·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्क: १७)
॥ श्रीः ॥
भट्टनीलकण्ठकृतमगवन्तमास्करे
समयमयूखः
(तृतीयः)
सच
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए., एलएल. बी.,
हायकोर्ट वकील, मुंबई,
पुण्यपत्तनस्थव्यवहाराश्रमे मुख्याध्यापक
इत्यनेन संघोषितः प्रकाशितश्च ।
प्रथमावृत्तिः
शकान्दाः १८५८, क्रिस्ताब्दाः १९२७.
(अस्य प्रन्थस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनेन स्वायत्तीकृताः।

·Printed by 0.8. Daolo at the Bombay Valbhav Press, Berpants of India
Bociety's Home, Bandhorst Road, Girgaon, Bombay,
ard
Published by J. R. Gharpure, at the office of the Collections
of Hinda Law Texts, Girgaon, Bombay,
DLA
731.865

·उपोद्धातः। धर्मशास्त्रग्रन्थमालाया अयं सप्तदशमो ग्रन्थोऽधुना प्रकाशं नीयते । मद्दनीलकंठोघृत- भगवन्तभास्कराख्यधर्मशास्त्रप्रवन्धे द्वादश मयूसाः 'संस्काराचारकाला' इत्यादि लोके दार्शताः। तेषां तृतीयोऽयं कालनामा समयमयूखो वा । तत्रायः संस्कारमयूखो नीलकंठभट्टपुत्रः शंकरभट्टो रचितवान् । आचागयेकादशमयूखास्तु भट्टनीलकंठेन स्वयमेव रचिता इत्यत्र विशेषः । भावंशविस्तारस्तथा भट्टनीलकण्ठस्य कालदेशादिविचारोऽस्मद्विरचितव्यवहारमयूखस्यांग्ल- भाषान्तरेऽस्या एव मालायाश्चतुर्दशमे विस्तरतः सावकाशश्च कृतः । सेव संक्षेपतो नीतिव्यव- हाराचारोत्सर्गप्रतिष्टादिकेषुचिन्मयूखेषु दार्शतो माद्ववंशवृक्षश्च दत्तस्तचस्थलेप्वालोचनीय इति नात्र उद्धापितः। च- " " " " क- " " घ- " " " " " अत्र यानि पुस्तकानि येश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते । तयथा अ-डेक्कन कॉलेजसंग्रहात्प्राप्तं १८७५-७६।३७२ इत्यनुक्रमांकन चिह्नितम् । १८८४-८७५३०० १८८२-८३।१२३ १८७९-८०६१ विश्रामबाग १२१३२ इ-आनन्दाश्रमसंग्रहादानीतम् ३७१० 3-सत्पपुरवासिश्रीबालाचार्यगजेन्द्रगडकर इत्येतेः प्रेषितं । १७१० (माटे इत्येतेषां ) १९६६ क्ष-फर्ग्युसनकॉलेजमंडलीकविभागामातम् । य-श्रीम-सरदारबिवलकर इत्येतेषा संग्रहात्प्राप्तम् । १७०, मेहेंदले प.-मोहमय्या रॉयल एशिआर्टिकसोसाइटीतः श्री माऊदाजी संमहात् (श्री भिकंभट पुराणिक इत्येतेषा) प्राप्तम् । १२४ क्रमांकित्तम " " " " " " " " " " ख-राजापुरस्यसंस्कृतपाठशालातः भातम् । श-श्री गुजराधीमुद्रणालये मोहमय्या मुदितं । परमुपकृतं नो येभ्यः सकाशादेतानि प्राप्तानीति शम्। जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे.

·मोहमय्यां 'मुंबईवैभव' मुद्रणालये 'चिंतामण सखाराम देवळे' इत्यनेन मुद्रितः, जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील' इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·उपोद्धातः। धर्मशास्त्रमन्यमालाया अयं सप्तदशमो ग्रन्थोऽधुना प्रकाशं नीयते । मट्टनीलकंठोघृत- भगवन्तभास्कराख्यधर्मशास्त्रप्रबन्धे द्वादश मयूखा: 'संस्काराचारकाला' इत्यादि श्लोके दार्शताः। तेषां तृतीयोऽयं कालनामा समयमयूखो वा । तत्रायः संस्कारमयूखो नीलकंठमट्टपुत्रः शंकरमट्टी रचितवान् । आचाराधेकादशमयूखास्तु भट्टनीलकंठेन स्वयमेव रचिता इत्यत्र विशेषः । भाद्ववंशविस्तारस्तथा भट्टनीलकण्ठस्य कालदेशादिविचारोऽस्मद्विरचितम्यवहारमयूखस्यांग्ल- भाषान्तरेऽस्या एव मालायाश्चतुर्दशमे विस्तरतः सावकाशश्च कृतः । सैव संक्षेपतो नीतिव्यव- हाराचारोत्सर्गप्रतिष्टादिकेषुचिन्मयूखेषु दार्शतो भावंशवृक्षश्च दत्तस्तचत्स्थलेष्वालोचनीय इति नात्र उद्धापितः। " " " " " " " " अत्र यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते । तयथा अ-डेक्कन कॉलेजसंग्रहात्प्राप्तं १८७५-७६१३७२ इत्यनुक्रमांकेन चिह्नितम् । १८८४-८७।३०० १८८२-८३१२३ १८७९-८०६१ विश्रामबाग श१३२ इ-आनन्दाश्रमसंग्रहादानीतम् ३७१० ड-सत्पपुरवासिश्रीबालाचार्यगजेन्द्रगडकर इत्येतेः प्रेषितं । १७१० (माटे इत्येतेषां) १९८६ क्ष-फर्ग्युसनकॉलेजमंडलीकविभागात्प्राप्तम् । य-श्रीम.सरदारबिवलकर इत्येतेषां संग्रहात्माप्तम् । १७० मेहेंदले प-मोहमय्यां रॉयल एशिआटिकसोसाइटीतः श्री माऊदाजी संग्रहात् (श्री भिकंभट पुराणिक इत्येतेषा) प्राप्तम् । १२४ क्रमांकितम " " " " " " " " " " ख-राजापुरस्थसंस्कृतपाठशालातः प्राप्तम् । श-श्री गुजराथीमुद्रणालये मोहमय्यां मुद्रित । परमुपकृतं नो येभ्यः सकाशादेतानि प्राप्तानीति शम् । जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे.

·समयमयूखान्तर्गतविपयानुक्रमणिका । ܪܘ पृ. १ विपया घृतकुसुममक्षणं तत्र मन्त्रः ... ... " " तैलाभ्यः " शकादिभ्रवणम् " ... " ८ " प्रपात्सर्गः - २ ... " " " ... ... " ... ... " ३ " ... ... ... ... " ... मन्त्रः ज्येष्टशलप्रतिपदादि दशहरारंभः आश्विने शुक्ले नवरात्रारंभः... भकरणे निन्दा तत्र काला: दुगोत्सवः शरद्वसंतयोः विस्तरेण नवरात्रकृत्यं... कलशस्थापनम् प्रतिमापूजन च प्रतिमालक्षणं आवाहन तन पूजादिमन्त्रः अन्ते प्रार्थनामन्त्रः ... ... ... ४ ... ... " " ... ... " विषयः मंगलाचरणम् ग्रंथप्रस्ताव भगवन्तदेवनृपतेवेशवर्णनम् प्रन्यारंभः द्वादशमयूखाः तिथिसामान्यनिर्णयः तिपिभेदाः पूर्णाः खंडाः तेषा लक्षणानि तेषां हव्यकव्ययोगोशाप्राह्मता कामुचिनिषेधप्रयोजको वेषः या कर्मकामगा सैव प्राझा... युग्माः तासु प्रासाम्राह्मत्वं तत्र देवपित्र्यकर्मयोर्भेदः अन्दः सामान्यतो विभागाः संगवो मध्यान्होपरान्दा एकमक्कलक्षणम् नक प्रदोपण्याप्रयभावे सोननके विशेषः कुत्रचित् अयाचित व्रतविषये प्रासास्तिथयः कालाव द्रव्याणि बज्योणि कर्माणि द्रव्याणि अभको दन्तधावने उपवासदिने सर्वतिथीनां निर्णयः प्रतिपत् तन निर्णय: शाक पूर्वा कृष्णे परा प्राझा... चैत्रप्रतिपदा तकस्यम् ११ " ... " ... ... ... ... " ... ... " " चण्डीपाठालम् " .. " १२ " . ... पाठय नारायणादीनमस्कृत्य अयशब्दार्थः ... " " पाठप्रकारः ... ... ... ... " " ... " ... " श्रवर्ण माह्मणादेव कार्यम्... अष्टम्या विशेषः पलिदानम् मद्यादौ ग्राम्हणानां निदेधः... तत्र तेषु घालसमद्रव्याणि... कुमारीपूजा ... ... ... ... " ... " १३ ... तत्र विशेषः " " ... ७ ... " . यथोक्कालाभे पूजामन्त्रः अपूश्यकन्यास्वरूपम् सप्तम्या विलशासापूजा बोधनप्रधारः तत्काल: ... " " : "" .. " ·विषयानुक्रमणिका। पृ. ... ... , " " ... " " " ... " ... " " ... विषयः बिल्वतरोरामन्त्रण शाखाच्छेद तत्रमन तत्स्थापनम् प्राणप्रतिष्ठा, पूजनं बलिदान च हवनम् पूजामन्त्र दशम्या लोहाभिसारिकं कर्म जयाभिलापिनृपतिना कार्य तत्र छत्रचामरध्वज- पताकादीनां पूजाक्रम सूतके विशेष श्रीणो कार्तिकशुक्ल प्रतिपत् तनिर्णय. तत्र कृस्यम् तैलाभ्यगातादि द्वितीया ... " ... " .. ११९,१८ विषयः १४ भाद्रकृष्णायो बहुलावतम् .... एका वरदचतुर्थी तत्र कृत्यम् तस्यां चद्दर्शने १५ माघशुक्के तिलचतुर्थी तस्या पूजनादि पचमी चतुर्थीयुता ग्राह्या चैत्रादिमासगता कल्पादय श्रावण शुक्ला नागपंचमी भाद्र ऋषिपंचमी आश्विन "ललितापचमी १८ मार्गशीर्ष शुक्लाऽपि नागपचमी षष्ठी तस्या रविवासरयोगे लोलार्कयात्रा आषाढशुल्ला स्कदषष्ठी भाद्रकृष्णे कपिलापाठी योगविशेष तस्यां विधि मार्गशुल्ला चम्पाषष्ठी अस्या योगविशेष सप्तमी वैशाखशुलाया गगापूजा देवीपूजा " " . " " ... . " " ... सातु परेव " ... " " " पाश्चिन, " .. ... .ee २५ तत्र विशेपाः माघरका रथसप्तमी ... ... " 3 तत्र विशेष प्रावणकृष्ण द्वितीयायां तदिने भगिनीहस्तादेव भोक्तव्यम् मगिन्यभावे तरप्रतिपक्षका तृतीया सा परेव रम्भावते तु पूर्वा रामदोलोत्सव गौरीतृतीया सस्या विशेष मलमासे भारकूष्णे विशालाशीयात्रा चतुर्थीसहिता द्वितीयायोगे प्रत्यवाय चतुर्थी परविद्या प्रामा सर्वासु दुढियात्रा मागद्या मध्यान्दम्यापिनी ग्राह्या कचतुर्थी वादेयष्यापिनी ... " " २१ ६ तत्र कृत्यम् पद्मकयोग अष्टमी कृष्णा पूर्वा शुमा परा साम्स दुर्गापूजा चैत्रशुलायो विशेष श्रावणकृष्ण द्वेषा जन्माष्टमी केवला जयन्ती रोहिणीयुक्ता ਰੜਾ जन्माध्मी नित्या काभ्यापि तत्र पूजादिप्रकम " " ... " ... .. 9 ... ... " 31 ·८ विषयानुक्रमणिका। विपयः " ... " ... .. ... " " ४८ ... विपयः . दशमीप्रकृत्य भाषाढशुक्लायो विशेषः तत्रैव चातुर्मास्यग्रतारम्भः.. तत्कालान्तरः भावे भाद्रपदकार्तिक्या तु विशेषः द्वादशीपु विशेषः द्वादशी चैत्रशुक्लायो दमनकार्पण तत्र पूजादि ज्येष्टशुकाया वटसावित्रीवतारंभः आपाढ, तप्तमुदाधारणम् श्रावण , पवित्रारोपणम्... तत्र विशेषाः भाद्रशुका श्रवणद्वादशी तत्र कृत्यम् ५२ आश्विनकृष्णे द्वादश्यादिपंचदिनेषु नीराजनविधिः सर्वद्वादशीकृत्यं तनियमाश्च ... ... . " ... " " " ... :: ... " ... ... सप्तमीयुताऽमी २८ जन्माष्टमीव्रतप्रयोगः ३० पूजादिप्रार्थनाः ३१-३२ जागरादि पारणा भादशा दूर्वाष्टमी तर कृश्यम् तव्रतम् भाश्विनशुक्ला महाष्टमी ३४ साच नवमीयुत ग्राह्या ... तस्या पूजनोपवासादि मार्गशीर्षकृष्णाष्टम्या फालभैरवादि पूजा... माघशुक्लायर्या भीष्माष्टमी... ३५ भीष्मतर्पणम् नवमी चैत्रे रामनवमी सदोपोध्या। तत्र प्रक्रमः तद्वतपद्धतिः आश्विनशुझा महानवमी तस्यां जपहोमादि नवमीनिर्णयः ३८ दशमी ज्येष्ठशुमा दश(पाप)हरा दशपापानि आश्विनशुक्ले विजयादशमी... सन्न कृत्य एकादशी तत्रोपवासो नित्यः काम्यश्च नित्यः काम्यः स्त्रीणां विशेषाः ४१ विधवाया पा द्वेषा संपूर्णा विद्या च " ... " ३६ त्रयोदशी " ... ... ... ... " ... ... ... प्रदोषवत तच्च कृष्णपक्षे मन्ददायरे प्रशस्त कार्तिककृष्णायां दीपदानं ... चतुर्दशी चैत्रकृष्णायां केदारखंडोदकपानं सा रात्रिव्यापिनी प्राह्या अस्यामेव पशुपतीश्वरपूजा वैशाखशुक्लायां नसिंहजयन्ती तत्रैव ओंकारेश्वरयात्रादि भारशकायो अनंतवतम् कार्तिककृष्णा नरकचतुर्दशी तत्र यमतर्पणम् मार्गशुकायो पिशाचमोचनयात्रा माघकृष्णा शिवरात्रिः तगत तस्याः कालनिर्णयः ... ४० " " " ... " ... ... " ५८ ... तंत्र विचार ४२ पूर्णिमा ... संपूर्णा स्याग्या द्वादशीयुता प्रासा उपवासप्रकारा: सा मावित्रीव्यतिरिका परैव प्रपौर्णमास्या विशेषः वैशाख " " ...

·विषयानुक्रमणिका। .. - " ८३ . १४ , ५ , ८८ विषय ज्येष्ठ सावित्रीव्रतम् आषाढ्यों कालिकाव्रतम् तत्रैव व्यासपूजा आपाढेश्वरपूजायाना च श्रावणी पवित्रार्पणादौ पूर्वा उपाकर्म तन काला निर्णय ब्रम्हचारिण प्रति विशेष उत्सर्जनम् तत्र विच्च तद्यवस्था कार्तिकायायो कातिकदर्शनम् त्रिपुगे सव फा गुनपौर्णिमास्यां हारिका सव हो लकानिर्णय अमावास्या सा सर्वत्र व्रतापवासादावुत्तरा अद्धादय तन्मदिमा तत्र कम च फाल्गुनामायां हादिपूजा व्यतापात श्राद्ध अमावास्यानिणय क्षयवृद्ध्याह इष्टिकाल यागकालस्य चतुरोंऽशा पर्वप्रतिपदा स्वरले निर्णय रात्रसाधी विकृत कालनिर्णय पगौ पिण्डपितृयज्ञ तन काल पुर्व परदिन विचार पणनिर्णय तत्र स्नानदानाद दि पुण्यकाला प्रस्तास्तविषये तत्र सरम् घ विषय ६. सक्रान्ति तलक्षणम् तत्र पुण्यकाला रात्रौ सक्रमण बौधायनमत सका तिकृयम् सगतिविशपेण देयविशपान ६२. पक्ष तहेविय तपी लक्षणम् दैव यकर्मसु तयोर्योजना मास तलपणम् तदा । चौदस वनमै राति तपा लक्षण नि मासनिर्णय चेत्रकृयम् वशाखकृत्यम् शुकादश्याम् प्रयोदश्या चतु या पदया '८ | ज्येष्ठकृत्यम् आपादकृत्यम् चातुर्मास्यव्रतानि ९ भविष्योत्तराकानि अम्दवैषों नदीनां रजोदोष नदीना वैविध्य महानद्यापनश्च तलक्षणम् महानद्य अपनद्य तत्र विशप अवधि रजोयतन प्रलपाने प्रायश्चित्त ७८ (मासघतानि) ४९। प्रावणकृयम् भाद्रपद आश्विनकृत्यम् " १ . 1 . ७ " , ..

·१० विषयानुक्रमाणका। पृ. पृ. ... ... ... ... ... " ... " १०१ " " " ... " " " ... १०२ ... " " :: " " विषयः • कातिककृत्यम् तुलसीदललक्षणनानकालय दीपदानम् तत्फलम् तनमन्त्रः कार्तिके दानानि भीमपंचकम् प्रारम्मः कार्तिकवतोधापनविधिः मार्गशीर्पकृत्यम् पापकृत्यम् माघकृत्यम् माघस्नानम् तन्महिमा तत्काल: तत्र संकल्पः मासपर्यन्तासम्भवे व्यह तत्र प्रयागे विशेषः प्रयागासंभवे माधवतोद्यापनम् तत्र समापनमंत्रः फाल्गुनकृत्यम् मलमासः तत्स्वरूप तद्वैविध अधिमास: अयमासचेति तयोः स्वरूप वियपः तत्र वावग्रॅणि गुरुशुकास्तकाले वज्याणि... तत्र विशेषाः "अपवादाः वक्रातीचारगे वयदिवसईया गयाविषये विशेषः काश्यामपि मलमासमृताना तत्र देयविशेषानि ऋतुनिर्णयः तत्पादिभ्यं । तेषां नामानि... अवधयः अयनम् तवैविध्यमवधयश्च तत्र कृत्यानि संवत्सरः। तद्भेदाः पटिसंख्याकाः जन्मतिथिकृत्यम् पदार्थेषु वयंतिथयः कालविशेपे वयंपदार्थाः और निपिद्धकालाः मासे कलियानि युगचतुटये तारतम्यमावः... भोज्याभोज्यनियमाः मातुलकन्यापरिणयो विधवोद्वाहादि ... ... " १०३ " " ... ... " १०४ ... " ... " 30 १०६ " ... ... " " १०६-११० १०८ ... " ११. " ...

·॥ श्री॥ भट्ट नीलकंठ कृते भगवंतभास्करे अथ समयमयूखः प्रारंभः। मंगलाचरणम् । ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ यो लीलया सतनुतेऽत्र विश्व तरपालयत्यात्मनि विश्वरूपे । लय नयत्मा च पूर्णरूपं शिव तनोत्वाश रविममासौं ॥ १ ॥ जज्ञे पितामहतनो सच कश्यपो यस्तस्मादजायत मुनिस्तु विभाण्डकाख्य । त पुनिण सुरगुरूपमऋष्यशृङ्गस्तस्यान्वयेऽप्यजनि गृशिवराभिधान ॥२॥ तस्मिन्वशे महति वितते सगराख्ये नृपाणा राजा कर्ण समजनि यथा सागरे शीतरस्मि । कीर्त्या यस्य प्रथिततरया श्रोतातेऽभिपूर्ण वर्णस्यापि प्रविततकथा नावकाश लभन्ते ॥ ३ ॥ विशोकाख्यदेवस्ततस्तत्मुतोऽभूद्विशोकीकृता येन सर्वा धरित्री । ततोऽप्यास राजा मुतोऽभूयास्यो रयेणेव सर्वाहितन प्रसिद्धः ॥ ४ ॥ यभूवाथ वैराटरानस्ततोऽभून्नृपो मेदिनीवल्लभो मीद्वराज । नरब्रह्मदेवस्ततो मन्युदेवस्ततोऽभून्तपश्चन्द्रपालाभिधान ॥५॥ शिवगणार यनृप समनन्यथो शिवगणाख्यपुर प्रचकार य । शिवगणेन सम सकलैर्गुणै शिवशिवप्रथमो गणनासु य ॥ ६ ॥ रोलिचन्द्र इति तत्तनयोऽभूत्कर्मसेननपतिस्तमथानु । लोकपो नरहरिपराजो रामचन्द्र इति तत्तनुजात ॥ ७ ॥ यशोदेवस्ततो जातस्ताराचन्दनृपस्तत । चक्रमेनस्ततो राजा राजसेननृपो यत ॥ ८ ॥ ततोऽप्यभूपतिसाहिदेव स्वकीर्तिभिर्निर्जितदुग्धसिन्धु । अभूत्तत् श्रीभगवन्तदव सदैवभाग्योदयवा िक्षतीश ॥ ९ ॥ यहानद्रविणाद्विनिर्मितवपू रत्नाकरा लजया दूरे स्तब्ध इलावृते निविशते नो यत्र पुमा गति । क्वि तस्यदरातिवामनयनानेत्राम्युभिर्वर्द्धितस्तेजोनिर्वइवामुखोत्थहुतभुक्नुल्य क्थ नो भवेत् ॥ १०॥ आज्ञप्तस्तेन राज्ञा विवुधकुलमणिर्दाक्षिणात्यावतसा भ. श्रीनीलपण्ठ स्मृतिषु दृढमतिजैमिनीयेऽद्वितीय । आज्ञामादाय मूर्धा मविनयममुना तस्य सर्वान्निबधान सम्यग्विचार्य निजगति भगवद्भास्करस्तन्यतेऽयम् ॥ ११ ॥) भुती" स्मृतीवीक्ष्य पुराणजीत तत्तन्निवानपि सनिबन्धान । श्रीशङ्करस्यात्मजनीलकण्ठस्तिथ्यादिकृत्य विवृणोति सर्वम् ॥ १०॥ अंतारकैराहत्तमत्र विधिमया तु निर्मूलतया तदुन्तिम् । नोक्तिताऽतो नहि तेने काचित्खपुष्पहीनाऽपचितिने हीयते ॥ १३ ॥ अ-पुस्तके प्रथम पृष्ट नास्त्येव । १ घबधक-+श्रीरविर्जयति, भ+श्रीलक्ष्मीकेशवाय नम । २पक्ष-भगवतभास्कराख्ये अन्येऽस्मिन् शिष्टसमते च तत । समयस्य विधिमयूख प्रतन्यते नीलकठेन । ३वधफयर-त्रि । ४व्य-बु। ५ क-रूप इ-रूप। ६ घ-सु । ७ध-सी।८अत प्रति ११ श्लोकपर्यन्त न करिमनपि हस्तलिखितपुस्तके दृश्यते पख ज्ञ-(गुजराथीमुद्रित पुस्तके क-पुस्तकोद्धृत पाठ इति दत्त । ९न-पुस्तके अय श्लोकस्तृतीय इति दत्त । १० ईकम-श्रुते । ११ नभ-स्मृति , ! इ-स्मृति वाक्ष्य । १२ ख-विक्ष्य । १३ रयध-ज्ञान । १४ ध-धानपि । १५ टय-धात् । १६ न-नके, च-राकै । १७ फमधबरयग झित इ-दुर्जितम् । १८ई-क्ति तो सैव हि तेन काचित्, बघकधफयटर उनोक्तिता। १९ न-नत्र । २० इ-पुष्प ! २१ बईकधफन-चति, य-दति ।

·तिथिसामान्यनिर्णयः। [ समय- - । ममूलनिर्मूलमपि व्यवस्था विनादत यद्विषयस्य कैरपि । नानापधेस्तदणिगापणस्यैर्भिपग्वरानुक्तगुणैः समं स्मृतम् ॥ १४ ॥ संस्काराचारकालाः श्राद्धं नीतिर्विवाददाने च । अबोत्सर्गः प्रतिष्ठा प्रायश्चित्तं विशुद्धिशान्ती च ॥ १५ ॥ * ५ तिथिसामान्यनिर्णयः। तिथि धा । पूर्णा खण्डा च । तत्राद्या स्कान्दे प्रतिपत्मभूतयः सर्वा उदयादोदेयाद्रवः । संपूर्ण इति विख्याता हरिवासरवर्जिताः"॥ हरिवासर एकादशी । तत्र वेधान्तरं वक्ष्यते । तद्भिन्ना खण्डा । तस्या वेधमाह पैठीनसिः " पक्षद्वयेऽपि तिथयस्तिथि पूर्वी तथोत्तम्। त्रिभिमुहूर्तेविष्यन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः" इति। १० अत्र 'पूर्व? तिथ्योदयोत्तरमुत्तरया चोप्यात्पूर्व त्रिमुहूर्तया वेधो विधीयते ' इति केचित् । निबन्दृणां तु सर्वेषां दिनमव्य एव पूर्वोत्तरतियोखिमुहूर्वयोः प्रवेशे वेधोऽभिमतः । *वक्ष्यमाण- शिवरहस्यविष्णुधर्मोत्तरादिवाक्यात् । सर्वथाऽहोरात्रद्वयगामिनी तिथि: संदिग्धत्वान्निया । सा, कर्माहतया विहितव । न निषिद्धा । तथा च वृद्धगार्ग्यः " विधिः पूज्यतियों तत्र निषेषः कालमात्रकः" इति । यत्तु देक्षः १५ “त्रिमुहुर्ता न कर्त्तव्या या तिथिः क्षयमामिनी विमुहूर्ताऽपि कर्तव्या यातिथिवृद्धिगामिनी" इति। अत्रापिशब्दस्य पूर्वाऽप्यन्वयान्न त्रिमुहूर्त यागे दिमुहूर्तमहणे च तात्पर्यम् । किन्तु दिगुहूचस्यानु- कल्पत्वे । अत एव शिवरहस्येऽपि " यां प्राप्यास्तमुपैत्यर्कः सा चेत्स्यानिमुहूर्तगा। धर्मकृत्येषु सर्वेषु संपूर्णा तां विदुर्बुधाः" ॥ इति । तेन विष्णुधर्मोत्तरे २० उदिते दैवतं मानौ विध्यं चास्तमिते रवौ द्विमुहर्त त्रिरह्नश्च सा तिथिहव्यकव्ययोः" ॥ इति । द्विमहूर्त्तग्राह्यतोक्तिरनुकल्प एव । उदिते भानी द्विमुहुर्त देवतं । अस्तमिते अस्तं गन्तुमारब्धेऽहै सिमुहूर्त पिव्यमित्यर्थः । अन इत्यन्वयादस्तमित इति आदिकर्मणि क्तः । "व्रतोपवासनियमे घटिकैकाऽपि या भवेत् । उदये सा तिथिस्तत्र विपरीता तु पैतृके" इत्यादीनि पानादिवचनानि तु वैश्वानराधिकरणन्यायेन त्रिमुहूर्त्तवेधमेव स्तुवन्तीति माधवादयः । २५ एकादशीपराणीति तु युक्तम् । अन्त्यपादस्त्वोचिये न स्तुत्यर्थः । कासुचित्तिथिषु निषेधप्रयोजको वेधः । स्कान्दे १ई-प्रति । २ कई-धा। ३ ई-ता । ४ वक-तानापयि; टय-नानाप । ५ ईघयट-मतम् । फय-प्रतम् ; क प्रम्म् । ६ ई-(क) तिथि । ७ ई-वर्गात; टययवधफधक-र्ग। ८ फवफ-वित । ९ दय-विशुद्धि । १० क-शान्तयः दयध-शान्तीव; त्र-न्ति च । * एतचिन्हातर्गतश्लोकाः पक्ष-पुस्तकयोंने दृदन्ते । ख पुस्तके तु १३, १४, १५ न दृश्यन्ते; पुस्तकं तु १४ लोकं विनद । क पुस्तके विवादशन्दस्य "विवादो व्यवहार इत्यर्थ " इति टिप्पणी दृश्यते । ११ ईन-दुदया । १२ क्ष-दव । १३ बफटय-पूर्व ; प-तिथिपूर्वो । १४ घ-त्रा। १५ क्षड-पूर्शया १६ व्यवघघड-चोदयात् । १७ निबंधाना फ-धना । * एतद्वात्रय पक्षावपुस्तकेषु न दृश्यते । १८ पक्ष-स्तपिच । १९ क्ष-यक्षः । २० कादिमुनयाग । २१ ई- अनुकरणं, टय स्यापुरत्वे क-हाते । एतद्वाभ्यं पक्षक पुस्तकेषु न प्यते । २१ अपक्ष-शिव- रहस्ये २३ घन-ततः । २४ भषटया-वा। २५ कश-निद । २६ घवघकरण-दत्यर्थः । " ·- मयसः] युग्मासु । "नागो द्वादशनाडीभिर्दिक पञ्चदर्शभिस्तथा। भूतोऽयादशनाडीभिर्दूपयत्युचरां तिथिम् ॥ इति। नागः पञ्चमी । दिग्दशमी । भूतश्चतुर्दशी । इति बेधः । तन . विहिता तिथिर्विभक्तविभागेन योढा । 'पूर्व युरेव कर्मकालगा परेयुरेव उभयोः। नोभयोः ।उमयोरंशेन । तत्रापि साम्येन वेपम्येण च' इति । तत्रान्यतरदिने कर्मकालगा चेत्सव माद्या । " यो यस्य विहितः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः । तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्वीन कारणम्"। ५ इति गोयेक्तेः। अत एवाहोरात्रसाध्य उपवासादौ याऽहोरात्रगा सैव ग्राह्या । तदभावे वन्यतरगा। "दिवाराविनतं यच्च एकमेकतिथो मतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेतद्वतं वती" ॥ इति स्मृतेश्च वैषम्येण कर्मकालस्पर्शेऽधिका ग्राह्या । उभयो!भयोः साम्येनैकदेशे उमयोरित्येतेषु पक्षेप निर्णयो निगमे " युग्माग्रियुगभूतानां षण्मुन्योर्वसुरन्ध्योः । रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा ॥ १० "प्रतिपद्यप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । एतव्यस्तं महादोषं हन्ति पुण्यं पुराकृतम्" ॥ इति । युग्मं द्वितीया । अग्निस्तृतीया। युगं चतुर्थी । भूतं पञ्चमी। पट षष्ठी। मुनिः सप्तमी। वसुरष्टमी। रम्य नवमी । रुद्र एकादशी । लिथ्योर्युग्में द्वितीया तृतीयायुता तृतीया च तयुतेति । एवं चतुर्थीपञ्चम्यादीनां युग्मानि । अत्र दशम्यपि पूर्वविद्धा ग्राह्या । तथा च स्कान्दे " दशमी चव कर्तव्या सदुर्गा दिजसत्तम " । इति । त्रयोदशी पूर्वविद्धा ग्राह्या । तथा च ब्रह्मवैवर्ते १५ “ त्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशीसहिता मुने" ॥ इति ।* यत्तु षष्ठ्यटम्यप्यमावास्या कृष्णपक्षे चतुर्दशी । एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वेण संयुताः इति युग्मवाक्यं तदप्येतत्संवायेव । यत्तु “प्रतिपत्सद्वितीया स्याद्वितीया प्रतिपद्युता" । इति । यञ्च " चतुर्थीसंयुता या च सा तृतीया फलप्रदा । चतुर्थी च तृतीयायां महापुण्यफलप्रदा"॥ इति तदेतद्विरुदम् । अनयोश्च पक्षभेदेन व्यवस्थोक्ता विष्णुधर्मोत्तरे "शुक्लपक्षे तिथिह्या यस्यामभ्युदितो रवि । कृष्णपक्षे तिथियाह्या यस्यामस्तमितो रवि " ॥ इति कर्मकाला याप्तौ तूपक्रममा “ यो यस्य विहितः काल• कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यानो भवेदई नोज्झितोपक्रमेण तु " ॥ इति वचनात् । अयं च युग्मवाक्यकृतो निर्णयो देव एवं कर्मणि । पिध्ये तु पूर्वोक्तपक्षेषु " खर्वो दर्पस्तथा हिसा विविध तिथिलक्षणम् । खर्वदो परौ पूज्यौ हिंसा स्यात्पूर्वकालिका॥ २५ इति उशनसो वचसा निर्णय. । खर्वः साम्यं । दर्पो वृद्धिः । हिंसा क्षयः । एते च सर्वादय. कचित्पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यतिथेरेव । क्वचिद्माद्यामपेक्ष्योत्तरोत्तरतिथेरिति तत्र तत्र दक्ष्यामः । तथा च निगमे "द्वितीयादिकयुग्माना पूज्यता नियमादिषु । एकोद्दिष्टादिवृद्ध्यादौ हास वृक्ष्यादिचोदना"। इति । अत्राद्यमादिपद तिथ्यन्तराणामुपादाना । द्वितीय सकलदैवकर्मणां । तृतीय पार्वणस्य । चर्य ३० वृद्धिरादौ येषामित्यतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा सर्वदेवश्राद्धाना मुख्यवृद्धिश्राद्धस्य तिय्यप्रयुक्त. १प-वसुमि । २ पक्ष-तत्रा । ३ क-गारुडोक्त । ४ दयप-युग्मानि १५ बफ-युग्मे* एतत्तु अकम- क्षखपटयनईडपुस्तकेषु न दृश्यते । ६ अबघधकरयफभड-शुक्लपक्षे । ७ भई-काल । ८ सबलिखितेषु विद्यमाना ९ पस-+तिविरिति शेष.। १० पध-पेक्षायां । १९ पक्ष । १२ घरटयपफस पादणस्या चतुर्थ ।, क्षई-चतुयें। 4 ॥ २० ·अन्हो विमागाः । [समय- " त्वेन तनिर्णयानुपयोगात् । वृद्धिपदं स्वनिमित्तकश्राद्धलक्षकम् । पञ्चमं साम्यस्य । 'हास- वृद्धयादिचोदना' सर्वददिवाक्यमित्यर्थः । यत्तु देवलः “यां तिथि समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः । सा तिथिः सकला शेया स्नानदानजपादिषु॥ इति ।। यदपि स्कान्दे " यांतिथि समनप्राप्य यात्यस्तं पद्मिनीपतिः । सा तिथिः सकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु । इति । तत्पूर्वोत्तरमाद्यत्वसाधकानां युगाखर्वशुक्लकृष्णादिवचसामुपोदकम् । एतदमवादः स्कान्दे " मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । व्यतीपाते वैधृतौ च तत्कालव्यापिनी क्रिया' अभ्यड़े चोदधिरनाने दन्तधावनमैथुने । जाते च मरणे चैव तत्कालव्यापिनी तिथि:"॥ इति विरुद्धवचोव्यवस्था । १० अन्हः सामान्यतो विभागमाह व्यासः मुहूर्तत्रितयं प्रातस्तावानेव तु सद्भवः । मध्याहनिमुहूर्तः स्यादपराहोऽपि तादृशः ॥ " सायाह्ननिमहः स्यात्सर्वकर्मबहिष्कृतः" ॥ इति । पूर्वाह्नमध्याह्नापराह्न इति त्रेधा विभागस्य कचित् पूर्वाह्नोऽपराङ्ग इति द्वेघा विमागस्य च पर्वनिर्णयादों उपयोगो वक्ष्यते । अथैकमक्तम् । देवलः १५ “ दिनार्द्धसमयेऽतीते मज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तं न्यून ग्रासत्रयेण तु" । दिनादोत्तरं सामान्यतोऽप्युक्तः कालो मध्याह्नान्तावधिरेव । " मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या एक भक्तवते तिथिः" इति बौधायनोक्तेः । अत्र पूर्वोक्तपट्पक्षे उत्तरदिने एव कर्मकालव्याप्ती अधिकस्पर्शे चोत्तराऽन्यथा पूर्ववेति माघवादयः । अथ नक्तम् । व्यासः २० “त्रिमुहूर्तः प्रदोषः स्याद्भानावस्तंगते सति । ननं तर प्रकुर्वीत इति शाखस्य निश्चयः ॥ यत्तु “सायंसन्ध्या विघटिका ह्यस्तादुपरि भास्वतः" । इति स्कान्दोक्तसन्ध्यायां मार्कण्डेयेन " चत्वारीमानि कर्माणि सन्ध्यायां परिवर्जयेत् । आहार मैथनं निद्रा स्वाध्यायं च चतुर्थकम् । इति मोननं निषिद्धं तद्रागप्राप्तं न वैधं नक्तभोजनं । विधिस्पृष्टे निषेधानवकाशात् । एतेन पर्वादि. रात्रिभोजननिषेधोऽन्यत्र प्रत्युक्तः । प्रदोषव्याप्त्यमावे स्कान्दै २५ " प्रदोषव्यापिनी न स्यादिवा नक्तं विधीयते । आत्मनो द्विगुणा छाया मन्दीमवति भास्करे ॥ " तन्नक्तं नक्तमित्याहुन नक्तं निशि भोजनम् । "एवं ज्ञात्वा ततो विद्वान् सायादे तु भुजिक्रियाम् । कुर्यान्नमवती नक्तं फलं भवति निश्चितम्" इति। सौरनक्के " त्रिमुहूर्तस्पगेवाहि निशि चैतावती तिथिः । तस्यां सौरं भवेन्नक्तमहन्येव तु मोजनम् " , २० स्मृत्यन्तरे विशेषः " यतिश्च विधवा चैव कुर्यात्तत्सदिवाकरम् । सदिवाकरं तु तत्प्रोक्तमन्तिमे घटिकाइये । इति । इति नक्तनिर्णयः। भ-योगत्वात् । २ प-निमित, ५। ३ प-स्नानदाने । ४ प-पक्षन्तरदिन । ५ टयई-प्रयुकः ।। वखट्यई फकफ-द्विग।। ८ घघपटयफकघरखम-नफलं । . ६मस्य।

