यते । अधर्म धर्ममिति । रज्या दीन्सर्वार्थान्सपदिय इत्यन्यतादात्म्येन या बुद्धिर्मन्यते विषयी. करोति सा बुद्धिस्तामसीति तादात्म्यारोपस्य तमोगुणमूलत्वमुच्य. ते। यद्यपीति । अधर्म धर्मतादात्म्यारोपस्थले रज्यादा सपधारो. पस्थले च धर्मत्वसत्वादिसंसर्गारोप एष वक्तुं शक्य इत्यर्थः । तथापीति । स्वरूपनिरूपकधर्मारोपनिरूपितस्वरूपधारोपयोरा. रोप्यधर्मभेदेन भेदात्प्राचीनव्यवहारस्य गुणमेदेन भ्रमभेदनिरूपि- काया गीतायाश्च नानुपपत्तिरित्यर्थः । अन्यथाख्यातिविपरीत. ख्यात्योर्मेंद. प्रकारान्तरेण विवरणे प्रतिपादित इत्याह । विधर- परिवति । त्रिविधमज्ञानमिति । अन्यथाहानायपरीतज्ञानयोरपि यथावस्तुभानाभावादहानत्यमुपपद्यत इति भावः । कुयुक्तिभिरि ति।ज्ञातृत्वं नास्मधर्मः धर्मत्वात् दृश्यत्यादिवत् । मारमा नाहंमत्य- यगोचरः आत्मत्यात् अजडावात् निर्यिकारत्वात् व्यतिरेक- ण घटादियादित्यादयः कुयुक्तय.। कुरशां प्रच्छन्नौद्धानाम् । अधर्म- ति। अधर्मः सर्वविषयंयहेतु सामान्यकारणं, चक्षुगदियविरिन्द्रिय ·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । पपादनं कुदृशामिति । अधर्मेन्द्रियदोपदुस्ताभ्यासाप्स्य- नुसंधानविमलम्भफवाक्पश्रवणादिभिस्तत्त्वाग्रहसहकृतविपर्यय- स्य यथासम्भवमुद्भवः । सामान्यधर्मिस्फुरणे सत्यप्रतिपन्न- तद्विरोधप्रतिपन्नामियोविरोधानेकविशेषस्फुरणं संशयः । यथो- वस्तुमात्रग्रहणे सति तद्विरोधितयाननुसंधीयमानयोमिथः स्फुटविरोधयोः स्थाणुत्वपुरुषत्वयोः स्फुरणम् । अयं स्था- दोप प्रत्यक्षविपर्ययहेतुः । मनोरूपेन्द्रियदोषाः दुस्ताभ्यासदा- पत्यनुसन्धानानि तीर्थकराणां शङ्करादीनां दुर्दर्शनकल्पनाहेतुभूत- यौक्तिकाविपर्ययहेतुः। तच्छिष्यप्रशिष्याणां ताहशविमलम्भकवाक्यं तादृशविपर्ययहेतुः । वस्तुनस्तथास्वाग्रहसहकारी । अधर्मस्य सामान्यतो नमहेतुत्वेऽपि तत्वविनिग्रहादिरूपाधर्मविशेषस्य श. रादिविपर्ययहेतुत्वमित्यभिप्रेत्याधर्मस्य पृथग्गणनमिति मन्तव्यम्। एतत्सर्वमभिप्रेत्याह । यथा सम्भवमिति । विप्रलम्भकवाक्यश्रवणा- दिभिरित्यादिपदेन नान्तवाक्यश्रवणविपरीतव्युत्पत्यादयो गृह्य- न्ते । संशयलक्षणमाह । सामान्यत्यादिना । गोत्वाश्वत्ये मिथो. विरुद्ध इत्यध्यवसायेऽतिव्याप्तिवारणार्थ धर्मिस्फुरणे सतीत्यु- कम् । घटपटी मिथो भिन्नाविति निश्चये पुनरप्यतिव्याप्तिरि- त्यत उक्तं सामान्येति स्फुरणविशेषणम् । तत्र न कोटिद्वयसाधा. रणधर्मवत्तपा मिस्फुरणमिति नातिव्याप्तिः। नन्वेवमपि घटप. दौ मिथोभिन्नौ तुल्यपरिमाणौ चेति निश्चये ऽतिव्याप्तिरत उक्तम- प्रतिपक्षतविरोधेति अनेकविशेष विशेषणम् । तत्र तुल्यपरिमा. णत्वरूपसामान्यधर्मवत्तया धर्मि स्फुरणेऽपि स्वस्वधर्मापेक्षयाऽवि रोभस्फुरणेऽपि अन्यदीयकोट्य पेक्षया तयोर्धर्मिणोमियोविरोध. स्फुरणमस्तीति न तत्रातिव्याप्तिरिति भावः । एवमेव भिन्नाभिनं चेति । भ्रमरूपनिश्चयेऽतिव्याप्तिवारणार्थ प्रतिपन्नमिथोविरोधे- त्युक्तम् । बहुकोटिकसंशयसंग्रहार्थमनेकेत्युक्तम् । विशेषशब्दः कोटिपरः । तद्विरोधितयाननुसंघीयमानयोरिति । अन्यतरकोटि- निर्धारणामावान कस्या अपि कोट्या धर्मिणा विरोधः तदानीमनु- ·५८ न्यायपरिशुद्धौ। गुर्वा पुरुषो वेति मियाविरोधापदणे तयोर्विकल्पो न स्यात् । तत एव डोलावेगवदत्र स्फुरणक्रम इत्येके । एकस्मिन् युगपद- न्योऽन्यमतिक्षेपस्य धीविरुद्धत्वात् । अत्र चैतन्यस्य विषपेण दृढसंयोगो हि निश्चयः । तस्यैव बहुभिर्युगपददृढसंयोगः संशय इत्यात्मसिद्धिग्रन्योऽपि न विरुद्धः । इतरया ज्ञानार्ययोढाढसं. 1 सधीयत इत्यर्थः । ननु विरोधो नाम परस्परामावरूपत्वं स. कस्मिन्नेकदा प्रतीयमानयोः फोल्योः कथं प्राथं कालदेशस्व. रूपमेदाभावे प्रतियोगितदभावापगाइनस्य प्रतीतिस्वरूप घियदत्यादित्यत आह मिघोविरोधामहण इति । पाशम्दार्थो विकल्पः । प्रतीयमानोऽपलपनीयः स्यादि. त्यर्थः श्योक्तविरोधे का বাবা त्यत मादा तत एवेति । विरोधमहणादेपेत्यर्थ । भायामायकोरियपि पयकस्य ऋमिकस्य शानदयस्याङ्गीकारात् स्वरूपभेदेन पिरो. घा परिसियत यर्थः । नम्वेकस्यैपेन्द्रियसंयोगस्य परम्परोपमा ঔষবশ্বমানয়ানমনজয় কমিটি গ धान्तेन निरस्यति । दोलायेगयदिति । यथा एकमेव डोला. प्रेरणं परस्परोपमर्दकसंतम्यमानादिग्द्वयसंयोगहेनुस् भानं जनप. तित एक पपेन्द्रियसंयोगः परस्परोपमईकसन्तन्यमानमाधा. भाषगोचरज्ञानपरंपरा जनपतीति भाषः पर्ष भाषामाषगोत. रस्यस्य शानस्वरूपभेदाहीकारणापरिहारे देशपालभेरामावाद्विरो. भस्तदयस्थ पय स्यादित्याह । एकस्मिदिति । एवं संच. पेपिरोधमानाभ्युपगमादेव संशयनिधपपोः स्परूपभेदनि रमसिसिमपणे निम्यूट गया मयादिमा । शामिः कोटिभिः। कोटला द्रव्यायामायाव तहमसंयोग पय नासोगनोच्यते । साप विरोधमानानम्युपगमे संशयनिधययोः स्यरूपपलक्षय निपामची हानायोरदारदर्मयोगापाका । ऊपंता नि भयस्यसि कान संयोगोडीका ति हामा संयोग पकतापमिति रोग सयोगानां समापिनो कपीग ·प्रत्यक्षाध्याये हितीपमाहिकम् । श्लेषनिरूपणानुपपत्तेः । युगपदिति तु शैम्पमात्रपरम् । यौ- गपघाभ्युपगमेऽपि अदृढत्वं परस्परमतिक्षेपमकारविशेष एव अन्यथा अयमूर्हो वा स्थाणुर्वेत्यादिसंशयपसङ्गः । यद्यप्पवि- रुद्ध प्वपि केपुचित् अधर्मादिमूलकविरोधग्रहणात् केपांचिदी. दृशोऽपि संशयः सम्भवति । यथात्मा ज्ञानं वा ज्ञाता वेति । यथा मित्यत आह । युगपदिति । शैघ्यूमाप्रपरमिति । शीघ्रं जाय- मानेषु संयोगेपु कालभेदाः प्रत्यक्षेण दुर्ग्रहाः इत्येतत्परं यु- गपदित्यर्थः । ननु नैयायिकमते संशय एकं शानमी. कृतं पाशब्दानुरोधाद्विरोधस्फूर्तिरप्यङ्गीकृता दोपमहिम्ना वि. लक्षणधीस्वभावो ऽप्यूरीकृतः । तदेव युगपदेकस्यैव धर्मिशा- नसंयोगस्य भासमानविरोधकनानाकोटिभानात्मकत्वमङ्गीकर्तु शल्यमित्याशङ्कयाह । यौगपद्याभ्युपगमेऽपीति । एकस्यैव ज्ञाना- र्थसंयोगस्य कतांशे दाढ्य नाम निश्चयात्मकत्वं स्वभाववि. शेषः । कोट्यंशे ऽदृढत्वं च परस्परविरुद्धकोटिभानात्मकसं. शयत्वमेव । नतु तन्तुसंयोगस्येवाहदत्वं कुठारसंयोगस्येव दृढत्वं च वक्तुं शक्यम् । एकस्मिन् संयोगे तयोर्विरुद्धयोरसम्भवात् । अन्य. तरमाभानीकारे फोल्योरिव धर्मितावच्छेदकांशेऽपि संशयत्वापत्तेः मितावच्छेदकांश इव कोट्योरपि निश्चयत्वापचेर्वेत्यर्थः। नन्यात्मा शानं वा ज्ञाता वाशानं धर्मों वा धर्मी वा इत्यायविरुद्धकोटि- कज्ञानस्य कथं संशयत्वम् । अत्मनो शानत्वेन धर्मभूतज्ञानाथ- यत्वेन च प्रमाणप्रतिपनत्वेन तयोविरोधाभावात् । तथा धर्मभूः तशानस्यात्मधर्मत्वेन घटज्ञानेच्छारूपावस्थाश्रयत्वेन धर्मित्वाच्च । नच तज्ज्ञानं निश्चय एवेति वाच्यम् । कल्पोल्लेखेनानवधारणा. रमकवादित्याशा कोटयोर्वस्तुतो विरोधाभावेऽपि दुर्मताभिमान- मूलकविरोधभानस्य तत्रापि सस्वादुक्तसंशयलक्षणे विरोधमा नस्यैव प्रविष्टत्वात् तस्य संशयत्वमुपपद्यत • इति परिहरति । यद्यपीत्यादिना । अधर्मादीत्यादिपदेन तत्वाग्रहकालदेशविप्रक- पदियो गृह्यन्ते । विरुद्धानेकविशेषावभास इति । विरुद्धत्वेन मासमानानेककोटिशानमित्यर्थः । "समानानेकधर्मोपपवेविमतिप.

·न्यायपरिशुद्धौ। शानं धो धर्मी वेत्यादि तथाप्याभिमानिक परस्परप्रतिक्षेपित्वं तत्राप्यस्येवास्य च समानधर्मविमतिपत्तिभ्यामेवासाधारणकार- गाभ्यां यथासम्भवमुद्भवः । तदुक्तं तचरनाकरे । कश्चैप संश- यः कतिविधश्च । एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धानेकविशेपावभासः स द्विविध इत्यादिना । तत्र समानधर्मः साधारणो धर्मस्तजनितो पया ऊर्चत्वाविशेपार स्थाणुर्वा पुरुपो वेति । अगृह्यमाणवलता- रतम्पविरुद्धानेकज्ञापकोपस्थापनामिह विप्रतिपत्तिः। सा च स. जातीपविजातीयामासम्पद्वित्रिचतुरादिज्ञापकदाद्वहुमकारा। प्रत्यक्षतदामासविमतिपत्नः संशयो यया । चक्षुपा संमुखं पति- भाति दर्पणतले स्पर्शनेनान्यया किमिदं संमुखं. विमुखं वेति। अनुमानतदाभासविप्रतिपचेर्यथा । धूमवत्वात्पर्वतो ऽग्निमान् निरालोकत्वादनाग्नि ' इत्यत्र सामिरनमिवेति । श्रुतिविप्रा रुपलमध्यनुपलध्यव्यवस्थातच विशेषापेक्षो विमर्शः संशय" इति गौतमीयसूत्रस्थसमानपदमाचार्यरुपात्तम् । तत्र मानराम्दस्य परिमाणार्थकत्वेन समानशब्दस्य तुल्यपरिमाणत्यमर्थः स्यात् तथा च भूम्यादिषु नित्यत्वानित्यत्यसंशयजनकस्य द्रव्यत्यादेः साधारणधर्मस्य संग्रहो न स्यादित्यतस्तदर्थमाह । समानधर्म साधारणो धर्म इति । तथा च सदोऽर्थो विधक्षितो न यौगिक इति द्रव्यत्वादरेप्यस्ति संग्रह इति भावः । विप्रति. पत्तिशब्द व्याचष्टे । अगृह्यमाणोति । विरुद्धानेकतापकोपस्थापने शापकानां पठतारतम्ये गृघमाणे प्रयलेन दुर्घलकोटेर्वाध पव स्थात् न संशय इत्यत उकमगृहमाणपलतारतम्यति । विभिच. नुरादीति।। द्वयोरयाणां चतुर्णा पशानामधिकानां या आपका नामुपस्थापने तावत्कोटिका. संशयाः स्युरित्यर्थ: । प्रत्यक्षत. दामासविप्रतिपत्तेरिति । यस्तुनि विकल्पासम्मघात् विए. दानेकोपस्थापकानां सर्वेपामाअस्येन प्रामाण्यं म सम्मवती- त्येकस्यैव प्रामाण्यामतरेषां चाभासत्यमित्याभिमेत्य कोटयन्तर ·प्रत्यक्षाध्याये दितीयमाह्निकम् । तिपत्तेर्यथा । भेदाभेदव्यपदेशाभ्यां जीवो ब्रह्मणो भिन्ना: अभिन्नो वेत्यादि । वादिविप्रतिपत्तेर्यथा । वैशेषिकीपनिपदवा-. क्यद्वयनाविणो मध्यस्थबुद्धः । किपिन्द्रियाणि भौतिकान्याई. कारिकाणि वेति । एवं पामरादिवाक्पविमतिपतेरपि । नद्या- स्तीरे पञ्च फलानि सन्ति न सन्ति वेत्यादि । प्रत्यक्षानुमान- विप्रतिपत्तेर्यथा । चक्षुपा पीतशङ्कभ्रमे शङ्खत्वाच सितत्त्वानुमाने किमयं शङ्कः पीतः सितो वेति । प्रत्यक्षागमविभतिपत्तेर्यथा । किमहमर्थः स्थूलोऽणुर्वेति । अनुमानागमविप्रतिपत्तेपैथा कि परमाणुपादानकं जगदुत ब्रह्मोपादानकमित्येपा दिक् । केचित्तु विमतिपत्तिशब्दमात्रे मुह्यन्तो वादिविप्रतिपत्तिमेव विमतिपत्ति मन्यन्ते । तदयुक्तम् । विशेषाभावात् । यदुक्तं प्रजापरित्राणे ।. शापकेप्याभासपदप्रयोग इति सर्वत्र द्रष्टव्यम् । औपनिषदाः । वे दान्तिनः । भौतिकानि । पृथिव्यादिभूतारब्धानि । आहङ्कारिकाणि सात्विकाहङ्कारारब्धानि । प्रत्यक्षागमविप्रतिपचेरिति । अहं स्थूल इति प्रत्यक्षस्य "पालानशतभागस्य, माराममात्रो हवरो. ऽपि दृष्ट" इत्याधाम्नायस्य च विप्रतिपत्तेरित्यर्थः । एवं तत्तद्वादि- वाक्यविप्रतिपत्तः जीवो ब्रह्मणो भिन्नोऽभिन्नो भिन्नाभिन्नो वा जगत् परमाणूपादानमुत संविद्विवर्तः संचित्परिणामो वेत्यादि त्रि. चतुरादिकोटिकाः संशयाश्च द्रष्टव्याः । तदिदमाह । एपा दिगि- ति । नैयायिकास्तु विरुद्धार्थप्रतिपादकवादिछयवाक्ययोरेव वि. प्रतिपत्तिशब्दार्थत्वं मन्यन्ते तन्मतमनुध निराकरोति । केवित्त्विति । विशेषाभावादिति । विरुद्धार्थप्रतिपत्तिजनकत्वस्य विप्रतिपति. शब्दार्थस्य प्रत्यक्षादिष्यपि सत्वात् तेषां सांशयिकात्वाचन विशेष इत्यर्थः । ननु तर्हि संशयत्रैविध्यं प्रशापरित्राणे प्रतिपा. दिवं कथमुपपाद्यमित्याशय प्रभापरित्राणग्रन्थमनूध समाधत्ते । यदुकमित्यादिना । परानुकारमात्रमिति । “समानानेकधर्माभ्यां विमतेश्च तदुद्भव", इति एवं रूपस्य नैयायिकमवस्यैवानुसार ·पापपरिशुद्धौ। साधारणाकृतेश्या नेकाकारप्रहात्तथा । विषश्चितां विवादाच त्रिधा संशप इप्यते । इति । तदपि नूनं परानुकारमात्रम् । द्वितीयत्तीयपोरैक- राश्यात् । ग्राहकालान्तरभेदस्थातिमसङ्गित्वात् । अयोजक- त्वाच । अत्र चानेकाकारग्रहो नानाकारग्रहो विवक्षितः । न. स्वनेकव्यावृत्तासाधारणाकारग्रहः । अनन्तर "मयप्वेष्वविशेषण याकारग्राहि धीट्य" इसादिना तस्यैवोदाहरणाद् । असा. धारणधर्मादपि केचित्संशयमाहुः । यथा गन्यववाद पृथिवी नित्यानित्या वेस्पादि । अत्र गन्धवत्वस्य निस्पास्मादिव्याः कृतः न तु स्वमतानुसार इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह । द्वितीयतृतीय- योरिति । अनेकाकारग्रइस्य विपश्चितां विवादस्य च विरोधोप- स्थापकत्याधिशेपेण विप्रतिपस्यन्तर्गतत्यादित्यर्थः । ननु प्रत्यक्ष- त्यशदत्यादिग्राहकतावच्छेदकानां मिमत्वात् भेदेन परि. गणनमित्यत आह । मादकापान्तरमेदस्येति । अतिप्रसहित्या. दिति । अतुमानादीनां विरुद्धधर्मापस्थापकानामपि पृथक् प. रिगणनप्रसङ्गादित्यर्थः । यापत्ति परिहरति । अप्रयोजकरया- दिति । लायन नावसंग्राहकैकधर्मस्यैव भेदपरिगणनपोज. कत्वनायान्तरधर्माणां नामात्यकृतगौरपेण तदश्योजकत्वादित्य धैः। नन्वेकः साधरणः सन भवतीत्यनेक पति व्युत्पत्या सू. अस्पानेकशम्दस्यायसाधारणधर्मार्थकत्येनोपस्थापकैकत्यानेकत्व कृतमैदस्य विधमानत्धेन द्वितीयतृतीययोः कपमकरारयमित्या घाइ । अत्र चेति । सूत्रेऽपि नानाको?अपस्थापकानां प्रत्यक्षा- दीनामेपानेकशन हामिति माय ! अमेकशयस्य नाना- फोटथुपस्थापकपरत्वे उपस्थापकमेदजनितशानयोदाहरणप्रति. पादकोत्तरमन्य एवं प्रमाणमित्याह । अनन्तरमिति । साधारमा साधारणयिप्रतिपसिभ्यः संशय इति संशयविष्यमम्युपगच्छतो भैयायिकादीनां मतं दूपयितुमनुयदावि । फेचिदित्यादिना ।

·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् । कृतकत्वादिवदनित्यत्वस्मारकत्वमनित्यावादिन्यारत्तेः निरव- यवत्वादिवन्नित्यत्वस्मारकत्वमिति विरुद्धविशेषद्वयान्वितसमान- धर्मस्येव तदुभयन्याहत्तासाधारणधर्मस्यापि संशयहेतुत्वमु. पपत्रमिति तदयुक्तम् । नहि तत्र गन्धवचादिना संशयोत्पत्तिः। अपि तु व्यतिरेकिनिरूपणपिलम्बात् । प्रागेव गन्धादिविशि- द्रव्यस्प नित्यानित्यसाधारणतया भासमानद्रव्यत्त्वादिभिरेव तत्रान्यतरशिरो निर्णिनीपया विशेषकधर्मचिन्तायां तु गन्धव- यमुभयानन्वित्वाभयोरप्यनिष्कर्पकमित्येतावदेव चिन्त्यते । केवलव्यतिरकिभड्ने चैतद्विशदं भविष्यति । गन्धयत्वात्पृथिवी नित्या गनित्या वैति तु यदा कश्चिद्याहरेत् तत्रापि गन्धव नित्यत्वानित्यत्वयोरन्यतरस्य प्रयोजकं न वेत्येव सन्देहः । तत्रापि नित्यानित्यसाधारणद्रव्यत्वादिभिरेव शंशयः। द्रव्यत्वस्य भावत्वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । नतु गन्धवस्वेन तस्य नित्या. नित्यनिष्ठाभाषप्रतियोगित्वेनोपस्थितेः। व्यतिरेकोपस्थित्यधीनतया चिलम्वितत्वेन गन्धयत्यस्य तत्राप्रयोजकत्वादिति दूषयति । तदयुक्तामिति । ननु तत्र गन्धयत्त्वस्य नित्यानित्यव्यावृत्तिः किमर्थ चिन्त्यत इत्याशय द्रव्यत्वादिमिर्जातस्य संशयस्य गन्ध पत्वेन निवृत्तिन सम्भवति तस्या एफस्या अपि कोट्या अन्या. यत्वेन तज्ज्ञानस्य विशेषदर्शनत्वामावादित्येतदर्थ गन्धवत्वस्य नित्यानित्यव्यावृत्तिश्चिन्त्यते इत्याह । तत्रेति । अन्यतरशिरः । अन्यतरकोटिः । ननु गन्धयत्त्वात्पृथिवी नित्या अनित्या घेति संशयो दृश्यते तत्र पञ्चम्या हेतुर्विधीयत इति तजन्य एव संशयो धातुवित इत्यत आह । गन्धवत्वादिति । ताहव्यपहारस्या- नाभिकतत्वमभिप्रेत्य कश्चिदित्युकम् । पञ्चम्या कोट्यपेक्षया प्रयोजकत्वमुच्यते न संशयापेक्षयति संशयं व्याख्याय दर्शयति । तत्रापीति । मनु गन्धयर निस्यत्मानित्यवान्यतरकोटिप्रयोजक ·६४ न्यायपरिशुद्धौ। सोऽपि धर्मवादिलक्षणसमानधर्मस्वादेव । अय नित्यव्यास तधर्मत्वादनित्यत्वमनित्य व्याहत्तधर्यवत्वाच नित्यत्व पु रस्कृत्य नित्योऽनित्यो वेति संशरते तदापि हेतुभू- सधर्मद्वयानिमित्तोऽयं संशयः । नोक एवात्र हेतुः गन्धस्तु तत्र सामान्यरूपस्तटस्थः न तु हेतुः । विप्रतिपत्तियपि केचिद समानधर्म एवान्तर्भावयन्ति । यथा हि ऊर्ध्वस्वमुभयसाधारण तथा वादिपरिग्रहीतत्वादेरपि साधारणत्वात् । विमतिविषयस्य धर्मिणो वा सामान्यवेपस्य तदुभयसाधारण्यादिति तथापि साधारणधर्मस्प सहानुभूतस्थाणुत्वपुरुषत्वस्मारकत्ववत् विम तिपत्रपि समानघोनीतिनिरपेक्षाया एव तदुपजीव्यतया तत्पूर्वभाविन्याः साक्षात्तद्वियोपस्मारकत्वसिपमुक्तमस्माभिः न बेत्यस्य सशयस्यासाधारणधर्मजन्यत्वमस्तीत्याशय तस्य धाम स्वेन परमुपयोग' कोटशुपस्थापकधर्मस्तु धर्मस्वादि साधारण एपेति न संशयविध्यमित्याह । सोऽपीति । ननु गन्धवत्यस्य नित्यच्याइत्तत्वेनानित्यत्वस्मारकत्वम् । अनि यव्यावृवत्वेन च नित्यत्वस्मारय मिति साधारणधर्मवदसाधारणधर्मस्थापि को टिस्मारकरम सशायकत्वमस्तीति शवते । अपेति । तत्रा- नित्यव्यापधर्मपत्यनित्य यावृतधर्मवस्वरूपधर्मवयस्यैव नियाया- नित्यत्वरूपकोटिनुपरमारकतया सशायकत्व गन्धयत्व तु तदु मयसम्पादकतया मध्यस्यमिय कोटिवयस्मारकापस्थितिस- पादकरवेन सशय प्रयोजकमेव न हेतुरिति समाधचे । तदा पीति । ये तु गन्धयत्वस्य नित्य यानियत्वरूपकोटगुपस्थापकानि स्यम्पावृत्त्वनित्यन्यावृत्त वरूपधर्मद्वपसम्पादकत्व तवदेष विन तिपतेरपि वादिपरिगृहीतवरूपसाधारणधर्मसम्पादकत्वमेघ त थापि सायदैविध्यमपि न सम्भवतीत्या तन्मतमन्य दुष यति । विप्रतिपत्तिमपीति । साधारणधमस्येव विप्रतिपत्तेरसि ·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । पुनश्चायं द्वित्रिचतुरादिशिरोऽधिकरणभेदाबहुविधः । यथार्य स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । घटः सत्योऽसत्यो निर्वचनीयो ऽनिर्व- चनीयो वेत्यादि तथेमौ स्थाणू वा पुरुषौ वा । एते पदार्थाः सत्या असत्या अनिर्वचनीया निर्वचनीया वेत्यादि। यस्तु द्वयोरन्यत- रस्य चोरत्वे सिद्धेऽयं चोरोऽयं वा चोर इति संदेहः स त्वयं चोरो न वेत्येवं रूपसंशयद्वयसमाहारः। यदा यचोर सोऽयमयं वेत्येक एव । अथवा चोरत्वमेतन्निष्ठमेतन्निष्ठ वेति । यद्यप्युभय. . साक्षात् कारपस्थापकत्वेन तस्या साधारणधर्मोपस्थापकत्वकल्प. मायां गौरवात् प्रमाणामावाच तत्र विप्रतिपत्तिरेव सशयहेतु। गन्धवस्य तु न साक्षात् कोटिद्वयोपस्थापकम् । अपि तु नित्यानित्य- व्यात्तत्यरूपकोट्युपस्थापकसपादकतया प्रयोजकमेव न हेतुः । यथा च नित्यव्यावृत्तत्वानित्यव्यावृत्तस्वरूपयोधर्मयोरेव कोटिद्वयोप- स्थापकत्वेन विप्रतिपत्तावन्तर्भाव सम्भवति । विमतिपत्तेस्तु न साधारणधर्मान्तर्भाव इत्यभिप्रेत्य परिहरति । तथापीति । शिरोऽ.. धिकरणभेदात् । कोटीनां धर्मिणां च भेदादित्यर्थः । ननु योरन्य. तरस्य चोरत्व प्रमाणान्तरप्रतिपन्नेऽयमय वा चोर इति सशयो दृश्यते स चानेकधार्मिक, चोरत्वरूपैककोटिकश्चेति पूर्वोकसशये. भ्यो विलक्षण इति तत्र नानाकोटिकज्ञानस्वरूप!क्तलक्षणाभावाद- व्याप्तिरित्याशय स संदेहचोरत्वतदभावरूपकाटिद्वयोवगाही तत्त. त्पुरुषर्मिकसशयद्वयसमाहार एवेति नाव्याप्तिरित्याह । यस्त्विति । एकत्वनैव सशयो ऽनुभूयत इति मन्यमान प्रत्याह । यति । चो- रधर्मिको देवदत्त वयज्ञदत्तत्वकोटिक एक एव सशय इत्यर्थ । ननु देवदत्तयज्ञदत्तव्यतिरिक्तस्याचोरत्वेन निर्णीतत्वान्न धर्मित्व देवदत्तयशदत्तयोस्तु चोरत्व न निर्णीतमित्युभयथापि चोरत्वस्य मितावच्छेदकाय न सम्भवतीत्यस्वरसादाह । अथवेति । चो. रत्वधार्मिकदेवदत्तनिष्ठत्वयज्ञदत्तनिष्ठत्वरूपकोटिद्धयावगाहि सशय रत्यर्थ । नन्वेवमपि देवदत्तयज्ञदत्तव्यतिरिक्तपुरपनिष्ठ चोरत्व नाम तेषां चोरत्वन्यतिरकनिर्णयात् । अत एवोक्त पोरन्यतरस्य ·न्यायपरिशुद्धौ। व्यतिरिक्तपुरुपचौरस्वाभाव तयोरन्यतरस्याचोरत्वे वा तात्पर्या- निर्णयगर्भत्वम् । तथाप्युभयोरन्यतरविशेषनिर्णयाभावात् तस्मि- ननंश संशय एव । नच फस्यापि ज्ञानस्य संशयनिर्णयात्मता- विरोधः सर्वस्मिन्नपि संशये घशादौ निर्णयस्य दुस्त्यजत्वात् । पुनदिविधोऽयमन्यतरकोटिपरिशेषयोग्यत्ततदयोग्यत्वभेदान् । पूर्वो यथा स्थावात्मके वस्तुनि स्थाणुः पुरुषो वेति । उरस्तु पलालकूटे दिरदो गिरिशिखरं वेति । तत्र निरूपकाणां प्रायशः चारत्वे सिद्ध इति । भन्या द्वयोरेव संशयविषयत्वं कथं स्यात् । मापि तदुमयनिष्ठं तस्यानिर्णीतत्वेन धर्मित्यायोगात् यदि तदुभया म्यतरनिष्ठत्वाकारण निीत तचर्हि तस्य तदुभयान्यतरनिष्ठत्वेन निर्णीतत्मादेव संशयोग्नुपपन्न इति शते । यधपीति । अन्यतर- निष्ठत्वाकारेण निर्णये ऽपि अत्रैव चोरत्वमिति पुरुषविशेषे निर्णया- भावाचोरत्वस्य निर्णीताकारेण धर्मित्वमनिर्णीतविशेषाकारण संशयधोपपद्यत इत्यभिप्रेत्य परिहरति । तथापीति । नर्चक- स्य, संशयस्यान्यतनिष्टत्वांशे निर्णयात्मकत्वं विशिष्य तत. त्पुरुषवृत्तियांशे, संशयात्मकायमङ्गीकर्वव्यमिति । तथा च सं. यत्वनिधयत्वयोरेकर समावेशः स्यादित्याशय एकत्र समाधे. शष्ट एव । मंशमदेन परमविरोध इति परिहरति । न चे. ति । पफकोटिकानेककोटिकसंशयवादिमतेपि कोट्यशे सं. शयात्मकरवं धयो निर्णयात्मकत्वमङ्गीकर्तव्यमिति संशयत्य. निधयत्वयोरफत समावेशो दुस्त्यज इत्याह । सस्मिन्नपी. ति । स्थाणुर्ग पुरुषो घेत्यत्रान्यतरकोटिव्यायग्राहकप्रमाणेना. म्यतरकोटिः ममितुं शक्या । पलालफूटर्मिकगजत्यगिरिश स्वकोटिफसंशये तु न कापि कोटिः प्रमितुं शश्यति तयोरन्यत. रकोटिपरिशेपयोग्यावतदयोग्यत्वकृतो भेद इत्यभिप्रेत्य विमागं दर्शयति । पुनर्विविधात्यादिना । भेदेन विभागस्य प्रयोजनं दर्शय. ति । तति । निरूपकाणां पूर्वः अनिरूपकाणामपरः पूर्वत्र पा. सिकोऽर्थलाभ: उत्तरत्र स्पर्धलाभ एप नास्तीति विकरदर्शमा ·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् । पूर्व एव भवति तेनैव च महत्तस्य पाक्षिकोऽर्थलाभः । यद्वा नि- रहस्यैव कदाचिद्वितीयेन संशयेन विपर्ययेण च प्रवृत्तस्य दैवाच- दातनार्थसनिपातेनाभिमतलाभ इति । पुनरपीमौ संशयविपर्ययो सामान्यधर्मिणो विशेषाणां चानुभूयमानत्वस्मयमाणत्वादिभे- दाहुविधावूहनीयाविति किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्येवमादिरूपोऽन- ध्यवसायो नामान्यो ज्ञान विशेष इति केचित् । तदसारं तस्य संज्ञादिविशेषसंदेहसमनन्तरभावितद्विशेपचुभुत्सात्मकत्तात् । अ. . थे पूर्वोक्तविभाग इति भावः । ननु पलालकंटे गजत्यगिरि 'त्यसंशयेन प्रवृत्तस्य कदाचिद् गजलाभोऽपि दृश्यत इति कथम- र्थलाभ एव नास्तीत्याशयाह । यति । गजार्थममवृषस्येष तस्य गजसंशयेन प्रवृत्तस्यापि गजलाभो दैवकृतः न संशयमूल. कप्रवृत्तिकृत इत्यर्थः । विपर्ययेण चेति । दृष्टान्तार्थ यथा शुक्ती रज- तशानेन प्रवृत्तस्य देवात्तदातनार्थलाभो न विपर्ययमूलकप्रवृत्तिर- तः सहापीति तत्र च कथं चित्संशयविपर्यययोरप्युपयोगो वक्तुं शक्यत इत्यभिप्रायेण यति पक्षान्तरारम्भ इति विभावनी- यम् । स्मर्यमाणत्वादीत्यादिपदेन प्रत्यक्षत्वानुमेयत्वादिभेदो गृह्यते । स देवदत्तो विद्वान घा तद्गतत्येनानुमितो घहिररुणो नीलो घा स वहिरनुष्ण उष्णो वा इत्यादिसंशयविपर्ण्ययभेदाः स्वय- मेवोदितुं शक्या इत्याह । ऊहनीयाविति । एककोटिकसंशयया- दिनां कपटसौगतानां मतमनूय दूषयति । कि संज्ञकोऽयमिति । एकस्मिन्नविशातसंशाविशेपे वृक्षेऽयमानो पा पनसो वाश्वत्थो घे. ति संज्ञाविशेषे संदेहानन्तरं कास्य संशति योदधुमिच्छा जायते । तस्या भयमाकाः किं संक्षकोऽयं वृक्ष इति । नतु संशयाकार येनैककोटिकः संशयः स्यादिति परिहरति । तदसारमित्यादिना । संशयत्याभ्युपगमेऽपि यहुकोटिकत्वमेष तस्येत्याह । अथवेति । पनसादिसंशाविशेषाणामेवाच कोटित्यं तत्रानुपूर्वीविशेषाः कोटिता- पच्छेदका धर्माः परं न प्रतीयत इत्यर्थः । ननुहस्यैककोटिकल्पदर्थ- नात् कथमेककोटिकसंशयनिरास इत्याशयोहशम्देन प्रायः पुरुष- ·- ६८ "न्यायपरिशुद्धी। यवारच्छेदकादर्शनादनवच्छिन्नकोटिविशेषः संशय एव । अह. स्तु मायः पूरुपेणानेन भवितव्यामिशादिरूप एककोटिसहचरित. भूयोधर्मदर्शनाइनुटूतान्यकोटिका स १५ । प्रायः पुरुषेण भवितव्यमिति पुरुष एवेत्यभिमायश्चेति पयोचितं मत्यक्षानु- पानादिप्वनुप्रवेशः । तरूपमूह स्वनुमाने वक्ष्यामः । विविध प्रमाणे प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदात् । भावना मनुनाप्युक्तम्- प्रत्यक्षमनुमानं च शाखं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्य धर्मसिद्धिमभीप्सता । इति- मानेन भवितव्यमित्याकारकं मानविरक्षितमुत तर्कसपम् । आयेड- पि तस्यानध्यबसायरूपोऽध्ययसायलणे चा नाय इत्याह । उह स्विति । यस्कोटिसहचरितानेकधर्मोपलम्मा तत्कोटावुत्फरत्य- मिति नान्त्रिकाभ्युपगत उत्करानुष्कटकोटिद्वयाविषय एव न श्वे. फकोटिक इत्यर्थः स एवेति । सशय पवेत्यर्थ । न द्वितीय इत्याह । प्रायः पुरुषेणेति । प्रायः सदस्यारधारणार्थत्यमझोत्याध्यवसा. यात्मक एव.स अद्द इत्यङ्गीमियत इत्यर्थः । यथोचितमिति । सस्य निमपस्य चक्षुरादीन्द्रियजन्यत्वे प्रत्यक्षातर्भावः व्यामिशान जन्य- त्वेऽनुमानेऽन्तर्मायः सस्कारजन्यत्वे स्मृतायन्तर्भाव इत्यर्थः 1 1 द्वितीय इत्याह । तरूपमिति । "अविज्ञाततस्येऽये कारणोप- पतितस्तत्वज्ञानार्थमूहस्तः” इति गौतमसूत्र तर्कस्योदशब्देन व्यवहारातस्योहसवाच्यत्वम् 1 तकस्य नेककोटकसशण. स्मकत्वामित्यनुमानपरिच्छेदे वश्याम इत्यर्थः । प्रमाणानां पि. भागे धादिभेदेन वैविध्यदर्शनात् स्वाभिमतं विभागं सप्रमाणं दर्शयति । विविधमित्यादिना । विविधागममिति । श्रुतिस्मृ. तोतिहासपुराणादिय(विधागनामकं शास्त्रं चेत्यर्थः । पश- रशीनकोक्योरेकानुपूर्वीकत्याद द्वयोः सदुपादानम् । पृष्टम् । प्र. त्यक्षं तदचावतारसाक्षाकारभाव ततो हटानुमानम् रामकृष्णाय. औवतारलिशजन्यं गमकृष्णादिविभवावतारमानम् । पतत्कालवर्ति- नामागमज ज्ञान प्रवासुदेवादिविप्रहगोवरम् । एवं विविधमपि .

·4 प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् । आह च भगवान् शौनकः। दृष्टानुमानागमजं ध्यानस्यालम्बनं विधा इति । भाष्यकारेण च प्रत्यक्षादिवयं स्वशब्देनोपादाय प्रमाण- संख्याविवादेऽपि सर्वाभ्युपगतप्रमाणानामयमेव विषय इति न केनापि प्रमाणेन निर्विशेषवस्तुसिद्धिरिति अन्येषामनादरः कृतः । सर्वाभ्युपगतप्रमाणानामिति च पराभ्युपगममात्रं द्योतयति। तत्र प्रतिवादिनः पद्ममाणाभ्युपगमात् । प्रत्यक्षानुमानागमाना. मेव च मिथो भेदो वेदार्थसङ्घहे विशदमुपपादितः । यत्तु मनः स्मृतिनिमपोहनमित्यत्र भाष्यम् । "ज्ञानमिन्द्रियलिगागमयो- गजो वस्तुनिश्चय" इति तत्रापि योगजस्य प्रत्यक्षस्य प्राधा- न्यात् पृथग्व्यपदेशः । अन्तर्भावं च वक्ष्यामः । उक्तं च श्रीविष्णुचितैः प्रमेपसाहे । प्रमाणसंख्याविवादेऽपीत्यत्र त्रि- . प्रमाणत्वं भाष्योक्तामिति । भाष्येषु च केपुचित् कोशेषु यथार्थरूपाति समर्थनदशायामथवा किमनेन बहुनोपपादन- भकारेण प्रत्यक्षानुमानागमाख्यं प्रमाणजातमागमगम्य च नि- रस्तनिखिलदोपगन्धमनवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणं सर्वज्ञ सत्यसंकल्पं परं ब्रह्माभ्युपगच्छा किन सेत्स्यति किं नोपपद्यते इत्यादिपाठो दृश्यते । यद्यपि स्मृतिरपि यथार्था शानं ध्यानस्य कारणमित्यर्थ: । आलम्बनगोचरत्वादालम्बनत्वो तिः । ऋषिसंवादमुक्त्वा , भाष्यकाराद्याचार्यसम्मतिमाह ।' भाष्यकारेण चेत्यादिना । ननु सर्वाभ्युपगतशब्देन किं पूर्वपामभ्युपगमो विवक्षितः नेत्याह । सर्वाभ्युपगतप्रामाणा- नामिति चेति । प्रतिवादिनः । प्रच्छन्नबौद्धस्य । ननु गीताभाष्ये प्रमाणचातुर्विध्यमुपपादितमिति कथं त्रैविध्यं भाग्यकाराभिम. तमित्यत आह। परियति । तदविशेषादिति । प्रत्यक्षादिष्वन्त- र्भावस्य विवक्षितत्वादित्यर्थः । ऐतिहमागमः । प्रत्यक्षाधवि.

·न्यायपरिशुद्धी। घमाणमिति वक्ष्यते । तथापि प्रत्यक्षादिमूलतया तदविशेषाद पृथगनुक्तिः । उक्तं च तत्तरनाकरे प्रत्यक्षादिमूलानां स्मृतीनां स्वस्वमूलेऽन्तर्भावविवक्षया प्रमाणत्रित्वाविरोधः । चतुष्प्ले व वैदिकानुवादो दर्शित इति । स चायमनुवादः पूर्वोपात्तः । स्मृति प्रत्यक्षमैतिामनुमानं चतुष्टयम् । इति । प्रत्यक्षायविशेपेण वेदानुवादाचेति । महापरित्राणे तु । स्मृतिमापाण्यानभ्युपगमेअपि शानस्य तायस्करणभेदाचातुर्वि- ध्यपेवोक्तम् । तन्द्रियार्थसंवन्धो लिङ्गशब्दग्रहों तथा । संस्कारोन्मेप इत्येते संविदां जन्महेतवः इति । यत्तु तत्रैव । स्वयं सिद्धिस्तथा दिव्यं प्रत्यक्षमनुमागमः । पञ्च सन्ति प्रमाणानि जैमिानव्यासयो१दि । इत्यादिना स्वयं सिद्धिदिव्ययोः पृथनिरूपणं कृतं तत्म- त्यक्षावान्तरवैरूप्ययोधनामिप्रायम् । यथोक्तं श्रीविष्णुवित्तः । भगवत्मसादलब्धयोगिप्रत्यक्ष दिव्यमिति । तत्र साक्षात्कार प्रमा प्रत्यक्षम् । साक्षाचं च जातिरूपः उपाधिरूपो वा कविज्ञानस्वभावविशेषः स्वात्मसाक्षिका । मानकरणजज्ञान- शेषेपोति । प्रत्यक्षादिवत्स्मृतेरपि पृथनिर्देशादित्यर्थः । स्ट तिप्रामाण्यानभ्युपगमेऽपीति । स्मृतवार्थानभ्युपगमेऽरीत्यर्थ । मधमोदिष्टस्य प्रत्यक्षस्य लक्षणमाह । तति । प्रत्यक्षप्रमे ऽतिव्यातिवारणाय प्रमापदम् । अनुमानादिषु तद्वारणाय सा क्षारपदम् । आविरूपात झानस्य द्रव्यत्वेन संस्थानविशेष रुपाया जातेरविरोधादिति भावः । स्वभावविशेषः । धर्मधिशे पः। ताशधर्मे प्रमाणमाह | स्यामसाक्षिक इति । महमिद ·. प्रत्यक्षाध्याये निसीपमाहिकम् । है स्मृतिरहिता,मतिरपरोक्षमिति निष्कर्षे नाव्याप्त्यादिप्रसञ्जनम् । प्रमेयसंग्रह त्वेवमुक्तम् । साक्षादनुभवः प्रत्यक्षम् । साक्षा- वं जातिरित्यादि । तत्वरनाकरेऽप्येवमुक्तम् । अपरोक्ष प्रमाध्यक्षमापरोक्ष्यं च संविदः । व्यवहार्यसंवन्धिज्ञानजत्वविवर्जनम् इति । पारोक्ष्यं चैवमुक्तम् । पारोक्ष्यं व्यवहार्यानन्तर्गतं वस्तु- साक्षात्करोमीति स्वस्वानुभव एव तत्र प्रमाणमित्यर्थः । उपा- धिपक्षे निर्वचनप्रमाणं दर्शयति । नोति । ज्ञानकरणकशानान्यत्वे साते स्म॒तिभिन्नत्वं प्रत्यक्षत्वम् । अनुमितिशाब्दयोरतिव्याप्ति- 'धारणाय सत्यन्तम् । तयोर्व्याप्तिपदपदार्थशानजन्यत्वान्नातिव्या- प्तिः । व्याप्त्यादिज्ञानस्यैव करणत्वमिति पक्षे शानकरणकभि. प्रत्वं तदर्थ इति बोध्यम् । स्मृत्यामतिव्याप्तिवारणाय स्मृति- भिन्नत्वम् । संस्कारराजन्यत्वविवक्षायां तु प्रत्यभिशाप्रत्यक्षे. ऽव्याप्तिः स्यात् । इन्द्रियजन्यज्ञानत्वं प्रत्यक्षत्वमिति विव- क्षायामीश्वरप्रत्यक्षे योगिप्रत्यक्षस्य इन्द्रियाजन्यत्वपक्षे तत्र चा- व्याप्तिः स्यादिति तदिदममाह । इति निस्कर्षे नाव्याप्त्यादिन- सञ्जनमिति । उक्तप्रकारेण निर्वचने नाव्याप्रतिव्याप्तेर्वा प्रसक्तिरि- त्यर्थः । ज्ञानाजन्यत्वं च स्वतन्त्रज्ञानजन्यभिन्नत्वं विवक्षितं तेन चक्षुरादिपरतन्त्रसौरभज्ञानजन्ये सुरभिश्चन्दनसण्ड इति प्रत्यक्षे नाव्याप्तिरिति चोध्यम् । साक्षात्त्वस्य जातित्वे पूर्वग्रन्थसम्म- तिमाह । प्रमेयसंग्रहे विति । उपाधित्वे तामाह । तत्त्वरना- फरेऽपीति । अपरोक्षेति । अपरोक्षप्रमाणत्वं प्रत्यक्षप्रमाणत्वम् । शानस्यापरोक्षत्वं नाम प्रवृत्तिविषयार्थसम्बन्धिानजन्यभिन्नत्यम् । प्रवृत्तिविषयाओं पन्हादिस्लनसम्बन्धी प्रमादिः शब्दच तज्ज्ञान- जन्यशानमनुमितिः शाब्दी च तद्भिनत्यमित्यर्थः मूलायाः स्मृतेस्तत्ताप्रमाणान्तभावविक्षया तशावर्तकविशेषणं न दत्तामिति योध्यम् । प्रसङ्गात्तत्रत्यपारोस्यप्रतिपादकमानभेदमा. छ । पारोस्यमिति । व्यवहारः धन्यार्थिमवृत्तिस्तद्विपयो तत्तत्प्रमाण- ·. न्यायपरिशुद्धी। वेदनापेक्षं तदनन्तर्गतलिङ्गायनपेक्षं पारोक्ष्यमनुमानादाविति । वरदविष्णुमित्रैः मानयाधात्म्यनिर्णये वेवमुक्तम् । अपरोक्ष भमा प्रत्यक्ष प्रमाया आपरोक्ष्यं नाम विशदावमासस्वमिति ब्रूमः किमिदं वंशय नाम असाधारणाकारेण वस्त्वमासमत्वमित्या- दि। साक्षात्वं द्विधा । नित्यं 'चानित्यं च ईश्वरनित्यज्ञानादि. निष्ठं नित्यम् । अस्मदादिज्ञाननिष्ठ स्वनिस्यम् । अस्मदादिमत्या द्विधा । योगिप्रत्यक्षमयोगिमत्यक्ष चेति । तत्र योगिमत्यक्ष भ. कृपादृष्टविशेषजं तयुक्तावस्थायां मनोमानजन्य वियुक्तावस्या- यो तु बाहोन्द्रियजन्यमपि । तच धुभुत्सादिमतिनियतविपयमाग- व्यवहार्यः तदनन्तर्गतमिटतावच्छेदकेष्टभिनं लिई प्दध तज्ज्ञानजन्यस्यं पारोक्ष्यमित्यर्थः । एतदेव लक्ष्या- सूद दर्शयति । तदनन्तर्गतेति । व्यवहार्यानन्तर्गतेत्यर्थः । भवृत्तिविषयतावच्छेदकसौरभादिक्षानजन्ये सुरभिश्चन्दनखण्ड इत्यादिप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तियारणाय व्यवहारर्यानन्तर्गतत्युक्तम् । श्र- नुमानादावित्यादिपदेन शानभानपरिप्रदः । प्रत्यक्षमूलायाः स्मृतेः प्रत्यक्षान्तर्भावविवक्षया तदससह इत्यत्रापि योध्यम् । यता. धारणाकारणेति । व्यापकतावरछेदकशक्यतावच्छेकव्यतिरिक्त तदसाधारणसंस्थानपरिमाणपादिविशिष्टवस्तुगोचरत्यमित्यर्थः । अनुमितिशाब्दयोध्यापककतावच्छेदकशक्यतावच्छेदक्रव्यतिरिक्त विषयाय नास्तीनि नातिव्याप्तिरिति भावः । धर्मभूतज्ञानस्य निय स्वात्तव नित्या नित्यविभागो न वक्तुं शक्यत इति तद्धर्माणामेव नि. नित्यत्यानित्यत्वमभिप्रेत्य नित्यानित्यविभागमाह । साक्षात्व द्विधति! आकृतिव्यतिरिक्ताया सातेरस्माभिरनम्युपगमात् । सा क्षात्वरूपाया जातेरनित्यत्वं सम्भवतीति भावः । मनोमानजन्य. मिति। योगदशायां याहिरिन्द्रियथ्यापारामावादिति मायः। वियु- कायस्थायामिति । योगामाचकाले प्रारपिशेषसहकृतयारी दिजन्यं चेत्यर्थः । चुभुत्सादिप्रतिनियतविपयामिति । पत्र नि. बाला पिवित्सा निराचिकीर्षा या तन्मात्रगोचरमित्यर्थः । यो .

·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । ७३ मैकसिद्धं च । भावनावलजमात्रं जगत्कर्तरि प्रत्यक्ष प्रतिक्षिप्तं शाखेयोन्यधिकरणे । अन्यत्र भाष्यकारैरेव साक्षायोगिमत्य. क्षस्य कण्ठोक्तेः । तस्य सम्भवतोऽप्यागमिकेश्वरज्ञानमूलस्या- गमानुवादत्वापादनाशक्त्या तत्रौदासीन्पात् । धर्मादयः क- स्य चिदिन्द्रियग्राह्याः प्रमेयत्वात् घट्चत् । मीमांसकानाम- गजन्यप्रत्यक्षस्य सद्भावे उक्त कारभेदे च किं प्रमाणमित्यत आ- ह। आगमैकसिद्ध चेति । दिव्यं ददामि ने चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् । तत्सर्व धर्मवीर्येण यथावत्संमपश्यति । इत्यादिकमत्र भाष्यम् । ननु तर्हि जगत्कर्तुरीश्वरस्य प्र. त्यक्षविषयत्वं कथं शास्त्रयोन्यधिकरणे प्रतिक्षित तस्य योगजन- त्यक्षगोचरत्वसम्भवादित्यत आह । भावनावल जमिति । तत्र हि परिभावितकामिनीसाक्षात्कारसदृशः भावनावलमात्रजः सा. क्षात्कार ईश्वरे प्रतिक्षितः । नतु प्रमष्टादृष्टसहकृतेन्द्रियजः साक्षा. स्कार इत्यर्थः । अन्यत्र । "शानमिन्द्रियलिङ्गागमयोगजो वस्तुनिश्चय" इति गीताभाष्य इत्यर्थः । नन्वेवं योगजप्रत्यक्षसिद्धश्वरवोधकट्या- देवागमस्यानुवादकत्वं स्यादित्यत माह । तस्य सम्भघतोऽपीति । आगमादीश्वरमधिगम्य तं प्रपद्य तत्प्रसादेन लन्धदिव्येन्द्रियाणां योगिनां शानमागर्म स्वसिद्धानुवादीकर्तु नेऐ। आगमादीश्वरसिद्ध भावे स्वस्यैवानुदयात्। प्रत्युत स्वस्यैवागमाधिगतार्थगन्तृत्यादित्य- थः । अनुमानन योगजसाक्षात्कारसिद्धिारति वदनां नैयायिकानाम. नुमानान्यनूध दूपयति । धर्मादय इति । अनेनार्थाद्योगजप्रत्यक्षास. द्विरिति तेयं हृदयम् । धर्मादय इत्यादिपदेन अधर्मभावना. दीनां ग्रहणम् । मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वादिति । मीमांसमानां प्रत्यक्षव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यत्वादित्यर्थः अन्यथा विशेषनि. मनमत्र श्रीरामानुजभाध्ये प्रथमपाद तृतीयाधिकरणे नापियोगजन्य भावना प्रकर्ष. जमनालस्य विशदाभासलेपि पूर्वानुभवविश्यमृतिमात्र प्रामाण्यमिति कुन प्रत्यक्ष- तेति वाश्येनेति भावः। २ गीतायोमेकादशाप्याये- पामायणे रिलायसमें । गीनापदशा याये मन स्मृति नमोहन त्यत्र श्रीरामानुजमाये इत्यर्थः । १० ·७४ न्यायपरिशुद्धौ। प्रत्यक्षत्वावा अस्मत्सुखादिवदित्यायनुमानानां विपक्षे बाधक विरहादिभिरामासत्वात् । आगमवाधप्रसङ्गस्यैव पुरस्कारे ता- गमेनैव चरितार्थत्वात् । अन्यथा धर्मादयः कस्यचिचक्षुर्गा- ह्या इति वदतो चौदस्य किं प्रतिवक्ष्यसि । यशानुव्यवसाये सविषयव्यवसायप्रत्यक्षतामिच्छति । तस्यास्मदादिष्वपि धर्मा- दिव्यवसायानुव्यवसाये धर्मादिप्रत्यक्षत्वसिद्धौ कयं तदति- रिक्तयोगिमत्यक्षानुमानसिद्धिः । तद्यवच्छेदेन प्रयोगेऽपि सौ. गतोक्तचाक्षुपत्वादिसाधनमसद्गः स्यादिति । स चाइविशेषो पेधस्य शेषाभ्यनुज्ञापरत्वात् मीमांसकव्यतिरिक्तपुरुषप्रत्यक्षमा दिति हेत्वर्थ: स्यात् । तथा च साध्याविशेषः स्यात् । मीमांसक प्रत्यक्षप्रमाणगम्यरवनानम्युपगतत्वादित्यहीकारे दृष्टान्तासिद्धि- रस्मत्सुखादीनामपि ते प्रत्यक्षगम्यत्वाहीकारादिति द्रष्टव्यम् । इत्यादीति । प्रत्यक्षत्वं धर्मादिगोचरवृत्ति मानविभाजकोपाधित्वात् प्रत्यक्षत्वानुमानत्वान्यतरत्यादित्यादिकमाविषदनाघम् । वाधकवि. रहादिभिरित्यादिपदेन प्रत्यक्षत्वम धर्मादि गोचरवृत्ति न भवति शानकरणकशानामृत्यत्तिधर्मत्यात् । सरवप्रत्यक्षत्वान्यतरत्वात् घटत्यश्व इत्यादिप्रतिपक्षहेतवो गृह्यन्ते । ननु धर्मादेरप्रत्यक्षवे. ऽतीन्द्रियार्थग्राहियोगजप्रत्यक्षयोधकागमयाधप्रसहो विपक्षे याधक स्तर्कः । अत एव प्रत्यक्षानुमानानि याधितानीति न स- मतिपक्षयमपीत्यत आह । आगमेति । चरितार्थत्वादिति । आग- मसिद्धस्यैव साधना सिरसाधनता स्यादित्यर्थः । अन्यथै- ति । आगमयाधस्यापुरस्कार इत्यर्थः । कि त्वन्मते धर्मा- धनुमितिगोचरानुव्यवसायप्रत्यक्षे धर्मस्यापि विषयत्वात् सि. साधनं स्यादिति , योगिप्रत्यक्षसिद्धिरित्यत आह । यश्चेति । ननु धर्मादयः स्वातन्वेणेन्द्रियमाद्या इति था लौकिफप्रत्यक्षवि. पया इति धा साध्यत इति यदि कश्चिद्या प्रति सौगतो. कचाक्षुपत्वानुमानप्रतिवन्दिः स्मार्यते । तदव्ययच्छेदेनेति । म नाट्टत्वोपयुक्तमयीणामतीन्द्रियार्थशानमा तदपि योगजप्रत्या ·प्रत्यक्षाध्याये दितीयमाहिकम् । योगाभ्यासतपश्चर्यादिभिर्जायते । तस्मादापाभिमतमपि प्रकृष्टा- दृष्टजत्वाविशेषात् तत्रैवान्तर्भूतमिति । यथोक्तं प्रज्ञापरिवाणे ।, अत्रेन्द्रियानपेक्षं यज्ज्ञानमर्यावभासकम् । दिव्यं प्रमाणमित्येतत्ममाणज्ञाः प्रचक्षते ।। परमेश्वरविज्ञानं मुक्तानां च धियस्तथा । संजयार्जुनवाल्मीकिमभृत्याधियोऽपि तत् इति । इन्द्रियानपेक्षामिति । अदिव्येन्द्रियानपेक्षामित्यर्थः । अत एव हि गीयते । दिव्यं ददामि ते चक्षुरित्यादि । यहा परमेश्वरा- दिविज्ञानसहपाठादिभिस्तथैव तन्मतम् । अनन्तरं चैवमुक्तम् । स्वाभाविकस्प ज्ञानस्य स्वतः सर्वावभासिनः। अविद्याप्रतिवन्धस्याप्रतिवन्धोऽक्षयोगतः ॥ अविधाहानितो मुक्तपुरुपाणां हि संविदाम् । स्वाभाविकस्वरूपेण निखिलाविभासिता ॥ शान्तर्भूतमेवारविशेषसहकतन्द्रियजत्वस्य विभाजकोपाधेरनु. गतत्वादित्याह । तस्मादिति । आर्पज्ञानस्य योगजप्रत्य- क्षान्तर्भावे प्राचीनप्रन्धसंमतिमाह । यथोकमिति । ननु सब- पार्जुनादिशानानां व्यासकृष्णप्रसादलब्धदिव्योन्द्रयजन्यत्वस्य मारतादायोकत्वात् सेषां कथमिन्द्रियानपेक्षत्वमित्यत आह । अदिव्यति । अत पवेति । अदिव्येन्द्रियाजन्यत्वादेवेत्यर्थः । ईश्वरादिक्षानसहपाठवलेनानिन्द्रियजन्यत्वमेव संजयादिक्षानस्या- पीति तस्य प्रन्धकर्तुतमिति हायत इति नास्माभिरदिव्येन्द्रि- यानपेक्षत्वेन व्याख्येयमित्याह । यति । अस्मिन्नर्थ उघरग्रन्धं सम्यादयति । अनन्तरं चैवमुक्तमिति । तर्हि व्यासकृष्णप्रसाद. लब्धदिव्यन्द्रियस्यानुपयोगः स्यादिति शङ्का निराकरोति । स्वा. भाषिकस्यति । अविद्याप्रतिवन्धनिवृत्तिरिन्द्रियफलमित्यर्थः । मत एवं मुक्तपुरषाणां शाने नेन्द्रियापक्षेत्याह । भविद्याहानित इति । क्या चार्पज्ञानस्य विषयमाहित्ये इन्द्रियानपेक्षत्वे अपि ·न्यायपरिशुद्धौ। प्रतिवन्धकमावस्य प्रत्युत्तम्भकभाविना । परेणानुगृहीता धी ऋषीणां सर्वभासिका इति । मानसात्यक्षमध्यस्मदादीनां नास्स्पेवेति वृद्धसम्मदापः । आत्मस्वरूपस्य 'तद्धर्मभूतज्ञानस्य च स्वयं प्रकाशत्वात् । मुखदुःखेच्छापपपनानां तचढेतुनयाभिमतज्ञानविशेषानतिरेक- स्य वेदार्थसंग्रहे समर्थितत्वात् । नित्यत्वादिविशिष्टास्मदाउनुभ. वस्य शास्त्रमसिद्धत्वात् । पूर्वानुभवादिज्ञानस्य स्मृतिरूपत्वात् । आत्मसुखादिव्यतिरिक्तवहिर्विषयेषु तस्य वाद्येन्द्रियानपेक्ष्य प्रत्यनुपपवेरिति । शास्त्रयोन्यधिकरणमाप्यस्यान्वारोहणाप्यु- अविद्याप्रतिवन्धनिवृत्यशे तदपेक्षत्याह । प्रतिवन्धकमावस्येति । प्रत्युत्तम्भकभार उत्तजकावं सोऽस्यास्तीति तथोक्तः तेन प्रति- यन्धकभावस्थ । प्रतियन्धकत्यस्य प्रतिबन्धकपदार्थस्यति पाए. रेण चैरिणा प्रत्युत्तम्भकमाविनानुग्रहीता सती ऋणां धीः स. धोवमासिकेत्यन्वयः । अस्मदादीनामिति । अयोगिनामित्यर्थः । योगिनां तु मानसप्रत्यक्षमस्त्येवेति भावः । मत एवोतं तशुक्का- वस्थायां मनोमानजन्यमिति । ननु मानसप्रत्यक्षामाघे आत्म- नस्तद्धर्मभूतानस्य च सिद्धिः कीमत्यत आह । आत्मस्वरूप स्येति । तर्हि सुखादिसिद्धिः कुन इत्यत आह । सुखेति । सम. र्थितत्वादिति । नथा च स्वप्रकाशत्वादेव न कारणाधीनसिध्धये. क्षेति भावः । नन्वेषमपि नित्यत्वाणुत्वशेषत्वादिविशिष्टात्मस्व. रूपतधर्मशालसिद्धर्थ मानसपत्यक्षमङ्गीकार्यमित्यत आह । नित्य- स्वादीति । तद्यनीतानुभवस्मृत्यादिसिद्धों तदत्याज्यमित्यत साह । पूर्वानुभवति । ननु शास्त्रयोन्यधिकरणे सुखादिव्यतिरिः जयहिर्धिपयेषु तस्य वाद्यन्द्रियानऐक्षमतासिद्धपिति माध्ये य. तते । तेन सुखाद्यान्तरपदार्थेषु मनसो निरपेक्षप्रवृत्तिरस्तीति क्षा. यते ततः कथ मानसप्रत्यक्षनिरास इत्यत आह । सुषादीति। मारामानुजमायें प्रथमपाद तृतीयापिकरणे इत्यर्थ ।

·७9 प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् । पपत्तैरिति । ततथादिव्यवायेन्द्रियममृतं ज्ञानमयोगिप्रत्यक्ष त. सामान्यादृष्टालोकविशेषादिसहकृतेन्द्रियजन्यं दृष्ट्वसामग्रीविशे. पाद प्रतिनियनविपर्य तरकोबादीन्द्रिपासाधारणकारणभेदात्य- श्वधा । विषयेन्द्रियसम्बन्धश्च द्रव्येषु संयोगः । द्रव्याश्रितेषु रूपादिपु संयुक्ताश्रयणम् । यथोक्तं तत्वरनाकरे । अन वृद्धा विदामासुः संपोगः सन्निकर्षणम् । संयुक्ताश्रयणं चेति यथासम्भवमूद्यताम् इति । पुनः प्रत्यक्षं द्विधा । सविकल्पकं निर्विकल्पकं चेति । मनस्यवमर्शप्रत्यक्ष सविकल्पम् । तद्रहित मत्यक्ष निर्विकल्प- कम् । उभयविधमप्येतद्विशिष्टविषयमेव । अविशिष्टवस्तुग्राहि- तस्येति । मनस इत्यर्थः । अन्चारोहेणाप्युपपत्तेरिति । नैयायिकमते स्थित्वा भापितमित्यन्यथापि सिद्धेः सम्भवात्तद्भाप्यं न मान- समत्यक्षे लिङ्गमिति भावः । अदिव्ययाह्यन्द्रियेति । दिव्येन्द्रियाणां साक्षात्कारजनने मनसः स्मृत्यादिजनने च विषयसम्बन्धाऐ- क्षापिरहादिति भावः । यथासम्भवमिति । योगजसाक्षात्कारे न्यथाख्यातौ चोक्तसम्बन्धासम्भवादिति भावः । सप्रत्यवमर्श इति । प्रत्यवमर्शस्तत्तोलेखस्तेन सहित प्रत्यक्षं सविकल्पकमित्य- थः । "इन्द्रियार्थसभिकर्पोत्पन्नं शानमध्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यव- सायात्मकं प्रत्यक्षम्" इति सूत्रे ऽव्यपदेश्यशब्दस्य निष्पकारार्थ- कत्वं परिकल्प्य- अस्ति ह्यालोचनं ज्ञान प्रथमं निर्विकल्पकम् । घालमूकादिविज्ञानसदृशं वस्तुमात्रजम् इति । अविशिष्टविषयं निर्विकल्पकमित्यन्युपगच्छन्ति तेषां नै. यायिकानां मतं निराकरोति । उभयविधमप्येतदिति 1 ताह. शानिर्विकल्पकसद्भावे प्रमाणं कि प्रत्यक्षमनुमानमागमो घेति विक- १ न्यायसूत्रेप्रथमाध्यापचतुर्यसूत्रम् ।

·७८ न्यायपरिशुद्धी। गोहानस्यानुपलम्भादनुपपत्वेश्च । बालमुकतिर्यगादिविज्ञानम- पि हि संज्ञादिविकल्परहितमपि विशिष्टास्तुविषयमेव । अ. न्यथा तेषां हेयोपादेयविभागपूर्वक प्रवृत्तिविशेषानुपपरे । विप्रतिपयं विशिष्टज्ञानं विशेषणशानपूर्वक विशिष्टज्ञानवाद मुरभिचन्दनमित्यादिविशिष्टज्ञानवदिति चेन 1. एकसामग्रीवे. धविशेषणेषु तन्निरपेक्षत्वात् । स्वरूपसम्बन्धपक्षे स्वरूपाहणेनैव स्प्याचे दोषमाह । अनुपलम्भादिति । तारनिर्विशल्पकगोवरप्र. स्यक्षस्यासिद्धरित्यर्थः । द्वितीये दोपमाह । अनुपपत्तेश्चेति । ता. शानुमानाभायादित्यर्थः । तृतीये निर्विकल्पसमाधियोधकयोग- शास्त्रस्यापि न निर्विशेषवस्तुग्रहयोधकत्वमिति शतदूपण्यां प्रश्चित म् । इयान्ते ऽप्यविशिष्टविषयत्वं नास्तीत्याह । पालमुकति । सं. शादिविकल्परहितमपीति । पालमुकतिर्यगादिक्षानानामनकण्टक पतिव्यामादिशब्दवैशिष्टयानयाहित्वपीटद्वैष्यतापच्छेदकानयाहि- त्यकपरकत्वादिप्रकारावगाहित्यमस्तीत्यर्थः । अन्ययेति । दर- प्यतावच्छेदकप्रकारावगाहित्याभावे तेपामनार्थ प्रवृत्तिरहि- कण्टकादिभ्यो निवृत्तिश्च न स्यादित्यर्थः । प्रतिक्षातमुपपत्यमायमेष वक्तुं निर्विकल्पकसाधकमबुमानमनुवदति । विप्रतिपातमिति । निर्विकल्पकमत्यभिज्ञयोर्याधसिरसाधनयोः परिहाराय विमतिय- पनपदय । हेतौ विशिष्टपद निर्विकल्पके व्यभिचारयारणाय एक- 'सामनीवेति । सुरभिचन्दनं सोऽयं घट इत्यादिनानेषु सौरमा धे चक्षुपः स्वविजातीयसंस्कारजन्यायाः स्मृतधशेषणप्रत्यासाठि तयाऽपक्षणेऽपि चक्षुमीत्रजन्ये घटाने तदपेक्षाया अमाधादित्य र्थः । तथा चानुमानवाधः संस्कारसहकृतेन्द्रियजन्यत्वं वांपाधि- रिति भावः । चक्षुरुन्मीलनानन्तरमाविको विशिष्टवियपा ध. दन यादी प्रएव्यः । तस्याविशिष्टविषयत्वं किं विशेषणाविषयत्वात् उत विशेष्याविषयत्वात आहोस्विद्विशेषणविशेष्यसम्बन्धाविष. यत्वात् । तत्रापि सम्बन्धः किं स्वरूपसम्बन्ध उत समवाय इति विकल्प्य नायः विवक्षितासिद्धान द्वितीयः असम्भवादित्यमि- प्रेत्य न तृतीयमथम इत्याह । स्वरूपसम्बन्धपक्ष इति । न हत्तीय.

·ज्ञानस्य प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । संवन्धस्यापि ग्रहणात् । तावतैव विशिष्टग्रहणसिद्धेः । समवाय- चादेऽपि तस्यैव गृह्यमाणस्य विशेषणविशेष्यभावरूपत्वात् । समवायविशिष्टमत्यये तथैवाभ्युपगमात् । तद्वैशिष्टयग्रहे च गुणवैशिष्टचग्रहस्यावर्जनीयत्वात् । नच समवायस्य सविकल्प- कैकविपयतेति वाच्यम् । निर्विकल्पके धर्मवद्धर्मिवच तत्संव- न्यस्याप्पैन्द्रियकत्वाविशेपेण ग्रहणसम्भवात् । योग्यस्य सन्नि कृष्टगृह्यमाणसंवन्धिनः संवन्धस्याग्रहणानुपपत्तेः । अन्यथा नित्यं तद्ग्रहापातात् । प्रथमाक्षसनिपालना बुद्धिः विशिष्टविषया वित्तीय इत्याह । समवायवादेऽपीति । समवायस्य चक्षुः सनिकृष्ट स्वेन योग्यत्वेन च ग्रहसम्भवोत्तस्य च विशेषणविशेष्य- भावरूपसम्बन्धसम्बन्धरूपत्वेन विशिष्टविषय स्व. सम्भवॉदित्यर्थः । ननु समवायस्य विशेषणविशेष्यभावसम्ब- धत्वं नाभ्युपगम्यत इत्यत आह समवायविशिष्टेति । पटसम- पायवन्तस्तन्तब इह तन्तुषु पटसमवाय इति समवायविशिष्टप्र- त्यक्षे समवायस्य विशेषणत्वविशेष्यत्वयोर्युष्माभिरभ्युपगमादि- त्यर्थः । ननु धार्मणि नीलादिगुणविशिष्टत्वं न गृह्यतेऽ तस्त- स्याविशिष्टविषयत्वमित्यत आह । तद्वैशिष्ट्यग्रह इति । धर्मिणि गुणसमवायस्य चैशिष्टयनहे गुणवैशिष्टयप्रहस्यावर्जनीयरवादि- त्यर्थः । ननु निर्विकल्पकस्य समवायविपयत्वमेव नास्ति येन वै. शिष्ट्यग्रहः स्यादिति शमृते । न चेति । सम्बन्धिमहामायान्न स- म्बन्धप्रह इति चोचं व्यावर्तयति । गृहमाणसम्बन्धिन इति । अन्यथेति। समयायस्य निर्विकल्पकाविषयत्वे सविकल्पकेऽपि तस्य विषयत्वं न स्यादित्यर्थः। ननु तथापि प्राभाकरैः समवायस्यातीन्द्रि यत्वमम्युपगम्यत इति वेत्तार्ह तस्यैवासिरिति तात्पर्यम् । निर्वि- कल्पकसाधकहेतोः सत्प्रतिपक्षतामप्याह । प्रथमाक्षेति । इत्यादी. त्यादिशब्देन विशिष्टज्ञानत्यादिति पूर्वोक्त एव हेतो व्यर्थविशे- पणत्वं गृह्यते । निर्विकल्पकस्य सिसिद्धिभ्यां व्याहतत्वेन व्याय- र्याभावात् । हानत्यादित्येव हेतुप्रयोणे अव्यवस्थयानुमानं याधि- ।

·न्यायपरिशुद्धी। बुद्धित्वाव सम्प्रतिपन्नवदित्यायपि चिन्त्यम् । नव सविकल्प न प्रत्यक्षमिति वाच्यम् । साक्षात्कारावाधायविशेषात् ।। सहकारिरिशेपेण न वैजात्यं प्रमज्यते । तज्जातीये तु यत् किश्चिद्वैषम्यं सम्भवेदपि ॥ यत्र दृश्येत वैजात्यं तथा तयाभ्युपेयवे । तं स्यात् । तदिदमाह । चिन्त्यमिति । सविकल्पकस्याप्रामाण्यम भ्युपगच्छताम प्रच्छनानां विशदानां च सौगतान मत निराक- तुमनुवदति । नचेति । ननु सविकल्पक न प्रत्यक्षमिति अनेन प्रत्यक्षावाभाव उच्यते उत प्रमाण्याभाय. उभयत्रापि यथा- झममुत्तामाह ! साक्षात्कारावाधाविशेषादिति । आधे दमित्यं साक्षातकरीमीत्यनुभयस्य निर्विकल्पकवत् सविकल्पके विद्यमान- स्यादित्युचरम् । अन्त्ये निर्विकल्पक इव सघिकल्पफेऽपि बाधा- दर्शनादित्युत्तरं द्रष्टव्यम् । आदिशब्देनार्थजत्वाधविशेषो गृह्यते । या सविकल्पकस्य संस्कारजन्यत्वान्न प्रत्यक्षस्वमिति सौगता शहते । न चेति । निर्विकल्पकस्येव सविकल्पकस्यापि साक्षात्का. रत्येबाधकामायादर्थजत्याविशंपाञ्चेति परिहरति । साक्षात्का. रायाधाविशेषादिति । संस्कारजन्यत्वात्कथं प्रत्यक्षत्वमित्य- प्राह । सहकारीतास्ताविच सविकल्पके संस्कारस्य न स्वा- तव्येण कारणत्वं येन प्रत्यक्षवं न स्याकि विन्द्रियसहकारितया तथा चेन्द्रियजन्यत्वेन प्रत्यक्षमेव सविकल्पकमित्यर्थः । सहकारि- विशेपछतं वैषम्य कार्येऽवश्य धक्तव्यमिति यदि तहीन्द्रियजन्य ज्ञाने सहकारिविशेषायत्त प्रत्यक्षविशेपचमेय स्यान तु प्रत्यक्षत्वाभाय स्मृतित्व या स्थादित्याह । तजातीये स्विति । नन्वेव संस्खा रजन्यत्व स्मृतित्यप्रयोजकं न स्यात तथा स्मृतेरपि स्मृति- स्व संस्कारमयोज्य न स्यादित्यत आह । यति । स्मृतावन भवसिद्धस्य स्मृतित्वस्यापलापायोगात् तत्र संस्कारमाया- रणत्यं प्रपोजकमोक्रियते न तावता संस्कारसहकृतेन्द्रियका- रणस्य सविकल्पकात्य स्मृतित्यं फल्पयितुं युक्तमित्यर्थः । न.

·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । - ... तावता नैव सर्वत्र भवेदेतस्य कल्पनम् ।। केवलेन्द्रियजं वापि न किञ्चिज्ज्ञानमिष्यते । सहकारिविशेषा हि विभियन्ते प्रतीन्द्रिपम् ।। अतः संस्कारसम्भेदेऽप्यपरोक्षत्वयोगतः । प्रत्यक्षत्वं विकल्पस्य न कचिद्विनिवर्तते ।। निर्विकल्पकमेकजातीयेपु द्रव्येपु प्रथमपिण्डग्रहणमित्यादिभाष्य म्वमिन्द्रियमानजन्यत्वमेव प्रत्यक्षव प्रयोजकमस्तु तथा च स. हकारिविशेषसम्भेदात् सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्यं न स्यादिति चे- चत्राह । फेवलेति । निर्विकल्पकस्यापि सहकारिविशेषासहक- तेन्द्रियजन्यत्वाभावात् प्रत्यक्षत्वं न स्यादित्यर्थः । निर्विकल्पकेऽपी. न्द्रियस्य सहकारिविशेषसद्भावनियममुपपादयति । सहकारीति । प्रतीन्द्रियम् । तत्तदालोकादृष्टादीनां भिन्नत्यादित्यर्थः। इन्द्रियजा स्वस्वमेव प्रत्यक्षत्यप्रयोजक तच सहकारिविशेषसम्भेदेऽपि नापती. ति । यदि निर्विकल्पफस्य प्रत्यक्षत्वमङ्गीक्रियते तर्हि सधिक कल्पकस्यापीन्द्रियजन्यत्वेन प्रत्यक्षत्यं संस्कारलक्षणसहकारि- विशेषसम्भेदेऽपि नापतीत्युपसंहरति । न कचिदिति । एकत्र व्य. किविशेपेऽपि न निवर्तत इत्यर्थः । ननु भाष्ये सन्मात्रग्राहिम. त्यक्षम "अतो निर्विकल्पकमेकजातीयद्रव्येषु प्रथमपिण्डग्रहणम् । द्वितीयादिपिण्डग्रहणं सविकल्पकमित्युच्यते । तत्र प्रथमापिण्ड- ग्रहणे गोत्वादनुवृत्ताकारता न प्रतीयते । द्वितीयादिपिण्डग्रह- प्वेवानुवृत्तिप्रतीतिरिति प्रथमप्रतीत्यनुसंहितवस्तुसंस्थानरूप. गोत्यादेरनुवृत्तिधर्मविशिष्त्वं द्वितीयादिपिण्डग्रहणायसेयमिति द्वितीयादिग्रहणस्य सविकल्पकत्वम् । सास्नादिसंस्थानरूपगोत्वादे- रनुत्तिर्न प्रथमपिण्डग्रहणे गृह्यत इति प्रथमपिण्डग्रहणस्य निर्वि कल्पकत्वं न पुनः संस्थानरूपजात्यादेरग्रहणात्" इत्यादिना स. विकल्पकनिर्विकल्पयोरन्यधैव लक्षणमुकमित्यत माह । निर्विक- ल्पकमिति । अयमभिप्रायः । संस्कारसहरूतेन्द्रियजन्यतया स. प्रत्यवमर्श शान संविकल्पकम् । संस्कारनिरपेक्षफेयलेन्द्रियजं शान ·न्यायपरिशुद्धी। तु उदाहरणपरं योज्यम् । अत एव हि विष्णुनिरुतम् । सं. स्कारोदोषसहकतेन्द्रियजन्यं ज्ञानं सविकल्पकामिति । एकना. तीपेषु प्रथमपिण्डग्रहणं द्वितीयादिपिण्डग्रहणेषु प्रथमालसाम- पातनं ज्ञानं निर्विकल्पकमिति । अन्यत्र चोकम् । केवलच. क्षुरादीन्द्रियजन्य निर्विकल्पकमित्यादि । यचूक्तं तवरनाकरे । विशेषणानां स्वायोगव्यात्तिरविकल्पके । सरिकल्पेऽन्ययोगस्य व्यापत्तिः संक्षिना तथा इति ।। सत्रापि संस्कारनिरपेक्षत्वसापेक्षत्वपोः मदर्शनपरत्वं ग्रायम् । प्रत्यक्षस्य चैवं विभागोऽधिदितः । विविध चैत- सत्यक्षपर्वाचीनमनर्वाचीनं च युगपदर्शपविषयसाक्षात्कारसमम- नर्वाचीनम् । तद्योगिमुक्तेश्वराणां प्रभावविशेषाधीनमुपपादपि- निर्विकल्पक तदेतदृश्यने प्रथमपिण्डप्रदणदशायामिदामित्येव प्रहणात् । द्वितीयादिपिण्डाहणेषु तजातीयतया सोऽयमिति प. रामादिति । ननूकेन लक्षणप्रकारेण विभागे प्रथमपिण्डमदणे- ऽपि सविकल्पकत्व सम्भवति । यथा प्रथमपिण्डस्यैव द्वितीयग्रहणे सेप गरिति द्वितीयादिपिण्डमहणेयपि निर्विकल्पका स्यात् । यथा विस्मृतप्रथमपिण्डस्य परामर्शाभाघात् द्वितीयादिपिण्डेप्य- पीयं गौरिति । अतो लक्षणोदाहरणयारसामअस्यमिवामातीति बेत् । अयमाशयः । निर्विकल्पकसविकल्पकविमागस्तापदुक्तता कारमन्तरेण नोपपद्यते । उदाहरणमपि सम्मवलक्षणस्यक्तिविशे. पपरम् । अतः प्रथमद्वितीयाधनादर पवेति । अपं च प्रथमद्विती. यायनादरः श्रीविष्णुचित्तग्रन्थे विशदमुपपादित त्याह । मत एय हीति । अन्यत्र चेति । श्रीविष्णुवित्तग्रन्य एप प्रदेशान्तर इत्यर्थः । तस्वरक्षाकरग्रन्थमनूद्य तत्रत्यनिर्विकल्पकसविकल्पक विभागविरोधं परिहरति । यस्विति । स्थायोगव्यादि। गोत्वायसम्यम्घाहित्यम् ! अविकल्पके। निर्विकल्पके अन्ययोग- व्यावृत्तिः गव्यश्वत्वादिसम्बन्धम्याति संशिनागियादिना .

·। प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् । प्यते इत्यादि । अत एव कुदृष्टीनां सन्मात्रग्राहिमत्यक्षमिति अवि. लक्षजल्पितं निरस्तम् । क्रमयोगपद्यादिदूषणं तु भ्रान्तिपिकल्पेऽपि वैशिष्टयं तथा प्रकाशत इत्यर्थः । अभिहित इति । तत्परताकरे. त्यनुपङ्गः । इत्यादीत्यादिपदेन तद्भिन्नमस्मदादिज्ञानमर्धाचीनमित्यु. चरमन्यो गृह्यते । अत एवेति। सर्वज्ञानानां विशिएविषयत्वोप. पादनादेवेत्यर्थः । कुदृष्टीनाम् । प्रच्छन्नवौद्धामाम् । अविलक्षजलिप- तमिति । निर्लजजल्पनमित्यर्थः । विलक्षशब्दस्य लजितपर- त्वमालकारिकैरुकम् । आरमनश्चरिते सम्यक् शाते ऽन्यैर्यस्य जायते । अपनपातिमहती स विलक्ष इति स्मृत इति विलक्ष्यजल्पितमिति पाठे तु विगतं लक्ष्यं विषयो यस्य त. दिति योगवृत्याश्रयणेन निरर्थकजल्पितमित्यों द्रष्टव्यः । ते हो- घमाहुः । घटादिभेदः क्षणिकेन ज्ञानेन क्रमेण गृहाते उत युगपत् भायेऽधिकरणप्रतियोगिनोः पूर्वमनहे भेदशानानुपपत्तिः अन्त्ये एकमेव प्रथमज्ञानं पूर्व धर्मिणं विषयीकृत्य अनन्तरं भेदं वि. पीकरोतीति वक्तव्यम् । तथाच घिरम्य व्यापारप्रसङ्गः । ननु पूर्वशानं धमिमात्रविषयक द्वितीयज्ञानं धर्मगोचरमिति चेन पूर्व- ज्ञानस्य नटरयेन द्वितीयशामस्यैव धर्मिधर्मोभयविषयकन्यं वक्त ध्यमिति पूर्वोक्तकमयोगपद्यदोपानतिवृत्तेः । पूर्वज्ञानस्य धार्मिमा- गोचरत्वेन सन्माप्रग्नाहिप्रत्यक्षसिद्धेय न प्रत्यक्षं घटपटादि तत्सत्वं या गृह्णाति किन्त्यधिष्ठानत्वेन घटपटाद्यनुगतं सन्मा- धम् । तथा च प्रत्यक्षमपि सपब्रह्माद्वैतानुकूलमेव । तथा सति सासदित्येष प्रत्यक्षं स्यात् न तु घटः सन्निति प्रत्यक्षम् । इन्द्रियाधनुविधायीतिचन्न यथा भ्रमविदमंशस्याधिष्ठानस्य :- स्पक्षेण प्रहणम् । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानस्य तत्रैवोपक्षयः रजतांशस्य त्यारोपितस्य मान्या प्रतिभासः तथा सर्वत्र स- मापस्य प्रत्यक्षेण महणम् । तत्रैवेन्द्रियव्यापारः । घटादिपस्तु- प्रतिमासो मान्यैयेत्यभ्युपगमात् । तदिह बाधादर्शनात्तथाभ्यु: पगम एष निर्मूल इति चेत् । बाधादर्शनेऽपि देशकालव्यय. हितषस्तुन व घटादिभेदपस्तुनः प्रत्यक्षायोग्य त्यस्यैष तामू- .

·न्यायपरिशुद्धौ। समानम् । भ्रान्तिरूपो हि विकल्पः क्षणिकसान विरम्प व्याप- तुगलम् । नच पूर्वज्ञानवाती जानाति नच स्वयं धर्मिप्रति लत्यात् । तथा हौन्द्रियन्यापारानन्तरं प्रतीयमानो यटादिः सवेतो मिन एव प्रतीयते तदा तत्र घटादिभेदसंशयविपर्ययादर्शनात् यत्रापि स्थाण्यादौ पुरुपत्यादिसंशयस्तत्रापि तयतिरिक्तप्रति- योगिनां सद्भावात् । ननु भेदज्ञान प्रतियोग्य शे संस्कारसापे. क्षत्वात्स्मृतिरूपमस्तु प्रत्यभिज्ञानमिव तत्तांश ति चेन्न तथापि भेदागतप्रतियोगिनैशिष्टपांशे तदभावात् । मचायं भेदप्रतियोगि. वैशिष्टगोचरानुमिन्या तरसंस्कारसम्मप. भेदवानं पिना अ. नुमानप्रवृत्ययोगेनारमाश्रयापत्तेः । अस्तु तहि भेदांश इव प्र. तियोगिवेशिष्टयांशेऽपि मायक्षत्वं तशिष्ट्यप्रत्यक्षापोगाए । सम्बन्धिद्वयप्रत्यक्षं विना सम्बन्धप्रत्यक्षासम्भवात् । तस्मा. प्रत्यक्षायोग्यस्य प्रतियोगिनो भ्रान्तिरूपतिमास इति वदे- कवित्तिवेद्यस्यनियतस्य भेदस्प भेदैकधित्तिषेधत्वनियनस्य घ. टादेव नमविषयत्वात्प्रत्यक्ष निविशेषसन्मानमाहीति त. दिदमन्य प्रतिवन्या दूरयति । प्रमयोगरवादीति । मा. तिथिकल्पः । शुक्तिकारततरजमाविधिकल्पः । समान मिति । तत्रापि धर्मिभेदयोः युगपडदो न सम्भवति धर्मि- प्रतियोगिनो पूर्वग्रहामावात् । एकैय वृत्ति प्रप धर्मिण पिप. योरत्य पश्चाझेद विषयोकरोतीति क्रममहोऽप्यनुपपया पिरम्य ध्यापारप्रसङ्गादित्ययः । विरस्य व्यापमित्या पृङ् व्यायाम इति धातोहस्यमयान्तरपेनानिट्त्यात नियमनोव्यापात्तरमा मुनि पापर्तुमिति रूपम् । ननु पूर्व निर्धर्मिण विषयाकरोति द्वितीया वृत्तिस्तु भेदमतो न विरम्य व्यापारप्रसास्यत आह । मचंति । उत्तरज्ञानमिति शेषः । अय भावः । उत्तरशानकाले पूर्व- शानस्य क्षणिकत्येन नपस्यादुत्तरमानस्प धर्मिणमविषयीय भेदमात्रविषयकायमाननुभूतमसमयि चति । नवपति- मिभेदी युगपदेष विषधीकरोत्यतो न विरस्य व्यापारादिदोष ·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । योगिग्रहणाभावे भेदग्रहणं मन्यसे तथापि यदि कल्पना भेदवि- शिष्टं युगपद्गृह्णाति का प्रत्यक्षे सर्पतिः । अतो धार्मिवद्यो- ग्यत्वात् जात्यादिरूपभेदोऽपि युगपद्मावः । अभेद इव भेदोऽपि स्वरूपतः प्रतीतो न प्रतियोगिसाकासः । भेदव्यवहारस्तु अभेदव्यवहारवत् तत्साकाः । अतः प्रथममेव भेदधीर्युक्ता अत एव धर्मधर्मिणोः धर्मिप्रतियोगिनोरन्यां च प्रतीताय. इत्यत आह । नच स्वयमिति । अस्माभिरिव त्वया मिप्रति योगिशाननरपेक्ष्येण भेदग्रहस्थानभ्युपेतत्वादित्यर्थः । ननु भ्रान्तिध. मिहानरपेश्येण भेदविशिष्ट धर्मिणं युगपद्गृहातत्यिभ्युपग- म्यत इति चेत्तर्हि प्रमायामपि तथाभ्युपगमे को दोष इत्याह । तथापोति । सर्पमृतिरिति । प्रत्यक्षप्रमाणं भेदांशे न सर्पदष्ट- मित्यर्थः । तथा च प्रत्यक्षप्रमाणेनापि धर्मिभेदयोर्युगपद्ग्रहण- अनिवारणीयमित्युक्तं भवति । प्रतिवन्द्या अनुत्तरवं मन्यानं प्र. ति भेदमहमुपपादयति । अत इति । भेदशाने न प्रतियोगिज्ञाना. पेक्षेति सदृष्टान्तमुपपादयति । अमेद इवेति । प्रतियोगिशान- स्योपयोगमाह । भदव्यवहारस्त्विति । भेदो नाम घटत्यादि- र्घा अतिरिक्तो वा । आये घशानादेव भेदव्यवहारापत्तिः घटो भिन्न इत्यनयोः शब्दयोः पर्यायत्वेन सह प्रयोगानुपपत्तिश्च । अ. न्ये घटे घटवभेदस्य घटत्वे घटभेदस्य च ग्रहे अन्योऽन्या. ध्यप्रसङ्गः । भेदक्षाने प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि. शानस्य परस्परज्ञानहेतुत्वात् । इत्यमेव घटनिष्ठभेदप्रतियोगि- नां पटादीनां स्वस्वधर्मप्रतियोगिकानां धर्मिधर्मनिष्ठानां भेदानां प्रहेऽन्योऽन्याश्रयप्रसङ्गश्च । धर्माणां धर्मिणां च पस्परल्यावर्तकत्वा- । तदुक्तं श्रुतप्रकाशिकायां "धर्मेण धर्मी सविशेषः धर्मिणा धर्मः सविशेष" इति परोकान्योऽन्यायप्रकारा अतिरिक्तभेदा- नहीकारादेव निरस्ता इत्याह । अत एवेति । यतोऽतिरिक्तभेदो ना. भ्युपगम्यते घटात्वादिधर्मरूप व भेदे शायमाने न प्रतियोगि- झानापेक्षा एवेत्यर्थः । नव यदज्ञानादेव भेदव्य- पहारापात: भेदम्यवहारस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वा । । अत ·न्यायपरिशुद्धौ। न्योन्याश्रयो निरस्तः । ततश्च व्युत्पत्तेस्तयवहारेऽपि न त. स्मसङ्गः । भेदशब्देन व्यवहारस्य तु प्रविसम्वन्धिनिरूपिताकारे व्युत्पन्नत्वात्तदपेक्षा । भेदत्वं हि भेदानां प्रतियोगिना निरू- प्पं न तु जात्पादिलक्षणं स्वरूपम् । यद्रो यत्र यदारोपविरो- धीस हितस्य वस्मादः। गोत्वादि च गृह्यमाणं स्वस्मिन् स्वाश्रये चाश्वत्वाधारोपं निरुणीति स्वस्य स्वाश्रयस्य॑ स्वयमेव तस्माद्भेदः । अपि च प्रतियोगिसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वलक्षणवि. रुद्धधर्मायासेन भेदात् स्वरूपभेदग्रहणक्य न सम्भवतीति व दन भेदपणार्थमेव भेदं साधयतीति स्ववचनविरोध नब सहमयोगानुपपत्तिः । भेदत्यस्याधिकस्य भित्रव्यवहार. विषयत्वदिति एव्यम् । ततश्चेति । पूर्वोत्तमकारेया भेदक्षा- नादेव घटपटादिशब्दव्युत्पत्तिसम्मपादियर्थः । ननु ध्यपहारस्य व्यवहर्तव्यज्ञानातिरिक्तवानानपेक्षत्वात् भेदष्यवहारे प्रतियोगिता नापेक्षा न स्यादित्याशय इदमापादनं घटपदादिशम्देन भेद- व्यवहारे उत भेदशम्देन सघयहारे । माघे टापत्तिमभिप्रेत्य द्वितीये परिहारमाह । भेदशब्देनेति । प्रति सम्बन्धिानरूपिता- कारो भेदत्यमत पवाद । भेदत्वं होति । मनु धर्मभेदी परस्प. रभिन्न प्रतियोगिसापेक्षत्यनिरपेक्षत्वरूपाविरुद्धधर्माभ्यासादित्यनेन घटत्वादिधर्माचपेक्षया मेदसिद्धन धर्मस्यैष भेदत्यमिति पक्षो न युज्यत इत्याद । अपि चेति । भेदप्राहिसविकल्पकस्याप्रा. मायं पातुं भेद इति धनपदार्पो नास्तीति धर्मस्पतह. तिरकादिविफल्पन समयंयन् कथं धर्मे भेदप्रतियोगिकीदं सा. धयेत् तथात्वे भेदस्य कचित् प्रामाणिकतया ताहिसापकल्प. फार ARARNण्यात त्यर्थः पदिशामदस्य न प्रतियोग्यपेक्षा किन्तु तष्ठिभेदत्वस्य तथा च तोरसिद्धिरित्यपि द्रव्यम् । ये कुएएयः "सद्धास्य विजज्ञो, तमसा पारं दर्शयति भावार्ययान पुष्पो पेदा तस्य तायदेय चिरं यापन निमोह (१ तमस पनि हादग्य रसगटके रतते ।

·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् । इति । शब्दजन्यमपि प्रत्यसमस्तीति त एव वर्णयन्ति तदप्पयु- क्तम् । व्याघातार । न हि परोक्षजननस्वभावतया सिद्धा सा- मग्री विशेषाभावे कचित्स्वभावमानपतेत् । न चैकजातीयसा- 'मप्रीतः मसूतं कार्य विचित्रं स्यात् । एकयैव सामान्या सर्व जातीयोस्पत्तिप्रसङ्गात् । एकस्य कार्यस्य विरुद्ध जातियोग- स्यादिश्रुतिघ्यावाव्योपदेशानन्तरमेय ब्रह्मसाक्षात्कारोदयजीवन- मुक्तिनपणात् "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थी" इति ज्ञानान्तरनरपेक्ष्य- श्रवणात् “तं स्वोपनिषद"मिति ब्रह्मण उपनिपदेकगम्यत्वश्रवणाच औपनिपदं वाक्यमेव ब्रह्मसाक्षात्कार कारणम् । ननु शब्दस्य परीक्षशानजनकस्थभावस्य फथपमरोक्षशानजनकत्वमिति चेन दशमस्त्वमासे संवित्स्वप्रकाशा इत्यादौ अपरोक्षार्थविषयक याक्ये ऽपरोक्षशानजनकत्वदर्शनात् । अपरोक्षार्थविषयकत्व. मेव हि शानस्यापारोक्ष्यं नाम अन्यानिरुक्तः अर्थापरोक्षं तु नापरोक्षशानविपयत्वं नान्योन्याश्रयो भवेत् । किन्तु तत्चत्यु- रुपायचैनन्याभेदः करणतधर्माणां साक्षिणि फल्पिततया तदभेदसत्यात् वाह्यचैतन्यकल्पितानां घदादीनां बाह्य बैतन्यत्तिततत्तत् पुरुषीयचैतन्याभेदाभिव्य- पत्या तभेदसत्वाच न काज्यव्याप्तिः । पयं च सर्वदा सर्वपुरुपचैतन्याभिन्नत्वात् “यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म" इति श्रुत्युकरी. त्या स्वत एवापरोक्षं ब्रह्मति अपरोक्षार्थविषयत्वात् तत्त्वमा स्थादियाफ्यानामपरोक्षशानजनकत्यसम्भवादित्यातुः तदभिमतं शादापरोक्षं निराकर्तुमनुवदति । शब्दजन्यमपीति । एव । पूर्वोकाः फुटष्टय एव । व्याधातादिति । अज्ञातकारणज- प्रत्यक्षत्वस्य शातकारणके शाब्दक्षानेऽवृत्तेः तथा- स्वे भावाभावयोरेका समावेशप्रसदादित्यर्थः । परोक्षज्ञानरूप- स्मृतिजनकसंस्कारस्यापरोक्षप्रत्यभिशाजनकत्वं दृष्टमित्यत आ. है । विशेषाभाय इति । तन्द्रियसहकारित्वरूपविशेषसत्ये- न स्मृताविय स्वातन्त्र्याभावादपरोक्षशानजनकत्वम् । अन तु, (१) दोग्ये षष्टाभ्याय चतुर्दशमए । (२) यदिति । वृहदारण्यके तृतीयाध्यापचनुमानणे । अन्तः । न्यत्वस्य ·. ८८ न्यायपरिशुद्धी। असहाच । दमस्त्वमसीत्यादिदृष्टान्तेऽपि त्वमर्थमा. प्रत्यक्ष दशमोऽहमिति प्रत्ययो हि नेन्द्रियस्वातन्त्र्येणोदेति । किंतु पुरुपवचनानुरोधेन । तन्मूलेऽपि चेत्प्रत्यक्षता एवं धर्मवांस्त्वम. सीति फार्तान्तिकोपदेशादौ तादृशोऽहमस्मीति चोधे धर्मादे- रपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । ततयामत्यक्षमिति जगति किश्चिन स्यात् । प्रत्यक्षभूतं यत्किञ्चिदुद्दिश्य विशेपणतपय सर्वस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः । पूर्वावगतदशमभावं तु पुरुष मत्युपदेशे शब्दस्येन्द्रियसहभायः पक पवेति घटसामग्न्या पटादीनां स. घेपामुत्पत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । एकस्यति । घटसामाप्रसूतस्य प- टत्यादिजातियोगमसन इत्यर्थः । तत्पमस्यादिशब्दः विषयगोवरप्रत्यक्षजनकः स्वतोऽपरोक्षार्थगोचरत्वात् दशमस्त्य- मसि संयित्स्वप्रकाशति पाक्ययदित्यनुमाने दृष्टान्तासिदिमाह। दशमस्वमसीति । अयमुपदेश अवगतदशमभापं प्रति घा अ. नवगतदशमभावं प्रति घेति पिकल्प्यान्य आह । त्वमर्थमात्रमिति । नेन्द्रियस्वातन्त्र्येणेति । तथास्यै माप्सोक्तः पूर्वमपि दशमोऽहमिति प्रत्यक्षापत्तरित्यर्थः । तन्मूलेऽपि चेदिति । विशेष्यांचे च. क्षुपः सनिकर्षयोग्यतासदायमात्रेण शम्दजन्येऽपि ज्ञाने यदि :- त्यक्षयमभ्युपगम्यत इत्यर्थः । फातान्तिकः ज्योतिपिकाप. ति निरस्यति । ततश्चेनि । माघ माह । पूर्वेति । स्यादा न ति। वस्तुतः शब्दजेन्ये माने परोक्षत्यश्वहारोऽसम्मावित इत्यर्थः । घटमानयेति वाफ्ये व्यभिचारयारणाय स्यतोऽपरोक्षति पदमर्य। विशेषणं स्वप्रकाशेत्यादीत्यादिपदेन दशमस्त्वमसि सुखी स्थमसी. त्यादिवाक्य परिप्रहः इत्यापनुमानानीत्यादिपदेन पिगीतं शान सा. क्षारकारि तत्वमस्णादिधापजन्यमानस्यात् तद्वाफ्यगोचरथावण. स्यलयत् तत्रैव प्रतिक्षायामपरीक्षापयत्वात् सुखादिज्ञानयत् अपरी. क्षत्वं तस्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानवृत्ति अपरोक्षज्ञाननिष्ठात्यन्तामा. पाप्रतियोगित्यात शानवरदित्यादीनि शतपण्यां अपशितानि गृहक न्ते । स्थानुमाने प्रयोजकत्वमुद्धरति । उपलम्मेति । शम्दादमुमधे ·प्रत्यक्षाध्याये वितीयमाह्निकम् । मापराशिभविष्टमसीन्यापेन पूर्वापरापरोक्षधीनरन्तर्येण मध्य- चर्तिशब्दजन्यधियोऽपरोक्षत्वव्यवहारः कस्यचित्स्यावा वा । अत एव तत्वमस्यादिशब्दः स्वविषयगोचरमत्याज्ञा- नजनकः स्वतोऽपरोक्षार्थ गोचरत्वात् संविवस्वप्रकाशेत्यादि- वाक्यवदित्यायनुमानानि निरस्तानि । दशमत्वस्वप्रकाशत्वा. दिविशिष्टाकारेण दृष्टान्तेष्वपरोक्षज्ञानजननासिद्धेः । तथा वि. गीतः शब्दो न स्वयाच्यगोचरप्रत्यक्षधीजनकः शब्दत्वात् सं- मतिपनवदित्यायपि मतिप्रयोक्तव्यम् । उपलम्भविरोधः श. ब्दमत्यक्षलक्षणसंकरादिमसङ्गोऽत्र विपक्षे वाधकः । नैवं पूर्वस्य शब्दजन्यमत्यक्षमन्तरेणापि योगनादृष्टजनितसाक्षात्कारात् प्र. प्रत्येमीति परोक्षत्वानुभवविरोध इत्यर्थः । शब्दप्रत्यक्षलक्षणसंकरः एकस्यैव ज्ञानस्य शब्दत्वप्रत्यक्षत्वयोरङ्गीकारे शब्दप्रत्यक्षलक्षणयोः सकरमसकेन लक्षणत्यमेव न स्यादित्यर्थः । आदिपदेने कयैव सा मग्न्या सर्वजातीयोत्पत्तिप्रसङ्गादिपूर्वोकवाधकतर्का गृह्यन्ते । पूर्वोक्तेन परानुमानेन स्वानुमानस्य सत्प्रतिपक्षस्य वारयति । नैयं पूर्वस्येति । पूर्वोक्तस्य त्वदुक्तानुमानस्यैव विपक्षं बाधका ने सन्तीत्यर्थः । तथा च दुर्वलत्वान तेन प्रतिरोध इति भावः । नन्वेवं शब्दजन्यसाक्षात्कारानङ्गीकारे "निचाय्य तं मृत्युमुपाप्र- मुच्यते, क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर" इत्यादिशा. प्रसिद्धमोक्षजनकप्रत्यक्षस्य प्रकारान्तरेणासम्भवात् मोक्ष एव न स्यादित्यत आह । शब्दजन्यप्रत्यक्षमन्तरेणापीति । योगजे. ति । अस्ति च योगिप्रत्यक्षमएविशेषसहस्तान्तःकरणजन्यमा. गमसमाधिजन्यमास्तिकानाम् । श्रूयते हि "योगो द्वितीयम. मिवीक्षणाय" इति चारित्यनुपज्ज्यते । रामायणे च । रईस्पं च प्रकाशं च यदत्तं तस्य धीमतः । (१) निमाम्येति । कठोस निदेश्यमाप ये तृतीपरल्स्पाम् । (१) सायन्ने पनि पुडके लिये हित पसाए। (पमिति मारणे पातालोपसमें।

·९० न्यायपरिशुद्धौ। णिधानविशेपरसादितपरमात्मसंकल्पाहा निःश्रेयससिरिति । प्रत्यक्ष चिदचिन्मयं जगदिदं यस्पत्यनुभूयते । यश्वानन्यधियामनन्तविभवः प्रत्यक्षतामश्नुते ।। तत्सर्व धर्मवीण यथापासम्मपश्यसि, इति । यद्यपि योगिप्रत्यक्षं फलमात्रमित्यरमन्मतं तथापि तदधी- मायाः परिशेपासिद्धः अन्यथा सिद्धेश्चोपन्यासोऽनुपपन्नः । फ्लतकल्प्यधिरोधे तु युक्तः फ्लप्सपरिग्रहः । इत्याचार्यरनुगृहीतम् । प्रणिधानम् । उपासनं तत्र विशेषः६. शनसमानाकारत्वं तथा च भोपितम् । “सा च स्मृतिर्दशनस. मानाकारा। भिधते हदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन रहे पराघरे । इत्यनेनैकार्थ्यात् । एवं च सति "भारमा धारे इष्टव्य" इत्यनेन निदिध्यासनस्य दर्शनरूपता विधीयते । भवति च स्मृतेर्भा- वनायकदर्शनरूपता"इति । निःश्रेयससिद्धेरिति । नैवं पूर्वस्ये. त्यनेनान्वयः । इत्थं प्रतिपादितं प्रत्यक्षवैविध्यं संग्रहेण दर्शयन् "म- गलादीनि महलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते अध्येता. रश्च वारपुरुषा भवन्ति" इत्यभियुक्तवचनानुसारेण भगवत्मानारूपं महलमाचरति । प्रत्यक्षमिति । तत्तत्पुरपमत्यक्षगोचरश्चिदचिदा मकः प्रपञ्चो यस्य शेपभून इत्यनुयूयते "यस्यात्मा शरीरं यस्य पृथिवी शरीरम्"इत्यादिनाम्नायते । पतेनास्मदादिजन्यप्रत्यक्षमुक्त भवति । यश्वानन्तविभवः । लीलाभोगविभूतिरूपापरिसिउन्नविभ पयुक्तः । अनन्यधियाम | शब्दादिविषय_मुख्येन स्वैकोपासकानों प्रहादयामदेवादीनां प्रत्यक्षतां योगजप्रत्यक्षविपपतामश्नुते भ. जते । एतेन योग प्रत्यक्षमुक्तं भवति । यश्चैका समाभ्यधिकर. हितः सन् विश्व विदीचदात्मकप्रपंच युगपत्कालेभदमन्तरण (१)भावितमिति । प्रमश्रीरामामुञ्जमाये जिज्ञासाधिकरणाने। (२) वृहदारपके द्वितीयाध्याये पर्थ प्रणे। (३) पडलेपादि। भ्याकाय महामाये द्वितीयानिके द्विादिजित स्थ समयाने ।

·प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् । यश्चैको घुगपत्सदा स्वत इदं विश्वं दरीदृश्यते । माझं तं प्रतिपन्नमोक्षणविधादा दिक्षेमहि ॥ इति करितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेटना- यस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमान्हिकम् ॥ १ ॥२॥ समाप्त: प्रथमाध्यायः । सदा तथैव सर्वेषु कालेषु स्वतः स्वाधीनतया अनेन विशेष णत्रयेण क्रमेण बद्धमुक्तनित्यानामयुगपदागन्नुकान्याधीनानित्य- त्यक्षाणि व्यावय॑न्ते । अनेन व्यावर्तनेन च व्यावानां प्रत्य. क्षाणां प्रकारभेदो ऽर्थादुक्तो भवति । दरीदृश्यते । भृशं प. श्यति । "धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यड्" इति यडि द्विवचनात्मनेपदरीगामेषु च दरीदृश्यत इतिरूपम् । अनेन नित्यप्र. त्यक्षमुक्तं भवति । प्रतिपन्नानां प्रतियुद्धानां मोक्षणविधायां संसार- निवर्तनरूपायां क्रियायां स्येन "मोक्षयिष्यामि नैयामि परमां गतिम् । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्मतं मम इति- प्रतिक्षातसंसारनिवर्तनपूर्वकपरमपुरुषार्थप्रापणप्रकारे वा दक्षं चतुरम् । तम् । पूर्ववाक्यत्रयप्रतिपादितप्रकारविशिष्टम् । प्राशम् । "तगुणसारत्यानु तद्यपदेशः माझयत "प्रक्षेनात्मना संपरिष्यक्त" इत्यादिप्रमाणप्रतिप्रश्नप्रकृष्टज्ञानशालिनं भगवन्तं पुरुषोत्तमं दिक्षे. महीति लिङा इच्छाया दृष्यमाणप्रधानत्वादिष्यमाणं ज्ञानमिह विधीयते "धातोः कर्मणः समानफर्तृकादिच्छायांपा" इति सनि"शा- थुस्मृदृशां सन" इत्यात्मनेपदम् । अनेन मुक्तिकालभाविनः "सदा पश्यन्नि सूरय" इति प्रार्थनेन पृयङ्मुक्तप्रत्यक्षमप्युक्तं भवति । इति श्रीमहेदान्ताचाय्यं सूनुना श्रीनिवासदासेन विरचितायां न्यायपरिशुद्धिव्याख्यायां न्यायसारसमाख्यायां प्रत्यक्षाध्याये द्वितीयमाहिकम् ॥ १ ॥२॥ समासधापाय: प्रथमः। (१)मोय याचीतिगीतायाम् । (२)नयामीति वारा। (१) अभयमिति । रामायणेशकायुदकापडेविश्वशरणागतो। (x) भनि । समूषु चिनीयाध्याय तृतीयगदै एकलाई श मम् । 4 ·९२ न्यायपरिशुद्धी। अप मत्पक्षमूलत्वादागमपेठमावतः । तयोरन्तरतः साइमनुमानं मसाध्यते ।। व्याप्यस्य व्याप्यत्वानुसंधानाध्यापकाविशेषामितिरनुमान- धीमते रामानुजाय नमः। यस्य प्रत्यक्षमिदं विश्वं विचिन्मयं हयास्यस्य । यस्याध्यक्षोऽयमिमं निगमान्तगुरं निरीक्षिधीय सदा ॥ सहा दर्शयन्ननुमाननिरूपर्ण प्रतिजानीते । अधेति जातमात्र स्य प्रमाणान्तरसाविष्यानपेक्षं परय प्रथम वर्तते ततः पक्षे हेतु. ग्याप्त्यादिनहे सति पश्चादनुमानं भवति । तेन प्रयोज्यप्रयोजक व्यवहारदर्शनाधीनशक्तिहे सति शान्दमुदतीति लोकमर्यादानु। सारेण प्रत्यक्षरय प्रथमं निरूपणं कृतम् तदानस्थानुमानस्यदानों বির দখন কার বয়ান পন সখা- योमध्येऽनुमानस्य निरूपणं सङ्गतमेवेति भावः । पर्तनानुमा. माधानमत्यक्षे कचिदनुमानस्थापि हेतुत्वमस्तीति तनिरूपण स्प प्राथम् किन स्थादित्यादि चोयानि निरस्तानि धेदि- तस्यानि । व्याप्तिपक्षधर्मतोशधिभूयोदर्शनावश्यतत्यामास. छलजातिनिग्रहस्थानादिनिलमणस्यास्याये क्रियमाणस्यास नि परिहरति । साझमिति । तेषामनुमानोपकारकत्वानिक पपमप्र सङ्कनमेवेति भावः । तेषामुपकारप्रकारश्च तत्तदवसरे प्रदर्शयिष्यते । अनुमानस्य लक्षणमाह । व्याप्यस्येति । धन्या. प्ये धूलोपटलादो व्याप्ययशानामायमानायां वहशधनुमि- तामिष्याप्तिधारणाय व्याप्यस्येत्युक्तम् । तस्या भ्रमत्वात संग्रहः । व्याप्पत्याभायझाने व्याप्यत्वज्ञानस्य प्रतियोगितानतया हेतुत्वात्तवातिव्याप्तिधारपाय व्यापकपदम् । संशयोत्तरप्रत्यक्षेऽति. A .विशेषएटम । तेनेन्द्रियासनिरुप विवभिनमिति तत्र करादिव्यापकस्य पुरुषस्येन्द्रियसनिकृष्टत्वान्नातिव्याप्तिः । प्र. मितिपदं ज्ञानसामान्यपरं न यथार्थज्ञानपर भ्रान्तानुमिता- प्यस्येत्यनेय व्यावृतान यथार्थव्यायभावादिति योऽयम् । अत्र चिन्यते । संशपोतरप्रत्यक्षेतिव्यमिवारणाय विशेषपदं म ·प्रत्यक्षाध्याये बितीपमाहिकम् । म् । तत् प्रमाणं करणदोपवाधकमत्ययरहितत्वात् । किंच । देयम् । तत्र करादिव्याप्यज्ञानाद्यापकानुमितेरेयोदयात् । ननु प्र. त्यक्षसामग्रीसत्वे कथमनुमित्युदय इति चेन्न तस्याः प्रत्यक्षसा- मग्न्याः संशायकत्वेन प्रत्यक्षानश्चयसामग्न्यभावात । अन्यथा व्याप्यदर्शनमन्तरेणैव कुतो न प्रत्यक्षनिर्णयः । अस्तु वा प्रत्यक्ष- सामग्री तथापि परामर्शानन्तरं पक्षादिप्रत्यक्षपरिहारायानुमिति- सामग्या घलयत्वस्य फ्लप्ततयानुमितेरेयोदयात् । न च भिन्नविष- ये सा बलवतीति वाच्यम् । भिन्नत्वविशेषणे गौरवेण तथा. स्याकल्पनात् । न च प्रत्यक्षसंशयानन्तरं व्याप्यदर्शनाधीनपुरुष. 'वादिनिश्चय इमं साक्षात्करोमीत्यनुभवात्मत्यक्षमेव तर जायत इति वाच्यम् । करादिमत्तया पुरुषमनुमिनोमीत्येय तत्र निपुणा- नामनुभयात् । साक्षात्करोमीत्यनुभवस्य चानुमित्या संशये निरस्ते ऽनन्तरमाविप्रत्यक्षविषयत्वसम्भवात् । अनिपुणानां तु मापराशिमविएमसीखण्डे मापत्वव्यवहारयत् पूर्वापरप्रत्यक्षमध्य चर्तिन्यामनुमितावपि प्रत्यक्षव्यवहारसम्भवात् । तथाचानुगृहीतमा चारेष शाब्दापरोक्षखण्डने "पूर्वापरापरोक्षधीनरन्तर्येण मध्य. पर्तिशब्दजन्यधियोऽपरोक्षत्वव्यवहार कस्यचित्स्याद्वा नया" इति । एपं च सति विशेषपदमुपनयाधान्तरवाक्यार्थशानजन्ये न्यायजन्ये महावाक्याज्ञाने व्यापकविषयेऽतिव्याप्तिवारपाय प्रतीतिविशेषणम्। विशेषप्रमितिः । प्रमितिविशेषः । शनशानान्या प्रतीतिरित्यर्थः । अतो न पूर्वोक्तातिव्यातिरित्यलं पहुना । अनुमानाप्रमाण्यवा. दिनं चार्वाक प्रत्यनुमानप्रामाण्यं साधयति । तत् ममाणमिति । अनुमानस्यामामाण्यं बदन्वादी प्रष्टव्यः । अनुमितिरेव स्वरूपतो नास्तीत्युच्यते उत सा यशार्थी न भवतीति । यद्वा संशया- स्मिकेति विकल्प्याचे धूमादिभ्यो बयावीन प्रतीत्य तदर्थं प्रय र्तमाना पर प्रतिवत्कार इति हृदि निधाय द्विनीय निराकरो. ति । करगदोपबाधकप्रत्ययरहितत्वादिति । अनुमानामामाण्य. पादिन प्रति हेतूपन्यासो न सम्भतीत्यस्सरसादाह । किञ्चे- ति । अनुमानस्यामामाण्यं न बहिरिन्द्रिपातुं शक्यते । तेषा- मान्तरपदार्थहणाशक्तस्यात् । न मनसा मानसाध्यक्षमात् ।

·न्यायपरिशुद्धी। अनुमानाप्रमाणत्वं नाध्यक्षेत्र गम्यते । नानुमानेन तेनैव तद्विरोधप्रसंगतः ।। नच तत् संशयाकार सर्वलोकपिरोपतः । नच कि चेति दुर्शानं तदात्येनैव निर्णयात् ।। संदेहादनुमेयादी प्रवृत्तिरिति चादिनः । प्रत्यक्षेऽपि तयैव स्याद्वाधावाधादिसाम्यतः ॥ अमोऽप्यप्रामाण्यस्य यहिविषयघाटतारीरस्य मनसा ग्रहणासम्म यात् । नानुमानेन अनुपानामामाण्यसाधकानुमानस्य प्रामाण्य सवा- नुमानाप्राण्यप्रतिशाविरोधः । यामाण्यानुमानस्य प्रामाण्यमेव सिध्यतीति साध्यविरोधश्च प्रसज्यत इत्यर्थः । तृतीय निराक. रोति । न चेति । सर्यलोकविरोधत इति । सर्वेषां जनानां लि. मादमुमर्थ निश्चिनोमीत्यनुमयव्यवहारयोस्त-मूलकनिःशवप्रवृत्ति- निपोश्चासम्भवप्रसावित्यर्थः । नन्ननुमीयमाने बहयादाविस्थामा ति परिमाणरूपादितत्तदसाधारणाकारस्यानिर्णयात् तस्य सं. देहात्मकत्वमुच्यत इत्याशङ्कने । नच किञ्चति । किंचिदिदमिति वि- शेषाकारविशिष्यत्वेन शातुमशक्यं ययादिकमित्यर्थः । परिहर. ति । तयायेनय निर्णयादिति । व्यापकतावच्छेदकव्यतिरिका विशेषाकारनिर्णयाभावेऽपि व्यापतापच्छेदकावोच्छन्नसाध्यनिर्ण:- यरूपत्वादनुमानस्य न संशयात्मकत्वमित्यर्थः । अन्यथा गुरुवा; धाकापनिर्णयात् प्रत्यक्षस्थापि संशयात्मकत्वं स्यात् । परिमा- णस्य प्रत्यक्षत्येऽपि इयदस्तीति परिमितिविशेपनिर्णयाभायात् तस्याप्यनिर्णयः स्णदिति योध्यम् । अनुमानाधौनप्रवृत्तिनिवृत्योः संदेवादपि सम्भवनानुमानस्य निश्चयत्वं न करप्यमित्यत मा. ह। संदेहादिति । यायायाधादिसाम्यत इति । यथा प्रत्यक्ष निधि- नोमीत्यनुभवस्य बाधकामायेन तस्य निश्चयत्वं तथानुमितापपि निश्चिनीमात्यनुभवस्य वाधकामावेन तस्यापि निश्चयत्वमनी कार्यम् । यदि च गौरवलक्षणवाधकयलेनानुमानस्य निश्चयत्वं न क- ल्यते तहि तह एव प्रत्यक्षस्यापि अनिश्चयावं कि न कल्प्यत इत्यर्थः । त्वभावादनुमानमेव नोदेतीति चाचीकेणोक्तम.

·प्रत्यक्षाध्याये दितीयमाह्निकम् । यत्तु चाणिोच्यते। विशेपेऽनुगमाभावात्सामान्ये सिद्धसाधनात् । तद्वतोऽनुपएन्नत्वादनुमानकथा कुत इति ॥ अन्यत्र च। विशेपानुगमाभावात्सामान्ये सिद्धसाधनात् । अनुमानगपङ्केऽस्मिन्निमग्ना वादिदन्तिन इति ।। तत् स्ववचनविरुद्धम् । अनुमाननिरासाय हेतूपन्यासात् । तस्य च हेतोः स्वसाध्यव्याप्त्यनभ्युपगमेऽनुमानस्य तेन वाधि- तुमशक्यत्वात् । अभ्युपगमे तत्रापि विशेपेऽनुगमाभाव इत्यादिप्रसंगात् । न व्याप्तिनिर्णयायोगादिति व्याप्तमिदं न वा । वदति । विशेषेऽनुगमाभावादिति । ननु व्यापकविशेषोऽनुमो. यते उत व्यापकसामान्यम् विशेषस्य पक्षसंवन्धिनः पूर्वमशाने. में तनिरूपितम्शप्रज्ञानात् तदननुमानात् न प्रथमः ! व्यापक सामान्यस्य व्याप्तिग्रहदशायामेघ गृहीतत्वात् सिद्धसाधने- नानुमानं नोदेतीति द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्न इत्युभयथापि पक्षस्य साध्ययस्यज्ञानमशक्योपपादनमित्यनुमानप्रसक्तिरसम्भाविनीत्यर्थः । अन्यत्र चेति । चार्वाकेणैव प्रकारान्तरेण कथितमित्यर्थः । अन्यत्र चैत्यत्र उच्यत इत्यनुपज्यते। अनुमाभनपद इति । अस्मिन् विकल्प्या- भिहितेऽनुमानभङ्गरूपे कर्दमेऽनुमानप्रामाण्यवादिन एय निमग्ना इत्यर्थः । स्ववचनविरोधमेघोपपादयति । अनुमाननिरा. साय हेतूपन्यासादिति । अनुगमाभावात् सिद्धसाधनात् तब तोऽनुपपन्नत्यादित्यादिहेतूनां साध्यसाधत्वासाधकत्ययोरस्मादि- एसिद्धेश्याकस्य प्रतिमा विरोध इत्यर्थः । ननु हेतुलाध्ययो- नियतसम्बन्धमा व्यातिरेव नास्ति शतशः सहचरितयोपि पार्थिवत्वलाहलेख्यत्वयोः धनमणी व्यभिचारदर्शनेन सर्वथापि व्यभि वारसम्भवेन नियमायोगादित्यत आह । न व्याप्तिरिति । कुमापि व्यातिरेव नास्ति नियमायोगादिति त्वदुक्क्यो नसाध्य. गजा ·न्यायपरिशुद्धी। ध्याहं चेत्स्तीकता व्याप्तिन च्याप्तं चेन्न दूपणम् ।। सर्वस्य व्यभिचारिले व्यभिचारो न सिम्पति । एकस्पायभिचारित्वे न सर्वव्यभिचारिता ॥ ततम सामान्पासिदैव पाप्तिईनो पक्षमताख्यसहका- रिसाहित्यात साध्यविशेषमुपस्थापयतीति दर्शनवलादभ्युपे. स्यम् । अप्रमाणत्वपक्षेऽप्यनयव्यतिरेकाचसिता व हिसा. मनी । अन्पयानुमानतो विशेषपतीतिमात्रस्याप्यतुदयमसंगा- ६। पपा व सामान्पधीः सामग्रीमध्यपातिनी विशेषभुत्सा- पोयोतिरस्ति न पा । आये व्याप्तिस्वीकारापतिः अन्त्ये घ. दुकसाप्यस्यामविनासायकत्वामाप्तिनिरासो न भयतीत्या धः । सर्को व्यभिचारी मेयत्वात् सम्प्रतिपनवदित्यादि पो. कव्यभिचारसाधकानुमानानि दूषयति । सर्वस्येति । सर्वस्या पि व्यभिषारित्वे त्यदुक्ततापि व्यभिचारित्वेन साधानाक्षमत्या- दुक्तसाम्यसिद्धिरेय भास्ति । स्वदुक्तहेतुमात्रस्याव्यभिचारित्वे तस्य सर्वपदार्यान्तर्गत्वेन सों व्यभिचार्यति प्रतिमाविरो. ध इत्यर्थः । प्रतिवन्या अनुजरत्यं मन्यानं प्रत्यनुमानहेतुं व्या. तिप्रहमुपपादयति । ततश्चेति । सामान्यव्याक्षिानमेव पक्ष. धर्मशानरूपसहकारिधिशेषसमवाहितं पक्षलम्याधिव्यापकमनु- माएयतीत्यर्थः । अस्मिन प्रमाणमाइ । दर्शनवलादिति । लोकानुमवस्यैव सत्र प्रमाणत्वमिति भावः ! अप्रमाणत्वपक्ष इति । अनुमानस्य संशयात्मकारवाहीकारेऽपीत्यर्थः । सैव पक्षम मंताधीसहकता सामान्यव्याप्तिधीरेपेत्यर्थः । विशेषप्रतीतिमाय. स्थानोति । पक्षे साध्यसंशयस्यापीत्यर्थः । इयांस्तु विशेषः पक्षध- मंताधीसहकता सामान्यतो प्यासिरेय पक्ष साध्यप्रतीति - नपतीति संशयानुमानवादिनाप्यहाँकार्यमेघ । अन्यथा परो. क्षसाध्यार्थप्रकृत्यनापत्तः । सा साध्यमतीतिरनुमयरूपेत्यस्माभिः स्वीक्रियते त्वया तु शंसयरूपेत्यनुमानमहोक्रियते इति न सामग्यसिद्धिस्त्वया धक्तुं शश्यति मायः । सामान्यपुशेविशे.

·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । ९७ दिहेतुस्तथा सर्वविशेपसंग्राहिसामान्यच्याप्तिधीरपि विशेपानुः मितिहेतुरिति यथादर्शनमाद्रियेथा । सा च साध्यविशेपपक्ष संवन्धमात्रात्मा प्रयन्तविद्धिरिष्यते । तदतिरिक्तविशेषानु- पाने स्वनुगमाभावविरोधादयो दोपाः स्युः । अत एव च वय- मत्यन्तातीन्द्रियवस्त्वनुमानं नेच्छामः । तदेतत्सूत्रकारैरेव "शा- स्खयोनित्वात्" इति जगत्कर्तुः शाखकप्रमाणकत्वं चदद्भिः मद. शितम् । अस्त्वनुमानं प्रमाणं तथापि मसक्षान्तर्भूतं स्या- दिति चेन साक्षादिन्द्रियव्यापारमाध्यत्वाभावात् । नापि लि. पगोचरकार्यजनकत्वं सनिदर्शनमुपपादयति । यथा चेति । नन्धे- वमनुमानस्य प्रमाणत्व ईश्वरायतीन्द्रियार्थसिद्धिरनुमानतोऽशक्ये- त्यभ्युपगमो विरुधत इत्यत आह । सा चेति । अन्यत्र प्रमा. पान्तरसिद्धस्यैव वयादेः पक्षसम्बन्धमात्रमेव हेतोः पक्षधर्मता- वलासिध्यति न त्वतीन्द्रियमिति वेदान्तनिष्णातैर्भाष्यकारादिभि- रीक्रियते इत्यर्थः । अतीन्द्रियार्थानुमानाङ्गीकारे दोपमाह । अति. रितेति । अत एव चेति । यतोऽत्यन्तातीन्द्रियाजुमाने चार्वाकोक्ता विशेषानुगमाभावादयो दोषाः स्युरत एवेत्यर्थः । जगत्कर्तुः शास्त्रै- कप्रमाणकत्वं वदद्भिः सूत्रकारैरेवानुमानस्यात्यन्तातीन्द्रियार्थे प्रा. माण्यं नास्तीत्यर्थादुक्तमेवेत्याह । तदेतदिति । नन्वनुमानस्य प्रा. माण्येऽपि न प्रमाणान्तरत्वं तस्य प्रत्यक्ष पचान्तर्भावसभावा- त् । तथा च प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणमिति मया प्रतिज्ञातमनु पहतमेवेति पुनरपि चार्वाकः प्रत्यवतिष्ठते । अस्त्विति । अनु. मानस्य प्रत्यक्षत्वमिन्द्रियजन्यत्वेनैव वाच्यम् अन्यथासम्भवात् । तत्र वहिरिन्द्रियजन्यत्वात् प्रत्यक्षत्वमुतान्तरिन्द्रियजन्यत्वात् । उ. भयनापि.साक्षादिन्द्रियजन्यत्वात् उत सद्वारकतया तजन्यत्वादिति विकल्प्य न प्रथमद्वितीययोः प्रथमावित्याह । साक्षादिति । अन्त- हिरिन्द्रियाणां साध्येन सनिकमावेन साध्यज्ञानस्य साक्षात्त. दुभयजन्यत्याभावादित्यर्थः । प्रथमद्वितीयमाशय निराकरोति । नापीत्यादिना । स्मर्यमाणलिङ्गादिति । तत्र लिङ्गमानस्य स्मृतिरूप. १३ ·९८ न्यायपरिशुद्धी। इग्रहणावान्तरव्यापारद्वारेन्द्रियनम् । इन्द्रियच्यापारीपरमेशी स्मर्पपाणलिङ्गाद्व्यापफमतीतः । नापि संस्कारादिप्रयासच्या मानसता । यान्द्रियग्राहोप्वपि सचत्सत्यासापा मानसमत्या- स्वमसंगात् । न चैतदिष्टम् । बाह्यान्तरप्रत्यक्षविभागायोगात् । पागार्येषु च मनसः स्वातन्यादर्शनात् । यत्परतन्त्रता म. नसस्तत्पृषक प्रमाणमित्युच्यते । वेद्यांशपारोक्ष्यं चानुमि- तेन्द्रियकत्वविरोधि । परंपरया प्रयतमूलत्वमात्रेण प्रत्यक्ष- त्येन यहिरिन्द्रियजम्यत्याभावान द्वारस्यम् ।तजन्यस्तग्जन्यजनको. ঘিরিংয়ের যথাতেমু।যা আমদানি लिवानस्य व्यापारल्यम् । अत्रय व्यभिचारादिति भावः। द्विती. यद्वितीयमाशय निराकरोति । नापीति । संस्कारादीत्यादिपदेन तज्जन्या व्याप्यादिस्मृतिहाते । याहोन्द्रियग्राह्येप्पपीति । रिपयेषु याहोन्द्रियसनिकषाणामेव मनःप्रत्यासत्तित्वसम्मयेन पाहोन्द्रि- यजम्पशानानामपि मानसप्रत्यक्षवं स्थादित्यर्थः ।. इष्टापत्ति परि- हरति । नचेति । विभागायोगादिति । याह्यान्तरप्रत्यक्षभेदस्य सर्वा- सुभासिद्धस्याप्पपलापप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु यदसाधारण स. कार्याला मनो यहिगांव ममा जनयति तस्यैव प्रमाणात रत्वमिति चक्षुरादियाहोन्द्रियाणामपि पृथप्रामाण्यमस्तीति न पाहान्तरप्रत्यक्षविभागविरोध हति, यदि तर्हि व्याप्यादिशानाना. मपि मनासहफारिणां सिद्धं गृथकमामाण्यमित्यभिप्रेत्याह । पाहा. स्वित्यादिना । नन्वनुमितेः स्वप्रकाशत्वेन स्वांशे प्रत्यक्षत्वस्य पक्तव्यत्वेनाविरोधाय वेधांशे प्रत्यक्षत्यमेघास्तु मतो नानुमान स वदिर्भाच इत्यत माह । वैद्यांशेति । धूमावहि प्रत्येमि न पश्यामीत्यनुभवसिद्धेन पेयांसपारोक्ष्येण विरोधात् तत्प्रत्यक्षत्य- मङ्गीकर्तुं न शक्यते अंशमेदश्च स्मृताविव येत्यांशयोः परोक्षत्या. परोक्षत्वविरोधं शमयतीत्यर्थः । ननु पूर्व प्रमाणवैविध्योपपादनाय प्रत्यक्षादिमूलानां स्मृतीनां प्रत्यक्षायन्तायो दर्शितः तदनुमान स्यापि प्रत्यक्षमूलत्वात् प्रत्यक्ष एवान्तर्भावः स्यादित्यत आह ।

·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । स्वोपचारं तु न वारयामः । न चानुमितिः स्मृतिमात्रमि- ति वक्तुं शक्या । अधिकाविपयकत्वात् । न चानेकसंस्का. रसम्भेदेन. तत् । अनुभूतानेकस्मरणयोगपद्यसम्भवेऽपि चै- शिष्टयविशेपस्याननुभूतस्य स्मृत्ययोगात् । शाब्दत्वं तु अस. म्भावितमेव । अतः सिद्धमनुमान प्रमाणमिति । अनधिक प्रत्यक्षमूलत्यमात्रेणेति । प्रत्यक्षादिमूलासु स्मृतिषु गौणः प्रत्य- क्षादिव्यवहार ए एवेत्यर्थः । नन्वस्तु स्मृतावनुमानस्यान्तर्भा. वः स्मृतेश्चाप्रामणत्यात प्रत्यक्षमेकमेवेति प्रतिशाया न हानि. रिति पुनरपि चाकः शङ्कत तत्राह । नचेति । अधि. कविषयत्वादिति । सायगोचरसंस्काराविषयपक्षविषयत्वादिस्य- यो । ननु पक्षसाध्योभयगोचरसंस्कारद्वयसम्भेदेन तदुभयगो. घरा स्मृतिः स्यात् सेवानुमितिरित्याशय परिहरति । नवैति । वैशिष्टयस्येति । पक्षसायसंसर्गस्येत्यर्थः । ननु परार्थानुमानस्प न्यायमूलत्वात्तस्य शब्देऽन्तभावः स्यादिति तरस्थशहां निराक- रोति । शाम्दत्वं त्विति । असम्भावितमिति । परार्थानुमामेऽपि न्यायमूलत्याध्यामिपक्षधर्मताशानादनुमितिरन्यैप जायते । तस्यां तुशाग्दत्वमसम्मापितमेवेत्यर्थः । अनुमितिलक्षणे व्याप्य- गापायोः प्रयेशादननुसंहितोपाधेषपहितप्रत्ययायोगास् अनु- मितित्यं दुर्शनं स्पादिति तयोर्लक्षणमाह । अनधिकत्यादिना । फालतो देशतश्च तदुभयतश्व व्याप्या ध्यापका निकायस्त- पामेकयनेन लक्षणकथनार्थ देशकालयोरपादानम् । न्यूनवृत्तिन्या. प्पमधिकवृत्तिव्यापकमित्युध्यमाने समव्याप्तिकयोायव्या. पकपोरव्याप्तिः स्यादिति अनधिकदेशकालनियमं ध्याप्यमन्यून- देशकालयतिव्यापकमिति व्यतिरेकमुसेनोक्तिः । नियमशब्दोऽत्र एत्तितारपसम्पन्धपर । मत पय व्यापकलक्षणे वृत्तिगादा प्र. पुतः । सम्याधनियमरूपाया व्याप्तेाप्यनिष्ठतां दर्शयितुं तर नियमान्दमयोगः । अधिकदेशकालपर्तिनि व्यभिचारिणि पहपा. पो न्यूनदेशालयत्तिनि धूमादायव्यापक पातिव्याप्तिमारणाय त. विपदयमुभयप्रेति द्रष्टव्यम् । नन्ययमिदं प्रमेयमभिधेयत्वा- ·१०० । 'न्यायपरिशुद्धौ। देशकालनियतं व्याप्यम् । अन्यूनदेशकालनिष्पापकम् । व- *. देशतः कालतो वापि समो न्यूनोऽपि वा भवेत् । स्वव्याप्यो व्यापकस्तस्य समो वाप्यधिकोऽपि वा ।। देशकालनियमन कचिद्देशक्पयोगपयाभ्याम् । था, रसगुट- स्वयोः । कचिद्योगपघमाण । यथा गन्तन्छयामूर्यस्थि. दिति केवलान्वयित्यधिकदेशकालाप्रसिद्धगाअनधिकदेशकालवृत्ति त्वमभिधेयत्येऽव्यासमिति चेत् तत् किम् अधिकदंशकालयभिधे. यत्यं न मयतीतिचेत अत पय लक्षण नान्यासमिति पश्यतु भया. न् । यथा चैततया केवलान्ययिनः पञ्चमरूपोपपादने बाचार्य- स्वाभिधास्यते । च्याख्यास्यते चास्माभिरित्युपरम्यते । देशतो व्याप्यध्यापकयोः कालतो नियमामाचात् कालतो व्याप्यन्यापक- योदेशतो नियमामाचाव्याति: स्यादित्याशय सम्भावित- नियम एव लक्षणे निविधः तेन नाण्याप्तिः स्थादिति हदि नि. धाय तथव वृद्धसम्मतिमाह । तदाहुरियादिना । नन्वेवमनन- गमः स्यादिति चेन्न कस्य किं व्याप्यं कथ व्याप्यतेति लौकिक- व्यवहारानुसारेण लक्ष्याणामननुगतत्येन लक्षणाननुगमस्यादोपत्या. त् । १ च व्याप्यस्पच अनधिकदेशकालवृत्तित्वं व्यापकस्य- वान्यूनदेशालवृतित्यमिति नियतम् । व्याप्यध्यापकयोदेशकाल. • वृतिं सामानाधिकरण्यमेव च्यातिरित्युक्तं भवतीति हदि नि- धाय नियतमामानाधिकरण्यरूपाया व्या कालदेशभेदाभ्यां . विध्य दर्शयति । देशकालनियमवति । रसगुडत्वयोरिति । सविशगगुडत्वयोरित्यर्थः । रसमास्य गुडत्यव्यभिचारिrat. दिति पथम् । रसुइयोरिति पाटे तु मैयापिकमतनोदाहर मिदं तैरवपव्यङ्गीकारागुडावयवनिष्टरसविशेपेण गुडन सा. मानाधिकरण्यसम्भवादिति ध्येयम् । स्यभिप्रायेण । विषमयाप्तिस्तु देशकालयोगपद्याभ्यां धूम यदशेरिति चोध्यम् | गन्तृछायास्थितिविशेषयोरिति । स्ववरणपो स्पच्छायापरिमाणमधिगन्तुः पुरुषस्य एतावत्या ·BHAVA V what अनुमानाध्यापे प्रथममाहिकम् । विविशेषयोः । कचिदशैक्येनैव । यया पाकतजन्यगुणयो। । । कचिद्भिन्नदेशतया भिन्नकालतया च । यथा दिवानिशाकरा- स्तगमनातिकान्तसमुद्रक्षोभयोरित्यादि । अत्रेदं तत्वम् । या- छायया इह नभोमागे "सुर्यो 'वर्तत इति भूगतया छायया नभोगतसूर्यस्थितिविशेषानुमानात्तयोः कालिको ध्यातिरित्यर्थः । शङ्कुच्छायेति पाठे तु शङ्कोः प्राक्प्रत्यक्छायाभ्यां सूर्यस्य भ. त्यमाग्दिगवस्थानं यथासंख्य मनुमीयते इति तयो नमोगतयोः कालिकी व्यातिरिति द्रष्टव्यम् । पाकतजन्यगुणयोरिति । पाक: जरूपादेः कार्यस्य तेजःसंयोगरूपपाकस्य कारणम्य च फालतो. व्याप्स्यभावात् सा दैशिक्येवेत्यर्थः । दिवेति । अहि चन्द्रास्तगम- नेन पूर्वरात्रौ समुद्रक्षोभोऽनुमीयते । चन्द्रदर्शनासमुद्रः क्षुभ्यतीति भसिद्धिः। तत्र चन्द्रास्तगमनं मेरुपिहितनभोदेशाकामः समुद्रशो- मस्तु' संमुद्रजल इति च देशैक्यं दिया चन्द्रास्तगमनं निशि समुद्रक्षोभ इति न फालैक्यमपीत्यर्थः । यथान्तसमुद्रक्षोभेति पाठे दिवा पातशतसमुद्रक्षोमसम्भवात् तद्यावृत्त्यर्थमश्रान्तपदम् । घातकस्य क्षोभस्य तात्कालिकत्वेन सातत्याभावादिति द. व्यम् । ननु देशतः फालतश्च व्यधिकरणयोनियतसामानाधिक- रण्यापव्याप्तेरभावात् कथं व्याप्यत्यव्यापकत्वे स्याताम् । किश महानसीयधूमस्य पर्वतीय पहयपेक्षया अधिकदेशवृत्तित्वात् कथं व्याप्यता । ननु तस्य व्याप्तिर्माभूदिति चेत्ताई सर्वासां धूमव्य: सीनां परस्परप्यधिकरणसर्ववहिव्यक्त्यपेक्षया अधिकाधिकरणत्वेन घूममात्रस्य वहिव्याप्यता न स्यात् एवमेकस्या पहिव्यक्तः स्य. समानाधिकरणव्यधिकरणधूमव्यक्तिद्वयापेक्षया न्यूनचित्वात्तस्या प्यापकता न स्यात् । एतन्न्यायेन सर्याला वहिव्यक्तीनामन्यून. पृत्तित्योपपादनासम्मवात् सर्ववहिव्यक्तीनां व्यापकत्यं न स्यादि. त्यत आह । अप्रेदं तत्वमिति । योगपस्येति । यदापच्छि- अस्यैत्यर्थः । याद्दारूपेण । यद्पावच्छिन्नेनेत्यर्थः । तदिदम् । तद- मावच्छिन्नमित्यर्थः । तथाच तत्तधुमव्यतीनां व्यधिकरणयदप- पेक्षया मधिकंपत्तित्वेऽपि मधूमावावादिनस्य घदित्यायन्धिमा ·१०२ न्यायपरिशुद्धी। दृग्रूपस्य यद्देशकालयतिनो यस्य यादृग्रूपेण यहेशकालवर्तिना येनाविनाभावः तदिदमविनाभूतं व्याप्यम् । तत्मतिसंव. धिव्यापकामिति । तेन निरुपाधिकतया नियतः संवन्धो ध्या- क्षया मधिकवृतित्वम् । धूमवति यस्य कस्यापि यः सद्भावात् । एवं घहिविशेषस्य स्वसमानाधिकरणब्यधिकरणव्यकितयनि. धद्वित्वावच्छिन्नन्यूनवृतित्वेऽपि न पहिन्यापच्छिन्नस्य न्यूनवृत्ति- त्वं तत्रोभयंत्रापि घहित्यापच्छिन्नस्य सद्भावादिति माव्यातिरि- ति भावः । अधिनाभावः। नियतसामानाधिकरण्यमित्यर्थः । तथा च चन्द्रास्तगमनसमुद्रक्षोभयोनिकालत्वेऽपि नक्तंदिवारूपस्थूल. कालमादायावच्छेदकमेदेन वृक्षे संयोगतदभावयोरिवेकाधिकर. ण्यस्य नियतस्य सम्मवान्न पूर्वोकाव्याप्तिरिति प्रष्टव्यम् । प. तेन कालतो देशतम व्यधिकरणयोयमितत्वेऽपि व्याप्यस्य सा. ध्याधिकरणवृत्तित्वाभावात् न पक्षधर्मतेति चोधं निरस्तम् । न. न्वेवमप्यहि चन्द्रास्तगमनस्य समुद्रक्षोमामावसमानाधिकरण- स्वाचाभिचार स्यादिति चेत् ? वृक्षा कपिसंयोगी पतवृक्षवा. दित्यत्रैतदक्षत्यस्य कपिसंयोगाभावसमानाधिकरणस्य व्यभिचार किं मन्यसे ? नेति, चेत् फुतः १ साध्याभावस्य प्रतियोगिसमा. नाधिकरणत्वेन ध्यभिचारानापादकत्यादिति चेदत्रापि तय टिन तमोक्षपिता । अहोरात्ररूपे एकस्मिन् काले साध्यामायस्य प्रति- योगिसमानाधिकरणत्वेन व्यभिचारानापादकत्वानदोष ति ३. जनीयम् । अन्तरकालभेदस्तु मूलाप्रभेद इघ समाधेय इति कृतं प्रसकानुमसत्त्या। नन्येवमपि व्याप्यव्यापकयोनियतसा. मानाधिकरण्यस्य पक्षादन्यत्र निधयः पक्षे तत्संदेहेन निर्ण- यायोगात् तथा च स श्यामो मित्रातनयरवादित्यत्र पक्षातिर और सास नेप मित्रातनयत्वश्यामत्ययोः नियतं सामानाधिक रण्यं गृहीतमिति तत्राप्यनुमितिः स्यात्। पक्षीयसाध्यसामानाधिक रपयसंदेहस्याप्रतिवन्धकत्वात् । यदि च पक्षीयसाध्यसामानाधिक एण्यसंदेदेन साध्यानुमितियासिग्रहयोः प्रतिबन्धस्तदानुमानमार. स्योच्छदः स्यादिति नेयं व्याप्तिरित्यत माहानेनेति। तेन व्यापकेन ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । सिरित्युक्तं भवति । ययोपलम्भ भूयोभिर्दर्शनर्गम्य तु सा । नियतः सम्बन्धः च्याप्यस्य सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । निरुपाधि- कतयेति । "सयुक्त प्रधाने" इति तृतीया 1 निरुपाधिकत्वमुपा- धिमानरहितत्वम् । तेनोपाधिशानाभावेन सहितं नियतसामा. नाधिकरण्यक्षानमेवानुमापकमित्युक्तं भवतीति निष्फपः । तथा च स श्यामो मित्रातनयत्वात् इत्यत्र शाकपाकजस्वोपाधिशा. नेनाहितस्य साध्यसामानाधिकरण्यसन्देहस्यानुमितिव्याप्तिग्रह- योः प्रतिबन्धकत्वेऽप्यन्यत्र स्थारसिकपक्षीयसाध्यसामानाधि- करण्यसंशयस्यानुमितिव्याप्तिग्रहयोगाहसंशयत्वेनाप्रतिवन्धकत्वा. त् नानुमानमानोच्छेद इति भावः । अन्ये तु इत्थंभूतल- क्षणे तृतीयामाथित्य निरुपाधिकतयोपाध्यभायेन नियतो व्या. पृत्तः सम्बन्धः सामानाधिकरण्यमनुपाधिकं सामानाधिकरण्य. मेर व्याप्तिस्तेनोपाधिग्रहस्थले व्याप्तिग्रहाभावादेवाननुमिति वर्णयन्ति । नन्वषा व्याप्तिर्ग्रहीतुमेव न शक्या । सा कि संवत् साध्यहेतुसहचारदर्शनेन गृह्यते उत भूयोभिस्तदर्शनेः । नाद्या व्य- भिचारिणोऽपि सत्सहवारदर्शनसम्भवेनातिप्रसङ्गात् । नान्त्यः थाशुतरविनाशिनां भूयसां दर्शनानां क्रमिकतया मेलनाभावात् । भूयोदर्शने सत्यपि व्यभिचारग्रहे व्याप्त्यग्रहाय । न चोपाध्यभाय. सानरूपसहकारिधिलम्बात्तद्विलम्यः । तस्यावश्यकत्वे भूयस्त्वविशे. पणयात् । किशानुपस्थितोपाधेभिचारास्फूर्ती व्यातिप्रह- स्यानुभूयमानतया नोपाध्यमावज्ञानमपि तासहकारि । अपि च योपाध्यभावायधारण व्यभिचारित्वम्रमस्तत्र ध्याप्तिग्रहप्रसङ्गः । न चोपाध्यमावस्य व्यभिचारामापव्याप्यत्वात्तझाने कथं व्य- भिचारशानमिति घाव्यम् 1 प्रत्यक्ष व्याप्यमहस्पाप्रतिय- म्यकत्वात् । अन्यथा शतत्वशाने पीतत्यप्रत्यक्षानुदय- मसः । तथाच प्रत्यक्षन्यभिचारशाने पाधकाभावः । किं प हुना प्यभिचाराभाषच्याप्पत्यस्योपाध्यभाषेऽमानवशायां व्यभिवारक्षाने याधकामायावेत्युभयथापि व्यातिपदासम्मवा. शानुमानस्य मामाम्यनिस्तार इति चोचं निराकरोति । यथोपल तत्र ·न्यायपरिशुद्धी। सकृदेवानवच्छिन्नसंपन्धो नहि भासते ॥ तदुक्तं वरदविष्णुमित्रैः। तस्यादनुमानाङ्गभूता व्याप्सियो- दर्शनावसपैवेति । तत्वरनाकरे तु सा सकृदर्शनसाध्ययोक्ता । सम्बन्धोऽयं सकृद्राह्यः प्रतीतिस्वरसात्तथा । प्रतीतयो हि स्वरसाद्धर्मधर्पवधीन् विदुः॥ म्ममिति । सानियतसम्बन्धरुया व्याप्तिभूयाभिर्दर्शनरावगम्यते । तथैव लोंके उपलम्भात् । सकृद्दर्शनेन व्यतिग्रह इति मतं निराकरोति । सकृदेवेति । अनवच्छिन्नः बहुव्यक्तिनिरूपितत्वेन सरुद्दयव्यतिमात्रापरिच्छिनः निरुपाधिक इति वा सम्बन्धः । सामानाधिकरण्ये न भासते उपाधिव्यभिचारशङ्कयोः सरदर्शने न निरासासम्भवात् । हिशम्दोऽस्मिन्नर्थे आपामरपण्डितमध्याह. तां प्रसिद्धि घोतयति । तुशब्दः पूर्वोक्ताशेपशवाव्यावर्तकः उपाधिव्यभिचारयोरुपस्थित्यभावे नियतसामानाधिकरण्यरूपा निरुपाधिकसम्बन्धरूपा वा ध्याप्तिस्तत्तत्प्रमाणहात इति सर्वस. प्रतिपन्नम् । तत्रैकत्राधिकरणे कयोश्चिद्याप्यव्यापकयोः सामाना- धिकरण्यस्य सकद्दर्शनन प्रणेऽन्यत्राप्येवमेवेति नियमांशस्यो. पाध्यभावस्य च ग्रहीतुमशक्यत्वात् भूयोभिरेव दर्शनैरधिकर- णप्रतियोगिव्यक्तिभदावगाहिभिरनवगाहिभिर्वा व्यभिचारोपाधिश योनिरस्तयोस्तावहर्शनजनितसंस्कारसहस्तेनान्तिमप्रत्ययेन पूर्व हाशेपाधिकरणप्रतियोग्यवगाहिनिरुपाधिकतया घा नियत- तया वा सम्बन्धोऽवगाहते । तेषां च दर्शनानां मेलकाच सं. स्कारा इति न किंचिदनुपपन्नम् । तदिदं पक्ष्यति भूयोदर्शनजनित. संस्कारसमुदायाधीनविमर्शविशेषेणोपाधिसम्भावनामुच्छिन्दता निःशवसम्बन्धनियमसिद्धिरिति। तस्वरताकरमन्ध विरोध सामयि. तुं तमनुवदति तत्वरत्नाकरे विति । सम्बन्धोऽयमिति। सामाना. धिकरण्यमात्रमित्यर्थः। अस्मिन् मते व्यभिचारशानविरहे स्वरूप सति सामानाधिकरण्यमेव व्याप्ति । अत एवाह प्रतीतिस्परसा. दिति । एकनेर दर्शनेन साभ्यतामानाधिकरण्यसम्बन्धमहः स्वर सादेव जायते । तदेवोपपादयति । प्रतीतयो दीति । सो प्रतीतयो ·अनुमानाध्यापे प्रथममाहिकम् । इत्यादिना । सकदेव च सर्वधूमव्यक्तिग्रहणमपि सामान्य- रूपैयादुपपादितम् । असनिकृऐष्विन्द्रियसंयोगश्च संयुक्ता- श्रिताश्रयत्वमित्युक्तम् । सन्निहितधूमादिव्यक्तिमयुक्तस्येन्द्रियस्य सदाश्रितधृमत्वादिः संयुक्ताश्रितस्तदाश्रयत्त्वेन व्यत्यन्तराणि संयुक्तानीत्यादिना। तृतीयः सनिकर्पोऽयं सनिरूपनिरूपणे । अनुक्तस्तत्ममेयस्य व्याप्तरत्रैव साधनात् इत्यन्तेन । इदं तु सर्वप्रत्यक्षत्वमसंगभीरवो वैभवं मन्यन्ते । पूर्वपूर्वसह- दर्शनान्तरमनपेक्ष्येव धर्मधर्मिणस्तेषां सम्बन्धं च गृहन्तीत्यर्थ निनु सर्वासां साध्यसाधनव्यक्तीनां सहदेव महासम्भवात् कथं ता- पनिरूपितं सामानाधिकरण्यं सदर्शनगम्यमित्यत आहे । सकदेवेति । ननु सामान्यप्रत्यासत्तिरूपसनिकीहोकारे "अत्र या विदामासु"रित्यादिना सन्निकर्षद्वयस्येव निरूपणमसंगत स्यादि. स्यत आह । तृतीय इति। तत्प्रमेयस्येति । व्याः प्रकारान्तरेण महीतुमशक्यत्वात् अत्रैव सामान्यस्य समिकर्षस्वं फल्थ्यत इत्य- याद विति । इदम् । सामान्यस्य सग्निकर्पत्यल्पनपूर्वक व्याप्तेः सकदर्शनगम्यत्यसाधनम् । सामान्यप्रत्यासत्यतीकारे सर्वेषां सर्वे पदार्थाः प्रत्यक्षाः स्युरिति अस्यन्तोऽस्मदीयाः व्याप्तिग्रहोपपादने उपपत्तियाहुल्यपरमिति मन्यन्त इत्यर्थः । अर्धाचीनास्तु सामा- म्याकारेण सर्वसाक्षात्कार इष्ट एव विशेषाकारण प्रत्यक्षाभावादेव तेषु संशविपर्यासाविति वदन्ति । तदसत् प्रमेयतया विश्य- साक्षात्कारेण प्रत्यक्षाभाषस्य वक्तुमशक्यतया संशयविपर्य- याधभावापादनस्य दुरुचरत्यात । गनु प्रमेयतया विश्वसाक्षा- कारेऽपि तद्विशेषकारकसाझाकाराभापान होप इति चेत् । अमेयवानिति विश्वप्रकारकसाक्षात्कारेण पूर्वोक्तापादनस्य दु. रपोदयात् । नच सामान्यप्रत्यासत्यभाये फयचिदपि घ्या. मिमहासम्मपान तत्सिद्धी विश्वसाक्षात्कारप्रयुक्तदोषाः कर्ष- चिदुभाभ्यां समाधेया इति पाच्यम् । सामान्यमत्यासचिमन्तरेण ·न्यायपरिशुद्धौ। दर्शनजीनत संस्कारमचयसहकृते त्वन्तिमे प्रत्यक्ष सकदेव सामा. न्पतस्वजातीयसमस्तसमाहिसद्धतुसामग्रीमहिम्नाप्यसम्बन्धमा फासायोगात् । सम्भावितसम्बन्धप्रकाशनमायपरत्वे तु नातिप्रस. शः। एवं वास्तु सकद्दर्शनेन भूयोदर्शनेन या व्याप्तिग्रस्तत्राप्य. न्तिममन्यता ग्राहकं वाचं मानसं वास्तु तत्र सरैरपि भूगोदर्शन न परित्याज्यम् । तत्रापि भूयोदनिजनितसंस्कारसमुदाया. धीनविपर्शविशेपेण उपाधिसम्भावनाचिन्दवा निःशसम्ब भूयोनिदर्शनेरेय सम्भावितसर्वसमादिभिर्याप्तिमहस्पोपपादित- स्यात् तदिदं वक्ष्यति । सामग्रोमहिम्नाप्यसम्बन्धप्रकाशायोगास- म्भावितसम्बन्धप्रकाशनमायपरत्य इति । ननु व्यातिः सका शनाम्येति नायमः प्रथमदर्शने गृह्यते तत्राणि सामान्यप्रत्या. सत्या सर्वव्यपत्युपस्थितिरिति च किन्तु भूयोदर्शनजनितसंस्का. रसहरुतेअन्तिममत्यये सकदेव गृह्यत इति तेन तरक्षाकरमन्य. विरोध इति यदि तर्हि तथैवास्त्वित्याह । पूर्वपूर्वेति । ना. तिप्रसङ्ग इति । प्रथमदर्शनमाहात्वसर्वसाक्षात्कारयोः प्रसनो ने. त्यर्थः । एवं समदर्शनेनेति उपपादितेन सदर्शनेनेत्यर्थः ! अ. स्तिममन्यद्वति । उक्तकारसकदर्शनं वा तत्साहितानि पूर्वद शनानि येत्यर्थः । कविधान्त्रि का व्याप्तिप्राहक मानं यावेन्द्रि यजन्यमिति वदन्ति । अन्ये तु तज्ज्ञानं मानसिकमिति बदन्ति ।उ. भयथापि तदभूयोदर्शनाधीनमेष । ता बाह्यत्वान्तर विवेकेनन प्रयोजनमित्यर्थः । ननु सत्यपि भूयोदर्शने छविधानिमहोन दृश्यते यत्रोपाधिशास्ति तत्कथं भूयोदर्शनस्य व्याप्तिप्राहकत्यमित्या त आह । तथापीति विमविशेषणेनि । तणत्यर्थः। तया यो । যাহমিনাহঃবিন মুয়াঘন বাসিন্ধার नोक्तदोष इति भावः । ननु भयोमिदर्शनासिहशत इत्यत्र किमिदं भूयोदर्शनं भूयासु स्याप्यध्यापकाधिकरणेषु तयाईर्शनं पाभूयसीना व्याप्यध्यापकव्यक्तीनांयाभूयोसि दर्शनानि या नावपुरुषतयाविना মুনবেন বৃষ হনুমানবিসেইন মূখ্য । .

·अनुमानाध्याये प्रथममाहिफम् । १०७ म्पनियमसिद्धिरिति च सिद्धम् । अतः परं तु विकल्पनमाया- सायैवेति विरम्यते । तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेवाविनाभाव इति सांगताः । यथाहुः । कार्यकारणभावाहा स्वभावादा नियामकात् । अविनाभावनियमो दर्शनान्न नदर्शनात इति । सदसत् । अकार्यानात्मभूतकृतिकोदयादिना अकारणाना- स्मभूतरोहिप्युदयाघनुपानात् । कथं च तादात्म्ये लिङ्गालिनिभा. भावात् । न द्वितीयः द्रव्यत्वाद्वाच्यत्वानुमाने व्यक्तियाहुल्याभावात् । म तृतीयः भूयस्त्वस्य निचतुराधनन्तप्रकारत्वेनाननुगतस्यात् । न चौपाधिव्यभिचारशहानियर्तनक्षमत्वेन तेषामनुगम इति वाच्यम् । निवर्तकतावच्छेदकापरिचये निवर्तकत्वस्य दुर्महत्यात् । तत्परि चये च तस्यैव व्यासिग्राहकतायच्छेदकत्वसम्मयाचति च. घा दर्शनभूयस्यस्यैव विवक्षितत्वात् । न चाननुगमः उपाधि- संशयनियर्तनक्षमत्येनयानुगमात् । न च निवर्तकतापच्छेदफाप- रिचयः तत्र तत्र सम्भाषितसंख्याविशेषस्यावच्छेदकस्य शक्य- प्रहत्वात् । तदप्रहे दोपाभावाच । नच तथागृहीतान्येय दर्श. नानि उपाध्यादिसंशयं निवर्तयन्ति नान्यथेति राजाशा । नच ते. पामेय व्याप्तिपादकतायच्छेदकरयमनुगतत्वेन भूयोदर्शनत्वेनैप ग्याप्तिमहकारणत्वादिति तदिदमाह । अतः परं विति। आया. सायेवेति । निष्फलमित्यर्थः । एतेन हैतुफदुर्दुरूहसिद्धाया मावश- तभारमन्थराया नियन्धुरप्यनुसन्धानपदवीमन्धयत्या व्यातिल- पणकन्याया नियन्धननियन्धस्तनहाय व्यभिचारामहसहितस- हचारप्रहहेतुतया विचाराभिनिवेशव परमायाससार इत्युकं म. यति । सौगतास्तु तादाम्यतापायामशामिनामा भेद सहिष्णुरभेदस्तादाम्यं ततः कार्य कारणमनुमापपति । तादा- ख्यं च स्यात्मानमेव यथा घूमादहनुमानं शिशुपात्यासानुमा. नं घेरयादुस्तन्मतमन्ध निराकरोति । तादात्म्पति । कार्या रणमायादेति । कार्यकारणमायेन वा स्वारममावन या निपान ·१०८ न्यायपरिशुद्धी। । तथास्वेन वा भेदे कयं तद । पदि च शिशुपाववृक्ष स्वयोरेक्यं सर्वोऽपि सः शिशुपैर स्यात् 1 न पा कचित्त वित् । किंच। सति भावे न कार्यत्वं किंतु सत्येव भाविता । तस्माचेदविनाभावः स्यादात्माश्रयणं ध्रुवम् ।। ध्याप्तिर्द्विधा । अन्नयव्यतिरेफभेवाद । साधनाविधौ सा. ध्यविधिरूपेण महत्ता व्याप्तिरन्वयव्याप्तिः । यथा यो धूमवान् सोऽनिमानिति । साध्यनिषेधे साधनानिषेधरूपेण पहचा व्या. प्तियतिरेकच्याप्तिः । यथा योऽननिस निम इति । सेंघ- मुभयविधापि च्याप्तिरुपाधिसम्भवे दुष्यति । साधनाव्याप- फत्ते सति साध्यसमव्याः साधनधर्मव्यतिरिक्तो धर्म मा. फेन व्यापकेन व्यावृत्तोऽ विनाभाव एव व्यातिः । दर्शनादर्शना. भ्यामन्ययस्यतिरेकाम्या व्याप्ति स्तोत्यर्थः । नदर्शनादिति नमः समासः । दर्शनशनवायं कणि व्युत्पन्नः । कृत्तिकोदयादि भेति । भाविपदेनाकार्यभूतरसादनानात्मभूतेन चाकारणानारमा भूतरूपायनुमानसशहः । किञ्च व्याप्ति म सम्बन्धविशेषः।स घ भेदाधीन इति कथं तत्प्रतिपक्षे तादात्म्ये जाप्रति स्वात्मानं कमेतत्याह । कथं तादात्म्ये लिलिहिमाय इति । सामान्यात्मवि. शेषात्मना भेदो होक्रियते इत्यत आह । तथाल्न या भेद इति । कय तदिति । तादात्म्यं कथमुपपद्यत इत्यर्थः । अनुपपत्तिमेष. शयति । यदि चेति । सर्वोऽपीति । थाम्रपन सादिरपास्यर्थः । यदि च वृक्षरवसत्वेऽप्यानादी म शिशुपात्य वदा शिशुपायामपि शिपात्वं न स्यादित्याह ! फश्चिदिति । कश्चिदपि क्षः शिशुपा न स्यादित्यर्थः ।। किश्च यस्मिन् सति यद्भवति तत्तस्य कार्यमिति कार्यलक्षणं किन्तु यस्मिन सत्यप यद्भवतीति नियमटितं ततः कार्यत्वाद्यविनाभावोऽझोक्रियते तदारमाश्रयोऽवजनीय इत्याह । सति भाव इति।विधिपस्तित्वम् । उपाधिसलाये दुष्यतीति । अनौपा- पिकसम्बाधयातिपक्षे उपाधिसाधे तदभाषलक्षाणविशेषणामा- --- ·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । घि: 1 सावयवत्वादनित्यत्वसाधने कृतकत्वस्य कृतकवाद नित्यत्तसाधने सावयवत्वस्य समव्याप्तहेतुपयोगे तत्स्वरूपस्प चोपाधित्वव्युदासाय विशेषणत्रयम् । पक्षेतरत्वादेरुपाधित्व- स्युदासाय तु समशब्दः । इतरथा साध्यव्यापक इत्येताव- ता सावयवत्वादेरुपापित्वव्युदासः शक्यः । सावयवीर. बाघाप्तिरेव नास्ति। नियतसामानाधिकरण्यव्याप्तिपक्षेतु उपाधेयं- भिचारण्यासत्वात् तदाहि तेन व्यभिवाररूपनियमाभावान् सा ना. स्तीत्यर्थः । पदानां व्यायय॑माह ! सावयवत्वादिति । अनित्यत्वरूप साध्यसमव्याप्तस्यापि कृतकत्वस्य सावयवत्यरूपसाधनव्यापकत्वा तत्र नाति व्याप्तिः । अतः साधनाव्यापकपदेन तद्यावृत्तिरित्यर्थः । कृतकत्यादिति । कृतकत्ववति निरवयवे रूपादौ अनित्य सापपय स्वस्याभावात् न साध्यव्यातिरिति साध्यसमव्याप्तपदेन तद्या. वृत्तिरित्यर्थः । समव्याप्तहेतुप्रयोग इति । तकन्यादनित्यत्यसा- धने कृतकत्वस्य द्रव्यत्वात् संयोगित्वसाधने द्रव्यत्वस्य चा सा. धनस्य स्वाव्यापकत्वात् अभेदे व्यायव्यापफभावानङ्गीकारास. मच्यासत्वासोपाधित्वं स्यादिति तद्यावृत्यर्थ साधनधर्मध्यतिरित रूपमित्यर्थः । साधनरूपो यो धर्मः तद्भिनत्वं साधनान्यत्व. मिति तदर्थः । एतेषां च हेतूनामनाभासत्यात् तभोपाधिनि- वृत्तिः कर्तव्येति भावः । पक्षेतरत्वादेरित्यादिपदेन पक्षय तदसाधारणपर्वतत्वावस्यन्तामायवत्वं गृह्यते । व्युदासायस्थिति । अन्यथानुमानमात्रीच्छेदप्रसङ्ग इत्याशयः । इतरयति । पक्षेवर- स्वादेरनुप्राहकताभावादेव साध्यव्यापकत्वं प्रहातुं न शक्यते तत्सत्वे तदुपाधित्वमिष्टमेव । मत पर बहिरतुणः पदा. यंत्यादित्यादी वहीतरत्यमुपाधिरेवेति न्यायविदः । विषमव्या. सायोपाधयस्तान्त्रिकैः प्रयुज्यन्ते च । एतचोपलक्षणम् । अभेदे व्याप्यव्यापकमायाहीकारे साधनधर्मव्यतिरिक्तपदमपि न देयमिति नमध्यम् । ननु सायययत्वस्यानित्यत्वसाधफत्यमेय नास्ति सु. भापपिप्रसइवरपूणास्थानादीनां साययपानामपि नित्यत्या.

