·KÂVYAMÂLÂ. 38.
sofagele
THE
CHITRAMÎMÂMSA
OF
APPADÎKSHITA.
AND THE
CHITRAMÎMÂMSA-KHANDANA
OP
JAGANNATH PANDIT.
EDITED BY
PANDIT SIVADATTA.
AND
KÂSÎNÂTH PANDURANG PARAB.
PRINTED AND PUBLISHED
BY
TUKARAM JAVAJI
PROPRIETOR or "JAVAJI DADAJI'S NIRNAYA-SAGARA" PRESS.
BOMBAY
1893.
Price 15 Aquas.

·2--2 काव्यमाला ३८. श्रीमदप्पदीक्षितप्रणीता चित्रमीमांसा पण्डितराजजगन्नाथविरचितं चित्रमीमांसाखण्डनं च । जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरबोपाह्वपाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- शर्मणा च संशोधितम् । . मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । १८९३ (अस्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरयन्त्रालयाधि- पतेरेवाधिकारः।) मूल्यं १५ आणकाः।

·काव्यमाला। श्रीमदप्पदीक्षितप्रणीता चित्रमीमांसा । - अभिवन्य चन्द्रग्रेखरमाद्यं गौरीसखं परं ज्योतिः । वितनोमि विपुलविपयां विशदार्थामर्थचित्रमीमांसाम् ।। त्रिविधं तावत्काव्यम् । ध्वनि-गुणीभूतव्यङ्गय-चित्रभेदात् । यत्र वाच्यातिशायि व्यङ्गयं स ध्वनिः । यथा- 'स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराः पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः । बलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे चिरेण नाभिं प्रथमोदबिन्दवः ॥' अत्र तपस्यन्त्या देव्या देहोपरि निपततां प्रथमवृष्टिबिन्दूनां क्रियास्वभाव- वर्णनेन देव्याः समाध्युचितावस्थानाभिव्यक्तिद्वारा चिरनिदाघतप्तदेहोपरि नि- पतनेन सुखपारवश्यसंभ्रमहेतौ प्रथमवृष्टावप्यविहता समाध्यवस्था व्यज्यते । तथा हि। 'नासाग्रन्यस्तनयनः संवृतास्यः सुनिश्चलः । ध्यायीत मनसा देवमुरो विष्टभ्य चाग्रतः ॥' इति समाधिमतामवस्थानमाहुः । तत्र पक्ष्मसु स्थिता इत्यनेन नासाग्र- न्यस्तनयनतारूपमर्धनिमीलनं व्यज्यते । सर्वथोन्मीलने पक्ष्मणामूर्ध्वायत्वेन सर्वथा निमीलने तेषामधोगत्वेन च तेषु जलबिन्दूनां स्थित्यसंभवात् । प- क्ष्मभ्यश्चयुतानां तेषामास्याप्रवेशेनाधरोष्ठे निपत्य ततश्युतिकथनेन संवृता- स्यत्वं व्यज्यते । ततश्युतानां तेषां स्तनोत्सेधनिपतनादिवर्णनेन तूरोवि- ष्टम्भः । अलसवदवनतावस्थाने हि स्तनयोरन्तः संकुचिताकारतया तदुत्से- धयोस्तेषां पतनं न स्यात् । कथंचित्तयोः पतित्वा वलित्रयं प्राप्तानामपि वलीषु तिर्यगेव गमनं स्यात् , न नाभिदेशप्राप्तिः । नाभौ च संवृताया प्रवेशो न स्यात् । पक्ष्माधरादिपतनक्रमकथनेन च निश्चलत्वं व्यज्यते । मुखादि- ·or काव्यमाला । - चलने सति पक्ष्मपतितानां तेषामधरपयोधरादिक्रमेण पतनीसंभवात् । किं चैभिरेव विशेषणैर्देव्या लोकोत्तरं सौन्दर्यमंभिव्यज्यते । स्थिता इत्यनेन पक्ष्म- णीमविरलतायाः क्षणमित्यनेन तेषां मसृणतायाः पक्ष्मपतनशिथिलवेगैरुदबि- न्दुभिस्ताडनोक्त्याधरस्यातिसौकुमार्यस्य पक्ष्माधरपंतनादिभिः शिथिलवेगानां तेषां स्तनोत्सेधे चूर्णीभाववर्णनेन तयोरतिकाठिन्यस्य, उरोविष्टम्भेऽपि ब- लीषु तेषां स्खलनोक्त्या बलीनां विस्पष्टतायाः सर्वबिन्दूनां नाभावेव प्रवेशकथ- नेन नाभेरतिगभीरतायाश्चाभिव्यञ्जनात् । एवं च वाच्यातिशायि व्यङ्गयम- त्रेति ध्वनेरुदाहरणमिदम् । यथा वा- 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मुष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमा वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥' अत्र वापी स्नातुं गतासि न तु तत्सकाशमिति वाक्यार्थे स्थिते तत्स- काशमेव रन्तुं गतासीत्यधमपदेन प्राधान्येन व्यज्यते । तथा हि। अधमत्व- मपकृष्टत्वं तच्च जात्या कर्मणा वा भवति । तत्र जात्यापकर्ष नोत्तमना- यिका नायकस्य वदति । नापि स्वापराधपर्यवसायिदूतीसंभोगादिहीनक- 'तिरिक्तेन कर्मणा । तादृशं च दूतीसंभोगात्प्राचीनं सर्व सोढमेवेति नो- द्धाटनार्हम् । अन्यथा स्वयं दूतीसंप्रेषणानुपपत्तेः । तदनन्तरं च स्वप्रेषित- दूतीसंभोगरूपमेव स्वयं संनिहितचिढ़ातुं शक्यं हीनकर्म संभवतीति त- त्पर्यवसायिनाधमपदेन तस्यान्तिकमेव रन्तुं गतासीति व्यज्यते । निःशेष- च्युतचन्दनं स्तनतटमित्यादीनि वाक्यानि संभोगचिह्नोद्धाटनेन तत्र साहा- यकमाचरन्ति । कथम् । निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटमित्यत्र तावद्वामी स्ना- तुमितो गतासीति वाच्यार्थमुपादयितुमिहोत्तरीकर्ष(ष)णेन चन्दनच्यु- तिरित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निःशेषविशेषणं कृतम् । ततश्चन्दनच्युतेः १. 'अपि व्यज्यते' क-घ. २. 'पतनातिशिथिल' क-घ; 'पतनादिना शिथिल' ख. ३. “हि दूतीसंप्रेषणादि' ख-ग. ४. 'स्वयं' क-घ-पुस्तकयो स्ति; 'स्वसंनिहित' ख. ५. 'इवोत्तरीयकर्षणेन' क; 'इवोत्तरीयापकर्षणेन' घ.

·चित्रमीमांसा । स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेन संभोगचिह्नोद्धाटनाय तटग्रहणम् । स्नाने हि स- र्वत्र चन्दनच्युतिः स्यात् , तव तु स्तनयोस्तंटे उपरिभाग एव दृश्यते, इय- माश्लेषकृतैवेति । तथा निर्मुष्टरागोऽधर इत्यत्र ताम्बूलग्रहणविलम्बाला- चीनरागस्य किंचिन्मृष्टतेत्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निदृष्टराग इति रागस्य. निःशेषमृष्टतोक्ता । पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेन संभोगचिह्नोद्घाटनाया- धर इति विशिष्य ग्रहणम् । उत्तरोष्ठे सरागेऽधरोष्ठमात्रस्य निर्मुष्टरागता चुम्बनकृतैवेति । नेत्रे मनञ्जने इत्यत्र प्रातर्दत्तमञ्जनं कालविलम्बेन किं- चिविलुप्तमित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय दूरमित्युक्तम् । दूरमत्यर्थमित्यापात- तोऽर्थः । कालतः स्नानेन वा सर्वतोऽञ्जनलोपः स्यात्, तव तु लोचनयोः क्वचित्प्रान्त एवानञ्जनत्वमिदं चुम्बनकृतमेवेति । पुलकिता तन्वी तवेयं तनुरित्यत्रापाततस्तन्वीति सहजतानवकीर्तनेन पुलकितेति स्नानचिह्नोप- न्यासः । पुलकितापि तन्वी वर्तत इति हृदिस्थितोऽन्वयः । तेन च स्नानेन पुलकिता तनुः किंचिदुच्छसिता भवति, इयं तु न तथेति रतिक्लेशजनिता- वेव तानवपुलकोद्गमाविति मर्मोद्धाटनम् । एवमेभिर्वाक्यरुपस्कृतेनाधमपदेन तस्यान्तिकमेव रन्तुं गतासीति व्यज्यमाने प्राग्वाच्यार्थतादशायां वापी स्नातुं गतासीत्येतदनुगुणार्थतयान्वितं मिथ्यावादिनीति संबोधनमपि व्य- फ्यानुगुण एवार्थे पर्यवस्यति । ततश्च न्यग्भावितवाच्यमस्यापि व्यङ्गयं वाच्यातिशायीति इदमपि ध्वनेरुदाहरणम् । यत्र व्यङ्गयं वाच्यानतिशायि तद्गुणीभूतव्यङ्गयम् । यथा- 'गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः की तृप्तिरुत्पद्यते किं त्वेवं विजनस्थयोहतजनः संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिप्यन्पुलकोत्कराश्चिततनुं गोपी हरिः पातु वः ॥' अत्र गच्छाम्यच्युतेत्याद्यामन्त्रणेन त्वया रन्तुमेतावत्करलं स्थितं तन्न १. 'सर्वच्युतिः' ख-ग. २. 'निष्टतोक्ता' ख. ३. मिथ्यावादिनीन्यादि' क. ४. 'वाच्यादतिशायीति' ख.

·४ काव्यमाला॥ - लब्धमिति व्यङ्ग्यम् । तत्तु इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालतामि- त्येतद्वाच्यस्य सिद्धिं करोतीति तदङ्गत्वान्न वाच्यातिशायि । अतो गुणी- भूतव्यङ्गयमिदम् । यथा वा- 'प्रहरविरतौ मध्ये वाह्नस्ततोऽपि परेऽथवा किमुत सकले याते वाहि प्रिय स्वमिहैष्यसि । इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं. बालालापैः सबाष्पगलज्जलैः ।।' अत्र सकलमहः परमावधिः । ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति व्यङ्गयं प्रियगमननिवारणरूपस्य वाच्यस्य सिद्धि करोतीति तदङ्गत्वाद्वा- च्यानतिशायि । अत इदमपि गुणीभूतव्यङ्गयम् । यदव्यङ्गन्यमपि चारु तच्चित्रम् । तत्रिविधम्-शब्दचित्रमर्थचित्रमुभयचित्रमिति । शब्दचित्रं यथा- 'नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम् । मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत्स सुरभि सुरभि सुमनोभरैः ॥ अर्थचित्रं यथा-- 'सच्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनावधूतः । अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाबभासे ।।' उभयचित्रं यथा- 'वराहः कल्याणं वितरतु स वः कल्पविरमे विनिर्धन्वन्नौदन्वतमुदकमुर्वीमुदवहत् । खुराघातत्रुट्यत्कुलशिखरिकूटप्रविलुठ- च्छिलाकोटिस्फोटस्फुटघटितमङ्गल्यपटहः ॥' . तदेवं त्रिविधे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोरन्यत्रास्माभिः प्रपञ्चः कृतः श- ब्दचित्रस्य प्रायोनीरसत्वान्नात्यन्तं तदाद्रियन्ते कवयः, न वा तत्र विचारणी- यमतीवोपलभ्यत इति शब्दचित्रांशमपहायार्थचित्रमीमांसा प्रसन्न विस्तीर्णा प्रस्तूयते। १. 'उभयत्र' का - ·चित्रमीमासा। : चिन्त्येऽत्र चित्रवर्गे प्रदर्ययोलक्ष्यलक्षणयोः । प्राचीनानामेव श्लोकाः प्रायेण लिख्यन्ते ॥ इति चित्रमीमांसायां ग्रन्थरम्भप्रकरणम् । उपमैका शैलूषी संप्राप्ता चित्रभूमिकाभेदान् । रञ्जयति काव्यरङ्गे नृत्यन्ती तद्विदां चेतः ।। चन्द्र इव मुखमिति सादृश्यवर्णनं तावदुपमा। सैवोक्तिभङ्गीभेदेना- नेकालंकारभावं भजते । तथा हि । 'चन्द्र इव मुखं मुखमिव चन्द्रः' इत्यु- पमेयोपमा । 'मुखं मुखमिव' इत्यन्वयः । 'मुखमिव चन्द्रः' इति प्रती- पम् । 'चन्द्रं दृष्ट्वा मुखं स्मरामि' इति स्मरणम् । 'मुखमेव चन्द्रः' इति रूपकम् । 'मुखचन्द्रेण तापः शाम्यति' इति परिणामः । 'किमिदं मुख- मुताहो चन्द्रः' इति संदेहः । 'चन्द्र इति चकोरास्त्वन्मुखमनुधावन्ति' इति भ्रान्तिमान् । 'चन्द्र इति चकोराः कमलमिति चञ्चरीकास्त्वन्मुखे - ज्यन्ति' इत्युल्लेखः । 'चन्द्रोऽयं न मुखम्' इत्यपहवः । 'नूनं चन्द्रः' इत्यु- त्प्रेक्षा । 'चन्द्रोऽयम्' इत्यतिशयोक्तिः । 'मुखेन चन्द्रकमले निर्जिते' इति तुल्ययोगिता । 'निशि चन्द्रस्त्वन्मुखं च हृप्यति' इति दीपकम् । 'त्वन्मुग्व एवाहं रज्यामि चन्द्र एंव चकोरो रज्यते' इति प्रतिवस्तूपमा । 'दिवि चन्द्रो भुवि त्वन्मुखम्' इति दृष्टान्तः । 'मुखं चन्द्रश्रियं विभर्ति' इति निदर्शना । 'निष्कलङ्कं मुखं चन्द्रादतिरिच्यते' इति व्यतिरेकः । 'त्वन्मु- खेन समं चन्द्रो निशासु हृप्यति' इति सहोक्तिः । 'मुख नेत्राङ्करुचिरं स्मितज्योत्स्नोपशोभितम्' इति समासोक्तिः । 'अब्जेन सदृशं वक्रं हरिणा- हितसंक्तिना' इति श्लेपः । मुखस्य पुरतश्चन्द्रो निष्प्रभः' इत्यप्रस्तुतप्रशंसा। एवमुक्तानेकालंकारविवर्तवतीयमुपमा । तदिदं चित्रं विश्वं ब्रह्मज्ञानादिवोपमाज्ञानात् ।। ज्ञातं भवतीत्यादौ निरूप्यते निखिलभेदसहिता सा ।। १. 'अनुरज्यन्ति' क. २. 'एव हि' क. ३. 'शक्तिना' ख-ग..

·काव्यमाला । अस्यास्तावदेवं लक्षणमाहुः उपमानोपमेयत्वयोग्ययोरर्थयोर्द्वयोः । हृद्यं साधर्म्यमुपमेत्युच्यते काव्यवेदिभिः ॥ कविसमयप्रसिद्ध्यनुरोधेनोपमानोपमेयत्वयोग्ययोरेव साधर्म्यमुपमा । न- त्वतथाभूतयोः । अत एव 'कुमुदमिव मुखं प्रसन्नम्' इत्यादि नोपमा। तथा- भूतयोरपि वस्तुत्वद्रव्यत्वादिकृतमहृद्यं साधर्म्य न तथा । किंतु हृद्यमेव कान्तिमत्त्वादिकम् । सर्वोऽपि ह्यलंकारः कवितमयप्रसिध्यनुरोधेन हृद्य- तया काव्यशोभाकर एवालंकारतां भजते । अतः 'गोसदृशो गवयः' इति नोपमा । 'गौर्वाहीकः' इति न रूपकम् । 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति न संदेहः । 'इदं रजतम्' इति न भ्रान्तिमान् । 'नायं सर्पः' इति नापडुतिः । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' इति न पर्यायोक्तम् । 'पर्वतो वह्निमान्' इति नानुमानम् । 'स देवदत्तः' इति न सरणम् । 'तस्थस्थमिपां तांतंतामः' इति न यथासंख्यम् । 'पुत्रेण सहागतः पिता' इति न सहोक्तिः । तेन विना गतः' इति न विनोक्तिः । 'श्वेतो धावति' इति न श्लेषः । इत्याय- हनीयम् । अत्रेदं विचार्यते-द्वयोरिति विशेषणमिह किमर्थम् । स्वस्य खेनैव साधर्म्यवर्णनात्मकस्यानन्वयस्य व्युदासार्थमिति चेत्, एवमप्युपमान- स्योपमेयत्वकल्पनात्मके प्रतीपे द्वयोः पर्यायेणोपमेयत्वकल्पनात्मिकायामुप- मेयोपमायां चातिव्याप्तिः । तयोः सादृश्यवर्णनसत्त्वादुपमात्वेन संग्राह्यत्वे तथैवानन्वयोऽपि संग्राह्यः स्यादिति व्यर्थ द्वयोरिति पदम् । एतेन 'साधर्म्य- मुपमा भेदे-' इति काव्यप्रकाशिकोक्त(काशोक्त)लक्षणेऽनन्वयव्युदासाय कृतं भेदग्रहणमपि प्रत्युक्तम् । नहि संभवत्साधर्म्यवर्णन एवोपमात्त्वम् । येन स्वस्य स्वेन साधासंभवादनन्वयस्य व्यक्च्छेद्यत्वमितरयोः संग्राह्यत्वं न स्यात् । तथात्वे 'हंसीव धवला कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते' इत्यादी क- विकल्पितसाधोपमाया अनुपमात्वप्रसङ्गात् । किं च सत्यामप्युपमानोप- मेयत्वयोग्यतायां सत्यपि हृद्यत्वे लिङ्गवचनभेदादिदुष्टायामुपमायां 'हंसीव १. 'उपमानोपमेयत्व' ख-ग-घ. २. 'काव्यप्राकाशिकोक्त' घ. ३. 'इन्यादेः' क.

·चित्रमीमांसा। धवलश्चन्द्रः सरांसीवामलं नभः' इत्यादि रूपायामतिव्याप्तिः । उदाहरिष्य- माणे चोपमाध्वनावतिव्याप्तिः । न हि सौऽप्यलंकारः । अलंकार्यत्वात् ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तत्रालंकारविनिव्यपदेश इति सिद्धान्तात् । यदि च दुष्टादुष्टालंकार्यालंकारसाधारणोपमासामान्यलक्षणमिति नोक्तातिव्या- प्तिस्तदोपमानोपमेयत्वयोग्ययोरिति हृद्यमिति च व्यर्थम् । कविसमयप्रसि- ध्यभावादिदुष्टोपमाया अपि संग्राह्यत्वात् । यत्तु विद्यानाथेन लक्षणमुक्तम्- 'स्वतःसिद्धेन भिन्नेन संमतेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकदोपमा ॥' इति । अत्र स्वतःसिद्धेनेत्युत्प्रेक्षाव्यावृत्तिः । तत्रोपमानस्य कविकल्पितत्वेन लोकसिद्धत्वाभावात् । भिन्नेनेत्यनन्वयव्यावृत्तिः । संमतेनेति सर्वविधदुष्टो- पमाव्यावृत्तिः । कविससयप्रसिच्यभावेन लिङ्गवचनभेदादिना वा यद्यदसं- मतं तस्य सर्वस्यापि संमतपदेन व्यावर्तनात् । धर्मत इति श्लेषव्यावृत्तिः । श्लेपे हि 'सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव ।' इत्यादौ श- ब्दसाम्यमात्रमिवशब्देनोच्यते न गुणक्रियारूपधर्मसाम्यम् । अन्येन वर्ण्य- स्येत्यनेन प्रतीपव्यावृत्तिः । तत्र वयेन प्रकृतेन सँहाप्रकृतस्य सादृश्यवर्ण नात् । एकदेत्यनेनोपमेयोपमाव्यावृत्तिः । वाच्यमित्यनेन व्यङ्गयोपमाव्या- वृत्तिः' इति । तत्रोत्प्रेक्षाव्यावृत्तये स्वतःसिद्धेनेत्युक्तमयुक्तम् । उत्प्रेक्षा- यामिवकारस्य विषयविषयिणोस्तादात्म्यादिसंभावनावाचकत्वेन तत्र साम्य- स्यावाच्यतया तत एव तव्यावृत्तेः । उक्तं हि चक्रवर्तिना- 'यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति । तदोपमैव येनेवशब्दः साधर्म्यसूचकः ॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धः कविकल्पितः । तदोत्प्रेक्षैव येनेवशब्दः संभावनापरः ॥ इति । दृष्टं च लोके संभावनापरत्वमिवशब्दस्य । 'दूरे तिष्ठन्देवदत्त इव भाति' इति । कथं च स्वतःसिद्धेनेत्यनेनोत्प्रेक्षाव्यावृत्तिः । १. 'ध्वनित्व' ख; 'ध्वनित्वेन' ग. २. 'इति' ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ३. 'सिद्धित्वा' क; 'प्रसिद्धत्वा' ग. ४. 'अन्यस्य सादृश्य' ख-ग.. - ·काव्यमाला । न नित्यमस्मिन्परिपूर्णतेति त्यक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः । आनन्दयन्निन्दुरिव स्वधाम्ना विभाति लोके नवकाकतीन्द्रः ॥'. इति तदीयोत्प्रेक्षोदाहरण एवोपमानस्य स्वतःसिद्धत्वात् । इन्दुः क्षो- णितलावतीर्णत्वाकारेण कविकल्पित इति चेत्तर्हि, 'चन्द्रबिम्बादिव विषं चन्दनादिय चानलः । परुषा वागितो वक्रादित्यसंभावितोपमा ॥' इत्युक्तायामसंभावितोपमायामव्याप्तिः । विषानलयोः, स्वतःसिद्धत्वेऽपि चन्द्रचन्दनप्रभवत्वेन कविकल्पितत्वात् । 'उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥' इति कविकल्पितोपमानायामुपमायां सर्वथैवाव्याप्तिः । भिन्नेनेत्यनन्वय- व्यावृत्यर्थमुपात्तमप्ययुक्तम् । 'अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमजतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ॥' इत्यस्यामुपपादकोपमायामव्याप्तेः । तत्रोपमेयदोषैगुणसामान्यान्तर्गतानामुं- पमानानां दोषगुणविशेषाणां कलङ्ककिरणानां तद्भिन्नत्वाभावात् । अथो- पमेयतावच्छेदकभिन्नोपमानतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमुपमानस्य तद्भिन्नत्वमेत- दपि न युक्तम् । 'अनवरतकनकवितरणघृतजललवकरतरङ्गितार्थिततेः । भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला ।' इति रशनोपमायामव्याप्तेः । मतित्वाद्युपमानतावच्छेदकानामुपमेयताव- च्छेदकभिन्नत्वाभावात् । उपमेयोपमायामुपमानतावच्छेदकयोर्द्वयोरपि त- द्भिन्नत्वाभावेनोक्तविशेषणेनैव तव्यावृत्तिसिद्ध्या एकदेत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेश्च । 'रजोभिः स्यन्दनोद्भूतैर्गजैश्च घनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥' २. "वतीर्णत्वेन' का 'वतीर्णत्वात्' ख. ३. 'इत्युक्तरूपायां' ख-ग. * 'गुणदोष' क. ५. 'उपात्तानां' क.६. 'भिन्ने उप' ख. ७. 'वच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्यं क, ·चित्रमीमांसा। इत्युममेयोपमाप्रकरणोदाहरिष्यमाणपरस्परोपमायामव्याप्तेश्च । अथ स्यो. पमेयतावच्छेदकभिन्नधर्मावच्छिन्नत्वमुपमानस्य तद्भिन्नत्वमिति विवक्षितमि- दमपि न सम्यक् । 'उपाददे तस्य सहस्ररश्मिस्त्वष्ट्रा नवं निर्मितमातपत्रम् । से तढुकूलादविदूरमौलिर्बभौ पैतद्गङ्ग इवोत्तमाले ॥' 'द्वारं द्वारमटन्भिक्षुः शिक्षत्येवं न याचते । अदत्त्वा मादृशो मा भूर्दत्त्वा त्वं त्वादृशो भव ॥' इत्याद्यभिन्नधर्मिकोपमास्वव्याप्तेश्च । तत्र परमेश्वरत्वादेः स्वोपमेयताव- च्छेदकस्यैवोपमानतावच्छेदकत्वात् । श्लेपव्यावृत्त्यर्थ धर्मत इति विशेषण- मप्ययुक्तम् । तत्र न शब्दसाम्यमात्रमिवेनोच्यते किं तु गुणसाम्यमपीति तेदव्यावृत्तेः । ननु पुरे सकलकलत्वं कलकलशब्दसाहित्यं सुधांशुबिम्बे कलासाकल्यमिति, नैकोऽनुगतो गुणो लभ्यते । मैवम् । श्लेपभित्तिका- भेदाध्यवसायमूलया भैदेऽभेद इत्येवंरूपयातिशयोक्त्या धर्मसाधारण्यला- भात् । नापमानोपमेययोरेनुगत्या धर्मस्य मुख्यसाधारण्य एवोपमालंकारः । 'पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लृप्ताङ्गरागो नवचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्विराजः ॥' इत्यादौ हरिचन्दनवालातपहारनिर्झरादीनां बिम्बप्रतिविम्वभावेन निर्दि- प्टानामपि साधारणधर्मत्वाङ्गीकारात् । ननु सकलकलमित्यादावपि गुण- साम्यं चेदुपमैव स्यादिति चेत्, शब्दसाम्यमानं चेदपि किमित्युपमा न स्यात् । नहि शब्दान्यगुणादिसाम्यमेवोपमाप्रयोजकं न शब्दसाम्य- मिति कुलधर्मः । 'यथा प्रह्लादनांच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥' १. 'इत्यनेन' ख-ग. २. 'अतद्दुकलादवि' ख-ग. ३. 'वहन्गाङ्गमित्र प्रवाहम्' क; 'पतद्गा ख-ग. ४. द्वारमित्यादिपूर्वाध क-घ-पुस्तकयो स्ति. ५. न तवयावृत्तिः' क-घ. ६. श्रेषनिमित्तक' क-ध. ७. 'ऽभेदो भेदः' ख. ८. 'पमेयानुगत्या' क. 'अनुगतधर्मस्य' न. १०. 'ननु' ख-ग-पुस्तकयो स्वि. ११. 'चेत्तदपि' घ. ११ ·काव्यमाला। १० इत्यत्रानुगतार्थनामरूपशब्दसाम्येऽप्युपमादर्शनात् । किं तु श्लेषस्यालं- • 'कारान्तरविविक्तविषयाभावेन निर्रवकाशतया बलवत्त्वेनालंकारान्तरबाधक- त्वदिपमाप्रतिभानेऽपि तत्प्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेष एव नोपमेति मङ्खकादि- भिरभ्युपेयते । ततश्च यथा शब्दसाम्यमाश्रित्योपमाप्रतिभाने तबाधकत्वं श्लेषस्य तथा-श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायलब्धाभेदगुणसान्यमात्रमाश्रित्त्यो- पमाप्रतिभानेऽपि तद्वक्तुं शक्यमिति तदनुरोधेन न तत्र गुणसाम्यपरि- त्यागः । यत्तु रुद्रटेन—सकलकलमित्यादावुपमां समर्थयमानेन, 'स्फुटमर्थालंकारावेतावुपमासमुच्चयौ किं तु | आश्रित्य शब्दमानं सामान्यमिहापि संभवतः ॥' इति शब्दसाम्यमात्रमिहोक्तम्, तदन्ततः शब्दसाम्यमात्रमाश्रित्याप्यु- पमा समर्थयितुं शक्येति भावेन, न त्वभेदाध्यवसायेनापि गुणसाम्यं न सं- भवतीति भावेन श्लिष्टविशेषणेष्वप्यभेदाध्यवसायेनैक्यस्यालंकारान्तरेषु स- वैरपि समाश्रयणात् । तस्माद्धर्मत इत्यनेन न श्लेषो व्यावर्तयितुं शक्यते । वस्तुतस्तु सकलकलमित्यादावुपमैवेति व्यर्थ धर्मत इति विशेषणम् । अलं- कारान्तविविक्तस्तु श्लेषस्य विषयस्तत्प्रकरणे दर्शयिष्यते । किं च विवि- क्तविषयाभावेनालंकारान्तरबाधकत्वमिति वाचोयुक्तिरप्ययुक्ता । विषय- सद्भावमात्रेण निरवकाशत्वहानेविविक्तविषयानपेक्षणात् । नह्ययमलंकार- गोचरो लोकन्यायो यद्विविक्तविषयो वक्तव्य इति । अरन्ध्ररत्नानां सुवर्ण- विविक्तविषयाभावेऽपि सुवर्णाश्रितानामेव चारुताहेतुत्वेनालंकारान्तरत्वव्य- वस्थितेः । अप्यथा निरवकाशैररन्ध्रप्रत्युप्तरत्नैः सावकाशस्य तदाश्रयसु- वर्णस्यालंकारता बाध्येत । नाप्ययं वाक्यवित्संमतः शास्त्रीयन्यायः पदे जु- होतीत्यादीनामिवोत्तरार्धे जुहोतीत्यादीनामाहननीयशास्त्रादिविविक्तविष- याभावेऽपि सविषयत्वमात्रेण प्रतिष्ठितत्वात् । नाप्यसाधारण्येनैतच्छास्त्र- न्यायः । सोक्त्यादीनामतिशयोक्त्यादिविविक्तविषयाभावेऽपि तदबाधे- १. 'इत्यर्थानुगतार्थ' ख-ग. २. 'मझुकादि' क-ख-ग. ३. 'निमित्तिक' क-घ. ४, 'न तदनुरोधेन तत्र' क-घ. ५. 'शक्यत इति' क. ६. 'श्लेषविषयः' ख-ग. FAwran wrivirthwinpiniye...

·चित्रमीमांसा। ११ नालंकारान्तरत्वव्यवहारादविरोध इहाप्यविशिष्टः । तस्मादत्रोपमाप्रतिभो; त्पत्तिहेतुः श्लेषालंकार इत्ययुक्तम् । प्रत्युतोपमैवात्र श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुः । नहि पुरवर्णनप्रकरणे सकलकलमिति. तद्विशेषणपदस्य सुधांशुबिम्बमिवे- त्युपमाया अनिबन्धने कलासाकल्यलक्षणार्थान्तरप्रतिभा संभवति । प्रतीप- व्यावृत्त्यर्थमन्येन वर्ण्यस्य साम्यमित्युक्तं तत्रान्येनेत्ययुक्तम् । अनेनेत्यस्य भिन्नविशेषणेन पौनरुक्त्यात् । किं च वात्प्रकृतादन्येनाप्रकृतेनेति यद्यर्थस्तदा 'इतराण्यपि रक्षांसि पेतुर्वानरकोटिषु । रजांसि समरोत्थानि तच्छोणितनदीप्विव ।' इति समुच्चितोपमायामव्याप्तिः । तत्र समराङ्गत्वेन रजसां शोणितेपु पतनस्यापि वर्ण्यत्वात् । यदि तु स्वयं वयेनावन वा कुतश्चिद्वादन्ये- नेत्यर्थः । तदाप्युत्कृष्टगुणत्वादुपमानभावमप्यसहमानस्योपमानत्वकल्पनरू- पे प्रतीतेऽतिव्याप्तिः । यथा- 'अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल तात मा म दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम् ॥' अत्र हि वर्णानां दुर्जनवचसां हालाहलेनातिप्रकृष्टदोपत्वादुपमानभा- वमप्यसहमानेन साम्यनिवन्धनं प्रतीपम् । अत्र वर्ण्यस्येत्यप्ययुक्तम् । 'त्व- कीर्तेः पुरतो भाति ज्योत्स्ना ध्वान्तमलीमसा' इत्यप्रस्तुतप्रशंसासंकीर्णोपमा- यामव्याप्तेः । तत्र कीर्तरेव वर्ण्यत्वेन ज्योत्स्नाया अवर्ण्यत्वात् । अपि च 'अन्येन वर्ण्यस्य साम्यं वाच्यम्' इति कोऽर्थः । किमन्यप्रतियोगिकत्वेन वर्ण्यगतं साम्यं वाच्यमिति, किं वा यथाकथंचिद्वावर्योभयनिरूपित साम्यं वाच्यम् । अथवा वा नुपयोगिकत्वेन साम्यं वाच्यमिति । आये 'सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्ते' इत्युभयवि- श्रान्तसादृश्योपमायामव्याप्तिः । द्वितीये प्रसिद्धप्रतीपेऽप्यतिव्याप्तिस्तद- वस्था । एवं तृतीये वर्ण्यस्य साम्यमित्येतावता विवक्षितार्थलाभादन्येनेत्यस्य . १. 'प्रतिमाहतुः ख-ग. २. उत्तामगुत्ताग' क-घ. ३.'मा स्म तात' क-ध.

·१२ काव्यमाला। वैयर्थ्यम् । उपमेयोपमाव्यावृत्त्यर्थमेकदेति विशेषणमप्ययुक्तम् । तेन ‘ख- मिव जलं जलमिव खं" इत्यादौ पर्यायेण प्रवृत्तायामुपमेयोपमायामतिव्या- प्तिनिरासेऽपि 'तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन ताव- त्सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्त- श्चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् ॥' इति युगपत्प्रवृत्तायां तस्यामतिव्याप्त्यनिरासात् । अपि चैवम् , 'ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥' इति भिन्नसाधारणधर्मायां मालोपमायामव्याप्तिः । तत्रानेकदा साम्य- प्रतिपादनात् । न च बहूपमामेलनमेव मालोपमा नैका, तासु च प्रत्येक लक्षणमस्त्येवेति वाच्यम् । तथा सत्युपमेयोपमाप्युपमाप्रतीपमेलनमेवेति तघ्यावृत्त्यथै विशेषणान्तरकरणायोगात् । संसृष्टिसंकरात्पृथग्ग्रन्थकृतां ले- खनमुभयत्रापि तुल्यम् । एवमुपमेयोपमाप्रकरणे उदाहरिप्यमाणायां 'रजोभिः स्यन्दनोद्भूतैः' इति परस्परोपमायामव्याप्तिः। व्यङ्गयोपमाव्यावृ- त्त्यर्थ वाच्यमित्युक्तमप्ययुक्तम् । 'न पद्मं मुखमेवेदं न भृङ्गौ चक्षुषी इमे । इति विस्पष्टसादृश्यात्तत्त्वाख्यानोपमैव सा ॥' इत्युक्तरूंपायां तत्त्वाख्यानोपमायां साम्यस्यावाच्यत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः । 'त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति । भ्रमद्धृङ्गमिवालक्ष्यकेसरं भाति पङ्कजम् ॥' इत्यादौ विशिष्टोपमाद्याक्षिप्तविशेषणाद्युपम्पयामव्याप्त्यापत्तेश्च । 'शस्त्री श्यामा' इत्यादिवाचकलुप्तोपमायां 'चन्द्रसुहृन्मुखम्' इत्यादिसाम्यलक्षकप- दवढुपमायां चाव्याप्त्यापत्तेश्च । किं च वाच्यमित्यत्र विधेयतया वाच्यतो- च्यते अनुवाद्यतया वा । आधे .

·चित्रमीमांसा । १३ . 1 •'स कर्षन्महतीं सेनां पूर्वसागरगामिनीम् । बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः ॥' इत्यादावेवेदं लक्षणं स्यात् । 'स सयौ प्रथमं प्राची तुल्यः प्राचीनबर्हिषा । अहितारनिलोडूतस्तजयन्निव केतुभिः ।।' इत्यादौ न स्यात् । द्वितीये यत्र व्यत्रिकालंकारे साम्यस्य निषेधायानु- वाद्यता 'मुखेन निष्कलङ्केन न समस्तव चन्द्रमाः' इत्यादौ, तत्रापीदं लक्षणं स्यात् । न च निषेधाप्रतियोगित्वेन वाच्यमिति विशेषणीयम् । 'असिमात्रसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे । नैवान्यतुच्छजनवत्सगर्वोऽयं महाद्युतिः ॥ इति व्यतिरेके तथाप्यतिव्याप्तेः । न च निषेधप्रतियोगिकोट्यननुप्रविष्टतया वाच्यमिति विशेषणीयम् । 'वृथा चरसि किं भृङ्ग तत्र तत्र वनान्तरे । मालत्याः सदृशीं क्वापि भ्रमन्नपि न लप्स्यसे ।' इत्युपमानलुप्तायामव्याप्तेः । तत्र सदृशलाभनिपेधे साम्यस्यापि प्रति- योगिकोटिनिविष्टत्वात् । तस्माद्विद्यानाथोक्तलक्षणमप्ययुक्तम् । यत्तु सरस्वतीकण्ठाभरणोक्तं लक्षणम्- 'प्रसिद्धेनुरोधेन यः परस्परमर्थयोः । भूयोऽवयवसामान्ययोगः सेहोपमा मता ॥' इति । तदपि गुणक्रियादीनां परस्परसादृश्यवर्णनात्मिकायाम्- 'सस रश्वक्षुण्णानामेलानामुत्पतिष्णवः । तुल्यगन्धिषु मत्तेभकटेपु फलरेणवः ॥' इत्याधुपमायामव्याप्तम् । 'उद्गर्भहणतरुणीरमणोपमर्द- भग्नोन्नतस्तननिवेशनिभं हिमांशोः । wwwmasome kamahendra More Meeteenthoriters nikhaniviane १. 'महावृतिः' क. २. 'अपि व्याप्तेः' ग.

·१४ काव्यमाला । . विम्बं कठोरबिसकाण्डकडारमेत- द्विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैय॑नक्ति ॥ 'सद्यो मुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पर्धि नारङ्गकम्' इत्यादौ प्रसिद्धिरहि- 'तोपमानायां कल्पितोपमायां चाव्याप्तम् । यत्त्वलंकारसर्वस्वकृतोक्तम्-- "उपमानोपमेययोः साधर्म्य भेदाभेदतु- ल्यत्वे वोपमा । साधम्र्ये त्रयः प्रकाराः । भेदप्राधान्यं दीपकतुल्ययोगिता- दृष्टान्तप्रतिवस्तूपमासहोक्तिव्यतिरेकादिषु । अभेदप्राधान्यं रूपकपरिणाम- भ्रान्तिमदुल्लेखादिषु । द्वयोस्तुल्यत्वं यथा स्यामुपमायाम् । अत्र ह्युपमानो- पमेयासाधारणरूपाभ्यां भेदः साधारणधर्मेणाभेदश्चेति द्वयोरपि तुल्यतैव” इति तदप्युपमानोपमेयातिव्याप्त्यादिदुष्टमिति स्पष्टमेव । तस्मादुर्वचमस्या लक्षणमिति । अत्रोच्यते-- 'व्यापार उपमानाख्यो भवेद्यदि विवक्षितः । क्रियानिष्पत्तिपर्यन्तमुपमालंकृतिस्तु सा ॥' उपमानव्यापार उपमितिक्रियानिष्पादको व्यापारः सादृश्यवर्णना। सोऽयमुपमितिक्रियानिष्पत्तिपर्यन्तं विवक्षिता चेदुपमालंकार इत्यर्थः । तथा च व्यतिरेके नातिव्याप्तिः । तत्र सादृश्यवर्णनासत्त्वेऽपि 'मुखेन निष्कल- ड्रेन' इत्यादौ साक्षात्तस्यैव निषेधेन, 'नैवान्यतुच्छजनवत्' इत्यादौ तत्त्र- योजकधर्मनिषेधेनं चोपमितिक्रियाया अनिष्पत्तेः । नाप्यनन्वयेऽति- व्याप्तिः । तत्रापि स्वेन स्वस्य सादृश्यस्य सदृशान्तरव्यवच्छेदे रुद्ररोदन- वपोत्खननाद्यर्थवादेऽसदर्थस्य निन्दास्तुत्योरिव द्वारमात्रतया वर्ण्यमानत्वे- नोपमितिक्रियाया अनिष्पत्तेः । अन्यथा स्वस्य स्त्रेनोपमितिक्रियानिष्पत्तौ सदृशान्तरव्यवच्छेदेऽपि सर्वथानुपमत्वद्योतनं फलं न स्यात् । आहुश्च तस्य तदेव फलं भामहादयः- 'यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता । असादृश्यविवक्षातो वदन्ति तमनन्वयम् ॥' इति । अत एव वर्ण्यमानमपि स्वस्य स्वस्मिन्साधये नान्वेतीत्मनन्वयपदव्यु- ·चित्रमीनाता। १५ . . पचिमलंकारसर्वस्वकारादयो वदन्ति । ततश्च यथाम्भसि कतकरजःसंयो. जनेन रजोन्तरव्यवच्छेदे सति कतकरजसोऽपि विलयनात्सर्वथानाविलमम्भः सिध्यति तथा 'रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव' इत्यादौ स्वेन सादृश्य- वर्णनया सदृशान्तरव्यवच्छेदे सति वस्तुतः स्वेनाप्युपमाया असंभवादनु-. पमं रामरावणयोयुद्धमित्यत्रैव कविसंरम्भ इत्युपमितिक्रियाया अनिष्पत्ते- निन्वयेऽतिव्याप्तिशङ्कावकाशः । एवं प्रतीपेऽपि यत्रोपमित्यनिष्पत्तिः, 'आकर्णय सरोजाक्षि वचनीयमिदं भुवि । शशाङ्कस्तव वक्रेण पामरैरुपमीयते ॥' इत्यादौ नै तत्रातिव्याप्तिशङ्का । उपमितिक्रियानिष्पत्तिविरहात् । 'गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि भद्रे । सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिनानि ।' इत्यादि प्रतीपमुपमेयोपमा चेत्युभयमपि संग्राह्यमेवेति न तयापनं लक्षणस्य दोषः । तथा युदाहृतं प्रतीपं तावदुपमाविशेष एव । सादृश्य- वर्णनस्य प्रकृतविषयत्व इवाप्रकृतविषयत्वेऽपि स्मृतिरूपकसंदेहभ्रान्त्य- नेकधाग्रहणापह्नवसंभावनासंभवद्वस्तुसंबन्धनिबन्धननिर्दिष्टसमर्थनादीनामिवा- लंकारान्तरत्वायोगात् । अन्यथा तेपामपि प्रकृतविषयत्व एव स्मरणरूपकसंदे- हभ्रान्तिमदुल्लेखापढ्त्युत्प्रेक्षानिदर्शनार्थान्तरन्यासायलंकारत्वम् । अप्रकृतवि- षयत्वेऽपि चानलंकारत्वमिति कल्पनाप्रसङ्गात् । स्मृत्यादयश्च प्रकृतविषया इवाप्रकृतविषया अप्यलंकारभूतास्तत्र तत्रोदाहरिप्यन्ते । न चोपमायांमयं नियमो यदप्रकृतेन प्रकृतसादृश्यवर्णनात्मनैव तया भाव्यमिति । समुच्चयो- पमायुदाहरणेषु प्रकृतयोरेवाप्रकृतयोरेव वा सादृश्यवर्णनस्याप्युपमात्वाङ्गी- कारात् । तद्वत्प्रकृतेनाप्रकृतस्य सादृश्यवर्णनमप्युपमैवेति युक्तम् । एवं चो- पमेयोपमापि प्रकृताप्रकृतविषयोपमाद्वयरूपतया नालंकारान्तरतां भजते । अन्यथा तत्प्रकरणोदाहरिष्यमाणपरस्परोपमाया अप्यलंकारान्तरत्वप्रसङ्गात्। परस्परभ्रमनिबन्धनादिष्वप्यलंकारान्तरतापत्तेश्च । न चानन्वयप्रतोपोपमे- १. 'नातिव्याप्ति' ख-ग. २. 'प्रकृताप्रकृतविषयले' क.

·. 6 १६ काव्यमाला । ग्रोपरगसु, सादृश्यवर्णनस्य पृथनिरूपणस्य चाविशिष्टत्वेनानन्वयस्पानुपमा- त्वमितरयोरुपमात्वं च वक्तुमयुक्तमिति वाच्यम् । यत्रोपर्मितिक्रियानिप्प- तिस्तत्रोपमाशब्दप्रवृत्तिनिमित्तसद्भावेन, यत्र तदनिष्पत्तिस्तत्र तदभावेन च वैषम्यस्य स्फुटत्वात् । इममेव विशेषमभिप्रेत्य काव्यप्रकाशिकादिलक्षणे- प्वननन्वयव्युदासार्थमेव यत्नः कृतो नोपमेयोपमादिव्युदासार्थम् । उपमेयो- पमादेरुपमान्तर्गतत्वेऽपि व्यङ्गयादिकृतवैचित्र्यविशेषेण पृथग्गणनं न विरु- ध्यते । रूपकपरिणामवत् । 'उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहौ' इत्यादी लक्षणाभावो न दोषः । यदि तथाभूतौ प्रवाहौ स्यातां तद्युपमीयेत । न च तो संभवतः । तस्मान्न केनाप्युपमीयत इत्युपमापरपर्यायोऽयमित्यनिप्प- त्तावप्युपमात्वस्वीकारे तत्रोपमाशब्दस्य पारिभाषिकत्वापत्तेः । किंतु तत्रा- तिशयोक्तिविशेषोऽलंकारः । अत एव काव्यप्रकाशिकायां 'प्रस्तुतस्य यद- न्वत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम्' इत्यतिशयोक्तिषु परिगणय्य यद्यक्तिो कल्पनस्य 'राकायामकलङ्कं चेदमृतांशोभवेद्वपुः । तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात् ॥' इत्युदाहृतम् । 'पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्य ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥' इति तु कविकल्पितोपमानाया उत्पाद्योपमेति व्यवहृताया उदाहर- णम् । तत्र यद्युत्पाद्यस्योपमानस्य संभावितोमा तेनोपमितिनिष्पत्तेलक्षणम- स्त्येवेति नाव्याप्तिः । न चैवं 'चन्द्रबिम्बादिव विषं' इत्यसंभावितोपमाया-- मव्याप्तिः । तत्रासंभावितेनैवोपमानेनोपमितिक्रियानिष्पत्तेः । कविना वि- वक्षितत्वेन विवक्षानुसार्युपमितिक्रियानिष्पत्तिसैद्भावात् । नहि 'वस्तुसद - निवन्धनोपमिनिक्रियानिष्पत्तिरुपमा' इति लक्षणमुच्यते किं तु कविविवक्षा- निवन्धना । अत एव श्लोके विवक्षित इति विशेषणमर्थवत् । अन्यथा १. 'इत्यत्र' ग-घ. २. संभवात' क.

·चित्रमीमांसा १७ 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादावपि लक्षणं न स्यात् । चन्द्रग्रतकान्त्यतिशयस्य. वस्तुतो मुखेऽभावेन विवक्षानुसरणं विना गत्यभावात् । 'चन्द्रधवला कीर्तिः' इत्यादौ च सर्वथैव लक्षणं न स्यात् । कीर्ती धावल्यस्य लेशतोऽप्यभावात् । न चैवमनन्वयेऽपि कविविवक्षया स्वस्य स्वेनोपमितिक्रियानिष्पत्तिः संभ- वतीति वाच्यम् । सर्वथैवानुपमत्वद्योतने कविसंरम्भे सन्ति तथा विवक्षानुद- यात् । 'वृथा चरसि किं भृङ्ग' इत्यादौ सादृश्याधिकरणस्यानुपलम्भोक्त्यो- पलभ्यमानेषु सादृश्यनिषेधपर्यवसानेऽप्यनुपलभ्यमानगतसादृश्याभ्यनुज्ञाना- त्तत्रोपमितिक्रियानिष्पत्तिरस्तीति नाव्याप्तिः । अत एव तस्य विशिष्यानु- पादानादुपमानलुप्तता । एवम् 'निरूप्यमाणं कविना सादृश्यं स्वात्मनो न चेत् । प्रतिषेधमुपादाय पर्यवस्यति सोपमा ॥' इत्यपि लक्षणमनुसंधेयम् । उपमितिक्रियानिष्पत्तिमत्सादृश्यवर्णनमुपमा । स्वनिषेधापर्यवसायि सादृश्यवर्णनमुपमा । इति द्विविधमप्येतदुपमासामान्यलक्षणम् । अलंकारभूतोपमालक्षणं त्वे- तदेवादुष्टाव्यङ्गयत्वविशेपितम् । विशिष्टोपमादिस्थले विशेषणाद्युपमानां वाच्यभूतविशिष्टोपमादिसियङ्गत्वात् । वाच्यसिध्यङ्गरूपगुणीभूतव्यङ्गयत- यैव तासां नालंकारतेति न तद्व्यापनं दोपः । 'न पद्मं मुखमेवेदं' इत्यादौ नोपमालंकारः । किं तु प्रतिषेधाक्षिप्तप्रसक्तितया भ्रान्तिमान् , तदुपपादक- तयोपमा चेत्युभयं व्यङ्ग्यम् । तथापि भ्रान्तिमदादिकमपि साधर्म्यमूलत्वमा- त्रेणोपमामध्ये परिगणयला दण्डिना तत्त्वाख्यानोपमेत्येतादृशव्यवहारः कृतः परमिति न तत्राप्यव्याप्तिपि इति दिक् । सा चेयमुपमा द्विविधा पूर्णा लुप्ता च । उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमावाचकानां चतुर्णामुपादाने पूर्णा तेषामेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे सति लुप्ता । १. 'सिद्ध्यर्थत्वात् क.