·मयूख.] अयाचितं। अथायाचितं निर्णीयते। तच्च याचितभोजननिषेधरूपमयाचित भोक्ष्य इति वतरूपं वा । तस्य च फलमुक्त माधवीये स्मृत्यन्तरे "अयाचिताशी मितभुक् परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ इति । अन विशेषवचनामावादुपवासवनिर्णय इति केचित् । तन्न " एकभक्तायाचितयोर्या विशदटिकावधि । सातिथि सर्वदा शेया नक्ते सायात्रसङ्गता"॥ इति शाई धरीये नारदोक्तेः । अथ प्रसङ्गादत्तविषये किश्चिदुच्यते । सत्यव्रत "उदयस्था तिथियां हि न भवेदिनमध्यभाक् ।सो सण्डा न व्रतानां स्यादारम्मश्च समापनम् ॥ इति । ब्रह्मयामले " दिनभद्रा यदा रात्रौ राविभद्रा यदा दिवा । न त्याज्या शुभकार्येषु प्राहुरेव पुरातना " ! व्रतखण्डेऽग्निपुराणे “ वाहिषष्टिक मुद्दाश्च कलायाः सलिल पय । श्यामाकाश्चैव नीवारा गोधूमाद्या नेते हिता" तथा १० "कूष्माण्डीलाबुवा कपालक्यज्योस्निकास्त्यजेत् । चरुभक्ष्य सक्तुकणा शाक दधि घृत मधु । श्यामाका शालिनावाग यावक मूलनण्डुलम् । हविष्य तरकादावनिकार्यादिके हितम् ॥ मधु मास विहायान्यद्वते च हितमीरितम्"। ज्योस्निका कोशातकी । हित विहितम् । मघु मद्यम् । छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन " हविष्येषु यवा मुख्यास्तदनु बीहय• स्मृता । माषकोद्वगौरादीन्समावेऽपि वर्जयेत् " ॥ १५ भविष्योत्तरे " मन्तिक सितास्विन्न घान्य मुद्दा यवास्तिला । क्लापकगुनीवारवास्तूक हिलमोचिका ॥ " षष्टिका कालशाक च मूलक कथेतरत् । कन्द सैन्धनसामुद्रे लवणे दधिसपिपी ॥ “पयोऽनुन्द्धृतसार च पन साम्रहरीतकी । पिप्पली जीरक चैव नागरङ्गह्वतिन्तिणी ।। " कदलीलवलीधात्रीफलान्यगुडमैक्षवम् । अतेलपक्क मुनयो हविष्याणि प्रचक्षते "॥ सवि । पयश्चात गव्यम् । अतैलपक्कमि येतत् कथित हविष्याणामेव विशेषणम् । हारीत " पतितपाखडिनास्तिकादिसभाषणानृतालालादिकमुपवासादिषु वर्जनीयमिति" । कौम " बहिर्यामान्त्यजान्सूति पतित च रजस्वलाम् । न स्पृशेनाभिमाषेत नेक्षेत व्रतवासरे " व्रताधिकारे सुमन्तु "विहित याननुष्ठानमिन्द्रियाणामनिग्रह । निषिद्धमेवन नित्य वर्जनीय प्रयत्नत " ॥ इति । २५ विष्णुधर्मेषु असकज्जलपान च दिवास्वाप च मैथुनम् । ताम्बूलचर्वण मास वर्जयद् व्रतवासरे "n इति । मासनिषेध पारणादिने 'पारणान्त व्रत ज्ञेयम्' इत्युक्ते । न तु प्रधानदिने प्रसक्त्यभावात् । वर्जये पारणे मास व्रताहेऽप्योषध सदा इत्युक्तेश्च । " अटैतान्य वतनानि आपो मूल फल पय । हविबाह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमोषधम् ॥ ३० इत्योषधरूपमपि मांस व्रताहे वर्जयेदित्यर्थ । देवल १ज्ञ-ते, दय-त । २ प-पाखाडा, क्ष-पाखण्डन । ३ भ-दिवा। ४ टच-श्रुत। ५भ-ते प्रता । ६ अमन-कूश्मांडा । ७प-पालका, क्ष-पालवा । ८ नड-चैव । प-यका इति टिप्पणा ९ यटअनहईपक क्षफमध-हविश्यव्रत । १० बघयरधरखफ-गृपपार शेटे । ११ प-भावेषु । १२क्षपक-नीवारा। १३ प- मोचिका । १४ कखभप-कथित । * क्षअभपनड-पाठ । १५क्षपई-विष्णुधर्मे तो। १६ धक्ष-का, बफ-फ। २० ॥ " ·उपवासदिने । [समय । " असकृज्जलपानाच सकृताम्बूलचर्वणात् । उपवासः प्रणश्येत दिवास्वापाच मैथुनात् " ॥ अशक्ती तु स एव “ अत्यये चाम्बुपानेन नोपवासः प्रणश्यति " ॥ इति । अत्यते प्राणात्यये । वृद्धवसिष्ठः " उपवासे तथा श्राद्धे न कुर्यादन्तघावनम् । दन्तानां काष्ठसंयोगो हन्ति सप्तकुलानि च "" ५ पैठीनसिः " अलामे वा निषेधे वा काठाना दन्तधावने । पर्णादिना विशुद्वयेत जिबोल्लेखं सदैव च "॥इति । " अलाभे दन्तकापानां निपिद्धायां तथा तिथौ । अपां द्वादशगण्डूपैर्विदघ्याइन्तधावनम् " ॥ विष्णुरहस्ये " स्मृत्यालोकनगन्धादिस्वादनं परिकीर्तनम् । अन्नस्य वर्जयेत्सर्व ग्रासानां चाभिकांक्षणम् ॥ गात्राभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं ताबूलं चानुलेपनम् । वतस्थो वर्जयेत्सर्वं यच्चान्यदलरागकृत्" इति । मैथुन चाष्टाङ्गम् । तथा च " स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृतिरेव च । एतन्मैथुनमधाइ प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ॥ इति । देवलः “खीणा तु प्रेक्षणात्स्पर्शात्ताभिः संकथनादपि । विपद्यते ब्रह्मचर्य न दारेष्वृतसंगमात्"। १५ स्वदारेषु संगमात् इत्यपि कचित्पाठः । विष्णुधर्मोत्तरे " तज्जपस्तवनध्यानं तत्कथाश्रवणादिकम् । तदर्चनं च तनामकीर्तनं श्रवणादयः ॥ “ उपवासवतामेते गुणाः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥ तच्छन्देनोपास्या देवता बतदेवता वा। देवलः " ब्रह्मचर्यमहिसा च सत्यमामिषवर्जनम् । व्रतेष्वेतानि चत्वारि कर्तव्यानीह सरिभिः । आमिषं मांसम् । आमिषं दृतिपानीयं गोवज क्षीरमामिषम् । मसूरमामिषं सस्ये फले जम्बीरमामिघम् । " आमिषं शुक्तिकाचूर्णमारनालं तथामिषम् " । इति स्मृत्यन्नरोक्तम् । आरनालं काजियों। पद्मपुराणे " अटैतान्यतनानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमोषधम् ॥ पयःपानादीनामवतनत्वं स्त्रीबालायत्यन्तपीडितक्तविषयम् । २५ " सर्वभूतमयं चैव प्रमादो गुरुशासनम् । अवतघ्नानि पठ्यन्ते सकृदेतानि शास्वतः " सर्वभूतमयं सर्वेभ्यो भूतेभ्यो भयम् । वैनादौ परान्नभोजननिषेधो देवीपुराणे "व्रते च तीऽध्ययने श्राद्धेऽपि च विशेषतः । परान्नभोजनादेवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम्" इति । हेमाद्री पाने "गर्भिणी सूतिकादिश्व कुमारी वाऽथ रोगिणी । यदा शुद्धा तदाऽन्येन कारयेत्प्रयता स्वयम्॥इति। ३० मदनरत्ने छागलेयः पूर्व चतं गृहीत्वा यो नाचरेत्काममोहितः । जीवनमवति चाण्डालो मृतः श्वा चामिजायते " गारुडे "फ्रोधात्प्रमादालोभादा वतभङ्गो भवेद्यदि । दिनत्रयं न मुनीत मुण्डन शिरसोऽवा ॥ इति । १ टयम-न, व-नें । २ ज्ञ-ख्या ३ पक्ष-कीर्तितम् । ४ वकफक्ष-व्यवसायश्च । ५५-निति, अघबफक्षधटय निर्वृत्ति । ६ बधफन्मनीषिणा, प-गा । ७ वफयट-ये । ८ अबकफभखक्षपट्य रामप्यापन, ध-तनयं । ९ पक्षधकफट्यहन-कृता, ई-उपवासकते हैं । १० घवधफयट-पाट ।. "अकटयखक्षफमवघई-अटो । टयबफघ-ओफ्धम् । १३ धयट्वयफस-पाठ । “ २० ॥ - 1 ·मयूखः ] सर्वतिधीनां निर्णयः। ७ ५ १० 6 “ प्रायश्चित्तोत्तरमतिक्रान्तानुष्ठान कार्यम् । “ प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत् ॥ इति वायुपुराणोक्तेः। अथ प्रतिपदमारभ्य क्रमेण सर्वतिथीनां निर्णयस्तत्कृत्यं चोच्यते । तत्रादौ प्रतिपनिणीयते। तत्र प्रतिपदपराहव्यापिनी चेत् शुक्लपक्षे पूर्वा ग्राह्या 'प्रतिपद्यमावास्या' इति युग्मवाक्यात् । मदनरत्ने स्कान्देऽपि 'प्रतिपत्संमुखी कार्या या मवेदापराह्निकी' इति । दीपिकाऽपि शुक्ला स्यात्प्रतिपत्तिथिः प्रथमतश्चेत्सा पराहे भवेत् ' इति । तदभावे तूक्तं माधवेन 'तदमावे तु सायाहव्यापिनी परिगृह्यते' इति । कृष्णपक्षे परा ग्राह्या ! तदुक्तं दीपिकायाम् ॥ कृष्णा तृत्तरतोऽसिलेति " अथ चैत्रकृष्णप्रतिपत्कृत्यं भविष्योत्तरे "चत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदा परा । या तस्यां श्वपचं स्पृष्टवा स्नान कर्यान्नरोत्तमः ॥ न तस्य दुरितं विश्चिनाधयो व्याधयो नृप"। तथा "कृत्वा चावश्यकार्याणि संतर्घ्य पितृदेवताः । वन्दयेद्धोलिकांमूर्ति सर्वदुष्टोपशान्तये"।मन्त्रः " वन्दिताऽसि सुरेन्द्रेण ब्रह्मणा शङ्करेण च । अतस्त्वं पाहि नो देवि भूते भूतिपदा भव ॥ इति । पुराणसमुच्चयेऽपि " वृत्ते तुषारसमये सितपञ्चदश्या । प्रातमन्तसमये समुपस्थिते च ॥ संप्राश्य चूतकुसुमं सह चन्दनेन । सत्यं हि पार्थ पुरुषोऽथ सर्माः सुखी स्यात"। पञ्चदश्यामतीतायां प्रातर्भक्षयेदित्यर्थः। १५ ये पिबन्ति वसन्ताये चूतपुष्पं सचन्दनम् । सत्यं हस्थस्य कामस्य पूजनं क्रियते जनै:"॥ इति भविष्योत्तरात् । वसन्ताये चैत्रप्रतिपदि । मन्त्रः "दूतमप्यं वसन्तस्य माकन्द कुसुमं तव । सचन्दनं विचाम्यय सर्वकामार्थसिद्धये" । भविष्ये ततः प्रातदितीयायां पुत्रमित्रादिसंयुतः । नृपतिर्वितते देशे वितानवरशोभिते ॥ " उपविश्यासने रम्ये पौरजानपदैः सह । सिन्दूरकुडकुमैः क्षोदपट्टवासः सचन्दनः । “ विकीर्य लोकांस्ताम्बूलैः संमान्य च पृथक् पृथक् । नृत्यगीतविनोदैश्च कुर्यात्काममहोत्सवम् ॥ " एवं कुर्वनवामोति याव संवत्सरं सुखम् " इति । इदं तु पूर्वविद्धायामामेव । " वत्सरादौ वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्वेष कर्वव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः” । इति वृद्धवसिष्ठवाक्यात् । चैत्रशुक्लप्रतिपदापि वासरारम्भे उदयव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं माधवीये ब्राह्मे २५ " चैन्ने मासि जगद्ब्रह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि । शुक्रपक्षे समग्रं तु तदा सूर्योदये सति " ॥ इति । दिनद्वये उदयव्याप्ताकव्याप्ती वा पूर्वैव पूर्वोक्तवृद्धवसिष्ठवाक्यात् । तत्र तेलाभ्यड उक्तस्तेनैव वत्सरादौ वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च । तैलाभ्यगमकुर्वाणो नरक प्रतिपद्यते” ॥ इति । अत्र शकादिश्रवणमुक्तं ज्योतिःशास्त्रे “शकवत्सरभूप मन्त्रिणा रसधान्येश्वरमेघपतीनाम् । "श्रवणात्पठनाञ्च वै नृणा शुमता यात्यशुभं सह श्रिया ॥ इति । चैत्रस्य मलमासत्वे तैलाभ्यङ्गशकश्रवणादि शुद्ध एव कार्यम् । यद्यपि वत्सरवसन्तयोः प्रवृत्ति- र्जाता तथापि तत्प्रयुक्तकृत्यम् १ अक्षप-चैत्रप्रतिपत्कृत्य । २ धूलि इति सर्वपाठ । ३ बकभपघधअनडई-विमने भूतिदा भव । ४ फब-न । ५फटयधवध-वन्दनेन । ६ ईडपक्ष-समा, फटयअवघध-समा,म-समीकपज्ञ-चूत घट्य-तस्मयं । ८प-रौरवं नरक ब्रजेत् । ९ कट्य-धान्येश । १. फवटय-+षु । " २० ·आश्विनमासे। [समय- ५ पष्ठ्या तु दिवसमासः कथितो बादरायणेः । पूर्वमर्द परित्यज्य कर्त्तव्या चोत्तरे क्रिया" इति वचनादुत्कृप्योत्तर एव कार्यम् । नवरात्ररामनवम्यादिवत् । तथाऽत्र विशेषो भविष्ये “ अतीते फाल्गुने मासि प्राप्ते चैत्रमहोत्सवे । पुण्येऽनि विप्रकथिते प्रपादानं समारभेत् ॥ इति । ततश्चोत्सर्जयेद्विद्वान्मन्त्रेणानेन मार्नेवः । " प्रपेयं सर्वसामान्या भूतेभ्यः प्रतिपादिता। अस्याः प्रदानापितरस्तृप्यन्तु हि पितामहाः ॥ “अनिवार्य ततो देयं जलं मासचतुष्टयम् ॥ "प्रपा दातुमशक्तेन विशेषाद्धर्ममाप्सुना । प्रयह धर्मघटको वस्रसवेष्टिताननः । ब्राह्मणस्य गृहे देयः शीतामलजलः शुचिः"तत्र मन्त्रः एप धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य पदानात्सकला मम सन्तु मनोरथाः ॥ "अनेन विधिना यस्तु धर्मकुम्भ प्रयच्छति। प्रपादानफलं सोऽपि प्रामोतीह न संशयः" इति । ज्येष्ठशुक्लमतिपदि दशहरारम्भः । काशीखण्डे "ज्येष्ठे मासि सितै पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमेधिक मात्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ एव सर्वासु तिथिषु क्रमनायी नरोत्तमः । आ शुक्लपक्षदशमी प्रतिजन्माधमुत्सृजेत् " ॥ इति । अाश्विनशुक्लप्रतिपदि नवराबारम्भः । तदुक्त हेमाद्रौ धौम्येन १५ “आश्विने मासि शुक्ले तु कर्त्तव्यं नवरात्रकम् । प्रतिपदादिक्रमेणैव यावच्च नवमी भवेत् "" तत्र पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या " आश्विनस्य सिते पक्षे नदरानमुपोषितः । सुनातस्तिलतैलेन पूर्वाह्ने पूजयेच्छिवाम् ॥ इति देवीपुराणे तस्य कर्मकालतोक्तेः । “ कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः । इत्यनेन कर्मकाटव्यापिन्यामेव कर्तव्यत्वोक्तः । न चात्रोपवासानुरोधेन निर्णयः । तस्य नवरात्र- २० मुपोषितः पूजयेत् इत्यादिवेवीपुराणादौ ' नवानि निकुन्नति नाति' इत्यादिवफलसंस्कारत्वेन पूजागत्वावगमात् । अत: प्रधानभूतपूजाकालपूर्वाह्नव्यापित्वेनैव निर्णयः । पूजायास्तु प्राधान्य फलसंबन्धात् । स च स्कान्दे " आश्विने मासि मेघान्ते महिषासुरमर्दिनीम् । देवीं संपूजयित्वा ये अचरानेऽमीषु च ॥ “क्रीडन्ति विविधैर्मोगर्देवलोके सदुर्लभे । नापयो व्याधयस्तेषा न च शत्रुभयं भवेत् " ॥ इति । २५ x कालिकापुराणे “कृत्वैवं परमामायुर्मिति निदिवौकसः । एवमन्यैरपि सदा देव्याः कार्य प्रपूजनम् ॥ विभूतिमतुला लब्धं चतुर्वर्गप्रदायकम्" । पूजयेदियधिकृत्य भविष्योत्तरेऽपि भवानीतुष्टये पार्थ संवत्सर सुखाय च । भूतप्रेतपिशाचाना नाशाय चोत्सवाय च ॥ इति । अकरणे प्रत्यवायोऽपि कालिकापुराणे यो मोहादधवाऽऽलस्याद्देवी दुर्गा महोत्सवे । न पूजयति दुष्टात्मा द्वेषाद्वाऽप्यथ भैरव ।। अद्धा भगवती तस्य कामानिष्टानि हन्ति वै" तथा देवीपुराणे "पूजयित्वाऽश्विने मातिविशोकोजायते नरःववर्षे विधातव्यं स्थापनं च विसर्जनम् ॥ इति । "देशभंगो भवेत्तर दुर्भिक्ष कापि जायते । नंदायर्या दर्शयुक्तायो यत्र स्यान्मम पूजनम् । १ पअक्ष-वचनेन पूर्वमासस्यकृत्यमोतरमा कर्तव्यत्वविधानात् । २ अवधकरसक्षमन-मजते. डघ-सज्यते टय-वफ-विधान् । ४ क-मानव ! ५" सामान्यात् ' ने सर्वपाठ 1 का-पाठो. इत १६ - 10 पनज्ञ-व्योके, क्ष-सोकले। प-न । ४ वघदयपु-पाटः। ३० ·मयूख ] तत्र काल' । . १ ॥ तस्माद्भद्रान्विता नदा नवरात्रे प्रशस्यते । आश्विने मासि मद्भक्त' कर्तव्या शुक्लपक्षगा। प्रतिपत्रिमुहूर्ताऽपि पुत्रपौत्रप्रवर्द्धिनी । धनवृद्धिकरी पुसा सर्वसौख्यारी तथा ॥ " अतोऽन्यथा न कर्तव्या नवरात्रवते मम । " योऽन्यथा कुरुते मोहाद्रागात्पूजाविधौ मम । तस्य राष्ट्र प्रजानाश करिष्यामि न संशयः ॥ साऽमयासहिता ग्राह्या न कदाचिद्विचक्षणे । सर्वक्षयकरी यस्मात्तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ अमावास्यायुता कुर्याधदि कश्चित्कदाचन । राज्यनाशमवामोति पचत्व चाधिगच्छति ॥ " पूर्वविद्धा तु या शुक्ला भवेत्प्रतिपदाश्विनी । नवरात्रवत तस्यां न कार्य शुभमिच्छता तथा अमायुक्ता न कतव्या प्रतिपत्पूजन मम । मुहूर्तमात्रकर्तव्या द्वितीयादिगुणान्विता " यत्तु गोविन्दार्णवे देवीपुराणे " शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी।सा कार्योदयगामिन्या न तिथेरतत्र युग्मता' ॥ इति। १० तत्रोदयगामित्वमपि प्राय पूर्वाह्नव्यापित्व एव भवतीति न विरोधाशङ्का ! युग्मता युग्मवाक्या- नुरोधेन निर्णय इत्यर्थ । वार्षिकीत्यनेन सवत्सरस्यादौ चैनशुलपतिपयुपक्रम्य नवम्यन्ता पूजा- ऽभिधीयते । ततश्च शरद्दसन्तयोस्तुल्य एवं दुर्गोत्सव कार्य । यानि तु " यो मा पूजयते नित्य द्वितीयादिगुणान्विताम् । प्रतिपच्छारदे ज्ञात्वा सोऽश्नुते सुखमव्ययम् ॥ " यदि कुर्यादमायक्त प्रतिपस्यापन मम । तस्य शापायुत दवा भस्मशेष करोम्यहम् ॥ " आग्रहात्कुरुते यस्तु कलशस्थापन मम । तस्य सपद्विनाश स्याज्ज्येष्ठ पुत्रा विनश्यति "" तथा " ॥ २० “ " 11 न दर्शकलया युक्ता प्रतिपञ्चण्डिकाचन । उदये द्विमुहूर्ताऽपि ग्राह्या सादयगामिनी ॥ " या चाऽऽश्वयुजि मासे स्यात्प्रतिपद्भद्याऽन्विता । शुद्ध ममाचन तस्यां शतयज्ञालप्रदम् इत्यमायोगनिषघकानि । यानि च द्वितीयाशेषसयुक्ता प्रतिपञ्चण्डिकार्चने । मोहादधोपदेशादा कृत पुत्रविनाशकम् । " आरम्भे नवरात्रस्य द्वितीया त्रुटिसयुता । न केवल तिथिं हन्ति वेधात्सा पुत्रमपदम इत्यादीनि द्वितीयायोगनिषेधकानि तान्युमयविधान्यपि सर्वाणि निर्मलानि । समूलत्वेऽपि परस्सर सत्प्रतिपक्षत्वादनिर्णायकानि । चन्द्रप्रकाशे "प्रातराचाहयेद्देवीं प्रातरेव पवेशयत् । प्रात प्रातच सपूज्य प्रातरेव विसर्जयत् ॥ इत्युक्तम् । सति समवे प्रतिपद आद्य नाडीपोडशक त्यक्त्वा कलश स्थापयेत् । आद्या पोडश नाहीस्तु लब्ध्वा य कुरुते नर । कलशस्थापन तत्र छरिष्ट जायते ध्रुवम्"। इति देवीपुराणवचनात् । कलशस्थापने वैधृतिचित्रादियोगनिषेधकानि वचनानि तानि निर्मूलानि । यथा " ३ भद्रायुता चेत्पतिपत्तु लभ्यते विरुद्धयांगरपि सङ्गता सती । "सेवापराहे विबुधैविधेया वीपुत्रराज्यादिविवृद्धिहेतु "॥ इति । कलशस्थापन तु दिवैव कार्यम् । न रात्री । तदुक्त मात्स्ये " न रात्री स्थापन कार्य न च कुभाभिषचनम् "। इति । अब विरात्रमप्युक्त हेमाद्रौ धौम्यन “निराज वाऽपि कर्तव्य सप्तम्यादि यथाक्रमम्" इति । १ पटवाई-यत देवीपुराण । ३ प-प्रतिमा। ३ घ-या व्य-यो । ४ क-रामोभिपयन ५खक-बपि घ-स्यापि ।

·नवरानकृत्यम् । [समय- " अत्र दिनत्रय न सावन किंतु चाद्रमेव । तथा च भविष्ये "वती प्रपूजयेद्देवीं सप्तम्यादि दिननये । द्वाभ्या चतुरहोमिर्धा ह्रासवृद्धिवशात्तथा ॥ ॥ इति ।। अथ विस्तरेण नवरात्रकृत्य देवीपुराणे "कन्यासस्ये रवी शक शक्कामारभ्य नन्दिकाम् । अयाची त्वथवैकाशी नक्काशी वाऽथ वायद ॥ प्रात स्नायी जितद्वन्द्वत्रिकाल शिवपूजक । अपहोपसमायुक्त क यका भोजयेन्मुदा" ॥ शिवश्च शिवा च शिवो तयो पूजक 1 नन्दा च प्रतिपदेव । प्रथमोपस्थितत्वात् । भविष्ये " विरान चापि कर्तव्य सप्तम्यादि यथाक्रमम् " । तत्र प्रतिपदि पूर्वाह्न तिलतैलेन स्नातो यजमानो गणपति सपूज्य देशकालौ निर्दिय 'नवी पर्यन्तमुपवासायन्यतरनियमोपेतो १० दुर्गापूजनममुकफलकाम करिष्ये' इति सकल्पयेत् । तत कदलीस्तम्भवत्रादिमण्डिते गृहे चतुरस्रचतुर्हस्तवेदिकोपरि सर्वतोभद्रादिमण्डल विधाय तत्र 'मही यो ' इत्यादिवरुणपूजान्त कलशस्थापन कुर्यात् । सौवर्णादिप्रतिमापूजार्थम् 'पूज्या मण्डलकम्मरथा ' इति देवी- पुराणात । मृन्मयादिका तु कलशस्य पश्चादासने स्थाप्या । वदिकोणेष्वपि चत्वार कलश स्थाप्या १५ चतुर कलशान्यस्तु दद्याद्देवगृहे नर । चतु समुद्रवलया स तु भुन वसुन्धराम् " ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरात् । प्रतिमा च हमादिमयी । दवीपुराणे हेमराजतमृद्धातुशैलचित्रार्पिताऽपि वा । खड्ग शूलेऽचिंता देवी सर्वकामफलप्रदा ॥ "मृन्मयी प्रतिमा कृन्चा बिल्वे वा यस्तु पूजयेत्। आत्मवित्तानुसारेण स लभे-मौलिक फलम्" इति प्रतिमालक्षण मत्स्यपुराणे २० जटाजूटसमायुक्तामद्देन्दुकृतलक्षणाम् । लोचनत्रयसयुक्ता पद्मन्दुसदृशाननाम् ॥ असतीपुष्पवर्णामा सुप्रतिष्ठा सुलोचनाम् । नवयौवनसपमा सर्वाभरणभूषिताम् ॥ " सुचारुदर्शना तद्वत्पीनोन्नतपयाधराम् । त्रिभङ्गस्थानसस्थाना महिषासुरमर्दिनीम् ॥ " त्रिशूल दक्षिणे दद्यात्खडग चक्र तथैव च । तक्षिण बाण तथा शक्ति वामतोऽपि निवेशयेत् ।। " खेटक पूर्णचाप च पाशमड्कुशर्मुद्धजम् । घण्टा वा परशु वाऽपि वामत सनिवेशयेत् ॥ २५ अधस्तान्महिष तद्वद्विशिरस्क प्रदर्शयेत् । शिरश्छेदोद्भव तद्वद्दानव खड्गपाणिनम् ॥ "ददि शूलेन निर्भिन्न निर्यदबविभूषितम् । रक्तरक्तीकृताड़ च सविस्फारितेक्षणम् ॥ " वेष्टित नागपाशेन भृकुटीभीषणाननम् । सपाशवामहस्तेन धृतकेश च दुर्गया ॥ वमट्ठघिरवा च दव्या सिंह प्रदर्शयेत् । देव्यास्तु दक्षिण पाद सम सिंहोपरि स्थितम् ॥ किश्चिदुर्व तथा वाममड्गुष्ठ महियोपरि । स्तूयमान च तद्रूपममरे सन्निवेशयेत् " ॥ इति । ३० ध्यानमप्येवम् का-पाठ । १ अवघधकपुभक्षखटप-हम-रजत । २ प-शृग। ३क्षबघज्ञक-मौक्षिकाप- शेखराम्। ५अवघटय-वदना प दशना । ६ घअवधपुअखकई-क्रम दध । दय गदाधर क-समादध । ७ अघटयधमख-नियोधत फफय-त क्षप-विचिन्तयत् । ८ पक्ष-मश्च । ९ कघफख-निर्यदन्त चटय-तर्य-प-तिर्यग्या अध-तिर्यदर क्ष-गत्र । १० प-कवन वृतांग च। ११ धक-कुटिरानना, अटपक्षधपध-नाम् । " * ·मयूखः] चण्डीपाठफलं। । C . " एहि दुर्गे महाभागे रक्षार्थ मम सर्वदा । आवाहयाम्यहं देवि सर्वकामार्थसिद्धये ॥ " अस्या मूर्ती समागच्छ स्थिति मत्कृपया कुरु । रक्षा कुरु सदा भद्रे विश्वेश्वरि नमोऽस्तु ते ॥ इत्यावाहनम् 'भगवति दुर्गे इहागच्छ इह विष्ठ इह संनिधेहि स्थिरा भव सुप्रसन्ना मव' इत्यपि पठन्ति । पूजादिमन्त्रश्च 'कुर्याद्देव्याश्च मन्त्रेण ' इत्यभिधाय " जयन्ती मगला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते। ५ " अननैव तु मन्त्रेण जपहोमादि कारयेत् । इति पुरोणोक्तेः । " तल्लिङ्गः पूजयेन्मन्त्रैः सर्वदेवान्समाहितः " ॥ इति अग्निपुराणादिक आगमिको वा । 'नाम्ना सर्व समापयेत्' इति साधारणवाक्यात्प्रणवादिचतुर्थ्यन्तन मोन्तनाममन्त्रो वास्किान्दे तु “ दुर्गमे दुस्तरे कार्ये भवदुःखविनाशिनि । पूजयामि सदा भक्त्या दुर्गा दुर्गानिाशिनीम् ॥ " अनेनैव तु मन्त्रेण जपहोमादि कारयेत् ॥ इत्युक्तम् । छत्रचामरादिभी राजोपचारैः पूजा । १० तदन्ते प्रणम्य देवी प्रार्थयेदनेन मन्त्रेण " महिषन्नि महामाये चामुण्डे मुण्डमालिनि । द्रव्यमारोग्यविजयं देहि देवि नमः सदा ।। भूतप्रेतपिशाचेभ्यो रक्षोभ्यश्च महेश्वरि । देवेभ्यो मानुषेभ्यश्च मयेभ्यो रक्ष मा सदा ॥ सर्वमङ्गलमनन्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥ " रूपं देहि यशो देहि भग मगवति देहि मे । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामान्प्रदेहि मे ॥ इति । १५ ततो दुर्गामन्त्रं वैदिकमागमिकं वा जपेत् । “ दुर्गाग्रतो जपेन्मन्त्रमेकचित्तः समाहित " इति देवीपुराणात् । यद्दा माहात्म्य भगवत्यास्तु पुराणादिषु कीर्तितम् । पठेच्च शृणुयादाऽपि सर्वकामसमृद्धये"। तथा “ एकोत्तराभिवृदिया तु नवमी यावदेव हि । चण्डीपाठ जपेञ्चैव नापयेदा विधानतः॥ वाराहीतन्ने “ सङ्कल्पितस्तोत्रपाठे सङ्घया कृत्वा पठेत्सुधीः" । तत्रैव " चण्डीपाठफलं देवि शृणुष्व गदतो मम । एकावृत्त्यादिपाठाना यथावत्कथयामि ते ॥ सङ्कल्पपूर्व संपूज्य न्यस्यानेषु मनून्सकृत् । पाठालिप्रदानाच्च सिद्धिमामोति मानवः ।। “ उपसर्गोपशान्त्यर्थ त्रिरात पठेन्नरः । महोपशान्तो कर्त्तव्यं पञ्चावृत्तं वरानने । " महाभये समुत्पन्ने सप्तावृत्तं समुन्नयेत् । नवावृत्ताद्भवेच्छान्तिर्वाजपेयफलं लभेत् ॥ राजवश्याय भूत्यै च रुदाइत्तमुदीरयेत् । अर्कावृत्ते काम्यसिद्भिरहानिश्च जायते ॥ “ मन्वावृत्ताद्रिश्यस्तथा स्त्री वश्यतामियात् । सौख्यं पञ्चदशावृत्ताच्छ्रियमामोति मानवः॥ कलावृत्त्या पुत्रपौत्रधनधान्यागर्म विदुः । राज्ञा भीतिविमोक्षाय वैरस्योच्चाटनाय च ॥ कुर्यात्सप्तदशावृत्त तथाटादशकं प्रिये । महारणविमोक्षाय विशावृत्त पठेत्सुधीः ।। पञ्चविशावर्चनात्तु भवेद्वन्धविमोक्षणम् । सङ्कटे समनुप्राप्ते दुश्चिकित्स्यामये तथा ॥ " जातिध्वसे कुलोच्छेदे आयुगे नाश आगते । वीरवृद्धी व्याधिवृद्धौ धननाशे तथा क्षये ॥ " तथैव विविधोत्पाते तथा चैवातिपातके । कुर्यायनाच्छतावृत्तं ततः संपद्यते गुभम् ॥ श्रेयो वृद्धिः शतावृत्ताद्राज्यवृद्धिस्तथा परा । मनसा चिन्तितं देवि सिद्धयेदोत्तराच्छतात् ॥ " शताश्वमेधयज्ञाना फरमामोति सुबते । सहस्रावर्तनाष्टक्ष्मीरावृणोति स्वय घिरा ॥ भुक्न्वा मनोरयान्कामान्नरो मोक्षमाप्नुयात् । " यथाश्वमेधः क्रतूनां देवानां च यथा हरिः । स्तबानामपि सर्वेषां तथा सतशतीस्तवः ॥ १क्षकघनफमपटयधकम्-देवीपुर ष उक । २५-नमान्तेन नाममण। ३ प-मामाये महादुर्गे। ४ क्ष-सर्वकामार्थसाधके (भव)। भकभ-कामांश्च । ६ क-पठेत् । ७ फधव-वृत्त ।, पनत । २० “ “ ३५ ·१२ जयशब्दार्थः। [समय- " " “ "अथवा बहुनोनेन फिमेतेन वरानने। चण्ड्याः शतावृतिपाठात्सर्वाः सिद्धयन्ति सिद्धयः" इति । पाठश्च नारायणादीनमस्कृत्य कार्यः । " नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती व्यासं ततो जयमुदीरयेत् " ॥ ५ इति वचनात् । जयशब्दार्थश्च भविष्यपुराणे अष्टादशपुराणानि रामस्य चरितं तथा । विष्णुधर्मादिशास्त्राणि शिवधर्माश्च भारत ॥ कार्णं च पञ्चमो वेदो यन्महाभारतं स्मृतम् । शवाश्च धर्मा राजेन्द्र मानवोक्ता महीपते ॥ "जयेति नाम एतेषां प्रवदन्ति मनीषिणः " ॥ इति । पाठपकारश्च मात्स्ये प्रणवं चाऽऽदितो जप्त्वा स्तोत्रं वा संहितां पठेत् । अन्ते च प्रणव दद्यादन्यथा विफलं भवेत् ॥ शुद्धेनानन्यचित्तेन पठितव्यं प्रयत्नतः । न कार्यासक्तमनसा कार्य स्तोत्रस्य वाचनम् ॥ " आधारे स्थापयित्वा तु पुस्तकं प्रजपेत्सुधीः । हस्तसंस्थापनादेव यस्मादल्पफलं भवेत् ॥ " स्वयं च लिखितं यत्तु कृतिनो लिखितं च यत् । अब्राह्मणेन लिखितं तच्चापि विफलं भवेत् ॥ कृती लेखकः । तदुपजीवीत्यर्थः । १५ ऋपिच्छन्दादिकं न्यस्य पठेत्स्तोत्रं विचक्षणः । सङ्कल्पिते स्तोत्रपाठे सङ्घयां कृत्वा पठेत्सुधीः ।। " अध्यायं प्राप्य विरमेन तु मध्ये कदाचन । कृते विरामे मध्ये तु अध्यायादि पठेत्पुनः"॥ इति । श्रवणं च ब्राह्मणादेव कार्यम् ब्राह्मणं वाचकं विन्यान्नान्यवर्णजमादरात् । श्रुत्वाऽन्यवर्णजादामन वाचकान्नरकं व्रजेत् " ॥ इति भविष्यत्पुराणात् । यद्यपि देवीपुराणे जपपूजादिवरोमोऽपि प्रत्यहमुक्तस्तथापि अष्टम्यां २० नवम्यामेव वा कार्यः । ब्रह्मपुराणे “ तत्राष्टम्यां भद्रकाली”त्युपक्रम्य “ होम ह्मणतर्पणेः " इत्यष्टमीकृत्यमध्ये पाठात् । नवम्या बलिदानं च कर्तव्यं वै यथाविधि । जपं होमं च विधिवत्कुर्यात्तत्र विभूतये "॥ इति कालिकापुराणात् । शिष्टाचाराच्च बलिदानमप्यष्टमीनवम्योरेव । पुनः पूजा तथाऽयस्यां विशेषेण समाचरेत् ॥ २५ " जागरं च स्वयं कुर्यादलिदानं महानिर्शि। प्रभूतबलिदानं च नवम्यां विधिवञ्चरेत् इति कालिकापुराणात् । अत्र यद्यपि शिष्टपरिगृहीतकालिकापुराणादिषु मद्यस्वगावरुधिरपशु- घातादिकमुक्तं तथापि ब्राह्मणस्य न भवति " मयं दत्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते । स्वगात्ररुधिरं दत्वा ब्रह्महत्यामवाप्नुयात् इति कालिकापुराण एवं निषेधात् । " सात्विकी जपयज्ञायवेयश्च निरामिरित्येत- ३० प्रकारकसात्विकपूजाया भगवद्गीतादिपु ब्राह्मणाधिकारिकताया एवोक्तेः । पशुबलिदानस्य 'विजयाथै नृपोत्तमः' इति राजपुरस्कारेणैव विहितत्वाञ्च । अतो माषभक्तादिना तेन बलिदान कार्यम् मापकुल्माषांसायेदेयो दिक्षु बलिनिशि । पक्ष-शवेश धर्म । २ मशअ-जपेत् । ३ खडम-अधारे । ४ क्ष-पूजयेत् । ५ प-पुस्तके द्रव्येणेति टिप्पणिईश्यंत । ६ टय-लिपितं । . बधकटयफनई-विद्यात् । ८ कटयपक्ष-जपहोमे । ९प-तथानिशि। १.क्ष कल्याण, न-कुच्याप । " " । ॥ तु ·मयूख ] कुमारीपूजा। ॥ " " " " "कूष्माण्डमिक्षुदण्डश्च मद्य मास तथैव च । एते बलिसमा ज्ञेयास्तृप्तौ छागसमा मता इति कालिकापुराणात् । अथ कुमारीपूजा । देवीपुराणे । ब्रह्मोवाच "न तथा तुष्यते शक्र होमदानजपादिना । कुमारीपूजनेनात्र यथा देवी प्रसीदति ॥ अन नबराने। शक्लाष्टमीचतुर्दश्योनवम्या च विशेषत " । इति च प्रसादन्यत्रापि ५ तद्विधानम् । कुमारीपूजने विशेषो मदनरत्ने स्कान्दे एकैका पूजयेक यामेकवृद्ध्या तथैव च । द्विगुणा त्रिगुणा वाऽपि प्रत्येक नबक तु वो " एकवर्षी तु या कन्या पूजार्थं ता विवर्जयेत् । गन्धपुष्पफलादीना प्रीतिस्तस्या न विद्यते । द्विवर्षकन्यामारभ्य दशवर्षावधि क्रमात यथोक्तालाभे तु देवीपुराणे १० "विवाहानन्तर कन्या कन्यास्वमुपजायते । तावत्सपूज्यते कन्या यावत्पुष्प न दृश्यते" ॥इति । पूजामन्चस्तु स्कान्द मन्त्राक्षरमयीं लक्ष्मी मातृणा रूपधारिणीम् । नवदुर्गानिका साक्षात्कन्यामावाहयाम्यहम् ॥ जगत्पूज्ये जगदन्छ सवशक्तिस्वरूपिणि । पूजां गृहाण कौमारि जगन्मातर्नमोऽस्तु ते॥ एवमभ्यर्चन कुर्यात्कुमारीणा प्रयत्नत । कञ्चुकैश्चैव वस्त्रैश्च गन्धपुष्पाक्षतादिमि ॥ " नानाविध प्यमोज्योजयेत्पायसादिभि "। अत्रापूज्यकन्यास्वरूपमुक्त तत्रैव हीनाधिकाङ्गी कुष्ठी च विनाशिकुलसभवाम् । ग्रन्थिस्फुटितसर्वाङ्गी रक्तपूयवणाङ्किताम् ॥ " जात्यन्धा के करा काणी कुरूपातनुरोमशाम् ।सत्यजेद्रोगिणीं कन्यादासीगर्भसमुद्भवाम्" इति। विनाशि मततिशून्यम् । ग्रन्थय कूर्परजान्वाया । तनुश्चासौ रोमशा चेति कर्मधारय । देवीगृहे दीपा अहाराव प्रज्वलनीया । मत्स्यपुराणे " गीतवादिननिर्घोष दवस्याये च कारयेत् । घण्टा मवेदशक्तस्य सर्ववायमयी यत्त "॥ इति । पूजा च प्र यह त्रिकाल कार्या त्रिकाल शिवपूजक ' इति पूर्वोन देवीपुराणात् । ज्योति शास्त्रे सप्तम्या बिल्वशाखापूजोक्ता " आश्विनस्य सिते पक्षे सुमुहूर्तेन सप्तमी । तस्या च पत्रिकापूजा कर्तव्या नवनायक ॥ प्रशस्ता सफला बिल्नशाखामाहृत्य पूजयेत् " ॥ इति । अथ वोधनप्रकार । तत्कालो लिङ्गपुराणे "कन्याया कृष्णपक्षे तु पूजयित्वाऽऽद दिवा । नवम्या बाद्धयेदेवी महाविभवविस्तर ॥ भविष्य " षष्ठ्या बिल्वतरों बोध सायसन्ध्या कारयेत् । देवीपुराणे " ज्येष्ठानक्षत्रयुताया षष्ठ्या बिल्वाभिमत्रणम् 'बिल्ववृक्षाय नम ' इति बिल्वर सपूज्य बिल्ववृक्षे जयन्तीत्यादि च दुर्गे इहागच्छत्यादिना दुर्गामावाह्य पूजयित्वा गीतवायघोषपुरस्सर देवीं विवाधयेत् । मन्त्रातु १ टयवअधकफनसथ-मता । २ पक्ष-तथा । ३ टयवधफमनक्षडई-वासनीया । ४ टयम पवक्ष- रात्रोध-यत्र । श-रमेक्षिा विभघर-भे दिवा टय-मवे दिवा, टप-दरदिवा,ध-च भेदवान-बाघ टय योष। धफ-है।८ई-वितयत् दयत्र-घयते । " २० ॥