·न्यायपरिशुद्धी। विग्रहादिकं नित्यतया शुन्यादिमिदमन पगरछना मा. पपत्यायुदाहरणम् । अभ्युपगच्छना तु द्रव्यत्याद्वाच्यवसायने पस्तुत्वस्य वस्तुत्वाहारपावसाने द्रव्पत्वस्य चोपाधित्वयुदा. साप विशेषणपमित्युदाइनव्यम् । नचोपाधिव्यायानिरूपणेs न्योऽपापता । पावरसायनदेशयवर्तमानो यावरसाध्यदेश- पनीरपाधिनिरूपणा । स च दिया । निश्चित शक्तिय । सीकाराक्षियत यादा मायपयामिति । अत्यालियापदेन पुराण. शराबादपो प्रयन्ते । अनम्युपानामिनि । नयायिकादाना- मिरवः । नन्ययं पापमते फतफत्यमप्यमियरपसाधने से বন্যায়বি স্বপ্ন মাখালানা মান্ধামই तस्य परतुत्यसम्मयात् । न्यायमते च जन्यमायत्यापैकत्येन আসন্যাযখে। যে ব্যনিববি শাব্যথা समस्यामिहानिरित्यपि एव्यम् । व्यायामाच्ययसापन इति । पम्त्यस्य मानण्यापकापातघात्तिः सानाध्यापक स्यपदेन क्रियत इत्यर्थः । घस्तुम्यायाच्यायमान इति । द्रव्य. यस्य संयोगादापेय साध्यध्यापकत्यात सध्यात्तिः साम्यया. पत्यपदेन कियत इत्यर्थः । अन्योऽज्याध्यतेति । निपाधि- कायेन व्याप्नेझीतय्यतया तपोपाधिज्ञानस्यापेक्षितत्वादुपाघेव सापयामिसाधनापमिटिसस्पेन व्यानिशानसापेक्षयात्य. य: । उपाधिनिरूपणाविति । नन्य साधनपक्षधमाजिर ব্যথা তথা গ্রাঙােনায়াখামান খৰ सघ्रापि शुद्धसाम्यव्यापकोपाधीनां यक्तुं शक्यत्वेन तेषामनु. पाधिस्य दोपामापात् । स श्यामो मित्रातन यत्यादिस्यत्र सार विकारादिव्याहत्तस्य नेल्पविशेषस्यैव साध्यत्येन शुरमाध्यव्याप कायात् उतनमस्काभूतान्यत्वस्य नैल्पम्यापकस्योपान्तरस्थ सम्मपाचवायुः प्रत्यक्षा प्रत्यक्षस्पाययस्वादित्यस्य सदनुमा. नत्वेन तत्रोपाधेरनपेक्षितत्वात् । धमादयः प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वादित्य प्रापि योग्यत्वादेरेवोपाधित्वसम्मति भावः उत्तमुपाधि दि. भजतास चेति । विप्रतिपन्ना सेवा । स्वरसेवामान वितरे -- ·अनुमानाच्या प्रथममाह्निकम् ।' पात: पक्षे नास्तीसरशारिती निश्चितोपाधिः। यया विपतिपन्ना सेवा दुःखहेतुः सेवावात राज सेवावदिस्यनुमाने पापारब्धत्वम् । अयं चेवरसेवायो नास्तीति शास्त्रको निश्चितत्वाध्याप्तत्वाच निधितोपाधिः । पक्षावृत्तिव्याप्स्योरम्पतरस्यापि संदेहे सं. दिग्योपाधिः । तत्रायो यथा विप्रतिपन्नो जीवः एतच्छरी. रावसाने मुक्तिमान् निष्पन्नसमाधित्वात् शुकादिवत् इत्यत्र कर्मात्यन्तपरिक्षय उमाधिः । स च निष्पनसमाधौं विमतिपने जीवेऽस्ति नास्ति चेति संदिग्धत्त्वाच्छङ्कितोपाधिः । यद्यपि यो. गिनामुत्तरपूर्वाधयोरलेपविनाशी भवतस्तथापि मारब्धकर्मणा- पेफशरीर एव पर्यवसानमिति न नियमः । निष्पन्नोपायस्यापि प्रतिबन्धककर्मविशेषादनेकदिवसस्थितिवदनेकशरीरपरिग्रहोप- पत्तेः । तथा च सूत्रितम् । “भोगेन वितरे सपयित्वाय संपद्यत" इति “याचदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम्" इति च विनि- पनसमाधेस्तु मुक्तिखत्रैव जन्मनि"इयादिस्मृतिस्त्वनिष्पन्नस. माधेः शरीरान्तस्यांगनियमपरतया मायिक विषया । अतो नास्प साधनाव्यापकत्वम् । अपक्षनिष्ठतया निश्चितोऽपि संदिग्धव्या- मिको यथा विप्रतिपन्नमधर्मः निपिद्धवाद ब्राह्मणहिंसापदिति हिंसाव्यतिरिक्तसमस्तनिपिद्धपक्षीकारेण प्रयोगे हिंसात्वमुपा. सपयित्याथ संपद्यत" इति । तुशब्दः पूर्वपक्षन्यावर्तकः इतरे पार. धफले पुण्यशपे यावता शरीरेण समापनीये तावता शरी. रेण सुखदुम्यानुभधेन क्षपयित्या अधानन्तरं संपवते ग्रह प्रा- मोतीत्यर्थः शायदाधिकारमयस्थितिराधिकारिकाणाम्" पशिष्ठा- दीनां यापदधिकारसमाप्ति नाचिरादिका गतिरस्ति । अपि यधिकारऽस्थितिरेवेत्यर्थः । विप्रतिपन्नामिति । पतितजन्तुम. सणादिकलअभक्षणायधर्मपु हिंसास्यस्य साध्यध्यापकत्यामा. पाभोपाधित्वं स्थायित्यत माह । हिसाव्यतिरिक्तसमस्तनिपिन ·न्यायपरिशुदी। पिरिति चदि कविययात् । तदापीपीमीयादिषु विपक्षेषु दि. सालक्षणमस्ति या नवेति सांख्यवेदान्तिविप्रतिपक्ष्या संदिहान स्प हिंसात्वं संदिग्धव्यासिक भवति । पक्षे च स्वयं पतितजन्तु भक्षणादी निपिद्धेऽपि हिंसात्वं नास्त्येवेति निश्चितमिति। सपा- घेश्च साधनाभिमतधर्म स्वगतव्याप्यत्वाध्यासहेतुत्वादुपाधि शब्दवाच्यत्वम् । तदेवं हेतोः सोपाधिकत्वं व्याप्यत्वासिद्धिः । निरुपाधिकसम्बन्धे व्याप्पस्वसिद्धिः केचित्तु व्यापकाभावा- बाप्याभावपतिपादनमुखन साध्यव्यापकस्योपाधेपणत्वमाहुः । पक्षीकारणेति । तथा च तत्र साध्यस्य संदिग्धत्वात् न साध्या ध्यापकत्वामेति भावः 1 कश्चिदिति । तदस्थ इत्यर्थः । वि. पक्षेधिति । अग्नीषोमीयादीनां धर्मत्वेन नितत्वादिति भावः। हिंसालक्षणमस्ति न वेति । "अशुसमितिधेन शब्दात्" इत्यत्राग्नी. पोमीयपशुसंझपनस्य सांश्यैरुक्तं उहिंसात्वमाक्षिप्य "नया एतन् नियसे न रिप्यसि देवा इदेषिपधिभिःसुगमिः" इति शास्त्रेण तस्य हिंसात्वाभाव एच प्रतिपाद्यते इति समाहितः । यथोक्तंभाष्यकार "अतिशयाभ्युदयसाधनभूती व्यापारोऽल्पदुःखदोयि नहिंसा. स्युत रक्षणमेवेति" तथा च तदधिकरणधिप्रतिपत्तिधाविणो मध्य. स्थस्य संदेहो भवतीत्यर्थः । संदिहानस्येत्युक्त्या सिद्धान्तिनस्तु हिंसात्वपक्ष एय साध्याव्यापकत्वासोपाधिरिति गम्यते । अयं च संदेह उपायःसाध्यव्याप्यत्वसंदेहासमध्याप्तस्यैवोपाधित्वमिति पण इतरथा ब्राह्मणहिंसादाचेष साम्यव्यापकसमयमाग्नीषोमीयादी हिं. सात्वसंदेहस्योपाधिसंदेहत्वमेव न स्यादिति योध्यम् । अत एवं साध्यासोपाधिपक्षमेघोपाधिशब्दवाच्यतापपादनमुखन यति । उपाधेति । उप समापे स्थिते स्वगतो धमों येनाधीयते स . पाधिशदा यया जाकुसुमं समीपस्थिते स्फटिके स्वगतं लो. हित्यमवभासयदुपाधिर्भवति तथा साध्यव्याप्यो ऽपिसाध्याव्याप्ये स्वगतं व्याप्यत्यमादधातीते साध्यव्याप्यस्यैचोपाधियं युक्तमि तिभावः । एवं च सत्युपाधएकताबीनमुपसंहरति । तदेवमिति !

·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । सदा साधनाध्यापकत्वे मति साध्यव्यापक इत्येव वक्त- क्यम् । तयापि सर्वस्य पक्षेतरत्वस्य नोपाधिता । पक्षस्य साव्यविपर्थयानिश्चये तयतिरिक्तत्वस्य व्यापकत्वानिश्चयात् । नन्वतीन्द्रियोपाधिशङ्कायां कथं साध्यनिश्चयः । मैवम् । अ. नुमानामामाण्यवादिभिरनीन्द्रियस्य शङ्कितुमशक्यत्वात् । तत्र प्रामाण्पाभ्युपगमे तु कचिनिरुपाधिकत्वसिद्धापन्यत्रापि नद- व्याप्त्यमायापकत्येनोपाधेपकन्यमित्यर्थः । ये उपाधेः सत्पति- पक्षोरयापकतया दूषकत्वं वर्णयन्ति तेषां मतमाहा केचित्यिति । तेषां मते साध्यव्यापकत्यमात्रस्यैव दूपकताप्रयोजकतया समव्याप्तपदमनु पदेपमित्याह । तदेति । नन्येवं तन्मते पक्षेतरत्वस्योपाधित्वनिरास: कमित्यत आह । तथापीति । व्यापकत्वानिश्चयादिति । ननु व्या- पकत्वानिश्चयेऽपि व्यापकतासंदेहात् पक्षेतरत्वस्य सदिग्धो पाधित्वं स्यात् तथाप्यनुमानमायोच्छेदस्तदयस्थ एवेति चे. र पक्षीयसाध्यसंदेहस्यानुमानाङ्गत्येन तदाहितस्योपाघिसंदे- इस्य न पकता पक्षादन्यत्र साध्यव्यापकतासंदेह एव संदिग्धो- पापकत्यात् सत्प्रतिपक्षसम्पादकतया दूपकरवपक्षे संदिग्धो. पार्लिंगनिश्चयाभावेनादूपत्वाच । अनुक्लेन तर्केण सनाये सति साधने । साध्यव्यापकतामहापक्षे गोपाधिसम्भव इति । संदिग्धोपाधेपत्यपक्षे अन्द्रियोपाधिमादयानुमानमायो- छेदमागते । नन्विति । उपाधिशवाहेत्तया व्यभिचारसया म्यातिमहाभाचनानुमानानुदयादित्यर्थः । अत एव हातीन्द्रियोपाधि शहापास्तगैप निरसनीयतामाह । मैयमित्यादिना । अनुमानामामा अपमादिभिरिति । सर्यथा प्रमाणपथमनवतीणीनामुपाधित्वेन श. दिनुमशक्यत्यादतीन्दियतया तत्र प्रत्यक्षस्थामावाद तादशसंश- यजनकस्यागमस्यासम्भावितत्यापानुमानत एवातीन्द्रियोपाधिसि. सिरिति एकव्यमित्यर्थः । ननु नानुमानसिद्धतीन्द्रीयोपाधिरत्र मते येनानुमानप्रामाण्यं स्यात् किन्नु सपा प्रत्यक्षसिद्धा ·११४ न्यायपरिशुद्धौ। विशेषात् । अपिच शायमानोऽतीन्दिप उपाधियापको न था। पूर्वत्र वयादेरपि सार्वत्रिकत्वासनः । उत्तरप्रापि निरयो. नित्यो वा । नित्यत्वे साध्यस्यापि सदातनत्वापातः । अनित्यत्वेऽपि हेतुमाध्ययोरुभयोपिक उभयापापकोऽय- तरव्यापको वा । आये साधनाध्यापकत्वाभावादुपाधिलक्ष. कहानिः । द्वितीयेऽयुभपासप्तर्गेऽप्युभयव्याप्यतामाप्रेऽपि सा- यसमव्याप्यभावात् । तृतीयेऽपि साधनमाश्रव्यापकस्य वि. शेश्यविशेषणयोरभावात् । साध्यमात्रव्यापकस्य तु साधनाध्या- एवं पसादन्यत्र हेतोः स्वव्यतिरेफेण हत्तेर्वा पक्ष एर का स्यात् । न प्रथमः । तथा सति साध्यध्यापकस्य हेतुमन्तरेण र. तौ हेतोः साध्यध्यभिचारः कचिदन्यत्र घट इत्युक्तं भवति । स एव मत्यर्थितां भजने । अन्यथा तथाभूतोपाधेरमंभवः । द्वितीये तु सर्वत्र सपक्षे योऽसौ साध्यवदनुगत उपाधिस्तस्य तेनैव हेतुना पक्षे साधनाद्धेतोस्तव्याभिचारस्याप्यसम्भवात् । पक्षे चातीन्द्रियस्प तपाभावस्याप्यदर्शनात् । नापि निरु- पप केचन धर्मा उपाधित्वेन शड्यन्ते इत्यस्यरसादाह । अपि घेति । व्यापको न घेति । प्रमेयत्वादिवत् सार्वत्रिको न येत्यर्थः । उभयासंसर्ग इति । हेतुसाध्यसामानाधिकरण्याभाष इत्यर्थः । व्याप्यतामा पोति । मात्रशब्देन व्यापकत्वं व्यवधिः धत्ते । विशेषणयोरभाषादिति । साध्यसमव्याप्तत्वसाधनाध्यापक स्वयोरभाषादित्यर्थः । हेतुमन्तरेण वृत्ताविति । हेतोः स्वम्यति. रेकेण वृत्तौ स्यस्यापि हेतुमन्तरेण वृत्तिरुक्ता भवतीति छत्या सा- ध्यामापति हेतुत्तिरूपव्यभिचारोपपादनावमुक्तमिति ध्येयम् । भन्यति । साधनस्य व्यभिचारित्यासावे साध्यव्यापफसाध. माध्यापकस्य वस्तुनो ऽसम्मय इत्यर्थः । ननु पक्षे तदमावस्य निर्णातत्यान लिनेन साध्यव्यापकानुमान फ्रमत इत्यत आ. ६ । पक्षे घेति । संदिग्धातीन्द्रियोपाध्यमावस्यापि प्रतियोगि ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । पाधिक एव सम्बन्ध इति साध्यवसाध्यसामग्रीवच हेतुबला- देव सोऽपि पक्षे समाप्तं न स्वनिया साध्यं निवर्तयि. तुमलमिति स कथमुपाधिः अथ तेनैवाप्यतीन्द्रियेणातीन्द्रियोपा- ध्यन्तरप्रयुका सम्बन्ध इति शल्येत तथा सत्यनवस्थापातः । - अपिच । उपाधित्वेन शहास्य सम्बन्धो निरुपाधिकः । अन्यथोपापिता नास्ति तद्वदन्यत्र गृह्यताम् । तत्त्वरनाकर त्वेवमुपाधेः स्वरूपं प्रमाणमवान्तरभेदो दूपण- स्वप्रकारचोपपादितः । यथा केनचिद्यस्य सम्बन्धो योऽवच्छेदक एव हि । तस्पोपाधिर्यथा वढेराधो धृपसंगमे ।। निर्णयानहत्येन बाधाभावान्नानुमानप्रवृत्तिविरोध इति भायः । ते. नापीति । उपाधित्वेन शयनापीत्यर्थः । उपाधित्वेन शक्यस्य साधनस्य सम्बन्धी निरुपाधिक इति वक्तुं न शक्यते तत्रा. प्युपाभ्यन्तरशङ्कायाः पयस् सम्भवादिति शङ्कते । अथेति । तेनवापीति । एवकारो भिरकमः तेनापि सम्बन्ध उपाध्यन्त. पयुक्त पवेत्यन्ययः । अनवस्थापात इति । तत्राप्युपाध्यन्तर. शवायां पूर्वोक्तप्रकारेणोपाधिनिराकरणेन साधनाव्यापकत्वपर्य- यसानं स्पादिति तथाप्युपाध्यन्तरशङ्कायामगयस्था स्यात् दूपण- कारध सर्वत्रानुवर्तत पय । अतस्तत्रय विश्रमः स्यादिति त. भानुमानमपहतमेति भावः । उपाधियेति । उपाधित्वेन श. यस्य साध्यस्पच सम्बन्धी निरुपाधिको भवतीत्यकामनापि स्वीकार्यमित्यर्थः । तत्परताकरग्रन्थोतं स्यम्पादिप्रकारमुदाहरति । पथेत्यादिना सर्यशशातिप्रसपाटनपटीयांश तक इत्यन्तेन । फेनचिदिति । येन ध्यापकत्वाभिमतेन यस्य व्याप्यायाभिमतस्य सम्पन्धे साहचर्य योऽवच्छेदकः असम्बन्धम्यापर्तका भयमेव हितेन तस्य सम्पन्धे उपाधिरित्ययः । उदाहरति । यथेति । भोपाययोग इति । इदमदाहरण वैशोपिकमतेन विमतः प्रदेश ·न्यापपरिशुद्धी। श्रोत्रत्वयोगो नमसो यया या कर्णशष्कुली । संसारयोगे जीवस्य कर्माविद्यादि वा यथा । साध्यव्याप्तसाधनाव्यापक इति तमुपलक्षयन्ति केचित् । साधनाव्यापकः साध्यसमव्याप्तिरिति चेत्यादिना स्वरूपं नि. दर्शितम् ! किमस्य ज्ञाप साधनस्य कचित्साध्यसम्बन्धख्या. पकं सम्बन्धग्रहणवेलानुयायिस्वरूपवैकल्यं का। असम्बन्ध- ख्यापकं च व्यभिचारदर्शनं तच साध्यविरुद्धधर्मकतया नि- थिते प्रमाणवाधिते पक्षे विपक्षे वा हेतोर्दर्शनम् । अग्नीपोमी- यशास्त्राधिते पक्षे दृष्टं हि हिंसात्वं निपिद्धत्वमात्मन उपाधि कल्पयति । प्रमेयत्वं च नित्यात्मादिविपक्षे दृष्टमनिसत्व साघ. ने कृतकादिकमुपाधि करोति । सपक्षेषु च यावद्भूपविशि- एतया साधनं साध्यसम्बन्धित्वेन दृष्टं तदन्यतररूपविकलं चेत्पक्ष दृश्यते तदा व्याप्तरूपामत्यभिज्ञानाद सर्वरूपविशिष्टमेवोपाधयति। धोत्रेन्द्रियं भवितुमईति नभस्त्वादित्यत्र कर्णशकुल्या उपाधि त्यमित्यर्थः । संसारयोग इति । विप्रतिपन्नो जीवः संसारी जीवत्वादिस्यत्र कर्माविद्यादिरूपाधिरित्यर्थः । आदिपदेनास्मिता- रागद्वेषाभिनिवेशा गृह्यन्ते । तेषां च प्रत्येकमेवोपाधिता सा. ध्यसमव्याप्तिरिति साभ्येन सह समन्याप्तिर्यस्येत्यर्थः । धहया. ट्रॅन्धनसंयोगस्य वा वहिसंयोगान्धनसंयोगस्य यात्रोपाधि स्वात् न तत्र समन्याप्तिगर्भोपाधिलक्षणस्याव्यातिरिति पोध्यम् । स्वरूपे उपपादिते प्रमाणोपपादनाय पृच्छति । किमस्य सापक- मिति । प्रमाणमाह । साधनस्येति | साध्यविरुद्धधमनिश्चयस्य समसाधारणत्वादाह ! प्रमाणयाधित इति । दृष्टं हिंसात्यमिति । एतच सांख्यादिमतेन स्वमतेनीयोमीये हिंसात्यामावात् वि. तीयमुपाधिशापकमुपपादयति । स पक्षेषु चेति । सर्वरूपविशि- एमेयोपाधयतीति । शाकाद्याहारपरिणामपिशिष्टमिधातनपत्यमेव ·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । ११७ यथा भाषितनयश्यामलिमन्यतुमये मैत्रीपुत्रत्वं भूतपुर एं शाकायाहारपरिणामविशेषम् । एवं जातीय के रूपवैकल्यकाल्पि- तोपाधिके हेतावमयोजकत्वव्यपदेशः परीक्षकाणाम् । व्यभि- चारकल्पितोपाधिकयोस्तु वाधितो विरुदो नैकान्तिक इत्यादि- नोपाः प्रमाणावान्तरभेदादिकं पश्चित्तम् । एवं चोपसंहृतम् । तदेप बहुरूपः । व्यभिचार एव हि प्रतिबन्धाभावः। उपाधिरे- व व्यभिचारनिदानम् । प्रमाणानिश्चित एवापापित्वेन शङ्कनी- यः। साधने सोपाधिः साध्ये निरुपाधिरेव उपाधित्वेन नि. श्वेयः । सर्व शङ्कातिमसंगपाटनपटीयांश्च तर्क इति । तदेवं नि- रुपाधिकसंवन्धं व्याप्यं साधनमित्यनन्तरम् । तस्य द्वे रूपे साध्ये प्रयोजकं करोतीत्यर्थः । तत्र विशेष्यांशस्यायोजक- स्यात् विशेषणस्यैवोपाधिस्वमिति पर्यवसितोऽर्थः । उपाधेरवा. ग्तरमेदमाह । एवं जातीयकोति । दूपत्यमकारमतिपादकोप- संहारमन्धमुदाहरति । एवं धोपसंहृतमिति । प्रतियन्धाभाष इति । व्याप्त्यमाय इत्यर्थः । शङ्कनीय इति । चौदनीय इत्यर्थः । साधने सोपाधिः साध्ये निरुपाधिरिति साध्यसमध्यासत्ये सात. त्यादिव्यवहारात साधनत्यादेरनुमापकतावच्छेदकत्वात्तस्य पृ. पग लक्षणं धक्तव्यमित्यत आह । न्यायं साधनामिति । त. था च साधनहेतुशब्दयोर्गत्यर्थकधातूत्पनत्वेन "सर्व गत्यर्षा शा- गायर्या" इति न्यायेन शापयाचित्वात् । फारणयाचित्यामाषा. १ लीनमय गमयतीति प्राचीनोकव्युत्पत्पनुसारेण लिंगसदस्या पि भापकार्थत्वात् साधनहेतुलिहशब्दाप्यघूमादिकमेवाभिधी. यत इति धस्त्वन्तरासिद्धेः पृथगलक्षणकरणसतामेति मायः । मनान्तमिति । कार्यकमित्यर्थः । प्रपञ्चनादिति । सपक्षे स. स्पं विपक्षाघानिय व्याः प्रपा पक्षे सत्यमयाधितयिष्यत्यं ध पक्षधर्मताया: व्यापकया व्याप्यासिया पक्षधर्मताऽसि. दे। असत्प्रतिपक्षायं तु योरपि साधारण सामतिपक्षस्य प.

·११८ न्यायपरिशुद्धी। अनुमित्याभूते । व्यामिः पक्षधर्मता चेति तपोरेव प्रपञ्चनाद पश्च रूपाणि । पक्षच्यापरुत्वं सपक्षे सत्य विपक्षविरहितत्वए- पापितविपयलम् असत्मतिपक्षं चेति । सिपापिपितधर्मविशि- टो धर्मों पक्षः । यथाग्निमवादिसाधने पर्वतादिः। तस्मिन्नभि- नमकारेण स्वायोगव्यवच्छेदेन सर्वत्र वर्तमानत्वं पक्षव्यापक- লুনি থিক্যামন যিমাযাফার্মষ্ঠ্যযন্ত্র - विपक्षधर्मतयोतिरंकावश्यंभावेनासाप्रतिपक्षत्यस्य व्याप्तिपक्ष धर्मतोमयोपपादकत्वात्साधनवति कायि पक्षे साध्यवाघस्य व्यभिचारसम्पादकत्येनावाधितविपयत्वस्थ तत्र व्याप्त्युपपाद- कतया तदपि तयो साधारणमेवेति विकः । सपक्षादिध. ति व्याप्तियारणाय सिपाधाधयिपितधर्मविशिष्टत्वविशेषणम् । धर्मस्य सिपाधपिपितत्यं च सिपाधयिषायोग्यत्वं तेन गर्जितने मेधानुमानेन न नभस्यव्यातिस्तस्य तदानीमसिपाधायपितत्वेऽपि तद्योग्यतासम्भयात् । योग्यता च माधकबाधकमानामसक्तिः। पक्षलक्षणमुक्त्वा पक्षव्यापकत्वं निर्यक्ति । तस्मिन्निति । घरव- पटत्वादिषु भागासिद्धपतिव्यासिधारणाय सर्व नेत्युक्तम् । न. म्वेवं पर्वते पूर्वभागे विद्यमानस्य धूमस्य परभागे वृत्तेरव्यामिः स्यादित्यत उक्तं स्वायोगध्यवच्छेदेनेति । शान्तधूम पर्वते धूम- कारणात्मनावस्थितत्वात्तत्रातिव्याप्तिधारणायाभिन्नप्रकारणे- त्युक्तम् तत्र धूमस्य हेतुनावच्छेदकधूमावभिन्न तत्का. रणत्यप्रकारण विद्यमानत्वान्नातिव्याप्ति । पूर्वमागे घहिमान परभागे धूमवाचादित्या धूमस्य पर्यने पक्षेऽयोगव्यवच्छेदेन घि- धमानत्वादतिव्याप्तिरित्युक्तमभिन्न कारणति । अमिनप्रकारत्वं च कदाचितुवृत्तितायां साध्यामिती योऽवच्छेदफत्वेनाभिमतः तद्भिन्नावच्छेदकरहितत्वम् । सच साध्यवृत्तितावच्छेदकभाग ऐति मातिव्याप्तिरित्यर्थः । नम्वेवं दियानिशाकरास्तगमनानिकान्तस- मुद्रामानुमाने साध्यत्तित्तावच्छेदकभिन्नदेशकालावच्छिन्नत्या. दव्याप्तिः स्यादिति चेन्न तन सर्वदा एकान्छेदकावधिभत्येनहे. नुवृत्यभावात् । सच साध्यवृत्यवच्छेदेकोऽन्यो ति यथासम्म ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । स्वम् । सिपाधपिपितधर्मसजातीयधर्मवान् सपक्षः । यथा म. हानसादिः । तस्मिन् सर्वत्र कतिपयव्यक्तौ वा वृत्तिः सपने साच सर्वसपक्षावृत्तिराहित्यमित्यर्थः । कृतकत्वादयः सपक्षव्या- पकाः । धूमत्यादयः सपक.देशवर्तिनः । तत्र सपक्ष एव हेतु धर्मेणापि समान्वितः साधर्म्यष्टान्तः तस्य पाप्तिदर्शनस्थान- त्वात् । उभययोगापेक्षासाध्यतज्जातीयशन्यो विपक्षः।यथा म- हाहदादिः । तत्र सर्वत्रातिविपक्षत्तिरहितत्वम् । इदं च कचि. दिपक्षाभावात् कचित्तत्संवर्गाभावात् इति द्विविधम् । पूर्व केवला- न्वपिनि द्वितीयमन्वयव्यतिरेकिणि चानन्तरं द्रष्टव्यम् । अन्ये तु . विपक्षायावृत्तिरितीदं रूपं कल्पयित्वा केवलान्वपिनश्चतरूपत्व- माघ इति । सिपाधयिपितधर्मसजातीयधर्मवानिति । सिपा. धयिषितमिन्नध्यापकतापच्छेदकाक्रान्तधर्मयानित्यर्थः । पक्षेऽति पाप्तियारणाय भिन्नान्तम् इतरत्तु विपक्षेऽतिध्याप्तिवारणाय सर्वत्र धर्मिधर्मपदे स्वरूपकथने सर्वप्रति समव्याप्त्यभिप्रायेण कतिपये. ति विषमव्याप्तिकाभिप्रायेण । अननुगमपरिहारायाह । सर्वसपक्षे. ति। प्रसङ्गात् सपक्षस्यैव हेतुमत्तया साधर्म्यदृष्टान्तस्यमुपपादय- ति । तति । ननु व्यापकसत्त्वमात्रमेय दृष्टान्तत्यप्रयोजकमस्तु कि हेनुसत्यापेक्षयेत्यत आह । तस्येति । साध्यतजातीयशून्य इति । ध्यापकशुन्य प्रत्यर्थः । पक्षसपक्षान्य इति पार्थः। तत्र सर्वथा. पृत्तिरिति । व्यभिचारिणोऽपि यत् किंचिद्विपक्षवृत्तिरादित्यमस्ती- पुकं सर्पति । अनन्तरमिति । केपलान्वयन्वयव्यतिरेकिणोनिक- पणापसर इत्यर्थः । धेशपिफास्तु सति विपक्षे हेतोरयर्तनं वि. पक्षाघात्तिरितीदं च पं फवलान्वयिनि नास्तीति चतू रूप एष केपलान्यायिहेतुरिति बदन्ति तन्मतमनुवदति । मन्ये विति । तपदपे सियादिराहित्यमेष रूपतयाभ्युपेयमिति तयापि विसत्तिावदोषस्य घ्यावृत्तिरेय रूपतया यक्तव्यतया च व्य. मिधाराभाषपस्य पिपत्यमाश्य येपलान्यपिनि स्यया, ·न्यायपरिशुद्धौ। माहुस्तदसत् । विपश्याख्यदोषस्याभाव एवं पत्र रूप. खेन विवक्षितः । सावदेवान्वयव्यतिरकिरण्यपि रूपं तच्च रूप तुल्प केवलान्चयिन्यपीति विपक्षसहावस्तु पतिरेकन्यालेर ईविपक्षवृत्तिरूपट्टोपस्य च न पुनस्तदभावस्प विपक्ष एवं हेतुना शुन्यो व्यतिरेकदृष्टान्तो भवति । हेतुमानपि हि विपक्षोऽ स्पेत्र येन हेतोरनकात्यादि वक्ष्यते । ततधानकात्यानुपदशि- तन्याप्तिकत्वादिपरिहाराय व्यतिरेकदृष्टान्तस्योभयनिहत्यपेक्षा । व्याप्तिदर्शनस्थानं हि दृष्टान्तभूतमाहुः । प्रवलेन प्रमाणेन असे निश्चितसाध्यामावर वापितविषयत्वम् । यथा महाह दो बन्दिमानित्यादौ । तदभावस्त्ववाधिताविपयन्वं यया पर्व- व परमागेऽग्निमानित्यादौ । समबलतया मतीयमानममाणो. प्यहीकार्यत्वात् सोऽपि पञ्चरूप एवेत्यभिप्रेत्य दूषयति । तदस. दिति । ननु तहन्वयव्यतिकिंवत् केवलान्वपिनच विपक्षसद्भा- पोझं स्यादित्याशङ्कयाह । विपक्षसन्दावस्थिति । विपक्षवृत्ति स्वरूपदोषस्येति दृष्टान्ताथै पूर्ववद्वैधHदृष्टान्तं निरूपयति । वि. पक्ष एयेति । ननु विपक्षत्वादेव हेतुशुन्यता सिध्यतीति सा पृथ- वक्तव्येत्यत आइ । हेतुमानपीति । व्यापकाभाववत्वमेव हि विपक्षयमिति भावः । अनकारयादीत्यादिपदेन व्याप्यवासिद्धि सोपाधिकत्ये गृहोते । मनु तर्हि हेत्वभाघयत्वमेव पैधय॑ष्टा- न्तत्वमयोजकमस्थित्यत माह । अनुपदार्शतव्याप्तिकत्वति । थादिपदं पूर्ववत् । प्रयलेनेति । अत्र साध्यामाधम्रमस्य सीता वपि सत्त्वाव्यातिः स्थादित्यत माह । प्रमाणनेति प्रमावस्य समतापां न्यूनतायां च स्वविषयनिश्चय एव न सम्मवतीति नि श्योपपादनाय अपलपई विपक्षे साध्याभावनिधयस्यायाधित. सायपि सम्भपादतिव्याप्तिः स्यादित्यत उक्तं पक्ष इति । पर भागेऽभिमानिति । पूर्वमागे वहभावस्य प्रत्यक्षेण निधिताया र सत्र बहिसाधने बाधितधिपत्यमेव इंतोरिधः । समबल सयेति । वस्तुनि विकल्पाभावेन सापतमापसाधकयोरेकर 7 ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । परोधाभावोऽसत्यतिपक्षवं यथा घूमानुमानादेः । द्विधा प च्याप्यम् । अन्वयध्यतिरकि केवलान्वयि चेति । तत्र पूर्यो. तपश्चरूपोपपनं विपक्षवदन्वयव्यतिरेकि । पपा पर्वतोऽपिमान धूमवचात् यो धूमवान् सोऽमिमान् यथा महानसः । यो- नाशिः स निघूमः यथा महाइद इति । यधपि स्वसाध्य- साधने अन्वयन्यतिरेकयोरन्यतरेणैवालमिति तावता व्यप- देशोऽपि युक्त तयाप्युभयसद्भावनापनायासाधारणकेवलान्वयि. भ्यां व्यावृत्तिज्ञापनाय च व्याप्तिद्वयेन व्यपदेशः । तादृशमेव विपरीतं केवलान्वयि यथा ब्रह्म शन्दवाच्यं वस्तुत्वाद पास्तविकवलतील्यामानासम्भवः स्यादित्यत उक्तं प्रतीयमा मेति । उपरोधः । सायसिद्धिप्रतियन्धः । इदं च पदमविरोधे प्रमाणान्तरसद्भायमात्रेण सत्प्रतिपक्षता पारयितुम् । वैशेषिको. करेधाविभागनिराकरणाय स्वाभिमतविभागमाह । द्विधा चेति । चायो धारणार्थः । तत्रेति । आभासव्याहत्यः पञ्चपोपपन्न मित्युक्तं केवलान्ययिन्यापत्यय विपक्षवदित्युक्तम् । पञ्चरुपोपपन्नन्य विपक्ष च शारयति । यथेति । उके रूपश्यप यस्तुतो बाध. प्रतिरोधयोरमायावनुक्कायपि स्वयमेवानुपलम्मादधगन्तुं शाय. मित्यापितत्यासमतिपक्षत्ये नोके । नाघेयमनुपलम्मादेव विपक्ष- पृत्तित्याभायोऽवगन्तुं शक्यत इति स च नोदाहियेत उदाह तथ यो ऽनग्निः स निधूम इतीति चेन विपक्षवृत्तित्यामावरूपोप- पादनार्थ न भवति णे ऽनमाग्नः स निधूम इत्युक्तिः किंतु ध्यतिरे कायाप्तिमदर्शनार्थम् । अर्थात्तु तस्याप्युक्तिः संजाता । तदिदं यधपी. त्पादिप्रन्येन स्फुटम् । असाधारणकेयलान्यायिभ्यामिति । य. न्यपध्यातायनुपदर्शितायामसाधारपत्यनमः स्यात् व्यतिरकव्याता. अनुपदर्शितायां फेपलान्वयित्यनमः स्पाविति तदुभयव्यायत. नाप सदुमयं प्रदर्शनीयमित्यर्थः । तारशमेवेति । पञ्चम्पोप. परमेवेन्यर्थः । तस्य प्रयोजन पूर्ववत् अन्ययस्यतिकिव्यायर्तनाप विजयरहितमिरपुलम् । उत्तानुमानये विपक्षरहितत्पमेयोपपा. । । - ·१२२ न्यायपरिशुद्धी। द्रव्यत्वादा पटादिवत । अनुभूतिरनुभाम्पा वस्तुत्वात् घटा- दिवन इत्यादि । नावाच्यमननुभाव्यमिति वा किश्चिदस्ति येन विपक्षः स्यात् । असदस्तीतिचेन्न व्याहत्तवचनत्वात् । निरुपाधिफनिषेधासंभवाच । सोपाधिनिपधे सत एवासच्छ. देनाप्पाकारान्तरानमिचेन व्यपदेशः । तथा च यदि तब व. स्तुत्ववाच्यत्वादिहेतुसाध्यव्यतिरेक उच्यते तदा व्याघातः । अव्याहतस्थलेषु वन्वयव्यतिरेकित्वमेवं स्यात् । नंच तदति- रिक्तमसदिति किंचित्मतीमो येन तत्र व्यतिरेकमनुसंदधीम- हि । एतेनासतो व्यतिरेकदृष्टान्तस्वमिच्छन्तो निरस्ताः । त- या सत्यभावरूपेषु साध्येषसतोऽन्वयदृष्टान्तत्वस्याप्पपर्जनी- दयति । नवाच्यमिति । विपक्षमाशते । असदस्तीति चेदिति । व्याहतवचनत्यादिति । अस्तीति व्यवहारयोग्यस्यासतोऽस्तीतिच्या यहारो च्यादत इत्यर्थः । दूपणान्तरमाइ । निस्पाधिकनिषधासम- पाश्चति । असतोमावतयाधिकरणप्रतियोगिसचावश्यंभावेन त. तसत्ये घामावादिवद्वस्तुत्ववाज्यत्यादिकं स्यादेवत्यधिकरणा- प्रतियेगिनोरभावेनासम्माधित एवेत्यर्थः । ननु तस्याप्यधिक रणप्रतियोगिनी स्थातामित्यत माह । सोपाधीति । मत पवे. ति । विद्यमानस्पति वा प्रामाणिकस्वति यार्थः । आकारा- न्तरनिमिनेनेति । नत्रयालेषिप्रतोतिविपयत्वेनेत्यर्थः । तथा चेति । प्रामाणिकत्वे सतीत्यर्थः । ननु ब्रह्म गुणाश्रयः द्रव्यमादित्या- दौ द्रव्यत्वाद्यमावेपु साध्यहेतुन्यतिरेको व्याहत इत्यत आह । अव्याहतस्थलेषु विति । ननु घटायमाववादावोऽप्यस्तीत्यत . है । गति । सदभावोऽप्रतीतिपराहत पध: 1 ब्रह्म सत् अ. याध्यत्वात् व्यनिरकंग गगनकुसुमदिति कलिनलमीमांसका वर्णन्ति तेऽसतोऽप्रामाणिकत्यधनेन निरस्ता इत्याह । पते. नेति । दूपणान्तरमाह.। तथा सतीति । व्यतिरेकान्तत्वाही- कार इत्यर्थः । अभाव रूपेषु साध्योचिति । प्रा शब्दधायन भवतीत्यादिमित्यर्थः । साध्यसत्वेऽपि इत्यावादन्ययान्तत्यं ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । यत्वप्रभसंगाच्च । हेतोशामतीपमानलाईरभावात्मकस्य वा यस्य कस्यचित् प्रयोक्तुं शक्यत्वात् । भाष्यादिपु कचित् शशविपा- गायुदाहरणं प्रतिवन्धभिप्रायेण परमतेन वेति द्रष्टव्यम् । पि. शाचानां पिशाचभापवैचोत्तरं देयमिति न्यायात् । स्वयमे व निरुपाधिनिषेधासम्भवस्य शुन्यवादनिराकरणे दर्शिवत्वा- चेति । तर्हि विपक्षरहितस्य केवलान्यायिनो विपसत्यभा- वः कथमिति चेत् इंत किं तस्य विपक्षवृत्तित्वमस्ति तदापि न सम्भवतीत्यत आह । हेतोश्चेति । अप्रतीयमानत्वादेरिति । दृश्यत्वामावादरित्यर्थः । आदिपदेनानुभाव्यत्वात्याधीनप्रकाश. स्वजडत्यामावा गृद्यन्ते । ननु भाष्येऽनुभूतेरनुभाव्यत्वसमर्थ- नायसरेगनुभूतेरननुभ्याध्यत्ये गगनकुसुमादियदसत्यमेध स्थादि- पुच्यते एवं प्रदेशान्तरेपपि शशविषाणायुदाहरणं दृश्यते त- रूपमुपपद्यत इत्यत आह । भाप्यादिविति। प्रतिवन्धभिप्राय गति । अनुम्नेरनुभवाविषयत्ये परमार्थत्वाहीकारे ऽसतोऽपि प. रमार्थता स्यादनुभूतेर्या सत्यं स्यादिति प्रतिवन्धभिप्रायेण मा. प्यादिषु तदुक्तिः नतु दृष्टान्तस्वमपि तप चियक्षितमिति मा. घः । यद्वा परेः कुदृष्टिभिरसतोऽपि दृष्टान्तत्याहीकारात्तन्मतानुसार रेण शिविपाणायुदाहरणं माध्यादिषु स्तमित्याह । परमतेन घे. ति । स्थानभ्युपातस्य स्पेनोक्तिः कथमुपपद्यत त्यत आह । पिशाचानामिति । न लच्छिनवे इति निषेधसत्येन स्वानभ्युपग- तायाः पिशाचभाषायाः पिशाचैः सम्वाद परिग्रहो न दोपायेति पायादित्यर्थः। कथमित्थं झायत इत्यत आह । स्वयमेवेति । न- व निरपाधिनिषेधानीकार केवलान्यायिनि विपक्षस्यामसिद्ध- येन तद्यावृत्तत्वस्य सुतरामप्रसिद्धत्वात्तदभायः फयमशीमियत इति नैयायिका शहते । तहीति । अन्यत्र प्रसिद्धस्य पमि. चारस्याभाय एव हि विपक्षत्तित्याभारः तरगडीफार फेष. साम्वयिनो व्यभिचारित्वमझोरतं स्पादिस्याह । हन्त फिमिति । समिचारवं मागीमिपत इति शदने । तदपि नास्तीति । अ. --- ·m न्यायपरिशुद्धौ। नास्तीति चेतर्हि तावदेवानुमानाङ्गमित्युक्तम् । तदभारेऽपि दृत्तिलक्षणविशिष्टस्पासिरिति । एतेन फेवलावपि नानु व्यभिचारित्यमेव हि विपक्षवृतित्यामाधः । अव्यभिचार के. पलान्ययिन्यहीफियते विपक्षवृतित्याभावरूपं पञ्चमरूपं तु ना पीमियते इत्येतदुपहास्यमिति परिहरति । तहिं तावदेवेति । विपक्षवृचित्याभावो विशिष्टाभावः स च कचित्सति विपक्षेत- इतित्वरूपविशेष्याभावात् यथान्वयव्यतिरेकिणि क्वचिद्विपक्षरूप विशेषणामावात् तद्वत्तित्वामाघः यथा फेरलान्वयिनीयभिगे. स्याद । तदभावेऽपोति । विपक्षाभावतीत्यर्थः। ननु केवलान्य. पिनि विपक्षस्यात्यन्तासत्तया तदभावोऽप्यत्यन्तासनेवेति कषं तदभावायत्तो विशिष्टामाः । तथा हि न्यायविदा सचेतसामन मूतयोचितेति तस्मात्यलान्वयिनः पञ्चमं रूपं वश्तुमशक्यमिति नामतिरिक्तामाववादिनां मतेऽसत्प्रतियोगिकस्यासत्त्वेऽपि माया- न्तराभायवादिनात्यन्तासत्प्रतियोगिकामावस्य वक्तुं शक्यस्यात् । यत्र यदुनो यदारोपविरोधी तस्यैव तदभावत्वात् केपलान्ययित्व. प्रहस्य विपक्षवृत्तित्वारोपविरोधित्वेन तस्य तदमावत्वाविरोधात् स्वसमानाधिकरणारयन्ताभावाप्रतियोगिताध्यकत्यस्य घा विपक्ष वृत्तित्वाभावत्वेन विवक्षितत्यान्न केवलान्ययिनः पञ्चमरूपयाधः मसिद्धादिरूपदोषाभाय एव हि पक्षसत्वादिरूपतयाझौकियते । तथा केवलान्वयिन्यपि व्यभिचाररूपदोषाभावात्मकस्य विपक्ष- पृसियामावमस्याकामेनापि स्वीकार्यत्यादिति सहपः । वला. स्वयिनः पञ्चपाभाघान्न प्रमापफत्वमिति ये हैतुकापसदा य. दन्ति ते अनेन पचमरूपोपपादनेन निरस्ता इत्याह । पतेनेति । हेतुक पय दुर्दुरः घराकः "कुरिसतानि कुत्सने"रिति समासः हैतुकापसद इत्यर्थः । लोके पुष्पपटलादिदूषिता हाटहि शुक्ला दिपणाशका तथा केवलान्यायिनि विद्यमानस्य पञ्चमस्य अल्लादिवाचकम्पशक्लियस्याग्रहणाद हेतुकपराकस्प नपनवा. घकाशिन्ददिलष्टा धौपिनेति शायत इत्यर्थः । मनु केपला. स्वपिन: प्रमाणत्वे केवलान्यस्याभासानामपि प्रामाण्य स्या ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । १२५ मानं विपक्षरहितत्वाद । सर्वमनित्यं सत्त्वादित्यादिवदिति है. तुकदर्दुराष्ट्रपिता । ननु यदि केवलान्याय प्रमाणम् अ. निरनुष्णः पदार्यवान् घटवदित्यायपि प्रसज्ज्यतेतिचे न वाधितत्रात् तर्हि धर्मादयः कस्य चिदिन्द्रियग्राह्याः प्रमेयत्वा- नमीमांसकानामप्रत्यक्षवादा अस्मत्सुखादिवादित्यादि स्यादि- ति चेन । विपक्षे बाधकामावादेरक्तत्वात् । अनुभूतेः स्वयं मकाशाया अप्पननुभाव्यत्त्वे अनुभूतिपदप्रयोगस्यैव निरर्थ- फस्वमसंगान परस्पानुभूतिविषयानुभवसिध्यर्थमेव हि तत्मयो- गः। एवं वाच्यत्त्वविपर्ययेऽपि वाधः स्पष्टः तस्मान्याहतसाध्य विपर्ययं केवलान्वयि प्रमाणमिति संक्षेपः । अत एव महाविद्या- दिन्याशयाभासानाभासयोर्वेपम्यं दर्शयन्ननामासस्यैय केव लान्वयनः प्रामाण्यमित्याह । नन्धित्यादिना । अग्निरनुष्णः प. वार्यवादित्यत्र उष्णत्वस्य तेजसि संदिग्धत्वस्यान्यमाभावाश्च के घलान्वयित्वं सम्भवतीति शङ्ककस्य हदयम् । अवाधितं केवला न्यायिहेतुमाशते । तहीति । उक्तत्वादिति । प्रत्यक्षाध्याय इत्यर्थः । धर्मादयः कस्यचित्प्रत्यक्षा इत्यादिरपि तत्र व्याख्यातः । ननु बदभिमतकेवलान्यायिनोऽप्यप्रयोजकत्वं स्यादित्याशय स्वानुमा- नेऽमयोजकत्वमुद्धाति । अनुसूरिति । याधिताप्रयोजफरूपोभ- पविध केवलान्धप्याभासव्यावृत्तं केवलान्वयिनः प्रामाण्यप्रयोजफन्वं दर्शयन् केवलान्वयिनिरूपणमुपसंहरति । तस्मादिति । यस्य केवलान्वयिनो हेतोः साध्यविपर्ययो व्याहतो भपति स प्रमाणं पया ब्रह्म शब्दवाच्यं यस्तुत्वात् । द्रव्यत्वाबा घटादिवर अनु. भूतिरनुमाव्या वस्तुत्वात् घटादिवदित्यादि । यस्प तु साप विपर्ययो न पाहतः सन प्रमाण याग्निरतुणः पदार्य- बाद धर्मादयः कस्य चिदिन्द्रियमाद्याः मेयत्यादित्यादिः । ता साध्यविपर्यये व्याघाताभावादित्यर्थः । इति सहप इति । मेनेन सर्वमनित्यं पस्तुत्यादित्यायुदाहरणान्तरेग्यपि यथासम्म ·न्यायपरिशुद्धी दिरूपफेवलान्यविनामप्यनवकाश अव्याहत्तसाध्यविपर्ययत्वा. घम् पाधाप्रयोजकत्ये द्रष्टव्ये इनि सूच्यते । अव्याहतप्ताध्य. विपर्ययादेव कुदृष्टिभिः स्वाभिमतसाधनवनोत्प्रेक्षितानि महा- विद्यानुमानानि मामासोक्तानीत्याह । अत पवेति । अत: शब्दार्थमाह । अन्याहतेति । अन्यथति । तेपामपि व्याहनसर- ध्यविपर्ययत्याहीकारे साध्याभावसायकत्वाभावनाभिलपितमर्व- दार्थसाधकत्वं भवद्भिरगीकृतं भज्ज्यतर्थः । एतदुनं भवति । अयं घटः एतद्धदासानान्यान्यभावान्या मेयत्वात्पटयत् एनबटाशा नाभ्यां यदन्यात पटादि सर्व ततोऽन्य पनद्धदः अशानं च ता.. शादावादन्यत्त्वं च एतद्घटरूपभावान्यत्वस्य तत्र घाधितत्वा- दशानस्य भावत्वमादाय सिध्यति । एतद्घटान्यत्वमादाय प. क्षादतिरिक्त साध्यसिद्धिः । अज्ञानं स्वस्तरवृत्तित्यरहिनभा. घवृत्तिधर्माधिकरणमेव पदार्थत्वाद्यदवत् अज्ञानतदितरवृत्तित्वरः हितो धर्मः अज्ञानमात्रवृत्तियों तांदनरमायत्तिवां स्यात् तत्र तदितरमात्रभाववृत्तिधर्माधिकरणत्यसाधने घाघार स्वमारवृत्ति भाववृत्तिधर्ममादाय साध्यसिद्धावज्ञानस्य भाषरवसिद्धिः । थ. शानान्यत्वमादाय सर्वत्र मावेवमायेषु २ माध्यसिद्धिः । अज्ञानत्वं स्वस्तरवृत्तित्वरहितगाववृनिवृत्तिधर्माधिकरणं में- यत्वाद्घरवदशानवेतरमात्रवृत्तिधर्मस्याज्ञानत्वं बाधितत्यादमान- विमाप्रवृत्ति भाषत्ति धर्ममादाय साध्यपर्यवसानेज्ञानस्य भावत्यसिद्धिः । अज्ञानत्यान्यत्वस्य भाववृचिप्रमेयत्वादिभाववृ. तियातदाश्रयत्वात्सर्वत्रापि सपने साध्यसिद्धिामावत्यं स्वस्वे. तरवृत्तित्वानधिकरणाशानवृत्तिवृत्तिधर्मवत् मेयत्वाइघटवत् भायत्ये. तरमाप्रवृत्तिधर्मस्य भावत्वे घाघाद्भावत्वमाप्रवृत्तिमज्ञानवृत्तिवृत्ति धर्ममादाय साध्ये याच्ये अज्ञानस्य भावत्वसिद्धिः । अमानत प्रमेयत्वादिति भावत्यान्यस्यमादाय सपक्ष साध्यसिद्धिरियेयमा. क्षीनि भावरूपाशानसाधककेवलान्यप्यनुमानानि महाविद्यानुमाना. नीति पर परिमाषितानि च भावपदस्थामावपदप्रक्षेपण विवक्षित. साध्यविपर्ययसाधनक्षमाणि नेपां ध्याहनसाध्यविषपयंत्याभावान प्रमाणत्वमितिभावरूपपदापशानामावेतद्विपये घश्मीफे घटनमानुत्पा ·अनुमानाध्याये प्रधममाह्निकम् । छ । अन्यथा तेषां सर्वसाधकत्वसामर्थ्याभ्युपगमभङ्गप्रसगाव । ननु न द्विविधं व्याप्यं केवलव्यतिरेकिणोऽपि भावात् । तथाहि अनुभूतिरननुभाव्या अनुभूतित्वात् । यदनुभाव्यं न सानुभूतिः यथा घटः । नचान्वयव्याप्त्यभावादस्याव्याप्तिरिति भाव्यम् व्यतिरेकव्याप्त्यभावात् केवलान्यायिनोऽपव्याप्तिमसगात् । द्वयोरपि व्याप्त्योः प्रत्येकमन्वयव्यतिरेकिणि प्रदर्शनीयत्वाभ्यु- पगमाच । उक्तं च वरदविष्णुमित्रैरपि । तत् पुनरन्वयव्यतिरे- किकेवलान्वयिकेवलव्यतिरेकीति त्रिविधमित्यादि । तत्वरनाक- रेऽप्युक्तम् । अक्षपादवैधमत्र यदित्यादीतिचेत् । न तावदि- ह मंप्रदायविरोधः । केवलव्यतिरोक तु साधनदशामेव ना- सादयति सपक्षान्वयविरहात् असाधारणवदित्यादिना । आ- त्मसिद्धौ भगवधामुनमुनिभिः प्रपश्चितत्वात् । उक्तं च न्याय- कुलिशे स्वप्रकाशवादे श्रीमद्रामानुजायेंः । नच सिद्धान्तिनो- ऽयं मसङ्गः केवलव्यतिरेकिमामाण्यानभ्युपगमादिति । अतो दप्रसङ्गादिति तर्कापामाभासत्वं शतदुपण्यादिषु प्रपञ्चितमित्यस्मा- भिरुपरम्यते । केवलव्यतिरेफिप्रामाण्यवादिकुदृष्टि शङ्कते। नन्विति । अव्याप्तिरिति । व्याप्यत्वं नास्तीत्यर्थः । अव्याप्तिप्रसङ्गादिति । व्या- प्यत्वाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । प्रदर्शनीयत्वाभ्युपगमाञ्चेति । व्यतिरे- कव्यामेरनुमानाप्रयोजकत्वेऽन्वयिनि तत्प्रदर्शनस्य वैयर्थ्यमेव स्यादित्यर्थः । फेवलव्यतिरेफ्यनभ्युपगमे सिद्धान्तविरोधमप्या. ह । उक्तछेत्यादिना । अक्षपादस्वैधमसूचयदिति गौतमोऽन्वयव्य- तिरोकिकेवलान्वयिकेवलव्यतिरेकिभेदादनुमानत्रैविध्यं सुनितवा. नित्यर्थः । उत्तरत्र विस्तरणे यस्तुविरोधं परिहरिप्यन् सूचीक. टाइन्यायेन प्रथम सम्प्रदायविरोधं परिहरति । न तावदिति । घरदविष्णुमिथग्रन्थविरोधं परिहरति । अत इति । तत्वरना. (1) शनण्यामेकोनचत्वारिंदार दे अनुपनी त प्रतीकम दय नतु भूले।तसेयम् । चण्डभारुतम्याख्याने ·१२८ न्यायपरिशुद्धी। वरदविष्णुमिश्रोक्तमकदेशिमतं परमतानुसारेण वोक्तम् । सव- रवाकरेऽपि अक्षपादसंघमस्त्रयदित्युपपक्रम्पोक्तं नतुस्तमत- तया। यत तत्रैव हेत्वापासनिरूपणेऽप्युक्तम् । इयं वनध्यक- सितफेरलव्यतिरेकिणो भिदा विद्यमानसपको विपक्षमात्रतिः प्रथमः । अन्यस्त्वविधमानपक्षो विपक्षाच व्यावत्त इति तत्र रष्टे साध्यवति सपक्षे साधनस्य ततो व्याहत्तावन्वयवाधादामा सत्वं सष्टम् । अष्टे तु वस्मिन् साध्यान्वयाक्षेपकपूर्वोक्तममा. भारतारादनामासत्वं सुवचमिति । तदप्यनादरभापितमिति मन्यामहे । अन्पया सपफदेशचेरप्याभासत्त्वप्रसाद । सा- फरमन्य प्रदेशान्तरविरोधं परिक्ष तायनयमनुक्षदति । यस्वि. ति । इयं दीति । इयमसाधारणता अनध्ययसितेति । केपलव्या तिरेको द्विविधः । अध्ययसितोऽनध्यवसितवति पूर्वस्य साध्यनि स्थायकत्वेन सहेतुत्वादध्ययसितत्वम्। उत्तरस्य स्वसाधारणस्य साध्यनिश्चयाजनकत्वादामासत्वं तथा चासाधारणतानध्यपसि. तकेपलव्यतिरेफिणो मिदा सतुव्यावतको धर्म इत्यर्थः । असा. धारणस्य स तुम्यावृत्ति दर्शयितुमामासमनामासं च फेवल. व्यतिरेकिणं निरूपयति । विद्यमानेति । प्रथमः बसाधारणः। अन्यः सद्धेतुः तत्र प्रथमस्याभासत्यमुपपादयति । तति । अ. न्वययाधादिति । साधनस्य साध्यसम्बन्धाभावग्रहादित्यर्थः । अष्टे विति । सपोऽरटे सति तत्रत्यसाध्यत्ववाधाभावाव प्रतिवन्धकाभावेन पक्ष साध्यान्ययाक्षेपकवलम्पतिरेक्यपान्तरस- म्भवात्तन्न साध्याध्यवसायहेतुत्वादनामासत्वं पयतुं शक्यमित्य. थे। विरोध परिहरति । तदपोति । अनादरभाषितामिति । भ. पराशरसादानां तत्र फेचलम्पत्तिरेकिनिरूपणे भादरो नास्ति भ- नास्थया नैयायिकमतानुसार एव कृत इति मन्यामह इत्यर्थः । अन्ययेति । साध्यान्वयवाधावाधयोरामासानामासताप्रयोजकत्य. मादपोतमित्यकारे इत्यर्थः । सपकदेशवृत्तरपीति । पर्वतो घहिमाभूमादिस्यत्र सपकदेशे महानसे वर्तमानस्थ धूमस्यायोगो.

·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । १२९ ध्यान्वयवाघस्य तावतापि सुवचत्वात् । लक्षणनिरूपणे चा- भिमापव्यक्त। साध्यान्वयाक्षेपकाणां च सामान्यतोऽपि नि. राकरिष्पमाणत्वाद । ननु सपक्षकदेशतिनः साध्यान्वयोऽ पस्तीति कयं साध्यान्वयबाधशङ्का सपक्षे सत्यषि पक्षमा- भवतिनो वा पक्ष एच साध्यान्वयसम्भवे कथं तद्वापः । तथाप्यन्यत्र कचित साध्यसम्बन्धो न दृष्ट इति चेतुल्यं के. लके साध्यान्वयवाधादाभासत्वं स्यादित्यर्थः। ननु सर्वत्र साध्यान्व. यवाघ भाभासत्यप्रयोजक इत्यत आह । साध्यान्वयेति। तावता- पीति । असाधारणेऽपि केवलयतिरेकियत्पक्ष पव साध्यान्वय- सम्भवेन काचित्फसाध्यान्वयपाधस्यैवाभासत्यप्रयोजकत्वादिति भावः । वलव्यतिरेकिणो ऽप्याभासत्वमेव महपराशरपादानाम- भिमतं नतु तस्य सर्वेतुत्वमित्ययमर्थोऽविद्यमानसपक्षो विपक्षाघ व्यावृत्त इत्यत्र फेवलव्यतिरेकिलक्षणवाक्येऽविद्यमानसपक्ष इत्यने. नैय व्यक्तः । सपक्षाभावेन साध्यान्वयासिद्धराभासताप्रयोजकस्य प्रतिपादितप्रायत्वादित्याह । लक्षणनिरूपणे चेति । ननु साध्यान्व. पाक्षेपकपूर्वोक्तप्रमाणान्तरादनाभासत्वं सुवचमित्यत्र पक्षपय साध्या- न्वयसि र्वक्तुं शक्यत्वात् । साध्यान्ययासिदिर्नास्तीति कथनात् कथं लक्षणवाक्येन साध्यान्वयसिद्धिः सुच्यते इत्युच्यते इत्याशक्य तदध्यनादरभाषितमेव साध्यान्वयाक्षेपकानवतारस्यो. तरत्र प्रतिपादयिष्यमाणत्वादित्याह । साध्यान्वयेति। सामान्यतोऽ. पीति । अनुभूतिरननुभाव्या अनुभूतित्वात् जीवच्छरीरं सात्मक प्राणादिमत्वादित्यादिहेतू विशिष्योपादाय साध्यान्वयाक्षेपकत्वं निराकृत्यान्येपामप्येवं जातीयकानां प्रसिद्धसाध्यकानां साध्या- न्वयाक्षेपकत्वं न सम्भवतीति सामान्यतोऽपि निराकरणप्रकारो वक्ष्यते इत्यर्थः । सर्वपक्षव्यावसादसाधारणात् सपकदेश- चर्तिनोऽन्वयव्यतिरेकिणः सदेतविशेपमाशङ्कत । नन्विति । तद्यसाधारणस्यापि पक्ष एव साध्यान्ययसंभवात् सद्धेतुत्वं स्था. दिति प्रतिवन्या परिहरति । सपक्षे सत्यपीति । मसाधारणस्या- भासत्वे पोजमाशङ्कते। तथापीति । तर्हि पोजसाम्यात फेचल.

·न्यायपरिशुद्धी। चलव्यतिरेकिण्यपि साध्यमपि कचिचस्प ने हटमिति विशेष इति चेद्धन्त दोप एव गुणीभवत्यायुष्मतः । साध्याद- ने साध्यासंबन्योऽपि न हए: स्यादितिचेतसंबन्धदर्शनं दोष इति सपफदेशपतिनोऽप्यसौ दुस्त्यजः । कचित्संवन्धदर्शना. तस्य दोपपरिहार इति चेत् तर्हि कचिदपि संबन्धाद- दर्शनात्केवलम्पतिरेकिणः साध्यसंबन्धमवीत्यनुत्पचिरेवेति किंवाधेन । तेनैव पक्षे संबन्धः प्रतीयत इतिचेन सिद्ध संवन्धे ध्यतिरेक्यस्यामास पवेत्याद । तुल्यं केवलव्यतिकिण्यपीति । के- घलव्यतिकिणि विशेषमाशते ! साध्यमपीति । साध्यान्य. यादर्शनवत् सायाप्रसिद्धिरप्यधिको हेतुरामासतायामिति न ततो नामासत्यमिति सह परिहरति । इन्तेति । आयुप्मत इति । स्वापेक्षितकथनजनितहर्षप्रयुत्कोपचारोज्या पापी शतायुरितिरी. त्यामाणकोकम् । तस्यावयोधमतियन्धकपापापिलमनस्कत्यं ग. म्यते । ननु साध्यसम्बन्धादर्शनं न भवत्यामाससामयोजकम् । किन्तु साध्यासम्बन्धदर्शनम् । तच न केवलव्यतिरेकिणि स. पक्षाभावाद तस्मादनाभास एव केवलव्यतिरकीति इते । साध्यादर्शन इति । सहि सपक्षकदेशयतिनोऽप्याभासता स्यादिति प्रतियाधान निर्मोक्ष इत्याह । तहीति निनु हेनुसा. ध्यसम्बन्धदर्शनमनामासत्यप्रयोजकं तदमाय आभासत्यप्रयोज- कः । अतो ऽसाधारणान्वयन्यतिरेकिणोराभासानाभासत्यव्यप. स्था सिध्यतीति राहते । पचिदिति सिईनाभासताप्रपोजकहेतु साध्यसम्बन्धदर्शनस्यामायादेय केपलव्यतिरेकियो हेतोरामाप्त- त्वं सिद्धमिति साध्यान्ययायाधोपपादनमकिञ्चित्करमित्याह । तहीति । बाधो गति पाठे तु साध्यान्वययाधो न याभास. त्वप्रयोजक ना ! मागविकिपिल प्रहर पर है. तुसाध्यसम्बन्धदर्शनसम्मपान साध्यान्वयादर्शनामिति गरी । तेनैवेति । केपलव्यतिरोकिहेतुनैवेत्यर्थः । तहि हेतुसायसम्बन्ध स्य दर्शनेन सतुत्ये सिने ततोऽनुमितिः आतापां चानुमिती ·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । व्याप्याद्यापकधीपकमतीतौ च संबन्धधीरित्यन्योऽन्याश्र. यणात् । अथ साध्याभावः साधनाभावेन व्याः साधनामा.. वश्च निवर्तमानः स्वव्याप्यं साध्याभावमपि निवर्तयन् साधन- स्यं साध्यव्याप्यतामुपादाय विश्राम्यतीति प्रतिवन्धसि. दिः । अभावव्याप्तिवपरीत्येन भावच्याप्तेः सार्वत्रिकत्वात् साध्यसाधनविरुद्धधर्मद्वयान्वयसमव्यानेच साध्यसाधनसमव्या- प्स्यव्यभिचारित्वसिद्धरिति चेन्मैवम् । व्याप्यानां व्यापकाभावव्यापकाभावयोगिता । कथं नाम नियन्तव्या केवलान्वयिवादिनः ।। केवलान्पयिनि व्याप्ये न हि सर्वसपक्षगे। साध्यान्वयदर्शदनरूपसद्धेतुत्वप्रयोजकसिद्धौ सद्धतुत्वमित्यन्याड- न्याश्रय इत्याह । सिद्ध इति । तथाच विद्यमानसपक्ष इत्युक्त्यै. घ केवलहेत्वाभास इति भट्टपराशरपादानामभिप्रायो व्यज्यत इति सुष्ट्रक्तमिति भावः । ननु पक्षे व्यापकानुमितिमन्तरेणापि व्यतिरेकव्याप्त्या अन्वयव्याप्तिरनमातुं शक्यते तेन नान्योऽन्या- श्रयणमिति शङ्कते । अथेति । प्रतिवन्धसिद्धिरिति । हेतोः साध्य. सम्बन्धसिद्धिरित्यर्थः । समव्याप्त हेतौ व्यतिरेकल्यासरन्वयव्याशि- व्याप्यताप्रकारमाह । साध्यसाधनेति । साध्यसाधनविरुद्धधर्म- दयान्वयसमव्याप्तरिति साध्यसाधनामावद्वयनिष्ठसमव्याप्तरित्यर्थः। धर्मद्वयेऽन्वयः आधेयत्वं यस्या इति विग्रहः । ननु व्यतिरेकव्याप्त्या- न्वयन्याप्तिः सिध्यतीति वदन यादी प्रष्टव्यः किंव्यतिरेकन्याप्तिरन्य. यव्याप्तिसमध्याता उत व्याप्यमात्रा । आये व्यायानां स्वव्यापका- भावव्यापकोभूतामावप्रतियोगित्व नियतमित्युक्तं स्यात् तथाच फेवलान्वयिसाध्यके केवलान्वयिनि च व्यभिचार इत्याह । व्या. ज्यानामितिश्लोकद्धयेन । नियन्तव्येति । व्यातिः सार्वत्रिकी प्राधा तत्र हेतुः केवलान्वयिवादिन इति । केवलान्वायनां महाविद्यानु- मानानां मामाण्यमभ्युपगच्छतस्तयेत्यर्थः । अनियन्तव्यत्वमेयो. पपादयति । केवलान्वयिनीति । द्वितीये दोपमाह । अपि चेति ·१३२ .पापपरिशुद्धी। नयापक या कापि स्पादभावप्रतियोगिता ॥ अपि चानध्यवासितेऽपि तथा व्याप्तिः सुवचा । नित्य- स्वाभावो हि गन्धयचामायेनावादिषु व्याप्तः गन्धयत्वाभा. यश्च पृथिव्यां निवर्तमानः स्वव्याप्यं नित्यत्वामात्रमपि नि. वर्तयन् गन्धरत्वस्य नित्यत्वव्याप्यतामुपादायैव विश्राम्य. तीति । नन्येवं नित्यत्वेनापि व्याप्तिस्तस्य ग्रहीतुं शक्यत इति घेत् ताई केवलव्यतिरेफिसाध्येन वस्त्वन्तरासाधारणस्व- भावस्थापि व्यामिश्रहीतुं शक्यत इति समो दोषः । तथाहि । घटः स्वयंप्रकाशः घटस्वाद न यदेवं न तदेनं यया पट इति व्याप्तिः मुग्रहा । अनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिवदननु. भूतित्वमसङ्ग इति केरलव्यतिरेकिणो विपक्षे वाधकमस्तीति सनध्यवसितेऽपीति । असाधारणेऽपीत्यर्थः । ननु पद्यप्येवमसा- धारपो व्यतिरेकल्याप्त्या साध्येनान्वयव्याप्तिः सिध्यति तदेव साप्यविरद्धधर्मेणापि व्यासिनहीतुं शक्यत इति व्यतिरेक्यपेक्षया विशेषत्वात्तस्याभासत्यमिति शकते । नन्वमिनि । असाधारणे अविवक्षितेन साध्यविरुद्धधर्मणेय व्यतिरोकिरण्यविवक्षितस्य साधनव्यतिरिक्तधर्मस्यापि व्यातिसिद्धिः स्यादिति तस्याप्या- भासत्यमेवोचितमित्याह । तहीति । यस्त्वन्तासाधारणस्वभाव. स्थापीति । घटत्वादेरपीत्यर्थः । स्वयंप्रकाश इति । परोक्तमननु. भाव्यत्यमनूद्यमानमपि व्याघातमावहतीति स्वयंप्रकाशपदेन सा. ध्यनिर्देशः । ननु व्यतिरेकिणि हेच्छितिरूपविपक्षे पाधकतर्क- सत्वाधाविग्रहः सम्भवति । घटः स्वयंप्रकाशी घटत्वादित्यादिषु तु तर्कोभावान व्याप्तिग्रह इति शकते । अनुभूतेरिति । एतादृशत- कामासस्य सर्वत्र मुलभवादन्यत्रापि व्याप्तिग्रहः सुपच इति परिहरति । नेति। तत्प्रतियोपिकत्वेन प्रवृत्ताया इति । साध्य तियोगिकत्वेन शाताया इत्यर्थः । नन्वनुभूतिरननुभाव्या अनुभूति- त्यादित्यत्र साध्यव्यतिरकस्य भावरूपत्वात् न साध्यसिद्धपेक्षे.

·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् विशेप इति चेन्न घटस्यानुभाव्यत्वे पटवदघटत्वप्रसङ्ग इति सु. वचत्वात् । किं च सपक्षाति असाधारणे साध्यं का स्मसिद्धमिति तयतिरेकव्याप्तिर्ग्रहीतुं शक्या । इह तु सा- ध्यधर्मस्प पूर्वमसिद्धतया तव्यतिरेकव्याप्तेस्तत्मतियोगि- कत्वेन प्रत्ताया दुर्घहत्वमेव । अथानुभाव्यत्वरूपतयतिरेका मुग्रह इति चेत् न तथापि यदनुभाव्यं न सानुभूतिरिति न्यासिग्रहणदशायामेव प्रतियोगिभूनानुभूत्यनुभाव्यत्वदर्शनेन व्याघातात् । भावसाधककेषलव्यतिरेकिपु च यदि साध्यं पक्षे प्रसिद्धं तर्हि व्यर्थमनुमानम् । यद्यन्यत्र तदा सपक्षे सति फेवलव्य- तिरेकिवं न स्यात् । न चोभयातिरिक्तमस्ति पाघातात् । नहि भाराभावात्मना विकल्येऽपि कोट्यन्तरसंभवः । "परस्परविरोधे तु न प्रकारान्तरस्थिति"रिति न्यायात् । तुल्यं चेदपभावसाध. कत्वेऽपि । विशिष्टसाध्यादिव्यतिरेकमुखेन व्याहीतत्वात् । अन्यथा कस्य कनपा व्यतिरेकव्याप्ति । स्वरूपतः प्रत्ता पि हि व्यतिरेकव्याप्तिः सा प्रकृतव्यतिरेकपरामर्शाभाचे कथं प्रकृतस्योपकरिष्यति । नच सामान्यतः कचिदिति वि. ति शङ्कते । अथेति । कि भायसाधफकेवलव्यतिरेकिस्थले साध्यप्रसियभाये व्यतिरेफव्याप्तिढुंग्रहैष । तथा च साध्यप्रसि. दियकव्या तस्यां च न फेयलव्यतिरेकिसिद्धिरित्या । भावसा. धकेवलव्यतिरेकिधिति । भायसाधककेयलव्यतिरेकिण्युक्तदोप- मभायसाधककेवलव्यतिरेफिण्यध्यतिदिशति । तुल्यं चेदमि- ति । तन साध्यामावस्य भायल्पत्येन समानेन साय. शानापेक्षाभावेऽपि साध्यव्यतिरेकत्येन शात एय तस्मिन् हेतुव्यति- रेकन्यातिमांधा अन्यथा तस्य व्यासन्यत्र प्रसिद्धान्ययव्याप्तिस. शायाः प्रतोपकारिता न स्यात्तथा च साध्यमसिदिः पक्ष पेरिसदसाधनम् अन्यश्वेद केवलन्यांतरफित्यमा इत्यर्थः। सा- ·न्यायपरिशुद्धौ। दितसाध्य केवलव्यत्तिरकिणा पक्षरूपत्रिोपे व्यवस्थाप्यत इ. ति वाच्यम् । तपाविषसामान्योपस्थापकममाणाभावात् । चे. पर्व किंचिनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगि धर्मवाद घटत्ववदिस्या- यस्तीति चैन स्ववचनाविरोधात् । किञ्चिदिति निर्दिश्यमानस्प वैधत्वं तदभावाधिकरणत्वविरोधात् । अवेयत्वे तत्र किञ्चि- छन्दमयोगस्यैवानुपपः । यत्किश्चिद्धर्मात्यन्वाभाववलक्षण- धर्मेण चानकारयाद । तस्य च सर्वत्र नृत्यनभ्युपगमे पुना- पातः । तथा सति हि फस्य चिद सर्वधर्मविशिष्टत्वमेष्ट- मान्यतातिर पक्षत्यत्तदन्यत्यानुलेपनत्यर्थः सामान्यतः साम्योपस्या पकं प्रमाणसाशदने । पेद्यत्यमिति । स्ववचनविरोधाति । अयेषस्य किंचिदिति स्वयवननिर्देशो विरुद्ध स्यर्थः । किचिदिति निदि। श्यमानस्य धेद्यत्यमदीक्रियते न या श्राध माह । पेपत्य इति अनु. पपत्तेरिति । परमत्यायनामेव हि शब्दप्रयोगः यदि तेन तदर्थ प्रत्ययो न स्वाद तदा तदर्थप्रयोग पव न स्यादित्यर्थः । यत्किचि. दिति यस्य कस्यचिद्धर्मस्यात्यन्ताभावनानकान्त्यादित्यर्थः । तम हि धर्मत्यादिति हेतुर्वते फिश्चिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं च सा. यं नास्ति तस्य सर्ववृत्तित्वादिति भाषः। नतु यत्किंचिद्धर्मवत्त्वे या प्रमेपत्यादिकेवलान्यपिधर्म या व्यभिचारो यक्तुं शक्य इति किमर्थमेताबद्दृत्यायनमिति चेत्तन्मतेऽनुभूतनिधमकावनाषेधावन तन्मासारण तत्र व्यभिचारस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नन्वेवं यरिक विचमात्यन्तामावलक्षणधर्मस्पाप्यनुनी निर्मिकायामङ्गीकारः कथमुपपद्यते इति चेत् तस्यायनीकारे व्याघातेन वस्यावश्य महीकर्तव्यवासादिदमाहे । तस्य च सर्वत्र वृत्पनभ्युपगमे पुनः घातातियातशेपपादयति नया सतीयादिशायरकचिद्ध मात्यामारस्यावृत्तिः किमनुभूतैरन्यत्र उतानुसूनावेय माघे न्या. घातमातथा सतीति । यत्किचिदात्यन्तामावस्यानुभूतरन्याय कुविनेरनभ्युपगमे तस्य सर्वधर्माधिशिशपमन्युपगत स्थान तथा च संयां भावरूपाणामभावका २ धर्माणामेका समुश्वमा ·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । व्यम् । तथा च तत्र तद्वत्वतदभावतयोः समुच्चयः स्यात् । संविदोऽपि यत्किञ्चिद्धर्मात्यन्ताभावविरहे तनिष्ठात्यन्तामा. साधनविरोधः । तद्विरहेण पुनस्तत्सिद्धेश्च । यत्र यदत्यन्ता- भावविरहस्तत्र तस्य सत्यावश्यंभावात् । नच स्वरूपमेवात्र तद्विरहस्तदारोपसहे तदयोगात् । एवं किश्चिच्छन्दवाच्यत्वल- क्षणधर्मेणाप्यनेकान्तो वाच्यः । यदि कचित्किश्चित्वं न स्या- र अलीकतैव स्यात् । कथं च कचिदितिनिर्दिष्टे किंचित्र न स्यादित्युच्येत । एवमिच्छादयोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- श्रिताः अष्टद्रव्याश्रितत्वायोगे मति गुणत्वादिखत्राष्टद्रव्याति. रिक्तद्रव्यसिद्धौ व्यतिरेकिवैयर्थ्यमसिद्धी स एव दोषः । . स्यात् तथाच भाषाभावयोरेकत्र वृत्तौ व्याघातः स्यादित्यर्थः । द्वितीये ऽप्याह । सम्बिदोऽपीति । अनुभूती यत्किचिद्धर्मा- त्यन्ताभावस्थाप्यनङ्गीकारे तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य वे- धत्वसाधनं व्याहन्येतेत्यर्थः । किञ्च इयता प्रयासेन साध्य. मानमवेद्यत्वं न सियतीत्येतावदेव न प्रत्युत यत्किञ्चिद्धर्मात्य. न्ताभावविरहमशीकुर्वता त्वया यत्किञ्चिधर्मवरचमेय साधित स्यात् तदत्यन्तामावविरहे तत्सत्वावश्यभावादिति वेद्यत्व. मेवानुभूतो साधितमित्याह । सद्विरहेणेति । ननु संवि. दि यत्किञ्चिद्धर्मात्यन्ताभावस्य सत्त्वं नानीक्रियते येन व्यभिचार: स्थात् किन्तु सम्वित्स्वरूपमेव तविरहतयाङ्गीक्रियत इत्यत आह । नब स्वरूपमेवेति । तदारोपसह इति । स्थधर्मतयानुभूयमानध. मात्मतायाः स्वस्मिन्न सम्भवात् धर्मतया प्रतीयमानस्य तद्ध. म्यभेदोऽनुपपन्न इति यावत् । ननु सम्विद शब्दवाच्यत्यमेव माझी- क्रियत इत्यत आह । यदीति । अलीकतैव स्यादिति। राम्विदस्तुच्छ. त्वं स्यादित्यर्थः । कचित्किञ्चिदित्युकिरपि व्याहता स्यादिति दोपान्तरमा । कथं चेनि । उकं दोपमुदाहरणान्तरेऽप्यतिदिशति एवमिति । उक्तदोपद्वयपरिहारतुं सम्मायनातः पसिद्धिमाशहते ·१३६ न्यायपरिशुद्धी। गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वेऽनुमिते अतिरेकानतिरेकविप्रतिपत्या च संशयेऽद्रव्याश्रितत्वकोटावनिप्रसङ्गेनाभिमत कोटिपक्षपा- तिनी शङ्का जायते । तद्लेन तदेककोटिगोचरस्मृतिसन्ततिर्वा । इदमेव च सम्भावितत्वं वस्तुनः । अतः सम्भावनासिद्धत्वे- नामसिद्धविशेषणत्यव्यतिरेकासियोरसिद्धरिति चैन्न । सम्मा- बनायाः प्रमाणले पूर्ववत्यमाणान्तरानपेक्षणात् । अप्रपाण. त्वेऽनुपयोगित्वात् । साध्यमानस्प पक्षमात्र हि शङ्का तु गुणाय गुणत्वेनेति । इच्छादेरिति शेपः।अनिष्टप्रसंगनेति।महोजलादावपी. छापलम्मप्रसनेत्यर्थः अभिमतकोटिपक्षपातिनी राति । अष्ट द्रन्यातिरिक्तद्रव्याश्रितस्वकोटाकटः संशय इत्यर्थः । निश्चयोपपा. दनायाह । तदेककोटिगोचरस्मृतिति । फोट्यन्तरमपहाय अभिम- तकोदिमाय विषयायाः स्मृतेः सम्भावनातः सम्भवादनुभूतानां स्मर्तव्यनानियमामावनानभिमतकोट्यशे प्रमोषसम्भवादिति भावः। इवमेव चेति । पक्षे साम्यसम्भावनायाः प्रमाणप्रवृत्परत्वात्तदर्थ- मेव हि प्रसिद्धिरपेक्ष्यत इति भावः । ननु साये साध्यप्रसि. द्धिरत्राच्यते स च न । प्रमाण प्रवृत्यनत्यं तु तस्याव्याहतमित्यत आद । साध्यमानस्येति । अन्यप्रमाणतः संप्रतिपन्नस्य पक्षे संशया नुमाना नतु सार्वत्रिकः स तु प्रमाणपरिपन्धी प्रकृते साध्यसंशयः सार्वत्रिक इति नानुमानप्रवृत्तिरित्यर्थः । नन्वटद्रव्यातिरिक्तद्रव्या. श्रितत्वं पक्षे इच्छादावेष संदिग्धं नतु पादायपिरूपादेः पृधि- व्याघटध्यान्यतमद्व्याधितरवस्य निर्णीतवन तदतिरिक्त. द्रव्याधितत्वसंदेहाभावादिति चेप्न इच्छाद्याश्रयतया अतिरिक्त- द्रव्यसिद्धौ तेन सह परिगणनेन पृथिव्यादीनामपि अष्टद्रव्याति- रिक्तत्वमेव स्यादिति पादावायएव्यातिरिक्तद्रव्याधितत्य. संशयस्य नवमद्रव्यसंशयेनौचित्यवतियादिति भावः । ननु संभावनाया अप्रमाणत्वापि संभावनाविषयमष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- धितत्वं पक्षीकृत्य इदं प्रमाणरोग्य स्थविपर्यये भनिष्टांपादकन्यात् । यद्विपर्यये अनिष्टप्रसक्तिस्तत्प्रमाणयोग्यं यथा स्थविपर्ययेय ·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । न सार्वत्रिकी । यद्विपर्यये अनिष्टप्रसक्तिस्तत्ममाणयोग्यमिति निश्चिते विमतिपचिवाक्पजनितसंशयाधीनसम्भावनापदम् इदं च तथेति सामान्यतः प्रमाणविषयत्वे सिद्ध विशेषापेक्षायां व्यतिरे- किसाफल्यमिति चेन्न इदं च तथेत्युपनयनस्य निराश्रयत्वात् । सिपाधयिपितानुमानेन तस्मिद्धावन्योन्याश्रयणात् । प्रमाणयो- ग्यमित्यनेनैव प्रामाणिकत्वसिद्धौ प्रमाणविशेषचिन्तायाश्च नि. प्षयोजनत्वात् । यच्च गुणत्वादिसामान्यतो दृष्ऐन द्रव्याश्रितत्वे . सिद्ध तत्र चान्वयव्यतिरेकच्यातिनिरूपणे अष्टद्रव्याश्रितत्वानुप- पत्तिसाचिव्यात् तत एव हेतोरतिरिक्ताश्रयत्वं सिध्यतीति तदपि धूमामावलक्षणानिएप्रसञ्जको पहिः । इदं च विप्रतिपत्तिजनित. संभावनापदं तथेति सामान्यतः प्रमाणविषयत्वमनुमातुं श. क्यते प्राणिति च व्यतिरेकानुमानप्रवृत्तिरविरुद्धानिय व्यतिरेक- वैपर्थ्य तप प्रमाणं किमिति विशेषाकाहापूरकत्वेन तस्य सा- थंकत्वादिति शङ्कते । यद्विपर्यय शते । अत्र प्रमाणयोग्यत्वासद्धेः प्रागप्रामाणिकस्य तस्य पक्षत्वं न सम्भवतीति प्रतिज्ञा न शता एवंच सत्युपनयस्यापि निराश्रयत्याचाहशानुमानप्रवृत्तिरसम्भावि. भौति दूपयति । इदं चंति । ननु प्रतव्यतिरकिणि न प. रस्पराश्रयः स्यादित्याआह । सिपाधयिपितेति । किञ्च पस्तुनः प्रामाणिकतासियर्थ हि प्रमाणापेक्षा सा व पूर्वोकान्यय. व्यतिरेफणय सिद्धति किं व्यतिरेक्यपेक्षयेत्याह । प्रमाणयोग्य. मिति । एनघोपलक्षणम् । अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वं प्रामा- णिकमित्यस्यय विशेषप्रमाणत्यायपि द्रव्यम् । यति । च्छादिद्व्याधितः गुणत्वादित्यत्र पत्र गुणत्वं तत्र द्रव्याधितत्वमि. स्याश्यस्यापि प्रहदायामिछादेः पृथिव्यादिप्यनुपलम्भन कपा. दियत्तदाधितत्वमिच्छादेरनुपपनम् । यत्र न्याश्रितत्वाभावः त. प्रगुणत्वांभायः यथा गुणत्व इति ध्यतिरंकव्याप्तिप्रदणदशायां गुणत्वेन प्रतिपन्नानामिच्छादीनां द्रव्याधितत्वमप्यनुपपनमित्यष्ट. द्रव्याधितत्यद्रव्यामितत्ययोरनुपपती प्रतीतायां तत्सहिताद्गुणत्या. A ·. न्यायपरिशुद्धी। न । तत्राप्यतिरिक्तविशेषाफारस्य कचिदम्यसिद्ध इच्छादयो- इनुपपन्नस्थलव्यतिरिक्ताश्रिता इति सामान्यताने तु यो य. द्रव्याश्रितत्वानुपपची सत्यां द्रव्याधितः स ततोऽतिरि- क्तद्रव्याश्रितः यथा गन्धादिरियादयश्व तपेत्यन्वयस्यापि सि. दौ न केवलव्यतिरेफिता । अस्त्वेवं तथापि पचाकेवल- व्यतिरेकिणापि जीवितुं शक्यामति चेन्न संदिग्धे न्याय: - वर्तत इति न्यायेनाशक्यत्वाद । अय सामान्यत: सिद्धेच्छा. धाश्यपक्षकारेण विगीतोऽपद्रव्यव्यतिरिक्तः इच्छाद्याश्रय- स्वादिति साध्यते तदा गुणादौ सपले तिष्ठति त्वयैवाभा. सतेष्यते । गुणादिनिष्ठहेवन्तरप्रयोगे त्वन्वयित्वमेव । तत्र दिति तोरेवाद्रिायतिरिक्तद्रध्याश्रितत् सिध्यति यथा ला. घवसहकतारकार्यवादेव हेतोः क्षियादिकर्तुरेकरवं सिध्यतीत्य- एव्यातिरिकद्व्याधितत्वसिद्धी ध्यतिरेकमधुचिरबिसे- ति भावः । तत्रापीति । पक्षधर्मतायलात्साध्यस्य पक्षस- म्बन्धमायमेव सिध्यतीति व्यापकतावच्छेदकाकारोऽन्यतः प्रसि. द्धोऽपि नानुमानेनावगन्तुं शक्यते किं पुनरद्रव्यातिरिक्तद्रव्या. धितत्वस्याव्यापकतावच्छेदकस्य नानुमानतः सिद्धिरिति भावः विशेपाकारस्येति । अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याधितत्वस्येत्यर्थः । न. विच्छादयोऽनुपपन्नव्यतिरिक्ताधिता गुणत्यादिति साम्यते तत्र व रूपादावनुपपनवारवायतिरिकायितत्वं प्रसिद्धमिति नाप्रति द्विनिवन्धनो दोष इत्यत आह । इच्छादय इति । पलायमानः शङ्कते । अस्त्वेवमिति । अशक्यत्वादिति । सिक्षा- वनुमानप्रतिवन्धादिति भावः । अत्र जीवितुमित्यनुपज्यते एतयो. पलक्षणम् । सिपाधयिषयानुमानप्रवृत्तायपि पक्ष पवाल्ययव्याप्त. गृहीतत्येन केयलव्यतिरेकित्वासिद्धेश्चति द्रव्यम् । सायं गुण दौ प्रसिद्धमिति हृदयम् । तहीसाधारण्यं स्यादिति, दुषपति । तदेति । हेवन्तरप्रयोग इति । इच्छाधायगुणाधन्यतमत्वादि- रूपदेवन्तःप्रयोग इत्यर्थः । मन्वयित्वमेधेति । अन्वयित्वमाया ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । तु गुणादेरपि पक्षीकरणे अंशतः सिद्धसाध्यत्वं तदसिद्धी पुनरमसिद्धविशेषणता । यच्चच्छादेः कार्यत्त्वादिना सामान्य- तः समवायिकारणसिद्धी शरीमिच्छासमवायिकारणवत् मा- णादिपश्चात् न पदे न तदेवमिति सर्वदोपपरिहार इति तदपि न । संबन्धमानसाधने घरादेः सपक्षत्वापातात् । शारीरत्वादिलक्षणसम्बन्धविशेपसाधने त्वमसिद्धविशेषणस्वात् । अन्यथा घट इच्छासमवापिकारणवान् घटत्वात् न यदेवं न तदेवमित्यपि प्रसङ्गात् । अन्यतो विशेषनिर्णये अस्प नि- रवकाशत्वात् । न च वयादिसम्बन्धसाधनेऽप्येवं सम्बन्ध- विकल्पमसङ्गः वन्हियोगित्वस्य स्वरूपतः सिद्धस्य पक्षध. मतावलेन पर्वतनिष्ठत्वमा विशेपलाभात् । अत्र विच्छा. समवायिकारणसम्बन्धविशेपस्यैव साध्यधर्यस्य स्वरूपतः फ- चिदप्यसिद्धत्वेन तस्य शरीरनिष्ठत्तसाधनायोगादिति । यत्तु स्त्येवेति न केवलन्यतिरेकित्वमित्यर्थः । तदसिद्धाविति । अ. पदयातिरिक्तद्रव्यत्वमेय साध्यं पियक्षित्वा तस्यासिद्धौ रूपादा. पुच्यमानायां पूर्वोक्तामसिद्धाविशेषणताया अनिमोक्ष इत्यर्थः । शरीरमिच्छासमवायिकारणवदित्यत्र मनुपा सम्पन्धमाप्रमुधरते उन शरीरत्वशेपत्वादिसम्बन्धविशेष उच्यते । माय इत्याद । सम्बन्धमाप्रेति । तथा धासाधारण्यं स्यादिति मायः। न द्वितीय प्रत्याह । शरीरत्वादीति । अन्यथेति । सामान्यविशेगनादरेण प्रयोग इत्यर्थः । ननु घटादायिच्छासमयायिकारणसम्बन्धः साधयितुं न शक्यते सामान्यतः सम्बन्धस्य सिदत्वात् वि. शेषतस्तस्थान्यतः सिद्धः शरीरे तु सम्बन्धपिशंपप्राहकमाना. न्तरसरयात् तत्साधनं पुस्पते इत्यत आह । मन्यत इति । अस्य निरवकाशत्वादिति । प्रस्तस्य व्यतिरेकिणी पध्यादि. स्पर्षः । सम्बन्धविशेषस्येति । शरीरस्यादेरित्यर्थः । उदाहर पान्तराफ्यपि दृषयितुमनुवदति । परियति । प्रत्येकन्युपति ।

·१.४० न्यायपरिशुद्धी। सर्व कार्य मर्पविकर्तृपूर्वकं कादाचित्कत्वात् । वेदाः सर्व शमणीताः वेदत्वादित्युदाहरणं तयापि सर्वविक्तपूर्वकला. दे कचिदप्यग्रहणात् । तद्यतिरेकस्य साधनव्यतिरेकण व्या. प्यत्वग्रहणमनुपपन्नम् । यदि प्रत्येकव्युत्पनसविदादिपदसमु. दायसमभिन्याहारमाण साध्यसिद्धिरिति मन्यसे । तदा श- शविपाणादिवद्योग्यपदममाव्याहारमाण भ्रान्तिसिद्धं सा. ध्यमित्युक्तं भवति । यदि बाधकामावादत्रायोग्यत्वं नास्तीत्य- भिमायस्तदप्यसारम् । सामान्यतः सिद्धस्पैव विरोषस्य साध. फाभावे वायकत्वात् । तस्यैवानुमानस्यैतत्सायकत्वेऽन्योऽन्याश्र. यणात् । न चागमनया तानि पदानि तदर्थमुपस्थापयन्ति । अन- भ्युपगमात् । आप्तत्वागमोक्तत्वयोरमावे तदनुपपरोश्च । अया. गमसिद्ध सर्वज्ञमात्रमुपजीव्य तत्पूर्वकत्वं साध्यते तथापि तत्पूर्व- सर्वपदस्य वित्पदस्य कर्तृपदस्य चान्यत्र व्युत्पन्नत्यात तेषा- मेकत्र समभिन्याहारण प्रयोगे सममिव्याहतपदानां सम्भूयार्थ- प्रत्यायकत्वस्य च व्युत्पन्नत्वात्तद्वाक्यता सबंधिस्कृतकत्वं सा- ध्य सिध्यतीति शहाथः । उक्त भवतीति । तगायोग्यत्वात् म तद्वाक्यं घोघमिरयर्थः । सामान्यतः मिद्धस्यवेति । सर्व. शककत्वस्य विशिष्यवाधाभावेऽपि सर्वपामापे झान न म. बंगोचरामति सामान्यतः सिद्धस्थय विरोधस्थ क्षित्यादिषु सर्वशफनुकन्यसाधकाभावे याधकवादित्यर्थः । ननूक्तव्यतिकि. त एच सशत्वसिद्धस्तद्वाक्यं नायोग्यामित्यत आह । तस्यैवति। अन्योऽन्याययणादिति । अनेनानुमानन सशकर्तृसिद्धी सर्वश- पूर्वकामिति वाक्यस्य योग्यतासद्धिः सिद्धायां च तस्यामतद- नुमानप्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्य इत्यर्थः । अनम्युपगमादिति । तस्य वाक्यस्य त्ययागमत्यानभ्युपगमादित्यर्थः । इदानीं तदङ्गीकारोऽ. प्यनुपपत्तिपराहत इत्याह । मालेति । पक्षविपक्षसपक्षेषु मा. ध्यप्रसिद्धिरङ्गीकर्तुं न शक्यते । तदतिरिक्तस्थानान्तरमध्यप्त.

·। अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । फत्वस्यामिद्धिस्तदवस्थैव । तस्यापि चेत्ससिद्धिरागतो गृह्यते सा चेत्पक्षे कृतमनुमानेन । विपक्षे चेयाघातः । सपक्षस्तु नात्र वयेष्यते, । तथा सत्पन्वयव्यातरोफित्वापातादिति । एवं के. भ्भावितमित्याह । सा चेदित्यादिना । उक्तो दोषगणो व्यतिरेक्यु. दाहरणान्तरेयपि स्वयमुन्नेतुं शक्य इत्याह । एवमिति । एतदुक्तं भवति । इयं पृथिवी गन्धवस्वात् यन्न पृथिची न तद्गन्धवादि- स्यत्र पृथिवीविशेषे घटादौ प्रत्यक्षेण पृथिवीत्वसिद्धर्न सभ्यान सिद्धिः । नच तरंशतः सिद्धसाधनम् तस्यापक्षत्वात् । नचैवं पृथिवीविशेषे प्रत्यक्षेण हेतुतदभावयोनिश्चयेऽन्वयित्यासाधारण. त्वयोः प्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्र हेतुतदभावयारुभयोरप्यनिश्चयात । औदासीन्यस्य दशाविशेपे दोपत्वासंभवात् अस्तु वा हेतुनिश्चयस्त. थाप्यन्वयव्याप्तिघटकपदार्थानुपस्थितिदशायामन्वयित्वासम्भयात् । अस्तु या हेत्वमावनिश्चयः तथापि नानुपपत्तिः । असाधारणस्य दशाविशेपे दोपत्वात् । एवं पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्ध. पत्यादित्यादावप्येकदेशे साध्यप्रसिद्धा व्यासिग्रहाद्युपपत्तिः । यदा इतरत्रयोदशानां प्रत्येकान्योन्यामावास्तत्र तत्र प्रत्येक प्र. सिद्धाः पृथिव्यां साध्यन्ते । साध्यताच्छेदकं च प्रत्येकाभावत्वमेव । अनुमित्तिस्थभावसमुदाय समूहालम्बनरूपमवगाहते । अनुमिति. विपयतावच्छेदक समुदितत्यमप्रसिद्धमित्यनुमितिविष. यतापच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवद्यावृत्तिनियन्धनमसाधारण्यमनुमिति विषयाभावसिद्धी पर्यवसानं नायतरतीति । अत्रोच्यते ।योः फ्लमेन प्रमाणेन साधयितुं न शक्यते तत्सिद्धये हि ममाणान्तरं फल्पनीयं यस्तु पलसेन साधयितुं शक्यस्तसिद्धये न प्रमा. णान्तरं कल्प्यामिति सर्यसम्प्रतिपन्नम्। प्रशने च प्रत्यक्षेण पृथिवी- विशेपे घटादौ पृथिवीत्वं कल्प्यम् अत एव तत्र हेतुनदभाय. योरग्रहादित्यादिनिरस्तम् । तत्र तोरन्वयव्याप्तेश्चाग्रहे ततो व्यति. रेकव्याप्ति मात्रे साध्यानुमितेरसिद्धः। अन्यथा पर्यतो घहिमान्धूमधा स्यादिति प्रसिद्धान्वयव्यतिरेकिण्येय महानसादौ साध्यतामात्रशा. नदशायां तत्र तोरझानेन व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमात्रादेवानुमितेफन्वं शक्यन्येन तस्यैवोदादरणत्यसम्भनेताबद्दूरघावनयात् भ.

·१४२ न्यायपरिशुद्धौ। बलव्यतिरेक्युदारहणान्तरेष्वपि षणमुन्नेयम् । सर्वत्र केर. लव्यतिरेकिणि, सत्वादिभिः केवलान्वयिभिः सार्वत्रिकसाध्य- दर्शनलब्धजीवितैः प्रतिरोधो बायो वा ग्राहाः। एवं केवल. ध्यतिरेकिणि साध्यापसिदेस्तयतिरेकम्पामि१ग्रहा। अन्वर- न्वयव्यातिप्रहसम्भवोपपादनाप बसंकीर्णस्थलगवेषणमातीर्थकरा. दावापतनात् युग्माकं प्रयासः । यत्यायपि न पृपि विशेष घटादी तावामभावानां प्रत्यक्षेण प्रहसम्मन तामपितान्य. सध्यातर्गन्धवस्ये प्रहीतुं शमयावेन तेनान्वयव्यतिरोकिंणापत्र ता. पदभावानुमितिसम्भवात् । पिषी जलमिना स्नेहामायाजोवदि. स्थायन्वयव्यतिरकिमिरेव सावतामभावानां विवक्षितसिद्धः सम्भ. पाच न तदर्थे केवलव्यतिरोकिप्रामापसमभ्युपगन्तव्यम् । नविष व्यतिरेकव्याप्तिरप्रयोजिकैव स्यादिति चेष । अन्वयम्याग्रिहा. सम्मवे तस्यास्तथात्वस्येस्यात् । तत्सम्मवे तु सापि प्रयोजि- का ! मत एयायम्पतिरोकिप्रयोगे व्यतिरेकस्याप्तिमात्रप्रदर्शनम् अन्वयव्याप्तिसत्तया प्रयोजकत्वस्य वक्तुं शक्यस्यात् । तदिदं वक्ष्यति व्यतिरेकव्यासिरन्ययसिद्धप्रतियोगिलामात समी चौति । सप्तप्रमाणसिखमयोजनतया अन्यथासिस्थादेव हा. थापत्यादीनां प्रमाण स्वया न कल्प्यते । तमास्मासु का. कभक्षामिति अन्यविस्तरमयादुपरस्यत इति । सार्वशिकसा- ध्यदर्शनलम्बजावितरिति । केपलव्यतिरेकिणि कचिदपि सा. यस्यादर्शनेन सर्वाभाषप्रहसम्भवासानिकापता प्याप्तिः प्रमे. यवादी शक्यप्रति भावः । जीवितशम्देन प्यासिरुच्यते स्व. प्रमाणस्यानुमाहासनाधिकयादत्वमभिप्रत्याह । धाधों घेति । पर्वमिति 1 अक्तविलापयिवत 'कचलव्यतिरेकणि सा. ध्यप्रसिदेरमावादियः । नन्येवमन्ययत्यारपजीव्यायाभिध. मोपस्थितत्याच प्राधान्यं स्पादिपाशवेधापत्तिरियाह । म. स्वयम्यविकिण्यपाधि तिन्धियध्यतिरेकिंगा प्रयोगे व्यतिरेका to प्रदर्शनमेष न स्वादिस्याशा व्यतिरेकव्यावसत्य- लम्धसामीचीन्याय प्रथमदर्शनं नोपाय लावद पपर्यप्रयो।

·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । व्यतिरेकिरण्यप्यन्वयव्याप्तिरेव प्रधानभूता व्यतिरेफव्याप्तिरप्य- न्वयसिद्धमतियोगिलाभाव ममीची। तत्रान्यतरव्याप्त्युदाहरण- मात्रेणापि परार्थप्रयोगोऽपि चरितार्थ इति । ननु यदि का. लव्यतिरोक न पाणं लक्षणपिति किमपि न स्यात् । त. स्य तदात्मकत्वात् । तदभावे च कयं परस्परव्याहत्तवस्तुप- वस्था । ततश्च विलीनं लौकिकारीक्षकवैदिकव्यवहारैरिति तन्न लक्षणस्य केवलव्यतिरेकित्वाभावात् । उक्तं हि तत्वरनाकरे अर्थासाधारणाकारप्रतिपत्तिनिवन्धनम् । जातीयविजातीयव्यवच्छेदेन लक्षणम् । इत्युक्त्वा स चायं जासादिराकार: प्रमेयं निष्कृष्प लक्षयत: गस्य चरितार्थत्वात सम्भवतोऽन्वयस्य प्रदर्शनं कर्तव्यमित्या. ६ । सति । लक्षणमिति किमपि न स्यादिति । कस्याप्यसा. धारणधर्मस्य लक्षणत्वं न स्यादित्यर्थः । तस्य तदात्मकत्यादि- ति । इतरभेदसाधककेवलव्यतिरेकिण पय लक्षणशब्दार्थत्वा- दित्यर्थः । इष्टापत्ति निराकरोति। तदभाये चेति । घिलव्यति- रेकिंनानभ्युपगमेऽपि लक्षणत्यमण्याइतमेवेति परिहरति । तने- ति । तर्हि किं तस्य लक्षणमित्याशङ्का भट्टपराशरपादरुकं ल. क्षणनिर्धचनमकारमाह । उक्तं हीति । सजातीयव्यवच्छेदेनार्या साधारणाकारप्रतिपत्तिनियन्धन लक्षणमित्यन्ययः । सजातीयधि- जातीयव्यवच्छेदकत्वं सशयिसरशव्यावृतत्वमिति प्राञ्चः । ययंतु गोत्वस्य सजातीयः स्याफ्रान्तधर्मनिष्ठो धर्मः तदेकदेशत्तिर्य- था पण्डत्वमुण्डत्यादि। विजातीयः स्वानामान्तामनिष्ठो धर्मः यथा अश्वत्यमहिपत्वादिः तयोर्व्यवच्छेदो नाम तदुमयभिन्नत्यम् । यव्यापयतिव्याप्तिरहितत्यमिति यावत् । एवं चेत् स धर्मो घ. म्यसाधारणाकारधीहेतुर्मपति । अनेनासम्भवोऽपि निवृत्तः तपाचा. व्याप्यादिरहितत्वं लक्षणलक्षणम् । तस्य च प्रयोजनं लक्ष्यासाधार. णाकारमानमित्युकं भवतीत्यर्थ इति मः । तहिं तस्य कथम. साधारणाकारधीहेतुत्वमित्यत माह । स चायमिति । उच्यते ·'१४४ न्यायपरिशुद्धौ। प्रमाणस्य सजातीयविजातीयव्यवच्छेदांश सहकारीवि लक्षण. मुच्यत इति । एतेन तत्चत्यतिपादकं प्रमाणं तत्तनिष्का शरण. मित्युक्तं भवति । एतेन लक्षणनिरुक्तिमात्रेण लक्ष्यमप- लपन्तो निराकृताः। नहि प्रतीतमिति सर्व निर्देष्टुपपि शायम् सर्वलोकिकपरीक्षकव्यवहतस्य घटस्यापि पृथुबुध्नादिमत्वा- हुलिनिर्देशाविषयत्वादेः साधारणत्वात् । सद्विशेषस्य तु दुर्वच- वात् । उक्तं च दण्डिना! इक्षुक्षीर दीनां माधुर्य सान्तरं महद । तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते इति । असाधारणधर्मोपस्थापनेन व्यवहारव्यवस्थापकमावा- क्यादिकमेव लक्षणम् । यथा गन्धवती पृथिवीति । यन्धर- इति । उक्तमित्यनेन पूर्वेणान्वयः । ननु ताश प्रमाणं व्य. तिरकिणमन्तरेण नापलमामहे येन तर लक्षणस्य सहका- रिला स्वादियवाद । एतेनेति । तत्तत्प्रतिपादकमिति । तत्तस्तु प्राहक प्रत्यक्षादिकमेधेयर्थः । एतेनेति । इतव्यावृत्तवस्तुसमा वयोधकप्रमाणकथनेनेत्यर्थः । पृथवुधादिमत्स्येति । युना मूलमाधार- देशः । मूल दुभंड्यनामक इत्यमरः । आदिपदेन पम्पीया- दिपरिमह । अलोनिर्देशः पुरस्थ्याचको तर्जनीप्रसारस्त. स्थापीतव्यावृत्तवस्तुयोधकत्वात्सलक्षणस्य सम्भवतीति भायः । अयादिपदेन परिमाणामिनयहेतुदस्तविस्तारपयोग्यपाधिवत्याद. यो गृधन्ते । तेषां साधारणत्व च कुसुलहरम्यकुष्माण्डादिगतत्या. दलिनिशस्यापि पुरोतिपदार्थान्तरगतत्वापति एव्यम् । म. स्तर घलक्षण्यं मददति स्फुरभिापः शिवसाधारणको लक्ष किन्तु तद्बोधकप्रमाणमेव तथाच न लक्षणस्य व्यतिरफितत्याह। असाधारणति । ननु नतवाक्य लक्षण लक्षणए दि ध्यपहारज्यप- स्थापकत्वं स्वभाषः इदंच पास्य व्यवहारपोषकमित्यत बाद । पद्न्धयत्तत्सर्वमिति । नन्वेयमपि अस्य बापयस्य ध्याइविप्रन्याय- । -- ·अनुमानाध्याय प्रथममाह्निकम् ! सेत्सर्वं पृथिवीशब्देन व्यवहर्तव्यम् नेतरदिति हि तदर्थः । प्रमाविषयः प्रमेयमित्यादिषु च लक्षणतया संमतेषु विपक्ष- शुन्यत्वेन केवलव्यतिरेकित्वमगमतहः । यद्वा अन्वय- व्यतिरेकिविशेष एक लक्षणम् । स च समव्याप्तः । असाधारणो व्यापको धर्मो लक्षणमिति लक्षणम् । तत एवेत. रपतिक्षेपस्तत्वं च सिध्येदिति । यथा शरीरादेः पार्थिवस्वा. दिसंदेहे शरीरं पार्थिवं गन्धववाददवत् । शरीरमायादिक न भवति गन्धयचाटवदित्यादि । तदेवं तच्चतदितरमवि. क्षेपयोः साधनाल्लक्षण गन्धवत्वस्येति । नन्वनेकल्या क्तिसंग्राहकलक्षणे तथा स्यात् एकव्यक्तिलक्षणे कथं यथाकाशादेः शब्दमात्रवत्त्वादाविति चेन्न । आकाशादि- सदानामपि जातिशब्दलात् कल्पादिभेदापेक्षया वहवो बा. करवाभावान लक्षणत्यं स्यादित्याशय व्यावृत्तिरोधकत्वं लक्षणत्वमित्यङ्गीकारे प्रमेयलक्षणस्य प्रमेयत्वस्यापि व्यतिकित्वं स्थादित्याह । प्रमाविषय इति । इष्टापत्ति निवारयति । विए. क्षशून्यत्वेनेति । असाधारणधर्मस्यैव लक्षणत्वालोकारपि तस्य व्यावृत्तिव्यवहारप्रयोसनकत्वमन्वयव्यतिरकिविधयैव सम्भवती. त्याह । यदेति । ननु तस्य व्यसिरफित्याभाये लक्षण स्वमेव .न स्यादितरव्यावृत्तिसाधककेवलव्यतिरफित्वमेव दि लक्षणत्वमित्यतः प्रकारान्तरेण लक्षणलक्षणमाह । असाधारण साधारणधर्मपतिव्याप्तिवारणायासाधारणपदम् न्यूनवृत्तिधर्मप्यतिध्याप्तियारणाय व्यापकपदम् । सर्वलक्ष्यवृत्तीति तदा धर्मपदं स्वरूपकधानम् । तत्वतदितरतिक्षेकरिति । ल. स्यसाधारणाकारालरूपभेदयोरित्यर्थः । तथा स्यादिति । अन्वयन तिरोफिविधया प्यावृत्याविधीहेतुत्वं स्यादिश्यर्थः । शब्दमात्रा अयत्वादाविति । याबादेरापे सदाथपत्यमस्तीति तनाटयर्थ मात्रपर तेन स्पादियच्छियते । धर्मियादर्णयेति । "यतोपा ·न्यायपरिशुद्धौ। काशादयः । अस्तु तथा तेषु । ईश्वरादिलक्षणं तु क. यम् । नहीवरस्य फल्पादिभेदेऽपि भेदोऽस्ति । सत्यम् । तत्र तु मागुक्तरीखैव धर्मिग्राहकेणेव लक्षणविशिष्टलक्ष्य- सिद्धावसाधारणधर्मातिरिक्तपात्यभावाद न साध्यं किं चिदवशिष्यते । तथापि तत्रेश्वरादिलक्षणव्यतिरेकस्यानी- श्वरत्वन्यासब्रह्मादिषु केपुचिदीश्वरतया शक्यपानेषु ते. नानीश्वरत्वं साध्यते । तत्र चान्वयव्यतिरेफिलमव । प. तियोगिनः प्रमाणसिद्धेश्वाभावनिरूपणोपपत्तिः । मयोगश्च ब्रह्मादयोऽनीश्वराः सकलजगत्स्यायकारणत्वाइटबद् कालो न प्रकृतिर्महदादिविकाररहितत्वात् चेतनवद । त्रिगुणं कालातिरिक्तं कलादिविकाररहित्वात् चेतनवत् । एवं तदात्मनाभायमानानां तयतिरेकसिद्धेस्तस्यापि तेभ्यो व्य. इमानि भूतानि जायन्त इत्यागमेन" इत्यर्थः । न साध्य किञ्चिद- पशिष्यत इति । तथाचासाधारणधर्मव्यतिरिक्तामावरूप- व्यावृत्तेरप्रामाणिकत्यान्न तसिद्ध्यर्थ लक्षणस्य व्यतिरोफित्वमी. करणीयमिति भावः । असाधारणधांतिरिकाव्यात्मभ्युपगमे:- प्येकव्यक्तिलक्षणस्पेतरभेदसायकत्वमन्वयव्यतिरेफिविधयैवेत्ति द. र्शयति । तथापीति । अतिरिक्ताभावाभ्युपगमेऽपीत्यर्थः । प्र. माणसिद्धेछति । ईश्वरस्य श्रुतिसिद्धत्वान्न तत्प्रतियोगिकाभाव. ज्ञानमनुपपन्नमित्यर्थः । लक्ष्यभेदमितरेषु प्रसाध्य एवमन्ययस्यनि. रेकेणेव लक्ष्यस्थापि तेभ्यो भेदः सिध्यतीत्याह । एमिति । ध्य. तिरका सिद्ध इति । इतरत्र लक्ष्यभेद गृहामाणे लक्ष्येऽपि समान. संविसंवेद्यतया इतरभेदोऽपि गृहात परत्यर्थः । यदा यो यनि- न. स तद्भिन्न इति व्याप्तियलेन लक्ष्येऽपि तनेदः सिध्यतीत्य- र्थः । नन्वेचं सर्वत्र लक्षणव्यतिरेकेण इतरव लयभेदे गृधमा णे लक्ष्येऽपातरमंदप्रसिद्धिरस्तीति पधाशतिरकिंवृत्तीन विगे- ५ अप्रसिद्धर्विशेषणावस्य शमिशक्यत्यादिश्यमित्य श.

·अनुमानाध्याय प्रथममाह्निकम् । १४७ तिरेकः सिद्ध, इति लक्षणफलम् । अतः सर्वत्राप्यन्वयि. त्वमेव । एवं तर्हि सर्वस्मिन्नेर लक्षणे तदितरस्य तद्यति- रेको वतुं शक्यः । यथा गवयो न गौः सास्नादिरहि. तत्वात् महिपनदित्यादीति चेत् अस्त्येवं तावतापि न ला- णस्य केवलव्यतिरेफित्वम् । अयं गौः सास्नादिमत्वात् यथा मदीयः । यो गोव्यतिरिक्तः नासौ सास्नादियान् यथा महिष इत्पन्न नायं गौः सास्नादिरहितत्वात् यथा महि. पः यो गौः स सानादिमान् यथा संमत इत्यत्र च अन्वयव्यतिकित्वमेव । ये पुनर्विप्रतिपन्नः सर्वो गौरिति व्याहर्तव्यः अगोव्याहत्तो वा गोत्वात् सास्नादिमत्वाति लक्षणस्य केवलव्यतिकित्वमाहुस्तेषामंशतः सिद्धसाधनत्वम- पि । सकलव्यक्तिसंग्राहकपत्तिनिपिनस्य सकलेतरमतियो- गिकव्यावृत्तश्चासिद्धतया नैवमिति चेन्न गौरिति व्यवहर्तव्य ते । एवं तहीति । सर्वो गौरिति व्यवहर्तव्य इति । सथा च पक्षव्यतिरिक्तस्य सपक्षस्याभावामान्वयित्वशङ्केति भावः । अंशतः सिद्धसाधनन्यामिति । सम्प्रतिपन्नगोव्यवहारविषये गोव्यक्तिविशेपे साध्यस्य सिद्धत्वादिति भावः । सिरसाधनप. रिहारमाशइते । सकलेति । असाधारणस्येति । सम्प्रतिपन्नगो. व्यवहारविषयचर्तिनो देशविशेपवृत्तित्वादेः प्रवृत्तिनिमित्तत्वस- म्भवादिति भावः । तथाचांशतः सिद्धसाधनत्वं तदघस्थमेवे. त्याशयः । ननु गोत्वस्य सामान्यतया लघुत्वात् तस्यैव प्र. चिनिमित्तत्वं नतु न्यूनवृत्तर्षिशेषधर्मस्य गुरुत्वादिति चेन वि. शेपस्यापि स्वन्यूनवृत्तिधर्मापेक्षया सामान्यत्वात् । अन्यथा गोत्यापेक्षयापि सामान्यतया लघुत्याद्व्यत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमिच- त्यं स्यात् न तद्विशेषस्य गोत्वस्येत्यपि तुल्यत्वात् सम्मातेपन्न व्यवहारधिपयातिरितत्तित्यान्न व्यत्वस्य तथात्वमिति चेत्र । गोत्यस्यापि तथात्वेन प्रतिनित्तत्वाभावस्य पफ्तुं शक्यत्वात् ।

·१४८ न्यायपरिशुद्धौ। इत्यत्रापि गोत्वमेव व्यवहारनिमियमिति नियन्तमशक्यत्वात् । अन्यस्याप्पसाधारणस्य तनिमित्तत्याविरोधात् । लाघवादेश्व समत्वात् । गोत्वनिमित्तगोव्यबहारवानित्येव साध्याय चा प्रसिद्धविशेषणत्वादिक सकलेतरप्रतियोगिकल्यावृत्तिसाधने त्वपोदवादिन इवान्योऽन्याश्रयणम् । अपि च । लक्षणादधिके भेदे करावीतस्य संभवः । तस्यैव तत्वे कि केन किमर्थं साधयिष्यसि ॥ म्यादृष्टगोव्यक्तिचिशेपे कतिपय व्यक्तिविशेषदर्शिनोऽन्यत्र व्यवहा- रसम्प्रतिपायभावस्य सुचचत्वादिति । एतत् सर्वमभिप्रेत्याह । लाघवादेश्च समस्यादिनि । सिद्धसाधनदोषपरिहाराय प्रकारान्त रमाशङ्कने । गोत्यनिमित्तति । द्वितीयसाध्येऽपि सिद्धसाधनपरिहा- राय सफलातु गोव्यक्तिषु गतरत्यायच्छिन्नभेदः साध्यते पक्ष- तावच्छेदकैक्ये च नांशतः सिद्धसाधनम् ॥ उद्देश्यसिद्धरित्यत मा. ६ । सकलेतरेति । पोहधादिन इति । तद्यावृत्तिरेष गोत्यादि न पदार्थान्तरं भावरूपमिति यादिनः सौगतस्य मते यथा गोगवेतरयासमाचन्योऽन्याश्रयणं तथा गोत्याधच्छिन्न इतर- মায়াময়ানমারখানাগ্ৰানু গয়নার ন गोत्यापच्छिमस्येवरभेदज्ञानाधीन गोत्यावच्छिनस्पतरभिन्नत्वज्ञाना- मान्यतरत्यम्य दुग्रहत्यादित्यन्योऽन्याश्रयणं स्यादित्यर्थः । किञ्च इतरभेवं साधयन् वक्तव्यः स भेदः किं हेतुभूतलक्षणात भिन्नो लक्षणमेव येति । थाये दोपमाह लक्षणादधिक इति । लाध्यमान मेदे लक्षणाधिक सति छ वा कुर या अवीतस्येप. घातस्य कवलव्यानरोकिण इति यावत् । सम्भवः सत्ता न कु. प्रापीत्यर्थः । पक्षे तस्य निश्चयाभावात् । पक्षादन्यत्र निश्चयेन्द. यित्वासाधारण्ययोः मसङ्गादिति भावः । भवातशब्दस्य कंवल. ध्यतिरोफिपात्यमाचार्यः शब्दाध्याय स्वयमेव वक्ष्यति । द्वितीये दोषमाह । तस्यैव तर इति । लक्षणस्येव भेदत्वे तस्य पक्ष निश्चितत्वेन साध्य किचिदपि नायशिष्यत इत्यर्थः । पक्षतावच्छे. 4 ·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । १४९ किं च । महिपादिसमस्तय्यार नेरेकस्मिन् गवि सिद्धत्वाद- परिहृतमेव सिद्धसाधनत्वम् । एतदेव चानूध तत्वरवाकरे ऽप्युक्तम् । क्षोण्यादिलक्ष्यं प्रमाणसिद्धं न वा तदसिद्धा. वाश्रयासिद्धिलक्षणात्मनो हेतोः सिद्धौ च साधनं मुधा । स्वरूपासैद्धावपि व्यवच्छेदः साध्य इति चेत् तागेव तदपि । तथापि ह्यमसिद्धविशेषणः पक्षः स्यात् । इतरव्यवच्छेद- स्य कचिदनालोचितचरत्वात् । सिद्धी या साधनवैयात् । किस प्रमाणस्य स्वविपपव्यवस्थायां प्रमाणान्तरापेक्षणादनव- स्थितिपरतः प्रामाण्ये प्रमज्पेयाताम् । तस्माद्धर्मः प्रमेयात्मा धर्मनिष्कर्षमाचरन् । दकैपयेऽप्यंशतः सिद्धसाधनस्य दोपत्वमनिवारणीयमित्या. ६ । किञ्चेति । अनपहनमेवेति । उद्देश्यप्रतीनेच पक्षकदेशभूत- संप्रतिपलव्यक्तिविशेपसिद्धान्वयेन तैयान्वयव्यतिरकिणा स. म्भवान्न तदर्थ व्यतिकिसिद्धिारति भावः । पतदेवबानूधेति । तत्त्वरताकरमन्ये महाराशरपादैः सर्वा अपि गोव्यक्तय इतर- व्यावृत्ताः सानादिमरवादित्येतद्यतिरक्यनुमानमनूय भेदो लक्षणा. नधिको ऽधिको वेति विकल्पमभिप्रेत्य क्रमेण दूपणमुक्तमित्यर्थः। क्षोण्यादीत्यारभ्य दिशा गतिरित्येतदन्तस्तत्वरनाकरग्रन्थः । अन. पस्थितिपरतः प्रामाण्य प्रसज्ज्ययातामिति। मिग्राहकप्रमाणेन सिद्धस्यासाधारणधर्मरूपस्येतरभेदस्य निधयार्थ व्यतिरेक्या पेक्षा तर्हि तद्विपयनिश्चयार्थमपि प्रमाणान्तरमन्येपनीयमित्यन- घस्था स्यात् । तथा स्वतो गृहीतस्यापि ज्ञानप्रामाण्यस्य नि. थया प्रमाणान्तरापेक्षायां परतः प्रामाण्यं स्यात् । नबेष्टापतिः तत्मामाण्यस्यान्यतो प्रायत्येनानयस्थानादिरपर्यः । अयं च प. रतः मामाण्यमसः कुटशां पक्षे सुगमा । नेयापिकमते पनय. स्थापत्तिरियापस्या परिहायति ध्येयम् । स्ययमुपसंहराते । तस्मादिति । निम्यंढस्य व्यतिरेगिमारस्य फलमा । एथमि. ति । अन्यथा प्रामाणिकपषु तदसाधारणाकारमालाम्य प्य.

·. न्यायपरिशुद्री। लक्षणं न प्रमाणात्मत्युक्त येव दिशा गतिः इति । तामायघोक्त एवं लक्षणप्रकारः । न पुनस्तस्य केर. लव्यतिरेकित्यमिति । एवं केवलव्यतिरेकिणि निरस्ते मा. माणिकाना हेतुकमगमारस्य व्यंशोअरोपितः । केवलाय. यिन्यपि पाहतसाध्यविपर्ययव्यतिरिकाः सवें विपक्ष वाध- काभावानिरस्ताः । अन्वयन्यतिरेकिण्यपि अत्यन्तातीन्द्रि- पागोचरा अध्यन्द्रियाव्यात्युपगीवने प्रवनपानाः सपक्षा- नुगतव्याताकारवकल्यात् सोपारिक त्रादिभिनिराकृता । चन्द्र तिरेकिप्रयोगेणामामाणिकाय साधयितुमुत्सहमानानां हेतुकाना- माधोपुरुपिका प्रत्यक्षादिप्रमाणशशाणमूलनायेति भावः । हेतुकानां भडो निरासस्तस्य दुर्यहत्वात् भारत्यरूप णम् মহাষাবিন नित्ययुक्तोंडशा यश मध्यमपदलोपिसमासः । सामान्यनकस्व. निर्देशः । यतो दिगोरिति न डीय महाविद्यासामान्यतो दृष्टा- जुमाननिरासाय पादगागः प्रामाणिकानां निर्वाह्योऽवशिष्यते सोन्यवरोपित इत्याह । फेवलान्यायिनीति । सर्व इति । म. हाविद्याहेतुमुप्ता हेतय इत्यर्थः । विशेषतो दृष्टं सामान्यतो मिति चास्य विधाद्वयं पूर्व प्रत्यक्षयोग्यार्थ तदयोग्यार्थमु. तरमिति । अतीन्द्रियार्थानुमापकहेना सामान्यतो दृरत्यमिति नैयायिकरुक्ता पतीन्द्रयेश्वराघनुमापकाच निराहता इत्याद । सम्यव्यतिरेकिणीति । अन्यथा चिरायतीन्द्रियार्थानामनुमानत एवं सिद्धयङ्गीकारे तद्वोधकानामागमानामनुवादकत्वं स्यादिति भाषः । सोपाधिसत्यादीत्यादिपदेन सत्मतिपक्षितत्वं गृहाते । एत. दुपपादनप्रकारा दिनरपरमाण्वानुमानधणस्यले सर्वार्थसिद्धि- न्यायसिद्धाअनादौ विशदमनुसन्धया: । नन्वतीन्द्रियार्थानुमान निराकारणे बन्दसूर्यविम्यादिपरभागाधनुमानमपि म स्यादित्यत याह । चन्द्रविष्यति । तत्रेश्वरानुमानादायिव सपक्षानुगताका. वैकल्यामायेनोपाध्यादिप्रसकरमावादिति भावः । सतोप्यनुपल- 1 ·अनुमानाध्याये प्रथममाह्निकम् । विम्बपरभागादिकं तु नास्मदायतीन्द्रिय पर्वतपरभागादिव. दिन्द्रिय योगाभावादेव तदग्रहणोपपत्तिरिति युक्तं तदनुमान- म्। सन्ति हि सतोऽप्यनुपलम्भहेतवो बहवः । ययोक्तं सांख्यैः । अतिरात्सापीणादिन्द्रिगघातान्मनोऽनवस्थानात् । सौम्यायवधानादभिभवात्समानाभिहाराच इति सौम्याचदनुपलब्धि भावारकायतस्तदुपलब्धेः । महदादि तच कार्य प्रकृतिसरूपं विरूपं च इति । ईदृशविपयेऽनुमानं वार्यते नतु दृष्टसजातीयसूक्ष्मेषु यथो. म्भहेतून सांख्योक्ताननुवदति । अतिदुरादिति । अतिदूरादनुप लम्भो मेर्वादेः । सामीप्यात्पक्ष्मणः सन्निहितलिप्यादेश्वइन्द्रियघातात अडल्यवष्टम्भादिरतात्तस्माथचन्द्रगतैकत्वादेः । मनोनवस्थानं ध्यासहस्तस्मादिन्द्रिय सन्निपानामपि पुरोवर्तिनाम् यथोक्तम् । परिच्छेव्यक्तिर्न भवति पुरस्थेऽपि विषये इति । सौम्यादुष्णजलनिष्ठवड्यादेधिसत्वररेखादश्च । व्यवधानाच- न्द्रयिम्बादिपरभागादेः कुड्यादिध्यवहितघटादेव । स्वपृष्ठभागस्य च । अभिभयः पित्तेन चक्षुराधरण तेन शहादिगतश्वैत्यादेः समा. नामिहाराव क्षीरादि संसप्रतीयादेरिति द्रष्टव्यम् । ननु तर्हि सांस्यैरुक्तं प्रकृत्या महादिकार्यरनुमानमध्यङ्गीकार्य स्पादित्यत आह । यत्त्विति । सौम्यादिति । प्रकृतेः सूक्ष्मत्वादनुपलम्भर नतु तस्याः अभावात् कार्यावस्थायां तदुपलम्ससम्मत् । म दादिकं तस्योपादानसदृशं विशदृशं पञ्चीकृतपृथिव्यादिकं च पञ्चाटतपृथिव्याद्ययस्थायामुपलब्धेः सत्चात् प्रत्ययस्थायामनुपलम्भः सौम्यत इति तस्यानुमेयत्वं युज्यत इत्यर्थः । ईशविषय इति ! विजातीयायाःप्रकृतेरत्यन्ता तीन्द्रियत्वेन तादृशविपये अनुमानं नाभ्युपगम्यत इत्यर्थ । न. हि सूक्ष्मेवगुमान नाभ्युपगम्यत इत्याह । नतु पुजातीय - तथा ·न्यायपरिशुद्धी। प्णजलादौ चन्द्यादेः । यत्र तु शास्त्रेण व्यायव्यापक- भावग्रहणं तत्रातीन्द्रियाणामध्यनुमानं वारयामः । यथा तत्त. जातिगुणकर्मवर्णभकामेवाणयादिषु दृष्टेषु सत्कारणभूतादृष्टवि- शपानुमानमिति । अतीन्द्रिये च सर्वत्र शास्त्रमेव प्रमाण- मिति माध्यमपि प्रत्यक्षसिद्धच्याप्स्युपजीवनेनात्यन्तातीन्द्रियार्य- साधनाधनमतिक्षेपपरं नतु शास्त्रसिद्धव्याप्त्युपजीवनेना. तीन्द्रियानुमाननिषेधार्थ तत्रापि शाखमूलतया तस्मिन्नेव वि- अमात् शास्त्रमेव प्रपाणपिति वाचायुक्तरविरोधार । एतेना- स्पदादिनत्यायोग्यार्थानुमापकं विशेषतो इष्टं तदयोग्यार्य समेम्पिति । अनुमाने वार्यत इत्यनुपरः । तथावात्यन्तातीद्रि- यानुमानमरमामिनाझोक्रियते 1 एमजातीयेषु सामेषु स्वनु- मानमभ्युपगम्यत एवेत्यर्थः । यथोजलस्थशन्धादेरिति । भ- स्य सूक्ष्मत्यमनुस्मूतरूपत्वं न त्वतीन्द्रियत्वम् । उद्भूतस्पर्शय. स्पेन स्पार्शनप्रत्यक्षत्वात् । एतदुपलक्षणं जालकालोकपिलोकनीयरे. णूनामन्यन गवनोदरेनुमानं सूक्ष्मविषयानुमानमिति द्रष्टव्यम् । मनु ता किमतीन्द्रियानुमानमात्रमेव निधार्यते नेत्याह । यर. चिति । जात्यादीनामइष्टविशेषकारणकत्वं च स्मृतीतिहासपु- राणेपु विशदमनुसन्धेयम् । जातिनिपादपुरकपत्यादिः । गुणस्ते. जस्वित्वादिः । पर्म राजलक्षणशखजीवनादि । वर्गों प्राह्मग. स्वादिः । प्रा । कर्तव्यनिद्धारणानुगुणा धीमेमा धारणावतीधी: गदो स्वरातिसारामुखो दयाधिः । श्रादिपदेनाभिरामपनिता. गजाश्वविष्णुमत्यादिलामो गृहाते । नम्वतीन्द्रियार्थे शास्त्रमेघ प्र. माणमिति माध्ये पय कारणातीन्द्रिया अनुमान निषियते । तस्य कथमुष्पत्तिरित्यत आह । अतीन्द्रियेति । साधनमीश्य. रादीनामवीन्द्रियाणामनुमानम् । वाधने शास्त्रसिद्धानां नित्यविभूः त्यादीनामनुमानतो निराकरणम् । उपजीवननैति तृतीयाया: साधनयाधनयोरन्ययेऽपि स्यात्समासः । एतेनेति । शातियाप्त्युपजीव्यातीन्द्रियार्थी. तस्य सापेक्षत्येऽपि गमक- ·अनुमानाध्याये प्रथममाहिकम् । सामान्यतो दृष्टमित्ति परोक्तविभागस्यापि विषयः सिद्धो भवति । लौकिकेप्वेव सूक्ष्मामूक्ष्मविभागाचत्सिद्धेः । किंचि. जातीयात्तद्यापकजातीयस्थानुमानं सामान्यतो दृष्टं यथा धू- मादः। व्याप्तिदशादृष्टयैव स्पस्या देशान्तरकालान्तरादौन्या- पकतया व्यक्तरेवानुमानं विशेषतो दृष्टं यथा कृत्तिक या रोहिण्यनुमानगिति केचित् । तत्रापि निष्कर्षे कृत्तिको. दयरोहिण्यासचिव्यक्तीनों भूयस्त्वात्तदातनेन कृत्तिकोद- येन तादात्विकी रोहिण्यासत्तिव्यक्तिरेवानुमीयते इति सामान्यत एवं व्याप्तिग्रहः । अन्यथा व्याप्तिदशादृष्टमात्रवि- पयत्वे स्मृतिमात्रत्वमसलाद । एवं स्वरविशेषात्पुत्रायनुपा. नेऽपि पूर्वस्वरवदद्यतनस्वरस्य पुत्रस्वरत्वानुमानाद सिद्धो नुमानाभ्युपगमेनेत्यर्थः । सिद्धो भवतीति । तथा च शास्सैकसि. व्याप्त्युपजीवनन प्रवृत्तमप्यत्यन्तातीन्द्रियानुमान सामान्यतो र.एम् । अन्य विशेषतो एमिति नैयायिफोक्तविभागस्य विपय. व्यवस्था । नतु प्रत्यक्षसिव्याप्त्युपजीवनेन प्रवृत्तमत्यन्ताती- न्द्रियानुमान सामान्यतो दृष्टमन्यत्नु विशेषतो इष्टमिति व्य. घस्येति भावः । प्रकारान्तरेणापि तामाह । लौकिकीपति। सूक्ष्मभूरेणूप्पजलम्भवाद्याद्यनुमान सामान्यतो दृष्टम् । अमूक्ष्म घन्हाधनुमानं विशेषतो एमिति विभाग इत्यर्थः । कौश्चि- प्रकारान्तरेणोकामनुवदति । किञ्चिदित्यादिना । तत्र कृत्तिकया रोहिणी नानुमीयते किन्तु कृत्तिफोदयस्यक्तिविशेषेण पूर्वमहष्टेन रोहिण्यासत्तिव्यक्तिविशेषः पूर्वमहष्ट एवानुमीयत इति तदुक्त. विभागोऽनुपपन्न इत्याह । तत्रापीति । ननु स्वरण पुप्रानुमान विशेषतो दृष्टं भयस्वित्याशय तत्रापि पूर्वमश्रुतं स्वरविशेष सुनचरस्वरहष्धान्तेर जातिविशेष पुत्रस्यरत्यमेवानुमीयते तथा- मातेन तेन स्वरविशेषेण पुनसग्निधानन्यक्तिविशेष एवानुमी. पन इति तत्रापि सामान्यत एवं व्याप्तिपद रयाद । मुपाय: -- ·न्यायपरिशुद्धौ। भेदः । तेनैव पोलझेग तस्यैव शैलस्प फयमनुमान- मिति चन कयं चिस्मृतिमानत्वात् तत्कालवर्तित्वाईला. वायतिरिक्तनहे तु फालादिव्यक्तिभेदसिद्धिरिति । इति श्रीकविताकिसिंहस्य सर्चतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्री. मद्वेदान्ताचार्यस्य 'कती न्यायपरिशुद्धावनुमानाध्याये प्रथम प्रतिवन्धाधानिकम् ॥ २॥१॥ श्रीमते रामानुजाय नमः। तदिदमनुमान स्वार्थ परार्थ चेति कचिद्विभजन्ते तदयु. तम् । सापामप्यनुमानानां स्वपतिसन्धानादिवलेन प्रत्तत. मानेऽपोति । ननु दूरस्थस्य पूर्वहन शैलराण तस्यैय पर्वत. स्यानुमान विशेषतो दृष्टं भवस्वित्याराश्य तत्रानुमितिरेव नास्ति येर विशपरस्य विषयलाभः स्यादित्याद । तेनैवेति । ननु ता. ननुभूतवरस्य अन्वादेर्ग्रहणं कथं स्मरणं स्यात् सर्वतः यत्र प्रदेशेन अनुर्वर्तते अनुभूयमान ऋजुङ्गत्वादिति 'तमानुमान. मित्यत माह । तत्कालवर्तित्येति । तर्हि पूर्वापरयकालदेशव्यक्ति भेदविपयत्वासामान्यतो सत्य तस्य न हीयत इति भावः *इति श्रीमद्वेदान्ताचार्य *चरणारविन्दानुभयानुसन्धानविश. दप्रबोधन भारद्वाजकुलजलाधिकौस्तुभधोदेवराजाचाय्यं सूनुना श्रीनिधासदासेन विरचितायां न्यायपरिशुद्धिदयारयायां न्याय- सारसमाख्यायामनुमानाध्याये प्रथमं व्याप्त्याद्याद्विकम् ॥ २११॥ श्रीमते रामानुज य नमः । यदुपक्रममपधियामपि हैतुकानग्रहः सुकरः । नस्य श्रुतिशिखरगुरोधरणी शरणीकरोमितराम् ॥ १ ॥ स्वाभिमतं विभागं प्रमाणमा प्रदर्शयिष्यन् नैयायिकैरक्तमनु. मानविभागं दूपयितुमनुवदति। नदिदमिनि । परार्थमित्यम परस्यार्थः प्रयोजनं यस्थति बहुप्रीहिया परस्यार्थ इति तत्पुरुण वा स्यात् उभयथापि परक्याप्त्यादिशानजन्यावं परव्यवहारे हेतुत्वं घोकं स्यात् तत्र नाद्य इत्याह । स्वयतिसंन्धानादिघलेन प्रवृत्ततयति ।

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाहिकम् । या स्वव्यवहारपानहेतुत्वेन च स्वार्थत्वात् । वाक्यातिपन्ने- ऽपि नतु वाक्यबलादर्थसिद्धिः । किन्तु वाक्यार्थोपस्थापित व्याप्तिपतिसन्धानादिनैव । नच प्रतिवादिवाक्यं व्युत्थितस्य प्रमाणम् । आप्पथेवूयात् तत्रापि व्याप्तिमात्र तेनोपदिष्टे श्रोता स्वयमेवानुमिनुयात् । नतु साध्यार्यज्ञानेऽप्युपदेशमपेक्षते। यदि च वाक्यमतिपादितत्वमात्रेणानुपानस्य परायवं त- दा प्रत्यक्षागमयोरपि तथा विभागप्रसङ्गः । केचिदर्थेषु प्र. माणतया तयोरेवाभिषेयत्वात् । एतदुक्तं भवति । द्विवि- धानि प्रमाणानि । स्वयमेव सिदानि परवाक्यपूर्वाणि चे- ति । सामान्यत एव विभागः कार्य इति । सदेव युक्तं त- प्रतिसन्धान व्याप्तिस्मृतिः आदिपदेन पक्षधर्मताझानं गृहाते पलशब्दस्तनिष्ठकारणतापर्यायशक्तिरः नात्य इत्याह । स्वध्यय. हारमानहेतुत्वन चेति । तानुमितेः परवाक्यजन्यायात् तस्याः परार्थता युक्त्यत आह । शाक्यप्रतिपनेऽपीति । परवाश्यतः सहेतु. साध्योपस्थितिरेय जायते न ततः साध्वोपस्थितिः परवाश्य- प्रयोज्यव्याप्तिपशवर्मताज्ञानेनैव जायत इति फलितार्थः । ननु पर- घाक्येनैव साध्यस्य प्रतिपनत्वाता कि व्याप्स्यादिज्ञानापेक्षयत्या. शहर तनः साध्यप्रतिपत्तिः किं प्रतियादिन उच्यते उन शि. प्यादेो आद्य आह । नचेति । द्वितीय आह । आप्तधेदिति। उपदेश. मक्षत इति । अन्यथा गुर्गदय. प्रतिज्ञामात्रमेव प्रयुः नतु सम- प्रयोगमिति मायावारप्रतिपादितत्वमाणेतिअनुमानसामग्रीम. तव्यायादेरिते शेषः । अन्यथानुमिनाक्षप्रतिपावत्यामायन यथाश्रुतेनन्धयादिति ध्येयम् । तर्हि प्रमाणमा तथा विभागोऽस्तु तथाप्यस्मदुतमनुमानविष्यं स्यादित्याशहर प्रमाणमा विमा गमस्या भनुमानमात्रे विमागकरणं युमा दोष एयेत्यासायन स्थाभिमतं विभाग दर्शयति । एतदुकं भरतीति ! स्रोकार्थे भर. राशरपादानामुक्ति प्रमाण यति। एतदेव होति । प्रत्यक्षागमसामग्यो। रिति । प्रत्यक्ष रामशानयोः सामन्योः प्रतिगादक परयाश्ये पूर्व ·- न्यायपरिशुद्धौ। चरनाकरेऽपि । सर्व प्रमाण सामान्या स्वत एवं प्रवृत्तया । जन्यते परवाक्येन हत्तया चेति हि दिया । अतोऽनुमानं विविध स्परार्थत्वभेदतः । प्रत्यक्षागयसामग्योः परवाक्ये प्रदर्शिते ॥ वक्ष्यते व्यवहाराध्यन्यनुमानस्य तूच्यते । अनुमोद्वोधकं वाक्यं प्रयोगः साधनं च तत् ।। इत्यादि । तदेवमनुमोद्वोधकं वाक्यं गतिज्ञादिपश्चावय. वम् । तत्र परं प्रति प्रतिपिपादगिपया पक्षवचनं प्रतिज्ञा। प्रदर्शिते अभूताम् अनुमानस्य पश्चास्यमिदानापुच्यते । प्रत्यक्षा- दानां सर्वेषां प्रमाणानां परवाश्यं व्यवहाराध्यन्युत्तात्र तत्त. दविचारात्मकवादमागें तत्तप्रमाणप्रयोगकाले यश्यते चेत्यर्थः। तुश्चार्य मिनामश्च । अनुमोदोधकमिति । परानुमितीच्छया पादि प्रतिवादिनोरन्यतरेण प्रयुज्यमानयास्यत्वं प्रयोगलक्षणमित्युक्त भवति । प्रत्यक्षादिवाक्येऽतिभाष्ट्रिनिरासायानुमितीच्छयेत्युक्तम् । धूमावहिं जानीहीन्यरूप पासवाफ्ये तिच्यातिनिरासाय धादि. मतिवादिनोरन्यतरेण प्रयुज्यमानेत्युक्तम् । अचय पेप्यतिव्यातिधार. णाय चाफ्यपदम् । तदधच पाक्यान्तरानपेशवाश्यत्वं तेन नायवेष्यतिव्याप्तिः । नन्धेवमुदाहरणादिधाक्यप्रयप्रयोगादीना मपि प्रयोगायनाचार्य सिद्धान्तायध्यमाणवासपातिव्याप्ति- रिति चेन्न वाक्यानरानपेक्षतयामिमनपदत्यस्यैव विक्षिमत्येन तत्रापि लक्षणसत्यात् । न्यूनश्योगऽपि पादिनः पूर्णत्वामिमान- सत्यादिति । अचयपलक्षणं च प्रयोगघदयाश्यत्यमिति मु. गममिति । परमतिपिपादयिष्यति । परानुमितीच्या साध्यविशि. वृधमिनिर्देश: प्रतिज्ञत्यर्थः । उदासीनधास्येऽतिव्याप्तिधारणाय प. रानुमित व्यत्युकम् । इत्यादिष्यतिव्याप्तिशरणाय साध्यविशिए- धमिनिर्देश इत्युक्तम् । प्रतिज्ञापययेऽतिव्याप्तिधारणाय माध्यविशि. एपदम् । नन्यवमपि पक्षनिर्देशात्मकेपदादरणायेकदेशे यतिध्या.

·अनुमानाध्याय दितीयमाहिकम् । १५७ यथा पर्वतोऽग्निमानिति । तत्र धर्मिणमुद्दिश्य साध्यधर्मो विधीयत इति वृद्धाः । माधकत्वमकाफविभक्तिपदान्तरस. मभिव्याहारादियुक्त लिङ्गम्य वचनं हेतुः । यथा धूमवत्याद घृमवत्वेन धृमोऽन विद्यते यत इत्यादि । प्रसङ्गद्वारेण वा ति स्यादित्यत आर । तत्र धर्मिणमुद्दिश्यति । तर न धर्मिमा. नमुद्दिश्य साध्य विधीयते किन्तु हतुविशिण पक्षमुद्दिश्यति ना तिव्याप्तारति भाव । एतन यहिमान् पर्वत इनि विपरीतनिदे शोऽपि वारित । तत्र साध्यस्य प्रथमानर्दशन तस्य विधीयमान त्यायोगात्। यच्छन्दयोग प्राथम्यमित्याधुहशरक्षणम् । तच्छब्द पवकारश्च स्यादुपादयलक्षणम् ॥ इति धुव्यत इति । साधकत्यप्रकाशकेति । शापवरोधक- विभक्तिपदाम्तरसमामाहारापय्ययनसहान्यतमयुक्त हेतुनिर्देशत्व हेत्वरयवलक्षणमित्यर्थ । प्रतिशादिष्यतिव्याप्तिवारणाय हे. स्वन्तम् । धूमरत्वात् धूमवत्पनेत्याच्याप्तिधारणाय ज्ञापन त्व बोधकपदान्तरसमभिव्याहारत्युक्तम अन्यथा निघूमत्वम सन इत्यत्राव्याप्तिधारणाय विपर्ययप्रसङ्गयुक्तत्वम् । अन्यतमत्ये- न झाडीकारानाननुगम गनु तृतीयापञ्चम्पार्हेतुत्वार्थक स्वान्न ज्ञापकत्ववाधकत्व न पा लक्षणया तद्वोधकत्व सुचिमको लक्षणानहीकारादिति चन्न । हतावितिसरे हतुपदनात्पादक ज्ञापकयोरपि हेतुत्वन विवक्षितत्वात् । तृतीयाशापकताया यो धकत्यासम्भवार । अत एव वृत्तिकार फलमपि हेतुरित्युक्त्या मध्ययनेन वसतीत्युदाहृतम् । एच "विभापा गुणे ऽखिया"मित्यत्र विमापेति योगविभागात अगुण खिया च हतो पक्षमा विधाय हंतुत्व च .शापकत्यमित्याभप्रत्योदाहन धूमावहिमान् ना स्ति घटाउनुपलब्धरिति । अत पशम्या अपि शापयत्वार्थक उत्पादकत्वमात्रहतुस्वविवक्षायामुक्तोदाहरणान. । न च धूमादित्यत्र धूमपदस्य धूमशागरक्षकत्यापञ्च. म्योत्पादकत्व योध्यत इति घाच्यम् । अश्यभावेऽपि नास्ति त्वसम्मय ·न्याय परिशुद्धी। अन्यथा निधूपत्वपसङ्गादित्यादि । सम्यगव्यातिनिर्देशन कदृष्टान्तवचनमुदाहरणम् । तच व्याष्टान्तस्य च शैलीम. नुरुध्यानयोदाहरणं व्यतिरेकोदाहरणमिति भियते 1 • तत्र यो धूपवान सोऽग्निमान् यया महानस इत्यन्वगोदाहरणम् । योऽग्निः स निर्धूमः यथा महा इद इनि व्यतिरेकोदाहरणम् । यदुक्तसाधनं तदुक्तसाध्यम् । यदुक्कसाध्यं न भवति तदु- घटोग्नुपलम्धेरित्यत्र ज्ञानलक्षणायोगात् स्वरूपमत्या पयानुप. लधेरभावशप्तिहेतुत्वेन नज्ञानस्य तत्र हेतुत्वाभावार । घटो रूरी तथा प्रत्यक्षायादित्यादिश्वगतेश्च । एतेन पञ्चम्यन्तलाक्ष. णिकपदवदनुमितिपरशब्दस्यत्यययवलक्षणमिति नीनोक्तं प. स्तम् । मन हेतुत्यशक्तयोः तृतीयापञ्चम्यो भापकतायामपि श क्तिकल्पनेन योनीनार्थतास्थान्, अन्याय्यं चागेकार्थयामिनि न्या- याप्रवृत्त । यत्र तु ध्यपहागल्पायमनुशासन तयास्य भ्यायस्य प्रवृत्तेः । यया गङ्गाराम्दस्य प्रवाहे शकस्य तौर। म न्यथा नानार्धामिछत्तिप्रसमात । प्रहरी च करणत्वापादानस्वश. कयोस्तृतीयापञ्चम्योरुत्पादकतार्थकत्वस्याप्यभावप्रसद्गादिति । एते- म प्रत्ययलक्षणापेक्षया प्रकृतिलक्षीय लघायसी वरीयं . न्येत्यादाविति नवीनापसहभाषितममूलकमित्यास्तां तायत् । प्रन्यायिस्तरमौरूणामयुकोतिरनुचितत्युपरम्यते सम्यगिति অনুহিবিগান গন্তব্যোথায্যায়ে যায় निर्देशपूर्घकमित्युक्तम् । चैपरीत्यनोपर्शितध्यातिर योऽग्निमान स धूमधान् यथा महानसः यो निधूमः स निरनिः यथा इद इत्यादापनित्र्यानिवारणाय सम्यगिति मनु ब्रह्म मिथ्या ज्ञानविषयत्वात्प्रपञ्चवदित्यादि म्याध्ये व्यवहतम तत्र च्यातिनिर्देशाभायादुदाहरणाचं न स्यादिनियन याति त्पर्यकत्यस्य विवक्षितत्वात् तत्रापि व्याप्तिपरत्वसवात उप नयादायपि दयासिनिर्देशसम्भयात् नातिभ्याहिनियसाय दृष्टान्त- पचनमित्युक्तम् । शली। विधिमुखत्वादिस्वभावः । उदाहरणस्य सामान्यतः प्रवृधिमपम प्रकारान्तरगपि दर्शयति । यदुक्तसाधनमि- - 1 ·स्पष्टा । दृष्टा अनुमानाध्याये द्वितीयमालिकम् । क्तसाधनं न भवति यथा मप्रतिपन्नमिति सामान्यतोऽप्यु- दाहरन्ति । अत्र च यदित्यं तत्तथेति साधारणप्रयोगादेव सर्वोपहारः सिध्यति । यथा गौर्न पदा मष्टपेसादावतो यद्यदिति वीप्सानपेक्षा । कस्यचित्तु ननिदर्शनेन व्याप्ततया पक्षे हेतुमुपसंहरद्वाक्यमुपनयः । सो- ऽपि पूर्ववविविधः । अयं च तथा धूपयानित्यन्वयोपनयः । अयं न तथा निर्धूम इति व्यतिरेकोपनयः । हेतुपूर्व पक्षे साध्यमुपसंहरद्वाक्यं निगमनम् । तत्रापि पूर्वतुल्यन्यायतया द्वैविध्यमनुसंवेयम् । यथा तस्मादसायग्निमानिति । अयं नि- रग्निन भवतीति च । एते पश्चाप्यंवयवाः प्रयोक्तव्या इति नैयायिकाः । उदाहरणान्तं तदाचं वा प्रपोक्तव्यं त्रि- तपमिति मीमांसकाः । उदाहरणोपनयावेवेति तु सौगताः । वयं त्वनियम चूमः । नियमबदनियमस्याप्याभिमानिकतया सि. त्यादिना । उदाहरणे घीप्सा नियमेन प्रयोक्तच्या अन्यथा सर्वत्र व्याप्यवतिव्यापकसत्त्यस्यामतीत्या व्यतिरुपदर्शने न स्यादिति फेचित् तन्मतं निराकरोति । साधारणप्रयोगादेवेति । यथा गार्न सामान्यप्रयोगे सीसा गोध्यक्तीनां पदास्प. शनिपेधो शायते तथा यो धूमवान् सोऽग्निमानित्यनारत- व्यक्तिविशेषासामान्यप्रयोगादेव सर्वष धूमपति घहिसारप्रतीने सम्भवाधारयुपदर्शनमव्याहतामिति घोप्ता व्यर्थी मन्दयुद्ध्यनुग्रहाय घासाप्रयोग न धारयाम इति भावः । एनेन चीप्सा च यत्पदे न तु तत्पद इत्याधुपपादनमपि मन्दयुद्धानुग्रहार्थमित्युक्त भय- ति । दृष्टान्तीनदर्शनेनेति । निगमनेकदेशेऽतिव्यानिवारणाय पान्तनिदर्शनेनेत्युक्तम् । उदाहरणे तद्वारणाय पक्ष इति । अन्यत् सष्टम् । नुपूर्वमिति । प्रतिक्षायामतिव्याप्तिगरणाय हेतुपूर्वमित्यु कम् । उपनये तद्वारणाय साध्यमिनि । स्वसिमान्तं पक्तुं परसि- शान्तानवदति । एन इति । तदापम् । उदाहरणाचं निगमनान्त. पदा स्पष्टव्यति . - ·१६० न्यायपरिशुद्धौ। द्धान्तत्वोपपत्तेः । एवानियमेन माध्यादिषु प्रयोगः । कचिस्प चावयवः । कचिनयाययः । कचिदवयवकल्पनारहितः । क. चिदेकव्याप्तिकः । कचिद्यासियविशिष्ट इत्यादि । इदं च वादिनोः परस्परसंवादानुरूपम् । यथाभिमतव्यवहाराभ्यनु- ज्ञालि प्रतिचायभिमतप्रस्थानेन व्यवहारमन्पेऽपि केचिदि- च्छन्ति । पिशाचानां पिशाचभापर्ययोचरं देयमिति न्याया- छ । अतोऽप्यनियत्तावयय एवं प्रयोगः । उपपन्नथ मुदु- मध्यकठोरधियां विस्तरसङ्घहाभ्यां व्यवहारः । यद्यप्युदाहर- णोपनयाभ्यामेर व्याप्तिपक्षधर्मतयोः सिद्धत्वाचावदेव तत्वतो वक्तुमुचितं तथापि विवक्षितस्फोव्याय प्रतिमाहेतूदाहरणानि उदाहरणोपनयनिगमनानि वा वाच्यानि । भन्या विवादवि- मित्यर्थः । अनियमे न कोऽपि सिदान्तः स्यादित्यत भाद। नियम- धदिति । अभ्युपगमम्येय सिद्धान्तस्ययोजकत्यात्तस्थानपमे ऽपि भावादिति भावः। अनियमाभ्युपगमे पूर्यप्रयोग पय मुलीमरयाह । एपश्चति । कचिदवयरफलानारहित इति । हेनुसायमाप्रनिदेशः उदाहरणोपनपमानिदेशः सोगताभ्युपगतो ऽप्यनेनोपलक्ष्यते इदं चेति । अनिनायययाकरणमित्यर्थः । शतिपक्षिसम्यन्धादत एवं व्यवहारहेतुरिति पक्षातर दवति । प्रतियादीति । यतोऽवीति । नयायिकादीनां सपामपि फदाचित्प्रतियादित्यसम्भवनाभिपता. घयधाभ्युपगमस्येच युक्तस्वादिति भावः। मृदुमायटोधियामिति मन्दमध्यतीणधियामित्यर्थः । मन्दयुक्षीनी रचाययप्रयोग पातिपिस्तः । मध्यपियां न व्यवय प्रयोगकर विस्तरमा। तीक्षणयुद्धीनां स्वययप्रयोगरूपसद इति विपेनीयम् । विस्ता. रसरमायामित्या यिस्तरशन विस्तगतिविस्तरयोरेगकारण प्रहसमिति दोयम् । ननु अमिन्दुपयुत्तयोमिनधर्मत्ययोः प्र. तिपादन पारता सम्माश्यते तायदेय प्रयोक्तुमुक्ति गा. धि प्रयध्यादिति शदने । यद्यपीति रिफरियायेति । सपएस्पा- ·अनुमानाध्याये नितीयमाहिकम् । पयस्य साध्यार्थस्य व्यक्तमतिपादनानुपपचेः । ये तु प्रतिज्ञादियानन्तरं बोरसिक्ष्यन्यथासिद्धिपरिहारार्थ उपन- यः। निगमने हेत्वंशः सिद्धसाधनतापरिहाराय । साध्यांशस्तु वाधपरिहारायेति वर्णयन्ति तैनूनं तत्तदोपपरिहाराय मन्त्र- पाठोऽयमिष्टः । प्रतिज्ञाहेतुभ्यामेव तदर्थाभिधानसिद्धः । अन्यथा नायमसिद्धो नापि बाधित इति व्यक्तमेव वक्तव्य. स्वात् । आभासोद्धारनिर्बन्धः पुनरुक्तिश्चेति । भगवयामुनमुनि- . , येत्यर्थः । विवादविषयस्यति । पक्षे साध्यसत्वस्येत्यर्थः । तथा च प्रतिज्ञानिगमनयोः पक्षे साध्यसम्बन्धप्रतिपादकत्वात्तदुपा. दानं युक्तमेवेति भाषः । असियादिपरिहारार्थमुपनयनिगमन- योरुपादानमिति नैगायिका पदान्त तन्मतं दूपयितुमनुवदति । ये स्थिति । अन्यथासिद्धिरप्रयोजकत्व व्यभिवार इति फेविद । उप- भय इति । उपनये हेत्वषयवसिद्धस्य व्याप्यस्य पक्षे प्रतिपादनेना. सिचन्यथासिद्धिविरहतात्पर्यकत्वमवगन्तुं शक्पत इति भावः। नि. गमन इति । तस्मादिति हेत्वंशे हेतुतयोपनयसिदस्य पक्षे व्या. प्यसत्त्वस्य प्रतिपादनेन साध्याभाषप्राहफरूपस्य था. यस्यामापोऽवगन्तुं शक्यत इति भावः । अन्यावयवद्वयेनासि- वादिपरिहारं पदन वक्तव्यः । अनेनाधयययेनासियादिपरिहारः क्रियते पा झाप्यते घा नाय इत्याह । तैनूनमिति । तदाहि पिशा. धनियतकमन्प्रवदन्त्यावयपद्धये 5सिद्धादिनिवर्तकतायां शकिर. भ्युपगन्तव्येत्यर्थः । न द्वितीय इत्याह । प्रतिष्ठातम्यामिति । अन्त्याययययमाप्यस्यासिद्धमापादेस्तासमानविषयकाम्यां प्र- तिमाहेतुभ्यामेय मापनसम्भधार्थ तदित्यर्थः । ननु पुनरुकि। परिहाराय फिल तद्वोधकत्यमन्त्यावयपश्ये कल्प्यने त प्रथमतो न स्फुरतीति म प्रतिहाहेतुभ्यां तदभिधानीप्तांगायत माह । सम्पधेति । प्रतिमाहेतुभ्यामसिसमावादियोधनासम्मर इत्यर्थः । ध्यक्तमेय पकव्यत्यादिति । तात्पर्यतः प्रतिपवेपिलम्बितत्येनाव्य. पत्यादिति भावः । व्यास्तु यादं धारयति । आमासोदारति SN 1 ·१६३ न्यायपरिशुद्धी. भाष्यकारादिमिय पश्चावयया, अपि हेतवः प्रयुक्ता इति भेद सत्यम् । अत एव धनियमः सिद्धान्तितः । मच ग्रन्थे. पुष्टुं निवन्धनमिति व्यवहारेऽपि तथेति नियमः । स व मत्यगात्मा मुक्तावप्पमित्येव प्रकाशते स्वस्मै प्रमा- शमानत्वात् । इत्यादावन्वयव्यतिरेको द्वावयुक्ताविति तावता तयोयोरध्याश्यपठनीयत्वापाताम् । पचेदं प्रयोगसंस्था. नं वर्णित न तत्राप्यस्माकं निवन्धः । अत्र पर्वतेऽग्नि- रस्ति यत्र धूमो विद्यते दृष्टं च धूमवता सर्वेषामप्तिमत्व- मित्यादिनापि तदर्थमतिपादनोपपत्तेः । दृश्यन्ते चै वि. नारमामासस्वलक्षणरहितत्यादिति कण्टकोद्धारवाफ्यनषारोप- योपनिवृत्तियोधसिद्ध । तदर्थे वास्यान्तरप्रयोगः तेन पुनरुक्तः स्थादित्ययः । ननु भवदीय पूर्वैरपि तस्य पश्चावयवप्रयो- गस्य युप्माभिडूपणं कथ सहच्छत इत्यमित्य नैयायिकः शकते। भगवदिति । प्रतिपादिसंवादानुगुण्येन तथा प्रयोगोऽस्माभिरकील- त एवं 'किन्तु पञ्चावयवतयैव प्रपोगा कर्तव्य इति नियम नाभ्युपगच्छाम इत्यांद्वीकारेण परिहरति । सत्यमिति । क्वाधि- स्कन्धानिवन्धानुगुणतया सर्पदा व्यवहतंव्यमिति नियमानी- कारे भाष्ये अहमत्मिसमर्थनप्रकरणेऽन्वयव्यतिरेकव्याप्त्योः स. मुधिय प्रदर्शितत्वात्सर्वत्र व्याप्तिद्वयसमुचितप्रयोगः स्यादिति यस्तझायमनुयदति । स च प्रत्यगात्मति । पर्वतो हिमान धूम. पायादित्यादि प्रतिपादितसग्निवेशविशिएस्यैव न्यायशब्दार्थत्वात् तेनैव व्यवहारः कर्तव्यः ननु पर्वते पहिर्यतो धूम इत्यादि- नापि तस्यासाम्प्रदायिकत्वेन प्रयोगानहत्यादिति नयाचिका वर्ण- यन्ति तदमिमतप्रयोगात नियमनिर्वन्धो नास्माकमित्या. •ह ! पदामिति । एवमनियमाभ्युपगमे सर्वसैद्धान्तिकमन्य- शैलीदर्शनमेव प्रमाणयति । दृश्यन्ते चेति । वाक्पप्रयोगस्पा. न्वयोधमात्रफलकावाचानुपयुकांशनियमस्य तत्रानपेक्षितस्था- स्पतिज्ञादेवादिपौर्वापनियमोऽपि नास्माभिरकीक्रियत इति हदि ·अनुमानाध्याये दितीयमाहिकम् । धानि चित्राणि प्रयोगवाक्यानि सर्वसैद्धान्तिकानां अन्येषु । एवमेव च पदानामन्वयमात्रं पधानयित्वा लौकिकवैदिकव्य- वहाराः प्रवर्तन्ते । तत्त्वरनाकरेऽपि चैवंविधेऽपि पञ्चानामप्यव- यवानां पृथक् प्रयोजनान्यभिधायातम पञ्चावयचं वाक्यमा- द्रियन्ते वेदाचार्यादयः । “पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुण- दोपवित्" इत्यादावित्पभिधायैव पुनरनियमः मतिपादितः । नच सर्वदा सर्वेऽवयवाः प्रयोज्या न न्यूना नाधिका इति नि- बन्धनियमः बक्तृपतिवत्कृसंमतिपत्तौ लघूपायोपादानेऽपि दो- पाभावात् । लोकेऽपि तथा व्यवहाराचेति । साधम्वैध- पचनप्रयोगे चोक्तम् । यथायोगं पतिपत्रपेक्षया विकल्पप्तम. चपावेवाविरोधादिति । अन्यत्रोक्तम् । प्रतिज्ञायाः परं हे. तदादरणयोन क्रमनिर्बन्धः व्याप्तहेतुमदर्शने विशेपाभावादि- निधाय तर चान्ययप्रयोधमात्रप्रयोजनकलौफिकवैदिकव्यवहार एष प्रमाणमित्याह । पवमिति । मिलीयमानैपिगैनिमालभिधपङ्कजैः । विकसन्त्या च मालत्या गतीस्तं शायते रविः ॥ इत्याद्यनुमानालङ्कारोदाहरणानि लौकिकव्यवहार "तत्पुरुषस्य पुरुषत्वं तवामदेवस्य धामदेवत्वं स्मादुरोधस्तेजस्वितर इत्यादिदिकव्यपहारः पुच हेतोः पूर्वभावोऽवगन्तव्यः। ननु तत्परत्नाकरे महपराशर पादैः पञ्चानामवयवानां प्रयोजनाभिधानपूर्वकं न्यायस्य पञ्चापयय- तायां प्रमाणोपन्यासादानेपमः कथं सिंद्धान्तयितुं शक्य इत्पारावर तैरप्युत्तरत्र नियम एयाभ्युपगत इत्याह । तसरत्नाकरेऽसीति ! घे.. दाचार्यों व्यासः मादिपदेन तदनुमारिणो वैशम्पायनादयः न्या. यगुणदोष वित्त्वेन प्रसिद्धो नारदय गृह्यते । पञ्चायवयुक्तस्येति । एक्दध मारते समापर्यणि नारदपर्णने । सापयंपेपर्यवचनप्रपो.