·. म १८ काव्यमाला । - पूर्णायां क्वचित्साधारणधर्मस्यानुगामितया निर्देशः । क्वचिद्वस्तुपति- वस्तुभावेन । क्वचिद्विम्बप्रतिबिम्बभावेन । क्वचिच्छेषेण । क्वचिदुपचारेण । कंचित्समासान्तराश्रयेण । क्वचिदेषां यथासंभवं मिश्रणेन । लुप्तायां तु नैवं भेदाः । तस्यां साधारणधर्मस्यानुगामित्वनियमात् । किं तु प्रकारान्तरेण भेदा वक्ष्यन्ते । तन्नु पूर्णायां धर्मस्यानुगामिता यथा- 'वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्ध इति वागर्थयोनित्यसंबन्धित्वं प्रसि- द्धम्। उमामहेश्वरयोरप्यनयोन पृथग्भावः चन्द्रचन्द्रिकयोरिवेति तत्प्रसिद्धम्। तथा च नित्यसंबन्धित्वरूपोऽत्र साधारणधर्मोऽनुगामितया निर्दिष्टः । यद्यप्युमामहेश्वरयोर्वागर्थवन्नित्यसंबन्धित्ववर्णनेन तेयोनिरतिशयपरस्परप्रे- मशालित्वं महामहिमत्वमित्यादि व्यज्यते तथापि न ध्वनिगुणीभूतव्य- झ्यव्यवहारः । न खलु व्यङ्ग्यसंस्पर्शप्रतिभासादेवात्र चारुताप्रतीतिः, किं तु वाच्यवैचित्र्यप्रतिभासादपीति प्रायस्तत्र संभवद्रसादिरूपं व्यङ्गयमलं- फारान्तरं चागणयित्वैव तत्तदलंकारा उदाह्रियन्ते । एकस्यैव धर्मस्य संबन्धिभेदेन द्विरुपादानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः । स तु शुद्धो न संभवति । किं तु विशेषणतया विशेष्यतया वा सर्वत्र बिम्बप्र- तिविम्बभावकरम्बितः । वस्तुतो भिन्नयोधर्मयोः परस्परसादृश्यादभिन्नत- याध्यवसितयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभावः। तत्र वस्तुप्रतिवस्तुभावस्य वि- शेषणता यथा- 'यान्त्या मुहुर्वलितकंधरमाननं त- दावृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्षालाक्ष्या • गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावेन निर्दिष्टयोः कंधरावृन्तयोर्वलितावृत्तश- १. 'श्रयणेन' का २. 'तयोरतिशय ख-घ. - ·चित्रमीमांसा। १९ - शब्दाभ्यामेक एंव धर्मो विशेषणतया निर्दिष्टः । विशेष्यता यथा- 'सा तेन जगृहे साध्वी हठात्साध्वसकम्पिता । वानरेणातिलोलेन वाताधूते वल्लरी ॥' अत्र साध्वसवातयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोः कम्पिताधूतशब्दाभ्यामेक एव धर्मो विशेप्यतया निर्दिष्टः । शुद्धबिम्बप्रतिबिम्बभावो यथा---'पा- ण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः' इत्यादि । अत्र हरिचन्दनबालातपौ हार- निर्झरौ च विम्बप्रतिविम्वभावेन निर्दिष्टौ । श्लेषो यथा- 'नरसिंह महीपाल समस्तोऽपि रिपुस्तव । पारावारसमानत्वं दधाति स्वपदच्युतः ॥' उपचारो यथा-- 'उद्भवन्तमुदिताचिषं ततो भानुमन्तमिव हेमभूभृतः । पङ्कजैरिव कुमारमीक्षणैर्विस्मयेन विकचैः पपुर्जनाः ॥' अव विकासः पुष्पधर्म उपमेयेषु वीक्षणेखूपचरितः । समासभेदाश्र- यणं यथा- 'तया विवृद्धाननचन्द्रकान्त्या प्रफुल्लचक्षुःकुमुदः कुमार्या । प्रसन्नचेतःसलिलः शिवोऽभूत्संसृज्यमानः शरदेव लोकः ॥' अत्र विवृद्धाननचन्द्रकान्त्येति विशेषणं देव्यां शरदि च समासभेदेन • प्रवर्तते । मिश्रणेप्वनुगामित्वबिम्बप्रतिबिम्बभावयोर्मिश्रणं यथा- 'भीमकान्तैर्नृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः ।।' अत्राधृष्यत्वमभिगम्यत्वं च नृपगुणानां यादोरत्नानां च बिम्बप्रतिबि- म्बभावमपेक्ष्य लब्धात्मकं साधारणो धर्मः।अनुगामित्व-श्लेषयोर्मिश्रणं यथा- 'गते तव भ्रातरि वत्स पश्चतां चिराय नश्चान्द्रमसं कुलं महत् । अदृष्टसंतानतया न शोभते वनं हरेः प्रामथनादिवोदधेः ॥' अत्र संतानशब्द श्लेषमपेक्ष्य लब्धात्मकं शोभारहितत्वं संधारणो धर्मः। अनुगामित्वोपचारयोमिश्रणं यथा-- १. 'प्रसन्न' कं-ध. २. 'साधारणधर्मः' ख-ग.. HTTARRIrnwwwmutnAmar ·२० काव्यमाला। 'तडिदुज्ज्वलहेतिमुत्तरः कुरुराजध्वजिनीं विलोकयन् । प्रिययेव भिया सकम्पयी परिरेभे धृतधर्मपाथसा ॥' • अत्र सकम्पत्वानुगामिधर्मापेक्षया लब्धचारुभावं परिरम्भकर्तृत्वं भी- त्यामुपचरितम् । अनुगामित्वसमासभेदाश्रयणयोर्मिश्रणं यथा- 'श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरुधिरावाससः । अङ्गना इव रजस्वला दिशो नो बभूवुरवलोकनक्षमाः ॥'. अत्र श्येनपक्षपरिधूसरेत्यादिविशेषणयोः समांसभेदाश्रयणेन साधारण्य- मपेक्ष्यानवलोकनक्षमत्वमनुगामिधर्मश्चारुतातिशयं पुष्णाति । वस्तुप्रतिव- स्तुभावबिम्बप्रतिबिम्बभावयोर्मिश्रणं यथा- 'लिङ्गैर्मुदः संभृतविक्रियास्ते ह्रदाः प्रसन्ना इव गूढनकाः । वैदर्भमामन्त्र्य ययुस्तदीयां प्रत्यर्प्य पूजामुपदाछलेन ।' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोः क्रोधनक्रयोः संवृतगूढशब्दाभ्यामेक एव धर्म उक्त इति बिम्बप्रतिबिम्बभाववस्तुप्रतिवस्तुभावः । संतोषर्चिहप्र- सादयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावश्च । श्लेषबिम्बप्रतिबिम्बभावयोर्मिश्रणं यथा- 'पार्थनाशमुदिता नृपात्मजा बाप्पमूहुरविनीतमन्यवः । आतपक्वथितपाथसो बहिः शीतगर्भसलिला इव ह्रदा ॥' अत्र बाष्पशब्दे श्लेषस्य नृपात्मजबदविशेषणानां बिम्बप्रतिबिम्बभाव- मपेक्ष्य चारुता । उपचारबिम्बप्रतिबिम्बभावयोमिश्रणं यथा- 'सा किलाश्वासिता चण्डी भी तत्संश्रुतौ वरौ । उद्ववामेन्द्रसिक्ता भूबिलमग्नाविवोरगौ ॥' अत्राश्वासितेन्द्रसिक्तेत्यनयोर्वरोरगाणां च बिम्बप्रतिविम्बभावमपेक्ष्यो- द्वमनमुपमानोपमेययोर्द्वयोरप्युपचरितम् । मुख्यार्थत्य द्वयोरप्यसंभवात् । मुख्यार्थे तस्य ग्राम्यत्वाच । तदाहुः- 'निष्ठचूतोगीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्तु(त्र) ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥' इति । . १'शब्देन' क. २. 'यदाहुः क.

·चित्रमीमांसा। २१ -- एवमन्यदपि द्वयोमिश्रणमूह्यम् । अनुगामित्वबिम्बप्रतिबिम्बभावसमा- सभेदाश्रयणानां मिश्रणं यथा- 'नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः सा व्यत्यगादन्यवधू वित्री । महीधरं मार्गवशादुपेतं स्रोतोवहा सागरगामिनीव ॥' अत्र व्यत्यगादित्यनुगामिधर्मः । अन्यवधू वित्री सागरगामिनीत्यनयो- बिम्बप्रतिबिम्बभावः । आवर्तमनोज्ञनाभिरित्यत्र समासभेदाश्रयणमित्येतेषां मिश्रणम् । अनुगामित्वश्लेषोपचाराणां मिश्रणं यथा- 'असौ मरुच्चुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥' अत्रातुरदृष्टिवीक्षित इत्यादावनुगामिता । रामादिशब्दश्लेषः । चुम्बित- शब्दस्य वसन्तपक्षे उपचारः । इत्येतेषां मिश्रणम् । एवमन्येऽपि मिश्रणो- दाहरणभेदाः स्वयमेव द्रष्टव्याः । बिम्बप्रतिबिम्बभावोदाहरणेषु कश्चिद्वि- शेषः । क्वचित्प्रसिद्धसाधर्म्यतया प्रतीयमानसाधर्म्ययोबिम्बप्रतिबिम्बभावः । यथा-'पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः' इत्यादौ । क्वचिदप्रसिद्धसाधर्म्य- तया येनकेनचित्प्रकारेणोपात्तसाधारणधर्मयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः । यथा- 'तया विवृद्धाननचन्द्रकान्त्या' इत्यादौ । अत्र हि शरदपर्णयोः स्वतोऽप्र- सिद्धसाधर्म्ययोर्विवृद्धाननेत्यादिना समासभेदाश्रयणेनोपात्तसाधारणधर्मयो- रेव बिम्बप्रतिबिम्बभावः । यथाकथंचित्साधर्म्यप्रतीति विना बिम्बप्रति- बिम्बभावो न संभवत्येव । 'यथा त्वं गुणवॉल्लोके तथा ते निर्गुणो रिपुः । इतीदमुपमानं तु विपरीतमिति स्मृतम् ॥' इत्युक्तरूपाया विपरीतोपमायाः कथं निर्वाहः । तत्र हि सगुणत्वनिर्गु- णत्वयोर्नोपात्तेन न वा प्रतीयमानेन धर्मेण साधर्म्यप्रतीतिरस्ति । नैष दोषः । तत्राप्यात्यन्तिकत्वस्वाभाविकत्वादिधर्मेण प्रतीयमानेन तयोः साधर्म्यप्र- तीतेः । अन्यथा यथाशब्दोदितस्य सादृश्यस्य सर्वथा निरालम्बलत्वप्रस- ङ्गात् । एवं पूर्णाया दिगुदाहृता । १. 'मिश्रणभेदोदाहरणाः' ख-घ ·काव्यमाला। २२ लुप्ताष्टविधा-वाचकलुप्ता, धर्मलुप्ता, उपमानलुप्ता, वाचकोपमान- लुप्ता, धर्मोपमानलुप्ता, धर्मवाचकलुप्ता, वाचकोपमेयलुप्ता, धर्मोपमानवाच- कलुप्ता चेति । क्रमेणोदाहरणानि-- 'कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । प्रवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भतुल्यम् ॥' अत्र कैलासगौरमित्यत्र वाचकलोपः । निकुम्भतुल्यमित्यत्र धर्मलोपः । वाचकलोपः सर्वत्र समासविधायकशास्त्रकृतः । धर्मलोपस्वैच्छिकः । प्र- भावादिना निकुम्भतुल्यमित्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । 'यच्चोराणामस्य च समागमो यच्च तैर्वधोऽस्य कृतः । उपनतमेतदकस्मादासीबत काकतालीयम् ॥' इत्यत्र काकतालशब्दौ वृत्तिविपये काकतालसमवेतक्रियावर्तिनी । तेन काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालमिति 'इवार्थे समासाच्च तद्विषयात्' इति ज्ञापकात्सुप्सुपेति समासः। उभयत्रोपमेयं क्रमेण देवदत्तागमनं द- स्यूपनिपातश्च । तेन देवदत्तदस्युसमागमः काकतालसमागमसदृश इति फ- लति । ततः काकतालमिव काकतालीयमिति द्वितीये इवार्थे 'समासाच्च तद्विषयात्' इति छप्रत्ययः । ततश्च पतता तालफलेन यथा काकस्य वध एवमुपनिपतितैर्दस्युभिर्देवदत्तस्य वध इत्यर्थः । यदाह भगवान्भाप्यकारः- 'एवं तर्हि द्वाविमावौँ काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालं काकताल- मिव काकतालीयम्' इति । तच्च विवृतं कैयटेन- "तत्र काकागमनं देवदत्तागमनस्योपमानम् । तालपतनं दस्यूपनिपा- तस्य । तालेन तु यः काकस्य वधः स देवदत्तस्य दस्युना वधस्योपमान- मिति । अकस्मादुपनतत्वं च समानो धर्मः । तदाह वृत्तिकार:--'तेन काकतालीयं नामाकस्सादुपनतं चित्रीकरणमुच्यते ।' इति । ततश्चात्र का- कागमनतालपत्नसमागमनरूपस्य पतत्तालकृतकाकवधरूपस्य चोपमानस्या- नुपादानात् । प्रत्ययार्थोपमायामुपमानलोपः । समासार्थोपमायां - वाच कोप- मानलोपः । अत्रैव, 'किमिति बमो वयमिदम्' इति तृतीयपादपाठे प्रत्यया- ----- ·चित्रमीमांसा। २३ ma- र्थोपमायां धर्मोपमानलोपः । समासार्थोपमायां धर्मोपमानवाचकलोपः । अत्र धर्मलोपमात्रमैच्छिकम् । 'यं त्वं पालयसे धर्म वृत्त्या च नियमेन च । स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु ॥' अत्र राघवः शार्दूल इवेत्यर्थे 'उपमितं व्याघ्रदिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासे धर्मवाचकयोर्लोपः । अत्र वाचकलोपवद्धर्मलोपोऽपि शास्त्रीयः । सामान्यप्रयोग एवैतत्समासानुशासनात् । धर्मवाचकलुप्तायां धर्मलोपस्यै- च्छिकत्वमपि संभवति । यथा- 'नृणां यं सेवमानानां संसारोऽप्यपवर्गति । तं जगत्यभजन्मर्त्यश्चञ्चा चन्द्रकलाधरम् ॥ अत्रापवर्ग इवाचरतीत्यर्थेऽपवर्गतीत्यत्राचारार्थस्य क्विपो लोपाद्वाचकव- द्धर्मस्यापि लोपः । चञ्चेत्यत्र चञ्चा तृणपुरुष इवेत्यसिन्नर्थे 'इवे प्रतिकृतौ' इति विहितस्य कनो 'लुम्मनुष्ये' इति लुब्विधानाद्वाचकलोपो धर्मलोपश्च । अस्य श्लोकस्य 'यद्भक्तानां सुखमयः संसारोऽप्यपवर्गति । तं शंभुमभजन्मर्त्यश्चञ्चैवात्महिताकृतेः ॥' इति पाठे नोभयत्रापि धर्मस्य श्रवणमपि संभवति । 'रूपयौवनलावण्यस्पृहणीयतराकृतिः। पुरतो हरिणाक्षीणामेष पुष्पायुधीयति ॥ अत्र वाचकोपमेययोर्लोपः । रूपयौवनेत्यादिस्वविशेषणसामर्थ्यात्स्वा- त्मानं पुप्पायुधमिवाचरतीत्यस्यार्थस्य गम्यमानत्वात् खात्मन उपमेयस्य लोपः कवेरैच्छिकः । न चैप इत्युपमेयस्योपादानमस्तीति शङ्कयम् । तस्य कर्मविभक्त्यभावेन पुष्पायुधीयतीत्यत्रोपमेयासमर्पकत्वात् । अत्रैव हरिण- स्याक्षिणी इवायते अक्षिणी आसामित्यस्मिन्नर्थेऽनुशिष्टे हरिणाक्षीणामिति पदे धर्मोपमानवाचकानां लोपः । सर्वोऽप्ययं 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य' इ- त्यादिशास्त्रकृत एव लोपः। त्रिलोपे धर्मलोपस्त्वैच्छिकोऽपि संभवति । यथा- ·२४ काव्यमाला। “यच्चोराणामस्य च' इति श्लोकस्य द्वितीयपाठे समासार्थोपमायाम् । एवं लुप्ताया अष्टौ विधाः प्रदर्शिताः । ' काव्यप्रकाशिकाकारादिभिस्तु पूर्णायाः पड्विधाः लुप्तायास्तु धर्मलुप्ता- दिष्ववान्तरभेदेन कैश्चिदेकोनविंशतिरन्यैर्विशतिविधाः प्रदर्शिताः । तत्रायं विभागः-पूर्णा तावद्विविधा श्रौती आर्थी च । सादृश्यमात्रवाचकयथे- वादिशब्दवती श्रौती । सादृश्यविशिष्टधर्मिपर्याप्ततुल्यसदृशसंकाशादिशब्द- वती आर्थी । द्विविधापि वाक्ये समासे तद्धिते . चेत्येवं पढ़िधा पूर्णा । धर्मलुप्तापि पूर्णावदेव विभागवती । किं तु श्रौती तद्धितेन संभवतीत्येवं पञ्चविधा । वाचकलुप्ता कर्मकर्तृणमुलोः कर्माधिकरणक्यचोः क्यङि णिनी समासे चेत्येवं सप्तविधा । उपमानलुप्ता वाक्यसमासयोद्विविधा । धर्मवा- चकलुप्ता क्विप्समासयोर्द्विविधा । धर्मोपमानलुप्ता वाक्यसमासयोद्विविधा । उपमेयवाचकलुप्ता क्यचि एकविधा । धर्मवाचकोपमानलुप्ता समास एवै- कविधेति । यदाहुः- - 'पूर्णा लुप्ता च सा द्वेधा श्रोत्यार्थी चेति ते पुनः । द्विविधे प्रथमा वाक्ये समासे तद्धिते भवेत् ।। तद्वल्लुप्तापि धर्मस्य लोपे श्रौती न तद्धिते । इवादिलोपे द्विविधे णमुलि क्यचि च क्यङि । तथा णिनौ समासे च सप्तधा परिकीर्तिता । उपमानस्य लोपे तु द्विधा वाक्यसमासयोः । इवादिधर्मलोपेऽपि द्विविधा विप्समासयोः । धर्मोपमानयोर्लोपे वाक्यगा च समासगा ॥ इवादेरुपमेयस्य द्वयोर्लोपे भवेत्क्यचि, इवादिधर्मोपमानलोपे त्वेषा समासगा ॥ इति ॥ अत्रोदाहरणानि तन्मतरीत्या संगृह्यासाभिलिख्यन्ते- 'यस्याज्ञा शिरसोह्यते सुमनसां वृन्दैर्यथा मालिका बद्धा मुञ्चति यः पशूनिव जनान्यस्याभ्रवद्वैभवम् ।। १. 'लुप्तायां' क-घू. २. “पर्यन्त' क. ३. 'तु' ख. - -MARATHI ·चित्रमीमांसा। २५ हृद्यं शेवधिना समं हृदि भजन्त्यानन्दसारोपमं यं धन्याः शशिवत्प्रसन्नवपुषे तस्मै नमः शंभवे ।' अत्र षड्डिधापि पूर्णा दर्शिता। तत्र प्रश्नमवाक्ये वाक्यगा श्रौती । द्विती- यवाक्ये समासगा श्रौती । 'इवेन नित्यसमासो विभत्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृ- तिवरत्वं च' इति वार्तिककृद्वचनेन पशूनिवेत्यस्य समासपदत्वात् । तृतीयवाक्ये तद्धितगा श्रौती। अभ्रवदिति षष्ठीसमर्थाद्वतः 'तत्र तस्येव' इति सूत्रेणेवार्थे विहितत्वात् । 'हृद्यं शेवधिना समं हृदि भजन्ति' इत्यत्र वाक्यगा आर्थी । आनन्दसारोपमं इत्यत्र समासगा आर्थी । हृद्यमिति विशेषणमत्राप्यपेक्ष्यते । अन्यथा धर्मलुप्तैव स्यान्न पूर्णा । शशिवदित्यत्र तद्धितगा आर्थी । तत्रत्यवतेः 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इति तुल्यार्थे विहितत्वात् । 'मूर्तिर्यथा नवसुधा बलभिन्मणीव कण्ठप्रभा सुसदृशश्च जटास्तडिद्भिः। शङ्खाक्षि काञ्चननिभं पदमजदेश्य यस्यैष मेऽस्तु हृदि दैवतसार्वभौमः ।।' अत्र पञ्चविधापि धर्मलुप्ता दर्शिता । तत्र मूर्तिर्यथा नवसुधेति वाक्यगा । बलभिन्मणीव कण्ठप्रभेति समासगा श्रौती । उभयत्रापि भातीत्यादिक्रि- याप्रयोगे सैव साधारणो धर्म इति धर्मलुप्ता न भवेत् , अतस्तदप्रयोगः । श्रौती तु धर्मलुप्ता तद्धिते न संभवति । षष्ठीसमर्थात्सप्तमीसमर्थाद्वा इवार्थे विहितस्य वर्धर्मोपादानं विनान्वयसौकर्याभावात् । न च वाच्यं 'इवे प्रतिकृतौ' इत्यधिकारे इवार्भे विहितस्य तद्धितस्य धर्मोपादानं विना नैरा- कायमस्ति । 'कुशाग्रीया बुद्धिः' 'शैलेयं दधि' 'पौण्डरीकं मुखम्' इति दर्शनात् । अतस्तत्र श्रौती धर्मलुप्ता तद्धित उदाहर्तुं शक्यत इति 'इवे प्रतिकृतौ' इत्यधिकारे विहितप्रत्ययानां तुल्यार्थे एव विधानात् । अन्यथा तेषां सादृश्यविशिष्टधर्मिपर्यन्तत्वाभावेन कुशाग्रीया बुद्धिरित्याद्युपमेयसा- मानाधिकरण्यासंभवात्सादृश्यविधानमपि सदृशे पर्यवस्यति. सामानाधि- ·२६ काव्यमाला। करण्यदर्शनादिति सूत्रे इवग्रहणं न विरुध्यते । सुसदृशश्चेत्यादि वा- क्यत्रये क्रमेणार्थी, वाक्यगा समासगा तद्धितगा च । अजदेश्यमित्यत्रेप- दसमाप्तौ विहितोऽपि देश्यप्रत्ययः सादृश्ये प्रयुज्यते सोऽपि सामानाधि- करण्यात्सदृशपर्यवसायी । ननु सदृशादिशब्दप्रयोगे सादृश्यविशिष्टध- मिपर्यन्तत्वादा ति युक्तम् सादृश्यादिशब्दप्रयोगे कथम् । किं श्रौती उतार्थी । यथा- 'परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवमसु । मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिपु ।' इत्यादौ श्रौत्येवेति ब्रूमः । तत्र तद्धितप्रकृत्या धर्मिपर्यन्ताभिधानेऽपि प्रधानप्रत्ययाभिहितस्य सादृश्यस्यैव वाक्यार्थान्वयित्वात् । 'यं पश्यन्दीप दर्श सपदि मनसिजः कीटनाशं स नष्टः स्वान्ते योऽन्तःपुरीयत्यतिभजनकृतस्तं कुमारीयति द्राक् । मूलस्तम्भायते यस्त्रिभुवनभवने कोकिलालापिनी यं वामाङ्गे कल्पवल्ली श्रयति कुवलयश्यामला तं भजामि ॥' अत्र सप्तविधापि वाचकलुप्ता दर्शिता । तत्र दीपमिव पश्यन्नित्यर्थे दीपदर्शमिति कर्मणमुलि, कीट इव नष्ट इत्यर्थे कीटनाशं नष्ट इति क- र्तृणमुलि, वान्तेऽन्तःपुर इवाचरतीत्यर्थेऽन्तःपुरीयतीत्यधिकरणक्यचि, कुमारं स्कन्दमिवाचरतीति कर्मक्यचि, त्रिभुवनस्योत्पत्ती मूलस्तम्भ इवा- चरतीत्यर्थे मूलस्तम्भायत इति कर्तृक्यङि, कोकिल इवालपतीत्यर्थे कोकि- लालापिनीति णिनौ, कुवलयमिव श्यामलेत्यर्थे कुवलयश्यामलेति समासे च क्रमेण वाचकलुप्ता द्रष्टव्या । 'पूजनं पुररिपोस्तनोतु मे चित्तमन्यदपहाय चापलम् । . यत्समं प्रियहितं न दृश्यते येन नापि सदृशं निशम्यते ।।' अत्र यत्सममिति समासे येन सदृशमिति वाक्ये चोपमानलुप्ता द्वि- विधापि दर्शिता । 'वृथा मम भ्रमत्यहो मनः स्थिते महेश्वरे श्रुतोऽस्ति तेन किं समः स्मृतोऽथवास्ति तत्समः ।

·चित्रमीमांसा। २७. षडङ्यत्वदः सदा तदङ्ग्रिपङ्कजद्वये चकोरकीयतु स्थिरं तदानने शशिप्रभे ॥' अत्रावशिष्टाः षड्डिधा अपि लुप्ता प्रदर्शिताः । तत्र द्वितीयपादे वा. क्यसमासयोधमोंपमानलुप्ता द्विविधा, तृतीयपादे विप्समासयोधर्मवाचक- लुप्ता द्विविधा, चकोरकीयत्विति वाचकोपमेयलुप्ता, शशिप्रभ इति धर्मो- पमानवाचकलुप्ता च क्रमेण द्रष्टव्या । एवमयं पूर्णालुप्ताविभागो वाक्यसमासप्रत्ययविशेषगोचरतया शब्दशास्त्र- व्युत्पत्तिकौशलप्रदर्शनमात्रप्रयोजनो नातीवालंकारशास्त्रे व्युत्पाद्यतामहति । न वा लुप्तानामयं सामस्त्येन विभागः । तथाहि-धर्मलुप्ता वाक्यसमासत- द्धितेषु दर्शिता द्विर्भावेऽपि दृश्यते-'पटुपटुर्देवदत्तः' इति । अत्र हि 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सादृश्ये द्विर्भावविधानात् । पटुसदृश इत्यर्थः । यो हि शास्त्रादिष्वपटुरेव पटुवदभिनयति स उच्यते पटुपटुरिति । न ता- वदियं वाक्ये धर्मलुप्ता । 'कर्मधारयवदुत्तरेषु' इति समाससद्भावविधानेनै- कपद्यसिद्धेः । अत एव न समासेऽपि धर्मलुप्तेयम् । वाचकलुप्ता णिनि विनों कैश्चित्षड्विधा दर्शिता । णिनिना सहापरैः सप्तविधा । विप्तैद्धितयो- रपि दृश्यते- 'यद्भक्तानां सुखमयः संसारोऽप्यपवर्गति । तं शंभुमभजन्मर्त्यश्चञ्चैव स्वहिताकृतेः ॥' इति विवृतमेतदधस्तात् । वाक्यसमासयोरुपमानलुप्तापि दर्शिता । 'उ. पनतमेतदकस्मादासीहत काकतालीयम्' इति तद्धितेऽपि दृश्यते । वाच- कोपमानलुप्ता स्वरूपत एव नोदाहृता । सापि काकतालीयमिति प्रकृतिभूते समासे दृश्यते । धर्मोपमानलुप्तापि तद्धिते काकतालीयमित्यत्र दृश्यते । धर्मवाचकलुप्ता विप्समासोरिव तद्धितेऽपि दृश्यते । 'तं जगत्यभजन्म- य॑श्चञ्चा चन्द्रकलाधरम्' इति हि प्रागुदाहृतम् । तस्माल्लुप्ताविभागे दि- ड्मात्रप्रदर्शनमेवेदं प्राचां न तु सामस्त्येन विभागः । ये चान्ये काव्यालो- १. 'अत्रावशिष्टा पड्विधापि लुप्ता प्रदर्शिता' क-घ. २. 'विनापि' ख. ३: 'लु- प्तक्विप' क. -- - Manmansmittari IR......

·. काव्यमाला। 6 - nh कादिषूपमायां प्रकारभेदा दर्शितास्ते सर्वे तेष्वेव द्रष्टव्याः । दर्शिताश्चे- हापि लेशतो लक्षणविचारप्रस्तावे । रूपकप्रकरणे चास्याः प्रकारभेदा- कांश्चित्प्रदर्शयिष्यामः । पुनश्चयमुपमा संक्षेपतस्त्रिधा-क्वचित्स्ववैचित्र्यमात्रविश्रान्ता यथा- 'स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः' इत्यादौ । क्वचिदुस्तार्थोपपादनपरा यथा- 'अनन्तरत्नप्रभवस्य' इत्यादौ । यथा वा- 'विश्रब्धघातदोषः खवधाय खलस्य वीरकोपकरः । वनतरुभङ्गध्वनिरिव हरिनिद्रातस्करः करिणः ॥' क्वचिद्व्यङ्गयप्रधाना सा व्यङ्ग्यस्य वस्त्वलंकाररसरूपतया त्रैविध्यात्रि- विधा । तत्र वस्तुध्वनिर्यथा- 'दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट- संक्रान्तिनिघ्नघनशोणितशोणरोचिः । वीरैर्व्यलोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ।।' अत्र कृपाणस्य कुपितकालीकटाक्षसादृश्यवर्णनेन सकलरिपुबलक्षयः क्षणादेव करिष्यत इति वस्तु व्यज्यते । अलंकारध्वनिर्यथा- 'यशसि तव विकसिते नृप हिमकरकिरणच्छटाधवले । भ्रमर इव पुण्डरीके विराजते विष्णुपदमेतत् ॥' अत्रोपमालंकारेण यशसः पुण्डरीकवद्वैपुलस्य, गगनस्य च भ्रमरवदल्प- त्वस्य प्रतीतेराश्रयायिणोरनानुरूप्यलक्षणोऽधिकालंकारो व्यज्यते । रस- ध्वनिः 'वागर्थाविव' इत्यादावुदाहृतः । क्वचिदेकत्रैव त्रिविधोऽपि ध्वनिर्दृश्यते यथा- 'पश्यात्र नलिनीपत्ते बलाका परिदृश्यते। हरिन्मणिमये पात्रे शुक्तिकेव प्रतिष्ठिता ॥' M monwitSTHyundeaminwood १. 'पश्याद्य' कृ-घ.

·चित्रमीमांसा। २९ किमावयोः संकेतस्थानं भविष्यतीति प्रष्टुमनसो जनसमक्षमपृच्छ्रतश्च प्रच्छन्नकामुकस्याभिप्रायमिङ्गितेन विदितवत्या विदग्धायाः संकेतस्थान- सूचनार्थमिदं वचनम् । अत्र पद्मपत्रस्थितबलाकाया मरकतपात्रप्रतिष्ठित- शुक्तिकासादृश्यवर्णनेन तस्यास्तद्वन्निश्चलत्वप्रतीतेराश्वस्तत्वं व्यज्यते तेन. तत्प्रदेशस्य निर्जनत्वं व्यज्यते इति वस्तुध्वनिः । ततश्च तदेव संकेतस्थान- मावयोरिति प्रकाशनात्संलक्षितसूक्ष्मार्थप्रकाशनरूपसूक्ष्मालंकारध्वनिः । एवं तदभिप्रायानुरूपवर्णनात्परस्परं रतिभावो व्यज्यते इति रसध्वनिश्च । 'ननु रसादिध्वनिरसंलक्ष्यक्रम इति प्रसिद्धिः कथमत्र तस्यानुरणनेन व्यङ्ग्यतोच्यते । मैवम् । यत्र विभावाभावादिवशादाशु भाविनी रसाभि- व्यक्तिस्तत्रासंलक्ष्यक्रमता । अन्यत्र तु रसादिध्वनिरपि संलक्ष्यक्रम एव । तदुक्तमभिनवगुप्तपादाचार्यैः--'यद्यपि रसभावादिरों ध्वन्यमान एव न वाच्यः कदाचिदपि तथापि न सर्वोऽसंलक्ष्यक्रमस्य विषयः' इति । अत एव ध्वनिकारोऽपि- “एवं वादिनि देवर्षों पार्थे पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥' इत्यत्र लजाख्यं संचारिभावमनुरणनव्यङ्गयमुदाजहार । अथोपमाव्यङ्ग्यप्रसङ्गादुपमाध्वनयः प्रदर्श्यन्ते । तत्र शब्दशक्तिमू- लोपमाध्वनिर्यथा-- 'किरति प्रकरं गवां प्रकामं सुमनःस्वच्छतरं निधौ कलानाम् । कतिचित्कलयन्ति यत्प्रबोधं कतिचिन्नेति स तत्स्वभाव एव ।' एकस्माद्गुरोविद्यां शिक्षमाणानां केचिप्रगल्भन्ते नान्य इति विशेषो बोधकस्य गुरोस्तेषु तेषु बोधनविशेषकृतो न भवति किं तु तत्स्वभावकृत इत्यस्मिन्नर्थे प्रकृतेऽप्रकृतार्थस्योपमानत्वकल्पनयात्रैवमुपमा व्यज्यते यथा चन्द्रे किरणानां प्रकरमविशेषेण सर्वपुष्पेषु विकिरति कानिचिद्विकसन्ति नान्यानीत्येष विशेषस्तत्तत्पुष्पस्वभावकृत एव न तु चन्द्रस्य किरणवि- tainmsan- १. 'प्रसिद्धः ख. २. 'रूप' ग.

·काव्यमाला। किरणविशेषकृतः । एवं गुरौ सर्वशिष्येष्वविशेषेण वाङ्मयं विकिरति तेषु बोधाबोधविशेषोऽपि तत्तत्स्वभावकृत एवेत्यत्र श्लिष्टानां गोसुमनः- कलनिधिशब्दानां वागादिपर्यायपरिवृत्त्यसहिष्णुत्वाच्छब्दशक्तिमूलानुर- णनरूपध्वनिः। अर्थशक्तिमूलो वस्तुनोपमाध्वनिर्यथा- 'वाहि वात यतः कान्ता तां स्पृष्टा मामपि स्पृश। त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः ॥ अत्रार्थशक्त्या चन्द्रे दृष्टिसमागम इत्यनेन चन्द्रे सीतामुखसादृश्यं व्य- ज्यते । अलंकारेणोपमाध्वनिर्यथा- 'यैदृष्टोऽसि तदा ललाटपतितप्रासप्रहारो युधि स्फीतासृक्त्रुतिपाटलीकृतपुरोभागः परान्दारयन् । येषां दुःसहकामदेहदहनप्रोद्भूतनेत्रानल- ज्वालालीभरभासुरे पुररिपावस्तं गतं कौतुकम् ॥' अत्रान्यत्कार्य प्रकुर्वतोऽशक्यान्यवस्तुकरणात्मको विशेषालंकारः । उकरूपं त्वां पश्यतो यथोक्तविशेषणविशिष्टपुररिपुदर्शनमासीदिति निब- न्धनात्करणस्य क्रिया सामान्यात्मनो दर्शनेऽपि सद्भावाद्यद्यप्ययमों न वाच्यस्तथापि तस्मिन्कौतुकास्तमयवर्णनाद्यङ्गयः । तेन तदा त्वं तथाभूतः पुररिपुरिव स्थितोऽसीत्युपमा व्यज्यते । एवमुपमादिगुदाहृता । अथोपमादोषाश्चिन्त्यन्ते-न्यूनत्वमधिकत्वं लिङ्गभेदो वचनभेदोऽसा- दृश्यमसंभव इत्यस्याः षड् दोषानाहुः । तत्रोपमेयादुपमानस्यापकृष्टत्वं न्यूनत्वम् । उत्कृष्टत्वमाधिक्यम् । द्वयमपि जात्या प्रमाणेन धर्मतो वेति प्रत्येकं त्रिविधम् । तत्र जातिप्रमाणगतन्यूनत्वाधिक्ये यथा- 'चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् ।' 'वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ।' 'अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान्वेधा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥'

·चित्रमीमांसा। ३१. . - 'पातालमिव नाभिस्ते पर्वताविव च स्तनौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभः ॥' अत्र चण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यन्तमेव कदर्थित इत्यनुचि-. तार्थतायाभिमे न्यूनत्वाधिक्ये पर्यवस्यतः । धर्मतो न्यूनत्वाधिक्ये तु हीना- धिकपदत्वरूपौ दोषौ । यथा- 'स मुनिर्लाञ्छितो मौज्या कृष्णाजिनपटं वहन् । व्यरानन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ॥' 'स पीतवासाः प्रगृहीतशाझे मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः ॥' अत्राद्य उपमानस्य मौञ्जीप्रतिबिम्बस्तडिल्लक्षणधर्मो न निबद्ध इति न्यूनत्वम् । द्वितीये उपमेयस्य शङ्खादेरनिर्देशेन शशिनो ग्रहणमतिरि- च्यत इत्याधिक्यम् । लिङ्गवचनभेदो यथा- 'भाग्याभावात्करस्थोऽपि चिन्तारत्नमिव च्युतः । सक्तवो भक्षिता देव शुद्धाः कुलवधूरिव ।।' इमौ प्रक्रमभङ्गान्तर्भूतौ । कथं च्युतत्वादिरत्र साधारणधर्मो भवितुं नार्हति । उपमानोपमेययोर्मध्ये यत्र लिङ्गवचनसारूप्यं तत्रैवास्य समन्वये- नोभयान्वयाभावात् । तथा चोपात्तविशेषणविशिष्टस्यैवोपमानत्वमुपमेयत्वं वा भवेत् । प्रतीयमानेन तु धर्मान्तरेणोपमानिर्वाह्या स्यात् । ततश्चोपमानोप- मेययोः कस्यचित्सविशेषणत्वमन्यस्य नेत्येवं विशेषणप्रक्रमभङ्गरूपता । केचित्तु कालपुरुषलोडर्थादिभेदमपि दोषमाहुः । यथा--- 'तस्यापनोदाय कलप्रवृत्तावुपस्थितायामपि नियंपेक्षः । त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमिं पितुराज्ञयेव ।' अत्र समुद्रानेमिमत्यजमित्यन्वेति न तु त्यक्ष्यामीति । पुरुषभेदो यथा- 'शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादिद्धिः । आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्वेन नीवार इवावशिष्टः ॥'. निवारे आभातीत्यन्वेति न त्वाभासीति ।

·काव्यमाला। विध्यादिभेदो यथा- 'आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्यं भवतः पितेव ॥' भवन्तमलभतेत्यन्वेति न तु लभस्वेत्याशीः । असादृश्यासंभवावुपमाया- मनुचितार्थतायां पर्यवस्यतः । असादृश्यं यथा-- . 'प्रश्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्' काव्यस्य शशिना सादृश्यमप्रसिद्धम् । यद्यर्थानां रश्मीनां च सादृश्यं प्रसिद्धं स्यात्तदा तदीयबिम्बप्रतिबिम्बभावेन काव्यशशिनोः सादृश्यमप्र- सिद्धमप्योनीयेत न च तदप्यस्ति । यथा वा- 'एष विन्ध्याचलः सान्द्रकुञ्जोल्लसितनिर्झरः । भालेक्षणस्फुरद्वह्निशिखाटोप इवेश्वरः ॥' असंभवो यथा- निपेतुरास्यादिव तस्य दीप्ताः शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः । जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाजः परिवेषिणोऽर्कात् ।। ज्वलन्त्योऽम्बुधाराः सूर्यमण्डलान्निष्पतन्त्यो न संभवन्तीत्यसंभवः । केचिदुपमानाप्रसिद्धिं पृथग्दोषमाहुः । यथा- 'बाष्पदिग्धेक्षणं वक्र तरुण्याः परिदृश्यते । तुषारसिक्तच्छदनं तरङ्गिण्या इवोत्पलम् ॥' अत्र बाष्पदिग्धेक्षणं तुषारसिक्तच्छदनमित्यनयोर्बिम्बप्रतिबिम्बमावेन सादृश्यसंभवेऽप्युत्पलस्य मुखं प्रत्युपमानत्वाप्रसिद्धिरेव दोषः । अथैषां दोषाणां यथासंभवमपवादाः प्रदान्ते-कविसमयसंमतेषु जात्या प्रमाणेन च न्यूनत्वाधिक्येन दोषौ । यथा- 'तवाननसमश्चन्द्रश्चन्द्रतुल्यं त्वदाननम् । ध्यणुकं मध्यसदृशं मध्यं व्यणुकसंनिभम् ॥' . १. 'काव्यशशिनोः' ग. २. आनीयते' ख. ३. 'सान्द्रः कुञ्जोच्चलित' क-ख. ४. "निष्पेतुः क-ख.

·. चित्रमीमांसा। अत्र कविसमयप्रसिद्धेन किंचिदनौचित्यम् । उपमेयोपमानगताधिक- धर्मोपादानस्यैकैकंधर्मकानेकोपमार्थत्वेन वा ‘साधारणधर्मवत्तासंपादनार्थत्वेन वा धर्मिस्वरूपविशेषलाभार्थत्वेन वा विधान्तरेण वा प्रस्तुतकार्यान्तरार्थत्वे धर्मतो न्यूनत्वाधिक्ये न दोषौ । यथा- 'क्षीरोदवेलेव सफेनपुञ्जा पर्याप्तचन्द्रेव शरत्रियामा । नवं नवं क्षौमनिवासिनी सा भूयो बभौ दर्पणमादधाना ॥' इत्यत्रोपमेयगनाधिकविशेषणोपादानस्यैकैकविशेषणकानेकोपमानार्थ- त्वान् । 'क्षीरोदवेला च सफेनपुञ्जा पर्याप्तचन्द्रा च शरत्रियामा । अनुव्यधात्क्षौमनिवासिनी तामच्छप्रभं दर्पणमादधानाम् ॥ इत्यस्यैव श्लोकस्य पाठे उपमानगतानेकधर्मोपादानमेकैकधर्मकोपमाद्व- यार्थमित्युपमानस्य धर्मत आधिक्यान्न दोषः । 'इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव हृदः ॥' अत्र विज्ञापितविशेषणं ध्यानस्तिमितलोचन इति साधारणधर्मवत्तासं- पादनार्थमिति न्यूनत्वं न दोषः । 'ज्यानिनादमभिगृह्णती तयोः प्रादुरास बहुलक्षपाछविः । ताडका चलकपालकुण्डला कालिकेव निविडा बलाकिनी ॥' अत्र निबिडेति विशेषणं कालिकायां बहुलक्षपाछविरिति साधारण- धर्मवत्तासंपादनार्थमित्याधिक्यं न दोषः । 'अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्वती। पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना ॥' अत्रांतिथिं नामेति विशेषणं धर्मिस्वरूपविशेषलाभार्थमित्याधिक्यं न दोषः। 'रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुते । देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥' १. 'नवक्षौम क-घ. २. 'आधिक्यं' ग. ३. 'काले घ. .

·काव्यमाला। - - अत्र दिव्यमिति विशेषणं धर्मिविशेषलाभार्थमित्यधिकत्वं न दोषः । एवं प्रकृतकासंघटनचमत्कारादिकार्यान्तरत्वेऽपि द्रष्टव्यम् । एवं च प्रस्तुतकार्यान्तरोपयोगरहितानां बिम्बप्रतिबिम्बभावेऽपि न सा- धारणधर्मतैकप्रयोजनतया संभाव्यमानानामुपमेयोपमानविशेषणानां प्रतिवि- शेषणानिर्देश एव न्यूनत्वमधिकत्वं च दोषः । कार्यान्तरार्थानामप्यनुगामितया विशेषणनिर्देशेन वा साधारणीकरणे त्वधिको गुणः । यथा-'ज्यानिनादमभिगृह्णती-' इति श्लोके ज्यानिना- दमभिगृह्णतीत्युपमेयविशेषणं ताडका स्वयमेव जिघांसया प्रादुर्भूयं प्रथम- मभिद्रुतवती रामेण हतेति स्त्रीवधानौचित्यपरिहारार्थत्वेऽप्युपमानसाधा- रणम् । कालिकायामपि गर्जितशालिन्यामतिशयोक्त्या तद्विशेषणानुवृत्तेः । तथा-'नृपं तमावर्त-' इति श्लोके 'अन्यवधूभवित्री' इत्यस्य व्यतिक्रम- णार्थत्वेऽपि सागरगामिनीति तत्प्रतिविशेषणनिर्देशः कृतः । यत्र लिङ्गवचनभेदेऽपि सामान्याभिधायिपदं स्वरूपभेदं नापद्यते स तत्र न दोषः । उभयानुगतिक्षमत्वात् । यथा--'भीमकान्तैर्नृपगुणैः । 'तद्वेषोऽसदृशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरताभृतः । दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥' सामान्याभिधायिपदस्य खरूपभेदापत्तावपि लिङ्गवचनभेदो महाकवि- प्रयोगेषु दृश्यते । 'द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधम् । त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥' 'प्रवृद्धो हीयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तथाविधः । स तु तत्समवृद्धिश्च न चाभूत्ताविव क्षयी ।' इत्यादौ । कालादिभेदे तु भूयास्युदाहरणानि । “एतादृशीषु लोकसि- द्धत्वाल्लिङ्गादिभेदो न दोषः' इति वामनः । एवं गुणदोषव्यवस्थायां सह- दयहृदयमेव प्रमाणम् । उक्तं हि दण्डिना- १. 'तत्र तत्र द्रष्टव्यम्' क. .

·चित्रमीमांसा। ३६ . 'न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकते अपि । उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥. स्त्रीव गच्छति षण्ढोऽयं वक्त्येषा स्त्री पुमानिव । प्राणा इव प्रियोऽयं मे विद्याधनमिवार्जिता ॥ भवानिव महीपाल देवराजो विराजते । अलमंशुमतः कक्षामारोढुं तेजसा नृपः ॥' इत्येवमादि सौभाग्यं न जहात्येव जातुचित् । अस्ति च क्वचिदुद्वेगः प्रयोगे वाग्विदां यथा ॥ हंसीव धवलश्चन्द्रः सरांसीवामलं नभः । भर्तृभक्तो भटः श्वेव खद्योतो भाति भानुवत् ॥ ईदृशं वय॑ते सद्भिः कारणं तत्र चिन्त्यताम् ।' इति । कविसमयप्रसिद्धौ सत्यामसादृश्यं न दोषः । यथा-'चन्द्रधवला कीर्तिः' इत्यादौ । उपमेयगतासंभावितत्वविवक्षायामुपमानस्यासंभवो न दोषाय । यथा-'चन्द्रबिम्बादिव विषम्' इत्यादौ । श्लिष्टसाधारणधर्मा- यामन्यत्रापि सहृदयहृदयाह्लादिन्यां कल्पितोपमानायामुपमायामप्रसिद्धत्वं न दोषः । यथा- 'कविमतिरिव बहुलोहा सुवटितचक्रा प्रभातवेलेव । हरमूर्तिरिव हसन्ती भाति विधूमानलोपेता ॥' 'सद्यो मुण्डितमत्तहूणचिवुकप्रस्पर्द्धि नारङ्गकम्' इत्यादौ । एवमन्येऽपि दोषापवादप्रकारा विद्वद्भिश्चिन्तनीयाः ॥ इति चित्रमीमांसायामुषमाप्रकरणम् । अथोपमेयोपमा निरूप्यते- उपमानोपमेयत्वं द्वयोः पर्यायतो यदि । उपमेयोपमा सा स्याद्विविधैषा प्रकीर्तिता ॥ यदि द्वयोर्यद्वय॑ते सोपमेयोपमेत्युच्यते तदा तुल्ययोगिताझामति- व्याप्तिः । तत्र- १. 'अप्रसिद्धं' का 'अप्रसिद्धिः' ग.

·३६ काव्यमाला। 'जनस्य तस्मिन्समये विगाढे बभूवतुद्वौँ सविशेषकान्तौ । तापापनोदक्षमपादसेवौ से चोदयस्थो नृपतिः शशी च ॥ इति द्वयोर्नृपशशिनोयुगपदेकधर्मान्वयवर्णनात् । अतः पर्यायेणेत्युक्तम् तथापि- 'तस्य द्विपानां मदवारिसेकात्खुराभिघाताच तुरङ्गमाणाम् । रेणुः प्रपेदे पथि पङ्कभावं पङ्कोऽपि रेणुत्वमियाय भूयः ॥' इत्यत्रातिव्याप्तिः । तत्र रेणुपङ्कयोः पर्यायेण पङ्करेणुभाववर्णनात् । आ उपमानोपमेयत्वमित्युक्तम् । द्वयोर्यदुपमानोपमेयत्वं वर्ण्यते सोपमेयोपर्मेत्यु क्तेऽपि- 'व्युष्टं प्रमाणं च वियोगवेदनाविदूननारीकमभूत्सम तदा' इत्यु भयविश्रान्तसादृश्यायामुपमायामतिव्याप्तिः। न च तत्रोभयोरपि सादृश्याश्र यत्वरूपस्योपमेयत्वस्यैव प्रतिपादनमस्ति न सादृश्यप्रतियोगित्वरूपस्योप मानत्वस्यातो नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । मुखतः प्रतिपादनाभावेऽपि तयो परस्परमुपमानत्वस्यार्थात्प्रतीतेः । न ह्युपमानोपमेयत्वं यंत्र वाच्यमिति ल. क्षणे विवक्षितम् । व्यङ्गयोपमेयोपमासंग्रहाभावप्रसङ्गात् । अतः पर्यायेणे- त्युक्तम् । एवमपि----'भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा' इत्यादिरसनोप- मायां मतिचेष्टयोः पर्यायभेदेनोपमानत्वस्योपमेयत्वस्य च सत्त्वेनातिव्याप्ति- परिहारायैकस्मिन्पर्याये यं प्रत्युपमानत्वं तं प्रत्येव पर्यायान्तरे उपमेयत्वं विवक्षणीयम् । द्विविधैषेत्युक्तम् । द्वैविध्यं धर्मस्य साधारण्यवस्तुप्रतिवस्तुभावाभ्याम् । 'सुगन्धि नयनानन्दि मदिरामदपाटलम् । अम्भोजमिव ते वकं त्वद्वऋमिव पङ्कज़म् ॥' 'सच्छायाम्भोजवदनाः सच्छायवदनाम्बुजाः । वाप्योऽङ्गना इवाभान्ति यत्र वाप्य इवाङ्गनाः ॥' इति क्रमेणोदाहरणे। अत्रेदं विचार्यते । लक्षणस्य 'त्वद्वल्गुना युगपदुन्मिपितेन तावत्' इति १. 'वियोगवह्निना' क. २. 'तत्र' ख.

·चित्रमीमांसा। प्रागुदाहृतायां युगपदुपमेयोपमायामव्याप्तिः। न चेयमुपमेयोपमा न भ- वति, किं तूभयविश्रान्तोपमामात्रमिति शङ्कनीयम् । परस्परतुलामित्यनेन द्वयोरपि प्रतियोगित्वस्यापि प्रतिपाद्यमानतया उपमेयोपमेत्यवयवार्थस्याधि- शिष्टत्वात् । अर्थादपि सिध्यतः परस्परप्रतियोगित्वस्य मुखतः प्रतिपादनेन, तृतीयसदृशव्यवच्छेदरूपफललाभाच्च । च 'रजोभिः स्यन्दनोद्भूतैः' इति प्रागुदाहृतायां परस्परोपमायामतिव्याप्तिः । न च तत्राप्युपमेयोपमा । तृतीयसदृशव्यवच्छेदाप्रतीतेः । द्विविधैषा प्रकीर्तितेति विभागासामञ्जस्य- प्रसङ्गाचं । न ह्यत्र धर्मस्य साधारण्यं वस्तुप्रतिवस्तुभावो वास्ति । गग- नस्य भूतलेन सादृश्ये रजोव्याप्तत्वं साधारणधर्मः । भूतलस्य गगनेन सा- दृश्ये गजानां मेघानां च बिम्बप्रतिबिम्बभाव इत्यत्यन्तविलक्षणत्वात् । अत एवात्र तृतीयसब्रह्मचारिव्यवच्छेदरूपं फलमपि न सिध्यति । एकध- मश्रियेण परस्परसाम्ये वर्ण्यमाने ह्यनयोरस्मिन्विषये तृतीयः सब्रह्मचारी नास्तीति फलति । कस्यचित्केनचित्सादृश्ये वर्णिते तस्याप्यन्येन सादृश्य- मर्थसिद्धमपि मुखतो वर्ण्यमानं तृतीयसदृशव्यवच्छेदार्थ भवतीति हि त- त्फलकत्वे बीजम् । न चैतद्धर्मसाधारण्य इव धर्मभेदेऽपि लभ्यते । रजोभिर्ग- गनस्य भूतलसादृश्यवर्णनेन भूतलस्य मेवाकारैर्गजैगगनसादृश्यस्यार्थतः सिं- ध्यभावात् । अपि च- 'पितासमाराधनतत्परेण पुत्रेण पुत्री स यथैव तेन । पुत्रस्तथैवाधिकवत्सलेन स तेन पित्रा पितृमान्बभूव ॥' इति व्यत्यस्तधर्मिबिम्बप्रतिबिम्बकोपमायामतिव्याप्तिः । अत्र हि पुत्रः पिता चेल्युभावुपमेयोपमानभूतौ धर्मिणौ । तयोस्तावेव व्यत्यासेन पितृमत्व पुत्रित्वमिति साधारणधर्मकोटिप्रविष्टतयोपात्तौ । तयोश्च विम्बप्रतिविम्ब- रूपसाधारण्यापादको धर्मो मतुविनिप्रत्ययोपात्तं प्राशस्त्यम् । प्रशंसायां ह्यत्र तौ प्रत्ययौ पित्रा पितृमानिति संबन्धमात्रस्यौवक्तव्यत्वात् । एवं च १. 'साधर्मे' क. २. 'अव्यक्तावात' क.