·बिल्वपूजा । [समय- “ " " रावणस्य वघार्थाय रामस्यानुग्रहाय च । अकाले ब्रह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कृतः पुरा ॥ " इथे मासि सिते पक्षे नवम्यां मार्गयोगतः।श्रीवृक्षे बोधयामित्वां यावत्पूजा करोम्यहम् ॥ इति । पठ्या तु इथ इत्यादेः स्थाने " अहम याश्चिने पष्ठयां सायाह्ने बोधयाम्यतः "॥ इति । ततो विल्वतरोरामयणम् । मञ्चस्तु " मेरुमन्दारफैलासहिमवच्छिखरे गिरौ । जातः श्रीफलवृक्ष त्वमम्बिकायाः सदा प्रियः ॥ " श्रीशैलशिखरे जात: श्रीफलः श्रीनिकेतन तिव्योऽसि मया वृक्ष पूज्यो दुर्गास्वरूपतः" ॥ इति । अपरेयः पुनरपि संपूज्य कृतामलिः प्रसादयेत् " बिल्ववृक्ष महाभाग सर्वदा शंकरप्रिय । गृहीत्वा तव शाखां तु दुर्गापूजा कोम्यहम् ॥ "शाखाछेदोद्भवं दुख न च कार्य स्वया प्रमो"॥ इति । १० ततः फलयुतामपराजितादिगगतामेको शाखां छेदयेद्वानस्पत्येन मन्त्रेण । कचित्तु 'छिन्द्धि फट् ॐ हूं फट् स्वाहा' इति मन्त्रः । ततः शाखा गृह आनीय 'बिल्बशाखायै नमः' इति पूजयित्वा बिल्वशाखायां मृन्मयप्रतिमायर्या च देवीमावाहनपुरःसरं पूजयित्वा माषमतादिवलिं च दत्वा दोलादिना बिल्वशाखा प्रतिमां च पूजागृहद्वारदेशे स्थापयित्वा माघमकादिवलिं दत्वा पूजागृहस्थानि भूतानि भूतेभ्यो नमः' इति गन्धादिभिः संपूज्य भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ये वसन्त्यत्र भूतले । ते गृह्णन्तु मया दत्तो बलिरेष प्रसाधितः ॥ पूजिता गन्धपुष्पायेलिभिस्तर्पितास्तथा । देशादस्माद्विनिःसृत्य पूजां पश्यन्तु मत्कृताम् ॥ भूतेभ्य एष मापमक्तबलिन मम" इति बलिं दत्वा अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिपालकाः । भूतानामविरोधेन पूनार्म करोम्यहम फट् ' इति तान्यपसारयेत् । स्थितेषु तत्र भनेषु नैवेयं मण्डलं तथा । विलुम्पन्ति महालुका न च गृह्णन्ति देवताः ॥ " तस्माद्यत्नेन कर्त्तव्यं भूतानामरसारणम्" । इति कालिकापुराणात् । सर्पपादींश्च विकिरेत् । ततः पुनः शाखायो प्रतिमाया च देवी संपूज्य गीतवाद्यादिपुरस्सरं पूजागृहं प्रवेश्य " आरोपिताऽसि दुर्गे र मृन्मये श्रीफलेऽपि च । स्थिरा नितान्तं भावा मे गृहे त्वं कामदा मव"। इति पूजागृहे स्थापयेत् । ततः प्राणप्रतिष्ठा कृत्वा " आवाहयाम्यहं देवी मृन्मये श्रीफलेऽपि च । कैलासशिखराइवि विन्ध्यादेहिमपर्वतात् ॥ " आगत्य विल्वशाखायां चण्डिके कुरु सन्निधिम"। भगवति दुर्गे इहागच्छ इत्युभयोराबाह्य " स्थापिताऽसि मया देवि श्री मृत्मयोऽपि च । आयुरारोगपश्च देहि देवि नमोऽस्तु " भगवति दुर्गे इह तिष्ठ इति स्थापयित्वा दो दुर्गस्वरूपाऽसि सुरतेजोमहाबले । सदाऽऽनन्दकरे देवि प्रसीद मम सिद्धये ॥ एोहि मगवत्यम्ब शत्रुझेयजयप्रदे । मक्तितः पूजयामि त्वां दुर्गे देवि सुरार्चिते ॥ पहवैश्च फलोपेतैः पुष्पैश्च सुमनोहरैः । पलवे संस्थिते देवि पूजये त्वां प्रसीद में ॥ दुर्गे देवि इहागच्छ सान्निध्यमिह कल्पप । यज्ञभागागृहाण त्वं योगिनीकोटिभिः सह ॥ इति कृतमिलिः पठेत् । ततो जयन्तीत्याधिदुर्गाय नमः इदं पायं पुष्पगन्धाक्षतकुमदधिवा- १पक्षन-दत्यादि।रप-श्रीकलः।३ पन-पूजागृहे।४ प-भुवि संस्थिताः। ५क्ष-समारभन्। ६ फव- मिता 1 ७ अंकटवयखध-तया। वफ-पात । टय-शक्तिः। -फर-कृनोजस्टिय- कृति। " " " ३० ·मयूखः] पूजान्ते प्रार्थना। १५ " " कुशतिलबिल्वपत्रसहितजलेनार्यमाचमनीयं पञ्चामृतस्नानीयपुनराधमनीयवस्त्रपुनराचमनीयानु- लेपनादि दत्वा 'ॐ दुर्गायै नमः' इति पुष्पाञ्जलित्रयं दद्यात् । ततः अमृतोद्भवं श्रीवृक्षोत्थं शङ्करस्य सदा प्रियम् । बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि " ॥ इति बिल्वपत्रम् ब्रह्मविष्णुशिवादीना द्रोणपुष्पं सदा प्रियम् । तत्ते दुर्ग प्रयच्छामि सर्वकामार्थसिद्धये ॥ इति द्रोणपुष्पं च निवेद्य जयन्ती इत्यादिना पुष्पधूपदीपनैवेद्यपुनराचमनीयताम्बूलानि दत्वा पूजासागुण्यार्थ दक्षिणां दत्वा स्तुतिभिः स्तुत्वा प्रणम्य बद्धाजलि प्राधयेत् "महिलनि महामाये चामुण्डे मुण्डमालिनि । द्रव्यमारोग्यमैश्वर्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ कुङ्कुमेन समालब्धे चन्दनन विलेपिते । बिल्वपत्रकृतापीडे दुर्गेऽहं शरणागत 'सर्व मालेति । 'रूपं देहि ' इति च श्लोक पठेत् । बलि च दद्यात् । एवमेव महाष्टम्यामपि १० देवीपूजनं विशेषतस्त्वर्द्धरात्रे जागरणं च राजा विजयतुकामोऽर्द्धराने विशेषपूजापूर्वकं बलि दद्यात् तदर्धयामिनीशेषे विजयार्थ नृपोचमः ॥ पश्चान्द लक्षणोपेतं गन्धधूपस्रगचितम् । विधिवत्कालि कालीति जप्त्वा खड़ेन घातयेत् ॥ इति देवीपुराणात् । पञ्चान्दं महिषमजं वा । तत्रैव शस्त्रादिपूजन च कुर्यात् । महानवम्यामेव- मेव पूजा बलिदान होमश्च होममन्त्रश्च जयन्ती इत्यादि.। “ अनेनैव तु मन्त्रेण जपहोमादि १५ कारयेत् " इति देवीपुराणात् । होमद्रव्य च तत्रैवोक्तम् “ पूजयेतिलहोमैश्च दधिक्षीरघृता- दिमिः।" इति ॥ केचित्तु प्रतिश्लोकं च जुहयात्यायसं तिलसर्विधा' इति रहस्यमन्धवचनात् सप्तशतीस्तवेनप्रतिश्लोक तिलसपिमिश्रपायसेन होम कुर्वन्ति । राज्ञा स्वश्वपीडाशान्तये ब्रह्मपुराणोक्ता रेवन्तपूजाऽपि कार्या । स च वडवारूपायामुखाया सूर्यादुत्पन्नो वाजिगणाधिपतिः। पूजामन्त्र शालिहोत्रे " नमो देवाधिदेवाय तुरङ्गरलचारिणे । सूर्यपुत्राय देवाय तुरङ्गसहिताय च ॥ तरङ्गपरिषद्यस्य नृमजा परिधावति । साश्वमश्वाधिप रक्ष सतूण त्वा प्रजाम्यहम् ।। मन्त्रणानेन रेवन्त पाद्यायैरर्चये सुधीः "। दशम्या प्रात. पूजा विधाय विसर्जयेत् “ सपूज्य प्रेपण कुर्यादशम्या शाबरोल्सवै । इति भविष्यपुराणे “ ततः सप्रेषिता देवी दशम्या शाबरोत्सवै " इति कालिकापुराणाच्च । २५ एवं पजा विधाय प्रणम्य " दुर्गा शिवा शान्तिकरी ब्रह्माणी ब्रह्मण प्रियाम् । सर्वलोकप्रणेत्रों च प्रणमामि सदा शिवाम। मङ्गला शोभना शुद्धा निष्कला परमा कलाम् । विश्वश्वरी विश्वमातां चण्डिका प्रणमाम्यहम्।। सर्वदेवमयी देवी सर्वरोगमयाहार । ब्रहशाविपुग्नमिता पायपि सदा सर." "विध्याथा विन्ध्यनिलया दिव्यस्थाननिवासिनीम् । योगिनी योगमातांच चण्डिकाप्रणमाम्यहम्॥ ३० " ईशानमातर देवीमीश्वरीमीश्वरप्रियाम् । प्रगतोऽस्मि सदा दुर्गा ससारार्णवतारिणीम् ॥ य इदं पठति स्तोत्रं शृणुयादाऽपि यो नर. । स मुक्तः सर्वपापेभ्यो दुर्गया सह मे दते"। इत्यादिभिः स्तोः स्तुत्वा बद्धाञ्जलिमहिपनीत्यादिश्लोकचतष्ट्रयेन प्रार्थ्य १५-धीक्ष । २ यदपघधरवफ-क्लेिखिते । ३ खज्ञ+ 1 ४ पक्ष-काल । ५ क-पिंनिश्च पायसेन । ६ डटयपफखब-देवत । ७ बफ-धारिगे। - २० ·. लोहामिसरिक कर्म। [समय- “विधिहीन क्रियाहीनं मक्तिहीनं यदर्चितम् । पूर्ण भवतु तत्सर्वं त्वत्प्रासदान्महेश्वरि इति प्रसाद्य 'क्षमस्व' इत्युक्त्वा एकपुष्पम् 'ॐ दुर्गायै नमः' इत्यैशान्यां निक्षिपन्विसृज्य " उत्तिष्ठ देवि चण्डेशि शुभां पूजा प्रगृह्य च । कुरुष्व मम कल्याणमष्टामिः शक्तिमिः सह ॥ गच्छ गच्छ पर स्थानं स्वस्थानं देवि चण्डिके । वन स्रोतोजले वृद्धये तिष्ठ गेहे च भूतये". ५ इत्युत्थाप्य गीतवायब्रह्मघोषपुरस्सरं स्रोतोजलसमी नीत्वा "दुर्गे देवि जगन्मातः स्वस्थानं गच्छ पूजिते । संवत्सरे व्यतीते तु पुनरागमनाय वे ॥ " इमा पूजा मया देवि ययातया निवेदिताम् । रक्षणार्थ समादाय वन स्वस्थानमुत्तमम् "" इति प्रवाहयेत् । ततो देवीपूजास्थाने शान्तिकलशोदकेन ब्राह्मणैरभिषिक्तस्तेभ्यो दक्षिणा दत्वा ब्राह्मणान मोजयित्वा बन्धुभिः साई भुषीत । १० अथ लोहाभिसारिकं कर्म । भविष्योत्तरे " जयामिलापी नृपतिः प्रतिपत्प्रमृति क्रमात् । लोहाभिसारिकं कर्म कारयेयावदष्टमीम् ॥ प्रागुदक्प्रवणे देशे पताकाभिरलङ्कृतम् । मण्डपं कारयेद्दिव्यं नवसप्तकर शुभम् ॥ " आग्नेय्यां कारयेत्कुण्डं हस्तमात्र मुशोमनम् । मेखलात्रयसंयुक्तं योन्याऽश्वत्थदलामया ॥ " राजचिह्नानि सर्वाणि शस्त्राण्यत्राणि यानि च । आनीय मण्डपे तानि सर्वाण्येवाधिवासयेत् ॥ १५ ततस्तु ब्राह्मणः स्नातः शुक्लाम्बरघरः शुचिः । ॐकारपूर्वकैर्मन्वैस्तलिङ्गेर्जुहुयाद्धृतम् ॥ " शस्त्रास्त्रमन्त्रोतव्यं पायसं घृतसंयुतम् । हुतशेपं तुरगाणां गजानामुपहारयेत् ।। 'बद्धप्रतिसरान्पश्च गजाश्वान्समलङ्कृतान् । भ्रामयेन्नगरे नित्यं नन्दिघोषपुरःसरान् । " प्रत्यहं नृपतिः स्नात्वा संपूज्य पितृदेवताः । पूजयेद्राजचिह्नानि फलमाल्यविलेपनः । "हुतशेष प्रदातव्यमोपनायनिकेनले । लोहनामाऽमवत्पूर्वमसुरः सुमहाबलः ।। २० स देवैः समरे द्वहुधा शकलीकृतः । तदङ्गसंभवं सर्व लोहं यदृश्यते क्षिती॥ "तस्याभिहरणाद्राज्ञो विजयः समुदाहृतः ॥ ॥ इति । " " पूजामन्यश्च तत्रैव यथाऽम्बुदश्छादयति शिवायेमा वसुन्धराम तथा छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये"॥छत्रस्य शशाङ्ककरसङ्काश क्षीरडिण्डीरपाण्डुर । प्रोत्सारयाशु दुरितं चामरामरभूषण ॥ चामरस्य २५ शक्रकेतो महावीर्य सुपर्णस्त्वय्युपाश्रितः । पतत्रिराष्ट्वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः ॥ "काश्यपेयोऽमृताहर्ता नागारिबलवाहनः । अप्रमेयो दुराधर्षो रणे देवारिसूदनः ॥ "गरत्मान्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहितः स्थितःशस्त्रवर्मायुधान्योपान रक्षत्वं च रिपन्दह । ध्वजस्य हुतमुग्वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः । नागकिन्नरगन्धर्वा यक्षभूतगणा ग्रहाः ॥ प्रमथाश्च सहऽऽदित्यभूतेशा मातृभिः सह । शक्रसेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितास्त्वयि ॥ ३० मदहन्तु रिपून्सर्वान् राजा विजयमृच्छतु । यानि भयुक्तान्यरिभिदूपणानि समंततः ॥ " एतानि सर्वशत्रूणां हुतानि तव तेजसा । कालनेमिवधे यद्दद्यद्वत्रिपुरघातने ॥ १ डक्षप-गोविन्दावे । २ वफ-परम्, अकटयखक्षपध-परम्। ३ फवअघक्षघ-जन; प-गजे; टयक-निकेतने । ४ क-कदल कृत' य-धारासदले कृतः।५ पक्ष-स्थितिः । ६ कफ-महा। ५ त्र-हानि, श-इकानि " ·मयूखः] लोहाभिसारिकम् । १७ " ५ “ . "हिरण्यकशिपोयुद्धे युद्धं देवासुरे तथा । शोभिताऽसि तथैवाद्य शोमस्व समयं स्मर ॥ " नीलाम्बरामिमां दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु ममारयः । इति पताकायाः॥ " दुन्दुभत्वं सपत्नानां घोषावृदयकम्पनः । भैव भूमिपसैन्यानो तथा त्वं जयवर्द्धनः । यथा जीमूतघोपेण प्रहृष्यन्ति सुबहिणः। तथाऽस्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं जयावहः"दुन्दुभेः "पुण्यस्त्वं शच पुण्यानांमङ्गलानां च मङ्गलम्।विष्णुनावं धृतो नित्यमतःशान्तिं प्रयच्छ मे"शवस्य " महेन्द्रनिर्मिते दिव्ये देवराजादिसेविते । शिबिके पाहि मां नित्यं सदा त्वं सन्निधौ भव ॥ शिबिकान्दोलिकयोः “ विजयो जयदो जेता रिपुघाती शुभंकरः । दुःखहा धर्मदः शान्तः सर्वारिष्टविनाशनः । " एते वै सनिघौ यस्मात्तव सिंहा महाबलाः । तेन सिंहासनेति त्वं वेदैमन्त्रैश्च गीयसे । " स्वयि स्थितः शिवः साक्षात्त्वयि शक्रः सुरेश्वरः । त्वयि स्थितो हरिवस्त्वदर्थ तप्यते तपः ।। १० " नमस्ते सर्वतोभद्र मद्रदो भव भूपते । त्रैलोक्यं जय सर्वच सिंहासन नमोऽस्तु ते ॥ सिंहासनस्य गन्धर्वकुलजातस्त्वं मा भूयाः कुरुषक: । ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ॥ "तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा । रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च । प्रभावाञ्च हुताशस्य वर्द्धस्व स्वं तुरङ्गम । स्मर वं राजपुत्रोऽसि कौस्तुभं च मणि स्मर ॥ " सुरासुरैर्मथ्यमानक्षीरोदादमृतादिभिः । जात उच्चैःश्रवाः पूर्व तेन जातोऽसि तत्मर ॥ " यां गतिं ब्रह्महा गच्छेन्मातृहा पितृहा तथा । भूम्यर्थेऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः ।। " सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्यावत्पश्यन्ति दुष्कृतम् । बजाश्व तां गति क्षिप्रं तच्च पापं भवेत्तव ।। विकृति यदि गच्छेथा युद्धाध्वनि तुरङ्गम । रिपून्विजित्य समरे सह भी सुखी भव" अश्वस्य कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः । सुप्रतीकोऽअनो नील एतेऽष्टा देव योनयः ॥ " तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बनान्यष्टौ समाश्रिताः । मन्दो भद्रो गजश्चैव राजसङ्कीर्ण एव च ।। " वने वने प्रसूतास्ते यूथानि सुमहान्ति च । पान्तु त्वा वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गाः ॥ " मर रक्ष नागेन्द्र स्वामी च प्रतिपाल्यताम् । अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो बजामजस्य "प्रोत्सारणाय दुष्टानां साधुसंग्रहणाय च । ब्रह्मणा निर्मितश्चारि व्यवहारस्य सिद्धये ॥ " यशो देहि मुखं देहि जयदो मव भूपतेः । ताडयाशु रिपून्सर्वान हेमदण्ड नमोऽस्तु ते " । कनकदण्डस्य २५ सर्वायुधानां प्रथमं निर्मिताऽसि पिनाकिना । शूलायुधाद्विनिष्कृष्य कृत्वा मुष्टिग्रहं शुभम् ॥ "चण्डिकायै प्रदत्ताऽसि सर्वदुष्टनिवहिणि । तया विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता । सर्वसत्वा भूताऽसि सर्वाशुभनिवहिणी । क्षुरिके रक्ष मां नित्यं शान्ति यच्छ नमोऽस्तु ते" ॥ छुरिकायाः रक्षाङ्गानि गजान्क्ष रक्ष वाजिघनानि च । मम देहं सदा रक्ष कट्टारक नमोऽस्तु ते" ॥ ३० २० C १ क-युधे । २ अपवफघड-कंपन, क्षक-कंपनं । ३ पक्ष-तव भूमेप सैन्याना मगराना च मंगलम । ४ बकघटयघ-शब्देन । ५ वअधफकटयनड-हृष्यन्ते वरवा गाः ।न-कः । ७ पक्ष- साधी । ज्ञ-तदा।९पक्ष-संस्मर । १. कखपटयफ-ठिथा । ११ खपवघ-शुद्ध। ११ खप- बोन-ती। १५ टयक-तथा । १४ अकफमपक्षखयह पनि । १५ बन्। ३-४ ·" n १८ अन्तरा सूतके विशेषः । [समय- " सर्वायुधमहामात्र सर्वदेवारिसूदन । चाप मां समरे रक्ष साकं सायकसत्तमैः ।। धृतं कृष्णन रक्षार्थ संहारार्थ हरेण च । यीमूर्तिगतं तेजो धनुरखं नमाम्यहम् " ॥ धनुषः " शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्म सैन्ये यशोऽध मे । रक्षमा रक्षणीयोऽहं तापनेय नमोऽस्तुते "वर्मण: प्रास तापय शस्त्वमनया लोकमायया । गृहाण जीवितं तेषां मम सैन्यं चरक्षय"।कुन्तस्य " असिर्विशसनः खगस्तीक्ष्णधारो दुरासदः । श्रीगो विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ॥ " इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेघसा । नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ॥ " हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः । पिता पितामहो देवस्वं मां पालय सर्वदा ॥ " इयं येन धृता क्षाणी हतश्च महिषासुरः । तीक्ष्णधाराय शुद्धाय तस्मै सनाय ते नमः ।। " लोहाभिसारिकं कर्म कृत्वैवं मन्त्रपूर्वकम् । जयं प्रामोति नृपतिः सर्वान्कामान्समश्नुते"।खड्गस्य इतिलोहाभिसारिकम् अन सूतके विशेषो विश्वरूपनिवन्धे " आश्विने शुम्लपक्षे तु प्रारब्धे नवरात्रके । शावाशोचे समुत्पन्ने क्रिया कार्या कथं बधैः । देवीपूजा च कर्तव्या पशुयज्ञविधानतः ॥ " सूतके पूजनं प्रोक्तं दानं चैव विशेषतः । देवीमुद्दिश्य कर्त्तव्यं तत्र दोषो न विद्यते "॥ इति । १५ " सूतके पारणं कुर्यान्नवम्यां होमपूर्वकम् । तदन्ते भोजयेद्विप्रान्दानं दद्याच्च शक्तितः तदन्ते सूतकान्त इत्यर्थः । तथा “ मलमासे न कर्तव्यं नवदुर्गोत्सवव्रतम् । अस्तंगते गुरो शुके सिंहस्थे विबुधाधिपे ॥ 'देवीपूजनमुद्दिष्टं स्थविरे बालके तथा । आद्यारम्भे विरामः स्याद्दितीयादो न चिन्तयेत्" इति। तथा स्त्रीणा विशेष उक्तो गारुडे २० गन्धालङ्कारताम्बूलपुष्पमालानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यन्ति दन्तधावनमानम् इति दिक् । इति नवरात्रकृत्यम् । कार्तिकशुक्लप्रतिपन्निर्णयः । कार्तिकशुक्लप्रतिपत्पूर्वविद्वा ग्राह्या " पूर्वविद्धा प्रकर्त्तव्या शिवरानिर्बलेर्दिनम्" इति वृहद्यमोक्तामाधवोऽपि"बल्यु:सर्वच पूर्वेथुरुपवासवदाचरेत् इति । पूर्वविद्धायामित्यर्थः । इह तैलाभ्यङ्ग आवश्यकः । तथा च वृद्धवसिष्ठः २५ " वत्सरादौ वसन्तादो बलिराज्ये तथैव च । तैलाभ्यङ्गमकुर्वाणो नित्यं प्रतिपयते " ॥ इति । अत्र विशेषः हेमादौ स्कान्दे प्रातर्गोवर्द्धनः पूज्यो यूतं चापि समाचरेत् । पूजनीयास्तथा गावस्त्याज्ये वाहनदोहने "" मन्त्रः " गोवर्द्धन घराघार गोकुलत्राणकारक । बाहुबाहुकृतच्छाय गवा कोटिप्रदो भव" ॥ गोपूजामन्त्रः 'या लक्ष्मीलोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता । घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपोहतु "अग्रतः सन्तु मे गावो गावो मे सन्तु पृष्ठतः।गावो मे सन्तुहंदये गर्वा मध्ये वसाम्यहम् इति । "ततोऽपराङसमये पूर्वस्यां दिशि मारत । मार्गपाली प्रयनीयात्तुङ्गस्तम्मेऽय पादपे॥ कुशकाशमयीं दिव्यां लम्बकैर्बहुभिर्मुने । १ प-रक्ष वाजिधनानि च । २ पक्षकवटयध-मम देहं सदा रक्ष । ३ पधक-बर्मण । पज्ञ~ नरक । ५क्ष-पर्भस सन्तु । - " 11 ३० ·मयूखः कार्तिक शुक्लपतिपद्वितीया च । मन्त्र “ मार्गपालि नमस्तेऽस्तु सर्वलोकसुखप्रदे । विधेयै पुत्रदाराचै पुनरेहि' तस्य मे" ॥ " मार्गपालीतलेनेथ यान्ति गावो गजा वृषा "राजानो राजपुत्राश्च ब्राह्मणा शूद्रजातय मार्गपाली समुहध्य नाफज स्यु सुखान्विता इति। भविष्ये "कृत्वैतत्सर्वमेवेह रात्री दैत्यपतेईल । पूजा कुर्यान्नृप साक्षाद्भूमौ मण्डलके शुमे ।। "वलिमालिख्य देत्येन्द्र वर्ण के पञ्चरङ्गक । गृहस्य मध्यशालाया विशालाया ततोऽर्चयेत् ॥ "लोकश्चापि गृहस्यान्त शय्याया शुक्लतण्डुलै । सस्थाप्य बलिराजान फलै पुष्पैश्च पूजयेत्"। मन्त्रस्तु"बलिराज नमस्तुभ्य दैत्यदानववन्दित । इन्द्रशनो महाशस्त्र विष्णुसान्निध्यदो भव" इति। तत्रैव ब्राह्म तस्माइट्यूत प्रकर्त्तव्य प्रमाते तत्र मानवे । तस्मिन्यूते जयो यस्य तस्य सवत्सरं जय ॥ "पराजयो विरुद्धश्च लामनाशकरो भवेत् । दयिताभिश्च सहिते या सा च भवेनिशा" ॥ इति । १० इति प्रतिपन्निर्णय । अथ द्वितीया । सा तु परैव । युग्मानीति वचनात् "एकादश्यष्टमी पछी द्वितीया च चतुर्दशी । श्रयोदशी अमावास्या उपोष्या स्यु परान्विता "" इति विष्णुधर्मोत्तराञ्च । अत्र विशेष स्कान्दे १५ आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुष्पसयुता । तस्या रथे समारोप्य राम वे भद्रया सह ॥ "यात्रोत्सव प्रवाथ परिणयेत विमान्वहून"। मद्रा सुभद्रा । श्रावणकृष्णाद्वितीया बृहत्तपोच्यते ॥ सा पूर्वविद्धा ग्राह्या । तदाह सवत कृष्णाष्टमी बहत्तपा सावित्री वरपैतृकी । कामत्रयोदशी रम्भा उपोष्या पूर्वसयुता " ॥ इति । उपोप्या सेवनीया इति । कार्तिक शुक्लपक्षद्वितीया यमद्वितीयोच्यते । साऽपराव्यापिनी २० ग्राह्या । कर्मकालवाक्यात् । तदुक्तं स्कान्दे "ऊमें शुद्वितीयायामपराह्नेऽर्चयेद्यमम् । स्नान कृत्वा मानुजाया यमलोक न पश्यति । 'ऊर्जे शुद्वितीयाया पूनितस्तपितो यम । वेष्टित किन्नहिष्टस्तस्मै यच्छति वाञ्छितम्" ।। শানবি " कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वितीयाया युधिष्ठिर । यमो यमुनया पूर्व मोजित स्वगृहेऽर्चित । २५ " अतो यमद्वितीयेय त्रिषु लोकेषु विश्रुता । अस्या निजगृहे विप्र न भोक्तच्य ततो नरे । " स्नेहन मगिनीहस्ताभोक्तव्य पुष्टिवद्धनम् । दानानि च प्रदेयानि मगिनीभ्यो विशेषत ॥ स्वालङ्कारवस्रान्नपूजासस्कारमोजने । सर्वा मगिन्य सपूज्या अभावे प्रतिपन्नका " अमावे भगिनीप्रतिपन्नकास्तस्थानीया ब्रिह्माण्डऽपि या तु भोजयते नारी भ्रातर युग्मके तिथौ । अर्चयेच्चापि ताम्बूलन सा वैधव्यमामुयात् । भ्रातुराय क्षयो राजन्न भवेत्तत्र कर्हिचित् " ॥ इति । इति द्वितीयानिर्णय । अथ तृतीया । सा तु परेव । तदुक्त विष्णुधर्मोत्तरे " एकादश्यमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । अमावास्था तृतीया च ता उपोष्या परान्विता ॥ १ नश-पुनरे हे वृतात्यमे फम-घट्यकत्रमखप-पुनर्मितस्थमे अप-वृत्तस्यमे (क्ष) क- बलिराज लिखेट्रय •ग-देव - “ । " ·२० “ " तृतीया। [समय- रम्मावते तु पूर्वेव । तदुक्तं ब्रह्मवैवर्ते रम्भाख्यां वर्जयित्वैकां तृतीया द्विजसचम । अन्येषु शुमकार्येषु गणयुक्ता प्रशस्यते" ॥ इति । गणश्चतुर्थी । रामदोलोत्सवश्चैत्रशुक्लतृतीयायाम्।दोलोत्सवो रामार्चनचन्द्रिकायाम् । गारुटे " म! शुक्लतृतीयायां जानकीरमणं प्रभुम् । राजोपचारैः संपूज्य मासमान्दोलयेत्कलो ।। "दक्षिणाभिमुख देवं दोलमान सुरेश्वरम् । सुपूजितं सकृदुच्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ " चैने मासि सिते पक्षे तृतीयाया रमापतिम् । दोलारूढ समभ्यर्य मासमान्दोलयेत्कलौ ॥ "दोलारूढ़ प्रपश्यन्ति ये कृष्णं मधुमाघवे । अपराधसहस्रेस्तु मुक्तास्ते नात्र संशयः ।। " दोलारूढस्य ववस्य येऽये कुर्वन्ति जागरम् । सर्वपुण्यफलावाप्तिनिमिषे निमिषे भवेत् ॥ श्यमेव च गौरीतृतीयोच्यते । तत्र मुहूर्तमानी परयुता माह्या । वचन त्वने वक्ष्यते । १० मदनरत्ने स्कान्दे विशेषः " तृतीयायां यजेद्देवीं शङ्करेण समन्विताम् । कुङ्कुमागरुकर्पूरमणिवत्रेसुगन्धकैः ।। समन्वधूपश्च दमनेन विशेषतः । आन्दोलयेत्ततो वत्स शिवोमातुष्टये सदा" ॥ इति । वैशाखशुक्लतृतीयायां त्रिलोचनयात्रोक्ता काशीखण्डे "राघशुक्लतृतीयाया स्नात्वा पैपिठेके हदे । संतर्पयेत्पितन देवात्रिलोचनमथार्चयेत् " ॥ इति । १५ सैव अक्षयतृतीया । इयमेवाक्षयतृतीयोच्यते । तदुक्तं भविष्ये या त्वेषा कुरुशार्दूल वैशाखे तु महातिथिः । तृतीया साऽक्षया लोके गीर्वाणैरमिवन्दिता ॥ यत्किञ्चिद्दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तत्सर्वमक्षयं यस्मात्तेनेयमक्षया स्मृता"॥ इति । इयमेव गुंगादिः । सा पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्त नारदीये "वे शुक्ले द्वे तया कृष्णे युगादी कवयो विदुः । शुक्ले पूर्वाहिके ग्राधे कृष्णे चैवापराहिके " इति । २० अत्र विशेषो गोविन्दार्णवे देवीपुराणे तृतीयायां तु वैशाखे रोहिण्यक्षे प्रपूज्य तु । उदकुम्भप्रदानेन शिवलोके महीयते" । कलशदानमन्त्रस्तु एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानातृप्यन्तु पितरोऽपि पितामहाः । गन्धोदकतिलमिश्र सान्नं कुम्भं सदक्षिणम् । पितृभ्यः संप्रदास्यामि अक्षय्यमुपतिष्ठतु " ॥ इति । २५ एतदसंभवे तिलतर्पणं वा कार्यमित्युक्त तत्रैव विष्णुपुराणे “पानीयमप्यत्र तिलविमिभं दद्यापितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । "श्राद्धं कृतं तेन समा सहस्रं रहस्यमेतन्मुनयो वदन्ति ॥ ॥ इति । तथा चात्र मलमासे सति विशेपश्चन्द्रिकायाम योगादिकं मासिकं च श्राद्धं चापरपक्षिकम् । मन्वादिकं तैयिकं च कुन्मिासद्वयेऽपि च " ३० अपरपक्षो नाम कृष्णपक्षोऽत्र गृह्यते । मलमासे महालयस्य निषेधात् । ज्येष्ठ शुक्लतृतीया रम्मा- तृतीयोच्यते । सा पूर्वा माह्या । तदुक्तं माधवीये स्कान्दे "वृहत्तपा तथा रम्मा सावित्री वटपैतृकी । कृष्णाष्टमी च भूता च कर्तव्या संमुखी तिथि:" इति।" १पक्ष-सव १२ बफई-मपरया । ३ पघवखक्षपकधईना-स्ने । ४ अपि । पक- सगाव । अ-सामुन ५ प-मा क-स्टयेत् । ६ घनईफम-बैलिपिरे, अकटयक्षप पछिपिले, ध-पौ । • पडफ भयरकच-युगादि । ८ प-मि. 1 अ-युकं । ९प-सपा । १० प-पसम । " 11 ·मयूख.] माद्रपदादितृतीयाः। २१ " सम्मुती नाम सायान्हव्यापिनीत्यर्थः । ब्रह्मवैवर्तेऽपि "रम्माख्यां वर्जयित्वैकां तृतीयां द्विजसत्तम । अन्येषु सर्वकार्येषु गणयुक्ता प्रशस्यते” इति । गणश्चतुर्थी । भाद्रकृष्णतीयायां विशालाक्षीयात्रोक्ता काशीखण्डे माद्रकृष्णतृतीयायामुपवासपरैनैमिः । कृत्वा जागरणं रात्रौ विशालाक्षीसमीपतः" ॥ इति । अब रात्रिव्यापिनी ग्राह्या । रात्री जागरणविधानात् । भाद्रशुक्लतृतीया हरितालिकोच्यते । सा मुहुर्तमानाऽपि परयुता ग्राह्या । तदाह वामनः “ मुहुर्तमानसत्वेऽपि दिने गौरीवितं परे । शुद्धाधिकायामप्येवं गणयोगप्रशंसनात् " ॥ इति । चतुर्थीसहितायां तु फलाधिक्यमाह माधवीये आपस्तम्बः चतुर्थीमहिता या तु सा तृतीया फलप्रदा । अवैधव्यकरी स्वीणा पुत्रपौत्रपवर्धिनी, द्वितीयायोगे प्रत्यवायमप्याह स एव “ द्वितीयाशेषसंयुक्ता या करोति विमोहिता। सा वैधव्यमवामोति प्रवदन्ति मनीषिणः इति । आश्विनकृष्णतृतीयायां ललितादेव्या यात्रोक्ता काशीखण्डे "इषकृष्णतृतीयायां ललिता प्रतिपूज्य वै। नारी वा पुरुषो वाऽपि स लभेदाञ्छित फलम् इति इति तृतीयानिर्णयः। अथ चतुर्थी सा परविद्धा ग्राह्या । 'युगभूतानाम् ' इति युग्मवाक्यात् । माधवीये बृहद्वसिधोऽपि १५ "एकादशी तथा षष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपाध्याः परसंयुक्ताः पराः पूर्वेण संयुता" ।। इति । सर्वासु चतुर्थीषु दुण्ढियात्रोक्ता काशीखण्डे “ कुर्यात्प्रतिचतुर्थीह थाना विश्लेशितु. सदा । ब्राह्मणेभ्यस्तदुद्देशाद्देया वै मोदका मुदा" इति । लैड्ने " अङ्गारकचतुर्थी ये स्नात्वोत्तरवहाम्भसि । अभ्यागारकेशान नमस्यन्ति नरोत्तमाः ॥ न तेषा ग्रहपीडा च कदाचित्कापि जायते " इति । नागचतुर्थी तु मध्यान्हव्यापिनी परविद्धा ग्राह्या । तदाह गोविन्दार्णवे देवलः युगं मध्यन्दिने यत्र तत्रोपोष्य फणीश्वरान् । क्षीरेणाप्याय्य पञ्चम्या पूजयेत्प्रयतो नरः॥इति । युग चतुर्थी । विनायकनते तृतीयायुतैव । तदुक्तं तत्रैव " चतुर्थी तु तृतीयायां महापुण्यफलप्रदा । कर्तव्या वतिभिर्वस गणनाथसुतोषिणी"॥ श्रावणकृष्णचतुर्थी सङ्कष्ठचतुर्थीत्युच्यते । सा चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्त स्कान्दे २५ " श्रावणे बहुले पक्ष चतुर्था च विधुदये । तस्मिन्दिने बतं कार्य सङ्कटाख्यं सुरेश्वरि पति दिनद्वये चन्द्रोदये सत्वेऽसत्वे वा पूर्वव । 'मातृविद्धो मणेश्वरः' इति वचनाद । भाद्रकृष्णचतुर्थी बहुलावतम् । तत्र पूव । तदुक्तं गोविन्दाणवे पुराणसमुच्चये " मौर्याश्चतुर्थी वटधेनुपूजा दुर्गार्चनं दुर्भरहोलिके च । वस्तस्य पूजा शिवरात्रिरेताः परान्विता प्रन्ति नृपं सराष्ट्रम ॥ इति । " १ फबघ-शुम । २ प-याया। ३ क्ष-, ज्ञ-रा।४ टयक-दोष,ध-शोष । ५फब-कदाचिका । ६प-सुरेवर । ७ टयईडअकध-यी। ८ खप-बहुला, ख-यब फ-बहुलावत । क्ष-बाराहपुराणे।

·२२ चनु । [समय- *गौर्याः गौरिबतसंबंधिनी चतुर्थी । वटसंबंधिनी पंचदशी। धेनुपूजा तत्संबंधिनी बहुला चतुर्थी ।* वत्सस्य पूजा वत्सद्वादशी। भादशुक्लचतुर्थी वरदचतुर्थीत्युच्यते । सा मध्याह्नयापिनी पूर्वविद्धा ग्राह्या । पूर्वदिने मध्यान- व्याप्त्यमावे परैव । तदुक्तं माधवीये वृहस्पतिना " चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्वा प्रशस्यते । मध्याह्नव्यापिनी चेत्स्यात्परतश्चेत्परेऽहनि" ॥ इति । स्मृत्यन्तरेऽपि मातृविद्धा प्रशस्ता स्याचतुर्थी गणनायके । मध्याह्न परतश्चेत्स्यानागविद्धा प्रशस्यत" इति । सिद्धिविनायकवतऽपि मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । ' प्रातःशुक्लातलः मात्वा मध्याह्ने पूजयेन्नृप इति पूनायास्तत्कालत्वात् । उमयदिने मध्याह्नव्याघ्यमावे व्याप्तिसत्वे वा पूर्वव । 'मातृविद्धा १० प्रशस्यते' इति वाक्यात् । इयं च रविभौमाझ्या युक्ता महतीत्युच्यते । तदुक्तं गोविन्दार्णवे वाराहे " माद्रे शुक्लचतुर्थी या भौमेनार्केण वा युता । महती साऽत्र विनेशमचित्येष्टं लभेन्नरः" इति । अस्यां चन्द्रं न पश्येत् । तदाह तत्रैव मार्कण्डेयः “ माद्रे मासि सिते पक्षे चतुर्थी स्वातियोगिनी । मिथ्याभिशाप कुरुते दृष्टचन्द्रा न संशयः" । १५ पराशरोऽपि "कन्यादित्ये चतुर्थी तु शुक्ले चन्द्रस्य दर्शनम् । मिथ्याभिदूषणं कुर्यादात्री पश्येन्न तं सदा"। अत्र रात्रिग्रहणादिवादर्शने न दोष इति । रानावेव चन्द्रप्राधान्यात् । तदोषशान्त्यर्थ तत्रैव पुराणान्तरम् " ततश्चतुर्यो राव्या या प्रमादादीक्ष्य मानवः । पठेत्पौराणिक वाक्य प्राङ्मुखो वाऽप्युदड्रमुख.॥ सिंहः प्रसेनमवीसिहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येप स्यमन्तकः" । इति । वरदचतुर्थीत्वं चास्या विवृतं तत्रैव सुरासुरानाप्नुवन्ती गणेशं मक्तिपूर्वकम् । तस्या प्रादादरं यस्मात्तस्मादरचतुर्थिका "॥ इति । माघशुक्ल चतुर्थी तिलचतुर्थी । तदुक्तं काशीखण्डे माघशुक्लचतुर्थी तु नक्तवतपरायणाः । ये त्वा दुण्ढेऽर्चयिष्यन्ति तेऽाः स्युरसुरगृहाम् ॥ २५ विधाय वार्षिकी यात्रां चतुर्थी प्राप्य तापसीम् । शुक्लास्तिलान्गुडेद्धा प्राश्रीयालड्डकान्वती" " तापसी माघीम् । अत्र नक्तग्रहणात्प्रदोषन्यापिनी ग्राह्येति दिक् । इति चतुर्थीनिर्णयः । अथ पञ्चमी । सा चतुर्थीयुतैव ग्राह्या । 'यगभूतानाम् ' इति युग्मवचनात् । “पञ्चमी सप्तमी चैव दशमी च त्रयोदशी । प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखी तिथिः ॥ इति पैठीनसिवचनाच्च । संमुखी सायाहव्यापिनी । ब्रह्मवैवर्तेऽपि प्रतिपत्पश्चमी भूतसावित्री वटपूर्णिमा 1 नवमी दशमी चैव नोपोष्याः परसंयुता. " ॥ इति । माधवीये स्कान्देऽपि " पञ्चमी च नयाँ कार्या चतुर्थीसंयुती विमो" । इति । चैत्रादिमासमताः पञ्चम्यादयः कल्पादय उच्यन्ते । तथा च मात्स्ये " ब्रह्मणो यो दिनस्यादिः कल्पादिः संप्रकीर्तितः वैशाखस्य तृतीया या या कृष्णा फाल्गुनस्य च ॥ ** धवफघ-पाठ । १ज्ञ-गणेश । २ प-व्याप्तिमावे व्याप्तिमत्वे वा पूर्वेद । ३ कटय-3 खक्षक-ती, ज्ञ-तो। ४ पक्ष-तिलक। ५ कटय-दुहा 1 ६ प-च । ७ फव-सदा । ८ फवधथ-महिता । - २० “ " “ " ·मयूखः] २३ " " पञ्चमी चैत्रमासस्य तयवान्या तथापरा । शुक्ला त्रयोदशी माघे कार्तिकस्य तु सप्तमी । "नवमी मार्गशीर्षस्य सौताः संस्मराम्यहम् । कल्पानामादयो ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः अताः शुक्लाः पौर्वा हिक्यः कृष्णा आपराह्निक्य इति युगादिवयवस्या । " शुक्लपक्षे तिथि ह्या यस्यामभ्युदितो रविः । कृष्णपक्षे तिथिर्माह्या यस्यामस्तमितो रविः । इतिवाक्यात् । अत्र पक्षविशेषानुपादाने शुक्को ज्ञेयः। श्रावण शुक्लपश्चमी नागपञ्चमीत्युच्यते । सा ५ परविद्धा ग्राह्या । तदुक्तं चमत्कारचिन्तामणौ " पञ्चमी नागपूजायां कार्या षष्ठीसमन्विता । तस्यां तु तुषिता नागा इतरा सचतुर्थिका" ॥ इति । प्रतापमार्तण्डे स्मृत्यन्तरेऽपि " श्रावणे पञ्चमी शक्ला संप्रोक्ता नागपञ्चमी । ता परित्यज्य पञ्चम्यश्चतुर्थीसहिता हिता" इति । अत्र कर्तव्यमुक्तं काशीखण्डे यः स्नातो नामपञ्चम्यां कुण्डे वासुकिसंज्ञके। न तस्य विषसंसर्गो मवेत्सर्पसमुद्भवः ।। "कर्तव्या नागपञ्चम्यां यात्रा वर्षासु तत्र । नागाः प्रसन्ना जायन्ते कुले तस्यापि सर्वदा ॥ इति , गोविन्दाणवे भविष्येऽपि " श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे नराधिप । द्वारस्योभयतो लेखा गोमयेन विषोल्बणाः ।। पूजयेद्विधिवक्षीरदधिर्वाकुरैः कुशः । गन्धपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥ " ये तस्यां पूजयन्तीह नागान्भक्तिपुरस्सराः । न तेषा सर्वतो वीर मयं भवति कुत्रचित् "॥ इति । माद्रशुक्लपञ्चमी ऋषिपञ्चमीत्युच्यते । तदुक्तं ब्राझे " नमस्ये शुक्लपक्षे त यदा भवति पञ्चमी । नद्यादिके तदा स्नात्वा कृत्वा नियममेव च ॥ " ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा वाऽपि वरानने । कृत्वा नैमित्तिकं कर्म गत्वा निजगृहं पुनः । " वेदिं सम्यक् प्रकुर्वीत गोमयेनोपलिप्य ताम् । रङ्गवल्लिसमायुक्तां नानापुष्पोपशोभिताम् ॥ तत्र सप्तकपीन्दिच्यान्भाक्तियुक्ता प्रपूजयेत् ॥ इति । तत्र पञ्चमी मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या । " पूजावतेषु सर्वेषु मध्यान्हव्यापिनी तिथिः " इति माधवीये हारीतोक्तेः । उमयदिने तयाप्तावव्याप्ती वा " पूर्वा पूर्वयुता माह्येति " मदनरत्ने युग्मवाक्यात् । माधवीयेऽप्येवम् " आश्विनस्य शुक्लपञ्चम्यामुपागललितावतम् " । तयद्यपि महानिबन्धेष्वनुक्तं तथाप्यति- प्रचारत्वामिणीयते । तत्र पञ्चमी मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । तत्रैव पूजाविधानात् । माधवीये २५ स्मृत्यन्तरेऽपि “ पूनावतेषु सर्वेषु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः " ॥ इति । मार्गशीर्ष शुक्लपञ्चम्यपि नागपञ्चमी शुक्ने मार्गशिरे पुण्या आवणे या च पञ्चमी । स्नानदाने हुफला नागलोकप्रदायिनी "॥इति। हेमाद्रौ स्कान्दाद। इयमपि परयुतव माथा । “श्चमी नागपूजाया कार्या षष्ठीसमन्विता" इति पूर्वोक्तवचनात् ॥ इति पत्रमीनिर्णयः। २० " १फबधध-तस्यैवान्त्या तिथिपरा । २ पक्षध-असंगतो । ३ फवघ-या मुक्तिसंके। फव- मर्षतो। ५प-मीमुपापललितोच्यते । यद्यपि ।

·२४ षष्ठी। [ समय- . अथ पष्ठी। सा तु सर्वेषूपासवतादिषु स्कन्दवतातिरिक्ता सप्तमीयुतैव ग्राह्या 'पण्मुन्योः' इति युग्मवाक्यात् । माघपीये स्कान्देऽपि " नागविद्वा न कर्तव्या षष्ठी चैव कदाचन । सप्तमीसंयुता कार्या पठी धर्मार्थचिन्तकैः ॥ इति । अत्र पञ्चमीवेधः पण्मुहूर्तात्मको ज्ञेयः। 'नागो द्वादशनाडीभिर्दूषयत्युत्तरां तिथिम्' इति वचनात् । ५ तेन षण्मुहूर्तन्यूनपश्चमीयोगे पूर्वेव । अस्यामेव रविवासरयोगे लोलार्कयात्रोक्ता काशीखण्डे कृतानि यानि पापानि नरेः संवत्सरादपि। नश्यन्ति क्षणतस्तानि षष्ठ्य लोलदर्शनात् "" लोलो लोलार्कः । वार्षिकताऽप्युक्ता तत्रैव "मार्गशीर्पस्य सप्तम्या पध्या वा रविवासरे । विधाय वार्षिकी यात्रां नरः पापात्प्रमुच्यते" ॥ इति । आषाढशुक्लषष्ठी स्कन्दषष्ठीत्युच्यते । सा पश्चमीयता ग्राह्या । तदुक्तं स्कान्दे १० "कृष्णाष्टमी स्कन्दपष्ठी शिवरात्रिश्चतुर्दशी । एताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यन्ते पारणं भवेत्॥ इति । भाद्रकृष्णपष्ठी योगविशेषेण कपिलायीत्युच्यते । तदुक्तं पुराणसमुच्चये "माद्रे मास्यसिते पक्षे भानौ चैव करे स्थिते । पाते कुजे च रोहिण्यां सा पष्ठी कपिला भवेत् ॥ " संयोगे तु चतुर्णी तु निर्दिष्टा परमेष्ठिना" ॥ इति । वाराहपुराणेऽपि " नमस्ये कृष्णपक्षे तु रोहिण्यां पातभूसुतेः । युक्ता पष्ठी पुराणज्ञैः कपिला परिकीर्तिता ॥ १५ " बतोपवासनियमेर्मास्करं तत्र पूजयेत् । कपिलां च द्विजाग्न्याय दत्त्वा ऋतुफलं लभेत् " ॥ व्रतहेमाद्रौ स्कांदे “प्रौपद्यसिते पक्षे षष्ठी मोमेन संयुता । व्यतीपाते च रोहिण्यां सा पष्ठी कपिला स्मृता । द्वितीया तु महापुण्या वतीनां दुर्लमा क्वचित् । षष्ठी संवत्सरस्याते सा पुनस्तेन संयुता ॥ " चैत्रवैशाखयोर्मध्ये सिते पक्षे शुमोदये । वैशाखेऽपि च राजेन्द्र द्वारवत्यो परा स्मृता"। इति । २० मार्गशुक्ला चम्पाषष्ठी । तस्यां खण्डेरायाख्यमल्लारिपूजाब्राह्मणभोजनादि मल्लारिमाहात्म्ये दाक्षिणात्येषु प्रसिद्धम् । अस्यां योगविशेषस्तत्रैवोक्तः "मार्गे भाद्रपदे शुक्ला षष्ठी वैधृतिसंयुता । रविवारेण संयुक्ता सा चम्पेतीह कीर्तिता" ॥ इति । तथा मार्गशीर्षऽमले पक्षेपट्या वारेंऽशुमालिनः। शततारागते चन्द्रे लिङ्गं स्यादृष्टिगोचरम्" इति । इयं च यागावशेषेण पूवापरावामाह्यातिदमावे सप्तमीयुता कार्यापूर्वोक्तसामान्यनिर्णयादिति दिक इति पष्ठीनिर्णयः। अथ सप्तमी। सा सर्वत्र पूर्वेव । ' पण्मुन्योः' इति युग्मवचनात् । स्कान्देऽपि षष्ट्या युता सप्तमीच कर्तव्या तात सर्वदा" । इति । वैशाख शुक्लसप्तम्यां गङ्गापूजोक्ता बाझे वैशाख शुक्ल सप्तम्या जन्हुना जान्हवी स्वयम् । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरंध्रात्तु दक्षिणात ३०." तां तत्र पूजयेद्देवी गङ्गां गगनमेखला "॥ इति । अत्र पूर्वाह्नव्यापिनी प्राधा । दिनद्वये साम्येन पूर्वाह्रगामिन्या पूर्वा सामान्यनिर्णयात् । आश्विन- शुक्सतमा देवीपूजायाँ परयुता माद्या पकटयड-पूर्वेषु। " “ ·मयूखः] सप्तमी। २५ 4 ॥ " युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया । रवेरुदयमीक्षन्ते न तासु तिथियुग्मता इति प्रतापमार्तण्डे भविष्योक्तः । वर्षवृद्धिर्जन्मतिथिः । अत्रैव मूलनक्षत्रे पुस्तकस्यापनमुक्तं रुद्रयामले मूलकक्षे सुराधीश पूजनीया सरस्वती । पूजयेत्प्रत्यहं देव' यावष्णवमृक्षकम् ॥ "नाध्यापयेन च लिखेन्नाधीयीत कदाचन ॥ ॥ इति । “ पुस्तके स्थापिते देवी वियाकामो द्विजोत्तमः" । सङ्ग्रहेऽपि आश्विनस्य सिते पक्षे मेघाकामः सरस्वतीम् । मूलेनाऽऽवाहयेद्देवी श्रवणेने विसर्जयेत् " ॥ माघशुक्लसप्तमी रथसप्तमीत्युच्यते । साऽरुणोदयव्यापिनी नानादौ ग्राह्या सूर्यग्रहणतुल्या तु शुक्ला माघस्य सप्तमी । अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम् इति चन्द्रिकायां विष्णुक्तः। "प्रयागे यदिलम्येत कोटिसूर्यग्रहैः समा" इति स्मृत्यन्तराध । १० दिनदयेऽरुणोदये चेत्पूर्वेव 'पण्मुन्योः' इति युग्मवाक्यात् । अत्र कृत्यं भविष्ये " सौवर्णे राजते ताने भक्त्यालाबुमये तथा । तैलेन वर्तितव्या महारंजनरनिता ॥ “ समाहितमना भूत्वा दत्वा शिरसि दीपकम् । मास्करं हृदये ध्यात्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ " नमस्ते रुद्ररूपाय रसानां पतये नमः । वरुणाय नमस्तेऽस्तु हरिवास नमोऽस्तु ते ॥ “जले परिहरेदीपं ध्वात्वा संतर्घ्य देवताः" इति । महारंजन कुसुम्मम् । परिहरेत् मुश्चेत् । १५ काशीखण्डे विशेषः " लोलार्के रथसप्तम्यां स्नात्वा गङ्गासिसङ्गमे। सप्तजन्मकृतैः पापेर्मुक्तो मतिताणात "॥ इति । इयं च षष्ठी रविवासरयोगेऽतिफलद।। पष्टी च सप्तमीयोगे वारश्चेदंशुमालिनः । योगोऽय पद्मको नाम सहस्रार्क ग्रहः समः ॥ इति स्मृतिचन्द्रोदये गर्गोक्तेः । अर्घ्यमन्त्रश्च काशीखण्डे यदा जन्मकृतं पापं मैया सप्तसु जन्मसु । तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हन्तु सप्तमी "॥ इति । इति सप्तमी। अथाष्टमी। स। कृष्णा पूर्वी शुक्ला परा माह्या शुक्लपक्षेऽष्टमी चैत्र शुक्लपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा न कर्तध्या कर्तव्या परसंयुता" ॥ इति । "कृष्णपक्षेऽमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धव कर्तव्या परविद्धान कुनचित् इति । २५ " उपवासेषु राजेन्द्र एष धर्मः सनातनः । इति नैगमात्सर्वा स्वष्टमीषु भैरवयात्रा काशीखण्डे " अश्म्यां च चतुर्दश्या रविभूमिजवासर । यात्रां च भैरवी कृत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते अति । तत्रैय"अएम्यां च चतुर्दश्यां मौमदारे विशेषतासंपूज्य सततं काश्या दुर्गा दुर्गातिनाशिनीम्" इति। क्षेत्रशुमाष्टम्यो विशेषस्तत्रैव " चैत्राष्टम्यो महायानो भवान्याः कारयेत्सुधी: अष्टाधिकाः प्रकर्तव्याः शतला प्रदक्षिणाः" इति। २० इयं च परयुता प्राधा । युग्मवचनात् । श्रावण कृष्णाष्टमी द्वधा । जन्माष्टमी जयन्ती च । तत्र केपटा जन्माष्टमी । रोहिणीयुक्ता जयन्ती । तत्रायोक्ता स्कान्ने “ २० . १५-देवा क्ष-देवि । २ कटय-२३ पक्षनह। ४ वपघअक्षाफ-महारजनम्।५पफक्षय-वास्यात् ।