·न्यायपरिशुद्धी। स्यादि । अत एव पसादिवचनदोपविशेषाणां याचि- तत्रैवोक्तानामपि नियमकयाविषयत्वं सूवितम् । उपमाना- न्तर्भावदशायां चोक्तम् । सोऽयं गपपदाभिधेयः गोत- हशवाद । य इत्थं स तथा ययोकमाप्तेनाय गोस- ENः ततस्तपदवाच्य इत्युक्त्वा । व्याप्ती हटान्तश्यायामश्यं स निदर्यते । आगमायासिसिद्धौ न ज्यासिस्मृत्पर्यमीयते ॥ धूपानमिमानेवेरपालोक्तायां तथा गतिः । इत्यादि । महापरित्राणे तु वरदविष्णुमिश्रोक्तानुसारे- जैवमुक्तम्। परार्थमनुमानस्य प्रयोगेऽवयवात्रयः । माविका वापि हेतुब तथोदाहरणं मतम् । इत्यादि । अतो व्यातिपक्षधर्मताप्रतिपादनोपयुकेन केनापि ञ्चिति । अन्वयव्यतिरकव्याप्त्यो प्रयोगे चेत्यर्थ । पक्षादिपचनदी- पविशेषाणामिति । पन्हिमापत अनित्य विप्रतिपक्षम् मस्ति घन्दिररेत्यादिनिर्देशविपासादय पक्षादियचनदोषा । निय. মুয়াবিয়্যামার। নিয়াখায় মানারা स्थ सम्मयाचयापथ प्रयोगोऽप्युपपद्यत इति भाव. उदाहरण सन्तप्रदर्शनियोऽपि वाचनास्तोत्याह । क्यासी घातपाया.' मिति ! न व्याप्तिस्मृत्यर्थमीयत इति व्याप्तिस्मृत्यर्थे दृष्टान्तो न यो. ध्यत इत्यर्थ ईययत इति । गताविति धातो. कर्मणि लाट - पमामत्यर्थवाधानार्यता मातोकापामिति। पूर्वमागमशन जाति দগ্ধদাৰীৰামানাথনবিশযােমিবিয়ান ঘান্ত- कानि मधातोरिलीकिकामशमिति विवेक अवयवादिप्रयोगमनिया माझीकारेवि नियमकयायां नियमोऽनियमधार्या वनिपम इत्येष नियमोघश्यामकार्य त्याहातातिरहस्थमिति उपशाहमि.

·' अनुमानाध्याये दितीयमाह्निकम् । १६५ प्रकारेण व्यवहरेत् । नियमाथायां तु ययानियममिति रहस्यम् । विचारविषयगोचरो वादि प्रतिवादिवाक्यसन्ततिविशेषः कया । सा च द्विविधा । वीतरागकथा विजिगीषुकपा चेति । पूर्वी चाद इति सामान्गशब्देनैव विशेपतोऽपि निर्दिश्यते । सा चैवं न्यायतत्त्वे संयोगाधिकरणे लक्षिता । परस्य सो. पदेशो न्यायनिचितार्थो व्यवहारो वाद इति शिष्याचार्यव्य. वहारवत् । प्रमाणतर्काभिमानास्पदसाधननिथितार्थविषयो व्य. वहारो वाद इत्यर्थः । तत्र स्वपक्षस्थापनं परपक्षद्पणमित्यघ- रवद्वयम् । फेचितु साधनसमर्थनदूषणसमर्थनादिभिः सह प. त्यर्थः । प्रसङ्गाबादजल्पवितण्डा निरूपायप्पन कथासामान्यलक्षण- माह । विचारविषयेति। धादिप्रतिवादिभ्यां क्रियमाणलौकिकचा. क्यपिशेपनिरासाय विचारविपपेति । लौकिकपुरुषविवादनिरासाय घाविप्रतिवादीति । ताभ्यामेव कियमाणे घादयहि ते मयैवं सा. धितं मयैवं प्रतिक्षितमित्यादिविवादपदगोचरे धाश्यसंदर्भति. पातिवारणाय विशेषपदम् । पायसन्तती विशेषध प्रमाणतोपन्यासात्मकत्वम् । ननु पादशवस्य कथासामान्यया- चित्वाचन कथं विशेराभिधानमित्यत आह । सामान्यशन्देनैवे- ति । तथा च पादशम्दोग्यमनेकार्थ इति नानुपपत्तिरिति भावः । ननु भगवनाथ मुनिनियतस्य पावलक्षणस्य जल्पवितण्डादिसा धारणत्वमेय प्रतीयते तपोरपि निधितार्थत्याविशेषात् । नचा. बोपरेशन्यायो नास्ति पिजिगीपया प्रवृत्तत्वादिति घाज्यम् । यि. जिगीपाविजिगीपयोः पुरुषव्यावर्तकत्वेऽपि फयासु विशेषामाया. दित्यतस्तदर्थमाई । प्रमाणेत्यादिना । घादे प्रयुज्यमाने साधने याविप्रतिवादिनोः प्रमाणत्यामिमानोऽस्ति अल्पवितण्टपोस्तु स नास्तीति विशेषसत्याबावलक्षणस्य न तत्साधारण्यमिति भावः । अत्र यस्तुनो प्यासम्भवेन पादिप्रतियादिसाधनयोर्यस्तुतः प्रा. माण्यासम्मयादभिमानपर्यन्तधायनमिति ध्येयम् । साधनसम- येनं स्वपक्षसाधकप्रमाणस्योहलनं दूरणसमर्थनं परपसायकहेतोय.

·१६६ न्यायपरिशुद्धौ। चावयवतापाहुः । तदयुतम् । स्वपक्षे दुपणोद्धा रतत्समर्थनार्दन रप्पवयवान्तरत्वमसङ्गात् । यदि स्वपक्षसाधनादौ तदन्ताद इति न पृयग्ग्रहणाद्गणना नदा स्वास्यापनपरपक्षप्रतिक्षेपयो- व सर्वान्ताव इति वायरपेय गणनोचिता । अत्र च . "द्धिपूर्वकदुष्टरचनानि न सम्भवन्ति, अन्यानि तदुद्भाविता- न्यभ्युपगन्तव्यानि । तस्वनिर्णयाय मत्तता । विजिगीपुक- थापान्तु गसन्तामलभमानस्य परल्यामोइनेनापि पाक्षिकवि- जयः समत्वं वा सम्भवेदिति बुद्धिपूर्वरुदुष्ट प्रयोगसम्भवः । सा च द्विधा । जत्यो वितण्डेति । तोभयपक्षोपन्यासतमति- क्षेपवती का जल्पः । वादिपसोपन्यासतमतिक्षेपपात्रपती वितण्डा. । केचिनु वितण्डायामपि वीतरागविजिगीपुभेदाभे दमाहुः । वदयुक्तम् । वीतरागस्य परपसप्रतिक्षेपपर्यन्त. पोबलनम् । माविपदेन परपक्षदोपोशानिराकरणं गृह्यते । पूर्वी. स्वपक्षस्थापनापरपक्षप्रतिक्षेपाभ्यो सह पञ्चायययतामारित्या थी। ननु पादे पाविमतियादिनोः साधने प्रमाणस्वाभिमानोड- पक्षित युक्त तत्कुतः तयामिमानविरदेशपि दोपामावादिन्यत माह । अन्न चेति । तथाभिमानामा पुखिपूर्वकष्टपचनप्रयो। गस्यापि सम्भवेन तस्वनिर्णयलक्षणफलस्पासिधिः पादिति मा. । एतेन पुस्पधर्मभूतामिमानव्यतिरेकेण पादकथा- र्या स्वरूपठो धैरक्षण्यम युकामिति ध्येयम् । सा चेति । विजिगीषुकथा चेत्यर्थः । विवानिरासाय प्रतिक्षेपपती. त्यन्तम् वादनिवृत्तपे ततिविजिगीपुकथयरित्या तथा व धा- दस्य विजिगीपुकथावाभावाचक नाविप्रसङ्ग इति मायावि पक्षोपन्यासति । जल्पन्यावर्तनाय माघरदम । पादिप्रतियादिनोगमा पोरपि वैतण्डिकरये फयापा पानुरधानाद प्रतियादिन एष वैतण्डिकत्यामित्यभिमेत्य याविपशोपन्यासत्यापुतिरिति ध्येयम् । उदयुतमिति । घीतरागस्य तत्वनिमारतया परपक्षनिरास ·अनुमानाध्याये द्वितीयमाहिकम् । व्यापाराभवे 'तत्त्वनिर्णयासिद्धेः । विजयस्तु तावतापि स. म्भवत्येव अभ्युपगेमनियतत्वात् । वादे परपलस्य कालात्य- यापदेशनिर्वाहे तु न पुनः स्वपक्षनिरूपणं तेनैव तत्फलस्या- पि सिद्धः । नहि पुनस्तस्यैव प्रमाणस्य पाठे प्रयोजनम् । नच स्थापितस्वरूपादिमत्ममाणमनाइत्य मानान्तरमन्वेषणी- यम् । नचं नैरपेक्ष्येणोपरमाद्वितण्डात्वम् । अपेक्षायां सत्यां प्र. विवादिपक्षस्थापनस्यापि कर्तव्यत्वेन वैषम्यात् । जल्पे तू. मात्रप्रयोजनाभावात्तस्य वैतण्डिकत्वं न संभवतीत्यर्थः । ननु ताई वीतरागस्य वादे परपक्षप्रतिक्षपो व्यर्थः स्यात् स्वपक्षस्था- पनमात्रस्यैव तत्त्वनिर्णयोपयुक्तत्वादित्यत आह । वीतरागस्येति। या. घत्परमतं न निराक्रियते तावत् स्वमतमप्रतिष्ठितं भवतीति भावः घेतपिडकस्य विजयमायापेक्षित्वात्तदपेक्षितो विजयः स्वपक्षस्थाय- नाभायेऽपि परपक्षनिरासमात्रेणापि भवतीत्याद्द । विजयस्त्यिति । अभ्युपगमनियतत्वादिति । परपक्षं प्रतिक्षिपामि तापतेव मम विजय इति वैतण्डिकाभ्युपगमात्तथैव फलस्य यक्तव्यत्यादित्यर्थः । ज. पेऽपि तस्वनिर्णयाभावेऽपि जल्पकाभ्युपगमानुरूपस्यैव परस्य वक्त ध्यत्वादिति भाषः । ननु घीतरागकथायां यत्र धादिना परपक्षे कालात्ययापदेशो निरुहाते तत्र परपक्षे याधफप्रमाणस्यैव स्वपक्षसा. धकत्वात्तत्र परपक्षयाधनेनैय कथापर्यवसानसंभवादीतराग- फपाया अपि वितण्डात्यमवर्जनीयमापरपक्षनिरासमानणय कथाप. वसानमेव हि सम्प्रतिपन्भवितण्डाया अपि वितण्डात्यम् । अन्यथा कालात्ययापदेशनिर्वाहानन्तरं तस्यैव प्रमाणस्य स्वपक्षस्थापनपर्यव- सानाय पुनः पाठप्रसमादित्यत पाहावादे परपक्षस्येत्यादिना अपे. सायां सत्यामिति। यदि मृदुवुद्धिः कश्चिन्मत्पक्षे प्रमाण याधितं भवतु स्वपक्षे किंप्रमाणीमत्यपेक्ष्येत तदा स्वपक्षस्थापनप्रमाणस्यापि प्रयो. कम्यत्वासादस्य वितण्डातो भेदः स्फुट इत्यर्थः। ननु जल्पेऽपि परपक्ष स्य कालात्ययापदेशनिर्वाहेऽपि पुनः स्वपक्षस्थापननयत्यं न स्या- दित्यत आह। जल्पे स्थिति।उतिगुणदोपाभ्यामपति पुनः पार्टनु.

·न्यायपरिशुद्धी। क्तिगुणदोषाभ्यामपि जयापजयो स्यातामिति कालात्ययापदे- शायोपन्यस्तस्यापि प्रमाणस्य पुनः पाठाद्युपपत्तेः । आगम सिद्धा चेयं कथात्रयव्यवस्था । "वादनल्पवितण्डामिरित्या. दिवचनात् ।। केचित् वितण्डाद्वयमेव व्यत्यस्तं जस्प इति वदन्ति । तथापि तथैव निपमा कथात्रयस्थन नानुषपन म्। उक्तं च जल्पवितण्डयोरपि लक्षणं संयोगाधिकरण सपक्ष- मामाण्यमतिपक्षामामाग्यमात्रनिश्चयार्थो व्यवहारो जल्पा । प्रतिपक्षाममाण्यमात्र निधयार्थो व्यवहारो वितण्डति । श्री- मद्गीताभाष्येऽपि वादः प्रपदातामहमित्या जल्पवितण्डादिक- वता तत्वनिर्णयाय प्रत्तो वादो यः सोऽहमिति व्याख्या. नास्थात्रयं दर्शितम् । एतेन "विषं निर्मिस्य पादतः, न वि. तिविपरीतोतयाधिकोतिसम्मवात्तापत् स्वस्थ विजयः स्यादिति प्रतिवादिना कालात्ययापदेशायोपन्यस्तापि पुन पाटमपश्येत मत स्तत्र नियमत. स्वपक्षस्थापन कर्तव्यमिति भावः । ये दिनाईयोरपि पर्यायण घेतपिडारये या यादिनः स्थापगता तदानी प्रतियादिनस्तत्प्रतिक्षेपकत्वं यदा तु धादिलो दूपकता त- दा प्रतिवादिनः स्थापकतेति पितण्डाया डोलागवत्पर्यायतो भा. गद्वयवृत्तेः सा वितण्डा पुरुषभेदन द्वयी व्यत्यस्ता व जातेत्येकवि तण्डापेक्षया भिना भवतीति सैप जल्पशब्दार्थ इति न जल्पो वितण्डाया व्यतिरिच्यते इति कथाश्यपरिगणनमयुक्तमिति घर्ण. यन्ति तन्मतमनुपदति । कोचयिति । वितण्डायास्पदुक्तमकारेण वैविध्याद्वादेन सह कथाश्यपरिगणनमस्माकमध्याहतमेवेति परिहर ति। तथापीति पर कपात्रयव्यवस्था भगनायमुनिमिरप्पम्युषा- तेस्वाद।उक्तं वेति।न्यातत्वशास्त्र इति शेप । उचाथै भाग्यकार: भाषितमपिममापयति धीमद्गीतामाय पोतिापतेनति। मगवRT- यमुनिमायकारोक्तिभ्यां कृतेन कयायव्ययस्थापनेनेत्यर्थः । विशि- .

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । गृह्य कथां कुर्यादित्यादिभिजल्पवितण्डयोर्निषेधोऽपि शिष्टविषय इति दर्शितम् । कदाचिदाह्यकुदृष्टिदर्पभनाय तयोरपि कार्पवात् तथा चाक्षपादसूत्रम् । “तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवि. तण्ड बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरण"दिति । अथ कथाङ्गानि । सभ्यानुविधेयसंवरणम् । वादिप्रतिवादिनियमः कथाविशेपव्यवस्था निरूप्पनिर्णय इति चत्वार्येव । वरदवि. ष्णुमिग्रजल्पश्चतुरङ्गः । अगानि वादिभतिवादिसभापतिप्रा. टविषय इति । विशिष्टः सा जल्पवितण्ड न कर्तव्य रति निषेधस्य विषयो दर्शितः । नतु विशिष्टस्य केनापि ते न कर्तव्ये इति निये. भविषय इति भावः। विशिष्टस्यापि याह्यकुष्टिभिस्ते कर्तव्ये एवे. त्यत्र देतुमाह । कदाचिदिति । याह्याः सौगताः कुदृष्टयः प्रच्छन्नसौग- ता.। कण्टकशाखावरणवदिति । अरिमेदवरादिशाखावृते गैजन- रोहानुपयोगेऽपि फडहरीयादिनिवारणेन वोजप्ररोहोपमर्दप्रतिवन्ध. घजल्पवितण्डयोरपि शास्त्रजन्यतत्त्वाभ्यवसाय चैयाकुलीजनक- वाह्यकुदाधिकृतक्षोभभअकतया तदुपादेयता न विरुद्धेति भावः कथानेषु । फेचित्तस्याः पडङ्गानि प्राहुश्चत्वारि केचनेति । वादिभेदेन सख्याविवाददर्शनात्स्वाभिमतया संरयया कथाना नि निरूपयति । अथ कथाहानीति । सभ्याः रागद्वेषविनिमुक्ताः सप्त पञ्च प्रयोऽपि वा। योपविष्टा विप्राः स्युः सा यशसशी सभा इति । स्मृत्युक्तलक्षणाः । अनु पश्चाद्वादसमाप्ती विधेयर्तव्यं जय. पराजयफ यस्येत्यनुविधेवशम्देन सभापतिपिवक्षितः । तेषां स. म्यक् धरणम् । एने सभ्याः अयं सभापतिरिति परिग्रहः । धादिम. तिवादिनियमः । अयमस्य प्रमेयस्य साधको घादी जयन्तु तद्प- का प्रतिपादीति व्ययस्था । कथाविशेषव्यवस्था पादजल्पवितण्डा- नामन्यतमपरिग्रहः । निलयं प्रपक्षसत्यत्वादि तस्य निर्धा- ૨૨ ·न्यायपरिशुद्धौ। शिनका इत्युक्तम् । वादे तु सभ्यादिसंवरणानन्धो नास्ति । अपलापादीनां मापशस्तबागम्भवात् । चीनरागाः शिष्यगु- रुसब्रह्मचारिशिष्टश्रोत्रियश्रेयोऽथिमो हि तदाधिकारिणः । सभ्यानां देवादागतानां त्ववर्जनम् । अनुविधेयसंकरणन्तु सर्वदानपेक्षितमव विजयफलपतिपादनार्यत्वादनुविधेयस्य राग- देपरहितास्यवरा विषमसंख्या: सभ्याः स्युः । द्वैधेऽधिका. नां बचनस्प ग्राबवाद । एकोऽपि वा माइतमः । ननु रणं निरुप्यनिर्णयः । उक्तमिति 1 अत्र पक्षे पादिप्रतिवादिव्य- स्थायामेव कथाव्यवस्थानिकस्यनिर्णययोरन्तरः । अन्यथा पादिभतिवादिवादस्यवासम्भवादिति परदयिष्णुमियाशयः। मा. शिनकाः । सभ्य | अपलापादीनामिति । अपलापादिनिराफर- णमेव हि सभ्यानां कार्यमिति भावः । यश इति । बुधि- ঘুষাযহীনবসখিনাবুঘস্ক্যান্ন নানি- पिरोधित्यनादोपवादिति भावः । शिया। धर्म(१) णाधिगतो यस्तु घेदः सपरिहणः । ते शिया मालया या अतिप्रत्यक्षतः इति । ममूक्ता भ्रोत्रियाय ते श्रेयोऽचिन इति समासः श्रोत्रिया एका शासामधीत्य श्रोत्रियो भवतीति प्रसिद्धाः । श्रेयोऽपिनः शा. स्त्रार्धजन्यफलार्थिनः श्रोत्रिययोपिनो हिस्मनुष्यनिर्णयाय शि. वादमाद्रियन्ते । तदुक्तमक्षपादेन । " शिष्पगुयसमलचारिशि. एनोधिययोऽधिमिरयभिरभ्युपेया"दिति तं पादमित्यर्थः । शिष्यगुरुभ्यां क्रियमाणस्य वादस्य शिष्यगत ज्ञानं फलम् । समल. धारिभ्या क्रियमाणस्य तज्ज्ञानस्थिरीकरणमुभयगत प्रयोजनम शि. श्रोत्रियधेयोधिभ्यां क्रियमाणस्य तत्त्वसंशनियतनमुभयगतं प्रयोजनमिति विधा तश्याव्यवसाय इति विषेचनीयम् । उपपरा रति । वियो यूनाः सम्यान कार्या इत्यर्थः। विषमसंख्याकर णस्य प्रयोजनमा ।वैध इति । उपसर्गेण तमपा प्राप्रति (1) मनुस्मत मध्याये।

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । सिद्धान्तनिपमोऽप्यवश्यापेक्षितस्तत्कयं चतुष्टयम् । सत्यं नि- रुप्यनियम एव तस्यान्तावादनुक्तिः । नहि तमन्तरेण स उपपद्यते । यत्र तु नानासिद्धान्तानुमतोऽयों निरूप्यते तत्र व्य. वहारवियोपनियमार्य सिद्धान्तविशेपनियमोऽप्यस्तु । फेचित्तु वादे निग्रहसामस्त्यासामस्त्योद्भावनप्रतिज्ञातकयापर्यवसाननिय- माभ्यां सह पडझान्याहुः । तदयुक्तम् । इच्छाकल्पितत्वेनावश्या. पेक्षितत्वाभावात् । अनियतस्य चागत्यायोगात् । अन्ययाति. मसङ्गात् । वादे तावत्कथा हि तत्वनिर्णयपर्यन्ता वा स्यात् अ. शक्तिपर्यन्ता वा । न तत्र नियमकृत्यम् । द्वयोः संमतिपत्तरेव पर्यवसानमित्युक्तम्भवति । जल्पवितण्डयोरपि निग्रहपर्यन्ता । परयाद्यभावोऽपक्षपातित्वं च द्योत्यते । यथा याज्ञवल्क्यः । च(१) त्यारो पेदधर्मशा: परिपत्रैधमेव था। साधूने यं स धर्मः स्यादेको पाध्यात्मवित्तम इति । उकान्तर्भावेन परिरिति । निरूप्यनियम एवेति तमन्तरेणेति । सिद्धान्तनियममन्तरेण निजप्यनियमस्योपपादयितुमशस्यत्वादित्य थः । ननु नानासिद्धान्तानुमतेषु चेदप्रामाण्यापञ्चसत्वत्वादि. पु निकन्येषु सिद्धान्तनियमः स्यात् तत्र शन्दस्य नित्यत्वे मी. मांसकसिद्धान्तायसम्बनेनोके प्रतिवादिना कादाचिमत्वेन . पिते तहि नैयायिकमतेनानित्योऽस्वित्यादिव्यवहारेण कथापर्यघ. सानमेव न स्यादित्यत आह । यत्र स्थिति । इच्छाकलिलतो. नेति । निग्रहसामस्त्यासामस्स्योद्भावनप्रतिझाया धादिप्रतिवादि- नोरिच्छाधीनायेन कथापयसाननियमस्य च तयोः सम्यानां चल्छाधीनत्वेन चेत्यर्थः । अन्यथातिप्रसादिनि । गोदाहनेन पशु- कामस्य प्रणयेदित्यादापिच्छाधीनस्य गोदोहनादेरपि प्रत्ययंत्यप्रस. शादित्यर्थः । कथापयंसाननियमस्य फयानत्यं पदन यत्तव्यः तस्य धादायमातीक्रियते उत जलावितण्डालत्वा माघ माह । पादे तावदिति । द्वितीय माह । अल्पवितण्डवारपीति । स्याश (1)पदयपस्मृतौ र मपये।

·. १७२ न्यायपरिशुद्धी। अतस्तवापि कि नियमेन उक्तं हि प्रज्ञापरित्राणे । निग्रहस्थानपर्यन्ता विजिगीषुकथा मता। तत्वनिर्णयपर्यन्तो वादः पाच पुनः पुनः इति ॥ हत्यामासापसिद्धान्ताननुयोज्यानुयुक्तयः । दृश्यन्ते यत्र वा तत्र वादोऽवसितिमान भवेद इति ।। यदि खेतस्मिन्नेव निग्रहस्थाने क्यापर्यवसानमिति नि. यमो जल्पवितण्डामहीक्रियते । नतियैव भापपा भाषि- तव्यं गद्यादिनियमेनाभिधेयम् । एनत्प्रमाण जातीयं वाच्यम् । महाविद्यारीनिरपि ग्राह्या । लिखिर निरूप्यम् । गगन सूचनभूतलरिलेखनादिविकाराः परिहार्याः । मध्येनान्येन पुनः पुनरित्यनेन मध्ये कयापथ्येयसानं मुच्यते कयासामान्य. पर्यवसानहेतुं स्वयमाह । हेत्वाभानि । पाद: । कथासामान्यम् । अपसिनिः । पर्यवसानम् । महाविद्यादिरीतिः । अहतमाध्यपि पथ्येयाणां महाविद्यानुमानानां प्रयोग प्रादिपदेन सामान्यतो हा. दिगृधने। बाद तायादित्यादि । तदुतम् । चतुर्धा निग्रहगनिर्वादसम्मवर्जिता। अनुद्भाव्यास्तयोद्भाव्याः कथाविच्छेदका इति ।। सत्रासम्भाविनः। अर्थान्तरमविक्षातं हानिन्यांसो निरर्थकम् । अपायकमिनि प्रायः पदकं यादवसम्मयि । সেবামখানি বায়ানৱষণায়ানাহাম্মদ फत्वेन भत्ताद च तनयासम्मवात्मसम्मविश्यम प्रमादादेनात. धापि कथञ्चित्सम्मवमाशयोकं प्राय इति । मनुमायनीया यिक्षपोऽप्रतिमा सानं हेत्वन्तरमुपेशणम् । साध्यान्तरं मतानुशा यादे उना साकम् । साध्यान्तरमिति प्रतिक्षातरमुध्यते म्यूनाधिकापसिदाता विरोधाननुभाषणम् । पुनरुकिपिपासी धादे तूझाल्य सप्तकम् ॥

·. अनुमानाध्याये दितीयमाह्निकम् । १७३ सलपनीयमित्यादि नियमानामप्पगत्वासनः । स्वारासिकस्तु कथासु निग्रहस्थाननियम उच्यते । वादे तावदपलापादिकं प्रायेण न सम्भषि । सम्भवदपि वा प्रतिज्ञान्तराज्ञानादिकमु- द्भाव्यम् । उद्भाव्यमप्यवाचकादि न कथाविच्छेदकम् । स. म्प्रतिपक्षपानेकहेतुदृष्टान्तद्पणाभिधानेऽपि न दोप इति । जल्पावितण्डयोस्तु ययाभ्युपगमं तदेवमङ्गेषु चतुर्यु पञ्चमु वा सिद्धषु यथावलेपं नियमान्तरेषु च कृतेष्ववाहितेषु च सभ्यपतिवादिषु तदभ्यनुज्ञातेन वादिना प्रथमं स्वसाध्यमु. विश्य तत्र विवक्षितः प्रत्यक्षादिरूपममाणविशेपो वाच्यः । न्यूनत्वादिपितस्य साधनस्य तत्त्वावसायहेतुन्वाय न्यून त्यादिकमुद्भाव्यम् । तरसमाधानेन कथा प्रवर्तनीया न स्ये- ते कथाविच्छेदकाः॥ घादे कथावसानस्य हेत्वामासोहि कारणम् । तथा निरनुयोज्यानामनुयोग इति द्वयम् । हेत्वाभासेन साध्यस्यासिध्या तत्परित्यागेन समये हेतूपा- दानावश्यम्भावात् पूर्वोपक्रान्तकया विच्छित पर । निरनु- योज्यानुयोगश्च तत्त्वावसायान फयापर्यवसानहेतुश्च भवतीति । फेचित्त्यपसिद्धान्तो न्यूनमाधिक कथाविच्छेदनिमित्तमित्याचक्षत इति । न दोष इति । उक्तेभ्योऽन्ये हेत्वाभासापसिद्धान्तायो घादे निग्रहस्थानानि तत्र कथापर्यवसानमिति भावः । भ. गान्युक्त्वाशीभूतं कयास्वरूपं विविव्य दर्शयति । नदेयमित्यादि- ना । पञ्चसु धेति । नानासिद्धान्तानुमते निरूप्ये सिद्धान्तनियम- स्याङ्गी रुतत्वादिति भावः । यथापलेपमिति । स्वाहंकारानुगुण्ये. नेत्यर्थः । नियमान्तीपु । भाषापद्यादिनियमेषु तदभ्यनुज्ञाते. नेति । अन्यथा अपृष्टोत्तरत्धप्रसहादिति भाषः । ये पुनरामासा. दिप्रसङ्गमन्तरेणैव धादिना विवक्षितप्रमाणापन्यासानन्तरं नायमा.. भास इति या नायमसियो नाप्यनेकान्तिक इत्यादिप्रकारेण या. घश्यमामासोद्धारः कर्तव्यः । तथा साम्यविपर्ययेऽनिष्ट स्यादिति.

·१७४ न्यायपरिशुद्धौ। प्रतिवाघापादितमाभास उदरणीयः । विपक्षे बायकामावा. दिमसझे च तो पाच्यः । ये पुनः सपतो विस्तरको वाभासोदारं तभपांगं चावश्यम्भाविनमाहुः । तेन्नमस्मदप- घरकबकरे कांस्यं नास्तीति लोकवादोऽनुस्तः । अनिएम. साय । आमासोदारनप्रयोगवाक्ययोरपि स्वयमेव दपणो. द्धारादेः कर्तव्यत्वप्रसङ्गात् । एवं तदुपर्यपीरपनवस्था । - तिवादिनापि तत्तदनुभाषणपूर्वकं तत्र पूर्ण वाच्यम् । त- तथैवं परस्परं वाक्यानुभाषणप्रतिक्षेपाभ्यामुक्तिमत्युक्तिपरं- परासिद्धरत्रायव्यवहारस्य प्रतिज्ञामायनपणनिर्णयरूपेण च. तुप्पासम् । प्रमद्वितीययो दिनिष्पाधत्तम् । तृतीयस्या- पि प्रतिवादिनिप्पाचवम् । तस्य च कदाचित्सम्पतिपस्या- स्मकत्वम् । चतुर्थस्यापि वादिभ्यो सभ्यर्या कार्यत्वं पतिशात- विपये प्रत्यक्षानुमानागमेषु मनापितस्य यथोचितमुपन्यास- प्रकारः । प्रत्यक्षस्यासिया दपणे सदस्परेच निर्णेतव्यत्त्वं टो- किकस्यासिझ्या दपणे तस्याप्यंशस्य प्रतिज्ञापूर्वकं साध्यत्वम् । घा हेच्छित्यादिकं स्यादिनि वा तर्कश्च प्रयोक्तव्य इत्याहुस्तम्म तमनुवति । ये पुनरिति । सापहासं दूषयनि । तैनूनमिति । अपकरे । सङ्करोऽवकरस्तयेत्यमरः । लोकवादोऽनुमृत इति । तथा च प्रसतप्रतिषेधस्य परावकाशसम्पादकस्य साधकत्वेन परि- मह उपहास्य इति भावः । मयं च लोकवादी दाग्डिमापायां प्रसि. दा। किश्च तत्र तत्र स्त्रयमेव दापोद्धारस्य कर्तव्याचप्रसज्ञनान. वस्थापमनिष्ट स्यादित्याह । अनिष्टप्रसङ्गश्चेति । चतुष्पाररम् मा. गचतुष्टयत्रत्वम् । प्रथमद्वितीययोरिति । प्रतिमासाधनयोरित्यः । हवीयस्य दूषणम्य चतुर्थस्य निर्णयस्य सर्वत्र पादशमो विशे- प्यत्वेन द्रष्टव्यः । वादिभ्यामेति । चोवराक्षया सम्यरि. ति । जलवितण्डापेक्षया वाशदश्च व्यवस्थित कल्यार्थी । कै.

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । प्रतिवादिना वादिना वानकान्तिकत्वायुद्भावने कृते तेनै- व तत्माध्यत्वं मत्यनुमानसमवलतया निरूपिते सति द्वयो- रपि विजयाभावः । वैतण्डिकस्य तु तावतापि विजयः । मतिकक्षं च वादिप्रतिवादिवचनयोर्लेखनीयत्वम् । छलजा- स्योरेकान्तविजयाभावेन' त्याज्यत्वम् । कदाचिदवष्टम्भकविज- यावहत्वमात्रेण तत्वाध्यवसायसंरक्षकत्वम् । अन्यदपि वि- स्तरेण तवरनाकरे प्रतिपादितम् । एवं विधेऽस्मिन् व्य. वहारे निग्रहस्थानानि यथासम्भवमाविर्भवन्ति । तानि च स्वनामधेयेनार्थतो वा यथानियममुद्भाव्यानि । कथायां स्वा- श्रयस्य पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानम् । तस्य तन्निमित्त- त्वं तत्त्वात्तिपत्तिमूचनेन । तचामतिपतिश्चापतिपत्तिचिम- तिपत्तिप्रकारामतिपत्यभावे विपरीतमतिपत्ती च तत्वाम- तण्डिकस्य विति । तस्य स्थाप्याक्षाभावेन स्थापनस्याकर्तव्य. त्वादिति भावः । लेखनीयत्वमिति । अन्यथापलापादिसम्भवेन सदस्यानामप्युक्त्यनुक्त्योःसंदेहेन जयपराजयनिर्णयाभाचप्रसहा- दिति भावः । एकान्तविजयामावति । परस्यच्छलत्यजातित्यपरि- शाने प्रयोफतुरपजयप्रसङ्गादिति भावः । अयष्टम्मविजयावहत्व- माग्रणेति । परस्यच्छलत्यजातित्वापरिज्ञानस्थापि सभवात् । म. या जातिः प्रयुक्ता छलं त्वयानूदित मित्यशानापादनसम्भवेन तदय- एम्भेन जयोऽपि स्यादिति च्छलजातिप्रयोगोऽपि सम्भवति । तेन तत्वक्षोभोऽपि गियारिता स्यादिति भावः । अन्यदपत्ति । म. पएम्मविजयावहतयावाचकानन्धितप्रयोगादिरूपपराक्षानापादनोए. युकमन्यदित्युच्यते । स्वनामध्येयेनोक्तहान्यादिपदेनार्थतः प. मादिगतविशेषत्यागादिवाक्येन घेत्यर्थः । निग्रहस्थानसामान्य- लक्षणमा । कथायामिति निग्राहकप्रयुक्ताया अबाधि. तममाणाधुक्केरपि परपराजयनिमित्तत्वात्तद्वारणाय स्वाश्रयस्ये. त्यूक्तम् कथायहिभूतानामपकपहेतूनामयाचकानग्विवादी.

·न्यायपरिशुद्धौ। तिपत्तेरविशिष्टत्वात् । ततक्ष तदुभयसूचनानिग्रहस्थानद्वैवि- ध्यम् । कर्तव्याकरणमकर्तव्यकरणमिति वा । त्रेधा च कश्चित्सवः । वक्तव्यानुक्तिरुक्तिपणमुक्तार्थदूपणश्चेति । एतदवान्तरभेदान्निग्रहस्थानवैचित्र्यम् । तथाहि । उक्तहानिरू क्तविशेषणमुक्तापलाप उक्तविरोधोऽपसिद्धान्तो ऽवाचकमनन्धि- तमपातकालमविज्ञातार्थमर्थान्तरं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभा. पणमज्ञानमातिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुपोज्योपेक्षणं नि- रनुयोजशानुयोगः प्रमाणाभासाथ वगुधियाः प्रत्येक निग्रहस्था. नानीति । कथायां स्त्रोक्त परेण दूषित तत्परिसाग . क्तहानिः । सा द्विविधा शब्दवोऽर्थतश्च । यतदुष्टमन्य-, तहीयुक्तमितीदं प्रतिमाहेतुधान्तप्रत्यक्षागमादिभेदेनानन्तभेद भजते । तत्र प्रतिज्ञाहानिर्यथा ! नित्यः शब्द इति के- वल्पकथकेनोक्त प्रतिवादिना अपमिद्धान्तेन पिने ती- नित्यो वास्त्विति । हेतुहानिर्यया । अनित्यः शब्दः प्र. नां निग्रहस्थानत्वधारणाय कथायामित्युक्तम् । अन्यामुगमम् । स्वपदेनोक्तदानित्वादिना लक्ष्यपरिप्रदान्तात्माथयादिप्रसक्तिरिति योध्यम् । तस्य तन्निमित्तस्यामिति । निग्रहस्थानस्य पराजय- निमित्तस्वमित्यर्थः । अप्रतिपत्तिरिप्रतिपचिपकारति । अप्रतिपति- त्वविपरीतप्रतिपतित्वरूपप्रकारवतीत्यर्थः । सामान्यतो निनद- स्थानद्वविध्यं दर्शयति । ततश्चेति । प्रेधा चेति । वक्तव्यानुक्तिः कर्तव्याकरणम् उकिएपणो कार्यदपणे तु अकर्तव्यकरणमिति वि भावनीयम् । अतो न द्वधा विभागविरोधः । प्रत्येक निग्रहः स्थानानीति । अत एव समासा न कृत इति भावः । उद्दि. टानों निग्रहस्थानानी मण लक्षण वक्ष्यन् प्रथमेटिाया - हानेलक्षणमाह । स्योक इति । अन्यत्तीति । अन्योपादानादे पोक्तत्यागोभयसिद्ध इति भावः। आगमादीत्यादिपदेन तदा भ्युपगतापत्यादिप्रमाणभेदा गृह्यन्त फैिपल्यकथकनेति । योग ·अनुमानाध्याये दितीयमाहिकम् । सक्षवादित्युक्ते अनेकान्तिकेन प्रत्युक्त तर्हि त्यतमस्तु कृ- तकत्वादित्यादि । तत्रैवास्तु सामान्यतोऽपि अन्यद्याप साधनमित्यादिवचने प्रतिज्ञाहान्यादि । दृष्टान्तहानिर्यथा । तत्रैव सामान्यवदित्युक्त साध्यसाधनविकलतया पिते तई घटो दृष्टान्त इत्यादि । एवं धर्मिविशेषणहेतुविशेषणष्टान्तविशेष- णादेरपि हानिरूह्या । प्रत्यक्षहानिर्यथा स्थिरः शब्दः प्रत्य- भिज्ञानादित्युक्ते भ्रान्ततुल्यत्वेन प्रत्युक्ते अस्तु तानुमानेनागमेन वेत्यादि । आगमहानिर्यया । सर्व क्षाणकं सर्वज्ञेन तथा- भिधानादिति सौगतेन उक्ते चुद्धस्यानातत्वेन मत्युक्के अस्तु तहि सत्वानुमानादित्यादि । एवं हान्यन्तराण्यपि चिन्तनी- यानि । वादे तु सदुक्तं निर्वाह्यमसदुक्तं तु स्याज्यमेव । तनि- चहणस्य तत्वनिर्णयानङ्गत्वाद । तद्विपर्ययस्य तु तादादिति । पातअलमतस्थेनेत्यर्थः । तथाहि योगानुशासनं पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिवसयः। कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठावाचिचितिशक्तिरिति । साध्यसाधनविफलतयेति । कृतकत्वत्यभिप्रायेण । ऊह्येति । घ. मिविशेषणहानिर्यथा । पेन्द्रियकः शब्दोऽनित्यः कार्यत्वादित्युक्ते पेन्द्रियफत्वविशेषणं व्यमिति दुपिते शब्द इत्येवास्त्विति । हेतु. विशेषणहानिर्यथा । अनित्यः शब्दः प्रयतकार्यत्वादित्युक्त विशेषणवैय्ययोक्ती तत्परित्यागः । प्रधान्तविशेषणहानिर्यथा शब्दो नित्यः कार्यत्वात् यथा स्थूलो इत्युक्ते स्थूलपदार्थस्योद्भावने तत्यागः । मादिपदेन साध्यादिविशेषणहा- नियते । यथा क्षित्यादिक बुद्धिमत्कर्टपूर्वकमित्युक्ते उपादा. मगोचरज्ञानादिमत पय कर्तृत्वावुद्धिमदिति विशेषणं व्यर्थ- मित्युक्त तत्यागः । अनुमानहानिर्यथा शन्दोनित्यो जन्य. स्यादित्युक्ते नैयायिकेन धंसे व्यभिचार इति दूषिते तहि प्रत्य- क्षेणैव तस्यानित्यत्वमित्यादि । अन्यन शक्योहमित्युपेक्ष्यते । तद्विपर्ययस्येति । असदुत्वा निर्वहणस्यत्पर्यः । तादारिति ·। न्यायपरिशुद्धी। दृष्टस्य त्यागानिर्दोषः स्यामिति संकल्पादुक्तदानिसंभवः । निर्वा- अमेव वदेव जपवितण्डपोस्तु उक्तं च निवेदिति रहस्यम् । थाधिोपितपूर्वोक्त पिते तद्विशेषणनिक्षेप उक्तविशेषणम् । अविशिष्टपरित्यागादेतदपि हानिरेवेति चेन विशिष्टत्वस्थानुक्त- मात्रस्प यापरित्यागा : साध्यसाधकविशेषणभेदादेतत् प्रतिज्ञा. न्तरदेवन्तरसंवं निग्रहस्थानद्वयमक्षपादेन पठितम् । तदयुक्तम् । सामान्यसंग्रहस्य हटवान् । अन्यथा हानिरपि तथैव प्रतिशाहा- निर्हेतुहानिरिति निग्रहस्थानद्वयं स्यात् अविशेषात् । उक्तं च है- त्वन्तरं पृथगभिदर्शनैरपि वरदविष्णुमिः । पक्षान्तहेत्वादिपणे कथिते सति । पुनर्विशेषणादानं पतिज्ञान्तरमुच्यते इति ।। द्विषा चैतव सामान्यतो विशेषतश्चेति । यथा अनित्यः शब्दः तत्वनिर्णयार्यत्वादित्य । ननु तृप्तस्य वादिन उक्तनिर्वाहसमर्थ- मन्यतया कथमस्थाः सम्भव इत्यत आह । दुष्टस्य त्यागा- दिति । रहस्यामिति । उसहानिरूपनिग्रहस्थाननिरूपणमन्यस्य गुप्तं तात्पर्यमित्यर्थः । अन्यथा दोपमात्रनिरूपणर्यादिति भावः। सहश्य। कथायां स्वोकपक्षाध्यक्षादायन्येन दूषिते । स्वेनैव तत्परित्याग उक्साहानिरितीप्यत इति । उत्तविशेषणस्योक्तदानावन्तर्भायमाशते । अविशिष्टपरित्या- गादिति । अपरित्यागादिति । अक्षपादेन पठितमिति । तथा च सूत्र म्। "प्रतिक्षातार्थ प्रतिषधे धर्मविकल्वात्तदर्थनिर्देशाप्रतिज्ञान्तरम" इति "अविशंपोके हेतौ प्रतिषिद्ध विशेषमिछतो हेत्वन्तरम"इति घ सामान्यसवाहस्य दृष्टत्वादिति । गौतमेनैव "प्रतिष्टान्तधर्मानुशा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः"इति हेतुहान्यादीनामपि हानियेन सा. मान्न विभागस्य कृतस्य एत्वादचाप्ययपध्याय सामान्यवि. भागस्यैव युक्तस्यादित्यर्थः । सामान्यादिभिरित्यादिपन योगि. .

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । प्रत्यक्षत्वादिति वैशेषिकेण प्रत्युक्त सामान्यादिभिरनैकान्तिक- वे मीसिकेनोद्भाविते अस्तु तर्हि यत्किञ्चिद्विपक्षव्यावर्तक विशेषणमिति सामान्यतः । अस्तु तर्हि जातिमरये ससस्मदादि- प्रत्यक्षस्वादिति विशेषतः । इदमपि पक्षसाध्यहेतुदृष्टान्तप्रत्यक्षा- गमादिरूपविशेष्यभेदाबहुविधम् । तत्र पक्षविशेषणं यथा अनि- त्यः शब्द इत्युक्ते पीपासकेनांशतः सिद्धसाधनवाभिधाने तर्हि वर्णात्मकः शब्द इत्यादि । साध्यविशेषणं यथा । क्षित्या- दिकं प्रयत्नवत्पूर्वकमित्युक्ते प्राचीनादृष्टसाधकमयअवीवपूर्व- कमात्रेण सिद्धसाधनलेऽभिहिते । अस्तु तर्हि साक्षादुपादानादि- गोचरज्ञानचिकीप्रियन्नवत्पूर्व कमिति। हेतुविशेषणं प्रागुदाहृतम्। दृष्टान्तविशेषणं यथा । यत्सत्तक्षणिक यथा घट इति वौद्धेनोक्ते साध्यविकलतया प्रत्युक्ते अस्तु तर्हि कुर्वक्षणावच्छिन्नो घट इति । प्रत्यक्षविशेपणं यथा । भावरूपाक्षानमन्धकारादिवत् सर्वलो- कमत्यक्षसिद्धमित्युक्ते वैतिना वाह्यान्तरमत्यक्षविकल्पानुपपत्या दूपिते । अस्तु तर्हि साक्षिप्रत्यक्षमन्यदेव तत्र प्रमाणमित्यादि । एवमुदाहरणान्तराण्यपि चिन्त्यानि । निर्विशेपणस्य दोपो वि- प्रत्यक्षगम्या नित्याः कालादयो गृह्यन्ते । अत पचोत्तरत्रास्मदा- दिपदं हेतुर्दीयते इति । मीमांसकेनेति । तस्य ध्यनेरनित्यत्वादिति भावः । प्रागुदाहृतमिति । जानिमस्वे सतीत्यादि । कुर्यत्क्षणाव- छिन्नो घट इति । उत्पत्तिक्षणावच्छिन्नो घर इत्यर्थः । तस्य क्षणस्य क्षणिकत्वात्तद्विशिष्टघटस्यापि क्षणिकत्वमिति चौद्धस्या- भिमानः । साक्षिप्रत्यक्षमन्यदेवेति । अन्तः करपरोपहितचैत- न्यस्य साक्षितया ज्ञानस्य तद्विषयतायास्तेनाभ्युपगमादिति मा. पः । चिन्त्यानीति । अनुमानविशेषणं यथानुभूनेरननुभा- ध्यत्वमनुमानसिद्धमित्यद्वतिनामिहिते साध्यापसिध्या व्यतिरेकिफेवलान्ययिविकल्पानुपपत्त्या दूषिते अस्तु तांप्रसिद्ध अन्वय- ·१८० न्यायपरिशुद्धी। शिष्टे नापततीत्ति व्यवसायादुक्काविशेषणसम्भवः । मागेच पुष्कलं बदेत् अपुष्कलोक्तं तु जल्पवितण्डयास्तापर्यभदादिना निर्व- हे न तु विशेषयेदिति रहस्यम् । सतो हानौ विशेषणे च प- यनुपोज्योपेक्षणसध्रीचीनमिदं निग्रहस्थानद्वयमुद्भाव्यम् । नच तथा सदोषोद्भावनदोपः । व्यामोहनार्थं प्रयुक्तमतदप्यनेन न ज्ञानमित्यवष्टम्भविजयावहत्वात् । दूपणाधिक्यं तु सर्वदा न दोष साध्यककेवलव्यतिरेकि तत्रानुमानमित्यादि । अस्य सम्म 4 हेतुमाह । निर्विशेषणस्यति । तात्पर्यभेदादिनति । आदिप- देनाधयभेदकल्पनाभदौ गृह्यते । तथा चोक्तनवाधिकमन्तभव्यं निर्वनाधिकं घिशेपयेदिति भावः । ननु यस्तुती दुएस्य पक्षदेवा- देस्त्यागे विशेषणे च उक्ताहान्युक्तविशेपणयोर्निग्रहस्थानत्यमस्तु । अदुष्टस्य पक्षादेदोंपे परेणाभिहिने तर दुष्टयन मेण वादिना त्यागे विशेषणे या कुतोऽस्य पराजयः कथं वा दोषमभिदधानस्य जय हत्यत आह । सनो हानौ विशेषणे चेति । तथा चादुष्टपक्षे दोपस्न्यया कथमुक्त इति पर्यनुयोनव्ये प्रतिवादिनि तत्रोपेक्षा कुर्वतो धादिन उक्तहान्युक्तविशेषणयोः पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य च सस्येन दूपणाधिक्यादुक्तहान्यादिकतः पराजय इति भावः । स. धीचीनमिति । सहितमित्यर्थः । नन्वदुष्टे त्यपक्षे दोपो मयाऽभि- हितः वा त्वया पर्यनुयोगो न कृन इति पर्यनुयोज्योपेक्षणोद्धा चने क्रियमाणे स्वदोषोद्भावनस्यापि कर्तव्यतया तदुद्भावनमानुपपत्र- मिति शङ्कते । नवेति । व्यामोहनार्थ प्रयुक्तमसदप्यनेन न झात. मित्यवम्भेन स्वाज्ञानाच्छादनसम्मवादिति परिहरति । व्यामोह- नार्थमिति । ननूकहान्याधुद्भावनादेव परस्य निगृहीतत्वात्पुन: पर्यनुयोज्योंपेक्षणोद्भावनस्यार्धकत्वादस्वार्धक्य नाम निग्रहस्था- मं स्थादित्यत आह । दूपणाधिक्यं चिति । सर्वदेति । दूषणाधिक्य । न वक्तव्यमिति नियमकथायों तु तदोष पवेति हृदयम् । संग्रहः । अविशपितपूर्वोक्तिपिते तद्विशेषणे । स्वनय दत्तेऽभिशास्तामाहुरुक्तविशेषणम् इति ॥ 1- ·अनुमानाध्याये द्वितीयमाहिकम् | इति स्वयमुक्तस्य सभ्यादिविदितस्य परेण पितस्य निगृहन- मुक्तापलाप: । स च बहुविधः । न मयैवमुक्तमिति वान्यदेव मयोक्तमिति वा त्वमेवोक्त्वा मय्यारोपयसीति वा त्वदुक्तमन्योक्तं वा मयानूदितमिति वा पावस्थेनैवमुक्तमिति वानुक्तमेव प्रका- तमेव त्वया भ्रान्तिवशादवगतमिति वा अशरीरिवाक्यमिदापति वा ईदृशस्यापलापस्य सम्भवहेतुः पश्यतोहरेषु शिक्षणीयः । म- तिज्ञाहेतुदृष्टान्तप्रत्यक्षागमाद्यपलपनीयभेदादयमपि बहुविषयः पूर्ववदुदाहरणीयः । नियमपरिहरणीयहस्तचेष्टाधपतवसंग्रहाय कृतापलाप इति लक्ष्यलक्षणसिद्धिः । स्पष्टानिष्ठिननिहवे च 'समर्थनीयान्तराभावात् परिपदनुविधेयावेव स्थेयतया शरणम् विश्वसाक्षिणां चतुर्दशानामपि तूष्णीभावान् । एवं सार्व- सभ्यादिविदितस्येति । सम्याद्यविदितस्य त्यपह्नवो न नि. प्रहस्थानमिति भावः । पश्यतोहरेविति । पार्श्वस्थेषु प. श्यत्स्वेव यश्चोर' परकीयं धनं मुष्णाति स पश्यतोहरः । तेष्वभ्यसनीय इत्यर्थः । तत्राभ्यसनीयं च घाटमित्यवग. न्तव्यम् । कृतापलाप इति । हस्तचेष्टादीनां वाग्व्यापारस्वाभावे. अपि कृतिजन्यत्वादिति भावः । लक्ष्यलक्षणसिद्धिरिति । लक्ष्याणां चापलापादीनां तत्संग्राहकलक्षणस्य च सिद्धिरित्यर्थः । तथा च तेषामपि लक्ष्यत्वं सिद्धम् । लक्षणस्य च तत्सङ्ग्राहकरचं सिद्धमिति भावः । स्पष्टानिष्ठितेति । स्पष्ट व्यक्तं दोपत्वं तस्या. निष्ठित ऽपर्यवसिते निहधे ऽपलापे सतीत्यर्थः । स्पष्टस्य दोष. त्वस्यापलापस्त्वया क्रियत इति परेणापलापे उद्भाविते वादिदो- पोऽपि न मया कृतः अत एवापलापश्च न क्रियत इति यदि घू. यात् तदापलापो ऽपर्यवसितः स्यादिति निगः सिमर्थनीयान्तरा:. मावादिति । तदोद्भावितापलापादश्यस्य स्वेनाशक्यसमर्थनत्वा- दित्यर्थः । स्थेयतया विवादपदानणेतृतया । शरणं रक्षितारी। ननु परिपदनुविधेयावेवेत्यवधारणमनुपपन्ने जगत्साक्षिणां चतुर्दशा. नामपि सम्भवादित्यत माह । विश्वसाक्षिणामिति । अत्र मनुः । .

·१८२ न्यायपरिशुद्धी। लौकिकमतीत्यपक्षवेऽपि । उक्तं च नारायणायैः भगवद्गीता. भाष्येऽपि प्रसिद्धमपि विज्ञानं वादे यो नाय निनुते । स सदस्यनियन्तव्यो व्यवस्था नान्यथा यत इति । सभ्यादिविदितमुक्तं कृतं पा नापलपेदिति रहस्य. म् । अपलापमेव प्रतिज्ञासन्न्यासशब्देन लक्षणयोपचारतः व्यवहरन्ति । तदिह हानिसन्न्यासशब्दयोरैकार्यभ्रमहे. तुक्या नांद्रियामहे । अवापि सदपलापे पूर्ववत पर्य- मन्यन्ते ये पापरतो न कश्चित्पश्यतीति नः । तांश्च देवाः प्रपश्यन्ति स्यम्यैवान्तरपूरुपः ॥ धौभूमिरापोहदयं चन्द्राकोनियमानिला। पत्रिः संध्ये च धर्मश्च वृत्तशा सर्वदेहिनाम् इति । तूणीभावादिति । नदुस्य वीनविवादपदनिर्णयस्य लोके दर्श नेन न ते स्थेयतया शरणीकरणीया इति भावः । उपचारत इति । अपलापे प्रतिशासंन्यासशब्दप्रयोगो गीतमस्य लाक्षणिकः । तथा व सूत्रम् | "पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिक्षासंन्यास"इति । न हि त्यागापरपर्यायः सन्यासशब्दोऽपलापे मुख्य इति भावः । मनु लाक्षणियोपि पूर्वप्रयोगः कुलो नाहत त्यत माह । तदिहति । तथा च प्रतिज्ञाहानिप्रतिशासन्यासयोरक्यम्रमो माभूदित्यपलार इति शसं शब्दान्तरं प्रयुक्तमिति भावः । नन्वधादुपस्य पदस्थ परापादितेन सता दोपेण दुष्टत्वभ्रमादपलापेन निग्रहः स्या- दित्यत आह । अधापीति । एरापादितन पर्यनुयोग्योपेक्षणसहिते. नापलापेन निग्रहः स्यादिति भावः । तृतीयकक्षा भावानोति । प्र. ..थमद्वितीयकश्योर्यादिनः प्रतिवादिनच इदं प्रथमकक्षात्वेन तयो- उत्तहान्युक्तविशेषणोक्तापलापानामसम्भवादिति भावः । सवादः । स्वयं तस्य सम्यादिविदितस्यान्यपणे । निगहनं स्यादुकापलापः स बहुधा मत इति । परयापविरोधनियर्तनाप स्वनत्युक्तम् । यायनीयमहं मानी ·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । । नुयोज्योपेक्षणसध्राचीनता । एतानि त्रीण्यपि निग्रहस्था- नानि तृतीयादिकक्षाभावीनि तदुत्तरकक्षोद्भाव्यानि । स्वो- तस्य स्वेनैव विरुद्धकरणमुक्तविरोधः स द्विधा पदवाक्यभेदाद पदावरोधो यथा । ईश्वरोऽनीश्वर इत्यादि । वाक्यविरोधो यया ईश्वरः सर्वज्ञ एव तथापि स्वाज्ञानमेकं न जानातीत्यादि । स चायपवान्तरभेदाबहुविधः । तत्र प्रतिज्ञापदद्वयविरोधो यथा ईश्वरो न सर्वज्ञ इत्यादि । पक्षहेतुविरोधो यथा । ईश्वरः क. मवश्यो जीवत्वादित्यादि । साध्यहेतुविरोधो यथा ) क्षित्यादि सकर्तृकमककवादित्यादि । स्ववचनविरोधो यथा। यारज्जीवमई मौनी मूको चेत्यादि । स्वक्रियाविरोधो यथा । सर्वदा निर्व्यापारो- ऽहमित्यादि । एवं न किञ्चिदहं याचे अतो मेऽर्था दीयन्ताम् । अमृतं पीतवानहं तथापि मे तद्वर्णतः पलितमासीत् । न कश्चिन्मे सिद्धान्तः तथापि,शून्यं चिन्मानं तत्त्वम् । अवेद्यं ब्रह्म तथापि तज्ज्ञानान्मोक्षः । न किञ्चित्कारणं कार्य वा तथापि भूतप- रिणतिविशेषाञ्चैतन्यमित्यादोन तत्तत्सैद्धान्तिकानां व्याहत- भापितान्यवगन्तव्यानि । एपु चोक्तस्य कचिच्छान्दो विरोध: मुको चेत्यस्यैव वाक्यस्य यावजीवमोनित्वमूकत्वयोर्विरोधादिति भावः । ननु पूर्वोदाहरणेपि पचनविरोधो ऽस्त्येवेति न विशेष इति चेन्न पूर्वोदाहरणेषु वचनयोर्विरोधः । इह तु वचनस्य तदर्थस्थ च विरोध इति विशेष सत्यात् । सर्वदा निर्यापारोऽहमिति । अस्यैव पचनस्य व्यापारतया सर्वदा निर्व्यापारत्वमसम्भवीति भावः। तद- र्णतः पलितमासीदिति । अमृतस्य श्वेततया अमृतवर्षेन मम पलितं जरसा शौफ्ल्यमासीदित्यर्थः । अमृतपानस्य निर्जरत्वहेतुत्वाल्पाता. मृतस्य जरोद्गमो विरुद्ध इति भावः । माध्यमिकस्योक्ता विरोधमाह 1 न कश्चिन्मे सिद्धान्त इत्यादिना । माइनिनस्तमाह । अवेद्यमित्यादिना । सौत्रान्तिकादेस्तमा । न किञ्चिदित्यादिना। - ·१८४ न्यायपरिशुद्धौ। कचिदार्थः । अभ्युपगतनियमविरोधाचरणमप्यत्रैवान्तर्भवति । तयथा संस्कृतमभ्युपगम्यापभ्रंशेन भाषणं कृत्स्नानुभाषणाय- भ्युपगमे तु दृष्यमात्रानुभाषणादिकम् हस्तचेष्टादिवर्जनमभ्युपग- म्य तत्करणमित्यादि । एवं शास्त्रान्तरपठितानि विसन्धियतिम- गगिन्नत्तनेयार्थत्वादीन्यपि तत्तनियमापेक्षया दूपणान्पवैवा. कचिच्छाद इति । ईश्वरी नेश्वर इत्यादी अवेधं ब्रह्मेत्यादी च । चिदार्थ इति । ईश्वरः कर्मवश्य इत्यादी शास्त्रान्तरपठितानीति । अलङ्कारशाखपठितानि काव्यप्रकाशे । ७ । दुष्टं पदं श्रुतिफटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निदतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवायकं त्रिधाश्लीलम् ॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राभ्यं नेयार्थमथ भवेत् लियम् । अधिमृष्टयिधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव इति ॥ पददूषणानि पठितानि । अथ पाक्यदपणानि । प्रतिकूलवर्णमुपहतलुमविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्यक समासपुनराचम् ॥ मर्थान्तरैकवाचकमभवन् मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गर्मितं प्रसिद्धिदतम् । मनकाममममममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा इति । तत्र विसन्धिर्यथा । राजन् ! विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोद्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्त इति । यतिमङ्गेन हतवृत्तं यथा “वदतु यदिहान्यत्स्वादुस्यात्मियारद- नच्छदात्" इति । अत्र "रसयुगहन्सिीम्रो स्लौ गोयदा कथितो हरिः"ति वृचलक्षणानुसारेण पट्सु यतिन कृता । यतियु मिन्न छन्दस्कतया हतवृत्तं भिन्नवृ.यया । क्षाराम्भोधित्रिदशतदिनीकुन्दमन्दारपुष्य প্রাছোনাথমন্ত ঘুমোহাঃ .

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । १८५ न्तर्भवन्ति । जैनकौमारिलादिनयेन विरोधतिरस्कारादनवधा- नादेश्वास्य सम्भवः । स्ववचनस्वाभ्युपगमाविरुद्धमेवाचरेदिति रहस्यम् । अयं प्रथमादिकक्षाभावी । तदनन्तरकक्षोद्भाव्यः । स्वाभ्युपगतविरुद्धाभ्युपगमोऽपसिद्धान्तः । यथा सांख्पस्यात्मा कर्वेति । बैशेषिकस्पात्मा चिद्रूप इत्यादि । एवं सर्वसैद्धान्तिकान- भ्युपगतं प्रमाणं पुरस्कुर्वन्नपि वस्तुतस्तत्मामाण्ये तदभावेऽपि अनेनैव निग्राह्यः । तत्पमाणत्वे वक्तव्यदूपणान्तराभावात् । सद प्रमाणत्वे तद्धेतुसमर्थनप्रयासतोऽप्युटस्याभ्युपगमनियतस्यै- 'वोद्भावयितुमुचितत्वात् । पस्त्वनुमानादिकपर्यापत्तिशब्दमा- श्रीमान् राजति सुपर्षदुमत्यागलीलावलोक राजा राजेन्द्रचूडामणिकिरणगणोद्भासितस्वाधिपाद इति ।। नेयार्थ यथा शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम् । करोति तन्विते वक्त्रं चपेटापातनातिथिम् इति । अत्र चन्द्रपराजयस्य नेयस्वान्नेयार्थता । अन्येषां तदाहरणानि तत्रय द्रष्टव्यानि । अस्य सम्भवे हेतुमाह । जैनकौमारिलादिनयेनेति । जैना हि सप्तभङ्गीं वदन्तः सत्स्वासस्वादीनां वस्तुतो विरुद्धाना- मप्यविरोधमङ्गीकुर्वते । तथा कोमारिलाः भट्टमतानुसारिणो जातिव्यक्त्याविरुद्धयोर्भेदाभेदयोरविरोधमङ्गीकुर्वन्ति । तथा भास्क- रमतानुसारिणः प्रपञ्चब्रह्मणोर्भेदाभेदयोरविरोधमगीकुर्वते । तन्न्या- येन विरोधशान्तिः कर्तुं शक्यत इत्यभिमानादिति भावः । सहः स्थवाचः स्वाङ्गीकृतेर्वा स्वकृतिश्चेद्विरोधिनी । तदा झुक्तिविरोध: स्यात् स च नैकविधः स्मृत इति । सांख्यस्यात्मा कर्वेति । सांख्येनात्मनोऽकर्तृत्वाम्युपगमा- दिति भावः । आत्मा चिद्रूप इति । वैशेषिकेणात्मनो शानात्मकताया अनहोकारादिति भाव: । तदभावेऽपोति । प्रमाणत्वाभावेऽपीत्यर्थः सिद्धान्तस्यैव प्रयोज्यतेत्यत्र हेतुमाह । तत्प्रमाणत्व उगटस्येति । प्रथमोपस्थितिकस्येत्यर्थः । यस्त्विति 1 नैया. तस्य तस्य भमाणतायामप- ·न्यायपरिशुदी। प्रेण व्यपदिशति न स निग्रहीतव्यः । अभ्युपगतवदेवक्यस्य पर्यायपाठे विरोपाभावेन निरपरापत्वात् । अन्यपातिसाद । अप चे स एवावष्टम्भन दृष्टयपत्र प्रतिपाद तथाप्यपसिद्धान्तार- तारः। एवं फौमारिलादेरप्यभ्युपगतवहिर्भावस्यार्थापत्यादेरन्त- भावानुजानेऽपि पूर्वववद्याथा याथार्थ्ययोरयमेव निगदपत्र स्वाभ्युपगतसिद्धान्तविरुद्धकरणमावस्य व्यवच्छेदापाभ्युप. गमशब्दः । समस्ति हि वस्तुतो निग्रहस्थानान्तरेष्वपि स्व- सिद्धान्तविरुद्धाचरणम् । परिहतसर्वापरापेन कथा प्रवर्तन पति सर्वसैद्धान्तिकसंमतत्वात् । न चैतावता सर्वेषामपि निग्रहस्था.' नानामपसिद्धान्ततेति । नन्वेवमप्यसिद्धान्त उतविरोधेऽन्त- भवनीयः । एतसिद्धान्तवर्मना व्यवहरिप्पामीति कयारम्भे प्रतिज्ञाय तत्पर्यवमानात् । पूर्व तद्विरुद्धभाषणात् । सत्यं त्वत्परिगृहीतसिद्धान्तविरुद्धोऽयमर्यस्त्वयाभ्युपगम्यते 1 अतः पूर्वोक्तसिद्धान्ताभ्युपगमवाक्यविरोध इति वक्तव्यम् । तत्र यिकादिरित्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । प्रत्यक्षागमयोरत्यक्षशब्दा. दिपाययोगेऽपि निग्रहापरित्यर्थः । अबष्टम्भः पाक्षिकधि- जिगीपा । कौमारिलादेरित्यादिपदेनातिपरिमः । अपसिद्धा. तलक्षणे फधितस्याभ्युपगमपदस्य स्वयमेव प्रयोजनमाइ । अति निन्येवमपोति । सनिग्रहस्थानानामपसिद्धान्तेऽन्तमाया- भावेऽपत्यर्थः । दान्तावमेधोपपादयति । एतदित्यादिना । अ. पसिदान्तस्योतविरोधव्याप्यत्वमहीकियने । उक्तविरोधस्पैचो. द्भावनं नाहीक्रियत इत्यर्धाङ्गीकारेण परिहरति । सत्यमिति । तीर्थकरस्तन्त्रप्रवर्तकस्तानिनोऽतीर्थकरः । शार्तिकादिधिरिति तत्रोक्तस्य प्रतिक्षेपादनुकस्याहीकारायेति भावः । स्वतन्त्रस्या- सत इति। मूलमन्यः परतन्त्रस्येत्यर्थः 1 पतरपारतन्त्र्य चाम्युप- गतैकदेशे योध्यम् । अंशतस्तीर्थकरस्वादिति । तदनम्युपगतांशे त- न्त्रप्रवर्तकारादित्यर्थः । सतहः ।

·- अनुमानाध्याये दितीयमाहिकम् । १८७ प्रथमपर्वणि स्थितस्योपजीव्यस्योद्भदस्य सिद्धान्तविरोधस्यैवो- "द्भाव्यत्त्वमुचितमिति पृथव्यपदेशः । स्वस्यापि तत्तच्छास्त्र- कईसाम्याभिमानाद । प्रमादादेचास्य सम्भवः । अत्र ती. थंकरस्वस्वाभ्युपगतसिद्धान्तविरुद्धं नागीकुर्यादिति रहस्यम् । कथं तकस्मिन् दर्शने मतभेदभवृत्तिरिति चेद तीर्थक- रवाक्यानां तत्परत्वाभिमानात् । कथं तर्हि वार्तिकादिष्ट- हिरित चेत् स्वतन्त्रस्यासतोऽभ्युपगमैकदेशस्य स्वयमंशत- स्तीर्थकरत्वाद । अस्त्वमपसिद्धान्तोऽपीति चेत् न पूर्वमेव तथाभ्युपगमाभावात् । अभ्युपगमे वा को नाम तत्रापसिद्धा- न्तमुद्भावयेत् इति कस्य प्रायशो द्वितीयादिकमासु सम्भवः । पृथग्व्यवहारेषु प्रथमकक्षायामपि । द्वितीयकक्षायां तु स्वसिद्धान्त- विरुद्धसाधनेऽपि सिद्धसाधनत्योद्घाटनादावस्त्येव तत्संभवः । अथ का सिद्धान्तः । प्रामाणिक इत्यभ्युपगतोऽर्थः । अभिमानैकमूलत्वादन्योऽन्यं च विरोधतः । आदौ सिद्धान्तमेकं तु समालम्ब्य ततः परम् । तविरुद्धाभ्युपगमेऽपसिद्धान्तं प्रचक्षते इति । प्रसङ्गासिद्धान्तनिरूपणाय प्रश्नमुपक्षिपति । अथेति । सिद्धान्तलक्षणमाह । प्रामाणिक इति । एकस्मिन वस्तु नि तत्तद्वादिभेदेन नानाविधाभ्युपगमदर्शनावस्तुतस्तेषां प्र- काराणां प्रामाणिकत्वे वस्तुविरोधः स्यादिति प्रामाणिक इत्यभ्युपगतार्थ इत्युक्तम् । ननु तर्हि कुत्रापि वास्तविक सि द्वान्तत्वं नास्तीत्यायातम् । अभिमानस्य यस्तुव्यवस्थापकत्वा. भावात् । वादिभेदेन एकत्र विरुद्धाभिमानदर्शनात्तथा च सि. द्धान्तत्वासिद्धान्तत्वयोरेका समावेशप्रसङ्ग इति न कश्चित्कस्य चित्सिद्धान्त इत्येव तत्वमिति स्वन्याघातमजानाना घादी प्रत्यवतिष्ठते । अभिमानकमूलत्यादिति । अभिमानकमूलक स्वादन्योऽयं विरोधतश्च कश्चिदपि सिद्धान्तो नेति यदीत्य- शून्य ·न्यायपरिशुद्धी। न कवियदि सिद्धान्तो नै तत्सिद्ध्यसिद्धितः । सिद्धान्ताभाव एवार्य प्रामाणिक इतीप्यते । नेष्यते वा द्विधाप्येवं सिद्धः सिद्धान्तसंग्रहः ॥. स त्रिविधः । सर्वतन्त्रमतितन्त्राभ्युपगमसिद्धान्तभेदाव । यमन्तरेण वादव्यवहारोऽपि न घटते स साभ्युपगतः सर्वत. सिद्धान्तः । यथा ममाणात्ममेयसिद्धिरित्यादि । अभ्युपगतो स्वयः । म्याघातमेव प्रदर्शयन् परिहरति । नवमिति । तस्य सिद्धान्तस्य सिद्धावसिद्धौ च एवं सिद्धान्ताभावो न सिध्या तस्यिन्ययाः । एतदुक्तं भवति । सिद्धान्तः सिदो सिद्धो पा । आयेन किश्चिद्वक्तव्यम् । अन्त्ये नास्ति सिदान्त इत्यस्यैव त्वया मामाणिकतयाभिमतस्य सिमान्तत्वेन तनिषेधायोगात् । उम. यथापि स्वदभिमतं न सिद्धतीति । ननु न मया मास्ति सि. शान्त इत्ययमर्थोऽपि प्रामाणिकतयानीक्रियते येन विरोध: स्थादित्यत आह । सिद्धान्ताभाव पयायमिति । सिद्धान्तामा घः प्रामाणिकत्वेन त्वयाभ्युपगम्यते या न पा । माघे सिद्धान्तामावस्यैव प्रामाणिकतयाभ्युपगतत्वात् स यय सि. सान्त इति सिद्धान्तसिदिः । अन्त्ये सिद्धान्तामावस्यामामा. णिकतया सिद्धान्तः प्रामाणिक स्यादिति सिद्धान्त- सिद्धिरिति कारिकार्थः । ननूमयशाप मामाणिकतासन्देहा दत्यतरत्रापि प्रामाणिकतानिश्चवाभायात सिद्धान्तस्तदभायो पा प्रामाणिकतया नाम्युपगम्यते ऽतो न' पूर्योतविकल्पायकाश रति घेन । पयमपि तत्र प्रामाणिकतया युपगम्तव्यत्वेन तस्यैव सिसान्त- त्वात् न सिद्धान्तनिराकरणं शक्यकरणमिति मायः ! प्रमाणा. प्रमेयसिद्धिरित्यादीत्यादिषदेन सम्मवादिहानस्य प्रमाणत्यं म. सिपशानिराकारणं स्वपक्षनिष्ठापनमित्यादि गृह्यो । ननु स 'न्यस्यप्रपशामिध्यात्ययादिमाध्यमिककुरितन्त्रापापकरपात्प्रमाणात प्रमेयसिद्धिरित्यादेनं सर्वतन्त्रसिधान्ततेत्यत माह । वायुपण तो हीति मापमिकादिभिरित्याविपदेन कुट्यो गृह्यन्ते । सम्पू. .

·अनुमानाध्या दितीयमाह्निकम् । .१८९ हि माध्यमिकादिभिरपि हतादिसतातः प्रमाणपमेयव्यव- हारः । स्वतन्त्र एव सिद्धः पतन्त्रनिषिद्धः मतितन्त्रसिद्धान्तः । यथा वैयाकरणस्य स्फोटः सौगतस्य क्षणभङ्गः ॥ दिगम्ब. रस्थ सप्तमी । फौमारिलदेः शब्दभावनादिलिङर्थता । अय्यन्तविदामोशितुः सर्वशरीरसादि । अमी च सिद्धान्तान्त- रानभ्युपगमप्रसिदिदशायामेव प्रतन्त्राः । यदि कचिदन्योऽ- पि तीर्थकरस्तानेवार्थानभ्युपगच्छेदा तेपामभ्युपगमसिद्धान्त- त्वम् । न चापूस्तीर्थकरा न भ नीति नियमः । तथाले प्राथमिक सिद्धान्तपरिशेषमसात् ।। च तैस्ते नाभ्धुपगन्त- ध्या इति वाच्यम् । आवापोद्वापदानामिदानीमपि दर्श- तादिसंशात इति । संवृतसत्वव्यावहाकिसत्वशब्दाभ्यामित्यर्थः स्फोट इति । ताल्वादिव्यापारव्यङ्ग्य वर्णपदादिशब्दवाच्यो नित्या पदार्थः स्फोट इति वैयाकरणाः दिगम्बरस्य । जनस्य सप्तमी । सर्वे पदार्थाः स्यादस्ति स्यानादि स्यादस्ति च ना- स्ति च स्यादवक्तव्यं स्यादस्तिचावक्तव्यं + स्मनास्ति चा. घकव्यं स्यादस्ति च नास्ति चावतव्यमितवं रस्वासत्वस- दसत्यसदसद्विलक्षणस्वसत्वविशिष्टसदसद्विलक्षात्वसत्सत्वविशि- सदसद्विलक्षणत्वसदसत्त्वविशिष्टसदसद्विलक्षणवरूपसाभङ्गोपरि। घृताः । स्यात् शब्दोऽयं तिङन्तप्रतिरूपको नैकान्तयेत्यवर- घमेद इति जैना 1.तत्र समानां सत्यादिरूपाणां मनानां प्राराणो समाहारः सप्तमही शब्दभावनादिलिडर्थतेति । लिलऽभिध सेव शब्दमावना भाव्या च तस्याः पुरुषप्रवृत्तिः। सम्बन्धयोधः शरणं तदीया प्ररोचना चाहतयोपयुज्यते इति हि तान्त्रिकाः । रमी चेति प्रतितन्त्रसिद्धान्ता इत्यर्थः । प्रसङ्गादिति । पूर्वानन्तरतर्थ- कराणां प्रथमतीर्थकरापेक्षया अपूर्वत्वादिति भाषः । तैरिति । अनन्तरतीर्थकररित्यर्थः । तेऽर्थाः । पूर्वाभ्युपगततीर्था इत्य- थैः । मावापोद्वापदानामिति । आवापः । अतिरिक्ताप्रतिक्षेपः ।

·न्यायपरिद्धौ। नाद | अभिमानमूलत्वाच द्विान्तानामिति । अव्यापक स्वतन्त्रस्य तन्त्रान्तरस्य च माधाणोऽभ्युपगमसिद्धान्तः । यथा नेपायिकादीनां सामान्यविशेषामायादिः । माख्यादीनां भे. दामेदादिः । सांगतादीनां पामिथ्यात्वादिपरतन्त्र साधि- ते स्वतन्त्र व समाश्रित इति ।। तन्त्रान्तरसद्भावस्य वस्तुनो विशेपपरीक्षणमिति वा फेरिदाहुः । अत्र स्वतन्त्रपरतन्त्र- साधारणमेव निष्कृष्टलक्षणं भवति । केचित्तु कल्पचित्सा. धनेऽनुपङ्गसिद्धोऽन्य आरसिद्धान्त इति चतुर्या विभागमा- हुः । यथा सित्यादेः सर्तकत्वासिदावीश्वरसिद्धिरित्यादि । उखाप । कार्थप्रतिक्षः । तयोर्मेदाः । तद्विषयभेदायचाः वि. चित्राप्रकाराः तेषामधुनिकतीर्थकरेग्वपि दर्शनादित्यर्थः । ननु प्रतितन्त्रसिद्धान्तत्वासुपगमसिद्धान्तत्त्वयाविरोधादेकत्र कर्य स- म्भव इत्यत आह मिमिमानमूलत्वाचेति । सिद्धान्तानामिति । सिद्धान्ततत्वानामिनः । तथा चान्यानम्युपगमकाले प्रतितन्त्र- (स्थापि तदभ्युपगमाले तत्याभावान विरोध इति भावः । अ. व्यापक इति । तत्रैकदेशिमिरनलीकत इत्यर्थः । समवाया- दिरिति ।'सागन्यादेः काणादतन्त्राभ्युपगमस्य गौतमीपेच कैश्चिदीदारादियाशयः । भेदामेदादिरिति भेदामेदादे- नाङ्गीहास्यैव सांख्यैरप्याश्रयणादिति भावः | प्रपञ्चमि- प्यात्वारिति । सौगताङ्गीकृतस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य कुदृष्टिभि- ‘रप्यकारादिति हृदयम् । मनु प्रपञ्चमिथ्यात्वादेः कुदृष्ट्यादिमत- व्याकत्वात्तदेकदेशिभिः कैधिदपि तस्याप्रतिक्षेपात पूर्वोक्तं ल- क्षणाव्याप्तमित्यतो लक्षणान्तरमाह । परतन्त्रे साधित इति । विपिपरीक्षणमिति । तस्यैवातिरिकाकारान्तराभ्युपगम इत्यर्थः। शु पक्ष पराभ्युपगतमयार्दयाभ्युपगतो यम्युपगतासद्धार नपु अव्याप्तिरित्यस्वरसो बोध्यः। प्रवसिद्धिरिति नित्यक्षाने छायनपत्सिद्धिरित्यर्थः । अधिकरणसिद्धान्ततया गौतमा. दिभिरभ्युपगतस्य उदोघेवान्ता सर्वाभ्युपगमस्वमात्रा ·अनुमानाध्यायेद्वितीयमाहिकम् । अक्षपादस्य सिद्धान्तचातुर्विधं प्रक्रम्याह । “यसिद्धावन्य- प्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणद्धान्त" इति उदयुक्तम् । तस्य सर्वैरभ्युपगमे सर्वतन्त्रसिद्धान्तत्वात् । स्वतन्त्रमात्र सिद्धौ प्रतितन्त्रत्वात् । रैरपि कैश्विदभ्युपगमेऽभ्युपग- मसिद्धान्तत्वात् । केवलं तयमस्य सिद्धान्त इति निर्णयेऽनु- पङ्गसिद्धिलिङ्ग भवतीत्येतावता यदि पृथगभिधानं काममभिः धीयतामिति । शब्दशास्त्रविरुदस्वरूपमवाचकम् । यथा कृतद्धित. समासाख्यातलकारात्मनेपदपरस्मैपदसर्यकाकर्मकलिङ्गवचन- विभक्तिवर्णादेशागमप्रभृतीनां विपर्यासन्यूनातिरेकादयः । उदा- हरणानि स्वशिक्षितानां वचनायेव द्रष्टव्यानि । अपशब्दा- भ्युपगमसाधारणाभ्युपगमविकल्पपूर्वकमाह । तस्येति । नन्वधिक रणसिद्धान्तस्योक्तमकारेण सिद्धान्तत्रयान्तर्भावसत्वेऽपि अनहीं- कृत्तस्वरूपविशेषसत्यागौतमेन धमिधानं युज्यत इत्याशयेष्टा परया परिहरति । फेवलं त्विति लिङ्गम् । झापकमित्यर्थः । का. ममभिधीयतामिति । एतेन गौरमोक्तरविरोधो दर्शित इति वोध्यम् । प्रामाणिकतयाभीष्टः सिद्धान्तः त्रिधा मतः। तत्र सर्वाभ्युपगतः सर्वतन्त्रः प्रकीर्तितः॥ स्वतन्त्रमात्रसिद्धस्तु प्रतितन्त्रोऽभिधीयते । तन्त्रद्वयस्य सामान्येभ्युपेतो हि निगद्यत इति । सङ्ग्रहः । आख्यातम् । "लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य" इति विहितं लकारसामान्यम् । लकारः पर्वमाने लडिन्यादिना वि- हितो विशेषः । प्रथमादिविभक्तिः । प्रभृतिपदेन कारकत्रीप्रत्यय. सन्धोडनिडादयो गृह्यन्ते । विपर्यासोऽन्यथाकरणम् । आदिप- देन समासप्रत्ययादीनां स्वरत्यागो गृह्यते । कुम्भकारादिपदेषु समासादित्यागस्यापि दोपत्वात् । अशिक्षितानामिति । अन- भ्यस्तव्याकरणानामित्यर्थः । तेषु प्रायशोऽपभ्रंशसम्भय इत्यव- ·आह अनुमानाध्याये द्वितीयमाहिकम् । १९३ ऽपकोटवान् इत्यादि । व्यवाहितान्वयप्रतीत्यभानाविशेषात् । न चास्य विपर्याससंकरः । पद्यादिनियमकथायां विपर्यास स्य क्षन्तव्यत्वेऽपि व्यवहितान्वयस्प षणत्वात् । विपर्यासे गवाहिताव पवाभावात् । सम्भावितममस्तानयप्रकाराविक- ल्पे तदनभ्युपगन्तुर्विकल्पविषयाशेपोऽनन्वय इत्याहुः । नन्वा- कोदः कम्यश्च पलाका विसकण्ठिका" इति यादव । आदिपदेन गि. रिर्भुक्तं वह्निमान देवदत्तेनेत्यनासन्न वाक्य गृह्यते । तत्र पदस्य व्यरहितत्वेऽप्यन्वययोग्यत्वात्कथमनन्वितत्वमित्यत व्यवहितान्ययप्रतीत्यभावाविशेषादिति । व्यवहितान्वयः प्रतीत्य- भावश्चेति द्वन्दः । तयोराधेशेषादिति तत्पुरुषः । तथा चानासने नाकाडे चान्वयप्रतीत्यभावस्याविशिष्टत्वात अन्यप्रतीत्यभाव. रूपमनन्धिमत्यमुभयसाधारणमिति भाषः । अनन्वितस्य विवक्षित. क्रमविपर्यासरूपामाप्तकालसाङ्कर्यमाशङ्कय परिहरति । नवेत्या. दिना । अनन्ययस्य विपर्याससाट्दर्य वदन वक्तव्यः । किं विपर्या- सेऽनन्ययस्यान्न वातदेकरिशंपापतिरुच्यते। उन विपर्यासस्या. नन्वये तभीयात्तदेकपरिशेपापत्तिरिति । भाद्य आह । पद्यादिनि. यमकथायामिति । पद्यनियमकथायां पदविपर्यासस्य निग्रहस्थानत्वं स्यान स्याञ्च व्यवहितान्वयस्य निग्रहस्थानत्व न चैतदुभयभिष्टम् अतो मप्रथमपक्ष इति भावः । द्वितीय आद। विपर्यासे र. घहितान्वयाभावादिनि । तथा च सभ्यानुविधेयसम्बरणमकृत्वा प्रयोगमारभमाणस्य प्रामविपर्यासतो निमदो न स्यात । त. मानन्वितनिग्रहस्थानाभावादिति भावः । एनदुक्तं भवति । अ. नन्वितविपर्यासयोरुभयोरसंकीर्णस्थलसत्यात्पृथगेव निग्रहस्थान- मिति । नैयायिकास्तु विकल्पविशेषो ऽनन्धय इत्यनन्धितस्य तृती. पं प्रकारमाहुस्तमनुवदति । सम्भावितस्य समस्तेति । आहुरिन्य. स्वरसोद्भावन तन्मूलं तु रात्र विकल्पितान्यशेययनमस्याभ्यु- पगमे ऽनन्ययाभावादनभ्युपगमे पूर्वोकाकारानन्य यस्यैव दोपचे. नास्य पृथग्विभागवैयादिति । योग्यताव्यतिरेकाधीनानन्वयस्थी. कविरोधे ऽन्तर्भावमाशङ्कते । नन्धिति । पृथग्विषयलामादिति । २५ ·न्यायपरिशुद्धी। कांक्षासत्तियोग्यताविरहादनन्नयः । तासायकै काभावेऽप्यनमय इति सिद्धम् । ततश्य येषु वास्येवाकांक्षामस्पोरमावस्त. मानचितनिग्रहस्थानारफागः । यर तु योग्यताविरहाद नन्ययस्ता विरोधनिग्रहस्थानमेव स्यात् । विरोधमन्तरेणायो- ग्यत्वस्यापादयितुमशक्यत्वादिति चेदस्त्र तथापि पृथग्वि- पपलाभानिग्रहस्थानद्वयं सिद्धम् । नन्वन्धितस्याप्यस्ति पृथ- मिपयः । तथापि शिरोधस्य सर्वगायोग्यतयर कोटीकारान पृथमिपयलाभ इति चेत् । सत्यम् । तथाप्यन्वयायोग्य. नानिमिताप विरोधम्कयोनटत्यात्तस्यै गोदाव्यतम् । न. मामाक्षासत्तिविरहयोरपि पृथग्भाव्यत्वं तयोर्द्वयोरप्पन्न पपत्तीतरेवानुदयात् । इह तु शब्दस्परमतो जालस्यान्वयमो. साफाक्षासत्तिविरहाधानानन्ययस्यानन्ययोदाहरणत्वेन तमोक्तविरो. धाभावेन तदसावर्यादिनि भार । अयोग्यताधानान-क्योक्तवि रोधस्य साक्यान्तर्भावस्यान निग्रहस्थानद्वयमिद्धिरिति शन। नन्विति । पृथग्विषयलामाभाचे ऽप्ययोग्यतापेक्षया'ऽप्युपजीव्य- त्यात्तस्यैवोद्गायनमुचितमिति पृथक् परिगणन स्तमित्याशयेन परिहरति । सत्यमिति | एर सत्ययययोधाभाच आकाक्षाससि- पिरहयोगभयोरुपती यत्वात्पृथगेयोगायनमुचितमित्ति पृथक्परि गणन स्यादिति सकते । नचति । अन्वयबोचाजनरत्येन तया. फोडीमारसम्भयेर साधन पृथक् परिगणन कृतमित्याशयेन परिहरति । तयोरिति । नछयोग्यताया अपि तेनैवोपाधिना कोडी कारोऽस्त्रिकारावयाह ! इह चिति । असत्या रूपयोग्यतायाम् | "अत्यन्तासत्यपि बर्थ ज्ञान दाद क्रांति हि"इति न्यायनायाग्ये अन्वयवोधसम्भवेनान्वययोधाभावन मोडीपारासम्भवात् । जा तान्वयवाधयाम्य विरोधस्यैवागायनमुचितमिति तस्य पृथक परिगणन युज्यत इति भार । एव सत्युक्तपिराधरूपनिप्रहस्था- नस्य वाहेत्वाभाससाय स्थादित्याशश्च पास्यासकोणस्थल ·अनुमानाध्याय द्वितीयमाह्निकम् । यस्य विरोधेन वाधादिति । यत्र तु विमलम्भकादिवाक्ये प्र. तिवादिवाक्ये च सामान्यतस्तत्तद्वस्तुम्वभावयुक्तविरोधाभावे. न दृढोदितेऽप्यन्वयवोधे प्रमाणान्तरपरामर्शाद्वाधस्तत्र तु तत्त- प्रमाणवलादिशेपतः सत्यपि विरोधे तत्प्रमाणाध एवोद्धा- व्यः । तस्यैव तत्रोपनीयत्वादिति । विवक्षितकमस्य वि- पर्यस्तकरणममातकालम् । सभ्यानुविधेपसंपरणादिकमकृत्वा भयोगे वादारम्भो विपर्यासः । प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तादेवि पर्यासेन वचनेऽवयविपर्यामः । अनित्यः शब्द इत्या- दाववयवांशविपर्यासः । सर्कमनिधाय प्रयोगेऽङ्गागिविपर्या- सः । वायुक्तमशेषमदूपयित्वा प्रतिवादिनः स्वपक्षसाध- ने वादविपर्यास इत्यादि । वाक्यस्य परमत्यायनार्थवाद्वि. पर्यासेऽपि परमसयमम्भवाभिमानात्तदुक्तिसम्भवः । नियमक थायाम पुपगतक्रमातिक्रमेण न कुर्यादिति रहस्यम् । अनि- सः शब्द इत्यादिप्रयोगस्तु विपर्यासेऽति शीघ्रान्वयप्रतिपत्ते- माह । यत्र स्विति । तथाच वस्तुस्वरूपप्रयुक्तो विरोधोयत्र शन्दतः स्फुटतया प्रतीयते तत्रोक्तविरोध । यत्र तु शब्दतो विरोध प्र. तीत पश्चात्प्रवृत्तप्रमाणवलेन विरोधो ज्ञायते तत्र बाघस्योपजी- व्यत्वादुद्भाव्यत्यमिति व्यवस्थेति भावः । आकाक्षासत्तिविरहाद्यत्र नान्वयसम्भवः । अनन्वितं तद्वाधः स्यात्पदवाक्यप्रभेदत इति सदः । अनित्य. शब्द इत्यादिविपर्यासस्यानियमकथायां सोढव्यत्वेन तयावृत्यर्थमाह । विरक्षिनेति । सवरणादी. त्यादिपदेन तदभ्यनुशारूपमत्युक्तियते । वादाविपर्यास इत्यादि- पदेन यायुक्तक्रमावेपासेनानुवादेन घादविपर्यास इत्यादि गृह्य- ते । सोढव्य इत्यादिपदेनानुगदविपर्यासादिकमप्यनियमकथा- या सोन्यमित्यादिश्च्यते ।

·न्यापपरिशुद्धौ। रनियमझयायां वादे च सांदव्य इत्यादि । त्रिभङ्याराभिषा- নাৰ মানদনৰাষনাগন্নান, নবান্নান सभापमिद्धप्रयोगस्वसिद्धान्तमायप्रयोगार्थान्तरमाधारणपांगा. दिभेदाद दुविधम् । तामसिद्धपयोगो यथा : अहार्यों वीतिहो. प्रवानित्यादि । स्वसिद्धान्तमात्रप्रसिद्धपयोगो यथा । पश्चत. न्धद्वादशायतनादिप्रयोगः सांगतानाम् । अस्तिमायपर्यायपुद्ग- विवक्षितमामो यत्र विपर्यासम्प्रपद्यते । अप्रातकालना तत्र सय ग्रहावेधा मना इति सङ्ग्रहः । प्रिभालराभिधाने पीति प्रियाणां महानराणामभिधानेऽपी. तिभयन्तरेण प्रिभिधानापीत्यर्थः प्रथमाभिधानत पवाविनातार्थ. तोब्रायनवारणाय त्रित्वमुक्तम् । यद्यपि मजयन्तरेण द्वितीयाभिधानत पवाविशतार्थत्वमुनायितुमुचितम् तथापि दयाशालायाः परिषद भानुशंस्थेनाभ्यनुशासभागृतीयस्यापि सम्भः । तदुपर्यमि- धानं स्वयस्थावहामिति तृतीयाभिधान एवाधिशातार्थत्यमुद्भाव्य. मिति भावः । परिपदभ्यनुक्षाभाचे द्वितीयामिधानेऽप्यविशातार्थ- त्यमुद्भापयितुं शक्यमित्यभिप्रायेणापत्युनम् । अन्यत्तमेनापी- ति । तेवन्यतमस्यार्थपरिक्षाने पि स एवान्यन्यो व्याख्यास्यतीति नाविज्ञानार्थतोद्भावनावसर इति भावः । अहायों वीनिहोत्रवानिनि ! महाधरपर्वताः घीतिहोत्री धनंजय इति पर्वताग्निपर्यायपाउमन्तरे. पाहार्यवीनिहोत्रपदयोन लौकिकन्यवहारप्रसिद्धिरिति भायः आदि- पदेन रेलवलिदुश्चयनादिघटिताः प्रयोगा गृह्यन्ते । पञ्चसान्धद्वा- दशायतनादिप्रयोग इति । रूपवेदनाविज्ञानसंज्ञासस्काराः पञ्च स्कन्धाः । पश्शेन्द्रियाणि पश्च विषयाश्च रूपस्कन्धः । सुखदुसानु। भयो चेदनाकन्धः । अहमित्यालयमत्ययप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः । सकिएकप्रत्ययः संझास्कन्ध । रागद्वेषमोहादयः सरकारस्कन्धः तथा पञ्चेन्द्रियाणि पञ्चविण्या मनो धर्मश्चति द्वादशायतनानि । आदिपदेन चित्तचैत्तादिप्रयागो गृधने । चित्तं ज्ञानसन्तानं चत्तं रागादिकम् । अस्तिकायपर्याय पुद्गलादिप्रयोग इति । जैना हि में- ·१२७ अनुमानाध्याये द्वितीयमाहिकम् । लादिप्रयोगो दिगम्बराणाम् । यतमानव्यतिरेकै केन्द्रियवीकार- संज्ञादिप्रयोगः पातञ्जलानाम् । स्फयपालादि मीमांसकानाम् । सुतेजा विश्वरूपः पृग्वा बहुलो रयिः प्रतिष्ठति त्रय्यन्तवि. 1 स्तिकायाः पञ्च अस्तिकायः जीवयुद्गलास्तिकायो धमीस्तिकायोऽ. मास्तिकाय आकाशास्तिकायश्चेति । अस्तीति कायदेशधने इन्यास्ति- फाय. जोव एवास्तिकायो जीवास्तिकाय एवं मर्वत्र समास जीवा- स्तिकायस्त्रिबिधः । बद्धो मुक्तो नित्यसिद्धश्च । नित्यसिद्ध आहेत इतरौ द्वौ प्रसिद्धौ । पूर्यते गलामति उपचितापचित वस्तु पुद्गलश देनोच्यते । पुद्गलास्तिकायश्च पोढा । पृथिव्यादिभूनचतुप्रय स्थावर जङ्गमं चेति । सर्व वस्तुजात द्रव्यपर्यायात्मकमिति द्रव्यात्मना सत्त्व. फत्वनित्यधागुपपादयन्ति पर्यायात्मनाच नद्विपरीतम् । पर्यायाश्च न्यस्यावस्थाविशेषाः । आदिग्देन सप्तमी प्रयोगो गृह्यते । यत- मानव्यतिरेकेन्द्रियवशीकारसशाप्रयोगः पातक्षलानामिति । पात. अलाः योगानुशासनानुसारिणः तं ह्येव वर्णयन्ति 1 "हटानुश्रविक विषयवितृष्यस्य वशीकारसशा वैराग्यम्" इति सूत्रे यतमानव्यति रेकेन्द्रियवीकारसंज्ञाश्चास्न तर रागादीनांवित्तस्थानां कपायागा विपरेश्विन्द्रियमपतकाणां पाकाय प्रयत्नो यनमानसमा बेराग्यम् । तत. पकानां केपाश्चिकपायाणां वक्ष्यमाणेभ्यो विभागायधारणं व्य. तिरेकसंज्ञा वैदराग्यम् । ततः पकानां सर्वपामिन्द्रियप्रवर्तनाशक्तानां मनस्यौत्सुम्यरूपेणाचस्थानमेफेन्द्रियसज्ञावैराग्यम् । स्त्रियोऽन पानमित्यादिपु दृष्टेप्यानुश्रायकेषु वेदोक्तेषु स्यादिदिव्यविषयेषु प्रा. संपु विनाशपरिनापसातिशयत्वासूादिदोषाणामभ्यासेन साक्षा- काराद्वितृष्णस्योपेक्षा वशीकारसंशावेराग्यमित्यर्थ इति । स्फय- कपालादीति । खङ्गलमानाकृतिः पड्त्रिंशदड्डुलायाम. दारुवि. विशेषः स्फयः । पुगेडाशपणकाले तदाधारभूतः पकघटाचय- घमण्डः कपालः | आदिपदेन दशापविनद्रोणकलशकुशाहवनी- यवसालवत्वालादि गृह्यते । सुनेजा विश्वरूपः पृथग्यमा यहुलो रयिः प्रतिष्ठति प्रय्यन्तविदामिति । छान्दोग्ये पश्चमाध्याये धैश्वानरविद्यायामश्वपतिमश्ने औपमन्यवादीनां प्रतिववनेष्य- ·न्यायपरिशुद्धौ। दापित्यादि । साधारणप्रयोगो यथा । महीमलोहिवास वानित्यादि । केरलयोगमूलपयोगी यथा । पर:पयो- घिसम्भवाकान्तपदवशेषिकगुण उत्तरावध्योपलक्षितवस्तुस- तावान् पूर्यान्तोपलक्षितवस्तुसत्तायोगित्वात् । दण्डादिव्या- पारनिष्पाचावयवसंयोगासमवापिकारणद्रव्यवदित्यादि । लो क्तिदोपनिरस्करणश्रद्धया प्रतिपादिन्याकुलीकरणाघभिसन्धे- ( सम्भवोऽस्य । सभासिदैवितितासाधारणरङ्गमितपोगे. स्वपतेः पुनः प्रतिवचनेषु "एप चै सुनेजा आत्मेति यो एप घे विश्वरूप आत्मेत्यादित्यः एव वै पृथग्वत्र्मेति यायुः १५ 4 बहुल आत्मत्याकाशः एप चै रयिरात्मन्या. एर वै प्रतिष्ठा- स्मेति" वृथिवी चोच्यन्ते इत्यादिपदेन वैयाकरणानां रिघुमादिप्र. योगः । ज्योतिपिकायाँ कियताधुरिप्रभृतिप्रयोग इत्याचालत. सिद्धान्तमायसिद्धाः प्रयोगा गृहान्ते । क्रियो मेपः ताबुरिर्वृषभः । मदीमुलोहिताश्ववानिति । महीभृच्छन्दस्य न पर्वसाधारणपात् लोहिताशदस्य रकवर्गानुगादिसाधारणत्याच प्रकरणादि. साचियामानाविधातास्वमिति भावः । पपः पयोधिः क्षीरोधिस्तत्र यस्थास्तु सम्भयः । सा श्री मुकुन्दस्तकातस्तरपदं व्योम गृह्यते ॥ विद्विष्णुपदं या तु पुंसीरयंतनिधण्टुना । तद्विशेषगुणः शब्दात योगेन पक्षधोर उत्तरायधिसम्भिनरस्तुसमा घनित्यता। पूर्वावधिमती सा तु जन्यता गृह्यते तथा । साध्यतेऽनित्यता शदे तत्र दृष्टान्त उच्यते । एण्डकियोऽस्थावपासपोगसममाविकम् ।। द्रव्यं घटस्तद्वदिति तेन शम्दस्य नाक्षिा। प्रसाध्यते जन्यतया घरस्त निदर्शनम् ॥ योहातोऽस्थाभिधानं तदविधातार्यमुच्यत इति ।

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाहिकम् । निरस्तग्रस्तादिदोपैः पदैर्व्यवहरेदिति सारः । प्रतिवाद्यभ्युम- गमे तु प्रहेलिकामाया अपि व्यवहाराः प्रवर्तन्ते । अत एव हि दृप्तमहाविद्यादिरीतीनां प्रयोगोऽभ्युपगम्यत इति । प्रकृतानुपयुक्तवचनमर्थान्तरम् । यया क्षित्यादिकं सकर्तृकं प्रमे- यत्वादित्युक्त्वा स्वयमेव दूरणप्रतिभासे प्रमाणविषयः प्रमे- यं तत्रत्वात्ययान्तं प्रमेयत्वपदमित्यादि । एवं कुशकाशाव- लम्बनेन प्रकृतान्वितराजवातवितरणादिकमपीदृशानाम् । सा- ज्ञानसंवरणार्थ परव्यमोहनार्थ च प्रयोगसम्भवः । अन्त्रि- निरस्तग्रस्तादिदोपैरिति । परिहतलुप्तवर्णत्वादिदोपैरित्यर्थः । "लुप्तवर्णपदं प्रस्तं निरस्तं त्वरितोदिनम्"इत्यमरः । सारः । एवं निग्रहस्थाननिरूपणग्रन्थस्य निकृष्टार्थ इत्यर्थः । प्रहेलि. कानन्धः । सुवन्ततिङन्तादिश्लोकाः । फ्रोडागोष्ठीविनोदेपु तज्ज्ञैराकीर्णमन्त्रणे । परव्यामोहने वापि मोपयोगाः प्रहेलिकाः ॥ इत्यारभ्य कर्तृकर्मादिगोपनप्रकारा बहुधा दण्डिनोपपादिताः । भाचायश्चितपद्धत्या प्रतिमायाः परतत्त्व यामाश्रयनीति श्लोका. भ्यामुदाहृता विवृताश्च तत्र पादुकासहस्रपरीक्षायामस्माभिरिति । महाविद्यादिरोतोनामिनि । महाविद्यादिरीतयश्च प्रतिबन्धाद्या. हिक स्माभिः प्रपञ्चितास्तत्र द्रष्टव्याः। मङ्गोभेदातिरेकेऽपि प्राश्निकातिवादिपु । उक्तेऽप्यज्ञायमानार्थमावेशातार्थमुच्यत इति सलाहः । दुषणप्रतिभास इति । व्यभिचारशान इत्यर्थः । कुशकाशावलम्ब. नेनेति । द्रुतनदीप्रवाहाकृष्यमाणस्य तीरस्थकुशकाशावलम्बनयत प्रकृतानुपयुक्तराजादिस्तुतिरपि न निस्तारहेतुरिति भावः। प्रकृतानुपयुक्तानामुक्तिरातरं मतम्। अयं राजा महानगुण्य इत्यादिकमुदाहतिः इति सङ्ग्रहः । स्वसिद्धान्तनिर्णीतस्यत्यनेन परसिद्धान्तापेक्षया न्यूनता व्या- घयते । स्वसिद्धान्तसिद्धानामपि प्रश्ते भवक्तव्यानामुनी ।'

·। २०० न्यायपरिशुद्धी। तमप्युपयुक्तमेव वदेदित्युपदेशः । वक्तव्यत्वेन स्वसिद्धान्तनि:- तस्यैकदंशकथनं न्यूनम् । यथा पश्चास्ययवादिनो नैयायिकस्य ध्यययप्रयोगः । कौमारलादेवयवयोग इत्याद्यवयवन्यू नम् । वादिनः स्वपक्षसाधनमनादृत्य परपक्षं सायेतुमिच्छ. जो वादन्यूनम् । सभ्यसंचरणादिकमकृत्वा स्त्रपक्षं साध्यता फभारम्भन्यूनम् । नचात्र विपर्यासः । तस्य क्रमत्यागा. स्मकत्वात । अत्र तु क्रमिण एव त्यागात् । यदि न्यूनत्यो- भावने पश्चात्करिष्यामीति घूयात्तदास्तु विपर्यास इति । एवं यावसभव विकलायतोऽपि सम्भावितकोट्यन्तरानुक्ती विक कल्पन्यूनत्वयाहुः । स्तम्भादलंयुद्धशा वास्य सम्भवः । आत्म- सिद्धान्तसिद्धं पूर्ण च वदित्यादेशः । अन्धितमुपयुक्तं पुनह- न्यूनतां व्यावर्त यति । वन व्यत्यनेनि । न चाचेति । सापादि- सबरणमा स्वपक्षसाधन इत्यर्थः । नन्यनन्तरं तस्य करणल- म्भवात् कथं झमिणस्त्यागो नियते इत्यत आह । यदीति । साहुरित्यरूपरसोदावनम् । तद्वोज तु कोट्यन्तरस्थासम्भा. चितत्वाध्यवसायवानुक्तिसम्भयात्प्रतिवादिना कोट्यन्तरसम्भ घोदाचने तु प्रमाणान्तरण तस्यासम्भावितत्वममर्थनसम्भवात्ता: पि दोपद्रिावने तस्यैव निशाहकत्यादिति । स्तम्भादालस्थात् अल- "पर्याप्ततामतीत्या । आदेश इति । नियमनमित्यर्थः । पतभिग्रहस्थाननिरुपणमिति शेष: 1 पगुपदेश स्पादिधपि द्रष्टव्यम्। वक्तव्यस्य स्वसिद्धान्तसिद्धस्यैकांशकीर्तनम् ॥ 'न्यून स्वात्तत्प्रमेदस्तु वाधावयवभेदत इति सदर । अनन्वितस्य कथितस्यानन्ययेऽनुपयुक्तम्याधांन्तरे पुनरको चान्तर्भावसम्मवान पृथा निग्रहस्थानत्वं स्थादित्याराड्या साध्यप्रदर्शनायान्वितादिपायुक्तानि । महनकरणस्प थ. धिकस्य ध्यावर्तनाय कृतकरणतयेति परसिद्धान्तरीत्या शत- उपनयाद पापिसोक्ती পিথাৰবোনাও . 4 ४ करणस्थ ·२ भनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । क्तम् । कृतकरणतया स्वसिद्धान्तनिर्णीतमधिकम् । तत्र हेत्वधि- कं यथा । धूमवरवादालोकवचादित्यादि । दृष्टान्ताधिक यथा । मठवन्महानसबदित्यादि । व्याप्त्यधिकं यथा । अन्वयच्य तिरेकयोईयोरणभिधानम् । तर्काधिक यथा । एकत्रिपयेऽने- कानिष्टपसजनम् । दृपणाधिकं यथा । असिद्धोऽयं हेतुर्विरु. दश्वेत्यादि । सामान्यत आदिशब्दोपादानेऽप्यधिकत्वमेव । यथा घृमवत्वादेर्महानसादिवदित्यादि । एवमधिकतया स्त मिद्धान्तनिर्णीतानामपि कथनं संगृहीतम् । यथा सौगतादेव्य- वयवमयोगादि पुनरुक्तिर्वा तत्र तथैव तसिद्धान्तादिति । हेतुदृष्टान्तव्याप्तितळयधिकं तु वादे वस्तुनो न दूपणम् । येन केनापि तस्यनिर्णयाभिमन्धेः । जलादौ यावत्प्रतिभा सपने काभिधाननियमे, तु भूपणमपि । योवरसम्भवमने का- भिधानं चा सर्वज्ञेनाशक्यमिति प्रायशो न तथा नियमः सं. भवति । अनयोश्च न्यूनाधिकयोरुद्भावितयारभ्युपगमे त्वपसिः स्वसिद्धान्तयुक्तम् । आलोकयावादिति ।धूमवत्यादिति हेतुना तस्य घहिमाधनस्यैवानेनापि करणात तकरणता द्रष्टव्या। एवमुत्तरत्रापा ननु भापयादिग्रन्थेषु तत्तत्सैद्धान्तिकप्रन्धेषु चानेकहतुकतांद्य- मिधानदर्शनात् कथमधिकस्य दोपत्वमित्यत आह । हेत्यिति । तथा च भाप्यादिग्रन्थानां घादात्मकायादधिकं तत्र न दोपः किं तु गुण एवेति भावः । येन केनापीति । एकस्यादुष्टत्वेऽधि अन्यस्यादुष्टत्वसम्मवादित्यभिप्रायत्यादित्यर्थः । ननु यावत्स. म्भवमनेकाभिधानानियमेऽधिकस्यापि न्यूनतया दोषत्वं स्यादि. त्यत आह । यावत्सम्भवमिति । प्रायश इति । अतिप्तस्तथा नियमाङ्गोकार प्रतियादिना वाद्युक्ताधिकस्यापि , अधिरुतादेः सम्भवोपपादने न्यूनतेप्टैचेति भावः । उदायितपोरभ्युपगम इति । मया न्यूनमधिक चोक्तमेव ततः को विरोध इन्युक्ताचित्यर्थः । अपसिद्धान्नो पाच्य इति । जल्पवितण्डयोन तथा वकव्यमि. ।

·२०२ न्यायपरिशुद्धौ। द्धान्तो वाच्यः । पत्रपत्रिकादो नित्यमपसिद्धान्तत्वं केचिदा- हुस्वादसद ! अवयवन्यूनादावपि मसगाव । न्युने विरुदं नोक्त- मिति चेन्न । अनेकान्तिकादिप्रयोगेऽप्पपसिद्धान्तप्रसाद । त. विरुद्धं नाभ्युपगम्पत इति चेत्राधिकारयायोगेऽपि सम- स्वात् । वचनलिङ्गादिवक्तुभिप्राय इत्यमुपगमः कल्प्यत इति चेन । परामर्श दिनापि प्रयोगसम्भवात् । पूर्वोक्तप्रमशाच्च । सर्वतोमुखी साध्यसिद्धिः स्थेयसी स्यादिति संलवादेरधिक- 'त्येष सिद्धान्तो विध्यतेति वक्तव्यम् । तेन तर्हि तन्निग्रहः स्या- दित्यर्थः । जरनैयायिकास्तु अधिकनिग्रहस्थानस्यापसिद्धान्तानति- कमाहुः । तन्मतं दूषयिनुमनुबदति । अवयवन्यूननादावपि प्र. मद्गादिति । न्यूनस्याप्यपसिद्धान्तप्रमादित्यर्थः । ननु .स्वसि- द्धान्तविरुद्धाहीकारी हपसिद्धान्तः स च मयुने मास्ति विरु. द्धस्थानहीकारात् परं तु स्वसिद्धान्तकदेशत्याग पय अधिक तु स्वसिद्धान्तविरुद्धानोकारोऽम्तीति वैषम्यमाते । न्यूने वि. रुद्ध नोक्तमिति चेदिति । यनैकान्तिकादिप्रयोगेऽवीति । तत्रापि म्वसिद्धान्तविरुद्धस्य व्यभिचार्यादिहेतोः कथनादिति भावः । तत्र विषयभिचार्यादिकथनेऽपि विरद्धाङ्गीकरण नास्ति अज्ञाना. देव तु तत्प्रयोगः । विरुद्धाङ्गीकारे पवासिद्धान्तः । नतु विरुद्ध- कथनमात्रमित्यमित्य शकते । तत्र विरुद्ध नाभ्युपगम्यत इति चदिति । समत्वादिति । अधिकऽपि विरद्धाङ्गीकारामावादिति भावः। प्रयोगसम्भवादिति । तथा च न वचनमात्रणाभ्युपगमोऽ. नुमातुं शक्यते व्यभिचारादिति भावः । तदभिप्रायेण विना तद्वचनमेय न सम्भवतिचेत्तर्हि न्यूनेऽपि तदगीकारानुमानसम्भ- चात् पूर्वोक्तप्रतिवन्द्या न निर्मोक्ष इत्याह । पूर्वोतप्रसा- ऐति । सर्वतो मुसीति । सब्रह्मचारिभिवादकरणकाले नि. पिद्धानां यहूनों हेतुताणां सर्वतो मुखप्ताध्यनिर्णयस्थैर्याय प्रयोगा। भ्यासात् । तैः सफलवादकरणेन जातोयः संस्कारस्तस्मादधिकस्य सम्भव इत्यर्थः । यादिपदेन चित्तक्षोभपूर्वोकविस्मरणादि गृह्यते ।

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । स्योत्थानमाध्यमियपेक्षितमात्रसाधकमुपाददीतेति समयः । स्वोक्तिवशाद परेण शब्दतोऽर्थतो वा प्रतिपन्नस्यैव निष्प- योजनं वचनं पुनरुक्तम् । तद्विधा । अर्थपुनरुक्तमाक्षेपपुनरुक्त चेति ।। प्रथमस्त्वनित्यः शब्दः विनाशी ध्वनिरित्यादि । द्वितीयस्तु विवादपदं क्षित्यादिकं सकठकमित्यादि । विवा- दपदमिति हि धर्मनिर्देशेऽपि वादम्यानेकप्रकारत्वेऽपि साध्य. विशेषनिर्देशाद्धर्मिविशेपो ऽव्ययंसिद्ध एव । देवदत्तो गृहे ऽस्ति बहिर्नास्तीत्याद्यपि नियमकथायामेवास्य दोपत्यम् । अन्य. दा विशेपपतीत्यर्थमुपयोगात् । अन्पेतु शब्दपुनरुक्तमित्यपि भेदमाहुः । यथा शब्दो नित्यः शब्दो नित्य इति । तद- सत् । एकार्थत्वे अर्थपुनरुक्तत्त्वात् । मिन्नार्थत्वे त्वदोपत्वात् । भिन्नार्थोऽपि स शब्दो वाच्य इति नियमकथायामस्यावकाश इति अन्धितस्योपयुक्तस्य पौनरुत्त्यमागच्छतः। कृतकार्यतया स्वाङ्गोकृतस्योक्तिरिहाधिकम् इति सङ्ग्रहः ।। सभ्यादिवाक्यवशात्प्रतिपन्नार्थस्य उक्तौ पुनरुक्ति धारयति स्वोक्तिवशादिति परस्याप्रतिपत्तौ पुनर्वचनस्य पुनरुक्ति वारयति । परेजति । आक्षेपपुनरुक्तिमपि दोपतया संगृ. जाति । अर्थतो वेति । सभ्यानुयोगेन पुनर्वचनस्य पुनरुक्तिनां वारयति । निष्प्रयोजनमिति । तत्र सभ्याकांक्षापूरणस्यैव प्रयो. जनत्वान्न निष्प्रयोजनस्वमिति भावः । अस्येति । याक्षेप पुनरुक्तस्पेत्यर्थः । शब्दपुनरुक्तो अर्थभेदोऽस्ति न वा अन्त्य आह । एकार्थत्व इति । आध आह । भिनार्थत्व इति । वर्णाः । यानि । स्पा अचः । आदिवादेत वालवादिस्थापुनाळ वृत्तपुनरुक्तमित्यादि गृह्यने । तथा नियमो लोके न दृष्टचरो दुष्करत्वादित्यत आह । तत्रापाति । वचनदोपादरेवेति । अ. विज्ञातार्थत्यानन्वितन्वादेरित्यर्थः । वानुमानादौति । पार्थि- चपदार्धरूपान्यथाभावहेतुस्पर्शवत्पदाविशेषवानयं पर्वतः मंधपरि.

·२०४ न्यायपरिशुद्धौ। चेत् हन्त तर्हि वर्णस्वरादिपुनरुक्तमपि भेदेन पटनायम् ! न. प्रापि दानां नियमप्तम्भशदिति । मकदुक्तौ परेण सभ्यैर्वा य. दप्रतिपनं तत्र तदपेक्षया पुनरभिधानं युक्तम् । तावापि त्रिर. भिधानमित्येव नियमः । आत्मीयानवधानमतिमान्यादिशङ्कया तावन्मात्रस्य सभ्य रपेक्षणापपत्तेः । ततः परंतु वचनदोपाद. रेव सभ्यैरवधारणा न वस्तुमस्तदपेक्षा । यत्र तु प्रतिवादिना वक्रानुमानादिप्रपोगस्तत्र वचनद्राधीयस्त्ववक्रिमादिभिरेव दुरव- धारातया यदि भूयोऽपि सभ्याकांक्षा तदा यारत्तदाकांक्षाशम- नमस्त्वाभिधानम् । अत एव परिपदनुज्ञोपलक्षणं विरभिधानमि. प्ति केचित् । अचातुर्यविशदीकरणाभिसंध्यादिभिरस्यात्यानम् । निष्प्रयोजनं न पुनर्वदेदिति रहस्यम् । विभग्यन्तरोक्तस्य मान कविदितस्पार्थस्यानुद्भावितस्वाज्ञानेन यथोचितानुभाष- मामावो इनतुभाषणनिग्रहस्थानमित्येके । दूपणमात्रस्यैव णामहेतुपदार्थविज्ञपवादित्याद्यनुमानानि यकानुमानानि । महा- विधानुमानानि च । आदिपदेन रूपादिव्यवस्थाप्रतीतिहेतुकारिक- पदार्थाः साधारणकारणका इन्द्रियजन्यानुभवात् इत्यादिप्रत्यक्षा- दिप्रयोगो गृह्यते । वचनद्राधीयस्त्यं पचनस्यातिदयित्वम् । ननु नदानी त्रिरिति नियमो भज्येतत्यत माह । अत एवेति । यतः परिषदाकाक्षाशान्तिपर्यन्तममिधानमत एवेत्यर्थः । स्योक्तया शनादर्थतो वा योऽर्थोऽज्यस्य धियं गतः । तस्योक्तिरधरहिता पुनशक्तिर्निगद्यत इति सदः । प्राथमिकायुजयनन्तरमेवाननुभाषाणस्य दोपतां घ्यावर्तय- ति । विमङ्गयन्तरीक्तस्येति । प्रादिनकाविदितस्याननुभाषणे न दोष इनि दर्शयितुं प्राश्निविदितस्यत्युक्तम् । स्थाज्ञानो. द्भावनेनाननुभापणे ज्ञानमेव निग्रहस्थानं स्यादित्यसंकीर्णस्थ. ल दर्शयितुमनुभावितस्वाज्ञान युक्तम् । अधिकन्यूनायनुमा- ·भनुमानाध्या मितीयमाहिकम्। २०५ परतिरस्कारार्थत्वाभिमानात् अप्रतिभानावास्योत्थानम् । दु. ज्यमंशमेव तेनैव शब्देन शब्दान्तरेण वा पदेद्यथानिय नि. यमकथायामिति संग्रहः । वादिना त्रिमझ्यन्तराभिहिने सभ्ये. धन्यतमेनापि विदितार्थे बचने मया न ज्ञायत इति वामन्त- रवचनं तस्याज्ञानम् । वैशवाय तस्यैवार्थस्य वचनव्यत्य- न्तरेण प्रतिपादनं युक्तमिति सूचयितुं त्रिभझ्यन्तरोक्तिः । वा. दे तु स्वाज्ञानाविष्फरणं न दोपः। अत एव यावत्मति- वादिवोधं तत्राभिधेयम् । परस्पाविज्ञाताधारोपहेतुत्वादावादेव स्वाज्ञानाविष्करणम् । जल्पवितण्डयोः स्वाज्ञानं नाविष्कुर्यादि- ति संक्षेपः । कथां प्रविष्टस्य साधनदूपणाधप्रतिपचिरप्रतिमा । पणानामननुभाषणस्वेन सहाय यथोचितपदम् । एक इत्य- स्वरसोद्भावनम् । तद्वीजतं तु एवं सति न्यूनाननुभापपास्या- पि न्यूनारयनिग्रहस्थानव स्यादि वक्तव्यत्वेन स्वसिद्धान्त. सिद्धकदेशकथनरूपत्वाभाधान न्यूनान्तर्भावस्तदा वक्तव्यस्वन स्व- ধানিকাথাবরথাগথামাবাম্বাঘাসবি इति पश्यतु भवानिति । विरुक्त्या सभ्यविदितस्यानुक्तस्याप्रतीतिना । योग्यानुवादाभावोऽननुभाषणामहोच्यत इति सङ्ग्रहः । प्राथमिकाद्यभिधानेऽज्ञानस्यादोपतां दर्शयितुं त्रिभयन्तराभि- हित इत्युक्तम् । सभ्यानामध्यझाने वाद्यज्ञानस्यादोपतां दयितुं सभ्येष्वित्यादि । अप्रतिभाव्यावृत्यर्थ मया न झायत इति व. चनपर्यन्तत्वमुक्तम् । जैत्रव्यावृत्यर्थमाह । वाद्यन्तरेति । भ. झ्यन्तरपदस्य प्रयोजन स्वयमेव दर्शयति । धेशद्यायेति। सहे. र इति । विस्तरतः इतस्पराननिहस्सननिरस्मस्मेति ग. म्यते । एवं सङ्घद इत्याधुत्तायपि द्रव्यम् । निहतंऽर्थे सदस्येषु फेनापि विदिते सति । न मया ज्ञायत इति धचो ऽज्ञानमिदं कृतम् इति सङ्ग्रहः । पतद्वाक्यप्रयोक्तरित्यर्थः । गन्तुरुदासीनस्य व्यावृत्त्यर्थमाह ।

·२०८ न्यायपरिशुद्धी। विछेदार्थत्वाभावात् । तदानी तदभिधानस्य प्रकृतानुपर्यो। गादान्तस्त्वं तु तत्र स्पादेव । अपनयादेरपसरणसम्ममः । वाक्शूरगहितवादावादपसरणं न कुर्यादिति समयः । स्व. दोपमभ्युपत्य परदीपश्सभने मतानुका । यथा स्वदव- दुष्टमित्युक्ते तवापि वचनं दुष्टमित्यादि । त्वं चोर इ. त्युक्ते त्वपि चौर इतिवत् । अत्र परदोषे सत्यपि हि स्व. दोपाभ्युपगमांऽनुचित एवेति तेनांशेन निग्रहयत्वं न तु परंदो. पाभिधानांशेन । तर्हि तस्यांशस्य किमर्थ लक्षणे निवेश इति चन् न स्वदोपमभ्युपेत्य तूम्गीकस्याप्रतिभाग्रस्तनया निग्रहान्त. रकृत्याभावात् । अतुष्णीसत्य तु भनिभावतोऽपनेनैव निवर्त. नीयत्वादिति । प्रतिवन्या हि प्रायेण समीकरणाशपा म- तानुसोदयः ! परापादिनदोपानभ्युपगमेन तदुद्धारेणव वा परपक्षे दोपं गादिति शासनम् । अवश्योद्भाव्यस्य निग्रह- दिपाशझोतापल्या परिहरति । तदानीमिति । वादावावतीर्णस्तद्विच्छेदेच्छावशादि । आयश्यकेतरयात्तदा विक्षेपसम्भव इति सङ्ग्रहः ।। वादस्थरनपचिच्छेदादनावश्यकमेव चेत् । यदेपलायन व्याज तदा विक्षेपसम्भव रति । वादविच्छेदाहि छंदमुद्दिश्यति त्यग्लोपे पञ्चमी । ननु परदो- पोद्भायनस्य गुणतया कथमस्य दोपत्रमित्यत आह । अत्रेति । स्वदोषमभ्युपेत्यैव परदोपप्रसञ्जनम् । मतानुक्षा स्वदोघाडीकारांशेनेह दूषणाय इति साहः । अवश्योगाव्यस्येत्यनेनापर्यनुयोज्यापक्षण घ्याययंते । तस्यो। द्भावने तु स्वदोषप्रकाशप्रसङ्गेन तदुपेक्षणस्यवोचितत्वात् । अवसरे ऽपीति । अनवसरे लदुद्भावनस्य निरनुयोज्यानुयोगत्यप्रसङ्गेन तदा नदुप्रेक्षणस्यैव गुणत्वासदयसरेऽप्युगेक्षण दोष इति भायः । ननु न तापदिदं वादिनोद्भाव्य पर्यनुशेश्य मामुपेक्षितवानिति स्वयमेव ·अनुमानाध्याये दितीयमाह्निकम् । स्थानस्यावसरेऽप्यनुद्भावनं पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । एतत् सदस्यो- द्भाव्यमित्येके । एतत्परीक्षार्थमसदेव भयोक्तं तदप्यनेन मन्दमतिना न विदितमिति स्वेनापि सावष्टम्भेनोद्भाव्यमि. त्यपरे । सदस्यमतियोगिकपराजयाभावात् वादिनच पा. क्षिकापजयहेती बुद्धिपूर्वप्रवृत्त्ययोगात् स्वदोपोद्भावनेन परनिरसनस्य च पतितं मामयं न जानातीति दोपास्पृष्टय. न्तरोद्भावनवदपरिहास्यत्वादनिग्रहस्थानमेवेदमित्यन्ये । इद. पत्र तत्वम् । जल्पवितण्डयोनैतत् सर्वदा निग्रहस्थानम् केरलं सभ्यानुविधेयानामुभयमतिमान्यनिरूपणायोपयुक्तम् । पदपक्षी- सहनसमनन्तरोद्भावनं तु निग्रहस्थानान्तरस्यापि तुल्यम्। वादे तु स्वदोषोद्भावनानौचित्यात् । नापि प्रतियादिना स्वयमेव स्वस्य निग्रहायोगात् । नापि च सभ्यैः सभ्यानां विजिगीपाभावेन तै. स्तदुद्भावनायोगादित्यत्र स्वयमेव निर्णयं वक्ष्य नैयायिकैकदे. शिनां मतान्याह । एतदित्यादिना । पूर्वोक्तमतद्वयोपमर्दपू. र्घकं मतान्तरमाह । सदस्यति । पाक्षिकेति । स्वदोपस्य परेणाशासत्वे पराजयस्यैव प्रमोंन विजयस्यैकान्तत्वाभावादिति भावः । पतितमिति । पातकिनमित्यर्थः । स्पृष्टयन्तरोद्भावनव. दिति । परेण तात्कालिकपतित्तसंसर्गरूपस्पृष्टयामापादितायाम- घि नैसर्गिक पातित्यमयं न जानातीति स्वस्मिनैसर्गिकपा. तित्यरूपस्पृष्टयन्तरोद्भावनवदित्यर्थः । ननु पटपक्षीलहनानन्तरं जल्पवितण्डयोरपि सभ्यरुझावयितुं शक्यत्वासयोरप्येतस्य नि. ग्रहस्थानत्वमस्त्वित्यत आह । पटपक्षीति । पटपक्षीसहनप्रका- रश्चोत्तरत्र वक्ष्यते । तुल्यमिति । तथा च निग्रहस्थानान्तरस्योद्धा मयसम्भवेन नैतस्य तत्र निप्रहस्थानत्यमसङ्कीर्णस्थलाभावा- दिति भावः । वादे स्वेतस्य निग्रहस्थानत्वमस्ति समस्ति च सर्वसद्भाव्यत्वमित्याह । घादे विति । ननु पर्यनुयोज्योपक्षणस्य तन्मात्रसम्भवदशायामुद्भावनस्य स्थदोपायहत्येन दोपत्वेऽपि नि. .

·न्यायपरिशुद्धी। सभ्यः स्वेन च यथाज्ञानमुद्भाव्यम् उभपयापि तचनिर्ण- योपयोगात् । तादध्यन च स्वदोपोद्भावनस्याप्यदो- पत्याद अस्प चाने कनिग्रहस्थानमन्निपातेऽस्पतम.' मुद्भावयतोऽन्पतमानुद्भावनेऽपि न दोपत्वम् । सर्वोभा वननियमे स्वन्यतमोद्भावनेऽपि नियमभङ्गेऽन्तर्भावः । तदा तु जल्पवितण्डयोः स्नाप्पुद्भावनायम् परस्य निग्रह- स्थानद्यापचे । तदनुभावनेन नियमभाभियोगस्याश- क्यत्वाच । एवमन्पत्रापि परस्य निग्रहस्थानद्वयापत्तिदशायां स्वस्यावष्टम्भेन विजयावहत्वानिग्रहस्थानान्तरोपमर्जनतयेदमु. भाव्यपस्तु पिहितस्वच्छिद्रोऽपि परच्छिद्रं नोपेक्षेनेति नीतिरित प्रहान्तरसंनिपातदशायामनुनायनेऽन्यतममुद्भाव्यान्यतममनुद्भाव. यतः स्वस्य पर्य्यनु योग्योपेक्षणस्य दोपाधप्रसङ्गेनावश्यमुद्भाव्यत्वा- अल्पवितण्डयोरपि निमहस्थानत्वं स्थादित्यत आह । अस्य चा. नेकनिप्रहसन्निपात इति । न दोपत्वमिति । उद्भावितेने पर्यु. नुयोज्योपेक्षणव्यतिरिक्तेनैकेनैव परस्य पराजयसिद्धः रुतकरत्वेना. स्थानुभाषनं न दोषाय प्रत्युत तदुद्भावनमधिकतया दोष पवेति माया । सम्भाषितसाझावननियमाझीकारे तस्यानुभावन स्वस्य पर्यनुयोज्योपेक्षण स्यादित्युभयथापि तस्य निग्रहस्थान- त्यमवर्जनीयमित्यत आह । सर्वोद्भावननियमे स्विति । तदा स्वस्थ नियममन एव तु दोषः । नतु पर्यनुयोज्योपेक्षणमिति भावः । ननु तदा स्वस्य नियमभङ्गपरिहारार्थ पय॑नुयोग्यो. पेक्षणमुद्भाव्यमेव स्यादित्याराहयतापत्या परिहरति । तदा विति । स्वदोषोद्भावनं स्वापकर्षमावदित्यवाह । परस्येति । বাঙ্গাহামইন বাহন নিয়মমরা হাফিযথা- हारः स्यादित्याह । तदनुद्भावनेनेति । अशक्यत्वादिति । प. रिहर्तुमिति शेषा । अन्यत्रायोति । सम्मावितसर्वनिमहोब्रायन नियमरहितयोल्पवितण्डयोरपीत्यर्थ । पतन्निग्रहस्थाननिरूपणेन

·अनुमानाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ।
ति । क्षुद्रस्खलितत्वभ्रमादेपेक्षासंभवः ।
इतिश्रीकविताकिंकासहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटना-
थस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतौ न्यायपरिशुद्धावनुमानाध्याये
द्वितीयं प्रयोगायाक्षिकम् ॥ २॥२॥
तन्निग्रहस्थानाभाचे तन्निग्रहस्थानाभियोगोनिरनुयोज्यानुयो.
तात्पर्यतः प्रदर्शितमर्थमाह । पिहितस्वच्छिद्रोऽपीति । क्षुदरख-
लितावभ्रमादेरिति । स्वल्पदोपत्वभ्रमादेरित्यर्थः । आदिपदेना.
नवधाननिग्रहनिरूपणापरिज्ञानादिक गृह्यते ।
अवश्योद्भानीयस्यावसरे सत्युपेक्षणम् ।
तज्ज्ञः पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्यभिधीयत इति सङ्ग्रहः ॥
इति श्रीमद्वेदान्ताचार्यचरणारविन्दानुसन्धानविशदप्रबोधेन
भारद्वाजकुलजलाधिकौस्तुभश्रीदेवराजाचार्य सूनुना श्रीनिवासदा-
सेन विरचितायां न्यायपरिशुद्धिव्याख्यायां न्यायसारसमाख्या.
यामनुमानाध्याये द्वितीयं प्रयोगाद्याह्निकम् २१२।
Lan-
श्रीमते रामानुजाय नमः।
पदनुग्रहेण नृहरेनिग्रहविषयाः परिग्रहं यान्ति ।
तस्य कवितार्किकहरेः करुणानिरवग्रहास्तु माय ॥ १॥
प्रवृत्ता भक्तिश्चेद्भवति परमाचार्यपदयो
चयं तद्भक्तत्वाद्वहुमतिपदं या यदि मताः ।
तदा दोपादर्शिमणयरससारण मनसा
परिग्राहोयं स्यात् कृतिरनयमावासुमनसा ॥२॥
उक्तस्य हानिरुक्तविशेषणमुक्कापलाप उक्तविरोधः।
अपसिद्धान्तोश्याचकमनन्वितमप्राप्तकालभिन्नमपि ॥३॥

·। २१२ न्यायपरिशुद्धौ। गः। एतदेव सर्वमसदुत्तरम् । उत्तररूपतया सर्वस्य च निरनुमो. ज्यानुयोगभेदस्य द्वितीयादिकक्षास्ववसरस्तदनन्तर कक्षायामेवो. द्भावनम् । तदुद्विविधम् । दूपणव्यासमप्यसिद्धं सिद्धमपि दक्षण- व्याप्तिरहितं चेति । पूर्वमपि द्विया । सिद्धयं कल्पितक्ष्य चेति । सिद्धदृष्यमपि द्विधा । अनवसरग्रहणं निग्रहस्थाना- भासचनं चेति । तत्रानव सरग्रहणं यथा । चतुर्थकक्षायां स्थितः मतिवादी वदति प्रथमकक्षायां त्वयापन्दितमिति । यद्वा । सन्तमसन्न वा कश्चिदनकान्त्यादिदोपमुद्भाग स्वयमेवा- अज्ञातार्थसमर्थान्तरमूनमर्यादिक पुनः कथितम् । भननूदितमज्ञातं प्रतिभावित रहश्च विक्षेप. ॥ ४ ॥ मतान्युक्षा पनुयोज्यापेक्षणमननुयोज्यपृच्छा च । मानाभासाश्च तथा प्रत्येक भरत निग्नहस्थानम् ॥ ५ ॥ एतान्यासर्विशानि समासाकथितानि तु प्रत्येकम् । निग्रहस्थानान्याहुहुबिधान्यपीति सक्षेपः ॥ ६ ॥ यत्पादाश्रयधन्येषु चातिचिन्ता निषिध्यते । तं नत्वा निगमान्तार्य व्याकुर्वे जातिरूपणम् ॥ ७॥ तन्निप्रस्थानाभाव इति । एतत्सदुत्तररूपनिग्रहस्थानाभियो. गवारणाय । अभियोग साक्षेप.1 निरनुयोज्य । अप्रष्टव्यः । तस्या. नुयोगः प्रश्न इति । असदुत्तरेनन्वयंसशामुखेन लक्षणमाह । नि- रनुयोज्यानुयोग इति । एतदेवेति । असदुत्तरमिति विधेयापे. क्षया नपुंसकरवम् । अयोक्तविभागपालोचनया अनवसरग्रहण नि- प्रहस्थामाभासपचनं फलितपय दूषणव्याप्तिरहितमिनि घ. •तुर्दा असदुत्तरप्रकाराः पर्यधसिताः । तपाद्यानयो रणव्या. मिमन्नोऽप्यसिद्धा । चतुर्धन्तु दूषणव्याप्तिरहित. मिशः इति शिक. । तत्र मध्रममुद्राहरति । बनवसरग्रहणं यति । सन्तमिति । सहोपाभिधानऽपि परोक्तस्य विशेषणस्य यागस्य पावलम्बनेन उक्तविशेषणत्योक्तहान्योरमिधाने सदुत्तरत्वं परा. नुमायोरेतयोः स्वयमेव प्रधामभिधानेऽसदुत्तरत्वमेघ । उक्तमय ·अन्यथा भनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २१३ ह यदि हेतुं विशेपयिष्यसि तदा हेत्वन्तरेण निगृहीतोऽसि । यदि त्यक्ष्यसि सदोक्तहानव इत्यादि । वादे तु हेत्वाभा- सादिकं तत्त्वनिर्णयपरिपन्धित्वादतिक्रान्तकालमप्युद्भाव्यम् । तन्मूलचिन्तासन्ततेनिष्फलपरिश्रयत्वप्रसङ्गादिति । नचानक्सरग्रहणस्य विपर्यस्तऽन्तर्भावः शवः अवश्यंभा. विनियतक्रमविषयत्वाविपर्यासस्य । अनवसरे क्रियमाणस्य ग्रहणस्य सवयंभावित्वाभावात् तस्यैव तत्पूर्ववाक्यस्य चा- कांक्षादिक्रमानेयामझाभावाच । यदा चासतो दोपस्यानवसरे मतिपादनं तदा तु व्यक्त एवास्यावश्यंभावित्वाभावः । नन्व- सिद्धत्वे सति दूषणव्यासस्थासदुत्तरस्य विभागोऽयमुदाहियते । अत्र च सतो दोपस्थानसरोद्भावने तस्य स्वपर्वणि सिद्धत्यात कथमसिद्धत्वम् । उच्यते अतिक्रान्तस्यैष्यता वा पर्वणस्त- लम्ब्य दूषणमुद्भाध्यं तच तस्यामेच कक्षायां कक्षान्तरे तु उपस्थि- तमुपेक्ष्यमवेति रहस्यम् । हेत्वन्तरेणेति । उक्तविशेषणेनेत्यर्थः । अतिक्रान्तकालोद्भावनस्य जलपवितण्डयारेव दोपत्वं न पादे इति व्यवस्था दर्शयति । वादे विति । विपर्यस्त इति । विव. क्षितक्रमविपर्यस्तकरणरूपेऽप्राप्तकाल इत्यर्थः । तत्र हि वादार. भविपासावयवविपर्यासादिषु अवश्यभाविनीः कमनयत्यवि. पर्यासो ऽप्रासकालत्वेन विवक्षितः प्रकृते चानवसरे क्रियमाणस्य निग्रहणस्य नावश्यंभाविता अग्रणस्थापि सम्भवात् । तो न तत्रान्तर्भाव इत्याशयेन परिहरति । अवश्यंभावीति । किं च तमावयवेषु क्रमनियामिकापरत्र पूर्वाकाहास्तीति क्रमस्या. वश्यकत्वात्तद्विपर्यासो दोष इति । इह त्वनवसरग्रहणविषयस्य निग्रहस्थ तत्पूर्ववाक्यस्य चाकाक्षाभावात् क्रमस्य निर्मूलत्वेन क्रमविपर्यासस्यैवाभावात् । अस्य पृथगेवं दोपवं याच्यमित्य- भिप्रायेणाह । तस्येति । व्यक एवेति । असतो दोपस्थानयसरे उद्भावनमूहां तर्कितं काचित्कश्चेति भावः । स्वपर्वणीति । स्यो- ·२१४ न्यायपरिशुद्धौ। दानीमदूपत्वात् । स्वपर्वणि सिद्धस्यापि दृष्यतः पासीनहिते तदानीतने पर्वष्यसिद्धबायुक्त एवायं विभागः । असत्तस्तु दोपस्यानवप्तरोद्भावितस्य स्व. पर्वण्यप्यसिद्धि विशेष इति । निग्रहस्थानाभासवचनमपि बहुवि. धम् । तविग्रहस्थानामा तदारोपणं, निग्रहस्थानान्तरे तद- न्यनिग्रहस्थानवचनं, म्बसमये निग्रहस्थानत्वेनापरिसंख्यातस्य निग्रहस्थानतया पसञ्जनम्, मन्तव्य तयाभ्युपगतस्योद्भावनपि- त्यादि । तवाय यया । सम्भावितानेककल्पमाधारणोक्तौ वि. फल्पितायां विवक्षितविकल्पत्यागेनोक्तहानिः । मकरणा- द्यापन्नस्य स्वयमेव पूर्वोक्तस्य या विशेषणस्य प्रकाश- नेनोक्तविषेशणं पावस्थायुक्तस्यारोषितस्य वामभ्युपगमेनो. तापलापः । एवमुत्तरेमपि भाव्यम् । द्वितीयं यथा । हा- त्पत्तिहेतुभूतायां कक्षायामित्यर्थः । तदानीमप्यस्यादिति । अस. शिदितत्वादिति भावः । अत एवाह । असनिहित इति । पनश सतो दोपस्थानवसरमहणेऽमिद्धतोपपादनं नासतो दोपस्यानव. सरप्रहणे तस्य स्वपर्यायध्यमिद्धत्यादित्याह । अमतम्त्यिति । उद्भावनमित्यादीत्यादिषदेनासत्येव तस्मिन् निग्रहस्थाने तदुद्- माघनं गृह्यते । साधारणीनायिति । घादिन इति शप: पि. काल्पतायामिाते । प्रतिवादिनति शेषः । वियक्षिनविकल्पत्या. गेनेति । पादिन रत्पतदनुज्यते । प्रकरणादीत्यादिपनालि. हौचित्यानि गृधन्ते । एवमुत्तरेयपि भाट्यामिनि । यातिककारा- घेकदेशीर्थकरानुसारेणापसिद्धान्तः । अपवादशास्त्रानुसारेण श. ग्दप्रयोगेणायाचकम् । स्ययमन्वयाप्रतिसन्धानेनानन्यितम् । स्यस्था. मयधानेन विपर्यासम्रमेणामासकालम् । आत्मनः परिषदकदेशस्प धानययोधनाविधाताधकम् । प्रस्तुनानुगुणस्याप्यापाततयानध्ययसा- येनार्यान्तरमा स्वस्थान्यव्यासनादधयणन न्यूनम पायस्थायुक्न हेत्यादिनाप्यधिकम् । भुतिसामान्यमाण पुनरकम् । तदद्मसिरप ·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । म्यादापलापादि छले जातिर्जातो छलं तदवान्तरविशेपेष्व. पि विशेषान्तरवचनमित्यादि । हनीयं यथा । कण्डूयन- केशविरचनताम्बूलचर्वणादिभिर्निगृहीतोऽसीति । चतुर्थं यथा । तत्वनिर्णयाविरोधिनामुक्तविशेषणमतानुज्ञादीनां वादे प्रकाशनम् । जल्पवितण्डयोश्च नियमविशेषवशादनुद्भावनीयानामुद्भावनम् । तत्र च नियमभङ्गसधीचीनमिति विशेष इति । यत्तत्कल्पि- तष्यममदुत्तरं तच्छलम् । वक्तुविवक्षितमर्थमारोप्य तद्पणं छलमित्यर्थः । ननु साधनवाक्येऽपि छलं संभवति । तथाहि दैरनुवादेऽननुभापणम् । अवोधित्तायां परिषदि स्थावष्टम्भमात्रेणा- शानम् । उत्तरं वदतोऽपि वचनान्तरापेक्षणेनाप्रतिभा । आवश्यफ. कार्येण विक्षेपः । सिद्धसाधनेन मतानुश।। स्वदोपोद्भावनेन पर्या. नुयोज्योपेक्षणम् । अच्छलजात्योः छलजात्युद्भावनेन निरनुयो. ज्यानुयोग इत्यादिः प्रकार एवंशब्दार्थः । तदवान्तरविशेपे- बिति । उक्तहान्यादिनिग्रहस्थानानां छलजात्योश्चावान्तरवि. शेषेषु प्रतिज्ञाहानिवाक्छलप्रतिप्रमाणसमादिपिवत्यर्थः । विशेषान्त- रवचनामिति । हेतुहान्युपचारच्छलप्रतितर्कसमादिवचनमित्यर्थः । ताम्बूलचर्वणादिभिरिति । तेपामावश्यकत्वेन निग्रहस्थानत्वेनाप. रिसंख्यातत्वादिति भावः । ननु नियमविशेषवशादनुद्भावनी- यत्वेनोभयवादिसम्मतानामुद्भावने नियमविरह पर दोषः स्या. दित्यत आह । तत्र चोते । तथा च दोपान्तरसत्त्वेऽप्येतस्य निरनुयोज्यानुयोगस्य दोपत्वं नापैति किंतु तत्र दोपाधिक्यमे. व स्थादिति भावः । पार्श्वस्थायुक्तस्य याद्युक्ततयारोपितस्यान- भ्युपगमेन प्रयुक्ते ऽपलापाभासेऽतिव्याः कल्पितष्यमसदुत्तरं छलमिति च्छललक्षणं दुष्टमित्यतस्तर्थमाह । वक्तुरिति । उक्ता- पलापामासे तु वचनमेव वादिन्यारोप्यते न तु वक्तुरविवक्षिा तार्थ इति नातिव्याप्तिरिति भावः । साधनेऽपि छलसम्भवा- दुत्तरपदघटितलक्षणं तत्राव्याप्तमित्याशयेनाक्षिपत्ति । नन्विति । पाथः पार्थिवमिति प्रतिज्ञायामसाहत्यं वारयितुं भूतचतुष्टयैक- ·न्यायपरिशुद्धौ । भूनचतुष्टपैकद्रव्यत्ववादी जनः माह । पायः पार्यि पय- स्त्वात् । यत् पपस्तस्पार्थिवं यथा शीरमिति । पशुः स्वर्ग- साधनं न भवति सत्यात् यत् स्वर्गसाधनं तत् सन्चहीनं यथा हविरन्तरमिति । अत्र पयशब्दसत्वशब्दयों: स्वयमेवार्था- न्तरकल्पनायुक्तं छलत्वम् । यथा जातिवं पहाविद्यादौ सा. धनेऽपि फैश्चिदुच्यते तथा स्वाक्यस्थशब्दस्यापि स्वयमेव वृत्यन्तरकलानेन प्रयोगाच्छलत्वं सिद्धम् । नचात्र पयः स- क्वादिशब्दार्थविकल्पनासिद्धिसाधनविफलत्वादिदूषणसंभवे किं छलत्वोक्त्येति बागम् । नवम्बलादिच्छलेऽपि नूत- नत्वसंख्याविशेपरिकपन प्रत्यक्षविरोधास्तुतासङ्गतत्वादिदप द्रव्यत्यवादी जैन इति वादिविशेषोपानम् । पयस्यादिति । नीरक्षीरयो पय. शब्दवाच्यत्वानीरत्वमादाय पक्षे हेतुमत्ता क्षी रत्वमादाय शन्ते हेतुसत्ता चोपपादनीया । एकशब्दवाध्यत्वात्त योरकत्वमित्यभिमान | सत्यादिति । सतो भाव सत्त्वमिति सत्य. शब्दवाच्य विद्यमानत्व हेतु । पक्षधर्मत्व तत्सत्वहीनमित्या सत्य. शशब्देन माणा विवक्षिता तदभावो दशान्तयर्ती पूर्ववर्दक्यामिमान । सन् प्रशस्ते विद्यमाने इति । द्रव्यासुव्यवसायपु सत्वमस्त्री तु जन्तुविति च नघण्टुका. पय सत्यादिशब्दार्थविषल्पेनेत्ति 1 पय शब्देन क्षी विधक्षित वा नीरत्व विवक्षित घेति বিন্ধ্য आये ऽसिाद पाथसि पक्षे क्षीरत्वाभावान् । अन्त्ये घटान्त- स्य साधनविक्लत्तेत्यादिदूषणसम्भवात् न छलस्य तत्र दोप- स्वमिति भाय । आदिपदनानुत्तोदाहरणान्तरसम्भावितपण परिग्रह । नूतनावसख्याविशेषविकरपनेति । नवकम्बलोऽयमि त्यत्रापि नाशब्देन नूतनत्व विरक्षित दूप्यते था अविवाक्ष- तसख्यारिशपो दृष्यते नूतनत्वस्य मत्य त्यक्षसिदत्वात्तेन विरोध अन्त्य प्रस्तुतासहनावामिति सत्य याद्य 1 ·M अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २१७ णमसङ्गस्य तुल्यत्वादिति । सत्पं निरनुयोज्यानुयोगभेदभू- तोत्तररूपच्छलविवक्षयात्र लक्षणमिति न विरोधः । अथवा सं. ख्याविशेषरूपार्थस्य वक्तुर्विवक्षितत्वं प्रकाश्य तत्कयनद्वारै- व प्रकृतासङ्गतिर्वाच्या । तत्र चाविवक्षितार्थविपपतं वचः नस्वभावादेव व्यक्तम् । पयस्त्वादिहेतावुभयत्र विवक्षान्तर. सद्भावे प्रमाणाभावाद्विकल्पमुखेनैव दूपणं साधीयः । पय:- शब्दवाच्यत्वमात्रविक्षायां न छलत्वम् । यदि तु वृत्ति- यविवक्षा स्वयमेवोडाव्य देवसिद्धि साधनविकलतां च परिजिहीपति तदापि साधकतयोपन्यस्तहेतोदृष्टान्तेऽनुदाह- दोपान्तरस्य शक्योद्भावनत्वेनाच्छलत्वसमस्योत्तरच्छले ऽपि तुल्यत्वादित्यर्थः। तत्र साधने ऽपि छलस्वमङ्गीक्रियते तमोक्तलक्ष- णस्याव्याप्तिस्तु नाहीक्रियते । अत्रोत्तररूपच्छलस्यैव लक्ष्यत्या. दित्यभिप्रेत्य परिहरति । सत्यमिति । न विविरोध इति । नास्य तल्लक्षणत्यविरोध इत्यर्थः । ननु तात्र साधनच्छलस्य पृ. थनिरूपणं स्यादित्यत्रान्तर्मावाद्विकल्पपूर्वकोकदोपान्तर्भावस्य उत्तरच्छले ऽपि तुल्यत्वादित्यस्वरसासाधनोत्तरच्छलयौपम्य दर्शयति । अथवेति । प्रकाश्यति । अन्यथा प्रकृतासङ्गेतेर्वक्तुम- शक्यत्वादिति भावः । व्यक्तमिति । तथा चाविवक्षितार्थदोष. स्वस्यावश्यकत्वादुपजीव्यत्वाश तदेवच्छलत्वं तत्रोद्भाव्यामिति भाषः । न छलत्वमिति । अन्यतरार्थस्याविवक्षितत्वप्राहका- भावादिति भावः । ननु पक्षधान्तयोतूपपादनदशयोरन्यतर- स्य पाक्षिकमविवक्षितत्वमस्तीति च्छलत्वं स्यादित्यत आह । यदि चेति । परिजिहीर्पतीति । तथा च पाक्षिकाविवक्षामुद्भाव्य মৰিয়হান্নান শানঘামুল কং হাই- मिति भावः । तर्हि तस्यादुष्टत्यमेव स्यादित्यत आह । त. दापीति । नन्वर्थद्वयविवक्षायामपि दशाभेदेनान्यतरस्याविचाक्ष- तत्वमस्त्येवेति स्थापन गोपने ऽपि दूषकेणोद्भापयितुं शक्य स्वादविवक्षितार्थकथनत्यरूपं छलत्वं तत्र वस्तुं शक्यमेवेत्याशयेन ·२१८ न्यायपरिशुदी। रणादाहनस्य मतानुपयोगादोंन्तरनिग्रहस्थानता । अ. थार्थद्वयविवक्षामाश्रेण छलत्यवाचोयुक्तिमिच्छसि इप्यता स्व. रमिति । तद विधा । वाक्छलमुपचारच्छलं सामान्यच्छल मिति । तत्र नानार्थेषु शम्देवभिधेयान्तरारोपणेन तदुपणं या. छलम् । यथा नूननफम्पलयच्चविषक्षया नवफम्पलोऽयपि. त्युक्त संख्याविशेषमर्थमारोप्य फुतोऽस्य नवकम्बला एफ एव हि फम्बलो दृश्यत इति । एवं दुपयतो पादिविक्षि- तामतिपोस्तदुत्तराप्रतिपश्चापतिपतिः । अदपणे दूपण- घुदेयान्पयामतिपतिरिति । अभिधोपचारषिपर्यपारोपणेन तद्- दूषणामुपचार छलम् । यथा गडायां घोप इत्यादी फयं. प्रमाई घोपयास इति । अग्निर्माणपक इत्यत्र फयमनु- प्णो ज्यान इति । उभयया लोकवेदपोः प्रयोगात्तत्मतिपश्य- मायादेव चार निग्रहः । उपचारमयोगे मुख्यासम्मवादा. मारते । अति । अस्तु तथा छलस्यव्यवहारस्तथापि न तदोषा. पामाध्यम् । असिसादिकमप्रतीरयाषियक्षितरयं पाक्षिकमप्य. पगन्तुं ग शक्यमित्यसिमादेषोपजीप्यस्यासमायनमुचित. मियाशयेन परिहरति । यता स्परमितीति । नानाप्यिायने. म सामान्यच्छल ग्यायस्यते । अमिधेपान्तरेत्यनेन घोपचारच्छल भावार्यते । पद्धा मानाप्पिायनेनानिर्माणपक प्रत्यभिधेयारोप. रुपमुपधारच्छलं प्यापार्यते। मग्राग्निशदस्य मानायाचकरयामा. पावशम्देन निविषयमापियक्षायां तु पर्योक्तग्यायत्मप्यमय. पमिति घोध्यम् । एतस्य निग्रहस्थानस्य स्यमयोजकामप्रतिपति विप्रमिपति घ दर्शयति । एवं दुपयत रति । अमायादेरित याविषदन विपरीतहिछि पापियामुयालल क्षणमध्याप्रया दूपयितुमनुपदति । उपचारप्रयोग इति । सुसने शालिसम्पत्तिपविति । सुक्षेत्रस्यापि एपीयलापरिप्रदायां शा.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । ध उपचारच्छलपित्यन्ये । तन्न मुख्यमयोगेऽपि कस्पचि. दौपचारिकार्थासम्भवेन प्रत्यवस्थानोपपत्तेः । अस्य चौ. पचारिकार्थे मुख्यार्थताभ्रमेण वा गत्यन्तरामावादेवमपि कि. भयं व्याकुलीभवेदिति वा प्रयोगसम्भवः । यथा पर्वतो घ. हिमानित्युक्तेऽग्निर्माणवक इति प्रसिद्धम् । नचात्रेदानी मा- णवक इति कालात्ययापदिष्ट हेतुरिति । नचैतपणान्त- रान्तर्गतम् । तस्माद्ययोक्तमेव लक्षणम् । तात्पर्यान्तरारोपणे. न तदूपणं सामान्यच्छलम् । यथायमहो ब्राह्मणोऽनूचा- न इत्पत्र सुक्षेत्रे शालिसपत्तिवत् सम्भावि तत्वविवक्ष- या किमाश्चर्यमित्युक्त ब्राह्मणत्वसामान्ये व्याप्यत्वमारो- प्यानूचानत्वे च व्यापकत्वमविवक्षितमारोप्य ब्राह्मणत्वहे- तोत्रात्यैरनेकान्तिकत्वकथन मिति । अत्र सामान्यच्छल- मित्युपलणसंज्ञा । अन्वर्थसंज्ञा तु तात्पर्यच्छलमित्येवेति । लिसम्परयभावात्सम्भावितत्वमात्रमेव तत्र विवक्षामिति । किमा- श्वर्यमिति । अत्यन्तासम्भावितत्वे किल विस्मयसम्भव इति भावः । मात्यैरिति । निराकृतिभिरित्यर्थः । मात्यो निराकृतिः अस्वाध्याय इति पर्यायाः । नन्वर तात्पर्यस्यैव च्छलनं न तु सामान्यस्य अतस्तात्पर्यच्छलामित्येव संज्ञा युक्ता नतु ग्राह्मण- स्वसामान्यस्य तात्पर्यान्तरारोपे कारणत्वात्तेन व्यपदेशे को दोष इति चेत् । अयं कुशल इत्यावाचयमेव फुशल इति तात्पर्या- न्तरारोपेणान्यस्यापि फुशलपााध इत्यादिपणस्थले सामा- न्यस्याहेतुत्वेनाव्यापकत्वं स्यादित्यत आह | अप्रेति । ननु सर्यत्रापि तात्पर्यान्तरारोपात्सर्वमपि तात्पर्यच्छलं स्पादिते चे- तत्राप्युपजीव्यत्यादभिधोपवारयोस्ताभ्यां व्यपदेशस्य युकत्यादिति घपतुर्विवक्षितादन्यदारोप्यतस्य दूपणम् । लं त्रिधाभिधाभक्तितात्पर्याणां विपर्ययात् इति सहः ॥ .