·काव्यमाला। पुत्रस्य पितुश्च प्रशस्तपितृमत्वं प्रशस्तपुत्रवत्वं च बिम्बप्रतिबिम्बकरम्तेिन वस्तुप्रतिवस्तुभावेन साधारणधर्म इति लभ्यते । तयोश्च पितापुत्रयोः प्रा- शस्त्यप्रतिपादके अधिकवत्सलेन समाराधनतत्परेणेति च विशेषणे । त- तश्च धर्म्युपमायां यः पिता पुत्रस्योपमानं स एव तस्य तदुपपादके बिम्ब- प्रतिबिम्बनिर्देशे उपमेय इति लक्षणस्य वर्तनं तावत्स्पष्टम् । न चेयमुपमे- योपमा । पुत्रपित्रोधर्मिणोरुपमायां प्रशस्तपितृमत्वं प्रशस्तपुत्रवत्वं च वस्तु- प्रतिवस्तुभावेन बिम्बप्रतिबिम्बभावकरम्बितेन साधारणो धर्मः। पितापुत्रयोस्तु धर्मकोटिनिविष्टयोर्वात्सल्यभक्त्यतिशयकृतं प्राशस्त्यमनुगतसाधारणधर्म इति पूर्वोदाहरणसारूप्यात्समुच्चयोपमया पुत्रोऽपि पितृभक्त्या प्रशस्त: पितापि पुत्रवात्सल्येन प्रशस्त इत्यर्थलाभेऽपि तृतीयसब्रह्मचारिव्यवच्छेदालाभाच। न चात्र इवशब्दद्वयादियुक्तपर्यायद्वयाभावात्पर्यायविशेषणेनैवातिव्याप्तिनि- रासः स्यादिति वाच्यम् । वाच्यकक्षायां पुत्रपित्रोरुपमा व्यङ्ग्यकक्षायां पि- तापुत्रयोरिति पर्यायद्वयसत्त्वात् । न हि पर्यायद्वयस्यापि वाच्यत्वमत्र विव- क्षितम् । येनेवशब्दद्वययुक्तपर्यायद्वयाभावादतिव्याप्तिनिरस्येत । तथा सति हि व्यङ्गयोपमेयोपमासाधारण्यं न स्यादित्युक्तम् । न चात्र धर्मिणोरेवोपमा धर्मयोस्तु उपमानोपमेयसाधारण्यार्थमभेद एव प्रतीयते नोपमेति वाच्यम्- 'नलिन्या इव तन्वङ्गयास्तस्याः पद्ममिवाननम् । मया मधुकरेणेव पायं पायमतृप्यत॥' इत्यादौ बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोस्तन्वीनलिन्यादिकयोरुपमाया अपि दर्शनेन धर्मयोः सादृश्येन साधारणीकरणस्याप्युपमाप्रयोजकत्वात् । त- स्मात्तत्रातिव्याप्तिशङ्का दुर्वारा । अतोऽनुपपन्नमेवेदं लक्षणं लक्ष्यते । अत्र ब्रूम:- अन्योन्येनोपमा बोध्या व्यक्त्या वृत्त्यन्तरेण वा । एकूधर्माश्रया या स्यात्सोपमेयोपमा मता ॥ अन्योन्येनेति विशेषणान्न रशनोपमायामतिव्याप्तिः । व्यक्या वृत्त्य- १. 'बिम्बप्रतिबिम्बभाव' ख-ग. २. 'साधारण्ये' ख, ग, ३. 'उपपादके' क. - ·चित्रमीमांसा। ३९ न्तरेण वा बोध्येति विशेषणाच्च नोभयविश्रान्तसादृश्योपमायामतिव्याप्तिः । . परस्परप्रतिक्षेपकविकल्पार्थेन वाकारेण हि या परस्परप्रतियोंगिकत्वविशिष्टो- पमा तद्विषयवृत्त्यन्तरनिरपेक्षव्यक्ति बोध्या तद्विषयव्यक्ति निरपेक्षवृत्त्य- न्तरबोध्या वा भवति सोपमेयोपमेति पर्यवस्यति । ततश्चोभयविश्रान्त- सादृश्योपमायामन्योन्यप्रतियोगिकत्वांशे व्यक्तिः सादृश्यरूपोपमांशे वृत्त्य- न्तरमिति तयोः करम्बितत्वान्नातिव्याप्तिशङ्का । सामान्यलक्षणसिद्ध्यर्थ च व्यक्तिवृत्त्यन्तरयोरन्यान्यत्वेन क्रोडीकृतयोर्ग्रहणम् । एवं हि 'तया गृहीतं नु मृगाङ्गनाभ्यः' इत्यत्र वृत्त्यन्तरापेक्षव्यक्तिबोध्यायामनलंकारभूतायां व्य- क्तिनिरपेक्षवृत्त्यन्तरबोध्यायामलंकारभूतायां चोपमायां लक्षणमनुगतं भव- ति । यद्यपि व्यङ्गयायामप्युपमेयोपमायां शब्दस्य सहकारित्वेन तद्गतश- क्रप्यपेक्षितत्वात् 'खमिव जलं जलमिव खम्' इत्यादौ वाच्याया- मपि गम्यसाधारणधर्मायां तस्यां धर्माशे व्यक्तेरपेक्षितत्वात्परस्परनैरपेक्ष्य- मसंभवि, तथाप्यन्योन्यप्रतियोगिकत्वविशिष्टसादृश्यविषयवृत्त्यन्तरनिरपेक्ष- कत्वं व्यक्तेः तद्विषयव्यक्तिनिरपेक्षत्वं वृत्त्यन्तरस्य चास्त्येव । इदमेव च व्यक्तिपदानपेक्षयालंकारूपाया विशेषलक्षणमपि । तत्र व्यक्तिपदपरित्यागे वृत्त्यन्तरमात्रबोध्येत्येतद्विशेषणं पर्यवस्यति । ततश्चोभयविश्रान्तसादृश्योप: माव्यावृत्तिः । न च तस्यामेकस्यैवोपमानत्वं न तु द्वयोरित्यन्योन्यपदेनैव व्यावृत्ताविदं व्यर्थमिति वाच्यम् । प्राकरणिकाप्राकरणिकयोः सादृश्यवर्ण- नेऽप्राकरणिकस्यैवोपमानत्वलाभेऽप्युभयोरपि प्राकरणिकत्वे विनिगमनावि- रहेण परस्परोपमानत्वप्रतीतेः । एवं धर्माश्रयविशेषणात् 'रजोभिः स्यन्दनो- त्कीर्णैः' इति परस्परोपमायां नातिव्याप्तिः। उक्तविशेषणबलादेव 'पिता समाराधनतत्परेण' इत्युपमायामपि नातिव्याप्तिः । उभयत्राप्युपमेययोभिन्न- धर्माश्रयत्वात् । एकधर्माश्रयेत्यस्य चायमर्थः । कस्यचिदन्येनोपमायां यो धर्मः साधारणो वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नो वा स एवान्यस्य तेनोपमायामपीति । न त्वनुगामिधर्माश्रयेत्यर्थः । बिम्बप्रतिविम्वगर्भवस्तुप्रतिवस्तुभावनिर्देशे तद- भावादिति दिक् । इदं तूपमेयोपमात्वप्रयोजकं लक्षणम् । अनुगतानतिप्रसक्तलक्षणं तु- १. 'तत्र' क.

·काव्यमाला। 'सदृशस्य तृतीयस्य व्यवच्छेदाय यद्भवेत् । अन्योन्येनोपमेयत्वं सोपमेयोपमा मता ॥ इति द्रष्टव्यम् । अत्रान्योन्येनेति विशेषणं अहमेव गुरुः सुदारुणानाम्' इति 'प्रतीपविशेषव्यावृत्त्यर्थम् । अथोदाहरणानि । तत्र धर्मस्य साधारण्ये यथा- 'खमिव जलं जलमिव खं हंसश्चन्द्र इव हंस इव चन्द्रः । कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ॥' इयं प्रतीयमानसाधारणधर्मा । वाच्यसाधारणधर्मा यथा-'सुगन्धि नयनानन्दि' इत्यादि । यथा वा- - 'गिरिरिव गजराजोऽयं गजराज इवोच्चकैर्विभाति गिरिः। निर्झर इव मदधारा मदधारेवास्य निर्झरः स्रवति ॥' अत्रोपमेयोपमाद्वयस्य परस्परानुगृहीतत्वेन विच्छित्तिविशेषोऽधिकः । वस्तुप्रतिवस्तुभावो यथा—'सच्छायाम्भोजवदना' इत्यादि । इदं वस्तुप्रतिवस्तुभावस्य बिम्बप्रतिबिम्बविशेषणत्वे उदाहरणम् । त- द्विशेष्यत्वे यथा- 'वक्रं पद्ममिवैतस्या नेत्रं भृङ्गमनोहरम् । पद्मं वक्रमिवाभाति मृगलोचनभूषितम् ॥' एतानि पर्यायोपमेयोपमोदाहरणानि । युगपदुपमेयोपमोदाहरणं तु- 'तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन' इत्यादि । तत्रापि यथासंभवं पूर्वोक्ता भेदा उन्नेयाः ॥ इत्युपमेयोपमाप्रकरणम् । m द अथानन्वयः- एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्दयो मतः। एवकारबलादेकस्यामेवोपमितिक्रियायामिति गम्यते । तेनोपमेयोप- मायां रसनोपमायां च नातिव्याप्तिः । उदाहरणम्-'गगनं गगनाकारं १. 'चित्रमीमांसायां' क.

·चित्रमीमांसा । ४१ सागरः सागरोपमः' । अयं प्रतीयमानधर्मः । निर्दिष्टधर्मो यथा- 'न केवलं भाति नितान्तकान्तिनितम्बिनी सैव नितम्बिनीव । यावद्विलासायुधलास्यवासास्ते तद्विलासा इव तद्विलासाः ।।' ननु- 'पितुर्नियोगाद्वनवीसमेवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः । धर्मार्थकामेषु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेषु वृत्तिम् ।।' इत्यन्नैकस्यैव• रघुपतेरुपमानत्वमुपमेयत्वं च । न च तत्रानन्वयः । स- मुच्चयोपमया तस्य धर्मार्थकामेष्वनुजेषु च समवृत्तिमात्रस्यैव प्रतिपाद्यतया सदृशान्तरव्यवच्छेदे तात्पर्याभावात् । तथा 'त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्ता- त्समुद्रनेमिं पितुराज्ञयेव' इत्यत्राप्यस्ति स्वस्यैवोपमानत्वमुपमेयत्वं च । त- त्रापि नानन्वयः । पितृनियोगात्क्षितित्याग इवापवादात्सीतात्यागे च सह- शान्तरप्रसक्त्यभावेन तयवच्छेदस्य फलत्वायोगाच्च । एवम्- 'उपाददे तस्य सहस्ररश्मिस्त्वष्ट्रा नवं निर्मितमातपत्रम् । स तङ्कूलादविदूरमौलिर्बभौ पतद्गङ्ग इवोत्तमाङ्गे ॥' इत्यादावप्येकस्यैवोपमानोपमेयभावः स्पष्टः । न चैतेषु क्वचिद्धर्मादिषु वृत्तेरवरजेषु वृत्तेश्चोपमानोपमेयभावः । अन्यत्र क्षितित्यागस्य सीतात्यागस्य • चापरत्र गङ्गापतनस्य दुकूलसंनिधानस्य च । न तु क्वचिदप्येकस्यैव ध- मिण उपमानोपमेयभावः । विशिष्टान्वयिनोऽपि विशेष्यबाधे विशेषणसं- क्रमौचित्यादिति वाच्यम् । यथा धर्मार्थकामेषु समवृत्ति प्रपेदे तथा- वरजेष्वित्यादिप्रकारेणैकस्यैवोपमानोपमेयभावे निबद्धेऽपि तस्य विशेष- णसंक्रान्तिकल्पने 'पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः' इत्यादीनामपि हारनिर्झरा- दीनामेवोपमानोपमेयभावः स्यादिति बिम्बप्रतिबिम्बोदाहरणमात्रविलोपप्र- सङ्गात् । 'रामरावणयोयुद्धम्' इत्यादावभेदेऽप्युपमानोपमेयभावमभ्युपग- च्छतामलंकारिकारिकाणां विशेष्यबाधस्यापरिहरणीयत्वाच । तम्मादत्र 'सविशेषणे हि' इति न्यायोपन्यासो वाक्यमीमांसकानां शोभते नालं- १. 'सविशेषणे हि विधिनिषेधौ सति विशेष्ये बाधे विशेषणमुपसंक्रामत इति'.

·४२ 20 काव्यमाला। - कारमीमांसकानाम् । वाक्यमीमांसका ह्यभेदे उपमानोपमेयभावनिर्देश एव नास्तीति मन्यमाना 'रामरावणयोयुद्धम्' इत्यादावद्यतनस्य पूर्वेयुस्तनं युद्ध- मुंपमानम् । एतत्कल्पगगनस्य कल्पान्तरगगनमुपमानमित्यादि कल्पयन्ति । तस्मादलंकारिकमते एतेष्वेकस्यैवोपमानोपमेयभाव इति लक्षणमतिव्याप्त- . मिति चेत् । अत्र ब्रूमः- 'स्वस्य स्खेनोपमा या स्यादनुगाम्येकधार्मिका । अन्वर्थनामधेयोऽयमनन्वय इतीरितः ॥' खस्य स्वेनेति विशेषणादुपमेयोपमायां रसनोपमायां च नातिव्याप्तिः । अनुगाम्येकर्मिकेति विशेषणादुदाहृतोपमाविशेषेषु नातिव्याप्तिः । यद्यपि तेप्वपि समां वृत्तिं प्रपेदे इत्याचंशेऽनुगामिधर्मप्रवेशः । तथाप्येको न भवति । धर्मार्थकामावरजादिबिम्बप्रतिबिम्बभावकरम्बितत्वात् । अत ए- वैकग्रहणमप्यर्थवत् । अन्वर्थनामधेय इति तु न लक्षणान्तर्गतम् । किं स्वेन स्वस्योपमाप्यनुगाम्येकधर्मा चेदेवानन्वयो नान्यथेत्यत्रोपपत्तिमात्रप- रम् । धबैंक्ये हि स्वस्य खेनोपमा नान्वेतीत्यनन्वय इत्यन्वथै नाम भवति । अनन्वय्यर्थनिबन्धनवशाच्चानुपमत्वद्योतनफलपर्यन्तं धावेत् । धर्मभेदे तु एक- धर्मावच्छिन्नेन खेनैव धर्मान्तरावच्छिन्नस्य स्वस्योपमान्वेतीति न तत्रा- न्वर्थ नाम, न वानन्वय्यर्थनिबन्धनाधीनानुपमत्वफललाभः । इदमनन्वयत्व- प्रयोजक लक्षणम् । लक्षणमात्रं तु 'यत्र तेनैव तस्य स्यात्' इति भाम- होक्तमनुसंधेयम् । 'उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहो' इत्यतिशयोक्तिविशे- षेऽनुपमत्वद्योतनफलसाम्यकल्पनावत्यतिव्याप्तिनिरासाय तेनैव तस्येति वि- शेषणम् । अयमनन्वयो व्यङ्गयोऽप्यस्ति । यथा- 'अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते । कालेनैषा भवेत्प्रीतिस्तवैवागमनात्पुनः ॥' अत्र गृहागतं श्रीकृष्णं प्रति विदुरवाक्ये इयं त्वदागमनप्रभवा प्रीति- बहुकालव्यवहितेन पुनरपि त्वदागमनेनैव भवेत् नान्येनेत्युक्तिभङ्गया त्व- .

·. चित्रमीमांसा। दागमनप्रभवप्रीतः सैव सदृशी न त्वितरप्रभवेति व्यज्यते. । एतादृशया- वृत्त्यर्थमनन्वयालंकारलक्षणेऽव्यङ्गयत्वविशेषणं पूर्ववद्रष्टव्यम् ॥ इत्यनन्वयप्रकरणम् । अथ स्मरणालंकारः- स्मृतिः सादृश्यमूला या वस्वन्तरसमाश्रया.। स्मरणालंकृतिः सा स्यादव्यङ्गयखविशेषिता ।। . यथा-- 'अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूर न स रुचिरकलापं बाणलक्षीचकार । सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः॥' यथा वा- 'दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्ता- दम्भस्तः स्फुरदरविन्दचारुहस्ताम् । उद्वीक्ष्य श्रियमिव कांचिदुत्तरन्ती- मस्मार्षीजलनिधिमन्थनस्य शौरिः॥' एकत्र सदृशदर्शनात्तत्सदृशधर्मिका स्मृतिः । इतरत्र सदृशदर्शनात्त- त्सदृशलक्ष्मीसंबन्धिनो जलनिधिमन्थनस्य स्मृतिः । उभयत्रापि सादृश्यमू- लकवस्त्वन्तरस्मृतित्वमविशिष्टम् । अत एव सदृशासशसाधारण्यार्थतया लक्षणे वस्त्वन्तरग्रहणमर्थवत् । 'सौमित्रे ननु सेव्यतां तरुतलं चण्डांशुरुज्जृम्भते चण्डांशोर्निशि.का कथा रघुपते चन्द्रोऽयमुन्मीलति । वत्सैतद्विदितं कथं नु भवता धत्ते कुरङ्गं यतः क्वासि प्रेयसि हा कुरङ्गनयने चन्द्रानने जानकि. ॥" अत्र श्रुतकुरङ्गसंबन्धिनस्तन्नयनस्य स्मरणात्तत्सदृशसीतानयनस्मृति- स्तत्संबन्धिसीतास्मृतिश्चेति । किं त्वेषा व्यङ्गया, अलंकार्यभूता च । त- द्वयावृत्त्यर्थमव्यङ्गयत्वविशेषणम् । .

·oC काव्यमाला । . 'अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधय- स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव- स्तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥' स्तूयमानभूसंबन्धिनो भूभृद्भुजस्य स्मृतिर्न ‘सादृश्यमूलेति नात्र स्मर- णालंकारः । किं तु स्मृतेः संचारिभावस्य भूभृद्विषयरतिभावाङ्गत्वात्प्रेयो- ऽलंकारः। 'स तथेति प्रतिज्ञाय विसृज्य कथमप्युमाम् । ऋषीज्योतिर्मयान्सप्त सस्मार स्मरशासनः ॥' अत्र चिन्तामूला स्मृतिः। विच्छित्तिविशेषाभावान्न कश्चिदलंकारः । ए- तदुभयव्यावृत्त्यर्थ सादृश्यमूलेति विशेषणम् । एवमेते भेदाभेदसाधारण- साधर्म्यमूला अलंकाराः प्रदर्शिताः ।। इति स्मरणालंकारप्रकरणम् । अथाभेदप्रधानेषु प्रथमं रूपकं निरूप्यते-- आरोपविषयस्य स्यादतिरोहितरूपिणः । उपरञ्जकमारोप्यमाणं तद्रूपकं मतम् ॥ अत्रारोपविषयस्येत्यनेनोत्प्रेक्षातिशयोक्त्योर्ध्यावृत्तिः । तत्र मुखादेरारो- पविषयत्वाभावात् । अतिरोहितरूपिण इत्यनेन ससंदेहभ्रान्तिमदपद्भुतीनां व्यावृत्तिः । तेषु संदेहभ्रान्त्यपह्नवैर्विषयस्य तिरोधानात् । उपरञ्जकमि- त्यनेन समासोक्तिपरिणामव्यावृत्तिः । तयोहि नोपरञ्जकत्वं विषयेष्वतादू- प्यापादकत्वलक्षणम् । समासोक्तौ व्यवहारमात्रसमारोपेण तादृप्यप्रतीतेरे- वाभावात् । परिणामे आरोप्यमाणस्यैव विषयताद्रूप्यापत्त्या विषयस्यारो- प्यमाणताद्रूप्यापत्त्यभावादित्याहुः ॥ अत्रेदं विचार्यते । आरोपाध्यवसाययोः कीदृशं भेदमभिसंधायारोप- विषयस्येत्यनेनोप्रेक्षाव्यावृत्तिरुच्यते । यदि विषयविषयिणोरभिहितयोरभे- दप्रतिपत्तिरारोपः । विषयूनिगरणेन विषयिणस्तदभेदप्रतिपत्तिरध्यवसाय - ·चित्रमीमांसा। इति भेदमभिसंधाय, तदोत्प्रेक्षारोपमूलैव स्यात् । तत्र 'नूनं मुखं चन्दः'. इति विषयस्य मुखस्याप्यभिधानेन तन्निगरणाभावात् । ततश्च तत्रातिव्या- प्तिरनिवारितैव स्यात् । ताद्रूप्यप्रतिपत्तिरारोपस्तदभेदप्रतिपत्तिरध्यवसाय इति तयोर्भेदः । 'मुखं चन्द्रः' इत्यादिरूपके चन्द्रस्य यद्रूपं चन्द्रत्वं तेन रूपवत्तामात्रं मुखस्य प्रतीत्यते । न तु प्रसिद्धचन्द्राभेदः । 'मुखविषयायां चन्द्रः' इत्याद्यतिशयोक्तौ तु तदभेद एव प्रतीयते इति चेत् । न । वैपरी- त्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । न च वाच्यम् । 'इन्दोरपि मृगाक्षीणां मुखेन्दुरतिरिच्यते । निर्जरैः पीयमानोऽपि यः कदाचिन्न हीयते ।' इति मुखचन्द्रस्य प्रसिद्धचन्द्राध्यतिरेकवर्णनं तदभेदप्रतिपत्तौ न संभव- तीति रूपके ताद्रूप्यप्रतिपत्तिरेवेति । तथा सति हि 'सुधावद्धग्रासैरुपवनचकोरैरनुसृतां किरज्योत्स्नामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥' 'अपरः पाकशासनः' इत्याद्यतिशयोक्तौ 'अपर इव पाकशासनः' इत्या- युत्प्रेक्षायां च रूपकवदेव प्रसिद्धचन्द्राद्यभेदप्रतिपत्त्यभावेन ताद्रूप्यप्रति- पत्तिरेव स्यादिति तयोर्लक्षणस्यातिव्याप्तिरनेनानिवारिता स्यात् । अथ तत्र प्रसिद्धचन्द्राद्यभेदप्रतिपत्त्यभावेऽप्युपात्तकल्पितापरचन्द्राद्यभेदप्रतिपत्तिः.सं- भवतीति चेत् । रूपकेऽप्येवं वक्तुं शक्यमित्यसंभव एव लक्षणस्य स्यात् । किं चातिरोहितरूपिण इत्यनेन ससंदेहभ्रान्तिमतोरतिव्याप्तिवारणेऽपि ना- पहवेऽतिव्याप्तिवारणम् । 'नेदं मुखं किं तु चन्द्रः' इत्यत्र मुखे मुखत्वा- भावारोपस्य चन्द्रत्वारोपस्य चाहार्यत्वेन विषयतिरोधायकत्वाभावात् । आ- हार्यारोपस्यापि तिरोधायकत्वे रूपकेऽपि लक्षणस्यासंभवः स्यात् । उत्प्रे- क्षाया अप्याहार्यसंभावनारूपाया अतिरोहितरूपिण इत्यनेनैव व्यावृत्तिसि- द्धावारोपविषयस्येति विशेषणस्य वैयर्थ्य च स्यात् । अतिशयोक्तौ विष- यस्य निगीर्णस्य तिरोहितत्वेन तस्मा अप्यनेनैव व्यावृत्तिः । अपि च ।

·. News- ४६ काव्यमाला। 'त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम् । इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधोः ॥' इति निदर्शनायामतिव्याप्तिः । तत्रोपमेयवाक्यार्थे उपमानवाक्यार्थता- • द्रूप्यारोपसद्भावात् । यदि चारोपविषयस्य पदार्थस्येति विशेषणम् । तथा- प्यलक्तककृतत्वत्पादनखमार्जनं श्रीखण्डलेपकृतविधुपाण्डुरीकरणमिति नि- दर्शनायामतिव्याप्तिः । 'अनिदण्डो हरेरुर्ध्वमुत्क्षिप्तो बलिनिग्रहे । विधिविष्टरपद्मस्य नालदण्डो मुदेऽस्तु वः ॥' इति रूपकेऽव्याप्तिश्च । यत्तु सरखतीकण्ठाभरणोक्तं लक्षणम्- 'यदोपमानशब्दानां गौणवृत्तिव्यपाश्रयात् । उपमेये भवेद्वृत्तिस्तदा तद्रूपकं विदुः ॥' इति । तदप्यतिशयोक्तावतिव्याप्तम् । 'मुखं चन्द्रः' इति रूपके चन्द्रशब्दस्य मुखे गौणसारोप्यलक्षणा । चन्द्र इत्यतिशयोक्तौ साध्यवसानलक्षणेत्यालं- कारिकसिद्धान्तात् । वस्तुतस्त्वतिशयोक्तावेव लक्षणा न तु रूपके इति शक्यं व्यवस्थापयितुम् । तथा हि । अतिशयोक्तौ विषयाभिधायिमुखादि- पदाप्रयोगाच्चन्द्रादिपदेनैव तत्प्रत्यायनं कार्यमिति तस्य तत्र लक्षणावश्य- मास्थेया। रूपके विषयविषयिणोः स्वस्ववाचकाभिहितयोरभेदप्रतिपत्तिः संसर्गमर्यादयैव संभवतीति किमर्थ तत्र लक्षणा । अशक्या च तत्र लक्ष- णाभ्युपगन्तुम् । कथम् । मुखं चन्द्र इत्यत्र लक्षणया मुखे प्रवर्तमानं चन्द्रत्वं केन निमिर्तेन प्रवर्तेत । मुखत्वेन वा, मुखासाधारणकान्तिविशेषेण वा, च- न्द्रत्वेन वा, चन्द्रासाधारणकान्तिविशेषेण वा, मुखचन्द्रोभयानुगतकान्तिसा- मान्येन वा, मुखगतचन्द्रसादृश्येन वा । नाद्यः। मुखपदेन पौनरुकत्यापत्तेः। मुखत्वस्य शक्यासंबन्धित्वेन तेन निमित्तेन लक्षणायोगाच्च । अत एव न द्वितीयः । न तृतीयचतुर्थौ । मुखावृत्तिधर्मयोस्तत्र प्रवृत्तिनिमित्तत्वायो- गात् । न पञ्चमः । कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यत्र कान्तिमत्पदेन पौनरुक्त्या- पत्तेः । नापि षष्ठः । सादृश्यस्य शब्दप्रतिपाद्यत्वेनाव्यङ्गयत्वेन रूपकस्यो- १. 'मुखगतासाधारण ख-ग, • ·चित्रमीमांसा। पमागृथग्भावानुपपत्तेः । अभेदप्रधानं रूपकमिति सिद्धान्तविरोधाच्च । त-. स्माद्रूपके स्वखपदाभिहितयोर्विषयविषयिणोरभेदप्रतिपत्तिः संसर्गमर्यादयेत्येव वक्तव्यमिति लक्षणस्यासंभवोऽपि दोषः । यदा तु 'वक्रेन्दौ तव सत्ययं यं- दपरः शीतांशुरुज्जृम्भते' । 'द्वौ चन्द्रौ जगतो राजन्स दिवि त्वं महीतले' इत्यादौ विषयस्य प्रसिद्धचन्द्राभेदप्रतिपत्तिर्न संभवतीति कथंचिदिन्द्वादि- पदस्य विषये लक्षणा कल्प्यते । तथापि कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यादौ का- ठकाध्यापकादिवत्संसर्गमर्यादयैवाभेदप्रतिपत्तिसंभवेनातिक्लिष्टलक्षणाश्रयणा- योगात्तत्राव्याप्तिर्वज्रलेपायते । अपि च । 'सेतुः शैलैस्त्वया बद्धः पूर्व जेतुं दशाननम् । कं जेतुमद्य बध्नासि यशश्चन्द्रोपलैः प्रभो ॥ 'चिराद्यत्कौतुकाविष्टं कल्पवृक्षमुदीक्षितुम् । तन्मे सफलमद्यासीन्नेत्रं त्वय्यवलोकिते ॥ इत्यादौ व्यङ्गयरूपके चाव्याप्तिः । अत्र ह्याचे वर्ण्य प्रभुं प्रति रावण- वधाय त्वया सेतुर्बद्ध इति निर्दिश्यमानेन वस्तुना त्वमेव राम इति रूपकं व्यज्यते । न च तत्र विषये गौणं रामपदमस्ति । द्वितीये त्वामवलोकयता मम नेत्रेण चिरकाङ्कितं कल्पवृक्षावलोकनं लब्धमिति प्रतीयमानेन विशे- पालंकारेण त्वमेव कल्पवृक्ष इति रूपकं व्यज्यते । तत्र कल्पवृक्षपदं प्रसि- द्धकल्पवृक्षपरमेव न विषयलक्षकमिति स्पष्टम् । 'ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता ॥' इति शुद्धसारोपलक्षणामूलकरूपके चाव्याप्तिः । तत्र ह्यानन्दहेतुत्वा- दानन्दत्वरूपणं न त्वौपम्यात् । यत्त्वायुघृतमित्यादौ विच्छित्तिविशेषाद- र्शनाच्छुद्धसारोपलक्षणास्थले न कश्चिदलंकार इति । तदयुक्तम् । गौर्वा- हीक इत्यादौ विच्छित्तिविशेषादर्शनेन गौणसारोपलक्षणास्थलेऽप्यलंकार- त्वाभावप्रसङ्गात् । क्वचिद्वैचित्र्यादर्शनेऽप्यन्यत्र वैचित्र्यवति स्थलेऽलंकार- त्वमिहापि वक्तुं युक्तम् । 'नेत्रानन्देन चन्द्रेण' । - ·काव्यमाला। 'आयुर्दानमहोत्सवस्य, विनतक्षोणीभृतां मूर्तिमान् विश्वासो, नयनोत्सनो मृगदृशां, कीर्तेः प्रकाशः परः । आनन्दः कलिताकृतिः सुमनसां, वीरश्रियो जीवितं धर्मस्यैष निकेतनं, विजयते वीरः कलिङ्गेश्वरः ।।' इत्यादौ शुद्धसारोपलक्षणास्थलेऽपि वैचित्र्यदर्शनात् । यदि तु हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुरितिमन्ताराश्रयेण तत्र हेत्वलंकारो न रूप. कमित्यभ्युपगम्येत । तदा 'आरोपविषयस्य स्यात्' इति पूर्वोदाहृतलक्षणस्य तत्राव्याप्तिः । एवम्-'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते ।' 'तद्रूपंकम- भेदो य उपमानोपमेययोः' इत्यादिलक्षणेष्वप्यतिव्याप्त्यादिदोषा यथासंभ- वमुन्नेयाः । अत्र वदामः- 'बिम्बाविशिष्टे निर्दिष्टे विषये यद्यनिद्रुते । उपरञ्जकतामेति विषयी रूपकं तदा ॥' बिम्बाविशिष्ट इति विशेषणात् 'त्वत्पादनखरत्नानाम्' इति निदर्श- नायां नातिव्याप्तिः । तत्र हि चन्द्रो यथा स्वतः शुभ्रत्वादनासञ्जनीयवा- वल्यस्तथा नखाः स्वतोऽरुणत्वादनासञ्जनीयारुण्या इति सादृश्येन नखानां चन्द्रस्य च बिम्बप्रतिबिम्बभावः । अलक्तकचन्दनयोरन्यत्र स्ववर्णासञ्जक- त्वेन । ततश्च तत्र बिम्बभावान्ननखालक्तकविशिष्टे एव रञ्जने तत्प्रतिवि- म्बभूतचन्द्रचन्दनविशिष्टपाण्डरीकरणमुपरञ्जकम् । एवमन्यत्रापि 'अर. ण्यरुदितं कृतम्' इत्यादिताद्रूप्यारोपवन्निदर्शनोदाहरणे सर्वत्र बिम्बभावा- पन्नवस्तुविशिष्ट एवोपमेये तत्प्रतिबिम्बविशिष्टमुपमानमुपरजकमिति न क्वाप्यतिव्याप्तिः । रूपके तु न क्वचिदपि बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मवि- शिष्टतया विषयविषयिणोरुपादानम् । सावयवरूपकेऽपि विशेप्यरूपणात्- थगेवावयवेषु रूपणं न त्ववयवविशिष्टरूपेण विशेष्ये । 'अनिदण्डो हरे- सूर्ध्वम्' इत्यत्राप्यझिदण्डनालदण्डयोर्न बिम्बप्रतिबिम्बविशिष्टता । तयोः प्रतीयमानेन श्यामलत्वविधातृविष्टरकमलश्लिष्टत्वाद्यनुगामिधर्मणैवोपमानो- पमेयभावात् । किं तु विधातृविष्टरकमलश्लिष्टत्वरूपसाधारणधर्मवत्तासंपा- दनार्थ विशेषणविशिष्टतामात्रमुपमेयस्य ।

·चित्रमीमांसा । ४९ . निर्दिष्ट इति विशेषणान्न निगीणविषयायामतिशयोक्त्यामतिव्याप्तिः ।. व्यङ्गयरूपकोदाहरणेषु विषयिवाचकाप्रयोगसंभवेऽपि विषयनिर्देशः सार्व- त्रिक इति न तत्राव्याप्तिः। 'नेत्रानन्देन' इत्यादौ हेत्वलंकार इति मंते विषय इत्यनेनोपमेय इत्येतदर्थकेन तव्यावृत्तिः । तत्रापि रूपकमित्येकावली-. कारादिमते विषयपदं धर्मिमात्रपरं स्पष्टार्थम् । अनिहते निषेधास्पृष्ट इति विशेषणादपद्भुतौ नातिव्याप्तिः। उपरञ्जकतामाहार्यताद्रूप्यनिश्चयगोचरतामेतीत्यनेन ससंदेहोत्प्रेक्षासमा- सोक्तिपरिणामभ्रान्तिमत्स्वतिव्याप्तिनिरासः । ससंदेहोरेक्षयोनिश्चयस्यैवा- भावात् । समासोक्तौ परिणामे च तस्य ताद्रूप्यागोचरत्वात् । समासोक्तौ व्यवहारमात्रसमारोपात् । परिणामे आरोप्यमाणस्यैव विषयतादूप्यगोचर- त्वात् । भ्रान्तिमति सतः कल्पितस्य वा प्रवृत्त्यादिपर्यन्तस्य स्वारसिकस्यैव निबन्धने तस्यानाहार्यत्वात् । अव्यङ्गयविशेषणाच्चैतदेवालंकारभूतस्य रूपकस्य लक्षणमिति सर्व सु- स्थम् । तच्च रूपकं त्रिविधम्-निरवयवं सावयवं परम्परितं च । निरवयवं केवलं माला चेति द्विविधम् । सावयवं समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति चेति द्विविधम् । परम्परितं श्लिष्टाश्लिष्टशब्दनिबन्धनत्वेन द्विविधं सत्केवलं माला चेति द्वैविध्याच्चतुर्विधम् । एवमष्टविधो रूपकालंकारः । तत्र केवलं निर- वयवं यथा- 'कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु य- सखी कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत् । अनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेव्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥' मालानिरवयवं यथा- 'सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्पोद्गमः कान्तेः कार्मणकर्म नर्मवचसामुल्लासनावासभूः । - १. 'नर्मरहसांक-ख-ग.

·काव्यमाला। Hom- - विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षाक्रिया प्राणाः पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिः सा प्रिया ।।' समस्तवस्तुविषयं सावयवं यथा. 'ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थी- नन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिफीयम् । द्वीपाद्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन ।' एकदेशविवर्ति सावयवं यथा- 'प्रौढमौक्तिकरुचः पयोमुचां बिन्दवः कुटजपुष्पबन्धवः । विद्युतां नभसि नाट्यमण्डपे कुर्वते स्म कुसुमाञ्जलिश्रियम् ।' अत्र नभसो नाट्यमण्डपत्वेन रूपणाद्विद्युतामर्थान्नर्तकीत्वं गम्यते । इ- त्येकदेशे रूपकस्य विशेषणवाच्यतया वर्तनादिदमेकदेशविवति । श्लिष्टशब्दनिबन्धनं केवलपरम्परितं यथा- 'अलौकिकमहालोक प्रकाशितजगत्रयः । स्तूयते देव सद्वंशमुक्तारत्नं न कैर्भवान् ॥' अत्र त्वमेव मुक्तारत्नमित्यारोपणपूर्वकः सद्वंश उत्तमान्वय एवं सद्वंश उत्कृष्टवेणुरित्यारोप इति रूपकद्वयमपि संभूतपरम्परमिति परम्परितम् । वंशे श्लिष्टशब्दनिबन्धनं च । तदेव मालापरम्परितं यथा- 'विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्तद्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिनिधानदक्ष विजयप्राग्भाव भीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिश्चमुच्चैः क्रियाः ॥'' अश्लिष्टशब्दनिबन्धनं केवलं परम्परितं यथा- 'निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवतितकौतुकप्रपञ्चम् । मथममिह भवान्स कूर्मनाथो जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥' Paradin-19 १. 'बाणाः पञ्चशिलीमुखस्य' य.

·चित्रमीमांसा। तदेव मालापरम्परितं यथा- 'पर्यको राजलक्ष्म्या हरितमणिमयः पौरुषाब्धेस्तरङ्गः संग्रामत्रासताम्यन्मुरलपतियशोहंसलीलाम्बुवाहः । भग्नप्रत्यर्थिवंशोल्बणविजयकरिस्त्यानदानाम्बुपट्टः खड्गक्ष्मासौविदल्लः समिति विजयते मालवाखण्डलस्य ॥' इदं वैधयेणापि दृश्यते । तत्केवलं यथा- 'आवृण्वतो लोचनमार्गमाजौ रजोऽन्धकारस्य विजृम्भितस्य । शस्त्रक्षताश्वद्विपवीरजन्मा बालारुणोऽभूद्रुधिरप्रवाहः ।।' मालारूपकं यथा- 'सौजन्याम्बुमरुस्थली सुजनतालेख्यधुभित्तिर्गुण- ज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सुरलतायोगश्वपुच्छच्छटा । यैरेषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शूलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ॥' एवमष्टौ भेदा रूपकालंकारस्य प्राचीनैः प्रदर्शिताः। एवं भेदा उप- माया अपि वक्तुं शक्याः। एकत्र प्रदर्शितेन प्रकारेण संभवस्थलेऽन्यत्राप्यु- नेतुं शक्या इति न प्रदर्शिताः । तथा हि । 'वागर्थाविव संपृक्तौ' इत्यादौ केवलनिरवयवोपमा । 'ज्योत्स्नेव नयनानन्दः' इत्यादी मालानिरवयवोपमा । 'ततः प्रतस्थे कौबेरी भास्वानिव रघुर्दिशम् । शरैरुपैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यत्रसानिव ॥' इत्यत्र समस्तवस्तुविपयसावयवोपमा । 'नेत्ररिवोत्पलैः पद्मर्मुखैरिव सरःश्रियः । पदे पदे विभान्ति स चक्रवाकैः स्तनैरिव ॥ इत्यत्रैकदेशविवर्तिनी । 'अत्यन्तरागिणमपि निपीतवसुसंचयम् । गणिकेवापरदिशा पूषाणं निरकासयत् ॥' इत्यत्राप्येकदेशविवर्तिनी । पूर्वत्र विशेषणोपमायां विशेप्योपमा गम्यते, उत्तरत्र विशेष्योपमया विशेषणोपमेति भेदः।

·५२ काव्यमाला। . 'दूरादयश्चक्रनिभस्य तन्वी तमालतालीवनराजिनीला । आभाति वेला लवणाम्बुराशेर्धारानिबद्धव कलङ्करेखा ॥' इत्यत्राश्लिष्टशब्दनिबन्धनकेवलमरम्परितोपमा । अत्र ह्यम्बुराशेरयश्चक्रे- णोपमा । तद्धाराश्लिष्टकलङ्करेखया वेलाया उपमा चेति द्वयमपि संजातपर- म्परम् । यथा वा- 'अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेरन्तरौर्वायमाणे सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं संभ्रमेण ब्रज कृप समरं मुञ्च हार्दिक्य शङ्का ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः ॥' अत्र द्रोणस्यौर्वेणोपमा प्रतिबलजलघेरित्यत्रोपमायाः साधिकेत्युपमाद्वय- मपि संजातपरम्परम् । एवं 'राजहंसायते राजा विदुषामेष मानसे' इत्यत्र श्लिष्टशब्दनिबन्धनकेवलपरम्परितोपमा। उभयत्रापि मालापरम्परितमनयैव रीत्योन्नेयम् । 'रेणुध्वान्तस्य रक्तौषो बालधर्मकरायते' इति वैधhण रूप- कुवदुपमेति सर्व समानम् । अयं तु विशेषः । समस्तवस्तुविषयं रूपकं न विशिष्टरूपकं भवति । विषयविषयिणोर्बिम्बप्रतिबिम्बधर्मविशिष्टयोस्ताद्रूप्यारोपे निदर्शनाया ए- वावतरणात् । सावयवोपमा तु विशिष्टोपमां गमयति । ततः प्रतस्थे को- बेरी भास्वानिव' इत्यत्र शरैरुदीच्यानुद्धर्तुमुत्तरां दिशं प्रस्थितस्य रघोर्वि- शिष्टस्य किरणै रसाशोषयितुमुत्तरां दिशं प्रस्थितेन विशिष्टेन रविणा साधर्म्यस्य फलितार्थतया लाभात् । एवं च कचिदुपमयान्यत्रोपमाया गम्यत्वं चतुर्धा पर्यवस्यति । क्वचिद्विशेषणोप्रमया विशेष्योपमायाः । 'विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः' इत्यत्र पृष्ठगतसर्वताविधिनेव तद्विशेष्यपृष्ठविधेः। क्वचिद्विशेष्योपृमया विशेषणोपमायाः। वैकृतप्रधानविधिनेव प्राकृततदङ्ग- कलापविधेः । उभयमप्येकदेशविवर्तित्वेनोदाहृतम् । क्वचिदवयवोपमया विशिष्टोपमाया गम्यत्वम् । अङ्गप्रधानगोचरप्रत्येकविधिकलापनेव सर्वा. ङ्गविशिष्टप्रधानगोचरप्रयोगविधः । तत्तु समस्तवस्तुविषयोपमोदाहरणे ·चित्रमीमासा । - दर्शिलम् । एकवाक्यतायामवयवोपमया विशिष्टोपमाया गम्यत्वे इदमुदा-. हरणम् । वाक्यभेदेनापि दृश्यते- 'हस्त इव भूतिमलिनो यथा यथा लङ्घयति खलः सुजनम् । दर्पणमिव तं कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ॥' अत्रावयवोपमा । यथा भूतिमलिनो हस्तो दर्पणमधिकमधिकं घर्षयन्नु- त्तरोत्तरं निर्मलीकुरुते । तथा खलः सुजनमधिकं घर्षयन्नुत्तरोत्तरं निर्मल- मेव कुरुते इति विशिष्टोपमा गम्यते । क्वचिद्विशिष्टोपमया तदवयवो- पमानां गम्यत्वम् । विशिष्टविधिनेव विशेषणविशेष्यविधीनाम् । यथा- 'त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति । भ्रमद्धृङ्गमिवालक्ष्यकेसरं भाति पङ्कजम् ॥' अत्र विशिष्टेन विशिष्टस्योपमया तदवयवभूतानां भृङ्गलोचनानां केसर- नखदीधितीनां पङ्कजाननयोश्चोपमानोपमेयभावो गम्यते । एवमसंख्या उ- पमाविकल्पाः । तथा- 'किसलयकरैलतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति । नलिनीनां कमलमुखैमुखेन्दुभिर्योषितां मदनः ॥' इत्येवमाद्या रसनारूपकाद्या रूपकविकल्पा अप्यसंख्याः । उक्तं हि काव्यालोके-- 'अपर्यन्तो विकल्पानां रूपकोपमयोर्यतः । दिङ्मात्रं दर्शितं धीरैरैनुक्तमनुमीयताम् ॥' इति । इति रूपकप्रकरणम् । अथ परिणामः- 'आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः' इति तल्लक्षणमुक्तम् । तत्र शङ्कयते । 'यामि मनोवाक्कायैः शरणं करुणात्मकं जगन्नाथ ।। जन्मजरामरणार्णवतरणतरण्यं तवाभियुगम् ॥' wideMAHIEinstep Mmment १. 'जगन्नाथम्' ख-ग.

·काव्यमाला। - - निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः । धारानिपातैः सह किं नु वान्तश्चन्द्रोऽयमित्यार्ततरं रैरासे ॥' 'एतान्यवन्तीश्वरपारिजातजातानि तारापतिपाण्डुराणि । संप्रत्यहं पश्यत दिग्वधूनां यशःप्रसूनान्यवतंसयामि ॥' इति श्लोकेष्वारोप्यमाणानां तरण्यनयनप्रसूनानां तरणनिरीक्षणावतंस- नरूपप्रकृतकार्योपयोगे सत्यप्युक्तलक्षणकृतालंकारसर्वस्वकारेणैव रूपक- मङ्गीकृतम् । 'आत्मानं रथिनं विद्धिं शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ इत्यादि श्रुतावारोप्यमाणानां रथिरथादीनां 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति त- द्विष्णोः परमं पदम्' इति वक्ष्यमाणाध्वपारगमनरूपप्रकृतकार्योपयोगे सत्यपि भगवता बादरायणेन 'नानुमानिकमप्येकेषामिति चेत् न शरीर- रूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च' इति शारीरकसूत्रे रूपकमङ्गीकृतम् । अ- तस्तेषु लक्षणस्यातिव्याप्तिः । एवम्- 'भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेष्विहेन्दो- रुच्चावचैरुपगतेषु सहस्रसंख्याम् । दोषापि नूनमहिमांशुरसौ किलेति व्याकोशकोकनदतां दधते नलिन्यः ॥' इति भ्रान्तिमति, 'विकसदमरनारीनेत्रनीलाजषण्डा- न्यधिवसति सदा यः संयमाधःकृतानि । न तु रुचिरकलापे वर्तते यो मयूरे वितरतु स कुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं वः ॥' इत्यपद्भुतौ, 'उरोभुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं नवोपहारेण वयःकृतेन किम् । त्रपीसरिदुर्गमपि प्रतीर्य सा नलस्य तन्वी हृदयं विवेश यत् ॥' १. 'ररास' क-ग. २. 'संप्रत्यहं पश्य तडिद्वधूनाम्' ख; 'संप्रत्यहं यस्य तडिद्वधूनाम्' ग; संप्रत्यहं 'यस्य हरिद्वधूनाम्' घ. ३. 'खण्डानि' क-घ.

·चित्रमीमांसा । ५५ इत्यतिशयोक्ती, 'चक्रभ्रमणकरत्वात्कुदृष्टिभिर्दूरवर्ण्यमानत्वात् । श्रुत्यन्तखेलनत्वान्मशक त्वामेव माधवं मन्ये ॥' इत्यनुमाने चातिव्याप्तिः । भ्रान्तिमत्यहिमांशोर्विकासे, अपद्रुतावमर- नारीनेत्राणां ब्रह्मचर्यवितरणे, अतिशयोक्ती कुम्भयुगस्य सरित्तरणे, अनु- माने माधवस्य चक्रे भ्रमणे च प्रकृतकार्योपयोगित्वात् । अपहृतौ तं यथा यथोपासते तथैव भवतीति तत्क्रतुन्यायेन संयमाधःकृतामरनारीनेत्राधिष्ठा- नस्य ब्रह्मचर्यवितरणोपयोगित्वम् । 'सुहृदालापेनैव प्रणश्यति स्थास्नुरान्तरः क्लेशः । कान्तामुखचन्द्रेण हि शाम्यति रुचिरेण विरहजस्तापः ॥' इति दृष्टान्तसंकीर्णपरिणामे चाव्याप्तिः । अत्रारोप्यमाणस्योपमानकोट्य- न्तर्गताप्रकृतकार्योपयोगित्वादिति । अत्राहुः । आरोप्यमाणस्य प्रकृतात्मनोपयोगित्वे परिणाम इति ल- क्षणार्थः । न चैवं सत्युदाहृतरूपकादिष्वतिव्याप्तिः । तेष्वारोप्यमाणानां तरण्यनयनप्रसूनसूर्यादीनां वात्मनैव तरणनिरीक्षणावतंसनकमलविकासना- दिकार्योपयोगित्वसंभवेन तदर्थमनियुगविद्युद्यशश्चन्द्रादिप्रंकृतात्मतापत्त्यन- पेक्षणात् न चोक्तलक्षणस्य परिणामेऽसंभवः । यत्रारोप्यमाणं किंचित्का- र्योपयोगित्वेन निबध्यमानं स्वतस्तस्य तदुपयोगित्वासंभवात्मकृतात्मता- पत्तिमपेक्षते तत्रैव परिणामाङ्गीकारात् । यथा 'प्रसन्नेन दृगजेन वीक्षते मदिरेक्षणा' इति । अत्र त्वजस्य वीक्षणोपयोगित्वं निब- ध्यते । मयूरव्यंसकादिसमासेनोत्तरपदार्थप्राधान्यात् । न चोपमितिस- मासाश्रयणेन पूर्वपदार्थप्राधान्यादृश एव तदुपयोगित्वं निबध्यत इत्य- स्त्विति वाच्यम् । प्रसन्नेनेति सामान्यधर्मप्रयोगात् । 'उपमितं व्याघ्रा- दिभिः सह सामान्याप्रयोगे' इति तदप्रयोग एवोपमितसमासानुशासनात् । अन्जस्य च वीक्षणोपयोगित्वं न स्वात्मना संभवति । अतः प्रकृतहगात्म- १. 'चक्रभ्रमणे प्रकृतकार्योंपयोगित्वात्' ख-ग-घ. २. 'प्रकृतात्मतापरिणत्यनपे- क्षणात्' ख.

·काव्यमाला। ५६ तापत्त्यपेक्षणात्परिमाणालंकारः । नन्वेवं 'यामि मनोवाकायैः' इत्यादिष्वपि तरादिशब्दलक्षितजन्मनाशाद्युपयोगित्वं तरण्यादीनामप्रियुगाद्यात्मनैवेति तेष्वपि परिणामप्रसङ्गः । मैवम् । यस्य कार्यवाचिपदप्रथमप्रतीततन्मुख्या- र्थनिवर्तनसामर्थ्य तदात्मनोपयोगित्वस्य ग्राह्यत्वात् । तरण्यादिपदमुख्यार्थ- निवर्तनसामर्थ्यस्य च तरण्यादिष्वेव व्यवस्थितत्कत् । तस्मादुदाहृतेषु रूप- कमेव । तेषु च नातिव्याप्तिरिति । नन्वेवमुक्तातिव्याप्तिपरिहारेऽपि- 'सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोश्चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्वपरदिकिं भूयसोक्तेन वा । सर्व विस्मृतवानसि भ्रमर हे यद्वारणोऽद्याप्यसा- वन्तः शून्यकरोऽपि सेव्यत इति भ्रातः क एष ग्रहः ॥ इत्यप्रस्तुतप्रशंसायामतिव्याप्तिः । तत्राप्रकृतवारणरसनाविपर्ययादीनां प्रकृतदुष्प्रभुरसनाविपर्ययाद्यात्मतयैव तत्सेवात्यागलक्षणकार्योपयोगित्वात् । न हि यथा वारणस्य कर्णचापलं भ्रमरस्य तत्सेवात्यागे हेतुः, यथा तस्य रसनाविपर्ययः शून्यकरता च तत्र हेतुः । मदः प्रत्युत तत्सेवायामेव हेतु- रिति तस्य तत्त्यागहेतुत्वं दुरापास्तम् । एवमपि यत्तेषां त्यागहेतुत्वं नि: बध्यते तद्वारणादीनामप्रकृतानां दुष्प्रभुप्रभृतितादात्म्यापत्त्यैव निर्वाह्य- मिति । 'सुहृदालापेनैव' इत्यत्रोदाहृतपरिणामेऽव्याप्तिश्च तदवस्था । तत्र चन्द्रवन्मुखस्याप्यप्रकृतत्वेन प्रकृतात्मनोपयोगित्वाभावात् । उच्यते । प्र- कृतात्मनेत्यत्र प्रकृतशब्दो विषयमात्रपर इति नोदाहृतपरिणामाव्याप्तिः । उपयोगित्वं च प्रकृतागमकार्य प्रति विवक्षितम् । अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणे प्रकृतदुष्प्रभुसेवात्यागगमकवारणसेवात्यागं प्रत्युपयोगित्वमिति न तत्रा- तिव्याप्तिः । एवं च- 'आरोप्यमाणमारोपविषयात्मतया स्थितम् । प्रकृतस्योपयोगि स्यात्परिणाम उदाहृतः ॥' - १. 'यत्कार्यवाचिपदं प्रथमं प्रतीतं तन्मुख्यार्थनिवर्तनसामर्थ्यरूपस्य' ग; 'का- र्यवाचिपदप्रथमप्रतीततन्मुख्यार्थ' घ. २. 'निषेव्यत इति' ख. ३. परिणामाव्याप्तिश्च' ख.