·. अष्टमी। [समय- "अष्टमी श्रारणे मासि कृष्णपक्षे यदा भवेत् । कृष्णजन्माष्टमी ज्ञेया महापातकनाशिनी" ॥इति । पुराणान्तरेऽपि " श्रावणे बाले पक्षे कृष्णजन्माष्टमीवतम् । रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेषेणेन्दुसंयुताम् " ॥ इति । जयन्ती तूता वहिपुराणे ५ कृष्णाष्टम्यां भवेयर फलेका रोहिणी यदि जयन्तीनाम सा प्रोक्ता उपोष्या सा प्रयत्नतःला इति। स्कान्देऽपि "प्राजापत्येन संयुक्ता अष्टमी तु यदा भवेत् । श्रावणे बहुले सा तु सर्वपापप्रणाशिनी ।। "जयं पुण्यं च कुरुते जयन्ती तां विदुर्बुधाः" ॥ इति । शेवपुराणे शिववाक्यम् .१० “शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि अष्टमीभेदनिर्णयम् । श्रावणे कृष्णपक्षस्य घटिपटिर्यदा भवेत् ॥ "तदां जन्माष्टमी ख्याता संपूर्णा सा प्रकीर्तिता । रोहिणीशक्षसंयुक्ता जयन्ती सा तु कथ्यते ॥ " जयन्नी यदि लभ्येत तत्र पुण्यं न गण्यते" ॥ इति । पाने "प्रेतयोनिगतानां तु प्रेतत्वं नाशितं नरैः । यः कृता श्रावणे मासि अष्टमी रोहिणीयुता ॥ "किं पुनर्बुधवारेण सोमेनापि विशेषतः । किं पुनर्नवीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा" ॥ इति । १५ सोमः सोमवार इति केचित् । युक्तं तु चन्द्रोदय इति । 'अर्धरात्रे तु योगोऽयं तारापत्युदये सति' इति विष्णुधर्मोत्तरैकमूल कल्पनालापवात् । तत्र जन्माष्टमी नित्या "ये न कुर्वन्ति जानन्तः कृष्णजन्माष्टमीवतम् । ते भवन्ति नराः प्राज्ञ व्याला व्याघ्राश्च कानने ॥ इति स्कान्देऽकरणेऽनिष्टश्रुतेः । " श्रावणे बहुले पक्षे कृष्णजन्माष्टमीवतम् । न करोति महाप्राज्ञ व्यालो भवति कानने २० इति भविष्ये । जयन्त्यपि नित्या काम्या च । तत्र नित्या स्कान्दे शूदानेन तु यत्पापं शवहस्तस्थभोजने । तत्पापं लभते कुन्ति जयन्तीविमुखो नरः ॥ न करोति यदा विष्णोर्जयन्तीसमवं व्रतम् । यमस्य वशमापन्नः सहते नारकीव्यथाम् ॥ इत्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् । काम्याऽप्युक्ता स्कान्दे "महाजयार्थ कुरुता जयन्ती मुक्तयेऽयवा । धर्ममर्थ च कामं च मोक्षं च मुनिपुंगव ।। २५ “ ददाति वाञ्छितानन ये चान्येऽप्यतिदुर्लभाः" । इति फलविशेषश्रवणात । अस्मिंश्च व्रते उपवासः पूजा चेत्युभयं प्रधानम् " जन्माष्टमीदिने प्राप्ते येन भुक्तं द्विजोत्तम 1 त्रैलोक्यसम्मवं पापं तेन भुक्तं न संशयः"। इति स्कान्दात् । " अईराने तु रोहिण्यां यदा कृष्णाष्टमी भवेत् । तस्यामभ्यर्चनं शौरहन्ति पापं त्रिजन्मजम् ॥ सोपवासो हरेः पूजां कृत्वा तत्र न सीदति " ॥ इति भविष्यपुराणाच । फलसम्बन्धावगमा- दिति नव्याःतन । चित्रोद्भिनिरपेक्षफलसम्बन्धात्प्रयोगभेदापत्तेः । नने पूर्वोदाहतेषु वाक्येषु गौरवपरिजिहीर्षया केवलं फलसम्बन्ध एवं क्रियते । १ क-यत्र; वफ-परि । २ कपफरयअधड-व्याली । ३ प-वी कवीताम् । ४ क-द्विजोत्तमाः " ॥ " - ५पवनत।

·मयूखः ] पूजायाः कालः। . " श्रावणे बहुले पक्षे कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् । न करोति नरो यस्तु भवति क्रूरराक्षस: इत्यादिकालविधायकेषु भविष्यत्पुराणादिवचनेषु कृष्णजन्माष्टमीव्रतशब्देनोमयोरुपा- दानात् दर्शपूर्णमासराजसूयादिवत्प्रयोगैक्यमिति चेन्न । प्रातिस्विकवाक्य. पृथक्फलसम्बन्ध उद्भिच्चित्रादिव परस्परनैरपेक्ष्येणेतिकर्तव्यताया अप्यन्वयाद्भिन्न एव प्रयोगविधिः काप्यते । एवं चैकशब्दोपादानमपि ' य इष्टया पशुना सोमेन' इत्यादिवन विरुध्यते । अस्तु पृथप्रयोगतेति ५ चेन। अनन्तरस्वकृतव्रतानुष्ठानपद्धतौ एकप्रयोगलेखनविरोधात् । तस्मात् 'सोपवासो हरे पूजाम्' इत्यनन्तरोपन्यस्ते “ मासि भाद्रपदेऽष्टम्या कृष्णपक्षेऽर्द्धरात्रके । शशाङ्के वृषराशिस्थे कक्षे रोहिणिसंज्ञके ॥ " योगेऽस्मिन्वसुदेवाद्धि देवकी मामजीजनत् । तस्मान्मा पूजयेत्तत्र शुचिः सम्यगुपोषित."। इत्यादावुपवासस्य गुणत्यप्रतीतः स 'दतो घावति' इत्यादिवत्फलिसंस्कारः । पूजैव १० प्रधानम् । एव चोपवासस्य पारायें निर्माते यस्तद्वाक्ये फलोल्लेख: स केवलः स्तावक एव पर्णतादिवत् । ' अङ्गे फलश्रुतिरर्थवाद: ' इति न्यायात् । मनु " वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वपापप्रशान्तये । उपवास करिष्यामि कृष्णाष्टम्यो नभस्यहम् ॥ अथ कृष्णाष्टमी देवी नभश्चन्द्र सरोहिणिम् । अर्चयित्वोपवासैन मोहयेऽहमपरेऽहनि " ॥ इति भविष्यदुक्ते संकल्पवाक्ये उपवासस्य कर्तव्यत्वेनोल्लेखात्सोऽपि प्रधानमिति चेन्न । १५ अङ्गत्वेऽप्युपवासस्य ‘किया क्रियासबन्धिनं वा प्रकाशयन्मन्त्रः करणत्वं भजते' इति न्यायात् क्रियासंबन्न्युपवासप्रकाशकत्वेनापि मन्त्रस्य करणत्वोपपत्तेः । उपवासेनेति उपलक्षणे तृतीया । उपवासस्य पूजाकरणत्वासभवात । ननु पूर्वोदाहतयोः पूजाफलसंबन्धबोधकवाक्ययोरकरणे निन्दार्थवादादेरमावात्कथं व्रतस्य नित्यन्वोदोष इति चेन्न । उक्तयुक्त्या पूजाया एव फलसंबन्धे पूर्वोदाहतेपु ' श्रावणे बहुले पक्षे २० इत्यादिवाक्येषु कृष्णजन्माष्टमीवतशब्देन पूजाया ग्रहणात् युक्तोऽकरणनिन्दार्थवादश्रवणा- नित्यत्वोदोषः इति । तस्मावुपवासोऽङ्ग पूजैव तु प्रधानम् । अस्याश्च पूजायाः काल उक्तो विष्णुधर्मोत्तरे "रोहिणीसहिता कृष्णा मासि माद्रपदेऽष्टमी । सप्तम्यामर्द्धरात्राध कलयाऽपि यदा भवेत् ॥ " तत्र जातो जग नाथ. कौस्तुभी हरिरीश्वरः । तमेवोपवसेत्कालं तत्र कुर्याञ्च जागरम् ॥ २५ " अर्द्धराने तु योगोऽयं तारापत्युदये तथा । नियतात्मा शुचि. नातः पूजा तत्र प्रवर्तयेत् ॥इति। वसिष्ठस्तु स्पष्टमर्द्धरात्रस्य मुख्यकालत्वमाह “ अष्टमी रोहिणीयुक्ता निश्यर्दै दृश्यते यदि ।मुख्यकाल. स विज्ञेयस्तत्र जातो हरि:स्वयम्" इति । मुख्यस्य प्रघानस्य कालो मुरूपकाला । अत्र केवलामी चतुर्दा पूर्वेयुरेव निशीथ- व्यापिनी परेयुरेव उभयेयुः नोभयेधुश्चेति। तत्र प्रथमद्वितीयपक्षयोः कर्मकालव्यापित्वेनासंदिग्धैव। ३० अन्त्ययोगपि पक्षयोः प्रात. सङ्कल्पकाले सत्वादाधिक्यास परैव । ब्रह्मवैवर्तऽपि "वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी " ॥ इति । रोहिणीयुतापि चतुर्दा पूर्वेयरेव निशीथयोगवती । परेयुरेव ताशी । उभयेयु । नोमयेयुश्चति । तत्र पूर्वेयुनिशीययुता पूर्वव " कार्या विद्यापि सप्तम्या रोहिणीसहिताष्टमी"। इति पानात् । १ कप-तयो । ३ प-कल्य्यत-ध्येत् । ३ वफघ-कलित, कपम-फल ।

·२८ सत्यमीयुताइटमी। [समय- सप्तमीसंयुताऽभ्यां निशीथे रोहिणी यदि । मविता साइटमी पुण्या यावश्चन्द्रदिवाकरो"" इति यतिपुराणाद । जयन्यां पूर्वविदायामुपवासं समाचरेत् "॥ इति गारुढाथ । मविप्ये विष्णुधर्मोत्तरे च "रोहिण्यामर्द्धराने च यदा कृष्णाष्टमी भवेत् । तस्यामभ्यर्चनं शोरेहन्ति पापं विजन्मजम् । “५ प्राजापत्यसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाष्टमी । सोपवासो हरेः पूजा कृत्वा तत्र न सीदति ।। अर्द्धराने तु योगोऽयं तारापत्युइये तथा । रोहिणीसहिता कृष्णा मासि माद्रपदेष्टमी । अर्द्धरामाइपश्चोध कलयाऽपि यदा भवेत् । तत्र जातो जगन्नाथः कौस्तुभी हरिरीश्वरः" । तथा “ समायोगे तु रोहिण्यां निशीथे राजसत्तम । समजायत गोविन्दो बालरूपी चतुर्मुजः ॥ " तस्मात् पूनयेत्तत्र निशीथे राजसत्तम" ॥ इति । १० अवशिष्टेषु त्रिषु पक्षेषु परदिन एव व्रतम् । तदुक्तं ब्रह्मवैवर्ते " वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमी सहिताऽष्टमी । समक्षाऽपि न कर्तव्या सप्तमी Iऽष्टमी" ॥ इति । स्कान्दे “ सप्तमीसहिताप्टम्या भूत्वा अक्षं द्विजोत्तम । " प्राजापत्यं द्वितीयेऽग्नि मुहूर्ताच मवेद्यादि । तदाऽष्टयामिकं ज्ञेयं प्रोक्तं व्यासादिभिः पुरा" पाने "महूर्तेनापि संयुक्ता संपूर्णा साइटमी भवेत् । किं पुनर्नवमीयुक्ता कुठकोट्यास्तु मुक्तिदा"॥ इति । यदा तु पूर्वेयू गेहिणीरहिता निशीथगा च तिथि: परेयू रोहिणीसहिता निशीथास्पृछ च तदा पूर्वव ग्राह्या । कर्मकालशास्त्राय सर्वापेक्षया प्राबल्यस्य सर्वग्रन्थसिदत्वात् । रोहिणीयोगे तु प्राशस्त्यात्फलातिशयमानं न तु तस्य निर्णयोपयोगिता । नवमीवुधवारवत् । अन्यथा “प्रेतयोनिगताना तु प्रेतत्वं नाशितं नरैः । यैः कृता श्रावणे मासि अष्टमी रोहिणीयुता ॥ " किं पनर्बुधवारण सोमेनापि विशेषतः । किं पुनर्नवीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा" ॥ २० इति पाद्मवचसा पूर्वधरर्द्धरात्रे वर्तमाना सरोहिणीमप्यष्टमी त्यक्त्वा बुधनवीयता परैव कार्याऽऽपयेत। यत्तु पुनर्नव्याः । सत्यं कर्मकालशास्त्रं सर्वापेक्षया प्रबलं तथापीयमस्मिन्नते परैव माहोत्येवंविधन प्रातिस्विकेन शास्त्रेण बाध्यते । अत एव विष्णुरहस्ये "प्राजापत्यसंयुक्ता कृष्णा नमसि चाटमी। मुहूर्तमपि लभ्येत सोपोध्या सा महाफला "॥ इति । २५ यतिपुराणेऽपि "कृष्णाटम्यां भवेद्यत्र कलेका रोहिणी स्मृता । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता उपोष्यवे प्रयत्नतः" ॥ स्कान्दे “ उदये चाष्टमी किञ्चिन्नवी सकला यदि । भवेत्तु बुधसंयुक्ता प्राजापत्यसंयुता। अपि वर्षशतेनापि लभ्यते यदि वा न वा" ॥ इति । ब्रह्मवैवर्ते " दिवा वा यदि वा रानौ नास्ति चेद्रोहिणीकला । रात्रियुक्ता प्रकुर्वीत विशेषणन्दुसंयुताम् ॥ इति प्रातिस्विकशास्त्रस्य कर्मकालशाखापेक्षया प्राबल्यं माधवाचार्यादिभिर्व्यवस्थापित- मेवेत्याहुः । तदपि न । तदेव हि प्रातिस्विकं शास्त्रं कर्मकालबाधक यदनन्यथासिद्धं भवति । संभवति त्वस्य न्याय्योऽन्योऽर्थः । तथाहि-यत्तावब्रह्मवैवर्तीय तर 'इन्दुसंयुताम् । इत्यस्य १ज्ञ-सोमयोगे, अ-समायोगी । २ घफ-सप्रजायत, पक्ष-समा- ३ कपखक्ष-उपोप्याले । ४क-इदं तु प्रातिस्विकं शास्त्र भन्यथासिद्ध । - " .

·मयूखः] पूर्वव ग्राह्या । २९. 'सोमेनापि विशेषत' इत्यनेनैकमूलकल्पनालाघवलिप्सया सोमवारपरत्वान्नास्य दिवावच्छेदेन राम्यवच्छेदेन वा रोहिणीकलायोगाभावे निशीथगा ग्राह्येत्ययमर्थः । निशीथगमकशब्दाभावात् । किन्तु सोमवारयुक्ता विशेषेणाधिक्येन रात्रियुक्ता माहोति । एवं चोभयदिने निशीयस्पर्शाभावे सोमवाराधिकरात्रिव्याप्तेनिर्णायकत्वमुक्तं भवति यदा ।' इन्दुसंयुताम्' इत्यस्य निशीथपरत्वेऽपि रात्रिपदेनैवाधिकरात्रि लक्षयित्वाऽहोरात्रावच्छेदेन कलयाऽपि रोहिणीयोगाभावेऽधिकरात्रिज्यापिनी ५. कुर्वीतत्युक्त्वा विशेषेणेत्यादिना तदपोयते । सत्यपि रोहिणीयोगे इन्दुसंयुतैव ग्राह्यति । अथवा निशीथस्य मुहूर्तमात्रात्मकत्वादुभयदिने वैषम्येण निशीथपर्शेऽहोराने रोहिणीयोगामा च विशेषेणाधिक्येनेन्दुसंयुक्ता निशीथगा ग्राह्या । अधिकनिशीथव्यापिनीति यावत् । रोहिणी- योगे त्वधिकनिशीथव्यापिनीमपि विहाय स्वल्पनिशीथयोगिनी रोहिणीयुक्तामेव कुर्वीतेति । यश स्कान्दम् ' उदये चाष्टमी किश्चित् ' इति तत्राप्युदयशब्दस्य 'तारापत्युदये सति' इत्यायेकमूल- १० कल्पनालाघवलिप्सया चन्द्रोदयपरतवाडीकार्या न सूर्योदयपरता । यदि त्वेवं न व्याख्यायते ततो यथाश्रुतवाक्यबलायदा पूर्वेनिशीथेऽष्टमीमात्रसत्वमुत्तरेयुश्च निशीथास्पर्शिन्यष्टमी रोहिणीयुक्तापि च सती यदा बुधयुक्ता तदेवोत्तरा स्यात् न तु तदमावे ' यावद्वचनं वाचनिकम्' इति न्यायात् । यदि तु बुघाभावेऽपिरोहिणीमात्रवशादेवोत्तरोच्यते तदा रोहिणीयोगाभावेऽपि बुधमात्रसद्भावादुत्तरा स्यात्।अन्यतराभावेऽप्येतद्वचनप्रवृत्ते स्वीकाराहक्षयोगवद्वारयोगस्यापि प्राशस्त्यहेतुत्वाच्च अतोऽर्द्ध- १५ जरतीयापत्तिः । किंच यथा पूर्वेयुनिशीऽष्टमीमात्रसत्वे उत्तरेयुश्च निशीथा पूर्वमुक्षयोगे बुधसत्वे च एतद्वचनादुत्तरेयुर्वतमेवं पूर्वेयुनिशीथे सर्माष्टमीसत्वे बुधाधिक्यादुत्तरेयुर्वतापत्तिः । अपश्चिता चैतद्वचोव्याख्या दैतनिर्णये गुरुभिः। तच्च विष्णुरहस्यस्यं यदपि यद्विपुराणस्यं तत्र मुहूर्त- पदं निशीथाख्यमुहूर्तपरं कलापदं तदर्तिकलापरमिति न विरोधः । वस्तुतस्त्वेतदार यमुमयदिने निशीथेऽदमीव्याप्तावव्याप्तावेदेशव्याप्ती वा सावकाशम् । अतो न कर्मकालव्याप्तिबाधकम् । २० तस्मात्कर्मकालशाखाबाधात्पूर्वव ग्राह्या । यदि तु जयन्तीवतं जन्माष्टमीवताद्भिन्नं तदा तद्भवतु परेऽहनि । न तु जन्माष्टमीवतम् । यत्तु माधवाचार्यनयन्तीत्रतेन जन्माष्टमीवतस्य प्रसद्भासिद्धिरम्यधायि । तन्ना कालभेदात्। योऽपि च तैरेव नामभेदानिमित्तमेदादूपभेदाच्छुद्धमिश्रत्वमेदानिर्देश मेदाच कर्मभेद उक्तः सोऽप्ययुक्तः । कर्मनामधेयमेरे हि स्यात्कर्मभेदः । नपत्र जयन्तीशब्दः कर्मनामा किंतु रोहिणी- १५ सहिताया अष्टम्या: 'रोहिणीच यदा कृष्णपक्षेऽटम्यां द्विजोत्तम जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरातिथिः॥ पति विष्णुधर्मोत्तरात् । यदपि रूपभेदादित्युक्तं तत्र रूपशब्देन धात्वर्थभेदो गुणभेदो धाऽभिप्रेतः । नायः । कर्ममेदसाधक्तयाऽऽमिक्षाधिकरणोपन्यासासंगतः । नह्यामिक्षाधिकरणे धात्वर्थमदादेशः सिध्यति । नान्यः । उत्पत्तिशिष्टस्य गुणस्य वाक्यान्तरे श्रवणात् । निमित्त- ३० भेदशुद्धमिश्रस्वभेदनिर्देशभेदाना तु कर्मभेदकत्वं न कापि ध्युत्पादितम् । ननु "जन्माष्टमी जयन्ती च शिवरात्रिस्तथैव च । पूर्वविदैव कर्तव्या तिपिमान्ते च पारणम्"। "सिध्यते चैव भाते च पारणं यत्र चोदितं । तिध्यक्षे रात्रिपर्यंत स्यात चेत्पारणं दिवा । " यामत्रयोगामिन्यां प्रातरेव हि पारणं । तिथियामत्रयादक तिथिमाते च पारणाम् ॥ १क-याप्ती, क्ष-माते; बघअघख-प्याप्स्पो-२५-धोऽपि ।

·जन्माष्टमीव्रतप्रयोगः। [समय- इति भृगुवशमयेऽनन्यपरपुनःश्रवणलक्षणादभ्यासादेव भेद इति चेन्न । एतस्य वचसा जन्माष्टमीमस्यादिजयन्यनुवादेन पूर्व विद्धत्वगुणमात्रविधायकत्वेनाप्युपपत्तेः । अथ पूर्वोदाहनेषु वाक्येप्पयसेत्पूजयेञ्चेश्यपर्यायधातुनिष्पन्नाख्यातरूपाच्छब्दान्तरादेव भेद इष्यते ।तत्र शब्दान्तरणो- पवासपूजयो देऽप्युपयालय पूजागत्वस्य प्राथापितत्वेन स्वातव्येण कालनिर्णयप्रयोजकत्वम् । .५ प्रकरणान्तराद्देव इति चेन्न । उपलभ्यमानस्मृतिपुराणादिषु असन्निध्यनुपलम्मात् । यदि स्यात्तदा किमितीमं राजमार्ग विहाय शुद्धमिनत्यादि कुमार्गों माधवाचार्यराश्रियेते । एवमपि स्वमानसाक्षिकत्वेन प्रकरणान्तराद्भदे समाश्रीयमाणे भवतु जयन्तीवतं परेऽहनि । जन्माष्टमीवते तु सत्या उत्तर दिने निशीथाच्यापिन्या अष्टम्या रोहिणीयोगे पूर्वदिने च केवलाया निशीथयोगे पूर्वव ग्राह्येति दिक् । १० अथ जन्माष्टमीव्रतप्रयोगः । व्रतपूर्वदिने दन्तघावनं कृत्वोपवासदिने प्रातः सूयः सोमो यमः कालः संध्ये भूतान्यहः क्षपा । पवनो दिक्पतिर्भूमिराकाशं खचरा नरीः॥ " ब्राझं शासनमास्थाय कल्पध्वमिह सन्निधिम्" । इत्युक्त्वा सफलपुष्पाक्षतजलपूर्णताम्रपात्रमादाय मासायल्लिख्यागुकफलकामः पापक्षयकामो वा कृष्णप्रीतये कृष्णजन्माष्टमीवतमहं करिष्ये । तथा " वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वपापप्रशान्तये । उपवासं करिष्यामि कृष्णाष्टम्यां नमस्यहम् ॥ १५ " अर्थ कृष्णाष्टमी देवी नमश्चन्द्रसरोहिणीम् । अर्पयित्वोपवासेन भोध्येऽहमपरेऽहनि ॥ “ एनसो मोक्षकामोऽस्मि यद्गोविन्दमयोनिजम् । तन्मे मुञ्चतु मां त्राहि पतितं शोकसागरे ॥ आजन्ममरणं यावद्यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तत्प्रणाशय गोविन्द प्रसीद पुरुषोत्तम "" इत्यात्वा पावस्थं जलं क्षिपेत् । ततः कदलीस्तम्भवासोभिरामपल्लवयुतसजलपूर्णकलशे- दीपः पुप्पमालादिभिर्युतमगुरुधूपितमानखड्गकृष्णछागरक्षामणिद्वारन्यस्तमुसलादियुतं मङ्गलोपेतं २० षष्ठ्या देव्या युतं देवक्याः सूतिकागृह विधाय तस्य समन्ताद्रित्तिषु सकुसुमाअलीन देवगन्धर्बादीन सङ्गचर्मधरवसुदेवदेवकीनन्दयशोदागर्गगोपीगोपान कंसनियुक्तान्गोधेनुकुजरान यमुनां तन्मध्ये कालियमन्यच्च तत्कालीनं गोकुल चरितं यथासमवं लिखित्वा सूतिकागृहमध्ये प्रच्छदपटावृत्तं मञ्चकं स्थापयित्वा मध्याह्न नद्यादिजले तिलैः स्नात्वाऽर्द्धरात्रे ' सपरिवारश्रीकृष्णपूजां करिष्ये' इति संकल्प २५ काञ्चनी सजती ताम्री पेत्तली मृण्मयी तथा । वाक्षी मणिमयी चैव वर्णकैलिखिता तथा"। इत्युक्तान्यतमेन प्रतिमा विधायान्युत्तारणं कृत्वा प्रतिमाकपोलो स्पृष्टा तदेशस्थाने तत्त. देवताना मूलमन्त्रं प्रणवादिचतुर्यन्तं नाम च 'अस्मै देवत्वं सद्ययायै स्वाहा' इति मन्त्रं पठन्प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् अस्मा इत्यस्य स्थाने तत्तद्देवतानाम ग्राह्यम् । "गायद्भिः किन्नरायः सततपरिवृता वेणुवीणानिनादैः शंगारादर्शकुन्तप्रवरकृतकरैः किङ्करैः सेव्यमाना । " पर्यवे स्वास्तृते या मुदिततरमुखी पुत्रिणी सम्यगास्ते सा देवी देवमाता जयति सुवदना देवकी दिव्यरूपा " ॥ इति देवकाम “ मां चापि बालकं सुप्त पथके स्तनपायिनम् । श्रीवत्सवक्ष शान्तं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥"ति १ पम्पम-धीयते; टय-श्रयते। २ पक्षमा, फघअ-नरः ३ फयघट्य-अथ। ४ रख-संक्षियेत् । " ·" तत: मयूखः] पूजाप्रार्थनादि। श्रीकृष्णं च ध्यात्वा । ॐनमो देव्यै श्रिय इति' इति श्रियं देवकीसहित वसुदेवं यशोदासहित नन्दं श्रीकृष्णसहितं बलदेव चण्डिकां च नमोन्तै ममन्त्रैः पूजयेत् । तत्र मन्त्राः " योगेश्वराय देवाय योगानां पतये विभो।योगोद्भवाय नित्याय गोविन्दाय नमोनमः"स्नाने। " यज्ञेश्वराय यज्ञाय तथा यज्ञोभवाय च । यज्ञानां पतये नाथ गोविन्दाय नमोनमः घ्पादो। "विश्वेश्वराय देवाय तथा विश्वोद्भवाय च । विश्वस्य पतये तुभ्यं गोविन्दाय नमोनमः"नेवेद्य। ५ गारुडे तु "यज्ञाय यज्ञेश्वराय यज्ञपतये यज्ञसम्भवाय गोविन्दाय नमोनमः" इत्यर्थम् । सर्वेषां यज्ञपदाना स्थाने योगपदान्युक्त्वायमेव मन्त्रः स्नाने, विश्वाय विश्वेश्वराय इत्याद्युक्त्वा नैवेद्य, धर्माय धर्मेश्वराय इत्यादिस्वाहान्तस्तिलहोमे, विश्वाय विश्वेश्वराय इत्यादिः शयने, सोमाय सोमेश्वराय इत्यादिश्चन्द्रपूजायामिति मन्त्रा उक्ताः । ततो गव्यधृतेनामौ बोद्धारा क्वचिनुढ- घृतेनेति । ततो जातकर्मनालच्छेदषष्टीपूजानामकर्माणि संक्षेपेण कार्याणि । ततश्चन्द्रोदये १० रोहिणीयुतं चन्द्रं स्थण्डिले प्रतिमायां वा नाममन्त्रेण संपूज्य " शझे तोयं समादाय सपुष्पकुशचन्दनम् । जानुभ्यां धरणी गत्वा चन्द्रार्याऱ्या निवेदयेत् ॥ “ क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । गृहाणाऱ्या शशाङ्कम रोहिण्या सहितो मम " ॥ इति । ततः “ ज्योत्स्नाया पतये तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः। नमस्ते रोहिणीकान्त सुधाबास नमोऽस्तुते॥ " नभोमण्डलदीपाय शिरोरत्नाय धूर्जटेः। कलाभिर्वर्धमानाय नमश्चन्द्राय चारवे"॥ इति प्रणमेत् ॥ १५ अनघं वामन शौरि वैकुण्ठं पुरुषोत्तमम् । वासुदेवं हृषीकेश माधवं मधुसूदनम् ।। " वाराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंह दैत्यसूदनम् । दामोदरं पद्मनाम केशवं गरुडध्वजम् ।। " गोबिन्दमच्युतं कृष्णमनन्तमपराजितम् । अधोक्षजं जगदीजं सर्गस्थित्यन्तकारिणम् ॥ अनादिनिधनं विष्णु त्रिलोकेशं त्रिविक्रमम् । नारायणं चतुर्बाहु शङ्खचक्रगदाघरम् ॥ " पीताम्बरधरं नित्य वनमालाविभूषितम् । श्रीवत्सा जगत्सेतु श्रीकृष्ण श्रीधर हरिम् ॥ "शरणं तु प्रपद्येऽह सर्वकामार्थसिद्धये । प्रणमामि सदा देवं वासुदेवं जगत्पतिम् " ॥ इति मन्ने प्रणम्य • त्राहि मां सर्वलोकेश हरे संसारसागरात् । त्राहि मां सर्व पापन दुःखशोकार्णवात्प्रमो । "सर्वलोकेश्वर बाहि पतितं मा भवार्णवे । देवकीनन्दन श्रीश हरे संसारसागरात् । “ब्राहि मा सर्वदुःखप्न रोगशोकार्णवाद्धरे । दुर्गतासायसे विष्णो ये स्मरन्ति सकृत्सकृत् ॥ २५ " सोऽहं देवातिदुर्वृत्तस्राहि मां शोकसागरात् । पुष्कराक्ष निमोऽई मायाविज्ञानसागरे ॥ “ त्राहि मा देवदेवेश त्वत्तो नान्योऽस्ति रक्षिता । "यदाल्ये यच्च कौमारे यौबने यच्च वार्द्धके । तत्पुण्यं वृद्धिमामोतु पापं हर हलायुध" इति मन्त्रः प्रार्थयेत् । ततः स्तोत्रश्रवणपुराणश्रवणादिना जागरणं कृत्वा द्वितीयेऽन्हि प्रातःकालीनं नित्यं कृत्वा पूर्ववद्देवं पूजयित्वा ब्राह्मणाद भोजयित्वा तेभ्यः सुवर्णधेनुवाद ३० कृष्णो मे प्रायताम् ' इति दत्वा "यं देवं देवकी देवी वसुदेवादीजनत् । मोमस्य ब्रह्मणो मुत्य तस्मै ब्रह्मात्मने नमः । - सुजन्मवासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च " 'शान्तिरस्तु शिवं चास्तु' इत्युक्त्वा प्रतिमामुद्दास्य तो ब्राह्मणाय दत्वा पारणौ कृत्वा वनं सम पयेत् । 'सर्वाय सर्वेश्वराय सर्वपतये सर्वसमवाय . २० .

·३२ पारणम् । [समय- . " . " गोविन्दाय नमोनमः' इति पारणायाम् । भताय भूतपतये नमः' इत्यादि समापने मन्त्रः । उद्यापनं त्वनुतत्वान्नास्ति । एवं ययोक्ततियो व्रतं कृत्वा परदिने पारणं कुर्यात् । अभ्यामय रोहिण्यां न कुर्यात् पारणं क्वचित् । हन्यात्पुराकृतं कर्म उपवासार्जितं फलम् ॥ तिथिरष्टगुणं हन्ति नक्षत्रं च चतुर्गुणम् । तस्मात्प्रयत्नतः कुर्यात्तिथिमान्ते च पारणम्" इतिी. तत्र दिवसे उभयान्ते पारणमिति मुख्यः कल्पः । एकतरान्तस्त्वनुकल्पः । तत्र यदि तिथिनक्षत्रयो- रन्यतरस्य चान्तो रात्रौ मवति तदा तदात्री न कुर्याकिन्तु दिवैव सर्वेष्ववोपवासेपु दिवा पारणमिष्यते । अन्यथा पुण्यहानिः स्याहते धारणपारणात "॥ इति ब्रह्मवैवर्त निषेधात् । "अन्यतिथ्यागमो रानौ तामसस्तैजसो दिवा । तामसे पारणं कुस्तामसी गतिमश्नुते । इति गरमपुराणाच । यत्तु केनचिदुक्तं तिथिनक्षत्रयोगादिवापारणस्यासम्मवे रात्रावपि कुर्यात् । तदुक्तं माधवीये स्मृत्यन्तरे तिघ्यक्षयोर्यदा छेदो नक्षनान्तमथापि वा । अर्द्धरात्रेऽपि तत्कुर्यात्पारणं त्वपरेऽहनि ॥ ॥ इति । ब्रह्मण्डपुराणेऽपि १५ न राम्रो पारणं कुर्याहते वै रोहिणीव्रतात् । तत्र निश्यपि तत्कुर्याद्वर्जयित्वा महानिशाम् इति । पूर्वोदाहत सामान्यवाक्यद्वयं जन्माष्टमीपारणातिरिक्तपारणपरमिति । तन्न । ब्रह्माण्डीय- वचने तावदपिशब्दपवणात 'अपि वेदान्तगं रणे' इतिवत्वार्थत्यागेनोमयान्तादरः प्रतीयते न रात्रिविधिः । एवं च स्तुत्यर्थ वे संभवति न सामान्यवचनबाघकत्वमेतस्य युज्यते । यदपि 'तिथ्यक्षयोः' इति वचनं तत्रापि एक पदमेकत्रान्वितमन्यत्र विना बलवदनुपपत्त्या २० नान्वेति इति न्यायात् । अर्द्धरावे यदोमयान्तस्तदा वचनान्तरबोधितदिन एव पारणं कुर्यान्न वरात्रे पारणमित्येवपरम् । न्यायश्चायं तृतीये सिद्धः। 'यथा चमसमन्यांश्चमसांश्चमसिनो मक्षयन्ति । अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ति' इत्यत्र चमसिपदस्य हारियोजना- न्वयानभ्युपगमात् । किञ्च त्वयापि हि परेऽहनीत्यस्याविवक्षाडगीक्रियत एव । अन्यथा तृतीय- दिने पारणापत्तिः । यदप्यत्र माधवेनोक्तम् 'अर्द्धरात्रशब्देन रात्रिमात्रं गृह्यत' इति तदपि २५ प्रमाणाभावेनवापास्तम् । यद्यविवक्षा तदा दिनस्यैव ग्रहणौचित्यात् । तस्मादस्मदुक्त एव पक्षः श्रेयान् । तनं शक्त उभयान्तेऽशक्तस्त्वन्यतरान्ते उत्सवान्ते वा 'तिथ्यन्ते चोत्सवान्ते वा नती कुर्वीत पारणम् ' इति कालादर्शादिनिबन्धवचनाद । उत्सवान्ते जागरायुत्सवान्ते । भाद्रशुक्लाष्टमी दूर्वाष्टमी । भविष्ये "शुक्लाष्टमी तिथि तु मासि माद्रपदे भवेत् । दूर्वाष्टमी तु सा ज्ञेया नोत्तरा सा विधीयते" इति । ३० इयं च पूर्वविद्धा । तदुक्तं बृहद्यमेन " श्रावणी दुर्गनवमी पूर्वी चैव हुताशिनी । पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या शिवरात्रि दिनम्" इति । अत्र वीणामेवाधिकारो न पुंसाम् " या न पूजयते दुर्वा मोहादिह यथाविधिः । जन्मानि त्रीणि वैधव्यं लभते नात्र संशयः ॥ " तस्मात्संपूजनीया सा प्रतिवर्षे वधूजनः" ॥ १क-अन्ते । १ कवचनान्तरे। - ·मयुखः] ज्येष्ठाष्टमी। " । इति चन्द्रप्रकाशे पुराणसमुच्चयेऽकरणे वैधव्यरूपानिष्टश्रुतेः । अत एव नित्यमपीदम् । इदं तु व्रतं माद्रशुक्ले अगस्त्योदयसमावनायो माद्रकृष्णाटम्यां कार्यम् शुक्ले भाद्रपदे मासि दूर्वीसंज्ञा तथाष्टमी । सिंहाई एव कर्तव्या न कन्या कदाचन । सिंहस्ये चोत्तमो सूर्येऽनुदिते मुनिसत्तम" इति गोविन्वार्णवे स्कान्दात् * । अत्र कृत्यमुक्तं मदनरत्ने भविष्यपुराणे " शुचौ देशे प्रजातायां दूर्वायां ब्राह्मणोत्तम । स्थाप्य लिङ्गं ततो गन्धेः पुष्पै पैः समर्चयेत् ॥ " दध्यक्षतेजिश्रेष्ठ अध्यं दद्यात्रिलोचने । दूर्वाशमीम्यां विधिवत्पूजयेच्छ्रद्धया युता" ॥ तत्र मन्त्रः " त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि वन्दिताऽसि सुरासुरैः । सौभाग्यं सन्तति देहि सर्वकार्यकरी भव ॥ यथा शाखाप्रशाखाभिविस्तृताऽसि महीतले । तथा ममापि सन्तानं देहि त्वमजरामरम्" ॥ इति । १० मक्ष्यनियमोऽपि भविष्य " अनमिपक्कमनीयादन्नं दधि फलं तथा । अक्षारलवणे ब्रह्मन्ननीयान्मधुनाऽन्वितम् ॥ इति । इयं च ज्येष्ठामूलशून्यरौहिणमुहूर्तव्यापिनी ग्राह्या मुहूर्ते रोहिणेऽष्टम्यां पूर्वा वा यदि वा परा । दूर्वाष्टमीति सा कार्या ज्येष्ठां मूलं च वर्जयेत्” । इति पुराणसमुच्चयात् । दिनदये रौहिणज्येष्ठामूलयोगे तदभावे वा पूर्वे । 'श्रावणी दुर्ग- १५ नवमी' इतिपूर्वोक्तवाक्यात् । अत्रैव ज्येष्ठापूजनं लैट्ने “ कन्या याऽटमी शुक्ला ज्येष्ठझै महती स्मृता । अलक्ष्मीपरिहाराय ज्येष्ठां तत्र प्रपूजयेत् ॥ तथा-"मासि भाद्रपदे शक्ले पक्षेज्येष्ठःसंयते । यस्मिन्कस्मिन्दिने कुर्याजज्येष्ठायाः परिपूजनम् ॥ इति स्कान्दोक्तेः । इयं ज्येष्ठायोगवशेन ग्राह्या । नक्षत्रयोगाभावे तु परैव । पूर्वेयू रात्रौ नक्षत्र- योगे तु पूर्वव । तथा च तत्रैव २० " नवमीसहिता कार्या अष्टमी नात्र संशयः । मासि भाद्रपदे शुक्ल पक्षे ज्येष्ठांसंयुते । “रात्रिर्यस्मिन्दिने कुर्याज्ज्येष्ठायाः परिपूजनम् "॥ इति । तत्रैव " यस्मिन्दिने भवेज्ज्येष्ठा मध्याह्रादुर्ध्वमप्य]ः। तस्मिन्हविष्यं पूजा चन्यूना चेत्पूर्ववासरे" इति। निर्णीतपूजादिनात्पूर्वदिनेऽनुराधायामावाहनम् । उत्तरदिने मुले च विसर्जनम् । तथा च स्कान्दे “ मैत्रेणावाहयेद्देवी ज्येष्ठायां तु प्रपूजयेत् । मूल विसर्जयेद्देवीं त्रिदिनं व्रतमुत्तमम् ॥ ॥ इति । २५ महालक्ष्मीयानाऽप्यस्यामेवोक्ता काशीखण्डे “ महालक्ष्म्यष्टमीं प्राप्य तत्र यात्रा कृता नृणाम् । संपूजितेह विधिवत्पद्मा सद्म न मुञ्चति " ॥ व्रतवन्तस्तु एतदारभ्याश्विनकृष्णाष्टमीपर्यन्तं पोडशदिनानि प्रत्यह यात्रां युरिति शिष्टाः । अत्र व्रतमुक्तं पुराणसमुच्चये श्रियोऽर्चनं भाद्रपदे सिताष्टमी प्रारभ्य कन्यामगते च सूर्ये । "समापयेत्तत्र तियो च यावत्सूर्यस्तु पूर्वार्द्धगतो युवत्याः" ॥ इति । कन्यामगते सिंहस्थे सूर्ये प्रारम्भः । युवत्याः कन्यायाः पूर्वाः सूर्येऽवस्थिते सति समाप्तिरित्यर्थः । प्रथमारम्भ एवायं नियमः षोड़शवार्षिके तत्प्रयोगगतद्वितीयादिवर्षे तु न नियमः । एतञ्चार्द्धराबातिक्रमवर्तिन्या- मष्टम्यां कार्यम् १प-।। *म पाठः-अस्ताउदयश्चैव कादयां पाउभा ५४६ । २ क-स्थाप्यं । ३ कषफ-विस्तासि। अपक्षन्तथैव मम । ५ पमवकक्षखफमड-अणु । “ .

