·प्रस्तावना -- प्रियमहाभागा- केचिलिरवधिविशकटाजवजनजलनिधिविलसितविविधारुतुदननशबूकसजाननामितभौतिभारचचुरचे तस सुचतप्त रिरहितनिखिलन्यसनानिकरसभूतानघावस्वरूपालए कमप्यालय गवरमाणा परिधावमा नाश्चाहरहस्तत्समगसमीहयाऽवतरस्यनुभूतिगोचरता परिता मुवि । पर पितृपैतामहसपदनादिदुर्यासनानि चितात करणल्यात् वातविकात्मतत्त्वावत्रोधवहि तसर्वज्ञमन्यस्वार्थिमर्यप्रतारितात्मत्वात् कल्पितविफल टोकापरादसमु पत्स्यमानभयाकीर्णत्वाद्वा न नाम चेदयते त आस्मनीनस्वरूप स्वायत्तया। किंतु न तथा निधपक्षपाताही मनस्विन । न वा सेवा पक्षपातो धर्म । असुभृसमष्टिसमाहितपरिपूरणकापमहीरुहा हि सत समादरणीयस्तै निहस विकल्प रिमाव्यात्मनीनमनीपया समीचीन पथा । विनिमय्यैव समुम्नायते प्रकाशपदी तात्त्विका मस्वरूपप्रतिभासकमिद सपपप्राभृत । समगतिरिप महती विदुषां यत्सचापाथाएन्ने सारयामासाप्रमातिनकाधिशास्त्रनिकरेषु समयबोध यति यथा याथाम्येनात्मन स्वरूप परमामप्रीति च वदातशान न तथापर । अदितथ चैतत् पावन भव त्यात्मस्वरूपवित्रोध स्वामनि, न विरज्यते तावदना मनीननितबिनीसनुसुहासपद्भिरारमा । बारमस्वरूपा वतिरेव वैराग्य तह यदि शिक्षयति तदेदांतशास्त्रमेर कचित् । भारतव्यतिरिक्त इगलैंडादिदेवानामपि सङ्घदौके सप्रति समानसराणि वेदातशास्त्र । समाविरमा विषत किययश्चित् परिषदस्तत्र परितो वेदतिशास्त्रानवद्यसिद्धातप्रसाराय । माति च शेमुषीमथनडेन तद्र- सघृतसमीहया तच्छास्त्रसिद्धतिक्षीरमहरहस्ते । विभाव्य वेदातशास्रस्प तथाविधविचित्रस मानतति, अमलात्मस्वरूपलिलिमा च बहलतया यक्ष- पातबहिर्भूताना सपरहितैषिणा घ सुमनीषिणा समुपानीयते कथकथमपि समाविर्भाव्येतत्समयपामृत तेपा पुरस्तात् । समेति समीचीनतया जानातीति समय आत्मा तस्य प्राभूत शास्त्रमित्यनुगतार्थ विधाण नामेद धामन एव कृतो विचारोऽत्र शास्त्रे-इति समावियाभूयते । दिगबरजैनसमा प्रामृतामिद जैनवेदाताध्यात्म शासनामन्यां विश्रुत स्वीयानग्या मयारूपविवरणशैलीप्रभागात् । नात्र चित्र प्रामृतरचयितु श्रीमद्भगव. स्कुदकुदस्य कृतिमर्वस्वमताद्भभाव्यते । पूर्व जिनागमत समदगम्यामस्वरूप स्वात्मना च पश्चादनुभूय स्वपरामस्वरूपसमास्वादममीहया व्यलेखीद महीयान् प्रथा महता प्रयासेन जनसमुदयहिताय तेन भगवता। एताच्छास्त्रसमुपवर्णितसिद्धोता सर्रया वेदातशास्त्रसमाहितसिद्धातसाम्य प्रतिपयत इति तु न शक्नुमो वय प्रतिपादयितु यता हि-आर्हतसिद्धात घरीवराति नपद्यमादिए । तत्र गात्मन परकीय उल नामजादिवस्तु-आरमनी नमिति हि शुद्धनिश्चषविषय । परफायफायपि कथयित्वाता विभाति वृतकुमर दिति व्यवहारविषय । नैतायता ब्रह्म विहाय परयत्त्वेव नास्तीति जैनवेदातमत । इतरवेदात च वस्तुतस्तु वस्तु ब्रह्मैव तदपर सकल कल्पित ततो न सामस्त्येन जैनवेदाततरवदातयोस्तौल्य । सबधमानत पर वरा मामन [ब्रह्मण ] परवस्तु यात्मवाभिमानो मिथ्येति इतरपेदाससिद्धातव सम्मतमेर तजनवेदात स्पापि । कियता चिदन्यतरवेदातसिद्धाताना विमतवेऽपि सम्मतवमपि कियता चिदपर । नात्र सनीति सफलोपाषिविरहितत्वेनोपासन तु ब्रह्मण इतरवेदातस्य पुष्णापेव निष्करपय तुल्यद जैनबेदातस्य । विशदतया कियता चिसिद्धाताना समत्वाविर्भावाय व्यचारि मया पर नाशक तथाकर्तुमहमनवका शतमा। मत्कृतरामवत एव या गा तुष्यधिदास स्वय चोभयास्त्रौल्य विनिर्णीयासुरित च विनिचाप्य बुदापि ·२ सनातनजैनधमालायो नापिरभायि मया तयोस्तुल्यावं । ततोनिरक्द्यात्मस्वरूपावनिगिमिषको विद्वांसो नियत विचारयेयुरेतस्माभूत- रहस्यमिति सप्रश्रय तेषां पुरस्ताम्मामकाभ्यर्थना । समयमामृतसंपादनकाले आदिमस्यांकस्याविर्भावार्थ तात्पर्यवृत्त्यात्मल्यायोः पुस्तकद्धयस्य कियाश्चि- दामः १०८ अभिनवमट्टारक-ईडरस्थ-श्रीमद्विजय कीर्तिजीमहारानः प्रेषितं, तात्पर्यवृत्तिद्वयं च जैनमित्र- संपादकश्रीमद्ब्रह्मचारिशीतलमसादजीमहात्मभिः प्रहितं आरमझ्यातिपुस्तकैक च सत्यवादि- संपादकसुदरविद्वद्वरश्रीपडित-उदयलालजीमहोदयैः समुपलब्धं ततोऽस्म्यहं गरीयानुपमहभाजनं सश्नुतोक्तमहारमनां विदुषां चा सगीहे चापतिकालीना तथाविधामेव सकलजनताहितकारिणीमनु कपामिति । कियतीनां चिद्गाथानां परिच्युरासादात्मख्याती, ससुलेखाच तासांतात्पर्यवृत्तौ अकृत किल तात्पर्यवृत्त्या नुसाय पाठक्रमः श्रीसमयमाभूतस्य सतोमूलपाठस्तापर्यवृत्यनुसायै विभावनीयः । विषयक्रमोऽपि समय माभृतस्य तात्पर्यवृत्पनुगामी । चतुर्विशतितमगाथावरताद्विलिखितात्मक्ष्मातिद्वाविंशतमाया गाथाया ज्ञातम्या भगवत्कुंदकुंदस्वामिनी जीवनेतितृत्वं प्राकाशि जैनहितपिसंपादकपस्तिश्रीनाथूरामजीमहो. द। स्वीये जनहितपिपत्रे तदेवोनाधिकौशल्य समावि धितमन्न । ततोऽस्म्यहमुपपायो भूयानक्तमहा- नुभावान । नाकार्षमह किया चित्लष्ठाना संपादनमितस्ततो नैमित्तिकोत्या पैकल्यतचा प्राकाशिषतता, अशुख्यः शोधनपने तथापि दृष्ट्यविषप भवेत्कापि स्खलन परिमार्य तत्दामनीयोऽहं सुविचारताभिमापिभिरिति समणतिमभ्यर्थना। साक्षरानुचरो गजापरलाल

·श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्याः।
प्रियपाटकमहाशया:-
श्रीमन्महावीरजिनवरपरगनिनेयसप्रापणानंतरमजनिपत नैकविधागमपयोमरालायमाना आईतमत-
हर्पस्तभायमानाश्च मुवि गरीयासोऽनेकविद्वास । पर पूज्यतामहत्तयो परमावधि तेषु भगवान् श्रीकुदकु-
दाचार्य एव समुपालभत । प्रतिवादिकरिनिकरपचलपगायमानैर्गरीयोभिर्विद्वद्धि समाविरमापि यत्र कुताधि-
दात्मनीनपरिचितिस्तन 'वप भगवकुदकुदान्वयिनस्तदनुयायिनधेति प्रतिपादयदिरेव तै. सानदमनाबोधि
सीय सौभाग्य । अद्यत्वेऽपि भगवान् कुदकुद. तीर्थप्रवर्तकधर्मसंस्थापकसामान्येनैव दिगम्बरसमाजे प्रति
छाप्यते । आईतगतामलतसतस्पवित्रतासरक्षकषु भगवकुदकुद एवाभून्मुख्य. । दिगम्बरजैनसप्रदायस्य
वहलतमाश किल सामत भगयकुदकुदजल्पितसरणिशरण एव विभाव्यते, किंतु सराप्येय भगवरकुदकुद,
फ आसीत् ? कदा, क, परमपावनात्मनीनवैदुष्पेण भारतभूमि विभूषयामास । इति नाशमात्रमपि जानी.
मो वय । भक्तिवशमदतया तद्विपय किमपि वृत्त परिचाययितु समाश्रयतोऽपि परपरासाणिंभ्रमाकीर्णत्वा.
सस्य नात्मकामना का फलवती पारयाम. 1 तत. परिश्रमतमत्वेऽपि भगवत्कुदकुदपरिचयसमाविर्भावाय
नियत विद्वद्रि सुदृढप्रतिज्ञैर्भवितव्यमिति सनति रोपा पुरस्सरगास्माकीनाभ्यर्थना ।
मगयत्कुदकुदविपयफ यत्किमपीतिवृत्त समवाबोधि, समुपानीयते विदुषा पुरस्तात् तदस्माभिरत्र-
नामविचार
प्राथमिक प्रधानश्वाभिधेय श्रीमनगरकुदकुदस्य पवनदीवि । पर विश्रुतिर्वहलतयाद्यत्वेऽस्य महा-
रमन फौण्डकुदनाम्ना कुंदकुदेन वा । आगीच्चाय कोण्डकुण्डाभिधनगरवास्तव्यस्ततोऽनुमीयते नाग
रिफाभिधयेवायमारगनिश्रुति प्रत्यपद्यत । कोण्डकुदेतिकर्णाटकभाषीय नाम तस्य श्रुतिकटुकतया सस्कृतकति
भि समस्ति परावर्तित श्रुतिमधुरकुंदकुंदरूपेणेति । श्रीमदिंद्रनदिसूरिभिर्यलोति खविरचितश्रुतावतारग्रमे
एव द्विविधो द्रव्यमाषपुस्तकगत समागच्छन्
गुरुपरिपाट्या ज्ञात सिद्धात कोण्ड कुण्डपुरे ॥ १६० ।।
श्रीपद्मनदिमुनिना सोऽपि द्वादशसहस्रपरिमाण
प्रधपरिफर्मकर्ता पोडाघत्रिखडस्य ॥ १६१ ।।
अमुना पयेन श्रीमन्मुनिवरपन्मनदियास कोण्डकुण्ड पुर एय निक्षीयते। अन्येऽपि समभूगन् भूयास
भाचार्या कार्णाटकदेशे, समुपालेभिरे ये स्वनिवासस्थाननाम्नैव मुवि विश्रुतिं यथा श्रीतुम्बुलूगचार्यः ।
प्राथमिक नाम श्रीमाबुराचार्यस्य वर्धनदेव भासीत पर तुम्बुलूरामनिवासिखादयमाचार्यपादो विशुश्राप
तुम्मुलाचार्यामधया । निलिखित श्रुतायसारे तदुलेखसमये-
'अथ तुम्पुलूरनामाचार्योऽभूनम्बुलूरसग्रामे ' इति
नवमे दशमे च अवणवेलगुलशिलालेखे श्रीमयुदकुदाचार्यस्य समुल्लेख खल पद्मनदि कुदव-
तिनामद्वितयेनैव कृत । एवमन्यत्रापि । किंतु नदिसघपारस्यामस्य पायनामन कुदकुद-वक्रमीच-
लाचार्य-गृधपिष्ठ-पभनदीतिनामपचकमभाणि -
ततोऽभवत्यचसुनामधामा श्रीपद्मनदी मुनिचक्रवती।
आचार्य कुदकुदाल्यो वक्रप्रावो महामति ।
एलाचार्यो गधपिच्छ पानदीति तनुति ॥४॥

·२ समातननग्रंथमालाया- गधपिच्छ पानीव-एलाचायेति नामत्रिममन्यदन्यात श्रीमत्कुदकुदाचार्यस्येति पावलीस्थपथपती- मामासामत्र तात्पर्य। कुतश्विदसाधारणकारणसपातात्तिरीभूतत्वात्पुरातनपट्टावलीना तत्स्थाने-अनुमानतः, कल्पनाष. खरा: पूर्वीपरविरुद्धमिलिताकयश्चित्पराचीनोलोखश्चमा विरचिता. सत्यमिनशः पावस्य शतद्विशतसांव- रसारिकर्भधारकैः । अतः सभुगलब्धाधुनिकपट्टापल्यः सर्वथा सशीतिकारणत्वान्न प्रमाणतामचति । नदिसघ- पट्टायल्यपि नयाभूतैः । एव च लिखितगधपिच्छ इति नाम न भागवत्कुदकुदस्यामिनः किंतु भगवद्भुमा- स्वामिनः-उमास्याते | अब नैकानि प्रमाणानि संति यथा- तरवार्थसूत्रकतारं गृध्रपिच्छोपलाक्षत घदें गोंदसजातमुमास्वामिमुनीश्वरं ।। १ ।। বাঘমল্পিঃ तस्यान्वये भूविदिते वभूष यः पनदिप्रथमाभिधानः थोकुरकुदादिमुनीश्वराक्ष्य. सत्संयमादुद्गतचारणाः ॥ ४ ॥ अभूदुमास्वातिमुगीश्वरोऽसावाचार्यशरदोत्तरगृधपिच्छ: सदन्यो तरसदृशोऽस्ति नान्यतात्कालिकाशेषपदार्थवेदी॥५॥ ४० तमः श्रवणबेलगुलसः तदीयवंशाकरत' प्रसिदादभूदयदेपा यतिरनमाला बभौ मदतर्मणिव मुनीदत्त कुण्डकुण्डोदितचंडदडः ॥१०) अमृदुमास्वातिमुनिः पवित्रे वो तदीये सकलार्थवेदी सूचीकृत येग जिनप्रणीत शास्त्रार्थजात मुनिपुगवेग ॥११॥ स प्राणिसरक्षणसावधानो मभार योगी किल गृधपक्षान् सदा प्रभूत्येय बुधा यमाहराचार्यशब्दोत्तरगृधपिच्छ ।।१२॥ मगराजधिकसशिलालेखः। एताप्रमाणातिरिक्तान्यन्यान्यपि-उमास्वामिनो गृधपिच्छनामत्वे सति तानि च सकीर्तितानि स्युर्यथाव- सर पुरस्तात् ततोऽनया प्रमाणरामय्या लियत निर्धार्यते नाभवत् भावाकुदकुदस्य गृपिरत इति नाम । विमुत्र्य प्रतिपादितपटापली वक्रीवनामापि कुदकुंदस्य नोपलम्पते फाप्यन्यत्र, किंतु तन्नाम्नापर एवं कक्षिदाचार्यों व्यश्रीपादति । श्रवणवेलगुणमल्लिषणप्रशस्तौ समुदीरितश्चाय तदुल्लेखा- पक्रमानमहामुनेर्दशशतवोऽप्यहीदो यथा जातं स्तोमल पचोवलमसौ किं मग्नगम्भिद्रज पोऽसौ शासनदेवतापहमतो हारकरादिग्रह- मीनोऽस्मिथ शब्दवाच्यमवदन्मासासमासेन षट् ।। इति । कथितमल्लिपण प्रशस्तीच। 'यो विवि न फैरिद कोण्टकुंदर इति पूर्व कुंदकुद सगुपयार्य ततम समंतभद्र सिंहनंदिनं च समुल्टिस्य पश्चाक्रमीपः साहताततो समनुगम्यते मगरकुदपुदत्तोऽन्य एवं कक्षित सपजानि परवादिशुमभारतानीको बरमानो विद्वान् न कुदकुंद एव वक्रमीयः पशवलीलेखसाधारात् । नांचात किमपि गमगत्रापि दृष्टिगोचरता यनुदकुदस्वामिन एवाभूदेलाचार्य इत्यभिधयः । किंत्यपर एप कश्चित् प्रत्यपरताऽभिधयानया प्रत्यावेद्यो विद्वानलाचार्यः । स चार्माधित्रकूटपुरवास्तव्यः । तत्मीपे च भगवग्निानसेनगुरुवार सैनः प्राप्पैष्ट सुकरतयानवधासद्धातशास्त्र । तर गमक- ·भगवतुंदकराचार्यः । फाल गरी फियत्यपि ततः पुनधिमूटपुरयासी श्रीमानेटाचार्यों यय सिद्धान्ततस्याः ॥ ७ ॥ सस्प समीप सफल सिद्धान्तमधीय पीरसेनगुरुः रपरि रामनियंधनापधिकारानए चलिटेस।।१७८ ॥ फुन्दकुन्द उमास्वामी च । कुन्दकुन्दौमास्वामिनीः क पासरिफराजय आसीदिसत मतात्रिक-उमारपामिनो गुरुयखुदकुंद इसाथ । धुरकुंद एय शिष्य उमास्वामिन इति द्वितीय । तृतीय कुंदखुद एवोमायामीति । परन्तु येषु सप्तमु श्रवणबेलगुलशिटाटेगेतु भगात्युदकुदसमुल्लेसस्तेगु-भगवदुमास्वामी श्राफुदकुदतिरासीति प्रथमप्रमाणात् । पायटालेराफश्व-उमास्वाम्येच युदपुदाय शिष्य इति संपुष्य समाविरमाथि श्रीकुदकुदगुरुजिनेचद्र इति द्वितीयप्रमाणात् । अनेक मधु कुंदकुदस्यानुल्टिख्यामास्वमिन गुरु तदपर एर पिलिखित इति तृतीय प्रमाणाग निपत विज्ञापतऽस्माभि-उमास्साम्येव कुरकुंदस्यांतवासीन्यरमन्मतानुसार्यायस्यैव प्रेयस्त्व सिद्धांतस्येति। श्रीमानुमास्यातिरय यतीशस्तपासून प्रकटीचकार । पन्मुक्तिमार्गे चरणोद्यताना पाययमय मयति प्रजानां ॥1॥ तस्यैव शिष्योऽजनि गुपिण्डो द्वितीयसंज्ञास्य षळाकपिष्ठ । परनिरानानि भान्ति टोके मुक्यगनामोहनमंडनानि ॥ १ ॥ इति पयस्य पशोपरचरितभूमिका कस्यचिद्मथस्य समुद्रत । अमुना पचायेन समुत्पते गरीषसी सरीतिरिय यद्गुपिष्छ इताद नाम न भगवदुमास्वातेः किन्तु कस्यचित्तपिछप्यस्य स च बुदकुद एप साद । पालीटेराकेनापि च गृपिठ इति नाम कुंदकुंदस्य समानिरमावि परतु भातिसेयमेका न्तेन । पळफपिच्छः एलु भगरदुमास्यामिशिष्यस्पान्तवास्यासीत् समुपपर्णितधानेका भगादुमाताति शिष्यशिष्यत्येन सः । नियमित घेता गृधपिप्लेतिनाम मगदुमास्यातेरेख । यदि तन्टिप्यस्यापि श्रूयते पदा रास्य भगवदुमास्यामिशिप्पत्येनयेति दिमायनीय । कुद पोमासातिरिति तृतीयमतसमुल्लेख सीमध्यय तरणिकाया प्रकाशि निटवरंशो- पपडित-फल्लापामरमापामहोदये परन्तु तपरिक्ये वलयप्रमाणाभाशन, एफैध सम्छतभाषायां गूदगभीरदर्शनशास्त्रप्रतिपादक , सरपंच प्रारनपापायां सरटतममाषपाध्यात्मशास्त्रनिदर्शक इत्युभयो विभिनरचनासमाटोचनाप न हि पुदकुदोमास्वामिनाक्य प्रामाण्यमास्कदति-तयोरक्यकल्पनासमुत्प- तिभोषिदेहगमनान, उभयोर्या गुपिण्डेतिनामममालोचनात श्रासादिति निश्चीपते भगवत्वंदईदया भगपतुदशदस्य पाटपिता गुरु क पासीदित्यत्रापि मनपार्थस्य-पूर्णामृतपावलीपयद्वितपेन विभापते मायनंबापापातेपासी गुणचंद्रसाच्छिन्य उत्तराधिकारी या मगवान फुदकुदः समभूत् इसि म्यान धीमूमन ऐति दिएपरिसर पातामोऽतिग्म्यः । तामाको पापरली नादेवाय ॥ परेलर रिमपानी शिम देश समददन्न। लेमाया नफरमापदी मुररकाठी ।। २ एपिप्पागास पियोऽमनिष्ट बनत्रवर्तिकीर्टि: मिरहटमारित मुरिकासमभवणाय ४. तमोसा I ·सनातनजैनप्रथमाला- अय श्रीकृपारनंदिसैद्धांतिकदेवशिष्यैः प्रसिद्धकथान्यायेन पूर्वविदेई गत्वा वीतराग सर्वज्ञसीमधरस्वामितीर्थकरपरमदेव दृष्टा च तन्मुखकमलविनिर्गतदिव्पवर्णश्रवणादवघा- रितपदार्थमम्हैयुद्धात्मतवादिसारा गृहीत्वा पुनरप्यागतैः श्रीमत्कुदकदाचार्यदेवैः पद्यनंघ परनामधेयरतस्तत्वबहिस्तत्वगौणमुख्पप्रतिपापर्थ- अथवा-शिवकुमारमहारानादिसंक्षेप रुचिशिष्यप्रति धनार्थ विरचिते पचास्तिकायमामृतशास्ने यथाक्रमेणाधिकारशुद्धिपूर्वकं तात्पर्थिव्याख्यान कथ्यते- इति श्रीमजयसेनाचार्यकरकल्पमहीरुहखचितसमपसारसस्कृतटीकालिखितगद्यतम पमनदीपपरा- भिधायिभूपितश्रीकुदकुदभगवान् कुमारनदिरौद्धातिदेवशिष्य प्रकटीकृत । किंतु मतद्वयमपीदमर्याची मतमतान्न प्रामाणिकी सध्यतामवाचति । यत - श्रुतापतारे--अईवले. पक्षान्मापनदिनखदनरारं च परसेनारिगुरणा समुठेख कृत. म मायनघनतर गुणचंद्रस्य नापि कुमारनदिनः । श्रमणवेडगुललेखेष्वपि न कापि श्रीवुदकुद गुरोरुडखो दृष्टिपथमनातरत् किंतु महीपतिचंद्रगुप्तवर्णनासमनतर कुदवुदभगनामेव समुपवर्णित । प्राल्या च गुरुपरपरा श्रीमसुदबुदत एव तद्वर्णनायो । नदिसघस्य प्रधानारातीय श्रीकुदकुद एवाजीग णत, इति न केनापि विजझे क आसीखुदकुदभगवद्गुरु स्वरचितमथेष्वपि कापि नोल्लेखपाचके युद- कुदभगवानारमनीन गुरुमिति । शिष्यपरंपरा श्रीमद्भगवकुदकुदाचार्य समजनिष्ट नदिसघस्य नदिगणात्य वा प्राथमिकाचार्य । समस्ति कश्चित् १११५ तम-ए डी. शताम्दिसन्निष्ट शिलालेख । तत्र व्यसखि विरतरतया सगुल्लेख श्रीवुवुदशिष्य परपराया । स्थानाभारादप्रकाशयतोऽपि वय त, समुद्भावयाम कियत चित्तसार- श्रीमपमनदिनोऽपराभिधय बुदकुद भासीन् । स च समियाय चारणादि प्रखरामलाचारणमाहा. हम्पात् । समजनि च तस्योमास्वाति शिष्य । गुपिन्छाचार्यनानापि स समुपालेभे भुपि विश्रुति । नाच पमनयन्वये गुपिछसम फाक्षिदन्य प्रखरविद्वान् । तस्य च नैकनरपतिपरिपूजितचरण योभनतिस्म पळाकपि: शिष्य । बलाफपि स्यातेवासी च तर्कव्याकरणसाहित्यादिनिगमागमजल निधिसमाहितपारो यतिथ समजनि गुणमदिविद्वान् । गुणनदिनध निशतशिष्या समभवन् शेष्यपि कठि नतममपि विषय मुरमतया व्याख्यातृवात्, प्रमाणतस्तानबौद्धृत्वात् सिद्धातशास्त्रस्य घेत्तृत्वाच्च समनि खिलातेवासिशिरोमाणे धीदेवेंद्रसिद्वान् । देवेदाचार्यातेवासी सिद्धातचकरी या कमिनीपमध पभ्य फळधौतनदी ( फनकनदी (1) तस्य च पुत्रो मदनशकरो महेंद्रकीर्तिी समजनि । सन्डियक्ष श्रीवीरनदी स च फविचूडागणि , गमफ महापादी, पाग्मी च जात । इत्यादि । तृतीयपगरानरचितशिलादेखेऽपि पमनदि-उमास्वाति-याकपिठेन्याचार्यत्रयवर्णनानंतर से स्तुता समतमव-पूज्यपाद-अकलंकप्रभृतय सूरप । किंतु न कापि समुष्टि लिख समतभट फिल वहार पिरतस्य शिष्य आसीदिति । परं तरापरपरायामभूदिति रोख । १०तमे शिलालेखेऽपि या बलाकपि प्युबर्णनानतर समंतभद्रपपादौ स्त्येतेल तर समतभद्र -यलाकपिपपरपरायोमेर समजनि न तु सचिष्य इति समारिरमावि सुस्पयतया । परंतु देखदितयमपीद न नदिसयपदावलीसमतामगचति । नदिसधपावल्यास्तु परंपरेय-उमा स्वाति , योहाचार्य , पा फीति, यशोनदी, देवनंदी(पूज्यपाद ) गुणनंदीसादय । समान्यत पामेदा वेदप भेद । पावनगरचपितारो पा ममाणामावेऽप्यनुमानतस्त क्रम निरिमरिति ।। - ·भगय बुंदकुंदाचार्यः। स्थान। क्षुतायतारलेखत समनुभूयते-समभूगगवान् कुदकुद. संभाव्यमानकर्णाटकप्रोतांतर्गतकोण्डकण्डपु- रे। यदा भद्रबाहयामिसमानकालीन समजनि गरीयान्दुष्कालातदा, अगाद्विशासंघो मुनीनां मुनिवर- भद्रबाहुणासम कर्णाटकदेश । समजनि च तदासे चारित्रशैथिल्यादरश्वताचरदिगवाविभागः। विनिर्धार्यते संजायमाने किल भेदद्वये दिगबराचार्दक्षिणकर्णाटकदेश: श्वेतायरैश्च गुर्जरः, उत्तरभारतश्च विचक्रे स्वाय प्रधानस्थल । कियरकालमागेवास्मा दात्समजनि श्रीफुदकुदभगवान् । अतः कर्णाटकप्रात एव नियतमेत- निवासस्थल विभाव्यते। धीमामुदकुदशिष्या गुणनंदिदेवेंद्रादयोऽपि कर्णाटकमांत एव समबनतोऽपि भ. गवान् कुदकुदः कर्णाटकांतस्थ एव विनिधीयते पागलगोत्रोद्वश्रीमत्पडिततांत्यानेमिनाथमहोदयैर्विलिखिता काचिरकुदकुंदाचार्यविषयिणी कथा मानवोधाभिधभाषामयाघारतः । तत्र प्रकटीयने श्रीमत्पागलमहोदय, फुदकुदभगयान् मालवप्रातांतर्गत बारापुरवास्तव्यः पन्त केलतत्कयातिरिक्त धारापुरनिवासिले न नियामक किमप्यनवद्य गगक । समयविचार समवगम्यने किलेदं नंदिसंघपटावलीतो यत् ४९ तमाया वैक्रमशताब्दी न्यवासीद्भगवान् कुदकुदो नदिसधप। स तदात्र नायींशीयः । एव च मासदशकपूर्वककपचाशद्वर्षाणि सधं संशास्य ! ०१ तम- संश्सरसनिष्टे समन्वभूदव्ययमुख । परत विचारनिकायमाणे विनिर्णीत. किलाय समयकलधातः सर्वथा कल्पित एवं प्रतिभाति । जिनबरमहावीरनिर्वाणापणानतर समजनिष्ट १८३ वर्षपर्यंतमगज्ञानप्रवृत्तिरत्र । अनतरं घ सा तिरोबभूव इति श्रुतावतारपंपाधारत समवगम्यते । इत्थ तव्यवस्था-- १ इद्रमूतिगणधर. (फेषली १२ वर्षाणि २ सुधीचार्य १२ वर्षाणि इ जम्बूस्वामी . विष्णुमतिपचश्रुतकेवलिनः विशाखदत्तप्रभृतय -एकदशागदशपूर्वपाठिन. १८३ वर्षाणि नक्षत्रादय एकादशागपाठिन, २२० वर्षाणि सुभद्रादय आचारागपाठिन ११८ वर्षाणि ३८ वर्षाणि १०० वर्षाणि महावीरभगवनिर्णानसर १८३ वर्षपर्यंत जागर्तिस्मागप्रवृत्तिरिति हरिवंशपुराणप्रशस्तायीप लिखितमास्ते । पथा- अय. मात्केवलिनो जिनारपरे द्विपरिक्षांतरभाविनोऽभवन् । तत परे पच समस्तपूर्विणस्तपोधना वर्षशतातरे गताः ॥१॥ ध्यशीतिके वर्षशते तु रूपयुक् दशैष गीता दशपूर्विण शते । । पिठोमारादिप्रयप्रामाण्यातनिश्चितमेतद ४७. अमवैकमवस्तरपूर्व अराचे भाव महावी.. ! थाम- किनिदिध्मयः कादमधवपिनिधित। पावलीलेखकमलाद-तोहाचायानतरभाविन:-अदिलि-मापनदि-भूतपाई-पुष्पदताचाया अपमानित एमभूवन बितुप्रमाणाभावाम प्रचार शुभपरपरसेनापयमुषों पूर्वपरमोऽस्मामिः। महाबदे प्रधागप्रमुनि नामावाद । प्रवासमा ·समातनजैनमथमालाया- ये च विशेगमृतोऽपि पच ते शते च सायदशके चतुर्मुनि ॥२॥ आदिपुराणस्थ द्वितीयपर्वणि १३९ १५० तमाभ्यां पद्याभ्या भगवजिनसेनाचार्यैरपि मतमिद पुपुपे । प्रपत्रयमपीद पराचीनतमत्याप्रमाणतम च ततो धीरनिर्वाणानतर ६८३ सरस्सरपर्यंत अर्थात् ११३ वैक्रम- सपत्सरपर्यंतमचीकमतभारतेंऽगज्ञानप्रवृत्तिरत्र न कापि सशीति.। श्रुतावतारावलंबनतः वारनिर्वाण ६८३-यांनतर श्रीदत्त शिवदत्त अर्हद्दचा अगपूर्वाणा कियतां चिद- शाना समभूवन् ज्ञातार । तदनतर समजनि पुण्ड्वपनपत्तने श्रीमदईदलि:-अगपूशिदेशश । तत- श्चागपूर्वाशदेशज्ञो बभूष माघनदिमुनि -समाययौ च स स्वर्ग समाधिद्वारेण । तत्पश्चात् कर्मप्रामृतबोध- विचक्षणो धरसेनागपः समुत्पदे । स च भूतवलिपुष्पदंवावयापयामास । शिष्यद्वय चेद कर्मप्राभृतस्य पद्खडशास्त्राणि विरचयामास । गणधर यतिवृष उच्चारणाचायी इति प्रय. सूरयोऽपरेऽपि समुपैदिरे । तैश्च क्रमश. कपापप्राभृतगाथा, पूर्णिका, वृत्तिश्च विलिखिता । समाप च पद्मनदिमुनि कर्मकपापमाभृतसिद्धातव्य गुरुपरिपाटीत कोण्डकुन्दपुरे । अर्थात् इद्रनदि- भूरिचितश्रुतावतारालबनेन प्रादुरभूगवान् कुदकुद भुतील पुष्पदत-उचारणाचार्यसमनतर । पर ना विर्भावित क्दा तथापि निम्नलिखितपद्यात् सुनिश्चित समनुमयते प्रतिपादिताचार्यमरणानतर कियद्वर्षा- मतर प्रत्यपादि भगवान् कुदकुद । अन्यथा गुरुपरिपाटीत सिद्धातद्वितयमवाप कुददामरिति न प्रतिपादयितु पार्येत । तच्च पथमिद- एव विविधो द्रव्यमाषपुस्तकगत समागच्छन् । गुरुपरिपाट्या ज्ञाव सिद्धात कुडकुदपुरे ।। १६० ।। श्रीपमनदिनेत्यादि गरीयानय परिताप श्रुतायताररचयिता धीमदिंद्रनदी नाजीगणस् गुणधरधरसेनाचार्यगौ पूर्वीपरफम मदि स व्यजिज्ञपत् तयो गुरुपरिपाटी प्रत्यपादि तदा सुलभतया सुनिश्चित श्रीमकुदकुदसमय । तथा सप्रतिपादनानुकपया नियतमिद विज्ञायते अगतदशयोरवबोधो देशकालदोषतो मदतमायमान प्रतिपद्यते स्म । क्रमेण चानेन गुणधरधरसेनाचार्यों प्रादुरभूता सर्वत पश्चात् । यो च-अप्रायणीपूर्वोतर्गतपचमयस्तुन. क्षतुर्थप्राभृतात्य, ज्ञानप्रपादपूर्तीतर्गतदशमवस्तुनस्तृतीयकायप्राभृतस्य च शांतारावास्ता । rयमाशय -तदमी द्वौ विद्यासा समजमिपाता यदा समभूत् चरमागज्ञानी लोहाचार्य । तदनतर समपरात च आरातीयचतुर्मुनय 1 ततव समुदाते-अछिमाघनदिनाविति । श्रीलोहाचार्यस्य मरणकाल २१३ तमनैक्रमशताब्दिसन्निकृष्ट । यदि चरमागज्ञानिवत् विनयधरादि- चतुरारातीयमुनयोऽपि केवलमष्टादशवर्षांत प्रतिष्ठा एवं समभिमन्येरन् । सदनतर अर्हद्वलिमाघनदिनापि दश- वर्षमध्या द्वादशवर्षमभ्या या सगण्यरन् तपश्चात् धरसेन भूतबलि पुष्पदंत गुणधर-यतिवृषम-उच्चारणाचार्या- दीना सत्से गुरुपरिपाटीतस्तद्मयाना भगा कुंदकुदपर्यंतसमामयने पचाशद्वपाण्येव था वौकियेरन् तदा भवति निश्चित श्रीकुदकुदस्वामिसमय --वैक्रमतृतीयशतान्देश्वरमपादसानिध्पे । समगछति तावदिद सकला जना समुपपेदे भगनाम् कुदकुदो नदिसघे सातिशयो विश्रुतश्च विद्वान् । पराधीनजनप्रथा अप्यत्र प्रमाण । अर्थात् समुलिखित समवतिष्ठत तेषु, नदसघस्थापना समभूत्त- पुरस्तात् । सघसापकश्च समजनि श्रीमदर्हद्वलि । नदिसघगुर्गावलीतश्च रामनाबोधीद, यकुदकुदभगवान् तृतीयाचार्यों नदिसघस्य । अर्थात् समजनिपाता तपुरस्तात् माघनदिजिनचद्रौ। ततोऽर्हलिमाघनदिसम- मतरतु उधीयस्तयावश्यक एव भगर कुदस्थिति समय स च सपतिष्यति तृतीयशताब्देरुत्तरार्धकाल । एकदा भगव कुदकुददेव. सइ समजनि गरीयान् निनादो रैवनिकमहीधरे श्वतावराचार्याणा । कता तदा स्वामिभि पापाणनिर्मिता सरस्वती मूर्तिर्वाचारितेति जागर्ति विश्नुतकथा । तत्र प्रमाण- ·भगवाकुदकुंदाचार्य। पमनदिगुरुर्जातो बलात्कारगणाप्रणी पाषाणघटिता पेन वादिता श्रीसरस्वती। गुबली- कुदकुदगुणी येनोर्जयतिगिरिमस्तके सोऽवतावादिता वाशी पापाणघटिता कला। शुभचंद्रकृतपांडवपुराणः प्रमाणेनामुना विनिश्चीयते भगफुदकुदस्य पुरस्तादपि जैनधर्मो दिगम्बरघेताबरेतिभागद्वये विभक आसीत् । कुदकुदाविरचितपद्पावडप्रथेऽपि श्वेतारसप्रदायास्तित्यमामासते । यथा- वि सिजइ बच्छधरी जिणसाराणे जद वि होइ तिच्छयरो। णम्गो विमोक्खमग्गो सेसा सम्मग्गया सव्ये ॥१॥ जइ दसणेण सुद्धा उत्चामम्गेण सावि सजुत्ता। घोर चरिय चरित्त इच्छीण पब्बिया भणिया ॥२॥ सूत्ररारम: निर्णयमिदमत्र दिगबरसप्रदाय कदा श्वेतांवरसप्रदायसमुपपचिरमिमता । देवसेनसूरिमि स्वीय- दर्शनसारथे तु गाथेय प्रकटिता- एकसये छत्तीसे विक्कमरायास मरणपत्चस्स । सोरठे बलहीये उप्पण्णो सेक्दो सघो॥१॥ दर्शनसारे पस्य विक्रमस्य व्यठोस संथरसरो मोदनुमानत स शकविक्रम' शालिवाहनो वा । जैन- प्रया समस्तीय शालिगाहनशकसवत्सरयोर्विक्रमसवत्सरलेखनपरिपाटी। ततो १३६ तमसवत्सरो पदि शकीय- स्तदा तरिंगन् शकसवत्सरे, १३५ शतोत्तरपचत्रिशद्वर्षसम्मेलनत. २७१ तम वैक्रमसवत्सरे निष्पन्ने नियत श्वेताबरसमुत्पत्तिस्तत्सानिध्ये समजनीति निर्विवादनिश्चय ।एस समनतर च श्वेतावरसमुत्पत्तै प्रतिपादित- श्रुतावतारप्रामाण्यासिद्ध्यत्यवदाततपा भगरत्कुदकुदरामयस्तृत यशताब्देश्वरमभागे । २१२ तमवैत्रमसव. रसरात्पूर्व तु साधयितुमेव नाईति भगवकुदकुदोत्पत्तिसमय । श्रीमद्भगवत्कुंदकुदसमय विषये विद्वद्वरश्रीमत्पडितके-धी पाठकमहोदयाना मरामिद-- कोण्डको दान्वयोदारो गणोऽभूभुवनस्तुत तदैतद्विषयविख्यात (') शाल्मलीमाममायसन् ॥२॥ आसीदतोरणाचार्यस्लप फलपरिग्रह । तत्रोपशमसभूतभावनापास्तकल्मष ॥२॥ पडित पुष्पनदीति बभूव भुवि विश्रुत । अतेवासी मुनेस्तस्य राफलधन्दमा इव ॥३॥ प्रतिदिवसभवद्धिनिरस्तदोषो व्यपेतहृदयमल | परिभूतचदपिम्वस्तच्छिष्योऽभूत्प्रभाचद ॥४! अनि पद्यानि राष्ट्रकूटपशतृतीयगोविंदमहाराजसमकालीन ७२४ तमशकसवत्सरस्प ताम्रप? विलिखितानि प्राप्तानि । तस्यैव गोविंदमहाराजस्य समकालीन ७१९ तमशकसंवत्सरस्पापरोऽपि कश्चित्ता नपट्ट समाप्तस्तन च निम्नलिखितानि पद्यानि- मासीदतोरणाचार्य कोण्डकुदान्थयोद्भव । स चैतद्विषये श्रीमान् शामलीग्राममाश्रित. ॥१॥ नापि सिम्पति वनधरो जिनशाने यद्यपि मरति दी। नवी दिमोक्षमागों शेषाद-माग गरे । गदि दर्शनेन शन्दा उत्तममार्गेज बापि अयुक्ता। पार चरति चरित्रवान .....माणित एकरावे वटारात विक्रमस मान प्राप्तस्य । कौराष्ट्र समीर-उत्पन्न देव ·८ सनातनजैनप्रश्वमादाया- निराकृततमोऽरातिः सापयन् सस्पधे जनान् । स्वतेजोद्योतितक्षोणिचडचिरिव यो वभौ ॥२॥ तस्यात्पुष्पनंदी तु शिष्यो विद्वान् गणामणीः । तच्छिण्यक्ष प्रभाचंद्रस्तस्येय यसतिः कृता (शा अभिः पद्यैर्नियतं विज्ञायते कुंदकुदान्वयि (भ) तोरणाचार्यस्य शिष्यः पुष्पनंदी तच्छिष्यश्च प्रभा- चंदो यदि, १९ तम शकसांवत्सरिकस्तदा तोरणाचार्यः ६०० तमायां शकशतान्दो सिद्ध्यति । अनया. दिशा तेषां कुंदकुदान्वयित्वे भगवत्कुदकुंदसमयस्तेषां १५० शत्तोचरपंचाशवर्षपूर्व-'अर्थात् १५० तमे सव- सरे सिद्धयति । ५०० तमे पाफसंवत्सरे शास्ति स्म कश्चित चालुक्यचक्रवती फीतिधर्ममहाराजावादामीनगरे चा. तापीपुरे या स च विनाशयामास पराचीनं कदववंशं । अर्थात् ५०० तमशकसंबसरासंचाशद्वर्षपूर्व (१५० तमशकसवत्सरसान्निध्ये) प्राचीनकदरवंशीयः श्रोशियमुशर्ममहाराजो विघस्मि राज्य मिति निश्चितिः । श्रीशिवकुमारमहाराजप्रतिबोधनार्थ विलिलेख भगवान् कुंदकुंदः स्वीयं प्रथमिति समाविर्मायितं च पंचास्ति- कायस्य क्रमशः कार्णाटिकसंस्कृतटीकाकारैः श्रीवालचंद्रनयसेनाचा।। ततो युक्त्यानयापि भगवत्कुद- कुदसमयः तस्य शिवमृगेशवर्मसमामकालीनत्वात् ४९० तमशकसंवत्सर एवं सिद्धयति स्वीकारे चास्मिन् क्षतिरपि नास्ति कापीति । ग्रंथरचना भगरकुंदपंदस्वामिविरचिताः समस्तमंथाः प्राकृतभाषायामवोपलम्पते । संस्कृतभाषायामपि रया भनि- मिताः संति मंथा इत्यत्र न किमपि प्रमाण । तदात्वे जनता संस्कृतभाषापेक्षया कठिनतममपि विषय प्राकृत- भाषायामपयोढुं समर्यासीत् । षतः प्रकटपति स्वामिनः प्राकृतप्रेमेदं नासीचपां स्वीयपाण्डित्यप्रकटनाय लक्ष्य किंतु सर्वजनहितसमीहापूर्ण मनः । इमानि तद्रचितपथरत्नागि-- १ समयसारामृत २ पंचास्तिकायमाभृतं ३ प्रपचनसारमामृतं ४ पट्यागृत-(दर्शनपाहुष्ट-सुत्ता पाड-चारित्तपाद योधपाहुड-भारपायुद्ध-मोक्षपाहुडेतिषट्पाप्रथाः) रयणसारः पारहाणुक्खा (द्वादशानुप्रेक्षा) नियमसारक्षेति । तत्रायं प्रथपटक त मुद्रितं । सप्तमो नियमसारः समुद्रियते सरकसटीका- लंकृतः स्वोपज्ञभाषाहीकाविभूपितष श्रीयुक्तमझचारिशीतलप्रसादः । पट्खडसिद्धातस्य प्राथमिकनिखंडस्य टीकापि महती भगवरकुंदपुदस्वामिभिरिचिता । तत्रारिमाणं च द्वादशा लोकसहस्रव । समुढेवः वल्वेतस्याः श्रुतावतारे । पर न समस्ता समुपलभ्यते सप्रित । ब्यज्ञायीद भगवत्कुद्दैमावरशीतिशास्त्राणि विरचितानि कियता चित्तु समुढेख उपरिणाकृतः । कियता च शेषाणामि- मानि नामानि समुपलधानि- जोणीसार--किपासार-भाराहणासारन्टन्धिसार-छणासार-धसार-तस्वसार-संगसार-व्य- सार-कमगादडपपपाद विद्यापाइड-उघातपाउन्दसिपाहुड--सिमांतपाइद-नोपपाहुद-चरणपाद- समपायपाड-नयपाहुट-प्रातिराहुद-जीपाइड--पचरर्मपाड-फर्मविपाकपडद-यस्तुपाड-बुद्धिपा. हुड- पयसपाहट-उत्पादपाद- दिव्यपाड-सिरतापाहुड-जीपाहुद-आचारपागुड-स्थानपाइड--प्रमा पाहु-आलापपातुइ-चूटीपाइड-गदर्शनरागुड-गोकम्मपाइड्-संहाणपाहुद-नितायपाइड-एयंतपा. दुइ-विहयपाहुर-सालीपाइंडत्तिद्विचत्वारिंशयाः । कुदबुदवायफाचारमेयस्य मगयफुदकुद एव स्पयितेति पूर्णमासीरवासेदिः किनु परीक्षामाणे सस्मिन् यासादं न तनिीमनः स परं स्याभिमतासिद्धपथ केन दिर्तेन तावरसमाजाप वियकविलासनामक मंयस्य परावृाप कानिचित्पयानि तन्नागतो विश्रावितः । भगसुदकुदस्य सांप्रत याः कृतयो परिपथमपतरति सा: सरयतमाः मुरसाया ततो विनिर्धायते महा- मिनरताप, मामफीनाइतिः मुटमतमा सजनयोधारा १ भवेदिति प्रतिरामपं सत्यमासीत् । रिपतमतावादी एवं विदियो विवाद पर्व:1 ·भगपादकुंदाचार्यः। मगपत्याररचितकृतिषु समयसार-पचास्तिफाय-प्रपचनसारेति निकतय सर्वप्रधाना.। तित्रिकमिद च दिगम्बरसमाजे प्रातायनाम्ना च विश्रुतं । अध्यात्मवेदातविषयः किल जैनधर्मस्य प्रथप एवास्मिन् समजसतया रामुपवर्णितः ।न फाप्यत्युक्तिः स्यात् यदि प्रश्नपमिद जैनधर्मस्य जीवत्वेन प्राणवेन वाभ्युपगतं स्यात् । निधयकिटापमात्माक यापन पश्चिदश्यैयत मथत्रयमिदं न प्रत्यपस्थत स तारननधर्मज्ञता सतो जैनधर्मज्ञातृत्वमानिभि. तत्ममहिमानश्च नियतमभ्यसनीयमेतद्भथरत्नत्रय । टीकाकारो। श्रीमदमृतचद्ररिः- मान सशीतिः समजनि श्रीमदमृतचद्रो प्रथकारष्टीकाकारच ! परतु पारनारमाय महारमा कदा! क! भनयद्यात्मनीनपैदुष्येण भारतभूमि विभूषयामासेति निर्णयाय न यरीपरीति समीपेऽस्माफ किमपि सुद्ध गमक । केचिदामनति विद्वांसाऽस्य महात्मनो दशमशताब्दिकाल पर तत्र पुष्करप्रमाणाभारान न स हि प्र. माणतामाकंदति । महात्मायं करकरितगयेषु टीफागु वा स्वनामातिरिक्तमात्मनीनगुदिनामापि न विल्लेिख यतो भोत् सुगमता तस्समयादिविनिर्णयाय । रातो दुरधिगम्य एयास्य विदुषः समयादिविनि- जयः। पुरुषार्थसिद्ध्युपाय' तत्वार्थसारः, इति ग्रंपदय स्वातव्येण सन्निर्मितमनातरति दृष्टिपथ साप्रत । भगवत्कुंदकुदस्वामिरचितसमयसार-पंचास्तिकापसार-प्राचनसारेतिनाटकन्यस्य टीकाच तिख.। साथ टीका स्वस्वरूण भाष्यतामनुफुपैति । नान सदेहः महात्माय ताविकतापर्यनिर्णायकरचनरचनासः सम- पबोधयति यसप्रापादिमपदमध्यात्मटीकाकस्सु स. । विद्यते जनसमाजे कश्चिदर्भ फिलपूर्ण पचाभ्यापी प्रयः।योऽचिरकालतएव प्रकाशपदवीमुपनीतः पस्य घाध्ययनाभ्यापनप्रसारः समजनि न्यायवावसति पैटितपवरधीगोपालदासपावनजीवनमूलक जैनसिद्धांतमहाविद्यालयमुरैनातः। सोऽप्यस्यैव महात्मनः कृतिरिति विनिर्धारितस्तद्वचनाशैलीग्लिोफ- मान् विपषप्रतिपादनशैलीदर्शनाच । भरितन्य घानवधप्रतिभामृतवद्रसूरिकलोनैव विदुषा तथाविधगभी- रकृति निर्माणमिति । जपसेनाचार्यः नाम्नानेन फिल, समजनिपत नैशवितासो मुरि, तत्र भगरग्जिनसेनाचारादिपुराणो पः संस्तुतः राप्रथमः । हरिवंशपुराणमस्ती च यः सिद्धातशास्त्रवत्वनोपन्यात. स द्वितीय तृतीयच परियतिराज- दुलीचंदप्रतिष्ठापाठमणेता। गरेपणाया सत्पामन्येपि मिलिष्यति । ततो न निधेतु पार्यते निशिक फतमो जिनसेनाचार्यस्तासर्यत्तिप्रणेता। प्रवचनसारपंचास्तिकायप्तारप्रशस्ती परिचाययति महात्मायमित्य- अज्ञानतमसा लिप्तो मार्गो रत्नत्रयात्मक । तरप्रकाशसमीप नमोऽस्तु फुमुदवे ॥१॥ पूरि. श्रीवीरसेनाख्यो ग्लसघेऽपि रात्तपा । नेपथ्पदवी भेजे जातरूपधरोऽपि यः ॥२॥ सतः श्रीसोमसेनोऽभूत गुणी गुणगणाश्रय 1 तद्विनेयोऽस्ति पस्तस्मे जयसेनरापोभूते (!) || इतिपद्यन्नयाद्विज्ञायते चौरसेनशिष्यः सोमसेनसटिथ्यो जपसनः स च मुनिग्लसघीयः । अपर- वैको जयसेन' स्वनिर्मितयमुर्विदुपनिष्ठापा परिचाययतीरथ- कुंकुंदामशिष्येण जयसेनेन निर्मितः । पाठोऽयं मुधियां सम्पा करीन्यायास्तु पोगतः ॥१॥ धोदक्षिणे युकुणनानिदेशे सदादिणा संगतसान्नि पू श्रीरसम्धीपरिदर्घिचैय लालारामा विधिनानित यत् सरकार्यमुदिश्य गुरोरनुज्ञामादाय पोल्हापुरवासिहर्षात् दिनः स लिखित प्रतिज्ञापूर्वमेष श्रुतसविधानाशा पविदुरिति प्राइस्तदादि गरयो यतः । जपरोनापराख्यो तनमोऽस्तु हितर्षिणा प्रयमलोकस्य "युस्युंदापशिष्येणेति विशेषणनानुमीयते यत् सारस्पतियनिय जयसेनेन मा म्यापर कदा फसमभूदप गुनिरामित रितिक्षिस नास्ति किमपि निष्कमप गमक। मुनिनानेन सनिर्मितता पपती शिप धिपयेषु श्रीमदतचदरिटीका वर्णतः समनुरता सदैः परात्त्य पर्यमपि प्रयधि- मृतपदनिनिदिएमेर समुनि रात समजन्यप महास्मा यमदतचरितःपयाशित निपन विगा। निदविता-गनापराला ·श्रीसमयप्राभृतस्स शुधशुद्धिपत्रम् । A १ " पक्तिः ३ ३ ४ ५ " ३७ ar " " १७ ७ " " भशुद्धिः शुद्धिः अचला अमला प्राता प्राप्तान समयमाभृतमिदं समयप्रामृतमहो १ सबमिधेयेति संबधानिधयेति १ णाणठिदेति णाणविदोत गारकेति मरनारकेति यर्तत पर्तते अनुगृह्णतो अनुगृहतो अथ एयैतस्प अत एवैरास्य स्खलित त्ययेयं चारितरत्वेन चारितनसेन गतं. गत ॥१२॥ शेषकाठे||१२॥ शेपकाले। भतयोः अनयोः फार्तवर्णेति फाखरेति ८ शुभोपयोग शुभपियोगे हेयोपादेयतत्वं हेयोपादयतसं ९ परमादितरपति परमामादितखेति ।. अबंधाई अवधरपृष्टं पर्यायमुख्यतया पर्यायं मुख्यतया ११ बियाणीहि वियाणाहि मारार्थ भाषा: पदेश शन्दाः अपदेशः शन्दाः १२ स्वरूपमेर सरूप एव सम्पासनादिफ सम्पम्हानादिक अद्धाना अबुदान योदेन यस्त्वच वस्त्यंतरं सो एव सोचेर १४ पुरः आपनदेवद• अहमेवदेवदर- मेनस्पामि महनस्पास्पि१६ ३३ ३६ ३२ ३६ ३ अशुद्धिः पंक्तिः पूर्वमेतदेतत् पूर्वमेतत् २४ अहमिदंच अहमिदं चापि दव्यं दव्यं १८ ४ देहाद्भिनं देहाद्विनं सबहुणाणदिवो सन्नहुणादिडो, ७, यवहारणयो चवहारणओ १९ तनिधयेन सन्निश्चये २० ९ निधयस्तुतिप- निश्चयस्तुति- रिहारं रिति परिहार मुखादिमघामावात सुखादिमत्याभावात् ॥ २३ तृतीता तृतीया गाथाचतुष्टये निश्चये गाथाचतुष्टये प्रतिबुरद्धः। प्रतिमुखः २३ २ प्रतिपस्या प्रतिपस्या शुद्धामस्वरूपस शुद्धामस्वरूपस्य २४ इति इति । लोमेति लोभेति दर्शनोपपपोग दर्शनोपयोगः किचिव किंचिति किंचिदषन्यत् किंचिदप्यन्यत् २० विशसगावापर्यंत निशदायापर्यंत २६ पार्षदान् पार्श्वदान् फर्मणाकर्मति फर्मनोकर्मेति २७ फर्माणभाग फर्मानुभाग १२ संपोगेणापि संयोगनापि इतरे इतरे श्यामिकायाम- स्यामिकापाति- तिरिक्तोति रितति २८ नपुग्णरसादि नरपुराणायस्यादि। चिरदायरस चिस्यमावस्य विदंति विदवि १६ " " " २२ " १८ २७ " M ३३ " " " মম্বা " ६ " २५ " १२ ·१ १ - दृष्ट्या " सनातनजनप्रथमालापा- २ अशुद्धिः पक्तिः अशुद्धिः शुद्धिः पक्तिः जिणं जिणा २९ ज्ञानाजीवस्वरूपं ज्ञानिजीवस्वरूपं ७१ यदध्यवसानदयः पद्यध्यवसानादय " भुइता महत्ता एष ६ मय्यगं मप्पगं ७२ दबहुणेभ्य द्रव्यगुणेम्यः ज्ञानमयोऽज्ञानति ज्ञानमयाज्ञानेति, ७२ अउमप्यहाण अज्झयट्ठा ३२ ७ कर्मणः भावस्य संति नसति ३३ परिणतत्वाजानिनः परिणतत्याज्ञानिन.७२ २१ असंणि असणि १४ ज्ञानमयोः ज्ञानमयो तत्रातरे तत्रांतरे बहुभषेति बहुभावति ७३ ३ भावा द्रावात् २३ भवे २९ ज्ञानमयः ज्ज्ञानमय २४ प्राप्ताः प्राप्तः समयसारे समयसार ८० जीवो जीवाः -१८ पुण्यामेवेका, तेन पुण्यामेथैकातेन ८६ २८ जीवण जावण सर्वोऽपि स सोऽपि ८८ वृत्त निवृत्तं ४२ न तदान सकछावात् सकलवात् ४३ विधायतो विभाषयतो ९२ २१ अज्ञानीसज्ञानी अज्ञानिसज्ञानि दृष्टा १२ जीवति जीवति ४४ दिवं २० सज्ञानीजीवेति सज्ञान किं न्यात्। २५ ज्ञानी ज्ञानि ४१ ३४ प्रत्यया कारण प्रत्ययाः कारणं ९७ २९ स्टक्षते लक्ष्यते ४१ उपयोग प्रयोग्य उपयोगमायोग्य १०२ ३१ पर्याये पर्यायः ४७ बन्नति बनाति १०३ फकर्मभाये फर्तृकर्मभाव शुद्धोमोपादेयत्वे शुद्धारमोपादेयवे १०४ २२ जीति जीवस्य ४९ बनति बन्नति १०५ २१ परमप्पाणकुची परमपाणमकुव्वी५० १७ बध्येत वध्यते स तध मत्ससहावा मज्भसहावा ११०२९ हदयति दृदयति ववेदकभावौ बेचवेदकभायौ ११२ १२ परिणमरकर्मणां परिणमन्कर्गणा अपरिमहा फरेदिधम्मदि फरेदि धम्मादि ५६ अपरिग्गह नो इद्रियेति लाई १२०१० सात्मा त्वेवं गूल पादीति यादति मूच २६ फरोत्यात्मनः करोत्यारमा साम्यपि झान्यपि संकमसेवसोऽपि सकमसेव समादिही सम्मादिदी ३ तनिरतर सनिरतरं २१ एवं एव आनन माण यया गापाष्टर्फ गाथायफ हवंति एवाशुद्धति मा १२७ ३२ सप्तपदार्थाना सप्तपदार्यानो ! ७. द्वरिखदेवि दिव किव्यात ७ ६ नो इंद्रीति HERE १२. २१ " एव शुद्धति दुनिसदेति १२८१ ·३ शुद्धयशुद्धिपत्रम् । शुद्धिः . पक्ति. अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पापादयेन पापोदयेन स्वीकीयगुणैः स्वकीयगुणैः सक्रः शक्र फम्मफ कम्यफ आधाकमाधाः आधाकर्माद्याः भोक्तृस्वभाव भोक्तृत्वभाव शवन शब्देन सहाररूपेण संहाररूपेण पाणदो वपिणदो १४८ २९ दोई दोई निमित्तत्वापत्तो निमित्तत्वापत्ती ११९ २० विषयातरे ' विषयातरे पुगालदच्चस्स झुग्गलबस्स ." २६ तेपामामेव कृतः तासामाक्षेपः कृतः१७१ ३२ तापर्यवृत्तिः तापर्यवृत्ति स्त्रीवेदास्य स्त्रविदाक्ष्य १७६ १९ सविकल्पमच सविकल्पमत्र चेस् सद्धावेऽपि सद्भावेऽपि १४ सख्योपदेश साख्योपदेश पूर्व पूर्वे १५२ २१ रागादि रागादी किमययेव किमयमेव यथा यय यथा तत्त्वार्थाश्रमानोति तत्वार्थश्रद्धानेति १५ १७ सर्वविशुद्ध सर्वविशुद्धः न्यख्यानमुख्यत्वेन व्याल्यानमुख्यत्वेन, २८ मातिकायति नातिकामति पर्याय पर्याय भवति भ्रमति सम्यशी स्वाम्यशौ मध्येऽ मध्येह १९ अपात्र अमात्र फन कन ३१ शमर्मयत्व कर्ममयले समादी समाधी १५८ १५ पड्सयोगेन पट्सयोगेन २०३ परिहारण परिहरणं १५९ ८ जानानि जानाति ५ शुरूपति रूपेति १५९ २४ ससारणी ससारिणी नीलम नोर्धमूर्च मुष्ठो " "" यथा " " ७ ·श्रीसमयमामृतस्य विपयानुक्रमणिका । १ ... ... १७ ... ... जीवाजीवाधिकार प्रथमरंग ग्रा.स. विषयाः १५ अबद्धत्वाद्यात्मकमात्यान २ पश्यन् पुमानेय शुद्धनय. इति प्ररूपण १६ शुद्धनिश्चयनयेन आत्मानुभू- तिरेव ज्ञानानुभूतिरिति ३ प्रतिपादन १२ १७ शुद्धात्मभावनाया सम्याज्ञानादिक समुपलभ्यत इति प्ररूपण ६ ९८ पुनरपि भग्यतरण गाथायाः प्रमश. पूर्वापरार्धेन भेदाभेदरवायभायना प्रतिपादन १९ दांत दाटीताभ्या भेदाभे दरवनयभावनासमर्थन ८ २० खपरभेदविज्ञानामपि अज्ञानी भवन् जीव कियत्काल- २१मज्ञान सन्नवतिष्ठत इति इति कथन २२ अचेतनदेहादी रागादि- परिणामादधी भरतीति प्रतिपादन २३ अशुभनिश्वयनयेनात्मा रामादिभारकर्मणां कर्ता अनुपचरितासबूतन्यपहारेण व्यकर्मणामित्यावेदन २४ कया रीत्या देहादिषु रामादि करणादप्रबुद्ध आमेति प्ररूपण २५ अप्रतिवुद्धोधनाय व्यवसापवर्णन विषया १ मगलाचरण २ स्वसमयपरसमयनिरूपण २ ३ निश्चयतः शुद्धात्मस्वरूपत्वात् समयशब्दन स्वसमय (एकवं) एव प्राहा इति विवृति. ३ १ स्वममयस्य (एकरवस्य) असुलभवनिरूपण ५ एकरवप्रदर्शनप्रतिज्ञा ६शुद्धामसरूपवियरण ७व्यवहारता ज्ञानादीनामात्मतो भेद निश्चयतस्त्वात्मा ज्ञानाधारमैवेति विवरण ८ व्यवहारनयस्य सार्थकत्व परमार्थोपदशफत्व चेति प्रदर्शन ९ वुत परमार्थोपदेशकाव व्यवहारस्येति सूचन १. कामा पूर्वोत्तरार्धेन भेदा- भेदरनत्रयभावनयोः प्रतिपादन ११ भेदाभेदरतनयभावना- फळनिदर्शन १२ बुतो व्यवहारो नानु. सारणीय इति निरूपण १३ अपरमार्थिना व्यवहारोऽपि शरणमिति वर्णन ८ २४ अभेदोपचारेण सम्यक्त्व- पियवाजीवादयोऽर्था. सम्यकरमुच्यत इति विवरण ८ १९ २१ ... १० ... २२ ७ २४ ... ... ...

·.. . ... १५ १६ ३७ ... २२ ... १ सनातनजैनग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. गा.स.1 विषयाः पृ.सं. गा.सं. २६ देहमेवात्मानं मन्यमानस्या न शुद्धनिश्चयेन जीवात्मान प्रतिबुद्धस्य प्रश्नः इति विस्तरतःप्ररूपर्ण २७ अप्रतिबुद्धप्रतियोधनोत्तरं १९ (तंत्रांतरप्रतिपादिताः वीदयो १८ व्यवहारेण देहस्तवनमात्मान जीवात्मानो व्यवहारेण, न तु क्षयति इति निरूपणं १९ ३३ निश्चयत इति प्रतिपादनं २९ निश्चयेन न देहस्तषनेनात्म- ९जीवस्य वर्णादयोन स्तवममिति प्रतिपादन २० संतीत्यत्रोत्तर ३० देहलवोन कथं तदधिष्ठातुरात्मनः १०व्यवहारस्य विरोधकत्वोपदर्शनं३५ (४ स्तवनमित्यत्र दृष्टांत प्ररूपण २० ११ जीवस्य वर्णादिभिः सह ता- २१ शेयनायकदोषपरिहारेण निधय- दाम्यउक्षणसबधपरिहारः ३१ खतिप्ररूपणं १२ जीयवर्णादीनां तादात्म्यदुरामहे ३१ भाग्यभाषकपरिहारेण निश्चय दोपाख्यानं स्तुतिकथन १३ संसारिकजीववर्णादीना- ३३ भाव्यभावकामायरूपेण मपि सादात्म्यदोपदर्शन निक्षपस्तुतिप्ररूपण १४ एकेंद्रियादिप्रकृतीनां वर्णादीनां च ३४ ज्ञानमेव प्रत्याफ्यानमिति जीवानेदप्ररूपण ३८७१ प्रतिपादः २३ १५ पर्याप्ताद्यात्मन्यवाद्यात्मकत्य- ३५ शादः प्रत्याख्याने दृष्टांत. प्रदर्शनं च जीवस्य व्यवहारे- प्रतिपादन ४० णेति प्रतिपादनं १९ ७२ २६ मायकमावधिवेकनिखपणं २४ ११ मिथ्यात्वादिगुणस्थानाद्यभ्यंतरा ३७ ज्ञेयमावविवेकप्ररूपः २४ ४२ भपिन जीवा इति निरूपणं ३९ ३८ दर्शनशानचारित्रपरिणतस्प इति जाबाजीवधिकारः समाप्त: स्वरूपसंचेतनप्रकारक ( भय कईकर्माधिकार) मुपसंहाराख्यान १ यावन्न भेदविज्ञानं तायदशानी इति प्रथमरंगः समाप्तः। जीव इत्युपदर्शनं द्वितीयरंग: २ जीवस्य कर्तृकर्मनिवृत्तित्व १ देहादिपरद्र पाण्येव निश्चयेन प्रकारप्रदर्शः ४२ जीव इति पूर्वपक्षप्ररूपः २९ ३ज्ञानादेव बधनिरोध इति २ पूर्वपक्षपरिहारः निरूपणे ४२ रागापव्यवसानेषु धेतन्यस्य ४ भात्मनो किलानादिनिवृत्ति- कपंचित्प्रतिभासमानत्येऽपि प्रकार ४३ ते पुद्गलमया एपेति प्रतिपादन २८ ५ स्वसंवेदननानासानियोः मम्पवसानादीनो जीवात्मकस्वं समानकालत्योपदर्शनं तुव्यरहारमाश्रित्येति कयनं २९ (मात्मनो ज्ञानिवपरीक्षण- ५मध्यथसानादीनो व्यवहारेण ४५ जीवात्मकचे हातोडेखः .. ३९ १३ ७ व्यवहारतः कर्तृव निश्चयतो ( पारमापिकनीवस्वरूपप्ररूपणं. ऽकर्तृत्वमिति वर्णन बहिरंतरगा वर्गादिरागादयः ८पद्वकर्म जानवी जीवस्य ... ... ३ ... . ... ... ... ... ... प्रकार: .. ...

·... . .. ... .. ७ ... ७ ८८ .. समयप्राभूतत्व विषयानुक्रमणिका। ३ विपयाः पू.सं. गा.सं. विषयाः पृ.सं. गा.सं. पुरलेन सह तादाम्पसंबंध- वोत्पत्ति विवरणं ९९ निधोपदर्श १४ ज्ञानात्कर्माकर्दयोपदर्शन ५५ ९स्वपरिणाम जानतो जीवस्य २५ अज्ञानात्कोत्पत्ति पुद्गलेन समं तादात्म्य- प्रकारोपदर्शन निपेधनिरूपः २९ कर्मकर्तृत्वेऽज्ञानं तदकर्तृत्वे १० पुद्वकर्मायबोझुंजीवस्य ज्ञानमिति मिष्टंकितवेनोपदर्शनं५८ १०५ पुद्गलेन तादात्म्यनिषेध २७ भामनः परमायानो कर्तृये प्रतिपादः ८४ व्यवहारिणा व्यामोह ११जीयपरिणामस्वपरिणामा इति प्रतिपादन ६९ नयबोद्धः पुद्गलस्य २८ व्यामोहस्यासत्यत्वोपाख्यानं १९ 1.0 तादात्म्यासभोपदर्शन ९९ जीवत्योपादानरूपवनि १२ जीवपुद्गलपरिणामयोरन्योऽन्य मित्तत्वेनापि कर्तृल निमित्तखेऽपिन तयोः प्रतिषधोपाख्यानं कतकर्ममाव इति प्ररूपणं ४८ ३. शानिनो ज्ञानस्यैव कर्तृवोपदेशः६० १०८ १३जीवस्य निश्चयन स्वपरिणामरेव ३. महानिनोऽपि परभा कर्तृकर्मभावो भोकृभोग्य बाकर्तृरयोपदेशः १०९ भावश्चेति निरूपः १५ परेण परभाषाकर्तृत्वनिरूपण १४ जीवपद्लयो. कर्मकदृष लोक १३ निश्पेन पुद्गलस्वाकर्तृख व्यवहारत इति प्रतिपादनं १० मात्मनः समुपवर्णन ६२ १५ सहोकव्यवहारनिराकरणप्ररूपण५. ११ ३४ मारमनो द्रव्यकर्मकरणे १६ भात्मभाषपुद्गलभावद्वयकर्तृष उपचार एव शरणमित्युलेख.१२ द्विक्रियावादित्यान्मिण्याष्टप- ३५ जीवस्य इण्यकर्मकर्तव- इति निरूपणं ९२ दृष्टांतोपासमान १. उपर्युक्तगाथादयस्पैव विशेष- ३९ शुद्धनिश्चयेन जीवस्य पुद्गल व्याख्यान कर्तृत्वबंधनपरिणमनाभायो- १८ चिद्पारममावानात्मा कराति पायान द्रव्यकर्मादिपरभावाम् पुद्गल ३७ अत्र तोटेखः इति व्याख्यान ६२ ३८ निश्चयतो मिथ्यावादि १९ पत्तत्प्रकरणस्थजीवाजीयभेदात्यानं५३९५ पीनालिफप्रत्यया एव २० शुद्धचैतन्यस्वभावस्थ कर्मोत्पादयतीति विस्तीण जीवस्य मिथ्यादर्शनादि- विवरण विकारप्रकाराड्यानं ३९ एकतिन जीवाजीवप्रत्यययो २१ भात्मनास्त्रिविधपरिणाम- रेकत्वप्रतिषेधोपदर्शन विकारस्य कर्तृत्वौपदर्शनं... ५४ ४० साक्ष्पातानुयायि शिष्यं प्रति २२ भारमनस्त्रिविधपरिणामविकार पुद्गलस्य कथंचित कर्दत्वे मुगलस्य स्वय कर्मत्वेन ४६ परिणामस्वभावत्योडेख: ६७ परिणमनोपदर्शन जीवस्य परिणामित्वसाधनप्रकार:६९ २३ कर्मोपत्तावज्ञानकारण- ४२ निस्संगसाधुत्यरूपापान १ A ... ... ... ...

·.... .... ... १४१ ... . " सनासमजैनमंथमालायां- विषयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. ४३ जितमोहस्वरूपोपदर्शन प्रतिपेधाख्यानं धर्मसंगविमुक्तस्य स्वरूपप्रतिपादन७२ १३४ ५ बधहेतुः प्रतिपय चोभयं कर्मेत्यागमेन ४६ सानाज्ञानमयभावानां याथात्म्येन प्रसाधन कर्तृत्वप्ररूपणप्रकारः .... ६ विशुद्धज्ञानवाच्यः शुद्धात्मैव मोक्ष- ४६ ज्ञानमयाज्ञानमययोभवियोः, फटो- कारणगिति प्रकटन पदर्शन ७ परमार्थज्ञानशून्यस्य ततपश्चरणा- ४७ शानिनो ज्ञानमय एव अज्ञानिनश्चा दिकं सौ व्यर्थगित्युपदेशः ज्ञानमय एव भान.कु । इत्यन ८ ज्ञानाशान्यो, क्रमण मोक्षसंघहेतु- समाधानालेख: खोपदर्शन १८ शानिनो ज्ञानमया एवं भाषा: ९ पुष्पर्गपक्षपतिन प्रतिबोधनाया भज्ञानिनवाज्ञानमया इति क्षेपाख्यान पटातदाताभ्यासमर्थन ७४ १० अज्ञानिना मोक्षहेतूपदर्शन ८७ १६५ १९ गज्ञानिनः पचभेदभिन्नोऽज्ञान ११ निश्चयमोक्षमार्गहेतोः परमार्थख- गप भार एप बकारणमिति रूपादन्यच्छुभाशुभादिफर्म- स्पष्टतया प्ररूपण ७९ १४१ प्रतिषेधोपदेश ५० पुगलद्रव्यापथग्भूत एव जीवस्य १२ मोक्षहेतुभूतसम्यग्दर्शनादीना परिणाम इत्युलेखः मिष्यत्वार्दिकर्मभिः घानपूर्वक ११जीयापथग्भूत एव मुद्रदन्यस्य प्रच्छादनादः ८८ ११९ परिणाम इति कथन '.... १५० १३ फमर्णः स्वय बंघल्लोल्लेख: ८९ १७० १२ जावे कर्म बद्धस्पृष्टमबद्धस्पष्ट नति १४ सम्पत्वादिगुणाधारभूतो जीवः नववियामेन प्ररूपण • कर्मणा महायत इत्युपदेश. ५. ५१ पदाबद्धत्वादिनयपधातिकांता समतः पुण्यपापाधिकार जीष एव समयसार इति प्रति. संवरमकरणं पादन ७८ १५२ १ सकरकर्मसरणपरमापाय ५४ नपपक्षातिकांतजीवस्य विशेषण भेदविज्ञाननिरूपण स्वरूपवर्णन 1. १५३ | २ भेदविज्ञानात शुद्धामोपलमाख्यान९२ १७८ ५५ काहगनीय समयसारऽवतिष्ठते । ३ शुद्धात्मोपलभान सराख्यान ९३ १७९ इति प्रतिपादन १५४ ४ संरोत्पत्तिप्रफारोपदर्शन.... ९४ १८५ इति कर्तृकर्माधिकारः समाप्त ५ संरकमप्ररूपण ९५ १८४ अय पुण्यपापाधिकारः ६ उदयप्रासदस्यम्वरूपाणी रागाय- १ एकमपि कर्म शुभाशुभपरिणाम- ध्यासानानाममाोजीगतरा- निमितनदिधा भवसति प्रति- गादिभाररुर्मणाममार इत्यादि पादन रूपेण सपरक्रमाएयानं ९६ १९७ रथम शुभकर्मगोरोिपण बघ- इति सारप्रकरण समाप्त उन्ोपदर्शन अथासपकरणं मोक्षमार्गविश्य पोरपिफर्मणोः १नन्यभारासतस्वरूपाभिधानं ९८१८९ प्रतिषधोपदेशः २ जानिन सासमामामोपदर्शन सानदायतकगुभयफर्म ३ रागदेशमाहानामाग्यस्यानिपमापदन९९ १९१ .... .. .... .... ....

·... ... ... समयप्राभृतस्य विषयानुक्रमणिका । ५ विषयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. ४ रागादिरहितशुद्धभावोपदर्शनं, १०० १९२ १४ परमात्मपदस्वरूपाख्यानं.... ११३ २१९ ५ ज्ञानिनो द्रव्यानवाभाषोपदर्शनं १०० १९३ १५ ज्ञामिनः परमावग्रहणाभाये १ज्ञानिनो निरालवत्ये हेवाख्यानं १०१ १९४ युक्तिप्रदर्शनं- ११४ २२० ७ ज्ञानगुणपरिणामस्य कुतो बंधहेतुत्य १६ ज्ञानिनो भेदविज्ञानभाषनोप मित्युपदर्शन ....१.१ १९५ दर्शनं- ११४ २२१ ८ ज्ञानगुणपरिणामस्य बंधहेतुत्वे १७ आत्मसुखे संतोपोपदेशः- ११५ २२२ कथं ज्ञानी निरासब इस्युपदर्शनं१०१ १९६ | १८ मत्यादिपंचज्ञानाभेदस्वरूप- ९ द्रश्यप्रत्ययेषु विद्यमानेषु कध ज्ञानी परमार्थोपदर्शनं निराम्नवः! इति निदर्शनं....१०२ २०० १९. स्वसवेदनज्ञानामाये पंचज्ञानाभेदरूप १०निरामयत्वे कर्मबंधाभावोपदर्शन १०४ २०२ परमार्थपदं कृतेऽपि तपश्चरणादिके ११ पूर्वबद्धरागादिप्रत्ययाः कपारीत्या नत्रतरकर्म दुर्लभमित्यन्वाख्यान-... ११६ २२५ बनतीति दृष्टांतदार्टीतपूर्वकसमर्थनं १०५ १०४ २० विशेषपरिमहत्यागरूपेण इत्यानवो निष्क्रांतः ज्ञानगुणविषरणं- १९८२२९ अथ निर्जराधिकार २१ परिग्रहत्यागन्याख्यानोपसं १व्यनिर्जरास्वरूपाख्यानं ... १०६ २०५ हारोपाख्यान १९८२१० २ भावनिर्जरास्वरूपावेदन .... १०७ २०६ | २२ ज्ञानिनो वर्तमानमाविमोगाकांक्षा ३ वीतरागस्वसंवेदनज्ञानसा- परिहारोपाख्यान ११९ २२१ सामोपदर्शनं १०७ २०७२३ अज्ञानी सरागस्वारकर्मणा ४ संसारशरीरविपये वैराग्य- लिप्यतेन तु ज्ञानी वीतरागत्या सामध्यॉपदर्शनं १०८ २०८ दिति विवेचन १२० २३५ ५ वैराग्यस्यरूपाख्यान १०८ २०९ / २४ सकलकर्मनिर्जराभावे कुतो सम्यादृष्टविशेषेण स्वपरविवेक मोक्ष इति प्रदने दांत प्रकारोपाख्यानं १०९ २१० पूर्वकं परिहारापादान १२० २६४ ७ सम्यग्दष्टेः कुतो न क्रोधादय- २५ दातिकोपादानं इत्यत्र युक्तिप्रदर्शनं १०९ २११ | २६ ज्ञानिनः शंखदृष्टातेन मंधा- ८स्वस्वभावं जानम् परभायं मुंपन् सम्यादृष्टिः भाषौपदर्शनं १२१ २४१ ज्ञानवैराग्याम्यां सपना २७ सरागपरिणामेन बंधावीतरा- मवतीति व्याख्यान १९० २१२ गपरिणामेन मोस इति दृष्टांत ९सामान्येन सम्यादृष्टेः स्वपरधिवेया- दाटताभ्यां समर्थन-.... १२२ २४५ प्रकारोपाख्यानं २१० २१३ २८ घोरोपसर्गसंपातेऽपि सप्तमय- १. सम्यारामित्वाभाषप्रकटी रहितत्वेन निर्विकारस्वानुमय- स्वरूपं सम्पादृष्टयो न त्य- ११ ज्ञानिनो भाविभोगांकाक्षाऽभावे तीति व्याख्यान हेतुपदर्शनं .... ११२ २१६ | २९ निकितगुणलक्षणं १२ जानी-अपम्पानाणसानान्यपि न ३.निःकांक्षितगुणलक्षणं बांति इसाल्यानं ११५ २१७ ३१ निर्विचिकित्सांगलक्षणं .... १२५ २४९ १३ पुनरपि भेदज्ञानवैराग्यशापोः २२ अम्हदृष्टयंगलक्षणं ....११३ २१८ ३४ उपग्रहगिटक्षणं ... .... . .... १२४ २४६ १२४ २४७ १२५ २४८ .... .... १२६ २५० १२६. १५१ .... प्रफरनं ·पृ.स. गा.सं. ". ... ... .... 4. . .. ... ... सनातन जैनगंधमाला- विपयाः पृ.स. गा.स. विषयाः २४ स्थितिकरणांगलक्षण १६ सायरसानस्य स्माफिया ३५ वात्सल्योगटक्षणं १२१ २५३ कारितामारे युक्ति ११ प्रभावनांगलक्षण निरूपणं १३८ २८१ समाप्तो निराधिकारः १७ शानिन् । जीवा स्वकीय अथ वयाधिकारः पापोदयेन दुखिता भवति १ यतदासतपूर्वक फर्मवध- नमयदीपपरिणामने प्रकारोपाख्यान १२८ २५९ एयुल्लेखः २वीतरागसम्पयधाभायो- १८ सुखिता अपि निचयन खकर्मों पदर्शन १३. २६४ दयनवेति निरूपण १३९ २९० ३ हिंस्यहिंसकभायेन शाना- १९ जीपस्य समस्तपरदव्यस्थारमनि शानिनोलक्षण नियोजनमकारोल्लेख हिनस्मि हिंस्य इस्पध्यवसायस्या- | २० आत्मनः परदव्यनियोजकस्प ज्ञानवोपदर्शन मोहस्याभाषे वास्तविक ५जीक्यापि जोर इति स्वरूपेण ज्ञाना- यतिमि युदेख १४. १९३ शानिनोर्वेक्षण १२२ १९८२१ आत्मनि परद्रव्यनियोजनस्य (जीपयामि जीस इत्यस्यरसायस्या मर्यादोपदेशः १४१ २९४ मानत्योपदर्शन ६३२ २७० २१ मध्यमानस्य नाममालो ७ मुखद् याप्पडसायसहपेण १२९५ #নাৱালিনী २३ व्यपहारनपत्य निश्चयेन बाध्य ८सुखद् खाण्यासायस्पा- स्योपंदशा-निक्षपनयाश्रित ज्ञानवोपदर्शन १३२ २७४ १४१ २९९ ९पर परस्य मरणदुख तदभाव २४ मभयेम फयमाश्रियसे व्यवहार पा करोसीन्पादि विकल्सफर्ता नय इति मथस्योत्तर ... १४२ २९७ पहिरास्मेति प्यावर्णन १७१२५ अभन्यस्परादशांगभुतहान १. मारयामात्यादि विफरसो मिष्या मस्ति कप गोऽझानीति धकारणमियाटेप ... प्रश्नस्योत्तर २१अपषसायस्प बहेनुस्खेना २६ भन्यस्य पुष्परूपधर्मादिश्रद्धा यधारणप्रतिपादन मत्वे पय तस्याप्रधान १२ हिंसाप्पासाय एव हिसति प्रतिपादन २७ कोशी प्रतिपेयप्रतिषेधको १२ अध्यवसायस्य पुज्यपाप- व्यवहारनिचपनयामिति খবহান प्रशस्योत्तर १४ वा परतु रागादिपरिणाम २८ माहारमदणानो तानिनां कारण रागादिपरिणामी मानिसरयुपदेश: ...- संधारणमिनि निरूपण... २३७ २८३ | २९ भाषाप्रमाण १५ पाहतुपनारपारितस्पापत्रमा ० रागादीनां बरसारण नम्य सार्वत्रिसार लिन देवगौरदर्शन 12६ १०७ मियाजान १२८ २८४ 11 विदादनदेपसलमानहारानी ... ... मिति प्ररूपण ...

·. .. .... ... ... .. १५० ... .... समयमाभूतस्य विषयानुक्रमणिका । विषयाः पृ.स. गा.सं. [ विषयाः पृ.सं. गा.स. रागापर्जनाभावे नषतर- १२ प्रतिक्रमणादिनैव गतार्थस्यात् कर्मणां की नमवतीयुल्लेखः१४६ ३०८ शुद्धात्मोपासननैरर्धक्योक्ती २२ शुद्धस्वभावस्यानाता अज्ञानी समाधान भायरागादिनपतर. मोक्षाधिकार. समातः कर्मकतेति प्ररूपण सर्वविशुद्धमानाधिकारः २३ कया रील्या सज्ञानी रागादीन् १निश्चयेन जीयस्य कर्माकत- वनाति इत्युपदेशः १४७ ३१० लोपदेश. ३४ सम्याशानिनी रामादीनामकार २ शुद्धजीवस्य प्रकृतिभिबंधेड- करवे हेतूपदेशः ज्ञानमाहात्म्योपदर्शन ३५ द्रव्यमानयोनिमित्तनैमित्तिको ३ प्रकृत्यर्थरागादिगोचनाऽमोचन. दाहरण द्वारा शानियाज्ञानियो- यधाधिकार समातः पदेशः १६२ १४३ अथ मोक्षाधिकारः ४ जीवस्य न भोत्तात्वस्वभावः १ सामन्यतया यधखरूपोपा अज्ञानादेवाय भोक्तेत्युपदेशः ११३ ३४५ ध्यान ३१८ ५ भज्ञानी कर्मणो वेदक एवेति २ पधचेतकस्य जीवस्य हातपूर्वक प्रतिपादन मोक्षामावोलेस. १५१ ३१९/६ ज्ञानी न कर्मणां घेदक इति २धाभावस्य मोक्षहेतुल्यो निरूपण पदर्शन ३२० ७ ज्ञानिन. कर्मणां कर्तृत्वमो- ४ बधाभावातिरिक्तस्य मोक्षहेत्व कृत्वनिषेधोपदेश १६५ ३४८ तरस्योपदेश १५२ ३२१ ८ कर्तृत्वभोकृत्याभाव दृष्टातः ५ आत्मबधस्य द्वेधीभावकारणो ९ लोककर्तृत्ववादिनों मोक्ष- १३३ ३२२ निपेयोपदेशः मात्मबधी द्विधाकृत्य किंकर्तव्य- १० निश्चयेनात्मनः पुद्गलेन सम मित्युपदेशः ककर्मसमधाभावे कथ ७ आत्मप्रणस्योपायोपदेशः ३२४ कर्तृत्वव्यवहार इति प्रश्ने ८ चेतयितृत्वदृरत्याशालूवरूपेणा उत्तर स्मग्रहणप्रकारोपदेश ... १५५ २२७ | ११ द्रव्याधियानयन य एव कर्ता ९ शुद्धबुद्धकस्यभावस्य परमात्मनः स एव भोक्ता पर्यायाधि- शुचिप एक एष गावो- कनयेनान्यः कर्ताऽन्योमो- नतुरागादय इत्युल्लेख... १५६ ३२८ सैतिस्वीकुर्वन् सम्यग्दादिः १०जीव मिथ्यात्तरागादिभाव- राद्भिन्नो मिथ्या दृष्टिरित्युपदेशः १७१ ३९० खीकरण बध्यते, वीतराग- १२ प्रकृतिकर्तृत्वविषये सांख्यम- परमचैतन्यस्वस्वभाव तानुसरिशिध्य प्रति पूर्वो- स्वीकारेण मुच्यत इत्यु त्तरपक्ष' पदेशः १५५ ३६१ | १३ एकातेन कर्तृत्व मन्यमानान् प्रति ११ पूर्वोकगाथात्रयस्थापराधपदा नयविभागपूर्वक कपिरकर्तृ- स्य स्वरूपोझेखः वोपदेशः ... .. ... .. १७२ ३६५ .

·८ सनातनजैनप्रथमालाया- विषया प्रस गास विषया पृस गास १४ आमस्वरूपाज्ञानपूर्वक शा २२ शुक्षुद्रकस्वभावपरमा मतत्वस्या रीरिकक्लेशकार प्रति देहएव नास्ति कथमाहारी भेदज्ञानशिक्षापदेश १७९ १८४ भविष्यतायुपदश २०५ ४३७ १५सर्वद्रव्याणा स्वभावोत्पत्युपदेश १८० ३८५ / २३ देहमपद्व्यलिंग मुक्तिकारण १६ व्यवहारनिश्चयाभ्या कर्तृकर्म मेति प्रतिपादन २०५ ४३९ णोर्मेदाभेदोपददश १८२ ३९२ २४ कुतो न द्रव्यालिंग मुक्तिका १७ शेयस्य ज्ञानऽपि न शाता ज्ञेय कारणमियुपदेश २०६ ४४० मथ इयुपदश ४०२ २५ द्रव्यलिंग परित्यज्य दर्शनज्ञानचा १८ निश्चयमतिक्रमण-निश्चयन रिवष्यवस्थानमित्युपदेश सारयान-निश्चयालाचन २६ सम्यग्दर्शनायामक तत्वमेव मोक्षा परिणत तपोधन एवं र्थिना सेवितम्पमियुपदेश २०७ ४४२ निथपचारित्रमित्युपदश १८८ ४०६ २७ द्रव्यलिंग कृतममत्वाना न सम १९ मियाज्ञानी जीव ऐंद्रिय यसारज्ञानमियुपदेश २०७ ५५१ मनेरिपयपु रागदपीक २८ व्यवहारेण न्यभावलिंगद्य मेक्ष रोतीयुपदश १९० ४२६ माग न तु निश्चयनेत्युपदेश २०८ ४४४ २० मिथ्यावरागादिपरिणतजीय २९ शुद्धात्मतत्व निर्विकारखसवेदन स्याज्ञानचतना यापलशा मायक्षेण भावयन्नामा परमाक्षय गुण छादक कर्मबध जन मुख प्रामोतीयुपदश २१० १५५ यसीयुपदश १९३ ११९ ३० उपायोपयभावचितना (तापर्यवृत्ती) २११ २१ ज्ञान सर्वतो व्यतिरिक्तमियु ३१ उपायाफ्यभावचितना(मामख्यातौ) २१२ २०२ ४३४ ३२ सप्तभम्परतरण * इति विषयानुक्रमणिका समाता। पृष्ठादि पृष्ठात प्रवरणसूची १जीवाजीनाधिकार २ कर्तृकमाधिकार ३ पुण्यपापाधिकार ४ारप्रकरण ६सवरप्रकरण पृष्ठादि पृशत प्रकरणसूची १ निर्जराप्रकरण ८८ ७ नामकरण ९१ ८ मोक्षप्रकरण ९१ ९७९ सर्वविशुद्धिज्ञानाधिकार ९७ १०६ १० उपायापेयभावप्रकरण १२८ १५० इति प्रकरणसूची समाप्ता ·नमः सिद्धेम्यः । सनातनजैनग्रंथमाला। ३. श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्यविरचितं समयप्राभृतं । मंगलाचरणं। चंदितु सव्वसिद्धे धुवममलमणोवमं गदि पत्ते वोच्छामि समयपाहुडमिणमो सुदकेवलीमणिदं ॥१॥ वैदित्वा सर्वसिद्धान् भुवामचळामनौपम्यां गतिं माता । पक्ष्यामि समयमाभृतमिदं श्रुतफेवलिभाणितं ॥१॥ तात्पर्यवृत्तिः। पोतरागं जिनं मत्वा हानानंदकसंपदं । पश्ये समयसारस्य पृति तात्पर्यसविका अघ शुद्धपरमात्मतत्त्वप्रतिपादनमुख्यत्वेन विस्तररुचिशिष्यप्रतिबोधनार्य श्रीकुंदकुंदाचार्यदेयनिर्मिते समयमारप्राभृतपय अधिकारशुद्धिपूर्वकत्वेन पातनिकासहितव्यारयानं क्रियते। तादी वंदितु सवासिन्दे इति गमरकारगाथामादि या सूत्रपाटकमेण प्रथमस्पले स्वतत्रगाथापरर्फ भाति । तदनंतरं हितीपस्थले भेदाभेदरसायप्रतिपादनरूपण पचहारेणुवदिस्सदि इत्यादिगाथाप । अथ तृतीयस्यले निक्षपन्यवहारथरा फेतियारयानमुम्व्यचेन जोहि सुदेण इत्यादिसुद्धपं । अतः पर चतुर्थस्सले भेदाभेदापमापनार्थ राव भारनाफलप्रतिपादनार्थ च णाणझिभाषणा इत्यादिसूनाप । तदनवर पंचमस्थले निक्षपम्परहार- नपद्यन्याख्यानरूपेण यवहारो भूदत्यो इत्यादिसूदय । एय चतुर्दशगाधाभिः स्थटपचन समपनार- पीविका पाण्याने समुदामपातनिका । तथ्या-अथ प्रथमनस्तापहाथायाः नि मगठानिदेवसानम- फारमुगरान तु समयसारमयन्यारवान करीमीत्यभिप्राय मनसि ध्या गमिद प्रनिगाहपति । बंदि इत्यादि पदरांडनारपेण म्याहयानं निपते । बंदिशु निक्षपनपेन सस्मिमेराम्याराधका मायग्ण निरिकन्समापिटशन भाग्नमस्कारण, म्पपहारेग उपचनामाइन्यनमस्कारेण पदिया मान् सम्बसिदे या मौलन्धिसिदिक्षनग सिद्धान् । फि रिशियन् पचे प्रासान को गर्दि गिनि सिद परिगति । फमूता धुरं टेकोसीमासमभाषन गरिन । मम भागफन्दन्परामनोरम माहितभेन गुरम्यभायगनियेन प निर्मग । अपरा अपन सी पास गरे क्षेत्रादिसंघप्रकार समार भमणरायन स्पस्यसपनिमन्तोन प पटनाहिताय । मनोरम निलिमानिन निमा ·२ सनातनजनप्रथमालाया- स्वभारसहितत्वनअनुपमा एनपूर्वार्दैन नमस्कार फवापरार्द्धन सघधाभियप्रयोजनसूचनार्थ प्रतिज्ञा करोति । वक्ष्यामि कि समयपाहुई समयप्रामृत सम्यकाय बोधो यस्य स भवति समय आमा ! अथवा सम एकी भावनायन गमन समय । प्राकृत सार सारशुद्धावस्था । समयस्यात्मन प्राभृत समयमाभृत । अथवा सम- यएव प्राभूत समयमाभृत । इणं इद प्रत्यक्षीभूत ओ अहो भन्या कथभूत सुदकेचलीमणिदं प्राकृत- क्षणबलात्केवली शब्ददीर्घ । भूते परमागमे केवसिभि सर्मणित श्रुतकेयलिमणित । अथपा शृतकाव लिभणित गणधरदेवकथितमिति। सबवामिधेयप्रयोजनानि माथ्यते । व्यारयान वृत्तिग्रथ व्याख्येय ब्या- ख्यानतत्प्रतिपादकसूत्रामिति । तयोस्सक्धो व्याख्यानव्याख्येयसवध' । सूरमभिधान सूत्रार्थोभिधय तयो' सबधोऽभिधानाभिधेयसबंध निर्विकारस्वसवेदनहानेन शुद्धामपरिज्ञान प्राप्तिर्वा प्रयोजनमित्यभिप्राय ॥१॥ अप गाथापून स्वसमयमपरार्दैन परसमय च कथयामीत्यभिप्राय मनसि सप्तधार्य सूत्रभिद निरूपपति- आत्मख्यातिः1 नम समयसाराय स्वानुमूल्या चकासते। चिस्वभावाय भावाय सर्वभावातरच्छिते ॥१॥ अनतधर्मणस्तत्व पश्यती प्रत्यगात्मनः। अनेकातमयी मूतिनित्यमेव प्रकाश ॥२॥ परपरिणतिहेतादिनाम्नोऽनुभावा- दधिरतमनुमाव्यध्यातिलमापिताया। मम परमविशुद्धि' शुद्धचिन्मात्रमूर्त- । भवतु समयसारव्याप्ययवानुभूने ॥३॥ अथ सूत्रातार वंदित्तु इत्यादि- अथ प्रथमत एव स्वभावभावभूततयाधुपवमलबमानामनादिभावातरपरपरिवृत्तिविधातियशेनाचर - मुपगतामखिलरोपमानविलक्षणाद्भुतमाहारम्यत्वेनाविद्यमानोपम्यामपवर्गसज्ञका गतिमापन्नान् भगरत सर्वसि- द्वान् सिद्धत्वेन साप्यस्यामन प्रतिच्छदस्थानीयान् भारद्रव्यसनाम्या सामनि परामनि च निधायानादिनि धनश्रुतप्रकाशित येन निखिलार्थसार्थसाक्षात्कारिवतकेलिप्रणीतत्वेन तृतफेवरिमि सयमनुभवद्भिरभिहि- तत्वेन च प्रमाणतामुपगतस्यास्प समयप्रकाशफरूप प्राभृताहयस्याई प्ररचनापयस्य स्वापरयोरनादिमोहप्रहा- गाय मानाचा द्रव्यवाचा च परिमापणमुपकम्यते ॥१॥ तन तापसमयएवाभिधीयते- जीवो चरित्तदंसणणाणछिद तं हि ससमयं जाण । पुग्गलकम्मुवदेसहिदं च ते जाण परसमयं ।। २ ।। जीवश्चारित्रदर्शनशानस्थितस्तं हि स्वसमयं जानीहि । पुदकर्यप्रदेशस्थितं च तं जानीहि परसमयं ॥२॥ तापर्यता-जीयो चरित इस्पादि-जीको शुद्धनिश्चयेन शुद्धबुकास्वभापनिश्चयप्राणेन राधया शुद्धानेशयेन क्षापोपशमिमाशुद्धभावमाणैरसद्भूतव्यवहारेण यथासमवद्रव्यप्राणश्च जीवति जीरिष्यति जीवितों का जीर । चरिचर्दसणणाणहिद तं हि ससमय माण सच जीपचारिनदर्शनज्ञानस्थितो पदा भरति तदा झाले तमय जीव हि सुट ससमय जानीहि । तथा हि-विशुशानदर्शनस्वभावनिज परमामनि यहुचिस्प सम्पग्दर्शन तर रागादिरहितस्वसवेदन झान तथैन निश्चलानुभूतिरूप वीतराग चारित्रमियुक्तलक्षणेन निश्वयरनरपेण परिणसजीवपदार्थहे शिष्य स्वतमय जानीहि । पुग्गलकम्वदेसहिद पसं माण परसमयं पुदलकर्मोपदेशस्थित च तमे जानीहि परसम्य । तथ्या-पुटकर्मोदयेन जनिता में नारखागुपदेसम्पपदेशा संशा पूर्वोक्तनिययत्तात्रयाभायात्र यदा सित्ती भवत्यय जीपस्तदा त जीय परसमय ·समयमाभृतं । जानीहीति स्यसमयपरसमपलक्षण प्राप्तव्य ॥२॥अथ स्वगुणकवनिश्चयगतशुद्धात्मैवोपादेय कर्मवधेन सहकत्व- गतो हेय इति अथवा स्वसमय एव शुद्धात्मन स्वरूप न पुन परसमय इत्यभिप्राय मनसि धृत्वा । अथवास्य सूत्रस्पानतर सूत्रमिदमुचित भवतीति निश्चत्य विपक्षितसून प्रतिपादयतीति पातनिकारक्षण सर्वत्रज्ञाराव्यं । आत्मख्यातिः-योय नियमेर परिणामात्मनि स्वभारे अवतिपमानत्वात् उत्पादव्ययायस्यानुभूति लक्षणया सत्तयानुस्यूतक्षेतन्यत्वरूपत्यानित्योदितविंशशिज्ञप्तिम्योतिरगतधर्माधिरूढेकमित्वादुद्योत- मानदव्यत्व' प्रमाक्रमप्रवृत्तविचित्रभावस्वभावत्वादुत्सगितगुणपर्याय' स्वपराकारावासनसमर्थत्वादुपात- धैश्वसम्पैकरूपः प्रतिविशिवावगाहगारीस्थिरिवर्तनानिमितरूपवाभावादसाभारणचिद्रूपतास्वभावसद्धाया छाकाशधर्माधर्मकालपुद्गलेभ्यो भिन्नोऽत्यतमनतद्रव्यसफेरेपि स्वरूपादपच्ययनात् टफोकीर्गचिरस्वमायो जीरों नाम पदार्थ स समय, । समयत एकत्वेन युगपज्जानाति गच्छति चति निरुक्त । अय सल्ल यदा सफल स्वभावभासनसमर्थविद्यासमुत्पादकविकग्योतिरुद्मनात्समस्तपरदव्याच्युत्प दाशिवप्तिस्वमावनियतवृत्ति रूपात्मतवैकत्वगतत्वेन वर्तते सदा दर्शनशानचारित्रस्थितत्वात्स्वमेकत्वेन युगपजानन् गच्छश्च स्वसमय इति । यदा त्वनाधविद्याकदलीमूलकदायमानमाहानुवृत्तितया दशि ज्ञप्तिस्वभारनियतवृत्तिरूपादात्मतत्वा- अच्युत्य पाद्रव्यप्रत्ययमाहरागद्वपादिभाकगतत्वन वर्त्तत तदा पुद्गलकर्मप्रदेशस्थितत्यात्परमेकत्वेन युगपजा नन् गछश्च परसम्य इति प्रतीयते । एव किल समयस्य द्वौनिध्यमुद्दावति ।।२।। अथैतद्वाध्यते- एयत्तणिच्छयगदो समओ सव्वत्थ सुंदरो लोगे। बंधकहाएयत्ते तेण विसंवादिणी होदि ॥३॥ एकत्वनिधपगतः समयः सर्वत्र सुंदरो लोके। बंधकपैकले तेन विसंवादिनी भवति ॥३॥ तात्पर्यत्ति-पयत्तपिच्छयगदी स्वकीयशुद्धगुणपर्यायपरिणत , अभेदरबायपरिणतो या एकत्व निश्चयगत सममो समयशन्दैनात्मा, कस्माद्धेतो सम्पगयते गच्छति परिणमति कान् स्वकीयगुणपर्यायानिति म्युत्पत्ते । सन्नत्यसुंदरो सर्वत्र समीचीन क लोगे लोके अथवा सर्वत्रैकोंदियाद्यवस्थासु शुद्धनिश्चयन- येन मुदर उपादेय इति । बंधकहा कर्मबधजनितगुणस्थानादिपर्याया । एयचे एकत्ये तन्मयाचे या वधकथा प्रवर्तते तेण तेन पूर्वोक्तजीवपदार्थेन सह रारा विसंवादिणी विसवादिनो फोर्थ विसवादिणी विसवादिनीकथा प्राकृतलक्षणवलात् पुलिंगे लीलिंगनिर्देश । सियादिनी असल्या होदि भवति । शुद्रानेश्चयनयेन शुद्रजी- यस्वरूप न भरतीत्यर्थ । ततः स्थित स्वसगपएकात्मन' स्वरूपमिति ॥२॥ अधिकाबपरिणत शुमा मम्बम्प सुलभ न भवतीत्याल्याति- आत्मख्यातिः-समपशब्दनान सामान्येन सर्वएवार्थोऽभिधीयते । समयत एफीमान स्वगुणप- र्यायान्गच्छतीति निरक्तस्तत सर्वत्रापि धर्माधर्मासारामालपुद्गलजीनद्वन्या मनि लोके ये यारत कऽप्यर्थात सर्वएष स्वकीपदन्यातर्मग्नानतस्वरर्मचम्नुविनोपि परस्परमचुस्तोत्यतप्रायपारात्तापि नियमेव स्वरूपाद- पतत' पररकोणापरिणमनादरिनष्टयनतव्यक्ति चाहकोत्कीर्ण इस तिष्ठत समस्तविरद्धानिरुद्धकार्यहेतुत्या श- श्वदेव विश्वमनुगमतो नियतमेकन्वनिक्षयगतल्यगर गौदर्यग्मपद्यते । प्रफारातरण सतरादिदोषापत्तेः । एवमेकत्ये सार्यानां प्रतिष्टिते सति जीवाहयस्य समयस्य बधस्थाया एस मितवादापति.। कुतत मूल पुढल्कर्मप्रदेशस्थितन्दमूलपरसमयोपादितमतस्य द्वेविष्य । अत समयस्यैक नगेनारतिष्ठते ॥ ३॥ ततद मुलभन्न विभाव्यते- एक मते विसवारियों पुटिंग एन ।

·सनातनजेनग्रंथमाला-
'सुदपरिचिदाणुभूदा सब्वस्स वि कामभोगवंधकहा ।
एयत्तस्सुवलंभो णवरि ण सुलभो विभत्तस्स ॥४॥
श्रुतपरिचितानुभूता सर्वस्यापि कामभोगवंधकपा ।
एकत्वस्योपलभः केवलं न सुलभो विभक्तस्य ॥४॥
तात्पर्यटत्तिः-सुदपरिचिदाणुभूदा इत्यादि । सुदा श्रुता अनंतशो भवति। परिचिदा परिचिता
सपूर्वानंतशो भवति । अणुभूदा अनुभूतानंतशो भवति कस्य सन्चस्सवि सर्वस्यापि जीपलोफस्य ।
कासौ कापमोगबंधफहा कामरूपभोगाः कामभोगाः अथवा कामशब्देन स्पर्शनरसनेद्रिय भागशब्देन
घाणचक्षु.श्रौत्रयं तेपी कामभोगानां बंधः संबंधस्तस्य कथा । अथवा बंधशब्देन प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदे-
शबंधस्तत्फलं च नरनारकादिरूपं भण्यते । कामभोगवंधानां कथा काममोगबंधकथा यतः पूर्णोक्तप्रकारेण
श्रुतपरिचितानुभूता भवति ततो न दुर्लभा किंतु सुलभैव । एपचस्स एकत्वस्थ सम्यादर्शनशानचारित्रै-
क्यपरिणतिरूपनिर्विकल्पसमाधिबलेन स्वसंवेद्यशुद्धात्मस्वरूपस्य तस्यैकत्वस्य उबलंभो उपलंमः प्राप्ति
ाम णवरि केवळं अथवा नवीर किंतु ण सुलभो नै सुलभः कथंभूतस्यैकत्वस्य विभत्स्स विभक्तस्य
रागादिरहितस्य । कथं न सुलभ इति चेत् श्रुतपरिचितानुभूतत्वाभावादिति ॥ ४ ॥ अप परमादकत्वं सुलभ
न भवति तस्मात्तदेव कम्यते-
आत्मख्यातिः-इह सफलस्यापि जीवलोकस्म संसारचक्रकोडाधिरोपितस्याश्रांतमनंतद्वन्यक्षेत्र
फालभवसावपरावतः समुपतिभ्रांतरेकत्रीकृतविश्वतया महता मोहप्रहेण गोरिय बाह्यमानस्य प्रसभोजृमित
तृष्णातकत्येन व्यक्तांतराधैरत्तम्योत्तम्य मृगतृष्णायमानं विषयग्राममुपएंधानस्य परस्परमाचार्यत्वमाचरेती
नंतशः श्रुतीनंतशः परिचितपूर्वाऽनंतनोऽनुभूतपूर्वाचैकत्यविरुद्धत्वेनासंतविसबादिन्यपि कामभोगानुबद्धा
कया। इदं तु नित्यव्याकरायांतः प्रकाशमानमपि कपापचक्रेण सदैकी क्रियमाणत्वादत्यंततिरोभूत सरस्वस्यानात्मा-
तपा परेपामात्मज्ञानामनुपासनाच न कदाचिदपि श्रुतपूर्व न कदाचिदपि परिचितपूर्य न कदाचिदप्यनुभूत-
पूर्व च निर्मलविवेकालोकविविक्तं फेयलमेकत्व अतएकत्वस्य न सुलभत्यं ॥ ४ ॥ अथ एवेरास्य उपदलते-
तं एयत्तविभत्तं दाएहं अप्पणो सविहवेण ।
जदि दाएज पमाणं चुकिज छलं ण चित्तब्वं ॥ ५ ॥
नमेकत्वधिमक्तं दर्शयेइमात्मनः स्वविभवेन ।
यदि दर्शये प्रमाणं स्खलितं छलं न गृहीतव्यं ॥५॥
तात्पर्य रत्ति:-तं तत्पूोतं एयत्तविमन एकत्वविभक्तं अभेदरलयकपरिणतं मिथ्यात्वरागादिरहित
परमात्मस्वरूपमिपर्यः । दाएई दर्शयेहं फेन अपणो सविहवेण आत्मनः सकीयमिति विभयेन आ-
गमतर्फपरमगुरुपदेशस्यसवेदनप्रत्यक्षेणेति । जदि दाएज यदि दर्शपेयं तदा पमाणं स्वसवेदनशानेन
परीक्ष्य प्रमाणीकर्तव्यं भवद्भिः । चुकिन यदि प्युतो भवामि छलंगचित्तव्यं तर्हि उलं न माह्यं दुर्न-
नयदिति ॥५॥ अथ कोय शुदात्मेति पृष्ट प्रत्युत्तर ददाति-
आत्मख्याति:-यह किल सकलोद्रासिस्यापदमुद्रितशब्दब्रझोपासनजन्मा समस्तविषक्षक्षोदक्षमा-
तिनिस्तुपयुक्तपरलंजनजन्मा निर्मलविज्ञानधनातर्निमग्नपरापरगुरुप्रसादीशतसुद्धात्मतत्वानुशासनगन्मा मन-
परनस्पदिादरानंदमुदितामदसंविदामफायसंवेदनजन्मा ३ ५ कचनापि ममामनः स्त्री विमलेन
समन्तेनापि यमेकन्यविभक्तमामान दर्शयेहमिति बसम्पयसापोस्मि । किंतु यदि दर्गयेयं तदा स्वयमेर स्वानु-
भवप्रसाण परीस्प प्रमाणोफर्चन्यं । यदि तु खयं तदा कुन छलहणजागरूबारितन्यं ॥५॥

·१ समयमाभूत !. कोऽसौ शुद्ध आमेति चेत्- णवि होदि अप्पमत्तो ण पमत्तो जाणगोदु जो भावो । एवं भणंति सुद्धा णादा जो सो दु सो चेव ॥ ६ ॥ नापि भवत्यममतो न प्रमत्तो ज्ञापस्तु यो भाष । एव भगति शुद्धा ज्ञाता या स तु स थैर ॥६॥ तात्पर्यवृत्ति:-णधि होदि अपमत्तो ण पमनो शुद्रन्याधिकनयेन शुभाशुभपरिणमगाभारान गपत्यप्रमत्त प्रमत्तम । प्रमत्तशब्देन मिथ्यादृष्टयादिप्रमत्तांतानि पड्गुणाथानानि, अप्रमत्तचन्दैन पुनरम- मत्तायोग्यतान्यष्टगुणस्थानानि गृप्यते । स क फर्णा जाणगो दुनो भागो तापको शानस्वरूपो योऽसौ भाव पदार्थ शुदामा । एवं भणति सुद्धा शुगनपापलबिन , तर्हि किं भवति णादाजो सोदुमोचेर शाता शुद्धा मा य कथ्यते स तु स चा शातत्यर्थ ॥ ६ ॥ इति स्वतनगाथापकैन प्रथमस्थल गत । अयानंतर तथाप्रगत्तादिगुणस्थानरिकल्पा जीवस्य व्यवहारनपेन विद्यते शुदद्वन्यार्थिकनिश्चयेन न विद्यते तथा दर्शनशानचारिरिकल्पोपीत्युपदिशति-- आत्पख्याति:-यो हि नाम स्थत सिद्धवेनानादिरनतोनियोगेतोपिरादग्योतिर्बीयफ एको भान स ससारावस्थायामनादिवधपर्यायनिरूपणया क्षीरोदकवस्फर्मपुद्गले सममेकरपि द्रव्यस्वभावनिरूपणया दुरत- फपायचक्रोदयपैचित्र्यवशेन प्रपर्तमानानां पुण्यपापनिर्वर्तफानामुपात्तनैश्वरप्याणा शुभाशुभभारानां समा- येनापरिणमनात्प्रमत्तोऽप्रमत्तच न भरत्येप एवाशेषद्रव्यातरभावभ्यो मिन्नन्वेनोपास्यमान शुद्ध इत्यभिटप्यते । न चास्य ज्ञेयनिष्टलेन हायकत्वप्रसिद्ध दाह्मनिष्कनिष्ठदहनस्पेनांशुद्धत्व यतो हि तस्यामपरथाया झायकत्येन यो ज्ञात स स्वरूपप्रकाशनदशाया प्रदीपस्पेय कर्तृकर्मणोरनन्पत्वात् ज्ञायक एवं ॥१॥ दर्शनशानचारित्रनये- नाशुद्धत्यमिति चेत्- ववहारेणुवदिस्सदि णाणिस्स चरित्तदंसणं णाणं । णवि गाणं ण चरितं ण दंसणं जाणगो सुद्धो ।। ७ ।। ज्यवहारेगोपदिश्यते ज्ञानिनधारित दर्शन ज्ञानं । नापि ज्ञान न चारितं न दर्शनं नायक शुद्ध ॥७॥ तात्पति-पवहारेण सतन्यपहारनपेन उदिस्सदि उपदिश्यते मप्यते । कस्म णाणिस्म सानिनो जीवस्य । किं चरिचर्दसणणाणं चारित्रदर्शनज्ञानताए । वि गाणं ण चरिचं ण देसणं शुदनिशयनयेन न पुनर्शन न चारित्र न दर्शन । सईि स्मिस्तीति घेत जाणगो गपक गुदचतन्यस्त- मार । मुदो शुद्ध एव रागादिरहित इति । अयमनार्थ-यथा निश्चयनयेनादरूपेणामिरेक स पवाद रुपन्यवहारण दहलीति दाहक पपीति पाचक प्रकाश वरोतीति प्रकाशक इति न्युत्पत्या विषयभेदेन विधा मियते । तथा जीयोपि निक्षयरूपाभेदनयेन मुदपतन्यरूपोपि मदरूपयारनपेन जानाति मान, पदयतीति दर्शन चरतीति चारित्रमिति म्युपत्या विषयगदेन विधा भित्ते इति 1 अप यदि पुद- नियन जावात्य दर्शनमानचारिताणि न सति साई परमाएका यतन्यो नयाहार इति चेतन- आत्मरयानिः-आसता सावधप्रत्ययात् झापस्याशुदय दर्शननारिया न विचत । सोलन धर्मध्येकस्मि धर्मिणि निष्णातस्यादेव सिजाय रायबोधापिभि मदनमा यो धर्मयाममा सभापतोऽभेदेखि म्पपदेतो भेगा परहारमात्रेणैर झानिनी दर्शन शान परिवमिन्युपदेशा परमाई साकम्पनिष्पीतानतापतपैक मिचिमितितारादमाममा मनुमासो न दर्शन न न धारित मापक एक पुर जा सहि परमार्थ एकको यतम्य झी पत्र·tor सनातनजैन प्रथमालाया- जह णवि सकमणजो अगजभासं विणा दु गाहेहूँ । तह ववहारेण विणा परमत्थुवदेसणमसकं ॥८॥ यथा नापि शक्योऽनार्योऽनार्यभाषा बिना तु ग्राहयितुं । तथा व्यवहारेण विना परमार्थोपदेशनमशक्यं ।।८।। तात्पर्यवृत्तिः जहणवि समं यथा न शक्य कोसी अणजो अनार्यो म्लेच्छ ।किं कर्तुं गाहेदं अर्थग्रहणरूपेण सम्बोधयितु । कथ अणजभासं विणा अनार्यभाषाम्टेच्छभाषा ता विना । दृश्यतो गत । इदानी दार्टीतमाह-तह तथा यवहारेण विणा व्यवहारनय विना परमत्युवदेसणपसके परमार्थोपदे- शन फर्तुमशक्य इति । अयमत्राभिप्राय । यथा कश्चिद्राह्मणो यतिर्ग म्लेच्छपल्ल्या गत' तेन नमस्कारे कृते सारी ब्राह्मणेन यतिना वा स्वस्तीति मणिते खस्त्यर्थमविनश्वरत्वमजान-सन् निरीक्ष्यते मेष झ । तथापमझा- निजनोप्यात्मेतिभाणते सत्यामशब्दस्यार्थमजानन्सन् भ्रात्या निरीक्ष्यत एव । यदा पुन निश्चयव्यवहारमपुरु पेण सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि जीवशम्दस्यार्थ इति कथ्यते तदा संतुष्टये भूना जानाताति । एय भेदा- भेदरवनपव्याख्यानमुख्तया गाथाद्वयेन द्वितीय स्सल गत ॥८॥ अथ पूर्वगाथाया मणितव्यवहारेण परमार्थो ज्ञायते ततस्तमेनार्थ कथयति- आरमख्यातिः-यथा खल्ल म्लेच्छ वस्तीत्यनिहिते सति तथाविधवाच्यवाचकसवधावबोधबहिष्क तत्यान किंचदपि प्रतिपद्यगानो मेप इवानिमेपोन्मेपितचक्षु प्रेक्षत एव । यदा तु स एव तदेतद्भापासब- धेकार्थज्ञेनान्पन तेनैव वा म्लेच्छभापा समुदाय स्वस्तिपदस्याविनाशो भयतो भनत्वित्यभिधेय प्रतिपाद्यते सदा सद्यएवोगदमदानमयात्रुजलझलझललोचनपात्रस्त प्रतिशत एन । तथा बिल लोकोप्यामेत्यमिति ते सति यथास्थितात्मस्वरूपपरिज्ञानयहिष्कृतत्वान्न किंचदपि प्रतिपद्यमानो मेष इयानिमेपो मेषितचक्षुः प्रेक्षत एव । मदा तु स एव व्यवहारपरगार्थपथप्रस्थापितसम्यग्बोधमहारथरथिनान्येन तेना या व्यर- हारपथमास्याय दर्शनज्ञानचारित्राण्यततीत्या मेल्यामपदस्याभिधेय प्रतिपाद्यते तदा सद्य एवोद्यदगदानदा" भुदरबधुरबोधतरगति प्रतिपद्यत एव । एव म्लेच्छभापास्थानीयत्वेन परमार्थप्रतिपादकत्वादुपन्यसनीयोऽथ च ब्राह्मणो न म्लेच्छितन्य इति वचनान्यवहारनयो नानुसतव्य ||कथ व्यवहारस्य प्रतिपादकत्वमिति चेत् । जो हि सुदेणभिगच्छदि अप्पाणमिणं तु केवलं सुद्धं । तं सुदकेवलिमिसिणो मणति लोगप्पदीवयरा ॥९॥ जो सुदणाणं सब्बं जाणदि सुदकेवलि तमाहु जिणा । णाणं अप्पा सव्वं जरा सुदकेवली तह्मा ॥१०॥ यो दि श्रुतेनाभिगच्छत्ति आत्मानमिमं तु केवल शुद्ध । सं श्रुतकेवलिनमृपपो भणति लोकमदीपकराः ॥९॥ प श्रुतज्ञानं सर्व जानाति श्रुतफेवलिनं तमाहुर्जिना । झानमात्मा सर्वं यस्माच्युतफेवळी तस्मात् ॥१०॥ तात्पर्पत्तिः-जो य का हि स्फुट सुदेण भाषश्रुतेन स्वसवेदनज्ञानेन निर्विकल्पसमाधिना कर- णभूतेन अभिगच्छदि अभि समताज्जानात्यनुभवति क अप्पाणं मामान इणं इग प्रत्यक्षीमूत तु पुन कि विशिष्ट केवलं असहाय सुद्ध रागादिरहित त पुरुष सुदकेवलि निचयनुतकेवलिन शसिणा परम पापप भणति कथयति कोगप्पदीवयरा लोकपदापकरा रोकप्रकाशका इति । अनया गाथया निश्च- ·७ समयप्राभृतं । यश्चतफेवलिलक्षणं । अथ जो सुदणाणमित्यादि-जो य कर्ता सुदणाणं द्वादशांगद्रव्यश्रुत सब सर्व परिपूर्ण जाणदि जानाति सुदकेवाल व्यवहारश्रुतफेलिन तमाहुजिणा स पुरुष आह अनति के ते जिगा सर्वहा । कस्मादिति चेत् जरा यस्मात्कारणात् सुदणाणं द्रव्यताधारणोत्पन्न भावभुतज्ञान आदा आमा भवति कथभूत सच आमसवित्तिविषय परपरिच्छित्तिविषय या तहा तस्माकारणात् सुदफेवली द्रव्यश्रुतफेरली स भरतीति । अयमत्रार्थ यो भागतरूपेण स्वसवेदनहानेन शुद्वात्माने जाना ति स निश्चयश्चतफेरली भवति । यस्त स्वशुद्धागानं न सेवेदपति न भावयति बहिर्विषय द्रव्यश्रुतार्थ जानाति रा व्यवहारश्रुतफेचली भवतीति । ननु तर्हि स्वसदनज्ञानवलेनास्मिन् कालेपि श्वतकैवली भवति तन यादृश पुरुपाणा शुक्लप्यानरूपस्वासवेदनज्ञान तादृशमिदानीं नास्ति किंतु धर्म्यध्यान योग्यमस्तीत्यर्थ । एस निश्चयव्यवहारश्नुतकेपलिव्याख्यानरूपेण माथाद्वयेन तृतीयस्थल गत ॥९-१०॥ अथ गाथाया पूर्टिन भेदरनारयभारनामुत्तरार्द्धनाभेदरनत्रयभानना च प्रतिपादयति- आत्मख्याति य एतेन केरल शुद्धमामान जानाति स श्रुतफेरलोति वानस्परमार्थो य श्रुतज्ञान राय जानाति स श्रुतकेनलीति व्यवहार । तदन सर्वमेन तावत् ज्ञान निरूप्यमाण किमात्मा किमनारमा, न सानदनात्मा समस्तस्याप्यनात्मनश्चेतनेतरपदार्थपचतयस्य शानतादात्म्यानुपपत्ते । ततो गत्यतराभावात् पानमात्मेत्यायासत श्रुतज्ञानमया मैन स्यात् । एव सति य आत्मानं जानाति स श्रुतयेवलील्यायाति स तु परमार्थ एन । एक मानशानिनो भेदेन व्यपदिश्यता व्यवहारेणापि परमार्थमात्रमेव प्रतिपद्यतेन किंचिदम्यतिरिक्त भथ च य श्रुतेन केवलशुद्धमा गान जानाति स श्रुतफेवलीति परमार्थस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वाा श्रुत- शान सर्न जानाति स श्रुतकवलीति व्यवहार' परमार्थप्रतिपादकत्वेनामान प्रतिष्ठापयति ।। ९-१० ॥ कुतो व्यवहारनयो नानुसर्चव्य इति चेत्-- णाणहि भावणा खलु कादव्या दंसणे चरित्ते य । ते पुण तिण्णिवि आदा तझा कुण भावणं आदे ॥११॥ ज्ञाने भावना खलु कर्तव्या दर्शने चारिने च । तानि पुन, श्रीण्य पि आत्मा तस्मात् कुरु भावना आत्पनि ॥११॥ तात्पर्यवत्तिः सम्यग्दर्शनशानचारित्रत्रयभावना खल स्फुट कर्तव्या मयति । पुनस्त्रीण्यपि निश्चये नामव यस कारणात् तस्मात् कुरु भानना शुद्धामनीति॥१२॥ अथ भेदाभेदरनत्रयभावनाफल दर्शयति-. जो आदभावणमिणं णिच्चुवजुत्तो मुणी समाचरदि । सो सव्वदुक्खमोक्खं पावदि अचिरेण कालेणे ॥१२॥ यः आत्मभावनामिमा नित्योद्यतः मुनिः समाधरति । सः सर्वदुःखपोस मामोत्यचिरेण फालेन ॥१२॥ तात्पर्यवृत्तिः-य कर्ता आत्मभावनामिमा नित्योद्यत सन मुनि रापोधन समाचरति सम्यगाचरति माश्यति स सर्पदु खमोक्ष प्राप्नोत्यचिरेण स्तोककालेनेसर्थ । इति निश्चयन्यवहाररतनयभावनाभावना- फलव्याख्यानरूपेण गाथाद्वयेन चतुर्थस्थल गत | अथ यया कोपि ब्राह्मणादिनिशिष्टोजनो म्ले छप्रतियो- धनकाले एव म्लेच्छमाया भूते न च शेषकाले तथैव ज्ञानीपुरुषोप्यज्ञानिप्रतिबोधनकाले व्यवहारमानयति न च शेपकाले ॥१२॥ करमोदभूतार्थत्वादिति प्रकाशयति- ववहारो भूदत्यो भूदत्थो देसिदो दु सुद्धणओ। भूदत्थमस्सिदो खलु सम्मादिट्टी हवदि जीवो ॥१३॥ १-२ अतवारामख्यातिव्यांच्या नापलब्धा ।

·६ सनातननग्रंथमालायां- जह णवि सक्मणजो अणनभासं विणा दु गाहेहूँ । तह ववहारेण विणा परमत्युवदेसणमसकं ॥८॥ यथा नापि शक्योऽनार्योऽनार्यभाषां विना तु ग्राहयितुं । तथा व्यवहारण विना परमार्थोपदेशनमशक्यं ।।८।। तात्पर्यवृतिः-जह णवि सर्फ यथा न शक्य. कोसी अणजो अनार्यो म्लेच्छः किं कर्तुं माहेदं अर्थपणरूपेण रामोधयितु । कथं अणजभामं विणा अनार्यभाषा म्लेच्छभापा ता विना । दृगतो गतः । इदानी दाटीतगाह-तह तथा ववहारंण विणा न्याहारनप पिना परमत्पुरदेसणमसक परमार्थोपदे- शंन फर्तुमशक्यं इति । अयम गभिप्रायः । यथा कश्चिद्रामणो यति स्टेच्छपल्या गत" तेन नमस्कारे कृते सति प्रादर्णन यतिना वा खम्तीति भणिते स्वस्त्यर्थमरिन धरत्याजानन्सन् निरीक्ष्यते गेप इन । तथापमा- निजनोग्यात्मेतिभाणिते सत्यामशब्दस्यार्थमजानन्सन् भ्रान्या निरीक्ष्यत एर । यदा पुन निश्चयव्यवहारमपुर- पेण सम्पग्दर्शनशानचारित्राणि जीवदशम्दस्यार्थ इति कथ्यते सदा संतुष्यो भूया जानातीति । एवं भेदा- भेदरनत्रयव्याख्यानमुख्तपा गाथायेन द्वितीय स्थल गतं ॥८अथ पूर्वगायाया भणितन्यरहारेण परमार्थो शायते ततस्तमेनार्थं फथपति- भामरूपाति:-यथा खलु म्लेच्छः सस्तीत्यमिहिते सति तपाविधयाय्यवाचकसंबंधारमोधरहिष्क रात्यान किंचदपि प्रतिपद्यमानो मेष इशानिमेपोन्मेपितचक्षुः प्रेक्षत एस । यदा तु स एव तदेतद्भापासर- धैकार्यशेनान्यन तैनर पा म्लेच्छभाषां समुदाय स्वास्तिपदत्याविनाशो भरतो भाचियभिधेय प्रतिपाद्यते तदा सयएमापदमदानंदमयाशुजलशाटलोचनपाताप्रतिधत एन । तथा किल लोकोप्पामेत्यनिहि रो सति यथारस्मितामसम्पपरिज्ञानपरिपान किंचदपि प्रतिपयमानो मेप शानिमेपोन्मपितचक्षुः प्रेशत एन । यदा तु स एप व्यवहारपरमार्थपथप्रस्थापितसम्याबोधमहारधरधिनान्येन तेनर चा स्या- हरपथमारथाय दर्शनशानचारित्राण्यतीत्यामेत्यामपदस्याभिधेयं प्रतिपाद्यते तदा राद्य एयोगदगदानंदतः मुंदरयंधुरबोपतरंगात्प्रतिपयत एव । एष म्लेच्छमारास्थानीयत्वेन परमार्थप्रतिपादकत्यादुपयरानीयोऽध पापामगोम म्लेपिरतन्य इति यवनाशबहारनयो नानुसतव्यः।।८।कथं व्यवहारस्प प्रतिपादकत्यमिति चेत् । जो हि सुदेणभिगच्छदि अप्पाणमिणं तु केवलं सुद्धं । तं सुदकेवलिमिसिणो मणति लोगप्पदीवयरा ॥५॥ जो सुदणाणं सब्बं जाणदि सुदकेवलि तमाहु जिणा। णाणं अप्पा सव्यं जहा सुदकेवली तह्मा ॥१०॥ पोलिश्रुतेनाभिगच्छति आत्मानपिमं तु फेवळं गुदं। सं भूतफेचटिनम्पयो भणति लोकप्रदीपफराः ॥९॥ यः सुतमानं स जानाति सुतफेदलिन तमामुनिनाः । ज्ञानमात्मा सर्व पसातफेवली तस्माद् itor तात्पपचिः-जो पः फर्ता हिराट मुटण भारान स्वगइनहानेन निस्सिममाधिना पर. सामूमन अभिगमयदि मभि समेगा मानायनुभपति क अपार्ण मामानं दणं इस प्रत्याभूत सु पुन किचन मगर मुदं रागादिरहित में पुरे मुदकेसि निभयकाटिन हसिणी परम श्वर मणनि पक्षी होगपदारपराराराप्रवाशराना मनपा गायपानिry- ।

·समयप्राभूत दार्थे तेषामिति भावार्थ ॥एव निश्वपव्यवहारनपव्याख्यानप्रतिपादनरूपेण गाथाद्वयेन पचग स्थल गत ।। इति चतुर्दशगाथाभि. स्थलपचकेन पीठिका समाप्ता॥ अथ कश्चिदासनभन्य' पीठिकाव्याख्यानमात्रेणैय हेयोपादेयतत्व परिहाय विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभाव नेजस्वला भावयति । विस्तररुचि पुनर्नयभिरधिकारै समयसार ज्ञात्वा पवाद्भावना करोति तद्यथा- रिरतररुचिशिष्य प्रति जीरादिनवपदार्थाधिकारै समयसारव्याख्यान क्रियते । तत्रादौ नवपदार्थाधि- कारगाथाया आर्तरीदपरित्यागलक्षणनिर्षिकत्ससामायिकस्सिताना यच्छुद्धात्मरूपस्य दर्शनमनुभपनमयलोक नमुपलब्धि' सवित्ति प्रतीति ख्यातिरनुभूतिस्तदेय निचयनयेन निश्चयचारित्राविनाभावि निश्चयसम्यक्व वीतरागसम्यक्व भण्यते । तदेव च गुणगुण्यभेदरूपनिययनयेन शुद्धामस्वरूप भवतीत्येका पातनिका । अथवा नवपदार्थी मूतार्थेन ज्ञाता सतस्तएय भेदोपचारेण सम्यक्याविषयत्वादृष्यवहारसम्यक्त्वानिमित्त भवति निश्चय- नयेन तु स्वकीयशुद्धपरिणाम एव सम्यक्त्यमिति द्वितीया चेति पातनिकाद्वयं मनसि भृत्या सूत्रमिद प्ररूपयति । आत्मख्याति:-ये खल्ल पर्यंतपाकोत्तीर्णजायकार्तवरस्थानीयपरम भावमनुभवति तेपा प्रथम- द्वितीयाधनेकपाकपरपरापच्यमानकातखरानुभवस्थानीयापरमभागनुमानशून्यत्याच्छुनद्रव्यादेशितया समुद्यो- तितास्खलितकस्वभाफगाव शुद्धनय एवोपरितानेकप्रतिवर्णिकास्थानीयत्वात्परिज्ञायमान प्रयोजनवान् । अन्ये तु प्रथमद्वितीयाद्यनेकपाकपरपरापच्यमानकार्तस्वरस्थानीयमपरम भायगनुभयति तेषा पर्यंतपाकोत्तीर्ण जायकार्तस्वरस्थानीयपरमभारानुभग्नशून्यत्यादशुद्धद्रव्यादेशिरायोपदर्शितप्रतिविशिष्टकभावानेकमायोव्यव हारनपो विचित्रवर्णमालिकास्थानीयवात्परिज्ञायमानस्तदात्ये प्रयोजनवान् तीर्थतीर्थफलयोरिथमेव व्यवस्थि- तत्यात् । उक्त च "जइजिपमय पवजह तामा यवहारणिच्छए मुयह । एकेण विणा छिजा तित्य अपणेण उण तध ।” उमयनयविरोध+सिनि स्यात्पदांके जिनवचसि रमते ये स्वय तिमोहा । सपदि समयसार ते पर ज्योतिरचरनवगनयपंक्षाक्षपणामीक्षत एव ॥४॥ व्यवहरणनय स्याद्यद्यपि प्राक्पदम्मामिह मिहितपदानां हत हस्ताषष्ठय । तदपि परममर्थ चिचमत्कारमात्र परविरहितमतः पश्यता नैष किंचित् ।।१।। एकत्ये नियतस्य शुद्धनयतो व्याप्तुर्यदस्यात्मन पूर्णशानघनस्य दर्शनमिह दन्यातरेभ्य पृथक् । सम्यग्दर्शनमेतदेव नियमादात्माचतावानय तन्मुक्या नवतस्यसततिमिमामालगायमेकोस्तु न ॥३॥ अत शुद्धनयायत्त प्रत्याज्योतिश्वकास्ति तत् । नवतत्त्वगतत्वेपि यदेकाव न गुचति ।।७) भूदत्थेणाभिगदा जीवाजीवा य पुण्णपावं च । आसवसंवरणिजरवंधोमोस्रो य सम्मत्तं ॥१५॥ भूतार्थेनाभिगता जीवानीयौ च पुण्णपाप च । आसवसंवरनिर्भरा वधो मोक्षश्च सम्यक्त्व ॥१५॥ तात्पत्ति-भूदत्येण भूतार्थेन निश्चयनयेन शुद्धनयेन अभिगदा अभिगता निर्णीता निश्चित्ता शाता रात के ते जीवाजीवा य पुण्णपाव च आसयसंवरणिजरबंधी मोक्खो व जीवाजीय पुण्यपापासवसपरनिर्जराबधमोक्षखरूपा नव पदार्था सम्पन्न सएचाभेदोपचोरण सम्यक्त्यविषयत्वात्कार- गत्यात्सम्यक्त्व भाति । निश्चयेन परिणाम एव सम्यक्त्यमिति । नव पदार्था भूतार्थेन ज्ञाता सत सम्यक्त्व भवतीयुक्त गद्भिताकीदृश भूतार्थपरिज्ञानमिति पृष्टे प्रयुत्तरमाह । यद्यपि नब पदार्था तार्थवर्तनानि- मित्त प्रायमिकशिक्षापेक्षया मृतार्था भण्यते तथाय्यभेदरनत्रयलक्षणनिर्षिक-पसमाधिकाले अमृतार्थी अस.