·चित्रमीमांसा। ५७ इति विद्यानाथलक्षणं प्रकृतस्येति पदस्य प्रकृतगमकस्येति व्याख्यानेन. परिष्करणीयम् ॥ अयं च परिणामो द्विविधः । सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्याम् । सामानाधिकरण्येन यथा- 'तीत्वा भूतेशमौलिस्रजममरधुनीमात्मनासौ तृतीय- स्तस्मै सौमित्रिमैत्रीमयमुपकृतवानातरं नाविकाय । व्यामग्रावस्त नीभिः शबरयुवतिभिः कौतुकोदञ्चदक्षं कृच्छादन्वीयमानः क्षणमचलमथो चित्रकूटं प्रतस्थे ।' अत्रारोप्यमाण आतरो विषयभूतसौमित्रिमैत्रीरूपतापत्त्या गुहोपकारल- क्षणकार्योपयोगीति परिणामः । उभयोविभक्त्यैक्यात्सामानाधिकरण्यम् । वैयधिकरण्येन यथा- 'पुन्नागजालकैहीरान्काञ्चीः केयूरदामभिः । कर्णिकाः कर्णिकारैश्च विहर्तुं विदधुर्वने ॥' अत्रारोप्यमाणा हारादयो विषयभूतपुन्नागजालकादिरूपतयैव वनक्री: डोपयोगिन इति परिणामः । विभक्तिभेदाद्वैयधिकरण्यम् । इदं च वैयधिकरण्यं रूपकेऽपि संभवति । यथा- 'तारानायकशेखराय जगदाधाराय धाराधर- च्छायाधारककन्धराय गिरिजासङ्गैकशृङ्गारिणे । नद्या शेखरिणे दृशा तिलकिने नारायणेनास्त्रिणे नागैः कङ्कणिने नगेन गृहिणे नाथाय सेयं नतिः ॥' अत्र नदीदृशोर्विषययोर्विभक्तिरारोप्यमाणयोः शेखरतिलकयोर्नास्ति । D यथा वा- 'द्विर्भावः पुष्पकेतोविबुधविटापेनां पौनरुक्त्यं विकल्प- • श्चिन्तारत्नस्य वीप्सा तपनतनुभुवो वासवस्य द्विरुक्तिः । . १ 'आरोपविषय' ख, ·काव्यमाला॥ : द्वैतं देवस्य दैत्याधिपमथनकलाकेलिकारस्य कुर्व- नानन्दं कोविदानां जगति विजयते श्रीनृसिंहक्षितीन्द्रः ॥' अत्र विषयस्य राज्ञो विषयिणां पुष्पकेतुप्रभृतीनां च विभक्तिभेदः । अर्थ परिणामस्य व्यङ्ग्यतायां किमुदाहरणम् । 'नरसिंह धरानाथ के वयं तव वर्णने । अपि राजानमाक्रम्य यशो यस्य विजृम्भते ॥' इति विद्याधरेणोदाहृतम् । अत्र राजपदेन चन्द्रे विषय निर्दिष्टे तत्रा- रोप्यमाणस्य नृपस्याक्रमणरूपकार्योपयोगिनः प्रतीतेः परिणामो व्यज्यत इति, तदयुक्तम् । अत्र ह्यारोप्यमाणस्य नृपस्य नृपात्मनैवाक्रमणोपयोगो न चन्द्रात्मना । विद्याधरेणापि विषयिणः स्वरूपेण कार्यानुपयोगे तदुपयो- गाय विषयिणे विषयात्मना परिणत्यपेक्षायामेव परिणामोऽङ्गीकृतः । यदाह- 'तं परिणाम द्विविधं कथयन्त्यारोप्यमाणविषयतया । परिणमति यत्र विषयः प्रस्तुतकार्योपयोगाय ॥' विद्यानाथेन तूदाहृतम्- 'एष शाम्यति वस्तापो राजपादनिषेवया । कण्टकद्रुममूलेषु वासस्तं शमयेत्कथम् ॥' इति । नास्त्यत्र प्रागुक्तदोषानुषङ्गः । नृपचरणसेवायां प्रस्तुतायामारोप्यमा- णायाः चन्द्रचरणसेवायाः नृपचरणसेवात्मतयैव तापशान्तिहेतुत्वात् । तापशब्दस्य सौरतापसाधारण्येऽपि प्रकृते राज्यभ्रंशजनिततापस्यैव वि- वक्षितत्वात् । तन्निवर्तने चन्द्रकिरणसेवायाः स्वतोऽसामर्थ्यात् । तथापि प्राचीनानां मत एवैतदुदाहरणम् । ते हि 'राजपादनिषेवया' इत्यस्य प्र- करणनियन्त्रितत्वादप्रकृतायां चन्द्रकिरणसेवायां शब्दशक्तिमूलो व्यञ्जना- व्यापार इति मन्यन्ते । वस्तुतस्त्वप्रकृतेऽप्यर्थे शब्दानामभिधैव व्यापार इत्यस्माभिः श्लेषप्रकरणे व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् , इहापि राजपादनिषे- का A १. 'कलिकालस्य' ग. २. 'श्रीनृसिंहः ख-ग.३. 'विषयिणे' इति ग-पुस्तके नास्ति.

·चित्रमीमांसा। ५९ . - वया' इत्यत्र चंन्द्रकिरणसेवायामप्यभिधैव व्यापारः । अतः प्रस्तुताप्र-. स्तुतद्वयताद्रूप्यप्रतीतेः श्लेषभित्तिकातिशयोक्त्यादिष्विव संसर्गविधयैवं ला- भात्तस्य प्रकृतकार्योपयोगितायास्तृतीयाया लाभाच्च न क्वापि व्यञ्जनाव्या- पारापेक्षेति नेदं परिणामध्वनेरुदाहरणम् । इदं च दूषणं पूर्वोदाहरणेऽपि तुल्यम् । इदं तूदाहरणम्- 'चिराद्विषहसे तापं चित्त चिन्तां परित्यज । नन्वस्ति शीतलः शौरेः पादाजनखचन्द्रमाः ॥' अत्र चिरतापात प्रति हरिपादाजनखचन्द्रसद्भावप्रदर्शनेन तमेव निषे- वस्व, तन्निषेवणादयं तापः शान्तिमेष्यतीति परिणामो व्यज्यते । एवं रू- पकवैलक्षण्येन परिणामो निरूपितः । तत्र रूपके प्रकृतमप्रकृतरूपापन्नं भवति, परिणामे त्वप्रकृतं प्रकृतरूपापन्नं भवतीति वैलक्षण्ये स्थिते यत्त. दुपजीव्यचक्रवर्तिनान्यथैव तयोर्वैलक्षण्यं वर्णितम् । मुखचन्द्र इति रूपके मुखं महारजतरूपेण पटवदारोप्यमाणचन्द्ररूपेण स्थगितस्वरूपं भवति । 'मुखचन्द्रेण तापः शाम्यति' इति परिणामे तु मुखमनाच्छादितस्वरूपमेव भवति । चन्द्रस्य मुखात्मनैव विरहतापशान्तिहेतुत्वादिति । उक्तं च- 'विषय्याकारमारोप्य विषयस्थगनं यथा । रूपकत्वं तदा तत्र रञ्जनेन समन्वयः ॥' 'यदा तु विषयो रूपात्वस्मादप्रच्युतो भवेत् । उपयुक्त्यै तदाकारः परिणामस्तदा मतः ॥' इति । अत्रेदं विचारणीयम् । रूपके विषयस्य स्थगनं न तावत्तिरोहितरूप- त्वम् । रजतभ्रमेण शुक्तिस्वरूपस्येवाहार्यारोपेण विषयस्य तिरोधानासं- भवात् । शारीरके च ‘य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत' इत्यत्रोद्गीथ- स्यादित्यदृष्टिविषयत्वाङ्गीकारे 'रजतदृष्टिविषयशुक्तिस्वरूपमिवोद्गीथक्रिया- स्वरूपं तिरोधीयेतेत्याशङ्कयाहार्यदृष्टेरतिरोधायकत्वस्योक्तत्वात् । नापि विषय्युपसर्जनत्वम् । परिणामेऽपि तुल्यत्वात् । उभयत्राप्युत्तरपदार्थप्रधा- नस्य मयूरव्यंसकादिसमासस्याविशेषात् । अत एव विषयिविशेषितत्वं स्थ- - .

·६० काव्यमाला। 4 .गनमित्यपि निरस्तम् । विषयिणो विशेष्यत्वात् । तस्मात्स्थगनास्थगनवे- लक्षयेवचो निरालम्बनमिति विषयात्मनोपयोगेनैव परिणामस्य रूपकाद्वै- लक्षण्यं समर्थनीयमित्यलं विस्तरेण ।। इति परिणामप्रकरणम् । अथ संसंदेहः- साम्यादप्रकृतार्थस्य या धीरनवधारणा । प्रकृतार्थाश्रया तज्ज्ञैः ससंदेहः स इयते । त्रिविधश्चायं ससंदेहः। शुद्धो निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्च । क्रमेण यथा- 'आनीय द्विषतां धनानि विपिने राजन्यचूडामणे तेष्वालोक्य विनिर्मलं हिमकलाखण्डं करण्डं पुनः । किं वाद्यं किमु पेषणं किमु धनं कि क्षेपणीयायुधं किं वा दैवतमित्यनिश्चितधियो मन्दाः पुलिन्दा जनाः ॥' 'अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैव नियतम् । कृतान्तः किं साक्षान्महिषवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान्प्रतिभटाः ॥' 'किं तावत्सरसि सरोजमेतदारा- दाहोस्विन्मुखमवभासते तरुण्याः । संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कश्चि- द्विब्बोकैकसहवासिनां परोक्षः ॥' इति वदन्ति । अत्रेदं विचारणीयम् । साम्यादिति किमन्नाद्धेतोचमती- तिवत्फलत्वेन हेतुत्वविवक्षया पञ्चमी, उत खतो हेतुत्वविवक्षया । आ- घेऽप्रकृतसाम्याभिव्यक्तिफलकत्वमर्थः स्यात् । तथा सति 'आनीय द्वि- षताम्' इत्याद्युदाहरणेऽव्याप्तिः । न हि तत्र हिमकरण्डस्य वान्यादिमाह- श्याभिव्यक्ती कविसंरम्भः । किं तु द्विषत्पुरमीदृशीमवस्थामापमिति १. 'संदेहः' क-ग-घ, २. "हिमजलाखण्ड' ग.

·चित्रमीमांसा। ६१ . राज्ञः प्रतापातिशयाभिव्यक्तौ । द्वितीये साम्यादित्यनेन किमेकमेवाप्रकृत-. साम्यं यावत्संदेहकोयुच्छित्तिहेतुत्वेन विवक्षितम्, उतैकमनेकं वेत्यनि- यमः । आये 'अयं मार्तण्डः किम्' इत्यायुदाहरणेऽव्याप्तिः । न हि तत्र 'किं लक्ष्मीरूवशी वेयं रम्भा वा मेनकाथ वा' इत्यत्र लक्ष्मीत्यादिविक- ल्पेष्वतिशयितसौन्दर्यसाम्मवदेकमेव साम्यमिह मार्तण्डत्वादिविकल्पेषु हेतुः, किं तु प्रतापेन दुनिरीक्षत्वसाम्यं मार्तण्डत्वविकल्पे, दुराधर्षत्वसाम्यं कृ- शानुत्वविकल्पे, क्षणेन सकलंसंहर्तृत्वसाम्यं कृतान्तविकल्पे च हेतुः । द्वि- तीये 'इह नमय शिरः कलिङ्गवद्वा समरमुखे करहाटवद्धनुर्वा' इति वि- कल्फालंकारेऽतिव्याप्तिः । अत्र दिग्विजयप्रवृत्तेन बलवता राज्ञा समरे प्रसक्ते यथा कलिङ्गनृ. पति:- 'समकान्तो बलवता काङ्खन्नभ्रंशिनीं श्रियम् । श्रयेत वैतसी वृत्ती न भौजङ्गी कदाचन ।' इति नीतिमनुसृत्यासंदिग्धं निजराज्यलक्ष्मीभ्रंशपरिहारकामः शिरो न- मितवान्, तथा वा शिरो नमय, यथा करहाटनृपतिः 'जयेन लभ्यते ल- क्ष्मीमरणेन सुराङ्गना' इति नीतिमनुसृत्य युद्धकामो धनुर्नमितवान् तथा वा धनुर्नमयेति समयोचिताप्तोपदेशे तद्राजचरितदृष्टान्तप्रापितानवस्थिता- र्थधीसत्वात् । न च तत्र श्लोके तादृग्धीनिबन्धनं नास्तीति नातिव्याप्ति- रिति वाच्यम् । तन्निवन्धनस्यापि लक्षणान्तर्गतविवक्षायाम्- 'जीवनग्रहणे नम्रा गृहीत्वा पुनरुंन्नताः । किं कनिष्ठाः किमु ज्येष्ठा वटीयन्त्रस्य दुर्जनाः ॥' इत्यादिषु संदेहविषयनिवन्धनगम्यससंदेहालंकारेप्वव्याप्तिप्रसङ्गात् । उ- त्प्रेक्षायां वाच्यगम्यभेदवदिहाफि द्विविधोदाहरणदर्शनेन वाच्यगम्यभेदेन द्वैविध्यस्याङ्गीकर्तव्यत्वात् । अपि चानवधारणेति किमुच्यते । अनिश्चयात्मकत्वमिति चेत् । तथा HIMRAYAN १. 'महर्टकल्व' ख. २. 'परिहातुकामः' क. ३..'उद्धताः' क.

·१ ६२ काव्यमाला। सनि 'वालेन्दुवक्राण्य विकाशभावात्' इत्यादावुदाहरिष्यमाणायामप्रकृतसा. म्यनिमित्ततत्तादात्म्यसंभावनारूपायामुत्प्रेक्षायामतिव्याप्तिः। विरोधेन पर- स्परप्रतिक्षेपकतया निबद्धानेककोट्यवगाहित्वं विवक्षितमिति चेत् । तथापि 'अङ्कं केऽपि शशङ्किरे' इत्यादावुदाहरिष्यमाणायामपङतावतिव्याप्तिः । संदेहविकल्पयोर्वाकारादिनेव तत्रापि तत्तन्मतत्वोपन्यासेन परस्परप्रति- क्षेपसिद्धेः । 'अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदा शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं स विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥' इति संसदेहोदाहरणे चाव्याप्तिः । तत्र चन्द्रादीनां संदेहधर्मिणामेवा- नेकत्वम् । प्रकारस्तु सर्वत्र वर्णनीयवनितास्रष्टुत्वमेकमेवेत्यनेककोटिक- त्वाभावात् । न च साम्यनिमित्तत्वाभावान्न तत्र ससंदेहः । 'इतो गता सा क गता न जाने गृहं गता मे हृदयं गता वा' इति संदेहो न संग्राह्य इति वाच्यम् । वर्णनीयनायिकायाः कान्त्या चन्द्रसाम्यं सौरभसौकुमार्याभ्यां पुप्पसाम्यं च निमित्तीकृत्य किमस्यां कान्तिनिधानभूतश्चन्द्रः स्वकान्तिसं- पदा स्वष्टा, उत पुष्पमासः स्वकीयपुष्पसंपदेति संदेहनिबन्धनात् 'शृ- नारैकरसः स्वयं नु मदनः' इत्यंशस्य शृङ्गारविभ्रमबाहुल्यमात्रपर्यवसा- यित्वेन किंचित्साम्यनिमित्तत्वाभावेऽपि चन्द्रवसन्तर्मिकांशयोस्तन्निमित्त- त्वानिवारणात् । एवं च प्रकृतार्थाश्रयेत्येतदप्ययुक्तम् । उदाहृतसंदेहस्य वर्णनीयना- यिकानाश्रयत्वेनाव्याप्तिरिति चेत् । अत्र ब्रूमः । 'बुद्धिः सर्वात्मनान्योन्याक्षेपिनानार्थसंश्रया । सादृश्यमूला वार्थस्पृक्संदेहालंकृतिर्मता ॥ १. 'संभावनाया उत्कटकोटिसंदेहरूपत्वात् । विरुद्धानेककोट्यवगाहिलं तदिति चेत् । तथापि मुखचन्द्र इति रूपकेऽतिव्याप्तिः' इत्यधिकं ख-पुस्तके.

·चित्रमीमांसा । यद्यप्यन्योन्यप्रतिक्षेपकविरुद्धनानार्थावलम्बनत्वं विकल्पस्याप्यस्ति । त-. थापि तदर्थानां सर्वात्मना परस्परप्रतिक्षेपकत्वं नास्ति किं तु पक्षे तत्प्रा- प्तिमनिरुध्य स्वप्राप्तिपक्ष एव वपरिपन्थिप्राप्तिप्रतिक्षेपकत्वम् । न हि 'बी- हिभिर्यवैर्वा यष्टव्यम्' इति विकल्पोद्देशे ब्रीहयो यवान् यवाश्च ब्रीही- • न्सर्वात्मना यागात्प्रतिक्षिपन्ति । तथा सति शास्त्रस्यास्या निर्णायकत्वेना- ननुष्ठापकत्वेन चाप्रामाण्यप्रसङ्गात् । किं तु स्वखानुष्ठानपक्ष एव । अत एव 'व्रीहिभिर्यवैर्वा यष्टव्यम्' इति संदेहेन पृष्टवन्तं प्रति 'बीहिभिर्यवैर्वा यष्टव्यम्' इति प्रश्नसमाकारमेव वाक्यं निर्णायकं प्रश्नमूलसंदेहनिवर्तक- मनुष्ठापकं च दृश्यते । प्रश्नवाक्ये वाकारः सर्वात्मना पक्षान्तरप्रतिक्षे- पार्थः । उत्तरवाक्ये पक्षे तत्प्रतिक्षेपार्थ इति विशेषसद्भावात् । एवं विक- ल्पालंकारोदाहरणेऽपि द्विविधस्यापि नीतिशास्त्रस्य प्रामाण्यात्तदुपदिष्टफले- च्छानुसारेणोभयमपि पक्षेऽनुष्ठातुं युक्तमिति शिरोधनुर्नमनयोर्न सर्वात्मना परस्परप्रतिक्षेपकत्वमिति विकल्पालंकारे नातिव्याप्तिः । अपह्नवोदाहरणे सर्वात्मना परस्परप्रतिक्षेपसत्वेऽपि वाकारार्थस्पर्शाभावान्नातिव्याप्तिः । तत्र हि केचिदन्य इति मतान्तरत्वोपन्यासेन पक्षाणां परस्परप्रतिक्षेपलाभः । न तु वाकारार्थस्पर्शोऽस्ति । उत्प्रेक्षायामपि नातिव्याप्तिः । तत्र ह्युत्कटको- टिके संशयकोट्योः समबलत्वाभावेन वाकारार्थस्पर्शाभावात् । 'अस्याः सर्ग- विधौ' इत्युदाहरणे परस्परप्रतिक्षेपकनानाकोटिसमाश्रयत्वाभावेऽपि तथाभूत- नानाधर्मिरूपार्थसमाश्रयत्वसत्त्वान्नाव्याप्तिरिति सर्वमवदातम् । संदेहालंकारध्वनिर्यथामत्कुलकूटस्थवक्षःस्थलाचार्यकृते वरदराजवसन्तो- त्सवे- 'कांचित्काञ्चनगौराङ्गी वीक्ष्य साक्षादिव श्रियम् । वरदः संशयापन्नो वक्षःस्थलमवैक्षत ॥' अत्र संशयस्य शब्दोपात्तत्वेऽपि तावन्मात्रस्यानलंकारत्वात् । तदलंकारताप्रयोजकस्य वक्षःस्थले स्थितैव लक्ष्मीस्ततोऽवतीर्य- पुरत- स्तिष्ठतीत्येवं संशयाकारस्य वक्षःस्थलमवैक्षतेत्यनेन व्यङ्गयत्वात्संदेहालं- कारध्वनिरत्रेति । यथा-- - ·६ काव्यमाला। 'दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । वीक्ष्य बिम्बमनु विम्बमात्मनः कानि कान्यपि चकार लजया ॥' इत्यत्र कानि कान्यपीति सामान्यतो निर्दिष्टानुभावविशेषप्रतीत्यर्थल- ज्जाशब्दप्रयोगेऽपि तस्याः स्वविभावानुभावाभ्यां रसानुगुणाभिव्यक्तिरूपो ध्वनिः । यद्यपि 'संशयापन्नः' इत्यनेन लक्ष्म्याः न्युरो दृष्टायाश्च मध्ये कस्या रूपमधिकमिति संशयाविष्ट इति वा, निःसमाधिकरूपवत्त्वाभिमानिनी लक्ष्मीः पुरत एनां दृष्ट्वा कथं वर्तत इति संशयापन्न इति,वा, इयं च व- क्षसि कुत्र निवेशनीयेति संशयापन्न इति वा, बहवः संशयाकारा वक्षः- स्थलमवेक्षतेत्यनेन व्यङ्गयाः संभवन्ति, तथापि सर्वेषामपि संदेहानां साह- श्यमूलत्वाव्यतिरेकमूलसंदेहस्याप्यत्र संभवेऽपि कथंचित्सादृश्यमूलत्वात्सं- देहालंकारध्वन्युदाहरणत्वमिति युक्तमेव ।। इति संदेहालंकारप्रकरणम् । - अथ भ्रान्तिमान्- कविसंमतसादृश्याद्विषये पिहितात्मनि । आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान्मतः ॥ पिहितात्मनीत्यनेनारोप्यमाणानुभवस्य स्वारसिकं कविप्रतिभया क- ल्पनं विवक्षितम् । तस्यैव विषयपिधानसामर्थ्यात् । अतो रूपकादौ ना- तिव्याप्तिः । उदाहरणम्- 'कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेढि शशिन- स्तरुच्छिद्रप्रोतान्बिसमिति करी संकलयति । रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ।।' अत्र लेहनादिप्रवृत्तिपर्यन्ततोक्तः स्वारसिक एव विभ्रमः कविप्रतिभया चन्द्रिकोत्कर्षद्योतनाय निवद्धः । १. 'इयं वक्षस' ख. २. 'प्रभावित्तः' ग.

·चित्रमीमांसा । ६५ des क्वचिद्धान्तेरुत्तरोत्तरं पल्लवेन चमत्कारः- 'बल्लाल क्षोणिपाल त्वदहितनगरे संचरन्ती किराती कीर्णान्यादाय रत्नान्युरुतरखदिराङ्गारशङ्काकुलाङ्गी । कृत्वा श्रीखण्डखण्डं तदुपरि मुकुलीभूतनेत्रा धमन्ती श्वासामोदानुधावन्मधुकरनिकरैर्धूमशङ्कां करोति ॥' क्वचिद्भिन्नकर्तृकोत्तरोत्तरभ्रान्तिनिबन्धनेन चमत्कारः । 'शिञ्जानैमञ्जरीतिस्तनकलशयुगं चुम्बितं चञ्चरीकै- स्तत्रासोल्लासलीलाः किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः । तल्लोपायालपन्त्यः पिकनिनदधिया ताडिताः काकलोकै- रित्थं चोलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगदृशां नाप्यरण्यं शरण्यम् ॥' क्वचिदन्योन्यविषयभ्रान्तिनिबन्धनेन । यथा- 'पलाशकुसुमभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यलिः । सोऽपि जम्बूफलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति ॥' 'विस्फूर्तिमत्यां की” ते विधिवैकुण्ठशंकराः । आरोढुं शयितुं वस्तुमाकाङ्क्षन्ति महीतले ।' इत्यत्र भ्रान्तिमदलंकारो व्यङ्गयः । सादृश्यान्यमूलौ संदेहविभ्रमौ ससंदेहभ्रान्तिमदलंकारप्रयोजको न भ- वतः । यथा- 'अमुप्य धीरस्य जयाय साहसी शरासनज्यां विशिखैः सनाथयन् । निमज्जयामास यशांसि संशये स्मरस्त्रिलोकीविजयार्जितान्यपि ॥' 'दामोदरकराघातचूर्णिताशेषवक्षसा । दृष्टं चाणूरमल्लेन शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥' आये दुर्जयविजयोद्योगसाहसप्रयुक्तः कीर्तिभ्रंशसंदेहः । द्वितीये गा- ढमर्मप्रहारकृतचन्द्रविभ्रम इति । इति भ्रान्तिमत्प्रकरणम् । १. 'जल्लाल' ग. २ 'शङ्कां करोति' ग. ३. 'श्वासामोदानुयातैः' ग-घ; 'श्वासामो- दप्रसक्ते मधुकरनिकरे' ङ. ४. मुष्टिप्रहार' ग.

·काव्यमाला। 6 • अथोल्लेखालंकारः- निमित्तभेदादेकस्य वस्तुनो यदनेकधा । उल्लेखनमनेकेन तमुल्लेखं प्रचक्षते ।। यत्र नानाविधधर्मयोग्येकं वस्तु तत्तद्धर्मयोगरूपनिमित्तभेदादनेकेन ग्र- हीत्रानेकधोल्लिख्यते स उल्लेखः । 'कीर्तिगङ्गाहिमक्ष्माभृदोजःसूर्योदयाचलः । शत्रुसेनाब्धिमन्थाद्रिगुणरत्नैकरोहणः ॥' इति मालारूपके एकस्य राज्ञो यशस्वित्वादिधर्मयोगरूपनिमित्तभेदात्तुषा- त्वाद्यनेकप्रकारेणोल्लेखनमस्तीति तत्रातिव्याप्तिनिरासायानेकेत्युक्तम् । तत्र गृहीतृभेदनिवन्धनं न भवत्यनेकधोल्लेखनमिति नातिव्याप्तिः । 'विद्याविक्रमसौन्दर्यतपसां निधिमागतम् । पश्यन्ति विबुधाः शूराः स्त्रियो वृद्धाश्च कौतुकात् ॥' इत्यत्रैकस्य वर्ण्यस्य विद्याद्यनेकधर्मयोगरूपनिमित्तभेदादनेकेन ग्रहीत्रो- ल्लेखनमस्तीति तत्रातिव्याप्तिवारणायानेकधेत्युक्तम् । तत्र कौतुकात्रू त्वरू- .पालोकनमात्रनिबन्धनं नानेकधोल्लेखनमिति तद्व्यावृत्तिः । 'शिञ्जानैर्मञ्जरीति स्तनकलशयुगं चुम्बितं चञ्चरीकैः' इत्युदाहृतायामनेककर्तृकभ्रान्तिपरम्प- रायां स्तनादीनां मञ्जरीसादृश्यादिनिमित्तभेदादनेकेन चञ्चरीकादिना मञ्ज- रीत्वाद्यनेकप्रकारेणोल्लेखनमस्तीति तत्रातिव्याप्तिवारणायैकस्य वस्तुन इ- त्युक्तम् । 'कीर्ती विस्फूर्तिमत्यां ते मृडालक्षीरशङ्किनः । द्वयेऽपि नागास्तन्वन्ति जिह्वान्तोल्लेखनं मुहुः ॥' इति भ्रान्तिमदुदाहरणे एकस्या एव कीतरनेकेन कुञ्जरभुजंगरूपेण ग्रहीत्रा मृणालक्षीररूपत्वाचनेकप्रकारेणोल्लेखनमस्तीति तत्रातिव्याप्तिनिरा- साय निमित्तभेदादित्युक्तम् । तत्र कीर्तिगतं धावल्यमेकमुल्लेखद्वयेऽपि नि- मित्तम् । यद्यपि गजभुजंगानां स्वस्वप्रियाहारलोभरूपनिमित्तभेदोऽप्यस्ति, तथापि निमित्तभेदादित्यनेनैकनिमित्तविरहो विवक्षित इति तद्वयावृत्तिः । तस्य संग्राह्यत्वे निमित्तभेदादिति स्वरूपकथनमात्रम् । एवमपि यदि- amwamanane ·चित्रमीमांसा ७ 'कान्त्या चन्द्रं विदुः केचित्सौरभेणाम्बुजं परे । वक्त्रं तव वयं ब्रूमस्तपसैक्यं गतं द्वयम् ॥' इत्यपह्नवोदाहरणविशेषेऽतिव्याप्तिः शङ्कया, तदानीमनेकधोल्लेखनं नि- षेधास्पृष्टत्वेन विशेषणीयम् । तत्राद्योल्लेखनद्वयं परमतत्वोपन्याससामर्थ्या- द्म्यमाननिषेधमिति नातिव्याप्तिः । 'स्त्रीभिः कामोऽर्थिभिः स्वर्दुः कालः शत्रुभिरैक्षि सः ।' अत्र चानेकधाल्लेखने रुच्यर्थित्वभयादिकं यथायोगं प्रयोजकम् । रु- चिरभिरतिः । अर्थित्वं लिप्सा । द्विविधश्चायमुल्लेखः । शुद्धोऽलंकारान्त- रसंकीर्णश्च । तत्र शुद्धो यथा- 'गजत्रातेति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः । यथास्थितश्च बालाभिदृष्टः शौरिः सकौतुकम् ॥' अत्र यस्तथा भीतं भक्तं गजं त्वरया त्रायते म सोऽयमादिपुरुष इति वृद्धाभिः संसाराद्भीत्या तदभयार्थिनीभिः कृष्णः पुरः प्रविशन् दृष्टः, य- स्तथा चञ्चलत्वेन प्रसिद्धाया लक्ष्म्या अपि कामोपचारवैदग्ध्येन नित्यवल्लभः सोऽयं दिव्ययुवेति युवतीभिः सोत्कण्ठाभिदृष्टः, बालाभिर्बालस्वभावाद्यथा- स्थितरूपवेषयुक्तो दृष्ट इति सर्वत्र वस्तुसता नानारूपेणोल्लेखादयं शुद्धः । यथा वा हर्षचरिते श्रीकण्ठजनपदवर्णने- 'यस्तपोवनमिति मुनिभिः, कामायतनमिति वेश्याभिः, संगीतशालेति लासकैः, यमनगरमिति शत्रुभिः, चिन्तामणिरित्यर्थिभिः, वीरक्षेत्रमिति शस्त्रोपजीविभिः, गुरुकुलमिति विद्यार्थिभिः, गन्धर्वनगरमिति गायकैः, वि- श्वकर्ममन्दिरमिति विज्ञानिभिः, लाभभूमिरिति वैदेहकैः, धूर्तस्थानमिति वन्दिभिः, साधुसमागम इति सद्भिः, वज्रपञ्जरमिति शरणागतैः, विटगो- ष्ठीति विदग्धैः, सुकृतपरिणाम इति पथिकैः, असुरविवरमिति वाहिकैः, १. 'स्त्रीभिः कामः' इत्यारभ्य 'आर्थित्वं लिप्सा' इत्यन्तः पाठः क-पुस्तके नास्ति. २. “चिन्तामणिभूमिः' इति हर्षचरिते. ३ 'वणिग्भिः' ग. ४ 'असुविवरमिति वातिकैः इति हर्षचरिते. वातिकैविवरव्यसनिभिरिति तत्र टीकायाम्.

·- ६८ काव्यमाला। शक्याश्रम इति • शमिभिः, अप्सरःपुरमिति कामिभिः, महोत्सवसमाज इति चारणैः, वसुधारेति च विप्रैरगृह्यत ।' अत्र तपोवनादिभूयिष्ठत्वात्तपोवनाद्युल्लेखः शुद्धः । अत्रैव यमनगरत्वा- द्युल्लेखः संकीर्णः । तत्र यदि यमनगरत्वादीनामुपरञ्जकतामात्रेणान्वयस्तदा रूपकसंकरः । यदि ताद्रूप्यानुभावगोचरतया, तदा भ्रान्तिमत्संकरः । अयं चोल्लेखो वर्ण्यगुणोत्कर्षख्यापनायाचेतनकर्तृकोऽपि निबध्यते । यथा तत्रैव हर्षवर्णने- 'निःस्नेह इति धनैः, अनाश्रयणीय इति दोषः, निग्रहरुचिरितीन्द्रियैः, दुरुपसर्प इति कलिना, नीरस इति व्यसनैः, भीरुरित्ययशसा, दुर्ग्रह- चित्तवृत्तिरिति चित्तभुवा, स्त्रीपर इति सरस्वत्या, षण्ड इति परकलत्रैः, काष्ठामुनिरिति यतिभिः, धूर्त इति वेश्याभिः, विनय इति सुहृद्भिः, कर्म- कर इति विप्रैः, असहाय इति शत्रुयोधैः, एकमप्यनेकधा गृह्यमाणम्' इति । भ्रान्तिमदलंकारादयोऽप्येवमचेतनकर्तृका निबध्यन्ते- 'भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेष्विहेन्दो- रुच्चावचैरुपगतेषु सहस्रसंख्याम् । दोषापि नूनमहिमांशुरसौ किलेति व्याकोशकोकनदतां दधते नलिन्यः ॥' इत्यादौ । 'मधुलुब्धा मधुकरास्तृषिताश्च चकोरकाः। सुगन्धि कान्तिसंपन्नमनुधावन्ति ते मुखम् ॥' इत्यत्रोल्लेखो व्यङ्गयः । 'विद्याविक्रमसौन्दर्य' इति श्लोके विद्यादीनां स्वरूपावलोकनकौतुकमात्रे निमित्ततया यदि न विश्रान्तिः, किं तु विद्व- त्ताद्युल्लेखवदवलोकनकौतुकनिमित्ततायां पर्यवसानं तदा तत्राप्युल्लेखनगता- नेकधात्वविच्छित्तिविशेषस्य गम्यत्वादुल्लेखालंकारो गम्यः । 'परिव्राटकामुकशुनामेकस्यामेव योषिति । कुणपः कामिनी भक्ष्यमिति तिस्रो विकल्पनाः॥' इत्यत्राप्युल्लेख इष्यत इति लक्षणस्य नातिव्याप्तिः । १. 'दुर्गाहचित्तवृत्तिः' ख. २. 'शण्ठः' इति हर्षचरिते. शण्ठः प्रजननाक्षम इति टीका. ३. 'विनेयः' क. .

·चित्रमीमांसा। ६९ अथापर उल्लेखप्रकारः - 'गृहीतृभेदाभावेऽपि विषयाश्रयभेदतः । एकस्यानेकधोल्लेखमप्युल्लेखं प्रचक्षते ॥' तत्र विषयभेदादनेकधोल्लेखः शुद्धः संकीर्णश्च । शुद्धो यथा- 'अकृशं कुचयोः कृशं वलग्ने विपुलं चक्षुषि ,विस्तृतं नितम्बे । अधरेऽरुणमाविरस्तु चित्ते करुणाशालिकपालिभागधेयम् ॥' 'गुरुर्वचसि, पृथुरुरसि, विशालो मनसि, जनकस्तपसि, सुमित्रस्ते- जसि, सुमन्त्रो रहसि, बुधः सदसि, अर्जुनो यशसि, भीष्मो धनुषि' इ- त्यादौ श्लेषसंकीर्णः । 'हंसमयीव गतिषु, परपुष्टमयीवालापे, चक्रवाकमयीव पतिप्रेमणि, प्राविण्मयीव पयोधरोन्नतौ, कमलमयीव कोशसंग्रहेषु, कुसुममयीव फल- दानेषु' इत्याद्युत्प्रेक्षासंकीर्णः । पयोधरोन्नतावित्यादौ विषयांशे श्लेषसंकी- र्णश्च । 'युधिष्ठिरः सत्यवचसि' इत्यादौ रूपकसंकीर्णः । 'युधिष्ठिरसमः सत्यवचसि' इत्यादावुपमासंकीर्ण इत्याद्युन्नेयम् । अधिकरणभेदेनानेकधोल्लेखो यथा-- 'वर्धिष्णोरुपरि क्षणं रविरभूच्छत्रं बलिध्वंसिनो रत्नं मूर्ध्नि ललाटसीम्नि तिलकं कर्णान्तिके कुण्डलम् । अंसे चक्रमुरःस्थले मणिवरो नाभौ सरोजासनो यस्याङ्ग्रौ कटकस्त्रिविक्रमगतेः पायादपायात्स वः ।।' अत्र रूपकसंकीर्णः । भगवल्ललाटमध्यकर्णान्तादितत्तदवयवाभिमुख- स्थितग्रहीतृभेदनिमित्तोल्लेखसंकीर्णश्च । एकस्यैव द्रष्टुर्ललाटमध्ये कर्णान्तिके च रविदर्शनासंभवात् । 'यस्य वह्निमयो हृदयेषु, जलमयो लोचनपुरेषु, मारुतमयः श्वसितेषु, क्षमामयोऽङ्गेषु, आकाशमयः 'शून्यतासु, पञ्चमहाभूतमयो मूर्त इवादृश्यत निहतप्रतिसामन्तान्तःपुरेषु प्रतापः ।' अत्र वहिजलादिशब्दगृहीततापबाष्पादिरूपाणां प्रतापकार्याणां प्रतापस्य चाभेदकथनं हेत्वलंकार इति तत्संकरः । मतान्तरे रूपकसंकरः । - .

·काव्यमाला। . 'कस्तूरीतिलकन्ति भालफलके, देव्या मुखाम्भोरुहे रोलम्बन्ति, तमाललोलमुकुलोत्तंसन्ति मौलिं प्रति । याः कर्णे विकचोत्पलन्ति, कुचयोरंशे च कालागुरु- स्थास्यन्ति, प्रथयन्तु तास्तव शिवं श्रीकण्ठकण्ठत्विषः ॥' अत्रोपमासंकीर्णः । केचित्तु तत्तदधिकरणौचित्यात्कस्तूरीतिलकादि- तादात्म्यसंभावनायामुपमार्थे विहितोऽपि क्विबुत्प्रेक्षायां पर्यवस्यतीत्युपमो- पक्रमोत्प्रेक्षेयमित्याहुः । तत्मते उत्प्रेक्षासंकीर्णः । एवमलंकारान्तरसंकरो- ऽप्युन्नेयः। इत्युल्लेखप्रकरणम् । - - अथापढुतिः- प्रकृतस्य निषेधेन यदन्यत्वप्रकल्पनम् । साम्यादपङतिर्वाक्यभेदाभेदवती द्विधा । अन्यत्वकल्पनमात्रं रूपके, विषयनिषेधमात्रं 'नाहं दूती वरतनोरङ्ग- तापोऽतिभास्वरः' इत्याक्षेपे, उभयमपि साम्यविशेषणरहितम् । 'न पञ्च- विशिखः कामः किं त्वपञ्चशिलीमुखः' इत्यतिशयोक्तौ चातिव्याप्तमिति विशिष्टोपादानम् । न चैवं 'न पद्मं मुखमेवेदम्' इति तत्त्वाख्यानोपमायां विषये पद्मत्वनिषेधस्य मुखत्वप्रकल्पनस्य च सत्त्वादतिव्याप्तिः । प्रकल्पन- पदस्यारोपपरत्वात् । 'निषिध्य विषयं साम्यादन्यारोपः' इति क्त्वाप्रत्य- येन लक्षणं नोक्तम् । वक्ष्यमाणोदाहरणे आरोपपूर्वकापह्नवेऽतिव्याप्ति- प्रसङ्गात् । इयं च साक्षान्निषेधकनादिप्रयोगे परपक्षत्वाद्युपन्यासे निषेधसाम- र्थ्याद्गम्यत्वे च वाक्यभेदेन प्रवर्तते । विषयासत्यत्वप्रतिपादकच्छद्मनिभक- पटव्याजादिशब्दप्रयोगे विषयासत्यत्वपर्यवसायिरूपवपुर्नामभङ्गयादिशब्द- प्रयोगे च तदभेदेन । अत्र वाक्यभेदेऽपह्नवपूर्वक, आरोप आरोपपूर्वकापह्नवश्चेति द्वैविध्यम् ।

·चित्रमीमांसा। ७१ क्रमेणोदाहरणानि- 'अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये कलङ्को नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि । अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्वा शेते रजनिरमणी गाढमुरसि ॥' यथा वा- - 'नेदं नभोमण्डलमम्बुराशिर्नेमाश्च तारा नवफेनपुञ्जाः । 'नायं शशी कुण्डलितः फणीन्द्रो नायं कलङ्कः शयितो मुरारिः॥' पूर्वत्र निरवयवापह्नुतिरत्र सावयवेति भेदः । 'अङ्कं केऽपि शशङ्किरे जलनिधेः पङ्क परे मेनिरे सारङ्ग कतिचिच्च संजगदिरे भूच्छायमैच्छन्परे । इन्दौ यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ।।' इत्यत्राप्यपह्नवपूर्वक आरोपः । अपह्नवस्तु परपक्षोपन्यासादर्थसिद्धः । 'विकसदमरनारीनेत्रनीलाजपण्डा- न्यधिवसति सदा यः संयमाधःकृतानि । न तु रुचिरकलापे वर्तते यो मयूरे वितरतु स कुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं वः ॥' अत्रारोपपूर्वकोऽपहवः शाब्दः । 'मन्थानभूमिधरमूलशिलासहस्र- संघट्टनबणकिणः स्फुरतीन्दुमध्ये । छाया मृगः शशक इत्यपि पामराणां लोके गतानुगतिकः प्रथितः प्रवादः ॥' अत्राप्यारोपपूर्वकोऽपह्नवः । स च पामरवचनोपन्यासादर्थसिद्धः । ए- तानि वाक्यभेदेनोदाहरणानि । एकवाक्यतायां तु- 'बत सखि कियदेतत्पश्य वैरं स्मरस्य प्रियविरहकृशेऽस्मिन्कामिलोके तथा हि . १. 'खण्डानि' ख-ग.

·७२ काव्यमाला। F उपवमसहकारोद्भासिभृङ्गच्छलेन प्रतिविशिखमनेनोट्टङ्कितं कालकूटम् ॥ 'अमुष्मिँल्लावण्यामृतसरसि नूनं मृगदृशः स्मरः शर्वप्लुष्टः पृथुजघनभारे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥' पूर्वत्र न सभृङ्गाणि सहकाराणि, अपि तु सकालकूमः शरा इत्यस- त्यत्वाभिधायिच्छलशब्दवशात्प्रतीयते । उत्तरत्र नेयं रोमावलिः किं तु धू- मशिखेत्यसत्वपर्यवसायिवपुःशब्दबलात्प्रतीयते । केचित्तु सादृश्यव्यक्तयेऽपह्नववदपवाय सादृश्यमप्यपढ्त्यलंकारं व- दन्ति । यथाहुः- 'सादृश्यव्यक्तये यत्रापह्नवोऽसावपहुतिः । अपह्नवाय सादृश्यं यत्रास्त्येषाप्यपद्भुतिः ॥' इति । उदाहरन्ति च- 'आकृष्यादावमन्दग्रहमलकचयं वक्रमासज्य वक्रे कण्ठे लग्नः सुकण्ठ' प्रसरति कुचयोर्दत्तगाढाङ्गसङ्गः । बद्धासक्तिनितम्बे पतति चरणयोर्यः स तादृक्प्रियो मे बाले लज्जा निरस्ता न हि न हि सरले चोलकः किं त्रपाकृत् ॥' अत्र वीक्षितं प्रियमपद्दुत्य चोलकत्वारोपः । तदर्थं च प्राक् प्रियचो- लसदृशधर्मोपन्यासः । अत्रेदमपहुतिकथनं व्याजोक्त्यलंकारं पृथगनङ्गी- कुर्वतासुद्भटादीनां मतमनुसृत्य । ये तु उद्भिन्नवस्तुनिगूहनं व्याजोक्तिरिति व्याजोक्त्यलंकारं पृथगिच्छन्ति तेषामिहापि व्याजोक्तिरेव नापह्नुतिरिति रुचकादयः । दण्डी त्वपहुतेः साधर्म्यमूलत्वनियममनादृत्य 'किंचिदपढ्त्य कस्यचित्प्रदर्शनमात्रमपहृतिः' इति लक्षयित्नोदाजहार- 'अपह्नुतिरपमुत्य किंचिदन्यार्थसूचनम् । न पञ्चेषुः स्मरस्तस्य सहस्र पत्रिणामिति ॥ १. 'पृथुजघनभागे क. २. 'सादृश्यनियममनादृत्य' ग-घ, ३. 'सहखं विशिखाः . - पुन: ख. A ·चित्रमीमांसा। चन्दनं चन्द्रिका गन्धो गन्धवाहश्च दक्षिणः ।. स्वयमग्निमयी सृष्टिः शीता किल परान्प्रति ॥ अमृतस्यन्दिकिरणश्चन्द्रमा मम नो मतः । अन्य एवायमात्मा विषनिष्यन्ददीधितिः ।।' साधर्म्यमूला त्वपढतिरिति तेन व्याहृता । 'त्वदालेख्ये कौतुहलतरलतन्वीविरचिते विधायैका चक्र रचयति सुपर्णासुतमपि । अथ विद्यत्पाणिस्त्वरितमपमृज्यैतदपरा करे पौष्पं चापं मकरमुपरिष्टाच्च लिखति ।।' इत्यादावपळुतिध्वनिरुदाहर्तव्यः । अत्र हि चक्रसुपर्णलेखनेन नायं सा- धारणः पुरुषः किं तु पुण्डरीकाक्ष इति कयाचिद्वयञ्जितम् । अन्यया तु तस्याप्येतादृशं रूपं न संभवतीत्याशयेन नायं पुण्डरीकाक्षोऽपि किं तु मन्मथ इति तदुभयमुन्मृज्य पुष्पसायकमकरध्वजलेखनेन व्यञ्जितम् ॥ इत्यपहुतिप्रकरणम् । अथोत्प्रेक्षालंकारः- यत्रान्यधर्मसंबन्धादन्यत्वेनोपतर्कितम् । प्रकृतं हि भवेत्याज्ञास्तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते ॥ यथा- 'बालेन्दुवक्राण्यविकाशभावाद्वभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥ अत्र प्रकृतानि पलाशकुसुमान्यप्रकृतनखक्षतधर्मवक्रत्वलौहित्यसंबन्धा- न्नखक्षतत्वेनोपकल्पितानि । तर्कः संभावनामात्रं न त्ववधारणम् । तदी- यधर्मो हि तत्तादात्म्यसंभावनामात्रहेतुर्न व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गवदवधारण- हेतुः । न चात्रेवशब्दस्य सादृश्यपरत्वमित्युपमाशङ्का कार्या । उपमाया यत्र क्वचित्स्थितैरपि नखक्षतैः सह वक्तुं शक्यतया वसन्तनायकसमागत- वनस्थलीसंबन्धित्वविशेषणकल्पनानपेक्षत्वात् । पलाशमुकुलानां नखक्षत- १. 'सादृश्यपर्यवसानत्वं' ख. .

·काव्यमाला। ताशत्म्यसंभावनायामेव तथाविधविशेषणस्योपयुक्तत्वात् । एवमन्यत्रापि यत्र यंत्राप्रकृततादात्म्यसंभावनोपयुक्तविशेषणकल्पना तत्र सर्वत्राप्युत्प्रे- क्षावगन्तव्या। यथा- 'उवाह या तनुलता भृङ्गालीरोमवल्लरीम् । पश्चाद्विमुक्तां वैमल्याद्विम्बितामिव वेणिकाम् ॥' उपमा यत्र क्वचित्स्थितयापि वेणिकया वक्तुं शक्येति तत्रानुपयुक्ता, वैमल्यात्पुरोभागप्रतिबिम्बितत्वरूपविशेषणकल्पना तादात्म्यसंभावनार्था । यत्र तु संभावनोपयुक्तविशेषणकल्पनारहितमुपमानं निबध्यते तत्र पर- मिवशब्दः सादृश्यपर इत्युपमालंकारः । अमुमेव विभागमभिप्रेत्य चक्रव- तिनोक्तम् 'यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति' इत्यादि । दण्डिना- पीवशब्दस्योत्प्रेक्षाव्यञ्जकत्वमुक्तम् । 'मन्ये, शङ्के, ध्रुवं, प्रायो, नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः॥' इति । अत्रादिशब्देन तर्कयामि, संभावयामि, जाने, उत्प्रेक्षे, स्यात्, इत्येव- मादीनां संग्रहः । अत्र च 'कस्तूरिकामृगाणामण्डाद्गन्धगुणमखिलमादाय । यदि पुनरहं विधिः स्यां खलजिह्वायां निवेशयिष्यामि ॥' 'यद्यनुष्णो भवेद्वह्निर्यद्यशीतं भवेजलम् । मन्ये दृढव्रतो रामस्तदा स्यादप्यसत्यवाक् ।।' इत्यादिष्वतिव्याप्तिवारणाय धर्मसंबन्धादित्युक्तम् । तेषु हि 'यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम्' इत्यतिशयोक्त्यलंकारविषयेषु, 'संभावनं यदीत्थं स्यादित्यू- होऽन्यस्य सिद्धये' इति संभावनालंकारविषयेषु वा निनिमित्तमेव तथा त- थोपतर्कणम् । तथापि- 'सर्वातिशायिसौन्दर्य शङ्के सत्यवतो मुखम् । येन सा मृगशावाक्षी सावित्री तरलीकृता ।' इत्यादिष्वतिव्याप्तिः स्यादिति तद्वारणायान्यधर्मसंबन्धादित्युक्तम् । - .