·" . महालक्ष्म्यष्टमी। [ समय- अर्द्धरात्रमतिकाय वर्तते योत्तरा तिथिः । तदा तस्यां तियो कार्य महालक्ष्मीवतं सदा"। इति चन्द्रप्रकाशे स्मृत्यन्तरात् । आश्विनशुक्राष्टमी महाष्टमीत्युच्यते । तथा च ब्रह्मपुराणे "तनाम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महापोरा योगिनीकोटिमितता ।। "अतोऽत्र पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानधैः" । इति । तत्र आश्विन शुक्लपक्षे । श्यं चाष्टमी नवमीयुता ग्राह्या । तथा च देवीपुराणे " सप्तमीवेघसंयुक्ता यः कृता तु महाष्टमी । पुत्रदारधनहींना भ्रमन्तीह पिशाचवत् ॥ मदनरत्ने स्मृतिसाहेऽपि " शरन्महाटमी पूज्या नवमीसंयुता सदा । सप्तमीसंयुता नित्यं शोकसन्तापकारिणी ॥ १० "जम्भेन सप्तमीयुक्ता पूजिता तु महाष्टमी । इन्द्रेण निहतो जन्मस्तस्मादानवपुङ्गवः ॥ तस्मात्सर्वप्रयानेन सप्तमीसहिताऽटमी । वर्जनीया प्रयत्नेन मनुजैः शुमकादिभिः ॥ " सप्तमी कलया यत्र परतश्चाष्टमी मवेत् । तेन शल्यमिदं प्रोक्तं पुत्रपौत्रयमदम्"। तथा पुत्रान्हन्ति पशुन्हन्ति हन्ति राष्ट्र सराजकम्।हन्ति जातानजातांश्च सप्तमीसहिताऽष्टमी"इति। ब्रह्मवैवर्ते १५ “शुक्लपक्षेऽष्टमी चैत्र शुक्लपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता" ॥ इति । वसुरन्धयोरिति युग्मवचनम् । अत्र त्रिमुहूर्तन्यूनाऽपि सप्तमी वर्जनप्रयोजिका न त्रिमुहूर्त । तथा च ब्रह्मपुराणे "सप्तमीशल्यसंयुक्ता वर्जनीया सदाऽमीस्तोकाऽपि सा तिथि:पुण्या यस्यां सूर्योदयो भवेत्" इति। स्तोका कलाकाष्ठादिमानाऽपीत्यर्थः । इयमेव भौमयुताऽतिप्रशस्ता। " अष्टम्यामुदिते सूर्य दिनान्ते नवमी मवेत् । कुजवारो मवेत्तत्र पुजनीया प्रयत्नतः ॥ इति मदनोक्तस्मृत्यन्तरात् । नवमीयुक्तालाभे तु सप्तमीयुतेव कार्या । तत्पराण्येव " सप्तम्याऽपि युता कार्या मूलेनापि विशेषतः" इत्यादीनि वचनानि । नवरात्राशक्तो विरानायुक्तं देवीपुराणे " नवरात्रवतेऽशतस्विरानं चैकरात्रकम् । मतं चरति यो भक्तस्तस्मै दास्यामि घाञ्चितम्" इति। केवलाष्टम्युपवासस्तु पुत्रवता न कार्यः उपवास महाटम्यां युनवान समाचरेत् । यया तथा वा पूतात्मा बती देवीं प्रपूजयेत् " ॥ इति कालिकापुराणात् । मार्गशीर्षकृष्णाष्टम्यां काशीखण्डे काशीवासनिर्विघ्नतार्थ कालभैरवपूजोक्ता कृत्वा च विविधां पूना महासंमारविस्तरैः।नरो मार्गासिताप्टम्यां वार्षिक विधमुत्सृजेत्" ॥ इति । . तत्रैव "तीर्ये कालोदके सात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः॥विलोक्य कालराजानं निरयाइद्धरेस्पितन इति। ३० उपोषणमप्युक्तमस्यामेव काशीखण्डे " मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसनिघौ । उपोष्य जागरं कुर्वन्सर्वपापैः प्रमुच्यते” ॥ इति । अत्रोपोपणाइतयाऽर्यदानमपि कार्यमिति शिवरहस्ये । अत्रोपवासजागरणयोः प्रधानयोरहो. रात्रसाध्यत्वेनाहोरात्रयुताऽटमी ग्राह्या १ बटक-म्भः । २ फपटयअघह-तस्या । ३ प-वयि वा १४ पक्षपकरप्रदम् । ५ घ-वर्ज; शक-वर्जनीया। प्र-स्वल्पा । ७ फभव-रे। २० २५ “ ।

·मयूसः] मीमाष्टमी । " ॥ "अहोरानवतं यच एकमेकतिथौ गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तद्रतं व्रती" ॥ इति स्मृतेः। यदा तु पूर्वदिने सायाह्ने उत्तरे प्रदोषे तुल्यातदा पूर्वव "रुद्रयतेषु सर्वे कर्तव्या संमुखी तिथिः" इति ब्रह्मवैवर्तात। यत्तु कश्चित् "उपोषणस्यांगमूतमर्यदानमितिस्थितम्"इति शिवरहस्याटुपो- पणमेव प्रधानं न जागरणमिति तत्तुच्छम् । अर्घ्यदानस्योपोषणाङ्गत्वेऽपि जागरणे तत्वायोगात् । यदपि मध्याह्ने संस्थिते रवी" इत्युपक्रम्य " तदोग्ररूपादनधान्मत्तः श्रीकालभैरवः । आविरासीत्ततो लोकान् भीषयाखिलानपि इति शिवरहस्ये मध्याह्ने कालभैरवाविर्भावात्तयापिनी ग्राह्येति कश्चित्तदपि तुच्छम् । शिवरहस्ये मध्याह्नोत्तरं “कृत्तिवासेश्वरं प्रापुर्देवा बिल्वादिसाधना" इत्यादिना भूयः कर्मकलापमुक्त्वा भैरवा- विर्भाव चोक्त्वा अनुपदमेव “सूर्योऽयस्तमुपागमत् " इत्युक्तं । तत्र मध्याह्नऽपराह्ने सायाह्ने वावि- र्मावानिश्चयात् । अस्तु वा मध्याह्न आविर्भावस्तथापि तत्कालीनग्राह्यतायां मानाभावः । न १० ह्याविर्भावकालीना ग्राह्यति वाक्यमस्ति किश्चित् । जन्माष्टम्यादौ तु पूजाख्यकर्मकालत्वेन निशीथव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तं न जन्मकालतयेति संक्षेपः । माघशुक्लाटम्यां मीष्मतर्पणं श्राद्धं चोक्त हेमाद्री पाने "मा मासि सिताष्टम्या सतिलं भीष्मतर्पणम् ।श्राद्धं च ये नराः कुर्युस्ते स्युः सन्ततिभागिनः" इति । तर्पणमन्त्रस्तु मारते " भीष्मः शान्तनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आभिराद्भिरवामोतु पुत्रपौत्रोचिता क्रियाम् ॥ वैयाघ्रपादगोत्राय सांकृत्यप्रवराय च । अपुत्राय ददाम्येतज्जलं भीमाय वर्मणे ।' वसूनामवताराय शन्तनोरात्मजाय च । अयं ददामि भीष्माय आबाल्यब्रह्मचारिणे" ॥ इति। पा-"ब्राह्मणायाश्च ये वर्णा दद्युभीष्माय नोजलम् । सवत्सरकृतं तेषां पुण्यं नश्यति सत्तम" ॥ इति । इदं चजीवपितृकोऽपि कुर्यात् । निषेधाभावात् । यत्तु ' सपितुः पितृकृत्येषु नाधिकारः कथंचन ' २० इति निषेधः स पिव्यकर्मपर इति दिक् । इत्यष्टमीनिर्णयः। अथ नवमी। सा तु पूर्वी 'वसुरन्ध्रयोः' इति युग्मवचनात् । ब्रह्मवैवर्तेऽपि अष्टम्या नवमी विद्धा कर्तव्या फलकातिभिः । न कुर्यानवमी तात दशम्या तु कदाचन" ॥ इति। चैत्र शुक्ला रामनवमी सा परविद्धा मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तमगस्तिसंहितायाम " चैत्र शुद्धा तु नवमी पुनर्वसुयुता यदि । सेव मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् " ॥ इति । २५ " नवमी चाष्टमीधिद्धा त्याज्या विष्णुपरायणः । उपोषणं नवम्यां वै दशम्या पारणा भवेत् " ॥ इति वचनाच्च । तत्रैव " चैत्रे मासि नवम्यां तु जातो रामः स्वयं हरिः । पुनर्वस्वृक्षसंयुक्ता सा तिथिः सर्वकामदा। "श्रीरामनवमी प्रोक्ता कोटिसूर्यग्रहाधिका । तथा-"केवलाऽपि सदोपोष्या नवमीशब्दसंग्रहात् । तस्मात्सर्वात्मना सर्व कार्य वै नवमीवतम् ॥ ३० १ कध-एका । २ ब-यत् । ३ ब-तदपि । ४ क-नात् ।

·नवमीवतपद्धतिः। [समय- . - " उपोषणं जागरणं पितृनुदिश्य तर्पणम् । तस्मिन्दिने तु कर्तव्यं ब्रह्म प्रामुममाप्सुभिः "॥ अत्र पूर्वदिन एव मध्याहव्यापिनी चेत्पूर्वा दिनये तयाप्तावव्याप्तावेकदेशसमव्याप्तौ च सनक्षत्रा चे.पूर्वाऽन्यथोचरेति । अष्टमीविद्धानिषेधादिति । सत्रैव-" यातु रामनवम्यां तु मुझे मोहाद्विमूदधीः । कुम्भीपाकेषु घोरेषु पश्यते नात्र संशयः"। ५ इति प्रत्यवायतेनित्यं फलश्रुतेश्च काम्यं गमनवमीवतम् । यत्तु " तद्भक्तानामेव नित्यमिति" तान । सङ्कोचे मानाभावात् । जन्माष्टमीशिवराज्यादिवतेऽपि तथात्वापत्तेः । अथ बतपद्धतिः। बतपूर्वदिने सायं दन्तधावनं व्रतदिने च प्रातः । सूर्यः सोमो यमः कालः सन्ध्ये मूतान्यह क्षपा । पवनो दिक्पतिमिराकाशं सचरा नराः। १० "बाम शासनमास्थाय कल्पध्वमिह संनिधिम्" इत्युक्त्वा फलपुष्पाक्षतसहितजलपूर्ण वा ताम्रपान गृहीत्वा मासाद्युष्ठिख्य पापक्षयकामोऽमुककामो वा श्रीरामचन्द्रप्रीतये श्रीरामनवमीनतमह करिष्ये " उपोष्ये नवेमी वय यामेष्वटसु राघव । तेन प्रीतो भव त्वं भोः संसारावाहि मां हरे " ॥ इत्युक्त्वा पारस्थं जलं क्षिपेत् । ततः शक्तितो हैमी रामप्रतिमामग्न्युत्तारणपर्वक कपोलो स्पृष्ट्वा मूलमन्वप्रणवादिचतुर्थ्यन्तं नाम रामाय देवत्वसङ्ख्यायै स्वाहेति च मन्त्रं पठन् १५ प्राणप्रतिष्ठा कुर्यात् । -" कोमलाझं विशालाक्षमिन्द्रनीलसमप्रभम् । दक्षिणाने दशरथं पुत्रावेक्षणतत्परम् ॥ "पृष्ठतो लक्ष्मणं देवं सच्छ कनकप्रभम् । पार्श्वे भरतशनुनो तालवृन्तकरावुभो । "अमे व्ययं हनूमन्तं रामानुग्रहकाक्षिणम्" ॥ इति ध्यात्वा षट्कोणमध्ये पूजयेत् । श्रीराम प्रतिमासमीपे पट्कोणमध्ये कौशल्यां दशरथं च पूजयेत् । पट्कोणकोणेषु रा हृदयाय नमः । री २० शिरसे स्वाहा । रूं शिखायै वषट् । ₹ कवचाय हुम्। रौ नेत्रत्रयाय वौषट् । रः असायफडिनि। हृदयादीनि पट् । षट्कोणबाह्याटदल कमलदलमलेपु हनूमन्तं सुग्रीवं भरतं बिभीषणं रक्ष्मणमद्गद शत्रु जाम्बवन्तं च दलमध्येषु धृष्टिं जयन्तं विजयं सुराष्ट्र राष्ट्रवर्द्धनमकोए धर्मपाल सुमन्त्र च, दलायेषु इन्द्र, अग्निं यमं नितिं वरुणं वायु कुबेर ईशानं चाष्टौ लोकपालान, तदने, वज्र, शक्ति, दण्ड, खग, पाशम्, अङ्कुशं, गदां, शूलं चेति तेषामायुधानि च पूजयेत् । २५ श्रीरामपूजायों मूलमन्त्रः वैदिको वा वैष्णवः प्रणमादिचतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तं नाम वा मन्त्रः । "इन्द्रोऽग्निश्च यमश्चैव नै तो वरुणोऽनिलाकुबेर ईशो ब्रह्मादिदिक्पाला: स्नापयन्तु ते॥इति स्नाने। जननी चासि रामात्मकमिदं जगत् । अतस्त्वां पूजयाम्यद्य लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥ पति कौशल्यापूजायाम् । ॐ नमो दशरथायेति दशरथपूजायाम् । इतरेषां तु मूलमन्त्राः प्रण-वादि चतुर्यन्तनमोऽन्तनामानि वा । ३० "उच्चस्थे ग्रहपञ्चके सुरगुरो सेन्दो नवम्यां तिथौ । लग्ने कर्कटके पुनर्वसुदिने मेष गते पूपणि । "निर्दग्धुं निखिला. पलाशसमिधो मध्यादयोध्यारणेराविर्मतमभूतपूर्व विमवं यत्किश्चिदेके महा"। इति मध्याद जन्मभावना । वाद्यादिवादनं च पुष्पांजलिपूर्वकम् । १क्षधप-नवमी। • उभ-मुमित्र, ज्ञ-मुमन्तं ।। ई-इन्द्र मी । ४ पघकसक्ष-पूयिष्यामि । ५५-मेपे । ६ कब-महत् । रामस्य ·मयूखः] आश्विन शुक्लनवमा । " फरपुष्पाम्बुसपूर्ण गृहीत्वा शहमुत्तमम् । अशोकरत्नकुसुमैर्युक्त च तुलसीदले. ॥ "दशाननवघार्थाय धर्मसस्थापनाय च । दानवाना विनाशाय दैत्याना निधनाय च ॥ "परित्राणाय साधूना जातो राम स्वय हरि । गृह्णात्वयं मया दत्त भ्रातृभि सहितो मम इति मन्त्रेणार्य दयात्। "पुष्पाअलि पुनर्दत्त्वा यामे यामे ह्यतन्द्रित । पूजयन्विधिवद्भक्त्या दिवारान नयेदुध " ॥ इति। ५ तत -स्तोत्रपाठपुराणप्रवणादिना रात्री जागरण कृत्वा द्वितीयेऽति मात कालीन नित्य कृत्वा पूर्ववदेव श्रीराम परिवारदेवताश्च सपूज्य विप्रान्सभोज्य श्रीरामाभिप्रीयतामिति तेभ्य सुवणधेनु- वस्त्रादि दत्वा प्रतिमामुद्रास्य ता विप्राय दत्वा पारणा कृत्वा व्रत समापयेत् । आश्विन शुक्लनवमी महानवमीत्युच्यते । तदुक्त प्रतापमार्तण्डे लेने "दुर्गापूजासु नवी मूलायृक्षत्रयान्विता । महती कीर्तिता तस्यां दुर्गा महिषमर्दिनीम् " ॥ इति । 'पूजयेदिति शेष । तत्र पूर्वविद्धा ग्राह्या युग्मवचनात् । धमोऽपि " श्रावणी दुर्गनवमी दूचिव हुताशनी। पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम्" ॥ इति । अस्यामेव दुर्गापूजनहोमबलिदानादि कार्यमिति राजमार्तण्डे " नवम्या तु जप होम समाप्य विधिवदलिम्" इति । ब्रह्मवैवर्तेऽपि अवापराहिके काले बलिदान प्रशस्यते। दशमी वर्जयचत्र नात्र कार्या विचारणा"॥ इति । १५ तेन नवम्यामुपक्रम्प नवम्यामेव समापयेत् ।गौडनिवन्धेऽप्येवम् । केचिदप्यष्टम्यामारभ्य नवम्यां समापयन्ति । तत्र मूल शिष्टाचार एव । अत्र डामरतन्त्रे विशेष " पायस सर्विषा युक्त तिलै शुक्लैर्विमिश्रितम् । होमेयेविधिवद्भक्त्या दशांशन नृपोत्तम ॥ "रुद्राध्याये यथा होम मन्त्रेणानेन साधयेत् ॥ रुद्रयामलेऽपि प्रधानद्रव्यमुद्दिष्ट पायसान्न तिलास्तथा । किशुकै सर्प पूगेर्लाजादूर्वाधैरैरपि । यवैर्वा श्रीफलेर्दिव्यैर्नानाविधफलैरपि ॥ " रक्तचन्दनखण्डेश्व गुग्गुलश्च मनाहरे । प्रतिश्लाक च जुहुयात्सर्वव्याणि च क्रमात 46 २. । "॥इति । यत्तु कचित् " " अष्टम्या जागर कुर्यानवम्या पारण तथा । दशम्यां च विसर्ग स्यादभिषेकश्च माघवे "॥ इति रुद्रयामलात् २५ नवम्या च विशालाक्ष कार्या होमादिका क्रिया । पारण चैव कुर्वीत देवीपूजनपूर्वकम् । दशम्या मिश्रिता यत्र पारणे नवमी भवेत् । सप्तजन्मकृत पुण्य तरक्षणादेव नश्यति"॥ तथा-“यो मोहापारण कुर्याद्दशमे दिवसे विभो । तद्राष्ट्र नाशमायाति दुर्भिक्षादि भय मवेत् ॥ "नृपहीन भवेद्राष्ट्र दशम्या पारणे कृते । तस्मात्तु पारयेद्देव नवम्या भक्तितत्पर । नवम्या पारिता देवी कुलवृद्धि प्रयच्छति । दशम्यां पारिता देवी कुलनाश करोति वै ।। तस्मात्तु पारण कुर्याभवम्या विबुधाधिप" इति दवीपुराणादेच नवम्यामेव नवरात्रपारण- मत्याहु । तन्न १ कपन्यत् । २ पघकध-र माम ज्ञ-राम । ३ प-बद्युम्नऽपि।४ ज्ञ-तिला- ५प-वसुधा- ·नवमीवतपद्धतिः। [समय- " उपोषणं जागरणं पितृनुद्दिश्य तर्पणम् । तस्मिन्दिने तु कर्तव्यं ब्रह्म प्रामुमीमुभिः । अत्र पूर्वदिन एव मध्याह्नव्यापिनी चेत्पूर्वा दिनद्वये तयाप्तावव्याप्तावेकदेशसमव्याप्तौ च सनक्षत्रा चेत्पूर्वाऽन्ययोत्तरेति । अधमीविद्धानिपेघादिति । तत्रैव-" यस्तु रामनवम्यां तु भुके मोहाद्विमूढधीः । कुम्भीपाकेषु घोरेषु पश्यते नात्र संशयः" ५ इति प्रत्यवायश्रुतेनित्यं फलश्रुतेश्च काम्यं रामनवमीवतम् । यत्तु " तद्भक्तानामेव नित्यमिति तन्न । सङ्कोचे मानामावात् । जन्माष्टमीशिवराज्यादिवतेऽपि तथात्वापत्तेः । अथ व्रतपद्धतिः । व्रतपूर्वदिने सायं दन्तधावनं व्रतदिने च प्रातः । " सूर्यः सोमो यमः कालः सन्ध्ये भूतान्यही क्षपा । पवनो दिक्पतिर्भूमिराकाशं खचरा नरा: १० "वाहा शासनमास्थाय कल्पवामिह संनिधिम् ॥ इत्युक्त्वा फलपुष्पाक्षतसहितजलपूर्ण वा ताम्रपान गृहीत्वा मासाद्युष्टिख्य पापक्षयकामोऽमुककामो वा श्रीरामचन्द्रप्रीतये श्रीरामनवमीवतमहं करिष्ये "उपोध्ये नवमी वद्य यामप्वष्टसु राघव । तेन प्रीतो भव त्वं मोः संसाराबाहि मा हरे" ॥ इत्युक्त्वा पात्रस्थं जलं क्षिपेत् । ततः शक्तितो हैमी रामप्रतिमामान्यत्तारणपर्वकं कपोलो स्पृष्टा मूलमन्यप्रणवादिचतुर्थ्यन्तं नाम रामाय देवत्वसहयायै स्वाहेति च मन्त्रं पठन् , १५ प्राणप्रतिष्ठा कुर्यात् । ततः-" कोमलाई विशालाक्षमिन्द्रनीलसमप्रभम् । दक्षिणा दशरथं पुत्रावेक्षणतत्परम् ॥ "पृष्ठतो लक्ष्मणं देवं सच्छत्रं कनकप्रभम् । पार्श्वे भरतशत्रुघ्नौ तालवृन्तकरावुभौ । "अमे व्ययं हनूमन्तं रामानुग्रहकाशिणम् " ॥ इति ध्यात्वा पट्कोणमध्ये पूजयेत् । श्रीराम- प्रतिमासमीपे पट्कोणमध्ये कौशल्यां दशरयं च पूजयेत् । पट्कोणकोणेषु रा हृदयाय नमः । २० शिरसे स्वाहा । रू शिखायै वषट् । ” कवचाय हुम्। रौं नेत्रत्रयाय वौषट् । : अस्रायफटिनि। हृदयादीनि षट् । पटकोणबाह्याप्टदलकमलदलमूलेषु हनूमन्तं सुग्रीवं भरतं बिभीपणं लक्ष्मणमगदं . शत्रुघ्नं जाम्बवन्तं च दलमध्येषु धृष्टिं जयन्तं विजयं सुराष्ट्र राष्ट्रबर्द्धनमकोपं धर्मपाल सुमन्तं च, दलायेषु इन्द्रं, अग्निं यमं नितिं वरुणं वायुं कुबेरं ईशानं चाटो लोकपालान, तदने, वज्र, शक्ति, दण्डं, खङ्ग, पाशम्, अङ्कुशं, गदां, शूलं चेति तेषामायुधानि च पूजयेत् । २५ श्रीरामपूजायां मूलमन्त्रः वैदिको वा वैष्णवः प्रणवादिचतुर्यन्तं नमोऽन्तं नाम वा मन्तः । "इन्द्रोऽग्निश्च यमश्चैव नैर्ऋतोवरुणोऽनिलाकुबेर ईशो ब्रह्मादिर्दिकपालाः मापयन्तु ते इति स्नान।। रामस्य जननी चासि रामात्मकमिदं जगत् । अतस्त्वां पूजयाम्यद्य लोकमातर्नमोऽस्तुते॥ इति कौशल्यापूजायाम् । ॐ नमो दशरथायेति दशरथपूजायाम् । इतरेषां तु मूलमन्त्राः प्रण-वादि चतुर्यन्तनमोऽन्तनामानि वा । ३० "उच्चस्ये ग्रहपञ्चके सुरगुरा सेन्दौ नवम्यां तिथी । लग्ने कर्षटके पुनर्वसुदिने मेघ गते पूपणि । "निर्दग्धुं निखिलाः पलाशसमिधो मध्यादयोध्यारणेराविर्भूतमभूतपूर्वविभव यत्किश्चिदेकं महा"!! इति मध्याह्न जन्मभावना । वाद्यादिवादनं च पुष्पांजलिपूर्वकम् । १क्षज्ञयप-नवमी । २ उभ-मुमित्रः ज्ञ-मुमन्तं । ३ ई-इन्द्राणी । ४ पघकरखक्ष-पूजयिष्यामि । ५प-मेये। ६ कव-महत् ।

·मयूख.] आश्विन शुक्लनवमी। ॥ १० 'फर पुष्पाम्बुसपूर्ण गृहीत्वा शह मुत्तमम् । अशोकरत्नकुसुमैयुक्त च तुलसीदले.॥ "दशाननवधार्थाय धर्मसस्थापनाय च । दानवानां विनाशाय देत्याना निधनाय च ॥ "परित्राणाय साधूना जातो राम स्वय हरि । गृह्णात्वध्य मया दत्त भ्रातृभि सहितो मम इति मन्त्रणाय दद्यात् । "पुष्पाञ्जलिं पुनर्दत्वा यामे यामे ह्यतन्द्रित । पूजयन्विधिवद्भक्त्या दिवारान नयेदुध "॥ इति। तत -स्तोत्रपाठपुराणश्रवणादिना रात्री जागरण कृत्वा द्वितीयेऽहि प्रात कालीन नित्य कृत्या पूर्ववदेव श्रीराम परिवारदेवताश्च सपूज्य विप्रान्सभोज्य श्रीरामाभिप्रीयतामिति तेभ्य सुवर्णधेनु- वस्त्रादि दत्वा प्रतिमामुद्दास्य ता विप्राय दत्वा पारणा कृत्वा व्रत समापयेत् । आश्विनशुक्लनवमी महानवमीत्युच्यते । तदुक्त प्रतापमार्तण्डे लैड्ने "दुर्गापूजासु नवमी मूलाक्षत्रयान्विता । महती कीर्तिता तस्यां दुर्गा महिषमर्दिनीम् " ॥ इति । पूजयेदिति शेष । तत्र पूर्वविद्धा माह्या युग्मवचनात् । वृहद्य मोऽपि " श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी। पूर्वविद्धा प्रकर्त याशिवरात्रि-लेदिनम् "॥ इति । अस्यामेव दुर्गापूजनहोमबलिदानादि कार्यमिति राजमार्तण्डे : नवम्या तु जप होम समाप्य विधिवद्वालम् ॥ ॥ इति । ब्रह्मवैवर्तेऽपि “ अत्रापराहिके काले बलिदान प्रशस्यते। दशमी वर्जयेत्तत्र नात्र कार्या विचारणा" ॥ इति । १५ तेन नवम्यामुपक्रम्प नवम्यामेव समापयेत् । गौडनिवन्धेऽप्येवम् । केचिदप्यष्टम्यामारम्य नवम्या समापयन्ति । तत्र मूल शिष्टाचार एव । अन डामरतन्त्र विशेष पायस सर्पिषा युक्त तिट शुक्लैर्विमिश्रितम् । होमेयेद्विधिवद्भक्त्या दशाशेन नृपोत्तम ॥ "रुद्राध्याये यथा होम मन्त्रेणानेन साघयत् ॥ रुद्रयामलेऽपि "प्रधानद्रव्यमुद्दिष्ट पायसान्न तिलास्तथा । किशुकै सर्षपैः पूगै जादूर्वाङ्कुरैरपि । यवैर्वा श्रीफलैदिव्यैर्नानाविधफलैरपि ॥ " रक्तचन्दनखण्डेश्व गुग्गुलेश्च मनाहरै । प्रतिश्लाक चजुहुयात्सर्वव्याणि च क्रमात् ॥ इति । " " यत्तु कचित् । " . " अष्टम्यां जागर फुर्यानवम्यां पारण तथा । दशम्या च विसर्ग स्यादभिषेकश्च माधवे "॥ इति रुद्रयामलाव २५ नवम्या च विशालाक्ष कार्या होमादिका क्रिया । पारण चैव कुर्वीत देवीपूजनपूर्वकम् । दशम्या मिश्रिता यत्र पारणे नवमी भवेत् । सप्तजन्मकृत पुण्य तत्क्षणादेव नश्यति" ॥ तथा-"यो मोहाल्पारण कुर्यादशमे दिवसे विभो । तद्राष्ट्र नाशमायाति दुर्भिक्षादि भय भवेत् ॥ " नृपहीन भवेद्राष्टू दशम्या पारणे कृते । तस्मात्तु पारयदेव नवम्या भक्तितत्पर ॥ नवम्या पारिता देवी कुलवृद्धि प्रयच्छति । दशम्या पारिता देवी कुलनाश करोति वै ॥ तस्मात्तु पारण कुन्निवम्या विबुधाधिप" इति दवीपुराणादेश्च नवम्यामेव नवरात्रपारण- मत्याहु । तन्त्र १ कप-यत् । २ पधकध-रामाम ज्ञ-राम । ३ प-बहद्युम्नऽपि । ४ ज्ञ-तिला-1 ५प-वसुधा- ·नवमीनिर्णयः। [समय- "एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रोपवासतः । एकमतेन नतेन स्पशक्त्याऽयाचितेन वा । "अथवा नवनक्तेश्च नवरात्रं समापयेत्" । इति भविष्यादिवचोभिरुपवासादिषु शक्त्या विहितस्य नवतिध्याधिकरण वस्य पाधापत्तेः । अस्मिन्वाक्ये एकमक्तादिशब्दसमभिव्याहारेण 'नवरात्रं समापयेत् ' इति नामधेयान्तरसत्वाञ्च नवतिथिरूपगुणविधिरेव युक्तो नवरात्रोपवास इति न नाम- ५ धेयम् । नवमीपारणविधायकानि दशमीनिषेधकानि च पूर्वोक्तानि वचासि तु महानिबन्धादि- ध्यदर्शनात्मायो निर्मूलान्येव । समूलत्वेऽपि तेषां पूर्वेचुरष्टमीविद्वत्वेन नवमीप्रयुक्त उपवासे जाते परेयुश्चावशिष्टफिश्चिन्नवमीसत्वे नवम्यन्तःपारणविघायकत्वं न तु प्राप्तोपवासबाघकत्वम् । एवं च ' सर्वेषामुपवासानां प्रातरेव हि पारणम्' इति वचोवगतावशिष्टनवम्यन्तःपारणस्योपोष्य तिथ्यन्तपारणाविधिना बाधितस्य प्रतिप्रसवविधित्वेनैषां लाघवम् । अन्यथाऽप्राप्तविधितया १० गौरवं । अतश्च दशम्यां पारणं न कार्यमित्येतेषामनुवादकन्वमेव ने विधायकत्वम् । तिथिवृद्धों हासे वा नवम्यां पूजोपवासादि कार्यमेव " आश्विने शुक्लपक्षे तु कर्तव्यं नवरान । प्रतिपदादिक्रमेणेव यावञ्च नवमी भवेत् " ॥ इति हेमाद्रौ धौम्योक्तः । यावच्छब्दोऽभिव्याप्तौ । " नवम्या पूर्ववत्पूजा कर्तव्या भूतिमिच्छता । दक्षिणा वस्त्रयुग्मं च आचार्याय निवेदयेत् " ॥ १५ इति मात्स्यात् । " उत्तरेण नवम्यां तु बलिना पूजयेच्छिवाम् । श्रवणेन दशम्या तु प्रणिपत्य विसर्जयेत् " ॥ इति देवीपुराणात् । तत्रैव " महानवम्यां पूजेयं स्वर्गमोक्षप्रदायिनी" इत्युक्तेश्च । अष्टम्या दशम्यां वा समाप्तौ त्वेतद्वचोबाधः स्यात् । न चैकतिथिक्षये ' आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्यास्तु तिथयो नव . इत्यादिदेवीपुराणीयनवतिथिरूपकालविधिविरोधः सावनाष्टदश- २० दिनापत्तावपि चान्द्रतिथिनवसङ्घयाया अबाघात् । चान्द्रपतिपदादीनामेव तिथिपदशक्यत्वाच । वस्तुतस्तु 'प्रतिपदादिक्रमेणैव यावच्च नवमी मवेत् ' इत्यादिपूर्वोक्तानेकवचनैवीपर्यन्तं मता- नुष्ठानोक्या च तिथिनवसच्चन्यायाः पचयशिष्टत्वेन विध्यमावान्नाङ्गत्वम् । यथा चमसमनुभक्षयन्ति' इति दशचमसेषु प्रतिचमसं दशबाह्मणविधिना 'शतं ब्राह्मणाः सोमान्मक्ष- यन्ति' इति शतसङ्घचायाः 'प्रचयशिष्टतयाऽनुवादः। यथा वा प्रातिस्विकसमिदादिविधिसिद्धायाः २५ ‘पञ्च प्रजाया इज्यन्ते' इति पञ्चतायाः। येपु तु वचस्सु 'नवराजाभिघं कर्म नक्तवतमिति स्थितिः' इति 'आश्विने शुक्लपक्षे तु नवरात्रवतं शुभम् ' इत्यादिवतशब्दसामानाधिकरण्यं तत्रापि कादाचित्कविधित्सितनवसङ्घच्यारूपगुणप्राप्तावपि नामधेयमेव नवरात्रपदं दृष्टं च तथा वाजपये कादाचित्कसुराग्रहविधानेऽपि नामधेयत्वम् । वस्तुतस्तु चान्द्रतिथिगतनवसङ्ख्या नित्यप्राप्तवेति दिक् । विस्तरश्चार तातचरणकृते द्वैतनिर्णये बोध्यः । पारणं तु सूतकेऽपि कार्यम् । तदुक्तं २० रुद्रयामले “ सूतके पारणं कुर्यान्भवम्यां होमपूर्वकम् " ॥ इति । एवं त्रीभिरपि रजोदर्शनमध्येऽपि कार्यम् । तदाह सत्यव्रतः " प्रारब्धदीर्घतपसा नारीणां यद्नो भवेत् । न तनापि व्रतस्य स्यादुपरोधः कदाचन ॥ इति । एतञ्च सधवापरं शेयम् । विधवायास्तु निरामध्ये भोजननिषेधादिति केचित्तन्न । निषेधस्य १ पक्ष-न निषेधकत्वम् । दश दशैक " ·मयूसः] दशमी। ५ रागप्राप्तमोजनगोचरत्वेन वैधपारणविषयवायोगात् । वस्तुतस्तु रजस्वलाया विधवायात्रिरात्रमध्य-. भोजननिषेध एव खपुष्पायमाण इति दिक् । इति नवमीनिर्णयः । अथ दशमी। सा तु कृष्णा पूर्वा शुक्लोतरा " संपूर्णा दशमी कार्या परया पूर्वयाऽथवा : युक्ता न दूषिता यस्मादिति सा सर्वतोमुखी "॥ इत्यगिर स्मृतेः । अयं च विकल्पो व्यवस्थितः शुक्लपक्षे तिथिर्माला यस्यामभ्युदितो रविः । कृष्णपक्षे तिथिह्या यस्यामस्तमितो रविः"॥ इति वचोन्तरात् । माधवोऽप्येवम् । यतु हेमाद्रिः “दिनदये कर्मकालव्याप्त्यभावे ऐच्छिको विकल्प " इत्याह तन्न । शावतो व्यवस्थासंभवे ऐच्छिकत्वायोगात् । उपवासे तु सर्वाऽपि सर्वमते पूर्वैव " नागविद्धा तु या षष्ठी शिवविद्धा तु सप्तमी । दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्या सा कथञ्चन"॥ १० इति शिवरहस्योक्तेः । यत्तु प्रतापमार्तण्डे स्कान्दे “दशमी चैव कर्तव्या सदुर्गा द्विजसत्तम" इति तदप्युपवासपरम् । ज्येष्ठ शुक्लदशमी दशहरा " ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी हस्तसंयुता । हरते दशपापानि तस्माद्दशहरा स्मृता”॥ भविष्ये- ज्येष्ठ शुक्लदशम्यां तु भवेद्भौमदिनं यदि । ज्ञेया हस्तक्षसंयुक्ता सर्वपापहरा तिथिः॥ " एतानि दशपापानि हर त्वं देवि जाह्रवि । दशपापहरा गङ्गा तस्माद्दशहरा स्मृता ॥ १५ " तस्यां नानं प्रकुर्वीत दान चैव विशेषतः " ॥ इति हेमाद्रौ ब्राह्मोक्तेः । दशपापानि चाह मनुः (१२।६-७,५.) पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः । असंबद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याञ्चतुर्विधम् ॥ “ अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारोपसेवा च कायिकं त्रिविध स्मृतम् ।। " परद्रव्येष्वमिध्यानं मनसाऽनिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम् ॥इति । २० 'स्कान्देऽपि "ज्येष्ठे यासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोःशव्यतीपाते गरानन्दे कन्याचन्द्रे पैरवी॥ " दशयोगे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति । इयं च योगविशेषवशात्पूर्वा परा वा ग्राहा । काशीखण्डे " दशाश्वमेधिके स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । “ लिङ्गं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दशहरातियो । दशजन्मार्जितैः पापेस्त्यज्यते नात्र संशयः" ॥ स्कान्दे “यां काश्चित्सरितं प्राप्य दद्यादय तिलोदकम्। मुच्यते दशभिः पापैःसमहापातकोपमैः ॥ २५ यदा ज्येष्ठो मलमासो भवति तदा मलमास एव कार्यम् । तदाह हेमादौ ऋष्यशृङ्गः "दशहरासुनोत्कर्षश्चतुर्वपि युगादिषु । उपाकर्ममहापश्योद्येतदिष्टं वृषादितः" ॥ इति । आश्विनशुक्लदशमी विजयादशमीत्युच्यते । सा तु शमीपूजायात्रादी नक्षत्रोदयच्यापिनी ग्राह्या । तदुक्तं रत्नकोशे " ईषत्सन्ध्यामतिकान्तः किश्चिदुद्भिन्नतारकः। विजयो नाम कालोऽयं सर्वकार्यार्थसाधकः" इति। ३० चिन्तामणायपि " आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यो तारकोदये । स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ १ पक्ष-विवक्षा । २ पक्ष-कामा । .

·एकादशी। [समय- . ५ ॥ दिनदये तमातो पूर्वग " या पूर्णा नवमीयुक्ता तस्यां पून्याऽपराजिता । क्षेमार्थ विजयार्थ च पूर्वोक्तविधिना नरैः ।। "नयमीशेषयुक्तार्या दशम्यामपराजिता । ददाति विजयं देवी पूजिता जयवद्धिनी ॥ एकादश्यां न कुर्वीत पूजनं चापराजितम् " ॥ इति स्कान्दोक्तेः । तत्रैव दशमी यः समुहद्दय प्रस्थानं कुरुते नरःतस्य संवत्सरं राज्यं न कापिविजयी भवेत् ॥ इति । दिनये तारकोदयकालाभावे परदिने एकादशमुहूर्त यात्रा कार्या आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यां सर्वराशिपु । सायंकाले शुभा यात्रा दिवा वा विजयक्षणे ॥ " एकादशो मुहतोऽपि विजयः परिकीर्तितः । तस्मिन्सविधातव्या यात्रा विजयकाहिमिः”। इति भृगुक्तः । परदिने एकादशमुहुर्तव्याप्त्यभावेऽपि श्रवणयोगश्चेत्तदैव यात्रा कार्या । पूजा १० तु पूर्वदिन एर " उदये दशमी किश्चित्संपूर्णकादशी यदि । श्रवणः यदा काले सा तिथिविजयामिधा " इति मदनरत्ने दक्षोले। " श्रवणः तु पूर्णायां काकुत्स्थः प्रस्थितो यतः । उल्लवयेयुः सीमानं तद्दिनः ततो नराः ॥ इति भविष्योक्तेश्य । अब कृत्यं भविष्ये १५ " शमी सलक्षणोपेतामीशानाशाप्रतिष्ठिताम् । संप्रार्थ तां च संपूज्य ईशानीसंमुखो भवेत् ॥ " शमी शमयते पापं शमी लोहितकण्टका । धारयत्यर्जुनाखाणि रामसंवाददायिनी ॥ " करिष्यमाणयात्रायां यथाकालं सुखं मम । तत्र निधिकी त्वं भव श्रीरामपूजिते ॥ "गृहीत्वा साक्षतामाद्र शमीमूलगतां मृदम् । गीतवादित्रनि|पैरानयेत्स्वगृहं प्रति ॥ "ततो भूषगवस्त्रादि धारयेत्स्वजनैः सह " ॥ इति दिछ । इति दशमीनिर्णयः । २० अथ एकादशी । तत्रोपवासो नित्यः काम्यश्च । तत्रायमाह सनत्कुमारः न करोति हि यो मूढ एकादश्यामुपोषणम् । स नरो नरकं याति रौरवं तमसा वृतम्" ॥ इति । गाण्डे " उपोध्यैकादशी नित्यं पक्षयोरुभयोरपि " ॥ इति । काम्यस्तु कौम " यदीच्छेद्विष्णुसायुज्यं श्रियं सन्ततिमात्मनः । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि" ॥ इति । स्कान्देऽपि २५ " यदीच्छेदिपुलान्भोगान्मक्तिं चात्यन्तदुर्लभाम् । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि " ॥ इति । अथाधिकारी । कात्यायनः " अवधिको मत्यो ह्यशीतिन्यूनवत्सरः । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि ॥ ॥ इति । अष्टवर्षाधिक इत्युपनयनोत्तरत्वस्योवलक्षणम् 'अपि वा वेदतुल्यत्वादुपायेन प्रवरन् ' इति षष्ठे स्थापितत्वात् । एतच्च गृहस्थव्यतिरिक्तपरम् । तदुक्तं कौमें " एकादश्यां न मुभीत पक्षयोरुभयोरपि । वनस्थयतिधर्मोऽयं शुकामेव सदा गृही" ॥ इति । भविष्येऽपि "एकादा न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । ब्रह्मचारी च नारी च शुक्लामेव सदा गृही" ॥ इति १ घयटफ-पूर्वेदिन-भावऽपि परदिने- २ खमक-शौं । ३ वफ-त्रियं । " ·५ " मपूषः] , संपूर्ण विद्धा च। नारी विधया । ब्रह्मचारिसाहचर्यात् । सघवायास्तु पक्षश्येऽपि निषेधः । -" पत्यो जीवति या नारी उपोव्य व्रतमावरेत् । आयुष्य हरते मर्तुः सा नारी नरकं मजेत् " ।। इति विष्णतः। "नास्ति स्त्रीणां पृथग्यशो न प्रतं नाप्युपोषणम् । पति शुश्रूषते या तु तेन स्वर्गे महीयते "॥ इति मनूक्तेश (५१५४)। तथा " यदेवेभ्यो यच पित्रादिकेभ्यः कुर्याद्भर्ताभ्यर्चनं सक्रियां च। तस्य सर्द्ध सा फलं नान्यचित्ता नारी मुक्ने भर्तृशुश्रूपयेव" ॥ इति । मज्ञया तु सघवाया अप्यधिकारोऽस्त्येव-" भार्या पत्युमते चैव मतादीनाचरेत्सदा " इति कात्यायनोक्त.। चातुर्मास्यान्तर्गता तु कृष्णाऽपि गृहिणोपोष्या "शयनीबोधिनीमध्ये या कृष्णकादशी भवेत्। सैवोपोष्या गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन "॥ १. इति पाद्माद । एतच्चापुत्रिगृहिविषयम् । पुत्रवतस्त्वत्रापि निषेधः सकात्यामुपवास च कृष्णकादशिवासरे । चन्द्रसूर्यग्रहे चैव न कुर्यात्पुत्रवान् गृही" ॥ इति नारदोक्त। आदित्येऽहनि सङ्क्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान गृही ॥ " तत्प्रयुक्तोपवासस्य निषेघोऽयमुदाहृतः । प्रयुक्त्यन्तरयुक्तस्य न विधिन निषेधनम्"॥ १५ इति जमिनिस्मृतेश्च । स्मृत्यन्तरेऽपि “विधवाया वनस्थस्य यतेश्चैकादशीदये । उपवासो गृहस्थस्य शुक्लायामेव पुत्रिण" ॥ इति । हेमाद्रिरप्येवम् । काम्याया कृष्णापवादमाह नारदः पुत्रवाश्च समायश्च बन्धुयुक्तस्तथैव च। उमयो. पक्षयोः काम्यं व्रतं कुर्यात्तु वैष्णवम्" ॥ इति। वैष्णवस्तु कृष्णाऽप्युपोध्येत्याह स एव " नित्यं भक्तिसमायुक्तैनरैविष्णुपरायणे । पक्षे पक्षे च कर्तव्यमेकादश्यामुपोषणम् ॥ सपुत्रश्च समार्यश्च सजनो मक्तिसंयुतः । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोहमयोरपि" ॥ तत्रैकादशी देधा । शुद्धा दशमीविद्धा च। आद्या गारडे उदयात्प्राग्यदा विप्र मुहूर्तद्वयसंयुता । संपूर्णैकादशी शेया तत्रैवोपवसेद्गृही "॥ इति । गृही वैष्णवः । स्मार्तविषये तु तत्रैव " आदित्योदयवेलायामारभ्य षष्टिनाडिका । संपूर्णकादशी नाम कार्या धर्मफलेप्सुभिः । इति ॥ दशमीविद्धाऽपि देधा । अरुणोदये सूर्योदये च दशमीसत्त्वेन । तत्राया भविष्यपुराणे " अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते । सा विद्वैकादशी तब पापमूलमुपोषणम् ॥ तथा " अरुणोदयवेलाया दिशागन्धो मवेद्यदि । दुष्ट तत्तु प्रयत्नेन वर्जनीयं नराधिप" ॥ दिशा दशमी। " दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नैवोपोऽयं वैष्णवेन तदिनैकादशीव्रतम्" । इत्यादिभिर्वाक्यरुणोदये दशमीसत्त्व एकादशी विद्धा । यदाप सौरधर्मपु "आदित्योदयवेलायां यो मुहूर्तद्वयान्विता । सैकादशीतु संपूर्णा विद्धान्या परिकीर्तिता" इति। २० “ " २५ ३० १ पक्ष- इमुहुर्त।

·४२ तंघातुर्विध्यम् । [समय- तदप्यरुणोदयवेलायो दशमीसत्त्व एकादश्या विद्धत्वपरं मुहूर्त यस्यारुणोदयपरिमाणत्वात् । अत एव हेमाद्रौ स्मृतिः " निशिप्रान्ते तु यामार्द्ध देववादित्रपादने । सारस्वतानध्ययने चारुणोदय उच्यते " इति । यामार्द्धमपि मुहूर्तद्वयमेव । यत्तु " उदयात्माक्चततस्तु नाटिका अरुणोदयः" ॥ इति ५ तदपि द्वात्रिंशदटिकारात्रिमानपक्षे मुहूर्तद्वयस्य तावत्परिमाणत्वादुक्तमिति तातचरणांः । यदपि ब्रह्मवैवीयम् " चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदयनिश्चयः । चतुष्टयविभागोऽत्र वेधादीनां किलोदितः ॥ " अरुणोदयवेधः स्यात्साई तु घटिकात्रयम् । अतिवेधो द्विवाटिकः प्रभासंदर्शनाद्रवः ।। " महावेधोऽपि तव दृश्यतेऽको न टश्यते । तुरीयस्तव विहितो योगः सूर्योदये सति" ॥ १० इत्यरुणोदयवेधातिवेघमहावेधयोगसंज्ञाकरणमर्वाग्दोपातिशयार्थम् । सार्दै तु घटिकात्रयं चतम्रो घटिकाः इति विमुहूर्तरूपानुगतव्यवहारार्थं तावत्परिमाणस्यापि मुहूर्तद्वयस्य रात्रिमानवशेन कदाचित्समवान्महूर्तद्वयारुणोदयपरमेव । यत्तु ब्रह्मवैवर्ते " अर्द्धरात्रे तु केषांचिद्दशम्या वेघ इष्यते । कपालवेध इत्याहुराचार्या ये हरिप्रियाः" । इति ।। तत्कैमुतिकरीत्या अरुणोदयवेधनिन्दार्थमिति माधवः । तत्वं तु पूर्वचतुर्यामेषु व्रतसङ्कल्पपूजा- १५ वर्जनार्थमित्यनुपदमेव वक्ष्यते । यदपि " नागो द्वादशनाडीभिर्दिकपञ्चदशभिस्तथा । मूतोऽष्टादशनाडीभिपयत्युत्तरां तिथिम् ॥ इति स्कान्दे ।तव्यवस्थोक्ता निगमे " सर्वप्रकारवेघोऽयमुपवासस्य दूषकः । सार्द्धसप्तमुहूर्तस्तु योगोऽयं वाधते व्रतम् नतमुपवासमिन्नमिति माधवः । तत्रारुणोदयवेधो वैष्णवपरः । तद्वाक्ये वैष्णवग्रहणात् । परिशेषा- २० सूर्योदयवेधो वैष्णवभिन्नपरः। त एव स्मार्तपदेन व्यवह्रियन्ते ग्रन्थेषु । वैष्णवलक्षणं तु गांण्डे " वैखानसायागमोक्तदीक्षा प्राप्तो हि वैष्णव: "माधवीये स्कान्देऽपि "परामापदमापनो हर्षे वा समुपस्थिते । नैकादशी त्यजेत्सोऽपि यस्य दीक्षाऽस्ति वैष्णवी ". अन्यच्च “ विष्ण्यर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते "। भविष्येऽपि "यथा शुक्ला तथा कृष्णा यथा कृष्णा तथोत्तरा। तुल्ये ते मन्यते यस्तु स हि वैष्णव उच्यते" २५ तत्र शुद्धैकादशी चतुर्दा । अधिकैकादशिका । अधिकद्वादशिका । उभयाधिका। अनुभयाधिका' चेति । एवं विद्धाऽपि । शुद्धायामेकादश्याधिक्ये नारदः " संपूर्णकादशी यत्र द्वादश्यां वृद्धिगामिनी । द्वादश्यां ठड्पन कार्य त्रयोदश्यां तु पारणम् " इति माधवायनुसारिणः । वस्तुतस्तु वैष्णवानां शुद्धाधिकोनदादशिकोदाहरणस्य ज्योतिःशाखेड- प्रसिद्धत्वानारदवचनं निष्कामस्मार्त विषयं ज्ञेयम् । तेन वैष्णवानां शुद्धा त्रिविधैव । ३० तादृशस्मात प्रत्येवेग्विषये शक्तस्योपवासद्वयमाह बृहद्यमः " संपूर्णकादशी यत्र प्रमाते पुनरेव सा । लुप्यते द्वादशी तत्र उपवासः कथं भवेत् ।। " उपोष्ये द्वे तिथी तत्र विष्णुप्रीणनतत्परैः" ॥ इति । विष्णुप्रीणनतत्परा वैष्णवाः । शुद्धाया द्वादशीमात्राधिक्ये परेयुरुपवासः । १ टयफई-अर्वा न दापतिषशयार्थम् । २ गते । ३ पक्ष+गोविन्दाणेदे । ४ ईनडक-- " अमपट-बृहद्यमः।