·सनातनजनप्रथमालायां- व्यवहारोऽभूतार्थो भूताथों दर्शितस्तु शुद्धनयः । भूतार्थमाश्रितः खलु सम्पष्टिर्भवति जीयः ॥१३॥ तात्पर्यवतिः-ववहारो व्यवहारनयः अभूदत्यो अभूतार्थः असत्यारों भवति । भूदत्यो भूतार्थः सत्यार्यः देसिदो देशितः कथितः दु पुनः कोसौ सुद्धणओ शुद्धनयः निश्चयनयः । सहि केन नपैन सम्यग्दृष्ठिर्मपत्तीति चेत् भूदत्य भूतार्थ सन्याय निश्चयमयं आरसदी आश्रितो गतः स्थितः । खलु स्मुट सम्मांदिट्ठी हवदि जीयो सम्यग्दृष्टिर्भरति जीव इति टीकाव्याख्यानं । द्वितीयव्याख्यानेन पुनः वहारो अभूदत्यो व्याहारोऽभूतार्थी भूदत्यो भूतार्थव देसिदो देशितः कथितः । न केवल व्यय हारो देशितः सुदणी शुद्भनिश्चयनयापि दु शब्दादय शुद्धनिश्चयनयोपातिव्याख्याना भूताभूतार्थ- भेदेन व्यवहारोपि द्विधा शुद्धनिश्चयाशुद्धनिश्चयभेदेन निधयनयोपि द्विघा इति नयचतुष्टयं । इदमत्र ता. पर्यं यथा कोपि ग्राम्यजनः सकर्दगं नीरं पिवति नागरिर पुन. विवेकीजनः कतकफलं निक्षिप्य निर्गलो. दफ पिचति । तथा स्वसवेदनरूपभेदभावनाशून्यजनो मिथ्यात्वरागादिविभावपरिणामसहितमात्मानमनुभवति सदृष्टिजन: पुनरभेदरनारयलक्षणनिर्विकल्पसमाधिबलेन कतकफलस्थानीयं निश्चयनयमाश्रित्य शुद्धामान- गनुभवतीत्यर्थः ॥१३॥ अथ पूर्णगाथायां भणितं भूतार्थनयाश्रितो जीरः सम्यग्दृष्टिर्भवति । अत्र तु न केवल भूतार्थो निश्चयनयो निर्विकल्पसमाधिरवानां प्रयोजनमान् भरति । किंतु निर्विकल्पसमाधिरहिताना पुनः पोडपवर्णिकासुवर्णलाभाभावे अधस्तनवर्णिकासुवर्णलाभवत्केपाचित्प्राथमिकानो कदाचित् सविकल्पावरयायो मिथ्यात्यविषयकारामदुर्ध्यानपचनार्थ च्याहारनयोपि प्रयोजनान् भवतीति प्रतिपादपति- आत्मल्याति:-व्यवहारनयोहि सर्व एवाभूतार्थवादभूतमर्थ प्रद्योतयति । तथा हि पथा प्रपळपंगा- रांयटनतिरोहितसहजैकार्थमावस्य पयसोनुभागतारः पुरुषाः पंक्पयसोवियेकमकुर्यतो पहबानमय सदनुभाति । फेचित्तु स्वफररिकीर्णकंतकनिपातमानोपजनितपंकपयोपियकतया स्वपुरुषाकाराविर्भारित सहकार्यभापत्यादर्धमेर तदनुभवति । तथा प्रगलफर्मसंपलनतिरोहितसहजैकशायकामावरयात्मनोऽनु- भनितारः पुरषा आत्मसर्मणोक्किमकुर्वता म्पयहाररिगोहितद्वंदयाः प्रयातमानभायश्वरूप्यं तमनु- भनि । भूतार्षदर्मिनस्तु स्त्रमतिनिपातितशुनपानुगंधमानोपजनितागकर्मविरोफतया स्वपुरपाका- रानि विरासहनैकानायकस्वभावात् प्रद्योतमानेकशापकभारं तमनुभवंति । तदत्र में भूतार्थगाप्रपंति तएवं सम्या पस्थत सम्पग्दथ्यो भवति न पुनरन्ये कतररथानीयत्वात् शुद्धनयरयातः प्रत्यगागदार्शभि याहारमयो नानुसतंन्यः ॥१३॥ अथ च केषाचि कदाचिसापि प्रयोजनरान् । यतः- सुद्धोसुद्धादेसो णादव्यो परमभावदरिसीहिं ! ववहारदेसिदो पुण जे दु अपरमे द्विदा भावे ॥१४॥ शुदः शुदादेशो ज्ञातव्यः परमभावदर्शिभिः । ध्यवहारदेशितः पुनर्ये त्वपरमे स्थिता भावे ॥१॥ तात्पर्यटति सुसो शुद्धनपः निथपनपः कथंभूतः मुद्धादेसो शुद्रव्यस्यादेशः फायन पत्र स मरति श्रद्धादेशः । णादलो ज्ञातव्यः गायिनन्यः के परममावतरसीशिमामभायसिभिः । करमादिति चेन् यतः पोटशर्णिमामार्शम्वर्णग्रामपंदमदरतपस्वम्पसमाधिकारे सप्रयोजनी भनि । नि.प्रपोजनौ न भवनान्यर्थः । वारदेसिदो न्यपहारण स्पिन मदन पर्यायेण दर्शितः कथित इनि महारदेशितो माहारनपः पुण पुनः मसान-निकमुरर्णयामरमपोजनगन् भवति । फेवाने पुररी:दु पुनः अपरमे अगदै असंयरामम्पादयशिया धारकापेशा पा सरागप्तम्याइटिडभने शुमारयोग अभयारमतर्मयतापेमपा व भदरनापश्चगे या दिदा बिनाः परिमन् स्थिना मारे जीव- ·समयमामृत । १ चिरमिति नयतवनमुन्नीयमानं कनकमित्र निमानं वर्णमालाकलापे । अथ सततविविक्त दृश्यतामेकरूपं प्रतिवदमिदमात्मज्योतिरुयोतमान । अथैवमेकत्वेन पोतमानस्यात्मनोऽधिगमोपापाः प्रमाणनयनिक्षेपाः ये ते खबमूतार्थास्तष्पप्पयों कएव भूतार्थः । प्रमाण तावत्परोक्षं प्रत्यक्षं च सत्रोपत्तिानुपातपरद्वारण प्ररतमानं परोक्ष केवलात्मप्रति नियतत्वेन वर्तमान प्रत्यक्षं च तदुभयगपि प्रगातृप्रमाणप्रमेयभेट्स्यानुभूयमानतायां भूतार्थमथ च युद्ध स्तसमस्तमैदैवाजीचस्वभावस्थानुभूयमानतायागभूतार्थ । नयस्तु दन्यार्थिकश्च पर्यायार्थिकच तन्त्र द्रव्यपर्य यात्मके यस्तुनि द्रव्यं मुख्यतयानुभावयतांति द्रव्यार्थिक, पर्यापमुख्यतयानुभावयतीति पर्यायार्थिक तदुभयमपि द्रव्यपर्याययोः पर्यायेगानुभूयमानतायां भूतार्थे । अथ च द्रव्यपर्यायानादिशुभमस्तुमानजीव स्वभावस्यानुभूयमानतायामभूताई । निक्षेपस्तु नाम स्थापना द्रव्य भाषध । तयातद्गुणे वस्तुनि सझा मारणं नाम । सोयमित्यन्यत्र प्रतिनिधिव्यवस्थापन स्थापना । वर्तमानतत्पर्यायादन्यद्रव्य, वर्तमानतत्पर्यायो भावस्तचतुष्टयं स्वस्वलक्षणलक्षण्मेनानुभूयमानतायां भूतार्थे । अथ च निर्विलक्षणस्सलक्षणैकलीनस्वभाव स्यानुभूगयानतायागभूतार्थ अथैवभीषु प्रमाणनयनिक्षेपेषु भूतार्थत्वेनेको जीव एवं प्रद्योतते । उदयति न नयनीरस्तमेति प्रमाण क्वचिदपि च न वियो याति निक्षेपच। किमपरमभिदध्मो धानि सर्वकऽस्मिन्ननुभयमुपयाते. भाति न द्वैतमेन ॥ ९॥ आत्मस्पमा परभावभिन्नमार्णमाद्यतविमुक्तमेक । विलीनसंकल्पविकल्पजालं प्रकाशयन् शुद्धनयोभ्युदेति ॥१०॥ जो पस्सदि अप्पाणं अवद्धपुढे अणण्णयं णियदं । अविसेसमसंजुत्तं तं सुद्धणयं वियाणीहि ॥१६॥ पः पश्यति आत्मानं अवदस्पृष्टमनन्य नियतं । अविशेषमसंयुक्तं तं शुद्धनये विजानीहि ॥१६॥ तात्पर्यवत्ति:-- जो पस्सदि यः कर्ता पश्यति जानाति क अप्पाणं शुद्धात्मान कथभूतं अबद्धपुछ इन्यकर्मनीवर्मभ्यामरास् जले विसिनीपश्यत् । अपग्णय अनन्यक नरनारकादिपाये! हन्यरूपेण तमेव थाराकोशकुशूलघटादिपर्यायेषु पृत्तिफामन्यवत् णिपयं नियतगरस्थितं निसारंगोत्तर- गावस्थामु समुदयत् अविसेसं अविशेषमभिन्न ज्ञानदर्शनादिभेदरहित गुरन्पन्निग्धवपीतत्यादिधर्भेष मुन्- जगत् असंजुक्तं असयुक्तमसंवदं रागादिविकल्परूपभारकर्मरहितं निश्चयनयेनोष्णारहितल्यदिति तं सुद्धणयं चिपाणीहि त पुरुपमेगभेदनयेन शुद्धनयविषयत्वाच्छदात्मसाधकत्वाग्लुद्धाभिप्रायपरिणत- त्याच शुद्धं विजानीहीति भावार्थः । अथ द्वितीयगाथायां या पूर्व भणिता शुद्धारमानुभूतिः सा चैर निर्षि- कारस्यसवेदनज्ञानानुभूतिरिति प्रतिपादयति । आत्मरूपाति:-या सत्वरधरपृष्टरयानम्पप नियतस्याविशेपरयारांयुक्तस्य चात्मनोऽनुभूतिः स शुभनयः सात्वनुभूतिरा मैनेयात्माएर प्रद्योतते कर यथोदितस्यात्मनोनु तिरिति चंद्वद्धस्पृष्ट पादौनाम- भूतार्थ चारचाहिन्यथा खल पिसिनापत्रस्य सलिलनिमग्रम्य रालिलस्पृष्टयपर्यापणानुभूपमानतायां सलिल- स्पृष्टभूतार्थमप्येकातत. सलिगस्पृश्य पिसिनापनरत्रभाषमुंपन्यानुभुयथानतायामभृतार्थ । तथारमनीमादि- बद्धरपृष्ठवपर्यायेणानुसूयमानताया यद्धस्टर भूतार्थमप्येकातव' पुद्रलास्पृश्यमात्मस्वगायमुपेत्यानुभ्यमा- मनापामभूतार्थे । यथा च मृत्तिकायाः कस्ककरीरकरीकपालादिपपीयणानुभयमानतायामन्यत्व भनार्थ- मपि सर्वतोप्यसवलतमक मृत्तिकास्वभावमुन्यानुभयगानतायाममताय तथामिनो मारकादिपर्यायेणानु- भूयमानतायामन्यत्व भूतार्थगपि सरताव्यस्वदतो कमारमस्वभावमुपैटयानुभ्यमानतायामभूतार्थे । क्या र ·सनातनजनप्रथमालाया- त्यार्थी शुभ्रामस्वरूप न भाति । तस्मिन् परमसमाधिकाले नापदार्थमध्ये शुद्धनिश्चयनयेनैक एव मुद्रामा प्रद्योतते प्रकाशते प्रतीयते अनुभूयत इति । या चानुभूति प्रतीति शुद्धामोपलब्धि साचत्र निश्वयसम्य- क्वमिति साचनानुभूतिगुणगुणिनोनिश्चयनयेनाभेदविवक्षाया शुद्धात्मस्वरूपमिति तात्पर्य । किं च ये च प्रमाणनयनिक्षेपा परमादितत्तपिचारकाले सहकारिकारणमतास्तेपि सविकल्पावस्थायामेर भूतार्था । परमसमाधिकाले पुनरभूतार्थास्तेषु मध्ये भूतार्थेन शुद्धीन एक एव प्रतीयत इति मवपदार्थाविकारगाथा गता । ततो ननाधिकारेषु मध्ये प्रथमतस्ताबदष्टाविंशतिगाधापर्यंत जीवाधिकार फय्यते । तथा हि-सहजा- नदैकस्वभावशुद्धात्मभावनामुख्यतया जो पस्सदि अप्पाणमित्यादि सूत्रपाठक्रमेण प्रथमस्थळे गायात्रय ! तदनतर दृष्टातदार्टीतद्वारेण भेदाभेदरसत्रयभाग्नामुख्यतया दंसपणाणचरित्ताणि इत्यादि द्वितीयस्थले गाधावय। तत पर जीवस्याप्रतिबुद्धत्वकथनेन प्रथमगाथा, बधमोक्षयोग्यपरिणामकथनेन द्वितीया, जीयोनिश्च- येन रागादिपरिणामाणागेन कति तृतीया, चेसेवकम्मेणोकम्मा हि य इत्यादि तृतीयस्थले परस्परसनधन निरपेक्षस्वतत्रगाथाजय । तदनतरमिंधनाग्निदृष्टातेनापतिबुद्धलक्षणकथनार्य अहमेदामत्यादि चतुर्थस्थले सूत्रत्रय । अत पर शुद्धात्मतत्त्वसम्यश्रद्धानज्ञानानुभूतिलक्षणाभेदरननयभारनाविषये योऽसावमतिबुद्ध स्तत्प्रतिपोधनार्थ अण्णाणमोहिदमदी इत्यादि पचमस्थले सूत्रत्रय । अथ निश्चयरननयलक्षणशुद्धात्म- तत्वमजानन् देहएयात्मेति योऽसो पूर्वपक्ष करोति तस्य सरूपकथनार्थं जदि जीवो इत्यादि पूर्वपक्षरूपेण गाथैका । तदनतर व्यवहारेण देहस्तग्न निश्चयेन शुद्धामस्तमनमिति नयद्वयविभागप्रतिपादनमुख्यत्वेन ववहारेण तु भासदि इत्यादि परिहारसूनचतुष्टय । अथ परमोपेक्षालक्षणशुद्धामसरित्तिरूपनिश्चयस्तुति- मुख्यत्वेन जो इदिए जिणित्ता इत्यादि सूत्रनय । एष गापाष्टकसमुदायेन पष्ठस्थल । सत पर निर्विकारस्वस- वेदनज्ञानमेव पियकरायादिपरद्रव्याणा प्रत्याख्यानमिति कपनेन, णाणं सब्वे भावा इत्यादि सप्तमस्थले गावाचतुथ्य । तदनतरमनतज्ञानादिलक्षणशुमामसम्यक्यदानज्ञानानुचरणरूपाभेदरनत्रयामकस्वसवे- दनमेव भारितात्मन स्वरूपमियुपसहारमुख्यतया अहमको खलु सुद्धो इत्यादि सूत्रमेक । एप दडकान्विहायाष्टाविंशतिसूत्र सप्तभिरतरस्थलवाधिकारसमुदायपातगिया तद्यथा-थ प्रथमगाथाया सवधरपृष्ठमनन्यफ नियरामविशेषमसयुक्त ससाराास्थायामपि शुसनयेन विसिनीपत्रमृतिकावासुिवर्णोष्ण रहितजलमत्पचविशेपणविशिष्ठ शुद्धास्मान कथयति । आत्मग्याति --अनि हि जीनादानि नरत नानि भूतार्थेनाभिगतानि सम्यग्दर्शन सपयत एवामीषु तीर्थप्रवृत्तिनिमित्तमभूतार्थनयेन व्यपदिश्यमानेषु जीपाजीवपुण्यपापासरसवरनिर्जराबधमोक्षल- क्षणेषु गवतत्वेष्येक पद्योतिगा भूतार्थनयेनैकत्यमुपानीय शुद्धनय चेन व्यवस्थापिरास्यात्मनोनुभूतेराम- ख्यातिलक्षणाया सपंद्यमानत्यात्ततो पिकार्यविकारकोभय पुण्य तथा पाप | आसाव्यास्तारकोभयमालव सार्यसवारकोभष सपर निर्जयनिर्जरकोभय निर्जरा बध्यबधकोभय बध गोप्यमोचकोमय मोक्ष । स्वयमेकस्य पुण्यपापात्ररसपरनिर्जराबधमोक्षानुपपत्ते । तदुभय च जीवाजीबाविति । यहिदृष्ट्या नवतत्त्वा- न्यमूनि जीवपुल्योरनादिवपर्यायमुपेपेकत्वनानुभूयमानसाया गूतार्थानि अवकीनन्यस्वमायमुप- त्यानुभूययानतायामभूतानि । ततोऽभीषु नवतत्वषु भूतार्थनयनका जीर एव प्रद्योतत । तथातर्दृष्ट्या सायका भावो जीना जीवस्य विकारहेतुरजीर केलजीवविकाराश्च पुण्यपापालनसपरनिर्जरावधमोक्षल- क्षगा । केपलाजीपारिकारहेतर पुण्यपापास्तरावरनिर्जराबधमोक्षा इति । नवतत्वा यम्पपि जीनद्रव्यस- भावमपारा स्वपरप्रत्ययैकद्रव्यपर्यायत्वनानुगूयमागताया भूतार्थानि अथ च सरलकालमेनारखटतगेक जीपद्व्यसभापमुपेल्यानुसूयमानतापामगूतार्थानि । ततोऽमीश्वपि नरत येषु भूतार्थनयनैको जीव एव प्रयातत एषमसारकावेन द्यातमन शुद्भनयत्वेनानुभूयतएन ! याउनुभूति सामख्यातिरेया मण्यातिरतु सम्यग्दर्शनमति समस्तमेर निखय। , ·११ समयमाभूत । चिरमिति नवतन्यच्छन्नमुन्नीयमान कनकामिय निमानं वर्णमालाकलाये । अथ सवतविविक्त दृश्यतामेकरूप प्रतिपदमिदमात्मज्योतिस्द्योतमानं ।। अधैवमेकम्येन योतमानस्यात्मनोऽधिगमोपायाः प्रमाणनयनिक्षेपाः ये ते खस्नभूतार्थास्तेष्वप्पयमे- कएव भूतार्थः । प्रमाणं तावरपरोक्षं प्रत्यक्षं च तत्रोपात्तानुपात्तपरद्वारेण प्रपर्तमान परोक्षं केवलात्मप्रति- नियतत्येन वर्तमान प्रत्यक्षं च तदुभयमपि प्रमातृप्रमाणप्रमेयभेदरयानुभूयमानताया भूतार्थमय च ब्युद- ससमस्यभेदकजीवस्खभावस्यानुभूयमानतायामभूतार्थ । नयस्तु द्यार्थिकश्च पर्यायाधिकस सन द्रव्यपर्या- यात्मके यस्तुनि द्रव्यं मुख्यतयानुभावयतीति द्रव्यार्थिक. पर्यापमुख्यतयानुभावयतीति पर्यायार्थिकः तदुभयमपि द्रव्यपर्याययोः पर्यायेपानुभूयमानतायां भूतार्थे । अथ च द्रव्यपर्यायाना दाधस्तुमानजीव- स्वभावस्यानुभूयमानतायामभूतार्थे । निक्षेप नाम स्थापना द्रव्यं भावश्च । तातद्गुणे वस्तुनि संज्ञा- करण नाम । सोयमित्यन्यत्र प्रतिनिधिन्यवस्थापन स्थापना । वर्तमानतपर्यायादन्यदव्यं, वर्तमानतत्पर्यायो- भावस्तचतुष्टयं स्वस्यलक्षणवेलक्षण्येनानुभूयमानतायां भूतार्थ । अथ च निर्विलक्षणस्थलक्षणैकजीवस्वभाव- स्यानुभषयानतायामभूतार्थ अर्थत्रमगीषु प्रमाणनयनिक्षेपेषु भूतार्थत्वेनैको जीव एवं प्रद्योतते । उदयति न नयधीरस्तमेशि प्रमाणं माचिदपि च न विनो याति निक्षेपचा । किमपरमभिदध्मो धाग्नि सर्वकषेऽस्मिन्ननुभवमुपयाते भाति न द्वैतमेव ॥ ९॥ आत्मस्वभावं परभावभिन्नमापूर्णमायतविमुक्तमेकं । विलीनसंकल्पवियाल्पजालं प्रयाशयन् शुद्धनयोन्युदेति ।।१०॥ जो पस्सदि अप्पाणं अवद्धपुष्टं अणण्णयं णियदं । अविसेसमसंजुत्तं तं सुद्धणयं वियाणीहि ॥१६॥ या पश्यति आत्मानं अवद्धस्पृष्टमनन्य नियते । अविशेपमसंयुक्तं वं शुद्धन विजानीहि ॥१६॥ तात्पत्ति:- जो पस्सदि.य' कर्ता पश्यति जानाति फ अप्पाणं शुद्धारगानं कथंगूर्त भवद्धपुढ द्रन्यकर्मनोकर्मभ्यामसस्पृष्ट जठे निसिनीपनयत् । अणण्णय अनन्यक नरनारकादिपर्यायेषु दव्यरूपेण तमेव पासकोशकुशूलघटादिपर्यायेषु मृत्तिकाद्रव्यवत् णियपं मियतमनस्थितं निस्तरंगोत्तर- गारस्थासु समुद्रवत् अविसेसं अविशेषमभिन्न ज्ञानदर्शनादिभेदरहित गुरुवम्निग्धत्वपीतत्यादिधर्मेषु सुव- यत् असंजुलं असंयुतमसंबद्ध रागादिविकल्परूपमारकर्मरहित निश्चयगयेनोष्णरहितजलवदिति सं सुद्धणयं विपाणीहि त पुरुषमेगाभेदनयेन शुद्धनयविषयत्वाच्छुद्धात्मसाधकत्याच्छुद्धाभिप्रायपरिणत- स्वाच शुद्र विजानीहाति भावार्थः । अथ द्वितीयगागायां या पूर्व भणिता शुद्धात्मानुभूतिः सा व निर्वि- कारस्यसवेदनज्ञानानुभूतिरिति प्रतिपादयति । आरमस्यातिः-या खल्लयस्पृिष्टस्पानन्यस्य निषतस्याविशेषस्पार्सयुक्तस्प चात्मनोऽनुभूति: स शुनयः सात्वनुभूतिरा मैरेसात्मकरन प्रयोतते कथ ययादितरयात्मनोनुभूतिरिति चंद्वदापृष्टवादीनाम- भूतार्थमात्तथाहि-यथा खलु पिसिनीपररय सटिलनिमग्नम्य सडिलस्पृष्ट वपर्यायेणानुभूयमानतायां सटिल- पृष्ठावभूतामध्येकाततः सलियस्पृश्यं पिसिनीपवरवभारमुपानुभपपानतायामभतार्थ । तथात्मनोनादि- पद्मस्पृष्टायपर्यापणामुगृयमानताया बटन भूतार्थमप्येकातत पदलास्पृश्यमा मस्यगावमुपेत्यानुभूपमा- नतायामभूताय । यथा च मृत्तिकायाः करकफरीरकरीकपालादिपर्यायेणानुभुपमानतायामन्यव भूतार्थ- मपि सर्वतोप्यस्थलसमेक मृत्तिकालभामुन्यानुभूपमानतायाममृतार्थं तथा मनो नादिपर्यायेणानु- भूयमानतापागन्यत्वं भूतार्थमपि सर्वतोयरवटतमकमात्मस्वगात्रभुपेन्यानुभ्यमानतायामभूतार्थे । तथा च .

·१२ सनातनजनप्रथमाछाया- वारिधनिहानिपययिणानुभूयमानतायामनियतत्व भूतार्थगपि नित्यव्यवस्थित वारिधिस्वभावमुपेसानु भूयमानतायामभूतार्थ तथात्मनो वृद्धिहानिपयिणानुभूयमानतायामनियतत्व भूतार्थमपि नित्सव्यवस्थित- मात्मस्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायागभूतार्थ । यथा च काचनस्य निग्धपीतगुरुत्वादिपर्यायेणानुभूयमान- ताया विशेषत्व भूतार्थमपि प्रत्यस्तमितसमस्तविशेषकाचनस्वभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ तथात्मनो ज्ञानदर्शनादिपर्यायेणानुभूयमानताया विशेषत्व भूतार्थमपि प्रत्यस्तमितसमरतविशेपम्नत्मस्वभानमुपेत्यानुभू- यमानतायामभूतार्थे । यथा वापा सप्तार्चि प्रत्ययोष्णसमाहितत्वपर्यायेणानुभूयमानताया सयुक्तत्व भूतार्थ- गप्येकातत शीतस्यभावमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ तथामन वर्मप्रत्ययगोहसमाहितत्वपर्यायेणानुभूय- मानतापा सयुक्तल भूतार्थमध्येकातरा स्वयबोधीजस्यमानमुपेत्यानुभूयमानतायामभूतार्थ । न हि विदधति बस्पृष्टभाषादयोमी स्फुटमुपरितरतोप्येस यत्र प्रतिष्ठा । अनुभवतु तमेर द्योतमान समतात् जगदपगतमोहीभूय सम्यस्वभार || ११॥ भूत भातमभूतमेव रभसान्निभय बध सुधीर्यद्यतः किल कोप्यहो कलयति व्याहत्य मोह हठात् । आरमात्मानुभकगम्यमहिमा व्यक्तोयमास्ते सुर नित्य कर्मकलकएकविकलो देव स्वय शास्तत ॥१२॥ आत्मानुभूतिरिति शुद्धनयामिका या ज्ञानानुभूतिरियमेव किलेति बुवा । आत्मानगात्मनि निवेश्य सुनिष्पकपमेकोस्ति नित्यमवबोधघन समतात् ।।१३।। जो पस्सदि अप्पाणं अवद्धपुठं अणण्णमविसेसं । अपदेससुत्तमझ पस्सदि जिणसासणं सव्वं ॥१७॥ य पश्यति आत्मानं अक्मस्पृष्टमनन्यमविशेष । अपदेशसूत्रमध्पं पश्यति जिनशासनं सर्वं ॥१७॥ तात्पर्यवृत्ति-जो पस्तदि य कर्ता पश्यति जानात्यनुभपति फ अप्पाणं शुद्धारमान कि विशिष्ट अवद्धपूर्व भादस्पृष्ट । अन बधशब्देन सप्लेपरूपवधो ग्राह्य । स्पृष्टशब्देन तु सयोगमात्रमिति । दव्यकर्मनोकर्मभ्यामसस्पृष्ट जले विसिनीपत्रवत् । अणणं अनन्य मृत्तिकाद्रव्यवत् । अविसंसं अविशेष- मभिन्न मुबर्णवत् नियतमास्थित समुद्रवत् असयुक्त परद्रव्यमयोगरहित निधयनयेनोष्णरहितजलयदिति । नियतासयुक्तविशेषणय सूत्र नास्ति । कथ लभ्यत इति चेत् सामर्थ्यात् तदपि कथ श्रुतमकृतसामर्थ्ययुक्ती हि भवति सूत्रार्थ इसि घचनात् । स पुरुष पासादिपश्यति जानाति किं तत् जिणसासण जिनशासन अर्थरामपरूप जिनमत सर्व सर्व द्वादशागपरिपूर्ण कथम्त अपदेसमुत्तमझ अपदेशसूनमध्य अप- दिश्यते! येन स भवत्पपदेशशब्दो द्रव्यश्रुतमिति यावत् सूत्रपरिछित्तिरूपं भारश्नुत ज्ञानसमय इति तेन शब्दसमयेन वाच्य ज्ञानसमयेन परिश्मरदेशसूत्रमय भण्यते इति । अयमत्र भाव यथा एवणखिल्म एकरसोपि फलशाकपन्नशाकादिपरद्रव्यसयोगेन भिन्नभिन्नास्वाद प्रतिभात्यज्ञानिना । ज्ञानिना पुन- रेकरसएप तथ स्माप्यखझानप्वभावोऽपि स्पर्शरसगधशन्दनीलपीतादिवर्णज्ञेयपदार्थविषयभेदेनाज्ञानिना निर्विकल्पसगाविभ्रटाना खडग्वटझानरूप प्रतिभाति जानिना पुनरखडकेवलज्ञानस्वरूपमेन इति हेतोर- झानरूपे शुदा मनि साते सति सर्व जिनशासन ात भवतीति मन्या समस्लामिथ्यात्वरागादिपरिहारेण तत्रैव शुद्धा मनि भानना कर्तव्येति । किं च मिथ्यात्वाम्देन दर्शनमोहो रामादिशन्दन चारित्रमोह इति सत्र मासव्य । अथ तृतीयगाथाया सम्याशनादिक सहिदायमापनामध्ये सम्पत इति निरूपयति । आत्मख्याति:---येयमारपृथ्स्यानन्यस्य नियतस्य विशेषस्यासयुक्तम्य चामनौनुभूति, सा सल्वखिलस्य जिनशामनप्त्वानुमति श्रुतज्ञानस्य स्वयमागमात्ततो शानानुभूतिरेवामानुभूति किंतु तदानो सामान्य विशेषाविभावतिराभागण्यामनुभूयमानमपि शानमबुलुम्माना न स्वदते। तथाहि-पथा ·समयप्रामृत। विचित्रव्यजनसयोगोपजाससामान्यविशेषतिरोभाराविर्भावाभ्यामनुभूयमान लपण लोकानामबुद्धाना व्यजनलुब्धाना स्वदते न पुनरन्यसयोगशून्पतोपजातसामान्यविशेषनि तिरोभावाभ्या । अथ च यदेव निशेपाविर्भावनानुभूयमान लाण तदेव सामान्याविर्भावेनापि तथा विचित्रशेयाकारकरपितत्वोप- जातसामान्यविशेषतिरोभावाविर्भावाभ्यामनुभ्यमान ज्ञानमयुद्धाना शेयलन्धाना स्वदत्ते न पुनरन्यसयोग- शूयतोपजातसामान्यविशेषाभिर्मावतिरोमागाभ्यां । अथ च यदेव विशेषाधिर्मावेनानुभूयमान ज्ञान तदेय सामान्याविर्भावनाप्यलुब्धबुद्धाना यथा सैंधवखिल्योन्यद्रव्यसयोगाव्यच्छेदेन केवल एवानुभ्यमान सर्व- गोप्येकलवणरसत्वालाणत्वेन स्वदते तथात्मापि परद्रव्यसयोगव्यवच्छेदेन केयर एवानुभूयमान सर्वतोप्येक- विज्ञानघनत्वात् ज्ञानत्वेन स्वदते । अखडिसमनाकुल वलदनतमतबहिर्मह परगमस्तु न सहजमुहिलास सदा । चिदुग्छलननिर्भर सकलकालमालबते यदेफरसमुल्लसलवणखिल्यलीलायित ॥ १४ ॥ एप जानधनो निखमात्मसिमभीभि । साध्यसाधकमावेन द्विधक समुपास्यता ॥१५॥ आदा खु मज्झ गाणे आदा मे दंसणे चरिते य । आदा पञ्चक्खाणे आदा मे संवरे जोगे ॥१०॥ आत्मा स्फुट मम ज्ञाने आत्मा मे दर्शने चरिने च । आत्मा प्रत्याख्याने आत्मा मे सवरे योगे ॥१८॥ तत्पर्यवृत्ति -आदा शुद्धात्मा सु स्फुट मझ मम भवति क विषये गाणे आदा मे दसणे चरित्वे य आदा पचखाणे आदा मे संवरे जोगे सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रप्रत्पाख्यानसबरयोगभावना विषये । योगे कोऽर्थ निर्विकल्पसमाधी परमसामायिके परमप्याने चेयेको भाष मोगाकाक्षानिदानबध- शल्यादिभावरहिते शुद्धात्मनि च्याते सर्व सम्यग्ज्ञानादिक लभ्यत इत्यर्थ एव शुद्धनयच्याख्यान- मुख्यत्वेन प्रथमस्थले गायानय गत । इत ऊर्च भेदाभेदरतत्रयमुख्यबेन गायात्रय कथ्यते तद्यथा-प्रथम गाधाया पूर्वार्द्धन गेदरत्नत्रयभावनामपरार्द्धन चाभेदरतात्रयभावना कथयति- दंसणणाणचरित्ताणि सेविदव्वाणि साहुणा णिचं । ताणि पुण जाण तिण्णिवि अप्पाणं चेव णिच्छयदो ॥१९॥ दर्शनज्ञानचारित्राणि सेवितव्यानि साधुना निस । तानि पुनर्जानीहि त्रीण्यप्यात्मानमेव निश्चयत ॥१९॥ सारपर्यत्ति-दसणणाणचारिचाणि सेविदवाणि साहुणा णिचं सम्यग्दर्शनशानचारि- प्राणि सेवितव्यानि साधुना न्यवहारनपेन नित्य सर्वकाल तागि पुण जाण निण्णवि सानि पुनर्जानी हिनीण्यपि अप्पाणं चेव शुद्धमान चैव णिच्छयदो निश्चयत शुद्धनिश्चयत । अयमत्रार्थ -पचेंद्रिय- विषयकोधकयापादिरहितनिर्षिकन्पसमाधिमये सम्यग्दर्शनशानचारित्रप्रयास्तौति । अथ गामाद्वयेन तामैन भेदाभेदरतत्रयभाना दृष्यातदाताभ्या समर्थयति । आत्मख्याति:-येनैव हि भानामा साथ्य साधन च स्यात्तनाय नित्यमुपास्य इति स्वयमा- कूप परषा व्यवहारेण साधुना दर्शनशानचारित्राणि नित्यमुपास्यामीति प्रतिपाद्यते । सानि पुनस्त्रीण्यपि परमार्थना मैक एष यस्त्वतराभागात् यथा देवदत्तस्य कस्यचित् ज्ञान प्रदानमनुचरण च देवदत्तस्य समा. थानातिकमादेवदत्त एव न वस्त्वतर तथामन्ययामनो ज्ञान श्राद्धानमनुचरण चात्मस्वभावानतिक्रमादाम नवस्वतर तत आमा एक एवापास्य इति लयमा प्रयोतते स स्ति- ·सनातनजैननथमाटायो- दर्शनशानचारित्रस्त्रित्वादेकवत. स्वयं । मेचको मेचकदापि सममामा प्रमाणत ॥१६॥ दर्शनशानचारित्रिभि परिणतस्वत । एक्वेपि निस्वभावत्वाव्यहोरेण मेचक ॥१७॥ परमार्थेन तु व्यक्तज्ञातृत्वज्योतिषैफका। सर्वभाषातरबसिस्वभावबादमेचक ||१८|| भारमा नश्चितयैवाल मैत्रकामेषकत्वयो । दर्शनज्ञानचारिश साध्यसिद्धिर्न चान्यथा ॥१९॥ जह णाम को वि पुरिसो रायाणं जाणिऊण सद्दहदि । तो तं अणुचरदि पुणो अस्थत्थीओ पयत्तेण ॥२०॥ एवं हि जीवराया णादयो तह य सहहे दव्यो। अणुचरिदब्बो य पुणो सो चेव दु मोक्खकामेण ॥२१॥ यथानाम कोपि पुरुपरे राजान ज्ञात्वा अधाति । ततस्तमनुवरवि पुनरयाधिक मयनन ॥ २० ॥ एवं हि जीवराजो ज्ञातव्यस्तथैव अदातव्या । अनुचरितव्यश्च पुनः स चैव तु मोक्षकामेन ॥२॥ नात्पर्यवृति.. •--जह यथा णाम अहो मुन्ट या कोचि कोपि कश्चित् पुरिसो पुस्प गपाणं राजान जाणिकण छत्रचामरादिराजचिहत्या सद्दहदि श्रद्धत्ते अयमेवराजेति निश्चिनोति तो ततो मान- श्रद्धानानतर ते त राजान अणूचरदि अनुचरति आश्रयत्साराधयति कथभूत सन् अत्याधीयो अर्था-- थिको जीवितार्थी पयत्तेण सर्वसात्पर्यगति दृष्टातगाथा गता एवं अन्न प्रकारेण हि फट जोवरायां शुद्धजीनराजा गादग्दो निर्विकारस्त्रसवेदनज्ञानेन ज्ञातव्य । तह प तथैव समन्वद वो अयमेव नित्यानंदेकस्वभावो रागादिरहित' शुसात्मेति निश्चतव्य अणुचरिदन्यो य अनुचरितव्यश्च निर्विकल्प, समविनानुभवनीय । पुन सो एव स एव शुद्धामा दु पुन मोक्खकामेण मोक्षार्थिना पुरुषेप्पति दाति । इदमत्र तात्पर्य भेदाभेदरत्नम्भावनारूपया परगण मचिंतयैव पूर्यतेऽस्माक किं विशेषेण शुभाशुम रूपविकल्पजारनेति । एव भेदाभदरसन्चयव्याख्यानमुख्यतया गाथात्रय द्वितीयस्थले गत । अथ स्वतन- व्याख्यानमुख्यतया गाथास्य कथ्यते तद्यया स्वपरभेदविज्ञानाभावे जीवरताबदशानी भवति पर किंतु कियकालपर्यंत इति न ज्ञायते एव पृष्टे सति प्रथमगाथाया प्रत्युत्तर ददाति । आत्मख्याति:-पया हि कश्चिपुरोऽर्थार्थी प्रयत्नेन प्रथममेव राजान जानीते ततस्तमन श्रद्धत्ते ततस्तमेवानुचरति । तथात्मना मोक्षार्थिना प्रथममेवा मा ज्ञातव्य तत स एवं प्रदातव्य तत" सएवानु- चरितव्यश्च साध्यसिदेस्तथान्यथोपपत्त्यनुपपत्तिभ्या । तर यहा मनोनुभूयमानानेकमावसकोपि परमवि- वेककौशलेनायमहमनुभूतिरियात्मज्ञानेन राग छमानमेव तथेतिप्रत्ययलक्षण श्रद्धान घरणगुप्तवमानमा उमान साधयतीति साध्यसिइस्तथोपपत्ते. यदात्याबालगोपाळमेव सकलकालमेर स्वयमेवानुभूपमानपि भगत्र- स्नुभूत्या मन्यनादिषधवशात् पर सममेकत्वाध्यरसायन पिम्हस्यायमहमनुभूतिरित्या महान नो प्रयते, तदभावादवान-वरभृगश्रमानसमानत्या मानमपि नौलवते तदा समस्तुमात्रातरविवकेन नि.शकमेव स्थातुमशक्यत्वादामानुचरणमनुस्यमान नामान साधयीति साध्यसिद्धरन्यथानुपपत्ति । कथमपि समुषात्ती समयकताया अपतितमिदमाम पोतिरगच्छदन्छ । सततमनुभवामोनत्तचैतन्यचिद न खलु न सन पस्मादन्यथा साध्यासद्धि ॥२०॥ ननु शान तादाम्पादामामान नित्यमुपास्त एव पुतस्तदुपास्यत्वेनानुशास्वत इति चेन यतो न ·समयमागृत। १५ सल्वात्मा झानतादात्म्येपि क्षणमपि ज्ञानमुपास्ते स्वय बुद्धबोधितबुद्धत्वकारणपूर्वकत्वेन ज्ञानस्योत्पते । तर्हि तरकारणात्मज्ञानएवात्मा नित्यमेवाप्रतिबुद्धत्वादेवमेतत् । तर्हि फियतकालमयमप्रतिबुद्धो भवतीत्यभिधीयतां । कम्मे णोकम्मझिय अहमिदि अहकं च कम्म णोकम्मं । जा एसा सलु बुद्धी अप्पडिबुद्धो हवदि ताव ॥२२॥ कर्मणि नोकर्मणि चाहमित्सहर्क व कर्म नोकर्म यावदेपा खलु बुद्धिरमतियुद्धो भवति तायत् ।।२२।। तात्पर्यवृत्ति:-कम्मे कमणि ज्ञानावरणादिव्यकर्मणि रागादिभावकर्मणि च णोकम्माल य शरीरदिनोधर्मणि च अहमिदि अहमिति प्रतीति. अहकं चकम्मणोफम्म अहक च कर्म नोकर्मेति मतिः यथा घटे वर्णादयो गुणा घटाकारपरिणतपुद्गलस्कघाश्च वर्णादिषु घट इत्यभेदेन ला यावत काल एसा एपा मल्पीभूता खलु स्फुट बुद्धी कर्मनाकर्मणा सह शुदबुद्धकसभापनिजपरमात्मनस्तुन एका बुद्धि अप्पडिबुद्धो अप्रतिबुद्ध स्वसवित्तिशून्यो बहिरात्मा हेवदि भवति ताप तावत्कालमिति । अत्र भेदविज्ञानमूल शुद्धात्मानुभूति स्वत स्वयबुद्धापेक्षया परतो वा बोधितबुद्रापेक्षया ये लभते रो पुरुषा शुभाशुभबहिर्दव्येषु विद्यमानेष्वपि मुकुरुदवदविकारा भरतीति भारार्थ । अथ शुद्धजीवे यदा रागादिरहित परिणामस्तदा मोक्षो भवति । अजीने दोहादा यदा रागादि परिणामस्तदा बधो भवतीत्याख्याति- जीवेच अजीवे वा संपदि समयहि जत्थ उवजुत्तो। तत्थेव वंध मोक्खो होदि समासेण णिदिलो ॥२३॥ जीवे वा अनी या संमतिसमये यत्रोपयुक्तः । तत्रैव बंधः मोक्षो भवति समासेन निर्दिए ॥२३॥ तात्पर्य रतिः-जीयेव स्वशुद्धजीवे वा अजीवे या देहादी पा संपदिसमयलि वर्चमानकाले जत्थ जवजुतो यत्रोपयुक्त तन्मयत्वेनोपादेयबुद्धया परिणतः तस्थेव तबध अजीवे जावे वा बंधमोखो अजीवदेहादी बगे, जो शुद्धात्मनि मोक्षः हवाद भाति समासेण णिघिडो सक्षेपेण सननिर्दिष्ट इति । अत्रैव ज्ञात्वा सहजानदैकस्वमारनिजामनि रतिः कर्त्तव्या । सद्विलक्षणे परदम्य रितिरित्यभिप्राय: ॥ भयाशुननिश्चयेनाल्मा रामादिभावकर्मा का अनुपचारितासाबूराव्यपहारनयेन प्रथ्यकर्मणामित्यादयति । जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । णिच्छयदो ववहारा पोग्गलकम्माण कत्तारं ॥२॥ यं करोति भावं आत्मा का स भवति तस्य भावस्य । निश्वपतः व्यवहारनपान पुद्गलकर्मणां कर्मा ॥२४॥ तात्पर्याव-जं कुणदि भाषमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स य करोति रागादि भावमात्मा स तस्य भावस्य परिणामस्य कर्ण भाति । पिच्छयदो अशुद्धनिश्चयनयेत अशुद्धावाना सुनिश्चयनयन शुद्धभावाना कर्तेति भावाना परिणमनमेव कर्तृत्व । ववहारा अनुपचरितासक्तव्यय- हारनयात् पोग्गलमम्माण पुलद्रव्यफर्मादीनां कताई कति कतीर इति वर्मपद कनैतिक मयसी- ति चेत् प्राकृत स्यापि कारकन्यभिचारोडेगव्यभिचारदच ! भत्र रागादाना जोर कति भणित ते घ ·सनातनजैनगंथमाटाया- दर्शनशानचारित्रिलादेकत्वतः स्वय । मेचको मेचकश्थापि सममामा प्रमाणत: ॥१६॥ दर्शनशानचारित्रिभिः परिणतत्यतः । एकोपि त्रिस्वभाववाल्यहारेण मैचक. ॥१॥ परमार्थेन तु व्यक्तशालज्योतिपैकका । सर्वभावातरघसिप्स्वभावत्वादमेचक ॥१८॥ सारमा नश्चितपैवाल मचकामेयकत्वयोः । दर्शनज्ञानचारित्रः साध्यसिद्धिर्न चान्यथा ॥१९॥ जह णाम को वि पुरिसोरायाणं जाणिऊण सद्दहदि । तोतं अणुचरदि पुणो अत्यत्थीओ पयत्तेण ॥२०॥ एवं हि जीवराया णादब्बो तह य सहहे दव्यो। अणुचरिदब्बो य पुणो सो चेव दु मोक्खकामेण ॥२१॥ यथानाम फोपि पुरुषो राजानं ज्ञात्वा श्रध्याति । ततस्तमनुचरति पुनरयार्थिको प्रयनेन ॥२०॥ एवं हि जीवरानो शात्तव्यस्तथैव श्रदातव्यः । अनुचरितव्यय पुनः स चैव तु मोक्षकामेन ॥२१॥ तापर्यवतिः-जह यथा णाम अहो फुर्ट या कोधि मोपि कश्चित् परिसो पुरुपः रायाणं राजानं जाणिऊण छत्रचामरादिराजचिहात्वा सद्दहदि श्रद्धत्ते अयमेव राजेति निश्चिनौति तो ततो शान- अदानानंतर त तं राजानं अशुचरदि अनुचरति आश्रयत्याराधपति कथंभूतः सम् अस्पत्थीओ अर्था- भिको जीवितार्थी पयत्तेण सर्वतात्पर्येणति दृष्ट्यातगाया गता एवं अन्न प्रकारेण हि स्फुट जीवराया शुद्धजीवराजा णादव्यो निर्विकारस्वसंवेदनशानेन झाप्तन्यः । तह य तथैव सच्चिद वो अयमेव नित्यानदैकस्तमायो रागादिरहितः शुचामेति निश्राव्यः अणुचरिदब्यो य अनुचरितव्यश्च निर्विकल्प, समधिनानुभवनीय. । पुन' सो एव स एव शुद्धामा दु पुनः मोक्खकामेण मोक्षार्थिना पुरुषेणेति दार्टीतः । इदमत्र तात्पर्षे भेदाभेदरन्नप्रभावनारूपया परमात्मचिंतयैव पूर्यतेऽस्माक किं विशेपेण शुभाशुभ रूपाववाल्पजालंनोति । एस भेदाभदरनन्नयव्याख्यानमुख्यतया गाथात्रयं द्वितीयस्थले गत । अथ स्वतत्र- व्याख्यानमुख्यतया गाथाश्यं कथ्यते तद्यथा स्वपरगेदविशनाभावे जीवस्ताबदशानी भवति पर वित कियंत्कालपर्यतं इति न ज्ञायते एष पृटे सति प्रथमगाथाया प्रत्युत्तर ददाति । आत्मख्याति:-यथा हि कश्चित्पुरुर्षोऽर्थार्थी प्रयोग प्रथममत्र राजानं जानीते ततस्तमय श्रद्धत्ते ततस्तमवानुचरति । तथात्मना मोक्षार्थिना प्रथममेषात्मा ज्ञातव्यः तत् स एच श्रद्धास्तव्यः तत्त: सएवानु- चरितव्यच साध्यसिद्धस्तथान्योपपत्त्यनुपपत्तिभ्यां । तत्र यदात्मनोनुभूयमानानेकभावसंकोपि परमवि- येककौशलेनायमहमनुभूतिरित्यात्मनानेन संगठमानमेय तथेतिप्रत्ययलक्षण श्रद्धानं चरणमुदप्लवमानमा मान साधयतीति साध्यसिद्धस्तथोपपतेः यदात्याबालगोपालमेव सकलकालमा स्ययगेनानुभूयमानेपि भगध- त्यनुभूसात्मन्यनादिवधवशात् परेः सममेकत्वाध्यासायेन बिदस्यायमहगनुभूतिरित्यागज्ञान नोप्लबते. सदभापराद हानाबरगदानसमानवाच्चदानमपि गोलवते तदा समस्तभातरविवेकेन नि.शकमेव स्थातुमशस्यत्वादात्मानुचरणमनुलवमान नाल्मान साधयीति साध्यसिद्धेरन्यथानुपपत्तिः । कथमपि समुपानत्रिवमध्यकताया अपतितमिदमात्मज्योतिरगच्छदछ । सततमनुभऋगोनतचैतन्यावह न खल न खन यस्मादन्यथा साम्यसिद्धिः ॥२०॥ ननु माननादात्म्यादात्मामानं नित्यमुपास्त एवं कुतस्तदुपास्यत्वेनानुशास्यत इति चेस पत्तो न ·. समयमाभृतं । पल्लामा शानतादात्म्येपि झणमपि शानमुपास्ते स्वय मुद्धपोधितधुत्यकारणपूर्वकत्येन शानस्योत्यते । ताह तत्कारणात्मज्ञानएवारमा नित्यमेवाप्रतियुद्धावादेवमेतत् । तर्हि कियतकालमयमप्रतिबुद्धो भवतीत्यभिधीयता। कम्मे णोकम्मझिय अहमिदि अहकं च कम्म णोकम्मं । जा एसा खलु बुद्धी अग्पडिबुद्धो हवदि ताव ॥२२॥ कर्मणि नोकर्मणि चाहमित्यहकं च फर्म नोकर्म यावदेपा खलु बुद्धिरमतियुद्धो भवति तावत् ॥२२॥ तात्पर्यवृत्ति:-कम्मे कर्मणि ज्ञानावरणादिद्रव्यधार्मणि रागादिमावकर्मणि च णोकम्गामि य शरीरादिनीकर्मणि च अहमिदि अहमिति प्रतीति अहकंचकम्मणोफम्म अहरू च कर्म नोकर्मेति प्रतीतिः पथा घटे वर्णादयो गुणा घटाकारपरिणतपुद्गलस्कधाच वर्णादिषु घट हत्यभेदेन जा यावत काल एसा एषा प्रत्पक्षीभूता खलु स्फुट बुद्धी कर्मनोकर्मणा सह शुद्ध देकस्वभागनिजपरमात्मस्तुन एका बुद्धि अप्पाडचुद्धो अप्रतिबुद्ध स्वसवित्तिशून्यो बहिरात्मा हेवदि भाति ताव तापकालमिति । अर भेदविज्ञानमूल शुद्धात्मानुभूति स्वत स्वमबुद्धापेक्षया परतो वा बोधितबुद्धापेक्षश ये लभते ते. पुरुषा शुपाशुभबहिर्दम्येषु विद्यमानेष्वपि मुकुरुदनदनिकारा भवतीति भाषार्थ । अथ शुद्धजीवे यदा रागादिराहत परिणामस्तदा मोक्षो भवति । अजीचे देहादी यदा रागादि परिणामस्तदा बधो भवतीत्याख्याति- जीवेव अजीवे वा संपदि समयहि जत्थ उपजुत्तो । तत्थेव बंध मोक्खो होदि समासेण णिदिठो ॥२३॥ जीने वा अजीचे या संपतिसमये यत्रोपयुक्त । सत्र बंधः मोक्षो भवति समासेन निर्दिष्ट ॥२३॥ जापर्यत्तिः-जीवेच स्त्रशुद्धीप वा अजीवे पा देहादौ वा संपदिसमपहिी वर्तमानकाले जस्य उवजुतो यत्रोपयुक्त तन्मयत्वेनोपादेयबुद्ध्या परिणतः तत्थैव तत्रैव अजीचे जीवे वा बंधयोवग्यो अजीबदेहादी बधी, जीने शुद्धागाने मोक्ष वदि भवति समासेश गिनिहो सक्षेपेण सहनिर्दिष्ट इति । अत्रन बाबा सहजानदेवस्वभागनिजामनि रति कर्तव्या । तद्विलक्षणे परदव्य चिरतिरित्यभिप्राय ॥ अथाशुद्धनिश्चयेनात्मा रागादिभागकर्मणा कर्ता अनुपचारितासभूतव्याहारनयेन व्यकर्मणामित्यानेदयति । जे कुदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । णिच्छयदो ववहारा पोग्गलकम्माण कत्तारं ॥२४॥ यं करोति भावं आत्मा का स भवति तस्य भावस्य । निश्चयतः व्यवहारनयात् शुगलकर्मणां कर्ता ॥२४॥ तात्पर्यटतिः-ज कुणदि भावमादा फत्ता सो होदि सरा भाषस्स य क्रोति रागादि भाषमामा स तस्य भावस्य परिणामस्य फर्ता भाति । णिच्छगदो अशुद्धनिश्चयनयेन अशुद्धभावाना शुद्धनिश्चयनयेन शुद्भभावानां कति भागना पारणमनमेव कर्तृत्व । ववहारा अनुपचारितासभूतन्यर- हारनगत् पोग्गलकम्माण पुद्गलमन्यकर्मादीना कचार कतिकतार इति यमपट् कर्तेति कय भाप्ती- सिचन पाकृत क्यापि पारलव्यभिचारोलिंगव्यभिचारदत्त ] अत्र रागादीना जाउ कर्तेति भणित उप ·सनातननग्रंथमाटायो- दर्शनशानचारित्रित्वादेकन्वतः स्वय । मेचको मेचकश्चापि सममान्मा प्रमाणतः ॥१९॥ दर्शनशानचारित्रिभिः परिणतत्वतः । एकोपि त्रिस्वभावत्वाव्यहारेण भेचकः ॥१७॥ परमार्थेन तु व्यक्तज्ञातृत्वज्योतिषैकक । सर्वभावांतरलसिस्वभावदादमेचक ॥१८॥ शामा नश्चितपैवाल मेचकामेधकत्वयोः । दर्शनशामचारित्रः साध्यसिद्धिर्न चान्यथा ॥१९॥ जह णाम को वि पुरिसो रायाणं जाणिऊण सद्दहदि । तो तं अणुचरदि पुणो अत्थस्थीओ पयत्तेण ॥२०॥ एवं हि जीवराया णादवो तह य सद्दहे दब्बो । अणुचरिदव्यो य पुणो सो चेव दु मोक्खकामेण ॥२१॥ यथानाम कोपि पुरुषो रानाने ज्ञात्वा अध्याति । ततस्तमनुपाति नायिका प्रयनन ॥ २० ॥ एवं हि जीवराजो धातव्यस्तथैव श्रदाभ्यः । अनुचरितव्यय पुनः स चैव तु मोक्षकामेन ॥२१॥ तात्पर्यवृतिः -जह यथा णाम अहो स्फुटं या कोवि मोपि कश्चित् पुरिसो पुरुषः रायाण राजान जाणिऊण छत्रचामरादिराजविर्शात्वा सहदि श्रद्धत्ते अयमेव राजेति निधिनोसि तो ततो हान- श्रद्धानानतर न त राजानं अणुचरदि अनुचरति आश्रयत्याराधयति कथंभूतः सन् अत्यत्यीयो अर्था- थिको जीवितार्थी पयत्तण सर्वतात्पर्येणेति दृष्टांतगाथा गता एवं अनेन प्रकारेण हि स्फुट जीवराया शुद्धजीवराजा णादयो निर्विकारस्यसंवेदनहानेन झातम्यः । ता य तथैव सहदेच्चद वो अयमेव नित्यानंदैकस्वभावो रागादिरहितः शुद्धात्मेति निश्चतव्यः अणुचरिदबो य अनुचरितव्यश्च निर्विकल्प समधिनानुभवनीयः । पुनः सो एव स एवं शुद्धात्मा दु पुन, मोक्खकामेण मोक्षार्थिना पुरुपेणेति दासि. । इदमत्र तात्पर्य भेदाभेदरलयभाग्नारूपया परमात्मचिंतयैव पूर्यतेऽस्माकं किं विशेषण शुभाशुम रूपविकल्पजालेनेति । एवं भेदाभदरत्नत्रयव्याख्यानमुख्यतया गाथात्रयं द्वितीयस्थले गत । अथ स्वलग- व्याख्यानमुख्यतया गाथात्रय कथ्यते तद्यथा स्वपरभेदविज्ञानाभाये जीवस्तावदसानी भवति पर किंतु कियंत्काउपर्यंत इति न ज्ञायते एव पृष्टे सति प्रथमगाथाया प्रत्युत्तरं ददाति । आत्मख्याति:-यथा हिं कश्चित्पुरुषर्षोऽर्थार्थी प्रयत्न प्रथममेव राजानं जानीते ततस्तमय श्रद्धत्ते ततस्तमेषानुचरति । तथात्मना मोक्षार्टिना प्रथममेवात्मा ज्ञातव्यः तत स एच प्रदातन्यः ततः सरवानु- चरितन्यश्च साध्यसिद्धस्तथान्यथोपपत्त्यनुपपत्तिम्या । तत्र पदात्मनोनुभूयमानानेकभावसकरेपि परमवि- पेकौशलेनायमहमनुभूतिरित्यात्मज्ञानेन संगठमानमेर तथेतिप्रत्ययलक्षण प्रदान चरणमुलवमानमा, मान साधयतीति साध्यसिद्धस्तथोपपत्तेः यदात्वाबालगोपालगेर सकलकालमेत स्वयमेवानुभूयमानेपि भगष- व्यनुभूत्यात्मन्यनादिबंधवनात् परेः सम रुचाध्यातायेन विम्हस्यायमहमनुभूतिरित्यामान नोझवते. तरमाबादज्ञानबरभृगधद्वानसमानयाधानमपि मोलवते तदा समातभारातरविवकेन निःशकमेर स्थातुमपल्यादात्मानुचरणमनुन्तवमान नाल्मान साधयीति साभ्यारोद्धरन्यथानुपपत्तिः । फथमपि समुपात्तत्रिवगप्यकताया अपतितमिदमात्मज्योतिरगच्छदच्छं। सततगनुभयामोनतचैतन्यचिहं न खल्ल न खल्ल यस्मादन्यथा साभ्यसिद्धि ॥२०॥ ननु साननादाम्पादारमागान निन्यमुपास्त एवं कुतस्तदुपास्यत्वेनानुशास्वत इति चेन यतो न.

·समयाभूत। खल्वामा ज्ञानतादाम्येपि क्षणमपि झानमुपास्ते स्वय बुझवोधितबुद्धत्वकारणपूर्वक येन ज्ञानस्योपत्ते । तर्हि तत्कारणापूर्वमज्ञानएवामा नित्यमेशाप्रतिबुद्धत्वादेयमेतत् । तर्हि कियतकालमयमप्रतिबुद्रो भवतीत्यभिधीयता । कम्मे णोकम्मझिय अहमिदि अहकं च कम्म गोकम्मं । जा एसा खलु बुद्धी अप्पडिबुद्धो हवदि ताव ॥२२॥ कर्मणि नोकर्मणि चाहमित्यहकं च फर्म नोकर्म यावदेपा खलु बुद्धिरमतियुद्धो भवति तापत् ।।२२।। तात्पर्यवत्तिा--कम्मे कर्मणि ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मणि रागादिभापकर्मणि च णोकम्मति य शरीरादिनीकर्मणि च अहमिदि अहमिति प्रतीति अहक चकम्मणोकम्म अहक च कर्म नोकर्मेति प्रतीति पथा घट वर्णादया गुणा घटाकारपरिणतपुरस्कधाश्च वर्णादिषु घट इत्यथैदेग जा यावत पाल एसा एपा प्रपक्षीभूता खलु स्फुट बुद्धी कर्मनोकर्मणा सह शुद्धबुकस्वभावनिजपरमामपरतुन एका बुद्धि अप्पडिबुद्धो अप्रतिबुद्ध' स्वसवित्तिशून्यो बहिरामा इयदि भवति साच सावकालमिति । अत्र भेदविज्ञानमूल शुद्धा गानुभूति स्वत स्वपयुद्धापेक्षया परतौ वा योधितबुद्रापेक्षया ये लभते ते पुरुपा शुभाशुभबहिन्येषु विद्यमानेष्यपि मुकुफदयदविकारा भवतीति भानार्थ । अथ शुरुजीवे यदा रागादिरहित परिणामस्तदा मोक्षो भवति । अजीथे देहादौ यदा रागादि परिणामस्तदा बधा भवतीत्याख्याति- जीवेव अजीवे वा संपदि समयहि जत्थ उवजुत्तो। तत्थेव बंध मोक्खो होदि समासेण णिहिलो ॥२३॥ जीवे वा अजीवे वा संपतिसमये यनोपयुक्त । सत्रय बधः मोक्षो भवति समासेन निर्दिष्ट ॥२३॥ तात्पर्यत्तिः-जोवेव स्वशुद्धजीने वा अजीवे वा दहादा वा सपदिसमयलि पर्वमानकाले जत्य उबजुलो यन्नोपयुक्त तन्मयतेनोपादेयमुझ्या परिणत तस्येव तर अजीरे जीवे या वधमोवो अजीवदेहादी बधा, जीा शुद्धामनि मोक्ष हवाद भाति समासेण णिदिडो सक्षेपण सर्वज्ञनिर्दिष्ट इति । अत्रा ज्ञाया सहनागदैवस्वभापनिजागनि रति कत्तव्या। तद्विलक्षणे परद्रव्य पिरतिरित्यभिप्राय । अथाशुद्धनिश्चयेनामा रागादिभावकर्मणा कर्ता अनुपचरितासातव्याहारनयेन प्रध्यकर्मणामित्यावेदयति । जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । णिच्छयदो क्वहारा पोग्गलकम्माण कत्तारं ॥२४॥ यं करोति भावं आत्मा का स भवति तस्य भावस्य | निधपतः व्यवहारनयाद पुद्गलकर्मणा फर्ता ॥२४॥ तात्पर्यटति:-ज कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तरस भावस्स य करोति रागादि मारमामा स तस्य भावस्य परिणामस्य कर्ता भाति । णिच्छपदो अशुद्धनिश्चयनयेन अशुद्धभानाना गुदानिश्चयनपन गुदभावाना कषेति भावानां पारणमनमेर कर्तृत्व । ववहारा अनुपचरितासद्भुतन्यर हारनपात् पोग्गल्फम्माण पुद्गलद्रव्यफर्मादीना कचार कति । कर्तार इति कापद फतिमय भक्ता ति घेत् प्राशन क्वापि कारकम्यभिचारोलिंगव्यभिचारदच । अन्न रागादाना जार कति भणित तप ·1 . सनातननग्रंथमालायां- संसारकारणं ततः संसारभयभीतेन मोक्षार्थिना समस्तरागादिविभावरहित शुद्धद्रव्यगुणपर्याये सरपे निजे परमात्मनि भावना कर्तव्येसमिप्रायः । एवं स्वतंत्रव्याख्यानमुख्यत्वेन तृतीयस्थले गाथात्रयं गतं । अथ यथाकोप्यप्रतिबुद्धः अग्निरिंधनं भवति इंधनमनिर्भवति अग्निरिधनमासीत् इंधनमग्निरासीत् अग्निरिंधन भविष्यति इंधनमनिर्भविष्यतीति वदति तथा यः कालत्रयेपि देहरागादिपरद्रव्यमात्मनि योजयति सोऽप्र. सिबुद्धो बहिरात्मा मिथ्याशानी भवतीति प्ररूपयति । आत्मख्यातिः- यथा स्पर्शरसगंधवर्णादिमावेषु पृथुवुधोदरायाकारपरिणतपुद्गलस्कंधेगु घटोय. मिति घंटे च स्पर्शरसगंधवर्णादिभाषाः पृथुवुनौदराद्याकारपरिणतपुद्गलस्कंधाश्चामी इति वस्त्वभेदेनानुभूति- स्तथा कर्मणि मोहादिष्वतरगेप, गोकर्मणि शरीरादिषु बहिरगेषु चारमतिरस्कारिषु पुद्गलपरिणामेष्वहमित्या- मनि च कर्ममोहादयोऽतरंगा नोकर्मशरीरादयो वहिरंगाश्चात्मतिरस्कारिणः पुद्गलपरिणामा अमी इति वस्वभेदेन यायत कालमनुभूतिस्तावंतकालमात्मा भवत्यप्रतिबुद्धः । यदा कदाचिद्ययासपिणो दर्पणस्य स्वपराकारावभासिनी स्वच्छतैव यन्हेरौण्यं वाला च तथा नीरूपस्यात्मनः स्वपराकारावभासिनी मातृतव पुद्गलाना कर्म नोकर्मचेति स्वतःपरतो वा भेदविधानमूलानुभूतिर पत्यति तदेव प्रतियुद्धो भविष्यति । कथमपि हि लभते भेदविज्ञानमूलामचलितमनुभूति ये स्वतो वान्यतो वा । प्रतिफलननिमग्नानंतभावस्वभानैमुकुरवदविकारा सतत स्पुस्तएव ॥ २१ ॥ ननु कथमयमप्रतिबुद्धो लक्ष्येत- अहमेदं एदमहं अहमेदस्सेव होमि मम एदं। अण्णं जं परदव्वं सचित्ताचित्तमिस्सं वा ॥२५॥ आसि मम पुबमेदं अहमेदं चावि पुब्वकालह्मि । होहिदि पुणोवि मज्झं अहमेदं चावि होस्सामि ॥२६॥ एयत्तु असंभूदं आदवियप्पं करेदि संमूढो । भूदत्थं जाणतो ण करेदि दु तं असंमूढो ॥२७॥ अहमेवदेतदहमेवस्यामि ममैतत् । अन्यघत्परद्रव्यं सचित्ताचित्तमिध वा ॥२५॥ आसीन्मम पूर्वमेतदेतत् अहमिदंच पूर्वकाले । भविष्यति पुनरपिमम अहमिदं चैव पुनर्भविष्यामि ॥२६॥ एतत्वसद्भूतमात्मचिकल्पं करोति संमृहः । भूतार्थ भानन करोति तु तपसंमूढः ॥२७॥ तात्पर्यवृत्तिः-अहमदं एदमई अहं इदं परद्रव्यं इदै अर्ह भामि । अहमदरसेव हि होमि ममएदं अहमस्य संबंधी भवामि मम संबंधीदं । अण्णं जं परद्रव्यं देहादन्यदिनं पुत्रकलादि यापर अन्य सचित्ताचिनमिस्सं वा सचित्ताचित्तमिश्नं वा । तञ्च गृहस्सापेक्षया सचित्तं स्यादि, अचित्तं सुवर्णादि, मिनं साभरणरध्यादि । अथवा तपोधनापेक्षया सचित्त छानादि, अचित्तं पिच्छकमंडलपुस्तकादि मिश्रमुपकरणसहितछात्रादि । अथमा सचित्तं रागादि अचित्त पुद्गलादि पंच दव्यरूप मित्रं गुणस्थानाप- मार्गणादि परिणतससारिजोलस्वरूपमिति वर्तमानकालापेक्षया गाथा गता । आसीत्यादि आसि मम पुलमद आसीत् मम पूर्वमेतत् । अहमेदं चापि पुन्यकालशिअहमिद चापूर्वकाले होहिदि पुगोवि

·समयमाभूता
मर्श भविष्यति पुनरपि मम अहमेदं चावि होरसामि अहमिद चैव पुनर्भविष्यामि इति भूतभाविकाला-
पेक्षया गाया गता 1 एदमित्यादि पद इम तु पुनः असंभूदं असत कालनयपरद्रव्यसंबधिमिथ्यारूप
आदविपर्ण आत्मविकल्प अशुद्धनिधयेन जीवपरिणाम करेदि करोति संमूढो सम्पमूद अज्ञानी
अहिरामा भूदत्यं भूतार्थ निश्चयनय जाणंतो जानन् सन् ण करेदि न करोति दु पुन कालवय-
परद्रव्यसवधिमिष्याधिकल्प असंसूढो असमूढ सम्यग्दृष्टिरतरात्मा ज्ञानी भेदाभेदरनत्रयभावनारत ।
किं च यथा कोप्यज्ञानी अग्निरिंधन इधनमग्नि कालरये निश्चयेनैकातेनाभेदेन वदति तथा देहरागादिपर-
व्यमिदानीमह भवामि पूर्वमहमास पुमरने भविष्यामीति यो वदति सोऽज्ञानी बहिरामा तद्विपरीतो
शानी सम्याटिरतरामेति । एव अज्ञानी मानी जीदलक्षण मात्वा निर्विकारस्वसवेदनरक्षणे भेदसाने
स्थित्या भावना कति तामेष भावना दृढयति यथा कोपि राजसेवकपुरुषो राजशत्रुभि सह ससगै
फर्माण सन् राजाराधको न भवति तथा परमामाऽराधवपुरपस्त प्रतिपक्षभूतमिथ्यात्यरागादिभि परि-
णममाण परमामाराधको न भवतीति भावार्थ । एवमप्रतिबुद्धलक्षणक्थनेन चतुर्थस्थले गाथात्रय गत ।
अथामतिबुद्धसोधनार्थ व्यवसाय क्रियते ।
आत्मख्याति ययाग्निरिधनमस्तीधनमग्निरस्यनेरिधनमसीधनस्यानिरस्त्यग्नेरिंधन पूर्वमासीदिध
नस्याग्नि पूर्णमासीदमेरिधन पुनर्भविष्यतींधवस्याग्नि पुनर्भविष्यतीतींधन एवासताग्निविकल्पत्वेनापतिबुद्ध
कश्चिलक्ष्येत तथाहमेतदन्येतदहमस्ति ममैतदस्त्येतस्याहमस्मि गमैतपूर्वमासीदेतस्याह पूर्नमास ममैतपुन
भविष्यत्येतस्याह पुनर्भविष्यामीति परद्रव्यएवासस्तारविक्ल्पत्येनाप्रतिबुद्रो लक्ष्येतामा । नाग्निरिंधनमस्ति
नेधनमग्निरस्त्यग्निरनिरस्तीधनमिधनमस्ति । नाग्नेरिधनमस्ति नेधनस्यामिरस्त्यमेरनिरस्तीधनस्येधनमस्ति ।
नागरिधन पूर्वमासीनधनस्यानि पूर्वमासीदोरग्नि पूर्वमासीदिधनस्पधन पूर्वमासीन्नामेरिधन पुनर्भविष्यति
,धनस्याग्नि पुनर्भविष्यत्वप्नेरग्नि पुनर्भविष्यतींधनस्येंधन पुनर्भविष्यतीति कस्यचिदग्नावेच सद्भूतानि
विवाल्पवनाहमेतदरिम नेतदहमस्यहमहमस्म्येतदतदस्ति न ममैतदस्ति नैतस्याहमस्मि ममाहमस्म्येतस्यैतदस्ति
न ममेतमासीत्वैतस्याह पूर्वमास ममाह पूर्वमासमेतस्पेसत्पूर्वणासीन ममैतत्पुनर्भविष्यति नतस्याह पुनर्भवि
प्यामि ममाह पुनर्भविध्याम्येतस्यैत पुनर्भरिष्यतीति स्वदम्य एव सद्भूता मचिकल्पस्य प्रतिबुद्धलक्षणस्य भावात्।
सजतु जगदिदानी मोहमाजन्मलीन रसयतु रसिकाना रोचन ज्ञानमुद्यत् ।
इह पथमपि नाभानामना साकमेक किल कलयति काले कापि सादाम्यवृत्ति ॥ २२॥
यथाप्रतिबुदबोधनाय व्यवसाय --
अण्णाणमोहिदमदी मज्झमिणं भणदि पुग्गलं दव्वं ।
वद्धमवद्धं च तहा जीवो बहुभावसंजुत्तो ॥२८॥
सव्वण्हुणाणदिलो जीवो उवओगलक्खणो णिचं ।
किह सो पुग्गलदब्बी भूदो जं भणसि मज्झमिणं ॥२९॥
जदि सो पुग्गलदब्बी भूदो जीवत्तमागदं इदरं ।
तो सत्ता चुत्तुं जे मज्झमिणं पुग्गलं दव्वं ॥३०॥
अमानमोहितपतिर्मपेदं भगति पुनलगन्यं ।
बदमवद च तथा जीनो बहुभावसंयुक्तः ॥२८॥
सर्वज्ञानदृष्टो जीव उपयोगलामो नित्य ।
कय स दलद्रव्यीभूतो गद्गणसि ममेद ॥११॥

·सनातनधनमथभाराया- यदि स पुरलयीभूतो नीवत्वमामतामिसरन् । तछको पक्त पन्ममेदं शुसं द्रव्यं ॥३०॥ तात्पर्यशधि:-अण्णाणेत्यादिव्याख्यान क्रियते अण्णाणमोहिदमदी अज्ञानमोहितमति मा. मिणं अगदि पुग्गळं दश्यं ममेद भणति पुद्गल द्रव्य । कय भूत पदपरदं च बद्ध सबधदेहका मजद ध असबध देहागिन पुत्रकलत्रादि तहा तथा जीवे जीवद्रव्ये बद्भावसंजुने मिथ्यात्वरागादि मनुभावसयुक्त । अज्ञानी जीवो देहपुत्रकलधादिक परद्रव्य ममेद भणतीसर्थ । इति प्रथमगाया गता। अथास्य बहिरामन सोधन क्रियते रे दुरागन् सपण्हु इत्यादि सन्मण्हुणाणदिछो सर्यज्ञज्ञानदृष्ट नीवो जीवपदार्थ कथभूतो दृष्ट उवओगलक्खणो केवटझानदर्शनोपयोगलक्षण णिचं नित्य सर्वकाल । फर फथ सो स जीव पुग्गळदन्वीभूदो पुद्गरदन्य जात न कथमपि जं पेन फारणेन भणसि भणसि व मामिणं ममैद पुद्गलद्रव्य। इति द्वितीया माथा गता।नदि इसादि-जदि यदि चेत् सो स जीव सुग्गाकदवीभूदो पुद्गलद्रव्यजात जीवो जीव जीवन जीयत्व भागदं आगत प्राप्त इदरं इतरत् शरीरमद्गलद्रव्य तो सका चुत्तुं सत शक्य वक्त जे अहो अथमा यस्मात्कारणात् मज्झपिणं पुग्गलं दवं मभेद पुद्गलद्रव्यमिति । नव यथा वर्षासु लपणमुदकी ग्रीष्मकाले जल लरणीभरति । तथा यदि चैतन्य विहाय जीनद्रव्य पुद्गद्रव्यस्वरूपेण परिणमति पुद्गलद्रव्य च मूर्त्तत्वमचेतनल्ब पिहाय विद्रूप चामूर्तत्व च भवति तदा भवदीयाचन सत्य भवति । रे दुरामा न च तया, प्रत्यक्षाविरोधात् । ततो जीवद्रव्य देहाद्विन्नममूर्त शुद्बुदैफ्स्वभान सिद्धमिति । एय देहा मनोर्मेदशान ज्ञाया मोहोदयो पन्न रामस्तबिकल्पजाल त्यक्त्या निर्विकारचैतन्यचमकारमाने निजपरामामतत्त्वे भारना कर्तव्येति तापर्य। इत्यप्रतिबुद्धरांगोधनार्थ पचमस्थले गाथात्रय गत | स्मथ पूर्वपक्षपरिहाररूपेण गाथाष्टक कथ्यते तत्रैकगाथाया पूर्वपक्ष गाथाचतुष्टये निश्चयव्यवहार- समधनरूपेण परिहार | गाथानये निधयतिरूपेण परिहार इति षष्ठसले समुदायपातानिका । तद्यथा- मधमतरतावत् पदि जीरशरीरपोरेकव न भवति तदा तीर्थकराचार्यस्तुतिधा भवतीत्यप्रतियुद्धशिष्य पूर्वपक्ष करोति-- यात्मरूपाति:-युगपदनेकविधस्य बधनोपाधै सनिधानेन प्रधावितानामस्वभाउभागानो सयोग पशाद्विशेषाधियोपरक्त स्फटिकोपल इवात्सततिरोहितस्यगानभावतया अस्तमितसमस्तविवेकज्योतिर्मह्ता स्ययमज्ञानेन विमोहितहृदयो भेदमहत्या तानेवास्वभारभावान् सानुर्वाण पुदरद्रव्य ममेदमिन्यनुमति किडाप्रतिबुद्धो जीप । अथायमेर पनिवोन्यते रे दुरामन् ओमपस । जहाँहि जहीहि परमानियस्सर- राणाम्याहारित । दूरनिरस्तसमस्तसदेहविपर्यासानभ्यवसायन विश्वकन्योतिषा रार्वज्ञज्ञानेन एनत क्लि नियोपपोगरक्षण जीवद्रव्य । तस्य पुद्गलद्रव्यीभूत येन पुगछद्रव्य ममेदमित्यनुभवनि । यतो यदि पपच नापि जीवद्रव्य पुराभूत स्यात् । पुदलद्रव्य च जीवद्राभूत स्यात् सदैव टपणस्यादमिर ममैद पुनद्रव्यमिन्मनुभूति फिल घटेत तनु न क्यचनापि स्यात् तथा हि-यथा क्षारत्यरक्षण स्पणमुदी भवत् दवाक्षणमुदक चपर्णाभवत् क्षारत्वान्यसहहत्यपिरोपादनुभूयते न तथा निन्यापयोगरक्षण जोगव्य पुनद्रामरन् निसानुपयोगउक्षण पुहरद्रव्य च जीपदपीपयत् उपपोगानुप्रयोगशे प्रकाश रामसोरिष सहात्तिविरोधादनुभूयते । तसर्वथा प्रसीद पियुष्य सदव्य ममेदमियनुमर । पपि स्यमपि मृत्वा सत्त्वरीतूहटी सा अनुभा भवमूर्ते पार्श्वपत्ती मुदत । पृथगासस समागम्य येन मजति समिति गया सामरतमाह २३|| अपाहाप्रतिपुर- ·समयमामुत्ता जदि बीयो ण सरीरं तित्ययरायरियसंथुदी चैव । सव्वावि हवदि मिच्छा तेण दु आदा हवदि देहो ॥३१॥ यदि जीवो न शरीरं तीर्यकराचार्यसंस्तुतिश्चैव । सर्वापि भवति मिथ्या तेन तु आत्मा भवति देहः ॥३१॥ सात्पत्ति-जदि जीवोण सरीरं हे भगवन् ! यदि जीव शरीर न भवति तित्यपरापरिय संधुदीचैव तर्हि "दो कुदेदुतुपारहारधवलावियादि" तीर्थकरस्तुति "देसकुलजाइसुद्धा" इत्याचार्य स्तुतिश्च सम्वावि हवदि मिच्छा सर्वापि भवति मिथ्या तेण दु आदा इवदि देहो तेन त्वात्मा भवति देह । इति ममकातिकी प्रतिपत्ति । ख पूर्वपक्षगाथा गता। हे शिष्य यदुक्क त्वया तम घटते यतो निश्चय- व्यवहारनपपरस्परसाध्यसाधकभार न सामासि लमिति । आत्मख्याति-यदि य एवात्मा सदेव शरीर पुद्गलद्रव्य न भवेत्तदा । कात्यैव स्त्रपयति ये दशदिशो धाना निरुपति ये धामोद्दाममहस्विनां जनमनो मुष्णति रूपेण ये। दिव्येन ध्वनिना सुख नरणयो साक्षाक्षरतोऽमृत वद्यास्तेऽष्टसहस्ररक्षणधरास्तीर्थेश्वरा सूरय ॥२॥ इत्यादिका तीर्थकराचार्यस्तुति समस्तापि मिथ्या स्यात् ततो य एवात्मा तदेव शरीर पुद्गलद्रव्यमिति ममेकातिको प्रतिपत्ति । नैव नयविभागानभिज्ञोसि- वहहारणयो भासदि जीवो देहो य हवहि खलु इक्को । ण दु णिच्छयस्स जीवो देहो य कदापि एकहो ॥३२॥ व्यवहारनयो मापते जीवो देवश्च भवति खलेकः । मतु निधयस्प जीवो देहश्च कदाप्येकार्थः ॥३२॥ तात्पर्पत्ति --यवहारणयो भासदि व्यवहारनयो भागते ते किं बते जीवो देहो य हदि खलु इको जीवो देहश्च भवति खल्वेक ण दुणियरस जीवो देहो य फदावि एकहो न तु निक्ष- मस्याभिप्रायेण जीवो देहध कदाचिकाले एकार्थ एको माति । यथा कनककलधोतयो समावर्तितावस्थापा भ्याहारेणैकत्वेपि निधन भिनत्व तथा जीवदेहयोरिति भारार्थ । तत झारणात् व्यवहारनयेन देहस्ता- नेनात्मस्तान युक्त भवतीति नास्ति दोष । तथाहि- आत्मरूयाति:-इह खल्लु परस्परावमाढावस्थायामा मशरीरयो समर्तितावस्थाया कनफकल्धीत- योरेफस्कधन्यवहारबदसरहारमाणेचैकत्व न पुनर्निश्चयत । निधयतो शामशरीरयोरपयोगानुपयोगस्यगारयो कनककलधौतयो पातपाडुरत्वादिसभानयोरिवायतव्यतिरिक्तत्वेनेकार्थत्वानुपपचे नानात्वमेव हि किल नप- विभाग । ततो न्याहारनयनव शरीरतानेनामस्तरनमुपपन । तथाहि- इणमण्णं जीवादो देहं पुग्गलमयं थुणिन्तु मुणी । मण्णदि हु संथुदो वंदिदो मए केवली भयवं ॥३३॥ इदमन्यद जीवादई पुद्गलमयं स्तुत्या पूनिः । मन्यते खलु सस्तुतो घदितो मया केवली भगवान् ॥1 तात्पर्यवृति: :-इणमण्ण जीवादी देहं पुग्गलमय घुणितु मी इदमन्यदिन जीवात्समा- शादेह पुद्गरमथ स्तुन्वा मुनि । मग्गदि हुसंधुदो बंदिदो पए केवळी मय पश्चासाहारेण मन्यते सस्तुतो पदितो गया केपली भगवानिति । यथा मुनर्णरजतको सति शुभ मुवर्णमिति व्याहारो न निधन

·२०
सनारानजैनप्रंधमालाया-
तथा शुलरक्तोत्पल्वर्ण केदलिपुरुष इसादिदेहस्तपनेन्यवहारेणामसारन भवति मनिश्चयनयेनेति तात्पर्यार्थ ।
अथ निश्चयनयेन शरीरस्तपने केलिस्तवन न भरतीति दृढयति ।
मात्मख्याविः यथा कलधौतगुणस्य पाडुरत्वस्य व्यपदेशेन परमार्थतोऽतस्वमानसापि फार्म-
स्वरस्य व्यवहारमात्रेणर पाडुर फार्तस्वरमित्यस्ति व्यपदेश । तथा शरीरगुणस्य शुललोहितत्वादे स्तवनेन
परमार्थतोऽतत्वभावस्थापि तीर्थकरकेवरिपुरुषस्य व्यवहारमात्रेणैन झुकलोहितातीर्थकरकेनलिपुरुष इसस्ति
स्तवन । निश्चयनयेन तु शरीरस्तननात्मस्तानमनुपएममेर तथाहि-
तं णिच्छये ण जुजदि ण सरीरगुणा हि होंति केवलिणो।
केवलिगुणो थुणदि जो सो तचं केवलिं थुणदि ॥३४॥
तनिश्चयेन न पुज्यते न शरीरगुणा हि भवंति फेवलिन ।
फेवलिगुणान स्तौति य स तच केवलिन स्तौति ॥३४॥
तात्पर्यवृत्ति-से णिच्छयेण जुजदि तपूर्वोक्तदेहरतउने सति फेलिस्तवन निश्चयेन न
युज्यते कथमिति चेत् ण सरीरगुणा हि हॉति केवलियो यत कारणा सरगुणा शुक्रवाष्णादय'
केवलिनो न भवति । सहि कथ फेवलिस्तान भाति केवलिगुणो थुणदि नो सोतच्चं केपलि थुणदि
फेरिगुणान् अनतज्ञानादीन् स्तौति य स तत्त्ववाप्तास्फुट वा केवलिन स्तीति । यथा शुल्वर्णरजतशम्देन
सुरणं भव्यते तथा शुमादिकेवलिशरीरस्तपनेन चिदानदैकस्वभाव केवलिपुरपरतवम निश्चयनयेन न भाती
त्यभिप्राय । अथ शरीरप्रभुत्येपि सल्या मन शरीरस्तवनेनामाहान न भरति निश्चयनयेन तर दृष्टातमाह ।
आत्मख्याति:--यथा कार्चस्वरस्य करधौतगुणस्य पाइरवस्याभावान निश्चयतरतव्यपदेशेन व्य-
पदेश । कार्तस्वरगुणस्य व्यपदेशेनैव कार्तस्वरस्य न्यपदेशात् तथा तीर्थकरकेवरिपुरवस्य शरीरगुणस्य
शुक्लरोहितल्यादेरभावान्न निश्चयतस्तस्तचनेन स्तरन तीर्थरसेपलिपुख्यगुणरय स्तवनेनय तीर्थकरफेरकि
पुरुषस्य स्तानात् । कथ शरीरस्तावनेन तदधिष्टातृत्वादात्मनो निधन स्तवन न युज्यते इति चेत्-
णयरम्म वण्णिदे जह ण वि रपणो वण्णणा कदा होदि ।
देहगुणे थुब्बते ण केवलिगुणा थुदा होति ॥३५॥
नगरे वर्णिते यया नापि राज्ञा वर्णना कता भवति ।
देगुणस्तूयमाने न फेवलिगुणा स्तुता भवति ॥३५॥
तात्पर्यति -पथा प्रामारोपवनराशिकादिनगरवर्णने कृतेपि नै राज्ञो वर्णना कृता भपति तथा
शुलादिदेहगुणस्तूयमानेप्यगतज्ञानादिदेवटिगुणा स्तुता न भवतीत्यर्थ । इति निश्चयन्याहाररूपेण गाथा-
चतुष्टय गत । अथानतर यदि देहगुणस्तरनेन निधयखातिर्न भवति ताहि कीरशी भवतीति पृष्टे सति ट्रम्पें-
द्वियमा दियपचेंद्रियविषयान्वसदनरक्षाशज्ञानेन जित्या योसौ सुद्धमामान सचेतयते स जिर इति जितें-
द्विप इति साचेर निश्चयखतिपरिहार ददाति ।
आत्मरूपाति-राथाहि-
ग्राकारकवरितविरमुपवनराजीनिगीणभूमितल ।
पिरतीव हि नगरमिद परिखापटयेन पाताल ॥२५॥
इति नगरे पर्णितपि राइ सदाधिष्टात येपि प्रासारोपवनपरिखादिमन्याभारावर्णन न स्यात् तथा-
नित्यमविचारास्थितमांगमर्चसहजरावण्य ।
अक्षोगमिव समुद्र जिनेंद्ररूप पर जयति ॥२९॥

·समयमामृत। इति शरीरे सूयमानेपि तीर्थकरकेलिपुरुषस्य तदधिष्ठातृत्वेपि मुस्थितसर्वागत्वलावण्यादिगुणा- भाषास्तरन न स्यात् । अब निश्चयातुतिमाह तत्र यज्ञायकसकरदोपपरिहारेण तारत्- जो इंदिये जिणत्ता णाणसहावाधिमं मुणदि आदं । तं खलु जिदिदियं ते भणति जे णिच्छिदा साहू ॥३६॥ या इद्रिपाणि जित्वा ज्ञानसभावाधिक जानात्यात्मानं । तं खलु जितेंद्रियं ते भणति ये निश्चिता साधकः ॥३६॥ तात्पर्यटचिो-जो दिये मिणताणाणसहावाधिों मुणदि आदं य कर्ता द्रव्येंद्रिय भानेंद्रियपचेंद्रियरिपपान् जित्या शुद्धयानचेतनागुणेनाधिक परिपूर्ण शुद्धात्मान मनुते जानात्सनुभवति सचेतयति त खलु निदिदिप से भणति जे णिच्दिा साहू त पुरुष खलु स्फुट जितेद्रिय मणति रो साधर के से ये निधता निश्चपज्ञा इति । पिंच ज्ञेया स्पर्शादिपचेंद्रियविषया' शायफानि स्पर्शनादि- द्रव्येंद्रियभायेंद्रियाणि तेषा योसौ जीयेन सह सफर सयोग सबध स एष दोष त दोप परमसमाधि- मलेन योसी जयति सा चैर प्रथमा निश्चयस्तुतिरिति भावार्थ | अप तामेर स्तुति द्वितीयप्रकारेण भाव्य- भावकसकरदोपपरिहारेण कथयति । अथरा उपशमश्रेण्यपेक्षया जितमोहरूपेणाह। आत्मरूपाति.-५ खलु निरवधिबधपर्यायवशेन प्रसस्तमितसमस्तस्सपररिभागानि निर्मलभेदा भ्यासकौशलोपरब्धात स्फुटातिसूक्ष्मचिस्वभावाभालेन शरीरपरिणामापन्नानि पेंद्रियाणि प्रतिनि- शिष्टस्वस्वविषपव्यासायितया खडश आपति प्रतीयमानाखकचिष्उक्तिनया भाद्रियाणि ग्राह्यमाहक- लक्षणसबधमत्यासचिनीन सह सविदा परस्परमेकीभूतानि च चिच्छत स्वयमेानुभूयमानासगतया भावे- द्रियायगृह्यमाणान् सार्शदीनिदियाथ सर्वथा खत पुथवरणेन विजित्योपरतप्तमस्तज्ञेयज्ञायकसफरदोष- लेनकले टफोकीर्ण विश्वस्याप्युपपरितरता प्रत्यक्षोयोततया नित्यामेवात प्रकाशमानेनानपापिना स्वर सिद्धन परमार्थसता भगरता ज्ञानस्वभानेन सभ्यो द्रव्यातरम्य परमार्थतोतिरिक्तमा मान सचेतयते स खलु जितेंद्रियो जिन इत्येगा निश्चयस्तुति । अथ भाव्यभावकसकरदोपपरिहारेण- जो मोहं तु जिणित्ता णाणसहावाधियं मुणइ आदं । तं जिदमोहं साहुं परमवियाणया विति ॥३७॥ यो मोइं तु नित्वा ज्ञानस्वभावाधिकं जानात्यात्मानं । तं जितमोई साधु परमार्थविज्ञायका दिति ||३७॥ तात्पर्यचि!-जो मोहं तु निणिना गाणसहावाधियं पुणदि आद य पुरप' उदयागत मोह सम्यग्दर्शनशानचारित्रकान्यरूपनिर्विकल्पसमाधिरलेन जित्वा शुद्धशनगुणेनाधिक परिपूर्णमामान मनुते जानाति भारयति । मिदमो साहुं परमवियाणया विति स साधु जितमोह रहितमोह परमार्थविधापका रवति कथयतीति । इस द्वितीया तिरिति । किंच भायमाररसकरदोपपरिहारेण दिया स्तुनिर्भरतीति पातनिकायां मणित भवदितत्कय घटतेति-भाग्यो रागादिपरिणत आमा, भाको रजक उदयागती मोहस्तयो र्भाव्यभावपयो शुद्धनीयेन सह सफर सपोग सबध सरव दोरीत दोष त्यसो- ट्नशानयलेन योसी परिहाति सा द्वितीया स्तुतिरितिभावार्थः । एवमेव च मोहएदपरिवत्तेनेन रागद्वेषोधमानमा पाटोभर्मनोकर्ममनोरचनकायसूत्राध्यैकादश पचाना श्रीपचभुर्घाणरसनस्पर्शनम्यागामिंद्रिपस्टेण पृथग्भ्या- स्पातत्वासाल्पयानि । अनेनैव प्रकारेणान्यान्यपरास्पैपटौकमात्रभिावपरिणामरूपाणिजाराव्यानि अग भायभायफभावाभावरूपेण तृतीया निधपस्तुति कथ्यते । अयवा तामेव क्षपस्प्पपश्चयाणिमौहरूमाह- ·२२ सनारानजैनगंधमाला- यात्मरूपातिः-यो हि नाम फलदानसमर्थतया प्रादुर्भूय भावकत्येन भयंतमपि दूरत एव तेदन सृत्तेरात्मनो भाव्यस्य ध्यावर्त्तनेन हठान्मोहं म्यक्त्योपरतसमस्तभाव्यभावकसंगरदोपलेनैकन्वे टंकोत्कीर्ण विश्वस्याप्यस्योपरितरता प्रत्यक्षोद्योतिराया नित्यमेत: प्रकाशमानेनानपायिना सत: सिद्धेन परमार्थसता भगरता ज्ञानस्वभावेन द्रव्यांतरस्वभावभाविभ्यः सर्वेभ्यो भावांतरेभ्यः परमार्थतोतिरिक्तमात्मानं संचेतयते स खलु जितमोहो जिन इति द्वितीया निश्चयस्तुतिः। एवमेव च मोहपदपरिवर्तनेन रागद्वेषकोधमानमायालो- भकर्मनोकर्ममनोवचनकायसूत्राण्येकादश पंचानां भीत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्शनसूनाणामिदियसूत्रेण पृथव्याख्या- तलान्याख्येयानि । अनया दिशायामप्यूहानि । भय भाल्पभावकमायामाबेन । जिदमोहस्स दु जइया खीणो मोहो हविज साहुस्स । तइया हु खीणमोहो भण्णदि सो णिच्छयविदर्हि ॥३॥ जितमोहस्य तु यदा क्षीणो मोहो भवेत्साधीः । तदा खल शीणमोहो मण्यते स निधयविभिः ॥२८॥ तात्पर्पत्तिः-जियमोहस्स दु जइया खीणो मोहो हविज साहुस्स पूर्वगाथाकार्थतकमेण - जितमोहस्य सती जातस्य यदा निर्विकल्पसमाधिकाले क्षीणो मोहो भवेत् कस्प साधोः शुद्धात्मभाषकस्य तहिया हु खीणमोहो भण्णदि सो णिच्छपविहि तदा तु गुप्तिरामाधिकाले स साधुः क्षीणमोहो भण्यते फनिश्चयविधिः परमार्थनायकैर्गणधरदेवादिभिः । इयं तृतीया निधयस्तुतिरिति । भाव्यभावक भावाभावरूपेण कथं जाता स्तुतिरिति चेत्-माब्योरागादिपरिणत आल्गा भारको रंजक उदयगती मोह- स्तयोर्माव्यभायकयोर्भाव.स्वरूपं तस्याभावः क्षयो विनाशः सा चैर तृतीता निश्चयरततिरित्यभिप्रायः । एवं रागद्वेष इत्यादि दंडको ज्ञातव्यः । इति प्रथममाथायां पूर्वपक्षस्तदनंतरं गाधाचतुष्टये निश्चय निश्चयव्यवहार समर्थनरूपेण परिहारस्ततम गाथात्रये निश्चयस्तुतिकथनरूपेण च परिहार इति पूर्णपक्षपरिहारगाथाटक समुदायेन पठस्पलं गतं । अथ रागादिविकल्पोपाधिरहितं स्वसंवेदनज्ञानरक्षणप्रत्यारूपानविररणरूपेण गाथाचतुष्टयं कप्यते। तर स्वसंवेदनशानमेर प्रत्याख्यानमिति कथनरूपेण प्रथमगाथा प्रत्यख्यानविषये इटांतरूपेण द्विसीया चेति गायायं। तदनंतरं मोहपरित्यागरूपेण प्रथममाया प्रेयपदार्थपरित्यागरूपेण द्वितीया चेति गायावयं एवं सप्तमसले समुदायपातनिका । तथाहि-तीर्थकराचार्यस्तुतिनिरधिका भव तीति पूर्वपक्षबन जीवदेहयोरेकत्वं गतं नायातीति जात्या शिष्य इदानी प्रतियुद्धः सन् है-भगवन रागा- दीना कि प्रत्याक्ष्यानमिति पृष्ठति । इति पृच्छति कोर्थः इति पृष्टे प्रत्युत्तरं ददाति । एवं प्रश्नोत्तररूपपात. निकाप्रस्ताये सर्वत्रेसिशब्दस्पार्थो सातव्यः । आत्मरूपातिः-इह ख प्रकावेन विधानेनारमनो मोहे न्यस्य यथोदितमानस्वभावानंतिरि- तात्मसंचेतनेन जितमोहस्य सतो यदा स्वभावभावभावनासोटवावठमावसंतागासंतविनाशेन पुनरमादुर्भा- चाप भावकः क्षीणी मोहः स्यात्तदा स एवं भाव्यभारकभाषाभागैकत्ये ८कोकीर्णपरमामानमा क्षीण- मोहो जिन इति तृतीया निधपस्तुतिः । एवमेन च मोहपदपरिवर्दनेन रागइसकोधमानसायालीमकनो फर्ममनोपयनकापीरचक्षुणरसनसनिसूाणि पोडमा व्याल्ययानि । अनया दिशान्यान्यप्यूपानि । एपल व्यहारतो न तु पुनः काया मनोनिश्चयाग्नु स्तोत्र व्यवहारलोस्ति वपुषः स्खया न तत्त्वतः । इतो निभपतमितो भवति चितुर से भज्ञातस्तीयवस्तवाचावलादेकरमा मांगयोः ॥ २७॥ इति परिचिततत्त्वरामायिकनाया नयनिभजनयुग्न्यायनमुश्छादिताया । अपतरति न बोधो योधमेराच कस्य स्वरसरममस्य:प्रकटनेरु एन ।। २८ ।। ढालय १भेदलेन।

·समयमागृत। इसप्रतिबुद्धोति निरास । एपमपमनादिमोहसताननिरूपितामशरीरकत्व सस्कारतयात्यतमप्रतियुपि प्रसभोग्नमिततत्त्वज्ञानज्योतिर्नेत्रविकारीव प्रकटोहाटितपटलष्टसितिप्रतिवुद्ध । साक्षात् दृष्टार स्व स्वयमेष हि विद्याप प्रदाय च त चैवानुचरितकाम स्वात्मारामस्यास्यान्यदव्याणां प्रत्याख्यान किस्यादिति पृच्छनित्य वाच्य । णाणं सब्बे भावे पञ्चक्खादि य परेत्ति णादण । तरा पञ्चक्खाणं गाणं णियमा मुणेदव्यं ॥३९॥ ज्ञान सर्वान् भावान् यस्मात्मत्याख्याति च परानिति ज्ञात्वा । तस्मात्मत्याख्यानं शान नियमात् ज्ञातव्यं ॥३९॥ सापर्यवृत्ति –णाणं सच्चे भावे पचपखाई परेति गादूण जानातीति व्युत्परया स्वसवेदन मानमा मेलि भव्यते त ज्ञान कर्ट मिथ्यात्वरागादिभार परस्वरूपमिति ज्ञात्वा प्रत्याख्याति त्यजति निराकरोति सम्हा पच्चक्खाणं णाणं णियमा मुणेदच तस्मा काणात् निर्विकल्पस्वसवेदनशानमेन मल्याख्यान नियमान्निधयात् गतव्य ज्ञातव्यमनुभवनीयमिति । इदमत्र तात्पर्य-परमसमाधिकाले स्वसवेदनज्ञानवलेन शुदमात्मा मानमनुमयति तदेवानुभवन निश्चयप्रत्याख्यानमिति । अथ प्रत्याख्यानविपये हातमाह । यात्मल्याति-यतो हि द्रव्यातरसभावमारिनोऽन्यानखिलानपि भावान् भगवत्ज्ञातृद्रव्य स्व- स्वभावभावाव्याप्यतया परत्वेन ज्ञात्वा प्रत्याचष्टे ततो य एवं पूर्व जानाति स एव पश्चा प्रत्याचटे न पुनरन्य इत्यामनि निधिय प्रत्याख्यानसमये प्रत्याश्येयोपाधिगात्रप्रवर्तितकर्तृत्वव्यपदेशत्वेपि परमार्थेनाव्यपदेश्य धानातभावादप्रय्यपनारप्रत्याख्यान जानमेवेत्यनुभवनीय । अथ ज्ञातु प्रसाल्याने को देठात इत्यत आह । जह णाम कोवि पुरिसो परदबमिणति जाणिदुं चयदि । तह सब्वे परभावे पाऊण विमुंचदे गाणी ॥३०॥ ययानाम फोपि पुरुषः परद्रव्यमिति ज्ञात्वा त्यजति । सथा सर्वान् परभावान ज्ञात्वा विमुंयति बानी ॥४॥ तात्पर्यवृत्ति -जहणाम कोवि रिसो परदचमिणति जागिदं चयदि यथा नाम अहो स्फुट वा कश्चित्पुरुषो पत्राभरणदिक परद्रव्यमिदमिति झावा सजति तह सच्चे परभारे जाऊन विमंच गाणी तथा रोन प्रकारेण सर्वान् मिथ्यात्वरागादि परभावान् पर्यायान् स्त्रसवेदनशानवलेन पिरोपेण निशुझ्या विमुचति सजति स्वसयेदेनज्ञानीति । भयमय भावार्थ -यथा कश्चिदेवदत्त परकीयचीर झाल्या मदीयमिति मत्ला रजकगृहादानीय परिवार च शयान सन् पश्चादन्येन वनस्वामिना वाचदमादायाच्छोध मनीक्रियमाण सन् वस्त्रलांच्छन निरीक्ष्य परफीयमिति मत्वा तद्वस्त्र मुचति तथाय मानी जीनोपि निर्विष्णन गुरुणा मिथ्यावरागादिविभावा एते भवदीयस्वरूपन भपति एकररवामिति प्रतियोच्यमान सन् परकीयानिति प्राथा मुचति शुदामानुभूतिमनुभपतीति । एव गाथाद्वय गत । अथ कथ शुद्धा मानुभूतिमनुभवतीति पृष्टेसति मोहादिपरित्यागप्रकारमाह । आत्मर याति -पथाहि कश्चि पुरर संघोसा रजका परकीय चीपरमादायामीपप्रतिपस्या परि- धाय शेयान स्वयमज्ञानी सन्नन्पन तदचलमालव्य घलान्नानीक्रियमाणा मधु प्रतिबुध्यतार्पय परिससित मेनवस्त्र माममित्यसमद्वाक्य शृण्वन्नति रिच है मुगु परीक्ष्य निश्चितमेतपरकीयमिति मात्या हानी समुचति तचीतरपचिरात् तथा मातापि सभात्या पर्याया भावानादाया मीयप्रतिपत्यामन्ययास्त शयान स्वयमज्ञानी सन् गुरणा परभावरियक करोत्रियमाणो मभुप्रतिमुस्यविक सत्ययमा मन्मस त याय शृणन्नतिरिवह सुछ परीक्ष्य निश्चितर्गत परभाषा इति झापा हानी सन् मुघति सर्वा भावानचित। 1ोगिरि पाठ । १ रायमान । हरति ।

·सनातनजनप्रथमाराया- अवतरति न यादृसिमत्सतपादनयमपरमावत्यागदृष्टातदृष्टि । शटिति सकरभारन्यदीयैर्विमुक्ता स्वयमिपमनुभूतिस्तापदापिनमूद ॥ २९ ।। अथ कथमनुभूते परभावविवेको भूत इत्याशक्य भावकभावविवेकप्रकारमा । णत्थि मम को वि मोहो बुज्झदि उपओग एव अहमिको। तं मोह णिम्ममचं समयस्स वियाणया विति ॥१॥ नास्ति मम कोपि मोहो बुध्यते उपयोग एवाइमेकः । तं मोहनिर्ममत्वं समयस्य विज्ञापफा. विंदति ॥४१॥ तात्पर्यवृत्ति-पि मम को चि मोहो नास्ति न विद्यते मम शुद्धनिश्चयेन टकोत्कीर्णज्ञाय- कैकस्वभावस्य सतो रागादिपरगान कर्तृभूतेन भारयितु रजयितुमशक्यत्वा काश्चिद्व्यमावरूपो मोह । युज्झदि उयोग एव अमिलो अभ्यते जानाति स क कर्त्ता ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणत्यादुपयोग आत्मैन । किं बुध्यते गत कारणादहमेरु ततो मोहप्रति निर्ममयोस्मि निर्मोहो भगामि । अधना युध्यते जानाति किं जानाति विशुद्धज्ञानदर्शनोपयोग एवाहीक । तं मोहणिम्ममत्त समयस्स वियागया विति त निर्मोहशुद्धात्मभावनास्वरूप निर्ममत्व ग्रुपति वदति जानति वा केते समयस्य शुद्धात्मस्वरूपस्स विज्ञापका पुरुषा इति किंच विशेष यपूर्व स्वसवेदनशानमे प्रत्याख्यान व्याल्यात वस्योद निर्मोहत्व विशेषव्याख्यानामिति । एवमेव मोहपदपरिवर्तनेन रागद्वैपकोधमानमायालोमकर्मनोकर्ममनोवचनकाय श्रीत्रचक्षुणिरसनस्पर्शनसूनाणि घोडश व्याख्येयानि । अनेन प्रकारेणान्यान्यप्पसख्येयठोकमानममितानि विभारपरिणामरूपाणि ज्ञातव्यानि अथ धर्मास्तिकायादिशेयपदार्था अपि ममस्वरूपग भवतीतिप्रति पादयति । आत्मख्याति:-इह खानु फलदानसमर्थतया प्रादुर्भूय मावन सता पुद्गलद्रव्येणाभिनिवर्य- मानष्टकोत्कीर्णकधायकस्वभावभावास परमार्थत परभावेन भावयितुमशक्यत्वात्कतमीपि न नाम मम मोहोस्ति किंचैतत्स्वपमेन च विश्वप्रकाशचचुररिकस्वरानवरतप्रतापसपदा चिच्छक्तिमात्रेण स्वभावभावन भगाना मेनानबुध्यते । यत्किलाह खल्येक तत समस्तव्याणा परस्परसाधारणारगाहस्य निवारथितु- मशक्यत्या मन्जितावस्थायागपि दधिखडायस्थायामित्र परिएल्टस्वदमानस्वादभेदतया मोह प्रति निर्ममत्वो स्मि । सर्वदेवात्मेकत्यगतत्वेन समयस्यैत्रमेव स्थितत्यात् इतीथ भावकागविनेको भूत । रोर्वत स्वरसनिर्भरभाव चेतये स्वयमह स्थगिहैक । नास्ति नास्ति मम याश्चन मोह शुद्धचिदनमहानिधिरस्मि ॥३०॥ एवमेव मोहपदपरिवर्तनेन रागद्वेषक्रोधमानमायालोभकर्मनोकर्ममनोवचनकायश्रीनचक्षुर्घाणरसमस्पर्श नसूत्राणि पाइश व्याख्येयानि अनया दिशान्यान्यप्यूह्यानि । अथ शेयभारविरेकमकारमाह । णस्थि मम धम्म आदी युज्झदि उवओग एव अहमिको । तं धम्मणिम्ममत्तं समयस्स वियाणया विति ॥४२॥ नास्ति मम धर्मादिषुध्यते उपयोग पवाहमे । त धर्मनिर्ममत्व समयस्य विज्ञापका विदंति ॥४२॥ तापर्पत्तिः--णरिय मम धम्मादी न सति न विद्यते धर्मास्तिकायादिशेयपदायी ममेति पुज्झदि बुझ्यो हानी तर्हि किमह उवओपएक अहमिको विशुद्धज्ञानदर्शनोपपयोग एवाह अथवा ज्ञान दर्शनोपयोगलक्षणयादित्यभेदेनोपयोग एवामा स जानाति । केन रूपेण, यतोह टकोत्कीर्णायकैकस्य भार एक ततो दधिरवडशिखिरिणीवत् व्यवहारेणैकवेपि शुद्धनिश्चयनयेन मम स्वरूप न भवति परद्रव्य 1 सत्ययप्वाप प्रदश स्वरखेन मानेन विर्भर सपूर्णो भाव. स्वयं यस्य ।

·समयमाभूत। १५ मति निर्ममत्वोस्मि त धम्मणिम्मपचं समस्त विषाणया विति त शुद्धारगमाषनास्वरूप परद्रव्य निर्ममत्व समयस्य शुद्धारमनो विज्ञापका पुरधा भुपति कथयतीति । किंच इदमपि परद्रव्यनिर्ममत्व पत्पूर्व भणित स्वसवेदनशानमेप प्रत्याख्यान तस्यैव विशेपव्याख्यान ज्ञातव्य इति गाथाद्रय गत । एव गाथाच- तुष्टयसमुदायेन सप्तमस्थल समाप्त । अथ शुद्धामैवोपादेय इति प्रदान सम्यक्त्व तस्मिन शुद्धात्मनि स्वसवेदन सम्यग्द्वान तत्रैव निजात्मनि वीतरागस्वसवेदननिश्चलरूए चारित्रमिति निश्चयरममयपरिणत- जीवस्य कादश स्वरूप भवतीसावेदयनरान् जीवाधिकारमुपसहरति । आत्मल्याति:- अनि हि धधिमाकाशकालपुद्गलजीवातराणि स्वरसविनभितानिवारितप्र. सरविधघस्मरप्रचडचिन्मात्रशक्तिकाळिततयायतमतर्मशानीवात्मनि प्रवाशमामानि टकोत्कीर्णकशायकस्वभा वत्वेन तत्वोंतस्तत्वस्य तदतिरिक्तस्वभावतया तत्वतो यहिस्तत्त्वरूपता परियकुमशक्यत्यान्न नाम मम सति । किंचतास्वयमेव च नित्यमेवोपयुक्ततत्त्वत एवैकमनाकुलमामान फलपन् भगयानात्मैवावतुभ्यते यफिलाह खल्षेक तत संवेद्यसवेदकभावमात्रोपनातेतरेतरसक्लनेपि परिस्फुटस्वदमानस्वभावभेदतया धर्माधर्माकाशकालपुद्गलज्जीवातराणि प्रति निर्ममत्वोस्मि । सर्वदैवात्मैकत्वमतत्वेन समयस्यैवसेव स्थितत्वात् इतीय रेयभावविवेकोभूत । इति सति सह सधैरन्यभावविवेक स्वसमयमुपयोगी विधदात्मानमेक । प्रकटितपरमार्थदर्शनहानपृचै कृतपरिणतिरात्माराम एवं प्रवृत्त अथैव दर्शनशानचारित्रपरिणतस्यात्मन फीडक स्वरुपराचेतन भवतीत्यावेदयन्नुपसहरति ।। अहमिको खलु सुद्धो दंशणणाणमइओ सदारूवी । णवि अस्थि मज्झ किंचिव अण्णं परमाणमित्तपि ॥४३॥ आइक खलु शुदो दर्शनशानमयः सदारूपी । माध्यस्ति मम किंचिदपम्पत्परमाणुमात्रमपि ॥४॥ तात्पर्यवृत्तिः-अहं अनादिदेहात्मक्यभायाज्ञानेन पूर्वमप्रतिबुद्धोपि करतलविन्यस्तसुप्तविस्मृत पश्चाग्निदाविनाशस्मृतचामीकरावलोकनन्यायेन परमगुरुपसादेन प्रतिबुद्धो भूत्वा शुझात्मनि रतो य सोह वीतरागचिन्मात्र ज्योति । पुनरपि कथ भूत को पद्यपि व्यवहारेण नलारकादिरूपेणानेकस्तथापि शुद्धनिश्चगेन टफोल्कीर्णनायकैकस्वभावत्वादेक । खलु स्फुट । पुनरपि किरुप सुद्धो व्यावहारिकनब पदार्थम्य शुद्धनिश्वयनयेन भिन्न । अथवा रागादिभावेभ्योभिमोहमिति शुद्ध । युनरपि किविशिष्ट देसणणाणमामो केरलदर्शनशानमय.1 पुनरपि फिरूप सदारूवी निष्चयनयेन रूपरसगधस्पर्शा- भावात्सदाप्यगर्स। पविअस्थि मज्झ किंचिव अण्णं परमाणुपित्तं पि इत्थभूतस्य सत नेपास्ति ममान्यत्परमाणुमात्रमपि परद्रष्य किमपि । यदेकत्वेन रजकत्वेन वा पुनरपि मम मोहमु पादपति । फास्मात् परमविशुदजानपरिणतत्वात्। इति समयसारन्यायाया शुद्धात्मानुभूतिरक्षणायां तात्पर्यवृत्ती स्थलसप्तकेन जो पस्सदि अपाण मित्यादि साविंशतिगाया तदनतरमुपसहारसूत्रमेकमिति समुदायेनाष्टाविंशतिगाथाभिर्जीवाधिकार इति प्रथमरग। आत्मख्यादि.-यो हि नागानादिमोहोन्मत्ततपात्यतमप्रतिबुद्ध सन् निर्दिष्णेन गुरुणानवरत प्रतियोग्यमानः कथचनापि प्रतिबुष्य निजकरतटरिन्यरतविस्मृतधामीकरावलोकनन्यायेन परमेश्वरमात्मान ज्ञात्वा प्रदायानुचर्य च सम्यगेकारमारामो भूत स खत्वहमारमात्मप्रत्यक्ष चिन्मात्र ज्योति । समस्तकमा नारकादिजीवविदोषाजीयपुण्यपापासार- मममवर्चमानन्यायहारिकमावैश्विन्मात्राकारेणमिवमानवादेको सवानिर्जरावधमोक्षरक्षणव्यावहारिकनयतलेम्यष्टकोकोगेकायकारभावमावेनासतथिविक्तापायुद्ध --

·२१
सनातनजनप्रथमाटायो-
चिन्मावतमा सामान्यनिषोपयोमाग्मकतानतिक्रमणानिज्ञानमय स्पर्शरसगधयानिमिछरावेदनपरिणत-
वैपि स्पर्शादिरपेण स्वयमपरिणमनारपरमार्यत सदेवारूपीति भयगय स्वरूप सचेतयमान' प्रतयामि ।
एष प्रत्यपतच मम यहिर्विचिनयरूपसपा विधे परिस्फुरत्यपि न किंचनाप्यन्यत्परमाणुमात्रमयामीपञ्चेन
प्रतिभाति । यद्रावफवेन मेयत्वेन कीभूप भूयो मोहमुनावपति बरसतएपापुन प्रादुर्भावाय सम्लमोह-
मुमूल्य महतो मानोयोतस्य प्रफुरितत्वात् ।
मजत निर्भरममी सममेव लोका सालोफरपाटति शांतरसे समस्ता ।
सामान्य विचमतिरस्कारिणीभरेण प्रो मत एप ममपानरबोधसिंधु ॥ १२ ॥
इति श्रीसमयसारव्यापापापात्मल्याती पूर्वरंगः समाप्तः ।
तापर्पति अपानतर शृगारसहितपारवत्रीवानीवाफीभूतौ प्रतिशत । रात्र स्थटपण
विशतगाधापर्यंतमजीवाधिकार' कथ्यते । तेइ प्रथमाथले शुद्धनयेन देहरागादिपरदन्य जीयस्वरूप न
भवतीति निषेधगुस्यत्येन अप्पाणमपागंता इत्यादिगाधामादि क्वा पाटकमेण गाथादशकात घ्याश्यान
करोति । तत्र गायादशकमाये परदव्या मरादे पूर्नपक्षमुख्यत्वेन गापापचक तदनतर परिहारमुरूपत्वेन
सूचमेक । अपाविध कर्मपुद्गलद्रव्य भवतीति कथनगुपयत्येन सूत्रमेक । ततम म्यपहारनपसमर्थनबारेण
गाथालय फथ्यत इति समुदापरातनिका । तश्श । अप देहरामादिपरदन्य निश्चयेन जीबी भवतीति
पूर्णपक्ष करोति।
बारपख्याति:--
जीपाजीपयिरेका कला प्रत्यापयरगादानाससारनियबधनविधियसाहिशुत स्फुटत् ।
मामाराममनतधामसहसाध्यक्षण निसोदित धीरोदासमनाकुट विटसति ज्ञान मनो म्हादपत् ।।३।।
अप्पाणमयाणंता मूढा दु परम्पवादिणो केई ।
जीवं अज्झवसाणं कम्मं च तहा परूविति ॥४॥
अवरे अझक्साणे सुतिव्वमंदाणुभावगं जीवं ।
मण्णंति तहा अवरे णोकम्मं चावि जीवोति ॥४५॥
कम्मस्सुदयं जीवं अवरे कम्माणुभागमिच्छति ।
तिब्बत्तणमंदत्तण गुणेहिं जो सो इवदि जीवो वा ॥४॥
जीवो कम्मं उहयं दोष्णिवि खल्ल केवि जीवमिच्छंति ।
अबरे संजोगेण दुकम्माणं जीवमिच्छति ॥४७॥
एवंविहा बहुविहा परमप्पाणं पदंति दुम्मेहा ।
ते ण दु परप्पवादी णिच्छयवादीहिं णिदिष्टा ॥१८॥
बारपानपमानती मृगानु परात्यपादिना कंपिन् ।
बीपपप्परसानं पर्यथा मरूपंतिक्षा
अपरेभ्यासाने टीवदानुभागर्ग नीरं ।
मापासरे मोफर्म पापि त्रीव इनिर4tt
पण पदप जीपमरे माइमाणपिनि ।
सीमार मदरसगुनाभ्यां य: सभपदिनार ॥१६॥

·समयप्राभृतं। जीवकोभयं दे अपि खलु केपिजीवमिच्छति । अपरे संयोगेन तु फर्मणां जीवमिच्छति ।।४७१ एवंविधा बहुविधाः परमात्मानं वदंति दुर्मेपसः। से न परात्मवादिनःनिषपचादिभिर्निर्दिष्टयः ॥४८॥ तात्पर्य हात-अप्पाणमयाणता मृदा दु परम्पवादिणो केई आत्मानमजानंत: मुढास्त परद्रव्यमात्मानं पदंतीत्येवंशीलाः केचन परत्मवादिनः जीव अज्झवसाणं कम्मं च सहा पसमिति पपांगारात् कार्य भिन्न नास्ति तया रागादिभ्यो मिनो जीको नास्तीति रागायध्यवसान कर्म च जीय विदंतीति । अथ अपरे अज्झवसाणे मतिध्वमंदाणुमावगं जीवं मण्णति अपरे केचनकांतपादिनः रामायभ्यासानेषु तीवमंदतारतम्यानुभावस्वरूप शक्तिमाहात्म्यं गच्छतीति तीनमंदानुभावगस्तं जीवं गन्यते। सहा अवर णोकम्मं चावि जीवोत्ति तथैवावरे चाकादयः कर्मगोकर्भरहितपरमात्मभेदविज्ञान- शून्याः शरीरादिनोकर्म चापि जीवं मन्यते । अध–कम्मरसुदर्य जी अबरे अपरे कर्मणउदय जीव- मिग्छंसि फम्माशुभागपिच्छति अपरे च कर्माशुभागं खतादावस्थिपापाणरूपं जीवमिछति । कथंभूतः सचानुमागः तिब्वत्तणयंदनणगुणेहिं जो सोहचदि जीवो तीवत्वमंदत्यगुणाभ्यां वर्तते यः स जीयो भवतीति । अय-जीवोफम्म जपं दोषिणावि खलु फेवि जीवमिति जीवकर्मोमयं हे अपि जीव- कर्माणि शिखरिणीवत् खलु स्फुटं जीवमिष्यति । अपर संयोगेण दु फम्माणं जीवपिछति । अपरे फेचन अटकाठखटापदष्टकर्मणां संयोगेणापि जीयमिच्छति किस्मात् भएकर्मसंयोगादन्यस्य शुद्ध- जीवस्यानुपरत्तेः । अथ एवंविहावविहा परमापाणं पदंति दुम्मेदा एवंविधा वदविधा यनुमकारा देहरागादिपरदन्यमात्मानं पदंति दुर्मेधसो दुर्घद्धपः नेण दु परप्पयादी पिछपवादीहि णिट्टिा तेन फारणेन तु पुनः देहरागादिक परद्रव्यमात्मानं बदंतीसेवं शीलाः परामवादिनी निश्चमवादिमिः सर्वध. निर्दिया इति पंचगाथाभिः पूर्वपक्षः कृतः । यथ परिहारं वदति । आत्मस्पाति:-इह खलु तदसाधारणक्षणाफलनालीवत्वेनास्यतादिभूदाः सताताश्विकगारमा- नसजानंतो बहनो बहुधा परमप्यारमानमिति प्रलपति । नैसर्गिकरागद्वेषकल्मापितमध्यवसानमेव जीय स्तथाविधाप्यवसानात अंगारमेव कार्यादतिरिक्तत्वेनान्यस्पानुपलभ्यमानत्वादिति केचित् | अनानंत- पूर्यापरीमूतावयपैकसंसरणक्रियारूपेण क्रीडकमै जीवः कर्मणोतिरिक्तन्वेनान्यस्यानुपगम्यमानत्वादिति कोधित् । सीझमंदानुभमिरमानदुरंतरागरसनिर्भराम्यवसानसंतान एन जीवस्ततेोतिरिक्तस्पान्यस्यानुपलम्प मानत्यादिति फेचित् । नवपुराणावस्यादिमावेन प्रवर्तमानं नोकर्मष जीयः शरीरादतिरिक्तत्वेनान्यस्यानुप- लभ्यमानत्वादिति केचित् । विश्वमपि पुण्यपापरूपेणाकामर कर्मविपराक एष जीवा शुभाशुममायादति- रिकत्वेनान्यस्पानुपलम्यमानत्वादिति फेचित् । सातासातरूपेणाभिव्याप्तसमक्तातीजमंदत्वगुणाभ्यां नियमानः फर्मानुभव एव जीः सुखदुःखातिरिक्त नान्यस्यानुएउम्पमानत्यादिति केचित् । मजितायभयात्मकत्वा- दात्मकोमयमेन जी कास्य॑तः कर्मणोतिरिक्त वेगान्यस्यासुपरम्यमानत्यादिति केचित् । भक्रियास- सर्पः कर्मसंयोग एय जीवः कर्मसंयोगासट्या इवाएकाधसंयोगादतिरिकल्पनान्यस्यानुपलम्पमानवा- दिति फेचित् । एवमवंगकारा इतेरेपि बहुप्रकारा परमात्मेति व्यपदिशति दुर्मेधसः किंतु न ते परमार्थ- रादिभिः परमार्यवादिनः इति निर्दिश्यते । कुतः- एदे सब्बे भावा पुग्गलदवपरिणामणिप्पणा.! केवलिजिणेहिं भणिदा कह ते जीवो ति उचंति ॥४९॥ एते सर्वेगावाः पगलद्रव्यपरिणामनिम्ममाः।

·सनातनजनप्रथमालायां-
फेवलिमिनर्भणिता कयं ते जीप इत्युच्यते ॥४॥
तात्पत्तिः-पदे सने भावा पुगालदव्यपरिणामाणिप्पणा एते सर्वे देहरागादय' कर्म-
जनितपर्याया पुद्गलव्यकर्मोदयपरिणागेन निष्पना । केवलिजिणेहि भणिया करते जीवोति
उक्षति केवलिजिन सर्वज्ञे कर्मजनिता इति भणिता कय ते निश्चयनयेन जीषा इत्युर्यते न फयमपि ।
किंच विशेष आगारात् कार्यवदागादिभ्यो मिनो जीयो नास्तीति यद्भणित तदमुक्त कथमिति चेत्
रागादिम्यो पिन शुद्धजीवोस्तीति पक्ष परमसमाधिस्थपुरुष शरीररागादिभ्यो मिनस्य चिदानदेवस्वभाव-
शुद्धजीवस्योपरब्धेरिति हेतु किहकारिकास्वरूपात् सुवर्णदिति दृष्टांत । किं च भगारघाटातोपि न
घटते कथमिति चेत् यथा सुवर्णस्य पीतत्व अग्नेमणत्व स्वभापमाथागारस्य कृष्णावस्वभावस्य तु पृथक्त्व
का नायाति । रागादयातु निभाया स्फटियोपाधिवत् ततस्तेषां निर्विफारशुद्धामानुभूतिबलेन पृथकर्नु
शक्यते इति । यदम्युलमष्टकाष्ठसयोगखट्वावदारकर्मसयोग एव जीपस्तदप्पनुचित भष्टकर्मसयोगात् भिन्न
शुद्धजीवोस्तीति पक्षपचन अष्टकाप्ठसयोगखदाशायिन पुरुपस्पेर परमसमाधिस्थपुरुषैरएकर्मसयोगात्
पृथग्भूतस्य शुदबुद्धकस्वभावजीवस्योपलव्धेरिति दृष्टातसहितहेतु । किं च देहामनोरसत भेद इति पक्ष'
मिनलक्षणलक्षितत्यादिति हेतु जलानलपदिति दृष्टात । इति परिहारगाथा गता। अथ चिपप्रतिभासेपि
रागाद्यभ्यासानादय कय पुदलखभाया भवतीति चेत्-
आत्मख्याति - यत' एतेऽभ्यवसानादय समस्सा एव मापा भगवद्भिर्विश्वसाक्षिभिरहद्रि पुद्गल-
न्यपरिणाममयत्वेन पहप्ता सतवेतन्यशून्यापुद्गलद्रव्यादतिरिसत्येन प्रमाप्यमान चैतन्यस्यमाय जीवद्रव्य
भवितु नोसहते तता न खन्यागमयुक्तिवानुभोधितपक्षत्वात् तदा मवादिन परमार्थवादिन' एतदेव
सर्वहरवन तारदागम । इय तु स्वानुभवगर्भिता युक्ति न खलु नैसर्गिकरागद्वेषकमापितमभ्यवसान
जीयस्तथापिपाध्यवहानात्कार्तस्वरस्यर यामिकायातिरित नान्यस्य चिस्वमात्रस्य विचकै स्वयमुपरम्य-
मानत्यात् । न रायनायनतपूर्वापरीभूतावयवैकससरणलक्षणक्रियारूपेण श्रीडस्कप जीव फर्मण्योतिरिक्त-
विना यस्य चिस्वभावस्प विचकै लयमुपगम्यमानत्वात् । न खल तीममदानुभयभिधमानदुरतरागरस-
निर्भराभ्यनसानसतानो जीरस्ततोतिरिक्तत्वेनान्यस्य चिस्वभावस्य निचकै स्वयमुपटम्यमानत्वात् । न सक
नषपुराणरस्थादिशेदेन प्रवर्तमान नोकर्म जीव शरीरादतिरिक्तत्वेनान्यस्य चिस्यमारस्प मिसेवकै स्वयमुप-
लभ्यमानत्वात् । न पद्धविधमपि पुण्यपापरूणाकामकर्मविपाको जी शुभाशुममात्रादतिरियेनान्यस्पषि-
रस्वभावस्प रियेचकै स्वयमुपलभ्यमानत्यात् । न सट सातासातरूपेणाभिन्याहसमस्ततोगमदत्वगुणाम्पा भिच-
माग फर्मानभायो जीव सुखदुःखातिरिक्त वेना यस्य चिस्वभावाप नियन्फै स्वयमुपलभ्यमानत्वात् । न राह
भजितावदुभयामरत्वादामा गय जीव फापत वर्गगोतिरिक्तवनान्यस्य चिस्तावस्य विचौ स्वय
मुपलम्पमानत्वात् । न रातक्रियासमर्थ कर्मसयोगी जीन कर्मसयोगात्रामाशापिन पुरुस्कार
सपोगादतिरिक्तचनान्यस्य चिस्वमानस्य विवेची स्वयगुपलभ्यमानलादिति । इह पल पलभिन्ना मी
पलब्धि प्रतिविप्रतिपन सायमनुशास्त।
रिम किमपरेणाकार्यकोलाहरून स्वपमपि निमृत सा पश्स एण्मासमेक।
हदपसरसि पुम पुनलाद्विनधाता ननु विगनुपरम्धिर्भाति विचारधि ॥३॥
पपचिदन्ययप्रतिभारोप्यम्पयसानादय पुरस्यभाया इति चेत् ।
अवविहं पि प कम्मं सव्वं पुग्गलमयं जिणा विति ।
जस्स फलं तं बुनादि दुक्खं ति विपजमाणस्म ॥५०॥
मरियमपि प पर्म सर्व पहलमयं मिना विदनि ।
यस फल दुष्यते समिति विपच्यमानस्य ॥५०॥

·समयप्राभूत। २९ तात्पर्य उत्ति-अहवि पि य फम्म सच पुग्गलमय जिणं विति सर्वमष्टविधमपि कर्म पुद्गलमय भवतीति जिना धीतरागसर्वज्ञा युवति कथयति। फयभूत यत्कर्म जस्सफर्क तं बुचदि दुवखंति विपञ्चमाणस्य यस्य कर्मण फल प्तप्रसिद्धमुच्यते किंव्याकुलवस्वभावत्याद्दुःखमिति। कयभूतस्य कर्मण विशेषण पच्यमानस्योदयागतस्य । इदमत्र तात्पर्य अविधर्मपुद्गलस्य कार्यमनाकुलत्वलक्षणपरमार्थसुख- विलक्षणमाकुलस्वोत्पादक दुख रामादयोप्याकुलत्वोत्पादकदुःखलक्षणास्तत कारणापुद्गलकार्यत्वात् शुद्ध- निधयनयेन पौगलिका इति । अष्टविध कर्म पुद्गलद्रव्यमेरोति कयनरूपेण माथा गता । अथ यद्यध्यय- सानादय पुद्गलस्वभावास्तहि रागी द्वेषी मोही जीव इति कथ जीयत्वेन प्रथातरे प्रतिपादिता इति प्रभे प्रयुत्तर ददाति । भात्मरुपाति:-अध्यवसानादिभावनिर्वर्तकमष्टविधमपि च कर्म समसमेव पुद्गलमयमिति किल सकलहप्ति । तस्य तु यद्विपाककाठामधिरूढस्य फलस्वेनाभिलप्यते । तदनाकुलवलक्षणसीख्याख्याम- स्वभावविलक्षणत्वारिकरु दु ख तदत पातिन एव किलाफुटवलक्षणा अध्यवसानादिभाया । ततो न ते चिदन्वयविनमेप्यामस्वभाया किंतु पुद्गलस्वभावा । यधप्यवसानदय पुद्गलस्वभावास्तदा कथ जीव बैन सूचिता इति चेत् । ववहारस्स दरीसणमुवएसो वण्णिदो जिणवरेहि । जीवा एदे सब्वे अन्झवसाणादओ भावाः॥५१॥ ध्यपहारस्य दर्शनमुपदेशो वर्णितो जिनवरै । जीवा एते सर्वेऽध्यवसानायो भावा ॥५१॥ तात्पर्यवृत्तिः-पवहारस्स दरीसणं व्यवहारमयस्य स्वरूप दर्शित याकिं कृत एवएसो पणिो जिणवरेरि उपदेशो पर्णित' कथितो जिनवरै । कयभूत जीवा एदे सम्चे भग्नावसा- णादभो भाषा जीया एते सर्वे अप्यवसानादयो भावा परिणामा भण्यत इति । किं च विशेष यद्यप्यय न्यपहारनयो पहिर्दव्यावलवत्वेनाभूतार्थस्तथापि रागादिवहिर्दव्यापटवनरहितविशुद्दज्ञानदर्शनस्वभाव सावलवनसहितस्य परमार्थस्य प्रतिपादकत्वादयितुमुचितो भरति 1 पदा पुनर्व्यवहारनयो न भवसि तदा शुद्धनिश्वपनयेन प्रसस्थावरजीवा न भवतीति मत्वा निशफोपमर्दन कुर्वति जना । सतच पुण्यरूप धर्माभाव इत्येक दूपण तथैव शुद्धनयेन रागद्वेषमोहरहित' पूर्वमेष मुक्तोजीवस्तिपतीति मत्वा मोक्षार्थमनु- छान कोपि न करोति ततष मोक्षाभाव इति द्वितीय च दूषण । तस्मारनहारनपव्याख्यानमुचित भवतीयभिप्राय । श्रय केन घटातेन प्रवृत्तो व्यवहार इत्याझ्याति । आत्मख्याति -सर्वे एवैतेऽप्यवसानादयोभावा जीवा इति यद्भगवति सकलप्रशप्त तदभू तार्थस्थापि व्यवहारस्यापि दर्शन 1 व्याहारो हि व्यवहारिणां म्लेच्छभाषेत्र रेग्याना परमार्थप्रतिपादफल्या दपरमार्थोपि तीर्थप्नवृचिनिमित्त दर्शपितु न्याय्य एवं । तमतरेण तु शरीराचीरस्य परमार्थतो भेददर्शनाम सस्थावराणा भस्मन इस निशफमुपमर्दनेन हिंसाभावाद्भवत्येर बधस्यामात्र । तथारक्तद्विनिमूदो जीवो बभ्यमानो मोचनीय इति रागद्वेषमोहेभ्यो जीवस्य परमार्थतो भेददर्शनेन मोक्षोपायपरिमहणामागत् भव पेर मोक्षस्याभार । अथ केन दृष्टातेन प्रवृत्तीव्यरहार इति चेत् । राया हु णिग्गदो त्तिय एसो वलसमुदयस्स आदेसो। ववहारेण दु उचादि तत्येको णिग्गदो राया ॥५२॥ एमेव य ववहारो अज्झवसाणादि अण्णभावाणं । जीवो त्ति कदो सुत्ते तत्येको णिच्छिदो जीवो ॥५३॥ .