·२२० न्यायपरिशुद्धौ। यत् सिद्धपपि दूषणव्याप्तिरहितयमदुत्तरं तज्जातिः । व्याप्तिप- क्षधर्मताविशिष्टेनैव हि हेतुना स्थापनं दूपणं वा तयोरन्य. तराभावे प्रतिपधहेतुरपि दुप्यत्येव । तत्र यथा छलस्य केवलनिरनुयोज्यानुगोगस्य वा पक्षीकृते वादिवाक्ये स्व. यमसिद्धस्य पक्षघमर्मत्वविरहान्न दुपफत्वसिद्धिः । एवं पक्षधर्म- स्थापि जात्युत्तरान्तर्गतस्य हेतो पणव्याप्तिविरहान दूपकत्वम् । तथाहि । नेदं स्वसाध्यसाधकं युक्ताङ्कानपेक्षमतिप्रमाणादिम. तिरुद्धत्वादित्यादिपु जातिपयोगेषु पतिपेघहेतोः पक्षधर्मत्वे सत्यप्यसाधकत्वेन व्याप्तिास्ति । अन्ततः स्वस्मिन्नेव व्यभिचारात् । तदेतदीदृशम सामर्थ्यविशेष विवक्षिता प्रति. पेधसामय जातिलक्षणमुक्तं न्यायवार्तिके तादृशसामर्थ्य मूल. भूतं स्वव्याघातकत्वमेव न्यायाचार्येण लक्षणीकृतम् । जातेाप्तिराहित्येनादूपकत्वादसदुत्तरतां व्याप्तिराहित्यप्रकार च प्रतिपादयितु प्रस्तौति । व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टेनेति । के. घलनिरनुयोगस्येति । छलजातिभ्यां भिन्नस्य निग्रहस्थानानामाभास- वचनस्येत्यर्थः । नेद साध्यसाधकमित्यत्रेदंपदेन स्थापनप्रमाण- मुच्यते । सदुत्तरप्रकरणसमकालात्ययापदिष्टप्रयोगव्यावर्तनाय युक्ताङ्गानपेक्षत्वमुक्तम् । इत्यादिमित्यादिपदेन तथाविधप्रतितर्क- प्रतिरुद्धत्वं गृहाने । अप्रमाणादिदेनाभिमानिकं प्रमाणत्वादिक विवक्षितम् । आभासेषु तेषु वस्तुतः प्रमाणत्वतर्कत्वयोरमावा. दिति बोध्यम् । अन्ततः स्वस्मिन्निति स्थापनप्रमाणे व्यमिचा- रोक्तो तस्यासाधकन्वमभिमन्यमानो वादी न संमन्यते स्वीयजा- त्युत्तरस्य तु स्यबुद्ध्या स्वसाध्यसाधकत्वात् तत्र युक्ताहानपेक्षप्रति- प्रमाणप्रतिरुद्धत्वे सत्यपि स्वसाधकत्वविहस्य स्वनानगीया- रात्तत्रैव व्यभिचार. स्यादित्यर्थः । इरशमसामय विशेषामिति । दुषणव्याप्तिराहित्यमित्यर्थः । ताशसामर्थ्य मूलभूतमिति । दू. - ·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २२१ तञ्च युक्ततमम् । साधारणस्य पणविशेषस्य स्फुटपतीतः। किंघ सूत्रकारस्य "साधम्र्पधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः" इति जाति- सामान्यलक्षणं वाणस्य न तदेव लक्षणं विवक्षितम्। सर्वजातिसं. ग्राहकवाभावाद । असदुत्तरपकरणसमातीतकालोद्भावनयोरति व्याश्च । अतो जातिविभागसूत्रे निग्रहस्थानवत् परस्परनिर- पेक्षास्वपि जातिषु प्रयोगलायवाय द्वन्दात् परतया सर्वनात्य- वितं समशब्दं प्रयुतानस्य तदेव लक्षणतया विवक्षितमिति भाष्यकारादिभिः सर्वैरास्थितम् । तत्र यथावदुक्तं साध वैधर्म्य पणव्याप्त्यमावमूलमित्यर्थः । न्यायाचार्य उदयनः | साधारण दूषणविशेषस्येति । सर्वजातिसाधारणदुष्टत्वमूलस्येत्यर्थः । स्फु. प्रतीतेरिति । अनेन न्यायपातिकपक्षेऽसामय विशेषण जातिल. क्षणेन दुष्टत्यमूलस्य स्यव्यावर्तकत्वस्य न फुटप्रतीतिरिति व्यज्यते । माययातिकटीकाकारपक्षाणामयुक्तत्वान्यायाचार्य- पक्ष एच युक्तोऽङ्गोकर्तुमित्याभप्रायेण भाष्यादिपक्षेप्यनुवादपूर्वक दोपानुदाहरति । किञ्चत्यदिना लामोऽभ्यधिक इत्यन्तेन । सर्प- जातिसंग्राइकरवाभायादिति। उत्कर्षसमाधव्याप्तेरिति भावः । नि- ग्रहस्थानवदिति । यथा दुपकनायां परस्परनिरपेक्षेषु निग्रहस्थाने. पु सूत्रफारेण मन्यसमासो न एतस्तथा दृषकतायां परस्प. रनिरपेक्षास्वपि जातिपु द्वन्तो न कर्तव्य एच तथाप्येकयनेन समशम्दस्य सर्घजातिप्यन्वयसिद्धये सूत्रकारेण यतः त. स्य सर्घन्विस्य समशन्दस्य सर्घजातिव्यापकलक्षणे तात्पर्यमिति घ्याचारित्यास्थितमित्यन्तस्य पाफ्यस्यार्थः । तर यत्साघम्यण प्रत्यपस्थानमयशिप्यमाणमिति भाग्यफमिकामादाय तस्यामिप्राय- माहुः । अन्न साधयंप्रदपणामुपलक्षणार्थम् । ततश्च यथा यदुक्तं सा- धये था सहचरितं तदस्मदुक्तमपि न हि त्यदुतमेय साधकं नास्म- दुकमित्यत्र विशेषतुरस्तीत्यादिनाकारेण व्याप्त्यादियुक्तानपेक्षया साधम्र्याभिमानमात्राद्विशेषग्यमान प्रत्ययस्थानं जातिरिति मायाभिमाय इति तदनूध दुपयति । तस्यादिना । सहचारि- ·२२२ न्यायपरिशुद्धी। सहचरितं वा तथास्मदुक्तपपि इत्यादिनाकारण जातिवादिना- भिधीयमाने स्वपरसाधनयोक्शेिपहेत्वमा समशब्दार्यतया विवक्षिते वस्तुतो विशेषहेतुसद्भावान समशब्दार्थसिद्धिः । आरोपितं तु साम्यमस्तीति गत्यन्तराभावे स्वीकार्य सत्यमति वोचरे प्रत्यवस्थानस्वरूपदोपमा भाप्योक्तोपयो- गात् । वार्षिकोक्तं प्रतिपेधांसामध्यं न साक्षात्समशब्दार्थः । सममनुत्कृष्टम्पकृष्टमुत्तरं जातिरिति च जातिवादिसमः सा- धारणो नोत्कटः अपकृष्ट इत्यर्थः । स च साधर्म्यमुत्तरद्वारे. णैवोन्नीयत इत्युत्तरमेव सममपकृष्टमिसर्थ इति वा क्रमे- णापकर्षविशेष लक्षणीयेऽपि लिष्टा गतिः । कुराकाशाव. लम्बनेन तु लक्षणसिद्धिः स्यात् । स्वस्थ प्रतिवादिनक्ष समी- करणाभिमायपूर्वकवाद । समीकरार्थत्वाद्वा जात्युत्तरं सम. मित्युच्यत इति टीफापक्षोऽपि तथैव । ईदृशः शङ्कापक्षोऽपि तथैव तं चेति उत्कर्षसमादिसलदायोकम् । गत्यन्तराभाष इति । त्यन्तरस्य पक्ष्यमाणत्वादिति भावः। तर्हि माध्यस्य कोऽभिप्राय इत्यत आह । सत्यसति वेति । अनुत्कृष्टत्वस्य सदुत्तरप्रकर- साधारणत्वादाह । अपरुट इत्यर्थ इति । समशब्दस्य पुः लिमा सूपनिर्दिष्टामुपपादयितुं व्याख्यानान्तरमाइ । जातिवा- दीति । तहसदुत्तररूपायां जाती लक्षणं नोक्तमित्यत आह ।स चेति । क्लिटा गतिरिति । समशब्देन पूर्वमनुत्कर्षे वियक्षित्वा अनन्तरमपकर्षों लक्षणीय इति लक्षितलक्षणाङ्गीकारादत्य. न्तक्लेश इत्यर्थः । कुशकाशावलम्यनेन स्विति । अपहत्यमा पस्य च्छलादिसाधारणत्वान्न समशब्देन लक्षणसिद्धिः । दूपण. व्याप्तिरहितत्यस्याप्यपेक्षणे तु समशब्दे लक्षणसिद्धिरित्येतस्कु. शकाशावलम्पनेन नदीतरणप्रायमित्यर्थः । टीकापक्षमनुवदति । स्वस्यति । तथैवेति ! समीकरणाभिप्रायपूर्वकत्यस्य या समीक.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २२३ नव तावता लक्षणसिद्धिः । छलादेरपि समीकरणाभिमाय- पूर्वकत्वादिसम्भवात् तथा सदुत्तरमपि कश्चिन्मन्दः समीकरणा- भिप्रायेण प्रयुञ्जीत । समीकरणार्थत्वं च वास्तवं न व्यापक तत्साधने जातिवादिनो वास्तवसमीकरणस्य दुर्लभत्वात् । अपि च कश्चिजाती सदुत्तरत्वभ्रान्त्या स्वोत्कर्षाभिमाये. थापि जाति गृहीयात् । अतोऽस्मिन्नर्थेऽपि न लक्षणसि- द्धिः । बुद्धिपूर्वता तु जातिकार्य इत्युच्यते । प्रतिषेधरूपस्य जात्युत्तरस्य स्वपरसाम्पे समशब्दार्थे येनाकारेण परस्य प्रतिषेधकं तेनाकारेण स्वस्यापि प्रतिषेधकं भवतीति स्वव्या. घातकत्वमेव विवक्षितं स्यात् । न चानातिव्याप्तिरव्याप्ति रणप्रयोजनत्वस्य या समशब्दार्थत्याभावेन लक्षणया समशब्दे- न तद्वोधनं स्यादिति । अयमपि पक्षः लिए पवेत्यर्थः । का. शकुशावलम्बनेनापि लक्षणासिद्धिरिधिको दोष इत्याह ।नचे. त्यादिना । समीकरणार्थत्वं समशब्दार्थ इति द्वितीयपक्षे दोष. माह । समीकरणापत्वं चेति । दुर्लभत्यादिति । तथाभिमानिक- मेव समीकरणार्थत्वं विषक्षणीयं तदा तु पूर्वपक्षाविशेष इत्यभि. प्रेत्य तत्र पक्षे दोपान्तरमाह । अपि चेति । ननु जाती जातित्वमा प्रतीत्य तत्प्रयोग एप न सम्भवति भाष्यकारादिमिर्जातिप्रयोग- स्य बुद्धिपूर्वकत्वाभिधानादित्याशङ्कयाह । बुद्धिपूर्वता तु जातिका र्य इत्युच्यत इति । एतदुक्तम्भवति । भाष्यकारादिभिः पा- क्षिकविजयरूपजातिकार्यार्थ एव जातिमयोगे बुद्धिपूर्वतोच्यते । सदुत्तरत्वमान्त्या नियतविजयाशया जातिप्रयोगेऽपि नैते. द्धिपूर्वतोव्यते अतोऽयुद्धिपूर्वकोऽपि जातिप्रयोगः सम्भवतीति । न्यायाचार्यपक्षे तु समशवस्य क्लिष्टार्थता नास्ति जातिलक्ष. सिधिरप्यस्ति सपंजातिलाधारण दुष्टयम्लमप्यधिकमवश्या. पक्षितं च सिध्यतीति स एव पक्षो युक्ततम इति सुष्ठतमित्या. ६ । प्रतिषघमास्यस्यादिना । ननु स्यव्याघातफत्यमपि न लक्षणं ·२२४ न्यायपरिशुद्धी। ततश्च लक्षणसिद्धिः साधारणदुष्टत्वमूलसूचनं चेति लामो. ऽप्यधिकः । ननु च्छलेऽपि व्याघातकत्वं सम्भवति तथाहि । अन्योऽयं नवकम्बलस्वादिति नूतनकम्बलत्वविवक्षयोक्तं कुतो. इस्य नवकम्बला इति प्रत्युक्ते वादिना च पुनश्छलस्त्रोद्भावने यदि छन्लवाद्याह विवक्षितमविवक्षितं वेति किमनन विभागेन । स्वदुक्तशब्दप्रतिपन्नं तावपितमिति तदास्प सिद्धिः स्वव्या. घातः । अविवक्षितार्थदूषणेनापि परस्य भने छलवादिवाक्ये ऽपि अविवक्षितयत्किश्चिदर्थपणेन भद्गमसद्गस्य दुर्वारत्वाद । अतः स्वव्याघातकत्वमातिव्याप्तमिति । मैवं कुतो नव कम्ब- ला इत्यस्यां कक्षायामविवक्षितपणाभिमानस्यानभिव्यक्तः तथाविधानुयोगस्य च तदर्थविवक्षाभ्रमादपि सम्भवात् । यस्यां तु कक्षायामविवक्षितपणेनापि परपराजयाभिमानो व्यज्ज्ये. त तदा जातित्वमेव । अविवक्षितस्य विवक्षितत्वारोपाभावे- न छललक्षणासिद्धेः । एवं फेवलनिरनुयोज्यानुयोगे जा. तस्य च्छलेपि सत्येनातिप्रसक्तत्वादिति शङ्कते । नन्विति । अस्ति छलस्यापि स्वव्याघातकत्वं तनु कक्षान्तरोद्भाव्यं न न. स्यामेव कक्षायामुद्भावयितुं शक्यत इति तदा च्छलत्यमेघोन्द्रा. व्यमिति न छलसदर इत्यभिप्रेत्य परिहरति । नवमिति । प. स्यां तु फक्षायां स्वन्याघातकरयमुद्भापयितुं शक्यते तदाच्छल- लक्षणाभावात्म्यव्याघातकत्वरूपजातिलक्षणत्याच जातित्वमिष्टम- घेत्याह । यस्यां त्विति । उक्तमधे निग्रहस्थानामासयचनेऽप्य- तिदिशति । एघमिति । अयं भावः । निग्रहस्थानाभासपचने ऽपि स्वव्याघातकत्वमस्ति वादिनः सम्मावितानकफल्पसाधारणो. तौ विकरिएतायामविवक्षितकल्पत्यागे परैणोक्तहानी प्रयुक्तायां धादिना निरनुयोज्यानुयोगोद्भायने प्रतिवाधाइविकल्पो विवक्षिः तोऽविधक्षितो पास्तु किमनेन विमागेन त्यदुक्कशब्दप्रतिपन्नं तावद दूपितमिति तदा सिद्ध. स्वव्यायातः । अविवलितकल्पत्यागेन यादि.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २२५ तिसङ्करः परिहर्तव्यः । अतः मुळूक्तं व्याघातकत्वं जा. विलक्षणम् । ये तु साधनेष्वपि के चिजातित्वमिच्छन्ति तेषां स्वसमानन्यायमसञ्जनेन स्वव्यायातक जाति- रिति सामान्यतो लक्षणम् । तत्र स्वव्याघातकसाथ- नजातिसाधनं यथा । महाविद्यादि स्वव्याघातकमुत्तरं तु जात्युत्तरम् । यथा तत्वोपटवखण्डनादिगतिरिति विभागः । स्वव्याघातिप्रसङ्गो जातिरिति वरदविष्णुमिश्रोक्तिरुत्तररूप- जात्यभिप्रायेण । अक्षपादीयेषु च जातिविशेषलक्षणमूत्रेषु पुल्लिङ्गान्तममशब्दनिर्देशश्च स्वपक्षस्थापनपरपक्षपतिक्षेपरूपेण तद्विभागे मत्यवस्थाने प्रतिषेधभागेनात्र जातित्वं विवक्षितमि- साधनमवस्यापि ताशाविवक्षितन्यागेन ताशोकहानिप्रस- शादिति । तथापि तस्य फक्षान्तरोगाव्यत्येन प्रथमं केवलनि- रनुयोज्यानुयोगस्ययोद्भाव्यत्वात् कक्षान्तरं तु जातित्यं उलयदि. एमेवेति न जातिलक्षणसार्यम् । तत्रापि साधनस्यापि जातित्व. मस्तीति पक्षे उत्तरशन्दोद्वापेन स्वव्याघातकावं जातिसा. मान्यलक्षणम् । तत्रैव साधनोत्तरपदयोराधापन विशंपलक्षणतय. सिद्धिरित्याह । ये स्थिति । महाविद्यादीति । पूर्वोक्ता महाधि- घासु घियक्षितविरुद्धार्थपदान्तरप्रक्षेपण स्यम्याथातकल्यं सुगम- म् । आदिपदेन केवलन्यतिरफि रखते । तस्य च स्वव्याघात- फत्वं फेघलन्यतिरैफिनिराफरणे विशदमुपपादितम् । तस्योपट. याब्देन चित् मुसादियुद्धष्टिमन्या गृहन्ते । गण्डनपदेन थीद- पापमुच्यते । भादिपदेन लद्वाराषतारादिमाशयमिकप्रन्या गृा. न्ते । नन्यसदुसरयाचकस्य समशाइस्थ पुहिगनानुपपना । उत्त. रशदस्य नपुंसकत्वात् । गुणवचनानामाथ्यतो लियाचनादी त्यनुशासनादित्याशय प्रतिषेधमागापेक्षया पुल्लिता नपायिक रुपादितत्याह । बक्षपादियेषु चेति । ममतादस्य ः लक्ष. पासिद्धिः साधारणदुष्टत्वमूलसूचनं याघिण येन प्रकारेण सि. . २९ ·२२० न्यायपरिशुद्री। त्युत्तररूपजातिविशेपाभिप्राय इत्याहुः । अथायमपरी जातिसं- ग्रहः । पर्यादालधनाभ्युपगमपूर्वकमुनरं नातिः । मर्यादा च प्रतिष्ठिता प्रमाणसरणिः । स्वव्याघातकत्वमपि सल्लङ्घनाभ्युप- गमादेव । स च द्विधा । परिकरनियमानभ्युपगमो विषयनि- यमानभ्युगमश्चेति । पथमो द्विविधः । युक्ताहत्यागः । अयुक्ता ' परिग्रहति अयुक्ताहपरिग्रहोऽपि धन्यूनानतिरिक्तविषयप- रिकरनियमानभ्युपगम एव । द्वितीयोऽपि द्विधा । ग्राह्यविषयत्व- त्यागस्तदन्यविषयत्वाभ्युपगमयति । एतेन लक्ष्य लक्षणमुत्थि- तिस्थितिपदं मूलं फलं पातनमिति पवितेषु सदुत्तरेण जातीनामु. द्धाराय प्रतिगातिमतिसन्धानीपेषु सदुत्तरापरिस्ता जातिप्रसंझे पति स्त्रोन्नीतजातिसष्ट्यप्रकारं प्रदर्शयितुं प्रस्तीति । अति । स. दुत्तरेष्यतिव्याप्तियारणाय मर्यादालनाभ्युपगमपूर्वकन्यमुक्तम् । घ. स्तुतो मर्यादार हितेषु तलइनानभ्युपगमेनय प्रयुक्तेषु प्रमाणामा- सेपु जानित्यवारणाय तदभ्युपगमपर्यन्तग्रहणमिति बोध्यम् । पतेन छलकेवलनिरनुयोज्यानुयोगी च घ्यावृत्ती तत्रापि मर्या- दालतनाम्युपगमाभावात् । तदुद्भावनानन्तरकक्षायां मर्यादाल. हनाभ्युपगमे तु जातित्यमिष्टमेवेन्युक्तम् । स्वव्याघातकत्याप. क्षयाप्युपजीव्यत्यादयमेव जातिसवहनकारोऽयश्याभ्युपगन्तव्य इत्याशयेनाह । स्यव्याघातकत्वमपीति | मर्यादालङ्घनाभ्युपगम- स्वरूपे विविध्य परामृश्यमाने साधारणमसाधारण च दुपत्य- मूलं स्पष्ट मातीत्याशयेन मर्यादालहनाभ्युपगमं विभजते । स च द्विधनि । नन्वयुत्ताङ्गारिग्रहे कथ परिकरनियमानम्यु- पगमः अधिकं प्रविष्टं न तद्धानिरिति न्यायेन युक्ताङ्गमन्नामा.' परिन, शाह । अयुक्ताहापरिग्रहोति. निहितान्युपगमेना न्यूनानतिरिक्तविषयपरिकरनियमेऽनतिरिक्तरवांशस्यानभ्युपगमाव- इयभाचादिति भावः । पनेनेति । शोधितेन मर्यादालनाभ्युपगमे. नेत्यर्थः। पठितेविति।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । चोपयोक्ष्यमाणेषु जातीनां सप्तस्वङ्गेषु साधारणमसाधरणं च दुष्ट- त्वमूलं दर्शितं भवति । विशेषतश्च जातीना लक्ष्यलक्षणे पक्ष्य ते। प्रमादः प्रतिभाहानिर्वा तासामवसर इति पूर्वे । स. भ्यानुपतिपूर्वकपरपरिचिक्षिपापीत्यवष्टम्भविजयाभिलापिणः । एवं च सत्येव वादिसाधने जातेरुदय इति न नियमः । उभयत्रापि प्रमादादिसम्भवात् । अत एव हि जात्यादेरुत्तरत- या जात्यन्तराद्युदयः । फलं च प्रायशः परव्यामोहन पाक्षि. फविजयः साम्यं वा तत्त्वाज्ञानं साधारणमुत्थानवीजम् । तत्तद- वान्तरस्वभावाज्ञानं तद्विपरीतज्ञानं चासाधारणमुत्थानकारण- मिति च विभाव्यम् । वादिवाक्यस्य कस्मिचिद्रूपणविशेपे नि- पातनमेव पातनम् । तच्चासाधारणदुष्टत्वमूलपुरस्कारेण साधार- - । लक्ष्य लक्षणमुस्थितिस्थितिपद मूल फलं पातनम् । जातीनां सविशेषमेनदखिलं सुव्यक्तमङ्ग रहा। इत्युदयनाचार्येण गोतमसूत्रपठितानि जातीनां सप्ताहानि विवृतानि तेपित्यर्थ पितेषां सप्तानामहानां प्रदर्शनस्य प्रयोज नं दर्शयति । विशेषतश्चेति । चकारपोक्तं सामान्यलक्षणं समु. चायने । पूर्व इति । गौतमोदयनादय इत्यर्थः । सभ्यानुमतिपूर्व- केति । सभ्यानुमत्यभावे स्वस्यैव तैः कथाभासदर्शनपूर्वक- निग्रनप्लङ्गेनावष्टम्भविजयस्याप्यभाव. स्यादिति भावः । परिचि- क्षिपा परीक्षितुमिच्छाप्यवसर इत्यनुपज्ज्यते । पप चेति । प्र. मादप्रतिभाहानिपरपरिक्षाणामवसरत्ये सिद्ध त्यर्थः । प्रायः पर ध्यामोहर्नामति । अत्र तत्वदर्शिविषये जातिसहस्रेणापि व्यामो. हनासम्भवात् प्रायश इत्युक्तम् । परेण जात्युनायने स्प- स्थापजयस्यैव सम्भवात् जयस्यैकान्तस्याभावात् पाक्षिविजय इत्युक्तम् । साम्यं येति । उभाभ्यामपि जतिमयांग उभयोरपि प. र्यनुयोज्योपेक्षणे पादिप्रतियादिनोः साम्यं फलमित्ययगन्तव्य. म् । पातनस्योपयोगं दर्शयति । तथेति 1 भाव्यमिति । अय- ·२२८ न्यायपरिशुद्धौ। गस्वव्याघातप्रदर्शनोपपिकपिति भाव्यम् । व्याघातपर्यवसितं हि सर्व दूपणम् । उपलम्भपर्यवसितं च सर्व साधनमिति रहस्यम् । ननु यत्पर्यवसायीनि जातीनां दूषणानि क एप स्वव्याघातः । न ता. वत्स्वेनैव स्वस्य विरोधः तस्य भेदापेक्षयात्माश्रयप्रसङ्गात् । स्वस्य मत्र भायनाप्रकार: : पातनेन स्थापनायामसिद्धादावचगते ते. नै प्रकारेण दूपणे ऽप्यसियादिप्रदर्शने युक्ताहानपेक्षात्मफासा- धारणदुष्टत्यमूलप्रदर्शनेन साधारणदुएत्यमुलं स्वव्याघातकत्वम- ज्यवगम्यत एवेति । विशिष्य भावनां तु तत्तजातिनिरूपणा. यसरे प्रदर्शयिष्यामः । नन्यभ्युपगम्यापि व्याघातं दूषणाभिधा- ने ध्याघातप्रदर्शनं व्यर्थमेय स्यात् । मर्यादालनाभ्युपगमे. न जाति प्रयुआनम्यानियन्त्रणत्वादित्यत थाह । व्याघातपर्य- यसितं हि सर्व दूपणमिनि । व्याघातावधिराशङ्केति न्या. येन ततः परंदूपणप्रवृतिरेव न सम्भवति । प्रवृत्तौ च सभ्या एवं नियन्तार इति न धादिना तत्र यतितव्यमिति भावः । प्रसगात्साधनपर्यवसानमप्युपदिशति । उपलम्भपर्यवलितं च सर्वसाधनमिति । परः शतपरिक्षोदारपरस्तादपि वादिभिः । उपलम्भवले स्थेयं तदादौ किं न गृह्यते ।। इत्ति न्यायन प्रत्यक्षेऽपि विवदमानस्य सदस्यैरेप वि- ग्रहसम्मवादिति मायः । इदं च दृष्टान्ततया प्रकृतो. पयोगि । प्रत्यक्षोपन्यासानन्तरं साधनप्रवृत्ति स्ति तथा व्याघातानन्तरं दूग्णप्रवृत्तिनास्तीति रहस्यम् । दिप्रतिवादिनोरतापरं प्रवृत्तिनिरोधायोपदेश्यमित्यर्थः स्वव्याघातस्य निरूपयितुमशक्यत्वादनिरूप्यमाणेन तेन दुषणप. यंसानस्याशयकरत्यायायातपर्यवसायिदूरणमित्युक्तमसम्भवी त्याक्षिपति । नन्विति । जातानां दूपणानीत्यत्र जातीनामिति फर्मणि पष्टी । ननु स्वभ्याघात इत्यत्र स्वस्थ स्वेनैव व्याघात इत्य- ? विवक्षितः स्वस्थान्येनेति या इति विकल्पयायं दूषयति । न ता. चदिति । तत्रापि स्वयं सिद्धो घा नयति विकल्प्याच आह । यथा वा.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २२९ सिद्धत्वे विरोधस्यानवकाशात् । असिद्धौ तु कस्य केन वा विरोधः । एतेन यथा परं व्याहन्ति तथात्मानपपीति निरस्त- म् । फिञ्च परच्याह तिसिद्धी सपीकरणाकाही जातिवादी ता. वतैव चरितार्थः । तदसिद्धौ तु कथं तनिदर्शनेन यथेत्युच्यते । एतेन परस्य स्वेनेव स्वस्यान्येन व्याघातापेक्षकत्वं स्वव्याघात- कत्वमिति च प्रत्युक्तम् । आक्षेपकत्वं चात्र फिमभिप्रेतं कि- मुत्पादकत्वमुत ज्ञापकत्वं यद्वान्यकर्दकव्याघातप्रतियोगित्वेनाव- स्थानमात्रमिति । न प्रथमोऽसम्भवात् । न द्वितीयः परन्याह- तिमात्रबोधनपरत्वात् । न तृतीयः असदुत्तरातराणामपि जातित्वप्रसङ्गादिति । अत्रोच्यते । या परपतिक्षेपार्था युक्तिः प्रसज्ज्यते तस्याः प्रपोजकाकारेण तत्सजातीयस्वविपययु. क्त्यन्तरकोडीकारः स्वव्याघातः । तथा च सति तया युस्या स्वस्य सिद्धत्व इति । द्वितीय आह । असिद्धौ विति । उक्त दोपं प्राचीनरुक्त स्वव्याघातनिर्वनेऽप्यतिदिशति । एतेनेति । प्रा. चीननिर्यचने परख्याघातसिद्ध्यसिद्धिभ्यां दोषान्तरं दर्शयति । फिनि । उक्तान् दोपान् स्वस्थान्येन व्याघात इति परमप्रातद्वि. तीयानेचनेऽप्यतिदिशति । एतेनेति । अयं च पक्षः आपेक्षिक स्वगर्भतया प्राचीनैरकः । तत्राक्षेपकत्वं विफल्य दूपयति । मा- क्षेपकत्वं चेत्यादिना । असम्भवादिति । स्वस्य सिद्ध्यसिद्धि- भ्यां म्यव्याधातस्य जनयितुमशक्यत्वादिति भावः । परव्याहति. मात्रयोधनपरत्वादिति । यत्परः शम्दः स एव शब्दार्थ इति न्या. येन जातिप्रयोगस्य परल्याइतिमातापर्यकत्येन स्यव्याघात. शापफत्यासम्भवादिति भावः । असदुत्तरातराणामपोति । छ. लादीनामपीत्यर्थः । जातित्वप्रसङ्गादिति । तथा च स्वव्याया- तकत्वं जातिलक्षणं न स्यादिति भावः । येति । स्वसजाती. ययुक्त्यन्तरकोडीतत्वं स्व्याघातयं प्रमेयावादिना साजा. श्यायावर्तनायाप्रपोजकाकारण साजात्यमा विवश्पते अप्रयोजका- ·न्यायपरिशुद्धौ। परपक्षस्य न दोपमसङ्गः स्वयमेव तथाविधयुक्त्या दुष्यतीति न परपक्षस्य दोपमांपादयितुं शक्रोति । यदि च तथाविध. युक्तिदुष्टोवाभियतसाधकमित्यधुपगम्यते तथापि परपक्षस्या. भिमतसाधकत्वान्न काचित क्षतिरिति जात्युत्तरस्य दूपत्वं न स्यात् । स्वयममि दुष्टं परस्यापि दूपर्क भत्रविति चेत् तथा सति सर्व सर्वस्य दूपकं भवेदविशेषात् । ततश्च मौनं या नित्यकलहो वा शरणं कथकानाम् । जात्युत्तरवाध कयुक्तरपि युक्त्यन्तरवाधितत्वात् । प्रथमं निरुपद्रवमिति चेत् । न परस्तादपि मसङ्गेन द्वितीयस्यापि निरुपद्रात्वात् । कुतात्ती- नवस्थानिदत्तिरिति चेत् प्रथमस्य परित्यागेन यदभ्युपगम- कारश्च तचनात्यसाधरणो मर्यादालानाभ्युपगमविशेषो युक्ता. न्यागादिः । एतच युक्त्यन्तरफोडीकृतसदुत्तरव्यावर्तनाय स्वश. ब्दार्थप्रदर्शनाय था परपतिक्षेपार्थे युक्तमित्युक्तम् । परपक्षण- तिक्षेपत्वं चाभिमानिकमेव तेन परव्यातिसिद्धौ समीकरणाका. हो जातिवादी तावतवै चरितार्थ इति पूर्वोक्तदोषानवका- श इति योध्यम् । एतदेवोपपादयति । तथा च सतीति । ननु दुष्ट. स्य साधकत्वमभ्युपगम्यते या नवेति विकल्प्यान्त्ये पूर्वोक्ता। प्रकारेण स्थापनाया अक्षतत्वमभिप्रेत्याद्यमनूध परिहरति । यदि च तथेति । तथापीति । तथाविधयुक्तिदुष्टत्येऽपीत्यर्थः स्वव्याधा- तमजानानचादयति । स्वयमपोति । व्यादतिमेव स्पष्टीकरोति । तथा सतीति । स सर्वस्येति । परपक्षोऽपि स्वपक्षं दूपयेदि. त्यर्थः । अविशेषादिति । दुष्टत्यादुत्वलक्षणविशेपानभ्युपगमा. दित्यर्थः । अप्रेप्टापति निवारयति । ततश्चेति । नन्वदुष्टमेघ साधकमित्यभ्युपगम्यते इत्यभिप्रेत्य स्वीयस्य जात्युसरस्यादुएत्ये हेतुमालम्व्य शकते । जात्युत्तरवाधयुकेरपीति । अयममिति । स्वातं जात्युत्तरमित्यर्थः । त्यदुक्तेन प्रकारेण द्वितीयस्यापि निरुपद्यत्वात्ययम दुष्टमेत्यभिप्रेत्य परिहरति । परस्तादपीति । अनरस्थापाकुलः सुहद्भायेन पृच्छति । कुत इति । प्रथमसंए .

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । मूलोऽयं प्रवाह इति भाव्यम् । अन्यथा सर्वत्रानवस्थाप्रमों प्रथमसंरक्षणमसङ्गात् । समवायादिवादिभिरिष्यत एवायमर्थ इति चेत् किं तदिएपात्रेण तथैव वस्तुस्थितिः अतिमसङ्गात मुत्रितं च वैशेषिकाधिकरणे अनःस्थापकसर्वदूपणोपलक्षण- तया समवायकल्पनेऽननस्थानम् । “समवायाभ्युपगमाच सा- म्पादनवस्थित्तेः" इति । अतः साधने दूषणे वा यदभ्यु- पगमे तथाविधः प्रवाह: मसजति तदेवादौ त्पाज्यं न चात्र कारणानवस्थावत् गुणत्वं तद्वैपम्यस्य स्वस्थाने वक्ष्यमा- क्षणेन द्वितीयत्यागादेवानवस्था परिहियतामित्यत आइ । अन्य. थेति । प्रथमसंरक्षणप्रसङ्गादिति । जातिविशेपे समवायादरप्य. भ्युपगमप्रसङ्गादित्यर्थः । एतदुक्त भवति । व्यावृत्त्यनुगतविशिष्ट- प्रत्ययान्यथानुपपत्या विशेषसामान्यसमपायानाहीकारे तत्रापि व्यावृत्यायन्यथानुपपत्त्या विशेषाद्यन्तरस्वीकारेऽनवस्थामसहेन त एव त्यज्यन्ते । तथेहापि प्राथमिकजात्युत्तरमेय दुष्टत्वात्यज्यता- मिति । अतिप्रसङ्गादिति । कस्य चिदन्यस्यापीदृशम्रान्तस्य घि शेषादावपि विशेषाद्यन्तरस्वीकारसम्मवेन तत्रापि प्रामाणिकत्वन- सङ्गादित्यर्थः । अनवस्थापादकसर्वदृपणोपलक्षणतयेति । अनव. स्थापादकाः सर्वे विशेषादयः तेषा दूपणे निराकरणे उपलक्षण. तया सुबकतयेत्यर्थः । अनवस्थानमिति । सुनितमित्यनेनान्य. य. । समवायाभ्युपगमाश साम्यादनयस्थितेरिति । समचायाभ्यु. पगमाशासमतसं वैशेषिकमतम् विप्रतिषेधाचासमक्षसमित्यतो समयसपदमनुतने कुतः साम्यादनदस्थितेः समवायसाप्प. घयविजातिगुणदुपपादकान्तरापेक्षासाम्यात् उपपादकस्यापि तथेत्यनयस्थितेरममयसमिति सूत्रार्थो भापितः । उत्तररूपा. यां जातायुपपादित साधनम्पायामपि जाती उत्तरा जातीयान्ते. नातिदिशन्नुपसंहरति । अत इति । बीजाकैरन्यायेनानवम्यापरि- हारमाश निराकरोति । नचात्रेति । स्वस्थान इति । तनिरूपण स्पर्थः सदुत्तरयाधप्रतिरोधयोन्यारतनायानम्युपेतमर्यादेनेत्युक्तम् ·२३२ न्यायपरिशुद्धौ । णत्वादिति । जातिदिधा । प्रतिप्रमाणसमा प्रतितर्कसमा वेति । तत्रानभ्युपेतमर्यादेन मतिप्रमाणेनानिष्टापादनं प्रतिप्रमाणसमा। यथा चापकर्पसमादिकस्यां वा जातिविधायामसिद्ध्याधने. कदोपसंग्रह व्याख्युः । तथा प्रतिममाणसमायामपि सर्वा- निष्टसंग्रह न कश्चिद्दोपः । तादृशेन प्रतितणानिष्ठापादनं :- तितर्कतामा । नचायं विभागो नादेशिक इति वाच्यम् । यथा परैः मुबानुपदिष्टापि सायम्पवैधसमादिसंग्राहिका प्रतिधर्मसमोनीता तद्वत् सर्वसंग्राहकविभागस्यात्यन्तोचित- त्वात् । नच सूत्रोपदिष्टायां चतुर्विशती सर्वजात्युदाहरणा. न्तर्भावः शाः परैरपि कल्पितेनैव प्रतिधर्मसमेन प्रत्यक्षामा सादिमूलस्य प्रतिरोधस्य संग्रहोपलक्षणात् । तेनाप्यसं- गृहीतस्य उदाहरणान्तरस्यास्माभिः प्रदर्शयिष्यमाणत्वाच । उक्तं च तस्वरमाकरे । अम्पा जातीनामानन्त्याचतुर्विशतिरसौ प्रतितर्फसमाया जाते यावर्तनाय प्रतिप्रमाणनेति साधनजाति. व्यावर्तनायापादनमिति । एकेकस्यां वा जातिविधायामिति । तत्त. जात्यवान्तरप्रकारभेदेपित्यर्थः । सानिष्टसग्रह इति । प्रतितो. पाचानिएव्यतिरिक्ताशेषानिएससह इत्यर्थः । अन्यथा पूर्वोत्त- विध्य भज्यतेति ध्येयम् । न कश्चिद्दोष इति । अनेकासां जाती। नामेकत्यप्रसारूपो दोपो नास्तीत्यर्थः । सामान्यतः कोडीकारेऽपि अघान्तरविधाभेदस्यानपदवादिति भाव. J ताशेनेति । तर्फमू- लानियापादन व्यापर्यते तणेति । तादृशमतिप्रमाणमूलानिष्टा- पादनम् । अनादेशिक इति । सूत्रकारेणानुपदिष्ट इत्यर्थः । ननु सूत्रकारेणानुपदिशानां जात्यन्तराणां सच हाय प्रतिधर्मसमोपात्ता प्रकृते च ताशजात्यन्तरसट्सहरूपप्रयोजनाभायादस्ति घेपम्योमे. त्यत आह । न चेति । अन्यदन्यस्मादित्यादिनेति। इद च सूत्रं शब्दः परीक्षायामक्षपदीयम् यथोक्तम्। अन्यदन्यस्मादन्यदित्यन्यतामायो नियम नियमानानियम" इति । शन्दस्य प्रत्युशारणमन्यस्यान नि.

·- अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २३३ मदर्शनार्था । अन्यदन्यस्मादिसादिना जात्पन्तरसूचनादित्ति । भज्ञापरित्राणेऽप्युक्तम् । आनन्त्येऽपि च जातीनां जातयस्तु चतुर्दश । उक्तास्तदपृथग्भूता वावर्णसमादय इति । अत्र चतुर्दशेति स्वग्रन्थोदाहृतकतिपयजातिमात्रपरिसंख्यानम् । नतु वस्तुतो न्यूनाधिकसंख्याज्यवच्छेदार्थम् । न्यायभूपणमता- नुसारेणापि चतुर्षिशतेः प्रदर्शनार्थत्वमताभिमतम् । अस्मदुक्तं तु दैविध्यं सर्वजातिसंग्राहकम् । तयोरेव ह्यापायापादकमेदभिन्न- योरवान्तरभेदाः सर्वजातयः । तथाहि द्वे अपि विविधे । सामान्यतो विशेषतश्चेति । अत्र प्रतिप्रमाणसमायां सामान्यतो यथा । स्वत्पक्षवदस्मत्पक्षेऽपि किंचित् प्रमाण सम्भवेद पक्षत्वायविशेषादिति । से यमुपपत्तिसमेति मूनिता । विशेषतो पथा। यं कञ्चित्ममाणाभासमुपक्षिप्य यथा तदुक्तं विवक्षित- साधकं तयेदमपि नचेदेवं त्वदुक्तमध्यसाधकं स्यादविशेपा. दिति । एतन्मुख भेदा एवं प्रतिधर्मप्रतिदृष्टान्तमकरणममादय: मतिप्रसङ्गसमायां सामान्यतो यथा । यथा पक्षान्तरेऽनिध्पस- स्यत्वमिति पादिना स्थापने सत्युच्यते अन्यदित्यादि अन्य. स्मादिति । अन्यभूतात्स्वस्मादित्यर्थः। यथा घटादेः प्रतियोगि. विशेषनरपेक्ष्येण घटत्वादिकं सार्वत्रिकमेवमन्यनापि भवितव्यम् । १६ तु धूयमाणस्य शन्दस्प स्वापेक्षयानन्यस्यादन्यत्त्वं दुघंट- मिति हेनोरसिद्धिरिति प्रथमस्त्रार्थः । प्रमाम्यानियमावर्णविका- राणामिति पूर्वसूखे यादिना हेतुत्वेनोकमनियमं दूषयति । मनि. यम हस्यादिना द्वितीयम्प्रेण अनियमस्य स्यात्मनि त्यत्तिभ्यां ताप्यव्याघातासेतोरसिद्धिरिति द्वितीयसूत्रार्थ इस्पाह । नन्वन. ताला जातीनां चतुर्दशेति परिसंस्थानमनुपपन्नमित्यत आह । भप्रेति । प्रतियन्दिव्ययहितास्थिति । ३० ·न्यायपरिशुद्धौ। प्रस्तथा त्वत्पसे ऽपनिष्पसङ्गः कश्चित्स्यात् । निपुणाभ्यू- हने सर्वत्र दूपणसम्भवान् । आपातरमणीयत्वस्य सर्वत्रा विशेषादिति । विशेषतो यथा । एवं चेदनेन स्वयेदं साध्यते पते वा तया सति पदुक्तंनानेन सर्वेण त्वदुक्तिविपरीत किं न स्यादविशेषादित्यादि । एतदवान्तरविशेपा उत्कर्पतमा- दयस्तत्रापि स्वरूपस्पर्शिन्यः काश्वित् । प्रतिवन्दिव्यवहिता. स्त्वविशेपसमादय इति भिदा। एवं विभागे शक्येऽपि विशेपानवधारणात् । विविच्य सूत्रपापास गौतमो जातिसन्तत्तिम् ।। व्याघातमुखभेदादेरुत्थानादेव दर्शयन् । वैचित्र्यमन्तवसतां तदानस्य न्यदर्शयत ॥ न चानन्त्येऽपि जातीनां दुर्विवेचविशेषता । धर्मेणैकेन केपाञ्चिदविशेषप्रसनअम् । साधनप्रतिवन्यायदविशेषसमो मतः ॥ साधादेविपक्षाणां सपक्षत्यप्रसचनम् । साधनप्रनिवन्द्या यत्स हि नित्यसमो मत इति । लक्षितयारनयोर्जात्योः साक्षात्साध्यविपरीतापादकत्वाभावेन विपक्षादीनां सपक्षस्वादिप्रसअनद्वारा साध्यविपरीतापादकत्वात् प्रतिवन्धव्यवधानेन साध्यविपरीतापादकत्वमुक्तम् । उत्कर्षसमादौ तु तथाविधप्रतियन्दिव्यवधानामावादस्वरूपस्पर्शित्वमिति विवे. कः । एतचोदाहरणेपु स्पष्टीभविष्यति । मन्वेवं विमागस्य शक्य- त्वे गौतमः किमर्थ जानि विविच्य स्त्रयामासेत्यत आह । मिति । विशेपानवधारणादिति । सामान्यविभागमात्रेण विशि. प्यावधारणस्याभावादित्यर्थः। ननु तर्हि तदनुसारेण जातीनां च. तुर्विशतिविधत्वमेवायातम् । आनन्स्य तम कुतोऽवगतमित्यत आह। व्याघातेति । व्याघातादेरुत्थानादेश्च वैचित्र्यं दर्शयन्नन्तेवसतां शि. प्याणां तासां जातीनामानन्त्यं न्यदर्शयदित्यर्थः । ननु जातीनामा. रव.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २३५ स्वव्यापि दूपर्ण जातिरिति सामान्यसंग्रहात् ।। अवान्तरविधामेदस्यानन्त्येऽपि च गृह्यते । अशेपसङ्घहादेफपप्पृथिव्पादिलक्षणम् ॥ विशोधयिष्यमाणेषु विभागेषु च तत्वतः । विशेपलक्षणस्तैस्तैः सहदो ऽपि भविष्यति ॥ वरदविष्णुमित्रैस्तु स्वव्याघातिमसङ्गो जातिः । सा च चतुर्विशतिविधेत्युक्त्वा साधादिसूत्रमुपादाय ययोदयनं प्रायो लक्ष्यलक्षणादिकमुकम् । एवमन्यैरपि । वयं तु तदेवेदानी प्रतिसंस्कारमदूरविप्रकर्षेण प्रयूमः । तत्र यदिदं सूत्र "साध. नन्त्येन तद्विशेषविवेचनं दुर्घ स्यादित्यत आह । नचेति । अवान्तर• प्रकाराणामनन्तत्वेऽपि सामान्य लक्षणे सर्वेषां शक्यमहत्वे हटान्त. माह । अवान्तरोति । अप्पृथिव्यादिलक्षणमिति । जलावान्तरभेदा. नां पृथिव्ययान्तरभेदानामानन्त्ये स्वाभाविक द्रवत्वगन्धवत्त्वा. भ्यां तल्लक्षणाभ्यां जलत्वपृथिवीत्वग्रहः शक्यते तद्वत् प्रकृतेऽपी. त्यर्थः । तत्रापि विमागेयु विविच्य कथ्यमानेषु विशेषैरपि लक्ष. विशेषितोऽपि ग्रहो न दुर्लभ इत्याह । विशोधयिष्यमाणेश्यिति । ययोदयनमिति । उदयनोक्तप्रकारानतिक्रमेणेत्यर्थः । अन्यैरपीति । आधुनिकैनैयायिकैरित्यर्थः । वयं त्विति । तदेव वरदविष्णुमिश्रोदय. नाकमेव प्रतिसंस्कारमभिमुखीकत्येत्यर्थः । लक्षणेनाभिप्रती माभिमुरये इत्यव्ययीभावः । संस्कारपदेन लक्ष्यलक्षणादिसहा- द्विविशदीकरणरूपं जातीनामतिशयाधानमुच्यते । अदूरधिमकरें। मात्यन्तातिक्रमरहितेन मकारेण प्रथमः । अयं भाषः । उदयना- धभिहिते जातिनिरूपणप्रकारे उकसंग्रहायुक्तनिराकरणाभ्यामना. घश्यकांशोपेक्षणेन च जातीनां सप्ताङ्गीनिरूपणं कुर्म इति । अनभ्युपेतयुक्ताङ्गात् प्रमाणात् प्रतिरोधतः । प्रत्यवस्थानमाचरयुः प्रतिधर्मसमं युधाः। साधम्र्यवैधय॑समी तभदायेव सूत्रिती इति । .

·२३६ न्यायपरिशुद्धौ। म्वैधोकपिकवण्यावधिकल्पसाध्यप्राप्त्यमाप्तिपसङ्गम. तिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयमकरणहेत्वर्थापत्यविशेपोपपन्युपलब्ध्य. नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाश्च" इति । अत्र द्वन्द्वात्परत्वात्स- मशब्दः प्रत्येकमन्वेतव्यः । सर्वानुगतस्तदर्य एव च सामा- न्पलक्षणमिति प्रदर्शितम् । तत्र मूत्रकारोक्तयोः साधर्म्यवैधर्म्य- समपोरमृत्रितपतिधर्मपमावान्तरभेदतामन्ये व्याख्युः । तत्क- स्य हेतो. तथाविधमानामासमुखेन प्रतिरोधोदाहरणान्तराणां दर्शनादम्पत्र तु छलादौ जात्यन्तरे वा नेपामनन्तर्भावाच । जात्यन्तरस्य कल्पनीयत्वे सत्युक्तेनोपलक्षणस्योचितत्वात् । अवान्तरभेदकयनस्य सर्वत्रावान्तरभेदसद्भावज्ञापनेन सम- योजनत्वाचेति चेत् । एवं यद्यनुक्तोदाहरणान्तराणि सम्भ- वन्ति तदा जात्यन्तरं वा तत्सङ्ग्रहलक्षणं वा कल्पनीयमेव । तदिहानभ्युपेतयुक्ताङ्गेन मतिप्रमाणेन प्रतिरोधः प्रतिधर्मः सम इति परैः कल्पितम् । तत्र प्रतिरोधसम इति लक्षणसंज्ञाक- नैयायिकै रुक्तम् दुपयितुमनुवदति । अग्रेति । तत्कस्य हेतो. रिति । न कोऽपि तत्र हेतुस्तदशानमन्तरेणेत्यर्थः । अचान्तरामदाः सन्ति सर्वत्रेति प्रसिद्धये। तौ चरस्थतन्त्राभिमती प्रत्यक्षादः प्रमाणतः ॥ पषं विधप्रसस्तजातित्वेन न त्रितम् ॥ पररक्तं हेतुमाशइन्ते । तथाविधेति । जात्यन्तरमिति । उक्ता. भ्यश्चतुर्विशतिजातिभ्यः पृथगित्यर्थः । तस्मंग्रहलक्षणं घेति । उ. कलक्षणेष्वन्यनमस्य तत्संग्राहकत्वं याम्मदुक्तप्रकारेण सर्पस. प्राहकम् सामान्यलक्षणं था कल्पनीयमिति भावः । ननु तर्यु: नलक्षणमेघ लक्षणान्तरतयाङ्गीकरपायमित्याशय तत्रं लश्यलक्षण. फ्लभी दोपं घक्तु तदुक्तं प्रतिधर्मसमलक्षणं चानुवदति । तदि. हेति । तत्र लक्षणसंज्ञाकल्पनमभ्युपगच्छति । तति । हेतुमाह ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २३७ ल्पनमुचितम् । अनर्थसमाख्यासिद्धावुपलक्षणसंज्ञानिवेशस्य निष्फलत्वात् । अमूत्रितलेन सूत्रानुविधानपसनाभावाच । तादृशेनैव वाधो वापसमः । तत्रापि प्रकरणसम इति समा- ख्या यौगिकी प्रक्रियमाणासियभिमानद्वारा कयविधि- वेशिता । अनयोन्तत्तत्मतिरोधकबाधकमर्यादालनाभ्युपगमपू- वकत्वादसदुनरयकरणसपातीतकालोद्भावनाभ्यां केवलनिरनु- योज्यानुयोगाश्च व्यवच्छेदः । तादृश वासियपादनम- सिद्धिसमः । एवमनेकान्तसमादयो ऽपि ग्राह्या: एषां सामान्य सङ्ग्रस्त भागुक्तमक्रियपानभ्युपेनपर्यादेन प्रति- अपाणेनानिहापादनं प्रतिप्रमाणसम इत्येव । अत्र साधर्म्य. समादिसूत्रेणैवासिद्धिममादयोऽप्युपललिताः । नच तासाम- । अन्यथेति । उपलक्षणसंज्ञानियेशस्यति । साधम्र्यवैधयसमाश- ब्दयोरुपलक्षणसंमत्यादिति भावः । नन्वनुपलब्धिसमादायुपल. क्षणसंज्ञाया अभ्युपेतत्वादत्रापि तथा स्यादित्यत आह । असत्रित- त्यनेति । तत्र सूनितत्यात्तदनुसारो युक्त इति भावः । एवं करण- समत्वेनाभिमते जानिविशेपे यायसम इत्येव समारया यौगिकी युक्तत्याह । तादृशेनेव याध इति । उभयसाधाप्रक्रियासिद्ध प्रकरणसम इति सूत्रव्याख्याने प्रक्रियासाध्योऽर्थ इति योगायना- स्तन्न्यायन प्रकरणसमशब्दोऽपि यौगिक इति यतुं शपर इत्या. शड्डा तदानी ताशयोगकल्रनकेशो ऽधिक त्याह । प्रमियमा पानि । केवलनिरनुयोज्यानुयोगादिनि । कालात्ययापदिएम. करणसमाभासवचनादित्यर्य: । अनेकान्तसमादप इत्यादिपदेन विरुद्धसमो गृयते। नैयायिकैरुतस्यानम्युपेतयुनान प्रमाणन प्रति. रोध इत्यासिद्धिममादिसलाहकत्याभाषारसर्वसद्ध हकं लक्षण भाद। एपामिति । अनिष्टादनमिति प्रतिरोघयाधादीनां सपामा. पायानामनिटत्येन मोडीकारानुगतलक्षणसिद्धिरिति भावः । नन्व. सिद्धिसमादयो न सूनिता त्यत साह । अति । मसागय इति ।

·२३८ न्यायपरिशुद्धी। सम्भवोऽन्यत्र वानुप्रवेशः । पृथगुदाहरिष्यमाणत्वात् । तत्र प्र. तिरोधसमे तावत् सरूपं विरूपं चेति द्विविधं प्रत्यवस्थानम् । वादिना प्रत्यक्षादियजातीयनार्थः साधितः वजातीयेन प्रत्यय- स्थानं सरूपम् । तत्रिधा । प्रत्यक्षे प्रत्यक्षेणानुमानेऽनुमानेन शब्द शब्देनेति । अतज्जातीयेन तु विरूपम् । तत्तु पोढा । यथा प्रत्यक्षे तदन्यभ्यां तथानुमाने शब्दे चेति । एवं पाप- समादिष्वपि विभागो भाव्यः । तत्र सरूपं यथा । प्रत्यक्ष- चलादेकश्चन्द्र इत्युक्ते अगुल्यवष्टम्मादिसहकतयत्यक्षेण अनेक: किं न स्यात् नाकं प्रत्यक्ष स्वार्थसाधकं प्रत्यक्षान्तरं तु नेति राजाज्ञा । नच सहकारिभेदो दोपः । प्रतिप्रत्यक्ष स- हकारिवैचिञ्याव । घृतादिप्वतीन्द्रिपेषु च गन्धादिग्रहणा- जातित्वासम्भव इत्यर्थः । अन्यत्र । छलादी जात्यन्तरे घा। तथा चासिद्धिसमादीनां स्वव्याघातकत्वेन जातिलक्षणसत्वादन्यत्रानु- प्रवेशामाचाच प्रतिप्रमाणसमायामेवान्तभावो युक इति भावः । तत्राद्यं प्रतिरोधसमं विभजते । तति । घाधसमादिष्वपीति । स्वरूपविरूपादिप्रत्यवस्थानभेदेन नवधा विभागो दष्टव्य इत्यर्थः । अद्गुल्यवष्टम्मादीत्यादिपदेन तिमिरदोषो गृह्यते । अगुल्यवष्ट- म्भादिसहकारिरूपदोषदुष्टत्वान तत्प्रत्यक्षं साधकमिति वैषम्यमा- शय निराकरोति । न च सहकारिभेदो दोप इति । चिया. दिति । तत्तदिन्द्रियभ्यक्तिविषयसग्निकादीनां प्रत्यक्षसहकारि- णां तत्कालदेशव्यक्तीनां च विलक्षणत्वादित्यर्थः । मनु तत्र प्र. त्यक्षसहकारिठयक्तीनां भिन्नत्वेऽपि कारणतापच्छेदकं प्रत्यक्षसामा- न्यनिरूपितमिति २ तत्र दोपत्वमित्यतो दूषणान्तरमाह ! घृता. दिग्विति । तैलादिव्यावृत्तवृतादिप्रत्यक्षे गन्धवर्णादिप्रहणं स. इकारि। अनीन्द्रियपदार्थप्रत्यक्षे योगजाहटविशेषदिव्यचक्षुलामा. दिकं सहकारि । तानि च न प्रत्यक्षसामान्यकारणानीति सदोषत्वानेपामपि स्थविषयसाधकरवं न स्यादित्यर्थः । अनुमाने ·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २३९ योगादिसहकारिवैचित्र्याभ्युपगमादिति । अनुमाने तु सा. धम्र्येण वादिनोपसंहारे साधम्र्येण वैधर्मेण द्वाभ्यां वा तथा वैधयेण द्वाभ्यां चोपसंहारे तथैव विधा विधेति नव- धा भेदः । तत्र त्रिधोपसंहारेऽपि साधम्र्येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमः । वैधम्र्येण तु वैधर्म्यसमः । द्वाभ्यां तु सा- धर्म्यवैधय॑सम इति । आयो यथा । स्थावरशरीरं भोक्त्र- धिष्ठितं जीवनिद्रामबोधादियोगित्वात् मनुष्यादिशरीरवदिति । साधम्र्येण वा, यन्न भोक्त्रधिष्ठितं न तनिद्रादिपोगि यथा घट इति । वैधम्र्येण वा द्वाभ्यां वा वादिना साध्योपसं हारे कृते जातिवाद्याह । यदि मनुप्यादिशरीरसाधात घटादिवैधादुभाभ्यां वा स्थावर शरीरं भोक्त्रधिष्ठितमुध्येत तदा घटादिसाधात् पाणिपादादिरहितलाव सन्निरात्म- फामिति किं न स्यादिति । एवं तत्रैव मनुष्यशरीरवैध- ादित्युक्ते वैधर्माप्तमः । समुच्चये तु साधनैवेधर्म्यसम इति । आगमे यथा । अवैदिकहिंसा न धर्मः निषेधशास्त्रं हि तयाह इति नैगमिफेनोक्ते याह्यो ज्वलति । नैवं नियन्तव्यम् आगमा- स्वरूपप्रत्ययस्थानेन नवभेदान्विभागेनाह । अनुमाने स्विति । सा. धर्येणेति । अन्वयव्याप्तिपुरस्कारेणेत्यर्थः । वैधम्येण । व्यतिरेक- व्याप्तियुस्कारेणेत्यर्थः । द्वाभ्यां वेति । अन्ययव्यतिरेकोमयच्या. सिपुरस्कारेणेत्यर्थः। तथेति । प्रत्यवस्थान इत्यर्थः । विधा विधे. ति । धैधणोपसंहारे विधा द्वाभ्यामुपसंहारेऽपि विधेति नव भेश इत्यर्थः । त नवानामपि भेदानां सामान्यक्रोडीकारेण - विध्यमुदाहरणसोकर्याय दर्शयति । तत्र निधोपसंहारेऽपीति ( स्था. घरशरीरमिति । भृक्षलतादिकमित्यर्थः । वृक्षादे राम्यां पर्णमुकुल. भावेन विधा तदुल्लासन म्लान्यग्लानिभ्यां च जीवनिद्राप्रयोधा- दिकमयगम्यते । जीवशम्दो जीयनपरः। नेगमिफेन । पैदिकन ।

·२४० न्यायपरिशुद्धौ। न्तरं हि तामपि धर्मयति श्रेयःसाधनतया तेन तद्विधा- नात् । न चागमाचे विशेपं पश्यामः । परिग्रहस्त्वाय: कस्यचित् कस्यचित् पापण्डिभिरिति फोऽयं विशेषः । यथारूचि सर्वत्र परिग्रहादिति । विरूपं यथा स्फटिकादीनामवाधित. प्रत्यभिज्ञया स्थैर्य वैनाशिकः मतिवति । यत्सत्तक्षणिक यथा उभयवादिसिद्धः क्षणोपाधिः । सन्तश्चापी भावाः । नहि प्रत्यक्ष प्रत्यक्षमित्येवानुमानेन न बाध्यते । ज्वालामे. दानुमानेन वदैपप्रत्यक्षस्याप्यवाधपसगाव । अविशिष्टा हि तत्र चात्र च मसभिज्ञा । अनुमानं च भेदगोच. रमविशिष्टमिति । एवमुदाहरणान्तराण्यपि पश्च स्वयमेवो- याहा ज्वलति चौद्धस्तदमृध्यमाणः अध्यतीत्यर्थः । आगमान्तरम् । याह्याभ्युपंत आगमाभसः । तामपि । अवैदिकहिंसां धर्मयति । धर्ममाचट इत्यर्थः । तत्करोति तदाचट इति णिच् वैनाशिकः । क्षणध्वसवादी । क्षणोपाधिरिति । क्षपोषाधेः क्षणिकत्याभाये त. स्थ क्षणोपाधित्वं न स्यादित्यभिमानः । पप्रकारे विरूपप्रतिरो. घसमे एक प्रकार उक्तः । अनुक्ताः पञ्च प्रकाराः स्वयमेवोहि- तुं शक्या इत्याह । एवमिति । एवमत्रोहप्रकारः । घटादीना. मवाधितप्रत्यभिशया स्थैर्य वैनाशिक: प्रतिवक्तिः । घटादयःक्ष- णिकास्तथास्मदागमात् प्रमाणयोरविशिष्टत्वन प्रत्यक्षेण याधा. योगादित्यागमेन प्रत्यवस्थानम् । अनुमानस्य प्रत्यक्षेण यथा। दोप- स्य सदासम्पन्नसामग्रीकत्वेन प्रतिक्षणोत्पत्तायनुमितायां जह प्रतिक्ति । प्रत्यभिशया स्थिरत्वावगमादिति । तत्रैवोपसंहारे तथा मदम्युपगतातोक्तरिति शब्देन प्रत्ययस्थानम् । शब्दस्य विरू- पप्रत्यवस्थानं प्रत्यक्षानुमानाम्यां यया 1 आगमेन प्रपञ्चस्येश्वररा- रीरत्वे उपसंहते जडः प्रतियक्ति प्रत्यक्षेण तदभावावधारणा• दिति । तथा प्रपञ्च ईश्वरशरीरं नभवति प्रमेयवादीश्वरपदिति । एषां च मर्यादातिलव नगर्भतया केवलनिरनुयोग्यानुयोगाद्वि. शेपं चक्ष्यतीनि । सद्विपया जातयः प्रतिपादिता. असद्विषयाश्च.

·'- . अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २४१ हनीयानि । असद्विपयाया अपि जातरुक्कैव प्रक्रिया तत्र जातिवादिनः पर्यनुयोज्योपेक्षणमपि स्वादिति विशेषः । एव- मनाहतमयोजकाकारतौल्येन प्रतिरोधे प्रतिरोधसम उदाह- तः । अथाङ्गीकृततुल्यभावेन तु वाधे वाधितसम उदाहियते । परशरीरमात्माधिष्ठितं वाक्यप्रयोगादिमचात् स्वशरीरवत् । इत्युक्ते प्रत्याह स्वशरीरव्यतिरिक्तत्वात् वृणादिवदनधिष्ठितमेव स्यात् । नानुमानरूपेषु तस्य चास्य च विशेष पश्यामः । तुल्य. स्वे च तदेव साधकमिदं नेति को नियन्ता। ततश्चानेन स्वसा. ध्यसाधनात्पूर्व वाध इति असिद्धिसमादीनां पुनरेवमुत्थानम् । अनित्यः शब्दः कृतकवादित्युक्त प्रतियूते स्वयं सिद्धो हि हेतुः स्वसाध्यं साधयेत् नचासौ सिद्धः प्रत्यभिज्ञपैक्यसिद्धेः सा चेदैक्यं न साधयेद भेदमपि का साधयिष्यति प्रमाण- स्वमत्यक्षत्वादेरविशेषादिति । एवमनेकान्तो विरुद्धो वायं हेतुरित्युक्त्वाह । अनित्यत्वसाधकप्रमेयत्वहेतुः ममेयत्वपस्तुत. जातय उकाकिययावगन्तव्या इत्याह । असद्रियाया इति । ननु तत्र पर्यनुयोग्योपेक्षणस्य सत्येन जातेदोम्यं न स्यादिश्य- त आह । तति । अपि स्यादिति । तथा चान्यत्र दोपत्वेन सि- खाया जातेरपापि दोपत्यं नियमितमिति भावः । प्रतिरोध- समापेक्षया घाघसमस्य भेदं दर्शयति । अहे रतेति । प्रत्यभि- शयति । सोऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिक्षयेत्यर्थः । भदमपीति । पूर्वोत्तरशनयाभेदे सिद्ध हि कृत्यनन्तरमाविरर कृतकाय सि. गनीति भावः । अनित्यत्वसाधकप्रमेयत्वहेतुरिति । पक्षनि- दश प्रमेयत्यानित्यत्यसाधकताभिमानमात्र विधक्षितं यस्तुतस्तया. भावादिति ध्येयम् । मर्मयत्यप्रस्तुत ईत्यन्यान्यनिकान्तिकान्य पति साध्यनिर्देशः । अस्यार्थः । प्रमेयत्वास प्रस्तुतस्तुति द्वन्तः । प्रस्तुतहेतुशम्देन विक्षितसाधका चायुक्ताः धनकरवादयो गृधन्ते तयोरन्ये घटादयः तदन्यायुको प्रमेयत्वमस्तुतहेतू त.

·२४२ न्यायपरिशुद्धौ। हेत्वन्यान्यानकान्तिकान्पः प्रमेयत्वादिति । एवमनैकान्तिकपद. स्थाने विरुद्ध पदप्रक्षेपे विरुद्धता । तधान्यदन्यदपि । यद्यनेन हेतुनानकातिकविरुद्धत्वादिकं न सिध्दादिदेतुनापि फर्ध साध्यं सिध्येत् । न हि घायुक्त एव हेतुः स्वसाध्यं सा- धयिष्यति प्रतिवाद्युक्तस्तु नेति कथं' नियमकल्पनमिति । तत्रापि प्रतिरोधवापसमयोरिव मर्यादालानाशयगर्भतया केवल- निरनुयोज्यानुयोगात् विशेषः प्रतिसन्धानीय इति । अत्र सर्वत्र युक्ताङ्गहीनमतिकूलप्रमाणोपलम्भ उत्थानहेतुः दूपकमूलं न सा. धारणं व्याप्त्यादियुक्ताहान्यतमहानिः । साधारणदृषकमूलप्रद- धानोपयुक्तं त्वेवं पातनं वादिसाधनमसायकं युक्तानहीनमतिप्रमा- णापादितदोपत्वादिति हि जातिवाक्यार्थः । स एव स्वा- स्मानमपि ध्याहन्ति । यथोक्तपक्रियया जातिवादिसाधनेऽपि येन केनापि युक्ताङ्गहीनप्रमाणेन तत्तदोषाणां तथा तथा दुभयापेक्षया अनेकान्तिकान्यत्वं साध्यमानं स्थापेक्षया याधाप्रस्तु- तहेतावनकान्तिकत्वमादाय तदन्यत्यं प्रमेयत्व सिध्यतीति । विरु. द्धतेति । साध्यति शपः । तथान्यदन्यदपीति । अप्रयोजकत्वाधवा- स्तरभेदा मपि तत्तदन्यपदप्रक्षेपणानया महाविद्यया साधनीया: इत्यर्थः । कथमनियमकल्पनामिति । धादारम्भे तथा नियमस्या- शतस्यात् करणे पादासम्भवादित्यर्थप्रथम नियमकल्पनं नहोत्या न्वयः । ननुक्तानामसिद्धिसमादीनां केवलनिस्सुयोज्यानुयोगाद्वि. शपामावान जातत्वं हेत्वाभासामासवचनानां केवलनिरनु. योज्यानुयोगत्वस्य पूर्वमेवोक्तवादित्याशङ्कयाह । तनापीति । प्र- तिरोधयाघसमयोरिवेति । अन्यथा तयारपि भवदभ्युपगतजा. त्योः केपलनिरनुयोज्यानुयोगले स्थादित्याशयः । उक्तामु जा. तिविधास्ववयं पक्तव्यायां सप्ताझ्या लक्ष्यलक्षणावसरफलाना चतुणों सुगमत्यादुत्थानमूलपातना निदर्शयति । अत्र सर्वत्रेति । प्रागेवेति । प्रतिबन्धाद्याहिक एवेत्यर्थः । नियमरहितस्यापीति ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २४३ दर्शयितुं शक्यत्वादिति । न च पाप्त्यादियुक्ताङ्गमेव न भ. वतीति वक्तुं शक्यं मागेव तत्समर्थनात् । अन्यथा जाति- वाक्यस्य दूपणव्याप्त्यनभ्युपगमे तस्मयोगनैष्फल्यमसङ्गाद । अतो नियमरहितस्यापि दुपकत्वनियममिच्छन् प्रतिक्षिपति स्वीकरोति च नियममिति सोऽयं वृपलरिवाहमन्त्रन्यायः । अपि च हेतुसाध्ययोरन्यतरबलात्कस्य चिदनियस्याव्यामधर्मस्य दृष्टान्तान् पक्षे पक्षादृष्टान्ते वा समुत्कर्पप्रसञ्जनमुत्कर्षप्तमः । तत्र हेतुबलेन दृष्टान्तात् पक्षे समुन्कर्पो यया । यदि कृत- कत्वावटवदनित्यः शब्दः तद्वदेव तत एव सावययोऽपि किन साध्यध्यातिरहितस्यापि स्वसाधनस्येत्यर्थः । दृषकत्वनियममिच्छ. निति । तथा च व्याघाताजातिपयोगो वृपलोद्वाहमन्त्रायते । अम. न्त्रकत्वेन विहिते शुदयिवाहकर्मणि मन्त्रोचारण हि व्याधा- तमावहति तथा जातिवदिनो अल्पनमिति भावः । अनभ्युपेतमर्यादमानेनानिएसाधनम् । प्रतिमानसमाजातिः प्रतिरोधादि तद्दिा इति सङ्ग्रहः । मलिसंस्कारमदूरविन करेंग प्रयूम इत्युक्तोऽर्थः अनभ्युपेतयुक्ताहात्प्रमाणात्प्रतिरोधतः । प्रत्ययस्थानमाचरयु प्रतिधर्मसमम्बुधा इति । लक्षितायां प्रतिधर्मसमायां लक्षणदापप्रदर्शनेन लक्ष्याधिस्य- प्रदर्शनेन च निन्यूढः । इदानीमुत्कर्पसमायामपि त निर्वाद द. शयति । अपि चंति । स नैयायिक कस्याप्यनिष्टधर्मस्य धादिसाधनशक्ति । दृष्टान्तात्पक्ष उत्कर्ष उत्कर्ष मम उच्यते । इति लक्षणमुक्तम् । तान्याप्तिमभिमेत्य स्वयं लक्षणान्तर रचयति । हेतुसाध्ययो. रिति । भविशेषसमातो भेदप्रसनायोक्त हेतुमाध्ययोरन्यनर. पलादिति । तत्र दि सत्यादिना हेत्वन्तरणोकर्णे पक्ष्यते । दृष्टा. र्थमुत्कर्षमठतानुपदेशनार्यान्तरनिप्रस्थानत्य तपायतनायानिष्टस्य- ·२४४ न्यायपरिशुद्धौ। . स्यादिति । साध्यवलेन यथा। यदि घटवदनित्यत्वं शब्दस्येष्पते अनित्यत्वसहचरितं सावयवत्वमप्यस्य स्यादिति । नच सा- धनत्यवोत्कर्ष इति राजाज्ञा साध्यशक्त्यापि तदविरोधात् । अनिष्टत्वायविशेषाच । एवमेव पक्षादृष्टान्त समुत्कर्पस्याप्प सम्भवशङ्का निरस्ता । यथा हि कृतकत्वाच्छन्दो नि. त्यश्वेतदेव तत एव सावत्रोऽपि स्यादित्युत्कृप्यते । तथा शब्दवदेव तेनैव घटोऽपि निरवयवः स्यादित्युत्कर्षः शक्यः समं चोभयत्रानिनष्टत्वम् । अनतिप्रसक्तप्रमाकविशेपयोगच शब्दघटयोः सायनागशक्योत्कर्षे इति लक्षणव्यवस्थितेश्च । ननु शब्दावटे निरवयवोत्कर्षे शब्दानित्यत्वस्य किमायातमिति चेत् । घदाच्छच्दै सावरवोत्कर्षेऽपि तस्य किमायातमिति तत्र निरवयवत्वे सत्यनित्यत्वमभिमतं साव. यवत्वेन ब्याहन्यत इति हेतुपणपर्यवसायि विशेपविरो- घश्वोदितः स्यादिति चेत् । तथापि साध्ययानस्यानित्यत्व- त्युक्तम्। अनिष्टव्याप्त्यापादने सतर्कत्वेन जानित्याभावात्तद्यावर्तना. यापानधर्मस्येति । वक्ष्यमापसलक्षणमटणाच्याशिपरिहाराय शान्तापक्ष इत्यादि । उभयत्रानिष्टत्वमिति । शन्दस्य सावयव. त्यस्य घटस्य निरचयपत्यस्याप्यनिष्टत्वमस्तीत्यर्थः । अनतिप्रस- केति । विपक्षाघावृत्तरतकत्वयोगो यथा शब्दे सावयवस्यप्रसअ. फस्तथा स एव तथाभूतो घटे निरवयवत्वमपि प्रसञ्जयितुमीष्ट इत्यर्थः । व्यवस्थितजातिलक्षणसङ्ग्रहोऽप्यस्तीत्याह । शब्दघटयो. रिति । ननु वायुक्तसाध्यात्ययस्थानाय हि जातिप्रयोगम्तशा च साधनशक्त्या दृष्टान्ते ऽनिष्टसमुत्कर्षे सापप्रत्ययस्थानमेव ना- स्तीति स जातिरिति शद्वते । नन्यिति । परमुनोचरं याचयि- तुं प्रतिवन्दिमाह । घदादिति । स्वपक्षे हेतुदोपपर्यवसानमा- शहते । तत्रेति । साध्यविरोधापादक हेतुदोषं चाचयितुमाइ । तथापीति । साध्यविरोधपर्यवसानमस्ति स्वपक्ष इति शङ्कने । तुल्यम् ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । मात्रस्य न किञ्चिद्धीनम् । मतिबन्धभिप्रायेणोपाध्यमिमा. येण चा तदुत्कर्ष इति चेव तुल्यम् । घटस्य निरवय- वत्वमसङ्गे कथमुपाधिव्यञ्जनमिति चेत् शब्दस्य साव- यवत्वे कथं सावयवत्वमनिसत्वप्रयोजकं ततश्च सावयवत्व. मसको विपर्यये पर्यवस्मन् भयोजकाभावं व्यनक्तीति चेत् सहि प्रयोजक सावयवत्वमन्तरेण यदि प्रयोज्यं शब्दे स्या- टेपि तथा स्यादिति प्रसङ्गे तात्पर्यात्तुल्यमुपाधिव्यञ्जनम् । अथ व्यापकसावयवत्वनिवृत्त्या व्याप्यानित्यत्व निवृत्तिः पक्षे भि. प्रेता इह तु न तथेति तदप्यसत् । अपकर्षसमादविशेषास. ङ्गात् । अत्रापि च घटे निरवयवत्वविपर्ययदर्शनेन पक्षेऽपि तत्समानयोगक्षेमतया साध्यनित्तिसमर्थनाभिमायस्याविरो- धादिति तिष्ठत्वेतत् । तदिह कस्पचित्साधनाशस्य किश्चि. प्रतियन्दीति । स्वदुक्ततमेवास्माकं समाधानमिति स्वाशपमाविष्कृत्य परिहरति । तुल्यमिति । स्वपक्ष उपाधिव्यजकत्वमुत्कर्षस्यास्ति न परपक्ष इति वैषम्यमाशङ्कते । घटस्येति । तत्राप्यवैषम्यं प. रमुखेन पाचयितुमुपाधियजनप्रकारं पृच्छति । शब्दस्य साय. यवत्वे कथमिति । परिहतुंराशयमजानानः स्यपक्ष उपाधिव्यञ्जन- प्रकारमुपपादयति । सावयवत्यमिति । स्वाशयमुद्घाटयन् वैषम्य. मपाकरोति । तहीति । पुनरपि प्रकारान्तरण वैषम्यमाते । अथेति । अधिशेषमसहादिति । साध्यनिवृत्तिपर्यन्तम्य जातिका यत्वेऽपकसमादविशेष एव स्थात् तथा चौपाधिसमर्थन एवास्या जातेः पर्यवसानं वक्तव्यमिति न यैषम्यमिति भावः । सा. निवृत्तेः सद्वारकत्वाद्वारवहन एवोकपासमायोमेद इति यदि तदापवैषम्यमाह 1 समापि चेति । एनायतः शहापरिहारम. धन्धस्थत्यतानिपुणशिक्षात्मकत्वमभिप्रत्याह । तिष्ठत्वेतदिति । एयमप्यौपम्यमजानतः प्रत्युक्तिरनुवादानति भावः । अत्रापि ल. श्यलक्षणायसराणामझानां सुगमत्यात्तद्यतिरिक्तान्याहानि दर्शयति ।

·२४६ न्यायपरिशुद्वौ। दनिष्टं मति व्याप्यत्वाभिमान उत्थानहेतुः । हेतुविपर्यय दूप्य. प्रतिकूलतर्फयोगमुखेनामयोजकत्वमारोप्यं विशपविरुद्धत्वं वा तत् भ्रान्तिः फलं दुष्टत्वमूल तु युक्ताङ्गहीनत्वम् । व्याक्षिलक्ष- पाङ्गस्य जातिसाधने हाने । नहि यत्कृतकं तत्साधयवमित्यादि पक्रियया तदभिपतेपु व्याप्तिर्ग्रहीतुं शक्या । शब्दावि वाघदर्शनात् । अतो यद्यव्याप्यमव्यापकं न साधयेत् कथं तनिदर्शनेन व्याप्यस्य व्यापकसाधनं मतिरुध्येत । व्या. # च कृतकत्वमनित्यत्वेन । अनित्यारस्थान्तरातिरिक्तस्य प्रध्वंमस्याभावात् भावेऽपि भावत्वे सतीति विशेषणेन वा कृनसत्वलक्षणान्तरेण या तब्धपच्छेदसिद्धः । निवृत्तपति- पन्धस्वरूपमासमुक्त नीविकाशे च तदतिरिक्तागन्तुकसाध्य- त्वलक्षणकृतकत्वस्याभावादिति । अयुक्ताङ्गाधिकार वा । यु काहीनातितराहित्यस्यापि साधनाङ्गत्वेन स्वीकरणात् । अन्यथा जातिसाधनेऽपि तादृशाङ्ग योगस्य सवात्स्वव्याघातः । तथा हि नेदं साध्यसाध रुमव्याप्तधर्मोत्कर्षमुखेन मिरुद्धत्वाद तदिहेति । साधारणदुष्टन्यमूलप्रदर्शनोपयुक्त पातन दर्शयितुमा है । अत इति । ननु घसे व्यभिवारा रनकत्यमनित्यत्वव्यात न সাংঘাই । গান বাংলানিকের। নবাব मतेनाह भावेऽपीति मृतक वलक्षणान्तरेण घेति । इत्यनन्तरभाधि सत्तायोगित्व कृतकत्वम् । इद च ध्वसे नास्ति ध्यसे सत्ताया नयायिक रनगाकारादतो न व्यभिचार इति भाव । मन्वयमपि मुक्तधीविका दो व्यभिचारस्तस्य कृतकवादनित्यत्वाभावाश्चेत्यत आह । नि. त्तप्रतियन्धेति । प्रतिससर्गरूपप्रतिबन्धके तिवृत्त सति स्वेन रूपे णाभिनिष्पद्यते इति श्रुत्या प्रतिपादित स्वरूपत प्राहो मुत्स्य धीविकाश भागन्तुकलाध्यतायोगी न भवतीति मसत र त्यधीनस्वरूपरतकत्यस्य न त व्यभिचार इत्यर्थ । तारशेति ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २४७ सम्मतिपन्नविरुद्धवदिति हि जातिवाक्यार्थः । इदमपि साधनं न दृष्य दूपयेत् तत्रापि तथाविधामासधर्मोत्कर्षस्य सुशकत्वाद सन्ति हि धर्माः साध्यसाधनातिरेकिणातत्सहचरिताः सं. मतिपन्नविरुद्धवर्तिनः । अन्यथा पक्षदृष्टान्तवैपम्यामिद्धिम- सङ्गात् । एवमुदाहरणान्तरेष्वपि मत्युत्तरं योज्यम् । नन्वेवम- स्त्वव्याप्तधर्मोत्कर्षे स्वव्याघातः व्याप्तोत्कर्षे तु कथम् । न कथं चित् इष्टव्याप्तोत्कर्षे प्रकृनानुपगर्दैनार्यान्तरनिग्रहस्थानत्वात् । अनिष्टव्यासापादने सतर्कत्वेन जातिवाभावात् । अत एवे. इवरानुमानादिपु व्याप्तोत्कर्षस्याजातिवं स्थितम् । उक्त चानुमानिरपि च्याप्ती सत्यां नेदमनिष्टम् असत्यां तुन प्रसङ्ग इति । यद्यपि च कार्यत्वादिलक्षणहेत्वपेक्षया शरीर . तथाविधेन तर्फेण योगस्य सत्वात्तदाहित्याभावाजातिसाधनमा प्यसाधकं स्यादिति स्यन्याघात इत्यर्थः । अन्यथेति । सम्प्रतिपन्ने विरुद्ध ताशधर्माशीसारेऽसिद्धिप्रसङ्गादित्यन्ततः पक्षवष्टान्तत्य. स्वयोरङ्गीकर्तव्यत्येन तत उत्कर्षस्य सुलभत्वादिति व्यासोक- पस्य जातित्वं मन्यानः शङ्कते । नन्विति । तदभिमान पण्डयति । न कथंचिदिति । व्याप्तोत्कर्षस्य जातित्वमिष्टोत्कर्षे ऽनिष्टोत्कर्षे घेति विकल्प्याच आह । इष्टति । एतेन शित्यादेः सकर्तृकत्ये श. रीरजन्यायमपि स्यादिति वैदिकैः क्रियमाणमापादनमुत्रुर्पसमा जातिरिति प्रलपन्तो हैतुकापसदा निरस्ता इत्यभिप्रेत्येश्वरानुमा. ने शरीरजन्यत्वापादनस्य सदुत्तरत्वं प्रतिष्ठितमित्याह । अत इति । आनुमानिकः । नैयायिकै रित्यर्थः । शरीरजन्यत्यादेः साधनमुखेनोत्कर्षे जातित्वेऽपि साध्यमुसेनाकर्षण तथात्वमिति दर्शयति । यद्यपीत्यादिना । समयकरणादिकम् । पदपदार्थसम्ब. न्धकल्पनादिकम् । मादिपदेन घटादिरचना प्रफारोपदेशः तदर्यानुष्ठाननिदर्शनं च गृह्यते । तष सशरीर पर धाने सर्वमुपदिशतीति भूतायेशन्यायेन शरीरपरिप्रहमा ·२४८ न्यायपरिशुद्धौ। जन्यत्वादेापफत्वं पक्षीकृतेष्वेव दुर्वादिषु वाघानिरस्तम् । तथापि सिपायपिपितसकर्तृकत्याधपेक्षया तेषां व्यापकत्वस्य दुरपन्हयत्वात् साध्यमुखेन उत्कर्प तस्य व्याप्यत्वान्न दोपः। पैदरणयनादिषु चेश्वरस्यापि सशरीरस्यैव कर्तृत्वं परेऽप्य. नुजानते । तत्र व्याप्त्यैव शरीरपरिग्रहः तुल्यमन्यत्रापि । अथ तन्निरपक्षं कचित्कचित् कर्तृत्वं तदा त्वशरीर एव प्रण- यतां वेदम् । समपकरणादिकं च तस्याशक्याभावादिति । व्यापकामासनिकृत्या कुतश्चित् कस्यचित् व्यायामासस्याप- कर्पणमपकर्पसमः । स चानेकया । पक्षात्सपक्षादुमयतो वि. पक्षाचेति । पक्षादपि हेतुमाध्ययोरन्यतरस्य द्वयोर्वा तथा हुः । कर्तृत्यस्य शरीरव्याप्त्यमाये क्षित्यादिकरणयदशरीरस्यैव शक्तस्य वेदपणयनसङ्केतकल्पनाचारनिदर्शनसम्भवात्तत्र भूतावे- शन्यायेन शरीरपरिग्रहो न कल्पनीयः स्यादिति भावः । हेतोः साध्यस्य वा शक्त्यानिष्टाव्याप्तप्रसजनम् । पक्षाधान्ततो पात्र तत्रोल्कर्षसमो भवत् इति सनदः। अत्र वा तत्र वेति याकारोनुपजनीयः । अत्र तत्र शम्दी पक्ष- दृशान्तपरौ । व्यावृत्तं व्यापकाभासे पक्षतो लिङ्गसाध्ययोः। आकर्पोऽन्यत्र तत्र स्थादपकर्षसमः स्फुट इति । परोक्तमपकर्षसमलक्षणं वक्ष्यमाणोदाहारणान्तरासमहादव्या- सिदुष्टमित्यभिप्रेत्य स्वयमपकर्षसमलक्षणमाह । निवृत्तेति । इष्टनिवृत्तिकगनियापादकतर्कसपसदुत्तरल्यावर्तनाय व्यापकाभासनिवृत्यत्यत्रामासपदमुक्तम् । उभयतोऽपि पक्षसपक्षा- भ्यामित्यर्थः । एवमुभयत्रापि । उभयोर्वेति । हेत्यभावसाध्यामाय. योरित्यर्थः । विपक्षमात्रादिति व्यतिरेकदृष्टान्तीरताद्विपक्षादि. त्यर्थः । अत्र साध्याभावापकर्यस्य दूपणपर्यवसायित्वामावातस- नोत्क्रष्टव्यः । हेत्वभापकर्षस्य तु दुषणपर्यवसायित्वं वक्ष्यति । मनुष्याशक्यक्रियत्वादिति । मनुष्यकृत्यलाध्यत्वादित्यर्थः । शि. व्यापकामा.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाह्निकम् । २४९ सपक्षात् उभयतोऽपि । विपक्षातु व्यतिरेकदृष्टान्ताद्धेस्वभाव- साध्याभाषयोरन्यतरस्पोभयो विपक्षमात्रादेवभावस्य इति विशेषः । तत्र पक्षादपको यथा । । यदि घटादिवन कार्यत्वात् क्षित्यादिसकर्तृकं साध्यते तदा आत्मादिवन्मनुष्याशक्पक्रिय- त्वाकार्यतं सकर्तृकत्वमुभपं वा किंचन वाध्येत तत् साधयेत् इदमपि बाधेत न चदिदं न तदपि अविशेषादिति । अत्र हेत्वपकर्षे स्वरूपासिद्धिः साध्यापक वाधः उभयापक तूमयमिति । असमीक्षितोदाहरणान्तराणि स्वेतावति विश्रान्ता- नि सपक्षादपि हि तयोरपक साध्यविकलत्वसाधनविकलत्वो- भयविकलत्वानि । व्यतिरेकष्टान्तीकृताद्विपक्षाविभावसा- ध्याभावयोरपक साधनाव्यारत्तत्त्वसाध्याव्यात्तत्वोभयाव्या. वृत्तत्वानि । तत्रापि हेतुदोपचिन्तायामप्रयोजकत्वानैकान्त्यादि । अदृष्टान्तीकृताद्विपक्षमात्राद्धत्वभावस्यापकर्षे तु विरोधः सा- धारण्यं वा । नचवमपकांणामसम्भव उत्थानहत्वाचविशेषात् । नापि जात्यन्तरेऽन्तर्भावः तल्लक्षणानन्वयात् । अविशेषमसङ्गमा- त्रायविश्रान्ते । नायजातिवं युक्ताद्दान्यायरिशेषाद । अपकर्पतमसमाख्यानिरुक्तिमात्रेण संग्रहे सम्भवत्यनुक्तसमा- ख्यान्तरोनीतिश्चायुक्ता । नचापाघदोषभेदानात्यन्तरता। पक्षा- त्यादयसिदिवारणाय मनुष्यपदम् । किञ्चनेति । यत्किचिदित्य. र्थः ।, साधनाल्यावृत्तत्वेति । तथा सति व्यतिरेकरष्टान्तत्वं नस्यादित्याशयः । अयोजकन्यानेकानयादीत । साध्यव्यावृत्ती प्यामिमहाभायेनाप्रपोजकता साधनाण्यावृत्ती अनेकानस्थम । बादि. पदेन बिरुद्धत्वं गृह्यते । साध्याभावसामानाधिकरण्यमेय साध- नस्य न नियतसामानाधिकरण्यं नियतसाध्यामायसामानाधिकर- प्यमेव हि घिरोध इति यदि कश्चिद यात्तं मायाह । असाधारण्य पति । अविशेषसमादायन्तर्भावहां निराकरोति । दोपमेदा. ૨૨ ·२५० न्यायपरिशुद्धी। देवसाध्ययोरपकऽप्यसिद्धियापलक्षणापायभेदेन तत्मसात् । तत्र सपक्षादपकर्पणं यथा । विगीतमीश्वरशरीरम् ईश्वरतज्ज्ञा- नेतरद्रव्यत्वाव संमतिपत्र रामकृष्णादिशरीरवत् इत्यत्रेश्वरेतरलं रामादिशारीरे दुवंचं ईश्वस्यैव सर्वत्र सर्वशब्दार्थस्वात. तहा- तिरेकव्यापकतया शशशृङ्गादिषु दृष्टस्यासवस्य संप्रतिपन्न- शरीरे नित्तेरिति हेत्वपका साधनविकलो दृष्टान्त इति । साध्यापकपणं पथा। रामकृष्णादिशरीरस्पेश्वरशरीरत्वं नास्ति ईश्वरो शरीरः यच्छरीरं तच्छरीरिणः कर्मफलभोगायतनं यथा क्षेत्रज्ञशरीरम् इदमपि चेदीवरशरीरं स्यात् तत् कर्मफल- मोगार्थत्वपसनः। नच तदस्ति अतो न तच्छरीरमिति । उ- भयतो ऽप्यपकर्पणमप्येतेनैवोदाइर्तव्यम् । विपक्षा त्वभावापक- पणं यया । धूमानुमाने कधिदाह यदि महानससापात् प. तो महानससाघान्तरवान् तर्हि निव॒पत्वव्यापकतया ख. पुष्पादिषु दृष्टस्यासत्वस्य व्यायनी निधूपत्वमपि व्यावत । नहि व्याप्याद्यापकः सिध्येद् व्यापकनिटत्या तु व्याप्यभूत. दिति । साधनविफलत्वादीनामुक्तानां स्वरूपासियाद्यपेक्षया भिन्नत्यादित्यर्थः । विगीतमिति । पृथिव्ययादिकमित्यर्थः । व्यति. रेकव्यापकतयति । ईशरेतरव्यापकतन्यर्थः । ईश्वरतरत्यव्यापक तामेयोपदीय तुमीश्वरस्यैव सर्वशब्दवागत्वादियुक्तम् । अ. न्यथा घटादावेव व्यभिचारेणासत्वस्य हेतुव्यापकतैव न स्या. दिति योध्यम् । महानतसाधम्र्यादिति । धूपवत्वादित्यर्थः । साधम्यांन्तरवानिति । पन्हिमानित्यर्थः । खपुष्पादिपु । गगनफुसु- मादिपाय: व्याप्तिभङ्गश्च यथायथं तत्रनत्र प्रत्यक्षानुमानागाह इति । असत्वस्य निर्धमत्यव्यापकता प्रत्यक्षतो भन्ना । चरेतरत्य. ध्यापकता स्वनुमानता ईयरस्याप्रत्यक्षत्वेन तद्धटितव्यापकताया मप्रत्यक्षत्वात् भोगायतनत्यारीत्वव्यापकताच "यस्यामा शरीरं - ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । या व्यापिकाव्याप्यनिचिर्न सिध्यतीति सुश्चम् । ततश्च नि: रग्नी महादे निर्धमत्वानिवृत्त्या हेतुत्तेरनेकान्तः । एवं म. हाइदे व्यतिरकदृष्टान्ततया निदर्शितेऽप्यसत्चनिया साधना. भावं साध्याभावमुभयाभावं वा व्यावर्त्य व्यतिरेकग्रहणं वाध्यमिति अत्र व्यापकनिवृत्तिवधापकाभास- निवृत्तेरपि व्याप्यत्वाभिमान उत्थानहेतुः । यथायथं पक्ष. हेत्वादिसाधनाङ्गं दृष्यं बाधादिकमारोप्यं तद्भपः फलम् दुष्टत्वमूलं स्वसाधारणं युक्ताङ्गहानिः । व्यापकत्वपनाहत्य सहचरितमात्रनित्या व्याप्यतरनिवृत्त्युपन्यासात् । आति भङ्गश्च यथायथं तत्र तत्र प्रत्यक्षानुपानागमैग्राह्यः । अयुक्ताङ्गा- धिकत्वं वा वस्तुमिद्धेः सहचरितमपस्तवस्त्वन्तरनिव- पभावापेक्षाङ्गीकारात् । अविषपत्तित्वं वा व्याप्यनिवर्तनानु. गुणव्यापकनिचिशक्तः सहचरितनिहत्तायपि संचरणादिति । एवमपि चेत् किश्चिन वाध्येत तदा बाधिताचाधितव्यवस्थै- व न स्यात् सर्वत्र यत्किश्चित्सहचरितनिटत्तेः सुलभत्वात् । अतं एक साधारणसपाघातः जातिवादिसाध्यादि- वयसाधकत्वादिषु सहचरितधर्मान्तरविरहस्यावसभावात् । अन्यथा जातिसाधनेऽपि पक्षदेत्वादिविभागस्य दुर्वचत्वा- सङ्गात् । वादिसाधनं स्वसाध्यसाधकं न भवति सहय- . रितनित्यपहतविषयत्वात् । निपिद्धवनित्तिलुण्ठितसाध्पनै- यस्य पृथिवी शरीरम् इच्छागृहीताभिमतामहः मनश्नन्नन्योऽभि. चाकशीति" इत्याचागर्भग्नेति वियकः । पातनप्रदर्शनमुखेन सा. धारणदुष्टत्वमूलं स्वव्याघातं दर्शयति । एवमपि चेदिति । दु- चित्यप्रसहादिति । पक्षे विद्यमानानां सर्वेषां धर्माणां सपक्ष वि. .घमानानां च तेषां पक्षे विद्यमानत्यावश्यंमायादन्यथान्यतमलि.

·२५२ न्यायपरिशुद्धी। गमिकालम्भाधमत्वसाधनदित्यादि प्रक्रियया सत्र जाविवा- क्यविश्रान्तिः । अनासाधकत्वादिसहचरितदोपान्तरादिनिहत्ते. स्तद्वापोऽपि दुरः । नचास्तु सर्व पापितमिति शक्यं व. पतुं बाधस्यावाधे फस्यचिदवाधन सर्वायाधात् । तस्यापिण्याचे वापस्यैव वाधेन सर्वाचावादिति । नचात्र प्रक्रियासमारूप- वाधसमेनसंकरः । तुल्यवलवाभ्युपगमपूर्वकत्वात् तत्र प्रत्यक- स्थानस्य । इह तु तदभावात् हेतुवाचादिप्वसंकीर्णोदाहर- णान्तरसम्भवाच्च । प्रतिप्रमाणाप्तम्भेदतापानं तु भवतु वा मा. या उक्तप्रकारेण विवेकस्तावदुपपन्न इति । अथ विस- मादेरुत्थानहेत्वादिव्यअनायेदं तावयूपः । पक्षहटान्ती मा. गेव लक्षितस्वरूपी । हेतोच व्यक्तिभेदेऽपि सामान्याकारसं- गृहीततया व्याप्तिश्च स्थापिना । तत्र पक्षवर्तिन्या हेतुव्यक्त- वृत्या तन साध्यसाधनयोरपकर्यप्रसङ्गादिति मायः । निपिद्ध- त्यनिवृत्तीति । निषिद्धरूपोपाधिनिवृत्या लुण्ठितं योधितं सा- ध्यधर्मत्य यस्य साधनस्य तत्तथोकं तच्च तर्कनेगमिकाल- म्मस्य वैदिकपश्यालम्भस्यानीपोमीयादिहिंसायाः अधर्मवला. माद्धिसात्य तद्वदित्यर्थः । तनेष्टापत्तिमाशते । न चास्तु सर्व याधितमिति। तहि वाधोयाधितो न येति विकल्यान्त्य याहायाध- स्यायाध इति । आय आह । तस्यापति । भवतु वा मा वेति । प्रति- प्रमापसमायां प्रतिप्रसद्समायो यान्तभावावश्यभावेन तदुभयान- तिरेकान तद्विचारणीयमिति भावः । उक्त प्रकारेण विवेक इति । अपकर्वसमाया सोत्रपरिगणितजात्यन्तरासांकाध्यमित्यर्थः। फुतश्चिद्यापकामासनिवृत्त्या कस्यचित्तत । व्याप्याभासस्यापकर्षमपकर्षसम विदुः इति साहः । पक्षदृष्टान्तवर्तिन्योहतुव्यक्त्योर्वक्ष्यमाणस्य पञ्चरूपस्यासहति ध्यावर्तयन् वक्ष्यमाण प्रतिजानीते । अधेति । व्यक्तिभेदेऽपीति पार: सुगमः पादान्तर तु व्यावृत्तिमेदेऽपीति सिाध्यसाधनव्यक्तीनां भि.

·- .. अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २५३ रसिद्धार्थत्वं साध्यज्ञापनीय प्रवृत्तत्वं वाप्तिग्राहकप्रमाणे- नं विशेषतो नास्कन्दितत्वं नासदिग्धलं 'संदेहसमानविषयत्वं स्वरूपभेदश्चेति पचरूपाणि सिद्धार्थत्वे पक्षस्वरूपंब्याघातात् । साधननैरर्थक्याच । साध्यज्ञापनमहत्त्यभावे हेतोरफलत्वात हे- तुत्वव्याघाताच । व्यासिग्राहकप्रमाणेन विशेषतो विषयीक- तत्वे विपतिपत्यभावप्रसङ्गात् । प्रयोगनैष्फल्याच । संदेहा- भावस्त्यनुल्लेखेन निश्चयेन वा । पूर्वत्र किं साध्येत । उत्तरत्र सिद्धं किमर्थ साध्येत तथा सैव चंद्धतव्यक्तिस्तदा सिद्धार्थ- स्वादेरवश्यंभावात् उक्तदोपानतिवृत्तिः । कृतिकारोदिण्यादि- पु चक्रप्रवाहवात्याविक्षेपादिवशात्तत्तदुदयादिव्यक्तिभेदा व्य- वस्थिताः । अन्यथा तत्राप्यनुमेयपरिशेपाभावात् । एवं दृष्टा- न्तवतिहतुव्यक्तरुक्तरूपविपर्ययेण सिद्धार्थवादिरूपपञ्चक शा- श्यतिकं साध्यासिद्धौ सपक्षस्वरूपच्याघातात् । सम्प्रतिपत्त्यर्थ सत्वं उपत्यर्थः । संदेहसमानविषयत्वमिति । संदेहस्य यो विषयः साध्यं स एव हेनोपियः हाप्यमित्यर्थः । हेतोः संदिहा- मानत्वं फलितार्थः । उक्तंषु पञ्चतु पेप्यन्यसमामावेऽपि या. धकसत्चात् पश्चापि तान्यगोकार्याणीत्यभिनत्य प्रथमादिरूपयिप- ययक्रमेण घाधकान्याछ । सिद्धार्थत्व इत्यादिना । पक्षस्य. रूपच्याघातादिति । सिपाधयिपितधर्मविशिष्टधर्मिण पर पक्ष- त्यान् सिद्धार्थत्ये तदभावप्रसङ्गादित्यर्थः । ६तुत्यध्याघातादिति । साध्यापकस्यैव हेतुत्येन साध्यध्यापनौमुरयामाचे हेतुत्यामा. घासङ्गादित्यर्थः । अनुलपेनेति । साध्यापरिक्षानेनेत्यर्थः । कि- ममिति । सस्य निश्चितयन सायन्षयादित्यः । ननु कत्तिकादिभी रोहिण्यानुमाने व्यक्तिभेदामायापतिरेकथ्य- भिचार इत्याशहर परिहरति । कृत्तिकारोहिण्यादिषु चेति । संत- ता राशिचक्रगतिरेप पात्या विषयत्वेन रूप्यते । मादि- पदेन तदाकारकर्मसंततिस्तदनुगुणभगवासाला एयवे ।

·२५४ न्यायपरिशुद्धी। । व्याप्त्युदाहरणासम्भवाच । अत एव रूपान्तराणामपि विपर्या- स: सिद्धः। अपि च स्त्रयं चेनत्र साध्यज्ञापनाय प्रवर्तेत ततो दृष्टान्तान्तरमन्येपणीयम् । तत्रापि तयेत्यनवस्था अत. स्तत्र साध्यपन्यतो वेदितव्यम् व्याप्सिग्राहकप्रपाणाविषयत्वे संदिग्धार्थत्वे च पक्षान्तयोरविशेषः । स्वरूपाभेदे च पूर्वोक्ता दोपाः । नच पक्षो नास्तीति मनिज्ञातुं शक्यम् । एत- स्पतिशावाक्यार्थाभ्युपगमे पक्षाभ्युपगमात् । तदनभ्युप- गमे पक्षमतिपेधासिद्धः । एवं हि हेतुमात्रनिपयोऽपि न शक्यः । फारकनिषेधे स्वकीयसपटात्तिविरोधात् । ज्ञापक. नियेथेऽपि परवाश्यात स्वस्पार्थोधमभ्युपगम्य परबोधार्य था- क्पपयोगायोगात् । हेतुनिषेधे च सहेतुके व्यापाताद । अहेतुके मत पवेति । सम्प्रतिपत्यर्थव्याप्युदाहरणासम्मवादेवेत्यर्थः ।। विपर्यास इति । सिद्ध इति शेषः । प्रत्येकमपि विपक्षे बाधक- माह । अपि चेति । अन्यतो वदितव्यमिति । प्रकृतानुमानव्यति- रिक्तः प्रत्यक्षादिप्रमागरवधारणीयमित्यर्थः । अविशेष इति । सम्म. तिपनत्वादिरूपो विशेषो दृष्टान्ते न स्यादित्यर्थः । प्रतियातुं श- फ्यमिति । पक्षो नास्तीति प्रतिज्ञाया अमाप पक्षनिघासिद्धः पक्षो नास्तीति वाक्यस्यैव प्रतिज्ञात्वादिति भावः । पक्षो ना. स्तीति पदन् पक्तव्यः पतत्प्रतिज्ञातार्थोऽभ्युपगम्यते न घेति विकल्ल्याध आह । एतदिति । पक्षाभ्युपगमादिति । प्रतिक्षाता- र्थस्यैव पक्षत्वादिति भावः । अन्त्य आह । तदनभ्युपगम इति । असिद्धरिति । प्रतिक्षाया निरर्थकत्वादिति भावः 1 हेतु स्तीति कारकहेतुसामान्य निषिध्यते या शापकदेतुसामान्यं चा आध थाह । कारकनिषेध इति । विरोधादिति । प्रवृत्तेरिसाधतो. चरत्वात्सदभावे तदभावप्रसादित्यर्थः । अन्त्ये परवाक्यारस्वस्या- थांवोधोऽभ्युपगम्यते न वा हेत्यभ्युपगमादेष तनिषेधो न स. म्भवतीत्यभिमेन्यान्ये व्याघातमाह । परवाक्यादिति। किचहे. तुनिपेधे शापकहेतुरस्ति न पा माघ माह । हेतुनिषेधे इति ।

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । तथैव हेतुसिद्धरपि विरोधाभावात् । एवं दृष्टान्तोऽपि सामान्य- तो निषेनुं न शक्यः । लौकिकपरीक्षकसर्वपुरुषसंमतत्वा- द । तत्रापि च वाङ्मात्रेण निषेधे तातैव तत्साधनस्या- ज्यविरोधात् । हेतुतो निषेधे ऽन्वयरूपस्य व्यतिरेकरूपस्य का कस्यचित् दृष्टान्तस्य दुस्त्यजत्वाद इति प्रतिष्ठिता पक्ष- हेतुदृष्टान्तमर्यादा । एवं स्थिते दृष्टान्तवर्तिहेतुव्यक्तः पक्षध- मत्वापेक्षितासिद्धार्थत्वादिरूपविरहे माधनविकलावादिप्रसाद । हटान्तस्यापि ताहनपरेतमत्तया वर्यतेन प्रत्यवस्थान व. पसमः । यथा ब्रह्म सविशेष पदार्थवाद यः : स सविशेषः यथा घट इत्युक्ते जातिवाद्याह पक्षे सा. धकतया प्रयुक्तस्य हि हेतााप्तिदृष्टान्ते प्रदर्यते नान्य- स्थानन्वयादिसाव । स च याभूपविशिष्टः पक्षे दृष्टः अन्त्य आह । अहेतुक इति । तथैवेति । झापफनिरपेक्षतयैवेत्य- थः । ननु दृष्टान्तो नास्तीति पाठमाण साध्यते उत हेतुतः आद्य आह । तत्रापि चेति । तावतैवेति । तावन्मात्रेणैवेत्यर्थः । अन्य आह । हेतुत इति । असिद्धार्थकता साध्यापनाय प्रवृत्तना। व्याप्तिग्राहकशुन्यत्वं संदेहकार्थता तथा ॥ हेतुस्वरूपभेदश्च पक्षहेतोधिक्षितुम् । धान्तयतिहतौ तदुक्तरूपविपर्यया। भवन्ति पञ्चरुपाणीत्येवं न्याय व्यवस्थितिः इति सनदः । খানইয়ানা থানায় একণা- एसदितानि ते पावण्यांसमे निमप्यते इत्याह । पां स्थि. त इति । एतेनयापर्यसमयोरिद विशेषाकथनादनिरूपितवि. কমালায়াবেযিহলনিকসমযংঘাষণা किमर्थमेते निरूपिते इति चौधं निरपकाशमिति मन्तव्यम् । अनन्वयादिपस हादिति । मनन्वितत्येन उचितान्वयशुन्यमनुचि- ·न्यायपरिशुद्धौ।। तापविशिष्ट एव दृष्टान्तेऽप्युदाहरणीयः । अन्यथा सामा- न्यवाचे सत्यस्मदादिवानेन्द्रियग्राह्यत्वादिति विशिष्टतुमयो. गे, सामान्यववादिपात्रस्य व्याप्त्युदाहरणमसात् । एक मेकदेशव्यतिरेकेण व्यतिरेकोदाहरणप्रसगाद । ततश्च पक्षवर्चि- नो हेतोरसिद्धार्थत्वादयो रूपविशेषास्तहेतुकरूपभेदन दृष्टा- न्ते ऽस्ति वा न वा अस्ति चंदसिद्धार्यत्वादिभिः सा. ध्यविकलत्यादिकमनिवार्यम् । न चेत् मकृतसापनविफलत्वान् दृष्टान्त एव तादृशहेतुमत्या वर्णअलं पक्षे साध्यवर्णनेनेति । अत्र, सपक्षवर्तिहेतुव्यक्तः पक्षमाविवक्षितरूपपरीत्येनोपलम्भ उत्थानहेत; । दृष्टान्तादिकं दूष्यम् । साधनविफलत्वादिकमारो• पम् फलं तान्तिः असाधारणं दुष्टत्यमूलं च युक्ताहाधिक्यम् । नहि दृष्टान्तवर्तिन्या हेतुव्यक्तेरसिद्धार्थत्यादिकं युक्तम् । त- या सति दृष्टान्तत्वभनप्रसङ्गात् । व्याप्तिसम्मतिपत्तिस्थानं हि दृष्टान्त घूमः । नचासिदार्थत्वादिसम्भवे तदभावसिद्धिः । तमित्युक्तस्य निग्रहस्थानस्य प्रसङ्गादित्यर्पः । श्रादिपदेनार्थान्त- रं गृहाते । सामान्यवयादिमात्रस्येति । सामान्यवत्वस्य वा अस्मदादिवाहो फेन्द्रियग्राह्यत्वस्य या वायुदाहरणप्रसङ्गादित्यर्थः। यः सामान्यवान् स विशेषगुणः यथायमित्युदाहरणमनिष्टमेवे- ति मायः । एकदेशव्यतिरेकेणेति । यो विशेषगुणो न भवति न स सामान्यवान् यथायमित्यादिव्यतिरेकोदाहरणप्रसङ्गादित्यर्थः । अलं पक्ष साध्यवर्णनेनेति । दृष्टान्ते साध्यहेतुसम्प्रतिपत्त्यवलम्बनेन हि पक्षे साध्यं साधनीयम् । अन्यथा तत्साधनस्य दुःशकत्या. दिति मायः । दृष्टान्तादिकमित्यादिपदन दृष्टान्तदूपशाहितं सा. ध्यदूपर्ण गृद्यत । साधनविकलत्यादिकमित्यादिपदनासाधारणत्वा. दिकं हेतुदूषणं गृह्यते । दृष्टान्तत्वाभावप्रसङ्गमेवोपपादयति । व्यासीति । तदभावसिद्धिरिति । असिद्धार्थवाभावरूपसम्प्रतिप- तिस्पानत्वसिद्धिरित्यर्थ: । सिद्धार्थत्वमेव हि सम्मतिपत्तिस्थानत्य- ·अनुमानाध्याये तृतीपमाहिकम् । २५७ अत एव युक्ताहानिरपि दृष्टान्तवतिहेत्वस्य सिद्धार्थवादे- त्यागात् । अविपयतित्वं वा पक्षवर्तिहत्वङ्गानां दृष्टान्तव- र्तिनि सञ्चरणात् । एवमपि चेत् साधनविकलत्वादिः मसज्ज्ये- त तथा सति अनुमानजातीयमेशोच्छिन्नं स्यात् । नचैवम- स्त्विति वाच्यम् । तत्र व्यापातादेः प्रागेवोत्तत्वात् । अपि चैवं पर्यनुयुआनश्च जातिवादी किं दृष्टान्तवर्तिहेतुन्यक्तः स्व- भावपम्यमात्र प्रकाशयति जत तन्मुखेन वादिहतोरसाधकत्वं साधयति । नाघः अर्थस्थित्युपन्या विरोधाभावाद । अ. न्तिरनिग्रहस्थानप्रसनाच्च । न द्वितीयः वादिसाधनमसाधक साधनविकलस्वादिदोपैपितत्वात् सम्पविपनदेवाभासवदित्य- त्रापि पक्षसपतवर्तिहेतुव्यक्तिभेदस्य तद्रूपवैचित्र्यस्य च दुर्वार- स्वात् । तदनभ्युपगमे स्वप्रयोगानुस्थानात्तदभ्युपगमे च खो- तपर्यनुयोगसाम्यादिति । पक्षवर्तिहेतुव्यक्तेदृष्टान्तापेक्षितसिद्धा- र्थत्वादिरूपविरदे हेत्वासियादिमसदाचादृपहेतुमचाभ्युपगमे पक्षस्य साध्यत्वाभावप्रसञ्जनमवयेसमः । वर्ण्यः साध्यः अ. मिति भावः । अत पवेति । असिद्धार्थत्वादेवेत्यर्थः । अब जा. स्युद्धारप्रकारं दर्शयन्नेव साधारणं स्वव्याघातकत्वमप्याह । एव. मपि चेदित्यादिना । प्रागेवोचत्वादिति । अनुमानाघ्यायादा. धोकत्वादित्यर्थः । स्वभाववैषम्यमात्रमिति । पक्षनिष्ठहेतुन्यतया पेक्षति गम्यते । स्वपक्षे दोपं परिहाय घादिपक्ष दोपमप्याह । अर्थान्तरेति । दुर्यारत्वादिति । प्रमाणसिमावेनाशयापहवत्यादि. स्यर्थः । किच तत्र व्यक्तिभेदयचियं त्वयाभ्युपगम्यते न इति विकल्प्यान्य आह । तदनभ्युपगम इति । हेतोस्तु पक्षधर्मत्ये यायपमपेक्षितम् । तावदपाइहेतुः स पक्षो योऽन्यथा यदि । भवसाधनकल्यामत्येा मत्ययस्थितिः। शेया पर्यसमा जातिरत्यर्या पर्वतोक्तित इति सदः। .

·न्यायपरिशुद्धौ। वण्योऽसाध्य इत्यर्थः । यथा ब्रह्म शरीरित्वासन्ताभावरहितम् । आत्मत्वादनीश्वरात्मवदित्यत्र यद्ययात्मत्वमात्रमनुत्तं तथा पि तत्तद्विशेपणभेदेन विशिष्टतामेदाद पक्षदृष्टान्तयोभियत । ततव दृष्टान्त इव पक्षेऽज्यसौ हेतुः सिद्धार्थत्वादिविशिष्टो न वा नचेयाप्यतयानुसंहितविशिष्टदेखभावात् स्वरूपासिद्धिः । सफ. लसपक्षानुयायिस्वरूपवैकल्यात सोपाधिकतादिव । तद्रूपविशि- पश्चेत् सिद्धसाधनत्व सापकत्वनिर्णयप्तमानविपत्वप्रसङ्गः । ततवा- साध्यत्वं पक्षस्येति । अब पक्षनिष्ठहेतुव्यक्तदृष्टान्तमानापेक्षितरूप. वैपरीत्येनोपलम्भ उत्थानहेतुः । पक्षहेतू प्यो । सिद्धसाधन- स्वादिकमारोप्यम् । तथाभिमानः फलम् । मातिस्विकं दुष्टत्वमूलं वर्ण्यसमवत् । व्यत्यासेन त्रितयमपि पक्षस्थहेतुव्यक्तेरनगा, नां सिद्धार्थत्वादीनामुररीकरणादगानामसिद्धार्थवादीनां त्या- गाद । दृष्टान्तवर्तिन्यपेक्षितानों पक्षवर्तिनि संचरणाचेति । तथा पूर्वोक्तवर्षासमतदुत्तरसिद्धसाधनासिद्धिसमादिव्यावर्तनमभि- प्रेत्यावर्यसमां लक्षयनि । पक्षवीत्यादिना । वपर्यसमाय. यसमयोरन्वर्थता दर्शयितुं घयावय॑शम्दयोरर्यमाह । घी: साध्योऽययोऽसाध्य इति । यथेति । शरीरित्ये साध्यमाने मुक्तारमा स्वैच्छिकाशरीरित्वावस्थायणं व्यभिचार स्यादिति तद्यावृत्यर्थ शरीरिवारयन्ताभायराहित्यं साध्यते । तथा च मुक्तात्मन्यशरी- रदशायामपि शरीरिधात्यन्तामाघाभावान व्यभिचारः । तत्तविशे. पपभेदेनेति । तत्तदात्मवृत्तिवरूपविशेषणभेदेनेत्यर्थ: ।सोपाधि- फनादिरित्यनेनाप्रयोजकत्ययाधी गृद्यते । त्रितयमपोति । अ. युक्ताहाधिक्ययुक्ताङ्गत्यागाविषयवृत्तित्यानीत्यर्थः । व्यत्यासेन त्रि. तयमपीत्येतदेवोपपादयति । पक्षस्थेति । पातनसाधारण दुष्टत्य- मूलमभिमेत्य प्रत्युत्तरमाह । तथा चेति । पक्षो यो न भ. यतीति घदन पतयः किमनेन पक्षमात्रमेय निषिद्धते उत .

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २५९ च स्वीकारे तथैव स्वव्याघातात् प्रतिक्रिया । नहि पक्षा- दिकमपि सामान्यतः प्रतिक्षेप्तुं शक्यं न कश्चित्पक्ष इति पक्षपतिक्षेपवाक्यस्यापि पक्षादिगर्भितत्वात् सिद्धसाधनता- नुयोगश्चात्र स्वदृपणं भवति । यदि हि प्रतिवाद्य- सिद्धमपि साध्यन् अनेनोपायेन सिद्धसाधनं पुरस्कृत त्य निगृहोत तदा स्वयमेव हि निगृहीतः । एतावन्तं कालं निगृहीतस्य परसाध्यस्य इदानीमभ्युपगमात् । तथाचोक्ता विरोधापसिद्धान्तादि अपि चेदयसाधकं सिद्ध साधनवा. 'दित्यत्र साधकत्वादसाधकमित्युक्तं स्यात् । नान्पतः सिद्ध- मिदं साध्यत इत्युच्यते किन्वेतद्धतशक्त्यैवेति व्याघातः । अ- स्त्वेवं तथापि सिद्धसाधनतानुयोगमुखेनैव स्वव्याघातो दुर्व- चः । इदमसाधकमिति जातिवादिसाध्यस्य सिद्धन्वाभ्युपग- मे तदिष्टापादनात स्वोक्तस्वमतविरोधापाताचेति चेत् तदे- तदसमीक्षितवैपम्यं पिशाचभाषितम् । नात्र जातिवादिवाक्यार्थ सिद्धं कृत्वा वयं स्वव्याघातं ब्रुमः । अपि तहि यद्येवं विधेन सिद्धमाघनत्वेन वादिसाधनं दुष्टमिप्येत तदा तथा विधेनैव तेन जातिसाधनमपि दुष्टं स्यात् । दुष्टस्य च न दूप- मानपक्ष इति तत्राच माह । नहीति । साध्यमत्र आदिपदार्थः। पक्षादिगर्भिनत्यादिति । यथा चैतत्तयोक्तं मागेव । अन्य आह । सि. साधनेति । सिद्धसाधनेनैव पक्षस्यायर्यत्वप्रत्यवस्थानादसापक- त्वादेस्तन्मूलत्यादिति भावः । स्वदूपगत्वमेवोपपादयति । यदि होति । निगृहीतस्येति । प्रतिक्षिप्तस्येत्यर्थः । विगीतस्थेनि पाटान्तर ऽपि तथैव । अस्तु को दोष इत्यत माह । तथा चति । तटस्थ: शहते । अस्त्येषामिनि । तदिष्टापादनादिति । जातियादिनोऽभी. एसिद्धिरित्यर्थः । किञ्चोक्तीवरोधापसिद्धान्तो स्यातां स्थमाधनस्य साधमत्यत्यागात्साध्यविपरीतपरिमहापत्याह । स्वातति ।पि. .

·२६० न्यायपरिशुद्धी। फत्वमिति निर्वाधा स्थापना । तचैतेनापि न दुष्टं तदा तद्वदेव स्थापनापि निर्दोपेति निरर्थक श्रमा । अतो न घूमो वयं नेदं यदूपकं सिद्धसाधनत्वादिति किं तु स्वव्यापिदू. पणसमाविग्रस्तत्वादिति । स्वोमेक्षितसाधनपणादिपति- प उत्प्रेक्षाममः । यया शब्दानित्यत्वे वादिना प्रतिझाते भण्डः प्रतिवाद्याह । अलमेतावता. शब्दानित्यत्वे प्रत्यक्षत्वं हि त्वया हेतुरभिपित्सितः स च सामान्यादिमिरनैकान्तिक इति । साधनोप्रेक्षया प्रतिक्षेपः । एवं शब्दो नित्यः कृतक- स्वादिति हेतुं प्रयुज्य वादी स्वयमेवाइ । असिद्धत्वमिह दू- पणं त्वया विवक्षितं तचार नास्ति प्रत्यक्षत एव कृतकत्व- सिद्धेरिति मर्यादा । पेतु लक्षयन्ति । शाचभाषितमिति । अपसदमापितमित्यर्थः । निर्वाधा स्थापने. ति । स्थापनादोपनिराकरणार्थमेव जात्युत्तरदोपामिधानादिति भावः । ननु तथापि नेदं दुष्यदूपकं सिद्धसाधनत्वादिप्रयोगे व्या. घातो दुप्परिहर इति शहां निराकुर्वन्नुपसंहरति । अत इति । दूपणसमाधिप्रस्तत्वादिति। दोप साम्याक्रान्तत्वादित्यर्थः । देतोः सपक्षवृत्तित्वे यादृरूपमपेक्षितम् । पक्षोऽपि तावदूपाङ्कहेतुर्वयोऽन्यथा यदि ॥ भवेदसिद्धभावादिरित्येपा प्रत्यवस्थितिः॥ 'स्यादवर्यसमा जातिरन्वर्या साध्यतातित इति संग्रहः । सम्मवद्विशेषासु जातिषु प्रातसस्कारमदूरविप्रकण प्रयूम इति प्रतिशातार्यानुगुण्येनोपपादितास्वसम्भवद्विशेषाजातयः यथोदयन घरदराजीयादिपु शक्यशाना इति विकल्पसमादिजातीरुपेक्ष्य कार्यसमायां धक्त विशेषत्वालयलक्षणे पृथक् प्रक्रियया दर्श यति । स्योत्पेक्षिनेति । दूषणादोत्यादिपदेन दृष्टान्ततर्कादयो गृ. धन्ते । भण्डः । निर्मदः। ये विति । अन्ये स्वित्यर्थः । यःक- श्चिदित्यादिवत्प्रतिनिर्देशनिरपेक्षोऽन्यार्थकोऽयं यच्छन्दः । यद्वा । .

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । असिद्धतां वादिहेतोरुक्त्वा तो साधयेत्स्वयम् । तपणामूलहेतुभद्रः कार्यसमो मत इति ।। अयमप्यस्मदुक्कोमेक्षासमावान्तरभेद एव । न चैतदेव लक्षण युक्तम् । उदाहृतोदाहरणान्तरासंग्रहात् । नच कार्यसमसमाख्येव सर्वोचिता अवाचकत्वात् । युक्तस्त्ववान्तरविशेपमुदाहरतः सूत्रकृतस्तत्र तन्निवेशः। एवं दृष्टान्तकोत्प्रेक्षादयोऽपि द्रष्टव्या। न चात्र स्वोत्पेक्षितपणमात्राच्छलत्वं शक्यं वक्तु शब्दार्था- रोपणाभावात् । पाक्षिकपराभिमतिसम्भवाच । यत्तु सौगतैरुक्तम् अयमपीत्यत्र तैरुक्तः कार्यसम इत्यर्थवर्णनाद्वा प्रतिनिर्देशसि. द्विः । अयमपीति । अनित्यः शब्दः कार्यत्वादित्युक्त प्रत्यय तिष्ठते । सिद्धं तावत्कार्यत्वं तत्साधनं च प्रयतनान्तरीयकत्वं तव प्रयतव्यङ्ग्यैः मूलोदकादिभिरनैकान्तिकं ततश्च कार्यवासि. द्धिस्तदवस्थैवेति तैरुदाहृतः कार्यसमोऽपीत्यर्थः । नचैतदेवेति । नैयायिकैरक्त कार्यसमलक्षणमेनेत्यर्थः । उदाहोदाहरणान्तरास- हादिति । साधनदूपणोत्प्रेक्षासमोदाहरणयोरव्याप्तरित्यर्थः किचैतः कृता काय्यसमाख्यापि सर्वोदाहरणाव्यापनादयुक्त- स्याह । नचेति । तर्हि "प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः" इति सूत्रता कार्यसमसंज्ञा कथमुकत्यत आइ । युक्तस्त्वि. ति । उदाहरणविशेषाभिप्रायेण सूत्रकृता संसाहता। तथाहि सूत्र- वृत्तिरुत उदाहरन्ति । अनित्यः शब्दः कार्यत्वादिति हतौ जातिः उदाहरणान्तरसग्राहकलक्षणकारिणस्तु सर्वोदाहणव्यापकसंज्ञा- कल्पनमेवोचितमिति भावः । शान्ततकोत्प्रेक्षादयोऽपित्यादि. शब्देने पक्षतविशेषणयोग्रहणम् । पाक्षिकारामिमतिसम्मवायेति । छले तु फादाविकाराभिमायामसम्भवाइपम्पमिति भाषा मन्यन. घसरग्रहणरूपकेवलनिरनुयोज्यानुयोगविशेष एयाये न जातिः । परोक्तोः पूर्वमेवस्थोत्प्रेक्षिते दूषणाभिधानादिति चेन मर्यादालहना. भिवायगर्भधेन ततो पेपभ्यसम्भवात् । वक्ष्यमाणविधया सहाही. संपनत्वेन जातित्यानपायाध ! पूर्यकक्षायामिदं दूपणमिति घा घश्य- - ·न्यायपरिशुद्धी। साध्येनानुगमारकार्यसामान्यनापि साधने । सम्बन्धिभेदाभेदोक्तिदोपः कार्यसमा मत इति । अत्रापि यदि कार्यत्वहेतोः पक्षदृष्टान्तपोस्तावादि पूर्वकत्वमृदण्डादिपूर्वकत्वलक्षणविशेषपदर्शनमात्रे विश्रमस्तदा जातित्वमेव नास्ति कुतस्तविशेषता । अनुपयुक्तवा दी स्वयमर्थान्तरेण निग्राह्यः । अथ दृष्टान्तस्थविशेषस्य ध्यापकत्वाभिमानेन साध्यापकविवक्षा, तदापकर्षसमभेदोऽयं यदा तु साधनवैकल्य हेत्वसिद्धयादिप्वभिमायस्तदापि वाव. पसमयोरनुपवेश इति न पृथगजातिता । अतोऽस्मदुक्तमाक्र- यैवात्र साधीयसीति । अत्र परमतपारीणत्वाभिमानो वा स्वो. त्प्रेक्षितातिरिक्तामम्भवाभिमानो वा सम्भवेऽपि तुल्यन्यायत्वाभि मानो वा प्रतिवादिनस्तथा विधाभिमाननननमनोरथो वा स्यादुत्थाने हेतुः । यथाययं सर्व दुपणमारोप्यम् । तत्तमः फलं माणकक्षायामिदं दूपणमिति वा इदं न प्रवर्ततेऽपि तु सन्निहिनकक्षा यामिदं दूपणमित्येव प्रयतत इत्यतोऽपि प्रवृत्तप्रकारवैषम्याच भेदस्थानिस्फुटत्वादिति संक्षेपः । सौगतास्तु भनित्यः शन्दः फा: यत्वात् घटवदित्यु के घटस्य कार्यत्वं मृत्पिण्डादिपूर्वकं शन्द. स्य तु ताल्यदिव्यापारपूर्वकमिति कार्यत्वस्य भेद इति पक्ष- धान्तयो तुभेदेन प्रत्ययस्थान जातिरिति जातिमुदाहत्य तदनुगुणं लक्षणमपि प्राणस्तदिदमनुमति । साध्येनेति । श. दो नित्यः कार्यत्वात् इत्यत्रानित्यत्वेन साध्येन महव्याप्तिमता' कार्यस्वेन सामान्यधर्मेण अनित्यत्वे साध्यमाने कार्यत्वस्य शब्दे ताल्वादिसापेक्षत्वात्पक्षदृष्टान्तयोहेतुभेद इति प्रत्ययस्थानं फा. सम इति कारिकार्थः । अत्र प्रतिवादिनः पक्षदृष्टान्तगतहेतु. धलक्षण्यमानेऽभिप्रायविधान्तियत साध्यपक आहोस्थित् साध. नविकलत्यासियादाविति विकल्पमभिप्रेत्याद्य दुपयति यदीति । स्वस्थानानतिफ्रमेण व्यभिचारादयः सर्वऽप्यारोप्या ·अनुमानाध्याय तृतीयमाह्निकम् । दुष्टत्वमूलं स्वसाधारणमविषयवतित्वम् । प्रतिवायुक्तोमवहि दू- पणस्य विपयः न तु तदभितमप्यनुक्तम् अनभिप्रेतं तु किं पुनः । अन्यथोपर्युपरि साधनदुषणपरंपरोत्प्रेक्षणेनोपन्यामम- क्रियया प्रतिवादिनोऽनवसरममङ्गः । कथायाच विश्रमः कदा. चिदपि न स्यात् । किश्च यदि सम्यनं हेतुपन्यं प्रतिवाद्याभि- 4ति स्यं तु सम्पञ्चमसम्यञ्चं वा कंचिदन्यमुत्प्रेक्ष्य दुपय. ति तदा प्रतिवाद्यभिप्रेतस्य हेतोः किमायातम् । नच तस्य तु ल्यन्यायता निश्चेतुं शक्यते सामान्यतो विदिते प्रक्रियान्तर- सम्भवात् विशेषतो विदिते तस्यैव दुपयितुं युक्तत्वात् । नच तस्य विशेषतो चेदनं शक्यं पराभिप्रायस्पामत्यक्षत्या. त् विशेषनिर्णायकस्य लिङ्गादेश्वासंभवात् । नच सिद्धान्त- कोशलिखितमेवासौ वदिष्यतीति नियमः प्रज्ञायतां स्वोत्मे- कियान्यकथनस्याप्यविरोधात् । अतस्तदभिप्रेतमेवोत्मेक्षाप- इत्यर्थः । अन्यथेति । प्रतिवाद्यनुक्तस्यापि दूप्यत्वे इत्यर्थः । अनय. स्थाप्रसन्ना भवतीति गम्यते । सम्यञ्चम् । अदुष्टम्। किमायातमिति । न फोऽपि दोष इत्यर्थः । ननूको दापस्तुल्यन्यायतयानुक्तोऽपि स्यादित्यत आह । नचेति । शक्यते इति । अनुक्तस्प ज्ञात- स्वादिति भाव: । नन्वनुत्तमपि विदितमिति चत्ताक सामा. न्यतो विदितं विशेषती चा नाय इत्याह । सामान्यत इति । प्रक्रियान्तरसम्भवादिति । उक्तदोपानामान्तप्रकारान्तरमम्मा. दित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह । विशेषठ इति । ननु घि. निगमनाविरहादको न दूषितः तेनापरस्यापि तुल्यन्यायतया दृषि तत्यासम्भवेन सर्वदूषणप्रयत्नोऽर्थयानित्यत आह । नच तस्येति । नचानुमानाद्विशरऽतो निश्चयः स्यादित्यत आह । विशेषेति । गनु स्वसिद्धान्तप्रायलिपितमेगासौ पदिष्यनीति निर्णयानु कस्यापि दूपण सम्भवतीत्यत आह । नर सिद्धान्तति । स्यात्प्रेक्षि कया स्वाक्षया स्वार्थे कप्रत्यये "प्रत्ययस्थारकारस्य"तीत्वम् ।

·२६४ न्यायपरिशुद्धी। दमित्यपि दुर्वदम् । अस्तु वा लोकोत्तरप्रक्षेन तदभि- तमेव विदितं तथापि न तदनुक्तं दृष्यम् । इदं पमानभितमि- स्यपन्हुवाने प्रतिवादिनि सभ्यानामपि तत्र साक्षित्वासम्म- वात् । विश्वसाक्षिणां च मौनावष्टम्भात् शपथस्य पात्र दृष्टप्रत्यवाय हेतोरनुपदेशात् । अष्टप्रत्यवायहेतोरनुपयोगा- त । अपि च यासों निप्पतिभः स्यातदानायाससिद्ध विजये किंतदभिप्रेततया कस्यचित् पुरस्कारेण । सम- तिभश्च पदासावभिमेतं स्वयमेव वाचि निवेशयति तदा पुरोभाविपु पचनदोपादिपु सम्भविष्यतमु किं विगीय- मानव्याप्त्यादिपरामर्शसापेक्षार्यानुवादतपणश्याश्रमेण ।। किं च सिद्धान्तग्रन्थलिखितानामपि हेतूनां यहुत्वात्तत्र को हेनुर्वा दिनाभिप्रेत इत्यनध्यवसायस्यैवाचिततया तदभिप्रायपदमेव म. योत्प्रेक्षितमिति रक्तुमशक्यमित्याद । तदभिप्रेतामिति । लोकसाधारणप्रज्ञावता पराभिमतोत्प्रेक्षासम्मवतीत्यनुक्तस्यापि दूप्यत्वं सम्भवतीत्याशय परिहरति । अस्तु वेति । तदनु- के न दूष्यमित्येतदेयोपपादयति । इदं मम नामिप्रेतमिति । सा- क्षित्वासम्मवादिति । सभ्यानामपि तदभिप्रायनिर्णयकारणासं. म्भवादिति भावः । तर्हि विश्वसाक्षिणश्चतुर्दश प्रष्टव्या इत्यत । विश्वसाक्षिणामिति । तद्वाक्याधीननिर्णयस्याष्टिपथ- त्वादिति भावः । ननु तर्हि शपन निर्णयो भविष्यतीत्याशय स किं पृष्टप्रत्यवायहेतुराज्यस्पर्शादिएप्रत्यवायहेतुः पुत्रस्पर्शा. दिति विकल्प्याय थाह । दृष्टेति । अनुपदेशादिति । ब्राह्मणस्य दृष्टप्रत्यवायहेतोः शपथस्याविधानादित्यर्थः । अन्त्य आह । अ. दृष्टेति । अनुपयोगादिति । दृष्टस्य तथाकरणसम्भवेन परम्परा- जयानुपयुक्तत्त्वादित्यर्थः । उक्तमेव च दृष्यमित्यस्मिन्नर्थे प्रमा. पान्तरमा अपि चति । अनायाससिस् इति । भारतिभियैव परस्य निगृहीतत्वादिति भावः । वाचि निवेशयतीति । वक्तीत्य. थः । वचनदोपादिविति । अवाचकादिग्वित्यर्थः। विगीयमानत्वं नन्च. थाह ·अनुमानाध्याये तृतीपमाह्निकम् । वचनदोपानपि सम्भविष्यतो विदित्वा दुपयत्विति चेत् इन्त तहि प्रतिवाद्यपि वैयात्यादेवमपशब्दादिस्त्वया विवक्षित इत्यु. क्त्वा यदि निगृह्णाति तदासी कयमपसरिष्यति । एतेन साधार- णः स्वव्याघातोऽपि सुस्थः । नान्यतर उत्प्रेक्षितमपि दूपयि. ध्यति नेतर इति रानाज्ञा । नच तथादौ नियमः कृतः । अपि च निरपराधस्य तावन्न निग्रहः अत्र च केनापराधेन प्रतिवादी निगृह्यते । परोत्प्रेक्षणीयदुष्टार्थाभिप्रायवत्वादिति चेत् संदिग्ध तावदिदं तथाविधाभिमायसम्भावनाविषयत्वादिति चेत् स्वस्या- पि समानमित्येवमपि स्वव्याघातः । इदं समीचीनमदुमेक्षिता- समीचीनव्यवस्थापकत्वादिति वाक्पाविश्रमेऽप्येवं विपरिवों वाच्यः। इयं च जातियद्यप्यादिमामपि कक्षामास्कन्दति आदादेव वादिन विनिवार्य त्वदभितमेव दुष्टमिति वक्तुं शक्यत्वात तथाप्यर्थतो जात्यन्तरवद्वितीयवेयं कक्षा । तदभिततया प्र. ममानभिप्रेतमिति परेण निषिध्यमानत्वम् नधनुक्तापसम्भ विष्यतां पचनदोषाणामुद्भायने को विरोध हत्यत आह । वचनदो. पानपीति । वैवात्यात् । धाटात् । परमुखेन स्वव्याघातं चाचयितुं पृच्छति । अपि चेति । निग्रहहेतुमाशङ्कते । परोत्प्रेक्षणीयेति । दूप. यति । संदिग्धं तावदिदामिति । तथा च हेतोः पक्षधर्मत्वेना. निश्चितत्वात न साध्यसिद्धिरिति भाषः। असंदिग्धहेत्वन्तरमा. शकते । तथाविधाभिप्रायसम्भावनाविषयत्वादिति चेदिति । परो. स्प्रेक्षणीयदुःस्थाभिप्रायसंदेहविषयस्वादिति चेदित्यर्थः । यता प रनिग्रहहेतुरुक्तः । इदानी स्वादिपक्षस्य दुष्टतायां हेतुमाशय याघातं दर्शयति । इदमसमीचौनमिति मदुत्प्रेक्षिता समीचीनव्यवस्थापकत्वादिति । मदुरप्रेक्षाधीनदुष्टस्यव्यवहार. योग्यताश्रयत्वादित्यर्थः । विपरिवता वाच्य इति । परपक्षो. ऽनेनैव हेतुना दूष्य इत्यर्थः । ननु साधनजात्यङ्गीकारिपक्षानु. सारणास्या जाते. प्रथमकक्षायामपि सम्भवोऽस्त्वित्यत माह ।

·. २६६ न्यायपरिशुद्धौ। यमस्यापि पर्वणः स्वयमेव पुरस्काराद साधनेष्वपि केपुचित जातित्वमिरछतामपि दूषणरूपा जातयो द्वितीयादिकसाभाविन्य एवेति नियम इति । एवं सप्तासम्पनजातितत्वावलोफिनाम् । सदुचरैस्तदुत्यानात् तत्वधीजयसम्भवः ।। अन्यधारण्यरुतवद्भवेयुरफला: कथा: । इति प्रख्यापनायात्र कथाभास उदाहृतः ।। अधिप्रत्यर्थिनोस्तावन्न पोर्जयसम्भवः । एकस्य विजयेऽपि स्यात्सफला सत्कथैव सा ।। साधनेष्वपीति । दूपणरूपा इति । साधनजात्याः प्रथमकक्ष्याभा. धित्वेऽपि दूपणजात्या उत्तररूपतया द्वितीयादिकश्यास्वेध सम्भव इति भावः। स्वोत्प्रेक्षामारसंसिद्धं साधनं दूपणादिया। यत्प्रतिक्षिप्यते सोऽयमुत्प्रेक्षासम उच्यते ।। परैरुक्ता कार्यसमाप्येतस्यैव भिदा मता। सौगतोक्ता कार्यसमान्यत्रान्तर्भावमर्हति इति संक्षेपः । विशेपोक्त्या शोधनीया जातयोऽत्र प्रदर्शिताः। अन्या नैयायिकोक्त्यय छेया इत्यार्यशासनम् ॥ एवं जातिनिरूपणस्य प्रयोजनं दर्शयन् कथाभासनिरूपणमुप. क्षिपति । एवमित्यादिना | सप्ताङ्गत्यत्र पोडशपदार्थयत्समास: तत्त्वधीसम्भवो वादे जयसम्भवस्तु जल्पवितण्डयोरिति विवेकः । भरण्यरतवादिति । अरण्यरोदनादियादित्यर्थः । उदाहत इति । गो. समेनेति शेषः । सदसत्कथे फलमुखेन कथयितुं जल्पवितण्ड. थावस्तुस्थिति तावदर्शयति । अधिप्रत्यायनोरिति । जल्पवि. तण्डयोर्यादिप्रतिवादिनोरुभयोरपि जल्पसम्भयो नास्ति अस. भात अधिकाशवः। तान्यतरस्यादि जयन सा. ल्यं दर्शयन् सफलत्यमेव सत्कथालक्षणमित्याह । एकस्येति । साफल्यं च तस्वीविजयान्यतरवत्त्वं तेन न पादाव्यासिरिति थे.

·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २६७ यत्र द्वयाने विजयो नवा तत्त्वविनिश्चयः । कुकयां कपयन्स्पेनामसदुक्तिपरंपराम् ॥ तां द्विकक्षादिकामेके पदकक्षावधिका विदुः। पूर्वकासम्भवात्सभ्यरुत्तरत्र निवारणात् ॥ असदप्रतिभादौ तु पोफत्वमपि कचित् । सभ्येष्वसत्स्यदक्षेष्वप्युपर्यपि च धावति ।। तथा हि कयामभ्युपगम्प यदि वादी सभ्येषु दत्ताधा- नेषु प्रतिवाद्यनुयुक्तोऽपि तूष्णीमास्ते मतिबादी च तदा मन्द- चित्तवृत्तिरवंश्योद्भाव्यमपि तादात्विकं निग्रहस्थानं न व्यनक्ति तदा कस्यचिदपि पक्षस्यानुत्थानमेव । निग्रहस्थानव्यञ्जनेऽपि तावत्ति समाप्तिः । यदा तु वादी सदासद्वा यात् अनाहित- प्रतिभस्तु प्रतिवादी न किं चिद्वक्ति चादी च यदि तदा निग्रहमुहस्तदा एकपक्षा कथा । द्वपोश्च न विजयः वस्तुतः सदादिनोऽपि प्राप्तकालनिग्रहानुद्भावनात् । वादिना यम् । उक्तवैपरीत्यमेवासकथालक्षणमित्याह । यति । ल- क्ष्यस्वरूपं दर्शयति । असदुक्तिपरंपरामिति । एपा च कुक्रया द्विपक्षीमारभ्य पट्पक्षीपर्यन्ता नैकपक्षी न वा सप्तपक्ष्यादीति नै- यायिका वर्णयन्ति तदिदमाह । तामिति । तष हेतुमाह । पूर्वप्रति । पूर्वत्र एकपक्षी नास्तीत्यत्र हेतुरसम्भवादिति । उत्तरत्र सप्तपक्ष्यादि नास्तीत्यत्र हेतुः सभ्यनिवारणादिति । पतञ्चो. तरत्र स्फुष्टीभविष्यति । एकपक्षीसतपक्ष्यादिरपि कुकथास्तीति स्वमतमाह । असदप्रतिभादौ विति । असदुपकमायामप्रतिभोप- फमायां वेत्यर्थः । असत्सु । अविद्यमानेषु । अवक्षेषु । मन्दमतिव्य- घहारेषु उपरि पटपक्षी इत्याक्षिप्यते । उक्तकारिकार्थमेव स्पष्टयति। तथा हीति। मन्दचित्तवृत्तिः । मृत्युद्धिः । ननु सदादिनः कथं न विजय इत्यत आह । वस्तुतः सदादिनोऽपीति । ननु चा- ·२६८ न्यायपरिशुद्धी। प्रतिवादिनिग्रहे तु तेनैव विजयित्वायासते । यदा स्वसत्मा. धनोपक्रमायां कथायां प्रतिवादी सत्तरेण निगृह्णाति ताव- ति च सभ्याः प्रमाणीकृताः तदा प्रतिवादिनो विजयः असत्तरेण निग्रहे सभ्येषु च भरन्यासात् द्विपक्षी कुकया। एवं सदुपरि वादिमतिवादिनोः सपतिभयोरसदुत्तरपरंपरायां पश्च- पक्षीपर्यन्ता कुकथामवृत्तिः । सत्साधनोपक्रपायां तु पट्पक्षीप- यन्ता । तत्र हि प्रथमः पक्षस्तावदनुपालनः प्रादुःण्यात् । पतिवादिनस्तु निरनुयोज्यानुयोगभेदचतुष्कायवतरणात् द्वि- तीयपक्षप्रवृत्तिः । तत्र सभ्यानां स्वयं कथावामनधिकृत. स्वाजानन्तोऽपि वानुयोगमुपेक्ष्यमाणास्तूष्णीमासते । तदा वादी सदुत्तराप्रतिमानात् तत् प्रतिभानपि वा जडीक- रणदुरभिलापेण तज्जातीयमन्यद्वा किंचिदमदुनरं प्रयुजीत तयापि प्रतिपाद्यनुयोगमुपेक्षमाणेषु पनिकादिनस्तथैव चतु- थपक्षावतारः । तथाप्यवसरमाप्तायांभयस्तम्भरूपानुविधेय. दिना प्रतिवादिनिग्रहानुद्भावनेऽपि सभ्यस्तदुद्भावनाद्वादि. नो विजयः स्यादित्यत आह 1 चादिना इति । विजयित्वाया- सत इति । विजयित्वं ज्ञातुं तिष्ठन्तीत्यर्थः । "क्रियार्थोपपदस्य च फर्मणि स्थानिन" इति चतुर्थी । सभ्या इति शेफः । कुत्रचि. कोशे सध्या इति पथ्यन एव । स्वेणं कथायामनधिकृत- वातादिकृतनिग्रहोद्भावनेनैव धादिनो विजयं जिज्ञासमानाः स. भ्यास्तूष्णीमासत इति भावः । तत्रानिवारणेम पदपक्षीपर्यन्त- प्रवृत्ती हेतुमुपपादयितुं प्रस्तौति । तत्र होति । निरनुयोज्या- नुयोगभेदचतुष्कायतरणादिति । अनवसरग्रहणनिग्नहाभासव- चनच्छलजातीनामन्यतमस्य एकस्य द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णी या तत्तद- सत्प्रतिमाभेदेनावतारादित्यर्थः । उभयास्तम्भरूपानुविधेयप्रदना. येति । उभयोर्वादिपतियादिनोस्तम्भस्तब्धता निर्वचनेनापस्थान- ·अनुमानाध्याये तृतीयमाहिकम् । २६९ प्रश्नाय दत्तक्षणेषु वादिनः पञ्चपः पक्षः । अनुविधेयेऽपि देवानांप्रिये स्वयमानृशंस्यात् कथंकरणयोरमतिभया कथा- विच्छेदकांक्षिषु पष्ठः । ततः परं स्वदोपपरिहारायोभी निवार्य कुकथावकाशनेनापक्षपातेन च द्वावपि निगृह्णन्ति । सभ्याभावे मन्दमतिव्यवहारेषु वा सभ्येषु मार्जारकलहवदै. वानिवारणमिति । इति कवितार्किंकासिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमदेङ्कट- नाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिपु न्यायपरिशुद्धावनुमानाध्याये तृतीयं निरनुयोज्यानुयोगादिकम् ॥२॥ ३ ॥ - अथ प्रमाणामासाः । अपमाणत्वे सति प्रमाणव्यवहारवि. मिति यावत् । तेन रूप्यते व्यावर्यत इति स्तम्भरूपस्तम्भविषयः स चासावनुविधेयः प्रश्नच तस्मे तमधिगन्तुमित्यर्थः । दत्त. क्षणेषु दत्तायसरंधु अनुविधेयेऽपि । सम्भावनायामपि । देवानां प्रिये । मूढे "देवानां पिय इति च मूर्य" इति निपात्यते । “अशो मूढयथाजातमूखंवैधयवालिशा" इत्यमरः । देवाभिवारणमिति । उदासीनानामपि तत्रानिवारकत्वादिति भाव। इति श्रीमद्वदान्ताचार्यचरणारविन्दानुसन्धानविशदप्रयोधे- न भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीदेवराजाचार्य सुनूना श्रीनिवास दासेन विरचितायां न्यायपरिशुद्धिव्याख्यायां न्यायसारसमाण्या- यामनुमानाध्याय तृतीयं निग्नुयोज्यानुयोगान्हिकम् । २।३। थीमते रामानुजाय नमः। यत्सन्निधानमाबादसदुत्तरतापि शममुपयाति । सोऽयं सदुत्तरो मयि निगमान्तगुरुनिरन्तरं दयताम् ।। क्रमप्राप्तस्य प्रमाणाभासारयनिग्रहस्थानस्य निरूपणं प्रतिजानीते। अथेति । प्रमाणामासाः निरूप्यन्त इति शेयः । तत्र सामान्यल ·न्यायपरिशुद्धी। पयास्ते । प्रमाण चातुर्विध्यात्तदाभासा अपि चतुर्विशः । प्रत्यक्षानुपानागमस्मृत्याभासभेदाद । एपामवान्तरलक्षणं सा- मान्यलक्षणच्छययैव सुगमम् । तत्र प्रत्यक्षाभासो यथा । दो चन्द्रमसौ पीतः शङ्ख इत्यादि । विपपेन्द्रियादिदोषा- दस्योद्भवः । इमं च ममाणतयोपन्यसतोऽस्य हेत्वाभासव- क्षणमा । अप्रमाणत्वे सति प्रमाणव्यवहारविषया इति। तत्र प्रमाणे- प्चतिव्यानिवारणायाप्रमाणत्वे सनीति विशेषणम्।प्रमेयादिवातिव्या- तिवारणाय प्रमाणव्यवहारविषया इत्युक्तम् । प्रमाणव्यवहारविषय- त्वं च तद्योग्यत्वं तच प्रमाणपदप्रवृत्तिनिमित्तकदेशयोगः । एनेन व्यवहारदशायां प्रमाणामासेप्वव्याप्तिः कस्यचिद्धान्तस्य घटादाय. पि कदाचित्ममाणव्यवहारसम्भवाचनातिव्याप्तिश्चेति निरस्तम् । नन्वेवमपि प्रमेयघटादायतिव्याप्तिः । यथावस्थितव्यवहारानुगु. पक्षानत्वं प्रमाणपदप्रवृत्तिनिमित्तं तदेकदेशस्य व्यवहारानुगु- णत्वस्य तत्र सत्यादिति चेन्न यथावस्थितांशव्यतिरिक्तस्य ध्य. चहारानुगुणशानत्यस्यैवैकदेशशब्देन विवक्षितत्याचस्य घटादार• भावात् । नच हेत्वाभासेपव्याप्तिः स्यात् ज्ञानत्वघाटेतस्य तथा. भावादिति वाच्यम् । प्रमाणाभासानामेवाप्र लक्ष्यत्वेन इत्यामा सेष्वव्यातेदोपत्वात् । ननु तर्हि हेत्वाभासनिरूपणमसंगनं स्या- दिति चेदनुमानाभासोपपादकत्वेन सङ्गतत्वादिस्यलं बहुना । सामान्यलक्षणच्छाययैव सुगममिति । प्रत्यक्षप्रमाणमिन्नत्वे सति प्रत्यक्षव्यवहारविषयाः प्रत्यक्षामासाः । एवमनुमानाद्याभासा म. प्यूहितुं शक्याः। तत्र चास्मदुक्तप्रकारेणाव्याप्त्यतिव्याती च शक्य- निरास इत्यर्थः । विषयेन्द्रियदोपादिति । प्रत्यक्चन्द्रगमनम्रमादर्षि पयनिष्ठाभाससभिधानादिदोपादुद्भवः । चन्द्रद्वित्यशापैत्यभ्रमादे. रगुल्ययष्टम्मतिमिरकुलादिदोपात्म्तम्भपिशाचभ्रमादेरनवधानभी- रुत्वादिपुरुषदोषादिति विवेकः प्रत्यक्षामासनिरूपणस्य निग्रहस्था- ननिरूपणत्वन साफल्यमाह । इममिति । नवात्रान्वादेशतया एनादे. शेन भवितव्यमितीममिति निर्देशोऽनुपपन्न इति वाच्यम् । पूर्व का.

·. अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । २७१ निग्रहो भवत्येव । अक्षपादसूत्रेऽपि हेत्वाभासग्रहणमुपलक्षणम् । चशब्दाद्वा अनुक्तसमस्त संग्रहः । अनुमानाभामो यथा । वाण्या- दिषु धूपत्वाधारोपेण धृपयाचात् पर्वतोऽप्रिमानित्यादि । अव्याशापक्षधर्मों द्वौ हेत्वाभासी समासतः । तयोरेव मपञ्चेन स्यादसिद्ध्यादिकल्पना । यदुक्तं न्यायतचे असिद्धानकान्तिकविरुद्धा हेत्वाभासा इति । तत्रासिद्धोऽपक्षधर्म इतरावव्याप्तभेदौ हेत्वाभासौ । ताव- मावोक्तिश्च मदर्शनार्धा । प्रयोजकान्तरेण वा तदन्यसंग्रहस्तत्र विवक्षितः ये चासाधारणवाधितप्रकरणसमादयो भेदाः कथ्यन्ते तत्रासाधारणस्याव्याप्तत्वं केवलव्यतिरेकिनिराकरणे प्रदर्शितम् । अनैकान्तिकभेदश्चासौ कैधिदुक्तस्तथा चोक्तमागममामामण्ये । स च तावदनैकान्तिकः । स हि द्विधा । साधारणासाधारणभेदा- योन्तरार्थविधानार्थमुदिएस्य पुनः कार्यान्तरार्थमुद्देशस्यैवान्यादेश. शब्दार्थतयाभियुक्ताख्यातत्वात् प्रकृते च पूर्ववाक्यस्यानु- चादत्वविवक्षणात् । अत एव हि एतमातंडित विद्यात् तमिमं राधे गृहं प्रापयेत्याद्युपपन्नमिति व्याण्यातम् । अक्षपादसूत्र इति । "प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तर"मित्यादिनिग्रहस्थानसूत्रे हेत्वाभासा. चेति हेत्वाभासनहाणं प्रत्यक्षाभासादीनामप्युपलक्षणम् । तत्र चकारो वा उक्तसमुथयार्थः सन् प्रत्यक्षाभासादीन् समुचिनो- तीत्यर्थः । त्वाभाससामान्यलक्षणस्य प्रमाणामाससामान्यलक्ष. गच्छाययैव सुगमत्वात्तदुपेक्ष्य सामान्यतः स्वाभिमसं विभाग. माह ) अध्याति । हेतुभिन्नत्ये सति हेतुव्यवहारविषयत्वं हेत्वाभाससामान्यलक्षणम् । व्यवहारविषयत्वं च पूर्ववत्तद्योग्यता सा च पक्षवृत्तित्वादिरूपैकदेशयोगित्वम् । नचाहानासिद्धाव्याप्ति- स्तस्याशानदशायां हेतुत्वाभायात् । हेतुपदेन गमकतोपयुक्तरूप. घत एष विवक्षिताचादिति दिक् । तत्रासिद्धो ऽपक्षधर्म इति ।

·- २७२ न्यायपरिशुद्धौ। छ । वाधितस्य तु न पक्षधर्मत्वम् । नापि व्याप्तिरिति दूपणद्वय समुच्चयः । नहि साध्याभाववनया; निर्णीतस्य संदिग्ध- साध्यत्वलक्षणं पक्षत्वम् । न च हेतुमति पक्षे साध्याभाववत्तया प्रमिते हेतोर्याप्यताग्रहणसम्भवः । प्रकरणसमस्य तु प्रति- साधनमतिरुद्धत्वलक्षणस्यानितिघलत्वात् । क्लस्य च व्या. मिपक्षधर्मतानतिरेका । व्याप्त्याधनिश्चयेन तयोरेवा. न्तर्भावः । स्वपक्षसिद्धाविव परपक्षसिद्धावपि त्रिरूपो हेतुः प्रकरणसमः कैथिल्लक्ष्यते । यथा नित्यः शब्दः पक्षसप- क्षयोरन्यतरत्वात् आकागवत् । अनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयो- रन्यतरत्वात् घट्यदिति । तत्र लक्षणमसंभवीत्येके एकस्य पक्षद्वयेऽपि धैरूप्यसम्भवात् । नित्पत्वे हि साध्ये शब्दाकाशयोरन्यतरत्वादिति हेत्वर्थः । अनित्यत्वे तु शब्द. घटयोरन्यतरत्वादिति । नच शब्दसारूप्यमात्रेण हेतोरेकताति- प्रसङ्गादिति । तत्र यद्यप्येतस्मिन्नुदाहरणे लक्षणमसंभवि तथापि असिद्धस्थापक्षधर्मे अनकान्तिकविरुद्धयोरव्यासेऽन्तर्भाव इत्यर्थः । प्रयोजकान्तरेण चेति । असाधारणयाधितप्रकरणसमारसाधा- रणत्यव्यतिरिक्तनानकान्तिक पेन हेस्यामासनाप्रयोजफेन सङ्ग्रहस्त- न्यायतचे विवक्षित इत्यर्थः । नैयायिकै रुक्तानां भेदान्तराणाम- पि स्वोक्तविभागे तर्भाचं दर्शयति । ये चेत्यादिना । सर्वज्ञा. दिमतमाह । स्वपक्षसिद्धाविवेति । त्रिरूपो हेतुरिति । पक्षसरव. सपक्षसत्वविपक्षसत्वरूपप्रयविशिष्ट इत्यर्थः । तस्यैव साध्यवि. परीतसाधकत्वनायाधितविषयत्वासत्प्रतिरक्षत्वयारेसम्भवादेव नि. रूपरवोक्तिः । तर नेयापिकैरक्तं दूषणं दूपयितुमनुवदति । तदमिति । असम्भयमेवोपपादयति । नित्यत्व हीति । अति- प्रसादिति । जल पृथिवी श्यस्त्वात् क्षीरवदित्यादावपि हेत्वे. क्यप्रसङ्गादित्यर्थः । दृपयति । तत्र यद्यपीति । यथेति । स्थेतरे घटादयः । तदृत्तित्वानाक्रान्तो धर्मः शब्दमात्रवृत्तिः स ·अनुमानाध्याये चतुर्धमाहिकम् । महाविद्यादिप्रस्थानेषु केपी चिद्धेतूनां साध्यतदभावयोः स. मानाकारतया सम्भवं पश्यामः । यथा शब्दः स्वस्तरकृति- स्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठाधिकरणं प्रमेयत्वात् घटवदिति श- ब्दानित्यत्वसाधने मवृत्तः प्रमेयत्त्वहेतुरेक एव । शब्दः सस्वे- तरचित्तानाकान्तनित्यनिष्ठाधिकरणं प्रमेयत्वात् आकाशव- दित्यपि शब्दनित्यत्वस्थापने पूर्ववृत्तिरूप उपलभ्यते । अतो नोदाहरणमादरणीयमिति न्यायालक्षणासम्मवोयं हस्तालो- चः । कती स्यान्तर्भावः अविनाभावादिसम्भाश्नायामपक्षधर्म घासायनित्यनिष्ठश्चेति कर्मधारयः तस्माधिकरणं शन्द इत्यत्र शम्दमात्रवृत्तेरनित्यवृत्तित्वं शब्दस्यानित्यतामादाय पर्यवस्यती- वि साध्यपर्यवसानवलादेव शम्दानित्यत्वं सिध्यतीत्याशयः । एवमेव नित्यत्वसाधनेऽपि योज्यम् । पूर्ववृत्तिरूप इति । पूर्वधा- नित्यत्वसाधने मेयत्वहतोर्यानि पक्षसत्त्वादीनि रूपाणि वर्तन्ते ता. नि रूपाणि नित्यत्वसाधकमेयत्वहेतौ वर्तन्त इत्यर्थः । पूर्वत्र -g. तिर्येषां तानि पूर्ववृत्तीनि तान्येव रूपाणि यस्य हेतोः स पू. वृत्तिरूप इति विग्रहः । लक्षणासम्भवोद्यम् । उदाहरणादर्शनमा श्रेण लक्षणासम्भवोक्तिरित्यर्थः। "वदः सुपि पप च" इति वद. तेरसम्भवे सुप्युपपदे "तयोरेव कृत्यक्तखलर्था" इति भावे क्यपि सम्प्रसारणे च रूपमसम्भवोद्यामिति । हस्तालोच इति । करपरामर्श इत्यर्थः । लोच दर्शन इति धातोर्माचे घनि "निष्ठायामनिट" इति धचनात "वजोः कुधिष्ण्यतोः"इत्यस्यामवृत्त्या फुत्वाभावे रूपं लोव इति हस्तेनालोव इति विग्रहः । तथा च लक्षणासम्भववचनं निमी. लिताक्षस्य हस्तपरामर्शमात्रेण दूरस्थवस्त्वभावावधारणप्रायमि. त्यर्थः । अधिनाभावादिसम्भावनायामिति । अव्यभिचरितसामा. नाधिकरण्यानोपाधिकसम्बन्धसत्त्व इत्यर्थः । सम्भावनायामि- न्यनेन यक्ष्यमाणव्याप्त्यभावी व्यज्यते । अपक्षधर्म इति । साध्यवि. परीतव्याप्यशागस्य साध्यसंशयप्रतिवन्धकत्वेन शब्दे साध्यसं. देहाभावेन तस्य पक्षवाभावात प्रमेयत्वहेतोः पक्षधर्मयाभाया. - ·२७४ न्यायपरिशुद्धौ। अन्यथात्वव्याप्ते । यदि पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानवलादनि- स्पत्वं साधयेत स एव हेतुः कथं न तद्विपरीतच्यापर्फ प्रती- त्यपर्यवसानेन नित्यत्वमपि । ततश्च अविशेषादुर्भयत्रापि व्या. तिर्न स्वाभाविकीत्यव्यास कोटी निपेक्षः । यथा च परपक्ष- वत् स्वपक्षस्यापि बाधकमुसरं जात्युत्तरमिति व्यवहर। न्ति । तथा पायभिमतसाध्यवत्तविपरीतप्रतिवाद्यभिमतसा- ध्यस्यापि साधकत्वप्रसङ्गादर्थत उभपासाधकान्येतानि जातिसाधनानीति च कचिदूचुः । अपि चैपा सा. ध्यतदभावसाधने समानाकारत्वादेवानकान्तिकवदन्यासत्वं मुव्यक्तम् । उभयत्र विपक्षे वाधकामावाच्च । न चो- भयत्र तत्संभः व्याघातात् । एकस्मिन् विरुद्धयोरिव विरुद्धोभयप्रतिक्षेपयोरपि परस्परात्मनोरतिरिक्तयोर्या स. दिति भावः । ननु साध्यतद्विपर्यययोरुभयोरपि विनिगमनाविर- हेण च्याप्यतायां मेयत्वे सम्भाव्यमानायां साधकबाधकप्रमाणा- भावषरसाधकबाधकप्रमाणद्वयसत्त्वेऽपि संदेहस्य न्याय्यत्वेन पक्ष- धर्मवानपायात् । अपर्शधर्मेऽननीयोन सम्भवतीत्यतो व्या. शान्तर्भावमेव निधारयति । यदीत्यादिना । येषां मते पनाह शानुमानानां स्वव्याघातकत्वेन जात्पन्तर्भावः तन्मतानुसारे तु न हेत्वाभासान्तविप्रयास इत्यभिप्रेत्य तन्मतं दर्शयति । था चेत्यादिना । अनेकान्तिकवदिति । साधारणस्य साध्यसा. मानाधिकरण्यवत् तदभावसामानाधिकरण्पस्यापि सत्वाद्यथा- व्याप्त्यभावस्तथा साध्यविपर्ययसाधनाय तन्नित्यानित्यतोमय. सामानाधिकरण्यस्याप्यविशिष्टत्वादिति भावः । किञ्चोभयत्रापि घिपक्ष याकनोभावेनाप्रयोजकत्वेन व्याप्यवासियवश्यंभाव. नाव्याप्तकोटायन्तर्भावः सुदृढ इत्याह । उभयत्रति । व्याघातमे- घोपपादयति । एकस्मिन्निति । विरुद्धयोरिवेति । भावाभावयोरिवे. त्यर्थः। भावाभायव्यतिरेकेण तदुभयविपर्ययो न स्तः। भाव एवा.

·२७६ न्यायपरिशुद्धौ। साध्यविशेषस्य विपर्यये बाधकमप्यस्तु न पुनः महाविद्यादि- हेतुभिरमयोजकः सियतः । अयोजकोऽन्यथासिद्ध उपा- धिमान् व्याप्यवासिद्ध इति चानान्तरमित्यतोऽपि न द्वितीय- वहिर्भावः । तथाहि-~- विपक्षे वाधकाभावादुपाघेर्वापि सम्भवान् । हेत्वाभासोन्यथासिध्यन्नप्रयोजक इष्यते ॥ पञ्चभ्यः पृथगेन कतिचित् संप्रचक्षते । च्याप्पत्वासिद्धभेदोऽयमिति वाहुर्मनीषिणः ।। विपक्षे न हि निर्वाधे व्याप्तिः कापि प्रसिद्ध्यति । प्रतिकूलेपु तर्केपु सत्सु घावाप्यनिश्चयात् ।। ध्यासिस्वरूपवकल्यकाल्पतोपाधिकेषु नः । अयोजकतावादः मार्चा प्रागेव दर्शितः ॥ अन्येऽप्याहुः । समासमाधिनाभावावेका स्तो यदा तदा । माणान्तरपलाविति । तथा च मानान्तरात्साध्यसिद्धी महाविद्या- याः साधनत्वं न पुरस्कार्यमित्यप्रयोजिकैघ महायिति मा. घः । नन्वम्त्यप्रयोजकत्वं तस्य पृथग्धन्वाभासत्वेन व्याप्यत्वा- सिद्धाधनन्तर्भूनतया ऽव्याप्तकोटावन्तीवो दुर्लभ इत्यत आह । अप्रयोजक इति । अनन्तरमिति । एकार्थमित्यर्थः । इतीत्य- मन्तरं पचनमिति शेषः । अतो न लिङ्गवचनानुपपत्तिः । वि. से थाधकामावे च्याप्यत्यासिद्धिमुपपादयति । विपक्षे न हि निर्याध इति । व्याप्तिस्वरूपवैकल्येति । सम्बन्धग्रहवेलानुयायि- स्वरूपवैकल्यतः कल्पितनिपिद्धत्याधुपाधिकेयु हिंसात्वादिहेतुन प्रयोजकत्ववादो भहाराशरपादैः कृत एति. नियावादादिक पच पर्यजातीयके रूपवैकल्यकालिपतोपाधिके हेतावमयोजक स्वव्यपदेशः परीक्षकाणामित्यनेन महाराशरणादयचनेन ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । २७७ समेन यदि नो व्याप्तस्तयोहीनोऽपयोजक इति । शावरवार्तिककारश्च । च्याच दृश्यमानायाः कश्चिद्धर्मः प्रयोजकः । अस्मिन् सत्यमुना भाव्यमिति शक्त्या निरूप्यते ।। अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनाप्नुपजीवकाः । टैरपि न तैरिष्टा व्यापकांशावधारणा इति । एनमेव हि संदिग्धव्यासिकं बाह्याः पठन्ति । साध्यादन्पेन धर्मेण सपक्षेष्वनुयायिना । विना पक्षे स्थितो धर्मः संदिग्धव्याप्तिको मत इति । शित इत्यर्थः । समासमाविनामावयिति । एकस्मिन्साध्ये विषयभूते साध्येन सह समविषमव्याप्तिको हेतुत्यनामिमता स्तः । भवतश्चेत्तयोमध्ये हेत्योर्मध्ये होनो विषमच्याप्तिको हेतुः समन्यातिकन यदि च्याप्तो न भवेत् यथा यागीयहिंसायां साध्ये. न पापसाधनत्वेन समन्याप्तिफेन निपिद्धत्येनाव्याप्तिहिंसात्वहतु. रप्रयोजक इत्यर्थः । एवं च सोपाधिकस्यैवाप्रयोजकत्यमुक्तं भव. ति । व्याप्तश्चेत्यादि । अयमर्थः काचंदकेन साध्येन पापसाध- नरवादिना सह यहूनां हिंसात्वादिधर्माणामापततो व्याप्त्युपल. स्मेऽपि तस्मिन् साध्ये सम्यमुना भवितव्यं नान्यत्यन्वयव्यतिरे कावधारणरूपया शक्त्या सामर्थेन कश्चिदेव धर्मस्तस्या व्याः प्रयोजको निरूप्यते ज्ञायत इति । ननु साध्येन साहचर्याधि- शेपे कथमेकस्यैव प्रयोजकत्यमित्यत आह । अन्ये इति । अन्ये ध. मौस्तु सहचरितधर्मान्तराणां साहचर्य नियमयतां च्याशिमुए- जीव्य ये व्याप्त इह भान्ति तैयापकसाहचर हरैरपि पो. ध्यापकांशस्य साध्यधर्मस्यासाधरणाप्रतीतिर्नग्यत इत्यर्थः । प. रमयुक्तव्याप्तिकत्यसम्भावनया संदिग्धव्याप्तिक इति केचिदुच्यत इति मतान्तरमाह । एनमिति । साध्यादन्येनेनि । साध्यात्पाप- साधनत्वादन्येन सह सर्येषु सपक्षेपु साध्यधर्ममनुसरता निपि. इत्यादिधर्मेण पिना पक्षे स्थितो धर्मो हिंसात्यादिः परप्रयुक्तव्या.

·२७८ न्यायपरिशुद्धी। तस्मादव्यास भेद एवायमपयोजकः । तत्स्वभावानतिलक- नाच्च । श्रीमहाविद्यामानमनोहरप्रमाणमञ्जर्यादिपठितवक्रानु. मानस्यापि तथात्वम् । एवं पक्षदृष्टान्तामासानामपि हेत्वाभासे. पेवान्ततो निवेशः । तेषां च नयोरितरत्रैव विश्रमः । सर्वेष्वपि पक्षाभासेपु हेतोरपक्षधर्मवान् । नहि पक्षाभासधर्मस्य पक्षधर्म- ता। नहि साध्यमाधनोभयविकलाश्रयहीनेषु दृष्टान्ताभासेपु हे- तोयाप्तिग्रहः शक्यः । सर्वेषु च दृष्टान्ताभासेपु अव्याप्तत्वात् । सिद्धसाधनेऽपि हि पक्षधर्मत्वं न सिध्यति । सिदधर्मविशिष्ट स्थापक्षत्वात् । यदि पक्षीकृतेष्वेकत्र साध्यं प्रसिद्धं तदाशे सिद्धसाधनत्वादेशतो ऽपक्षधर्मत्वम् । यदा तु सिद्धमसिद्धं च साध्यदयं प्रयुञ्जीत तदापि सिपाधयिपितस्य सर्वस्य साध्य- स्वाभावादंशतः सिद्धसाधनादंशतः पक्षधर्मत्वम् । अतोऽतिपीडा- प्तिकत्वसम्भावनया संदिग्धव्याप्तिक उच्यत इत्यर्थः । ततस्व- भावानतिलानाधेति । अप्रयोजकतानपायादित्यर्थः । श्रीमहा. विद्यामानमनोहरः प्रमाणमञ्जरीति ग्रन्यनामध्येयानि । एवंजातीय- का अन्येऽपि ग्रन्थाः सन्ति नत्र तत्र पठितानि परपक्षसा. धारणानि यकानुमानान्यप्रयोजकनया व्याप्यत्या सिद्धान्तभूतान्ये. वेत्यर्थः । अस्तु ततः किमित्यत आह । तेषां चेति । तयोरित तरनेति । अव्यातापक्षधर्मयोरन्यतरप्रेत्यर्थः । पक्षाभासानामप. क्षधर्मेऽन्तर्भावमुपपादयति । सर्वपपीति । दृष्टान्ताभासानाम.. व्याऽन्तर्भावमुपपादयति । नहि साध्यति । सिद्धसाधनस्याप्य. पक्षधर्मेऽन्तर्भाय दर्शयति । सिद्धसाधनेऽपवीति । अतिपीडा. यामिति । अतिघर्षण इत्यर्थः । निपुणनिरूपण इति यावत् । न. न्ये गीतमेन "व्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला है. स्वाभासा" इति किमर्थं पञ्चधा हेत्वाभासाः परिगणिताः किमा 2 पा सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धवाधिताः पञ्चति न्या. याचार्यादिभिः प्रपश्चिता इत्यत आह । पूर्वेषां स्विति । प.