·मयूसः ] द्वादशीविद्धा। " ॥ " तथा च भागवतादितन्त्रे 'संपूर्णकादशी त्याज्या परतो द्वादशी यदि । उपोध्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारणम् "। शुद्धायामेवैकादशीमात्राधिक्ये तदितरस्मार्चान्प्रति तु स्कान्दे "प्रथमेऽहनि संपूर्णा याऽन्यहोरात्रसंयुता । द्वादश्यां तु तथा तात दृश्यते पुनरेव च ॥ "पूर्वी कार्या गृहस्थैश्च यतिमिश्चोत्तरा विभो" । इति । एतच्च परेयुदश्यमावपरम् । गारुडेऽपि ५ पुनः प्रभातसमये घटिकैका यदा भवेत् । तत्रोपवासो विहितो वनस्थस्य यतेस्तथा ॥ "विधवायाश्च तत्रैव परतो द्वादशी न चेत् " ॥* इति । उभयवृद्धौ यरवोपवासविधानाच ! स्मार्तानां शुद्धायां द्वादशीमात्राधिक्ये तु पूर्वेयरुपवासः । तदाह नारदः न चेदेकादशी विष्णो द्वादशी परतः स्थिता । उपोध्यैकादशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदम् इति । विष्णो द्वादश्यां । उभयाधिक्ये तु शुद्धा विद्धा विद्धा च सर्वैः परैव कार्या। " संपूर्णकादशी या प्रमाते पुनरेव सा । सर्वैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि " । इति गारुडात् । यत्तु हेमाद्री पाझे “ विद्धाऽप्यविद्धा विज्ञेया परतो द्वादशी न चेत्। अविद्धाऽपि च विद्धास्यात्परतो द्वादशी यदि"॥ इति । तदप्युभयवृद्धो ज्ञेयम् । अनुमयाधिक्ये त्वसन्देह एव । विद्धैकादश्याधिक्ये तुमचेता. “एकादशी विवृद्धा चेच्छुक्ले कृष्णेऽविशेषतः । उत्तरां तु यती कुर्यात्पूर्वामुपवसेद् गृही" ॥ इति । १५ अरुणोदयविद्धाया द्वादशीमात्राधिक्ये तु परेयुरुपवासः । तदाह व्यासः एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् । उपोष्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ इति माधवः । यत्तु शुद्धायां द्वादशीमात्राधिक्ये वैष्णवानामप्येतस्मादेव वचनात्परेचुरुपवास इति माधवः । तन्न । तत्र लोपपदस्य सूर्योदयास्पर्शाख्येऽवमे प्रसिद्धया सूर्योदयगत- दशमीविद्धायामेतद्वचनप्रवृत्तेः । अतो नेदं शुद्धन्यूनाधिकद्वादशिकायामुत्तरदिन उपवास- २० विधायकम् । यदपि कैश्चिदलुप्तेति छित्वेदमेतत्परतया योजितं तच्चिन्त्यम् । अकारप्रश्लेषे मानाभावात् । दिनक्षये तु पुत्रवद्गृहस्थेनोपवासो न कार्यः । तदाह पितामहः "एकादश्यां दिनक्षये उपवासं करोति यः। तस्य पुत्रा विनश्यन्ति मघायां पिण्डदो यथा" ॥ इति । दिनक्षयस्तु पाझं दौ तिथ्यन्तावेकवारे यस्मिन्स स्यादिनक्षयः "। इति । दिनक्षये च उपवासस्य निषेधः स निराहारस्यैव । तथा च वायवीये २५. " उपवासनिषेधै तु भक्ष्यं किश्चित्प्रकल्पयेत् । न दुष्यत्युपवासेन उपवासफलं लभेत् ॥ एवं कृष्णैकादश्यादावपि गृहस्थस्य तत्रैव " नक्तं हविष्यान्नमनोदनं वा फलं तिलाः क्षीरमथाम्बु वाऽऽज्यम् । " यत्पञ्चगव्यं यदि वाऽपि वायः प्रशस्तमत्रोचरमुत्ता च " ॥ इति । नसे विशेषः स्मृत्यन्तरे " दशम्यादि महीपाल त्रिदिनं परिवर्जयेत् । गन्घताम्बूलपुष्पादि वीसंमोगं महायशाः * रयकध-पाठ । १ शुद्धायां द्वादशीमानाधिक्ये तु नारदः। २फब-कर्तन्या। ३क-दि। ४ फभअधकटयव-तो। त ३. " ·दशमी प्रकृत्य। [समय- " " ॥ खोसभोगनिपेघस्तु सतुकालावन्योति आतिकान्त उक्तम् । स्कान्ने 'कास्य मांस मसूर च क्षौद्र चानृतमाषणम् ।पुनर्माजनमायास दशम्या परिवर्जयेत्" ।। कौम-"कांस्यमास मसूरच चणकान्कोरदूपदान।शाक मधु परान्न च त्यजेदुपवसन खियम्" । मात्स्ये “कांस्य मास मुरा क्षौद्र तैल वितयभाषणम् । व्यायाम च प्रवास च दिवास्वाप च मेथुनम् । " तिलपिष्ट मसूर च दशम्यादिषु वर्जयेत् "। दशमी प्रकृत्य नारदीये अक्षारलवणा सर्वे हविष्यान्ननिपेविण । अवनीतल्पशयना. प्रियासनाविवर्जिता "॥ अन्यत्रापि दशम्यामेकमक्त तु कुर्वीत नियतेन्द्रिय । आचम्य दन्तकाठ तु खादेत तदनन्तरम् ततश्चानन्तर विप्र ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय । रात्रि नयेचत पश्चात्यात स्नात्वा समाहित ॥ उपवास तु सकल्य मन्त्रपूत जल पिबेत् । दशम्यामेकमक्त तु काम्यैकादशीपरम् ॥ " सायमाद्यन्तयोरहा साय प्रातश्च मध्यमे । उवपासफल प्रेसुर्जद्याद्भुक्तचतुष्टयम् । अथ नित्योपवामी चेत्साय प्रात जिक्रियाम् । वर्जयेन्मतिमान् वि सप्राप्ते हरिवासरे" इति विष्णूक्त। दशम्यामेकमुक्तस्तु मासमैथुनवर्जित । एकादशीमुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि । १५ " देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामित चास्य सिद्धयति " ॥ इति देवलोक्तश्च । अन्येऽपि दिनयनियमा नित्यवते नावश्यका । तथा च ब्रह्मवैवर्त " इति विज्ञाय कुर्वातावश्यमेकादशीवतम् । विशेषनियमाशक्तोऽहोरात्र भुक्तिवर्जित" ॥ इति । कात्यायनोऽपि "शक्तिमास्तु पुन कुर्यान्नियम सविशेषणम् ' । इति । ब्रह्मवैवर्ते " प्राप्त हरिदिने सम्यग्विधाय नियम निशि । दशम्यामुपवासस्य प्रकुर्याद्वैष्णव व्रतम् —— गृहीत्वौदुम्बर पान वारिपूर्णमुदङ्मुख । उपवास तु गृह्णीयायथा सकल्पयेद्बुध "। औदुम्बर ताम्रमयम् । यथासकल्पयेद्यथाकाम फलमुलिखदित्यर्थ । वाराहे ' इत्युच्चार्य ततो विद्वान पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत् । इत्युच्चार्य सकल्प्येत्यर्थ । कात्यायन " अष्टाक्षरेण मन्त्रेण निर्जतेनाभिमन्त्रितम् । उपावासफल प्रेप्सु पिबेत्पानगत जलम् पूर्वोक्तकपालवेधे तु विशेषो नारदीये २५ दशम्या सङ्गदोषेण अर्द्धरावात्परेण तु । वर्जयेञ्चतुरो यामा-सङ्कल्पार्चनयो सदा ॥ " विद्वोपवासेऽनश्नस्तु दिन त्यक्त्वा समाहित । रात्रौ सपूजयेद्विष्णु सकल्प तु तदाचरेत् "॥ पूजाप्रकारश्च बाझे एकादश्यामुभ पक्ष निराहार समाहित । नानापुष्पैर्मुनिश्रेष्ठ विचित्र मण्डप शुभम् कृत्वेति शेष । स्नात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेन्द्रिय । सपूज्य विधिवद्विष्णु श्रद्धया सुसमाहित । पुष्पैर्गन्धेस्तथा धूपदीपैवेद्यकै परे । उपचारैर्बहुविधै पहोंमें प्रदक्षिणे ॥ " स्तोर्नानाविधैदिव्यगीतयायमनोहर । दण्डवत्प्रणिपातेश्च जयशब्देस्तथोत्तमै ॥ ॥ २० दवल " " " १ग-भक्ति । २क्ष-प्राज्ञ 1३ फव-वान।

·मयूखः आषाढशुक्कैकादश्या विशेषः । " एवं संपूज्य विधिवद्रात्रौ कृत्वा प्रजागरम् । याति विष्णोः परं स्थानं नरो नास्त्यत्र संशयः" इति। विशेषो बृहन्नारदीये "पश्चामृतेन संस्नाय एकादश्यां जनार्दनम्। द्वादश्यां पयसा स्नाप्य हरिसारूप्यमश्नुते ॥ इति । सूतकादौ तु वाराहे सूतके च नरः स्नात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् । एकादश्यां न भुञ्जीत व्रतमेवं न लुप्यते ॥ ५ " मृतकेऽपि न भुलीत एकादश्यां सदा नरः ॥ इति । स्त्रीणां रजोदर्शने त्याह माधवीये ऋष्यशृशः संप्रवृत्तेऽपि रजसि न त्याज्यं द्वादशीवतम्।" इति। एकादश्यां श्राद्धप्राप्ता त्वाह माधवीये स एवं " उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं यदा । उपवासंतदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवितम्"॥ इति । उपवासासामर्थे त्वाह माधवीये मार्कण्डेयः " एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन दानेन न निदशिको मवेत् ॥ हेमाद्रौ पुराने " उपवासासमर्थश्चेदे विप्रं तु भोजयेत् । तावद्धनानि वा दयालुतश्चेद्विगुणं तथा ।। सहस्रसंमिता देवीं जपेद्दा प्राणसंयमान । कुर्याद्वादशसहयाकान्यथाशक्त्यातुरो नरः" बताकरणे प्रायश्चित्तं स्मृत्यन्तरे " अर्के पर्वद्वये रात्रौ चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्र मुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् " ॥इति । ज्येधशुक्लकादशी निर्जला। "ज्येष्ठे मासि नृपश्रेष्ठ या शुक्लकादशी भवेत् । निर्जलं समुपोध्यात्र जलकुम्भान्सशर्करान् ॥ प्रदाय विप्रमुख्येभ्यो मोदते विष्णुसन्निधौ " ॥ इति स्कान्दोक्तेः॥ आषाढशुक्लकादश्यां विष्णुशयनं ब्राह्मे एकादश्या तु शुक्कायामापाढे भगवान्हरिः । भुजगशयने शेते क्षीरार्णव जले सदा स्वापविधिभविष्ये "महापूजां ततः कुर्याद्देवदेवस्य चक्रिणः। जातीकुसुममालाभिर्मन्त्रेणानेन पूजयेत् ॥ " मुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे च विबुध्येत प्रसन्नो मे भवाच्युत "॥ इति । अव चातुर्मास्यनतारम्भ उक्तो महाभारते "आषाढे तु सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः । चातुर्मास्यव्रतं कुर्यायत्किञ्चिन्नियतो नर. ॥ इति । तानि चातुर्मास्यप्रकरणे वक्ष्यन्ने । चातुर्मास्यवतारम्भस्य कालान्तरमपि ब्रह्मवैवर्ते "एकादश्या तु गृहीयासंक्रान्तौ कर्कटस्य च।आषाढ्यां वानरो मक्या चातुर्मास्यवतक्रिया"इति। वनग्रहणप्रकारो भविष्ये “प्रेमाषेताग्रतो विष्णो. कृतान्नलियुटस्तथा । चतुरो वार्षिकान्मासान्देवस्योत्थापनावधि । इमं करिष्ये नियम निर्विघ्नं कुरु मेऽच्युत । " इदं बतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव । निर्विघ्नं सिदिमायातु प्रसादात्तव केशव ॥ १ईधफटय+ग्राह्मणभोजनमकृत्वा मुसवेदित्यर्य । २ अप-विभाषेत डई घरक्षरयम-यमात,। फव-वाभाषेत। " " " ॥ " ·. " माद्रपदकार्तिक शुक्लाम विशेषः । [समय- " गृहीतेऽस्मिन्यते देव पञ्चत् यदि मे मवेत् । तदा मवतु संपूर्ण त्वत्प्रसादाजनार्दन" ॥ गाय:-"नशैशवन मौढ्यं च शुक्रगुर्वोर्न वा तिथेः खण्डत्वं चिन्तयेचातुर्मास्यव्रतविधौ नरः" इति। एतद्वितीयाद्यारम्भे प्रथमारम्मस्तु न भवतीति कश्चित् । तत्तुच्छम् । व्यवस्थायां मानाभावात् । यदपि हेमाद्रौ चातुर्मास्यवतप्रकरणे भविष्ये " असंकान्तं तथा मासं देवे पिये च कर्मणि ।मलमासमशौचं च वर्जयेन्मतिमानरः॥ इति । तदारम्भसमाप्त्योरन्तरालमासे बतानुवृत्तिसिघ्यर्थमिति केचित् । युक्तं तु "श्रावणेवर्जयेच्छाकं दधि भाद्रपदे त्यजेत् । दुग्धमाश्वयुजे मासि कातिके द्विदलं त्यजेत् "॥इति । श्रावणादिमासविशेषवताननुमृत्यर्थत्वम् । स्पष्टमासविशेषाख्याविहितं वर्जयेन्मले' इति वचनात् । चातुर्मास्यवतानि त्वन्तरा मलमासेऽप्यनुवर्तन्त एवेति परे। नित्यानामारम्भः काम्यानां तु घर्जनमिति १० तु युक्तम् एकादश्यामाशोचे पोर्णिमायां कर्कसक्रान्ती वाऽऽरभेत । त्रितयत्राप्याशौचे नारम्भ एव-"आरब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे तु सूतकम् " इति विष्णूक्तेः । यत्त्यर्चनदीपिकायां स्कान्दे " अशुचिर्वा शुचिर्वाऽपि यदि स्त्री यदि वापुमान । वत्तमेतन्नरः कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः" ॥ इति । तदारम्भोत्तरं बोध्यम् । भाद्रशुक्ककादश्यां विष्णोरङ्गपरिवर्तनमुक्तं भविष्योत्तरे प्राप्ते भाद्रपदे मासि एकादश्यां दिने सिते। कटिदानं भवेद्विष्णोर्महापातकनाशनम् "॥इति । कटिदानमङ्गपरिवर्तनम् । कार्तिकशुक्लेकादश्यां देवस्योत्थापनमुक्तं हेमाद्री पाझे एकादश्यां तु शुक्लायां कार्तिक मासि केशम् । प्रसुप्त बोधयेद्रात्रौश्रद्धाभक्तिसमन्वितः" इति। उत्थापनविधिर्मविष्ये " तथैव देवदेवस्य स्नानपूर्व महद्भवेत् । महापूनां ततः कृत्वा देवमुत्यापये सुधीः " ॥ २० रामानवन्द्रिकायाम् " इदं विष्णुरनेनाम्बुतळपादुत्थापयेत्मभुम् । पौराणास्तु मन्त्राः " ब्रह्मेन्द्ररुद्राग्निकुबेरसूर्यसोमादिभिवन्दितवन्दनीय । बुध्यस्य देवेश जगन्निवास मन्त्रप्रभावेण सुसेन देव ॥ " इयं तु द्वादशी देव प्रबोधयि विनिर्मिता । त्वयैव सर्वलोकानां हितार्थ शेषशायिना ॥ " उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रा जगत्पते । त्वयि सुप्ते जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । २५ उत्यिते चेष्टते सर्वमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ माधव । "गता मेघा वियच्चैव निर्मलं निर्मला दिशः । शारदानि च पुष्पाणि गृहाण मम केशव"॥ इति । ततस्तदये तं समापयेत् । मन्त्रश्च निर्णयामृते इदं व्रतं मयादेव कृतं प्रीत्यै तव प्रमो।न्यून संपूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाजनार्दन" इति।क्षमापयेत। यत्तु वाराहे “ आषाढमासे द्वादश्यां सर्वशान्तिकरं शुमम्" इत्यादिना द्वादश्यां शयनादिक- ३० मुक्तम् । तन्मियुनाई एक १ प-तत इत्यम् । २ प-तथा । ३ क-स्या । ४ क-मासे । ५ दय-सग; नघन्न मंग । ६ उब- घकख-केशव । ७ डधकख-यः; भयाः; ब-यं, श्वटय-या।८प-। ९ टयधफव-गा। " ·मयूखः] द्वादश्या विशेषः। ४७ ॥ " आभाकायेषु मासेषु मिथुने माधवस्य च । द्वादश्यां शुक्लपक्षे च प्रस्वापावर्तनोत्सवः"। इति भविष्योक्तेः । तत्रैव " आभाकासितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती । आदिमध्यावसानेषु प्रस्वापावर्तमोत्सवः ॥ इति । रेवतीत्यत्र सप्तमीलोपः।उत्सवो जागरामात्स्ये "निशिस्वापो दिवोत्यानं सन्ध्यायां परिवर्तनम्" निशादो नक्षत्रपादयोगानाममावे नक्षत्रमात्रयोगोऽपि ग्राह्यः पादयोगो यदा न स्यादृक्षणापि ५ सदा भवेत्' इति वाराहपुराणात् । द्वादश्यामृक्षसंयोगे पादयोगो न कारणम् इति विष्णुधर्मोत्तराच । द्वादश्यामेकदेशेनापि नक्षत्रयोगामावे एकादश्यां त्रयोदश्यां वा प्रस्वापादि कार्यम् । " अप्राप्ते द्वादशीमुक्षे उत्थानशयने हरेः । पादयोगे न कर्त्तव्ये नाहोरा विचिन्तयेत् ॥ इति जीमूतवाहनोदाहृतवचनात् । एवं च द्वादश्यां निशायादरेऽन्यतिथौ च नक्षत्रपादयोगादरे १० नियते सति यदा द्वादशीषु निशादेरन्यत्र तत्तदृक्षमागयोगोऽन्यतिथी व तदितरनक्षत्रस्यैव योगः तदा द्वादशीषु संन्ध्यायां प्रस्वापादि। द्वादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसंभवे । आमाकासितपक्षेषु शयनावर्तनादिकम् ॥ इति वाराहवचनात् । सन्धिसमय इति शयनादावन्वेति । सन्धिसमयश्च सायंसन्यव। " रेवत्यन्तो यदा रात्रौ द्वादश्या च समागतः। तदा विबुध्यते विष्णुर्दिनान्ते प्राप्य रेवतीम् " ॥ १५ इति जीमूतवाहनोदाहतवचनात् । आषाढकार्तिक पौर्णमास्योरपि स्वापप्रबोधावाह यमः "क्षीराब्धौ शेषपर्यः आषाच्या संविशेद्धरिः । निद्रा त्यजति कार्तिक्यां तयोः संपूजयेद्धरिम् ॥ ब्रह्महत्यादिकं पापं क्षिप्रमेव व्यपोहति "। इति ॥ यत्वाषाढस्येयं कार्तिकस्येयमिति स्वविषयेऽप्यो-सर्गिकानुकरणेनापाढीकार्तिकीपदे एकादशीपरे एवेति तदयुक्तम् आषाढशुक्लपक्षान्ते भगवान्मधुसूदनः । भोगिमोगे निजा मायां योगनिद्रा समाप्नुयात् " ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरात् । यदपि द्वादशीपदमेकादशीपरमिति तदपि न ,प्रमाणामावात् । ऐतेषां च पक्षाणां यथासंप्रदाय व्यवस्था । श्रीरामस्य तु पारणोत्तर द्वादशीमध्ये त्रयोदशीमध्ये वा पूर्वरात्री स्वापोत्सवः " पारणाहे पूर्वरात्रौ घण्टादीन्वादयन्मुहुः । विधाय महती पूजा विष्णुमभ्यर्च्य वैष्णवाद " ॥ २५ इति रामार्चनचन्द्रिकोक्तः । शिष्टास्तु सर्वदेवानामपि पारणोत्तरमेव रात्रौ कुर्वन्ति । यत्तु मोहचूडोत्तरे "मिथुनस्ये यदा भानुरमावास्यादयं स्पृशेत् । द्विरापाटः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे"। इति तदुत्तरवर्षगतककास्वापपरमिति माधयः । मेषादिमिथुनान्तेषु यदा दर्शद्वयं भवेत् । अब्दान्तरे सदावश्यं कटा हरिः स्वपेत् । ३० "कटादित्रिक पापि यदा दर्शद्वयं भवेत् । अब्दान्तरे तदावश्यं मिथुना हरिस स्वपेत् " । इति चाराहमिहिरोक्तः। भविष्ये " श्रावणे वर्जयेच्छाकं दधि मादपदे तथा दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्तिके द्विदलं त्यजेत्" इति १ नडयअब्रटयफभखध-वा । २ टय-योगा पनि प्रामा । ३ दयधकनईयखध-यदा, ज्ञ-सदा । ४-तंय, प-यो । २० ·अल्पदादश्यां विशेषः। [समय- " " " मूलपत्रकरीरामफलकाण्डविरूढकाः । त्वरपुष्पं कवकं चेति शाई दशविधं स्मृतम् इति । क्षीरस्वाम्युक्तः। करीर वंशांकुरः । विरूद्विकास्तिनिन्यः । कवकं शिलीन्धम् । द्विदलं च स्कान्दे 'मापमुद्गमसूराश्च चणकाश्च कुलत्यकाःनिष्पावा राजमाषाश्च आढक्यो द्विदलं स्मृतम्"॥इति । ५ टोडरानन्दे स्कान्दे विशेष उक्त: " वार्षिकाश्चतुरो मासा प्रसुप्ते वै जनार्दने। पंचखट्वादिशयनं वर्जयेद्भक्तिमान्नरः॥ " अन्तौ वर्जयेद्भार्या मांस मधु परोदनम् । पटोलं मूलकं चैव वृंताकं च न मक्षयेत् ॥ अमक्ष्यं वनवेद्दारा मसूरं सितसर्पपं । राजामापान कुलित्यांश्च पशुधान्यं विवर्जयेत् ॥ पशुधान्यं तुच्छधान्यं । " शाकं दधि पयो मापान श्रावणादिषु संत्यजेत् । १० तथा "जंबीरराजमापांश्च मूलकं रक्तमूलकं । कूष्मांडं चेक्षुदं च चातुर्मास्ये त्यजेन्दुधः ॥ इति ।' तथा विशेषाद्दरी धात्री कूष्माडं तित्तिणी त्यजेता जीर्णधात्रीफलं ग्राह्यं कथंचित्कायशोधनमिति" इत्येकादशीनिर्णयः। अथ द्वादशी । सा च पूर्वा । 'रुद्रेण द्वादशी युक्ता' इति युग्मवचनात् । माधवीये स्कान्दे "द्वादशी च प्रकर्तव्या एकादश्या युता प्रभो"। इति । एकादशीपारणाविषये माधवीये स्मृत्यंतरे १५ "कलाइयं त्रयं वाऽपि द्वादशी न त्यतिक्रमेत् । पारणे मरणे नृणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता"॥ इति । अल्पद्वादश्यां विशेषः स्कान्दे यदा भवेदतीवाल्पा द्वादशी पारणादिने । उपाकाले द्वयं कुर्यात्मातर्माध्याकिं च तत"॥इति ।। तत्र कथञ्चित्पारणासंभवे त्वाह देवलः " सङ्कटे विषमे प्राप्ते द्वादश्यां पारयेत्कथम् । अद्भिस्तु पारणं कुर्यात्पुनर्मुक्तं न दोपकृत् " ॥ इति ।। २० सङ्कटं त्रयोदशीनिमित्तकं श्राद्धस्नानदानादिकमन्यथा किश्चित् । द्वादश्यामल्पायामिति शेषः।- सर्वथा द्वादश्यभावे तूक्तं नारदीये “त्रयोदश्यां तु शुद्धाद्यां पारणं पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिकं वाऽपि नरः प्रामोत्यसंशयम् ॥ इति।। अत्र हरिवासरस्वरूपं तदर्जनं चोक्तं निर्णयामृते विष्णुधर्मोत्तरे "दादश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंशितः। अतिक्रम्य तु कर्तव्यं पारणं विष्णतत्परैः ॥ ॥ इति।' २५ चैत्र शुक्लद्वादश्यां दमनकार्पणमुक्तमगत्यसंहितायाम् " द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायो दममोत्सवः । बोधायनादिभिः प्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम्" . तर प्रथमं देवप्रार्थना "क्रियालापविघातार्थ यत्वया विहितं प्रभो। न मे विघ्नो मवेदत्र कुरु नाथ दयां मयि ॥ सर्वथा सर्वदा विष्णो मम त्वं परमा गतिः । उपवासेन देव वा तोपयामि जगत्पते । ३० “कामक्रोधादयोऽप्यते न मे स्युर्वतघातकाः। अय प्रमृति देवेश यावदेशेषिक दिनम् । तावदक्षा स्वया कार्या सर्वस्यास्य नमोऽस्तु ते". एवं विज्ञाप्य देवेशं गुरुपादों प्रणम्य च ॥ १पक्ष-विता । नमधकख-पूर्वाकार्या । २ अपाठः ३ प-यत् । । जनावणे । 4 ·मयूख' J द्वादश्या पूजा-व्रतादिकृत्यानि । १ " " " । प्रात स्नात्वा समभ्यर्च्य देवेश विधिवन्नर । गच्छेद्दमनकाराममेकादश्या सुशोभितम् ॥ क्रयेणादाय तत्रैव पूजयेच्चन्दनादिना । नेष्यामि राजपूजार्थमिति सप्रार्य त नमेत् ॥ उत्पाट्य पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य प्रक्षाल्य वारिणा । धौतेन वाससाऽऽच्छाद्य निधाय पटले नवे"। पटले घशादिपात्रे । घण्टापुरुषसूक्तादिस्वनै स्वगृहमानयेत् । ततो गृहमागत्य देवं प्रार्थयेत् "आमन्त्रितोऽसि देवेश पुराणपुरुषोत्तम । प्रातस्त्वा पूजयिष्यामि सान्निध्य कुरु केशव ॥ क्षीरोदधिमहानागशयासस्थितविग्रह । प्रातस्त्वा पूजयिष्यामि सन्निधौ भव ते नम । निवेदयाम्यह तुभ्य प्रातर्दमना शुभम् । सर्वथा सर्वदा विष्णो नमस्तेऽस्तु प्रसीद में । इत्यमाम-व्य दवाऽथ तस्मै पुष्पाभलिं पुन । पूजित तहमनक कुम्भस्योपरि सस्थितम् ॥ “ अत्रेण सर्वतो रक्षेत्कवचेनावगुण्ठयेत् । रक्षेद्दा चक्रमन्त्रेण नृहरेभनुनाऽथ वा ततो ब्राह्मणान्गुरून्प्रणम्य गीतवाद्यादिमी रात्रौज गरण कुर्यात् । तत प्रातरुत्थाय स्नानाद्यानिक १० नित्यपूजाचकृत्वा नैमित्तिक कुर्यात् । तद्यथा पूर्वदिनाधिवासित दमनक दूर्वादलसहित गृहीत्वा “ॐ देवदेव जगन्नाथ वाञ्छितार्थप्रदायक । हृदिस्था-पूरयन्कामान्मम कामेश्वरप्रिय । इद दमनक देव गृहाण मद्नुमहात् । इमा साव सरी पूजा भगव-परिपूर्य" ॥ इति मूल मन्त्रसपुटितेन मन्त्रेण देवाय दमनमर्पयेत् । तत उत्तरप्रार्थना " मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभि । क्ष्य सावत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज ॥ " वनमाला यथा देव कौस्तुभ सतत हदि । तदद्दामनकी माला पूजा च हृदये वह ।। "जानताऽजानता वाऽपि न कृत यत्तवार्चनम् । तस्सर्वं पूर्णता यातु त्वत्प्रसादादमापते ॥ " जित ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्नेऽस्तु हृषीकेश मह पुरुष पूर्वज ॥ “ मन्त्रहीन क्रियाहीन भक्तिहीन जनार्दन । यत्पूजित मया देव परिपूर्ण तदस्तु म इति देवं प्रार्थयित्वा दण्डवत्प्रणम्य भूषणवत्रादिभिगुरु सपूज्य मला ब्राह्मणान्भाजयेत् । स्वय २० च पारण कुर्यात् । इति दमनकारोपणम् । पारणाहे द्वादश्यलाभे तत्रैव " पारणा न लभ्येत द्वादशी घटिकाऽपि वा। तदा त्रयोदशी ग्राह्या पवित्रदमनार्पणे" तथा-"माघवेदमनारोप स्यान्मयौ विधितो यदि।वैशारया श्रावण नागे कर्तव्यदमनार्पणम्' इति। माघवे वैशाखे । तदादश्यामित्यर्थ । नागे पश्चभ्याम् । ज्येष्ठ शुक्लदादश्या वटसावित्रीबतारम्भ उक्तो भविष्ये २५ "ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुख । व्रत निसनमुद्दिश्य दिवारात्रि स्थिरा भवेत् ॥ इति । आषाढशुक्रवादश्यातप्तमृद्राधारणमाथर्वणश्नुतौ तद्विष्णो परम पद ये गच्छन्ति हि लाञ्छिता इति नारदीये "अमिनैव तु सयुक्त चक्रमादाय वैष्णव । धारय सर्वगात्राणां विष्णुसायुज्यमश्नुते ॥ इति । तपिपम् । न ब्राह्मणादे यथा श्मशानन काष्ठमनह सर्वकर्मसु । तथा चक्राङ्कितो विप्र सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ इत्याश्वलायनोक्त "द्विज तु सप्तमुदादिलिङ्गाङ्किततनु नर । सभाष्य रौरव याति यावदिन्द्राश्चतुर्दश"n इति नारदीयात् । तथा १ पई-क्रमेण -त्रयेण । २ कख-शयो । ३ कपमख-वादिनादिभि । ४ कप-युत ।५फब-णि ·आवणशुक्लद्वादश्या विशेषः। [समय- 1 . शद्ध चक्र मृदा यातु कुर्यात्ततायसेन वा । स शूद्रबद्धहिकार्य सर्वस्माद् द्विजकर्मणः" इति। शैवपुराणेऽपि 'शवचक्रायनं च गीतनृ यादिकं तथा । एकजातेरयं धर्मो न जातु स्यादिजन्मनः " ॥ इति । एतेषा च विधिनिषेधाना वैष्णवावैष्णवपरतया व्यवस्थेति केचित् । बहवस्तु द्विविधानामपि ५ निर्मूलतामाहुः । श्रावणे शुक्लद्वादश्या पवित्रारोपणमुक्तं रामार्चनचन्द्रिकायां श्रापणस्य सिते पक्षे द्वादश्यों शौनकादिभिः । उक्तः सदा प्रकर्तव्य पपिनारोपणोसत्वः" ॥ पाने-" ऊर्जे व्रतं मधो दोला श्रावणे तन्तुपूजनम् । चैत्रे च दमनारोपमकुर्वाणो वजन्यधः ॥ " पवित्रारोपणं विनाच्छावणे न भवेद्यदि । कार्तिक्यवधि शुक्ला कर्तव्यमिति नारदः १० शुक्लार्कः शुक्लद्वादशी। " हेमरूप्यमये. सूत्रस्तथा कौशेयपद्मजैः । कुशेः काशैश्च कापास झण्या कर्तितः शुभैः ।। कन्यया वा पवित्र स्थान पाश्चल्यादिभिः कृतः । स्नात्वात्रिगुणितं सूत्रं त्रिगुणीकृत्य शोधयेत् ।। पृथक् पृथक् पञ्चगव्यैरद्धि प्रक्षालयेत्ततः । मूलेनाष्टोत्तरशतगायच्या रामसंज्ञया ।। " शहोदकेनाभिमन्य पवित्राणि विनिर्ममेत् । तत्रोत्तमं पवित्र तु पक्ष्या सह शतैत्रिमिः । १५ सप्तत्या सहित दाभ्यां पवित्र मध्यम स्मृतम् । साशीतिना शतेनैव कनिष्ठं तत्समाचरेत् ॥ " अष्टोत्तरलदानवसूचीकृतेन वा । जानूरुनाभिपर्यन्तमुत्तमादित्रयं भवेत् ॥ अष्टोत्तरसहस्रेण विंशोत्तरयुतशतेन सप्तत्या वा वनमाला शर्त पश्चाशत्पत्रिंशद्मन्यिभित्तमा पट्त्रिंशञ्चतुर्दशद्वादशमिरिति केचन। चतुर्विशव्दादशाटाभिरित्येके।अगुष्ठपर्वतदड़तदड़परि- मितो ग्रन्थिरुत्तमाः । स्नात्वा विज्ञापयेद्देवम् २० "क्रियालोपविधानार्थ यत्यया विहितं विभो । मयतरिक्रयते देव तव तुष्टय पवित्रकम् ।। न मे विनो भवदन कुरु नाथ दयां मयि । सर्वथा सर्वदा विष्णो मम परमा गतिः। " उपवासेन त्वा देव तोषयामि जगत्पते । कामक्रोधादयोऽयेते न मे स्युर्वतघातका अय प्रभृति देवेश यावदेशेषिके दिनम् । तावद्रक्षा त्वया कार्या सर्वस्यास्य नमोऽस्तु ते॥ '" कुम्भ पुण्याम्बुनाऽऽपूर्य सर्वतोभद्रके शुभे । स्थापयेत्पुरतो विष्णोत्तत्र सूत्राणि पूजयेत् । "सांवत्सरस्य यागस्य पवित्रीकरणाय मे । विष्णुलोका पवित्राय आगच्छेह नमोऽस्तु ते ॥ " मर्वाभरणचित्राङ्ग सर्वदेवनमस्कृत । लावण्यरूपसंपन्न सर्वतः प्रजापते ।। “सर्वमात्मेश सूत्रेऽस्मिन्सानिध्यं कुरु ते नमः । " सर्वरत्नोज्ज्वलाकार ब्रह्माण्डब्रह्मरोचिषः । मुकुटोत्तमसर्वाशिरःसून इहहि माम् ॥ इह ते जगतः कीर्ति सर्वलावण्यदायिनी । श्रीसूत्र नित्यकल्याण सान्निध्यं कुरु ते नमः ।। ३० " मुनिमिर्मन्त्रयदेतेः पूजयेन्मूलमन्त्रतः । अथ देवकरे विद्वान् गन्सूनसमुद्भवम् । वित्तस्तिमानकं दोरं बनीयान्मङ्गलात्मकम् ।। “संवत्सरता चार्चा संपूर्णा फलदाऽस्तु मे । पवित्रारोपणे चैव सान्निध्यं कुरु ते नमः ।। "विष्णुतेजोद्भवं रम्यं सर्वपातकनाशनमासर्वकामप्रदं देव तामे धारयाम्यहम् ॥ इति मन्त्रः। कापसह-प्रभो । २ क-रास्य, ई-योगस्य । ३ पख-त्रो।४ कय-गि, ड-को-ध-गा। २५ ·मयूख । द्वादशीनिर्णय । " ५ ॥ + "नीराजयेत्ततो देव मङ्गलाघोषपूर्वकम् । मन्त्रेणाथ सुरेशान देवदेव तु मन्त्रयेत् ॥ "आमन्त्रितोऽसि देवेश पुराणपुरुषोत्तम । प्रातस्त्वा पूजयिष्यामि सान्निध्य कुरु केशव ॥ "क्षारोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रह । प्रातस्त्वा पूजयिष्यामि सन्निधौ भव ते नम: "निवेदयाम्यह तुभ्य प्रातरेत पवित्रकम् । सर्वथा सर्वदा विष्णो नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे ॥ निपतेइण्डवद्भूमो शिवा पुष्पाञ्जलिं तते । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गरुपादौ प्रणम्य च । " मीतमङ्गलनिषोय कुर्याज्जागरण तत "॥ इत्यधिवासनम् । अपरेधुनित्यपूजा विधाय " ततो मङ्गलनिष शहतूर्यादिनि स्वनै । गन्धदूर्वाक्षतैर्युक्तं दद्यादेवाय सूत्रकम् ॥ " राम राम नमस्कार्य गृहाणेद पवित्रकम् । पवित्रीकरणाय वर्षपूजाफलप्रदम् ॥ " पवित्र च कुरुष्वाद्य यन्मया दुष्कृत कृतम् । शुद्धो भवाम्यह देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर ॥ " मूलसपुटितो ह्येष पवित्रारोपणे मनु. । अङ्गाद्यावृतिदेवेभ्यस्ततो दद्यात्स्वनाममि ॥ “ नैवेद्य तु महापूर्व ततो दद्याच्च भक्तित । नीराजयेत्ततो देव रमाकान्त समङ्गलम् ॥ " सीज्य चामरे पुण्यदर्पण दर्शयेत्तत. । प्रार्थयेद्देवदेवेश मन्त्रीभिर्यथाविधि । " मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिमि । इय सावत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज ॥ वनमाला यथा देव कौस्तुम सतत हदि । तत्पवित्रपूजा च हृदये वह केशव ॥ जानताऽजानता वाऽपि यत्कृत तु त्वदर्चनम् । केनचिदिनदोषेण परिपूर्ण तदस्तु मे " मन्त्रहीन क्रियाहीन भक्तिहीन जनार्दन । यत्पूजित मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ अपराधसहवाणि क्रियन्नेऽहर्निश मया । दासोऽयमिति मा मन्वा क्षमस्व मधुसूदन । तत पवित्र गुरवे दद्याद्गन्धाधिपूर्वकम् । अथैन पूजयेद्भक्त्या स्वर्णवखार्नुलेपनै । " ब्राह्मणा-वैष्णवांश्चैव गन्धपुष्पादिनाऽर्चयेत् । मास पक्षमहोरान विरात्र धारयेत्तथा । "देवे त सूत्रसन्दर्भ देशकालविवक्षया । प्रत्यह स्नानकार्यादौ सूत्राण्युत्तार्थ कारयेत् ॥ " अयान्ते देवमभ्यय॑ तत सूत्र विसर्जयेत् । सावत्सरी शुभा पूजा सपाय विधिवन्मम ॥ बजेदानी पवित्र व विष्णुलोक विसर्जितम् । याबद्देवपवित्राणि तावत्तिष्ठेत्समाहित "" 'ब्रह्मचारी हविष्याशी देवपूजापरायण "॥ श्रवणद्वादशी। माद्रशुक्लदादशी श्रवणद्वादशी। सा चैकादशीयुतेव । तदुक्त मात्स्ये द्वादशी श्रवणस्पृष्टा स्पृशेदेकादशा यदि । स एव वैष्णवो योगो विष्णुशृङ्खलसहित ॥ २५ तस्मिन्नुपोष्य विधिकन्नर सक्षीणकल्मष प्राप्नोत्यनुत्तमां सिद्धिं पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ ॥ इति । द्वादश्या श्रवणाभावे तु नारदीये यदान प्राप्यते ऋक्ष द्वादश्यां वैष्णव काचेत्। एकादशी तदोपोध्या पापघ्नी श्रवणान्विता" इति। द्वादश्यामेव श्रवणयोगे तु भविष्य एकादशीमुपोध्यैव द्वादशी समुपोषयेत् । न चात्र विधिलोप स्यादुमयोर्दैवत हरिः" इति। ३० विधिलोप एकादशीपारणहानिकृत । अशक्तौ तु मात्स्ये द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु नक्षत्र श्रवण यदि।उपोष्यकादशी तत्र द्वादश्यां पूजयेदरिम्" ॥इति। १प-लि । २ रयबहाअघ-तुर्या । ३ पन्या ।४ प-सु १५ क्ष-सपूज्य ।। प-दि। ७ फवक्ष- देवत, ड-देवत ! ८ क्षक्ष-यावद्दव, इ-देहे । ९क्ष-हेमदीं। १. प-श्रवण ! " २० ।