·सनातन जैनथमाला- राजा खलु निर्गत इस्येप घलसमृदयस्यादेशः । व्यवहारेण तूच्यते तत्रैको निर्गतो राजा ॥ ५२ ॥ एवमेव च व्यवहारोभ्यवसानाधन्यभावाना। जीव इति कृतः सूत्रे सत्रैको निश्चितो जीवः ॥५३॥ तात्पर्यात -रापा हुणिग्गदी चिप एसो बलममुदयस्स आदेसो राजा तु स्फुट नि- गरा एय बलसमुदयस्यादेश' कथन ववहारेण दु उच्चादि तत्थेको णिग्गदो राया बठसमूह दृष्टांत । पच योजनानि व्याप्य राजा निर्गत इति व्यवहारेणोध्यते । निश्चयनयेन तु तत्रैको राजा निर्गत इति. दृष्टातो गत । इदानी दाटीतमाह-एमेवयववहारोअमापसाणादि अग्णभावाणं एवमेव राजदृष्टात प्रकारेणैव व्यवहार 1 केयां अध्यवसानार्दानां जीवादिनमावादीना रागादिपर्यायाणा जीयोति कदो सुधे कथभूतो व्यवहार रागादयो भायाः व्यवहारेण जीव इति कृत भणित सूत्रे परमागगे हत्थेको णिच्छिदो जीवो तत्र तेषु रागादिपरिणामेषु मध्ये निश्चितो ज्ञातव्य कोसौ जी कथभूतः शुद्धनिश्चयनपेनको भायकर्मदव्यकर्मनोकर्मरहितशुदबुद्धकस्वभायो जीवपदार्थ । इति व्यवहारनयसमर्थनरूपेण गाथात्रय गत । एवमजीवाधिकारमध्ये शुद्धनिश्चयनयेन देहरागादिपरद्रव्य जीवस्वरूप न भवतीति कथनमुख्यतया गाथा- दशकेन प्रथमोत्तराधिकारो व्याख्यात । मथानतर वर्णरसादिपुद्गलस्वरूपरहितोऽनतज्ञानादिगुणस्वरूपध शुद्धीय एष उपादेय इतिः भावनामुख्यतया द्वादशगाथापर्यंत व्याख्यान करोति । तत्र द्वादशगाथासु मध्ये परमसामायिकभावना- परिणताभेदरमनयलक्षणनिर्विकल्पसमाधिसमुत्पत्रपरमानदमुखसमरसीभावपरिणतशुद्धजीव एवोपादेय इति. मुख्यलेन असमरूव इत्यादिसूत्रगाथैका । अथान्यतरे रागादयो बहिरगे वर्णोदयश्च शुद्धजीवस्वरूप म भवतीति तस्यैर गाथासूत्रस्य विशेषविवणाथै जीवस्स णस्थिवष्णो इत्यादिसूवषट् । तत. परत एष रागा- दयो वर्णादयश्च व्यवहारेण सति सुनिश्चयनयेन न सतीति परस्परसापेक्षनयद्वयधिवरणाथै पवहारेणदु इत्यादि सूत्रमेक । तदनतरमेतेषा रागादीनां व्यवहारनपेनैव जावेन सह क्षीरनारवत्समधी न च निश्चय मयेनेति समर्थनरूपेण पदं हिय संबंधो इत्यादि सूत्रीका ततश्च तस्यैव व्यपहारनयस्य पुनरपि व्यक्तार्थ दृप्पारादातिसमर्थनरूपेण पंये मुस्सतं इत्यादि गाथात्रय । इति द्वितीयसले समुदायपातनिका । तद्यथा- अथ यदि निधन रागादिरूपा जीमी ग भाति तर्हि कथभूत. शुद्धजीर उपादेयस्वरूप इत्यत्राह । आसख्याति - यथेष राजा पच योजनान्यभिव्याप्य निष्क्रामतीत्येकस्य पचयोजनान्यभिव्या- शुमशक्यत्वाचाहारिणां बलसमुदाये राजेति व्याहारः । परमार्थतस्त्वेक एव राजा । तथैष जीव समय रामग्राममभिव्याप्य प्रवर्तित इसकस्य समन रागमामममियातुमशस्याबायबहारिणामध्यबसानादिष्वन्य- भायेषु जीव इति व्यवहार । परमार्थतस्येका एक जीव । पशेव तहि कि लक्षणोसावेफटफोकीर्णः परमार्थ जीव इति पृष्टः प्राह- अरसमरूवमगंधं अव्वत्तं चेदणागुणमसदं । जाण अलिंगग्गहणं जीवमणिदिसंठाणं ॥५॥ भरसपरूपमगंधमव्यक्तं चेतनागुणमशब्द । जानीहि लिंगग्रहणं जीवमनिर्दिष्ट्रसंस्थान ॥५४॥ तासर्गपत्तिा-अरसपरूवमगंध अवचं चेदणागुणमसई निश्चयनयेन रसरूपगधस्पर्श- शब्दरहित मनोगतकामक्रोधादिरिकल्पविषयाहितत्वेनान्यक्त सूक्ष्म । पुनरपि कि विशिष्ट शुद्धचेतनागुण पुनम कि रूप जाणमलिंगाहणं जीवाणिदिसंठाणं निश्चपनयन स्वसदनानाविश्यबादगि-

·समयमाभृतं ।
ग्रहण समचतुरस्रादिपदसंसानरहित च य पदार्थ तमेय गुणविशिष्ट शुद्धजीवमुपादेयमिति है शिष्य
जानीहि । इदमत्र तात्पर्य । शुद्धनिश्चयनयेन सर्वपुद्गलद्रव्यसघधिवर्णादिगुणशब्दादिपर्यायरहितः सर्वदन्य-
द्रियभावेंद्रियमनोगतरागादिरिकल्पाविषयो धर्माधर्माकाशकाटद्रव्यशेषजीवावरभिन्नोनतशानदर्शनमुखवीर्यश्च
य स एव शुद्धात्मा समस्तपदार्थसर्वदेशसर्वकालयाक्षणक्षत्रियादिनानावर्णभेदभिन्नजनसमस्तमनोवचन-
कायदपापारेषु दुर्लभः स एवाल सधैवोपादेय इति मत्वा निर्विकल्पनिर्मोहनिरजननिजशुद्धामसमाधिस-
जातसुखामृतरसानुभूतिलक्षणे गिरिगुहागहरे स्थित्वा सर्वतापर्येण पातम्य इति । एव सूत्रगाथा गता । अथ
चहिरंगे वर्णाशम्यतरे रागादिभावा. पौगालिका शुद्धनिश्चयेन जीनस्वरूप न भवतीति प्रतिपादयति ।
मात्मख्याति:-4 खल पुगटद्रव्यादन्यत्वेनाविद्यमानरसगुणत्वात् पुद्गलद्रव्यगुणेन्यो भिन्नत्वेन
स्वयमरसगुणत्वात् परमार्थत पुद्गलद्रव्यस्वामित्वाभावात् द्रौद्रियारष्टभेनारसनात् स्वभावतः क्षायोप-
शमिकमावाभावागावेंद्रियावलोनारसनात् , सकलसाधारणैकसवेदनपरिणामस्वभावत्वात्केरलरसवेदनापरि-
पामापन्नत्येनारसनात् , सकाठशेषज्ञायकतादात्म्यस्य निषेधाद्रसपरिच्छेदपरिणतावेपि स्वयरसरूपेणापरिणम-
नाचारस' । तथा पुद्गलद्रव्यादन्यत्वेनाविद्यमानरूपगुणत्वात् पुद्गलद्रव्यगुणेभ्यो भिन्नत्वेन स्वयमरूपगुणवात्
परमार्थत पुगलद्रव्यस्वामिलामावात् व्यंद्रियावष्टमेनारूपणात् , स्वभावत क्षायोपशमिकमायामावा-
दाद्रियायलयेनारूपणासकटसाधारणकसंवेदनपरिणामस्वभावत्वात्केवलरूपवेदनापरिणामापनत्वेनारूणात् ,
सकल यज्ञायकतादात्म्यस्य निषेधान्पपरिच्छेदपरिणतत्येपि स्वय रूपरूपेणापरिणमनाचारूप. । तथा पुद्गल-
द्रव्यादन्यत्वेनाविद्यमानगधगुणत्वात् पुद्गलद्रगुणेन्यो भिन्नत्वेनस्वयमगधगुणत्वात् परमार्थत पुगल-
द्रव्यस्वामित्वाभावादन्येद्रियावष्टमेनागधनात् , स्वभावतः क्षायोपशामिकभावाभावादाबेंद्रियावलवेना-
गधनात् सकलसाधारणकसवेदनपरिणामस्वभावत्वात्केरलगधवेदनापरिणामापनत्वनागधनात् सकलज्ञेप-
प्रायकतादात्म्यस्य निषेधागधपरिच्छेदपरिणतत्येपि स्वप गधरूपेणापरिणगनाचागधः । तथा पुद्गलद्रव्याद-
न्यत्वेनाविद्यमानस्पर्शगुणावात् पुद्गलद्रव्याणम्यो भिन्नत्वेन स्वममस्पर्शगुणत्यात् परमार्थत पुद्गलद्रव्यस्ला-
मिलाभापादोदिपावष्टमेनारपर्शनात् एवभावतः क्षायोपशमिकभावाभावात् भादियाघरचनास्पर्शनास-
कलसाधारणकसवेदनपरिणामस्वभादत्वात् फेरलस्पर्शवेदनागरिणामापनत्वेनास्पर्शनात् सकलज्ञेपहायफता-
दरम्यस्य निषेधात् स्पर्शपरिच्छेदपरिणतत्वेपि सर स्पर्शस्वरूपेणापरिणमनाचास्पर्श तथा पुद्गलद्रव्याद-
न्यत्वेनाविद्यमानशब्दपर्यायत्वात् पुदलदव्यपर्यायेभ्यो भिन्नत्वेन स्वयमशब्दपर्यायत्यात् परमार्थत पुद्गलद्रव्य-
स्वामित्वाभावात् दद्रियागरभेन शब्दाप्रपणात् स्वभारत. क्षायोपशमिकमावाभावादादियानलयेन
शब्दाप्रवणात् सफलसाधारणसवेदनपरिणामस्वभावत्वात् केयलशब्दवेदनापरिणागापनत्येन शब्दान-
घणात् सकलज्ञेयज्ञायकवादात्म्यस्य निषेधाब्दपरिच्छेदपरिणतत्वैपि स्वय शब्दरूपेणापरिणमनाशाशब्द ।
दव्यांतरारब्धशरीरसस्थानेनैव सस्यान इति निर्देष्टुमशक्यत्वात् नियतस्यभायेनानियतरास्थानानतशरीरवर्ति-
त्वासस्थाननामकर्मविपाकस्य पुद्गलेषु निर्दिश्यमानत्वात् प्रतिविशिष्टसस्थानपरिणतसमस्तवस्तुतत्तसंवटित-
सहजसंवेदनशक्तित्वेपि स्वयमखिटलोकसालनशून्योपजायमाननिर्मलानुभूतितयासतमसस्थानत्वाञ्चानिर्दिष्ट-
सस्थान । पट्दच्यात्मकलोका यान्यतादन्यत्वाकपापचकादायकान्यक्तादन्यत्याञ्चित्सामान्यनिमग्नसमस्त-
व्यक्तित्यात क्षणिकन्यक्तिमागाभारात् व्यक्ताव्यक्तविमित्रप्रतिभासेपि व्यक्तास्पर्शज्यात् त्यमेव हि बहिरतः
स्फुटमनुभूयमानत्वेपि व्यक्तीपेक्षणेन प्रद्योतमानत्वाचाव्यक्त । रसरूपगधस्पर्शशब्दसस्थानन्यक्तस्वाभापि
स्वसवेदनबलेन नित्यमारमाप्रत्यक्षस्य सत्यनुमेयमात्रत्वाभावादलिंगग्रहण | समातविप्रतिपत्तिप्रमाथिनी विवे-
चकजनसमर्पितसर्वस्वेन सकलमपि लोकालोक कवलीकृत्यासतसौहित्यमधरेणेव सकलकालमेन मनागम्य-
विधळितानन्यसाधारणतया स्वभावभूतेन स्वयमनुभूयमानेन चेतनाणेन नित्यमेवात प्रकाशमानल्यात्
तनागुणश्च स खलु भगवानगलाछोक इहैकष्टफोल्कीर्ण प्रत्यग्ज्योतिजीध ।
सकलमपि बिहायाहाप चिच्छतिरिक्त फटतरमषगाह्य स च चिच्छतिमात्र ।
इममुपरि भरत चालविश्वस्य साक्षात् कलयत परमा मात्मानमात्मन्यनत ॥३५॥

·- समासनजैनग्रंथमालायां- चिच्छक्तिव्यातसर्थस्वस्वसारो जीव झ्यानयं । अतोतिरिक्ताः सर्वेपि भावाः पौगालिकाअभी ॥३६॥ जीवस्स णस्थिवण्णो णवि गंधोणवि रसोणविय फासो। णवि एवं ण सरीरं ण वि संठाणं ण संहणणं ॥१५॥ जीवस्स णस्थि रागो णवि दोसो णेव विजदे मोहो । णो पञ्चयाण कम्मं णोकम्मं चावि से पत्थि ॥५६॥ जीवस्स गत्थि वग्गो ण वग्गणा व फड्ढया केई । णो अझप्यठाणा णेव य अणुभायठाणाणि ॥५॥ जीवस्स णमि केई जोयहाणा ण बंधठाणा वा । णो व य उदयाणा ण मग्गणष्ठाणया केई ॥५॥ णो ठिदिवंधष्ठाणा जीवस्स ण संकिलेसठाणा वा। णेच विसोहिष्ठाणा णो संजमलद्धिठाणा वा ।।९।। णेव य जीवठाणा ण गुणक्षणा य अस्थि जीवस्स । जेण दु एदे सव्वे पुग्गलदव्वस्स परिणामा ॥६॥ जीवस्य नास्ति पणों नापि गंयो नापिरसो नापि च स्पर्शः। नापि रूपं न शरीरं नापि संस्थानं न संहननं ॥१५॥ जीवस्य नास्ति रागो नापि द्वेषो नैव वियते मोहः । नो मत्सया न कर्म नोकर्म चापि तस्य नास्ति ॥१६॥ जीवस्प नास्ति वगों न वर्गणा नैव पदकानि कानिचिन् । नो अध्यात्मस्थानानि नैव चानुभागस्थानानि ॥५७|| जीवस्य न संति कानिचिद्योगस्थानानि न घस्थानानि वा। नैव चोदयस्थानानि न मार्गणास्थानानि कानिचित् ॥१८॥ नो स्थितिबंधस्थानानि जीवस्य न संक्लेशस्थानानि वा। नैव विशुदस्थानानि नो संयमलब्धिस्थानानि वा नैर च जीवस्थानानि न गुणस्थानानि वा संति जीवस्य । येन त्वेते सर्वे पहलद्रव्यस्य परिणामाः ॥ तात्पर्यवृत्तिः-वर्णगधरसस्पर्शास्तु रूपशब्दवाच्याः स्पर्शरसगंधवर्णरती मचि औदारिवादि पंच शरीराणि रामचतुरस्त्रादिषसंस्थानानि यार्पभनाराचादिषदसंहनगानि चेति । एते वर्णादयो धर्मिणः सुसनिधयनयेन जीवस्य न संतीति साम्यो धर्मवैति धर्मपर्मिसमुदपलक्षणः पक्षः आस्थासंघाप्रतिद्धति यावत् अदलव्यपरिणाममयाचे सति शुद्धमानुभूतेभिन्नवादिति हेतुः । एवमा व्याख्यान पक्षहेतरूपणा- गद्वपमनुमानं सातव्यं । अथ रागद्वेपमोहमिथ्यात्याविरतिप्रमादकपाययोगरूपंपचप्रत्सममूटोत्तरप्रति- भेदभिन्नदानाकरणायष्ठविधकौदारिक क्रियकाहारकशरीरत्रयाहारादिपदपर्याप्तिरूपनोकर्माणि इत्यस्य जी. यस शुद्धनित्यनयेन सर्याप्येतानि न संति यस्मात्पुलपरिणाममयत्वे सति शुद्धामानुभूतेभिन्दन्यात् । भय परमाणोरविभागपरिच्छेदपाशक्तिसमूहो वर्ग इत्युप्यते । वायां समूहो धर्गणा गण्यते । गर्गणासमूह- ·। समपत्रामृत एभणानि साकानि च कानिचिन्न सति । अथवा वर्मशक्त क्रमेण विशेषवृद्धि पद्धपक्षण | तथा घोक्त वर्गणास्पद्धकानां नयाणा रक्षण- वर्ग शक्तिसमूहोऽगोहूना वर्गणोदिता । वर्गणाना समूहस्तु पर्द्धक स्पर्द्धकापहै । शुभाशुभरागादिपिकल्परूपाभ्यरसानानि भव्यते । तानि च सति लतादारस्थिपापाणशक्तिरूपाणि धातिकर्मचतुष्टयानुभागस्थानानि भष्यते । गुडखडशकरामृतसमानानि शुभाघातिकर्मानुभागस्थानानि भण्यते 1 निकाजाविपहागहलसदृशान्यशुभाषाशिकर्मानुभागस्थानानि च तान्येतानि सर्वाण्यपि शुद्ध निश्चयनयेन जीनस्थ न सति । कस्मात् पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सति शुद्धामानुभूतभिन्नत्यात् । अथ पोतरायक्षयोपशमननितमनोरचनफायर्गणारयनकर्मादानहेतुभूताभप्रदेशपरिस्पदलक्षणानि योग स्थानानि प्रवृतिस्थित्यनुभागप्रदेशरूपचतुर्विधवस्थानानि सुखदु सानुमररूपाण्युदयस्थानानि गत्यादि मार्गणास्थानानि च सर्वाग्यपि शुद्धनिययनपेन जीयस्य न सति कस्मात् पुद्गटदव्यपरिणाममयले सति शुद्धामानुभूतेभिन्नवान् । अथ-जीरेन सह काठातरानस्थानरूपाणि स्थितिवधस्थानानि कपायादेकरूपाणि संशस्थानानि कपायमदोदयरूपाणि विशुद्धस्थानानि कपायकमहानिरूपाणि सयमलम्धिस्थानानि च सवा ध्यपि शुद्धनिश्चय येन जीवस्य न सति फस्मात् पुगद्रव्यपरिणाममपवे सति शुद्धामानुभूतैर्मियात् । मय-जीवस्य शुद्धनिश्चयनयेन "यादरमहमेइदी पितिचउरिंदी असणि सण्णाण । पजत्तापजत्ता एव ते घउदसा होति" इति गाथाकथितक्रमेण यादौर्दियादिचतुर्दशजीवस्थानानि मिथ्यादृष्ट्यादिचतुर्दश गुणस्थानानि साण्यपि न सति पुगद्रव्यपरिणाममयत्ये सति शुद्धामानुभूतेभिन्नत्वात् । पुत" इति चेत् यत कारणादेत वर्णादिगुणस्थानांता परिणामा शुद्धनिश्चयनपेन पुद्गलद्रव्यस्य पर्याया इति । अयमन्न भावार्थ --सिद्धातादिशाने अशुद्धपर्यायाधिफनयेनाभ्यतरे रागादयो यहिरगे शरीरवीपक्षया घर्णादयोपि जीरा इयुक्ता अर पुनरण्यामशाने शुद्धनिश्चयनयेन निपिना इयुभयत्रापि नयविभागविवक्षया नास्ति विरोध इति वर्णाद्यभानस्य विशेषयारयारूपेण सूचपट्न गत । अथ यदुक्त पूर्व सिद्धातादो जीवस्य वर्णादयो च्यवहारेण कधिता अन तु प्रागृतमधे निश्चयनयेन निषिद्धा तमगाथै दृढयति । आत्मख्याति 1-4 कृष्णो हरित पीतो रक्त श्वतो वर्ण स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गद्रय परिणाममपय सानुभूतभिन्नत्वात् । य सुरभिर्दुरभिर्या गध स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रध्यपरिणा ममयत्ये सस्सनुभूरोभिजनात् । य स्टुफ कपाय तिताऽम्छो मधुरो वा रस स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुनलद्रव्यपरिणाममय सत्सनुभूतेर्भिमत्यात् । य सिधौ रुक्ष शीत उष्णो गुरुर्लधुर्मुदु कठिनो वा स्पर्श स सौपि नास्ति जीनस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिनयात् । यस्पर्शादिसामाव परिणाममात्र सप तन्नारित जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्ये सत्यनुभूतभिन्नत्वात् । यदौदारिक क्रियक माहारक तैजस कामण या शरीर तत्सर्वमपि नासित जीवस्य पुद्रलद्रव्यपरिणाममय वे सत्यनुभूतेर्भिन्नत्वात् । पसमचतुरस यग्रोधपरिमउल स्वाति दुब्ज वामन हुड वा सस्थाग तसर्वमपि नास्ति जीवस्य पुद्गलद्रव्य परिणाममय वे सत्पनुभूतेभिनल्यात् । यद्वजर्षभनारान वयनाराच नाराचमर्द्धनाराच फोलिका असप्राप्ता सूपाटिका वा सहनन तर्पमपि नास्ति जीवस्य पुद्गद्रव्यपरिणाममयत्ये सल्पनुभूतभिन्नत्वात् । य प्रति रूपा राग स सर्वोपि नास्ति जीवस्य पुराव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । योऽमीतिरूपोष स सर्गोपि नास्ति जीवरय पुद्गलद्रव्यपरिणाममय सत्यनुभूतेर्भिन्न वात् । यस्तत्वाप्रतिपत्तिरूपो मोह स सपि नास्ति जीवस्य पुद्गद्रव्यपरिणाममयत्व सस्पनुभूतेर्भिग्नत्वात् । ये गिण्यात्यापिरतिकषापयोगलक्षणा प्रत्ययास्ते सपि न सति जीवस्य पुद्गद्रव्यपरिणाममयचे सत्यनुभूतभिन्नत्वात् । यद् शानायरणीयदशना वरणीपवेदनीयमोहनायायुगमात्रातरायरूप कर्म तसर्वमपि नास्ति जीयस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयः सत्यनुभूतेन्नित्यात् । यपपर्याप्तित्रिशरीरयोग्यपस्तुरूप नौकर्म तसर्वमपि नास्ति जीवस्य पदलाय परिणाममयत्यै सत्यनुभूतो नवात् । य शक्तिसमूहलक्षणो वर्ग स सर्वोपि नास्ति जीयरप पुद्गल्दन्य परिणाममय सत्यनुभूसेमिन्नत्वात् । या मर्गसमूहलक्षणा वर्गणा सा सर्वापि नास्ति जीवस्य पुद्गलदाय ५ ·सनातनजनप्रथमालाया- परिणामगयत्वे सत्यनुभूतेर्भिन्नत्वात् । यानि मदतीनरसकर्मदलविशिष्टन्यासलक्षणानि स्पर्द्धकानि तानि सर्वाण्यपि न सति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुमतभिन्नत्यात् । यानि स्वपरैकत्वाथ्यासे सत्ति विशुद्धचित्परिणामातिरिक्तत्यरक्षणान्यध्यात्मस्थानानि तानि सण्यपि न सति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणा ममयत्वे सन्यनुभूतेभिन्न वात् । यानि प्रतिविशिष्टप्रकृतिरसपरिणामटक्षणान्यनुभागस्थानानि तानि सर्वा- ण्यपि न सति जीरस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । यानि कायबामनोवर्गणापरिस्पद- पक्षणानि योगस्थानानि तानि सर्माष्यपि म सात जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतभिन्नत्वात् । यानि प्रतिविशिष्टप्रकृतिपरिणामलक्षणानि बधस्थानानि तानि सर्वाण्यपि न सति जीवस्य पुद्गद्रव्यपरि- णाममयत्वे सत्यनुभूतभिन्नत्वात् । यानि स्वफलसपादनसमर्थकर्मावस्थालक्षणान्युदयस्थानानि तानि सर्या- ण्यपि न सति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतभिन्नत्वात् । यानि गतीदियकाययोगदकपाय- शानसयसनलेश्यामव्यसम्पावसचाहारलक्षणानि मार्गणास्थानानि तानि सर्वाण्यपि न सति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणामण्यत्वे सत्यनुभूतेर्भिन्नत्वात् । यानि प्रतिविशिष्टप्रकृतिकालातरसहत्वलक्षणानि स्थिति- बधस्थानानि सानि सर्पाण्यपि न सति जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्ये सत्यनुभूतेभिन्नत्वात् । यानि कपाय- विपाकोद्रेकलक्षणानि सफेशस्थानानि तानि सर्यपपि म सरि जीवस्य पुद्गलद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्पनुभूते- निमत्यात् । यानि क्यायविपाकानुदेकलक्षणानि विशुद्धस्थानानि तानि सर्वाण्यपि न सति जीवस्य पुद्गलद्रव्य- परिणाममयत्वे सत्यनुमूतर्भिन्न पात् । यानि चारित्रमोहविपाकक्रमनिवृचिलक्षणानि सयमलब्धिस्थानानि तानि, सर्वाप्पपि न सति जीवस्य पुदरदव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिनयात् । यानि पर्याप्तापर्याप्तवादरसूक्ष्गे- केंद्रियहीदियाद्रियचतुरिदयसश्यसज्ञिपचेद्रियलक्षणानि जीवस्थानानि तानि सर्वाण्यपि न सति जीवस्य पुदद्रव्यपरिणाममयत्वे सत्यनुभूतेभिन्न वात् । यानि मिथ्याटिसासादनसम्यग्दृष्टिसम्पम्मिश्यादृष्टि-अस- पतसम्यग्दृष्टिसयतासयतप्रमत्तसयताप्रमचसयतापूर्वकरणोपशमकक्षपकानिवृत्तियादरसापरायोपशमकक्षपकसू- मसापरायोपशमकक्षपकोपशातपायक्षीणरायसयोगफेल्ययोगकेयलिलक्षणानि गुणस्थानानि तानि सा- ण्यपि न सति जीवस्य पुद्गलद्रव्यापरिणाममयन्ले सत्यनुभूरोभिन्नलात् । वर्णाधा या रागमोहादयो वा भिन्ना भाषा सर्व एवास्प पुस । तेनातस्तत्त्वता पक्ष्यसोऽमी मो दृण स्युशमेक पर स्यात् ॥ ३७॥ ननु वर्गादयो यद्यमी न सति जीवस्य तदा तत्रातरे कथ सतीति प्रज्ञाप्यते इति चेत्- ववहारेण दु एदे जीवस्स हवंति वण्णमादीया । गुणठाणंताभावा ण दु केई णिच्छयणयस्स ॥११॥ च्यवहारेण स्वते जीवस्य भवंति वर्णाचा । गुणस्थानाता मावा न तु केचिनिश्चयनपस्य ॥६॥ तात्पर्यसि - व्यवहारनयेन लेते जीवस्य भवति वर्णाद्या गुणस्थानाता माया पर्याया न तु कोपि निश्चयनयेनेति । एव निश्चयव्यवहारसमयमरूपेण गाथा गता । अथ कस्मान्जीवस्य निश्चयेन वर्ग दयो न सतीति पृष्टे प्रत्युत्तर ददाति । आत्मस्पाति इह हि न्याहारनय. किल पर्पयाधित बाजीपस्य पुद्गलसयोगयशादमादिप्र- सिद्धपधपर्यायस्य चुनुभरत्तास्य फार्मासिकवासस इवोपाधिक भावमारव्यो ग्लवमान परभार परस्प विद- धाति । निवपनपस्तु द्रव्य श्रितत्वाकालस्य जीवस्य सामारिक भारमपलव्योपवमान परमार परस्य सर्यमय प्रतिषेधयति। ततो व्यवहारेण वर्णादयो गुणस्थानाता भाषा जीरस्य राति निश्चयेन तु न सत्तीप्ति युक्ता प्राप्ति 1 कुतो जीवस्य वर्णादयो निश्चयेन न सतीति चेत् । एदेहि य संबंधो जहेव खीरोदयं मुणेदब्बो ।

·समयमाभूत। णय हुंति तस्स ताणिदु उवओगगुणाधिगो जम्हा ॥२॥ एतैश्च संबंधो यथैव क्षीरोदकं ज्ञातव्यः । न भयंति तस्य तानि तूपयोगगुणाधिको यस्मात् ॥ ६२॥ तात्पर्यचचि-एदेहि य संबंधो अहेव खोरोदयं मुणेदव्यो एतैः वर्णदिगुणस्थानात पूर्वोक्त पयर्याय सह सयो यौन क्षीरनीरसलेवस्तथा मतव्य । न चान्युष्णत्वपोरिव तादात्म्यसमध । कुत इति चेस् णय हुँदि तरस तामि दु नच भवति तल जीवस्य ते तु वर्णादिगुणस्थानाता भाषा- पाया कस्गात् स्वभोगगुणाधिगो जम्हा यस्मादुष्णगुणेनामिरिर केवलज्ञानदर्शनगुणेनाधिक परि- पूर्ण इति । ननु वणीदयो बहिरगास्तत्र व्यवहारेण क्षीरनीरवासश्लेपसबधो भातु नचाभ्यतराणा रागादीना तत्राशुद्धनिश्चयेन भवितव्यमिति । नेव द्रव्यफर्मवधापेक्षया योसौ असतव्याहारस्तदपेक्षया तारतम्यतापनार्थ रागादीनामशुदनिश्चयो भण्यते । वस्तुतस्तु शुदनिश्चयापेक्षया पुनरशुद्धनिश्चयापि व्यवहार एवेति भावार्थ । अथ तार्ह कृष्णवर्णीय धवलपर्णीय पुरुष इति व्यवहारो विरोध प्राप्नोतीत्येव पूर्णिपक्षे कृते सति व्यहाराविरोध दर्शयतीत्येका पातनिका । द्वितीया तु तस्यैव पूर्वोक्तव्यपहारस्य विरोष लोकासिद्धदृष्टातद्वारेण परिहरति । आत्मख्याति:-यथा खल सलिलमिश्रितस्य क्षीरस्य सलिलेन सह परस्परावगाहलक्षणे सब सत्यपि वलक्षणभूतक्षीरवगुणन्याप्यतया सलिलादधिफवेन प्रतीयमान वाद रणगुणेनेव सह सादात्म्य- रक्षणसबधाभायान्न निश्चयेन सलिलमस्ति । तथा वर्णादिपुद्रलद्रव्यपरिणाममिश्रितस्मास्यात्मन पुद्गल- द्रव्येण सह परस्पराषगाहलक्षणे सब सखपि स्खलक्षणभूतोपयोगगुणव्याप्यतया सर्वव्येभ्योधिकत्वन प्रतीपगानस्वात् अग्नेरुष्णगुणेनेय सह सादात्म्पलक्षणसबधाभावान निश्चयेन वर्णादिपुद्गलपरिणागा सति । काय राहि व्यवहारो विरोधक इति चेत् । पंथे मुसतं पस्सिदूण लोगा भणति ववहारी। मुस्सदि एसो पंथो णय पंथो मुस्सदे कोई ॥६३।। तह जीवे कम्माणं णोकमाणं च पस्सिदुं वणं । जीवस्स एस वण्णो जिणेहि ववहारदो उत्तो ॥६५॥ ऐवं रसगंधफासा संठाणादीय जे समुदिता । सव्वे वचहारस्स य णिच्छयदण्हू ववदिसति ॥६५॥ पयि मुष्यमाणं दृष्ट्वा लोका भणंति व्यवहारिण । मुध्यते एप पया न च पया मृष्यते कश्चित् ।। ६३॥ तथा जीवे कर्मणा नोकर्मणां चा वर्ण । जीवस्यैप वर्णो जिनवहारत उक्त ॥३४॥ एवं गंधरसस्पर्शरूपाणि देहः संस्थानादयो ये च । सर्व व्यवहारस्य च निवयारो पुपदिशति ।। ६५॥ तात्पत्ति:--पंधे मुसवं परिसण लोगा भर्गति ववहारी पथि मार्गे मुध्यमाण सार्थ दृष्ट्वा व्यवहारिलोका भगति किं भपति मुस्सदि एसोपंपो मुध्यत एषः प्रत्यर्शभूत पंथावर कमर णय पंथो मुत्सदे कोई नच विशिष्टशुद्धाकाशलक्षण पथा मुप्पते कमिदपि किंतु पभानमायाकल्प भारमहयातील परतावादहोप्राममाया पति.पाट ·सनातनजेनग्रंथमालायां- तराधेयभूता जना मुष्यंत इति दृष्टातगाथा गता। तह जीये कम्माणं णोकम्माणं च पस्सि बणं राधा तेन पथि सार्थदृष्यातेन जीविकरण ते फर्मनोकर्मणा शुक्लादिवणे दृष्ट्वा जीवरस एस वग्गो निणेहि यवहारदो जनो जीवस्य एष वर्णो जिनर्व्यवहारतो भणित इति दार्टीतगाया गत्ता । एवं रसगंधफासा संठाणादीय जे समुदिता एवमनेनैव दृष्टांतदातन्यायेन सरांधस्पर्शसंस्थाग सहननरागद्वेषमोहादयो ये पूर्वगायापदेन समुद्दिष्टाः सन्ने ववहारस्स य णिच्छयदा वादिसति ते सर्वे व्यवहारनपस्याभिप्रायेण निश्चयज्ञा व्युपदिशति कथ्यतीति नास्ति च्यवहारविरोधः । इति दृष्टांत- दाठांताम्यां व्यवहारनपसमर्थनस्येण गाथानसे गत । एवं शुद्धीव एकोपादेय इति प्रतिपादनमुल्यत्येन द्वादशगाथाभ दितीयांतराधिकारी व्याख्यातः । अतः परं जीवस्य निश्चयेन वर्णादितादात्म्पसंबंधो मास्तीति पुनरपि दृढीकरणाथै गाथाष्टकपर्यंत व्याख्यानं करोति । तरादी संसारिजीवस्य व्यवहारण वर्णादितादात्म्य भपति मुक्तावस्थायां नास्वोति शापनार्थ सत्यस्वे इत्यादिसूत्रमेकं । ततम्परं जीवस्य वर्णादितादात्म्यमस्तीति दुरभिानवेशे सति जीना- भायो दूषणं मामातीति कथनगुस्यत्यन जीवो चाहि इत्यादिगाथानय । तदनंतरमैकेंदिपादिचतुर्दशजीव- समासानां जीनेन सह शुद्धनिभयनयेन तादात्म्यं नास्तीति कथनार्थ तथैक वर्णादितादात्म्यनिपेशार्थ प एकं च दोणि इत्यादिगाथात्रयं । तराश्च मिध्याहव्यादिचतुर्दशगुणस्थानानामपि जीवेन राह शुदनिक्षप- नयेन तादात्म्पनिराकरणाथै सथैगम्यतरे रामादितादात्म्यनिषेधार्थ च मोहणफम्म इत्पादिसूनोस । एष- मष्टगाथाभिस्तृतीयस्थले समुदायपातनिका । तराया भय कथं जीवस्य वर्णादिभिः सह तादात्म्यलक्षण- संबंघो नास्तीति पृष्टे प्रत्युत्तरं ददाति । मात्मख्याति:-यथा पथि प्रस्थितं फैचित्साथै मुष्यमाणमवलोक्य तात्स्य्यात्तदुपचारेण मुष्यस एप पंथा इति व्यवहारिणां व्यपदेशेपि न निश्चयतो विशिष्टाकायदेशलक्षण; फधिदपि पंथा मुष्येत । तथा जीरे बंधपर्यायेणावस्थितकर्मणो नोकर्मणो वर्णमुत्प्रेक्ष्य सात्स्यात्तदुपचारेण जीवस्पेर वर्ण इति व्यय- हारतोहदेवाना मापनेपि न निश्चयती नित्यमेवामूर्तवमानस्योपयोगगुणाधिकस्य जीजस्य कविदति वर्णोस्ति । एवं गधरसस्पर्शरूपशरीरसस्थानसंहननरागद्वेपमोहप्रसपर्सनोकर्मवर्गवर्गणास्पर्धकाध्यम- स्थानानुभागस्थानयोगस्थानबधस्थानोदयस्सानमार्गणास्मानस्थितिबधस्थानसशस्थानविशुमिस्थानसयमलन्धि- स्थानजीनस्थानगुणस्थानान्यपि व्यवहारताहदेवानां प्रज्ञापनपि निश्चयतो नित्यमेवामूर्तवमानस्योपयोग- गुणेनाधिकस्य जीवस्य सर्याप्यपि न सति तादात्यलक्षणसंबंधाभावात् । कुतो जीवस्य वर्णादिभिः सह तादात्म्योधणः संबंधो नास्तीति चेत् । तस्थभवे जीवाणं संसारस्थाण होति वण्णादी । संसारपमुकाणं णत्थि दु चण्णादओ केई ॥६६॥ पत्र मव जीवानां संसारस्थानां भवंति वर्णादयः । संसारमुक्तानो न संति खल वर्णादयः केचित् ॥ ६ ॥ सारपर्पतिः-तत्यभये जीवाण संसारत्याण हाति घण्णादी तत्र विक्षिसाविवक्षित-- गये संमारस्थानो जापानामशुद्धनयन पर्णादयो मवंति संसारपमुकाणं संसारप्रमुसाना परिषद पण्णादमी फेई पुलस्य यर्णादितादाम्यवसादाम्पसंबंधामारान् पिज्ज्ञानादिगुणमित्यादिपर्याय सह मया तादाम्पसंदधोस्ति तथा पा तादाम्पसंबंधाभायादशुदनपनापि न संवि पुनर्षादर पेपि । इति मणादिनाक्षम्पानिधिसपण गाया गया । अथ जीवस्य पर्मादितादात्म्पदुरामहे सात दो दर्शयति । आत्मरूपाति-पकिल सवयवस्थाम् यदामकन्येन स्याप्तं माति सदामकलव्यामिशून्य ·समयाभूत। न भवति तस्य ते सह तादात्म्यलक्षण' सबध स्यात् । तत सर्वस्वम्यवस्थासु वर्णाद्यात्मकत्यव्याप्तस्य भरतो वर्णाद्यात्मकत्वन्यासिशून्यस्याभरतश्च पुद्गलस्य वर्णादिमि' सह तादात्म्यलक्षण सबध स्यात् । ससारावस्थायां कथचिवर्णागामकत्यव्याप्तस्य भवतो पूर्णाद्यात्मकत्यव्याप्तिशून्यस्याभयतश्चापि मोक्षायस्थायां सर्वथा वर्णाद्यात्मकत्यव्याप्तिशून्यस्य भवतो वर्णाद्यात्मकत्वव्याप्तस्याभवतश्व जीवस्य वर्णादिमि सह तादारम्पलक्षण सबधो न कथचनापि स्यात् । जीपस्य वर्णादितादात्म्यदुरमिनिपेशे दोपश्चाय । जीवो चेव हि एदे सब्वे भावत्ति मण्णसे जदि हि । जीवस्साजीवस्स य णत्यि विसेसो हि दे कोई ॥१७॥ जीवथैव ह्यते सर्वे भावा इति मन्यसे यदि हि । जीवस्याजीवस्य च नास्ति विशेषस्तु ते कश्चित् ॥ ३७॥ तात्पर्यवृत्तिः-जीवो चेत्र हि एदे सधे भावत्ति माणसे जदि हि यथामतज्ञानाच्यानाध- सुखादिगुणा एस जीवो भाति वर्णादिगुणा एव पुद्गलस्तथा जीव एव हि स्फुटमेते वर्णादय सर्वे भाग मनसि मन्यसे यदि चेत् जीवरसाजीवरस य णस्थि विसेसोहि दे कोई सदा किं पण विशुद्ध- ज्ञानदर्शनस्वभावजीवस्य जडत्यादिलक्षणाजीनस्य च तस्यनमते कोपि विशेषो भेदो मास्ति । ततश्च Fजीवाभावदूषण प्रामातीति सूत्रार्थ । अथ ससारावस्थायागेन जीवस्य वर्णादितादात्म्यसबधोस्तीति दुरभि- निवेशेपि जीवाभाव एव दोष इत्युपदिशति । आत्मख्याति -यथा वर्णादयो भावा क्रमेण भाषिताविर्भावातिरोभावाभिस्वाभि स्ताभियक्तिमि पुनलद्रव्यमनुगच्छत पुद्गलस्य वर्णादितादात्म्य प्रथयति । तथा वर्णादयो भागा क्रमेण भाषितानि यति- रोमावाभिस्ताभिस्ताभिव्यक्तिभिर्जीवमनुगच्छतो जीवस्य वर्णादितादात्म्य प्रथयतीति यस्याभिनिवेश तस्य शेषद्व्यासाधारणस्य वर्णाद्यात्मकत्यस्य पुद्गललक्षणस्य जीवन स्वीकरणाजीवपुद्गलयोरबिशेपासक्ती सत्या पुद्गलेभ्यो मिन्नत्य जीवद्रव्यत्याभागाद्भवस्येव जीयाभाय । ससारावस्थायामेव जीवस्य वर्णादितादात्म्य- मित्यभिनिवेशव्ययमेन दोष । जदि संसारत्थाणं जीवाणं तुझ होति वण्णादी। तम्हा संसारत्था जीवा रूवित्तमावण्णा ॥ ६८॥ एवं पुग्गलदव्वं जीवो तह लक्खणेण मूढमदी। णिवाणमुवगदो वि य जीवत्तं पुग्गलो पत्तो ।।६९ ॥ अथ संसारस्थान जीवानां तव भवंति वर्णादय । वस्मारसंसारस्था जीवा रूपित्वमापमाः ॥६८॥ एवं पुद्गलद्रव्य जीवस्तपालक्षणेन मूढमते । निर्वाणमुपगतोपि च जीवत्वं पुद्गला मातः ।। ६९ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-जदिससारत्याण जीवाणं तुज्झ होति वण्णादी यदि चेत्ससारस्थजीवाना गुद्गलस्पेन वर्णादयो गुणास्तव मते न तवाभिमायणेकातेन भातीति तम्हा संसारत्या जीवा सवित- मावण्णा तत. किं दूषण ससारस्थजीवा अमूर्तमनतमानादचतुष्टयस्वभावलक्षण त्यक्षा शुकृष्णादि- टक्षण पित्वमापन्ना भवति । अथ-एवं पुग्गलदवं जीवो तह लक्खणेण मूढमई एव पूर्वोत्तर- कारेण जीवस्य रूपित्वे सति पुरलगन्यमेव जीय नान्य कोपि विशुद्धचैतन्यचमत्कारमात्रस्तवलक्षणेन स्वाभिमायण है मूढमते न केवल ससारावरपाया पुद्गल एव जीपत्य प्राप्ता णिन्वामवगदो विय ·सनातनजनप्रथमालायां- नीपत पुग्गलो पत्ती निर्माणमुपगतोपि पुद्गल व जीवत्व प्राप्त नान्य कोपि चिद्रूप । कस्मादिति चेत् वर्णादितादात्म्यस्य पुद्गलव्यस्येव निषेधयितुमसक्यत्वादिति भवस्पेर जीवाभान । किं च ससाराव- स्थायामेकांतेन वर्णादितादात्म्ये सति मोक्ष एव न घटते, कस्मादिति चेत् कवटज्ञानादिचतुष्टयव्यत्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्यैव मोक्षसज्ञा सा च जीपस्य पुद्गलत्वे सति न' सभवतीति भावार्थ । एव जीनस्थ वादितादाम्ये सति जीवाभावणिवारेण गाथारय मत । अथैव स्थित वादरसूक्ष्मकेंद्रियादिसशिप.दि- यपर्यंतचतुर्दशजवस्थानानि शुद्भनिकोन जीवस्वरूप न भवति तथा देहगता वर्णादयोपात्यावेदयति । बारमख्याति'न्याय तु ससारावस्थाया जीवस्य वर्णादितादात्म्यमस्तीसभिनिवेशस्तस्य तदानी सजीवो स्पित्वगवश्यमगमोति । रूपित्व च शेषव्यासाधारण कस्पचिंन्यस्पलक्षणमस्ति । ततो रूपित्वेन लक्ष्यमाण यत्किंचिद्भवति स जीवो भवति । रूपित्वेन लक्ष्यमाण पुद्गलद्रव्यमेव भवति । एव पुद्रलद्रव्यमेव सय जीवो भवति न पुनरितर कतरोपि । तथा च सति मोक्षावस्थायामपि नित्यस्यलक्षणलक्षितस्प दृष्यस्य सर्यास्त्रप्यास्थास्त्रनपायिवादनादिनिघनत्येन पुद्गलद्रव्यमेव स्वय जीवो भवति न पुनरितर कत- रोपि । तथा च सति तस्यापि पुद्गलेभ्यो भिश्वस्य जीरगन्यस्याभावात् भवत्येव जीवाभाव 1 एसमेतस्थित मवर्णादयो भाषा न जीव इति । एकं च दोण्णि तिण्णि य चचारि य पंच इंदिया जीवा। वादरपजत्तिदरा पयडीओ णामकम्मस्स ॥७॥ एदेहिय णिवत्ता जीवाणा दु करणभूदाहिं । पयडीहि पुग्गलमईहिं ताहि कह भण्णदे जीवो।।७।। एक या त्रीणि च चत्वारि च पंचेद्रियाणि जीवाः । बादरपतिस प्रकृतयो नामकर्मणः ॥ ७ ॥ एताभिश्व निरचानि जीवस्थानानि फरणभूताभिः । प्रकृतिभि पुदलमयी भिस्ताभिः ययं भण्यते जीर | तात्पर्यवृत्तिः-एकद्वित्रिचत पंचेंद्रिस्तस्यसनिगदरपर्यत्ततराभिधाना- प्रकृतयो भवति । वस्य समधिन्यो नामकर्मण इति । अथ-एताभिरमूर्तीतींद्रियनिरजनपरमा मतपीलक्षणाभि मर्मप्रतिभि पुदगलमयीभि पूर्वोक्ताभिर्नितितानि चतुदर्शजीवस्थानानि निश्चयनयन कय जीया भवति । न कय- मपि । तथाहि-पथा एवमण करणभूतेन निवृत्तमसिकोश रुक्मर भवति तथा पुद्गलममप्रकृतिभिर्निप्प नानि जीनस्थानानि पुद्गद्रव्यावरूपाण्येव भवति न च जीवस्वरूपाणि । तथा तेनैव जीनस्थानदृष्टातेन सदा- श्रिता पर्णादयोपि पुगटवरपा भवति न च जीवस्याला इत्यभिप्राय । अथ प्रथांतरे पर्याप्तापर्याप्तया- दरसूक्ष्मनीय कप्यते तपथ घटत इति पूर्वपक्ष परिहार ददाति । आत्मख्याधि-विधपत फर्मररणयोरभिन्न चात् पयेन रिपते सचदेवनि कन्या पपा यनक- पत्र कनरेन नियमाण नियमेर नन्दन्यत् । तथा जवाधानानि चादरसूक्ष्मदिपरिधिनत पचद्रिपपर्या सापर्याप्ताभिधानामि पुगलमयामि नामरमप्रतिमि क्रियमाणानि पहल एवं नतु जीव नामरमप्र. तीनां पुद्गलमयर चागमप्रसिद्ध दृश्यमानशरीराकारादिमूर्तकार्यानुमय न । एवं गधरसस्पर्शम्पारस स्थानसहननान्यपि पुद्रटभयनामा प्रतिनिवृत्तवे सति तदन्यातिकात्रीवस्यानरपौतानि । ततो न पर्णा दपो जोर इति नियसिद्धांता। निर्यिते येन यदा किंचित तस्यान पचनान्यत् । समेग निचामिहासिकौर पत्पत्ति रस्म न कथ च नाति ॥ १८ ॥ - ·स्वक्त्यान्यन्याख्यायते तदा प्रतिकाभग इति नास्ति पुनरुक्त। अथा भावनाप्रये समाधिशतकपरमात्म- समयमाभूत। वर्णादिसामान्यमिद घिदतु निर्माणमेकस्य हि पुद्गलस्य । ततोस्विद पुरल एव बारमा यतः स विज्ञानघनस्ततोन्यः ।। ३९॥ शेपमन्ययवहारमान । पजत्तापजत्ता जे सुहुमा वादरा य जे चेव । देहस्स जीवसण्णा सुत्ते ववहारदो उत्ता ॥७२॥ पर्याप्तापर्याप्ता ये मूहमा बादराश्च ये चैव । देहस्य जीव संज्ञा सूत्र व्यवहारतः उक्ता ॥७२॥ तात्पर्यवृत्ति -पज्जचापज्जचा जे सुहमा वादरा य जे चेव पर्याप्तापर्याप्ता ये जीवा. फथिता' सूक्ष्मयादशश्चैव ये कथिता देहस्स जीवतण्णा सुचे बहारदो उत्ता पर्याप्तापर्यातदेह दृष्ट्वा पर्याप्तापर्याप्तवादररक्षमविलक्षणपरमचिज्योतिर्लक्षणशुद्धात्मस्वरूपात्पृथग्भूतस्य देहस्य सा जीवसज्ञा कथिता । क सूचे परमागमे । कस्मात् व्यपहारादिति नास्ति दोष । एव जीवस्थानानि जीवस्थानाश्रिता घर्णादयश्च निश्चयेन जीनस्वरूप न भरतीति कथनरूपेण गाथात्रय गत । अथ न फेवल बहिरगवर्णादयो शुद्धनिश्चयेन जीनखरूप न भवति अभ्यतरमिथ्यात्वादिगुणस्थागरूपरामादयोपि न भवतीति स्थित । आत्मख्याति: यस्किल यादरसूक्ष्मैकेंद्रियद्विविचतु पचेंदियपर्याप्तापाता इति शरीरस्य सज्ञा' सूत्रे जीवसज्ञस्येनोक्ता अप्रयोजनार्थ परप्रसिद्धया घृतघटवट्यवहारः । यथा हि कस्यचिदाजन्मप्रसिद्धैक- घृतकुमस्य तदितरकुभानभिज्ञस्य प्रबोधनाय योय पृतकुम स मृन्मयो न पृतमय इति तत्प्रसिद्ध्या कुभे पृतकुभव्यबहार तथास्याज्ञानिनो लोकस्य ससारप्रसिझ्याशुद्धजीवस्य शुरुजीवानभिज्ञस्य प्रबोधनाय योय वर्णादिमान् जीन स ज्ञानमयो न वर्णादिमय इति तत्मसिद्ध्या जीव वर्णादिमन्यवहार । पृतकुभाभिधानपि कुभो धृतमयो न चेत् । जीयो वर्णादिमज्जीवजल्पनेपि न तन्मय ॥४०॥ एतदपि स्थितमेन यद्रागादयो भावा न जीना इति । मोहणकम्मस्सुदया दु वण्णिादा जे इमे गुणडाणा । ते कह हवंति जीवा ते णिचमचेदणा उत्ता ॥७३॥ मोहनकर्मण उदयात्तु वर्णितानि यानीमानि गुणस्थानानि । तानि कथं भवंति जीवा यानि नित्यमचतनान्युक्तानि ॥७३॥ तात्पर्यवृत्ति - मोहणकम्मस्सुदया दु पण्णिदाजे इमे गुणठाणा निर्मोहपरमचैतन्यप्रका- शलक्षणपरमात्मतत्त्वप्रतिपक्षभूतानाशाविद्याकदलीकदायमानसतानागतमोहकर्मोदयात्सकाशात् यानीमानि वर्णितानि कथितानि गुणस्थानानि तथा चोक्त "गुणसण्णा सा च मोहजोगभया" ते कह इचति जीवा तानि कथ भवति जीया न कथमपि । कधभूतानि ते णिचमचेदणा उचा यद्यप्यशुद्धनिश्चयेन चेतनानि तथापि शुद्धनिभयेन नित्य सर्वकालमचेतनानि । अशुदनिश्चयस्तु वस्तुतो यद्यपि द्रव्यकर्मापेक्षयाम्पतररागा- दयश्चेतना इति मत्वा निश्चयसमा लभते तथापि शुनिश्चयापेक्षया व्यवहार एर । इति घ्याख्यान निश्च- यव्यपहारनयरिचारकाले सर्वत्र ज्ञातव्य । एवमभ्यतरे यथा मियादृष्ट्यादिगुणस्थानानि जीवस्वरूप भवति तथा रागादयोपि शुद्धजीवस्वरूप न गवतीति कथनरूपेणाष्टमगाया गता 1 एवमष्टगायाभिस्तुती यातराधिकारो व्याल्यात 1 गनु रागादयो जीवस्वरूप न भवतीति जीषाधिकारे व्याख्यात अस्मिन्नजीया विकारपि तदेवेति पुनरुक्तमिंद। तन विस्तररुचिशिष्य प्रति नवाधिकारै समयसार एव व्याख्यापते न पुनर- ·सनातनजनप्रथमाराया- प्रकाशादिप्रयनद्रागिर्णा शृगारकथायत् पुनरक्तदोषो नास्ति । अथवा तन जीपस्य मुख्यता अन्नाजीवस्य मुख्यता 1 दिनक्षितो मुख्य इति वचनात् । अथवा तत्र सामान्यव्याख्यानमत्र तु विस्तरेण । अथवा तब रागादिभ्यो मिनो जीतो भपतीति विधिमुख्यतया व्यायान अन तु सगादयो जीवस्वरूप न भवतीति निषे धमुख्यतयाध्याख्यान किनन् एकल्पान्यत्वानुप्रेक्षाप्रस्ताने विधिनिषेधव्यायानपदिति परिहारपचक छातन्य। इति समयसारख्याख्याया शुद्धात्मानुभूतलक्षणार्या तापर्यवृत्ती स्थल्यसमुदायेन निशगाथामिरजीवाधिकार समाप्त । एय जीवाजीयाधिकाररगभूमी शृगारसहितपाप्रवद्व्यवहारेणैफीभूती प्रविष्टौ निभयेन तु भृगाररहित पात्र पृथग्भूत्या निष्कातारिति। आत्पख्याति - मिथ्यादृष्ट्यादीनि गुणाधानानि हि पौगलिकमोहकर्मप्रतिविपाकर्षकत्वे सति निस्समचेतनत्यात् कारणानिधायानि कार्याणीति कृत्वा ययपूर्वका या या नि ये येन पुद्गल एवं न तु जीव । गुणस्थाबाना नित्यमचेतनत्य चागमार्थतन्यखभावव्याप्तस्यात्मनोतिरिक्तत्वेन विवेचके सयमु. पलभ्यमानत्वाच प्रसाध्य । एव रागद्वेपमोहप्रत्यपकर्मनोकरवर्गणास्पर्द्धकाभ्यामस्थानानुभागस्थानयोग- स्थानबधस्थानोदयस्थानमार्गणास्थानस्थितिबधस्थाननिशस्थानविशुद्धस्थानसपमलब्धिस्थानायपि पुगल. पूर्वकले सति नित्यमचेतनत्वा पुद्गल एव न तु जीव इति स्वयमायात । ततो रागादयो भाया न जीव इति सिद्ध । तर्हि को जीय इति चेत् । अनाद्यनतमचंट स्वसवेद्यमिद फट । जीप सय तु चैतन्यमुनिकचकायते ॥४१॥ वर्णायै, सहितस्तथा विरहितो द्वेवास्त्पजीयो यतो नामूर्तत्वमुपास्य पश्यति जगजीनस्य तत्व तत । इत्सालोप विचकै समुचित नाव्याप्यतिब्यापि या व्यक्त व्यजितजीनतत्वमचल चतन्यमालन्यता ॥४२॥ जीवादजीवमिति लक्षणतो पिभिन्न ज्ञानी जनोनुभवति खपमुलसत । पचानिनो निराधिप्रविजृभितोय मोहातु तत्कथमहो बरा नानठीति ॥ ४॥ नानटपता तथापि अस्मिन्ननादिनि महत्यनियेकनाटये वर्णादिमानटति पुद्गल एष नान्य । रागादिपुलपिकारविरुद्धपदचैतन्यधावण्यत्तिरय च बीच ॥ ५४॥ इथ शानकायकर नापादन नायिका जीगाजीची रपटविघटन ने पाच प्रयात । विष ध्याष्य प्रसभरिकशक्तचि मात्रराक्या ज्ञातव्य स्वपमतिरसात्ताबदुश्चकाशे ॥४५॥ इसि जीवाजीची पृषरभूत्या निष्काती- इति समयसारख्यारपायामात्मख्याती प्रथमोंक । अय कर्तृकर्माधिकारः। सात्पर्यवृत्ति --अयक्तिजीवाधिकाररगभूमी जीवाजीपादेव यद्यपि शुदनिश्चयेन कर्तृकर्मभाव- रहिती तयापि व्याहारनयेन ककर्मोपेण शृगारसहिसपात्रा प्रतिशत इति दढयान्विहापायाधिषसप्तति मायापर्यंत नाभि स्थराग्यान करोतीति पुण्यपापादिसप्तपदार्थपाठिमारूपेण तृतीयाधिकारे समुदाय पातनिया । अथवा जो खल ससारथी जीयो इत्यादिगाथात्रयण पुण्यपापादिसप्तपदार्था जरपुद्र- " सयोगपरिणामनियता नच गुदनिश्चर्पन शुद्धीयस्वरूपमिति पचास्तिकायमाभरो यपूर्व सक्षेपेण व्याम्यात सस्पेदानी व्यक्तस्य पुण्यपापादिसप्तपदार्थाना पीरियातमुशयस्यन तात्पर्य वाष्पत इति द्विमपपात- निका। प्रथमतम्तावत् जीवणवेदिपिसेस तर इत्यादिगापामा दिएमा पाटममेण गापापदपयंत न्यायान करोति । तत्र गापादयमतानाजीतमुरपरेन गावाचतुष्टय सतानाजीरायन पश्यत इति प्रयमय समुदायपातनिका । समया-अम कायापासणधामनोपांतपाल मेदविशन न जानाति सादगानी भातीन्यायेदपनि।

·समयमामृत । आत्मख्याति --अथ जीवाजीवावेव कर्तृकर्मवेपेण प्रतिशत । एक की चिदहमिह मे कर्म कोपादयोऽमी इत्याना शमयदभित कर्तृकर्मप्रवृत्ति । - ज्ञानज्योति स्फुरति परमोदात्तमसतधीर साक्षात्कुर्वनिरुपधिपृथग्द्रव्यनिर्मासि विश्व ॥४६॥ जाव ण वेदि विसेसंतरं तु आदासवाण दोहंपि । अण्णाणी ताव दु सो कोषादिसु वदे जीवो ॥७॥ कोधादिसु वहंतस्स तस्स कम्मस्स संचओ होदी। जीवस्सेवं वंधो भाणिदो खलु सव्वदरसीहि ॥७॥ यावन्न वेत्रि विशेषांतर स्वात्मास्त्रक्योयोरपि । अज्ञानी तावत्स क्रोधादिपु वर्चते जीवः ॥७॥ फ्रोधादिषु वर्चमानस्य तस्य कर्मणः संचयो भवति । जीवस्यैवं पंधो भणितः खलु सर्वदर्शिभिः ॥७॥ तात्पर्यवृत्ति -जावण वेदि विसेसं तरं तु आदा सबाण दोण्डंपि यापत्काल न वेति न जानाति विशेषातर भेदज्ञान शुद्धात्मक्रोधाद्यास्त्रवस्वरूपयोईयो अण्णाणी ताव दु सो तायत्कालपर्य- तमज्ञानी बहिरात्मा भवति । स जीव अज्ञानी सन्कि करोति कोधादिसु वहदे जीवो यथाज्ञानमह इत्यभेदेन वर्तते राथा क्रोधायास्रवरहितनिर्मलात्मानुभूतिलक्षणनिजशुद्धात्मस्वभावापृथग्भूतेषु कौधादिष्वपि श्रोधोहमित्यभेदेन वर्त्तते परिणमतीति । अथ-कोधादिसु वहतस्स तस्स उत्तमक्षमादिस्वरूपपरमात्म- दिलक्षणेषु क्रोधादिषु वर्तमानस्य तस्य जीवस्य किं फल भवति कम्मरस संचओ होदी परमात्मप्रच्छाद- ककर्मण सघय आस्रव आगमन भवति । जीवस्सेवं बंधो भणिदो खलु सव्वदरसीहि तैलम्रक्षिते धूलिसमागमवदास्रो सति ततो मलादितैलसवधेन मलवधवव्यकृतिस्थित्यनुमागप्रदेशलक्षण स्वशुद्धात्मावा- तिस्वरूपमोक्षविलक्षाणो बधो भवति । जीवस्यैव खलु स्कुट भणित सर्वदर्शिमि सर्वनै । किं च पानको धाद्याननेभ्यो भिन्न शुद्धात्मस्वरूप स्वसवेदनज्ञानवलेन न जानाति तावत्कालमज्ञानी भवति । अज्ञानी सन् अज्ञानजा कर्तृकर्मप्रवृत्ति न भुचति तस्मादधो भवति । बधात्ससार परिश्रमतीत्यभिप्राय । एवमहानी- जीवस्वरूपकथनरूपेण गाथाद्वय गत । अथ कदा कालेऽस्या कर्तृकर्मप्रवृत्तनिवृत्तिरित्येव प्रष्टे प्रयुत्तर ददाति। आत्मख्याति:-यथायमात्मा तादाम्यसिद्धसबधयोरामज्ञानयोविशेषाद्भेदमपश्यन्न निशकमात्म- तया ज्ञाने वर्तते सत्र वर्तमानश्च ज्ञानक्रियाया खभाषभूतत्वेनाप्रतिषिद्ध बाजानाति तथा सयोगसिद्धसम्घ- पौरप्या मक्रोधाद्यासपयो स्वयमज्ञानेन विशेषमजानन् यावद न पश्यति तानदशकमामतया कोधादौ वर्त्तते । ता वर्तगानश्च क्रोधादिक्रियाणा परभावभूतत्वात्प्रतिषित्वेपि स्वभावभूतत्वाभ्यासानुन्यति रयत मुह्यति चेति । तदत्र योयमामा स्वयमज्ञानभाने ज्ञानभवनमात्रसहजोदासीनावस्यात्यागेन व्यामि यमाण प्रतिभाति स की । यतु ज्ञानभानच्याप्रियमाणत्वेभ्यो भिन्न क्रियमाणावेनातरुप्लवमान प्रति- भाति कोधादि-सत्कर्म । एवनियमनादिरज्ञानजा कर्तृकर्मप्रवृत्ति । एवमस्या मन स्वयमज्ञानाकर्तृफर्म भान क्रोधादिषु वर्तमानस्य तमेव क्रोधादिनिवृत्तिरूप परिणाम निमिचमात्रीकृत्य स्वयमेवपरिणममान पौरालिक फर्म सचयमुपयाति । एव जीवपुलयो परस्परागाहलक्षणसबधा मा बध सिद्धयेत् । सचानेकामकैक- सतानत्वेन निरस्तरेतराश्नपदोष कर्तृकर्मप्रवृत्तिनिमित्तस्याज्ञानस्य निमित्त । कदास्या कर्तृकर्मप्रवृत्ते- निवृत्तिरिति चेत् । 4 ·सनातनजनप्रथमालाया- जइया इमेण जीवण अप्पणो आसवाण य तहेव । णादं होदि विसेसंतरं तु तइया ण बंधो से ॥७६।। यदानेन जीवनात्मन आस्रयाणां च चथय । झातं भवति विशेषांतरं तु तदा न वधस्तस्य ॥७६।। तात्पर्यवत्तिा -जइया यदा श्रीधर्मलब्धिकाले इमेण जीण अनेन प्रत्यक्षीभूतेन जीवन अपणो आसवाण य तहेव पादं होदि विसेसंत तु यथा शुद्धात्मनस्तथैव कामक्रोधाशास्त्रकाणा च शात भवति विशेपांतर भेदज्ञान तइया तदा काले सम्यग्ज्ञानी भवति ! सम्पाज्ञानी सन् किं करोति मह फर्ता भावक्रोधादिरूपमतरग मम कर्मयडानजा कर्तृकर्मप्रवृत्तिं गुचति । तत फर्तकर्मप्रवृत्तनिवृत्तौ रात्या निर्विकल्पसमाधी सति ण वंधो न वधो भवति से तस्य जीवस्येति । अथ कप ज्ञानमानादेव घनिरोध इति पूर्वपक्षे कृते परिहार ददाति । आत्मख्याति:-इह किट स्वभावमात्र यस्तु, स्वस्प भवन तु स्वभाव । तेन ज्ञानस्य मयन सल्वात्मा । मोधादेर्भयन क्रोधादि । अथ शानस्य यादवन तन क्रोधादिरपि भरन यतो यथा शानभनने ज्ञान भवतिभाव्यते न तथा प्रोधादिरपि । यत्तु क्रोधादर्भग्न तत्र ज्ञानस्यापि भवन यतो क्रोधादिनने क्रोधा- दयो भरतो विभाज्यते न तथा ज्ञानमपि इत्यामन क्रोधादीना च न खल्येकवस्तुव इसरमा मामास्पयो विशेषदर्शनेन यदा भेद जानाति तदास्यानादिरम्यज्ञानजा कर्तृकर्मप्रवृत्तिनिवर्त्तते तनिवृत्तावज्ञाननिमित्त पुद्गलद्रव्यकर्गरधोपि निवर्तते । तथा सति ज्ञानमात्रादेव बभनिरोध सिद्धयेत् । कय शनमात्रादेय मध निरोध इति चेत् । णादूण आसवाणं असुचित्तं च विवरीयभावं च । दुक्खस्स कारणं ति य तदो णियत्तिं कणदि जीवो ॥७॥ ज्ञात्वा आसपाणामशुचित्वं च विपरीतभावं च । दु खस्य कारणानीति च तवो निवृत्ति करीति जीष ७७॥ तात्पर्यत्ति:-क्रोधाद्यास्त्रगाणा सबधि फालुष्यरूपमशुचित्य जडत्वरूप विपरीतभाय व्यापुर लक्षण दुग्यकारणत्व च शात्वा तथैव निजामन सबधि निर्मलामानुभूतिरूप शुचिव सहशुमाराड- सेयरमानरूप मातवममायुद्धवलक्षणामतमुगल चार ततश्च स्वसवेदनशनानतर सम्पादर्शनान चारित्रकामयपरिणतिरूपे परमसामयिक स्थित्वा क्रोधाशास्त्रमाणा निवृत्तिं करोति जीव । इति शानमारादेय क्यनिरोधो भाति नास्ति सारयादिमतप्रमेश । किं च यच्चा मालपपो राबधि मेदज्ञान तदागाद्यानरम्मो निवृत्त न वेति हरी घेतहि तस्य भेदज्ञानस्य मध्ये पानशानदभेदनयेन वीतरागचारित बीतरागसम्यस्य च छम्यत इति सम्यग्ज्ञानादेव वधनिरोधसिद्धि । यदि रामादिभ्यो निवृत्त न भवति तदा ससम्यग्भेदज्ञानगर न भवतीति मानार्थ । अब केन भावनाप्रकारेणायमा मामाधाद्यास्तपैम्पो नियति इति चेत् । आपल्यतिः-जले जबाबकलपत्वेनोपग्म्यमान पादशुचय सगालवा भगगना मा तु निन्य- मेवातिनिर्मलपि मारगेनोपभाचादयत शुचिरेव । बहसमाग्य मति परचेतरत्वादन्यातभार। खल्या सा मानानामा तु नित्यमेव विज्ञानघनसभारले सति स्वय घेतरवादनन्यस्त्रमार एय । पायुद्धापा दफनाद्दु खस्य कारणानि सवात्रा मनवानामा तु नित्यमेगानाछुलावस्वमारेनाकार्यकारण पाद्दुल स्याशरणमे इसेय विशेषशनेन पदैवायम मात्रयो द जानाति नदेय मोधादिम्य आलोयो निय. ची। तेभ्योऽनिवर्तमानस्स पारमार्थिकतद्दज्ञानासिद्ध । रात प्राधापासपनियोधनाभापिनो ज्ञानमाया देलामाननस्य पालिकस्य यर्मणा यधनिरोध सिवेत् । किं च यदिदमा मालपोदमान तन्किमसन कि ·जीव एव । अणिचा शीतोष्णरावेशवध्रुवापेक्षया कमेण स्थिरत्व न गच्छत्तीसनित्या निश्वरा निन्य विचमत्कारमानशुद्धजीर एव । तद्दा असरणा य तथा तेनेव प्रकारेण तीत्रकामोदेवरत् त्रातु पर्नु रक्षितु न शक्यत इसारणा शरणो निर्विकारबोधस्वरूप शुदीव एव । दुवखा आकुलत्योत्पादकचदा समयप्राभूत। ज्ञान' यद्यज्ञान तदा तदभेदज्ञानान्न तस्य विशेष शान चेत् किमास्रषु प्रवृत्त किंवात्रवेम्यो निवृत्त । स्रवेषु प्रवृत्त चेत्तदपि तदभेदज्ञानान तस्य विशेष । आसवेषु निवृत्त चेत्तर्हि कथ न ज्ञानादेववधनिरोध: । निरस्तो ज्ञानाश क्रियानय । यत्त्वात्मानपयोर्भेदज्ञानमपि नात्रवेभ्यो निवृत्त भवति तज्ज्ञानमेय न प्रतीति ज्ञानाशो ज्ञाननयोपि निरस्तः । परपरणतिमुज्दात् खडयनेदवादानिदमुदितमखड ज्ञानमुघडमुचे । ननु कथमवकाश कर्तृकर्मप्रवृत्तेरिह भवति कथ वा पौद्गल कर्मबध ॥४७॥ केन विधिनायमालवेभ्यो निवर्त्तत इति चेत् । अहमिको खलु सुद्धो य णिम्ममो णाणदंसणसमग्गो । तमि ठिदो तचित्तो सब्बे एदे खयं णेमि ॥७८|| अहमेक खलु शुद्धश्च निर्ममत ज्ञानदर्शनसमम्र । तस्मिन् स्थितस्तचिचा सर्वानेतान् क्षयं नयामि ॥७८|| तात्पर्यवृत्ति:-अहं निश्चयनपैन स्वसवेदनज्ञानप्रत्यक्ष शुद्धचिन्मानज्योतिरह इको अनायनत टको कीर्णज्ञायकैकस्वभावत्यादेक खलु स्पष्ट शुद्धोय-कर्तृकर्मकरणराप्रदानापादानाधिकरणपद्वारकमि- कल्पचक्ररहित्यालुद्धक्ष णिम्ममो निर्मोहशुद्धात्मतत्त्वनिरक्षणमहोदयजनितम्रोधादिफपायचतास्यागिषा- भावात् ममवरहित । णाणदंसणसमग्गो प्रत्यक्षप्रतिभासमयनिशुद्धशानदर्शनाभ्यां समन परिपूर्णः एवं गुणविशिष्टपदार्थविशेषोस्मि भवामि । तलि ठिदो तस्मिन्नुत्तलक्षणे शुद्धात्मस्वरूपे स्थित । तचित्तो तचित्त सहजानदैकलक्षणसुखसमरसोभावेन तन्मयो भूत्वा सम्वे एदे खयं णेमि सर्यानेतानिराखवपर- मारमपदार्थपृथग्भूतातान् कामक्रोधाद्यासवान् क्षय विनाश नयामि प्रापयामीत्यर्थ । अथ यस्मिन्नेव काले स्यसवेदनज्ञान तस्मिन्नेष काळे रागाद्यासबनिवृत्तिरिति समानकार व दर्शयति । आत्मग्ल्याति --अहमयमात्मा प्रत्यक्षमाण्णमनत चिन्मात्र ज्योतिरनाद्यनतनित्योदितविज्ञानघन स्वभावमायत्वादेक । सकलकारकचक्रप्रक्रियोत्तीर्णनिर्मलानुभूतिगात्र पाच्छुद्ध । पुद्गलस्वामिकस्य क्रोधादि- भानवश्वरूपस्य स्वस्प स्वामित्वेन नित्यमेवापरिणमनान्निर्ममत ।चिमात्रस्य महसो वस्तुस्वभावत एय सामान्य- विशेषाभ्या सकलवाद ज्ञानदर्शनसमम । गगनादिवत्पारमार्थिको वस्तुविशेषारिम तदहमधुनास्मिन्ननामनि निखिलपरद्रव्यप्रवृत्तिनिवृत्त्या निक्षलमपतिष्ठमान सकलपरद्रव्यनिमित्तफविशेपचेतनचचलकाटोलनिरोधे- नेममेन चेतयमान स्वाज्ञानेनामन्युप्लवमानानेतान् भावानखिलानेर क्षपयामीसामनि निश्चित्य चिरस- पहीतमुक्तपोतपात्र समुद्रारी इब झगित्येयोद्वारासमस्तविकल्पाऽकल्पितमचठितममलमारमानमालबमानो विशानधनभूत खल्वयमात्मास्रवेम्पो निरर्तते । कथ ज्ञानास्रवनिवृत्यो समकालत्यमिति चेत् । जीवणिबद्धा एदे अधुव आणिच्चा तहा असरणा य । दुक्खा दुक्खफलाणि य णादण णिवत्तदे तेसु ॥७९॥ जीनिवदा एते अंध्रुवा अनित्यास्तथा अशरणाय । दुखानि दुःखफलानि च ज्ञात्वा निवर्तते तेभ्यः ॥७९॥ तात्पर्यवृति - एदे जीवणिबद्धा एते क्रोधाद्यानया नविन राह निबद्धा सरद्धा औपाधिका ! न पुन निरुपाधिस्फटिवत्वयुद्धजीवस्वभावा । अधुवा नियुञ्चभकारवधुवा भतीवक्षणिका ।

·सनातनजैनप्रधमालायां- दु सानि भवति कामक्रोधाद्यानवा अनावुलवलक्षणत्वात्पारमार्थिकसुखरूपशुद्धीन एव । दुक्खफ- लाणि य आगामिनारकादिदु खफलकारणत्वाद् दुखफला खल्वालवा यास्तरसुखफटत्यरूपशुद्धीन एव । णाद्ग णिवत्तदे तेम इति भेदविज्ञानातरमेन इत्यभूतान्मिध्यात्वरागाद्यास्त्रवान् ज्ञात्वात्रोम्यो यस्मिन्नेय क्षणे मेघपटटरहितादिसवन्निवर्तते तस्मिन्नेव क्षणे ज्ञानी भवतीति भेदज्ञानेन सहारपनिवृत्ते समानकालत्व सिद्धमिति । ननु पुण्यपापादिसप्तपदार्थाना पीठिकाव्याख्यान क्रियत इति पूर्व प्रतिज्ञा कृता भवद्भि व्याख्यान पुन अज्ञानीसज्ञानीजीयस्वरूपमुरपवेन कृत पुण्यपापादिसप्तपदार्थाना पीठिकाव्याख्यान कथ घटत इति । तन्न । जीवाजीयो यदि नित्यमेकातेनापरिणामिनौ भवतस्तदा द्वावेव पदार्थों जीपाजीवा विति । यदि च एकातेन परिणामिनी तन्मयौ भवत्तस्तदैक एव पदार्थ । किंतु कथचिरपरिणामिनौ भवत । कचित्कोर्थ । यपि जीप शुद्धनिश्चयेन स्वरूप न त्यजति तथापि व्यवहारेण कर्मोदयवशादागायुपाधि परिणाम गृह्णाति । यद्यपि रागायुपाधिपरिणाम गृहाति तथापि स्वरूप न यजति स्फटिकवत् । तत्रैव कपचिपरिणामित्वे सति अधानी बहिरामा मिथ्यादृष्टिर्जी विषयकपायरूपाशुभोपयोगपरिणाम करोति । कदाचिपुनश्चिदानंदैकस्वभाष शुद्धामान सक्त्वा भोगाकाक्षानिदानस्वरूप शुभोपयोगपरिणाम च करोति । तदा फाले द्रव्यभावरूपाणा पुष्पपापास्त्रवयधपदार्थाना कर्तृत्व घटते । तत्र पे भावरूपा पुण्यपापादयते जीवपरिणामा द्रव्यरूपास्ते चाजीवपरिणामा इति । य पुन सम्पग्दृष्टिरतरामा सज्ञानीजीव स मुख्यवृत्या निश्चयरतत्रयलक्षणशुद्धोपयोगबलेन निश्चयचारिताविनाभाविधीतरागसम्यग्दृष्टिभूत्या निर्विकल्पसमाधिरूप परिणामपरिणति करोति तदा तेन परिणामेन सबरनिर्जरामोक्षपदार्थाना द्रव्यभावरूपाच्या कर्ता भवति । कदाचिपुन निर्विकल्पसमाधिपरिणामाभावे सति विषयकयायवचनार्थे शुद्धात्मभावनासाधनार्थ बहिर्बुद्रपा ख्यातिपूजालाभभोगाकाक्षानिदानबधरहित सन् शुद्धमलक्षणाईसिद्धशुद्धामाराधकप्रतिपादकसाधका- 'चार्योपाध्यायसाधूना गुणस्मरणादिररूप शुभोपयोगपरिणाम च करोति । अस्मिन्नर्थे दृष्टातमाङ । यथा कश्चिदेवदत्त स्वकीयदेशातरस्थितस्त्रीनिमित्त तत्समीपागतपुरुषाणा सन्मान करोति, बार्ती पृच्छति, तस्त्री निमित्त तेषा स्वीकार स्नेहदानादिक च करोति । तथा सम्यादृष्टिरपि शुद्धामस्वरूपोपलब्धिनिमित्त शुद्धा स्माराधकमतिपादकाचार्योपाध्यायसाधूना गुणस्मरण दानादिक च स्वय शुद्धात्माराधनारहित सन् करोति । एवमज्ञानीसज्ञानीजीवस्वरूपव्याख्याने कृते सति पुष्यपापादिसप्तपदार्था जीवपुगलसयोगपरिणामनि- प॒त्ता इति पीठिकाव्याख्यान घटते । नास्ति विरोध । एव सज्ञानीजीवव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टय गत । इति पुण्यपापादिसप्तपदार्थपीठिकाधिकारे गाथापरून प्रथमातराधिकारो ब्याख्यात । . । अत पर यथाक्रमणकाददागायापर्यंत पुनरपि सज्ञानीजीवस्य विशेषव्याख्यान करोति । तत्रैकादश गाथासु मध्ये जीव कर्ता मृत्तिकाकलशामियोपादानरूपण निश्चयेन कर्म नोकर्म च न करोतीति जानन् सन् शुदामान स्वसवेदनशानेन जानाति य स डानी भवतीति कथनरूपेण 'कम्मस्सय परिणाम इत्यादिप्रथमगाथा । तत पर पुण्यपापादिपरिणामान् व्यवहारेण करोति निश्चयेन न करोतीति मुख्यत्वेन सूत्रमेक । अथ फर्मत्व स्वपरिणामत्व सुखदु खादिकर्मफल चामा जाननप्युदयागतपरद्रव्य न करोतीति प्रतिपादनरूपेण 'णरिपरिणादि इत्यादिगाथात्रय । तदनतर पडलोपि वर्णादिस्यपरिणागस्यैव की न च ज्ञानादिजीवपरिणामस्येति कथनरूपेण 'णविपरिणमदि' इत्यादिसूत्रमैक । अत पर जीवपुद्गलपोरन्यो न्यनिमित्तकर्तुत्येपि सति परस्परोपादानकर्तृत्व नास्तीति कथनमुख्यतया 'जीवपरिणाम' इत्यादि गाथा प्रय । तदनतर निश्चयेन जीवस्य स्वपरिणामैरेव सह कर्तृकर्मभायो भोभोम्यभावश्चेति प्रतिपादनरूपेण 'णिच्छयणयस्स' इत्यादिसूत्रमेक । ततश्च व्यवहारेण जीय पुद्गलकर्मणा फर्ता भोक्ता चेवि कयनरूपण 'वषहारस्स दु' इत्यादिसूत्रमेक । एव ज्ञानी जीवस्य विशेषव्यायानमुख्यत्वेनैकादशगाथाभिर्दितीयस्थले समुदायपातनिका । सद्यथा-अथ रुपमामा ज्ञानीभूतो ल्क्षत इति प्रश्ने प्रत्युत्तर ददाति ।

·समयमाभृतं)
आत्मख्यातिः -जतुपादपद्वध्यधातफस्वभारवानीपनिबद्धाः सल्यानमा , न पुनरनिरुद्धस्वभा-
यत्वामागाजीव एव । अपस्माररयषवर्द्धमानहीपमानत्यानुवाः सत्वात्रवाः ध्रुवश्चिन्मात्री जी एव । शीत-
दायरावेशवत् क्रमेणोममाणत्वादनित्याः खल्लास्रा , निस्सो विज्ञानघनस्वभावो जीव एव । धीजनि-
मोक्षक्षणक्षीयमाणदारणास्मरसस्कारवत् त्रातुमशक्यत्यादशरणाः खल्यासवा, सशरण लय गुप्तः सहज-
चिच्छक्तिींव एव । नित्यमेवाकुलस्वभावत्याद्दु सानि खल्लास्त्रवा , अदुःख नित्यमेगानाकुलायभावो जीप
एर । आयलामाकुलत्योत्पादकस्य पुद्गलपरिणामस्य हेतुत्वाद् दुखकला सल्वासा , अदुःषफल' सकल-
स्यापि पुद्गलपरिणामस्याहेतुत्वाजीव एव । इति विकल्पानतरमेव शिथिलितकर्मविपाको विदितघनौषध-
टनोदिगाभोग इव निर्गलप्रसर. सहजनिगमाणचिच्यक्तितया यथा यथा विज्ञानघनस्वभावो भवति
तया तथाम्नवेभ्यो निवर्तते । यथा ययात्रवेभ्यश्च निवर्तते तथा सथा विज्ञानधनखमायो गस्तीति । तार-
द्विमानधनस्वभावो भयति मावन्सम्यगासरेभ्यो निवर्तते । तावदासवेभ्यश्च निवर्तते यावत्सम्यग्विज्ञानधन-
स्वभानो भवतीति शानासानियो: समकालव ।
इत्येव विरचष्य सप्रति परद्रव्यानिवृत्ति पर स्व विज्ञानधनस्वभावममयादास्तिप्नुवान पर ।
अज्ञानोत्थितकरीकर्मफलनात् शानिवृत्तः स्थय शानीभूत इतश्वकास्ति जगत साक्षी पुराण पुमान् ।।
फथमात्मा ज्ञानीभूतो लक्ष्यत इति चेत् ।
कम्मस्स य परिणाम णोकम्मरस य तहे
परिणाम।
ण करेदि एदमादा जो जाणदि सो हवदि गाणी ॥८॥
कर्मणच परिणाम नोकर्मणश्च तथैव परिणाम ।
न करोत्येनमात्मा यो जानाति स भवति ज्ञानी ।।८।।
तात्पर्पहारी:-कम्मरस य परिणाम भोकम्मस्रा य तहेव परिणाम ण करेदि एदमादा
जो जाणदि यथा मृतिकाफलशमुपादानरूपेण करोति राधा पर्मण नोकर्मणश्च परिणाम पुद्गलेनोपादान-
कारणभूतेन क्रियमाण न करोत्यात्मेति यो जानाति सो इवदिणाणी स निश्चयशुद्धामान परमसमाधि-
बलेन भावयन्सन् ज्ञानी मवति । इति शानीभूतजीवलक्षणकथनरूपेण गाया गता । अथ पुण्यपापादिपरि-
णामान् व्यवहारेण करोतीति प्ररूपयति ।
आत्मख्याति:-यः खलु मोहरागद्वेपसुखदुःखादिरूपेणातरुप्लपमान कर्मणः परिणाम स्पर्शररा-
गप्रवर्णशब्दबधसस्थानस्थौल्यसौक्षम्यादिरूपेण बहिरुलवमान नोकर्मण, परिणाम च समस्तगपि परमार्थतः
पुद्गलपरिणामपुद्गल्योरेय घटमृत्तिकयोरिव व्याप्यन्यापकमावसद्रावात्पुद्गलद्रव्येण वर्धा वतनध्यापन
स्वय न्यायमानत्वारकर्मत्येन क्रियमाण पुद्गलपरिणामात्मनोर्घटकुभकारयोखि व्याप्यन्यापफमावाभागात्
कर्तृकर्मत्यासिद्धौ न नाम करोन्यात्मा । किं तु परमार्थत पुद्गलपरिणामज्ञानपुद्गलयोर्घटकुभकारवयाप्य-
व्यापकभागाभागत् कर्तृफर्मत्यासिद्धानात्मपरिणामात्मनोर्घटमृत्तिकयोरिव व्याप्यव्यापकभावसद्भापादाग-
द्रव्येण का स्तरव्यापकेन स्वय ब्याप्यमानत्वात्पुद्गलपरिणामज्ञान कर्मत्वेन पुरेतमामान जानाति
गोत्यतरिविक्तज्ञानीभूतो शानी स्पात् । न चैव सात पुगटपरिणामो व्याप्यः पुद्गलामनौ:यज्ञायफसबध-
न्यवहारमान्ने सत्यपि पुद्गलपरिणामनिमिचकस्य ज्ञानस्यैर हातुाप्यत्वात् ।
व्याप्यव्यापकता तदात्मनि भोग्नत्रातदात्मन्यपि व्याप्यन्याफ्फभावसभवभूते का वकर्मस्थिति ।
इत्युद्दामनिवेफरमरमहो भारेण भिंदस्तमो ज्ञानीभूप तदा स एप लसिनः कर्तुत्वन्यः पुमान् ॥१९॥
पुद्दकर्मजगनतो जीवस्य सह पुद्गलेन कर्तृकर्मभान. किं भरति किं न भरतीति चेत् ।
कत्ता आदा भणिदो ण य कत्ता केण सो उवाएण ।
धम्मादी परिणामे जो जाणदि सो हवदि गाणी ॥१॥

·. ४६ सनातनजैनग्रंथमालायां- फर्ता आत्मा भणितः न च कर्चा केन स उपायेन । धर्मादीन् परिणामान् यः जानाति स भवति ज्ञानी ।। ८१॥ तात्पर्यवृत्तिः-कत्ता आदा भणिदो कारमा भणितःण य कत्ता सो न च कर्ता भवति स आत्मा केण उवायेण केनाप्युपायेन नयविभागेन । केन नयविभागनेति चेत् निश्चयेन अकरी व्यव- हारेण कर्तेति । कान् धम्मादी परिणामे पुण्यपापादिकर्मजनितोपाधिपरिणामान् जो जाणदि सो हदि गाणी ख्यातिपूनालाभादिसमस्तरागादिपिकल्पोपाधिरहितसमाधौ स्थित्वा यो जानाति स ज्ञानी भवति । इति निश्चयनयव्यवहाराभ्यामकर्तृत्वकर्तृवकथनरूपेण गाथा गता । अय पुद्गुळकर्म जानतो जीवस्य पुद्गलेन सह तादात्म्यसबंधो नास्तीति निरूपयति । णवि परिणमदि ण गिहदि उपजादि ण परदब्बपज्जाये। णाणी जाणतो वि हु पुग्गलकम्म अणेय विहं ॥८॥ नापि परिणमति न गृहात्युत्पद्यते न परद्रव्यपर्याये । ज्ञानी जानन्नपि खल पुद्गलकर्मानेकविधं ।।८२॥ तात्पर्यढाचा-पुग्गलकम्मं अणेपविहं कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलदव्येणोपादानझारणभूतेन क्रिय- माणं पुद्गलफर्मानेयायिध मूलोतरप्रकृतिभेदभिन्नं जाणतो वि हु विशिष्ट भेदज्ञानेन जानपि हु स्फुटं सः कः कर्ता णाणी सहजानदैकस्वभावनिजशुद्धात्मरागाद्यास्रपयोर्भेदज्ञानी णवि परिणमाद ण गिण्हदि उप्पजदि ण परदव्यपज्जाये तत्पूर्वोक्तं परद्रव्यपर्यायरूपं कर्म निश्चयेन मृत्तिकाकलशररुपैणेन न परिणमति नवादात्म्यरूपतया गृहाति न च तदाकारणोत्पद्यते । कस्मादिति चेत् मृत्तिकाकालशयोरिय तेन पदल- फर्मणा सह तादात्म्यसंबधाभावात् । तत एतदायाति पुद्गलकर्भ जानतो जीवस्य पुद्गलेन सह निश्चयेन कर्तृकर्मभावो नास्तीति । अथ स्वपरिणाम संकल्पविकल्परूपं जानतो जीवस्य तत्परिणामनिमित्तेनादया- गतकर्मणा सह तादाम्पसरधो नास्तीति दर्शयति । आत्मख्यातिः-यतो यं प्राप्यं रिकार्य निर्धसै च व्याप्यलक्षणं पुद्गलपरिणामं कर्म पुद्रलद्रव्येण स्वयमंतापकत्येन मूलादिमध्यातेषु घ्याप्य त गृहता तथा परिणमता तथोत्पद्यमानेन च क्रियमाणं जान- अपि हिमानी स्वपमतापको भूत्वा यहिःस्पस्य परद्रव्यस्य परिणाम मृत्तिकाकलशमिनादिमध्यातेषु व्याप्य न तं गृहाति न तथा परिणमति न तथोत्पद्यते च । ततः प्राप्यं निकाय निर्वत्यं च व्याप्यरक्षण परदण्य- परिणाम कर्माकुर्माणस्य पुद्गलकर्म जानतोपि शानिनः पुद्गलेन सह न कर्तृकर्मभावः । स्वपरिणाम जानती जीवस्य सह पुद्गलेन कर्तृकर्मभावः किं भवति किं न भवति इति चेत् । णवि परिणमदि ण गिदि उप्पजदि ण परदव्वपजाये। णाणी जाणतो वि हु सगपरिणाम अणेयविहं ॥८३॥ नापि परिणमति न तात्पुत्पद्यते न परद्रव्यपर्याये । ज्ञानी जानन्नपि खलु सकपरिणाममनेकविधं ।।८।। तात्पर्यवृत्तिः समपरिणाम अगेपविई क्षायोपराभिक संकल्पविकल्पररूपं स्वनामनोपादान- फारणभूतेन नियमाणे स्वपरिणाममनेकविधं पाणी जाणतो विदु निस्किारसमवेदनशानाजीर: स्वपरमात्मनो विशिष्टभेदशानेन जानम्नपि हु स्फुटं णवि परिणमादि ण गिबहाद उप्पनदि ण पादच- पजाये सस्य नोक्तासकीयपरिणामस्य निमितभूतरामुदायागतं पुगटकर्मपर्यायरूपं मृत्तिकालय शुद्धनिश्चयनयेन न परिणमति न तन्मपन गृहाति न तत्पपाषणपद्योच । फस्मात् मृत्तिकाकापारिरी ·समयमाभूत। जीवगुणे कर्म च सधैयानतज्ञानादिजीवगुणात्र फरोति अग्णोष्णणिमित्तण दु परिणाम जाण दोपडपि पथप्युपादानरूपेण न करोति तथाप्यन्योन्यनिमित्तेन घटकुभकारयोखि परिणाम जानीहि दूयोरपि जीत्रपुद्गलयोरिति । अथएदेण कारणेण दु फत्ता आदा सरण भावेण एतेन फारणेन पूर्वसूत्रद्वयल्याख्यानरूपेण तु निर्मलामानुभूतिलक्षणपरिणामेन शुद्धपादानकारणभूतेनाल्यावाधानतसुखा- दिशुद्धभावाना कर्ता । तद्विलक्षणेनाशुद्धोपादानकारणभूतेन रागाद्यशुद्धभावानां कर्ता भवत्यात्मा । कथा । यथा गृत्तिकाकलशस्थेति पुग्गजकम्मकदाणं णदु कत्ता सम्वभावाणं पुद्गलकर्मकृताना न तु कर्ता सर्वभावानां ज्ञानावरणादिपुलकर्मपर्यायाणामिति । एव जीयपुद्गल्परस्परनिमित्तकारणव्याख्यानमुल्यत्वेन गाधात्रप गत । अथ तत एतदायाति--जीव रूपरिणामेरेर सह निश्चयनयेन कर्तृकर्मभादो मोक्तभोग्य भावश्च भवति । यात्मख्याति'-- यतो जीवपरिणाम निमिसीहत्य पुरा फर्मत्वेन परिणमति पुद्गलकर्मनिमित्ती- कृल्प जीयोपि परिणमतीति जीरपुदलपरिणामयोरितरतरहेतु योन्यासेपि जीवपुगलयो परस्पर व्याप्य व्यापकभावाभावाजीवस्य पुलपरिणामानां पुरलपर्मणोति जीवपरिणामाना सर्वकर्मत्वासिद्धौ निमितने- मित्तकभावमात्रस्याप्रतिषिद्धयादिततरनिमित्तमात्रीभवनेनैव द्वयोरपि परिणाम । तत कारणान्मृतिक- या कलशस्येव स्वन भाग्न स्वस्य भावस्य करणाजीव खभावस्य कर्ता कदाचिस्पात् । मुत्तिकया वसनस्येव स्वेन भावेन परभावस्य कर्तमशक्पावापुद्रलभावाना तु कर्ता न कदाचिदपि स्यादिति निश्चय । तत स्थित- मेतज्जीवस्य स्वपरिणामेरेय सह ककर्मभावो भोकभोग्यभावश्च । णिच्छयणयस्य एवं आदा अप्पाणमेव हि करेदि । वेदयदि पुणोतं चेव जाण अना हु अत्ताणं ॥८९॥ निश्चयनयस्यैवमात्मात्मानमेव हि फरोति । वेदयते पूनस्तं चैव जानीहि आत्मा स्वास्मानं ८९॥ वात्पर्य रति-णिच्छयणयस्प एवं श्रादा अपाणमेव हि कोदि यथा पद्यपि समीरो निमित्त भवति तथापि निधयनयेन पारावार एव कहोलान् करोति परिणमति च । एष यद्यपि नव्य- कर्मोदयसद्भासद्भावात् शुद्धाशुद्धभावयोर्निमित्त भवसि तथापि निश्चयेन निर्विकारपरमस्वसवेदनशान- परिणत. केवलज्ञानादिशुद्धभावात् तथैयाशुद्धपरिणतस्तु सासारिकमुखदु खाद्यशुप्रभावाश्योपादानरूपेणा- स्मैय करोति । अत्र परिणागानां परिणमनमेव कर्तृव शातव्यमिति न केवल करोति वेदपदि पुणोतं घेष जाण भत्ता दु अत्ताणं वेदवलनुमति मुक्त परिलमान पुनश्च स्वशुशामभावनोत्यसुखरूपेण शुशाने पादानेन तदेव शुदामानमशुद्धोपादानेनाशुद्धारमान च । स क कर्ता आमेति जानीहि । एव निश्चयकर्व- स्वभोक्तृपव्याख्यानरूपेण गाथा गता । अथ लोकव्यवहार दर्शयति । भारमख्यान'-यथोचरगनिस्तरमायस्थयो. समीरमचरणासचरणनिमित्तयोरपि समीरपारावारयो प्प्यव्यापफमावागावाकर्तृकर्गत्वासिद्धौ पारावार एव स्वयमतापको भूयादिमध्यातेपुत्तरगनिस्तरमा- यसे व्याप्योत्तरण निस्तरग वात्मान कुर्वनामानमेकमेर कुर्वन् प्रतिभाति न पुनरम्पत् । यया स एव च भाव्यभावकभावामावापरमारस्य परेणानुभवितुमशक्यत्वादुराग निस्तरग स्वामानमनुभवन्नामानभेकमेवा- नुभवन् प्रतिभाति न पुनरम्यत् । तथा ससारनि ससारावस्त्यो पुद्गल्कर्मविपाकसमवासमवनि मिसयोरपि मुद्गलकर्मजीवयोव्याम्पव्यापकसाराभाषाकर्तृकर्मत्यासिद्धौ जीव एव संयमतापको भूत्वादिमप्यातेध स- ससारनि सखाराम्से ज्याप्य सससार नि ससार वामान कुर्वन्नामानमेकमेव कुर्वन् प्रतिभात मा पुनरल्यत् । तपायमेव च भाव्यभाफिभावाभावात् परभावस्य परेणानुभवितुमशक्यत्वात्सससार नि ससार पामानमनु- भपनामानमेकमेानुभयम्प्रतिभातुमा पुमरन्य जय न्यरहार दर्शयति ।

·५८ सनातनजैनमथमालाया- तात्पर्यवृत्ति-गावि परिणमदि ण गिड़दि उप्पज्जदि ण परदन्दपजाए यथा जीवो निश्चयेनानतसुखादिस्वरूप त्यक्त्या पुद्गलद्रव्यरूपेण न परिणमति न च तन्मयत्वेन गृह्णाति न तपर्याये- गोत्पद्यते । पुम्गलदव्यं पितहा तथा पुद्गलद्रव्यमपि स्वयमतापका भूत्वा मृत्तिकाद्रव्यसलशरूपेणेव चिंदानदैकलक्षणजीयस्वरूपेण न परिणमति न च जीवस्वरूप तन्मयत्येन गृह्णाति न च जीवपर्यायेणोप- यते । तर्हि किं करोति परिणमाइ सएहिं भावेहि परिणमति- स्वकीयैर्णादिस्वभानै परिणामैगुणधर्म रिति । कस्मादिति चेत् मृत्तिकाकलशयोरिव जीवेन सह तादात्म्यलक्षणसबधाभावादिति । एव पुद्गलद्रव्य- मपि जीवेन सह न परिणमतीत्यादिव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथा गता | अथ यद्यपि जीवपुद्गल्परिणामयोर- न्योन्यनिमित्तमात्रवमस्ति तथापि निश्वयनयेन तयोर्न कर्तृकर्ममाव इत्यावेदयति । आत्मख्याति-पतो जीवपरिणाम स्वपरिणाम स्वपरिणामफल चाप्यजानन् पुद्गलद्रव्य स्वयमत- ापक भूत्वा परद्रव्यस्य परिणाम मृत्तिकाफलशमियादिमध्यातेषु व्याप्य न त गृह्णाति न तथा परिणमति ग तथोत्पद्यते । कि तु प्राप्य विकार्य निवर्स च व्याप्यलक्षण स्वभाव कर्म स्वयमतापक भूत्यादिमध्या- तेपु व्याप्य तमेव गृह्णाति तथैव परिणमति तथेगोत्पद्यते च । तत प्राप्य विकार्य निर्वये च व्याप्यलक्षण परदन्यपरिणाम कर्माकुर्माणस्य जीवपरिणाम स्वपरिणाम स्वपरिणामफल चाजानत पदलव्यस्य जीवन सह न कर्तृकर्मभाव । ज्ञानी जाननपीमा स्वपरपरिणतिं पुद्गलश्चाप्यजानन् व्याप्तृत्र्याप्यत्यमत करयितुमसही नियमत्यतभेदात् । अज्ञानारकर्तृकर्मभ्रममतिरनयोति तारन यावत् विज्ञानानिश्वकास्ति ऋकचषददय भेदमुत्याय सय ॥२०॥ जीवपुद्गलपरिणामयोरन्योन्यनिमित्तमात्रत्वमस्ति तथापि ग तयो कर्तृकर्मभाव इलाह- जीवपरिणामहेहूँ कम्म पुग्गला परिणमंति । पुग्गलकम्मणिमित्तं तहेव जीवो वि परिणमदि ॥८६॥ णवि कुव्वदि कम्मगुणे जीवो कम्मं तहेव जीवगुणे । अण्णाग्णणिमित्तेण दु परिणाम जाण दोहपि ॥८॥ एदेण कारणेण दु कत्ता आदा सएण भावेण । पुग्गलकम्मकदाणं ण दु कत्ता सव्वभावाणं ॥८८॥ जीवपरिणामहेतुं कर्मत्त्वं पुद्गला. परिणमति । पुद्गलकर्मनिमित्तं तथैव जीवोपि परिणमति ॥८६॥ नापि करोति कर्मगुणान् जीवः कर्म तथैव जीवगुणान् । अन्योन्पनिमित्तेन तु परिणाम जानीहि द्वयोरपि ॥८॥ एतेन कारणेन तु फर्ता आत्मा स्वकेन भावेन । शुलकर्मकृतानां न तु का सर्वभावानां ॥८ तात्पर्यवत्ति -जीवपरिणामहेदु फम्मतं पुग्गला परिणमंति यथा घुमकारानिमिचेन पृत्तिकाघटरूपेण परिणमति तथा जीयसबधिमिध्यावरागादिपरिणामहेतु लन्दा कर्मवर्गणायोग्य पुलद्रव्य कर्मधेन परिणमति पृगालझम्मणिमिन सहेब जीको चि परिणदि यथैव च घटनिमिचेन एम घट करोमीति कुंभकार परिणमति तथैवोदयागतपुद्गटफर्गहेतु कृत्ला जीरोपि निर्विकारविद्यम कारपरिणति मलभमान सन् मिथ्यात्वरागादिरिमारेन परिणमतीति । अथ-वि कुबदि कम्मगुणे जीवो यपि परस्परनिमित्तेन परिणमति तथापि निचयनयेन जीवो वर्णादिपुद्गलफर्मगुणान करोति । पम्म सहेन ·समयमाभूत। ो कर्म च सधैवानतज्ञानादिजीगुणाव करोति अग्णोगणिमित्तेण दु परिणाम जाण यद्यप्युपादानरूपेण न करोति तथाप्यन्योन्यनिमितेन घटकुभकारयोरिख परिणाम जानीहि जीयपुद्गल्योरिति । अय --एदेण कारणेण दु कता आदा सपण भावेण एतेन कारणेन यव्याख्यानरूपेण तु निर्मलात्मानुभूतिलक्षणपरिणामेन शुद्धोपादानकारणभूतेनाव्यावाधानतसुखा- रवाना कर्ता । तद्विलक्षणेनाशुद्धोपादानकारणभूतेन रागाद्यशुद्धभावानों कर्ता भवस्यामा । कथ । तेकाकलशस्वेति पुगळफम्मकदाणं णदु कत्ता सन्यभावाणं पुद्गलकर्मतानो न तु कर्ता ना ज्ञानावरमादिपुदलकर्मपर्यायाणामिति । एव जीवपुदरपरस्परनिमित्तकारणव्याख्यानमुख्यत्वेन र गत । अप तत एतदायाति--जीव सपरिणामैरेव सह निधयनयन कर्तृकर्मभावो भोक्तभोग्य भवति। आत्मख्याति -यतो जीवपरिणाम निमित्तीकृत्य पुद्गला फर्गचेन परिणमति पुगलकर्मनिमित्ती- जीयोपि परिणमतीति जीवपुद्गलपरिणामयोरितरेतरहेतुोपन्यासेपि जीवपुद्गलयो परस्पर व्याप्य भावाभावाज्जीवस्य पुद्गलपरिणामानां पुद्गलकर्मणोपि जीवपरिणामाना कर्तृकर्मवासिद्धौ निमित्तनै- भावमात्रस्याप्रतिषिद्धत्वादितरेतरनिमित्तमा वीभवनेनैव दूयोरपि परिणाम । तत कारणामुचिक- लशस्येव खेन भावन स्वस्य भाषस्य करणाज्जीय स्वभावस्य कर्ता कदाचिस्यात् । मृत्तिकया पसनस्येव भावेन परमावस्य कर्तुमशक्यात्वात्पुद्गलभावाना तु कर्ता न कदाचिदपि स्यादिति निश्चय । तत स्थित- विस्य खपरिणामैरेव सह कर्तृकर्मभावो मोक्तृगोग्यभावश्च । णिच्छयणयस्य एवं आदा अप्पाणमेव हि करेदि । वेदयदि पुणो तं चेव जाण अत्ता दु अत्ताणं ॥८९॥ निश्चपनयस्यैवमात्मात्मानमेव हि करोति । वेदयते पुनस्तं चैव जानीहि आत्मा त्वात्मानं ॥८९॥ सात्पर्यवृत्ति -णिच्छयणपस्य एवं आदा अप्पाणमेव हि करेदि यथा यद्यपि समीरो मेत्त भवति तथापि निश्चयनपेन पारावार एव कल्लोलान् करोति परिणमति च । एष ययपि दव्य- दियसद्भारासद्भावात् शुद्धाशुद्धभावयोनिमित्त भवति तथापि निथयेन निर्विकारपरमखसवेदनशान- णत केवलज्ञानादिशुद्धभावात् तथैवाशुद्धपरिणतस्तु सासारिकसुखदु खाद्यशुद्धभावायोपादानरूपेणा- 4 फरोति । अत्र परिणामानो परिणमनमेर कर्तृत्व ज्ञातव्यमिति न केवल करोति वेदयदि पुणो त चेव पण अत्ता दु अत्ताण वेदयत्पनुमति भुक्त परिणमति पुनश्च स्वशुद्धारमभावनो पसुखरूपेण शुमो- दानेन तदेव शुद्धामानमशुद्धोपादानेनाशुदात्मान च । स क कर्ता आमेति जानीहि । एव निसयत- भोक्तृत्वव्याख्यानरूपेण गाथा गता । भय लोकव्यवहार दर्शयति । आत्मख्याति यथोत्तरगनिरूरगावस्थयो समीरसचरणासचरणनिमिरायोरपि समीरपारावारपो पाप्यव्यापकभावाभावात्कर्तृकर्मवासिद्धौ पारावार एव सयमतापको ग्यादिमध्यांतेपत्तरगनिस्तरगा- से व्याप्योत्तरग निस्तरग त्वात्मान बुनामानमेकमेर कुर्वन् प्रतिभाप्ति न पुनरन्यत् । यथा स एव च साव्यमावकभावाभावापरभावस्य परेणानुभवितुमशक्यावादुसरग निवारण त्यामानमनुभपन्ना मानमेकमेवा- भनन् प्रतिमाति न पुनस्यत् । तथा ससारनि ससारावरायो पुद्गलकर्मविपाकसमवासभवनिमित्तयोरपि गद्गलकर्मजीवयोन्यायव्यापकभाराभावात्मर्तृकर्मत्यासिधौ जीव एय स्वयगतापको भूत्वादिमध्यति स- उसारनि ससारामस्थे व्याप्य सससार निससार वामान कुर्वनामानमेकमेव दुर्गन् प्रतिभातु मा पुनरन्यत् । तथायमेव च भाव्यभावकभावाभावात् परभावस्य परेणानुभवितुमशक्यवारसससार नि ससारं यात्मानमनु- भवनात्मानमेमेगानुभयन्प्रतिभातु माधारन्यत् । अब न्याहार दर्शयति । ७ ·९. सनातमजैनग्रंथमालायां- ववहारस्स दु आदा युग्गलकम्मं करेदि अणेयविहं । तं चैव य वेदयदे पुग्गलकम्म अणेयविहं ॥१०॥ व्यवहारस्य स्वास्मा पुद्गलफर्म करोति नैकविध । तच्छेव पुनर्वेदयते पुद्गलकानेकविध ॥१०॥ तात्पत्तिः- ववहारस्स दु आदा पुग्गलफम्म करेदि अणेयविहं यथा लोके यद्यपि मृपिंड उपादानकारण तथापि कुंमकारो घट करोति तत्फलं च जलधारणम्ल्यादिकं मुक्त इति लोकानामनादि- रूटोस्ति व्यवहार । तथा यद्यपि कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलगन्यमुपादनकारणभूत तथापि व्यवहारनयस्थाभि- प्रायेणात्मा पुगरकर्मानेकविध मलोत्तरप्रकृतिभेदभिन्न करोति तं चैव यवेदयदे पुम्गलकम्म अणेयविह तथैव च तमेयोदयागत मुद्गलकर्मानेकविध इष्टानिष्टपचेद्रियविषयरूपेण चेदयति अनुभवति इसशानिना निर्षिपयशुदामोपलभसंजातमुखामृतरसास्वादरहितानामनादिखदोस्ति व्यवहार 1 एव व्यवहारेण सुख- दुसकर्तृत्तभोकृत्वकथनमुल्यरया गाथा यता । इति शानिजीपस्य विशेपव्यापानरूपणैकादशगाथामि- द्वितीयातराधिकारो व्याख्यात । अतः पर पचविंशतिगाथापर्यंत द्विक्रियावादिनिराकरणरूपेण व्याख्यान करोति । तत्र चेतनाचेत- नयोरेकोपादनकाल दिक्रियावादित्वमुच्यते तस्य सक्षेपव्याख्यानरूपेण नदिपुग्गलकम्ममिणं इत्यादि गाथाद्वयं भवति । तद्धिवरणद्वादशगाथासु मध्ये पुग्गलकम्मणिमित्र इत्यादिगाथाक्रमेण प्रथमगाथागत रवतत्रं । तदनतरमशानिज्ञानिजीवकर्तृत्वाकर्तृत्वमुख्यतया परमप्पाणं फुब्बी इत्यादिद्वितीयपस । अत पर तस्येव द्विक्रियावादिन पुनरपि विशेपव्याख्यानार्थमुपसहाररूपेणेकादशगाथा भवति । तत्रैकादश- गाथासु गथ्ये व्यवहारनपमुख्यल्देन चवहारस्स दु इत्यादि गाथात्रय । तदनतर निश्वयनयमुख्यतया जो पुग्गलदव्वाणं इत्यादिसूनचतुष्टय । तराथ द्रव्यकर्मणामुपचारकर्तृत्वमुख्यत्वेन जीवं हि हेदुभूदे इत्यादिसूनचतुष्टपमिति समुदायेन परिशतिगाथाभिस्तृतीयस्सले रामुदापपातनिका । तद्यथा---अभेद प्रोक्ता कर्मचार्तृत्यभोक्तृत्वगयविभागयाख्यान कर्मताएनमनेकातेन सम्मतमध्येकातनयेन मन्यते । किं गन्यते भावकमपन्निश्चयेन भन्यकर्मापि करोतीति चेतनाचेतनकार्ययोरेवोपादानकर्तृत्वलक्षण द्विक्रियावादित्य स्यात् । तान् विक्रियावादिनो दूषयति । आत्मख्याति यथावाप्यच्यापकभावेन मृत्तिकया कलशे क्रियमाणे भाव्यभावरभान मृतिपयवानुभूयमाने च चहिन्याप्यच्यापफभावेन फरशसभवानुकूल व्यापार कुर्वाण फाशकृततोपोपपो- गजा तृप्तिं भाव्यभावकमावनानुमवश्व कुलाल कलश करोत्यनुभवति चेति लोकानामगादिरूढोस्ति ताब- सनहार , तथाताप्यव्यापकगायेन पुद्गलद्रव्येण कणि क्रियमाणे माज्यमारकमावेन पुद्गलद्रव्येणैवा- गुभूयमाने च पहिाप्यव्यापकभावनानानात्पुद्गलकर्मसभवानुदूर परिणाम कुर्माण पुगरकर्मविपावसपा- दितरिपयसनिधिप्रधापिता सुखदुःखपरिणति भाव्यभाषकमानानुभाश्च जीच पुद्गलफर्मकरीत्यनुभवति' चयज्ञानिनामाससारप्रसिद्धोस्ति तावदयवहार । अधेन दूपयति । जदि पुग्गलकम्ममिणं कुन्वदि तं चेव वेदयदि आदा । दो किरियावादित्तं पसजदि सम्मं जिणावमदं ॥११॥ यदि पद्दलकर्मेदं करोति तचैव वेदयते आत्मा। विक्रियाव्यतिरिक्त प्रसजति स जिनावमते ॥९॥ तात्पत्ति--जदि पुग्गलकम्ममिणं कुवादितं चैव वेदयदि आदा यदि चेपुद्गलबमोदय- मुपादनरूपण करोति तदेव व पुनरपादानरूपेण वेदयत्सनुभपसारमा दोकिरियावादित्तं पसनदि ·समयप्राभृतं। तदा चेतनाचेतनक्रियाद्वयस्योपादानकर्तृत्वरूपेण द्विकियागादित्य प्रसजति मामोति । अथवा दो किरि पाविदिरित्तो पसजादि सो तर पागतरे द्वाभ्या चेतनाचेतननियाभ्यामव्यतिरिक्तोऽभिन्न प्रसनतिः मामोति स पुरुष । सम्मं जिणाचमदं तच्च व्याख्यान जिनानां सम्यगसमत । यश्वेद व्याख्यान मन्यते स निजशुद्धात्मापादयरुचिरूप निर्विकारचिञ्चमत्कारमात्ररक्षण शुद्धोपादानकारणोत्पन्न निश्चयसम्यक्त्यमलभ- मानो मिथ्याद्यर्भिवतीति । अथ कुतो द्विक्रियावादी मिध्यादृष्टिर्भवतीति प्रश्न प्रत्युत्तर प्रयच्छतस्तमैवार्थ प्रकारातरेण दृढयति। आत्मख्याति -इह खल त्रिया हि तावदखिलापि परिणामलक्षणतया न नाम परिणामतोस्ति मिना, परिणामोपि परिणामपरिणामिनोरभिन्नवस्तुत्वात्परिणामिनो न भिन्नस्ततो या काचन क्रिया किल सफलापि सा क्रियारतो न मिन्नेति क्रियाकोरव्यतिरिक्तताया वस्तुस्थित्या प्रतपस्या यथा व्याप्यव्यापक- मावेन स्वपरिणाम करोति, भाव्यभावकमान तमेवानुभवति च जीवस्तथा च्याप्यव्यापकभावेन पुद्रल- कर्मपि यदि बुर्यात भाव्यभारफभावेन तदेवानुमनेच ततो य स्वपरसमवेतक्रियाद्यान्यतिरिक्ततायां प्रस- जत्या स्वपरयो परस्परविभागप्रत्यस्तमनादनेकात्मकमेकमात्मागमनुभवन्मिध्यादृष्टिराया सर्वज्ञावमा स्यात् । कुतो द्विक्रियानुभावी मिध्यादृचिरिति चेत् । जमा दु अत्तभावं पुग्गलभावं च दोवि कुव्वति । तेण दु मिच्छादिछी दोकिरियावादिणो हुंति ॥१२॥ यमाचात्मभावं पुद्गलभाव च द्वावपि कुर्वति । सेन तु मिथ्यादृष्टयो द्विक्रियावादिनो भवंति ॥१२॥ तात्पर्यत्ति -जमा दु अत्तभाव पुग्गलभावं च दोवि कुच्पति यस्मादात्मभाय चिद्रूप पुद्गलभाय चाचेतन जडस्वरूप द्वपमप्युपादानरूपेण कुर्वति तेण दु मिच्छादिही दोकिरियागादेणाहुति ततस्तेन कारणेन चेतनाचेतनक्रियाद्वयवादिन पुरया मिथ्यादृष्टयो भवतीति । तथाहि-यथा कुमकार सकीयपरिणाममुपादानरूपण करोति तथा घटमपि यद्यपादानरूपेण करोति सदा कुगकारस्याचेतनत्य घटरूपय प्राप्नोति । घटस्य या चेतनकुमकाररूपव प्रामोतीति । तथा जीवोपि पापादानरूपेण पुद्गल- द्रम्पकर्म करोति तदा जीवस्याचेतनपुद्गलद्रव्यत्व प्रामोति । पुद्गलकर्मणो वा चिद्रूप जीपव प्राप्नोति । कि च शुभाशुभ कर्म कुहमिति मझहकाररूप तगो भिध्यानानिगा न नश्यति सहि केपा नश्यतीति चेत् पियसुखानुभवानदवर्जिते वीतरागस्वसवेदनये भूतार्थनयेनकत्यव्यवस्थापित चिदानदैकस्खभाचे शुद्धपर- मात्मव्ये स्थितानामेव समस्तशुमाशुभपरभावशून्यन निर्विकल्पसमाथिलक्षणेन शुद्धोपयोगभाननाबलेन सज्ञानिनामेव निलय विनाश गच्छति । तस्मिन्महाहकारविकल्पजाले नष्टे सति पुनरपि बधो न भवतीति ज्ञात्वा वहिव्यरिपये इद करोमि इद न करोमीति दुराग्रह त्यक्त्वा रागादिविकल्पजालशून्ये पूर्णकछशर चिदानदेकखभाषेन भरितावस्खे स्वकीयपरमात्मनि निरतर भावना पार्सव्येति मागर्थ । इति द्विक्रियाधादि- सक्षेपव्याख्यानमुख्यवेन गाभाय गत । अथ तस्यैव विशेषव्याख्यान करोति । आत्मरूपाति:--यत- किलामपरिणाम पुद्गलपरिणाम घ दुर्घतमात्मान मन्यते द्विकियात्रादिन- स्ततस्ते मिध्यादृष्टय एवेति सिद्धात । भावेफद्रव्येण द्रव्यद्वयपरिणाम त्रियमाण” प्रतिभातु । यथा किल तुलाल कलशसभवानुकूलमात्मव्यापारपरिणाममात्मनो व्यतिरिक्तमात्मनोऽव्यतिरिक्ततया परिणतिमाया क्रियया क्रियमाण कुर्वाण प्रतिभाति न पुन कलशकारणाहकारनिर्भरोपिं स्वन्यापारानुरूप मृचिकाया कलशपरिणाम मृत्तिकमया अव्यतिरिक्तमृत्तिकाया भव्यतिरिक्ततया परिणतिमात्रया क्रियया क्रियमाण कुर्वाण प्रतिभाति । तथात्मापि पुद्गल्कर्मपरिणामानुकूलमहानादात्मपरिणाममात्मनोऽव्यतिरिक्तमात्मनो ·. सनातनजनसंथमालायां- अतिरिक्ततया परिणसिमात्रया क्रियया क्रियमाणं कुर्याणः प्रतिभातु मा पुन: पुनलपरिणामकरणाइंकार- निर्भरोपि स्वपरिणामानुरूप पुगलस्य परिणाम पुगटादव्यतिरिक्तं पुद्गलादन्यतिरिक्तपा परिणतिमाप्रपा क्रियया क्रियमाणं कुर्याणः प्रतिभातु । यः परिणमति स कर्ता यः परिणामो भवेत्तु तत्कर्मी या परिणतिः क्रिया सा त्रयमपि भिनं न वस्तुतया ॥२१॥ एकः परिणमति सदा परिणामो जायते सदैकस्य । एकस्य परिणतिः स्यादनेकमप्पेकमेव यतः ॥१२॥ नोमी परिणमत: खल परिणामो नोभयोः प्रजायेत । उगयोन परिणतिः स्वायदनेफमनेकमेव सदा !९६|| मैकस्य हि कर्तारी दोस्ती हे कर्मणीन चैकस्य । नेफस्प च किये ट्रे एकमनेफ यतो न स्यात् ॥५४॥ भासंसारत एव धावति पर कुहमित्युच्चकैः दुचारं ननु मोहिनामिह महाहंकाररूपं समः । तरतार्थपरिग्रहेण विलयं यद्येकवारं व्रजेत् तत्किं मानधनस्य यधनमहो मूयो भनेदात्मनः ॥५५॥ यात्मभावान्करोत्सात्मा परमावान्सदा परः । आत्मय बागानो भाषाः परस्य पर एवं ते ॥२६॥ घुग्गलकम्मणिमित्तं जह आदा कुणदि अप्पणो भावं। पुग्गलकम्माणिमित्तं तह वेददि अप्पणो भावं ।।९३।। शुद्गलफर्मनिमितं ययात्मा फरोति आत्मनः भावं । शुद्गळफर्मनिमित्वं तया पैदपति आत्मनो मावं ॥१३॥ सारपर्यहात्तिः- पुग्गलकम्मणिमिनं जह आदा कुदि अपणो भावं उदयागतं न्य- फर्मनिमित्तं कृत्वा यथात्मा निर्विकारस्यसंवित्तिपरिणामशून्य. सन्करोस्यात्मनः संबंधिनं मुावदुरमादिमायं परिणाम पुग्गठफम्माणिमित्तं तद वेददि अपणो मावं तथैवोदयागतदव्यकर्मनिमित्त का स्या- हारमभावनोत्थयास्तवमुखास्वादमवेदयन्सन् तमेव कर्मोदयजनितस्वकीयरागादिभावं वेदपत्यनुभवति । न घ द्रव्यकर्मरूपपरभारमित्यभिप्रायः । अप निपानाममाामामा करोति राधयाचिदपान द्रव्यकर्मादि- परमायान् पर पुद्गतः करोतीत्साक्ष्याति । मिच्छत्तं पुण दुविहं जीवमजीवं तहेव अण्णाणं । अविरदि जोगो मोहो कोषादीया इमे भावा-॥१४॥ पिध्यात्वं पुनर्विरिषं जीवोऽनीयस्तपैवाशानं । अनिरतियोगो मोहः क्रोषाचा इम भाषाः ||१४|| तात्पर्य रतिः-पिछत्तं पुण दुषिहं जीवमजीव मिथ्यात्वं पुनदिविध जायस्वभागापार- भारं घ सदेव अण्णाणं अविरदि भोगो मोहो कोपादीया इमे भाषा तथैव चाहानमवियोगी मोहः क्रोधादयोऽमीभायाः पर्यापाः जीयरूपा अजीररूपाभ मति गपूरमुगंदगन् । सयपा-यथा मग. रेण भान्यमाना अनुभूपमाननास्पातायाहारपिा मयूरताराकारपरिणता मपूर एव चेतना एव । तथा निर्मला गनुभूतिग्युलनीयेन, भाव्यमाना अनुम्पमानाः गुमादिरिफला जोग भावनिमयेन पानां पय । यथा य मुकुरदेन सस्तारय मान्यमानाः मारामानगुरप्रतिपिंगारिरिकरा मुसुरंप भाना स सथा फर्मरगणायोग्यपद्व्यगोपादानभूनन शिषमाणा गानाररणादिद्रपरमपर्यायाः पुल एक सचेतना पनि भय कतिषियी जागजागविवि पृष्ठ प्रयुतरगाइ । मात्मस्पाति:-निष्पादनमशनमनिरनिरिसादपी दि भायाः ते प्रग मरमुरंदपानी- मारीपाद भाम्पमाननानपानीधी । सधादिया नीकृष्णहरिनपीनापी माया पदन्यावभावन मरेण गाम्पमानाः मयूर २ । पपा च नावहरिसीवादको मागसपियरमागमापदन माम्ममाना

·समयमाभूत।
मुकुन्द एष । तथा मिध्यादर्शनमज्ञानमविरातिरिसादयो भावाः स्वद्गल्यस्वभाववेनाजीवेन भाव्यमाना अजीव
एव । तथैव च मिथ्यादर्शनमज्ञानमविरतिरित्यादयो भावाचैतन्यविकारमात्रेण जीवेन भाव्यमाना जीय
एव । काविह जीवाजीवायिति चेत् ।
पुग्गलकम्मं मिच्छं जोगो अविरदि अणाणमजीवं।
उपओगो अण्णाणं आविरदि मिच्छत्त जीवो दु ॥१५॥
शुद्गलकर्म मिथ्यात्वं योगोऽविरतिरज्ञानमनीवः ।
उपयोगोऽज्ञानमविरतिमिथ्यात्वं च जीवस्तु ॥१५॥
तात्पर्यवृत्तिः--गुग्गलफम्म मिच्छं जोगो अधिरदि अणाणमजीवं पुद्गलकर्मरूपं मिथ्यात्यं
योगोऽविरतिरज्ञानमियजीवः । उरोगो अण्णाणं अविरदि मिच्छत्त जीनो दु उपयोगरूपो भाव-
रूपः शुद्धात्मादितत्त्वभावविषये विपरीतपरिन्यित्तविकारपरिणामो जीवस्याज्ञान । निर्विकारस्वसविचिविपरी-
तहतपरिणामविकारोऽपिरतिः । विपरीताभिनिवेशोपयोगविकाररूपं शुद्धीवादिपदार्थविषये विपरीतश्रद्धानं
मिथ्यात्वमिति जीयः । जीय इति योर्थः । जीवरूपा भावप्रत्यया इति । अथ शुद्धचैतन्यस्वभावजीवस्य फर्य
मिथ्यादर्शनादिविकारो जात इति चेत् ।
आत्मख्याति:-य: वश मिथ्यादर्शनमशानमविरतिरियादिरजीवस्तदाश्चैतन्यपरिणामादम्पत्
मूर्त पुद्गलकर्म, यस्त मिय्यादर्शनमज्ञानमविरतिरित्यादि जीवः स मूर्तास्पद्गलकर्मणोऽन्यश्चैतन्यपरिणामस्य
विकारः । मिथ्यादर्शनादिचैतन्यपरिणामस्य विकारः कुत इति चेत् ।
उवओगस्स अणाई -परिणामा तिण्णिमोहजुत्तस्स ।
मिच्छत्तं अण्णाणं अविरदिभावो य णादव्वो ॥१६॥
उपयोगस्यानादयः परिणामात्रयो मोइयुक्तस्य ।
मिथ्यात्वमज्ञानमविरतिभावश्च ज्ञातव्यः ॥९॥
तात्पर्यवृत्तिः--उवयोगस्स अणाई परिणामा तिणि उपयोगलक्षणत्वादुपयोग आत्मा
तस्य सबंधित्वेनानादिसतानापेक्षया त्रयः परिगामा ज्ञातव्याः । कथंभूतस्य तस्य मोहजुत्तस्स मोहयुत्तस्य ।
के ते परिणामाः । मिच्छत् अण्णाणं अविरदिपायो य जादच्चो मिथ्यात्यमज्ञानमपिरतिगावचेति
ज्ञातव्य इति । तथाहि--यद्यपि शुद्धनिधयनयेन शुरबुबैकस्वभावो जीनस्तथाप्यनादिमोहनीयादिकर्ग-
वंधवशान्मिथ्यात्वाधानापिरतिरूपानयः परिणामविकाराः सभवति । तत्र शुद्धजीवस्वरूपमुपादेयं मिथ्यावा-
दिरियारपरिणामा हेया इति भावार्थः । भयात्मनो मिथ्यात्वादित्रिविधपरिणामविकारस्य कर्तृत्वमुपदिशति ।
आत्पख्यातिः-उपयोगस्य हि स्वरसत एवं समस्तवस्तुस्वभावभूतस्वरूपपरिणामरामर्थत्वे सत्य-
नादिवस्त्यंतरमूतमोहयुक्तलान्निध्यादर्शनमज्ञानमविरतिरिति त्रिविधः परिणामधिकारः स तु तस्य स्फटिकस्प-
छताया इन परतोपि प्रभवन् दृष्टः । यथाहि स्फटिकस्यपछतामाः स्वरूपपरिणामसमर्थत्वे सति कदाचिनील-
हरितपीततमालकदलीफांचनपात्रोपाश्ययुक्तवानीलो हरितः पीत इति त्रिविधः परिणागविकारों दृष्टस्तथोप-
योगस्यानादिमिथ्यादर्शनासानायिरतिस्वभावनस्त्वंतरमतमोहयुक्तत्वान्मिध्यादर्शनमज्ञानमपिरतिरिति त्रिवियः
परिणामविकारो दृष्टव्यः । अधात्मनविविधपरिगामविकारस्य कर्तृत्व दर्शयति ।
एदेसु य उवओगो तिविहो सुद्धो णिरंजणो भावो ।
जे सो करेदि भावं उवओगो तस्स सो कत्ता ॥१७॥

·सनातनजैनग्रंथमालायां- एतेषु चोपयोगविविधः शुदो निरंजनी भावः। पं स करोति भावमुपयोगस्तस्य स कर्ता ॥९७॥ तात्पर्यत्तिा-एदेसु य एतेषु च मिथ्यादर्शनज्ञानचारित्रेषूदयागतेषु निमित्तभूतेषु सत्स उवमोगो शानदर्शनोपयोगलक्षणत्यादुपयोग आत्मा तिविहो वृष्णनीलपीतत्रिविधोपाधिपरिणतस्फटि- कत्रिविधो भवति । परमार्थेन तु मुद्धो शुद्धो रागादिभात्रकर्मरहितः णिरंजणो निरंजनो शानावरणादि द्रव्यकर्माजनरहितः । पुनश्च कथंभूतः भावो भाषपदार्थः । अखंडैकप्रतिभासमयशानस्वभावेनैफविधोपि पूर्वोक्तामिथ्यादर्दानज्ञानचारित्रपरिणामविकारेण विविधो भूला जे सो करेदि भावं परिणाम करोत्ति स श्रात्मा उवभोगो चैतन्यानुविधायिपरिणाम उपयोगो भण्यते तल्लक्षणत्वादुपयोगरूपः । तस्स सो कचा निर्विकारस्वसवेदनशानपरिणामच्युतः सन् तस्यैव मिथ्यात्वादित्रिविधविकारपरिणामस्य कर्ता भवति । न च द्रव्यकर्मण इति भावः । अथात्मनो मिथ्यातिविधपरिणामविकारकर्दत्वे सति कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्य स्वत एवोपादानरूपेण कर्मत्वेन परिणमतीति कथयति । मात्मख्यातिः-अथैवमयगनादिवस्त्वंतरभूतमोहयुत्तत्वादात्मन्युरप्लवगानेषु मिथ्यादर्शनानाविरति- भारे परिणामविकारेषु त्रिप्येतेषु निमित्तमूतेषु परमार्थतः शुद्धनिरंजनानादिनिधनवस्तुसर्बस्वभूतचिन्मान भायत्वेनेकविधोप्पशुद्धसांजनानेकभावत्यमापद्यमाननिधिो भूत्वा स्वयमज्ञानीभूतः कर्तृत्वमुपढीकमानो विकारेण परिणम्य यं यं भावमात्मनः करोति तस्य तस्य किलोपयोगः कर्वा स्यात् । अथारमनस्त्रिविधपरि- णामविकारकर्तृत्वे सति पुद्गलद्रव्यं स्थत एप कर्गत्वेन परिणमतीत्पाह । जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । कम्मत्तं परिणमदे तझि सयं पुग्गलं दध्वं ॥२८॥ यं करोति भारमात्मा का स भवति तस्य भावस्य । फर्मत्वं परिणमते तस्मिन् स्वयं पुद्गलद्रव्यं ॥९॥ तात्पर्यवृत्तिः- कुणदि मावमादा कता सो होदि तस्स भावस यं भान मिथ्यात्या- दिविकारपरिणाम शुदस्यभावच्युतः सन् आत्मा करोति तस्य भावस्प स कर्ग भाति कम्मसं परिणा- मद सम्हि मयं पुग्गलं दवं तस्मिा त्रिविविकारपरिणामकर्तृले सति कर्मवर्गणायोग्यपुगलद्रव्यं स्वयमेवोपादानरूपेण द्रव्यकर्मवेन परिणगति । गारडादिमंत्रपरिणतपुरुषपरिणाम सति देशांतर स्वयमेव तत्पुरुषव्यापारमंतरेणापि विपापहारबंधाविष्पंसस्त्रीविडयनादिपरिणाम्यत् । तथैव च मिप्याल्यरागादिनिमार- पिनाशकाले निश्चयरतत्रयस्वरूपशुद्धोपयोगपरिणामे सति गारुडगनसागयेन निजिविपनत् । स्वपमेर नौर- सीभूय पूर्वबद्धं द्रव्यकर्म जीवापृथग्भूना निर्जरां गतीति भावार्थः । एव ससंपन्याख्यानमुत्यानन गाथापदं गतं । अथ निश्चयेन वीतरागस्वसंवेदनशनस्याभार एवाज्ञानं भण्यते । तस्मादशानादेव फर्म प्रभवतीति तारपर्यमाह। आत्मरुपातिः-आत्मा ह्यामना सभापरिणननमय भार फिल करोति रास्यायं कर्ता स्थासा- पश्यत् तस्मिमिमित्ते सति पुगटद्रव्य कर्मवेन स्वयमेर परिणमते । तथाहि-पधा साधकः किट तपा- विषयानभानात्मना परिणममानो प्यानस्य का स्यात् । तस्मिंस्तु म्यानमार सकलमाध्यमानानुन- तया निमित्तगात्रीभूते सति साधक कौरमंतरेणापि स्वपमर याध्यते विषय-यातयां, रिडव्यते पारितो, चस्यते बधास्तापमहानादामा मिष्यादर्शनादिभारनागनो परिणममाने मिथ्यादर्शनादिमारस्य फर्ता स्यात् । तस्मिन्त मिप्यादर्शनाद्वी भारे सानुक्टतया निमित्तमात्राभूते सत्यामानं फारमतरणापि पट- द्रव्य मोहनीपादिकर्मन्येन खर्यमा परिणमते | अपनादेव कर्म प्रमपति तात्पर्य ।

·५६ समयमाभृतं । परमप्पाणं कुम्वदि अप्पाणं पि य परं करतो सो। अण्णाणमओ जीवो कम्माणं कारगो होदि ॥९९।। 'परमात्मानं कुर्वन्नात्मानमपि च परं कुर्वन् सः । अज्ञानमयो जीवः कर्मणां कारको भवति ॥१९॥ तात्पर्यति:-परंपरद्रव्य भाषकर्मदव्यकर्मरूप अप्पार्ण कृष्वदि परद्रव्यारमनोर्भेदनानाभावादा- रमाम करोति अप्पाणं पिय पर करतो शुद्धात्मान च पर करोति यः सो अण्णाणपओ जीवो कम्माणं कारगो होदि स चाज्ञानमयो जीवः कर्मणा कर्ता भवति । तद्यथा-यथा कोपि पुरुष शीतोष्णरूमाया पुद्गलपरिणामानस्थायास्तथाविधशीतोष्णानुभवस्य चैकत्वाभ्यासाद्भेदमजानन् शीतोहमुष्णोहमिति प्रकारेण शीतोष्णपरिणतः कर्ता भवति । तथा जीयोपि निजशुद्धात्मानुभूतेर्भिन्नाया उदयागतपुद्गलपरिणामारस्थाया- स्तन्निमित्तसुखदु खानुभवस्य चैकवाध्यवसायारोपात् परगव्यात्मनो समस्तरागादिविकल्परहितस्वसवेदन- मानाभावाद्भेदगजाननह सुखीदु खीति प्रकारेण परिणमरकर्मणा कर्ता भयतीति भावार्थ । अथ वीतराग- स्वसवेदनज्ञानात्सकाशाकर्म न प्रभवतीत्याह । आत्मख्याति:---अय किलालानेनात्मा परात्मनो परस्परविशेषानिर्शाने सति परमात्मान कुर्बमा- रमान च पर दुर्वन्स्वयमज्ञानमयीभूत कर्मणा कर्ता प्रतिभाति । तथाहि-तथाविधानुभवसपादनसमर्थाया' रागद्वेषसुखदु खादिरूपायाः पुगलपरिणामावखाया शीतोष्णानुभवसपादनसमर्थाया शीतोष्णाया पुद्गल- परिणामावस्थाया इव पुद्गलादभिन्नत्वेना मनो नित्यमेवात्यतभिन्नायास्तनिमित्त तथाविधानुमवस्य चात्मनो भिन्नत्वेन पुद्गलाभित्यमेवात्यतभिन्नस्याज्ञानात्परस्परविशेषानि ने सस्पेकत्याभ्यासात् शीतोष्णरूपेणयात्मना परिणमितुमशक्येन रागवेपसुखदु खादिरूपेणाज्ञानालगना परिणामगानो ज्ञानस्याज्ञानत्व प्रकटीकुर्वन्स्थयम- मानमयीभूत एपोह रज्ये इत्यादिविधिना रागादे कर्मण कर्ता प्रतिभाति । शानात्तु न कर्म प्रमवतीयाह । परमप्पाणमकुची अप्पाणं पि य परं अकुव्वतो। सो णाणमओ जीवो कम्माणमकारगो होदि ॥१०॥ परमात्मानपकुर्वन्नात्मानमपि च परमकुर्वन् । स ज्ञानमयो जीव कर्मणामकारको भवति ॥१०॥ तात्पत्ति:-परं पर परद्रयं बहिपिये देहादिकमभ्यतरे रागादिक भानकर्मदव्यकर्मरूप या अप्पाणमकुच्ची भेदविज्ञानयलेनात्मानमपुर्वनात्मसवधमकुर्वन् अप्पाण पिय परं अकुव्यतो शुद्धद्रव्य- गुणपर्यायस्वभाव निजामान च परमकुर्वन् सो णाणमयी जीवो फम्माणमकारगो होदि स निर्म- लामानुभूतिलक्षणभेदज्ञानी जीय कर्मणामवर्ता भवतीति । तथाहि-यथा कश्चित् पुरुष शीतोष्णरु- पाया पुद्गलपरिणामावस्थायास्तथापिधशीतोष्णानुभवाय चामन सकाशाद्भेदानात् शीतोहमुष्णोहमिति परिणते कर्ता न भवति । तथा जीवोपि निजशुरामानुभूतर्भिन्नाया' पुद्गलपरिणामावस्यायास्तन्निमित्त सुखदु खानुभवस्य च शुद्धाममापनोत्यसुखानुमवामिन्नस्य भेदज्ञानाम्यासा परामनोदक्षाने सात रागद्वेपमोहपरिणाममदुर्गण फर्मणा कर्ता न भवति । तत स्थित ज्ञानाकर्म न प्रभातीत्यभिप्राय । अथ कथमज्ञानात्कर्म प्रभयतीति पृष्ठ गाथाद्वयेत प्रयुत्तरमाह। आत्मख्याति:-अय किक हानादामा परामनो परस्परविशेषनिर्णाने सति परमा मानमर्क- नात्मान च परमकुर्व स्वय ज्ञानमयीभूत' फर्मणाभकर्ता प्रतिभाति । तथाहि-तथाविधानुभनसपादनसम या. रागरसुखदु सादिरूपायाः पुद्गलपरिणामानस्साया शीतोष्णानुमसपादनसमाया ताणाया.

·सनातनजननंथमालाया- पगलपरिणामावस्थाया इस पुद्गलादिभिन्न नामनो नित्यमेवासंतभिनायास्तलिमिनं सथाविधानुभवस्य चात्मनो भिन्नत्वेन पुद्गलानिय नात्यत्तभिन्नस्य सानापरस्परविदोषनिीने सति नानात्वविकाग्छीतोष्ण- रूपेणैवात्मना परिणमितुमशक्येन रागद्वेपसुखदुःखादिरूपेणाझानात्ममा मनागप्यपरिणममानो मानस्य शानत्वं प्रकटीकुर्वन् स्वयं ज्ञानमयीभूतः एपोहं जानाम्येब, रज्यते तु पुद्गल इत्यादिविधिना समग्रस्यापि रागादेः कर्मणो ज्ञानविरुद्धस्याकर्ता प्रतिभाति । कथमज्ञानात्कर्म प्रभवतीति चेत् । तिविहो एसुवओगो अस्सवियप्पं करेदि कोधोदं । कत्ता तस्सुवओगस्स होदि सो असमावस्स ।।१०१।। त्रिविध एप उपयोग आत्मविकल्पं करोति क्रोपोई । फर्ता:तस्योपयोगस्य भवति स आत्मभावस्प ॥१०॥ सात्पर्यवृत्तिः-तिविहो पसुपभोगो निविधत्रिप्रकार एप प्रत्यक्षीभूत उपयोगलक्षणत्यादुपयोग मात्मा अस्सपियप्पं करेदि स्वसभावस्पाभावादसद्विकल्पं मिथ्याविकल्प करोति । केन रूपेण कोपोहं क्रोधोहमित्यादि कचा तस्सुवओगस्स होदि सो स जीवः तस्य क्रोधाइपयोगस्य विकल्पस्य का भवति। कथंभूतस्प अचभाषरस आत्मभावस्याशुद्धनिश्चयेन जीयपरिणामस्पेति । तथाहि सामान्येनाशानरूपे- कविधोरि विशेपेण मिष्यादर्शनशानचारित्ररूपेण त्रिविधो शूल्या एप उपयोग भारमा फ्रोधाशामनो - न्यभावकभावापभयो । भाव्यभावकभावापन्योः कीर्थः भाज्य: क्रोधादिपरिणत आत्मा, भानको रंजफ- नांतरात्मभावनाविलक्षणो भावक्रोधः । इत्यंभूतयोयो देशानामावादमजानानीर्वकल्पस्वरूपाद् घटः सन् मोधोहमित्यारमनो विकल्पमुत्पादयति, तस्यैर क्रोधादापयोगपरिणामस्याशुभ्रनिक्षपेन कर्ता भवतीति भावार्थः । एवमेव च क्रोधपदपरिवर्तनेन मानमापालोभमोहरागद्वेपकर्मनोकर्मगनोवचनकायश्रोत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्श- नसूत्राणि पोडश माल्येपानि अनेन प्रकारेणाविक्षिप्तचितस्वभावशुद्धात्मतत्यविलक्षणा असख्येयलोकमाव- प्रमिता विमावपरिणामा ज्ञातव्या इति । अथ- आत्मख्यातिः-एप पछु सामान्येनाज्ञानरूपो भिष्यादर्शनाशामाविरतिरूपनिविध: सविकार- तन्मपरिणामः परात्गनोरविशेपदर्शनेनाविशेषज्ञानेनाविशेषविरत्या च समस्त भेदमपहुए भाग्यभावक- भावापन्नयोश्चेतनाचेतनयोः सामान्याधिकरण्येनानुभपनाकोषोहमिन्यात्मनो विकल्पमुत्पादयति । ततोयमात्मा क्रोधोहमितिभ्रांसा सविकारेण चैतन्यपरिणामेन परिणमन् तस्य सविकारचैतन्यपरिणामरूपस्यात्ममारस्प फर्ता स्यात् । एवमेव च क्रोधपदपरिवर्तनेन मानमायालोभमोहरागद्वेपकर्मनोकर्ममनोवचनकापभोरचक्षु- णरसनस्पर्शनसूनाणि पोडश व्यास्येपान्यनया दिशान्यान्यप्यूह्यानि । तिविहो एसुवओगो अस्सवियप्पं करेदि धम्मादि । कत्ता तस्सुवओगस्स होदि सो अत्तभावस्स ॥१०२।। त्रिविध एप उपयोग आत्मविकसं करोति धर्मादिक । कर्ता तस्योपयोगस्य भवति स आत्मभावस्प ॥१२॥ तात्पर्पत्ति:-तिविही एसुत्रओगो सामान्येनाज्ञानरूपेणेकविधोरि विशेपेण मिप्यादर्शनशान- चारितरूपेण विविधः सन्नेप उपयोग आत्मा अस्सपियप्पं करदियम्मदि परद्रन्यामनोयडापकमाया- पत्नपोविशेषदर्शनेनाविशेषज्ञानेनाविशेषपरिणत्या च भेदशानाभाग दमजानन् धर्मास्तिकायोमिन्यायाम. मोऽसदिकल्पमुत्पादपति फित्ता तस्मुवागस्स हादिमा अनभावस्स निर्मला मानुभूतिरहितस्वस्त्र मिम्पाविकरारूपजीवपरिणामस्थासुद्धानिक्षपेन फर्धा भाति । ननु धर्मास्तिरापोहागिन्यादि फोपि न मृते .