·अनुमानाध्याय चतुर्थमाह्निकम् । २७९ यां द्वावर हेत्वाभासौ । पूर्वेपान्तु पक्षामामादिपृथगुदाहरणवत् स्फुटनपा पृथगुद्भाव्यत्वाप नैयायिकपरिगणनं तदनुसारेण घूमः । तत्र न्यायतत्त्वोक्तास्त्रयः । तदभिप्रेतो कालात्ययापदिष्ट- प्रकरणसमाविति पञ्च हेत्वाभासाः । तत्र व्यातिपक्षवृत्तिनिश्च. यरहितोऽसिद्धः । तद्भदास्तु न्यायतत्त्वे संग्रहणोक्ताः । अज्ञातसंदिग्धविपरीतास्तिस्रोऽमिद्धय इति । सर्वत्रापि पक्षा- दिषु अज्ञानसंशयविपर्ययस्तिभिरेव सिद्धिर्भवति । पक्षतद्धर्मभागानां साध्यतद्धर्मयोस्तथा । हेतुतद्याप्तिधर्माणा स्वरूपेणाप्रसिद्धितः ।। हेलंशयोरिहासिद्धी वैयधिकरण्यतः। पक्षांशसाध्यहेतुस्थविशेषणविशेष्ययोः ।। क्षाभासादिपृथगुदाहरणवदिति । यथा त्यामासान्त नानामपि पक्षाभासादीनां स्फुटतया पृथगुद्भाव्यत्याय पृथगुदाहरण तैः प्रत तथा अव्याप्तापक्षधर्मयोरन्तर्भूतानामप्यन्येषां हेत्वाभासानां पृथगु- द्भाव्यत्वाय पृथक परिगणन छतमित्यर्थः । तति । भास. जानकान्तिविरुधा न्यायतत्त्वे फण्ठतः प्रतिपादिताः तप ता- हार्यगोचरी कालात्ययापदिष्टप्रकरणसमो द्वायिति पञ्च हेत्वामा. सा इत्यर्थः । असिद्धसामान्यलक्षणमाह । तति । प्रशान. दिग्धासियोः सनहाय निश्चयपदम् । अन्यथा व्यातिपक्षधर्म. तान्यतरराहित्ये लक्षणीक्रियमाणे तयारव्याप्तिप्रसद्गादिति । विशिष्य संभाषितानसिदभदानाह । पक्षेति । स्वरुपणाप्रसिद्धित इति । पूर्वपष्टयन्तेपु सर्वमान्ययः । पक्षतद्धर्मभागामामप्रसिद्धित বননগথানি মাযাহদি মামাগাধির ৫ ति यो भेदाः ।साध्यनर्मयोरप्रसिदित इत्यनेन साध्यासिद्धः साध्यविशेषणासिद इति दी हेत् । तद्वयाप्तिधर्माणामप्रसिद्धित - स्यनेन स्वरूपासिनो व्याप्यत्वासिलो हेतुविशेषणामिति :- यो भेदाः । माहत्य प्रथमकारिकया अप्टी भेदा उकाः । न्य. यौरसिद्धरित्यनेन स्वरूपमागासिर एकतारंशमेदी च ·२८० न्यायपरिशुद्धौ। वैयदिन सम्र वादिनः मतियादिनः । दपोश निश्चयाचद्वरसंशयात् मिसाधनात् ॥ असिद्धयोंऽशसिदश्व विविच्यन्ते शताधिकाः । यद्यपि व्यर्थविशेषणत्यादिकं न वस्तुतोऽसिद्धरूपं तथापि तत्त्वरमाकरादिषु परानुसारेण तथोक्तम् । व्यर्यममिदपानो वादी स्वर्यान्तरात्यनिग्रहस्थानेन निगृहात 1 न स्वसिद्धया पकनानुपयुक्तस्यैव स्वरूपमिद्धत्वात् । असिद्धत्वेऽपि सरूपा- सिद्धाश्रशंशायिति पदयने । पायें श्यधिकरणासिद्ध एकः पक्षांशसायईतुस्थविशेषणपिशेभ्यशर्यदित्यनेन पक्षध्य. विशेषणामिद्धस्तादृशयिशंप्यासिन इत्यहा भेदाः । आइत्येष. तादिश भेदा उनाः । तत्रोक्तंपु भेटेपु पाद्यपेक्षया प्रतियाध. सोमयापेक्षया च प्रेधा भेदविवक्षायां चतु:श्वाशोदा उक्ता भपनि । निर्णयादिनि । विपर्ययादित्यर्थः । तथा च पक्षतधर्मभागानामित्यादिना सिद्धान्वयनोक्तंपु नबसु भेदेषु घा- दिपतिवायुभवापेक्षाभिर्विपर्ययान्वयन यिाये सप्तविंशतिभेदाः तथा पक्षांशसाध्येत्यादिना चैय्यनाम्यामु मेदेषु पदिम- तिषाधुभयापेक्षाभिपिर्ययान्वयन पिध्ये चतुर्विशतिभेदास्त. द्वरसंशयादिति विपर्यपवरसंशयान्ययेमाप्यन्यये एकपञ्चाशद्भेदाः । सिद्धसाधनमित्येको भेदः । अशसिद्धश्चत्यननांशतः सिद्ध. साधनसतोऽप्यसिद्धभेद एकः । एवं शताधिकासिद्धयो वि. घिच्यन्त इत्यस्याएपञ्चाशदधिकशतं भेदाः असंफोर्णा उत्ता घन्तीत्यर्थः । एवमतिपीडायामवान्तरभेदान्तराणामपि शफ्योह. त्यमुक्तभेदानां केवांचित्कचिदन्तर्भाव चाभिप्रेत्य शताधि. का इति सामान्योक्तिः । न पस्तुनोऽसिद्धरूपमिति । व्यर्थयो. विशेषणविशेष्ययोयातिपक्षधर्मलानपनोरनत्यादिति भावः परानुसारेणेति । नैयायिकालधूमरवादी व्याप्यत्पासिस्ताया अभ्युपगतत्वात्तदनुसारेण भट्टयरादारपादैरपि व्ययविशेषणा देयांपत्यासिद्धत्यमुक्तमित्यर्थः । ननु तर्हि घ्यमामधानस्य ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । सिद्धरेव वाच्यत्वात् । व्यर्थविशेषणमयोगेऽपि विशेष्यमात्रव्या- प्रनपक्रमात् । विशिष्टस्यापि व्यभिचाराभावेन व्याप्तिसिद्धः। न हि कार्यत्वमनित्यत्वं न व्यभिचरति प्रयत्नकार्यत्वं तु व्य- भिचरतीति संभवति । नच धूपबत्त्वालोकचत्वे प्रत्येक पाव- काविनाभूते धूमवत्चे सत्यालोकववादिति भयोगे त्वविनामा त्यजत इति युक्तिमत् । अतो व्यर्थविशेष्यत्वेऽपि न व्याप्तिभङ्गः । पक्षादिविशेषणादिवैयर्थेषु तु न व्याप्यत्वासिद्धिमसङ्गोऽपि । केचित्त्वसिदि चतुर्धा संगृहन्ति । तथाहि व्यातरवे सति पक्षधर्म- तया प्रमितिर्हि हेतोः सिद्धिः तदभावश्थ व्याप्तेः पक्षस्य तद्धर्मस्य ततममितेर्वा खल्लभावात् स्यात् । तत्र च व्याप्यत्वासिद्धिराश्र- यासिद्धिः स्वरूपासिद्धिस्तत्रैवाज्ञानासिद्धिरिति समाख्यानिवेश इति । नन्विदमसिद्धलक्षणमतिव्याप्त विरुद्धानकान्तिकयोरपि व्याप्त्यभावेन व्याप्पत्वासिद्धत्वमसङ्गात् । नचैतदिष्टं पृथगेव परिसंख्यानात् । अथैतत्परिहारायानिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्ध इति लक्ष्यत तदा स्वव्याप्तिपपित्वासिद्धसंग्राहकत्वाभावात् । न चान्यत्र तत्मवेश इटो हो वा। फिंच साध्यधर्मविशिष्टो . दोषो न स्यादित्यत आह । व्यर्थमभिदधान इति । व्यर्थत्वेऽपि विशेषणस्य व्याप्तिमुपपादयति । न होति । विशेष्यस्य त- धारयेऽपि तामुपपादयति । न चेति । यद्यपि हेतोय॑र्थविशेषणत्यादी तद्धर्मावच्छिन्ने व्याप्तिनास्तीति व्याप्यत्यासिद्धिवाचोयुक्तेरत्ययका. शःतथापि पक्षादिविशेषणयादी न सापीति न इयर्थविशेपणा. दाप्यत्वासिद्धित्यमाह । पक्षादीति । नैयायिकैरक्तं घिमाग- माह । केचिस्विति । पृथगे घपरिसंख्यानादिति । तथाऽसि. द्धान्तपिन पार्थक्येन परिगणनं न स्यादिति भावः। ननु व्या. प्रवासिदस्यानकान्तिक एवान्तीयोऽस्त्वित्यत आह । नचंति । होति । सोपाधिकतया ध्याप्पत्यासिद्धस्य पक्षवचया पत्तियेन ·न्यायपरिशुद्धी। धर्मों पक्ष इति मिद्धसाध्यस्पापक्षवाचनिष्टस्य सिद्धसा- धनास्यस्य हेतोराश्रयासिद्धत्वमुच्यते । तथा सति साध्या- भाववत्तया निश्चितस्यापि संदिग्धसाध्यत्वलक्षणपक्षत्वा- भावेनापक्षत्वात् । घाधितस्यापि हेतोराश्रयासिद्धनेच स्यात् । प्रमाणवाधितस्यापि साध्यस्य सिपापयिपितत्व. मात्रेण साध्यत्वात् तद्विशिष्टस्य पक्षत्वमिति चेत् प्रमाण. सिद्धस्यापि तथा किं न स्यात् । अपि च व्याप्तिपक्षधर्म- स्वनिश्चय एव हेतोरई तदभावलक्षणयासिद्धो हेत्वामास- पात्रपर्याय: स्यात् नतु तविशेषः । अतः प्रागुक्तमस्थानेन देधमेवोचितमिति सत्यं तथापि हेत्वाभासान्तराणां पृथ. लक्षणसम्भवस्य चक्ष्यमाणप्रकारसिद्धत्त्वात् तल्लक्षणानाक्रा- तत्वे सति हेतुरूपासिद्धेरिह लक्षणत्वेन विवक्षितत्वान्न दोप इति । तथैव सिद्धसाधनमपि बाधितसाधनवत् पृथक्क स्य कश्चित्तदव्यतिरेकमप्यसिद्धलक्षणे निवेशयेदिति चेत् का नो हानिः विपक्षवैचित्र्येण न्यूनाधिको देशलक्षणादेः प्रारम्भा. पक्षमाप्रवृत्तित्याभावेन चानकातिकान्तर्भावस्याभावादिति भावः । सोपाधिकस्य हेतोरुपाधिव्यतिरेकनिश्चितसाध्याभवयापक्षकत्वेन विपक्षवृत्तित्यानपायात्साधारणान्तर्भावः स्यादेत्यस्वरसादाह । किचेति । बाधितस्य विपक्षधर्मत्वं शङ्कते। प्रमाणवाधितस्यापीति । यद्यपि हेत्याभासद्वविध्यमेव युक्तं तथापि तान् पञ्चधा परिगण- यतामसंकीर्णलक्षणस्य वक्ताम्यतया स्वेतरवृत्तिनिदानेनैवास्य ल. क्षण वक्तव्यमित्याशयेनाह । सत्य तथापीति । हेत्वाभासान्त. राणामिति । अनकान्तिकविरुद्धवाधितानामित्यर्थः । ननु याधि- त पृथक्यं तद्भिन्नत्यमसिद्धयलक्षणे निषेश्यते तद सिद्ध- साधनेऽपि तथा स्यादिति शङ्कत । तथैवेति । नन्वसिद्धत्वेन सामान्योद्भावने लाधवमस्तीति प्रयुञ्जानस्य सामान्य एघ तापर्यात् कथं तुल्यार्थतेत्यत आह । सामान्यनिर्देशेऽपीति । उकानां स.

·अनुमानाध्याय चतुर्थमाह्निकम् । २८३ हिक एर प्रदर्शितलाद । अत्र तु पञ्चधा परिगगताम- भिप्रायेणैव संग्रहात् । नचैकीकरणपृथकरणाभ्यां तस्पानाभास. सा स्यात् । येनान्यतरपर्युदासे प्रयस्येम । उद्भावनेऽपि सा- मान्यरूये विशेषरूपेऽपि तुल्यार्यतै व विवक्षिता । सामा. न्यनिर्देशेऽपि हि कयामिति विशेषमनुयुक्तेन स एव हि वक्तव्य इति । अथान काश्विदसिद्धय उदाहि पन्ने । तत्र व्याप्पत्या- सिद्धः प्रागुक्तो रूपवैकल्यकल्पितोपाधिको द्रष्टव्यः । तत्र च संदिग्धोपाधिके संदिग्धव्याप्यत्वासिद्धता । आश्रयासिदो यथा शशशृङ्गं तीक्ष्णं शृङ्गत्वादित्ति । स्वमिद्धान्तमात्रसिद्धप्रकृतिप- रमाण्वादिपक्षीकारे त्वन्यतराश्रयासिद्धिः । आश्रयभागासिद्धो यथा । अवयवावयविनौ नित्यौ द्रव्यत्वादिति न वयवसमु. दायातिरिक्तमवयविशब्दार्थ प्रपन्तविद इच्छन्ति । स्वरूपा- सिद्धो यथा । नित्यः शब्दः निरंशत्वादिति । अत्र हि--- व्योम्नोऽभागाश्चत्वारो वायुतेजः पयोभुवाम् । इत्यादिपञ्चीकरणयालादागामिकर्नभसोऽपि सावयवत्वमिष्यते एप एवानिश्चितपश्चीकरणश्यार्थस्य संदिग्धासिद्धः । सा. ध्यस्यैव हेतुतया प्रयोगे च साध्यविशिष्टाख्यः स्वरूपासिद्ध- भेदः । यथा सित्यादिकं सकर्तृकं चुदिमनपूर्वकत्वादिति । पदा तु सिद्ध साध्यं हेतुतया प्रयुज्यते तदास्वयं स्वरूपासिद्धता पासामसिद्धानामुदाहरणे प्रन्थविस्तरः स्यादिति दिक्प्रदर्शनं किरते त्याद । अथेति । व्याप्यत्यामिद्ध इति । द्रव्य त्यानु- पक्षः। स्वसिद्धान्तेति । स्वपदेन चेदान्तिनैयायियोहः । तत्र. कृतिदास्तिसिद्धा अन्यस्य स्वन्यदिति विवेकः । अनिधितय. शीकरणवाफ्यास्यति । निश्चिततदयस्य तु स पय निश्चिन- स्वरूपासिद इति भावः । ननु सिद्धस्यैव साध्यस्य हेतुतण प्रयोग कथं स्वरूपासिद्धता तस्य सिद्धत्वात् तथा च स पृथ.

·२८४ न्यायपरिशुद्धौ। वाच्या सिद्ध एव हि हेतुः प्रयोक्तव्यः स च साध्यात्मा चेत् फर्य नासिद्ध इति । अत्र च स्वेनैव ज्ञातेन स्वयं ज्ञाप्यत इत्या- स्माश्रयद्वारेणासिद्धी विश्रमः । मानुमानादिप्मेवाविदितधूमा- दिस्वरूपस्याज्ञानासिद्धिः । व्यधिकरणासिद्धो यथा । पर्वतो वह्निमान् महानसधूपवत्वादिति । यद्यपि धूमववादाहिमचं सिध्यति तथापि नान्यनिष्ठेन तेन । यद्यप्यसो न हेतोरपराधः अपि तु प्रयोक्तुरेव तयापि प्रयुज्यमानवेशेण हेतुरसिद्ध एवेति युक्तं तथोद्भावनम् । अत एवानुपयुक्तपदोपादानेनार्थान्तरनि- ग्रहवेत्यपि नाशङ्कनीयम् । दृष्टान्तस्थित हेतुव्यक्तिविशेपः पक्षे नास्तीति तत्र वस्य मयुज्यमानस्सासिद्धता युक्ता । दृष्टान्तस्थि. तस्पापि तस्य ध्याप्तिग्रहणमुखेन प्रकृतोपयोगान स. हसान्तिरत्वं वक्तुं शक्यम् । यदि हि वक्ता पर्वतस्थधूम- धचमेव हेतुपभिसंधाय महानसस्येखनुपयुक्तं चूयात् तदैवं स्या- दपि । नच तथा विवक्षास्माभिस्तद्वाक्यमन्तेरण नितुं शक्या । तया चेत् चूयात् तथापि महानसस्येति पदस्यान- न्वयात् निग्रहस्थानान्तरता । अन्वितानुपयुक्तवचने शान्तरा- । उभयसन्निपाते युद्भटस्यवोद्भाव्यत्वादिति । स्वरूपभागासिद्धो यया । याव्यतिरिक्तं सर्वमनित्यं कार्य: वकाशः गेध स्यादित्यत आह । यदा विति । अज्ञानासिद्धि सामान्यत उदाहरति । धूमानुमानादिप्यति । अत पवेति । असिद्धयो. भाधनस्य शक्यत्यादघेत्यर्थः । अतः शब्दार्थमेवोपपादयति । हटान्तस्थिति । तद्वाक्यन तथा निश्चयेऽपि नान्तरं किंवनन्द- य एवेत्याह । तथा चेद् यादिति । ननु पादिवाक्यादुमपथा वि. यक्षायगमेऽर्थान्तरमप्युदायितुं शक्यमिति चेत्याह । उमय. सनिपातऽपीति । उद्भटस्यैवेति । इत्यम्पयशायां महानसपद ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । २८५ स्वात् घटवदिति । नहि पक्षीकृतेष्वीश्वरादिषु स्वरूपतः कार्यव. म् । येनाकारण कार्यत्वं तेनाकारणानित्यवसाधनं तु सर्वत्र सिद्धसाधनतेति विशेषः । सिद्ध साधनस्य चाश्रयासिद्धता. प्रकारोऽ पक्षधर्मवपतिपादनेन प्रागुक्तः । सिद्धष्वेव पक्षेषु हे. तोः काचिकत्वे स्वरूपभागासिद्ध इति विशेषः । विशेष- पासिद्धो यथा । सित्यादिकमस्सदायुत्तीर्णकर्तृकमस्मदाधशक्य- क्रियत्वे सति कार्यत्वात् यद्येनाशक्यक्रिय कार्य तत्ततो- ऽन्यकर्डक यथा मनुष्यायशश्यकतकं वल्मीकादीति । अत्रा- स्मदादिशब्देन सर्वजीवग्रहणे विशेषणासिद्धिः । अस्पदादीना- मेयोपचितपुण्यानां विश्वामित्रादिव(ल्मीकादिवच विचित्रतरमह- तरसूक्ष्मतरकार्यारम्भमभवात् । नच तेषां तेषु तेष्वकर्तृत्व कुलालादिष्वपि प्रसङ्गात् । नहि कुलालादयोऽपि सामन्यन्तर- भूनमदृष्टादिकमसमवायिकारणभूतमान्तरसूक्ष्मावपसंयोगादिक स्यानन्वितत्वेनानचयस्यैव प्रथमांद्भाव्यायमुचितमिति भावः । ननु जीवेश्वरयोः स्वरूपतोऽकार्यत्वेऽपि प्रकृत्यवच्छिन्नत्याकारण तयोरेव कार्यत्वात्कयं स्वरूपभागासिद्धतेत्यत आह । येना. फारेण कार्यत्यमिति । माथयभागासिद्धस्वरुपमागासिद्धयोस्त. योर्वलक्षण्यं दर्शयति । सिद्धोति । विश्वामित्रादिवद्यमीका दिव घेति । विश्वामित्रस्य महत्तरकार्यारम्भो हि त्रिशङ्कर्ये लो- कान्तरनिर्माण प्रसिद्धः । सामरेपिचित्रानेकशरीरारम्भः आदि. शब्दार्थः । वल्मीकायाः शिथिलीमिकायाः पल्मीकारम्भजन्तु- বিহীনিকাথাঃ দুঃসনাবাদামে। নাখা इतराशक्यक्रियकुलापकरणमत्रादेशम्दार्थः । ननु विश्वामित्रा. दीनां तत्र फाप्येषु कर्तृत्वमेव नास्ति भएपरमाणुनरसंयोगा- दियटिततत्कारणपस्तुसाक्षात्काराभावादित्याशप निराकरोति । नच तेषामिति । ननु विश्वामित्रादीनां तथा निधारकप्रत्यक्षामा. पाचन करीत्वमेय ने सम्भवतीति पम्पमाशय परिदरति ।

·ग्राह्या २८६ न्यायपरिशुद्धौ। च यथावत्माक्षात् कुर्वन्ति । अपि वेवं व्याप्त सत्येतत् कार्य भवतीति प्रमाणनो ऽध्यवसाय प्रवर्तन्ते तदेतत्तुल्यं विश्वा- मित्रादिष्यपि । प्रमाणं वन्वयव्यतिरेकादिक शास्त्रं चति क एप विशेष इति । एप एंव हेतुयुत्क्रमेण पाठे विशेष्यासिद्धः । एवमुभयथासिद्धिराश्रयदृष्टान्तविशेषणाद्यसिद्धिश्च यञ्चात्र हेत्वाभासे ऽप्पमिद्धे हेतुरसिद्ध इत्युद्भावनं न तत्र व्याघातः शङ्कनीयः । हेनुतया त्वदभिमत इति वाद्यमिततात एवमाभासान्तरेवतीति व्यभिचारो ऽनैकान्तिकः । सद्वि. धा। साधारणो ऽसाधारणश्चेति । प्रथमः पक्षत्रयव्यापी । उत्तरः पक्षयात्रनिष्ठः यथा हि पक्षसपक्षमाविषयस्यान्वयस्य विपक्ष- वृत्तिभिचारः । तथा सपक्षकदेशमात्रविपयस्य व्यतिरे- फस्य स्वस्थानातिक्रमेण सपक्षव्याप्तियभिचार इत्येके । असाधारणस्त्वनध्यवासितसंज्ञ हेत्वाभासान्तरमिति भूपणः । द्वावप्पष्टविधौ । तथाहि । प्रमाणं त्विति । प्राति घिटो नित्यो गुणत्पादित्युभययादि- सम्प्रतिपन्नः स्वरूपासिद्धः । आप्यो घटो ऽनित्यो जन्यत्यादिन्या- यविशेषणासिद्धः । तत्रैय शशशुक्रवदित्युदाहरणे दृष्टान्तासि. द्धिः । शशीयत्वावच्छिन्नस्य गोशुगस्य तथात्वे दृष्टान्तविशेष- णासिद्धिरित्याभूयमित्यर्थः । याघातः शङ्कनीय इति । पक्ष. धर्मताविशिष्टस्येध हेतुतया अमिद्धतोक्तिव्याघातमेवावहेदिति भावः । अनेकान्तिकादायपि हेतुरनकान्तिकविरुद्ध इत्यादाय. पि हेतुपदं परेण हेतुतयाभिमतमेवाइति तत्रापि व्याघातो निर. सनीय इत्याह 1 पवमामासान्तरप्पपीति । सनकान्तिकसामा. पलपws : सहामियर एति । स्वस्थामतिकार - भिचारस्यासाधारणेऽप्युपद्यमानत्वान्नाव्याप्तिरिति भावः । याणामपीति ! पक्षसपक्षविपक्षम्यापकः पक्षमाध्यापकासपक्षमा ·२८७ अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । त्रयाणामपि पक्षाणां व्यापको ऽव्यापकस्तथा। एकद्विव्यापकाः पद् चैत्येवं साधारणोऽष्टया ।। निःसपक्षो निर्विपक्षो द्वयं निर्विपयं नया । पक्षव्याप्तितदव्याप्त्यारष्ट्र साधारणाः स्मृताः । केचित्सपले सत्येव तथाभासत्वमयुरन् । तदसत् सकलं नित्यं सत्चादित्यादि सम्भवात् ।। पक्षत्रयव्यापकः साधारणो यथा । शित्या- दिकं सकर्तृकं प्रमेयत्वाद घटवदिति । तत्रैव परिमित- परिमाणत्वादिति । पक्षत्रयैकदेशत्तिः पक्षसपक्षभूनगुणकर्म- पोरत्तविपक्षेषु च विभुषत्रस्य पक्षत्रयकत्तित्वम् । पक्षव्यापकस्सपक्षविपक्षकदेशात यथा । पर्वताश्चूर्णीयवि- पन्ति प्रत्यक्षग्राह्यत्वात् घटवदिति । अयं हेतुः संपक्षतयाभि- .. ध्यापफााच विपक्षमाध्यापकः विपक्षव्यापकः पक्षेतरध्यापकःसप- क्षेतरव्यापक: विपक्षेतरव्यापकः इत्य एविधासाधारण इति प्रथमका- रिकार्थः निःसपक्ष इति । सपक्षरहितः विपक्षरहितः सपक्षविपक्षर- हितः सपक्षविपक्षयानिति चत्वारो मेदास्तेषां पक्षव्यापकत्वतव्या- पकन्याभ्यां पक्षरहितभेदे ऽवसाधाराणा भवन्तीत्यर्थः । नैयायि फास्तु सपक्षे तस्य फेशलन्यतिरफितयानाभासा युक्तमझीकमिति सति सपक्षे तघाटच एवासाधारण इनि पदन्ति । तेषां मते सर्पमा नित्यं सत्यादित्यादीनां सपक्षरहितानामामासत्वं न स्यादि. त्याह । कचिदिति । नन्यनुपसंहारितया तस्य पृथग्धेत्याभास. स्थमिति तथा व्याप्तिग्रहस्थल राहेनस्यैवानुपसंहारिशदार्यत्यन व्यतिरेकिणोऽपि तपास्येनानुपसंहारिनयाभासत्वमेव स्यादिति किं पृथग्यत्वाभासकल्पनया । यथा चतत्तथोक्तं व्यतिरकिमले। तयति । क्षियादिकं सफर्तृकमित्यादिप्रतिझायामेयाय । प्रत्य. क्षप्राशत्वादिति । लौकिकप्रत्यक्षविपयवादित्यर्थः । ननु पक्ष- फदेशतिनां देतूनां भागासियतया कपमनेकान्तिकत्यमित्यत ·. २८८ न्यायपरिशुद्धी। मते घणुकादी विपक्षे चेवरादी न व्यामोति । सपक्ष. व्यापफ इतरैकदेशतिर्यया । कालजीवावनित्यावचेतनवाद पृथिव्यादिवदिति । नित्येश्वराभ्युपगमपक्षे तस्य विपक्षवाद वाचतनत्वस्य विपक्षेकदशातिता । विपक्षव्यापकः पक्ष. सपक्षकदेशतिर्यया । कालात्मानाचनियाँ कालघटव्यतिरिक्त. वाद घटवदिति । अत्र सपक्षे घटे पक्षे च काले काल. घटव्यतिरिक्तत्वं नास्ति । एते घ्रय एफैकन्यापका: । अथ द्विव्यापकावय उदाहियन्ते । तत्र पौतरव्यापको यथा । अनित्यौ पृथिव्यात्मानौ पृथिवीव्यतिरिक्तवाद मदीपवदिति । सपक्षेतरव्यापको यया । अनित्यः शब्दः घटव्यतिरिक्तत्वात् पट- वदिति । विपक्षैकदेशत्तिरितरव्यापको यया । अनित्यस्तसरे- गुस्सायकः द्रव्यवाद घटवदिति । अत्र पक्षकदेशवर्तिनां चतुणों भागासिद्धलक्षणयोगेऽपि व्यभिचारादनकान्त्यमध्यस्तीति दू. पणसभेदसम्भवज्ञापनायोदाहृतिः । एवमन्यत्रापि ग्राह्यम् । अत्र चासिद्धिवदन्यतरोभयभेदेनापि विभागोऽनुसंध्येयः । न. ह्यसिद्धावेवायं विभाग इति नरपतिशामनं विपरिवर्तवैपात्य- स्य दुर्वारस्वात् उदाहरणदर्शनाविशेपाच । तथाहि नित्या वर्णाः श्रावणत्वात् शब्दत्ववदिति कौमारिलेनोक्त काणा- दः सानभ्युपगतैरपि श्रावणतया तदभ्युपगतैनिधरने. कान्त्यमुद्भावयन् कथं पतिक्षेप्यः कथं वा शब्दतया स्वाभ्युपगतैरेव समुद्रपोपादिभिरनित्यैरसिद्धिव मूलमनैकान्त्यम् । स्वमतमूलं तु वद्रदेवदुरूत्तरमिति । एवपन्य- परमत- याह । तति । सम्भदसंभवमापनायति । उपधेयसंफरेऽप्युपा ·अनुमानाध्याये चतुर्धमाहिकम् । २८९ प्राप्यन्यतरोभयभेदेन सम्भव ऊह्यः । तत्तत्पदार्यभेदाभ्युपग- धेरसङ्करान दोप इति भावा । धादिप्रतिवाद्युभयापेक्षनिःसं. देहनिश्चयाभ्यां च भेदाः सम्भवन्तीत्याह । अत्र चासिद्धिय. दिति । अपिनानुक्तसमुशयार्थकेन संशयनिश्चयकृतभेदा गृह. न्ते । विपरिवर्तवयात्यस्य दुर्वारत्वादिति । अनैकान्तिकादिष्वधायं विभागः नासिद्धाविति धार्थेन कस्यचिदुक्तेरशक्यानिवारणत्या. दित्यर्थः । धार्थमात्रमेव तथोक्तौ मुलं न वस्तु स्थितिरिति भावः । कौमारिलेनेति । भट्टमते वर्णधर्मस्य ध्वनेरेयानित्यता न घानामित्यतीकारादिति भावः । स्थानभ्युपगतैरिति । का. णादमते धर्णव्यतिरिक्तस्य तद्धर्मभूतस्य ध्यनेरनङ्गीकारादिति भा. घः । ध्वनिधरिति । ध्वनिरूपैस्तवर्णधर्मरित्यर्थः । प्रतिक्षेप्य इति । अन्यतरमाप्रसिद्धानकान्त्यस्य दोपत्वाभावात् तत्मतिक्षेपो. अनुपपन्ना तथात्वे शब्दो नित्यः श्रावणत्वादिति प्रयोगे समु- द्रक्षोमादिमिभागासिद्धरपि स्वमतमानमूलत्वेनादोपतया तया- वृत्ताया नित्या घर्णा इति प्रतिक्षाया अप्यकर्तव्यत्यप्रसादिति भावः । एवं भट्टमतेनाकान्त्यमुक्या काणादमतेनाप्यनकान्त्य. माह । कथं येति । शब्दतया स्वाभ्युपगतैरिति । श्रावणरवेन का. णादाभ्युपगतरित्यर्थः । अनित्यैरिति । साध्याभायः प्रदीत इति एतदनन्तरमनकान्त्यमुदाययन प्रतिक्षेप्य इति पूर्वधाक्यशेषानुपाः कर्तव्यः । ननु परमतमूलमनकान्त्यमा नास्त्येव समुदयोपादीनां पायुधर्मतया स्वगिन्द्रियग्राह्यत्वेन भाषणत्यामायात् तथा समुद्रक्षो- भादिभिर्न पर्णपक्षीकारणासिद्धिर्निवारिता । स्वमतेन तथा स्व. मतावएम्भेनानकान्तिकत्वस्यापि शक्यनिवारणावादित्यत मा. ६ । असिदिवदिति । अन्यत्रापीति । अपिना सम्मापनार्थ- केन स्यमतापटम्ममलोत्तरस्य दुरुत्तरतया परिदारामाषः सू. ध्यते । अत एयोके स्वमतमूले तु तदेय दुरुचरीमति । स्य. मतमुलं वर्णधर्मचिनियनकान्यं दुरुत्तरमुत्तरहीनाशक्यपरि- दारामत्यर्थः । तदेयेति परमतमूलसमुदशीमानकान्त्यं यथा दुरुत्तरं तपेत्यर्थः । अत्र दुरो दुष्टत्थरिकरवरूपाचंद्रययतया ·श- ग्यायपरिशुद्धी। मवशेन तत्संभवादिति । यस्त्वनध्यसितापरपयोऽसापा- रणोऽधा विभक्तस्तन सपक्षमून्यः मानिरूपितः । केवलव्य. तिरेफिपराभिमतविपक्षरहितो यथा । सर्व कार्यजात पक्षी. स्पाइ विमतं नित्यं कादाचिकत्वादिति । उक्तिनिरोपोऽत्र सं. भिद्यते । सपक्षविपक्षरहितो यथा । सर्वपनित्यं सत्वादिति । इह तु व्यतिरेकिती विरोधोऽपि प्रतिनियतश्च । यन्नित्यं तदम. दिति व्पतिरेको हि धियमपि नाधिरोहेर फिमुन बाचं नि: संपेण धान्तदान्तिकयोः साधारणधर्मसमर्पकत्वमिति यो. पम् । ननु वर्णधर्मभूतध्वनिभिनत्ये सतीति विशेषणेनानफा- त्यनिवारणसम्भवात् कथं दुरुत्तरत्वमिति चेन्न तथान्यतरासि. धिरनिवार्या । फाणादेवधर्मध्यनेग्नहोकारादित्यलम् । साधारणविरुद्धबाधितादिष्वपि उक्तान भेदानतिदिशति । पव. मन्यनापीति । सम्मरमेयोपपादयति । तत्तदिति । साधारणादेरु भयवादिसंप्रतिपन्नपदार्थमूलत्वे उभयसिद्ध. उभयानभ्युपगतान्य तरमाप्राभ्युपगतपदार्थमूलत्वेऽन्यतरसिद्धासाधारणादिरिति वि. घेका । अयं च तत्तदुदाहरणमस्ताये स्फुटीभविष्यति । कादा. विकावादिति । कार्यस्य सर्वस्यापि पक्षवेनानित्यस्यापि पक्षस्यान्यस्यामावादिति भावः । ननु नायं हेत्वाभासः किन्तूत- विरोधो नाम निग्रहस्थानं नित्यावकादाचित्फत्वयारत्यन्तांव- वरत्यायुक्त्यलम्मयादिश्याशष्ट्याह । उक्तिविरोधोत्रेति । तथा चोपधेयसांकयेऽपि नान्यतरोपाधेरपन्हध इति भावः । व्यति- रकिहेता विरोधी नीति। हेतुव्यतिरेफनिमित्तो विरोधोऽध्यस्ति स च प्रतिनियतः विपक्षरहितासाधारणहेतुभ्यक्तिनियतश्चेत्यर्थः व्यतिरेकहतुक विरोधमुपपादयति । यन्नित्यमिति । धियमपि नाधि. रोहति किमुत पाचमिति अमिधातु बुद्धायनारुढस्य वचनं दूर निरस्तमित्यर्थः । एतदेयोपपादयति । नित्यत्वं हि कालानधन्छिन सत्तायोग इति । तथा च यन्नित्यमित्यत्र सत्ताया सातत्वेन त सदसदित्यसत्ताया दुर्भानवे व्यतिरेकनिरूणे विरोधो ऽघर्जनीय ·अनुमानाध्याय चतुर्थमाहिकम् । स्यत्वं हि कालानवच्छिन्नसत्तायोगः । एवीनस्यत्वादिसा. ध्यान्तरेऽप्यूह्यम् । सपक्षविपक्षवान् यथा । पृथिव्यनिया गन्धव. वादिति । एते पक्षव्यापिनः । तदेकदेशवर्तिनोऽपि चत्वारः स्वयमूह्याः । एपामष्टानां साध्यसम्बन्धाग्रहणं समानमिति तु. ल्ययोगसमतैव । येर केवलव्यतिरेकिमामाण्यमिच्छन्ति तैरपि सपक्षशून्यस्य विपक्षमात्रवर्तिनः कचिदाभामत्वमेष्टव्यम् । त. थाहि सर्व कार्य नित्यं मुखाद्याश्रयकारणकं शशविषाण. पूर्वकं वा कादाचिमत्वादित्युक्ते साक्षरहितस्यापि कादाचि- 1 इति भाय. । पूर्वयोरेवाश्रयहेत्वोर्नित्यत्वाजन्यत्यनिरयययरयादियु साभ्येषु सपक्षविपक्षराहित्यं विरोधनेयत्वं चानुसंधेपमित्याह । पथमिति । तदेकदेशवर्तिनश्चत्वार इति । अनुभूतिरननुभाव्या मनु भूतित्वादिति परोक्तव्यतिरेकिणि शाम्दानुभयत्वादिति देतुप्रयोगे सपक्षल्यः पक्षकदेशवी असाधारणः । स कार्यात निस्य कादाचित्कवादित्यत्र कादाचित्यद्रव्यत्वादिति हेतुप्रयोगे विपक्ष. शून्यः पक्षकदेशाती । सर्वमनित्य सत्यादित्यत्र सपक्षविपक्षया- - पक्षकदेशयतीति । एते चत्वारो विभागा मसिद्धमंकीर्णाः स्य. पभूहितुं शक्या इत्याशयः । एषां साधारणं दुराताबीज माह । एषामिति । तुल्ययोगक्षेमतेति । दूरकतायोजेस्येनका. भालोपाधिफ्रोडीकारो युक्त एयेत्यर्थः । ननु सपशव्ये फेयलम्य. तिरेकिणि साध्यसम्यन्धमहणामायेऽपि व्यक्तिरेकल्पात याह. स्थादनाभासतया मामासोपाधिकोडीकारो युक स्पाराष्ट्र सं. प्रतिपानसपक्षहानासापारणस्थाप सदेतुता साविति प्रतियादी. मभिप्रेत्याह। ये चेति । नित्यमुपपापाययधारणकमिति । यास्य नयनापावपि नयापकमते नित्यमुपायाभयस्यामायाद सत्माको हेनुरामास पवेत्यर्थः । ननु सर कार्य सयंपिक तक फादाचिकत्यादिनि देतोरिक्षाघसस्थादनामासना यु. का उदारतामासस्य तु पिरो पापकामाशत् साभ्यामसि ·. - न्यायपरिशुद्धौ। स्कत्वस्य न सम्पपितुत्वमिष्टम । विपक्षे वाधकाभावादिना त. दाभासत्वमिति चेत् तुल्य सर्ववित्कर्तृपूर्वकत्वसाधनेऽपि तम- न्तरेणापि तैस्तैरेव हेतुभिरहसहकृतस्तत्तत्कार्योदयसम्भवात् । अदृष्टस्याचेनत्वाचेतनानधिष्ठिनस्प , न कार्यारम्भपत्तिसम्भव इति चेत किमिदमधिष्ठानं नाम किं वास्यादिवत् प्रेरणापरप- पिं क्रियावचापादनमात्रमुतावस्थान्तरापादनमात्रमुत प्रयत्न वतः सनिधानमात्रमेवान्यद्वा किंचित् । नायः गुणतयाभ्युपग-, तस्यादृष्टस्य क्रियावयासम्भवात् । न द्वितीयः अद्रव्यत्वादेव न च तृतीयः प्रयत्नजन्यफलानाधारे पयनवदाधिष्ठितत्ववाची युक्तरनर्थकत्वात् । प्रयनसहकारित्वनावस्थानमात्रमित्य- प्ययुक्तम् । क्रियाहेतुगुणेष्वन्यतरमात्रेणापि कियोपपत्तौ गुणा- न्तरकल्पनानरर्थक्यात् । अदृष्टस्य च क्रियाहेतुत्व "बोरुर्विज्वलनं पायोस्तिर्यपवनपणुमनसोबाधकर्मत्यदृष्टकारितानी"ति वदद्धिः स्वीकृतम् । अचेतनं चेतनाधिष्ठितमिति व्यातिय चैतन्ये भयने थाभासत्यमेवेति वैपस्यमाशङ्कने । विपक्ष वाधकामाघादिनेति। धाध. काभावमेवोपपादयति । तमन्तेरणापीति बाधकमाशते । अदृएस्ये. ति।थास्यादिवदिति । कुटारवत्तमगो वृक्षच्छेदनसाधनलोहधिकार- पास्यादिवदित्यर्थः। गुणतयाभ्युपगतस्येति । युष्माभिरिति शेषः।- द्रव्यस्यादितिवन्मत इति शेषः । प्रयनजन्यफलानाधारपति।प्रपना कार्यस्यक्रियादेरऽसम्भवादिति भावःननु भयलस्याहट किया. जनकत्याभायेऽप्यदृष्टजन्योपादानक्रियायां प्रयतावश्यकत्वेनाइए। सहकारितयेय सोऽङ्गीक्रियते । तथा च चेतनाधिष्ठितत्वं नाम प्रयन सहस्तत्वमेवेति शङ्कते। प्रयतसहकारित्वेनेति । अत्र पहुग्रोहियों vय: । फ्रियाहेतगंणयिति । संयोगवाधियः । न्यतरमात्रेणापीति । प्रकृताइएमात्रेणापीत्यर्थः । अहस्य किया। हेतुत्वमसंप्रतिपन्नमित्यत आह । अष्टस्येति । व्यभिचाररूपान ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । व्यभिचाररूपा अन्यथानवस्थाप्रसङ्गात् तद्व्यतिरिक्तत्वे सतीति विशेषणपपि निर्मलम् । अनीश्वरचैतन्यमयनपोरीश्वराधिष्ठित- स्वाभ्युपगमात् । ईश्वरगुणयोस्तु तयोरसिद्धौ व्यवच्छेद्यासिद्धः सिद्धौ तु चेतनाधिष्ठानादिमुखेन तदनुमाननष्फल्पात् । अ. त एव न चतुर्थः तथाविधस्य कस्यचित् कुतचिन् प्रमाणा- दसिद्धेश्वेत्यलं प्रसक्तानुमसक्त्येति । साध्यविपरीतव्याप्तो विरुद्धो यथा । पर्वतो निरामि॰मवत्वादिति । सपक्षे सत्यसति च पृथक् पक्षविपक्षयोः । व्याप्तिव्याप्त्योदयोधेति विरुद्धोऽप्यष्टधा मत्तः।। तु नियतसामानाधिकरण्यरूपेत्यर्थः । अन्यथानवस्थादिग्रस. शादिति । यत्नान्तरापेक्षत्वेऽनवस्था स्पा । चैतन्यस्य ज्ञानस्य यत्नापेक्षत्वे यत्नस्य पूर्वत्वात् तत्र चैतन्यस्येव हेतुत्वेन्यो. न्याश्रयः । चैतन्यान्तरापेक्षत्वे तस्य चैतधानाधीनत्ये चक्रकम् । अपरिमिनधायनेऽनयस्थापातश्च स्यादित्यर्थः। यत्नं चैतन्यभिभ- त्वेन विशेषयन् यादी प्रएक्यः किमनीश्वरयानः चैतन्यभिन्नत्वेन विशेष्यते उतेश्वरयन बैतन्यभिमन्येन वा नाय इत्याह । अनी- श्वरेति। न द्वितीय इत्याह । ईश्वरगुणयोरिति । ननु वेदतस्तत्सि. धिरस्ति इत्यता सिद्धी स्विति । अलमिति । न्यायसिमान्तेन श्वरानुमाननिरासे यक्ष्यमाणत्यादिति भावः । साध्यविपर्ययसमाना. धिकरणत्वस्य साधारणासाधरणात्साध्यविपरीतव्याप्ती विरुद्ध इति नैयायमपि गृहीतम् । सपक्षे सतीत्यस्याः कारिकाया अयम. र्थः । सत्पक्षाविरुद्धाचत्वारा पशव्यापको विपक्षम्यापक पक्षवि. पक्षोभयव्यापकः तदुभयाव्यापकश्चेति । तथा सत्पक्षाचारो विह खाः । पक्षमाध्यापक: ! विपक्षमाध्यापकः तदुभयव्यापकः । तदुमयान्यापधेति । एवं विरुद्धोटधा मतः । अत्रापिश- 2. प्रतधाभिमत त्याशयेन वश्यमाणपादविष्यवादश- विधत्वयोः संपादक घश्यमाणे विशेषधिरद्धे.

·'न्यायपरिशुद्धौ । इष्टपतीपव्याप्त्या हि निर्विवादा विरुद्धता । विशिष्टसाध्यदैलोम्यात् स्थाद्विशेपविरुद्धता ॥ धर्मधम्युभयेषां च तद्विशेषत्रयस्य च । विपरीतानुपानाच विरुद्धः पड्विधो मतः ।। तत्र सति सपक्षे चतुर्णामुदाहृतिः । पक्षम्यापको विपक्ष- फेदशत्तिर्यथा । अनित्यो जीवः चैतनत्वादिति । सर्वेषामेव जीवानां सुषुप्यायवस्थास्वपि संकुचितचैतन्पायव प्र. ययन्तविद्भिरिष्यते आगन्तुमचैतन्यवादेऽपि चैतन्यात्यन्तायोग- लक्षणमिदमब्यातं फत्वन्तवर्तिनी हिंसा अवसाधिका हिं. सात्वात् ऋतुघाह्यहिसावदित्यत्र हिंसात्वस्य साध्यविपर्यये व्याप्तत्याभावात् । एपमेव हि विशेषविरुद्धत्वमपि स्पामग. सुविधायिस्वरूपवकल्ययति प्रागुवाहते प्रतिसंधानीयमिति वि. शेषविरुद्धं घश्यतीत्यत आह । इष्टमनीपव्याप्स्याहोति । तथा पानिएरयमेव विरुद्ध सामान्यलक्षणम् । प्रकृते व पक्षधर्मतायल. लभ्यसाध्यस्य चैधहिंसानिष्टाधर्मसाधनत्यस्य विपर्ययेण हिं. सात्वस्य व्याप्तस्यादिएविपर्ययव्याप्तलक्षणं विरुदत्वं विशिष्टता. यविपरीताव्याप्तत्यमादाय प्रकृतेऽपि सम्भवतीति सिरिति भावः । प्रकारान्तरेण विरुद्धस्य पाविध्यमाह । धर्म- धर्म्युभयेषामिति । अयमर्थः धर्मविपर्ययस्याः धर्मिविपर्यय. ध्या: उभयविपर्ययव्याप्त: धर्मविशेषविश्यम्याप्तः धर्मिविशेष विपर्ययव्याप्तः उभयविशेषविपर्यव्याप्तश्च विरुद्धः पबिधोऽमि- मत इति । अयं च प्रकारो पत्यमाणोदाहरणेषु स्पीकरित प्यते । उदाहतिः। फिरते इति शेषः । ननु सुपुतिमूच्छाधवस्था सु जायेषु चतन्यामायान्न पक्षसपसापकनेत्यत आह । सपा. मेति । संकुचितचैतन्याश्रयत्यमिति । धर्मभृतमानस्य नित्य धेन सुपुप्ताद्ययस्थास्यपि सावत विषयसंसामावत: संको. घ पप तदा तस्यायुपगम्यते न स्वभाव इति मायः मागन्तुकचे- तम्पयादेऽपीति। निरयतन्यानभ्युपगन्तण मते यः । बेत. नाव्या. । - ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । व्यवच्छेदलक्षणं चेतनत्वम् सर्वेषु जीवेपु विद्यत एवेति पक्षव्या- पकता। विपक्षध्यापकः पक्षकदेशत्तिर्यथा । नित्यों पृथिव्या. त्मानौ कृतकत्वादिति । उभयव्यापको यथा । नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति । उभयाव्यापकस्तु शब्दस्पर्शावनित्यौ श्राव णत्वादिति । शब्दत्वसामान्यं नित्यमिच्छतस्तत्रापि हेतुत्ते. विक्षेकदेशत्तिता । असति सपक्षे वन्ये चत्वारः । तत्र पक्ष. ध्यापकः विपक्षेकदेशत्तिर्यया । चेतनाः सर्वे निरतिशयानन्द- धर्मकाः स्वयंप्रकाशत्वादिति । स्वयंप्रकाशले हि बेदान्तिना न्यात्यन्तायोगव्यवच्छेदलक्षणमिति। ज्ञानात्यन्तामाववत्वमित्यर्थः । तथा व सुषुप्ताद्यवस्थास्वपि शानध्वंसप्रागभावावादाय हेतुसत्वम. स्तीति भावः । अयं पूर्वोक्तपविधेषु साध्यविपर्ययव्याप्तवाद. मविपर्ययविरुद्धः । कृतफावादिति । पक्षकदेशे आत्मन्यवृत्तरपं पक्षकदेशवृत्तिः अनित्येषु कृतक-यवृत्तिश्च प्रागभावानहीका- रमतेग घोध्यः । फालानवच्छिन्नसत्तायोगित्यरूपनित्यत्वेन वि. रोधोऽत्र कालानवच्छिन्नत्वरुपलाध्यविशेषणप्रयुक्त इति धर्म- विशेषविरुद्धोऽयम् । एवमात्मस्वरूपधर्मिविशेषणविरुववाद- मिविशेषविरुद्धश्च । नित्यः शब्दः शतकत्वादिति । अस्य शम्पु सर्षानित्येषु च विद्यमानत्वात्पक्षविपक्षम्यापकतया भाषणत्वादिति स्परों श्रावणत्वस्याहत्तरयं पक्षकदेशवृत्तिः । विपक्षकदेशवृत्तिमा मुपपादयति । शम्दत्वसामान्यमिच्छर इति । समयेतसाम्यमा. भरपैवानमोकारादितिभाषः । थावणत्वस्थ स्वस्पर्शाभायेन व्यात. स्वादय हेतुमिविया । अत एवायं धर्मा साध्यामायविषयो- ऽपि । उक्तावत्यारोपि सपक्षवन्तो द्रव्याः । प्रथमतुरीययोः पृषिष्यादेः द्वितीयत्तीययोः कालादेरेय सपक्षत्यादेतेपणं च सा- ध्ययिपव्ययग्यासता पक्षस्य संदिग्धतापतद्विपर्ययतया अन्यत्रै. प प्राधा । स्थयंप्रकाशत्वादिति । अत्र सबै चेतनानां पक्ष. स्येनाम्यशमन्दाभायासपक्षाभायः । विपक्षाध्यापकतामा । अथे. A ·न्यायपरिशुद्धौ। सर्वात्मव्यापकम् अचेतनवादनानन्दिनि धर्मभूतज्ञानाख्य विपक्षे च वर्तत इति । विपक्षव्यापकः पक्षकदेशत्तिर्यथा। सर्वेऽप्पात्मानः सर्वज्ञाः अर्मवश्यत्वादिति । कर्मवश्यत्वाभावो हि अचेतनेषु सर्वेषु विपक्षेपु व्याप्त पक्षे चेश्वरांश इति । उभयंव्यापको यथा । कादाचित्कं सर्वमनित्यं वस्तुत्वादिति । अत्र वस्तुतः कादा. चिदकानामनित्यत्वेऽप्यस्मिन् प्रयोगे वस्तुत्वहेतोर्विपरीतव्या- त्या विरुद्धता । उभयैफदेशत्तिर्यथा । सत्रैव साध्ये द्रव्य- त्वादिति । ननु पक्षस्पर्शरहितोऽपि नवमो विरुद्धः सम्भवति नित्य आत्मा कृतकस्वादिति । अत्र हि सर्वस्मिन्नात्मजा- ते कुतकत्वं नास्त्येव विषक्षे च सर्वत्र वर्तते सपो च कालादौ न वर्तत इति नानैकान्तः । सत्यम् अत एव हि तनत्वादिति। मानानाश्रयत्वादिस्यर्थः । ननु वस्तुत्वस्य नित्यानि. त्यसाधारणत्वेन साध्यसामानाधिकरण्यसत्यान्न विरुद्धते इत्यत आह । अत्र वस्तुत इति । तथा च पक्षस्य संदिग्धत्वेन व्याप्ति. प्रहस्थानत्वाभावादन्यत्र साध्यसामानाधिकरण्याभावेन साध्या- भावव्याप्ततया विरुद्धत्वमिति भावः । अत पवाह । अस्मिन् प्र. योग इति । घटो नित्यः यस्तुत्वादित्यादौ साधारण पवेति भाः। धः । तत्रेय साध्य इति । कादाचितकं सर्वमनित्यमित्येव प्र. तिक्षायामित्यर्थः । दव्यत्वादिति । तस्यात्मादौ साध्याभावव्या. सत्याविरुद्धता पक्षकदेशे गुणादायवृत्तर्विपक्षकदेशेसामाग्यादौमि. स्यरूपादाववृत्तेध उमयाव्यापकता । एते चत्वारोऽप्यसत्पक्षाः तत्रा. धाश्चेतनानां पक्षत्वेनानन्दज्ञानयोरन्यनामावादुत्तरयोश्च कार्य- मात्रस्य पक्षत्वन कार्यभिप्ने निस्यत्वाभावादनाचभावानभ्युपग मेन एवमुक्तिः । साध्ये भावत्वविशेषणेन पा सत्सपक्षता निम्य • आस्मेति । मसंदेह पक्षसाध्ययोरुक्तिविपर्यासः । उक्त विपद्धत्य- मलीक्रियते नवमता तु न नियता द्वादशविधत्वसम्भवादित्य भिप्रेत्य परिहरति । सत्यमिति । यत पर हीति । पक्षावृत्तेविं. A ·** अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । साध्यविपरीतव्याप्तो विरुद्ध इति लक्षणं प्रणीतमस्मा- भिः । नतु पक्षविपक्षयोरेव वर्तमान इति । ततश्च सत्य- सति च सपक्षे सर्वपक्षावृत्तिविपक्षव्यापकाच्यापकरूपविरु- दचतुष्टयसम्भवाद् द्वादशविधो विरुद्ध इति 1 विशेषविरु- द्धत्वमपि व्याप्त्यिदशानुविधायिस्वरूपवैकल्यवति प्रागुदाहते मतिसंधानीयमिति । कालात्ययापदिष्टस्तु वलवन्मानवाधितः । कालातीतोऽतीतकालो बाधितश्च स कथ्यते ।। रुद्धस्य सम्भवादेवेत्यर्थ । सत्यसति सपक्षे सर्वसपक्षावृत्तिः विपक्षव्यापकः पक्षावृत्तिरदाहत । तत्रैव जन्यगुणत्वादिति विपक्षव्यापकः । एवमन्यावप्यूह्यो । विशेषविरुद्धत्वपीति । अय. मस्माभिः प्रागेवोदाहृतः । व्याप्तिग्रहदशायामनुविधायिस्वरूप निपिद्धत्य तवैकल्य घा हिंसात्वहेतुः लोपाधिफ इति या. यत । तर सर्वत्र विशेषविरद्धतानुसन्धेयेति व्याप्तिदशानुदि. धायीत्यादेपक्षरार्थः । कालात्ययापदिष्टस्त्विति । कालात्यये हे- तुप्रयोगयोग्यपक्षनिष्ठसाध्यसदेहकालातीतेऽपविधः प्रयुको हेतुरि- ति लक्ष्यनिर्देशनोच्यते । ननु सिद्धसाधनस्यापि ताशत्वेन कालात्ययापदिएता स्यादिति चेत् सिपाधयिषा काले सत्य- पिसिद्धसाधने हेतुप्रयोगसम्भवेन सिद्धसाधनस्य फालात्ययाना. पादकत्वात् । ननु हेतुप्रयोगानन्तरमेध बाधावतारात न हे. तोः कालाययापदिष्टत्वमिति चेत् अनुष्णत्वेन पदार्थत्यस्य व्या. प्तिग्रहणायोणत्याभावरूपस्यानुष्णत्वस्य निरूपणार्थमुप्णत्व पचि. झुर्मिणि ग्रहीतव्यमिति पन्हायवोणत्यस्य प्रदीतव्यतया व्याप्ति. महकाल पाधेन पक्षताधिघटनेन गृहीतव्यातिपक्षध. मताफस्य हेतोः प्रयोगात्पूर्वमय कालात्ययासम्मयादुपजीव्यत्येन पाधस्ययोद्भाव्यतया विद्यमानाया असिद्धरनुभाव्यत्यादिति दि. क् । यलयत एष साधकायालयदिरयुक्तम् । घाधित इति । या धितसाध्यक इत्यर्थः । कालातीतोऽतीतकाल इति । विशेषण. एय ·न्यायपरिशुद्धी। एकै द्वित्रियाधेन सप्तधा स विभागवान् । एवं वाधियोदः प्रत्यक्षागमयोरपि । यद्यप्यको बाधेऽप्याभासत्वं प्रतिष्ठितम् । .. तथाप्यपक्षशिक्षार्थ यावत्संभववर्णनम् । यावदोषोक्तिनियमः कयायां चोपयुज्यते । यथा स्मृत्येककयनेऽप्यनेक शिष्यमेव हि ।। तत्र प्रत्यक्षवाधितो हेत्वाभासो यथा । अग्निरनुष्णः पदार्थत्वात् घटवदिति नक्षत्र ज्वालैक्यमत्यक्ष- विशेप्यभाव कामचारादुभयथापि तान्त्रिका व्यवहरन्ति । आदि. नारन्यादित्वात्तदुपपत्तिरिति भावः । बाधितहेत्वाभासं विभजते । एकैति । हेतोः प्रत्यक्षानुमानागमैः प्रत्येकवाधे प्रयो भेदाः । तेवन्यतमाभ्यां द्वाभ्यां थाधे प्रयः संहत्यतैत्रिभिर्वाधे एक इति बाधितहेत्वामासः सप्तविध इत्यर्थः । हेत्वाभासे दर्शितं सातविध्य प्रत्यक्षागमामासयोर्वाधितयोरप्यतिदिशति । पयमिति । गनु एकमानयाधनापि पाधितत्वं सिध्येत् धादियाधवर्णनमनर्थ- कमित्याशय परिहरति । यधपीत्यनया करिकया । अल्प- शशिक्षामिति । स्वयमेव मानान्तरवाचौहाशकानां व्यु- त्पत्तयेऽधिकथर्णनमिति भावः । प्रयोजनान्तरमायाह । दिति । यायन्तो दोषाः ते सर्वेऽप्युद्भावनीया इति सङ्केतपूर्षि. कायां कथायां यावद्दोपकथनामाचे नियमभन पराजयप्रस - न तनिवृत्तये परत्र नियमभङ्गापादनेन अयसम्भवाय च या. घद्वाधवर्णन कृतमित्यर्थः अनियमकथायामप्युपयोगमाह । यथास्मृतीति । स्वस्मृत्यनुसारेण स्मृतकमात्रकनेऽपि काल. सामग्रीभेदेन तस्य स्मरणेनोद्भाव्यत्वसम्भावनयानेकव्युत्पादनं स. प्रयोजनमित्यर्थः । ननु प्रत्यक्षेणानुमानस्य बाधे ज्वालक्यप्रत्य- क्षेण तद्भदानुमानमपि वाध्यतेत्यत आह । न होति । अनन्य- थासिझेरिति । भ्रमत्यनोपपादयितुमशफ्यत्वादित्ययः । औण्य. याव- ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । २९९. चत्पावकोप्ण्यमत्यक्षं दुर्बलमनन्ययासिद्धेः । नौण्यं नाम जग- ति नास्ति तथा सति वन्हौ तदारोपस्यासम्भात् । कचि. सिद्धमेवान्यनारोऽयं तदग्रहे च तदभावलक्षणसाध्यस्याप्यग्रहः नचाप्रमितसाध्यसामान्यमनुमानं प्रचयितुमलम् । नचोष्णत्वा- भावातिरिक्तमनुष्णत्वं नाम किश्चित् भावान्तराभावपक्षेऽपि तस्य तदभावात्मना निरूपितस्य व्याप्त्पनुमवेशात् । नच तद्रव्यं तल्ल- क्षणादृष्टीनचा वन्दिधर्मः तद्धर्मिणोऽन्यस्य कस्य चिद कुतश्चित् ममाणादसिद्धेः । सिद्धौ च तत्रापि पदार्थत्वसद्भावे हेतोरनका. न्यातदसद्भावे तस्यैवासिद्धेः। अत एव वन्हौ तत्मादृश्यतत्संसर्ग- प्रत्यक्षस्य नमत्वं घदन वक्तपः अलीकस्यैवौष्णस्यारोपादस्य भ्रमत्वमुच्यते उतान्यत्र सिद्धस्य तस्यारोपादिति विकल्पे ना- घ इत्याह । नहोण्यं नामति । तथासतीति । । औपण्यस्येवा. त्यन्तास इत्यर्थः । मास्तु तदारोप इत्यत आह । तदनहे चे. ति। औण्यस्य कुत्राप्यमह इत्यर्थ । तथा चानुमानमेय न वर्तत इत्याह । नचेति । अलमिति । पुरुष इति शेपः 1 ननूष्णत्वासा. नेऽपि अनुप्णत्वधाः सम्भपतीत्यत आह । नचोणत्येति । तथा च प्रतियोगिज्ञानाभावेऽभावधोरेय न स्यादिति मायः सिद्धान्तेऽभावस्य भावरूपत्वान्न प्रतियोगिज्ञानापेक्षत्यत माद । भावान्तरेति । तदभावात्मनेति । भावरवामावत्वोकारेण ज्ञाने प्रति- योगिशानापेक्षास्तीनि भाष'। अन्यत्र सिद्धस्यौपण्यभ्यारोप इति द्वितीयपक्षे पकव्यः । भनिदोण्यं द्रव्यमित्युच्यते उत द्रव्यधर्म इति विकल्पे नाच त्याह । नच तद्रव्यामनि । तलक्षणार- रिति । घटादियादिलक्षणसंस्थानयत्तयानुएलम्भादित्यर्थः । दिली. येऽपि कि घन्क्षिधर्मः उतार्यतन्हिधर्मः सधर्मः सिद्धान पंति विकल्प्यान्ये एपपति । नचायद्विधर्म इति । तथा च साध्या. प्रसिद्धिरिति भावः । आघं दूरपति सिद्धी गति । तस्यैवा. सिरिति । धर्मिण एवासिया मसिद्धत्यपक्षान्ताय • इति मायः ! मत एरोति । यहिभितस्यापापस्यसम्मवादेयेत्यर्थः । म.

·.:३०० न्यायपरिशुद्धी।' ग्रहायसंभवात् तद्गुणारोपो दुर्वचः अग्न्यातपोप्राधिक एव धन्य- घोण्योपलम्भः ।न तथा तयोस्तदुपलम्भोपाधि कश्चित्पश्यामः नच तयोः परस्परोपाधिकत्वं व्याघाताद नियामकामावाच । अतो वह्यातपादिरूपतेजोधर्म एवौप्पमित्यनन्यशरणे प्रत्यक्षे ऽनुमानसहस्रेणापि न तत्कम्पनसम्भव इति । नन्वेवं ज्यालैक्यप्र- त्यक्षेऽप्यनुमानपाधो न स्यात् न तत्रानुमानस्य स्वमूलभूतप्रत्य. क्षविशेषप्रतिक्षेपत्वाभावात् । नहि , तत्र भेदसामान्यादिग्रहण ज्वालैक्यग्रहणोपनीवि भेदप्रतियोगिन ऐक्यस्याप्यन्यत्र सामा- - - भ तप्तजलपृथिव्योरप्यारण्योपलम्भात् कथं घहेरन्यत्र तदभाव इत्यत माह । अन्यातपेति । अग्न्यातपयोरत्तत औरपयोपलम्मा सो- पाधिकोऽस्त्यित्यत्राह । न तथेति । ननु याद्यातपयोरन्यतरस्यान्यता रत्रारोपे उपाधिस्यमस्त्वित्यत आह । नवेति । व्याघातादिति । स्वाभाविकधर्मयत पवान्यत्र तदागेपोपाधित्वादिति भावः "नियामकाभावादिति । अन्यतरस्वाभाविकररे नियामकाभावादि. त्यर्थः । अतो घन्ह्यातादिधर्म एवोण्यमिति परमद्वितीयपक्ष ए. धाभ्युपान्तव्यः । तथा चानन्यथासिद्धत्वाइन्ह्याद्याज्यप्रत्यक्षस्प नानुमानयाध्ययं किं वनुमानस्यैव तद्वाध्यत्वमित्यभिप्रेत्याह । . त इति । वैशम्यमज्ञानानः शङ्कले । नम्यिति । एचमिति प्रत्यक्षस्यानुमानेन वाधाभाव इत्यर्थः । वैशम्यमुद्धाटयपरित हरति । नेति । उष्णत्वप्रत्यक्षत्यस्यानुष्णत्वानुमानोपजीव्यत्वा- तु तत्र प्रत्यक्षेणानुमानराधो युकः ज्वालामेदानुमाने तु ज्या. लैफ्यप्रत्यक्षस्यानुपजीव्यत्यात अनुमानेन तद्वाधो युक्त इति । भाचः । नच तत्रापि स्यप्रयोजकसाध्यधीरूपभेदसामान्यज्ञानस्प वा पक्षादिज्ञानस्य वा ज्यालेक्यप्रत्यक्षोपजीव्यतास्ति येन तत्राप्य:- 'प्रतिक्षेपः स्यादित्याहान होति । ननु ज्यालाभेदप्रतियोगितया ज्वा. लैक्यप्रत्यक्ष ज्वालाभेदानुमानोपजीव्यमेवेत्यत्राह । भेदप्रतियोगिन इति। नहि यत्रेय भेदमहस्तत्रैवाभेदप्रहस्तद्धनुरिति नियमोऽस्ति येन - ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । (३०१ न्येन ग्रहणं सिद्धम् । नच कृत्स्नप्रत्यक्षादिचाधकानुमानवद भयोजकवेपेणापि मूलपातः । 'नच जालान्तरासम्भव दीप- सामग्यंनुवृत्यादेन्यथासिद्धिः सुंवचा । नच ज्यालक्यमत्यक्षं तदौप्यमत्पक्षवल्यथासिद्धं निर्वापितारोपितदीपेऽप्यविदित; 'निर्वापणस्य तवमत्यभिज्ञानात् तद्वदेव सादृश्यादिवला- दैक्यधीसम्भवे शङ्कितान्ययासिद्धेः प्रत्यक्षस्य भेदानुमानप्रतिक्षे- पाशक्तः । मुमुक्ष्मावलोकने च ज्वालाधूमादिसन्ततिषु निस्तर- गवाहतैलधारादिष्विव सञ्चरणभेदाध्ययमायात् । एवमेव दे- हात्मैक्यमत्यक्षेऽपि भेदानुमानस्यैव विजयित्वं तप्तायापिण्डे पावकत्वादिबुदिवत् ज्ञानसंसर्गविशेषात् सखातेऽपि तद्होपप- तेः । नत्त पावकवत् ज्ञाता पृथङ्नोपलभ्यत इति वाच्यम् ममे- 'दं शरीरमिति व्यतिरेकप्रत्ययदशायां गृहतत्स्थादिवर पृथ- प्रत्यक्षस्योपजीव्यता स्यात् सामान्यतो घटादो सिद्धनाभेदग्रहेणै. घ ज्वालाभेदशाने प्रतियोगिझानाकासोपशमादिति भावः । किश प्रपञ्चो मिथ्या दृश्यत्यादिति कृत्स्नमत्यक्षादिप्रमाणाधकानुमा नेऽनुमानप्रयोजकम्पातिज्ञानत्वाधाकाराभाधान ज्यालेक्यप्रत्यक्षे. ग सझेदानुमानयाध इत्याह । न चेति । किञ्च तकनुगृहीतत- पा अनन्यथासिद्धनानुमानेन प्रत्यक्षस्यैव याध इत्यभिप्रेत्यानु. मानानुकूल तर्फमाह । नचेति । दोपसामान्यनुवृत्यादेरिति । दोप- नाशहेतुभूतवर्यग्ययसंयोगनाशवर्यययान्तरसयोगयोनिरन्तरा. नुवृत्या पूर्वज्यालानाशज्यालान्तरोत्पादादिना उपपादयितुमश. फ्यवादित्यर्थः । नन्वनन्यथासिद्धस्य ज्यालश्यप्रत्यक्षतदुत्पादकस्य सपतरायाध इत्यत आराम गलति, । यस्ततम्त जनाः लक्यप्रत्यक्ष ज्वालाभेदप्रत्यक्षेणान्यथासिद्धमित्याह । सुसूक्ष्मनि ।। धूमसन्ततिप्रणं दृष्टान्तार्थम् । उक्तं प्रत्यक्षस्यानुमानयाध्यापमन्य.. त्रापि तुल्यन्यायतयातिदिशति । एवमेति । तत्रापि याध्ययमूल- मन्पयासिद्धिमाह । तप्तेति । सहरतेऽपीति । करचरणादिसरातापि ·- न्यायपरिशुद्धौ। तदधिकुरुतां शास्त्रं रङ्गेश ? ते परलोकिनि इति । "आनुमानिकीमप्यात्मसिद्धिमश्रद्दधानाः, श्रौतीमेव ता श्रोत्रियाः सङ्गिरन्ते" इत्यात्मसिद्धिग्रन्थोऽपि तावन्मात्राभिप्रा. यः। पाणिपादादिपु प्रत्येकसमुदायात्वविकल्पानुपपत्यादय- श्वास्मदाचार्यायकुलियो अपश्चिताः . स्पष्टमनुसन्धेयाः । अतो ज्वालक्यदेहात्मक्यप्रत्यक्षयोरनुमानेन वाधः सुश. फः । दहनौपण्यपत्यक्षस्य न तथेति तत्रानुमानमेव प्रत्यक्षवाधि. तमिति पदार्थत्वादेहेत्वाभासता । अनुमानवाधितो यथा । प्रध. मायास्तिथयः सम्भवञ्चन्द्रसूर्योपरागाः तियित्वात् पर्ववदिति । अयं [परागस्य पन्तिप्रतिनियतमावित्वग्राहिणा शास्त्रानु. मतदृहनिरूढान्वयव्यतिरेकेण गणितानुमानेन वाधितः | आ- गमवाधितो यथा । परविग्रहादिरुत्पत्तिविलयवान् सात्रयव- जानन्ति । तस्माकारणादेय शास्त्रं त्वत्प्रवर्तितं वेदादिकं परलो. किनि परलोकयोग्ये देहातिरिक्तात्मनि अधिकुस्तामझातयिशे. पाकारहापनेन सफलप्रवृत्तिकमस्त्वित्यर्थः । रङ्गेशेति भगवत्- सम्बोधनम् । नन्येवं देहातिरिक्तात्मासिद्धिः शास्त्रेणयेत्यात्मसिद्धी प्रतिपादितं विरुध्येतेत्याशझ्यात्मसिद्धिग्रन्थोऽप्युक्तार्यविषयत- यैष नेय इत्याह । आनुमानिकीमपीति । अहंप्रत्ययगोचरो झा. ता स एवात्मेत्यत्र भवतामविवाद एव तत्र न देहावययातय. ते तेपामहमिति भावनाभावात् न हि फश्चिदई पाणिरई पा. द इति या प्रतिपद्यते । ततो ऽहत्वाभायात् तेषु शानाभावः । नच पादादिपु सुपदुःख समवेते पादे मे सुख शिरसि में दुख- मित्युपलम्भात् । अतस्तत्समानाधिकरणं तदात्मक ज्ञानमपि त. प्रवेन्युचितं यतस्तत्रास्मदर्थस्य सुखसमवायित्वं न हास्मदर्घमपहा.. यायसमयेतं मुखमध्यक्षमनुमूनमिति कायचिद्मान्तिपि सम्मति। अतो में मुसमिति समवायिनि सिद्धाहं प्रदेशत्यात्तस्य कुत्या. काङ्क्षायां तदुपलक्षणतया पादादिव्यपदेश इत्येके । अस्मन्मते ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । स्यात् सम्प्रतिपन्नवदिति । अयं हि "नित्यालिङ्मास्वभावसं- सिद्धिः नित्यसिद्ध तदाकार तत्परत्वे च पौकर ? । यस्यास्ति सत्ता हृदये तस्यासौ संनिधि ब्रजेत् । नित्यं नित्याकृतिधरम्" इत्यादिभिरागमैरवाधित ध्यते । नचात्र शास्त्रमन्तरेण पक्षसिद्धिः नचासिद्धाश्रयो हेतुः साधकः । स्वणुरेवारमा सुखमप्यनुकूलवेदनात्मकं तस्मिन्नेव स्थितमपि तत्त. दनुकूलस्पर्शादिविषयदेशविशेषितं तथा तथानुभूयत इत्यादिना पा. णिपादादिपु प्रत्येकं पा समुदितेषु वा अईत्वानुपपत्तितिन्वानुप. पत्तिः सुखित्वाद्यनुपपत्तिश्चात्रेयरामानुजाचार्यायकालशे देहाय. तिरिकास्मयाथात्म्यसमर्थनवादे प्रपशिताः । अतो नास्माभिस्तम प्रयस्यत इत्याह । पाणिपादादिष्विति । शास्त्रानुमतेति । गणितशा- सस्य प्रत्यक्षधियोरन्ययव्याप्योरप्रयोजकत्यराहित्यज्ञापन पयो.' पयोगानामागमयाध इति भावः । परविग्रहादिरिति । पर. घासुदेवसंहननानन्दमयमण्डपधीवकुण्ठषिमानादिरित्यर्थः । तत्र श्रु. तिमुदाहरति । नित्यालिङ्गयेति । भगवतो दिव्यमूर्तिनित्या आलि. हितुं योग्या अत्यन्तभोग्पति यावत ! स्वभावतः संसिद्धिः सत्ता यस्या निस्येति यावत्। पौकरसंहितापचनमुदाहरति । नित्येति । है पौकर? ब्रह्मन् नित्यसिद्धं फालपरिच्छेदरहिते तस्य परषासुदेव. स्याकार दिव्यमालविग्रहसंस्थाने तस्य परत्वे पारम्ये च यस्य हरये मनसि सत्ता तदुभयागोचरनिर्णय इत्यर्थः । तस्य पुर. पस्य हदये इसी परवासुदेषः संनिधि प्रजेत् संनिदण्यादित्यर्थः । नित्यमिति । तत्परयासुदेवाय परं ग्रह नित्यं शाश्यतिर्फ नि. स्याकृतिधर नित्यदिव्यमहलयिप्रहसंस्थानत्यादिस्यर्थः । अयाधित. रितिपया चैतत्तयो श्रीपाचरामरक्षायामाचार्यः। नन्यागमस्या. संप्रतिपन्नममाणत्वाचेन फयमनमानस्य पाच त्यत थाह । न. धाति । सयावागमस्यासंप्रतिपमत्ये त्वदनुमानस्याथयासिदिः स्यादिति भायः । ननु यहिरनुष्णः पदापंवादित्यनुमानस्य प्रत्यक्षो. पजीप्यत्वासेनानुमानस्य पापि परविप्रहनिम्यतापोधनागमस्य ·. न्यायपरिशुद्धौ। नच धर्मिग्राहकेणैव वाध इति नियमः । तदा तादृग्वेति वि. शेषायोगे तज्जातीयेनापि वाघोपपत्तेः । एवं ब्राह्मणेन मुरा पेया द्रबद्रव्यत्वात् क्षीरवदिसत्र पातुं शक्यत्वादिविधी सिद्धसाधनात् । पीतायाः पारलौकिकमत्यवायसाधनत्वामात्र एव हि सिपापिपितः । तत्र प्रतिपेध्यस्वरूपसिद्धरागमोपनत्या. चदुपजीविनोऽनुमानस्य तेन वाधः । एवमग्नीपोपीयाधर्म- वादिसायनेष्वपि भाव्यम् । द्वाभ्यां द्वाभ्यां त्रिभिश्च बाधितस्तु भिन्नप्रमाणविरुदसायकानेकपक्षीकारे तत्तरमाणविरुद्धाने. फसाध्यसहसाधने च तत्तदंशमतिनियमेन द्रष्टव्यः । यथा विप्र- मानानुपजीव्यत्वात्तेनानुमानबाधो न युक्त इत्यत बाद । न च धर्मि- माह केणैवेति । ताटग्येति । उपजीव्यप्रमाणवदस्याप्यन्यथासिब त्वादनुमानवाधकत्वं युज्यत इति भावः । पेयेत्या पातुं योग्या पातुं शक्या पाने प्रत्यवायकरी न भवतीति धापि गमनिकाया: सम्भवात् तत्रागमयाधोपपादनसोकर्यायाविधक्षितकोटिद्वयं मि- राकरोति । पातुं शक्यत्वादिविधाविति । प्रतिषेध्यस्वरूपसिद्ध- रिति । पारलौकिकप्रत्यवायसाधनत्वस्य प्रतियोगिन आगमा. धीनसिद्धिकरवात्तेनागमेन मुरापाने प्रत्यवायसाधनत्ये सिखे त. दभाचसाधकानुमानस्य उपजीव्यागमाधीनत्वादिति भावः प्रोपोमीयाधर्मवादिसाधनेविति । यग्नीषोमीय हिंसा अधर्म: अधर्मसाधनं धर्मो न भवतीति घा साम्ये साध्यानां शार. कसमधिगम्यत्वेन शाखस्योपजीव्यत्वात्तेन चाग्नीपोमीयहिंसा. या धर्मत्ववोधनादागमेनानुमानयाधोनापीति भावः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामिति । प्रत्यक्षागमाभ्यामनुमानागमाभ्यामनुमानप्रत्यक्षाभ्यां च घाधिता गृधन्ते भिन्नप्रमाणविन्द्धसाध्यकानेकपक्षी. कारे नानाप्रमाणयाधं दर्शयति । यथेति । सर्वमिति 1 घ. टध्यतिरिक्त पक्षीक्रियते तत्र पटे साध्यस्य प्रत्यक्षेण बाधः । प्रकृत्यादौ त्वायमेन बाधः । तत्तरप्रमाणविरुद्धानेकसाध्यस्य सद साधने नानाप्रमाणयाधो यथा घटः स्यप्रकाशः नित्यः स्वतन्प्रध - ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । ३०७ विपन्नं सर्व दण्डसाध्योत्पतिविनाशवद्वस्तुत्वात् सम्प्रतिपन्नघट- पदिति । सम्पववादे त्वत्यन्तसमानविषयानकप्रमाणवाध्यत्व- मप्यन्त्रमंसतेति । अतुल्यं तुल्यमपि वा यं तुल्यमभिमन्यते । तेन यः मतिरुध्येत तमाहुः प्रक्रियासयम् ॥ मानमाभाससंरुद्ध मानरुद्धस्तथेतरः। आभासरुद्ध आभासः मतिरुद्धविधा स्थिनः ।। आभासमानयोरवाप्यवान्तरभिदावशात् । प्रतिरुद्धविधाभेदा निरुप्या वाधितक्रमात् ॥ त्रिविषस्यापि रोधस्य साम्यबुद्ध्यास्ति सम्भवः । पस्तुत्वादीश्वरवदिति साधने स्वप्रकाशताया अनुमानेन पाधः नित्यत्यस्य प्रत्यक्षेण सतप्रत्यस्यागमेनेति । नानासिद्धान्तसा. कार्येण प्रवृत्तायां कथायामनुमानस्यानेकप्रमाणाधिनत्यं तान्त्रिकै. रप्यनुमतमित्याह । सप्लवयादे त्यति । यथा सर्व नित्यं सत्या. दिति संलपवादे घटादानित्यत्वस्य प्रत्यक्षासिद्धत्वात तत्र प्रत्यक्षे. ण पाधः । णुकादौ त्यनुमानेन धर्माधर्मपोरागमेनेति तत्ताम- तानुसारेण योध्यम् । अन्यमंसतेति। अनुमत इत्यर्थः।मतुल्यमिति । तुल्यप्रमाणतयाभिमतेन प्रतिरुद्धावं सत्प्रतिपक्षत्वमिति लक्षणकारि- फार्थ: । साध्यधीविघटनरूपस्य प्रतिरोधस्य याधितेऽपि सत्या. तयावर्तनापाभिमतान्तम् । सरप्रतिपक्षस्य यिष्यं दर्शयति । मा- ममिति । प्रमाणस्थाभासेन प्रतिरोधात्सत्प्रतिपक्षत्रिविध :- स्पर्धः । आमासाना प्रत्यक्षाभासादिभेदादातरे सभ्यभिचारा. दिभेदार । तथा मानानामपि प्रत्यक्षानुमानादिभेदात्तदयान्तरचभुः रादिभेदाय सत्प्रतिपक्षमेदा अनुसन्धेया स्याह । आमासमान. योरिति । याधिवक्रमादिति । बाधितघदेवकन द्वाभ्यां विभिन्न प्रतिरोधसंभवात्तथापि भेदा प्राहा इत्यर्थः । ननु मानस्या- भासेन प्रतिरोध पचन सम्भवति अधिकपलत्यने मानेनैयामास. स्प याधितत्यादित्यत माह । त्रिविधस्थापीति । अगृघमाणपिशेष.

·३०० न्यायपरिशुद्धी। न तु मानेन मानस्य रोधो भवति कहिंचित् ।। अन्युनानतिरिक्तादौ विसंधो न हि विद्यते । नचात्यन्तविभिन्नार्थे विरोधेऽन्यतरत् प्रमा । श्रुतिद्वयविरोधेऽपि तत्रैकस्या न मानता । तात्पर्या हि मानत्वं नच द्वे अपि तत्परे । रोधश्च हेतुनैवेति हेतोरेवेति वा पुनः । दशायां प्रतिरोधः सम्भवतीति माय. I मामेन मानस्य प्र. तिरोधेन चतुर्थस्यापि सत्प्रतिपक्षस्य सम्मवारकथं घेधा परि गणनमित्याशय मानेन मानस्य प्रतिरोधं वदन वक्तव्यः मानप्रति. रोधकं मानं किमन्यूनानरिक्तविषयकं किं घा भिन्नविषयकमिति विकल्पयाये दोपमाह । अन्यूनानतिरिक्तादाविति । आदिपदेना- न्यूनविपयस्यानतिरिक्तविषयस्यापि परिग्रहो विकल्प्यो विवक्षि. तः । तथा चोभयोर्मानयोरविरुद्धविषयकत्वेनान्यतरप्रतिरोधो न सम्भवतीति भावः । द्वितीये दोपमाह । नधेति । तथाच मि. प्रविषयकस्येन सति विरोधेऽन्यतरस्याभासत्वावश्यंभाचान्न - योरपि मानस्वेन साम्यं प्रत्येक शक्यमसम्मवादिति भायः । नन्यतिराने पोडशिनं गृह्णाति नातिराने पोडशिनं गृहा. तीति भिन्नविषययोरपि प्रणाग्रहणशास्त्रयोः सत्यपि विरोधे उ. भयोरपि मानत्यानपायात् कथमन्यतराभासतानियम आह । श्रुतिद्वयेति । तत्रैकस्या न मानतेति । यस्मिन् प्रयोगे पोडशिग्रहणस्याङ्गत्वं विहितं तस्मिन्नेव चेतभिषेधं यूपादपरा श्रुतिस्तदा सा अपमाणमेघ स्यादित्यर्थः । ननु संप्रतिपन्नममा. जमावायाः श्रुतेरप्रमाणत्याहोकारोऽयुक्त इत्यत आह । तात्पर्येऽर्थे होति। न गृहातीति श्रुतेः प्रयोगान्तरे ग्रहणामावस्याङ्गतायोधकत्या. सत्र घोहियवद्विकल्पेनानुछानसम्मवात्तदनुरोधेन ग्रहणपक्षे फल. भूमनोऽपि कल्पितत्यादविरोधेन नात्ययविषये प्रामाण्यं न व्या. इन्यत इति भावः । ननु हेतोहतुना प्रतिरोधस्यैव सत्प्रतिप- क्षतया नैयायिकरको रुतत्वात् कथं प्रत्यक्षादिप्रतिरोपि सत्प्रति इत्यत ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । नियमो नाभिमन्तव्यः सर्वेः सर्वत्र सम्भवात् ।। तथा हि तत्राभासेन प्रमाणपतिरोधो यथा । ब्राह्मणो न मुरां पिवेत् इति वैदिकोक्तौ चौद्धकापालिकाद्यागमैः पातव्य. वोत्या प्रतिरुद्धा श्रुतिरिति । अत्र ह्यविदितगुणदोषयला. चलमस्थानस्य प्रमाणभूतमपि प्रतिरुद्धं भवति । उक्तविपर्या- साद प्रमाणेनाप्रमाणस्य प्रतिरोधो द्रष्टव्यः । तत्राधिकवला वस्तुतो बाधकत्वेऽपि वलानभिज्ञः प्रतिरोधकं मन्यते । आमा- सस्यामासेन प्रतिरोधो यथा । केशोल्लुश्चनं कर्तव्यम् । अई- दाद्यपदेशादिति दिगम्बरेणोक्त न तस्कर्तव्यमन्यथा तथागतो. पदेशादिति 1 अत्रानातवाक्यत्वाविशेषाद्वस्तुतो द्वयोरनादरणी. यत्वेऽपि योगसिद्धसाईयवाक्पत्वाविशेपाभिमानात् भवति मतिरोधः । वास्तवविमर्श तुल्यदोपतयोमयोरध्यसाधकलये- चेति । प्रकरणसममेव विरुद्धाव्यभिचारिशब्देन फेचिदुपचर- न्ति । यथा पक्षत्यमहीक्रियत इत्यत आह । रोधश्चेति । तथा चार- हामाणधिशेषदशायां प्रतिरोधस्यान्यनापि तुल्यत्वेन हेतोरेवेति घा हेतुनैवेनि पा नियमो निर्मूल इति भावः । यौद्धकापा. लिफाद्यागमैरिति । यदुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत् स्वर्ग फि तत्क्रतुगत नयेदित्यायागमरित्यर्थः । उक्तविपर्यासादिनि । यदुदुम्बरवीनामित्याद्यागमैः। पौरादिभिः मुरायाः पातव्यतोक्तो ब्राह्मणो न सुरां पियदिति श्रुत्या प्रा, तिरोधो द्रष्टव्य इत्यर्थः । ननु चुनराधकालबत्तया एप न प्रतिरोध इत्यत आह । तति । अदाधुपदेशादिति । क्षपणकादिमिः केशोल्लुशनस्य मोक्षसाधनत्योपदेशादित्यर्थः । अन्ययेति । तस्याफर्तव्यतया यौद्धोपदेशादित्यर्थः । उपचरन्ती. ति। यस्तुतो विरुद्धसाध्यकयोहमयोरख्यभिचारिताया असम्म. याध ·.३१० तत्र तदु- न्यायपरिशुद्धौ । यामत्यक्षता वायोररूपत्वेन साध्यते । स्पर्थात् प्रत्यक्षता चासौ विरुद्धा व्यभिचारिता इति ॥ द्विवचनान्तविरुद्धाव्यभिचार्युदाहरणमिदम् । तत्र हेतो.स्वा. भासेन प्रतिरोधो यथा । देवदत्तात्मा यज्ञदत्वात्मनो भिन्नः तद- नुभवजनितस्मृतिरहितत्वात् घटवत् इत्पन्वयेन वा यो यज्ञदत्ता- त्मनो न मिन्नः स तदनुभवजनितस्मृत्याधारः यथा यमदन एवेति व्यतिरेकेण वोदाहृते स तस्मादभिन्न आस्मत्वात् तद्वदेवेति वा यस्ततो भिद्यते न स आत्मा यथा घट इति वेति । अत्रानुमित. परसुखदुःखाधनाधारतया स्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । मुखदुःखो- पयोगसंकरमसहाद । उपाधितो व्यवस्थानस्य इन्द्रियादि भेदे- घासत्र तच्छन्दप्रयोगो लाक्षणिक पवेत्यभिमायः । ति दर्शयति । द्विवचनान्त इति । विरुद्धाव्यभिचारिणोर्माय इति विग्रहेणार्थद्वयस्यापि विरुद्धाव्यभिचारिशब्देन विवक्षितत्वात्तय द्विवचनान्तस्योदाहरणमिदमिति भावः । हत्यामासस्य हेतुना प्र. तिरोध उक्त । इदानीमामासेन हेतोः प्रतिरोधमुदाहरति । हेतोरिति । ऐक्यानुमानस्याभासता दर्शयितुं तत्र थाधकान् त. कांनाह । अत्रेति । सुखदुःखयोः परगतयोरप्रत्यक्षत्वात् तदना. धारता स्वस्मिन् कथं प्रत्येतुं शक्येत्यत आह । अनुमितेति । मुखदुःखोपभोगसंकरप्रसङ्गादिति । सर्वजीवगताना सुखदुःसा- नामव्यवस्थायाः सर्वानुमास्यत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । तथा खदुःखापनुभवनेयत्यं लोकवेदसिद्ध भज्येतेति भावः । ननु तत्चदन्तः करणशरीराद्यवच्छेदकभेदात् सुखदुःखाचनुभवव्यवस्थो। पपद्यते इत्यत आह । उपाधित इति । तथा सत्यैकस्यैय जीवस्य चक्षुरादीन्द्रियपाणिपादाद्यवच्छेदकभेदेन भिन्नत्यप्रसनैकायच्छे. देन जातयोः सुखदुःपयोरन्यावच्छेदेन तस्यैवानुभवः स्यादि. त्येकस्यैवानुभवाननुभवी स्यातामित्यर्थः । ननु शरीरान्तःक. रणभेद एप सुखाधननुभवत्ययस्थातुर्नरिवन्द्रियादिभेदोऽपि तथा स्मनि दर्शनादित्याशड्याह । सौभयांदिम्पिति । भिन्नशरीरान्तक .

·अनुमानाध्याये चतुर्धमाहिकम् । प्वपि प्रसङ्गात् सौंपर्यादिपु शरीरादिभेदस्य सुखादिव्यवस्था- पकत्वादर्शनाच बाधितमैक्यानुमानमित्याभासता। अत्र विपर्या- सेन हेत्वाभासस्य हेतुना प्रतिरोधः । हेत्वाभामस्य हेत्वाभासेन प्रतिरोधो यथा । यत् सत् वत् क्षणिकं यया घटः सन्तश्थामी भावा इति सौगतेनोक्त प्रतिवक्ति यत् क्षणान्तरवर्ति न भवति तदसत् यथा खरविषाणम् । नचासन्त इमे भाषा इति । अनाबाधित. मत्यभिज्ञानादिभिः स्थैर्य वक्तव्ये पिशाचानां पिशाचभापयै- वोचरं देगमित्यभिमन्यमानस्यैवमुत्तरसम्भवः । एवं महा- विद्यादिरीतिष्वपि मागेवोक्तम् । एकस्मिन हेतौ केन का प्रति- रुध्येत कथं वा तत्र प्रकरणसमसमाख्यानिवेशः स्यादिति चेन्न एकस्यैव हेतोस्तत्साध्यव्याप्यत्वाभिमानगृहीतस्य त. विरुद्धसाध्यव्याप्यत्वाभिमतस्वात्मसाध्यनिर्णयपरिपन्थित्वनाव- स्थानात् पक्रियमाणार्यसाधनमत्तस्वात्मनस्तविरुद्धसाधनें- प्रत्तस्त्रात्मसमानत्वाचेति । तथा हि अनित्यः शन्दः प्रमेय- स्वात् पटवदिति केनचित् प्रयुक्त नित्यः शब्दः तत एव हेतो. आत्मवदिति फश्चित् प्रयुञ्जीत । समं चासाधकत्वमुभपत्र रणायच्छेदेन सौभर्यादिषु सुसाशुत्पत्ताचप्पव्यवस्थया सर्वशरी. राधनुभवस्य शास्त्रसिद्धवान शरीरादिभेदोऽपि सुखदुःखादिव्यव. स्थाहेतुः किं त्यात्मस्वरूपभेद एवेति भावः । प्रतिषकीति । अस्य प्रयोगस्यासदृष्टान्तमूलत्वेन क्षणिकत्यव्यभिचाराथामासता यो. या। व्याधिज्ञानविषयतया तद्विरुद्धसाध्यधीनिरोधसम्मवात् फेन का प्रतिवध्यतेत्ति प्रथमाक्षेपस्य नायकाशः स्वेन क्रियमाणकसाप- शानेन स्वस्थ तद्विरुद्धसाम्यव्याप्यत्वेनाकारण साम्यसम्भयात् कथं तत्र प्रकरणसमाख्या निधेश इति द्वितीयाक्षेपोऽप्यमयका. शिक इति भावः । उभयति । उमयसाध्यसाधनेऽपीत्यर्थः।म. क्षपादादिभिरित्यादिपरेन फाणादादयो गृधन्ते । ननु फयाप्र.

·३१२ न्यायपरिशुद्धौ। व्यभिचारित्वादिनि । नदेवमेते पश्च हेत्वाभासा अक्षपादादिभिः संगृहीताः । तथा च मूत्रम् । "(१)सगभिचारविरुद्धमकर णसमताध्यसमातीतकाला हेत्वाभासा" इति । अत्रासिद्ध एवं साध्यतुल्यत्वं निमित्तीकृत्य साव्यसपशब्देनोपचरितः । अत्र न्यायतवानुसारात् क्रयनियामकसंगत्यमावाचाक्षपाद क्रम- मूल्लइन्यास्माभिहेत्वाभासा निरूपिताः । ननु तस्वरनाकरे- अन्यथैव हेत्वाभासाः प्रपश्चिताः यथा । ईसपक्षाद्यगानामेकैविकलत्वतः । सर्वानुमानाभासानां संक्षेपालक्ष्म मूनितम् ।। तत्तत्पशादिस्वरूपतत्वमतदपि तथा भाममानं तदामासःतत्र पञ्च प्रतिज्ञार्थाभासाः पक्षवैकल्यदोपजाः । सिद्ध्यसिद्धिवाध्यत्वविरुद्धत्वाफलत्वतः ।। त्यायुक्त्वा प्रसिद्धिं च विशेषणविशेप्पोभयभेदेन धो. दाहृत्य वाध्यत्वमपि प्रमाणवित्वात् विधा निर्दिश्य विरुद्ध- त्वमपि स्ववचनस्त्राभ्युपगमसर्वलोकमसिद्धिभेदेन विभिय सिद्धस्य साध्यसमशब्देन व्यपदेश इत्यत आह । यसिद एवेति । तत्त्वरत्नाकरन यस्य स्वोक्तकार्य प्रतिपादयितुं तद्वन्धविरोध शङ्कामवतारयति । ननियति । ईशक्षेति । अयमर्थः पक्षहेतुइयान्ता. नामङ्गानां पूर्वोक्तानामन्यतमवकल्पहेत्वाभाससामान्यलक्षणमिति थाभासशन्दनिमित्त दर्शयति । तत्तदिति । तत्र पक्षशब्देन उक्तम- तिज्ञाशान्यतमधफल्यात्पक्षाभासपशकमा । तति । सिधप्रसिद्धी- ति । साध्यसिद्धी सिद्धसाध्यता तस्याप्रसिद्धावप्रसिद्धसाध्यता तस्य याधे घाधितसाध्यता पक्षनिर्देशविरोधे स्ववचनादिविरुद्ध सा. ध्यता । यघियक्षितसाध्यनिर्देश तु व्यर्थसाध्यतेति पञ्चविधा पक्षा. मास इत्यर्थः । विरुद्धत्वमपीति । कार्य सर्वमनित्यमिति प्रतिझायां (.) गौतम याप शामस्य प्रथमाध्याये दिनोपारिक पञ्चचत्वारिंशमूचम् ।

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । सवचनविरोधेपुक्तिमात्रधर्मधर्म्युक्तिविरोधभेदेन त्रैविध्यमभि. पायाफलत्वपर्यन्तमुदाहृत्प घर्मित्वानिर्देशविशिष्टत्वानिर्देशवि- शेपणानिर्देशधय॑निर्देशसाध्पानिर्देशरूपक्षासाधारणनिर्देशदो- पपश्चकमुदाहत्यावाचकसंदिग्धाश्लीलनिर्देशादयः साधनादि- अपि साधारणनिर्देशदोपा द्रष्टव्याः । एते च लक्षणवाक्ये स्वयंचनविरोधः। नैयायिकस्य नित्यः शम्द इति प्रतिज्ञायां स्वाम्यु. पगमविरोधः। प्रपञ्चो मिथ्यति सर्वलोकप्रसिद्धिविरोध इति भाव्य. म् । स्ववचनविरोधे पीति । खपुष्पं सुरभीत्युक्तिमात्रविरोधः नियन्हिः पर्यतो धन्हिमानिति धर्मविरोधः । धन्दिरनुष्ण इति ध. मिविरोधः । सफलत्वपर्यन्तमिति । पर्वतः प्रमेयचन्हिमान् इत्यफ- लता एब्या। धर्मित्वानिर्देश इति । वन्हिमान्पर्वत इति व्युरमा- मनिर्देशः । अत्र हि पर्वतस्य धर्मित्वं न प्रतीयते प्राथम्यनि- देशाभावात् । विशिष्टत्वानिर्देश इति । पर्वतो पन्हिरित्यसंएपनि देशः। विशेषणानिर्देश इति । पदार्थो चन्हिमानिति पर्वतत्वानाद- रेण निर्देश: 1 धर्यनिर्देश इनि । पन्हिमानिति साध्यमात्रनिर्देश: साध्यानिर्देश इति । धर्मिमानिर्देशः । एते निर्देशदोषाः पश्चापि प्रतिशामाप्रसाधारणाः । अयाचकत्यादयस्तु हेतु निर्देशादिसाधा. रणा इत्याह । अवाचकति । व्याकरणसंस्काररहितो ऽवाचक. निर्देशः । भूभृल्लोहिताश्ववानिति संदिग्धनिर्देशः । पर्वतो धूम. योनिमानिति बीडाकरत्वादश्लीलनिर्देशः । आदिपदेन निग्रह. स्थाननिरूपणेऽभिहिताः पुनरुत्वादयो गृह्यन्ते । लक्षणवाक्य इति । साभ्यस्य पक्षधर्मतायोधकं चास्यं प्रतिशेति प्रतिज्ञा. लक्षणवाक्य इत्यर्थः । अनभ्यवसितोऽसाधारणः अप्रयोजकः सोपा- धिकतया व्याप्यत्यासिद्धावियद्धाव्यभिचारी तु साप्यतदभाययो. योप्यत्वेनाभिमतः प्रमेयत्वादिरको हेतुमहाविद्यायां प्रसिद्धः । प्रकरणसमस्तु सम्प्रतिपक्षः स्यरूपासिद इति हेतोः स्पपाशाने स्वरूपासिद्धः । पक्षसम्याधाशाने सम्पन्धासिद्धः । पक्षकदेशे सम्धन्धाशाने भागासिद्धः । हेतुनारच्छेकाक्षाने विशेषणासि.

·न्यापपरिशुद्धी। पक्षध पदेन व्यावय॑त्वा सर्व प्रतिज्ञाभासा इत्यादि चोक्ता अप हेतवोऽसिद्धानभ्यवसितविरुद्ध विशेषणविरुद्धानकान्तिकाम- योजफविरुवाध्याव्यभिचारिमकरणसमसिद्धसाधना इति दश- धा। तत्रासिद्धोऽममितपक्षधर्मभावः। स स्वतो नवघेति विभज्य स्वरूपासिद्धसम्बन्धासिद्धभागासिद्धविशेपणासिद्धविशेष्यासिद्धो. भयासिद्धाश्रयासिद्धाश्रयैकदेशासिद्धव्यधिकरणासिद्धोदाहरणा- न्युक्त्वा तेपामेवाज्ञानसंदेहविपर्ययैः सप्तविंशतित्वं पुनर• न्यतरासिद्ध्युभयासिद्धिभेदेन चतुःपञ्चाशत्वमभिधाय एवं सिद्धसाधनपर्यन्तानामपि लक्षणोदाहरणान्यभिधाय हेतूक्ति- दूपणं च धूमादित्यायुक्त्वा उदाहरणपणानि साध्यवि. फलसाधनविकलोभयविकलाश्रयहीनानुपदर्शितम्यातिविपरीतो- पदर्शितव्याप्तिसाध्याव्यायत्तसाधनाच्याहत्तरूपाण्युदाहृत्य सर्वेषु चैतेषु विभागेपु मियः संभवदन्तर्भावानामपि पृथगुदाहरण- मयोजनानि तव भापितानि । सत्यम् तथापि चा- सत्यज्ञाननियन्धनासिद्धाः । पयं संदेहविपर्ययाभ्यामटा. दश सतविंशतित्पं भवतीति भावः । पुनरिति । पादिप्रतिषा. दिनोरन्यतरमात्रासिया तदुभयासिद्ध्या च भेदे चतुष्पञ्चाश• स्पमित्यर्थः । हेतूक्तिदूषणं घेति । धूमपत्यादिति यक्तव्ये ५. मादित्युक्ती हेतुर्दुएः पक्षधर्मसायाः अप्रतिपादनादिति मायः । पंचोदाहरणं व्यवयवधादिमतेनानुसन्धेयम् । उदाहरणपणा- मीति । सायस्य प्रथमं निर्देशे विपरीतोपदर्शितम्याप्तिकमुवाह रणं भवति । योऽग्निमान् स धूमधानिति । सापाव्यावृसत्यसा धनाव्यावृत्तस्ये व्यतिरेफल्याफ्युदाहरणपणे । ननु स्वरूपासितो. भयालिशाहरणमेवाभावाद विधायभिचारिकरणसमयो. धतधेय भेदाभावात् पृथगुतिरनुपपनेत्यत माह । सर्येषु चेति । सुरमविधारणायामनेकधा लक्षण्यसमवेऽपि वस्तुस्थमायचिन्ता.

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । स्तवचिन्तायामन्तर्भावपक्रियानुसन्धेया । अत एवं हित- त्राप्यन्ते निगमितम् । सर्वानुमानाभासाना तल्लक्ष्मावयवक्षतिः । व्याप्यत्वपक्षधर्मवहानिर्वा लघुलक्षणम् इति । अतो वस्तुतो दावेव हेत्वाभासौ तत्रापि विवक्षितौ तदवान्तर. भेदतयैवान्ये सर्वे दर्शिताः । उक्तिगणानि तु न हेत्वाभासा: सयापि समीचीनहेतुप्रतिपादनार्थत्वादुक्तस्तपणे सति न तथा हेतुः प्रतिपादितो भवेदिति एतावता हेतुपणत्व- वधनम् । यद्वा निग्रहस्थानानां सर्वेषां पतिशादिवाक्यपणास्म- कत्वद्योतनापति मन्तव्यम् । अश्लीलनिर्देशादीनां दोप- त्वं तु नियमकथाविपर्य योज्यम् । एतेन-- हेत्वाभासास्त उच्यन्ते स्वसिद्धाद्या नवैव ते इति । प्रज्ञापरित्राणादिग्रन्या निपुढाः । अपात्र पसष्टान्ताभा- साना हेत्वाभासान्तर्भावमकारमुदाहरामः । वत्र विशेषणा प्रसि- ध्यादौ हेतोराश्रयासिद्धत्वम् । सामान्यतः प्रसिद्धो हि साध्यधर्मः मसिद्ध धर्मिणि सिपाधयिपितो भवति निराम्लवनविवादायो- यामस्माभिरकं वैविध्य भट्टपराशरपादानामभिप्रेतमेपेत्यभिप्रेत्या- छ । सत्यमिति । सर्वानुमानामासानामिति । सर्वेषामनुमाना- भासानां तस्यानुमानस्य यल्लक्षणं पश्चरूयोपपनहेतुशालित्वं तस्यावयवलक्षणक्षतिः । एकदेशविकलत्यं पक्षव्यापकत्वादिरूप- पञ्चकान्यतमराहित्यमिति यावत् । व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरराहित्य सङ्गाहकं लक्षणमित्यर्थः । उक्तिपणानि विति । अघाचकसं. दिग्धयिनिर्देशरूपाणीत्यर्थः । सर्वेषां निग्रहस्थानानां प्रतिक्षा- दियाफ्यदोषेप्यन्तर्भावान पार्थक्यमित्यभिप्रायेण या उक्तिदोषाणां तत्र कथनमित्याह । यति । एतेनेति । तत्परताकरप्रत्याभि. प्रायवर्णनेनेत्पर्यः विशेषणाप्रसिधादाथिति सापा- ·न्यायपरिशुद्धौ। गात् । तथाविध साध्यधर्मविशिष्टश्च धर्मा पक्षः ! स च तदसिद्धी न सः। पक्षच हेतोराश्रयः । एवं सिद्धसाधनेऽप्युक्तम् वापितवि. शेपणत्वादौ कालात्ययापदेशः । साधर्म्यदृष्टान्ते साधनवर्जिते हेतुस्साधारणो ऽमाधारणो विरुद्धो वा। तत्राद्यो नित्यः शब्दः प्रत्यक्षवाद्यथा घणुकामिति । तत्रैव शब्दत्वाच्या घट इति द्विती- यः । श्रावणवात् यथा घट इति तृतीयः । साध्यवर्जिते तु त- स्मिन् विरुद्धः साधारणो वा । अनानित्यः शब्दः श्रावणत्वाद शब्दत्ववदिति प्रथमः । तत्रैव वस्तुत्वादिति द्वितीयः । उ- भयवर्जिते निराश्रये च व्याप्यतासिद्धः । पूर्व च दोपा प. थासम्भवं भाव्याः । यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद्यथा.. स्मेति यथा वा सशविपाणमिति । सत्यपि हि व्याप्तिरत्र न प्रसियादावित्यर्थः । आदिपदेन पक्षाप्रसिद्धिः । पक्षसाध्य. संक्षीप्रसिद्धिश्च गृह्यते । याधितविशेषणत्वादाविति । थादि. पदेन विशेष्यतत्संसर्गवाधी गृह्यते । पक्षाभासानामन्तवमुस्त्या दृष्टान्ताभासानां 'हत्वाभासान्तर्भावप्रकारमाह । साधय॑हटान्त इ. त्यादिना । साधारणोऽसाधारणी विरुद्धो वेति वृत्तिमतो हेतोक्दाह. ते।साध्ययत्यवृत्ती साध्याभावयति वृत्तिः स्यात् तत्र साध्यामा. पसामानाधिकरण्यमाने व्यभिचारिता साध्याभावव्याप्ती विरुद्धता संदिग्यसाध्याभावयन्माप्रतावसाधारण्यमिति विवेकः । चिरु. दुः साधारणो वेति । दृष्टान्तस्य साध्यविवर्जितत्वे साध्यामावति वृत्तिः सिद्धा । तत्र हेतोः साध्यामाधवन्मात्रवृत्ती विरुद्धता तत्सामानाधिकरण्यमाने साधारणता या स्यादि- स्यर्थः । उभयवर्जित इति निराश्रय इति साधर्म्यदृष्टान्त इत्यनु- पज्जयते । तत्र दृष्टान्तपदेन उदाहरणावयवामिधानानान्वय इति योध्यम् । पूर्व दोषाः । साधारणादयः उभयवर्जितमुदाहरति । शशविषाणमिति । नन्वस्य सदनुमानत्वात् कथं व्याप्यत्वासिद्ध- तेरपत आह । सत्यपीति । तथा च सत्यामपि व्याप्ती तस्या अनुपदर्शनेन तदग्रहावाप्यत्वासिद्धत्वमिति साधनस्य भाव सा- - ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । प्रदर्शिता । वैधदृष्टान्ते तु साधनाब्याहत्ते देतो. साधारणत्वं विरुद्धत्तं वा । यथा शब्दः मध्यसप्रतियोगी प्रत्यक्षत्वाद्य- मै तनै यथा आत्मेति साधारणत्वम् । तत्रैव साध्ये श्रावण- स्वादिति हेतौ यदुक्तसाध्यं न भवति तत् श्रावणमपि न भवति यथा शब्दत्वमिति विरुद्धत्वम् । साध्यात्ते तु व्याप्यत्वासिद्धा- दयः गर्भस्थो मैत्रीतनयः श्यामः मैत्रीतनयत्वात् यः श्यामो न भवति स मैत्रीतनयो न भवति यथा सत्यवती. तनय इति व्याप्यत्वामिद्धः । एवमन्येऽपि । यद्यपि सप- सैकदेशवर्तिनि सम्यग्येतो हेतुरहितः सपक्ष एवं विपक्ष विवक्षपा केनचिदुदाहियते तथापि तत्र व्यतिरेकव्याप्सेरनुप- दर्शितत्वान तत्र व्याप्यत्वं सिद्ध्यति । एवं सर्वत्र समीचीनेपि हेतौ साधर्म्मदृष्टान्तेषु साधनविकलसाध्यविकलोभयविकला. श्रयविकले साध्याव्याहत्तसाधनाव्यात्तीमयाव्यात्ताश्रयही. नेषु च वैधHदृष्टान्तेपु पुरुषापराधाद्व्याप्त्यनुपदर्शने सत्पपि च्यामिरनुपकारिका । व्याप्तिमत्यायनाथ हि असौ दृष्टान्तमु. दाहरति न तु व्याप्तिसद्भावार्थ येन तद्दोपेऽप्यन्यतोऽस्ति व्या. এছানমাষনা हेत्वाभासान्तीवमुक्त्वा वैधम्यघटा. तामासानामाह । पैधयेति । व्याप्यवासियादिरिति । आदिपदेन साधनयर्जितसाधर्म्ययान्तोकाः साधारणादणे गृहा. न्ते । सत्यवतीतनयति । तस्य व्यामत्वेन कृष्णत्वात्सायव्या- प्रत्तो दृष्टान्त इति भावः । एवमन्येऽपीति । साधारणादयः स्वयं प्रोमल्सरेण्टा पति ! न पालो हिमाल मयस्यात् योऽनरि.स निघूमः यथायोगोल कमिति धर्माता- भासस्य हेत्वाभासता न सम्भवतीति सबूते । यद्यपीति । पर्व सा. पर्यवेधर्म्यमुखेन । प्रयुज्यमानानां सद्धेतूनां हटान्तामासयवने फयाभासतामतिदिशति । एवं सर्वत्रेति पादी मिशेत इति ।

·न्यायपरिशुद्धौ। प्तिरिति चरितार्थता । नर परेण स्वयमेव व्याप्तिः प्रत्येत. ध्या तथा सत्युदाहरणाख्यावयवस्यैव परित्यागमसलाद । यद्यपि च घटकः प्रतिवादी सम्यम्हान्तसिद्धा व्याप्तिं स्वयं प्रतिसन्धचे तथाप्यातिसन्धानमभिनीय वादी निगृहोत । स्वप्रतिसन्धान प्रकाश्य चा दृष्टान्ताभासवचनाजीकि. येतेति । साध्यमात्रविफले साधर्म्यदृष्टान्ते साधनमात्राच्याहत्ते च वैधम्र्पदृष्टान्ते हेतोर्न कयं चिदपि सम्यक्त्वसिद्धिः । हे. तोविपक्षत्चित्वेन साधारणत्वाविरुद्धलयोरन्यतरावश्यम्भावा. द । तत्रोभयाव्याची यया । क्षित्यादिकं सकर्वक कार्य- त्वात् यत्सककं न भवति तत् कार्यमपि न भवति यया घट इति साधर्म्यदृष्टान्तवच्छशविशाणायुदाहरणेऽप्राप्याश्रयहीनत्वम् व्यतिरेकित्वे त्वाश्रयहानिर्न दोष इत्येके । यथाहुः । यस्मिननित्यता नास्ति कार्यतापि न विद्यते । अस्मिन् यथा खपुष्पादाविति शक्यं हि भापितुम् इति । अभ्युपगतोऽयमों मुखभेदनास्मदीयैरपि कैविधयोकं प्रज्ञापरित्राणे। प्रतिपादिनेति शेषः । व्याप्यत्वासियुद्भावनेनेति बोध्यम् । र. शान्तामासवचनादिति । दृष्टान्ताभासतोद्भावनादित्यर्थः । के- पुचिदृष्टान्ताभासेषु हेतोः सम्यक्त्यमेव नास्तीत्याह । साध्यमात्रे. ति। प्रासनिक परिसमाप्य प्रकृतमुभयाव्यावृत्तमुदाहरति । त- नोभयाव्यावृत्तो यति । आश्रयहीनत्वमिति 1 शेयमिति शेषः । व्यतिरेकव्याप्त्युदाहरणे निराश्रयदृष्टान्तवचनं न दोपायेत्यभ्युप. गच्छतां मतमाह । व्यतिरेकित्ये इति । यस्मिन्ननित्यतेति । य- दनित्यं न भवति तत्कार्यमपि न भवतीति व्यतिरेकच्याप्त्युदाहरणे यथा गगनकुसुमामेति प्रयोक्तुं शक्यमिति तदीयकारिका- र्थः । मुखभेदेनेति । श्रमावरूपसाध्यसाधनोमयवत्स्वनुमानेषु सा- ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । ३१९ भवेदाश्रयहीनत्वं भावसाधन एव तत् । असत्तासाधने वाहगसदर्थोपवर्णनम् । न दोपायान्यथा सत्ता साधनस्यामसङ्गत इति । भाष्ये च गगनकुसुमायुदाहरणमेतत्पक्षानुसारेण ये पुनरसिद्धपक्षादयोऽपि केचित् भाष्यादिपु प्रयोगास्ते तु तत्तत्पतिवादिमतानुविधायिमसाविशेपपराः । परिणमयि. तव्याः । नचैत्र शुष्कवैतण्डिकोत्थानमसङ्कः । स्वसिद्धान्त- गृहीतमनाकुलयद्भिः स्वव्याघातरहितः परस्य स्वव्याघातादि- प्रदर्शने प्रवृत्तिरिति । एवमष्टौ निश्चिता उदाहरणाभासाः पद- धर्यदृष्टान्ततया असतो निदर्शनमस्मदीर्येवरदनारायणमहा. रकाद्यैरनुमतमित्यर्थः । भवेदाश्रयहीनत्वमिति । पर्वतो घन्हि. मानधूमपस्यादित्यादि । भावसाधनकेम्वनुमानेषु दृष्टान्तस्याश्रयही- नत्यं न दूपणं भवेत् इदो धूमामायवान वन्यभाषयत्वादित्यभाव. साध्यसाधकानुमानेषु खपुष्पायसदृष्टान्तप्रदर्शनं नाथयदोष. मायहति । अन्यथा साध्याभावहेत्वमायरूपधूमधान्हिमत उदाहर णे व्याप्यत्वासियादिना मायसाधकानुमानस्याप्रवृत्तिप्रसङ्गा- दित्यर्थः । ननु प्रथमस्प्रे प्रतिप्रयोगाश्चत्यारभ्य विधादाध्या. सितमझानं न ज्ञानमायलाधयम् महानत्याच्छुक्तिकाधशानषत् शानाधयं हि तदित्येवमादयोऽसिद्धपक्षकाः प्रतिपादिताः अ. तस्तन्द्राम्यानुसारेण व्यतिरेकोदाहरणे आश्रयराहित्ययत्तयाधया. सिद्धरप्यदोपत्यमहीकृतं स्यादिरयत आह । ये पुनरिति । प्रस. विशेषपरा इति । यदि भायरूपमशानमनोफियते तस्याशान. स्यात् ज्ञानमाररुपग्रामाश्रयत्वं न स्यादिति तरूपास्ते प्रयो. मा व्याख्येया: । अतो नाध्यासिरिप्रसक्तिरिति भावः । न चषं शुष्फवैतण्डिकोत्थानप्रसङ्ग इति । परमतमात्रसिद्धस्स भापमपाशा. नस्य परमतरीस्या दूरणे तदंशे माप्यस्य येतपिटकम्ययभार स्वमस इत्यर्थः । परिहरति । स्थसिदान्तेति । स्थपायात रहितरिति । तरिति शेषः । प्रवृत्तिरिति । मायकारस्येती ·1 ३२० न्यायपरिशुद्धौ। शिताः । अथान्ये संदेहद्वारेणाटो पदयन्ते । विगीतः पुरुषः पुनर्भवानईः मुसमाहितावताररहस्यत्वात् पदुक्तसाधनं त- दुक्तसाध्यमित्युक्त्वाह । यथा सद्वियादिसमाधिनिष्पत्तिमान पुरुष इति । अत्र विद्यान्तरसमाधिनिष्पत्त्या मोक्षनिश्चये. तदनगभूतावताररहस्यतत्त्वज्ञानसद्भावे साधकबाधकानवतारात संदेह इति संदिग्धसाधनविकलता । संदिग्धसाध्यविकलो यथा । तत्रैव साध्ये विदितवेदान्तत्वादिति हेतौ यथा बृहस्प- तिरिति । अत्र साधननिश्चयेऽपि वशिष्ठापान्तरतपःमाभृतीना- मिव पुनर्भवमभवात् साध्यसंदेहः । संदिग्धोभयो यथा । तत्रैव ययोन्मत्तयेपः पुरुष इति । अत्र सकिमुन्मत्तः उत ब्रह्मविदेव सन्नु- न्मत्तभावक इति संदेहे साध्यसाधने अपि संदिह्यते । तत्रैव यथा- भविष्य मैत्रीतनय इति संदिग्धाश्रयहीनः । न ह्यबन्ध्यायुक्त्यपि मैत्री पुनः प्रसूतिमतीत्यर्वाग्दृशां सुग्रहम् । संदिग्धसाधनाव्याहत्तो यया । यः पुनर्भवाईः सोऽविदितवेदान्तः यथासौ देशान्तर- शेषः । इतिहतो तथा च स्याभ्युपगताविरोधिमिस्तक परा. भ्युपगतविरोधप्रदर्शने प्रवर्तमानस्य भाष्यकारस्य न केवलौत. ण्डिकत्वोत्थान प्रसक्तिः । वैतण्डिकस्य स्वपक्षस्थापनाहीनस्यादिति भावः । सुसमाहितावताररहस्यत्वादिति । जन्म कर्म च में दिव्यमेवं यो घेत्ति तत्वतः। त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन इति । उक्तरामकृष्णावतारगतस्वसंकल्पाधीनत्याप्राकृतत्वादिशानध. स्वादित्यर्थः । मोक्षनिश्चय इति । साध्यांशे निश्चय उक्का । साधनांश संदेहमुपपादयति । तदनगभूतेति । भवनाररहस्यज्ञानस्य सद्विधानतया सद्विद्यानिष्ठस्यावताररहस्यशाननयस्यामावादन- म्याप तम्यागमे याकाम सानो संदेड एनेति मायः। पशिष्ठापान्तरतपः प्रभृतीनामिति । निमिशापाद्वशिष्ठस्य दे. .इत्यागे सायशीदर्शनादुमूतबीजप्रपातयोमिधापरुणयोरेतसि.

·-- अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । गतः पुरुप इति । अत्र कामक्रोधादिद्रहिमलिङ्गाद सहसैव मो. क्षानईत्वनिश्चयेऽपौपनिपदसंव्यवहारात प्राविदितवेदान्तत्वं संदिधते । संदिग्धसाध्यागावृतो यथा । विगीतः पुरुषो ब्रह्म विद्याधिरोहानईः अत्रैवर्णिकवाद पस्तदईः स वर्णिका यथासौ काणाद इत्यत्र निदर्शितस्पारूढपतितत्वादिशङ्कायाँ भवति तदनई वसंदेहः । संदिग्धोभयाव्यारत्तो यथा । तत्रैव यथासौ वैदेशिको मीमांसक इति । नत्र तदहतां त्रैवर्णि- फत्वं च वेदपउनादिमात्रेण विनिधिनुमः । दशपुरुपविख्यात- स्वादिविरहेण दुष्टशूद्रादिष्वपि सम्भवद्भिलिवर्णविशेपादिनि. धारणायोगाच । व्यतिरेकेऽपि संदिग्याश्रयहीनोदाहरणं प्राची- नमेव । अपि चात्र हेत्वसिद्धयादाविव कथायोरन्पतरोभय भेदेन पुन संभवो विष्णुपुराणे नारायणाजातस्यापान्तरतपसो द्वैपाय. नत्वेन पशिष्ठवंशे पुनः सम्भयो नाराणीये पट्सप्ततितमेऽध्याये च द्रष्टव्यः । उन्मत्तभाधफ इति । जडभरतादियदुन्मत्तभावाभिना- यक इत्यर्थः । युयत्यपाति । युमिश्रणामिश्रणयोरिति धातोः श. तरि उगितश्चेति डीए भर्तृसंयोगक्षमापीत्यर्थः । औपनिपदव्य घहारात्मगिति । उपनिषदर्थव्यवहारमन्तरेण परगतवेदान्त. घेदनस्याशयनिश्चयत्वात्साधनसदेह इति भाव. । निदर्शि. तस्येति । अधीतन्यायशास्त्रस्यापि आरुढपतितत्वे सत्यामपि श्रेणिकतायां घेदान्तानधिकारादिति भावः । ननु पैदिकस्य मीमांसकस्य पदार्थविचाररूपमीमांसाव्यवहारणव व्याप्यन्या- पफनिर्णयः संभवतीत्यत आह । दशपुरुषेनि । दुष्यद्रादिपपी. ति । विद्यास्थानाधिकारनिषेधमुलइय प्रच्छन्नयेषपरिग्रहादिना. धिगतमीमांसकेषु शुद्रप्रित्यर्थः । प्राचीनमेवेति । भविष्यमा श्रीतमय एव दृष्टान्त इत्यर्थः । उदाहरणामासानामिय शत. घचनाभासानामपि व्याप्यस्यासिमादिहेतुदोष एघान्तीय स्या. ६। अपि चेति । उक्तानां पोडशविधानामुदाहरणामासान ४१ ·न्यायपरिशुद्धौ। संदिग्धनिश्चितमायनविकलत्यादिभेदावात्रिंशद्भिदा भवन्ति । उदाहरणे लोकमसिद्धेऽप्युभाभ्यामपि संदेग्धतव्यम् निश्वेतव्य. मिति वा न राजशासनम् सामग्रीशक्तरनियमादिति । व्याप्त्पन- भिधानविपरीतव्याप्त्यभिधानादयो दृष्टान्तवचनदोषाः । यथा घट इति दृष्टान्तधर्मिपात्रोदाहरणं व्याप्पयनभिधानम् । फूतकत्वा. दिहेतौ यदनित्यं तत् कृतकम् यथा घट इति विपरीतव्याप्स्य. मिधानम् । तदनित्यं यथा घट इति व्याप्त्येकदेशाभिधानम् । घवद घट इवेत्यादीनामभिन्नार्थत्वात् व्याप्त्युपन्यासानन्तर मेतेष्वन्यतमाभिधाने न दोपः । नहि यथाशब्देनैव व्याप्तिरूप- दर्शनीया नान्यनेति नियामकमस्ति । शब्दशक्तिश्च नातिदवी. यसीति यथाविवक्षं न विरोधः । ननु व्याप्त्यनभियाने तदेकदेशाभिधाने चावयवांशन्यूनत्वापाताविपरीतव्याप्त्यभि- घाने चावयरकदेशविपर्यासान्यूनत्वामाप्तकालत्वे उद्भाव्ये । क. व्या. धादिप्रतियाद्यन्यतरोभयभेदेन द्वैगुण्यं सम्भवतीत्याह । थकयोरिति । वचनदोषानेवोदाहरति । यथेत्यादिना । प्त्येकदेशाभिधानमिति । एषु व्याप्त्यनभिधानविपरीताभिधानकदे. शाभिधानेपु व्याप्तेः सम्यगप्रतिपादनावाप्यत्वासिलाधाकान्त पर हेतुरिनि भाव । च्याप्त्युपन्यासानन्तरमिति । यत्कृतकं तदमित्यं घटयत् घट स्वेत्याभिधानेन पचनदोपः । अनभिधाय व्याप्ति घट. घद् घट इयत्युदाहरणप्रयोगे न्यूनता भवेदिति भावः । ननु घटबदू घट येत्यादौ यथाशब्दप्रयोगाभावान् न्यूनता स्यादेवत्यत आह । न होति । नातिदवीयसीति । यथाशब्दस्य सदृशप्रकारार्थत्येऽपि व. घतोरपि साहश्यार्थकत्वेन सादृश्यांशे यथाशब्देनैकार्थता न व्याह. भ्यतेति भावः । न्यूनत्याप्राप्तकालत्यरूपनिग्रहस्थानत्वेन सिद्धानां पृष्टान्तघवनदीपाणां हेत्वाभासविधान्तिकथनक्लेशो व्यर्थ इत्या- शङ्कते । नन्यिति । सत्यपि दोषान्तरेण दोषान्तरसाकार्यप्रदर्शनमु.

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । ३२३ किंमेषां हेत्वाभासविश्रान्तदृष्टान्तदोपत्ववचनेन । सत्यं व्याप्त्य- नुपदर्शनमुखेन हेतुदोपेऽप्येते विश्राम्यन्तीति ख्यापनायत- दिति मन्तव्यम् । हेतुदोपपर्यवसायिनामप्येषां वैशयाय स्वयं फरकाशक्तिख्यापनसामर्याच विशेषत उद्भावन कार्यम् । सा. मान्यतः उद्भाविते वा कथमिति पृष्टेन विशेपो वक्तव्यः । हे. स्वाभासोऽयमिति सामान्यत उद्भावितेऽपि हि न दोषः । तत्र यदि विशेपानुयोगे प्रतियक्तुं न शक्नुपान हेत्वाभा- सतास्थापकाव्याप्त्यपक्षधर्मत्वयोरन्यतरनिर्वाह वा न भगल्भे- त निरनुयोज्यानुयोगेन निगृह्येत । एवं पक्षदृष्टान्ताभासम- योगेऽपि प्रयोगाभासोऽयमिति वा पक्षाभासोऽयमिति वा दृष्टा. न्ताभासोऽयमिति बोद्भाविते सभ्यप्रतिवादियुमुत्सानुसारे- ण पत्चदिशेपाः प्रदर्शनीयाः । स्पष्टेषु तावतैव चेत् चरि- वार्थबुद्धयस्ते स्युः किं विशिष्याभिधानेन । अनापि यदि पक्षा- चितमेवेत्यभिप्रायेण परिहरति । सत्यमिति । हेतुदोषपर्यवसायिना. मप्युदाहरणाभासानां दृष्टान्तवचनदोषाणां च विशेप्योद्भावनमेच भ्याय्यं व्याप्यत्वासिधादिसामान्योद्भावनेपि परकयन्तायां विशेष- स्थावस्यावश्यवक्तव्यत्वादित्याह । हेतुदोषपर्यवसायिनामिति । सत्यां विशेषोपपादनशक्ती सामान्योद्भावनमपि न दोयायेत्याह । हेत्वा- भासोऽयमितीति । तत्र सामान्यांद्भावनपक्ष विशेएकपनाशकी कथि- सविशेषस्थानिवाहे चोदापयितुं निरनुयोज्यानुयोगः स्यादित्या. ह । तत्र यदीति । विशेपोद्भायनेऽपि तदयान्तरविशेषानुयोगे विशेषो धक्तपः । अनुक्ती तु पूर्वपग्निग्रहः स्यादित्याह । एथमि. ति । चरिनार्यबुद्धय इति । स्पष्टेपु विशेषानुयोगरहिता: साम्या: प्रतिवादिनश्चेदिर्थः । किं विशिष्याभिधानेनेति । स्पष्टेषु विशि. ध्याभिधानं न फतव्यमिति भावः । पूर्वनिप्रहति । निरनुयो. स्यानुयोग एवेत्यर्पः शमो नित्यः सरकाशदिति प्रयोगे सि.

·३२४ न्यायपरिशुद्धी। धाभासनामनुयुक्तो न निर्वहति तदा पूर्वनिग्रहः । अभावरूप. दोपानुयोगे च भरः प्रतिवादिनः । भावरूपदोपानुयोगे तु त. दस्तुरेवेति वृद्धाः । परस्परसम्मत्या लौकिकन्यवहारेवियात्रापि समर्थकथकयोर्न व्यवस्थितिरिति केचिदा एवं हेत्वाभासप्रसङ्गा- २ तदनुमविष्टपक्षाभासादीनां दिमात्रं दर्शितम् । तदमृत तोभाता अपि हेत्वाभासविशेपा एव । तर्कस्थानुमानरा. सपृथग्भावात् न्यायस्तर्कयोभयमनुमानमिति मीमांसकाः । ध्याच्याहीकारे पापकानिष्टप्रसञ्जनं हि तर्कः । व्याप्याद्यापक- ममितिरेवानुमानमिति । ननु न तोऽनुमानम् भाष्यकारैरेव पृधाव्यवहृतत्वात् । यद्यपि जन्मायधिकरणे "तर्फश्च साध्य. धर्माव्यभिचारिसाधनधर्मावितवस्तुविषयत्वान निर्षिशेपवस्तुनि प्रमाण"मित्यनुमानेऽपि नशब्दः प्रयुक्तस्तथापि "न विलक्षण- स्वादि" त्यधिकरणे यतः सर्वेषां प्रमाणानां कचिद्विपये तर्कानुगृ. हीतानामेव स्वार्थनिश्चयहेतुत्वम्तों हि नामार्यस्वभावविषयेण वा सामग्रीविपयेण वा निरूपणेनाविशेपे प्रमाणं व्यवस्थापयत् ध्यभावामकासिद्धत्वरूपदोपोद्भायने प्रयोस्तुः कथंताकरणं निर.. नुयोज्यानुयोगं दोपमावहनीत्याह । अमावरूपदोपानुयोगे चेति । तत्रैव सव्यभिचारस्वरूपदोपोद्भावने परेण तद्विशेषानुयोगे तदु. यशक्तस्योद्भावयितुरेव निरनुयोज्यानुयोगः स्यादित्याह । मा. धरूपदोशनुयोगे स्विति । भावरूपे च दोप उद्भाविते - तद्विशेषा. नुयोगे वक्तव्यविशेष इति परस्परसंमत्या प्रवृत्तायां कथा. यां वृद्धोक्ता व्यवस्था नास्तीत्याह । परस्परसंमन्येति । वृत्तानुकीर्त. नपूर्वकं तर्कामासानामपि हेत्वाभासान्तावं दर्शयति । पमिति । अनुमानमिति । तथा च व्यापकमानत्वविशेषादनुमानकराश्यमेष युक्तमिति भावः । तत्र तर्कस्यानुमानत्वेऽभियुक्तवचनविरोधमाश• ते । नन्विति।विशेषणेति । आकावासनिधियोग्यतादिनिर्धारणाय ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । ३२५ तदितिकर्तव्यतारूपमृहापरपर्यायं ज्ञानम् । तदपेक्षा च सर्वेपां प्रमाणानां समाना। शास्त्रस्य तु विशेषेणाकाहामन्निधियोग्यता. धीनप्रमाणभावरूप सर्वव कर्तानुग्रहापेक्षा । उक्तं च मनुना यस्तर्केण इत्याघभिहितम् । तथा प्रथमसूत्रेऽपि "अनधिगतपदवा- क्यस्वरूपतर्थयाथात्म्पप्रत्यक्षादिसकलप्रमाणवृत्ततदितिकर्तव्य- तारूपसमीचीनन्यायमार्गाणा"मित्पाद्युक्तम् । एवं श्रीमति गीता- भाष्येऽपि मत्तः स्मृतिनिमपोहनश्चत्यस्य व्याख्याने अपोहनं ज्ञाननित्तिः अपोहनम्हनं वा ऊहनमूहः अहो नामेदं प्रमा- णमित्थं प्रवर्तितुमर्हतीति प्रमाणप्रत्यर्हताविषयं सामग्यादि- निरूपणजन्य प्रमाणानुग्राहकं ज्ञानं स चोहो मच एवेत्युक्तम् । किं च "तकोप्रतिष्ठाना"दिति सूत्रम् । तों ऽभतिष्ठ इति स्मृतिश्च तर्कस्यानुमानादन्यत्वं सूक्यतः । नहानुमान प्रया. भूतमप्रतिष्ठितं स्यात् । किं च एवंस्यादेवमिति हनुमानस्व. रूपम् एवं चेदेवं स्यादिति तर्कपकारः कथमनयोक्यम् । भा. हापलिङ्गजन्यत्वाचानुमानाभासवन्नास्पानुमानत्वमारोपितविषय त्वाच । न हि सधूमे निघूमत्वप्रसङ्ग इति धीरनारोपितविपया विपर्यये पर्यवसानाच । नबनुमान स्ववेद्यविपर्यये पर्यवस्यति किंतु सवेद्य एवं अन्यथानुमानमामाग्योच्छदमसङ्गात् । उक्तं घमशापरित्राणे। सर्वत्र तोपेक्षायश्यंभारादिति भावः । तदितिकर्तव्यतेति । न्या. यात्मकस्य तर्फस्य प्रमाणाङ्गत्वेन प्रमाणपृथगमायस्य दर्शितत्यादिति भाषः। तस्यानुमानत्वे घस्तुधिरोधमप्याह । किं चैवमिति । अम. न्यथेति । अनुमानस्थापि विपर्यये पर्यवसान इत्यर्थः । प्रमाणेति । .प्रमाणानिष्टस्य साध्यविपर्ययस्योकी परेण प्रतिपादने तस्य परस्प. प्रतिलोमन शातिपलादनिटापादनं तर्फः । स च नानुमानं किं.

·न्यायपरिशुद्धी। प्रमाणानिष्टपक्षोक्तो तस्य व्याप्तिवलात मति । अनिष्टापादनं तको नानुमानं स्मृतिर्मता ।। स्मृतिप्रमोप एवात्रानिष्टोपस्थापनं धतः । सम्मासिवलतस्ताहगनिपादनं स्मृतिः ॥ इत्यादिकमुक्त्वानन्तरमेवोक्तम् । एवं व्यामियमाणोऽतो तो मानोपकारकः । प्रामाणिकोऽर्थो लिङ्गं स्यादनुमाने तु तहलान् ॥ व्याप्तिः प्रामाणिकः स्यादित्यनुमातयोभिदा । प्रमङ्गद्वारतो याः स्युरनुमानप्रतियः ।, तर्कोक्तयस्तास्तदपि साक्षालिङ्गादयोऽपरे इत्यादि । तस्मादनुमानादनपदेव किंचिद्ययाभाष्यमूहापरपर्याय ज्ञानं तर्क इति वदन्ति । यत्तु सर्वेषां प्रमाणानां तर्का. नुग्रहापेक्षापचनं तत् प्रमाणस्य सतस्तर्कस्यानुग्राहकत्वमाप्रेणोपर- भम् । प्रमाणस्य प्रमाणन कयमपेक्षेतिचे कयं वा प्रमाणेतरे तु स्मृतिरेवेत्यर्थः । तर्हि तत्वोल्लेखः कुतो न रश्यत इत्यत आह । स्मृतिप्रमोप एवेति । एवमिति । एवं प्रवृचतों मा- नोपकारकः मानाङ्गं तत्र च लिङ्गसाध्ये आरोपिते अनुमाने तु लिङ्गमनारोपितं तद्वलाल्लिगलात्प्राप्तोऽर्थः साध्यम । तदपि प्रामाणिकमेवेत्यनुमानतकयोरयमेव भेद इत्यर्थः । भेदान्तरमप्याह । प्रसनद्वारत इति । था अनुमाने प्रवृत्तयः प्रसनद्वारेण भवन्ति ता. स्तकोंक्तयः । अपरेऽनुमानप्रकारास्तु साक्षाल्लिङ्गादयः अप्रसङ्गाद्वार कलिगमूला इति तदपि ततोऽपि हेतोरनुमानतयोभिदेति पूर्ये गान्धयः । तस्यानुमानपृथग्मावपक्षमुपसंहरति । तस्मादिति । तर्फस्यामुमानकराश्ये प्रदर्शिनान् दोपान्क्रमेण प्रतिवक्ति । यत्वि. स्यादिना । प्रमाणस्य प्रमाणान्तरापेक्षा न पचरीति शङ्कते । प्रमाणस्येति । परमुखमोत्तरं वाचयितुं पृच्छति ।-कथं वा प्र ·अनुमानाध्याये चतुर्थमालिकम् । ३२७ तर्फेण । विपक्षे जिज्ञासाविच्छे नादिति चेत् तुल्पम् । तहि पूर्वेण कि प्रयोजनमिति चेत् किं वातिरिक्ततर्कवादिनः । पक्ष- स्थापनमिति चेत् तुल्पम् । नच तत्रापि तन्तिरापेक्षयानवस्था अप्रमाणत्वपक्षेऽपि व्याव्याप्त्यन्तरापेक्षाक्रमेणानवस्थानमसङ्गा. । न हि तर्कान्तर्गता व्याप्तिर्नास्तीति युक्तं वक्तुम् । तार्कि- फगोष्ठीषु शङ्काभावे च तदनपेक्षणात् । अपरे पुनस्तक कचित्कचिदित्येव झुक्यते । उक्त चोदयनेनापि । व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मत.इति । माणेतर इति । प्रमाणमितरन् यस्मादिति यहुाहिः । अतो न सर्वनामता प्रमाणव्यतिरिक्तस्य तस्य विपक्षजिज्ञासाविच्छेदकत. या प्रमाणोपकारकत्वं सम्भवतीति शदने । विपक्षेति । परि. हरति । तुल्यमिति । ननु तर्हि ताराप्रमाणेनैव सिपाधयिपि. तसिद्धी किं पूर्वप्रमाणेमेति शकते तहीति । अतिरिकतर्फवादिन इति । पूर्वेणेत्यनुपनः । तथा च तफेंगेय विपक्षजिज्ञासाधि- च्छेदसिद्धापनुमानमतिरिक्ततर्फवादिनोऽपि निष्प्रयोजनमिति भाषः। नन्यनुमानस्य पक्षस्थापन प्रयोजनं तस्य तु विपक्षजिज्ञासा- पिच्छेद इति न पूर्ववेयध्यमित्यभिप्रेत्य शदते । पक्षस्थापनमि- ति चदिति । मनु प्रमापास्य प्रमाणान्तरापेक्षत्ये तर्फस्यापि प्रमाण- स्वात्तान्तरापेक्षायामनयस्थेति शङ्कने । नवेति । अप्रमाणन्वपक्षे. ऽपि तमूलभूतलव्याप्तिशानेऽपि तर्फान्तगपेक्षायामनपस्पा तु. व्येति प्रतिषन्या समाधत्ते । अप्रमाणत्वपक्षेऽपीति । प्रतियन्या अनु. तरत्यमभिप्रेत्य पास्त परिहारमा तार्षिकगोष्ठोपियति । क. विदिति । यत्र प्रमाणविषयानिष्टशहाध्यायाती ध्यभिचारवाया तष नियोन तापेक्षा यत्र तु सामप्रीषिरहादा ध्याघातेन पा शहानिचा तत्र तु न तर्कापेक्षेति नानयस्थेति मायः । पा. घातापधिरिति । पत्र तु ध्याघानेन शानिवृत्ता न सत्र तापक्षा मन्यत्र तु शहायां तकपिति मानस्थति मायः । तस्यरत्नाकोऽणि सर्वप्रमाणानां तकांपेक्षानेयस्यमा सर्वत्रता ·1 ३२८ न्यायपरिशुद्धौ । तत्वरनाकरेऽपि । अपरे पुनः सफलपमाणानो तर्का- नुग्राह्यतामाग्रहादुदाहरन्तीत्याधुरत्वा तदा तोपेक्षाध्यवमाय- विरुद्धमित्यादिना मत्युक्तम् । पश्चायोक्तम् । नैनं तर्कमपक्षन्ते सर्वाः प्रमितयो यतः । विरोधावोधयोतिं संशयं स चिकित्सत इति । यञ्च तो हि नामेत्यादि तदप्यनुमानविशेपस्यैव तस्य म माणान्तरपरिकरत्वेनावस्थितस्य व्यापारसंज्ञाविशेषादिकयनमा. म्नहि तत्रानुमानान्पवमुक्तम् । एवमनधिगतत्यादावपि । ए- तेन यस्तणेति मनुवचनमपि नियूंढम । यञ्चोक्तं श्रीविष्णुचि. तैर्भाध्यकारस्तु प्रत्यक्षानुमानागमेभ्यस्तोपहिनेभ्य आम्मनः स्वयंमकारात्वं समर्थितमिति तथा तैरेव संगतिमालायामुक्तं "र. चनानुपपत्ते"रिति सूत्रे नात्रेश्वरानुमानमुच्यत इति शङ्कनीयम् । प्रतितर्कमात्रवचनात् व्याप्तिवलमालम्ब्यानिष्टप्रसङ्गस्तर्क इति कीपेक्षणमनुमानप्रामाण्यविरुद्धमिति परिहतमित्याह । तस्यरः स्नाकरेऽपीति । तर्कानुप्राद्यतामाग्रहादुदाहरन्तीति । आग्रहप्रस्त- चिचत्वात्सर्वत्र तीपेक्षायामनस्यामपि न प्रेक्षितवन्त इति मा. घः । तापेक्षाध्यघसायविरुद्धमिति । अनुमानप्रामाण्यमित्युत्तरप्र. न्यान्वितम् । तथा चानुमानप्रामाण्यं सर्वत्र तर्कापेक्षाध्यवसायेन वि. रुद्धमिति भावः। ननमिति । यतो विरोधावोधयोः परस्परकोटिविरो. घाने धर्मिविशेषादर्शने च सति जातं न चिकित्सतेन निधर्तयति भतो हेतोः सर्वाः प्रमितयो नैनं तर्कमपेक्षन्ते सत्येव संशये तन्निवर्त. नार्य तीपेक्षणादित्यर्थः । व्यापारसंशाविशेषादिकथनमात्रमिति । प्रमाणस्यार्थविशेष व्यवस्थापनं व्यापारः अर्थस्वभावः । साम. ग्रीविषयः ऊह इति संज्ञाविशेषः । मादिशब्देन प्रमाणानां त. पक्षानेशले अहोई एजन्देश तेज कर जलनुमानसहि. भाव इत्यर्थः । एयनमधिगतेत्यादावपति । अनुमानस्यैव सत प्रमाणेतिकर्तव्यतामा | न्यायशब्दघाच्यता च तत्रापि माध्ये ·4 अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । तर्कस्यापि व्याप्त्यवश्यंभावादिति तदपि भाष्पवदेव योज्यम् । यत्वप्रतिष्ठितत्वमूत्रस्मृतिभ्यामनुमानान्यत्वं सूचितमिति तदपि ने अतीन्द्रियार्यगोचराणां केवलताणामेवामतिष्ठितत्वाभिया- नस्य भाष्यकारैरेव बहुशोभिधानात् । उक्तं तत्रैवोपसं- हारे। "अतोऽतीन्द्रियार्थे शास्त्रमेव प्रमाणम् । तदुपबृंहणायैव तर्क उपादेय" इति.। प्रत्यक्षादिविरोधे चाप्रतिष्ठा साक्षादनुमानऽपि समाना अन्यथा तर्कमात्रस्याप्रतिष्ठिनले मीमांमैव हिसि. ता स्यात् । नच तयुक्तम् । “यश्च मीमांसतेऽश्वरम् वेद- शास्त्राविरोधिना यस्तकेंणानुसन्धत्ते" इत्यादिविरोधान् । किश्च ताप्रतिष्ठा तर्कोऽयं प्रतितिष्ठति वा न वा । तर्कप्रतिष्ठा द्वेधाऽपि तत्तदन्यव्यवस्थिते ।। अप्रतिष्ठितस्य तर्कस्यानुग्राहकत्वमपि मृग्यामिति । प्रतिपादितेत्यर्थः । निढामिति । मनुधवनस्यापि प्रमाणस्य सतस्तकस्य मानानायगमेवाभियोगः नतु मानयहि वेऽगीति भावः । भाग्यवदेव योज्यमिति । रचनानुपपत्तेरित्यत्र ईयरे- ऽनुमानमेव स्वतन्त्रप्रमाणतया नोच्यते किं त्यीश्वरप्रमाणभूनायाः श्रुतेग्नुमानमुपोछलकतयोच्यते इति सहतिमालामन्योऽपि योज्य इति । एतादृशप्रतिष्ठितत्वमनुमाने सममित्याह । प्रत्यक्षादिविरोध चेति । अन्यथाशम्दमेघ व्याचष्टे । तर्फमाघस्याप्रतिष्ठितत्य इति । तीप्रतिष्ठा तोऽयमिति ! तको यदि प्रमाणं स्यात् प्रति. ठितः स्यादित्ययं तकः प्रतिष्ठितो न वा आधे सिद्धं तस्य प्रामा. ज्यं यस्य कस्यापि तस्य प्रामाण्यासद्धः । अन्त्ये तकांप्रामारा. पादकस्य तस्याप्रतिष्ठितत्वादेव तमामाण्यं प्रतिष्ठितमिन्युभ- यथापि तकः प्रतिष्ठतीति तर्कस्य घा तद्विपयभूततर्याणां पा प्रतिष्ठासिद्धन तर्काप्रतिप्रीत्यर्थः । तमात्रस्याप्रतिष्ठितम्ये प्रमा. णानां तनुमाहातैवोच्छिन्ना स्थादित्याह । अप्रतिष्ठिततकस्येति । एपविमोक्तययनविरोधं परिदस्य स्याविरोधमपि परिह मनुः ·. न्यायपरिशुद्धी। गनु एवं त्वादेवम् एवं देवं स्यादित्यनयोः कथमक्यमिति । तत्र घूमः। व्यतिरेकारिमका व्याप्तिर्विपक्षे दण्ड्यतां गता। पक्षोपलेपणवशात् स्पादित्यवतिष्ठते ।। पक्षधर्मत्वगोंक्तिः स्पादित्येवं प्रवर्तते । नचैवमिति तेनैव हेतुमाहुर्विपर्ययम् ।। साध्याभाववतामेप हेत्वभावो व्यवस्थितः । नच सोऽयमिहास्तीति स्यात्कारेणामिसंहितम् ।। साध्यशून्यस्त्वया पक्षो विपक्षवदभीप्सितः । नासौ तथेति चेत्कारस्साध्यधर्मान्धयाशयः ।। अनुवादात्मना पक्षे साध्पाभावो विभाति यत् । 'मतिपेधोपपत्यर्थः परामर्शः स युज्यते ।। पदति । यस्विति । व्यतिरेकन्याप्तिमतो हेतोः पक्षधर्मतायला- यत्तसाध्यसिद्धिपरं हीदं वाक्यं तप्रध्यापफीभूतव्यतिरेकप्रतियो. गिना हेतोः पक्षधर्मत्वं स्यात्कारेण व्यज्यते व्याप्यभूतव्यतिरेक- प्रतियोगिनः साध्यस्य पक्षसम्वन्धिता चे कारण व्यज्यते स्था. स्कारेण व्यजिता पक्षधर्मतैव विपर्ययपर्यवसानावयबेन स्पष्टोक्रिया ते विपक्षे घाघकतया च व्यतिरेकच्याप्तिरोपादीयत इत्यनु. मानाङ्गव्याप्ति पक्षधर्मतयोरेवानेन तर्कवाक्येन प्रतिपादनात घ. स्तुविरोध इति कारिकाचतुष्टयार्थः। ननु तईस्तु पक्षे हेत्यभा. धापादनव्यतिरेकप्रतियोगिनो तो पक्षधर्मताप्रतिपादनाय, सा. ध्यामावानुवादस्तु तत्र व्यर्थः स्यादित्यत माह । अनुयादात्म- नेति । अनुवादात्मना पक्षे साध्याभायो विमातीति यत्साध्याभा. घस्य परामर्शोऽनुवादः प्रतिषेधोपपत्त्यर्थः तस्य प्रतिषेधः साध्यसिद्धिः तदुपपत्त्यर्धस्तदुपपादनप्रयोजनक प्रत्यर्थः। तथा च साध्यामावानुवादहत्वमायादनयोः पक्षे साध्याभाषइत्य- मापनिवृत्तितारपर्यकत्याग्नकांशोपियर्यमिति भावः। ननु तर्कस्य साध्यामाघस्य ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । ३३१ एवं चेदेवमेव स्यादिति धादि विभ्रमः । व्याप्तिरेवात्र भमा स्पात्तदा कस्तर्क इष्यताम् ।। नवमिति तोऽयं पर्यवस्यन् विपर्यये । पर्यवस्थति तेनैव प्रसनकविपर्यये । प्रसङ्गान्तर्निमग्नोऽर्थ उन्मजति विपर्यये । एवकारायभिमेताः स्वशन्दाभिहिता यया ॥ अत आहार्याध्यारोपितहेतुविषयत्वेऽपि तस्य याथात्म्य हेतुसाध्यवति पक्षे तदुभयामायाषगादित्वाद्धमत्वमेय युक्तमिति म प्रामाण्यमित्यत आह । एवञ्चदिति। यद्ययं निहिः स्यात्तदा निधर्मः स्यादितीदं वाक्यं पक्षे साध्यदेत्यभावी न बोधयति चेत्स्याद्गर्भत्येन तद्विपर्ययतात्पर्यकत्वात् । किं तु पक्षादन्यत्र व्यतिरेकव्याप्तिमेव दर्शयति । अत एवं न चैवमिति । विपर्यय. पर्यघसानयाफ्यन तत्तात्पर्यार्थ एव व्याख्यायते तथा तवाफ्यजन्य. शानमेव यदि भ्रमः स्यात्तदा व्यक्तिरेफव्याप्तरभावात्त पोच्छिन्नः स्यादिति कारिकायाः। पर्ययस्यन् विपर्यय इति। हेत्वमायविपर्यये पर्ययस्यमित्यर्थः । तेनैवेति । हत्यमायविपर्यये पर्यवसानेने. धेत्यर्थः । प्रसाफविपर्यये । साध्यामाथिपर्यय इत्यर्थः । ननु स्या. चकारेणय यदि साभ्याभाघहत्यमायामिसंहितो तदा नचैयमिति विपर्ययपर्यवसानघाक्येन व्याख्याने व्यर्थमित्यत माह । प्रसान्त. रिति । यय तोयं स्यादिति प्रसयाक्ये ध्यअनाधिपपत्येनं निमः अस्पष्टः अर्थो पिपर्पये परपसानयाक्ये स्पधीमयति पया घट पपेत्येषकारेणाभिप्रेता पटव्यावृत्तिन पट इति वाफ्ये तयेति न प्याण्यानवैपर्यमिति मायः। ननु तस्य सायाभावहत्यमायनिए. पर्यवसायियेऽपि भूतले घटो नास्तीत्यत्रेप प्रतियोग्यंशे माहाय्र्या- रोपपत्याइमायमपर्जनयिमित्याशध निषेध्यारोपांश प्रमत्येभपे उद्देश्यनिषेधारे प्रामाण्यमस्त्ययेत्युपसंहारम्याजेन परिहरति । गत इति मत पयेति ।ध्याप्तिशानाधीनस्यापकलामस्यादेयत्यनपतपोप. लक्षणम् सचानुलेसादपि न स्मयन्ताय इति योग्यम् । मत एप ·३३२ न्यायपरिशुद्धौ। नापति । यद्युपश्लपेण स्यात्कारेण च प्रवृत्तः । तयोश्च तद्वि- पर्ययाध्यवसायगर्भलात् । अत एव च न स्मृत्यादावपि त- कधियोऽन्तीकः । स्मृतिप्रमोपविशेष एवायमीदृश इति चन्न तत्रापि चेत्स्यात् प्रयोगयोरयोगात् । नहि स्मृतावेच तयोः सम्भवः कुनस्तत्पमोपे प्रमुपितपूर्वानुभवविषयकदेशा स्मृति- रेव हि स्मृतिप्रमोप इति चय॑ते । अपि च तस्यायथार्थत्वे यदि सविपमिदमनं भक्षयिष्यसि परेष्यसि । “अन्धो भ- विष्यद्यन्मां नागमिष्य" इत्यादयो लोकिकवेदिकमसङ्गा मृ- पावादाः स्युः । ततश्चैतेभ्योऽनर्थेभ्यो विच्छेदोऽपि न स्यात् । नहि यदि धर्मश्चरिष्यसि नरके पतिष्यमीत्ययथार्थोक्तो क- श्चिद्धर्मानिवर्तते । एवं च दृष्टेऽपि, यदि भोक्ष्यसे क्षुच्छान्ति- ने भविष्यतीति । अपि च यद्यपश्लिष्टं प्रसञ्जकं व्याप्यं यदि कान्तिकवदनिष्टं प्रसञ्जयेत् तदा स्यादप्यपाथार्यम् । न तथात्र । यदि स्वरूपतो मिथ्याभूतप्रसञ्जनायोल्लेखमात्रादयया. यत्वम् तदा भ्रान्तिविपयज्ञानान्तरेऽपि स्यात् । प्रमुष्टतत्ताकस्मृतित्यं तस्याशङ्कने । स्मृतिप्रमोपेति । तत्रापाति प्रमुपतत्ताकस्मृनायपीत्यर्थः । धर्मानिवर्तत इति । तथा चायथा- थोतियाविशेषाद्विपभक्षणादेरपि न निवर्तत इति माय. । एवञ्चति । भोजनानहि कश्चिनिवर्तत इत्यर्थः । कान्तिकवदिति । तस्य देवक्षवाक्यवद्भाव्यनिष्टसूचकत्वेऽयाथार्थ्य संभाव्यतापि न तथात्र किं तु प्रत्यक्षसिद्धविरोधमेर नर्को दर्शयतीति मायः । ननु यदि प्रतिपध्यारोपांशे भ्रमत्वेन सर्वाशेऽपि तर्फस्य भ्रमत्वमुच्यते तदा भ्रान्तिगोचरमानस्य मिध्याभूतरजतविषयतया भ्रमत्वं स्या- दित्याह । यदि स्थरूपत इति । ननु तम्यानुमानान्तर्भाव सिद्धाश्रयाणां व्यवहितानिष्टापादकानां तर्काणामाश्रयासिद्धिः स्या-

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् ।
नन्वीश्वरो दयालुश्चन् मुखैकान्तं जगत् राजेन् ।
अविद्या ब्रह्ममूला चेदनिवां मसज्ज्यते ।।
सर्वपश्चमिथ्यात्वं मिथ्या चयात भवेत् ।
अनाश्रयस्येवमादेरनुपानात्मता कथम् ।।
भ्रान्ताश्रपानुमन्तृणां शून्याद्वैतादिवादिनाम् ।
नेतचोद्यं तदन्येषामेवं दोपः समुत्थितः ॥
अनुमानान्यतायामप्येष न स्यादनाश्रयः ।
वन्ध्यासुतो बुभुक्षुश्चेव भुञ्जोनेति हि नोच्यते ।।
ततो यदाश्रयस्तर्कः साक्षाद्यवहितोऽपि वा।
तस्यानुमानभावेऽपि नासावपसर्पति
नचैतदनादेशिकन् । आरम्भणाधिकरणे तर्केष्वेवानुमानश.
दिति शङ्कते । नन्वीरश्वर इति । अत्र प्रथमतर्कस्यादिकोक्तिरूप
स्वात्तदपेक्षया आश्रयासिद्धिर्योध्या। अन्यानुमानद्वये तु अस्मन्मते
नाश्रयासिद्धिः । एवमाश्रयासियापादनं शून्ययादिनामवनवादिनां
च न संभवति तैभ्रांन्तिसिद्धस्य मिथ्याभूनस्यैवाश्रयत्वेनाभ्यु-
पगमात् । तदन्येषां तु वादिनामाश्रयसिद्धता तकस्यानुमानयहि-
मांवेऽप्यवर्जनीयेत्याह । म्रान्ताश्रयानुमन्तृणामिति । ननु तकस्नु
मानान्यत्वे आश्रयासिद्धिर्न पायेत्यत आह । अनुमानान्यतायाः
मिति । तत इति । यदि चन्हिन स्यात्तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति सा.
क्षादनिटापादको या अघिद्याया ब्रह्ममूलनिवृत्तिव्यदधानेनापिया.
निवृत्तिरूपोनिटापादनात्मकम्यवहिततकों या यमाश्रित्य प्रवर्तते
तस्य तर्फस्यानुमानस्येऽपि स आश्रयो नापसपर येवेत्यर्थः । तथा
च स्थमतसिखस्य परमतसिदस्य घा यस्य तर्काप्रमाणत्वपक्षे
आध्यत्वं तस्य तत्प्रमाणत्वपक्षेऽपीति भावः । ननु पूर्वरनुपः
दिस्त्वान्न तर्फस्यानुमानैकराइयं युक्तमिति शङ्कते । नचैतदनादे
शिकमिति । तन्नाप्पमेयोदाहरति । तानि चेति । नच ते न
किंच मिबिशेषचिन्मापातिरेकि सर्व मिध्यति

·न्यायपरिशुद्धी। ब्दस्य भाष्यकारैः प्रयोगात् । “तानि चानन्तरोक्तरविद्या- फार्यत्वादिभिरनुमाननिरस्तानी"ति । न च ते न तो इति शक्यं वक्तुम् । ययाश्रुनप्रकारेण स्वरूपासिद्ध्यादिपसगात् । तवरनाकरेऽप्येषां प्रसङ्गद्वारेण वा प्रयोग इत्यादिना हेतु- त्रयस्यापि प्रसङ्गरूपेण प्रयोग उदाहृतः । अर्थापरयन्तर्भाव दशायामप्युक्तम् । तन्निरवकाशमानालिङ्गादिह सावकाशस्यात्मा- विरुद्धविषयस्थापनविषयार्यानुमानमर्थापत्तिः । इयमेवागमवि- यदतो मोक्षार्थप्रवणादिप्रयतो निष्पलः अविद्याकार्यत्वात् शु. क्तिकारजतादिपु रजतायुपादानादिप्रयत्नवत् । मोक्षार्थप्रयत्नो व्यर्थः फल्पिताचार्यायत्तहानकार्यस्यात् शुरुमहादयामदेवादिप्रयक्षयत् त- स्थमस्यादिधाक्यजन्य शान न यन्धनिवर्तकम् अविद्याकल्पितवाक्य- जन्यत्वात् स्वयमविद्यात्मकत्वात् अविद्याल्पितमात्राश्रयत्वात् क. ल्पिताचार्यायत्तश्रवणजन्यत्याद्वा स्वाप्तवन्धनिवर्तकयाक्यजन्यज्ञान- पत किंच निर्विशेषचिन्मात्र ब्रह्म मिथ्या अविद्याकार्यज्ञानगम्यत्वात् अविद्याकल्पितज्ञानाश्रयज्ञानगम्यत्वादित्यादिप्रयोगाणामनुमानप्रयो- गत्वेन तर्कप्रयोगत्वाभावात्तप्वनुमानशब्दप्रयोगो भाप्यकारस्य युक्त पवेति शङ्कार्थ. स्वरूपासियादिप्रमादिति । आदिपदेन बाधपरिप्र- हः। अप्रामाणिकानामविद्याकार्यवादिहेतूनां विपर्ययपर्यवसानताप- र्यकतायां तर्फत्वस्यैव न्याय्यत्वादिति भाव.। हेतुप्रयस्यापीति अव. यव्यतिरेकिकेयलान्ययिकेवलव्यतिरेकिणामित्यर्थः । प्रसारूपेणेति । अनुमानस्य प्रसङ्गरूपण प्रवृत्त्युक्त्या तात्मकतोक्का भवतीनि भावः। निरयकाशमानादिति । शतवर्पजीवी देवदत्तो न गृहे वर्तते इति प्रत्यक्षेण देवदत्ताभावावगमेऽपि निरवकाशप्रमाणरूपेण शतय. पंजीवित्यलिङ्गेन गृहमात्रासविषयतया साधकाशस्य प्रत्यक्षस्य ध्वंसम्यतिरिक्ताभावविषयत्वं स्वाविरुद्धमनुमीयत इत्यर्यापत्तिर. प्यनुमानमेव न प्रमाणान्तरम् । इदमेव विषयव्यवस्थापकमनुमा. म विषयव्यवस्थाकरणेनागमसहकारि चेत् पदाहयनयिहोमादी सामान्यचिशेषन्यायशब्दवाच्यो भवतीति उकानुमान पप त.