·चित्रमीमांसा । तत्र सावित्रीहृदयतरलीभावकारकत्वादिना स्वधर्मेणैव वितर्कणमिति ना- तिव्याप्तिः। 'विरक्तसंध्यापरुषं पुरस्ताद्यतो रजः पार्थिवमुन्जिहीते शङ्के हनूमत्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युद्तो मां भरतः ससैन्यः ॥' इत्यत्रातिव्याप्तिवारणायान्यत्वेनेति विशेषणम् । तत्र ससैन्ये प्रत्युद्ग- न्तर्यन्यत्रापि दृष्टस्यागेरजोगमनस्य संबन्धेन निमित्तेन भरतः प्रत्युद्गतत्वेन वस्तुसद्रूपेणैवोपतर्फितो न त्वन्यत्वेनेति नातिव्याप्तिः । 'नरसिंहमहीपाल विदुस्त्वां मकरध्वजम् । मार्गणास्तव संजाताः कथं सुमनसोऽन्यथा ॥ इत्यत्रातिव्याप्तिवारणायोपतर्कितमित्युक्तम् । तत्रानुमानालंकारविषये सुमनोमार्गणत्वेन मन्मथत्वव्याप्तिलिङ्गेन राज्ञि मन्मथत्वमवधृतं न संभाव- नामात्रम् । 'इन्दुर्लिप्त इवाञ्जनेन जडिता दृष्टिगीणामिव प्रम्लानारुणिमेव विद्रुमलता श्यामेव हेमप्रभा । कार्कश्यं कलया च कोकिलवधूकण्ठेष्विव प्रस्तुतं सीतायाः पुरतश्च हन्त शिखिनां बर्हाः सगीं इव ॥' इत्यत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृतमित्युक्तम् । तत्र निरतिशयसौन्दर्यसी- तावदनादिसंनिधानेन तद्वदनायुपमानेष्वपि निकर्षापादकेन प्रशस्तोपमा- नेष्विन्द्वादिष्वप्रकृतेष्वञ्जनलेपादिनिकर्षसंभावना क्रियत इति नातिव्याप्तिः। नन्वेवमपि- 'अस्मद्विक्रमचेष्टितानि निखिलत्रैलोक्यहेलाजय- प्रवीभूतसुरासुराणि भवतो भूमेः सुता शृण्वती । पत्यौ द्वेषकषायितेन मनसा स्निग्ना मयि स्थास्यति स्त्रीणां प्रेम यदुत्तरोत्तरगुणग्रामस्पृहाचञ्चलम् ॥" इत्यत्र चाञ्चल्यसहचरितत्वेनान्यत्र दृष्टस्त्रीत्वस्य संबन्धेन निमित्तेने व. स्तुतः प्रत्येकस्थिरचित्ता देवी सीता चञ्चलत्वेनोपतर्किता ।..न च तत्रो- - ·-- ७६ काव्यमाला। प्रेक्षालंकारः । रावणकृततदीप्सितसंघटनानुकूलविचारमात्रस्य निबद्धत्वेन विच्छित्तिविशेषाभावात् । न चान्यधर्मसंबन्धादित्यत्र धर्म उपमायामिव सहृदयहृदयाह्लादी विवक्षितः, न तु साधारणधर्ममात्रम् । तथा च नोक्ताति- व्याप्तिः । स्त्रीत्वादेश्चाञ्चल्यादिसंभावनामात्रप्रयोजकत्वेऽपि सहृदयहृदया- ह्रादिसाधारणधर्माभावेनोपमालंकारप्रयोजकत्वाभावादिति वाच्यम् । तथा सति 'स्तनाभिरामस्तबकां नूनं सीतेति वल्लरीम् । संभावयन्रघुपतिर्धावति म दिदृक्षया ।' इत्यत्रातिव्याप्तेरवारणात् । न चाहार्यत्वं तर्कविशेषणम् । इह त्वना- हार्या संभावनेति वाच्यम् । तथा सति 'शङ्के हनूमत्कथितप्रवृत्तिः' इति संभावनाया अप्यनाहार्यत्वेन तव्यावृत्त्यर्थस्यान्यत्वेनेत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गा- दिति चेत् , मैवम् । अन्यत्वेनेत्यस्यान्यत्वेनावगतपरतया तस्यैवाहार्यत्ववि- शेषणपर्यवसायित्वात् । ननु तथापि नैतल्लक्षणम् , अव्याप्तेः । तथा हि । यत्र स्वमात्रधर्माद- न्यमात्रधर्माद्वा किंचिदुप्रेक्ष्यते तत्रान्यधर्मसंबन्धादिति लक्षणांशाभावाद- व्याप्तिः । यथा- 'अङ्गुलीभिरिव केशसंचयं संनियम्य तिमिरं मरीचिभिः । कुङ्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥' 'भूयस्तराणि यदमूनि तमस्विनीषु ज्योत्स्त्रीषु च प्रविरलानि ततः प्रतीमः । संध्यानलेन भृशमम्बरमूषिकाया- मावर्तितैरुडभिरेव कृतोऽयमिन्दुः ॥ इत्यत्राद्योदाहरणेऽङ्गुलीसदृशीभिर्मरीचिभिः केशसंचयसदृशस्य तिमि- रस्य ग्रहणात्स्वमात्रधर्मादेव शशिनश्चुम्बनमुत्प्रेक्षितम् । द्वितीये ताराविर- लत्वाविरलत्वरूपेणान्यमात्रधर्मेण चन्द्रस्य संध्यानलमध्यगाम्बरमूपिकावर्ति- ततारानिकरनिमित्तत्वमुत्प्रेक्षितम् । किं च हेतुफलधर्मस्वरूपोत्प्रेक्षास्वन्य- त्वेनेति लक्षणांशाभावाव्याप्तिः । यथा- - ·चित्रमीमांसा । ७७ muwee- 'सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमूळम् ।। अदृश्यत त्वच्चरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम् ॥' इति हेतूत्प्रेक्षोदाहरणे नूपुरगतेन दुःखिसाधारणेन मौनित्वेन निमि- तेन नूपुरे तद्धेतुभूतदुःखमेव धर्मतयोत्प्रेक्ष्यते, न तु दुःखितादात्म्यम् ,' दुःखशब्दस्योपरि तुमुवाद्यश्रवणात् । एवम्- 'चोलस्य यद्धीतिपलायितस्य भालत्वचं कण्टकिनो वनान्ताः । अद्यापि किं वानुभविष्यतीति व्यपाटयन्द्रष्टुमिवाक्षराणि ॥' इति फलोत्प्रेक्षोदाहरणे द्रुमगतेन ललाटाक्षरदर्शनप्रवृत्तपुरुषसाधारणेन ललाटपाटनेन निमित्तेन द्रुमाणां तत्फलं ललाटाक्षरदर्शनमुद्देश्यमिति ध- मतयोत्प्रेक्ष्यते न तु ललाटाक्षरदर्शनप्रवृत्तधर्मितादात्म्यम्, द्रष्टुमित्यस्य धर्मिपर्यन्तत्वाभावात् । तथा- 'पिनष्टीव तरङ्गाप्रैः समुद्रः फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दुलिम्पतीव दिगङ्गनाः ॥' इति धर्मस्वरूपोत्प्रेक्षोदाहरणे समुद्रस्य चन्दनघर्षणशिलाप्रान्तस्था- नाये तटे हस्तस्थानीयतरङ्गाग्रैः फेनचन्दनपेषकत्वेन शशाङ्कस्य करैर्दिग- ङ्गनादिधवलीकरणेन च प्रतीयमानेन निमित्तेन तत्कर्तृकं पेषणलेपनमा- त्रमुत्प्रेक्ष्यते, न तु तयोः पेपणलेपनकर्तृतादात्म्यम् । पिनष्टि लिम्पतीत्या- ख्यातयोः कर्तृवाचकत्वेऽपि 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति न्यायेन कर्तुः प्र- धानभूतक्रियोपसर्जनस्यान्यत्रान्वयासंभवात् । अत एव 'लिम्पतीव तमो- ऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः' इत्युत्प्रेक्षामुदाहृतवता दण्डिनोक्तोदाहरणयो- रिवशब्दश्रवणाल्लेपनवर्षणकर्तृभ्यां तमोनभसोरुपमामाशङ्कय 'कर्ता यापमानं स्यान्न्यग्भूतोऽसौ क्रियापदे । स्वक्रियासाधने व्यश्री नालमन्यध्यपेक्षितुम् ॥' इति दृपितम् । 'वृत्तानुपूर्व च न चातिदीर्वे जके शुभे सृष्टवतस्तदीये । शेपाङ्गनिर्माणविधौ विधातुलीवण्य उत्पाद्य इवास यत्नः ॥'

·काव्यमाला। • इत्यत्र निरतिशयलावण्यशालिजङ्घासृष्ट्यनुमितेन .निःशेषलावण्यकोश- व्ययेन निमित्तेन विधातुः शेषाङ्गनिर्माणोपयुक्तलावण्योत्पादने यत्नमात्रमु- प्रेक्ष्यते, न तु तथाभूतयत्नवत्तादात्म्यमिति स्पष्टमेव । अपि चाप्रकृतधर्मिकोप्रेक्षायां प्रकृतमित्यंशाभावादव्याप्तिः । यथा--- 'हृतसारमिवेन्ठुमण्डलं दमयन्तीवदनाय वेधसा । कृतमध्यबिलं विलोक्यते धृतगम्भीरखनीखनीलिम ।' अत्र कृतमध्यबिलमिति पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गापेक्षयातिशयोलत्या . कृ- तमध्यरन्ध्राकाशनैल्यत्वेनाध्यवसितो यः कलङ्कस्तद्वत्त्वेन निमित्तेन कल- काध्यवसितधृतमध्यरन्ध्राकाशनैल्यत्वनिमित्तोलेक्षितं कृतमध्यबिलत्वेन नि- मित्तेन वा चन्द्रमण्डलं दमयन्तीवदननिर्माणाय हृतसारत्वेनोत्प्रेक्षितम्, न तु प्रकृतं दमयन्तीवदनमेवोक्तप्रकाराहृतैन्दवसारांशनिर्मितत्वेनोत्प्रेक्षितम् । 'य- हालेन्दुकलोच्चयादुपचितैः सारैरिवोत्पादितं तत्पश्येयमनङ्गमङ्गलगृहं भूयो- ऽपि तस्या मुखम्।' इत्यत्रेव तथाशब्दान्वयाभावात्। ननु यथा शब्दतोऽन्वया- लाभेऽपि ब्राह्मणशतं भोज्यतामित्यत्र प्रधानमतिलङ्घयोपसर्जने क्रियान्वयपर्य- वसानम्, संख्याया भोजनान्वयायोग्यत्वात्, तथेहापि प्रधानमिन्दुमण्डल- मतिलच्योपसर्जने दमयन्तीवदने इन्दुमण्डलाहृतसारांशनिर्मितत्वोत्प्रेक्षापर्य- वसानं स्यात् , अप्रकृतस्यावर्णनीयत्वादिति चेत् , न । अप्रकृतवर्णनस्याप्य- प्रस्तुतप्रशंसारूपेण प्रकृतातिशयाधानार्थतयान्वेतुं योग्यत्वात् । न च वाच्यं 'इन्दुर्लिप्त इव' इत्यप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणान्तर इवात्रापि संभावनामात्रमेव नोत्प्रेक्षेति । तत्र सहृदयहृदयाह्लादिनिमित्ताभावनोत्प्रेक्षासामग्रीपरिपूर्त्यभा- वादुत्प्रेक्षाया असंभवेऽप्यत्र तत्संभवादप्रस्तुतप्रशंसया संकरोपपत्तेः । त- स्मादव्याप्तत्वान्नेदं लक्षणं युक्तमिति चेत् । अत्र ब्रूमः । न तावत् 'हृतसारम्' इत्यादावव्याप्तिः । प्रकृतशब्दस्य विषयत्वभिमतमात्रपरत्वात् । - चैवं 'इन्दुर्लिप्त इव' इत्यादावतिव्याप्तिः । तत्र सीतावदनसंनिधाने वस्तुतोऽन्यधर्मत्वे सत्यपीन्दुगताञ्जनलिप्तत्वसंभाव- १. 'नैल्यत्वोत्प्रेक्षितम्' ख. F ·चित्रमीमांसा। नायामन्यधर्मत्वस्याप्रयोजकत्वात् , धर्मस्य सहृदयहृदयाह्लादिनो विवक्षि- तत्वाद्वा । अन्यत्वेनेत्यस्यान्येन प्रकारेणेत्यर्थ इति न हेतुफलधर्मस्वरूपोरे- क्षास्वव्याप्तिः। यत्र धर्मिणि धर्म्यन्तरं तादात्म्येनोत्प्रेक्ष्यते तत्र धर्म्यन्त- रमन्यः प्रकारः । यत्र तु कश्चिद्धर्म एव किंचित्प्रति हेतुतया फलतया स्वरूपेण चोत्प्रेक्ष्यते तत्र स एव धर्मोऽन्यः प्रकार इति सर्वत्राप्यनुगतेः । यद्वा हेतुफलधर्मस्वरूपोत्प्रेक्षोदाहरणेप्वपि तादात्म्येनैवोत्प्रेक्षा । तथा हि । 'सैपा स्थली यत्र विचिन्वता त्वाम्', 'चोलस्य यद्भीतिपलायितस्य' इत्या- दिहेतुफलोत्प्रेक्षोदाहरणयोस्तावद्विश्लेषदुःखललाटाक्षरदर्शनादिधर्मो हेतु- तया फलतया वा नोत्प्रेक्ष्यते । किं तु नूपुरयुगादिधर्मिकं यन्निश्चलत्वकण्टक- संश्लेषादिनिमित्तकं मौनव्यापाटनादिकं तदेव दुःखहेतुकमौनललाटाक्षरदर्श- नार्थव्यापाटनादितादात्म्येनोत्प्रेक्ष्यते । अवश्यं च द्विविधस्यापि मौनादेस्तादा- त्म्येनाध्यवसाय आम्थेयः । अन्यथा निश्चलत्वादिहेतुके स्वाभाविकमौनादौ दुःखादेहेतुत्वादिनोत्प्रेक्षणमसमञ्जसं स्यात् । अङ्गीकृतश्च 'सैषा स्थली' इत्यादी दुःखादिर्धर्म एव मौनादिहेतुतया नूपुरादिगतत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति वदताप्यलंकारसर्वस्वकृता द्विविधस्य मौनादेरभेदाध्यवसायः । 'हेतूत्रे- क्षायां यस्य प्रकृतसंबन्धिनो धर्मस्य हेतुरुत्प्रेक्ष्यते स धर्मोऽध्यवसायव- शादभिन्न उत्प्रेक्षानिमित्तत्वेनाश्रीयते' इत्यादितद्वचनात् । आवश्यकं चा- न्यत्रापि क्वचित्क्वचिद्धेतूत्प्रेक्षोदाहरणे निमित्तांशे तादात्म्याध्यवसायाश्र- यणम् । यथा- 'उन्मेपं यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । नीतः शान्ति प्रसभमनया वकान्त्येति हर्षा- लग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः ॥' अत्र हेतुतया हर्पोत्प्रेक्षां प्रति तत्फलत्वाभिमतं पादयोः पद्मलक्ष्म्या लगनं निमित्तं वाच्यम्, तच्च सर्वथैवासिद्धम् । अतस्तत्र पादयोर्यः स्वा- ·८० काव्यमाला। . भाविकशोभासंबन्धः स एव पद्मलक्ष्मीलग्नत्वेनाध्यवसितो निमित्तमिति समर्थनीयम् । एवं निमित्तांशे तादात्म्याध्यवसानावश्यंभावे तत्रैवोत्प्रेक्षा- विश्रान्तिरस्तु । न च तत्र निमित्तान्तरमन्वेष्यं स्यादिति वाच्यम् । निश्च- लत्वहेतुकमौनस्य दुःखहेतुमौनत्वेनोत्प्रेक्षायां चरणारविन्दविश्लेषकालभवत्वं निमित्तं कण्टकसंश्लेषहेतुकव्यापाटनस्य ललाटलिपिदर्शनार्थव्यापाटनत्वेनो- त्प्रेक्षायां महाराजोऽप्येवं कष्टमनुभवति, इतः परमपि कियदनुभाव्यमने- नेति जिज्ञासोत्थापकपलायनकालभवत्वमित्यादेः स्पष्टत्वात् । अयमेव पक्षो दण्डिनोऽभिमतः । यदाह- 'अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य वा । अन्यथोत्प्रेक्ष्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते ॥ मध्यंदिनार्कसंतप्तः सरसी गाहते गजः । मन्ये मार्तण्डगृह्याणि पद्मान्युद्धर्तुमुद्यतः ॥ स्नातुं पातुं बिसान्यत्तुं करिणो जलगाहनम् । तद्वैरनिष्क्रयायेति कविनोत्प्रेक्ष्य वर्ण्यते ॥' इति । अत्र संतापनिवृत्त्यर्थत्वेनान्यथैव स्थिता करिणश्चेतनस्य जलगाहनरूपा वृत्तिरन्यथा तद्वैरनिष्क्रयार्थजलावगाहनत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति स्वकृतलक्षणानु- सारेणैव योजितम् । काव्यप्रकाशिकाकारस्याप्ययमेव पक्षोऽभिमतः । तेन हि 'संभावनम- थोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य संमेन यत्' इत्युपमानोपमेयस्य तादात्म्यसंभावनमुत्प्रे- क्षालक्षणमभिधाय 'उन्मेषं यो मम न सहते' इति तत्रोदाहरणं कृतम् । ततश्च स्वकृतलक्षणानुरोधेन स्वाभाविकी पादशोभैव स्ववैरिजयप्रभवहर्षल- नपद्मलक्ष्मीत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यभिमतमिति स्फुटमेव । तथा 'पिनष्टीव तरङ्गाग्रैः' इत्यादिधर्मस्वरूपोत्प्रेक्षोदाहरणेष्वपि प्रेरणा- दिरेव पेषणादिरूपत्वेनोप्रेक्ष्यते । न च प्रेरणादेविषयस्यानुपादानं दोषः । अतिशयोक्ताविव तदुपपत्तेः । उत्प्रेक्षाया अध्यवसायगर्भतया तत्र विषय- निगरणस्योचितत्वाच्च । न च प्रेरणादेविषयत्वेन निमित्तत्वाभावे निमित्ता- १. 'परेण ख.

·. - चित्रमीमांसा । न्तरमन्वेष्यं स्यादिति वाच्यम् । प्रेरणस्य पेषणरूपतयोत्प्रेक्षायां प्रान्तगुत- फेनचन्दनपुञ्जीभवनं निमित्तम् । करव्यापनस्य दिगङ्गनालेपनत्वेनोक्षायां तद्धवलीकरणं निमित्तमिति निमित्तान्तरस्य जागरूकत्वात् । 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः' इत्यादौ व्यापनादि लेपनादि- रूपतया संभावितमिति वदता काव्यप्रकाशिकाकारेणापि धर्मस्वरूपोले- क्षोदाहरणेषु तादात्म्योत्प्रेक्षणपक्ष एवाश्रितः । एवं 'चुम्बतीन रजनीमुखं शशी' इत्यादावपि रजन्या वदनत्वेनाध्यव- सितं यदारम्भाख्यं मुखं तस्य शशिनश्च संबन्धश्चुम्बनत्वेनोप्रेक्ष्यते । 'वृत्तानुपूर्वे च' इत्यत्रायत्नपूर्वके शेषाङ्गनिर्माणे यत्नः पूर्वकत्वतादात्म्यो- प्रेक्षेत्यागृह्यम् । अन्यधर्मोऽनुगामितयैव न विवक्षितः, किं तूपमायां साधारणधर्म इव बिम्बप्रतिबिम्बभावादिभिः सर्वैरपि प्रकारैर्विवक्षितः । तथा च यथा- 'आवर्जिता किंचिदिव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणार्करागम् । सुजातपुष्पस्तवकावनम्रा संचारिणी पल्लविता लतेव ।। इत्यत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावकृताभेदाध्यवसायेन । 'तारुण्यकुञ्जरारूढां विलासकमलाकुलाम् । मूर्तामिव मनोजस्य त्रैलोक्यविजयश्रियम् ॥' इत्यत्र समासभेदाश्रयणकृताभेदाध्यवसायेन च धर्मस्य प्रकृताप्रकृतसा- धारण्यादन्यधर्मसंबन्धः । तथा-'अङ्गुलीभिरिव' इत्यत्रान्वयभेदकृता- भेदाध्यवसायेन धर्मस्य प्रकृताप्रकृतसाधारण्यादन्यधर्मसंबन्धः सुसंपाद इति न तत्राव्याप्तिः । नापि 'भूयस्तराणि' इत्यत्राव्याप्तिः । तत्रोपात्त- धर्माक्षिप्तधर्मान्तरसंबन्धस्य निमित्तत्वात् । तत्र हि चन्द्ररूपविषयगतसं- ध्यानलमध्यगाम्बरमूषिकावर्तिततारानिकरनिर्मितत्वोत्प्रेक्षायां तारागतेन त- त्तद्रात्रिषु विरलत्वाविरलत्वरूपणोपात्तधर्मेण निमित्तेन धर्मस्य चन्द्रगतस्य तद्विरलत्वाविरलत्वानुविधायिवृद्धिहासशालित्वस्याक्षेपः । १. 'पल्लविनी' ख. . ११ ·८२ काव्यमाला। C अयं चापरोऽपि विशेषः । अन्यधर्मसंबन्धादित्यन्यपदार्थों धर्म्युप्रे- क्षासु विषय्येव, धर्मोत्प्रेक्षासु तु विषयिणो धर्मस्याश्रयः । एवं स्थिते य- त्रानुपात्तो निमित्तभूतो धर्मस्तत्र सर्वत्रापि यो धर्मोऽन्यपदार्थस्य विष- यस्य च संवन्धितया संभावनापदवीमारोहति तथाभूतोऽन्वेष्यः । तत्र 'वर्षतीवाञ्जनं नभः' इत्यत्र नभोगतत्वेन वर्षणक्रियोप्रेक्षापक्षे नभसो भू- पर्यन्तगामिनीलिमव्याप्तत्वमञ्जनवर्षकसाधारणनिमित्तम् । तमसो व्यापने नभःकर्तृकाञ्जनवर्षणक्रियात्वोत्प्रेक्षेति पक्षे तु सकलवस्तुसान्द्रमलिनीकर. णादि । एवं 'वेलेव रागसागरस्य' इत्यादौ संक्षोभकारित्वादि गम्यं नि- मित्तमूहनीयम् । यत्र तु निमित्ततया धर्मस्योपादने सत्यपि तत्संबन्धो विषयस्यान्यपदार्थस्य वाञ्जसा न प्रतीयते, तत्र क्वचिन्निमित्तभूतधर्माद- न्यस्य कस्यचिद्धर्मस्य तत्ताद्रूप्यसंपादनेन तत्संबन्धः समर्थनीयः । कचि- द्विषयस्य चान्यपदार्थस्य वा तद्धर्माश्रयतादूप्यसंपादनेन, क्वचिन्मिलितेन तेनोभयेन, क्वचिदुपात्तधर्मकृतधर्मान्तराक्षेपेण । तत्र धर्मान्तरस्य निमित्त- ताद्रूप्यसंपादनमुपमायां धर्मस्य संपादनमिव बिम्बप्रतिबिम्बमावादिभिः प्रकारैस्ते प्रदर्शिताः। एवं विषयस्यान्यपदार्थस्य वा धर्माश्रयात्ताद्रूप्यसंपादनं श्लेषादि- भङ्गया । तत्र विषयस्य श्लेषेण धर्माश्रयताद्रूप्यसंपादनं यथा- 'अस्यां मुनीनामपि मोहमूहे भृगुर्महान्यत्कुचशैलशीली । नानारदाह्रादि मुखं श्रितोरुासो महाभा रतसर्गयोग्यः ॥' १. 'गाढनीलिम' ख. २. नैषधे सप्तमे सर्गे दमयन्तीवर्णनमिदम् ; तत्र अस्यामिति । अहं अस्यां व्यासादिमुनीनामपि मोहं आहे तर्कयामि । मुनयोऽप्येतामाश्रित्य तिष्ठन्तीति । अथ च जितेन्द्रियाणामप्यस्यां विषये मोहं मदनविकारं तर्कयामि तेऽप्यनया मोहिता इत्यर्थः । य- स्मात् महान् अतितापसो भृगुः कुचशैलशीली कुचपर्वतसेवी । मुनीनां पर्वताश्रयत्वात् । पर्व- तबुद्ध्या स्तनावाश्रयति । अथ च कामपीडितत्वादयुच्चावेतत्कुचौ गृहीतुमिच्छति । अथ च भृगुस्तटः पर्वताश्रयेण वर्तते कुचयोः पार्श्वभागस्तटतुल्य इत्यर्थः । शीलमेव शैलं कुचयोः शैलं स्वभावं शीलयति अभ्यस्यति परमद्यापि कुचस्वभावो नायातीत्यर्थः । मदनपीडित- त्वादेतन्मुखं नारदमानन्दयतीत्यर्थः । मुखं नानाविधैत्रिंशत्संख्याकै रदैर्दन्तैरानन्दयत्य- तिसुन्दरमित्यर्थः । महाभारतस्य सर्ग निर्माणे योग्यः समर्थो व्यासः श्रितावूरू येनैवंविधः ।

·चित्रमीमांसा । अत्र भृग्वादिमुनिरूपविषयगतदमयन्तीगोचरमोहोत्प्रेक्षायां यदेव ,त- त्कुचपरिशीलनादि निमित्तं न तद्विषयगतं किं तु तटादिगतम् । तस्य भृग्वादिशब्दश्लेषेण विषयगततानिर्वाहः । अपहत्या यथा- 'किंशुकव्यपदेशेन तरुमारुह्य सर्वतः । दग्धां दग्धामरण्यानीं पश्यतीव विभावसुः ॥' अत्र दावानलरूपविषयगतदग्धादग्धवनप्रदेशदर्शनक्रियोत्प्रेक्षायां तरु- समारोहणं निमितम् । तदपि न विषयगतं किं तु किंशुकपुष्पगतम् । तत्रापि यद्यपि मुख्य समारोहणं नास्ति तथापि तदीयं तरुसमाश्रयणमेव तदारोहणत्वेनाध्यवसितम्, ततश्च तत्रापहृत्या विषयस्य किंशुकपुष्पतादू- प्यसंपादनेन धर्मसंबन्धनिर्वाहः । अन्यपदार्थस्य श्लेषेण धर्माश्रयताद्रूप्यसंपादनं यथा- 'अस्या दोहदशालिन्या मुखमापाण्डुरप्रभम् । सत्यं राजेति मन्येऽद्य य वं भोक्तुमिच्छति ॥' अत्र मुखस्य चन्द्रत्वोत्प्रेक्षायां भुवं भोक्तुमभिलाषो निमित्तम् , तद्विष- यगतमपि नान्यपदार्थभूतचन्द्रगतम् । अतस्तत्र राजशब्दश्लेषेण चन्द्रस्य धर्माश्रयताद्रूप्यसंपादनेन धर्मस्य तदीयतानिर्वाहः । धर्मान्तरस्य निमित्तधर्मतादूप्यसंपादनं विषयस्य तद्धर्माश्रयताद्रूप्यसंपा- दनं चेत्युभयमेलनं यथा- 'आकृष्टिवेगविवलद्भुजगेन्द्रभोग- निर्मोकपट्टपरिवेष्टनयाम्बुराशेः । मन्थव्यथाव्युपशमार्थमिवाशु यस्य मन्दाकिनी चिरमचेष्टत पादमूले ॥' कदलीस्तम्भच्छायाबुद्ध्या एतदूरू आश्रित्य तिष्ठति । अथ च कामपीडितत्वादेतदुरूसमा- लिङ्गय वर्तत इत्यर्थः । महती भा दीप्तिर्यस्य । रतं सुरतं तस्य सर्गो निर्माणं तत्र योग्य- स्ततः कर्मधारय इति वा । एवंविधो व्यासो विस्तारः श्रितावूरू येन । अतिविशालावूरू इति भावः ।।' इति टीका, १.. राजा चन्द्रो नृपश्च. २. भुवं गर्भिण्यभिलषितां मृदं पृथिवीं च.

·काव्यमाला। . अत्र मन्दाकिनीरूपविषयगतपयोधिमन्थव्यथाव्युपशमरूपफलोत्प्रेक्षायां यन्निमित्तं चरणमूले वेष्टनं तत्तादात्म्यसंपादनं पर्यन्तवेष्टनस्य श्लेषेण विष- यस्य यत्ताद्रूप्यसंपादनमपहुत्या वेति मिलितेनोभयेन विषयस्यान्यधर्मसंब- न्धनिर्वाहः । उपात्तधर्मेण धर्मान्तराक्षेपस्तु दर्शित एव । तस्मादन्यधर्मसं- बन्धादित्येतदपि सर्वोत्प्रेक्षानुगतमिति न क्वाप्यव्याप्तमिति सर्व समञ्जसम् । अलंकारसर्वस्वकृतेत्थमस्य विभागः प्रदर्शितः । वाच्या प्रतीयमाना चेति तावदुत्प्रेक्षा द्विविधा । इवादिप्रयोगे वाच्या, तैदप्रयोगे प्रतीय- माना । तत्र वाच्या जातिगुणक्रियाद्रव्याणामप्रकृतानामध्यवसेयत्वेन चतु- विधा । तेषां च प्रत्येकं भावाभावाभिमानरूपतया द्वैविध्येनाष्टविधा । तेषु निमित्तगुणक्रियारूपत्वेन षोडशभेदाः । निमित्तस्य पुनरुपादानानुपादा- नाम्यां द्वात्रिंशत्प्रकाराः । तेषु पुनः प्रत्येकं स्वरूपहेतुफलोत्प्रेक्षारूपत्वेन षण्णवतिर्भेदाः । तत्र द्रव्यस्य स्वरूपोप्रेक्षणमेवेति हेतुफलोत्प्रेक्षास्ततोऽपि विपातनीयाः । ततः षोडशभेदा न्यूनाः । जात्यादीनामपि हेतुफलोत्प्रे- क्षयोनिमित्तस्यानुपादानं न संभवति ततश्चतुविंशतिर्भेदा न्यूनाः । तथा च स्वरूपोत्प्रेक्षावैकल्येन द्वात्रिंशद्भेदा, हेतुफलोत्प्रेक्षे प्रत्येकं द्वादशभेदे, इति षट्पञ्चाशद्भेदा वाच्योत्प्रेक्षा । प्रतीयमानोत्प्रेक्षायामप्येवमेव गणना। तत्र स्वरूपोत्प्रेक्षायामपि निमित्तानुपादानं न संभवतीति भेदः । ततश्च तत्र खरूपोप्रेक्षा षोडशभेदा, हेतुफलोत्प्रेक्षे पूर्ववद्वादशभेदे इति चत्वारिंश- द्भदा गम्योत्प्रेक्षा । एवमेव मिलित्वा षण्णवतिभेदोत्प्रेक्षेति । विद्यानाथेन पुनद्रव्यस्य हेतुफलोत्प्रेक्षणमप्यङ्गीकृत्यानुपात्तनिमित्तेषु ग- म्यस्य निमित्तस्य गुणक्रियारूपत्वेन भेदगणनर्मजातपुत्रनामकरणकल्पं न चारुत्वावहमिति तदनादृत्यान्यथा विभागो दर्शितः । वाच्यायां स्वरूपो- सेक्षा चतुर्विशतिभेदा, अनुपात्तनिमित्तायां गुणक्रियारूपभेदगणनाभावेन भेदाष्टकहासात् । हेतुफलोत्प्रेक्षे प्रत्येकं षोडशविधे । द्रव्योत्प्रेक्षागोच- राणां भावाभावाभिमानेन गुणक्रियानिमित्तत्वेन चतुणी भेदानामाधि- क्यात् । एवं षट्पञ्चाशद्भेदा वाच्योत्प्रेक्षा । प्रतीयमानायां पुनः स्वरूपो- ·चित्रमीमांसा। - - प्रेक्षापि षोडशप्रकारा । तत्र निमित्तानुपादानासंभवेन तन्निबन्धनभेदाष्टक- हासात् । ततश्चाष्टचत्वारिंशद्भेदा प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । एवं मिलित्वा च- तुरुत्तरशतभेदोतोक्षेति । अथोदाहरणानि दिङ्मात्रेण प्रदर्श्यन्ते । उपात्तगुणनिमित्तजातिभाव- स्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- 'स वः पायादिन्दुर्नवबिसलताकोटिकुटिलः सरारेयों मूर्ध्नि ज्वलनकपिशे भाति निहितः । स्रवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकधवलेनाङ्कुर इव ॥' अत्राङ्कुरशब्दस्य जातिशब्दत्वाज्जातिरुत्प्रेक्ष्यते । उपात्तः कौटिल्यगुणो निमित्तम् । एवमुपात्तक्रियानिमित्तापि जातिभावस्वरूपोप्रेक्षोदाहर्तव्या । उपात्तक्रियानिमित्तगुणभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- 'निवेशितं यावकरागदीप्तये लग्नं तदीयाधरसीम्नि सिक्यकम् । रराज तत्रैव निवस्तुमुत्सुकं मधूनि निषूय सुधासधर्मिणि ॥' अत्रौत्सुक्यं गुण उत्प्रेक्ष्यते । उपात्ता लगनक्रिया निमित्तम् । एव- मुपात्तगुणनिमित्तापि गुणभावस्वरूपोत्प्रेक्षोदाहर्तव्या। उपात्तगुणनिमित्त- क्रियाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- 'अथ सांध्यसान्द्रकिरणारुणितं हरिहेतिदूति मिथुनं पततोः । पृथगुत्पपात विरहार्तिगलवृदयस्नुतामृगनुलिप्तमिव ॥' अत्र रुधिरानुलेपनक्रियोत्प्रेक्ष्यते । उपात्त आरुण्यगुणो निमित्तम् । एवमुपात्तक्रियानिमित्तापि क्रियाभावस्वरूपोत्प्रेसोदाहर्तव्या । उपात्तक्रिया- निमित्तद्रव्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- 'एकैकमुद्गतगुणं च्युतदूषणं च हित्वान्यमन्यमुपगम्य परित्यजन्ती । एतां जगाद जगदर्चितपादपद्मा पद्मामिवाच्युतभुजान्तरविच्युतां सा ॥'

·F - - ८६ काव्यमाला। अत्र पद्माया एकतया द्रव्यत्वाद्रव्यमुत्प्रेक्ष्यते । उपात्ता उपगम्यपरि- त्यन क्रिया निमित्तम् । एवमुपात्तगुणनिमित्तद्रव्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षोदाह- र्तव्या । एवं भावाभिमानेषु जात्यादिषूपात्तनिमित्ता अष्टौ भेदाः संपन्नाः । अनुपात्तनिमित्तजातभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा-- 'वर्षातपानावरणं चिराय काष्ठौघमालम्ब्य समुक्षितेषु । बालेषु ताराकवकेष्विवैकं विकस्वरीभूतमवैमि चन्द्रम् ॥ अत्र कैवकजातिरुत्प्रेक्ष्यते । अनुपात्तो धावल्यवर्तुलत्वादिर्गुणो नि- मित्तम् । अनुपात्तनिमित्तगुणभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- 'अयमाभाति राजेन्द्रो विजिताखिलशात्रवः । अनुजीविषु सर्वेषु प्रसाद इव मूर्तिमान् ॥' अत्र प्रसादो गुण उत्प्रेक्ष्यते । अनुपात्तो बहुप्रदत्वसुखनिषेव्यत्वादि- निमित्तम् । अनुपात्तनिमित्तक्रियाभावोत्प्रेक्षा यथा- 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्निष्फलतां गता ॥' अत्र क्रियोत्प्रेक्ष्यते । अनुपात्तं व्यापनादि निमित्तम् । अनुपात्तनि- मित्तद्रव्यभावोत्प्रेक्षा यथा- 'देहस्था दर्पणे यस्य पश्यति प्रतिमामुमा । अन्यार्धाभ्यामिवोत्पन्नमर्धनारीश्वरान्तरम् ॥' अत्रार्धान्तरोत्पन्नार्धनारीश्वरान्तरद्रव्यमुत्प्रेक्ष्यते । प्रतिबिम्बव्यत्यस्ता गस्त्रीपुरुषाकारशालित्वमनुपात्तं निमित्तम् । अर्धनारीश्वरान्तरोत्प्रेक्षाया- मपि वस्तुतोऽर्धनारीश्वरस्मैकत्वाव्योत्प्रेक्षात्वमविरुद्धम् । यथा वा- 'विललास जलाशयोदरे वचन द्यौरनुबिम्बितेव या । परिखा कपटस्फुटस्फुरत्प्रतिबिम्बानवलम्बिताम्बुनि ॥ अत्र देवपुरीद्रव्यमुत्प्रेक्ष्यते । सौभाग्यातिशयः कुण्डिनपुरीगतोऽनुपात्तो निमित्तम् । एवं चतुर्विधानुपात्तनिमित्तोदाहृता । अस्यां निमित्तस्य गुण- १. 'नैकेषु ताराकलिकेषु' क. २. 'कलिकात्वजातिः' क. Amateriainint!

·- - चित्रमीमांसा । ८७ क्रियारूपभेदमालोच्याष्टविधत्वमूहनीयम् । एवं जात्याद्युत्प्रेक्षा भावाभिमा- नवत्यः पोडश संपन्नाः। अथ वा विद्यानाथोक्तप्रकारेणानुपात्तनिमित्तगुणक्रियाभेदो न चिन्त- नीयः । अनुपात्ते निमित्ते तव्यवस्थाया असंभवात् । यथा-'विललास ज- लाशयोदरे' इत्यत्र निरतिशयसौभाग्यवत्त्वं गुणो निमित्तमित्यपि वक्तुं शक्यम् । निरतिशयसौभाग्यभागित्वं क्रियानिमित्तमित्यपि । अतो द्वाद- शैव भेदाः । अथाभावाभिमानवत्यः स्वरूपोत्प्रेक्षाः । उंपात्तगुणनिमित्तजातिगुणक्रियाणामभावोत्प्रेक्षा यथा- 'अकुङ्कुमक्षोदमिवाङ्गमेतदयावकारुण्यमिवाधरं ते । अनञ्जनोल्लेखमिवासियुग्मं स्वाभाविकैरेव गुणैरुदीक्षे ॥' अत्र कुङ्कुमरजोयावकरागाञ्जनोल्लेखनरूपाणां जातिगुणक्रियाणामभावा उत्प्रेक्ष्यन्ते । उपात्ताः स्वाभाविकगौरारुणनीलवर्णा निमित्तम् । एतासु क्रियानिमित्तमप्युदाहार्यम् । उपात्तक्रियानिमित्तद्रव्याभावोत्प्रेक्षा यथा- 'भुवि त्वन्मुखमालोक्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम् । अचन्द्रामिव पश्यापि दिवं शोभाविवर्जनात् ॥' अत्र चन्द्रस्य द्रव्यस्याभाव उत्प्रेक्ष्यते । उपात्ता वर्जनक्रिया निमित्तम् । एवमुपात्तगुणनिमित्तापि द्रव्याभावोत्प्रेक्षोदाहार्या । एतावेव श्लोको 'इदं विशालाक्षि विभावयामि' 'पदवीममृतान्धसाम्' इति चतुर्थपादयोः पाठे- ऽनुपात्तनिमित्तजात्याद्यभावोत्प्रेक्षोदाहरणे । एवमभावाभिमानवत्योऽपि स्व- रूपोत्प्रेक्षाः पूर्वोक्तरीत्या षोडश द्वादश वेति द्वात्रिंशञ्चतुर्विशतिर्वा स्व- रूपोत्प्रेक्षाभेदाः प्रदर्शितप्रायाः । एतासु विषयिणः क्वचित्तादात्म्येनाध्यवसायः । यथा-'स वः पा- यादिन्दुः' इत्यत्र । क्वचित्तु संसर्गितया यथा--'निवेशितं यावकराग- दीप्तये' इत्यत्रौत्सुक्यस्येत्ययमपि भेदो बोद्धव्यः । अथ हेतूत्प्रेक्षा । उपात्तगुणनिमित्ता जातिहेतूत्प्रेक्षा यथा- 'तनुरेणशावकदृशस्तनीयसी शनकैरवाप शरकाण्डपाण्डुताम् । उदरान्तरस्थितिमुपेयुषो हरेः करपाञ्चजन्यकिरणैरिवोद्गतैः ॥'

·काव्यमाला । . - - अत्र किरणजातिः पाण्डिमानं प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । स एव पा- ण्डिमा निमित्तम् । एवं क्रियानिमित्तापि जातिहेतृत्प्रेक्षोहनीया । क्रियानि- मित्ता गुणहेतूत्प्रेक्षा यथा- 'बहतो बहुशैवलक्षतां धृतरुद्राक्षमधुव्रतं खगः । स नलस्य करं ययौ पुनः सरसः कोकनदभ्रमादिव ॥' अत्र नलकरप्राप्तिक्रियां प्रति कोकनदभ्रमो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । सैव प्राप्तिक्रिया निमित्तम् । उत्तरत्रापि हेतूत्प्रेक्षायां सर्वत्र फलमेव निमि- त्तम् । एवं गुणनिमित्तापि गुणहेतूत्प्रेक्षा द्रष्टव्या । गुणनिमित्ता क्रियाहे- तूत्प्रेक्षा यथा- 'विवस्वता नायिषतेव मिश्राः खगोसहस्रेण समं जनानाम् । गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्ध्यं खलु नान्धकारैः ॥ अत्रान्ध्यगुणं प्रति नयनक्रिया हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । एवं क्रियानिमित्तापि क्रियाहेतूप्रेक्षोदाहार्या । क्रियानिमित्ता द्रव्यहेतूप्रेक्षा यथा- 'हृदयं परिपूतमेव नित्यं विदुषस्तस्य विशुद्धकर्मभानः । विपदापगयेव विश्वमूर्तेः प्रवहन्त्या वसतोऽन्तरभिपद्मात् ॥' अत्र पवनक्रियां प्रति गङ्गाद्रव्यं हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । एवं गुणनिमि- त्तापि हेतूत्प्रेक्षोदाहार्या । इत्थं भावाभिमानवत्यो हेतूत्प्रेक्षा उदाहिताः । अथाभावाभिमानवत्यः । 'रात्रौ रवेर्दिवा चेन्दोरभावादिव स प्रभुः । भूमौ प्रतापयशसी सृष्टवान्सततोत्थिते ॥' 'तस्मिन्नस्तंगते भानौ विधुस्तस्य पदे कियान् । इत्यनादरतो नूनं मीलत्यम्बुरुहाकरः ॥ 'वीणावादनसंरम्भाच्चकम्पे दक्षिणः स्तनः । अदृष्ट्वेवेतरं तस्यास्तम्भाभोगतिरोहितम् ॥ अत्राद्यश्लोके रविचन्द्रयोर्जातिद्रव्ययोरभावौ हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्येते । द्वि- तीयतृतीयश्लोकयोरादरदर्शनयोर्गुणक्रिययोरभावौ । सृष्टिमीलनकम्पक्रि- १. 'दधतो' क. १. 'सततोदिते' ख. २. 'तस्यास्तुम्ब्याभोग' ख.

·चित्रमीमांसा । ८९ यास्तु निमित्तानि । एवं गुणनिमित्ता अप्यभावहेतूत्प्रेक्षा उदाहर्याः । एवं षोडशभेदा हेतूत्प्रेक्षा दर्शिता । अथ फलोत्प्रेक्षाः- 'सौधेषु यत्र मुखभासु मृगेक्षणानां ज्योत्स्नापहासचतुरासु विसृत्वरीषु । .. चन्द्रस्तदर्थमिव रात्रिषु बभ्रमीति कुर्वन्करप्रसरणान्यधिजालवर्गम् ॥ 'तव निर्वर्ण्य यद्वण स्वर्ण वर्णाय तादृशे । त्वत्कोशगेहान्निर्गम्य तीर्थेषु वसति ध्रुवम् ॥' 'रंथस्थितानां परिवर्तनाय पुरातनानामिव वाहनानाम् । उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तमानां दिशि प्रतस्थे रविरुत्तरस्याम् ॥' 'दुग्धार्णवसहस्राय कैलासाचलकोटये । नूनं प्रतापरुद्रेण यशो दिक्षु प्रसारितम् ॥' एषु श्लोकेषु क्रमेण मुखप्रभागौरवर्णपरिवर्तनदुग्धार्णवकैलासरूपा जातिगुणक्रियाद्रव्याणि फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यन्ते । भ्रमणतीर्थवासप्रस्थानप्रसारण- क्रिया निमित्तानि । एवं गुणनिमित्ता अप्युदाहार्याः । अभावाभिमानवत्यः फलोत्प्रेक्षा यथा- 'त्वदाननेन सादृश्यं प्राप्तुकामो निशाकरः । कलङ्कपङ्काभावाय नूनं मज्जति सागरे ।' 'अरण्यवासाज्जितवान्धवासु मृगीष्ववैरार्थमिवाशरण्याः । कलिन्ददेशेश्वर वैरिनार्यः पराङ्मुखा लोचनविभ्रमेषु ।' 'हेमाद्रिकुलेषु विहारभाजः स्निग्धाङ्गनाकल्पितचन्द्रकान् । श्रीवीररुद्रस्य यशोविलासान्गायन्त्यसंस्प्रष्टुमिवान्धकारम् ।।' 'वीररुद्रनरेन्द्रस्य जयप्रस्थानसंभवम् । रजःपिहितदिग्गोलं निराकाशमिवोत्थितम् ॥' १. विणकृतविक्रमाङ्कदेवचरिते महाकाव्ये पद्यमेतत्. १२ ·काव्यमाला। 'एषु श्लोकेषु पङ्कवैरस्पर्शनाकाशानामभावाः फलत्वेनोप्रेक्ष्यन्ते । तेषु पराङ्मुखत्वमेको गुणः । अन्याः क्रियाः। इत्थं गुणक्रियानिमित्तभेदा उ- दाहार्याः । एवं फलोत्प्रेक्षाः षोड़श दर्शिताः । इति वाच्योप्रेक्षावर्गः । अथ गम्योत्प्रेक्षा दिङ्मात्रेणोदाहियते- 'नभसि.महसां ध्वान्तध्वाङ्क्षप्रमापणपत्रिणा- मिह विहरणैः श्येनंपातां रवेरवलोकयन् । शशविशसनत्रासादाशामगाच्चरमां शशी तदधिगमनात्तारापारावतैरुदडीयत ॥' अत्र सूर्येण विसृष्टानां ध्वान्तकाकप्रमापणश्येनरूपाणां किरणानां वि- हरणेन निमित्तेन सूर्यस्य श्येनपातवती मृगयाविहारक्रियोत्प्रेक्ष्यत इति कि- यास्वरूपोत्प्रेक्षा तावदेका । तस्माच्छशिनस्त्रासः तस्य दिगन्तरगमनं प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति हेतूत्प्रेक्षान्या। ततस्तदधिगमस्तारापारावतानां गु- ग्धत्वेनाध्यवसितः तत्तत्स्थानेऽस्फुरणं प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यपरा च हेतूप्रेक्षा । सर्वाश्चैता गम्याः । इवाद्यभावात् । एवमन्या अपि स्वयमेव बोध्याः । नूनमादिशब्दविरहेण पूर्वोक्तप्रकाराणामुन्नेतुं शक्यत्वात् । प्रा. गुदाहृतानामेव श्लोकानां नूनमादिशब्दाविधानेन गम्योत्प्रेक्षोदाहरणत्वसं. भवाच गम्योत्प्रेक्षाः पृथक्साकल्येन नोदाहृतः । इदं तु चिन्त्यते । गम्योत्प्रेक्षासु जातिद्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षे संभवतो न- वेति । संभवत इति पक्षे- 'रुचयोऽस्तमितस्य भास्वतः स्खलिता यत्र निराश्रयाः खलु । अनुसायमभुर्विलेपनापणकाश्मीरजपण्यवीथयः ॥' 'परिखावलयच्छलेन या न परेषां ग्रहणस्य गोचरः । फणिभाषितभाष्यफक्किका विषमा कुण्डलनामवापिता ॥' इत्यादिनोदाहरणेन भाव्यम् । अभिमतं च तथा केपांचित् । अलं- कारसर्वस्वकारस्य तु न संभवत इति पक्षः । एतदभिप्रायेणैव तेनोक्तं ग- १. 'निरालयाः' ख.

·चित्रमीमांसा। ९१ योत्प्रेक्षाविभागे 'प्रायश्चात्र स्वरूपोत्प्रेक्षा न संभवति' इति । कस्ली- योस्तस्य । पक्षेऽलंकारः । रूपकमेव । अत एव- 'पीयूषप्रसृतिर्न वा मखभुजां दा तमोलूतये स्वर्गङ्गाविमनस्ककोकवदनस्रस्ता मृडालीलता । द्विर्भावः सरकार्मुकस्य किमपि प्राणेश्वरी सागसा- माशातन्तुरुदञ्चति प्रतिपदि प्रालेयभानोस्तनुः ॥' इत्यत्र मालारूपकमुदाहरता 'स्वर्गङ्गा विमनस्का' इत्यादिष्वपि रूपक- मेवोररीकृतम् । तस्माज्जातिद्रव्योत्प्रेक्षे परिहत्यैव गम्योत्प्रेक्षावर्गः परि- गणनीयः। इदं चान्यद्बोद्धव्यम् । धर्म्युत्प्रेक्षासु विषयिविषयानुगतो धर्मो धर्मोत्प्रे- क्षासु विषयाश्रयविषयानुगतो धर्मश्च निमित्तम् । तेन 'उवाह या तनुलता' इत्यादौ वैमल्यं निमित्तमित्यादिपक्षो न युक्तः । तस्य तादात्म्यसंभावनो- पयुक्तप्रतिबिम्बघटकस्य तनुधर्मस्य विषयधर्मत्वाभावात् । 'यत्रान्यधर्मसं- बन्धात्' इत्यादिलक्षणं वदद्भिः सर्वैरपि विषयधर्मस्यैव निमित्तत्वस्य व्यवहृ- तत्वादित्यलमतिविस्तरेण । अत्र ब्रूमः- 'विषयिण उत्प्रेक्षायां जातिगुणाद्यात्मना विभागविधा । यादर्शि नैव शोभा तयोपमायामिवोपमेयस्य ॥ तदभावेऽलंकाराः संभवमात्रेण न विभागम् । अर्हन्तीतरथास्या विषयोऽप्येवं विभक्तव्यः ॥ धर्मस्यापि विभागो गुणक्रियात्मा न चारुताहेतुः । उपमायामिव सोऽपि न्यूनस्तदभावयोरसंकलनात् ॥ मनसि सन्तमिव प्रियमीक्षितुं नयनयोः स्पृहयान्तरुपेतयोः । ग्रहणशक्तिरभूदिदमीययोरपि न संमुखवास्तुनि वस्तुनि ॥ वतंसनीलाम्बुरुहेण किं दृशां विलोकमाने विमनीवभूवतुः । अपि श्रुती दर्शनसक्तचेतसां न तेन ते शुश्रुवतुर्मगीदृशाम् ॥ इत्यादिषु पश्यामो गुणक्रियाभावयोरपि व्यक्तम् । उज्वलभावनिबन्धनमुत्प्रेक्षायां निमित्तत्वम् ।।

·काव्यमाला। ९२ •अत्र ह्याचे उदाहरणे नयनयोहृदयगतप्रियवीक्षणायान्तःप्रविष्टत्वो- त्प्रेक्षणायां बाह्यवस्तुग्रहणशक्त्यभावो निमित्तम् । द्वितीये श्रोत्रेन्द्रियगत- विलोकनैकाग्रत्वोत्प्रेक्षायां श्रवणक्रियाभावो निमित्तम् । एवम्- 'वीरासनैर्ध्यानयुषामृषीणाममी समध्यासितवेदिमध्याः । निवातनिष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढा इव शाखिनोऽपि ॥' इत्यादीन्यभावनिमित्तत्वे भूयास्युदाहरणानि । 'अपि च समुच्चयभेदः परिगणनीयो निमित्तेए । भावौ भावाभावी समुच्चितावपि निमित्ततां भजतः ॥' 'अवैमि हंसावलयो वलक्षास्त्वत्कीर्तिमूर्तेश्चपलाः पुलाकाः । उड्डीय युक्तं पतिताः स्रवन्तीवेशन्तपूरं परितः प्लवन्ते ॥' 'उड्डपरिषदः किं नार्हन्ती निशः किमनौचिती पतिरिह न यदृष्टस्ताभ्यां गणेयरुचां गणः । स्फुटमुडुपतेराश्मं वक्षः स्फुरन्मलिनात्मन- श्छविमदनयोर्विच्छेदेऽपि द्रुतं बत न द्रुतम् ॥' 'एवमादिषु बहीषु निहोतुं केन शक्यते । समुच्चितनिमित्तत्वमुत्प्रेक्षासु निरीक्षितम् ॥' आये उदाहरणे हंसावलीनां कीर्तिपुलाकत्वोत्प्रेक्षायां धावल्यगुणो जलोपरि प्लवनक्रिया चेत्युभयं निमित्तम् । द्वितीये उडुपतिवक्षसोऽश्मवि- कारत्वोत्प्रेक्षायामश्मच्छविरूपो भावो द्रुतत्वाभावश्चेत्युभयं निमित्तम् । किं च- 'उत्प्रेक्षायां निमित्तत्वं यज्जातिद्रव्ययोरपि । तेनापि विकलां विघ्नो निमित्तगणनामिमाम् ॥' 'द्रोणः स तत्र वितरिप्यति भाग्यलभ्य- सौभाग्यकामणमयीमुपदां गिरिस्ते । तबीपदीप इव दीप्तिभिरोषधीनां चूडामिलज्जलदकज्जलदर्शनीयः ।। १. वेशन्तमल्पशरः, तत्पूरयित्वेति णमुल्. MERMeriaemonweronmentaHINACTORIES HINMEIN ·चित्रमीमांसा। ९३ अत्र द्रोणाचलस्य दीपत्वोत्प्रेक्षायां तत्प्ररूढौषधिवृक्षदीपस्योपरि स्थित जलदकज्जलं च निमित्तमिति जातेनिमित्तत्वं दृष्टम् । 'निशासु मूर्ध्नि स्फुरता यत्सौधो राजतीन्दुना । श्रीकण्ठो भक्तरक्षाथै संनिधानं भजन्निव ॥' इत्यत्र बाणासुरसौधस्य शिवरूपोत्प्रेक्षायां मूर्ध्नि स्फुरन्निन्दुनिमित्तम् । एवम्-'भास्वतालंकारेण, श्वेतरोचिषा स्मितेन, लोहितेनाधरेण, सौम्येन दर्शनेन, गुरुणा नितम्बेन, सितेन हारेण, शनैश्चरेण पादेन, विकचेन लो- चनोत्पलेन, त्रिभुवनविजयकेतुना रूपेण, ग्रहमयीव' इत्यत्र वासवदत्तायाः सकलग्रहमयत्वोत्प्रेक्षायां श्लेषेण तत्तगहरूपापन्नालंकारादयो निमित्तमिति जातिक्रियागुणानां समुच्चितानां निमित्तत्वं दृष्टम् । न चोदाहृतेषु दीप्त्या- दिसंबन्धो निमित्तं स च सर्वो गुण एवेति वाच्यम् । तथा सति 'ईदृक्षां क्षामतां गतौ' इत्यादावपि गमनादिक्रियासंबन्ध एव निमित्तमिति क्रियाया एव निमित्तत्वप्रसङ्गात् । न च तथापि 'भास्वतालंकारेण' इत्यादौ श्लेषण सूर्यरूपताद्यापन्ना अलंकारादयो निमित्तं न त्वविशिष्टा जातिव्यं वेति वाच्यम् । तथासति 'कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकधवलेनाङ्कुर इव' इत्यादा- वपि कपालोन्मुक्ताङ्कुरत्वादिविशिष्टमेवोत्प्रेक्षणीयं न त्वविशिष्टं जात्यादि- कमिति विषयिणोऽपि जात्यादिरूपेण विभागस्यासामञ्जस्य प्रसङ्गात् । तस्माद्विषयिण इव निमित्तस्यापि जात्यादिरूपेण चतुर्विधतया पुनः प्रत्येक भावाभावाभ्यामष्टविधतया च विभागः कर्तव्य इति न्यून एवायं विभागः । किं च यद्धेतृत्प्रेक्षायामनुपादानं निमित्तस्य क्वापि न संभव इति प्रतिश्रुतं तदपि नो चारु । 'मन्ना सुधायां किमु तन्मुखेन्दोर्लग्ना स्थिता तत्कुचयोः किमन्तः । चिरेण तन्मध्यममुञ्चतास्य दृष्टिः क्रशीयः स्खलनाद्भिया नु ।' 'इह हेतावुत्प्रेक्ष्ये मज्जनलंगने निमित्तमनुपात्तम् । तत्कार्य दृष्टिगतं चिरेण यन्मुखकुचत्यजनम् ॥' स्यादेतत् । इह मज्जमलगनोत्प्रेक्षयोश्चिरेण मुखकुचत्यागावनुपात्तौ १. 'वृक्षदीप्तय उपरि' क-ख. २. 'गुणानां समुच्चितत्वं दृष्टम्' ग.