·कर्तव्य । नैव वक्तव्य । विगुप्तिपरिणतनिर्विकल्पसमाधिकाडे यद्यपि न पर्व यस्तभापि तस्य निगुप्तिण्यान- स्थाभारे गुदामानमुपादेय रुवा भागमभापया तु माक्षमुपादेव फया सरागसम्यक्षकाले विषयस्याय- वचनार्थ कर्तव्य । तेन तसविचारेण मुरुपत्या पुण्यायो भरति परपरया निर्माण घ भवतीति नास्ति दोष किंतु तत्र सतविचारकाले वीतरागस्वसवेदनशानपरिणत शुदाम्प साक्षादुपादेय. पतन्य इति मातन्य । ननु यीतरागरससोदनविचारकाले वीतरागविशेषण कि.मिति क्रियते प्रचुरेण भरद्धि सिं ६७ समयप्राभुतं । तत्कथं घटत इति जन परिहार । धर्मास्तिकायोयमिति योसौ परिचित्तिरूपविकल्पो मनसि वर्तते सोप्युए- चारेण धर्मास्तिकायो मण्यते । यथा घटाकारपिकाल्पपरिणतिज्ञान घट इति । तथा तद्धर्मास्तिकायोयमित्यादि- विकल्प यदा शेयतत्वविचारकाले करोति जीव तदा शुभामस्वरूप विस्मरति तस्मिन्विकल्पे कृते सति धर्मोहमिति विकल्प उपचारेण घटत इति भावार्थ । तत स्थित शुद्धात्मसनित्तरभानरूपमनान कर्मकर्तृ- स्वस्य कारण भवति। आत्मख्याति:-एप खल सामान्येनाज्ञानरूपो मिथ्यादर्शनाज्ञानानिरतिरुपस्त्रिनिध सविकारश्चै- तन्यपरिणाम परस्परमविशेषदर्शनेनाविशेषज्ञानेनाविशेषपिरल्या च समस्त भेदमपहत्य शेयज्ञायकमानाप- नयो परात्मनो. सामान्याधिकरण्येनानुभवनाधर्मोहमधर्मोहमाकाशमा कारोह मुद्गलोह जीनातरमहमित्या- स्मनो विकल्पमुत्पादयति । तसोयमात्मा धर्मोहह्मधर्मोहमाकाशमह फालोह पुद्गलोइ जीवातरमहमिति प्रात्या सोपाधिना चेतन्यपरिणामेन परिणमन् तस्य सोपाधिचैतन्यपरिणामत्वरूपस्यात्मभानस्य कर्ता स्यात् । तत स्थित कर्तृत्वमूलमज्ञान । एवं पराणिदव्वाणि अप्पयं कुणदि मंदबुद्धीओ। अप्पाणं अवि य परं करेदि अण्णाणभावेण ॥१०३।। एवं पराणि द्रव्याणि आत्मानं करोति मंदबुदिस्तु । आत्मानमपि च परं करोति अज्ञानभावन ॥१०॥ तात्पर्परचि-एवं एव पूर्वोक्तगाथाद्वयकथितप्रकारेण पराणि दयाणि अपय कुणादि चौधोहमित्यादिषद्धर्मास्तिकायोहमित्यादिवञ्च क्रोधादिखकीयपरिणामरूपाणि तथैव धर्मास्तिकायादिशेय- रूपाणि च परद्रव्याणि आत्मान करोति । स क कर्ता मंदबुद्धीओ मदबुदिनिर्विकल्पसमाधिलक्षण- भेदनिहानरहित अप्पाण अवि य परं फोदि शुदबुद्धकस्वभावमा मानमपि च पर सस्वरूपादिन्न करोति रागादिषु योजयतीत्यर्थ । केन अण्णाणमावण अज्ञानभावेनेति । तत स्थित शोधादिरिषये भूतावि- एघातेन धर्मादियविषये ध्यानाविष्टदृष्यातेनैव शुद्धात्मरनित्यभावरूपमाान कर्गकर्तवस्य यारण भवति । तद्यथा-यथा कोपि पुरुषो भूतादिनहाविष्टो भूता मनोदमजानन् समानुषोचितशिलास्तभचारनादि- फमगुराव्यापार कुर्वन्सन् तस्य व्यापारस्य फर्ता भवति । तथा जीरोपि पीतरागपरमसागायिकपरिणतशु- द्धोपयोगलक्षणभेदज्ञानाभागाकामत्रोधादिशुद्धामनोईयोर्भेदमजानन् कोपोह कामोहमित्यादिविकल्प कुर्व- सन् कण कर्ता भवति । एव क्रोधादिविषये भूताविष्टातो गत । तथैव च यथा फश्चिद् महामहि- पादिध्यानाविष्टो महिपाया मनोयोर्भेदमजानन्महामहिपोह गरुडोह कामदेवाहममिरह दुग्पधारासमाना- मृतराशिरहमित्यायामविकल्प कुर्माण सन् तस्य विकल्पस्य कर्ता भवति । तथा च जीनोपि मुखदु सादि- समताभापनापरिणतशुद्धोपयोगलक्षणभेदज्ञानाभाषाधर्मादिशेयपदार्थाना शुमामानध भेदमजानन् धर्मा- स्तिकायाहमियाधामविकल्प करोति, तस्यैर विकल्पस्य का भवति । तस्मिन् निक पफर्तृन्वे सति द्रव्य फर्मनधो भवतीति । एन धर्मास्तिकापादिशेयपदार्थविषय ध्यानदृष्टातो गत । हे भगान् धर्मास्तिरायोय ८ ·सनातमजैनधमालायां- सरगमपि स्वसवेदनज्ञानमस्तीति । अत्रोत्तर । विषयसुखानुभवानदरूप स्वसवेदनशान सर्वजनप्रसिद्ध सरागमप्यस्ति । शुद्धामसुखादिभूतिरूप स्वसवेदनज्ञान वीतरागमिति । इद व्याख्यान स्वसवेदनज्ञानव्या- ख्यानकाले सर्वत्र सातव्यमिति भावार्थः । तत स्थितमेतत् शुद्धामानुभूतिलक्षणसम्याानान्नस्पति कर्मकर्तृत्व । आत्मख्याति:-यत्किल क्रोधोहमित्यादिवर्मोहमित्यादिवच्च परदव्याण्यात्मीकरोत्यात्मानमपि पर- द्रव्यीकरोत्येवमात्मा, तदयमशेपवस्तुसबधविधुरनिरवधिविशुद्धचैतन्यधातुमयोप्यज्ञानादेव सविकारसोपाधी- कृतचेतन्यपरिणामतयां तथाविधस्यात्मभावस्य कर्ता प्रतिभातीत्यात्मनो भूतानिध्यानाविष्टस्येव प्रतिष्ठित कर्तृत्वमूलमशान । तथाहि-यथा खलु भूताविष्ठोऽज्ञानाद्भूतात्मानायेकीकुर्वन्नमानुपोचितविशिष्टचेष्टावष्टम- निर्भरभयफरारमगभीरामानुपव्यवहारतया तथाविधस्य मावस्य कर्ता प्रतिभाति । तथायमात्माप्यज्ञानादेव भाव्यभावको परात्मानानेकीकुर्वन्चाविकारागुभूतिमात्रभावकानुचितविचिनमायक्रोधादिविकारकररिराचैतन्य- परिणामविकारतया तथाविधस्य भावस्थ कर्ता प्रतिभाति । यथा या परीक्षकाचार्यादेशेन गुग्ध. कश्चिन्म- हिपध्यानाविधो मानान्महिपारमानानेकीकुर्वन्नात्मन्यनफपविषाणमहामहिपत्याच्यासापच्युतमानुपोचिताएच- रकद्वारनिनिस्सरणतया तथाविधस्य मापस्य कर्ता प्रतिभाति । तथायमात्माप्यज्ञानाद् यज्ञायको परात्मा- नाकीकुर्वन्नात्मनि परद्रव्याध्यासान्नोइद्रिविषयीयतधर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीयातरनिरुद्धचैतन्यधातुमय- तर्थेदियविपीकृतरूपिपदार्थतिरोहितनलबोधतया मृतककलेवरमतिपरमामृतविज्ञानघनतया च तथा- विवस्य भावरण कार्ता प्रतिभाति । तत स्थितमेतद् ज्ञानानश्यति कर्तृत्व | एदेण दु सो कत्ता आदा णिच्छयविहि परिकहिदो । एवं खलु जो जाणदि सो मुंचदि सवकत्तित्तं ॥१०४॥ एतेन तु स कर्तात्मा निययविद्भिः परिकथितः । एवं खलु यो जानाति स मुचति सर्वकर्तुत्वं ॥१.४।। तात्पर्यत्ति-पदेण दु कना आदा णिच्छयविहि परिकहिदो एतेन पूर्वोक्तगा- थात्रयव्याख्यानरूपेणाज्ञानभावेन स आमा कर्त्ता भणितकैनिश्चयविद्भिनिभपक्षे. सरी । तथाहि--- घीतग्रगपरमसामायिकसयमपरिणताभेदरतत्रयस्य प्रतिपक्षगूतेन पूर्वगाथाश्रयव्याख्यानप्रकारेणाज्ञानभावन यदारमा परिणमति, तदा तस्यैर मिथ्यात्वरागादिरूपस्याज्ञानभावस्य कर्त्ता भवति । ततश्च द्रव्यकर्मवधी भवति । यदा तु चिदानदेकस्वभावशुदात्मानुभूतिपरिणामेन परिणमति, तदा सम्पग्ज्ञानी भूला मिथ्यात्व- रागादिभाबकर्मरूपस्याज्ञानभावस्य कर्ता न भपाते । तत्कर्तृत्वाभावेपि द्रव्यकर्मवधोपि न भाति । एवं खल्ल जो नाणदि सो मुंचदि सबकत्ति एवं गायापूर्वार्द्धव्याख्यानप्रकारेण मनसि योसौ घस्तुस्वरूप जानाति स सरागसम्यग्दृष्टि सन्न शुभकर्मकर्तृत मुनति निश्चयचारिनाविनाभाविधातरागसम्य- ग्दृष्टिभूत्वा शुभाशुभसर्वकर्मफर्तृय च मुचति । एवमजानाकर्म प्रमपति सज्ञानान्नश्यतीति स्थित । इत्य- ज्ञानिसज्ञानिजीवप्रतिपादनगुस्यत्वेन द्वितीयस्थले गाथापक गर । एष द्विक्रियावादिनिराकरणविशेषत्र्या- रयानरूपेण द्वादशगाया गता । अथ पुनरप्युपसहाररूपेणकादशगावापर्यंत विधियारादिनिराकरणविषये विशेषव्याख्यान करोति । तद्यथा-परभाषानामा करोतीति यन्यवहारिणो बदति स व्यामोह इत्युपदिशति । आत्मख्याति. -येनायमहानात्परामनोरकत्वविकल्पमात्मन करोति तेनामा निश्चयत कर्ता प्रतिभाति । यस्त्येव जानाति स समस्त कर्तृत्वमुसृजति, तत स खल्वफर्ता प्रतिभाति । तथाहि-इहाय- मामा किलाशानीसन्नज्ञानादाससारप्रसिद्धन मिटितस्वादस्वादनेन मुदितभेदसवेदनशतिरनादित एव स्यात् तत परामानावकत्वेन मानाति लत कोघोहमित्यादिविकल्पमागन करोति ततो निर्विकल्पाद- कृतकादेकरमाद्विशानघनाअभष्टो वारसारमगेकविकल्प परिणमन् कर्ता प्रतिभाति । छानी न सन् ज्ञाना- ·समयप्राभूत। सदादिप्रसिद्ध्या प्रत्येकवादस्यादननोन्मुद्रितभेदसवेदनशक्तिः स्यात् । ततोऽनादिनिधनानयरतस्सदमान- निखिलरसातरनिनिक्तासतमधुरचेतन्यैकरसोयमात्मा भिन्नरसा कपायास्त सह यदेकत्वविकल्पकरण तद- ज्ञानादित्येव नानात्वेन परामानी जागाति । ततोऽकृतकमेक ज्ञानमेवाह न पुन कृतकोऽनका क्रोधादि- रपाति क्रोधोहमित्यादिविकल्पमात्मनो मनागपि न करोति तत समस्तमपि कर्तृत्वमपास्यति । ततो नित्य- मेनौदासीनावस्था जानन् एवास्ते । ततो निर्विकल्पोऽकृतक एको विज्ञानघनो भूतोऽत्यतमकता प्रतिभाति । अज्ञानतस्तु सतृणाम्यवहारकारा ज्ञान स्वय किल भवन्नपि रज्यते य । पीत्वा दधीक्षुमधुराग्लरसातिगृझ्या गा दोन्धि दुग्धमिव नूनगसो रसाल ९७|| अज्ञानान्मृगवृष्णिका जलधिया धावति पातु मुगा अज्ञानातमास द्रवति मुजगाध्यासन रज्जो जना । अज्ञानास विकल्पचक्रकरणाद्वातात्तरगान्धित् शुद्धज्ञानमया अपि स्वयममी कीभवत्याकुला ॥१८॥ ज्ञानाद्विवेचकतया तु परात्मनाया जानाति हस इव या पयसोर्निशेष । चैतन्यधातुमचल स सदाधिरूढो जानाति एव हि करोति न किंचनापि ॥५९।। झानादेव बलनपयसारोष्ण्यशैत्यव्यवस्था ज्ञानादेवोल्लसति रवणस्वादमेदव्युदास । ज्ञानादव स्वरसविकसाग्नसचेतन्यभाती कोधारेश्व प्रभवति गिदा भिंदती कर्तृभार ॥६॥ अज्ञान झानमप्येर बुन्नात्मानमजसा । स्याकत्मिात्मभारस्य परमावस्य न फचित् ॥६॥ आत्मा ज्ञान स्वय जान ज्ञानादन्यत्करोति कि । परभानस्य कर्तामा मोहोय व्यवहारिणा ॥१२॥ तथा हि-- ववहारेण दु एवं करेदि घडपडरथाणि दव्वाणि । करणाणि य कम्माणि य गोकम्माणीह विविहाणि ॥१०५।। व्यवहारेण त्वारमा करोति घटपटस्थान द्रव्याणि । करणानि च कर्माणि च नोफर्माणीह विविधानि ॥१०॥ तात्पर्यवृति:-वहारेण दु एंव करेदि पहपडरयाणि दयाणि यतो यथा अन्योन्य- व्यवहारेणैव तु पुन घटपटरधादिवहिब्याणीहापूर्वेण करोत्यात्मा करणाणि य फम्माणि य णोक- म्भाणीह विविहाणि तथाभ्यतरेपि करणाणाद्रियाणि च नोकमाणि इह जगति चिनिधानि मोधादि- दव्यकर्माणीहापूर्वगाविशेषेण करोतीति मयते, ततोस्ति व्यामोहो महत्व व्यबहारिणां । अथ स व्यामोहर सत्यो न भवतीति कथयति । आत्मख्याति-व्यपहारिणा ह यतो पथायमा मा मविकल्पब्यापाराभ्या घटादिपरगन्यामक वहि कर्म दुर्वन् प्रतिभाति ततस्तथा क्रोधादिपरद्रव्यामक च समस्तमत कर्मापि करोसशिषादित्यस्ति व्यामोह । सन सन्- जदि सो परदव्वाणि य करिज णियमेण तम्मओ होज । जह्मा ण तम्मओ तेण सो ण तेर्सि हवदि कत्ता ||१०|| यदि स परद्रव्याणि च कुर्यात्रियमेन तन्मयो भवेत् । यसान सन्मयस्तन स न तेषां भवति कर्ता ॥१०॥ तात्पर्यवृत्ति-नदि सो परदबाणि य फरिज णियमेण तम्मओ होज यदि सभामा परदव्याणि नियमेनकातरूपेण फरोति तदा तमय स्यात् जमा ण तम्मनो तेण सो ण तेसिंहवादि फना यस्मात्सहजशुद्रस्वाभाविकानतमुपादिस्वरूप त्याला परद्रव्येन सह तमयो न भवति । तत १ भादा इसपि पाठ ।

·सनातनजैनप्रथमालायां- मात्मा तेषा परद्रव्याणामुपादानरूपेण कर्ता न मातीत्यभिप्राय । अथ न फेवर मुपादानरूपेण कर्ता न भवति किंतु निमित्तररूपेणापीत्युपदिशति । आत्मख्याति -यदि खल्वयमात्मा परद्रव्यात्मक कर्म कुर्यात् तदा परिणामपरिणामिभावान्य- थानुपपत्तनियमेन तन्मय स्यात् न च द्रव्यातरमयत्वे द्रव्योच्छेदापत्तेस्तन्मयोस्ति । ततो व्याप्यन्यापरभावन न तस्य कर्तास्ति । निमित्तनमित्तकभानेनापि न कर्तास्ति । जीवो ण करेदि घडं णेच पडं व सेसगे दव्वे । जोगुवओगा उप्पादगा य सो तेसिं हवदि कत्ता ॥१०॥ जीवो न करोति घटं नैव पटं नैव शेपकानि द्रव्याणि। योगोपयोगावुत्पादको घ तयोर्भवत्ति कर्ता ॥१०७॥ तात्पर्यराति ---जीवो ण करेदि घढ णेच पट णेव सेसगे दवे न केवरमुपादानरूपेण निमित्तरूपेणापि जीवो न करोति घट न पट नैव शेपद्रव्याणि । कुत इति चेत् । नित्य सर्वक ल कर्यकर्त त्यान्नुपगात् । कस्तर्हि करोतिजोगुवओगा उपादगा य आत्मनो विकल्पव्यापाररूपो निश्वरी योगो- पयोगायेव तत्रोपादको भवत । सो तेसिं हयदि कत्ता सुखदु खारितमरणादिसमताभावनापरिणता भेदरतत्रयरक्षणभेदनिशानामापायदा काले शुबुद्धकस्यभागापरमात्मस्तरूपाङ्गो भवति तदा स जीव- स्तयोर्योगोपयोगयो कदाचिकर्ता भवति । न सर्वदा । अत्र योगगन्दैन बहिरगहस्तादिव्यापार उपयोग- शब्देन चातरगविकल्पो गृह्यते । इति परसरसा निमित्तरूपेण घटादिविषये जीवस्य कर्तृत्व स्यात् यदि पुन मुख्यवृत्या निमित्त कर्तृत्व भाति हि जीनस्य नित्यत्वात् सर्वदैन कर्मचार्ट सगात्.मोक्षाभाव । इति व्यवहारव्याख्यानमुख्यमन गाथानप गत ािथ वातरागस्वसदनसानी मानस्या कर्ता न च परमारस्पति करयति। आत्मख्याति.यकिल घटादि क्रोधादिवा परद्व्या मक कर्म तदयमामा तन्मयत्वानुषगाद् व्याभ्य- व्यापकभायेन तायन्न करोति निसकर्तृत्वानुपगानिमित्तनमित्तकभावेनापि न सकुर्यात् । अनित्यी यागोप योगावेच सात निमित्तवेन फारो योगोपयोगयोस्वाभानिफ़ल्प यापारयो कदाचिदशानन करणादामापि कर्मोस्तु तथापि न परद्रव्यामककर्मा स्यात् । ज्ञानी ज्ञानस्थर कर्ता स्यात् । जे पुग्गलदव्वाणं परिणामा होति णाणआवरणा । ण करेदि ताणि आदा जो जाणदि सो हवदि णाणी ॥१०॥ ये पुद्गलद्रव्याणां परिणामा भवंति ज्ञानावरणानि । न करोति तान्पात्मा यो जानावि स भवति ज्ञानी nou तात्पर्यवृत्तिः-जे पुग्गलदव्वाणं परिणामा होति गाणआवरणा ये फर्मवर्गणायोग्यपु- गलपरिणामा पर्याया दानाररणादिद्रव्यकर्मरूपा भवति ण करेदि ताणि आदा तान् पर्यार्यान् व्याप्य- ध्यापकभावग मृत्तिकाकलशमिरामा न करोति गोरसाध्यक्षवत्जो नाणदिसो हवादिणाणी इति यो जा नाति मिथ्यानविषयक्पायपरित्याग कृना निर्विकल्पसमाधौ स्थित सन्स ज्ञानी भवति । न च परिज्ञानमात्रण। इदमन तात्पर्य । पीतरागस्वसोदनशानी जीय शुधनयेन शुद्धोपादानरूपेण शुद्रशानस्यैत्र वर्ता । किंवदिति चेत् । पीरात्वादिगुणाना सुवर्णवत् उष्णादिगुणानामग्निात् अनतज्ञानादिगुणाना सिद्धपरमष्टिवदिति । न च मिथ्या रागादिरूपस्याज्ञानमारस्य कति शुद्धोपादानरूपेण शुद्धज्ञानादिभारनामशुद्धोपादानम्पेण मिथ्यात्परागादिभावना च तद्रूपेण परिणमर कर्तृय छातम्य । भोसल च न च हस्तन्यापारवादीहापूर्वक

·समयमामृत।
घटकुभफारवदिति । एषमा च ज्ञानावरणपदपरिवर्तनेन दर्शनापरणरेदनीयमोहनीयायुर्नामगोगातरायसः
सप्तभि, कर्मभेदै सह मोहरागद्वैपक्रोधमानमायालोभनार्कममनोरचनकायश्रोत्रचक्षुणरसनस्पर्शनसूत्राणि
पोडश व्यार ययानि । अनेन प्रकारेण शुद्रामानुभूतिविलक्षणा असख्येयलोकमानप्रमिता अन्यपि विभाग-
परिणामा ज्ञातव्या । अथाज्ञानी चापि रागादिस्वरूपस्याज्ञानभावस्यैर कर्ता न च ज्ञानारणादिपरदव्य-
स्पेति निरूपयति ।
आत्मख्याति -ये खल पदलद्रव्याणा परिणामा गोरसच्याप्तदधिदुग्धमधुराम्लपरिणाममुगल-
अन्यव्याप्तत्वेन भवतो ज्ञानामरणानि भवति तानि तटस्थगोरसाध्यक्ष इन न नाम करोति ज्ञानी किंतु यथा
स गोरसाध्यक्षस्तदर्शनमागच्यातत्वेन प्रभमन्याप्य पश्यत्या तथा पुद्गलद्रव्यपरिणामनिमित्त शानमामव्या-
प्पत्वेन प्रभवयाप्य जानात्येव ज्ञानी ज्ञानस्यैन कती स्यात् । एवमेन च झानावरणपदपरिवर्तनेन कर्मसूनस्य
विभागेनोपन्यासादर्शनानरणदनीयमोहनीयायुनर्नामगोनातरायसूत्रे सप्तमि सह मोहरागद्वेपत्रोधमानमाया-
लोगनोकर्ममनोवचनकायश्रीरचक्षुषीणररानस्पर्शनसूत्राणि पोडश व्याख्ययानि । अनयादिशान्यान्यप्यू-
घानि । अज्ञानी चापि परभारस्य न कती स्यात् ।
जं भावं सुहमसुहं करेदि आदा स तस्स खलु कत्ता ।
तं तस्स होदि कम्मं सो तस्स दु वेदगो अप्पा ॥१०॥
यं भावं शुभमशुभं करोत्यात्मा स सस्य खलु फर्ता ।
तत्तस्य भवति कर्म स तस्य तु वेदक आत्मा ॥१०९॥
तात्पर्यनिः-जं भावं सहममुहं करेदि आदा स तरस खलु कत्ता सातासातोदयाय-
स्थाम्या तीव्रगदस्वादाम्या मुखदु खरूपाभ्या या चिदानदैकस्यभागनेकस्याप्यात्मनो द्विधाभेद कुर्माण सन्
य भार शुगमाग धा करोत्सामन स्वतनरूपेण व्यापकत्वास तस्य भारस्य खलु स्फुट फर्ता भवति
तं तरस होदि फम्म तदेव तस्य शुभाशुभररूप भारकर्म भवति । तेना मना नियमाणत्वात् सो तस्स
दुदगो अप्पा स आत्मा तस्य तु शुभाशुभरूपस्य भानर्मणो वेदको भोक्ता भवति स्वतारूपेण
भौतृत्वात् न च द्रव्यकर्मण । किं च विशेप । अवशानी जीवो शुद्धनिश्चयननाशुद्धीपादानरूपेण मिथ्या-
स्वरागादिभागनामे कर्ता न च दव्यकर्मण स चाशुद्धनिश्चय । यद्यपि द्रव्यकर्मकर्तृगापासद्भूतव्या-
झारापेक्षया निश्चयसमा लसते तथापि शुनिश्चयापेक्षया व्यवहार एव। हे भगवन् रागादीनामारोपादान-
रूपेण कर्तृत्व भणित तदुपादाग शुद्धाशुद्धभेदेन कथ द्विधा भवतीति । त कथ्यते।आपाधिकमुपादानमशुद्ध
सप्ताय पिंडवत् , निपाधिरूपमुपादान शुद्ध पीतत्वादिगुणाला सुवर्णपत् अनतज्ञानादिगुणाना सिद्धनी-
धनत् उष्ण वादिगुणानामानि स्त् । इद व्याख्यानमुपादानकारण याख्यानमाले शुद्धाशुद्धोपादानरूपेण
सर्वन स्मरणीयमिति भाार्थ । अथ न च परभार केनाप्युपादानरूपेण कतुं शक्यते ।
आत्मख्याति:- इह खत्वनादेरज्ञानावरा मनोरेकत्वाध्यानेन पुलकर्मरिपाकदशाभ्यां मद-
तीनस्वादाम्यामचरितविज्ञानघनपस्वादस्याप्यात्मन स्वाद भिदान झुभगशुभ या योय मारमशानरूप-
मामा करोति स आमा तदा त मयनेन तस्य भारस्य भापरत्वादनत्यनुभविता, स भावीपि च तदा
सगपत्येन तस्यामनी भाव्यपाम् भवत्यनुमान्य । एवमगानी चापि परभारस्य न कर्ता स्यात् । न च
परभार फेनापि कर्तु पार्येत ।
जो जहि गुणो दध्ये सो अण्ण दु ण संकमदि दब्बे ।
सो अण्णमसंकतो कह तं परिणामए दलं ॥१९॥
यो यसिन गुणो द्रव्ये सोन्यमिंस्तु न संकामति द्रव्ये।,
मान्यदलावः पय नसरिणामयति द्रव्यं ॥११॥

·सनातनजनप्रथमालाया- तात्पर्यटत्ति-जो जहि गुणो दल्ने सो अण्ण दु ण संफमदि दचे यौ गुणश्चैतनस्त- थेवाचेतना या यरिमश्चतनाचेतन द्रव्ये अनादिसबधेन स्वभापत एव स्वत एव प्रवृत्त सोऽन्यद्रव्ये तु न सक्रगल्यैव सोपि सो अण्णमसंकेतो कह तं परिणामए दवं स चेतनोऽचेतनो वा गुण कर्ता अन्यद्भिन द्रव्यातरमसकात सन् कथ दन्यातर परिणामयेतत्कय कुर्यादुपादानरूपेण न कथापि । तत' थित आत्मा पुद्गलकर्मणामकाति । आत्मख्याति: !-इह किल यो यावान् कश्चिद्वस्तुविशेषो यस्मिन् यावति कस्मिंश्चिचिदात्मन्यचिदा मनि ना द्रव्ये गुणे च स्वरसत एवानादित एव वृत्त सखल्वचलितस्य वस्तुस्थितिसानो भेत्तुमशक्यत्वात्तरिमन्नेर बतर्ते न पुन द्रव्यातर गुणातर या सकामेत । द्रव्यातर गुणातर वाऽसत्रामश्च कथ जन्य वस्तुनिशप परिणाम- येत् । अत परभाव. केनापि न कर्ते पार्यंत । अत स्थित खल्वारमा पुनरकर्मणामकर्ता । दव्वगुणस्स य आदा ण कुणदि पुग्गलमयसि कम्ममि । तं उभयमकुबंतो नझि कहं तस्स सो कत्ता ॥१११॥ द्रव्यगुणस्य चात्मा न करोति पुद्गलमये कमणि । तदुभयमकुर्वस्तस्मिन्कयं तस्य स का ॥१९॥ तात्पर्यवृत्तिः :-दव्यगुणस्स य आदा ण कुणदि पुग्गलमयसि कम्महि यथा कुम- कार की मृन्गपकलशकर्मविषये मृत्तिकाव्यस्य सबधि जडस्वरूप वर्णादित्तिरकल्शमित्र तन्मयत्वेग न करोति तथारमापि पुद्गलमयद्न्यकर्मविपये पुद्गलद्रव्यपार्मसबधिजडस्वरूप -वर्णादिपुनलद्रव्यगुणसमधि- स्वरूप वा तन्मयत्वेन न करोति न उभयमकुव्वतो तलि कई सस्म सो कत्ता तदुभयमपि पुद्गल. दव्यकर्मस्वरूप वर्णादितद्गुण वा तन्मयवनाकुर्माण सन् रात्र पुनरकर्मनिष्पये स जीव कथ कर्ता भाति न स्यापि । चेतनाचंतनेन परस्वरूपेण न परिणमतीत्यर्थः । अनेन किगुक्त भवति यथा स्फटिको निर्मलोपि जपापुष्पादिपरोपाधिना परिणमति तथा कोपि सदाशिन्नामा सदामुक्तोप्पमूर्तोपि परोपाधिना परिणम्य जगत् करोति त निरस्त । कस्मादिति चेत् । मूर्तस्फटिकस्य मूर्तेन सहोपाधिसनधो घटते तस्य पुन सदामुक्तस्यामूर्तस्य कथ मूर्वोपाधि । न कथमपि सिद्धजीववत् । अन्नादियधजीवस्य युन शक्ति- रूपण शुद्धनिश्चयेनामूर्तस्यापि व्यक्तिरूपेण व्यवहारेण मूर्तस्य मुर्तोपाधिदृष्टातो घरत इति भावार्थ । एव निश्चयनयमुख्यवेनगाथाचतुष्टय गत । अत' कारणादात्मा द्रव्यर्म करोतीति गदभिधीयते स उपचार । आत्मख्याति यया खल्ल मन्मये कलशकर्मणि मृद्गव्यमृद्गुणयो स्वरसत एव वर्तमाने द्वन्य- गुणातरसक्रमस्य वस्तुस्थित्यैन निपिद्धत्वादामानमात्मगुण वा माधत्ते स कलशकार द्रष्यातरसनाममतरेणा- न्यस्य वखनः परिणमयितुमास्यवात् तदुभय तु तस्मिन्ननादधानो न तत्वतस्तस्य कर्ता प्रतिभाति । तथा पुद्गलमयज्ञानाररणादौ कर्मणि पुद्गलद्रव्यपुद्गलगुणया स्वरसतएर वर्तमाने द्रव्यगुणासरसकमस्य . विधातुमशक्यन्वादामद्रव्यमामगुण घात्मा न खल्वायत्ते | प्रख्यातरमक्रममतरेणान्यस्य वस्तुन परिणमयितु- मसक्यत्वात्तदुभय तु तस्मिन्ननादधान कथ तु तत्ततस्तस्य की प्रतिभायात् । तत स्थित. खल्लामा पुद्गल्फर्मणामफर्ता | अतोन्यस्तूपचार । जीवलि हेदुभूदे बंधस्स दु पस्सिदूण परिणामं । जीवण कदं कम्मं भण्णदि उपयारमजेण ॥११२।। जीचे देवभूते संघस्य तु हा परिणाम । जीवन कृतं कर्म भण्पत उपचारमात्रेण ॥ १९२।।

·समयप्राकृत।
तात्पर्यवृत्तिः-जीवम्हि हेदुभूदे बंधस्त दु पस्सिदण परिणाम परमोपेक्षसयमभावनाप-
रिणतामेदरमन्नयलक्षणस्य भेदज्ञानस्याभाय मिथ्यात्वरागादिपरिणतिनिमित्तहेतुभूते जीने सति मेवाडयर-
चदार्कपरिवेषादियोग्यकाले निमित्तभूते सति मेधंद्रचापादिपरिणतपुद्गलानामिव कर्मवर्गणायोग्यपुगताना
शानामरणादिरूपेण द्रव्यकर्मप्रधस्य परिणाम पर्याय दृष्ट्वा जीवेण कई कम्म भण्णदि उवयारमत्तेण
जीवन कृत कर्मेति मण्यत उपचारमात्रेणेति । अथ तदेवोपचारकर्मकर्तृव दृष्टातदाताभ्या दृदयति ।
आत्मख्याति-यह सा पौगलिककर्मणः स्वमावादनिमित्तभूतप्यात्मन्यनादरज्ञानात्तानिमित्त-
भूतेनाशानभावेन परिणमनानिमित्तीभूते सखि रापद्यमानत्वात् पौगलिक कर्मात्मनाकृतमिति निर्विकल्प-
विज्ञानधनभ्रष्टाना विकल्पपराणा परेपामस्ति विकल्पः । स तूपचारएच न तु परमार्थ । कथ इति चेत् ।
जोधेहि कदे जुद्धे रापण कदंति जं पदे लोगो।
तह क्वहारेण कदं णाणावरणादि जीवेण ॥११३॥
योधैः कृते पुढे राज्ञाकृतमिति जपते लोक ।
व्यवहारेण तथा कृतं ज्ञानावरणादि जीवेन 11१९३।।
तात्पर्यवृत्ति ~ जोहि कदे जुन्दे गएण कदति जंपदे लोगो यथा योधै युद्ध कृते सत्ति
राज्ञा युद्ध कृतमिति जल्पति लोक तह ववहारेण कदं णाणावरणादि जीवेण तथा व्यवहार-
नयेन कृत भण्यते जानापरणादिकर्म जीनेति । तत स्थितमेतत् । यद्यपि शुद्धनिश्चयनयेन शुद्धबुद्धेफ-
स्वभावस्यानोत्पादयति न करोति न पनाति न परिणमयति न गृह्णाति च तथापि ।
आत्मख्याति यथा युद्धपरिणामेन स्वय परिणगमाने यौधे कृते युद्धे युद्धपरिणामेन स्वयम
परिणममानस्य राज्ञी राज्ञा फिल कृत युद्धमित्युपचारोन परमार्थ । तथा ज्ञानाचरणादिकमपरिणामेन स्वय
परिणममानेन पुद्गलद्रव्येण कृत ज्ञानावरणादिकमणि ज्ञानापरणादिक परिणामेन स्वयमपरिणममानस्या-
रमन फिलामना कृत ज्ञानावरणादिकर्मेत्युपचारो न परमार्थ । मरा एतस्थित ।
उप्पादेदि करेदि य बंधदि परिणामएदि गिण्हदि य ।
आदा पुग्गलदब्वं ववहारणयस्स वत्तव्वं ॥११॥
उत्पादपति करोति च वनाति परिणमयति पृनानि च ।
आत्मा प्रद्लद्रव्य व्यवहारनयस्य वक्तव्य ।।११।।
तात्पर्यवृत्ति-अनादिषयपर्यायशेन वीतरागस्यसवेदनरक्षणभेदज्ञानामावगर रागादिपरिणाम-
निग्ध सन्नामा फर्मर्गणायोग्यपुगटद्रव्य तुभकारो घटमिर द्रव्यफर्गरूपेणी पादयति करोति स्थितिष
पात्यनुभागध परिणमपति प्रदेशवध राप्ताय पिंडो जलपत्सा मप्रदर्शहाति चयमिप्राय । अपैतदन-
व्याख्यान दातदाठाताभ्या समर्थयति ।
आरमख्याति-अय खल्या मा न गृहाति न परिणमयति नो पादपत्ति न बरोति न याति
च्याप्यन्यापकभावाभारात । प्राप्य पिकाएं नित्यै च पुनद्रव्याभ कर्म यत्तु व्याययापकमाभावपि
प्राप्य विचार्य नित्य च पुगप्रध्यामक मं गृहाति परिणमय युपादयति करोति बध्नाति वामेति
विकल्प स किलोपचार' । कयमिति चेत् ।
जह राया ववहारा दोसगुणुप्पादगोति आलविदो।
तह जीवो ववहारा दवगुणुप्पादगो भणिदो ॥११५॥

·६४
सनातनजैनप्रथमालाया-
यया राजा व्यवहारादोपगुणोत्पादक इत्यालपितः ।
तथा जीवो व्यवहाराव्यगुणोत्पादको भणित ॥१५॥
तात्पर्यवृत्तिः-नह राया क्वहारा दोसगुणुप्पादगोति आलविदो यथा राजा लोके
व्यवहारेण सदापिनियॊपिजनामा दोपगुणोत्पादको भणित तह जीवो ववहारा दवगुणुप्पादगो
भणिदो तथा जीनोपि व्यवहारेण पुद्गद्रव्यत्य पुण्यपापगुणयोरपादको भणित । इति व्यवहारमुख्य
चेन सूत्रचतुष्टय गत । एव द्विक्रियागादिनिराकरणोपसहारव्याख्यानमुरयत्वेनैकादशगाथा गता ।
मनु निश्चयेन द्रव्यको न करोत्यामा वहुधा व्यारयात तेनै द्वितियारादिनिराकरण सिद्ध पुनरपि
किमर्थे पिष्टपेषणमिति । नैर हेतुहेतुमद्भापव्याख्यानज्ञापनाथगिति नास्ति दोप । तथाहि-यत एन हेतो
निश्चयेन द्रव्यकर्म न करोति ततएव हेवोद्रिक्रियागादिनिराकरण सिद्ध्यतीति हेतुमद्भागव्याख्यान शातन्य ।
इति पुण्यपापादिसप्तपदार्थपीठिकारूपे महाधिकारमध्ये पूर्वोक्तप्रकारेण जदि सो सुग्गलदव्य करेन्ज
इत्यादिगाथाद्वयन सोपव्याख्यान । तत पर द्वादशगाथाभिस्तस्यैव विशेषव्याख्यान तताप्येकादशगाथा
मिस्तस्यैवोपसहाररूपेण पुनरपि विशेषनिवरणमिति सगुदायेन पचनिशतिगाथामि विक्रियावादिनिषेध
कानामा तृतीयोत्तराधिकार समाप्त ।
अधानतर सामण्णपञ्चया इत्यादिगाथामादि कुत्या पाटयामेण सप्तगाधापर्यंत मूलप्रत्ययचतुष्टयस्य
कर्मकर्तृवमुख्यत्वेन ब्याख्यान फराति । तर सप्तकमध्ये जैनमते शुद्धनिश्चयेन शुद्धोपादानरूपेण जीव
कर्म न करोति प्रत्यया एवं दुताति पथनरूपेणं गाधानतुष्टय । अथवा शुद्धनिश्चयरिपक्षा ये नेच्छये
कातेन जीनो न करोतीति यदति साख्यमतानुसारिण ता प्रति दूपण ददाति । कथमिति चत् । यदि ते
प्राया एवं कर्म कुर्वति तर्हि जीनो न हि घेदकस्तैषा कर्मणामित्येक दूपण । अथना तेपा मसे जीव
एकातेन कर्म न करोतीति द्वितीय दूपण । तदनतर शुद्धनिश्चयेन शुद्धोपादानरूपेण न च जीवप्रत्यययों
रेशन जनमताभिप्रायेणेवि गाथाय । अथवा पूर्वोत्तप्रकारेण ये नदिमाग नेच्छति तान्प्रति पुनरपि
दूपण । कथमिति चेत् । जीनप्रत्यययोरेकातेनैकत्वे सति जीपाभार इत्येक दुपण । एकातेन मिन रे राति
ससारामान इति द्वितीय दूरणमिति चतुपांतराधिकारे समुदायपातनिका । तद्यथा-निश्चयेन मिथ्यात्यादि
पौगलिकप्रत्यया एव वार्म कुतीति प्रतिपादयति ।
भात्मख्यातिः-न्यथा लोकस्य व्याप्पव्यापकमानेन स्वभावत एयो पद्यमानेषु गुणोपेषु व्याप्य
व्यापकभावाभावपि तदुत्पादको रानेयुपचार । तथा पुद्गद्रव्यस्य व्याप्यन्यापकभावेन सभावत एवोप
घमानेषु गुणदोपेषु व्याप्यव्यापकभावाभावपि तदुपादका जीन इयुपचार ।
जीय करोति यदि पुद्गलकर्म ना कस्ताई तनुरुत इसभिशकयव ।
एहि तोमरयमोहनिरर्हणाय सकीलते शृणुत पुद्गलफर्मरी ॥१३॥
सामण्णपञ्चया खलु चउरो भण्णंति बंधकचारो।
मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगा य चोद्धव्वा ।।११।।
तैसि पुणोवि य इमो भणिदो भेदो दुतेरसवियप्पो।
मिच्छादिटीआदी जाव सजोगिस्स चरमंतं ॥११॥
एदे अचेदणा खलु पुग्गलकम्मुदयसंभवा जमा ।
तेजदि करंति कम्मं णवि तेसिं चेदगो आदा ॥११॥

·समयप्राभृत। गुणसण्णिदा दु एदे कम्मं कुव्वंति पञ्चया जला। तह्मा जीवो कत्ता गुणा व कुव्वंति कम्माणि ॥१९९॥ सामान्यप्रत्ययाः खलु चत्वारो भण्यते पंधकार । मिथ्यात्वमविरमण कपाययोगी च बोद्धच्या ॥११६॥ तेषां पुनरपि चाय भणितो भेदस्तु त्रयोदशविकल्प । मिथ्यादृष्ट्यादिवित्सयोगिनश्वरमातः ।।११७॥ एते अचेतनाः खलु पुद्गलकोदयसभवा यस्मात् । से यदि कुर्वति कर्म नापि तेषां वेदक आत्मा ॥११८॥ गुणसंहितास्तु एते फर्म कुर्वति मत्यया यस्मात् । समाजीवो को गुणाश कुवैति कर्माणि ॥११९॥ तात्पर्यवृत्ति - -सामग्णपचया खलु चउरो भणतिःवंघकत्तारो निश्चयनयेनाभेदयिवक्षामा युगल एक एव कर्ता भेदविवक्षाया तु सामान्यप्रत्यया मूलप्रत्यया खलु स्फुट च वारो यधस्य कर्तारो भण्पते नर्वनै उत्तरप्रत्ययाध पुनर्बहवो भवति । सामान्य कोर्थ 1 विवक्षाया अभाय सामान्यमिति सामान्यशब्द- पार्थ सर्वर सामान्यव्याख्यानकाले ज्ञातव्य इति । मिच्छत्तं अविरमण फसायजोगा य वौद्धच्या ने च मिण्याल्याविरतिकपाययोगा बोद्धव्या । अथ-तेसि पुणो वि य इमो भणिदो भेदो दु तेरस- वियपोतेपा प्रत्ययाना गुणस्थानभेदेन पुनरिमो भणितो भेदस्त्रियोदशविकल्प केन प्रकारेण मिच्छादिछी भादी जावसजोगिस्स चरमंत मिथ्याष्टिगुणस्थानादिसपोगिभधारकस्य चरमसगय याचदिति । अथ एदै अचेदणा खल पुग्गलकम्मुदयसंभवा जमा एते मिथ्यात्वादिभावप्रत्यया शुदनिश्चयेनाचेतना खल्लु फुट । कस्मात् पुद्गलकोदयसभवा यस्मादिति । यथा स्त्रीपुरुषाम्या समुपन पुत्रौ विक्षावशेन देव दत्ताया पुत्रीय केचन वदति । देवदत्तस्य पुत्रोयमिति केचन वदति दोपो नास्ति । तथा जीवपुद्गलसयोगे नोपन्ना मिथ्यात्वरागादिभारप्रत्यया अशुद्धनिश्चयेनाशुद्धोपादानरूपेण चेतना जीवसवद्धा शुद्धनिश्चयेन शुद्धापादानरहपेणाचेतना पौगलिका परमार्थत । पुनरेकातेन न जीरूपा न च पुद्ररूपा शुझाहरिद्रयो सयोगपरिणामात् । वस्तुतस्तु सूक्ष्मशुनिश्चयनयेन न सत्यत्राज्ञानोद्भया फलिलता इति । एतावता विमुक्ता भाति । ये केचन वदत्येकातेन रागादयो जीयसबधिन पुद्गलसबधिनो या तदुभयमपि वचन मिथ्या । कस्मादिति चेत् पूर्वोकलीपुरुष दृष्टातेन सयोगोभत्वात् । अथ मत सूक्ष्मशुद्धनिश्चयनयेन कस्येति प्रयामो वय सन्मशुनिश्चयेन तेषामस्तित्वमेव नास्ति पूर्वमेवमाणित तिष्ठसि कथगुत्तर प्रयाठाम इति । ते जदि करति कम्म ते प्रत्यया यदि चेत् कुति कर्म तदा कुपुरेप जीवस्य किमायात शुदनिश्चयेन राम्गतमा 'सञ्चे सुद्धा हु सुदणया' इति वचनात् । अयमत । जीनो मिथ्यात्वोदयेन मिथ्याधिया मिथ्यात्वरागादिभापकर्म भुक्ते यतस्त्रत फर्तापि भवतीति । नैराणवि तसि वेदगो आदा पत शुद्धनि- वयेन घेदकोपि न हि तेषा कर्मणां । यदा पैदका न भवति तदा फापि फय भविश्यति न कथमपि इति शुनिश्चयेन सम्मतमेव । अथवा ये पुनरेकातेनाकर्तेति वदति ता प्रति दूपण कयमिति चेत् । यदेकाते- नाकर्ता भवति तदा यथा शुद्धनिययनाफर्ता तथा व्यवहारेणथ्यकर्ता प्रामोति। ततश्च सर्वधवाकर्तृले सति ससारामार इलाक दूषण । तेषां मते घेदकोपि न भरतीति द्वितीय च दूपण । अथ च येदकमामान मन्यते साख्यास्तेपी समतन्याघातदूषण प्रामोतीति । अय--गुणसपिगदा दु एदे कम्म मूत्रति पच्चपा नह्मा रात स्थित गुणस्पानसशिला प्रत्यया एते कर्म पुतीति यस्मादेव स्त्रण मणित तमा जीवो कक्षा गुणा य कुमांत करमाणि तस्मान् शुनियन तेपा कर्मगा जोर का . । .

·.. सनातनजनप्रथमाटायो- भवति । गुणस्थानसशिता प्रत्यया एवं कर्म कुनैतीति सम्मतमेव 1 एव शुनिश्चयेन प्रत्यया एव कर्म कुवैतीति व्याख्यानरूपेण गाथाचतुष्टय गत । अथ न चे जीवप्रत्यययारेकत्वमेकातेनेति कथयति । आत्मख्यातिः-पुद्गलकर्मण. किल मुद्गलद्रव्यमेपैक फर्तृ तद्विशेषाः मिथ्यात्वाविरतिरूपाययोगा वधस्य सामान्यहेतुतया चत्वार. कर्तारः तएव पिकल्यमाना मिध्यादृष्ट्यादिसयोगकेनल्यतालयोददा कर्तारः। अर्धते पुद्गलकर्मविपाकरिकल्पत्यादत्यतमचेतनाः सतस्त्रयोदशकर्तार फेरा एर पदि व्याप्यन्यापक- भावेन किंचनापि पुद्गटकर्म कुर्युस्तदा दुर्युरेष कि जीवस्यानापतित । अथाय तर्क । पुद्गलमयमिथ्यात्वादीन् येदपमानी जीयः खयमेन मिथ्याष्टिभूवा पुद्गलकर्म करोति स किलाविवेको यतो न खल्वारमा भाव्यमा- यकभानाभावात् । पुद्गलइन्यमयमिथ्यात्वादिवेदकोपि कथं पुन' पुद्गलकर्मण कर्ता नाम । अर्थतदापात यतः पुद्गलाद्रव्यमयाना चतुर्णी सामन्यप्रत्ययाना कमात्रयोदश निशेषप्रत्यया गुणशब्दवाल्याः केरला एव कुति कर्माणि । ततः पुद्गलकर्मणामकर्ता जीयो गुणा एव तत्कारस्ते तु पुद्गलद्रव्यमेव । तत' स्थित पुगलकर्मण. पुद्गलद्रव्यमेवेक कर्तृ । न च जीवप्रव्ययपोरेकत्व । जह जीवस्त अणण्णुवओगो कोषो वि तह जदि अणण्णो । जीवस्साजीवस्स य एवमणण्णत्तमावणं ॥ १२ ॥ एवमिह जो दु जीवो सो चेव दुणियमदो तहाजीयो । अयमेयने दोसो पञ्चयणोकम्मकम्माणं ॥१२॥ अह पुण अण्णो कोहो अण्णुवओगप्पगो हवदि चेदा । जह कोहो तह पञ्चय कम्म णोकम्ममवि अण्णं ॥१२२॥ यया जीवस्यानन्य उपयोगः क्रोधोपि तथा ययनन्यः । जीवस्याजीवस्य चवमनन्यत्वमापनं ।।१२०॥ पवमिह यस्तु जीयः स चैव तु नियमतस्तयानीवः । अयमेकत्वे दोष मत्ययनोकर्मकर्मणां ॥१२॥ बयपुन अन्य प्रोयोन्य. उपयोगारमो भवति घेतपिता । पथा क्रोधस्तया मत्यपाल फर्म नोकर्मायन्यत् ॥१२२॥ तात्पर्यात-मह जीवस्त अणण्णुवआगो यथा जारस्पानन्यातन्मयो शानदर्शनोपयोग। यस्मात् अनन्ययेयत्वात् अशक्यपिवचनन्याचाग्नेरणात्ययत् फोही वि तह नदि अणण्णो तथा प्रोभोपि पचनन्यो भागकातेन तदा किं दूपण जीवरसाजीवस्स य एवमणण्ण तमावण्यं एवमभेदे सति सहजा- द्वारा यज्ञानदर्शनोपयोगमपजीनस्यानीपस्य पैफल्यमापनमिति । अथएवमिह जो दुनीयो सो व दणियमदो तदानीको सपूतमूत्रन्यायानरमेण य एष जोर स एष तथैरानीय' भरति निय- निधयात्। तथा सति जीगभावाद्दूषण प्रामाति । अपमेयत्ते दामोपचपणोकम्मरम्माणं अयमेर दियो जीवाभासपा कस्मिन् सति एकातन निरजननिजानदेवारक्षणजीवन सहयाले सति सामिप्पा- गादिपन्यरनोफर्गमगंगामिति । स्य मागणवडेन अपयशम्दस्प तस्य त्रनिति । अा पुण अण्णा आहा अणुबमोगणगो बदिदा अब पुनरभिप्रायो भाता पुगेकाजीगमायराम पात् भन्यामिन' पा जावाल्यय विमाननमय भामा मधासपाशान् । मह कोदो तह पञ्चय कम्म पोरम्प पिथणं पधा जाधो निमस्वतन्यतमापनी यादिवरता प्रत्ययसन नमापनि मिनि एम- ·समयाभूत। १७ निक्षयेन सम्मतएव । किंच शुद्धनिश्चयेन जीरस्याकर्तृत्वममोस्कृत्य व क्रोधादिभ्यश्च भिन्नत्व ध भवतीति व्याख्याने कृते सति द्वितीयपक्षे व्यवहारेण कर्तृव भोत्कृत्य च श्रोधादिभ्यश्चाभिन्नत्व च लभ्यते एव । कस्मात् । निधयव्यवहारयो परस्परसापेक्षालात् । कथमिति चेत्। यथा दक्षिणेन चक्षुषा पश्यत्यय देवदत्त इत्युक्त वामेग न पश्यतीत्यनुरूसिद्धमिति । ये पुनरेव परस्परसापेक्षनयविभाग न मन्यते साक्ष्यसदाशिव मतानुसारिणस्तपा मते यथा शुद्धनिश्चयनयेन फर्ता न भवति कोधादिभ्यश्च मिलो भयति तथा व्यवहां- रेणापि ततश्च कोधादिपरिणमनाभाने सति सिद्धानामिन फर्मनसभा । कर्मबधामा ससाराभार ससा- रामारे सर्वदा मुक्तत्व प्राप्नोति स च प्रयक्षविरोध ससारस्य प्रत्यक्षेण दृश्यमानत्यादिति । एव प्रत्ययजीव- योरेकातेनैकवनिराकरणरूपेण गावाम गत । अत्राह शिष्य । शुद्धनिश्चयेनाकर्ता व्यवहारेण कर्तेति पर्धा व्याख्यात तत्रै सति यथा द्रव्यकर्मणा व्यवहारण कर्तृत्व तथा रागादिभापकर्मणा च द्वयोर्दव्य- भारकर्मणोरेकत्व प्रामतीति । नेव । रागादिभारकर्मणा योसी व्यवहारस्तस्याशुद्धनिश्चयसज्ञा माति द्रव्य- कर्मणां भारकर्मभि सह तारतम्यज्ञापनार्थ । कयतारतम्यमिति चेत् । द्रव्यकर्माण्यचेतनानि भावकर्माणि च घेसनानि सथापि शुद्धनिश्चयापेक्षया अचेतनान्येर ( यत कारणादशुद्धनिश्चयोपि शुनिश्चयापेक्षया व्यव हारएष । अयमर भावार्थ । द्रव्यकर्मणा कर्तृ र भोनृत्य चानुपचरितासद्धृतव्यवहारेण रागादिभावकर्मणा चासुद्धनिश्चयेन । सचाशुद्धनिश्चयापेक्षया व्यरहारएवेति । एष पुण्यपापादिसप्तपदार्थाना (पीठिकारूपे महा- भिकारे सप्तगाथाभि चतुर्योतराधिकार समाप्त । अत पर जीवेण सयं यद इत्यादि गाथामादिं कृत्वा गाथाष्टकपर्यंत सार पगतानुसारिशिष्यसबोधनार्थ जीवपुद्गलपोरेकातेन परिणामित्य निषेधयन् सन् कथ चित् परिणमिव सापयति । तत्र गाथाटरमध्ये पुद्गलपरिणामित्वव्याख्यानमुख्यलेन गाथात्रय । तदनतर जीवपरिणामित्वमुग्न्यत्वेन गाथापचकमिति पचमस्थले समुदायपातनिका । अथ साख्यमतानुयायिशिष्य प्रति पुगलस्य कचिपरिणामस्वभावत्व साधयति । मात्मरूपाति:- यदि यथा जीउस्य रामय याज्जीवादन्य उपयोगाथा जड झोधोयनन्यएवेति प्रतिपत्तिस्तदा चिद्रूपजडयोरनन्यत्वाजीनस्योपयोगमयत्यवजडक्रोधमयापत्ति । तथा सति तु य एघ जीव. सवाजीव इति ज्यातरक्षति । एव प्रत्ययनोकर्मकर्मणामपि जीपादनन्यत्वप्रतिपत्तावयमेव दोप । अधे- तदोपभयादपएकोपयोगारमा जीवोन्य एव जइसमाय क्रोध इत्यभ्युपगम । तर्हि यथोपयोगात्मनो जीवा दन्योजडखभान सोध तथा प्रत्यगनोकर्मकर्माण्यप्यन्याया बढस्वभावत्वाविशेपामास्ति जीवप्रत्यययोरे- कत्व । अथ पुद्गलद्रव्यस्य परिणामस्वभावत्व साधयति साख्यमतानुयापिशिष्य प्रति । जीचे ण सूयं बद्ध ण सयं परिणमदि कम्मभावेण । जदि पुग्गलदबमिणं अप्परिणामी तदा होदि ॥१२३॥ कम्मइयवगणादि य अपरिणमतीहि कम्मभावेण । संसारस्स अभावो पसजदे संखसमओ वा ॥२४॥ जीवो परिणामयदे पुग्गलदब्वाणि कम्मभावेण । तं स्यमपरिणमंतं कह तु परिणामयदि णाणी ॥१२५।। अह सयमेव हि परिणमदि कम्मभावेण पुग्गलं दव्यं । जीवे परिणामयदे कम्मं कम्मत्त मिदि मिच्छा ॥१२६॥ णियमा कम्मपरिणदं कम्मं वि य होदि पुग्गलं दव्वं । १ चेदा इस ११ । २ आत्मा तो १४-१९५६म गायायमधिक दत।

·१८ सनातनजनप्रथमालायां- तह तं णाणावरणाइ परिणदं मुणसु त चैव ॥१२७॥ जीवे न स्वयं वद्धं न स्वयं परिणमते कर्मभावेन । यदि पुद्गलद्रव्यमिदमपरिणामि तदा भवति ।।१२३॥ फार्मणवर्गणामु चापरिणममाणास कर्मभावेन । संसारस्यामाव: प्रसजति सांख्यसमयो वा ॥१२४॥ जीवः परिणामपति पुद्गलद्रव्याणि कर्मभावेन । तानि स्वयमपरिणममानानि कथं नु परिणामपति चेतयिता ॥१२५॥ अय स्वयमेव हि परिणमते कर्मभावेन पुद्गलट्रव्यं । जीवः परिणामयति कर्म कर्मत्वमिति मिथ्या ॥१२॥ निपमाकर्मपरिणतं कर्म चैव भवति पुद्गलद्रव्य । तया तज्ञानावरणादिपरिणतं जानीत तच ॥१२७॥ तात्पर्यष्ठतिः-जीये ण सयं पदं जीये अधिकरणभूते न स्वय स्वभावेन पुद्गलद्रव्यकर्मवद्ध नास्ति । कस्मात् सर्वदा जीयस्य शुद्धत्वात् ण सपं परिणादि कम्मभावेण न च स्वय स्वयमेन कर्म भावेन द्रव्यकर्मपर्यायेण परिणमति । कस्मात् सर्वथा नित्यत्वात् । जदि पुग्गलदवमिणं एवमित्यभूत मिद पुद्गलद्रव्य यदि चेद्वता सांख्यमतानुसारिणां अपरिणामी तदा होदि तत. कारणात्तत्पुद्गल- अन्यमपरिणाम्येव भवति । ततश्चापरिणामित्वे सति किं दूषण भवति । अथ-कार्मणवर्गणाभिरपरिणमतीभि कर्मभावेन द्रव्यकर्मपर्यायेण तदा ससारस्याभाव प्रसजति प्रामोति हे शिष्य साक्ष्यसमयपदिति । अथ मत। जीवोपरिणामपदे पुग्गलदचाणि कम्मभावेण जीव की कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलव्याणि ज्ञागावरणा- दिकर्मभावेन द्रव्यकर्मपर्यायेण हठात्परिणामयति तत कारणाससाराभावदूषण न भवतीति चेत् ते सप- मपरिणमंतं कहं तु परिणामयदि पाणी ज्ञानीजीव स्वयमपरिणममान सन्तपुद्गलद्रव्य किं पपमप रिणममान परिणममान वा परिणमयेत् । न तावदपरिणममान परिणमयति न च स्वतोसती शक्ति कर्तु मन्येन पार्येत । तथा जपापुष्पादिक कर्तुस्फटिके जनययुपाधि तथा काष्ठस्तमादौ कि न जनयतीति । अथैकातेन परिणममान परिणमयति । तदपि न घटते । महि नस्तुशक्तय परमपेक्षते तर्हि जीवनिमितकर्तार- गतरेणापि स्वयमेर कर्मरूपेण परिणमतु। तथा च सति किं दूपण ।घटपटस्तमादिपुद्गलाना हानापरणादि- फार्मपरिणति स्यात् । स च प्रत्यक्षनिरोध । तत स्थिता पुद्गलाना स्वभारभूता कथचिपरिणागित्वशक्ति तस्यो परिणामशक्तौ स्थिताया स पुद्गल कर्ता । य स्वस्य सबधित ज्ञानापरणादिदम्पकर्मपरिणाम पर्याय फरोति तस्य सपनोपादानकारण कलशस्य मृत्पिडमिर । न च जीप स तु निमित्तकारणमेन हेयतत्वमिद । तस्मा पुद्गलाम्यतिरिक्तशुद्धपरमामभावनापरिणताऽभेदरननयलक्षणेन भेदज्ञानेन गम्पश्चिदानदैकस्वभायो निजशुद्धामा शुद्धनिश्चयेनोपादेय भेदरनत्रयस्वरूप तु उपादेयो मैदरनत्रयसाधकरवान्यपहारेणोपादेय- मिति । एव गाथात्रपशब्दार्थन्पाल्यानेन शब्दार्थो ज्ञातव्य । व्यवहारनिश्चयरूपेण नयाों ज्ञातव्य । सोल्यप्रति गतार्थो सातव्य । बागमार्थस्तु प्रसिद्ध । हेयोपादानव्याख्यानरूपेण भावापि ज्ञातव्य । इति शन्दनयमतागमभावार्या व्याख्यानकाले यथासभर सर्वत्र ज्ञातन्या । एत्र पुरलपरिणामस्थापनाम रूपत्वेन गाथाय गत । सायमतानुसारिशिष्य प्रति जीवस्य कथचित्परिणामस्वभाव साधयति- आत्मरूपाति-यदि पुलद्रव्य जीवे स्वयमबह सत्कर्मभावेन स्वयमेर न परिणमेत तदा तद परिणाम्येव स्यात् । तथा सति ससाराभाव अथ जीन पुगरदन्य कर्मभान परिणमयति ततो न ससारा- भाव इति तर्क । किं स्वयमपरिणममान परिणममान वा जीव. पुद्गद्रव्य कर्मभावेन परिणामपेत् । न ·- समयमाभृतं । ६९ चावत्तास्वयम्परिणम्ममानं परेण परिणमायितुं पार्येत । नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्चेत । स्वयं परि- णममाने तु न परं परिणमयितारमपेक्षेत । न हि वस्तुशक्तयः परमपेक्षते । ततः पुद्गलद्रव्यं परिणामस्वभावं स्वयमेवास्तु । तथा सति कलशपरिणता मृत्तिका स्वयं कलश इव जडस्वमावदानावरणादिकर्मपरिणतं नदेय स्वयं ज्ञानापरणादिकर्म स्यात् । इति सिद्धं पुद्गलद्रव्यस्य परिणामस्वभावत्वं । स्थितेसविना सल युगलस्य स्वभावभूता परिणामशक्तिः । तस्यां स्थितायां स करोति भाव यमात्मनस्तस्य स एवं कर्ता ॥९॥ जीवस्य परिणामित्वं साधयति । ण सयं बद्धो कम्मे ण संयं परिणमदि कोहमादीहिं । जदि एस तुल्झ जीवो अप्परिणामी तदा होदि ॥१२८] अपरिणमंते हि सयं जीवे कोहादिएहि भावहिं । संसारस्स अभावो पसजदे संखसमयओ वा ॥१२९॥ पुग्गलकम्म कोहो जीवं परिणामएदि कोहत्तं । तं सयमपरिणमंतं कह परिणामएदि कोहत्तं ॥१३०॥ अह सयमप्पा परिणमदि कोहभावेण एस दे बुद्धी। कोहो परिणामयदे जीवस्स कोहमिदि मिच्छा ॥१३१॥ कोहुवजुत्तो कोहो माणुवजुत्तो य माणमेवादा। माउवजुत्तो माया लोहुवजुत्तो हदि लोहो ॥१३२|| न स्वयं वद्धः कर्मणि न स्वयं परिणमते शोधादिभिः । यषेप उप जीवोऽपरिणामी तदा भवति ॥ २९८॥ अपरिणममाने स्वयं जीवे शांघादिभिः भाकैः । संसारस्याभावः प्रसनति सांस्यसमयो वा ।। १२९ ।। पद्धलकर्मक्रोघो जीवं परिणामयति नोधत्वं । तस्वयम्परिणामपानं कथं तु परिणामपति क्रोधः ॥ १३०॥ अथ स्वयमात्मा परिणमते कोपभावेन एपा ते बुद्धि । कोषः परिणामयति जीवं क्रोधत्वापिति मिथ्या ॥ १३१॥ शोधोपयुक्तः क्रोधो मानोपयुक्तथ मान एवात्मा । मायोपयुक्तो माया लोभीपयुक्तो भवति लोभः ।। १३२॥ वासवृत्तिः :- सपं वदो कम्मो स्वय स्वभान फर्मण्यधिकरणभूते एकातेन बदी नास्ति सदा मुक्तल्यात् । ण सर्व परिणामदिफोहमादीहिं न च स्वयं स्वयमे दव्यफमोदयनिरपेक्षो मारमोशा दिभिः परिणमति । कस्मादेकांतेनापरिणामित्वात् । मदि एस राज्य जीवो अप्पारगामी तदा होदि यदि चेदेष जीरः प्रत्यक्षीभूतः तर मताभिप्रायेणेत्यभूतः स्यान्त शरणादपरिणाम्येन भाति । अपरिणा- मित्ये सति कि दूषण ! अय-अपरिणममाने सति तस्मिन् जावे स्वय स्वयमेव मानमोधादिपरिणाम तदा ससारस्पाभारः प्राप्नोति हे शिष्य साम्पसमयात् । अथ मनं पुगठकम्म फोहो नीचे परिणाम ·सनातनजेन यमायाया- पदि कोहत्तं पुद्रटकर्मरूपी द्रव्यकोघउदयागतः कर्ता जीय कर्मनापन्न हठागरिणामयति माफोधयनैति चेत् तं सपमपरिणमंतं कह परिणामएदि फोहत्तं अथ किं स्वपमपरिणममानं परिणममानं या परिणामयेत् ! न तासयमपरिणममान परिणामयेत् | करमात् । नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते । नाह जरापुष्पादयः कारो यथा स्फदिकादिषु जनयंत्यपाधि तथा फाटसंभादिष्वपि । अर्थकातन परिण- ममान या तहिं उदयागतस्यकोपनिमित्तमंतरेणापि गारमोधादिभिः परिणमंतु । यास्मादिति चेत् । नहि पखशक्यः परमपेक्षते । तथा च सति मुक्तात्मनामपि कर्मोदयनिमित्ताभावपि भागनोधादयः प्राप्नुयति । न च तदिमागमविरोधात् । अथ मतं । अह सयमप्पा परिणमदि कोहभावेण एम दे पुदी अथ पूर्व- दूपणभया स्वयमेरात्मा द्रव्यागोंदपनिरपेक्षा मानकोधरूपेण परिणौपा तर बुद्धिः है शिष्य ! फोहो परिणामयदे जीर्य फोहतमिदि मिच्छा राहिं व्यक्रोधः कर्ता जीनस्य भारमोधवं परिणामपति फरांति यदुक्तं पूर्णगाथायां तद्वचनं मिष्या प्रामोति । सतः स्थितं--घटाकारपरिणता पिंडागलाः पट इन अतिपरिणतायःपिंडोऽमिनत् तशमापि क्रोधोपयोगपरिणतः कोधी भगत मानोपयोगपरिणती गानो भाति मायोपयोगपरिणतो माया भगति लोभोपयोगपरिणतो लोभो भवतीति स्थिता सिद्धा जीपस्य स्वभावभूया- परिणामशक्तिः । तस्यां परिणाममाती स्थितायां सजीनः यात यं परिणाममा मनः करोति तस्य स एकोपा- दानकर्ता द्रव्यफर्मोदयस्तु निमित्तमात्र तथैव च स एष जीरो निर्विकाररियम कारशुद्धभायन परिणत. सन् सिद्धात्मापि भाति । किं च विशेषः-'जाव ण वैदिविसंतरं इलायमानियानिजीययोः संक्षेपव्या- एपानरूपेण गाथाद यदुक्तं पूर्व पुष्पपापादिसप्तपदार्यनीयपुद्गलसयोगपरिणामनिवृत्तास्त्रे घ जीवादलयोः फचित्परिणामित्ये सति घटते । तस्विर कार्यचित्परिणामिन्यस्य विशेषव्याख्यानमिदं । अथरा 'सामाण- घयावल चउरो' इसादि गाथासप्तके यदुकं पूर्व सामान्यप्रन्यया एन्शुद्धनिश्चयेन फर्म कुबतीति न जात्र इति जेनमत । एकांतेनाकईन्चे सति सरियानां संमाराभादूपणं तस्थर संसाराभायर्पणस्प विशेषदूरण- मिदं 1 कमिति चेत् । तौकांतेन कर्तृत्वाभारे सति संसारामाउदूषणं अर पुनरकातन परिणामिन्यामागे सति संसाराभारपणं । यतः कारणादाररुर्गपरिणामिरर फयं मोक्तृत्वं च भण्पते । इति जीपपरि. पामित्वे पात्यानमुपचेन गाथापंचकं गतं । एवं पुण्यपापादि समपदार्धानां पीटिफार महाधिकारे जीरपुद्गलपरिणामिन्यन्याख्यानमुन्यन्येनाष्टगाथाभिः पंचमतिराधिकारः समाप्तः । आत्मसपाति-यदि कर्मणि स्वपमतमः सन् जीर: कोधादिगारेन स्वपमेन न परिणमते का राकिलापरिणाम्पेर स्पात् । तथा मति संसारामायः । अव पुगटफर्मरोधादि जाय फ्रोधादिभारेन परि- णामयति ततो न संसाराभार इति सः । किं स्वयगपरिणममान परिणामान या पुसकर्ग प्रोधादि गरि फोधादिमान परिणागत् । न मागतपमारिणममानः परेण परिणमपिट पाउँन नहि मनोगता जति फर्तुगन्येन पार्पते ।सा परिणममानातु न पर परिणमपिनारमोशनानीह यानुमायः पराभते । राती जान परिणामस्वगायः सयमेवारतु तया राति गाभ्यागपरिणतः माधक स गर यामारामारोधादि. परिरपोग. स एव स्वयं कारादिः म्यारिन सिनीयम्परिणामसमार। पितनि जयस्य निरंगगया स्वभावभूता परिणामतिः। ताप सिताया म कति भार पसमा सम्पर मांग पी सतात- ·समयमाभृत। यस्पापि कर्ता भातीति पूर्व सक्षेपेण सूचित जइया इमेण जीवेण आदा स वाण दोण्इंपि । णादं दोदि बिसेसंतरं तु इत्यादिगाथाचतुष्टये जानीजीवस्वरूप च सक्षेपेषा सूचित स च ज्ञानी जीन शुद्धो- पयोगभावपरिणतोऽभेदरजत्रयलक्षणनाभेदानेन यदा परिणमति तदा निश्चयचारित्राविनामाविवीतरागसम्प- ग्दृष्टिभूत्वा सररनिर्जरामोक्षपदार्थाना नयाणा कर्ता भवतीत्यपि सक्षेपेण निरूपितपूर्व निश्चयसम्यक्पस्यामाने यदा तुसरागसम्यक्त्वेन परिणमति तदा शुद्धात्मानमुपादेय कृत्वा परपस्या निर्याणकारणस्य तीर्थकर प्रत्यादि पुग्यपदार्थस्यापि कर्ता भवतीत्यपि पूर्व निरूपित तत्सर्व जीवपुद्गलयो कथचित्परिणामित्वे सति भवतीति तत्कचित्परिणामिवमपि पुण्यपापादिसप्तपदार्थाना सक्षेपसूचनार्थ पुर्नगेन सक्षेपेण निरूपित । पुनध जीवपुरलपरिणामित्वव्याख्यानकाले विशेषेण कधित । तसैन फवचित्परिणामित्ये सिद्धे राति अज्ञानिज्ञानि- जीवयो गुणिनो पुण्यपापादिसप्तपदार्थानां सक्षेपसूचनार्थ सक्षेपव्याख्यान कृत । इदानीं पुनरज्ञानमय- गुणज्ञानमयगुणपो मुख्यत्वेन व्याख्यान क्रियते । नच जीगजीनगुणमुख्यत्वेनेति । किमर्थमिति चेत् । त तेपामेव पुण्यपापादिराक्षपदार्थाना सक्षेपसूचनार्थमिति । तत्र जो संगं तु मुड़ता इत्यादिगाथामादि कृत्वा पाठक्रमेण गाथानवापर्यत घ्याख्यान करोति । तत्रादी गाथात्रय ज्ञानभावमुख्यत्वेन तदनतर गाथापद ज्ञानिजीवस्य ज्ञानमयो भायो गवत्पज्ञानिजीवस्याज्ञानमयो भावो भवतीति मुख्यत्वेन कथ्यत इति पठातराधिकारे समुदायपातनिका | तदथा-कथचिरपरिणामित्वे सिद्धे सति ज्ञानी जीनो ज्ञानमयस्य भावस्य कर्ता भवतीत्यभिप्राय मनसि समधायेंद सूनाय प्रतिपादयति । जो संगं तु मुहत्ता जाणदि उपओगमप्यगं सुद्धं । तं णिसंगं साहुं परमछवियाणया विति ॥१३३॥ यः संग तु मुक्त्वा जानाति उपयोगमयकं शुद्ध । संनिस्संग साधु परमार्थविज्ञायफा विदंति ।।१३३।। तात्पर्यत्ति-जो संग तु मुइत्ता पाणदि उपभोग मप्पय सुद्धं य परमसाधु झाम्य- तरपरिग्रह मुक्त्वा वीतरागचारित्राविनाभूतभेदज्ञानेन जानात्यनुभवति । क कर्मतापन आत्मान । कथ भूत विशुद्धानदर्शनोपयोगस्वभावत्यादुपयोगस्तगुपयोग शानदर्शनोपयोगरक्षण । पुनरपि कथ भूत | शुद्ध भाव- कर्म द्रल्पकर्म नोकर्मरहित । तं णिस्सगं साहुं परमहरियाणया पिति त साधु निस्सग सगरहित विदति ज्ञानति भुपति कथयति वा । के ते परमार्थविज्ञायका गणधरदेवादय इति । जो मोहं तु मुइना णाणसहावाधियं मुणदि आई। तं जिदमोहं साहुं परमवियाणया विति ॥१३४॥ य मोद व मुक्त्वा ज्ञानस्वभावाधिक मनुते आस्मान । तं जितमोई साधु परमार्थविज्ञायका विदति ॥३४॥ तात्पर्यत्तिः- जो मोई तु मुइत्ता णाणसहावाधिय मुणदि आद य परमसाधु कर्ता सामरतवेतनाचेतनशुभाशुभपरद्रव्येषु मोह मुक्कात्मशुभाशुभमनोरचनकायव्यापाररूपयोगत्रयपरिहारपरि- णताभदरसत्रयलक्षणेन भेदज्ञानेन मनुते जानाति क कर्गतापन आमान, किं विशिष्ठ निर्विकारस्यसवेदनशा- नेनाधिक परिणत परिपूर्णे । तं जिदमोह साहुं परमहविपाणया विति न साधु कर्मतापन्न जितमोह निर्मोह विदति जाति । के ते' परमार्थविज्ञापकास्तीर्थकरपरमदेवादय इति । एव मोहादपरिवर्तनेन रा- गद्वैपक्रोधमानमायालौभकर्मनोकर्ममनोवचनकायबुद्धादयशुभाशुभपरिणामश्रोत्रचक्षुर्माणनिहास्पर्शनसशानि विंशति सूत्राणि व्याख्येयानि । तेनैव प्रकारेण निर्मलपरमविज्योति परिणतेत्रिदक्षणासश्यपचममान- विभावपरिणामा ज्ञातव्या । अथ-- ·सनातनजनायमासायां- जो धम्मं तु मुइत्ता जाणदि उवओगमय्यगं सुद्धं । तं धम्मसंगमुकं परमवियाणया विति ॥१३५।। या धर्म तु मुक्त्वा जानाति उपयोगमयक शुद्ध । तं धर्मसगमुक्त परमार्थविज्ञापका विदति १९१३५।। तात्पर्यवृत्ति -जो धम्म त मुसा जाणदि उवओगमप्पगं सुद्ध य परगयोगीद स्वरा बेदनशाने स्थिया शुभोपयोगपरिणामरूप धर्म पुण्यसग सफ्वा निजशुद्धामपरिणताभेदरसनयलक्षणेना- भेदझानेम जानत्यनुभवति । क कर्मतापन्न आमान । कयभूत विशुद्धज्ञानदर्शनोपयोगपरिणत । पुनरपि कथ- भूत । शुद्ध शुभाशुभसकल्परिकल्परहित । वे धम्पसंग मुकंपग्मवियाणया विति । स परमतपोधन निर्विकारस्वकीयशुभारमोपलभरूपनिश्चयधर्मविरक्षणभोगाकाक्षाखरूपनिदानबधादिपुण्यपरिमहरूपन्याहार धर्मरहित विदति जानति । के ते परमार्थविनायका प्रत्यक्षज्ञानिन इति । किं च कचित्परिणामि ने सति जीव शुद्धोपयोगन परिणामति पश्चा मोक्ष साधयति परिणामियामारे बद्धो यद्ध एव शुद्धापपोगरूप परिणा- मातरस्वरूप न घटते ततश्च मोक्षामान इत्यभिप्राय । एव शुद्धोपयोगरूपानमगपरिणामगुणव्याख्यान- मुख्यालेन माथालय गत । तदनतर यथा शानमयोऽज्ञानमयभावदयस्य कर्ता भनति समा कश्यति । जे कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । णाणिस्स दु णाणमओ अण्णाणमओ अगाणिस्स ॥१३६॥ यं करोति भावमात्मा कर्ता स भवति तस्य कर्षण । सानिनः स ज्ञानमयोऽज्ञानिमयोऽज्ञानिन ॥१३६॥ तात्पर्यचति में कृणदि मावमादा फत्ता सो होदि तस्स भावस व भाव परिणाम करोत्यामा स तस्थैर भावस्पैय कर्ता भवति गाणिस्स दु णाणमो स च भायोऽनतमानादिचतुष्ट- पलक्षणकार्यसमपसारस्योपादकत्वेन निर्विकल्पसमाधिपरिणामपरिणतकारणसमयसारलक्षणेन मैदक्षानेन सरिभपरिणतत्वाजानिनो जीरस्य शुद्धामख्यातिप्रतीतिसमित्युपलभ्यनुभूतिरूपेन ज्ञानमय एव भवति अण्णाणमया अणागिरस अज्ञानिनस्तु पोतभेदशानाभागत् शुद्धा मानुभूतिखरूपाभारे सत्यज्ञान- मय एव भातीत्यर्थ । अथ ज्ञानमयभारा पल भरति किमज्ञानमयादयतीति प्रश्न प्रयुत्तरमाह | आत्मख्याति:-एवमयमामा स्वयमेन परिणामस्वभाषापि यमेव मारमा मन कराति तस्यैर फर्मतामापद्यमानस्य कर्तृपमापयेत । स तु शानिन सभ्यम्सपरपियेरेनात्योदितासियक्ता मख्याति पात् सागमप एव स्पात् अज्ञानेन तु सम्परम्पपरमिफामानान्यतप्रत्यस्तमिनरियित्तामख्याति रादशानमय एर स्पान् । किं मानमयभागविमहामायावतीत्साह । अण्णाणमओ भावो अणाणिणो कुणदि तेण कम्माणि । णाणमओ गाणिस्स दुण कुणदि तरा दु कम्माणि।।१३७॥ अज्ञानमयो भावोऽलानिन करोति तेन पर्माणि । ज्ञानमयो मानिनस्तु न करोति तस्मात्तु फर्माणि ॥१३७|| तात्पर्पत्तिः-अण्णाणमनोभावो अगाणिणो पुणदि नेण फम्पाणि स्वोपविभावना- मिलक्षण नाज्ञानमयमा भव्यते । फरमात् । परमानेन मारेन परिणामेन कर्माणि रोगहानी जाय। कम्मरण २१ ·: समयमामृत। माणमभो णाणिस्स दुण कुणादि तमा दु कम्माणि ज्ञानिनस्तु निर्विकारचिञ्चमाकारमाननानशेग ज्ञानमयो भरति तस्माद् ज्ञानमयभावात् शानी नीव कर्माणि न करोतीति । किं च यथा स्तोकोप्पमि तृपाकाष्टराशि महातमपि क्षणमात्रेण दहति । तथा विगुप्तिसमाधिटक्षणो भेदज्ञानामिरतर्मुहुर्तेनापि वहुभव- सचित धर्मराशि दहतीति ज्ञात्वा सर्वतात्पर्येण तत्रैव परमसमाधी भावना कर्तव्येति मानार्थ । अथ शानमय एव भावो भरति ज्ञानिनो जीवस्य न पुनरमानमयस्तथैनाममपएव भवत्यानिजीवस्य न पुननिमय. किगर्थमिति चेत् । भारमख्याति-पानिनो हि सम्यक्स्यपरविकाभारेनात्यतप्रत्यस्तमितविविक्ता मख्यातित्याय- स्मादज्ञानमय एव स्यात् तस्मिंस्तु सति स्वपरयोरेकचाध्यासेन सानभानावस्मात्यभ्रष्टः पराम्या रागद्वेपाम्पा समगेकीय प्रार्तिताहकार खप किलपोह रज्ये रुष्यामीति रयते रुष्यति च तस्मादज्ञानमयभावादशानी परी रागद्वेपारामान कुर्वन् करोति कर्माणि । मानिनस्तु सम्यम्स्वपरविकेनायतोदितपिनिक्तात्मख्यातित्वा- पस्माद् ज्ञानमय एव भाष' स्यात् तमिल सति स्वपरयो मावविज्ञानेन ज्ञानमाने स्वस्मिन्सुनिविष्ट. पराभ्यां रागद्वेपाभ्यां पृथग्भूततया स्वरसतएव निवृत्ताहकार स्वय किल केरल जानात्येय न रज्यते न च रुष्यति तस्माद्ज्ञानमयागारात् शानी परी रागदेपानात्मानमकुर्वन करोति कर्माणि । ज्ञानमयएष भाय कुतो भवेदज्ञानिनो न पुनरन्य । अज्ञानमय सर्व कुतीयमशानिनो नान्म ॥ णाणमया भावाओ णाणमओ चेव जायदे भावो । जम्हा तम्हा णाणिस्स सब्वे भावा दु णाणमया ॥१३॥ अण्णाणमया भावा अण्णाणो चेव जायए भावो । जम्हा तम्हा भावा अण्णाणमया अणाणिस्स ॥१३९।। ज्ञानमयादावाद्वानमपश्चैव जायते भावः । यसात्तस्मामानिन सर्वे भावा. खल ज्ञानमयाः॥१३८॥ अज्ञानमयाद्भावादज्ञानश्वैव जापते भाषा। पसाचमाद्भावादज्ञानमया अज्ञानिनः ॥१३९।। तात्पर्यटति:-णाणमयाभावाओ णाणमओ घेव जायदे भावो जमा झानमया भाषा निययरतत्रयात्मकजीयपदार्था,ज्ञानमय एवं जायते भाव खशुद्धामाातिरक्षणो मोक्षपर्यायो यस्मात्कारणात् तमा णाणिस्स सव्ये, भावा दुणाणमया तस्मात्कारणास्वसवेदनलक्षणभेदशानिनो जीयस्य सर्वे भावा परिणामज्ञानमर्या ज्ञानेन निती भवति तदपि कस्मात् उपादनकारणसदृश कार्य भवतीति वच- नात् नहि यवनालबीजे वपिते राजामशालिफल भवतीति तव च-अण्णाणमया भावा अण्णाणो चेव जायए भावो अज्ञानमयागावानजीवपदार्थात् अज्ञानमय एष जायते भाव पर्यायो यस्मात्कारणात् तमा सन्ने भावा अण्णाणमया प्रणाणिस्स यत एष तस्मा कारणात्सर्वे मावा परिणामा अगा- नमया मिथ्यावरागादिरूपा भवति । कस्य अशानिन शुद्धा मोपलब्धिरहितस्य मिथ्यादृष्टीवस्येति । अथ तदेव व्याख्यान दृष्यतदाताभ्या समर्थयति । आत्मख्याति -यसोझशानमयाद्भावाद्य कश्चनापि भावो भवति स सर्वोप्यज्ञानमयायमनतिर्त मानोऽज्ञानमयएव स्यात् तत सर्व एवाज्ञानमया अशानिनो भावा । यतच शानमयाद्भायाद्य कचनापि भाष भवति स सर्वोपि हानभयत्यमनतिधर्तमानो डानमय एव स्यात् तत सर्वे एव ज्ञानमया शानिनो भागा । शानिनो ज्ञाननिर्दत्ता सर्वे मावा भवति हि । सर्वेन्यज्ञाननिर्वृत्ता. भवलशानिनस्तु ते ॥१॥ अथैतदेय दृष्यांतेन समर्थयते । १० ·सनातनजनप्रथमालाया- कणयमयाभावादो जायते कुंडलादयो भावा । अयमययाभावादो जह जायंते तु कडयादी ॥१४०॥ अण्णाणमया भावा अणाणिणो बहुविहा वि जायते । णाणिस्स दु णाणमया सब्वे भावा तहा होति ॥१४॥ फनकमयागावाजापते कुडलादयो भावा । अयोमयकाद्धावाद्यथा जायते तु कटकादयः ॥१४०॥ अज्ञानमयादावादज्ञानिनो बहुविधा अपि जायते । ज्ञानिनस्तु पानमया सर्षे भावास्तथा भवति ॥१४॥ तात्पर्यचि --कमकमयागावा पदार्थात् "उपदानकारणसदृश कार्यं भवतीति" ना कुडलादयो गाया पर्याया कनकमया एव भाति । अयोमयाहाहमयाद्भाया पदार्थात् अयोमया एव भागा पर्याया फटकादयो भवति यथा येन प्रकारणेति यातगाथा गता । अथ दाटीतमाह । अण्णाणेति तथा प्रोक्त दोहयतनाज्ञानमयाद्रावानीनपदार्थादज्ञानिनो भाषा पर्याया बद्धविधा मिथ्यात्यरागादिसपा अज्ञानमया जायते । तथैव च पूर्वोक्तजावूमददृष्टातन शानिनो जीवस्य ज्ञानमया सर्व भाषा पर्याया भवति । किं च विस्तर वीतरागस्वसवेदनमेदज्ञानी जीप य शुद्धाममारनारूप परिणाम करोति स परिणाम सपि शानमयो भवति । ततश्च येन ज्ञानमयपरिणागेन ससारस्थिति हित्या देवेंद्रलोकारिकादिमहर्दिकदेवो भूत्वा घटिकाद्वयेन सतिश्रुतावधिरूप ज्ञानमयगाव पर्याय लभते । ततश्च विमानपरिवारादितिमूर्ति जीर्णतणगिन गणय पचमहाविदेहे गया पश्यति । किं पश्यतीति चेत् तदिद समवसरण त वीतरागसज्ञास्त एते भेदाभेदरत्नत्रयाराधनापरिणता गणधरदेवादयो ये पूर्व श्रूयते परमागगे ते घटा प्रत्यक्षेणेति मत्वा, विशेषेण - दृढधर्ममतिर्भूवा तु चतुर्थगुणस्थानयाग्याशुदभावनामपरित्यजनिरतर धर्मभ्यानेन दवलाके फार गमयित्वा, पश्चागनुष्यभरे राजाधिराजमहाराजामडीकमहामडलीकबलदेवचवार्चितीर्थकरपरमदेवादिपदे ल धैपि पूर्वभववासनानासितशुद्धामरूप भेदभावनाबन मोह न गच्छति रामपाडधादित् । ततश्च जिनदीया गृहीत्वा सप्तर्द्धिचतुर्मानमयभार पयाप लभते । तदनतर समस्तपुण्यपापपरिणामपरिहारपरिणताभेदरलाय लक्षणेन द्वितीयशुरुध्यानरूपेण विशिष्टभदमाननायक्रेन स्यात्मभावनोयसुखामृतरसन गृप्तो भूत्वा सर्वाति शपपरिपूर्णरोकनयाधिपाराध्य परमाचिंत्यविभूतिविशेष के ज्ञानरुप भाय पर्याय लभस इत्यभिप्राय । पज्ञानिजीस्तु मिथ्यास्वरागादिायमज्ञानभार कृत्या नरनारकादिरूप मान- पर्याय उमत इति भावार्य । एव ज्ञानमयाज्ञानमयमारकथनमुल्यत्वन गाथापट् गत । इति पूक्तिप्रकारेण पुण्यपापादिसतपदार्थाना पीठिकारूपेण महाधिकारे क्थचिपरिणामिचे सति ज्ञानिजी धानमयभावस्य कर्ता तथैव चाशानिजी रोड शानमयस्य मावस्य कर्ता मस्तीति, अज्ञानमुरयतया गाथानवकेन पाटोतराधिकार समाप्त । अथ धोक्त एवाशानमयभाग द्रव्यमारगतपचनएयरूपेण पचविधो भाति सचासानिजीवस्य शसामगोपादेय इत्यरोधमानस्य तमेर शुद्धामान स्वसदनज्ञानेनाजानतस्तमेव परमसमाजिम्पेणामात्र पतच क्थकारण भातीति सप्तमातराधिकारे समुदायपातनिका । आत्मख्याति:न्यथा खल पुद्गलस्य स्वप परिणामस्वमारवे सत्यपि कारणानुविधायिन्या कार्याणां जावूनदमयानागाजावूनदजातिमनतिरर्तमानामावूनदकुछलादय एप माना मयुर्न पुन पाठायसवलया दय । कालापसमयादाताच कालायसजातिमनविर्तमाना' फादायसपटपाइप एवं मायुर्न पुनजानूनद धुइठादय । तथा जीनस्य स्थय परिणामस्त्रभारवे सन्यपि कारणानुविधायिगदेर पार्यो मानिन स्थयमशानमयादागदकानजातिमनासिवर्तमाना विविधा अप्पज्ञानमया एम भाग मयुन पुननिमया ·समयमामृतं । शानिनश्च स्वय धानमयाझापादनानजातिमनतिवर्तमाना सर्वे ज्ञानमया एय भागा भरेयु न पुनरशानमया । भज्ञानमयमानानामज्ञानी व्याप्यशूमिका । द्रव्यकर्मनिमित्ताना भावनामेति हेतुतां ॥६॥ मिच्छुत्तस्सदु उदयं जं जीवाणां दु अतच्चसदहणं । असंजमस्स दु उदओ जं जीवाणां अविरदत्तं ॥१४२॥ अण्णाणस्स दु उदओ जं जीवाणं अतच्चउवलद्धी । जो दु कलुसोवओगो जीवाणं सो कसाउदओ ॥१४॥ तं जाण जोगउदयं जो जीवाणं तु चिउच्छाहो । सोहणमसोहणं वा कायव्वो विरदिभावो वा ॥१४॥ एदेसु हेदुभूदेसु कम्मइयवग्गणागयं जं तु । परिणमदे अठविहं णाणावरणादिभावेहिं ॥१४५।। तं खलु जीवाणवद्धं कम्मइयवग्गणागयं जझ्या । तझ्या दु होदि हेदू जीवो परिणामभावाणं ॥१६॥ अज्ञानस्य स उदयो या जीवानामतत्वोपलब्धिः। मिथ्यात्वस्य तूदयो जीवस्याश्रधानत्वं ॥१४२॥. उदयोऽसंयमस्य तु यज्जीवानां भवेदविरमणं तु.। यस्तु कलुपोपयोगी जीवानां स कपायोदयः ।।१४।। तं जानीहि योगोदयं यो जीवानां तु चेप्टोत्साहः । शोभनोऽशोभनो वा कर्तव्यो विरतिभावो वा ॥१४॥ एवेषु हेतुभूतेषु फार्मणवर्गणागतं यत्तु । परिणमतेऽविध शानावरणादिभायें ॥२४५॥ वस्खलु नीवनिवर्द्ध कार्मणवर्गणागतं यदा। तदा तु भवति हेतु व. परिणामभावानां ।।१४६।। वात्पर्यत्तिा--मिच्छत्तस्सदु उदयं जं जीवाणं अतच सदहणं मिथ्यालस्योदयो भनति जीनानामनतज्ञानादिचतुष्टयरप शुद्धात्मतरतमुपादेय निहायान्या यदान सचिरपादेययुद्धिः असंजम- रसदुउदोज जीवाणं अविरदत्त असयमस्य च स उदयो भपति जीगानामात्ममुखसरियमा सति विषयकपायेम्पो यदनिवर्तनमिति । अथ-अण्णाणस्स दु उदओ जं जीवाणं बतच उबलदी अज्ञानस्योदयो भवति यकि भेदशान विहाय जीगना विपरीतरूपेण परदध्यकन्येनोपभिः प्रीतिः जो दु फसाउपयोगो सो जीवाणं कसाउदओ स जीवाना कपायौदयो मानि य शातामोपट- धिरक्षप्य शुद्धोपयोग निहाय मोषादिकपायरूप उपयोग परिणाम इति । अथ-तं जाण जोगउदर्य न जीवाणं तु विहाउसाहो त योगोदय जानीहि त्व है शिष्य जीयनों मनोरचनापपर्गणाधारेग वीर्यातरायक्षयोपशमजनित फर्मादानहेतुरामप्रदेशपरिसदरक्षण प्रयतमीण यस्तु चेटोमाही व्यापारी- रसाह सोहणमसोहण वा पायचो विरदिभावो या स च शुभाशुभरूपेन द्विधा भरति तत्र ·सनातनजैनग्रंथमाराया- प्रतादिकर्तव्यरूपः शोभनः पवादनतादिरूपो वर्जनीयः सचाशोभनः इति । अथ-एदेस हेदुसूदेव का मम इयवग्गणागयं जंतु एतेषु पूर्वोक्तेषु हेतुभूतेषु स मिथ्यात्वादिपंचप्रत्ययेषु कार्मणार्गणागतं परिणतं यदभिमतं नवतरं पुद्गलद्रव्यं परिणमदे अहविहंणाणावरणादिभावहिं जीवस्य सम्यादर्शनज्ञानचारि- कपरिणतिरूपपरगसामयिकाभावे सति ज्ञानावरणादिव्यकर्मरूपेणाप्रविधं परिणमतीति । अथ- "संसल जीवणिवदं कम्मइयवग्गणागयं जइया तत्पूर्वोक्तसूत्रोदितं कर्मनर्गणायोग्यमभिनवं पुद्गल- '. द्रव्यं जीवनिवहं जीवसंबद्ध योगवशेनागतं यदा भवति खल सुट तइया दु होदि हेदू जीवोपरिणा- मभावाणं तदा काले पूर्वोक्तेदयागतेषु द्रव्यप्रत्ययेषु सरसु स्वकीयगुणस्थानानुसारेण जीवो हेतुः कारण भवति केषां परिणामरूपाणा भावानां प्रत्ययानामिति । किंच उदमागतद्रव्यप्रत्ययनिगिन्तेन मिथ्यात्वरागादि भावप्रत्ययरूपेण परिणम्य जीवो नवतरं कर्मबंधस्य कारणं भवतीति तात्पर्य । अयमत्र भावार्थः उदयाग- तेषु द्रव्यप्रत्ययेषु यदि जीयः स्वस्वभावं मुक्ला रागादिरूपेण भावप्रत्ययेन परिणमतीति तदा धंधो भवतीति नवोदयगात्रेण घोरोपसर्गेपि पांडवादिवत्, यदि पुनरुदयमात्रेण वंशे भवति तदा सर्वदेव संसारएव । करमा- दिति चेत् संसारिणी सदैव कर्मोदयस्य विद्यमानत्वात् । इति पुण्यपापसप्तपदार्थानां पीठिकारूपे महाधि- कारेऽज्ञानिमाव: पंचप्रत्ययरूपेण शुद्धात्मस्वरूपव्युत्तानो जीवाना बंधकारणं भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन पंचगाथाभिः सप्तमोन्तराधिकारः समाप्तः । अतः परं जीवपुद्गलयोः परस्परोपादानकारणनिषेधगुख्यत्वेन गाथानयमित्यष्टगांतराधिकारे समुदाय- पारनिका । अथ निश्चयेग कर्मपुद्गलापृथग्भूतएव जीवस्य परिणाम इति प्रतिपादयति । आत्मख्याति:-अतत्त्वोपलब्धिखपेण ज्ञाने स्वदमानो अज्ञानोदय. मिथ्यात्वासंयमरूपाययोगो- दयाः कर्महेतवस्तन्मयाश्चत्वारो भावाः । तत्वावधानरूपेण भाने स्वरमानो मिथ्यावोदयः अधिरगणरूपेण शाने स्वदमानोऽसंयमोट्या फलपोपयोगरूपेण क्षाने स्वदमानः कषायोदयः शुभाशुभप्रवृत्तिनिवृत्तिव्यापार- रूपेण शाने स्वदमानो योगोदय:। अर्थतेषु पौद्गलिकेषु मिथ्यात्वाझुदयेषु हेतुभूतेषु यत्पुद्गद्रव्यं कर्मवर्ग- णागतं ज्ञानापरणादिभारष्टया स्ववर्गव परिणमते तखल्ल कर्मवर्गणागतं जीवनिषद्धं यदा स्यात्तदा जीवः स्वयमेवाज्ञानात्परामनोरेफत्याभ्यासेनाज्ञानमयानां तत्पश्रमानादीनां स्वस्य परिणाममायानां हेतुर्भवति । पुद्गलादन्यात्पृथग्भूतएय जीवस्य परिणामः । जीवस्सदु कम्मेण यासह परिणामा दु होति रागादी। एवं जीवो कम्मं च दोषिरांगादिमावण्णा. ॥१४७।। एकस्स दु परिणामा जायदि जीवस्स रागमादीहि । ता कम्मोदयहेदू हि विणा जीवस्स परिणामो ॥१४॥ जीवस्य तु कर्मणा च सह परिणामाः खलु भवति रामादयः। पर्व जीवः कर्म च । अपि रागादित्वमापन्ने ।।१४७॥ एफस्य तु परिणामो जायते जीवस्य रागादिभिः । वस्फर्मोदयहेतुभिविना जीवस्य परिणामः ॥१४८॥ तात्पर्यटेत्तिः-जीवत्स दु कम्मेण य सह परिणामा दु होति रागादी यदि जीवस्यो- पादानकारणभूतस्य फर्मोदयेनोपादानभूतेन सह रागादिपरिणागा भवति । एवं जीवो कम्मं च दोषि रागादिमावण्णा एवं द्वयोर्जीवपुद्गल्योः रागादिपरिणामानामुपादानकारणत्वे सति सुधाहरिद्रयोरिष दयोरागिय प्रमोति । तथा सति पुद्गलस्य चेतनचं मामोति स च प्रत्यक्षविरोष इति । अथ-एकास ·७० 4 समयमामृत । दु परिणामो नापदि जीवस्स रागमादीहिं अथामिप्रायो पत्ता पूर्वदूपणभयादेकन्न जीवस्यैका- सेनोपादाबकारणस्य रागादिपरिणागो जायते ता फम्मोदपहेद् हि विना जीवस्त परिणामो तस्मादिद दूपण कर्मोदयदेवभिनापि शुद्धजीवस्य रागादिपरिणामो जायते स च प्रत्यक्षनिरोध आगम- विरोधश्च | अथवा द्वितीयव्याख्यान एकस्य जीरस्पोपादानकारणमूतस्य कोंदयोपादानहेतुभिर्चिना रागादि- परिणामो यदि भवति तदा सम्मतमेर । किं च व्यकर्मणामनुपचरितासाज्यत्रहारेण की जीरः रागा- दिमावकर्मणामशुद्धनिश्चयेन सचाशुद्धनिश्चय यद्यपि द्रव्यकर्मकरषिविषयभूतस्यानुपचरितासस्तव्यबहार- स्यापेक्षया निश्चयसमय लभते । तथापि झुद्धात्मद्रव्यविषयभूतस्य शुद्धनिश्चयस्यापेक्षया वस्तुवृत्या व्यवहार पवेति भावार्थः । अथ निधयेन जीवापृथाभूत एव पुद्गलकर्मण परिणाम इति निरूपयति । आरमख्याति:-यदि जीपत्य तनिमित्तभूतविषव्यमानपुद्गलकर्मणा सहैव रागाधज्ञानपरिणामो भवतीति वितर्कः तदा जीवपुद्गलकर्मणो सहभूतसुधारिद्रयोरिष द्वयोरपि रागायज्ञानपरिणामापत्ति । अध चैकस्यैव जीवस्य भाति रागाद्यज्ञानपरिणामः तत पगलफर्मविपाकाद्धेतो. पृथाभूतो जीवस्य परिणाम । जीवापूधाभूत एप पुद्गटद्रव्यस्य परिणाम । जइ जीवेण सहचिय पुग्गलदव्यस्स कम्मपरिणामो। एवं पुग्गलजीवा हु दोषि कम्मत्तमावण्णा ।।१४९।। एकस्स दु परिणामो पुग्गलदव्वस्स कम्ममावेण । ता जीवभावहेदूहि विणा कम्मस्स परिणामो ॥१५०॥ यदि जीवेन सह चैव पुद्गलद्रव्यस्य कर्मपरिणामः:) एवं पुद्गलजीको खलु द्वावपि कर्मत्वमापनौ ॥१४॥ एकस्य तु परिणाम प्रगलद्रव्यस्य कर्मभावेन । तजीवभावहेतुभिर्विना कर्मणः परिणामः ॥१५०।। तात्पर्यवत्ति-एक परिणामो पुगालदग्नस्स फम्मभावेण एकस्योपादानभूतस्य कर्म- वर्गणायोग्यमुद्गलान्यस्य द्रव्यकर्मरूपेण परिणाम यत एष वा जीवभावहेति विणा फम्मरस परिणामो तस्मात्कारणाजीवगतमिग्यात्रागादिपरिणामोपादानहेतुर्भािनापि दव्यकर्मण- परिणाम स्यात् । इति पुण्यापादिसपदार्थानां पीठिकारपै महाधिकारे होरकर- पुरलपररपरोपादानकारणनिषेधमुस्पतया गायात्रये- . शामोतराधिकार समाप्त । अथानतर व्यवहारेण वदो निधनाम्दो बीय इसादिविकल्परूपेण नपपक्षपातेन स्वीकारेण रहित शुद्धपारिणामिकपरममारग्राहकेन शुद्रव्यार्थिकनपेन पुण्यपापादिपदार्येभ्यो भिन्न शुद्धसमयसार गाथाचतु- एपेन कययतीति नरमेंतराधिकारे समुदायपातानिका । तया अय किमामनि बदरपृष्ट किमावस्पृष्ट कति प्रश्ने सति नपरिमागेन परिहारमाह । भारमपाति:- यदि पुद्रउदयस्य तनिमिचभूतरागायशानपरिणामपरिणतजीन राहैकर्म- परिणामो भातीति वितर्फ सदा पटान्यजीवयो सहभूत हरिदासुषयोति पोरपि कर्मपरिणामापंचि अप कस्यैव पुद्दगन्यस्य भपति कर्मत्यपरिणाम तो रागादिजीवाभानपरिगामाईतो पृयाभूत एवं पुगटकर्मण. परिणाम किमा गनिवासृष्ठ किमावापृष्ट फर्मेति ननिभागेनाह। १मा गया न म्यास्याता दिनुपाएवामातापिचर मापदः ·७८ सनातनजनप्रधमाला- जीवे कम्मं वद्धं पुढे चेदि ववहारणयमणिदं । सुद्धणयस्स दु जीवे अवद्धपुढे हवइ कम्मं ॥१५॥ जीवे कर्म वद्धं स्पृष्टं चेति व्यहारनयमाणित । शुद्धनयस्य तु जीवे अवद्धस्पृष्ट भवति कर्म ॥१५॥ तात्पर्यवृत्ति -जीवे कम्मं वद्धं पुहं चेदि ववहारणयभाणदं जीनेऽधिकरणभूते वर्ट रश्लेषरूपेण क्षीरनीरवत्सबद स्पृष्ट योगमानेण एन च कर्मेति व्यहारनयपक्षी व्यवहारनयाभिप्राय । सुद्धणयस्स दु जीवे अवदपुढे दवइ फम्म शुद्धनयस्यामिप्रायेण पुनर्जीनेधिकरणभूते अबद्ध स्पृष्ट नर्मि इति निश्चयव्यवहारनयद्वयविकल्परूप शुद्धागस्वरूप न भवतीति भावार्थ । अथ यस्माद्धारद्वादि- विकल्परूप नयस्वरूपमुक्त तस्माच्छदपारिणामिकपरमभावप्राहकेण शुद्धदच्यार्थिकनयेन बदाबद्धादिनय- विकल्परूपो जीवो न भनतीति प्रतिपादयति । आत्मख्याति:-जीरपुद्गलकर्मणोरेकनपपर्यायत्वेन तदतिव्यत्तिकाभावाीय बद्धास्पृष्ट फर्गेति प्यवहारनयपक्ष । जीरपुद्गलकर्मणोरनेकद्रव्यत्वेनात्यसव्यतिरेकाजीऽवद्धस्पृष्ट कर्मेति निश्चयपक्ष । सत कि- कम्मं वद्धमवद्धं जीवे एवं तु जाण णयपक्खं ।। पक्खातिकतो पुण भण्णदि जो सो समयसारो ॥१५॥ फर्म पदमबद्ध जीवे एवं तु जानीहि नयपक्ष । पक्षातिकात पुनर्मण्यते यः स समयसारः ॥१५२॥ तात्पर्यत्ति-कम्म बद्धमबद्धं जीवे एवं तु जाण णयपक्खं जीवेधिकरणभूते वार्म बद- मबद्ध चेति योऽसौ निकल्प स उगयोपि नयपक्षपात स्वीकार इत्यर्घ पक्खातिकतो पण भण्णादि जो सो समयसारो नपक्षातिकांतो भण्यते य स समयसार शुद्धात्मा । तयथा व्यवहारेण बदो जीय इति नयविकल्प शुद्धजीवस्वरूप न भाति निश्चयेनानद्धो जीउ इति च नयविकल्प' शुद्धीनस्वरूप न भवति निश्चयव्यवहाराभ्या बद्धानद्धजीव इति वचनविकल्प शुनजीवस्त्ररूप न भवति । कस्मादिति घेत्' नुतरिकल्पा नया इति वचनात् । श्वतहान च क्षायोपशामिक क्षायोपशमस्त ज्ञानावरणीयक्षयोप- शमजनितत्वात् । यद्यपि व्यवहारनयेन छमस्यापेक्षया जीवस्वरूप भव्यते तथापि केवलज्ञानापेक्षयाशुद्ध- जीवस्वरूप न भवति । तर्हि कथ भूत जीवस्यरूपगिति चेत् । योसौ नयपक्षपातरहितस्वसंवेदनहानी तस्यामिप्रायेण बद्धावहमहामूदादिनपरिकल्परहित चिदानदैकस्यभार जीनस्वरूप भवतीति । तथा चोक्तः य एव मुक्या नयपक्षपात स्वरूपगुप्ता निवसति नित्य । पिकल्पनालच्युतशातचित्तास्तएव साक्षादमृत पिवति ।। ६८।। एकस्य बद्धो न तथा परस्य चितिद्वयोनिति पक्षपाती । यस्तात्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्याति निल्न खलु चिचिदेव ।। ६९॥ समयाख्यानकाले या बुद्धिर्नयद्वयात्मिका । वर्तते बुद्धतत्वस्य सा स्वस्थस्य निरुते ।। हेयोपादेयतचे तु विनिश्चित्य नयद्यात् । सक्वा यमुपादेयेवस्थान साधुसम्मत ।। •अथ नयपक्षार्तिकातस्य शुद्धीवस्य किं स्वरूपमिति,पृष्टे, राति पुनर्विशेषेण कथयति । आत्मख्याति --य दिल जीने बद्ध कौति यह जीवऽनंद्र फर्मेति रिफन्य स द्वितयोपि हि नयपक्ष । य एचैनगतिकामति स एव सकाविल्यातिकात स्वयू निकिलकारज्ञानघनसभा भूग साक्षासमयसार सभवति । तत्र यातारजारे बद्धपति विकल्पयति स जावेऽद्ध कति एक पक्षमति- 2

·समयप्रास्त।
'कामनपि न विकल्पमतिकामति । यस्त जीवेऽवई कर्मेति विकल्पयति सोपि जीवे बदं कर्मेत्येक पक्षमति-
प्रामन्नपि न बिकल्पमतिकामति । य: पुनर्जीवे बद्धमत्रद्धं च कर्मेति विकल्पयति स तु तं द्वितयमपि
पक्षमनतिकामन विकल्पमतिकामति । ततो य एवं समस्तगयपक्षमतिकामति स एव समस्तं विकल्पमति-
कामति । य एघ समस्तं विकल्पमतिकामति स एव समयसारं विंदति । यद्येयं तर्हि को हि नाग पक्षसंन्या-
सभावना न नाटयति।
प एव मुक्त्वा नयपक्षपातं स्वरूपगुप्ता निपसंति नित्यं ।
विकल्पजालच्युतशांतचित्तास्तएव साक्षादमृतं पिवंति ॥ ७० ॥
एकस्य बद्धो न तथा परस्य चितिद्वया त्रिति पक्षपातौ ।
यस्तत्ववेदी ध्युतपक्षपातस्तस्वासित निसं खलु चिचिदेव ।। ७१ ॥
एकस्य मूलो न तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती।
यस्तखवेदी व्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिचिदेव ।। ७२ ॥
एकस्य रतो न तथा परस्य चितिद्वयोरिति पक्षपाती।
यस्तत्ववेदी चुतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खल चिर्चिदेव ।। ७३ ॥
एफस्य दुटो न तथा परस्य चितिद्वयोपिति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति निखं खल चिधिदेष ।। ७४ ॥
एकस्य की न तथा परस्य चिसिदगो विति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिचिदेव ।।७।।
एकस्य भोका न तथा परस्य चितियोविति पक्षपाती।
मस्तत्त्ववेदी युतपक्षपातस्तस्यास्ति निलं खल्ल चिबिदेव ।। ७६ ।।
एकस्य जीवो न तथा परस्य चितिपोर्दाविति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी ध्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिञ्चिदेवा ७७ 2
एवास्य सूक्ष्मो म तथा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं खलु चिचिदेव ॥ ८॥
एकस्य हेतुर्न तथा परस्य चितिद्वयोरिति पक्षपाती।
यस्तत्ववेदी व्युतपक्षपातस्तस्यास्ति निल्ल पल चिञ्चिदेव ! ७९ ॥
एकस्प कार्य न तथा परस्य चितिद्वयोवति पक्षपाती।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्य खल चिनिदेव ।। ८०॥
एकस्य भावो न तथा परस्य चितिद्वयोविसि पक्षपात
यस्तत्त्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्य खर्छ चिचिदेव ॥ ८॥
एकस्प चैको न तथा परस्य चितियोविति पक्षपाती।
यस्तत्त्ववेदी घ्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्य खल चिचिदेव ॥२॥
एकस्प शांतो न तथा परस्य चितिहयो चिति पक्षपातौ ।
यस्तत्ववेदी च्युतपक्षपातस्तस्यास्ति निसं खलु चिचिदेव ॥३॥
एकस्य नियो न तथा परस्य चितिद्वयोनिति पक्षपाती।
पस्तवपेदी युतपक्षपातस्तस्यास्ति निस पल्ल चिचिदेय ॥ ८४ ॥
एकस्प बाध्यो न त्या परस्य चितिद्वयोनिति पक्षपाती।
पस्तखोदी च्युतपदापातस्तस्यास्ति निसं रालु चिचिदेव ॥ ॥
एकस्य नाना न सपा परस्य चितिद्वयोविति पक्षपाती।
'यस्तत्ववेदी प्युतपक्षपातस्तस्यास्ति नित्यं सछु विश्विदेव ॥ ६ ॥

·समयनाकृत। चिस्वमादभरभावितभावाऽभावभावपरमार्थतयैक । बद्रितिमपास्य समस्ता चेतये समयसारमपार ॥९॥ पक्षातिकात एव समयसार इत्यातिष्ठते । सम्मइंसणणाणं एवं लहदित्ति गवरि ववदेस । सवणयपक्खरहिदो भणिदो जो सो समयसारो ॥१५॥ सम्यग्दर्शनज्ञानमेतलभत इति केवलं व्यपदेश । सर्यनयपक्षरहितो भणितो यः स समय सारः ॥१४॥ मात्पर्यत्तिा-सवणयपपखरहिदो भणिदो जो सो समयसारो इद्रियानिदियजनित-' पहिविषयसमस्तमतिन्नानविकत्सरहित सन् बदाबद्वादिविकल्परूपनयपक्षपातरहित समयसारमनुमयनेव निर्विकल्परामाधिस्यैः पुरर्दश्यते ज्ञायते च यत आत्मा ततः कारणात् सम्मदसणणाणं एवं लदादेति गरि नवदेसनपरि केरल सकलविमलकेवलदर्शनज्ञानरूपव्यपदेश सज्ञा लभते । न च बद्धा- पद्धादिन्यपदभाविति । एष निश्चयव्यवहारनपदयपक्षपातरहितशुद्धसमयसारख्याख्यानारख्यतया गाथा चतुष्टयेन नषमोतराधिकारः समाप्तः । इत्यनेन प्रकारेण जाव ण वेदि बिसेस इसादिगाथामादि कन्या पाठक्रमेणाज्ञानिसमानजीवयोः सौ- पसूचनार्थ गाथाषट्क । तदनतरमज्ञानिसज्ञानिजीथयोर्विशेषच्याख्यानरूपेणैकादश गाथाः। ततस्येतनाचेत- मकार्ययोरेकोपादानकर्तृत्वलक्षणतिक्रियावादिनिराकरणमुख्यत्वेन गाथापचविशति । तदनतर प्रत्यया एय फर्म कुर्वतीति समर्थनद्वारेण सूत्रसप्तक । ततव जीरपुगट कचित्परिणामिवस्थापनमुख्यत्वेन सूनाटक । सतः पर ज्ञानमयाज्ञानभयपरिणामकथनमुख्यतया मायानरकं । तदनतरमज्ञानगयभावस्य मिप्यारवादिपच- प्रत्ययभेदप्रतिपादनरूपेण गाथापचक । ततश्च जीवपद्लयो परस्परोपादानकर्तुत्वनिषेधमुल्यत्वेन गाथानय । ततः पर नयपक्षपातरहितशुद्धसमयसारकथनरूपेण माथाचतुष्टय चेति समुदापेनाराधिकससतिगा गाभि मवभिरतराधिकारैः समयसारन्यायाया शुद्धात्मानुभूतिलक्षणापा तात्पर्यवृत्ती पुण्यपापादिसप्तपदार्थाना- सवधी पीठिकारूपस्तुतीयो महाधिकार समाप्तः । तत्रैव सति जीवाजीवाधिकाररमभूमी नृत्यानतर शृंगारपानयो परस्परपृथग्भारवत् शुद्धनिधन जीवाजीवो कर्तृकर्मवेषविमुक्ती निष्कान्तानिति । मात्मख्याति:-अयमेक एव केरळ सम्यग्दर्शनज्ञानव्यपदे किल लभते । पपस्याखिलनय- पक्षाभुण्णतया विश्रारासगस्तविकल्पव्यापारः स समयसारः । यत प्रथमत श्रुतज्ञानापटभेन हानस्यमामा- हमानं निहित्य तत. खल्यात्मकास्पातये परख्यातिहेतूनखिला एवेद्रियानिदिपपुरवधार्य भामाभिमुर्पकृत. तिज्ञानतत्त्वः, तथा नानाविधपक्षालगनेनानेकविकल्पैराकुटयतीः श्रुतदानधुद्वारप्यवधार्प राज्ञानतत्वमप्या- स्माभिमुखीतुर्वमत्सतमविकयो भूत्वा शगित्येव स्परसत एर व्यक्तीमयतमादिम पातविमुक्तमनाकुलमेक फेलमसिलत्यापि विश्वस्योपरितरतमिरान हमतिमाप्तमयमनत विज्ञानयन परमात्मान समयसार विदले मामा सम्यग्दृश्यते ज्ञायते च ततः सम्पादर्शन हान च रागयसार ए । भाक्रामन्नविकल्पमाग्मचउ पर्नयानां विना सारो य समयस्य माति निभृतैरास्वायमानः स्वय । विज्ञानकरस स एष भगनापुग्य. पुराणः पुमान् ज्ञान दर्शनमाथपं शिमथवा पकिंचनेकोप्यय ९५॥ दूर भरिषिकन्पजालगने भ्राम्यत्रिीया युनो दूरादेव विवेकनिप्रगमनानीतो निजौघ यशात् । विज्ञानकरसस्तदेकरसिनामामनमामा हरन् आमन्यो सदा गतानुगततामापात्यय तोषयन् ।।५। केवश मनायो यसपाद । - ·८२ सनातनजेनमाला- विकल्पक गरे का विकल्प. कर्म केरल ! न जातु फकर्मन्य सविकल्पस्य नश्यति ।१६। या करोति स करोति केवल यस्तु वेत्तिस तु वेत्ति केवल । पः करोति महि वेत्ति स कचिन् यस्तु वैशि न करोति स कचित् १९७) ज्ञप्ति. रोती नहि भासतेतः सौ करोतिश्च न भासतेंतः। ज्ञप्ति फरोतिश्च ततो शिभिन्ने ज्ञाता ने कर्तेति तत. स्थित च९८॥ तो कर्मणि माति नास्ति नियत कर्मापि तत्कर्तरि वा विप्रतिपिच्यते यदि तदा का कर्तृकर्मस्थितिः । ज्ञाता ज्ञातरि कर्म कर्मणि सदा व्यक्तेति षस्तुस्थिति पध्ये वत मानीति रमसा मोहनथाप्येष फि ९९ अथरा नानाथता तथापि फर्ता कर्ता भवति न यथा कर्म कर्मापि नेव ज्ञान ज्ञाने भाति च यथा पुलः पुदलोपि । शानभ्योतिर्वलितमबल व्यक्तमतस्तयोपैचिच्छतांता निफरभरतोऽत्यतगारमेतत् ।।१००१ इति जीराजीयौ कर्तृकर्मवेषविमुक्तौ निष्क्राती। इति समयसारख्याख्यापामात्मल्यातौ द्वितीयोऽकः | तात्पर्पतिः-अथानंतर निधयेनैकमरि पुद्गल्फर्म म्यवहारेण द्विपदीभूतपुण्यपापरूपेण प्रकि- शति कम्ममसुई शुसीले इत्यादि गाथामादि कन्या क्रमेणकोनर्विकातिरात्रपर्यंत पुष्पपापब्याख्यान वरीति । तर ययपि पुण्यपापयोर्व्यवहारेण भेदोऽस्ति तथापि निश्चयेन नास्ति इति प्याख्यानमुख्यत्वेन सूतपदफ सदनतरमध्याममारायाः शुदामभाग्ना पिना आगममापया तु वीतरागसम्यक्त्व मिना मतदानादिक पुण्यपथकारणमेव नच मुक्तिकारण । सम्यक्त्वसहित पुन परपरया मुक्तिकारण च भयति इति मुख्यतया परमही खलु, इत्यादिस्वचतुष्टय । सत पर निथयव्यवहारमोक्षमार्गमुख्यत्वेन जीवादीमाहणं, इत्यादिंगा- थानवग रुपयतीति पुण्यपापपदाधिकारसमुदायपातनिका । तद्यथा ग्राम्हण्या. पुत्रद्वय जात तक उपनयनवशाहाम्हणो जात द्वितीय पुनरुपनपनाभाद्र इति । तथैकमपि निश्चयगयेन पुलफर्म शुभाशुभजीरपरिणामनिमित्तेन व्यवहारेण द्विधा भवतीति कधपति । आत्मख्याति.-अकमेष कर्म विपानीभ्य पुष्पपापरूपेण प्रविशति- सदय फर्म शुभाशुभभेदतो द्वितयतो गसंगम्यमुपानपन् । ग्टपितनिर्भरमोहरजा भय स्वपमुदेसावरोध सुधाप्लप, । १०१। एको रास्यजति मदिरा माग्दणाभिमानादन्य शूद सपमहमिति माति निय पर। द्वारप्येती युगपदुदरा निर्गती दिकाया ही सामादध च घरतो जातिभेदभगेण ॥१०॥ कम्ममसुहं कुसीलं सुहकम्मं चावि जाण सुहसीलं । किह तं होदि सुसीलं जं संसारं पवेसेदि ॥१५॥ पर्मागर्म पुशीलं शुभकर्म पापि नानीत मुलं । कर्य सद्भपनि छगीतं यत्ममारं प्रवेशपति ।।५।। हायपरतिः-फम्मममुई दुमी सुदरम्म गावि नाण पहमीई मांशुम पुगिन गुनी पमिनि गुमर्म गुशी शोभारादेवयत का नियादारणा पासन निभपरपेग - गरेण पाने कि संदिगुसी जे संसार मेदि निमनदी को पतपुथपर्म मुर तिला परियार ·समयाभूत शोभनं भवति ! यनीय ससारे प्रदेशयति । हेतुस्वभावानुभवववरूपाश्रयाणा निश्चयेनाभेदात् कर्मभेदो नास्तीति । तथाहि हेतुस्तामकथ्यते शुभाशुभपरिणामो हेतु सचे शुद्भनिश्चयेनाशुभाव प्रति, एक एयद्रव्य पुण्यापरूप मुगद्रव्यस्वभारः । सोऽपि निश्चयेन पुगटध्य प्रति, एक एव तत्फल मुखदु खरूप सघ फलरूपानुभन । सोयामोत्यनिस्किारसुखानदापेक्षा दुखरूपणैक एत्र आश्रयात शुभाशुभवारूप । सोऽपि वध प्रत्येक एव इति हेतुस्वभावानुभवाश्रयाणा रादाप्पभेदात् । यद्यपि व्यवहारण भेदोऽस्ति तथापि निश्चयेन शुभाशुभमभेदो नास्ति इति व्यवहाखादिना पक्षो माध्या एव । अधोभय कर्म, अविशेपेण बझारण साधयति आत्मरूपाहि:-~-शुमाशुभजीनपरिणागनिमित्ताने राति कारणभेदात् शुभाशुमपुदलपरिणाममपत्ये मति स्वभावभेद्रात् शुभाशुभफल्पाकवे सत्यनुभवभेदात् शुभाशुभमोक्षधमााधितत्वे सत्याश्रयभेदात् चैकमपि कर्म किचिच्छुभ किंचिदशुभमिति केपा शिफिल पा., सत प्रतिपक्ष तथाहि शुभोऽशुभोवा जीर- परिणाम केवलाज्ञानत्वादेकस्तदेकत्वे सति कारणभेदात् एक कर्म । शुभाशुमा वा पुद्रल्परिणाम केरल पुदलमयत्वादेशातदेकाचे सति स्वभावाभेदादेक कर्म । शुमोऽशुभो वा फलपाक केरलपुगलमयत्वादेवस्त- देकरये सल्पनुभवाभेदादेक कर्म शुभाशुभौ मोक्षनधमागों तु प्रत्येक फेरसजावपहलमपावादनको तदने कार्य सत्यपि केवलपुरलमयमधमाश्रितत्वेनाश्रयाभदादेक का ।। हेतुषमावानुभवावयाणा सदाप्यभेदानहि कर्मपद । तद्धमाश्रितमकमि स्वय समस्त सन बधहेतु । १०३ ॥ अशोमय करिशेषेण बहेतु साधपति- सौवणियहि णियलं वंधदि कालायर्स च जह पुरिसं । वैधदि एवं जीवं सुहमसुहं चा कदं कम्मं ॥ १५६ ।। सौर्णिमपि निगलं पधाति काळायसमपि न पथा पुरुष । बनायेवं जीव शुभम शुभ वा कृतं कर्म । १५६ । শবৃত্তিঃ--যা দ্বনিত কাছানাত স্ব স্বাধীনতা সুহল মধ্যরি য গুদজান যা स फर्म अधिशेषेण जीव बनातीति । किंच | भोगाकाक्षानिदानरूपेण रूपलाएएसौभाग्यकामदेवे- न्द्राहमिद्रायातिजालाभादिनिमित यो व्रततपक्षरणदानपूजादिक करोति, स पुरुष तक्रानिमित रत विकपात्, भस्मनिमित रत्नराशिदहनवत, सूत्रनिभित हारचूर्णवत, कोटवक्षेनचिनिमितमगुरस्नादनवत् । स्थैर हतार्दिक नाशयति । यस्तु शुद्धामभावनासाधनार्थ पहिरनमातपयरमदाननादक करोति स पर- परया मोक्ष उमते इति भावार्थ | अयोभपफर्म विशेषेण मोक्षमार्गविश्ये निषेश्पति- आमच्याति:-शुभमशुभ च कर्माविशेषेणैव पुरुष वसतिबधत्वशेषात् कचनारयनिगलयत्- भयोभय कर्म शतिपपयांत-- तह्मादु कुसीलेहिय रायं माकाहि माव संसग्गं । साधीणो हि विणासो कुसीलसंसग्गरायेण ॥ १५७ ॥ समासु कुशीलराग या मुहमा वा संस। सापांनो हि विनाश कुशीलांसर्गगाचाम् । १५७ ।

·8 । सनातनजनप्रथमाला- तात्पर्यवृत्तिः- सम्हादु कृसीलेहिय रायं मा काहि माघ सप्तागं तस्मात् कारणात् कुतिः कुरिसतैः शुभाशुभकमभिः सह चित्तगतराग मा कुरु। बहिरगपचनकायगतससगै घमा पुरु कस्मात् !इन घेत् । साधीगो हि विणासो कुसीलसंसरगरायण कुशीटसंसर्गरागाभ्यां स्वाधीनो नियमेन रिना निर्विकल्पसमाधिपिघातरूपः स्वार्थभ्रशो हि एल्ट भवति अथवा स्वाधीनस्यात्ममुखस्य विनाश इति । अथौभयकर्म प्रति निषेधं स्वयमेव श्रीधन्दकुन्दाचार्यदेवा दृष्नातदाताम्या समर्थपति- आत्मरूपाति:-कुशील शुभाशुभमभ्यां सह रागसंसगी प्रतिपिद्धौ पधहेतल्यात् कुटिमनोरम ऽमनोरमकरेणुकुदिनीरागससर्गरत् । अयोभयं कर्म प्रतिषेपं स्पय पातेन समर्थपते- जहणाम कोवि पुरिसो कुच्छियसीलं जणं वियाणिना। बजेदि तेण समयं संसग्गं रायकरणं च ॥ १५८ ॥ एमेव कम्मयपी सीलसहावं हि कुच्छिदं णादु वजति परिहरंति य तं संसग्गं सहावरदा ॥ १५९ ।। यथा नाम फथित्पुरुषः कुत्सितशीलं जनं विशाय । पर्नयति तेन समर्फ संसर्ग रागकरणं च । १५८ । एवमेय कर्ममातिशीलस्वभावं च कृत्सितं झारखा। बर्जवि परिरति च तत्संगै स्वमावरताः । १५९ । तात्पर्यवृत्तिः-यथा नाग स्फुटमहो या फचित्पुरुष. सिगशीलं जन हाया मजेदि रोग समय संसर्ग रापकरणं च तेन समकं सह बहिरंगपचनं कार्यगत संस मनोगत रागं च पयति cle: एमेष कम्मपपरी सीलसहावं हि कुन्छिदं गाद एपमेर पूर्वोक्तायन्सन्यायेन कर्मणः प्रतिशोर श्यमा युत्सित प शात्या रजनि परिहनि य त संसगं सहापरदा ह गति पर्जयन्ति समरा, गगनकायमा परिहरन्ति मनसा राग घ ताप फर्मणः के से! समस्तदन्यागतासमपरिणामपरिहारर- रिणताभेदरम पानस्किल्पसमाधिएरमारताः साधय इनि दार्शन । भयोमपर्म शुनिश्चयेन केरल बचत न केवल पचहत प्रतिप्यं भागमेन पावपति--- भारममपाति:-यया गल्ल कुरालः कधिनायी सर एसप उपमा पापी मनोरमा- गमनेरमा या परेशुपुती ततः सिगाटो एप तया सह रागरंग! प्रतिरपनि । तमा किनारागो शनी सस्प बाप रपसती मनोरमाममनेरमा पा समिति कर्मपनि त - nutetiजाप यासह रागसंसगी प्रतियपनि। गपोनपपाम प्रति पागमन साथी- रत्तो बंधदि कम्मं मुंबदि जीवो विरागसंपण्णो । एसो जिणोपदेसो तत्मा कम्मेसु मारज ॥ १० ॥ रतो भाति फर्म हम जानो रिरागारमः । एप निनोपदं तस्मान् का पारपार । १६.।

·समयप्राभृत। शुभाशुभसकल्पविकत्साहित वेन स्वकीयशुदामभावगोपन्ननिर्विकारसुखामृतरसस्वादेन तृप्ताभूत्वा शुभाशुभ कर्मणि मा रज्यस्व राग मा कुर्विति । एष यद्यप्यनुपचरितासान्यवहारेण व्यपुण्यपापयादोऽस्ति अशुद्ध निश्चयेन पुनातव्यजनितेंद्रियसुखदु खयोर्मेदोऽस्ति तथापि शुद्धनिश्पनयन नास्ति इति व्याख्यानमुम्प वेन माथापक गत । अथ पिशुद्धज्ञानशब्दवाच्य परमा माम मोक्षकारण कथयति । आत्मरूपाति:- खष्ट रक्तोऽवश्यमेव कर्म वीयात् वित्त एव मुच्यतेत्ययमागम स सामा- स्पेन (कवनिमित्तत्वाच्छुभमशुभमुभवफर्माविशेषण बघहेतु साधयति तदुभयमपि कर्म प्रतिषेधयति । कर्म सर्वमपि सर्वविदो यद्वधनाधनमुश त्यविशेषात् । तेन सर्वमपित प्रतिषिद्ध ज्ञानमेव विहित शिवहेतु ।१०। निपिदे सर्पमिन सुकृतदुरित कर्मणि किल प्रवृत्ते नैष्कार्थे न खलु मुनय सत्यशरणा ! सदा ज्ञाने ज्ञान प्रतिचरितमेपा हि शरण स्पय विद येते परमममृत रात्र निरता ॥५॥ लय ज्ञानदेव साधपति- परमहो खलु समओ सुद्धो जो केवली मुणी णाणी। तमिटिदा सभावे मुणिणो पावंति णिवाणं ॥ १६१ ।। परमार्थ खल समय शुद्धो य केवली मुनिज्ञानी । तस्मिन् स्थित। स्वभावे पुनिन प्राप्नुवंति निर्वाण । १६९ । तात्पत्ति --परमहो खलु समओ उदयार्थ परमार्थ सक र परमामा अथवा धर्मार्थकाममोक्ष एक्षणेषु परमार्थेषु परम उकृष्ठों मोक्षलक्षणार्थ परमार्थ सोऽपि स एष । अथवा मतिश्रुतापधिमन पर्पय फेवलज्ञानभेदरहितखन निश्चयनैक परमार्थ सोऽपि परमा भैरखनस्फुट समा सम्यगपति गच्छति शुद्धगु णपर्यायान् परिणमतीति समय अथवा सम्यगय सशयादिरहितो बोधो ज्ञान यात भवति स सगय । अथवा समि त्येकावन परमसमरसीभाषेन खकीयशुद्धस्यरूपे अयन गमन परिणमन समय सोऽपि स एव शुद्धो रागादिभाव फर्मरहितो य । सोऽपि सपव केवळी परद्रव्यरहितवेनासदाय केवली साऽपि स एव मुणी मुनि । प्रत्यक्षज्ञानी । सोऽपि परमामैन । वझिविदा सहा मुणिणो पाति णिचाण । तस्मिन् परमा- स्मस्वमाये स्थिता धोतरागस्त्रसवेदनज्ञानरता मुनयस्तपोधना निर्वाण प्राप्नुवति लभत इत्सर्थ ।। अथ सस्मिन्नेव परमा मनि स्वसवेदनशानरहिताचा मततपश्चरणादिकपुण्यरधकारणमवेति प्रतिपादयति आत्मख्याति -~-ज्ञान मोक्षहेत , ज्ञानस्य शुभाशुभकामगोरखधहेतृत्वे सात मोक्षहेतुत्वस्य तोपपत्ते सन्तु सकलकर्मादिजायसरविधिकाविजातिमात्र परमार्थ आमति यावत् स तु युगपदेकीभावप्रवृत्तज्ञानगमन तया समय । सकलनयपक्षासकीर्णफज्ञानतया शुद्ध । केवलचि मात्रवस्तुतया केवली मननमानभावगात्रतया मुनि स्वयमेवज्ञानतयाज्ञानी खस्य भवनमात्रतया स्वस्खभाष सतश्चितो भवनमारतयासदादो वेति शम्द- मेदऽपि न च वस्तुभेद । अप शान विध्यापयति- परमम्मिय अठिदो जो कुणदि तवं वदं च धारयदि । तं सव्वं बालतवं वालपदं विति सबहु ।। १६२ ॥ परमायें चास्थित करोति तपो व्रत च धारयति । सत्स पालनपो वाळवत विदति सर्वज्ञासा .