·अनुमानाध्याय चतुर्थमाह्निकम् । पयव्यवस्थितौ शेपभूता चेत्सामान्यविशेषाख्यो न्यायो निर्दि- श्यत इति । भाकाहादिनिरूपणे चाभिहितम् । पीनो देवदत्तो दिवा न मुले इत्येतदपि रात्रिभोजनपर्यन्त तात्पर्यञ्चदध्याहा. रस्पोदाहरणं दिवातनाशननिषेधमात्रपरं चेच्छुतार्थापत्तेः । प. स्य हि प्रमाणस्य पावत्ममेयं व्यवस्थापितं तत्तावत्यप्रमिते न स्वातन्येण पर्यवस्यति । तदा तत्पर्यवसानार्यतया अनुष- 'पत्तिलिङ्गादिकं व्याप्रियमाणं तर्कलक्षणापन्नं तच्छेपतयावति- छते । परोदेशप्रवृत्तव्यापारव्याप्यवाद । प्रमित्सितपर्य- वसाने तत्पमेयस्वभावपर्यालोचनया स्वातन्त्र्येण व्याप्रियमाणं तर्कप्रमाणपदं समधिरोहतीति । मनोनिरूपणे चोक्तं यद्य- प्येवं न तर्कः स्वातन्त्र्येण स्वार्थसमर्थनसमर्थस्तथाप्यागमानु- ग्रहेण मभवति । सन्ति चागमा इत्यादि । नन्वप्रमाणत्वं तर्कस्य तत्रैव मपश्चितम् । तथा हि न्यायपादे । कीपरपर्यायन्यायशब्दप्रयोगात् तस्यानुमानापामाया म. हपराशरपादानामभिप्रेत पवेयर्थः । अभिहितमिति । तत्पर नाफर एघेत्यर्थः । तर्कप्रमाणपदं समधिरोहतीति । पीनो देवदत्तो रात्रौ भुझे दिया अभुजानत्ये सति पीनत्यादित्यनुमानस्य प्रस. शरपेण प्रयुज्यमानस्य पीनो देवदत्तो दिया न भुङ्ग इति पाफ्य. स्य रात्रिभोजनतात्पर्य पर्यवसानाय श्रुत्यनुपरत्तिमुपेन तमाश्या- हारकल्पफाया अस्थतन्त्रप्रमाणत्येन तर्फशदवाच्यता तम्य पा. क्यस्य दिशासनानशनतात्पर्यफतायां तस्यैवानुमानस्यार्थापति. मुखेन स्वतन्धप्रमाणतया अनुमानशब्दवाच्यतेति महपराशरपा- हेरेर हास्यनुमानो शतमुक एकाइल | Fr. समानुपपत्तिर्मनसो लिङ्गमिति सुत्रितमनुमानमित्यर्थः । समर्थनसमर्थ इति । मनःसाधनसममित्यर्थः । ननु तस्या. प्रमाणतया अनुमानपृथग्मायस्तरवरनाकर एय यहुधा प्रतिपादित इति तदुनिविरोधमादने । नान्यति । यदुकमिति परीक्षानिरूपणे ·न्यायपरिशुद्धी। he यदुक्तं न प्रमाणानां परीक्षा दोपवन्न तत् । अप्रमाणेन तंग परीक्षा वक्ष्यते यत इति ।। साक्षात्तपमाणे च मानानुग्राहकं युक्त्या ज्ञानं तर्कोऽभिधीयते । युक्तिश्च सम्भवौचित्यतद्विपर्ययतो द्विधा । मानानुग्राहकपदेन प्रमाणेभ्यो व्यापर्यंत इत्याग्रुपक्रम्य हेतुफलविपपव्यापारावान्तरभेदादीनतिषपञ्चेनोक्त्वा केचिदाचक्षते तर्कः प्रयाणमिति मन्महे । संशयादिवहिर्भावात् प्रामाण्यस्य च सम्भवात् ॥ इत्यादिना तर्कमामाण्यपक्षं प्रपश्चेनानूध प्रसङ्गरूपव्यति. रेक्यनुमानमेव तर्क इति च तन्मतमुपसंहत्य उच्यते न ममा तों वपत्तीविशेषतः । हेत्वाभासोद्भवत्वाच सोऽयं निर्णायको न च । इत्यादिना प्रमाणेन परीक्षा न क्रियत इति यदुकं तप न दोषः यतः प्र. माणभूतेन तर्केणैध परीक्षा फरिष्यत इत्युक्त्या तर्फम्यानुमा. नमिन्नन्यमुक्तमिनि भाषः । साक्षाचप्रमाणे चेति । अभिहित. मिति शेषः । मानानुग्रहेति । प्रमाणानुप्राहकेन प्रसङ्केन यक्षात तकंः स च सम्भाचित्यतीद्वपर्ययतः सम्भावनारूपतया तद्धि पर्ययेणाघधारणरूपतया च द्विविध इत्यत्र मानानुप्राहकपदेन तर्कस्य प्रमाणव्यावृत्तिरुतत्यनेन तस्यानुमानपहिाच उक्त इत्यर्थः । हेतुफलेति । तर्कानुमानयोहे तुजतायान्तरमेदः फलतावान्तरमेदः। विषयकृतावान्तरभेदः व्यापारकनायान्तरभेदः आदिपदेन स्वरूपभे दक्ष प्रपचित इत्यर्थः । फेचिदिति । तर्फः प्रमाणं तस्य संश यविपर्ययामेनत्वात् प्रामाण्यस्य सत्याति । मन्मह इति । फेचिदा. घक्षत इत्पन्ययः पित्योर्विशेषत इति । प्रमाणापेक्षया तर्क स्य हेतोः स्वरूपस्य च विलक्षणत्वादित्यर्थः । परमतानुसारेण स्य प्रमाणयहि पस्तत्र समर्थित इति सनिदर्शनमुपपादयति ।

·अनुमानाध्याये चतुर्धमाह्निकम् । सत्यम् तथापि भाष्यकार"शाकिशाक्योलूक्यासपादलप- णककपिलपतञ्जलिमतानुसारिणो वेदयाह्या" इत्यादिषुबहुषु प्रदे- शेषु बाह्यपक्षनिक्षिप्ताक्षपादोक्तपोडशपदार्थसूत्रानुवादपूर्वकं तत्क- मेण प्रमाणादिपरीक्षायां पायपादमारचयतः परमतमनुरुध्यापि कचिद्यवहाराः सम्भवन्ति । अन्यथा स्वेनैवायर्यापत्यन्तर्भावादि. प्रकरणोक्तग्रन्याविरोधात् । यच तत्र युक्तिरूपमिव किंचिदुक्तं तदपि न तदुचितमिति तत्रापि न स सिद्धान्तः तथा ह्येवं भवितव्यमिति हि प्रमाणात तर्कस्प वेषविशेष उक्तः । स त्वनिश्चयात्मकश्वेत सं. शय एवान्तर्भावः । तत्रैव हि भ्रममंशयादिलक्षणानन्तरश्चैवमुक्तम् संभवासम्भवपरामर्शस्तः यथा वाहादिपदेशवयात पुरुषेणा- नेन भववितव्यं न स्थाणुनेति । एषां संशपादीनां विमर्शानव. धारणाघेकप्रयोजनान्तर्भावसंभवेऽपि पृथगुपादानमयान्तरका- रणवैपम्पात् । उपयोगभेदस्य च न्यायपादे दर्शयिध्यमा. णत्वाश्चेति । नचानग्निश्चभिधूमः स्यादिति युद्धः संशयता । अ- . सत्यमिति । अन्यथेति । तस्य स्वमतस्य इत्यर्थः तस्यरूपकथनप्रन्यपर्यालोचनयापि तस्य परमतत्वमेषन स्थ. सिदाम्तत्वमित्याह । यति । तर हि सशयात्मकता तर्क स्योक्ता सा च न सिद्धान्त इति भावः । ननु तत्र तर्कस्यानपधा. रणामता मामिप्रतेत्याशय तत्र तपस्योत्तरम-यमेघ प्रमाणयति । तय हीति । सम्भपासम्भय परामर्श इति । यद्धर्मद्वयमचरिताने. कधर्मपद्धर्मिक्षानं तत्कोटाघुत्कटायमित्युक्त उत्कंटककोटिफा म. शय एव तयर्थः । नन्वेतस्य तस्शनयभारणारमकत्येन संशयान्तर्भावसम्म पृथगुपादनं व्यर्थमित्यातल्याह । एस. यादीनामिति । संशयसम्भावनापराममामित्यर्थः । निर्ण. पायनाभिमतस्य तस्य संशयात्मकतापपादनमसिद्धान्त परे। स्याभप्रेत्य तस्य संशयारमतां निराव । नयामनियरिति ।

·न्यायपरिशुद्धौ। यायमसम्भावनानिरासः तथापि तेनाकारेण वैषम्यानिर्णयरूप- स्वादयाधाच प्रमाणमेव । यच्च न केवलं प्रसासाधनं साध्य. धर्मिण्यसिद्धमपि त्वन्पगतमेव प्रसङ्गहेतुः । न वनुमान- मन्यगताद्धर्मात् मवर्तते । ततस्तस्मात्स्फुटोऽस्य भेद इत्युक्तम् । तत्रासिद्धहेतुजन्यत्वे परिहारः पूर्वमेवोक्तः। एवं चेदेवं स्पा. दित्यस्य च । नचैवं तस्मान तथेत्यत्रैव तात्पर्याधति- रेकन्याप्तिकोहीकार एवातिरिक्तः । अन्यगतहेतुसमुत्थत्वं तु न कथं चिदपि स्यात् । न खल्वन्योऽनग्निश्चेदयं निधूमः स्पा. दिति युज्यते । नापि नचान्यो निर्धूमस्तस्मादयं नाननिर्भवती ति। यच्चायोजकानेकान्तिकहेतुभिरपि तर्कस्य सम्भवरूपेण समुत्थानादनुमानान्यत्वमुक्तं तदपि हेत्वाभासजन्यज्ञान एवान्त- मन्वयमनग्निश्चेदधूमः म्यादित्ययं तर्को न तत्र संशयंत्वेनामि. प्रेतः किं तु विवक्षितकोट्यसम्भावनानिरासत्वेनातो न सिद्धर- न्तविरोध इत्याशय तथात्वे तस्यायाधितनिर्णयरूपत्वे प्रमाणा. तर्भाव एवोचित इति पृथग्भावहेतुबैलक्षण्यं शक्योपपादनमि. त्याह । अथायमसम्भाधानानिरास इत्यादिना । नत्रोक्तं हेतुकृतधै। लक्षण्यमपि निराकर्तुमनुवति । यश्चेति न केवलं प्रससा- धनमिति । अनुमाने साध्यसाधनं तर्फे तु साध्याभावेन साधना- भावप्रसङ्गसाधनमित्येतदेव धैलक्षण्यं न किं तु हेतुकृतमपि धे लक्षण्यमस्ति अनुमाने हेतुः पक्षगतः के तु तुरन्यगतो यत इत्यर्थः । परिहारः पूर्वमेवोक्त इति । व्यतिरेकव्याप्तिमुखेन व्यापक व्यतिरेकस्य पक्षगतस्यैव हेतुन्वं चेत्कारेण प्रतिपाद्यत इति पूर्वमेयो। रुइत्यर्थः । व्यतिरेकव्याप्तिकोडीकार पवातिरिक्त इति । व्यनि- रेफव्यातिपुरस्कार एवानुमानापेक्षया पैलक्षण्यमित्यर्थः । तथा च तन्न प्रामाण्यप्रयोजकमिति भाषः । अन्यगतहेतुनानिष्टापायने तस्य विपर्यये पर्यवसानमपि न स्यादित्याह । नापीति । अ. प्रयोजकानकान्तिकहेतुमूलतर्कस्यानुमानास्यस्योपपादनं प्रमाण , ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । विाय न तु पृथक् ताख्यज्ञानसिद्धये । नच तेऽपि हेतवः आभासा अपि संशयद्वारा विपर्ययद्वारा वोपकुर्वते तच्चनिधः यस्य तदपेक्षानियमाभावात् । भावेऽपि सिपाधपिपितस्याविरोध- प्रदर्शननिर्णयपेणैवोपकारात् । एवमन्यदपि चिन्त्यम् । निर्ण- यात्मकत्वं च तस्य श्रीविष्णुनिरुक्तम् । तर्कश साध्य. धर्माव्यभिचारिसाधनधर्मन्वितवस्तुविषय इति । भवत्वेवं प्रमाणभूतोऽप्रमाणभूतो वा प्रमाणानुग्राहफस्तक। सफिमङ्गका कतिविधः कियदवयवमयोगय । व्याप्त्यादिपश्चारः संग्रहाद्विविधः पञ्चविधो का प्रयोगोऽप्यनुवादप्रसङ्गाभ्यां छ. यपत्र । विपर्यपपर्यवसानवावपं तु तृतीयोऽवयवः । स नावश्पं भूतानुमानवलक्षण्यमुखेन हेत्वाभासान्तर्भावाय नत्यनुमानसा- मान्ययविर्भावायेत्यर्थः । नव तेणं हेत्याभासत्ये निर्णयोएका. रकत्वं न स्मादित्याशोटापस्या परिदरति । नव तेऽपीति । त. फैमलमूताप्रयोजकन्यमिवारिहतव इत्यर्थः । तथा च स तुमूल. तफेरेय निर्णयजनकैस्तत्वनिर्णयसिद्धी संशयविपर्ययत्नामप्र. योजकत्वष्यभिचारिणामनपेक्षितत्वमिति भावः । नन्यमयोजकत्य. ঘামাবােৰৰহ্যায ইথামবি ঘনিষাদ্বধায়া- धेन तान्यज्ञानस्य प्रमाणत्वसम्मवाघ तेपि तत्वनिर्णयोपकारि. जव स्युरित्याशय तथात्वे तोतुजन्यज्ञानात्मकतर्फस्य प्रमा. णान्तर्भायः स्यादित्याह । मायेऽपीति । एवमन्यदपि चिन्त्यमिति फलतो व्यापारतो यैलक्षण्यमपि नानुमानयहिमायहेतुरिति स्य. यमेयोहितुं शक्यमित्यर्थः । तस्य निर्णयात्मकत्वं सिद्धान्त इस्पेतदभियुक्तसंमत्या द्रदयति । नियामकत्व च फंस्य धाविष्णुचितस्तमिति । यस्तुयायालयशानाय तु तस्या. नुमानतया मामाण्यमुक्कं तस्याप्रामाण्यतायामपि प्रमाणानुप्राहकार नापतीत्याह । भवत्ववमिति । तस्यानायययायान्तरमेदानिरूपयि. तुं प्रश्नानुपक्षिपति।स किमहक इति । मनिष्टताव्यरत्यमिति न.

·. ३४. म्यायपरिशुद्धौ। वक्तव्यः । मन्दस्य त्वनिष्टताव्यत्ययमुन्यतापि । प्रसनफस्य प्र. सञ्जनीयेन व्याप्तिः पतितणामतिघाता मसञ्चनीय- विपर्यये पर्यवसानं .सञ्जितस्यानिटत्वं परपक्षासाधकत्वं चेति तदङ्गानि । यथा अननिधेनिधूम : सजेत् नचासो निधूम इति । अग्न्यभावो हि धूमाभावेन व्यासः । ययाहुः-- धूमाभावेनाग्न्यभावे व्याप्ते नाग्निस्ततचाच्युतः । अधूम एव वर्तेतेत्येवं व्याप्यत्वमश्नुत इति । नच साग्नित्वेऽप्यत्र फश्चिदनिष्टप्रसङ्गः येन वत: प्रतिहन्येत । नचायं निर्धूम इति विपर्यये पर्यवसानं धू- मपत्यक्षवलसिद्धम् । अत एवं घुमाभावप्रसञ्जनमनिरपेच नवासावनमित्वपक्षसाधक इति । प्रामाणिकपरियागोऽमा- माणिकस्वीकार इति प्रसञ्जनीयद्वविध्याद्रिविधस्तर्कः । तत्र पूर्वो दर्शितः । अपरो यथा । यदीश्वर आतृणादाकरीपाद स्वरूपेणाभिन्न तस्य विकारापुरुषार्पयोगित्वमा यमिति विपर्यय पर्यवसानेन भापाद्यस्य धूमाभावस्यानिटता स्फु. टीक्रियत इत्यर्थः । धूमाभायेनेति । धूमामावेनाग्न्यमाये व्याने सति अग्नित्यं व्यतिलक्षणमझे मामातीत्ययः । धूमाभावनागपभाषी व्यात इति प्रथमान्तपाठेऽप्ययमेवाओं द्रष्टव्यः । व्याप्तिरूपमङ्गमुक्त्या प्रतिघातादिकमप्याह । नचेत्यादिना । मत पवेति । धूमस्य प्र. त्यक्षसिद्धत्यावेत्यर्थः । पूर्वो दर्शित इति । प्रामाणिकपूमपरित्या गरूपप्रसञ्जनीयमदभिन्नस्तों दर्शित इत्यर्थः। विकारापुरुषार्थयो. गित्वप्रसङ्ग इति । ईश्वरस्य स्वरूपन: स्थावरजङ्गमात्मकप्रपञ्चा. भिन्नत्ये विकारित्वदुःखिरे स्यातामित्यर्थः । अत्राप्रामाणिकयो। विकारित्यदुखित्वयो:स्वतः पक्षाच्युतो न भवति । तहिं पक्षो निघूम पर पततेत्येवमापादनरूपस्तों व्याप्यवस्थीकारापादना. दप्रामाणिकरवीकाररूपप्रसञ्जनीयमदमिनोऽपरस्तर्फ उक्तः । पा.

·अनुमानाध्याये चतुर्थमालिकम् । इति । आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाकैवलानिष्टपस. गभेदेन पञ्चविधः । तत्रात्माश्रयादयश्चत्वारः स्वविषये स्व. रूपासिद्धिमावहन्ति । पञ्चमस्तु व्याप्यत्वासिद्ध्यादिकम् । अन्याधीनतयैव नियतस्य स्वाधीनत्वाभ्युपगमे विरोधप्रसा आत्माश्रयासङ्गः । यथा स्वेनैव स्वयमुत्पाद्यत इसादौ । नियत- पूर्वसिद्धि कारणं, नियतोत्तरं च कार्य नचैकपेकापेक्षया पूर्व- मपरं च स्यात् । अन्यया भावापावसौहार्देन सर्वस्य व्यवहार- स्योन्मूलनमसङ्गात् इति । अन्याधीनत्वनियमरहितस्य स्वा. धीनतया विरोधापादनमात्माश्रयामासः । यथा स्वेनैव स्वयं पोप्यते ज्ञायते चेत्यादौ । नत्र कर्पकर्तृविरोधः स्वरूपतः सिद्धे. विधत्वमुपपादयति । मात्माश्रयेति । स्वरूपासिद्धिमायहन्तीति । कार्य स्वैनयोत्पद्यते कार्यत्वात् इत्यनुमाने प्रतिकूलतया प्रवर्तमा- नस्य स्वनै स्वोत्पत्तावात्माश्रयप्रसङ्ग इत्यादेः स्वरूपासियापा- दकत्वादिति भावः । व्याप्यत्यासियादिकमिति । पर्वतो वन्ध- भाववान् पर्यतत्यादिश्यत्र प्रतिकूलतया प्रयर्तमानः यदि वहिन स्याहं धूमोऽपि न स्यादित्येयं रूपानिष्टप्रसन्नः पर्वते प. न्ह्यमाचसाधकहे नोर्याप्यत्यासिद्धिव्याभिचारवाधान संपादयति न स्वरूपासिद्धिमिति भावः । अन्याधीनतयैव नियतस्येति । अ. म्याधीनतान्याप्तसिद्धिकस्येन्यर्थः । इदं च विशेषणं यक्ष्य माणात्माश्रयामासातिव्यातिधारणाय । स्वयमुत्पद्यत इत्यादाविति । स्थस्मिन्नेव स्वयं घर्तते इत्येतदादिपदप्राधम् । अन्यति । एकस्यैय पूर्वापरभाययोरजोकार इत्यर्थः । मायामायसौहार्दनेति । मा. गमायमतियोगिनोरेफफालवृत्तिप्रसझेनेत्यर्थः । अभेष्टापत्ति निया- रयति । सर्थव्यवस्थोन्मूलनप्रसादिति । अन्याधीनतयेय नि. पतस्यैतत्परण्यायय॑मारमाधयामासं दर्शयति । अन्याधीनस्यनि- यमरहितस्येति । मन्येकस्यां पोषणफियाणं शानक्रियायां पा पकस्यैय कर्मत्वकत ये न सम्भवत इत्यत माह । नहीति । त. प्रथमं पोपणे मपिरोष प्रशंपति । स्यम्पत इति । साना- ·. । न्यायपरिशुद्धी। नातथाभूतेन स्वेनैव स्वस्यैव तयाभावापादनस्य सर्वप्रत्यक्षसि. द्धत्वात् । ज्ञानादिषु चैकस्यैवाश्रयत्वविषयत्वयोः सहोपलम्भाव स्वातिशयापादनानभ्युपगमे सज्ञानाभावाभ्युपगमे च दृष्टादृष्टा- थसर्वचेतनप्रवृत्यपदवप्रसझेन स्ववचनादिविरोधादिति । स्वका टर्येण स्वोत्पत्यभ्युपगमे विरोधमसङ्गोऽन्योऽन्याश्रयमसङ्गः । यथा देवदत्तः पिता यज्ञदत्तस्प तस्मिन्नेव च जन्मनि स एव त. स्येति । नहि स्वकारणात् पूर्व स्वस्य सत्ता समस्ति । पूर्ववत् स्वप्रागभावसमानकालत्वप्रसङ्गात् । नवसति प्रागभावे कारणेन फिश्चित्कार्यम् । नचासता कार्यण कारणस्योत्पादनं युक्तम् । तथा सति किं कस्य कारणं कार्य वा न स्यात् । एवं.कारणेऽपि कार्यसमनन्तरभाविनि भवनस्य प्रागभावाव्यवधानात् स्वकार्यस्य दो तविरोधमाह । शानादिषु चेति । भादिपदेने छाद्वेषादि- परिग्रहः । दृष्टाहयाति । सर्वेषां चेतनानां स्वातिशयायमेव लौकिकालौकिककार्येषु प्रवृत्तिदर्शनादिति मायः । स्वयंचना- दिविरोधमुपपादयति । नहि स्वकारणादिति । पूर्ववदिति । इयात्रपि स्वस्य स्थकारणहेतुत्ये स्वकारणप्राग- भावकालवीतत्वावश्यम्भावेन तस्य स्वमागमायकालवृत्तित्या. रस्वमागभावसमानकालत्वप्रसन्न इयर्थः ननु पप्रागमायकाले स्पप्रागभावो नाभ्युपगम्यत इत्यत आद । नासतीति । तदा स्वप्रागभावानहोकार स्वकारणेन स्वयमेवोत्पधे. तेत्यर्थः ननु स्वकारणप्रागभाषकालस्य स्वप्रागमायका- लत्वेऽपि तदा स्वस्य वृत्यनङ्गीकारेण विरोधः परिहत इत्यत माह । नवासतेति । अयुक्ततामेवोपपादयति । तथा सतीति । सधैयां सर्वकारणत्वसर्पकार्यत्ययोः प्रसन इत्यर्थः । स्थका. स्य स्थकारणत्ये विरोध उकः स्वकारणस्य स्त्रकार्यस्येऽपि वि- रोध दर्शयति । एयमिति । कारणे कार्यसमनन्तरभाविनि स. ति स्वससायाः स्थमागभावाव्यपाहतकालवृत्तिावावश्यमावास्व: आत्माश्रय ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । ३४३ स्वमागभावपरिषङ्गप्रसङ्गः । यदि च कारणभागभावदशायां कार्य स्यात् किं कारणेन साध्यं स्यात् । यच्च धूमेन वहिर्शाय- ते तेनैव च वहिना स एवेत्यादिषु ज्ञाप्पज्ञापकाचन्योऽन्याश्र- यणम् । तत्रापि कृतावेव तद्विश्रमः । धूमज्ञानेन वहिज्ञानं जन्यते तेनैव च तदिति । एवमन्यत्रापि द्रष्टरूपम् । अन्योऽन्योपकारा. दिमाने तदाभासः । यथा सैन्येन राजा रक्ष्यते तेन च सेनेत्यादि । नानयोः शक्तिर्यापारादिकं वा परस्परोपाच- म् । अन्यतः सिद्धशक्तिकयोस्तु मुख भेदेनान्योऽन्योपकारः। एवं परस्परोपष्टम्भन काठायवस्थानेऽपि द्रष्टव्यम् । त्रिभ- कार्यकाले प्रागभाषसत्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । तष्टापति निवारयति । यदि चेति । कारणमागमाघदशयां कार्यसत्ये कारणमकिंविरकरमेघ स्थादित्यर्थः । धुमेन पहिआयते घहिनो धूमो शायत इति शप्पयन्या. अयोऽपि शानोत्पत्तायेव विश्राम्यतीत्याह । पत्यादिना । तदेयोपपादपति । धूमशानेनेति । एवमन्यत्रापीति । सप्तौ चक कानवस्थयोरप्युत्पत्तायेव विधमो योध्य इत्यर्थः । स्वकार्येण स्यो. स्पत्यम्युपगम इत्यत्र कायोत्पत्तिपदव्यावर्यमन्योन्याश्रयामासंद. शयति । भन्योऽन्येति । उपकारादीत्यादिपदेन राशा शरवः पी. स्यन्ते, शत्रुभिश्च राजेत्यादिपस्परोपकारो गृह्यते । ननु पर. स्पारक्षणानुफलशकिव्यापारयोः परस्परजन्यस्यादुत्पत्यधीनोऽभ्यो. न्याभयोवापि स्यादेपेत्यत माद । अन्यतः सिदशक्तिकयो. रिति । रासो भटानां च स्वस्थाएसिधिशक्तिकानामर्षदान- परनियारणादिमुखभेदेन परस्परोपकारो न विरुद्ध प्रति मायः । परस्परोपएम्भेन काप्टापय स्थान पति । त्रिविष्टारकापयस्थाने पीत्यर्थः । माषितं हि म्याकरणमापकता इतरेतराधयाण्यपि कार्याणि' प्रयतन्ते यथा प्रियिष्टम्पकमिति । त्रिमभृतीनामिति । एतमाम्योन्याश्रयेऽतिम्याप्तियारणाप । अनयस्थायामतिम्याति ·::न्यायपरिशुद्धौ। कार्य इति । प्रमाणसिद्धप्रवाहमसक्तिस्त्वनवस्थाभासः। पयों यदि सामान्या अपि सामग्री स्पात् तस्या अपि सामान्यन्तरेण भवितव्यम् । एवमुपर्युपरीनि । नानादिसामग्रीप्रवाहाभ्युपगमे कश्चित्ममाणविरोधः । उत्तरोत्तरासिद्धिर्चा येन सिद्धानब. स्थापि दूपणमिप्येत । एवं विभुद्रव्येपूपाधिभिरवच्छिद्यमानेष्वा- यामविस्तारघनभागान्तरपरंपराभ्युपगमेऽपि न तद्व्यस्वरूपस्य सिद्धानां वा भागानां कांचित् क्षतिर्येन सर्व परिमितस्वभाव- मपरिमितमङ्गीक्रियेत । अन्यथापि परिमितभागमदेशान्तरपरंपरा नुसोरणाप्यनवस्था दुस्त्यजा । कस्यचिदपि स्वाभावविशिष्ट- प्रदशान्तराभावे विभुत्वरसगात् । एवं दृष्टान्तहेतुपक्षादिषु तज्जा- मान्यविशेषयोश्च स्वपरध्यावृत्तिघुद्धिहेतुत्वाच स्वपरनिर्वाहक- त्यम् । ग्रह्मणः शेपिनियन्त्राद्यन्तरानपेक्षत्वात्परमाणोरषयवनिरपेक्ष- स्वास्थरमाङ्गस्यामन्तरनिरपेक्षत्वात्तेषां निरपेक्षत्वमिति विवेकः । भनयस्थामासान्तरमप्युदाहरति । एघमिति । सकलमूर्तद्रव्यसंयोगे स्वसंवन्धिभिदायिपुलैः पदार्थरुपहितानां देयंवैपुल्यनिविडम. देशभेदानामौपाधिकानामनन्तानामप्युपास्यानन्स्यवत्प्रमाणसंप्रतिप. प्रत्वेन तदनवस्थाया अदोपत्वमित्यर्थः । येन सर्वमपरिमितम. श्रीक्रियतेति । विभुद्रव्यभागानन्यस्यापि दोपत्वं विभुद्रव्यसं. यन्धिना स्थामायसमानाधिकरणानामनन्तीपाधिकमामानां प्रसिद्ध पे तदुपाधिभूतदीर्घविस्तृतपदार्थानां महीमहीधरजलधिप्रभृतीमा मपरिमितत्यमङ्गीकार्य स्यादित्यर्थः । अन्यथापीति । विमुद्रव्येऽनन्त. मागानीकारेऽपीत्यर्थः। परिमितभागमदेशान्तरेणापीति । परिमि. तभागानां महीमहीधरप्रमृतीनामपि स्वसंबन्धितत्तापदार्थाव. छिनप्रदेशभेदानन्यस्यावश्यमावेनानघस्था दुर्यारत्यर्थः । यदि चैतारशप्रदेशानन्त्यकृतानवस्थापरिहाराय महीमहीधराविष्वपि संसर्गिणामुपाधीनां म्यामावसमानाधिकरणप्रदेशान्तरं नानीक्रियते तहि महीमहीधरादिसम्बधिनां प्रदेशोपाधीनां स्वामायासमाना. धिकरणस्वेन विमुत्थमगीतं स्यादित्याह । कस्यचिदपीति.। सि.

·अनुमानाध्याये चतुर्धमाहिकम् । ३४७ तीयान्तरापेक्षानियममिच्छतोऽनवस्था । अनिच्छनस्तत्मसने तदाभासो ग्राह्यः । आत्माश्रयादीनामेषां चतुर्णा साध्यस्य मिद्धक्कारप्रतिपादनमुखेन दपणत्वम् केबलानिष्टप्रमझे तु पूर्वप्रदर्शिते । व्यापकानुपलब्धिविरोधनेति । एतेषामेत्र R. कारभेदात् प्रतिवन्दिसमवचनोभयतःस्पाशादयः प्रसङ्गभेदा द्रष्ट- व्याः । प्रज्ञापरित्राणे तु केवलानिष्टमसङ्गमेव द्विवा कृत्य पोढा तर्का उक्ताः। आत्माश्रयणमन्योन्याश्रयणं चक्रकं तथा । अनवस्था विरोधश्वायम्भाश्चत्यमी बुधैः इति । तत्रात्ययोथैवं लक्षणमुक्तम् । धे यान्तहेत्वांदो साधनप्रश्नपूर्वकमनवम्याभायवनप्रसङ्गमम जातीयत्युक्तप्रससमजातिवादिनः इन्तहेनुपक्षादिष्वपि दृष्टान्न- हेतुपक्षापेक्षानियमाङ्गोकारेण स्वव्याघातकादे स्यात् । प्रति. पादिनस्तदनहीकारात्तं प्रत्यनवस्थापादनेऽनवस्था न स्यादित्यर्थः। मात्माधयादीनां चतुर्णोदूषकतापोजमाह । आन्माश्रयादीनामिति । साध्यस्य सिद्धयत्कारप्रतिपादनमुखेनेति । सिद्धत्वसाध्यत्वयोरैका. धिकरण्यविरोधप्रदर्शनमुखेनत्यर्थः । पूर्वप्रदर्शित इति । अप्रामा. णिकस्त्रीकारप्रामाणिकपरित्यागप्रसझनरूपवैविध्ययतया पूर्वोक्त इत्यर्थः । प्रतियन्दीसमवचनोमयतःस्पाशादय इति । यदि प्रप. श्वस्य मिथ्यात्वं स्यात्तदि ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वं स्यादित्यत्रा. निष्पादन प्रतिवन्दी । यदि प्रामाणिकत्वेन प्रक्षणः सत्यत्वं स्थातुल्यं प्रपञ्चस्यापीति साम्यापादनं समवचनम् । मिथ्यात्वं मिथ्या घा न या यदि मिष्या तर्हि प्रपशस्य सत्यस्यान्न प्रहातिरिकनिषधसिद्धिः । यदि न मिटश तहिं तस्यव साय- स्वेन न ब्रह्मातिरिक्तनिषेधसिद्धिारने संभावितकोटेदयेयनि. टापादनमुमयतःस्पाशा | श साधन इति धातोमांधे घभि स्पाश शत रूपम् । अस्तिक्षीरादित्वादुमयशेति पदुमादिः । मा.

·३४८ न्यायपरिशुद्धी। स्ववाग्विरोधो यत्र स्याविरोधः स प्रकीर्तितः । सर्वपमाणासिद्धत्तमसम्भव उदाहत इति ॥ एवं च ताबुदाहती। यध्या मे जननीस्प विरोधः स्वोक्तिराषतः । .. शशे शृगमदस्थादित्येवमादिरसम्भव इति । अत्र व्याप्त्यायेकवैकल्येन केवलानिमसगाभासप- चकमुदाहियते । तत्र व्याप्तिशुन्यो यथा । आत्माणुश्वेद त. कर्मणा देशान्तरे फलं न स्यादिति । नहि फर्मणः फलक- रणत्वमाश्रयसंयोगादिमुखेनेति नियमः । तत्तत्कर्मसाध्य देवतानुग्रहनिग्रहमुखेन तसिद्धेरागमिकत्वात् । परस्या दे. बतायाश्च वैभवात् सङ्कल्पमहिम्ना च सार्वत्रिकफलजननोप- तेरिति । प्रतितर्फपतिहनो यथा । मागसचेन् कार्य प. श्रादपि शशविपाणनदनुत्पत्तिमसङ्ग इति । तत्र प्रतिप्रमः प्रा. गपि सञ्चेत् प्रकृत्यादिवदेवानुत्पाद्यत्वप्रसङ्ग इति । नहि सर्वत्र व्यक्त्यर्थो व्यापारः व्यक्ती तदसम्भवात् । अन्यथा- नवस्थादिषसगात् । विपर्ययपर्यवसानरहितो यथा।न सत्यं स्थू. लं विरुद्धधर्मसंसर्गमसङ्गादिति । नात्र विरुद्धधर्म संसर्गो दृश्यते देशकालदशावयवातिसम्बन्ध्यादिभेदेन तत्तद्विरोधप्रशमनात् । इष्टप्रसगो यथा। ईश्वरसच्चे नित्यस्यापि वेदस्य तदधीनत्व- दिपदेन गौरयलाघयतर्फयोर्ग्रहणं फेयलानिष्टप्रसङ्गामासान प. ञ्चधोदाहरति । अत्रेति । नियम इति । कर्तृनिष्ठापूर्वस्य फलजनकत्वानीकारादिति भावः । अन्ययेति । व्यक्तेरपि व्य- मयरष इत्यर्थः । देशकालेति । अग्निव्यतिरिके देशेऽस्थूलस्या- पि अग्निरूपे देशे अड्कनादस्थौल्यं दृश्यते तत्र देशतो घिरोघ. परिहारः । घृतपानपूर्वकाले अस्थौल्यं धृतपानोत्तरकालं स्थी. ल्यं तत्र कालतो विरोधपरिहारः । मृदः पिण्डावस्थायामस्थूल- ·अनुमानाध्याये चतुर्धमाहिकम् | प्रसङ्ग इति । नोपनिपदैनिस्पोऽपि वेदः स्वतन्त्र इष्यते । तदाज्ञा- रूपत्वात् । क्रमभङ्गाभावेऽपि प्रर्वतनादिषु सर्वथा तदधीनत्वाच । अनुकूलप्रसङ्गो यथा । अस्ति चेदीश्वरः उपनिषदपि प्रमाणं स्यादिति । नह्य त्रेतामात्रम अपित्तश्विरसिद्धिहेतुत्वमपीति पर- पक्षसायकत्वात् पृथक्करणम् नहीष्ट सर्व विवक्षितसाधकम्। अन. मित्वे वृक्षवसमसङ्ग इत्यत्र सम्बन्धस्येपत्वेऽपि वहाभावसा- धकत्वाभावान हनच विवक्षितपाधकं मर्वमिष्टम् अग्निपारवे सालो. फत्वप्रसङ्ग इत्यत्र प्रत्यक्ष विरुद्धस्थालोकस्य साधकत्वेऽप्यनिष्ट- वादित्येके । परविपक्षे दण्डभूतस्तु तर्कः परपक्षानूकूल इति पण्डिताः । यथा स्थूलापलापिनो बौद्धस्य नास्थूलमिदं त. धेऽपि घटावस्थायां स्थौल्यं दृश्यते तत्रावस्थाभेदेन विरोधपरि- हारः । सर्पस्य शिरोदेशे स्थूलस पुच्छदेशे प्रशत्वं तत्रावयवभे- देन विरोधपरिहारः । घटापेक्षया स्थूलस्यापि रथादे. पर्वतापेक्षया छशत्वं दृश्यते तत्र प्रतिसम्मधिभेदेन प्रवद्रव्यान्तरसंयोगा- दयो विरोधपरिहाप आदिपदेन गृह्यन्ते । अतो न सूक्ष्मपरमाणु पुअमात्रत्वं जगत इति भावः । नन्वनुफूलप्रसङ्गोऽपाटप्रसङ्ग इति ततः पृथक्करणं व्यर्थमित्यत आह । नह्योति । यानुकूल सक्तयोः पृथक्करणदेतुतया इटानुकूलयोर्भेदमुपपादयति । न. होएमिति । एक इति। व्यालिस्तर्काप्रतिहतिरवसानं विपर्याये। अनिशाननुकूलत्ये इति तर्कानपञ्चकम् इति। तर्फस्यापञ्चकनैयत्यवादिनी कशदन गृहन्ते । परधिपक्षे दण्डभूतस्य तर्फस्य परपक्षानिएस्वे प्रतिपक्षानूकूलाये- न परपक्षाननुकूलताया अप्यपश्यंभायात्तस्य चयापानि तथा. चैकाचैकल्येन चत्वार एवाभासा तिस्पमतमुपन्यस्थति परविपक्ष इति । परपक्षानुकूल इति । तर्कप्रयोक्तपक्षानुक्ल इत्यर्थः । यथा स्थूलापलापिनो यौद्धस्येति। विपक्षे दण्डभूतस्तकःप्रयोपतृपक्षानुकूल इत्यनुपज्ज्यते । एतदेवोपपादयति । नास्पूलमिति ! तोपलम्मा ·1 ३५० न्यायपरिशुद्धी। थोपलम्ममसङ्गादिति । स्थलसाधकस्य यस्थूलपक्षबाधको ऽनुकूलः। एते च तर्कामासा अनुपानामासान्तविपक्षेऽपि प्रा. पादुकैः पृथगुद्भावपितुमुचिताः । तस्य पृथक् प्रसिद्धव्यवहार्य- त्वन वदामासानामपि तथैव पवहारोपपत्तरिति । स्थित तावत् सावान्तर दैहत्वामासैः। सापराधैः पुरुषः प्रणीतानि वाक्या. न्यागमाभासा: । भ्रमविमलम्मममादाशक्तपश्च प्रणेतृगाम- पराधाः । तत्र भ्रममूल आगमामामो यथा। पतति गुरुत्वानि त्यं पृथिवीत्यादिराईतादीनामुपदेशः । विप्रलम्भमूलो यथा । अयसः काबनत्वादिवदाबण्डालं संस्कारविशेषवशात् ब्राह्म: णत्वादिद्धिरिति कापालिकादीनाम् । प्रमादमूलो यथा । व्या- सङ्गादिदशाविक्षिप्तचेतसा प्रामाणिकानां स्वपक्षपरपक्षसंकरा. धुपदेशः । अगक्तिमूलो यथा । तत्चविदामजूनामवहितानाम- प्पपटुकरणत्वादिवशादक्षरादिविपर्यासवान् व्यवहारः । सो- ऽपि हि श्रोतुरन्तरभ्रमादिहेतुत्वादागमायासः । एवंमधिक- प्रसङ्गादिति । अस्थूलतयोपलम्भप्रसङ्गादित्यर्थः । अनुकूल इति । तथा च स्थूलपक्षानुकूलस्य तस्य स्यूलापलापिपक्षाननुकूलत्वमा घर्जनीयमिति भावः । ननु नस्यानुमानापृथग्भाधवर्णनात्तदाभासा अपि हत्यामासान्तभूना एवेति ततः पृथनिरूपगमयुक्तमित्यत आह । एते चेति । क्रमप्रातस्यागमामासस्य लक्षणमाह। सापराध. रिति । उपदेश इति । हेत्वामासमूलानुमानमूलत्यादस्यागमस्या. गमाभासत्वमिति भावः। कापालिकादीनामिति । उपदेश इत्यनु. पज्यते । जूनामिति । अविप्रलम्भकानामिन्यर्थः । नन्वशक्तिमूल- स्थागमस्य यथार्थवस्तृशानजन्यत्वात् कथमामासत्वमित्यत आह । सोऽपिहीति । धाक्यमपीति । आगमाभास इत्यनुपज्ज्यते । तस्यापि तात्पर्यम्रममूलत्वादागमामापत्वं युक्तमेवेनि माव । ननु तदर्थ बोध- कस्य तत्परता कुनो नास्तीत्यत आह । कचिद्धौति । ज्योतिषमिति । तथा च तस्यनिर्णये ज्योतिष प्रमाणयता सूर्यादिभूम्यधोगमनवाक्य ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । सशास्त्रविरोधेऽनधिकृतशास्त्रमतत्परमपि तत्परंयोजयतां वाक्यम- पि । कचिदि किश्चिन्छास्त्रमधिकरोति । यथा शुभाशुभ कालेषु ज्योतिषम् । श्रौतानुष्ठानक्रमे कल्पसूत्राणि । आचारेषु धर्मशास्त्राणि सर्गप्रतिसर्गादिषु पुराणानि । चिदचिद्विवेक. मात्र सांख्यम् । सागसमाधिस्वरूपे योगः । अधिकारि- विशेपनियतानन्यभजनमस्थाने पञ्चरात्रम् । वास्तुविभागा- दिपु शिल्पविद्यादयः । पथ्यापथ्यद्रव्यविभागादिपु आयुर्धनु- गान्धर्ववेदादय इति । तेप्पधिकतशास्त्रविरोधेनधिकृतं शास्त्र- मन्यपरं नेतव्यम् । तदेव तत्परं ब्रुवाण आगामासेन नि. गृह्यत । अत एव हि सांख्यादेः कचिदशे परिग्रहोऽपरि. ग्रहश्च । नच सांख्यं योगः पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः । इत्यादिभिः सांख्ययोगपाशुपातानामपि ययोक्ततात्पर्येण कृत्स्ने प्रामाण्यं शवयम् अत्यन्तातीन्द्रियार्थविपपतया हेतुहन्न- ध्यत्वमात्रे निषेधात् नहि तादृशे विपये हेतुभिधातुं निषेधु चा शक्पम् । न च हेतुइन्तव्यत्त्वनिषेधमात्राद श्रुतिहन्तव्यत्वमपि निपिदं स्यात् । अतुलपवलयोर्विरोध होनस्य निमदावश्यंभावात् । तत्परविष्णुपुराणविरुद्धत्वादागमामास इति मायः पथ्यापथ्यद्रव्य. विभागादिशति । पथ्यापथ्यविभाग आयुर्वेदः । अनशना. दिप्रयोग धनुर्पदः । पड्जादिस्वरभेद गान्धर्यवेदः । राजनी- तापर्थशास्त्रमिति वियेकः । नन्वधिकृतागमविद्धावपोधिनो. मधिकृतस्य का गतिरित्यत आह । तेचिति । निग्रहापद भावदिति । तथा च श्रुतिविरुद्ध सांस्यादिकं प्रमाणभाग- मामासन निगृह्यत पति भाषः। एवं श्रुतिविरुद्ध स्मृति प्रमाण- ·- . न्यायपरिशुद्धौ। पौरुपेणापौरुपयाविरोधे पौरुपेयं हीयते । पौरुपयेप्पपि परिग्रहा. दितारतम्यात् परस्परबलावलपवस्था । परिग्रहादिसाम्येऽप्येदं- पर्यान्यपर्याभ्यामर्थतत्यव्यवस्थेति । लौकिकम्पपि पित्रादिवाक्यं प्रमाणं कुहकादिवाक्यमप्रमाणमिति स्थिते कचिदशे गुणदोष- सम्भावनया दृष्टमन्ययात्वम् । संदिग्यमामाग्येष्वपि वाक्येवा- गमाभासस्वमेव याथाऽपि मत्पयजनकत्वाभावात् । तदर्थ हि पुरुषः प्रमाणमुपादत्ते । अन्यथा भ्रान्तविपलम्भकादिवाक्या- नामपि यादृच्छिकार्थसम्भावनया प्रामाण्यप्रसङ्गः। नच तथा लौकिकाः परीक्षका वा प्रतियन्ति । अतो ये नाम वायनां व्याहाराः कुशामपि। न ते दृष्टेष्वदृष्टेष्वप्यवादरगोचराः ॥ यतोऽप्यागमाभासनिप्रदोऽस्तोत्याह । पोरुषेयेति । एवं सर्वशिष्ट परिगृहीतमनुस्मृतिविरुद्धार्थे स्मृत्यन्तरं प्रमाणयतो ऽप्यागमामा- सनिग्रहोऽस्त्येवंन्याह । पौरुषपेवपीति । घलावलम्यवस्थेति । "मनु- स्मृतिविरुद्धा या सा स्मृतिन प्रशस्यत"इति स्मृतेरिति भावः । एवं "कलो पाराशरं स्मृत"मिति कालविशेषतत्परपराशरस्मृतिविरुद्धऽर्थे कालविशेषपरस्मृत्यन्तरं प्रमाणयतोऽध्यागमाभासनिप्रदोस्तीत्याह। परिप्रहादिसाम्येऽपीति । नन्वाप्तानो मनुषशिष्ठादीनां स्मृतीनों प्र- माणतया व्यवस्थितेः कचिदप्रामाण्यं कथमुपपाधत इत्याशय क्वधिः दशे प्रमाण्यसम्मयं रसान्तमुखनोपपादयति । 'लौकिकेवपीति । अन्यथात्वमिति । तथा च प्रमाणतया व्यवस्थितानामपि मन्धा- विस्मृतीनां श्रुतिविरुधांशेऽप्रमाण्यऽपि औत्सर्गिक प्रामाण्यं न व्याह. भ्यत इति भावः । निणीताशामापके युक्तमागमाभासत्वं सदिग्धा. प्रामाणपके व्यतिदिशति । संदिग्धेति । याथायेऽपि घेदाविरुद्धत्वेन सम्भयद्यायाधैयपि याह्यकुदृष्टिम्यपहारधनाप्तमूलत्यनिश्चयन श्रोतुस्तदर्थे निश्चयाजननादर्थत आगमाभासत्यमेघेति भाषः । किम । इंट सदुक्तिभिरिति । निश्चितप्रमाणभावैयेंदादिमिरेय तमियसम्म पादिति भाषः। स्योक्ता मनुवचन प्रमाणपति या पेदयाचा इति।

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । , . दृष्टे किमुपदेशेन किमदृष्टे तदुक्तिभिः ।.... न खल्वतीन्द्रिये वस्तुन्यस्ति पुंसां स्वतन्त्रता , प्रत्यक्षादेरसाध्येपु वेदवेद्यपु वस्तुपु ! , .. .. किमन्यैः सति सूर्य का खयोतमनुधावति ॥ "या वेदवाहाः स्मृतयो याच काच कुदृष्टयः ।। सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हिताः स्मृताः" । इति मन्वादयवाहुरध्यक्षितपरावरान येषां यदृच्छावादोऽपि श्रूगते विश्वभेषजम् ।। "मन्वर्थविपरीता च या स्मृतिः सा न शस्यते" । इति स्मर्तृभिरेवोक्तमतश्चिन्त्यं बलाबलम् ॥ "सवात्संजायते ज्ञान रजसो लोभ एन च । प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च" ॥ इति स्वयं भगवता गुणकार्यमगीयत ! अतः सर्वोत्तरादेशसंनिधावनगथापनम् ।। इतिहासपुराणेष्वप्यन्योऽन्यपरिपन्थिपु । कुप्रयः। पैदिकतया छना घेदायिलायका इरादयः येषामिति । "यकिञ्चनमनुरवदत्तद्भपजामति(१) श्रुतेरिति 'भाय। ननु पारुपे. यापौरुषेयप्रन्थेषु पलायलसम्भवपि सर्वज्ञप्रणांनासु सवैशिष्टपरि- गृहीतासु मनुवशिष्ठपराशरादिस्मृतिषु कवलापलं विचिन्त्यत इत्यत माह । मन्यर्थविपरीतेति । पुराणागमेश्यपि 'सास्विकानां पलपरचमन्येषां दविल्यं च झापयितुं मगयता गीतं गुणकार्य दर्श यति । सत्यादिति । अत इति । तस्मात्सवोत्तरादेशानां सास्थि. 'फपुरुषप्रणीतपुराणागमानां प्रमामूलत्यनाज्ञानलोभमोहप्रमादा. स्पृष्टानां सविधायन्येषां राजसतामसपुरुषप्रणीतानां तेषामन्यथापन अन्यथानयन युक्तमित्यर्थः । तथा च सास्विकपुराणादिविरोध राजसतामसयोयलत्वं सुनिशितमत्याह । इतिहासति । पला. नयर अनिः! ४५ ·न्यायपरिशुद्धौ। स्वमूलगुणभेदेन बलाबलविनिश्चयः ॥ मात्स्यादिषु पुराणेषु परस्परविरोधिनाम् । पुराणानां विभागो हि तत्परोक्तयैव साधितः ।। "पस्मिन् कल्पे तु यस्पोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा। तस्य तस्य तु माहात्म्य तत्स्वरूपण वयते । अः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्यते । राजसेषु तु माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः ।। साविकेष्वय फल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः। तेवेर योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम् ।। संकीणेषु सरस्वत्या इन्द्रस्ये"त्यायनुक्रमात् । द्रष्टव्यमेतदखिलं स्पष्टं पुरुषनिर्णये ।। वेदार्थसंग्रहे चैव भाष्यकारैः प्रदर्शितम् । नच प्रजापशुपतिप्रमृत स्ति विभ्रमः ॥ मेघाविभ्रंशतत्सिद्ध्योरेपा व्यासन साधनात् । . चलनिर्णय तात्पर्येणैव मात्स्यादिपुराणेषु सात्विकराजस- तामसविभागः कृत इत्याह । मात्स्यादिधिति । साधित इति । अन्यथा विभागोतवयर्थ्यमेय स्यादिति भावः । सात्विकराज- सतामसविभागसाधफानि मात्स्यपुराणयचनान्याह । यस्मिकल्पे स्विति इन्द्रस्येत्यन्त्येन । अनुक्रमादिति । साधित इति पूर्येणा- न्वयः । पुरुषनिर्णय इति । पुरुषनिर्णयाख्ये गन्ध (१)इत्यर्थः । ननु सर्वज्ञानां प्रजापतिपशुपत्यादीनामज्ञानान्यथाशाने कथं संभवत इत्याशड्डा परिहरति । न चेति । व्यासेन साधनादिति । मे. धाभ्रंशस्य पुनर्मेधासंपत्तेच भारते मधुकैटभाशुपाल्यानेषु विस्त. रेण प्रतिपादितत्वादित्यर्थः । ब्रह्मादीनामज्ञानमुपाय प्रतारकत्य. ९ नाधमुनिविरचिनः पुस्पनियोनाराण परत्वप्रतिपादकः ।

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाहिकम् । "वं हि रुद्र महाबाहो मोदशास्त्राणि कारय ।। अल्पायासं दर्शायित्वा फलं शीघ्र प्रदर्शय । अहं मोहं करिष्यामि यो जन मोहयिष्यति" ! इत्यं भगवदादेशायुक्ता चैपा प्रतारणा । "आबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः" ।। इत्यादिभिः स्यादेतेपां प्रमादाशक्तिसम्भवः । अतः प्रत्यक्षवेदादेः सत्परिग्रहशालिनः ॥ विरुद्धमीश्वरवचोऽप्यागमाभास एव नः । प्रत्यक्षाधाभासनिरूपणेनैव स्मृत्याभासाश्च निरूपिता तत्सम्यक्त्वतदभावानुविधानात् स्मृतिसम्यक्त्वतदभावयो। अथापि स्मृतिमामापमिच्छन् कश्चित्यतिज्ञातेऽर्थे यदि भ्रान्ति- मूलां स्मृति प्रमाणतया पुरस्कुर्यात् तदाभासत्यमुद्भाव्यम् । न हि स्मृतिरत्र प्रमाणमित्युक्ते न तन्मूलं प्रमाणापति साक्षादुत्तरं स्यात् । नच स्मृतिरित्येवाप्रामाण्यं वक्तुं शक्यम् । तयाथात्म्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अतः पुरस्कृतस्प स्मृति- विशेषस्यामामाण्ये भयममुद्भाविते तत्समर्थनकमायो मूला- मपि प्रमाणमुखेनोपरादयति । त्वं होनि । तेशं प्रमादाशकी अपि प्रमाणत उपपादयति । अयुद्धिपूर्वक इति । तस्मान स्यक्षश्रुतिमन्यादिस्मृतिसाविकपुराणादीनामयिगीतशिएपरिग्रहशा- लिना विरोधेऽन्येषामागमामासत्यमेवेत्युपसंहरति (अत इति । वरयचोऽपति । राजसतामसपुराणागमादिषु भगवक्तित्येन दर्शितानामप्यागमामासत्यमेवेत्यर्थः । नया च फमुस्यग्णयेन तद- चीनयवनानामागमाभासायं सिद्धमवेति भाय: । ननु मान्ति- मूलस्मृतिपुरस्कारे तन्मूलप्रत्यक्षाशाभासायम्यगाव्यायाम: त्यामासत्योभायनम युक्तमित्यत आह । न होति । फलधौतमिति.

·न्यायपरिशुद्धी। नुभवसम्यक्त्यादिविचारावतार इति युक्तः पन्थाः । तत्र प्र त्यक्षाभासमूलस्मृस्याभासो यथा । आमीनदा गगने गन्धर्व नगरमिति । अनुमानाभासमूलो यथा । कलयातपिति परि गृहीतरक्षितकम्युशफलस्पास्ति मे तदङ्गुलीयकाद्रव्यामिति आगमाभासमूतो यथा । उपच्छन्दितस्याकस्य पयः पाने शिखा में वर्षियत इति । एवमेव वाह्यानां कुदृष्टीनां च तत्व स्मबन्धकरणहेतवः स्मृत्यामासा द्रष्टव्याः । एवं तत्तत्संशपमूल स्मृतिरपि तथा तथा संशयात्मिका तत्तजनकमस्काराणां स्त्र मूलानुरूपस्मृति जननशक्ततर्गव दि स्वसामान्योत्पत्तिः । यथ जगमस्थावरबीजानां स्वतस्तत्तदनुरूपचराचरारभ्भकत्वं विना प्रतिबन्धे वा नारम्भः । वैगुण्ये कार्यवैगुण्यं सहकार्यन्तरव शाच जातिगुणान्तरविशिष्टकार्यारम्भः । एवं संस्कारवीजेव परिगृहीतेति । चाकविक्यादिलिङ्गमूलरूप्यममतः परिगृहीतर क्षिनशुक्तिशकलस्येत्यर्थः । एवमेवेनि । याह्यकुहाष्टिस्मृतिप्वपि यथा योग्यं प्रत्यक्षाभासादिमूलत्वात्स्मृन्याभासत्यमेवेत्यर्थः। संशयरूप. स्मृतः स्मृत्याभासतां धक्तुं संशयरूपपूर्वानुभवम्य संस्कारद्वारा स्वसमानाकारस्मृतिजनकतां समर्थयते । एवामति । एतेन निश्चय. स्यैव संस्कारजनकत्व स्मृतिजनकत्वं च न संशयस्पेति वदन्ती नयायिकाः प्रत्युक्ता इति भावः । तत्र संशयजन्यसंस्कारस्य स्व. मूलानुभवसमानाकारस्य स्वमूलानुभवसमानाकारस्मृतिजनकत्वं दृष्टान्त मुखेन समर्थयते । यथेति ।बोजस्य सजातीयारम्भकतानियमे ध्यभिचारमाशय परिहरति । विनाश इत्यादिना । चैगुण्य इति । घोहिवीजानां शोषणादिसंस्कारवैगुण्ये कार्ये विद्यमावबहुफला. नारम्भकत्वादिवगुण्यदर्शनादिति भावः । सहकार्यन्तरवशाचति । ध्यामीजस्यापि क्षत्रियशूद्रक्षेत्रादिसहकार्यन्तरवशात् क्षत्रियत्वशदत्वातिविशिष्टधृतराष्ट्रविदुराग्रुत्पत्तिः । यथा घा यथा ·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् । ३५७ पि मवलसुखदुःखपापकालामिकादिमिनिष्टेषु मतिबद्धेषु वा न तत्साध्या स्मृतिः । बैगुण्ये वनुभूनकदेशविपयः स्मृति प्रपोपः । प्रत्युत्पन्न करणादिमहकारिसनियौ प्रत्यभिज्ञा तदाभामाधारम्भकत्वमिति सांदृष्टिकमेतत् । ततश्च संस्का- राणां स्वतः पूर्वानुभवसमानाकारस्मृतिजननस्वाभाच्या स्मृति- रपि संशयविपर्ययपैवेति समूलमत्ययवन्नार्थव्यवस्थापिका । सापि च विचित्रार्थगोचरा काव्यादिनिर्मिणानामुपकुरुने । मतु वस्तुस्थिति प्रपित्सतापिनि तत्पुरस्कारे परस्म निग्राहक्षेत्र । अतः स्मृतिमामाण्यवादानुमारे भ्रान्तिमूलस्मृनीनां प्रमाणा- भासायनिग्रहस्थाने निवेशः । स्मृतिमात्रपामाण्यपक्षनिष्ठस्तु यथामपि स्मृति पुरस्कुर्वस्तदप्रामाण्याभ्युपगमोद्भावनेन निगृ. ह्यतेति विशेषः । तत्मामाण्यवादी च ययार्थी चेत् स्मृति प्रस्तुते प्रमाणयेत् तदनभ्युपगन्ता तु परस्तदाभासतां धूयात् तत्मामा. लाक्षासेकादिदोहदसहकारयुक्तकापासपीजात् तत्फले रक्तिमादि. गुणान्तरोत्पत्तिस्तथेति भावः । पङ्कजं था सुधांशुधैत्यस्माकं तु न निर्णयः । इत्यादिसंशयसमानाकारकाव्यरूपकार्यान्यथानुपपत्यापि संशयः रूपस्मृतिरङ्गीकार्येत्यभिप्रेत्याह । सापि चेति । ननु संशयस्मृतः पाक्षिकयाथात्म्यासत्यासत्वज्ञानेऽन्युपकारकत्वमस्त्वित्यत आह । न स्विति।पाक्षिकामामाण्यवलितत्वादिति भावः । स्मृतिमात्रप्रामा. ज्यवादिनो नैयायिकादयः प्रमाणमूलामपि स्मृति पुरस्कुर्वाणा न प्रमाणामासेन निग्राधा अपि स्वसिद्धान्तोद्भावनेनेत्याह । स्मृति. मात्रेति । मानशब्दोऽत्र कायार्थः । स्मृतिप्रामाण्यमभ्युपगच्छत. स्तदनभ्युपगन्धा सह कयायां प्रथमेन यथार्थस्मृतिपुरस्कार परेण प्रामाणाभासे उद्भाषिते उभापयितुः किं निरनुयोज्यानुयोगोऽस्ति नेत्याह।तत्प्रामाण्यवादीचेति ननुसहि उमयोरयदौरे कथं कथापये. यसानम् अपर्यवसाने याक कथाप्रवृत्ति सियतमाहाताप्रामाण्येति।

·न्यायपरिशुद्धौ। प्याप्रामाण्यविमर्शविषयवादान्तरावतारः । एवं प्रकृतोपयुक्तेषु प्रकृतमध्ये वादान्तरावतारो गर्भावान्तरचिन्नावदविरुद्धः । तदवसाने च पुनः प्रकृतमेवानुमरणीयम् । जलवितण्डयोस्तु प्रकृतविच्छेदेऽपि तदर्थचिन्तान्तरवलेन प्रकृतोद्भावितनिग्रहस्था- नसदसद्भावसिद्धस्तावतैव च जयपराजगगवस्थनान प्र. कृतविशेषचिन्तावकाशः । अभ्युपगमनीयभेद तु तदनुसारेण स्यादपीनि । एचपनुमानत भयोगमसनादसत्मयोगादिपरिहाराय निग्रहस्थानान्तं निरूपितम् । एतदघ्यायचिन्तितमेव चासाधारणं सारं न्यायविस्तरस्येत्यत्रैव वादिभिः सातिशयश्रम व्यमिति । यस्मिन्नानुमितिः क्रमेत विविधा बोधार पाशय वा नन्वेकस्यां कथायां कथान्तरायतारो विरुद्ध इत्याशय सदृष्टान्त. मविरोधं दर्शयति । एवमिति । गर्भावान्तरचिन्तावदिति । अपर्यव. सित एवं प्रकृताधिकरणेऽन्याधिकरणवर्णनमन्तरागमिणान्यायेन मीमासकैः क्रियते । नाटकेष्यपर्ययसित पवोपक्रान्तेऽवेगर्भावविरचनं क्रियते कधिभिस्तद्वदित्यर्थः । अनुसरणीयमिति । वादे प्रधाना. नुबन्धिदोषणेव पराजयस्य व्यवस्थाप्यन्यादिति भावः । जलवि. तण्डयोस्तु प्रसतानुमसकस्यासनपुरुपदापेगापि पराजयसिद्धर्न पुनःप्रकृतानुसरणमित्याह । जल्पवितण्डयोस्विति । जल्पवितण्डयो रपि प्रसक्तानुप्रसक्तनिग्रहस्थानस्य सन्तव्यतया वादिभ्यामभ्युपगमे तु पुनः प्रकृतानुसरणमस्तीत्याह । अभ्युपगमनीयमेदे स्विति । म. प्रानुमानाध्याये निरूपितानामघयववाद जल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छल. जातिनिमहस्थानादीनामलाङ्गत्यं परिहरति । पयमिति । सङ्गनाना. मपि तेषां विस्तरतो निरूपणस्य प्रयोजनं दर्शयति । एतदश्यायचि. तिततिामध्यायार्थ सवरेण दर्शयन् “महलमध्यानि शास्त्राणि" इत्यभियुक्तवचनानुसारणाशासनमगलचारनि। यस्मिनिति। यस्मिन् भगवति विविधा केवलान्ययान्वयव्यतिरेकिलिङ्गभेदात्मामान्यतो. दृष्टादिभेदाच यहुविधा अनुमितिरनुमानं घोधाय सिहये याधाप

·अनुमानाध्याये चतुर्थमाह्निकम् ।
यस्याशेपदृशः क्षितावनुमितिस्तन्मानताख्यातये।
यस्मिन् पश्यति तत्त्वनिर्णयजया वस्याहितं यत्कुधा
नित्यचर्यमहोदधिः स भगवानिपसापास्तु नः ।।
इति कविनार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीगद्वेङ्गटना.
थस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौ अनुमाना.
ध्याये चतुर्य प्रमाणाभासान्दिकम् । २।४ ।
समाप्तश्चाध्यायः।
प्रतिषेधाय वा न झमेत न प्रवेत् । तस्य शास्त्रयोनित्वेन मानान्तरेण
घांधु प्रतिपेधुं वाशक्यत्वादिति भावः। अशेषशः । नित्य.
सिद्धविश्वसाक्षात्कारयतो यस्य भगवतः क्षिती भूमावनुमितिः
तोयान्नां स महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवे प्रभुः।
अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः ॥
अकरीरस्वतनूमन्यां कल्पादिपु यथा पुरम् ।
इत्युक्ती तस्यानुमानस्य प्रमाणावस्यापनाय न त्या प्रत्यक्षा.
सम्भवादिति भावः । यस्मिन् भगवति पुरुपं पश्यति सति त.
स्य तत्त्वनिर्णयः कथासु विजयश्च भवतः।
जायमानं हि पुरुपं यं पश्यन्मधुसूदनः ।
सात्विकः स तु विशेयः सबै मोक्षार्थचिन्तकः ।
इति स्मर्यत इति भावः । यस्य भगवता धा फोपेन पुंस:
अत्याहितं महाभातिर्भवति ।
तानहं द्विषतः रान् संसारपु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजनमशुभानामुरी ध्येय योनिषु ।
इति हि गीयते इति भावः । नियामहोदधिः निरपधिकपि
भूतियुक्तः स भगवान् पाङ्गप्पपरिपूर्णः नः अस्माकं निन्यसाय
मोक्षाय अस्तु परमपुरुषार्थहतुभयस्थित्यर्थः ।
অষ্টধানাবানুমখানাঘমঘন
भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभधादेयराजाचार्ययनुना श्रीनिवासदासन
पिरभितायां न्यायपरिशुद्धिव्याख्यायां न्यायसारसमास्यायामनुमा-
नापाये चनु प्रमाणामासान्दिकम् ॥ २॥४॥

·न्यायपरिशुद्धौ । अवानुमोद्भवं स्मृत्या हेतुत्वेनापि संस्थितम् । मध्ये तयोरिहेदानी मानं शान्दं प्रचक्ष्महे ।। यदुक्तेशलास कविकथकदर्पप्रशमनो यदीयाधिश्रद्धा प्रगुणयनि तत्त्वं व्यवसितम् । प्रतिष्ठा ताणां भवति च यदुक्तः करणतः स यदान्ताचार्यः शमयतु ममा यहुमुखम् ॥ प्रवुद्धा भक्तिश्चद्यति परमाचार्यपदयो यं तद्क्तत्यादभिमतिपदं वा यदि मताः । तदा दोपादर्शिप्रणयरससारेण मनसा परिग्राह्योऽयं स्याद्गुरुरनधभावाः सुमनसः॥ शम्दाप्यायमारमते । अधेति । हेतुहेतुमद्भाय सङ्गतिमाह । अ. नुमोद्भवमिति । तमोमये संस्थितम् । अनुमानस्मृत्योर्मध्ये । इह हेतुसमाप्स्यनन्तरमकरणे इदानी हेनुरूपानुमानस्य समाप्तत्यादनन्न- रमित्यर्थः । ननु हेतुहेतुमद्भायः कथं शम्दानुमानयोरिति चेदुच्यने । अगुल्या निर्दिश्य पदार्थ तत्पदार्थव्युत्पत्तातिरपि प्रत्यक्षमापेक्षा त्यात प्रत्यक्षस्य सर्वहेतुत्यम् यत्रागुलीनिर्देशो न सम्भवति अथ च व्युत्पत्तिस्तत्र कचियाप्तिबलात् कचित्तयलादिति तग्नि- रूपणाभा कयं व्यापयादिपूर्षिका ट्युत्पत्तिनिरूपणीया। किंचार्थ: संशये तत्सापेक्षयात्तस्य चानुमानराद्धे तुहेतुमद्भायः । नन्वय तहिं कचित्सादृश्यादप्य येवोधादुपमितेरप्यस्ति हेतुन्यमिति कधं न तनिरूपते इति चेस तस्यानुमानानतिरेकात् तथा हि आर. ण्यकशाक्यं हि गोसादृश्श्वैशिष्टयज्ञापकं मर्पयादिमिद्धम् । ततध इयं गवयव्यक्ति निप्रवृत्तिनिमित्तद्योतकगौशादृश्यवती त निरूपि. तव्यक्तित्वात् गषयान्तरवत् । इयं व्यक्तिरिति व्यक्तजीतिीनरूपि. तत्याद्वयत्यजातेश्च पुरोघर्तिनिष्टस्येन सानत्वागासायनिरूपित. व्यक्ती जानिसाङ्गितयामिसघत्ते । यदा पुनरनेन सदृशी मदीया যই ব ক্ষ যথোরি यान्तरचदिति सुलभः पन्थाः । अतः फळकरणभेदादिमिदो नि. रस्तः । यद्वा शब्द पधान्तभाय किमारण्यफयाफ्यमातवाफ्यमुत ·शब्दाध्याये प्रथममाह्निकम् । अनातानुक्तवाक्यजनितं तदर्थविज्ञानं तद प्रमाणम् । कारणदीपराधकादर्शनात् । नचानातोक्तवाक्यं प्रमाणं कारणदोपबाधकदर्शनात् । न च वाक्पत्वादिभिर्वाधः स्ववचन- न आधे वाक्यजन्य ज्ञानं सादृश्यनिरूपकम् । अतीन्द्रिये प्र. वृत्यनुपपत्तेः । ननु पदार्थव्युत्पत्त्यभावात् कथं थाझ्यार्थयोध इति चत् तस्य पदार्थस्य न व्युत्पत्तिास्ति गवयपदस्वरूपेण प्रश्नानु. पपत्तिप्रसङ्गात् । सामान्यतः सा प्रवृत्तिन व्युत्पत्तियलादिति चेत् किमिदं सामान्यतो नाम गवयत्वसामान्यमात्रमुत गवयत्तिमात्र- मुतोभयमपि फिश्चित नाद्वितीयौ अपदार्थत्वानान्त्यः किश्चित्त्या. ज्ञानात् । पूर्व सम्बन्धो न प्रतीयत इति चेत् पश्चाद्वा कथं प्रतीयतां प्रत्यक्षेणेति चेत् नामादीनामिदानीमप्रत्यक्षत्वादशायदत्वेना. प्रतिपत्त्यापत्तेः । हनूमतो लकाशान सम्भतिशब्देन योधाभावा. दुपाधेरनुपदेशः । लद्वापदप्रवृत्तिनिमित्तस्य प्रत्यक्षामाहत्यादेक. व्यक्तित्वेन व्याप्स्यग्रहात अलौकिकपञ्चमप्रमाणप्रतिपन्नत्यं स्वतः प्रकल्प्य संतोव्यमायुप्मता । अतः साधुशब्दश्रयणे सदर्थप्र. तीतिस्तदर्थप्रतीती विग्रहेण असमासे निरूपफयतान्तरपदैरर्थप्र. तीतिरिति स्पपानं शब्दत्वं गवयज्ञान इति भावः । शदलक्षण. माह । अनाप्तति । अर्थविमाने प्रत्यक्षादपीति वाक्यजनितेति वाक्यस्वरूपज्ञानमपि तजनितमिति तदर्थेति । शब्दस्यापि शब्दश- दाधत्वात्तत्पदम् । करणव्यावृत्तये झानमिति । भ्रान्ति ध्यावर्तयति । बनातानुक्तेति । आप्तोक्तयाक्वरयेन प्रामाण्यमस्रियत्याशय नि. राकरोति । कारणदोपैति । अवाधितार्थकत्यमनानानुक्तित्वमि. ति भावः। ननु शन्दे कारणे दोषादिसम्भावना त्यययोच्यते त- था च विप्रतिपनं याक्यमप्रमाणं यापयत्यासंप्रतिपानवत् अतः शम्दमात्रस्याप्रमाणत्वात् कथं निरूप्यते । माप्तवाक्ये व्यमिचरितो. इयं हेतुरितिवेत् किमिदमातत्यं नाम हितोपदेष्टायमिति चेन्न करणादिदोपस्य तत्रापि सम्भवात् । किञ्च धापयत्यमपि किना म प्रत्यक्षमाकाहार्दिमत्यमिति चेन समाप्ताफ्यस्यापि तस्यात् नापि पदसमूहत्वं पूर्वस्यैव तत्त्वात् । नापि त्रितयवत्वं गुफयाक्य. ४६ ·न्यायपरिशुद्धी। विरोधात् । यदि वाधकोपन्यासवाक्यमयंधार्य तदा कयं बाधः । अथ यथार्थ तस्यापि पक्षीकारे तद्वाधः । वहिष्कारे तु तेनैवान- फान्त्यम् । न चातिप्रसङ्गः भ्रान्तादिवाक्यानां दोपमूलत्वस्य दुरपसवत्वाद । अत्र तु तदभावात् । उत्स्वमायितघुणाक्षरादीनां तु विशिष्टतात्पर्यविरहेण बोधकत्वेऽप्यनाश्वसनीयत्वाद्यभिचार- स्य तत्वेऽपि प्रामाण्यानिश्चयात् । पदविद्य मानमपि तत्र घाय. त्वमेव न निश्चितमतः स्वरूपासिद्धं च। अस्तु वानुमानविधया प्रमाणं तथाहि लौकिकानि वैदिकानि वा पदानि तात्पर्धविषयस्मारितपदा. संसर्गवन्ति आकाहादिमापदकदम्पत्वात् गामानयेति पदकद- म्यकवदित्यादि अनुमानादेव संसर्गयोधसिद्धिरित्याशय घाक्य. स्वनिश्चयायाघातेन परिहरति । न चेति । वाक्यं न भवातीत्य. स्यैव वाफ्यत्वादित्यर्थः । ननु न व्याघातः घाश्यत्वेन हेतु. ना शाब्दप्रामाण्यं योध्यते तध न लौकिकेन वैदिकेन वा विशेषाभावात् किन्तु स्वप्नकालपाक्येनेति पूर्वी शङ्कामन्तीय तवाक्यमयथार्थ यथार्थ वेति विकल्प्य आधं दूपयति । अय. थामिति । तस्यायधार्यत्वेनावाफ्यत्वायाघातः स्यादेवेति मा. घः। द्वितीयमनुवदति । अथेति । तदपि पक्षान्तर्भूतं नवेति वि. फल्प्याचं दूपयति। तस्यापीति ायाधो ध्याघात इत्यर्थः । यद्वा याक्य- धर्मयाध इत्यर्थः । द्वितीये घाफ्यत्वं व्यभिचरितमित्याह । यहि- कारे स्वि ति । तहि भ्रान्तवाक्यमपि प्रमाणं स्थादित्याशय नि. राकरोति । नचेति । वैषम्यहेतुमाह । भ्रान्तादीति । निर्दोपयक्त. फत्वादेवाप्तवमलौकिके वाक्ये चेदे चापौरपेयत्वं प्रामाण्यापादक- मित्युपसंहरति । अत्र त्विति । यतो विष्णुभावनापरिणयिनो घे. दास्ततः प्रमाणं नित्यत्वाद्वाक्यदोपशून्यतया । लोके हेतुर्गुणानां यु- दिपु दोपविरहैकहेतुत्यादिति । ननु मास्तु साक्षात् स्वमयाक्य पाक किंतु स्वाधीनं किञ्चिदस्तु पाक्पं सायकं पुणाक्षरया- येन लिखितं घेन्याशय निराकरोति । उत्स्वमेति । अनाया. सहेतुमाह । व्यविचारोति । क्वचिद्भवतीति व्यभिचारादित्य- ·शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । - दर्शनाच । नित्येऽपि वेदे निवेवरशासनात्मनि तत्तदर्थवास्पा- नपापात् । तस्य चात्राभावात् काचित्कदोपदर्शनस्य च प्रत्यक्षा- दावपि समत्वात् । स्वतः परतो वा मामाण्य च ततो विशेषाभावात् । 'तच्च वेद्यांशे प्रत्यक्षातिरिक्तम् असाक्षात्कारित्वात् अनुमानवत् । 'अनुमानातिरिक्तं पक्षलिङ्गपरामर्शायदृष्टः पदवाक्यतत्संबन्धादीनां पविशिष्टवाक्यार्थ प्रत्यप्तिण्याप्तिकत्वेनालिनत्वात् । टा. भायः॥ र्थः । ननु तात्पर्यमपि भवतां शान्दयोधे कारणं तच तत्प्रतीतीग्छ. योगस्तित्वं तच लौकिक सम्भवति घेदे तु नित्ये तदिच्छाजन्य- त्वामावान तदिति चेत्तत्राह । नित्येऽपीति । नित्येश्वरशासनात्म. नीति हेतुगर्म विपेपणम् नहि वयमचीनबत् वर्णनित्यत्वमपि • मन्महे येन तत्प्रतीतीच्छयोञ्चारणं न स्यात् किन्त्वानुपाः । सा च नित्येश्वरशासनात्मकत्वात्तत्तनिष्टवोच्चारणे तदर्थपरतया सम्भाव्यत इति न विरोध इति भावः । भ्रान्तयायवैषम्यमा- ६। तस्य चात्रेति । ननु विपशङ्कायामनपरित्यागयोपशकायाम- प्रामाण्यमपि परित्यज्यतामित्यत आह । काचिकेति । आदि. शन्दनानुमितियते प्रमाणमात्रीच्छेदमसङ्गादिति ननु पदि शब्दः प्रमाणं तत्स्वनः परतो वा स्वतस्त्वे कर्मकतूंविरो. धः परतस्त्वेऽनवस्था अतः कथं प्रमाण शब्द इति चत्त. माह । स्वत इति । अयं तु पाश्चात्यस्वगोष्टीफलहः । उभ- प्रमाणं भवत्येवेति भावः । ननु सापेक्षनयतस्य प्रामाण्यं न सम्भवति स्वातन्त्र्याभावात्स्मृतिवदितिचे चाह । व्युत्पत्ती चेति । बोधकावे स्वातन्यमेवापेक्षणीयं नतु पारतन्त्रयः मन्यधात्मेन्द्रियाद्यपेक्षणात्सवमप्रमाणं स्थादिति भायः । इदं वाक्यं पदार्यसंसर्गमानपूर्वकमित्यत्रापि शब्दमामाण्यसिद्धिरित्याह । मत एवेति। अत उक्तहेतुमिरित्याशब्दःकि स्वार्थानुमानं परार्धानुमा- नं या माया धूमादिशानयत शब्दं विनालिङ्गादिशानानुत्पत्तेः शब्देन चेदुऐन्द्रियादेप्रमाजनकत्यपदुष्टशब्दस्य ज्ञानाजनकत्गत् सिचं शम्दप्रामाण्यम्। न च परार्यानुमानमात्रमिति शांतत्र पदापोधेन यथा ·३६४ न्यायपरिशुद्री।। न्ताभ्युपगये सर्वचाविशेषात् । व्युत्पत्ती च स्वतन्त्रतर्गत्र घोष फत्वमिद्धेः । अत एव च ववज्ञानानुमानाभ्युपगमेऽपि शब्द. प्रामाण्यं सिद्धम् । आगमिकबुद्धिरनुमा प्रत्यक्षतरपमितित्वात सम्पतिपन्नवदितिचेन उक्तोत्तरत्वात् । अन्यया शब्दरसगन्धादि: बुद्धिरनुमा अचाक्षुपममितिवाद सम्प्रतिपनादिरापि प्रसाद । "प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । दृष्टानुमानागमज"मिति मन्वादिमहर्पिसम्पनेश्व गन्दानुमान- यो दो दृश्यते । नचात्र गोवलीवर्दनयः अन्तर्भावादर्शनात् । घावास्यायोधे व्याप्त्यादेरपरामर्शात् । अत्र संसर्गयोधस्या- नुमानपूर्वकत्वे भाकाहामत्तितात्पर्यवत्त्यादीनां संसर्गप्रहपूर्व प्रहो. चकव्यः स तु वाक्येन चा गृह्यते अनुमानेन या आये तस्यैव वाग्दत्वं सिद्धं द्वितीयेऽनयस्था । किंच पदैः पदार्थसंसर्गादि- नत्वगर्भादनुमानस्य पक्षेपि पदार्थसंसर्गज्ञानेऽपि बोधाभावात् न च्यातिपरामों मन्येत कल्प्येत वा किं च प्रत्यक्षमनुमानवि. धया प्रमाणं कि नोच्येत तथा हि अयं घटश्चाक्षुपज्ञानविप- यः रूपवत्स्यात् पटवदिति इत्यादि ध्येयम् । बागमशानस्पानुमानत्व. मनुमानेन पूर्व गृह्यते पश्चापदार्थमंसर्गोऽनुमीयत इति चेन्न कारण- त्याग्रहात् तद्महेण च शक्तिशानं तोऽपि वाक्यार्थगेधादाकाहादि- ज्ञानान्तरं विना आकाहादिग्रहात् किमनुमेयमवशिष्यते । तस्य कारणरचात् यदनिष्ट साध्यत इति शकते। भागमिकेति । परिहरति । उकोत्तरत्वादिाते । भागमो न प्रतिवदागमबुद्धिश्चानुमा इति वि. रोधस्योक्तप्रायत्यादित्यर्थः । यद्वा यागमबुद्धरनुमानप्रमाणतया अनुमित्यर्थतया तत्प्रामाण्यसिद्धक्तत्वादित्यर्थः । विपक्षे दण्डमा. ह । अन्ययेति । अप्रयोजकोऽयं हेतुरिति भावः । शब्दस्यानुमा. नाद्भिनन्ये महीणां संमतिमाह । प्रत्यक्षमित्यादि । तन्मनुमान च शास्त्रं चेति अनुमानावान्तरभेदविवक्षा गोवलीवदन्यायेनेति चे. नत्याह । नचेति । यदि शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावः कुत्रचित्स्मृतिपु ·शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । आगमोऽनुमान सम्बन्धग्रहणे सत्येव बोधकत्वादितिचेन्न वोध्य- बोधकभावातिरिक्तसम्बन्धग्रहणापेक्षिण्यनुमानत्वनियमात् । न चात्र तदतिरिक्तः सम्बन्धः यद्रहणं नियमेनापेक्ष्येत । अन्यथा सम्बन्धसापेक्षनया तयोः प्रत्यक्षत्वस्यापि तथा सुसाधत्वादिनि । नच स्मृतिः अपूर्व विषयत्वात् । पदसंदोहविशेपो वाक्यम् । प्रामा- दृश्येन तदा शब्दानुमानोरक्यातगोवलीचदन्यायावतारः। मन्त- भावदर्शनामावौदक्यप्रत्यायनामावेन तत्र न्यायावतार इति भावः। अनुमानान्तरमाशङ्कते । आगम इति । अनुमानवैषम्येण परिहरति । नयोध्येति । सम्बन्धस्त्वनुमाने व्याप्यव्यापकभाषः । शब्दे तु प. दार्थसम्बन्धो न व्याप्तिस्तेन नानुमितिरित्यर्थः । अत्र स सम्बन्धो नापेक्ष्यने सम्बन्धान्तरमेव शब्दरूपानुमान इत्याशय परिहर- ति । नवति । सति सम्बन्धे प्रमाणनियामकत्वं तदेव नेत्यर्थः । सम्बन्धमात्रेणानुमितित्वे प्रत्यक्षस्यापि तथात्वमापादयति । अ. न्यथेति । तथा सुसाधत्वात् । अनुमानमिति सुमाधवप्रम- शादित्यर्थः । ननु तर्हि व्युत्पन्नपदार्थानां स्मरणादेव चाफ्यार्थयो- । नत्र व्युत्पन्नपदाथानां पदार्थसम्हातिरिक्तसमूहमायात स्मृतिरेवास्तु शब्द इति चेत्तत्राह । नचेति । नन्वसिद्धपूर्वविषयत्यं पदार्थस्मरणस्य भवद्भिरण्यगोकारादितिचेन किं पास्यास्या. पूर्वत्वमुत पदार्थस्य व्युत्पत्ती यथा सकतग्रह एव संमो पाया এ বন বিহাথ। জাৎ ছোৱন্ধ ঘোষবন্ধী या दृष्टे पदार्थप्रत्यभिज्ञायत् धारावाहिकवद्वा स्मरणानुपपत्तेः । अदृष्टे पुनरेफत्र स्मृतिः संसर्गविशेषत अननुभूते स्मातेत्वाभाव इति । न द्वितीयः तदमावेऽपि पदार्यान्वयरूपत्वाद्वाफ्यायस्य प. दानिरिकत्याभायात् । किञ्च घटशब्दस्य प्रथमान्तनया म्यु. त्पत्तिः पटशब्दस्य द्वितीयान्तनया द्वितीयाग्तघरपदधयणे घटपद- निष्ठद्वितीयाया अननुभूनत्वात् कथं स्मृत्तिरनोऽपविषयवान स्मृ. तित्वं सदस्येति भावः । एवमुण्यातं परिसमाप्य पाक्यलक्षण. माह । पदेति । अर्थसंसर्गवारणार्थ पदपदम् । घटः कर्मत्वमान.

·न्यायपरिशुद्धी। णिकपदव्यवहारविषयः पदम् । तस्य सुप्तिङन्तत्वादिकल्पनयापि व्यक्तिः क्रियते । अत एव बन्यथान्यथा प्रकृतिमत्ययादिकं व्याकरणान्तरेषु कल्प्यते । तच न साङ्केतिकम् सङ्कतायत्पुरुषा. सम्भवात् । अत एव न भापान्तरवत्तवलुप्तिः नित्यवेदगत. स्वाच । यानि वैदिकानि पदानि तान्येवं लौकिकानीति “वेद- शभ्य एवादा"वित्यादिवचनादपि सिद्धम् । भापाछन्दसोस्तु कतिपयशब्दाना लक्षणभेदस्तचदानुपूर्वीप्रतिनिमापेक्षः । भाषापयुक्तः सर्वोऽपि वेदे कापि प्रयोगवान् । वैदैकनियतः शब्दो नान्यत्रेति व्यवस्थितिः उक्तं चैतवेदार्थसंग्रहेऽपि "वैदिका एव हि सर्वे वाचकाः शब्दार्थ"त्यादिना । वाक्यं द्विधा । पौरुपैयापौरुषेयभेदात् । पुरुषस्वातन्त्र्याधीनरचनाविशेषविशिष्टं पौरुपेयम् । तद्विधा । अन्वितार्थमनन्वितार्य च । आयं यथा अग्निरुष्णः आपो द्रा इति । द्विनीयं यथा अग्निरनुष्णः आपः कठिना इति । अत्रैकदशिनो वदन्ति । अनन्वयाग्रहादन्वितव्यवहारः क. चिजायत इति । अत एव लौकिकवाक्ये दृष्टव्यभिचारस्य न झटिति वाक्याद् चाक्यार्थाध्यवसायः । योग्यताविमर्शसाका- यनं कृतिरित्यत्रापि संसर्गस्तिष्ठतीति तव्यावृत्यर्थ विशेष इति। सं. सर्गविशेषविशिष्टपइसमूह इत्यर्थः । विशेष आकांक्षादिरिति ध्ये- 'यम् । ननु किमिदं पदंनाम यत्संसर्गविशेपो वाक्यम् । न ताप.. द्वर्णसमूहः कपटादीनामपि पदत्यापत्तः । एक्रयात्मकानां : विष्णुः काम इत्यादीनां पदत्यानापतंश्च नापि सुबन्तत्यंतिङ- न्तेप्वभावात् । नापितिङतस्वंसुवंते प्रभावात् नापिपिसक्किमवम् । (१)नः परमिट दीका नेसतम्यते ।

·शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । शत्वात् । सामान्ययोग्यताग्रहणेऽपि व्यक्तियोग्यताया वक्तज्ञा- नानुमानमन्तरेणासिद्धरिति ममेयसंग्रहादिषु समर्थितम् । तथा सन्मात्रग्राहिमत्यक्षनिराकरणाय शास्त्रस्यानुवादकत्वमसङ्गे वि. वरणकारैरुक्तम् । अबुद्धयोधनस्वरसस्य शब्दस्यातथात्वं दोप इत्पभिसन्धिः। अथवानुवादकत्वमेव स्यात् । नहि मानान्तरमती- तेऽर्थे शब्दः ममाणम् । तथैव हि तस्य व्युत्पत्तिरित्युक्त्वा नन्वनु. वादकतयैवव्युत्पत्तिः पुंवाक्येष्वित्यादिना वज्ञानानुमान- सुपपाय सत्यं दैवात् तदनुवादकत्वमिति नायुद्धयोधनस्वारस्प- भङ्गप्रसङ्गः । यथा स्मृत्यनुमितवेदस्यानुवादकत्वेऽप्यर्थादिति न मानताभङ्ग इत्यादि । उक्तं च मज्ञापरित्राणे । पौरुषेयगिरः शङ्खाग्रस्ता न सहसा मितिम् । जनयन्ति न यावत्तन्मूलमानानवग्रहः ॥ अनुमाय च वक्तुस्तन्मूलयोग्यममान्तरम् । तदुक्तवारयलिङ्गेन वाक्पार्थमनुजानते ॥ अन्वितार्थाभिधानाय योग्यं वाक्पमिदं सदा। असौ च नानृतं वक्ति संज्ञात्वार्थ तदववीत् ।। पक्वज्ञानानुमानेन ज्ञाताज्ञातस्ववाश्यतः । अन्वितार्थाभिधायित्वयोग्यतामात्रधीगिराम् ॥ परामर्श इति प्रोक्तो नार्थ संसर्गगोचरः। मानान्तराविरोधित्वं योग्यतत्यभिधीयते ॥ नवे लौकिकं वाक्यं लिङ्ग चल्लिङ्गवचतः। शब्दो गृहीतसम्बन्धात्तवदस्यापि लिङ्गता ।। व्युत्पत्तिकाले म्युत्पित्मोलिङ्गधी स्त्यसंशयात् । यथाव्युत्पत्तिशब्दास्तु बोधका इति चेदतः । .

·३६८ न्यायपरिशुद्धी स्वत एवार्थयोधः स्यादिति नैवास्य लिङ्गता इत्यादि । भगयधामुनमुनिभिस्स्वागमप्रामाण्ये वक्तज्ञानानुमानं दूपि. तम् निगमितं च । तस्मादस्ति नदीतीरे फलमित्येवमादिपु । या सिद्धविपया बुद्धिः सा शाब्दी नानुमानिकी इति । अयमेव पक्षोऽनुसतो वरदविष्णुमित्रैः । तत्वरनाफरे प्यागममामाण्यग्रन्थोपादानपूर्वकं अपश्चितमेतत् । अपौरुषेयं तु सर्वमन्वितार्थमेव । किन्वादित्यो यूप इत्यादिपूपचारतो निर्वाहः। आकासासत्तियोग्यतावन्ति हि पदान्यन्वितमभिदधति अन्वये वा विश्राम्पन्ति । आदित्ययूपपदयोः प्रत्यक्षसिद्धस्वार्थः भेदयोरयोग्यतया मुख्यत्तिपरित्यागः । प्रतिदिधा । अभि- धोपचारभेदात् । व्युत्पत्तिसिद्धार्थ एव वृत्तिरभिधा । यथा सिंह शब्दस्य मृगेन्द्र। सा जातिगुणादिविषयभेदार योगरूढितत्समुच्च- येभदाच बहुविधा । मुख्यार्थवाघे सति तदासन्ने त्तिरुपचारः। आमतिश्च द्विविधा । मुख्यार्थसम्बन्धस्तद्गुणसम्बन्धयति । तत्र पूर्वेण प्रवृत्तिलक्षणा । यथा गङ्गायां घोपः प्रतिवसती. स्यत्र गदाशब्दस्य प्रवाहविशेषरूपवाच्यसम्पपिनि तीरे । एवं लक्षितलक्षणा ग्राह्या । द्वितीयेन प्रवृत्ति गौणी । यथा सिंहो देवदत्त इत्यत्र सिंहशब्दस्य शौर्यादिगुणपोगिनि देवदत्ते । तत्त्वरनाकरे वेवमुक्तम् । अभिधानाभिधेयत्वमतः शब्दार्थयोः स्थितम् । सम्बन्धोऽत्राभिधा द्वधा योध्या मुख्पजयन्यतः ।। अभिधावगत्यात्मा शब्दं व्यापारयिष्यतः । शब्दशक्तिनिमित्ता सा स्वार्थे मुख्याभिधायिते ।। .

·शब्दाध्याये प्रथममाह्निकम् । ३६९ स्वार्याभिधानद्वारा स्याज्जयन्पार्यान्तरे मता-इति । " वद्विस्तरस्तत्रैव द्रष्टव्यः । नच गौणलाक्षणिकप्रयोगपोर. वाच्यविषयवादवाच्यत्वम् । संवन्धसादृश्यमूलमात्रपटचेरप्यना- दित्वात् । तत एव विवक्षास्थले पथौचित्यं प्रयोगोपपत्तेः । एता: सर्वा अपि वृत्तयो ऽन्धिताभिधानत्यन्तर्भूताः । पृथम्पदानां स्मारकत्वमेव । अभिहितान्यये हि पदानां पदार्थे पदार्थानां वाक्यार्थे पदानां च तत्रेति शक्तित्रयकल्पनागौरवं स्यात् वाक्या- थस्याशान्दत्वासको वा । पदार्थे लक्षणसमाः प्रमाणपसङ्गश्च । न चान्विताभिधाने अन्योऽन्याश्रयणं मिथः स्मरणमात्रोपजी- चनाव । ययाहुः पदजातं स्मृतं सर्व स्मारितानन्वितार्यकम् । म्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम् इति नापि पौनरुत्यादिदोपः सत्तदंशमतिनियतशक्तित्वात् ' नापि वाक्यभेदः । एकप्रधानतया स्वार्थाभिधानात् । पदार्थ एवं वाक्पार्थ संसृष्टो ह्यभिधीय इत्युक्तम् । तया "नाना शब्दादिभेदादि त्यधिकरणे यद्यपि वेदोपासीतेत्यादयः शब्दाः मत्ययात्तिवाचकाः भत्यपाच ब्रीकविषयास्तथापि तत्तत्मक- रणोदितजगत्कारणत्वापइतपाप्मत्वादिविशेषणविशिष्टब्रह्मविप- यमसयारत्यभिधायिनः प्रत्ययात्तिपा विधा मिन्दन्तीति । वेदार्थसंग्रहेऽपि शोधकेष्वपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म आनन्दो ग्रहोत्यादिपु सामानाधिकरण्यव्युत्पत्तिसिद्धानेकगुणविशिष्ट कार्थाभिधानमविरुदमिति सवशिष्टं ब्रह्मवाभिर्धायत इति । अत्रैवापूर्वभो समभिव्याहतपदार्यान्तरवाच्यानयोग्यमेवेतरप. दातिपायमित्यन्विताभिधायिपदसंघातरूपपाववरणसपन्तर- मंत्र मतीयते । तच स्वर्ग सापनरूपम् । अतः क्रिपादनम्यार्यता D ·ग्यापपरिशुद्धी। विरोपादेव परित्यक्तेति पां स्वारस्पपलितामिषाने । नचा पराभ्युपगमेनोक्तपिति ज्ञापकमस्ति । वरदविष्णुपिङ्कर- पि सत्यमानादिपदानामसण्डकरसायवेऽन्धिताभिधानानुपपरे. त्पादिपु बहुपु प्रदेशः अन्यिताभिधानमेर मायावादिनं प्र. त्युक्तम् । उक्तं चागममापाण्ये । अन्यान्यिताभिधानेऽपि व्यवहारोपपत्तितः अपाश्रयणीपेयमन्विताभिधायिता इत्यारभ्य- तस्मादाफातितासनयोग्यार्यान्तरसंगतं । स्वार्थे पदानों व्युत्पतिरास्ट सर्ववादिमिः इति नचरमाफरेऽपि अवश्याश्रयणीपेपमन्वितामियापिता। इत्याहुर्यामुनाचार्याः पदरेवान्वितामिधाम ।। इत्यारभ्य मपश्चनोपपायोपसंहृतम् । पद्दभिः प्रतीतिममुखोपपत्तिमि निघूतचोद्याभिरिहान्विताभिधा। सिद्धा पर्दाभिहितान्वयस्थिति विपर्ययादित्यखिलं समंजसम् इति प्रजापरित्राणन्यायमुदर्शनयोश्च बहुश उक्तम् । अन्वितार्यामिधापित्वं शब्दशक्तिनिवन्धनम् । व्युत्पत्यवगतं घुघीदोपतोऽस्य विपर्यय इत्यादिना । नन्वभिहितान्वयद्योतकान्यपि वाक्यानि विद्यन्ते । वेदार्य- संग्रहे तावत् । एवं योधकानां पदसंघातानां संसर्गविशेपयोधनेन शरएसम्दाभिषणासाकारणको पर पुद्धिपूर्वक इत्या. पृक्तम् । तथा तत्रैव प्रकृतिपत्ययरूपेण पदस्यैवानेकाविशेषणग- मत्वान् अनेकपदार्यमायोकानाच वास्यस्य इति । भाष्येऽपि ·.. शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । ३७१ शब्दस्य तु विशेषेण सविशेष एवं वस्तुन्यभिधानसामर्थ्य पद. वाक्यरूपेण मवृत्तेः । प्रकृतियत्यययोगेन हि पदत्वं प्रकृति- प्रसपयोरर्थभेदेन पदस्पैव विशिष्टायप्रतिपादनमवर्जनीयम् । पद. भेदचार्यभेदनिवन्धनः पदसंघातरूपस्थ वाक्यस्यानेकपदार्थ- संसर्गविशेषाभिधायित्वेनेस्पायुक्तम् । एवं पुत्पत्तिनिरूपणे वे. दार्यसंग्रहेऽपि । सिद्धवस्तुपु शब्दस्य वोधकत्वशक्तिग्रहणमत्पन्त- मुकरमित्युपक्रम्पापपरके दण्डस्थित इति वाक्ये यादृच्छिकव्यु- त्पत्तिकारमुपपाय तया घालस्तातोऽयमातेपेत्यादिना बुद्धि पूर्वव्युत्पादनेन तत्तत्पदानां तत्तापदार्ये वेव बोधकत्वशक्तिग्रहण मुपपाच पुनरप्यस्य शब्दस्यायमर्थ इति पूर्वदः शिक्षित इत्या. दि चोक्त्वा एवमेव सर्वपदानां स्वाभिधायित्व संघातविशेषा- णाश्च यथावस्थितसंसर्गाविशिष्टवाचित्वं च जानातीत्याद्युक्तम् । भाष्येऽपि मयममूत्रपूर्वपक्षनिराफरणे । एवं किल लौफिकाः शब्दार्थसम्बन्धमवधारपन्ति । मातापितममृतिविरम्बातातमातु: लादीनित्यादिना पदव्युत्पत्तिः पूर्वमुपपादिता । तत्र च तेषु तेच थेषु तेषां शब्दानां प्रयोगो वोधकत्वनिवन्धन इति निश्चिन्वन्ति इत्याधुक्तम् । पुनश्च व्युत्पनेतरशब्देषस्य शब्दस्यापम इति पूर्वटदैः शिक्षिता इत्यादि। यदि नामान्विताभिधानमभियतं तदा फथमिव पदमाने व्युत्पत्तिः स्यात् । यदि च मा स्याद फय. मन्वितमभिधेयं व्युत्पचिवपरीत्पमसात् । तस्थानान्विताभि- धानमेव सिद्धान्त इति निर्णेतुं शक्पमिति केचित् । अन्ये तु योधकानामित्यादिनाक्यमन्विते मंसर्गविशेपमिद्धरुपपद्यते । पदवावपमेदाभिधानमपि तद्विशेषपशिएपमदर्शनमात्रा प. राभ्युपगमयोतनार्थ वा मत्पेफपदव्युत्पत्पभिधानमप्यन्विताप- पोपनोपयुक्तासोपारणदारभकाशनमात्रम् । पदार्य स्मार-

·३०२
न्यायपरिशुद्धौ।
पित्वैव हि पदानि वाक्यार्य बोधयन्तीत्युक्तम् । स्मथ स्वा
नुभूतिमूलत्वान्न शाक्यन्तरक्लप्तिः । व्याख्यातं च भाष्या-
दिकमन्वितपरतया विवरण श्रीराममिश्रः। तथा पर्थसंक्षेपेऽपि
शब्दश्च स्वतः शक्यमन्विततया बोधपति असम्भवेऽन्तरमिति
हि व्युत्पचिरित्यायुक्तम् । अतोऽन्विताभिधानं सिद्धान्त इति ।
एवमन्विताभिधानसामा विशिष्टप्रतिपश्यन्यथानुपपत्तेश्च प
दानामपि विशिष्टार्याभिधायित्वं सिद्धम् । अत एव विशिष्टार्या
भिधायित्वेऽपि विशेषणमात्रे शक्तिरिसपि निरस्तम् । अभिवा-
यित्वातिरिक्तशक्त्यन्तराभावात् । अपर्यवसानवचनमपि विशि-
पार्यवोधनशक्तस्य विशेपणमात्रे स्थातुमशक्तत्वात् । विशिष्टानु-
माविष्टं हि विशेपणम् परोपरखकोपमेवेति वागाकारो वि-
शेष्यग्रहणमन्तरेण दुर्ग्रहः । तावता च तदर्थ विशेष्यग्रहणमिति
व्पर्य वचः। पथापतीतिव्यवस्थापनस्यैव युक्तत्वात् । किश्च ।
गवादिशब्दाभिहितगोत्वाद्यर्थस्वभावतः ।
व्यक्तधीर्यदि तद्वत्स्यात् निष्कर्पकपदेष्वपि ॥
गवादिशब्दा जात्यादीन् परतन्त्रान् प्रचक्षते ।
तेनाश्रयप्रतीतिश्वेचन सिद्ध समीहिनम् ।।
पर कथमविज्ञाप्य पारतम्यस्य वोधनम् ।
विज्ञाप्य यदि शब्दस्य तत्र शक्तिन किं भवेत् ।।
परस्य परतन्त्रेण तथा बुद्धेन वोधनम् ।
तदुन्या परतन्त्रस्य वोधने न्योऽन्यसश्रयः॥
परधीनिरपेक्ष चेत्पारतन्यं प्रतीयते ।
। न तेन परवुद्धिः स्यानिष्कृष्टपत्तिपतिवत् ।।
पारतनयं स्वरूप चेन तुल्य निफर्पकेऽपि तत् ।
अधिक धर्मिनिष्ठत्वादन्यनोपलभामहे ।।

·शब्दाध्याये प्रथममाह्निकम् । पदान्तरपरामनिरपेक्षप्रतीति । निरूढलक्षणावादाः पर्यायात्तिगोचराः॥ व्यक्तगॉरित्यनिष्कर्षान्निष्क त्वाद्यपेक्षणात् । निष्कर्षकेष्वदृष्टश्च न जात्या व्यक्तिलक्षणा । आकृतावेव यः शक्ति शब्दानामाभिमन्यते । सत्तायामेव किं तेन सर्वेषां नाभ्युपेयते ॥ अतो गवादिशब्देभ्यो विशिष्टविषया मितिः । शब्दशक्तिप्रसूतेति बलादभ्युपगम्यताम् ।। यत्तु न लोकव्युत्पत्तिहानिस्तत्रैव शक्तैरिति पडर्थसंक्षेपे श्रीराममित्रैरुक्तम् तदपि तत्र शक्त्यभावपत्तिक्षेपपरम् । असमात- धीस्तु वेदान्ताश्रुतेभ्रंमः । आपातव्युत्पत्या श्रुतेस्तत्पूर्तिरि- सनन्तरमभिधानाद । यच्चात्मसिद्धौ यया गवादिपदशक्तिरेक- बुद्धिसिद्धेऽपि सामान्यविशेपात्मके वस्तुनि सामान्यांशेन संब. ध्यत इति । तदपि पराभ्युपगतोदाहरणमन्यार्थम् । यथेति पर- संप्रतिपनिदर्शनाद । गुणवाचिन्यपि पदे जातिशब्दोक्तनीतितः । अपृथक् सिद्धवाचित्वान युक्ता गुणिलक्षणा || स्वरलिङ्गविशेपोत्यामन्त्रलोपे न संस्क्रिया । विशिष्टवाचकलं तु तदाय न मन्महे ।। अतो निष्कर्षकशब्दातिरिक्तानामयसिविशेषणवा- चिना विशेष्यपर्यवसानव्युत्पत्तेः शरीरवाचिनां देवादि. शब्दानायपि ययायोगे शरीरिपर्यवसाने सिद्धम् । अत एव चात्मपूयिष्यादिशब्दानामीश्वरपर्यन्तता । तेन सर्वं खल्विदं ब्रह्म योतीपि विष्णुः अयमात्मा ब्रह्म तचममीत्यादिसामाना. धिकरण्यं तत्तत्मकारकब्रह्मपरम् । नामरूपव्याकरणं च सहनुम- .

·. ३७४ न्यायपरिशुद्धी ।। वेशात् । अत एव च तस्य सर्वशब्दवाच्यत्वमपि श्रूयते । तदे- व च व्यज्यते । तदनुमविश्य सच त्यच्चामवदिति । स्मृतिरपि सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सर्व इति । सुनितं च "चराचरव्य. पाश्रयस्तु स्यात्तव्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वा"दिति । उक्तं च वरदविष्णुमित्रैः स्वर्गकामशब्देन फाम्यमानस्वर्गः पु. रुपोऽभिधीयते । नहीश्वरो वाममस्तकामः स्वर्ग कामयते त. स्यात्यल्पसुखत्वात् । अतो वाच्यैकदेशे जीवे लक्षणा गडाश- ब्दस्य तीर इवेति । यद्वा स्वर्गकामादिशब्दानामपि जीवा- दिमात्रेऽपि मुख्यत्वमेव प्रचिनिमित्तापरित्यागात् । अत एव हि माक्तपदस्य भक्त्या व्यपदेशार्थत्वमपि भाष्यकारैरुक्तम् ।। विशिष्टवेपस्य शक्तिविषयत्वात्। तत्यागे कथं न लक्षति चेत् अपरिसक्तप्रतिनिमित्तस्य व्युत्पत्पनुपविष्टमात्रोधनं मु. ख्यता तदभावकृत उपचार इति व्यवस्थानात् । ननु तचम- सीत्यत्र त्वमिति शेतकेतुमात्रनिर्देशे तदसीति सामानाधिकर. ण्यायोगः । श्वेतकेतुशरीरकेश्वरनिर्देशे तदाभिमुख्येनोपदेशायो. गः । तदुदेशेन त्वमर्थाविधानं चासिशब्दानन्ययादिना दूरनि. रस्तम् । प्राप्तयतया निगमनरूपत्वेऽपि विशेषणविशेष्यभेदो निष्कपणीयः । एवमहं ब्रह्मास्मि इत्यादिव्यपदेशोऽपि दुर्निर्वहः । तथानेन जीवेनात्मनेत्यत्राप्यात्मशब्देन जीवात्माद्यभिधानं भाष्य- कारवचनविरुद्ध जीवेन मयेत्यादिव्यपदेशात् । परमात्माभिधाने तु तृतीयानुपपतिः । व्याकरवाणीत्यभिहितत्वात् । क्रियाभेदे. ऽपि क्त्वादेरुचरक्रियकरस्यात् कर्वन्तरायुक्तिः समानकर्ट- कत्वविरोधात् करणत्वविवक्षया कर्तरि तृतीयायां मुख्य- स्वहानिः । अतवारेणानुमविश्य परवलं संफलयानीति बजी. वस्पैर प्रविशतिकरीत्व परस्तु पाकरणमारकर्ता ।। तावता ·शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । ३७५ तु शब्दानां न तत्पर्यन्तत्वसिद्धिरिति । अत्रोच्यते । सम्वृदि- स्तावनात्मविद्योपदेशेन शेतकेतुमात्रपर्यवसितेनि नासंवो ध्यसंवोधनम् । वचनव्यक्तिश्च तदसीत्येव । तत्र कार्यकारणभा- वेन शरीरात्मभावेन वा सामानाधिकरण्यनिर्वाहः । उभयत्र वं. शन्दस्यापि तच्छन्दाभिहितद्रव्यपर्यवसानं सिद्धम् । धर्मान्तरविशेष्यस्य धर्मान्तरविशेष्यतः । स्वस्मादभेदस्तादात्म्यं स्यादुपादानदेहिनोः ।। • अतस्त्वच्छरीरकं ब्रह्मेति विवक्षायां सत्यां स्वं तदिति निर्देश- मात्रमुपपन्नम् । मध्यमपुरुपश्च त्वंशब्दप्रयोगनिवन्धनः पर्यवसि. तः। "युष्मयुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः" इति विधानात् । अतः सोऽपि त्वंशब्दपर्यवसानविषयपर्यवसितः । यद्वा तस्वमसीत्येवान्वयोऽस्तु न चोदेश्यानुगुणा तिविभक्ति- रिति नियमः। उपादेयानुगुणलिङ्गवचनादिनिर्देशवदत्रापि विरो. धाभावाव । पपुनते च पतञ्जलिममृतय उपादेयानुगुणामपि तिविभक्तिम् “स पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः खदिराङ्गारसवर्णे कुण्डले भवत" इत्यादिषु । एतेनाई ब्रह्मास्मीत्यादिकमपि नि. यूंढम् । जीवनात्मनेत्यप्राप्पनेनैव न्यायेन स्वशब्दपर्यापे. णात्मशब्देन जीवशब्दस्य - सामानाधिकरण्यं तापसिद्धम् । वृत्तीयानुपपत्तिस्तु स्वरूपतादात्यपक्षे.पृथक्त्वपक्षे च समा- ना । अांशभेदादिना विभज्य करणत्वादिविवक्षपा कयं चि. निर्वाहः तथा विशिष्टाकारादिभेदविवसया विभज्यावापि निर्वाहमनुमन्येयाः। अतः श्रुत्यादिवाक्येषु विरुद्धार्यानुवन्धिनः । सामानाधिकरण्यस्य न स्वरूपैश्यनिष्ठता ॥

·। न्यायपरिशुद्धौ। कार्यत्वादपसिद्धः प्रवेशानुकारतः ।। अस्ति सृष्टयुपकारादेः सामानाधिकरण्यधीः ॥ न च त्वयः पुरुपः स्थाणुरितिवत् पुरुप एवेदं सर्व व. स्वमसीत्यादी वाधार्थ सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् । मु. ख्यत्तिसम्भवे तदयोगात् । प्रपश्चसत्यत्वादेवावाधितास- क्षादिवलसिद्धत्वात् । चिदंशसामानाधिकरण्यं तु न बाप- सहं त्वयापि तत्सत्यत्वाभ्युपगमात् । स्वरूपैयविधाने च वि. रुद्धधर्मप्रतिरोधात् । तत्परित्यागे च पदयोरनतिरिक्तार्थतया पर्यायपदसामानाधिकरण्यप्रसाद । द्वाराभावेन मुख्यत्तिया. धापत्तेः गत्यन्तरे च सम्भवति तदयोगात् स्वरूपमात्रनिर्देशे च पदान्तरवैयर्यात् । स्वरूपभेदस्य च बहुममाणसिद्धत्वात् ।। सत्यं ज्ञानमित्यादिलक्षणवाक्यमपि सत्यत्वादिविशिष्कविषय तथैव सामानाधिकरण्यव्युत्पत्तः । न चात्र विशेषणमेदाद्विशे- प्यभेदभसः विरुद्धविशेषणाभावात् । नहि घटपटादिष्विव विरोधः । यथा च प्रत्यक्षे नीलत्वोत्पलस्वादरविरोधो दर्शनव. लाव तयात्रापि । नच सत्यत्वज्ञानवादेवैयधिकरण्यं नियमन दृष्टं येन विरोधः स्यात् । विशेष्यैक्यपरे तु सायानाधिकरण्ये विशेषणानां विशेषणविशेष्ययोश्च मियो भेदोगुण एव । नच विशेष्यैक्यवद्विशेषणविशेष्यैक्यप्रसक्तिः विशेषणानापैक्या मसक्तिर्वा लक्षणाविरोधादिदोपाइ अतथा व्युत्पत्तेश्च । नापि विशिष्टे विशिष्टान्तरविधानाद्विशेषणानां मिथः समवायादिदोषः युगपदनेकविशिष्टकाभिधानात् । अन्य विधानेष्यपि पयाच्यु- त्पत्तिधर्मिप्रधानत्वाम् । नच विशेषणं सर्व विशेषणान्तरासह विरोधिमात्रविरोधित्वात् । अन्यथा मत्यक्षविरोधात् । साध्य. साधधर्मादिविशिष्टविषयानुमानानुदयप्रसाद ! , एवंवा- ·शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । ३७७ ५ दिदं विशिष्टवोधकं न भवति इंसादिव्यवहारस्यापि विलोप: स्यात् । नच शब्देन भतिपादने तथा अविशेपा प्रत्यसादिव. छन्देनापि ययावस्तु वोधनीयत्वात् । विशेषणमात्रमरत्वं तु नाभ्युपगतमेव । पेन विशिष्टैक्यासिद्धिः स्यात् । यस्य तु वि- शेष्यमानपरत्वं तस्य पर्यायतुल्यत्वात पदान्तरवैयर्यलक्षणभ- अलक्षणादिदोपः । प्रवृत्तिनिमित्तानां विशेषणानां त्यागात् वि: शेष्यमावस्प च द्वाररहितस्यालक्ष्यत्वात् । इतरव्यारत्तीनां तुप- लक्षणत्वे स्वरूपत्वे च पदान्तरवैयादिदोषः स एव। एवं तासां विशेषणवे पक्षान्तरवद्विशिष्टभेदादिदोपस्त्वदुक्त आपतेव । न पेनान्यत्रापि । त्यतात्तिनिमित्तस्य तद्विरोपिन्यास्यमिला. पस्त्वालोकमपहाय तिमिरनिराकरणवाञ्छा । विप्रतिपनं चा. क्यमखण्डपरं समानाधिकरणवाक्यत्वात् , सोऽयं देवदच इति वाक्यवत् । यद्वा लक्षणवाक्यत्वात् मकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्या. दिनदिति चेन्न दृष्टान्तासिद्धेः । तत्तेदन्ताविशिष्टस्यैव देवदचस्प सोऽयमिति प्रतीतेः । युगपत्तपोधित इतिचेन्न योगपद्य- स्थानभिधानादनाक्षेपाच । युगपत् प्रतिपचिस्तु न दोपः । अन्यथा मसीभज्ञाभई क्षणभङ्गनैरात्म्पद्रव्यापलापादिवादा विनपरन् । तथाप्यतीतत्ववर्तमानवे कपपेकस्येति चेत् स्व. मध्वंसकाले हि स्वयमतीतः स्यात् नचासौ मध्वस्तः वर्तमानत्वो- पलम्भात् । अतीतोपाधिविशेषसम्बन्धितया हि तवं नवती- ततया । कयमेकं पूर्वमपरं चेति चेन्न । मतिसम्बन्ध्युपाधिभेदे. नोभोपपते । अन्यथा क्षणस्यापि पूर्वापरमध्यवर्तिनः शोद- मसात् । नहि तस्य पूर्वस्मादपि पूर्व त्वमेव उचरस्मादप्पुत्वरत्व- मेव वा । क्षुधा सणोऽपीतिचे न सपनवप्रसङ्गादिति विष्ठ- वेवद । द्वितीयोऽपि दृष्टान्तो विशिष्टपर ए५ । अन्यथा , ४८ ·न्यायपरिशुद्धौ। व्यावृत्तपतीत्यनुदयममगाद प्रकृष्टत्वादिविशेषणवैयचि एवं श्रुत्यन्तरादियाघांऽप्यनुमानयोर्वक्तव्यः । पर्यायतुल्यत्वादि. प्रसङ्गलक्षणमतिकूलतर्फश्च । तथा विप्रतिपन्नं वाक्यं विशिष्ट- परम् आकांक्षायुक्तवाक्यत्वात् व्यधिकरणवाक्यवदिति बाधक मनुमानमपि प्रतिपयनुरोधात् दृष्टान्तसिद्धश्चास्य बलीयस्त्वम् । पिन्नमवृत्तिनिमित्तानां शन्दानामकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिक- रण्यमिति शाब्दरेवोक्तम्। तत्र भिन्नत्तिनिमित्तानामिति पर्या- यन्यारत्तिः । एकस्मिन्निति व्यधिकरणाना घटः पट इत्यादीना- पनवितानां च व्यवच्छेदार्थम् । शब्दानामर्थ इति च त्यर्थमेव अर्थ इति विशेष्यस्य प्रधानतया वाच्यत्यमूचनार्थ वा। तेन व्य. धिकरणवाक्येवेकप्रधानार्थे वृत्तिसम्भवेऽपि तस्य विशेष्यत्वामा वाध्यवच्छेयता । विशेष्यवोधनव्यापारो वृत्तिः प्रवृत्तिरिति च सामान्यतो विशेपेतथानोच्यते । प्रकृष्टा हि वृत्तिः प्रवृत्तिः । प्रक- पश्चात्र विशेष्यविषयतया । तत्र यदुपाधिका विशेप्पे शब्दत्तिः तत्पत्तिनिमित्तम् । भिन्नविशेषणद्वारेणकविशेष्याभिधानं सामा- नाधिकरण्यमित्युक्तं भवति । ननु पौरुषेयं सर्वमन्वितार्थमि- ति प्रतिपादितं तन्नोपपद्यते । गुणवद्वक्त्मणीतस्यैव वाक्यस्य तयात्वदर्शनादितिचेन । स्वतः प्रामाण्यात स्वरसतो हि सर्व शानमवाधितव्यवहारजनक दृश्यते । भेदाग्रहादिविशेषोपाधिक हि कचिद वायव्यवहारहेतुत्वम् । ततः स्वाभाविकमपि मामाण्यं प्रतिरन्धकेन दोपेण कचिदपहापितम् । यथानेरौप्ण्यम् । तत्र तदं. शापेक्षया प्रामाण्यमेव । गुणास्तु सम्भावितदोपस्थले दोपनिरा. करणोपयिकाः प्रामाण्यस्य सैव्याप्त्यभावात् । नित्यसर्वज्ञवादिनां प्रमाणभूत तज्ज्ञाने व्यभिचारान् । अप्रामाण्यस्य तु दोषाधीन स्वमव्याभिचरितान्वयव्यतिरेकसिद्धम् । अवस्तुनो ऽमामाण्यस्य ·शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । कथं हेतुसाध्यत्वमितिचेन्न संशयत्वविपर्ययत्वादिरूपस्य तस्या- वस्तुत्वाभावान । भावान्तरातिरिक्तस्य चाभावस्यास्माभिर. नभ्युपगमात् अभ्युपगमेऽपि मध्वंसस्प मुद्गरादिसाध्यात्वदृष्टेः । तद ममापि सम्यक् मिथ्यावोधसाधारणादतिरिक्तसहिता जाय- ते । कार्यत्वे सति तविशेषत्वात् । अप्रमावद् प्रामाण्यम् पर• रतो ज्ञायते अनभ्यासदशायां सांशयिकत्वात् अप्रामाण्यव- दितिचे तत्र प्रथमे कृत्स्नप्रमापक्षीकारे हेतोः स्वमते भागासि- द्धिः। ईश्वरसमाया नित्यत्वाभ्युपगमात् । अनीश्वरममापक्षी- कारे यावदीश्वरसिद्धि व्यर्थं विशेषणम् । ईरानुमानसमन- न्तरं प्रयोग इति चेन्न तस्य शाखयोन्यधिकरणान्यायेनानुमातु- मशक्यत्वात् । तर्हि निर्विशेषणं प्रयोगामह इति चेन्न स्वाभि- मतेश्वरममयानकान्त्यात् । अनभ्युपगतेश्वरैः सौगतादिभि- रेवं प्रयोग कः परिहार इति चेन्न श्रुतिसिद्धनित्यममासम- धनेन बाधस्य वानकान्तिकत्वस्य च वक्तुं शक्यात् । श्रुति- सिद्धनित्यममाम्यवच्छेदेन कार्पस्वविशेषणं सफलं स्यादितिचे तर्हि श्रुत्या तसिद्धिः श्रुतिप्रामाण्यनिर्णयमन्तरेण कथं स्यात् तत्मामापं च नित्यनिर्दोपतयाभ्युपगम्यते चेत् । कथं तत्र परतः प्रामाण्योत्पत्तिः पक्गुणाधीनं वाक्यानां मामाण्यमिति हि : सिद्धान्तः । निर्दोपतैव गुण इति तदधीनतया तत्र परतः मामा- ण्यमिति चेन्न प्रतिबन्धकामावस्य परैः कारणत्वानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे च तावन्मात्राधीनत्वेऽपि चेदापौरुपेपत्वनित्यत्वादे. रविरोधात् । वेदपौरुषेयत्वादिसिद्धयर्थं हि वः परतः प्रामाण्य- समर्यनारम्भः । तदपीरुपेयत्वादिसित्यमेवचास्माभिः स्वतः मामाण्यं प्रतिपाद्यते । अयालोक्ततया वेदमामायादीपरसिद्धी सत्ममान्यवच्छेदाय विशेषणमितीप्यते तदपि न परतः प्रामा.

·३८० न्यायपरिशुद्धी। ध्ये निर्माते वेदस्यातमूलमामाग्यसिद्धिः तत्सिद्धी चेश्वरमि. द्धिः तत्ममाव्यवच्छेदाय विशेषणम् सविशेषणश्वासी हेतुः प्रामाण्यं परतः साधयेदिति चक्रकाअयप्रसङ्गाद । ईश्वरानुमा- नान्यथासिद्धिपरिहाराय च परतः मामाण्य न्यायकुसुमाञ्जली समर्थ्यते । तत्रैव च कार्यत्त्वविशेपणं प्रयुज्यते । नचासिद्रिव्य. वच्छेदाय विशेषणं युक्तं सिद्धत्वे तु परतः प्रामाण्यसमर्थन- स्य न तदर्थतेति दुस्तरता । तथापि अब्दे प्रामाण्यं वक्तगु- णाधीनमिति चेन विशेषकाभावात् । दोपसम्भावनास्थले च तदपेक्षणावेदस्य च निर्दोपत्वात् । दोपाभावाधीनत्वेऽपि प. रतः प्रामाण्यं सिद्धमिति चेन्न तदधीनत्वाभावात्तस्य विरोध- निवृत्तिमात्ररूपत्वात् । अस्तु वा तदधीनत्वं तथापि वैदे तु न दोपः। गुणमन्तरेण दोपाभावो न घटत इति चेत् । अनु- प्णाशीतस्पदर्शवदुभयनिरत्तेरपि दर्शनादुपपत्तेश्च । भावान्त: राभाववादिनो दोपाभावोऽपि गुण एवेति चेन्न । स्वाभावान्त- रेणापि तन्निर्वाहात् । नहि तस्यापि शीताभाव उष्ण एवं अनु. णाशीत तदसिद्धेः । उभय सङ्ग्रहणेन हि गीताभावत्वम् । तद्वद. प्रापि सगुणेष्वाप्तवाक्येपु वक्तगुणरहितेषु वेदवाक्येषु च दोषा- भावः समानः । ननु शब्दानां स्वतः प्रामाण्ये बुद्धादिवा- क्यानामपि स्वतः मामाण्यं स्यात् । न स्यात् स्वतस्त्वस्योत्सर्ग- रूपत्वात् आपादितादिवरत्र व्यवस्थानाद विरोधिषिशेपे च सस्याननुप्रवेशात् । उक्तं चागमप्रामाण्ये । नैव शम्दे स्वतो दोषाः प्रामाण्यपरिपन्धिनः । सन्ति फिन्तु स्वतस्तस्प प्रमाणत्वमितिस्थितिः ॥ वक्तुराशयदोषेण फेचित् तदपोद्यते । अगुल्यग्रेऽस्तिमातन यूथमित्येवमादिषु इति ।

·शब्दाध्याये प्रथममाहिकम् । ३८१ फिन्। नित्ये हेतुगुणापेक्षा वेदे नास्तीशचुद्धिवत् । हेत्वभावान्न दोपवेदनमावादिहापि नः ॥ अकारणं यथा ज्ञानं प्रमात्वमधिगच्छति । अकारणं तथा वाक्यं स्वतः ममितिकारणम् ।। यदि हेतुगुणाभावादामाण्यं मसज्ज्यते । तदेश्वरममायामप्यनिवार्यपिदं तव ॥ अथैवं ब्रूषे कारणगुणदोपयोरभावे तत्मयोज्ययोः प्रामा- ण्यामामाण्ययोद्धयोरप्यसम्भवात कोट्यन्तरायोगाच निःस्वभाव- वं वेदजन्यज्ञानानां स्पादिति इदपपि तुल्यमीश्वरज्ञाने । हेतुनिवत्तिस्तस्कार्यं प्रापाण्यं निवर्तयेत् नतु नित्यमिति चेत् अप्रामाण्यहेतुनितिरपि तथैव । अतो विरुद्धस्व. भावयोग उभयपरित्यागानिःस्वभावतैव वा स्यात् । एवं मनीश्वरवादिना सौगतादीनां शुद्धसंविवसन्तानादिवधिप- तिसहकार्यादिकारणतद्गुणादेरसम्भवात् 'स्वारासिकस्वात्म- गोचरमामाण्यस्य चाभ्युपगमाव समाश्चर्चाः । यद्यपि पूर्वप्रत्य- यस्य कारणत्वमिष्ट तथापि तस्यापवर्गदशास्यस्य गुणदोपा- दिरूपसमस्तसंस्कारमरपस्तमयान तज्जन्यस्य गुणहेतुतेति । यक्ष प्रामापं परतो ज्ञायत इति प्रयुक्तं तत्र ज्ञानान्तरेण ज्ञाना- न्तरस्वभाववेदनाभ्युपगमात् सिद्धसाधनता । परत एवेति विवक्षायामीशं ज्ञानं प्रति लक्षणतः सर्वममाणसंग्राहिणि झाने पारमेश्वरे च विताने तदसम्भवः । नहि ताभ्यां स्वप्रमान गृहीतं लक्षणाव्यातिकिश्चित्शत्वादिप्रसाद । ततोऽन्यत्र परत एवेति निपम इतिचेचदपि न तदृदृष्टान्तेनैव प्रतिप्रयोक्तुं शक्य- ·३८२ न्यायपरिशुद्धी। .. वात् । विगीतं प्रामाण्यं स्वाधारेण ज्ञायते मामाण्यरूपत्वाद ईश्वरज्ञानादिप्रामाण्यवदिति । कथं तहीद ममाणपप्रमाणं वे. ति संशयावकाश इति चेन्न विशेषतो गृहीतेयपि संशयोत्पा त्तिदर्शनात् । भवति मुहुः शुक्तिकारजतमोहादन्धीकृतधियः कलौतेऽपि तथोपभ्यमाने ययोपलम्भमिदं रजतमेव या पूर्वव. च्छुक्तिरजतं वेति पुरतः । तथात्रापि गृह्यमाणेऽपि प्रामाण्ये कि. मिदं प्रमाणमेव सत्प्रमाणतयोपलभ्यते उत वाधात्पूर्वभ्रम. वदप्रमाणं सदिति संशयो युक्तः । तथापि सन्देहसहेन किं स्व. तो ग्रहणेन निश्चयस्तु पराधीन एवेति चेत् किमस्मदपेक्षया ग्रहणमग्रहणं वा नियन्तुं शक्य सिद्धो हि ग्रहणप्रकारः परीक्ष. कैरनुसरणीयः । सिदिरेव स्वतः फयमिति चेदित्यं ज्ञानं स्वा- लम्बनं प्रकाशयत् स्वयमपि ज्ञानान्तरनिरपेक्ष प्रकाशत इति तावद सर्ववेदान्तिनां संमतम् । अस्वयं प्रकाशादेऽपि स्वग्राहि- णानुव्यवसायेन मकाशमानो व्यवसायस्तावदसंशयात्मैव श्पते स्मृत्यमामाण्यवादेऽपि अपूर्वार्धगोचरतया स्मृतिचिलक्षणश्च अवि- पर्ययात्मा चावापात्मा च वाचादेः पूर्व तत्मसाभावात् । ततश्च यद्विपयतया व्यवसायः प्रथमं प्रतिभातः तद्विपयत्तयव परः सहसपरिक्षोदात् पवादपि । अतो यत्तद्विषयत्वलक्षणं मामा. यं पश्चात्तेनैव व्यवस्थापते दादावेव गृहीतमिति स्वतः मा माण्पग्रहः । नन्वेवं संशयत्वादिलक्षणमप्रामाण्यमपि स्वयंप्र. फाशेनानुव्यवसायेन वा प्रथममेव ग्रहीतुं शक्यं सयापि वि. पर्पयत्वलक्षणं न तथा गृह्यमाणवैपरीत्यस्य स्वैन स्वग्राहिणा वा प्रथममग्रहणान् । तस्मिन्नशे च वैदिकानामविवादाद तममंशमादायैव चान्ततःस्वतः प्रामाण्यसमर्थनप्रवृत्तः । तत्र दोपाभात्रादेवादावमामाग्पानुत्पत्तेः। तत एव चाप्रामाण्यप्रमि.

·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । स्पसंभवात् । स्वत एव च प्रामाण्यप्रमितेरवापाश्चेत्युच्यत इति । इति श्रीफविताकिसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमदेङ्कट- नाथस्य घेदान्ताचार्यस्य कृतिपु न्यायपरिशुद्धौ शब्दाध्याये भयममाहिकम् ॥ ३॥१॥ . अथ पौरुषेयापीरुपेयविभाग एवानुपपन्नः सर्वस्यापि वाक्य- स्य पौरुपयत्वे चाक्यत्वादिलिङ्गसद्भावात् । सर्वज्ञप्रणीता वेदाः वेदत्वादिति व्यतिरेफिसम्भवात् । “मन्त्रकृयः तस्य ह वा एतस्य महत्तो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदः ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत"इत्यादिश्रवणात् । प्रतिमन्वन्तरं चैपा श्रुतिरन्या विर्धायते इत्यादि स्मृतेश्च । तथा "अधिकृत्य कृते ग्रन्ध" इति पाणिनिस्मृतिसिद्धार्यकाठक- कालापादिसमाख्याविशेपयोगात् कादाविककथाविशेपसंदृष्टेर- निपयोगाव तत्पूर्वोत्तरकालयोस्तदनन्वयापत्तेः। शब्दस्प च भूत- गुणस्य नश्वरत्वादिति चेत्तन वाक्यत्वानुपानस्य विपक्षे वाधका- भावात्। अकारणकार्योत्पत्तिमसङ्ग इति चेत्र कार्यत्वस्यैव साध्य- मानवाद । अकारणत्रमात्रस्य प्रसज्ज्यमानस्पष्टत्वात् । क्रमविशे- 'पेणानुचार्यमाणानां वर्णानां कथं पदत्वं वाश्यत्वं वेतिचन्न पर. कृतमवन्धपाठयदकभिरुचाराणेऽपि वरिसद्धः। आदिममुग्चारणं फर्समावे कयं स्यादिति चेन्न आदिमत्वस्यैवासिद्धः । दर्शनानु. गुण्य नायत्ववदेव सर्वदा परतन्त्रोच्चारणस्पैवाभ्युपगन्तुमुचित- स्वात् । ततश्च सर्वदोचारपितृपुरुपसापेक्षत्वेऽपि पूर्णपूर्वाधी. तरकारस्यानुसरणादनादित्वसिद्धः । अपौरुषेयत्वे घुणक्षता- क्षरवत् बोधकत्वेऽप्यभिप्रायविरहादर्थपरत्वं न स्पादिति चेन्न - ·३८४ न्यायपरिशुद्धी। पतिपने निर्याधे चार्थे प्राधाने योधमत्वस्येव तात्पर्यरूपत्वा । त् । माधान्यादेलोकिकवाक्यपदाख्यातादिस्वभावादेव सिद्धः अस्मदिऐच सेश्वरमीमांसापक्षे निलेश्वराभिप्रायसंभवात् ईश्वर स्वयमेव ह्याह । श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाई इति । तथा च भाष्यम् । स्वशासनावबोधिशास्त्रमिति नित्यं श्रुत्यैव नियमयति पर इति नित्यापि सा तदाज्ञा । गीतादिरपि श्रुत्यर्थोपदेशरूपतया प्रव- तते । साक्षातु श्रुतिस्तदादेशस्तदनुविधानाय स्मृतिरपि । अ ज्ञातकर्तृकत्वे, गन्धर्वभाषितादिवदाप्तकर्तृकत्वनिश्चयामावाद. मामाण्यशङ्का स्यादिति चेन्न दोपाभावनिययादेव सन्नित्तेः। अनाप्तकर्षकत्वशङ्कायां कथं दोपाभावनिश्चय इति चेन महाज- नपरिग्रहादेवानाप्तकर्टकत्वशङ्कोन्मूलनात् । घामागमपरिग्रहक्द किं न स्यादिति चेन्न बहुजनपरिग्रहादिमावस्य महाजनपरिग्रह- त्वेनाविवक्षितताचापरिग्रहविशेषस्यैव विवक्षितत्वाच । तयोः को वा विशेष इति चेन्न हेतुदर्शनादर्शनाभ्यां विशेपात् । अनन्यगतिक खैररसिक मुखजीविकाथिभिः कुद्दकश्चितैर्वा तत्परिग्रह इह तु न तथा तद्वैपरीयस्य सुप्रसिद्धत्वादिति । अपि च बाबागम प्रतिवन्दिः किं वेदमामाण्यमासमामाण्यनिरन्धनामितीच्छद् भिवं. पिकादिभिरुच्यते उत सौगतायनुमतमामाण्यमिच्छद्भिरुव परित्यक्ताशेषपारलौकिकागमैलोकायतिकैरिति । नाय र. कृतत्वेऽपि वेदस्पैवंविधपरिग्रहविशेषमन्तरेणायतनद्यागमे. भ्यो विवेकस्य दुसकत्वात् । सर्वज्ञमणीतत्वाधभिमान. स्प तदनुमानमक्रियायाय सर्वत्र दुर्वारवाद । न द्वितीयः थभ्युपगतमामाण्ये स्वागमेऽपि प्रसझात् । एफलसम्बा- दस्य विसंवादान्यथासिदैव सर्वत्र समचर्चत्वात् । स्मदुक्तस्प निरुपाधिकपरिग्रहस्य स्वमते दुर्वचत्वाद । अत ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । एव न हनीयः। प्रामाण्यस्य परीक्षामाण्यस्य वाक्यमामाण्यस्य च स्थापितत्वेन वैदिकवाक्ये हौत्सर्गिके प्रामापे मासे निरुपाधिकमेक्षावदनन्तपुरुषपरिग्रहादेवानाप्तकर्तृकत्वशोन्मूलने च चक्दोपशङ्कानुत्थानाचसि च स्वतः काचादिवद्- दोषादर्शनात् । आमकर्तृकवाभावेऽप्यौत्यांगकं प्रामाण्यमनपादि- तमिति । अत एन हि पेक्षावन्तश्चोदितेषु बहुविचव्ययायास. साध्येपु निःशई मनन्ते प्रतिपिद्धेषु च सुख नरेधपि विपसमा शानभोजनादिवनिवर्तन्ते । मयोगव । पारलौकिकी महाजनम- वृत्तिः सफला प्रेक्षावमत्तित्वात् कृष्पादिप्रवृत्तिवत् ना. नन्तः प्रेक्षावद्भिरविसंगादेगाफलपनुष्ठीयते इति शङ्कितुं शक्यम् दुःखरूपफलदर्शनेन सिद्धसापनतेति चेन्न अनभिमेतोपा. लम्भात् । प्रनिदुःखादपिकपुरुषार्थपर्यवमानस्य मिपाध. पिपितत्वात् । तथापि लाभपूजाख्यातिरूपष्टप्रयोजनेनैव सा- थतेति चेचदप्यसत् । अतदुईशेन तेषां प्रतिदर्शनात् त. दुद्देशेन प्रत्तेश्च दाम्भिकत्वेन शास्तनिष्ठश्च विगर्हणा । ये तु तमुद्देशेन भवर्तन्ते तेऽप्यतदुदेशेन मनानामनुकुर्वाणा एवं ख्यात्यादि प्राप्नुवन्ति । अन्यथा ख्यातिलाभपूजादेनिनिमि- चत्वप्रसङ्गात् । नहि यत्किश्चिदनेन कृतमिति मत्वा फश्चित कृपछसम्पादितान् धनादीन् ददाति पूजयत्ति गुणान् वा. रोप्य स्तौति । अपि तु कुतपित्तमाणासिद्धं मरास्तापरणप- भिमत्यैव । समरसामर्यादिमूललाभपूजादिकमपन्ततोऽर्य- शाखादिमूलप्रशस्तत्तिममूनम् । अतः ममर्यादामचान दान. मानादिभिरभ्यर्चयन्तोऽप्ययुद्धीन मवर्तन्ते । जनरअनार्यमेव दानादि, जनो दातरि मानपिनरि च रजगते । जनानुरागमा- चाव सम्पद इति मसिहेरिति चेन्न प्रत्युपकाराधन मग्रा.

·न्यायपरिशुद्धौ । जिततपस्विजनजडवधिरदीनानाथादिषु दानमानादिभिरनुर- खितेष्वपि तन्मूलष्टसंपत्मसङ्गाभावात् । अत एव हि नीति- नमसचिवेष्वेव तदर्थदानादिव्यवस्थापनम् । प्रतारणपरवैदिकैः मतारितास्नान पूजयन्तीनि चेन किं ते स्वात्मानमपि प्रतारय. न्ति ये नाम समस्तभोगविमुखा यावज्जीवमात्मानं परिलेशयन्ति । यैश्च पदुमज्ञाः सर्वे लोकाः प्रतारितास्ते कथं लोकोत्तरमझेन लया मतारका इत्युनीताः । अन्धपरंपराकल्पस्तही यमनुष्ठानप्रवाह इति चेन्न प्रमाणस्वरूपफलयोरवाघस्य च प्रत्यक्षीसद्धत्वात् । धर्मबुद्ध्यैव च निरुपाधिकपरिग्रहस्य त्वदुक्त्यैव सिद्धः । अनादिनिधने ऽस्मिन् आम्नायमुलेऽनुष्ठाने प्रवहनि प्रक्रियान्त. रमाश्रित्य प्रतारकरीश्वरैरर्वाचीनैश्च प्रतिच्छन्दमवर्तना श्रुतिस्मृ. तिसिद्धा युक्तिमती चेत्येषा दिक् । वेदानित्यत्वानुमानानां प्रति. प्रयोगाय । पूर्वापरकल्पा एतवेदमंदर्भपाठवन्तः कल्पत्वादयत. नकस्पयत् । ऐवरं चेदप्रवर्तनममच्युतपाचीनसंदर्भम् अप्तकर्तृक- घेदमवर्तनरूप-यात् । अद्यतननिपुणोपाध्यायवेदप्रवर्तनवव नचाश्रयायसिद्धिःपौरुषेयत्वेऽपि प्रामाण्यमिच्छनस्तत एव त- सिद्धेः । अमापाण्यमिच्छतोऽपि महाजनपरिग्रहान्यथानुपपत्यैव मामाण्यं मसाध्य तन एव तत्साधनात् । न चास्ति वेदप्रवर्तनस्य सारस्वतपाठेनानकान्त्यं तथैव तत्पवाहस्य तत्तच्छाखामणयनवदनादित्वात् पन्नवाह्मणादिवाक्यस्वरूप. वैयाकुलीविरहाचेति । एवं विपक्षे बाधकामावादेव फेवल. पतिरेक्यपि निरस्तः । अनुपानाध्याये तस्य सामान्यनो पिनत्वाच । स्वन्मतेऽप्यायुर्वेदादिसपक्षसद्भावेन तस्पासाधारण्य नहि तेभ्यो व्यारत्तमपोरुपयत्वादिलक्षणं घेदवं स्वपाभ्युपग- म्पते । वेदशन्दप्रयोगविषयतामात्रेण तेषामपि पक्षीकारे स्खे- ·शब्दाध्यापे वित्तीयमादिकम् । ३८७ छाग्रहीतरूपस्येश्वरस्य तत्तदवतारसंव्यवहारा वेदव्यतिरि- क्ताः सन्ति सपक्षाः । नच ते स्वयापि नेष्यन्ते वेदतया वा स्वीक्रियन्ते । गीतादिपु भगवदुत्यंशानां श्रीविष्णुस्मृतिप्रभू. तीनां च वेदत्वानभ्युपगमात् । धर्मशास्त्रतगैव हि वैष्णव स्मृगादिमसिद्धिः । अकसन्दर्मा वेदाः वेदत्वात् यः स. ककसन्दर्भः नासौ वेद इति प्रतिहेतुश्च सिद्धः । अप्रसिद्ध- विशेषणत्वादिचोधं विह न त्वया स्मर्तव्यम् । सन्दर्भः कथम- फर्तकः स्यादिति चेन्न वर्णक्रमविशेषनियममात्रस्य सन्दर्भ शब्देन ग्रहणात् तस्य च प्रागुक्तनन यथापूर्वपवर्तनमात्रे- गापि व्यरस्थानात् । मामूदवीतहेतुः वीतस्तु स्यान् । दि. गीतं वाक्यं सर्वज्ञमणीनं ममाणत्वे सत्पलौकिकार्थविषयवा- क्यत्वात् न स्वेवाई जातुनासमित्यादि वाक्यवदिति चेन्न वेदार्थविषयैः कल्पसूत्रकारादिवाक्यैरस्मदादिवाक्पैरेव वानका- त्यात् । अनीवरहकत्वे सत्तीति विशेषयिष्याम इति चेन त. थापि यथापूर्वमणपनपात्रेणापि तत्मणीतत्वसिदौ सिद्ध- साधनस्यात् । यथा पूर्वमेहि विश्वमीवरः मुमति यथाधामहे "सूर्याचन्द्रमती धाता यथापूर्वमकल्पपदिति। एवं तर्हि तुल्य. योगक्षेमतया वेदवज्जगतोऽयकर्चकत्वं प्रसक्तमिति चेन्न यथा- पूर्व घटादिनिर्माणे कुलालकृविन्दादेः कर्तृत्व सिद्ध हन्त पदे- ऽवं स्यादिति चेत् इन्त स्पादेव । नहि कल्पान्तरवर्णव्यक्तिः समुदायविशिष्टमेवेदानींतनवेदराशि घूमः । अपि तु तासक्रम योगितामात्रम् । सर्वत्र पारयेषु हि यष्टकमकल्पने पुरुषाप सातन्योक्ति न पुनर्यथापूर्वोचरण इति काव्यादिध्वपि प्रसि. दम् । पदि तयाअयथापूर्वमणीतत्वं साध्येत तत्र यपापुरमण पने फमिव दोपमालोक्य एवं विशेषासि । मन्त्रादिपु क- ·३८८ न्यायपरिशुद्धी। मभगानुपपत्तिय कल्पान्तरेऽपि सन्त्यनपापादेव । तथा. स्वेऽपि वा यथापूर्वोच्चारणेऽपि तदनपायादन्यथा कल्पनागौरवा- दिति । मयापि सर्गप्रलयसम्भवाव सम्पदायविच्छदे सर्ववेदी- च्छेदात् पश्चादीश्वरस्तस्रष्टा स्पाद न स्यात्तथापि माचीनवेद- साक्षात्कारिणस्तस्य तत्पवर्तनमात्रौचित्यात् । शक्तस्थापि तना. तीगवेदान्तरकल्पने गौरवात् । शक्तावपि सिद्धोपजीवनस्यास्म- दादिपु दृष्टेः । एषामेव च मन्त्राणां कल्पान्तरेऽपि मन्त्रत्वा. विरोधात् । एवं मन्त्रनित्यत्वे च तुल्यन्यायतया ब्राह्मणनि- स्यत्वस्यापि दुस्त्यजत्वात् तदृष्टान्तेन वा तनित्यत्तसाधनात् । सारस्वतपाठादायपि मन्त्रादिस्वरूपभेदाभावस्पोक्तत्वात् । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वे वेदाश्च पहिणोति तस्मै । वाचा विरूपनित्यया पूर्वे पूर्वेभ्यो वच एतदूचुः । अजान हवै मनीस्तपस्यमानान् ब्रह्मस्वयंभवभ्यानर्पद त - पयोऽभवन् तहपीणामृपित्वम् । अनादिनिधना ोपा वागुरसृष्टा स्वयंभुवा । व्यस्य वेदं सनातनम् इत्यादिभिरीश्वरस्याप्यनीश्वरव- देव वेदप्रवर्तनमात्रमिद्धः । कुतश्च सर्गप्रलपमिद्धिः । विश्वसन्त. तिरत्यन्तमुच्छियते सन्ततित्वाव प्रदीपमन्ततिवत् । विश्वसन्ता- नोऽयं दृश्यसन्तानहीनः समवापिभिरारब्धः सन्तानवादारणे- याग्निसन्तानवत् । वर्तमानब्रह्माण्डपरमाणवः पूर्वमुत्पादितसजा.. तीयसन्तानान्तराः नित्यत्वे सति तदारम्भकत्वात् प्रदीपपरमाणु- वत् । पर्वता अपि चूणीभविष्यन्ति अश्यवित्वात् घटवत् । समुद्रा अपि शोपमुपयास्यन्ति जलाशयत्वात् पत्बलवत् इत्पायनुमानत इति चेन केपोचिनित्यसंसारपक्षे प्रथमस्य हैतोस्तथा तत्पतिपाद- ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । फैरागीरंशतो बाधः। तदहिष्कारे चानकान्तः सर्वेषां च श्रुतिश. तसिदैनित्यविभूतिनिहरीश्वरनित्यविग्रहादिभिस्तस्तैरनेकान्नः। न च तत्पक्षीकारः शक्यः वाधासियोरन्यतरापातात् प्रतिपयो- गाश्च गणितविशेषादिसिद्धदिपरार्धसंख्यापूर्वोत्तरकालो न लोक- शुन्यः कालवाव अद्यतनकालात इयेवमादयामय मूगाः । वि. पक्षे च वाधकं न सम्यग्दृश्यते पञ्चागमानुग्रह एपविलमित्यभिम- तम् तदागमप्रमाणत्वोपजीवनं तथा बागपत एवं प्रलयादिसि- द्धिः । ततश्यागमादेवागमनित्यत्वं सिद्धम् । उक्तं च महापरित्राणे। वेदतः पौरुषेयत्वशङ्का वेदे न शाम्यति । अत्यन्तरसमुद्भूता हेत्वन्तरनिवरिता इति ॥ सर्गादी वेदपरिग्रहमकारक्युपपादितः । व्यवहारिजनामावाहिरी व्युत्तस्यसम्भात् । दार्थो नैव शक्येत यो तस्येति चेन्न तत् ।। बहवः सम्भवन्त्येव शब्दार्थव्यवहारिणः । मुक्ताचा इशितुर्मदा बहुरूपपरिग्रहात् ।। प्राच्यविज्ञानसंस्कारानुमच्या वास्प वेधसः । सर्वशब्दार्थविज्ञान मुलोस्पितवदुद्भवेत् ।। न गर्भवासस्लेपा न वपोवस्थादयोऽपि च । सर्वविज्ञानसंपन्नाः स्थास्त इति वेदधीः ।। यो ब्रह्माणमिति श्रुत्या स्वा ब्रह्माणमीश्वरः । अस्मै वेदानदत्तेति मतीतिर्न उदेति हि ॥ शब्दावे दिन वंदमदान सार्थक भवेत । अन्पया व्यर्थमिसर्यापत्या शब्दार्यवेदिता इति । सूक्तकाण्डमन्त्रकृत्वजन्मादिवाक्पानामपि प्रयपद्रष्टत्वस्मई ·न्यायपरिशुदो। व सम्प्रदायमवर्ननादिभिरेव निरः । इदमप्पागमानुरोधादेव सिद्धम् । स्वयंभवभ्यानर्पदित्यादि हि श्रुतिः । मनापतिनियोगा. व तदाहित महिमानो महर्प योऽनधीताने वेदभागान् पश्यन्ति । सन्नियोगय तत्तदृषिकत्वेनानुसन्धानादः कर्मापयिकत्वाद तेपामपि भवाहानादित्वान्नानित्ययोगादिदोषः । “य किंच. नमनुरबदर तदपजम्" इत्यादी प्रवाहानादित परैरुक्तम् तदु. पाख्यानान्तरादिष्यपि तुल्यम् । उक्तं च भगवता व्यासेन । युगान्तेऽन्तर्हितान् वेदान् मेतिहासान् महर्षयः । लेमिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा इति । इतिहामोऽत्र तत्तद्वृत्तान्त । उक्तं च तेनैव धर्मशास्त्रेऽपि । धर्ममूलं वेदमाहुन्यिराशियकत्रिमम् । तद्विदा स्मृतिशीले च साध्वाचारं मनः प्रियम् इति ।। शाखाप्रणयनं च द्वापरान्ते भाविपुरुषशक्तिपरिक्षयावद- सैकदेशोद्धरणम् । एतेन सपारुषा नियूंढा । प्रवचनविशेष. विषपयत्वात् । इदं च सर्व प्रसाधितं मझापरित्राणे यादृक्मभावाः श्रूयन्ते ऋष्याचा वेदराशिपु । ताशा एव सूज्यन्ते वेदान् दृष्ट्वा स्वयंभुवा ।। अतस्तेभ्यः पुरावेदसत्त्वाद्वेदस्य नित्यता । अनधीत्यैव वेदानामाविर्भावयितृत्वतः ॥ तपसा पाप्य संस्कारात् तत्सूक्तत्वादिसम्भवः । तपामभावान्मन्त्राणामृपिदर्शनसंस्कृतः ।। शक्तिराधीयते काचित् पयास्माकमधीवितः। अवियोषकत्वं तु शब्दशक्त्यान्य शब्दयन् ॥ ऋषिदर्शनतोऽधीतेरपि शक्त्यन्तरोद्भवः । .

·शब्दाध्याय द्वितीयमाहिकम् । अपूर्वकार्यनिष्पत्तावुपकुर्यादिदं ततः। काठकादिसमाख्याया निमित्तं चेदमेव वा। मकृष्टं चा प्रवचनं तत्सिद्धा वेदनित्यता इति ॥ वनित्यत्वं क्रमानित्यता वा नाभिमतवेदनिसत्वविरोधि न घ वर्णनित्यत्वं वेदनित्यताहेनु: काव्यादिवशी तुल्य- सात् । शब्दाधिकरणं चानुपयुक्तवर्णानित्यत्वपरं नानुम- न्यामहे । शारीरकदेवताधिकरणे च "शब्द इतिचेन्नातःमभवा. प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । अव एव च नित्यत्वम् । समाननामा पत्वाचात्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्व" इति मौरिदं सर्व समर्थितम् । वेदार्थसंग्रहे तु वेदाः प्रमाणं चेत् विध्यर्थवादमन्य. 'गतं सर्वपपूर्वमर्थजातं यथावस्थितमेव बोधयन्ति । प्रामाण्यं च वेदानाम् "औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यान संम्वधस्तस्य ज्ञानमुप- देश" इत्युक्तमिति मन्त्रार्थवादयोरपि यायार्थ प्रकृत्य शब्दश- तेरसांकेतिकत्वम् । तत एव शब्दानुमानविवेकः पौरुपेयापौरु- पेयादिविभागादिकं च व्यक्तं प्रदर्शितम् । तथाहि यथामिजला- दीनामाण्यादिशक्तियोगः स्वाभाविका यथा चक्षुरादीनामि- न्द्रियाणा बुद्धिजनकत्वशक्तिः स्वाभाविकी तथा शब्दस्यापि बोधकत्वशक्तिः स्वाभाविकी । नच हस्तचेष्टादिवत् संकेतमूलं शब्दस्य योधकत्वमिति वक्तुं युक्तम् । अनाद्यनुसंधानाविच्छेदे. ऽपि संकेतयित् पुरुषालानात् । यानि संकेनमूलानि तानि सर्वाणि साक्षादा परमारया वा विज्ञायन्ते । नच देवदत्तादि- शन्दवत् कल्पयितुं युक्तं तेषु साक्षादा परमरया या संकेतो सायते । गवादिशब्दानां तु अनाघनुसन्धानापिस्छेदेऽपि संके. तासानादेव बोधफलसक्तिः स्वाभातिकी । अग्न्यादीनामाण्या. दिशक्तिवत इन्द्रियाणा पोषकत्वशक्तिवध शन्दस्पापि ·. ३९२ न्यायपरिशुद्धौ। वोधकत्वशक्तिरवश्याश्रयणीया । ननु चन्द्रियवच्छन्दस्यापि बोधकवं साभाविकोपीत चन् सम्बन्धग्रहो बोधकवाय कि. मित्यपेक्षते, लिङ्गवदित्युच्यते । पपा ज्ञातसम्बन्धनियमं धूमादि वन्यादिबुद्धिजनक तथा ज्ञातसम्बन्धनियमः शब्दोऽप्यविशेष- चुद्धिजनमः । एवं ताई शब्दोऽध्यर्थविशेषस्य लिङ्गमित्यनुमान- मेष स्यात् । मैवम् । शब्दार्थयोः सम्पयो बाध्यवोधकमात्र एव । धूमादीनां तु सम्बन्धान्तरमिति तस्य सम्पन्धस्य ज्ञापनद्वारा बुद्धिजनकत्वमिति विशेषः । एवं गृहीतसम्बन्धस्य बोधकत्वदर्शनादनायनुसन्धानाविच्छेदेऽपि सकेतस्थाज्ञानान् बोधकत्वं शक्तिरेवेति निधीयते । एवं बोधकानां पदसहाताना संसर्गविशेपोषकत्वेन वाक्पशब्दाभिधयानामुधारणक्रमो पत्र पुरुपपुदिपूर्वकस्ते पौरुषेयाः शब्दा इत्युच्यन्ते । पत्र तू- चारणक्रमः पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमजनितसंस्कारपूर्वकः सर्वदा अपो. रुपेपास्ते चेदा इन्युच्यन्ते । एतदेव वेदानापपौरुपयत्वं नि. वं च यत्पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमजनितसंस्कारेण तमेव क्रमविशेष स्मृत्व तेनैव क्रमेणाचार्यमाणत्वं तेनानुपूर्वीविशेषेण संस्थिता. क्षरराशयो वेदा ऋग्यजुःसामाधर्षभेदेन भिन्ना अनन्तशाखा वर्तन्त इति । अत्रागिरसानुक्तिरयर्वानुमोशविरक्षया । एवं त्रिवेदीपपदेशेऽपि विवक्षाभेदो ग्राह्यः । सर्वोऽपसौ पुनर्षि- धिमन्त्रार्थवादरूपेण विविधः। तत्र प्रामाणिकमन्त्रव्यवहारविषपो मन्त्रः। स चानुष्ठेयार्थप्रकाशनादिनोपकरोति । नच इदमेत्र तल्लक्षणं सस्य वसन्ताय इत्येव माधव्याप्तेः । वसन्तायकपिज. लानालभते इत्यादयस्तु मन्त्रा अपि विधिपरा एव मीमांसिताः । स फिल मन्त्रः क्रियमाणानुवादिस्तोत्रशस्त्रजप्यादिभेदभिन्नः । पैशाचमागशादितत्तद्भापामन्त्राणां फलप्रदते तत्तद्वीजना.

·शब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् । स्यादिकं निदानम् । श्रद्वेयदेवतानामाङ्कमानं तु न तदक्षरशक्ति. प्रतिवन्धर्फ क्षिप्रक्षुद्रफलमकाशनेन विमलम्भाथै त्यवश्वरादि- भिः सृष्टम् । गरुडादिनामाङ्कभाषामन्त्रेषु तु तत्तदेवतास्मृत्यु- पकारकत्वमप्यस्ति । एतेन मन्त्रव्याकरणं नियूंढम् । ये तु शप्तकोटयो महामन्त्रा इसाप्तशाले पठितास्ते तु मणवयोगा- योगादिभिवैदिकांस्तान्धिका इति विभज्यन्ते । तत्र शूद्रा- धिकारत्वसिद्ध्यर्थ तान्त्रिपरिभापान पुनरवैदिकतया श्री. तस्मादिभेदव्यपदेशरत् प्रमाणसिदत्वाविशेषात् । सर्वेपाश्च मन्त्राणां सद्वारकमद्वारकं च परमात्मैव प्रतिपायः फलप्रदश्व । सद्वारकेपु तावत् विनियोगभेदात् बहु का ब्रह्मणि पर्यवप्तानम् । सत्तदेवशरीरस्वात् तत्तदंशतया स्थितेः । ऐन्यादिन्यायतश्चैषां सर्वेपामीश्वरे स्थितिः ।। विध्यधीनमरत्युत्तम्मकवाक्यविशेपो ह्यर्थवादः । सोऽपि प्र. त्यक्षायविरुद्ध स्वार्थे ममाणं स्वतः मामाण्यस्पानपवादात् । यत्र तु विरोधप्रतीतिस्तवाप्पविरुद्धार्थोपचारेण तत्मामाण्यम् । स चकचिद्विद्धयेकवाक्यतया ममाणीभवतीत्यर्थवादाधिकरणादिषु साधितम् । स्वतः प्रयोजनमूनार्थविशेषविषयस्तु स्वतन्त्रतयापि भामागं माप्नोतीति समन्वयमूत्रासिद्धम् । ततस्पमिलापे तु तदुपायवाक्यमतिः । स चतु निन्दाप्रशंसापरकृतिपुराकल्प- भेदान् । निपादिशेषभूतो निषेध्यादिदोपवादोऽत्र निन्दा। वि. ध्यादिशेपभूतो विधेयादिगुणवादः प्रशंसा। एकानुबन्धी कयादि. शेषः परकृतिः। अनेकानुपन्धी तु पुराफल्पः । हितानुशा. सनरूपं वारयमिह विधिः । स च बहुविधः । नित्यनैमिति. ककाम्पसंवलितविधिनिषेधादिभेदाद । नियमपरिसंख्ये अपि विधिभेदावेव । तत्रैवं विवेकः ।

·न्यायपरिशुद्धी। अमाप्तस्य विधौ प्राप्तिनियमे प्राप्तिपुरणम् । वायस्तु परिसंख्याणं प्राप्तस्यैवैकदेशतः ।। अथात्र को नाम लिहादिप्रत्ययार्थः न तावदपूर्व तस्मि. म्ममाणान्तरागोचरे व्युत्पपयोगात् । तद्वोचर सपूर्ववच्या पातात् लिहार्दिवास्यमित्येव व्युत्पत्ती इतरतराश्रयमसद्वान् । विमर्शतः सिद्धिः स्यादिति चन्न विमर्शस्य स्मृत्यनुभवातिरिक्त स्थानभ्युपगपात् । क्रियाकार्ये व्युत्पन्नस्य चान्वयायोग्यताया मपि लक्षणादिमिरेव निर्वाह्यत्वात् । अभिधानान्ययाकरणायो- गात् । प्रथमव्युत्पत्तैरपि सर्वत्र कार्य एवेति नियमाभागात् । यथा गामानयत्पादिप्रयोजकरद्धनाश्रवणसमनन्तरं गवानपने मटन पुरुषमालोक्य पार्यस्थो न्युत्पित्मुश्चेतनप्रातः कार्यता. घुद्धिपूर्वकत्वात् प्रयोज्यद्धकार्यतायुद्धच कारणान्तरादर्शना त् यदनन्तरं यदारभ्यते तत् तस्य कारणमिति प्रयोजकटद- वाक्यमेच प्रयोज्यवार्यतानुदेः कारणाम यध्ययस्यनीति तथा फस्यचिद पुत्रस्ने जात इति केन चिदुक्ते प्रतिपनपुत्रोत्पत्ते. स्तस्य प्रियतां च जानन् पुगिसु पुनजन्मापाविगः पुरुषस्य मुखधिकाशमालोक्य तस्य मियार्थप्रतिपत्तिनिमित्तत्या. नुमानात् तानीतिश्च कारणानरादर्शनात् पुनजन्मवाक्यमेव कारणं कल्पयति । नच पुत्र नन्मन' पियत्वं चालेन न ज्ञातमिति वाच्यम् प्रज्ञातपुत्रजन्मनस्तस्य प्रौदस्य भापान्तरवर मथमव्युत्प. त्तावेवं सम्भवात् नोदाहरणमादरणीयमिति चन्यायविद । तत्तश्व ये बालानां पियत्वेन सम्पतिपन्ना भक्ष्यभोज्यादयः तदर्शी व्युटिप- मुस्तत्सम्प्रीत्तश्राषिणः पुरुषस्य मुखपिकाशदर्शनादिप्रक्रिपया व्युत्पयत इति किं नोपपद्यत । मियान्तरस्मृत्यादिभिरपि मुखवि- कामः मम्मानीति चत्तपत्र स्वयं तदधीनप्रयोजनान्तर ·- शब्दाध्याये. द्वितीयमादिकम् । स्पेरणादिनापि गानयनकर्तव्यताबोधः सम्भवत् । आमत्ति- विशेषवशाद नेकपयोगानुगतेश्च व्यवस्थेतिचे तुल्यम् । तथापि संचभियानुवन्धिसुचम जन्ममुखमसवस्वादुवाक्वादिहदेवा- न्तरसम्भावनया विशेषो दुर्निश्चय इति चन्न गवानयनेऽपि वत्स- मंयोजनक्षीरसम्पादनादिकर्तव्यताबोध केऽपि वाक्ये तयगवा. 'नयनसम्मत् गामानवेत्यातिवाक्यं गवानयनकर्तव्यतैकवारका मिति कथं निश्चिनुयात् अन्वयव्यतिरेकमाईमवशादृष्टानुग्रहाचेति चेत् तुल्पम् । तदेवं पुत्रजन्मवाक्योदाहरणसमीफारस्य मन्दमतीनां दुरारोहत्वात् । तदुपेक्षणेन स्पष्टतरव्युत्पत्तिप्रकारो यादृच्छिको घुद्धिपूर्वकश्च भाष्कारैर्दर्शितः तदश लिरूपने एफिल वाला: शब्दार्थसम्बन्धमधारयन्ति । मातापितमभृतिभिरम्बातम्तमा- तुलादीन् शशिपशुनरमृगपक्षिसरीपादश्चैनमवेहि इमं चावधार- यत्पभिप्रायेणाहुल्या निर्दिश्य तस्तैः शब्दस्तेपु नेवपु बहुशः शिक्षिताः शनैः शनै स्तै स्तैरेव शब्दस्तेषु तेन्वर्येषु स्वात्मनां पुयुत्पत्तिं दृष्ट्वा शब्दार्थयोः सम्बन्धान्तरादर्शनान् सनायित- पुरुषाज्ञानाच तेघर्थेषु तेषां शब्दानां प्रयोगो योधकत. निवन्धन इति निश्चिन्वन्ति । पुनथ व्युत्पन्नेनरशन्देवस्य शब्दस्यायमर्थ इति पूर्वद्भिः शिक्षिताः सर्वशब्दानामर्थपवग- भ्य परमत्यायनाय तत्तदर्थावबोधिवाक्यजातं मयुञ्जने । प्र. कारान्तरेणापि शब्दार्यसम्बन्धावपारणं सुशर्क फेनचित्पुरु- पण हस्तचेष्टादिना पिता से सुखमास्ते इति देवदत्तायं ज्ञापयेति प्रेपितः कश्चितज्ज्ञानपने प्रत्तः पिता ते मुखमास्ते इति शब्दं प्रयुझे पार्थस्योऽन्यो न्युस्पित्सुकवटाविशेपन्नात- ज्ज्ञापने प्रवृत्तमिमं ज्ञात्वानुगतस्तज्ज्ञापनाप प्रयुक्तमिमं श. दं श्रुत्वा अपं शम्दस्तषुद्धिहेतुरिति निश्निोतीति कार्या ·३१६ न्यायपरिशुद्धी। एव व्युत्पत्तिरिति निर्वन्यो निनिवन्धन इति । अत्र पिता ते सुखमास्त इति वाक्यस्य स्थाने अपवरके दण्डस्थित इति उदाह- रणान्तरमात्रमन्यत्रोक्नम् । अतः सिद्धा सिद्धेश्यायव्युत्पचिः। भवतु वा प्रथमव्युत्पत्तिः कार्यार्थ एव तथापि प्रयोगावय. व्यतिरेकवशादेव शब्दशक्तिविवेचनीपा । प्रयुज्यन्ते च सिद्धप- रा एवाविवक्षितकर्तव्यैः पुरुषैः शब्दाः । यथा कोऽसौ राजा कौरवः । कौतुकपात्रादेव हात्र प्रश्नः प्रतिवचनं च तदनुविधाय्येन अतो यथा पदानां प्रातिस्विकी शक्तिः सिद्ध कार्येऽपीति पथासम्भव निकृष्यते । तथा तात्पर्यमपि यथायोगमेव व्यु- स्पत्युपायत्वेऽपि च कार्यस्य सर्वशब्दतापविषयत्वायुक्तः । कार्यवास्येऽपि भवर्तकत्वादिलक्षणं च प्राधान्यमपूर्वस्य मृग्यम् । सुखदुःखाभावाभ्यामतिरिक्तस्य स्वस्मिन् प्रवर्त- फत्वायोगात् । व्युत्पत्तिदशायामध्यमुखरूपस्यानयनादेरन्य- शेपतयैव प्रवृत्तिशेपत्वाभ्युपगमात् । अतः सुख दुःखनिरत्ती चा साक्षात् कार्यत्वयोधः तदर्थतया तत्साधने । अपेक्षित स्वेन च साधनवन साधनमायनेऽपि कार्यवायोपोपपत्तिः । नच मुखादित्वमपूर्वस्य न च नत्साधनतया तत् प्रवर्तकत्व- मभ्युपगतम् । अभ्युपगमेऽपि लौकिकमेव्पप्रीत्येव देवतापीत्यै- घ श्रुत्यादिसिद्धया कालान्तरभाविफलसिद्धौ लिङ्नाच्यतया स्वरूपेण वा तत्कल्पनायोगाद रात्रिसत्रादिनपाच । प्रति.' ठादेशविशेपशतयातनामाघनत्वघृताअनछागादिपरिग्रहवनिष्प- पेक्षितं प्रतीतं च देवतामीत्यात्मकमेवा पूर्व लिवाच्यतया स्वरूपेण वा द्वारमुपाल्प्यता किमन्येन । यच्च जल्पनत्पर्धलो. सायनिक विग्रहो इविरादानं युगपत्कर्मसनिधिः । . स्वतः . - 4 ·शन्दाध्याये द्वितीयमाहि कम् । प्रीतिः फलमदानं च देवनानां न विद्यते इति । तदपि जैमिनीयहृदयानभिज्ञतानिबन्धनम् । नहि स्वतः ममाणाम्नायस्मृतिपुराणादिसिद्धाः साधकबाधकममाणागोचरा देवताविप्रहादयो हातुं युक्ताः । न चायोग्येषनुपलम्भपात्रेण वाधः शङ्काः । अतिमसङ्गित्वात् । साक्षाल्लोकायतिकवादमत. हात् । स्तुत्या विधिशेषभूनेषपर्यादेपु नदर्थतयैव स्वार्थमाभद. धानेपु न वाक्य भेदादिदोपः । स्तुत्यादिपरवेऽपि न मुख्या. थवाधः । स्वार्थयायकामावे स्वार्थप्रहाणायोगात् । न च स. चा स्तुतिरयथार्था न चासता गुगेन कथितन स्तुतिसिद्धिः । यत्र तु मुख्यार्थवाः तत्राप्यौपचारिक किश्चिदालम्बन- मभिपेतम् । अन्यथा विडम्बनमात्रमेव स्पात् । नचोपच्छन्दनपा- प्रता तज्ज्ञाने पुंसः प्रत्यनुपकारात् । निरूपकस्य च तदज्ञाना- योगात् । अन्यथा भ्रान्तिमूलपतित्वमसात् । समन्वयाधि. फरणनपाच सिदैकपराः सन्ति भागाः । तदनुवादिनचतिहा- सपुराणादयः । नन्वर्थवादाधिकरणे "विधिना खेकाक्यवाद स्तुत्यर्थेन विधीनां स्यु,, रिति सर्वेपामर्थवादानां विध्येकवा. -क्यत्वमुक्तं समन्वयमूत्र तु कथं तद्विरुद्धोक्तिः । मैवम् । अवा. , दामामाण्यपूर्वपक्षमतिक्षेपाय विध्येकवाक्यतया प्रामाण्यं सम्भ- धतीत्येतावन्मात्रमर्थवादाधिकरणे स्थापितम् । विधयेकवाक्यत्वे ब्रह्मस्वरूपतात्पर्याभावपूर्वपक्षस्तु अवरकनिधिसद्भाशदिवा- पवत् स्वतः प्रयोजनभूताविषयवाक्यानां भिन्नवाक्यतया. पि प्रापापमुपपाध समन्वयमूत्रे प्रतिक्षिप्त इति विरोधा- भावात् । अपि च औत्सर्गिकमापवादिकं च तं तमय मतिपा. दयासु वाक्येषु विषयव्यवस्थपा विरोधशमनं व्याकरणादिन. पिस्टमिति । अत एव ग्रामणशेषोऽर्थवाद इति आर्पमपि ·. ३९८ • न्यायपरिशुद्री वाक्यपत्तर्गिकविषयमवगनव्यम् । या तु शब्दमानव लि. डायर्थ इति कौमारिलकुमृतिः सा तु प्रनीतिविसम्पादादिप्रतिह- ता न हि विविवाक्याविपुरुपो लिडादि स्वव्यापारमभिः धचे अतो मया प्रवर्तितामिति मन्यते । नच यागादिस्स. रूपे लिहादिव्यापारे च केनचिद्वाक्येन समुच्चिन्य प्रतिपादि. तेऽपि कथित्पवर्तमानो दृश्यते । लिहादेश्व ज्ञायमानत्वलक्षणन्या. पारमात्रान्छक्तिलक्षणव्यापारमानाद्वा प्रवर्तकत्वे व्युत्पत्तेः माग. पि ततः प्रतिप्रसद्गः । व्युत्पत्तैरपि सहकारित्वे तत्सापेक्षा. या निर्विपयायास्तस्या अमम्भवाद तद्विपयो वाच्यः । नच सम्पापारे लिहादिः कचिद्व्युत्पन्नः । सर्वपामपि शब्दानां स्व. व्यापारातिरिक्त एव ह्यर्थे व्युत्पत्तिः । ये चाभिधायिनः शब्दा- स्तेऽपि न शृङ्गग्राहिकया सव्यापारमनिदधति । अपि तु शब्द- मात्रव्यापारे नसते. सामान्योपाधिकोडी कारमाण सम्पा. पारस्यापि निवेशः । अत एवाभिधादिशब्दाभिधेयस्य निमित्तस्य च सामान्यतः प्रतिपन्न-बाहयुत्पत्युपपत्तिः । लिहादेस्तु स्व. व्यापारे प्रतीने तर व्युत्पत्तिः स्यान् ! तत्प्रतीतिय॒ पन्नेन चेन अन्योन्याश्रयः । अव्युत्पन्नेन चेदातिप्रसङ्ग इति । नचष्टमाघनत्व मात्रं लिहादिवोध्यं तवेष्टतासाधनमिदम् अतः कुर्विति सह प्रयोगदर्शनात् । नचादरादिनिधना पुनरुक्तिरियं प्रतीतेर- तथात्तात् हेतुसाध्यनिर्देशायोगाच कर्तव्यमिदमतः कुर्विपपि दृश्यत इति चेत् न ब्राह्मग कर्तव्यमिदम् अस्तवापि कर्तव्यमितिवत् सामान्यविशेषादिविवक्षाया अविरोधात् । अत्यन्तै कार्यविवक्षाया तु तत्रापि प्रयोगायोगात् । अत एवा- मस्थ वारदामात्र लिडाधर्थ शति मत्युक्तम् । भातस्यष्ट- मिदयतो ममेदं कार्यमिति मवर्तमानपुरुषामिलापविशेपदर्शनात् । + ·न . शब्दाध्याये दिलीयमालिकम् । च. लिङयवादेव निमन्त्रणादिवद्विधिरपि वाभिप्रा- समानमिति वाच्यम् । सम्भावनादिभिर्विशेषविहितैश्वान- कान्यात् । एकशब्दवाच्यतामात्रेण एकत्वे चानेकार्थशब्द- भगमसरे दृष्टान्तोऽपि न मिध्येत । यद्यपि परमतेऽप्युदयनोक्ता निषेधानुपपत्तिस्तथापि न सापपक्षमवगाहते । कर्तव्यताया विध्यर्थवे न कर्तव्य इति नमन्वयाविरोधात् । कई व्यापार- साध्येत्वमेव च कर्तव्यत्वम् । तथाहि वेदार्थसङ्का लिङादेः को- उपमर्थः परिगृहीत इति प्रश्नपूर्वकं प्रत्युक्तं यज देवपूजायामिनि देवताराधनभूतयागादेः प्रकृत्यर्थस्य कनृव्यपारसाध्यता व्युत्प. त्तिसिद्धां लिडादयोऽभिदधतीति न फिशिदनुपपन्न कवाचिना. प्रत्ययानां प्रकृययस्य कर्वव्यापारसम्बन्धमकारो हि याच्या भूतवर्तमानतादिमन्ये वदनि लिडादयस्तु कर्तव्यापारमाध्यता पदान्ति इति । भाष्ये चायमूत्रे अतो निधिवाक्येवापि घावयस्य फर्तृव्यापारमाध्यतामा शब्दानुशासनसिद्धपेव लिडादेर्वाध्यमिः सध्यवसीयते । धात्वर्थस्य च यागादेसम्पादिदेतान्तर्यामिपरमपु. स्पसमाराधनरूपता समाराधितात् परमपुरुप.त् फलसिद्धिति ."फलमतउपपत्ते"रित्यत्र प्रतिपादयिष्यत इति । अत्र कर्तव्या- पारसाध्यतामात्रमिति निष्कृष्टाथमदर्शनायोक्तं मनिपचिपकारस्तु यमेतत्यादौ व्यापारमाध्ययागादिविशिष्ट इति कर्तृप्राधा- म्येनैव । यथोक्त दीपे कर्मधिकरणे यजेतोपासीतति हि फर्नरि, लकारः अतः कर्तारमेव बोधयति शासमिति । उक्तं च ये. दार्थसङ्घहेऽपि स्वर्गकामो यतेत्येवमादिषु लकारवाए। कईविशेषत पाणां स्वर्ग झामादिपदानां नियोज्यविशेषमम.. पंकत्वं शब्दानुशासनविरुदमिति । यधपि दीपप्रन्यः पुंमः फर्तत्वं श्रुमिसिद्धमित्यत्रा तत्परः तथापि धान्यसाध्यता- ·N 11 न्यायपरिशुद्धी। परलिडादिष्यपि करीमपानतया वृत्ति मदर्य,साख्यान प्रतिक्षि- पतीति सादचित्रापि तत्परत्वमेव ग्राह्यम् । पचनीत्यादौ पार्क फरोतीत्यादिनिपुणब्याक्रियाश्च कृतिपर्मतयैव धात्वर्यस्यान्वय • व्यञ्जयन्ति । श्रीमद्गीतामाध्ये चैतन्यजितम् । युध्यस्वेत्यत्र युद्धाख्यं कर्मारभस्वेति व्याख्यानात् । व्याकरणात् करणतया घ धात्वर्यस्यान्वये फर्य क्रियाविशेषणस्य फर्मविभत्यन्तता नहि विशेष्येण विशेषणं भावयेदित्यन्वेति । फलस्यास्य वा भवद्भिर्भाव्यत्वाभ्युपगमात् । वर्तमानव्यपदेशादिपु च साध्या- तराभावेऽपि न विशेषणमा साध्यं न च प्रथमान्तं प्रियाविशे पणं करणपक्षेऽपि धार्थेनानन्वयपसगात् । अनन्वितस्य विशे. पणतापनुपपत्तेः। नचाकर्मविभक्त्यन्तैन धातुना कर्मविभक्त्यन्त कथं सामानाधिकरण्यमिति वाच्यं करणवियनयन्तेनापसामाना- धिकरण्यपसगात् । नच प्रतीयमाने कर्मत्वेनान्वऽपिन कश्चिदीपो दृश्यते । नाहिकामः कृषि कुर्यादिनियत् स्वर्गकामो यागं कुर्यादिनि वाक्याऽपि विरोधाभावात् । तदवार्थनास्पद दुपायवसिद्ध । केनेति फरणाकावाया अपि शमनात् । नाम:, धेयगततृतीयान्वयोऽपि नावश्यसामानाधिकरणेन नत्तनामका फर्मविशंपैर्देवतापूजा कुर्यादित्यैवं परत्वंऽपि सरमान्वयात् सा; मान्पविशेषरूपेण व्यधिकरणनिर्देशायुपपत्तेः । चाटुवादन. राजानं प्राणयेदितिवत् याग कुरप्पत्यादौ न कृन्गत्वर्थस्यापि साध्यत्वमसग ।तस्यैय कर्तृव्यापाररूपत्वे तत्साध्यत्वायोगात् । प्रकृतिपरपयोरन्यतरस्य कृताचुदासीनल । एमो द्वौ बह' यः इत्यादिवत् । तवापि यदा कर्मना विवक्षति तदापि फर्तव्यापारान्तरमभिप्रेत्य वा भेदोपचारेण पा निर्वाह । - यथोदकाहरणक्रियों, करोति इत्यादौ । न तावतानवस्था- - A - * ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम प्रतीत्यनारोहेण व्यवहारस्य पर्यवसितत्वात् । अग्निहोत्रं जुद्दो- तीत्यादिप्रयोगाथास्मतपक्षानुकूलाः । अतः किं केन फथमिति' भवत्मोक्तवत् किमर्थं कि केन कथमित्याकालाचतुष्टये स्वर्गा- दिना किमर्थमित्यामाहापूरण देवता मीणयेदिति । किमि तित्याफावाशान्तिः । ज्योतिष्टोमेनेत्यादिनामधेयादिभिः फेने स्पाकासा पूर्यते । कथमित्याकाहापूरण तु भवतापस्माकं च.. तुल्पमेवेति शाब्दोऽयं पन्थाः। अतस्तत्तदधिकारिणः स्वसाध्य. धात्वर्थविशिष्टतापोधिनि यजेतेत्पादौ तचद्धात्वर्यानुष्ठाने फ- लमननुष्ठाने प्रत्यवायश्च सर्वमशासितुः संकल्पाद्भवतीत्यपि , वाक्यादेवावगन्तव्यम् । अवान्तरदेवताउदित्तिविशेषस्तु सदा., रकयजने श्राद्धभोनिपुरुषमीत्यादिवदानुपनिकः । अन्यथा क. रूपान्तरादिषु मलीनप्राचीनदेवतागणेषु पूर्वकल्पानुष्ठितकर्म- फलानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । अत एव शेकस्यैव श्रुतिराज्ञा अन्येषा स्वाराधकत्ववदाराध्यत्वमपि तदायचमिति । नारायणाय- स्त्वेवमुक्तम् । आतस्य हितकामस्य नियोग केचिचिरे । भाष्यकारोऽपि भगवानेव मेवात्वमन्यत इति । अन च स्वशासनावबोधिशास्त्र च प्रदिश्येति भाष्यमभिः संहितम् । इदं च विधिनिपधानुर्वर्तनातिवर्तनमयुक्तनिग्रहानुन 'हवचनवलाद सिद्धम् । श्रुति स्मृतिर्ममेवाज्ञा यस्तामुलइय वर्तते । आज्ञाच्छेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न वैष्णव इति विधिः मेरणमिति च व्यासारि वैयाकरणैः । मेरण ष शासनमेव । तवरमाकरकारैर्धवमुक्तम् ।

·४ * , N . न्यायपरिशुद्धी। क्रिया तच्छक्तिर्वा किमपि तदपूर्व पितृसुर. प्रसादो वा कर्तुः फलद इति रद्रेश कुदृशः। त्वदर्चेष्टापूर्ते फलमपि भवत्मीतिजमिति यीटद्धास्तत्तद्विधिरपि भवत्प्रेरणमिति । नित्यनैमित्तिकादिविधिभेदेषु च प्रशासितुरभिमायविशेषा, व्यजिताः। आज्ञा ते सनिमित्तनित्यविधयः स्वर्गादिकाम्यविधिः सोऽनुज्ञा शचित्तशास्त्रवशतोपायोऽभिचारश्रुतिः । सर्वा यस्य सपस्तशासितुरहो श्रीररानस्य ते रक्षाक्तनिवेदिनी श्रुतिरसौ वनित्यशास्तिस्तत इति । अपि च वेदार्थसवहेऽप्युपा द्रमिडभाप्यं स्वशासनानु वतिनो ज्ञात्वा कारण्यात स्वभावाच्छयैतदविद्वान् कर्मदक्ष इति अनन्तरं चायमेवार्थों भगवद्गीतायामपि दर्शित. । ये मे मतमिद नित्यमनुतिष्ठन्ति माना। श्रद्धावन्तो ऽनम्यन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः । ये वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ॥ सर्वज्ञानविमृदास्तान् विद्धि नटानचेतस इति । स्वाज्ञानुवर्तिनः प्रशस्य विपरीत्तान् विनिन्ध पुनरपि स्वाज्ञानुपालनपकुर्वतामामुरप्रकृत्यन्तर्भावमभिधायाधमा गतिथी तेति ईदृश एव विधिशब्दार्थो वेदान्तिभिः स्वीकृत इति । परेऽपि कोचिदन्ववादिपुः । अतो मूलसन्धीकृतनियोग धा त्वर्थस्य कर्तृव्यापारसाध्यत्व वा निर्षिपयप्रेरणासम्भवात् तत्- साध्यत्वपर्यन्त प्रेषणमेव का लिखाद्यसाधारणार्थ इति स्थित "विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिड्"इति सम. भिव्याहृतनिमन्त्रणादिसमानयोगक्षेमतया विधिशब्दार्थत्या व्या क .