·५२ तत्र कृत्यम् । [समय- “ 1 अत्र कृत्यमुक्तं भविष्योत्तरे " मासि भावपदे शुक्ला द्वादशी श्रवणान्विता । सर्वकामप्रदा पुण्या उपवासे महाफलो ॥ सङ्गमे सरिता स्नात्वा द्वादशी समुपोषितः । समग्रं समवाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम् " ॥ विष्णुधर्मोत्तरे " या राम श्रवणोपेता द्वादशी महती तु सा । ५ तस्यामुपोषितः स्नातः पूजयित्वा जनार्दनम् । प्रामोत्ययनाद्धर्मज्ञ द्वादशद्वादशीफलम् ॥ "दत्योदनगुतं तस्यां जलपूर्णघटं द्विज । वस्त्रसंवेष्टितं दत्त्वा छत्रोपाहनमेव च ॥ " न दुर्गतिमवामोति गतिमय्यां च विन्दति । अक्षय॑स्थानमामोति नान कार्या विचारणा"॥इति । पारणे तु विशेषो नारदीये "तिथिनक्षत्रयोगे तु उपवासो यदा भवेत् । पारण तु न कर्तव्यं यावन्नकस्य संक्षयः" ॥ इति १० आमाकासितपक्षे तु मैनश्रवणरेवती । संगमेनैव भोक्तव्यं द्वादशी द्वादशी हरेः ॥ " भैत्रस्थमेकपाद स्थाविपादं श्रवणेन तु । त्रिपादा रेवती त्याज्या तदंते च भुजिभवेत् ।। "तिथ्यते तिथिमाते च पारणं यत्र चोदितं । यामयागामिन्या प्रातरेव हि पारणम् । अत्र वरुणासङ्गमे स्नानमुक्तं लैङ्गे “ अत' परं तु संसेव्यं गडावरुणसङ्गमम् । श्रवणद्वादशीयोगे बुधवागे यदा भवेत् । तदा तस्मिन्नरः स्नात्वा संनिहत्य फलं लभेत् ॥इति । १५ कार्तिक कृष्णा वत्सद्वादशी । सा पूर्वविद्वा। 'रुद्रेण द्वादशी युक्ता' इति युग्मवाक्यात "वसपूजा बटश्चैव कर्तव्या प्रथमेऽहनि" । इतिस्मृत्यन्तराच्च । भविष्यत्पुराणे " सवत्सां तुल्यवर्णी च शालिनी गा पयस्विनीम् । चन्दनादिभिरालिप्य पुष्पमालाभिरर्चयेत् ।। "अध्ये ताम्रमये पात्रे कृत्वा पुष्पाक्षस्तिले।। पादमूले तु दद्यादै मन्त्रेणानेन पाण्डव ॥ "क्षीरोदार्णवसंभूते सुरासुरनमस्कृते । सर्वदेवमये मातहाणाय नमोनमः ॥ २० ॥ ततो माषादिसंसिद्वान्वटकान्विनिवेदयेत् ॥ "सुरमि त्वं जगन्माता देवी विष्णुपदे स्थिता। सर्वदेवमये ग्रासं मया दत्तमिमं यस तत:-" सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलङ्कृते । मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नन्दिनि"" इति प्रार्थयेत् । तत्रैव तद्दिने तेलपक्कं च स्थालीपक्कं युधिष्ठिर । गोक्षीरं गोघृतं चैव दधि तक्रं च वर्जयेत्" ॥ इति । २५ अन्य हादस्यादिपु विसपो सरदीयो " आश्विने कृष्णपक्षे तु द्वादश्यादिषु पञ्चसु । तिथिपूक्तः पूर्वरोत्रे नृणां नीराजनाविधिः ॥ "नीराजयेयुर्देवास्तु विप्रान्गाश्च तुरङ्गमानाज्येष्ठान श्रेष्ठान जघन्यांश्च मातृमुख्याश्च योपितः" इति। अयं चाश्विनोऽमावास्यान्तः । कार्तिकशुनद्वादश्यां चातुर्मास्यव्रतसमाप्तिक्ता महाभारते चतुर्घा गृह्य वै चीर्ण चातुर्मास्यव्रतं नरः। कार्तिक शुक्लपक्षे तु दादश्यां तत्समापयेत्" इति । 30 मन्त्रस्तु-"इदं व्रतं मया देव कृतं प्रीत्ये तव प्रभो।न्यून संपूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाजनार्दन"॥इति । १५-फलं 1 फर-समयं ३ कखध-भाला। अबकधफसक्षपरय-दाण,ड-या करराघ- नक्षत्रयायेगि, पक्ष-यागेन । ६ ज्ञ-थे । अवपकटय-दारिनी। ८ ज्ञवक्षध-अ । : ज्ञन्त्री। " ॥ । " ·मयूखः । तनियमाः। १३ ५ 1 " নখ " अथ सर्वद्वादशीकृत्यं तन्नियमाश्च । कात्यायन: प्रातः स्नात्वा हरि पूज्य उपवासं समर्पयेत् । "अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसादसुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ।। “पारणं तु ततः कुर्याद्यथासंभवमार्गत:" ॥ इति । वृहन्नारदीये "ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्यों प्रदयाइक्षिणां तथा। ततः स्वबन्धुभिः साई नारायणपरायणः । कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुनीत वाग्यतः " ॥ इति । भोजने तु विशेषः स्कान्दे कृत्वा चोपवास तु योऽश्नाति द्वादशीदिने । नैवेयं तुलसीमिधे हत्याकोटिविनाशनम् ॥इति । तत्र बानि ब्रह्माण्डे ." कांस्यं मांस सुरा क्षौद्रं लोमं वितथभाषणम् । व्यायामं च प्रवासं च दिवास्वापमथाअनम् ॥ १. " तिलपिष्टं मसूरं च द्वादशैतानि वैष्णवः । द्वादश्या वर्जयेन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते "॥ कास्यं मास सुरां द्यूतं व्यायाम क्रोधमैथुने । हिंसामत्यन्तलोल्यं च तैलं निर्माल्यल बनम् । " द्वादश्यां द्वादशैतानि वैष्णवः परिवर्जयेत् " ॥ बृहस्पतिरपि "दिवानिद्रा परानं च पुनर्मोजनमैथुने । क्षौद्रं कास्यामिषे तैलं द्वादश्यामप्ट वर्जयेत् ॥ ॥ कात्यायन: दादश्या पारणं कुर्यावर्जयित्वा झुपोदकीम्" इति । सर्व चैतत्काम्यवतपरम् । १५ “पुनर्मोजनमवानं मारमायासमैथुने । उपवासफलं हन्युर्दिवानिद्रा च पञ्चमी"। तथा--" कांस्यं मांस मसूरं च चणाः कोरदूषकाः । शाकं मधु परानं च हन्युरष्टाविमे फलम्"। इत्यादौ फलग्रहणात् । स्कान्दे कलाद्वयं त्रयं वापि द्वादशी यत्र दृश्यते । ननिर्चिनादिक कर्म तदा रात्री विधीयते " अरुणोदयपरश्चात्र रानिशब्दः । तथा च नारदीये अल्पायामथ विप्रेन्द्र द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चन क्रियाः कार्या अपहोमादिसंयुताः" इति होमादिशब्देन चान स्मार्तमेव कर्म गृह्यते न तु श्रौतम् । स्मृत्या श्रोतकालबाधायोगात् । पाझेऽपि "यदा भवति अल्पाऽपि द्वादशी पारणादिने । उषःकाले दयं कुर्यात्मातर्माध्याहिकं तदा ॥ इति । " महाहानिकरी ह्येषा द्वादशी लड़िता नौ । करोति धर्महरणमनातेव सरस्वती" ।। इति । मूयस्थामपि द्वादश्यां मध्यातिकापकर्षो भवत्येव । " सर्वेषामुपवासानां प्रातरेव हि पारणम्"। २५ .इत्युक्तेः । भोजनमध्याहिकयोश्च वाचनिकक्रमसद्भावात् । विष्णुधर्मोत्तरे दावश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञितः । तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परमिति"। एवमुक्तयमनियमलोपे यमः " मानसे नियमे लुप्ते स्मरोद्विष्णुमनामयम् ॥ ॥ इति । याज्ञवल्क्यः "यदि वाग्यमलोपः स्यानानदानादिकर्मसु । व्याहरेदैष्णवं मन्त्र स्मरेदा विष्णुमव्ययम्"॥इति। ३. विष्णुधर्मोत्तरे " असमाध्याम्हि संभाव्य तुलस्पतति छादलम् । आमलक्या फलं वाऽपि पारणे प्राइप शुष्पप्ति । "बई चोदशहरसम्यक् कृत्वा तत्मण नमः। ." शारीरमन्त फरणोपघातं वाचश्च विष्णुर्मगवानशेषम् । १पक्ष-प्रसीद। २ प-भत्तया।३ अवपघरय- शकस्नानदानादिक-माप्ता- . । २० " ·५४ प्रदोषव्रतम् । [समय- “ "शमं नय वस्तु ममेह शर्म पायादनन्ते ददि सन्निविष्ट । "अन्तःशुद्धिं वहि:शुदि शुद्धो धर्ममयोऽच्युतः । स करोतु ममैतस्मिन् शुचिरैवारिम सर्वदा।। "बाह्योपघाताननधान्यौद्धांश्च भगवानजः । शमं नयनमन्तात्मा विष्णुश्चेतसि संस्थितः" । • " एतत्संभाष्य जप्तव्यं पापण्डिभिरुपोषितैः" ॥ इति। ५ वैष्णवे " तस्यावलोकनात्सूर्य पश्येत मतिमान्नरः । नमः शुचिपदेत्युक्त्वा " इति । तस्य पापंड्यादेः। तस्य स्पर्शेऽपि तत्रैव "संस्पर्श तु बुधः स्नात्वा शुचिरादित्यदर्शनात् ॥ विष्णुरहस्ये श्राद्धोपवासादिवसे खादित्वा दन्तघावनम् ।गायच्या शतसंपूतमम्बु प्राश्य विशुद्धयति" इति।। रजस्वला च चण्डालं महापातकिनं तथा । सूतिका पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम् ॥ १० इत्युपक्रम्य वृहनारदीये " प्रतादिमध्ये शृणुयाद्ययेषां ध्वनिमुत्तमः । अष्टोत्तरसहनं तु जपेद्वै वेदमातरम् " ॥ वेदमाता गायत्री । कात्यायन: " मिथ्यावादे दिवा स्वापे बहुशोम्बुनिपेवणे । अष्टाक्षरं वती जप्त्वा शतमष्टोत्तरं शुचि: "॥ इति । अष्टाक्षरम् ॐ नमो नारायणाय' इति । शङ्खः १५ "त्या स्तेयं प्राणिहिंसा यथार्ह शाम्रचोदितम् । प्रायश्चित्त व्रती कुर्याजपेन्नाम्ना शतनयम्" इति । पैठीनसिः ताम्यूलचर्वणे वीणां भोगे मांसनिषेवणे । व्रतलोपो भवेत्कुर्यादष्टाक्षरमनोर्जपम् " ॥ इति । कात्यायनः "रेतःसंक्रमणास्त्रीणां भौगोऽन्यत्र क्षयः स्मृतः । जपोऽष्टाक्षरमन्त्रस्य नामी शतत्रयस्य च ॥ इति २० रेतःसंक्रमणमृतुकालगमनम् । तदात्मकात्त्रीसंभोगादन्यत्र संमोगे व्रतस्य क्षय इत्यर्थः । देवलोऽपि न दारेष्वृतुसङ्गमात् ' इति । इति बादशी । अथ त्रयोदशी।सातु शुक्ला पूर्वी कृष्णोत्तरा याह्या। शुक्ला त्रयोदशी पूर्वा परा कृष्णा त्रयोदशी'इति . माभयोक्तः । दीपिकाऽपि त्रयोदशी तिथिः पूर्वा सितेऽथाऽसिते पश्चात् ' । इति । अन्न प्रदोषवतं ब्रह्मोत्तरखण्डे २५ “ पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो मवेदिवा । घष्टिकात्रिरस्तमयात्पूर्व स्नानं समाचरेत् ॥ "शुक्लाम्बरघरो भूत्वा वाग्यतोनियमान्वितः कृतसन्ध्याजपविधिः शिवपूजा समारभेत् ॥ इति । मम प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या । तत्रैव पजाविधानात् । दिनद्वये प्रदोषव्यापित्वेऽव्यापिरवे वा पूर्वेव । सथा च सुमन्तुः " त्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशीसहिता मुने " ॥ इति । इदं च कृष्णपक्षे मन्दवासरे प्रशस्तम् मन्दवारे प्रदोषोऽयं दुर्लम: सर्वदेहिनाम् । तत्रापि दुर्लभस्तस्मिनं कृष्णपक्षे समासत:": इति तत्रैशेक्तत्वात् । चैत्रकृष्णत्रयोदश्यामलभ्ययोगः स्कान्दे " वारुणेन समायुक्ता मधो कृष्णा त्रयोदशी 1 गदा यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतेः समा । १प-सा । २ प-नो। ३ पक-भागे । ४ करख-नामशतत्रयस्य । ५५-संभोगने तस्य ।

·मयूखः चतुर्दशी। ५ - “ . " ॥ शनिवारसमायुक्ता सा महावारुणी स्मृता । शुभयोगसमायुक्ता शनौ शतमिषा यदि ॥ " महामहेति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत् । तिथिकृत्ये च कृष्णादिबते शुक्लादिरेव च" ॥ इति ब्राह्मोक्तेरव कृष्णादिमासः । न चास्य व्रतत्वं व्रतपदतःप्रकरणायभावात् । कार्तिक कृष्णत्रयोदश्यां दीपदानमुक्तं चन्द्रप्रकाशे स्कान्दे " कार्तिकस्यासिते पक्षे त्रयोदश्या निशामुखे । यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युविनश्यति" ॥ इति । बहिमादहिरिति केचित् । गृहादहिरित्यपरे । मन्त्रस्तु "मृत्युना पाशदण्डाभ्या कालेन श्यामयासह त्रयोदश्यादीपदानात्सूर्यजः प्रीयतां मम॥इति दिक्। इति त्रयोदशी। अथ चतुर्दशी । सा तु कृष्णा पूर्वी शुक्लोत्तरा याह्या । 'चतुर्दश्या च पूर्णिमा' इति युग्मवाक्यात् । तृतीयैकादशी षष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा म कर्तब्या कर्तव्या परसंयुता ॥ १० .इति नारदीयात् । "कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या परविद्धा न कहिँचित् ॥ इत्यापस्तम्बोक्तेश्च । तत्र सर्वासु चतुदशीषु वीरेश्वरपूजोक्ता स्कान्दे “ विधायैवं जागरणं नरो वीरेशमर्चयेत् । भूताया नैव गृण्हाति शरीरं पाश्चभौतिकम् चैत्रकृष्णचतुर्दश्यां केदारकुण्डोदकपानमुक्तं तत्रैव १५ " चैत्रकृष्णचतुर्दश्यामुपवासं विधाय च । केदारोदकपानेन गथा तत्र फलं लभेत् " ॥ इति । चैत्रशुक्लचतुर्दशी रात्रिव्यापिनी ग्राह्येति केचित् " मधोः श्रावणमासस्य यातु शुक्ला चतुर्दशी । सा रात्रिव्यापिनी ग्राह्या परा पूर्वाह्रगामिनी" इति बौधायनवचनात् । “ निशि भ्रमन्ति भूतानि शक्तय. सुलभृयतः । अतस्तत्र चतुर्दश्या सत्या तत्पूजनं भवेत् ॥ ॥ २० इति ब्रह्मवैवर्ताच । तातचरणास्तु " तृतीयकादशी पष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता" ॥ इति । नारदेन शुक्लचतुर्दशी परविद्धोक्ता कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा तु कर्तव्या परविद्धा न कहिंचित् " ॥ इत्यापस्तम्बेन च कृष्णा पूर्वोक्ता । अपराह्नव्यापित्वे तूभे अपि पूर्वविद्ध एव च चतुर्दशी तु कर्तव्या त्रयोदश्या युता विभो । मम भक्तैर्महाबाहो भवेद्या चापराह्निकी " ॥ इति । "दर्शविद्धा न कर्तव्या राकाविद्धा कदाचन " इति स्कान्दोक्तेः । श्रावणमासस्योत' बौधायनीये तु 'परापूर्वाह्नगामिनीत्येव' विधीयते । न रात्रिच्याप्ता माहीत्याप । उभयावा वाक्यभेदप्रसङ्गात् । किन्तु स्कान्दवाक्यप्राप्त पूर्वावद्धत्वमनूयते। तद्धि रात्रिज्यापित्व एव भवति । रानिव्यापिनीति विधिपूर्वाह्नगामिनीत्यनुवाद इति ३० चेल । मधुश्रावणशुक्लचतुर्दशीभिन्नाना पूर्वाण्हव्यापिनीना ग्रहणस्याप्राप्तेः । अतो लक्षणया रात्रिध्यापिनीत्यनेन पूर्वविद्धत्वमन्यते इत्याहुः । रात्रिन्यापिनीत्येतत्पूर्वविद्धापरम् । तच्च सायाह्न ध्यापित्वे भवति । पूर्वविद्धा च रात्रिव्यापिन्येव भवति । एवं च पूर्वविद्धत्वे परविद्धत्वे घा 'मेधा. क-शिवपूजा।

·. नृसिंहजयन्ती। [ समय- प्राप्त मधोः श्रावणमासस्यति वचो नियमविधिर्मवति । पूर्वविद्धत्वामावे केवलरात्रिमावन्यापित्वे त्वपूर्वविधिवं स्यात्तञ्च नियमपिधेर्मुदिति शास्रसिद्धम् । सा राविव्यापिनीत्येतत्पूर्व विद्धापरामिति तु मम प्रतिमाति । अस्यमेव पशुपतीश्वरपूजोक्ता तत्रेय चैत्रशुक्लचतुर्दश्यामुपोषणपरायणः । पूजयित्वा पशुपति रात्री जागरणं तथा ॥” इति । ५ वैशाखशुक्लचतुर्दशी नृसिंहजयन्ती । तदुक्तं गोविन्दार्णवे ब्राझे " शुक्लपक्षे चतुर्दश्या मासि माधवसंज्ञके । प्रादुर्भूतो नृपञ्चास्यप्तम्मात्ता समुपोषयेत् ” ॥ माधवो वैशाखः । नृपश्चात्यो नृसिंहः । इयं च प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या " वैशाखस्य चतुर्दश्या सोमवारेऽनिलाके । अवतारो नृसिंहस्य प्रदोपसमये विजाः" ॥ इति स्कान्दात् । अनिलक्ष स्वाती । दिनद्वये प्रदोषव्याप्तावेकदेशसमव्याप्तौ च परा। " अनङ्गेन समायुक्ता न सोपोध्या चतुर्दशी । घनापत्यैवियुज्येत तस्मात्ता परिवर्जयेत् "" इति तत्रैव निषेधात् ।वैषम्येणैकदेशयोगे आधिक्यवती। अत्रैवोङ्कारेश्वरयात्रायुक्तं काशीखण्डे " गधशुक्लचतुर्दश्यामद्यापि क्षेत्रवासिनः । तर यात्रा प्रकुर्वन्ति महोत्सवपुरस्सराः ॥ "तन जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यामुपोषिताः। प्राप्नुवन्ति पर स्थानं यत्र कुत्रापि ते मृता." इति । "ब्रह्माण्डोदरमध्य तु यानि तीर्थानि सर्वतः । तानि वैशासभूतायामागत्योवृतिदर्शने ॥ इति । १५ भाद्रपदशुक्लचतुर्दश्यामनन्तवतं तत्रोदयव्यापिनी ग्राह्या तथा माद्रपदस्यान्ते चतुश्या द्विजोत्तम । पौर्णमास्या समायोगे व्रतं चानन्तकं चरेत् ॥ इति गोविन्दार्णवे भविष्योक्तः। मुहूर्तमपि चेदाने पौर्णमास्या चतुर्दशी : संपूर्णी ता विदुस्तस्या पूजयेद्विष्णुमव्ययम् " ॥ इति स्कान्दार्च । मुहूर्तमपीति मुहूर्तप्रशंसापाम् । माधयोऽप्येवम् । २० दिनदये उदयव्यापित्वे संपूर्णत्वात्पूर्वैव । कार्तिककृष्णचतुर्दशी नरकचतुर्दशी। तत्र चन्द्रोदये अभ्यङ्गः कार्यः । तदुक्तं हेमाद्रौ भविष्ये अश्वयुकृष्णपक्षस्य चतुर्दश्या विधूदये । तिलतैलेन कर्तव्य स्नान नरकभीरुणा" ॥ इति । अश्वयुक्त्व चामावास्यान्तमासामिप्रायेण । अत एव हेमाद्रौ भविष्ये "कार्तिक कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यामिनोदये । अवश्यमेव कर्तव्य स्नानं नरकभीरुणा" ॥ इति । २५ इनः सूर्यः । इनश्चन्द्र इति व्याचक्षाणस्तु भ्रान्त एव । अत एव 'चतुर्दश्या दिनोदये' इति प्राचा पुस्तकेषु पाठ. । अत्र च यथाचारं व्यवस्थेति केचित् । परे दिनेनपदयोश्चन्द्रे रक्षणेन्याहुः । पूर्वविद्वचतुर्दश्या कार्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूपसमये स्नानं कुर्यात्प्रयत्नत" ॥ इति स्कान्दादाचाराच्च । वस्तुतस्तु चन्द्रोदयो मुख्यः काल । सूर्योदयो गौणः । उत्तरमावित्वात् । "स्वकालादुत्तरो गोणकालः सर्वस्य कर्मण" इति । एवं च ३० दाक्षिणात्यशिष्टाचारोऽप्यनुगुणो मवति । एवं चाभ्यड्ने मुख्या चन्द्रोदयव्यापिनी । दिनदये तल्याप्ती पूर्वा । पूर्वोक्तस्कान्दाव । दिनद्वये व्याप्यभावेऽपि पूर्वैव । गौणकाले सत्वात् । तबाप्यमावेऽपि पूर्व " " " अत एवं मण्डनः ३ खपकडघन-झानं । ४ फा-तम । ५ धबटयफ-तत्रैव । १ प-गुर्वीति । २प-एव । ६-तद्याक्ष्यभावति, फ-स्या-1 ·मयूसः ] यमतर्पणम् । ५७ यमाय १० "तिथ्यादौ तु भवेद्यावान हासो वृद्धिः परेऽहनि । तावान ग्राह्यः स पूर्वयुरदृष्टोऽपि स्वकर्मणि" ॥ इति वाक्येन त्रयोदश्यन्ते चतुर्दशीहासप्रक्षेपेण चन्द्रोदये पारिभाषिकचतुर्दशीसद्भावात् । अत एव चन्द्रप्रकाशे त्रयोदशी यदा प्रातः क्षयं याति चतुर्दशी । राविशेषे खमावास्या तदाऽभ्यने त्रयोदशी" इति। ब्राझे"तले लक्ष्मी ले गढ़ा दीपावल्याश्चतुर्दशीम।प्रातःस्नानं तु यः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति" इति ५ पाझे-" अपामार्गमथो तुम्बी प्रपुन्नाटमथापरम् । भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय वे"॥ मन्त्रस्तु " सीतालो समायुक्तसकण्टकदलान्वित । हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः" ॥ इति । तर्पणमुक्तं मदनरत्ने भविष्ये “ ततश्च तर्पणं कार्य धर्मराजस्य नामभिः । धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ " औदुम्बराय दनाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते नमः" इति । "यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावीतिनाऽथवा । देवत्व च पितृत्व च यमस्यास्ति द्विरूपता"॥इति । 'जीवस्पिताऽपि कुर्वीत तर्पण यमभीष्मयो.' । इति पाद्मोक्त वस्पितुरप्यत्राधिकारः। " ततः प्रदोषसमये दीपान्दयान्मनोरमान । ब्रह्मविष्णुशिवादीना भवनेषु मठेषु च ॥ प्राकारोयानवापीषु प्रतोलीषूट जेषु च । मन्दुरासु विविक्तासु हस्तिशालासु चैव हि " ॥ इति । १५ ततः प्रेतचतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान् । शैवविप्रास्वथ परान् शिवलोके महीयते ॥ " दानं दत्वा तु तेभ्यश्च यमलोक न गच्छति । माषपत्रस्य शाकेन भुक्त्वा तत्र दिने नरः । प्रेतश्चतुर्दशीकाले सर्वपापे प्रमुच्यते " ॥ इति । कार्तिक शुक्ला वैकुण्ठचतुर्दशी । “वर्षे वे हेमलम्बारथ्ये मासे श्रीमति कार्तिक । शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामरुणाभ्युदयं प्रति । " महादेवतियो ब्राह्मे मुहूर्ते मणिकर्णिके। स्नात्वा विश्वेश्वरो देच्या विश्वेश्वरमपूजयत् ॥ “संक्षेपं ज्योतिषस्तस्य प्रतियाख्य तदाकरोत् । स्वयमेव स्वमात्मान घर-पाशुपतवतम्" इति । स्था-"तत प्रभाते विमले कृत्वा पूजा महाद्भुताम् । दण्डपाणेमहानाग्नि वनेऽस्मिन्कृतपारणः ॥ श्रीमद्भवानीसदनं संप्रविश्येदनुत्तमम् ॥ इति सनत्कुमारसहितोक्तेः । अत्र परकृति- सरूपेणानेनार्थवादेन 'स्नास्वा विश्वश्वरः पूज्य' इति विधि. क प्यते । तत प्राभातिकपारणा- २५ विधेश्च पूर्वदिन उपवासः । स च चतुर्दशीयुक्तारुणोदयवायहोरात्रे कार्य । काशीसण्डे "कार्तिकस्य चतुर्दश्यो विश्वेश यो विलोकयेत् । स्नात्वा चोत्तरवाहिन्या न तस्य पुनरागति." इति। मार्गशुक्लचतुर्दश्या पिशाचमोचनयात्रोक्ता तत्रैव " मार्गशुक्लचतुर्दश्या कपर्दीश्वरसन्निधौ । स्नात्वाऽन्यत्रापि मरणान्न पैशाच्यमवाप्नुयु.॥ "मा सविसरी यात्रा ये करिष्यन्ति मानवा । तीर्थप्रतिमहात्यापानिस्तरिष्यति ते नराः॥ इति । ३. अथ शिवरात्रि ।स्कान्दे माघस्य कृष्णपक्षे या तिथिश्चैव चतुर्दशी। शिवरात्रिस्तु सा स्याता सर्वपापनिपूदिनी"।इति। तच शिवरात्रिवतं नित्यं काम्यं च “ परात्परतर नास्ति शिवरात्रि परात्परम् ॥ 40 16 करमरखफ-तिले।

·शिवरात्रिवतम् । [समय- . न पूजयति भक्त्येदं रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् । जन्तुर्जन्मसहस्रेषु भ्रमते नात्र संशयः " ॥ इति तत्रैवाकरणेऽनिष्टशुतनित्यम् " शिवं च पूजयित्वा यो जागर्ति च चतुर्दशीम् । मातुः पयोधररसं न पिवेत्स कदाचन ॥ मम भाकरतु यो देवि शिवरात्रिमुपोषकः। गणत्वमक्षयं दिव्यमक्षय्यं शिवशासनम् ॥ " सर्वान मुक्त्वा महाभोगान्मृतो भयो न जायते " ॥ इति तत्रैव फलश्रुतेः काम्यं " शिवरात्रिवतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । आ चण्डालमनुष्याणां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ” । इनि ईशानसंहितोक्तेः । तथा " उपवासप्रभावेन बलादपि च जागरात् । शिवरात्रेस्तथा तस्य लिङ्गस्यापि 4पूजया ॥ " अक्षय्यांल्लभते लोकान् शिवसायुज्यमामुयात् " ॥ इति नागरखण्डोकेरुपवासजागरणपूजा- १० प्रधानानि । सह्याद्रिसण्डे " स्वयं च लिङ्गमभ्यर्च्य सोपवासः सजागरः । अजानन्नपि निष्पापो निषादो गणतां गतः"॥ इत्युपवासजागरणयोः कर्तृगुणत्वश्रवणं तदर्थवादगतत्वेन न तयोः प्राधान्यं विहन्ति । तत्र चतुर्दशी निशीयव्यापिनी ग्राह्या “ माघकृष्णचतुर्दश्यामादिदेवो महानिशि । शिवलिङ्गमभूत्तत्र कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ १५ "तत्कालव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिवते तिथिः॥इति ईशानसहितायाम्।नारदीयसंहितायामपि अर्द्धरात्रयुता यत्र माघकृष्णचतुर्दशी। शिवरात्रिवतं तत्र वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ॥ इति । स्कान्देऽपि “ महतामवि पापानां दृष्टा व निष्कृतिः पुरा । न हटा कुर्वतां पुंसां कुहूयुक्तां तिथि शिवाम् " ६ इति दर्शयोगस्य निन्दितत्वाच्च । स्मृत्यन्तरेऽपि भवेद्यत्र त्रयोदश्यां भूतव्याप्ता महानिशा । शिवरात्रिवतं तत्र कुर्याज्जागरणं तथा" ॥ इति । ईशानसंहितायामपि " व्याप्यार्द्धरात्रं यस्यां तु लभ्यते या चतुर्दशी । तस्यामेव व्रत कार्य गत्प्रासादार्थिभिनरः ।। पूर्वेयुर्वा परेयुर्वा महानिशि चतुर्दशी । व्याप्ता सा दृश्यते यस्यां तस्यां कुर्यास्तं नरः ।। लिङ्गाविर्मावकाले तु व्याप्ता ग्राह्या चतुर्दशी । तदूर्वाधोन्विता भूता सा कार्या वतिमिः सदा ।। २५ 'मम प्रियकरी ह्येषा माघकृष्णचतुर्दशी। महानिशान्विता या तु तत्र कुर्यादिदं व्रतत् "॥ इति । दिनद्वये निशीथव्याप्तावव्याप्ती वा परैव "आदित्यास्तमये काले अस्ति चेद्या चतुर्दशी । तद्रात्रिः शिवरात्रिः स्यात्सा भवेदुत्तमोत्तमा" ॥ इति कामिकात् । " प्रदोषच्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिचतुर्दशी । रात्री जागरणं यस्मात्तस्माता समुपोषयेत् " ॥ ३० इति स्मृत्यन्तरात् । “दिवारात्रिवतं यच्च एकमेकतिथौ गतम् । तस्यामुमययोगिन्यामाचरेत्तद्वतं वती" इति स्मृतेः । प्रदोषव्यात्याधिक्याञ्च पूर्वदिन एवं प्रदोपनिशीयोमयव्याप्तो पूर्वव " त्रयोदशी यदा देवि दिनमुक्तिप्रमाणतः । जागरे शिवरात्रिः स्यानिशि पूर्णा चतुर्दशी" ! १घख-मस्तोदें। २ कफइनरखपन्वाण्डाल। ३ क-प्रपूजनाद; प-प्रपूजयेत् । ४ दज्ञ-भः । ५क: यत्र । ६ पक्ष-पूर्वा . ॥

·मयूखः] 'शिवरात्रिनिर्णयः। इति स्कान्दात् परेयुरेव तादृशी चेत्सव । 'निशाये चतुर्दश्यां पूर्वी त्याज्या पग शुभा' इति कामिकात् । यदा पूर्वेद्यनिशीथे परेधुश्च प्रदोषे तदा पूर्वेयुरेव " अर्द्धरात्रात्पुरस्ताञ्चेजयायोगो यदा भवेत् । पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिः शिवप्रिया"। इति पाझोक्तः । यत्तु एतस्मादेव वचनादिनद्वयेऽपि निशीथव्याप्तौ पूर्वेवेति हेमाद्रिमदनौ तन्न । एतस्य वचस उत्तरदिने निशीथव्याप्यभावेऽप्युपपत्तेः । उत्तरगतदिनप्रदोषनिशीथोभयव्याप्त्यो ५ दिवाराबिव्रतमिति पूर्वोक्तवचसः सङ्कल्पकालस्य च बाधायोगात् । माधवाचार्यास्तातचरणा. श्चैवम् । अयमेव निर्णयः प्रतिमासशिवरात्रावपि " आदी मार्गशिरे मासि दीपोत्सवादिने तथा । गृहीयान्माघमासे वा द्वादशैवमुपोषयेत् ॥ इति हेमाद्रौ स्कान्दे । चतुर्दश्यन्तरे प्रारम्य द्वादशानामपि द्वादशान्दाचरणविधानात् प्रतिमासं कार्यम् । चतुर्दशान्दं चेदं कार्यम् । तथा च हेमाद्रौ कालान्तरे “ चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं १० शिवरात्रिवतं शुभम् " ॥ इति । इयं च रविभौमयोः शिवयोगे चातिप्रशस्तेति माधवीये स्कान्दे माघकृष्णचतुर्दश्या रविवारी यदा भवेन् । मोमो वाऽय भवेद्देवि कर्तव्यं व्रतमुत्तमम् ॥ " शिवयोगस्य योगे वै तद्भवेदुत्तमोत्तमम् " ॥ इति । भविष्ये " माघमासे चतुर्दश्या रविवारो यदा भवेत् । भाघमासे चतुर्दश्या कृष्णपक्षे समाहिताः ॥ "कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गमर्चयन्ति शिवं शुभम् । ते यान्ति परमं स्थानं सदाशिवमनामयम् ॥ इति । १५ पारणं तु तिथिमध्य एवं कार्यम् । तथा च माधवीये स्कान्दे " उपोषणं चतुर्दश्या चतुर्दश्या च पारणम् । कृतैः सुकृतलःश्च लभ्यते वाऽथवा न था। " ब्रह्माण्डोपरि मध्ये तु यानि तीर्थानि सन्ति वै । संस्मातानि भवन्तीह भूतायां पारणे कृते । "तिथीनामेव सर्वासामुपवासवतादिषु । तिघ्यन्ते पारणं कुर्यादिना शिवचतुर्दशीम् ॥ इति । यत्तु “जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च। पूर्वधिदैव कर्तव्यातिथिमान्ते च पारणम्" इति। २० स्कांदेच "कृष्णाष्टमी स्कन्दषष्ठी शिवरात्रिचतुर्दशी । एताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यन्ते पारणं भवेत् ॥ इति सद्रोणकालपरम् । “स्वकालादुत्तरी गौण कालः सर्वस्य कर्मणः" इति मण्डनोक्तेः इति चर्तुदशी। अथ पूर्णिमा। सा तु सावित्रीव्यतिरिक्ता सर्वा परैव । भूतविद्धा न कर्तव्या दर्शः पूर्णा कदाचन । वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीवतमुत्तमम् ॥ इति ब्रह्मवैवर्ताव । सर्वास्वपि पूर्णिमासु अमावास्यावत् श्राद्ध नित्यम् । तथा च पितामहः " अमावास्याव्यतीपातपोर्णमास्वरकासु च । विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ ॥ इति । चत्रपोगमास्या विशेषो वायवीये "संवत्सरं कृतार्चाया साफल्यायाखिलान सुरान।दमने नार्चयेच्या विशेषेण सदाशिवम्" इति। मेषस्ये रखो याऽमावास्या तदन्ते चान्दे या पौर्णमासी सा ची । एतत्क्रमेणान्या अपि । २० तदुक्तं हरदत्तेन " मेषादिस्य सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते । चान्द्रमासास्तत्तदन्ताश्चैत्राथा द्वादश स्मृताः ॥ तेषु यापौर्णमासी च सासाचैयादिकास्मृता । कादाचित्केन योगेन नक्षत्रस्येति निर्णयः" इति । १क-व्याप्लेन । नक्ष-३ पस-साफल्येन । । + " ·६० पोर्णमासीपु विशेष । [समय- " " अथ वैशाखपौर्णमास्यां विशेष । तत्र जाबालि शतान्नमुद्कुम्भ च वैशाख्या चे विशेषतः । निस्यि धर्मराजाय गोदानफलमाप्नुयात् " ॥ गृत पकम् ।ज्येष्ठपूर्णमास्यां वटसावित्रीवत भविष्ये "ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पौर्णमास्या तथा व्रतम्।चीर्ण पुरा महाभक्त्या कथं तेन मया नृप" ॥इति । ५ इय पूर्वविद्धा माया । युग्मवचनात् । ब्रह्मवैवर्तेऽपि " प्रतिपत्पश्चमी भूत सावित्रीव्रतपूर्णिमा । दशमी नवमी चैव नोपोध्या परसयुता." ॥ आषाढी पूर्णमासी तु कोकिलावतप्रक्रमे सन्ध्याकालव्यापिनी ग्राह्या "आषाढपूर्णमास्या तु सन्ध्याकाले झुपस्थिते । सकल्पयेन्मासमेक श्रावणे प्रत्यहं विदम्" इति भविष्योत व्यासपूजा तवाच्यासपूजायात्वौदयिकी त्रिमुहूर्ता माह्या । तथा च विश्वेश्वरपद्धती १. “त्रिमुहूर्ताविक ग्राह्य पर्व क्षारप्रणामयो" । इति । अत्रैवापाढेश्वरयात्रा पूजा चोक्ता काशीखण्डे "उदीच्या मारभूतेशमापाढीश समर्चयेत् । आषाच्या पञ्चदश्या वै न पापे परितप्यते ॥ कृत्वा सावत्सरी यानामनेना जायते नर. ॥ इति । अनना निष्पाप । श्रावणी पौर्णमासी पवित्रार्पगादौ पूर्वविद्धा ग्राह्या । तबाह वृद्यम " श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशिनी । पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या शिवरात्रिर्बलेदिनम् " ॥ इति । १५ वेघस्त्रिमुहूर्तात्मको ज्ञेयः । तदुक्त स्कान्दे या तिथि समनुप्राप्य यात्यस्तपद्मिनीपति । सा तिथिस्तहिने प्रोक्ता निमुहुर्व या भवेत् "॥ इति । अथोपाकर्म । याज्ञवल्क्य ( आचारे १४२) " अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्या श्रवणेन वा । हस्तेनौषधिभावे. वा पञ्चम्या श्रावणस्य तु" ॥ इति । हस्तेन युक्ताया पञ्चम्यामिति स्मृतिचन्द्रिकायाम् । दिनान्तरेऽपि हस्तन युक्त इति हेमाद्रि । २० श्रवणश्रावण्योरिवेदमेव युक्तम् । एवमेव स्मृत्यर्थसारेऽपि । ओषधीनामप्रादुर्भावेऽपि बढच- गृह्यकारिकायाम् अध्यायानामुपाकर्म श्रापण्या श्रवणेन तु । अवृष्टयौषधयस्तस्मि-मासे तु न भवन्ति चेत् ॥ 'तथा भाद्रपदेमासि श्रवणेन करोति तत् । इति ॥ श्रावणीविषयेऽत्र श्रवण धनिष्ठायुत ग्राह्यम् "श्रवणेन तु य कर्म उत्तराषाढसयुतम् । सवत्सरकृतोऽध्यायस्तत्क्षणादेव नश्यनि । २५ “धनिष्ठासयुते कुर्याद्रावण कर्म यद्भवेत् " ॥ इति व्यासोक्ते । गर्ग " पर्वण्योदयिके कुर्यु श्रावणी तैत्तिरीयका । बदचा श्रवणे कुर्युग्रहसकान्तिवजिते" ॥इति । अत्र तैत्तिरीया औदयिके पर्वणि कुर्यर-ये तु याजुषा पूर्वविद्धे एव " श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशिनी । पूर्वविद्वैव कर्तव्या शिवरात्रिर्बलेदिनम् "" इति वचनात् इति हेमाद्रौ। तैत्तिरीयपद याजुपमानोपलक्षण । तेन सर्वेऽप्यौदायिक ३० श्रावणीदुर्गनवमी इत्यादि वस्तु पवित्रारोपणादिकृत्यान्तरविषयमपाकीद्भूताभ्युदयिक- विषय चेति निर्णयामृते । तोपरक्षणत्वे मान चिन्त्यम् । पर्वश्रवणगतयोरेव ग्रहणसकान्त्यो पर्युदासप्रयोजकता तत्सामानाधिकरण्येन श्रुतत्वात् न तिथ्यन्तरनक्षत्रान्तर तयोरपि । तेन चतुर्दशीप्रतिपदुत्तराषाढाधनिष्ठादौ ग्रहणे सकान्तौ वा पर्वणि श्रवणे चौपाकर्म कार्यमेव । क-तु। २ ज्ञ-ख । ३ करखघ-प्रमाणयो ! ४ पस-नधि म ।

·मयूख ] उपाकमकोला । 6 स्मृतिमहार्णव सक्रातिर्महण वाऽपि पौर्णमास्या यदा भवेत् । उपाकृतिस्तु पञ्चम्या कार्या वाजसनेथिमि " इति । वाजसनेयिपद बचानामप्युलक्षणम् । पञ्चम्या हस्तेन वा ' इति त सुनात् । ग्रहसक्रान्तिनिषेधोऽवार्धराबाद,गिति प्रयोगपारिजाते वृद्धमनु यद्यर्धरानादवितु ग्रह सकम एंव वा । नोपाकर्म तदा कुर्या छावण्या श्रवणऽपि वा " ॥ इति । कात्यायनोऽपि " अर्द्धरावादधस्ताच्चे सक्रान्तिर्पण तदा । उपाकर्म न कुर्वीत परस्ताचेन्न दोषकृत " ॥ इति । 'परेऽहनि ' इत्यपि कचित्पाठ । तदा परेऽहन्यपि निषेध । सामगाना कालविशेषमाह गर्ग " सिहे रवी तु पुष्यथ पूर्वाह्न विचरेदहि । छन्दागा मिलिता कुर्युरुत्सर्ग स्वस्वछन्दसाम् ॥ शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्मापराह्निकम्" ॥ इति। 'सिंह रची' इत्युपाकर्मणाऽपि सवव्यते। १० यत्तु स्मृत्यन्तर " वदोपाकरणे प्राप्त कुलीरे सस्थिते स्यौ । उपाकर्म न कर्तव्य कर्तव्य सिंह युक्तक " ॥ इति तच्छन्दोगपरम् । यदपि बृहस्पति " नर्मदोत्तरभागे तु कर्तव्य सिहयुक्तक । कर्कट सस्थिते भानावुपाकुर्यात्तु दक्षिणे" ॥ इति । तदपि तान्प्रत्येव देशबिशेपेण सिंहकर्कव्यवस्थापरम् । एत्र हि लाघव भवति । यसिंहे काय मनूद्यते तनर्मदोनरभाग इति । एव च ता-प्रत्येव दक्षिणमागे कदा कायमित्याकाटिने कर्कट इ याकाशितविधिर्भवति । बद्धचादी-प्रति तु अप्राप्तसिंहादिविधारवमना काविताविरोधश्च स्यात् । एककोटिसिंहमात्रप्राप्तावपि कोन्यन्तरकर्कटाप्राप्तौ च व्यवस्थाविधि सङ्गच्छत एव । द्वितीयस्थाने तनूनपात्प्रयाजमाप्तौ नाराशसस्य चाप्राप्तौ वासिष्ठादाना नाराशसो द्वितीय प्रयाज स्तनूनपादन्यषामितवत्" इति तातचरणा । २० कात्यायन " उकर्ष कालवृद्धौ स्यादुपाकर्मादिकर्मणि " ॥पराशर "उपाकर्म तपोत्सर्ग प्रसवाहोत्सवाष्टका मासवृद्धी परे कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम्' ॥ इति । परे उत्तरे मासि । प्रसवाहोत्सवो जातेष्ट्यादि । सग्र गुरुभार्गवयोर्मोदय बाल्ये वा वार्धकेऽपि वा । तथाधिमासससर्पमलमासादिपु द्विजा १ “प्रथमोपाकृतिर्न स्यात्कृत कर्म विनाशकृत "॥ इति । अत्राधिमासससर्परूपो मलमासो माह्यो न तु २५ मलमासोऽत्र क्षय । तत्रोपाकर्मण प्राप्यभावात् । आदिशब्देनातिचारादय । अनाधिमासादौ प्रथमोपाकर्मनिषेध प्रयवायातिशयद्योतको न तु द्वितीयादिप्रयागप्राप्त्यर्थ नि यस्यापि सगतिक स्थापि मले कर्तुमशक्यत्वात् । कात्यायनादिमि सर्वप्रयोगसाधारण्येन निषेघाच्च । यहा सामगानामधिमासे कर्तव्यतयोपाकृतविहित वेमाय प्रथमोपाकृतिनिषेध सामगविषय एव । यत्तु कश्यप ३० “ गुरुशक्रतिरोधाने वर्जयेति चोदितम् । इत्याह भगवानवि श्रावण तु विशेषत " ॥ इति । तदपि प्रथमोपाकर्मपरम् । यनु मध्यशृङ्ग फज्ञ-पाठ । १क-मुक्रमण च । २प-पतचे। ३ कद-कान्ति प्रहण । ४ पक-मन कर्मणि। ५प-ना। "पाठतो .