·१ सनातनजनप्रथमालायां- तात्पर्यत्तिः --परमम्मिय अलिंदो जो कुणदि तवं वदं च धारयदि तस्मिन्नेव पूर्वसूत्रोक्त- स्मार्थलक्षणे परमात्मस्वरूपे अस्थितो रहितो यस्तपश्चरण करोति व्रतादिक च धारयति त सवं बालत- पालपद विति सव्वद्ध-तत्सर्व यालतावरण घालवत अपति कथयति के ते सर्वज्ञा. । कस्मात् । इति चैत् पुष्पयापोदयजनितसमस्तेंद्रियसुखदु खाधिकारपरिहारपरिणताभेदरनत्रयलक्षणेन विशिष्टानदज्ञानेनः रहितत्वात् इति ।। अथ स्वमोदनशन तथैवाशाम चेति यथाक्रमेण मोक्षधहेतू दर्शयति- आत्मख्याति -झानमन मोक्षस्य कारण विहित परमार्यभूतज्ञानाम्यस्याज्ञानकृतयोर्चततप क:- मणो बधहेतु सदालव्यपदेशेन प्रतिषिद्धल्वे सति तस्यै सोक्षहेतुत्वात् । अथ ज्ञानाहानमोक्षधहेतू नियमयति-- वदणियमाणिधरता सीलाणि तहा तवं च कुव्वंता। परमवाहिरा जेण तेण ते होति अण्णाणी ।। १६३ ॥ व्रतनियमान् धारयंत शीलानि तया तपय कुर्वाणाः । परमार्थवास येन तेन ते भवन्यज्ञानिन ॥१६॥ चापति - वदणियमाणि घरंता सीलाणि सहा तव च कुता निगुप्तधमाधिलक्षणा. भेदज्ञानाद लाह्या ये ते व्रतनियमान घारयत', शीशनि तपश्चरण च कुर्वाणा अपि मोक्ष न लभते करमा- दितिचेत परमवाहिराण तेण ते होति अण्णाणी येन कारणेन पूर्वोक्तभेदज्ञानाभावात्परगार्थबाया स्तेन कारणेन से भवस्यज्ञानिन । अज्ञानिनां तु कथ मोक्ष ये तु परमसमाधिलक्षणभेदनानसहितास्ते तु नियमानधारयन्तोऽपि शीलानि, तपश्चरण बाह्यद्रव्यरूपमकुर्वाणा अपि मोक्ष लभते । तदपि कस्मात् । येन कारणेन पूर्वोक्तभेदज्ञानसभायात् परमार्थादवादशस्तेन कारणेन से च ज्ञानिनो भवति । ज्ञानिना तु मोक्षी भवत्येवेति। किंच रिस्तर प्रतनियमशीलबहिरगतपश्वरणादिक विनापि यदि मोक्षो भवति । तर्हि साल्पविका रूपरहिताना विश्यव्यापारेऽपि पाप नास्ति तपश्चरणामापेऽपि मोक्षो भवति इति सायशवमतानुसारिणो बदन्तीति तेषामेर मत सिद्धमिति नै निर्विकल्पनिगुप्तिसम्पधिरक्षणभेदज्ञानसहिताना मोक्षो भवतीति विशेषण बहुधा भणित तिष्ठति । एवभूतमेदझानकाल शुभरपा ये मनोवचनकायच्यापारा परपरया मुक्ति कारणमूतारतेऽपि न सति । ये पुनरशुभारिययकरायव्यापाररूपास्ते विशेपेण ने सति । न हि चित्तस्थे रागमा विनष्ट सत्ति बहिरगम्पियब्यापारी दृश्यते । तदुलायाम्पतरे तुप गते बहिरगतुप इन । तदपि कस्मात् इतिचेत् निम्किल्पसमाधिलक्षणभेदज्ञानविषयकाययाईया परस्पर विरुद्धचात शीताष्णवदिति ।। मथ वीतरागसम्यक्त्वरूपां शुद्धामभावना विहाय पुण्यामेपैका, तेन मुक्ति कारण ये पदति तेपा प्रतिबाधनार्थ पुनरपि दूपण ददाति-- आत्मरूपाति -ज्ञानमेव मोक्षहेतुस्तदभावे स्वयमज्ञानभूतानामज्ञानिनागन्तनवनियमशीलतप प्रभू- तिशुभकर्मराद्धाचेऽपि मोक्षाभारात । अज्ञानमन बहेतु , तदभाव स्वय ज्ञानभूताना हागिना बहिर्वतनियम शालतम प्रतिशुभरामद्भावऽपि मोक्षसद्भावात् ।। यदेतज्ञानामा धगचठमाभाति भवन शिवस्याय हेतु स्वयमपि यतस्तच्छिन इति । अतोन्यद्बधस्य स्वयमपि यतो यध इनि तत् ततो ज्ञानामाल भवनमनुभूतिहिनिहित ॥ १० ॥ अथ पुनरपि पुण्यामपक्षपातिन प्रतियराधनायोपक्षिपति- मात्मस्वाती शिवाय त म विवति ।

·(७ समयमाभूत। परमट्टवाहिरा जे ते अण्णाणेण पुण्णमिच्छति । संसारगमणहेर्दू विमोक्षहेर्नु अयाणता ।। १६४ ।। परमार्थवाला ये ते अज्ञानेन पुष्यमिच्छति । संसारगमनहेतुं विमोक्षदेतुमजानतः ॥१६॥ तापर्यहतिः इह हि केचन सकलकर्मक्षयमोक्षामिन्छतोऽपि निजपरमामभावनापरिणताभेदर- नत्रयलक्षण परमसामायिक पूर्व दीक्षाकाले प्रतिज्ञायापि चिदानदैकस्वभावशुद्धामसम्यक्प्रद्धानपरिझानानुधान सामाभागापू कपरमसामायिकमलभमाना परमार्धयाया- सतः ससारगमनहेतुत्वेन बधकरणमप्पज्ञानमा घेन त्वा पुष्यमिच्छति । किं कुन्तिः । अभेदरसत्रयात्मक मोक्षकारणमजानतः । अथरा द्वितीयव्याख्यान अधहेतुमपि पुण्य मोक्षहेतुमिच्छति । किं कुन्तिः पूर्वोक्तमभेदरनत्रयात्मकपरमसामायिक मोक्षकारण मजा- नत. सत. इति। च निर्विकल्पसमाधिकाले व्रतावतस्य स्वयमेर प्रस्ता नास्ति । अथवा निश्वयनत तदेवेत्यभिप्रायः। इति वीतरागसम्पकवरूपा शुदामोपदेयमारना विना प्रततपवरणादिक पुण्यकारणमेर माति सदायनासहित पूनर्बहिरगसाधकल्वेन परपरया मुक्तिकारण चैति व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टय गत । एव गाथादशकेन पुण्याधिकार समाप्तः ।। अथ सविकल्पवापराश्रितत्वाब निश्चयेन पापाख्यानमुल्यत्वेन, अथवा निश्चयन्यवहारमोक्षमार्ग- मुख्यत्वेन जीवादी समित्यादिसूत्रद्वय । तदनतर मोक्षहेतुभूतो योऽसौ सम्यक्त्वादिजीगुणस्ताप्रछा- दनमुख्यत्वेन । वस्थस्ससेदभावो इत्यादि गायाप्रय । तत पर पाप पुण्यच बधकारणमेवेति- मुख्यतया । सोसवणाण इत्यादि सूत्रमेक । ततश्च मोक्षहेतुभूती योनी जीवो गुणी तत्मच्छादनमुख्यतया सम्मत्त इत्यादि गाधानपमिति समुदायेन सूचनमकपर्यंत तृतीयस्थळे व्याख्यान करोति । तद्यथा अथ तेपामज्ञानिना निश्चयमोक्षहेतु दर्शयति- आत्मख्याति:-इह खलु फेचिनिखिलकर्मपक्षक्षयसमावितात्मलाम मोक्षमभिलारतोऽपि तदेतुभूत सम्पादर्शनज्ञान चारित्रस्वभावपरमार्थभूतहानभवगमात्रमकाम्पलक्षण समयमारभूत सामायिक प्रतिज्ञायापि दुरतकर्मचकोत्तरणवीरता परमार्थभूतज्ञानानुभरनमानसागायिकगात्मत्यभाधमलभमाना. प्रतिनिवृत्तस्थूल तमसलेशपरिणामकर्मत्या प्रहरमानस्थूलतमाशुद्धिपरिणामकर्माण. कर्मानुभरगुरुलायमतिपत्तिमानस- शुरचेतस. स्थूलपश्यतया सकल कर्मकांडमनुन्महायता स्वयमज्ञानादशुभकर्म केरल बहेतुमध्यास्य । अतानियमशीलतपःप्रगतिशुमकर्मवधतुमप्यजानतो मोहतमभ्युपगयी। अथ परमार्थमोक्षहेतुस्तेपा दर्शपति- जीवादी सद्दहणं सम्मत्तं तेसिमधिगमो गाणं । रागादी परिहरणं चरणं एसो दु मोक्खपहो ॥ १६५ ॥ जीवादिश्रद्धान सम्पदर्शनं तेपामधिगमो ज्ञान। रागादिपरिदरणं चाग्निं एष तु मोक्षफ्यः ॥१६५।। जीवादीसदहणं सम्मत्तं जीवादिनपदार्थाना विपरीताभिनिवेशरहितत्वेन श्रद्वान सम्यग्दर्शन सिमधिगमो गाणं तेषामेव सशरिमोहनिश्रमरहितलेनाधिगमो निश्चय परिहान सम्पन्हान रागादी परिहरणं घरण तेषामेव सबभिन्न रागादिपरिहारचारित्र एसोदु मोक्खपही इन्त्येन स्परहारमोक्ष- मार्गः । अथवा तेषामेर भूतार्थेनाधिगताना पयानो शुद्धात्मनः संवादात् मिनरंन सम्यावलोकन

·सनातनजैनप्रथमाला-
निश्चयसम्यक्त्वं । तेपामर सम्पपरिच्छिन्तिरूपेण शुद्धामनो भिन्नगेन निश्चय सम्याज्ञानं । तेषामेव शुद्धा
भिन्नत्वेन निश्चय कृत्वा रागादिदिकल्परहितत्वेन खशुद्धात्मन्यबस्थान निश्चयचारित्रमिति निश्चयमोक्षमा
भथ निश्चयमोक्षमागहरो. शुद्धात्मस्वरूपात् यदन्यच्छुभाशुभमनोरचनकायथ्यापाररूप कर्म तमोक्ष
न भवति इति प्रतिपादयति-
आत्मरूपातिा-मोक्षहेतु किल सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्र तत्रै सम्यदर्शन तु जीवादिश्रदानस्वभ
शानस्य भवन । जीरादिज्ञानस्वभावेन ज्ञानस्य भवन शान । रागादिपरिहरणस्वभावेन ज्ञानस्य भवनमाप
सतो शानमेव परमार्थमोक्षहेतु.॥
अथपरमार्थमोक्षदेतोरन्यत् कर्म प्रतिषेधयति-
मोत्तूण णिच्छयह ववहारे ण विदुसा पवति ।
परमठमस्सिदाण दु जदीण कम्मक्खओ होदि ॥१६॥
मुपत्या निश्वयार्थ व्यपहारे, न विद्वांसः प्रवर्तते ।
परमार्थमाश्रितानां तु यतीनो कर्मक्षयो भवति ॥ १५६ ॥
तात्पपवृत्ति -मोसूण गिच्छपई घबहारे निश्चयाथै मुक्त्वा व्यवहारविषये ॥ विदुमा पव
विद्वासे शानिनो न प्रवर्तते । करमात् । परमहमासिदाण दुजदीण फम्मयसओ होदि सम्य
ज्ञानचारित्रकान्यपरिणतिलक्षण निजशुद्धारममारनारूप परमार्थमाश्रितानां तु यतीना कर्मक्षयो भवर
या कारणादिति । एव मोक्षमार्गायनरूपेण गाथाद्वय गत।
अथ मोक्षहेतुगताना सम्यग्दर्शनज्ञान चारित्राणा जीवगुणानां यनस्य गलेनेव मिथ्यात्यादिका
मतिपक्षभूतेन प्रच्छादन दर्शयति--
आत्मयाति:-प खल परमार्थमोक्षहेतोरतिरित्तो मततप.प्रभृतिशुमकमी फेषांचिन्मोक्षहेतु
वोऽपि प्रतिषिद्धस्तस्य द्रव्पान्तरस्वभावत्वात् तत्स्वभावेन ज्ञानभमनस्याभवनात् । परमार्थमोक्षदेतोरेबैकद्र
स्वभावत्वात् तत्स्वभावेन ज्ञानभननस्य मयनात् ।
वृत्त ज्ञानस्वभावेन ज्ञानस्य भान सदा एकद्रव्ययभाषत्वान्मोक्षहेतुस्तदेव तत् 111०७)
वृत्त कर्मस्वभावन झानस्य भवन न हि द्रव्यातरसमाक्त्वा-मोक्षतर्न कर्म तत् ।। १०८।।
मोक्षहेतुतिरोधानाधत्वात्सयमेव च मोक्षहेततिरोधायि भावत्वात्तनिर्षिच्यते ॥ १०९ ।।
मथ कर्मणो मोक्षहेतुतिरोधानकरण साधयति-
वस्थस्य सेदभावो जह णासेदि मलविमेलणाच्छण्णो।
मिच्छत्तमलोच्छण्णं तह सम्मत्तं खुमादब्वं ॥१६॥
वस्थस्स सेदभावो जह णासेदि मलविमेलणाच्छण्णो ।
अण्णाणमलोच्छण्णं तह णाणं होदि णादब्वं ।।१६८॥
वत्थस्स सेदभावो जह णासेदि मलविमेलणाच्छण्णो।
तह दु कसायाच्छण्णं चारित्तं होदि णादव्वं ॥१६९॥
वस्त्रस्प श्वेतमावो यपा नश्यति मनधिमेशनाच्छन्नः।
मिथ्यात्वमहावछमं तथा च पम्पक्वं खल सातव्य ॥१६॥

·समवनाश्त। बसस्पतभावो यथा नश्यति मलदिमेलनात्र। अज्ञानमळावच्छन्न तथा ज्ञान भवी झालव्य ॥१८॥ वनस्य सभावो यया नश्यति मलपिमरनाच्छन । कपायमलारन तथा चारित्रमपि ज्ञातव्य ॥१६९ ॥ सोत्पर्यवृत्ति -पस्त्रस्य श्वेतभावो यया नश्यति मलविमलना, मरस्य विशेषेण मैलना सबधस्तेन फात । तथैव निध्यात्वमलनाउनो मोक्षहतुभूतो जीवस्य सम्यक्त्वगुणो नश्यतीति ज्ञातव्य । यत्रस्य श्वत भापो पथा नश्यति मलविमरना, मलस्य विशपण मेलना सबधस्तनच्छन्न । तथवाज्ञानमलेनोच्छनो मोक्ष हेतुभूतो जीवस्प ज्ञानगुणो नशतीति ज्ञातव्य । वस्खस्य श्वेतभायो यथा नश्यसि मलनिमल्ना, मलस्य विश पण मेलमा सनधस्तेमच्छन्न । तथा कयायकर्ममनोरन्नो मोक्षहेतुभूता जीयस्य चारित्रगुणो नश्य सीति ज्ञातम्प । इति मोक्षहेतुभूताना सम्यक्त्वादिगुणाना मिथ्या याज्ञानकायप्रतिपः प्रच्छादनकथन- रूपेण गाथात्रय गते। अप कर्म स्वयमेव बंधहेतु कथ मोक्षकारण भवतीति कथयति- बात्मख्याति - ज्ञानरय सम्यक्ष मोक्षहेतु स्वभाव , परभाषेन मिथ्यात्वनामा कर्ममलेनावस्नत्वात तिरोधीयते । परभावभूतमलावच्छिन्नभेतवस्त्रसभायभूतश्वेतस्वभावदर । ज्ञानस्य ज्ञान मोक्षहेतु स्वगाव , परमावेनाज्ञानमाता कर्ममलेनायच्छन्नत्यात्तिराधीयते । परभावभूतमलाबच्छन्नश्वतयनस्वभावभूतधेतख भाववत् । ज्ञानस्य चारित्र गोक्षहेतु सभाय , परभावन कषायनाम्ना कर्ममलनावच्छमावात्तिरोधीयते । परभावभूतमलापच्छिन्नश्वरावनस्वभावभूतश्वतस्वगारनत् । अतो मोक्षहेतुतिरोधानकरणात् कर्ग प्रतिपिंद्ध । .भप कर्मण स्वयं अधव साधयति- सो सवणाणदरसी कम्मरयेण णियेण उच्छण्णो । संसारसमावण्णो णवि जाणदि सव्वदो सव्वं ॥१७॥ स सर्वज्ञानदी कर्यरजसा निनावच्छिन्न । ससारसमापनो न विजानाति सर्वत सर्व ॥ १७ ॥ सोसवणाणदरसी कम्मग्येण णिपेण पच्छण्णो-स शुभामा निश्चयन समस्तपरिपूर्णज्ञान दर्शनखभावोऽपि निजकर्सरजसो छनो शापित सन् । ससारसमारणो णवि जाणदि सम्पदो सच्च । ससारामापन , ससारे पतित सन् नैव जानाति सर्व वस्तु, सर्यत सर्वप्रकारेण । ततो ज्ञापते फर्म पर्नुनावश्य स्लममेर धरूप कय मोक्षकारण भवतीति । एव पाप पुण्य घधकारगमनति कधनररूपण गाथा गता। भय पूर्व मोक्षहेतुभूताना सम्यक्त्यादिजीवगुणाना मिथ्यावादिकर्मणा प्रछादन भवतीति कथित इदानी तद्गुणाधारभूतो गुणी जीयो मिथ्यात्यादिकर्मणा प्रशाधते-इति प्रकटीकराति- भात्मरूपाति'यत यमेव ज्ञानतया विश्वसामा यधिशपज्ञानशी मपि शानमनादिस्वपुरपाप राधप्रवर्तमानफर्ममरावष्ठन्न बादेव अधारस्थाया सर्पत सबमप्यामानमविनानदशामभावनवेदमति टते । ततो नियत स्वयमेव कमर बध । अत वय यवत्वात्कर्म प्रतिविद्ध । मथ फर्मणो मोक्षहेतुतिरोधायिभारत दर्शयति- सम्मत्तपडिणिवद्धं मिच्छत्तं जिणवरे हि परिकहिदं । तस्सोदयेण जीवो मिच्छादिहित्ति, गाढवो ॥१७॥ णाणस्स पडिणिवद्धं अण्णाण जिणारे हि परिकहिदं । १२

·सनातनजैनमधमागयो-
तस्सोदयेण जीयो अण्णाणी होदि णादयो ॥१७॥
चारित्तपडिणिवद्धं कसायं जिणवरे हि पण्ण ।
तस्सोदयेणजीवो अच्चरिदो होदि णादब्बो ॥१७॥
सम्यक्त्वप्रतिनिवद्ध मिथ्यास्त्र जिनपरे परिकषितं ।
तस्योदयेन जीवो मिथ्याधिरिति ज्ञातव्य ॥ १७१ ॥
ज्ञानस्य प्रतिनिबद्ध अज्ञान जिनवर परिफषितं ।
तस्योदयेन जीवोऽज्ञानी भवति झाप्तब्य ॥ १७ ॥
पारितमतिनिबद्ध कपायो मिनवर मात ।
तस्योदयेन जीयोऽचारित्रो भवति ज्ञातव्यः ॥ १७३ ॥
तापर्यति'---राम्यक्पप्रतितिवद्ध प्रतिकूल मिथ्यात्य भरतीति निनारे परियारित रास्योदयेन
जीव मिथ्यादाभिरीति झातव्य' | ज्ञानस्य प्रतिनिनद प्रतिबूलमज्ञान भरतति जिनवर परिकथित
तस्यादयेन जीपश्चाज्ञानी भवतीति झातव्य (धारितस्य प्रतिनिद्रा प्रतिकूल प्रोगादिकपायो भरतीति
निनपरे परिकरित तस्योदयेन जीवोऽचरितो भवतीति ज्ञातव्य ( एन मौशहेतुभूतो योऽसी जीयो गुणी
तपादनक्थनमुरय वन गाधानय गत । इति सम्पादिजायगुणा मुक्तिकारण तगणपरिणता पा
जानो मुक्तिर रण भवति तसा लुइजीताशिन्न शुभाशुभमनोरचनकायव्यापाररूप, तद्व्यापारेणापार्जित
दा शुभाशुभम माहवारण न भवतीति मचा हेप स्पाग्यामिति व्यायानगुरु ययेन गाथानरक गत ।
द्वतायपातनिराभिप्रायेण पायाधिगरव्यारयानमुरयाउन गत । अत्राह शिष्य । जीवादी सापदणमित्यादि
व्यवहारर नया पाण्यान करा तिपति कय पापाधिकार इति । तर परिहार -यापि व्यवहारमानमा!
निश्चयापस्योगदेयमूगस्य कारणभूत गदुपादेप परपरया नीपरय परियारणात् पवितस्तथापि बहि
दयालपन रन पराधीन पतति नश्यत ये कारण। शिविन्यसमाविरताना व्यवहाररिकल्पालबनेन
स्तम्सापतित भाताति हिताय कारण। इति निधवनयापक्षपा पाप । अथवा सम्यक्पादिरिपक्षभूताना
मिथ्यात्यादींनी म्यारपान नमिति वा पाराधिकार ।
इतितमयसारन्यारपापां गुदा मानुभूति प्रणाया तापर्यत्त स्वरदयसमुदायनकोनविंशतिगाथा
भिधतुर्य पुण्यपापारिकार समाप्त ।
तवा सनि अनहारनपेन पुण्यपापपेण विभेदमपि वर्म निधयेन शृगाररहितपानापुलम्रो
गैयाभूपरिकात
मात्मरयाति -सम्पाप मोहेनो स्वभासा प्रनियाय कि पाय रात सय मतदुद-
यादव सामिया फिर । मनस्य मानतो सभावस्य प्रतिवयाग्नान समय का सदुदयादेव
एनन्यागर। शरिनस्य माभह समास प्रतियफ फिर सपाय स्वरस्य पर तदुत्पादेय
हम्पचारित साप महानियिभार यमन प्रापित ।
सपनाध्यमिद गमनमीतकमर मार्थिना सपने मनिता का किया पुष्पस्य पापम्य था ।
सम्पादित सारभगना मागम्य हेतुर्भग्नसम्पप्रातमागुतास सन म्यप RANIK
पाशीममालिनय सम्पह न सा
पायो सारन कति
निगमका पर वाय राय स्पिनारमा म ETAIT Pा ॥२॥
गागबम्बनराशन मननीय मला सामना दायर -मामा ।
पीसीसा र भल सप ये पुन कम नयादी प्रमाद च ॥१॥

·३१ + गोसा गायनो नरामPRER.प्ररथासमता, असर, समयप्रामृतं । भेदोमादभ्रमरसभरानाट्यरतिमोह मूलोमूट सकलमपि तत्कर्म कला वलेन । हेलोन्मीलत्परमकलया सार्धमारकोले ज्ञान-योतिः करलिततम प्रोजजम्भे भरेण ॥ ४ ॥ इति पुष्पपापरूयण द्विपात्रीभूतमेकपात्रीभूय कर्म निष्मात ॥ ', इति समयसारव्याख्यायामामख्याती तृतीयोंकः । नापर्पमिः -अंधभविशत्याथवः । पत्र सम्यम्भेदभावनापरिणतः कारणसमयसार- रूपः सबरो नास्ति तनाथनो गतीति सनविपक्षद्वारेण चतुर्दशगायापर्यंतमान व्याख्यान करोति । तत्रादी भेदज्ञानात्---शुद्धात्मोपलाभो भवति इति सक्षेपव्याख्यान माल्यरमेन उकओगे इत्यादि गा. याप्रय । तदनन्तर भेदज्ञानाकय शुद्धा मोपलभो भवतीति प्रश्श परिहाररूपेण जहाणयपगि इत्यादि गाथाय । तन पर शुद्धमाग्नया पुनः शुद्धौ भवतीति मुख्यत्वेन मुर्द्ध तु प्रियाणतो इत्यादि गायक। तसं. पर केन प्रकारेण सनरी भवतीति पूर्वपक्षे कृने सति परिहारमुख्यतया अप्पाणमप्पणा इत्यादि गाथाश्य १ अथारमा परोक्षरतस्य ध्यान कर्य नियतेति पृष्टे सति देवताह पदृष्टासेन. परोक्षेऽपि ज्ञायत इति . परिहारररूपेण सबदसेंपा इत्यादि गाथाद्वय । तदनतर, अयोदयमात प्रत्यागतानो रागायध्यवसानामाग भाष सत्ति जीवगताना रागादिभामाश्रयाणाममा मातीत्यादि संवरसामाख्यानगुर यानेन तेति इंदू इत्यादि गाथात्रय । सपरिपक्षद्वारेणाधान्याख्याने समुदायपातनिका । तथा प्रथमस्तानच्छु- भाशुभकर्मसमरस्य परगोपापभूत निर्विकारस्यसेवेदनशानलक्षण भेदज्ञान निरूपयति आत्मरूपाति--अप प्रविशति संवर आससारपिरोधिरामरजौकाताबलिप्तासन ग्यदारात्प्रतिलन्धनित्यविजय सपादयत्सर । च्यायत्त पररूपतो नियमित सम्पर स्वरूप सुरज्योतिश्चिमपमुखल निनरसमाग्भारमुगृम्म १ तनादार सफलफर्मसारणस्य परमोपायभेदविज्ञानमभिनदति उपओगे उचओगो कोहादिसु णत्थि कोवि उवयोगो। कोहे कोहो चेय हि उपओगे णथि खलु कोहो ॥१७॥ अठवियप्पे कम्मे णोकम्मे चापि णथि उवओगो । उवओगलिय कम्मे णोकम्मे चावि गो अस्थि ॥१७॥ एदं तु अविवरीदं गाणं जझ्या दु होदि जीवस्स । तदया ण किंचि कुबदि भावं उपभोगसुद्धप्पा ॥१७६॥ उपयोगे उपयोगः क्रोधादिपु नास्ति पाप्युपयोगः । क्रोधे क्रोधव हि उपयोगे नास्ति खर झोपः ॥१७४, अयिक फर्मणि नोफर्मणि चापि नास्त्युपयोगः । उपयोगपि च कर्म नोकर्म चाहि नो अस्ति ॥१७॥ पतविपरीनं ज्ञानं यदा भवति गोरस्य । किंचित्करोति भावमुपयोगादामा || १६|| पर अति मर गान तयारत का मुदाय रे आया aise krisit पुर। ' घाची ·समयमाभूत। पदा कमकमग्नितामपि कनकभात न मसारित्यजति । तथा कादयततो न जहाति ज्ञानी तु बानित्वं ।।१७७॥ एवं जानाति ज्ञानी अमानी भानाति रागमेवात्मानं । अक्षामनपोशाछन्नमात्यभामजानन ॥१७८॥ तात्पर्यहति:--जा फणयमगिवियं फणय सहा ण त परिचयदि- न्यथा कन सुवर्णममितप्तमपि त कनफस्वभाव र परिखजाते । तद करमोदय तविदोष वयदि पाणीदुणणिच सेन प्रकारेण तीनपरोपहोपसर्गेपा कर्मोदयेन सतमोऽपि रागद्वेषमोहपरिणामपरिहारपरिणतो भेदरमनप- शक्षणभदवानी न सजति । कि तत्-शद्धारमसवित्तिलक्षण ज्ञानिव पाडवादिवदिति । एवं आणदि गाणी एवमुक्ताकारण शुद्धारमशन जानाति वीतरागस्वसवेदनलक्षणभेदज्ञानी अण्णाणी मुणदि राग- मेवादं सरहानी पुन पूर्वोक्तभेदज्ञानाभावात् मिपावरापादिलपमेयारमान मनुते जानाति कथभूत, सन् ! अण्णाणतमोरपणो अमानतमसोच्छन:- प्रछादितो शपित.। पुनरपि फयभूत सन् । आदसहावं अयाणतो निर्विवारपरमचैतन्यचमत्कारस्वमाव शुद्धारमान निर्विकल्पसमाधेरभावादनानन् अननुभन् इति । एव भेदज्ञानात्मय शुद्धास्मोपदभो भवतीति पृष्टे प्रत्युत्तरकपनरूपेण गाथाद्वय गत । अध फथ शुद्धामोपलभासदर इति पुनरपि पृच्छति- भारपख्याति-~~यतो यस्यैव पथोदितभेदविज्ञानमस्ति स एष तासद्भायात् नानी सन्नेव जानाति । पथा प्रपदपायकप्रतप्तमपि सुवर्ण न सुपर्णवमपोहति तथा प्रचडविपाकोपष्टन्धमपि शान न जानत्वमपी- हति, कारणसहस्त्रेणापि स्वभावस्यापोशमशक्यत्वात् । तदपोहे तन्मात्रस्य वस्तुन एघोच्छेदात् । नचाति मस्तूच्छेद सत्तो नाशासमयात् । एवं जानश्च कर्माकातोऽपिन रज्यते न देष्टि न मुह्यति किं तु शुद्धमामान- मुपलभते । यस्य तु यथोदित भेदविधान नास्ति स तदभावादनानी सन्नऽज्ञानतमसान्छनतया चैतन्यचम- कारगानमात्मस्वभावमजानन हारमेवामान मन्यमानो रयते द्वेष्ठि मुद्यते च न जातु शुद्धमात्मानमुपलभते । ततो भेदविज्ञानादेव झुद्रात्मोपलभः । कय शुशात्मोपलमादेष राबर ' इति चेत् । सुद्धं तु वियाणंतो सुद्धमेवप्पयं लहदि जीवो । जाणंतो दु असुद्धं असुद्धमेवप्पयं लहदि ॥१७२।। शुदं तु विमानन शुदपेदात्मानं समचे जीवः । जानस्त्वशुदमशुद्धमेदारमानं लभते ॥१७९|| तात्पर्य रतिः--शुद्धं तु वियागंतो सुदमेवप्पय लहदि जीवो भावकर्मद्रव्यकर्मनोकर्माहित मनानादिगुणधरूप शुद्धामान निर्षिकामुग्यानुभूतिलक्षणेन भेदज्ञानेन गिजानननुमान् ज्ञानी जीय । एच गुणरिशिष्ट पाइश शुद्रात्मान ध्यायति भावयति तादृशमेव लभते । कस्मात् । इतिचत् उपादानसदृश फायमितिहेती जाणतो दु अमृद्धं असुद्धमेवप्पर्य लहदि अशुद्धमिथ्यात्वादिपरिणतमामान जानन्ननु भनन् सन् अशुद्ध, नरनारकादिरूपमा मान एभवे । स क ' । अज्ञानी जीव इति । एय शुद्धात्मोपल मादेव कप समरो मघतीति पृष्टे प्रयुत्तरकथनारूपेण गाथा गता। अथ केन प्रकारेण स्वरा भवतीति पृष्ट पुनरपि विशेषणासा ददाति- आत्मरुताति-ज्योहि नित्यगेयाच्छिन्नधाराबाईना ज्ञानेन शुद्धमामानगुपरभमानोऽपतियते स मागमय भावात् झानमय एव मावो भवतीति कृत्वा प्रत्याकर्माम्मरणनिमित्तस्य रागडेपमोहस्तानस ·J सनातन जैनथमा गया निरोपामुदनेश मान प्रामोति । यो हि नियमेवानामुंदमानानमुपलममानोऽप्रतिष्ठते सोऽभानमपार- वादनानगपो भानो भरतानि हत्या प्रसारणनिमित्तन्य रागद्वेषमोहसतानस्यानिरोगदनगमान प्रागाति । अतः शुद्धापरभादर सवरः ! यदि कामपि धारावाहिना योग्नेन धरमुपलभमानः शुद्धमा मानमायो । तदपमुदयमा नरागमा भागमामा परपरिणतिरोधायुद्धमेवान् पनि । केन परमेण संकरी भरतीति चम्- अप्पाणमप्पणोरुभिदूण दो (सु) पुण्णपावजोगेसु । दसणणाणमिठिदों इच्छाविरदो य अण्णाी ॥१८॥ जो सब्यसंगमुको झायदि अप्पाणमप्पणो अप्पा । पचि कम णोकम्म चेदा वितेदि एयत्तं ॥१८॥ अप्पाणं झायंतो दंसणणाणमइओ अणण्णमणो। लहदि अविरेण अप्पाणमेव सो कम्मणिम्मुफ ॥१८॥ आत्मानमात्मना सन्ध्या दिपुण्यपापपोगयोः । दर्शनशाने स्थित इच्छापिरतवान्यस्मिन् ॥१८॥ पसर्वमंगमुक्तता शरत्यात्यानमात्मनात्मा । नापि कर्म नोकर तापिना नितयत्येकत्वं ।।१८।। आत्मानं ध्यापन दग्नशानमयोऽनन्यमनाः। समवेरिणामानास फर्मनिर्पत ॥१८२|| ·उदयमातद्रव्यप्रसपरसरुपाणा रागायच्यासानानामभार राति जीरगतरागादिभाषामरूपाणा, मतिकांतः सन्, समयमाभूत। ९५ आत्मख्याति: पाहि नाम रागद्वपमोहमूले शुभाशुभयोगे वर्तमानः, इदतरभेदविज्ञानावष्टंभेन, मा. मानं, आत्मनैवात्संत ध्या, शुद्धदर्शनज्ञानात्मद्रव्ये मुष्टु प्रतिष्ठितं कृत्वा समस्तपरद्रव्येच्छापरिहारण सम- प्रेसगनिमुक्तो भूत्वार नित्यमे जातिनिष्प्रकारः सन्, मनागपि कर्मनोकर्मणोरसंपण, आत्मीयमात्मान- मेवात्मना ध्यायन्- सय सहजचेतयितृत्वादकावर चेतयते । स खेल्वेकवचेतनेनासंतविविक्त चतन्य चमझारमात्मानं ध्यायन - शुगदर्शनज्ञानमयमात्मद्रव्यमवाप्तः सुदामोपलभे सति समतपरद्रव्यमयत्व अचिरेणैन सकलकगविमुक्तगात्मानमवामोति, एप संवरप्रकारः । निजमहिमरताना भेदविज्ञानशक्तया भवति नियतमेषां शुद्धमामोपलंभः । अचलितमखिलान्यतव्यदूरे स्थिताना भयति सति च तस्मिन्नक्षयः कर्ममोक्षः ॥ केन फ्रमेण सबसे भवतीति चेत्- उपदेसेण. परोक्खं रूपं जह पस्सिदूण णादेदि । भण्णदि तहेव धिप्पदि जीवो दिहोय णादोय ॥१८॥ उपदेशेन परोक्षरूपं गया इए जानाति । भण्यते तपैव धियते जीवो दृष्य ज्ञातश्च !!१८।। तापर्यवृत्तिः - उवदेसेण परोक्खं रूपं नह पस्सिंदण गादेदि यथा लोके परोक्षमपि देव- रूपं परोपदेशालिखितं दृष्ट्वा कश्चिदेवदत्तो जानाति । भण्णादि तहेच धिप्पदिजीवोंदिहोय णादो य । तथैव बचनेन भण्यते तथैव मनसि गृह्यते । कोसौ !, जीवः, केन रूपेण !, गया दृष्टो चातयेति मनसा, समधारयति । तथा चोक्त। गुरूपदेशादभ्यासासवितः स्वपरातर । जानाति यः स जानाति मोक्षमौख्य निरतरं । अथ- कोविदिदिच्छो साह, संपडिकाले भणिज रूवामिणं । पञ्चक्खमेव दिलं परोक्खणाणे पवद्वंतं ॥१८॥ कोविदितार्थः माधुः संमतिकाले भणेत् रूपमिदं । मध्यक्षमेव दृष्टं परोक्षज्ञाने प्रवर्तमानं ॥१८॥ तात्पर्पवृत्तिः-जप मत भणिज स्वमिण पपक्खमय बि परोक्खणाणे पवहतं । योसौ प्रत्यक्षमा मान दर्शयति तस्य पार्थे पृन्दामा वय । नैव (!) । कोपिदिदिच्छो साहू संपडिकाले भणिज्ज कोपिदितार्थ साधुः, सातिकाले स्यात् । न कोपि । किं ब्रूयात, न कोऽपि । किंतु रूपमिणं पमयसमेनादिर इदमात्मस्वरूप प्रसक्षमेर मया दृध । चतुर्थकाले केलिझानियत् । अपि तु नै कथ- भूतमिदमात्मरवरूप । परोक्खणाणे पबईत फेरज्ञानापेक्षया परोक्षे वृतज्ञाने प्रतिमान, इति । किंच रिस्तरः यद्यपि केवलज्ञानापेक्षया रागादिरिफरपरहित स्वसंवेदनरूपं मारतज्ञान शुदनिश्चयनयेन परोक्ष गण्यते । तथापि इद्रियमनोजनितसविकल्पज्ञानापेक्षया प्रत्यक्ष । तेन कारणेन, आमा स्वमोदनशाना- पेक्षया प्रत्यक्षा भवति । केवलज्ञानापेक्षया परोशेऽपि भाति । सर्वथा परोक्ष एरेति वक्तु नायानि । किंतु चतुर्यकारेऽपि फेवलिन , किमात्मान हस्ते गृहीत्वा दर्शयति । रोपि दिव्यापनिना भाणिना गन्यति । सथापि प्रवणमाले पोतृणा परोक्ष एव पश्चात्परमसमाविका प्रत्यक्षा भवति । तधा, इदानी कालेऽवाति भावार्थः । स परोक्षस्यात्मनः कथं धान क्रियते, इति प्रभे परिहारपण गावादय गरा अथ अध्यासानाना, अभागो भरतस्यादिरूपण समरस्य क्रमाख्यानं कथयनि- ·२१ समातननग्रंथमालायां- तेसिं हेदू भाणिदा अन्झवसाणाणि सव्वदरसीहि । मिच्छत् अण्णाणं अविरदिभावोय जोगोय ॥१८५|| हेदु अभावे णियमा जायदि गाणिस्स आसवणिरोहो । आसवभावेण विणा जायदि कम्मस्स दुणिरोहो ॥१८६॥ कम्मरसाभावेण च णोकम्माणं च जायदि गिरोहो। गो कम्मणिरोहेण य संसारणिरोहणं होदि ॥१८७|| तेपा हेतवः भणिताः अध्यवसानानि सर्वदर्शिभिः । मिथ्यास्थमज्ञानमविरति मावश्च योगच ॥१८॥ देवभावे नियमाज्जायने शानिनः आसवनिरोपः। भासवभावेन विना जायते कर्मणोऽपि निरोधः ॥१८॥ कर्मणोऽभावेन च नोकर्मणामपि जायते निरोपः । मोकर्मनिरोधेन तु संसारनिरोधनं भवति ।।१८७॥ तापर्यवृत्ति -तेसिं हे भणिदा असाणाणि सम्बदरसीति । तेपो प्रसिदाना जीव. गतरागादिरिभानकर्मरूपाणां भागालयाणा हेतन. कारणानि भणितानि । कानि', उदयप्राप्तद्रव्यप्रत्यया- गतानि रागाद्ययनसानानि। के , सर्वदर्शिभि.1 ननु अध्ययसानानि भावकर्मरूपाणि तानि जीगतान्येय भवति उदयप्राप्तगन्यमन्ययागतानि भाषप्रत्ययानि कथ भवतीति । नैर, यत. कारणात्, भापकर्म विधा भाति । जीगत पुद्गलकर्मपत च । तथाहि भावक्रोधादिव्यक्तिरूप जीवभारगत मण्यते । पगलपिशाति- रूप पुदलद्रव्यगत । तथा चोक्त- पुग्गलपिंटो दन कोहादी भावदन्नं तु- इति जीवमागतं भण्यते- पुग्गलाडो दव्यं तस्सची भाषकम्मं तु- इति पददम्यगत ॥ भत्र दृष्टातो यथा--मधुरफटुकादिदन्यस्य भक्षणकाठे नीरस्य मपुरकदुकसाव्याक्ति विकल्प जीरमागत । तदन्यक्तिकारणभूत मधुरफटुकद्रव्यगत शातिरप पुद्रद्रव्यगत । एवं भाषकर्मस्वरूप जागत पुदलगत च विधेति भारकर्मन्याख्यानमाले सर्मन पातव्य । कानि तानि, अभ्यासानानि ! । मिच्छचं अण्णाणं मविरदिभावोय जोगो य मिथ्यावमशानमविरतियोगभेति प्रथमगाथा गता। हैदु अमावे गियमा जापदि गाणिस्स मासगिरोहो पूर्वोमानामुदयागतद्रव्यमयथानां जीवगत- भावासरतभूतानां पीतरागस्वसंवेदनशानिनो जीवस्य उदयद्रव्यामरुपाणां, अभारे सति निपमानि- श्वयात् रागादिभाषास्त्रपनिरोधलक्षण समरो जायते। मासरभावेण विणा नापदि फम्मस्स दुणिरोको निरालपपरमाननत्यविलक्षणस्य जारगतमापाययस्य मान स्वरूपण पिना जायने निराधगरः । पम्प ! परमा मतवादफनवतरद्रव्यफर्मग इति दियिगाथा गना । कम्मरसामारेण य गोकम्मा च जायदि गिरोहो । ततच नवतरकांभारेन सरेप दिनाकर्मणां च जायते, निगेभियरः । लोकम्पगिरोदण य संसारगिरोहण होदि। नोकर्मनिरोपनेन मपरेण समारातालामारस ·सनातनजनमंथमालार्श- तमासनस्वरूपमभिदधाति- मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगा य तण्णसण्णादु । वहुविहभेदा जीवे तस्सेव अण्णामपरिणामा ॥१८॥ णाणावरणादीयंस्स ते दुकम्मस्सं कारणं होति। तेसिपि होदि जीवो रागदोसादिभावकरो ॥१८९।। मिश्यात्मविरमणं कपाययोगौ च संज्ञासंज्ञास्तु । बहुविधभेदा जीव तस्यवानन्यपरिणामाः ॥ १८८ ॥ मानावरणायस्य ते तु कर्मणः कारणं भवंति । तेषामपि भवति जीवः रागद्वेषादिभाववरः ॥ १८९॥ तात्पर्यवृतिः-विच्छत्तं अविरपणं फसायजोगा य सणसण्णा दु राणसण्णा इन्मत्र प्राका तलक्षणवलात-कारलापो दृष्टव्यः । मिवाविरातिप्रमादकपाययोगाः, कथभूताः, भावप्रत्ययद्वन्यप्र- स्ययरूपेण साऽसंजावेतनाचेतनाः । अथवा सडा., आहारभयमैथुनपरिगहरूपाः । असगः, ईपत्संज्ञाः, इहलीयाकांक्षा परलोकाकांक्षारधर्गमाक्षारूपास्तितः । कथभूताः, एसे नहुविहभदा जीवे । उत्तरप्र. मापसेदन बहुवा विविधाः, ! नावे, अधिकरणभूते । पुनरपि कथंभूताः तस्सेय अणण्णपरिणामा भनन्यपरिणामाः, अभिनपरिगामाः तस्यैव जीवस्याशुधुनिश्चयनयनेति । - णाणाधरणादीयरस से दु कम्स्प्त कारणं होति ते च पूर्वोक्त व्यग्रत्ययाः, उदयागताः संतः, निधयचारमारिनामूतवीतरागसम्यक्त्वाभाचे सति शुद्धात्मस्वरूपच्युतानां जीवानां ज्ञानावरणपष्ट- विवस्य दव्या स्तनस्य कारणभूता भयति । तेसिपि होदि जीयो रागदोसादिमावकरी तेषां घ द्रव्यप्रत्ययम्ना जीय कारण भवति ? कार्थभूतः । रागपादिभारकर., रागद्वेषादिभावपरिणत । अयमन- गावार्थः-द्रव्याप्रत्ययोदये सति शुद्धात्मस्वरूपभावना व्यक्त्वा यदा रामादिभाषेन परिणमति सदा अधो भयति । नैवोदयमात्रेण, यदि उदयमानेण बो भाति ! तदा सर्वदा संसार एव । कस्मात् ! इति चत् संसारिणय सदर कर्मोदयस्य विद्यमानत्वात् । नाई कीदयो वधकारण न भवति ! इति चेत् तन्न नि- विकल्परामाभिधानां मोहमाहितकर्मोदयो व्यवहारेण निमित्त भवति । निक्षयेन पुनः, अशद्रोपादान- कारण नायरामायज्ञानभाव एव । मथ योतरागस्वसंवेदन बानिमो जीवस्य रागद्वेपमोहरूपमावास्याणाममा दर्शयति- भारमख्याति:-रागद्वेषमोहा आरसवाः, इह हि जीप स्वपरिणामनिमित्ता, गजरत्वे सति चिदा- भासा', मिच्यात्यापिरतिकपाययोगाः पुद्गलपरिणामाः, शामावरणादिगुटकनिदेशानमित्तयाल्किलालवाः । तेषां तु तदास्रवणानिमित्तत्वानिमित, अज्ञानमया आसपरिणामा रागद्वेपमोहा।। तत मात्रषणनिमित- स्यनिमित्तल्यात् रागद्वैपमोहा एवानपाः, ते चाज्ञानिनाएर भयंतीति, अर्थादेवापद्यते। अथ हानिनसादभार दर्शयति- स्थि दु आसववंधो सम्मादिहिस्स आसवणिरोहो । संते पुन्वणिव जाणदि सो ते अवंधतो ॥१९०॥ नास्ति स्वासवबंया सम्यग्हटेरासयनिरोधः । संति पूनिवद्धानि मानानि म ताम्यपनम् ।। १९० ।।

·समयाभूत। मस्थि-इत्यादि पदखडनारूपेण व्याख्यान क्रियते । णधि दु आसवंधो सम्मादिहिस्स भासणिही न भरत , न विद्यते । को। तो आलायौ । गाथाया पुन. समाहारद इसमासापेक्षया द्विवचनमप्येकाचन कृत । कस्यास्त्रत्राधौ न त सम्यादृष्टऑरस्य । तर्हि किमस्ति भासवनिरोधलक्षण- सबरोऽस्ति सो स सम्यग्दृष्टि संते सति विद्यमानानि ते तानि पुन्वणिवद्ध पूर्वनिवदानि ज्ञानावरणादि कर्मणि । अथवा प्रत्ययापेक्षया पूनिवद्धान् मिथ्यात्वादिप्रत्ययान् जाणदि जानासि वस्तुस्वरूपेण नानाति किं कुर्वन् सन् । अवधंतो शिशष्टभेदज्ञानरलालबतराष्पभिनवान्यनभन्- अनुपार्जयन्, इति । अयमन्त्र मावार्थ । सरागवीतरागमेदेन द्विधा सम्यग्दृष्टिर्भवति तत्र पोऽसौ सरागसम्यग्दृधि । सोलसपणवीसणभ दसपउछोक वयो छिष्णा दुगतीसचदरपुष्वे पणसोलसजोगिणो को इत्यादि पधनिभगकथितरिच्छेदकर्मण मिथ्यादृष्टलपेक्षया त्रिचत्वारिंशप्रस्तीनाममा । सप्ताधिकसप्ततिप्रकृतीनामपस्थिस्यनुभागरूपाणा बधकोऽपि सन् ससारास्थितिच्छेदको भाति । तेन कागेसाबधक इति । तथैवाषिरातिसम्यादृर्गुणानादुपरि यशसभा सरागसम्पमतपत अधस्तमगुण- स्थानापेक्षया तारतम्येनायधक । सपरिमगुणस्थानापक्षया पुनर्वधक । ततश्च वीतरागमायक्ये जाते . साक्षादवघको भवति, इति मत्या यप सम्यग्दथ्य सर्वथा गधो नास्ताति वक्तव्य । इति श्रास्त्राविवक्ष- द्वारेण सवरस्य राक्षेपसूचनव्याख्यानमुख्यावेन गाथात्रय गत । स्थ रागद्वेषमोहरूपभावानामालमत्र निधिनोति- आत्मख्यावि~यतो हि ज्ञानिनोऽज्ञानमये वरदानमया माया, अपश्यमेव निरुध्यते । सतो ऽज्ञानमयाना भावाना, रागद्वेपोहाना, भात्रवभूतानां निरोधात् हानिनो भवत्यैर भामनिरोध । असो शानी नानवनिमित्तानि पुद्गलकर्माणि बनाति, निलमेवाकर्तृत्वान्नानि न बशन सदयस्थानि नबद्धानि ज्ञानस्वभावाचारकेवरमेव जानाति । अथ रागढपमोहानामानवत्व नियमयति- भावो रागादिदो जीवेण कदो दु वंधगो होदि । रागादिविप्पमुको अबंधगो जाणगो णवरि ॥१९१।। भावो रागादियुतः जीवेन कृतस्तु धो भवति । रागादिविषमुक्तोऽबंधको ज्ञापको नारि ।। १९ ।। तात्पर्यशचि - भाको रणादिजुदो जीवेश टो दुणे रोदि यथा भयकोषक सर्वजो भाव परिणतिरिशेष, कारायसपूर्वि प्रयति । तथा जीवन रामायभार परिणति- विशेष मा, शुद्धसभाोन सानदमध्ययमनादिमनतशक्तिमुद्यो न निकाउपगुणमपि जीर शुद्धस्वभारा ॥সন স্কা কর্ময় গেই! বিৰিণমুক্তা আম্বা লস অব বিজ্ঞান- मुक्तो भानरुपयधक. सन गरि किंतु जीव कर्मवध कर्तुं न प्रेरपति । तर्हि किं करोतिर पूक्तिमुद्धस्यमावेनैव स्थाफ्पति। क्लोजयते निश्परागचैतन्यचिइम कारावपरमा पपदार्थादिन्ना रागद्वेपमोहा एव बरकारणमिति । अधादिरहितशुद्धमायाय सभर दर्शयति- आत्मख्याति इह खा रागद्वेपनोहरपर्सनोऽज्ञानमप, एव भाव, अयस्कातीपटसपर्कन इव कालायससूची, कर्म कर्तुमारमान चोदयति । तहिरेकजस्तु ज्ञानमय , अयर सालोपलदिवकज इस कालायत- सूची, अशर्मकरणा मुक्यमा मान स्वभावना स्थापयति । ततो रागादिसाणेऽज्ञानमय एस कर्तचे चोद- कपाधक । तइसकीर्णतु स्वभानो शसकत्यावल झायः एव , न मनागपि यक । अथ रागाधसकीर्णभावसभर दर्शयति- A ·सनातनजननयमाला- पके फलम्मि पडिदे जह ण फलं वज्झदे पुणो विटे। जीवस्स कम्मभावे पड़िदे ण पुणोदयमुवेहि ॥१९२॥ पके फले पविते यया न फल वध्यते पुनर्वृते । जीवस्य कर्मभाचे पतिते न पुनरुइयमुपैति ।। १९२ ।। तात्पर्पवृत्ति --पके फलम्मि पडिदे जह ण फल वज्झदे पुणो विंटे यया पके फले परि सत्ति पुनरपि तदेव फल वृत्ते न बश्यते । जीवरस फम्मभावे पटिदे ण पुणोदयमुवेहि तया तर शानिनो जीवस्य सातासातोदयजनितसुन्ददु खरूपकर्गभाने, कर्मपर्याये पतिते गलिते निर्णि सः रागद्वेपमोहागागत् पुनरपि तकर्म बघ नायाति । गैयोदय च । ततो रागावभावात, शुद्धभाव सभवति तत एव च सम्यग्दृष्टीवस्य निर्विकारस्यसवित्तियटेन सवरषिका निर्जरा भवतीत्यर्थः । अथ हानिनो नातरद्रयानाभाव दर्शयति- आरपख्याति:-यथा खल्ल पक फल वृतात्सविशिष्ट सत्, न पुवतसबंधमुपैति तथा कर्मोद नौ भावो जीवमात्सद्विश्लिष्ट सन्, न पुनर्जीवभावमुपैति । एष शानमयो रागावसकीर्णो भाव सभरि भोयो रागद्वेपमोहेर्दिना यो जीवस्य स्याद् ज्ञाननिर्वृत्त एव । रुधन सर्वान् दैव्यफर्माननीयान् एषोऽभाव सर्वभावासवाणा ॥१२२ अब ज्ञानिनो द्रव्यासमाभाव दर्शयति- पुढवीपिंडसमाणा पुन्वणिवद्धा दु पञ्चयां तस्स । कम्मसरीरेण दु ते बद्धा सव्वेपि णाणिस्त ॥१९३॥ • पृथ्वीपिंहसमाना पूर्वनिबद्धास्तु प्रत्ययास्तस्य । कर्मशरीरेण तु ते यद्धा. सर्वेऽपि शानिन ॥१९३ ।। वात्पर्यत्ति-पुढचोटिसमाणा पुणित्रद्धा दु पचया तस्स पृथ्वीपिंडसमाना' किंचित्करा भवति । के ते पूर्वनिबद्धा मिथ्यावादिदश्यप्रत्यया । कस्म । तस्य वीतरागसम्यग्दृष्टीवस्य येतो रागाद्यजनक बादकिांचे करातत कारणात् , नातरद्व्यवार्मनधो न भवति । तहिं पृथ्वीपिंडसमाना सत फैन रूपेण तिष्ठति । कम्मसरीरेण दु ने घद्धा सव्वेपि णागिरस कार्मणशरीररूपेणैव ते सर पद्धास्तिष्ठति, गच रागादिभावपरिणतजीपरूपेण । कस्य ? निर्मला मानुभूतिलक्षणभेदविज्ञानिनो जीव स्येति । किंच यद्यपि द्रव्यप्रत्यया कार्माणशरीररूषण मुग्विरिषात्तिाति तथापि उदयाभाव मुखदुख विकृतिरूपा बाधा न कुवैति । तेन कारणेन ज्ञानिनो जारस्य, नातरकर्मास्वाभाव इति भावार्थ । एक रागद्वेषमाहरूपात्रवाणा विशेषनिवरणरूपण स्वतत्रगाधात्रय गत । भय कय ज्ञानी निरामर । इति पृष्ठति । मात्मख्याति:-ये खलु , अज्ञानेनैव बैंडा, मिथ्याचापिरतिकपाययोगा द्रव्यासवस्ता प्रत्य या', ते डानिनो द्रव्यांतरभूता , चतनपुद्गलपरिणामत्वात् पृषी पिंडसमाना । ते तु सर्वेऽपि स्वभावत एक कार्माणशरीरेणैर सवरा न तु जीरेन, अत स्वभावसिद्ध एव द्रव्यानमाभानोऽज्ञानिन । मावास्रनाभापमय प्रपन्ना द्रव्यास्वम्य स्वत एव मिन्न । ज्ञानी सदा मानमयकमायो निराम्रो ज्ञायक एक एष ||१२२।। कथ शानी निरासप । इति चेत्- १ सम्मकत्वपूर्ण दस्तापानुभद पारणाम । न्यायशा ज्ञानावरणादाबामामय प्रतिसमय पाराप्रवाहरूप- या भात्मप्रदशै. सहाव्य न्यानुगम, सस्योधन् । .

·१०१ . समय प्राभूत। चहुविह अणेयभेयं वंधते णाणदंसणगुणेहिं । समये समये जमा तेण अवंधुत्ति णाणी दु ॥१९॥ चतुर्विधा अनेक्भेद वभति ज्ञानदर्शनगुणाभ्यां । समये समये यस्मात् नेनावध इति ज्ञानी तु ।। १९४ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-चहुविह अणेयभेय वधने पाणदसणगुणेहि चहि इति वहुवचने प्राकृत- लक्षणवलेन हस्तत्व । चम्धिा मूलप्रत्यया कर्तार । ज्ञानावरणादिभदभिन्नगनफविध कर्म कुर्वेति । काम्या कृत्वा ज्ञानदर्शनगुणाभ्या। दर्शनज्ञानगुणो कथ बधझारणमतौ भात , ' इति चेत्-अयमन भान', द्रव्य- प्रत्यया उदयमागता सत जीवस्य ज्ञानदर्शनय रागाद्यज्ञानभावेन परिणमयति, सदा रागाद्यपानभाव- परिणत शानदर्शनगुणद्वय वधकारण भाति । वस्तुतस्तु रागाद्यानभारपरिणत शानदानगुणद्वय, अपान- मेव भण्पते तत् । 'अणाणदसणगुणेहि' इति पाठातर केचन पठति । समए समए जह्मा तेण अव. चुत्ति णाणी दु समये समये यस्मात् प्रत्यया कर्तार । शानदशनगुण रागयज्ञानपरिणत कृत्वा नवतर कर्म कुर्वति । तन कारणेन भेदज्ञानी वधको न भवति । किं तु शानदर्शनरजकवेन प्रत्यया एव बधको इति शानिनो निरासवर सिद्ध । अथ कथ ज्ञानगुणपरिणागो बधहेतुरिति पुनरपि पृच्छति- भारमख्याति -ज्ञानी हि साउदासवभावनाभिप्रायाभानानिराकर एव । यत्तु तस्यापि व्यत्यया प्रतिसमयमनैकप्रकार पुद्गटफर्म बन्नति । तत्र ज्ञानगुणपरिणामहेतु । कथ ज्ञानगुणपरिणामो बधहेतुरिति चेत्- जह्मा'दु जहण्णादो णाणगुणादो पुणोवि परिणमदि । अण्णत्तं णाणगुणो तेण दु सो वंधंगो भणिदो ॥१९५।। पस्मात्तु जघन्यात् ज्ञानगुणात् शुनरपि परिणयते । अन्यत्व मानगुणः तेन तु स वधको मणितः॥९५ ॥ तात्पर्यवत्ति-जमा दुजइण्णादो णाणगुणादो पूणोवि परिणमदि अण्णन णाणगुणो- परमात् यथाख्यातचारित्रापूर्व जघयो हान सकपायो ज्ञानगुणा माते । तस्मात्-जघन्य कादिव ज्ञान. गुणात सकारात्, अतर्मुहुर्तानतर निर्विकल्पसमाधौ स्थातु न शक्नाति जीन । तत कारणात, अन्य- व राविकल्पपर्यापांतर परिणमति स क ' कर्ता ज्ञानगुण । तेण दु सो वधगो भणिदो तेन सविक स्पेन कषायमावन स ज्ञानगुणो बधको मणित । अथा द्वितीयन्यारपान । जघन्यात् कार्य नपन्यात, मिथ्यााष्टिज्ञानगुणात् कालन्धिपशन सम्यक्त्व प्राप्त सति ज्ञानगुण कर्ता मिथ्यापर्याय त्यक्त्या अन्य सम्याज्ञानित परिणमति । क्षेण दु सो बधगो मणिदो तन कारणग ज्ञानगुणो ज्ञानगुणपरिणतजीयो या अवयको भणित इलभिप्राय । अथ ययारयातचारिलाधस्तादतमहूर्तानतर निर्विकल्पसमाधी स्थान शक्यत इति भणित पूर्व । एवं सति कय ज्ञानी निराखेर इति चेत्- यात्मख्यातिः - ज्ञानगुणस्य हि याजबन्यो भार, सावत् तस्यातर्मुइतविपरिणामिवात् पुन पुनरन्यतयासित परिणाम । स तु यथास्यातचारित्रावस्थाया अधस्तादयश्यमाविण्गसद्भावात् , बधहेतुरेख स्यात् । एव सति कय ज्ञानी निरासर १ इति चत् । दसणणाणचरितं जं परिणमदे जहण्णभावणं । गाणी तेण दु वज्झदि पुग्गलकम्मेण विविहेण ॥१९६।। .

·१०२ सनातननयमालापा- दर्शनज्ञानवारित्र यत्परिणमते जघन्यभावेन । ज्ञानी न तु वध्यते पुद्गलकर्मणा विविधन ॥ १९६ ॥ तात्पर्यत्तिः-दसणणाणचरितं जं परिणयदे जहण्णभावेण ज्ञानी तावदिहापूर्वरागादि विकल्पकारणाभावानिरास्नर एव । किंतु सोऽपि यावत्काल परमसमाधेरनुष्ठानाभावे सति शुद्धात्मस्वरूपं दृष्टुं ज्ञातुमनुचरितुं वा समर्थं तावत्कालं तस्यापि संबंधि यदर्शनं ज्ञानं चारित्र तजघन्यभायेन सकपायभावेन, अनीहितवृत्त्या परिणमति । णाणी तेण दु वज्झदि पुग्गलकम्मेण विधिदेण तेन कारणेन सन् भेद ज्ञानी स्वकीयगुणस्थानानुसारेण परंपरया मुक्तिकारणभूतेन तीर्थकरनामकर्मप्रकृत्यादिपुद्गलरूपेण विकि- धपुण्यकर्मणा वध्यते । इति ज्ञात्या ख्यातिपूजालामभागाकांक्षारूपनिदानबंधादिभावपरिणामपरिहारेण नि. पिकल्पसमाधौ स्थित्ला तावत्पर्यंत शुद्धात्मरूपं दृष्टव्यं ज्ञातव्यमनुचरितव्यं च यावत्तस्य शुद्धामस्वरूपस्य परिपूर्णः केवलज्ञानरूपो भायो दृष्टो ज्ञातोऽनुचरितश्च भरतीति भावार्थः । एवं ज्ञानिनो भावासरखरूप- निषेधमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं । अथ द्रव्यप्रत्ययेषु विद्यमानेषु कार्य ज्ञानी निरालयः । इति चत-- आत्मख्यातिः-योहि ज्ञानी स बुद्धिपूर्वकरागद्वेषमादास्रषभावाभावात् , निरानन एष किंतु सोऽपि याद्ज्ञानं सर्वोत्कृष्टभावेन दृष्टुं ज्ञातुमनुचरितु वाऽशक्तः सन् जघन्यभावेनैव ज्ञानं पश्यति पानात्यनुचरति तावत्तस्यापि जघन्यभावान्यथानुपपत्याऽनुमीयमानाऽबुद्धिपूर्णफफलंफविपाकसद्भावात. पुद्गलकर्मसंधः स्यात् । अतस्तारद्ज्ञानं दृष्टव्यं ज्ञातव्यमनुचरितव्यं च यावद् ज्ञानस्य यावान् पूर्णोभायस्ता• पान् दृष्टो ज्ञातोऽनुचरितक्ष सम्पग्भवति । सतः साक्षात् ज्ञानीभूतः सर्वथा निराम्रप एव स्यात् । सन्यस्यनिजबुद्धिपूर्वमनिश राग समम स्वयं वारंवारमबुद्धिपूर्वमपि तं जेतुं स्वशक्तिं स्पृशन् । उछिदन परिवृत्तिमेव सकलां ज्ञानस्य पूर्णोभवनात्मा नित्यनिरामयो भवति हि ज्ञानी यदा स्यापदा ।। सर्वस्यमिव जीवत्यां द्रव्यप्रत्ययसंतती। कुतो निरासमो ज्ञानी नित्यमेवेति चेन्मतिः ।। १२३ ॥ सव्ये पुवाणिवद्धा दु पचया संति सम्मदिहिस्स । उवओगप्पाओगं बंधते कम्मभावेण ॥१९॥ संती निरवभोज्जा वाला इच्छी जहेब पुरुसस्स । वंधदि ते उवभोजे तरुणी इच्छी जह परस्स ॥१९८।। हेदूण णिरवभोजा तह बंधदि जह हबति उवभोजा । सत्तट्टविहा भूदा णाणावरणादिभावेहिं ॥१९॥ एदेण कारणेण दु सम्मादिट्टी अवंधगो होदि । आसवभावाभावे ण पञ्चया बंधगा भणिवा । चतुष्कं ॥२०॥ सर्वे पूर्वनिवदास्तु मत्ययाः संति सम्यग्दृष्टेः । उपयोगयोग्य पति,कर्मभावेन || १९७ ॥ संति तु निमपभोग्पानि बाठा स्त्री या पुरुषस्य । १ पुस परिणामा ये मनोहारा देवमानाय प्राद। प्रावमानाय स्वानुमगाः अनुमानेन पाया गया माता भरत परिमामा इंदिपमनोमानामनवमा सनिमित समय गोवावर ति वियो । - 4 ·१०६ समयमाभता पनाति हानि उपभोग्यानि दरुणी श्री यया पुरुपस्य ॥१९८॥ भूत्वा निरुपभोग्यानि तथा बधाति यया भवत्युपभोग्यानि । समाप्राविधानि भूतानि ज्ञानावरणादिभावः ॥ १९९ ।। एतेन कारणेन तु सम्यग्दृष्टिरबधको भणित । आस्रवभावाभावे न मत्सया वधका मणिताः ॥ २० ॥ तात्पचि-सचे पुणिवदा दु पचपा सति सम्मदिहिस्स सर्वे पूननिवद्धा इन्यप्रत्यया सति ताय सम्पाद्वारे । उपभोगप्पाोग वधने कम्ममावेण यद्यपि नियते तथाप्युपयागेन प्रायाग्य तत्कालोद्रपप्रायो पकतापनि कर्म यति । केन वा । भारंग रागादिपरिणामन नचास्ति वमाण मधारण भरतीति । सतावि गिरवभाजा वाला इच्छो अहेव पुरुसस्स विद्यमानान्यगि कर्माणि झाचिप्राकृत लिंगन्यभिचारोऽपि, इति वचनान पुमकालिंग पुलिंगनिर्देश । पुलिंगऽपि नपुगक लिंग निर्देश । कारक कारकातर निर्देशो भवति, इति । तानि कर्माणि उदयापूर्व निरुपभोग्यानि भगति । फेन रष्ठालेन ' पाला की यथा पुरुषस्व | यदि ते पवभोजे तरुणी इचली जह परस्स सानि फाणि उदयकाले उपभोग्यानि भवति । रागादिभावेन नरतराणि च चमति । कथ १ यथा तरणी खी रस्यति । अथ तमेवार्थ दृढपति । उदयापूर्व निरुपभोग्यानि भूत्वा कर्माणि स्वकीयगुणस्थानानुसारण, उदयकाल प्राध्य यथाभोग्यानि भवति, तथा रागादिमावत परिणामन अयुष्काधकाल अष्टविधभूतानि शेपकाले सप्तविधानि ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्गमापन पर्यायेण नवतराणि वनति नचास्तित्वमात्रणति । रागादिभावावस्याभाष द्रव्यप्रत्यया अस्तित्वमाण बधकारण न भवति । एतन कारणेन सम्पादृष्टिाबरको भणित इति। च विस्तार , मिध्यादृष्टचपक्षया चतुर्णगुणसाने सरागसम्यग्दृष्टि , पिचत्वारिं प्रकृतीनाम बधक | सताधिकसप्ततिप्रकृतीनामपस्थिरपनुभागरूपाणा बधकोऽपि ससारथितिरछेद करोति । तथा घोक्त "सिखाते द्वादशामावगमस्वचीत्रभक्तिरनितिपरिणाम कठिसमुदातश्चात सत्तारस्थितिघातक रणानि भवति " तपथा तत्र द्वादशागभुतविष, अगगो ज्ञान रूपनहारण बहिपिप । निश्चयेन तु वीतरागस्वसवेदनलक्षण चेति । शक्ति पुन सम्पकाव भण्पत व्यवहारेण सरागसम्पदाटीना परमेष्ठया राधनारूपा । निश्चयेन सम्पस्वाधीना शुद्धात्मतत्वभावनासपा चेति । न निवृत्तिरनिवृत्ति शुद्धामस्वरूपा दचग्न, एकामपरिणतिरिति । तत्रय सति द्वादशागारगमा निक्षयव्यवहारमान जात । भक्तिस्तु निम पन्यमहारसम्पक्व जात | अनिवृत्तिपरिणामस्तु सरागचारित्रानतर वीतरागधारित जातमिति सम्यग्द शंगज्ञान चारित्राणि भेदाभेदरसनयरूपेण ससारपिच्छित्तिकारणानि भवति । केया । उसस्थानामिति । कालिनां तु भगवता दड़कपाटपतरलोकपुरणरूपनलिसमुद्रात ससारविच्छित्तिकारणमिति भावार्थ । एष द्रव्यप्रत्यया विद्यमाना अपि रागादिमावासवाभाव वधकारण न भवतीति व्याख्यानमुख्यचैन गाथा चतुष्टप गत । अथ यस एव फर्मवधहेतुभूतरागद्वषमोहा , शानिनो न सति । तत एव तस्य कर्म बधो नातीति कथयति- आत्मख्याति:--यत सदयस्थाया सदत्वपरिणीतालस्त्रीवत् पूर्वमनपभोग्यवेऽपि विशवावस्पाया प्राप्तयौवनपूर्वपरिणीतस्त्रीवत् उपभोग्यप्रायोग्य पुलकर्मद्रव्यप्रणया सतोऽपि फर्मोदयकार्यजीवभाव सहावादेव बनति । ततो ज्ञानिनो यदि द्रव्यप्रत्यया पूर्वरक्षा सति । सतु । तथापि स तु निरासव एवं कर्मोदयबार्यस्य रागद्वेपमोहरूपस्याघरभावस्थाभावे द्रव्यप्रत्ययानागबधहेतुयात् I . चिजहति नहि सत्ता प्रत्यया पूर्वबदा समयमनुसरतो यद्यपि द्रव्यरूपा । तदपि सकलरागदेषमोहल्युदासात्, अवतरति न मातु ज्ञानिन कर्मवध ॥१२॥ रगढेपविमोहाना हानिनो पदसभव । तत एव न बधोस ते हि बधस्य कारण ११२५॥ .

·१०४ सनातनजनप्रधमारापा- रागो दोपो.मोहो य आसवा णत्यि सम्मदिहिस्स । 'तमा आसवभावेण विणा हेदू ण पञ्चया होति ॥२०१॥ हेदू चदुवियप्पो अष्टवियप्पस्स कारणं होदि । तेसि पिय रागादी तेसिमभावेण चन्झति ॥२०२।। रागो ट्रेपो पोदय माखवा न संति सम्यग्दृष्टेः । तस्मादासवभावेन बिना हेतवो न मत्सया भवति ।।२०१॥ हेतुबर्विकल्पः, अष्टविकल्पस्य कारणं भवति । नेपामपि च रागादपस्तेपाममाये न वध्यते ॥ २०२ ॥ तात्पर्य रतिः-- रागो दोसो मोहो य आस्रवा गरिय सम्मदिहिस्स रागद्वैपमौदाः सम्य- ग्दर्न भवति, सम्पदृष्टित्यान्यथागुपपत्तेरिति हेतुः । तथा हि, अनतानु धिक्रोधमानमायाठोभमिथ्यात्योदय जनिता रागद्वेपमोहाः सम्यादृष्टेर्न सतीति पक्षः । कस्मात ! इतिचेस् केरलज्ञानाधनतगुणसहितपरमात्मो पदेशन सति वीतरागसर्वज्ञप्रणीतपद्व्यपचास्तिकायसरातत्त्वनयपदार्थचिरूपस्य मूदत्यादिपंचविशति- दोपरहितस्य- सओ णिवेओ जिंदा गाहय उघसमो भत्ती। घउल अणुकपा गुणसम्मत्तजुत्तस्म || इति मायाकथितरक्षणस्य चतुर्थगुणस्थानपर्तिसरागसम्यक्वान्यथानुपपत्प्रेरिति हेतुः । अथवा, अनतानुसंध्यमत्याख्यानाररणसज्ञा. क्रोधमानमायालोभोदयजनिता रागद्वेषमोहा' सम्परटेन सतीति पक्षः। फरमात् । इति चेत् निर्विकारपरमानदैकमुखउक्षणपरमात्मोपादेयत्वे सति पदव्यपचास्तिकायसततस्त्र- नपदार्थाविरूपस्य मूढनपादिपचविंशतिदोपरहितस्य तदनुमारि प्रशमसंगानुकम्पादेवधर्मादिविषपास्ति- क्याभिव्यक्तिलक्षणस्य पचमगुणस्थानयोग्यदेशचारित्राविनामाधिसरागसम्यक्रस्यान्यधामुपपत्तेरिति हेतः । या अनतानुयायप्रन्यास्यनमय यानावरणत्रोधमानमायालामादयजनितरागपिसोहाः सम्पाटेर्नसं- तीति पक्षः । पम्मादिति चा चिदानदैफवभारशुद्धी मापादेय रे सनि पद्मल्यपचास्तिफापसप्ततरानय- पदाधिसचिरूपस्य मदनयाविपरिशतिदरहितस्य तदनुमारिप्रशमोगानुरूपादेवधर्मादिविपयास्तिक्या- भिव्यक्तिक्षणस्प पटगुणस्थानरूपसरागचारितादिनाभारिसरागसम्पयस्यान्यथानुपपत्तरिति हेतुः । अER : अनंतानुभ्यमत्यापानमत्यार यानारामच्चाटनकोनसतमाया भाष्टिनरनिया प्रमादो- दकाः, रागोपमोहाः सम्पादन सतीति पक्ष' | कम्मात् ! इति चेत्-गुस्सुकावपरमात्मोपदपारे- सति तयोग्यसरीपशुदामसमायितज्ञातसहजानदैरपटक्षणमुपानुभूतिमागसपाऽप्रमत्तादिगुणस्थानर- शिरामधारणाग्निाभूतमागगसम्पयस्पान्यभानुपछीनि। तयाचोक्त- भाषा सम्यकपचारित द्वितीया नन्यरत तृतीया सयम तुर्या पधारपारा युधादयः इति मापागार्दै च्याझ्यान मृत । तामा आसयभावण रिणा ऐद्ण पपया होति-परमात् गापापाः पूधिरपितामेग रागद्वेगोहा ग गति तस्माकारण रागादिस्यमागतांग ग्गिा अस्ति- माण, उदयमानग या, भाम्प्रयपा. सम्यग्मन मयतानि। और पवियप्पो मारियप्पास कारणं होदि निण्याचा विनिप्रमादकपापपोगमपयनको द्वानाररण दिपाययम्य ममनरद्रभ्यरर्मग. पारण भवति । तसिपिय रागादी रोपात मिथ्यापादिदमयागा, रदपागलानो जीवारामद भायपाः सारण भपति । परमात् ! - ·समयमाभूत। इति चेत् सिममा म वझति तेपर जीगतरागादिभावनत्ययानामभा सति द्रव्यप्रत्ययेवुदयागतेष्वपि पातरागपरमसामायिकभारनापरिणताभेदरनत्रयलक्षणभेदज्ञानस्य सद्भावे सति कर्मणा जीवा न वष्यते पत कारणादिति । तत स्थित नरतरद्रव्यकर्मीसवस्योदयागतद्रव्यप्रत्यया कारण, नेपाच जीवगता रागादिभावप्रत्यया. फारणमिति कारणकारणव्याख्यान ज्ञातन्य । अथ यदुक्त पूर्व रागादिविकल्पोपाधिरहितपरभचैतन्यचमत्कारलक्षणनिजपरमात्मपदार्थभायनारहिताना महिर्मुखजीयाना पूर्वरद्धपत्यया नत्रतरकर्म बध्नति तमेवाथै दृष्याताम्या हृदयति-- भामख्याति:---रागद्वेषमोहा न सति सम्यग्दृष्ट सम्यग्दारित्यान्यथानुपपत्ते । तदभावे न तस्य भव्यमत्यया एगल्कोहेतुत्व निभ्रति द्रव्यप्रत्ययाना पुद्गलकर्महेतृत्वस्य रामायहेतु पात् । ततो हेलभावे हेमदभारस्य प्रसिद्धत्वात् ज्ञानिनो नास्ति बंधः । अभ्यास्य शुद्धनयमुदतबोधचिन्हमफाग्न्यमेव कलयति सदैव ये ते! रागादिमुक्तमनस सतत भवत पश्यति बधविधुर समयस्य सार ।। १२६ ।। प्रयुय शुदनयत. पुनरेप ये तु रागादियोगमुपयाति विमुक्तबोधा । ते कर्म यमिह विभ्रति पूर्ववद्रव्यानवे कृतपिचित्रविकारूपजाले ॥ १२७ ॥ जह पुरिसेणाहारो गहिदो परिणमदि सो अणेयविहं । मंसवसारुहिरादी भावे उदरग्गिसंजुत्तो ॥२०३॥ तह गाणिस्सदु युवं जे वद्धा पचया बहुवियप्पं । वझते कम्मं ते णयपरिहीणा दु ते जीवा ॥२०॥ पथा पुरुषणाहारो पटीतः परिणमति सोऽनेकविध मांसवमारुधिरादीन भावान, उदाग्निसंयुक्तः ॥ २०३ ।। तथा ज्ञानिनस्तु पूर्व पढ़ा ये मत्यया मदुविकल्प पन्नति कम ते नगपरिहानास्तु ते जीवा ॥२०४ ॥ सापर्यवृत्ति --जह पुरिसणाहारो गहिदो परिणमादि सो अणेयविह यथा पुरुषेण गुदी साहार स परिणमति, अनेकविध बहुप्रकार, वदप्रकार कि मसवसारुहिरादी मारे उदरगिसजुत्तो मासवसारुधिरादीन् पर्यायान् कर्मतापन्नान् परिणमति । कथभूत सन् १ उदराग्निसंयुक्त इति घयतो गन । तह णाणिस्स दु पुन जे बद्धा पचया बहुवियर्ण वझते पम्मं ते सथैव च पूर्बोनोद- राग्निसयुक्ताहारदृष्टातेन अशानिनश्चेत यलक्षणजीरस्य, नच विवेकिन । ये बद्धा, मिथ्यात्वादि द्रव्यप्रत्यया, जीवगतरागादिपरिणाममुदाग्निस्थानीय उन्या बहुविकरप कर्म बन्नति । णयपरि. कोणा दु ते जीवा यपा जीगाना सपिन प्रत्यया कर्ग वनति ते जीपा | फथ भूता । परमसमाधि लक्षणभेदचानरूपात शुद्भनयाद्भष्टा, न्युता । अथवा द्वितीयन्याख्यान । ते प्रत्यया अशुभनयन जीवात् रामाशात् परिहाणा भिमा न च भवति । इदगत्र तात्पर्य, निजशुद्धामपेपरपसर्वमानमूलन समर्थशुद्धनयो विकिभिन त्याज्य इति । एस कारणव्याख्यानमुल्यन गावाचवाय गत । इतिसमपसारव्याख्यानमुख्याया भुझा मानुभूतिलक्षणाय तापर्यवृत्ती सप्तदशगाथामि पसाले रामविपक्षवारण पा सम्माधिकार रामाच । - ·१०४ सनातनजैनग्रंथमालाया- रागो दोषो मोहो य आसवा णत्यि सम्मदिहिस्स । तह्मा आसवभावेण विणा हेदू ण पञ्चया होति ॥२०१।। हेदू चदुवियप्पो अष्टवियप्पस्स कारणं होदि । तेसि पिय रागादी तेसिमभावेण वझंति ॥२०२॥ रागो देपो मोइश्य आसवा न संवि सम्यन्दृष्टेः । तसादास्रयभावेन बिना हेनबो न मत्सपा भवति ॥२०॥ हेतुचतुर्विकल्पः, अष्टविफस्पस्य कारणं भवति । नेपामपि च रागादयस्तेपामभाषे न घध्यते ॥ २०२ ।। तात्पर्यटत्तिः-रागो दोसो मोहो य आसपा णत्यि सम्मदिहिस्स रागद्वेषगोहाः सम्य- ग्दष्टेन भवंति, सम्यग्दृष्टिवान्यधानुपपत्तरिति हेतुः । तथा हि, अनतानुबविक्रोधमानमायालोममिथ्यात्वोदय जनिता रागद्वेपमोहाः सम्यग्दृष्टर्न रातीति पक्षः । कस्मात : इतिचेत् केवलज्ञानापनतगुणसहितपरमात्मो पदेशल्वे सति वीतरागसर्वज्ञप्रणीतपव्यपचास्तिफायसप्ततत्त्वनयपदार्थसचिरूपस्य मूदत्रयादिपंचविशति- दोपरहितस्य- संवेओणिज्येओ जिंदा गाहय उवसमो मत्ती। बच्छल्ल अणुकपा गुणसम्मतजुचस्म ।। इति गाथाकथितलक्षणस्य चतुर्थगुणस्थानवर्तिसरागसम्यक्त्वान्यथानुपपत्तैरिति हेतुः । अधया, अनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानावरणसभाः क्रोधमानमायालोमोदयजनिता रागद्वपमोहाः सम्यग्दृष्टेन संतीति पक्षः। कस्मात् ! इति चेत् निर्विकारपरमानदैकसुखलक्षणपरमात्मोपादेयत्वे सति पदव्यपचास्तिकायसप्ततत्व- नवपदार्थरुचिरूपस्य मूदत्रयादिपचविंशतिदोपरहितस्य तदनुसारि प्रशमसंवेगानुकम्पादेवधर्मोदिविपपास्ति- फ्याभिव्यक्तिलक्षणस्य पचमगुणस्थानयोग्यदेशचारित्राधिनाभारिसरागसम्यक्यस्यान्यथानुपपवेरिति हेतुः । अथना अनंतानुवध्यप्रत्यायनप्रयाख्यानापरणकोधमानमायालोभोदयजनितरागद्वेषमोहाः सम्यादृष्टर्नसं- तीति पक्षः। कस्मादिति चेत चिदानदैकसभावशुदोत्सोपादेयवे सति पदव्यपचास्तिकापसप्ततलनक- पदारुचिरूपस्य मूढनयादिपंचविंशतिदोपरहितस्य तदनुसारिप्रशमसवेगानुकपादेवधर्मादिविपयास्तिक्या- मिन्यत्तिलक्षणस्प पठगुणस्थानरूपसरागचारित्राविनागानिसरागसम्यक्त्वस्यान्यथानुपपवेरिति हेतुः । भयवा : अनंतानुबंध्यप्रत्याख्यानप्रसारूपानावरणसज्वलनक्रोधगानमायालोभतांबोदयजनिताः प्रमादोत्पा- दकाः, रागद्वेपमोहाः सम्यग्दृष्टेर्न सतीति पक्षः । कस्मात् । इति चेत्-शुद्धबुद्धकस्वभावपरमात्मोपादेयत्वे- सति तद्योग्परखकीपशुद्धारमसमाधिसंज्ञातसहजानदैकस्खलक्षणसुखानुभूतिमात्रस्वरूपाऽप्रमत्तादिगुणस्यानव- तिवीतरागचारिभाविनाभूतनीतरागसम्पक्चस्यान्यथानुपपवेरिति । तथाचोक्त- भाद्या सम्यक्त्वचारित्रे द्वितीया भन्न्यणुव्रतं तृतीया सयमं तुर्या यथाख्यात सुधादयः इति गाथापूर्वार्द्ध व्याख्यान गत । तझा भासघभाषेण विणा हेदू ण पचया हॉति-यामात गापायाः पूर्धिकथितकमेण रागद्वेपमाही न सति तस्मात्कारणात् रागादिरूपमावासरेण विना अस्तित्व- माण, उदयमात्रेण वा, भारप्रत्ययाः सम्पाष्टेन भवतीति। द् चदुवियप्पो अहरियष्यस कारणं होदि मिथ्यायाविरतिममादकपापयोगरूपचतुर्विधो हेतु', ज्ञानावरणादिरूपस्याप्रविधस्य नवतरव्यकर्मणः कारण भवति । तेसिपिय रागादी तेषामपि मिथ्यात्पादिदव्यप्रत्ययाना, उदयागताना जीवगतरागादि भानमत्यपाः कारण भयंति । कस्मात् ! 4 ·लक्षणभेदमागरूपात् शुद्धनयाटा, च्युता. । अथवा द्वितीयव्याख्यान । ते प्रत्यया अशुद्नयन जीवात् सकाशात् परिहीणा भिन्ना न च भपति। इदगन तात्पर्य, निजशुद्रामध्येयस्पसकमानमूलन समयप्रामृतं । १०५ इतिचत् तेसिमभावे ण पति तेपा जीगतरामादिभावप्रत्ययानागगाने सति द्रव्यप्रत्यये बुदयागतेष्वपि पोतरायपरमसामायिकमारनापरिणतामेदरत्नत्रयलक्षणभेदज्ञानस्य साने सति कर्मणा जीवा न बध्यते पतः कारणादिति । ततः स्थित मयतरव्यकर्मीलबस्योदयागतदव्यप्रत्यपा कारण, तेया च जीवगता रागादिभाषप्रत्ययाः कारणमिति कारणकारणव्याख्यान झातन्य। अथ यदुक्त पूर्व रागादिविकल्पोपाधिरहितपरमचैतन्यचमत्काररक्षणनिजपरमात्मपदार्थभावनारहिताना बाहिर्मुखीयाना पूर्वप्रदप्रत्ययाः भवतरकर्म वनति. तमेवार्थ दृष्टाताभ्यां हृदयक्ति- भात्मख्याति:--रागद्वेषमोहा न सति सम्यग्दृष्टः सम्याष्टित्वान्यथानुपपते । तदभावे न तस्य व्यप्रत्यया: पुद्गलफर्महेता निति ट्रम्पप्रत्ययाना पुद्गलक हेतुत्यस्य रागाद्यहतुवात् । ततो हेयभावे तमदभारस्य प्रसिद्धत्वात् शानिनो नास्ति यथः । अध्यास्य शुद्धनयमुतबोधचिन्हमेकानन्यमेव फलपति सदैव ये ते। रागादिमुकमनस. सतत भवत. पश्यति धमिधुर समपस्य सार ॥ १२६॥ प्रत्युत्य शुदनयतः पुनरेध ये तु रागादियोगमुपयोति विमुक्तबोधाः । ते कर्म वधमिह विभ्रति पूर्वपद्रव्याम्रवेः कृतथिचित्रविकल्पजाले ॥ १२७ ॥ जह पुरिसेणाहारो गहिदो परिणमदि सो अणेयविहं । मंसवसारुहिरादी भावे उदरग्गिसंजुत्तो ॥२०॥ तह णाणिस्सदु पुवं जे बद्धा पनया बहुवियप्पं । झंते कम्म ते णयपरिहीणा दु ते जीवा ॥२०४॥ यथा पुरुषेणाहारो गृहीतः परिपमति सोऽनेकविय मांसवसारुधिरादीन् भावान, उदराग्निसंयुक्तः ।। २०३ ॥ तथा शानिनस्तु पूर्व बद्धा ये प्रत्यया यहुविकल्प पति कर्म के नयपरिहीनास्तु ते जीवा. 1॥ २०४ ।। तात्पर्पत्ति.-जह पुरिसणाहारो गहिदो परिणमदि सो अणेपविई यथा पुरुषेण गृही साहारः स परिगगति, अनेकविध बहुप्रफार, वहप्रकार किं । मसक्सासहिरादी भावे उदरगिसंजुली मासनसारुधिरादीन् पर्यायान् फर्गतापन्नान् परिणमति । कथभूत सन् । उदराग्निसाक इति घद्यातोगत.. सह पाणिस्स दु पुर्व जे घद्धा पञ्चया बहुवियप वझते कम्म है - सौर च पूर्वोक्तोद- राग्निसयुक्ताहारदातेन अज्ञानिनश्चैतन्यरक्षणजीवस्य, नच विकिन । पूर्व में बद्धा , मिथ्यात्यादि द्रव्यप्रत्यया, जीवगतरागादिपरिणाममुदानिस्थानीय लब्धा ते बहुविकल्प बाम वनति । णयपरि- हीणा दु ते जीवा येप्पा जीवानां सरिन प्रथया कर्म बध्नति ते जीवा । कय भूताः । परमसगाध समसदनयो विनेक्षिभिर्न राज्य इति । एव कारण याख्यानमुख्यत्वेन गावाचदष्टय गात । इतिसमयसारथ्याश्यानमुख्याया शुदात्मानुभूतिरक्षणाया तात्पर्यवृत्तौ सप्तदशगावामि. पंचस्थल रासरविपक्षद्वारेण पठ' सराधिकार समाप्त ।

·सनातनजैनग्रंथमालया- आत्मत्याविक :- यदा तु शुद्भनयात् परिहीणो भाति ज्ञानी तदा तस्य रागादिसद्भागात् पूर्वबद्धाः द्रव्यमत्यया स्वस्य हेतुत्वहेसाने हेतुमदारस्यानिरार्थत्वात् ज्ञानवरणादिभावे. पुद्गलकर्म बध परिणाम. पति । न चैतदप्रसिद्ध पुरुषगृहीताहारस्योदराग्निना रसरुधिरमासादिमागे. परिणामकारणस्य दर्शनात् । इदमेवान तात्पर्य हेयः शुद्धनयो नहि नास्तिबधस्तदत्यागात् तत्त्यागाध एव हि ॥१२८॥ धीरोदारमहिम्न्यनादिनिधने बोधे निबध्नन् धृति त्याग्यः शुद्धनयो न जातु कृतिभि. सर्वकप कर्मणा । तत्रस्थासमरीचिचक्रमचिरासदत्य निर्यद्वहिः पूर्ण ज्ञानवाघमेरमचल पश्यति शात मह' ॥१२९।। रागादीना शगिति निगमात् सर्वतोप्यासाणा नित्योयोन किमपि परम वस्तु सपश्यतोऽतः । स्मारस्फार. सरसविसरैः पायसवभावानाढोकातादचलमतुल ज्ञानमुन्मग्नमेतत् ॥१३०॥ इति आस्रो निष्क्रात। इति समयसारख्याख्यायामात्मख्याती चतुर्योकः ।। तात्पर्यत्ति -- तौर सति रगभूमः सकाशात् , भृगाररहितपात्रवत्---शुद्धजीवस्वरूपेण सनरो निष्कात । अथ वीतरागनिर्विकल्पसमाधिरूपा शुझोपयोगलक्षणा समरपूर्तिका निर्जरा प्रनिशति. उवभोममिदियेहिं इत्यादिगाधामादि कृत्या दडकान् विराय पाठक्रमेण पचाशद्गाथापर्यंत पदस्थकैनि- जराव्याख्यान करोति । तत्र द्रव्यनिर्जराभानिर्जराज्ञानशक्तिवैराग्यक्तीना क्रमण व्याख्यान करोति, इति पाटिकारयेण प्रथमस्थले गाशचतुष्टय । तदनतर ज्ञानपैराग्यशक्त सामान्यग्याल्पानार्थं सेवतोविण सेवदि इत्यादि द्वितीयस्थले गाथापचक । तत. पर तयोरेय ज्ञानशक्त्याशिपबिवरणार्थ परमाणुमिनियपि इत्यादि तृतीयस्थले सूनदशक । सतय मतिश्रुताधिगन.पर्ययनस्टज्ञानमभेदरूप परमा राज्ञ मुसिकारणभूत यत्परमात्मपद, तपद येन स्वसदनज्ञानगुणेन लभ्यते तस्य सामान्यन्यारूपानार्थ णाणगणेहि विहीणा इत्यादि चतुर्गस्थले सूनाटक । तत. पर तस्येर ज्ञानगुणस्य विशेषविवरणार्थ णाणी रागापजहो इत्यादि पचमस्थले गाथा , चतुर्दश। सदनतर शुद्धनयमादित्य चिदानदेकरकभारशु- हात्मभावनाश्रिताना निश्चयनिश्शकाघरगुणाना व्याख्यानार्धं सम्मादिहीनीयो इत्यादि पष्ठस्यले सूचन- घक फथति, इति गड्भिरतराधिकार., निर्जराधिकार समुदायपातनिका । तद्यथा, अथ द्रव्यनिर्जरा कथयति । पात्मख्याति:-~-अथ प्रविशति निर्जरा- रागाचा रोधतो निजधुरा धृत्वा परः सार कर्मागामि समस्तमेन मरतो दूरानिरुधन स्थितः । प्राग्रह तु तदेव दरधुमधुना व्याजृम्भते निर्जरा ज्ञानज्योतिरपात नहि यता रागादिभित ॥१३॥ उवभोजामिदियेहिं दवाणमचेदणाणमिदराणं । जं कुणदि सम्मदिट्ठी तं सब्बं णिजरणिमित्तं ॥२०॥ उपभोगमिट्रिय: द्रव्यागामचेतनानामितरेपां । यत्करोति सम्पदृष्टिः, तत्सर्वे निर्जरानिमित्त ॥२०५॥ तापर्यवृतिः- उपभोनामिदियहि दवागमचेदणाणमिदराणं जे कुणादि सम्मदिट्टी- सम्पटिः कर्ता चेतनाचेतनदव्याणा समधि यदस्तूपभोम्यं करोति । के कृला पचे िदयविषय तंणिज रणिमित तद्वस्तु मिथ्याटिजीवस्य सपथमोहाना सद्भावेन बधकारणगाप सम्यग्दोजीवस्य रागद्वेपमोहा १ रागादिमाये । २ भात्मशुद्धत्वानुमः । ३ शाला शिषव्यक्तिराम्हः । ४ यहिानामपदा नियंद भाम्पत् । ५ अनंतानतः स्वरसम्म विदूपवाया विसरै प्रसर. 1 ५ रुपभाव नत गानागतवर्तमामान पदान् सवयनमनि प्रतिनिसान कुर्वन् 14

·समयप्राभूत।
नामभावेन समातमपि निर्जरानिमित्त भवतीति । अवाह शिष्य - रागद्वेपमोहाभागे सति निर्जराकरण
मणित सम्यग्दरेस्तु रागादय सति, तस. कथ निर्जराकारण भवतीति । अस्मिन्पूपिक्षे परिहार । अत्र
प्रथे वस्तुवृत्त्या वीतरागसम्यग्दृष्टमहण, तर तु परिहार पूर्वमेय भणित । कममिति चेत् 1 मिथ्याटे
सकाशादसयतसम्यादष्टे, अनतानुवधियोधमानमायालोभमिथ्यालोदयजनिता , श्रापकस्य वा प्रया-
ख्यानक्रोधमानमायालोमोदयजनिता रागादयो न सतीत्यादि । किं च सम्यादृष्ट सबरपूर्षिका निर्जरा
भाति मिथ्यारोतु गजस्नानात्, बधपूर्षिका भवति तेन कारणेन मिच्यादृष्टयपेक्षया सम्याटिरबधक ।
एवं द्रव्यनिर्जराव्याल्पानरूपेण गाथा गता।
अथ भावनिर्जरायरूपमाख्याति
आत्मरूपाति:-विरागस्योपभोगो निर्जरायैव रागादिमावानां सद्भावेन मिच्याइरेरचतनान्य
द्रव्योपभोगो बनिमित्त स्यात् । एतेन द्रव्यनिर्जरास्वरूपमादित ।
अध भागनिराखरूपमादयति-
दवे उवभुजते णियमा जायदि सुहं च दुक्खं च ।
तं सुहदुःखमुदिण्णं वेददि अह णिजरं जादि ॥२०६॥
ट्रव्ये, उपभुज्यमाने नियमान्जायते मुखं च दुःखं च ।
तत्सुखदु खमुदीर्ण वेदयते अप निर्जरा याति ॥२०६॥
तापर्यष्टत्ति ---दले उचभुज्जते णियमा जायदि मुह घ दुक्खं च उदयागतद्रव्यमीम
जोनोपभुज्यमाने सति नियमात् निश्चयात् सातासातोदयवशेन मुखद् ख वा वस्तु स्वभारत एव जायते
तावत् । तं सुदुरपमुदिपण वेददि निरूपरागस्वसपितिमापन, उत्पन्नपारमार्थिफमुखादिन्न तमुख
वा दुख पा समुदीर्ण सत् सम्यग्दृष्टिीरो रागद्वेषो न कुन् हेयबुद्धया वेदपति । न च स गयोभूना,
मह सुखी, दुखीसायहमिति प्रत्ययगानुभवति । अथ णिज्जरं जादि अथ अहो तत कारणानिर्जरा
याति स्वस्थभावेन निर्जराया निमित्त भवति । मिथ्यादृष्टे. पुन , उपादेषबुद्भया मुरयह दु ख्यहमिति प्रत्य-
थेन अधकारण गति । किं च यथा कोऽपि तस्करो यद्यपि मरण नेच्छति । तथापि तलवरण गृहीत सन्द्र
मरणमनुभवति । तथा सम्यापि , यद्यप्पा मोथसुखमुपादेव च जानाति । विषयसुख च हेय जानाति
तथापि चरित्रमाहोदयाल्वरेण गृहीत सन् तदनुगति, तेन कारणेन निर्जरानिमित्त स्यात् , इति
भावनिर्जराज्याख्यान गत।
अथ वीतरागस्वसवेदनशानसामर्थ्य दर्शयति-
आत्मरूपाति:-- उपमुज्यमाने सति हि परदव्ये सानिमित्त सातासासाधिकरपानतिकमान वेदनायाः
मुम्वरूपो दु खरूपो वा नियमादेव जीयस्य मात्र उदति । स तु यदा वैद्यते तदा मिध्यादृष्टे , रागादिमायाना
सद्भारेन बधनिमित्त भूवा निर्जीयमाणोप्यजीर्ण सन् यय एव स्यात् । सम्यग्दृष्टैस्तु रागादिगावाभावन
षधनिमित्तमम्चा फेररमेव निर्यिमाणोध्यजीर्ण सनिजेरैष स्यात् ।
तज्ञानस्थैर सामयं निरागस्य च घा किछ ॥१३॥
यत्वाऽपि कमि कर्म भुजामोऽपि न बध्यते ।
अथ ज्ञानसामध्यें दर्शयति-
। जह विसमुवभुजंता विजा पुरिसा ण मरणमुवयंति ।
पोग्गलकम्मस्सुदयं तह भुजदि णेव वज्झदे णाणी ॥२०७॥
पथा विपमुपभुजाना सता विद्यापुरुषा न मरणमुपयाति ।
पुरलार्मण उदयं तथा भुक्ते नैव ध्येत ज्ञानी ॥ २०७॥

·सनातननगंधमा गयो- नासनिः-- .-मा विसरमुजंता विलारिसा ण मवणानि या निगुर- मानाः मतो गारडविधापुमाः, अमोचनंतामन्,ि व मग्णनुपयांति । पुग्गलकम्मामुदयता संजदिगंब कराई गाणी राधा परमतालगनी शुभाशुभकर्मङ्गलं मुताशि निकालागि लक्षणभमानामापमंत्रपटानर पयत फर्मगति शनशक्तिसाम्यान गत । अप संसारभरीरभागमपये परायपनि- आत्मरुपातिः - यथा पश्चिद्विषयः परेषा मरणकारण गुपनानाजी, अमाशयामामध्यन निम्दासिन वियते, तथा अज्ञानिना रागादिभासान यंधकारणं पुउदयमुना नाडी अभावशानारामान रागादिभाषानामगारे सति निरुदतपसिलात् मयप्पते धानी । भय पराम्पसामध्य दर्शयति। जह मजं पिवमाणो अरदिभावेण मवदि ण पुरिसो। दबुयभोगे अरदो णाणीवि ण वज्झदि तहेव ॥२०॥ पगा मधं पिवन अरनिभान मापति न पुष्पः । पापभोग भरतो साम्पपि न पश्यते तत्र ॥१०८॥ वात्पतिः- ना मजं पिरमाणो अरदिभाषण मन्नदिण रिसोगमा फलित् पुरुषों पश्मिनाकारनिमित गपमन्य मतिशतमाग्य निशिय मग पिरमति मेरभागाम मापनि । दप्युव मांगे मरदो णानीविण परमदितव या परमा मनारमानी पंदिपशिभूनाशनानादि. दम्भोगभग सगरि पारसा पान निफारम्पीतिगपहिरामनीपेक्षया रागभान करोति, सतनाशिन पगा नयापी । पदाहविरादिरूमममफिगजाटरहिवामगठभाग- भेदकानयन मया वानरागो मपनि । हासभा नपा इति पराम्पमतिपादन गा। पर पा मगर निराभापनिशाना सागरग निगविकार नगुमान गाय गर्ने। माता राप जिलाति- मात्माम्यातिए-नमिया मरेग प्रनि प्रहरीकालिमार मन् मशिगनीति. सागममा सगरमानामभान मनगरमाग गभान्जानु समानरागमनमानीती। नारनु सिगरीदिनारमा। मग तस्य १२॥ पद- सेतोविण सेवदि अमेवमाणोषि सेवगी कोशिश पगरणहा करमरिणयपायरणात्ति सा होदि ॥२०॥ मेरमा मेरी अपमानायिका सामेल । पाणपटा कम्परिन पारप इति मा मति ॥ भापति:-नारिन गाई भगागनापि भरगो वारि firmire rxgramin ..., Terrrrryीमाभा । frienापना ·समपणामृत। कस्सवि णप पायरणोचि सो होदि फ्था कस्यापि परगृहादागतस्य विवाहादिप्रकरणचेष्टा तानं दस्ति तथापि माहादिप्रकरणस्वामित्याभागात् प्राकरणिको न भाति । अन्य पुनः प्रकरणस्वामी नृत्य- गीतादिप्रकरणन्यापारमकुर्वाणोऽपि प्रकरणरागसद्भायात् प्राकरणिको भवति । तथा परमतत्वज्ञानी सेवमानोप्यसेनको भवति । अनानी जीया रागादिसद्भावादसेनकोऽपि सेरक इति । अथ सम्यग्दष्टि सपरस्वरूपमेर विशेषण जानाति- आत्मख्याति:-यया कश्चित् प्रकरणे व्याप्रियमाणोपि प्रकरणस्वामित्वामानात् , न प्राकरणिक । अपरन्तु तत्राव्याप्रियमाणोऽपि तस्त्रामिवाप्रामाणिक । तथा सम्पादृष्टि पूर्वकर्मोदयसपनान् पियान् सेनमानोऽपि रागादिभागानामभावन पियसेवनफलस्वामियाभामादसेरक एव । मिथ्यादृष्टिस्तु विषयान- सेयगनोऽपि रागादिभावाना सद्भान विषयसेपनफलस्वामियासेवक । सम्यग्दर्भवति नियत ज्ञानराम्पशक्ति स्वत स्तुत्य कलयितुमय खान्यरूपाप्तिमुक्त्या । यमद् शात्या व्यतिकरमिद तस्यत व पर च स्वस्मिन्नास्ते विरमति परात्सर्वता रागयोगात्॥१३४॥ सम्पादृष्टि विशेषण स्वपरापेप तावजानाति- पुगग्लकम्मे कोहो तस्स विवागोदयो हवदि एसो। ण दु एस मज्झभागो जाणगभावो दु अहमिको ॥२१०।। शुद्ळकर्म क्रोधस्तस्य विपाकोदयो भवति एपः । नत्वेष मम भावः, शायकमावः खत्त्वमेकः ।।२९०) तात्पर्यवृत्तिः-भूगलकम्म कोदो तस्स विवागोदयो हपदि एसो पुद्गलकर्गरूपो योऽसौ द्रव्यकोधो जीये पूर्वमस्तिष्ठति तस्य विशिष्टपाको विपाक फलरूप उदयो भवति । स का शातात्मता पथग्भूत एप, अक्षमारूपो माव क्रोध गदु एस मज्झमावो जाणगभावो दु अहमिको नष मम भाव , फस्मात् । इति चेत् टवोत्कीर्णपरमानदज्ञाय कैकमायोऽह यत । किं च-पुद्गल कर्मरूपो न्य- कोधस्तदुदगजनितो पश्चाक्षमारूप से मामाघ । इति व्याख्यान पत्र कृत तिष्ठति कथ' इति चेत् पुगलपिंडो दवं तस्सचीभावकम्म तु इन्यादि । एउमेर च क्रोधपदपरिवर्तनेन मानमापालो- भरागद्वेषमोहकमनोकर्ममनोरचनकायश्रावचक्षुर्घागरसनस्पर्शनराज्ञापोडशसूत्राणि व्याख्येयानि । तेनैत्र प्रकारेणान्यान्यपि, असख्येयलोकमानमामितानि विभावपरिणामस्थानानि वर्जनीषानीति। मथ कय तर स्वरूप न भवतीति पृष्टे सति भेदभावनारूपेणोत्तर ददाति-- आत्मरूपाति:-मस्ति किट रागो नाम मुद्गलफर्म तदुदपत्रिपाकग्रमोय रागरूपोगान , न पुन- मम खभाव । एप कोवीर्णज्ञापरखभावोह । एवमेन च रागपदपारेभर्तनेन द्वेषमोहकोधमानमायागे- भकर्मनीकर्ममनोरचनकायग्नोत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्शनसूत्राणि पोडश व्याख्येयानि, अनया दिशा अन्याम्य- प्सूलानि । एव च सम्याटि व जानन् राग मुचश्व नियमाज्ञानवैराग्याभ्यां सपनो भवति । कह एस तुझ ण हदि विविहो कम्मोदयफलविवागो । परदबाणुवओगो गदु देहो हवदि अण्णाणी ॥२१॥ पयमेप तप न भवति विविध फदियफल विपाकः ।। परदपाणामुपयोगों न तु दो भवति अज्ञानी ॥२११॥ मारपक्ष्यात नागा इत्या पाठ 1 २ मामत्यातीग थय श्तव एएम1 ·११० सनातनननपथमाठाया- तापर्यवृत्तिः यह एम तुझ ण हवदि विविही फम्मोदगफलविवागा कथमेष विविध- फोदयपद्धचियाकस्तारूप न भवतीति केनापि पृष्ट तत्रोत्तर ददाति परदवाणुरोगा निर्विकारपर- माहाद कलक्षणस्वशुद्धात्मद्रव्यापथग्भूतानि परद्रव्याणि यानि कर्माणि जीरे लग्नानि तिष्ठति तेपामुपयोग उदयाय, अपाकिस्मार्टपास्य परोपाधिवत् । न काल भावक्रोधादि ममस्वरूप न भवति, इति णदु दहो हवादि अण्णाणी देहोऽपि मम स्वरूप न भाति इ सट कस्मादिति चेत् , अज्ञानी जडवरूपो यतः कारणात् , यह पुनः, अनतज्ञानादिगुणस्वरूप इति । अध सम्यमष्टि स्वस्वमार जानन् रागादींश्च गुचन् नियमाज्ञानवैराग्यसपनो भवति इति कथयति- एवं सम्माइछी अप्पाणं मुणदि जाणगसहावं । उदयं कम्मविवागं च मुअदि तचं वियाणंतो ॥२१२॥ एवं सम्यग्दृष्टि: पात्यानं जानाति ज्ञायकस्वभाव । उदय कर्मविपाक च मुंचति वएवं विजानन् ।॥ २१२ ॥ तापर्यवृत्तिः-एवं सम्माइटी अप्पाण मुणदि जाणगसहावं एव-पूर्वोक्तप्रकारेण सम्याह- टिजीर आमान जानाति, फयभूत' टकोर्णिपरमानदशायरीवास्वभाव । उदय कम्मपिवाग अ. दि तच वियाणतो उदय पुनर्ममस्वरूप न भवति कर्मविपाकीयमिति मत्वा मुचति । किं कुर्वन् सन् ' नित्यानदैकस्वभार परमा मतत्त्व विगुप्तिसमाधौ स्थित्वा जाननिति । अथ सम्यग्दृष्टि सामान्येन स्यपरस्यभारमनेकप्रकारण जानाति- आत्मख्यातिः --एव सम्यग्दृष्टि सामान्येन विशेषेण च परस्वमारंम्योभानेभ्यो सर्वेभ्योऽपिपिविष्य टकोत्कीर्णकलायकरसभायमा मनस्तच विजानाति । तथा तच विजानच स्वपरभागोपादानापोहनमिष्पाच स्वस्य वस्तुत्य प्रथयन् कर्मोदयविपाकप्रभवान् भावान् सर्वानपि मुचति । ततोय नियमात् ज्ञानवैराग्याम्या सपनो भाति । सम्यराष्टि स्वयगयगढ़ जातु रो न मे स्पादियुतानोत्पुरकरदना रागिणोप्याचरतु । आलंबता समितिपरतो ते यतोद्यापि पापा मारमानामारगमविरहात्सति सम्पारिक्ता. ॥१३॥ सम्पायष्टि सामान्येन स्वपराव तायनानाति- उदयविवागो विविहो कम्माणं वण्णिदो जिणवरेहिं । ण दु ते मज्झ सहावा जाणगभावो दु अहमिको ॥२१३॥ उदपविपाको विविषः पर्मणां वर्णितो जिनवरः। नतु ते मम स्वभावाः झापकभावस्लामेर ॥१३॥ तात्पर्पगृति -उदयचित्रागा विविधो सम्पाणं वणिदो निणवरेदि उदयविपासे रित्रिी नानाप्रभार पर्मणा साधी यणित कथित , निननर ण दु से मत्सहारा जाणगभावो दु अह- मिती त पोदयमकारा कर्मभदा मम स्वभावा न भवति, इति उस्मान् । इति चन् टरोकाणापरमानद झायमचमारोऽहे पत फारणात् । सम्यग्दृष्टि सामान्यन स्वपरस्यरुशार जानाति इति भणित कथ समान्य ' इतिचे बोधौह मानोहनियादि क्षिा नास्तीति । तदाप फमिति चत् "विरक्षाया अमा' सामा यमिति पचनात्" । एष भेदभारनारूपण ज्ञानपैराग्यपो सामा यन्याम्पानमुरप येन गाथापचक गत । इत ऊर्य गापादशपर्यंत पुनरपि ज्ञानवेराम्यदात्यधिशपविवरण करोति । त्दया ।

·समयमाभूति। रागी सम्पादटिम भवतीति कथयति- थामख्याति:-ये कर्मोदयविपाकप्रभवा विविधा भावाने ते गग स्वभाव । एस टकोल्कर्णिक- झापवस्त्रमावोह । कध रागी न भवति सम्यादृष्टिरिति नेत्-- परमाणुमित्तियं पि हु रागादीण तु विजदे जस्स । णवि सो जाणदि अप्पा गयं तु सब्यागमधरोवि ॥२१॥ अप्पाणमयाणतो अणप्पयं चेव सो अयाणतो। कह होदि सम्मदिट्टी जीवाजीवे अयाणतो ॥२१॥ युग्म परमाणुमात्रमपि खलु रागादीनां तु विद्यते यस्य । नापि स जानात्यात्मानं सर्वागमधरोऽपि ॥ २१ ॥ आत्मानमजानन् अनात्मानमपि सोऽमानन् । फपं भवति सम्यग्दृष्टिर्जीवाजीवावजानन ।। २१५ ।। तात्पर्यवृत्तिः -परमाणुमित्तयपि य गगादीणं तु विनदे जन्स परमाणुमात्रमपि रागादाना 7 विद्यते यस्य हृदये तु स्फुट णवि सो जाणदि अप्पाणयं तु सव्वाममधरोवि सह परमात्मतत्व- मानाभागन् , शुदबुद्धकस्वभाव परमात्मान न जानाति, नानुभवति । कथभूतोऽपि सर्गगमधरोऽपि सिद्धात सिंधुपारगोऽपि । अप्पाणमयाणतो अणप्पयं घेर सो भयाणवो स्वसदनज्ञानरलेन सहजानदैक- खभान शुद्धात्मानमजानन्, तथैवाभारयश्च शुद्धात्मनो भिन्नरागादिरूपमनात्मान जानन् कह होदि सम्मदिठी जीवाजीवो अयाणतो स पुरुषो जीवाजीयस्वरूपमजानन् सन् कथ भवति सम्यग्दृष्टि । न कथमपीति। रागी सम्यानि भवतीति भणित मयदि । तहि चतुर्थपचमगुणस्थानातिना, तीर्थंकर वुमर- भरत-सगर राम-पाडवादय सम्यगण्यों ने मपति , इति । तन्न मिष्यादृष्टरपेक्षया निचत्वारिंशत्प्रकृतीना पधाभागात सरागसम्यग्दृष्टयो भवति । कथ । इति चेत् चतुर्थगुणस्थानवर्तिनां जीगना अनतानुबधि कोधमानमायालोरगिथ्यात्योदयजनिताना पापाणरेखादिसमानाना रागादीनामभावात् । पचमगुणस्थानयर्तिना पुनर्जीवाना, अप्रत्याख्यानमोधमानमायालीमोदयजनितानां भूमिरखादिसमानाना रागादीनामभारात्, इति पूर्वमेव भणितमारते । अन तु रथे एचमगुणस्थानादुपरितनगुणस्थानवर्तिना वीतरागसम्पादृष्टीना मुख्य- पृश्या प्रहण सरागसम्यग्दृष्टीना गौणस्येति व्याख्यान सम्याष्टिव्याख्यानकाले सर्वन तात्पर्येण हातव्य । अथ भारिन भोग डानी न काक्षतीति कथयति- आत्मख्याति:-यस्य रागाद्यज्ञानभावाना देशतोऽपि विधत्ते सदार , भवतु स श्रुतकेवरिसह- शेऽपि तथापि ज्ञानमयमावानाममात्रेन न जानात्यामान | यस्त्वामान न जानाति सोऽनात्मानमपि न जानाति स्वरूपपररूपसत्तासत्ताभ्यामेकस्य वस्तुनो निक्षीयमानत्यात् । सतो य आभागामानौ न जानाति सजीवानीनी न जानाति । यस्त जीवाजीची न जानाति स सम्पाणिव न भरति । ततो रागी ज्ञानामा- यान्न भवति सम्पादित आसतारापतिपदममी रागिणो नित्यमचाः सुप्ता पस्मिन्नपदपपद तदि बुभ्यम्पमधाः । तवेत पदमिदमिद पत्र चतन्यपातु. स. सदा सरसभरत. स्थापिभारसमेति ॥१३॥ कुतोऽनाम प्रानी नाकाशतीति पेन्- ·सनातनजैनग्रंथमाटायर्या- जो वेददि वेदिजदि समए समए विणस्सदे उहयं । तं जाणगो दु णाणि उभयमवि ण कंखदि कयावि ॥२१॥ विदयत वेधते समये सपये विनश्यत्युभयं । तद् शायफस्तु शानी, उभयमपि न कामति कदाचित् ।। २१६ ॥ तात्पर्यवृत्ति -जो वेददि वेदिनदि समए समए विणसदे उदयं योसौ रागादिविकल्पः फर्ता वेदयत्यनुभवति यस्तु सातोदय फर्मतापन्न वैद्यते रोन रागादिविफल्पेन, अनुभूयते । तदुभयनपि अर्थपर्यायापेक्षया समय समय प्रति विनश्वर तं बाणगो दु गाणी उभयपि ण कखदि कयावि तदुभयमपि वेद्यदकरूप धर्तमान भाविन च विनभर जानन् सन् तत्वज्ञानी नाफाक्षति न पाठति कदा चिदपि । अथ तथैवापण्यानरूशाणे नियोजनपनिमित्तानि शरीरविषये भागनिमित्तानि च रागामध्य- पसानानि परमामतरत्रवेदी न याछति, इति प्रतिपादयति -- आत्मख्यातिः-ज्ञानी हि तारटुप वात् रूपभायभावस्य टकोत्कीर्णकज्ञायकभागे नियो भवति पौ तु वद्यवेदकभावी ती तूपनप्रवासचाद्विमाभागाना क्षणिकौ भात । तत्र यो भावि काक्षमाण वेद्य- भार वेदयते स यावद्भवति तावत्काक्षमाणो भावो विनश्यति । तस्मिन् विनष्ट वेदको भारः किं वेदयते । यदि काक्षगाणवेधभारपृष्ठभापिनमन्य भाव वेदयते । तदा तद्भवनात्पूर्व विनश्यति कस्त वेदयते । यदि बेदकभारपृष्टभावा मागेन्यस्त पेदयते तदा तद्भवनापूर्व स विनश्यति । किं स वेदयते इति काश्यगाण भाषदनानवस्था सा छ विजानन् शानी किंचिदेव काक्षति- घेद्योदकविभायचढल्यावद्यते न खलु काक्षितमेव तेन काक्षति न किंचन विद्वान् सर्वतोप्यतिविरक्तिमुपैति । १३७ । तथाहि- बंधुवभोगणिमित्तं अज्झवसाणोदएसु णणिस । संसारदेहविसएसु णेव उपजदे रागो ॥ २१७ ॥ धंधापभागनिमिलेपु, अध्यवसानोदयेषु शानिनः । संसाग्देहविपयेषु नैवात्पद्यते रागः ।। २१७ ।। नारपर्यतिः बंधुवभौगणिमित्तं अज्यवसाणोदरेमु पाणिस पोन सपनदे गो खसवेदनशानिनी जीवस्य रागाधुदयरूपेपू, अध्यनसानेषु वधनिमित भोगनिमित्त वा नेपोत्पयते राग । कथभूतष्यध्ययसानेषु । संसरादेहविसएसु निष्प्रयोजनानिमित्तेषु ससाररिपयेपु, भोगनिमित्तेषु देह- विषयेषु वा । इदमत्र तात्पर्य भोगनिमित्त स्तोकमेव पाप करोत्यय जीव । निष्प्रयोजनापप्यानेन बहुतर फरोति शालिम स्यात् । तथा चोक्तगम्यानलक्षण- बधयधच्छेदादेषाद्रामाच परकल्पादेः आध्यानमपम्यान शासति जिनशासने विशदा ।।॥१॥ इति अपध्याने कर्म बन्नाति तदप्युक्तमास्ते- सकल्पकल्पतरुसयाणावदीय घेतो निमजति मनोरथसागरेऽस्मिन् । तत्रार्थससव चकातिन किंचनावि पक्ष एर भासि क्ल्मपसनपस्य ॥ १॥ दैविध्यदग्धमनर्मोऽतरुपात्तभुक्तचित्त योटसति रो स्फुरितोत्तरग । घानि स्फुरयादि तथा परमामसज्ञ कौतुस्वुती तब भवेतिफरा प्रसूति ॥२॥ आचारशास्ने भणित- .

·. समयप्राभूतं। फैखदि कसिदभूदो दुकामभोगेहिं मुच्छिदो संतो। गय मुजतो भौगे बदि भावेण कम्माणि ।। १ ।। इति ज्ञात्वा, मपन्यानं वक्त्वा च शुद्धात्मस्वरूपे स्थातव्यमिति भावार्थः। अय मिथ्यात्वरामादिरूपमपभ्यान मम परिग्रहो न भवति, इति पुनरपि भेदज्ञानशक्ति वैराग्य- शतिच प्रकटपति- मात्मरूपाति:-इह खल्यम्यवसानोदया: फतरेऽपि ससारविषयाः, कतरेपि शरीरविषयाः । तत्र पतो संसारविपया , ततरे धनिमित्ताः । यत्तरे शरीरविषयास्ततरे तूपभोगनिमित्रा. ! यतरे बंधनिमित्ता. स्तत्तरे रागद्वेषमोहाद्याः । यतरे तूपभोगनिमित्ताखतरे मुखदु खाद्याः । अधामापु सर्वेष्वपि ज्ञानिनो नास्ति रागः । नानाद्रव्यखभावत्वेन टकोत्कीर्णकनायकभावस्वभावस्य तस्य तत्प्रतिषेधात् । सानिनो न हि परिमहभावं कर्मरागरसरिततर्यसि रागयुक्तिरकायितवन स्वीर तैय हि बहिर्छठतीह । १३८ । ज्ञानवान् सरसोऽपि यत.स्यात् सर्वरागरसपर्जनशील: लिप्यते सकळकर्मभिरेप कर्ममध्यपतितोऽपि ततो न । १३९ । मझं परिग्गहो जदि तदो अहमजीविदं तु.गन्छेज । णादेव अहं जहा तसा ण परिग्गहो मज्झं ॥ २१८॥ मम परिग्रहो यदि ततोऽहमजीवतां तु गच्छेयं । ज्ञातैवाई यस्मात्तमान परिग्रहो मम ॥ २१८ ।। तात्पर्यटचिा-मज्झं परिगहो जाद तदो अहमजीविदं तु गच्छेज सहजशुद्धकेवलज्ञान- 'दर्शनसभायस्य मम यदि मिथ्यास्वरागादिक परद्रव्य परिग्रहो भवति ततोऽह, अजीवत्व जडत्य गच्छामि । न चाहं अजीबा भवामिणादेव पर नहा तमा ण परिग्गहो मज्ह परमात्मज्ञामपदमेवाह यस्मात्ततः परदव्य मम परिमहो न भवतीत्यर्थः। अप किं तत्परमात्मपदमिति पृच्छति- आत्मख्याति:-यदि परद्रव्यगह परिगण्हीयां तदावश्यमेकाजीबो ममासी यः स्यात् । अहमय- वश्यमेवाजीवस्यामुष्य स्वामी स्वा । अजीवस्य तु य स्वामी स किलाजीव । एवमाशेनापि ममाजीनत्वगा- पयेत । मम तु एको ज्ञायक एव भारः, यस्ख , अस्यैवाह सामी, सतो माभून्ममाजवित्व ज्ञातवाह भवि- ध्यामि, न परद्रव्य परिगण्हामि, अय च मे निश्यः । किं तत्पद - आदहि दब्वभावे अंथिरे मोतूण गिण्ह तव णियदं । थिरमेगमिमं भावं उवलंभंतं सहावेण ।। २१९ ॥ यात्मनि ट्रम्पभावान्पस्यिगणि मुक्त्वा गृहाण तव मियत । स्थिरमेशमिम भावं उपलभ्यमानं स्वभावेन ।। २१९ ॥ जापतिः-आदमि नभाचे अधिरे मोचून भामदयेऽधिकरणभूते, इन्सफर्माणि भाषाणि च पानि तिइति तानि विनवराणि, इति विज्ञाय मुक्या गिण्ह हे मध्य गृहाण । क ! फर्मता पनं तव णियदं पिरमेगापिम मा उपलभंत सहावेण मान, आत्मपदार्थ कथभूत! तप, सबंधिस्त- १ कर्म-विषयोपयोगलाणा किया, पण भारमनौरजहरणादाय एष रस्ताविया पनि कत्या । २ वीता संयोगपरिणामपCिTOR 1 २ मामल्याविणतो, 'मपदे मोचव' इति पाठ । .

·, सनातनजनमेयमाला- सप । नियत, निश्चित । पुनरपि कषभूत स्थिर, अविनश्वर । एक, असहाय । इद प्रत्यक्षीभूत | पुनरपि किं विशिष्ट उपलभ्यमान, अनुभूयमान । केन कृत्वा ' परमात्मसुखसवित्तिरूपखसवेदनशानस्वभावेनेति । अथ ज्ञानी परद्रव्य जानातीति मेदभारना प्रतिपादपति- आत्मख्यातिः-इह खलु भगरत्यात्मनि बहूना द्रव्यारावाना मध्ये ये किल, अतत्स्वभावेनोपल- भ्यमाना , भनियतत्वावस्या , अनेक, क्षणिका , व्यभिचारिणो भाषा,ते सर्वेऽपि स्वयमस्थायित्वेन स्थातु स्थान भनितुमराम्यत्वात्, अपदभूता । यस्तु तस्वभावेनोपलम्यमान, नियतत्वावस्थ , एक, नित्य , अव्यभिचारी गार , स एक एव स्वय स्थायिन स्थान भवितु शक्यत्वात् पदभूत | तत सर्वानेवास्थायि- भावान् मुक्त्या स्थायिभावभूत, परमार्थरसतया स्वदमान ज्ञानमेकमेवेद स्वाय । एकमेव हि वस्वाद विपदामपद पद अपदान्येर गाराते पदान्यान्यानि यंपुरः । १४.1 एक ज्ञापकगारनिर्भरमहास्वाद समामादयन् स्वाद द्वमय विधातुमसह वा वस्तुतिं विदन् । मामामानुभगानुभानविनशो भैश्यनिशेपोदय सामान्य कटपत्किलैप सकल डान नयस्येकतां १४॥ कुतो शानी न पर गृहातीति चेत्-- को णाम भणिज वुहो परदव्वं मममिदं हवदि दब्बं । अप्पाणमप्पणो परिग्गहं तु णियदं वियागंतो ॥ २२० ॥ को नाम मणबुधः परद्रव्य ममेदं भवति द्रव्य । आत्मानमात्मनः परिग्रहं तु नियतं विजानन् ।। २२० । तात्पर्यत्तिः-कोणाम भणिज वुद्दो परदव्य मममिदं वदि दवं परदव्य मम भव- तीति नाम एटमहा था को नूयात् ' बुधो शानी न कोपि । किं कुर्वन् ' अप्पाणमप्पणो परिग्गई तु णि- यद विपाणतो चिदानदैकस्वभापशुसामानमेर, आत्मन. परिग्रह सिजानन् नियत निश्चितमिति । भधाय च मे निक्षय , देहरागादि मम परिमहो न भवतीति भेदज्ञान निरूपयति- आत्मरूपाति:-यतो हि बानी योहि यस्य स्वो भार' स तस्य स्त्र स सस्य स्वामीति खरतरत- स्वदृष्ट्यररंभात्, आमानमापन परिबह तु नियमन जानाति । ततो न ममेद स्य नाहमस्य स्वामी इति परद्रव्य न परिगण्हाति । अतोहमपि न तत्परिगृहामि । छिजदु वा भिजदु वा णिजदु का अहव जादु विप्पलयं । जझा तह्मा गच्छदु तहावि ण परिग्गहो मज्झ ॥ २२१ ॥ चितां वा भिधता वा नीयतां अथवा पात विमलय । पसातस्माद् गच्छतु तपापि न परिग्रहो मम ॥ २२ ॥ तापर्पतिः-डिजदु वा भिजाया णिजदुपा अब जादु विपळयं ग्यिता वा विधा भवतु, भियता का सिदी मत, नीयता या पेन चित् । अथवा विप्रय विनाश गछत, एबमेर नमा तमा गच्छदु नहाविण परिमादो मह अन्यस्मात् यस्मात् तस्मात् कारणादा गम्छनु तथापि शरीर मम परिग्रहो न मति । कस्मात् । इति चत् टकोकार्णपरमानदहापरूपस्वगागाह, पत पारणात । अप ए में निश्चय । १ विपदा दाठिरधानां। ३ अपदाने असमादम्नानि पादाविषयों वा-रामदास गावस्या दादा। पावितरणचवम्सएप पुरस्ताद। गोची .

·। . समयप्राभूत। अपामसुषे सतोप दर्शयति भास्मल्याति:-छियता या भिद्यता वा नीयता वा विप्रलय यातु या यतस्ततो गच्छतु या राया- पिन परगन्य परिगण्हामि । यसो न परदव्य मम स्त्र नाह परद्रव्यस्य स्वामी । परद्रव्यमेव परद्रव्यस्य स्व परगन्यमैव परदन्यस्य स्वामी । अहमेव मम स्व अहमेव गम स्वामीति जानाति । स्थ परिग्रहमपात्य समस्तमेर सामान्यत. स्वपरयोरपियकहेतु । थाानमुम्झितुमना अधुना विशेषाद् भूयस्तमेव परिहर्तुमय प्रवृत्त ॥ १२ ॥ पदमि रदो णिचं संतुट्ठो होहि णिचमेदमि । एदेण होहि तित्तो तो होहदि उत्तमं सोक्खं ॥ २२२ ।। पतसिन् रतो नित्य संतुष्टो भव नित्यमेतस्मिन् । पतेन भव सो तहि भविष्यति तोचमं सौख्यं । २२२ । तापर्यवत्तिा--पदहिरदो णिचं संतुटो होहि णिच्चमेदालि एदेण शेहि तितो हे भव्य पद्रियमुखनिद्याचं कला निर्विकल्पयोगवलेन स्वाभाविकपरमात्ममुख रतो गर सतुष्टो भा, तृप्तो भन, निस सर्वकाल तो होहदि उत्तम सुक्ख ततस्तस्सादात्मसुखानुभवनात् तत्तममक्षय मोक्षसुख भविष्यति । अध मतिश्रुतावधिमन पर्ययकेवलशानाभेदरूप परमार्थसज्ञ मोक्षकारणभूत यपरमात्मपद तरसमस- हर्षविपादादिवियात्मजालरहित परमयोगाभ्यासादेवात्मानुभवति, इति प्रतिपादयशि- आत्मख्यातिः एतावानेव सत्य आत्मा यायदेतज्ज्ञानमिति निश्चिय ज्ञानमात्र एप नित्यमेव रति- मुपैति । एतावत्सेव सत्पाशी., यादेतज्ज्ञानमिति निश्चित्य धानमात्रेणैर नित्यमेव सतोपमुपेहि । एतादेव सत्यमनुभननीय याबदेव ज्ञानमिति निश्चित्य ज्ञानमात्रेणैव नियमेन तृप्तिमुपैहि । अधैव तव तन्नित्यमेयारम रतत्य, भात्मसद्धष्टस्य, आत्मतृप्तस्य च वाचामगोचर सौख्य भविष्यति । ततु तक्षण एवं स्वमेव स्वयमेव दश्यसि मा अन्यान् प्राक्षी । अनित्यशक्ति स्वयमेव देवश्चिन्मात्रचितामणिरेर यस्मात् । सर्वार्थसिद्धारमतया विधत्ते ज्ञानी किमन्यस्य परिग्रहेण ॥१४३|| आभिणिसुदोहिमणकेवलं च तं होदि एकमेव पदं । सो एसो परमठो जे लहिंदु णिचुदि जादि ॥ २२३ ॥ आभिनिवाधिकश्रुतावधिमनःपर्ययकेवल च तद्भवत्येकमेव पदं । स एव परमार्थः, य रब्ध्वा निर्वृत्तिं याति ॥ २२३ ॥ वात्पर्यवृत्तिा-आमिणिसुदोहिमणकेवळं च तं होदि एकमेर पदं मतितारधिमन पर्यय- केवलझानाभेदरूप यतनिश्चयेन, एकमेर पद 1 पर किं तु यथादित्यस्य मेधावरणतारतम्पदशेन प्रकाशभेदा गवति । तपा मतिनानापरणादिभेदकर्मपशेन मतिश्रुतज्ञानादि भेदभिन्न जात सो एसो परमट्टी में लरिद् णिवुदि जादि स एष लोकप्रसिद्ध पचज्ञानाभेदरूप परमार्थ य परमार्थ टम्या जागो निति याति लभत इत्यर्थः । एव ज्ञानशाक्तौराग्यशक्तिविशेषविवरणरूपेण स्वदशक गत । अत ऊब गावाटक- पर्यंत तस्यैव परमा मपदस्य प्रकाशको योसौ ज्ञानगुण, तस्य सामान्यपिसरण क्रोति। तयश भय मन्यादिपचानाभेदरम्प साधा मोक्षकारणम्त यत्परमामपद, तपन सुदामानुभूतिय बतरापवरणादिसायझेश कुर्वाणा अपि स्वसंपदनज्ञानगुणेन रिना न उभत इति कषपति- A 4 ·। सनातनजनप्रथमाला- भामरूपाति:-आरमा किल परमार्थ. तन्तु ज्ञान, आत्मा च एक एष पदार्थ, ततो झानमप्येक मेव पद यदेतत्तु ज्ञान नामक पद स एष परमार्थ साक्षान्मोक्षोपायः । न चाभिनिबोधिकादयो भेदा इदमेक पदमिह निंदति । किं तु तेपीदमेक पदमभिनदति। तथाहि यधान सचितुर्धनपटावगुठितस्प तदिघटनानु- सारेण प्राकट्यमासादयत. प्रकाशनातिशयभेदा न तस्य प्रकाशस्यभाष भिंदति । तथा, आत्मन. फर्मपट- छोदयायगुठितस्य तद्विघटनानुसारेण प्राकव्यमासादयतो मानातिशयभेदा न तस्य ज्ञानस्वभाव मिथु । किं तु प्रयुतगमिनदैयु । ततो निरस्त समस्तभेदमामस्वभावभूत ज्ञानमेवैकमालम्ब्य तदाबनादेव भवति पदप्राप्ति । नश्यति भ्राति । मासात्मलाभ । सिद्धत्यनात्मपरिहार, न कर्म मूइति । न रागद्वेपसाहा उत्प्लवते । न पुन कर्म, भास्त्रयति । न पुन, कर्म बभ्यते । प्रागबद्ध कर्म, उपभुक्त निर्जीयते । कसकर्मा- मावात् साक्षामोक्षो भवति । अच्छाच्छा स्वयमुच्छलति यदिमा सवेदनव्यक्तयो निष्फीताखिरभावमडलरसनाग्मारमत्ता इव । यस्याभिन्नरस स एप भगवानेकोप्यनेकी भवन् वैलायुत्कालकाभिरद्भुतनिधिचैतन्यरत्नाकर । १४४ । किं च-लिश्यता स्वयमेन दुष्करतरैमोक्षोन्मुखै कर्ममि किंश्यता च परे महाव्रततपोभारेण भमाथिा । साक्षान्मोक्ष इद निरामयपद सवेद्यमान वय ज्ञान ज्ञानगुण पिना कथमपि प्राप्त क्षमते न हि ।११५॥ णाणगुणेहि विहीणा एदं तु पदं वहवि ण लहति । तं गिण्ह सुपदमेदं जदि इच्छसि कम्मपरिमोक्ख ॥ २३४ ॥ ज्ञानगुणविहीना एतत्तु पदं पहवोऽपि न भंते । तद्गहाण सुपदमिदं यदीच्छसि फर्मपरिमोक्षं ॥ १२४ ॥ तात्पर्यटत्तिा--गाणगुणेरि विहीणा एदं तु पदं बहुविण लाति निर्मिकारपरमात्मतत्वो. पलब्धिलक्षणज्ञानगुणेन विहीना., रहिताः पुरुषा , बहवोऽपि शुद्धारमोपादेयसवित्तिरहित दुर्धरकायसवा. दितपक्षरण कुरीणा अपि मत्यादिपवज्ञानागेदरूप साक्षा मोक्षकारण खसयेच शुद्धात्मसमित्तिविलक्षणमिद पद न लभते । त गिह सुपदमेद जदि इच्छसि फम्मपरिमोक्ख हे भव्य तत्पद गृहाण यदीच्छसि कर्मपरिमोक्षमिति। पप विशेपपरिग्रहत्यागररूपेण सभेन ज्ञानगुण विश्णोति- प्रात्मख्याति –यतो हि सकटेनापि कर्मणा कर्मणि ज्ञानस्याप्रकाशनात् ज्ञानस्यानुपलभ । केवलेन शानेनैव ज्ञान एष शनस्य प्रकाशनाद् ज्ञानस्योपटभ' । ततो महयोऽपि बहुनापि कर्मणा मानसूया नेद- मुपलभते । इदमनुपलभमानाच कर्मभिर्तिममुच्यते तत कर्ममोक्षार्थिना केवलज्ञानावष्टभेन नियतमवेदमेक पदमुपलमनीय। पदमिद ननु फर्मदुरासद सहजबोधकलामुलभ फिछ। तत पद निजबोधक्टारलारफलयितु यततां सतत जगत् । १४६ अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो णाणीय णिच्छदे धम्म । अपरिग्गहो दु धम्मस्स जाणगो तेण सो होदि ॥२२५॥ अपरिग्रहोनिच्छो पणितो ज्ञानी व नेच्छति धर्म । अपरिग्रहस्तु घर्षस्य झायकस्तेन स भवति ॥ २२५ ॥ एरात पर्यावसायोति परिमयति।नादिया मस्यायनेछ। शुदसापानमार ५ चौमालिका सानुभवधिमापन ५ मिमियरमा पानिवृत्ती पर ।

·. समवप्राभृतं । तात्पर्पवृत्तिः-अपरिगहो अगिच्छो भाणेदो णाणीय णिच्छदे धम्म अपरिमही भ- णित कासौ अनिच्छः । तस्य परिग्रहो नास्ति यस्य बहिव्यञ्चिच्छा वाचा मोहो नास्ति । तेन कारणेन खसवेदनज्ञानी शुद्धोपयागरूप निश्चयधर्म विहाय शुभोपयोगरूप धर्मे पुष्य नेच्छति । अपरिगहोदु धम्मस्स जाणगो तेण सो छोदि तत. कारणारपुण्यरूपधर्मस्यापरिग्रह सन् पुण्यमिद ममस्वरूप न भवतीति ज्ञात्वा तद्रूपेणापरिणमन्, अत मयो भवन् दर्पणे निम्बस्पर वायक एव भवति । आत्मरूपाति:-इच्छा परिमह तस्य परिग्रहो नास्ति यत्पेच्छा नास्ति, इच्छापानमयो भाव', मजानमयो भावस्तु हानिनो न भवति, ज्ञानिनो ज्ञानमय एव भारोऽस्ति, ततो बानी, अज्ञानमयस्य भावस्प इच्छाया अभावात् धर्म नेप्छति । तेन ज्ञानिनो धर्मपरिमहो नास्ति । ज्ञानमयरयैकस्य झायकभावस्य भायादू धर्मस्य केरल ज्ञायक एयाय स्यात् । अपरिग्गहो आणिच्छो भणिदो णाणीय णिच्छदि अहम्मं । अपरिग्गहो अधम्मस्स जाणगो तेण सो होदि ।। २२६ ॥ अपरिग्रहोऽनिच्छो मणितो शानी च नेच्छत्यधर्म । अपरिग्रहोऽधर्मस्य मायकस्तेन स भवति ॥ २२५ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-अपरिगहो अणिछो भणिदो गाणीय णिच्छदि अहम्पं अपरिग्रहो भणितः, सक अनिच्छ तस्य परिमहो नास्ति यस्प महिव्येषु, इन्छा काक्षा नास्ति । तेन फारणेन तत्त्वज्ञानी विषयकपायरूप अधर्म पाप नेच्छति । अपरिगहो अधम्मस्स जाणगो तेण सो होदि तत एव का- रणात-विषयकपायरूपस्याधर्मस्याऽपरिमह सन् पापमिद मम स्वरूप न भवतीति ज्ञात्वा तद्रूपेणापरि- णमन् दर्पणे पिम्बस्येव ज्ञायक एव भवति । एवमेव च, अधर्मपदपरिवर्तनेन रागद्वेपक्रोधमानमायालोम- कर्मनोकर्ममनोरचनकायश्रोत्रचक्षुणरसनस्पर्शनसज्ञानि सप्तदशसूत्राणि व्याल्येयानि । तेनैव प्रका- रेण शुभाशुभसंकल्पविकल्परहितानतज्ञानादिगुणसरूपशुद्धात्मनः प्रतिपक्षमूतानि शेपाण्यप्यसक्ष्येयलोक- प्रमितानि विभावपरिणामस्थानानि वर्जनीयानि । आत्मरूपाति-इच्छा परिमह. तरय परिग्रहो नास्ति यस्येण्डा नाति, इच्छात्वज्ञानमयो धर्मः । अज्ञानमयो भाषस्तु ज्ञानिमो नास्ति ज्ञानिनो ज्ञानमय एव भावोऽस्ति । ततो ज्ञानी, अज्ञानमयस्य भारस्प इग्छापा अभावात् अधर्म नेति सेन शानिन , अधर्मपरिग्रहो नास्ति ज्ञानमपस्यैकस्य ज्ञायकमारस्य भावादधर्मस्य फेवक झायक साय स्यात् । एवमेव चाधर्मपदपरिवर्तनेन रागद्वेपनोधमानमायालोभकर्मनो- फर्मगनोनयनकायोत्रचक्षुर्माणरसनस्पर्शनसूत्राणि पोडश व्याख्येयानि, अगया दिशाऽ यान्यम्यूलानि । धम्मच्छि अघम्मच्छी आयासं सुत्तमंगपुवेसु । संगं च तहा णेयं देवमणुअत्तिरियणेरइयं ।। २२७ ॥ तात्पर्यवृत्तिा अपरिग्रहो मणित फोऽसौ । अनिच्छ तस्य परिग्रहो नास्ति यस्य पहिर्दम्येषु भाकांक्षा नास्ति तेन कारणेन परमतत्वज्ञानी चिदानदैकस्वभान शुद्धा मान विहाय धर्माधर्माकाशा- गर्वगतश्रुतयाह्याभ्यतरपरिमहदेवमनुष्यतिर्यटनरकादिीिभावपर्यायाने प्यति इति शेय ज्ञातव्य । फारणाचद्विपये निष्परिमही भूत्वा तपेणापरिणमन् सन् दर्पणे बिम्बस्येप नायक एस भवति । अपरिग्गहो अणिच्छो भैणिदो असणं तु णिच्छदे णाणी। अपरिग्गहो दु असणस्स जाणगो तेण सो होदि ॥ २२८ ।। नयमामा मापा हायवृत्तादेव । २ 'मपिदा गाणी णम भाग' मारमाता पाठोड ।

·१८ . सनातनजनप्रंथमाला- अपरिग्रहोऽनिच्छो भणितोऽचनंप नेच्छति ज्ञानी । अपरिग्रहस्त्वशनस्य झापकस्तेन स पवति ॥ २२८ ।। तात्पर्यवृत्ति:--अपरिगहो अणिच्छो भणिदो असणं व णिच्छदे णाणी अपरिग्रहो मणितः स का ! अनिच्छः । तस्य परिमहो नास्ति पस्य बहिन्येषु इच्छा मूळ ममत्व नास्ति । इच्छा विज्ञानमयो भारः स च ज्ञानिनो न संभवति । अपरिग्गहों दु असणस जाणगो तेण सो होषि तत एव कारणात् श्रारमसुखे तृप्तो भूवा अशनविषये निष्परिग्रहः सन् दर्पण विम्बस्यैव भगनावादारस्य यस्तनो वस्तुरूपेण ज्ञायक एव भवति । न च रागरूपेण प्राहक इति । . भागस्याति:-इस परिमहः तस्य परिप्रहो नास्ति यस्येष्ठा नास्ति, छात्वज्ञानमयो मावः, घशानमयो मावस्तु ज्ञानिनो नास्ति । शानिनो ज्ञानमय र भावोऽस्ति । ततो ज्ञानी, अज्ञानमयस्य भावस्य इछाया अमावात् , अशनं नेपछति सेन ज्ञानिनोऽशनपरिग्रहो नाति ज्ञानमयस्यैवास्स हायकमावस्य भाषादशनस्य फेवलं हायक एवायं स्यात् । अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो पाणं व णिन्छदे णाणी । अपरिग्गहो दु पाणस्स जाणगो तेण सो होदि ॥ २२९ ॥ अपरिग्रहो अनिच्छो भणितः पानं च नेच्छविकानी । अपरिग्रहस्तु पानस्प हायकस्वेन स भवति ।। २२९ । तात्पर्यवृक्षिा-अपरिगहो अणिपणे मणिदो पागं तु गिच्छदै पाणी अपरिमही म. णितः फोसौ ! भनिन्छः । तस्य परिग्रहो मास्ति पस्य बहिर्दम्येश्वाकांक्षा तृष्णा मोह इच्छा मास्ति । इछा- स्वज्ञानमयो भारः स प शानिनो न संभवति अपरिम्पदो दु पाणस जाणगो मेण सो होदि ततः फारणात् स्वाभाविकपरमानंदसुसे तो भूत्या विविधपानकविषये निष्परिमहः सन् दर्पणे विम्बस्पेय परतुस्वरूपेण ज्ञापफ एव भाति, नच रागरूपेण प्राहक इति । तथा चौक- णा छाउ सादु षटुंण सरीरस्सय यपढ़ते जहणाण संजमा शाण चेन मुजति ॥१॥ भरकामरकणिमित्तं इसिणो भुजति पाणधारणणिमित पाणाधम्मणिमित धम्महि घरति मोरसडा२।। भय परिप्रहत्यागन्याख्यानमुपसंहरति- आत्मरूपावि:--इन्छा परिमहः, तस्य परिमहो नास्ति यस्येप्स नाति, इजाज्ञानमयो भाषः मज्ञानमयो भारत शानिनो नास्ति । ज्ञानिनो ज्ञानमय एव भावोऽस्ति रातो पानी, अज्ञानमपस्य भारस्य इमाया अभागत् पान नेप्पनि । तेन शानिनः पानपरिग्रहो नाति ज्ञानमयस्थकस्स झायकम्मरस्य भावात् केपट पानकस्य ज्ञापक एवायं स्यात् । इव्वादु एदु विविहे सब्वे भावेय णिच्छदे णाणी । जाणगभावो णियदो णीरालंबोप सब्बत्य ।। २३०॥ इत्यादिकास्नु विविधान संझन् मानाति मानी। सापकभावी नियनः निराय सांग ॥ २३ ॥ मालवृत्तिः-म्याद एतु विनिई सम्बे मायेष गिच्छदे गाणी यादिकार Year माता-nिg पान पर.१ महा।

·समपप्रामृत। पान् पानादिबहिर्भायात् सर्वतः परमात्मतत्त्वज्ञानी नेच्छति । अनिच्छन् स कथंभूतो भषन् ! जाणग मावो णीयदो गिरावोय सम्वत्य टकोत्कीर्णपरमानदायकैकसभार एव भवति नियती नि. श्चितः । पुनश्च कथभूतो भवति जगत्रये कालत्रयेऽपि मनोरचनकायैः कृतकारितानुमितैश्च बाह्याभ्यंतरपरि महरूपे चतनाचैतनपरद्रव्ये सर्वत्र निरालबोऽपि, अनतज्ञानादिगुणस्वरूप स्वस्वभावे पूर्णकलश इस सालबन एव तिष्ठतीति भावार्थ । अथ ज्ञानी घर्तमानभाविभोगेषु वा न करोतीति कथयति- आत्मख्याति:-एवमादयोऽन्येऽपि बहमकाराः परदव्यस्य ये भावास्तान् सर्षानेव नेच्छति ज्ञानी तेन शानिनः सर्वेपामपि परदव्यभावानां परिमहो नास्ति इति सिद्धं ज्ञानिनोऽत्यतनिष्परिग्रहल । अथैव मयमशेषभावातरपरिमहशून्यत्वात् उद्दातसमस्ताझान' सर्वत्राप्यत्यतनिरालवो भूत्वा प्रतिनियतटाकी- जफनायकमायः सन् साक्षाद्विज्ञानधनमात्मानमनुमयति । पूर्वबद्धनिजकर्मरिपाकाद् ज्ञानिनो पदि भवत्युपभोगः । तद्भवत्वथ च रागवियोगान्नूनमेति न परिग्रहभाय ॥ १४७ ॥ उप्पण्णोदयभोगे विओगवुद्धीय तस्स सो णिचं । कंखामणागदस्स य उदयस्स ण कुव्वदे णाणी ॥ २३१ ॥ उत्पन्नोदय भोगे वियोगबुद्धया तस्य स नित्यं । फांक्षामनागतस्य चोदयस्य न करोति ज्ञानी ।। २३१ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-उत्पण्णोदयभोगे वियोगबुदीय तस्प्त सो णिचं उत्पन्नोदयभोगे वियोगधु- द्विध हेयबुद्धिर्भवति तस्य तस्मिन् भोगविपये षष्ठीसप्तम्योरमेद इति वचनात् ' कोसौ निरीहत्तिर्भवति सासवेदनशानी नित्य सर्वकाठ कंखामणागदस्सय उदयरस ण कुन्चदेणाणी स एव ज्ञानी, अनागतस्य निदानवधरूपमाविभागोदयस्याकाक्षा न करोति । किं च विशेष य एव भोगोपभोगादिचेतनाचेतनसम- स्तपरदन्यनिरालबनो भाषपरिणाम' स एष खसोदनज्ञानगुणो भण्यते । तेन शानगुणार बनेन य एप पुरुषः ख्याति पूजा-लाम-भोगाकाक्षारूपनिदानवधादिविभावरहितः सन् जगत्रये कालत्रयेऽपि मनोवचन- फापः कृतकारितानुमितश्च विषयसुखानदवासनावासित चित्त मुक्त्वा शुद्धात्मभाननोत्थवीतरागपामानद- सुखेन यासित राजित मूर्छित परिणत तन्मय तृप्त रत सतुष्ट चित्तं कृत्वा वर्तते स एव मतिश्रुतारधिमनः पर्ययकेवलज्ञानाभेदरूप परमार्थशम्दाभिधेय साक्षान्मोक्षकारणभूत शुद्धागसपितिलक्षण परमागमभाषया गीतरागधर्मध्यानशुलध्यानस्वरूप स्वसद्यशुद्धामपद परमसमरसीभादन अनुभवति न घान्य ।यादृश पर- मात्मपदमनुभवति ताश परमात्मपदस्वरूप मोक्ष लभते । करमात् ' इति चेत् उपादानकारणसदृश वाय भवति यत कारणात् इति । एव ससंवेदनहानगुण पिना मन्यादिपचज्ञानाविकल्परहितमखडपरमागपद न लभ्यते इति सक्षेपन्याख्यानमुख्यत्वेन सूत्राटक गत । अधानतर तस्यैव ज्ञानगुणस्य चतुर्दशगायापर्यंत पुनरपि पिशेषव्याख्यान करोति । तद्यथा ज्ञानी सर्वदन्येषु वीतरागत्वाकर्मणा न लिप्यते सरागवादज्ञानी लिप्यते, इति प्रतिपादयति- आत्मन्यात:-कर्मोदयोपभोगस्तावत् अतीत प्रयुत्पन्नो नागतो वा स्यात् । तनातीतस्वापत् अती-- तत्यादेय सन् परिमहभार विभर्ति । अनागतस्तु आकाक्ष्यमाण एन परिप्रभा निभृयान् । प्रत्युत्पन्नतास किल रागबुद्धया प्रवर्तमान एव तथा स्यात् । नच प्रयुत्पन्न कर्मोदयोपभोगो ज्ञानिनो रागवुया मत- मानो दृशः मानिनोऽज्ञानमयभावस्थ रागयुदेरभावात् । वियोगबुखैर केवल प्रवर्तमानस्तु स किल न पर- प्रहः स्यात् । ततः प्रत्युत्पत्नः कर्मोदयोपभोगो शानिन परिमहो न भवेत् । अनागत स किट मानिनो

·सनातनजैनग्रंथमालायो-
न कौक्षित एव, ज्ञानिनोऽज्ञानमयभावस्थाकांक्षाया अभावात्। ततो नागतोऽपि कर्मोदयोपभोगो शानिनः
परिमहो न भवेत् ।
णाणी रागप्पजहो सचदव्वेसु कम्ममज्झगदो।
णो लिप्पदि कम्मरएण दु कद्दममज्झे जहा कणयं ॥२३२॥
अण्णाणी पुण रत्तो सम्वदन्वेसु कम्ममज्झगदो ।
लिप्पदि कम्मरएण दु कद्दममज्झे जहा लोहं ॥ २३३ ॥
ज्ञानी रागमहायः सर्वद्रव्येषु कर्ममध्यगतः ।
नो लिप्यते कमानसा तु फर्दममध्ये यथा कनकं ॥ २३२ ॥
अज्ञानी पुनारक्तः सर्वदन्येषु कर्ममध्यगतः ।
लिप्यते फर्मरलता फर्दपमध्ये यथा आई ॥ २३३ ।।
तात्पर्यवृचिः-हर्पयिषादादिविकल्पोपाधिरहितः खसंवेदनज्ञानी सर्वद्रव्येषु रागादिपरित्यागशील:
यतः कारणात् , ततः कर्दममध्यगतं कनकमिय कर्मरजसा न लिप्यते । अज्ञानी पुनः स्वसषेदनशानाभा-
यात् सर्वपचेंद्रियादिपरद्रव्ये रक्तः काक्षितो मूर्छितो मोहिवो भवति पतः कारणात्, ततः फर्दममध्यलोह-
मिष कर्मरजसा बध्यते, इति ।
अथ राकलकर्मनिर्जरा मास्ति कथं मोक्षो भविष्यतीति प्रश्ने परिहारमाह-
आत्मरूपाति:-यथा खल्ल कनक कर्दममध्यगतमपि कर्दमेन न लिप्यते तदलेपस्वभाषत्वात् तथा किल
ज्ञानी फर्ममध्यगतोऽपि कर्मणा न लिप्यते सर्वपरद्रव्यकृतरागस्यागशीलत्वे सति तदलेपखभावत्वात् । यथा
लोहं कर्दममध्यगत सत्कर्दमन लिप्यते तल्लेपस्यमावत्वात् तथा किलाज्ञानी फर्ममध्यगतः सन् कर्मणा लिप्येत
सर्वपरद्रव्यहवरागोपादानशीलत्वे सति तल्लेपसभावत्वात् ।
पादृक् सागिहास्ति तस्य वश यस्य स्वभारो हि यः कर्तुं नैप कथंचनापि हि परेरन्यादृशः शक्यते ।
मज्ञान न कथंचनापि हि मयेत् शान मत्संतत ज्ञानिन् मुंश्ल परापराधजनितो नास्तीह बधस्तव १४८०
णागफणीए मूलं णाइणितोएण गम्भणागेण ।
णागं होइ सुवण्णं धम्मं तं भच्छवाएण ॥ २३४ ॥
नागफण्या मूलं नागिनीनोयन गर्भनागेन ।
नागं भवति सुवर्ण धम्यमानं मनाचायना ।। २३४ ।।
तात्पर्यवृत्ति - नागफणी नामौषधी तस्या मूलं नागिनी हस्तिनी तरयारतीय स्त्रं गर्भनाग सिंदूर-
द्रव्यं नागं सीसकं । अनेन प्रकारेण पुण्योदये सति मुवर्ण भवति न च पुण्यामा। कथंभूतः सन् भनया
धम्पमानमिति दृष्टातगापागता ।
अथ दाष्टौतमाह-
कम्म हवेइ किट्ट रागादी कालिया अह विभाओ।
सम्मत्तणाणचरणं परमोसहमिदि वियाणाहि ॥ २३५॥
फर्म भवति फिर रागादयः कालिका अय विभावाः।
सम्यक्त्वशानदर्शनचारित्रं परमौपधमिति विजानीहि ॥ २१५॥