·1 ब्दाध्याये द्वितीयमाहिक ४०३ कृतस्य मेपणस्यैव लिङ्गदिशब्दवाच्यत्वं युक्तमिति- अन्यथापि मेपणमन्तर्भूतमेवेत्यपरे । इदं च विधिवाक्यानामीश्वरशासनात्म- कत्वं जैमिनिनापि मूचितमेव । “चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म"इति चोद- नाशब्दोहि चांदकं कंचित्पुरुपं मूचयति । अहृदयादपिशावरोदा. हरणादिदं व्यज्यते-आचार्यचोदितः करोमीति हि दृश्यते इति । एवं चोदनाशब्दसूचितश्च पुरुषः स्ववाक्पेन प्रथममेव विशेपत्तो दर्शितः अपि च औत्पत्तिकसूत्रे "तस्य ज्ञानमुपदेश" इत्यसूत्रयत् उपदेशो झुपदेष्टारमाक्षिपति । "तत्प्रमाण वादरायणस्य"इति सूत्र.. खण्डे च स्वस्य स्त्राचार्यभूतवादरायणसमानाभिमायत्वं व्यञ्जि- तम् । स च बादरायणो नैमिनि स्वशिष्यमभ्युपगतेश्वरादित. "साक्षादप्पविरोधं जैमिनि रित्यादिषु बहुपु चूत्रेवदर्शयत् । प्र- तिक्षेपस्तु काचित्कोऽन्यपरोया आपातमतीतार्थमन्दमतिमोहनि- .रासार्थो वा क्षुद्रप्रमादमावस्याप्युदारार्यों वेति न मधानविरोध. कल्पनालिङ्गम् । अथवादाधिकरणे च "विधिना त्वेकवाक्यत्वात् । स्तुत्यर्थेन विधीना, स्यु"रिति मेरणरूपविधिमतिपादकलिका- • घरपबद्वारा समुदायभूतं विध्युद्देशाक्यं लक्षयित्वा तदेक- वाक्यत्वमर्थवादानां - वदन् कृत्स्नस्य वेदस्येश्वराशापविधि- प्रतिपादकत्वं तद्वाक्यकण्ठोक्तमसूचयत् । एवमन्पयापि भाव्यम् । एवं श्रुतिस्तावदीश्वराशा तदनुविधानात् स्मृतिरपि । ब्राह्मण- मन्त्रार्यवादरुपा हनन्ता वेदाः सङ्कीर्णा विप्रकीर्णाः कचिन् फदाचिदुत्सन्नाय । तत्र कृत्स्नवेदिनो मन्वादयो महर्पयस्तचदेश- कालविशेपेवकृत्स्नवेदिनां तच्चानुष्ठानविप्लवमशमनाय स्वानुभू- तान् वेदार्थान यथाव निवघ्नन्ति । अतस्तन्मूलोऽनादि चामर्य- निर्णयः । श्रुतिस्मृतिविरोधे तु स्मृत्या मुलान्तरानुमानादनुष्ठान- विकल्प केचिदाहुः । सर्वेपी गुणत्रयवतामासतमत्वेऽपि काचि- । * ·* ४ न्यायपरिशुद्धौं। स्कभ्रमसंभवाछुत्या स्मृतियाध इत्यपरे । तचाविपर व विरोधे वाध एव । आन्यपर्य वा वस्तुनि विकल्ला संभवात् । स्मृतिद्वयविरोधे तु परिग्रहतारतम्पादिभिर्प वस्था ! नच कचिवस्मृतीनामप्रामाण्ये सर्वत्रानाश्वासः पाप फादर्शनात् । कारणदोपक्लुप्तेश्च नियतलिङ्गाभावात् । संवा दभूयस्त्वादिभिः परिग्रहान्यथानुपपत्या 'च श्रुतेरेव - मूलत्व फल्पनोपपत्तेः । अन्यथा पौरुपेयवाक्यस्य सर्वस्यामामाण्य. मसने विलीनमागमैन । नचैतन्नानिष्टमिति वक्तुं शक्यम् । पित्राद्याप्तवाक्यं प्रमाणीकृत्य चार्चाकस्य प्रवृत्तिदर्शनात् । नच काचिरकसंवादमात्रेण वाह्यागमेष्वपि विधम्मावकाशः म. त्यक्षश्रुतिविरोधमयस्त्वेन वैदिकपरिग्रहाभावेन वेदवाहात्व- प्रसिद्ध्या वेदप्रतिक्षपाच वेदारख्यमूलफल्पनस्याशक्यत्वात् । नचालौकिके प्रत्यक्षादिमूलकत्वसम्भवः । योगजसाक्षात्कार- मूलत्वक्लूप्तिरपि वेदाविरुद्धस्थले स्यात् । नच तत्रापि निश्चयः विपरीतोपलम्भस्यापि सम्भाादिति । ततश्च वेदमूला स्म तयखिविधाः धर्मशाखेतिहासपुराणभेदाद । तत्राद्ययोरदरवि- प्रकृष्टादेकविद्यास्थाननिवेशः । अत्र चाधिकृतानधिकृतविभागेन पलापलनियतिरामासाहिक दार्शता पुराणेष्वपि सात्वि. फराजसादिविभागश्च । यानि पुनः सांख्ययोगपाशुपतपश्च. रात्राणि तान्यपि धर्मशास्त्रभेदा एव । परिशुद्धात्मचिन्तनरूप. ज्ञानयोगमदर्शनाधिकृतं शास्त्रं साइख्यम् । समाधिपर्यन्तकर्म- योगनिष्ठं शास्त्रं योगः । प्रतियुद्धतरविपयपपतिभजनमति- पादकं पाशुपतम् । प्रनियुद्धविपयभगवदनन्यभजनोपदेशप्रवृत्तं सुशास्त्रं पञ्चरात्रम् । एतानि च चिद कचिदंशे परस्परोपजी. वीनि । परस्परविरोधे तु वेदानुसारेण बलावलव्यवस्था वेद ·। शब्दाध्याये द्वितीपमाह्निकम् । विरुद्ध स्वंशे वाधः । प्रमादस्यानीश्वरेषु सर्वेषु मम्भात् । लिमलम्भस्त्वसुरादिव्यामोहनोद्युक्ते सातादीश्वरेऽपि यथोक्त भगवतैव । स्वं हि रुद्र महावाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं शीघ्र प्रदर्शय ।। अहं मोहं करिष्यामि यो जनं मोहयिष्यति इति । अतो यत्साहुख्य ईश्वरानधिष्ठितमधानादिप्रतिपादनम् यचे- श्वरमभ्युपगम्य केवलनिमित्तकारणत्वमतिफलनकल्पैश्वर्यवर्णन योगे यच पाशुपते परावरतत्वव्यत्ययवेदविरुद्धाचारादि- कल्पनम् तत् सर्व व्पपोह्य शिप्टेंऽशे प्रामाण्यं ग्राह्यम् । नचैतनु- पतण्डुलविभागवदल्पः शक्यम् अतो हि शारीरके प्रयाणां निरासः । पञ्चरावं तु कृत्स्नं श्रुतिवत्स्मृतिवद्वा ममाणं प्रत्यक्षव- त्यादिविरोधाभावात् । पथरात्रमिति । अब केचित् ।। दुर्घटं पञ्चरात्रस्य मानत्यं तद्यथाच्यते । उत्पत्यसम्मवात्कर्तुः करणस्याप्यसम्भवात् ॥ अधिप्रतिषेधाव घेदनिन्दादिकीर्तनात् । तथा गुणगुणित्वादिविरुद्धार्थप्रकल्पनात् ॥ सूत्रकारेण तन्त्रस्य प्रतिषिद्धाप्रमाणता। श्रुतिविरुद्धायाः स्मृतेरप्रामाण्यं हि विरोधाधिकरणन्याय. सिद्धम् । श्रुतिविरुद्धं चेदं तन्त्रम् । न जायते इत्यादिश्रुतिभिर्जीय. नित्यत्वावगमेऽपि संकर्षणो नाम जीयो जायते इति जीवोत्पत्सरेम प्रतिपादनात् । उत्पत्तावभ्युपगम्यमानायां हि जीवस्यानित्यत्वादयो दोपा प्रतज्ज्वरन् । छत्रकारोऽदि नात्मा श्रुतेरिति जीपस्योत्पत्ति प्रतिषेधति । तथा एतस्माजायते प्राणों मनः सन्द्रियाणि च ।.. स्यादिश्रुतिमिः परमात्मनो मग उत्पतिः प्रमिता । अत्र तु संक- ·४०६ न्यायपरिशुद्धौ। पंणात्प्रद्युम्नसंझं मनो जायते इति जीवात्तदुत्पत्तिः । न चैतदुपप- धते विरोधादेव । तथा चतुर्पु वेदेषु परधेयोऽलम्ध्वा शाण्डि. ल्य इद शास्त्रमधीतवान् इति चेदनिन्दासंकीर्तनावेदार्थविप्रतिषे- धश्चास्मिन्नुपलभ्यते । तथा ज्ञानेश्चर्यशक्तिीर्यवलतजस गुणा- नाम् आत्मान एवेते भगवन्तो वासुदेवा इति गुणित्वकल्पनेन वि. रुद्धार्थप्रकल्पनरहुल चेदम् । अतो दुर्घट पञ्चरात्रप्रामापयमिति । अप्रोच्यते। जीवोत्पत्यादिवचनं प्रामाण्य न विघातयेत् । श्रुतावपि हि तत्सत्यदप्रामाण्य प्रसज्यते ॥ श्रुतापेर तदुत्पत्तिप्रतिषेधान्मुहर्मुहुः । नामामाण्यं श्रुतेरित्थ मन्यसे तहि तुल्यता। घस्तुतरिया युगापि न जीवोत्पत्तिरीरिता । पाड्गुण्यपरिपूर्णस्य वासुदेवस्य शार्हिण ॥ स्वसमाधितरक्षार्थ यात्सल्यजलधेरिह । सर्पणादिरूपेण चतुर्धा व्यूध तिष्ठत । इच्छागृहीताभिमतशारीरस्य हि कथ्यते । पतेन पर्नु करणासम्मयोऽपि निराएतः। वेदनिन्दादिकथनादमानत्य यदीरितम् ॥ । श्रुत्यादिमागर्यधुर्यमपराध्यति तत्र ते । अतः श्रुतिविपद्धत्यदतुर्यः कथितस्त्वया। स्वरूपासिद्ध एवाय पथ स्वाभीष्टसिद्धिरत ।। भास्तां श्रुत्यविरद्धत्यं प्रत्युतात्यन्त मेघ तु । सूत्रानुगुण्यात्तन्धस्य कथ त्याज्यस्यमिप्यताम् ।। अजायमानो यदुधा विजायत इति श्रुते.। अत्यन्तानुगुणे तन्ने पते कलिला मतिः। यदि नामावश्य जीवोत्पत्तिकथनमप्रामाण्यमापादयतीति मतं दन्त तहि "तोयेन जीयान् व्यससर्ज भूम्यां प्रजा असृजन सन्म. ला सोम्येमा सर्याः मजाः यतो घामानि भूनानि जायन्ते" त्या. दिभिजीपोत्पत्तिप्रतिपादनातायप्यप्रामाण्यमापाधमाने कथा मायुग्मान् परिहरतु । मप मन्यसे "जायते नियत शाan.

·- - ब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम ४०७ घजी" इत्यादिश्रुतिभिरेवान्यन जीवोत्पत्तिप्रतिपधात "नित्यो नित्यानाम् अजो नित्यः" इत्यादिमिर्जीवनित्यत्वप्रतिपादनाचो. त्पत्तियादिन्यः श्रुतयोऽन्यथा नेया इति । एवं तहिं । स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितः ।। इत्येवं सर्यास्वपि संहितासु जीवस्य नित्यत्वमतिपादनाजीय. म्वरूपोत्पत्तिः पञ्चरात्रतन्त्रे प्रतिषिद्धयेति जीवोत्पत्तिवादिया. फ्यानामन्यथा नेयत्वं तुल्यं किमिति न पश्यसि । वस्तुतस्तु उदाहृतवाक्येऽपि, घासुदेवारयं परं ब्रह्मैवाश्रितवत्सलतया स्वा. थितसमाश्रयणीयत्वाय स्वेच्छया स्वात्मान,संकर्षणादिरूपेण च. तुर्धा विभज्यावीतहत इति प्रतिपादयितुं जीवाभिमानिसंक- पणादिरूपेण ,परमपुरुषस्य शरीरविशेपपरिग्रहः प्रतिपाद्यते न जीपोत्पत्तिरित पञ्चरात्रसिद्धान्तमजानतामेवेदं चौद्यं यजीवात्प. त्तिर्वेदविरुद्धा प्रतिपाद्यत इति । एतेन कर्तुः करणासभम्मयोऽपि प्रत्युक्तः । संकर्पणस्य परमात्मनोऽनन्यस्वे सति तस्मादुरपद्यमान मनः परमात्मन, एवोत्पद्यमानं भवतीति श्रुतिविरोधगन्धामा. चात् । यश्चोक्तं वेदनिन्दावचनाददार्थविप्रतिषेध इति तदिदं वेदत. दुपवृह्यन्यायस्वरूपानभिज्ञाननिवन्धनम् । घेदेऽपि हि वेदनिन्दान- तीयते । यथा उदितहोमे अनुदितहोमनिन्दा “प्रातः प्रातरनृतं ते घदन्ति पुरोदयाज्जुह्वति येऽनिहोर"मित्यादि । यथा या भूमविद्या. यां तयतिरिकविद्यानिन्दा । अप्र हि नहि निन्दान्यायादितहो मप्रशंशाधाऽनुदितहोमनिन्देति । वक्ष्यमाणभूमविद्याप्रसार्या त. दितरनिन्देति च न्यायविदो मन्यन्ते । एवमत्रापि पञ्चरात्रमश. सार्या तदितरनिन्देति कि नाभिप्रैपि । वस्तुतस्तु नात्र वेदनि- न्दाप्रतीतिः । भूमविद्यायामपि यथा साहदप्रतिपाचपरतत्यालाम- निमित्तको नारदस्य दादराशिमानपरिमानवादः पवमत्रापि शा. ण्डिल्यस्यति फ वेदनिन्दामतीतिः । यदि घेदनिन्दैवावश्यं विधा, येत ततो वेदासंमत एवार्थ. स्वस्मिन् प्रतिपात न घेदानुयाः व्यर्थः। न हि पदं निन्दन घेदार्थमेव म्ययं प्रतिपादयन् पुत्र चित्- ६पश्रुतचरः । घेदानुयाय्येच चार्थ: स्पष्टमा विरादीफिपते । भूः मपिधायामियात्रापि येदान्तवेद्यस्यैप पासुदेवारयस्य तापस्यो- ·४०६ न्यायपरिशुद्धौ। पंणात्प्रद्युम्नसंज्ञ मनो जायते इति जीवात्तदुत्पत्तिः । न चैतदुपर- घते विरोधादेव । तथा चतुपु वेदेषु पर थेयोऽलब्ध्वा शाण्डि. ल्य इद शास्त्रमधीतवान् इति वेदनिन्दासंकीर्तनाद्वेदार्थविप्रतिपे- धश्चास्मिन्नुपलभ्यते । तथा ज्ञानेश्वर्यशक्तिवीर्यवलतेजसां गुणा. नाम् आत्मान एचैते भगवन्तो वासुदेवा इति गुणित्वकल्पनेन वि. रुद्धार्थप्रकल्पनरहुल चेदम् । अतो दुर्घट पञ्चरात्रप्रामापयमिति । अनोच्यते। जीवोत्पत्यादिवचनं प्रामाण्यं न विधातयेत् । श्रुतायपि हि तत्सत्वादप्रामाण्य प्रसज्यते ॥ श्रुतावेव तदुत्पत्तिप्रतिषेधान्मुहमुहुः । नाप्रामाण्यं श्रुतेरित्यं मन्यसे तर्हि तुल्यता। वस्तुतस्त्यिह कुमापि न जोधोत्पत्तिरीरिता । पाड्गुण्यपरिपूर्णस्य घासुदेवस्य शाईणः ।। स्यसमाधितरक्षार्थ वात्सल्यजलधेरिह । सकर्पणादिरूपेण चतुर्धा व्यूह तिष्ठतः । इच्छागृहीताभिमतशरीरत्व हि कथ्यते ।। पतेन फतु फरणासम्भवोऽपि निराकृतः । वेदनिन्दादिकथनादमानत्वं यदीरितम् । श्रुत्यादिशानवैधुर्यमपराध्यति तत्र ते। अतः श्रुतिविरुद्धत्वहेतुर्यः कथितस्त्वया । स्वरूपासिद्ध एवाय क्थ स्वाभीष्टसिद्धिकृत ।। आस्तां श्रुत्यविरुद्धत्वं प्रत्युतात्यन्तमेव तु । सूत्रानुगुण्यात्तन्त्रस्य कथ त्याज्यस्यामिप्यताम् ॥ अज्ञायमानो यहुधा विजायत इति श्रुतेः । अत्यन्तानुगुणे तन्ने कथं ते कलिला मतिः । यदि नामावश्यं जीवोत्पत्तिकथनमप्रामाण्यमापादयतीति मतं हन्त तहि "तोयेन जीयान् व्यससर्ज भूम्यो प्रजा भएजत सम्म ला. सोम्येमाः सर्वाः प्रज्ञाः यतो पा इमानि भूतानि जायन्ते" या. दिभिजायोत्पत्तिप्रतिपादनाच्यतावप्यप्रामाण्यमापाचमानं कथा मायुप्मान परिहरतु । अथ मन्यसे "न जायते म्रियते शादी .

·T . ब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम धौ” इत्यादिश्रुतिभिरेवान्यत्र जीयोत्पत्तिप्रतिषेधात नित्यो नित्यानाम् अजो नित्यः" इत्यादिभिर्जीवनित्यत्वप्रतिपादनाचो. स्पत्तिवादिन्यः श्रुतयोऽन्यथा नेया इति । एवं तर्हि । सहनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितः ।। इत्येवं सर्वास्वपि संहितासु जीवस्य नित्यत्वप्रतिपादनाजीव. स्वरूपोत्पत्तिः परात्रतन्त्रे प्रतिपिझैवेनि जीवोत्पत्तिवादिवा. फ्यानामन्यथा नेयत्वं तुल्यं किमिति न पश्यसि । वस्तुतस्तु उदाहृतवाक्येऽपि, वासुदेवाप्यं परं ब्रह्मैवाश्रितवत्सलतया स्वा- श्रितसमाश्रयणीयत्वाय स्वेच्छया स्वारमान संकर्षणादिरूपेण च. तुर्धा विभज्यावतिष्ठत इति प्रतिपादयितुं जीवाभिमानिसंक. र्पणादिरूपेण ,परमपुरुषस्य शरीरविशेषपरिग्रहः प्रतिपाद्यते न जीवोत्पत्तिरित पञ्चरात्रसिद्धान्तमजानतामेवेदं चौद्यं यजीवात्प तिवेदविरुद्धा प्रतिपाद्यत इति । एतेन कर्तुः करणासमम्मयोऽपि प्रत्युक्तः । संकर्षणस्य परमात्मनोऽनन्यत्वे सति तस्मादुत्पधमान मनः परमात्मन, एवोत्पद्यमानं भवतीति श्रुतिविरोधगन्धाभा- वात् । यञ्चोक्तं वेदनिन्दावचनाद्वंदार्थविप्रतिषेध इति तदिदं वेदत. दुपवृहणन्यायस्वरूपानभिज्ञाननियन्धनम् । घेदेऽपि हि वेदनिन्दा- तीयते । यथा उदितहोमे अनुदितहोमनिन्दा "प्रातः प्रातरनृतं ते घदन्ति पुरोदयाज्जुह्वति येऽग्निहोत्र"मित्यादि । यथा वा भूमविद्या यां तद्यतिरिक्तविद्यानिन्दा । अत्र हि नहि निन्दान्यायादितहो मप्रशंशार्थाऽनुदितहोमनिन्देति । वक्ष्यमाणभूमविद्याप्रशंसार्था त- दिनरनिन्देति व न्यायविदो मन्यन्ते । एवमत्रापि पञ्चरात्रश. सार्थी तदितरनिन्देति कि नाभिप्रैपि । वस्तुतस्तु नात्र वेदनि- न्दाप्रतीतिः । भूमविद्यायामपि यथा सागवेदप्रतिपाद्यपरतत्वालाभ- निमित्तको नारदस्य सन्दराशिमात्रपरिज्ञानवादः एवमत्रापि शा. ण्डिल्पस्येति क वेदनिन्दाप्रतीतिः । यदि वेदनिन्दैवावश्यं विध-, येत ततो वेदासंमत एवार्थ. स्वस्मिन् प्रतिपाद्यत न वेदानुया. व्यर्थ नहि बेदं निन्दन वेदार्थमेव स्वयं प्रतिपादयन् कुत्र विद् पृष्टश्रुतचरः । वेदानुयाय्येव चार्थः स्पष्टमत्र विशदीफियते । भूः मविद्यायामिवात्रापि वेदान्तवेद्यस्यैव पासुदेवायस्य तत्वस्यो- ·, 17 . h -: "न्यायपरिशुद्धौ। पणाप्रद्युम्नसंशं मनो जायते इति जीयात्तदुत्पत्तिः । न ,चैतदुपा- द्यते विरोधादेव । तथा चतुर्यु वेदेषु परं श्रेयोऽलम्चा शाण्डि. ल्य इदं शास्त्रमधीतवान् इति वेदनिन्दासंकीर्तनाद्वेदार्थविप्रतिष- धश्चास्मिन्नुपलभ्यते । तथा ज्ञानेश्वर्यशत्तिवीर्यवलतंजस गुणा. नाम् आस्मान एवैते भगवन्तो वासुदेवा, इति गुणित्वकल्पनेन वि- रुद्धार्थप्रकल्पनबहुलं चेदम् । अतो दुर्घदं पञ्चरात्रप्रामापयमिति । अत्रोच्यते। जोवोत्पत्यादिवचनं प्रामाण्यं न विधातयेत् । श्रुताचपि हि तत्सरलादप्रामाण्यं प्रसज्यते ॥ श्रुतावेव तदुत्पत्तिप्रतिषेधान्मुहर्मुहुः ।। नाप्रामाण्यं श्रुतेरित्थं मन्यसे तर्हि तुल्यता। वस्तुतस्विह कुत्रापि न जीवोत्पत्तिरोरिता। पाड्गुण्यपरिपूर्णस्य वासुदेवस्य शाणिः ॥ स्वसमाधितरक्षार्थे वात्सल्पजलधेरिह । सङ्कर्षणादिरूपेण चतुर्धा व्यूहा तिष्ठतः । इच्छागृहाताभिमतशरीरत्वं हि कथ्यते ॥ एतेन फर्तुः फरणासम्भघोऽपि निराकृतः । वेदनिन्दादिकथनादमानत्वं यदीरितम् ॥ । श्रुत्यादिज्ञानवैधुर्यमपराध्यति । अतः श्रुतिविदद्धत्यहेतुर्यः कथितस्त्वया । स्वरूपासिद्ध एवायं कथं स्वाभीष्टसिद्धिकृत ।। मास्तां श्रुत्यविरुद्धत्वं प्रत्युतात्यन्तमेव तु । स्थानुगुण्यात्तन्त्रस्य कथं त्याज्यत्यमिप्यताम् ॥ अजायमानो यहुधा विजायत इति श्रुतेः। अत्यन्तानुगुणे तन्ने कथं ते कलिला मतिः। यदि नामावश्यं जीयोत्पत्तिकथनमप्रामाण्यमापादयतीति मतं हन्त तर्हि "तोयेन जीयान् व्यससर्ज भूम्यां मजा यसृजत सम्मू। ला साम्यमा संचा िभजा यता या मानिभूतानिजायन्त "रत्या- दिभिडीयोत्पतिप्रतिपादनाङ्घतारप्यमामाण्यमापाद्यमानं कथा मायुप्मान् परिहरतु । अथ मन्यसे . न जायते म्रियते शाशी ता. . . तत्रते।

·न्दाध्याये दितीयमाहिकम ४०७ घजौ" इत्यादिश्रुतिभिरेवान्यन जीवोत्पत्तिप्रतिषेधात "नित्यो नित्यानाम् अजो नित्यः" इत्यादिभिर्जीवनित्यत्वप्रतिपादनाशो. त्पत्तिवादिन्यः श्रुतयोऽन्यथा नेया इति । एवं तदि। सहनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितः ॥ इत्येवं सर्वास्वपि संहितासु जीवस्य नित्यत्वप्रतिपादनाजीच. स्वरूपोत्पत्तिः पचरात्रतन्त्रे प्रतिषिद्धवति जीवोत्पत्तिवादिया. फ्यानामन्यथा नेपत्वं तुल्यं किमिति न पश्यसि । वस्तुतस्तु उदाहृतवाक्येऽपि वासुदेवायं परं ब्रह्मैवाश्रितवत्सलतया स्वा- थितसमाश्रयणीयस्याय स्वेच्छया स्वात्मान. .संफर्पणादिरूपेण च. तुर्धा विभज्यावीतहत इति प्रतिपादयितुं जीवाभिमानिसंक- पणादिरूपेण परमपुरुषस्य शरीरविशेषपरिग्रहः प्रतिपाद्यते न जीवोत्पत्तिरिति पञ्चरात्रसिद्धान्तमजानतामेवेदं चोचं यजीवात्प. त्तिर्वदविरुद्धा प्रतिपाद्यत इति । एतेन कर्तुः करणासभस्मयोऽपि प्रत्युक्तः । सकर्षणस्य परमात्मनोऽनन्यत्वे सति तस्मादुत्पद्यमानं मनः परमात्मन, एवोत्पद्यमान भवतीति श्रुतिविरोधगन्धामा पात् । यत्रोक्तं वेदनिन्दावचनाद्वंदार्थविप्रतिषेध इति तदिदं वेदत. दुपवृहणन्यायस्वरूपानभिज्ञाननियन्धनम् । वेदेऽपि हि वेदनिन्दाम- तीयते । यथा उदितहोमे अनुदितहोमनिन्दा “प्रातः प्रातरनृतं ते घदन्ति पुरोदयाज्जति येऽग्निहोत्र"मित्यादि । यथा वा भूमविद्या. यां तद्यतिरिक्तविद्यानिन्दा । अत्र हि नहि निन्दान्यायादुदितहो मप्रशंशार्थाऽनुदितहोमानिन्दति । वक्ष्यमाणभूमविद्याप्रशंसार्था त. दितरनिन्दति च न्यायविदो मन्यन्ते । एवमत्रापि पञ्चरात्रप्रशं. सार्था तदितरनिन्देति किं नाभिप्रैपि । वस्तुतस्तु नात्र वेदनि- न्दाप्रतीतिः। भूमविद्यायामपि यथा सागवेदप्रतिपाद्यपरतत्वालाम- निमित्तको नारदस्य शब्दाशिमात्रपरिज्ञानवादः पवमत्रापि शा. ण्डिल्यस्येति क वेदनिन्दाप्रतीतिः । यदि वदनिन्दैवावश्यं विधा, क्ष्येत ततो दासंमत एवार्थ. स्वस्मिन् प्रतिपाद्यत न चेदानुया. व्यर्थः । न हि वेदं निन्दन वेदार्थमेव स्वयं प्रतिपादयन् कुत्र चिद- दृष्टश्रुतचरः । वेदानुयाय्येव चार्थः स्पष्टमत्र विशदीक्रियते । भू. मविद्यायामियात्रापि घेदान्तवेद्यस्यैव घासुदेवाण्यस्य तपस्यो- .

·न्यायपरिशुद्धी!.. पदिष्टतया शाण्डिल्येन तस्वैवानेत शास्त्रेण परिमानात् । यतोऽप्रामाण्यसाधकानोपन्यस्तस्य श्रुतिविरुद्धस्वहेतोः स्व. रूपासिद्धत्यान सिपाधयिपिताप्रामाण्यसिद्धि । फिञ्च । न फेयल श्रु-पविरुद्धत्वं प्रत्युत अजायमानो पहुधाभिजायते इति श्रुतिसिद्धाश्रितधात्सल्यानिमित्तस्येच्छाविप्रहरूपजन्मप्रकाशकत्याग्नि तरा श्रुत्यानुगुण्यमिति श्रुत्यर्थयाथायजिशासुभिः सिद्धमवश्यो। पजीव्यत्वं पञ्चराग्रस्य । आकाशमाणादिशम्देवमाभिधानमिव जीयमनोऽहंकारशब्दैः संफर्पणप्रद्युम्नानिरद्धाभिधान तेषां जी. यादितत्त्वाधिष्ठातत्यानुपपन्नम् । यचोकम् ।" गुणगुणित्वादि. कल्पनाद्विपतिषेध इति तनु स्वाज्ञानविजृम्मिनम् । पचरायु कुत्रापि ज्ञानयलक्ष्यर्यादिगुणानां गुणित्वानभ्युपगमात् । यत्रापि च शानादिशब्दानां ब्रह्मवाचकशब्दसामानाधिकरण्य तत्रापि तद्गु- सारत्यात्तद्यपदेशोपपत्तन गुणित्वकल्पना । इतरधी य सर्वशः सर्ववित् सत्यं धानमनन्त ग्रह्म इति श्रुतेरप्यभामाण्यप्रसङ्गात् । यदप्युक्तम् । सूत्रकारेणापि पञ्चरात्रप्रामाण्यं प्रतिपिध्यते इति तदि. दमाशामात्रमतिसाहस चावेदार्थमुप,यता बादरायणेन मोक्षधर्म विंशत्यध्यायः माश्वमेधिक त्रयोपिंशत्याध्यायश्च पञ्चरानमामाण्य प्रख्यापितवता शारीरके क्थं तदप्रामाण्यं प्रतिपायेत मोक्षधर्मा. श्वमेधिकयोरेतायती तु भिदा । मोक्षधर्म यहीभिरपपत्तिभिः पञ्च. राप्रप्रामाण्य प्राधान्येन प्रतिपिपादयिपु' प्रमेयशरीर सविक्षेप आ- श्वमेधिके तु पूर्वप्रसाधितं प्रामाण्य सक्षेपत उपजीव्यत्येनानूद्य नि. खिलधर्मरहस्यरूपं पञ्चरात्रप्रमेयशरीर वितस्तारेति । इयं हि शा स्त्रकाराणां शैली याप्रमाणत्यनाभिमतस्य ग्रन्थस्य प्रामाण्यमका रमेष प्रथम सुनिरूप्य ततः प्रमेपशरीरनिरूपणम् । अत पय खलु भगवता जोमेनिनापि पूर्वतन्त्र विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयस्मृत्याचा. रवाक्यशेषसामर्थ्यानां धर्मप्रमाणानां प्रामाण्यमेव प्रथमेऽध्याये * संसाध्य द्वितीयाद्यध्यायेपु प्रमेयशरीर निरूपितम् । अत. सूत्रका. रेण पशराप्रप्रामाण्यं प्रतिपिध्यत इत्येतदुम्मायतम् । पादरायण आचार्य पञ्चम वेदमुनिरन् । महता च प्रयन्धेन मोक्षधर्मे पहुकमैः . - ·शब्दाध्याये दितीयमाहिकम् । पञ्चरात्रस्य करस्नस्य प्रामाण्यं प्रत्यपीपदत् । स पाथं ब्रह्मसूत्रेषु सूत्रयेदप्रमाणताम् । अप्रायं मोक्षधर्मीयपचनसन्दर्भनिगलितानां भगवद्वासुदेध. मुविनिःसृतपाञ्चराप्रनिरतिशयथैभवाविष्कारकाणामर्थात्तत्मामा- ण्यप्रसाधकानां सङ्ग्रहो हेतूनाम् । पञ्चरात्रस्य बहुमुखं प्रामाण्यं प्रतिपिपादयिषुणा भगवता व्यासेन समनुगृहीते मीमयुधिष्ठि- रसम्वादन मोक्षधर्मीयग्रन्थसंदर्भविशेपं युधिधिरपृधार्थस्य परमरहस्यत्वस्य दुरवयोधत्यस्यायोग्येष्वपकव्यत्यस्य च कुरखेन भीप्रेण प्रदर्शितत्वात् । लोकहिताय प्रचतया पायागमव्यावृत्त. त्यप्रदर्शनात् । योग्यजनभूयिष्ठकालप्रवृत्तत्वतदितरफालतिरोहित. स्वाभ्यां चैलक्षण्यातिशयाविष्करणात् । आविर्भापतिरोभायमानः कपनेनार्यारीरस्य वेदार्थवदनादित्यस्य व्यञ्जिसतया नितरां था. हवागमेभ्यो व्यावृत्तत्वस्फोरणात्।सर्वमर्यादास्थापकमुनिजनभूयिष्ठ- मेरपृष्टप्रवृत्ततया विलक्षणदेशप्रवृत्तायोत्कीर्तनात । पञ्चरात्रप्रवर्तका. मामृपाणां वित्तकान्येन्द्रियजयादियहुगुणवत्वस्य तपोमहिमवत्य- भगवत्प्रसादलब्धसरस्वतीकत्वस्य यहूनामकमत्यस्य च दर्शिततया पिलक्षणप्रवर्तकप्रति तत्वावगमात् । प्रदेवपिपरि- प्रहमसएशिष्याधिगमाभ्यां विलक्षणवक्तृश्रोतृकत्वस्य व्यक्तीकरणा. त् । निखिलवेदवेदान्तसारत्वस्य गुडजिक्षिकान्यायेन त्रिवर्गप्रतिया. दकत्वस्य मोक्षकपरत्यस्पानुत्तमाहितत्वस्य च प्रतिपादिततया पि. लक्षणप्रवन्धत्वावगमात । इतरप्रवन्ध्यामाण्ये दृष्टान्तीकृतस्यात् । मुक्तकण्ठं भगवनियमितममाणभावत्वात् । थव्यवधानन मगवद. नुशासनरूपत्यात् ।धर्मतन्त्रप्रवर्तकमन्वादिनियिलमुनिजनोपजीव्य. स्वात् । पञ्चरात्रनिष्ठस्योपरिचरस्य राज्ञोऽश्वमेधकतकरयषचना- वैदिकानां पञ्चरात्रोतानां च कर्मणां कर्तृसामान्यायगमेन "अपि या फसामान्यात्" इति न्यायानुगृहीतत्वात् । तेपामेय द्विविधानां फर्मणामन्यवधानमाराध्यपरदेवतासामान्यप्रदर्शनेन संमतिपन्नदेवता.१ पत्यायगमात् । सर्वदेवतासाक्षात्कारिवृहस्पत्यदृश्यस्य भगवतः पञ्चरात्रनिष्ठोपरिचरहदयस्यप्रतिपादनेन विलक्षणाधिकारिफतया प्रतिपक्षात् । एकतद्वितरितवृत्तान्तमुखेन पविधतात्पर्यलिझम्वर्य- पादरूपतात्पर्यलिङ्गपरवसापनावर पञ्चराविहितमगपरमनिष्ठपुर- ·--- न्यायपरिशुद्धी। पाध्युपितदेशस्य परमप्राप्यत्यय हुनपोलम्यत्ययोधर्मान्तरनिष्टस्तन. मंनिष्ठानां दुर्दम्ययातपोदृश्याययोस्तेषणमिनराधिकारिपु शुन्यादर त्यस्य तम्मुग्ने नेतराधिकारिनिहारत्वमगमद्धर्मनिष्ठमकृत्योर्मगधता स्थयमागत्य दर्शनप्रदानात्तेषां महत्वत्य भगवरस्वरभवणस्यापितपः- साध्यतया भगवद्धर्मप्रकर्षस्य च प्रशापिततया विलक्षणपुरुषानुष्ठी. यमाननिरतिशयभोग्यभूतपिलक्षणधर्मप्रतिपादकत्वात् । स्वविहित. धर्मानुष्ठातृणां मगवदर्शनतुल्यदर्शनत्यदेवर्षियन्त्यब्रह्मादिप्रतियोगि. कमहत्यादिगुणापादकत्वात् । भगवधर्मनिष्ठपरिसरे भगवता नारद. सम्भापणस्यापिविनरूपताकथनेन नारदादपितेपामाप्ततरत्याश्या. पनात । मोक्षधापरपर्यायस्य भगवद्धर्मस्य दुरनुष्ठानत्वसनातन- त्यैकान्तिकधर्मत्वश्रेष्ठत्यनारायणप्रियत्वकृतयुगमायापादकन्यपर- ममोक्षपदत्वमतिपादनमुखेन पञ्चरात्रयिहितधर्माधिकारिवलक्षण्यप्र. पञ्चनावा घेदवेदान्तवेद्यपरदेवतायाः सर्वस्मात्परत्वेन पशराप्रप्रति. पाद्यत्यावेदगात् । पञ्चरात्रविषयकोपक्रमोपसंहारादिपविधतात्पर्य। लिङ्गपरिष्करणात् । तदेवमाशयदोपविरहितत्वात पिलक्षणदे- शकालप्रवृत्तत्वात् । विलक्षणप्रवर्तकप्रवर्तितत्यात् विलक्षणयपतृ- श्रोतृकत्वात् । विलक्षणप्रयन्धत्वात् । विलक्षणधर्ममतिपादकत्वात् । विलक्षणतत्कर्तृकत्वात् । विलक्षणफलकत्यात्। तत्फलदायिविलक्षण- देवताविषयकत्याच बैलक्षण्यप्रतिपादनमुखेन बहुमुखधलक्षण्या• तिशयः स्थिरीकृत इति सिद्धं भगवच्छास्त्रस्योत्सर्गसिद्ध प्रामाण्य- मप्रामाण्यकारणामावादनपोदितं दुरपवमिति । तथा स्वमहिषी भूमिमुहिश्य भगमणीते अत एव सात्त्विकत्येन परिगणिते श्रीमति पाराहे पुराणे मोक्षधर्मानुगुण्येन पञ्चरात्रस्य घेदतुल्यप्रामाण्य- प्रतिपादनमुखेन पाशुपताधागमान्तरवैलक्षण्यमुपपाद्य वेदाधिक. तत्रैवर्णिकाधिकारत्व तदितरायोग्यत्वं घेदपञ्चरात्रयोः समुचित्य मोक्षसाधनत्वं सुनिरूप्य तदितरागमानां मोहशाग्नत्यमुपवर्णित. मा यदुच्यते यदि भगवत्प्रणीतत्वादेवागमान्तरवैलक्षण्यं पारा प्रस्याभिमतम् हन्त तर्हि फिमपराद्धं चौद्धाहताद्यागमैः बुद्धादी- नामपि भगवदवतारतया तत्प्रणीतानामपि भगवत्प्रणीतत्याधि. शेपेण पञ्चरात्रतुल्यत्यादिति । तदिदं दृधान्तदाष्ट्रान्तिकभूताग- मद्रयस्वरूपानभिज्ञाननिवन्धनं चोधम् ।

·शब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् । ४११ भातरं यादृशं लोके ग्रह्महत्याश्यमेधयोः । दृश्यते ताहगेवेदं द्वयोराणमयोरिह । एकत्र घेदाप्रामाण्यप्रतिपादनपूर्वक भूयो भूयो वेदविरुद्धार्थ प्रलपनम् । इतरत्र घेदप्रामाण्पोपजीयनपूर्वकं कायन वैदिक परमरहस्याविशदीकरणम् । प्रमाणभृतैः प्रबन्धैः श्रुतिविरुद्धत्व. निवन्धनपरित्याज्यत्वप्रतिपादनाच्छिश्यहिष्कृतत्वमेकत्रा इतरत्रांश. तोऽपि श्रुतिविरोधाभावात् प्रमाणभूतपहुभयन्धप्रशस्यमानतया नि. खिलशिष्टजनसमाद्रियमाणत्वम् । एकत्र विप्रलिप्सादिदोपपुरस्का- रेणासुरविमोहनार्थे प्रवर्तितत्वम् । इतरत्र विप्रलिप्सादिदोपसम्भा. पनागन्धरहितेन परमपुरुषेण नारदशाण्डिल्यादिसाधुजनपरि- प्राणकप्रयोजनकतया समनुगृहीतत्यम् । इत्येवं विरुद्धस्वभावयो- घुशागमश्रीपञ्चरात्रयोः कथं साम्यं सम्भाव्यताम् । इत्यं प्रतिष्टितेच पराप्रामाण्ये तत्प्रतिपादितभगवदभिगमनोपादानेज्याचाराधना- झीभूतपञ्चसंस्कारान्तर्गततप्तशङ्खचकाङ्कनमपि सम्यक प्रतिष्ठितं भवति । तथाहि तद्विपये केचिदेवं शङ्कन्ते । सप्तचकाइने प्रमाण न किञ्चिदुपलमामहे । प्रत्युत निषेधशाखाणि सन्ति । तत्ममाण- सया वादिभिरदाहियमाणा प्रत्यक्षश्रुनयश्चान्यार्थाः । सिलश्रुत. याविश्वसनीयाः । स्मृतीतिहासपुराणादीनां घेदमूलकतयेय मा. माग्यादपिहितार्थे प्रामाण्यं दुर्लभम् । माचारथ यापाप्रमाणो. पलम्भ भ्रान्तिमूलत्यसम्भावनाहः । तस्मात्केनापि प्रमाणेन धर्मः न्वानिश्चयात्मत्युत निषेधशास्तरधर्मत्यनिश्चयाय नसचमाघनं ना- नुष्ठेयमिति । कथयन्ति च कानिचिनिषेधवचनानि । स एप प्रवाशे. ऽनिर्वचनीयस्यातिवादिनामनिर्वचनीय पथ । तथाहि । ततचा- धरने प्रमाणाभावोपन्यासपूर्वकं निषेधशास्त्रसद्भायवर्णनं ताय. दायन्ताविचारपिलसितम् । तत्सद्वन्धोदाहृतयटुप्रपलतरप्रमाणानां सद्भागत । मसकस्यय प्रतिपदव्यत्वेन निषेधशासस्प प्रसकि. सापेक्षयात् । सप्तवमानस्येष्टसाधनताया लोकसिलाविर- देण तमसक्तः शानिवन्धनताया निषेधशाखमद्भाययादि. भिरप्यकामैरपि वक्तव्यत्यात् । विधिशानसभा निधशारद- यासम्भवाच । इदमप्रावधेयम् । शास्र हि करिमशिदनिष्टसाधने ·न्यायपरिशुद्धौ । कर्मणि प्रसक्तामेय प्रवृत्ति प्रतिपेति । कल अमक्षणादी तथा द. शनात् । फालअभक्षणसुरापानपरदारगमनपरद्रव्यापहारादिषु च लोकसिद्धष्टसाधनंतासागमूलो रागो हि प्रवृत्ति प्रसञ्जयति । अ. तस्ता प्रतिषेधति शासम् । तसंचमाघकने तु प्रत्युत प्रत्यक्षं दुम्स. रूपतयेयानुप्यमाने लोकसिद्ध साधनताशानाधीनरागमूलप्रवृत्ति प्रसदस्य दुर्घचवया कथं तत्र निषेधशास्त्रावतार सम्भवति । नहि खलु कचित्प्रसङ्गलेशपिधुरां प्रवृत्तिमुन्मत्तयत्प्रतिपेधुमति शास्त्रम्। प्रतिध्यप्रतियोगिप्रसिद्धिमन्तरेण प्रतिपयस्य कर्तुमशक्य. त्यात् । निष्प्रयोजनत्यादतिप्रसनाथ । यदि पुनरेतहोपपरिहाराय शास्त्रमूलैय तत्र प्रवृत्तिरिति मन्यते कथं नु नाम तर्हि प्रवृत्ति- मूले प्रमाणभूते शास्त्रे प्रजाग्रति प्रतिषेधशास्त्रावतारसम्भयः । जयन्तरां या प्रमाणाभाववर्णनं संजाघीति । तस्मालोकसिद्धष्ट- साधनताशानमूलरागानधीनप्रवृत्तिविषये कर्मणि प्रतिषेधशाखस. द्भावप्रवर्तकशास्त्रासद्भावी नानुन्मत्तः कश्चियादिति । अत पर प्राप्त प्रतिषेधशास्त्रोदयसम्भवलक्षणाद्धेतोः थपूर्व विषये साक्षा- प्रतिपधरूपेणैव प्रवृत्तस्यापि शास्त्रस्य प्रतिषेधपरतामनकीकत्यार्थ- वादरूपता निर्णीता पूर्वतन्त्रे दशमाध्यायाटमपादे "अपूर्पचार्थ. वादः स्यात्"इति सूत्रे । अथ पञ्चरामादिशास्त्रमातस्यैव तप्तचक्राध- इनस्य निषेधपराणि निषेधशास्त्राणि सम्भवन्तीतिचेद्धन्त तर्हि परमाप्ततमभगवत्प्रणीतपरमप्रमाणभूतध्रीपञ्चरात्रशास्त्रविरोधेनैव त. निपेथपरसच्छानोदयो न सम्भवति । तादृशासछास्त्रोदयश्चा- किञ्चित्करः। पञ्चरात्रशास्त्रस्य प्रमाणसार्वभौमत्वं च मारतादिपु भगवद्वादरायणादिभिरेव सुप्रतिष्ठापितमिति न तस्यासच्छास्त्रको टिनिवेशः शक्पशङ्क। तथा च निपेधशास्त्रसगाववादिनापि स. मुखेनैव यथा प्रापकशास्त्रमविचाल्यमभ्युपगतं भवति न नथा नि- पेधनशास्त्र ,स्वाभ्युपगतमापकप्रमाणविरोधादेव । यानेघोहिश्य त- सचक्रायनविधानपराणि शास्त्राणि प्रवृचानि तद्विषयापयेव च निषेधशास्त्राणि निषेधशास्त्रसद्भाववादिनी बदन्तीति विषयमेदे. नापि निहो न तेपां कर्तु शायः मच परस्पर विरुद्धानि स. च्छास्त्राणि भवितुमर्हन्ति । तस्मानिषेधवचनानि फैश्चिद्गुढ प्रक- रुप्य प्रचारितानीति तत्त्वविद्भिनिश्चीयते निव विधायकवचना- 2 ·शब्दाध्यापे द्वितीयमाहिकम् । न्येव कल्पिततानि कुतो न स्युरिति घाच्यम् । निषेधवचनानां विशेत्य पॅलया न्यूनानां कल्पितत्वसम्भवेऽपि नानेतिकर्तव्यताकतप्तचकाद्य- ईनाववायकस्य वेदपञ्चराग्रस्मृतीतिहासपुराणादिलक्षणस्य महतो महतः शास्त्रीघस्याद्ययावदविच्छिन्नशिएगोष्ठयनुष्ठानगोचरस्वप्रति. पायार्थजातस्य कल्पितत्वसम्भावनाया अपि दुष्करत्वात् । नि. ইয়াবান্ধাইমিনীষন্নাথদ্ধহাসাইখৱৰাযৗষঘি। फैपांचित्तप्तचकाद्यदनानुष्ठानवकंपांचिदननुष्ठानमपि - दयत" इति निपेधशास्त्रमपि नापह्नवमहतीति वाच्यम् । शास्त्रो. कानां सर्वेषां धर्माणां सर्वैरनुष्ठानादर्शनेन फेशांचिद्धर्माणां के. धिंदननुष्ठानमात्रेण तनिषेधशास्त्रसद्भापनिर्णयानासम्भवात् । एवं तत्तद्धर्माणामननुष्ठानस्य तत्तधर्मस्वरूपाक्षानेन वा तत्साध्यफल- रुच्यमावेन चा निषेधशास्त्रमन्तरंणैव निर्वाहसम्भवादनुष्ठानस्यैव शास्फनिधित्वा परस्परविरोधे निषेधकशास्त्रमेवापहवाई न विधायकशास्त्रमित्यवधीयताम् । नती पशो फरोतीति च. छिकल्पश्च तुल्यप्रमाणयोरसंदिग्धयोस्तुल्यवलयोः शास्त्रयोर्भवती ति मीमांसादशमे स्फुटम् । अत्र तु निषेधकचाक्यानामल्प- स्वेन फलिपतत्वशङ्कास्पदत्वेन स्मार्तपौराणिकमानत्वेन च तुल्य. बलत्वं नास्तीति स्पष्टमेव । इत्थं चेदानीं तप्तवकाधनप्रतिवादि- नाप्रपव्याकिं भवन्तस्ततचक्रायङ्कन विधायकशास्त्रं यदपलपितु- मुधुलते तत् किं प्रतिषेधकशास्त्रं तथ्यं मत्वा अथ धा अतथ्य मत्वा अपलपितुमुद्युञ्जते इति । न तावदाद्यः पक्षः सम्मपति प्रति- पेघस्य प्रसक्तिसापेक्षपेन रागाप्रासविषयस्यास्य प्रतिषेधकशास्त्र- स्य प्रागुक्तनयेन प्रापकशास्त्रमन्तेरणोदयासम्भवेन तदसत्येऽस्य तथ्यताया पचासम्भवात् । नापि द्वितीयः पक्षः । प्रतिषेधकशास्त्र- स्वापारमार्थिकत्वे प्रापकशास्त्रस्यानादिकालतः शिष्टगोष्ठमनुष्टीयं- मानस्वार्थस्यान्ययाकरणाभावेन सुतरामेवापलापायोगात् । वस्तुतो विपर्ययस्यैर दुष्परिहरनाश ! किश्च यानि यानि पवनानि यध. झन्धयतानीति चकाङ्कननिषेधकत्वेन प्रतियादिभिरुदाहियन्ते तानि तानि वचनानि तत्तद्ग्रन्यमूलकोशेष परिशीलने अन्वेपणे नोपश्यन्ते । अपि च विष्णुस्मृतिगतत्वनोदाहतस्य यथाश्मशान- जं.काष्ठं सर्वकर्मसु गर्हितमिति श्मशानजकाष्ठस्य सर्पकर्मान.

·४१४ न्यायपरिशुद्धौ। हतां निदर्शनीरुत्य चक्राङ्कितथिप्रस्य सर्वकर्मसु गदितत्वं बदतोऽस्य पचनस्य यंचाग्निदग्धस्य दमशानकापस्याशुचित्वप्राप्त्या सर्वकर्मा. नहत्व तथा चमाहितस्य चक्राग्निदाहनाशुचित्वप्राप्त्या सर्वकर्मा महत्यमिति घाशयो लभ्यते । तत्र तदिद निदर्शनं नापन्नितर. न संगच्छने । न तावत्तत्र श्मशानकाष्ठस्याग्निदाहतो शुचित्वम् । श्मशानेप्यपि तेजस्वी पावको नैव दुप्यतीति मनुस्मृति नषमा. ध्यायवचनेन अग्नेः स्वत. शुद्धत्वेन तदाहस्य कथंचिदयशुचिय. हेतुत्वासम्भवात् । प्रत्युत तद्वस्तुशुचित्यहेतुताया एघ शाल. सिद्धत्वाच ! परंतु श्मशानदशशधापशुचिद्रच्यसम्बन्धनि- यन्धनमेव श्मशानकाष्ठस्याचित्यमकर्मण्यत्वं चति न तहटान्तेन घकाङ्कितस्यागुचित्य सम्भवदुक्तिकम् । स्वतः शुद्धन नानापिधप- वित्रमन्ध्रकरणकहोमसंस्कृतेनाग्निना तप्तः स्वयं च पावनतमनिरति- यपावनत्यनियन्धनश्रुतिस्मृत्यादिमासद्धपवित्रसशासातसुदर्शना- दिभगवदिव्यायुधैरङ्कनलक्षणस्य संस्काराविशेषस्य निरतिशयमुखा- दिहतोरपुद्धिकथागन्धासहिष्णोरशुधित्वहेतुतायाः भनेफजन्माजि. तापरिमितपाएसंचयनियन्धनदुर्वारबुद्धिमाालेन्याकुरप्रकृतीनन्तरेण फस्याप्यन्यस्य कथंचिदप्यस्फुरणात् । "भृगूणामगिरसां धर्मस्य त- एसा तप्य"मिति कपालान्यतो सन्तापयन्तीति प्रसिद्ध विधे. दिकगोप्ट्यां गुमेपमितन्तापनम् । अत्यन्ताशुदिन्यसंपर्कपि. तानो पाप्रादीनां शुद्ध्यर्थमनी सन्तापनं नुप्रसिद्धं च धर्मशास्त्रेषु । यदि धाग्निमयोगाग्निदाहोदिमानमेवाचतोहतुः स्यात् तदा आ- ज्यसंस्कारदर्घातापनशारीरध्याधिभेषज्ञाग्निदाहादीन्यप्यशुचितामा. पादयेयु. किंबहुना अमिहोत्रादिकत्येपु पाकादिकृत्येपुशीतधारणा- चाग्निप्रज्वलनदीपोद्योतनादिकरयेपुवापर्जनीयप्राप्त समानां प्राय: सपामेपामिसंयोगतहाहादिसम्भवेन सर्व एष ते सर्पकर्मानाः स्युः रितिपलमधिषिजनकोलाहलमात्रमिमिति सुधियां मुहानम् । यनिदाहस्य दोपत्वेऽपि प्रामादिव स्य रोगनियारणायावर्जनीयतया माप्तस्य चामिदाहस्य न दोपत्वं न्यायमिति वेत् । हन्त तार्दि किंध पच पा चायनिदाई छोपं यं धतुं शक्ष्यसि । प्रसिदंघ सौराष्ट्रदेशे प्रायशः सर्वे रोगविशेषभेषजतयाग्निसन्तमलोहराला- पादिभिः गंगाधारदेहभागददनम् । मधिलदेशे यधूनां पियाहसम.

·* शन्दाध्याये द्वितीयमालिकम् । नन्तरप्राप्तश्रावण्यां सौमाग्यादिसिद्धर्थतया कुलाचारसिद्ध 'श्वधू- प्रभृतिभिर्दीपशिखया जानुभागदहनं च। तदिदं सधैं पैयफुला. धाराभ्यां सिद्धमिति न दोष इति चेत् तहि निःश्रेयसादिसाधन- परमसंस्कारतया श्रुतिरमृत्यादिपरसहस्रममाणगणीचाहते लोक मान्यशिष्टगोष्ठीधनाद्याचारसिद्धे नतचमाघङ्कने कि मुधा दुर्वादप्र. लपनेनेति कथ्यताम् । यदपि द्विजेषु निषेधवचनानां सावकाश- ता शद्वादिषु विधायकवचनानां सावकाशतेति व्यवस्थापयन्ति तप न सम्यक् । यदि विधायकवचनानि शूद्रादिपराप्येच स्यु. स्तदा द्विजाति प्राप्त्यभायेन किमर्थ निषेधवचनानि प्रवृत्तानि स्युरिति । किंच यदीयमेव व्यवस्था भवत्समता स्यात्तदा तद्वचना- नुरोधेन भवदीयैः शूद्रादिपु पारंपर्यतस्तप्तचक्रायइन भघदुपदि- एं क्रियमाणं दृश्येत । नचैवं लोके भवदीयेषु केनचित् कापि क. दाचित् कस्य चित् कृतं क्रियमाणं तावदुपलमामहे । प्रत्युत सर्वत्र तदसंमतिमेवोपलभामहे । अत इदमवगम्यते स्वपक्षस्थापनाहीन- परपक्षप्रतिक्षेपमात्रोद्यतकथालक्षणवितण्डावादमाण वैष्णवेषु प्र. त्यवस्थातुमेवोक्तलक्षणानि कानि चिद्वचनानि कल्पयित्वा जल्प. मित भवन्त इति । किं बहुना श्रीगयाक्षेत्रे तप्तचक्राद्यङ्कितमगवद्भक्ताविप्रानव निमन्त्र्य सर्वदेशसर्वमतस्थशिष्टैः भाद्धं क्रियत इत्ययमाचारः सनातनः प्र. सिद्धः गयाश्राद्धस्य चाक्षयपितृतृप्त्यादिबहुफलहेतुत्वं सुप्रसिद्धम् । तप्तचकाङ्कनविषयनिषेधवचनसत्त्वे अनेन सदाचारेण सह विराधः पूर्वोक्तविधायकवचनैश्च विरोधः स्यादेति । निषेधवचनानां कचि. दूहन्नारदाशुपपुराणेषु दुर्घलप्रमाणभूतेषूपलभ्यमानत्येऽपि "विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति हनुमानम्" इति मीमांसातृतीयपादविरोधाधि- करणस्थसूत्रानुसारेणानादरणीयानि तानि निषेधवचनानि । हेमा- द्विकारेण च प्रायश्चित्तकाण्डे तप्तचक्राङ्कितदूषणदानार्थ यानि कानि चिन्ननाति यद्यपुराणस्थत्वेन लिखितानि तानि बनतात तेए पु- राणेषु नोपलभ्यन्ते । हेमाद्रिकारावावीने पृथ्वीचंद्रोदयादिभिर्या- नि आश्वलायनविष्णुस्मृत्यादिनाम्ना वचनान्युदाहतांनि नि- जयसिन्धुकारादिभिरनूदितानि च तान्यप्याश्यलायनादिग्रन्थेषु नोपतम्यन्ते । अतस्तान्यपि कल्पितान्येयेति निधीयते कि यदि ·न्यायपरिशुद्धौ। वचनानि प्राचीनस्मृतिगतानि स्थितानि तदा ततःप्राचीनन हेमा द्रिणा पुराणेभ्योऽपि प्रयलानि इमानि स्मृतिवचनानि कुतो नोदाह- तानि । अतः पूर्वं हेमाद्रिणा पुराणनाम्ना वचनानि करिपतानि ततः पश्चात्पृथ्वीचन्द्रोदयेनस्मृतिनाम्ना कल्पितानि भास्करण तुमहासाह सिकेन श्रुतिम्नापि तप्तमुद्राविद्रावणे कलिातानि इति विचारयन्तु विद्वांसः॥ एवं रामार्चनचन्द्रिकारयेप्राचीननिवन्धनग्रन्ये पञ्चमे पटले भानन्दवनसन्यासिना शाङ्करमतस्थेनैव तप्तचक्रावधारणं श्रुतिस्मृत्या. शुपन्यासेन स्थापितम् । तथा रामनाममाहात्म्यास्ये ग्रन्थे पञ्चमपष्ठ.' प्रकरणयोरच्युनाश्रमसन्यासिना द्वारकादरमठपतिपरंपराघटकेन तप्तचक्रायङ्कधारणं श्रुतिस्मृत्याशुपन्यासेन सप्रपञ्चं स्थापितम् । रामार्चनचन्द्रिकारामनाममाहात्म्यप्रन्योदयकाले अमीषां निषेधय. चनानां सत्ये तदुदाहरणं तद्गतिकल्पनं च तत्तद्ग्रन्थकाराभ्यां कि. मिति नाफारिपाताम् । किञ्च गमनाममाहात्म्यग्रन्ये ऊर्द्धपुण्डनिपु- पडविधिनिषेधपचनविषयविचारं कृत्वा तयोः पुण्डयोवैष्णवशैघल. क्षणाधिकारिविशेषविषयत्वं तत्तदितरनिन्दयोः नहि निन्दान्यायेन तत्तत्प्रशंसामानपरत्वं च व्ययस्थापितम् । इत्थं व्यवस्थापयता प्र. म्थकारेण तप्तचकाइनविषयेऽपि निषेधवचनानां तदानी सत्वे तेपां गतिव्यवस्थामरत्वैव तप्तबमाङ्कन कयं स्थापितम् । तस्मात्तदानीम. स्थितानि पश्चादेयाचीनः कल्पितानीशयचनानीति स्फुटमय- गम्यते । ब्रह्मसूत्रमायेऽपि पश्चरायविरोधकथनसमये यथा शा. इरभाप्यादर्याधीनाणुभाग्यटीफाप्रकाशकारेण विप्रतिपेधाच्चेति सूत्रे तप्तमुद्रादिधारणविरोध ऊहितस्तथा प्राचीनशद्वाराचायनोंक्त इति ततोऽपि निषेधपचनानां शङ्कराचार्यकाले असत्य प्रकाशटीका. कारकाले पर च कैधित् कल्पितन्येन सत्वं प्रतीयते । एवमनादि- काललोकमान्यवैदिकशिष्टगोष्ठीपारंपर्यानुष्टागसम्झायोऽपि सच प्रायनविधिपरशारत्राणामेव सद्भावं पारमाधिकमवगमयन् प्रति वेधवचनानां फरिपतत्यमयगमयति । प्रसिद्धी हि श्रीजगन्नायक्षेत्रा. दारभ्य तेलङ्गद्राविडकर्णाटकान्ध्रादिमैरपर्यन्नदेशेषु दक्षिणदेशेषु गयाकुरक्षेत्राधान्यान्यनादिरशेयसनशनमायकगादिल्दा पवैष्णयधर्मानुष्ठानसदाचारः प्रचुर । मदेशमयंमतस्थशिष्टादा- विहादिदेशे धीरगयेटराचीरभृतिशता. दिव्यदेशेपुनप्तचाप- ·- 10 + शब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् । ङ्कनलक्षणशालिश्रीवैष्णवजनसकाशाद्भगवतीर्थप्रसादादिकं निर्वि- शङ्ख गृहन्तो दृश्यन्ते ।गयाक्षेत्रे च तप्तचक्रायकनादिलक्षणशालिवे- प्यावानेव निमन्व्य श्राद्धं कुर्वन्तश्च दृश्यन्ते । एप,आचारसं प्राचीन एय नाधुनिकः । तसचकाङ्कनेन चाण्डालो भवतीत्यादिभवदीयय. चनसत्ने फथमयमाचारः शिष्टेषु सत्सु प्रचलितः स्यात् । मतपय तु रामाचंनचन्द्रिकाकाररामनाममाहात्म्यग्रन्थकाराभ्याम् : y;; दक्षिणे तु भुजे विप्रो विभ्याद्वै सुदर्शनम् ।। चामे तु शङ्ख विभृयादिति वेदविदो विदुः ।। इति श्रुत्या। अग्रिहोत्रं यथा नित्यं वेदस्याध्ययनं यथा । 'घ्राणिस्य तथैवेदं तप्तचक्रादिधारणम् । 'इति पामोत्तरखण्ड स्मृत्या च तप्तचक्रादिधारणस्य नित्यकर्मत्यं स्थापितम्। तस्मात्सिदं तमशहचकाङ्कनलक्षणधर्मस्य परमधिकत्य मिति । अथ तत्र प्रमाणभूताः श्रुत्यादय उच्यन्ते । तत्र तावडरयेदस हितासतमाएफे तृतीयाध्याये पोडसूक्ते अएमवर्ग तथा यजु- घेदे तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रश्नै एकादशानुयाय तथा सामधे. दसंहितायां पूर्विके पष्ठमपाठके द्वितीयाधैं उत्तराधिके 'वि. तायाधे वितीयमपाठके व पध्यमानो मन्त्रः। पवित्रं ते यिततं ब्रह्मणस्पते प्रभुगांत्राणि पर्येपि पिश्यतः ।' अतप्ततर्न तदामो अश्नुते शृतास सहन्तस्तरसमाशत इति । १ अस्य चेन्य विवरणम् । है प्रह्मणस्पते चतुर्मुखस्य स्वामिन घि- पणो अत एव प्रभुः सर्वनियामकस्त्वं विश्वतःसर्वेषां साविभक्तिक स्तसः गात्राणि सजीपशरीराणि पर्येपि व्यामापि अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वारमा ईश्वरः सर्वभूतानामित्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । ते तव पवित्रं सुदर्शनचक्रम् । पवित्रं चरण नेमिः पविश्वमं सुदर्शनम् । नामानि विष्णुचकस्य पर्यायेण नियोध में । इति यस्यमाणपादोक्तः । तरि चर्पिदेवतयोरितिव्युत्पादित स्वाश सुदर्शनचक्रदेवताविशेषे योगरुहोग्य पवित्र शब्दापततं , r ·-- ४१८ न्यायपरिशुद्धी। तयोपासयपश्यधार्यत्येन ध्यातम् । तम्य प्यातिमायामावयोलामा हानी चाह । मतप्तान रियादिना । यत्र यतततरियस्य तेन पवि. गेत्यादि । तेनातप्ता तनूपामिति पश्यमाणपामतिः । यकृत तत्तापसंस्कारा पुरुष इत्यर्थः। मना पय भामा अपरिपका कपाये कर्मभिः पके रतिवत् अपिनएपापः तत् परं प्राय जी वरसदिसिनि. शो प्राणत्रिपिधः स्मृत रति गीतोच । तस्य घमास्यानयरत. धारिणं स्थान मनुने न प्रामानि.।,आमो यनुते इत्यत्र प्रक. स्पातपादमध्यपरे इति प्रतिमायः । पहन इत् यस्य तत्पषि. अमित्यादिः। तेन तप्ता तनूयंपामिति घश्यमाणात् । तत् पचित्रं य. हन्तो धारयन्त एप इदियेषा अव्ययम् । अत पय मृतासः शृताः पफा शुशान्तः करणाः शूनं पाक रतिनिपातितक्तशम्दा. अस्यामेरासुपित्यसुकान पर प्रक्ष वा समाशत प्राप्नुपम्तीति । मनु सायणाचार्यभाये उगातारो द्रोणकलशं मतिष्ठाप्य तस्मि. नुदीचीनवशं पवित्र वितन्यन्ति । पवित्र ते पिततं प्रधणस्पने इति विनन्यमानमभिमन्यते यजमान इत्यापस्तम्य सूत्रेणादात्मभूति- मिद्रोणकलशोपरि घितन्यमानदापयित्रानुमन्त्रणे पिनियांगा. कमस्य श्रुतेः सोमयागादिपरत्वं तत पय कृच्चान्द्रायणापिता- पपरत्वं च इति भास्करादिभिरक्तस्येन कथमस्याः सुदर्शनादनपर स्यम् । तथाहि हे ब्रह्मणस्पते प्रक्षणः शृंदकस्य द्रोणादिवर्धकस्यो. पधियनस्पतिलक्षणस्थानस्य पते सोम या प्राणः प्राह्मणस्य पते हे त्यदर्थ स्वत्पावनाय विनतं पवित्रं विस्तृनं प्रभुगात्राणि पपेपि पि. भयत संघर्पा गात्राणि विस्तारयसि अतप्तननूनं तदामो अनुत तेन यापवित्रण असंस्कृतः तत् होमकार्य नारनुते । तास . न्तस्तत्समाशतेति । शूतास इत् संस्कृता एप यागीयपदार्याः तत् होमकार्य समाशत इति । अथवा मतप्ततन्त्यिस्य सोमयागादिना कृष्णचान्द्रायणादि तपसा अतप्ततनू पुरुषः तत् मोक्षसुयं नानु- ते । शुतास इत् पहन्तस्तत्समाशत इति तपसा परिपका पव तपः बदन्तः आचरन्त एव तत् सुखं प्राप्नुवन्तीति शेपं पूर्ववत् । इत्य. र्यादितिचेत् । अत्रोच्यते अस्य मन्त्रस्यापस्तम्बसूत्रकारयिनि- योगन दशापविधानमन्त्रणपरत्वन्तु स्वीकर्तष्पमेघ परन्तु प्रवल. प्रमाणरयस्यारस्यं तु सुदर्शनपरस्पे एप भवति नत्वयार्थे अर्थस- ·-- शब्दाध्यागे द्वितीयमाहिकम् । ४१९ तिर्भवति। विनियोगस्वस्य मन्त्रस्यापस्तम्येन पशापयित्रानुमन्त्र. णे कृतः पोधायनेनारुणकंतुकाग्निचयनोपयोग्यपिष्टकोपधानकर्मणि कृतः । 'छन्दोगैस्तु पापनाथपुण्याहतीभिमन्त्रणफर्मणि कृतः।। पञ्चरात्रानेकसंहितावचनैः पद्मपुराणोत्तरखण्डद्विपञ्चाशदुत्तरदिशा ततमाध्ययवचनैर्दछहारीतयसिष्ठशाण्डिल्पादिस्मृतिवचनैश्च सी. दर्शने कर्मणि कृत: अतः सर्वत्रैकस्य मन्त्रस्य सर्वे मी नासम्भव. न्तीति एक पया मुख्या स्वीकार्यः । चिनियोगस्तु यत्र तत्र.भ. चतु नाम न काचिदपि हानिः । पञ्चरामप्रामाण्य तूपक्रम अत्रैवो. पपादितम् । करिष्यमाणशुक्लयजुर्वेदभाष्यपीटिकायां च पराभ- पुराणस्मृत्यादीनां प्रामाण्य निपुणतरमुपपादयिष्यते । सुदर्शनार्थ- भिन्नार्थेषु कथं साहयनमवतीतिचविथमा पवित्रं ते इति मन्त्र हि पूर्वोत्तरार्धयोमिलिरवा वाक्यचतुएयं भवति । ब्रह्मणस्पते ते पवित्र विततं भवतीत्येकं पाक्यम् । अस्तिभंवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽपि प्र तीयते इति भाग्यात् । त्वं प्रभुः विश्वतः गात्राणि पयपीति द्वितीय धाक्यम् । मतप्यतनूरामस्तन्नानुने इति तृतीय वाक्यम् । शृता. सो घहन्त हत्तसमाशत इति चतुर्थ वाक्यम् । तत्र पवित्रशब्देन योगसल्यादिरीत्या पवित्र स्थो पैष्णव्यौ हत्यावाविध विशेष्यरूप. न्यमेव ऊटित्युपस्थित भवति तथास्माकं मते सुदर्शनप्रहणे सम्भवति अन्यमते च किञ्चिदध्याहत्य पवित्रशब्दयोजने अमाप्ता- पाहारकयो दोपो भवति । मतमतरित्यत्रापि कृच्छ्यान्द्रायणा. दितपसेत्यध्याहरणे स एव वोपः । यदि च तदोपपरिहाराय तप्तपदे भाधे फतीर का निष्ठामाश्रित्य अतपस्वितरित्यर्थकं व्यापानं कि- यते तदा अतप्त इत्यनेनैव निर्वाहे तनूपदधैयर्यम् । तपसोऽrg. विशेषात्मफस्यात्मनिष्ठत्वेन तपोऽनुकूलफतिमस्वरूपतपःफर्तृत्व- स्याप्यात्मनिष्ठत्वेन च तपोराहित्यस्य तपाकर्तृत्वाभायस्य धा शानुष्ठिततपसामपि पुंसां तन्वामयाधितत्वेन असतत रित्यनेनाप- क्षितव्यावृप्तरप्यासदापत्तेश्च । अपि च तपते. सकर्मकाझाये कर्तरि था कमत्ययस्वीकरणं तयोरेवेत्यनुशासनविरुद्धम् । मतमतानुराम- स्तनाश्नुते वहन्तः कृतासस्तासमाशनेति तनावयस्पैकार्थः फताया एय स्परसतः प्रतीयमानतया तो विहाय प्रथमतच्छ- दस्य मोक्षार्थकायवर्णान द्वितीयतच्छन्दस्प तपोधायचर्णन ·. . ' . न्यायपरिशुद्धी। च'सत्यो गितावस्वरसम् । ब्रह्मपरतया प्रसिद्धस्य सदस्य तच्छ. पस्य मुखपरस्वधर्णनमध्यसङ्गतम् I,वहन्न इत्यस्य स्वरसतो धा. रयत्त स्यधकस्याचरन्त इत्यर्थकत्ववर्णनमप्यत्यन्तास्वरसम | पतेन भास्करदीक्षितकृतोऽन्तरनिर्वाहः प्रतिक्षिप्तः । अय-सि. द्वान्तार्थः । यस्मिन् पक्षे च पवित्रशब्दार्थः सुवर्शनप्रतिकृतिदेवता- द्रव्यविशेष्यरूप एव: नतु विशेषणरूपः पवित्रशम्यस्य तत्र शक्ति- प्राहकं किं ,प्रमाणमिति चेत् पद्मपुराणोत्तरखण्ड चतुर्षिशरपधि. द्विशततमाध्यायस्थं द्विपञ्चाशदुत्तरद्विशततमाध्यायस्थं था। । पवित्रं चरण नेमिः पविश्वकं सुदर्शनम् ।। समारं मारतघ्नं लोकद्वारं महौजसम् । नामानि विष्णुचक्रस्य पर्यायेण नियोध मे इत्यादिकं ॥ पृहदलसंहिताद्वितीयाध्यायस्थम् स्यामा प्रथमा वाणी मम पाणिधिभूषणम् । पयि चरण नेमि.कद्वारं महाजसम् ।। इत्यादिकं च प्रमाणं गृहाण । ननु पुराणस्य कथं शक्तिमा स्वामिनि चेत् आधुनिकमनुष्यरवितकोशादीनां या फथं शक्तिप्रा. दकत्वमिति समेय घद । कोशकारा दि पुराणादिभ्यः शम्दान् गृ. हीत्या सङ्ग्रहं कुर्वन्ति। अमृतं पियशो यारोपभोजनशेपयो। हटयं कम्यं देवपिध्ये भन्ने पत्रं श्रुधादिकम् ॥ इत्यादयः शम्दा स्मृतिपुराणादिम्प पय संगृहीता अमरेण । सायतापि न कदादिशब्दानां सवः कृतोऽमरसिंहेन । न घा श्रुति- स्मृतिपुराणस्थाः सर्वं शम्दाः निघण्टुकारैनियांचिताः । यथा व्या- पथरामधुपर्कादयः । किञ्च । इतिहासपुराणाभ्यां घेदं समुपहयेत् । विभेत्यल्पभुतावदो मामयं प्रतरिष्यति । इति भारतप्रथमाध्यायषचनेन पुराणादिभिदधाक्यं शतादि- भिपिंधारणीयमिति निधीयते । ननु पवित्रशम्दस्य सुदर्शनपरत्वे ऽपि ताप्रतिष्ठतिरूपेण तप्तेन लाम्छमायोऽर्थः केनावगम्यते इति चेत् । सत्रापि पूर्वोक्तपद्मपुराणाध्यायस्थं पाक्यं विनियोजकं धर्तते । तपादि।।... . 11" . YA ..

·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । ४२१ A पवित्रं ब्राह्मणस्पत्यं जगद्यातं हरेः सदा। तेनातप्ता तनूर्यषां न ते यान्ति परं पदम् ॥ तेन तप्ता तनूर्यप ते यान्ति परमं पदम् इति । । एतदुपहकवरनवेयं श्रुतिरित्वं चकधारणपरत्वंनव्यायायते । अन्यथा श्रुतिप्रतारणदोषः सम्मवेत् ।। आमा हतप्ततनयस्तताहा हरिलान्छन। शुनाः सुभोग्यतां प्राप्य भुज्यन्ते परमात्मना । इति भरद्वाजसंहितापरिशिष्टप्रथमाध्यायवचनम् । पवित्रं ते वितनमिति मुद्रयेहक्षिणे भुजे।। } -शान घराग्यमास्तिक्यं ध्रद्धा चास्याभिवर्धने । इति सनकस्मृतिचनम् । परित्रं विततं ग्रामं प्रमोयु धारितम् । शुन्येव वायगाने तब्रह्मसमवाप्तये । इति घृसहारीतस्मृतिवचन चेतीमानि पचनान्यप्यस्याः श्रुतेः सौदर्शने फर्मणि विनियोग निर्धारयन्ति इति पेदितव्यम्।। ननु फल्पकारा गृधश्रौत्रसूत्रकार एव नियोजको भवन्तीति स्मृति- पुराणवचनानि कथ विनियोजकानि स्युरिति चेत् नायं नियमः। सूर्यग्धमेति मन्त्रेण प्रातराचमनं स्मृतम् । मापः पुनन्तु मध्यान्हे सायमनिश्चमेति ॥ भाकृष्णेन च तीयांशोरिमं देश निशाकरम् । अनिमूर्धति भूसूनीरुतुभ्यध्यं युधस्य ३॥ । इत्यादि द्वितीयकादशाद्यध्यायेपु तत्तत्कर्मणि हरपराशरस्मृती विनियोगदर्शगात् । याशयफ्याचाराध्याये नयमहमन्त्रविनियो. गदर्शनात् । निर्णयसिंध्यादिपु। वं विष्णुरिति प्रोक्तो मन्त्र उत्यापने हरेः। इति पाराहपुराणे। अतो देवा इति द्वाभ्यां जुहुयात्तिलपायसम् इति पाच तत्कममु पिनियोगदर्शनात् । ननु दशापवित्रानुमन्त्रणस्य धीतपिनियोगत्यात् स एप प्राह्यो नेतर ति चेत् । कितावत् धीतविनियोगत्यम् । श्रुतिप्रतिपनकमणि विनियोगः धौत इति चेत् सौदर्शनकमजोर पयिन इत्यादिश्रुतिमतिपनत्येन धौनप्रयोगत्यात्तददिया शार. विधानमन्त्रणस्थ प्रापल्याभायात् ।भुतिप्रतिपनविनियोगाधीत इति . १७ ·४२२ न्यायपरिशुद्धी। वेशापवित्रानुमन्त्रणपिनियोगस्याप्यापस्तम्बसूत्रप्रतिपन्नावन भुस्य. प्रतिपक्षतया धौतप्रयोगाभावेन प्रायस्याभावात् तत्र तज घाच्यम् । नहि मापस्तम्बायुक्तमय प्रवलं प्रमाणं न व्यासायुक्तमिति फेननिः नियन्तुं शक्यते । नच सूत्रत्वं प्रयलत्वे हेतुः । सर्घसूत्रमूर्धन्यभूतेषु यह्म सूत्रेषु "यपि च स्मयते । स्मरन्ति च । यहिस्तूमयथापि स्मृते. राचाराच"इति सुत्राणां - भारतविष्णुपुराणमनुश्लोकान्:, विषयी कृत्यैव प्रवृत्तत्वात् । एतेन पुराणत्वं पुराणस्य दुर्वलत्ये हेतुरित्यपि प्रत्युक्तं घेवितम्यम् । ननु श्रुतेः मुदर्शनार्थपरत्वे भतप्तपदे करणा- फाझा कथ शाम्यतीति चेत् । यथा पूर्वमीमांसाप्रथमाध्यापच. चतुर्थपादे "संदिग्धेषु पाक्यशेषात् इति सूत्रे अकाः शर्करा उप- दधाति तेजो कै घृतमित्यत्र भक्तपदार्थाअनक्रियाकरणाकाहाशम. नाय तेजो पै घृतमिति वाफ्यखण्डसंदर्भवलप्राप्तस्य धृतवादि. तृतीयान्ततत्पदास्याहारस्य फरणं दृश्यते । तथा तरकतिगत- पवित्रयाचितृतीयान्ततत्पदाध्यादारणाकाहा शाम्यतीति गृह्यता. म्। अर्थान्तरे च प्रकरणाघप्राप्तकृच्छादितपःपदाध्याहारे लिएकल्पनं भवतीत्युक्तं प्राक् । एवमेव वहन्त इत्यत्र पहनक्रियाकर्माकाहायो श्रुतपषिमयाचि द्वितीयान्तं तत्पदमेव फर्मत्वनान्ययं लभते इति न कुत्रचिदनुपपत्तिः । ननु श्रुतेः सुदर्शनलाञ्छनपरत्वे अतप्ततरित्यत्र सनूपदस्य सकलदेहवाचियेन भवतां च याहुमूलमानलाञ्छनस्ये. एत्वेन तनूपदस्य संकोचनेकदेशार्थकत्वेन लक्षणा समाश्रयणीया स्यात् इति चेत् न चाहुमूलादिस्थलकत्तचक्रादिभगवहिव्यायुध- तापस्य कृत्स्नं देई उदन्तर्वतिनं देहिनं च प्रति संस्काररूपताया शास्त्रासदायेन ताहशसापसंस्कारजन्यशुद्धिविशेपलक्षणफलशालि स्वरूपतापक्रियाकर्मत्वात्मकतप्तत्वस्य कृत्यायामपि तन्यां संभवेन तरियक्षायां तनूशब्दार्थसंकोचानावश्यकत्वात् । बाहुभूलादिप्रदेश. स्थापि शरीरत्वायाधात् तनूशब्दस्य न लक्षणा प्रसक्तिः । न धातुलोप आर्धधातुके" इति सौत्रप्रयोगे पटोदग्धो प्रामो दग्ध इत्या- दि कैयटप्रयोगे वृक्षगोपुरायेकदेशारोहणमात्रेण धानराधिरूढो घमा पानराधिरुढं गोपुर राजाभ्यासितम् सिहासनमित्यादि- लौकिर प्रयोगे च एकदेशसवन्धमात्रसद्भावेऽपि वृक्षादिसमुदाय- शब्दप्रयोगो हि मुख्यः स्वारसिकच हश्यते इति याहुमूलादितम्येक ।

·शन्दाध्याये छितीयमाह्निकम् । ४२३ देशमात्रस्य सप्तत्वेऽपि तन्ध तत्तत्वव्यपदेशे न काप्यनुपपत्तिः । यच पवित्रयन्तः पवित्रं ते ब्रह्मा देवानाम् असतः सत् इति चतस्रः पवि. अवस्य उत्तरस्मिन्निति घोधायनकल्पसूत्रोदाहरणपूर्वक सायणाचार्य- चिरचित माधवीयवेदार्थप्रकाशान्तर्गतमेतन्मन्नव्याख्यानम् । हे प्रह- णस्पते अनस्य मन्त्रस्य घा पालक सोम ते त्वदर्थम् पवित्रं शो. धमिद यशापवित्रं विततं विस्तारितम् । प्रभुः तेन पधिषण शो. धितत्वात्यं कर्मणे समर्थः सन् विश्वतः सर्वतः गात्राणि यशा- सानि पर्यपि व्यानापि पवित्रणाशोधितस्य यशाहरवं नास्ति शो. धितस्य तु सोमस्य यज्ञात्वमास्ति इत्यत्र हविरन्तरं दृष्टान्तत्वेनो. पन्यस्यते । भतप्ततनूः मतहातनूः स्वरूपं यस्य पुरोडाशादेः सो. ऽयमतप्ततनूः तादृशः पुरोडाशः आमः अपकः सन् तत् यशास्वं नाश्नुते न प्रामति यो विदग्धः स नैऋतो योऽशतः स रौद्र इति श्रुतेः । तास इत् पका एच पुरोडाशादयः घइन्तः। यज्ञ निर्वहन्तः तत् यज्ञानत्वं समाशत सम्यक् प्राप्तवन्तः । य: शुतः सदैव इति श्रुतेः इत्यादि तभाक्षरानुगुणं व्याश्यागम् । तथाहि प्रशम्भो हि अथानो ब्रह्मजिज्ञासत्यादौ परप्रमणि प्रयुज्यमानः तवगुणलेशादीपारिका सामीप्यानुतद्यपदेश इति प्रास्त्रोक्तरीत्या कार्य प्राणि चतुर्मुखे प्रयुज्यमान एवं प्र. थमतरं घियमधिरोहति पतिशब्दसामीप्यात् पतिशब्दश्च प. स्यादिशग्देभ्य इति ब्रह्मसूत्ररीत्या परप्रक्षणि वासुदेये एव प्रसिद्धः । अतो प्रह्मणस्पतिशम्दस्थ सामपरत्वेन व्याख्यान मरमणीयम् । पवित्रशब्दस्य प्रागुक्तास्मद्रीत्या विशेष्यदन्यपरत्ये सम्भवति प्रमाणान्तराप्राप्त दशापवित्रशम्पमध्याहृत्य तद्विशेषण. स्वेन योजनमप्यस्वरसम् । प्रभुशन्दस्य नियन्तरि रूढस्पेह समर्थ- परत्वयर्णनमध्यस्वरसम् । गात्राणीत्यस्य चेतनभोगावच्छेदकमनु. पाविशरीरे रुदस्य लक्षणया यशानारत्यवर्णनमध्यममीचीनम् । अचेतनस्य सोमस्य समस्तया मर्यावयन व्याप्तिकथनमप्य. सातम् । मतप्ततनुशम्यस्य तन्शवमहिम्ना प्राणिविषयतया प्र. स्फुरप्रतीयमानस्यातमपुराडाशादिस्वरूपविषयस्थवर्णनमकिश्चिक रम् गौरवप्रस्तम् । घदन्त इत्यत्र कर्मतयान्वययोग्यस्य यसमिति परस्यास्याहारकल्पनमपि तदेव । ग्रमणि प्रसिययोस्तच्छदयो.

·. ४२४ {, न्यायपरिशुद्धी यंशाहरयारत्यक्षानमत्युतक्षरम: मतप्तस्य सोमस्य तमपुरोडा. शहएान्तीकरण 'चात्यन्तविपरीतम् । अतः सायणाचार्यस्य भाष्य. कोरत्येऽपि सर्वथा सर्वक्षस्यामान घा मतपेक्षपातेन धा परपु. राणपञ्चरामादिग्रन्यानां सम्यगपर्यालीचनेन या तथा व्याख्यानक. रणं न.सर्वसजनहृदयंगम भवति। ऋग्वेदभाप्योपोद्धाते प्रतिज्ञा घानेन शता पदापुराणानुसारेण व्याख्यानं फरिप्यामीति अनेच पामादीनां वचनानि कुतो नोपात्तानीति म एव जानातु । नन्वं. घमस्याः श्रुतेः सुदर्शनपरत्वार्थस्वीकारे दशापवित्रार्थपरत्व मुख्या- र्थाभाये च प्रागुक्तो दशापवित्रानुमन्त्रणे छत आपस्तम्यविनियोगः कथमुपपद्यत इति चेत् श्रूयताम् । पवित्रमिति योधकशध्दैकरूपया. छुद्धिजनकत्वेन गुणेन सारश्याच्च सुदर्शनदशापयिश्योरेकत्य. मभिसंधाय दशापविणे सुदर्शनदृष्टिपूर्वकं तदनुमन्त्रणे करणतया सौदर्शनस्यैवास्य पचित्रमन्त्रस्य गौणोऽयं घिमियोगः । सम्मति चान्यदीयस्यापि मन्यस्य । केनचिनिमित्तनान्यस्मिन् गाणो वि. नियोगः । अत पध हि निवेशनः संगमनी बसूनामित्यैन्ध्या गाईप. त्यमुपतिष्ठत इतिश्रुत्यैवैन्या प्राची। गाईपायोरस्थान विनियोग उक्तः । एतद्विवारश्च कृतः पूतन्ने तृतीयाध्याये द्वितीयपादे "व. चनारयथार्थमन्द्री स्यात् गुणाद्वाप्यभिधानं म्यारसम्बन्धस्याशा. खहेतुत्वात् इति स्त्राभ्याम् । तदर्थस्त्वेवम् । पेन्द्रो ,ऋ, इन्द्र परो मन्त्रः बचनात्तु ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठने इति श्रुतिवचनय लातु अयथार्थम् इन्द्ररूप सहजमर्थमतिक्रम्येनि यायत स्यात् । गार्हपत्यरूपार्थान्तरेऽपि धर्तेत कथामिनि चद्गुणादित्यादि सम्वन्धस्य शब्दार्थयोर्चाच्यवाचकमाघलक्षणस्य स्वाभाविकरूप यशास्त्रदेतुत्यात् । ऐन्ट्यागार्हपत्यमुपतिष्ठत इति विनियोगशास्त्र हेतुकत्वासम्भवात् । यिनियोगशास्त्रेण स्वतः सिद्धयाच्ययाचक- भावलक्षणशब्दार्थसम्बन्धस्यान्यथाकरणायोगादिति यायतु गु पाद्वापि इन्द्रसादृश्यहेतुयशसाधनत्यादिगुणयोगादापि ,अभिधानं मन्त्रघटकेन्द्रादिशब्देन गार्हपत्यस्य योधनं सम्भवतीति । नयाच वधीद्रयान्त्रिस्य नाईपायपिस्थाने विनियोगस्तथा सादर्शन स्थाप्यस्य पवित्रमन्त्रस्य दशापविशनुमन्त्रणे गौणो विनियोग. सम्भवत्यवेति न काचिदनुपपत्तिरिति ।

·४२४ न्यायपरिशुद्धौ।। यंशात्यपरत्यकलानमत्युदक्षरम् । मनातस्य सोमस्य तप्तपुरोगा- शाहशान्तीकरणाचात्यन्तविपरीतम्, । अतः सायणाचार्यस्य भाष्य कारवेऽपि सर्वथा सर्वज्ञत्वाभावन या मतपक्षपातेन वा पापुः राणपञ्चराधादिग्रन्धानां सम्यगपर्यालोचन वा तथा व्याख्यानका रणं न.सर्वसजनहृदयंगमं भवति । ऋग्वेदभाप्योपोद्धाते प्रतिक्षा घानेन फंता पद्मपुराणानुसारेण व्याख्यानं फरिष्यामोति अग्रे च पानादीनां वचनानि कुतो नोपात्तानीति स एव जानातु । नन्वं. वमस्याः श्रुतेः सुदर्शनपरत्वार्थ स्वीकारे दशापवित्रार्थपरत्वे मुण्या- भाषं च प्रागुको दशापविनानुमन्त्रणे कृत आपस्तम्वविनियोगः कयमुपपद्यत इति चेत् श्रूयताम् । पवित्रमिति योधकशब्दैकरूप्या. छुद्धिजनकत्वेन गुणेन सारश्याच्च सुदर्शनदशापवित्रयोरेकत्व. मभिसंधाय दशापविये सुदर्शनपिपूर्वकं तदनुमन्त्रणे करणतया सौदर्शनस्यैवास्य पवित्रमन्त्रस्य गीणोऽयं विनियोगः । सम्भवति चान्यदीयस्यापि मन्त्रस्य-- केनचिनिमित्तनान्यस्मिन् गौणो वि. नियोगः । पत पध हि निवेशनः संगमनो घसूनामित्येन्या गाईप. त्यमुपतिष्ठत इतिश्रुत्यैवैन्न्या कनो गाईपत्योरस्थान, विनियोग उक्तः । एतद्विचारश्च कृतः पूतन्ने तनीयाध्याये द्वितीयपाद "व. चनात्स्यथार्थमैन्द्री स्यात् गुणाद्वाप्यभिधानं स्पारसम्बन्धस्याशा. खहेतुत्वात् इति स्त्राभ्याम् । तदर्थस्त्येवम् । पेन्द्रीः, ऋक्, इन्द्र परो मन्त्र वचनातु पेन्या गाईपत्यमुपतिष्ठते इति श्रुतिवचनयः लातु अयथार्थम् सहजमर्थमतिकम्यति यावत स्यात् । गाईपन्यरूपान्तरेऽपि पर्तेत कथामिति चद्गुणादेत्यादि सम्बन्धस्य शब्दार्थयोर्याच्यवाचकमायलक्षणस्य स्वाभाविकांस्य अशानदेतुत्यात् । ऐन्यागाईपत्यमुपतिष्ठत इति विनियोगशास्त्र हेतुकत्वासम्भवात् । चिनियोगशास्त्रेण स्वतः सिद्धवाच्यवाचक भावलक्षणशब्दार्थसम्बन्धस्यान्यधाकरणायोगादिति यावत (गु: णाद्वापि इन्द्रसादृश्यहेतुयासाघनत्यादिगुणयोगाद्वापि अभिधान मन्त्रघटकन्दादिशब्देन गाहपत्यस्य पोधनं सम्भवतीति । तथा यथेन्द्रस्यापि मन्यस्य गाईपत्योपस्थाने विनियोगस्तथा सौदर्शन स्याप्यस्य पचियमन्त्रस्य दशापवित्रानुमन्त्रणे गौणो विनियोगः सम्भवत्येवेति न काचिदनुपपचिरिति ।

·शब्दाध्याये वितीयमाहिकम् । 1 - फलार्थी अन्यस्मिन्यदृष्टयश्च नाम र प्रत्युपासीतत्यादि. प्रतीकोपासनेषु घेदान्तेषु प्रसिद्धाः । नहि यस्मिन् कर्मणि यस्य मन्त्रस्य चिनियागः फेनचिदपिणा कृतस्तदर्थमातपादकत्वमेव मन्त्र स्वेति नियमोऽस्ति । अयानामपि माया धूरतीति ,यूपदाले अग्निदिध इत्यस्य भौमपूजने उद्युध्यस्थेति मन्त्रस्य घुधपूजते मनारपरिरस्तोरस इनिमन्त्रस्य शुक्रपूजन शो देवीरित । मन्त्रस्य शनैश्वरपूजने कयानश्चित्र आभुदित्यस्य राहुपूजने विनियोगदर्श; नात् । सर्वास्त्रापे नवग्रहपूजनपद्धतिषु तथा व्यवहारात् । वृहत्पा. राशरसहितायां च। विष्णुरादिरयं देवः सर्यामरगणाचितः नामग्रहणमात्रेण पापपाश छिनत्ति यः ॥ पुरुषो यो जगद्वाजमृपिनारायणः स्मृतः। तस्य सुफस्य सर्वस्य या न्यास ययाग्रामम् । इत्यानमा यथाची मियते तस्य स्वरे चिन्तयेत्तयां। भाषयाचाहयेवमृचा तु पुरुषोत्तमम् ॥ दिनीययासन दयापाद्य चैव तृतीयया । चतुर्याय प्रदातव्य पञ्चम्याचमन तथा ॥ पाया स्नान प्रफुचीत सप्तम्या वसन तथा । पसोपति चाष्टम्या नधम्या गन्धमेव च । पुणं देयं दशम्या तु एकादश्या च धूपकम् ।। द्वादश्या दीप दद्यात्रयोदश्या निवेदनम् । चतुर्दश्याअलि कुर्यात् पञ्चदश्या प्रदक्षिणाम् ।। 'पोडश्योद्वासनं कुर्यान्यकर्माणि पूर्ववत् । इत्यादिना येषु येषु कर्मसु यस यस्य मन्त्रस्य विनियोगा मोऽस्ति तस्य तस्य मन्त्रस्य स स एआधी भवतीति न केनचिवङ्गीकियते । अपि च यजुद सप्तदशाध्याय अगदे तृतीयाएक एमापाये दशमवर्ग च। चत्वारि शृङ्गा प्रयो यस्य पादा द्वेशा साप्त हन्तामो-अस्य।. विधा पद्धो पमो रोरवीति महोदयो माया पावित शते मन्त्रः पठ्यते तस्य व्याप्याने यद्यपि सूकस्यानिसूर्यदि ५४ - ·शब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् । ४२५ फलार्थी अन्यस्मिन्नन्यहरयश्च नाम - ग्रहोत्युपासीतेत्याधि. प्रतीकोपासनेषु घेदान्तेषु प्रसिद्धाः हि यस्मिन् कर्मणि यस्य मन्त्रस्य विनियोगः केनविषिणा रुतस्तदर्थमातपादकत्यमेव मन्म. स्थति नियमोऽस्ति । अन्यार्थानामपि मन्त्राणां धूरसीति । धूपदाने अग्निर्धादिष इत्यस्य भौमपूजने उद्युध्यस्येति मन्त्रस्य बुधपूजन हातात्परिस्तोरस इतिमन्त्रस्य शुक्रपूजन शन्नो देवीरिति मन्त्रस्य शनैश्वरपूजने कयानचित्र माभुयादत्यस्य गहुपूजने विनियोगदर्श. नात् । सर्वास्थप नवग्रहपूजनपद्धतिषु तथा व्यवहारात् । वृहत्पा. राशरसहितायां च॥ विष्णुरादिरयं देवः सर्यामरगणार्चितः । नाममहणमात्रेण पापपाश छिनत्ति यः ॥ पुरुषो यो जगदीजमृपिनारायणः स्मृतः। तस्य सुतस्य सर्वस्य का न्यास यथाक्रमम् । इत्यारया यथाची क्रियते तस्य स्वदेहे चिन्तयेत्तथा। भाद्ययात्राहयेदेयमृवा तु पुरुषोत्तमम् ॥ द्वितीययासन दद्यात्याध चघ तृतीयया । चतुर्याय प्रदातव्यं पञ्चम्याचमनं तथा पप्ठया स्नाने प्रकुर्यात साम्या पसन तथा), योगात चाम्या नपम्या गन्धमेव च । पुणं देयं दशम्या तु एकादश्या च धूपकम् ॥ द्वादश्या दीपकं दद्यात्रयोदश्या निवेदनम् । चतुर्दश्याअलि कुर्यात् पञ्चदश्या प्रदक्षिणाम् ।। पोडश्योदासगं फुयांच्यामाणि पूर्ववत् । इत्यादिना येषु यषु कर्मसु यस यस्य मन्त्रस्य विनियोगः पतोऽस्ति सस्य तस्य मन्त्रस्य म स एशों मयनीति न केनचिनीमियते । अपि च पदे सप्तदशाध्याये प्राम्मेदे तृतीयाएक सरमाया रामपंगें च। चत्वारि का प्रयो यम्य पाहा व शॉप सहन्तामोमय। विधा यो पृपभो रोरोति महोदेयो माया पावित ति मन्त्रः पटपते तस्य व्यायाने पापि गुणस्थानिसूर्यादित A ·न्यायपरिशुद्धी। पञ्चदेवतात्मकायात् पञ्चधार्य मन्त्रो पारधेयस्तथापि निस्तायुः कात्या यज्ञारमकानः सूर्यस्य च प्रकाशकत्वेन तत्परतया व्याख्या. यते इत्युक्त्वा अग्निसूर्यपरत्वेन मन्त्री द्विधा ध्याण्यायते । शान्दि- फास्तु शब्दपरत्येन व्याययानयन्तीति सायणभाष्ये धर्तते । तथाच पस्पशाहिके भगवान् भाष्यकार: पतझलिः चत्वारि पदजातानि नामारशतोपसर्गनिपातायप्रयो अस्य पादाः प्रय: किालाः भूम. भविष्यद्वर्तमानाः । देशी द्वौ शम्दात्मानौ नित्यः कार्यश्व इत्या. दिष्याफ्याय महता देवेन नः साम्यं यथा स्यादित्यध्येयं व्याकरण- मिन्युक्तवान् । कर्मठास्तु यहादावन्याचाहने इमं मन्नं विनियुञ्जते । एवं रीत्या पवित्रमन्त्रस्य दशापवित्रानुमन्त्रणे विनियोगसरखे. ऽपि तदनुकूल एक एय मन्त्रार्थो भयेदिति नियन्यो निनियन्धनः । मनु सुदर्शनस्य न कि धन वैभयं घेदे श्रुतमस्ति येन तदर्थपर. त्या पवित्रमन्त्रः प्रवृत्तः स्यादिति चत सत्यं मचान्दायणा. दीनां पाक घेदेपु पैमघ श्रुतमम्ति यदपरत्वेन भवद्भिर्मोनीयते सुदर्शनस्य मयं तु श्रुतिप्रसिद्धमेर । तथाहि नृसिंहतापनीयोप. निपदि पूर्वतापनीये पञ्चमोपनिषदारम्भे "देया ह प्रजापतिमायन महाचकं नाम चफ नो हि मगव इति सार्घकामिक मोक्षद्वार य. घोगिन उपदिशन्ति । सहोघाच प्रजापतिः पडर या एतत्सुदर्शनं महाचक्र तस्मात्पड भाति पट्पर्य चक्रं भवति षड्वा प्रतुभिः स. मितं भवति । मध्ये नाभिभवति नाभ्यां धा पते भराः प्रतिष्ठिताः मायया या पतत्सय येष्टित भवति । नात्मानं माया स्पृशति तस्मा. म्मायया पहिष्टित भवति । अष्टाक्षरमष्टपनं चक्र भवत्यष्टाक्षरा पै गायत्री गायध्या संमितं भवति । यहिर्मायया वैटितं भवति क्षेत्र या मायैपा सम्पद्यते। अथ द्वादशारं द्वादशपत्रं च भवति द्वादशाक्षरा धे जगती जगत्या समित मपनि यहिर्मायया वेष्टितं भवति । अथ पोडशारं पोडशपत्र चकं भवति पोहशकलो थै पुरुषः पुरुष एयद सर्व पुरुषेण संमितं भवति मायया यहियेष्टितं भवति । अथ द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशापन च भवति द्वादिक्षरा घा मनुष्टुअनुष्टुमा समितं भवति पहिर्मायया वेष्टिनं भवत्यरा पतासुपद् भवति घेदा धा पतं भराः पत्रमा एतत्सर्वतः परिक्षामति छन्दांसि पनाणि : सदेषं धर्म सुदर्शनं महाचफ तस्य मध्ये माभ्यां तारफ भवति" १ ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ४२७ यदक्षरं नारसिंहमेकाक्षरं तद्भवनि । चट् पत्रेषु पडक्षरं सुद. शनं भवत्यष्टसु : पत्रेयाक्षरं'नारायणं भवति । द्वादशसु पत्रे द्वादशाक्षर यासुदेयं भवति। पोडशसु पत्रेपुमातृकाद्याः सचिन्दुकाः पोडशेकला भवन्ति । द्वात्रिंशत्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं मन्त्रराज मारसिंहमानुष्टुभं भवति । तद्वा पतन्सुदर्शन महाचक्रं सार्वकामिक मोक्षद्वारमृङ्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवति । तस्य पुरस्ताइसब आसते रुद्रा दक्षिणत आदित्याः पश्चाविश्वेदेया उ. तरलो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाभ्यां सूर्याचन्द्रमसी पाइयोस्तदे. तहचाभ्युक्तम् । ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधिविश्वे निषेदुः । यस्तं न यद किमृचा करिष्याते य इताद्वदुस्त इमे समासत इति । । तदेनन्महाचर वालोवा युवा वा वेद स महान भयति स गुया भवति स सर्वपा मन्त्राणामुपदंष्टा भयत्यनुष्टुभा होम कुर्यादनुष्टुमा. चनं तदेतद्रानं मृत्युतारकं गुरुतो लब्धं कण्ठे याही शिखायां या पीयात् सप्तद्वीपवती भूमिदक्षिणार्थं तावत्कल्पते तस्माच्या यां काञ्चिधात्सा दक्षिणा भवति" । इति चक्रवैभवं प्रतिपादितम. स्ति । तत्र श्रीशङ्कराचार्यभाष्यमपि तद्वशयकर घर्तते । अयैतत्पवित्रश्रुनेश्चमधारणपरत्यं यजुरारण्यफैकादशानुपा. फगनपधिप्रागिरोहमन्त्रचतुएयघटकैतन्मन्त्रपूर्वोचरमन्त्रध्यापयान- पूर्वकं दुर्ध स्थाप्यते॥ पवित्रवन्तः परिवाजमासते पितैपां प्रानो अभिरक्षति प्रतम । महा समुदं चयणस्तिरोदधे धोग इच्छमुर्धरणेवारभम् ॥ इति प्रथममन्त्रस्तस्यायमर्थः । पवित्रचन्तश्चकधारिणः पा पक्षं पर्यासते परितः प्राप्नुपन्ति छन्दसि परेऽपि यहिताश्चेति सूत्रेण परेव्यवहितः प्रयोगः । प्रदेशगमनाय प्रदपक्षाः पक्षिण इच चकधारिणोऽपि मोक्षार्थे परमपदारयोग्रलोकगमनाय मह. ढपक्षा वर्तन्ते इत्यर्थः । पकाइनमहिम्ना मोक्षलोकमातये लाय. परिफराः सिद्धसमाहानिःशङ्का यर्तन्ते इति यापत् । मत एप दि पम्पच्छयेन इति शुन्यन्तरेऽपि मगदायुधधारिणो मुमुक्षोः श्येन.

·४२८ न्यायपरिशुद्धी। 1 J शफुनसमाधिः संसारसागरमतात्य परमपदाश्यपरमोधलोकगमनं च प्रतिपाद्यते । एषां भगवदसाधारण वालाबनधारणेन भगवदन. न्यदेवत्वलक्षणपारमैकान्त्यमाज्ञां बताअनन्यदेययाजित्वलक्षणं प्रतं प्रम पुराण: पिता बर्याचीगकोपाधिकपितृन्यावृत्तप्राचीननिखिल. जगनिरपाधिकपितृमृतश्रीमन्नारायणः "वं माता सर्वलाफानां देव. दयो हारपिते"त्यादिविष्णुपुराणादिपर.महवप्रमाणगणप्रसिद्ध हि भगवतो निपिलजगन्निरूपाधिकपितृत्वम् । अभिरक्षति असहिष्णुभ्यः फामव्यामोहादिधिनिपातनेन विभचिकापया निर्निमपदत्तावघानेभ्यो ऽपि देयतान्तरेभ्यो निर्विनं निवर्तयति । देयतातराण हि परम. फान्तिपु स्वाराधनप्रहाणस्योत्रएपदगमनांद्यमादभिलधास्यामि तदीयमविप्रकरणे प्रवर्तन्ते । मगवांस्तद्विननिरसनेन भक्तान् रक्ष तीत च प्रसिक्षम्।उक्त हि श्रीभागवतैकादशस्कधे चतुर्थाध्याये । त्वां सेवितुः सुरकृता यहघोऽन्तरायाः स्वौको चिलाय परमं प्रजनः पदं ते। नान्यस्य हिंपि बलीन् ददतः स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विधमान इति । सचित्ताकर्विसांसारिकाविषयव्यामोहसागरं कथमयमुत्तरनी. त्यत आह । वरूण इत्यादि । वरुण नारायणः घृणोति जगदावृणो तीति व्युत्पन्या “येनावृत खं च महीं चे"तिश्रुत्युक्तरीत्या जगदाव. নুষ্ঠুকাথাবহানিমন ঘূৰ বাগিরান্বিতাখা ঃ म्पपिरोतीति व्युत्पत्या च । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न पहुना थुनेन । यमेवैर वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप भात्मा विवृणुते तनु स्वामिति श्रुत्युक्तरीत्या स्पमाप्त्यर्थं निजकरुणाविशेषण स्वाधिवज- नसुदृढस्वीकरणालो नारायण इह घरुणशब्देनोच्यते । “घरुणो पारणो वृक्ष"इति सहननाममु पठितश्च । महः समुदं महान्तं समुद्र संसारसागर महाशब्दा महत्पर छन्दसि प्रयुज्यते अन एव महोदे. यो मत्यो अधिवेशेत्यत्र हान् देवः मान्द इति पशाहिक महा- भाष्यम्।तिरोदधे। आच्छादयति निरतिशयभोग्यं स्वात्मानं प्रकाश्य तदन्यत् सरस्नमपि भोग्यतया न भासयति। "परमात्मनि यो रक्तो - ·। - शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । ४२९ विरक्तोऽरमारमनी"ति शुरूयते । अतो भगवद्गतेषु सांसारिकपि. पयच्यामोहनिपातनेन बनभानप्रयत्नी देवतान्तराणांन सफलो भव. तीति भावः । धरुणेषु धरन्ति प्राणिजातमिनि धरणानि लोकाः तेषु इच्छब्दोऽवधारणार्थः धीरा इन् धीमतामग्रेसरा एय आरमम् । पारमकान्यलक्षणं यथोक्तमतमारम्धु शेकुः शक्नुपान्त । "तस्य धीरा परिजानान्त योनिमिति त धीरासः कवय उन्नयन्ती"ति च हि श्रूयते । घदन्तोऽपि गुणान् विष्णोः कुर्यन्तोऽपि च तरिक्रयाः । मन्दपुण्या न विन्दन्ति पारमंकान्त्यमम्पदम् ॥ इति भरद्वाजसहितायामुक्तम् । अपूजने निग्रहमयान् क्षुद्रफल- लोभान् परत्यसदेहात् परापरदेयतैक्यम्रमाश्च दि प्रायशः सर्वे लोकाः क्षिप्रक्षुद्रफलमदानि शुद्रदेयतान्तराण्यालम्यन्ते । उक्तान हेतूनुत्तीर्य भगवति पुण्डरीकाक्षे सुदृढमयगाढपरत्वधियो हि पुरुषा दुलभतमा लोके । अत एष हि भगवताप्युच्यते गीतासु । यासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ इति । अतस्तादशानामेव तद्रतप्रवृत्तिन मसाधारिणीति भाषः । छन्दसि लुङ् ललिटः इत्यनुशासनेन तिरोदधे शेकुरित्यत्र कालव्य- स्यया शकिणमुल्कमुली इत्यनुशासन शमोती धातावुपपदे छन्दति तुमर्थे णमुल्कमुली प्रत्ययौ भवत इत्यर्थन भारममित्यत्र तुमुन्नथें फमुल्प्रत्ययः । प्रकृत्यान्तः पादमध्यपरे इत्यनुशासनेन अम्पादयः य एङ् प्रकृत्या स्यादति परे नतु वकारयकारपरऽतीत्यर्थन प्रदो मभिरक्षतीत्यमेडः प्रकृतिभाष इति ॥१॥ । पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुीमाणि पर्यपि विश्वतः। थतप्तननून तदामो अश्नुते शूनास सहन्तस्तत्समाशत । इति द्वितीयो मन्त्रः । अयं प्राग्व्याख्यातः। ग्रला देवानां पदधीः फयोनामृषिविप्राणां महिणे मृगाणाम् । श्येना गृध्राणां स्वधितिर्थनानां सोमः पचित्रमत्येति रेफर । इति तृतीयो मन्त्रः । अस्यार्थः । अत्र सोमशम्दो नारायणार सूने स्थाधितानां महानन्दलक्षणं मोक्षमुत्पादयतीति सहप्राणिप्रसय इति धातुमूलव्युत्पत्त्या सुनोति स्थाधितानानासागरे निमत्रपती- ·न + न्यायपरिशुद्वी ति या सयमानन्दसागरेमजनीति वा पुर अशिषय इति धातुमूल- व्युत्पत्त्या या मबंधा मोमशब्द आनन्दयितत्यानन्दायत्यप्रतिनि. मिचक परब्रह्ममूतं नारायणमाचष्टे । “एष धवानन्दयानी"ति । यतो याची निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा मह । यानन्द मलपो विद्वान विभनि कुनश्चनेति च । थुतेरानन्दयितृत्वमानन्दमयत्र च काष्टापन्न परग्रह्मणोऽसाधा- रणो धर्मः । "मानन्दमयाभ्यासादि"ति सूनकारेणाप्यानन्दमय: परमात्मा निर्णीत । सुते जगदिति या सोमो नारायणः । “सोमपो. ऽमृतप सोम" इति विष्णुनामसु पठितश्च । असाधारणधर्माप. च्छितपरत्वमन्तरेण च भगवन्नामान्तर्भावा नापपद्यते । अतोऽसाधा- रणधर्मान्तरस्थ रूदिनिमित्तत्वाद्वा । उकधर्माणामेय तथायात्रा नारायणपर इह सोमशब्दः । ब्रह्मादिविभूतिकत्यादिप्रतिपादना- लिहाचायमिह नारायणपर एव । यद्यविभूतिमत्यत्वं श्रीमदर्जनमेव या । तत्तदेवाधगच्छत्वं मम तोऽशसमधमिति ।.. भगवद्गीतोक्तरीत्या तत्तच्छक्तिविशिष्टानां सर्वेषां भगवदारम- कत्येन भगवच्छरीरभूततया तदीयतत्तच्छक्तिनिदानभून परमेश्यय भगवत पति प्रतिपादयत्यय मन्त्रः। देवानां ब्रह्मा सर्वदेवनियन्त. स्वशक्तिविशिष्टचतुर्मुखशरीरकतया तदूषण वर्तमान । तदश्वर्य- निदानश्वर्यसपनोऽयमिति यावत् । शारीरवाचकानां शब्दानां शरी. रिवाचकत्वव्युत्पत्त्याय निर्देश । पवमुत्तरत्रापि योध्यम् । फवानां पदधी.मार्ग अडयन्तोऽप्यस्ति पोशम्द. अतोन सुलोप । अथवा पदवीम् ईतें गच्छनौति पदवीः रगतो कम्पनचंति धातोः कर्तरि किए सर्वथा कवीनां मार्गप्रवर्तको वालमीक्यादि क्वीनां पदयोः करीना कवनचातुर्यप्रवर्तनापार्यकाधिलक्षणशानशक्तिसपनवाल्मी. क्यादिरूपेण पर्तमानः । विप्राणामृषिः । तपोमहिम्ना सविनाति. शायिविलक्षणशक्तिसपन्नमषिरूपेण धर्तमानः । मृगाणां महिषः । मदमहिम्ना स्तरमृगपरिभरकरणापयिफशक्तिषिशेषसंपनमहि धरूपेण वर्तमानः गृध्राणां येनः । प्रड्यातरम्पोछाहामिपादिग्रह আলী মৃগাসমথি মাহামিথাসাহাযu মম- मानः । यनामा स्वधितिः । तबगुल्मलतादिलक्षणदुरुच्छेदविस्तृत- ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । रूपाणां धनानामसहायच्छेदनशक्तिसंपन्नपरघधरूपेण वर्तमानः। पते सर्व निर्देशाः सादृश्यमुखेन प्रदर्शिततत्तच्छक्तिसजातीयस." शक्तिप्रदर्शनपराः सर्वविधशक्त्यन्तरोपलक्षणपराव पेदितव्याः । सोमः नारायणः रेफन युद्धं कुर्वन् । यद्यपि रिफ कत्थनयुद्धनिन्दा हिंसादानेधित धातोः शविकरणिनो न गुणः .संभवति तथापि भ्यादेगकृतिगणत्वेन भोगादिकोऽप्पयं भवितुमहंतीति गुणसंगतिः । रेफन निरसनेन विरोधिनः कुत्सां गमयन् । सर्वथा विरोधिनिर- समायुक्तः सन्निति यावत् । पवित्र सुदर्शनम् । अति अधिकम् एति. प्राप्नोति । विरोधिनिरसनसमयेवतिशयेन धत्ते । यत्तु सफलपवित्र. मत्येति सकलपावनयस्त्वतिशयित इत्यर्थ इति सायणादिव्या- ख्यानं तन्तु सकलपदाध्याहारसापेक्षत्वात अध्याहारासंवलितपः वित्रशब्दस्य विशेष्यवाचकपदान्तरासमभिव्याहृतस्य रूढिमावल्यन सव्यर्थप्रहाणायोगात् फथचित्प्रहाणेऽपि पवित्रातिलहिवस्या- पवित्रत्वपर्यवसानप्रसंगात् पवित्रागिरोदृष्टमन्त्रचतुष्टयघटकतन्म- पूर्वमन्त्रयोः प्रथमे पवित्रचन्तः परिवाजमासत इत्यादिके मन्त्रे पवित्र ने पितत ब्रह्मणस्पते इत्यादिके, द्वितीयमन्त्रे पवित्र ते इत्यत्र च पवित्रशदस्य ग्रह्मणस्पतिशब्दितदेयताविशेष- संबन्धिप्रतिनियतयत्किचिदर्थविशेषरूढत्यदर्शनात्तस्याच सुदर्शन. रूपतायाः प्रागुपादितत्याप्रकरणानुरोधेनाप्रापि पवित्रशम्देस्य तस्परताया एव न्याय्यत्वात् । पविभवत्यश्चतस्र उत्तरस्मिनित्ये. तन्मन्त्रचतुष्टयविनियोगपरबोधायन कल्पसूत्रे चतुणामपि मन्त्राणां यत्किचिदकपवित्रपदार्थप्राधान्यपरत्वावगतः। पूर्वक्तिरीत्याकरण सदनिवाण तादशसूत्रानुगुण्यविरहाचानुपपन्नम् । तथा च यथो- क्तलक्षणनानाविधशक्तिसंपन्न परब्रह्मभूनो नारायणोऽपि शनि. रसनपरिकरतया सुदर्शनं धत इति सुदर्शनस्तुतिरनेन मन्त्रेण फलिता मयतीति ॥३॥ असतः सद्ये ततक्षुः सश्यः सतानिश्च यत् । सर्वे प्रयो अगस्तयश्चनक्षत्रैः शकतोऽवसन् । इति चतुर्थो मन्त्रः । अस्यायमर्थः। ये सतपयः ते अविश्व चकारणानुक्तसमुचायकेनागस्त्योऽपि गृह्यते । यक्ष्यमाणानुरोधात् । से पते यत् यतः असतः चकाहितत्वादिलक्षणभगवदैकान्त्यविधुर.

·४३२१ :न्यायपरिशुद्धौ। प्राणिजानरूपाजगतः सत् चमावि नत्यादिलक्षगभगवदेकानन्या- पकप्राणिजातरूपं जगत् । तनक्षुः । घिमिद्यनिषादयामासुः । यद्यपि तक्ष तनूकरणे यस्य तक्षयचन इत्यस्य या धातोः काष्ठ तक्षती. त्यादी छेद्यकर्मकत्य दृष्ट नथापि वृक्षात् स्तम्भ तक्षति काठायच तक्षतीत्यादिप्रयोगदर्शनात्छेदननिप्पाचकमकरमप्यनयास्ति । अत एव किं स्दिन क उ स वृक्ष आसीद्यतो धावापृथिवी निप्टन चरित्यादिश्रुत्यन्तरऽपि छदननिष्पाद्यक्रमका प्रशत प्रयोगममा বৰিয দুঘণ্য হব। নখ র যথা ঘন কানাঘরা वास्यादिनदनेन स्तम्भादिनिष्पादन तथा शास्त्रार्थोपदेशत मा. शयविभेदनेन परयिद्यानचकाइनादिलक्षणपश्वसंस्कारप्रापणपूर्वक जगति सतप्रधानान् पृथक् कुर्वन्ति । तथा च भारद्वाजसहितायां परिशिष्टप्रथमाध्याये। तत्र केचित्परं तत्त्वं तमामालितष्टयः । अपश्यन्तोऽभिजानन्ति धर्मस्य न पगं गतिम् ।। केचित्तु सत्यसंपन्ना केशवनावलोकिताः । सारासारविदः प्राशा. परं धर्म विजानने । य एकानन्यंगता विष्णो भगवत्यात्ममायने । ते वैष्णवा भगवतः सन्न इत्यपि ते स्मृताः। नियोका भगवान् विष्णुनियोगस्तस्य ये श्रुतिः। . नियोज्याः सत्वनिष्ठास्तु मुख्या मोक्षार्थचिन्तकाः ॥ अन्यपधाभिमन्यन्ते सर्वमेतत्कुद्दष्टयः । यतो दूरन रास्ते हि परस्य परमात्मनः॥ इति वचनैः सत्वरजस्तमा प्रतिप्राणिजातमये जगति सत्य. प्रहातीनामेव परापर तत्वधर्माधर्मपरिक्षानेन मगयत्येकायमाजी सच्छमवाच्य ता कथनात्-परिशिद्वितीयाध्याये। तापः पुण्डूस्तथा नाम मन्त्रो यागश्च पमञ्चः । यमी परम सस्कारा: पारमैकानपहनव ॥ न वहत्यूर्वपुण्ड पानेकान्त्यं तस्य विद्यते। इनि. पोत च भगवदेशाय न्यादिरापाषा- नियन्धनत्यावगमाच सच्छन्दस्य चनानादिलक्षणसस्कारस्प भवैष्णगोष्ठीविषयस्यसिद्धः। इतरगोप्टा असच्छन्दवाच्यताया ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । अर्थवशसम्पन्नत्यापासदसद्गोष्ठीद्वयं हि श्रुत्युपगृहणसंहितापचन. रपि प्रसिद्ध प्रतिपाद्यते । तस्मादिति यत्तदोनित्यसम्बन्धादापतति सधै सप्तर्षयः अत्रयः अत्रिमहर्षयः पूजायां बहुवचनमत एव हि पूर्वमपि समर्पय इति सामान्यतः सप्तर्षिमध्यगतत्वेनारपि ग्रहणे सत्यपि भनिश्चेति पृथगग्रहणमौकृष्टययोधनार्थ कृतम् । अगस्त्य. श्वेत्येते । यद्वा अत्रय इति बहुवचनान्तपदम अधिप्रधानाः सप्तर्षय इत्यर्थ लाक्षणिकम् । अगस्त्यश्चेत्येते सर्व शंकतः इत्थलाकोपका. रकाः । अत एव नक्षत्रैः सहायसन् । दिवि नक्षत्ररूपेण धासमल- मन्त । यत पते शास्त्रार्थोपदेशेन यथोक्तरीत्या सदसद्गोष्ठीविभाग: पूर्वक लोकक्षेमं चकुः । तत पवैते दिवि नक्षत्ररूपेण शाश्वती स्थितिमलभन्तेति भावः । उपनिषत्प्रतिपनाः परविद्यायकाइनादि- लक्षणपञ्चसंस्काराद्यङ्गापासहिताः प्रतिपादयतो घेदब्रह्मकाण्ड- कल्पसूत्रभाषमापनस्य पञ्चरात्रशास्त्रस्य प्रचारं सप्तर्षयश्चकुरिति महाभारते शान्तिपर्वणि श्रीनारायणीयोपाख्याने प्रस्फुट प्रतिपादि- तम् । यथोकं तत्र शान्तिपर्वणि पत्रिंशदधिकनिश तमे नारायणी योपाख्याने द्वितीय चाध्याय । ये हि ते ऋषयः स्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः । तैरेकमतिभिर्भूत्या यत्प्रोक्त शास्त्रमुत्तमम् ॥ घेदेश्चतुर्भिः समित कृत मेरौ महागिरी। मास्यैः सप्तभिरुद्गार्ण लोकधर्ममनुत्तमम् ॥ मरीचिरहिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । धसिष्ठश्च महातेजास्ते हि चित्रशिखण्डिनः । सतप्रकृतयो ह्येताम्तथा स्वायभुयोऽएमः । एताभिधीयते लोकस्ताभ्यः शास्त्र विनि-स्तम् ।। एकाप्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः। भूतभव्य भविष्यज्ञाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् । लोकान् सश्चिन्त्य मनसा ततः शास्त्र प्रचफिरे ।। तर धर्मार्थकामा हि मोक्ष पश्चाश कीर्तितः। मयांदा विविधाथैव दिवि भूमौ च सस्थिताः ॥

·४३४ न्यायपरिशुद्धी, . आराध्य तपसा देयं हरि नारायणं प्रभुम् ।, दिव्यं वर्षसहवं वै सधैं ते शापिभिः सह ॥ नारायणानुशिष्टा हि तदा देधी सरस्वती। विवेश तान ऋापीन् सनि लोकानां हितकाम्यया IP ततः प्रवर्तिता सम्यक तपाविद्भिर्विजानिमिः इति । ततस्ते लोकपितर सयलोकार्थचिन्तकाः। प्राधयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनि सनातनम् इनि ची नारायणीयोपाख्यानस्य कृत्स्नस्यैव पञ्चराप्रशारप्रविषयतया प्रकरणपशादेयोकशास्त्र पञ्चरात्रशास्त्रमिति तत्रैव स्पटमयंगम्यने । उक्तशास्त्राधिकारिदौल येन सत्वाचुग्देशकालेषु प्रादुर्भावस्य भने न्यदा तिरोधानस्य च तत्रैव स्पष्टममिधानेन तच्छास्त्राधिकारिणा सन्तः मनधिकारिणोऽसन्त इत्यप्युक्तप्रायम् । एवमरियागस्त्य. যাত্রাঘাধোনাইঘাষনাযা ঋবি বান’নযীঃ - धान्येन पृथनिर्देशोऽपि श्रुनो श्यते । उक्तभारताधुपणागे. धनास्य मन्त्रस्य यथोक्त पदार्थः प्रामाणिकः । यनुभसच्छब्देन अ. गत्कारणमव्यक्तावस्थापनमुच्यते सच्छब्देन व्यक्तदशापनं जग. मिति असतः जगत्कारणादव्यक्तात्सफाशात् सत् व्यक्तं जगत् ततक्षुः तक्षणोपलक्षितं निष्पादन कृतवन्त इति चासायणव्या- ख्यान तस्वनुपादेयम् । प्रकरणाननुगुणत्वादसंघद्धत्वात् - प. वित्रं ते ब्रह्मा देवानाम असतः सत् इति चतस्रः पवित्रचत्य उत्त. रस्मिन्नितिबोधायनकल्पसूत्रेण चतुर्णामपि मधापा पवित्राधा- न्यपरत्यरूपम्य पचित्रवत्तस्य प्रतिपादनेन तद्विरोधात् सप्तर्षीणां चतुर्मुखपृष्टयनन्तरं तदत्ताधिकारभाजामर्वाचीनध्यष्टिमष्टाप्रधि- फारसम्भवेऽपि चतुर्मुसोत्पतेरपि प्राचीनाया मसच्छन्दवाच्याद. विभक्तनामरूपादव्यक्ताद्विभक्तनामरूपम्यं महदहङ्कारादितत्यजात- लक्षणस्य सन्छन्दवाच्यस्य व्यक्तजगतो विभज्योत्पादनलक्षणायां समांटसृष्टौ चनुपस्याप्यनधिधारण सप्तर्षीणामधिकाराभाषस्य कमुत्यन्यायसिद्धतया घाक्यासरतच । चमाविसमहिमसन्मूलक. महर्षिमहिमप्रतिपादकतया तादशसर्यमहिमानदानभूत पवित्राद.. पाच्यम् सुदर्शनमेव स्तुनं भवतीति नास्माकं प्रकरणानुगुण्यविरोध ·शब्दाध्या हितीपमाहिकम् । इति । तथा च पवित्राङ्गिरः सम्बधिनां चतुर्णामपि मन्त्राणां परस्प- रैककण्ट्यांनुरोधाद्विनियोजकबोधायनसूत्रानुरोधाच्छ्त्यन्तरस्मृ. त्यादिप्रमाणगानुरोधाच्च पवित्रशब्दितसुदर्शनवेभवपरत्यमेव स्वा- रसिकमिति सिद्ध भवति । इत्थं सुदर्शनवैभवपराणाममीषा मन्त्रा- णामारुणकेतुमचयनोपकरणत्य तु तत्तदनुगुणानुसन्धानपूरणत. स्तत्मकरणस्थमन्त्रान्तराणा मिय निर्वहनीति प्रागेवावेदितम् । इत्थं च पूर्वोत्तरमन्नार्थस्यरसपर्या लोचनेनापि पवित्रभुनेः सुदर्शनधार. विषयत्वं सिध्यति । एवम्स्याः श्रुते रामार्चनचन्द्रिकायां प. चमे ; पटले भानन्दवनसंन्यासिना रामनाममाहात्म्ये पाठप्रकरणे द्वारकाशङ्करमठयतिपरंपराघटकेगाच्युताश्रमसंन्यासिना च तमच. माङ्कनप्रमाणतयांदाहरणं कृतम् । इत्थं म्मातमतस्थैरपि प्राचीन- निबन्धकाररस्याः पवित्रश्रुतेस्तप्तचकाङ्कनपरत्वस्वीकारदर्शनेनार्या. चोलेर विवादकरणमाग्रहैकमूलमिति चिदा तु विद्वांसः इत्या- दि धीवेदांचलोनिवासवरणचंचरीकश्रीमदनन्तपूरुपसिंहासना. सीनाधीश्रीरङ्गसूरिविरचितभगवद्धर्मदर्पणे विस्तरः । अर्थ पृष्णयजुर्वेदतैत्तिरीयब्राह्मणतृतीयाएकद्वादशप्रपाठकपठि चरण पवित्रं लोकस्य द्वारमिति मन्त्री तप्तचक्रधारणपरी व्या. ख्यायेते, चरणं पवित्रं विततं पुराणं येन पूतस्तरति दुष्कृतानि । तेन पवित्रेण शुद्धेन पूता अतिपाप्मानमराति तरेम ॥ लोकस्य द्वारमर्चिमत्पवित्रं ज्योतिष्मद् भ्राजमानं महस्यत् । अमृतस्य धारा बहुधा दोहमानं चरणं नो लोके सुधितां दधातु॥ 7 अस्यार्थः पवित्रं परिशुद्धिकरं पुराणं पुरातनमनादिसिद्धमित्य- - पयंभूनं चरण परलोकगतिसाधनभूनं सुदर्शनचक्रम् अङ्कनादि- मारा.भगवद्भक्तेषु वियतं व्याप्तं वर्तते। पुनः कीदृशं चरणं येन घर न हेतुभूतेनाङ्कनादिद्वारा प्तःशुद्धः चेतनः सर्वाणि दुष्कृतानि तर. ति । तेन स्वतः गुद्धनात एव पावसान चरणेनाङ्कनद्वारा पता: शुदाययं सर्वं अरातिरूपं पाप्मानमतितरेम इति प्रथमस्याधः । लोकस्य विष्णुलोकस्य द्वार प्राप्तिसाधनभूतं अचिमत् ज्वाला युक्तं पवित्रं परिशुद्धिकर ज्योतिष्मत् फिरणवत् भ्राजमानं शोभगानम् ।

·न्यायपरिशुद्धी। महम्बत् प्रकाशात बहुधा बहुप्रकारणामृतम्य मोक्षस्य धारा मनु गयप्रकारान दोहमानं प्रयत् चरणं सुदर्शनच लोफे पिष्णुलोके ना अस्मान् सुधितान सुप्रतिष्ठितान् दशातु करोतु इति द्वितीयमन्त्रा. यः। अत्र चरणशब्देन सुदर्शनचक्रोधस्य ग्रहणे । पवित्र चरणं नेमिहरेश्वळ मुदर्शनम् । महम्रारं प्रायनल लोकद्वार महीजमम् । नामानि विष्णुचमस्य पर्यायेण नियोध में। इति पूक्तिणोत्तरपण्ड्याश्य प्रमाण नथा च परिश्र प. रिशुद्धिकरमिन्यत्र परिशुशिश्च प्रत्यवायाभायप्रकारकभगवत्संक- रूपः। विशेष्यतासंबन्धेन साहवामंशल प्रति स्वाश्रयय हिमतसमुदा- संयुक्तभुजदिनदेहयत्तासंबन्धेन सुदर्शनम्य तुम्बात्तभ्य परिशु. द्धि करस्वोपपत्तेः । यद्यपि पूर्वोक्तरीत्या पवित्रशादस्थापि सु- दर्शनत्वावच्छिन्ने हिरम्नि नथापि विशिवाचकानां पदानां पृथग्विशेष्यवाचकपदसमयधाने विशेषणमारपरन्धवत् धर्मद्वया- उन्नमांचकपदानामप्येवधर्मावनिरन्नपाचकपदान्तरसमधाने नदिनरधर्मावच्छिन्नमानपरत्वस्य कुर्यो हरस्यापि पिनाकपाणे- रित्यादाविध वक्तव्यतया सुदर्शनत्यावच्छिन्नवाचकचरणपदसम. भिन्याहारात् पवित्रशब्दस्य योगार्धमानपरत्वं बोध्यम् । न. घ विनिगमनाविरहाचरणशदस्यैव योगार्थमात्रपरत्वमिनि वाच्य घरण नो लोके इत्यागुत्तरचाक्यानुरोधेन चरणशब्दस्य विशेष्य. पाचकावेन विभिगमकसत्वात पिततं मस्तमुद्राघव्यापकं संस्कृत तमुद्रासामान्ये समाश्रितानुग्रहार्य सत्रिहितमास्त इति विततपदा. विधेयको योघः। येन पूतः यजन्यपापाभावश्कारकमगयत्सकल्प. विषयीरुतः दुष्कृतानि नरति दुष्कृतनाशानु फूलव्यापाराश्रयः भवति বাহবাবাদঘাবাঘ ষে। সাহানুভূত্যাখ্যান धात्वतावच्छेदकनाशरूपफलस्य प्रतियोगितासंघन्धेन दुष्कृतेषु सत्यात घटं नाशयदित्यादी घदादेरिघ सेषां कर्मता योध्या। नव प्रतियोगितासबन्धन पापनाशं प्रति स्वाश्रयभुजघटितदेहायच्छिन्न स्वकालिफविशेषणस्वोभयसंपधेन तप्तचक्रसयोगम्य कारणाचे माय. श्चित्तादीनां वैयर्थ्यमिति वाच्यं म्घममानकालीनपापानां साधार ·शब्दाध्याये हितीपमासिकम् । न माशेऽप्यन्तरकालीनपापनिरासकतया तेषां सार्थक्यात । - म्यथा। संध्यामुपासने ये तु सततं सशितग्रताः । विधूतपापास्ते यान्ति प्रमलोकं सनातनम् ॥ इत्यादिशात्रासंध्यावन्दनादीनामपि पापनिवर्तकरयोक्त्या सेष धैयर्यप्रसंगस्य दुर्वारतापातात् । पवित्रण परिशुद्धिकरण शुद्धन निरम्नसमस्तदोषगन्धेन तेन सुदर्शनेन धृतनेति शेषः । पूता घय- मराति शत्रुभगवत्साक्षात्कारप्रतिबन्धकमिति यावत् । पाप्मानं पाप মঘনায যা আৰম নাহাহাহাহাহাঃ। মামাল धमाश्रया था। लोकस्य द्वारं भगल्लाकप्राप्त्युपायभूतम् । अचियों- तिमहाशब्दालाकिरणप्रकाश दम्यावक्षितत्वान्न पौनरुत्यम् । भ्राजमान शोभगानम् ॥ अमृतस्य परमपुरुषार्थम्य मोक्षस्य धाराः अनुभवप्रकारान् दाहमान दुहानं मुक्तिप्रदमित्यर्थः। लोकस्य द्वार मित्यनेन स्वरूपयोग्यत्वरूपकारणत्यस्य दोहमानमित्यनेन च फलो. पधायकत्वस्य च विवक्षणान पौनरुफ्त्यम् । एतादृशं चरणं सुदर्शनं नः अस्मान लोके परमपदे सुधितान सुप्रतिष्ठितान् दधातु करोतु । मोक्षकामो नरः सुदर्शन धारण कुर्यात् यद्वा पापनिवृचिकामः सुद. धारण कुर्यदिति विधि एव्य इति प्राञ्चः । अत्र विधिप्रस्य. याओं न तापदिष्टसाधनत्यं लोकस्य द्वारमित्यादिभिरय तदधगमा- स् । नापि कृतिसाध्यत्वं धृतेनेत्यध्याहतपदेन तद्घगमात् निश्यत्या. लामा । किंतु प्रत्यवाययोजकीतामायप्रतियोगित्यम् । सथा च मोक्षकामादिनिष्ठतद्धारणाभावस्य प्रत्यपाययोजकत्यलाभा. नित्यतासिद्धिः इत्यादि यादवाद्रिनिवासरसिक पण्डितसार्वभौम- धोमदनन्तावार्यरचितसुदर्शनसुरामे यिस्तरःभत्र सायणाचार्यभा. प्य अग्रे वक्ष्यमाणश्रुतिधाक्येषु तंचरणमधीदित्यादौ मनः पाठसा- हचर्येणात्र मनहन्द्रियग्रहणषत् चरणशब्देन पादेन्द्रिय गृह्यते इत्येत स्परं ध्याययानं दृश्यते तनु तत्रैवानिन्द्रियाणां श्रद्धातपासत्पशम्दानां दर्शनेन तेनैव साहचर्यग्राहकमायपाठेन विरुद्धं मपति तथा च पधा तत्र धादिदेवतानां ग्रहणमावश्यक तथा चरणाम्देन सुदर्शनदे- पतापरिग्रह एय सामजस्यं भवति नान्यथा। चरणशब्दस्य चराय. नेनेति योगेन पादेन्द्रिग्रहणेन याचारग्रहणेन या अर्थलापनेऽपि द्विती.

·::न्यायपरिशुदी। यमन्त्रे भार्धमत् ज्योतिमा भ्राजमानं मास्यत इनिविशेषणानां मा. टेन्द्रिय अमभयः म्यादय । ज्यालामालिमुदर्शनग्रहणे तु सर्व मुसंग- तं भवति तथा च चरणशब्देन ग्थकाराधिकरणम्यायन योगार्थ त्य- क्या मदिरेयाश्रयणीया भवति । तिन सुदर्शनपरस्वमेयाङ्गीकार्यम् । तथा च परिमाणेन्दुशेपरः पयप्रसिद्धः समुदायप्रमिनिषलायसी तेन शुद्धसदस्य जननीवाचास्थय मातृशादस्य प्रहण न परिच्छद- पाचकस्य योगसाधे तदनालिद्धिरूढि सोपस्थितिः प्रतिय. धिकति व्युत्पत्तिय सीज रथकागाधकरणन्यायसिद्धोऽयमयं. ति। म च न्यायः पूर्वमीमांमागं पष्टस्य प्रथमे पाये पशिनो यथा घासु पथकारोऽग्निमादघोनेति श्रुनो रथकारपदेन माहित्येण कर- पयां तु रथकारः प्रजायते इत्युक्तमयरजस्तेर्वेदानधिकागकरो तीनियुपत्या प्रयाणिक एय नाह्य इनि पूर्वपक्षे योगायलीगधे. न रथयारजातिमत एवाग्गाधान विधायत इतिसिद्धान्तिनम् । चरण पायन पिन पुगणं वाहनयं शुभम् । 'सेम'चक्रेण मनतान्तरेयुः पातकाम्बुधिम् ॥ इति पानात्तरपपडीयपूर्वोक्तप्रकरणगतवचनम् । -आज्य हुन्वा नतश्चकं गदग्नी प्रतपेद्गुरुः । घर पवित्रमिति तणाइयंभुजम् ॥ । इति वृद्धहारीकस्मृनिवचनम् । त्यामाह प्रथमा चाणी मम पाणिधिभूषणम् । .. -पवित्रं चरणं नेमि'लोकदारं महोजसम् ।। इति पञ्चरात्रहद्रलसहितावचनं चानयोर्मन्नयोः सुदर्शनपर- त्वं निर्धारयन्ति । लोकद्वारस्य च सुदर्शनस्य वृहद्ब्रह्मसंदिता- विनीयाध्यायायानेन मुप्रसिद्धतरं तत्रैव द्रष्टव्यम्' । निष्ठन्तु सीपयपि प्रमाणानि पवित्रचरणशब्दयोः सुदर्शनयाचकरसे अनयों मन्मयोः सुदर्शनपरत्वे च श्रुतिरेव परमं प्रमाण जागर्ति तथा हि । अत्तरशतोपनिषत्सु परिगणितायां मुक्तिकोपनिषदि दक्षिणा शरभं स्कन्दं महानारायणादशम् । इति सर्यासूपनिषानु परि. गणितापी महामारायणोपनिषदि सप्तमाध्याये ।।...' 16 ततः सुदर्शन_फुण्ठपुरमामाति नियमहलमनन्तधिमपं सहस्रा. मन्दमाकारपरिवेष्टितमयुतकुत्युपलक्षितमनन्तारकटज्यलदरमण्डलं + . -- ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । - निरतिशयदिव्यतंजीमण्डलं पृन्दारफपरमानन्दं शुद्धबुद्धस्वरूपमा जन्तानन्दं सौदामिनीपरमविलासं निरतिशयपरमानन्दपाराधारमनं तैरानन्दपुरुपश्चिद्रुपैरधिष्टितम् । तन्मध्यो चा सुदर्शनं' महाचक्रम् चरणं पपित्र विततं पुराणं येन पूतस्तरति दुष्कृतानि 1 ' : तेन पविण शुद्धेन पूता अतिपाप्मानमराति तरेम ॥ १॥ लोकस्य द्वारमचिमत् पवित्र ज्योतिष्मद्माजमान महंस्वत्". अमृतस्य धारा बहुधा दोहमानं चरण नो लोके सुधितां दधातु॥२॥ अयुनारं ज्वलन्तमयुनारसमष्टयाकार निरतिशयधिकमविलासमन: न्तदिव्यायुधदिव्यशक्तिसमष्टिरूप महाविष्णोरनगलमनापावमहम युतायुत कोटियोजनविशालमनन्तज्वालाजालेरलंकृत समस्तादिव्य. मालनिदानमनन्तदिव्यतीर्थानां निजमन्दिरमेवं सुदर्शन: महाचकं प्रज्वलति । इत्यादि । अत्र पूर्वापरयोश्चमवर्णनमत्वन संदंशम्या येन ज्योतिष्मदित्यादि विशेषणदर्शनन व पादेन्द्रियपरत्वं कथमपि न चरणशब्दस्य सम्मावयितुं शक्येता मुदर्शनस्य पवित्रशब्दवाच्य- स्वे अभियुक्तप्रयोगश्च प्राणे इत्तप्रयाणे मुपितदिशि दृशि व्यक्तसारे शरीरे - मत्यां व्यामोहवायां सतमलि मनसि व्याहने व्याहने च।। चकान्तर्वति मृत्युमतिभयमुभयाकारचित्रं पवित्रं तेजस्तत्तिष्टता यत्रिदशकुलधन श्रीक्षण तीक्ष्णदंष्ट्रय इति ।। अथ ऋग्वेदसप्तमारकचतुर्थाध्यायनवमर्गपञ्चमानुपाकेप पतितमसूक्त पठितस्तथा सामवेदे पश्चममपाठ के च पठितः सुदर्श नार्थपरो मन्त्रः। चमूपच्छ्येनः शकुनो विभृत्वा गोविन्दुम आयुधानि विभ्रत्।' अपामूमि सचमानः समुद्रं तुरीयं धोम महिपो पियक्ति ॥ अस्याः अपामूमि भूतानां विकारभूनम् अपच्छन्दस्य मूतत्वात धच्छिन्ने लाक्षणिकत्यात् । तद्विकारत्वं च तदभिन्नत्वे सति तत्कार्य: रवं शारीरस्वावस्थाविशिष्टस्य भूमामिनले सति भूनकार्यत्वादा। समुद्रं संसारसागरं शरीरमिति यावत् । सचमानः अपृथक्सिच्या म्मकसंयोगानुकूलव्यापाराथयः । सबासमवाये इति धातुठिन नहातोदकार्थकत्यायसायात् । द्रप्सः ईश्वरांशमूतो जीयाजी- यस्य तदंशरघं चापृथक्सिद्धसम्बन्धेनेश्वरपिशेषणत्वं विशिष्टय. पाण- .

·४४० न्यायपरिशुद्धी। स्तुनि विशेषणांशोऽयं विशेष्यांशोऽयमिति विशेषणस्यांशत्यय.' हारान् । गाः विन्दतीनि गोविन्दः तृज्यदायरछान्दसः गोबिन्दुरिति पाठी छान्दसत्वेन सवंदोषपरिहारः। छान्दसत्वाश्रयण च । गोविदस्यायुधान्यने विनन्मुश्रोणि घे द्विजः । तुरीयं धाम तद्विष्णोमहिष्ठः प्राप्नुयादिनि । चम्पच्छ्येनः शकुनो विभृत्वेति सावीत् ॥ इति स्कान्दधचनं प्रमाणम् । प्रायुधानि । चमशागदापड़शा. पाणि पञ्चायुधानि । नच शत्रुहिंसानुकूलव्यापाराश्रयस्यवायुध- स्चारछहस्य सत्यमसंभवीति याच्यम् शभुनाशानुकलशम्दाश्रय- स्वेन तस्याप्यायुधत्वात् । यिनन् । सम्बन्धप्रयोजकव्यापाराश्रयः सघ सम्बन्धः स्पसंयुक्तमुजा दिघटितदेहयत्त्वमेव । चम्पदित्या. दिना फलनिर्देशः । नच चक्रधारणस्याङ्गत्वेन फलत्वं न मम्मति फलपरसंनिधायफल तदङ्गमितिन्यायादिति वाच्यम् । अनिभूतोपा- सनद्वारा तस्यापि फलवत्वमम्मवात् । अत्र चम्शन्दन निस्यसरि. परिषद्विवक्षिता तस्यां सीदतीति चम्पत् निन्यसूरिभिरनुगम्यमान इति यावत् । श्येनः प्रशस्तनमभगवत्समोपदेशसंयोगानुक्लव्या. पाराश्रयः । संशनीयं गच्छतीति श्येन इति निरुतात् । शकुनः मान संसारादुद्धर्तुं शक्त इत्यर्थः । शनात्यात्मानमुन्नेतुमिति निरुतात् । भक्तिप्रपत्यन्यतरजन्यसंसानिवृत्युपधायकभगवत्म- सादविषय इति फलितार्थः । शक्तः प्रशने भगवत प्रसादरु- परयात् । विभृत्या भरणसमर्थः स्वसम्यनिधनामपि मरणसमर्थ इति यापत् । तादृशसामर्थं च मुफ्त्युपधायकस्यसमाश्रयणको भूः पादित्याकारकप्रसादविशेषयिषयत्यम् । एवं विधः सन् तुरीयं धे ठं धाम स्थान परमपदमिति यायत् । महिषः महनीपः सन् विष. क्ति प्राप्नोति इत्यर्थः । मत्र गोविन्दुरायुधानि विभ्रत शकुनो वि. भृत्या चमूपन्छ्येनो महिपस्तुरीय घाम विवतीति योजनाका रात् घमयान् सुखोत्यादिपदुद्देश्यनायच्छेदकस्य विधेये प्रयायत सम्प्राधेन सासाराहायुरापास्य शाला प्रति सम्म । विद्यपदार्थ प्रति तदुभयस्य च चमूपायचिवपदयेनत्य प्रति त. स्य च महिपत्यापिशितुरीयधाममाति प्रति प्रयोजकत्यं लभ्यते । तथा प धारणस्प वजन्पासारद्वारा मोक्षोपधायक तपस्या ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । म्यतरजन्यप्रसादे तादृशमसादस्य च सम्बन्धिमोक्षप्रयोजकप्रसा- বাৰ যাহামায ৪ নিযাধাবনুমানাধ- शिष्टार्चिगदि गमनरूपे चमूपच्छयेन इत्यस्यायें ताशगमनस्य च तं ब्रह्मालङ्कारणालं कुर्वन्तीति श्रुतिसिद्धग्रहालङ्काराविशिष्टभगव. समीपगमनरूपे महिपस्तुरीयं धाम प्राप्नोति इत्यस्यार्थे प्रयोजक- स्वलाभादलौकिकयःसाधनन्यरूपं धर्मत्वं चक्रधारणस्योक्तश्रया सिध्यति । पदन सायणभाप्ये चमत्यत्रति चम्चश्चमसास्तेषु सीदन् स्पेनः शंसनीयः शकुना शक्तः विभृत्वा पापु विहरणशील गोधि: दुः गयांलम्भकः द्रप्सं द्रघणशीलः स्फयपालादीन्यायुधानि यि. भ्रत मघामूमि प्रेरकं समुद्रमन्तरिक्षं समानः महिपो महान् पयं विधः सोमः तुरीयं धाम चतुर्थे चन्द्रस्थानं वियक्ति सेवते इति पाण्यानदर्शनेन सोमपरत्यमेधैतन्मन्त्रस्यतिकविनियमयन्ति तो. च्यते । यस्य मन्त्रस्य यदेवताफत्वेनाभिधीयमानत्वं तस्य तत्परत्य- मिति न च्याप्तिः । इन्द्रदेयताकत्वेनाभिधीयमाने निवेशनः सामनो घसूनामिति मन्ध गाहपत्यपरे इन्द्रपरत्वाभायेन व्यभिचारात् । पे. म्यागाहपत्यमिति विनियोगेन तस्य मात्रस्य गार्हपत्यपरत्वस्य ता. तीयिफाधिकरणसिद्धत्वात् । किन्तु यस्य मन्त्रस्य यद्देवताकत्वेता. मिधायमानत्ये सति पदुद्देश्यककर्मकरणतया विनियुक्तम् तस्य मन्नस्य तत्परत्यमित्येष व्याप्तिः। पाठयवहचान पश्चाच्छाकुन सूक्तमेघ चेति । पारमेश्वरसहितायां चक्रप्रतिष्ठायां विनियुक्तस्प शाकुनसूकस्य सुदर्शनपरत्वाभावन व्यभिचारवारणाय सत्यानम् । तथा चमूप. मन्त्रस्य सोमदेवताकत्येऽपि तदुद्देश्यककर्मविनियुक्तत्याभाषा सोमपरस्वसभ्भषः।नच सोमदेवताकयाभिधानं तत्कर्मणि विनियो। गामवेति तदेवताकत्वे सति तत्कर्मविनियुक्तत्वसत्यात्सोमपरत्वं दुर्यारमिति घाच्यम् तथा सत्युक्तव्याप्तिबलात्सोमपरत्वपरसुदर्श. अपरावस्थापि,दुर्यारत्वात् । तथाहि भगच्छाखं पाशराने पारमेश्व. रसंहितायां चक्रप्रतिष्ठा प्रस्तुत्योक्तम् । तस्थापनकाले तु तत्तसंज्ञान मनून जपेत् । विद्यां गदामित्याचं पाठयेत्तविदो जनान् । अमूषच्छेधन इति च प्रते पिलो इति सूची। - ·- म्यायपरिशुद्धी। पाठयेद्वचाम् पश्चाच्छाकुन सूक्तमेव च इत्यादि । अतश्चमूपन्मन्त्रस्य कचित्सोमदेवताककविनियोगमात्रेण नाव श्यं तद्घटकपदानां चलादसम्भवदपि सोमपरत्वं मुख्यं स्वाकर्तुं शक्ष्यम् । एव चमूशब्दस्य समाजपरनया रुढस्य योगेन पानपरत्व स्वीकारोऽयुक्तः । सम्भवति रुढार्थपरत्वे तत्प्रहाणस्य रथकाराधि- करणन्यायविरुद्धस्यात् । एवं द्रप्तपदस्यांशपरत्वप्रसिया फस्य द्र स इत्याकाहादयात् । आयुधानीत्यत्र फस्यायुधानीत्याकाळोदया. घ तद्वारकतया भगवत्परपष्टयन्तशब्दरूपनैव च गोबिन्दुरित्यस्य स्वारसिकी । एवं रूदिग्रहाणन द्रप्सपदस्य योगता द्रवणशीलपर- त्वं यज्ञायुधानीत्यत्र यक्षपदसमभिव्याहारेणायुधशब्दस्य स्फ्यरूपा- लादियज्ञोपकरणपरत्वसम्भवेऽपि निरुपपदायुधशध्दस्य तत्परत्वं घन स्वीकतुमुचितम् । मिमित्यस्य प्रेरकमित्यर्थवर्णनं समुद्रपद स्यान्तरिक्षलोकवर्णनं चास्वारसिकम् । तस्मादस्प मन्त्रस्य सर्षप. दानामतिलिष्टकल्पनयाथै विमिद्य सोमपरतया मुरुपयोजनाकल्प- नप्रयतो न कशिदपि सफलो भवति । विस्तरस्तु सुदर्शनसुरदु. मभावधर्मदर्पणयोद्रष्टव्यः । शुक्लयजुर्वेदैकोनपिशाध्याये पथ्यमा. को मन्त्र यत्ते पवित्रमर्थियग्ने विततमन्तरा । प्रल तेन पुनातु मा। अस्यार्थ। हे आने यत् ते अचिपि घालायामन्तरा मध्ये घि. तं प्रविष्ट पवित्र स्वर्णादिनिर्मितप्रतिकृतिभूनं मुदर्शनं च हो. मानन्तरं स्थापितं वर्तते तेन पवित्रेण भुजमूलाङ्कनेन प्रदा परं ग्रह चक्रस्वामी विष्णुर्मा पुनातु पवित्रयतु इति । अत्र पधिप्रशाद. स्य सुदर्शनपरत्वं पवित्र चरण नेमिरित्यादिपूर्षातोपाहतपधि- अमित्यादिश्रुतिरेय प्रमाणम् । अस्य मन्त्रस्यताशपाण्यानकरणे च पद्मोत्तरसण्डविपश्चाशदधिविशततमा यायोक्तम् । पषित्रं विष्णुचक तजगद्याप्स हरे सदा । तेन तप्ता तनूर्यषां ते यान्ति परम पदम् ॥ शुद्भन पतितप्तेन ब्रह्म तेन पुनीहिन । यत्ते पवित्रमचिमदग्ने तेन पुनीहि नः" इत्येषं श्रुनयः सर्पाः धयन्ति बरामने । इति धाक्येधु श्रुतिसवाददान पूषाँदाहतानि प्रमाणानि बस. .