·९४ काव्यमाला। निमित्ते, तयोश्च न मजनलगने हेतुत्वयोग्ये इति । सत्यम् । तथापि हेतू. त्प्रेक्षैव । न हि हेतूभवनक्षमस्योत्प्रेक्षेव हेतृत्प्रेक्षा, किं तु हेतुत्वेनोत्प्रेक्षा । यथा-'सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वाम्' इत्यत्र । अत्र हि पञ्चमी हेतु- त्वप्रतिपादिका । तथा- 'कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ । अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्षां क्षामतां गतौ ॥' इत्यत्र क्षामतागमनं प्रति परस्परादर्शनस्य हेतुत्वोत्प्रेक्षायां शतृप्रत्ययो हेतुत्वप्रतिपादकः। 'मदनतापभरेण विदीर्य नो यदुदपाति हृदा दमनस्वसुः । निबिडपीनकुचद्वययन्त्रणा तमपराधमधात्प्रतिबनती ॥' इत्यत्र हृदयस्य मदनतापेन स्फुटितत्वोत्पतनाभावे कुचद्वययन्त्रणाया हेतुत्वोत्प्रेक्षायामुत्पतनप्रतिबन्धकत्वपरः प्रतिबनतीशब्दः फलतोऽनुत्पतन- हेतुत्वप्रतिपादकः । एतादृशेषु च फलस्य निमित्तस्योपादानं नियतमेव । अन्यथा पञ्चम्यादीनामन्वयसंघटनाभावात् । यत्र हेतुत्वप्रतिपादकः शब्दो नास्ति तत्र हेतुभवनक्षमस्यापि स्वरूपोत्प्रेक्षैव । अत एवालंकारसर्वस्वकृता- 'प्राप्याभिषेकमेतस्मिन्प्रतितिष्ठासति द्विषाम् । चकम्पे लोक्यमानार्थभयविह्वलितेव भूः ॥' इत्यत्र विह्वलितत्वस्योत्प्रेक्ष्यस्य हेतुत्वप्रतिपादकशब्दरहितस्य कम्प प्रति हेतुभवनक्षमत्वेऽपि वरूपोत्प्रेक्षोदाहृतेति चेत् । मैवम् । एवं हि- 'स्मरसि मर मेखलागुणैरुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् । च्युतकेसरदूषितेक्षणान्यवतंसोत्पलताडनानि च ॥' इत्यत्र हेतृत्प्रेक्षा लक्ष्या न स्यात् । स्मरणगतहेतुत्वप्रतिपादकशब्दाभा- वात् । न चेष्टापत्तिः । 'कृतवानसि विप्रियं न मे प्रतिकूलं न च ते मया कृतम् । किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्यौ रयते न दीयते ॥' १. 'वा' क. . .

·चित्रमीमांसा । ९५ AM इत्युक्त्यनन्तरं प्रवृत्तस्यास्य श्लोकस्य, अथ वा मत्पूर्वकृतापराधस्मरणे- नैव दर्शनं न दीयते किमिति हेतूत्प्रेक्षापरत्व एव सामञ्जस्यात् । यदि तु हेतुत्वप्रतिपादकशब्दाभावेऽपि पूर्वापरानुगुण्येनापि हेतूत्प्रेक्षा भवेत् तहीं- हापि तृतीयोत्प्रेक्षासमभिव्याहारात्तस्यां चिरेण मध्यत्यजने शब्दोपात्ते स्व- लनभयस्यैवाद्योत्प्रेक्षयोरपि निमित्ततया गम्यमाने चिरान्मुखकुचत्यजने म- जनस्य लगनस्य च हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणमित्येव युक्तम् । यत्रापि हि फले फ- लत्वप्रतिष्पदकशब्दस्तत्राप्यौचित्येन फलोत्प्रेक्षामनधीर्य हेतूत्प्रेक्षाङ्गीकार्या दृश्यते । यथा- 'हृत्तस्य यन्मन्त्रयते रहस्त्वां तब्यक्तमामन्त्रयते मुखं यत् । तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तन्मुखस्य ॥' अत्र हि हृदयकृतरहस्यमन्त्रणोद्भेदनप्रत्यवमर्शकेन तच्छब्देन सख्यौचि- तीशब्दस्य कर्मार्थकष्यजन्तस्य सामानाधिकरण्याच्छब्दतो रहस्योद्भेदनस्य मुखगतहृदयवैरिमन्मथसुहृच्चन्द्रसख्यकार्यत्वं प्रतीयते । तथापि तत्र स- ख्यस्य रहस्योद्भेदनं प्रति हेतुत्वेनैवोत्प्रेक्षा, न तु रहस्योद्भेदनस्य सख्य- फलत्वेन । रहस्योद्भेदनं फलमुद्दिश्य सख्यं कृतमित्युत्प्रेक्षाया असामञ्ज- स्यात् । हेतुत्वमात्रेण हेतूत्प्रेक्षाया इव तदुद्देशं विना कार्यत्वमात्रेण फलो- त्प्रेक्षाया अनिर्वाहात् । एवं यत्र हेतौ हेतुत्वप्रतिपादकः शब्दस्तत्रापि क्वचिदौचित्येन हेतूत्प्रेक्षामवधीर्य फलोत्प्रेक्षाङ्गीकार्या दृश्यते । यथा- 'स्मराशुगीभूय विदर्भसुभ्रूवक्षो यदक्षोभि खलु प्रसूनैः । स्रनं सृजन्त्या तदशोभि तेषु यत्रैकया सूचिशिखां निखाय ॥' अत्र निखनने पूर्वकालत्वरूपकारणत्वप्रतिपादकक्त्वाप्रत्ययसद्भावेऽपि न तद्वैरशोधनं प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यं किं तु वैरशोधनार्थ निखननमिति वै- रशोधनमेव फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यम् । सिद्धासिद्धयोरपि सिद्धस्योत्प्रेक्षणीयत्वात् । इह तदुद्देशोत्प्रेक्षणसंभवाच्च । यथा वा- . १. 'इत्युक्त्वानन्तरम्' क.

·काव्यमाला। 'अस्यैव सर्गाय भवत्करस्य सरोजसृष्टिर्मम हस्तलेखः । इत्याह धाता हरिणेक्षणायां किं हस्तलेखीकृतया तयास्याम् ।।' अत्र हस्तलेखीकृतया सरोजसृष्ट्येति करणविभक्तिसद्भावेऽपि न सा विधातृकर्तृकसरोजसृष्टिगतहस्तलेखत्वप्रकाशनं प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते, किं तु तत्प्रकाशनार्थ सरोजसृष्टिहस्तलेखकरणमिति तत्प्रकाशनमेव फलत्वेनो- प्रेक्ष्यम् । किं बहुना यत्र हेतुत्वप्रतिपादकः शब्दस्तस्यैव फलत्वमौचि- त्येन क्वचिदङ्गीकार्य दृश्यते । यथा- 'स्तनावालोक्य तन्वङ्गयाः शिरः कम्पयते युवा । तयोरन्तरनिर्मग्नां दृष्टिमुत्पाटयन्निव ॥' अत्र शतुर्हेतौ विधानेऽपि फलस्याप्युद्देश्यतया कथंचिद्धेतुत्वमित्युप- पाद्य फलोत्प्रेक्षाङ्गीकरणीया । एवं च फलत्वादिप्रतिपादनमप्यनादृत्य हेतूप्रेक्षादिकमौचित्येनाङ्गीकार्य तदा किमु वक्तव्यं विरोधिशब्दाभावे औचित्यानुशरणं कार्यमिति । एवमनया दिशान्यत्रापि निमित्तानुपादानं संभवदूहनीयम् । अपि च- 'यथोपात्तनिमित्तत्वमनुपात्तनिमित्तता । प्रत्येकं वर्तते तद्वत्समुच्चित्यापि दृश्यते ॥' यथा- ARRIVAL 'मुनिद्रुमः कोरकितोऽसितातिर्वनेऽमुनामन्यत सिंहिकासुतः । तमिस्रपक्षत्रुटिकूटभक्षितं कलाकलापं किल वैधवं वमन् ॥' अत्र कोरकनिर्गमनविशिष्टस्य मुनिद्रुमस्य विधुकलाकलापवमनविशिष्ट- राहुरूपत्वे उत्प्रेक्ष्यमाणे विशिष्योत्प्रक्षानिमित्तमसितवर्णत्वमुपात्तम्, वि- शेषणोत्प्रक्षानिमित्तं तु कोरकविधुकलासाधादिरूपं नोपात्तम् । यथा वा- 'त्वत्प्राङ्गणे सुन्दर पाण्ड्यदेव मतङ्गजाः शृङ्खलिनो विभान्ति । आवासदानादरिभूपतीनामाशान्तशैला इव सापराधाः ॥' अत्र विशेषणभूतसापराधत्वोत्प्रेक्षानिमित्तं शृङ्खलितत्वमुपात्तम्, विशे- प्यशैलरूपत्वोप्रेक्षानिमित्तमौन्नत्यादिकं नोपात्तम् । यथा वा- १. हस्तलेखो नाम रुचिरवर्णलेखसिद्धयै पूर्वमभ्यासदाक्य तदभ्यसनम्, ww ·चित्रमीमांसा । M 'अजस्रभूमीतटकुट्टनोत्थितैरुपास्यमानं चरणेषु रेणुभिः । रयप्रकर्षाध्ययनार्थमागतैर्जनस्य चेतोभिरिवाणिमाङ्कितैः ॥' अत्र विशेष्यभूतचेतोरूपत्वोत्प्रेक्षायामूणिमाङ्कितैरिति निमित्तमुपात्तम् । अध्ययनार्थमागतैरिति तद्विशेषणोत्प्रेक्षायामपि चरणोपासनारूपं निमित्तमु- पात्तम् । रयप्रकर्पत्यध्ययनविशेषणे निमित्तं चेतसां ,वर्णनीयादश्वादपकृ- ष्टरयत्वं नोपात्तम् । एवमन्यत्रापि निमित्तोपादानानुपादानसमुच्चये उदाहर्त- व्यम् । तस्मान्यून: सतृणाम्यवहारश्चायं विभागः । अतोऽत्र विषयिणो जात्यादिरूपेणाष्टधाविभागम्, धर्मस्य गुणक्रियारूपेण विभागं चापहाय वि- भागान्तरलम्या यावन्तो भेदास्तावन्त एव चमत्कारिणः । स्वरूपहेतुफलोत्प्रेक्षासु तु विधान्तरेणाप्यवान्तरभेदाः संभवन्ति । यथा- स्वरूपोत्प्रेक्षा द्विविधा, अविशिष्टोत्प्रेक्षा विशिष्टोत्प्रेक्षा च । यत्र विष- यिणो विशेषणमुपात्तमपि नोत्प्रेक्षणीयमवगम्यते तद्विषयरूपस्य तन्निमित्त- रूपस्य वा विषयविशेषणस्याभावात् किं तु तद्विशेषणं विषयिणि विधान्त- रेणोपयुज्यते साविशिष्टोत्प्रेक्षा । यत्र तु विषयिणो विशेषणमप्युत्प्रेक्षणी- यमवगम्यते तद्विषयरूपस्य तन्निमित्तरूपस्य वा विषयविशेषणस्योपादा- नात्सा विशिष्टोत्प्रेक्षा। तत्राद्या यथा- 'रतेगृहीतानुनयेन कामं प्रत्यर्पितवाङ्गमिवेश्वरेण । काकुत्स्थमालोकयतां नृपाणां मनो बभूवेन्दुमतीनिराशम् ॥ अत्र मदनरूपत्वोत्प्रेक्षायां मदनाकृतिशालित्वमस्ति निमित्तम् । अत- स्तावदुप्रेक्षणीयमवगम्यते तत्प्रत्यर्पणं रत्यनुनयप्रसन्नेन परमेश्वरेण कृत- मिति विशेषणांशस्तु नोत्प्रेक्षणीयोऽवगम्यते । तदंशे विषयस्य वाच्यस्य गम्यस्य वा निमित्तस्य वालाभात् । किं तु परमेश्वरदग्धस्य मदनदेहस्या- सुरदग्धस्य कचदेहस्य शुक्र इव न कश्चिदन्यः प्रत्यर्पणं कर्तुं शक्नोतीति विषयिणि प्रत्यर्पणोपपादकतया तद्विशेषणमुपयुज्यते इत्यविशिष्टोत्प्रेक्षेयम् । विशिष्टोत्प्रेक्षायां 'मुनिद्रुमः कोरकितोऽसितद्युतिः' 'त्वत्प्राङ्गणे सुन्दर पाण्ड्यदेव' इत्याद्युदाहरणे विषयोपादानाद्विषयिविशेषणस्योत्प्रेक्षतावग- १३ ·काव्यमाला। म्यते । द्वितीये निमित्तोपादानाद्धेतुफलोत्प्रेक्षे त्वसिद्धयोः सिद्धयोर्वा हेतु- फलभावनोत्प्रेक्षणीयतया प्रत्येक द्विविधे । 'सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वाम्' 'चोलस्य यद्भीतिपलायितस्य' इत्यादिषु नूपुरकण्टकिद्रुमादावसिद्ध- योविश्लेषदुःखललाटलिपिदर्शनादिकयोर्हेतुफलाभावेनोत्प्रेक्षणीयता । 'आलोहिबतलावेतौ क्षितौ विक्षेपणादिव । वर्णयेम कथं तन्व्याः पादौ पल्लवकोमलौ ।' 'पूर विधुर्वर्धयितुं पयोधेः शङ्केयमेणाङ्कमणि कियन्ति । पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगात्सशोककोकीनयने कियन्ति ॥' इत्यादिषु पादचन्द्रादौ स्वतःसिद्धयोरेव विक्षेपपयोवर्धनादिकयोर्हेतुफला- भावनोत्प्रेक्षणीयता । प्रकारान्तरेणापि कतिचिदस्या भेदान्समासोक्ति- प्रकरणे दर्शयिष्यामः । यत्तु सर्वस्वकृता वैचित्र्यान्तरमस्या दर्शितम् । एषा क्वचिद्धर्मविषये श्लिष्टा, क्वचिच्छलादिशब्देन सापहवा, क्वचित्पदार्थान्वयवेलायां सादृश्या- भिधानादुपमाक्रान्ताप्युपमावाक्यार्थतात्पर्यसामर्थ्यादमिमातृव्यापारौचित्यक्र- मेणोत्प्रेक्षायां पर्यवस्यतीत्युपमोपक्रमा चेति । तत्र धर्मविषये श्लिष्टत्वं किमित्युपन्यस्तम् । किं धर्मस्य निमित्तानुगामितयेव श्लेषेणापि निर्वाह्यत इति, किं वा धर्माशेषु शुद्धतेव श्लेषणालंकृतापि दृश्यत इति । आये उपमायां साधारणधर्मस्यानुगामित्वादयो यावन्तो भेदाः साधारण्यनिर्वाह- कास्ते सर्वेऽप्युत्प्रेक्षायां धर्मस्य निमित्ततानिर्वाहकाः संभवन्तीति न्यूनो विभागः । तथा हि 'बालेन्दुवक्राण्यविकाशभावात्' इत्यादौ तावदनुगामित्वं स्पष्टम् । तथा- 'व्यराजत सखे तन्व्या वकं वलितकन्धरम् । लावण्यौघजलावृत्तनालदण्डमिग़म्बुजम् ॥' इत्यत्र वस्तुप्रतिवस्तुभावः । बिम्बप्रतिबिम्बभावादयस्तु प्रागेवोदाहृताः । द्वितीये निमित्तांशेन श्लेषेण वालंकारान्तरेणाप्यलंकृतता दृश्यते इति - १. 'अभिमन्त' ख-ग.

·चित्रमीमांसा। न्यूनो विभागः । तथा हि 'अङ्गुलीभिरिव केशसंचयम्' इति निमित्तांशे उपमालंकारः स्पष्टः । 'उदरं परिमाति मुष्टिना कुतुकी कोऽपि दमस्वसुः किल । धृततच्चतुरङ्गुलीव यद्वलिभिर्भाति सहेमकाञ्चिभिः ।। इत्यत्रोत्प्रेक्षा । अत्र दमयन्त्युदरस्य केनचित्कुतुकिना परिमीयमाणत्वो- त्प्रेक्षायां काञ्चीसहितासु वलीषु तदीयाङ्गुलित्वोत्प्रेक्षालब्धमुदरगतं तदी- याङ्गुलिचतुष्टयधारशं निमित्तम् । 'अजस्रमारोहसि दूरदीर्घा संकल्पसोपानततिं तदीयाम् । श्वासान्स वर्षत्यधिकं पुनर्यध्यानादिव त्वन्मयतामवाप्य ॥' इत्यत्रासंगतिः । यतोऽत्र नलस्य दमयन्तीरूपतावाप्त्युत्प्रेक्षायां दमय- न्तीकर्तृकेण सोपानारोहणेन नलस्य श्वासवर्षणं निमित्तम् । 'प्रतीपभूपैरिव किं ततो भिया विरुद्धधर्मैरपि भेत्तृतोज्झिता । अमित्रजिन्मित्रजिदोजसा स यद्विचारहवचारगप्यवर्तत ।' इत्यत्र विरोधाभासः । अत्र हि विरुद्धधर्मगतस्याश्रयभेदकत्वत्यागोत्प्रे- क्षायां विरुद्धतयावभासमानधर्माणां नले सहवासो निमित्तम् । 'ध्रुवमधीतवतीयमधीरतां दयितदूतपतद्गतिवेगतः । धृतिविरोधकरी व्यणुकोदरी तदुदितः स हि यो यदनन्तरः ।।' इत्यत्रार्थान्तरन्यासः। यद्यप्यत्र दमयन्तीगतस्य चापलस्य नलदूतहंसप- क्षवेगो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते, तथापि तत्रोत्प्रेक्षायामध्ययनफलमात्रं न निमित्तं किं त्वन्यवेगात्कथमन्यत्र चापलमिति शङ्कावारणाय निबद्धेन 'तदुदितः स हि यो यदनन्तरः' इत्यर्थान्तरन्यासेनोपस्कृतम् । एवम्- 'गौरीव पत्या सुभगा कदाचित्कर्तेयमप्यर्धतनूसमस्याम् । इतीव मध्ये विदधे विधाला रोमावलीमेचकसूत्रमस्याम् ॥' इत्यत्र निमित्तांशे रूपकमित्याचूहनीयम् । तस्मादुभयथापि तत्र श्लि- ष्टत्वमात्रकीर्तनं न्यूनमितरेषामप्युपलक्षणं द्रष्टव्यम् । १. 'उपेत्य' ख.

·१०० काव्यमाला। - - यत्तु सापह्नवत्वे- 'गतासु तीरं तिमिघट्टनेन ससंभ्रमं पौरविलासिनीषु । यत्रोल्लसत्केनलवच्छलेन मुक्ताट्टहासेव विभाति शिप्रा ॥ इति खरूपोत्प्रेक्षायामुदाहृतं तदपि हेतुफलोत्प्रेक्षयोरपि सापह्नवत्वे उपलक्षणं बोद्धव्यम्। तत्र सापह्नवहेतूोक्षायाम्- 'मुग्धः स मोहात्सुभगात्तदेहाददद्भवद्भूरचनायं चापम् । भ्रूभङ्गजेयस्तव यन्मनोभूरनेन रूपेण यदा तदासीत् ॥', अत्र मदनगते मुग्धशब्दवाच्यत्वे वस्तुतोऽहेतोः सौन्दर्यस्य हेतुत्वमप- हुत्य नलभूरचनाय स्वचापादानप्रयुक्तस्य मौढ्यस्य हेतुत्वमुत्प्रेक्षितम् । सा- पह्नवफलोत्प्रेक्षा यथा- 'रवितप्तो गजः पद्मांस्तद्गृह्यान्बाधितुं ध्रुवम् । सरो विशति न स्नातुं गजस्नानं हि निष्फलम् ॥' अत्र गजस्य सरःप्रवेशं प्रति वस्तुतः फलस्य स्नानस्य फलत्वमपमुत्य पद्मबाधनमत्र फलत्वेनोत्प्रेक्षितम् । न च स्वरूपोत्प्रेक्षाया वास्तवविषय- खरूपापह्नव एव विच्छित्तिविशोषो न तु फलोत्प्रेक्षयोः प्रसिद्धहेतुफला- पह्नव इत्यस्ति । प्रत्युतोदाहृतयोर्हेतुफलोत्प्रेक्षयोः सिद्धहेतुफलापह्नवोऽपि सहेतुकः न तूदाहृतविषयः स्वरूपापह्नववन्निर्हेतुक इत्यत्रैव चमत्कारातिश- यसत्त्वात् । तस्मादिमे अपि सापह्नवोत्प्रेक्षे इत्युपलक्षणतैव युक्ता । अन्य- दत्र विचारणीयं समासोक्तिप्रकरणे विचारयिष्यते । यत्तु 'कस्तूरीतिलकन्ति भालफलके' इत्यादावुपक्रान्ता उपमा औचि- त्यादुत्प्रेक्षायां पर्यवस्यतीत्युक्तं तत्र भालादिस्थानविशेषसंबन्धस्य कस्तूरी- तिलकादितादात्म्यमात्रे औचित्यं चेत् रूपके पर्यवसानं स्यादिति तस्य तादात्म्यसंभावनायामौचित्यमुपगम्योत्प्रेक्षायां पर्यवसानं वाच्यम्। तथा च- 'रक्षन्तु त्वामसितजलजैरञ्जलिः पादमूले मीना नाभीसरसि हृदये कौस्तुभाख्या मुरारेः । १. 'मारवाणा मुरारेः' ग.

·चित्रमीमांसा । हाराः कण्ठे हरिमणिमया वक्रपझे द्विरेफाः पिच्छाचूडाश्चिकुरनिकरे घोषयोषित्कटाक्षाः ॥' इत्यादौ रूपकप्रतीतिस्थलेऽप्युत्प्रेक्षोपगन्तव्या । तथा- 'पतत्रिणा तद्रुचिरेण वञ्चितं श्रियः प्रयान्त्याः प्रविहाय पत्वलम् । चलत्पदाम्भोरुहनूपुरोपमा चुकूज कूले कलहंसमण्डली ॥' 'लोकाश्रयो मण्डपमादिसृष्टिब्रह्माण्डमाभात्यनुकायमस्य ।' 'अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग्ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा । विवेश कश्चिजटिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥' इत्यादावुपमाप्रतीतिस्थले यथोत्प्रेक्षायां पर्यवसानम् । एवम्- 'वरणः कनकस्य मानिनी दिवमङ्कादमरादिरागताम् । धनरत्नकवाटपक्षतिः परिरभ्यानुनयन्नुवास याम् ॥' 'वधाकृतं यत्तनयैः पितृभ्यः श्रद्धापवित्रं तिलमिश्रमम्भः । चन्द्रं पितृस्थानतयोपवस्थे तदङ्गरोचिःखचिता सुधैव ॥' इत्यादिरूपकप्रतीतिस्थलेऽपि तस्यां पर्यवसानमुपगन्तव्यम् । तादात्म्यसं- भावनोपयुक्तविशेषणनिबन्धरूपन्यायसाम्यात् । एवम्- 'पूणेन्दोः परिपोषकान्तवपुषः स्फारप्रभाभासुरं नेदं मण्डलमभ्युपैति गगनाभोगाजिगीषोर्जगत् । कामस्योच्छ्रितमातपत्रमधुना पाण्डुप्रदोषश्रिया मानोन्नद्धजनाभिमानदलनोद्योगैकहेवाकिनः ॥' इत्यपगुत्युदाहरणे इत्यपि द्रष्टव्यम् । अधिकं निदर्शनालंकारप्रकरणे चिन्तयिष्यते । ननु गम्योत्प्रेक्षाया अलैंकारतया परिगणनमयुक्तम् । तस्या अलंकार- ध्वनित्वात् । उच्यते । विषयविषयिनिमित्तेषूपात्तेषु केवलमिवादिवाचका- १. सर्वेषु पुस्तकेषु श्लोकार्ध एव दृश्यते. २. 'प्रविशेषकान्तवपुषः' ग. ३. 'मानो- नाहजना' ख. ४. 'हेतोgवम्' क. ५. ख-पुस्तकेऽत्रैव 'इत्युत्प्रेक्षाप्रकरणम् । समा- प्तश्चायं समुपलभ्यमानो ग्रन्थः' इति ग्रन्थसमाप्तिः कृता. ग-पुस्तके तु 'अप्य चि- त्रमीमांसा' अयं समाप्तिश्लोकोऽत्र विलिख्य पुनरग्रे अधिकमित्यादि लिखितमस्ति. ६. केवल इवादि' ग.

·१०२ काव्यमाला। . प्रयोगमात्रेण यत्रोत्प्रेक्षावगम्यते सात्यन्तं स्फुटत्वाद्वाच्यायमानत्वादलंकार- तामेवासादयतीति । यथोदाहृतम् । यत्रोत्प्रेक्षणीयस्य विषयिणोऽप्यनुपा- दानं निबद्धेन वस्तुनालंकारेण वा . गम्योत्प्रेक्षा गूढा तत्रैवोत्प्रेक्षाध्वनिः । यथा- 'वीररुदभटान्दृष्ट्वा जयलक्ष्म्यावृतान्रणे । कर्षन्त्यरिवधूकेशान्कानने कण्टकिद्रुमाः ॥' अत्र वस्तुना कचग्रहणरूपेण जयश्रीसमालिङ्गितभटदर्शनोद्दीप्रितमन्मथा इवेत्युप्रेक्षा ध्वन्यते । 'वेलामतिक्रम्य पृथुर्मुखेन्दोरालोकपीयूषरसेन तस्याः । नलस्य रागाम्बुनिधौ विवृद्धे तुङ्गौ कुचावाश्रयति स्म दृष्टिः ॥' अत्रैकदेशविवतिरूपके मन्जनभयादिवेत्युत्प्रेक्षावगम्यते । एवमन्यत्रा- प्युदाहार्यम् । इत्युत्प्रेक्षाप्रकरणम् । अथातिशयोक्तिः तस्यास्तावत्- विषयस्यानुपादानाद्विषय्युपनिबध्यते । यत्र सातिशयोक्तिः स्यात्कविप्रौढोक्तिजीविता ॥ इति लक्षणमुक्त्वा चातुर्विध्यं वर्णयन्ति । भेदेऽभेदः, अभेदे भेदः, संबन्धेऽसंबन्धः, असंबन्धे संबन्ध इति । एतेषामुदाहरणानि-- 'कमलमनम्भसि कमले कुवलयमेतानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥' 'अन्येयं रूपसंपत्तिरन्या वैदग्ध्यधोरणी । नैषा कमलपत्राक्षी सृष्टिः साधारणी विधेः ।।' 'अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । १. 'अस्याः, क. २. 'कुवलयमेतापि' ग. - ·चित्रमीमांसा । १०३ वेदाभ्यासजडः कथं स विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥' 'दाहोऽम्भःप्रसूतिपचः प्रचयवान्बाष्पः प्रणालोचितः श्वासाः प्रेजितदीप्तदीपकलिकाः पाण्डिम्नि मग्नं वपुः । किं चान्यत्कथयामि रात्रिमखिलां त्वन्मार्गवातायने हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिवर्तते ॥' अत्र कमलादीनां मुखादिभेदेऽप्यभेदः । रूपादीनां लोकसिद्धरूपाद्य- भेदेऽपि भेदः । रूपस्य पुराणप्रजापतिसृष्टिसंबन्धेऽप्यसंबन्धः । विरहादी- नामम्भःप्रसूतिपचत्वाद्यसंबन्धेऽपि संबन्धश्च क्रमेण निबद्धः। अत्रेदं वि- चार्यते । विषयस्यानुपादानादित्यत्र किमनुपादानं सर्वथैव विषयस्य प्रति- पादकाभावः, तद्वाचकाभावो वा । आद्ये 'कमलमनम्भसि' इत्यादावपि ल- क्षणं न स्यात् । कमलादिशब्दानां लक्षणया विषयभूतमुखादिप्रतिपादक- त्वात् । द्वितीये 'चुम्बतीव रजेनीमुखं शशी' इत्यादिषु मुखशब्दादिश्लेष- मूलातिशयोक्तावव्याप्तिः । विषयिवाचकातिरिक्तविषयप्रतिपादकाभावो विवक्षित इति चेत्, तथापि 'उन्मीलितानि नेत्राणि पद्मानीवोदिते रवौ' इत्यादावुन्मीलितशब्दवाच्यलक्ष्यार्थाध्यवसायरूपातिशयोक्तावतिव्याप्तिः । तत्रोन्मीलितशब्दस्य विषयीभूतविकाशलक्षकतया तद्वाचकातिरिक्तस्यैव विषयप्रतिपादकत्वात् । विषयिप्रतिपादकातिरिक्तविषयप्रतिपादकाभाववि- वक्षायामपि- 'पल्लवतः कल्पतरोरेष विशेषः करस्य ते वीर । भूषयति कर्णमेकः परस्तु कण तिरस्कुरुते ॥' इत्यत्र कर्णशब्द श्लेषमूलातिशयोक्तावव्याप्तिः । तत्र विषयविषयिणोः पृथकर्णपदोपादानाद्विषयप्रतिपादकविलक्षणविषयप्रतिपादकाभावो वा वि- वक्षित इति चेत्, तथापि- 'उरोभुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं नवोपहारेण वयस्कृतेन किम् । त्रपासरिदुर्गमपि प्रतीर्य सा नलस्य तन्वी हृदयं विवेश यत् ।' - ·m- है १०४ काव्यमाला। • इत्यत्र कुचद्वये कुम्भयुगाभेदाध्यवसायरूपातिशयोक्तावव्याप्तिः । त- चोरःप्रभवत्वाकारेण विषयप्रतिपादकस्य विषयिप्रतिपादकविलक्षणस्य स- भावात् । ननु विषयिप्रतिपादकविलक्षणस्य विषयतावच्छेदकप्रकारेण वि- षयप्रतिपादकस्याभावो विवक्षितः, उरःप्रभवत्वं तु न पयोधरयोर्विषय- तावच्छेदकमनेकसाधारणत्वादिति चेत्, एवमर्पि- 'ध्वान्तस्य वामोरु विचारणायां वैशेषिकं चारु मतं मतं मे । औलूकमाहुः खलु दर्शनं यत्क्षमं तमस्तन्त्वनिरूपणाय ।। इत्यादावुलूकदर्शनमिति वैशेषिकमते पक्षिविशेषदृष्ट्यभेदाध्यवसायरू- पातिशयोक्तावव्याप्तिौरा । तत्र वैशेषिकमतमिति विषयतावच्छेदकप्र- कारेण विषयप्रतिपादकस्य संभवात् । अपि चैवम् 'रामरावणयोर्युद्धम्' इत्यनन्वयालंकारे चातिव्याप्तिः। तत्र विषयप्रतिपादकविलक्षणविषयप्र- तिपादकाभावात् । ननु यत्र कश्चिदभेदेनाध्यवसीयते स विषयः, यस्तु तथाध्यवसीयते स विषयीति विषयविषयिभावोऽत्र विवक्षित इति नोक्ता- तिव्याप्तिरिति चेत्, एवमपि 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादिश्लिष्टरूपकेऽतिव्या- प्तिर्दुर्वारा । रूपके तादूप्यारोपमात्रम्, अतिशयोक्तावभेदाध्यवसाय इति कल्पना तु रूपकविचारलक्षण एव निरस्ता । सारूप्यनिबन्धनसमासोक्त्यु- दाहरणेषु चातिव्याप्तिः। 'अप्यर्धचित्रमीमांसा न मुदे कस्य मांसला । अनूरुरिव धर्माशोरर्धेन्दुरिव धूर्जटेः ॥' समाप्तश्चायं समुपलभ्यमानो ग्रन्थः। प १. क-पुस्तके 'इति चेत्' इति नास्ति. २. 'निरीक्षणायाम्' क. ३. 'दुर्वारा । तत्र' इति क-पुस्तके नास्ति. ४. 'सद्भावात्' क. ५. 'अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणेषु' ग.

·काव्यमाला। पण्डितराजश्रीजगन्नाथविरचित चित्रमीमांसाखण्डनम् । नागेशकृतमर्मप्रकाशादुद्धृतया टिप्पण्या सहितम् । , नाम नाम घनश्याम धाम तामरसेक्षणम् । पण्डितेन्द्रो जगन्नाथशर्मा निर्माति कौतुकम् ॥ रसगङ्गाधरे चित्रमीमांसाया मयोदिताः । ये दोषास्तेऽत्र संक्षिप्य कथ्यन्ते विदुषां मुदे ॥ सूक्ष्मं विभाव्य मयका समुदीरिताना- मप्पय्यदीक्षितकृताविह दूषणानाम् । निर्मत्सरो यदि समुद्धरणं विदध्या- दस्याहमुज्ज्वलमतेश्चरणौ वहामि ॥ यत्त्वादिभागे चित्रमीमांसायामप्पयदीक्षितैः निःशेषच्युतचन्दनं स्तन- तटम्' इति पद्यं ध्वन्युदाहरणप्रसङ्गे व्याख्यातम्-'उत्तरीयकर्षणेन च- न्दनच्युतिरित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निःशेषग्रहणम् । ततश्चन्दनच्युतेः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेन संभोगचिसोद्धाटनाय तटग्रहणम् । स्नाने हि स- व्याख्यातमिति व्याख्यानमेवाह-उत्तरीयेत्याद्याचरन्तीत्यन्तेन । इत्यादी- त्यादिना प्रातर्दत्तम अनं कालविलम्बेन किंचिद्विलुप्तमित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय दूरमिति । अत्यर्थमित्यापाततोऽर्थः । एतेन कालान्यथासिद्धिनिराशः । पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्ज- (त)नेन संभोगचिह्नोद्धाटनाय दुरे प्रान्त इति हृदयस्थितोऽर्थः । कालतः स्नानेन सर्व- १. 'मया'.

·२ काव्यमाला। र्वत्र चन्दनच्युतिः स्यात् , तव तु स्तनयोस्तट उपरिभाग एव दृश्यते इयमारलेषकृतैव । तथा निर्मुष्टरागोऽधर इत्यत्र ताम्बूलग्रहणविलम्बात्प्रा- चीनरागस्य किंचिन्मृष्टतेत्यन्यथासिद्धिपरिहाराय निदृष्ट इति रागस्य निःशेपमृष्टतोक्ता । पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेन संभोगचिसोद्धाटनाया- धर इति विशिष्य ग्रहणम् । उत्तरोठे सरागेऽकरोष्ठमात्रस्य निर्मुष्टरागता चुम्बनकृतैव' इत्यादिना 'इदमपि ध्वनेरुदाहरणम्' इत्यन्तेन संदर्भेण त- टादिघटिता वाक्यार्थाः ‘स्नानव्यावृत्तिद्वारा संभोगाङ्गानामा.श्लेपचुम्बनादीनां प्रतिपादनेन प्रधानव्यङ्गयव्यञ्जने साहायकमाचरन्ति' इति, तदेतदालं- कारिकाणामतितमां हृदयारंतुदतया नालंकारमीमांसकेन वक्तुं युक्तम् । एवं च तटादिघटितानां वाक्यार्थानां मुख्यार्थवापीस्नानपक्षे बाधितत्वाद्वि- रोधिलक्षणया वापी स्नातुं न गतासि किं तु तदन्तिकमिति प्रतिपत्तौ वि- गलितव्यञ्जनाव्यापारेण यथा-'अहो पूर्ण सरो यत्र लुठन्तः स्नान्ति मा. नवाः' इत्यत्र लुठन्त इत्यस्य विशेषणस्य मुख्येऽर्थेऽनुपपत्त्या विरुद्धोऽर्थो भासमानोऽपि न व्यङ्गयः, एवमिहापि स्यात् । अपि च यथाकथंचिदङ्गीकुरु वात्र व्यञ्जनाव्यापार तथापि न तवेष्ट- सिद्धिः । वाच्यानां निःशेषच्युतचन्दनस्तनतटत्वादीनामधमत्वस्य च त्व- दुक्तरीत्या प्रकारान्तरेणानुपपद्यमानतया दूतीसंभोगमात्रनिप्पाद्यत्वेन गु- णीभूतव्यङ्गयत्वप्रसङ्गात् । किं चैवं सति “भम धम्मिअ वीसत्थ-' इ- त्यादौ लिङ्गजलिङ्गिज्ञानरूपेणानुमानेन व्यक्तिं गतार्थयतो व्यक्तिविवेक- कृतो मतं प्रत्याचक्षाणा व्यभिचारित्वेनासिद्धत्वेन च संदिह्यमानादपि तोऽञ्जनलोप: स्यात्तव तु लोचनयोः क्वचित्प्रान्त एवान जनत्वमिदं चुम्बनकृतमेवेत्यादि परिग्रहः । वाक्यार्थाः प्रधानवाक्यार्थाः । प्रधानव्यङ्गय संभोगः । यथाकथंचि- दिति । अर्थापत्तिप्रमाणस्यातिरिक्तस्याभावादिति भावः । अत्र रमणे । संभोग- मात्रेति । तदन्येन वाच्यसिद्धेरेवाभावादिति भावः। भमेति । 'भ्रम धार्मिक वि- श्रब्धः स शुनकोऽद्य मारितस्तेन । गोदानदीकच्छनिकुअवासिना दृप्तसिंहेन॥'कुसुमावच- १. 'भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज मालिदो तेण। गोलाणइकच्छ कुडवा- सिना दरिअसीहेण ॥'. । Shrinthimity EISENIMARATHI ·चित्रमीमांसाखण्डनम् । ३ लिङ्गाध्यञ्जनमभ्युपगच्छन्तः सर्वेऽपि ध्वनिमार्गप्रवर्तकास्तव प्रतिकूलाः स्युः । अन्यच्च येनोदाहृतं पद्यमायुष्मता व्याख्यातम्, तस्यापि विशेषणानामसाधा- रण्यमननुमतमेव । तथा च तेनैवोक्तं पञ्चमोल्लासशेषे–'निःशेषेत्यादौ ग- मकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्युपात्तानि तानि कारणान्तरतोऽपि भ- वन्ति । यतश्चात्रैव स्नानकार्यत्वेनोपात्तानीति नोपभोग एव प्रतिबद्धानी- त्यनैकान्तिकानि' इति । एवं च त्व(त)दुक्तिविरोधः स्फुट एव । त- स्माद्वाच्यार्थसाधारण्यमेवोचितमतिविदग्धनायिकानिरूपितानां विशेषणानाम् । तथा हि-अयि बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे स्वार्थपरायणे स्नानकालाति- क्रमभयवशेन नदीमदीयप्रिययोरन्तिकमगत्वैव वापी स्नातुमितो ममान्ति- काद्गतासि न पुनस्तस्य परवेदनानभिज्ञतया दुःखदातृत्वेनाधमस्यान्तिकम् । यतो निःशेपच्युतचन्दनं स्तनयोस्तटमेव नोरःस्थलम् । वापीगतबहुलयुवज- नत्रपापारवश्यादंशद्वयलग्नाग्रस्वस्तिकीकृतभुजलतायुगलेन तटस्यैवोन्नततया मुहुरामर्शात् । एवं त्वरया सम्यगक्षालनेनोत्तरोष्ठो न निदृष्टरागोऽधरस्तु तदपेक्षया गण्डूषजलरदनशोधनाङ्गुल्यादीनामधिकसंमर्दमावहतीति तथा । किं च सम्यगक्षालनेन नेत्रे जलमात्रसंसर्गादूरमुपरिभाग एवानञ्जने । शीतवशात्तानवाच्च तव तनुः पुलकितेति । एवं तस्या विदग्धाया गूढता- त्पर्योक्तिरुचिता । अन्यथा वैदग्ध्यभङ्गापत्तेः । एवं साधारणेषु वाक्यार्थेषु मुख्यार्थे बाधाभावात्तात्पर्यार्थस्य झटित्यना- कलनात्कुतोऽत्र लक्षणावकाशोऽनन्तरं च वाच्यार्थप्रतिपत्तेर्वक्तृबोद्धव्यना- यार्थे कुछ धार्मिकभ्रमणेन खण्डितसंकेतायास्तनिवारणोक्तिरियम् । अत्र वाच्येन भीरु- स्वभावस्य गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणेन निकुञ्ज सिंहोपलब्ध्या भ्रमणनिषेधो व्यङ्ग्यः । ग्रन्थ- विरोधमाह-अन्यच्च येनेत्यादि । गमकतयेति । संभागेत्यादिः । अत्रैव नि:शे- घेत्यादावेव । प्रतिबद्धानि जन्यतया न तत्रैव संबद्धानि । अनैकान्तिकानि सा- धारणानि । कथं तर्हि तस्य व्यङ्ग्यत्वं सकाशाद्युक्तमाह-तस्माद्वाच्यार्थति । वापी- स्नाननेत्यर्थः । निरूपितेति । बोधितेत्यर्थः । गमे इत्यन्तव्याख्या स्वार्थति । अन्तिक- मित्यत्र गतासीत्यनुषगः । एवं त्रपापारवश्यात् । तथा निर्मुष्टरागः । तन्वीत्यस्यार्थ- माह-तानवाञ्चेति । कृशत्वाच्चेत्यर्थः । उपसंहरति-एवमिति । उक्तप्रकारेत्यर्थः । मुख्यार्थे वापीस्नाने । अनन्तरमिति । वाच्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तरं चेत्यर्थः । वक्री ·40 काव्यमाला। यकादीनां वैशिष्ट्यप्रतिपत्तौ सत्यामधमपदेन स्वप्रवृत्तिप्रयोजको दुःखदातृ- त्वरूपो धर्मः साधारणात्मा प्राग्वाच्यार्थदशायामपराधान्तरनिमित्तकदुःख- दातृत्वरूपेण स्थितो व्यञ्जनाव्यापारेण दूतीसंभोगनिमित्तकदुःखदातृत्वाका- रेण पर्यवस्यतीत्यालंकारिकसिद्धान्तनिष्कर्षः । एतेन 'अधमत्वमप्रकृष्टत्वं तच्च जात्या कर्मणा वा भवति । तत्र जात्यापकर्ष नोत्तमनायिका नाय- कस्य वक्ति । नापि वापराधपर्यवसायिदूतीसंभोगादिहीनकर्मातिरिक्तेन क- मणा । तादृशं च दूतीसंप्रेषणात्प्राचीनं सोढमेवेति नोद्धाटनाहमितीतर- व्यावृत्या संभोगरूपमेव पर्यवस्यति' इति यदुक्तम्, तदपि निरस्तम् । विदग्धोत्तमनायिकायाः सखीसमक्षं तदुपभोगरूपस्य स्वनायकापराधस्य स्फुटं प्रकाशयितुमतितमामनौचित्येन प्राचीनानामेव सोढानामप्यपराधाना- मसह्यतया दूतीं प्रति प्रतिपादयिषितत्वात् । यथैव हि- 'औणिदं दोब्बलं चिन्ता अलसन्तणं सणीससिअम् । मह मन्दमाअणीए केरं सहि तुह वि परभवइ ।' इत्यादावौन्निद्यादीनि वाच्यभूतस्वक्लेशनिमित्तकसखीक्लेशसाधारणान्येव बो- द्धव्यवैशिष्ट्यवशात्तत्कामुकोपभोगजनितौन्निद्यादिषु पर्यवस्यन्ति । न चात्र वाच्यार्थव्यावर्तकं किंचिद्विशेपणमपेक्षन्ते सहृदयाः, एवमिहापि । अथ तदन्तिकगमनस्य लक्षणावेद्यत्वेऽपि रमणमात्रस्य लक्ष्यशक्तिमूलध्वननवेद्य- त्वमव्याहतमेवेति चेत् , नैवम् । 'अधमत्वं जात्या कर्मान्तरेण वा नोत्तम- - विदग्धोत्तमनायिका । बोद्धव्या दुःशीला दृती । नायकस्तादृशः । आदिना काकादि- परिग्रहः । अधमपदेनेति । बोधित इति शेषः । स्वेति । अधमपदप्रवृत्तिनिमित्तमि- त्यर्थः । साधारणेति । तादृशकर्मान्तरसाधारणेत्यर्थः । स्वापराधेति । स्वं नायिका। दूतीसंभोगादिरूपं यद्धीनकर्मेत्यर्थः । एतेनेत्यस्यार्थमाह-विदग्धेति । तदुपभोगेति । दत्युपभोगेत्यर्थः । अतितमामत्यन्तम् । प्राचीति । दृतीसंप्रेषणादित्यादिः । अन्यथा वैदग्धादिभङ्गापत्तिः । औणिद्दमिति । 'औनिय दौर्बल्यं चिन्तालसत्वं सनिःश्वसितम् मम मन्दभागिन्याः कृते सखि त्वामपि परिभवति ॥' कृतकामुकसंभोगां दूतीं प्रत्यु- पभोगचिहस्तं ज्ञातवत्या नायिकाया इयमुक्तिः । साधारणानि । रोगादितोऽपि तत्संभ- १. 'स्वप्रवृत्तिनिमित्तप्रयोजकः' इति.

·चित्रमीमांसाखण्डनम् । द . नायिका नायकस्य वक्ति' इत्यादिना संदर्भण रमणस्यापि भवनैव श्रुता- र्थापत्तिवेद्यतायाः स्फुटं वचनात् । एतेन काव्यप्रकाशटीकाकृतामुक्तयः परास्ताः । विशेषणसाधारण्यपरस्य स्वमूलग्रन्थस्यैव तैरनाकलनात् । बाधा- भावेन लक्षणाया दुरापास्तत्वात् । यत्तु- 'प्रहरविरती मध्ये वाहस्ततोऽपि परेण वा किमुत सकले याते वादि प्रिय त्वमिहै यसि । इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियम्य यियासनी हरति गमनं बालालापैः सबाप्पगलजदः ॥' इत्यत्र 'सकलमहः परमावधिस्ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति व्यङ्गय प्रियगमननिवारणरूपवाच्यसिद्ध्यङ्गम्' इति मध्यमकाव्योदाहृतिप्र- सङ्गे निगदितम्, तच्चिन्त्यम् । सबाप्पगलजलानां 'प्रहरविरती' इत्या- द्यालापानामेव प्रियगमननिवारणरूपवाच्यसियङ्गव्यङ्ग्यतया व्यङ्गयस्य गु- णीभावाभावात् । आलापैरिति तृतीयया प्रकृत्यर्थम्य हरणक्रियाकरण- तायाः स्फुटं प्रतीतेः । न च व्यङ्गयस्यापि वाच्यसियङ्गतात्र संभवःति तथोक्तमिति वाच्यम् । 'निःशेषच्युतचन्दनम्' इत्यादानप्यधमत्वरूपवाच्य- सिद्ध्यङ्गताया दूतीसंभोगादी संभवाद्गुणीभूतव्यङ्गत्वापत्तेः । अम्नु वा ततः परं प्राणान्धारयितुं न शक्नोमीति वाच्यसिद्ध्य तया गुणीभावस्तथापि नायकादेविभावस्य बाप्पादेरनुभावस्य चित्तावेगा देश्च संचारिणः संयोगा- दभिव्यज्यमानेन विप्रलम्भेन ध्वनित्वं को निवारयेत् । वात् । यथावनायिकायास्तद्वियोगतः।प्रहरविरताविति । हे प्रिय,तलं कि प्रहरममाप्ती दिनमध्ये याते वा मध्याहादपि परेण हतीयाहरण यातेन वा मदिन गने वह मत्समीप उत निश्चयेनैध्यस्यागमिष्यसि । इत्येवं प्रकारेण । आलापेऽस्थानमः । अग्रे स्पटम् । शतशब्दोऽनियतसंख्यावाची । एवमुक्तच्यवच्छेद । व्यङ्गयस्य शमी-यन्तस्य । ननु विनिगमनाविरहोऽत आह-आलापैरिति । प्रकृत्यर्थस्य ताशालापस्य । अ- पिरुक्तसमुच्चये । ननु सबाष्पगलजलतदुक्तालापानां गमनात्तचिरकालावस्थितिनिवार- कतयाप्युपपत्तेर्व्यङ्गयसहितानामेव गमननिवारणसामर्थमन आद... अस्तु वनि आन्तरालिकव्ययमादायैव ध्वनिगुणीभतादिव्य याव्याहारस्यापमानतया विन ।

·६ काव्यमाला। यदप्युभयचित्रप्रस्ताव उदाजद्रुः 'वराहः कल्याणं वितरतु स वः कल्पविरमे विनिर्धन्वन्नौदन्वतमुदकमूर्तीमुदवहत् । खुराघातत्रुट्यत्कुलशिखरिकूटप्रविलुठ- च्छिलाकोटिस्फोटस्फुटघटितमङ्गल्यपटहः ॥' एतच्च पद्यं दोषाविलत्वादनुदाहायमेव । तथा हि--प्रथमेऽर्धे वाक्यदू- यस्यापि समाप्तेर्नैराकाङ्यादुत्तरार्धगतविशेषणे , समाप्तपुनरात्तत्वम् । नि- वृत्त उद्वाहे मङ्गल्यपटहवादनप्रतिपत्तेरपस्थपदत्वम् । ऊर्चवहननिप्पत्ती च भूम्यूर्ध्वगानां कुलशिखरिणां कूटेषु कथंकारमधःस्थस्य भगवतो वरा- हस्य खुराघात इति व्याहतार्थत्वम् । एकार्थेऽनेकक्रियत्वेन यत्पदाध्या- हारेण चासंष्ठुलत्वं चेति । अन्येऽप्येवंजातीयका बहवोऽत्र दोपाः । न ह्यवरं काव्यमिति दोपसहस्रग्रस्तमुदाहियते । तस्य काव्यतव नेत्यालंका- रिकसिद्धान्तात् । अयमपि कवेः सहृदयस्य च महान्दोपो यत्पुनरिद- मेव पद्यं पूर्वोत्तरार्धव्यत्यासेन न पद्यान्तरतामापितम् । एवमप्येकार्धगते- नानेकक्रियत्वेन यत्पदाध्याहारेण चासंप्ठुलत्वाच्चमत्कारापकर्पः स्थित एव । इति श्रीभमटारकपेरुमहात्मजेन पण्डितराजापराभिधानेन जगन्नाथभटेन निर्मित चित्रमीमांसाखण्डने ग्रन्यारम्भप्रकरणदोपाः । - अथोपमाप्रकरणदोषाः- यत्तु 'मुखस्य पुरतश्चन्द्रो निष्प्रभः' इति वाक्यमुपमाया विपुलालंकार- वर्तितां प्रतिपादयद्भिः प्रायुज्यत, तद्व्याकरणाविमर्शनिबन्धनम् । पुरत इति नगरवाचिनः पुरशब्दात्तसिलि मुखस्य नगरादित्यर्थस्यासंगत्यापत्तेः । न हि पूर्ववाचकः पुरशब्दः क्वापि श्रूयते । पूर्वशब्दात्तु 'पूर्वाधरावराणामसि ध्वनित्व को निवारयेत्' इति चिन्त्यम् । अन्यथा 'ग्रामतरुणम्' इत्यादिगुणीभूतव्य- थीयप्रकाशायुक्तोदाहरणानामप्यसंपत्त्यापत्ती व्याकुली स्यात् । तत्रापि व्यायसंकेतभान वाच्यमुखमालिन्यातिशयरूपानुभावमुखेनैव विप्रलम्भाभासपोपणं न केवलेन संकेतभङ्गेन । तस्याकर्तव्यत्वबुद्ध्यापि संभवादिति बोध्यम् । तसिलीति । इदं चिन्त्यम् । तदप्राप्तेः ·AAM ... ७ चित्रमीमांसाखण्डनम् । पुरधवश्चैषाम्' इत्यसौ पुरादेशे च पुर इति भाव्यम् । न तु पुरत इति । अत एव 'अमुं पुरः पश्यसि देवदारुम्' इति प्रायुक्त महाकविः । एव- मेव च- 'रूपयौवनलावण्यस्पृहणीयतराकृतिः । पुरतो हरिणाक्षीणामेष पुष्पायुधीयति ॥ इति वाचकोपमेयलुप्तोदाहरणमपि सैनिर्मितमपशब्दकलुषितमेव । तथा चा वैयाकरणा:-'पैत्या पुरतः परतः,' 'आत्मीयं चरणं दधाति पुरतः', 'पुरतः सुदती समागतं माम्' इत्यादयः सर्वेऽपि व्याकरणाज्ञानमूला अ- पशब्दाः' इति । यदपि चोपमालक्षणसिद्धान्तः–'उपमितिक्रियानिष्पत्तिमत्सादृश्यव- नमदुष्टमव्यङ्ग्यमुपमालंकारः', 'स्वनिषेधापर्यवसायि सादृश्यवर्णनं वा त- थाभूतं तथा' इति लक्षणद्वयं तैरेव निर्मितम्, तदसत् । वर्णनस्य विल- क्षणशब्दात्मकस्य, विलक्षणज्ञानात्मकस्य वा शब्दवाच्यताविरहेणोपमाया वाच्यालंकारता न स्यात् । तस्य सर्वथैवाव्यङ्गयत्वादव्यङ्गयत्वविशेषणवैय- र्थ्याच्च । अथ यदि वर्णनविषयीभूतं तादृशसादृश्यमुपमेत्युच्यते तदा यथा गौस्तथा गवय इत्यत्रोपमालंकारापत्तेः । एवं 'कालोपसर्जने च तुल्यम्' इत्यादावपि । अशिष्यत्वादिना प्रधानप्रत्ययार्थवचनसादृश्यस्य तत्रापि आद्यादित्वात्तलावित्युचितम् । महाकविः कालिदासः । तैः अप्पयदीक्षितैः । इदं चिन्त्यम् । पुरत इति निपाताङ्गीकारात् । अत एव 'इयं च तेऽन्या पुरतो विडम्बना' इति कालिदासः, ‘पश्यामि तामित इतः पुरतश्च पश्चात्' इति भवभूतिश्च संगच्छते। इति केचित् ॥ अन्ये तु-दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्' इत्यत्र तसुचैव पुंवद्भावेन सिद्धेऽतसु- विधानमन्यस्मादपीति ज्ञापनाय । तेन पचाद्यजन्तात्पुरशब्दात्तस्मिन्निष्टसिद्धिः- इत्याहुः ॥ वस्तुतस्तु-'पुर अग्रगमने' इति चौरादिकाणिजभावे इगुपधलक्षणे के सार्वत्रिकस्त सिः ।' इति बोध्यम् । षैयाकरण इति । प्राश्च इत्यादिः । विलक्षणशब्देति । शब्दस्य वाच्यत्वमते नायं दोषोऽत आह-विलक्षणज्ञानेति । अव्यङ्ग्यत्वात् व्यङ्ग्यत्वाभावात् । तादृशेति । अदुष्टाव्यङ्ग्याद्यविशेषणद्वयान्यतरेत्यर्थः ।, इत्यादावपीति । उपमालंकारापत्तिरिन्यस्यानुपङ्गः। आदिग्राह्यं चिन्त्यम् । तत्रापि १. 'पत्या पुरतः सरता'.