·24 मापमानं जापतिः-द्रयकर रिसझं भवनि रागादिरिमारपरिणामाः काटिकासंहा झासम्पाः राम्य- दिनमानमारित्रय भेदाभेद परमार, जानीहि इति । झाणं हवेह अग्गी तवयरणं भत्तली समक्खादो। जीयो होइ लोहं घमियचो परमजोईहिं ॥२३६॥ पानं भवत्यमिः सवरण भग्ना समापाते। जीवो भवनि सोहं पमितपः परपयोगिभिः ॥ १३६ ।। सापर्यवृतिः- वीतरागनिर्षिकसमाधि ज्यानममियपछि दादाविधतापधरणे मना हतन्या । भासमभम्पनौरो टोई भवति । स च भन्पनीरः ऑक्तमम्पयापप्पांनाग्निम्या सपोग एन्या हादाविरतपधाणमनपा परमपाणिभिः धनिया पानगः । इत्यनेन प्रकारेण यथा मुर्ण भपति सभा मोशो मवाति संदेहो ग कनया मापाकिमतानुमारिभिरिति । भप मानिनः शंगरासेन धामायं दर्शयति- मुंजतस्सवि दवे सनित्तावित्तमिस्सिये विविहे । संखस्स सेदभायो गवि सपदि किण्हगो कार्दु ॥ २३७ ।। तह णाणिस्स दु शिविहे सचित्ताचित्तमिस्सिए दव्वे । भुंजत्तस्सवि णाणं णचि समादि रागदो गेहूँ ॥ २३८ ॥ जलया स एव संखो सेदसहावं तयं पजहिदण । गच्छेज किण्हभावं तइया मुफत्तणं पजहे ॥ २३९ ।। जह संखो पोग्गलदो जइया मुपात्तणं पजहिण । गच्छेन किण्हभावं तइया मुफ्त्तणं पजह ॥ २४०॥ तह मागी विय जड्या णाणसहायत्तयं पजाहिद्ण । अण्णाणण परिणदो तहया अण्णाणदं गच्छे ॥२४॥ अंजानम्यापि विविधानि मणिमागिसधिनानि दम्पारणे । दरम्प भारी नारि ॥१७॥ सामानिनामपि मानेनानिमिधिनानि पाण। भुंगानम्पापिता नापिप गाना नहुँ ॥२३८।। पदा म पर मात्रामारं न प्रहा। गीन पारंदा गुग्म समपार ॥ ३९॥ पामेमा पहायक गुरम जाय। गन् हागाईमा प्रम ३ ॥ २४॥ मपासम्पति पादानमा महानन परिगलन Rut मा १॥ བཙལབབན་རབཟ༌ ༣ རུ་ བཀ་འtiv:དྭ་ཡཱ ·२२२ "सनातनजनप्रथमावाया- सात्पत्तिः- पथा सजीवस्य सखस्य श्वेतभार कृष्णीकर्तुं न शक्यते । कि उर्वाणस्यापि । शुजानस्यापि । कानि' कर्मतापनसचित्ताचित्तमिवाणि विविधद्व्याणीति व्यतिरकरांतगाथा गता। तथा तेनैव प्रकारेण ज्ञानिनो जीवस्य वीतरागस्वसफेदनउक्षणमेदज्ञान, रागरमज्ञानव नेतु न शक्यते कास्मात् ' स्वभावत्यान्यथाकर्तुमशक्यत्वात् । किं धुर्माणस्यापि ? मुजानस्यापि । कानि सकीयगुणस्थाना- भस्थायोग्यानि सचित्ताचित्तमिश्राणि पिरिषद्रव्याणि । तत कारणात् चिरतनवद्धकर्मनिरैन भाति । नयतरस्य संबर इति व्यतिरेकदृष्टातगाया गता अन्वयव्यतिरेकशम्देन सर्वत्र विधिनिषधौ हासन्यो इति । पया पदा स एव पूर्वोक्त सजीनशख कृष्णपरद्रव्योपयशात, अंतरगस्वकीयोपादानपरिणामाधीन: सन् श्वेतस्वभावत्व बिहाय कृष्णभाव गठेत् तदा शुक्ल सजति 1 इत्पन्वयात्तगाथा गता। तथैव च यथा निर्जीवशख कृष्णपरम्पलेपनशात् अतरगोपादानपरिणामाधीनः सन् श्वेत. स्वभावत्व विहाय कृष्णभाव गच्छत् तदा शुरुत्व त्यजति । इति निर्जीयशखनिमित्तं द्वितीयान्वयदृष्टांत- गाथा गती। तथा रोमेव प्रकारेण ज्ञानी जीयोऽपि हि स्फुट सकीय प्रज्ञापराधेन वीतरागज्ञानसभायत्व विहाय मिप्यात्यरागाचज्ञानमावेन परिणतो भवति तदा स्वस्थभानग्युत, रानज्ञानाप गछेत् । तस्स राबरपूर्विया। निर्जरा नारतीति भारार्थ-इसन्वयदा तगाथा गता। अथ सरारापरिणामेन यध , तथैर वीतरागपरिणामेन मोक्षो भवतीति छातदाटौताम्पा समर्थयति-- आरमख्याति:न्यथा खलु शखस्य परद्रव्यमुपभुबानस्यापि न परेण श्वेतभार कृष्णीकर्तुं शक्यता प्परस्य परभावतस्यनिमित्त बानुपपत्ते । तारिर शानिन परद्रव्यमुपभुजानस्यापि न परेण ज्ञानमज्ञान कर्तु शस्येत परस्य परभावतत्वनिमि- कालानुपपत्ते । ततो शानिन परापराधनिमित्ता नास्ति यध । यथा च यदा स एव शय परद्रव्यमुपभुजानोऽनुपभुजानो या श्वेतभाव प्रहाय स्वपमेन कृष्णभावेन परिणमते तदास्य सभाव स्वपटत कृष्णभान. स्यात् । तथा पदा स एक ज्ञानी परद्रव्यमुपभुजानाऽनुपमुजानो या शान प्रहाय स्वयमेवाज्ञानेन परिणमेत तदास्य झाने वयर तमज्ञान स्यात् । ततो ज्ञानिनो यदि ) वापराधनिमित्तो यथ । शानिन् कर्म न जातु यमुचित विचित्तथाप्युच्यते गुन हत न जातु मे यदि पर दुर्भुक्त एकासि भो । चध पादुपभोगता यदि न ताहिक कामचारोऽस्ति ते शन सन्यस अधमष्पपरथा वस्यापराधास्व ॥१४॥ फार स्वफ्लेन याफिल यलारमा नो योजयत् कुर्वाण फरटिप्सुरेय हि पल प्रामाति यर्मण । ज्ञान सलादपाल रागरचनो नो यम्पते फर्मणा युर्माणोऽपि हि वर्मतफलपरित्यागपशीलले मुनि ॥१४॥ पुरिसो जह कोवि इह वित्तिणिमित्तं तु सेवदे रायं । तो सोवि देदि राया विविहे भोगे सुहप्पादे ॥ २४२ ॥ एमेव जीवपुरिसो कम्मरयं सेवदे सुहणिमितं । तो सोचि कम्मरायो देदि सुहप्पादगे भोगे ॥ २४३ ॥ जह पुण सो चेव णरो वित्तिणिमित्तं ण सेवदे रायं । तो सो ण देदि राया विनिहसुहपादगे भोगे ॥ २४ ॥ एमेव सम्मदिट्टी विसय मेयदे ण कम्मरयं । तो सो ण देदि कम्मं विविहे भोगे सुहुप्यादे ॥ २४५ ॥ यसवानुमान मंत्र एवासि एपमा माया र म इति मार ।

·- समपणामृतं। पुरुषो यथा कोपीह चिनिमित्तं तु सेवते राजानं । सत्सोऽपि ददाति राजा विविधान् भोगान सुखासादकान् ।। २३२॥ एवमेव जीवपुरुषः कर्मरजः सेक्ते सुखनिमिचे। . सरसोपि ददाति कर्मराजा विविधान् भोगान् सुखोत्पादकान् ।। १४५ ।। पया पुनः सएव पुरुषो वृत्तिनिमित्तं न सेवते राजानं । सत्सोऽपि न ददाति राजा विविधान् सुखोत्पादकान् भोगान् ॥ २४४ ॥ एवमेच सम्पष्टिः विपया सवते न कर्मरजः। सत्तम ददाति कर्म विविधान् भोगान सुखोत्पादकान् ॥ २४५॥ सात्पर्यवृत्तिः-- यथा कश्चित्पुरुषः, वृत्तिनिमित्त राजानं सेक्से रातः सोऽपि राजा तस्मै सेवकाया ददाति, कान् ! विविधसुखोत्पादकान् भोगान् इत्यानिविषयेऽन्वयदृष्टांतगाथा गता ! एयमेवाज्ञानी जीवपुरुषः शुद्धात्मात्यसुखात्प्रत्युतः सन्नुदयागत करजः सेवते विषयसुखनिमित्त सतः सोऽपि पूर्योपार्जितपुण्यकर्मराजा ददाति, कान् ! विषयसुखोत्पादकान् भोगाकांक्षान्, शुद्धात्मभा- मानाविनाशकान् रागादिपरिणामान, इति । अथवा हितीयच्याख्यानं-कोऽपि जीवोऽभिनवपुण्यकर्मनिमितं भोगाऽकांक्षानिदानरूपेण शुभ- कर्मानुष्ठान करोति सोऽपि पापानुबंधिपुण्यराजा झालातरे भोगान् ददाति । तेऽपि निदानबधन प्राप्ता.गोगा रावणादिवारकादिदु खपरपरा प्रापयतीति भावार्थः । एवमहानिजीयं प्रत्यन्यमहातगाया गता ।। यथा स चैर पूर्वोक्तापुरुषो वृत्तिनिमित्त न सेवते राजानं । तत सोऽपि राजा तस्मै न ददाति, कान्: विविधान् सुखोत्पादकान्, भोगान् इति ज्ञानिजीवविषये व्यतिरेकदृष्टातगाथा गता। एवमेव च सम्यग्दृष्टिींव पूर्वोपार्जितमुदयागत' कारजः शुद्धात्मभावनोत्थवीतरागसुखानंदारमध्युतो. भूत्या विषयसुखार्थे, उपादेयबुद्ध्या न सेवते सतस्तदपि फर्म न ददाति, कान् ! विविधसुखोत्पादकान्, भोगाकाक्षारूपान् शुमात्मभानाविनाशकान् रागादिपरिणामानिति ।। भधवा द्वितीयव्याख्यान-कोऽपि सम्पादृष्टिीवो निर्विकल्पसमाधेरभावात् , अशक्यानुष्ठानेन विप- यकवायवचनार्य यद्यपि व्रतशीलदानपूजादिशुभकर्मानुष्ठान करोति तथापि भोगाकाक्षाम्पनिदानवधेन. सापुण्यकर्मानुष्ठान न. सेवते । तदपि पुण्यानुबधिपुण्यकर्म भवातरे तीर्थकर-चक्रवर्गीबलदेवाद्यभ्युदय- रूपेणोदयागतमर्षि पूर्वभवभातिभेदविज्ञान रासनावलेन शुदात्मभापनाविनाशमान विषयसुखोत्पादकान् भौगाकाक्षानिदानरूपान् रागादिपरिणामान ददाति, भरतेश्वरादीनामिन । इति राजनिती प्रति व्यतिरेकदार्श लगाया गया । एर मतिशुतावधिमन.पर्ययफेवलज्ञानाभेदरूपपरमार्थशब्दवाच्या साक्षान्मोक्षकारणम्तं शदात्मसंवित्तिलक्षणं स्वनमेय सवरपूर्तिकाया निर्जराया उपादानकारण पूर्व ययाख्यातं परमात्मपद, तत्पद पेन निर्विकारस्वमवेदन रक्षणभेदविज्ञानगुणेन पिना ग लम्पते तस्पेन भेदविज्ञानगुणस्प पुनरपि विशेप- व्याख्यानरूपेण चतुर्दशसूत्राणि गतानि । इत्त उप निदशकायष्टगुणकथनं गाधानवापर्यंत न्यास्पानं करोति। तत्र तात् प्रथमगायाया। निजपरमात्मपदार्थभावन पनमुखागृतरसात्यादतृप्ता संतः सम्यग्दृष्टयः, घोरोपसर्गेऽपि सप्तभयरहित येन निर्विकारखानुभवसरूप स्वसभाव न त्यजन्तीति करायाते- भामख्याति:-यथा कश्चित्पुरग फअर्थ राजान सेबसे ततःस राजा तस्य फलं ददाति तथा जीयः फलार्थ कर्म संवते ततस्ताकर्म तस्य फलं ददाति । यथा च स एव पुरुषः फार्थ राजान न सते ततः स राजा तस्य फलं न ददाति । तथा सम्पादृष्टिः फलार्थ कर्म न सेवन ततस्ताकर्म तस्य ददाताति तात्पर्व ।

·सनातनजैनप्रथमालाया- सक्त येन फल स कर्म कुरुले नेति प्रतीमो वय किन्दम्यापि कुतोऽपि किंचिदपि तत्कायशेनापतेत् । तस्मिन्नापतिते त्वरुपपरमज्ञानस्वभाव स्थिता ज्ञानी किं कुरोऽय किं न कुरते कर्मेति जानातिक ॥१४॥ सम्यग्दृष्टय एव साहसमिद कतुं क्षमते पर यजेऽपि पतयगी भयचल्लोयमुक्तावनि । सीमेव निसर्गनिर्भयतया शका रिहाय स्वय जानत स्वमध्यबोघरपुपोषाच्यते न हि ॥१४९॥ समादिही जीवा णिस्संका होति णिन्भया तेण । सत्तभयविप्पमुझा जरा तमा दु णिस्संका ॥ २४६ ॥ सम्यग्दृष्टयो जीया निश्शका भवंति निर्भयास्तेन । सप्तभयविममुक्ता यस्मानमातु निश्शंकाः ॥ २४६ ।। तात्पर्यत्तिः- सम्मादिही जागा णिस्सका होति सभ्यादृष्टयौ जांधा शुद्धबुबैकस्वभाष- निर्दोषपरमात्माराधन कुर्वाणा सतो निश्शका भवति यस्मात् कारणात्। पिन्भया तण तेन निर्भया भयति सत्तमपविप्परफा नया यसादय कारणात्, इहलोक परलोक-अत्राण अगुप्ति-मरण वेदना आकस्मिक सज्ञितसप्तभयविप्रमुक्ता भवति तहमा दुणिस्सका तरमादय कारणात् घारपरीपहोपसर्गे प्रासेपि निस्शका शु. खात्मखरूपं निष्कपा सत शुद्धा मभावनात्सातरागमुखानदतृताश्व परमा मावापान प्रय्परते पाहमादित) अथानतर वीतरागसम्यग्दृष्टर्निश्शकाद्यष्टगुणा. नातरबंध निवारयति तत. कारणादधा नास्ति किंतु सवरपूर्षिका निर्जीव भरतीति प्रतिपादयत्ति- आत्मख्याति:- येन नित्यमेर सम्यग्दृष्टय सकट कर्मनिरभिलापा सत, अन्यतकर्मनिरपेक्षतया तिते तेन नूनमैते, अत्यत निश्शकदारुणाभ्यबसाया सतोऽस्यतनिर्मया सभाब्यते । लोकशालत एक एप संकलब्यको विरिक्तामन , चिटोक स्वपमेन फेरलमय यहोवायत्येक्क । लोकोऽय न तवापरस्तय परस्तस्यास्ति तद्धी कुता निदशक सतत रूप स सहज शान सदा विंदति ॥१४९॥ एपरि हि वेदना पदचल ज्ञान स्वय घेइत निर्भेदादितवद्यतदकयरादक सदानाकुरै ! मेवान्यागतवेदनर हि भोत्तद्धी कुतो झानिनो निदशक सतत रूप स सहज ज्ञान सदा दिति ॥१५०|| पसनाशमुपैति यन नियन व्यतीत वस्तुस्थिति न मस्ययमेव तक्लि ततनात किमस्यापर । अस्याराणमनोन किंचन भोरदा कुना ज्ञानिना नि शक सतत स्वय स सहज मान मदादिति ।।१११॥ स्व रूप रिल वस्तुनोऽम्ति परमा गुप्ति स्वरूप न यच्छक्त कोऽपि परप्रवेष्टुमा हान स्वरूप च न । अस्यागुप्तिातो न काचन भत्तगी कुतो हानिनो निशक सतत स्वय स सहज शन सदादिनि ॥११॥ प्राणोच्छेदमुदाहरति मरण प्राणा फिस्यात्मनो दान तस्वयमेव शाशततया नो निदाते जानुचित् । तस्यातो मरण न किंचन भवेतद्वी कुना ज्ञानिनो निःशक सतत स्वय स सहज झान सदा विंदति ॥१५॥ एक शानममाघनतमचल सिद्ध किलतरसतो यावत्तादिद सदैव दि मोनार द्वितीयोदय । सनाकस्मिकमत्र किंचन भवेतद्गी कुना ज्ञानिनो निदशक मतम सस महज सान सदा विदति ॥१५॥ कोत्कीर्णस्तरसनिचितज्ञानसप्तभाज सम्यग्दृष्टेयदिह सकल मति लदमाणि कम । सत्तस्पास्मि पुनरपि मनाउमणो नास्ति बध पूर्पोपात्त सदनुभवतो निश्चित निर्जरेव ।। जो चत्तारिवि पाए छिंददि ते कॅम्ममोहरायकरे । सो णिस्संको चेदा सम्मादिट्ठी मुणेदव्यो ॥ २४७ ।। यवरापि पादान छिनति तान् रुपमोइवापारान् । म निश्शश्वतायता सम्याटविहीनमः ॥ २४७ ॥ माम भ्यच कर मामक इलप एऽय ते कलमय नियंदाबरण सभा र राम IF YEयात 'पदको 3 ·सनातनजनप्रयमालाया- यो भवति, असंमृदा चेतयिता सर्वेषु कर्मभाषेषु । सखल अमृदृदृष्टिः सम्पादक्षिातव्य ॥ २५ ॥ तात्पर्यत्तिा-मो हदि असमा चेदा सम्धेतु कम्ममावेसु यश्चेतयिता आमा स्वीय शुदा मनि श्रद्धानहानानुचरणरूपेण निथयरनत्रयलक्षणभावनावलेन शुभाशुभकर्मजनितपरिणामरूपे पहिर्विषये सर्वथाऽसमूढो भवति सो खलु अमृढदिवी सम्मादिही मुणेदवो स खलु एफट सम्यग्दृष्टि रम्हदृष्टिभंतव्यो सातव्य । तस्य च बहिर्विपय मदताकृतो नास्ति वय- परसमयकृतो था । कि तु पूर्ववद्धकर्मणो निश्चित निर्जरैव भवति। आरमख्याति-यतो हि सम्याधि, टफोकीर्णज्ञापफ्भावमयत्वेन सर्वेष्वपि भावेषु मोहाभागदमूह दृष्टि ततोऽस्य मददृष्टिकतो नास्ति बध किंतु निर्जरैक। जो सिद्धभत्तिजुत्तो उवगृहणगो दु सबधम्माण । सो उवगृहणगारी सम्मादिछी मुणेदवो ॥ २५१ ।। यः मिद्धभक्तियुक्त उपग्रहनकातु सर्वधर्माणा। स उपगृहनकारी सम्यग्दर्भाितव्याः ॥ २५१ ।। तात्पर्पवृत्ति -जो सिदभतिजुनो उपगोहणगोदु सन्चधम्माणं शुद्धामभाग्नारुपपारमा किसिखभक्तियुक्त मिय्यारागादिनिभावधर्माणामुपगृहक प्रच्छादको विनाशक' सो उपग्रहणगारी सम्मादिही मुणेदमो स सम्यग्दृष्टि', उपगृहनकारी मतल्या ज्ञातव्य । तरप चानुपगृहनकतो नास्ति बध कि तु पूर्वसचितकर्मणा निश्चित निजव माति। आत्मख्याति - यतो हि सम्यग्दृष्टि , टकोत्वर्णिकशापकभावमयत्वेन समस्ता गशीनामुपहणा पवृहक , तताऽरय जीवस्य शक्तिदौर्बल्य कृता नास्ति बघ किं तु निरैय । उम्मंगं गच्छंतं सिवमग्गे जो ठवेदि अप्पाणं । सोठिदिकरणेण जुदो सम्मादिही मुणेदव्यो ॥ २५२ ।। सन्मार्ग गच्छत शिवमार्गे य स्थापयत्यात्मान | स स्थितिकरणेन युक्त' सम्यग्दृष्टितिव्य ॥२५२ ।। तात्पर्यवृचिः ----उम्मण गच्छत सिवमग्गे जो उपेदि अपाण य करी मिध्यापरागादि रूपमु मार्ग गवत सतमामान परगयोगाभ्यासवलेन शिवमार्गे स्वामझानारूपे निश्चयमोक्षमार्गे निश्चल स्थापपति सो विदिकरणेण जुनो सम्मादिही मुगेदवोस सम्पाहाट स्थितिकरणयुको मतन्यो शास व्य । तस्य चास्थितिकरणकतो नास्ति बर कि हवकर्मणा निश्चित निर्जीव भरति । आत्मख्याति -पता हि सम्बाहारि रकारसायकस्रमावमयत्वेन मार्गे एष स्थितिश्रण स्पितिकारी तमोऽस्य मार्ग पवनहतो नास्ति र फितु निर्जत । जो कुणदि वच्छलत्तं तिण्हे साघूण मोक्समग्गम्मि । सो वच्छलभावजुदो सम्मादिट्टी मुणेदवो ॥ २५३ ॥ य करोति बरसलत्व त्रयाणा गाधूना पोक्षमार्गे। स वात्सल्पभावयुक्त सम्पाटिझोनच्या ॥२३॥ 'पामगा पारबाती पात्र ।

·समयमाभूते। १२७ सापर्यवृत्ति - '-जो कुणदि पच्छलतं तिहे साधूण मोक्खमगाम या कर्ती मोक्षमार्ग स्मि- श्या यत्सरत्व भक्तिं करोति, केपी ! स्वकीयसम्यग्दर्शनज्ञामचारित्राणा, कथभूतानों साधुना ! मोक्ष- भार्गे साधकाना अथवा व्यवहारेण तदाधारभूतसाधूनां सो पालभाषजुदो सम्मादिही मुणेदनो स सम्पादृष्टिः यत्सलभाययुक्तो मतभ्यो बारन्यः । तस्य चावात्सल्यभावकतो नास्ति बंधः किं तु नसधि. तफर्मणो निजरेव भपति आत्मख्याति.-यतो हि सम्याटिएकोल्कीगैकनायकभाषमयन सम्यग्दर्शनशानचारित्राणा स्वर स्मादभेदबुझ्या सम्यग्दर्शनान्मार्गपत्सलः, ततोऽस्य मार्गानुपलभकृतो नास्ति बधः किं तु निर्जरैव । विजारहमारुढो मणोरहरएसु हदि जो चेदा । सो जिणणाणपहावी सम्मादिट्टी मुणेदव्यो ॥२५४॥ विद्यारथमारुदः मनास्थरयान् इति यश्चेतयिता । स जिनहानप्रभावी सम्यग्दृष्टितिव्यः ॥२५॥ तात्पर्याधिः -विजारहमारुहो मगोरहरएम इणदि को घेदा यश्चेतपिता आत्मा सशु- भारमतत्वोपलब्धिस्वरूपविद्यारथमारुद सन् ख्यातिपूजालाभभोगाकाक्षारूपनिदानबंधादिविभारपरिणामरूपान् दब्यक्षेत्रादिपचप्रकाररासारदुःखकारणान् शत्रून मनोरथरयान् गाश्चित्तकल्लोलान् स्वस्थभावसारथिवलेन दहतरध्यानखङ्गेन हति । सो जिणणाणपहावी सम्मादिही मुणेदनो स सम्यग्दृष्टिर्जिनहानप्रभावी मंतव्यो ज्ञातव्यः । तस्य चामभावनाफ़तो नास्ति अधः किं तु पूर्वसांचराफर्मणो निश्चितं निर्जरैव भवति । एव सवरपूर्तिकाया माननिर्जराया उपादानमारणभूतामा शुद्धाममायनारूपाणा शुद्धनयमाश्रित्य निशिफा- पटगुणाना व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथानवक गतं । इद त निश्शकायष्टगुणव्याख्यान निश्चयनयमुख्यत्वेन ब्याख्यात । निथपरलमयसाधफे व्यवहाररतत्र- येऽपि स्थितस्य सरागप्तम्पदृष्टरप्यजनचौरादिकथारूपेण व्यवहारनयेन यथासमय योजनीय । निक्षय च्याख्याय पुनरपि किमर्थ व्यवहारनयव्याख्यान ' इति चेन्नैव । अग्निसुवर्णपापाणयोरिष निधययनहार- नययो' परस्पराभ्यरााधकमावदर्शनामिति तथाचोक्त- जेइजिणसमइ पउजह तामा यवहाराणिच्छए गुनह । रोग विणा जिद तिथ अण्णण पुण सच । इति किं च-सवरपूर्षिका निर्जरा या व्याख्याता सा सम्पादऐजीवस्य शुद्धात्मसम्यादानज्ञानानपानरूपे मुख्यवृत्या निववररत्नत्रये सति वीतरागधर्गभ्यानशुरुभ्यानरूपे शुभाशुभबहिन्यनिसलबने निर्विकल्प समाधी सति मवति स च समाधिरतीर दुर्लभ । करमात ' इति चेत् एकेंद्रियश्किलेंद्रियपेन्द्रियसज्ञिपर्याप्त मनुष्यदेशकुलरूपेंद्रियपटुवनियाध्यायुधारबुद्धिसद्धर्मश्रवणमहणधारणभदानसयमविषयमुखव्यापतनक्रोधा दिकपायनिवर्तनतपाभारनासमाधिमरणानि परपरादुलभानियत । तदपि कस्मात् । तत्प्रतिपक्षभूताना मिपात्यरिएयकायस्यातिपूजालामभोगाकाक्षारूपनिदानवधादिविभायपरिणामाना प्रस्टत्वात् इति दुर्लभ- परपरी ज्ञात्वा सर्वतात्पर्य समाधा प्रमादोन कर्तव्यः। तदप्युक्तं- इत्यतिदुर्लभरूपा योधि टप्पा यदि प्रमादी स्यात् । सतिगीमारण्ये भ्रमति वराको नर मुचिर ॥ इति । इति समयसारन्याल्यास शुद्धा भानुभूतिलक्षणाया तात्पर्यवृत्ती गाथाचतुष्टय पीठिकारूपेण, गाथापचक ज्ञानवैराग्यशक्त्योः सामान्यविवरणरूपेण, गाथादशफ तयोरेय विशेष- विरणरूपेण, गायक ज्ञानगुणन्य सामान्यविवरणपेण, मायाचतुर्दश सस्य विशेष विवरणरूपेण, गाथाना निशकायगुणकयनरूपण 1"मगोरापा ममा कोरेदा" पाएमात्मत्याची .

·- सनातनजनमथमालाया- रनसगात् । न सचित्ताचित्तवातूपधात , स्नेहानभिव्यक्तधनामपि तस्मिंस्त प्रसगात् । ततोन्यापवन तदायात यत्तस्मिन् पुरपे स्नेहाभ्यगकरण संबधहतु । एव मिथ्याष्टि, आमनि रामादीन् दुर्माण सभापत एय फर्मयोग्यपुगन्दबहुले लोके कायरामन फर्म पुर्याणोऽनेकप्रकारकरणे सचिचाचित्तवस्तूनि रिनन् कर्मरजसा बध्यते । तस्य कतमो बधहेतु न ताव स्वभावत एच कर्मयोग्यपुद्गलबालोलोक , सिद्धानामपि राजस्थानां तत्प्रसमात् । न काया मन कर्म, यथारख्यातसयतानामपि समसगात् । नानफप्रकारकरणानि, केवल ज्ञानिनामपि तप्रसगात् । न सनित्ताचिसास्तूपघात , समितितापराणामपि तप्रसगात् । ततोन्याय बटनेतदेयायात यदुपयोगे रागादिकरण सधहेतु । न कर्मबहुल जगत् न चलनामा कर्म या न नैकारणानि का न चिदचिवधो बधकृन् । यदैक्यमुपयोगभू समुपयाति रागादिमि , स एव किल केवल भाति बधहेतुणा ॥१५॥ जह पुण सोचव णरो गेहे सब्वमि अवणिये संते। रेणुवहुलम्मि ठाणे करेदि सत्थेहि वायामं ॥२६॥ छिंददि भिंददि य तहा तालीतलकदलिवंसपिंडोओ। सचित्ताचित्ताणं करेदि दवाणमुवघादं ॥२६॥ उवघादं कुब्वंतस्स तस्स णाणाविहेहिं करणेहिं । णिच्छयदो चिंतिजहु किंपञ्चयगो ण तस्स रयवंधो ॥२६२॥ जो सोदु णेहभावो तमि णरे तेण तस्स रयबंधो ।, णिन्छयदो विण्णेयं ण कायचेट्टाहिं सेसाहि ॥२६३॥ एवं सम्मादिट्ठी वर्हतो वहुविहेसु जोगेसु । अकरंतो उवओगे रागादी व बज्झदि रयेण ॥२६४॥ यथा पुनः सचर नर ने सम्मिनपनीले सति । रेणुबहुले स्थाने फरोति शस्त्रायाम ॥२०॥ हिनत्ति भिननि च तथा तालीतलकदलीवशापिंडी । शविताचिताना करोषि द्रयाणामुपधात ॥२६१॥ उपपात पुर्नतस्तस्य नानाविधः करण.। निधपती झिंग स्प्रित्ययको न रजोग्यः ॥२२॥ पस, अमावस्तस्मिन्नरे नेन तस्य रजोग्य । निधपतो सिंग न कापचेष्टाभि. शेपाभि ॥२३॥ एव सम्पदाहिनतमानो यद्धविषेषु यो । मानुपपोगे रागार न लिप्यते रनसा ॥२६॥ तात्पर्पति:-यथा म एव शेत नर महे सर्व स्मन्नानी । सति प्रयितुलसन गापाम, माम साथिमाया गना । हिना भितीच तथा, पन् । समयका विसापासमय मधितावित पाग गुमान च मगति इति द्वितीय गाया गाउ १KIRTI ·- समयमामृत। घातं कुर्वाणस्य तस्य नानाविशाखाथानादिकरणनिशेषै, निश्चयतचियतां विचार्या किंमत्स्यका किनिमित्तक । तस्य रजोधा न भाति ।एर प्रश्नरूपण गाथात्रय गत ! अन्नात्तर- स्नेहभावस्तस्मिन्नरे सपूलाम्यगरूप तेन ॥ तस्य रजाम्य इति निश्वरतो विज्ञेय । न कायादिव्यापारचेष्टाभि शेपानि, तदभावात् तस्य बघो नास्तीत्यभिप्राय , इसुत्तराया गता। एव स्त्रचतुष्टयेन प्रश्नोत्तररूपेण दृष्टातो गतः। भथ दातमाह--- एवं सम्मादिही घटतो बहुविसु जोगेसु एव पूर्वोत्तदृष्टातेन सम्याष्टिीन विविधयोगेषु नाना प्रकारमनापचनवायव्यापारेषु वर्तमान । अमांतो उचओगे रागादी निर्मलामात्यसम्यकप्रदान- शानागुष्ठानरूपाणा सम्यादर्शनज्ञागचारित्राणा सद्भायात् रागायुपयोगान् परिणामानकुर्माण सन् णेव वसदि रगेण कमरजसा न वध्यते । एव तैलम्रक्षणाभावे यथा रजाबधो न भनति तथा वीतराग, सम्यग्दर जीवस्य रामायभागधो न मवति, इति वधामारकारणतापर्षकथनरूपण गायापंचफ गत । किं च यथान पातनिकायां गणित, सज्ञानिजीरस्य शातरसे खामित्व, अज्ञानिनस्तु शृगाराघाटरसाना खामित्य, तथाध्यात्मविषये नाटकारतारप्रसारे नवरसाना स्वामित्व ज्ञातव्य । इति सूत्रदशकसमुदायेन प्रथमस्थल गत। अथ वीतरागखस्वभाव मुक्ता हिस्साहिंसकभाग परिणमनमज्ञानिजीगलक्षण । तद्विपरीत सज्ञानि- टक्षणमिति प्रज्ञापयति-- आत्मख्याति: यथा स एव पुरुष मेहे सस्मिन्नपनीते सति तस्यामा सभावत एव रजोबह- लाया भूमौ तदेय शस्त्रयायामकर्म पुर्माणस्तैरेवानेकप्रकारकरणैस्तान्येव सचित्ताचित्तवस्तुनि निमन् रजसा न बभ्यते स्नेहान्यगरय बधहेतोरभावात् । तथा राम्यग्दृष्टि , आत्मनि रागादीनदुर्गण सन् तस्मिन्नव स्वभावत एन कर्मयोग्यपुद्गल्यहुले लोके तदेव कायबाङमन कर्म कुर्गण, तैवानकमकारकरण, तान्येव सचित्ताचितवस्तूनि निझन् कमरजसा न बध्यते रागयोगस्य वधईतारभावात् । लोक कर्म ततेऽस्तु सोऽस्तु न परिस्पदात्मक कर्म तत् तान्यस्मिन् करणानि सतु चिदचिव्यापादन चास्तु तत् । रागादीनुपयोगभूमिमनयन् ज्ञान भान् केरल बध नैर कुतोप्युपेल्ययभहो सम्पादनात्मा ध्रुव ।।१५९।। तथाविन निरर्गल चरितमीक्षते ज्ञानिना तदायतनमेर सा किल निरर्गला व्यापूति । मकामहराकर्म तन्मतमकारण ज्ञानिना दूर न हि विरुष्यते किमु करोति जानाति च ॥१६॥ जानाति य म न कराति काति यस्तु जानात्यय न खलु तस्विट कर्मराग राग वनोधमयमव्यसायमा दर्मियादृश स निगत स हि बधहेतु ॥१६॥ जो मण्णदि हिंसामिय हिसिन्जामिय परेहिं सत्तेहि । सो मूढो अण्णाणी णाणी एनोदु विवरीदो ॥२६५॥ यो पपत्ते दिनसि हिस्ये च पर सत्ले | स मूोऽङ्गानी झान्यतस्तु विपरीतः ।। २६५ ॥ तात्पत्तिः जो मण्णदि दिसामिय हिसिनामय परेहि सत्तेहिं सो मूढो अण्णाणी यो मन्यते जीशनह हिनरिम परे सत्रह हिंस्ये इति च यासो परिणाग स निविताज्ञान स एन बधहेतु , स परिणामो यस्पास्ति स चाज्ञानी ! गाणी एनोदु घिवरीदा एतस्माद्विपरीतो यो जीवितमरणलाभा- लामसुखदु खशत्रुमिननिंदाप्रशसादिविकल्परिपये रागद्वेपरहित्तशुद्धा ममापनासजातपरमानदसुखास्वादरूपे वा भेदज्ञाने रत र ज्ञानीत्यर्थ । अथ कथमयमध्यसाय पुनरज्ञान । इति चेत-- - ·. सनातनजैनप्रथमालायां- आत्मरुपाति:-परजीवानह हिनस्मि परजीहित्ये चाहमित्यभ्यरसायो ध्रुवमशान स सु पस्पास्ति सोऽज्ञानिवान्मिध्यादृष्टिः । यस्य तु नास्ति स ज्ञानित्वात्सम्याष्टिः। कपमयमध्यवसायोऽज्ञान । इति चन्- आउक्खयेण मरणं जीवाणं जिणवरेहिं पण्णतं । आउं ण हरेसि तुमं कह ते मरणं कदं तेसि ॥२६॥ आउक्खयेण मरणं जीवाणां जिणवरेहिं पपणनं । आउं न हरंति तुह कह ते मरणं कदं तेहिं ।।२६७|| आयु पयेण मरण जीवानां जिनवरः मतं । आपुर्न हरति स्वं कयं स्वया मरण कृतं तेषां ॥२६६।। आयुःक्षयेण मरणं जीवानां जिनवरः प्रक्षतं । आयुन हरति वव कथं ते मरणं कृतं तः ॥२६॥ तात्पत्ति:-उक्खपण मरणं जीवाणं जिणवरहिं पण आयु क्षयेण मरण जीयानां जिननरः प्रशत कथितं । आई ण इरेसि तुम कहते मरणं कदं तेसिं तेपामायुःकर्म च न हासि स्य तस्यायुप सोपयोगनैर क्षीयमाणानात् कथ ते त्या तेषा मरण कृतमिति । आरमख्याति:-- मरण हि तापनीगना वायु कर्मक्षयेणैर तदभारे तस्य भावयितुमशक्यत्वात् स्वायु कर्म च नान्येनान्यस्य हर्तुं शक्य तस्य स्खोपभोगेनन क्षीयमाणत्वात् । ततो न काथचनापि, अन्यो- मरण कुर्यात् । ततो हिनरिम हिंस्यै चेत्यभ्यरसायो धृषमज्ञान | जीपनाघ्यवसायस्य तरिक्षस्य का यार्ता ' इति चत्- जो मण्णदि जीवेमिय जीविजामिय परेहि सनेहिं । सो मूढो अण्णाणी णाणी एनोदु विवरीदो ॥२६॥ यो मन्यते जीपपामि जीव्ये पापः सत्वैः। रा महोऽझानी शान्यतस्तु विपरीतः ॥२६८॥ आत्मरूपाति:-परजीवानह जापयामि परजीजाव्ये घाहमिययरसायो पुषमज्ञान स तु यस्वास्ति सोऽज्ञानिवामिष्यापिः यस्य तु नाति सानिवान् सम्पष्टि। फथमयमण्यवसायो शानमिति चन् ! आउउदयेण जीवदि जीवो एवं भणति सबण्ह । आउं च ण देसि तुम कहतए जीविदं कदं नेमि ॥२६९॥ आऊदयेण जीवदि जीयो एवं भणति सव्याह । आरं च ण दित्ति तुहं कहं णु ते जीविदं कदं तेहिं ॥२७०१ आपुरदपेन श्रीमति जीन एवं भणनि सनशा । आयुथ न ददाप्ति वं करा लया नित न पा ॥२६॥ Marrigat पर्या, माया तन A Tanne At समापनमा anim पलियम, बारमशागत उन्मस्थ ·* समयप्रास्त। आयुरुदपेन जीवति जीव एवं मगति सर्वसाः । आयुश्च न ददाति तव कयं तु ते जीवितं कृतं तैः ॥२७॥ तात्पर्यवृत्ति -आउजदयेण नीवदि जीवो एवं भणति सन्चहू आयुरुदयेन जीयति जील एव भणति सर्पज्ञाः । आउंचन देसि तुर्म कई नए जीविदं कदं तेसि आयु कर्म च न ददासि त्व रोपा जीवाना तस्यायुप सकीयशुभाशुभपरिणामेनैव उपाय॑माणत्वात् , कथ त्वया जोषित कृत' न कध- मपि । किं च ज्ञानिना पुरुषेण वसवित्तिउक्षणनिगुणत्रिगुप्तसमाधौ स्थातव्य तावत् । तदभाव चाशक्यानु- ठानेन प्रमादेन, अस्य मरण करोगि, अस्य जीवित करोमि, इति यदा विकल्पो भवति तदा मनसि चिंत- यति अस्य शुभाशुभकर्मोदये सति, अह निमित्तमात्रमेव जात. इति मत्वा मनसि रागद्वेपरूपोऽहकारी न कर्तव्य इति भावार्थ । अथ दुखसुखमपि निश्चयन स्वकर्मोदयवशाद् भवति, इत्युपदिशति- मात्मरूपतिः-जीवित हि तावजीवाना स्वायु कर्मोदयनेय, तदभारे तस्य भावायितुमशक्यत्वात् । मायुः कर्म च नान्येनान्यस्य दातु शक्य तस्य स्वपरिणामेनैव, उपाय॑माणत्वात् । ततो न कथचनापि अन्योऽन्यस्य जीवित कुर्यात् । अतो जीवयामि जीव्ये चेयध्यपसायो ध्रुवमन्नान । दुःखसुखकरणाप्यवसायस्यापि, पैव गति-- जो अप्पणादु मण्णदि दुःखिदसुखिदे करेमि सत्तेति । सो मूढो अण्णाणी णाणी एत्तोदु विवरीदो ॥२७१।। प आत्मना तु मन्यते दुःखितसुखितान् फरोमि सत्वानिति । समूदोऽज्ञानी ज्ञान्यतस्तु विपरीतः ॥२७१॥ तात्पर्यवृत्तिः--जो अप्पणादु मण्णदि दुखिदसुहिदे करेमि सत्तेति यः कर्ता आत्मनः सनधित्वेन मन्यते कि ' दुखितमुखितान् सत्वान् करोम्यह । सो मूदो अण्णाणी गाणी एत्तोटु विवरीदो यश्चाहमिति परिणामो निश्चितमान स एव मधकारण स परिणामो यस्यास्ति स भज्ञानी बहिरात्मा । एतस्मादिपरीत परमोपेक्षासयमभावनापरिणताभेदरननयलक्षणे भेदज्ञाने स्थितो ज्ञानीति । अथ परस्प सुखदु ख करोनीत्यध्यबसायक कथमज्ञानी जारा ' इति चत्--- आत्मख्याति:--परजीवानह दुखितान् सुखिताश्च करोमि । परजीवैर्दुखित सुचितश्च कियेह, इत्यभ्यवसायो नुनमज्ञान । स तु यस्यास्ति सोऽज्ञानिवास्मिथ्यादि । यस्य तु नास्ति स झानित्वात् सम्पादष्टि । कथमध्यरसायोऽज्ञानमिति चेत् । कम्मणिमित्तं सव्वे दुक्खिदसुहिदा हवंति जदि सत्ता । कम्मं च ण देसि तुम दुक्खिदसुहिदा कहं कदा ते ॥२७२॥ कम्मणिमित्तं सब्वे दुक्खिदसुहिदा हवंदि जदि सत्ता। कम्मं च ण देसि तुम कह तं सुहिदो कदो तेहिं ॥२७३॥ कम्मोदयेण जीया दुरिखदसुहिदा हवंति जदि सब्वे । कम्मं च ण देसि तुमं कह तं दुहिदो कदो तेहिं ॥२७॥ आत्महपातीमादपणजी क्सिदमुददा इव जदे सन्द इति पाठ ।

·१३४ सनातनजनप्रथमालाया- फर्मनिमित्तं सर्वे दु-खितसुखिता भवनि पदि सत्वाः । कर्म च न ददासि त्वं दुःखितसुखिताः कथं कृतास्ते ॥२७२॥ कनिमिच सर्वे दुःखितमुखिता भवंति यदि सत्वाः। कर्म च न ददासि त्वं कयं त्वं सुखितः कृतस्तैः ॥२७॥ कर्मोदयेन जीवा दुःखितमुखिता भवति यदि सर्वे । कर्म ध न ददासि त्वं कयं त्वं दुखितः कृतस्तै ॥२७॥ तात्पर्यवृतिः-कम्मणिमित्तं सच्चे दुविखदसुहिदा हरति जदि सत्ता यदि चेत् कर्मोदय- निमित्तं सर्वे सत्या जीवा. सुखिरादु खिता भवति । फम्मं च णदेसि तुमं दुःखिदसहिदा कहं कदा ते तर्हि शुमाशुभकर्म च न ददासि व कथ ते जीवास्त्वया मुखितदु खिता कृता । न कथमपि । कम्पणिमित्तं सन्ने दाखिदमुहिदा इचंति जदि सत्ता यदि चत्वार्योदयनिमित्त सर्ने जीवा मुखितदु खिता भवति कम्मं च ण देसि तुमं कह तं मुहिदो कदौ तेहिं तर्हि शुभाशुभकर्म च न ददासि स्व न प्रयच्छसि तेभ्य कथ व सुखीकृतस्तै । न कथमपि । कम्मोदयेण जीवा दुखिदमुहिदा हवंति जदि सचे यदि चेत् कर्मोदयेन सर्वे जीवा दु खित मुखिता भवति कम्म प ण देसि तुम कह स दुहिदो कदो तेहिं तर्हि शुभाशुभकर्म च न ददासि त्या न प्रयच्छसि तेभ्य कथ त्व सुखीकृतस्तै. न कथमपि । किं च तत्त्वज्ञानी जीवस्तापत् अन्यस्मै परजीवाय सुखदु खे ददामि, इति विकल्प न करोति । यदा पुनर्निर्विकल्पसमाधेरभाषे सति प्रमादेन सुखदु ख करोमीति विकल्पो भवति तदा मनसि चिंतयति-भस्य जीनस्यातरगपुण्यपापोदयो जात अह पुनर्निभिचमात्रमेय, इति, ज्ञात्वा मनसि हर्षविपादपरिणामेन गर्न न करोति, इति । एव परजीवानां जीवितमरण सुखदु व करोमीति व्यख्यानमुख्यराया माथासप्तकेन द्वितीयस्थल गत । अथ परोजन परस्य निश्चयेन जीवितमरणसुखदु ख करोतीति योसी मन्यते स बहिरात्मेति प्रतिपादयति- आत्मख्यातिः-मुखदु से हितावनीपाना स्वकर्मोदयनैव तदमा तयोर्मपितुमशक्यत्वात् । स्वकर्म घ नान्येनात्य दातु शस्य तस्य स्खपरिणामेनैचोपाय॑माणत्वात् । ततो न कथचनापि, अन्योन्यस्य सुखदु खे कुर्यात् । अत सुखितद् खितान् करोमि । मुखितदु सिराश्च किये चैत्यव्यवसायो प्रमज्ञान । सर्व सदैव नियत माति खकीयकर्मोदयान्मरणजीनितदु खसौख्य । अज्ञानमेतदिह यतु पर परस्य पुर्यात् पुमान् गरणजीवितदु:ससौख्य ॥१२॥ अज्ञानमेतदधिगम्य परात्परस्य पश्यति ये मरणजीरितदु खसौरण । फर्माण्यदकतिरसेन चिकीर्परस्ते निध्याहशो नियतमामहना भवति ॥१६॥ जो मरदि जोय दुहिंदो जायदि कम्मोदयेण सो सब्यो । तमा दु मारिदोदे दुहाविदो चेदि णहु मिच्छा ॥२७॥ जो ण मरदि णय दुहिदो सोविय कम्मोदयेण खलु जीवो । तमा ण मरिदोदे दुहाविदो चेदि णहु मिच्छा ॥२७॥ 'सोचियरम्मोदयेश सार' पाटोवमाययावा ।

·, समयप्रामृत १३५ यो प्रियते यश्च दुःखितो जायते कर्मोदयेन स सर्वः । समातु मारितस्ते दुःखितो वेति न खलु मिथ्या १२७५॥ पो न नियने न च दुखितो भवति सोपि च कर्मोदयन खल जीवः । वमान मारितो नो दुःखितो वेति न खलु मिथ्या ॥२७॥ तात्पर्यति--जो मरदि भोप दुहिदो जायदि कम्मोदयेण सो सन्चो यो नियते यध दुःखितो भवति स सर्वोऽपि कर्मोदयेन जायते वला दु मारिदोदे दुहाविदो चेदि गहु मिन्छा तस्मात्कारणात् , मया मास्तिो दुःखीकृतश्वति तगाभिप्रायोप न खल मिथ्या ! किंतु मिध्यैव । कोण मरदि णय दुहिदो सोविय कम्मोदयेण खलु जीवो यो न म्रियते यश्च दुखितो न भवति कोऽसौ ! जीवः खल स्फुट स सर्वोऽपि कर्मोदपेनैव सल्ला ण मारिदो दे दुहाविदो चेदि गह मिच्छा तस्मात् कारणात् न मारितो मया न दु सीकृतश्चेति ताभिप्रायोय न खलु मिथ्या ! अपित मिप्यत्र अनेनापध्यानेन खसभागच्युतो मूषा कर बनातीति भावार्थः । भय स एष पूर्वसूनदयोक्तो मिध्याज्ञानभावो मिथ्यादृष्टेधकारणं गरतीति कथपति- आत्मख्याति:-यो हि नियते जीपति वा दु खितो भवसि मुखितो भवति च सखल कर्मोदयेनैव सदभावे तस्य तथा भवितुमशक्यत्वात् तत , मयाय मारितः, भय जीवितः अप दुखितः कृत , अप सुखितः कृतः, इति पश्यन् मिथ्यादष्टि । मिप्यारोः स एवास वधहेतुर्विपर्ययात स एवाभ्यरसायोयमहानात्मास्य दृश्यते ॥१६॥ एसा दुजा मदी दे दुःखिदसुहिदे करेमि सत्तेति । एसा दे मूढमदी सुहासुहं बंधदे कम्मं ॥ २७७ ।। एपा तु या मतिस्तै दुखितखितान् करोमि सत्वानिति । एपा ते मूढ़पतिः शुभाशुभ वधाति कर्म ॥ २७७ ।। तात्पर्यवृत्तिः --एगा जा मदी दे दुःखिर सुहिदे करंगि सनेति एा या मतिम्ते तव दुखितमुखितान् करोम्यह सत्यान् पसा दे म्हपदी सुहामुहं बंधदे कम्मं सैपा भवदीपा मति है मूढमते स्वस्थभावच्युतस्य शुभाशुभ कर्म वनाति न किमप्यन्यत्कार्यमस्ति इति । अथ निश्चयेन रागायध्यरसानमेव बघहेतुर्भवति इति प्रतिपादनरूपेण तभेरार्थ दृढपति- आत्मरूपानिा--परजीवानह हिनहिम न हिनस्मि दु ख्यामि सुखयामि इति य रसायमज्ञानमयो पसायो मिथ्यादृष्टे स एर स्वय रागादिहात्वात्तस्य शुभाशुभवधहत । भयाम्यवसाय बधहेतुत्वेनारधारपति- दुक्खिदसुहिदे सचे करेमि जं एस मन्झवसिदं ते । तं पावबंधगं वा पुण्णस्स य बंधगं होदि ॥२७८|| मारमि जीवाचेमिय सत्ते जं एव मझरसिदंते । तं पाववंधगं वा पुषणस्स य वंधगं होदि ॥२७९॥ दुखितसुसिवान् सत्वान् करोमि यदेवमध्यवासितं ते । सत्तापप या पुण्यस्य च पंधक का भवति ।। २७८ ॥

·.
सनातनजैनप्रथमाराया-
मारपामि जीव पामि च सत्वान् यदेवमध्यवसितं ते ।
तत्पापबंधक वा पुण्यस्य वधक चा भवति ॥ २७९ ॥
तात्पर्यवृत्तिः -दुखितमुखितान् सत्वान् करोम्यह कर्ता यदेवमध्यवसित रागामध्यवसान ते तब
शुद्धामभावनायुतस्य रात पापस्य पुण्यस्य या तदेव मधमारण भवति नचान्यत् किमपि दु खादिक कर्तु
मायाति । कस्मात् । इति चेत् तस्य सुखदु खपरिणामस्य जीवस्य स्वापार्जितशुभाशुभकर्माधीनचात् इति ।
मारयामि जीवयामि सजान् यदेवमध्यवसित ते तर शुद्धा मनद्धानज्ञानानुष्टानशून्यस्य सत पापस्य
पुण्यस्य या तदेव बधक मपति नचान्यत् किमपि कर्तुमायाति । कस्मात् । इति चेत् तस्य परजीवस्य जीवित
मरणादे स्वापार्जितकर्मोदयाधीनत्वात् इति ।
अथैर निश्चयनयेन हिंसाध्यवसाय एव हिंसेत्यायात विचार्यमाण-
आत्मख्याति:-य एवाय मिथ्यादृष्टेरज्ञानजमा रागमयोध्यपसाय स एव वधहेतु , इलावधारणीय
न च पुण्यपाप वेन द्वित्वावधस्य तद्वित्वतरमन्वेष्टव्य एकनैवानेनाध्यवसायेन दु खयामि, भारयामि, इति
मुखयामि, जीवयामीति च द्विधा शुभाशुभाहकाररसनिर्भरतपा द्वयोरपि पुण्यपापयोबैधहेतुत्वस्याविरोधात्
एव हि हिंसाध्यापसाय एस हिंसेत्यापास-
अज्झवसिदेण वंधो सत्ते मारे हि माव मारे हि ।
एसो बंधसमासो जीवाणं णिच्छयणयस्स ॥ २८॥
अध्यवसितेन षधः सत्वान् मारमतु मा चा मारयतु ।
एप धसमासो जीवानां निश्चयनयस्प ॥ २८० ॥
तात्पर्यवृत्ति -अज्वसिदेण वधो सत्तं मारे हि मार मारे हि अव्यवसितेन परिणामेन
यधो भवति, सत्वान् मारय मा का मारय एसो वधसमासो एप प्रयक्षीभूतो बधसमास अघसक्षेप ।
ताद्विपरीतेन निरुपाधिचिदानदैकलक्षणानिर्विकल्पसमाधिना मोक्षो भरतीति मोक्षसमास' । केपा ।
जीवाणां णिच्छयणपस्स जीयना निश्चयमयस्येति । एर जीवितगरणसुखदु खानि परेषा करोमीय
पसाय एव बधमारण, प्राणज्यपरोपरागादिव्यापारो भवतु मा भवतु । एव सर्वे खात्या रागाद्यपध्यान त्य
जनीयमिति व्याख्यानमुख्य वन सूत्रपदकेन तृतीयस्थल गत ।
अथ हिंसाध्यासान मुक तारत् इदानी पुन असत्याद्यबताध्यवसानै पाप सत्याचवसनिश्च
पुण्य
मधो भवती याख्याति-
आत्मख्याति -परतीवाना सफर्मोदयबचियाशेन प्राणज्यपरोप कदाचिद् भवतु, कदाचिमा-
भातु । य एष हिनस्मा यहकाररसनिर्भरा हिंसायामध्यनसाय स एव निश्चयतस्तस्य बधहेतु , निश्चयेन
परभानस्म प्राणज्यपरोषस्य परेण क्तुमशक्य नात् ।
अथाभ्यवसाय पापपुण्ययो वैधहतुपन दर्शयति--
एवमलिये अदत्ते अवह्मचेरे परिग्गहे चेव ।
कीरदि अज्झवसाणं जं तेण दु वज्झदे पावं ॥२८॥
तहय अचोजे सच्चे वंभे अपरिगहत्तणे चेव ।
कीरदि अन्झवसाण ज तेण दु बज्झदे पुण्णं ।। २८२ ॥
एवमली केऽदत्तेऽग्रह्मचर्य परिग्रह चैव ।
फियतेऽभ्वसान पचेन तु वध्यते पाप ॥ २८॥

·समयप्राभूत। मयापि च सत्ये दत्ते ब्रह्मणि, अपरिग्रहत्त्वे चैत्र । क्रियतेऽध्यवसानं यत्तेन तु वध्यते पुण्यं ।। २८२॥ तात्पर्यवृत्तिः एवमसत्येऽचौऽऽब्रह्मणि परिमहे चैव पक्रियतेऽध्यसान तेन पापं बध्यते इति प्रथमगाथा गता। पश्चाचौथै सत्ये ब्रह्मचर्ये तथैवापरिप्रहत्ये यत्क्रियतेऽभ्यासानं तेन पुण्य अध्यते इति प्रताप्रतविषये पुण्यपापयधरूपेण सूत्रभूरागाथाद्वय गत । अत. परमिदमेव सूत्रद्वयं परिणाममुख्यात्वेन त्रयोदशगाथाभिर्वि- घृणोति तद्यथा- बाह्य यस्तु रागादि परिणामकारण परिणामस्तु यधकारणमित्यावेदयति- आत्मख्याति:~ एवमयमज्ञानात् यो यथा हिंसाया विधीयतेऽध्यवसाया, तथा असत्यादत्तात्रह्मपरि- प्रहेण पक्ष विधीयते स सर्वोऽपि केनल एव पापबधहेतुः यस्तु अहिंसाया यथा वियिते, अध्यवसायः । तथा पच सत्यदतब्रह्मापरिपहेषु विधीयते स सर्वोऽपि फेवल एव पुण्यबंधहेतु । न च बादावस्तु द्वितीयोऽपि चहेतरिति शक्य वक्त-- वत्थु पड्डुच्चे जे पुण अज्झवसाणं तु होदि जीवाणं । ण हि वत्थुदो दु वंधो अज्झवसाणेण बंधोति ।। २८३॥ धातु मास्य पत्पुनरध्यवसाने तु भवति जीवानां । नच वस्तुतस्तु बंधोऽध्यवसानेन धोस्ति ।। २८३॥ सात्पर्यपृत्तिः-वरघु पहुच जं पुण अज्झवसाणं तु होदि जीवाणं वाझवस्तुचेतनाचेतन प.द्रियविपषभूत सतीत्य आनित्य जीवानां तत्प्रसिद्ध रागाद्यध्ययसान भवति ण हि पत्युदो दुबंधो न हि वस्तुन सकाशाद्धो भवति । तहि केन बध । अज्झरसाणेण बंधोति धीतरागपरमारमतल- भिनन रागाध्यवसानेन बधो मनाति । वस्तुन सकाशाद्वधो कर न भवतीति चेत् अन्वयव्यतिरेफाम्या व्यभिचारात् । तथा हि बाह्यवस्तुनि सति नियमेन वधो भवतीति-अन्वयो नास्ति, तदमारे बधो भवतीति व्यतिरेकोऽपि नास्ति । ताई किमर्थ बाद्यवस्तुत्याग ' इति चेत् रागायम्यसानानां परिहारार्थे । अयमन भावार्थः । बाह्यपचेदियविषयभूते वस्तुनि सति, अज्ञानभायात् रागावण्यवसान भरति तस्मादम्यवसामा दूओभवतीति पारपर्येण वस्तु, यक्षकारण भवति नच साक्षात् । अभ्यरसान पुननिश्चयेन बरकरणामिति । एवं अघहेतुत्वेन निर्धारितस्याप्यवसानस्य स्वार्थतियाफारिवाभावेन मिथ्यात्वमसत्यत्व दर्शयति- आत्मख्याति:-- अध्यवसानमेन बधहेतुर्न तु बाह्यपस्तु तस्य वधहेतोरध्ययसानस्य हेतुलेनैव चरि- सार्थत्वात् । तहि किमर्थो वाारस्तुप्रतिषेधः । अध्यनसानप्रतिषेधार्थः । अमरतानस्य हि बाह्यमस्तु, आश्रभूत । न हि बाधनस्त्यनानित्य, अध्यनसानमारमान लभते । यदि वारस्वनाश्रित्यापि, अध्यवसान जायेत तदा यथा पौरसूसुतस्याश्रयभूतस्य सद्भारे वीरसनु हिनामीत्यध्ययसायो जायते, तथा वभ्यामुत- स्पापभूतस्पाराद्वारेऽपि यायागुत हिनस्मीत्यव्यवसायो जायेत । नच जायते । ततो निराश्रय नास्त्पन्या- सानमिति नियम । तत एव चाम्यवसालाश्रयभूतस्य आह्मवस्तुनोऽत्यतप्रतिरोधा, हेतृप्रतिषेधेमैन हेतुम- प्रतिधात् । नच यधहेतुहेतुचे सत्यपि या वस्तु वहेतु स्यात् ईर्यासमितिपरिणतयतींदपदव्यापार- मानवेगापतत्काउचोदिसकुलिंगरत् याह्यवस्तुनो बंधहेतुहतोरबधहेतुत्वेन बहेनुत्तस्पानकातिफल्वात् । अतो न वाभवस्तु जीवस्यातदायो यधहेतः । अभ्यासानमैर तस्य तद्भावो बधहेतुः। एपविधहेतुवेन निर्धारितस्याप्मासानस्य स्वार्थक्रियाकारिताभावेन मिम्पाय दर्शयति- ·सनातैनजैनप्रथमानाया- दुक्खिदसुहिदे जीवे करेमि बंधेमि तह विमोचेमि । जा एसा तुज्झ मदी णिरच्छया सा हु दे मिच्छा ॥२८४|| दुखितसुखितान् जीवान् करोमि बध्नामि तथा विमोचयामि । सा एपा तब मतिः निरर्थिका सा खल्लु अहो मिथ्या ॥२८॥ तात्पर्यवृत्तिः - टुक्खिदमुदिहे जीवे फरेमि धामि, तह विमोचेमि दुःखितसुखितान् जीयान् फरोमि, वनामि, तथा विमोचयामि ना एसा तुज्झ मदी णिरच्छया साहुदे पिच्छा या एपा राय मतिः सा निरर्थिका निष्प्रयोजना हु स्फुट । दे अहो ततः कारणात् मिथ्या वितथा व्यटीका भवति । कस्मात् । इति चेत् भवदीयाध्यवसाने सत्यपि परजीवानां सातासातोदयाभावात् सुखदुःखाभावः स्वकीया- शुद्धशद्धाभ्यवरानाभात् बधो मोक्षाभावश्चेति ।। अथ कस्मादध्यवसानं स्वार्थक्रियाकारि न भवतीति चेत्- आत्मरूयातिः-परान् जीवान् दुःसयामि सुखयामीत्सादि घंधयामि वा यदेतदम्पयसानं तत्सर्वमपि परभावस्य परस्मिन्नव्याप्रियमाणत्वेन स्वार्थक्रियाकारित्वाभावात् संकुसुमं लुनार्मास्यव्यवसामव- मिथ्यारूप केवलमात्मनोऽनर्धायैव । फुतो नाध्यवसान स्वार्थक्रियाकारि । इति चेत् - अज्झवसाणणिमित्तं जीवा वज्झांति कम्मणा जदि हि । मुचंति मोक्खमग्गे ठिदा य ते किंकरोसि तुमं ॥२८५॥ मध्यवसाननिमिचं जीवा वध्यंते कर्मणा यदि हि । मुच्यते मोक्षमार्ग स्थिताय किंकरोपि स्वं ॥२८५।। तात्पर्यवृत्तिः--अज्यवसागणिमित्तं जीवा घमंनि फम्पणा जदि हि मिथ्यात्थरागादि स्वकीयाप्पवसाननिमित्तं कृत्वा ते जीरा निश्चयेन कर्मणा वध्यते इति चेत् मति मोक्खमग्गे उिदा यते शुद्धात्मसम्यक्त्वश्रद्धानज्ञानानुचरणरूपनिश्चयरतत्रपटक्षणे मोक्षमार्गे खिताः पुनर्मुप्यते यदि चेत्ते जीवाः किं करोसि तुम सहि किं करोपित्य है दुरात्मन् न किमाति, लदीयाव्यवसान स्वार्थक्रियाकारिन भवति । साथ दुःखिता जीवा तकीपपापोदपेन भवति न च भवदीयपरिणामैनेति- भामरूपाति:-किल बंधयामि मोचनामास्यव्यवसान तस्य हि स्वार्थक्रिया यधने मोच जीवानां जीवस्तु, अस्याध्यवसायस्य सद्भानेऽपि सरागीतरागयोः स्वपरिणामयोः; अभावान बध्यते न मुच्यते । सरागीतरागयो' स्वपरिणामयोः सद्भावात्तस्याभ्यासायस्यामावेऽपि वध्यते मुच्यते च, यतः परत्रा- किंचिकरवान्नदगध्यवसाने स्वार्थक्रियापरि ततथ मियन्वेति भावः। अनेवाध्यनसानन निष्फलेन निमाहितः । तकिंचमापि नास्ति नारमारमान करोति यत् ॥१६॥ कोयेण दुक्खयोमिय सत्ते एवं तु जं मदिं कुणसि । सब्बावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ।।२८६।। वाचाए दुक्खवेमिय सत्ते एवं तु जं मदि कुणसि । सव्वावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ।।२८७॥ समारभ्य गायापचऊं नोपलम्पमात्मरम्यातौ ततो मारसस्य गाथापंचकस्पारमध्यातिः । .

·समयप्रास्त।
मणसाए दुक्खोमिय सत्चे एवं तुज मदि कुणसि ।
सव्वावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२८॥
सच्छेया दुक्खवेमिय सत्ते एवं तु जं मदिं कुणसि ।
सब्बावि एस मिच्छा दुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२८॥
कायेन दुःखयामि सत्वान् एव तु यन्मतिं करोपि ।
सर्वापि एपा मिथ्या दु:खिताः फर्मणा यदि सत्वाः ॥२८॥
वाचा दुःखयामि सत्वान् एव तु यन्मति करोपि ।
सर्वापि एषा मिथ्या दुःखिता कर्मणा यदि सत्याः ॥२८॥
मनसा दुखपामि सत्तान् एवं तु यन्मतिं करोपि ।
सर्वापि एपा मिथ्या दुखिता फर्मणा यदि सत्ता. १२८८१
शस्त्रेण इ.खयायि सत्यान, एवं तु यन्मतिं करोपि ।
सर्वापि एपा मिथ्या दुःखिताः कर्मणा यदि जीना ॥२८॥
तात्पर्यटतिः-फाऐण इत्यादि स्वकायपापादपेन जीवा दुखिता माति यदि चत् तेषा जीवाना
स्वकीरपापकर्मोदयभाये मयतो किमपि फतुं नायाति इति हेतो मनोवरनकायै शस्त्रैश्च जीवान् दु खितान्
फरोमि इति रे दुरामन् स्वदीया मतिमिथ्या । पर किं तु सस्थभानच्युतो भूत्या व पापमेर बभासि इति ।
अथ मुखिता अपि निश्चयेन स्वकीपशुभकर्मोदये सति भवतीति कथयति-
कायेण च वायाइव मणेण सुहिदे करेमि सत्तेति ।
एवंपि हदि मिच्छा सुहिदा कम्मेण जदि सत्ता ॥२९॥
कापेन च बाचा वा मनसा सुखितान करामि सत्वानिति ।
एवमपि भवति मिथ्या मुखिन, कर्पणा यदि सखा ॥२९॥
तात्पत्ति:-स्वीयकर्मोदयेन जीया यदि चेत् सुखिता भाति । न च सदीयपरिणामन तर्हि
मनोरधनकायैीवान् सुपितानह करोमि इति भवदीया मतिर्मिया । एष तयाध्यषसान स्वार्थक न भवति ।
पर कि तु निरुपरागपरमपिज्योति स्वमारे स्त्रशुद्धामतत्त्वमश्रधान , तथैवाजागन् अमापयश्च तेन शुभ
परिणामेन पुण्यमेव बनाति इत्यर्थ ।
अध सशभावप्रतिपक्षभूतेन च रागाधध्यरसानेन मोहित सन्मय जीव समस्तमपि परद्रव्यमामनि
नियोजयति इयुपदिशति-
सब्वे करेदि जीवो अज्झवसाणेण तिरियणेरेइए |
देवमणुवेपि सव्वे पुण्णं पावं अणेयविहं ॥२९१||
धमाधम्म व तहा जीवाजीवे अलोगलोगं च ।
सव्वे करेदि जीवो अज्झवसाणेण अप्पाणं ॥२९॥
सर्वान् फरोति जीवामध्यवसानेन निर्यनिरपिशान् ।
देवमनुजांच सर्वान् पुण्यं पापंच नेकविध ॥१९॥

·- समातनजैनमंथमालाया- पर्माधर्म व सथा जीवाजीवो अलोकलोकं च । सर्वान् करोति जीवः अध्यवसानेन आत्मानं ॥२९२|| तात्पर्यटतिः-उदयागतनरफगत्यादिकर्मवशेन मारकतिर्यमनुष्यदेवपापपुण्यरूपान् कर्मजनित- भावान् आत्मानं करोति आत्मनः संबंधात्करोतिनिर्विकारपरगामतत्त्वज्ञानाद् भ्रष्टः सन् नारकोऽहमित्यादि रूपेण, उदयागतकर्मजनितविभावपरिणामान् , आत्मनि योजयतीत्यर्थः । धर्माधर्मास्तिकायजीवाजीवलोकालोकज्ञेयपदार्थान् अध्यासानेन तत्पििछत्तिविकल्पैनास्मानं करोति, यात्मनः सबंधात करोतीत्यभिप्रायः । किं च यथा घटाकारपरिणतं ज्ञानं घट इत्युपचारेगोच्यते । तथा धर्मास्तिकायादिशेयपदार्थविषये धर्मोऽयमित्यादि योऽसौ परिछित्तिरूपा विकल्पः सोप्युपचारेण धर्मासिका यादिर्भण्यते । कथं ! इति चेत् धर्मास्तिकायादिविषयत्वात् । स्वस्थभावच्युतोभूत्वा यदा धर्मास्तिकायोयमि- स्यादिविकल्पं फरौति तदा तस्मिन् विकल्पे कृते सति धर्मास्तिकायादिरप्युपचारेण को भवति इति । अथ निश्चयेन परव्यादिन्नोऽपि यस्य मोहस्य प्रभावात् भारमानं परद्रव्ये योजयति स मोहो येषा नास्ति त एव तपोधना इति प्रकाशयति- आत्मख्यातिः-यथायमेव क्रियागर्भहिंसाध्यवसानेन हिंसकं, इतराप्यवसानेरितरं च; आत्मात्मानं कुर्यात्, तथा विपच्यमाननारकाध्यबसानेग नारकं, विपच्यमानतिर्यगध्ययसानेन तिच, विपच्यमानगनु- ध्याध्यक्सानेन मनुष्यं, विपच्यमानदेवाध्यवसानेन देयं, विपच्यमानमुखादिपुण्याप्यवसानेन पुष्पं, विप. प्यमानदुःखादिपापाध्यवसानेन पापमात्मानं कुर्यात् । तथैव च ज्ञायमानधर्माध्यवसानेन धर्म, ज्ञायमाना- लोकाकाशाध्यवसायनालोकाकाशमात्मानं कुर्यात् । विश्वाद्विभक्तोऽपि हि यत्प्रभावादात्मानमात्मा विदधाति विश्व । मोहैककंदोध्यवसाय एप नास्तीह येषां यतयरत एव ॥१६॥ एदाणि णस्थि जेसिं अज्झवसाणाणि एवमादीणि । ते असुहेण सुहेण य कम्मेण मुणी ण लिप्पंति ॥२९॥ एतानि न संति येपामध्यवसामान्येवमादीनि । तेऽशुभेन शुभेन वा कर्मणा मुनयो न लिप्यति ॥२९॥ तात्पर्यत्तिः-एदाणि पास्थि जेसि अज्झवसाणागि एवमादीणि एतान्येयमादीनि पूर्वो- कानि शुभाशुमाध्यबसानानि कर्मबंधनिमित्तभूतानि न संति येपा ते असुईण सुडेण य फम्मेण मुणी ण लिपति त एव मुनीश्वराः शुभाशुभकर्मणा न लिप्यते । किं च विस्तरः सुद्धामसम्याद्वानशा- नानुचरणरूपं निश्चयरतनयलक्षणं भेदविज्ञानं यदा न भवति तदाहं जीवान् हिनस्मीत्यादि हिंसाध्यवसानं नारकोहमित्यादि फर्मोदयाध्यवसान, धर्मास्तिकायोयमियादि क्षेयपदार्याध्यवसान च निर्विकल्पशुद्धारमनः सकाशादिन्नं जानातीति । तदा जानन् हिंसाध्यासानविकल्पेन सहात्मानमभेदेन सदधाति जानाति अनु- चरति च, ततो गिप्याभिसि भिध्याज्ञानी भवति भिष्याचारित्री भवति । ततःकर्मबंधो भवतीति भावार्थः। कियंत फाट परभावानात्मनि योजयतीति चेत्- आत्मख्याति:-एतानि किल यानि त्रिनिधान्यध्यक्सानानि समस्तान्यपि शुभाशुभकर्मबंधान- मितानि सयमज्ञानादिरूपत्वात् । तथा हि यदिदं हिनस्मीत्यायध्यासानं तत्वज्ञानमयत्वेन शात्मनः सदहेतु- फन्त्रप्सैकक्रियस्प रागद्वेषविपाकमयीनां हननादिक्रियाणा च विशेषाशानेन विविक्तात्माऽज्ञानादस्ति तावदज्ञानं विविक्तात्माऽदर्शनादस्ति च मिध्यादर्शन, पिवित्मानाचरणादस्ति चाचारित । यत्पुनरैप ध! ज्ञायत भज्ञानादर्शनाचारिमाकाने ।

·समयमाभूत। इत्यायव्यवसान तदप्पज्ञानमयत्वेनात्मन सदहेतुकज्ञानकरूपस्य ज्ञेयमयानां धादिरूपाणा च विशेषा- झानेन निरिक्ता माऽज्ञानादरित तारदज्ञान विविक्तात्मादर्शनादस्ति च मिथ्यादर्शन विविक्तामानाचरणाद- स्ति चाचारित्र । ततो बधनिमित्ता पवैतानि समस्तान्यव्यवसानानि । यामवेतानि न विद्यत त स मुनि- कुजरा । केचन सदहेतुकज्ञप्रकक्रिय सदहतुकज्ञायकेकमान सदहेतुकज्ञानक्रूप च पिपिता मान जानत सम्यक्पश्यतोऽनुचरतश्च स्वच्छस्वच्छदायदमदाताविपोऽस्यतमज्ञानादिरूपवाभावात् शुभेनाशु- भेन या कर्मणाखल न लिप्यरन् । जो संकप्पवियप्पो ता कम्म कुणद असुहसुहजणयं । अप्पसरूवा रिद्धी जाय ण हियए परिष्फुरइ ॥२९॥ यावत्संकल्पविकल्पों तावत्कर्म करोत्यशुभशुभजनक । आत्मस्वरूपा आदिः यावत् न हृदये परिस्फुरति ॥२९४॥ तात्पर्यचिः ।-यावत्काल बहिर्विषये देहपुत्रकलनादौ ममेतिरूप सकल्प करोति अस्पतरे हर्ष- विषादरूप विकल्प च करोति तावकालमगतज्ञानादिरामृद्धिरूपमा मान हृदये न जानाति । यात्कालमि स्थभूत आत्मा हृदये न परिष्फुरति, तावत्काट शुभाशुभजनक कर्म करोतीत्यर्थ । अथापरसानस्य नाममालामाह- बुद्धी ववसाओविय अज्झवसाणं मदीय विण्णाणं । इकटमेव सव्वं चित्तं भावोय परिणामो ॥२९५॥ पुद्धिर्व्यवसायोऽपि वा अध्यचसान मतिय विज्ञानं । एकार्यमेव सर्व चित्तं भावश्च परिणामः ॥२९५॥ तात्पर्यवतिः--योधन बुद्धि , म्यवसाग व्यवसाय , अध्ययसानमभ्यरसाय , मनन पालोचन मतिश्च, विज्ञायते अनेनेति विज्ञान, चिंतन चित्त, भवन भार, परिणमन परिणाग , इति शब्दभेदेऽपिनार्थ भेद -किंतु सर्वोऽपि सममिरूदनयापेक्षयाऽध्यरसानार्थ एव । कय इति चेत् यथेंद सक पुरदर इति। एव मतै पुण्य अवतै पापमिति कयनेन सूत्रद्वय पूर्वगेर व्याख्यात तस्यैव सूत्रस्य विशेषविषरणार्थ बाह्य पस्तु रागाद्यभ्यवसानकारण रागाद्यध्यासान तु वधकारणमिति कथनमुख्य पन त्रयोदश गाग गता, इति समुदायेन पचदशसूत्रेश्चतुर्थस्थल समात । अत परमभेदरनत्रयामानिर्विकल्पसमाधिरूपेण निश्चयनयेन विकल्या मकव्यवहारनयो हिया ज्यत इति कथनमुपनेन गाथापटकपर्यत व्याख्यान करोति- आत्मरूपाति:- स्वपरयोराबबेक सति जीवस्योन्यासितिमात्रमभ्यवसान । तदेव च बौधनमाया- बुद्धि । न्यानमात्रत्वात् व्यवसाय । मननमात्रलामतिज्ञान । चेतनामानवाचित । चितोमवनमात्याद् भार | चित परिणमनमात्रत्वात् परिणाम ! सर्वत्राध्यासानमेग्मखिल त्याज्य यदुक्त जिनै त मन्ये व्याहार एस निखिलौप्यन्याश्रयस्याजित । सम्यनिश्चयगकमेव तदमी निष्कामाक्रम्य किं शुद्धानघने महिन्नि न निजे बाति सतो धृति ॥१६॥ एवं ववहारणओ पडिसिद्धो जाण णिच्छयणयेण । पिच्छयणयसल्लीणा मुणिणों पावंति णिब्याणं ॥२९६।। । नेयमामध्याती गाथा बात मायस्वातिश्यास्यतया ।२ निश्चितिरिख , , ·सनासननग्रथमाला- एवं व्यवहारनय पतिपिहो जानीहि निश्चयनयेन । निचयनयसलीना घनिन माप्नुवति निर्वाण IR९६॥ तापर्यत्तिः--एव ववहारणभी पडिसिद्धो जाण णिच्छपणपेण एवं पूर्वोकप्रकारेण परद्रयाश्रितत्या व्यवहारनय प्रतिषिद्ध इति जानाहि । फेन । कर्तृभूतेन शुद्धागद्रव्याश्रितनिश्चयनयेन। फरमात् । गिच्छयणयसलीणा मुणिगो पावति णिवाण निश्वयनयमालीमा आश्रिता सिता सतो मुनया निर्वाण लभते यत कारणादिति । किंघ यद्यपि प्राथमिकापक्षया प्रारमनसा सयिकन्यावस्थायाँ निश्वयसाधक वाद् व्यवहारनय सप्रयाजनस्तथापि विशुद्धज्ञानदर्शनलक्षणे शुद्धामनि स्थितानां निष्प्रयोजन इति भावार्थ । कथ निष्प्रयोजन । इति चेत् कर्ममिरमुन्यमाननाभव्येनाप्याश्रियमाणत्वात् । आत्मरूपाति--आमानितो निश्चयनय , पराश्रितो व्यवहारमय । प्तन निचयनयेन पराश्रित समस्तम परसान बघहेतु वेग मुमुक्षो प्रतिषेधयता घ्यनहारनय एर किल प्रतिषिद्ध , तस्यापि पराश्रितत्या- विशेषात् । प्रतिषेध्य एव चाय, आ माधिरानिश्चयनयाश्रितानामेन गुप्यमानत्वात् , पराश्रितन्यबहारनपस्सैका- तेनामुच्यमानेनाभव्येनाश्रियमाण वाच । कथमनग्येनाधियते व्यवहारनप ' इति चेत् वदसमिदी गुत्तीओ सीलतर्व जिणवरेहि पण्णत्त । कुब्बतोवि अभविओ अण्णाणी मिच्छदिट्रीय ॥२९७॥ व्रतसमितिगुप्तपः शीलतपो जिनवरै मास । कुर्वनप्यभव्योऽशानी मिथ्याप्टिस्तु ॥२९७॥ तात्पर्यवृत्ति - बदसमिदी गुत्ती सीलतवं जिणवरेहि परिकहिदं श्वसमितितिरीर सपश्चरणादिय जिनवर प्रज्ञप्त कथित कुपतीवि अमनो अण्णाणी मिच्छदिडीओ भदमिघ्यायम- दकपायोदये सति पुभिप्यभन्यो जीवस्वज्ञानी भाति मिन्याष्टिश्व भाति । कस्मात् । इति चेत् मिप्याल्या दिराठा युपशमक्षयोपशमक्षयामानात् शुदामोपादेयश्रद्धानाभानात् । इति अथ तस्यकादशंगशुतज्ञानमस्ति फयमानी ' इति चत् आत्मरुतातिः -पीटतप परिपूर्ण त्रिगुप्तिपचसमितिपरिकलितमहिंसादिपयमहासतरदप, ध्यपहार- चारित्र,अभव्योऽपि पुर्यान् तथापि सनिश्चारित्रोऽज्ञानी मिष्पादृष्टिरेच निधयधारितहेतुभूतज्ञानश्नसायचात् । तस्यैकादशागज्ञानमस्ति । इति चेत् मोसं अमद्दतो अभरियसत्तो दु अधीएज । पाठो ण करेदि गुणं असदहंतस्स गाणं तु ॥२९॥ मोक्षमाधानोऽभव्यसत्वस्त योधीयीत । पागे न परोति गुणमाइधानस्य मान ॥२९८) तात्पर्पवृत्ति। - पौरख असदहतो अभपिप सचोदु जो अधीन माममश्रधान रानम माजीको पनि ल्यातिनाटामागेमादशांगताध्ययन पुर्यात् पाटो ग कादि गुण तथापि ताय शासाट गुदामपरिहाना गुण न पाति किंकलनसत्य असदहनस्य जाण तु अप्रभातोऽरोच मानस्य विहान! कोऽयं गुदामसम्परचमानज्ञासानुगनग निसियसमाधिमा प्रप्य गम्य रियाविश पुन पाटारमाामरस्याता। -- ·, समयप्राभूतं। अधात्मस्वरूपमिति । करमान भइते ! दर्शनचारितमोहनीयोपशमक्षयोपशमक्षयाभागात् । तदपि कस्मात् ! अभव्यत्वादिति भावार्थ। भथ तस्य पुण्यरूपधर्मादिश्रद्धानमस्तीति चत्- आत्मख्याति--मोक्ष हि न तावदभव्यः श्रद्धत्ते शुद्धज्ञानमयात्मज्ञानशून्यत्वात् । ततो ज्ञानमपि नासो श्रद्धत्ते, ज्ञानमभ्रधानवाचारायकादशांग युतमधीयानोऽपि श्रुताध्ययनगुणाभावान्न ज्ञानी स्यात् स किल गुण. श्रुताध्ययनस्य यद्विविक्तास्तुभूतज्ञानमयात्मज्ञान तच्च निरिक्तरस्तुभूत ज्ञानगश्रद्दधानस्यामव्यस्य वृताध्ययनेन न विधातु शक्यत ततस्तस्य तद्गुणाभाय , ततश्च ज्ञानश्नदानाभावात् सोऽज्ञानीति प्रतिनियत । तस्य धर्मश्रद्धानमस्तीति चेत् - सद्दहदिय पत्तयदिय रोचेदिय तह पुणोवि फासेदि । धम्मं भोगणिमित्रं णह सो कम्मक्खयाणमित्तं ।।२९९॥ श्रद्दधाति प्रत्येति च रोचयति तथा पुनश्च स्पृथति । धर्म भोगनिमित्तं न खलु स कर्मक्षपनिमित्तं ॥२९९।। तात्पर्यवृत्तिः-सहदि श्रद्धचे च पत्तेदिय ज्ञानरूपेण प्रत्येति च मतीति परिच्छिाति करोति रोचेदिय-विक्षेपश्चद्धानरूपेण रोचते च तह पुणोवि फासदिय तथा पुनःस्पृशति च अनुपानररूपेण कर धम्म भोगणिमिनं अहमिंद्रादिपदवीकारणत्वादिति माना भोगाफाक्षारूपेण पुण्यरूप धर्म ण दु सो फम्मक्खयणिमित्तं नच कर्मक्षयनिमित्त शुद्धामसवित्तिलक्षण निश्चयधर्ममिति । अध कीशी ती प्रतिषेध्यप्रारिषेधको व्यवहारनिश्चयनयाविति चेत्- मात्मख्याति -अमन्यो हि नित्यकर्मफल चेतनारूप घरतु श्रदत्त, निन्यज्ञानचेतनागा न तु सदते नित्यमेव भेदविज्ञानानहत्वात् । रात स कर्ममोक्षनिमित्त ज्ञानमात्र भूतार्य धर्म न पद्धते भोगनिमित्त शुभकर्ममात्रमभूतार्यगेव अदत्ते । तत एवासी, अभूगर्थिधमश्रद्धानप्रत्ययनरोचनस्पर्शनेरुपरितनमवेय- कभोगमा समास्कदन्त पुन कदाचनापि रिमुच्यते ततोऽस्य भूसार्थधर्मश्रद्धानाभावात् , श्रद्धानमपि नास्ति एवं सति निश्वयनयस्य व्यपहारनयप्रतिषेधो युज्यत एन । कोदशौं प्रतिपेभ्यातिषेधको व्यहारनिश्चयनयामिति घेत्- आयारादीणाणं जीवादीदसणं च विष्णेयं । छजीवाणं रक्खा भणदि चरितं तु ववहारो ॥३०॥ आदा खु मज्झणाणे आदा मे देसणे चरित्ते य । आदा पनक्खाणे आदा मे संवरे जोगे ॥३०॥ आचारादिशानं जीवादिदर्शन व विशेयं । पद्जीवानो रक्षा भणति चरित्रं तु व्यवहारः ॥३०॥ आत्मा खलु मम ज्ञानमात्मा मे दर्शन चरित्रं च। आत्मा प्रत्याख्यान आत्मा में संवरो योगः ॥३०॥ तास्पर्पवृधि:-आपारादीगाणंभाचारसूतकृतमित्यादि एकादशांगन्दशास्त्रज्ञानस्वाश्रयत्वात्कारण- वाद् व्यवहारेण ज्ञान भाति । जीवादी दसणं च विष्णेयं जीवादिनवपदार्थः श्रद्धानषियः सम्द- भारमध्याती कमीचाच वि पाठः।

·1 १४४ सनातनजनप्रथमाला- क्वानयवानिमित्तत्वाद् व्यरहारेण सम्यक्त्व भाति । छजीवाणं रक्खा भणति चरितं तु विहारी पद्जीवनिकायरक्षा चारित्रानयत्यात्, हेतुत्वाद् व्यवहारेण चारित्र भवति एव पराश्रितानेन व्यबहारमोक्ष मार्ग प्रोक्त इति । आदा खु मज्झ णाण स्वशुद्धारमा ज्ञानस्यानयत्यानिमित्तवानिश्चयनयेन मम सम्यग्ज्ञान भवति आदा मे दंसणे शुद्धात्मा सम्यग्दर्शनस्याश्रय लात् कारणचात् निश्चयेन सम्पग्दर्शन भवति चरित्ते प शुद्धामा चारित्रस्याश्रयालाटेतुत्वात् निश्चयेन सम्परचारित्र भगति आदा पचखाणे शुद्धामा रागादि- परित्यागलक्षणस्याप्रत्याख्यानस्वाश्मय वात्कारणत्वात् निश्चयेन प्रत्याख्यान भवति । आदा मे संघरे शुद्धामा स्वरूपोपन्धिवलेन हर्षविपादादिनिरोधलक्षणसवरस्याश्रयस्पानिश्चयेन सबरोभवति जोगे शुभाशुभचिंतनिरोधक्षणपरमध्यानशब्दयाव्ययोगस्याश्रयत्वाद्धेतु वान् परमयोगो मरतीति शुदात्माश्रितस्येन निश्चयमोक्षमार्गो झाराव्य । एव व्यवहारनियमोक्षमार्गस्वरूप कथित तत्र निश्चग प्रतिरोधको भवति, व्यवहारस्तु प्रतिपेध्य इति । करमादिति चेत् निश्शयमोक्षमार्गे स्थिताना नियमेन गोक्षो भवति व्यवहारमो क्षमार्गे स्थिताना तु न भवति च । कय न भवति इति चेत् यदि मिथ्यावादिसमप्रछयुपशमक्षयोपशमक्ष- यात्सकाशाच्छुद्धामानमुपादेय कृत्या वर्तते तदा मोक्षो भवति । यदि पुन सप्तमकयुपशमाद्यमाने शुमात्मानमुपादेय कृत्या न वर्तत तदा मोक्षो न भवति । तदपि कस्मात् - सप्तप्रकृयुपशमाद्यभावे सति, अनंतज्ञानादिगुणवारूपमात्मानमुपादेय छयान वर्तते न प्रदते यत. कारणात् । यरतु तादृशमारमानमु पादेय पद्धते तस्य सप्तप्रकृयुपशमादिक विद्यते स तु भव्यो मवति । यस्य पुन भोकशुद्धात्मस्वरूपमुपादेय नास्ति तस्य सप्तप्रकृत्युपशमादिक न विद्यते इति ज्ञातव्य । मिष्याटिरसौ तेन कारणेनामन्यजीवस्य मिध्यात्वादिसप्तनकयुपशमादिक कदाचिदपि न सभवति इति भावार्थ । किं च निर्विकल्पसमाधिरूप- निभये स्थित्वा व्यवहारस्त्याग्यः, किंतु तस्याबिगुप्तारस्थाया व्यवहार स्वयमेव नास्तीति तात्पर्याध । एक निश्चयनपेन व्यवहार प्रतिषिद्ध इति कथनरूपेण पदसूत्रै पचम स्थल गत । अथाहाररिपये सरसविरसमानापमानादिचितारूपरागद्वेषकारणामागदाहारग्रहणकतो ज्ञानिनां बधो माति, इति कथयति- आत्मरूयाति:--राचारादिशब्दश्रुत शानस्याश्रयमूतत्वात् शान, जीवादयो मवपदार्या दर्शन- स्याययत्यादर्शन, यदजागनिकायभारित्रस्याश्रयत्वात् चारित, व्यवहार । शुद्ध मामा ज्ञानाश्रयत्वाद्ज्ञान, शुद्ध आत्मा दर्शनानयत्यादर्शन, शुद्ध आमा चरित्रायत्यमारिनगिति निश्चय । तत्राचारादीना झाना प्रयत्यस्यानैकातिकत्वाद् व्यवहारनय प्रतिपय । गिश्चयनयस्तु शुद्धस्यात्ममा शमाद्याश्रयत्वत्पकातिक वात् तप्रतिषेधक । तथाहि- नाचारादिशब्दश्रुत, एकातेन ज्ञानस्माश्रय , तसद्भाष्यभन्याना शुद्धामा मावेन ज्ञानस्याभावात् । न जीनादय पदार्या दर्शनस्याश्रया तासदारप्यान्याना शुद्धा गाभागेन दर्शन स्पाभारात् । न पद्नीपनिकाय चारितस्याश्रयस्तराद्भानेप्यभव्यानां शुद्धामाभावेन धारिग्रस्याभागात् । शुद्ध आमेर ज्ञानस्याश्यय , आचारादिशब्दश्रुतसद्भानेऽसदात्रे या तत्सझारेनैव शानस सद्भावात् । शुस आर दर्शनस्पाय , जीगादिपदार्थराद्भावेऽसनाने या त सद्भारेनर दर्शनस्य सद्धानात् । शुद्ध आगेर चारित्रात्याधप पड्जीवनिकायसद्भावेऽसद्धारे वा त सानैत्र चारित्रस्य सदानात् । रागादयो बनिदागमुक्तारते शुद्धचि मात्रमहोऽतिरिक्ता आमा परोपा किमु सनिमित्तमिति प्रणुना पुनरपगाहु ॥१८॥ आधाकम्मादीया पुग्गलदम्बस्स जे इमे दोसा । कह ते कुव्वदि णाणी परदब्वगुणा हु जे णिचं ॥३०२॥ .

·समयप्राभृत। आधाकम्मादीया पुग्गलदवस जे इमे दोसा। कहमणुमण्णदि अण्णेण कीरमाणा परस्स गुणा ॥३०३॥ आघाफमाचा पुद्गलद्रव्यस्य ये इमे दोपाः । कथं तान करोति ज्ञानी परद्रव्यगुणाः खलु ये नित्यं ॥३०॥ आधाकर्माद्या पुद्गलद्रव्यस्य ये इमे दोषाः । कपमनुमन्यते अन्यन क्रियमाणाः परस्य गुणा ॥३॥३॥ तापर्यवृत्तिः :- स्वय पानोत्पन्न आहार आधाकर्मशब्देनोच्यते तत्प्रभृशिव्याख्यान करोति-आ- -धाकर्माया ये इमे दोषाः, कथगता. 'शुद्धात्मन सकाशापरस्यामिन्नस्याहाररूपपुद्गलदव्यस्य गुणा । पुन- रपि कथभूता' । तस्याहारपद्गलस्प पचनपाचनादिक्रियारूपा तानिश्चयेन कथ करोतीति ज्ञानाति प्रथम- गाथार्थ. । अनुमोदयति वा कथमिति द्वितीय गाधार्थ परेणगृहस्थेन क्रियमाणान् , न कथमपि। कस्मात् ! निर्विकल्पसमाधी सति आहारविषयमनीषचनकायकृतकारितानुमनगाभायात् इत्याधाकर्मव्याख्यानरूपेण गाथाय गत। आहारमहणापू तस्य पात्रस्य निमित्त यत्किमप्यशनपानादिक कृत तदीपदेशिक भण्यते सेना- पदेशिक सह तदेवाधाकर्म पुनरपि गाथायन कथ्यते आधाकम्म उद्देसियं च पोग्गलमयं इमं दवं कह तं मम होदि कदं जं णिचमचेदणं वुत्तं ॥३०॥ औघाकम्म उद्देसियं च पोग्गलमयं इमं दव्वं । कह तं मम कारविदं जं णिचमचेदणं वुत्तं ॥३०॥ आधाकर्मापदेशिकं च पुद्गलमयमेतद्रव्य । कथ तन्मम भवति कृतं यमित्यम चेतनमुक्त ॥३०॥ आधाकमापदेशिक च पुरलमयमेतद्रव्यं । कथं तन्मम कारित पन्नित्यमचेतनमुक्तं ॥३०५॥ सापर्यवृत्तिः- पदिदमाहारकपुद्गलद्रव्यमाधार्मररूपमोपदेशिक घ चेतनशुद्धात्मद्रव्यपृथक्त्येन निस्यमेराचेतन भणित तरुथ मया कुत भवति कारित या कथ भवति । म पथमपि । कस्माद्धेतो. नि. चपरतत्रयलक्षणभेदज्ञाने सति आहारविषये गनोवचनकायकृतकारितानुमानाभावात् । इत्योपदेशिकण्या- ख्यानमुख्यमेन च गाथाय गत । भयभत्राभिप्राय पश्चात्पूर्व सप्रतिमाले वा योग्याहारादिनिषये मनौवधनकायकृतकारितानुगतरूपै- र्गमभिर्विकल्प शुद्धारलेषा परकृताहारादिविषये घयो नास्ति यदि पुन. परकीयपारिणामेन बधो भयति ताहि कापि काले निर्माण नास्ति । तथा चोक्त। णावकोडिकम्मसुद्धो परापुरदीय सपदियकाले। परसुहदुक्सणिमित्त वम्झदि जदि णस्थि गिव्याण । एवं ज्ञानिनामाहारमहणतो धो नास्तीति व्यापानमुख्यत्नेन सूत्रचतुष्टगन पष्टस्थल गतं । . अध रामादय किल कर्मअधकारण भणिता , तेषां गुन किं कारण ' इति पृष्ठे प्रत्युत्तरमाह- । एराष्ट्रामातगाधानतुएयमन्न स्थउ नोपलम्पमात्मरूपातौ । स्थलातरे प्रतियुग्मातगाथायभुलाय तदप सभी विलिप्यते, भात्मक्ष्याती।

·सनातननयमालामा- जह फलियमणि विसुद्धोण सयं परिणमदि रागमादीहि । राइनदि अण्णेहिं दु सो रत्तादियेहिं दब्वेहि ॥३०६।। एवं णाणी सुद्धो ण सयं परिणमदि रागमादीहिं । राइजदि अण्णेहि दु सो रागादीहिं दोसेहिं ॥३०७॥ यथा स्फटिकमणिः शुदो न स्वयं परिणमने रागाथैः । रज्यतेऽन्यैस्तु स रक्तादिभिर्द्रच्यैः ॥३०६॥ एवं शामी शुद्धों न स्वयं परिणयते रागाये।। रज्यतेऽन्यैस्तु स रागादिभिर्दोषैः ।।३०७॥ तात्पर्यवृत्तिः--यथा स्फाटिकमागविशुद्धो बहिरुपाधि यिना स्वयं रागादिमावेन न परिणमाते प. धात् स एव रज्यते, कैः ! जपाशुष्पादियहिभूतान्यद्रव्यैरिति दातो गतः । एवमर्नन दृष्टांतेन शानी शुद्धो- भवन वय निरुपाधिचिञ्चमत्कारस्वभावन फुत्या जपापुष्परथानीयकर्मोदयरुपपरोपाधि विना रागादिविभा- धैर्न परिणमति पश्चात्सहजस्वच्छभावच्युतः सन् स एव रज्यते, कैः ! कर्मोदयानिमित्तैरागादिदोपैः परिणा- मैरिति तेन ज्ञायते कर्मोदयजनिता रागादयो न तु ज्ञानिजीवजनिता इसि दातो गतः । एव चिदानदैकलक्षणं स्वस्वभाव जानन् ज्ञानी रागादीन करोति ततो नघतररागावत्पत्तिकारणभूत- कर्मणां कर्ता न भवतीसि कथयति- आत्मख्याति:--यथा खल केवलः स्फटिकोपल: परिणामस्वभावत्वे सत्यपि खस्य शुद्धस्वभाव- खेन रागादिनिमित्तत्वाभावात् रागादिभिः स्वयंम परिणमते, परद्रव्येणैय स्वय रागादिभाषापन्नसपा स्वस्थ गादिनिमित्तमूतन शुद्धस्वभावाप्रत्र्यवमान एवं रागादिभिः परिणम्यते । तथा केवलः किलागा परिणाम- स्वभावत्यै सत्यपि स्वस्य शुद्धस्वभाषत्वेन रागादिनिमित्तत्याभावात् रागादिभिः स्वयं न परिणमते परदम्येणैव स्थय रागादिभावापन्नतया स्वस्थ रागादिनिमित्तभूतेन शुद्धस्वभावायच्यभमान एव रागादिभिः परिणम्मत, इलि तापवस्तुस्वभावः। न जातु रागादिनिमितभावमात्मात्मनो याति यथार्ककांतः सस्मिन्निभि परसग एष वस्तुस्वभावोयमुदेति सावत् । १६९। इति वस्तुस्वभाव स्व ज्ञानी जानाति तेन सः रागादीनात्मनः कुर्वनातो भवति कारकः ।। १५० ॥ गवि रागदोसमोहं कुब्वदि णाणी कसायभावं वा । सयमप्पणो ण सो तेण कारगो तेसि भावाणं ॥३०८॥ नापि रांगदेपमोई फरोति ज्ञानी कपापभावं था। स्वयमेवात्मनों न स सेन कारकस्तपा भाषान ॥३०८॥ तापर्यत्तिः-णचि रागदोसमोई फुधादि नाणी कसायभावं वा ज्ञानी न करोनि । कान् ! रागादिदोषरहितशुद्धात्मस्वभागात्प्रयाभूतान् रागद्वेपमोहान् क्रोधादिकपायभाव था । कथं न फरोति ! सयं स्वयं गुदाममावेन कर्मोदयसहकारिकारण रिना । कस्य सनधित्वेन ! अपणो मात्मनः पासो तेग फारगो देसि मावाणं तेन कारणेग स तत्त्वज्ञानी तेषां रागादिभावानी कानां न भवतीति अज्ञानी जीवः शुद्धस्यभावगारमानगजानन् रागादीन् करोति ततः स भाषरोगादिजनकनमसरकर्मणां फर्ता भसीयुपरिशाति-- .

·समयमामृत। यात्मख्याति:-गयोक्तवस्तुस्वभावं जानन पानी शुद्धस्वभावादेव न प्रध्यघते, ततो रागद्वेषमो- , हादिमावैः स्वयं न परिणमते न परेणापि परिणम्यते, ततष्टकोकोणकगायकस्वभावो ज्ञानी रागद्वेपमोहा- दिभामानामकतैवेति नियमः। इति वस्तुस्वभावं सगाज्ञानी येत्ति तेन सः। रागादीनात्मनः कुर्यादतो भवति कारकः ॥ १७१।। रागझिय दोसहिय कसायकम्मेसु चेव जे भावा । तेहिं दु परिणममाणो रायादी बंधदि पुणोवि ॥३९॥ रागे दोपे च कपायकर्मसु चैव ये भावाः । सैस्तु परिणममानो रागादीन् वध्नाति पुनरपिं ॥३०९॥ तात्पर्यवृति:-रागसिप दोसझिय कसायकम्मसु चैव जे भावा रागद्वेषकपायरूपे द्रव्पकर्मण्युदयागते सति स्वस्थमावष्युतस्य तदुदयनिमित्तन ये जीवगतरागादिभायाः परिणामा भवति । तेहिं दु परिणममाणो रागादी बंधदि पुणोषि तैः कृत्या रागादिरहमित्यभेदेनाहमिति प्रत्ययेन कूला परिणमन् सन् पुनरपि भाचिरागादिपरिणामोत्पादकानि द्रव्यफर्माणि बघ्नाति ततस्तेपा रागांदीनामज्ञानी. जीवः का भवतीति । तमेवार्थ दृदयति- यात्मरूपाति:-यथोक्त वस्तुस्वभावमजानस्त्वज्ञानी. शुद्धस्वभावादाससारं प्रयुत एव । ततः कर्म विपाकप्रभवैरागद्वेषमोहादिभावैः परिणममानोऽज्ञानी रागद्वेषमोहादिभावानों कर्ता भवन् बध्यत एवेति प्रतिनियमः । ततः स्थितमेतत्- रागझिय दोसहिय कसायकम्मेसु चेव जे भाया । ते मम दु परिणमंतो रागादी वंधदे चेदा ॥३१॥ सो घ दोपे घ कपावकर्मसु चैव पे भावाः। सन्मम तु परिणममानो रागादीन् वध्नाति चेतपिता ॥३१०॥ सात्पर्यटतिः-पूर्वगाथायामहं रागादीत्यभेदन परिणमन् सन् तानि रामादिभावोत्पादकानि नवन- सदव्यकर्मणि बनातीत्युक्त। अत्र तु शुद्धात्मभावनारहितयेग गदीयो रागः इति सवर्धन परिणमन् सन् तानि नवतरगन्यकर्माणि पन्नाति, इति विशेषः । किं च निस्तर.-यत्र मोहरागद्वेमा व्याख्यायते तन मोह- • दान्देन दर्शनमोहः मिथ्यात्वादिजनक इति ज्ञातव्य । रागद्वेपशन तु क्रोधादिकपायोत्पादकश्चरित्रमोहो झातन्यः । अत्राह शिष्यः-मौहशब्दैन त मिथ्यात्वादिजनको दर्शनमाहो भवतु दोषो मास्ति द्वेषशब्देन चारित्रमोह इति कथ भण्यते ! इति पूर्वपक्षे परिहार ददाति कापायवदनीयाभिधानचारित्रमोहमध्ये क्रोध- मानौ द्वेषागी द्वेषोत्पादकत्वात, मायाव्येभी रागागौ रागजनकल्यात, नोकपायवेदनीयसशाचारित्रमोह- मध्ये स्त्रीपुनपुसकोद यहास्यरतयः पच नोकपायाः रागागा रागोत्पादकत्वात् इल्पनेनाभिप्रायेण मोह- शब्देन दर्शनमोहो मिथ्यात्व भण्यते रागद्वेषमोहशम्देन पुनश्चारित्रगोह इति सर्वत्र ज्ञातव्य एव कर्गवेधकारण रागादयः, रागादीना च कारण निश्चयेन कर्मोदयो न च ज्ञानी जीव इति व्याख्यानमुख्यत्वेन सप्तमस्थले गाथापचकंगत अथ कथं सम्यग्ज्ञानी जीयो रागादीनामकारका इति पृष्टे प्रत्युत्तरमाह- प्रतिनियम इत्यपि पाठांतर । रमारमख्याती तु दिदु परिणममागोइत्येव पाठः । .

·१५० सनातनजनाममाला- धात्मख्याति- यथावःफर्मनिधनमुद्देशनिष्पन च पुद्गलद्रव्यनिमिचभूतमप्रत्याचक्षाणो नमः त्तिकभूत बथसाधक भार न प्रसाचष्टे तथा समस्तमपि पदव्यमप्रसाचक्षाणस्तनिर्मित्तक भाव न प्रत्याचष्टे । यथा चाधःकर्मादीन् पुद्गलद्रव्यदीपान नाम करोल्पामा परद्रव्यपरिणामस्ने सति, भामकार्य- स्वाभात् ततोऽध कोदेशिक च पुद्गलद्रव्य न मम कार्य नित्यमचेतनये सति मत्कार्थवाभायात् इति तत्त्वज्ञानपूर्वक पुद्गलद्रव्य निमित्तभूत प्रत्याचक्षाणो नैमित्तिकमत बधसाधक भाव प्रत्याचष्टे तया समस्त- मपि परदव्य प्रत्याचक्षाणस्तनिमित्त भाव प्रत्याचारे एष द्रव्यभावयौरस्ति निमित्तने मित्तिकभावः । इत्यालोच्य निवेच्य तत्किल परद्रव्य समप्र वलात्तन्मूल बहुभायसततिमिमामुद्धर्तकाम सम । मात्मान समुपैति निर्भरयहत्पूर्णकसचिद्युत येनोन्मलितबध एप भगवानात्मात्माने सर्जति ॥१२॥ रागादीनामुदयमदग दारयकारणाना काय बध चिनिधमधुना सय एव नाद्य ।। ज्ञानज्योतिः क्षापिततिमिर साधु सन्नद्धमेतत्तद्वय पसरमपरः कोऽपि नास्या वृणोति ॥१७॥ इति बधो निष्कात. इति समयसारच्याख्यायामात्मख्याती समोऽकः । . तात्पर्यवृत्ति--तत्रैव सति पात्रस्थानीयशुद्धारमन सफाशात्प्रथग्भूत्या शृंगारस्थानीयबधो निष्फ्रांत.। अय मविशति मोक्षः-- जहणाम कोवि पूरिसो इत्यादि गाधामादि कृत्वा यथाक्रमेण द्वाविंशतिगाथापर्पत मोक्षपदार्थ व्याख्यान करोति-तत्रादौ मोक्षपदार्थस्य संक्षेपव्याख्यानरूपेण गाधासतक, तदनतर मोक्षकारण- भूतभदविज्ञानसक्षेपसूचनार्थ बंधाणं च सहावं इत्यादि सूत्रपतुष्टय बस: पर रास्यैव भेदज्ञानस्य विशेषनिवरणार्थ पक्षणाए घेत्तय्यो इत्यादि सूत्रपतक तदनतर चीतरागचारित्रसाहितस्य द्रव्यप्रति- क्रमणादिक बिपकुम सरागचारित्रस्यामृतकुम इति युक्तिसूचनमुख्यनेन ते यादी अवरोहे इत्यादि सूत्रपटू कथयतीति द्वाविंशतिगाथाभि स्थलचतुष्टये मोक्षाधिकारे समुदायपातनिका । तपथा विशिष्टभेदज्ञानापष्टभन बधात्मनोः प्रयकरण मोक्ष इति प्रतिपादयति- आत्मरुपाति:-अथ प्रविशति मोक्ष। द्विधाकृत्य प्रज्ञाककचदलनाद्वधपुरुषो नपन्मोक्षं साक्षात्पुरुषमुपलभैकनियतं । इदानीमुन्मजन् सहजपरमानदसरस पर पूर्ण झान कृतसफलकृल्प विजयते ॥१७॥ जह णाम कोवि पुरिसो वंधणियामि चिरकालपडिबद्धो । तिब्बं मंदसहावं कालं च वियाणदे तस्स ॥३१६॥ जइ गवि कुब्वदि छेदं णे मुंचदि तेण कम्मबंधेण । कालेण वहुएणवि ण सो गरो पावदि विमोक्खं ॥३१॥ इय कम्मवंधणाणं पयसपयाडिहिदीयअणुभागं । जाणतोवि ण मुंबदि मुंबदि सम्वेज जदि सुद्धो ॥३१॥ यथा नाम कश्चित्पुरुषो बंधनकै चिरकालपतिबद्भः । ती मदस्वभावं काळं च विजानाति तस्य ॥१६॥ मुंबए तेण वणवा पाठाऽयमात्मझ्याती।

·समयमाभूत।
पदि नापि करोति उदं न मुच्यते तेन कर्मबंधेन ।
फालेन बहुकेनापि न स नरः मानोति विमोक्षं ॥३१७||
इति फर्मशानां प्रदेशस्थितिप्रकृतिमेवमनुभाग।
भानमपि न मुंचति सुचति सर्वान् यदिविशुद्धः ॥३१८॥
सास्वपतिः-जह णाम इसदि यया कवित्पुरुषः बंधनकै चिरकालवदतिष्ठति तस्य मेधस्य
सोनमदस्तभावं जानाति दिवसमासादिकाल च विजानाति इति प्रथमगाथा गता। जानम्नपि यदि अघरछेदं
न करोति तदा न मुख्यते तेन कर्मधाविशेषणामुच्यमानः सन् पुरुषों बहुतरफालेऽपि मोक्ष न लमते इनि
गापाद्वयन इष्टातोगतः । अथ इय कम्पपणाणं पदेसपयाडहिदीय अणुभाग जाणतोविण मुंचदि
एव ज्ञानावरणादिलोत्तरप्रयातिभेदमिन्त्रकर्मबंधनानां प्रदेश प्रकृतिस्थिती, अनुभागच जानामति कर्मणान
मुचति । मुंचदि सम्वे नदि विसुदो यदा मिध्यापरामादिरहितो भवति सदाऽनतज्ञानादिगुणात्मक-
परमात्मस्वरूपे स्थितः सर्वान्फर्मबंधान् मुचति । अथवा पाठांतर संचदि सच्चे अदि सं बंधे मुच्यते यार्मणा
यदि किंसिस्थति छिनात कान् ! सर्वबधान् । अनेन व्याख्यानेन ये प्रकृयादिबंधपरिहानमान्नण सतुधास्ते
प्रतिबोध्यते । कथं ! इति चेत् वैधपरिज्ञानमात्रेण स्वरूपोपलन्धिरूपवीतरागचारित्ररहिताना स्वर्गादिसुख-
निमित्तभूतः पुण्यबधो भपति न च मोक्ष इति दार्थातगाथा गत्ता । एतन व्याख्यानेन कर्मबधमएचरचनाशिपये
चितामात्रपरिज्ञानेन संतुष्टा निराक्रियंत ।
भास्मरख्याति:-आत्मधयोधिाकरण मोक्ष, वैवस्वरूपञ्चानमात्र सदेवरियके तदसत न कर्म-
बदस्य बघस्यरूपज्ञानमान मोक्षहेतुः अहेतुत्वात् निगहादिषद्धस्य बंधस्वरूपज्ञानमात्रचत् एरोन फर्मबधप्रपच
रचनापरिज्ञानमात्ररांमुष्टा उत्थाप्यते--
जह वंधे चितंतो वंधणवद्धो ण पावदि विमोरखं ।
तह बंधे चिंततो जीवोवि ण पावदि चिमोक्खं ॥३१९॥
यथा धंधं चिंतयन् बंधनबद्धो न मानोनि विमोक्ष ।
तथा धंधं चितयन् जीवोऽपि न मानोति विपोतं ॥३१९॥
तात्पर्यष्टाच:--मह बंधे चिरातो बंधणबद्धो ण पाचदि विमाक्वं यथा काश्चपुरुषो यध-
नरहो बध चितयमानो मोक्ष न लभते तह पधं चिंततो जीवोषि ण पायदि विमोक्ख तया जीवो.
ऽपि प्रतिस्थित्यनुभागप्रदेशबध चितयमानः स्वशुद्धामागतिलक्षण मोक्ष न लभते । किं च समस्त
शुभाशुभवहिर्दयालबागरहितचिदानदैकशुद्धामापलबनस्पर पपीतरागधर्मध्यानाक्नध्यानरहितो जीवः, वध:-
पंचरचनाचितारूपसरागधर्म पानशुमोपयोगन वर्गादिसुखकारणपुग्पवध लभते नब मोशमिति मानार्थः।
अथ फरतर्हि मोक्षहेतुरिति प्रश्ने प्रत्युत्तर ददाति-
भात्मख्याति:-बंधचिंताप्रदधौ मोक्षहेतुरिस्यन्ये तदप्यसत् न कर्मरहस्य बंधचिताप्रबंधानमा
मोक्षहरहेतृत्वात् निगडादिबद्धस्प वधचितामधवत् । एरोन कर्मवधविश्यचिंताप्रबंधामकविशुद्धधर्म-
प्पानांधयुद्धयो बोच्यते।
फस्ता मोक्षहतुः इति चेत्
जह बंधे मुत्तूणय बंधणपद्धोदु पावदि विमोक्खं ।
तह बंधै मुनूणय जीवो संपाचदि विमोक्ख ॥३२०॥

·सनातमजैनथमालाया- यथा वंशिया च पवद्धस्तु मामोति विमोतं । तथा वंधपिछत्वा च जीवः पामोति घिमोक्ष ॥३२॥ तात्पर्यवृत्तिः 1:-जह वधे मुतणय घणवदीय पापदि विमोक्खं तह वंधे मुसूणग जीवो संपायदि विपक्वं यथा वधनरद्ध कश्चिपुरुषो रज्जुक्ध शृखलाबध कानिगलबध या कमपि बध छित्या कमपि भिसा कमपि मुक्त्वा सकीयविज्ञानपीरुपवल्न मोक्ष पामोति । तथा जीपोऽपि वीत. रागनिर्विकल्पस्यसवेदन ज्ञानयुद्धेन बध ठित्वा द्विधाता भिवा विदार्य मुबाला कोटयित्वाच निजशुद्धात्मोपलभ- स्वरूपमाक्ष प्राप्नोतीति । अत्राह शिष्य. प्रामृतप्रथै यन्निर्विकाल्परसंघदनज्ञान भण्पते सम्म घटते फरमात् । इति चेत् तदुच्यते सत्तापलोकनरूप चक्षुरादिदर्शन यथा जैनमते निर्विकला कथ्यत तथा बौद्धमते ज्ञान निर्विकल्प गण्यते परतु तनिर्विकल्पमपि विकल्पजनक भवति । जैनमते तु विकल्परमारपादक भवत्येन न किंतु स्वरूपेणैन सरिकल्पमिति तथैव स्वपर प्रकाशकं चेति । तत्र परिहार.---वाचित्सपिकायमच कथ चिनिर्विकल्प च । तद्यथा यथा विषयानदरूप सरागस्वसदनज्ञान सरागसमित्तिविकल्परूपेण सरिकलामपि शेपानीहिनसूक्ष्मविकल्पाना सद्भावेऽपि सरीि रोपा मुख्यत्व नास्ति तैन कारणेन निर्विकल्पमपि गण्यते । तथापि स्वशुद्धागसमितिरूप पीतरागस्वसवेदनहानमपि स्वसविल्याकारकविकल्पेन ससिल्पमपि बहि- विषयानीहितसूक्ष्मरिकल्पागा सारेऽपि सत्ति रोपा मुख्यत्व नास्ति तेन कारणेन निर्विकल्पमपि भन्यो एत एवेहापूर्वस्वसमित्याकारातर्मुख्यप्रतिगासेऽपि वहिपियानीहित सूदमानिकल्पा अपि सति तत एवका- रणात् स्वपरप्रकाशक च सिद्ध इद निर्विकल्पसविकल्पस्य । तथैर स्वपरप्रकाशकस्य च ज्ञानस्य च व्याख्यान यथागमाध्यामतर्कशास्त्रानुसारेण विशेषेण व्याख्यायते तदा महान् विरतरो मवति सचाया- मशास्तत्वान कृत । एव भोक्षपदार्थसक्षेपसूचना प्रथमस्थले गाथासप्तका गत। पथ किमयमेर मोक्षमार्ग। इति चेत्- आत्मख्याति ~यर्मवद्धस्य बधोदो मोक्षहेतुः, देतुस्यात् निगदादिबद्धस्य भवन्छेदयत् एरोन • उभयेऽपि पूर्व भारमयधयोधाफरणे व्यापार्यते । किंगययेय गोक्षहेतु इतिश्चेत् । वंधाणं च सहावं वियाणि8 अप्पणो सहावं च । वंधे सु जोण रजदि सो कम्मविमुक्खण कुणदि ॥३२१ वंधान व स्वभावं विज्ञापात्मनः स्वभाव च। पंधेषु यो न रज्यते स कर्मविमोक्षणं करोति ॥३२१॥ ".. तात्पर्पक्षिा--बंधाणं च सहावं रियाणिदुं मानवधाना मिथ्यावरागादीना सभावं शारमा फथ ज्ञाला मिथ्यात्वस्वभारो हेयोपादेयरिये विपरीताभिनिवेशो भण्यते रागादीनां च सभार पदिय- विषयेष्विष्टानिष्ट परिणाम इति । न केवल बधस्वमार नाया अपणो सद्दा, च अनतज्ञानादिस्वरूप शुद्धा- ल्मन स्वभाव च ज्ञात्वा बधेशु नो ण रजदि द्रव्ययधहेतुभूतेषु मिथ्यात्वरागादिभायमचेष निर्विकल्प- समाधिवलेन यो न रज्यते सो कम्मविमोक्सणं कुणदि स कर्मविमोक्षण करोति । मध केन कृत्यात्मनो द्विधा भरप्ति । इतिचेत् । आत्मख्याति:--य एवं निर्विकारचैतन्यचमत्कारमात्रमात्मस्वभान तद्विकारकारफ बंधाना च स्वभार विज्ञाय वधेम्पा निगति स एव सकरकर्मगोक्ष कुर्यात् । एतेनात्मअधयोंविधावरणस्य मोक्ष- इंतुत्य नियम्यते। बेनाममयो विधा क्रियते ! इतिचेत्- ·१५१ - समयमामृत जीवो बंधोय तहा छिर्जति सलक्खणेहि णियएहि । पण्णाछेदणएणदु छिण्णा णाणत्तमावण्णा ॥३२२॥ जीबो पश्च तपा छिद्यते स्वलक्षणापा नियताभ्यां। प्रशाछेदकेन तु छिनौ नानात्वमापन्नौ ।।३२२।। तात्पर्यवृत्तिः-जीची बंधीय तहा छिजति समक्खणेहिं णिपएहिं यथा जीपस्तथा मधदै सौ द्वी विद्यते पृधनियेते, काम्या कृत्वा स्वक्षणरूपाभ्यां निजकाभ्यां वृषणादणाण दुछिण्णा- गाणत्तमावणा प्रज्ञाछेदनेकलक्षणेन भेदज्ञानेन छिनोसतो नानावमापनौ इति । तथाहि -जीवस्य लक्षण शुद्धचैतन्य भण्यते, वधस्य लक्षणं मिथ्यात्वरागादिक, तान्या पृथक्कतौ । केन ! करणभूतेन प्रज्ञाछेदनैकेन, शक्षारमानुभूतिरक्षण दज्ञानरूपा प्रज्ञैर छेत्येव छुरिका तया एवेत्यर्थः । छिन्नौ सती नानात्वमापनौ । भारमबोधाकरणे कि साय । इति चेत- मात्मख्याति:--आत्मबधयोधिाकरणे कार्य करात्मनः करणमीमांसायो निश्चयत, स्वतामिन- फरणासमवात् मगवती प्रचैन छेदनात्मक करण । तया हि तौ मिनी नानात्वावश्यमेवापयेते तत.प्र.. धारमाधोदिधाकरण । मनु कथसात्मबधौ चत्यचेतकभावनात्यतप्रत्यासचेरेकीभूतौ भेदविनानामाषा देकचेतकवन्यपाहियमाणी प्रजया छेत्तु शक्यते । नियतस्वलक्षणसूक्ष्गात सधिसावधाननिपातनादिति बुग्येमहि । आत्मनो हि समस्तशेषद्रव्यासाधरणत्वचितन्य स्वलक्षण त प्रवर्तमानं यद्यद्यदभिन्याय प्रारी से निवर्तमान च ययदुपादाय निवर्तते तसत्समस्तमपि सहप्रवृत्त कमप्रवृत्त वा पर्यापजारामात्मेति लक्ष- पीय तदेफलक्षणलक्ष्यायात्, समस्तसहकमावृत्तानतपर्यायायिनाभावियाबैतन्यस्य चिन्मात्र सात्मा निधे- तन्य, इति यावत् । बधाप तु आगद्रव्यसाधरणा रागादयः स्वरक्षण )नचरागादय प्रात्मदच्यासाधारणा विभाणा.प्रतिमासते नित्यमेव चैतन्यचमत्कारादतिरिक्तत्वेन प्रतिभासमानल्यात्। मच यापदेव समस्तस्यपर्या- पव्यापि चैतन्य प्रतिभाति । रागादीगतरेणापि चैतन्यस्यात्मलाभसभावनात् । या रागादीनां चतन्येन सहनोलवम तबेल्यचेतकभावप्रयासत्तरेव नैकदन्यस्यात्, चेत्यगानस्तु रागादिरात्मनः मदीप्यमानो पदादिः मदीपस्य प्रदीपफतामिर चतफसामेव प्रथयेन पुनारामादीना, एवमपि तयोरल्याप्रत्यासत्या भेदसभाव- नाभावनादिरस्येकयच्यामोह स तु प्रायैव छियत एव । भारमधी विधाकृत्या किं कर्तव्य । इति चेत् । प्रज्ञा ऐत्री शितय कथमपि निपुणे- पातिता सावधानै । सूर्मेऽत सधिनधे निपतति रभसादात्मकर्मोभयस्य ।। मात्मान मनमत स्थिरविशदलसमानि चैतन्यपूरे । अथ चाशनमा नियमितमभित फुति भिनभिनी॥१७॥ जीवो वंधोय तहा छिबंति सलक्खणेहिं णियएहिं । वंधो छदेदव्यो सुद्धो अप्पाय घेत्तन्यो ॥३२॥ जीवो पंघष तथा विद्यते स्वलक्षणाभ्यां नियताभ्यां । यंपाछेत्तपः शुद्ध आत्मा सहीतन्य १३२३॥ तात्पर्यतचि!-- नीवो घंधोय तह खिजति सलखणेदि पिपरहि जीवनधौ धौ पूर्वोक्ताम्या सलक्षणान्या निजकाभ्यां डिगते पूर्व तलाउदानतर किं साक्ष्य को देदयो विशुद्धादर्शन भारपरमात्मतत्त्वसम्पादानज्ञानानुचरणरुपनिधपानाशामकभेदज्ञानगुरिकया मिथ्यारागादिम्पो मधठेतन्यः शुद्धात्मन सकाशाध्यवर्तव्यः । मुदो अपाप पेचच्चो पीतरागसहजपरमानद मुखसमरसीभावेन शुद्धारमा २ गइतन्य इत्यभिप्राय ! 1 . . -- ·. सनातनजनप्रथमाछों- इदमेवात्मबंधयोधिाकरणे प्रयोजन यधरिहारेण शुद्धारमोशदानमित्युपदिशति- • आत्मख्याति:-आत्मवधौ हि तावनियतस्वरक्षणविज्ञानेन सर्वधव छत्तव्यौ ततो रागादिलक्षण समस्त एव बधो निर्मोक्तव्यः, उपयोगलक्षणशुद्ध भामर गृहील्य 1 एतदेव किलात्मबर्थयोदिधाकरणस्य प्रयोजन पद्धयागेन शुद्धामोपादाने । कह सो घिप्पदि अप्पा पण्णाए सो हु धिप्पदे अप्पा । जह पण्णाए विभत्तो तह पण्णा एव चित्तब्बो ॥३२४॥ कर्य गृह्यते भात्मा प्रज्ञया स तु गृखते आत्मा । यथा प्रमया विभक्तस्तथा महपैच गृहीतन्यः ॥३२॥ सापति 1-कह सो विपदि सपा कथ स गृह्यत आमा 'टिविषयो न भनत्यमूर्तस्यात् । इति प्रश्नः ! पण्णाए सो दु विपदे अप्पा प्रज्ञाभेदज्ञानेन गृह्यते, इत्युत्तरं । कय ! इति चैत भद पण्णाए विभत्तो यया पूर्वसूत्रे प्रश्या निभक्तः, रागादिम्य पृथक्कतः सह पण्णाएव पित्तनो तथा प्रज्ञयैव गृहीतव्य । ननु केन शुद्धोऽयमात्मा गृहीतव्य.' प्रज्ञयैव शुद्धोयमात्मा गृहीतव्य. शुद्धस्यात्मनः स्वपमारमान गृणहतोऽपि निभमत इव प्रज्ञाकरणत्वात् । अता यथा प्रख्या प्रविभक्तस्तथा प्रशव गृहीतव्य.। कयमात्मा प्रज्ञया गृहीतव्य इति चेत्- आत्मख्याति:-ननु केन शुद्धोयमात्मा गृहीतव्य.! प्रज्ञयैर शुसोयमात्मा गृहोतन्यः, शुद्धस्यात्मनः स्वयमात्मान गृहतो विमजत इव प्रककरणचात् असो यथा प्रज्ञया विभक्तस्तथा प्रज्ञयैव गृहीतन्यः । कथमात्मा प्रज्ञपा गृहीतव्यः । इति चेत्- पण्णाए घेत्तव्यो जो चेदा सो अहं तु णिच्छयदो । अवसेसा जे भावा ते मज्झपरित्त णादब्बा ॥३२५॥ माया गृहीतव्या यश्चेतपित्ता सोऽहं तु निथपतः। अवशेपा ये भावाः ते मम परा इति ज्ञातव्या-॥३२५।। तात्पर्यवृत्तिः :-प्रजया गृहीतव्यो यद्ययिता सोह तु निश्चयत अशा ये भानास्ते गम पर इति मातल्या.। यो हि निश्चयतःसरक्षणावलपिन्या प्रज्ञया प्रविभक्तश्चेतपिता सोऽयमहापे त्वमी भरशिष्टा अम्ये स्वरक्षणक्ष्या न्याहियमाणाभावास्ते सर्वेऽपि चेतयितृत्वस्य व्यापकस्य व्याप्पानमनायांतोऽन्यतमत्तो गिना- ततोऽहमेव मर्यय मत्त एव मय्येय मामेव गृहामि, यत् क्लि गृहामि तपेनिफक्रिपत्यादाश्मनक्षेतये एस, चतप-. मान एस नेतय, चैतयमानेनैव चेतये, चेतयमानापैर चाय, चैतपमानादेश चेतये, चेतयमान एव चेतये, घेतपमानमेव तये । भया न घेतय, न चैतपमानवतये, न चतयमानेन चतये, न घेतयमानाय चतये, न घतयमानाचेतय, न घेतयमाने चेतये, न चेतयमान चेतये, किं तु सर्वविशुद्धचिन्मात्रोमायोऽस्मि । भित्ला समिपि सरक्षणपछाड्नेतु हि यच्छापते चि मुद्राफितनिरिभागमरिमा शुदाश्चिदेवास्म्यह । भियते यदि पारमाणि पदिघा धर्मा गुणा या यदि भियतो न भिदास्ति याचन रिमीभावे विशुद्ध चिति ।। भामख्याति -याहि नियतव उभगारपिन्या प्रजया विभकश्वेतापिता सोऽयमह। येमी सत्र. शिया अन्यसलगमा म्यपाहियमाणा भावात राशि चतक्तिरस्य व्यापक वस्य न्यायल्लमनायांती. उन्यत गत्तो भिमा 1 ततोऽहमेष मयेर मरमा मत्त एर मयेर मामा गण्हामि । यपिट गृहामि सचेतन- पक्रिपयादामनक्षेत्रपे, पतपमान एव चेनये, चतपमानना चेतय, चसयमानवि चनये, चतयमानादेव पतये, पनयमाने एव चतप, तपमानमर चेतये । अयान चतये, न चतपमानधनपे, न तपमानेन .

·. समयप्राभृत। चेतये, न घेनयमानाय नेतये, म चेतयमानाचतये, न चेतयमामे घेसये, न चैतयमानं घेतये । किंतु सर्वविशुद्धचिन्मात्रो भावोऽस्मि । भित्वा सर्वमपि स्खलक्षणवलादेत्तु न यच्छषयते । चिन्मुदकितनिर्षिभागमहिमा शुश्चिदेवास्म्यह ।। भिद्यते यदि कारकाणि यदि या धर्मा गुणा वा यदि। भिद्यता न भिदास्ति काचन विभौ भारे विशुद्ध चिति ॥ १५ ॥ पण्णाए पित्तव्यो जो दहा सो अहं तु णिच्छयदो। अवसेसा जे भावा ते मज्झ परोत्ति णादव्वा ॥३२६।। पण्णाए पित्तव्यो जो णादा सो अहं तु णिच्छयदो । अवसेसा जे भावा ते मज्झ परोत्ति णादव्वा ॥३२७॥ युग्मं । मज्ञया गृहीतव्यो यो हवा सोऽहं तु निश्चयतः । अवशेषा ये भावास्ते मम परा इति ज्ञातव्याः ॥३२६॥ माया गृहीतव्यो यो ज्ञाता सोऽहं तु निश्चयतः । अवशेपा ये भावास्ते मम परा इति ज्ञातपाः ॥३२७।। तात्पर्यवृत्तिः- प्रज्ञया गृहीतव्यो यो दृष्टा सोह नु निश्चयत', नशेपा मे भाना ते मम परा इति सातव्या । प्रज्ञया गृहीसव्यो यो ज्ञाता सोऽह तु निश्चयत , अवशेषा ये भारा ते मम परा इति ज्ञातव्याः चेतनाया दर्शनज्ञानविफल्पानतित्रमणाचेतयितृत्वमिन दृष्य ज्ञातृत्व चामन स्वस्टक्षणमे । सतोह धारमात्मान गृहामि । यकिल गृहामि तत्पश्याम्येन, पश्यन्नेर पश्यामि, पश्यतैर पश्यामि, पश्यते एय पश्यामि, पश्यत एर पश्यामि, पश्यत्येव पश्यामि, पश्यतगेर पश्यामि । अथवा-न पयामि, न पश्यन् पश्यामि, न पश्यता पश्यामि, न पश्यते पक्ष्यामि, न पश्यत पश्यामि, न पश्यति पश्यामि, न पश्यत पश्यामि । किंतु सर्वविशुद्धो दृङ्मात्री भानोऽरिम । अपि च ज्ञातारमात्मानं गूण्हामि यकिल गूण्हामि तज्जा- नाम्येव, जाननेव जानामि, जानव जानामि, जानते एर जानामि, जानत एवं जानामि, जानत्येव जा नामि, जानतमेव जानामि । अथ न जानामि, न जानन जानामि, न जानतैर जानामि, न जानते जानामि, न जानतो जानामि, न जानति जानामि, न जानत जानामि 1 किंतु सर्वविशुद्धो क्षतिमाची भावोऽस्मि । गनु कय चेतना दर्शनज्ञानरिकल्पी नातिमामति येन चेतपिता या ज्ञाता च स्यात् । उच्यते- चैतमा तात्प्रतिभारारूपा सा तु सर्वेषामेव वस्तूना सामान्यविशेषात्मक वाद् द्वैरूप्य नासिकामति । येत तस्या द्वे रूपे रो दर्शनशाने, ततः सा ते नातिकामति । पद्यतिमामति । सामान्यनिशपातिकातत्याचेतन न भवति । तदभाने द्वौ दोपौ स्वगुणोच्छेदाचेतनस्याचेतनतापत्ति , व्यापकाभाये व्याप्यस्य चेतनस्पाभावी मा । ततस्तोषभयानज्ञानात्मिक चेतनाभ्युपगतन्या । अद्वैतापि हि चेतना जगति चेद्दाशतिरूप त्यजेत् तसामान्यविशेषरूपविरहासास्सित्यमेर सजेत् । तत्यागे जडता चितोऽपि भवति व्याप्पोबिना व्यापकादात्मा चातमुपैति तेन नियत दाइतिरूपास्तु चित्। एकधितश्चिमय एर भागो भाग परे पे किल से परेषा मामततामय एक भारो भाग परे सर्वत एव हेसा ।। अपोया ये गादिभारा निभावपरिणामास्ते चिदानदैक्भारस्य ममापेक्षया परा इति दातम्या । माह सिध्य -चेतनाया सनदर्शनगदौ न रत , एफेकचतना ततो माता दृष्टेति द्विधामा करने निशाने इल।

·. सनातनजेनराधमाला- इति । अत्र पूर्वपक्षे परिहारः-सामान्यग्राहक दर्शन, विशेषग्राहकं ज्ञान । सामान्यविशेषात्मकं च यस्तु । सामान्यविशेषात्मकलाभावे चेतनाया अभाव. स्पात् । चेतनाया अभारे आत्मनो जडत्व, चेतनालक्षणस्य विदोषगुणस्याभारे सत्यमायो या भाति । नचात्मनो जडत्व दृश्यते, मचाभावः ! प्रत्यक्षविरोधात् । ततः स्थित यद्यप्यभेदनयेनैकरूपा चेतना तथापि सामान्यविशेषविषयभेदेन दर्शनज्ञानरूपा भातीसभिप्रायः । अथ शुद्धबुद्धकस्वभावस्य परमात्मनः शुद्धचिप एक एय भाष. न च रामादय इत्याझ्याति-- आत्मख्याति:-चेतनया दर्शनज्ञागविफस्पानतिक्रमणाचेतयितृत्वमिव दृएच झातृत्व चात्मनः खलक्षणमेव ततोह दृष्टारमात्मानं गृहामि यखिल गृष्हामि तत्पश्याम्गेय, पश्यन्नेय पश्यामि, पश्यतैत्र पश्यामि, पश्यते एव पश्यामि, पश्यत एय पश्यामि, पश्यत्येव पश्यामि, पश्यतमैन पश्यामि । अथवा-न पश्यामि, न पश्यन् पश्यामि, न पश्यता पश्यामि, न पश्यते - पश्यामि, न पश्यतः पश्यामि, न पश्यति पश्यामि, न पश्यत पश्यामि । किंतु सर्पविशुद्धो हमारो भावोऽसिग । अपि च--ज्ञातारमात्मान गृहामि यकिल गृहामि वनानाम्येव, जाननेत्र जानामि, जानतैर जानामि, जानते एव जानामि, जामत एवं जानामि, जानन जानामि, जानतमे जानामि । अथा-न जानामि, न जानन् जानामि, न जानता जानामि, न जानते जानामि, न जानतो जानामि न जानाति जानामि, न जानत जानामि । किंतु सर्वविशुद्धो ज्ञप्तिमानो भाषोऽस्मि । ननु कथं चतना दर्शज्ञानविकल्पौ नातिकामति येन चलयिता दृष्टा ज्ञाता च स्यात् ! उच्यते-चेतना तावत्प्रतिभासरूपा सा तु सर्वेषामेव वस्तूना सामान्यविशेपालग- कत्वात् द्वैरूप्य नातिकायति । ये तु तस्याद्वै रूपे ते दर्शनज्ञाने, तत. या नातिकामति। यद्यतिकामति : सामा- न्यविशेषातिकातत्वाञ्चतनैव न भवति । तदभाव द्वौ दोपौ-स्वगुणोच्छेदाचेतनस्यांचेतगतापत्तिः, व्याप- काभाये व्याप्यस्य चेतनस्याभावो था । सतस्तदोपभयाइर्शनज्ञानामिकैव चेतनाभ्युपगतम्या । भद्वैतापि हि चेतना जगति चग्शतिरूप सजेत्तसामान्यविशेषरूपरिरहात्सास्तित्वमेन त्यजेत् । तत्यागे जड़ता चितोऽपि भवति व्याप्यो विना व्यापकादात्मा चातमुपैति तेन नियत हाज्ञाप्तिरूपास्ति चित् ।। एकश्चिताश्चिन्मय एवं भावो भावाः परे ये किल ते परेषा। प्राधस्ततश्चिन्मय । एव भागो भावा परे सर्वत एव हेयाः । १७७ । को णाम भाणिज्ज वुहो णादुं सब्वे पैरोदये भावे । मज्भमिणं तिय वयणं जाणतो अप्पयं सुद्धं ॥३२॥ फो नाम भणेद् पुधः ज्ञात्वा सर्वान् परोदयान भावान् । ममेदमिति वचनं जाननात्मानं शुद्धं ॥ ३२८ ।। तात्पर्यटचिः- को णाप भणिज्ज वुद्दो को नयादुधौ हानी विवेकी नाम स्फुटमहो या न को- पि । किं भूयात् । मञ्झमिणतियवयणं ममेसि वचन किं कृत्वा । पूर्व पाएं निर्मलात्मानुभूतिलक्षणभेद- ज्ञानेन ज्ञात्वा । कान् । सन्चे परोदये भावे सर्वान् मिथ्याचरागादिभावान् विभावपारणामान् । कथ- मूतान् परोदयान् शुद्धात्मन सकाशात् परेण कर्मोदयेन जनितान् । किं कुर्वन् सन् । जाणतो अप्प सुद्धं जानन् परमसमरसोभावेनानुमयन्, क ! आमान । फथ भूत ! शुद्ध, भावकर्मद्रव्यकर्मगोकर्म- रहिस । केन कृत्वा जानन् । शुद्धात्मभावनापरिणताभेदरनग्यलक्षणेन भेदज्ञानेनेति । एष विशेपभेद- भावनाव्याख्यानमुख्यत्वेन सृतीयस्थले सूत्रपचक गत । अप मिथ्यात्यरागादिपरमावस्वीकारेण बप्यते धीतरागपरगचैतन्यलक्षणस्वस्थभानस्वीकारेण मुध्यते जीव इति प्रकाशयति- १पराये मारे पाठोयमारमध्यातौ ।।

·. समय प्रात। आत्मख्याति:---योहि परामनोनियतखलक्षणविभागपातिन्या प्रज्ञया ज्ञानी स्यात् स खल्येक चि- न्मान भाषमात्मीय जानाति शेषाश्च सर्यानेब भावान् परकीयान् जानाति । एव जानन् कथ परभावान्म- मामी इति वयात् परामनोनिश्चयेन स्वस्वामिराबधस्यासममात् । अत. सर्वथा चिद्भाव एवं गृहीतव्यः शेषाः सर्वे एव भाषा प्रहातम्या इति सिद्धास सिद्धातोऽयमुदात्तचित्तचरितर्मोक्षार्थिभि सेन्यता शुद्ध चिन्मयमेकमेव परम ज्योति सदैवारम्पह । एते पे तु समुहसति विविधा भावा पृथालक्षणा तेह नामि यतोऽन ते मम परद्रव्य सममा अपि १७८ परद्रव्पग्रह कुर्वन् वध्यते वापराधमान् । मध्येतानपराधेन वदव्ये सहतो मुनिः ॥ १७९ ।। तैयादी अवराहे कुन्वदि जो सो ससंकिदो होदि । मा वज्शेव्ह केणवि चोरोत्ति जणम्मि विवरंतो ॥३२९।। जो ण कुणदि अवराहे सो णिस्संको दु जणवदे भमदि । णवि तस्स वज्झि९ जे चिंता उप्पजदि कयादि ।।३३।। एवं हि सावराहो वज्झामि अहं तु संकिदो चेदा । जो पुण णिरवराहो णिस्संकोहं ण वज्झामि ॥३३१॥ स्तेयादीनपरापान् करोति यः स शंकितो भवति । मा यध्ये केनापि चौर इति जने विष्ण्वन् ॥ ३२९ ।। यो न कोत्यपराधान् स नियांफस्तु जनपदे भवति । नापि तस्य वधु अहो चितोत्पद्यते कदाचित् ।। ३३०॥ एवं हि सापराधी घध्ये तु शक्तिचेतायता । यदि पुनर्निरपराधो निश्शकोऽहत पध्ये ॥ ३३१ ।। पात्पर्यवृत्तिपादी अबराहे कुश्वदि जो सो ससकिदो होदि यस्तैयपरदारायपराधान् कारोति स पुरुष" साकितो भवति । केन रूपेण'मा जज्झेई फेणधि चोरोति जणाही विचरतो जने विचरन् माह बध्ये फेनापि तलघरादिना । किं पाया चौर इति मत्त्वा । इस्सन्यपदृष्टातगाथा गता जो ग कुणदि अवराहे सो हिस्संको दु जणवदै भयदि यस्तेषपरदाराधपराध न करोति स निश्शको जनपदे छोके भ्रमति । णवि तस्स चम्झिदं जे चिंता उपजदि कयापि तस्य चिंता नोत्पद्यते कदाचिदपि जे महो यस्मात्कारणात् वा निरपराध , केन रूपेण चिंता नोत्पद्यते । नाह बध्ये केनापि चौर इति मत्वा । एव व्यतिरेकदृष्टांतगाथा गता । एबाई सावरादो वज्झामि अह तु सकिदो चेदा यो रागादिपरद्रव्यमहण स्वीकार करोति स स्वसभावयुत सन् सापराधो भवति सापराधोऽत्र शकितो भवति । केन रूपेण बध्येऽह कर्मतान्नो ज्ञानावरणादिकर्मणा । सत कर्मवयभीत. प्रापचित्त प्रतिगणरूप दड ददाति जो पुण णिरवराहो हिस्सकाइ ण यज्झामि यस्तु पुननिरपराधो माति। मन रूपेण । इति चेत् गायपराधरहितत्वात् नाह बम्मे फेनापि कर्गति प्रतिक्रमणादिदड बिनाप्यनत ज्ञानादिरूपनिर्दोषपरमात्मभावनथैव शुक्षति इसन्दयव्यतिकिदा तमाया गता। अथ को दि नामायमपराध । इति पृष्ठति । १० पुस्तके वापराधारावो भपतांति पाठ,!