·शब्दाध्याये मितीपमालिकम् । दायभूतानि सन्ति । भनत्यमन्यविशेषविस्तरं च करिष्यमाणशुल- पजुर्वेदभाष्य द्रक्ष्यन्ति सजनाः । यदा यत्ते तव पवित्रम् अचिंपि हे अग्ने पिततं प्रसारितम् । अन्तरा मध्येन ब्रह्म तेन पयिण मां पातु इत्युवरव्याख्यानम्। हे भग्ने से तय अचिंषि अन्तरा मध्ये पग्रह्म परं ब्रह्मरूपं पवित्रं विततं प्रसारितं तेन मां भवान् पुना. सुरति महीधरव्याख्यानं च वर्तेते ते परस्पर किशिद्वियक सन्दर्भ- विरुद्ध च प्रतीयते । तथाहि । तत्र पूर्वव्याख्याने सवेति युष्मदर्थे पवित्रपदार्थस्यान्वयः कृतोऽस्ति द्वितीये च युष्मदर्थे अत्रिपदा- र्थान्वयः कृत इति विरोधः । पुनः पूर्वव्याख्याने अन्तरेत्यस्य मध्ये. नेत्यर्थः। द्वितीय च मध्ये इत्यर्थः कृतोऽस्ति । पुनः पूर्वव्याख्याने पवित्रकरणकपचनक्रियायां परब्रह्मणः कर्तृत्वमुक्तं द्वितीये च पवित्रः . पदार्थे ब्रह्मपदार्थस्याभेदान्यय कृत्या पधिप्रकरणफपयनक्रियाया. मध्याहृतमयच्छन्दार्थस्याग्नेः फर्तृत्यमुक्तमिति विरोधः । पूर्वव्या. ख्याने पवित्रपदार्थस्य युष्मदर्थभूनेनामिना न फोऽपि सम्बन्धः प्रसिद्धो यदार्थका पठी स्यात् इतिसन्दर्भविरोधः । द्वितीये च स. म्भयरकरी यस्य प्रथमान्तघ्रह्मपदस्थ व्यत्ययं कृत्वा पवित्रविशेषणी. करणम् अध्याहनभयच्छदार्थस्य कर्तृत्वकरणं च सन्दर्भविस्वम् । उभयत्रापि पवित्रपदार्थः कोऽपि नोक्तः गदि च पुनन्स्यिति मन्त्रे उदाहतस्य कात्यायनसूत्रोक्तस्थाजाविलोमकृतस्य गोपालकृतस्य च पदार्थस्यात्रापि पचित्रपदेन प्रहणमित्यभिमानस्तदा तारापया. धरयाग्निसन्निकर्षादेव भस्मीभवनसम्भवेन यग्नेरचिपि प्रसारितस्वं न सम्भवतीति दृष्टविरोधः स्पष्टः । पूर्वोत्तसुदर्शनप्रतिक्षतिग्रहणे तुन कोऽपि पिरोध इत्यलम् + नन्येतेषु मन्त्रेषु चक्रधारणमदिमा. दिसंवेऽपि शसस्य धारणादिकं तु न शुनमिति कथं शवधारणानु. छानमितिचेन्न तत्र चक्रधारणस्य शहधारणोपलक्षणापरयात् । यथा च श्रुतिपु हन्तादमिमास्तिस्रो देयता अनेन जीयेनारममानु. प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां त्रिवृत्रिवृतकका परयाणि तित्रिवृत्फरणं प्रमाणान्तरानुगुण्याय पञ्चीकरणोपलक्षणाथै स्थी- किया तथा उपलक्षणार्थत्व प्रमाणानि तु स्मृतिपुराणानि पनि पश्यन्ते। यं खिलचतिरपि तु प्रमाणभूता विद्यते । वथा दि । समय पासशाखापां धूयते। , ·४४४ न्यायपरिशुद्धी। प्रसे विष्णो अम्मचक्र पोपत्रे जामाम्भोधि तर्सये चर्षणीन्द्राः। मूले याहोदधतेऽन्ये पुराणा लिहायतायफायर्पयन्ति इति ॥ मस्या:। विष्णो पवित्र प्रत्ययायामाचप्रकारकभगवरसंक- रूपहेतुभूते ते भजच त्यत्सम्बन्धिशालचक्रं भजचक्रपदार्थयोई पोरेध से इति पट्यान्वयात् । अाजी शहराशादाचायमराद प्सु आयते इति व्युत्पत्तश्चाजः शहः । मन्यवमजपदस्य चाप- देन साफ समासानुपतिः । तस्य मृत्यघटकपदार्थानन्धितस्यार्थ. परस्यरूपसामाभायात् । पाट्यर्थेनाजपदार्थस्यान्चयात् । नच त्रस्य दासभायां शरैः शातितपत्र पाएपपत्तये वृत्यघटकपदा. धानत्यितत्यप्राभेदान्ययस्य विचक्षणीयत्वाम्नानुपपत्तिरिति याच्या म् । तथा सति चत्रपुत्रदेवदत्तोभयानयनतात्पर्येण चत्रस्य पुत्रदे पदाधानयति प्रयोगायत्तरभेदान्यर्यानशासम्मधात् । तनिय रेऽपि वृत्यघटकपधिनपक्षानाभेदान्वयस्यैव सत्येन समासासा. धुतापत्तेदुधरित्याश्चमयम् । समासजन्यवोधे प्रकारभूतो योऽर्थ- स्तदुपस्थापकपदे सामापेक्षणेऽपि पिशष्यभूनार्थोपस्थापकपदे सदनपेक्षणात् । चत्रस्य पुत्रदेवदत्तापित्यादिप्रयोगाभाये ताश. सममिव्याहारस्य ताशोधापयिकाकाहात्वाकल्पनादेय ताश- प्रयोगस्य वारणात् । तादृशे अन्जना चर्पीन्द्रामानिधेष्ठाः मूले शः शमूलायच्छब्देन प्रदधते । परप्रतिसतप्तस्वसंयोगज- म्यकिणघषरुसम्बन्धप्रयोजफव्यापाराच्या इत्यर्थः । व्ययहिता- श्वेत्यनुशासनारप्रशदस्य दधत इत्यनेनाम्पयात । धारण घट. কথষ্ট মগ্ন হাঘিৰন্ধায়হাঙ্গনা भाषित्वम् । धारपास्य फलमाह । जन्माम्भोधि सतय इति । मप्र जन्मशम्देन जन्मजरामरणादिप्रपोजथं परतिमण्डलं लक्षणया. भिधीयते । तस्य दुस्तरत्यातिविशालत्यादिना समुद्रसाम्यात्तस्पेन रूपण तरणं च तीरसंयोगानुकूलव्यापारः । नदी तरतीत्यादी स्था- श्रयसयोगसम्बन्धेन नानिष्ठो यस्तीरसंयोगस्तदनुकूलव्यापारका तेति घोधात् । उक्तसम्बन्धेन ताशसयोगरूपधात्यर्थतावच्छेदक- फल परधाथ नद्याः कर्मत्वं जन्माम्भोधेस्तीरं च घेफुपठलोक पति ·शब्दाध्याये द्वितीयमाहिफम् । सत्प्राप्तरेप सुदर्शनधारणेऽन्ययात् । तरणेच्छाधीनेज्छाविषयस्य स्य तरपातुग्यध्याप्यत्यादाोपात्तरणहेतुत्वलामः । उपायेच्छा मति फलेच्छायाः कारणत्वात् । एवं शङ्करके फेचिद्धारयन्ति भ. परे पुनः परिपूर्णानुष्ठायिनो धर्मप्रवर्तकाः पुरातनाः परमर्षयः पश्चा. प्यायुधरूपाणि सायकानि लिङ्गानि तव्याप्यानि पशस्वषि मुज. शिवरयुगलललाटमध्यमूर्धदयारयेषु स्वावयवेषु धारयन्ती. त्याह । अन्ये पुराणा इति । अमायुधं मति भगवतो व्यापकर तादात्म्यसमानभोगचायतरसम्पन्धेन विवक्षितम् । गतो मुक्तेपु धमाधायुधसत्वेऽपि न क्षतिः । तथा च पिकल्पतः पश्चानामायुः धानां शहमायोथ धारणविधिः फलितो भयति । नम्वत्र पिला. गामगाश्वसनीयवादामातानामन्यत्रीवनियोगेनास्यपरत्यारस्मार्त. पिनियोगस्य सत्तोऽपि भौतपिनियोगानुरोधेन यत्याद्विनि- युक्तमन्त्राणां विधिपरत्वायोगादपिनियुक्तस्प खिलस्पाखिल. स्य ध स्वयधानभ्युपगमायाभिमतासिद्धिारतिचेत् । अतिमन्दमे सत् । तथा हि खिलानां तायत्किं खिलत्वमाादनाश्वसनीयस्थमथ सविशेषत्वात् । नायः योपवीतादिमन्पाणामप्यनाभ्यामपदवप्रस. मात् । न द्वितीयः धैषम्यासिद्धः । नद्यस्य प्रत्यक्षश्रुतिविरोधत. भाषलक्षणं धैषम्यमस्ति घालणादिभिश्चकादिकं ग धार्यमिति प्रति पादयस्याः श्रुतेरदर्शनात् । तदर्शनेऽपि प्रत्यक्षयाहुश्रुत्यन्तरतरसट- शभगच्छास्त्रमहाभारतादिविरोधे सत्यन्यपरतया निशाचात् । मचान निषेधसम्भवः चनादिधारणस्य दुःखैकरूपतयोपलभ्यमान- स्य रागमासत्यायोगेन निषेधाविषयस्यात् । विधिमासत्वे तु विधि रेय परिपायी नास्या विकल्पो ऽपि सम्भवति एकस्मिन्नवाधिका. ििण दुःखतदमायरूपयोस्तदयोगात् । व्यवस्थापकस्यापि फ्लप्ती गौरयादतिप्रसा । स्मृतिविरोघतभाषायां घेपम्यमि- ति चेत् । स्मृत्यन्तरसंगृहीतश्रुतिषिरद्धायाः स्मृतरासतमे. प्रयनुदयात् । उदितायाश्य यथाकथंचिदविरोधेन पत्या. छ । शत्यन्तपिरोधे तु घिरोधाधिकरणन्यायेन परित्याज्य. स्थात् । नचात्यन्तविरोध: सामान्यतो प्रणकरणादिनिषेधस्योस गापवादम्पायेन समयमानैः श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणपरामरीक- कप्ट्येन प्रतिपादितार्थप्यतिरिकपरस्यात् । अन्यथानीपोमीपाहि- ·पापपरिशुद्धी। मादेरपि न हिंस्यादित्यादिना निषिद्धस्पेनाधवप्रसङ्गात् । प्रसि- दितदभायाभ्यां वैरम्यमिति चौकेयं प्रसिद्धिः1किमधीतत्वमेव उत संप्रतिपन्नत्यं किंवा खिलत्वेन थ्रयणपरम्परागतत्वम् । यद्वा स्त्रका गदिमिरुपानत्वम् । नायःसिलत्याविरोधात न द्वितीयः पाया. त् । स्यामिघ विमतिपद्यमानं प्रति नदसिद्धः। इतः पूर्म त यिप्रति. पत्तिनास्तीति नेत् । अत्रापि पूर्वोत्तरेषु सत्योत्तरेषु कालेषु विमतिः पत्तिसामाचे प्रमाणाभावात् । इदानीमपि सास्विकानां विशिरदेशा. दिमाजामपि सप्रतिपनत्वात् । न तृतीयः । अननुछाणामनुतिया मपि परप्रत्ययशरणानां च तन्नधणपारपर्यनरपेक्ष्येण तेषु तद मायस्याकिञ्चित्करस्यात् । अनुतिष्ठतां तु स्वयं युमुन्सूनां तपा- मामिद्धरवैषम्यात् । चतुर्धस्तु परिशिष्यते । तप कि सुत्रकारा दिमी सचिमात्रपरिगृहीतः पुरुषधिशेषयपादानं पियक्षितम् । उता. বাঘারান। ন ময়ম: ম্যালথা বাধাযজন- तरमन्त्रिपरिगृहीतपुरशान्तरानुपातम्येने स्वदभिमतस्पापि पिलय. प्रमात् । न द्वितीयः अस्माभिमतेऽपि तरसनाधेन पम्यासिद्धः। चमादिधारणविषयषिलानां कैरातपातानमिति घेत । भासतम. पुरोसमयोचितपवरात्रसदितामेद कमर्षिभिः सस्य शारत्रस्प पेदापिया तत्यानुष्ठानप्रनिपादकापात् इत्यादि श्रीकपि- तापसिंह धीपेदान्ताचार्यशतमचरित्ररक्षायां विस्तमा कतिपय पुगपरेय ध्यपहनत्याद्विपम्पमिति चेत् भसनि पाधके कतिपयपुरुष- ঘোষাবাঘেষাঘ। যা যৌগন্নাথ सिरिप्रसवात् । सनि पाधके पत्रकारादिपचनानामप्यर्थ साधकारयाभावात् । अनं पा समभिष्याचारादविशेगदुभी घरया. विफलपसाबामामाण्यस्य पूर्वतन्त्ररिसरात । सपाधि पिण्य বিষয় সমস্যা এ গাযযামবিহীন : एतोति दर्शकगंधाचकामाधाम्याशदासमभियादाराविति प्रथम एमा: । चतु पितृपक्षः स्यकालापादन म्यादिश्ययामापास्या. এ কাঘবিশ্বময় শোয়ামাগার। पदमर्मसमभिष्यादारामापान तमझ पिण्डपतयः किन्न स्य. तन्त्र राव यस्यारितम् । पूर्णमासयोरानेयं घों करोता. रगुचायतुपकरणे कल्पत्रमविदुभी पेति भागसम्यापा ·शन्दाध्याये दितीपमाह्निकम् । ४४७ विशवादाग्नेयाग्नीपोमीयायुभाषपि चतुर्धा कुयादिति तदर्थः । सत्यप्यग्नीपोमीयस्याग्निसम्बन्धेनासायानेयशब्दोनाभिधातुं श. क्यः । तत्र केयलस्याग्नदेवतात्याभावन तद्धिनानुपपतेः। ततः के. घलाग्नयस्यैप कल्पसूत्रस्यार्थसाधकत्ये सादृशस्याभयुक्ताधुनिकय वनम्याप्यसाधकत्वादुक्तमत्राणां श्रुतित्वं दुर्धारमं । उक्तमन्त्राणा श्रुतित्य बाधकप्रमाणानुपलम्मात् । प्रत्युत पाश्चरात्रायुपादानरूपस्य साधकस्येव सत्स्यात् । किंच स्म्टतिकल्पसूत्रकाराघुदाहतानामेध श्रुतित्वमितिनियमे ऊजाय पशूनाप्नात्यूर्जेवाधरुभ्य इत्यादिशायरभा. गोवाहतानां तथा विरोधााधकरण औदुम्बरी सर्षा घंटायत गते स्मृतिमूलतया पार्तिककारादितानाम्ध्वदर्शन पाससा पार पृयन्तीत्यादीनाम् अत एव चापमा सुर्यकादिवत् इति सूत्रे शार. भाष्योदाहतस्य यथा वयं ज्यातिरात्मा विवस्वान् इति पाश्य. स्यापि श्रुतित्वानिश्चयापत्तिः । अयाधितदिकपरिग्रहासपा श्रुतिवं चाक्तमन्त्राणामपि वैदिकपरिग्रहात् श्रुतित्यं दुरपह्रयम् । स्यादि सुदर्शनसुरद्रुमचमोल्लासयोविस्तर । एका यिनियुक्ताना. मन्यत्रापि घिनियोगो भपतीति तु पूर्वमेय बहुनिरूपितम् । मनु स्मृतिपुराणादिभिर्विनियुक्तत्वेन तस्य कर्मणोऽथैदिकायं स्या. दिति चत् किं तायदयादिकरयं न तापदापरखत्य पांडशीमहणा. प्रहणयोरुदितानुपितहोमयोचावदिफत्यापत्तः । विरोधप्रतिभास. मात्रस्य स्मृतिपुराणादिषु सयंत्र सत्यन तापमाणादिकरयाना. परोधानापिप्रामाण्याभ्युपगन्दपुरुषप्रणीतस्य पदिकन्य तद्भिनया घेदिकापं घेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृहस्पधिप्रणीतचा कसूत्राणां पदि. करवापत्तः । पञ्चरायप्रणेतुरीश्वरस्थ घेदाभ्युपगन्तत्याध नापदिक. श्यं स्यात् । नच येदाभ्युपयन्तृपुरुषपरिगृहीतत्यं वैदिकर तथावस्य पञ्चगनेऽपि सत्यात् । नापि येदविहितधर्मविधायकत्वं धर्मांव घेदापिहितावश्यम्मावात् । सर्यस्यापि धर्मरये पौतस्मानयिमा. गः कथमिति चहा अस्मदायधीयमानश्रुतिविदिताय धीनाय प्रदा पहादिव्ययहाराणा पटपमानश्रुतियिहितापामायास्मातरयमिति। तस्मान दाविहितधर्मविधायकत्वेनादिकरयम् । नापि पचराय स्य परिगणितचतुर्दशयिधास्थानानन्तगंतत्वेनादिकायं तथा पी. कार रामायणमहाभारतानामध्यपरिगणितत्यनादिकस्यापाता।

·४४८ न्यायपरिशुदी। चिनियुताना मन्त्राणां विधिर्न सम्भवतीत्येता परिशिष्यते । पधाष्टुः। घिलुप्तयिधिशक्तिस्यासिवयद्योतनादिभिः । माप्तत्याश्यतस्तेषां विधिशध्दायभाषतः॥ मासणणचिनियुक्तत्वात्करणन्वेन कर्मणाम् । मन्त्रावादपि नेते स्युस्तप्तमुद्राविधायकाः ।। विधायफरवं हि मन्त्राणां विधिशक्तिमत्वन नान्यथा नचनेपों मन्त्राणां तादृशशक्तिमस्य तविरुद्धार्थस्यय प्रतीतोरेति । तत्रोच्यते । यमीषा मन्त्राणां विधायकत्वं हि कृतिमाध्यत्वेष्टसाधनत्वादियांभ- जनकत्यम् । तत्र च कृतिसाध्यत्यादिधाचकपदघटितत्वे सति सा. फाइत्ये सति योग्यत्व नियामकम् । पवित्रमन्नेरवहन्तस्तरसमाशत त्यनेन धनवान सुखारयादावियोद्देश्यतावच्छरकल्प विधेये प्रयो. ज्यतासम्यन्धेन मानेनेटसाधनत्यस्य इवहन्त इत्यस्य पूर्वोपस्थित. सापहनानुकूलकोतमानित्यर्थकतया तापवहनरूपततमुद्राधारण कृ• तिसाध्यत्वस्य च प्रत्ययेन तस्मात्रस्य विधायकनानिवाहात् । चरण. घमूपन्मन्प्रयापविनामेत्यादिमन्त्राणामप्युनगल्या छतिसाध्यय. एसाधनस्वादियोधकत्वसम्भवाद्विधायकत्वोपपतेः । नच विधाय- कत्ययोजक विधिशक्तिमत्व मन्प्रेषु नास्तीति पाव्यम् । विधि. शक्तिमत्वं हि कृतिमाध्यत्यानुपस्थितिजनकपदगतशक्तिमत्व पा एतिसाध्यवादिरूपयिष्यविषयकवाघजमकतापदायगत- शकिमत्वं घा । नाद्यः पहन्त इत्पनन घनसावकह. तः प्रतीत्या साध्यतासम्बन्धेन धास्वन्वियिठतिवाचकशपत्य- यसरवेन ताशशयमाधासिद्धः । न द्वितीयः फारणसामान्य श. क्तिवादिनों मीमांसकादीनामपि मते साकाहयोग्यपदसमुदायता- शशक्तिस्वीकारेण मन्ने ताशशस्वभावे घोशामायात् । नचोक्त- मन्पु कृतिसाध्यस्वाधीपयिफशक्तिमत्वं न सम्भवति छतिसाय. स्यपाधं प्रनि सिद्धत्वधातनद्वारा प्रतियन्धकस्य यच्छब्दस्य येन पूत इत्यादी सरवन ताराशाशात् । प्रतिवन्धकताया कार्या. नुकूलशक्तिपिघटकाररूपत्यादिति धाव्यम् । वुद्धिधिपयता. बच्छेदकत्योपलक्षितधर्मावच्छिनोपस्थापकस्य यच्छश्यस्य सिद्ध पद्योतकावासिया तस्प प्रतिबन्धकरवासम्भवात् । अायचा य.

·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । दाग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादेरपि विधायकवानुपपत्तेः । नचाप्राप्ता. र्थत्वाभाधविशिएयच्छब्दादेस्तादशवोधप्रतिवन्ध्रफत्वाङ्गीकाराना नुपपत्तिः । यदामेोऽष्टाकपाल इत्यादावसातार्थत्वस्यैव सत्येन तद. भावविशिष्टयच्छन्दादरभायात् । प्रकृते च पाञ्चरामादिवचनैः मुदः शनधारणस्य प्राप्ततया अप्राप्तार्थवाभायेन तद्विशिष्टयच्छन्दम्प. प्रतियन्धकसवाद्विधिशक्तितिरोधानमिति वाच्यम् 1 अप्राप्तार्थत्वं हि न तावन्मानान्तरामाधार्थत्यं श्रुतेः स्मृतिनिरुतपश्चराप्रपुराण. वेदभाप्यादिनाहार्थत्वेनाप्राप्तार्थत्यानापत्तेः । किन्तु स्वानुपजीवित मानान्तराग्राह्यार्थत्वम् । यत्रापूर्वार्थत्यमुपपादनीयं तत्परं स्वपदम्। तथा च स्मृतेरिय पञ्चरात्रस्यापि श्रुत्युपजीवित्वेन तदनुपजीवित स्धेन तदनुपजीविमानान्तरामाह्यार्थत्वरूपमप्राप्तार्थत्वमुक्तमन्त्राणा. मक्षतमेव । अत एव पूर्वमीमांमायां विधिविभक्तिरहितानामपि उ. पांशुयाजमन्तरा यजतीत्यादीनां "पचनानि त्वपूर्वस्वादिति न्या. येन - पञ्चमलकारकल्पनया विधायकत्वं समर्थितम् । उत्तरमीमां सायामपि । "प्रयो धर्मस्कन्धा इत्यादिश्रुतीनां "ब्रह्मसंस्थो अमृतधमेति" इत्यादीनां च "विधिर्वा धारणवत्" इति सूत्रेण संन्याश्रिमविधायकत्वमिति सधैरपि भाष्यकारंव्याख्यातम । अत एव च "ब्रह्मविदामोति परं तस्य तायदेव चिर"मित्यादी परप्राप्तिकामो ब्रह्म विद्यादिति विधिः सर्ववेदान्तिामः कल्प्य. ते । "कपिलानालभते प्रतिातेपन्ति ह वा य एता रानीरुपय- ती"ति घाश्येपु विधिकल्पनं शास्त्रेषु प्रसिद्धमेष । ध्याफरणमहामा- ध्ये च "चयारिङ्गा" इत्यादिपु प्रतिमन्नं महता देवेन नः साम्य स्थादित्यध्येयं व्याकरणमिति श्रीमता पतसलिमुनिना विधयः क. ल्पिताः । एवं सर्वत्र शास्त्रेषु यथावार्थः श्रूयतं फलं या कीर्त्यते तत्र सर्वत्र विधिः कल्प्यते । शास्त्रेषु पात्र विधिप्रत्ययोशारणं तु क- हानाभावरूपलायचायति तत्वम् । यदपि विशवास्पदानि पयि त इत्यादयो मन्या न विधायकाः फर्मकरणतया ब्राह्मणन बिनियु- कत्यात् नीहादिवदित्यनुमानादेतेषां मन्त्राणामविधायकत्यास. द्विरिति तदयुक्तम् । पवित्रं त इत्यादयो मन्त्रा इत्यत्र पविनंत इति मन्त्रः आदिः प्रथमोपस्थितिविषयो येषामिनि विग्रहवाफ्या. पदुपस्थितिध्वंसासमानकालीनोपस्थितिविषयत्वस्य लाभात्तस्व ·न्यायपरिशुद्धौ। पक्षतापच्छेददकत्ये पवित्रमन्त्रस्य पक्षयहि वप्रसङ्गः । तद्गुण- संघिज्ञानयहुबौद्याश्रयणे चापि विधादास्पदानीति व्यर्थम् । एवं रुतिसाध्यत्वादिविषयकयोधजनकत्वरूपविधायकत्वाभावस्थ सा. ध्यत्व वाधः । उक्तरीत्या तेषां मन्त्राणां तद्विषययोधजन कन्चात् । कृतिसाध्यत्यादियाचकलिडादिविभक्तिघटितत्वाभायसाधनेच सि. साधनम् । विधिवाक्यकल्पकत्यामापसाधनं च करणतयेत्या- दिपदानां व्यावृत्त्यसद्गतिः । ज्योतिप्पोमेन स्वर्गकामो यजेत समि. धा यजति घसन्ताय कपिजलानालभैत इत्यादेबिधायकत्येऽपि वि. धियाक्यकल्पकत्याभावरूपलाध्यस्याबाधेन व्यभिचाराप्रसक्तः। कर्मकरणतया ब्राह्मणेन विनियुक्तत्वादिति हेतुकथनमपि न सत् अ. सिद्धः । मन्त्रं विनापीच्छाविशेषरूपत्यागादेखत्पत्या मन्त्रम्य त- स्करणताया याधितत्वात् । इएसाधनतामानादिघटितफ्लप्ससाम- ग्न्यान्यथासिद्धरधान मन्त्रस्य करणतां कथं ब्राह्मणं योधयेत् योध. यद्धा पाय प्रमाणी भवत् इत्याद्यन्यत्र विस्तरःद तप्तशहाचक्रधा- रण रामार्चनचन्द्रिकानृसिंहपरिचर्यारामनाममाहात्म्पहरिमक्तिधिः लासवैष्णयमुरद्रुममअरीजयसिंहकल्पद्रुमादिमहानिवन्धेषु विहित- त्वेनाङ्गीकृतमेवाम्ति । निर्णयसिन्धौ तु थोत शिधि प्रदश्य स्मार्तनिषे. धश्चान्येषां पृथ्वीचन्द्रोदयादीनां सम्बादेन प्रदर्शितः । तत्र निषेधय- चनानां गतिस्तु मत्कृतविष्णुचि नन्थे सुष्टु प्रदर्शितास्ति । तत्र रामानुजमाध्यसम्प्रदाययोस्तु तप्तशबचकादिधारणं दीक्षासमय एप नियत घर्तते । निम्बार्कसम्प्रदायेऽप्यनुमन्यते प्रत्यधपि प्रमाणा- न्युपात्तानि वतन्ते । यल्लमसम्पदाये पर तप्तमुदाधारणममाणमनु मन्यते काम्यमिति धारणं पर न क्रियते गोपीचन्दनमृत्तिकयैव फियते । तथा हि धल्लभाचार्यकृततत्वदीपनिबन्धप्राथः। शवचकादिकं धार्य मृदा पूजाइमेव सत् । तुलसीकाष्ठजा माला तिलक लिगमंध तत् इति । तत्र तत्कृतध टोका च । अप वैष्णवमार्गे वेदमार्गावरोधी या तन्न कर्तव्यम् । यद्यनित्यो धमों भवेत् । नित्येऽपि घेदविरोधः सो. ढव्य इत्याह राहत्यादि। बहिनष तु सन्तप्तं चकमादाय वैष्णवः । धारयेत्सर्वघांनां हरिसालोफ्यकाम्यया ।। । * ·शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । इति ततमुद्राधारणं काम्यम् । शखादिविरहितः पूजां यस्तु समारभेत्। निष्फल पूजनं तस्य हरिश्चापि न तुष्यति । अनो मृदा शङ्खचकादिधारणं पूजानमवश्यं कर्तव्यम् इत्यादि । अत्र काम्यत्वश्रवणन नित्यत्वं न सम्भवतीति काम्यानां कर्मणां न्यासमिति भगवदुक्तेस्तप्तचक्राङ्कनस्य काम्यत्वेन मुमुक्षुभिर्न क- तव्यमिति ग्रन्थकाराशयः प्रतीयते । एवमेव पूर्वोक्तचक्रधारणम. न्त्रेषु वहन्तस्तत्समाशत तुरीयं धाम महिषो विवक्ति येन पून स्तरति दुष्कृतानि जन्माम्भोधि ततवे इत्यादौ फलश्रवणेन को. म्यत्यप्रतीत्या चक्रधारणस्य नित्यकर्मत्व न सम्भवतीत्यन्येऽपि शकन्ते । तपोच्यते यथा एकादशीजन्माष्टमीवतादौ कतिपयेपुवचने पुपुत्रादिफलस्य कतिपयेषु पापनाशस्य च श्रवणेऽपि केपुचित् एका. 'दश्यां न भुञ्जीत पक्षयोगभयारपीति केवलविधेः श्रधणेन नित्यत्व. स्वीकारेण सर्वैरपि मुमुक्षुभिरेकादशीवत जन्माप्रमीयतं च क्रिया ते तथा दक्षिणे तु भुज घिनो विभृपादै सुदर्शनमित्यादिपु फेवलं धारणश्रवणेन नित्यत्व स्वीकृत्यावश्यं धारण क्रियते इति । किश्च । मनुस्मृतौ द्वितीये। नाकामस्य क्रिया काचिदृश्यते नेह कहिंचित् । यद्यद्धि कुरुते जन्तुःसर्व कामस्य चेष्टितम् । इत्युक्तत्वेन कामनास्पर्शरहिनं किमपि कर्म न भवतीत्युच्यते । एवं सत्यपि तर नित्यनैमित्तिककाम्यानां व्यवस्थोक्ता श्रीवेदान्ता. चार्यकृततत्वमुक्ताकलापसर्वार्थसियोः । यन्नित्यं नन्न काम्य तदपि न तदिति स्थापिते कर्मभेदे ऽप्येक विद्याश्रमानं भवति हि विनियुक्त्यन्तरेणोपपत्तेः। तत्रानुष्ठानतन्त्र विदुषि तु घटते कर्तृकालाधभेदात प्राजापत्यादिलोकार्थिनि च तदितरोऽनर्थरोधाय तद्वान ।। ज्योतिष्टोमाग्निहोत्रादौ विनियोगपृथक्त्वतः। नित्यकाम्यस्वरूपत्वं दृष्ट तदिहास्तु नः ।। विध्यक्ये पि चिदृष्टा काम्यनैमित्तिकात्मता। विधिभेदे तु किं न स्यादन कैमुतिकी गतिः इति ॥

·४१२ न्यायपरिशुद्धौ। ज्योतिष्टोमस्य प्रयोगभेदेना नित्यत्यकाम्यत्वयोर्दर्शनात् । नित्यस्य स्वाध्यायस्य ,सावित्रीजपस्य च यो याजयति प्रति- गृहाति याजयित्वा प्रतिगृह्य यानन् त्रिः स्वाध्यायं वेदमधी. थीत निरानं घा साविधीमधारेचयतीत्यत्र प्रतिग्रयाजनकर्म- जन्यपापप्रायश्चित्तत्वेनाम्नातत्वेन नैमित्तिकत्वमपि सिद्धं भव. ति । इति सुदर्शनमीमांसायां वेदाचार्यकृतायां स्पष्टम् । तथैव तप्तचक्रायनस्य काम्यत्वे नमित्तिकत्वे पा नित्यन्वमपि सुस्थिरमे. घ भवतीति । एवं स्थिते हेमाद्रिप्रायश्चित्तकाण्डपृथ्वीचन्द्रोदया. द्युच्छिएभूतानि कानिचिद्विरोधिवचनान्युदाहरतामाचारभूषणः शवसुधाकरस्मृतिसारकाशीखण्डटीकाकारादीनां सिद्धान्ता वि. लीना एव भवन्ति । सर्वार्थाचीनस्तश्च तन्त्राधिकारिनिर्णयकार- स्तदुरुयस्तावप्रधानभूता विचार्यन्ते । तत्र पूर्व कौमवाफ्यः यत् प्रदर्शितम्। कापालं. पाश्चराय यामलं याममाईतम् । एवं विधानि चान्यानि मोहनार्यानि तानि तु इति । सभ्यतु तथा न नेन सर्वसम्प्रदायिनां धैष्णयानां काचिक्षतिः। तथाहि सत्यपाश्चराप्रपदेन कापालयामाईतादिसमभिव्याहतधेन , मध्यपतितस्येन सन्दशन्यायेन विशये प्रायदर्शनादिति मीमांसासूत्रो. तस्यायेन प्रायपाठेन च शेषपाशरावनामकाः प्रन्याः केचनान्ये शिव. निर्मितागृहन्ते। नतुनारदपश्चगायन प्रसिद्धा विष्णुसमाराधनपरा प्रधा"नविण्याराधनात्पुण्यं विद्यते कर्मधेदिकमिति स्मृतस्तेषु मोहनात्यलेशाभावाचेति सन्तोएव्यम् । तथाले। अक्षिताच भविष्यन्ति। नराणां नामरूपाभ्यां युगान्ते समुपस्थिते । पाश्चरा प्रशंसन्ति केचिनागवतं मुगे। कोचिरकापालमिच्छति फेधित्पाशुपतं गुने यायुदाहनवासिष्ठलैहप्राधेऽपिताभ्यामेव प्रायपाठसंदंशस्या- याभ्यां या एप केचन प्रन्या ग्राहा नतु विचाराधनशाखरूपा महाभारतसिताः पश्चराप्रपन्थाः । अन्यथा तद्वाक्य भागयतप्र. यस्यापि पतित्वेन तम्यापितधावापत्ती सफलशिष्पषिद्वधानध्यप- हारविरोध: स्यात्। मतोमागतमपिता भिन्नम् अयःशुलेति पत्रे ·शब्दाध्याये बितीयमाहिकम् । ४५३ महाभाष्ये शिवस्य भगवतो भक्तः शिवभागपन इत्युदाहृतत्वेन पाशु. पतानामेव कश्चिद्ग्रन्थो भवेत् पाशुपतमतं घेदविरुद्धमिति पत्युर. सामअस्यादिति नमसूत्रेपूतं शाङ्करादिभाष्यसंमतं च । अग्रे च ब्रह्मवैवर्तनाम्ना यानि वचनानि लिपितानि हेमाद्रयुक्तानीति । तष्वपि वचनपु। सास्वतास्तेऽपि विशेया उक्ता भागवताश्च ते । शैवाः पाशुपताश्चान्ये पाञ्चरात्रास्तथा परे । तथान्ये च दुरात्मानः सर्वेऽप्यसुरदैवताः। इत्युक्तत्वेन पूर्वोतप्रायपाठात् पाशुपतैः सहपठितत्वात् भाग- बताः पाञ्चरानाच शिवाममनिष्ठा एव शेयाः । अन्यथा पाहतु. मारमत मागवतप्रधान इत्यादायुक्तानां शुकादीनामपि निन्द्यत्वाप- त्तिः । नचैते गारदपशरात्रनिष्ठा वैष्णवाः असुरदैवतत्वेन कंचित् प्रसिद्धाः । किन्तु अगन्यत्वेन विष्णूपासका वैष्णवा इत्येव तान् विभजन्ति शाक्तादयः। हिरण्यकशिपुप्रभृनयोऽसुराः शिवोपासका इति शिवभक्तिप्रकर्याय तदुपासका इदानींतनाः पाशुपना पथ असुरदैयतत्वेन प्रहीतुमुचिताः । सूतसहितायचने तद्यारयाने व । पाञ्चरात्रादिमार्गाणां चेदमूलत्वमास्तिके । न हि स्वतन्त्रास्ते तेन भ्रान्तिमूला निरूपणे । इति पाञ्चरात्रादीनां तैः स्वयमेव वेदमूलवानगीकारावेदविरु- धानेकार्थोपदेशाच्चेत्येतत्सर्वमपिशवपाश्चरात्रेष्येष सम्भवेत् । अत एच त्यने तत्रैव पाश्चरापादयो मागीः कालेनैनोपकारका तान्त्रि. काणामहं देवि न लभ्योऽव्यवधानतः इति रुद्रोक्तिः । अन्यथा संयो- गो विप्रयोगश्चेत्यत्र अशङ्खचको हरिरित्युक्ते यथा विष्णुरेव गृह्यते न मर्कटादिस्तथा संयोगवद्विप्रयोगस्यापि हेतुस्वमिति हलसन्धिमनो. रमोकरीत्या ये शिवोपामकास्ते तन्त्रनिष्ठाश्चेदव्यवधानेन न प्राप्नुपन्तीत्युक्त सम्भवति वैष्णवास्तु न रुद्रमुपासते इति कुतस्ते- पां तत्प्राप्तिसम्भावना यथाक्रतुन्यायधिरोधश्च स्यात् । तथा हि. शैघशाताद्विते ज्ञानार्णवतन्त्र । भगगुा भगवान्ते योनिमान्ते भंगान्तिके। भगानि मे छानयेति वरदेति सदा लियत ॥ अमोघे भगयिच्चे च शुभक्षोभय सर्यव।

·४५४ न्यायपरिशुद्धौ। सर्वाणि च भगान्यन्ते मे वशं चानयेति ॥ तत्पदाथै तु जानीहि मुखमस्या घरानने । स्वंपदार्थोऽसि वाक्यार्थः कुचयुग्मं क्रमेण हि ॥ नादोदितं धरारोहे विश्वं यानिन संशयः। संग शक्ति सम्पूज्य स्वात्मलिङ्गं शिवं यजेत् ॥ मले मूत्र कथं दोषो मान्तिरेव न संशयः । रेतः पवित्रं देहस्य कारणं केन निन्द्यते ॥ इत्यादीनि वचनानि पञ्चदशद्वाविंशत्रयोविंशपटलादिषु दृश्य न्ते । धेशवपाचरात्रेषु तु न क्वचिदपोश जघन्यविषाणां देशोऽ. प्यस्ति । अतो वेदविरुद्धार्थोपदेशास्तेष्वेव स्युः । घेदमूलत्वानी- फारोऽपि तेप्येव सम्भवति । वैष्णवपाश्चरानेषु तु घेदमूलत्यमन्त. रा व्यवहार एव न विद्यते । यथा भारद्वाजसंहितायाम् । वेदवेदन्तविज्ञान विश्वासो गोप्तरि स्ययम् । साहान घेदानधीयीत न्यायैवार्थ विचारयेत ॥ विद्यात्कर्मादिकं यत्र विष्णोराराधनादिकम् । अधापनिपदं चार्थ शृणुयान्न्यायतः सुधीः ।। घेदयेद्यः स भगवान् कृपया परयाच्युतः। चतुर्विधमिद प्राह सर्वेषां हितकारणात ॥ य यात्मनां परो वेद्यस्तं विष्णु दयन्ति यस् । तवेदानां हि घेदत्य यस्तं घेद म घेदवित् ॥ वेदवेदातत्वमा नारायणपरायणा। इत्यादि. द्वितीयतृतीयपरिशिष्टचतुर्थाध्यायादिषु ॥ पषं सायतसहितायां चतुधिशपरिच्छेदे। ऋग्वेदान् पाठयेत्या युञ्जतेत्यपरान् यजुः । रथन्तराख्यं यत्साम सामहान् भगवन्मयान् ।' इति। पञ्चविंशे च॥ उदुत्तमं हि ऋग्वेदान् पाठयेद्रविणं यजुः। ततस्तु धारणं साम सामहर्थियणस्ततः॥ पविभं ते हि यासाम संचौधेकायनांस्ततः । पवित्रमन्त्रं तदनु इदं विष्णुषिचक्रमे इत्यादि अहियुध्यसहितायां ।

·शन्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । ४५५ पुरुषार्थचतुर्भिस्तदन्धितं देतुमड्डुलम् ॥ ऋग्यजु सामभिर्जुष्टमाहिरोभिरथर्वभिः । इत्येकादशे। घेदघेदान्ततत्त्वज्ञो विद्यास्थानविचक्षणः | इत्यादिवैष्णवगुरुलक्षणं विशेऽध्याये चोक्तम् । पानसंहितायां च शास्त्रारम्भे पय । शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि सिद्ध्युपायमनामयम् । श्रुतिरेव द्विजातीनां निःश्रेयसकरी परा॥ यतो धै श्रुतिमन्त्रेण नित्यमाराधयन् हरिम् । फैयल्यं परमं प्रासो न भूयः संसरेदिह इत्युक्तम् ।। एवं विष्णुतिलकपराशरवृहद्ब्रह्मसंहितादिषु वेदमूलकन्येनैवा.1 चारः स्वीकृतः पाशरावशास्त्रे । अंग्रे भट्टादग्रन्थेऽपि सांख्यपा पाशुपतशाक्येति वाक्ये इतरसाहचर्यरूपप्रायपाउन्यायापाशुपत. सन्धिन एव पाचरात्रस्य ग्रहणमिति नास्माकं क्षतिः। अग्नेछ। पाञ्चरात्रान् पाशुपनान् पाहाणापि नार्चयेदिति । फौर्मवाक्येऽपि पाशुपतसाहचर्यरूपनायपाठात् पाशुपतानां पाश्चरा माघम् । अमे च यौद्धधावकनिन्याः पाश्चराप्रवियो जनाः। कापालिकाः पाशुपता इत्युक्तत्वेन तत्रापि पाशुपतपाचरात्रमेव ग्राह्यम् । वामा: पाशुपताचारास्तथा घे पाश्चरात्रकाः। इत्यत्रापि शेषपाञ्चरात्रमेव साहचर्याद्राधम् । पाराशरोपपुरा. जपचने। धर्माधार्मादिविज्ञाने स्वागमाः पुरुषोदिताः। पाञ्चरामादयः स न प्रमाणमिति स्थिति। रित्यप्रापि पुरषोदिता इत्युक्तस्येन शैया पय प्राहाणयपा. राप्रविषये तु । पञ्चरात्रस्य स्मस्य वक्ता नारायणः म्पयामिति भारतशान्तिपर्यनारायणीयोपाख्यानरचनेन परमपुरुषम्योत्तम पुरणस्य कृत्यं स्मर्यते इति तद्व्युदासः। अग्रे मुक्तियण्डयाफ्येऽपि। यामपाशुपतादीनों शाफ्यादीनां परिग्रहः। पाश्चरामादयधापि शनानुत्पत्तिकारणमिति ·7 . न्यायपरिशुद्धी। यामादिमि सद्द पाठाच्छाएप पारावा माया स्युः । भने। तथापि या मागणी वदन न पिण्यने । इत्यापिणवारा कम्पाप्यास्य देविरोधामावाद মাথা যে গাথা। यमियमण्डषयायां तु मास्माकं हानिम्तर सम्बत्रामावान् । भने उत्तरतन्त्र उत्पस्यसम्मघाधिकरणवृत्तान्तमलपनं घर- ज्यरोदनप्रायमेष । यता शाहरफमाप्याक्त सर्वदूषणानि श्रीमाया दिपु स्पष्टप्रमाण पण्डितान्येव । अप्रे या शाण्डिल्यकथा पते मस्या न पैष्णवपञ्चरायपु कश्चन मध्यन्नो विद्यते । शहरमाप्यहि । चतुघु घेदेषु परं श्रेयोऽलम्या शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधिगतयानि त्युक्तम्। स एव तु वैष्णावरात्रिकाणां सिद्धान्त । अनेन प्रसङ्गेन घेदनिन्दा भवतीनि यच्छाहरमाये दूग्णामिधान तन्न सहतम् । नया सति छान्दोग्ये नारदसनायुमारसम्बादे ऋग्वेदादिसबलशा- स्नपठनगापि ममात्मशान लोस्पन्न त्यमेष मामुपदिति क्यनेन ये दादीना निन्दा मजानते भूमविद्योपदेशोऽपि निन्दित. स्यात । त- स्मात् केवल सामान्यपण्डितात पठनेन दुरवगाहस्य घेदादिशाय. स्थस्य तत्वस्य ज्ञान न भरति किन्तु सद्गुरस्तस्थमय पदार्थ . दर्शयनीति मन्तव्य । तथैध पश्चरापाणां चेदापणापत्येन वेदोता. पदार्था स्फुट प्रतीयन्ते इति मानलाभसोलभ्यार्थ शाण्डिल्यस्योप निषदस्य तत्र प्रवृत्ती न फोऽपि दोषः । अत पत्र महामारने प्रथ माध्याये। इति हासपुरापाभ्यां येद समुपदयेत् ।। घिभत्यल्पश्रुनाद्वदो मामय प्रतारष्यति इत्युक्तम् । अय हि शाण्डिल्यश्चनुर्पु घेदेपित्याधुतत्वेन चतुर्वेदाध्यायी छान्दोन्यापतिपदादिषु इति हसमाह शाण्डिल्यः पाण्डन्य शा" पिडल्यात् शाण्डिल्य कौशिकाच्च याग्निवश्य शापिडल्याच्च वा. स्म्य शाण्डित्यात् शाण्डिल्य पेशीयात् बामरक्षाया शाण्डि. ज्यान शाण्डिल्य पैगल शाण्डिल्यो दृचा आधण पप्रच्याईदायु. पनिषत्सु प्रसिद्धी विद्वान् पुण्यात्मा तस्यैर भकिसूत्राणि सन्ति पत्र स्प्रेसरमाध्यमस्ति शाण्डित्यस्मृतिरपि तत्वतोपलभ्यते । नत्र लैरतकथायां तु येदवाद परित्यज्य परदारान् स गत्या त्या ·शब्दाध्याये दितीयमाहिकम् । घुकत्वेन महापापी अन्य एव कश्चन शाण्डिल्यः सम्भवति अतःय. था वाममार्गेण केचन शैवाः शिवं पूजयन्ति तथा कोऽपि भवैदिकः गण्डिल्यस्तष विष्णुप्तकः स्यात् । तस्य शाण्डिल्यसंहिताकरण- मपि नैव वैष्णवपञ्चरापु प्रसिद्धमत्र च पानसहितायामप्टोत्तरश. तसंहितानां नामानि पव्यमानाम्युपलभ्यन्ते तेषु न शाण्डिल्पसं. हिता परिगणितास्ति । अप्रत्यशाण्डिल्यस्य तु विष्णुना सह सम्वा. दो नास्ति तत्र तु धर्तते इति महान् भेरः। किञ्च तत्रत्यकथासन्द- मों महानसातः । यस्मिन् विष्णुविषये भागवतद्वितीयस्कन्धे ब्रह्मणोऽपि सृष्टिकर्तुरतिखिन्नस्य तप इति शम्दश्रवणमेव जातं ततः सहस्राध्द घोरतपश्चरणेन भगवान् प्रादुर्भूतः सन्नुकधान् । त्यया तोषितः सम्यग्वेदगर्भ सिस्क्षया । चिरभृतेन तपसा दुस्तोपः कृटयोगिनाम् । इति कथानकं विद्यते तस्य विष्णोः पापात्मनः शाण्डिल्यस्य स. मीपे स्वयं धावित्वा आगमनमतीघ विरुद्धम । यदि पापात्मनोऽपि तस्य पूजनेनागत इत्युच्येत तदा तु सर्वेषां सदाचारानुष्ठानेन पू. जनं किमर्थ स्यात् । ततश्च विष्णुर्दशनं दत्वापि स्वयं रुट स्य- पि विरुद्धम् । यदि र पूजया तुष्टस्तदा कथं रुष्टः । पुनश्च पाश. राण मामाराध्य ततो घेदमार्ग गमिष्यसीति विष्णुनोकमित्यप्य- सङ्गतम् । पूर्वोक्तभागवतस्थले। घर घरय भद्रं ते घरेशं मामिवाछिनम् । ब्रह्मन् श्रेयः परिधामः पुंसो मद्दर्शनायधिः । पति भगवतोकं ततश्च घुमात्रस्य भगवदर्शनानन्तरं किमपि म कर्तव्यं यतः सर्वकरणसमाप्त्यानन्तरमेय दर्शन मघतीति। तदा शाण्डिल्यस्य भगवदर्शनानन्तरमपि पापिष्ठत्वं चर्तत त्यतीय पि. मम् । अमेची पुनरिणोः प्रसादेन घेदमार्गातिवर्तिनीम् । संहितां चक्रं इत्यप्यातम् । विष्णोः प्रसादधेस्पासदाये. यमार्गातिषतिग्रन्धकतवं कथं तस्य स्यात् । भूपचरित्र पस्पर्श पालं रुपया कपोले इत्यत्र भगरप्रसादेनानुपनीतस्यापि भूयस्य स्तु. तिकरणयोग्यसशास्त्रस्फतितिति पिप्येत । भन्ते मरणानन्तरं स यमादिभिर्दण्डित इत्यपि विष्णुप्रसाइविषयीमूतस्य विरुदम् ।

·४५८ न्यायपरिशुदी। पुनश्च यमेन स विष्णुलोकं प्रेपित इत्यप्यसनम् । किं विष्णुलो- क जीवान् पापिनोऽपि प्रेषयितु यमस्याधिकारोऽस्ति कथमपि न । तस्य पापित्वं च विष्णुना पुनः पृथिव्यां प्रेपित इत्याग्रं कथने म स्पटम् । विष्णुलोकविषये तु गिर समाधौ गगने सीरितामि- त्यादौ ब्रह्मरुद्धन्द्रादीनामपि गमनदौर्लभ्य स्मयते । अप्रे च विष्णु. ना शाण्डिल्यो नैफुपठाद्विष्णुलोकात् पुनर्भूमि प्रेषित इत्यतीय पिरु- दौ । नहि विष्णुलोकं गतः पुनरावर्तते । याब्रह्मभवनालोकाः पुनरावर्तिनाऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते । इति गीतायां भगवदुक्तिविरोधादित्यलम । ईदृशासम्बद्धक- थाया अपि यद्यार्पनन्येऽस्तीत्यास्तिकत्वेन परिग्रहस्तदा तप्तमुद्रा- धारणस्यापि पामादौ सत्त्वात्कुतस्तत्र प्रद्वेषस्तदप्यास्तिकत्येन प. रिमाहामेष । अग्रे कोमकथायाम् । पप सम्बोधितो रुद्रो माधये न मुरारिणा ! चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिधेरितः। कपालं मुद्गलं घामं भैरवं पूर्वपश्चिमम् । पाञ्चरात्र पाशुपन तथान्यानि सहस्रशः। इति पाक्ययोरपि पामपाशुगतयोमध्यपाठेन सन्दशन्यायेन साहयर्यरूपयोधकेन घिशये प्रायदर्शनमितिन्यायेनान्य पचावैदिक- पाञ्चरात्रप्रन्यो गृह्यते । वैदिक पाञ्चगस्य सृष्टिरपन्यथैय स्मर्यते न स्वीरशी तथाहि महामारते शान्तिपर्वणि नारायणीयोपाख्याने । पदिदं सप्तमं जन्म पम प्रह्मणो नृप । तप धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन ह । पितामहाय शुद्धाय युगादी लोककारिणे । पितामहन्ध दक्षाय धर्ममेत पुरा ददौ । इत्यादि। यदाने अपरानन्यप्रदर्शन तदपि न किञ्चिद्वाधकम् । सहि पायल्लपटीशयां शैवपाशुपतैः सहाप्रहेण तन्नसामान्या । पावरात्रमप्युपक्षिप्य तदग्धोतविरोधप्रदर्शनसमये । दीक्षितस्य च घेदोक्तं धारपर्मातिगर्दितम् इत्यादिषचनान्ते. মৰিয়াইনাহযথাযথমহিলা গৰু ইযযত্ন सरन्या कुतः प्रदर्शन स्यात सास्पपि पैष्णवपाश्चरारसंहिता । । है ·शब्दाध्याये मितीयमाहिकम् । श्रुति स्मृति पुराणोक्ता धर्मा एव प्रतिपादिता सन्तीति । यदुक्तमने। अलाभे घेदमन्त्राणां पञ्चरात्रोदितन ह । आचारेण प्रवर्तन्ते ते मां प्राप्स्यन्ति मानवाः। ग्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीनां न तच्छ्रोत्रपदवीमुपयास्यति । इति वाराहपुराणभ. गववचनमुदाहृत्य अस्य वाक्यस्य कुनश्चिदैवयोगादकृतप्रायश्चित्त- प्रात्यविषयत्वादविप्लुनब्राह्मणाद्यनाश्रयत्वम । एवं हि सत्यला- भपदमुपपत्तिमत्स्यात् इत्यादि । तत्रैवं विस्मीयते अहो स्मातानां निबन्धकाराणां वैष्णवशास्त्रार्थप्रच्छादनपटीयान् महिमेति । अत्रै प्रष्टव्यम् । अलाभे वेदमन्त्राणामिति कथनेन प्रात्यानामेव पाचरा. प्रेऽधिकारोऽस्तीत कुतस्त्वयायमर्थः सम्पादितः। यदि च । नैतैरपूर्विधिवदापद्यपि हि कहिंचित् । नाहान् यौनांश्च सम्बन्धानाचरेद्राह्मणः सह । इति मानव वचस्वमेयाने प्रमाणयसि तदा कः प्रसङ्गो मात्या- नां घेदमन्त्रलाभस्य यदर्थमुच्यत अलाभे इत्यादि संयोगवद्विप्रयोग- स्थापि वाक्यार्थावगतिहेतुत्वस्य पूर्व. मनोरमोदाहरणेनास्माभिर- कपेन कथं तेपु तमलग. यदर्थमलामपदं सार्थकं स्यात् । अप्रस. क्तिस्थले प्रसअनेन निपंधे। धर्मार्थ यस्य वित्तेहा घरं तस्य निरीहता। प्रक्षालनाधि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं धरम् । इति भारतोकधौम्यवचनन्यायविरोधश्च भवेत् । किञ्च तथा सति शूद्रादयोऽपि म्लेच्छादयोऽपि पञ्चराप्राधिकारिणस्तत एव पाक्याकुतो न कल्प्यन्ते । तेषामपि घेदानधिकारिस्यात् । तथैव कुर्म हराते चेत् तय शूद्रादीनां न तच्छ्रोनपदधीमुपयास्यतीति घ. चनविरोधः स्यात् । किच ब्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । ति. प्रत्ययेव पचनस्य का गति. । प्रात्यानामेव परात्राः धिकार रति तय मतं यदि तदा ये प्रात्यास्ते ग्राहाणत्यक्षत्रिय वेश्यस्यधर्मविशिष्टा अपीति त्वं वक्तुं शक्ष्यसि तथासति । शद्रेण हि समस्तावद्यापदे न जायते । इति मनुवचनविरोधः स्यात् । तस्मात् यत्र सचिह्नामे कश्चिद.

·न्यापपरिशुद्धौ। चको येदमन्त्राध्यायी नष्टस्तदा तापुत्रस्यैष पूजनेऽधिकारः स मो.' पनीतो बालस्तदा घेदस्यान्यप्रकरणानि पठन स्थितः पुरुषसूक्तादयः स्तु पूजोपयोगिग्रन्थास्तेन न पठितास्तस्मिन् काले। धावण्यां प्रोष्ठपद्य या उपाकृत्य यथाविधि । युक्तच्छन्दांस्यपीयरत विमो मासार्धपञ्चमानिति स्मृतिवव. मात् श्रायणादियौपान्तस्यानध्यायकालत्वेन घेदपठनयोग्यताया अमावेन पूजानिर्वाहार्थमनभ्यायकालपर घराह पुराणघचनम् । अलामे वेशमन्त्राणामित्यादि इति सङ्गतौ म कश्चन घिरोघः सम्मय. तीति घिचारयन्तु सुधिय इत्यलम् | अपराग्रन्थप्रदर्शकेन बार-, मित्रोदयग्रन्थः प्रच्छादित एव य एतस्यागरार्फस्य खण्डन कृतवान् स्मार्तोऽपि सन् । तथाहि चीरामित्रोदयानिबन्धकारस्य परि. भाषाप्रकाशप्रकरणे योगियाघल्ल्यः । सांख्यं योगः पञ्चरानं घेदाः पाशुपतं तथा। अतिप्रमाणान्येतानि हेतुमिन विरोधयेत् इति । अत्र सांस्यं योगः पाश्चरात्रमित्युपफम्य हेतुमिन विरोधये. दित्युक्तस्तेषामप्यत्व मातात्पर्य न तु मामाण्यमित्यपगोंक्तम. मादरणीयम् । अतिप्रमाणानात्यभिधानात् । तथा महाभारते । पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः । प्रापण मगवद्भुकं भुलते चाप्रभोजनम् । इति पञ्चरात्रस्य प्राशस्त्यमुक्तम् । सांग्यस्य घता कपिलः परमविः स उच्यते। पवरात्रस्य पत्स्नस्य पत्ता तु भगयान् स्वयम् इति। गृहपराशरोऽपि प्रदिक तु जप कुर्यात्पौराण पाश्चरात्रिकम् । यो दस्तानि चैतानि धान्येतानि च सा श्रुति । पक्षराप्रविधानेन स्थाण्डले पाथ पूजयेत् इति । विष्णुधर्माचरेऽपि। साहय योगः पाशरानं घेदा. पाशुपतं तथा। हतातपय विद्धि क्षण परिमार्जन र वायुसदिता नौवागमोऽपि विविध श्रोताधीतच सस्मृतः ।त्यमेन श्रोता. भोवधिमा स्पष्टीयतःभत्र शवागमोऽपि शिघिधयपिमा स. A ·शब्दाध्याये द्वितीयमासिकम् । "नमानयोगक्षेमवैष्णवपञ्चरामाधाममानामपि श्रीताश्रीतभेदेन वैघि- यमुक्तं भवति । उकं च पञ्चरात्रादेदिकत्वं हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे नाह योगः पाञ्चरात्रमित्यादिपूर्वोक्तमेव । पर्व व कौमें । फापाल परात्रं च यामल चाममाहतम् । एवं विधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु । इति पञ्चरात्रस्य यन्मोहकत्वाभिधानं तददिकपञ्चराप्रपरम् । यानि शास्त्राणि दृश्यन्तै लोकेऽस्मिन् विविधानि तु । श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि निष्ठा तेषां हि तामसी इति । तत्रैव येद. विरुद्धानामेयोपक्रमे श्रवणात् । मीमांसाभट्टपादग्रन्थेऽपि यान्येता. नि यीविद्भिने परिगृहीतानि इत्यादिग्रन्थदर्शनेनावैदिकागमपिप. यत्वेनाप्युपपचेनावश्यमागममात्रस्यामामाण्यमापादयितुम् । कथं तर्हि धर्मस्य च चतुर्दशेति संख्यानिर्देश उपपद्यते उपलक्षणमात्र. सयेति धूमः । अन्यथा रामायणमारतशिष्टाचारादीनामप्यनुपसन- हादप्रामाण्यापत्तेः । यत्तु- श्रुतिम्रष्टः श्रुतिप्राक्तप्रायश्चित्ते भयं गतः। क्रमेण श्रुतिसिद्धर्थ मनुष्यस्तंन्त्रमाश्रयेत् । अथांशुः सात्वतो नाम इत्यादिवचनैः श्रुतिम्रपानामेयागर्मप्य. धिकार इति वैश्चिदुक्तं तन न्यायविदामभिधानम् । तथाहि अति. भ्रष्टादियाक्येषु न तन्त्रमुद्दिश्य फर्तारो विधीयन्तै राजसूयोदशेन राजेय येनान्येषामनधिकारः स्यात् । किन्तु श्रुतिम्रयादीनुदित्य तविधीयते । तथाच- सोशद्विजवन्धूनां प्रयीन श्रुतिगोचरा। इति भारतमारपानमिति पचनात् स्त्रीशदादीन् प्रति भारत. प्रवृत्तायपि अन्येषां मारताधिकारवदागमेशायविरुद्ध विहतो थै- दिकानामधिकार इति । एतावत्पर्यन्तमायकल सयों घोमियोदय. अन्य पय घर्तते । अत्र मीमांसामहपादप्रन्धे यान्येतानि प्रयोपिनि म परिगृहीतानोत्युक्तत्वन वैष्णवपाश्चरात्राण त्यागो न विपक्षि- ती अग्निमीले पत्याले अम आयाहीत्यादिप्राविद्भिरस्माभिः प. रिगृहीतत्वात्। एवं नवीनकाशीनियासरसिकशारिखमोमापतिद्विवदिविरचि. तसनातनधर्मोझारनामकमहानिबन्धेऽप्यपराकंप्रत्ययण्डनपूर्वकमे.

·1 ४६२ न्यायपरिशुद्धौ। तद्विषयक. सर्वोऽपि वारमित्रोदय ग्रन्थ एवं स्वीकृतो धर्तते । अत्र सारासारं मध्यस्था पण्डिता एवा विवेक्तु प्रभवो भावष्यन्ति । स्तसहितायज्ञवैभवकथयापि नास्माफ वैदिकपाशरात्रिकार काचन क्षतिः । तत्र हि महादेवपूजनरुदाक्षधारणाभाषः शापफल- मुच्यते । तत्त्वस्माक शास्त्रप्रमाणरिष्टमेव । तथाच श्रीभागवते । भववतधरा ये च य च तान् समनुबताः। पाखण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिन । नष्टशौचा मूढधियो जटामस्मास्थिधारिणः । विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैघ सुरासवम् । रति चतुर्थस्कन्धोः । श्रीवेदव्यासप्रणीतमहापुराणश्रीमद्भा. गतसनिधी च मूतहिताविरोधोऽकिञ्चित्कर एव । विण्यादिदेवना. सर्या विशिया शङ्करादिति । इति तत्रोक्तवचनार्यस्तु नास्माकमनुष्ठानगोचर घियं तु पि. णुव्यतिरिक्त कश्चिदपि देय श्रेष्ठ न मन्यामहे । शाचक्रगदापनदण्डपासाङ्कशादिभि । अङ्किता थरया यूयमित्यायपि नास्मासु सम्मपति दण्डपाशा शादौन्यन्यदयताचिहानि मास्माक पञ्चरात्रादिषु विहितानि न पा तथाविध कचिदाचारः। पिटमुरामरस्यादिविप्रायकथने तु प्र. स्यक्षेण याध एव । पाचराच कापाले तथा कालमुपेऽपि च । शाते च दीक्षिना यूयमित्यादायपि शाक्तकापालादिमि सद पाठादन्य पय पावरानन्य शैवो प्राशो नतु धैष्णव । पराशरो. पपुराणकथायामपि पुण्दान्तर रना नित्य भयुस्तान्त्रिका विज्ञाः । आयुधै शायिस्वदोधरीद्धता द्विजा । अग्निततैमहामाहाद्येयुश्वासपोईयोः । घेदासिन मार्गेण यदीयाराधने द्विजा.। रषदीये पाचरानेच तन्ने भागवते तथा । श्रौतस्मार्तमदाचारे त्वद्भक्ता घिमुता' सदा। इत्यादि यदुक्त तदपि नास्मासु सम्भवति। किस्पायेध्येय पात्र रापु स्पदीये पारास्यत्रापि कौम द्वारपने गीतमशापे शिष- ·शब्दाध्यापे द्वितीपमाहिकम् । रणया यौद्धायतारकार्यवत य: पाचरात्रप्रन्यो विष्णुना कृतः स पव प्रायोन महाभारतोक्तः पूर्वोक्तप्रकारेण सृष्टः । नास्माकं पञ्चरात्रे घेदासिद्धन मार्गेण तप्तचकाइनमुक्तं किन्तु । विष्णोर्नुकेति मन्त्रेण तापयित्वा दुदर्शनम् । पवित्रन्ते विततमिति मुद्रयदक्षिण भुजे। इत्यादिवेदसिद्धमार्गेणैवोक्तम् । श्रौतस्माताचारे विमुखत्यकथने तु प्रत्यक्षत एय बाधः । रश्यन्ने ह्यासेतुहिमाचलमूर्ध्वपुण्ड्रधारण- पूर्वकं सन्यातर्पणश्राद्धादि कुर्वाणा उपनीता पैष्णवदीक्षायुक्ता ब्राह्मणादयः । भने कर्मिग्रन्थेऽपि । वाम पाशुपताबारास्तथा वै पाभरात्रकार इत्यत्र पाशुपतला- इचयेंण भिन्नपाञ्चरात्रग्रहणमेव युक्तम् । भने पाराशरपाठाप । रामपानपणापाशाङ्कशाप्ले'। अविनाश्च भविष्यन्ति मनुष्याः पापकर्मणा । पाञ्चरात्रे च कापाले पासण्डेवपरेपु च इति । कापालसाहचर्यात् पाञ्चरात्रग्रन्थो भिन्नो ग्रजपाशादिभिः सह पाठाचकाङ्कनमपि वैदिकान्यतन्त्रस्थमेव ग्रहीत निघस्मा शाने अनुष्ठाने या यजपाशाङ्कशायङ्कन क्वचिदप्युपलभ्यते । साम्ब पुराणोक्ते श्रुनिभ्रष्टः श्रुतिप्रोक्तप्रायश्चिते भयङ्गतः इत्यादियचनेऽपि मिना एय केचन ग्राह्याः । दृश्यन्ते ह्यास्माकीना वैष्णया आसेतु- हिमाचलम् इपे स्वर्जेत्वेत्यादिश्रुतीरधीयानाः । किञ्चास्यार्थस्य 'परिहारस्तु पूर्व पारमित्रोदयग्रन्थे दर्शितोऽयोग्योऽयमर्थ इति । मुक्तिखण्डस्थे। अत्यन्तस्खलितानां हि द्विजानां वेदमार्गतः। पावराबायो मार्गाः कालेनैवोपकारकाः। इत्यादावपि अन्ये पवैतवचनविषयीभूताः स्युः नद्यास्माकीनाः कस्मिन्नप्यंशे वेदमार्गतः स्खलिताः कचिदुपलभ्यन्ते । यक्षवैभवख- पडवचनमपि तत्परमेव सङ्गच्छते । सुतसंहिताचरमाध्यायस्थः। श्रुतिपथगलितानां मानुपाणां तु तंत्रं हरिरपि निमुख्याः प्राह तन्त्रे स्वकीये । इति श्लोकोऽपि दारुवनप्रसारचितावैदिकपशरानं विषयीकरोति। विवागमादितन्त्रेषु दीक्षितानां विधीयते ।

·४६४ न्यायपरिशुद्धी। शखचक्रगदापूर्वरङ्कनं नान्यदेहिनाम् । इतिश्लोकस्त्वस्मदमुफल एष। घेदमार्गकनिष्ठस्तु मोहेनाप्यदितो यदि । पतत्येव न सन्देहस्तथा पुण्ड्रान्तरादपि । इत्यपि यवनमेकग्रहणेन केयलयेदमार्गनिष्ठानां दोधूने न त्य: स्माक बयं तु महामारतीतपश्चरात्रे वेदे चोभयत्र निष्ठता इति । तन्त्रेषु दीक्षितो मत्यों वैदिकं न स्पृशेत्सदा । वैदिकश्चापि तन्त्रेषु दीक्षितं न स्पृशत्सदा । इति वचनमपि केवलयैदिकतान्त्रिकविषयकम् ययं तु महामाप्योक्तभूमिप्रासादयासिन्यायेन नेतस्य विषयाः । तथाहि मुखनासिकाववनसूत्रे भाष्ये "ये प्रासादयासिनो गृह्यन्ते ते प्रासा. दवासिग्रहणेन । ये भूमियासिनो गृह्यन्त ते भूमियासिग्रहणेन । ये तूभयवासिन. गृह्यन्ते त प्रासादवासिग्रहणेन भूमियासिग्रहणेन चे". त्युक्तम् । ततश्च वैदिकतान्त्रिकाणां पलवैदियघहारे नेदं पचन पाधकं भवति । पासिष्ठलैहरचनमपि नास्मछिपयकम् । तत्र दि अधीनमध्वपुण्डादि ललाटे श्रद्धया सह । धारयिष्यन्ति मोहेन युगान्ते समुपस्थिते । इत्युक्तम् । वयं तु अष्टोत्तरशतपरिगणितवासुदेषोपनिषदुक्तं श्रौतमेव मृदूर्ध्वपुण्डू धारयामः । तथाहि गोपीचन्दनं नमस्कृत्योसृत्य इमं मे गरु इति जलमादाय विष्णोर्नुकमिति मर्दयेत् । अतो दंधा- अपन्तु न इत्यतैमन्त्रैष्णुगायच्या केशवादिनाममिळ धारयेत् । प्रय मात्मानः पुण्ड्रालय ऊर्धा इत्यादिविस्तरेणार्धपुण्डविधान पर्तते ! पाराशरोएपुराणमप्यतेनैवोत्तरितम् । ब्रह्मपुराणोक्तम् । त्यागो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । भस्मीभवति तत्समूर्ध्वपुण्ई विनाकृतम् । इति वचनन्त्यस्मदनुकूलमेव । कोर्मोक्तवचनम् अधांशु' सा- स्पतो नाम इत्यादिकमपि अन्यदेव शास्त्रं किमपि बदति । तस्य परिहारश्च पूर्वोक्तवारमियोदयप्रत्ये उक्त एप । अस्माभिरक्रियमाण तु सारयतशास्त्रमन्यदेव । तथाहि । मारते शान्तिपर्धणि नारायणी. योपाख्यानप्रान्ते। तता प्रापसंत तदा धावा कृतयुगं युगम् । +A ·शब्दाध्याये दिसीयमाहिकम् । ततो हिसावतो धर्मों व्याप्य लोकानस्थितः॥ तेनैवायेन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् । पूजयामास देवेश हरि नारायणं प्रभुम् ॥ एपमेप महान् धर्म आयो राजन् सनातनः । दुर्विज्ञयो दुष्करश्च सात्वतर्धायने सदा ।। इत्याधुक्तम् । ब्रह्मपुराणनाना लिखिनौ। तममुद्रा हन्त्यजाय ब्रह्मणा निर्मिना पुरा । इति लोको तु तत्पुराणे नोपलभ्येते केवल पक्षपातिभिः कल्पि तावे । कचिासत्वेऽपि अन्यजार्थं किमपि शास्त्रं पृथक् ब्रह्मणा न कृतमस्ति यत्रत्येन विधिना तेषां होमादिकं तममुद्राधारणं च भ- घेदित्यर्थासङ्गतिमहती। आश्वलायनस्मृतिनाम्ना । शिवकेशवयोश्चिहं चक्रशूलादिकं द्विजः । न धारयेत मतिमान् वैदिके वर्मनि स्थितः। इत्यादयश्चत्वारः श्लोका लिखितास्तेऽप्याश्वलायनस्मृत्यो नो. पलभ्यन्ते तत्राचारभूपण शिवदेशवयोश्चिहाचशूलादिकान द्वि. स इति । निर्णयसिन्धौ शिवकेशवयोरङ्कान शूलचक्रादिकान् द्वि. ज इति पाठभेदोऽपि वर्तते सोऽपि कल्पितत्वं सूचयति । कचि. सवऽपि शिवकेशवचिह्नयोः सहैव धारणे निषेध उच्यते इति ना. स्माकं तंत्र विषयतास्ति । किश्च तत्राग्रिमे । तेषां भिनधियां किशिरसुगत्यर्थं शियः पुरा । कृपया तयकारह पुराणे पूदितं च तत् ।। इति श्लोक किञ्चित् तन्त्रमित्यर्थ इति व्याख्यातं तथाच शि. घकृतं तप्तमुद्राविधायकं तन्नं शेवानामेय स्यात् नास्माकं कि. श्चिदस्ति । वेदमूलया नित्यं प्रवृत्ता अपि सत्तम। हाचैत्कदाचित्स्मतारस्तन्त्रार्थ च वान्त वै ।। इति पराशरपुराणवचनेऽपि योऽशः श्रुत्या विरुध्यते इत्यम च पूक्तित्वदीयव्याख्यानरीत्या शैवतन्त्राथविषय एय तत्र प्राधा भवति । अग्रे वैदिकान् प्रति तप्तमुद्रादेनिधकं तद्धारणे प्राया.

·न्यायपरिशुद्धी। ताननुष्ठाने नरकादियोधकं च वचनसहस्रं तत्र तत्रोपलभ्यत इत्युक्तं तद्विषये तत्र तत्र महापुराणादिषु श्लोकदशकपपि नोपलभ्यते त्व. सौः सगृहीतग्रन्थेष्वेव प्रायस्त्रिंशदधिकाः श्लोकाः स्युरिति प्रत्यक्षेण बाधितो मिथ्याप्रलापः । वृहन्नारदीयपुराणस्य चतुर्था. ध्यायश्लोकाः सन्तीत्युक्तं परन्तु चतुर्दशाध्याये वर्तन्ते । ते यथा । यस्तु सन्तप्तशहादिलिङ्गांचह्नतनुर्नरः। स सर्वयातनाभोगी चण्डाला जन्मकोटिपु॥ तद्विजं तप्तरातादिलिङ्गाद्विततनुं नरः । सम्भाष्य रौरव याति यावदिन्द्राश्चतुर्दश। चाङ्किततनुर्यन तय कोऽपि न सम्यसेत् । यदि तिष्ठन्महापापी सहस्रब्रह्महा भवेत् ।। गास्नामरतो चापि अश्यमेधरतोऽपिया। चक्राङ्किततनु दृष्ट्वा पश्येत्सूर्य जपनरः ॥ जपेत पौरुष सूक्तमन्यथा नरक मजेत् । लिङ्गाद्विततनुं दृष्ट्वा पथ्येरसूर्य जपनर । जपेच शतरुद्रीयमन्यथा रौरवं व्रजेत् । ग्राह्मणस्य तनुज्ञेया सर्वदेशसमाधिना ॥ सा चेत्सन्नापिता राजन् किंवक्ष्यामि तदनसः। चक्राङ्किततनुर्वापि राजलिङ्गातितोऽपि घा॥ नाधिकारी परियः श्रौतस्मात फर्मसु । भृतकाध्यापकाचय भृतकाध्यायिनस्तथा ॥ याकल्पं यातना मुझ तदन्ते म्लेच्छजातयः । स्त्रीशूद्राणां समीपे तु घेदाध्ययनरः ॥ कल्पकोरिसदपु प्रामानि गरकान् क्रमात इति । माधषकृतशङ्करदिग्विजये तु पशदशसर्गव्याख्याने पतापुरा. पनाम्ना अन्यर्थव श्लोका रचिता सन्ति । यथा । किन्तु फरमादिक तापः कृच्छ्यान्द्रायणः यशः । इत्युक्तारदीयन विरोधाताहता तया ॥ लिहाद्विततनु वा दालचमादितं तथा। स्नानमवनदा कार्यमन्यथा सूर्यमोक्षयेत् ।

·शब्दाध्याये बितीपमाह्निकम् । पतितं तप्तलिङ्गाब्यं चक्राङ्कितमथापि था। घाङ्मात्रेणापि नार्चेन पाखण्डाचारतत्परम् । शूद्रवत्स परित्याज्यो जीवन् शवसमाकृतिः । तस्मै दत्तं च हव्यं च फव्यं चापि वृथा भवेत् ॥ तदर्शनात्परित्याज्यमन्नं मन्त्राभिमन्वितम् । अपि शुद्रेक्षणाद्भुल्लिङ्गचक्राङ्कितं विना ॥' अपिनिगमाचाररतो वेदाङ्गतत्परः । लिङ्गचकाङ्कमात्रेण स सद्यः पतितो भवेत् । इत्युक्तं हि बृहन्नारदीये किञ्च प्रकीर्तितम् इति । काशीखण्डैकविंशाध्यायस्थस्य । शङ्खचकाकिनननुस्तुलसीमञ्जरीधरः। गोपीचन्दनलिप्ताङ्गो दृष्टश्चेत्तदघं कुतः ॥ इति श्लोकस्य व्याख्यानेऽपि गोपीचन्दनादिनाङ्कन नतु दाहेन इत्युक्त्वा एते पुराणश्लोका उदाताः । इदं चोदाहरणादिकं पृथ्वी. चन्द्रोदयनिर्णयसिध्धायुदाहृतेन विष्ण्वाश्वलायनवाक्यमिति प्र. ख्यापितेन । शहचके मृदा यस्तु कुर्यात्तप्तायसेन था। स शूद्रवहिष्कार्यः सर्वस्माद्विजकर्मणः।। इति धचनेन विरुध्यते । प्रकृतवचने मृदा चकाङ्कनं निषिद्धं का. शीखण्डोक्तवचनेनतु मृदेव चकाङ्कने स्थाप्यत इति । अपितानि वृहन्नारदीयवचनानि आनन्दगिरिदिग्निजयनन्धरवनकाले ईशानि न स्थितानीति ज्ञायते यतस्तरपुराणनाम्ना यानि वचनानि तत्रोक्तानि तानि भिन्नान्येव सन्ति । यदि च पुराणवचनानामर्थोपनिवन्धनेन भिन्नाः कारिकास्तत्र रचिता इत्युच्येत तदापे न सम्भवति च- प्राङ्कितदर्शनेमानं न भक्षणीयमित्यादिभिन्नार्थदर्शनात् । यथा पा भवतु एतेप्यपि वचनेषु शहादीनां शिवलिङ्गस्य चाहने दोप उच्य. तेसोऽपि नास्मविपथः नहि वयं चक्रादिभिः सह लिहान कु- मौ नबास्माकं पञ्चरानादिपुराणादिषु तथाविधिरस्ति । सामान्य- तश्चकाइनविषये दोषस्वीकारेपि वक्ष्यमाणभारतमसंशितपञ्चरा- प्रमहापुराणादियचनोपहितपूर्वोदादतश्रुतिभिः पुराणन सह वि.

·भ्यायपरिशुद्धी। रस्त्ये दुर्यलोपपुराणवचनानि पिरोधाधिकरणन्यायेन न प्रतिया- दिमनोरथसाधकानि भविष्यन्ति । एतेन थामकरणे ज्य ब्राह्मणपरिगणने ईशयचनयलेनैव चकाद्वितानामप्राधान्यं पदन निर्णयसिन्धुकागेऽप्यानही प्रत्युनो वेदितव्य. । नहि मनुयाय पयादिस्मृतिकारः पुराणकारहमायादिमिताक्षरापरावादिनिय. धफारा कचिदपि एते नत्र परिगणिताः । तथा हि विरोधाधिक रणन्यायः । नत्र हि शाघरभाष्ये अथ यत्र श्रुतिविरोधस्तत्र कथम् । यथा औदुम्बरी सर्वायष्टयिनव्या इति महता पाससा सर्वादुम्बा रोवष्टनम् बौदुम्बरी स्पृष्टोदायेदिति श्रुत्या विरुद्धम् । अष्टाचाया। रिशद्वणि ब्रह्मचर्यचरणस्मृतियवन जानपुत्रः कृष्ण फेशोऽनोना- दधीतेति श्रुत्या विरुद्धम् । फ्रीनराजको यजमानो भोज्यानाति स्मृतिवचनं तस्मादनीपोमोये सस्थिते यजमानस्य गृहेऽशितव्य. मित्यनेन विरुद्धमिति सशये। विरोधे स्यनपेक्ष स्यादसति घनुमानम् । इति सूत्रमुफ्त्वा। हेतुदर्शनाच्च । हात द्वितीय सूत्रमुक्तं तत्र प्रत्यक्षश्रुन्या विरोधे स्मृतिवचनमन- पेक्ष्यमनाददरणीयमसतिप्रत्यक्षश्रुतिविरोधे तु स्मृतिवचनानुरो. धेन श्रुतिरेतदधिका स्यादित्यनुमान कार्यमिति प्रथमसूत्रार्थस्तेनी- दाहृतस्मृतिवचनानि श्रुतिविरुद्धत्वेन नोपादयानीति सिद्धान्ति. तम् । हेतुदर्शनाचेति द्वितीयसुने श्रुतिविरुद्धस्मृतिकरणे स्मृति. काराणां लाभादिकमेव हेतुः स्यात्ततस्तानि नोपादेयानीत्युक्तम् । तथा च भाप्यं लोमावास मादिरसमाना औदुम्बरी यत्स्ना घेष्टित. पन्तः केचित् तत्स्मृतीजम् । बुभुक्षमाणा. केधित क्रीतराजक- स्य भोजनमाचरितवन्त । अपुस्त्व प्रच्छादयन्तश्चाष्टाचत्वारिंश- द्वाणि घेदे ब्रह्मचर्य चरितवन्तः तत एपा स्मृतिरित्यवगम्यते इति), पवं प्रकृतेऽपि यक्ष्यमाणैरक्तश्च प्रमाणैस्तप्तचनाद्यनस्य प्रमाणसिर खत्वेऽपि तप्ताङ्कने किञ्चिदेवदाहभीरणा वृहन्नारदीयस्मृतिकारे- न तथा दोपदर्शकवचनान्युपनिवद्धातीति नान्यपि विचारकप ण्डितगोप्ट्यामनादरणीयानि भवन्ति । अन्यत्र कुत्र चिद्देवी- भागयतादिप्पलम्धान्यपि तथाविधानि पचनानि तथा भवन्ती- ·शब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् । त्यनषधं सर्वम् । सर्वश्रुतिस्मृतिप्रतिपादितब्रह्महत्यादिमहापात- फेभ्योऽप्यधिकापूर्वपातकप्रतिपादकानि । स सयानाभोगी चण्डालः कोटिजन्मसु । सम्माष्य रोरयं याति यावदिन्द्राश्चतुर्दश । तत्र कोऽपि न सम्घसेत् । यदि निष्ठेन्महापापी सहस्रब्रह्म- हा भवेत् ।' গহ্বানানানা আবি মহমনোবি ধা। चाङ्कितदर्शनेन पाप्येव भवतीति वचनानि कथं पण्डिनगोष्टयां माननीयानि म्युः। गङ्गास्नाननाश्वमेधेन च चका-विनदर्शनस्पर्शनकर्तृपापं न न. श्यतीति कथनं च। अपि नन्तो विमानविरतमुशन्नो गुरुसतीः पिय. न्तो मेरेयं पुनरपि हरन्तश्च फनकम् इत्यादिपापनिवारकगङ्गास्नान. फलप्रतिपादकपौराणिकानिवेदकगङ्गालहरोकारवचनविरुद्धम् । यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः । तथाघमर्पणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम् ॥ इतित्येकादशीयमनुस्मृतिवचनविरुद्धं च । चकाङ्कितस्थित- ग्रामनिवासन सहस्रब्रह्महन्तृत्वकथनं चक्राङ्कितस्पर्शने सूर्यदर्श- नपुरुषसूक्तजपाभ्यां पापनिवृत्तिकथनं च तत्रैव ग्रन्थ परस्पर विरु. द्धम् । चक्राङ्कित-सम्भाषणेन चतुर्दशेन्द्रराज्यफालं रौरवासकथनं चप्राङ्कितस्पर्शनेसूर्यदर्शनपुरुषसूक्तजपाभ्यां पापनिवृत्तिकथन चा. तीच विरुद्धम् । ब्राह्मणस्य तनुज्ञेया सर्वदेवसमाधिता। सा घेत्सन्तापिता राजन् किं वक्ष्यामि तदेनस: इनि युक्ति- मात्रप्रदर्शकवचनं च क्षागदग्निगरीयान् क्रियासु व्याख्यातस्तह- ग्धानां रोगरणामपुनर्भयात् । जाम्यचौठेतरलौहानि मांसगतानां त. प्रॉग्निकर्म सर्वर्तुपु कुर्यादन्यत्र शरद्रोप्माभ्यामित्यादिव्ययद्वियमाण- ब्राह्मणादिदेहदाहविधायकभगवद्धन्वन्तरिशुश्रुतमहर्पिसूत्रस्थानवच. नविरुद्धम् । तदोपधार्थ क्रियत इति न दोपति चेदेतदपि धर्मार्थ क्रियत इति सन्तोष्टव्यमायुष्मता। किञ्चैतेषु वचनेषु विश्वास त्या चैष्णवद्वेषकरण आसेतुहिमाचलं लक्षावधिपु चमाहितेयु स. .

·न्यायपरिशुद्धौ। । स्सु कादयादिक्षेत्रेषु धमतां महतां विद्यमानानां यत्र कुत्रापि चप्रा. द्वितः सम्भापणस्यावश्यमावियन संपामपि चतुर्दशेन्द्रराज्यपयं- न्तं रौरवे पर घामो भवेदिति गनाम्नानेनापि पापं न गच्छतीत्यत्र. च कथनेन काशीवासादिकं व्यर्थमय भयदिति महाननर्थ: स्यात् । तस्मादाच्छायेचतानि वचनानि स्थापनीयानि अधचा पृहमादीया- नामेतेयां लोकानामन्ते । भृतकाध्यापकाश्चैव भृताकाध्यायिनम्तथा । याकल्प यातनामुकदन्ते म्लोच्छजातयः ।। स्त्रीशूद्राणां समीपे तु वेदाध्ययनसभरः । कल्पकोटिसहस्रेषु प्रप्नोति नरकान् क्रमात् ॥ इति पचनद्वयसत्त्वेऽपि यथा भृतकाध्यापका न दुष्यन्ते किन्तु शिष्टत्वनय परिगण्यन्त तथा चकादिता अपि न दृप्या भविष्यन्ति । एतेशं दूष्यत्वे तेऽपि दृष्या भविष्यन्तीति तुल्यन्यायसंचार कार्य इति प्रकृतमनुसरामः । अग्रे हेमाद्रिप्रायश्चित्तकाण्डोक्तानि वचनानि तु कुत्रापि पुराणेघन्वेषण नोपलभ्यन्ते लाभे या तेषां पूर्वोक्ता गतयः कन्तुं शक्यन्ते इति न कापि हानिः । विष्ण्यापलायन स्मृतिप्रभृतिषु तानि वचनानि नोपलभ्यन्ते यानि निर्णयसिन्धु. कोरणोक्तानि । अत एघ सोऽपि अत्र शिष्टार पच सङ्कटपाश. निःसरणसृणिरित्युक्तवान् । अग्रे च नृसिंहपरिचर्यायिष्णुमक्ति- चन्द्रोदपयोगेन्यौ गृहीत्या यत्किश्चिदुक्तं तस्य सर्वस्यापि परिहार- स्तु अत्रत्यपूर्वोक्तग्रन्येन पहुधा मात एवेति किं पिष्टपेषणेन । अग्रे श्रुतेनिपधपरत्वेनोच्लभवन तु तेप्येव शोभने नास्मासु इति पूर्णस्तन्त्राधिकारिनिर्णयकारप्रतिवादः । अथोपपुराणवृहन्ना रदीयनिषेधप्रतिद्वन्द्वीभूतानि महापुराणवचनान्युच्यन्ते यैर्विरो. धाधिकरणन्यायेन तेपामनादर स्यात् । तत्र तायत् स्कन्दपुराण वैष्णवखण्डान्तर्गतेऽवान्तरखण्ड पञ्चमे मार्गशीपमाहात्म्य तृ. तीयाध्याये। नारायणायुधनित्य चिन्हितो यस्य विग्रहः । पापकोटिप्रयुक्तस्य तस्य फि कुरते यमः ॥ कृष्णायुधादितो यस्तु श्मशाने नियते यदि ।

·शब्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् ।। ४७१ प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सा गतिस्तस्य नारद ॥ सौवर्ण राजतं तानं कांस्यमायसमेव च । चकं कृत्वा तु मेधाची धारयीत विचक्षणः ।। दक्षिणे तु भुजे विप्रो विभृयाद्वै सुदर्शनम् । सव्ये तु शह विभृशदिति चेदविदो विदुः। तमचकाङ्कितं कृत्वा हात्मानमय दीक्षितम् । पद्माक्षतुलसीमाला फलं किं हि फेशय । पाझ पातालखण्डे एकोनाशीतितमे शवचक्राङ्कितो विप्रः श्मशाने म्रियते यदि । प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सा गतिस्तस्य निश्चिता । ८२ अध्याये। अङ्कन शखचक्राद्यैः सच्छिदः पुण्ड उच्यते । दासशब्दयुतं नाम मन्त्री युगलसंशकः । पामोत्तरसण्डे २५१ अध्याये। मच्चक्राङ्कितदेहत्यं मदीयाराधनं तथा । मयि मन्यस्तकर्मत्वं मदनन्यशरण्यता ।। तस्मिनी क्षिपेच्चकं श च द्विजसत्तमः । प्रत चफमादाय मन्त्रेणेवाकयेद्गुरुः ।। शहनचाहनं फुर्याद्वाहोदक्षिणसव्ययोः। आद्यं तु वैष्णव प्रोक्त शहंचकाङ्कन हरेः। धारणं चोर्ध्वपुण्ड्राणां तन्मन्त्राणां परिग्रहः । दक्षिणे तु भुजे विना विभृया सुदर्शनम् ॥ पामे तु शयिभृयादिति घेदविदो विदुः। .ये कण्ठलग्मतुलसीनलिनाक्षमाला ये था ललाटपटले लसदूर्ध्वपुण्डाः । ये याहुमूलपरिचिद्वितराजचका स्ते पैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति । पवित्रं मामणसम्त्यं जगद्याप्त हो सदा। तेनातप्ता तनूर्येपो म ते यान्ति परं पदम् ॥ तेन तप्ता तन्यपां ते पान्ति परमं पदम् । निर्णयसिम्यादी स्थितः पामोत्तरराण्डस्लोकः।

·न्यायपरिशुद्धौ। यमिदोत्रं यथा नित्यं दस्थाध्ययनं यथा । ब्राह्मणस्य तथैवेदं तप्तचमादिधारणम इति । अन्यान्यपि यहनि घरनानि तत्रोपलभ्यन्ते । यत्तुमायादशपु. राणदर्पणकर्ताज्वालाप्रसादशमी एते सर्व सांप्रदायिकलाकास्तथा मायायादमसद्धानं प्रच्छन्नं योद्धमुच्यते । मयैव कथित देवि काली ब्राह्मणरूपिणा । त्यादयोऽपि प्रलोका विक्रमार्फबादशशखाम्दीमध्ये रामानुजमायमानुपाणिमिः प्रक्षिप्ता इत्यादयुक्तवान् । तद्वष्णयशास्त्रप्रच्छादनपटीयसोऽपिप्रत्य- क्षशास्त्रापाकरणामोपेरपि तम्य वचनमुपलभ्यमानान्यथायुक्तिका लापेन याधितं भवति। तथादि ये मायायादेत्यादि श्लोकास्नंग तदा प्रक्षिप्त वनोत्तास्ते श्लोका. विज्ञानभिक्षुरचिते मांस्यप्रयचनभाये. ऽपि यतन्ते सांत्यप्रपचनभायका तु विक्रमादित्यराजवर्तमान- समकालिक विज्ञाममिथुरचितयायल्यमिताक्षराया आते। नासीदस्ति मयिष्यात क्षितितले फ्ल्याणकल्पं पुरं नोएः श्रुत एव या क्षितिपनिः श्रीविफमाकोपमः । विज्ञानेश्वरपण्डितो न भजने किञ्चान्यदन्योपम श्वाकल्प स्थिरमस्तु कल्पलतिकाकल्प तदेतत्रयम् । इति श्लोकदर्शनात् । एव च यद्येकानशिशताब्दीकालतः पूर्व महापुराणप्रन्ये दृश्यमाना अपि एने श्लोकाः स्थितास्तदा फथमेपो द्वादशशताब्दीमध्ये प्रक्षपः सम्भवतीति मिथ्याप्रलापर्तय स इति घिवेचनीय सुधीभि । किञ्च प्रत्युत्तरं दातुमसोनामे पाय- सामाजिकन्या शिक्षितोऽय प्रक्षिप्तकरानवादः । किञ्च बदनामिमन वचनानि महापुराणेषु वर्तमानान्यपि प्रक्षितानीति त्वयोक्त मदनाम. मतवचनान्यपि प्रक्षिप्तानीति मयापि वपतु शक्यत्वेन न त्वं निवा- যন্ত হাল হরি মথি এমামুৰি ৰাবিক ন্ধি मपि वक्तु न शकुयादिति महामनर्थ: स्यात् । यच्चायनिर्णयसिन्धु कारण तप्तयमनविषये श्रुतिपुराणस्थविधायकववनानि तनि. पेघविपये माफरप्रन्यविमुपलभ्यमानानि स्मृतिवचनानि चौ. पन्यस्य पृथ्वीचन्द्रादयादयस्तु इत्याइपलायनादिनिधवचनाहग्ये. दादिश्रुतीनामन्यात्वादन्यश्रुतीनां चासत्याश्चमादिधारण शुद . - ·शब्दाध्याय द्वितीयमाहिकम् । विषयमित्यूयुः यद्यपि निषेधस्य मासिसापेक्षत्वाद्विधि विना च तद. योगादुपजीव्यविरोधेन "न तो पशा फगेती"नियहि कल्पो युक्तः स्तथापि एकजातेरयं धर्म इत्यनेन सामान्यवाक्यानामुपसंहारास् द्विजातिनिधो नित्यानुवाद इति तदाशयः अन्न शिष्टाचार एव सं. कटपाशनिःसरणसृणिरिति सहाप इति व्यवस्थापितं तदप्यमीमां- सितरमणीयम् । तथाहि चक्राद्रिधार शुद्रविषयमित्यत्रानुमानप्र. योग पूर्वोक्तशाचप्राङ्किततनुरिते फाशीपण्डक्तियचने गोपीचन्द. नादिना विप्राणामपि शचक्राविधारणस्य टीकाकाराभिमतान यस्य फस्यापि हेतोयभिचरितत्वेन सामाग्यतश्चक्रधारणपक्षीकर. ण मापेक्षितसाध्यसाधकमिति धैयर्य दुद्धरम् । यक्ष्यमाणाधिका रूपस्य सम्भावितत्वेन इनि धवनादिति हेतुर्थभिचार्यव। श्रुतीनाम: स्थायवापि नवर्थकम्यस्य पूर्व साधितत्वेन माग्दादिश्रुतीनामन्या. धादिति हेतुः सत्प्रतिपक्षितः । दक्षिण तु भुज यिम इत्यादिश्रु. तिसत्त्वेनान्यश्रुतीनामसत्यादिति हेतुरपिस्वरूपासिादग्रस्त विप्र. विषयकानेफविशेषवचनानां दर्शितपेन सामान्ययाफ्यानामुपसं. दारादित्यपि स्वरूपासिद्धः । तस्मान्न निर्णयसिन्धुकारनिर्णयो निर्णयाचा इति। अनय दिशा सर्वोऽपि तासमुद्राषिश्यकशासार्थः परिशीलनीयो युधिमद्भिरिति श्रीनिवास: शिक्षकः स्यात् । लक्ष्मणाचार्यपिदुपा वृन्दापननियासिना। तप्तचकाङ्क शाखाथों यथामति समापितः। इति श्रीमहाशरपियंश्यफोल्किंदाडेमपन् धीनिवासषादा बार्यस्पामिशिष्येण वृन्दावनलमणाचार्येण लिखितः ৪৪ারণ ঘটাখা মা:

·४७४ . न्यायपरिशुद्धी। महाभारते च आसतममानवधर्मशास्त्रस्यापि तन्मूललोके. रस्यादरेण व्यासादिभिः परिग्रहविशेषात् ईश्वरदयामूलत्वनच कारणदोपमसद्गाभावात् । वेदान्तेषु यथा मारं संगृध भगवान् हरिः । भक्तानुकम्पपा विद्वान सश्चिक्षेप यथा मुखम् इति । प तत्र व्यक्तः । वेदप्रामाण्याहीकारतदर्थवाक्यभूपस्वतद्वै. शद्यहेतुत्ववचनसाधुपरित्राणार्थत्वसवोचरनारदादिश्रोतृकरवा- दिनिवन्यनस्पष्टप्रामाण्यत्वात । नच विपलम्भार्थ तथा नि. पन्धः अन्यत्रापि प्रमङ्गात् । अधीता भगवन्वेदा इत्यादे१र्गह- खमात्रतात्पर्येण वेदनिन्दादिरूपायाभावात् । निन्दारूपत्वेऽपु. दितहोमनिन्दावत् निन्दितादितरत् प्रशसितुं प्रत्तेः । “शङ्कर्ष- णो नाम जीवो जायत' इत्यादेस्त्ववतारादिगोचरत्वस्प तर सिदेः। शारीरके च "उत्पश्यसम्भवात् नच कर्तुः करणम्" इति सूत्रद्वयेन पूर्वपलं कृत्वा "विज्ञानादिभाव वा तदतिधः वि. प्रतिपेधाच" इति तत्मामाण्यप्रतिषेधः परिहतः । तथा निर्मूलत्वा. सत्परिग्रहसपरिग्रहाभाववैदिकसंस्कारवनावैदिकसंस्कारवि- भानविधास्थानपरिगणनाभावक्षुद्रविद्यावाहुल्पादिमन्दशहाना भगवयामुनमुनिभिः परिहारः प्रपश्चित इति नेह प्रतन्यते एवं साक्षादीश्वरदयामूलत्वान्मन्वादिनिवन्धनेभ्योऽस्पातिरेकः। तेषां हि श्रुतिविरोधे सति वाध्यत्वमपि सम्भवेत् गुणत्रयवश्यतया कादाचित्कभ्रमादिसम्भवात् । स्मृत्पादीनां तु श्रुतिमूलतयैव मामाण्यमिति भाप्पेऽप्युक्तम् । तदुपर्यपि इत्यधिकरणे । “संकी । र्णग्राह्मणमन्त्रार्थवादमूलेषु धर्मशास्त्रेतिहासपुराणेविति तत एव चैा विपकीणे शाखामूलत्वं सिद्धान्त इत्यपि सूचितम् । कचि. रफदाचिकेपचिद शाखाविशेषाणामुच्छेदःते च पुनासादिभिः ·शब्दाच्या हितीपमालिकम् । ४७५ कचित कदाचित्पवर्पन्त इस्पेतायता एपामुच्छिन्नशाखामूल- स्वमस्तु । उक्तं च भगवतापस्तम्येन तेषामुत्सन्नाः पाठःम. योगादनुपीयन्त इति । मनादिवचनप्रामाण्यं न्यायमन्तरेणापि श्रुत्यैव मिदं “यदै किश्चनमनुरवदत्तद्भाज"मियादिभिः । एवं शिष्टाचारस्यापि “यथा ते तत्र वर्तेरन् या तत्र पर्नेथाः पान्यस्मा मुचरितानि तानि लपोपापनि"इत्यादिभिः । स्मृ. तिच "स्मृतिशीले च तदिदाम आचारक्षेत्र साधना"पित्यादि । श्रुत्यैव धर्मनिर्णये संभवति किं धर्मशास्त्रेणेत्याशयाह मरीचिः। दुर्वोघा वैदिकाः शब्दाः प्रकीर्णन्याच्च पेऽखिलाः । तज्ज्ञस्त एव स्पष्टार्थाः स्मृतितन्ने मतिष्ठिताः इति । सत्यपि धर्मशास्त्रं गृह्यापेक्षा दर्शयति देवलः। मन्त्रादया प्रयोकारो धर्मशास्त्रस्य कीर्तिताः । तत्मयुक्तमयोक्तारो गृह्यकाराः स्वमन्त्रनः इति । अतो धर्मशास्त्रगृह्यादि सापेक्षत्वं वेदार्थनिर्णयस्य विरोधे प यथायोगं पलावलव्यवस्था सिदा । भगवदर्मशाखस्य तु प. श्वरावस्य श्रुखादिविरोधे पोटशिग्रहणादेरिव देशकालाधिकार्य- वस्थाविशेषविषयतया विकल्प एव । श्रुतौरवास्यापि दोपस. ~म्भावनाविरहादिसिद्धः । आहजैवपभियुक्ताः । घेदे काय- भावादित्यारभ्य । तस्मात्सांख्यं सपोगं सपशुपतिमन कुत्रचित् पश्चरा सर्वत्रैव प्रमाणं तदिदमवगत पश्चमादेव वेदादिति । अन्यत्र च । उपनिषदि तु पहचा व्यायाध्याम दोप- मतिभटगुणराशिघुपते ताकेतुः । श्रुतिरपि तदुपः पश्चरार्षिफलप-- - ·४७२ न्यायपरिशुद्धी। न लभत इति सूक्तं भाष्यद्यामुनायः इति । तदेतद्यानामनिरागमधामणे सम्मानितसमस्तपूर्वपक्षयुक्ति- निराकरणेन मपश्चि तदनुसारेणेव च माध्यकारैः श्रीपश्च- रात्राधिकरणे व्याख्यातम् । श्रुतिमूलमिदं तन्त्रं प्रमाण कल्पमूत्रवदित्यादिवचनं तु अय्यन्तमूलतया एकायनश्रुतिमूलतया च पोज्यम् । नचात्र वे. दावे संदेग्धव्यम् । यं वाम्चनुवाफेयु निपमुपनिषत्सु च । महतो वेदक्षस्य मूलभूतो महानयम् । स्कन्धभूता ऋगाद्यास्ते शाखा भूतास्तथा मुने। इयादिवचनात् । तथा ऋग्वेदपाठे पठितं व्रतमेतत्सदुधर- मिति सम्बादप्रदर्शनात । वेदशासाध्यामदशायां निरुताशाखा. या अगणितत्वात् । भगवच्छासारभूतमात्यतपोकरादिषु रहस्याम्नायविधाने । एकायनीयशासोक्तमन्त्री परमपावनरि- त्पादिभिस्तछुतित्वमतिपादनात् । अत्र भगवद्यामुनमुनिभिरे. वोक्तो ग्रन्यो लिख्यते । यदप्युक्तं गर्भाधानादिदाहान्तसंस्का- रान्तरसैवनात् भागवतानामब्राह्मण्यमिति तत्राप्यज्ञानमेवापरा. ध्यति न पुनरायुप्पतो दोपः। यत एते वंशपरम्परया वाजसनेय- शाखामधीयानाः कासायनादिगृह्यतमागंण गर्भाधानादिस:- स्कारान्कुर्वते । ये पुनः सावित्र्यनुवचनामृतिवपीधर्मत्यागेनैका. यनश्रुतिविहितानेव चत्वारिंशत्सस्कारान कुर्वते तेऽपि स्वशाखा- गृह्योक्तान् धर्मान यावदनुतिष्ठमानाःन शाखान्तरीयकर्माननुष्ठा- नात् ब्राह्मण्या मच्यवन्ते । अन्येषामपि परस्सर मासाविहित- फर्माननुष्ठाननिमित्ताबाह्मण्यप्रसाद । सर्वत्र हि नातिचरणगो- प्राधिकारादिव्यवस्थिता एव समयाचारा उपलभ्यन्ते । यद्यपि - ।

·४७७ . . शब्दाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । सर्वशाखापत्ययमेकं कर्म तथापि न परस्परविलक्षणाधिकारि• सम्बद्धा धर्माः कचित्ममुच्चीयन्ते । विलक्षणास्त्रयायिहितस्वर्गपु. प्रादिविषयोपभोगसाधनन्द्रानेपातिकर्माधिकारिभ्यो द्विजेभ्यस्त्र. प्यन्तकायनश्रुतिविहितविज्ञानाभिगमनोपादानेज्याप्रभृतिभगव- स्माप्स्येकोपायकर्माधिकारिणो मुमुक्षवो ब्राह्मणा इति नोमयेषाम- पन्योऽन्यशाखाविहितकर्माननुष्ठानमत्राह्मण्यमापादयति । पया चैकायनशाखाया अपौरुषेयत्वं तथा काश्मीरागमप्रामाण्य एव अपश्चितमिति नेह मस्तूयते । मकृतानां तु भागातानां सावित्र्य. नुवचनादित्रयीसम्बन्धस्य स्फुटतरमुपलब्धिन तत्यानिमित्त वात्यत्वादिसन्देहं सहत इति । चतुर्विधं चेदं पञ्चरात्रम् । आ. गमसिद्धान्तोदिव्यसिद्धान्तस्तन्त्रासिद्धान्तस्तन्वान्तरासिद्धान्तश्वे- ति चतुर्विधं चेदं वेदमूलभूतांशस्योपणम् । तदभिप्रायेणैव हुक्तं महाभारते। महनो वेदवृक्षस्य मूलभूतो महानयम् इयादि । चतुर्णाश्चपा लक्षणादिकं श्रीपौकरादिपु भगवर्तव द- शितम् । यद्य तेषु चतुर्यु साधारण्यासाधारण्याोपसंहा- नुपसंहार्यादिकं वक्तव्यम् तत्सर्व श्रीपञ्चरावरक्षासिद्धान्त- व्यवस्थायां सर्वपरामर्शन साधितमस्माभिरिति तवैव त. द्विस्तरः सातधर्मगोप्तुरनपैरनुसन्धेय इति नाव मयूमः । एवं स्थिते कैचिद्वाहीकमाया आगमवायाः श्रीमद्वैखानस- प्रामाण्ये विशेरते । तत्र तावद कल्पसूत्रं नाप्रमाणम् । इतरव- देव कल्पसूत्रत्वात् । नत्कर्तुभ फल्पसूत्रकारत्वप्रसिद्धः वेदादि- रुद्धत्वादिकमरेव सफलफर्मविधानात् सूत्रान्तराणामपि कुण्डसंनिवेशलक्षणादिपु कचित् कचिद सदुपजीवनात् वर्णाः श्रममाणामर्नुकूलं नारायणपरत्वमतिपादनादेरपि सचमूलत्वे.

·१७८ , न्यायपरिशुद्धी। न मामायक हनुलात् । हरिमेव स्मरमित कर्पपूर्वापरमपि । पायेनारायण देवं म्नानादिषु च फर्मसु । स्यादिना शौनकादिभिरपि तयैव विधानात् । वंशपरंपरया च पैखानसरधीयमानतया विष्ठरस्याप्पनरकाशत्वात् । अस्तु किमपि तव इदं तदिति किं नियापकमिति चेत् इतरानुपलम्म स्तदुपलम्भश्च । अन्यया सर्वत्र श्रुतिस्मृत्यादीना तथा तपा संशयमसङ्गाद ! अस्स्विदमेव तद प्रमाणं च तथापि भार्गवादि चतुष्कस्य कथ प्रामाण्यमिति चैन उक्कोचरवाद । मार्पिप्रणी. सत्ववेदाविरुद्धत्वादेः समत्वाद । पश्चगमावरोधोऽस्तौति चेत्र तश्वे तदभावात् । कर्तव्यक्रियादिभेदस्यापि पतिनियताधिकारि- विषयत्वेनैवोपपते. । कल्पसूत्रप्रक्रियाभेदवत् आगपदिव्यतन्त्रत- बान्तररूपपञ्चरात्रावान्तर चतुष्फक्रियादिविभागश्च । आश्वमे. विफे श्रीवैष्णवधर्मशास्त्रे द्वितयमपि समममाणतयापातं द्वयोरपि परस्परमामाण्यं "विष्णोस्तन्त्रद्विधा प्रोक्त"मित्यादिपु व्यजितम् परस्पराक्षेपवचनानि तु इक्षुभक्षकृतिचिकाभिरसहिष्णुमि. रुपक्षिप्तानि वा स्वशास्त्रशंशावादरूपाणि वेति न ततोपिरो. घः। ननु भार्गवादिमंहिता न कल्पमूत्राणि नथानभ्युपगमात् । अममिद्धरयुक्तेश्च । न स्मृत्यन्तराणि मन्वादिष्वपाठात् तद्वत प्रसिद्धयायभावाच्च । नच स्वतन्त्रतन्त्रान्तराणि सांख्ययोगादि सहपागदर्शनात् वैखानमानुवर्तनाच। तत्कतमां विधामवलम्या. भीपा मामाप्पमुच्यते । मन्वात्रिभार्गवादिवत् नारदीयादिवस धर्मशास्त्रतपैव तेपामपि प्रामाण्यम् । अष्टादशादिपरिगणनस्य उपलक्षणतायाः प्रामाणिकैरभ्युपगमान् । स्मृत्यन्तरेषु देयोत्सवा- दिमपश्चनं नास्तीति चंद माभून पश्चनं म्वरूपं तापदनुज्ञातं त ·शम्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् । ४७९ स्प्रपञ्चनपराणाम् । तथापि जीवानामन्ततोऽन्योऽन्यौपम्पमात्रस्य च सार्वत्रिकत्वात् निकृष्ट धिकाराणि तानीति चेत् न सध्वन्यपु च ब्राह्मण्यकप्रधानत्ववचनाद तथोपलब्धेश्च । कयं नेपा ब्राह्मण्यमिति चेत् शान्तं पापम् । श्रवसी पिदधीमहि तथापि च वक्तव्यम् । दृश्यन्त धेने वंशपरम्परया वेदमधीयाना वैखानस सूत्रोक्तवैदिफसकलसंस्कारशालिनो वर्णाश्रमधर्मकर्मठा भगव. देकान्ता ब्राह्मणाः । ननममीपा ब्राह्मण्यैककारणन भागवतत्व. नैव विपरीतं वम्भ्रमीति ब्राह्मणगर्दभः । अन्यथा वैखानसकस. स्यापि निरधिकारिकत्वेनाप्रामाण्यप्रसाः । अस्तु च तत्मा. माश्यं सन्तु च देशान्तरे कालान्तरे वा तदधिकारिणः अमी तु न त इति चेत् देशान्तरादावस्येवं वक्तुं शक्यत्वात् विपरीतं वा फरमान स्यात् । एवं च सति सूत्रान्तरादिष्वपि का समायासः वैखानमाना निजातिववचनवादाभ्यां संदेहविषयत्वमिति चेत् आप्तमन्यस्थताशचनाभावात् । भावेऽप्येतेषां निकृष्टना- वित्व प्रमाणाभावात् । आगमामाण्योक्तसाचतादिसमाख्या- निहसमत्वात् । नहानेकार्थः शब्दो नास्ति नच शब्दक्पा. दक्यं शब्दभेदनार्थभेदो वा । अन्यया विलीनं तृतीयाश्रमे. गापि विवादस्य तु भवाशनिहास्सन्दमात्राधीनस्य सूत्रगो. प्रातारादावपि सुशकत्वात् । इनः पूर्व तावन्नास्तीति पेन न अस्पापि विवादस्पानादित्वायोगात् ततः पूर्वपभावात् । तथा व भवतो भविष्यतो वा विवादस्य विवादत्वाविशेषात् ततः पर तेषामनावासमतदा । अस्माकं वावचे संशयो नास्ती चेद अस्माकं वा फिमस्त्पपीपु । क तर्हि निकएनात्यन्तरं कि. मस्मा सुतन्यासीकृतं येन अस्माभिः प्रदर्शनीपम् । नचास्मा. भिरनन्ता देशा द्रष्टुं शक्पाः सम्भाति चोछेदः इदानी पनि ·४८० न्यायपरिशुद्धी। যমাঘোষণা বা ফিস্বাণাঘাগঃ सम्माःति चेत् न अस्या अपि शङ्कायाः मर्वत्र सुलभत्वात् अस्ति च वर्णित्वभिक्षुत्वादीनां साम्यमन्यत्रापि । यश्चमति- शङ्कामाद्रियन स तु स्वमातापिचरिनानवधारणेन सम्राह्मणत्व मपि ययाई मतिश वेति मितं लोकायतेन । उक्तं घ भगता। अनश्वाश्रद्द मानव संशया-मा पिनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुख मशयात्मन इति । तत्सिद्धं विशिष्टाधिकारिक वेदाविरुद्धं वैखानसादिस्मरणं प्रमाणमिति । यच्च धर्मशावादमष्टादशादिप्यपार संख्यानं न तदपिफसर यायपच्छेदपरम् । अन्यथामपि शिष्टपरिग्रहादर- विशिष्टत्वात् । अनुक्तांशदर्शनादिनोपनीव्यत्वाचेति । एवं सपरिकरा वेदा: ममाणमिति सिद्धम् । छन्दः पादों शब्दशास्त्रं च चक्र कल्प: पाणी ज्योतिप चक्षुपी च । शिक्षा प्राण श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्पाङ्गान्याहुरेतानि पट् च ॥ एवं सपरिकरदार्थतत्वनिर्णयविपया।"अथातो धर्मजिज्ञा सा"इत्यारभ्य अनावृत्तिः शमादनापत्तिः शब्दादित्येवमन्ता विशतिलक्षणी मीमांसा ! तन च संहितपेतच्छारीरक जैमिनीयेन पोडशलक्षणेनेति शास्त्रक-वसिद्धिरितिभाध्योपातो वृत्तिग्रन्यः । तत्थरबाकरे स्वेवमुक्तम् । फर्मदेवता ब्रह्मगोचरा सा निधोदी सूत्रफारतः । जमिनमुनेः काशकृत्स्ननोवादरायणादित्या क्रमात् इति ।। अनयोदेवताकाण्डस्य जमिनीपाययाशकत्तीयत्वाती

·शन्दाध्याये द्वितीयमाहिकम् । ४८१
ताधीन्यादिविवक्षया समना गमपितध्ये । तत्र कर्मकाण्डार्थ.
मेव संजगृहुः।
धर्मघामानभेदागप्रतिक्रमकर्तृभिः ।
सातिदेशाधिशेपोबाधन्त्रप्रसक्तिभिः इति ॥
वेदार्थे न्यायचिन्त्ये प्रथममवसितं कर्म तद्देवता चा-
पात: शारीरकांशे निरवधिकफल ब्रह्मचिन्ता त्वमूनि ।
तवाध्यापे परस्मिन् स्वयमुपतिपदा-मन्वयो ऽस्याविरोधो
मोक्षोपायोऽय मुक्तिर्विषयनिषयिणी सिद्धसाध्यो द्विकार्यो।
तत्रापेऽत्यन्तगूढाविशद विशद तच्छायगोवादिनाम्या
पास्मृत्यादिक रक्षतिरहितदतिः कार्यतानेन्द्रियादेः ।
दोपादोपौ तृतीये ऽध्यवरपरगतो भक्तिरङ्गानि चायो.
पासानुष्ठान भावोत्क्रमसरणिफलान्यन्तिमे चिन्तितानि ।
विचागत् पूर्वमेवात्र प्राप्तमध्ययनं विपः ।
अतो ऽनधीतवेदस्य विचारः शास्त्रवाधितः ।
क्रमो विंशतिलक्षिण्या न चैधः किन्तु यौक्तिकः ।
अो व्युत्क्रम चिन्तायामनौचिखं प्रशिष्यते ॥
एवं विंशतिलक्षणीयरणमननाभ्यां सुपतिहितसपस्तशा-
नार्थस्य मोक्षसाधनतया विधेयं निदिध्यासनं न धावपाशा-
नमा तस्प रागमाप्तश्रवणादिसिद्धत्वात् । अव एव च तस्मिन
विशेपे वेदनादिमामान्पशब्दपर्यवसानम् । नच निदिध्यासना.
दिकं निपिद्धं वरणीयत्वमेव विदितमिति वारयम् । स्वतन्त्रा.
न्यकई कवरणकर्मीभावस्यापुरुषतन्त्रतेनाविधेयत्वात् । अतस्तदं
तुना भीतिरूपत्वेनोपासनमेर विशिष्यते तथा सति भत्या त्वना
न्यया इतिस्मृत्यविरोपक्ष । ददेव च निदिध्यासनं प्रतिरू
प्रकर्षविशेपाव समाधिः । स चा शालेय शिष्यते । तावति
-

·४८२
न्यायपरिशुद्धी।
च पातलमामाध्यमपि भागमशीलनं च आफलान्मात्रमा
नुवर्तनीयम् । स्मरन्ति च ।
स्वाध्यायायोगमामीत योगात्स्वाध्यायपाविशेव ।।
स्वाध्याययोगसम्पत्या परमात्मा प्रकाशन इति ।
यत्पुनः श्रूपते ।
ग्रन्थमभ्यस्य मेघावी ज्ञानविज्ञानत परः ।
पलालमिव धान्यार्थी त्पजन्यमशेपत इति ।
तकोशत्यागाभिप्राय न च सादरपटुमस्कारप्रचयसंमि.
दमेधासम्पदः पुरूपस्य कोशेन किश्चिन् सायम् । मेघावीति च
विशिष्यते धीर्धारणावती मेधेति च नैघण्टुकाः अधीमहे च "मेघा
मनीप मा विशता ममीची भूतस्य मव्यस्पावरुद्धया" इति । यदा
मुक्तपापात्यन्तनिप्पन्नयोगपुरुपविषयमेतत् । नहि तस्य शास्त्रेण
ज्ञातव्यं तदानीपस्ति साक्षात्कृतसमस्ततत्त्वार्यवाद । यत्तु पर्यते ।
शास्त्रज्ञानं बदुल्ला युद्धेश्खलनकारणम् ।
उपदेशाद्वरि पुद्धा विरमेत् सर्वकर्मस्त्रिति ।
इदं तु तीसंवेगिनामलसास्तिकानां च ग्रामं बुद्धिचलन
तूनामसच्छास्त्राणा त्यागाथै वातदा विशेषणसाफल्यं धर्मविद्या
स्थानेष्वपि हि वडिलेवतिसंरम्भो मुम्रक्षोरपोद्यते ।
न शब्दशास्त्राभिरवस्य मोतो
न चैव रम्यावसथमियस्य ।
न भोजनाच्छादनतत्परस्य
न लोकचित्तग्रहण रतस्य इति ।
तदेतत् शान्दं प्रमेयतत्वमधिनिगमिपता प्रमाणेषु सारं
तदभावे पुंसः पशुभिः समवप्रसङ्गादिति ।
यस्पाज्ञा निगमकदर्यवलभी शास्तम्पपारावती

·स्मृत्यध्याये प्रथममाहि कम् । ૨૮૩ यद्धृलास्यवशंवदा विधिशिवस्वस्थानसुस्पासिका। यः सर्वत्र पयापुरं वितनुते नामानि विश्वशकृति- नित्यं नः प्रतिभात सर्ववचा निष्ठा स नारायणः ॥ इति श्रीकविताकिसिंहस्य मर्मतन्त्रवतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटमाथ- स्य वेदान्ताचार्यस्य हतिषु गायपाशुद्धौ शब्दाध्याय द्विती- यमादिकम् । ३ । २ । समाप्तश्चाध्यायस्तृतीयः । ३ । स्मृत्यध्यायः । प्रथममादिकम् । अथ स्मृतिमिप्यते । संस्कारमात्रशानं स्मृतिरितितल्लक्ष- णम् ।मनु स्मृतिर्न प्रमाणम् अविद्यमानविषयत्वात् अननुमृतिवाद भ्रपसम्भवाचेतिचेन्न । स्मृतिमात्राप्रामाण्यस्य प्रथमादिकं पति- सिमत्वात् । अवाधितबामार्थदर्शनात् । अतीतानागतंविषयानुमा. नादियाधमसङ्गात् । सर्वलोकविरोधात अननुभूतेऽर्थान्तरेऽपि स्मृ. तिभसाद स्मृतेरपि प्रकाशवेऽपि वैद्याकारे मंस्कारादिसा: क्षत्वात् । अय पूर्वानुभवपुरस्कारेणैव ग्रहणादप्रामाण्यमिति चेन्न स्मृतिप्रमोपे तदभावात् । ममाणतया संमनायां प्रत्यभिज्ञायां भा. चाच परतन्त्रत्वादमामापयमिति चेन्न स्वतुपारतन्यपात्रस्य मा. पत्रिफतात् । अनुभनमूलत्वस्म प्रमाणमूलत्वस्य च यनिकल. कादिभिरनकान्तिकत्वात् । संस्कारमायजन्यत्तस्यासाधारण. स्वाद । स्वविषयप्रकाशव्यवहारयोस्तु स्मृतेरपि स्वतन्त्रवान् । इच्छादिवदिपपनियमेऽपि पारनन्यास्तीनि चेन तदयाज्ञानव- प्रसङ्गात् । ज्ञानमेवहि स्वतो विषयपवणामिछसि । अत एन हि नित्यपोरपि ईश्वरचिकीषियनगम्पियनियमाय नानापेक्षा ग्रूपे इरछादीनामपि सतो विपयावापानलं चास्माभिः सी. 4.

·न्यायपरिशदी। कृतम् । ननु संस्कारवदिति चेन्न तस्यापि स्वदेतुममानविषयक्षा- नोत्पादनशक्तम्बमावत्याद । अनी हेतुनियतविषयत्वमेव,फलि. तम् । तच्चानुभवेऽपि समम् । तथा च समानविश्यानुभवजन्यस्व. तदभावाभ्या स्मृत्यनुभवयोः पारतन्ध्यस्वायव्यवहारो मन्द्रा- नाम् । स्वमामाण्यनिर्णयादावपि नानुभवापेक्षत्वनिन्या म्वधि- पयमकाशनवाविरहादिभिस्तमिद्धेः । गृहीतमात्रग्राहित्वस्या- साधारणत्वात् । मामाकराणामनुमानादौनयायिकादीनां धारा वाहिकादौ योगसिदमवादिना द्वितीययोगमत्यक्षादौ फे- पाचिदीश्वरवादिनामनियेश्वरझाने च व्यभिचाराच । निष्प- योजनवादप्रामाण्यमिति चेन्न तृणादिविषयमत्यक्षादिनान- कान्यात् । असिद्धेय स्मृत्यैव हि जगता छताकृतपन्यवेक्ष- णादिमिद्धिः । स्मृत्यैव हि काव्यानि फवयः कवयन्ति । स्म. सैव हि शब्दानुमानयोः प्रवृत्तिः। परभक्त्यादिनिप्पचिश्च । पूर्वा; नुभवस्यैव तानि प्रयोजनानि इति चेत् । सर्वजगदादिकारण. स्य ग्रामसङ्कल्पस्यैव किं न स्युः । एवं चानुभवस्यापि न नरिस- द्धिः तत्कारणस्येति वक्तुं शक्यवाद ! यदुक्तं प्रज्ञापरित्राणे। मातात्मज्ञानरूपत्वात् स्वपमेयहाणतः । विषयाव्यभिचारित्वेऽप्यप्रामाण्यं स्मृतमतमित्यादि । तदप्यतेन परिहत्तम् । प्रमाणव्यवहारामावादमामाण्यमिति घंश पामरव्यवहाराभावस्यानकानिन्तकत्वात् । एवं परीक्षा- च्यवहारभावस्यापि विगीतत्वाच । मर्वपरीक्षकव्यवहारामावस्य यासिद्धेः मानमनोहरादौ वादिवागीशरादिभिस्तत्मामाण्यस्योक्त- स्वात् । कतिपयपरीक्षकव्यवहारामावस्यचातिपसमकत्वात् । अ. सपादादिन्यवहाराग्यबहारयोर्वृहस्पत्यादिव्यवहारादिवदस्मा- भिर्नातीयादरणात् । इन्द्रपाणिन्यादीनां तु सर्वसंप्रतिपत्तेरवा.

·स्मृत्यध्यायेप्रथम माहिकम् । धाचादरात् । पाराशर्यादीनां प्रमाणगणनानधिकृतत्वेन तद- नुक्तेरप्रयोजकत्वात् । आगमः प्रमाणमित्यपि व्यवहाराभवात् । प्रत्यक्षमतुपानं च शास्त्रं च विविधागमम् । इत्यादिपु च म. सक्षादिमूलस्मृतेः प्रत्यक्षादिसमानचचत्वन पृथव्यवहाराभावो- पपत्तः । ममागहेतुका स्मृतिः प्रमाणमेवाविसंवादात इति । उक्तं च न्यायतत्त्वे स्मृत्युदासीनभेदके चतुर्थे ऽधिकरणे । अपमाणमूल- स्वं तूभयोरपि नास्ति व्यभिचाराभावेनानधिगतार्थ प्रमाणमि. ति विशेषणस्यायुक्तत्वात् । प्रमित ममिसनुपपत्तिः क दृष्टा स्मृतौ चत् प्रतिज्ञैव दृष्टान्तः स्यात् ज्ञानान्तरे चेन्ननु जानामि इत्यादि । तवरनाकरे च । यपानिश्चयोमानं तद्धतुश्चेति मूरयः । नातिव्यप्तिः स्मृतो व्याप्तिर्यथार्थेन हि सा ममा इत्युकास्यो. तरार्धविवरणेऽप्युक्तम् । अनुभूतविपयासम्प्रमोपः स्मृतिः यथा स घट इति । ननु तामपि व्याप्नोति लक्षणं सत्यं तच्याप्ती नातिव्याप्तिः । तस्या अपि लक्ष्यपक्षे निक्षेपात् । लक्ष्यालक्ष्ये अनालक्ष्य क्षिप्यते लक्षणं कथम् । लोके धीव्यवहाराभ्यां लक्ष्यालक्ष्यावर्षि विदुरित्यादि । यावनुभवः प्रमाणं स्मृत्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभव इत्यादिना स्मृतेरमामाण्यमुक्तं श्रीविष्णुचित्तस्तन्नूनं परमतान्वारोहेण । अत एव हि तैः स्वतः प्रामाण्यनिर्णयदशायामन्यथा व्यवहृतम् । तथा हि। तस्मातसिद्धमेतत् ममाणानां यथार्थत्वलक्षणं मामाण्यं गु. गादिशानानपेमकता स्वप्रमाणादेवावसीयते स्वकीयात् कार• णादेव झायत इति चेति तथा अर्थत्तथा गुणसंवादज्ञानानपेसज्ञप्ति तदमाये च ज्ञायमानस्वादित्यादौ । न च हेतोरसिद्धत्वम् । तथा- हि । रजतज्ञानस्यायेतथा नाम रजतविषयलं तबामति वा- ·- न्यायपरिशुद्धी। पत्याभिशा तावत् ग्रहणात्मिवेत्येक तथाहि प्रत्यभिज्ञायापपि स्मृ. तिग्नुभव इत्यंशभेदोऽस्तीति चदित्यानाक्ष्य प्रत्युक्तं श्रीविष्णुनित: यदिविषयभेदस्तदाअंशदासंभवेद नोकस्मिन्नर्थे शानांशद्वयं मं. भवेत् । ऐक्यमेवहि निरंशं अभिजामत्यसविषय. । कथ संस्कारोs परोक्षधीजनक इति चेन्न । चक्षुरादीन्द्रियमहतम संस्कारस्प ज्ञातुक्यात् । तदिदमित्यपरोक्ष वीहेतुत्वोपपत्तः । अपरोक्षा- क्यसाधिका। सामत्यभिज्ञा सोऽयं वै पुपानित्येव मादिका । संस्कारमात्रजन्यवान स्मृतिर्मानमेव तत् इति । दीपेच अनुस्यनेम इति मूत्र मापितम् । प्रत्यभि- ज्ञानाच न घटादेः क्षणिक्रत्त्वं तदेवेदमिति मत्यभिज्ञा. यते प्रत्यभिज्ञा हि नापातीतवर्तमानकालवाकवस्तुविष- यमे प्रत्यक्षज्ञानम् नस्य कालदयसम्बन्धविशिष्टमेकमेव . स्तु विपयः। नच तदित्पंशःस्मरणमिदमंशश्व ग्रहणम् अतीतमम्ब- धिनीन्द्रियसंभयोगापावाद इति वाच्यम् । तदिदमिति सामाना- घिकरण्पेन ग्रहणस्यकत्वस्फुरणात् । पूर्वानुभवजनितसंस्कारस. निवेन्द्रियसंभयोगयुक्तस्य पुरुषस्य तथा ग्रहणमुपद्यत एव (अन्वय- ध्यतिरेकाधीन हि सर्वत्र सामग्रीपरिकल्पनमिति । अन्पै त्वत्र धी- भेदवाध्यपरिहारौ मत्वा तदिदमंशयोस्तदंशे संस्कारान्वयव्य. तिरेकानुविधानदर्शनात् परोक्षरूपतया इदमंशे च उपयात्मकत्वमा हुमते सस्काराधीनकाशा स्मृतिरिति लक्षणम् । अपरोक्ष- शानं प्रत्यक्षम् उमपलक्षणयोगाद प्रत्यभिज्ञायानुभयात्मफरक- पिति । अभ्युपगन्तव्यं चास्मीत्सद्धान्तिभिः सः प्रत्यक्ष तरज्ञानानां पराक्षापरीसरूपत्व स्वयंमकारस्वात् मर्वज्ञानाना घेतरांशापेक्षया च प्रत्यक्षवाद । उक्त चेदं श्रीविष्णुचित ·मृत्यध्याये वित्तीयमाह्निकम् । रपि स्वप्रकाशक विषयप्रकाशकं चैकमेव ज्ञानम् । तत्र स्मृतिरनुभूतिरिति कुतो भेद इति परिचौघ प्रकाशमान- भेदरदिति ब्रूमः । यथा गौरयमित्कस्मिन्नेव ज्ञाने भकारमका- रिविषयभेदेन ज्ञानांशभेदः । यथा च घटपटावित्येकस्मि- नेव ज्ञाने भेदः । यथा वा पराभ्युपगवभ्रमझाने श्वाधिष्ठानाशे प्रामाण्यामितरत्रामामाण्य चैति परिहारात । तथा स्मृतेः स्वप. काशशोऽपि संस्कारमात्रज एवेन्द्रियादिसतिनियतकारणान्त- राभावादिति परिचोध नैव ज्ञानाना प्रकाशमानलस्प स्वाभा. विकत्वादिनि परिदाराचातस्मात्सर्वत्र विपयापेक्षपेशपरोक्ष- । स्वानुमितिलस्मृतित्वादिविभागः । जातिसंकरासंकारा दि तु दर्शनादर्शनाभ्यां व्यवस्थाप्यौपाधिकसंस्कारादेिवच । तदेवमुभपात्मकत्वोपपचे प्रत्यभिज्ञाप्युभयामिति । मत्यभिज्ञाप्यभिज्ञावद विधा चासादिभेदतः। तत्तत्संस्कारसम्भेदमूलत्वान्नवधा भवेत् ॥ प्रत्यक्षताक्तिीपादौ मदर्शनपरेप्यताम् । नहि लिङ्गादिभिः सोऽयमिति ज्ञान न जायते ।। चान्दन मत्यभिज्ञानमुपजीव्य मर्वते शाखान्तराधिकरणन्यायश्च ऋतुविद्ययोः ।। दीपादिष्विव सर्वत्र चाधकादेरसम्भवान् । बोनीनं प्रत्यभिज्ञानं प्रमाण सविकल्पक्त् ।। करणाकरणादीनां कालभेदाधुपापितः । अविरोधान्न जीवादी सस्यते भेदकल्पनम् ।। अन्यथा देशभेदेन करणाकरणादिभिः । एक जगति नैव स्यादिति स्यात् सर्वशून्यता । तस्माविरुदसपटविषयमत्यभिज्ञया ।

·४९० न्यायपरिशुद्धौ। , पिरत्वमात्मना सिद्ध बाहानामपि वास्तवम् ।। प्रतिसन्धानमप्यात्मगोचरं प्रत्यभिज्ञाविशेष एव । योऽह- मद्राक्षं स एव स्पृशामीत्येवमादिरूपत्वात् । प्रतिमन्धिर्थद. यविपकयुद्धिरित्येके । तत्रापि पृथगनुभूतानेकार्थगोचरेकर्व- फैद्धिरिति पूरणीयमिति । संवादो नाम ज्ञानजात्पन्तर• पिति केचित् । उदयुक्तं संख्यान्तरासम्भवाद । यत्तु वरदविष्णु. मिश्ररुत गृहीतार्थविपय शब्दकारणकं ज्ञानं संवाद इति । तदपि शाब्दावान्तरभेदे संज्ञाचिशेपनिवेशमात्रपरम् । नहि गृहीता थविषयत्वे शब्दयाक्तिपस्वतत्वमपैति । गृहीतपात्रगोचरमपा- णान्तरेऽपि तदन्यत्वासगात् । भवति हि पर्वतोऽयमग्निमानि- ति शब्दश्रवणानन्तर धूम परामशतोऽपि ताशी बुद्धिः । तथा द्वितीपयोगिप्रत्यक्षादारपि द्रष्टव्यम् । अनपेक्षित-वादिकमपि श्रुतविषयानुमानादी समम् । नचापेक्षायत्तं प्रामाण्यं भेदो ऽभे- दो चा तृणादिमत्यक्षस्यापि तथा प्रसंगादित्युक्तम् । किमर्थं त. ईि वेदानां वेदान्ताना चाप्राप्तविषयत्वं सपर्यत इति चव अतथामाप्ती साक्षारमामाण्यमसंगात् । तथामाप्तावप्युपेक्षितत- या मेक्षाबुद्धिनिरर्थकरयामारुमिस्त्याज्यत्वापान फळतो. प्रामाण्यमसंगादिति पश्य । उपमानमपि यदि गृह्यमाणपदार्थ- गतसादृश्यविज्ञानात् स्मर्यमाणपदार्थगतसादृश्यविज्ञानं तदा स्मृतिः । तत्तद्वस्तुसस्थानविशेषाद्यतिरिक्तस्य सादृश्यस्याभावा- व । तस्य च पूर्वदृष्टवाद स्पर्यमाणत्वाञ्च । व्यवहारोऽप्यस्त्व- पूर्वस्तत्तयवहारवत् मतिसम्बन्धिविशेषपरामर्शोपाधिकः । य. द्वा यो यत् सदृशः स तद्गतमाश्यप्रतियोगी पया मियः स्व. हस्ताविति व्याप्तिसिद्धौ गौरववसदृशः एतद्गतसादृश्यमति. योगित्वादिस्यनुमानात् स्मर्यमाणगतसादृश्यसिद्धिः । अन्यया.

·. स्मृत्यध्याये द्वितीयमाह्निकम् । ह्यमाणगतसादृश्यज्ञानात् स्मर्यमाणगतवैसादृश्यमतीतिरपि माना- न्तरं स्यात् । सा चेदापत्तिः सादृश्यधीरपि तथा किन स्या- दिति । अथवा-युगपदेव तत्सदृशोऽयमिति मत्ययेनेवोभवति- सादृश्यस्मरणान तहेतुकम् । अन्यथा पृथगनुभूतयोस्तदानीमम- तीतसादृश्ययोः परस्तायुगपत् स्मर्पमाणयोर्युगपदेव प्रतीयमान- सादृश्ययोः को निर्वाहः। अत्रापि ना प्रमाणान्तरं कल्प्यते । यथा गौम्तथा गवयः गोपद्विशफो न भवसवः दीर्घग्रीवः प्रलम्बो- ठो विकटाकृतिः पशुः क्रमेलक इति' तु साधर्म्यवैधय॑धर्ममा. प्रविपयम् । त्रिविधमप्पतिदेशवाक्यमागम एव । पतु श्रुतातिदे शवाक्यस्य गवयादौ अतिदेशवाक्यार्थमसभिज्ञानमुपमानं तच्च व्युत्पत्तिफलमिति । तदप्यनुपपन्नं पागेव व्युत्पत्तिसिद्धेः । यतु सादृश्यस्य निमित्तस्वात् निमित्तापाप्रतीतः । समयो दुर्गह: पूर्व शब्देनानुमयापि वा इति ।। तत्र निमित्तस्यामतीतित इति स्वसिद्धं गवयत्वादेरेव जा. तिविशेषस्य गोसादृश्याकारोपलक्षितस्य प्रथममेव वाक्यातया मतीते: गोसादृश्योपलक्षितः कश्चित्चविशेपो गवय इति दि प्रतीतिः । पश्चात् प्रत्यक्षितगवयस्य तद्वेशद्यमात्रमेव ! उक्तं च श्रीविष्णुचित्तैः । गोसदृशो गवय इति, गोसादृश्यकाधिकरण सामान्य वाच्यमिति व्युत्पनं प्रथमं वाक्यार्थतया प्रतीतेः गो. शादृश्योपलक्षितस्यानिर्णये पश्चादयनिर्णयः । अन्यथा निर्णय तथा पश्चादपि ततो वाक्यश्रवणवेलायामेव निर्णीतमिति । एवं चानम्युनिभ कामन्द्रादिशब्दव्युराति निमा लिपिजत संस्थानविशेषादिष्टिः । नच नित्यं तत्राव्युत्पत्तिः तदर्थविः शिष्टवाक्पार्यायोधापातात् । एवं नित्यातीन्द्रियविषयसंस्का- ररामादिशब्दानामपि नित्यपव्युत्पत्तिरेव स्यात्। तत्र चेत् कथंचि. - ·। ४९२ न्यायपरिशुद्धौं। व तर्मियाहा तयात्रापि ससिद्धनापमानमतिरिक्तमिति । अथों- पत्तिस्त्वनुमानमेव तथा सनुपपद्यमानदर्शनादुपपादककपनं नाम व्यायाधापकसानम् । अव्याप्यस्य तेन विनानुपपद्यमान- वाभावात् । अव्यापकस्य च तदुपपादकत्रायोगादिति प्रमाण- पविरोधे सति विषयव्यवस्थापनमापत्तिरित्यपि न वाच्यम् । प्रमाणयोः सतोविरोधाभावात् । विरुद्वयोरपि मामाण्यायोगा. है । ननु देवदत्तस्य जीवने कुतश्चिप्रमाणात्मतीते जीवता क- चित् स्थातव्यामिति अविशंपेण देशसामान्यसम्पन्धावगती गृ. हमप्पास्कन्दन्त्या सत्या प्रत्यक्षेच गृहे तदभावं मतिपादयता स्प. शे विरोधः । अतस्तच्छान्य घहिविकल्पनमर्शपत्तिरि- ति । मैवं कचिदिति विदितस्य जीवनस्य नियमाभावाद । पहि विद्यमानता संदेहे निश्चयरूपेण गृहाभावप्रत्यक्षेण प्रतिस्पर्द्धितुम- सामर्थ्यात् । नच विरुद्धविपपयोर्वास्तवं कुत्रापि समयलत्वं समस्ति उभयामापाण्ये तु कथंचित्स्यात् । आभिमानिकपलसा. म्येऽपि तथैव यदा वैपम्यग्रहस्तदा तत एव बलाबलसिद्धौं कि- मपिया साध्यम् । अतः केवलनिरवकाशविरोषिविशेपसन्निधौ सत्ति सावकाशं सामान्य संकोचयितव्यमिति व्यवस्था स्यात् । सापि तथैव च्यातिरिति अनुमानफलमेवअन्पयाविरोधिविप- यत्याग इवाविरोषिविशेषपर्यवसानादावपि मानान्तरक्लूप्तिः किं न स्यात् । एवमनभ्युपगमे च धूमानुमानादाप्यर्यापत्ति- स्वमसंगः । अनि विनानुपपद्यमानत्वस्य लिङ्गप्रत्यक्षरूपम- माणदयविरोधस्य च वक्तुं शक्यत्वाद । धूपो हि काणभूवं पन्हिमाक्षिपति प्रतिक्षिपति तु प्रत्यक्षमिति विरोधे पर्वतार्वाग भागे पन्हिरिति व्यवस्थाकल्पनस्यापत्तित्वं स्यात् । व्याप्ति- निरूपणमन्तरेण गमफतागएफस्यैव धर्मान्तायोगितया गम्यते ·, स्मृत्यध्याये वित्तीयमाह्निकम् । इत्यादिभेदास्वाशामात्रकलिता इति । उक्तं च श्रीविष्णुचि. र पतिरनुमानमित्यादि । केचित्तु केवलपतिरेकिणि अ. पित्तिसंज्ञा निवेशयन्ति तस्य प्रागेव निरासान ममाणवर्गा- नुमवेशः । अनुप्रवेशेऽपि वान पृथक्त्वम् । यवागमप्रापाण्ये अनुभवथेन्द्रियलिङ्गशब्दसदृशान्यथानुपपद्यमानार्थपूर्वक इत्या- दिपमानार्थापत्तिपरिग्रहः प्रतिभाति तदपि पूर्वपक्षमदेः शगतत्वान्न सिद्धान्तत्वाय फलाते । अभावस्त्वस्मन्मते भा. बान्तरात्मा । स चाक्षादिभिर्यथासंभवं मिध्यति । अभावा- ‘स्मना तु ग्रहणेऽपिमतियोगिस्मरणादिसहकारिसहितानि तान्येव प्रमाणानीति न तदतिरिक्तकल्पनावकशः । अत एव हि प्रातर्ग- जाभावादिविज्ञानमपि नियूंढम् । दृष्ट एव हि देशकालसंस- गादिवियोपः पश्चात्मतियोगिस्मरणादिमतः पुरुपस्य तदभावा- मना घियमधिरोहति स्मर्तव्यस्य स्मरणाभावाद्वा तत्र तदभावा- दनुमानम् । एवमतिरिक्ताभावपक्षेऽपि निर्मूला प्रमाणान्तरक्तृप्तिः सघट भूतलमितियत् अपर्ट भूतलपित्यपि द्यपरोक्षमतीति नचाधि- करणग्रहणोपक्षीणमिन्द्रियं गुणादिष्वपि मसंगात् । अतिरेक- वंदनतिरेफेऽप्यविज्ञातकरणतादीन्यनुमानानि च मुलभानीति । संभवोऽप्यनुमानमेन सहरे शतं संपवति इत्यादेः पूर्वानुभू- तसहसशतव्याप्तिधनत्वात् संभवति क्षत्रिये शौर्यमित्यादेः सं- देहात्मकत्वेनामामाण्यात् । अधिरोनिश्चयरूपत्वेऽपि तदविरोध. निधायकममाणान्तरे विधमः । ऐतिान्तु प्रमाणमूलं चेत् आगमतदाभासमूलं चेत् तदामासः। एवं गालिय्यक्षरादि- कमपि अभिमापवर्णविशेपायविनाभूतपनुमानमेर । चेष्टायां तु वरदनारायणभधारकैरेवमुक्तम् । शाब्दस्य व्यवहारस्यानुफकारश्चेष्ट्यापि हि ।

·४९४ न्यायपरिशुद्धी। क्रियते शाब्दविज्ञानयोगिनां स्वार्थपोधिका ॥. अनादिव्यवहारेषु चेष्टाविज्ञातशक्तिकाः । घोधिकाः स्युर्याध्यक्षमिति चेदातोपतम् । चेष्टा गिरो वा स्वीकार्याः परप्रत्यायनाय हि ॥ अनादयो गिरामेवानादिता ज्यायसीसदा । चेष्टा सामयिकी शाब्दव्यवहारानुमारिणी । अस्यवं वोधिके त्येवं भरतस्यागमे स्थिता ।। दृश्यतेऽनादिराम्नायः स्मर्यमाणमणेतृकः । इत्पादि । तस्वरनाकरेलेवमुक्तम् । व्युत्पन्नवोन्यबाधक- नेयमं चेद चेष्टितं शान्दम् । अनियतमपि सह पचास्मारकमि. ति न पृथगेष्टन्यमिति । लिप्यक्षरेषु स्वयं गकारोऽयं ककार' इति वर्णात्मना ज्ञानममाणमेव । एतेन चिहन इदमसरं नानीही. पायभिमायेण लिप्पक्षरसम्बन्धग्राहकाणां प्रत्तिः। तत एव च व्याप्तिसिद्धिः । एपा लिपिरेतद्वर्णविशेपाभिपायपूर्विका भ्र- मादिरहितवर्णपत्ययवरपुरुषलिखितेतल्लिपित्ता संपतिपः नव्युत्पत्तिकालीनलिपिवदित्यादिरूपः प्रयोगो द्रष्टव्यः । यत्तु भतिभायामुक्तं तवरत्नाकरे। ननु च प्रतिभा काचियथार्या मानमिष्यताम् । पाहार्यनरपेक्ष्पेण बाह्यज्ञानक्षमास्तु सा॥ विशिष्टकालपुरुषाद्यपेक्षोत्कर्षसम्भवा । सत्यं कालादिभेदस्तु दुर्विवेचोऽस्पदादिभिः॥ सनप्यसौ व्यवहृतो नोपयोगीत्युपेक्ष्यते । सतिसाया मल तामामात्यया तदान्यतः कृतार्थवाद प्रेक्ष्यते न परीक्षक। पुण्येषु पुरुपेवेपा भूयिष्ठं सत्यदर्शिनी ॥

·स्मृत्यध्याये दिप्तीयमाहिकम् ।
तस्मात् पतञ्जलिः माह प्रतिभा चेति तां ममाम् इति ।
तदपि मागुक्त योगिमत्यक्षविशेषविषयमेव । नन्वेवं त.
दपि प्रमाणत्रित्व चतुष्नं वानुपपन्नं प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण द्वि-
स्वस्यैव युक्तत्वादिति चनानिप्रसंगात् । तथाहि ।
बहुवेकर मुद्धृत्य तदन्यवकराश्यतः ।
द्वैधफ्लसौ घटादारप्पेवमेव प्रसज्ज्यते ॥
अनुमाननुमानत्वशब्दाशब्दविभागतः ।
प्रमाणद्वित्व मेवं ते बद किं वान रोचते ॥
प्रत्यक्षस्य तदन्याभ्यां वैजात्यग्रहणादि ।
तयोरपि स्वतराभ्यां वैजात्यं स्फुटमेव नः !!
अतो ऽक्षलिङ्गशब्दाख्यासाधारणनिदानतः ।
उपलक्ष्यं प्रमात्रित्वं चतुष्टं वापि संस्मृतः ॥
स्पष्टमस्पष्टमिति च जैना यद्रपमूचिरे ।
तत्मत्पक्षपरोक्षत्व विभागान विशिष्यते ।।
अतो न तावति द्वेषे साधिते विवदामहे ।
परोक्षस्यैकमानत्वं दुर्वचं भेदसाधनात् ॥
नन्वध्यक्षेऽपि भेदोऽस्ति वाखान्तरविभागतः ।
दिव्यादिव्यतया चक्षुःश्रीवादिभिदयापि च ॥
तत्परोक्षस्यैकस्य प्रमाणस्य चिपागतः ।
अनुमानागमभिदा कयं नाभ्युपगम्यते ॥
दत्तोत्तरीमद किंच दृष्टमेततं त्विदम् ।
एतच्चतुमित चेति लोकोक्तिरपि साक्षिणी ।
यतः कुतश्चित्साघम् वैधमपि फेनचित् ।
सर्वत्र सुलभं काममिहापि परिमृह्यते ।।
अतः स्मृत्यनुभूत्याख्यविभागादपि नोधितम् ।
प्रमाणहित्तमित्येवं मागुक्तर सुपद्धविः ।।

·पायपरिशुद्रौ।
विविधोऽनुभवथैव तन्मूला च तथा स्मृतिः ।
इति पोहाविमागेतु न विमन्यामहे ययम् ।।
अनुभूतिविभागंन तन्मूलायाः स्मृतेरपि ।
विभागस्य गत्तारवादकराश्यमुदाहनम् ॥
अतो हि तस्यास्तन्मूलेप्वन्तर्भावविवक्षया ।
'मामाणवर्ग त्रिवेन पाच फेचिद्विविश्चते ।।
एवमन्पदपि चिन्त्यमिति । नन्वनेन किंपमाणचिन्तार्थ है-
হন অৰিমূহষাবি সদাগৰৰণমালনকাৰৰয়া,
पश्चादीनासिव मनुष्यादीनामपि लौकिकेस्वयंषु मचिनियति-
तत्पयोजनादिक निरुपद्रवं मिध्यति । अलौकिकैप्पपि तत्तद्वि-
धायफैस्तदनुग्राहकैश्च कास्त्रादिभिवारिताय धियां किमने-
न पिपेपणादिकल्पेन पृथाविमर्शेनेति चेन्मैचम् ।
अवकाशोपरोपाय तत्त्वोपतवमिच्छताम्
अविपर्यासमिद्ध्यै च विचिन्त्या मानपद्धनिः ॥
भतिसपाय च फलं मारम्माक्षिकदर्शितम् ।
साध्यप्रमेयमशुद्धी सान माने परिश्रमः ।।
मत्यक्षितसपस्तार्योगीन्द्ररपि लइयते ।
ममाणप्लवमारुह्य सपचिप्लवसागरः॥
तस्मादुक्तरीत्या शुद्धि' कर्तव्येति ।
शुद्धन्यायनिषेपिता श्रुतिशिरः शुद्धान्तमिद्धान्तिनी
भद्राण प्रतिपादनाय जयतु मयक्षतामक्षताम् ।
पत्यो नित्यरसे समं करणया पातिव्रतीविभ्रती
सर्वग्रन्धिविमोचनी भगवती सा मे समीची कृतिः ।।
इति श्रीकविताकिसिंहस्यसर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाय.
स्य वेदान्ताचार्यस्य मृतिषु न्यायपरिशुद्धौस्मृत्यगाये
द्वितीयमाहिकम् । ४१२
समाप्तवतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

·प्रमेयाध्याये प्रथममाहिकम् । - एवं सपरिकरं प्रमाण विशोधितम् अथ प्रमेयं प्रदर्शयाम तत्र यापुनः पदसप्तादिरूपेण पदार्थान् विभज्य वैशेपिफादपश्चिः न्तयन्ति तम साक्षादपवर्गाङ्गमिति तैरेवाभ्युपेतम् । अथ प- विधमानपरियागादसतां च परिग्रहात् । व्यामोहनविमर्शास्ते बहिष्कार्या मुमुक्षुभिः ।। सावान्तरविभागेषु तत्तचिन्ताश्रमेष्विद । अविस्तराय दिया दोषाणामभिदध्महे ।। यत्तवाहुः अभिधेयः पदार्थः म चं भावाभावभेदेन दिधति सत्तावत् "व्यपदेशामेतिचेन धर्मान्तरेण वाक्यशेषायुक्तः शम्दा. न्तराच" इत्पारम्भणाधिकरणमुत्रेणाभावस्प पराभ्युपगताभावा. भावस्येव भावान्तावसमर्थनात् प्रतिक्षिप्तम् । यदपि च द्रव्य. गुणकर्मसामान्पविशेषसमवायरूपेण भावरूपाणां पदार्थानां पोटा परिसंख्यानं तदपि वैपेपिकाधिकरणे"समवायाभ्युपगमाच साम्या दनचस्थिते"रिति सूत्रकारैरेव ममवायारूपपदार्यदपणन परास्तम् अभावतदधिकरणयाविशेषणविशेष्यभावसंनिधिविशेपादिशब्द- पाणसंपन्धान्सरानुमानमपि सपायपणच्छापयैच पितमेव यश्वान्योऽम्यमत्यन्ततुल्येषु मुक्तात्मादिषु मिथो गायत्तपीनना- य द्रव्यत्वादिहेतुना विशेषाखगः पदार्थः कल्पने मोऽपि तुल्य न्यायतया सूत्रकार पितमाय ए | "महद्दीबद्वा स्वपरिमण्ड. लाभ्या"मिति अनुपपन्नपरगाणुषणुकादिप्रक्रियानिदर्शनेनान्ये- पापि तदभ्युपगतानामनुपपन्नवस्य मूचितवाच । अपि प नित्यपुगेपु तावजातिगुणादिभिरेव व्यावृत्तधी मिध्यतीति नित्पपु हि मिशेपोऽन्यः कल्पते यथाहुः"नित्यदन्पलपोत्पा विशेषा" इति तथापि वेदान्तिभिर्दिकसंज्ञकविभुपदार्यान्तरानभ्यु. गमादाफाशस्य च कार्यत्वादि श्रुतेः प्रकृतिविफारभूतपशिsur.

·न्यायपरिशुद्धी।
विविधोऽनुभवयव तन्मूला च तथा स्मृतिः ।
इति पोदारिमागेतु न धिमन्यामहे वयम् ॥
अनुभूतिविभागेन तन्मूलापाः स्मृतरपि ।
विभागस्य गमार्थत्वादफराश्यमुदाहृतम् ।।
अतो हि तस्यास्तन्मूलेप्यन्तर्भावविवक्षया ।
प्रामाण, त्रिवेन प्राश्वः फेचिद्विविश्यते ।।
एवमन्यदपि चिन्त्यमिति । नन्वनन पिपाणचिन्तापले.
অন অবিশ্বাবি সমাণৰষুণৰকাৰৰয়া,
पश्चादीनामिव मनुष्यादीनामपि लौकिकन्वर्येषु प्रवृत्तिनिवृत्ति-
तत्ययोजनादिकं निरुपद्र सिध्यति । अलीफिकेष्वपि तत्चदि.
धायकैस्तदनुग्राहकैश्च फास्त्रादिभिश्चारितार्थ्यधियां किमने।
न पिष्टपेपणादिकलन पृथाविमर्शनेति चेन्मैवम् ।
अवकाशोपरोपाय तत्वोपप्तवमिच्छताम् ।
अविपर्याससिध्यै च विचिन्त्या मानपद्धतिः ॥
प्रतिसंधाय च फलं पारम्भादिकदर्शितम् ।
साध्यप्रमेयमंशुद्धय साई माने परिश्रमः ।।
प्रत्यक्षितसमस्तार्योगीन्द्ररपि लइयते ।
प्रमाणप्लवमारुह्य तत्यविप्लवसागरः॥
तस्मादुक्तरीत्या शुद्धिः कर्तव्येति ।
शुद्धन्यायनिषेविता श्रुतिशिरः शुद्धान्तमिद्धान्तिनी
भद्राणां प्रतिपादनाय जयतु मसक्षतामक्षताम् ।
पापी नित्यरसे समं करुणया पातिव्रतीविनंती
सर्वग्रन्थिविमोचनी भगरती सा ये सपीची कृतिः ॥
इति श्रीकविताकिसिंदस्यसर्वतन्त्र स्वान्यस्य श्रीमदेटिनाय-
स्प वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु न्यायपरिशुद्धौस्मृत्यध्याय
द्वितीयमादिकम् । ४।२१
समायतुषोंऽध्यायः ॥४॥

·प्रमेयाध्याये प्रथममाहिकम् । एवं सपरिकर प्रमाणं विशोधितम् अय प्रमेयं प्रदर्शयामा सन यापुनः पद्सप्तादिरूपेण पदार्थान् विभज्य वैशेपिफादांच- न्तपति तन साक्षादपवर्गाजमिति तैरेवाभ्युपेनम् । अथ प- विद्यमानपरियागादसतां च परिग्रहात् । च्यामोहनविमर्शास्ते बहिष्कार्या मुमुक्षुभिः । सावान्तरविभागेषु तत्तचिन्ताश्रमविद । अविस्तराय दिमात्र दोपाणामभिदधमहे ॥ पत्तवाहुः अभिधेयः पदार्थः स चं भावाभावभेदेन दिति सत्तावत् "व्यपदेशानेतिचेन्न पर्मान्तरेण वाक्यरोपायुक्तः शब्दा. न्तराच" इत्यारम्भणाधिकरणसूत्रेणाभावस्प पराभ्युपगतामावा. भावस्येव भावान्तरत्वसमर्थना प्रतिक्षिप्तम् । यदपि च द्रव्य. गुणकर्ममामान्यविशेषसमवायरूपेण भावरूपाणां पदार्याना पोदा परिसंख्यानं तदपि पेपिकाधिकरणे समापाभ्युपगमाच साम्या. दनवस्थित"रिति सूत्रकारैरेव ममवायारुपपदार्थदूषणेन परास्तम् अभावमदधिकरणयाविशेषणविशेष्य भावसंनिधिविशेषादिशब्द. पारण्संवन्धान्तरानुमानमपि समापदाणच्छापयैव दृषितमेर • यथान्योऽन्यत्पततुल्येषु मुक्तास्मादिषु मियो व्याहत्तधीमनना- य द्रव्यत्वादिहेतुना विशेषाख्या पदार्पः कल्पते मोऽपि तुर न्यायतया मूत्रकारदेपितमाप ए | "मदादा सपरिमन.. लाभ्या"मिति अनुपपन्न परमाणुधणुकादिमकिपानिदर्शनेनान्य। पामपि तदभ्युपगतानामनुपपन्नावस्प प्रचितताव । अपि व निर्यपु पु तावनानिगुणादिभिरेव व्यावृतीः विध्यवादि नित्येपु दि निशेपोऽन्यः करायवे ययाहुः"नित्यद्रव्यत्तयोत्पा विशेषा" इति तपापि वेदान्तिमिर्दिकसंशकाविभुपदार्यान्वरानन्धु- गमादाकास्य च कार्यवादि श्रुतेः प्रकृतिविकारभूतपूधिया. * ·1 ४९८ न्यायपरिशुद्धौ। घंशविशेषातिरिक्तपरमाणुजालप्रतिक्षेपातयाविषपरमाणूनों चा. यस्थामवाहस्यानाधनन्तत्वान्न तत्र विशेषक्लप्तिः । ततः काला. स्मानौ परिशिष्येते तत्रापि चेतनानां न कालतवमा-मतया भाति क्षणलवायवस्थापरंपरायोगित्वपराक्त्वाचेतनत्वादिभिरेव तस्माद स्वेषां स्वेभ्यश्चतस्यच्याहत्तयीसंभवाद। अन्यथान्येनापि कल्पितेन सदसमवप्रसंगान । मुक्तात्मपरिशेपे तनापि नीवेश्वरयोरणुत्वनिमु. स्वनिपास्यत्व नियन्तन्वायत्वाधारत्वविशेषणत्व विशेष्यत्वशेषत्व- शेषित्वशरीरित्वशरीरत्वादिभिरनेकविधैर्धर्मभेदेव्याहतपीसिद्धी फिमन्येन विशेषेण । तदत्यन्तसाम्पवरसु मुक्तेपु नित्यवपि हि तत्साम्यस्यैव संरक्षणाय धर्मिग्राहकसिद्धाः पारदात्ममाविनस्ते ते विशेषा न परित्यक्ताः नवरद्वैत पेनेश्वराणां मियो व्पात. मतीत्य विशेष कल्पयिष्याम । एकस्यैव सर्वदेशकालेध्येकातपत्र- तया सर्वश्रुतिसिद्धत्वात् अस्यैव च सामान्यशब्दविशेषशब्देध रू. दिनो योगतस्तत्तद्वस्तुविशिष्टत्वादिना च तत्तत्प्रकरणानुगुणं शा- रीरफे मतिपाचवस्थापनात् । जीवेवापि यद्धानां मियो भेदस्तक. रसुखदुःखधीच्छावैचिध्येण ध्यक्तः । यद्धमुक्तयोश्च किश्चित्व. सर्वशत्वादिभिर्मुक्तानां निशानां च विशुद्धरादिमचानादिम- स्वाभ्यामन विभक्तपी संभवः । मुक्तदक्षायां नित्येभ्यः फिवे पम्यमिति चेत किंतन प्राक्तनेन तत्तदात्मवर्तिनया प्रत्याक्षितेन गुणादिभेदेन तदन्यव्यावृत्तिगिद्धः। सिद्धपि तद्यवहारे मात. मोपाधिगेदैरेच तत्सममाणममितः प्रतिसंहितः सर्वनिदात् । एतेन मुक्तानां मियो विभक्तयुद्धिरपि निवढा । नाहि तेपामे- करुपः माकनः संसारः विषमविषाकसमयानाधर्मख्यातकर्म. माहवैचित्र्यप्रतिनियतदेशकालस्वरूपशुखदुःरवतत्कारणादिसं-' ततेरेष मियोध्यावत करवात् । तदत्यन्तविभागो हि सत् कालयति ·प्रमेयाध्याये प्रथममादिकम् । -- नैव धर्मेणेति न नियमः । अतत्कालवर्तिनापि तनिष्ठतोष लभ्यमानेन तसिद्धेः । नातीतः समारो मुकात्मस्वरूपमुंपलभ- मानोंपलभ्यते । उपलभ्यमानो वान्यनिष्ठः प्रतिभाति । अभ निरपेषु मियः का वार्ता सापि कुशलैव । तेषामपि हि सत्यसं. कल्पानां विचित्र संकल्लेच्छादय ईश्वरस्येवानियतदेशकालवि. पया पर्यनुयोज्यसापनीका अनाद्यनन्तसन्तानवन्तः वन्तत इति सिमन्येन विशेषेण । अपिच यदर्शने या पदारोपो न भवति स हि तस्य ततो भेदः स एव च विशेषः स चे स्वरूप भूतोऽईत्वमादिरूपेण मातः परारोपं प्रतिरुन्ध्यात् कस्तोऽन्य. स्ततो विशेषस्तस्य । एवमनभ्युपगमे विशेषरकृतावपि का गतिः- पिकस्य ! स्वपरनिर्वाहकास्ते विशेषा इति चेत् किं त एव । अपि चपृथक्त्ले विद्यमाने कि विशेषैः। पृथक्त्वस्पैकजातिसंगृहीतत्वा- ततोऽपि व्याहत्तीरिति चेत् तर्हि ततो न कचिदपि स्यात् । वि. शेपेकषि वा विशेषत्वाकान्तेषु कस्ते निस्तारः । विशेप नाप जातिनास्तीतिवेत् किं तत् उपाधिरिति चेन् । ततो न संग्रहः। सथा सति कचिदपि तनिवन्धनानुसत्तथीभमसंगात् । एवम- न्योऽन्यामावेनापि गतार्थता दुस्तरेति परास्तः पराभिमतविशेषः। सामान्यमपि परोक्तं सूत्रकारैरेव निरस्तप्रायम् । तथादि "तदन.. न्यत्वमारम्भणशशब्दादिभ्यः"इत्पादिभिः सूत्रः कार्यदशायापा. दानस्पारस्पान्तरापचिमात्रमेव न पुनः पराभिमतमवयपाल्प इन्पमस्तीति समर्थनात् घटायायव्यभावे तदाश्रितघटला. दिसामान्यमवयधिसमवेततपाभ्युपगतगुणादय स्तदुभयारम्भ क्रियाजालं च निर्मूलितम् । यच्चोपादानस्य घटत्वादिरूपमा स्थान्तरं संयोगविशेषदिरूपं तत्परैरपि कार्यतयाभ्युपेतमुपल- मिश्च तक सिध्यतीति नापि नित्यत्वकरपना. 40 ·न्यायपरिशद्धी एकामाः । ततः सपा द्रव्याणां सरसो माधन कार्यद्रव्यत्वात्मत्वादियानमेव शिष्यते । गुणेषु नित्यने थारूपेषु चानुनमस्पयनिमिर्च किमितिचिन्त्यम् । तत्रै भान पितं शारीरयाये संस्थानातिरेमिणो नेकपाकारदियो। ध्यस्यादर्शनाद तावतेय गोन्यादिनातिव्यवहारोपपत्ते रतिरक पादेऽपि संस्थानस्य संपतिपत्नत्वाश संरचानमेव जातिः संस्था में नाप स्वासाधारण रूपमिति यथावस्तुसंस्थानमर्नुसंध्यगिति ।। पतदुक्तं भवति । किं संस्थानानिरिक्तं सामान्य विभक्तस्फुटमत्या - साध्यवसायभेदादीक्रियते उतोपपत्ति क्लादिति । नायः अ. सिद्ध नापि द्वितीयः अन्यथासिद्धः अतिरिक्तसामान्पमभ्युपग- पछतोऽपि हि सदुपलक्षण संस्थानमिष्टं दृष्टं च । मतिव्यक्तिनिपत संस्थानं फथमनुत्तिप्रत्ययकारणमिति चेत् कथं या तज्जातीय. स्य लक्षणं भवति । अनुत्तनात्यन्तरसंगृहीतोपाधिपतयेति चेत् नायव गवादिष्पवहारसिद्धौ फिमन्येन । तथाप्यन्ततो. नुसामान्य कचिदभ्युपगन्तव्यम् यनानन्यथासिद्धिः- अन्यथोपाधिकसयहस्याप्पसंमवादितिचेत् तथापि या तत्र सा- मापमुपलक्षणेन संग्रहते न वा पूर्वनान्यथासिद्धिरनस्थिति- श उत्तरत्र नियामकादर्शनाजातराश्रयच्यास्था न स्वाद व्याहत्तानामपि स्वभावत एव कासांचिदन्यक्तीनां यज्ञक- स्वनियतिरितिचत् स एव स्वभावः किं न व्यवहारं निपच्छेत् । निर्विपपः कथं व्यवहारः स्यादितिचेन तासामेव व्यक्तीनां वि पपत्वात् । व्यावृत्तानामनुत्तव्यवहारविषयत्वे सर्वत्र विषय व्यवस्था भज्यतेतिचंद व्याहत्तानामनुतन्पञ्जकत्वे सर्वत्र तव्यक्तिः किं न स्यात् । संबन्धासम्बन्धाभ्यां नियमादिति चेद न सम्बन्धस्यापि समवायनाम्नः सlane