·००० ८ काव्यमाला। M प्रतिमादनात् । न चात्र वचनभेदस्य दोषस्य सत्त्वाददुष्टत्वविशेषणेनैव वारणं भविष्यतीति वाच्यम् । एतद्वाक्योपप्लुतवाक्यान्तरप्रतिपादित(कै)को- पमेयके सादृश्ये तथाप्यतिप्रसङ्गात् । न चात्रोपमितिक्रियानिष्पत्तावपि न सादृश्यवर्णनम्, विषयस्याचमत्कारित्वात् , चमत्कारिविषयककविव्यापा- रस्यैव वर्णनपदार्थत्वादिति वाच्यम् । एवं हि चमत्कारित्वस्य लक्षणे- ऽवश्यं निवेश्यत्वेनोपमितिक्रियानिष्पत्तिविशेषणस्य वैयर्थ्यात् । नह्यनिष्प- नमापाततः प्रतीयमानं सादृश्यं चमत्कृतिमाधते । एवं द्वितीगलक्षणे नि- षेधापर्यवसायित्वं निरर्थकम् । व्यतिरेके 'तवाननस्य तुलनां दधातु जलजं कथम्' इत्यादौ कमलादिसादृश्यनिषेधस्य, अन]न्वये च सर्वथा साह- श्यनिषेधस्य चमत्कारितया तत्प्रतिपत्तये प्रतियोगिविधया सादृश्यनिरूप- णमित्यलंकारिकैरभिधानात् । किं च- 'स्तनाभोगे पतन्भाति कपोलात्कुटिलोऽलकः । शशाङ्कबिम्बतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥' इत्यादौ मुख्यवाक्यार्थत्वेनानलंकारभूतायामुपमायामतिव्याप्तिः। उपमिति- क्रियानिष्पत्तिमत्सादृश्यवर्णनस्य [अदुष्टाव्यङ्गयत्वस्य च] अत्रापि सत्त्वात् । नात्राभेदप्रधानोत्प्रेक्षा शक्या वक्तुम् । कल्पितोपमाया निर्विषयत्वा- पत्तेः । न चेयमुपमा लक्ष्यैवेति वाच्यम् । ध्वन्यमानोपमानिवारणप्रया- सस्य वैयर्थ्यापत्तेः। कालोपसर्जनयोरपि । अत्र 'कालोपसर्जने च तुल्यम्' इत्यत्र । द्विवचनोपादानादिति भावः । एतदर्थमेव द्वितीयदोषोक्तिः । उपप्लुतेति । कल्पितेत्यर्थः । प्रधानप्रत्ययार्थवच- नवत्काल इत्यादीति भावः । तदाह-एकोपमेयेति । अत्रेति । यथागौरित्यादावि. त्यर्थः । व्यतिरेक इति । तवाननस्येत्यादावित्यर्थः । कमलादिसादृश्यति । कम लादिनिष्टसादृश्येत्यर्थः । ननु वर्णनपदस्य चमत्कारजनकज्ञानविषयाभूतानुयोगिकल्वार्थ 'तात्पर्यग्राहकमिदम्, न तु लक्षणशरीरपदकमिति चेत्, तत्राह-किं चेति । वाक्या र्थत्वेनेति । तथा च न वाक्यार्थोपस्कारकत्वमिति भावः । तदाह-अनलमिति १. 'प्रतिपत्तिपादितैक'.

·९ क चित्रमीमांसाखण्डनम् । 'व्यापार उपमानाख्यो भवेद्यदि विवक्षितः । क्रियानिष्पत्तिपर्यन्तमुपमालंकृतिस्तु सा ॥' इति स्वकृतसूत्रेऽलंकारभूतोपमाया एव, लक्ष्यत्वेनाभिधानस्य, अलंका- रभूतोपमालक्षणत्वे तदेवादुष्टाव्यङ्ग्यत्वविशेषितमिति तत्रैव पुनरभिधानस्य चासंपत्त्यापत्तेश्च । नात्रोपभानोपमेयसादृश्यादुपमास्वरूपादस्ति कश्चिदति- रिक्तो वाक्यार्थः, येनोपमा तमलंकुर्यात् । अपि च लक्षणे सादृश्यविशेषणं निरर्थकम् । 'उपमितिक्रियानिष्पत्तिमद्वर्णनमुपमा' इत्येतावतैव स्वाभी- ष्टार्थलाभात् । अन्यच्चाव्यङ्गयत्वविशेषणमयुक्तम् । नहि व्यङ्गयत्वालंका- रत्वयोरस्ति कश्चिद्विरोधः । प्राधान्येन व्यङ्ग्यतायां तु प्रधानत्वालंकार- त्वयोर्विरोधादलंकारत्वलक्षणं तत्र मा प्रसाङ्गीदित्युपस्कारकत्वेन पुनर्विशे- पणीयम्, न त्वव्यङ्गयत्वेन । 'अद्वितीयं रुचात्मानं मत्वा किं चन्द्र हृष्यसि । भूमण्डलमिदं मूढ केन वा विनिभालितम् ॥' इत्यत्र कस्यचिद्विदेशस्थस्य किरणैरात्मानं तापयन्तं चन्द्रं प्रति वाक्ये अस्ति मम प्रियायाः कदापि बहिरनिर्गतायाः अत एव त्वयाप्यदृष्टाया आननं त्वत्सदृशमिति व्यङ्गयायामुपमायां मूढपदध्वन्यमानचन्द्रविषयव- कृगतासूयालंकारभूतायामव्याप्तेः । विशिष्टोपमादिस्थले च विशेषणाद्युप- मानां वाच्यसिद्ध्यङ्गतया गुणीभूतव्यङ्गयत्वम् , सिद्धार्थस्योपस्करणाभा- वात्तु नालंकारतेति मम न काप्यसंगतिः ।। यदपि काव्यप्रकाशोत्तोपमाभेदाधिकभेदकथनप्रस्तावेऽभिहितम्-"ध- मलुप्ता वाक्यसमासतद्धितेषु दर्शिता । द्विर्भावेऽपि दृश्यते । 'पटुपटुर्देव- नन्वलंकरोतीति योगबोधितोपस्कारकत्वस्यालंकारसामान्यस्वरूपत्वेन विशेषलक्षणेषु तद- निवेशेऽपि क्षत्यभाव इत्यत आह-अपि चेति । अत एव चित्रभूतोपमालक्षणं त्विति तै!क्तम् । पूर्ववदस्यापि तात्पर्यग्राहकत्वादिदमपि चिन्त्यम् । अव्यङ्गयत्वं च तल्लक्षणे प्राधान्येनाव्यङ्गयत्वं बोध्यमिति दिक् । विनिभालितमिति । विशेषेण दृष्टमित्यर्थः । अत्रेति । व्यङ्ग यायामित्यत्रास्यान्वयः । व्यङ्ग्यायामुपमायामिति । अत्रोपमान- स्योपमेयत्वकल्पनात्मकप्रतीपस्यैव व्यङ्गयत्वम् । मूढपदस्वारस्यात् । चमत्कारातिश- ·१० काव्यमाला। दत्तः' इत्यत्र 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सादृश्ये द्विर्भावविधानात्" इति, तत्तुच्छम् । अत्र चोपमावाचकस्याप्यनुपादानाद्वाचकधर्मलुप्तायामेतदाधि- क्यमुद्भावयितुमुचितम् । न तु धर्मलुप्तायाम् । धर्ममात्रलुप्तायाश्चान्तर्भावात्पृथगुपादानमसंगतमेव स्यात् । न चात्र द्विर्भावस्यैव वाचकस्य सत्त्वान्नास्ति तस्य लोपः, अपि तु धर्ममात्रस्येति वक्तुं शक्यम् । द्विर्भावस्य सादृश्यवाचकत्वोक्तेर्भाष्यकैयटादिविरुद्धत्वात् । त- दुक्तम्-'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सूत्रे सिद्धं त्विति प्रतीकमादाय कै- यटेन 'द्विर्वचनस्य प्रकृतिः स्थानी इति तदर्थो विशिष्यते न तु प्रकारः । तत्र सर्वस्य गुणवचनत्वाद्वयभिचाराभावात् । तद्रहणाद्गुणवचनो यः शब्दो नितिस्तस्य सादृश्ये द्योत्ये द्वे भवत इति सूत्रार्थः' इति । एवं च द्विर्भा- वपदस्य सादृश्युयोतकत्वमेव न वाचकत्वम्, अतो वाचकलोपोऽप्यत्रास्तीति वाचकधर्मलुप्ताया उदाहरणमेतत्, न धर्मलुप्तायाः । यदि तु द्योतकोऽपि वाचकपदेनात्र विवक्षित इत्याग्रहः, तदा तुभ्यतु भवान् । यच्चान्यदभ्यधीयत तस्मिन्नेव प्रसङ्गे- "नृणां यं सेवमानानां संसारोऽप्यपवर्गति । तं जगत्यभजन्मर्त्यश्चञ्चा चन्द्रकलाधरम् ॥ अत्र विप्कनोलौंपे प्रत्येकं वाचकधर्मलोप उभयत्रापि" इति, तदरम- णीयमेव । चञ्चेत्यत्र कनो वाचकस्य 'लुम्मनुष्ये' इति शास्त्रेण लोपेऽपि तं चन्द्रकलाधरमभजन्निति चन्द्रकलाधरभजनराहित्यरूपस्य चञ्चाचन्द्रसाधार- णस्य धर्मस्योक्तत्वात्कथं तावद्धर्मलोपः । न चोपमेयमर्त्यविशेषणतयोपा- याच । किं हृष्यसीत्येतत्स्वारस्याञ्चेति केचित् । अत्र चेति । चो ह्यर्थे । सूत्रार्थ इति । द्विर्भावस्य सादृश्यद्योतकत्वेऽपि शक्तत्वरूपवाचकत्वाभावाद्वाचकलोप इति तव हृदयम् । तत्तु इवादेर्योतकतानये चन्द्र इव मुखमित्यत्र, चन्द्रसुहृन्मुखमित्यत्र च वाचकलुप्ताव्यवहाराभावाय सादृश्यतद्विशिष्टान्यतरबोधकामावस्यैव वाचकलुप्ताव्यव- हारप्रयोजकत्वस्य वाच्यत्वेन द्योतकस्यापि बोधकत्वानपायेन नास्ति वाचकलोप इति त- दाशयादबोधमूलकमिति चिन्त्यमिदम् । यच्चान्यदिति । वक्ष्यमाणमन्यच्चेत्यर्थः । किलोपे तथोक्तेयुक्तत्वेऽपि कन्लोपेऽयुक्तत्वमित्याह-कन इति । तामुपपादयति- ·चित्रमीमांसाखण्डनम् । त्तस्य चन्द्रकलाधरभजनराहि त्यस्य सादृश्योपसर्जने चञ्चायामनन्वयान्न सा- दृश्यमिति वाच्यम् । 'यद्भक्तानां सुखमयः संसारोऽप्यपवर्गति । तं शंभुमभजन्मर्त्यश्चञ्चैवात्महिताकृतेः ॥' इति पाठे धर्मश्रवणमप्युभयत्रापि संभवति' इति खोक्तेरसंगत्यापत्तेः । इहाप्युपमेयसंसारविशेषणतयोपात्तस्य सुखमयत्वस्य सादृश्योपसर्जनेऽपव- र्गेऽन्वयाभावात्कथंकारं धर्मस्य साधारण्यम् । उपमेयगतत्वेनोपमानगतत्वेन वा उपात्तस्य धर्मस्य शाब्दे उभयान्वये स- त्यपि वस्तुत उभयनिष्ठताज्ञानमेव साधारणतया नियामकमिति चेत्, च- न्द्रकलाधरभजनराहित्येऽपि दीयतामेवमेव दृष्टिः । यदि चोपमेयतावच्छेद- कतयैव चन्द्रकलाधरभजनराहित्यं मम विवक्षितम् , साधारणधर्मश्च स्वात्म- हिताकरणरूपः स चात्र लुप्त एवेति शपथेन स्वाभिप्रायः प्रकाश्यते तदा निवारितोऽयं दोषः । तुष्यतु भवान् । यच्चापि "सेयमुपमा संक्षेपतस्त्रिधा-क्वचित्खवैचित्र्यमात्रविश्रान्ता । यथा--'स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुः' इत्यादौ । क्वचिदुक्तार्थोपपादनपरा। यथा-'अनन्तरत्नप्रभवस्य' इत्यादौ" इति तैरेव द्रविडशिरोमणिभिरम्य- धीयत । तदप्यहृद्यमेव । 'देवतुल्यैनरैर्भाति स देशः सुमनोहरः' इत्यादी वाच्यभूतवस्तूपस्कारिकाया देवोपमाया अक्रोडीकरणात् । नद्यत्र स्ववै- चिच्यमात्रे विश्रान्तिरस्ति । गुणानां प्रधानसान्निध्ये स्वातन्त्र्यायोगात् । नापि व्यङ्गयोपकारकत्वमेवालंकाराणामिति नियमोऽस्ति । अलंकारभूतो- पमा स्ववैचित्र्यमात्रविश्रान्ताया उपमाया असंग्रहे को नाम ध्वन्यमाना- यास्तस्या निरासायाव्यङ्गयत्वविशेषणदानदुराग्रहः। असंग्रहे तु तत्रैवालं- कारभूतोपमालक्षणस्यातिव्याप्तिरिति प्रागेवावेदनात् । अहो महदेवेदमन्या- इहापीति । कथंकारं कथं कृत्वा । पाठान्तरवादी स्वाशयमाह-उपमेयेति । एव- मेवेति । एवं च तुल्यतेति भावः । प्रकारान्तरेण स्वाशयमाह-यदि वेति । सरे- १. 'साधारणतानियामकम्'. २. आधुनिकपुस्तकेषु तु 'पुनश्चयम्' इत्युपलभ्यते.

·१२ काव्यमाला। य्यम्-यदलक्षणीयायाश्च स्ववैचित्र्यमात्रविश्रान्ताया उपमायाः संग्रहः लक्षणीयायाश्च प्रागुक्तासूयालंकारभूताया असंग्रह इति । प्राचां तूपमासा- मान्यं लक्षयतां ध्वन्यमानाया इव वाच्याया अपि स्ववैचित्र्यमात्रविश्रा- न्तायाः संग्रहो नानुचितः । न तु स्वस्य यत्नेन ध्वन्यमानोपमां निरस्य कण्ठरवेणालंकारभूतोपमालक्षकस्य । यदि च प्रबन्धव्यङ्गयोपस्कारकत्वे- नेयं संगृह्यत इत्युच्यते, तदा 'स्ववैचित्र्यमात्रविश्रान्ता' इति स्वोक्तिविरुद्धा स्यात् । 'अनन्तरत्नप्रभवस्य' इत्यत्र गुणसमूहसमानाधिकरणे एको दोषो दोषत्वेन न स्फुरतीत्यस्यार्थस्य पूर्वार्धप्रतिपादितार्थसमर्थनात्मकस्य सामा- न्यात्मकस्य विशेषरूपोदाहरणप्रदर्शनमन्तरेण सम्यगनाकलनादिन्दुकिरण- समानाधिकरणेऽङ्के उदाहृतः, न तूपमानतया निर्दिष्टः। सामान्याद्विशेपस्य भे- दाभावेनोपमितिक्रियाया अनिप्पत्त्या उपमालंकृतेरत्रानवतारादुदाहरणालं- कारोऽयमतिरिक्तः । यथा 'इको यणचि' इति वाक्यार्थस्य सामान्यात्मनो विज्ञानायोकारे यकारो दध्युदकेकारस्येवेति वाक्यान्तरेण तद्विशेष उदा- ह्रियते, तद्वदत्रापीति । विशेषस्तूदाहरणालंकारप्रकरणे रसगङ्गाधरादवसेयः । वेति । अप्पयदीक्षितैरेवेत्यर्थः । स्वस्येति । तवेत्यर्थः । नानुचित इत्यस्यानुषङ्गः । इयं स्ववैचित्र्यमात्रविश्रान्ता। विरुद्धा स्यादिति । वस्तुतस्तु-उपमासामान्यलक्षण- स्यापि प्रकृतत्वेनोपमासामान्यस्यैवायं विभागः । उपमानोपमेयतावच्छेदकयोभैदाञ्चास्त्ये- वोपमितिनिष्पत्तिः । अत एव 'सेयमुपमा' इत्येवोक्तम् । नत्वलंकार इति । 'नयने शि- शिरीकरोतु मे शरदिन्दुप्रतिमं मुखं तव' इत्यत्र तूक्तार्थोपपादनपरैव मुखकर्तृकनयनकर्मक- शिशिरीकरणस्यैव कव्युक्तस्येन्दूपमयैवोपपत्तेः । उक्तार्थोपपादनेत्यस्य चोक्तार्थस्योपपाद- नम् , उक्तार्थे वोपपादनमित्यर्थद्वयम् । विनिगमनाविरहात् । इति न दोष इति चिन्त्य- मिदमिति बोध्यम् ॥ उक्तार्थोपपादनपरोपमायास्तदुक्तमुदाहरणं दूषयति-अनन्तेति । 'अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमजतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ॥' इत्यत्रेत्यर्थः । स्फुरतीत्यस्यार्थस्य तृतीयचरणप्रतिपा- द्यस्य। तत्त्वेनानिर्दिष्टत्वे हेतुमाह-सामान्येति । अनवतारादिति । अग्रे तथा चेति शेषः । अलंकारोऽयमतिरिक्त इति । 'अदत्वा मादृशो मा भूद्दत्वा लं त्वादृशो भव' इत्यभिन्नधर्मिकोपमायामुपमानतावच्छेदकोपमेयतावच्छेदकभेदेनोपमितिक्रिया निष्पत्ते- रुपमालंकारव्यवहारस्य च सर्वसंमतत्वेन तद्वदिहापि सामान्यधर्मविशेषधर्मयोस्तयोर्भदन १. 'सामान्यरूपस्य'. २. 'करणेऽसुके'.

·चित्रमीमांसाखण्डनम् । १३ , यत्तु 'लुप्तायां बिम्बप्रतिबिम्बादयो नैवं भेदाः । तस्यां साधारणधर्म- स्यानुगामितानियमात्' इत्युक्तम् , तन्न । 'मलय इव जगति पाण्डुर्वल्मीकसमो नृपोऽम्बिकातनयः । जम्बूनदीव कुन्ती गान्धारी सा हलाहलेव सरित् ॥' इत्यत्रानुगामिधर्मस्याप्रत्ययाच्चन्दनानां पाण्डवानाम्, सर्पाणां दुर्योध- नादीनां च बिम्बप्रतिबिम्बमावस्यैवोपमानिर्वाहकत्वात् । न च श्रौतोपादान- मन्तरेण नास्ति बिम्बप्रतिविम्बभाव इति वाच्यम् । आर्थबिम्बप्रतिबिम्बने तद- नपेक्षणात् । अत एवाप्रस्तुतप्रशंसायां वाच्यव्यङ्ग्यवाक्यावयवानां बि- म्बनमप्रत्यूहम् ॥ इति श्रीभभट्टारकपेरुभट्टात्मजेन पण्डितराजापराभिधानेन जगन्नाथभट्टेन निर्मिते चित्रमीमांसाखण्डने उपमाप्रकरणदोषाः । अथोपमेयोपमाप्रकरणदोषाः- यत्तु प्राचीनलक्षणमव्यायतिव्याप्त्यादिभिर्दूषयित्वा 'अन्योन्येनोपमा बोध्या व्यक्त्या वृत्त्यन्तरेण वा। एकधर्माश्रया या स्यात्सोपमेयोपमा मता ॥' इति स्वयं लक्षणं निरमीयत । अस्यार्थः सपदकृत्यः संक्षेपेण तदुक्त- रीत्या सहृदयानां सौकर्यायोच्यते--अन्योन्येनेति । अन्योन्यप्रतियोगिक- त्वविशिष्टा व्यक्त्या व्यञ्जनाव्यापारेण वृत्त्यन्तरेण शक्त्या वा बोध्या वेद्या, एकधर्माश्रया एकधर्मप्रयोज्या या उपमा सा उपमेयोपमा मतेत्यन्वयः । अन्योन्येनेति विशेषणादिदं तच्च सममित्युभयविश्रान्तोपमाया निरासः। तनिष्पत्तेः संभवादुदाहरणालंकारो मास्त्वतिरिक्त इति तदाशयात् । चिन्त्यमेतत् । 'उद- कोदकारे दधीकारस्य यः' इति पाठः ॥ प्राचीनेति । 'उपमानोपमेयत्वं द्वयोः पर्यायतो यदि । उपमेयोपमा सा स्यादिवि- धैषा प्रकीर्तिता ॥' इत्यर्थः । अव्याप्तीति । 'तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत्' इत्य- त्राव्याप्तिः । 'रजोभिः स्यन्दनोद्धतैः' इत्यत्रातिव्याप्तिरिति भावः । तृतीयार्थः प्रतियोगि- त्वमित्याशयेनाह-अन्योन्यप्रतीति । लक्षणाया असंभवादाह-शक्त्येति । इवा- दिसत्त्वे इति भावः । विधान्तेति । उभयत्र पर्यवसिता न श्रौती तस्यामित्यर्थः । श- ·१४ काव्यमाला। अत्रान्योन्यप्रतियोगिकत्वस्य व्यञ्जनव्यापारगम्यत्वेनोपमायाश्च शक्तिवेद्यत- या परस्परनिरपेक्षेणैकेन व्यापारेणान्योन्यप्रतियोगिकत्वविशिष्टायास्तस्या अबोधनात् । परस्परनैरपेक्ष्यस्य लक्षणे वाकारेणाभिधानात् । एकधर्माश्र- येति विशेषणात् 'जोभिः स्यन्दनोद्भूतैर्गजैश्च धनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥' इत्यत्र परस्परोपमायां नातिव्याप्तिः । तत्रोपमाप्रयोजकधर्मैक्याभावात् । भूतलोपमानिकायां प्रयोजकस्य रजसामनुगामिधर्मस्य, नभस्तलोपमानि- कायां प्रयोजकस्य घनसदृशगजानां विम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मस्य च भे. दात् । व्यक्त्येति च विशेषणं व्यङ्गयोपमेयोपमासंग्रहार्थमितीदमुपमेयोप- मात्वप्रयोजकं लक्षणमिति, तन्न । 'अहं लतायाः सदृशीत्यखवै गौराङ्गि खेदं न कदापि यायाः । गवेषणेनालमिहापरेषामेषापि तुल्या नितरां भवत्याः ॥' अत्र 'षष्टयन्तात्सदृशादयः शब्दाः सादृश्यप्रतियोगिवचनाः' इत्युक्त- तयान्योन्यप्रतियोगिकत्वविशिष्टाया उपमायास्तनुत्वादिरूपैकधर्माश्रयाया वृत्त्यन्तरेण शक्त्या बोधनादुपमेयोपमात्वापत्तेः । न चात्रान्योन्यप्र- क्तीति । सप्तपदे(?)त्यादिः । ननु मिथो निरपेक्षत्वं न निविष्टमत आह-परस्प- रेति । अन्यथा पक्षान्तरकथनासंगतेरिति भावः । रजसामिति । प्रयोजकीभूतरजो- भिन्नानुगामिधर्मस्येत्यर्थः । समानविभक्तिकत्वस्येव समानवचनत्वस्याभेदान्वये न तन्त्रत्व- मिति भावः । एवमग्रेऽपि । घनगजयो देन साधारणत्वं कथमत आह---बिम्बेति। प्रयोजकमिति । अनुगतानतिप्रसक्तलक्षणमात्रं तु–'सदृशस्य तृतीयस्य व्यवच्छेदाय ययोः । अन्योन्येनोपमेयत्वमुपमेयोपमा मता ॥ इति द्रष्टव्यम् । अत्रान्योन्येनेति वि- शेषणम् 'अहमेव गुरुः सुदारुणानाम्' इति प्रतीपविशेषव्यावृत्यर्थमिति भावः । अह- मिति। लतानुयोगिकसादृश्याश्रयावह मित्यर्थः। अखर्व महान्तम् । एपापीति । त्वदनु- योगिकसादृश्यप्रतियोगिकेत्यर्थः । अत्रेत्यस्य इतीत्यादिः । तनुत्वेत्यस्य अनुपात्तेत्यादिः । १. 'व्यअनाव्यापारमात्रवेधत्वेन'. २. 'शक्तिबोध्यतया'. ३. रसगङ्गाधरे त्वत्र 'रजो- भिरिव द्यौर्घनसंनिभैगजेश्च द्यौरिव भरिति कस्यचित्पदस्थार्थे परस्परोपमायां नाति- व्याप्तिः' इति पाठः. ४. 'तव तावदस्ति' इति रसगङ्गाधरे पाठः.

·चित्रमीमासाखण्डनम् । १५ तियोगिकत्वमुपमायां न प्रतीयते । लतादिसंबन्धिसादृश्याश्रयत्वस्यैवास्म- पदार्थेऽन्वयादिति वाच्यम् । 'मुखस्य सदृशश्चन्द्रश्चन्द्रस्य सदृशं मुखम्' इत्युपमेयोपमायामव्याप्तेः। नहि 'अहं लतायाः सदृशीत्यखर्वम्' इत्यत्रोप- मेयोपमा भवितुमर्हति । गर्वमात्रनिरासपरत्वेनोत्तरार्धगतोपमायास्तृतीयस- दृशव्यवच्छेदाप्रतिपत्तेः । अत एव अन्यान्यपि तव सदृशानि सन्त्येव तेषां गवेषणेन किं फलमित्येतदर्थकं गवेषणेनेत्युत्तरार्ध संगच्छते । 'तृतीयस- ब्रह्मचारिव्यवच्छेदो ह्युपमेयोपमाजीवितम्' इत्यालंकारिकसिद्धान्तात् । अ- न्यथा रेजोभिः स्यन्दनोद्भूतैः' इति प्रागुक्तपरस्परोपमावारणप्रयासवैफल्य- प्रसङ्गात् । न च तृतीयसदृशव्यवच्छेदफलकत्वमुपमाविशेषणमिति वा- च्यम् । विशेषणान्तरवैयर्थ्यांपत्तेः । तद्विशेषणव्यावर्त्यानामाधुनिकविशेषणे- नैव वारणात् । अन्योन्यप्रतियोगिकत्वविशिष्टोपमैकवृत्तिमात्रवेद्येत्यप्ययु- क्तमेव । 'खमिव जलं जलमिव खम्, हंसश्चन्द्र इव हंस इव चन्द्रः' इ- त्यादौ खजलयोश्चन्द्रहंसयोश्च सादृश्यान्वये प्रतियोगित्वस्य संसर्गत्वेन वृ- . लतादीति । लताद्यनुयोगिकसादृश्यप्रतियोगिकत्वस्यैवेत्यर्थः । एतेन सादृश्यव्यवच्छेदः । सादृश्यादिपदानां धर्मिबोधकत्वात् । एवं च सादृश्यस्य तत्रान्वये इयम्, न तु तत्रेति भावः । मुखस्येति । अत्रापि सदृशपदसत्त्वेन तत्तुल्ययोगक्षेमत्वादिति भावः । नन्वेवं तथा दु- र्वचमिति यथतत्संग्रहस्तथाह-लताया इति । अस्यापि संग्रह इष्ट एवेत्यतिव्याप्तिांत आह-नन्त्यमिति (2)। ननु तन्मानपरत्व एव किं बीजमत आह-अत एवेति। तत्परत्वेन तस्याः साफल्यादेवेत्यर्थः । उत्तरार्ध तदेकदेशः । अन्यथा तुर्यचरणेनैवेष्टार्थ- लाभे मध्ये एतत्कथनानर्थक्यं स्पष्टमेवेति भावः । नन्वेवमपि तृतीयसदृशव्यवच्छेदप्रती- तावेवैयमित्यत्र किं विनिगमकमत आह-तृतीयेति । सब्रह्मेति । सदृशेत्यर्थः । ए. वमग्रेऽपि बोध्यम् । 'सिद्धान्तः' इति पाठः । 'सिद्धान्तात्' इत्यपपाठः । अन्यथा तस्य तजीवितत्वानङ्गीकारे । वाच्यमिति । 'अहं लतायाः' इत्यत्राति[व्याप्ति]वारणाये- दानी वक्तव्यमित्यर्थः । विशेषणान्तरेति । अन्योन्येनेत्यादीत्यर्थः । नन्वेवं कथमुक्त- दोषनिरासोऽत आह-तद्विशेषणेति । विशेषणान्तरेत्यर्थः । तदुक्तमन्यहूषयति- अन्योन्येनेति । प्रतियोगित्वस्येति । अनुयोगित्वविशिष्टेत्यादिः । ननु तस्य वृत्ति- १. 'उत्तरार्धमपि'. २. 'भुवस्तलभिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम्' इत्यत्राप्युपमेयो- पमात्वनिवारणप्रासवैयापत्तेः' इति रसगङ्गाधरे पाठः. ३. 'प्रतियोगिकत्वस्य.'

·१६ काव्यमाला । त्यविषयत्वात् । 'वृत्तिवेद्यानां पदार्थानां संसर्गो वृत्त्यवेद्यः' इति तात्पर्य- वृत्तिमनङ्गीकुर्वाणैर्वाक्यविद्भिरभ्युपगमात् । अन्यथा प्रकारतापत्तेः ॥ इति श्रीभटभट्टारकपेरुभट्टात्मजेन पण्डितराजापरभिधानेन जगन्नाथभट्टेन निर्मिते चित्रमीमांसाखण्डने उपमेयोपमाप्रकरणदोषाः । -- यच्च- है अथानन्वयः -"अयमनन्वयो व्यङ्गयोऽप्यस्ति 'अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते । कालेनैपा भवेत्प्रीतिस्तवैवागमनात्पुनः ॥' अत्र गृहागतं श्रीकृष्णं प्रति विदुरवाक्यम् । 'इयं त्वदागमनप्रभवा प्रीतिर्बहुकालव्यवहितेन पुनरपि त्वदागमनेनैव भवेन्नान्येन' इत्युक्तिभङ्गया 'त्वदागमनप्रभवप्रीतेः सैव सदृशी, नत्वितरप्रभवा' इति व्यज्यते” इत्य- भिहितम्, तन्न । 'अमुप्यास्त्वदागमनप्रभवायाः प्रीतेारान्तरत्वदागमन- प्रभवा प्रीतिः सदृशी' इति प्रत्ययस्य सर्वजनसिद्धतया श्रीकृष्णागमनजन्य- प्रीतिसामान्यावयवयोर्द्वयोः प्रीतिव्यक्त्योः सादृश्यस्याबाधाद्योगार्थाभावेना- नन्वय एव नायं भवितुमर्हति, 'स्वस्सिन्स्वसादृश्यस्यान्वयाभावादनन्वयः' इत्युपमाप्रकरणे स्वयमेवाभिधानात् । उपमेयस्य प्रीतिव्यक्तिविशेपस्य सह- शान्तरव्यवच्छेदे बाधात्तादृशप्रीतिसामान्यस्यावयविनो निरूपमतया प्रती- यमानस्यानुपमेयत्वेन फलवैयधिकरण्यप्रसङ्गाच ॥ न चात्र 'श्रीकृष्णागमन- प्रीतिसामान्यावयविनः स्वेन सादृश्यं मध्ये प्रतीयते' इति शपथः कर्तु- मुचितः । सहृदयत्वभङ्गप्रसङ्गात् । प्रयोजनविरहाच्च ॥ श्रीकृष्णागमन- विषयत्वं कुतो नेत्याह-वृत्तीति । उक्तग्रन्थस्यैकवृत्तिमात्रवेद्यत्वे न तात्पर्य किं तु वृ- त्तिद्वयवेद्यत्वाभावे । यद्वा तज्जन्यप्रतीतो यथाकथंचिद्भासमानत्वमेव तन्मात्रवेद्यत्वम् । अस्ति च 'खमिव जलम्' इत्यादौ । नास्ति च तत्रेति तन्निरास इत्याशयेनादोषाश्चिन्त्य मिदम् ॥ अमुप्या इति । यत इत्यादिः । व्यक्त्योदितभेदेनेति शेषः । योगार्थति । अनन्त्रयपदयोगार्थेत्यर्थः । ननु रूढमेवानन्वयपदमभिमतमत आह-स्वस्मिन्निति । व्यवच्छेदे बाधादिति । तस्य व्यवच्छेदकरणेऽसामर्थ्यादित्यर्थः । कालान्तरस्थप्री- तिव्यक्तिविशेषस्य सदृशस्य सत्त्वादिति भावः । तादृशेति । श्रीकृष्णागमनजन्येत्यर्थः ।

·चित्रमीमांसाखण्डनम् । १७ प्रभवप्रीतिसामान्यस्य निरुपमत्वसिद्धिरेव प्रयोजनम् इति चेत् न । एतत्कालावच्छिन्नकालान्तरावच्छिन्नतादृशप्रीतिव्यक्त्योरवयवयोरुपमामोप- मेयभावेनैवावयविनि तत्सिद्धेः । यथा--- 'एतावति प्रपञ्चे सुन्दरमहिलासहस्रभरितेऽपि । अनुहरति सुझण तस्या वामा दक्षिणार्धस्य ॥' इत्यादाववयवयोर्वामार्धदक्षिणार्धयोः, सादृश्येनावयविनः कान्तारूपस्या- नुपमत्वं प्रतीयते । एवमिहापि ॥ नहि तत्रापि निरुपमत्वप्रतीत्यावय- विनः स्वेन सादृश्यप्रत्ययोऽन्तरा कल्प्यते--इति वाच्यम् । निरुपमत्व- प्रतीतेरनन्वयनैयत्यविरहात् । अन्यथा 'गगनपुष्पमिवास्य वचः सखे' इ- त्यादिकल्पितोपमायामपि निरुपमत्वप्रत्ययेनानन्वयकल्पनापत्तेरिति न किं- चिदेतत् ॥ 'रत्नाकरोक्तस्यैवानन्वयप्रकारविशेषस्यात्र व्यङ्गयता' इत्यपि वक्तुमयु- क्तमेव । तस्य रसगङ्गाधरेऽस्माभिनिरस्तत्वात् । प्रकृतेऽवाच्यत्वात् । स्व- यमनन्वयप्रकरणे तस्यानुक्तत्वाच्च । इदं पुनरनन्वयध्वनेरुदाहरणं मदीये गङ्गास्तवे- 'नगेभ्यो यान्तीनां कथय तटिनीनां कतमया पुराणां संहर्तुः सुरधुनि कपर्दोऽधिरुरुहे। कया वा श्रीभर्तुः पदमितरयाक्षालि सलिलै- स्तुलालेशो यस्यां तव जननि दीयेत कविभिः ।।' अत्रेतरयेत्येतन्माहात्म्यात् 'त्वयि तु तव तुला दीयेतैव' इत्यनन्वयो निरुपमत्वपर्यवसायी व्यज्यते । यथा वा- 'भुवनत्रितयेऽपि मानवैः परिपूर्णे विबुधैश्च दानवैः । न भविष्यति नास्ति नाभवत्क्षितिप त्वत्तुलनाधरोऽपरः॥' महिला स्त्री । दक्षिणार्धस्येति कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी । अत्रोपमेयं समुदिता नायिका ॥ ननुक्तरीत्या न व्यञ्जकत्वम्, किं तु रत्नाकरोक्तरीत्येति नोक्तदोषोऽत आह- रत्नेति । तस्य प्रकारस्य प्रकृतेऽवाच्यत्वात् । ननु त्वया दूषितोऽपि न मया दूषितः, तत्राह-स्वयमिति । 'अन्यथा-अलंकारध्वनविषयापहारः स्यात्' इति रत्नाकरोक्तिं m ३ ·काव्यमाला। अत्राप्यपरशब्दमहिम्ना 'त्वं तु त्वत्तुलनाधरो वर्तसे' इति व्यज्यते । तस्याभावे त्वसमालंकार एवेति रसगङ्गाधरे व्यक्तमुपपादितमस्माभिः ॥ इति श्रीभट्टभट्टारकपेरुभट्टात्मजेन पण्डितराजापराभिधानेन जगन्नाथभट्टेन निर्मिते चित्रमीमांसाखण्डनेऽनन्वयप्रकरणम् । - . अथ स्मरणालंकारप्रकरणम् । यत्तु- "स्मृतिः सादृश्यमूला या वस्त्वन्तरसमाश्रया । स्मरणालंकृतिः सा स्यादव्यङ्गयत्वविशेषिता ॥ यथा- 'अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूर न स रुचिरकलापं बाणलक्षीचकार । सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः॥' यथा वा- 'दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्ता- दम्भस्तः स्फुरदरविन्दचारुहस्ताम् । उद्वीक्ष्य श्रियमिव कांचिदुत्तरन्ती- मस्सार्षीजलनिधिमन्थनस्य शौरिः॥' एकत्र सदृशदर्शनात्तत्सदृशकर्मिका स्मृतिः, अपरत्र सदृशदर्शनात्त- सदृशलक्ष्मीसंबन्धिनो जलनिधिमन्थनस्य स्मृतिः । उभयत्रापि सादृश्यमूल- खण्डयितुमाह-इदं पुनरिति । नगेभ्यः पर्वतेभ्यः । कपर्दो जटाजूट: । अपीति । रघुवंशे दशरथमृगयावर्णनम् । स दशरथः । सादृश्यबोधकं केशपाशस्य विशेषणद्वयम् । दिव्यानामिति । माघे जलक्रीडावर्णनम् । अम्भस्तो जलात् । मन्थनस्यति 'अधीगर्थ-' इति कर्मणि शेषे षष्ठी ॥ लक्ष्यद्वये बीजमाह-एकत्रेति । आद्य इत्यर्थः । इत(अप)रत्र अन्त्ये । सहशेति । लक्ष्मीसदृशनायिकेत्यर्थः । लक्षणं संगमयति- उभयत्रेति । तथा च द्वितीयलक्ष्यसंग्रह एव 'वस्त्वन्तरसमाश्रया' इति विशेषणफलमि- १. 'इतरत्र' चित्रमीमांसा-रसगङ्गाधरयोः पाठः. - ·चित्रमीमांसाखण्डनम् । १९ कवस्त्वन्तरस्मृतित्वमविशिष्टम् । अत एव-सदृशासदृशसाधारण्यार्थतया लक्षणे वस्त्वन्तरग्रहणमर्थवत् । 'सौमित्रे ननु सेव्यतां तरुतलं चण्डांशुरुज्जृम्भते चण्डांशोनिशि का कथा रघुपते चन्द्रोऽयमुन्मीलति । वत्सैतद्विदितं कथं नु भवता धत्ते कुरङ्गं यतः क्कासि प्रेयसि हा कुरङ्गनयने चन्द्रानने जानकि ॥' अत्र श्रुतकुरङ्गसंबन्धिनस्तन्नयनस्य स्मरणात्तत्सदृशसीतानयनस्मृति- श्चेति । कित्वेषा व्यङ्गयाँ अलंकार्यभूता च । तव्यावृत्त्यर्थमव्यङ्गयत्व- विशेषणम् । 'अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधय- स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः। आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव- स्तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥' अत्र स्तूयमानभूसंबन्धिनो भूभृतः स्मृतिर्न सादृश्यमूलेति नात्र स्मरणमलंकारः, किंतु स्मृतेः संचारिभावस्य भूभृद्विषयकरतिभावाङ्गत्वा- प्रेयोऽलंकारः। एतव्यावृत्त्यर्थ लक्षणे सादृश्यमूला' इति विशेषणम्" इत्याहुः ॥ तदेतत्सर्वमरमणीयम् । यत्तावदुच्यते--"सदृशासदृशयोः केश- पाशजलनिधिमन्थनयोः संग्रहाय लक्षणे वस्त्वन्तरग्रहणमर्थवत्" इति, तत्र 'सादृश्यमूला स्मृतिः स्मरणालंकारः' इत्येतावतैव केशपाशस्मरणस्येव त्याह-अत एवेति । द्वितीयस्य लक्ष्यत्वादेवेत्यर्थः । सदृशासदृशेति । स्मृतेः सदृशासदृशान्यतरविषयकत्वलाभार्थतयेत्यर्थः ॥ अव्यङ्गयत्वविशेषणफलमाह-सौमित्रे इति । हनुमन्नाटके सीतावियोगे श्रीरामचन्द्रस्य लक्ष्मणं प्रत्युक्तिरियम् । ननु निश्चयेन । चण्डांशुः सूर्यः ॥ तन्नयनेति । कुरङ्गनयनेत्यर्थः । तत्सदृशेति नयनविशेषणम् । इति 'भूता च' इत्यने योज्यः । एषा सीतास्मृतिः। अलंकारसामान्यलक्षणमपि नास्ती- त्याह-अलमिति । सीतास्मृतेः प्राधान्यादिति भावः ॥ अत्युच्चा इति । भुवं प्रत्यु- क्तिरियम् । प्रस्तौमि करोमि । इमां भुवम् ॥ न सादृश्येति । किं तु 'एकसं- बन्धि-' इति रीत्येति भावः ॥ रतिभावेति । कविनिष्ठेत्यादिः ॥ अरमणीयमिति। वक्ष्यमाणदोषादिति भावः ॥ तमेव दाक्यानूद्याह-यत्तावदिति । तत्र उच्यमाने तस्मिन् । ब्रूम इति शेषः । तदाह-सादृश्येति । एवमग्रेऽपि। केशेति । तस्य सह- ·२० काव्यमाला । जलनिधिमन्थनस्मरणस्यापि संग्रहाद्वस्त्वन्तरसमाश्रयत्वविशेषणमनर्थकम् । एकत्र सादृश्यदर्शनोद्बुद्धसंस्कारजन्यत्वेन, अपरत्र च सादृश्यदर्शनोबुद्धसं- स्कारजलक्ष्मीस्मरणोद्बुद्धसंस्कारजन्यत्वेन च, सादृश्यमूलकत्वस्याविशेषात् । नहि 'सादृश्यमूला' इत्युक्ते 'सदृशविषया' इति लभ्यते । येन जलनिधि- स्मृतेरसंग्रहः स्यात् ॥ * ॥ यदपि-"सौमित्रे ननु सेव्यताम्-' इ- त्यत्र स्मृतिर्व्यङ्गयालंकार्यभूता च । तव्यावृत्त्यर्थमव्यङ्गयत्वविशेषणम्-" इत्युक्तम्, तत्र नेयं स्मृतिरलंकार्यभूता, किं तु जानक्यालम्बनो निशास- मयोद्दीपितः संतापादिनानुभावित उन्मादेन च संचारिणा परितोपितो विप्रलम्भः प्रधानत्वेनालंकार्यः, तस्य स्मृतिरुत्कर्षहेतुत्वादलंकार एव, अतो नितरां तव्यावृत्त्यर्थमव्यङ्गयत्वविशेषणमनुचितम् । नहि व्यङ्गयत्वालंकार- त्वयोर्विरोध इति वक्तुं शक्यम्, नित्यव्यङ्गयानां रसभावादीनां पराङ्गता- यामलंकारत्वाभ्युपगमात् । प्रधानव्यङ्गयव्यावृत्त्यर्थं पुनरुपस्कारकत्वं सर्वे- प्वलंकारलक्षणेषु देयमिति प्रागेवावेदितम् । यदप्युक्तम्-"अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति-' इत्यत्र स्मृतेः संचा- रिभावस्य भूभृद्विषयकरतिभावाङ्गत्वात्प्रेयोलंकारत्वम्' इति । तत्र हि भावस्य भावाद्यङ्गतायां प्रेयोलंकारत्वम् । न ह्यत्र स्मृतिर्भावः, तस्याः स्म- रतिना वाचकेनाभिधानात् । नहि वाच्यस्य व्यभिचारिणो भावत्वं वक्तुं युक्तम् । 'व्यभिचार्यञ्जितो भावः' इति सिद्धान्तस्य भङ्गापत्तेः । तथा शत्वेन दृष्टान्तत्वमिति भावः । स्यादिति । इतीति शेषः । सादृश्यपदस्य नियमसंबन्धि- कतया संबन्ध्याकाङ्क्षायामुपस्थितस्मर्यमाणस्यैवान्वयापत्तिः । न हि 'जनकत्वमूला पूज्यते' इत्युक्ते पुत्रजनकत्वेन भार्या पूज्यते । अतो 'वस्त्वन्तरसमाश्रया' इत्यावश्यकमिति चि- न्त्यमिदम् ॥ नेयं स्मृतिरलंकार्यभूतेति । अत्र स्मृतेः 'हा क्वासि' इत्यादिपदगम्य- त्वेन विवहनप्रवृत्तराजानुगम्यमानभृत्यवत् । 'शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः' इत्यादी शठादिपदगम्यासूया बुद्धा, तस्या एव प्राधान्यादलंकार्यत्वम् । अनुपस्कारकत्वाश्य विप्र- लम्भस्यैव तत्त्वाचेति चिन्त्यम् ॥ विप्रलम्भः श्रीरामचन्द्र निष्ठः । नितरामित्य स्थानी- चित्येऽन्वयः । तदाशयं खण्डयति-नहीति ॥ नित्येति । सर्वथेत्यर्थः । कदाप्यवा- च्यलक्ष्येति यावत् । नन्वेवं प्राधान्येऽप्यलंकारत्वापत्तिरत आह-प्रधानेति । सर्वेषु ·चित्रमीमांसाखण्डनम् । चोक्तं सर्वस्वकता-"प्रेयोलंकारस्य तु सादृश्यव्यतिरिक्तनिमित्तोत्थापिता स्मृतिविषयः । तत्रापि विभावाद्यागूरितत्वे । यथा--'अहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्' इति, नतु स्वशब्दनिवेद्यत्वे । यथा- 'अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेन निवृत्तखेदः । रहस्त्वदुत्सङ्गनिषक्तमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तम् ॥' इत्यादौ" इति ॥ ननु- 'भावाङ्गीभूतभावत्वं न प्रेयोलंकारत्वम्, अपि तु-भावाद्यङ्गीभूतसंचारित्वमात्रम् । तथा च प्रकृते स्मरणस्य स्व- शब्दनिवेद्यत्वेन भावत्वविरहेऽपि संचारित्वानपायात्प्रेयोलंकारत्वमविरुद्ध- मेव-' इति चेत् । एवं तर्हि 'इतरागीभूतस्थायित्वमात्रं रसालंकार- त्वम्, नतु व्यज्यमानत्वविशिष्टम्' इत्यस्यापि सुवचत्वात् । एवं च 'चराचरोभयाकारजगत्कारणविग्रहम् । कल्पान्तकालसंक्रुद्धं हरं सर्वहरं नुमः ॥ इत्यत्र क्रोधस्य स्वशब्दनिवेद्यत्वेऽपि देवताविषयकरतिभावाङ्गीभूतस्था- यित्वानपायाद्रसालंकारः स्यात् । न च इष्टापत्तिः । अपसिद्धान्तात् । तस्माद्-व्यज्यमानस्यैवै संचारिणो भावाद्यङ्गतायां प्रेयोलंकारत्वम्- इति नात्र स्मृतिमादाय प्रेयोलंकारत्वं वाच्यम् । किं तु भूविषयकरतेः पूर्वार्धव्यङ्गयाया उत्तरार्धगतभूभृद्विषयकरतिभावाङ्गत्वाद्युक्ता प्रेयोलंकारता। उक्तं च मम्मटभट्टै:-'अत्र भूविषयो रत्याख्यो भावो राजविषयकरति- A- न त्वत्रैव । तथा चालंकारसामान्यलक्षणप्राप्तत्वात्तस्य नातिप्रसङ्ग इति भावः ॥ सिद्धा- न्तेति । मम्मटभट्टादीनामिति शेषः । तदन्थमाह-प्रेयोलमित्यादि इतीत्यन्तेन । तत्रापि तदुक्तस्यापि, न स्मृतिष्वपि । आगूरितत्वे आविष्कृतत्वे। अत्रेति । पुष्पकेण लङ्कातोऽयोध्यां गच्छतः श्रीरामस्य सीतां प्रत्युक्तिरियं रघुवंशे। अनुगोदं गोदासमीपे ॥ वानीरोति । तृणधान्येत्यर्थः । सुप्तं स्वापः । इष्टापत्ति परिहरति- एवं चेति । तथा सुवचत्वे चेत्यर्थः । स्वशब्दस्येति क्रुद्धमितीत्यर्थः ॥ रतिभावेति । कविनि- छेत्यादिः । स्मृतिमादायेत्युक्तिफलमाह-किं त्विति । एवं च प्रेयोलंकारस्य सत्त्वेऽपि १. 'तन्न । भावस्य हि' इति रसगङ्गाधरपाठः. २. 'व्यज्यमानस्यैव स्थायिनः पराङ्गत्वे यथा रसालंकारत्वम्, एवं व्यज्यमानस्यैव सं' इति रसगङ्गाधरपाठः.