·१५८ सनातनजनप्रथमाता- आत्मख्यातिः-पथान खोके य एन परद्रव्यग्रहणलक्षणमपराध करोति तस्यैव शंका समवति । यस्तु शुद्धः सन् तं न करोति तस्य सा न संमपति । तथात्मापि य एवाशुद्धः सन् परद्रव्यग्रहणलक्षणभप- राध करोति तस्यैर बंधशमा सभाति परतु शुद्धः संस्तं न करोति तस्य सा न संमचति, इति नियमः । सतः सर्वथा सर्वपरकीयभावपरिहारण शुद्ध आत्मा गृहीतव्यः, तथा सत्येव निरपराधत्वात् । कोहि नामायगपराधः !- संसिद्धिराधसिद्धी साधिदमाराधिदं च एयहो। अवगदराधो जो खलु चेदा सो होदि अवराहो ॥३३२॥ जो पुण गिरवराहो चेदा णिस्संकिओ दु सो होदि । आराणाए णिचं वझेहिं अहं तु जाणतो ॥३३॥ संसिद्धिरापसिद्ध माधितमाराधितं चैकार्य । अपगत्तराधो यःखलु चेतयित्ता स भवत्यपराधः ॥३३॥ पः पुनर्निरपराधश्वेतयिता निश्शंकितस्तु स भवति । आराधनया नित्यं वर्तते, अइमिति जानन ॥३३३॥ तात्पर्यत्तिः--संसिदिरापसिद्धी साधिदमाराधिदं च एयहो कालनपातितमस्तमिथ्या- त्यविषयकायादियिभाषपरिणामरहितत्वेन निर्विकल्पसभाधी स्थित्या निजशुद्धामाराधनं सेवन राधइत्यु- प्यते संसिद्धिः सिद्धिरिति साधितगियाराधितं च तस्यैर राधशब्दस्य पर्यायनामानि । अयपदराधो जो खलु चेदा सो होदि अवराहो अपगतो विनष्टो राधः शुभारमाराधना यस्य पुरुषस्य स पुरुष एवा भेदेन भवत्यपराधः ! अपना अपगतीविनष्टो राधः शुद्धामाराधः शुद्धात्माराधना यस्य रागादिविभावप- रिणामस्य स भवत्यपराधः सहापराधेन वर्तते यः स सापराधः, नेतपितात्मा तविपरीतत्रिगुप्तिरामाधिस्यो, चिरपराध इति। अथ हे भगान् किमनेन शुद्वात्मारापनाप्रयासेन यतः प्रतिक्रमणायनुमानेनैप निरपराधो भवत्यारमा, कस्मात् । इति चेत् सापराधस्याप्रतिक्रमणादेदीपशब्दवाच्यापराधाविनाशकायन विपकुमावे सति प्रतिक्रमणा देदोपशब्दवाच्यापरार्धाीनाशकवेनामृतकुमत्वात् इति तथा चोक्तं चिरतनप्रायश्चितपथ- भपटिकमण अपहिसरणं अप्पविहारो अधारणा चेयः । अणियचीय अजिंदा अगरुहा सोहीय विसकुभो ॥१॥ पडिकमण पडिसरण पडिहरणं धारणा णियत्तीय । जिंदा गाहा सोही अडविही समयकुभो दु॥२॥. अन पूर्वपक्षे परिहारः- आत्मख्याति -परद्रव्यपरिहारेण शुद्धस्यात्मनः सिद्धिः साधनं वा राधा, अपगतो राधो यस्य मावस्य सोऽपराधस्तेन सह यश्चैतयिता वर्तते स सापराधः स तु परद्रव्यग्रहणसद्भानेन शुद्धात्मसिद्भयभात्रा द्वेधशंकासमवे सति स्वयमशुद्धवादनाराधक एव स्यात् । यस्तु निरपराधः स सममपरद्रल्पपरिहारेण शुद्धा. स्मासिद्धिसद्धावाधशमाया असभने सति, उपयोगैकलक्षणशुद्ध आत्मैवा एवाहमिति निश्चिन्छन् नित्यमेव शुद्धारमसिद्धिलक्षणयाराधनया वर्तमानवादाराधका एव स्यात् । १ नेय गायात्र सात्पर्यवृत्ती- ·समयमाभृत। अनारतमनतप्यते सापराधः स्पृशात निरपराधो बंधने जाउ नैव । नियतमयमशुद्ध स्व भजन सापराधी भवति निरपराध साधु शुद्धात्मसेपी ॥१८॥ ननु किमनेने शुद्धात्मोपासनेन यत प्रतिक्रमणादिनैव निरपराधा भवत्यात्मा सापराधस्याप्रतिक्रमणा- दस्तदनपोहकत्यम विपकुभत्ये सति प्रतिक्रमणादेस्तदपोहक बेनागृतकुभत्वात् । उक्तं च व्यवहार सुने। अपडिकमणे अपरिसरणे अप्पडिहारो अधारणा चेव । भणियत्तीय अणिदा अगरहा सोहीय विमकुंभो ॥१॥ पडिकमण पडिसरण परिहारणे धारणा णियत्तीय । जिंदा गाहा सोही अट्टविहो अमयकुभो दु॥२॥ मंत्रोच्यत- पडिकमणे पंडिसरण परिहरणं धारणा णियत्तीय । जिंदा गरुहा सोहिय अहविहो होदि विसकुंभो ॥३३॥ अपडिकमणं अपडिसरणं अप्पडिहारो अधारणा चेव । अणियत्तीय अणिंदा अगरुहा विसोहिय अमयकुंभो ॥३३५ मसिवामणं प्रतिसरण परिहारो धारणा निवृत्तिव । निंदा गर्दा शुद्धि अष्टविधो भवति विपकुंभ ॥३३४॥ अतिक्रमोऽमतिसरण परिहारोऽधारणा चैध । अनिवृत्तिवानिंदागर्दाऽशुद्धिरमृतकुंभ ॥३३५॥ तात्पर्यवृचिः-पदिकमणमित्यादि परिकमण प्रतिक्रगण छतदोपनिराकरण । परिसरणं प्रतिसरण सम्यकत्वादिगुणेषु प्रेरण । पडिहरणं प्रतिहरण गिध्या चरागादिदोष निवारण धारणा पचनमस्कारप्रभृतिमत्रमतिमादिबहिर्दब्यालयनेग चित्तस्थिरीकरण धारणा । णियत्तीय बहिरगविषयकपा यादीहागसचित्तस्य निवर्तन निवृत्ति । जिंदा आत्मसाक्षिदीपप्रकटन निंदा गरुहा गुरसाक्षिदोषप्रकटन गही । सोहिय दोपे सति प्रायचित्त गृहीत्वा विशुद्धिकारण शुद्धि । इत्यररिकल्पनुरूपशुमापयोगो यद्यपि मिथ्यानादिपिपकपायपरिणतिरूपामुमोपयोगापेक्षया सरिकल्पसरागचारित्रामस्थायाममृतकुभो भवति । तथापि रागद्वेषमोहख्यातिपूजालामाश्रुतानुभूतिमागाकाक्षारूपनिदानपधादिसमस्तपरद्रव्यालबनविमान- परिणाम या, चिंदानदैकसभावविशुद्धामालबनगरितायस्था निर्विकल्पशुद्धोपयोगलक्षणा, अपडिकमण इति माथाकथितक्रमण ज्ञानिजनाभितनिश्चयाप्रतिक्रमणादिरूपा तु या तृतीया भूमिस्तदपेक्षया वीतरागचा रिवस्थिताना पुरुषाणा विषनुभ एवेत्यर्थ । किं च विशेष-अप्रतिक्रगण द्विविध भवति ज्ञानिजनाश्रित, अज्ञानिजनाश्रित चेति । अज्ञानिजना. श्रित यदप्रतिक्रमण तद्विषयकापायपरिणतिरूप भवति । ज्ञानिजी राश्रितमप्रतिक्रमण तु शुद्धामसम्यक्त्य श्रद्धानशानानुष्ठानत्क्षणविगुप्तिरूप । तम शनिजनाश्रितमप्रतिक्रमण सरागचारित्रलक्षणशुभोपयोगाशया- यद्यप्यप्रतिक्रमण भण्यते राथापि वीतरागचारित्रापेक्षया तदेव निश्चयमतिक्रमण । कस्मात् । इति चेत् समस्तशुभाशुभाननदोपनिराकरणरूपत्वादिति । तत स्थित तदेव निश्चयप्रतिक्रमण न्याहारप्रतिक्रम- णोपक्षया, अप्रतिक्रमणशब्दधाच्य ज्ञानिजनस्य मोक्षकारण भवति । व्यवहारप्रतिक्रमण तु यदि शुद्धामा मामध्याती परिहारा धारणा गियत्तीय इति पाठ ।

·। सनातनजैनमयमालाया- नमुपादेय का तस्यैर निश्चयातिनमणस्य साधफभावेन विषयकापरचनायें करोति तदपि परपरमा मोक्षसारण भाति, अन्य गादिमुखानिमिरपुण्यकारणमेव । यपुनरज्ञानिजनसमाधिमिथ्याविषयकषाया. रिणतिरूपमप्रतिक्रमण तनरकाददु खकारणमेव । एव प्रतिक्रमणायष्टविकल्परपशुभोपयोगी पापि सवि- कल्पास्यापाममृतकुभा माति तथापि सुम्पनु सादिसमतालक्षणपरमोपेक्षारूपसपमापेक्षया विषम एपेति भ्याख्यानमुरुपयन चतुर्थीयले गायाटक गत ! इति समपसारव्याख्यायां शुदामानुभूतिलक्षणायां तापर्यहती दाविसतिगाथा भिभिरतराधिकारनयमो मोक्षाधिकार- समात, । मात्मरूपावि:-यस्तायदज्ञानिजनसाधरणोऽमतिकमाणादि स शुद्धा मसिस्वभावधमापन पर. मेवापराधन्वाद्विपकुभ एव कि विचारेण । यस्तु दन्यरूप प्रतिक्रमणादि स सर्वापरापनियपदार्पण समर्थ वनागतकुभोऽपि प्रतिक्रमणादिविलक्षणाप्रतिक्रमणादिसपा तायकीभूमिमापत स्वकार्यररणास मयन विपक्षकार्यकरित्यादिम न स्पात् । अप्रतिक्रमणादिरूपा तृतीयभूमिान सय शुक्षामसिदि- सपन सपिराधविपदोपण सफरचार साभास्वपममृतकुभो भवतीति ध्यपहारेण दम्पतिक्रमगारे रपि, अमृतकुमन्व साधयति । तथैव च निरपराधो माति चनयिता । तदभार द्रव्यप्रतिक्रमणादेरप्यपराध एवं । अतस्कृतीयभूमिकौर निरपराधमियपतिष्ठते समाप्यर्थ एवाप इन्पप्रतिक्रमणादि , ततो मेस माथा पमतिक्रमगादीन् श्रुतिरूपा जयति किंतु द्रन्यप्रतिक्रमणादिना न मुचति अन्यदीयप्रतिक्रमणा प्रतिक्रमणायगोचराप्रतिगमगादिस पदामसिद्धिउक्षणमतिदुष्कर किमपि फरिम्पति । पश्यते चाव- सम्म ज पुत्रस्य मुहामुहमपस्थिरविसेस । सो णिपाए अपप तु जो सो पदिकम्मग यादि।। भतो हता ममादिनी गता मुखासीनतां । मडीन चार ममारितमालयन । आमन्येपासयनित चितमामपूर्णविज्ञानधनापसन्धे ॥१८॥ पर प्रतिक्रामर विषमणीत राजाप्रतिकगगमेर गुधा कुन पार साक प्रमापति जन प्रपतनगेध मोर्मनीमाहिति नियमाद प्रमादकी उन कप भवति शुदभाग पापभरगीरवादलरातो प्रमादोपत । अत सरमनिर्भरे नियमित समारे भरनी पदमा प्रति मुप्पी पाचिरात् ॥१८॥ पावा गुसरियापि सकिर परदन्य समय स्थप सं दम्पे विमति य स नियत सIT I पानसमुगनिमुदितत्तपोनियता महिमा गुद्धा भर मुष्पने ॥१८ ২য়ক দায়দাযিসানাযহাব। सासाराखभातोऽन्यतगारधार शनतिमचउँ सस्प टान महान Itell इति में नियंत. इति समयसाएम्पाएपापामारमापानी, मष्टमोर।

·समपमाभृतं । इत्यादिगाथामादि कला चतुर्दशगाधापर्यंत मोक्षपदार्थचूतिकाव्याख्यानं करोति । तत्रादौ निषेन कर्मक- तुलाभारमुल्यत्वेन सूबचतुष्टप । तदनतरे भुस्यापि यदज्ञानारणप्रतिवधी भवति तदधानःप माहात्म्य- मिति कथनार्थ चेदा दुपपटिअई इत्यादि प्राक्तश्लोफचतुष्टयं । अतः परं भोक्तृत्वाभावज्ञापनार्थ अण्णाणी कम्पफलं झायादिसूनचतुष्टयं । तदनतर मोक्षचूलिकोपसहाररूपेण विकणदि इत्यादि सूत्र दप कथयतीति मोक्षपदार्थचूलिकायां समुदायपातीनका । भय निश्चयेन कर्मणा कर्ता न भवति-इत्यापाति-- दवियं जं उप्पजदि गुणेहि तंतेहि जाणसु अणण्णं । जह कडयादीहिंदु पनरहिं कणयं अणण्णमिह ॥३३॥ जीवस्साजीवस्सय जे परिणामा दु देसिदा सुत्ने । तं जीवमजीवं वा तेहिमणण्णं वियाणाहि ।। ३३७ ।। ण कुदोवि विउप्पण्णो जमा कजं ण तेण सो आदा। उप्पादेदि ण किंचिवि कारणमवि तेण ण सो होदि ॥ ३३८॥ कम्मं पहुंच कता कत्तारं तह पडुच्च कम्माणि । उप्पंजंतिय णियमा सिद्धी दुण दिस्सदे अण्णा ॥ ३३९ ।। द्रव्यं यदुस्पयते गुणैस्तसैनानीहानन्यत् । यषा फटकादिभिस्तु पर्यायैः कनकानन्यदिए ॥३३६॥ जीयस्थानीवस्य तु ये परिणामास्तु दर्शिता हो । ते जीवममी पा सैरनन्य विमानीहि ॥३३७।। न कुतविद पुत्पनो यस्मारकार्य न तेन स आस्मा । उत्पादयति न किंचित्कारणमपि देन न स भवति ॥३३॥ कम मतीत्य कर्ता फार तया पसीत्य कर्माणि । उत्पते निपपासिदिस्तु न दृश्यतेऽन्या ।।३३९।। तात्पर्यवाता-पथा कनकमिह कटकादिपर्यायः सहानन्यदभिन्नं भवति तथा दध्यमपि यदु- पित परिणमति । कैः सह । स्वकीयस्तीकीयाणे, तद्रव्यं तिगुणैःसहानन्यदाभिन्नमिति शानीहि इति प्रथमगाथा गता । विस्साजीवस्स पजे परिणामा दु देसिदा सुते जीवस्य-अर्जायस्य च ये परि- पामाः पर्यापा देशिताः कथिताः सूत्रे परमागमे तैःसह सेनैव पूर्वोक्तमवर्णाष्टोतेन तमा जागानोपद्रप. मनन्यदभिन्न विजानीहीति हितोपगाथा गता। यस्मा मुनिश्चयनपेन नरनारकादिविभावपर्यायारूपेण कदा- चिदपि नौपनः कर्मणा न जनितः तेन कारणेन कर्मनोकर्मापेक्षयात्मा का न भवति । न च तत्कर्मनोकर्मों- पादानरूपण किमप्युत्पादपति देन फारणेन फर्मनोकर्मणा कारणमपि न । भवति यतः कर्मणो का मोचक न भवति ततःकारणाद्वधमोक्षयोः शनिचयनमैन कर्ता न भवतीति तृतीयगाया गता फम्म पहुच कचा कतारं तह पहप कम्माणि उप्पंजते णियमा पतः पूर्व भगित सुवर्णद्रव्यस्य पुडलपरिणामेने सह जीवपुगठयोः सपरिणामः सहेवानन्यायाभिभव । पुनश्वोक्तं कर्मनोरुमभ्यां फमताभ्यो जीतने मोत्पाद्यते जीवध फर्मनोकर्मणा नौषादयति ततो झापते कर्म मलीन्योपचारेण जीर, फर्मक तथा फर्माण २० ·- सनातनजैनप्रथमालाया- चौरपद्यते जीवकर्नारमाश्रित्यौपचारेण नियमानिश्चयात् सदेहो नास्ति सिद्धी दुण दिस्सदे अपणा अनेन प्रकारण, अनेन योऽर्थ. ' परस्परनिमित्तभाव विहाय शुद्धोपादानरूपेण शुद्धनिश्चयेन जीवस्य कर्मकर्तृत्तविषये । मिनिर्मिपत्तिर्घटना न दृश्यते कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलाना च कर्मन न दृश्यते तत स्थित शुद्रनिश्चयनयेनाकी जीन इति चतुर्थगाथा मता । एव निश्चयेन जीर, कर्मणा फर्ता न भवतीति व्यास्पानमुख्यत्वन प्रथमस्थले गायाचतुष्टय गत । अथ शुद्धस्यात्मनो ज्ञानायरप्पादिप्रकृतिभिर्य को भापति तदज्ञानस्य माहात्म्यामिति प्रज्ञापयति- आरमख्याति:-जीयो हिसावकामानियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानो जीन एप नाजीर , एवमजी- बोऽपि बामनियमितात्मपरिणामेरुपद्यमानोऽजीव एस नजीर , सद्व्याणा स्थपरिणामै सह तादरम्यात् करुणादिपरिणामे काचनवन् । एव हि जीवस्य स्वपरिणामेरुत्पद्यगानस्याप्यजीवन सह कार्यकारणगानो न सिद्धाति सर्वव्याणा द्रव्यातरेणोत्पाद्योत्पादकभाषाभागात् । तदसिद्धौ पाजीनस्य जीयकर्मत्य न सिद्ध्यति । तदसिद्धां च कर्तृकर्मणोरनन्यापेक्षसिद्धचात्-जीवस्याजीपकर्तृत्य न सिद्धयति, आतो जीवोऽकर्ता भवतिष्ठते । अफर्ता जीरोऽय स्थित इति विशुद्धः स्वररात. स्पुरश्विज्योनिश्चिरितमुनाभौगभुषन. । तथाप्यस्यासी स्याचदिह किल वध प्रकृतिभि स खल्यज्ञानस्य पुरति महिमा कोपि गहन ॥१८॥ चेदा दु पयाँ यद्धं उप्पजदि विणस्सदि। पयडीवि चेदयह उपजदि विणस्सदि ॥३४०॥ एवं बंधो दुण्हपि अण्णोण्णपञ्चयाण हो । अप्पणो पयडी एय संसारो तेण जायदे ॥३४१।। चनयिना तु मकृत्यर्थ मुत्पद्यते विनश्यति । प्रकृतिरपि चेत कार्यमुत्पद्यते विनश्यति ॥३४०॥ एवं बधो द्वयोरपि-मत्वपयोर्भवेत् । आत्मनः कृतेथ संसारस्तेन जापते ॥३४॥ तात्पर्यटति:- चैदा आमा स्वसभापच्युत सन् प्रकृतिनिमित्त कर्मोदनिमित्तमुपद्यते । विन- यति च विभारपरिणामै पर्याय. । प्रकृतिरपि चेतपितृकार्य जीयमबचिरागादि परिणामनिमित्त शानावरणा- दिकर्मपर्यायसुत्पद्यते पिनत्यति च । एर पूर्वोक्तप्रकारेण यथो जायते द्वयो -स्वस्थभावयुतस्यात्मनः, कर्म- वर्मणायोग्ययुगलपिंडरूपाया ज्ञानाचरणादिकृतेश्च । कयभूतयोईयो १ अन्योऽन्यमनस्ययो', परस्परनिमि सकारणभूतया । एपरागाद्यज्ञानभान बधौ भरति तेन मधेन ससारो जायते, नच सप्तपत इत्युक्त भवनि। अ यातकाल शुदात्मसपित्तिव्युत सन् प्रकृत्यर्थे प्रत्युदयरूप रागादिक न मुचति तावत्का- लमज्ञानी स्मात् तदभाष ज्ञानी च भरतीत्युपदिशति- आत्मस्पातिः-अयहि आ ससारत इस प्रतिनियतस्यलक्षणानिर्शानेन परमात्मनोरेफल्याप्यासस्य करणारकर्ता सन् चेतयिता प्रतिनिमित्त मुत्यादपिनाशापासादयति । मतिरपि चतयिनिमित्तमुत्पति- विनाशायासादपति । एएगानयोगप्रकृत्यो. कर्तृकर्ममाराभानेप्यन्योन्यनिमित्तनैमितिकात पोरपि अधो दृष्ट, ततः ससार, तत एव च तयोः कर्तृकर्मन्यसहार:- जाएसो पयाडियर्थी चेदगो ण विमुंचदि । अगाणओ हने ना मिच्छादिट्ठी असंजदो ॥३४॥ . +7

·मनातनजनमंचमालाया-
अधाशनी आय. सापराध. मुमित सन् कर्मफल तन्मयो म्या वेदपति, यातु निरपराध बना
समिदिये सति किं करोति ? इति पश्यति-
मात्मरुपाति:-मानी हि शुद्धा मष्टानाभाषाम् सारपारकरज्ञानेन, सारयोरेकायदर्शनेन, सपा
स्पोरकसपरिणया च प्रतिसभार स्थित चात् प्रतिसभापमप्यहराया-अनुभवत् कर्मल वैदयो ।
शनी तु शुदा मानसद्भागासपरयोनिमागदानेन, सपरयोविभागदर्शनेन सारयोरकसपरिण-या घ प्रति
कामावादपस्तल्यान्-शुदामघमाग्मेकमेवातियानुभवन् कर्मफलमुदित अपमानन्या-जानारोग न
पुनस्तस्पाहतयाऽनुमारितुमास्यवादयते ।
अज्ञानी प्रतिम्घभावनिरतो निस भदरको हानी तु प्रतिमभाषविरतो नो जातु विदिकः ।
इन्पे निपम निरूप्प निघुमेरपनिता एम्पा मग महत्वाचरितैरासन्यमा शानिना ॥१५
पानी पदक एयति निपम्पते-
जो पुण गिरावराहो चेदा णिस्संकिदो दु सो होदि।
आराहणाय णिजं वदि अहमिदि बियाणंतो ॥ ३४५ ॥
यः पुनर्निरपरापयेतपिता निश्शनिस्तु स भनि ।
माराधनया नित्यं धनने भामिति विनानन् ।। ३४५।।
तापपत्तिा--जो पुण मिरवराहो मैदागिस्संकिदो द सो रोदि परतु अंगपिता बानी
जीपः स निरपराम: सन् परमा माराधनविषय निको भाति । निशको भूया कि परोनि ? भार.
गाय गिचं हदि भामिदि पिपाणती निरपरमा माराधनारूपा निवपाराधनया निसर्गरम्
पर्सत कि कुन्।ि मतदानादिरूपोऽहमिति निर्विकासमाधी मिया मान सम्मा मानन परमरामामी
भाषन यानुभाति इति ।
मामी कर्मणां नियमन नेदपा भवतीति दर्शयनि--
ण मुयदि पयडिमभन्यो सुपि अज्झाइदण सन्छाणि ।
गुडदुद्धपि पिवंता ण पप्णया णिविसा होति ।। ३४६ ॥
म संगति प्रतिष्पः गुमषि-मधील पात्राणि ।
गुरम्पमपि पिठो न पगा निर्षिया मनि ॥ १६ ॥

·१६५ समयमाभूतं । ज्ञानी त्ववेदक एवेति नियम्यते- णिब्वेदसमावण्णो णाणी कम्मफलं वियाणादि । महुरं कंडुवं वहुविहम्वेदको तेण पण्णत्तो ॥ ३४७ ॥ निर्वेदसमापनो शानी फर्मफलं विजानाति । पधुरं फटुकं बहुविषमवेदको तेन मासः ॥ ३४७ ।। तारपर्यवृत्तिः-णिम्वेदसमावण्णो गाणी कम्मम्फलं वियागादि परमतत्वज्ञानी जीवः संसारशरीरभोगरूपत्रिविधवैराग्यसपनो भूत्वा शुभाशुभकर्गफलमुदयागतं यस्तस्वरूपेण विंशपेण निर्वि- फारस्वशुद्धात्मनो मिन्नत्येन जानाति । कथं भूतं जानाति ! महुरं फडवं बहुविहमवेदको तेण पपणतो अशुभकर्मफलं निंबकांजौरविपहलाहलरूपेण कटुक जानाति । शुभकर्मफलं बहुविध गुडखड- शर्करामृतरहण मधुरं जानातिनच सुद्धारमोत्थसहजपरमानंदरूपमतीद्रियसुखं विहाय पचेन्द्रियसुखे परि- यामति, सेन कारणेन ज्ञानी येदको मोक्ता न भवतीति नियमः। एवं हानी शुद्धनिक्षयेन शुभाशुभकर्म फळमोक्ता न भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन तृतीयस्थळे सूत्रचतुष्टयं गतं । आरमख्याति। - ज्ञानी न निरस्तभेदभावश्चतज्ञानलक्षणशुद्धात्मज्ञानसद्भावेन परतोऽत्यंत विविक्त- त्यात मकतिखभाष वयमेव मुंचति ततो मधुरं मधुर या कर्मफलमुदित ज्ञातवात केयलमेव जानाति, न पुनहाने सति परद्रव्यस्माहतयाऽनुभवितुमयोग्यत्नाद्वेदयते । अतो ज्ञानी प्रकृतिस्वभावविरक्तत्वादवेदक एव । ज्ञानी फरोति न न वेदयते च कर्म जानाति केवलमयं किल तरखमा । जानपर करणरेदमपोरभावात शुद्धस्वभावनिषतः स हि मुक्त एप 1॥१८॥ णवि कुन्वदि गवि वेददि णाणी कम्माइ बहु पयाराइ । जाणदि पुण कम्मफलं बंधं पुण्णं च पावं च ॥ ३४८ ॥ नापि करोति नापि वेदयसे शानी फर्माणि चदुपफाराणि । जानाति पुनः कर्मफलं पं पुष्यं च पापं च ॥३४८॥ सापर्यतत्ति!~-वि कुम्वदि पवि वेददि गाणी फम्याइ बहुपयाराइ लिगलिगुप्तषय- छैन रूपातपूजालाभदृश्श्श्रुतानुमूतमोगाकाक्षारूपनिदानबंधादिसमस्तपरन्यालंगनशून्येनानंतज्ञानदर्शन- मुखवीर्यस्वरूपेण सालभने भरितायस्थे निर्विकल्यसमाधो स्थितो झानी कर्माणि यनुप्रकाराणि ज्ञाना- परणादिमुनोत्तरप्रतिभदभिन्नानि निश्वपमेन न करोति न च तन्मयो भूत्वा घेदपत्यनुभवति । तहिं कि करोति ! जाणदि पुण कम्मफलं बंध पुण्णं पावं च परमात्मभावनात्यसुखे सृप्तो भूत्या वस्तुप्तरू- पेण जानान्येय । किं जानाति ! सुखदुःखस्वरूपकर्मफल मतिनधादिभेदभिम पुनः कर्मबंध, सधः शुभापुर्नागगोत्ररूपं पुण्य, पतोऽन्यदसवद्यादिरूपं पाप चति । तमेर कर्तृत्वभोक्तृत्वभाव विशेपेण समर्थपति- आत्मरूपाति:हानी हि कर्मचेतनाश्त्यत्वेन कर्मफलचेतनाशून्यन्येन च स्ययमकर्तृत्वावेद- पितृत्वाञ्च न फर्म करोति न वेदयते च 1 किंद शानचेतनामय येन केवल ज्ञातृत्वात्कर्मबंध कर्मल - भमशुभ वा केयरमेव जानाति । कुत एतत् दिशबह अण्णा पाटोयसामियाती।

·सनातनजैनग्रंथमाया- दिट्टी सयंपि णाणं अकारयं तह अवेदयं चैव । जाणदिय बंधमोक्खं कम्मुदयं णिजरं चेव ॥ ३४९ ॥ रधिः स्वयमपि ज्ञानमकारकं तथाञ्चेदकं चैव । जानाति च बंधमोक्षं कर्मोदयं निर्जगं चैव ॥ ३४९ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-दिही सीप गाणं अफारपं तह भयेदयं चैव यथा दृष्टि माना हश्यमग्नि रूप वस्तुसधुक्षण पुरुषपन्न करोति तथैव च तताय पिंडवदनुभवरूपेण न वेदयति । तथा शुद्धज्ञानमप्य- भेदेन ज्ञानपरिणतजीवो था स्वय शुद्धोपादानरूपेण न करोति न च वेदयति । अथवा पाठातर दिवी सपंपि णाणं तस्य व्याख्यान-न केवल दृष्टि क्षायिकाशनमपि निश्चर्यन कर्मणामकारक तङ्का घेदकमपि । तपाभूतः सन् किंकरोति'माणदि य धमोक्खं जानाति च । को ' वधमोक्षौ । ने केवल मधमोक्षो कम्मुदयं गिजरं चैव शुभाशुभरूप कर्मोदय सविपाकाविपाकरूपेण सकामाकामरूपेण वा द्विधा निर्जरी वेय जानाति इति । एव सर्वविशुद्धपारिणामिकपरमभाषप्राहकेण शुद्धोपादानगतेन शुद्धद- न्यार्थिनपेन कर्तृव-भोक्तत्य-बध-गोक्षादिकारणपरिणामशून्यो जीव इति सूचित । समुद्राय- पात्तनिकायां पश्चाद्गायाचतुष्टयेन जीवस्याकर्तृत्वगुणव्याख्यानमुख्यत्वेन सामान्यविवरण कृत । पुनरपि गाथाचतुष्टयेन शुसस्यापि यत्प्रकृत्तिभिबंधो भवति तदज्ञानस्य माहात्म्पमित्यज्ञानसामर्थ्यकथनरूपेण विशेष- विषरण पात । पुनश्च गाथाचतुष्टयेन जीयस्पाभोक्तृत्वगुणव्याख्यानमुरख्यत्वेन व्याख्यान कृत । तदनतर अनिश्चयेन तस्यैव कर्तृत्वबधमोक्षादिककारणपरिणामवर्जनरूपस्य द्वादशगावाच्याल्यानस्योपसहाररूपण गाथाप गत। इति समयसारम्पारपाया शुदात्मानुभूतिलक्षणायां तारपर्यवृत्ती मोक्षाधिकारसमधिनी चूलिका समाप्ता । गथया द्विसीयव्याख्याननान मोक्षाधिकार' समाप्त । भारमख्याति:-पथात्र लोके राष्टिश्यादयतविभक्तत्वेन तत्करणवेदनयोरसमर्थयात् दृश्य न करोति नवेदपते ब, अन्यथानिदर्शनासधुक्षणवत् स्वय मलनकरणस्य, लोहपिंडपस्वयमेवौष्ण्यानुभवनस्य च दुर्गिवारत्वात् । किंतु केवल दर्शनमात्रस्त्रमावत्वात् तत्स केवळगेव पश्यति । तथा ज्ञानमपि स्वय दृष्टित्वास फर्मणोऽसतविभक्तत्वेन निश्चयवस्तत्करणवदनयोरसमर्थस्वात्कर्म न करोति न घेदयते च । किंतु केवल ज्ञानमानस्यमापत्याकर्मबंध मोक्ष वा यामोदय निर्जरा था, केवलमेव जानाति । पेतु कर्तारमारान पश्यति तमसा तता । सागान्यजनयत्तेपा न मोक्षोऽपि मुमुक्षता ॥१८॥ तात्पर्यवृत्तिः किं च विशेष ---औपशमिकादिपचभागाना मध्ये फैग भावेन मोक्षो भवतीति विचार्यते । तत्रीपशामिकक्षायोपशमिफक्षायिकौदयिकमावचतुष्टय पर्यायरूप भवति शुद्धपरिणामिकस्तु ध्यरूप इति । तच परस्परसापेक्ष इन्यपर्यायदपमात्मा पदार्थो भण्यते । तत्र सायज्जीवत्वभम्यवादयत्व- त्रिनिधपरिणामिकभावमणे शुद्धीवत्व शक्तिरक्षण । यत्पारिणामियात्य तच्छुद्धदम्यार्थिकनयाश्रितस्वामिरा- वरण शुद्धपारिणामिकभावसज्ञ ज्ञातव्य तत्त्ववधमोक्षपर्यायपरिणतिरहित । यपुनर्दशनाणरूप जीवात्य भव्या- मन्यत्वदय तत्पर्यापाधिकनयाश्रितत्वादशुद्धपारिणामिशभावसामिति । कयमशुद्धमिति चेत ससारिणां शुद्धनयेन सिद्धाना तु सर्वथैव दशमाणरूपजीक्वमन्यामध्यवद्यामानादिति । तस्य नयस्य मध्ये भन्ग- बलक्षणपरिणामिकास्य तु यथारामय राम्यक्त्यादिजीवगुणघातक देशघागिसर्वघातिसज्ञ मोहादिकर्मसामान्य पर्यापार्थिवनयेन प्रच्छादक भयति इति विज्ञपं । तत्र च यदा कालादिलाधिवशेन भव्यत्वशक्तयक्तिर्भवति पदाय जीव सहनशुद्रपारिणामि कगावरक्षणनिजपरमारमध्यसम्पशद्वानहानानुचरणपर्यायण परिण- ·समयप्राभूत। मति । तव परिणमनागमभाषयोपशमिकक्षायोपशमिकक्षायिक भावत्रय भएयते यामभाषया पुनः शुद्धारमाभिमुग्णपरिणामः शुद्धोपयोग इत्यादि पर्यायसझा लमते । स च पर्याय शुद्धपारिणामिकभानलक्षण- शुद्धात्मद्ध्यात्कथचिदिन्न । कस्मात 'भावनामपत्वात् । शुद्धपारिणामिकस्त भावनासपो न भवति । यकातैनाशुपारिणामझादाभनो भाति तदास्य भावनारूपस्य मोक्षकारणभूतस्य मोक्षपस्तामे विना जाते सति शुद्धपारिशामिकभारस्यापि विनाश. प्रामोति, नय तथा । ततः स्थित-शुपारिणामिकभाष. विषये या मारना तद्रूप यदीपशामिकादिभापत्रय तत्समस्तरागादिरहितत्वेन शुद्धापादानकारणस्वान्मोक्षका- रण मरति नच शुसारिणागिक । गस्तु शक्तिरूयो मोक्षः स शुद्धपारिगामिकपूर्वमेर तिष्ठति । अयत व्यक्तिरूपमोक्षविचारो तेि । तथा चौत सिखाते निष्क्रिययुद्धारिणागिरु' निष्क्रिय इति कोऽर्थः । यथ कारणगूता या क्रिया रागादिपरिणतिः, सद्यो न भवति । मोक्षकारणभूता च क्रिया शुद्धमापनापरिण- तिस्तद्रश्च न भवति ततो ज्ञायते शुद्धपरिणामिरुभावो मेपरूपी भगति मानरूपो न भरति । कस्मात् ? पानस्य विनश्वरस्यात् । तथा योगीद्रदेवैरप्युक्त- गयि उपजह णपि मरइ यंधण मोक्खू करेइ । जिउ परमार्थ जोइया जिणवर एउ भणे ॥१॥ कि च विवक्षितैकदेशशुद्धनयाश्रितेय भारना निर्षिकारस्यसवेदनरक्षणक्षायोपशमिकाम्मलन पदा- प्येकदेशव्यक्तिरूपा भाति तथापि भ्याता पुरुष' पदेन सफलनिरागणमखदैकप्रत्यक्षपतिमासगयमाविनावर शुद्धपारिणामिकपरमभारलक्षण निजपरमात्मद्रव्य तदेहमिति भाग्यति नच खडज्ञानरूपमिति भावार्थः । इदतु पाल्पानं परस्परसापक्षागमाध्यात्मनयद्याभिप्रायस्यानिरायनै कधित सिक्षा नीति ज्ञातव्यमितिभिः। आता पर जीवादिनवाधिकार जीवस्य कर्तृत्वभोक्तादिवरूप यथास्थान निश्वयव्यवहारविभागेन सामान्येन यत्पूर्व श्रापित, तस्यैव विशेषत्रिधरणार्थ लोकस्स कुणदि विङ्ग इत्यादि गापामादि कयर पाठकगण पडधिकनवतिगाथापर्यंत भूलिकाव्याख्यान करोति- चूलिकाशब्दस्यार्थ कथ्यते तयाहि-विशेष पारूपानं, उत्तानुक्तव्याख्यान, उक्तानुक्तसकर्णिम्पा ख्यान चेति त्रिधा धूलिकाशब्दास्वार्थो ज्ञातव्य । तर षणयतिगाथामु मध्ये विष्णोदेषादिपर्यापकर्तृत्व- निराकरणमुख्यत्येन लोगस्स कुणादि चिह्न इत्यादि गाथासप्तक च भवति । तदनतर, अन्य. कर्ता, भुक्त चान्य --इत्येकातनिषधरूपेण बौद्धमतानुसारिशिष्यसबोधनार्थ केहिंदु पञ्जयहिं इत्यादिसूनचतु- य । अतः पर सारूयमानुसरिशिष्य प्रति, एकातेन जीनस्य भारमिप्यापकर्तृत्वनिराकरणार्य मित्ताजदि पगडी इत्यादि सूरपंचफ (तत पर ज्ञानाद्वान मुरादुः खादिमाग कोकाल करोति मचामति पुनरपि सारज्यमसनिराकरणार्यकम्मेहि भण्णाणी इत्यादि प्रपोदा सूत्राणि । पानता कोऽपि प्राथमिवाशिष्य शब्दादिपचेन्द्रियविपयाणा विनाश का पाचति किंतु मनति स्थितस्य विषयानुरागस्प घात करोमीति विशेषवियफ न जानाति तस्त्र सबोधनाचे दसणणाचरिम इत्यादि सूत्रसप्तक । तदनतर पधा सुवर्णकारादिशिस्वी बुढादिकम हस्तकुदृकाशुपकरण फरोति । तफल मूस्यादिक भुक्ते स तथापि तन्मयो न भवति । सश भायोऽपि द्रम्मकर्म कति भुक्तं च तथापि तन्मयो न मातीत्यादिमतिपादनरूपेण सह सिपियो दु इत्यादि गाथा सप्तक ! बात पर पित मृतिका कुट्यादिक श्वेत करोति तथापि निश्चयन सन्मयो न मपति । तया जीनोऽपि स्याहारेण क्षेपभूतं घसम्यमेव जानाति पश्यति परिहरति भावाति च तथापि निधन तन्मयो न माति इति प्रतिमतानु सातिशयसंवोधनार्थ जहसेटिपा इत्यादि सूरदशक । तत पर शुद्धामभाषनाररूपनिभयप्रतिक्रमण- निभपप्रयासान-निश्श्यागेचना-- निश्श्यचारित्राम्यानमुलनेन फम्म में नफर्य इत्यादिस्ट ·सनातनजनगंधमालाया- इतुष्टय ! तदनंतरं रागदेषोपत्तिविषये ज्ञानरूपावसापधुद्रिसपोर एव कारणं नचाचेतनशम्दादिविश्या इति कथनार्य गिददि संथदि वपणाणि इत्यादि गाथादशकं । अतः परं उदयागतं फर्म पेदपमानो मदीपमिद मयावतं च मन्यते स्वसभावशून्यः सुखितो दुखितय भषति यः सः पुनरम्यारविधं कर्म दु.स बीज बनातीति प्रतिपादनमुस्पन्न बंदतो कम्मफलं इत्यादि गाथान । तदनंतरं आचारसूत्रतादि दव्यश्रुतेंद्रियविषयद्रव्यकर्म धर्माधर्माकाशकालाः शुनिश्चयन रागादयोऽपि शुद्धजीयस्वरूपं न मर्वतीति प्याल्पानमुख्यत्वेन सच्छणाणं ण चदि इत्यादि पचदा सूत्राणि । ततः परं यस्य शुद्धनपस्याभिप्रा. पेण मूर्तिरहितस्तस्याभिप्रायेण कर्मनोकर्माहाररहित इति व्याख्यानरूपेण मापा जस्स अमुवो इस्पादि गाथात्रयं । तदनंतर देशावितदन्यलिंग निर्विकल्पसमाधिलक्षणभारलिंगरहितं यतीनो मुक्तिकारण न भवति भावडिंगराहिताना पुनः सहकारिकारणं भवतीति व्याख्यानमुत्पत्वेन पाखंडी लिंगाणिय स्यादि सूत्रसप्तकं । पुनश्च समयप्रास्ताभ्यपनफलकथनरूपेण प्रधरामाप्त्यर्थं जो समय पारामिण इन्यादि सूरमेकं कथयतीति प्रयोदशाभिरतराधिकारः समपसारल्लिकाधारे समुदायपातनिका- इदानी प्रयोदशाधिकाराणां यथाक्रमण रिशेपन्याख्यानं क्रियते। तद्यथा-एकातेनारमानं फार ये मन्यते तेषामज्ञानिजनरन्मोक्षो नास्तीत्युपदिशति- लोगस्स कुणदि विल सुरणारयतिरियमाणुसे सत्ते । समणाणंपिय अप्पा जदि कुव्वदि छब्बिहे काए ॥३५०॥ लोगसमणाणमेवं सिद्धतं पडि ण दिस्सदि विसेसो। लोगस्स कुणदि विण्हू समणाणं अप्पओ कुणदि ।। ३५१ ॥ एवं ण कोवि मुक्खो दीसह दुहंपि समण लोयाणं । णिचं कुव्वंताणं सदेव मणुआसुरे लोगे ॥ ३५२ ।। लोकस्य फरोनि विष्णुः गुरनारकतिपरमानुपान् परवान् । थपणानामप्यारमा यदि करोति पदिपान् कापान् ॥ ३५ ॥ कोकथमणानामे सिदांस प्रति नयन विशेषः । लोकस्य फगेति विष्णुः श्रमणानामप्यारमा करोति ॥14॥ पवं न कोऽपि मोक्षास्यते लोकमाणानां येषां । नित्यं कुर्नता सदैव मनुनान मुरार शेकान् ।। ३५२ ।। सापति:-सोगरस फुदि रित पुरणारपनिरियमाणुमे सपेटमा मोनिको.

·समयाभृत। णि कुखताणं सदेव मणुमासुरे लोगे निस सर्वकाळ कर्ग कुर्वतोः। 5 लोफे। कधभूते ! देवमनुष्यासुरसहिते। किंच-रागद्वेषमोहरूपेण परिणमनमेव कर्तृत्प्रमुच्यते । तत्र रागद्वेपमोहपरिणमने सति शुद्धस्वमाबरमतवसम्यश्रद्धानज्ञानानुचरणरूपनिश्चयरत्नत्रयात्मफमोक्षमार्गाध्यवन भवति ततस मोक्षो न भवतीति भावार्थ. । एव पूर्वपक्षरूपेण गाधात्रयं गत । अयोत्तर निश्चयेना मनः पुद्गलद्रव्येण सह फर्तृकर्मसंबधो नाति कप की भविष्यतीति कधपति- आत्मख्याति:-ये खात्मान कर्तारगेय पश्यति ते लोकोतरिका अपि न लौकिकतामतियतते । लौकिकानां परमात्मा विष्णुः सुरनारकादिकार्याणि करोति, तेषां तु स्वारमा तानि करोति इत्यपसिझांसस्य समत्यात् । ततस्तेपागात्मनो नित्यकर्तृलाभ्युपगमात-लौकिकानामिन लोकोतरिकाणामपि नास्ति मोक्षः । नास्ति सोऽपि संबधः परद्रन्यात्मतत्त्वयोः । फकर्मत्यसबधाभाथे तत्कर्तृता फुतः ॥१९॥ ववहारभासिदेण दु परदब्वं मम भणति विदिदत्या । जाणंति णिच्छयेण दु णय इह परमाणुमित्त मम किंचि ॥३५३॥ जह कोवि णरो जंपदि अह्माणं गामविसयपुररठं । णय होति ताणि तस्स दु भणदिय मोहेण सो अप्पा ॥३५॥ एमेव मिच्छदिट्टी णाणी णिस्संसयं हवदि एसो। जो परदव्वं मम इदि जाणतो अप्पयं कुणदि ॥३५५॥ तमा ण मेति णचा दोह्र एदाण कत्ति ववसाओ । परदब्वे जाणतो जाणे जो दिद्विरहिदाणं ॥३५६।। व्यवहारमापितेन तु परद्रव्यं मम भणंत्यविदितार्याः । भानंति निधयेन तु नह परमाणुमात्रमपि किंचित् ॥ ३५३ ॥ यथा कोऽपि नरो जल्पति भस्माफ ग्रामविपयपुरराष्ट्र। नच भवति तस्य तानि तु भणति च मोइन स आत्मा ॥ ३५४ ॥ एवमेव मिथ्याष्टिनानी निस्पशयं भवत्येपः । यः परद्रव्य ममेति जाननात्मानं करोति ॥ ३५५॥ तस्मान में इति सात्वा पेयामप्येतेषां कईयवसायं । पाद्रव्ये जानन् जानीपादृष्टिरहितानां ।। ३५६ ॥ तात्पर्यवृत्तिा-ववहारभासिदेणदु परदन्च मप भणति विदिदश्य पर द्रव्य मम भणति। के ते १ सिदितार्या:-ज्ञातार्था तस्यदिन । केन कृत्या भणति ? परहारभाषितेन व्यवहारनयैन । माणति गिरछयेण दुणप इहपरमाणुमित्त मम किंचि निश्चयेन पुन नति। किं' नचेह परम्प परमाणुगाप्रमाण गमेति । मह कोविणरो अंपदि अह्माणं गाम विसयपुररई यथा नाम स्फुटमही वा कधिपुरणो नत्यति। सिंजयति ! वृत्पातो माम , देशाभिधानो विषय , नगराभिधान पुर, देशरदेशसज्ञ राष्ट्रगरमाकमिति । णय हुं ति ताणि तस्स दु भगदिय मोहेण सो अपानव सानि तस्य पति राजकीपनगरादीनि तथाप्यसो मोहन ते मदीप प्रामादिकमिति दृष्टांत । भय दाष्टांत:-एव पर्गेलातिन शानी न्याहार- ·सनातननाथमाला- मूढो भूत्या यदि परद्रव्यमात्मीय भणति तदा मिथ्यात्व पातः सन् मिथ्याष्टिभपति निस्सशय निमितं सदेहो न कर्तव्यः इति । तमा इसादि वला तस्मात् परकीयमामादिदृष्टातेन स्यानुभूतिभाषमाप्युत सन् योऽसौ परद्रव्य व्यवहारेणात्मीय करोति स मिध्यादृष्टिर्भवतीति भणित पूर्व तस्मात्कारणामायते उई एदाण कत्तिववसाओ। परद्रव्ये तयोः पूर्वोक्तलौकिकजनयोः-मारमा परद्रव्य करोती यनेन रूपेण योऽसौ परद्रव्यषिपय कर्तृत्वव्ययसाय । किं कृत्वा । पूर्फ ण ममेति गच्चा निर्विकारस्परपरिष्ठित्तिज्ञा- नेन परदव्य मम सबधि न भपति इति झाला जाणतो जाणिज्जो दिविरहिदाणे इम लौकिकजनयोः परद्रव्ये कर्तृत्वव्ययसाय-अन्य कोऽपि तृतीयतटस्थः पुरुषो जानन् सन् जानीयात्। सकरभूत जानीयात! वीतरागसम्यक्त्वसंज्ञाया तु निश्वयदृष्टिस्तदहिताना म्यवसायोऽयमिति। बानी भूत्या व्यवहारेण परद्रव्यमात्मी यवदन् सन् कथमज्ञानी भवतीति चेत् । व्यवहारो हि म्लेछाना म्लेच्छभाषेत्र प्राथमिकजनसबोधनार्थे काळ पयानुसर्तव्य । प्राथमिकजनप्रतियोधनकाल बिहाय कतकफलवदात्मशुद्धिकारकान् शुद्धनयाल्युतो. भूला पदि परद्रष्यमारगीय करोति तदा मियादीष्टर्भवति । किं च विशेष:-लोकाना मते विष्णु: करोतीति यदुक्त पून तल्होकव्यवहारापेक्षया भाणेत । नचानादिभूतस्य देवमनुष्यादिभूतलोकस्य विष्णुर्या महेश्वरो या फोऽपि कर्तास्ति । कथमिति चेत् सोऽपि लोकस्तावदेकेंद्रियादिजीतस्तिष्ठति । तेषां च जोमाना निश्चयनयेन विष्णुपर्यापेण ब्रह्मपर्यायण महेश्यरपर्यायण जिनपर्यायेण च परिणमन- शक्तिरस्ति तेन कारणेनात्मैव विष्णु', आत्मैव ब्रह्मा, आत्मघ महेश्वरः, आत्मैव जिनः । तदपि कथामिति चेत् कोऽपि जीवः पूर्व मनुष्यभवे जिमरूप गृहीत्वा भोगासाक्षानिदानबधेन पापानुबंधि पुण्यं कृत्वा स्वर्ग समु- प्पय तस्मादागत्य मनुष्यभवे विखडाधिपविरईचत्रयः भवति तस्य विष्णुसज्ञा नघापरः कोऽपि लोकस्य कर्ता विष्णुरहित इति । तथा चापरः कोऽपि जीवो जिनदीक्षा गृहीत्वा रत्नत्रयाराधनया पापानुबधि पुण्यो पार्जन कृत्वा विद्यानुवादसज्ञ दशमपूर्व पठित्वा चारित्रमोहोदयेन तपश्चरणभ्युतो भूत्वा हुण्डायसर्पिणीकाल- प्रभावेण विद्यावलेन लोकरयाह कर्तेत्यादि चमत्कारमुपाय म्हजनानां विस्मय करवा महेश्वरो भयति न सविसर्पिणीध । सा च हुण्डावसर्पिणी सहयातीता तरसार्षिष्यवसर्पिणीषु गतासु समुपयाति तथा पोक-- सखातीदवसप्पिणि गयासु हुडावसाप्पिणी एप । परसमयह उपपत्ती ताहि जिणार एव पभणे ॥१॥ मचान्य कोऽपि जगरकर्ता महेश्वराभिधानः पुरुषविशपोऽस्ति इति । तथा चापरः कोऽपि पुरुषो विशिष्टतपश्चरण कृखा पश्चात्तपःप्रमाण स्लाविश्यनिमित्त चतुर्मुखो मयति तस्य महा सज्ञा । नान्यः कोऽपि जगतः कर्ता ब्यापकैकरूपो ब्रह्माविधानोऽस्ति । तथैवापर. कोऽपि दर्शनविशुद्धिपिनयसपनतेत्यादि पोडशमायम! कृत्वा देवेदादिविनिर्मितपचमहाकल्याणपूजायोग्य तीर्थकरपुण्य समुपाय जिनेश्वराभिधाना वीतरागसर्वज्ञो भवतीति वस्तुस्वरूप ज्ञातव्य । एव यद्येकातेन फर्ता मनति तदा मोक्षाभाव इति विष्णु- नतिन गाथात्रयेण पूर्वपक्ष करवा गाथाचतुष्टयेन परिहारल्याख्यानमिति प्रथमस्थले सूत्रसप्तक गत । भय द्रव्यार्थिकनयेन य एव कर्म करोति स एव मुक्त । पर्यायार्थिकनयेन पुनरन्यः करोत्यन्यो भुक्ते इति च योऽसौ मन्यते स सम्यग्दृष्टिर्भवतीति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:--अज्ञानिन एव व्यवहारविमूढा परदन्य ममेदमिति पस्पति । शानिनातु निक्षय- प्रतिबुझा परगन्यकणिकामात्रमपि न ममेदमिति पश्यति । ततो यथात्र लोके कश्चिद्व्यवहारविमुढ परकीय- प्रामवासी ममाय माम इति पश्यन् मिथ्यादृष्टिः । तथा शान्यपि कपचिद् व्यवहारविमूढो भूत्वा परद्रव्य ममेदमिति पश्येत् तदा सोऽपि निस्तशय परद्रव्यमात्मान कुर्माणो मिथ्याीटरेव स्पात् । अतस्तत्त्व जानन् पुरुष समेर परद्रम्प न ममेति भावा लोकश्मणाना द्वयेषामपि योऽय परदन्ये कर्तव्यासाया, स तेषा सम्पादर्शनरहितत्वादेव भवति इति मुनिश्चित जानीयात् । मायके पाठ। ५ ·समपप्रामृतं । एकस्य वस्तुन इहान्यतरेण साई संबंध एप सकलोऽपि पसो निषिदः । तरकर्तृकर्मघटनास्ति न वस्तुभेदे पश्यंत्वकर्तृमुनयश्च जनाथ तवं ॥ १९ ॥ ये तु स्वभावनियमं कलयति नेममज्ञानमग्नमहसो वत हे वराकाः । कुंति कर्म तत एव हि भावकर्म की स्वयं भवति चेतन एव नान्यः ॥ १९ ॥ केहि चिदु पज्जयेहिं विणस्सदे णेव केहिचिदु जीवो। जमा तह्मा कुव्वदि सो वा अण्णो व णेयंतो ॥ ३५७ ॥ केहिचिदु पजयेहि विणस्सदे णेव केहिंचिदु जीवो। जरा तझा वेददि सोवा अण्णो व णेयंतो ॥ ३५८ ।। जो चेव कुणदि सोवेव वेदको जस्स एस सिद्धंतो। सो जीवो णादब्बो मिच्छादिट्ठी अणारिहिदो ॥ ३५९ ॥ अण्णो करेदि अण्णो परिभुजदि जस्स एस सिद्धंतो । सो जीवो णादवो मिच्छादिट्ठी अणारिहदो ॥ ३६० ॥ फैश्वित्पर्यापैर्विनश्यति नैव कैश्चिन्तु जीवः । यस्मात्तस्मात्करोति म वा भन्यो पा नैकांता ३.५७ ।। कैविपर्याय-विनश्यति नैव कैश्चितु जीवः । यस्मात्तस्माद्वेदयति स वा अन्योवा नैकांतः ।। ३५८ ॥ य एव फरोति सपव वेदको यस्यैष सिद्धांतः। सजीवो ज्ञातव्यो मिथ्याप्पिरनाईतः ॥ ३५९ ॥ अन्यः करोस्पन्यः परिभुक्ते पस्य एप सिद्धांतः । सनीचो कातव्यो मिथ्याष्टिरनाईतः ॥ ३६० ॥ तात्पर्पवृत्तिः-फेहिचितु पज्जयहिं विणस्सदे व केहिचिद् जीवो कैश्विपर्यायैः पर्या- पार्थिकनयविभागैर्देवमनुष्यादिरूपैनिश्पति जीवः। न नश्यति कैशिद्यार्थिकनयविभागैः ब्रह्मा परमादेवं नित्यानित्यवभावं जीवरूप तह्मा तस्मात्कारणात् कुव्वाद वा द्रन्यार्थिकनयेन स एव कर्म करोति। स एव का ! इति चेत् । यो भुक्ते । अण्णो वा पर्यायार्थिकनयेन पुनरन्यो वा। णियतो नका- तोऽस्ति । एवं कर्तृत्वगुख्यत्वेन प्रथमगाथा गता। केहिचिद पनयहि विणारादे मेव कीचिदु जीवो कैश्चित् पर्यायैः पर्यायाधिकनपविभागः देवमनुष्यादिसपैर्षिनश्यति नीवः न नश्यति फैसियार्षि कनपविभागः । जन्मा यस्मादेषं नित्यानित्यस्वमाय जीवसरूपं तझा तस्मात्कारणात् वेददि सोको मिल शुदात्मभावनोत्पमुसामृतरसास्वादगलममानः स एव कर्मफळ वेदपत्यनुमयति । स एव कः । इति घेत नपूर्वकतं कर्म । अग्णाचा पर्यायाधिक पैन पुनरन्यो या पंतो नचैकांतोऽस्ति । एवं गोकृत्वमुख्यत्वेन रितोयगापा गता । किं च पेन मनुष्यभवे भुमाशुभे कर्म कृत स एव जीवो दम्यार्षिकनयन के नाम पामुक्त । पर्यायाधिरुनयेन पुनस्तदवारक्षया वाटकाठे कृतं यौवनादिपर्यायातरे भुक्तं । मतिरापेक्षयान पपीत बारम्ब गाव नाकात्मत्यानी तथापि पुरस्तादर्शना पड देशमागतः ।

·सनारामजमप्रथमालाषा- मनुष्यपर्यायेण कृतं देवादिपर्यायेण मुले इति भावार्थ । एव गाथाद्वयेनागेातव्यवस्थापनारूपेण स्वपक्ष- सिद्धिः कता। अथैकांतेन य एव करोति स एव मुक्ते । अथवान्यः करोसन्यो भुक्ते इति यो वदति स मिथ्या- रष्टिरित्युपदिशति- जो नेव फुदि सोचैव पदको जस्स एस सिद्धती य एव जीव शुभाशुभं कर्म करोति स एव चैकतिन मुक्त न पुनरन्यः, यत्यैप सिद्धात --आगम | सो जीयो पादयो मिच्छादिही अणारिहदो स जीयो मिष्याधिरनाहतो ज्ञातव्य । कथ मिथ्यादि. ' इति चेत् पदैकसिन निम्यक्तू- टस्थोऽपरिणामी टकोत्कीर्णः सख्यिमतवत् तदा येन मनुष्यभन नरकगतियोग्य पापकर्मठत स्वर्ग- गतियोग्य पुण्यकर्म कृत तस्य जीवस्य नरके स्वर्गे या गमन न प्रामोति । तथा शुद्धात्मानुष्ठानेन मोक्षच कुतः १ निबैकातल्लादिति । अण्णो फरेदि अण्णो परि नदि जस्स एस सिद्धतो अन्यः करोति कर्म भुक्ते चान्य., पयेकांतेन भूते सो नीवो गादच्यो मिच्छादिही अणाग्दिो तदा येन मनु- प्यभये पुण्यकर्म कृतं पापकर्मकृतं मोक्षार्थ शुद्धारमभावनानुमान बा तस्य पुण्यकर्मणां देवलोकेन्यः कोऽपि भोक्ता मामोति न च स जीव | नरयोऽपि तथै। केवलज्ञानादिव्यक्तिरूप मोक्ष घान्यः कोऽपि लभते ततश्च पुण्यपापमोक्षानुष्ठानं वृधेति चौद्धमतदूपर्ण, इति गाथाद्वयेन नित्यैकातक्षणिकैकोतमत निराकृत । एवं द्वितीयस्थले सूत्रचतुराय गत। अथ यद्यपि शुद्धनपेन शुद्धबुबैकस्वभावात् कर्मणां कर्ण जीव- स्तयाप्यशुद्धनयेन रामादिभावकर्मणा स एव फर्ता न च पुद्गल इत्यापाति-अन गापापचफेन प्रलोक गापापूर्वार्धन साक्ष्यमतानुसारिशिष्य प्रति पक्ष., उत्तरार्धन परिहार इति धातम्य-- आत्मख्याति:-पतो हि प्रतिसमय सभवदगुरुलघुगुणपरिणामद्वारेण क्षणिकत्यादचलितचैतन्यान्य- पगुणद्वारेण निस्सावाच जीव कैश्चिपर्यायै विनश्यति, कैश्चित्तु न विनश्यतीति विस्वभावो जीवस्वभावः । ततो प एय करोति स एवान्यो था वेदयते । य एव वेदयते स एवान्यो वा करोताति नास्त्येकात. 1 एवमनेका तेऽपि यस्तक्षण वर्तमानस्यैव परमार्थसत्त्वेन वस्तुत्वगिति यस्वशेऽपि वस्तुबमभ्यास्य शुद्धनपलोमाइजुसूत्र- फांत स्थित्वा य एष करोति स एवम घेदपते । अन्यः करोति अन्यो वेदयते इति पश्यति स मिथ्याचारिय एव्यः । क्षणिकत्वेऽपि वृत्पशाना वृत्तिपतञ्चतन्यचमकारस्य टंकोत्कीर्णस्पतिःप्रतिभारामानन्यात् । आमान परिशुस्मीप्सुभिरतिव्याति प्रपद्यायकै कालोपाधिपटादशुद्धिमधिको तत्रापि मन्त्रा परैः । चैतन्य क्षणिक प्रकल्प्य प्रयुकैः शुद्ध सूत्रेरितरामा व्युग्मित एक हारवदहो निासूत्र मुक्षिाभ ॥ फर्तुर्वेदयतुश्च युक्तिवातो भेदोऽस्यभेदीपि पा कार्ता बंदयिता च मा भरतु वा यस्वैव सचित्यता । मोता सूत्र इवात्मनी निपुणे तुं न शम्या हाचिचिचितामणिमालिकेयमभितोपेका चकास्येय न.॥ मिच्छत्ता जदि पयडी मिच्छादिली करेदि अप्पाणं । तह्मा अवेदणा दे पयडी णणु कारगो पत्ता ॥ ३६१ ।। सम्मत्ता जदि पयडी सम्मांदिट्टी करेदि अपाणं । तमा अचेदणा दे पयडी णणु कारगो पत्तो ।। ३६२ ॥ अहवा एसो जीवो पोग्गलदबस्स कुणदि मिच्छत्तं । तह्मा पोग्गलदन मिच्छादिट्टी ण पुण जीवो ॥ ३६३ ।। रिसर्म. । २ भरेरणा पर पुस्त। । नयमालम्पती गामा तो मैद्रया नामविका!

·१७१ समयमारता अह जीवो पयडी विय पोग्गलदब्वं कुणंति मिच्छंतं । तझा दोहिकदत्तं दोण्णिवि भुंजंति तस्स फलं ॥ ३६४ ॥ अहण पयडी ण जीवो पोग्गलदञ्च करेदि मिच्छत्तं । तह्मा पोग्गलदब्ब मिच्छत्त तंतु णहु मिच्छा ॥ ३६५ ॥ मिथ्यात्व यदि प्रकृतिमध्याहहिं करोत्यास्मान । तस्मादचेतना ते प्रकृतिनु कारफः मास ॥ ३३१ ।। सम्यकत्व यदि प्रकृति सम्यग्दृष्टिं करोत्यात्मानं । तसादचेतना ते प्रकृतिर्ननु कारक माप्त: ।। ३६२ ॥ अश्वैपः जीव. पुद्गलद्रव्यस्य करोति पिथ्यात्वं । तस्मात्पुद्गलद्रव्यं मिथ्याटिन पुनर्जीवः ।। ३६३ ॥ अप नीषः प्रकृतिरपि पुद्गलद्रव्य फुरुते मिथ्यात्व । तमाहाभ्यां कर द्रायपि भुजाते तस्य फलं ॥ ३६४ ॥ अथ न प्रकतिर्न च जीवः पुदलद्रव्य फरोति मिथ्यात्वं । समापदलद्रव्य मिथ्यात्वं तत्तु न खलु मिथ्या ॥३६॥ पंचकलं । सापर्यवृधि -मिच्छता अदि पपडी मिच्छादिही फोदि अप्पाणं भव्यमिथ्यावप्रकृति कर्ता यद्यारमान स्वयमपरिणामिन हठान्मिध्यादष्टिं करोति तामा अवेदणादे पपटी पशु फरगो पत्तो तस्मात्कारणादचेतनातु या द्रव्यमिध्यावप्रकति सा सय मते चन्वही भावाभध्यात्यस्य की प्राप्ता जीवधैको- तेनाकर्ता माप्त । ततश्च कर्मबधाभाव , कर्मबधाभावे संसाराभाय । सब प्रत्यक्षविरोध । सम्पत्ता पदि पपटी सस्मादिही फरेदि अप्पाणं सम्यक्त्वप्रकृति की यशात्मान स्वयमपरिणामिन सम्यग्दृष्टिं करोति तमा अचेदणादे पपहीणणु फारगो पत्तो तस्मात्कारणात अचेतना प्रकृति दे तव मते नन्यहो की प्राता जीववेकातेन सम्परत्वपरिणामस्पातेति ततम वेदकसम्यक्त्यागावो वेदकसम्पयामा क्षायिक- सम्यक्वाभाव सच प्रत्यक्षविरोध आगमाविरोधश्च । ममाह शिष्य-प्रकृतिस्तापरकर्मविशेप सच सम्य- क्वमिथ्यात्वतदुभताय विविधदर्शनमोहम्य सम्पन्न्यारूप प्रयमविकल्प मच कर्मविशेष कप सम्य. कव भवति । सम्यक्त्व तु निर्विकारसदानदैकलक्षणपरमा मतपादिश्रद्धानरूपो मोक्षबीनहेतुर्गन्यजीवपरि णाम इति । परिहारमाह-सम्यक्त्वप्रकृतिस्तु कमावशेषोभनति तथापि यथा निर्विीकृत विष मरण न फरोति तथा शुल्माभिमुख्यपरिणामेन मरस्थानीयविशुद्धिविशेषमात्रेण रिमाशितमिय्यात्मशक्ति. सन् क्षायोपशामिकादिलब्धिपचकजानतप्रथमपिमिकसम्यक्त्वानतरोत्पनवेदकसम्यक्त्वस्वभाव तत्त्वार्थश्रद्धान रूप जीवपरिणाम न हति तेन कारणेनोपचोरण सम्यक्त्यहेतुषाकर्मविशेषोऽपि सम्यक्त्य भण्यते सच तीर्थकरनामकर्मवत् परसरया मुक्तिकारणा मातीति नास्ति दोष । अइया एसो जीवो पुग्गलदव्यास फुदि पिच्छनं अथवा पूर्वदूषणभयादेष प्रत्यक्षीभूतोजीन , द्रन्यकर्मरूपस्य पुद्गलद्रव्यत्य शुद्धारमत स्वादिषु विपरीताभिनिवेषजनक भावनिध्यात्व करोति, न पुन खय मावमिथ्यात्वरूपेण परिणमति इति मत तमा पुग्गलद पिच्छादिट्ठी ण पुण जीवो तहर्षेकातेन पुद्गलद्रव्य मियादृष्टिर्न पुनर्जी । कर्मवध तस्यैव, ससारोऽपि तस्सव, नव जीवस्य, स च प्रत्यक्ष विरोध इति । अह जीवोपपट विप सुग्गल. एवं कृणति मिरछ अथ पूर्वदूपणभयाग्नीव प्रकृतिरपि पुगटद्रव्य कर्मताफ्न भाषमिथ्याव कुरुत- इति गत तहा दोहि कदवं तस्मा कारणाओवयुद्धाभ्यामुपादानकारणभूताभ्यां कस लामिप्याव । .

·सनातनजनप्रथमालाया-
दुणिवि भुति तस्स फलं तर्हि वो जीवपुद्गलौ तस्य फल भुंजाते तत्तवाचेतनायाः प्रकृतेरपि मोक्त
प्राप्त स च प्रत्यक्षविरोध इति । अहण पपरीण जीवो पुग्गलदचे फरेदि मिच्छत्तं भय मत
प्रकृतिः करोति नच जीव एकातेन । कि । पुद्दामदच्य कर्मतापन्न । कथम्त । न करोति ? मिथ्यात्व भावनि-
ध्यान्वरूप वहा पुगकद मिच्छत्तं तेतु णा मिच्छा तर्हि यदुक्त पूर्वसूत्रे अहवा एसो पुग्गल=
दबस्स अगदि मिच्छत्तं तइनन तु पुनः हु स्फुट कि मिथ्या न भाति । अपि तु भालेर। किं च-
पाप शुद्धनिश्चयेन शुद्धोजीवस्तथापि पयोपार्थिकनयेन कयचित्परिणामित्वे सस्पनादिकर्मोदपवशादाग
द्युपाधिपरिणाम झाति स्फटिकपन् । यदि पुनरेकांतेनापरिणामी मयति तदोपाधिपरिणामो न घटते
जपापुष्पोपाधिपरिणमनश की सत्या स्फटिके जपापुष्पमुपार्थि जनयति नच काष्ठादी, करमादिति चेत् तदु
पाधिपरिणमनवाक्यभावात् इति । एव यदि द्रव्यामिपावप्रकृतिः की-एकातेन यदि भाषामिष्यात
करोति तदा जीवो भावमिथ्यात्वस्य कर्ता न भवति । मावमिष्यात्वाभावे कर्मषधामावः ततश्च ससाराभाव
सच प्रत्यक्षविरोध. 1 इत्यादि म्याख्यानरूपेण तृतीयस्थले गाथापचकं गत ।
मय ज्ञानाज्ञानमुखदुःखादिकमकतिन कमैंव करोति नचात्मेति साक्ष्यमतानुसारिणी पदति तान्प्रति
पुनरपि नयविभागेनागनः फर्यचित्कर्तृत्व व्यवस्थापयति-
तत्र प्रयोदशगाथासु मध्ये फर्मवैकांतेन कर्तृ भवति इति कथनमुख्यत्वेन फम्मेहि दुअण्णाणी
इत्यादि सूत्रचतुष्टय । ततः पर साख्यमतेप्येव भणितमाते-इति रावाददर्शनार्थ ब्रह्मचर्यस्थापनमुख्यत्वेन
शरुसिपिछवाहिकासी इत्यादि गाथाप । अहिंसास्थापनमुख्यत्वेन जमा पाददि पर इत्यादि गा-
थाद्वय । प्रकृतेरेव वार्तृत्व नचात्मन इत्येकातनिराकरणार्ध-अस्यैव गापाचवष्यस्यैव दूषणोपसहाररूपेण
पषं संखुवदस इत्यादि गाधैका इति सूत्रपंचकसमुदायेन द्वितीयमतरस्यळ । तदनतर-आत्मा फर्म न
करोति कमजनितमानाथ कित्वात्मान करोतीत्येकगाथायां पूर्वपक्षी गायात्रषेण परिहार इति समुदापेन
थहवा मण्णसि मग इत्यादि सूत्रचतुष्टय । एव चतुरातराधिकारे स्थलत्रयेण समुदायपातनिका ।
आत्मख्याति:-जीव एव मिप्यात्यादिभापकर्मणः कर्ता तस्याचेतनप्रतिकार्यले पतनपा-
नुषगात । स्पस्यैव जीवो मिध्यात्यादिभाषकर्मणः कर्ता जीवेन पुगलदन्यस्य मिथ्यात्वादिभावकर्मणि किया-
माणे पुद्गलद्रव्यस्य चेतनानगाव । नव जीवश्व प्रकृतिश्च मिष्यात्वादिगावकर्मणो नी कर्तारौ जीववदचेत-
माया. प्रकृतेरपि तत्फलमोगानुपगात् । नच जीवश्च प्रकृतिश्च मिथ्यात्वभावकर्मणो द्वौ कतारी समावत
एव पुद्गलद्रव्यस्य मिथ्यात्वादि--पाबानुपगा। ततो जीवः कर्ता स्वस्य कर्म कार्यमिति सिद्ध ।
कार्यवादकृत न कर्म नच तज्जीवनकृत्योर्द्वयोरक्षायाः प्रकृतेः स्वकार्यफलभुरभागानुपगाछति ।
नैफस्या प्रकृतेरचितालमनाजीरोऽस्य कर्ता ततो जीसस्पैन च कर्म तमिदनुम ज्ञाता नयरयुगल. ॥१९॥
कर्मय प्रवितर्थ कर्तृहतकै. क्षिप्त्वात्मन. फर्तृतां कात्मय कचिदित्यचलिता कैश्चिछुतिः कोषिता ।
तेपामुसतमोहमुद्रितधिया बोधस्य सशुद्रये स्याद्वादप्रतिमधलब्धविनया यस्तुस्मिति स्तूयते ।। १९४ ॥
कम्मेहि दु अण्णाणी किजदि णाणी तहेव कम्मेहिं ।
कम्मेहि सुवाविजदि जग्गाविजदि तहेव कम्मेहिं ॥३६६॥
कम्मेहि सुहाविजदि दुफ्साविजदि तहेव कम्मेहिं ।
कम्मेहिय मिल्छत्तं णिजदिय असंजयं चेव ॥३६७॥
कम्मेहि भमाडिजदि उड्ढमहं चावि तिरियलोयम्मि ।
कम्मेहि चेव किन्जदि सुहासुई जत्तियं किंचि ॥३६८॥

·समयप्रागृत। १७५ . जला कम्मं कुब्वदि कम्मं देदित्ति हरदि जं किंचि । तझा सव्वे जीवा अकारया हुंति आवण्णा ।।३६९।। पुरुसिच्छियाहिलासी इच्छी कम्मं च पुरिसमहिलसदि । एसा आयरियपरंपरागदा एरिसी दु सुदी ॥३७०॥ तझा ण कोवि जीवो अवझयारी दु तुझ मुवदेसे । जरा कम्म चेवहि कम्म अहिलसदि जं भणियं ॥३७॥ जमा घादेदि परं परेण घादिजदेदि सापयडी। एदेणच्छेण दुकिर भण्णदि परघादणामेति ॥३७२१॥ तमा ण कोवि जीवो उवधादगो अस्थि तुम उवदेसे । जमा कम्मं चेवहि कम्मं घादेदि जं भणियं ॥३७॥ एवं संखुवदेसं जेदुः परूविंति परिसं समणा । तेर्सि पयडी कुन्वदि अप्पा य अकारया सव्वे ॥३७४॥ अहवा मण्णसि मज्झं अप्पा अप्पाण अप्पणो कुणदि । एसो मिच्छसहावो तुझं एवं भणंतस्स ॥ ३७५ ॥ अप्पा णिचो असंखिजपदेसो देसिदो दु समयम्मि । णवि सो सकदि तत्तो हीणो अहियोव काहुँ जे ॥ ३७६ ॥ जीवसस जीवरूवं बिच्छरदो जाण लोगमित्रं हि । तत्तो किं सो हीणो अहियोव कदं भणसि दव्वं ।। ३७७ ।। जह जाणगोदु भावो णाणसहावेण अस्थि देदि मदं । तमा णवि अप्पा अप्पयं तु सयमप्पणो कुणदि ॥ ३७८ ॥ कर्मभिस्तु अज्ञानी क्रियते ज्ञानी तथैव कर्मभिः । फर्मभिःस्वाप्यते जागते तथैव कर्ममि ॥ ३६६ ॥ कर्मभिः सुखीक्रियते दुःखीक्रियते च कर्मभिः । धर्मभिध मिथ्यात्वं नीयते नीपतेऽ संयमं च । ३६७ ॥ कर्मभिभ्रीम्यते अदपश्चापि तिर्यग्ला च । कमभिचैव क्रियते शुभाशुभं यात्किंचित् ।। ३६८॥ यस्मात् कर्म करोति कर्म ददाति कर्म हरतीति किंचित् । वस्मात सर्वभीवा अकारका मचंत्यापनाः ॥ ३६९ ॥ पुरुषास्यमिठापी स्त्रीकर्म च पुरुषमभिलपति । १ मतक पुस्तके पास।

·सनातनजनप्रथमालार्या- एपाचार्यपरंपरागतेदशी श्रीति ॥ ३७० ।। तस्मान्न कोऽपि जीनोऽनमचारी पुष्माकमुपदेशे । यस्मात्समैव हि कर्माभिलपतीति यणितं ॥ ३७१ ॥ यस्माद्धवि परं परेग हन्यते च सा प्रकृतिः । एनेनार्येन भण्यते परणत नामेति ॥ ३७२ ॥ तहान कोऽपि जीव उपघातको युष्माकमुपदेशे । यस्मारकर्मैव हि कर्म इतीति भणितं ॥ ३७३ ।। एवं सांख्योपदेशे ये तु प्ररूपयतीदृश श्रमणाः । तेषां प्रकृतिः करांत्यामानथाकारकाः सर्वे ॥ ३७४ ॥ अथवा मन्यसे ममात्मास्मानमात्मन करोति । एप मिथ्यास्वभावस्तवतन्मन्यमानस्य ।। ३७५ ॥ आत्मा नित्योऽसख्येयपदेशो दर्शितस्तु समये । नापि स शक्यते ततो हीनोऽधिकश्च कर्तुं यत् ॥ ३७६ ।। जीवस्य जीवस्वरूप विस्तरतो जानीहि लोकमात्र हि । तत स किं हीनोऽधिको वा कयं करोति द्रव्यं ।। ३७७ ।। अय झापफस्तु मावो ज्ञानस्वभावेन मत । तस्मामाप्यारमात्मानं स्वयमात्मनः करोति ॥ ३७८ ॥ तात्पर्यवृत्ति -कर्मभिरज्ञानी क्रियते जीव एकातेन सधैव च ज्ञानी क्रियते कर्मभि । स्वाप निदा नायते जागरण तथैरेति प्रथमगाथा गता। कर्ममि सुखीक्रियते दुखीक्रियत तथैव कर्ममि 1 वर्मभिष मिथ्यान नीयते तपासयम चौकातन द्वितीयगाथा गता । कर्मभिश्चैवोर्खीपस्तिर्राग्लेक च भ्राम्यते कर्मभिश्चत कियत शुभाशुभ पदन्यदपि किंचिदिति तृतीयगाश गता। यस्मादव माणित कमैन फरोति कर ददाति कौर हरति यफिचिन्छुभाशुभ तस्मादेकातेन स जीवा अफारफा प्राप्ता , तप्तश्च कर्माभान कर्माभारे ससाराभार राच प्रयतविरोध -इति कमैकातक पणमुस्पन सूत्र चतुष्प गत । कर्मन रोलेकौतेनेति पूक्तिमय श्रीकदइदाचार्यदेका सारयमतसवाद दर्शयिता पुनरपि समर्थपति । षय गो पेणैव न भादीयमतऽपि भणितगास्ते पुरैदाख्य फर्म कर्तृवावदकर्माभिलार करोति,स्वीदारुप कर्म पुद- कर्माभिलपत्येकांतेन नच जीव । एवमाचार्य परपराया समागता श्रुतिरोदसी । श्रुति कोऽर्थ र आमा भवतो सांख्यानामिति प्रथमगाथा गता । तथा सति किं दूपण चेति ? एन कोपि जीवाऽस्यमझचारी गुष्माकमुपदेश किंतु यथा शुदनिधयन सई जीपा मह्मचारिणो भाति तथैकातनाशुद्धनिश्चयेनापि ब्रह्मचा रिण एर यस्मापुदारय कर्म स्त्रीपदास्य कर्माभिलपति नप जीर इयुक्त सच मन्यक्षविरोध । इत्य ग्रह्मकथनरूपेण गाथाप गत । यामाकारणात् पर फर्भस्वरूप प्रगति की हरि परेण कर्मणा सा प्रकृति रपि हयते न च जीव । एतनार्थेन किल जैनमते परघातनामसमेशि भण्यते।पर किंतु जनमते जीरो हिंसा भावन परिणमति प्रायातनाम साहकारिफारण भवति इति नास्ति पिरोध इति प्रथमगाया गता | सामारिक दूपण 'शुद्धपरिणामिकपरमभारमाहपेण मुदण्यार्थिनियेन तारदपरिणामी हिंसापरिणामरहितो जीयो जैनागमै फथित , फथ । इति चेत् सव्ये सुद्धामुदणपा इति पचनात्म्पयहारेण तु परिणामीति । भादीयमते पुनर्यथा शुद्धनपन चाशुद्धनपेनाप्युश्वातशे हिंसक पोऽपि नास्ति । कस्मात् । इति चम पामादेकांतेन कर्म धैरहि सुटमन्यत् कर्म हति, नचारमति सूत्रे भशिलमिति । एवं हिंमाविषारमुग्न्य स्वन गाथाप गर्त । एवं साघुवदेश में दुपविधि परि हसपणा एन पूर्गक सन्योपदेशमीम ·समयमाभुत। १७७ कातरूप ये केचन परमागमोक्त नयविभागमजानत समणा श्रमणाभासा द्रव्यालेगिन' प्ररूपयति कथयति । वसि पयदी कुन्यदि अपाय अकारया सन्चे तेषां मतेनैकांतेन प्रकृति की भवति । आइमानश्च पुनरकारका सर्वे । ततश्च कर्तृत्वाभाने कर्माभाय , कर्माभाव ससाराभाव । ततो मोक्षप्रसग । स च प्रत्यक्षारोध इति । जैनमते पुन परस्परसापेक्षनिश्चयम्पयहारनयद्वयन सर्वे घटत इति नास्ति दोष । एव सास्यमतसवाद दर्शयित्वा जीवस्यकतिनाकर्तृत्वदूपणद्वारण सूनपचक गत । अइया मण्णसि मज्झं अप्पा अप्पाणमप्पणो कुणदि हे साक्ष्य । अथवा मन्यसे व पूर्वोक्तवार्तृत्वदूषणभयान्मदीपमते जीयो ज्ञानी ज्ञानित्वे च कमकत्व न घटते यत कारणादज्ञानिना कर्मवयो भाति । कित्यामा कर्ता मामान कर्मतापन आरमना करणभूतेन करोति तत कारणादकर्तृत प्रण न भवति इति चेत् एसो मिच्छ. सहायो तुम एव मुणतस्स अयमपि मिथ्यास्वमात्र एव मन्यमानस्य तव इति पूर्वपक्षगाया गता। मथ सूत्रत्रयेण परिहारमाह कस्मान्मिप्यास्त्रभाष १ इति चत जे यस्मात् कारणात् अप्पा णिचासं खजपदेसो देसिदो दु समयम्मि आगा द्रव्यार्थिकनयेन नित्यस्तथा चासम्ल्यात प्रदेशो देशित समये परगागमै तस्यात्मन शुद्धत यान्ययलक्षणद्रव्पत्य तथैवासख्यातप्रदेशव च पूर्वमेर तिष्ठति णवि सो सकदि तत्ता हीणो अहियो व काजे तव्य प्रदेशव च तत्प्रमाणादधिक हीन था कर्तुं नायाति इति हैतोरारमा करोतीति पचन मिध्येति । अथ मत असण्यातमान जघन्यमध्यमारे कष्टभेदेन पहुभेद तिष्ठति तेन कारणेन जघन्यमभ्यमोत्कृष्टरूपेण सक्ष्यातप्रदेशव जीव करोति तदपि न घटते यस्मात्कारणात् मीवस्स जीवरूवं वित्थरदो जाण लोगमित्तं हि जीवस्य जीयरूप प्रदेशापेक्षया विस्तरतो महाम- रस्यकाले लोकपूरणकाळे या अथवा जघन्यत सूक्ष्मनिगोदफाले नानाप्रकारमध्यमावगाहशरीरमहणफाले या प्रदीपद्विस्तारोपसहारवशेन टोकामात्रप्रदेशमेत्र जानीहि हि फुट तत्तो सो किं हीणो महिओव फदं भणसि दब तस्माल्लोकमात्रप्रदेशप्रमाणास जीव किं हीनोऽधिको वा कृतो पेन स्त्र भणसि भारम दव्य कृत किंतु नैवेति । अह माणगो मावोणाणसहावेण अस्यि देदिपदं अध हे शिष्य । शायको भाव पदार्थ आत्मा ज्ञानरूपेण मनास्तीति मत । सम्मानमव तह्मा णवि अप्पा अप्पय तु सयमप्पणो कुणदि यस्मानिर्मलानदैकज्ञानस्वभावशुद्धामा पूर्वमेवास्ति तस्मादारमा वर्ता मारमान कर्मतापन स्वयमेवारमना कन्या नैय करोतीत्यैक दूषण । द्वितीय च निर्विकारपरमतत्त्वज्ञानी तु कर्ता न भयतीति पूर्वमेर भणितमास्ते । एव पूर्वपक्षपरिहाररूपेण तृतीयांतररूपगाथाचतुष्टय गत । फश्चिदाह- जीपालाणा भिजा अमिन्ना वा यद्यमिन्नास्तदा यथा जीयस्य विनाशो नास्ति तथा प्राणानामापि विनाशो नास्ति कथ हिंसा पक्षध भिनास्तहि जीवस्य प्राणघातऽपि किमायात । तत्रापि हिंसा नास्तीति । तन्न फायादिपरिणामै राह कथचिद्भदाभेद । फथ ' इति चेत् तप्ताय पिंडयद्वर्तमानकाळे पृथक्व कर्तुं ना. याति तेन फारणेन व्यवहारेणाभेद । निश्चयेन पुनर्भरणफाठे कायादिप्राणा जीयेन सहैव न गण्यति तेन कारणन भेद । ययेकांसेन भेदो भवति तर्हि यथा परकीये कार्य छियमाने भिधमानेऽपि दु ख न भवति । तथा स्वकीयकायेऽपि दुख न प्राप्नोति न च तया | प्रपक्षविरोधात् । ननु तथापि रुपय- हारेण हिंसा जाता नतु निश्चयेनेति । सत्यमुक्त भवता व्यवहारेण हिंसा तथा पापमपि नारकादिद् खमपि व्यवहारेणेत्यस्माकं सम्मतमेव । समारकादि दुख भरतामिठ घेहि हिंसां कुरुत । भौतिरस्ति । इति चेत् तहि त्यग्यतामिति । तत स्थितमेताम् एकातन सोख्यमतवदकर्ता न भपति कि ती रागादिविर स्परहित- समाधिलक्षणभेदहानकाले कर्मण कर्ता न भवति शेरकाले कर्तेति व्याख्यानमुस्यतयातरस्थउत्रयेण चतु- र्यस्थले त्रयोदश सूत्राणि गतानि । भय पावरका निजशुदामानमारमत्वेन न जानाति पचेदियविषयादिक परम्प च पायेन न जानात्यय जीव तावत्काल रागदेयाम्मा परिणमतीसावेदपति-प्रथया माहिरंगपंचेंत्रिपरिपक्मागताफा.

·सनातनजैनप्रपगालाया- सिनेनाविक्षिप्तचिदभावनोत्पन्न निर्विकारसुखामृतरसारवादवलेन विषयकर्मकायानां विघात करोग्पदमिति-अ. जानन् स्ससवित्तिरहितकाय नामान दमयति सस्य भेदवानार्थ शिक्षा प्रयच्छति-- आत्मख्याति:--कर्मवारमानमज्ञानिन करोति मानाररणाल्यकर्मोदयगतरेण तदनुपपत्तेः । कमर ज्ञानिन करोति ज्ञानावरणाट्यममक्षयोपशमगतरेण तदनुपपत्ते । कसैव स्वापयति निद्राख्यकों- दयमतरेण तदनुपत्ते । कमेय जागरगति निद्राख्यकर्मोदयक्षपोपशममतरण तदनुपपत्ते 1 फन सुपयति सदास्यकर्मोदयमतरण तदनुपपत्ते । कमर दुखपति असदायकांदयमनरेण तदनुपपत्तेः । कर्मवे मिथ्याहिं करोति मिथ्यात्रफर्मोदयमतारेण सदनुपपत्ते । कावासयत करोति चारितमोहाख्यकर्मोदयमत- रेण तदनुपपत्ते. । कमैरोधिस्तिर्यगक श्रमयति आनुपाख्यकोंदयमतरेण तदनुपपत्ते. । अपरापि यद्यापरिचिच्छुभाशुभभेद ततावत्सफलमपि कौर करोति प्रशस्ताप्रशस्तरामाख्यकर्मोदयमतरण तदनु. पपत्ते । यत एव समास्तमपि स्वतः कर्म करोति कर्म ददाति फग हरति च ततः सर्व एव जीवाः नि- त्यमेकातनाकार एवैति निश्चिनुम । किंच-श्रुतिरप्येनमर्थमाह पुदाहये कर्म स्त्रियमभिलपति स्त्रीके दाख्य कर्म पुमासमभिलपति इति वाक्येन कर्मण एस कर्मामिलापकत्वसमर्थनेन जीवस्याब्रह्मकात्विसमर्थनन प्रतिषेधात् । तथा यरपरेण हति, येन च परेण हन्यते तत्परघातकर्मेति याक्येन फर्मण एव कर्मघातकर्तृ- स्वसमर्थनेन जीवस्य घातकर्तृत्यप्रतिवेधाच सर्वधैवाकर्तृत्वज्ञापनात् । एवमीश साख्यसगय स्वप्रज्ञापराधेन सूत्रार्थमबुभ्यमाना' कंचिच्छ्मणामासा' प्ररूपयति तेपो प्रकृतेरेषातिन करीलाम्युपगमन सपामेव जी- थानामेकातनाफर्तृत्वापत्तेः-जीच फर्तेति कोपो दु'शक्य परिहत् । परतु कर्म, आत्मनो ज्ञानादिसर्व- भागान् पर्यापरूपान् करोति, आत्मा लात्मानमेवैया करोति ततो जीरः कति अतिकोपो न भवतीत्यभि- प्राय समिध्यर। जीयो हिं द्रव्यरूपेण तानियोऽसस्पेयप्रदेको लोकपरिमाणश्च । तर न तापन्नित्यस्य- कार्यत्वमुपपन्न कृतकलनिस्सवयोरेकतिरोधात् । नचावस्थिताऽसस्पेयप्रदेशस्यैकस्य पुनस्कवस्पेय प्रदे- शप्रक्षेपणाकर्षणद्वारेणापि कार्यख प्रदेशप्रक्षेपणाकर्षणे सति तस्यैकत्वव्याघातात् । नचापि सकल लोकरस्तुनिस्तारसरिमितानिपतनिजाभोगसमहस्य प्रदेशसकोचनविकाराद्वारेण नस्य कार्यल, प्रदेशसको- चनिकाशयोरपि झुझार्दचर्मनत्प्रतिनियतनिजानिस्तारादीनाधिकस्य तस्य फर्तुमशक्यत्वात् । यस्तु यस्तु- स्त्रमावस्य सनथापौटुमशस्यत्यात् ज्ञायको भानो ज्ञानस्नभावन तिष्ठति, तथातिष्ठश्च ज्ञायककर्तृल्लयोरत्यं. तविरुद्धत्यान्मिध्यानादिभागाना न कर्ता गवति । गति च मिध्यामादिभाषा. ततस्तेषां फमें कर्तृ प्ररूप्यत इति यासनोन्मेप स तु नितरामात्मान करोतीत्यन्युपगममुपहत्येव तता बायकस्य भाषस्य सामान्या पेक्षया ज्ञानातभारास्थितोऽपि फमजाना मिथ्यावादिभागाना ज्ञानसमयेऽनादिज्ञयज्ञानशून्यत्नान परमात्मति ময়না মিয়া নায়ক জাতিয়ম হনুমন্বয়ায় রাস্তায় হিন্নলঃ- विज्ञानपूर्ण गादात्मानमेवा मेति जानतो विशेषापेक्षयापि ज्ञानरूपेणैव शानपरिणामेन परिणममानस्य केवळ हातापासाक्षादसतय स्यात् । मा फरिगमी हपृशतु पुरुष साक्ष्या इयाप्पाहता फार कलयतुत किल सदा भेदारबोधादधः । हुई तदताधधामनिया प्रत्यक्षमेन वय परपंतु घ्युतमार्टभावमघट झातारंगैक पर ॥१५॥ क्षणिकमिदमिकः कल्पयि पात्मसस निजमनसि विधत्ते पहभोवोभिद। अपहाति रिमोद तस्य निषामृताधः स्वयमयमभिषिचविचमार एक ॥९९ ॥ दृश्यशभेदतोऽन्यत कृतिमनाशकल्पनात् पन्य करोति मुक्तंऽन्य इलेपतिश्चकात मा। बापाताव पाडोय न.परतारकर्ष मियामपविभावशामासानतर-उधमविटीन इयमाहियापपाम মুন সিষ রং। ।

·समयप्रामृतं । १७९ दसणणाणचरितं किंचिवि णत्थि दु अचेदणे विसए । तह्मा किं घादयदे चेदयिदा तेसु विसएसु ॥३७९॥ दंसणणाणचरित्तं किंचिवि णवि दु अचेदणे कन्गे । तमा किं धादयदे चेदंयिदा तेसु कम्मेसु ।।३८०॥ दसणणाणचरितं किंचिवि णाथि दु अचेदणे काये । तह्मा किं घादयदे चेदयिदा तेसु कायेसु ॥३८१॥ णाणस्स दसणस्स य भणिदो घादो तहा चरित्तस्स । णवि तीि कोशव पुग्गलदव्ये घादो दु णिहिटो ॥३८॥ जीवस्स जे गुणा केई णस्थि ते खलु परेसु दब्बेसु । तमा सम्मादिहिस्स पत्थि रागो दु विसएसु ॥३८३॥ रागो दोसो मोहो जीवस्सेवदु अणण्ण परिणामा। एदेण कारणेण दु सद्दादिसु णथि रागादि ॥३८॥ दर्शनशानचरित्रं फिचिदपि नास्ति त्वचेतने विपये । तम्मास्कि घातयति चेतपिता तेषु कायेषु ॥३७९॥ दर्शनशानचरित्रं किंचिदपि नास्ति लचेतने फर्मणि । तसमाफि पातयति चेतपिता तेषु कर्मसु ॥३८०॥ दर्शनशानचरित्रं किंचिदपि नास्ति त्वचेतने फाये। तमात् किं घातयति चतपिता तेषु कायेषु ॥३८१॥ ज्ञानस्य दर्शनस्य भणितो घातस्तथा चरित्रस्य । नापि तत्र पुरलाइन्यस्य कोऽपि घातो निर्दिष्टः ॥३८२॥ नीयस्य ये गुणाः फेचिन सेति खलु त परेपु द्रव्येषु । तसात्सम्यादृष्टनास्ति रागस्तु विपपेषु ॥३८३॥ गगो पो माही जीवस्यव चानन्यपरिणामाः एतेन कारणेन तु शन्दादिपु न संति रामादयः ॥३४॥ तात्पर्य तिः-दर्शनशनचारित्र किमपि नास्ति । यो शम्दादिपचेंद्रियनियर शनापरणादि द्रव्यमर्गसु औदारिकादिपचकायेषु । कथभूतेषु मे ? अचेतनेन । तरमाकि पातयते चनपिना मामा त जासरूपमिपर्म कापेषु न किमपि । यि शब्दादिपश्यिाभिगो शनारणादिव्यकर्मवधमा रणभूतः फायममा पररूपच योऽगो मिथ्या रागादिपरिणामी मननि निति तस्य घानः कम्यते दादयो रागादानो बहिरगकारणभूनास्यामा-शी भागः। तत्र तोगाथात्रयस्य नि रणं करोति-ताया णाणस दसणारा य मणिदो घादो तहा ची मम्स मन्दादिपटियामा पण कायमम पहरेण पा हानागरणादियामजयनिमिष्टमन सानुयंपानिरागदेपर यमनमि सिम्पाने निति तस्य मियाशनम्य निलिममाधिप्रहरमन सामर्शतो भागाः न केवडे निष्पा ·समातननग्रंथमालाया- दर्शनस्य च । तथैव मिथ्या वचारित्रस्य च णदि नहिल फोचि पुगगनदध्वे पादो दुणिदिही नच चे तने याम्दादिविषयफर्मकायरूप पुदलद्रव्ये कोऽपि घातो निर्दिष्ट । किं च यथा घटाधारमृते ते सति घटो हतो न भवति तथा रागादिनिमित्तभूते शब्दादिपवेदियहतेऽपि सति मनसि गता रागादयो हता न भवति नचान्यस्य घाते कृते सत्यन्यस्य धातो भवति । कस्मात् ? अतिप्रसगादिति माय । जीवस्स जे गुणा क णत्यि ते खल परसु दले यामाज्जीयस्य ये फचन सम्यक्त्यादयो गुणास्ते परेषु परद्रव्येषु शम्दादिविषयेषु न सति खल सुट समा सम्मादिहिस्स गस्थि रागो दु बिसयेसु तस्मात्कारणानिर्विषयस्वशुद्धाममानानात्यसुखतृप्तस्य सम्पाद्वारेविपयेषु रागा नास्तीति रागो दोसो मोहो जीवस्स दुजे अगष्णपरिणामा रागदपमोहा यस्मादज्ञानिजीवस्याशुद्धनिश्चयनामिन परिणामा । एदेण कारणे ण दु सहादिमु गस्थि रागादी तेन कारणेन शब्दादिमनोज्ञामनाझपचे द्रियविषयेवयतनेषु ययस्यज्ञानी जीवो भातिज्ञानेन शब्दादिपु रागादीन् कल्पपत्यारोपयति तथापि शम्दा दिषु रामादयो न सति । कस्मात् शब्दादीनामचेतनत्वात् तत स्थित तावदेव रागद्वेपद्वयमुदयते बहिरात्मना याव मनसि त्रिगुप्तिरूप स्वसंवेदनज्ञान नास्ति । इति गाथाषटक गत । एवमेतदायात्ति शब्दादींद्रियविपया भचेतनाक्षेतना रागाद्युत्पत्ती निश्चयेन कारण न भवति- आत्मख्याति-यद्धि यत्र भवति ततद्वाते हयत एवं यथा प्रदीपपाते प्रकाशोहयते । पर च यभवति तत्तपाते हन्यात यया प्रकाशमाते मदीपो हन्यते । यत्तु यत्र न भवति तत्तयाते न हन्यते मथा घटपदीपघाते घटो न हयते । तथासनो धर्मा ज्ञानदर्शनचारित्राणि पुद्गलद्रव्याघातेऽपि न हन्यते, नच दनिज्ञानचारित्राणां पातेऽपि युगलद्रव्य हन्यते, एव दर्शनशानधारित्राणि पुद्गलद्रव्ये न भवतीत्या- पाति अयथा संधाते पुद्गलद्रव्यधातत्य, पद्छद्रव्यपाते तघातस्य दुर्निवारत्यात् । यत एष ततो ये पारत केचनापि जीवगुणास्ते सोऽपि परद्रव्येषु न सतीति सम्यक् पश्याम पियथा अत्रापि जीवगुण- धात पुद्गलदयघातस्य पुद्गलद्रव्यपाते जीवगुणधानस्य च दुर्निवारत्वात् । यधेन तर्हि कुत सम्पादृष्टे भवति रागो विषयेषु । न कुतोऽपि । तर्हि रागय कतरा खानि रागद्वेपमोहादि जीवस्येवाज्ञानमया परिणामास्तत परम्पयादिषयेषु न सति, अज्ञानाभावात्सम्यग्दृष्टौ तु न भवति एव त विपर्यध्वसत सम्य- हानि भयतो मभव येय । रागपाविद हि भवति ज्ञानमज्ञानभावात ती वस्तुन्य प्रणहितदशा दृश्यमानी न किंचित् । सम्पादृष्टि क्षपयत ततस्तत्वदृष्टया स्फुटतो ज्ञानग्योतिर्यति सहज येन पूर्णाचटार्चि ९७॥ रागद्वेषांपादक तत्वदृष्टया नायद् द्रव्य पश्यत किंचनापि । सर्यद्रव्योत्पत्तिरतश्वकास्ति व्यक्तायत स्वरसमावेन यस्मात् ॥९८४ अण्णदवियेण अण्णदवियस्स णो कीरदे गुणविधादो। तरा दु सब्बदबा उप्पजंते सहावेण ॥३८५॥ अन्यद्रव्येणान्यदन्यस्य न क्रियते गुणोत्पाद । वसमानु सर्वद्रव्याग्युत्पद्यते स्वमारेन ।।३८५|| तालपट्टति-अण्णदविश्ण अण्णदवियरस को कीरदे गुणवियाटो अपदव्येण बहि- रगनिमित्तभूतेन गुभकारादिनान्यद्न्यस्योपादानरूपस्य मृत्तिकादेर्न क्रियते स क तिनस्यांचननरूपण, भचेतनस्य चेतनरूपेण या वेतनाचेतनगुणपाता विनाशो न क्रियत यस्मात् । तपासलदना उप भरत्र परिगामा २ नारसव पार पुस्त।

·समयप्रास्त। जते सहावण तरमात्कारणान्पत्तिकादिसर्यद्रव्याणि कणि घटादिरूपेण जापमानानि स्वकीयोपादान- कारणेन मृत्तिकादिरूपेण जायते नच कुभकारादिबहिरगनिमित्तरूपण । कस्मात् ? इति चेत् उपादानका- रण सहश कार्य सवतीति यस्मात् । तेन किं सिद्ध ! यद्यपि प.द्रियविषयरूपेण शब्दादीनो पहिरगनिमि- तभूतेनाज्ञानिजीनस्य रागादयो जागते तथापि जीवसरूपा एव चेतना न पुन. शब्दादिरूपा अचेतना भवतीति भावार्थ । एप कोऽपि प्राथमिकशिष्याचित्तस्थानुरागादीन जानाति बहिरगशब्दादिविषयाणा रागा- दिनिमित्तानां घात करोमीति निर्विकल्पसमाधिलक्षणभेदज्ञानामावाचिंतयति तस्य सबोधनार्थ पूर्व गाथा- पर्न सह सूत्रससक गत । अथ व्यवहारेण कर्तृकर्मण्यभेद , निश्चयेन पुनर्यदेव कर्ट तदेव कमैयुपदिशति- आत्मख्याति:-न च जीपरय परद्रव्य रागादीन्युत्पादयनीति शक्य अन्यद्रव्येणान्यद्रव्यगुणो- पादककरणस्यायोगात्। सर्यद्रव्याणा खभाषेनचोत्पादात् । तथा हि मृचिका कुभभावेनौपद्यमाना किं कुम- कार खभावनोत्पद्यते किं मृत्तिकास्वभावेन । यदि कुभकारस्वभावेनोत्पद्यते तदा कुमकरणाहकारनिर्भरपुरुषाधि- ठितव्याप्तकरपुरुपशरीराकार. कुभ स्यात, नच तथास्ति द्रव्योतरस्वभावेन द्रव्यपारणामापादस्यादर्शनात । यद्येव तर्हि मृत्तिका कुमाकारस्वभावेन नोत्पद्यते किंतु मृत्तिकास्वभावेनैव, खखसान द्रव्यपरिणामोत्पादस्य दर्शनात । एव च सति स्वस्वभावामतिक्रमान कुमकार कुभस्योत्पादक एव मुत्तिफैन कुभकारखभावभरप- शती स्वस्वभानोत्पद्यते । एव सर्वाग्यपि द्रव्याणि स्वपरिणामपर्यायेणो पधमानानि कि निमितभूतद्रव्या- तरस्त्रमानोत्पद्यते कि स्वस्वभावेन ? यदि निमिचभूतद्रव्यांतरस्वभावनोत्पद्यते तदा निमित्तभूतपरद्रव्या- फारस्तपरिणाम. स्यात् नच सथास्ति द्रव्यासरस्वभावेन द्रव्यपरिणामोत्पादस्यादर्शनात् । योष तर्हि न सर्वव्याणि निमित्तभूतपरस्खभायनोत्ययते किंत स्वस्वभावेनैव, खखमारेन द्रव्यपरिणामोत्पादस्य दर्शनात एप च सति सर्पदव्याणां निमित्तभूतद्रव्यांतराणि स्वपरिणामस्योत्पादकान्येव सर्वव्याण्येय निमितभूत- दम्यतिरस्वभावमस्पृशति स्वसमावेन स्वपरिणामभावनोत्पद्यते भतो न परद्रव्य जीवस्य रामादीनागुत्पा- दकमुत्पश्यामो यस्मै कुष्यामः । यदिह मयति रागद्वेवदोषप्रसूति फतरदपि परेपो दूपण नास्ति सत्र । स्वपमयमपराधी तत्र सर्पत्यबोधो भरतु सिदितमस्त यापोधोऽस्मि पोध १९९९॥ रागजन्मनि निमित्तता परद्रव्यमेर कलयति यतते । उत्तरति न हि मोहबाहिना शुद्धबोधपिधुराधयुद्धय ॥१०॥ जह सिप्पिओ दु कम्म कुव्वदि णय सोदु तम्मओ होदि । तह जीवोवि य कम्मं कुचदि णय तम्मओ होदि ॥३८६।। जह सिप्पिओ दु करणेहिं कुब्बदि णय सोदु तम्मओ होदि। तह जीवो करणेहिं कुब्वदि णय तम्मओ होदि ॥३८॥ जह सिप्पिड करणाणि गिलदि णय सोदु तम्मओ होदि। तह जीवो करणाणिय गिहदि णय तम्मओ होदि ॥३८८|| जह सिपिउ कम्मफलं भुजदि णय सोटु तम्मओ होदि । तह जीवो कम्मफलं भुजदि णय सोवि तम्मओ होदि ॥३८॥ एवं ववहारस्स दु वत्तच्वं दसणं समासेण । एवं च त तथा सस्वमाया ममाया मारते इति पुस्तके पर कि ।

·सनातननग्रंथमालाया- सुणु णिच्छयस्स वयणं परिणामकदं तु जं होदि ॥३९०।। जह सिप्पिओ टु चिटं कुव्वदि हवादय तहा अणपणो सो। तह जीवोवि य कम्मं कुब्बादि हयदि य अणण्णो सो ॥३९१।। जह चिठं कुव्वतो दु सिप्पिओ णिच दुक्खिदो होदि । तत्तोसेय अणण्णो तह चेहॅतो दुही जीवो ॥३९२।। यथा शिल्पिकस्तु फर्म फरोति नच स तु तम्मयो भवति । तथा जीवोऽपि च कर्म करोति नच इन्मयो भवति ॥३८॥ यथा शिरिषका करणे. करोति न स तु तन्मयो भवति । तथा जीयः करणः करोति नच तन्मयो भवति ॥३८७।। यथा शिल्पिकस्तु फरणानि गृङ्गाप्ति न स तु सन्मयो भवति । तथा जीप करणानि च गृहाति गच तन्मयो भवति ॥३८८॥ यथा शिपिका कर्मफलं भुक्तं नच स तु तन्मयो भवति । तथा जीवः कर्मफल भुक्त नच तन्मयो भवति ॥३८॥ एवं व्यवहारस्य तु वक्तव्यं दर्शनं समासेन । शृणु निश्श्यस्य वचन परिणामकृतं तु यद्भवति ॥३९॥ यथा शिल्पिकस्तु चेष्टां करोति भवति च तथानन्यस्तस्याः । तथा जीवोऽपि च कर्म करोनि' भवाते चानन्यस्तसात् ।।३९१॥ यया चे फुर्वाणस्तु शिल्पिको नित्यदुःखितो भवति । तस्माच स्यादनन्यस्तया चेटयानो दुःखी जीवः ॥३९॥ सात्पर्यत्तिः -- यथा लोक शिरपी व सुवर्णकारादि. सुवर्णकुडलादिकर्म करोति, कः कृत्या ? हस्तकुदमाशुपकरणैः । इस्तबुद्दकाशुपकरणानि च इस्तेन गृहाति, तथापि ते मुरणपुरादिकह- रतकुहकादिकरणरुपकरणे सह तन्मयो न भवति । तथैर ज्ञानी जोरोऽपि निष्क्रियतरागस्वसयदन ज्ञानच्युत सन् ज्ञानामरणादिव्यकर्माणि करोति । कैः वृन्या मनोपचनकायच्यापाररूपे कपादक- रणेसारणे सथैव च कोदयम्सामनोरचनकायच्यापारस्पाणि को पादवरणान्युपकरणानि सहले. पररूपेण व्याहारनपेन गृहात तथापि ज्ञानाररणादिदम्पकर्म मनापचनफापव्यापारम्पका पादफोप- करणे सह टफोर्णिायकत्वेन मिन्नत्वात्तन्मयो न भवति । तरच स एस शिन्धी गुरर्ण कारादि मुरण फुडलादिकर्मणि सति यकिमप्यशनपानादिकमय गते मुक्त तथापि तेनाशनपानादिना तन्म- यो न भवति तथा जीयोऽपि शुभाशुभकर्मफल बहिरगेन पादानपानादिरूप निजाक्षामभावनोत्थमनो- हरानदमुपास्वादमलभमानी मुक्के न च तन्मयो भवति । एरं ववहारस्म दु चचव्वं दंगण समारोण एवं पूर्वोकप्रकारेण गावाचतुष्टयन द्रव्यकर्मस्र्तृवभोकृत्वररूपस्य ध्यपहारनपस्य दर्शन रति उदाहरण हे शिष्य ! वक्तव्य व्याख्येप कथनीय समामेन संझरेण मुणु णिच्यस्स वपणं परिणाम पदंतु मंहदिदस्य पश्यमाम निधयस्प पचन पायान एणु, कथंभूत परिणाम त रागामिकन्येन निष्पादितमिति । जब सिपिओ दुई कुवदिहरदि यता भणण्णोमो यश गुरणागतिकी बुटयादिफमेरमेर फरोमानि मनसि चेष्टा करोति इति तराचा मह मपनि पानपातन्मय वानीयोपि प कम्म मदिवादिय अपणो सो तथैवानी जीरः कवरज्ञानादिभ्यक्तिस्य ·समयप्रामृतं । कार्यसमयसारस्य यो ऽसौ साधको निर्विकल्पसगाधिरूप. फारणामयसारस्तस्याभावे सत्यशुरू निश्चयनयेन अशुद्धोपादानरूपेण मिथ्यावरागादिरूप भाषकर्म करोति सेन भाषकर्मणा सह भवति चानन्य' इति भाव- कर्मकर्तृत्वगाथा गता। जह चे कुचतो दु सिप्पिभो णिच दुखिदो होदि यथा स एव शिल्फी कुडलादिफामामय करामीति मनसि चटौ कुर्माण. सन् चित्तवदेन निस दुखितो भवति । न केवल दुखितः । तत्तौसय अणणो तस्मादुःखपिकल्पादनुभयरूपेणानन्यश्च स स्यात् सह चेहत्तो दुही जीवो तैययाज्ञानिजी गाऽपि विशुद्धशनदर्शनादिब्यक्तिरूपस्य कार्यसमपसारस्य साधका योऽसो निश्चयरग्न- अयात्मककारणसमयसारः, तस्यालाभे सुखदुखभोक्तृत्वकाले हविषादरूपा च फुर्माण सन्मनसि दुखितो भाति इति । तया हपरिपादचेष्टया सह अशुद्धनिश्चयनाशुद्धापादानरूपणानन्यश्च भाति इति । एव पूतिपकारणाशानिजीगो निफित्यस्तसनदेनज्ञानात् युतो भूत्या सुवर्णकारादिदृष्टातन व्यवहारनयेन दव्यकर्म करोति भुक्तं पाताशुद्धनिश्चयेन भाषकर्म चेति व्याख्यानगुरब्णन पठस्थले गथासप्तक गत । अध ज्ञान ज्ञेय वस्तु जानाति तथापि धनलकुयेष्वतन्मृत्तिकावन्निश्चयेन तन्मय न भयति इति निक्षपमुख्यत्वेन गाथाएचका यथैव च श्वेतमृतिका कुन्य त करोतांति व्यवाहियते तथैव च ज्ञान झग वस्तु जानाखेव व्यवहारोऽस्तीति व्याहारमुख्यत्वेन गाथापचक । एव समुदायेन दशक । तद्यया- आत्मख्याति:- प्रथा खल शिल्पी सुवर्णकारादि. बुद्धलादिपरद्रव्यपरिणामामक कर्म करोति । हस्तयुद्धकादिभि परद्रव्यपारणामारमकै करणैः करोति । हस्तकुदकादीनि परदव्यपरिणामात्मकानि कर- णानि गृहाति । प्रामादिपरद्रव्यपरिणामात्मक कुंडलादिकर्मफल भुक्त नबनेकद्रव्यत्वेन ततोऽन्याचे सति तन्मयो भवति ततो निमित्तनैमित्तिकभारमात्रेणैर तत्र कर्तृकर्मभोक्तभोग्यस्यव्यवहारः । तथात्मापि पुण्य- पापादि पुदलपरिणामात्मक फर्म करोति । कायवाङ्मनोमि पुनद्रव्यपरिणामात्मकै करणे, करोति काय- माङ्मनांसि पुद्गलपरिणामारमकानि फरणानि गृह्णाति सुखदुः खादिपगलद्रव्यपरिणामात्मक पुण्यशपादिफर्म- फल भक्त च नलनेकद्रव्यत्वेन ततोऽन्यो सति तन्मयो भवति ततानिमित्तनैमित्तिकभावमानणैर तत्र फर्तृकर्भगोक्तृभोग्यत्वव्यवहार. । यथा च स एव शिल्पी चिकीर्षु चेष्टानुरूपमात्मपरिणामात्मक कर्म करोति । दुखलक्षणमात्मपरिणामात्मक चेष्टानुरूपकर्मफल मुक्तं च एकदव्यत्वेन ततोऽनन्याये सति तन्मयश्च भवति तत परिणमपरिणामिभाषेन तर कतृकर्ममोक्तभोग्यत्वनिक्षय तथात्मापि चिकीर्षुश्चेष्टारूपमात्मपरिणा- मागक, करोति । दु खलक्षणमात्मपरिणामात्मक चेष्टारूपकर्मफल भुक्ते च एकद्रव्यत्वेन सत्तोनन्यत्वे सति तगयश्च भाति तत परिणामपरिणामिमारेन तर सर्वक भोस्तृभोपायनिश्चय । नतु परिणामि एव किल कर्मविनिश्चयत स मालि नापरस्य परिणामिल एष न मधेद ।। न भवति कर्तृशन्यमिद कर्म चेकतया स्थितिरिह बस्तुनी भक्तु कर्तृत्वादेव तत (॥१०॥ पहिलठति यद्यपि स्फुटदनतशक्ति वय तथाप्यपरधरतुनो विशति नान्यस्त्वतर । स्वभावनियत यत सफलमेन वतियष्यते स्वभावचलनाकुल किंगिह मोहित मिश्यते ॥१२॥ परत विकमिह नान्यवस्तुनो गेन तेन खलु वस्तु वस्तु तत् । निधयोयमपरोऽपरस्य क किं करोति हि बहिल उन्नपि ॥१०॥ पत्तु वस्तु पुरतेऽन्यवरतुन सिंचनापि परिणामिन स्य। व्यावहारिकदशैय सन्मत नान्यदरित किगपाह निश्चयात् ॥१४॥ जह सेरिया ढ ण परस्स सेटिया सेटिया य सा होदि । तह जाणगो दु ण परस्स जाणगो जाणगो सोदु ॥३९३॥ जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेरिया य सा होदि । तह पस्सगो दु ण परस्स पस्सगो पस्सगो सोदु ॥३९॥ + ·सनातनजनमग्रमालायां- जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया दु सा होदि । तह संजदो दु ण परस्स संजदो संजदो सोदु ॥३९५।। जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया दु सा होदि । तह दसणं दु ण परस्स दंसणं देसणं तंतु ॥३६॥ एवं तु णिच्छयणयस्स भासियं णाणदसणचरिते । सुणु ववहारणयस्सय वत्तव्यं से समासेण ॥३९७॥ जह परदवं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्वं जाणदि णादा विस एण भावेण ॥३९८॥ जह परदवं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्वं पस्सदि जीवोवि सपण भावेण ॥३१९॥ जह परदव्वं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदब्वं विरमदि णादावि सएण भावेण ॥४०॥- जह परदबं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्वं सद्दहदि सम्मादिट्ठी सहावेण ।।१०१॥ एसो ववहारस्स टु विणिच्छओ णाणदंसणचरिते। भणिदो अण्णेसु वि पज्जएसु एमेव णादब्बो ॥४०२।। धषा सेटिका तन परस्य सेटिका सेटिका च सा भवति । सपा ज्ञाय फस्तु न परस्य शायको गायकः स ॥३९॥ रथा सेटिका तन परस्य हैरिफा सेटिका र सा मवति । तया दर्शकस्तु न परस्य दर्शको दर्शकस्तु स भवति ॥३९४१ पपा सेटिफास्तु न परस्य सेटिका सरिका च सा मयति । तथा संयतस्तु न परस्य संपता संयतः स तु ॥३९५।। पया सटिका तु न परस्य सटिका सेटिका च सा ममान । तथा दर्शनं तु न परस्प दर्शनं दर्शनं सनु ॥३९६॥ एवं तु निययनयस्य भापितं शानदर्शनचरिमे। भृशु उपहारस्य च षतम्यं तस्य समान १९७) पया परद्रव्य सेटयति बल सेटिकात्मनः स्वभावेन । तथा पाल्पं जानाति मातापि स्वकेन भावन १३९८॥ यपा परद्रव्य सेटपति सेटिकात्मनः स्वभाषेन । तथा पादयं पश्यति मातापि सकेन भावेन ९९|| पपा परद्रम्प सेटपति सोटिकामना स्वभावेन ।

·समयमाभूतं। तथा परगव्यं पिजहाति ज्ञातापि सकेन भाषेन ||१०|| यया पाद्रव्य सेटयात सेदिकात्मनः स्वभावेन । सया परद्रष्यं श्रद्धो हातापि सकेन भावेन ॥४१॥ एवं व्यवहारस्प तु चिनिश्चयो ज्ञानदर्शनचरित्रं । भणितोऽन्यायपि पर्यायषु एवमेव ज्ञातव्यः १४०२|| तात्पर्यवृत्तिः-यथा लोके चेतिका श्वतमूत्तिका खटिका परदव्यस्य कुमादेनिश्शन घेतपत्तिका न भवति तन्मयो न भरति बहिर्भागे तिष्पतीत्यर्थः बर्हि किं भवति ! श्वेतिका शेतिकैय स्वस्वरूप तिवती त्यर्थः । तया वतमुत्तिकादृष्टातन ज्ञानात्मा घट्पटादिशेयपदार्थस्य निश्चयेन ज्ञायको न भवति तन्मयो न भवतीत्यर्थः । ताई कि मरति ! ज्ञायको ज्ञायक एव स्वस्वरूपे तिष्ठतीत्यर्थः । एव ब्रह्माद्वैतवादिवत्-झार्न हेपरूपेण न परिणमति-इति कथनमुट्यावेन गाथा गतः । तथा तेनैव च श्वेतमृतिकाएतेन दर्शक- मात्मा श्यस्य घटादिपदार्थस्य निश्चयेन दर्शको न भवति, तन्मयो न भवतीत्यर्थः । तहि किं भवति ? दर्शको दर्शक एव स्वातरूपेण विष्ठतीत्यर्थः । एवं सञ्चावलोकनदर्शन दृश्यपदार्थरूपेण न परिणमतीति कपनमुख्यत्वन गाथा गता। तथा तेनैव श्वेतमृतिकाष्टातेन सयत मात्मा त्याग्यस्य परिमहादेः परद्रव्यस्प निश्पेन स्याजको न भवति, तग्गयो न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति १ सयतः सपत एप निर्विकार- निजमनोहरानदलक्षणस्वस्वरूपे विद्यतीत्यर्थः । एवं वीतरागचारित्रमुख्यावेन गापा गता । तथैव च सेनेव शेतमृत्तिकायतेन तत्वार्थश्नद्धानरूपं सम्यग्दर्शन अज्ञेयस्य महिर्भूतजीवादिपदार्थस्य निभयनमेन भानकारक न भवति, तन्मय न भवतीत्यर्थ । तहिं कि मपति : सम्यग्दर्शन सम्पदाम मेय स्वस्वरूपे तिष्ठतीपथ, 1 एव तत्त्वार्थाश्रद्धानलक्षणसम्यग्दर्शनमुख्यत्वेन गाथा गता । एवं तु पिच्छयणगस्स भासिदं णाणदसणपरिते एव पूर्वोलगाथाचतुष्टयेन भाषित स्या- ध्यान कता कस्य सधिवेन ? निश्चयनयस्य । क' विषये शानदर्शनचारित्र। सुणु ववहारणपस्सय वत्त इदानी हे शिष्य ! शृणु समाफर्णय किं । वन्य व्यापान । कस्य सबधित्वेन व्यबहारनपत्य । कस्म सधिव्यवहारः 11 तस्य पूर्वोक्तज्ञानदर्शनचारित्रत्रयस्य। फैन ' समासेण संक्षेपेण । इति निश्चयन पपानमुख्यवन सूत्रपचक गत । भय व्यवधारः कन्यते-यथा येन प्रकारेण लोके परद्रव्य कुत्पादिक व्यवहारनयेन तपते प्रेत कराति नच पुजादिपरद्रव्येण सह तन्मयी भवति । का कर्नी श्वशिका श्वेतमृत्तिका खाटका । केन माला श्रेत करोति । कीपश्वेतभावन । तथा तेन तमृत्तिकादृष्टतिन परद्रव्य घटादिकं ज्ञेय परत व्यपहारण जानाति नच पाइन्येण सह तन्मयो भवति । कोऽसौ 'फर्ता ज्ञातात्मा। फेन जानाति यकीप शानभायनेति, प्रथमगाया गता । तथैव च तेनैव श्वेतमृतिकारशातेन घटादिक एप परद्रव्य व्यवहारण पश्यति न च परदव्येण सह तनायो भाति । कोऽसौ ! ज्ञातामा । फैन पश्यति ? स्वकीयदर्शनभायनेति द्वितीयगाथा गता। तथैव च तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टातेन परिमहादिक परदन्य व्यपहारेण विमति स्पजति न च परदपेण सह तन्मयो भवति स कः । कर्ता ज्ञासात्मा । केन कृत्वा स्यजति । स्वकीपनिर्षिकस्प समाधिपरिणामेनेति हतीयगाधा गता । तथैव च तेनैर श्वेतमृत्तिफादृष्टातेन जीवादिक परदन पर हारेण श्रदधाति न च परद्रव्येण सह तन्मयो भवति । स क ' कर्ता सम्यादृष्टिः । केन कथा ! स्वकीय भवानरिणामैनेति चतुर्यगाथा गता। एसो ववहारस दुषिणिरिछयो पाणदसणचरिचे भनिदो भणितः कधितः कोऽसौ ? कर्मतापन, एप प्रत्याभूतः, पूर्वोक्तगाधाचतुष्टपेन निर्दिष्टो विनिमः न्यवहारानुयायी निश्चय इसर्पः । कस्य सधी । व्यवहारनयस्य ! क ' विषय शनदर्शनचारित्रत्र । मा पुल भागापेलि पाः । २ पत्रापि क. कानास्लैब पाठ ।। मध्ये पामेब . को। - १४ ·- सनातनजनाथमाला- मण्णेम वि पजएम एमेष णादलो इदमोदनादिक गया भुक्त, इदमहिविषकरकादिक त्य, इद गृादिक कृत, तसर्व व्यवहारण । निमयेन पुन स्वकीयरागादिपरिणाम एव कृतो भुक्तश्च । एषमिया पम्पध्वपि पर्याया निश्चयन्यवहारनपविभागो ज्ञातव्य इति । यदि व्यवहारेण परद्रन्य जानाति ताई निययेन सर्यो न भवतीति पक्षे परिहारमाह -यथा स्वकीय सुखादिक तन्मयो भूत्वा जानाति तथा बहिर्दम्प न जानाति तेन कारणेन व्यवहार । यदि पुन परकीयसुवादिकमा मसुखादिवत्तन्मयो भूमा जानाति ताई यथा स्वकीयसवदने सुखी भपति तथा परकोपसुखद् खसवेदनकाले मुवी दुखी च प्रामोति न च तथा । यद्यपि स्थकीयसुखसवेदनापेक्षया निभय , परफीयसुखसबदनापेक्षया व्यवहारस्तथापि छपस्थजनापेक्षया सोऽपि निश्चय एवेति । ननु सौगतोऽपि बेत व्यवहारेण सर्वज्ञ , तस्य किमिति दूप ण दीयत भवद्भिरिति तत्र परिहारमाह-सौगतादिमते यथा निक्षयापेक्षया व्यवहारा गृपा, तथा व्यवहार रहणापि व्यवहारो न सत्य इति । जैनमते पुनर्व्यवहारनयो यपि निश्चयापक्षया मृषा तथापि व्यवहार- रूपेण सत्य इति । यदि पुनर्लोकव्यवहाररूपेणापि सयो न भवति तर्हि सर्वोऽपि लोकव्यवहारा मिथ्या भवति, तथा सत्यतिप्रसग । एरमा मा व्यवहारेण परद्रव्य जानाति पश्यति निवपन पुन वद्रव्यमेवेति । तत एतदायाति प्रामारामादि सर्वं खल्विद ब्रह्म ज्ञेयवस्तु किमपि नास्ति पद् ब्रह्माद्वैतवादिनो वदति तन्नि विद्ध । यदपि सौगतो बदति ज्ञानमेव घटपटादिशेयाकारण परिणमति नच झानादिन शेप किमप्यस्ति तदपि निराकत । य इति चेत् यदि ज्ञान ज्ञेयरूपेण परिणमति तदा झानाभाव प्रामोति यदि वा डेय ज्ञानरूपण परिणमति तदा याभावस्तथा सत्युभयशून्यत्य, सच प्रत्यक्षविरोध । एव निश्चयव्ययहार- ग्याल्यानमुख्यतया समुदायेन सप्तमस्थले सनदशक गत । अथ निश्चयप्रतिक्रमणनिश्चयप्रन्यापाननिमपालोचनपरिणतस्तपोधन एयाभेदेन निश्चयचारिक भवतीत्युपदिशति- मात्मख्याति:-सठिकात्र सायदेतगुणनिर्मरखमार द्रव्य तस्य तु व्यवहारेण भैय कुन्यादिपर द्रस्य । भधात्र कुख्यादे परदव्यस्य श्वसस्य श्वेतयित्री सेटिका किं भवति किं न भवतीति तदुभरातस्य- सबधी मीमांस्यते-यदि सेटिका कुश्वादेर्भरति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञान भवदा रमेश भवतीति सत्त्वसबधे जीनति सेटिका कुमादेर्भपती पुश्यादिरा भोट , एवं सति सेटिकापा स्वदल्यो। छेद । नच दम्पानासक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिगिद्धलाइव्यस्यास् गुम्छेद, ततो न भवति सेतिमा मुख्यादे । पदिन भयति सोटिका कुद्यादेस्तर्हि कम्य सेटिका भाति ? सटिकाया एर सेटिका भवति । न कत राया रोटिका पस्या सेटिका भाति न खवण्या सेरिका सेटिकाया । किंतु स्वस्याम्यशापवान्यो। किमय र स्वस्वास्थराम्यपहारेगमकिमपि नाई न करवायी सटिका, सेठिवर सटिकति नि । यथा दृष्टांतस्तथाप दामंतिक । चेतयितात्र तापद्ज्ञानगुणनिर्भरस्वभाव द्रव्य तस्य तु व्यवहारेण ज्ञेय पुगनादि द्रव्य । अथान पुगलादे पाद्रव्यस्य ज्ञेयस्य ज्ञापरवेतयिता किं भवति किं न भातीति । तदुभय तत्वसत्रयो मामास्यते । यदि चयिता पुलदेर्भवति तदा यस्य पद्भवति तत्सदेव भाति यधारमना ज्ञान भयदाभव भरति इति तत्वसव जीवति, चयिता पुगरादेर्भमन् पुद्रलादेव भोम् एर सति चतयितु स्वदन्योच्छेद । नच द्रव्यातरसबमस्य पूर्वमेर प्रतिपित्याइन्यस्यात्युच्छेद । ततो न भवति घनयिता पुगलादे । पदि न भनति चेतपिता पुद्गलादेस्तहि कस्य चतयिता भपति ? चतयितुरंप पतयिता माति । ननु यतरोयतपिता चैतयितुर्यस्य चेतपिता भाति न खच्चम्यश्वेतपिता चेतपित, रितु स्वस्थाम्यशा पेषायो । किमत्र साम्प स्वापाम्यशम्पबहारेण ? म रिमपि । तदिन कम्पावि मायक | आपको रायक पति निश्चय । विच रोटिकात्र तायडेतगुणनिभरमार दव्य तस्य व्यवहारेण वैत्य कुम्पादि पादप । भधान पुग्यादे. पादम्पस्य अंतस्प तयित्री मेटिका किं मपति कि न भवतीति । तदुभपतापसायो larkia तिस परम पाराम पाममा पागमाया।

·समयप्रास्त। मामास्यते । यदि सेटिका कुल्यादेर्भवति तदा यस्य पद्भयति तत्तदव भवति यधारमनो ज्ञान भवदारमैत्र भवतीति तत्यसमधे जीवति सैनिका फुज्यादेर्भवती कुन्यादिरेव भवेत् एष सति सेटिकाया स्त्रद्रम्पोछेद । नच द्रव्यांतरसक्रमस्य पूर्वमेय प्रतिपित्यादरायुग्छेद । ततो न भाते सेटिका कुज्यादे । यदि न म पति सेटिका कुम्वादरतहि कस्य सेटिका भाति ? सेटिकाषा एव सेटिका भवति । ननु कतरान्या सेटिका सेटिकाया यस्था सेटिका भवति । न खश्चन्या सेटिका सेटिकाया किंतु स्वस्वम्यशावना यो । किमत्र साप स्वस्थाम्पशव्यरहारेण । न किमपि । हि म कस्यापि सेटिका सेटिका, सेटिकैरेति निश्चय यथाय रतिस्तथाय दारातिक---चेतयितात्र सारदर्शनगुणनिर्भरस्वभाव द्रव्य तस्य तु पयहारेण दृश्य पुद्गलादि परदन्य । अयान पुद्गलादे परद्रव्यस्य दृश्यस्य दर्शकश्वेतयिता किं भपति किं न भवतीति तदुभयतस्वस बधो मीस्थिते यदि चेतयिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य पद्यति तत्तदेव भाति यथा मनो ज्ञान भवदा मैव भवति इति तस्यसबधे जीवति चतयिता पुद्गलादेर्भग्न् पुद्रादिरेव भोत् एवं सति चेतयितु स्यद्रव्यो छेद । नच दन्यतिरसकमस्य पूर्वमा प्रतिपिद्धनाद्रष्यस्यास्युच्छेद । ततो न भवति चतपिता पुद्गलादे । यदि न भवति चतयिता पुद्गलादे स्तहिं कस्य घेरापिता भवति । चतयितुरेव चेतयिता भाति । ननु फत- रोग्यश्वेतयिता चेतयितुर्यस्य चतयिता भाति ! न खस्यग्यथेतयिता चनपिनु किंतु स्वस्थाम्यशावायो। किमत्र साम्य स्वस्वाम्यशम्पयहारेण न किमपि । तई न कस्यापि दर्शक, दर्शको दर्शक एति निश्चय । अपि प सेटिका तात्रोतगुणनिर्भरस्वभार द्रग तस्य तु व्यवहारण धन्य घुड्यादि परद्रप्प भयात्र । कुम्पादे परद्रव्यस्य त्यस्य श्वेतयित्री सेटिका किं भवति किं न भरतीति । तदुभयसासमधी मीमास्यते । पदि सैटिका कुम्यादेर्भवति तदा यस्य यद्यति तत्तदेव भवति यथामनो ज्ञान भवदामैय भवति इति तस्पसमधे जीवति सेटिका कुम्यादेरती कुझ्यादिरेय भवन् । एक सति सेटिकापा स्यदन्योप्टेद । नच व्यातरसक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाव्यस्यास्युग्छेद । ततो न भवति सटिका कुख्याद । यदि न मपति सेटिका कुम्पादेस्ताई कस्य सेटिका भवति । सेटिकाया एस सेटिका भवति । ननु तराग्या सटिका सेटिकाया पस्या सेटिका भवति न स्थस्यन्या सेटिका सेरिकाया किंतु स्वस्याम्पशावायौ। कि- मन साम्प स्वस्साम्पशम्यवहारेण न किमपि सहि न कस्यापि सटिका, सेटिका सरिकनोति निभय । यपाय रतस्तथाय दाौतिक -चेतपितात्र तारद् शानदर्शनगुणनिर्भरपरापोहनामकस्वभाव द्रव्य । तस्य । ग्पयहारेणापोदा पुद्गलादिपरदन्य । अथात्र पुद्गलादे परद्रव्यस्यापाशस्यापाहक कि मपति किन मय- तीति तदुभयतलसबधो मीमास्यते । यदि चेतपिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथा स्मनो हान मवदा भव भवति इति तस्वसध जीरति चेतयिता पुगटादर्भचन् पुलादिरेव भरा एक मति तपितु स्वदन्योछेद । नच दन्यांतरसप्रमस्य मे प्रतिविद्यार-यस्यास्युरोदा ततो न भरति मतयिता पुदरादे । यदिन भवति चेतायता पुगदम् करप पिता भवति! चनाधितुरेव चत. यिता भवति । ननु फतरोऽन्यतायिना चेतपितुर्यस्य चेतयिता भवति ? न गलयभेतपिता चतपितु किंतु स्वस्सा यशोग्यायो। किमा साप्प स्वस्याम्पसम्पयहारेण न किमपि । तर्हि न कस्याप्पपोइक भपोहकोमोहक पति निश्चय । यथा च सा सेटिका श्वेतगुणनिर्भरसभावा स्वय फुयादिपरदम्पन्यमानापरिणममाना दुपादि. परसम्पनिमित्तकेनामन पंतगुणनिर्भरखभावस्य परिणामनोपधमानमा मम्ममायेन तपतीति म्यवरियते तथा घेतयितापि हानगुणनिभावभाव स्वय पुगटादिपरदन्यस्वभावनापरिणममान नादिपरदन्य चा- रमानावेनापरिणमयन् पुलादिपरदन्यनिमित्तफनामनो मानगुणनिरस्तमानस्य परिमन पदमान पुलादिपरदन्य चनयिनिमिरुना मन सभावस्य परिणामनापमानमा मन समन जानातील परहिपते। किन सपा र सेरिका नागनिर्भरखमावा मप कुरा सिरदन्यासमादेन रिपनना न्या. दिपरम्प समसभमेनारिमायती कुरा दिएरमात धनगन अगानिरसमस पर .

·समातगजैनधमाकार्या- गामेनोपयमाना कुश्यादिपरदम्य सेटिकानिमित्त केनारमन समावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमामनः सभाषेन वेतपतीति व्यवाहियते। तथा चलपितापि दर्शनगुणानीस्वभाव. स्वय पुनलादिपाद्रव्यस्वभावेनापरिणम- मानः पदलादिपरदम्य वात्मस्वभायनापरिणमयन् पुद्गलादिपरद्रव्य निमित्तफेनात्मनो दर्शनगुणनिर्भरता भावस्य परिणामेनोरपद्यमानः पुगलादिपरद्रम्म चेतयितृनिमित्तफेनात्मनो दर्शनगुणनिर्भरस्वभावस्य परिणा- मेनोपचमानमारमन स्वभावेन पश्यतीति व्यपाहियते । भपि च यथा च सैव सेटिका श्वेतगुणनिर्भरस्वगाया स्यय पुड्यादिपरदन्यस्वभावेनापरिणममाना फुल्पादिपरदम्य धात्मस्यभावेनापरिणामयती बुड्यादिपरद्रव्यानिमित्त केनारमन श्वेतगुणनिर्भरश्वभारस्य परिणामेनोत्पथमाना कुड्यादिपरद्रव्य सैटिकानिमित्केनामन. प्वभावस्प परिणामनोत्पधमानमारमन पभायेन तयतीति पाहियते । तथा चेतपितापि ज्ञानदर्शनगुणनिर्भरपरापोहनात्मकस्वभाव स्वय पुन- लादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममानः पुनलादिपरट्रव्य चात्मस्वभावेनापरिणामयन् पुद्गलादिपरदन्यनिमित्त. केनात्मनो शानदर्शनगुणानिर्भरपरापाहनारमफस्तमायस्य परिणामेनोत्पद्यमान पद्लादिपरद्रव्य चेतपितू. निमितकेनारगन स्वभावस्य परिणागेनोत्पद्यनानगारमन स्वमावेनापोहतीति व्यवादियते । एवमययात्मनो शानदर्शनचारनपर्यायाणां निश्वयमाहारप्रकारः । एषमेधान्येषा सर्वेषामपि पर्यायाण दृष्टव्य । शुद्रष्यनिरूपणार्वितमस्तच समुपश्यतो नैकद्रव्यगत चकास्ति किमपि द्रव्यातर जातुचित् । कान क्षेयमयति यत् तदप शुद्धस्वभावोदय कि द्रव्यातरचुवनाकुलधियातरवाष्प्यथते जना ॥१०॥ शुद्रव्यस्यरसभवनामि समावस्य शेप-मन्याहुन्य भवसि यदि वा तस्य कि स्यात्स्वभाव । पोखारूप अपयति भुव नैप तस्यास्तिमिशान ज्ञेय कलयति सदा यमस्यास्ति नैव ॥१०॥ रागपत्यमुदयते तायदेतम याषद् शान ज्ञान भवति न पुनमोपतां याति बोभ्य । मान बाम भयत तदिद न्यक्कतावानभाई मायोगावो मपति तित्यन्यन पूर्णसमाव ॥१०॥ कम्मं जं पुवकयं सुहासुहमणेयविस्थरविसेसं । तत्तो णियत्तदे अप्पयं तु जो सो पडिकमणं ॥४०॥ कम्म जं मुहमसुहं जलिय भावेण वज्झदि भविस्सं । तत्तो गियत्तदे जो सो पकक्खाणं ये चेदा १४.४॥ जं सुहमसुहमुदिण्णं संपडिय अणेयवित्यरविसेसं । ते दोस जो चेददि स खलु आलोयणं चेदा ॥१०॥ णिचं पञ्चक्खाणं कुब्वदि णिपि जो पडिकमदि । णि आलोचेयदि सो हु चरित्तं यदि घेदा ।।४०६|| कर्म पत्पूर्वकृतं शुभाशुभपनेविस्तर विशेष । तस्माभिवपायारमानं तु यः स मतिप्रमण ॥४०॥ पर्म पच्छममा यस्मिंश्च मात्र सध्यते भविष्यत् । तस्माभिवर्तते पास प्रत्याख्यानं भवति चलपिता ॥४४॥ पन्टुभाशुभमुदणे संमति धानेकविस्वर विशेष । तदोष वयते स खत्ताकोषनं चेतपिता ॥४०५|| RS.

·समयसारणामृतं । नित्यं मस्याख्यानं करोति नित्यमपि यः प्रतिक्रामति । नित्यमासोषयति स खल चरित्रं भवति चेतपिता ॥४०६॥ तात्पर्यत्ति:-णियसदे अपयंतु जो इहलोकपरलोभाकाक्षालपण्यातिपूनालाभदएच- तानुभूतमोगाकांक्षालक्षणनिदानधादिसमस्तपरद्रव्यालबनोत्पाशुगाशुभसंकल्पविकल्परहिते शून्ये विशु. रशानदर्शनस्वभावात्मतत्सम्यक्लद्धानज्ञानानुभयनरूपाभेदरलत्रयात्मनिर्विकल्पपरमसमाधिसमुत्पतिराम सहमपरमानदस्त्रभाषसुखरसास्वादसमरसीभावपरिणामैन सालबने भरितावस्यै केवलज्ञानायनंतचतुष्प- व्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्योत्पादके कारणसमयसारे सिवा य. कर्ता, भात्मान कर्मताप निव- पति । कस्मात्सकाशात ? कम्मं जं पुध्दकर्ष सुहासुहमणेयावत्थर विसेसं सत्तो शुभाशुभमूलो- तरप्रकृतिभेदनानेकविस्तरविस्तीर्ण धर्मकृतं परकर्म तस्मात् सो पदिकमणं स पुरुष एवाभेदनयेन निश्चयप्रतिक्रमण भवतीत्यर्थः । णियत्तदे जो बनतन्नानादिस्वरूपात्मदव्पराम्यक्त्रदानज्ञानानुभूति स्वरूपाभेदरसत्रयंलक्षणे परमसामायिक स्थित्वा यः कता भारमानं निवर्तयन्ति । कस्मात्सकाशात ? कम्म सुहमसुई बलियभावण वज्झदि भविस्सं तत्तो शुभाशुभानेकविस्तारविस्ताण भविष्य- कर्म यस्मिन्गिध्यात्वादिरागादिपरिणाम सति बध्यते तामात सो पञ्चक्रवाणं वे घेदा स एक्गुण- विशिष्टस्तपोधन एवाभेदनयेन निश्चयमल्याख्यानं भवतीति विज्ञेय । जो वेददि नित्यानंदैकस्तभाव अमात्मसम्यक्सद्धानज्ञानानुमानरूपाभेदराश्रयात्मके सुखदुःखजीवितमरणादिविएये सर्वोपक्षासयमे स्थिता प: फर्ता वेदयत्यनुभवति जानाति । किं जानाति । सं यत्कर्म तं तत् । येन रूपेण ! दासं दोपोय मम स्वरूपं न भवति । कथं भूतं कर्म ! उदिणं उदयागत । पुनरपि कथभूतं ? सुहमसुई शुभाशम । पुनश्च फिरूपं ! भणेपवित्थरपिसेस मूठोत्तरप्रतिभेदेनानेकविस्तरपिस्तीर्ण । संपरिय सप्रति फाले खत स्फुट । सो आकोयणं चेदा सचेतपिता पुरुष एवाभेदनयेन निश्चयालोचनं भवतीति ज्ञातव्य । णिशं पञ्चक्खाणं कुचदि पिच्चंपि शो पहिफमदि णिच भलोधेदिय निश्वयरसमलक्षणे शुद्धाश्मस्वरूप स्थित्या यः फर्ना पूर्वोक्तनिधयप्रत्याख्यानप्रतिक्रमणालोचनानुष्ठानानि नित्य सर्वकालं करोति सोदु चरितं वदि पैदास चेतपिता पुरुप एपाभेदनयेन निश्यचारि भवति । कस्मात् ! इति चेत् शुद्धामस्वरूपे चरण चारित्रमिति वचनात् । एव निश्चयप्रतिक्रमणप्रत्याख्याना लोचनाचारित्रन्याख्यानरूपेणारमस्थले गाथाचतुष्टयं गत । भद्रियमनो विषयेषु रागद्वेषौ मिष्याज्ञानपरिणतमेव जीव करोतीसारख्याति- आस्मल्याति: -- या खरा पुगलकर्मविपाकमन्यो भाग्यशतापितामान निवर्तयति स राकार णभूत कर्म प्रतिकामन् स्वयमेव प्रतिक्रमण भवति । स एव तत्कार्यभूतमुत्तर फर्म भन्यायक्षाण प्रन्या- ख्यानं भवति । स एव वर्तमान कर्मविपाकमात्मनोऽन्यतभेदेनोपलभमान , आलोचना भवति । समय नित्य प्रतिक्रामन् , नित्य प्रत्याचक्षाणो नियमालाच्या कर्मकार्येभ्य उत्तरवर्मकरणेभ्यो मारेयोत्यात निरतः, वर्तमान कर्मविपाकमा मनोऽत्यंतभेदेनोरलभमानः स्वस्मिनेर बल्ल झानाधभारे निरतरचरणा चारित्र भवति । चारित्र तु भान् स्वस्य ज्ञानमात्रस्प वेतनात स्वयमेव ज्ञानचंतना भवतीति भारः। हानत्य सचेतनः निन्य प्रकाशते गनमताच शुद्ध । भागानसचेतनया तु धारन् योधस्य शुदि निदणाद्ध बंधः ॥१०॥ फिदिदसंथुदवयणाणि पोग्गला परिणमंति बहुगाणि । ताणि सुणिदुण रूसदि तूसदिय अहं पुणो भणिदो ||४-७॥ पोग्गलदब्बं सदुनह परिणदं तस्स जदि गुणो अपणो ।

·समातनजेनग्थमासा- तझा ण तुमं भणिदो किंचिवि कि रूससे अबुहो ॥४०८|| असुहो सुहोव सद्दो ण तं भणदि सुणसु मंति सो व । णय एदि विणिग्गहि सोदु विसयमागदं सई ॥४०९॥ असुहं सुहं च रूवं ण तं भणदि पेच्छ मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदुं चक्खुविसयमागदं रूवं ॥४१०॥ असुहो सुहोय गंधो ण तं भणदि जिग्ध मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदु घाणविसयमागदं गंधं ॥४११।। असुहो सुहोय रसो ण तं भणदि रसय मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गाह, रसणविसयमागदं तु रसं ॥१२॥ असुहो सुहोय फासो ण तं भणदि फासमंति सो चेव । णय एदि विणग्गहिदु कायविसयमागदं फासं ॥११॥ असुहो सुहोव गुणो ण तं भणदि बुज्झ मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदुं बुद्धिविसयमागदं तु गुणं ॥४१॥ असुहं सुहं च दव्वं ण तं भणदि वुज्झमंति सो चेव । णय एदि विणग्गहिटुं वुद्धिविसयमागदं दचं ॥४१५॥ एवं तु जणि दबस्स उवसमेणेव गच्छदे मूढो । णिग्गहमणा परस्सय सयंच बुद्धि सिवमपत्तो ॥४१६॥ निदितसंस्तुनाचनानि पुनलाः परिणति पटुकानि | सानि खा स्पति पति च पुनरई पागतः १४०७॥ गलट्रव्यं शन्दत्वपरिणतं तस्य यदि गुणोऽन्यः । समान स्वां भणित: किंचिदपि फि रुष्यस्पमुदः ॥४०८॥ अशुभः शुभो या शन्द! न त्वां भणति भृणु मामिति स एव । नचैति पिनिगडीत श्रोत्रविषयमागतं शब्द ॥१०९|| अशुभं शुभं वा रूपं न त्वां भगति पश्य मामिति स एव । नति विनिग्रहीतुं चक्षुर्विषयमागतं रूपं ॥४१०॥ अशुभ शुमावा गंधो न त्वां मणति जिव मामिति स एव । नति विनिग्रहीतुं माणविषयमागतं गंध ।।४११|| अशुभ: शुभो वा रसो न वो भणात रसय मामिति स एव । नचैति विनिहीतुं बुदिविषयमागतं तु रमं ॥४९-11 अनुभः शुभाश पनों नयां भगति स्पस मामिति स एव ।

·समयसारमाभूत। १९१ नति हिनिहीत कायविषयमागतं तु पर्थ ॥ ४१३ ।। अशुभा शुभो वा गुणों न वो भणति युध्यस्त मामिति स एव । नीति विनिहीत पदिविपपयागतं तु गुणं ॥ ४.४॥ अशुभं शुभ वा द्रव्यं न स्वां भगति सुध्वस्व पामिति स एव ।। नति विनिग्रही बुदिविषयमागतं तु द्रष्पं ॥ ४१५ ॥ एवं तु गातव्यस्य उपशमनैव गच्छति विनिग्रहानाः परस्य तु स्वयं च पुदि शिवापमान 181 || तापर्यत्ति:- रूसदि तूसदिय एफे दिपविकनेंद्रियादिगुर्लभपरपरायणातीतानतकाले इष्ट- इतानुभूतमिध्यात्यविषयकापायादिविमानपरिणामाधानतया अत्यतदुलेमेन कचित्कालगदिधिवशेन मि- ध्यास्वादिसप्तप्रकप्तीमा तथैव चरित्रमोहनीपस्य चोपशमक्षयोपामाये सति पदव्यपचाग्निकायसततस्त्र- नयपदार्थादिवमानकानरागषपरिहाररूपेण भदरगारमकन्याहारमोक्षमार्गसज्ञन व्यवहारकारणसमय- सारेण सामेन विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभारशुद्धात्मतत्ससम्यम्श्रद्धानज्ञानानु चरणरूपाभेदरनत्रया मकान कस्पसमाधिरूपेणानंतकेवलज्ञानादिचतुष्टयव्यक्तिरूपस्य कार्यसगपसारस्योत्पादकेन निश्यकारणसमयसारण दिना स्वहानजीयो व्यसि तुम्थति छ । किं काया' मुगिऊण श्रुत्वा । पुन. पश्चात् केन रूपेण । मा मणिदो भनाइ भाणित इति । फानि श्रुत्वा ' णिदिदसंधुदवपणाणि निंदितसंस्तुतपचनानि पाणि तानि । कि विशिष्टान ! पोग्गलापरिणति बहुगाणि भाषापर्गणायोग्यपुद्गला की यानि कर्मतापमान बदविधानि परिणमति । हानी पुनव्र्यवहारमोक्षमार्ग निक्षयमोक्षमार्गभूत शेतद्विविधका- रणसमयमार हास्या बहिरगेशानिष्टविषये रागदेपो न करोतीति भावार्थ । पुगळदवं सदसहपरिणदं भाषावर्गणायोग्यपुद्गद्रव्य कर्तृ नियमति जीयस्थमिति रूपेण निंदितसस्तुतम्दरूपयपरिणत तास नदि गुणो मण्णा तस्य पुनलद्रव्यस्य शुदागस्वरुपायदि गुणाऽन्यो भिको जहरूप, तर्हि जीवस्य फिमायात 1 न किमपि । तस्यता निजीवस्य पोक्तध्ययधारफारणममयसानिमयसमयसारकारणरहिताय साधन फियते । कय इति त यसानिंदितमस्तुमधनेन पुरा परिणामति तयाण नुप भणिदो कि- विवि तस्मात्कारणाव न भगित किंचिदपि फि रूपस अबुहो कि उपसे भयुध ' यहि मामिति । स वाहानिनीयो व्यवहारनिमयकारणसमयसाराम्या रहित पुनरपि सोपते। है मानिन्दमय- गरिसस्पर्शरूपा मनोकामनोज्ञपचोदियविरया फार , त्या कमतापन किमपि न मणा । किन मणात। है देपदस गां कर्मतापम प, मां पश्य, माँ जित, मा स्वादय, गो शशति । पुनरण्यज्ञानी ते एते शम्पादय फारे मा किमपि न भणति, पर किंतु मदारयोगादविषयस्याना समागति ! भाचार्या उत्तरमाइः हे मदा नचापीति विनिर्गहानु-एते शन्दादिपद्रियषिश्या । कथभूताः सत. पोद्रि- पादिस्वकीयस्वकीयविषयमारमागउन । फरमान । इति चेत् यतुम्यभावादिति । यस परमनापानी जीवः स पूर्वोतपरहारनिधपकारणसमपमाराभ्यां याद्याभ्यनरतपक्षणाम्यां सहित सन् मनोमानी. हाम्दादिविषपेतु समागतं रागी न करोति । किंतु समान शुरामारपणनुभवताति मात्रा 1 पथा पदिपविय मनोकामनोदियमकल्सरशन रागी करायभानी जी । सथा पॉपगुणपर. दही परद्रम्पपरिग्ररूप च मनोविषपऽपि रागनी करोति तस्मानिनीरस्य पुनसान सिप तथपा-परकीयगुण भोऽसभा या पतनाऽचाना या मावि परीप का माल म भणति हे मनोबुद्ध हे भशामिननचित्त ! मां कर्मकान मुव्यस्त जानीहि । मदानी पनि-नो किंतु मदीपमनात परकीपगुगो दम्प का परिटिसिगरमाग कातिप्रतिभ्यासि । तोता दीपत सी पर पाकपडपका मनोमुदिशियमगत रिनिगुहा नापानि । कामान् ! पर .

·हनातमनधमालापा- धस्य निपेपितुमशक्यत्वात् इति हेतो-पदागदेषकरण सदनान । यस्तु मानी स पुनः पूतिन्य महा- निधपकारण समयसार जानन् हर्षविषादी न करोतीति भावार्थः । एवं तु एवं पूर्वोक्तप्रकारेण मनो- जामनोनयन्दादिपचेंद्रियविषयस्य परकीयगुणद्रव्यरूपस्य मनोविषयस्य वा । कथमूतस्य जाणिदबस्स जातद्रव्यस्य पचेंद्रियमनोविषयभूतस्पेयर्थः । तस्य पूर्वोत्तप्रकारेण स्वरूप ज्ञात्वापि अयसमेणेष गरछदे दो उपशमेनैव गच्छति मूढो बहिरात्मा स्वय कथभूतः जिग्गामणा निमहमनाः निवारणधुद्धि । कस्य सबधित्वेन । परस्सप परस्प पचेंद्रियमनौविषयस्य । कथभूतस्य ! परफीपशम्दादिगुणरूपस्य । पुनरपि कथभूतस्य स्वकीयविषयमागतस्य प्राप्तस्य । पुनरपि कि रूपमाहानीजीयः सयं च बुदि सिरयपतोवयं च शदात्मसवित्तिरूपा बुद्धिमप्राप्तः । वीतरागसहजपरमानदरूप शिवशब्दवाच्य सुख पाप्राप्त इति । किंच पधायस्कोतापटाकृष्टा सूची स्वस्थानामच्युत्सापकतोपलपापाणसमीप गग्छति तथा शन्दादयवित्त- क्षोभरूपविकतिकरणार्थ जीवसीप न गच्छति । जीवोऽपि तत्समीप न गपति कि तु स्वस्थाने स्वखरूपेणैव तिवति । एव परतुस्वभाव सत्यपि यदजानी जीव उदसीनभाव मुक्या रागद्वेषौ करोति तदवानमिति । हे भगवन् सं बघाधिकारे भणित- एष गाणी मुरोण सय परिणमदिरायमादीहि । राइनदि क्षपणेहि दु सो रत्तादिएहिं भावेहि ॥१॥ इत्यादि रागादीनामफी झानी, परदव्यजनिता रागादयः इत्युक्त । मन तु मायबुद्धिदोपजनिता रागारयः परेषा दूपण नास्तीति पूर्वीपरविरोध, । भौचरमाह तत्र बधाधिकारव्याख्याने शानिजीवस्म मुख्यत्यात् ज्ञानी तु रागादिभिर्न परिणमति तेग कारणेन परद्रव्यजनिता भणिता । अत्र चाचानिजीवस्म मुख्यता स चाज्ञानी जीप सफीयबुद्धिदोषेण परद्रव्यनिमित्तमालमानिस रागादिमि परिणमति, तेन का. रणेन परेपो शादादिपदियविषयाणां दूपण मातीति भणित । ततः कारणात् पूर्वापरविरोधो नास्ति इति । एव निश्चयपरहारमोक्षमार्गभूत निधयकारणसमयसारध्याहारकारणसमयसारद्वपमजानन् सम्म झागी जीन स्वकीयबुद्धिदोपण रागादिमि. परिणमति । परेषां शन्दादीनां दूपण नास्तीति न्यास्पानमु- ख्यत्वेन नबमस्यले गायाददाक गत । अप मिथ्यात्वरागादिपरिणतजीवस्याज्ञानचेतना फेवलमानादिगुणप्रसादक कर्मरध जनयतीति प्रतिपादयति- मात्मख्याति:-यह बहिरो घटादि , देवदत्तो यजदमिर हस्ते गृहीत्या 'मा प्रकाशम' इति एखाकाराने न प्रदीप प्रयोजयति । नच प्रदीपोप्यय:कातोपनापाय.सूचीवन स्वस्थानात्मभ्युत्य त प्रका- शयितुमायाति । किं तु वस्तुस्वभावस्य परेणोत्पादयितुमशक्यत्वात् परमुत्पादपितुमशतवाच या सदमानि- धाने तथा तत्सनिधानेऽपि स्वरूपेणैर प्रकाशते । स्वरूपगर प्रकाशमानस्य चास्प वस्तुस्वभावादेव विनित्रा परिणतिमासादयन् कमनीयोऽकमनीयो या घटपटादिन मनागपि रियाय कल्पते । तथा बहिरर्थ. शम्द रूप गधो रस. स्पर्शो गुणद्रव्ये च देवदत्ता पइदत्तमिर हस्ने गृहीत्या मां श्णु मापस मां निम मा रसय मा स्पर्श मा पुष्पस्थति स्वजाने नामान प्रयोजपति । नचामाप्यय.कांतीपटायाय सूफीवन स्वास्थामा- (मम्मुस तान् दातुमापाति । किंतु यस्तुस्वभारस्प परेणारादपिनुमशक्यपात परमुपादयितुमशक्कत्याच पधा तदानिधाने तया त सनिगनेऽपि स्वरूपणा जानीते । स्वरूपेण जानतधारय मालावभावादेव विचित्र परिणतिगासादयत कमनीमा अक्मनीया या शम्दादयो बाहिरर्था न मनागपि शिरिमाप मस्येन् । समामा पर प्रति उदासानो नियोति बालास्थितिः, तथापि यामद्वेषौ तदहान । पूर्णकाप्पुतशुद्धबोधमहिमा गोषो न बोम्पादय। पाया कामपि विकिपीत इतो दीपः प्रकारमादिया।

·९३ समयमास्त। सदस्तुस्थितिबोधबध्याधेपणा एते किसज्ञानिनो । रामपमपी भवति सहजा मुचत्युदासीनता ।। १०२॥ रागद्वेषविमावमुचमहतो नित्य वानस्पृश पूर्वागामिसमस्तकर्मविकला मिन्नासदात्योदयात् । दूरारुढचरित्रवैभववलाच्चचञ्चिदार्चर्मया विदन्ति खरसाभिषितमुवना ज्ञानस्य सचेतना ॥ ११ ॥ वेदतो कम्मफलं अप्पाणं जो दु कुणदि कम्मफलं। सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अट्टविहं ॥ ४१७ ॥ वेदंतो कम्मफलं मयेकर्द जो दु मुणदि कम्मफलं । सो तं पुणोचि बंधदि वीयं दुक्खस्स अट्ट विहं ॥ ४१८ ॥ वेदंतो कम्मफलं सुहिदो दुहिदो दु हदि जो चेदा । सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अट्टविहं ।। ४१९ ॥ घेदयमान कर्मफलमात्मानं यस्तु फरोति कर्मफल । स तत्पुनरपि पनाति वीज दुःखस्याप्रविधं ।। ४१७ ।। वेदयमाना कर्मफल मपा कृतं यस्तु मानाति फर्मफल । स तत्पुनरपि यधाति वीजे दुःखस्यायविध ॥ ११८ ।। घेदपमानः कर्मफल सुखिनो दुखितय भवति चेतयिता । स तत्पुनरपि वनाति वीज दुःखस्याष्टविषं ॥ ४१९ ।। सापपत्ति:---ज्ञानाचानभेदेन चेतना तापद्विविधा मवति । इस तारदज्ञानचेतना गाधायेण करपते-उदयागत शुभाशुभ कर्म घेदयननुमवन् समज्ञानिजीन स्वस्वभावाद् अटो भूचा मदीप फौति मणति । मया कृत कर्मेति च भणति । स जीव पुनरपि तदएविध कर्म बनाति । फयभूत वीज कारण। फस्य १ दुरवस्य । इति गाथाद्वयेनाज्ञानरूपा कर्मभावचेतना व्याख्याता । कर्मचतना कोऽर्थ ? इति चेत् मदीय कर्म मया कृत कर्मेत्याज्ञानभावन-ईहापूर्वकमिष्टानिष्टरूपेण निरुपरागसुद्धात्मानुभूतिव्युतस्य मनो- चनमापव्यापारकरण यत्, सा बयकारणभूता कर्मचेतना गण्यते । उदयागत कर्मफल वेदयन शुद्धा- रमसरूपमचतयन् मनोशामनोहेंद्रियविषयनिमित्तेन य सुखितो दुखितो या भरति स जीप पुनरपि तद- प्रविध फर्म बनाति । कथमूतावीज कारण । यास 'दु सख्ख । इत्येकगाथया कर्मफलचेतना भ्याख्याता । फर्मफलचेतना फोऽर्थ । इति चेन् स्वसभावरदिसेनाशानभावेन यथा समर व्यक्ता, व्यक्तस्यमावेनेए. कामियानिविषाल्परूपण हर्षविवादमय मुखदुःखानुभवन यत, सा वधकारणभूता फर्मझलचाना मण्यते। इस काचेतना कर्मफलनेतना द्विवापि स्याम्या यधकारण यादिति । तर तपाईयो फर्मचेतनाफाखा घेतनपोमध्ये तापनिश्चपातिकमण-निययप्रत्यारूपान-निधयालोचनास्वरूप य व्याख्यात तर स्थित्वा गुमज्ञानचेतनापटेन कर्मचेतनासन्यासभावना नाटयति । कर्मचतनात्यागभावना कर्मयधपिना. शार्थ करातीत्यर्थ । तद्यथा- पदमहमका पदहमचीकर यदह दुर्वतमप्पम्प पाणिन समन्वज्ञासिथ । केन । मनसा वाचा फापेन समिध्या से दुष्कृतमिति यड्सयोनगेकभाग. मदहमका यदहमचारर यह तमप्यन्य प्राणिन समनुशा- सिप फेन मनसा वाचा समिथ्या में दुष्टतमिति पचसोगेन, एमापनयनन भगत्रय माति । सपो. मेनेत्यापशमचारीकोनपचारानगा भवतीति टीकाभिप्राय । अपग त एव मुखोपायन भ्यते । इति पेत् इत कारितममिन मिति प्रत्येक भगत्रय मपति । तारितद्रय कानुमा कारितानुमतः ·सनातनजेनग्रंथमालाया- यमिति द्विसंयोगेन च भंगप्रयं जातं । कृतकारितानुमतत्रयमिति संयोगेनैको मंग इसि सप्तभंगी । तथैव मनया पाचा कायेनेति प्रत्येकमगत्रयं भवति । मनोयचनद्वयं मनःकायद्य वचनकायद्वयमिति विसंयोगेन भंगत्रय जातं । मनोवचनकायत्रपमिति च सिपोगनैको मंग इयमपि सप्तभंगी। कृतं मनसा सहा कृतं याचा सह, कृतं कायेन सह, कृतं मनोपचनद्येन सह, कृतं मनःकायद्वयन सह, कृतं वचनकायद्वयन सह, कृतं मनोरचनकायत्रण सहेति वृत्ते निरुद्दे विवक्षिते सप्तभंगी जाता यथा । तथा कारितेऽपि तथा-अनुमतेऽपि, तथा कृतकारितद्वयेऽपि, सथा कृतानुमतदयेऽपि तथा कारितानुमतदयेऽपि, तथा कृतकारितानुमतनये चेति प्रत्येकमनेन क्रमेण सतमगा योजनीया । एत-एकोनपचाशद्धगा भवंतीति प्रतिक्रमणकल्पः समाप्तः। इदानी प्रन्याख्यानमल्पः कथ्यते-तथाहि-यदहं करिष्यामि यदहं कारयिष्यामि यदहं कुर्वतमप्यन्य प्राणिनं समनुज्ञास्यामि । फेन मनसा वाचा कान तान्निध्या मे दुष्कृतमिति पूर्वपत् पटसंयोगनको भंगः । यथा यदहं करिष्यामि यदई कारयिष्यामि यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुज्ञास्यामि । केन ? मनसा पाचा प्रेति तनिया मे दुष्कृतमिति पूर्ववदेकैकापनयनेन पंचसंयोगेन भंगनयं भवति । एवं पूर्वोक्तकमेण- एकोनपंचाशगंगा शातव्याः । इति प्रत्याख्यानकल्पः समाप्तः । इदानीमालोचनाकल्पः कश्यते तद्यथा-यदहं करोमि यदहं कारयामि यदहं कुर्वतमप्यन्य माणिनं मनुजानामि । केन ? मनसा याचा कायेनेति तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति पूर्वका पदसंयोगेनैकगंगः । तथा पदहं करोमि यदहं कारयामि यदहं कुर्वतमप्यन्य प्राणिनं समनुजानामि केन? मनसा याचेति सन्मिध्या में दुष्कृतमिसि-एफैकापनपनेन पंचसयोगेन भंगनयं भवति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एकोनपंचाशद्भगा ज्ञात- प्याः । इत्यालोचनाकल्पः समासः 1 कल्पः पर्व परिच्छेदोऽधिकारोऽध्यायः प्रकरणमित्याधेकार्था झातन्याः। एवं निश्पप्रतिक्रमण-निश्चयापारपान-निश्चयालोचनाप्रकारेण शुखज्ञान चेतनामावनारूपेण गाथा- द्वयव्याख्यानेन कर्मचतनासन्यासभायना रामाशा । इदानी शुद्धज्ञानचेतनामायनारलेग फर्मकालचेतना- सन्यासभावना नाटयति फरोतीत्यर्थः।। तयथा-नाह मतिज्ञानावरणीयकर्मफळं मुजे । तहि किं फरोगि? शुद्धचैतन्यासभायमात्मानमे संचे- तये सम्यगनुभवे इसर्थः । नादं श्रुतज्ञानावरणीयकर्मरुले भुंजे । ताई कि करोमि । शुद्ध नैतन्यस्रभावमा- "मानमेर सचेतपे । नाहमाधिज्ञानापरणीपार्मफळ मुंजे । तईि किं यरोमि ? शुद्धचेतन्यस्वभारमात्मानमेन संचेतये । नाई मन.पर्ययज्ञानावरणीयफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ! शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेन सर्च- तये । माई केवलज्ञानावरणीयफलं मुगे । किं सहि करोमि । शुद्धचैतन्यस्वभारमात्मानमेव संचेतये इति पंचप्रसारमानापरणीयरूपेण कालसाभाना ब्यापाता । नाई चक्षुर्दर्शनावरणीयफलं मुंजे । ताई . किं करोमि। शुरचैतन्यस्वभावमात्मानमेन संचेतये । एप टीकाकथितक्रमण- पण णय इ पदवीसा घउ तिय णड दीय दुष्णि पंचेर । यावण्णहीण रियसय पपडिपिणासेण होति ते सिद्धा ॥१॥ इमा गापामाधिय भष्टचत्वारिंशदधिकशतप्रमितोत्तरप्रशतीनां कर्मफलसन्यासमापना गादीयतम्या, फर्तव्येत्यर्थः । किंच जगत्त्रयकालत्रयसबंधिमनोवचनकायस्तकारितानुमतक्ष्यातिपूजालामतानुभूत भोगाकांक्षारूपनिधानसंधादिसमस्तपरदव्याटवनोत्पलशुभाशुभसंकल्परिकल्परहितेन दस्पेन चिदानदैया स्यमावशुमा मतत्त्वसम्यनद्धामज्ञानानुचरणरूपामेदरमत्रयामफनिविल्लसमाधिसंजातयीतरागसहजपरमा- मंदरुपमुखरसास्वादपरमसमरमीभागानुभपसाटयेन भरितावस्थेन केवलज्ञानाधनंतचतुष्पम्पक्तिरूपस्प सा- क्षादुपादेपभूत कार्यसमयसारस्योसाइकेन निथकारणसमपसाररूपेण शुदवानचेतनाभायनामटमेन कवा कर्मचेतनासन्यासमापना कर्मस्टचेतनासन्यामभावना व मोशाधिना अपेण फर्तध्यति मायाः। एवं गापापं पार्मचेतनासन्यासगावनामुपपत्तेन, गायका कर्मालपतनासन्यासमायनामुषलेनेति दा. मस्पडे गापात्र गते।

·समयसारप्राभूतं । अपेदानी व्यवहारिकजीयादिनपदार्थभ्यो भिन्नमपि कोमीर्णज्ञायकैकपारमार्षिकपदार्थसज्ञ गध- पादिविचित्ररथनारचितशास्त्र शम्दादिपचेद्रियविषयप्रभृतिपरद्रव्यैश्च शून्यमपि रागादिपिकल्पोपाधिरहित सदानदेकलक्षणसुख तरसास्वादेन भरितास्थपरमात्मतत्र प्रकाशयति । आत्मख्याति:-ज्ञानादन्योदमहमिति चेतन अज्ञानचेतना । सा द्विधा कर्मचेतना वर्मफल चेतना च । तन ज्ञानादन्योदमह करोमीति चेतन कर्मचतना । ज्ञानादन्योदं वेदयेऽहगिति चेतन कर्मफलचेतना। सा तु समरसापि ससारवीज | संसारबीजस्याष्टविधकर्गणो वीजत्वात् । तता मोक्षाधिना पुरषेणाज्ञानचेतना मलयाय सकलकर्मसन्यासभावना सकलकर्मफलसन्यासमारना च नापित्या स्वभावभूता भगवती ज्ञानचेतनवैका नित्यमेर भाटीपतच्या। तर तावत्सकलकर्मफलसन्यासमारना नाटयति- कृतकरितानुमननेस्त्रिकालविरय मनोषचनकायै । परिहत्यकर्म सर्व परग नैष्यायेमालवे ।। १११ ॥ पदहाफा यदचीकर परकुतिमप्यन्य समन्वज्ञासिप मनसा याचाच कायेन चेसि तन्मिथ्या भे दुष्क- तमिति । यदहमका यदचीकर ययुर्वतमप्यन्य समन्यज्ञासिप मनसा वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कृतमितिर पद- हमकार्व पदचाकर पखुतमप्यन्य समयज्ञासिपमनसा च कायेन चेति तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३ यदहमकार्ष पदरीकर पतुरतमप्यन्य समन्यज्ञासिप वाचा च कायेन चेति तमिथ्या मे -दुष्कृतमिति ४ यदहमकार्ष यदनाकर यत्तुरीतमप्यन्य समन्वसिप मनसा च सान्निध्या मे दुष्कृतमिति ५ यदहमकाएँ यंदचीकर यत्तुर्वतमप्यन्प समन्वशासिप वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कतामिति १ पदहमकार्य यदचीकर यत्कुर्वत- मपन्यं समन्यज्ञासिष कायेन च तन्मिप्पा मे दुष्टातमिति ७ पदहमकार्प पदचीफर मनसा याचा च फायैन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ८ यदहमकार्प यत्युनतमप्यय समन्वशासिप मनसा च वाचाच फायेन च रान्निध्या मे दुष्कृतमिति ९ यदहमचीवर यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिष मनशा च चाचा च फायन तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १० यदहगकार्य यदचीपार मनसा च याचा च तन्मिध्या मे दुष्कृतगिति ११ यदहगका यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिप मनसा च याचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १२ यदहम- घीकर यत्पुरतमप्यन्य समन्वज्ञासिप मनसा च वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कृतमित्ति १३ यदहमका पदपीकर मनसा फायेन च तन्मिध्या मे दुष्कतमिति १४ यदहमकार्ष यत्कुतमप्यन्य समन्वज्ञासिप मनसा घ कापेन च समिथ्या मे दुष्कृतगिति १५ यदहमचीकर यखुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिष मनसाय फायेन प तमिया मे दुष्कृतमिति १९ पदहमझापं यदचीकर याचा च कायेन च तन्मिध्या मे दुकृतमिति १७ पदहमकार्प यतिमप्यन्य समन्वज्ञासिप धाचा च फापेन च सन्मिध्या में दुष्यातगिति १८ यदहमचीकर यकुर्वतमप्यन्य समन्यासिप याचा च कायेन च तन्मिध्या गे दुष्कृतमिति १९ पदमकार्य यदचीकर, मनसा च सन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २० यदहमका यकुर्नतमपन्य समन्यज्ञासिय मनसा च तन्मिथ्या में दुष्कृतमिति २१ पदहमचीकर यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिप मनसा च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति २२ यदहमा यदचीकर याचा च तन्मिथ्या मै दुष्कृतमिति २३ पदहमका याकुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञा- सिप बाचा च तमिथ्या मे दुष्करामिति २४ यदहमचीकर यकुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिप वाचा च तन्निध्या मे दुष्कृत २५ यदहमकार्य यदीकर कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २९ पदहमकार्य ययुतिमध्य-य समजासिप फायेन च तामण्या मे दुष्कृत २७ यदहमचीकर याङ्क- चतमप्यन्य सगन्यज्ञासिप फायेन तन्मिध्या में दुतामिति २८ पदहाका मनसा प वाचा च कायन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २९ यदचीकर मनसा च घाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृत ३० पकुर्नतमप्यन्य समन्यज्ञासिय मनसा च वाचा च कापेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३१ पदहगका मनसा च याचा च वायेन च तन्मिथ्या में दुष्कृतमिति १२ यमचीकर मनसा च याचा तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३३ याकुर्वतमप्यन्य समन्वासिप मनसा च याचा च तन्गिध्या में दुष्टत.

·सनातननग्रंथमाला- मिति ३४ यदहमकाथै मनसा च कायेन च तमिथ्या में दुष्कृतमिति ३५ यदहमचीकर मनसा प कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्पतमिति ३६ यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिप मनसा च कायेन च तन्मिध्या में दुष्यतामिति ३७ यदहमका याना च कायेन च सन्निध्या मे दुष्कृतमिति ३८ यदङ्मचीकर षाचा च कायेन च तनिगथ्या मे दुष्कृतमिति ३९ यस्तमप्यन्य समन्वशासिप वाचा च फापेन च तन्मिथ्या में दुष्कृतमिति ४२ पदहमका मनसा च तन्मिध्या मे दुष्कृत ४१ यदहमचीकर मनसा प तन्मिच्या में दुष्कृत ४२ यत्युतमप्यन्य समन्यज्ञासिष गनमा घ तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति १३ यदहमकार्य बाचा १ सान्निध्या मे दुष्कृतगिरवि ४४ यदहमचीकर वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४५ तत्कुस्तमप्यन्य सम्- वज्ञासिंघ याचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४६ यदहमकार्य कायेन च तन्मिध्या में दुष्कृतमिति ४७ पदहमचीकर फायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ४८ यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिप कायेन म तन्मिभ्या में दुष्कृतमिति ४९ । मोहाद्यदहमका समरूतमपि कर्म ताप्रतिक्रम्य । मात्मनि चैतन्यारमान निष्कणि नियमात्मना चर्ते ॥ ११२॥ इति प्रतिक्रमणकल्पः समाप्तः । न करोमि न कारयामि न कुवैतमष्यन्य समनुजानानि मनसा च वाचा च कापैन चेति । न करोमि न कारयामि म कुर्वतमप्यन्य समनुजानामि मनसा च वाचा चेति २ न करोमि न कारयामि न फुर्चत- मप्यन्य समनुजानामि वाचा च कायेन चेति ३ न करोमि न झारपामि न पुर्वतमप्यन्यं सगनुजानामि मनसा कायेन चेति ४ न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्य समनुजानामि मनसा चेति १ न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्य समनुजानामि याचा चेति न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्य राम- नुजानामि कायेन चेति न करोमि न क्षारयामि मनसा च धाचा च कायेन चेति ८ न करोमि न कुष- तमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा ध कायेन चेति ९ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्य समनुनानामि मनसा च वागच कायेन चेति १० न करोमि न कारयामि मनसा च ताचा चेति ११ न करोमि न फुर्वतमप्यम्य समनुजानामि मनसा च वाचा चेति १२ न कारयामि न दुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा घवाचा चेति १३ न करोमि न कारयामि मनसा च कायेन चेति १४ न करोमि न कुनैतमप्यम्य सम- नजानामि मनसा च कायेन चेति १५ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्य समनुजानामि मनसा च कायेन पति १६ न करोमि न कारयामि याचा च कायेन चेति १७ न करोमि न पुर्वतमप्यन्य समनुजानामि याचा १ कायेन ति १८ में कारयागि न कुनैतमप्यन्य समनुजानामि याचा च कायेन चेति १९ न करोमि न कारयामि मनसा चेति २० न करोमि न कुर्वतमप्यन्य समनुजानामि मनसा चति २१ न कारयामि न फुर्वतमप्यन्य समनुजानामि मनसा चेति २२ न करोमि न कारयामि पाचा चेति २३ न करोमि न कुलमप्यन्य समनुजानामि याचा चेति २४ न कारयामि न कुनैतमप्यन्य सम्नुजानामि वाचा चेति २५ नफरोमि न कारयामि कापेन चेति २६ न करोगि न कुरतमप्यन्य समनुजानामि फायेन चेति २७ न भारयामि न कुर्वतमप्यन्य समनुजानामि कायेन चेति २८ न करोमि मनसा च याचा च कायेन चेति २९ न कारयामि मनसा च वाचा च कायेन चेति ३. न कुर्वतमप्यन्य समनुजामामि मनसा च याचा प कापेन चेति ३१ नं करोमि मनसा च याचाच कायेन चेति २२ न कारयामि मनसा च बाचा ऐति ३१ न फुतमपन्य समनुजानामि मनसा च याचा चेति ३४ न करोमि मनसा च वाचा घेति ३६ नकार- यामि मनसा च कयिन चेति ३६न युतमध्यन्यं सगनुजानामि मनसा च कायेन धेति ३७ न करोमि माचा व कापेन चेति ३८ न कारयामि भाचा च कायेन चेति ३९ न धुतमध्यन्य समनुजानामि पाया प कायेन चेति १० न करोमि मनसा चेति ११न कारयामि मनसा चेति ५२ न कुनैतमपन्य समनु- जानामि मनसा घेति ४३ में करोमि याचा चेति न कारयामि याचा चेति ४५न मतमप्यय सम- 1.मि मनमा नाका पति शोधित

·समयसारमाभूत।
१९७
दुजानासि याचा चेति न करोमि कायेन चेति ४७ न कारयामि कायेन चैति ४८ न फुर्वतमप्यन्य
समनुजानामि कायेन चति ४९ |
मोहविलासविजृभितमिदमुदयत्कर्म सकलमालोच्य ।
आत्मनि चैतन्यात्मनि निष्वमणि नियमामना बर्ते ॥ ११ ॥
इत्यालोचनापाप समाप्त ॥
न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुरतमध्यन्य समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचाच कायेन चेति ।
न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुरैतमप्यन्य समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा चेति र न करिष्यामि न
फारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति ३न करिष्यामि न कारयिष्यामि म
फुर्वतमप्यन्य समनुहास्यामि वाचा च कायेन चेति ४ न करिष्यागि न कारयिष्यामि न कुरैतमष्यन्य सम-
जुझास्यामि मनसा चेति १ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य समनुज्ञास्यामि वाचा चेति ।
न करिष्यामि न झारयिष्यामि न फुतमव्यय समनुकास्यामि कायेन चेति ७ न करिष्यामि न कारपि-
ष्यामि मनसा बाचा च कायेन चेति न करिष्यामि न कुरैतमप्यन्य समनुज्ञास्यामि मनसा च याचाच
फापेन च ९न कारपियामि न कुर्वतमप्यन्य समनुग्नास्यामि मनसा च वाचा च कायेन चेति १० न
करिष्यामि न कारयिष्यामि मनसा च वाचा चेति ११न करिष्यामि न कुर्वतमध्यन्य समनुज्ञास्यामि मनसा
पवाचा चेति १२ न कारयिष्यामि न कुनैतमप्यन्य समनुभास्यामि मनसा च याचा चति १३ न करि-
प्यामि न कारयिष्यामि मनसा च कायेन चेति १४ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य समनुन्नास्यामि मनसा
पकापेन चेति १५ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति १६ न करि-
प्यामि न कारयिष्यामि वाचाच कायेन चलि १७न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य सगनुज्ञास्यामि मनरा,
च कापेन पति १८ न कारयिष्यामि न कुस्तमप्यन्य समनुशास्यामि धाचा च कायन चौत १९ न कारे
प्यामि न कारयिष्यामि मनसा चेति २० न करिष्यामि न कुर्वतममन्य समनुशास्याणि गनमा चेति २१
नकारायिष्यामि न कुर्वतमप्याय समनुनास्यामि मनसा चेति २२न करिष्यामि न कारयिष्यामि याचा
धति २३ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य समनुनास्वामि वाचा चेति २४ म कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य
समनुज्ञास्यागि वाचा चेति २५ म करिष्यामि न कारायष्यामि कायेन चेति २६न बरिण्यामि न कुर्वत-
मप्यन्य समनुप्रास्यामि कायेन चेति २७न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्य समनुलास्यामि कायेन चेति २८
न परिष्यामि मनसा वाचा पायेन चति २९ न कारयिष्यामि मनसा वाचा कायेन चेति ३० मा पुस्त-
मुस्यन्य जन समगुहास्यामि मनसा वाचा कायेन चति ३१ म करिष्यामि मनसा वाचा चेति ३२ ग कार-
यिष्यामि मनसा वाचा चेति ३३ न कुर्वतमप्यन्य समनुशास्यामि मनसा वाचा चेति ३४ न करिष्यामि
मनसा च कायेन चेति ३५ न कारयिष्यामि मनसा च कायेन चति ३६ न कुर्वतमप्यम्य रामनुशास्यामि
मनसाच कायेन ति ५५ न करिष्यामि वाचा च यायेन चति ३८ न कारयिष्यामि वाचा प कायेन
चेति ३९ न फुर्खेतमम्बन्ध रामनुकास्यामि वाचा च कायेन चेति १० न करिष्यामि मनमा चेति ५१ न
कारीयध्यामि मनसा चति १२ न कुर्वतमप्यन्य समनुशास्यापि ममसा चेति ५३ ग करिष्यामि वाचा चीत
४५न कारयिष्यामि बाचा चेति १५ न कुतिमायन्य समनुशास्यासि वाचा चेति ४६ न करिष्यामि
कायेन चेनि ४७म कारयिष्यामि कायेन ति १८२ कुर्वतमप्मन्य समनुहास्यामि कायेन चेति १९
प्रत्याख्याप भविष्यकर्म समस्त निरस्तसमोह ।
आमनि चैतन्यामाने निष्कर्मणि निसमा मना वर्ते ॥ ११४॥
इति प्रत्याक्ष्यानकल्प समास ।
समस्लामियेधमपास्य कर्म प्रैकारिक शुक्ष्नयावलबी।
बिलोनमोहो रहितो विकरिश्चिन्मात्रमारमानमयाबरवे ॥ ११५॥

·समासननाथमाला- भथ सकलकर्मफरसन्यासभावना नाटयति । विगतस्तल तु कर्म विषतरुफलानि मम भुक्तिमतरेणैव । सचेतयऽमचल चैतन्या मानमामान ॥१६॥ नाह मतिज्ञानावरणीयकर्मफल मुजे चैतन्यामानमात्मानमेव सचेतये १ नाह श्रुतज्ञानामरणीयकर्म फल भुजे चेतन्यात्मानमा मानमेव सचेत २ नाहमाधिज्ञानाबरणोपकर्मफल मुझे चैतन्यामानमात्मान मेय सचेतये ३ नाह मन पर्यपज्ञानापरणीयकर्मफल मुजे चैतन्यामानमा सानमे सचेतये । नाह केवटज्ञानावरणीयकर्मफल भुजे चैतन्या मानम्यमानमेन सचेतये ५ नाह चक्षुर्दर्शनावरणीयक- मफल मुजे चेतम्यास्मानमात्मानमेन सचेतये ६ नामचक्षुर्दर्शनावरणीयकर्मफल भुजे चैत यात्मा नमात्मानमेव सचेतये ७ नाहमाधिदर्शनावरणीयकर्मफल मुजे चैतन्यामानमामानमेव सचेतये । नाह केवलदर्शनावरणीयकर्मफल मुजे चैतन्यामानमाग नगेय सचेतये ९ नाह निद्रादर्शनापरणीयफर्मपाल भुजे चैतन्पात्मानमा गानमेन राचतये १० नाह निद्रानिद्रादर्शनावरणीयकर्मफल मुजे चैतन्या मानमा मानमेष सचेतये ११ नाह प्रथलादर्शनाररणीयकर्मफल भुजे चैतन्यामानमा मानमेव सचेतये १२ माह प्रचला प्रचलादर्शनावरणीयकर्मफल भुजे चैतन्यामानमा मानमा सचेतये १३ नाह स्यानगृद्धिदर्शनावरणीय फर्मफल गुजे चैतन्यामानगात्मानमेर सचेतय १४ माह सातवेदनीयकर्गफल गुजे चैतन्यामागमा स्मानमेव सचेतये १५ नाहमसातवेदनीयकर्मफल मुजे चैतन्यात्मानमामानमेव सचेतये १६ नाह सम्मकत्वमोहनीयफळ भजे चैतन्यामानमात्मानमेव संचेतये १७ नाह मिथ्यापमोहनीयफल भुजे चैतन्यात्मानमामानमव सचेतये १८ नाह सम्यक्यमिथ्यात्यमोहनायफल भुजे चैतन्यात्मानमामा- नगेव सचेतये १९ माह अनतानुबधिकोधकपायवेदनीयफ्छ मुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचे राये २० नाह अप्रत्याख्यानापरणीयशोधकपापरेदनीयमोहनीयफल भुजे चैतन्यागानमामानमेर सचे-. तये २१ नाह प्रत्याख्यानारणायक्रोधलंदनीयमोहनीयफल भुजे चैतन्यारमानमा मानमेर सचेतये २२ नाह सञ्चछनफ्रोधकपायधेदनीयमोहनीयकर्मफल भुजे चैतन्यामानमामानमेव सचेतये २३ नाह मनतानुरधिमानकपायवेदनीयमोहनीयकर्मफल भुजे चैतन्यात्मानमा मानमेव सचेतये २४ नाहममन्या- ख्यानावरणीयमानकवायवेदनीयमोहनीयफल भुजे चैतन्यामानगामानमेव सचेतये २९ माह प्रत्याख्या- नागरणीयमानकवायवेदनीयमोहनीयर्गल भुजे चैतन्यागानमा मानमेव सचेतये २६ नाह सचलन गानकपायदनीयमोहनीयाल भुजे चैतन्यासानमामानमेव सचेतये २७ नाहमनतानुनधिमायाकपाय वेदनीयमोहनीयफल गुजे चैतन्यामानमा मानमेव सचेतये २८ नागप्रत्याख्यानावरणीयमायाकपाप पैदनीयमोहनीयफल भुजे चैतन्यारमानमा मनमेव सचेतये २९ नाह प्रयाख्यानावरणीयगायापाय पेदनीयफल शुजे चैतन्यामानमा मानमेन सचेतये ३० नाह सज्यटनमायाफपायनदनीयगाहनीयफल भुजे चतन्यामानमात्मानमेन सचेतये ३१ नाहमनतानुवधिलोमकायवेदनीयमोहनीयपाल भुज. चेत- भ्या मानमामानमेर सचेतय ३२ माहमप्रत्याख्यानावरणीयलोमकपायवेदनीयमोहनीयकर्मफल भुजे चैतन्यामानमामानमेन सचतपे नाह प्रयास्यानावरणीयलोभकपायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुजे चतन्यामागभाभानमेर सचेतय ३४ नाह समङनलोभकपायजेदनीयमोहन यकर्मफल मुने चतन्याभानमा मानमेर सचेतये ३५ नाह हास्यनोकपायोदनायकर्मफल भुजे चैतन्यामानमामान सचतये ३६ नाह रतिनोकपायवेदनीयमोहनीयक्मफल मुने चैतन्यामानमा मागमर सचेतये ३७ नाहमरातनोकपायवेदनीयमोहनीयफल मुजे चैतन्या मानमा मानमेव सचेतये ३८ नाह शोकनीकपाय वेदनीयमोहनीयफल मुजे चैतन्यात्मानमरमानमेव सचेतये ३१ नाह भयनोकपायरेदनीयमोहनीयफ्ल भुजे चैतन्यात्मानमामानमेर सचेतये ४० माह जुगुप्सानोकषायवेदनीयमोहनीयफल मुजे चैतन्या मान मदनादखापविनोदा स्वाशे नया षस्या उपयुपरि शतनिधानिया किया था मान प्रति । अपका धोरमदयमाददातसापि मनमानीपानयापिका व पुनरावसमाना प्रचताप्रसा!

·समपात १९९ मामान संचगये ११ नाई दिनोकरावेदनीपमोहनीपकरे मुंज चैतन्या मानम्वत्मानगर संचे. तये १२ नारं दनाकपापोदनापमोहनापक भून घेतल्याप्मानमात्मानमेव संगतये ४३ नाह नपुं. सोनोशारापोवनीपमोहनापा जे पापानमारमानी रांचा ४४ नाई नाकायु:कर गुंज पैतन्या भानभाग्मानमेव संचापे १५ मार तिरंगामुः पउ न घेतन्यामागमा मानव संसपे ५६ नाद मानुरायुःकर मुजे यामानमारमानमा संघन ७ गाई देसाफर मुझे पसन्यामानमाया- नरेश सेवाप १८ गाई नरकगतिनामा मुनेतन्यामानमामानमेर रोचतपे ४९ गाई तिग्गतिनाम कर मयागानमापनमय संभारे ५० नाद मनुषगानेनामक मुंज पैतन्यामानमा भानगे। संचन पनाह देषगनिनामर भने पसन्यामागमापानमंग संचतपे ५२ माईगेद्रियनामफल नयारममा रापा ३ गाई दिपजानिनामा भुजे चान्यामानमारमानमेय संचे- तये ५४ नाई जामिनासा ने नयागारमा मानमय संवत १५ नाई पति- पजातिनामा मुशाया मानमा मानमेवी संपतये पर नाईपचीदपजातिनामफर मैंने चेत- মানমান থব ও নানিমাই য ঘামালমশান। गि १८ गाद यझिपफशरीरनामरट मुले धान्यामानामानगर संपतये ५९ गाहमाहारकारीर- नरामयबाट मुटे भन्या मानमा पानोर संचत १० माह सेजसरीनामफल गुने पाया मागमात्मानमेष संवेग हा नाद पार्माणकारनामास मुंडे बतायाभागमा मानगर सचेतये १२ मामीदारिकशरीरातो पागमामा गापामानमामानगर रांच माह मकिपारीतोपगिगामा जे चसम्पारमा- ममामानमा राचा नादमाहारकरारोगोशंगनामा मुंजे चतन्या मानमारमानमेष संधेत ६५ नाहगेदारिकरधननाम मुंज पराम्पायनमायानमेव संचतये नाह वैझिपफरियधननामफार भुजपान्या मानमागानमेय संचपे १७ मामाहारफरपंधननागाउजेतन्यात्मानमामानमेय संतये १८ मा सजगशरीररननागर गुजे पतम्या मानमानमा संपत्य १९.नाह फार्मणशरीर- संचननामरले भुरे पतम्या मानमामानमेव संपतपे ७० नाहमीदारिकशासघातनामफल अँगे चतन्या. प्मानमा मानमेन स्चत नाद यमियकवारीरसधात नागार भुने चन्या मानमात्मानमेय सचेतये ७२ गाहमाहाररसयातनामपाल गुरे तम्यामानमामानमेय सचेतये न माह से जरशारीरसधातनाम- फल भने चसापागानमामागगेर संचेतये ७४ नाह फार्माणशरीरसपातनामकट भुजे सन्यामानगा. (मानमेव सचेतये ७५ मा समचतुरसस्थाननामफल गुजे चैतन्याग्मानमारमानमेष संचापे पनाह म्पमोधपरिमारसस्थानमा भुजे चतन्यामानमारणानप सचेतये ७ नाह सातिसस्थाननाल भुने सम्यामानमारमानमय सचंतये ७८ नाह पुरजसस्थाननामफल भुजे वतन्यात्मानमात्मानमय सतप ९ माह यामननागसस्थाननामफल भुजे धस-यामानमाामानमेव संचेतये ८० माह हूँडफास- स्पाननामा भुजे पैतन्यामागगामानमेय सचेतय ८१ नाह अपमनाराचसहननमागफल भुजे चत- न्यामागमारमानगेर सचेत नाहं बमनाराचाहानामाल मुजे चतन्यात्मानमारमानमेव सचेतये ८५ नाह नारापनागफल भुजे सन्यामागमामानमा संचतप ८४ माहमर्थनाराचसहनननामफल भुजे चैत- ग्यात्मानमागानोन संचेतये ८५ नाद पीलिकासहनननामा भने चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेत ८६ नाहमसंप्राप्तसंहनननामा भुजे चैतन्मात्मानमात्मानमा रातये १७ माह खिग्धापर्शनामफल भुजे चैतन्पारमानमागानमेव सचेत ८८ नाह सूक्ष्मस्पर्शनामफल मुजे चतन्यात्मानमा मागीय सतये १९ नाह गीतस्पर्शनामफल भुजे पैरान्यामानमात्मानमेव सचेतपे ९० नाहगुणस्पर्शगामफल भुजे चतन्यामा नमारगानमेव सचेतय ९१ नाह गुरपर्शनामफल गुजे चैतन्यागानाात्मानमेव राचेतय ९२ माई लघुपर्श नागफल भुजे चैतन्यामानमारमानमेन सचेतये ९३ गाई पूदुरपर्शनामाल भुजे चैतन्यामानमामानमेव संघरोपे ९४ नाहं कर्वशीनागफल मुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव रातये ९५ नाहं मधुरसानामफले मुजे चतन्यारमानमारमानमेव सचेतपे ९९ नाहगलरसनामफल मुले चैतन्यामानमारमाममेघ संघेत एक ·सनातनजैनथमाला- नाह तिक्तरसमागफलं भुजे चैतन्यात्मानमारमानमेव सचेतये ९८ नाह कटुकरसनामफल भुजे वत. न्यात्मानमात्मानमेव सर्पतये ९९ माह कपायरसनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये १०० नाह सुरभिनामगधफल मुंजे चैतन्यामानमारमानमेव सचेतये १०१ नाहमसुरभिनामगधफल भुजे चैतन्या- मानमात्मानमेव सचेतये १०२ नाह शुक्लवर्णनामफल भुजे चतन्यात्मानमानव सचेतये १०३ नाह रक्तवर्णनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये १०४ नाह पीतवर्णनामफल भुजे चैतन्यामान- मात्मानमेव सचेतये १०५ नाह हरितवर्णनामफल भुजे चैतन्यामानमारमानमेर सचेतये १०६ नाह कृष्णवर्ण- नामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये १०७ नाह नरकगसानुपुर्वानामफल भुजे चैतन्यारमानमा- स्मानमेन संचेतये १०८ नाह तिर्यगत्यानुपुरानामफल मुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये १०९ नाह मनुष्यगत्यानुपुर्वीनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये ११. नाह देवगत्यानुपुर्मानामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमर संचेतये १११ नाह निर्माणनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये ११२ नाहमगुरुलधुनामफल भुजे चैतन्यात्मानमारमानमेव सचेतये ११३ माहमुपधातनामफल भुजे चैत- म्यारमानमात्मानमेव सचेत ११४ नाह परघातनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मागमेव सचेतये १२५ माहमालपनामफल भुजे चैतन्यामानमारमानमेर सचेतये १११ नाहमुशेतनामफळ भुजे नेतन्यामानमा- नमेव सचेतये ११७ नाहमुच्वासनामफळ भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये ११८ नाह प्रशस्तविहा- योगतिनामफल भुजे चैतन्यामानमात्माममेय सचेतये ११९ नाहमप्रशस्तविहायोगतिनामफल भुजे चैत- न्यात्मानमारमानमेव सचेतये १२० नाह साधारणशरिनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेर सचेतये १२१ नाहं प्रत्येकनामफल भुजे चैतन्यामानमात्मानमेव सचेतये १२२ माहं स्थायरनामफल भुंजे वेतन्यात्मानमारमानमेव संचेतये १२३ नाह असनामफलं भुजे चैतन्यारमानमात्मानमेव सचेतये १२४ नाह सुभगनामफल भुजे चैतन्पारमानमात्मानमेर सचेतये १२५ नाह दुर्भगनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेर सचेतये १२६ नाह मुस्वरनामकर्मफलं भुजे चैतन्यामानमा मागमेन सचेतये १२७ नाह दु.स्वरनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये १२८ नाह शुभनामफल भुजे चैत-यामानमात्मानमेव सतये १२९ नाहमशुभनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेय संचेतये १३० नाह सूक्ष्मशरीरनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये १३१ नाह बादर- शरीरनामफल भुजे चतन्यात्मानमारमानमेर सचतये १३२ नाह पर्यातनामफल भुजे चतन्यात्मानमात्मान मेर सचेतये १३३ नाहमपर्याप्तनामफल मुजे चैतन्यात्मानमात्मानगेव सचेतये १३४ नाह स्थिरनामफल भुजे चैतन्यात्मानमारमानमेर सचेतये १३६ नामस्थिरनामफल भुजे चैतन्यात्मानगात्मानमेव सचेत १३६ नाहमादेयनामफल भुजे चैतन्यात्मानमारमानमेय सचेतये १३७ माहमनदियनामफळ मुंजे चैतन्यात्मानमारमानमेव सचेतये १३८ नाह यश.कार्तिनामफल भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमा सचेतये १३९ नाहमयश कीर्तिनामफल शुजे चैतन्यारमानमारमानमेन सचेतये १४० नाइ तीर्थकरत्वनामफल मुजे चैतन्या- गानमात्मानमेव सचेतये १४१ नाहमु गोत्रनामफल अजे चैतन्यात्मानमात्मानमेत्र सचेतये १४२ नाह नीचत्रिनामपाल मुंजे चैतन्यागानमामानमेर सचेतये १४३ नाह दानातरायनामफल भुजे चैतन्यामान मात्मानमेन राचंतये १४४ नाह लोभातरायनामफल मुंजे चैतन्यामानमारमानमेव सचेतये १४१ नाई भोगातरायमामफलं गुजे चतन्यामानमात्मानमेर सचेतये १४६ नाहमुपभागांतरायगामफल मुजे चैतन्या- मानमात्मानमेव सचेतये १४७ माह चीपातरायनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सत्रेतये १४८॥ निश्शेपकर्मफलसन्पसनान्ममैव सर्वकियातरविहारनिवृत्तवृत्ते । चैतन्यलक्ष्म मजतो मृशमात्मतत्व कालावलीयमचलस्स हत्यनंत ॥१७॥ , सर्व यकियांतर शुद्धवेतनातिरिक्षविभावका नतु विहरण नाम शुखमविपावन माने तस्मानित निवेतमा सतस तशभूतोवर्थ ।

·564 समयमाभृतं । यः पूर्वभावकृतकर्मविपद्माणां भुक्त फलानि न खलु स्वत एव तृप्तः । आपातकालरमणीयमुदरम्य निफर्मदशर्मगपमेति दशातर सः ।। ११८॥ अत्यतं भावायत्वा विरतिमविरतं कर्मणस्तत्फलाद । प्रस्पष्ट नाटायला प्रलपनमखिलाज्ञानसचेतनायाः ॥ पूर्णे कृत्या खभाव सरसपरिगत ज्ञानसचेतनां स्वां। सानद नाटयतः प्रशमरसमितः सर्वकाल पिवतु ॥ ११९॥ इत. पदार्थप्रधनावगुठिता विना कृतरेकमनाकुलं वलत् । समस्तवस्तुन्पतिरेकनिधयात् विवेचित ज्ञानमिहावतिष्ठते ॥ १२ ॥ सत्थं जाणं ण हवदि जमा सत्थं ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं सत्थं जिणा विति ॥ ४२०॥ “सहो णाणं ण हवदि जमा सद्दो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अपणं सदं जिणा विति ॥ ४२१॥ रूवं णाणं ण हवदि जमा रूवं ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं एवं जिणा विति ॥ ४२२ ॥ वण्णो णाणं ण हवदि जमा वणो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं वण्णं जिणा विति ॥ ४२३ ॥ गंधो णाणं ण हवदि जमा गंधो ण याणदे किंचि । तमा णाणं अण्णं अण्णं गंधं जिणा विति ॥ ४२४ ॥ ण रसो दु होदि णाणं जमा दु रसो अचेदणो णिचं । तमा अण्णं णाणं रसं च अण्णं जिणा विति ॥ ४२५ ।। फासो णाणं ण हवदि जमा फासो ण याणदे किंचि । तमा अपणं णाणं अण्णं फासं जिणा विति ॥ ४२६ ।। कम्मं णाणं ण हवदि जमा कम्मं ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं कम्मं जिणा विति ॥ ४२७ ।। धम्मच्छिओ ण णाणं जमा धम्मो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं धम्मं जिणा विति ॥ ४२८ ॥ ण हवदि णाणमधम्मच्छिओ जंण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णमधम्मं जिणा विति ॥ ४२९ ॥ सादिशुख हि कर्मज मोझे तु तदभावान् शनाकुलरबलशाशमसदायाच निशमर्मयात्ममिति । २ समिति पाठ भारमलपाती । ३ भामो गाणं श हवा पाठोयमात्मख्याती । ४ पागमभम्मो ग ह काना सम्मोहण पाणए किंचि, भात्मस्वाती पाठः।

·सनासनजैनग्रंथमालायां- कालोवि णस्थि णाणं जमा कालो ण याणदे किंचि । तमा ण होदि गाणं जमा कालो अचेदणो णिचं ॥३०॥ आयासंपि य णाणं ण हवदि जमा ण याणदे किंचि । तमा अण्णायासं अण्णं णाणं जिणा विति ॥ ४३ ॥ अज्भवसाणं णाणं ण हवदि जमा अचेदणं णिचं । तमा अण्णं णाणं अज्झवसाणं तहा अण्णं ॥ १३२ ॥ जरा जाणदि णिचं तह्मा जीवो दु जाणगो णाणी । : णाणं च जाणयादो अवदिरित्तं मुणेयव्वं ॥ ३३ ॥ णाणं सम्मादिठ्ठी दु संजमं सुत्तमंगपुनगयं । धम्माधम्मं च तहा पव्वजं अज्झवंति वुहा ॥ ४३४ ।। शास्त्र ज्ञान न भरति यस्माच्छास्त्रं न जानावि किंचित् । तस्मादन्यज्ञानमन्पच्छास्त्रं जिना वदंति ।। ४२० ।। शब्दो ज्ञानं न भवति यस्माच्छन्दो न जानाप्ति किंचित् । तस्मादन्यद्वानमन्यं शन्द जिना वदति ॥४२१॥ रूपं ज्ञानं न भवति यस्माद्पं न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ञानमन्यद्रूपं जिना वदति ।। ४२९ ॥ चों ज्ञानं न भवति यस्माद्वर्णों न जानाति किंचित् । तस्मादन्यमानपन्यं वर्ण जिना वदंति ।। ४२३ ॥ गयो ज्ञान न पवति यस्माद्यो न जानाति किंचित् । तस्माजानमन्यदन्यं गंधं जिना वदंति ॥ ४२४ ॥ न रसस्तु भवति झानं यस्माशु रसो अचेतनो नित्यं । तस्मादन्यज्ज्ञानं रसं धान्यं जिना वदति ।। ४२५ ।। स्पर्शो ज्ञानं न पवति यस्मात्स्पर्शो न जानाति फिचित् । समादन्यज्ञानमन्यं स्पर्श जिना वदंति ॥ ४२६ ॥ फर्म ज्ञानं न भवति यस्मात्कर्म न जानाति किंचित् । तस्मादन्यवानमन्यत्कर्म जिना वदंति ॥ ४२७ ।। धर्मास्तिकायो न ज्ञानं यस्मादों न जानात्ति किंचित् । सस्यादन्यज्ञानमन्यं धर्म जिना वदंति ॥ ४२८ ।। म भवति ज्ञानमधर्मास्तिकायो यस्मान जानाति किंचिद् । तस्मादन्यज्ञानमन्यमधर्म जिना वदति ।। ४२९ ॥ १ जमवाजमाणं भावण भवेदण जमा पाठः सत्वयमात्मत्याती।कृतमायाया स्यात्तात्पर्य वृत्तिटीबायामप्युरेख. तस्यामात्मक्ष्याविच्चायक मतार्यरामो पाक्येनास्लेख सास्तीतः ·समयमाभूत। कालोऽपि नास्ति ज्ञान यस्मारकालो न जानाति किंचित् । तस्मान्न भवति शान यस्मात्मालोचतनी नित्य ।। ४३० ॥ आकाशमपि ज्ञानं न भवति यस्माम जानाति किंचित् । तस्यादन्याकाशमन्यज्ञान जिना चदति ।। ४३१ ॥ अन्यवसानं मान न भवति यस्मादचेतन नित्य । तस्मादन्यज्ञानमध्यवसान नपान्यत् ।। ४३२ ।। यसमाजानानि नित्यं तस्माजीवस्तु बायको हानी। झान च शायकादब्यतिरिक ज्ञातव्य ॥४३३१ शान सम्पष्टिं तु सयम सूत्रमनपूर्वगत । धर्माधर्म च तथा प्रज्यामभ्युपपति बुशः ॥४३४॥ छात्पर्पत्तिा-न श्रुत ज्ञान-अचतनत्वात् ततो ज्ञानश्रुतयोयतिरेक | न शन्दो ज्ञानगचेतन स्वास् ततो ज्ञानशम्दपोळतिरेक । न रूप ज्ञानमचेतनत्वात् ततो झानरूपयोन्यतिरेक न वर्णो ज्ञान- मचेतनत्वात् ततो मानमर्णपोयतिरेक । न गयो ज्ञानमचेतनवात् ततो झानगधयोतिरेक निरसो ज्ञानमचेतनत्यात ततो ज्ञानरसयोयतिरेक । न स्पो जानमचेतनावात तता ज्ञानस्पर्शयायतिरेक 1 न कर्म ज्ञान रचेतन चात् ततो ज्ञानकर्मणोतिरेक । न धर्मो ज्ञानमचेतन बात् ततो नानधर्मयोन्यतिरेक । नाधों कानमचेतनायात् ततो द्वानाधर्मयोर्व्यतिरेक न कालो मानमचेतन नात् ततो ज्ञानकालयोति रेक । नाफाश चानमचेतनात् ततो ज्ञानाकाशयोर्व्यतिरेक । माध्यवसान ज्ञानमचेतन वात् ततो मानाप्पयसानयोयंतिरके । इत्येव ज्ञानस्य सधैरव परद्रये सह न्यतिरेक निक्षयसाधितो दृएव्य पथ जीव एवैको ज्ञान चेतनवात् ततो ज्ञानजीक्योरेगाव्यतिरेका नव जीवस्य स्वय मानवात् ततो व्यति रैक: कश्मनापि शकनीय । एव सति ज्ञानमेव सम्यग्दृष्टि , ज्ञानमेव सयम , झानमेरागपूर्वरूप सूत्र, शानमेव धर्माधर्मो, ज्ञानमत्र मण्यति ज्ञानस्य जीवपर्यायैरपि सहाव्यचिरेकोनिक्षयसाधितो राज्य । अव सर्वपरद्रव्यन्यतिरेकेण सर्वदर्शनादिजीपसभाराव्यतिरेकेण चातिव्याप्तिमव्याहिं च परि हरमायामनादिविभ्रममूल धर्माधरूप परमसमयमुदाय स्वयमे प्रवृज्यारूपमापाध दर्शनशानचारित्रस्थिति स्वरूप स्वसमयमाय मोक्षमार्गमामन्पर परिणत का समाप्तसपूर्णविज्ञानपगभार हानोपादानशुम्प साक्षासमयसारभूत परमार्थरूप शुद्धज्ञानमेकमेपायस्थित सव्य । अन्येन्यो व्यतिरिक्तमामनियत मिथावस्तुतामादानो अनशून्यमेतदम ज्ञान तथावस्थित । मध्याद्यतविभागमुक्तसहजएकारप्रभाभास्वर शुदज्ञानघना यथास्य महिमा नित्योदितस्तिष्ठति ॥ २॥ उ मुक्तमुन्मोच्यमभपतस्तत्तथात्तमादेयमशपतरतत् यदागन सद्वतसर्वशत्ते. पूर्णस्य संधारणमा मनीह। तपश्चरण नयन केन नयेन एत सर्व झन म यते इति चेत् मिथ्यादृष्टयादिक्षीणकयापपर्यंतखबी गस्वतीयगुणस्पानपोपशुगाशुभशुद्धापयोगाचिनाभूतधिवाक्षताशुदनिश्चयनयनाशुद्धापादानरूपणेति । तत. स्थित शुद्धपारणामिकपरणभावनाहकेण शुद्रव्याधिकनयेन शुद्धापादानरूपेण जीशदिव्यावहारिक मनपदार्थेभ्योमिन्दमादिमध्यातमुक्तामैकगवडप्रतिमासमय निजनिरजनसहजशुद्धपरमगमयसाराभिधान सर्व प्रकारोपादेयभूरा शुशनस्वभात शुद्धा मतयो प्रश्य ज्ञेय ध्यातव्यमिति । एक व्यावहारिकनवपदा धमध्ये मूसार्थनयेन शुद्धीन एक एष वास्तव स्थित इति ब्याख्यानमुख्य वेद एकादशमलले पचदश गाया गता] किंच-मत्यादिराज्ञानपञ्चक पर्यापरूप तिष्ठति शुद्धपारिणामिकमानस्तु द्रव्यरूप । जीवपदार्थो हि न च काळ द्रव्य, न द पर्याय , किंतु परस्परसापेक्षदव्यपर्यायधर्माधर्मनो धर्मी । तत्रदाना ने .

·तथा चोक्तं सनातनजैनप्रथमालायां- धर्मेण मोक्षो भवसीति विचार्यते-केवलसानं लापरफलभूतमय भविष्यति । अवधिमनःपर्ययज्ञानद्वयक्ष रूपिचवधेः तदनंतभागे मनः पययस्य इति वचनात् मनविषयत्वादेव मूर्त: मोक्षकारण म भवति तत सा मादेव बहिर्विषयमतिज्ञानश्रुतज्ञानविकल्परहितत्वेन स्वशुद्धामाभिमुखपरिच्छित्तिलक्षण निश्चयनिर्विकल्पभा- षरूपमानसमतिज्ञानश्रुतज्ञानसं पचेद्रियाविषयत्नातीद्रियं शुद्धपरिणामिकमावीवपये तु या भावना तद्रूपं निर्विकारस्वसंवेदनशब्दयार्य संसारणां क्षायिकज्ञानाभावात ।क्षायोपशमिकमपि विशिष्टभेद ज्ञान मुक्तिकारण न भवति कस्मात् ? इति चेत् समस्तरािध्यात्वरागादिविकल्पोपाधिराहतस्वशुद्धात्मभावनोत्थपरमाहादैकरक्षण गुखामृतरसास्वादैकाकारपरमसमरसाभावपरिणामेन कार्यभूतस्पानंतज्ञानसुखादिरूपस्य मोक्षफलस्प विवक्षि- तैकशुद्धनिश्चयनयेन शुद्धोपादानकारणत्यादिति । गेदविज्ञानतः सिमाः सिद्धा ये किल के चन । तस्वाभावतो बड़ा बड़ा ये फिल केचन ॥१॥ अतः परमेवं सति शुद्धबुद्रेकस्वभावपरमात्मतत्त्वस्य देह एव नास्ति कथमाहारो भविष्यत्युपदिशाति-- आत्मख्यातिः-न श्रुत झानमचेतमसात् ततो ज्ञानश्रुतयोयतिरेफः । न शब्दो ज्ञानगचेतनवास ततो ज्ञानशब्दयोर्च्यतिरेकः । न रूप हानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानरूपयोम्यतिरेकः न वर्णो ज्ञानमंचतनवान् ततो शानणमोठतिरेकः । न गंधो ज्ञानमयतनत्यात् सतो ज्ञानगधयोव्यतिरेकः । न रसो ज्ञानमंचतन- स्वात् ततो ज्ञानरसयोर्व्यतिरेकः । न स्पर्शो ज्ञानमचतनत्वात् ततो ज्ञानरर्पशयोर्व्यतिरेकः । न कर्म ज्ञानमचे तनत्वात् ततो ज्ञानकर्मणोर्व्यतिरेकान धर्मो ज्ञानमचेतनत्वात्ततोज्ञानधर्मयोव्यतिरेक । नाधर्मो ज्ञानमचेतन लात् ततो ज्ञानाधर्मयोतिरेकः । म कालो ज्ञानमत्रानत्वात् ततो ज्ञानकालयोर्व्यतिरेकः । नाकाशं शानमचेतनत्यास सतो ज्ञानाकाशयोर्व्यतिरेकः । नाध्यवसान ज्ञानमचेतनत्वात् ततो शानाध्यवसानयोळ- तिरेकः । इत्येव ज्ञानस्य सर्परेच परदन्यैः सह न्यनिरेकोनिश्चयसाधितो भवति । अथ जीव एषैको ज्ञान चेतनत्वात् ततो ज्ञानजीवयोरेवाव्यतिरेक, नच जीवस्य स्वयं ज्ञानत्वात्ततो व्यतिरेकःकचनापि शेकनीयः । एवं तु सति ज्ञानमेव सम्यग्दृष्टि , ज्ञानमेव सयमः, ज्ञानगेवांगपूर्वरूपं सूत्र, मानमेव धर्माधर्मों, धानमेव प्रदृश्येति शानस्य जीवपर्यायैरपि सहान्पतिरेकोनिययसाधितो दृष्टव्यः । अथैव सर्वव्यव्यतिरेकेण सर्वदर्शनादिजीवस्वभावाव्यतिरेकेण वा अतिव्याप्तिमज्याप्तिं च परिहरगाणस- नादिविभ्रममूल धर्माधर्मरूपं परगसमयमुदम्य स्वयोव प्रग्यारूपमापाय दर्शनज्ञानचरित्रस्थितित्यरूपं समयमंत्राप्य मोक्षमार्गमात्मन्येच परिणत कृत्वा समाप्तसपूर्णविज्ञानधनभाप हामोपादानशून्य साक्षात्समय- सारभूतं शुद्धज्ञानमेकमेव स्थित द्रष्टव्यं । सन्येभ्यो व्यतिरिक्तमात्मनियत विभपृथवस्तुतामादानोशनशून्यमतदमल ज्ञान तथावस्थितं । मम्पाद्यत्तविभागमुक्तसहजस्फारप्रगाव पुरः शुद्धज्ञानघनो यथास्य महिमा नियोदितस्तिष्ठति ॥१२१॥ टम्मुक्तमुन्मोच्यभशपतरतत्तथात्तमादेयमशेषतस्तत् । पदात्मनः सहतसर्वशक्तःपूर्णस्य सधारणमात्मनीह ॥१२२॥ व्यतिरिक्त परद्रव्यादेव ज्ञानमयस्थितं । कथमादारक तस्यायेतदेवाऽस्य शंक्यते ॥१२३|| अत्ता जस्स अमुत्तो णहु सो आहारओ हदि एवं । आहारो खल्लु मुत्तो जह्मा सो पुग्गलमओ दु ॥४३५॥ गवि सादि पित्तं जे ण मुंचदे चेय जं पर दब्बं । सो कोवि य तस्स गुणो पाउग्गिय विस्ससो वापि ॥४३६।। १ नात्रीवस्वको शानमेवानवा तो कमानीवयोध्यतिरेकाम पु पाः। ३ अभियाप्प पाटोय प.पुरा पगार मार्ग पर एवं पाठबमारमसाटो।

·-
समयसारमामृतं ।
तसादु जो विसुद्धो चेदा सो व गिहदे किंचि ।
व विमुंचदि किंचिंवि जीवाजीवाणदव्वाणं ॥४३७॥
आत्मा यस्यामतों न खलु स माहारको भवत्येवे ।
आहारः खलु मूर्ती यस्मात्स पुद्गलमयस्तु १४३५॥
नापि शक्यते गृहीतुं या मुंचनि चैव पत्परं द्रव्यं ।
स कोऽपि च तस्य गुणो पायोगिको वैस्रसो वापि ॥४३६॥
तस्मात्तु यो विशुदशेतपिता स नैव गृहाति किंचित् ।
नैव पिमंचीत किंचिदपि जीवाजवियोव्यपोः॥४७॥
तापर्यवृत्तिः :-अत्ता जस्स अमुत्तो आमा यस्य शुद्धगयस्याभिप्रायेण मूर्ती न मयति गहु सो
पाहारगो हबदि एवं स एवमसूतत्वे सति हु स्फुट रास्य शुझ्नयस्याभिप्रायेणाहारको न भयीत ।
हारो खल्ल प्रत्तो हारः कथंभूतः ! खल स्फुटं गतः । जाझा सो पुग्गलमओ दु यस्मान् र
नोकर्माहारः पुद्गलमयः।
सो कोविय तस्स गुणो स कोपि तस्य गुणोऽस्त्यात्मनः । कर्य पाउगिगय विस्ससो पापि
प्रायोगिको पैनसिकमेति । प्रायोगिकः कर्मसंयोगजनितः । तसिकःस्वभावजः । येन गुणेन किं करोति ।
गवि सादि वितुं जे ण सुचिदु चेव परं दध्वं पाद्रव्यमाहारादिफे गृहीतु मोक्तु च न शक्नोति !
अहो भगवन् ! कर्मजनितप्रायोगिकगुणेन आहारं गृहृतस्ते कथमनाहारका भवति इति । हे शिष्य ! भद्रमुक्त
स्वपा पर किंतु निश्चयेन तन्मयो न भवनि स व्यवहारनयः । इदं तु निश्चयव्याल्यानमिति ।
तमादु जो विशुदो चेदा पामनियचयनयेनानाहारमा तामाकारणात् यातु विशेषेण शुद्धी
रागादिरहित्तयितात्मा सोणेव गिद किंचि व विमुंबदि किंचिवि जीवाजीवाणदब्याणं
कर्माहार-नोकर्माहार-लेप्याहार-ओजआहार-मानसाहाररूपेण जीवाजीवद्रव्याणा मध्ये सचिचाचित्ताहार नैव
किंचिद्गृहाति न मुंचति । तत' कारणाओकाहारमयशरीर जीवस्वरूप न भवति । शरीराभाने शरीर-
मपदव्याटिंगमपि जीवस्वरूप न भवति इति । एव निश्चयेन जीवस्याहारो नास्ति, इति व्याख्यानमुख्यत्पन
द्वादशस्थ गाथात्रय गत।
अधेन विशुद्धज्ञानदर्शनप्रभावस्य परमात्मनो नोकर्माहारायभारे सत्याहारमयदेहो नास्ति । देवाभावे
देहयद्रव्यलिंग निश्चयेन मुक्तिकारणं न मनतालि प्रतिपादयति--
भात्मख्याति:-झानं हि परद्रव्य किचिदपि न गृहाति न मुचति प्रायोगिकगुणसामर्थ्यात् वैससि-
फगुणसामाढा ज्ञानेन परदव्यत्य गृहीत मोक्तु चाशक्यत्यान् । परद्रव्य च न ज्ञानस्यामूर्तामन्यस्य
मूर्त दलद्रव्याचादाहारः ततो ज्ञान नाहारक भवत्यतो ज्ञानस्य देहो नाशकनीय ।
एव शानस्स शुद्धस्य देव एवं न विद्यते ।
तता देहमयं ज्ञातुर्न लिंग मोक्षकारण ।। १२४ ॥
पासंडियलिंगाणि य गिहलिंगाणिय बहुप्पयाराणी ।
वितुं वदति मूढा लिंगमिणं मोक्खमग्गोति ॥ ४३८ ॥
णय होदि मोक्खमग्गो लिंगं जं देहणिम्ममा अरिहा ।
लिंगं मुइनु दंसणणाणचरित्ताणि सेवेति ॥४३९॥

·सनातनजैनप्रथमालाया- पाखदलिंगानि च गृहलिंगानि च बहुमकाराणि । गृहीला वदति मृदा शिामिद मोक्षमार्ग इति ॥ ४३८ ॥ न व भवति मोमपागों लिंग योहनममका अतः। लिंग मुक्त्वा दर्शनशानचरित्राणि सेवते ।। ४३९ ।। तात्पर्यवृत्तिः पाखडिलिंगानि गृहस्पलिंगानि बहुपकाराणि गृहीत्वा बदति मूढाः । किं वदति इद द्रव्यमलिंगमेय मुक्तिकारण | कपभूता सत ? रागादिविकल्पोपाधिरहित परमसमाधिरूप म' लिंगमजानत जप हादि मोक्खामगोलिंग भावलिंगरहित द्रव्याटिंग केरल मोक्षमार्गो न भवति कस्मार शति वत्-जे यस्मा कारणात् देइणिम्ममा रिहा अहेतो भगवतो देहनिर्ममा सत कि कुर्वति लिंग पुस्तु लिंगाधार पच्छरीर तस्य शरीरस्य मन्ममत्व नन्मनोधनकार्यमुक्या पक्षात् देसणणा परित्ताणि सेवते सम्पग्दर्शनज्ञानचरित्राणि तानि सेवते भावयतौलर्थः । अयतदेव व्याख्यान विशेषेण दयति। आत्मख्यातिः केचिद्रव्यलिंगमज्ञानन मोक्षमार्ग मन्यमाना. सतो मोहेन अल्पलिंगमेयोपाददते तदप्यनुपपन सर्वेषामेव भगवतार्हदेवाना शुदज्ञानमयत्वे सति दयलिंगाश्रयभूतवारीरममकारस्यागात सदाश्रितदम्पलिंगपागेन दर्शनहानचरित्रामा माक्षमार्गत्वेनोपासनस्थ दर्शनात् । अयतदेव साधयति णवि एस मोक्खमग्गो पाखंडी गिहमयाणि लिंगाणि । दसणणाणचरिचाणि मोक्खमग्गं जिणा विति ॥ ४० ॥ नाप्येष मोक्षमार्गः पाखडिगृहपयानि लिंगानि । दर्शनज्ञानचरित्राणि मोक्षमार्ग जिना वदति ॥ ४१० ॥ तात्पर्यवृत्ति:--णवि एस मोक्खमग्गो नवैप मोक्षमार्ग । एप क ? पाखंविगिहमपाणि लिंगाणि निस्किल्पसमाधिरूपभानलिंगनिरपेक्षाणि रहितानि यानि पाखडिहिमपानि न्यालिंगानि कथभूतानि । निर्मथकोपीगग्रहणरूपाणि बहिरगाफारचिदानि । तार्ह को मोक्षमार्ग ' इति चेत् दसण- णाणचरिताणि मोक्खमागं जिणा विंति शुद्भवुबैकस्वभाव एव परमात्मतत्वनदानज्ञानानुभूति- रूपाणि सम्पादर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गजिना वदति कथयति। यत एवं- आत्मख्याति:- न खल्ल व्यलिंग माक्षमार्ग शरीराश्रितत्वे सति परद्रव्य पात् । तस्मादर्शनशान- चारित्राम्पेन मोक्षमार्ग , आत्माश्रितत्वे सांते सद्रव्यत्वात् । यत एव- जमा जहितु लिंगे सागारणगारि एहि वा गहिदे । दंसणणाणचरिते अप्पाणं झुंज मोरखपहे ॥ ४४१ ॥ तस्मात्तु हित्वा सिंगानि सागारैरनगारिक गृहीतानि । दर्शनशानवारिणे आत्मान युक्ष्व मोसपथे । ४४१॥ तात्पर्यत्ति -तमा नाहित लिगे सागारणारि पाहि वा गाटे यमापूर्वोक्त प्रकारेण सम्यग्दर्शनशानचारित्राणि मोक्षमार्ग जिना प्रतिपादयति तस्मात्यावा कानि निर्विकारखसवेदनम्पमार- बाममपि पाठ ·तन्मयपरिणामो भूत्वा दर्शनशानचारित्रवेव विहर। तथा ज्ञानपंसमवादिनमाबमानी पांगे- पाधितया सत एवं प्रधावस्वपि परद्रव्येषु सर्वेष्वपि मनागपि मा विहानी। एको मोक्षपयो य एष नियतो दाज्ञाप्तिवृत्तात्मकतत्रैव स्थितिमति यनपनि ध्यायेच तं चेतनि । ये खेनं परिहय संवृत्तिपथप्रस्थापितेनामना लिंगे द्रव्यमये च हनि मन्ता देयात्रोधच्युताः। तस्मिनेन निरंतर विहरति द्रव्यांतराण्यस्पृशन् सोऽनश्यं समयस्य माग्मचिरानियादयं विंदनि ॥१॥ निसोद्योतमखंडमेकमतुलालोक खभावप्रभाप्राग्भारं समयस्य सारसमंड नावापि पश्यति ॥it पाखंडियलिंगेसु व गिहलिगेसु व बहुपयारे । कुवंति जे ममचि तेहिं ण णादं समयसारं ॥ १४६६ पासंढिलिंगेषु वा गृहिलिगेषु वा बहुश्मय। कुचेति ये ममा तने ज्ञातः समपसारः ॥ ४४३॥ समयसारमाभृतं। लिंगरहिताने सागारानगारवर्गः सम्हैः-गृहीतानि बहिरंगाकारद्रव्यलिंगानि । पभात किं कुरु ! दंसणः णाणचरिते अप्पाणं जुज मोक्खपहे हे मध्य ! आत्मानं योजय संबध कुरूष केवलज्ञानाद्यनंतचतु- एयस्वरूपशुद्धात्मसम्यादानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरतत्रयलक्षण मोक्षपथे मोक्षमार्गे। अथ निययरतत्रयात्मकः शुद्धात्मानुभूतिलक्षणो मोक्षमार्दै मोक्षार्थिना पुरुषेण संवितव्य इत्युपदिशति- आत्मख्यातिः-यतो द्रव्यलिंग न मोक्षमार्गः, ततः समरतमपि द्रव्यालिग सकमा दर्शनशानचा. रित्रे व मोक्षमार्गत्वात आत्मा योक्तव्य इति सूत्रानुमतिः । दर्शनज्ञानचास्त्रित्रयारमा तत्वमात्मनः । एक एव सदा सेव्यो मोक्षमार्गे मुमुक्षणा ।। १२५॥ मुक्खपहे अप्पाणं ठवेहि वेदयदि झायहि तं चेव । तत्थेव विहर णिचं माविरहसु अण्णदब्बेसु ॥ ४४२ ॥ मोक्षपथे आत्मानं स्थापय वेदय घ्याय हितं चैव । तद विहर नित्यं मा विद्यापीरन्यद्रव्येषु ॥ ४४२ ।। तात्पर्यवृत्तिः योक्खपई अप्पाणं ठयेहि हे भव्य ! आत्मानं स्थापय क. शुद्धज्ञानदर्शनस्वमा- पात्मतत्त्वसम्यक्शद्धानहानानुचरणरूपाभेदरत्नत्रयस्वरूपे मोक्षपथे । वेदपहि तमेव मोक्षपथं चतयस्य परमसमरसीभावेन अनुभवस्व झायहि त घेच तमेन ध्याय निर्विकल्पसगारी स्थिया मारय । तत्येव विहर णिचं तत्रैव विहर वर्तनापरिणतिं कुरु । नित्य सर्वकार्छ । माविहामु यग्णदव्वेगु दृष्टचतानु- भूतभागाकांक्षाल्पनिदानबधादिपरद्रव्यालंबनेात्पन्नशुभाशुभसकराविकपप मा विहापी:, मा गण्ठ मा परिणति कुर्विति। अथ सहजशुद्धपरमात्मानुभूतिलक्षणभापलिंगरहिता ये व्यटिंगे ममता कुति तेऽद्यापि समयसारं न जानंतीति प्रकाशयति- आत्मख्यातिः-मा ससारात्परद्रव्ये राग पादौ नित्यमेव स्पप्रज्ञादीपणानिष्टमानमपि म्वप्रज्ञागुणेनैव ततो व्यापमं दर्शनज्ञानचारित्रेषु नियमेगावस्थापयंति निश्चितमा मानं । तया वितांतनिरोधनान्यंत - कामो भूत्या दर्शनज्ञानचारित्राप्येव घ्यायस्व ! तथा सकट कर्मकाउचेतनामन्यामेन मुद्रमानचेतना. मयोभूत्या दर्शनज्ञान चारित्राप्येव चेतयस्व । तथा द्रव्यस्तमानवग्रनः प्रतिक्षणापिगमाणपरिणामनपा १ तत्वज्ञानयाहि ता इसः।

·सनातनजनप्रथमालाया- तापर्यवृत्तिः-पाखंडियलिंगसु व गिलिंगेसु व वहुप्पयारेमु कुच्वंति जे पपत्ति वीतरागस्वसदनज्ञानरक्षणभारलिंगरहितेषु निथरूपपाखडिद्रयलिंगषु कौपीनचिहादिगृहस्थलिंगेषु बहुप्रकारेषु ये ममता कुति तेहिणणादं समयसारं जगनयकालप्रयवर्तिरल्यातिपूजालाममिथ्यात्यकाम- क्रोधादिसमस्तपरद्रव्यालबनसमुत्पन्न शुभाशुभसकल्पविकल्परहित शूय चिदानर्दकस्यभावशुद्धात्मतत्त्व सम्यक्प्रद्धानज्ञानानुचरणरूपामदरत्नत्रयात्मनिर्विकल्पसमाधिसजातवीतरागसहजापूर्वपरमाहादरूपसुखरसा- मुभरपरमसमरसीमारपरिणामेन सालबनपूर्णकलशनद्भरितारस्थ केवलज्ञानाद्यनतचतुष्टयव्याक्तिरूपस्य साक्षा दुपादेयभूतस्य कार्यसमयसारस्योत्पादफा योऽसौ निश्चयकारणसमयसार. स खल तेर्न ज्ञात इति । अथ निर्विकारशुद्धात्मसवित्तिलक्षणभावलिंगसहित निर्मथयतिलिंग कापीनकरणादिबहुभेदसहित गृहि लिंग चेति द्वयमपि मोक्षमार्गो व्यवहारनयो मन्यते । निश्चयनयस्तु सर्वव्यलिंगानि न मन्यत इत्याख्याति- आत्मख्याति --ये खल्ल श्रमणोऽह श्रमणोपासकोऽहमिति द्रव्यलिंगममकारेण मिध्याहकार कुर्वति तेऽनादिरुदव्यवहारनिमूना प्रौदारिनेक नियमगारुदा परमार्थसत्य भगरत समयसार न पश्यति । व्यवहारनिमूढदृष्टय परमार्थ कळयति नो जना । तुषबोधविमुग्धबुद्धय कल्यतीह तुप न तदुल ॥ १२८॥ द्रव्यरिंगममकारमीलित दृश्यते समयसार एव न । द्रव्यलिंगमिह यत्किलान्यतो ज्ञानमकमिदमेव हि सत ॥ १२९ ।। ववहारिओ पुण णओ दोण्णिवि लिंगाणि भणदि मोक्खपहे। णिच्छयणओ दु णिच्छदि मोक्खपहे सव्वलिंगाणि ॥४४४॥ व्यावहारिक पुनर्नयो दे अपि लिंगे मणति मोक्षपथे । निश्चयनयस्तु नेच्छति मोक्षप सर्वलिंगानि ॥ ४४४ ॥ तात्पति--ववहरिओ पुण ओ दोण्णिचि लिंगाणि भणदि मोक्खपहे म्यावहारिकनयो । लिंगे मोक्षपर्थ मन्यते । केन कृत्वा ? निर्विकारस्वसवित्तिलक्षणभावलिंगस्य बहिरंग सहकारिकारणलनेति । णिच्छयणो दुणेच्छदि मुक्खपहे सव्वलिंगाणि निश्चयनयस्तु निवि- कल्पसमाधिमपनिगुप्तिगुप्तालेन अह नियलिंगी, कोपीनधारकोऽहमित्यादि मनसि सर्वद्रव्यविकल्प रागादिविकल्पवनच्छति । फस्मात् । खयमेव निर्विकल्पसमाधिस्वभावत्वात इति । किंच-अहो शिष्य ! पाखडीलिंगाणि य इत्यादि गाथा सप्तकेन द्रव्यलिंग निपिद्धमेवेति त्व मा जानाहि किं तु निश्चयरन प्रयागफनिर्विकल्पसमाधिरूप भावटिंगरहिताना यतीना सदोधन कृत। कय? इति चेत् अहो तपोधना ' द्रव्यलिंगमात्रण सतोप मा पुरुत किंतु दस्पलिंगाधारण निश्चयरात्रया- मनिर्विकल्पसमाधिरूपमारना कुरुत । ननु भवदीयकसनेय, दव्यलिंगनिषेधो न कृत इति प्रथे लिखितमास्ते णय होदि मोक्खमग्यो लिंगमित्यादि ? नैव णयहोदि मोक्खमग्गो लिंगमित्यादिघचनेन भवलिंगरहित द्रष्यलिंग निषिद्ध न च भागलिंगसहित । कथ ? इति चेत् द्रव्यलिंगाधारभूतो योऽसौ देहस्तस्य ममत्व निषिद्ध । नच द्रयटिंग निपिद्ध । केन रूपेण । इति चेत् पूर्व दीक्षाकाले सर्वसगपरित्याग एव तो न च देहत्याग । कस्मात् ' देहधारणभ्यानज्ञानानुष्ठान भवति इति हेतोः। नच देहस्य पृथक्य कर्तुमायाति शेषपरिमहब दिति । वीतरागल्यानकाले पुनर्मदीया देहोऽह लिंगीत्यादिविकल्पो व्यवहारेणापि न कर्तव्य । दह निर्ममत्व कृत कथ ज्ञायते इति चेत् जं देह णिम्ममा अरिहा दंसणणाणचरित्ताणि सेवते बचननैति । न हि शास्तिदुलस्य यहिरगतुपे विद्यमाने सत्सभ्यतरतुषस्य याग कर्तुमायाति ।

·समयमामृतं । अभ्यंतरतुपत्यागे सति बहिरगतुप्रत्यागो नियमेन भवत्येव । अनेन म्यायेन सर्वसगपरित्यागरूपे यहिरंग व्यलिंगे सति भारलिंग भयति न भवति वा नियमो नास्ति । अभ्यतर तु भावलिंगे सति सर्वसंगपरित्याग- रूपं द्रव्यलिंग भवत्यवेति । हे भगान् भायलिंगे सति बहिरंग व्यलिंगं भवतीति नियमो नास्ति साहारणासाहारणे त्यादि वचनादिति ? परिहारमाइ कोऽपि तपोधनो ध्यानारुतस्तिष्ठति तस्य फेनापि दुष्टभावेन वनयापन कृत । आभरणादिक या कृत तथाप्यसो निप्रैय एव । कस्मात् । इति चेत् बुद्धिपूर्वकमगत्याभावात् पाठ. मादिवत् । येऽपि घटिकायेन मोक्ष गता भरत चक्ररर्यादयस्तेऽपि निग्रंथरूपेणैर । पर किंतु तेपो परिमल ट्याग लोका म जानति स्तोककालत्यादिति भावार्थः । एष भावालिंगरहिताना द्रव्यलिंगमात्र मोक्ष कारण न भवति । भावलिंगसहिताना पुन: सहकारिकारण भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन प्रयोदशस गाथासप्तक गत। अत्राह शिष्यः-केवलज्ञान शुद्ध छद्मस्वज्ञान पुनरशुद्ध शुद्धस्य केवलहानस्य कारणं न भवति । कस्मात् । इति चेत्- सुदं तु वियाणतो सुदर्भवप्पय लहदि जीवो इति वचनात् इति । नैव छमस्यज्ञानस्य कथं- चिच्छुद्धाशुद्धत्व । तया पदपि केवलज्ञानापेक्षया शुद्ध न भवति तथापि मिथ्यात्वरागादिरहितत्वेन वीतराग सम्यक्त्वचारित्रसहितत्वेन च शुद्ध । अभेदनयेन छमस्साना सवपि भेदज्ञानमात्मस्वरूपमेय ततः कारणात्तनैकदेशव्यक्तिरूपेणापि सकलव्यक्तिरूप केवलज्ञानं जायते मास्ति दोपः । अथ मतं सावरणस्वाक्षायोपशमिकत्वाद्वा शुद्ध न भवति तर्हि मोक्षोऽपि नास्ति । कस्मात ! - स्थाना ज्ञान याप्येकदेशेन निरावरण तथापि केवलज्ञानापेक्षया नियगेन सारणमेर क्षायोपसमिकमे- पेति । श्रथाभिप्राय पारिणार्मिकभाव शुद्ध तेन मोक्षो भविष्यति तदपि न घटते । फरमात् १ इति पेत् फेरलज्ञानापूर्व पारिणामिकभारस्य शक्तिमात्रेण शुद्धव न व्यक्तिरूपेणेति-- तथाहि जीवत्वमव्यत्वामन्यत्वरूण विविधोहि पारिणामिक । तत्र तापदभव्यत्य मुक्तिकारणं न भयति परपुनजीवत्वभव्यत्वद्वय तस्य द्वयस्य तु यदाय जीवो दर्शनचारिनमोहिनीयोपशमक्षयोपशमक्षपलाभेन धीतरागसम्यग्दर्शनशानचारित्रत्रयेण परिणमति तदा शुद्धत्व । तञ्च शुद्धत्व-औपशमिकशायौपशमिकझायि- फभावनपस्य सबधि मुख्यवृत्या, पारिणामिकस्य पुनर्गौणत्वेनेति । तत्र शुद्धपारिणामिकरस पथमोक्षस्य कारणरहितत्य पंचास्तिकायेऽनेन लोकेन भणितमासो- मोक्ष कुर्वति मित्रापशपिकक्षायिकाभिधा. । बधमौदपिको मायो निष्क्रिय पारिणामिक.॥1॥ तत एव स्थित निर्विकल्पशुद्धात्मपरिछित्तिलक्षण चीतरागसम्यकन्यचारित्राविनाभूतमभेदनपेन सदेव शुद्धात्मशन्दवाच्यक्षापोपशमिकमपि भारश्रुतदान मोक्षकारण मरतीति ! शुद्दपारिणामिकमाव. पुनरेकदे- पाब्यक्तिरक्षणाया कथचिंदाभेदरूपस्य इन्पपर्यापात्मकस्य जीवपदार्थस्य शुद्धमाग्नावस्थाया ध्येपम्त- इन्यरूपेण तिष्ठति नच ध्यानपर्यावरूपेण, कस्मात् । ध्यानस्य विनश्वरत्वात् इति । अथेद शुद्धा मतस्य निर्विकारसासंबदनप्रत्पक्षेण भावयनारमा परमाक्षयसुख प्राप्नोती युपदिशति- आरमख्यातिः - य. खलु श्रमणश्रमणोपासकभेदेन विविध द्रव्याटिंग भपति मोक्षमार्ग इति प्ररूपण- प्रकारः स केवल व्यवहार एव न परमार्थतस्य स्वयमगुसच्यानुभवनात्मकत्ये सति परमार्थत्यामागत् । यदेव श्रमणश्रमणोपासपविकरूपानतिकात दृशितिप्रवृत्तिमात्र शुद्धशागमेकमेकामिति निरनुपसचेतन परमार्थ, तस्यैव स्वप शुद्न्यानुभवामकचे सति परमार्थकान् सतो ये व्यवहारमेन परमार्थयुझ्या घेतयते से समयसारमेव म सचेतपते । य एर परमार्थ परमार्थनुदरा चेतयते ते एव समयसार घेतयते। २७ .

·सनातनजैनग्रंथमालायर्या- अलमलमतिजस्पै किस्पैरनस्पैरयमिह परमार्यश्चित्यतां नियमेकः । सरसविसरपूर्णशनविरकृतिमात्रान्न खलु समयसारादादुत्तरं किंचिदस्ति ॥ १२९ ।। इदमेकं जगच्चक्षुरक्षयं याति पूर्णता । विज्ञानघनमानंदमयमध्यक्षता नयत् ।।१३०॥ जो समयपाहुडमिणं पठिणय अच्छतचदो णाहूँ। अच्छे ठाहिदि चेदा सो पाबंदि उत्तमं सुक्खं ॥१४॥ यः समपसारमाभृतमिदं पठित्वा अर्थतत्वतो ज्ञात्वा । अर्षे स्थास्यति चेतपिता स मामोत्युत्तमं सौख्यं ॥४४५॥ सापर्यत्तिः--श्री कुंदकुंदाचार्यदेवा समयसारमंथसमातिं कुर्वतः फलं दर्शयति-तद्यथा- जो समपपाहुणमिणं पठिद्गय यः कर्ता समयप्राभृताल्पमिदं शास्त्रं पूर्व पठिता न केवलं पढित्या अत्य .तच्चदो जादु झाला च फरमान् ? पथार्थतः न केवल प्रथार्थत: ! तत्त्वतो भावपूर्वेण अत्यै आहिदि पवादुपादेपरूपे शुद्धात्मलक्षणेऽर्थे निर्विकल्पसमाधौ स्थास्यति चेदा सो पावदि उत्तम सोक्वं सचेतयितात्मा भाविकाले प्रामाति लभते । किं लभते ! वीतरागसहनापूर्वपरमाहादरूप आत्मोपादानसिद्ध स्वयमतिशपबद्वीतबाधं विशालवृदिहासम्पपेतं विषयविरहितं निःप्रतिद्वंद्वभाव भन्यद्व्यानपेक्षं निरुपम, अगित, शाश्वतं सर्वकालमुस्कृष्टानंतसारं परगसुखं सिद्धस्य जातमिति । अनाह शिष्यः-हे भगवन् ! अतींद्रियसुखं निरंतरं व्याख्यातं भवद्विस्तच जनैनं झापसे भग- पानाह कोऽपि देवदचः स्त्रीसपनाप्रभृतिपंचेंद्रियविषयव्यापाररहितप्रताये नियाकुलचित्तः, तिष्ठति स फेनापि, पृष्टः भो देवदत्त ! सुखेन तिष्ठसि स्वमिति ? तेनोक्त सुखमस्तीति तमुखमतादिय फरमान ! इति चेत् संसारिकसुखं पंचंद्रियप्रभयं । यपुनरतीदिपसुखं तत्पनेंद्रियविषयव्यापाराभावेऽपि दृष्यं यत इदं तावत्सामान्येनातीनियसुखमुपलभ्यते । यपुनः पचेद्रियमनोभवसमस्तबिकल्पजालरहितानां समाधिस्य- परमयोगिनो स्वसवेदनगम्यमतीन्द्रियसुख ताशेषेणेशि। यच्च मुक्तात्मनामतींद्रियमुखं हनुमानगम्यमगम्य च. तथाहि-मुक्तानामिद्रियविषयव्यापाराभावेऽपि अतींदियसुखमस्तीति पक्षः । कस्मात १ इति चेत् इदानी तेम विषयव्यापारातीतनिर्विकल्पसमाधिरतपरममुनीद्राणां स्वसपेद्यात्मसुखोपलब्धिरिति हेतुः । एवं पक्षहेतुरूपेण धगमनुमान ज्ञातव्यं । आगमे तु प्रसिद्धमेवात्मोपादानसिद्धमित्यादि पचनेन । अतः फारणात् अतीदियसुखे संदेहो न कर्तव्य इति । उक्तंच-- यदेवमनुजाः सर्वे सौख्यमक्षार्थसभवं । निर्विशति निराबाध सक्षिप्रीणनक्षम ॥1॥ सणातीतकालेन यच मुक्तं महर्दिकं । भापिनो ये च भोक्ष्यति स्वादिष्ट स्वातरंजकं ॥२॥ अनतगुणिनं तस्मादत्यक्ष स्वस्वभावज । एकस्मिन् समये मुक्तं तासुख परमेश्वरः ॥३॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण विष्णुफर्तृत्तनिराकरणमुख्यत्वेन गाथासप्तकं । तदनंतरमन्यः फरोति अन्यो- भंत-इति बौद्धमतैकातनिराकरणमुल्यत्वेन गाथाचतुष्टयं । ततः परमात्मा गंगादिमावकर्म न करोति इति साख्यातनिराकरणरूपेण सूत्रपंचकं । ततः परं कौव मुखादिक करोति न चारगेति पुनरपि सांख्पमतकांतनिराकरणमुख्यत्वेन गाथात्रयोदशा। तदनंतर चित्तस्थरागस्य पात: कर्तब्य-इत्यजानन्वहिरग शन्दादिविपयाणां घात करागीति योऽसौ चिंतयति तरसबोधनार्थ गाथासप्तकं । तदनतर द्रव्यकर्म च्यव- हारण करोति मारकर्म निधयेन करोतीति मुख्यत्वेन गाथासप्तकं । ततः पर शानं ज्ञेयरूपेण न परिणमति ·पात्मख्याति:-य: खट्र समयसारमूतस्य मवतः परमात्मनोऽस्य विश्वप्रकाशकन्वेन वियतन- यसप प्रतिपादनात स्वयं शब्दब्रह्मायमाणं शास्त्रमिदमर्धात्य विश्वप्रकाशनसमर्थपरमार्यमूचि प्रकाशनर- परमात्मान निश्चिन्छन् अर्यतस्तवतश्च परिच्छिद्य यस्यैवार्यम्तभगवति एकस्मिन् पूर्णविज्ञानधने परममइंगि सर्वारमेण स्थास्यवि चनपिता, स साक्षाचक्षणाविममाणचिदेकरसनिर्मयस्वभावसुस्थितनियकुदान समयमाद। इति कथनरपेण सूत्रदशकं । तदनंतरं शुद्धामोपटन्धिरूपनिश्चयप्रतिक्रमणप्रत्याख्यानालोचनाचारित्र व्याम्यानमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयं । तदनंतर पंचेद्रियविषयनिरोधकयनरूपेण सूत्रदशकं । तदनतरं कर्म- चेतनाफर्मरुलचेतनारिनाशरपेण मुख्यत्वेन गाधात्रयं । ततः परं शास्त्रंदियविषयादिकं झानं न भवतीति प्रतिपादनरूपेण गायापंचदश । ततः परं शुद्धामा कर्मनोमर्माहारादिक निश्ययन न गृहाति इति प्याख्यानमुपदेन गाथात्रयं । तदनंतरं शुद्धाममावनारूपं भावलिंगनिरपेक्ष द्रव्यलिंग मुक्तिकारण न भवतीति प्रतिपादनमुख्यत्वेन गाथासप्तक। तदनंतर मुख्यरूपालदर्शनगुख्यत्वेन सूत्रमैक । इति समयसारन्याख्यायां शुद्धारमानुभूतिटक्षणायां तात्पर्यवृत्ती समुदायेन पडधिकनवतिगाथामिस्त्रयोदशाधिकारैः समयसार- चूटिकाभिधानो दशमाऽविकारः समाप्तः- रूपढया परमानंदभन्दवाच्यमुचममनाकुटन्चटक्षण सौख्यं स्ययोमव भविष्यतीति । स्वादमतमनस्तत्तं ज्ञानमात्रव्यवस्थितं । अखंडमेकमचलं स्वसंधेयनवाधितं ॥१३॥ वापर्यवृत्ति:- ·२१- सनातननग्रंथमालायां- अलमलमतिजल्पैर्विकल्पैरनारयमिह परमार्यश्चित्यता नित्यमेकः । खरसविसरपूर्णतानविरकृतिमात्रान्न सल समयसारादादुत्तरं किंचिदस्ति ।। १२९ ॥ इदमेकं जगञ्चक्षुरक्षयं याति पूर्णतां । विशनधनमानंदमयमध्यक्षतां नयत् ।।१३०॥ जो समयपाहुइमिणं पठिणय अच्छतचदो णाहुँ । अच्छे ठाहिदि चेदा सो पावदि उत्तमं सुक्खं ॥१४॥ यः समपसारमामृतमिदं पटिसा अर्यतत्वतो झाला । अर्थे स्थास्यति चेतयित्ता स मामोत्युत्तमं सौख्यं ।।४४५॥ तात्पर्यटतिः-श्री कुंदळंदाचार्यदेवा समयसारग्रंथसमाप्तिं दुर्यतः फलं दर्शयंति-तद्यया- मो समयपाहुणमिणं पविद्णय यः कर्ता समयप्रामृताख्पमिदं शास्त्रं पूर्व पठित्ता न केवलं पठित्वा अत्य .तच्चदो णा, ज्ञास्त्रा च कस्मात् ? प्रथार्थतः न केवल प्रथार्थतः ! तत्त्वतो भावपूर्पण अत्यै गहिदि प्रथादुपादेयरूपे सुद्धात्मलक्षणेऽर्थे निर्विकल्पसमाधौ स्थास्यति चेदा सो पावदि उत्तम सोवर्स सचेतयितात्मा भाविकाले प्रामोति लभते । कि लभते ! वीतरागसहजापूर्वपरमाहादरूपं आत्मोपादानसिद्ध स्वयमतिशयवदीतबाधं विशालवृतिहासम्पपेतं विषयविरहितं निःप्रतिद्वद्वभाष अन्यद्गम्यानपेक्ष निरुपम, ममित, शाश्वतं सर्वकालमुत्कष्टानंतसारं परमसुखं सिद्धस्य जातमिति । अन्नाह शिष्यः- हे भगवन् ! अतींद्रियसुख निरंतरं व्याख्यातं भवद्रिस्तन जनैर्न ज्ञायते । भग. पानाह कोऽपि देवदत्तः स्त्रीसेवनाप्रभृतिपदियविषयब्यापाररहितप्रस्ताव निाकुटचिचः, तिष्ठति स केनापि पृष्टः भो देवदत्त । सुखेन तिष्ठसि समिति ? सेनोक्तं सुखगस्तीति तत्सुखमतौद्रियं करमात ! इति चेत् ससारिकगुख पचैदियप्रभवं । यत्पुनरतीदियसुसं तत्पंचेंद्रियविषयव्यापाराभावेऽपि दृष्टं यत इदं तावत्सामान्येनातीद्रियसुखमुपलभ्यते । यत्पुनः पचेद्रियमनोभवसमस्तविकल्पजालरहितानां समाधिस्थ- परमयोगिना यसवेदनगम्यमतीन्दियसुखं ताविशेषेणेति । यच्च मुक्तात्मनामतीदियसुख तदनुमानगम्यमगम्य च । तथाहि-मुक्तानामिवियविषयव्यापाराभावेऽपि अतींद्रियसुखमस्तीति पक्षः । कस्मात ? इति पत् इदानी तेन विषयव्यापारातीतनिर्विकल्यसमाधिरतपरममुनीद्राणां स्वसवेद्यात्मसुखोपलब्धिरिति हेतुः । एवं पक्षहेतरूपेण षगमनुमान ज्ञातव्यं । भागमे तु प्रसिद्धगेवाल्मोपादानसिद्धमिल्यादि बचनेन ।अत: कारणात् सतीदियसुखे सदेही न कर्तव्य इति । उच- यद्देवमनुजाः सर्वे सौख्यमक्षार्थसमवं । निर्विशति निराबाधं सक्षिप्रीणनक्षम ॥1॥ सर्पणातीतकालेन यच्च मुक्तं महादिक । मानिनो ये च भोक्ष्यंति स्वादिए स्यांतरंजकं ॥२॥ अनतगुणिनं तस्मादत्यक्ष स्वस्वभावज । एकस्मिन् समये मुक्कं तत्सुख परमेश्वरः ।। ३ ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण विष्णुकतवीनराकरणमुख्यत्वेन गाथासप्तकं । तदनंतामन्यः करोति अन्या- अके-इति चौद्धमाकांतनिराधारणमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टयं । ततः परमात्मा गंगादिभावकर्म न करोति इति सांपपमतनिराकरणरूपेण सूत्रपचकं । ततः परं कर्मर मुखादिकं करोति न चामेति पुनरपि सारूपमौकांतनिराकरणमुरूपत्वेन गायत्रयोदश। सदनंतर चित्तस्थरागस्य घातः पार्तव्य-इत्यजाननहिरंग शम्दादिविषयाणां घात फरोमीति मोऽसो चिंतयति तत्संबोधनार्थ गाथासमको तदनंतर द्रव्यकर्म व्यव- हारेण फराति मारकर्न निश्पेन फरोतीप्ति मुख्यत्वेन गापासनकं । तत: पर ज्ञान क्षेत्ररूपेण न परिणमति H ·समपप्रामृतं 1 इति रुपनरपेण सूपदार्फ । तदनंतरं शुभ मोपन्धिपनिमयप्रतिक्रमणमयापानाटोरनामारित्र सापानमुहरवेन सूमपतु ! तदनंतर पंचेद्रियारपपनिरोधकथमसरेण सूनसार । तदमसरं फर्म- घेतलारुमाउचेतनारिनाशरूपेण मुख्यत्वेन गाथारयं । ततः परं शादियविपयादि पानं न मानाति प्रतिपादनरूपेण गाथापचदश । ततः परं गुमात्मा कर्मनाउमाहारादिक निययन न गृहति पति म्यास्यान गुमन्येन गापाय ! सदनसरं शुझानभावना भावदिगनिरपेक्ष दम्पटिंग मुक्तिका रमपीति प्रतिपादनमुरपतन गापासता तदनतरं मुझपरूपस्टदर्शनगुख्य मेन रायगे । इति समयसायापाशं शुमारानुभूतिउसमा तापदी समुदापन पदधिरुन रतिगाधाभिस्त्रयोदशाधिकारैः समपमार- पूटिकाभियानो ददामाऽधिकारः समान:- भारमख्याति:- राल समपसारभूतस्य भरतः परामनोऽस्य शिवप्रकाशापयन नितम पर प्रतिसदनात् स्वपं शन्दनलायमाणं शास्त्रमिदमोस पियप्राशनसमर्थपरमार्पमूतचिमकाशहर- परमा मानं निधिन्वन् अर्पतस्तखतम परिछिय मस्वार्थभूतं मगति एकस्मिन् पूर्णविज्ञानधन परमागि सारभेन स्थास्पति घेतपिता, स राक्षाच पाविममागचिदेकरसनिर्भपस्यमापनरस्थितनिराधम तपा परमानंदशन्दयाम्पनुचममनाकुट पटक्षणं सौख्यं स्वयमेर भविभ्यताति । इतीदमामनता झानमारज्यपरिपतं । घरंदमेमदट स्वसंवेद्यममापित ॥१३१॥ artiate- ·२१ सनातननग्रंथमालाया- अनेकांताप्यनेकान्तःप्रमाणनयसाधनः । खनकातः प्रमाणात्ते तदेकातोऽपितानयात् ॥ ३॥ धर्मिणोऽनतरूप धर्माणा न कथचन । अनकातोप्यनेकांत इति जैनमत तत. ॥ ४॥ एवं कचिच्छब्दैन याचकस्थानकातामकारतुप्रतिपादकस्य स्याम्दस्यार्थ संक्षेपण ज्ञातव्यः । तनपभनेकांतव्याख्यानन ज्ञानमात्रभानो जीवपदार्थः एकानेकात्मको जातः । तस्मिन्नेकानेका मझे जाते सति शानसानभावस्य जारपदार्थस्य नयरिभागेन भेदाभेदररनत्रयात्मक निश्चयव्यवहारमोक्षमार्गदय- रूपेणोपायभूत साधकरूप घटते । मोक्षरूपेण पुनरुपैयभूत साध्यरूप च घटत इति ज्ञातव्यं । अथ प्रामृताध्यात्मशब्दपारर्थः कथ्यते । तद्यथा-व्यथा कोऽपि देवदत्तो राजदर्शनार्थ किचिसारभूत वस्तु राजे ददाति ताप्राभृतं भण्यते। तथा परमात्माराधमपुरुषस्य निविपरमात्मराजदर्शनार्थमिदमपि शास्त्र प्राभूत फास्मात् ? सारभूतत्वात् इति प्रामृतशब्दस्यार्थः । रागादिपरदन्यनिरालपनत्वेन निजशुद्धात्माने विशुद्धाधारभतेऽनुवानमध्यात्म । इद माभृतशास्त्रं धावा किं कर्तव्य ! सहजशुद्धशानानदैकस्वभावोऽहं निर्विकल्पोऽह, उदासीनोऽह निजनिरजनशुद्धात्मसम्यश्रद्धानज्ञानानुमानरूपनिश्चयरलनयागकनिर्वि- कल्पसमाधिसजातीतरागसहजानंदरूपसुखानुभूतिमारलक्षणेन स्वसवेदनेन संरेयो गम्य. प्राप्यो भरिता पस्थोऽह । राग द्वेष मोह मोध-मान-माया लोभ पचेदियविषयव्यापार मनीषचनकायव्यापार-भारकर्म द्रव्य- कर्म-नोकर्म--पाति पूना लाम-दृष्टश्चतानुभूतमोगाकाक्षारूपनिदानमाया-मिथ्या-शल्यत्रयादिसर्वविभाषए. रिणामरहितशून्योऽहं । जगत्मयेऽपि कालनयेऽपि मनोयचनकाये कृतकारितानुमतैश्च शुद्धनिश्चयेन तथा सर्पजीवा । इति निरन्तर भावना कर्तव्या । अन प्रथे प्रचुरेण पदानां सधिर्न कृता धाश्यानि च भिन्नाभिकानि कृतानि सुखबधार्थ । तेन कारणेन लिंग-यचन क्रिया कारक सधि समास विशेष्य विशेषण याक्थसमाप्त्यादिक दूपण न ग्राह्य विवकिभिः । घद्धारमादितत्यप्रतिपादनविष पदशानात् किंचिद्विस्त तदपि शामितव्यमिति । जय उरसि पउमणदी जेण महातच्च पाहणस्सेलो। बुद्धिसिरेशुद्धरिओ समपिओ भव्यलोयस्स ॥१ जसे टीणा जीना तरंति संसार सायरमणंत । त सबजारसरण णदउ जिण सासण मुइर ॥२॥ इति श्रीकुदकुंददेवाचार्यविरचितसमसारमाभूताभिधानग्यस्य संबंधित दलपिकारकास्यत्वारिंशदपिया शतवतुष्टयेन तारपर्यत्तिा समाप्त। ।। यचाभ्यापति संशृणोति पठति प्राध्यापयत्यादरात् । तात्पर्यास्यमिद स्वरूपरप्सिकैः सर्गणित प्राभृत । सचदूपमल विचित्रसकर्ल ज्ञानात्मक केवळ । सप्राप्यामपदेऽपि मुक्तिस्टनारक्तः सदा वर्तते ॥ ॥ इति सतात्पत्तिसमयसारमाभृतं सपा । - थप स्यादादशुवर्थ वस्तुप्तापव्यवस्थितिः । उपायोपेयभावध मनाम् योऽपि चिंत्यने ॥ १॥ स्याद्वादोहि समरतरतुतत्वसाधफमेन्मेकमस्खटित मासगमहासशस्य । स तु संघमनेकीताममिन्य- नुशास्ति सरस्थापि यस्तनोऽनेकातररभारयात् । श्रन स्वात्मनस्तुनो शानभानतया अनुशास्पमानेऽपि न ·परमार तपनने कात एर नाशापिनु न ददाति १२ यदाऽनिल्पज्ञानशिरे पढितनिन्यज्ञागसामान्यो सगयप्राभृत। तारिदोर शानमानस्यात्मवस्तुन स्वयमेवानेकातत्वात् । तत्र यदेव तत्चदेवातत् यदेवक तदेवानेक यदेव- सचदेवासन् यदेव नित्य संदेवानित्यमित्सेफवस्तुपस्तुत्वनिष्पादक परस्परविरुद्धशक्तिद्वयप्रकाशनगनेकात । तत्यानकवस्तुनो ज्ञानमात्रवेऽप्यतश्चकाचकायमानज्ञानस्वरूपेण तत्तात्, बहिरन्मिपदनतज्ञेयतापन्नस्वरूपा- तिरिकपरपणातचात्, सहक्रमप्रवृत्तानतचिदशसमुदयरूपाविभागद्रव्येणेकत्वात्, अविभागैकद्रव्यव्याप्तस- समप्रवृत्तानतचिदशरूपर्यायैरनेकत्वात् स्वद्रव्यक्षेत्रकालभवभयनशक्तिस्वभावत्वेन रात्वात् परद्रव्यक्षेत्रका- समाभवनशक्तिस्यभारत्त्वेनाऽसत्वात् अगादिनिधनाविभागकानपरिणतत्वेन नित्यत्वात्, क्रमप्रवृत्तकसग- पार छिन्नानेकदृत्यशपरिणतत्वेनानियत्वात्तत्तसमेकानेकल सदसत्व नित्यानित्यत्न च प्रकाशत एव । मनु पदि शानमारनेऽपि आत्मनस्तुन स्वयमवानकात प्रकाशते तर्हि किमर्थमर्हद्भिस्तत्साधनांनाऽनुशास्यतेऽ. नेपाल अज्ञानिना ज्ञानमात्रामपस्तुप्रसिद्धपमिति वूम । न खलु-अनेकातमतरेण मानमानमात्मनस्य भसिद्धरति तथाहि इह हि स्वमानत एस बहुभावनिभरविी सर्वभागना स्वभाषेनाद्वतऽपि दैतस्य निझुग- अश्ययात् समस्तमेव यस्तु स्वपररूपप्रवृत्तिव्यावृत्तिभ्यामुभयमानाध्यासितमेव । तन्त्र यदाय शानमाना भार कोरमावै सह स्वरसभरप्रवृत्तमातृशेयसबधतथाऽनादिशेयपरिणमनात् शानव पररूपेण प्रतिपदाशानी भूत्वा तमुपैति । तदा स्वरूपेण तख योतपिला वन परिणगनाज्ञानो कुन्निनकात एव तगद्गमयति ।। पदा तु सबै वै खल्विदमात्मेति अज्ञानत्व ज्ञानस्वरूपेण प्रतिपय विश्वोपादानेनामान नाशयति तदा पररूपेणातत्य योतषिया दिशानिशान दर्शयन् अनेकान एव नाशयितु न ददाति २।यदोगकज्ञेयाकार एडितसफकानाकारों नाशमुपैति तदा द्रव्येणैकत्व योतयन् अनकात एव तमुरलीप्यताति ३ । यदा वैकमानाकारोपादानायाने कायाकारणानामान नाशयति तदा पर्यायरनेकव घातपन् भनेकात एन नापितु न ददाति ४ । यदा भायमानपरद्रव्यपरिणमना जातद्रव्य परद्रव्यखेन प्रतिपद्य नारामुपैति तदा स्वदव्येण सत्य पोतपन अनकात एव तमुज्जीवयति ५ । यदा तु सर्वव्याणि महगमति परदन्य गदव्यत्वेन प्रतिपायामान नाशयति तदा परद्रव्येणासत्व द्योतपन् अनकात एर नाशयितु न ददाति पदा परक्षेत्रगतोयाधपरिणमनात् परक्षेत्रण ज्ञान सन् प्रतिपद्य नारामुपैति तदा स्वक्षेत्रणा पोतरन्ननफांत एष समुज्जीयपति यदा तु स्वक्षन भयनाप परक्षेत्र शेयाकारत्यागन जान तुलीकुमारमान माशयति तदा क्षेत्र एव ज्ञानस्य परक्षत्रगतज्ञेपाकारपरिणमनररभावत्वापरक्षेत्रेण नास्तित्व पातमा भनेकात एर नाशयितु न ददाति । स यदा पूर्णरितार्थविनाशकाले डानस्पासस्य प्रतिपय नाशगुति तदा सकालेन सत्व पोतपननेकात एष तमुजीपति । ९ । यदा तालयनकाल एन शानस्य सार पनिषयामान नाशयति तदा परकोटेनारात योतमनकात एष नाशयितु न ददाति १० या शापमान परभातपरिणमनात् ज्ञापकभान परभारवेन प्रतिपय नारामुपैति तदा समान सत्व यातयन भोमात तमुरारयति ।१ पदा तु सर्वे भाग अहमोति परभार हायरभारत्यन प्रतिपायरमान नादायति महा मादामुति तदा झानसामान्यरूपेण निसव योतपननेकात एक नाशपितुन ददाति १२ पदा व नियमान पन्योपादानायानित्यज्ञान विशेषयागेनामान नारायति तदा हानिशेषरूपेनानियत्य पंतपमानमा In नादिन न ददाति भवति नत्र स्का- ·सनातनजैनमंथमालायां- ज्ञेयाझारकलकर्मचाचितिप्रक्षालन कल्पयन्मेकाकारचिकिर्पया स्फुटमपि ज्ञान पशुर्नेम्छति ।" वैचित्र्येप्यविचित्रतामुपगत ज्ञान स्वत. क्षालित पर्यायस्तदनकता परिमृशन पश्ययनकावित् ।।१३९॥ प्रत्यक्षालिखितस्फुटस्थिरपरदन्यास्तितामचितः स्वव्यानवलोकनन परितः शून्यः पशुनश्यति । खद्रव्यास्तितया निरूप्य निपुण सद्य समुन्मजता स्पारादी तु पिशुद्धबोधगहसा पूर्शोभनन् जीपति।।१३६।। सनद्रव्यमय प्रपय पुरुष दुर्वासनापासितः स्वद्रव्यभ्रमत, पशुः किल परद्रव्येषु विनाम्पति । स्याद्वादी त सगस्तवस्तषु परद्रव्यात्मना मास्तितां जाननिर्गवशुद्धबोधमहिमा स्वद्रव्यमवाधयेत् ॥१३॥ भिन्नक्षत्रनिषण्णोध्यनियतव्यापारनिष्ठ सदा सदसेर बहि. पततमभित. पश्यन्तुमास पशुः । स्वक्षेनास्तितया निरुद्धरमस' स्याद्वादयेदी पुनस्तिष्ठत्यात्मनि खातमोपनियतव्यापारवाक्तिभनन् ।।१३८।। स्थक्षेत्रस्थितये पृथग्विधपक्षिस्थितार्थोऽझना दुच्छीभ्य पशु मणश्यति चिदाकारान्महाधमन् । स्याद्वादी तु वसन स्यधामिनि परक्षेत्रे विदनास्तिता वक्तार्थोऽपि न तुच्छतामनुभवल्याफारफार्षी परान्॥१३९॥ पूर्वालबितयोध्यनाशसमये ज्ञानस्य नाश विदन् सीदलेव न किंचनापि कलयनसततुच्छः पशु । मस्तिस्न निजकालतोऽस्य कलयन् स्याहादवेदी पुनः पूर्णस्तिष्यति बालवस्तुप मुहर्भूला विनश्यत्यपि॥१४॥ कार्यालबनकाल एवं कलयन् वानस्य सत्त्व बहियालबनलालसेन मनसा भ्राम्यन् पशुनश्यति । नास्तित्व परकाळतोऽस्प बालपन् स्याद्वादयेदी पुनतिष्ठयात्मनिखाननित्यसहजमानिकपुजीमयन् ॥१४॥ विश्वात. परभावमानकलनान्निस बहिर्यस्तुषु नश्यत्येव पशुः स्वभावमहिमन्मेफातनिधेतनः । सर्वस्मानियतप्तभानभवनाग्ज्ञानाद्विभकोभवन् स्याद्वादी तु न नाशमेति सहजपष्टीकृतप्रत्यय ।।१४२।। अभ्यास्यामनि सर्वभावभवन शुद्धस्वभावच्युत. सर्वापनिवारितो गतभयः स्वैर पशुः कीइति । स्याद्वादी तु विशुद्ध एव उसति स्वस्य स्वभार भरादारूढः परभायभायविरहव्यालोकनिष्कापितः ॥१३॥ प्रादुर्भावविराममुद्रितवहम् ज्ञानाशनानात्मतानि नाक्षणभगसगपतितः प्राय पशुनश्यति । स्याद्वादी तु चिदात्मना परिमृश्चिद्वस्तु नित्योदित टंकोल्कीर्णधनस्वभावमहिमशान भनन् जीनति ॥१४॥ टकोल्कीर्णविशुद्धयोधविसराकारात्मतत्ताशया बाछत्युच्छछदच्छनित्परिणतेर्भिन. पशुः किंचन | सानं नित्यमनित्यता परिगमेऽभ्यासादयायुज्ज्वल स्याद्वादी तदनियता परिमशीवरस्तुतिकमात् ॥१४॥ इत्यशानविमूदाना ज्ञानमान प्रसाधयन् । बामतन्त्रमनकातः स्वयमेवानुभूयते ॥ १४६ ।। एर तस्वव्यरस्थित्या स्व व्यवस्थापन स्वय । मान्य शासन जैनमनकातो व्यवस्थितः ।।१४७॥ नन्धनकातमयस्यापि किमर्थमवारमनो धानमानतया व्यपदेशः । लक्षणप्रसिद्ध्या लक्ष्यप्रसिद्ध्यर्थ । मामनो हिसान टक्षण तदसाधारणगुणत्योत्तन सानप्रसिद्ध्या तलक्ष्यस्यात्मनः प्रसिधिः । ननु किमनपा टक्षणप्रसिझ्या लयमेव प्रसाधनीप नाप्रसिद्धलक्षणस्य लक्ष्पप्रसिद्धि प्रसिद्धिलक्षणस्यैव तत्प्रसिद्धः । ननु पितलश्य पशानसिया ततो भिन्न प्रसिद्धयति न शनण्दन्न लवप सानात्मनोव्यानामसिन्दत्वात्। सहि किं कृतो लक्षणविभाग प्रसिद्धप्रासाध्यमानत्वात्कृतः प्रसिद्ध हि शान ज्ञानमात्रस्य स्यसबेदनसिहवात् तेन प्रसिद्धन प्रसापमानस्तदविनाभूतान मुदयतिरामा ततो मानमात्राचलितनिखाराया दृश्या झमाक्रमप्रवृत्त तदविनाभूत अनंतधर्मशान यद्यारहस्यते तत्तावसमस्तमौका खल्यारमा एतदर्यमवानास्प शानमात्रतया व्यपदेशः। ननु क्रमाक्रमप्रतानवधर्ममयस्मात्मनः कप ज्ञानमात्रट परस्परम्पतिरिक्तानतधर्मसमुदायपरिणत- फाप्तिमानभावरूपेण स्वयमेव भवनात् अत एवास्य ज्ञानमारकमाति पातिन्योऽनताः शक्तयः उत्प्ठयंते । धात्मद्रव्यहेतुभूतचैतन्यमावमाधारणक्षणा जोरदशतिः। अजहत्वात्मिका चितिशक्तिःनाफारोप- योगमयी इष्टिशक्तिः । साकारोपयोगमयी दानशक्ति.। अनाकुटनलक्षणा मुखशाकि । स्वरूपनिर्वतनसा- मर्यरूपा वीर्यशक्तिः । अखटितप्रतापस्यातव्यशालिसमक्षणा भमुन्वशकि. । सर्वभावम्यापकैकग्रा विपशक्तिः । रिचविषप्तामान्यभावपरिणाममयो सर्वदर्शिवशक्ति विश्वविशेषमारपरिणात्मज्ञानमपी ·समयप्राभृतं । सर्वज्ञत्वशक्तिः । गोरूपात्मप्रदेशप्रकाशमानलोकाकारमेचकोपयोगलक्षणा स्वच्छत्वशक्तिः । स्वयंप्रकाशमान विशदस्वसंविचिगयी प्रकाशशक्तिः।क्षेत्रकालानवच्छिन्नचिद्विलासास्मिकाऽसंकुचितविकारात्वशक्तिः । अन्या- क्रियमाणान्याकारकैकद्रव्यास्मिका अकार्याकारणशक्तिः। परात्मनिमित्तक पज्ञानाकारमाहणमहणस्वभावरूपा परिणम्पपरिणामकत्वशक्ति । अन्यूनातिरिक्तस्वरूपनियतरूपा, त्यागोपादोनशून्यत्वशक्तिः । पदस्थानपतित. दिहानिपरिणतस्वरूपप्रतिष्ठत्यकारणविशिष्टगुणात्मिका-अगरूलघु-वशक्तिः । क्रमाक्रमवृत्तिवृत्तित्वलक्ष. पोत्पादष्यपधुवत्यशक्तिः । द्रव्यस्वभावभूतधौव्यव्ययोत्पादलिंगितसदृशविसदृशरूपैकाऽस्तित्वमान्नमयी परि- णामशक्तिः । कर्मबंधव्यपगमव्यंजितसहजस्पर्शादिशून्यात्मप्रदेशात्मिका अमूर्नवशक्तिः । सकलकर्मकृत शातृत्वमात्रातिरिक्तपरिणामकरणोपरमात्मिका सकर्तृसशक्तिः । सकलकर्मकृतज्ञातृत्वमात्रातिरिक्तपरिणामा- जुभवोपरमारिमका अभोक्तृत्वशक्तिः । सकलकोपरमप्रवृत्तात्मप्रदेशनष्पंद्यरूपा निष्क्रियत्वशक्तिः। आसंसार संहरणविस्तरणलाक्षतकिचिदूनचरमशरीरपरिणामावस्थितलोकाकाशसम्मितात्मावयवावलक्षणा नियतप्रदे- शत्वशतिः । सर्वशरीरकस्वरूपात्मिका स्वधर्मव्यापकत्वशकिः विलक्षणानंतस्वभावमावितकमावलक्षणानंत धर्मचशक्तिः । तदतद्रूपमयत्वलक्षणा विरुद्धधर्मशक्तिः । तद्पभवनरूपा तत्वशक्तिः । अतद्रूपाऽभवनरूपा मतत्त्वशालः । अनकपर्यायव्यापकैकद्रव्यमयत्वरूपा एकत्वशक्तिः । एकद्रव्यव्याप्यानेकपर्यायमयत्यरूपा अनेकत्वशक्तिः । भूतावस्थत्यरूपा भावशक्तिः । शून्यावस्थत्वरूपाऽभावशक्तिः। भवत्पर्यायभवनरूपा भावाभावशक्तिः । अभवत्पर्यायाऽभवनरूपाऽभावभावशक्तिः । कारकानुगतक्रियाभिनिष्क्रांतभवनमानमयी भावशक्तिः । कारकानुगतगवतारूपभावगतक्रियामयी क्रियाशक्तिः । प्राप्यमाणांसद्धरूपभावमयी कर्मशक्तिः । भवत्तारूपसिद्धरूपभावभत्रिकत्वमयो कर्तृशक्तिः । भवद्भावभवगसाधकतमत्वमयी फरणशक्तिः। स्वयं दीय- मानभावोपेपत्वमयी संप्रदानशक्तिः। उत्पादव्ययालिगितभावापायमिरपायधुबत्तगयी अपादानशक्तिः । भाव्यमानभावाधारवमयी अधिकरणशक्तिः । स्वभावमात्रस्वस्वामित्वमयी संबंधशक्तिः । इत्याद्यनेकनिजशक्तिसुनिर्भरोऽपि यो ज्ञानमात्रमयतां न जहाति भावः। एक क्रमाक्रमविवतिविवर्तचित्रं तद्रव्यपर्ययमयं चिदिहास्ति यस्तु || १४८॥ नैकांतसंगतशा स्वयमेव वस्तु तत्वव्यवस्थितिमिति प्रक्लिोकयंतः। स्याद्वादशुद्धिमाधिकामधिगम्य संतो सानीभवंति जिननीतिमलंघयंतः॥१४९ ॥ अयास्योपायोपेपभावचित्यते । आमवस्तुनो हि ज्ञानमात्रत्वे ऽन्युपायोपैयभायो विद्यत एव । तस्यैकस्यापि स्वयं साधकसिद्धरूपोभय- परिणामित्वात् । तत्र यसाधकं रूपं स उपायः। यत्सिद्ध रूपं स उपेयः । अतोऽस्यात्मनोऽनादिमिया दर्शनज्ञानचरित्रः स्वरूपाच्यदनासंसरतः सुनिश्चलपरिगृहीतव्यवहारसम्यग्दर्शनचारित्रपाकमकर्षपरंपरया कमेण स्वरूपमारोप्यमाणस्पांतर्मग्ननिश्चयसम्यग्दर्शनज्ञानचरित्रविशेषतया साधकररूपेण तथा परमप्रकर्ष मेकरिफाधिरूढरत्नत्रयाशियप्रवृत्तसकलकर्मक्षगप्रज्वलिताररवलितविमडस्वभावभावतया सिद्धरूपेण च. स्वयं परिणममानज्ञानमात्रमेकमवापायोपेयभावं साधयति । एवमुभयत्रापि ज्ञानमात्रस्यानन्यतया नियमसव. लितकवस्तुनो निष्कंपपरिग्रहणात् तरक्षण एवं मुमुक्ष्णामारांसारालब्धभूमिकानामपि भवति भूमिकालांभः । ततस्तत्र नियदुर्ललितास्ते स्वत एव क्रमाक्रमवृत्तानेकांतमूर्तयः साधकभावसभवपरमप्रकर्षकोटिसिदिभाव माजनं मयंति । ये तु नेमानतीतानेकांतज्ञानभात्रकभावरूपा मुगिमुपभने ते निस्पमानिनी माती हानमात्रमावस्य स्वरूपेणाभवन पररूपेण भवनं पश्यतो जानंतोऽनुपरंतच मिथ्यादृष्टयो मिथ्याशामिनी मिष्याचरित्राश्च भवतोऽन्यतमुपायोपेपभष्टा विभ्रमंयेव । ये ज्ञानमात्र निजभावमयीमकंपा भूमि अयंति कथमप्यपनीतमाहाः । ते साधकालमधिगम्य भवंति सिद्धा महारस्थम्मनुपलभ्य परिश्रमति ॥ १०॥ स्याादकौशलमुनिश्चमसंयमान्या यो भाषयत्सहरहः स्वमिहोपयुक्तः । महरा एवं मीता मर्यादा-सपः। , ·- सनातनजनपथगाला- ज्ञानक्रियानयपरस्परतीप्रमैत्रीपानीकत अयति भूमिमिमा स एक' ।। १५१।। चिपिडचीडमविलासियिकासहासशुदप्रकाशमरनिर्भरसुप्रभात. । आनदसुस्थितसदासपलितकरूपस्तस्यैर चायमुदयत्यचलार्चिरात्मा ॥ १५२ ।।. स्थाद्वाददीपितलसन्महास प्रकाशशुद्धस्वभावमहिमन्युदिते मयीनि । किं बधमोक्षपथपातिभिरन्यभावनित्योदय परमय स्फुरतु सभारः॥ १५३॥ चित्रात्मशक्तिसमुदायमयोऽयमात्मा सय.प्रणश्यति नशेणखड्यमानः। तस्मादलडमनिराकृतखडमेकमेकातशातमचल चिदह महोऽस्मि ॥ १५४ ॥ न द्रव्येण खडयामि । न क्षेत्रेण खडयामि । न मावेन खड्यामि । सुविशुद्ध एको ज्ञानमात्रभागोऽस्मि । योऽय भावो ज्ञानमात्रोऽहमस्मि शेयो ज्ञेयः ज्ञानमात्र. स नैर। ज्ञेयो शेयज्ञानकोटोलान् ज्ञानज्ञयज्ञातृमदस्तुमान ॥ १५५ ॥ कचिलसति मेचया कचिन्गेचकाऽमंचक चित्पुनरमेचक सहजमेव तत्त्व मम । तथापि न निमोहत्यमरमेधसा तन्मनः परस्परसुसहतप्रकटशक्तिचक्र फुरत ॥ १५६॥ इतो गतमनेकता दधदितः सदाप्येकतामितः क्षणरिभगुर पुनर्मितः सदैवोदयात् । इत. परमविस्तृत धृतमित. प्रदेशर्निजैरहो सहजमात्मनस्तदिदमद्भुत वैमन ॥ १५७ ।। फपायकटिरेकत स्पति शातिरोकतो भवोपतिरेकातः स्पृशति मुक्तिरप्येकतः । जगत्रितयमेकतः स्फुरति चिचकास्त्येकत सभापमहिमात्मना विजयते हुतादद्रुतः ॥ १८ ॥ जयंति सहजपुजः पुजमजत्रिलोकी हवलदखिलविकल्पोऽप्येक एक स्वरूपः । स्वरसथिसरपूर्णाच्छिन्नतत्त्वोपलम, प्रसभनियमितार्चिश्चिञ्चमत्कार एपः ।। १५९ ।। अविचलितचिदात्मन्यामनात्मानमालग-यनयरतनिमग्न धारयनस्तमोह । मुदितममृतचद्रव्योतिरेतत्समताज्वलत विमलपूर्ण निःसपनस्वभावं ॥1॥ मुक्तामुक्तकरूपो यः कर्मभिः संविदादित । अक्षय परमात्मान ज्ञानमति नमाम्यह ॥ ११ ॥ अध द्रव्यस्यादेशरशेनोक्ता सप्तभागी मातारयाम:-- स्यादस्ति द्रव्य १ स्यानास्ति द्रव्य २ स्यादस्ति नास्ति च द्रव्य ३ स्यादवक्तव्य द्रव्य ४ स्यादस्ति चावक्ताव्य च द्रव्यं ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्य च मूल्य ६ स्यादस्ति च नास्तिचापक्तव्य च दग्य .७ इति बत सर्वथात्यनिषेधेको नैकारद्योतकः कथचिदर्थः साप्राब्दा निपात | तत्र स्वदव्यक्षेत्रकालभारादि- एमस्ति द्रव्य । परदव्यक्षेत्रकालभारादिष्ट नस्ति द्रव्य । स्वपरद्रन्यक्षनफालभविरादिष्टमास्ति च नास्ति च अन्या स्वथ्वोत्राभा परम्पत्रिकामाश्वयुगपशादिष्टापरण्यायपक्षेत्रकामागपत्ररूपर व्यक्षेत्रकालभाश्चादिष्टमस्ति चारतन्यं अन्य । परदन्यक्षेत्रकालभावै. युगपरमपर द्रव्यक्षेत्रकालभायै- धादिर नास्ति चाबक्तव्य द्रव्य । स्वदव्यक्षेत्रकालभाचे परद्रव्यक्षेत्रकालभावैश्व युगप स्वपरद्रन्पक्षत्रकालभायै धादिमस्ति च नास्ति चावक्तव्यं च द्रव्यमिति । इति सप्तभंगी समाप्ता] इति समयसारव्याख्यायामात्मरुपाती नवमोऽकः। परमातमभूत्युरा सपरयो त यतोऽत्रातर रागद्वेषपरिपहे सति यतो जात क्रियाकारकः । भुजाना च यतोऽनुभूतिरखिल खिन्नाक्रियाया फल तद्विद्वानधनौषमम्नमधुना किंचित किचित्याशा १९२।। स्यशक्तिसचितरस्ततत्वाप्या कृतेयं समयस्य शब्दै ।। स्वरुपगुप्तस्य न किंचिदस्ति कर्तव्यमेवामृतचरे ॥ ११२ ॥ इसात्माक्ष्यातिनाम्नी समयसारव्याख्या समासा | तात्पर्यवृत्ति-भारमल्यातीति टीकाद्वयोपेत श्रीसमयप्रामृत समाप्तिमगमत्- साभरण निर्भरमसंतपदो भात मुम्छो रद्दीप्तावितधिषिकियादा साधना विधानपनापमग्ने नरिक।