·२२ काव्यमाला। भावस्य' इति ॥ अपि च महदिदमाश्चर्यम् । यत्स्वेनैव निर्मितः कुवलया. नन्दाख्यः संदर्भोऽपि विस्मृतः । उक्तं च तत्र शेषभागे-'विभावानुभावा- भ्यामभिव्यञ्जितो निर्वेदादिः स यत्रापरस्याङ्गं स प्रेयोलंकारः' इति । इति श्रीभट्टभट्टारकपेरुभहात्मजेन पण्डितराजापराभिधानेन जगन्नाथभटेन निर्मिते चित्रमीमांसाखण्डने स्मरणालंकारप्रकरणम् । अथ रूपकप्रकरणम् । यत्तु- "बिम्बाविशिष्टे निर्दिष्टे विषये यद्यनिनुते । उपरञ्जकतामेति विषयी रूपकं तदा ॥ अत्र 'बिम्बाविशिष्टे' इति विशेषणात् 'त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम् । इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डरीकरणं विधोः ॥' इति निदर्शनाया निरासः, तत्र विषयस्य मार्जनस्यालक्तकादिरूपवि- म्वविशिष्टत्वात् । 'निर्दिष्टे' इति विशेषणान्निगीर्णविषयायां 'कमलमन- म्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्'. इत्याद्यतिशयोक्तौ नातिव्याप्तिः । अनिद्रुते निषेधास्पृष्टे इति विशेषणादपद्भुतो नातिव्याप्तिः । 'उपरञ्जकतामाहार्यताप्यनिश्चयगोचरतामेति' इत्यनेन ससंदेहोत्प्रेक्षयो- निश्चयस्यैवाभावात् । समासोक्तो व्यवहारमात्रसमारोपात् । परिणामे चा- रोप्यमाणस्यैव विषयताद्रूप्यनिश्चयगोचरत्वात् । भ्रान्तिमति सतः कल्पि- त्वत्कृतं तदुपपादनं चित्रमीमांसास्थमयुक्तमिति भावः । भावस्येति । अङ्गमिति शेषः । स्वेनैव अप्पदीक्षितेनैव । तत्र कुवलयानन्दे । निर्वेदादित्रयस्त्रिंशत् । अपरस्य भावादेः ॥ बिम्बेति ॥ अयं भावः- यथा शुभ्रलादनास अनीयधावल्यः, तथा नखाः स्वतोऽरुणत्वादनास अनीयारुणा इति सादृश्येन नखानां चन्द्रस्य च बिम्बप्र- तिबिम्बभावः । अलक्तकचन्दनयोरन्यत्र स्ववर्णासजकत्वेन सः । तथा च विम्बप्रतिबिम्ब- भावो यत्र नखालक्तकविशिष्ट एव र अने तत्प्रतिबिम्बभतचन्द्रचन्द नविशिष्टं पाण्डुरीकरण- मुपरजकम्-इति ॥ निर्दिष्ट इति । उच्चारित इत्यर्थः । तत्र येन यस्य व्यावृत्तिस्त- १. 'इति रसगङ्गाधरान्तर्गतचित्रमीमांसाखण्डनसंग्रहे स्मरणालंकारप्रकरणम्' इत्या. दर्शस्थपाठः, -यथा चन्द्रः स्वतः ·चित्रमीमांसाखण्डनम् । २३ तस्य वा प्रवृत्त्यादिपर्यन्तिकस्वारसिकभ्रमस्यैव निबन्धनेन तस्यानाहार्य- त्वात्" इत्याहुः ॥ तन्न, 'त्वत्पादनखरत्नानाम्' इत्यादिनिदर्शनाव्यावृ- त्यर्थ बिम्बाविशिष्टत्वं विषयविशेषणं तावदयुक्तमेव । तत्र वाक्यार्थरूप- कस्य वक्ष्यमाणत्वेन लक्ष्यत्वात् । यदि च 'मुखं चन्द्रः' इत्यादिरूपका- न्तर इवात्रापि वस्तुविशेषे वस्त्वन्तरतादात्म्यारोपे सत्यपि नेदं रूपकम् । अपि तु निदर्शना-इत्यागृह्यते । तदा 'मुखं चन्द्रः' इत्यपि निदर्शना- इत्युच्यताम् । निरस्यतां च रूपकम् ॥ किं च-'इन्दुशोभां वहत्या- स्यम्-' इत्यादिपदार्थनिदर्शनायां कथमन्यस्यान्यः शोभा वोढुं समर्थ इति संबन्धस्यानुपपन्नत्वात्तच्छोभासदृशी शोभा लक्ष्यमाणा चन्द्रशोभया विष- यिस्था निगीर्णेति साध्यवसानलक्षणामूलत्वं तावन्निर्विवादम् । वाक्यार्थनि- दर्शनायां तु विषयविषयिणोरुपादानेऽप्यार्थ एवारोपो न शाब्दः । यथा- 'त्वत्पादनखरत्नानि यो रञ्जयति यावकैः । इन्दं चन्दनलेपेन पाण्डुरीकुरुते हि सः ॥' इत्यत्र । इह त्वत्पादनखरत्नकर्मकं यावककरणकं रञ्जनम्, इन्दुक- मकचन्दनलेपकरणकपाण्डरीकरणभिन्नमित्यारोपस्य व्यङ्गयत्वाद्भवति नि- दर्शना । 'त्वत्पादनखरत्नानाम्' इत्यत्र तु विषयविषयिणोः प्रथ[मान्त- शब्दोपात्तयोरभेदसंसर्गेण बोधाच्छाब्द एवारोपो नार्थ इति रूपकमेव युक्तम्, न निदर्शना । रूपके बिम्बप्रतिबिम्बभावो नास्तीति तु भ्रान्ति- मात्रम्, 'ययोरिवादिशब्दप्रयोगे उपमा, तयोरेकत्रात्यारोपे रूपकम्' इति नियमादत्र यदि रूपकं नाङ्गीकुरुषे, मैवाङ्गीकुरु तर्हि तत्रेवयथादेः प्र- योगे उपमामपि । एवम् 'त्वयि कोपो महीपाल सुधांशाविव पावकः।' इत्यादौ स्वकल्पितेन विशिष्टेन धर्मिणा सादृश्यस्य प्रत्ययादुपमां ब्रूषे, ब्रूहि तर्हि तत्रैवेवस्य निरासे 'त्वयि कोपो महीपाल सुधांशौ हव्यवाहनः ।' क्रमेणाह-ससमिति ॥ अगोचरत्वे क्रमेण हेतू आह–समेति । अत्र त्वत्पादेत्यत्र ·२४ काव्यमाला। इत्यादौ रूपकमपि, तथा 'कुङ्कुमद्रवलिप्ताङ्गः कषायवसनो यतिः । कोमलातपबालाभ्रसंध्याकाल इवाबभौ ॥' इत्यत्र 'संध्याकालो न संशयः' इति कृते रूपकं भवितुं युक्तम् । 'त्वयि कोपः-' इत्यत्र कल्पितं रूपकम्, इह तु न तथेति विशेषः ॥ न च-एवमादौ प्रतीयमानोत्प्रेक्षा--इति वाच्यम्, निश्चीयमानत्वेनाभे- दस्य भानात् ॥ किंच-आलंकारिकसंमतोऽयं रूपके बिम्बप्रतिबिम्बभावः। उक्तं हि विमर्शिन्याम्- 'कंदर्पद्विपकर्णकम्बुमलिनैर्दानाम्बुभिः क्षालितं संलग्नाञ्जनपुञ्जकालिमकलं गण्डोपधानं रतेः । व्योमानोकहपुष्पगुच्छमलिभिः संछाद्यमानोदरं पश्यैतच्छशिनः सुधासरुचिरं बिम्बं कलङ्काङ्कितम् ॥ अत्र कलङ्कस्य दानाम्ब्वादिभिः प्रतिबिम्बनम्, लाञ्छितत्वाङ्कितयोः शुद्धसामान्यरूपत्वम्-इति ॥ तथा 'निर्दिष्टे शब्देनाभिहिते' इत्यस्य 'येन केनचिद्रूपेण शब्देनाभिहिते' इत्यर्थः, आहोस्वित्---'उपमेयताव- च्छेदकरूपेण शब्देनाभिहिते' इत्यर्थः । आये- 'सुन्दरं कमलं भाति लतायामिदमद्भुतम् ।' इत्यत्रातिशयोक्तावतिप्रसङ्गः, सुन्दरपदेन सुन्दरत्वेन रूपेणेदंपदेन वाननस्य प्रतिपादनात् । न च-अत्र सुन्दरपदार्थस्यारोप्यमाणकमला- न्वय एव, न तु वदनरूपविषयान्वयः-इति वाच्यम्, कमलपदेन कमल- ताद्रूप्येणाननस्यैव लक्षणयोपस्थापनात्तत्रैव सुन्दरादिपदार्थान्वयो युक्तः, कंदति । सर्वत्र षष्ठीतत्पुरुषः । कम्वुः शङ्खः । कलं रमणीयम् । 'अनौकहः कुट: शालः' ॥ शुद्धसामान्येति । अनयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नत्वा दिदं चिन्त्यम् ॥ द्वितीयविशेषणं दूषयति-तथेति । आहोस्वित् अथवा । इत्यत्र रूपकातिशयो- क्तिविषये । अन्वय एवेति । तत एव चमत्कारात्सांनिध्याच्चेति भावः । रूपकातिश- योक्ति ध्वनयितुमाह-कमलेति । तत्रैव आनन एव । न त्विति । “पदार्थः पदा- ·चित्रमीमांसाखण्डमम् । २५. न तु विशेषणीभूते कमले ॥ अथ 'तादृशं विषयमुद्दिश्य विषयिताद्रूप्यं यत्र विधीयते' इत्यपि लक्षणवाक्यार्थः । प्रकृते च सुन्दरत्वाववच्छिन्नमु- द्दिश्य कमलताद्रूप्यस्याविधानान्नातिवसङ्गः-इति चेत्, न 'मुखचन्द्रस्तु सुन्दरः' इत्यादिरूपके समासं गतयोविषयविषयिणोः पृथग्विभक्तिमन्तरे- णोद्देश्यविधेयभावाबोधादव्याप्त्यापत्तेः ॥ द्वितीये तु–'अनिद्भुत-' इति विशेषणवैयर्थ्यम्, अपहृतावुपमेयतावच्छेदकस्य निषिध्यमानतया तेन रू- पेण विषयस्या निर्दिष्टत्वादेव लक्षणस्याप्रसक्तेः । निश्चयगताहार्यत्वविशेष- णवैयर्थं च, भ्रान्तिमति दोषविशेषेण प्रतिषिध्यमानतया नास्त्युपमेयता- वच्छेदकस्पर्शः, इति तावतैव वारणात् ॥ यच्चाप्युक्तम्-'अव्यङ्गयत्वविशेषणाच्चेदमेवालंकारभूतस्य रूपकस्य ल- क्षणम्-' इति । तदपि निरस्तप्रायम् । न हि व्यङ्गयत्वालंकारत्वयोर्विरो- र्थेन-' इति न्यायादिति भावः । तादृशं येनकेनचिद्रूपेण शब्देनाभिहितम् । इत्यपि उद्देश्यविधेयभावघटितोऽपि ॥ अविधानादिति । तादृशमाननमुद्दिश्य भानक्रियाया एव विधेयत्वादिति भावः । यद्वा सुन्दरत्वादेः कमलत्वादिविशिष्टे विशेषणत्वमेवोद्देश्यता- वच्छेदकत्वम् । इयांस्तु विशेष:- यदतिशयोक्तावुपमेयधर्मस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वाभाव एव, रूपके त्वनियमः, इतीति भावः ॥ अत एवाह-मुखचन्द्रस्त्विति । पृथगिति । उद्देश्यविधेयभावेन बोधे भिन्नविभक्तिजन्योपस्थितेस्तन्त्रत्वात् । तथा च व्यस्ते तथा प्रतीतिः, न समस्ते, इत्यत्राव्याप्तिरिति भावः । ननूपमेयतावच्छेदकरूपेण शब्देनाभिहिते इति तदर्थेन न प्रागुक्तदोषोऽत आह-द्वितीये त्विति । अपद्रुतौ 'नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगङ्गासरोरुहम्' इत्यत्र । अनिर्दिष्टत्वादेवेति । अत्र निषेधप्रतियोगिवि- धया निर्दिष्टत्वादिदं चिन्त्यम् । न च तथा निर्दिष्टत्वेऽपि पुरस्काराभावः, तहि तावत्पर्यन्त- विवक्षाबोधनार्थमेवानिद्भुत इति विशेषणसाफल्यादिति बोध्यम् । तावतैव उक्तार्थकनिर्दिष्ट इति विशेषणेनैव । इदं चिन्त्यम्--आहार्यत्वविशेषणस्य निर्दिष्ट इति विशेषणलब्धार्थकथ- नतात्पर्यकत्वात् । अतिशयोक्तौ लक्षणामाहात्म्याज्ज्ञायमानज्ञानस्यानाहार्यस्यैव जायमानत्वेन तावतैव वारणात् । शक्यतावच्छेदकलक्ष्यतावच्छेदकयोर्भानमिति त्वल्लिखितमतान्तरेऽपि युगपदेवोभयोर्भानेन बाधस्यैवानुपस्थितत्वान्न तद्बुद्धेराहार्यत्वम् । किं च चन्द्रवृत्तिगुणवत्त्व- लक्ष्यतावच्छेदकस्य चन्द्रत्वस्य च मिथोविरोधाभावेन न बाधप्रतिसंधानम् । मुखत्वेन मुखं लक्ष्यत इति त्वश्रद्धेयमेव । रूपके तु बाधस्य स्फुटमुपस्थितत्वेन साक्षायञ्जनया वा जाय- माना ताप्यप्रतिपत्तिराहायवेति दीक्षिताशय इति दिक् ॥ इमेव प्रागुक्तं रूपकल- ।

·२६ काव्यमाला । " धोऽस्ति, प्रधानव्यङ्गयरूपकवारणाय पुनरुपस्कारत्वं विशेषणमुचितमित्यस- कृदावेदनात् । अनलंकारत्वस्य तुल्यतया प्रधानव्यङ्गयरूपकस्येव प्रधान- वाच्यरूपकस्यापि वारणीयतया तद्वारकविशेषणाभावेन तत्रातिप्रसङ्गाच ।। रूपकलक्षणं तु रसगङ्गाधरादवगन्तव्यम् ॥ इति चित्रमीमांसाखण्डने रूपकप्रकरणम् । अथ परिणामः । यच्च वैयधिकरण्येन परिणामे दीक्षितेनोदाहृतम्- 'तारानायकशेखराय जगदाधाराय धाराधर- च्छायाधारककंधराय गिरिजासङ्गैकशृङ्गारिणे । नद्या शेखरिणे हशा तिलकिने नारायणेनास्त्रिणे नागैः कङ्कणिने नगेन गृहिणे नाथाय सेयं नतिः ॥' यथा वा- 'द्विर्भावः पुष्पकेतोर्विबुधविटपिनां पौनरुक्त्यं विकल्प- श्चिन्तारत्नस्य वीप्सा तपनतनुभुवो वासवस्य द्विरुक्तिः । द्वैतं देवस्य दैत्याधिपमथनकलाकेलिकारस्य कुर्व- न्नानन्दं कोविदानां जगति विजयते श्रीनृसिंहक्षितीन्द्रः ॥' इति ॥ अत्र चिन्त्यते--'तारानायकशेखराय-' इति पद्ये तावत् गि- रिजासङ्गैकशृङ्गारिणि भगवति भवे नतिः प्रक्रान्ता । शृङ्गारिता च शे- खरादीनि भूषणान्यपेक्षते इति नद्या आरोप्यमाणशेखररूपतयैवोपयोगो न स्वरूपेण । एवं च दृशोऽपि तिलकरूपतयेति रूपकमेव शुद्धं भवितुमर्हति ।। ननु-'परिणामे विषयाभिन्नतया विषयिणोऽवस्थानम्' इति भवतैवोक्तम् । क्षणमेव । नन्वेवं कथमतिप्रसङ्गनिरासोऽत आह–प्रधानेति । नन्वेवमपि विनिगमना- विरहात्तथोक्तिरत आह-अनलमिति । मन्मते तु तेनैवोभयोारणमिति भावः ॥ इति रूपकप्रकरणम् ॥ अथ परिणामः ॥ तारेति । चन्द्रशेखरायेत्यर्थः। धाराधरेति । नीलग्रीवाये- त्यर्थः । नद्या गङ्गया। दृशा भालचक्षुषा । नगेन कैलासेन ॥ कोविदानां पण्डितानाम् ॥ शुद्धं रूपकामिश्रम् ॥ एवमिति । परे तु-“मीनवती नयनाभ्याम्' ·चित्रमीमांसाखण्डनम् । तदत्र नद्यादेविषयस्य तृतीययाभेदः प्रतिपाद्यमानो विषयिणि शेखरादौ भासत इति कथं नाम रूपकं स्यात्-इति चेत् 'मीनवती नयनाभ्यां करचरणास्यैः प्रफुल्लकमलवती । शैवालिनी च केशैः सरसेयं सुन्दरीसरसी॥' इत्यत्र व्यधिकरणरूपके सुन्दाँ सरसीतादात्म्यस्य मीनकमलशैवाल- गतैर्नयनकरादिकेशाभेदैर्मनागप्यसमर्थनात् । प्रत्युत-नयनकरादिकेशग- तैर्मीमकमलशैवालाभेदैश्च समर्थनाद्यथा स्वनिष्ठाभेदे प्रतियोगित्वं तृती- यार्थः, एवं 'नद्या शेखरिणे दृशा तिलकिने-' इत्यत्रापीति क विष- यिणि विषयप्रतियोगिकाभेदपर्यवसानम् ॥ यदि पुनरारोप्यमाणे यथा कथंचिद्विषयाभेदप्रत्ययमात्रात्परिणामतोच्यते, तदा 'प्रवृत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम्' इति त्वदुदाहृतरूपकस्य परिणामतापत्तेः । 'प्रेम- लतिकाम्' इति समासे प्रेम्णो विषयस्य लतिकायामारोप्यमाणायामभेदेन विशेषणत्वात् । विस्तृतिश्च रसगङ्गाधरादवसेया ॥ 'द्विर्भावः पुष्पकेतो:-' इति पद्येऽपि-कोविदानन्दजननजगदुत्कर्षों राज्ञो नृसिंहस्य कथ्यते । तत्र कोविदानन्दजनकत्वं राज्ञ आरोप्यमाणद्वितीयमन्मथादिताद्रूप्येण यथा संभवति, न तथा केवलेन स्वरूपेण । तथा हि-अहो नयनानामस्मदी- यानां साफल्यं यदयमपरो मन्मथोऽस्माभिरालोक्यत इति मन्यमानानां तेषां नयनानामानन्दस्तावत्पुष्पकेतुनैवोत्पाद्यते न राज्ञा । एवम्-अपरोऽयं क- ल्पतरुः, द्वितीयश्चिन्तामणिः कर्णश्च, तथा वासवो भूगतोऽयमन्यो दारिद्य- इत्यत्र सुन्द- सरसीतादात्म्यरूपं रूपकं मुख्यवाक्यार्थः । तत्र च मीनवत्त्वादिः साधा. रणो धर्मः । तस्य च सुन्दर्यामभावात्माप्तबाधबुद्धिस्थगनाय 'नयनाभ्यां मीनवती' इति सु- न्दरीविशेषणम् । सरस्यां मीनवत्त्वं प्रसिद्धमेव । एवं च सुन्दा मीनवत्त्वसंपादनरूपप्रकृ- तकार्योपयोगिता मीनानां नयनात्मतापत्त्यैवेति तदंशे परिणाम एवेति नयनप्रतियोगिका- भेदवन्मीनवतीति बोध इति दिक् । 'पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मञ्ज' इत्यादौ रूपकोप- मयोः संदेह एवं' इति प्राहुः ॥ कथ्यते इति । शत्रन्तलडन्ताभ्यामिति भावः । तत्र द्वयोर्मध्ये । 'द्विर्भावः पुष्पकेतोः-' इत्यस्यार्थमाह-द्वितीयमन्मथेति । “विबुध-' इति वाक्यार्थमाह-अपरोऽयं कल्पतरुरिति। एवं च बहुवचनं कल्पभेदाभिप्रायेण । 'विकल्पश्चिन्तारत्नस्य' इत्यस्यार्थमाह-द्वितीयश्चिन्तामणिरिति । द्वितीय इत्यस्या- प्रेऽप्यनुषङ्गो बोध्यः । 'तपन-' इत्यादेरर्थमाह-कर्ण इति।भूगत इत्यनेन प्रतिद्धन्द्राव्य- .

·२८ काव्यमाला। - मस्माकमपहरिप्यति । हरिः खल्वयं संसारं नः परिहरिप्यतीत्यभिमाना- ज्जायमानस्तेषामानन्दोऽप्यारोप्यमाणैः कल्पवृक्षादिभिरेवेति न विषयात्मना विषयिण उपयोगः, अपि तु स्वात्मनैवेति कुत्रास्ति परिणामः । अत एवेदं पद्यं रूपकप्रकरणे विमर्शिनीकारादिभिरालंकारिकैरुदाहृतमिति तद्न्थ- विरोधश्च ॥ यच्च विद्याधरोक्तं परिणामध्वन्युदाहरणमनूद्य दृषितम् । तथाहि- "नरसिंह धरानाथ के वयं तव वर्णने । अपि राजानमाक्रम्य यशो यस्य विजृम्भते ॥' अत्र राजपदेन चन्द्रे विषये निर्दिष्टे तत्रारोप्यमाणस्य नृपस्याक्रमण- रूपकार्योपयोगिनः प्रतीतेः परिणामो व्यज्यते-' इति ॥ तदयुक्तम् । तत्र ह्यारोप्यमाणस्य नृपस्य नृपात्मनैवाक्रमणोपयोगः, न चन्द्रात्मना" इति । तदसत् । अत्र विजृम्भणं नाम न केवलं प्रागल्भ्यमानं कवेरभिप्रेतम्, येन यशःकर्तृकाक्रमणे नृपस्य नृपात्मनैव कर्मतारूप उपयोगः स्यात् । अपि तु निरतिशयनैर्मल्यगुणवत्तायां स्वसमानजातीयद्वितीयराहित्यप्रयुक्तः प्रौढिविशेषः । आक्रमणं न्यग्भाव एव । एवं चैवंविधे विजृम्भणे चन्द्रक- मकमाक्रमणमुपयुज्यते, न तु नृपकर्मकमिति विपयितया व्यज्यमानस्यापि नृपस्य चन्द्रात्मनैवाक्रमणोपयोग इति रमणीयमेव विद्याधरेणोक्तं परिणा- मव्यङ्गयतायामुदाहरणम् ॥ तिरेकः सूचितः। 'द्वैतं देवस्य' इत्याद्यर्थमाह- हरिरिति । दुषितमित्यस्य 'चन्द्रा- त्मनेति' इत्यन्तेनान्वयः । अत्र प्रागुक्तपद्ये । गुणवत्तायां तपसाधारणधर्मे । एवं च विजृम्भणाक्रमणयोरुक्तरूपत्वे च ॥ रमणीयमेवेति । अत्रेदं चिन्त्यम्---"राज- शब्दस्यानेकार्थत्वात् , विजृम्भतेश्च प्रागल्भ्यतदुक्ताभियपरत्वात् , प्रकरणादेश्च शक्ति- संकोचकस्याभावात् , तत्रेण शक्त्यैव तुल्यतयार्थद्वयोपस्थिती 'सर्वदोमाधवः पातु' इति व- च्वेष एवायम् , न परिणामः । क वा नृपस्य व्यज्यमानतेति प्रकृतनरसिंहराजोत्कर्षस्य च- न्द्रकर्मकाक्रमणेनेवेतरनृपाक्रमणेनापि सूपपादत्वात् । नच द्वयोरपि राजपदार्थयोरितरक्रि- यान्वये राजानाविति द्विवचनं स्यादिति वाच्यम्, 'न ब्राह्मणं हन्यात्' इतिवदुपपत्तेः । समाहरिद्वन्द्वविषयेऽप्येक शेषस्य कश्चिद्वैयाकरणैरङ्गीकाराच्च। अस्तु वारोपः, तथापि नृपस्यै- वारोप्यमाणत्वम्, चन्द्रस्यैव विषयत्वमित्यत्र नियामकाभावः । अत्रैव च दीक्षिततात्पर्यम् ।

·चित्रमीमांसाखण्डनम् । २९ - १ यद्यपि परोक्ति दूषयित्वा स्वयं परिणामव्यङ्ग्यतायामुक्तम्- "चिराद्विषहसे तापं चित्त चिन्तां परित्यज । नन्वस्ति शीतलं शौरेः पादाब्जनखचन्द्रमाः ।।' अत्र चिरतापात प्रति हरिपादनखचन्द्रसद्भावप्रदर्शनेन 'तमेव निषे- वस्व, तन्निषेवणादयं तापस्खव शान्तिमेष्यति' इति परिणामो व्यज्यते" इति ॥ तत्तुच्छमेव । 'आरोप्यमाणस्य विषयात्मकत्वेन प्रकृतकार्योपयोगे परिणामः' इति स्वयमेवोक्तम् । तत्र प्रकृतकार्योपयोगमात्रं न परिणामश- रीरम्, अपि तु विषयिगतायाः प्रकृतकार्योपयोगिताया अवच्छेदकीभूत- विषयताद्रूप्यम् । अत एव रूपकप्रकारविशेषत्वमस्यान्यैरालंकारिकैः स्वयं च तत्र तत्राभिहितम् । एवं चात्र नखचन्द्रसद्भावप्रदर्शनेन 'तनिषेवणा- दयं ते तापः शान्तिमेष्यति' इति प्रकृतोपयोगिताया व्यङ्गयत्वेऽपि तदव- च्छेदकीभूतस्य विषयिणि विषयताद्रूप्यरूपस्य परिणामस्य वाक्यवाच्यत्वा- च्छक्यसंसर्गत्वाद्वा सर्वथैव न व्यङ्ग्यत्वं वक्तुमुचितम् । विद्याधरोक्तोदाह- रणे तु नियन्त्रिताया अभिधाया विषयचन्द्राभेदवेदनाक्षमतया शब्दशक्तिमू- लानुसरणस्य नास्त्युपयोगः॥ इति चित्रमीमांसाखण्डने परिणामप्रकरणम् । अथ ससंदेहः । यत्तु- 'अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । अपि च प्रागल्भ्यस्यापि विजृम्भत्यर्थत्वेन प्रकृतकार्योपयोगिना नृपत्वेनापि नृपस्य संभ- वति । अत एव विद्याधरेणापि 'विषयिणः स्वरूपेण प्रकृतकार्यानुपयोगित्वे तदुपयोगाय विषयिणो विषयात्मनोपरिगत्यपेक्षायामेव परिणामः' इत्युक्तम् । यदाह-'तं परिणाम द्विविधं कथयन्त्यारोप्यमाणविषयतया । परिणमति यत्र विषयी प्रस्तुतकार्योपयोगाय ॥' इति । ननु 'तात्पर्यविषयीभूतप्रकृतकार्यानुपयोगित्वमस्त्येव-' इति चेत्, तस्यैव तात्पर्यविषयत्वे मानं विभावय-" इति ॥ परोक्ति विद्यानाथोक्तिम् । स्वयमेव अप्यदीक्षितेनैव ॥ चिरतापात 'चित्तम्' इति शेषः ॥ वैयाकरणमतेनाह-वाक्येति । नैयायिकमते- नाह-शक्येति ॥ इति परिणामप्रकरणम् ॥ अस्या इति । विक्रमोर्वशीये उर्वशीवर्णनमिदम् । मासो वसन्तः। वनिता- ·काव्यमाला। maine वेदाभ्यासमडः कथं सविषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥' अत्र चन्द्रादीनां संदेहधर्मिणामेवानेकत्वम् । प्रकारस्तु वर्णनीयवनिता- स्त्रष्टुत्वमेकमेवेत्यनेककोटित्वाभावात् -विरोधेन परस्परप्रतिक्षेपकतया निब- द्धानेककोट्यवगाहित्वरूपस्य संशयलक्षणस्याव्याप्तिमाहुः ॥ तन्न । अत्र हि 'अस्याः सर्गविधौ यः प्रजापतिरभूत , स किं नु चन्द्रः, किं नु मदनः, किं वा नु वसन्तः' इति संशयः प्रजापतिधर्मिकश्चन्द्रत्वादिनानाकोटिक एवेति कुत्राव्याप्तिः । न च–अत्र चन्द्रादिधर्मिकः संशयो युक्तो वक्तुम् । एवं च प्रजापतेः प्रथमोद्देशे न स्यात् । दोपदानाय वाक्यान्तरकल्पनेन तथा कव्यभिप्रायवर्णनानौचित्यात् ।। यदपि प्राचां लक्षणम् 'साम्यादप्रकृतार्थस्य या धीरनवधारणा । [प्रकृतार्थाश्रया तज्ज्ञैः ससंदेहः स इप्यते ॥' इति महता प्रबन्धेन त एव दूपितवन्तः ।। तदपि न । साम्यनिमि- त्तान्निश्चयसंभावनान्यतरभिन्ना या धीः इति तदर्थकरणे दोषाभावात् । निश्चयत्वं तु संशयाघटितमेव निर्वक्तव्यम् ॥ यदपि च संशयध्वन्युदाहरणप्रसङ्गे- 'कांचित्काञ्चनगौराङ्गी वीक्ष्य साक्षादिव स्वयम् । वरदः संशयाविष्टो वक्षःस्थलमवक्षत ॥' इत्यस्मत्कुलकूटस्थवक्षःस्थलाचार्यकृतवरदराजवसन्तोत्सवान्तर्गत पद्ये सं- - REAKEReautanki स्त्रष्ट्रत्वं प्रजापतिशब्दबोध्यम् । अभावादित्यव्याप्ती हेतु । संशयलक्षणमाह-विरो- धेनेति । हि यतः । अस्या उर्वश्याः । तदुपपादनं खण्डयति-न चात्रेति । एवं चेति । चो ह्यर्थे । यत एवं सतीत्यर्थः । विधेयस्य पाश्चात्यमिति नियमादिति भावः । त एव अप्यदीक्षिता एव ॥ अनवधारणेत्यस्य तात्पर्यार्थमाह-निश्चये. ति ॥ नन्वेवमन्योन्याश्रयापत्तिरित्यत आह-निश्चयत्वं विति ॥ कांचि- दिति । इदं च पद्यमप्पदीक्षितमूलपुरुपवक्षःस्थलाचार्यकृतवरदराजवसन्तोत्सवस्थम् । वरदः काञ्चीदेवता विष्णुः । तदिति । संशयेत्यर्थः । तत्र सामान्यज्ञाने । अ- ·चित्रमीमांसाखण्डनम् । ३१ शयस्य स्वशब्दोपात्तत्वेऽपि तावन्मात्रस्यानलंकारत्वात्तदलंकारताप्रयोजकस्य 'वक्षःस्थले स्थितैव लक्ष्मीस्ततोऽवतीर्य किं पुरस्तिष्ठति' इत्येव संशयाकार- स्य 'वक्षःस्थलमवैक्षत' इत्यनेन व्यङ्गयत्वात्संदेहालंकृतिध्वनिरत्रेति ॥ यथा- 'दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । वीक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मनः कानि कान्यपि चकार लज्जया ॥' इत्यत्र, 'कानि कान्यपि इति सामान्यतो निर्दिष्टानुभावविशेषप्रतीत्यर्थं लज्जाशब्दप्रयोगेऽपि तस्याः स्वभावानुभावाभ्यां रसानुगुणाभिव्यक्तिरूपो ध्वनिः-" इत्याहुः ॥ तदेतद्धनितत्त्वज्ञैरुपहसनीयम् । तथाहि-'संशया- विष्टः' इत्यत्र संशयपदेनै कस्मिन्पदार्थे विरुद्धनानापदार्थसंबन्धावगाहिज्ञानं साक्षादेव निवेद्यते । तत्र कोऽसौ विरुद्धो नानार्थ इति विशेषाकाझ्या व. क्षःस्थलावेक्षणेन 'वक्षःस्थलस्थैव लक्ष्मीस्ततोऽवतीर्य किं पुरस्तिष्ठति' इत्या- दिरों व्यञ्जनव्यापारेण बोध्यमानः शक्त्या संशयशब्दनिवेदितज्ञानविशे- पणीभूतेन सामान्यार्थेन साकमभेदेन पर्यवस्यति । एवं च संशयमात्रस्य शक्त्या बोधनात् विक्षःस्थलस्थितैव' इत्यादिविषयविभागस्यापि विरुद्धना- नार्थत्वेन सामान्याकारेणावलीढतया तयैव कवलीकरणाद्वाच्यार्थसंशयपर्य: वसायकत्वाच्च न कस्यापि ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वमुचितम् । सर्वथा वाच्यवृ- त्यचुम्बितस्यैव तथात्वमिति ध्वनिमार्गप्रदर्शकैः सिद्धान्तितत्वात् । तथा च द्वितीयोड्योते- 'शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङ्गयोऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या सान्यैवालंकृतिध्वनेः ।।' वेक्षणेनेति । व्यञ्जनार्थवृत्तिरपीति भावः। संशयमात्रस्येति सर्वस्य संशयस्य । अर्थत्वेन सामेति । एतद्रूपसामान्याकारणेत्यर्थः । अवलीढेति बोध्यतयेत्यर्थः । तयैव शक्त्यैव । कवलीति । बोधनादित्यर्थः । नन्वेवमपि विशेषरूपेण व्यङ्गथ- त्वमेवात आह-वाच्यार्थति । विशेषसंशयस्येत्यादिः । तदाह-कस्यापीति । १. 'संशयपदार्थस्य' इत्यादर्शपाठः.

·३२ काव्यमाला । . - इति सूत्रयित्वा 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । ल(ह)सन्नेत्रार्पिताकूलं लीलापमं निमीलितम् ॥' अत्र 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा लीलापमं निमीलितम्' इति वदता कविना लीलाप निमीलनस्य प्रदोषाभिव्यञ्जकत्वं स्वोक्त्यैव निवेदितमिति ध्वनिमार्गादयमपर एव गुणीभूतव्यङ्गन्यस्य मार्गः । यथा वा- 'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथात्र । अस्मिन्पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ॥' 'अत्र निःशङ्कं रन्तुमायाहि' इत्यर्थश्चरणत्रयव्यङ्गयोऽप्यवसरव्याहृते- ाजत्वं ब्रुवता कविना स्फुटं स्वोक्त्या निवेदित इत्ययमपि न ध्वनेर्मार्गः" इत्याहुरानन्दवर्धनाचार्याः । एवं चैवंविधेषु विषयेषु व्यञ्जकत्वस्य व्यङ्गयस्य वा मनागुक्तिसंस्पर्शमात्रेण ध्वनित्वं निराकुर्वाणाः ''कांचित्काञ्चनगौरा- ङ्गीम्' इति पद्ये शब्दाभिहितव्यङ्गये ध्वनित्वं कथमिव स्वीकुर्वीरन् । एतेन 'दर्पणे च परिभोगदर्शिनीम्-' इति प्रागुक्तपद्ये लज्जाध्वनित्वं य- दभ्यधीयत, तदप्यपास्तमिति दिक् ॥ इति चित्रमीमांसाखण्डने संशयालंकृतिः । विशेषस्यापीत्यर्थः । सर्वथा केनापि प्रकारेण । तथात्वं ध्वनित्वम् । संकेतेति । को वावयो रतिकालस्तत्संकेतमित्यत्र (?) दत्तचित्तमित्यर्थः । हसदिति क्रियाविशेष- णम् । इति वदतेति । क्त्वान्तवाक्यविशिष्टं वदतेत्यर्थः । अन्यथा क्त्वान्तवाक्येनैवा- र्थात्तदभिव्यञ्जकत्वे सिद्धे क्तान्तवाक्यानर्थक्यं स्पष्टमेव। तदाह-स्वोक्त्यैवेति । क्त्वा- न्तवाक्येनेत्यर्थः । अत्र गृहप्रदेशविशेषे । एवमग्रेऽपि । कुम्भेति पान्थसंबोधनमिति क- श्चित् । तन्नामिका दासीत्यन्यः । जलाद्याहरणार्थ दासी, न क्रीडादासीति तत्त्वम् । वियो- गात्यापात्वम् । कतिपयेत्यनेन द्रुतमागमनाभावः सूचितः । अवसरे समय उक्तेाजपूर्व- मित्यर्थः । पूर्वोदाहरणाशयेनाह-व्यञ्जकेति । द्वितीयाशयेनाह-व्यङ्गयेति ॥

·चित्रमीमांसाखण्डनम् । ३३ अथ भ्रान्तिमान् । यच्च- 'कविसंमतसादृश्याद्विषये पिहितात्मनि । 'आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान्मतः ॥ इति लक्षणं तैरुक्तम्, लन । 'कविसंमतसादृश्यप्रयोज्यो विषय आरो- प्यमाणो यत्र वाक्संदर्भे स भ्रान्तिमान्' इति भ्रान्तिमतो लक्षणं विहाय रूपकव्यावृत्त्यर्थ 'पिहितात्मनि' इत्युच्यते, न चैतद्युक्तम् । न हि रूपक- " वाक्य आरोप्यमाणस्यानुभवो वर्ण्यते, किं तु तस्माज्जायते । न च-अ- त्रानुभवान्तं भ्रान्तेर्लक्षणम्, अग्रिमं च भ्रान्तिमतः । तत्र भ्रान्तिलक्षणे रूप- कातिव्याप्तिवारणाय 'विषये पिहितात्मनि' इति विशेषणम् इति वा- च्यम् । अनुभवत्वघटितस्य भ्रान्तिलक्षणस्यानुभूयमानाभेदात्मके रूपके क- थमप्यवृत्तेः ॥ यदि च-रूपकपदं रूपकबुद्धिपरमिति ग्रन्थसामञ्जस्य विधीयते, तदा विषयतावच्छेदकानवगाहिनि 'मरकतमणिमेदिनीधरो वा तरुणतरस्तरुरेव वा तमालः । रघुपतिमवलोक्य तत्र दूरादृषिनिकरैरिति संशयः प्रपेदे ॥' इति संशयेऽतिप्रसङ्गः । 'कमलमिति चञ्चरीकाः, चन्द्र इति चकोरा- स्त्वन्मुखमनुधावन्ति' इति भ्रान्तिसमुदायात्मके उल्लेखेऽतिव्याप्तेश्च ॥ अत्र भ्रान्त्या संकीर्ण उल्लेख इति चेत् , न तावतोल्लेखांशातिव्याप्तिर्न दोषः । नहि दुग्धभागजलभागानां व्यामिश्रणमस्तीति दुग्धलक्षणं जलांशातिव्या- उच्यत इति । अयं भावः-तद्विशेषणेनारोप्यमाणानुभवस्य स्वारसिकस्य कविप्रति- भया कल्पनं विवक्षितम् , तस्यैव विषयपिधानसामर्थ्यात्-इति ॥ अग्रिमं चेति । यत्रेत्यायुक्तमित्यर्थः ॥ तत्रेति । तद्वाक्यजानुभवस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः ॥ ननु नाम(१) संशयेऽतिप्रसङ्गः, विषयस्यैवेति प्रतिपादनादत आह-कमलमिति । अत एव वक्ष्यति-'भ्रान्त्या संकीर्ण' इति । अतिव्याप्तेश्चेति । उल्लेखत्वभ्रान्तित्वयोरत्र संकी- र्णत्वं बाधकाभावाद्भूतत्वमूर्तत्वयोरिव । 'नरैरगतिप्रद' इत्यत्रोल्लेखत्वस्य 'कनक इव' इत्यत्र भ्रान्तित्वस्य सावकाशत्वादिति कश्चित् । 'वनितति वदन्त्येतां लोकाः' इति त्वदु- दाहृतापगुतिसंकीर्णोल्लेखे उपमेये तावच्छेदकनिषेधसामानाधिकरण्येनोत्थाप्यापह्नुतिलक्षणा- तिव्याप्तिस्तवाप्यस्ति । एवं तत्तदलंकारसंकीर्णे तत्तदसंकरलक्षणस्य सा दुर्वारेति चिन्त्य- ·३४ काव्यमाला। - . -. प्तिकं कर्तुं युक्तम् । एकत्वविवक्षायाः स्वयमनुद्गारात् । तथा चास्मत्कृत- लक्षण एव पर्यवसानम् ॥ यदपि च भिन्नकर्तृकोत्तरोत्तरभ्रान्तावुदाहरणं दत्तम्- 'शिञ्जानैर्मञ्जरीति स्तनकलंशयुगं चुम्बितं चञ्चरीकै- स्तत्रासोल्लासलीलाः किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः । तल्लोपायालंपन्त्यः पिकनिनदधिया ताडिताः काकलोकै- रित्थं चोलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगदृशां नाप्यरण्यं शरण्यम् ।। इति ॥ अत्र विचार्यते-स्तनकलशयुगे हि न तावन्मञ्जरीसादृश्यं कविसमयसिद्धम्, येन तन्मूला चञ्चरीकाणां भ्रान्तिरुपनिबध्येत । 'दोषा. न्तरमूला तु सा नालंकारः' इत्यनुपदमेवोक्तम् ॥ अपि च-धर्मिणि कलशरूपकानुवादेन मञ्जरीभ्रान्तिरूपमलंकारान्तरमुपनिबध्यमानमुद्वेजक- मेव सहृदयानाम् । 'नहि सादृश्यमूलैकालंकारावच्छिन्ने सादृश्यमूलमलं- कारान्तरं शोभते । यथा-मुखकमलं तव चन्द्रवत्प्रतीमः' इति प्रागेवा- वेदनात् ॥ प्रत्युत-कलशरूपकेण मञ्जरीसादृश्यतिरस्काराच्च । तथा 'तत्रासोल्लासलीलाः किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः' इत्यत्र विधेया- विमर्शाद्विधेयान्तरमाकाङ्क्षितम् । कीरैर्दष्टा इति तु भाव्यम् । जाता इत्य- ध्याहारेऽपि विवक्षितस्याविधेयत्वम् , अविवक्षितं च विधेयत्वं प्रसज्येत । एवम्-'तल्लोपायालपन्त्यः पिकनिनदधिया ताडिताः काकलोकैः' इत्यत्र न तावपिकनिनदास्ताडनयोग्याः काकानाम्, येन तद्धिया आलपन्त्यस्तै- स्ताड्येरन् । नापि पिकनिनदभ्रम आलपन्तीषु संभवति, संभवन्वा न सा- मिदमित्यपरे ॥ तावदादौ । उपेति । वयेतेत्यर्थः ॥ ननु यथाकथंचित्सादृश्यमप्यस्ती- त्यत आह-अपि चेति । धर्मिणि स्तनरूपे । मुखकमलमिति रूपकम् ॥ अभ्युपे- त्याह-प्रत्युतेति । एवमाद्ये दोषमुक्त्वा द्वितीये दोषमाह-तत्रासोल्लेति ।भ्रमरभ- यजनकजातचेष्टा इत्यर्थः ॥ विधेयाविमर्शादिति । विधेयस्याकथनादित्यर्थः । उद्दे- श्यकोटिप्रविष्टं सर्वमिति भावः । पाणी उद्दिश्य विशिष्टस्य कीरकर्तृकदष्टत्वस्य विधेयत्वे को दोष इति चिन्त्यमिदम् ॥ पिवेति । इष्टत्वस्येत्यर्थः ॥ तृतीयं तमाह-एवमिति । तल्लोपाय कीरदूरीकरणाय । तावदादौ । दोषमूलः संभवतीत्याह-संभवन्वेति । १. 'पर्यवसानमित्यन्तः पाठो रसगङ्गाधरेऽस्मिन्प्रकरणे नोपलभ्यते. २.' 'यच्चापि' रसग०.३. 'तत्र' रसग०.

·चित्रमीमांसाखण्डनम् । दृश्यमूलः । 'पिकनिकरधिया' इति तु भाव्यम् ।। अथ-तदालापेषु पिक- निनदबुद्धेरपि तासु पिकबुद्धयुत्पादनद्वारा संभवत्येव ताडनोपयोग इन्ति प्र- योज्यत्वार्थकतृतीयया पिकनिनदधीप्रयोज्यकाककर्तृकताडनकर्मत्वमालप- न्तीनां सुप्रतिपादमेव-इति चेत् । मैवम् । तथा प्रतीतेरसिद्धः । 'चौर- बुद्ध्या हतः साधुः' इत्यादौ चोरबुद्धिहननयोः सामानाधिकरण्येन हेतु- हेतुमद्भावगमकत्वव्युत्पत्तेः ॥ एवम्-'दन्तिबुझ्या हतः शूरैर्वराहो वनगो- चरः ।।' इत्यत्रापि विशेष्यतया वराहवृत्तेर्दन्तिबुद्धेवराहवृत्तिहननहेतुभा- वावगमः । त्वदुक्तरीत्या 'दन्तबुध्या' इति तु कृते बोधकदर्थ नैव ॥ किंच-पिकानां कूजितादिशब्दैरेव शब्दो वर्ण्यते, न तु निनदादिशब्दैः। सिंहदुन्दुभ्यादिशब्दप्रयोगयोग्यैः । तथा—प्रथमद्वितीयचरणस्थयोः स्तन- पाण्योर्यथाकथंचियवहितमपि जातान्वयमपि त्वदरिमृगशाम्' इत्येतत्ष- ष्ठयन्तमन्वेतुं शक्नुयात्, न तु तृतीयचरणस्थे 'तल्लोपायालपन्त्यः' इत्य- स्मिन्विशेषणे विशेष्यभावेनेति तासां ताटस्थ्यमेव स्यात् । विभक्तिविपरि- णामेऽपि क्रमभङ्गासंष्ठुलत्वाभ्यां स्थितमेवेति पद्यमव्युत्पन्ननिर्मितमेवेदम् ॥ दीसितैस्तु भ्रान्त्यलंकारांशमादायोदाहृतमिति न तेषां तथा दोषः ॥ इति चित्रमीमांसाखण्डने भ्रान्त्यलंकारः । - अथोल्लेखः । यत्तु तैरेवाभिहितम्-"एवमपि यदि- 'कान्त्या चन्द्रं विदुः केचित्सौरभेणाम्बुजं परे । वक्रं तव वयं ब्रूमस्तपसैक्यं गतं द्वयम् ॥ इत्यपह्नवोदाहरणविशेषेऽतिव्याप्तिः शङ्कया ॥ तदानीमनेकधोल्लेखनं नि- शब्दप्रयोगेति । शब्द प्रयोगेत्यर्थः । आसत्त्याकाङ्क्षयोः स्वारसिकयोरभावादाह-य- थाकथंचिदिति । जातान्वयेति । 'नाप्यरण्यं शरण्यम्' इति संनिहितेनेति भावः । न त्विति । विभिन्नविभक्तित्वात्स्वस्मिन्स्वभेदाभावाचेति भावः । ननु विभक्तिविपरिणा- मेनाभेदान्वयः सुलभोऽत आह-विभक्तीति । प्रक्रमेति । नन्वेवं दीक्षितैः कुथमु- १ 'भ्रान्तिमदलंकारः' इति भवेत् .

·३६ ३ काव्यमाला। क षेधास्पृष्टत्वेन विशेषणीयम् । तत्राद्योल्लेखनद्वयं परमतत्वोपन्याससामर्थ्या- गुम्यमाननिषेधमिति नातिव्याप्तिः-" इति तन्न, "द्विविधश्चायमुल्लेखः शुद्धोऽलंकारान्तरसंकीर्णश्च" इत्युक्त्वा "श्रीकण्ठजनपदवर्णने-'यस्तपोव- नमिति मुनिभिरगृह्यत' इत्यादौ शुद्धः, “यमनगरमिति शत्रुभिः, वज्रपञ्ज- रमिति शरणागतैः, इत्यादौ भ्रान्तिरूपकादिसंकीर्णः” इति स्वयमेवोक्त- त्वादिहाप्यपद्भुत्या संकीर्ण उल्लेख इत्यस्य सुवचत्वात् ॥ यदि चैवंविधाप- हुतिवारणाय निषेधास्पष्टत्वं विशेषणमुच्यते, तदा 'कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेढि शशिन- स्तरुच्छिद्रप्रोतान्विसमिति करी संकलयति । रतान्ते तल्पस्था हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ॥' इति त्वदुदाहृतभ्रान्तावतिव्याप्तिः कथं नाम वार्येत, मार्जाराद्यनेकग्रही- तृकानेकधोल्लेखनस्य तत्रापि सत्त्वात् । स्वस्यप्रियाहारलिप्सारूपनिमित्तभे- दाच । तस्मात्संकीर्णनिवारंणाय यत्नोऽनर्थक एवेति ॥ इति चित्रमीमांसाखण्डन उल्लेखप्रकरणम् । दाहृतमत आह-दीक्षितैरिति ॥ एवमपि उक्तविशेषणदानेऽपि । गम्येति । बहु- व्रीहिः ॥ श्रीकण्ठेति । शुद्धस्यैकमुदाहरणं सोपपादनमुक्त्वान्यदाह हर्षचरिते। इत्यादौ 'यस्तपोवनम्' इत्यादि गद्ये । अगृह्यतेत्यस्य सर्वत्र संबन्धः । यच्छब्दार्थः श्रीकण्ठजन- पदः । शुद्ध इति । तत्र तपोवनादिभूमिनिष्ठत्वादिति भावः । यमनगरत्वादीनां ताद्रूप्या- नुभवगोचरतयान्वये आह-भ्रान्तीति । यदि तेषामुपरञ्जकतामात्रेणान्वयः, तदाह- रूपकेति । एवंविधेति । विलक्षणेत्यर्थः। त्वदुदेति । त्वया प्रथम मुख्यत्वेनोदाहृते- त्यर्थः । तादृशभ्रान्तिविशेषस्यापि वारणावश्यकत्वात् । अन्यथा संकीर्ण तत्कथमादावुदा- हृतम् । तद्विविक्तविषयस्यैवादावुदाहर्तुमौचित्यात् । अन्यथालंकारभेदो न स्यादिति भावः ॥ 1. 'निमित्तभेदादेकस्य वस्तुनो यदनेकधा । उल्लेखनमनेकेन तमुल्लेखं प्रचक्षते ॥' इत्यु- लेखलक्षणे 'अनेकधा' इति विशेषणदानेऽपीत्यर्थ: स्यात्.

·चित्रमीमांसाखण्डनम् । अथापगुतिप्रकरणम् । यत्तु-अपहुतिध्वनावुक्तम् - 'त्वदालेख्ये कौतूहलतरलतन्वीविरचिते विधायैका चक्रं रचयति सुपर्णीसुतमपि । अपि स्विद्यत्पाणिस्त्वरितमपमृज्यैतदपरा करे पौष्पं चापं मकरमुपरिष्ठाच्च लिखति ॥' इत्यादरवपहृतिध्वनिरुदाहर्तव्यः । अत्र हि चक्कसुपर्णलेखनेन नायं सा- चारणः पुरुषः, किंतु पुण्डरीकाक्षः इति कयाचियञ्जितम् । अन्यथा तु, तस्याप्येतादृशं न संभवतीत्याशयेन 'नायं पुण्डरीकाक्षः, अपि तु मन्मथः' इति तदुभयमपमृज्य पुष्पसायकमकरध्वजलेखनेन व्यञ्जितम्" इति । तदेतदापातरमणीयम् । यत्तावदुच्यते-'चक्रसुपर्णलेखनेन नायं प्राधा- रणः पुरुषः, किंतु पुण्डरीकाक्षः-इति कयाचियञ्जितम्' इति । तत्रापगु- तेह्रौ भागौ---उपमेयनिषेधः, 'उपमानारोपश्च, इति । तयोस्तावदुपमाना- रोपभागः 'पुण्डरीकाक्षोऽयम्' इत्याकास्श्चक्रसुपर्णलेखनेन व्यङ्गं शक्यः, चक्रसुपर्णयोस्तत्संबन्धित्वात् । नतु-'नायं साधारणः पुरुषः' इत्युपमेय- निषेधभागोऽपि, व्यञ्जकस्यारोपमात्रव्यञ्जनेन चरितार्थतया सामर्थ्याभावात् । नाप्यनुभवसिद्धः सः, येन तव्यञ्जनायोपायो गवेष्येत । नापि गवेष्यमाणोऽपि तब्यञ्जनोपायः शब्दोऽर्थो वा उपलभ्यते, येनानुभवकलहः स्यात् । नच- अनेकधेति । पयस्त्वादीत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । स्वदालेख्य इति । त्वत्प्रतिकृतिभूतचित्र इत्यर्थः । नायकं प्रति स्वसख्युक्तिः । एका तन्वी सखी । चक्र सुदर्शनम् । सुपर्णीसुतं गरुडम् । अपि अथ । क्वचित्तथैव पाठः । अथ मार्जनयोग्य- त्वाय हेतुगर्भ विशेषणम्-स्विद्यत्पाणिरिति । अपरा तत्सखी । तस्यापि पुण्डरी- काक्षस्यापि । इत्याशयेन तथा लेखनेन । इति व्यञ्जितमित्यन्वयः । तदुभयं चक्र- सुपर्णद्वयम् ॥ तत्रेति । उच्यत इति शेषः । एवमग्रेऽपि भागो व्यॉ शक्य इत्यनुषज्यते । व्यञ्जकेति । चक्रसुपर्णलेखनस्येत्यर्थः । ननु कथं तदनुभवोऽत आह-नापीति ।

·काव्यमाला। ३८ साधारणपुरुषमन्तरेण पुण्डरीकाक्षतादात्म्यारोपो दुर्घट इति सोऽपि व्यज्यत इति वाच्यम्, रूपकोच्छेदापत्तेः ।। इति चित्रमीमांसाखण्डनेऽपह्नुतिप्रकरणम् । लभ्यत इति । प्रकृतपद्य इति शेषः । दुर्घट इति । तज्ज्ञानस्य तत्र प्रतिबन्धकत्वा- दिति भावः । सोऽपि निषेधभागोऽपि । अन्यथानुपपत्त्येति भावः ॥ इति रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशोद्धृतटिप्पण्यामपटुतिप्रकरणम् ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः। १. एतत्प्रणेतुः पण्डितराजजगन्नाथस्य विषये यद्वक्तव्यं तत्सर्व रसगङ्गाधरभूमिकायां महामहोपाध्यायपण्डितवरदुर्गाप्रसादैर्वणितमिति तत एवावसेयम्. एतद्वन्यादर्शपुस्तकं तु जयपुरराजगुरुश्रीलक्ष्मीदत्तमनुश्रीयुतश्रीदत्तशर्मभिः काव्यमालार्थे संवत् १७०९ (निस्तशतक १६५२) लिखितं १७ पत्रात्मकं दत्तमिति तेऽतीव धन्यवादाही.. .२. एतद्वन्यप्रणेतुर्नागेशभट्टस्य विषयेऽपि वक्तव्यं रसगङ्गाधरभूमिकायामेव महामहो- पाध्यायैर्वणितमिति तत एवावसेयम्. टिप्पण्यादर्शपुस्तकं तु नोपलब्धम्, किंतु मूलग्र- न्योपयोग्यशोऽस्माभिरेव मैथिलवर्यश्रीयुतसुन्दरशर्मसाहाय्येनोद्धृत्य प्रकाशितः.