·। तनिर्णयः । [समय- दशहरासु नोकर्षश्चतुषि युगादिषु । उपाकर्ममहापध्योतदिदं वृषादितः"॥ पति छन्दोगान्प्रति तेषां सिंहकोपजीवनेन विहितस्योपाकर्मणोऽग्रिममासेऽसंभवाता कात्यायन: मायावं यदुपाकर्म सोग विधिव्दिजैः। क्रियते छन्दस तेन पुनराप्यायनं भवेत् ॥ " अयातयामेश्छन्दोभियत्कर्म क्रियते द्विजैः । फ्रीडमानेरपि सदा तत्तेषां सिद्धिकारणम् ॥ ५ कौम "श्रारणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां दिजोचमाः। आषाच्या प्रोष्ठपयां वा वेदोषाकरणं स्मृतम्"। अत्रापाढी पौधायनपौव । श्रावण्यां पौर्णमास्यामाषायां वोपाकृत्य ' इति तत्सूत्रादिति दीपिकायाम् । युक्तं चेदं । सामान्यविधिरस्पटः संहियेत विशेषतः' इति न्यायात् । यत्तु माधवीये निर्णयामृते च 'उपाकरणमनूद्य मासमा विधीयते' उपाकर्म तु सर्वशाखापत्ययमकं कति न्यायेनेकमेव । तेन बद्दचसामगयोरप्यापादगतश्रवणहस्तयोस्पाम पौर्णमासीपदं १. स्ववयुत्यानुवाद इति तन । उपसंहारे सत्यापाड्या अन्यान्प्रत्यप्रवृतेः । पौर्णमासीपदादवयुत्यानु- वादायोगाश। गोभिलः पर्वण्योदयिके कुर्यु:श्रावणे तैत्तिरीयकाः बहचाः अपणझै तु हस्तझै सामवेदिनः" इति। औदयिक इति श्रवणहस्ताभ्यामपि संबध्यते । औदयिकं पर्व विशिनष्टि स एवं "श्रावणी पौर्णमासीतु सङ्गवात्परतोयदि। तदा त्वौदयिकी ग्राह्या नान्यात्वादयिकी मवेत्” इति । १५ *पोर्णमासीपदं हस्तश्रवणयरोप्यपलक्षणम् । तथा च पृथ्वीचंद्रोदये “उदये सागरस्पर्शे श्रुतौ पर्वणि चाभे । कुर्युनभस्युपाकर्म ऋग्यजुःसामगाः क्रमात्"॥ परिशिष्टे धनिष्ठाप्रतिपयुक्तं त्वाष्ट्रकक्षसमन्वितम् । श्रावणं कर्म कुरिन्ऋग्यजुःसामपाठकाः "॥ त्वाष्ट्र चित्रा । प्रचेताः “ भवेदुपाकृतिः पौर्णमास्यां पूर्वाह्न एव तु" इति । एतयाजुपपरम् । २० छन्दोगाना विशेषमाह गोभिल: अध्यायानामुमाकर्म कुर्या मालेऽपरालिके। पूर्वाहे तु वितर्ग:स्यादिति वेदविदो विदुः" ॥ इति । उपाकृत्याधीयीत' इति तु सूत्रादिमे उत्सर्जनोपाकर्मणी ग्रहणाध्ययनाङ्गे । ग्रहणाध्ययनं तु ब्रह्माचारिण एंव ' अधीत्य स्नायात्' इति स्मृत्याऽध्ययनप्राशालीनत्वावगतेः । अतो ब्रह्मचारिण एवम इति केचित् । तन्न । स्नातकस्यापि ग्रहणाध्ययनसंमवात् । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा युभयमेव वा । अविलुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् ॥ इति (आ.५२) याज्ञवल्क्यवाक्येन 'समावृत्तो ब्रह्मचारिकल्पेन यथान्यायमितरे जायोपेयेत्येके' इत्याश्वलायनसूत्रेण ( २५॥१५-१७) च स्नानोत्तरमपि तद्विधानात् । अघीयीतेत्यनुवृत्तिः । समावृत्तः अकृतविवाहः । ब्रह्माचारिकल्पस्तभियमजातम् । इतरे ब्रह्मचारिणः ।जायोपेतो गृहस्थः । एवं च त्रयोऽप्यधिकारिण इति । माधवोऽयेवम् । यत्तु हेमाद्रिः 'जायोपेयी' इति पपाठ 'समा- ३०. वृत्तो जायोपेयीति । विशेषणविशेष्यमावेन च व्याचष्टे तन । व्यवहितान्वयात्समावृत्तपदवैया. पाताच्च । हरदत्तस्तु उपाकृत्याधीयीतेत्यध्ययनपदेन ग्रहणधारणब्रह्मयज्ञपारायणायोंच्चारणमात्र गृह्यते । न महणाध्ययनमात्रम् । तेन तदतां ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थानां त्रयाणामध्ययं धर्मः। १प-कुर्युः।२ धकडइनअयफध-श्रावणं । * धघटय पाठअबफफमटयघ-कुर्वात-पाटमयं । '४ भव-मनुः । ५ वरयधफ-लुप्त । ६ व्यवधफ-प्रयाणामध्यध्ययनांगतत “गृहिणो ग्रामचारिणामिति " “ -उपाकर्मधर्मः ·मयूर्खः] ब्रम्हचारिणो विशेषः । *जायोपेया' इति च पाठः । तत्र च समावृत्तो ब्रह्मचारिकरुपेन इति प्राप्तं ब्रह्मचर्य स्मृतो प्रतिसूयते।जाया उपेया गम्येति । मनुस्मृतिटीकायां नारायणीयायामप्येवम् । नारायणवृत्ती तु ' अथातोऽन्यायोपाकर्म ' इति सूत्रव्याख्याने 'यस्माद्ब्रह्मयज्ञाध्ययनं नित्यमत उपाकर्मा- वश्यकम्' इत्यादिना ब्रह्मयज्ञाङ्गतायुक्ता । अतः सर्वेरपि कार्यम् । अत एव जीर्णप्रयोगरले गोभिलः "उपाकर्मोत्सर्जनं च वनस्थानामपीष्यते । धारणाध्ययनाङ्गत्वाद् गृहिणां ब्रह्मचारिणाम्" इति । उपाकर्मण आद्यप्रयोगे च वृद्धिाद्वमङ्गमिति नारायणवृत्ती। 'अनाध्याप्यरन्वारब्धोऽध्येव्य- माण' इत्याश्वलायनादिसूत्राच्चतुरवत्तपञ्चावत्ताख्यभिन्नकल्पनां विश्वामित्रजामदग्न्यादीनामपि सहाधिकारः । वसिष्ठशुनकात्रिवध्यश्वराजन्यानां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजस्तनूनपादन्येषाम्' इति नाराशंसद्वितीयप्रयाजवतो राजस्तनूनपाद्वितीयप्रयाजवतश्च काश्यपादेः पुरोहितस्य १० 'एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामौ यजेताम् ' इति विहितकुलाययाग इव । तत्रापि समान- कल्पयोरेव राजपुरोहितयोरधिकारोऽस्त्विति चेत् । एतदधिकरणस्य तुल्यकल्पाधिकाराधि- करणापवादतया भाष्यादौ प्रतिपादितत्वात् । अत एव कार्णाजिनिः " उपाकर्मणि चौसर्गे यथाकाले समेत्य तु । ऋषीन्दर्भमयान्कृत्वा पूजयेत्येत्ततः" ॥ इति । व्यासः " ऋषीणामर्चनं सर्व कर्तव्यं च निवीतिना" इति । कार्णाजिनिः 'वेदारम्भणतः पूर्व सक्तुप्राशनतः परम् । नवयज्ञोपवीतानि दद्यादे धारयेत्ततः " ॥ इति । गालवः "कृत्वा यज्ञोपवीतानि नवानि वसुधाधिपाहत्वाऽनौ गुरवे दत्त्वा पितृभ्यो धारयेत्तताइति। पितृम्य इत्यत्रापि दत्त्वेत्यनुषज्यते । वायवीये ." उपाकर्मणि विप्रेभ्यो दयाय जोपवीतकम् । आयुष्मान जायते सेन कर्मणा मानो भुवि "॥ ब्रह्मचारिणो विशेष कालादर्श " मौनी यज्ञोपवीतं च नवं दण्डं च धारयेत् । अजिनं कटिसूत्रं च नव वस्त्रं तथैव च अत्र विशेषः कारिकायाम् 'पश्चादग्रेषु दर्भेषु प्रागग्रेधूपविश्य च । आसिच्यापः शरावादी दर्भास्तव निधाय च ॥ " प्रागप्रदर्भगस्तेि कुर्युर्नमानलीनथ । सव्याहृति जपन्त्युच्चैः सावित्री ब्रह्मयज्ञवत् । "त्रिरभ्यस्येयुरोङ्कारं व्याहत्तीश्चात्र कर्मणि " २५ “गोमिला " उत्सर्जनं च वेदानामुपाकरणकर्म च । अकृत्वा वेदजप्येन फलं नामोति मानवः"। इत्युपाकर्मनिर्णयः। अथोत्सर्जनम् । मनुः(४९६)'पुष्य तु छन्दसां कुर्यादहिरुत्सर्जनं द्विजामाघशुक्लस्य वा प्राप्त पूर्वाह प्रथमेऽहनिइति। . व्यवस्थितश्चायं विकल्पः "श्रावण्यां प्रोष्ठपद्या वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि ।युक्तश्छन्दास्यधीयीत मासान्वितोऽर्द्रपञ्चमान् ॥ इति तेनैवोक्तत्वात (४९५) । पूर्वाह्न प्रथमेऽहनि इत्युभयत्र सेवध्यते । एवं च यदाश्रावण्यामुपाकर्म तदा पोषमासशुक्लप्रतिपदि पूर्वाह्न उत्सर्जनम् । यदा तु प्रौपायामुपाकर्म तदा माघशुक्ल प्रतिप- १ बअरय-अपि । १५-सान्दे । ३ कक्ष-दग्रेषु । ४ अवरयज्ञप-प्राप्नोति । -भ्य । २० " ॥ .

·" उत्सर्जनम् । [समय- त्पूर्वा इति स्मतिचन्द्रिकाकारादयः। विज्ञानेश्वरयोगिनस्तु पूर्वाह्न इत्येव पद पुष्ये - न्वेति न तु शक्लपक्षादि " पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामयापि वा " इति तत्र कालविशेष स्योत्तवादित्याह' । युक्त तु 'पूर्वाद देविक कर्म ' इति पूर्वाह्नस्यापि प्राप्त तस्यापि विधानम् । एव च यदा पोपरोहिण्यष्टकयोरेवोत्सर्जन तदाऽर्धपञ्चमानित्यत्रार्द्धशब्दश्चन्द्रार्द्धमौलि- ५ रित्यादिवत्खण्डवचन एव । अनियतत्व च पौधायनोक्ते' (१।५।१४-३) “श्रावण्या पौर्ण- मास्यामापाढ्या या उपाकृ य तेष्यां माध्या वा उत्सृजेत् । इति । वसिष्ठेनाप्युक्तम् " अर्धपञ्चमासानधीत्योत्सृजति अर्द्धपष्ठान्वा" इति । यत्तु कात्यायन उपाकृत्योदगयने ततोऽघीयीत धर्मवित् । उत्सर्गश्चैक एवैषा तया प्रोष्ठपदेऽपि वा" । इति । त्व प्राप्ठपदपद सिंहोपलक्षक । तच्छन्दोगपरमेव । १० “सिंह रवो तु पुष्यः पूर्वाह्ने विचरेद्वाहि । छन्दोगा मिलिता कुर्युरुत्सर्ग सर्गछन्दसाम्" । इति गार्यवचनात् । खादिरगृह्ये तु "पुष्ये तू सर्जन कुर्यादुपाकर्म दिनेऽथ वा ' इति कालान्तर- मप्युक्तम् । एतदनुकूलैप श्रुति 'स्वाध्यायमधीतेऽब्दम् ' इति । अत एव उत्सर्जनशब्देन कालोपरक्षणम् । पूर्वोक्तस्याय वचनार्थ । सामगाना व उपाकर्मणी । एक सिंहाहाते । पर मकराकहस्ते । तर पूर्व 'ग्रामगेयसामाध्ययनार्थम् । अपर च आरण्यगेयतामाध्ययनार्थम् । अत १५ एवोपाकृत्योदगयन इति । उपाकर्मद्वयविधानाचो सर्जनदयप्राप्ते उत्सश्चिक एवैषामित्यर्थवत् अत्र पिपूजा तर्पण च कार्यम् । तथा च स्मृतिचन्द्रिकाया पुराणम् " उपाकर्मणि गेत्सगें यथाकाल समेत्य च । कपीन्दर्भमयान्कृत्वा पूजयेत्तर्पयेत्तत आश्वलायनैस्तु माध्यामेव कार्यम्। अध्यायोत्सर्जन माध्यापौर्णमास्या विधीयते' इति कारिकोक्ते। अनुकल्पस्त पूर्व सादिरगृह्योक्तो ज्ञेय । उत्सर्जनात्तर कार्य मनुराह (४१९८) अत ऊर्य तु छन्दासि शुक्लेप नियत पठेत् । वेदाङ्गानि तु सर्वाणि कृष्णपक्षे त सपठेत् ॥ कारिकाया तु विशेष अत आरभ्य षण्मासान्पडङ्गानि विधीयते । शुक्ल वेदमधीयीत कृष्णेऽङ्गानीति केचना इति। तैत्तिरीयाणा विशेषमहापस्तम्ब (१।२।९।२३) 'तैव्या पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमदर्द्ध- पञ्चमाश्चतुरो मासान् इत्येके' इति । अन नदीना रजोदोषो नेत्याह गाय “उपाकर्मणि २५ चोत्सर्गे रजोदोषो न विद्यते " । इत्युसर्जनम् । श्रावण्यामेर गौ मर्पबालिस्तैत्तिरीयाणाम् ! 'श्रावण्यां पौर्णमाया स्यालीपाक' ' इति (२०११) सूनात् । आश्वलायनैस्तु श्रवणाकर्म कार्यम् । इद प्रदोषव्यापिन्या पौर्णमास्या कार्यम् । प्रदोषस्य कर्मकारवात् "कर्मणो यस्य य कालस्तरकारव्यापिनी तिथि 1तया धर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणमा ३० इति वाक्यात् । दिनदये तव्याप्ताव्याप्ती च उत्तरदिने विकृतित्वात् । एव सर्पबलिरपि एतस्यामेव पौर्णमास्याम् । तत्राप्ययमेव निर्णय " ॥ “ २० १ज्ञ-तच, रय-तेयं । २ ख-दादो। (पृ. ११२)। ३ फरघरय-ग्रामजय । ४ फ-नेन । ५प-(१६४२-४) एवमध्ययन्तोमतस्य ।

·" - मयूखः] फाल्गुन पौर्णिमा । आश्विन पौर्णमास्यामावर्तनप्राक्सन्धिमति प्रकृतिविकृतिपयोगपर्याप्त पर्वणि केबलस्मातानिमा बव्हचानामाश्वयुजीकर्माप्रयणपार्वणस्थालीपाका समानतन्त्रः । पाकयज्ञान्समासाय एकाज्यानेबर्हिषः । एकस्विष्टकृतः कुर्यान्नानापि सति देवते " ॥ इति तत्सूत्रांत।दशेटेः परमुक्तमामयणकं प्रापौर्णमासाञ्च तत्' इति दीपिकादिलेखस्त्येतत्सूत्रा- गोचरौतपरः । इष्टिपदात् । आश्वलायनान्यपरो वा । बीह्याययणमस्यामेव 'श्यामा प्रस्तरः कार्यो नारयणम्' नारायणवृत्तौ प्रयोगरत्ने च । तर प्रस्तरशब्दस्य यूपादिशब्दवासकार- वाचित्वार्शपूर्णमासिकलवनादियुक्तं प्रस्तरं कृत्वाऽऽज्यपात्रादुत्तरत आसाद्य प्राकृतकार्यावाधार्थ तस्मिन जुहूमासादयेत् । कार्तिकपौर्णमास्यां कार्तिकेयदर्शनमुक्तं काशीखण्टे "कारतक्या कृत्तिकायोगे यः कुर्यात्स्वामिदर्शनम् । सात जन्म मवेद्विषो धनाढ्यो वेदपारगः ॥इति। १० विपरोत्सवो यत्रोक्तो भविष्ये “पौर्णमास्यां तु सन्ध्यायां कर्तव्यनिपुरोत्सवः । दद्यादनेन मन्त्रेण सुदीपाच मुशलये ।। “कीटा: पतझा मशकाश्च वृक्षा जले स्थले ये विचरन्ति जीवाः । 'दृष्ट्वा प्रदीपं न हि जन्मभागिनो भवन्ति सत्यं श्वपादि विप्राः " ॥ इति । फाल्गुनपौर्णमास्यां होलिकोत्सवः । नृपं प्रति नारदवचो भविष्य अद्य पञ्चदशी शुक्ला फाल्गुनस्य नराधिप । अभयं चैव लोकानां दीयतां परमेश्वर । यथा पशङ्किता लोका रमन्ति च हसन्ति च । दारुजानि च खण्डानि गृहीत्वा सुसमत्सुकाः ।। “योपा इव विनिर्यान्तु शिशवः संप्रहर्षिताः । सञ्चयं शुष्ककाष्ठानामुपलानां च कारयेत् ॥ " तत्रामिं विधिवद्धुत्वा रक्षोप्नैर्मन्त्रवित्तमैः । ततः किलकिलाशन्देस्तालशन्दैमनोहरः । "तेन शब्देन सा पापा होमेन च निराकृता" ।। सा ढोण्दाख्या राक्षसी । तत्रैव 'सर्वदुष्टापहो होमः सर्वरोगोपशान्तिदः । क्रियतेऽस्यां द्विजैः पार्थ तेन सा होलिका स्मृता" इति। "तमग्निं "निः परिक्रम्य गायन्तुच हसन्तु च। जल्पन्तः स्वेच्छया लोका निःशङ्का यस्य यन्मनः" तत्र पूर्णिमा प्रदोषव्यापिनी ग्राम । तदुक्तं तत्रैव "साया होलिका कुर्यात्पूर्वाहे कीडन मवाम् ॥ ॥ इति ! सायासोन प्रदोषः। तथा च तत्रैव तपाय पूर्णमास्यां तु रजन्या होलिकोत्सवः ॥ इति । चन्द्रप्रकाशे नारदोऽपि " प्रतिपद्भुतभद्रासु याऽचिंता होलिका दिवा । संवत्सरं च तदाष्ट्र पुरं दहति साद्भुतम् । "प्रदोषव्यापिनी माद्यार्णिमा फाल्गुनी सदातस्यो मद्रामुखं त्यक्त्वा पूज्या होली निशामुखेति। १ह-पोर्ण- अकरख-दापोर्ग- २ क-पाठ, अबसरयजनहईफ-चापि । ३ अबकफपरय-मोहेन उघध-मेहेन । अवपफ-दोदात्या, क-हास्य। ५क्ष-पाचफय-पूर्णिमाया अवफपरयम-पोर्णिमा ! ९-१० ·॥ ६६ होलिका निर्णयः। [ समय- 'निशागमे तु पूज्येत होलिका सर्वतोमुखैः' इति पृथ्वीचन्द्रोदये दुर्वाससो वचनाञ्च । दिनदये प्रदोपव्याप्तौ परेव भद्रायां दीपिता होली राष्ट्रमङ्गं करोति वे । नगरस्य च नैवेष्टा तस्मात्तापरिवर्जयेत् ॥ इति । पूर्वदिने मद्रायुक्तत्वेन पुराणसमुच्चयोक्तनिषेधात् । पूर्वदिने प्रदोषव्यापिनी न परदिने चेत्तदा ५ पूर्वेयुरेव रात्रौ मद्रां विहाय कार्या "दिनात्परतो या स्याफाल्गुनी पूर्णिमा यदि । रात्री मद्रावसाने तु होलिका तत्र पूजयेत् ॥ इति भविष्योत्तरात् । राका यामदयादूर्ध्वं चतुर्दश्यां यदा भवेत् । होला भद्रावसाने तु निशीथान्तेऽपि दीपयेत् ॥ इति पुराणसमुच्चयात् । यत्तु “ मद्रायां विहितं कार्य होलिकायाः प्रपूजनम् " । इति यञ्च मध्यरात्रमतिक्रम्य विष्टेः पुच्छं यदा मवेत् । प्रदोषे ज्वालयद्वन्हि सुखसौभाग्यदायकम् ।। "प्रदोषान्मध्यरात्रान्तं होलिकापूजनं शुमम् " ॥ इति च कैश्चिदलेखि तदनाकरम् । यदा तु पूर्वरात्री प्रदोपव्याप्त्यभावः तत्सत्वेऽपि वा भद्रारहितः कालो न प्राप्यते उत्तरदिने च प्रदोषे पूर्णिमामावः तदा भद्रापुच्छे कार्यम् । तथा च ललः "पृथिव्यां यानि कार्याणि शुमानि त्वशुभानि चातानि सर्वाणि सिध्यन्ति विष्टिपुच्छे न संशयः" इति। १५ भद्रापुच्छं तु ज्योतिःशाने प्रसिद्धम् । अस्मिन्नेव विषय उत्तरदिने पूर्णिमा सार्द्ध- यामत्रयमिता ततोऽधिका प्रतिपदश्च वृद्धिस्तदा पूर्णिमोत्तरं प्रतिपदि प्रदोषे होलिका कार्या न तु पूर्वेाविधिपुच्छे " साईयामत्रयं पूर्णा द्वितीये दिवसे यदा । प्रतिपदर्द्धमाना तु तदा सा होलिका स्मृता इति भविष्योक्तेः । या तूत्तरदिने प्रदोपैकदेशेऽस्ति पूर्वरात्रौ च भद्रारहिता नैव लभ्यते सा २० सुतरामुत्तरैव । यदा पूर्वरात्रिभद्राव्याप्ता उत्तरदिने प्रदोषे च चन्द्रग्रहणं तदा तत्र स्नात्वा च कार्यम् । " स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत शृतमनं विवर्जयेत्” इति वचनात् । फाल्गुनो मलमासश्चेत् शुद्धमासि होलिका कार्या । 'स्पश्मासविशेषाख्यविहितं वर्जयेन्मले' इति वचनात् । होरिकापूजामन्त्रस्तु " असृक्पामयसंत्रस्तैः कृता त्वं होलि बालिश: । अतस्त्वां पूजयिष्यामि भूते मूतिप्रदा भव ॥ २५ इति दिक् । इति पूर्णिमानिर्णयः। अथामावास्या । सा सर्वत्र व्रतोपवासादावुत्तरा । 'प्रतिपयप्यमावास्या' इति युग्मघाफ्यात् । अमावास्या तृतीया च ता उपोष्याः परान्विताः' इति स्मृतेश्च । 'भूतविद्धा त्वमावस्या न ग्राह्या मुनिपुङ्गवः' इति स्कान्दे पूर्वविधानिषेधाच । आयो सोमयोगे कपिलधारातीर्थ श्राद्धमुक्तं फाशीखण्डे ३० " अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते । तीर्थ कपिलधारेऽस्मिन् गयया पुष्करण किम् । १ अवधफरपई-दीपयते । २ कखमडज्ञ-अनिं। ३ अवधकरयपढईम-अटपा । ४ ज्ञ-साम- विद्यायोगे। ५ बफ-गया। ॥ - ·मयूख: अमावास्या । अर्धोदयः। दिव्यान्तरिक्षमोमानि यानि तीर्थानि सर्वशः । तान्यत्र निवसिध्यन्ति दर्श सोमदिनान्विते"। भाद्रामावास्यायां कुशग्रहणमाह हारीतः "मासे नभस्थमावास्यातस्यां दर्भाच्चयो मतः । अयातयामास्ने दर्मा विनियोज्याः पुनः पुनः" ।। इति । कार्तिकामावास्यायां कृत्यमुक्तमादित्यपुराणे "दिवा तत्र न भोक्तव्यमृते वालातुराज्जनात् । प्रदोषसमये लक्ष्मी पूजायत्वा यथाक्रमम् ॥ "दीपवृक्षास्तथा कार्याः शक्त्या देवगृहेषु च । बामणान्भोजयित्वाऽऽदौ संभोज्य च बुमुक्षितान्॥ अलङ्कृतेन भोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना” ॥ इति । सामावास्यायां ज्योतिनिबन्धेऽपि " तुलासंस्थे सहस्रांशी प्रदोषे मूनदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितॄणां मार्गदर्शनम् ॥ इति अत्र प्रदोषस्य कर्मकालत्वोक्तः पूर्वेयुरेव तयाप्ती पूर्वव । उत्तरेयुरेवोभयेयु तथा उत्तरैव। १० कृत्वा तु पार्वणश्राद्धमि"त्युक्ला ' ततोऽपराह्नसमये' इत्यादीनां दीपदानादे- रुक्तत्वाद्दर्शश्राद्धोत्तरमेव तत्कर्तव्यमिति न भ्रमितव्यम् । न बत्रानयोः क्रमो विधीयते । किन्त्वखण्डामाया एवं प्रायो व्यवहार्यत्वेन प्राप्तत्वादनूयते । उभयदिने तयाफ्यभावे पूर्वव । " । 'भविष्ये ॥ गौणकाले सत्वात् । " अथार्योदयः । भारते १५ " अमापातश्रवणैर्युक्ता चेत्योपैमाघयोः । अर्योदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहः समः ॥ "दिवैव योगः शस्तोऽयं न तु रात्री कदाचन धर्माधी तु-पोषमाषयोर्मध्यवर्तिनीत्यर्थ इत्येके । अमान्तमासे पोषस्य पूर्णिमान्तमासे माघस्य चेत्यर्थ इत्यपरे । सर्वथा पौषपूर्णमास्युत्तराऽऽमावास्येत्यर्थः। निर्णयसिन्धौ पोपमाघयो- मध्यवर्सिनी पौर्णमास्युत्तराऽऽमावास्येत्यर्थ इति महाः । तेन पौषमाधमध्यवतिनी अमान्स- २० पौषकृष्णामा इत्यर्थः । 'किश्चिन्यूनं महोदयः' इति चतुर्थपादं केचित्पठन्ति तन्निर्मूलमिति निर्णयसिन्धुकाराः । तथा च 'दिवेव योगः' इत्यर्थमन्यनिबन्धेष्वमावानिर्णयामृतमानोते- निलमेव तेन हेमाद्यादिमते रात्रावपि भवतीति निर्णयसिन्धो त एव वदन्ति । स्कान्दे “अहोदये तु संप्राते सर्व गट्टासमं जलम् । "शुदात्मानो दिमाः सर्वे भवेयुनासमिताः । यत्किञ्चिद्दीयते दानं तदानं मेरुसमितम् ॥ ॥ इति । २५ तत्रैव :: चतु पटिपलं मुख्यममत्रं तत्र कारयेत् । चत्वारिंशत्पलं वाऽथ पञ्चविंशतिमेव वा ॥ “निधाय पायस ता पद्ममष्टदलं लिखेत् । पद्मस्य कर्णिकायां तु कर्षमा सुवर्णकम् ॥ " तदभावे तद वा तद वाऽपि कारयेत् । कृत्वा तु तण्डलेः शुद्धः परमष्टदलं शुभम् । " अमंत्र स्थापयेत्तत्र ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । तेषां प्रीतिकार्याय श्वेतमाल्यः सुशोमनः । * १फा-सामदेिवान्विते । २ज्ञ-प्रत्र । ३ ज्ञ-शो! ४ अवधघफरपडनई-पुप। •जपा एव । ५ करखपज्ञ-सयिन्। ६ अवधफायरमतम् । धकरयफ-अमन्त्रम् ।

·श्राद्धे अमावास्यानिर्णयः। [समय- "वनादिभिग्लदृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् । मन्त्रश्च "सुवर्णपायसामत्रं यस्मादेतत्रयीमयम् । आवयोस्तारकं यस्माचद्गृहाण द्विजोत्तम ॥ इति । "समुद्रमेखला पृथ्वी सम्यग्दत्वा तु यत्फलम् । तत्फलं लभते मायः कृत्वा दानममत्रकम् ॥ इति ।। अमन पानम् । " ५ फाल्गुनामावास्यायो रुद्रादिपूजा लड्ने फाल्गुनप्रक्रमे "अमावास्यायां पूज्याश्च रुद्रोमिबाह्मणास्तथा।मांसौदनैः पोलिकाभिः पूज्यश्चात्मा सबान्धवः" इति शवः अमावास्या तु सोमेन सप्तमी मानुना सह । चतुर्थी भूमिपुरेण सोमपुत्रेण चाष्टमी । "चतम्रस्तिथयस्वेताः सूर्यग्रहणसंनिमाः । स्नानं दानं तथा श्राद्धं सर्व तत्राक्षयं भवेत् ॥ इति ।। तत्रैव श्रवणाचर्कयोगे पतीपातः १० " श्रवणाश्विधनिष्ठा नागदेवतमस्तकः । अमा चेद्रविवारण व्यतीपातः स उच्यते ॥ तत्र जाप्त हुतं दत्तं सवै कोटिगुणं भवेत् ॥ इति। नागदेवतमाश्लेषा । मस्तकं मृगशीर्षम् ॥ अथ श्राद्धे अमावास्यानिर्णयः । छन्दोगपरिशिष्टे "पिण्हान्याहार्य श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । वासरस्य तृतीयेऽशे नातिसन्ध्यासमीपतः" इति । पिण्डः पिण्डपितृयज्ञः तमनु आहियते क्रियते तत्पिण्डान्वाहार्यकम् । पिडपितृयज्ञानन्तरभावीति १५ यावत् । राजनि चन्द्रे । तस्मिन्न क्षीणे। अमावास्यायामित्यर्थः। अन यद्यपि 'पूर्वाह्नो 4 देवानां' मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराह्नः पितृणाम्' इति श्रुत्यालोचनया त्रेधा विभक्तदिनान्त्यभाग एव प्रतीयते तथापि सायाहनिमुहूर्तः स्याउछ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसी नाम सा प्रोक्ता गर्हिता सर्वकर्मसु । इति नियमात् सायाह्नस्य श्राद्धकालवे प्रतिषिद्धेऽर्थादेकादशद्वादशमुहूर्चयोस्त कालत्वं २० सिद्धयति । यस्तु दीपिकायां हेमाद्रिसिद्धान्त उक्त: 'त्रिधाशितदिनस्यान्त्येऽपराहे चरेत् । इति सोऽप्येतत्परतयैव कथंचियाख्येयः । माधयीयमपराक्षपदमप्येवम् । ' अष्टमुहूख्यिकुतपे आरभ्यः । नवमे रोहिणे समाप्तिः' इति तु एकोदिष्टविषयम् । 'कुतपपथमे भागे एकोद्दिष्टमुपक्रमेत् । आवर्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्मवान्' इति व्यासोक्तेः। 'आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादारोहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्याय रोहिणं तु न लहयेत् ॥ २५ इति श्लोकगौतमोक्तेश्च । यत्तु नारदेन "मध्याह्नखिमुहूत तु यदा चरति मारकरः । स कालः कुतपो नाम पितृणां दत्तमक्षयम् "॥ इति मुहूर्तत्रयात्मकावं कुतपस्योक्तम् 'त एकोद्दिष्टं तु मध्याह्न' इत्यादिना मुहूर्तत्रयात्मक- मध्याह्नस्यकोद्दिष्टकालतया विघानेऽष्टमनवममुहूर्तयोश्च तहकारतया विनियोगेऽवशिष्टस्य सप्तमस्योपयोगाकावायां गोणकालपरत्वमिति । यत्तु मास्त्ये १ धधरयफ-क्रमे । २ -होता ३ अवरय-विभतस्यान्होंऽन्त्यनाग-1४अवफकसरय-यमना ५ज्ञ-तु। ६ घरयपफश्वअ-चरति । ७ अकघरवपक्ष-दशमस्य, सत्पम दशमस्य ।

·क्षयवृध्यादिविचार " 7 "अष्टमे मास्करो यामान्मन्दीमवति सर्वदा । तस्मादनन्तफलदस्तत्रारम्भो विशिष्यते । "ऊय मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चक होतत्स्वधामवनमिप्यते "॥ इति तदेकोद्दिष्टपार्वणकालक्रोडीकाराभिप्रायम् । पार्वणे त्वेकादशद्वादशमुहूर्तयोरेव मुख्यकालत्वं न मुहूर्तनयस्य । तत्र वैषम्येण एकदेशव्याप्तो स्मृत्यन्तरे अपरायव्यापिन्यमावास्या यदा भवेत् । तत्राल्पत्वमहत्वाभ्यां निर्णयः पितृकर्मणि" इति। ५ अधिका मायेत्यर्थः । साम्येन एकदेशव्याप्ती उभयापराहव्याप्तो च सर्वदादिना निर्णयः । " सर्वो दर्पस्तथा हिंसा त्रिविधं तिथिलक्षणम् । खर्वदो परौ पूज्यौ हिंसा स्यात्पूर्वकालिकी"॥ इति व्याघवचनम् । खर्वः साम्यम् । वो वृद्धिः । हिंसा क्षयः । तथा च शिवराधयसंवादेऽपि अमावास्या तु या हि स्यादपराहृदयेऽपि सा । क्षये पूर्वा परा वृद्धौ साम्येऽपि च परा स्मृता"। इति । स्मृत्यन्तरे १० “तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धौ कुहूर्मता । साम्ये चैव कुहर्शया वेदवेदाङ्गवेदिमिः॥” इति। पूर्वा सिनीचाली । उत्तरा कुहूः। दृष्टचन्द्रा सिनीवाली नष्टचन्द्रा कुहूर्मता' इति व्यासोक्त। दिनदये कालास्पर्श जावालिः "अपराहदयाव्यापी यदि दर्शस्तिथिक्षये । आहिताः सिनीवाली निरग्न्यादेः कुहूर्मता" इति। आदिशब्दावीशद्रयोरपि महणम् । १५ “सिनीवाली द्विजैः कार्या साग्निकः पितृकर्मणि त्रिीभिः शरैः कुहर्शया तथा चाननिकैदिजेा इति लौगाक्षिवचनात् । * क्षयाहे तु क्षयाहतिथिर्यदा वृध्या दिनदयेऽम्यपराहे मध्याह्ने वा संपूर्णी मवति तदा क्षये पूर्वा वृद्धो परा । तथा च बौधायनः " अपराहृदयव्यापिन्यतीतस्य यदा तिथिः । क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ कार्या तथोक्षरा" इति। अत्र क्षयवृद्धी उत्तरतिथिगते शेये न ग्राह्ये तिथिगते । दिनद्वये संपूर्णापराह्लादिच्याप्तेष्यक- नियतत्वेन तत्र क्षयवृद्ध्योरग्यसंभवात् । तत्र क्षयोदाहरणं यदा प्रतिपदष्टादश (१८) घटिका द्वितीया चतुर्विशति ( २४) घटिका तृतीया द्वाविंशति (२२) घटिका तदा द्वितीयाश्राद्ध प्रतिपदि कार्य । वृद्ध्युदाहरण-यदा प्रतिपद्वितीये ययास्थिते तृतीयाटाविंशति (२८) घटिका तदा द्वितीयाया तत् । अत्रेदं.क्ष्योदाहरणं ज्योतिःशाम्रप्रसिध्या कदाचिदेव संभाव्यते । २५ दिनद्वये अपराहव्यात्यभावे तु पूर्वच " यहऽस्यव्यापिनी चेस्यान्मृताहस्य तथा तिथि । पूर्वविद्वैव कर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेद्यदि॥ " दर्श तु पूर्णमासं च पितुः सावत्सरं दिनं । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते " इति मनुनारदवचनाद सायान्हरूपगौणकाले सत्वाञ्च " न सायान्हास्त्रमुहूर्तः स्याच्छाद्धं तत्र न कारयेत् " इति निषेधात “ अयज्ञिया चै मापाचरकाचणकाकोद्रवा" इति प्रतिनिधिवर्जनवत् । १ रयअवधनफ-एकदेशसमव्याप्ती । * बधटयई-पाठ २ अई-सभवात् । - २० ·मयूखः] पर्वप्रतिपदोः खण्डस्वे निर्णयः । ७१ आवर्तनं दिनमध्यम् । अन पर्वापेक्षया यावती प्रतिपदो वृद्धिः क्षयो वा तदर्द्धमानेन पर्वणो ह्रासं वृद्धिं वा कल्पयित्वा सन्धिनिर्णेयः । तथा च कात्यायनः "परेऽह्निघटिकान्यूनास्तथैवाभ्यधिकाश्च याः।तदर्धक्लपया पूर्वस्मिन् ह्रासवृद्धीप्रकल्पयेत् ॥ इति । लौगाक्षिरपि "तिथे: परस्या घटिकास्तु याः स्यु नास्तथा वाऽभ्यधिकास्तु तासाम् । अर्द्ध वियोज्यं च तथा प्रयोज्यं ह्रासे च वृद्धौ प्रथमे दिने तत्" ॥ इति । अत्र केचिद्यदि चतुर्दशी दशदण्डा पर्व च पञ्चदशदण्डमित प्रतिपत्तु एकोनविंशतिदण्डा तदा प्रतिपढ्द्धरध दण्डद्वयं पर्वान्ते प्रक्षिपन्ति । एव यदि चतुर्दशी पञ्चविंशतिदण्डा पर्वकोनविंशति- दण्डं प्रतिपच्चतुर्दशदण्डा तदा प्रतिपहासाई सार्द्धघटिकाद्वयं पर्वान्ते प्रक्षिपन्ति तद्- युक्तम् । ईदृशे विषये पर्वापेक्षया प्रतिपदो ह्रासस्य वृद्धेर्वाऽभावात् । प्रत्युत वृद्धयुदाहरणे ह्रास १० एवास्ति हासोदाहरणे च वृद्धिरिति । न हि घटिकान्यूनाधिक्यभावे ह्रासवृद्धी भवतः । किन्तु चतुर्दश्युत्तरं यावत्यः पर्वघटिकारतत आधिक्ये न्यूनत्वे वा प्रतिपदो ह्रींसवृद्धी इत्येवमालोच्य सन्धिनिर्णयः। अब दिनद्वये पूर्वोदाहृतशातातपोक्तयागकालसत्वे कस्मिन्दिने याग इत्याकाङ्काया सन्धिशास्त्र नियामकम् । दिनद्वये यागकालासत्वेऽपराह्नसन्धौ च प्रतिपञ्चतुर्थांशस्य गोणकालतामाह १५ वृद्धशातातप. “सन्धिर्यत्रापराहे स्यायागं प्रातः परेऽहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्भागे चतुर्थेऽपि न दुष्यति" ॥ इति । . यदि तु 'न यष्टव्य चतुर्थेऽशे' इति निषेधः स्यान्न स्यात्तदा गौणकालत्वम् ' अयज्ञिया वे माषा वरटाश्चणकाः कोद्रवाः' इति प्रतिनिधिवर्जनवत् । न त्वसौ निषेधः प्रागनुवादत्वसमर्थनात् । एकस्मिन्दिने यागकालस्पर्शोऽधिकोऽन्यत्राल्पस्तदाऽपि सन्धिशास्त्रमेवाऽऽदर्तव्यं नाधिक्यम् । एतस्य २० भूयसा स्यात्सधर्मत्वम्' इति न्यायमात्रवेन सन्धिनिर्णायकत्वबोधकवचोबाधकत्वायोगात् । यदा प्रतिपदिने पञ्चधाविभक्तदिनचतुर्थमागरूपापराह्नध्यापिद्वितीयाप्रवेशेन चन्द्रदर्शनं तदा चतूर्दश्यामन्वाधान सन्धिदिने च यागः । तथा च वृद्धयसिष्ठः " आदित्येऽस्तमिते चन्द्रः प्रक्षीण उदियाद्यादि । प्रतिपद्यतिपत्तिः स्यात्पञ्चदश्यां यजेत्तदा । अस्तमिते अस्तासन्ने । बौधायनवृद्धशतातपौ “त्रिमुहूर्ता द्वितीया चेत्प्रतिपद्यापराह्निकी । अन्वाधानं चतुर्दश्या परत: सोमदर्शनात्" । १ धन-ऋचा तधे, घबटयइकफ-तदर्घ कृत्वा । २ प-तदैति । ३ डअवघकटय-कौनर्विशइडा-, ४ ई-कोनविंशदहा।५ज्ञ-भावेन । ६ ज-यावन्त्य, प-यावन्त । ७ फ तन। ८ पक्ष-हासवृद्धीति स एवमां- लोच्यते सन्धिनिर्णय । ९ ड सत्त्वेऽसत्त्वे, चेदं सधिशास्र निर्णायकम् । अमुमेवाथै रद्धशानातपोऽनुवदति सधिर्यत्रा । दिनद्वये यागकालासत्त्वे सधिशास्त्रप्रवृत्तावपराह्नसधिवशादुत्तरदिने चतुर्योशे गौणकाल एव यागप्राप्स्यैतदनुवादक- कुर्वाण-इतिपदस्वरसोऽयेवम् । यदि तु नय। १० क-तदपि । ११ फवधकटयइन-मधिशास-बाधकायोगात्।। १२ घबफटय-प्रतिपत्प्रतिपत्ति- ·७२ रात्रिसन्धौ । [समय- - कात्यायनः "यजनीयेऽलि सोमश्वेदारुण्यां दिशि दृश्यते । तत्र व्यातिभिर्हत्वा दण्डं दद्यादिवनातये "। एतानि पचनान्यपराझेऽमाप्रतिपत्सन्धिपराणि इति हेमाद्रिः । तन्न । तन्मते ह्येतद्वचन- गतापराङ्गपदस्य देघाविभक्तदिनान्यदलवाचित्वात्तत्र सूर्यास्तात्माविमुहूर्तादिद्वितीयाप्रवेशेन ५ चन्द्रदर्शने सैति रात्रिसन्धावपि परदिने यागनिषेधापत्तेः । न चापराङ्गसन्धिशास्त्रेणेव कैमुतिक- न्यायन रात्रिसन्धावपि परदिने यागसिद्धा अपराह्नेऽथवा रात्रौ यदि पर्व समाप्यते । उपोष्य तस्मिन्नहनि श्वोभूते याग इष्यते" ॥ इति रात्रिसन्धिशास्त्रमनर्थकं स्यात् । अतश्चन्द्रदर्शने निषेपबांधकतयैव रात्रिसन्धिशास्त्र सार्थक- मिति वाच्यम् । अपराह्नशब्देन योगवृत्त्याहवावर्तनोत्तरभागाभिधानेन रात्रिसन्धौ केमुतिक. १० न्याये तच्छात्रावृत्तेः । अतो विनिगमनाविरहादेतानि वचनान्यावर्तने तत: पूर्वमुत्तरं वाऽमाप्रति- पत्सन्धौ प्रवर्तन्ते नापराह्नसन्धावेवेति युक्तम् । एष एवानन्तभाष्यदेवभाष्यशतपथशाहायन- भाष्याणामाशयः । विमुहूर्तशास्त्रस्य तु पञ्चधाविभक्तदिनचतुर्थभागरूपापराह्नव्यापि- द्वितीयाविषयत्वम् । एवं च ' सोमदर्शनात्' इति हेतूक्तिः संगच्छते । न तु सायाने त्रिमुहूर्त- मानसत्वे । तत्र चन्द्रदर्शनस्र्य व्यभिचारात् । १५ यतु फेचित् चन्द्रदशनमेव यागनिषेवप्रयोजकं न त्रिमुहूर्तद्वितीयाप्रवेश इति । तन्न । त्रिमुहूर्ते. त्यादिपूर्वाद्धस्य पाक्षिकानुवादकत्वापत्तेः । एतञ्च दिवासन्धावेव प्रवर्तते न रात्रिसन्धौ अमिम- दिने तावतः क्षयस्यासंभवात् । एतद्गतोऽपराह्नशब्दोऽपि यौगिकः सन्दिनद्वितीयभागपर इति चेन्न । अपराह्नपदवैयर्थ्यांपत्तेः । यौगिकपारिभाषिकयोः परिमापासार्थक्याय पारिभाषिकमहणस्यैव युक्तत्वाच । सन्धिनिर्णये तु देवाविमक्तदिनपूर्वापरमागरूपयोः पूर्वाह्नापराह्नशब्दयोर्मध्याह्न- २० शब्दस्य च यौगिकत्वमेव । पूर्वोक्तगोभिलवाक्ये आवर्तनपदस्यार्वागावर्तनात्परतश्चेत्यनयोः पदयोः स्वरसात् । यत्त्वेतत्प्रकरणे आवर्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराणस्ततः परः । मध्याह्नस्तु तयोः सन्धिर्यदावर्तनमुच्यते"। इति तद्दोभिलोक्तमेव यौगिकार्थमनुवदति न त्वपूर्ण परिमाणं विधत्ते येन त्रिमुहूर्तवाक्यमपि देधाविभक्तदिनापरमागरूपमपराह्नमुपजीवेत् । अतो दिनमध्ये यदा कदाचित्सन्धौ परदिने पश्चधा- २५ विभक्तदिनचतुर्थमागरूपसकलापराहव्यापिद्वितीयासत्त्वे चतुर्दश्यामन्वाधान सन्धिदिने च याग इति । एष एव निर्णयामृतमदनपारिजातयोराशयो लक्ष्यते । यत्तु माधयादयः । यजनीयेऽनि ' इति पूर्वोक्तकातीयवौधायनवचोभ्यां चन्द्रदर्शन- निषेधः कातीयवौधायनपर एव नाश्वलायनापस्तम्बादिपर इति तन्न । उक्त- स्मृतिवाक्ययोः सर्वविषयलेन सङ्कोचे मानाभावात् । होलोकानये हि गृह्यसूत्राणा- १क्ष-दान । २ वघफरयईन-पर्वप्रतिपदो; क-पूर्वप्रतिपदोः । ३ फव-वाचक । ४ ज्ञ-न्यायेन : ५पक्षक-शास्त्रप्रवृत्तेः । ६ ज्ञ-चंद्रदर्शनम्यभि-1 ७ वफटपघ-माधवः । ८ वफटयध-होराकोयन है। . " ·मयूखः] विकृतिकालनिर्णयः। ७३ ॥ -मपि सर्वविषयत्वेन सङ्कोचे मानाभावात् । होलाकानये हि गृह्यसूत्राणामपि सर्वपरतोता। किं पुनः स्मृतीनां कात्यायनबौधायनापस्तम्बाश्वलायनादिस्मृत्युक्तकत्वर्थत्वम् । अन्यथा पुरुषार्थानामपि धर्माणां तत्तच्छाखीयान्प्रति सङ्कोचापत्तिश्च । अत एव माधयोदाहता स्मृतिः "पर्वणोऽशे चतुर्थे तु कर्तव्येष्टिर्द्विजोत्तमैः। द्वितीयासहितं यस्माइषयन्त्याश्वलायनाः" इति सङ्गच्छते । इटिसमाप्तिश्च प्रतिपमध्य एव न पर्वमध्ये "प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि चेष्टिः समाप्यते । पुनः प्रणय कृस्नेष्टिः कर्तव्या यागवित्तमः" इति गायोक्तः। पोर्णमास्यां सद्यस्कोलतामाह कात्यायन: सन्धिश्चेत्सङ्गवादू प्रावपर्यावर्तनावेः। सा पौर्णमासी विज्ञेया सदस्कालविधौ तिथिः ॥ इति । आपस्तम्बः 'पौर्णमास्यांमन्वाधानपरिस्तरणोपवासा: सयो वा सद्यस्कालायाः सर्व क्रियते' इति । भाष्यार्थसग्रहेऽपि “ अन्वाहितिश्चास्तरणोपवासाः पूर्वयुरेते खलु पौर्णमास्याम् । १० "आवर्तनात्माम्यदि पर्वसन्धिस्तदेव यागः क्रियते समस्तः ॥ इति । मण्डनः "आधानानन्तरा पूर्णमासी चेन्मलमासमा तस्यामारंभणीयादीन कुर्वीत कदाचन ॥ इति। साचे मलमासोत्तरं शुद्धकाले कार्या । तत्र कालातिक्रमनिमित्ता विभ्रष्टेष्टिरप्यादो कार्या तत आरंभ इति केचित् । तन्न । पुरुषाराधकृतविहितकालातिकमरूपविभ्रष्टेष्टिनिमित्ताभावात् । एवं प्रकृतीप्टेः कालो निर्णीतः । विकृतिकालोऽपि श्रुतौ ' यदीष्ट्या यदि पशुना यदि सोमेन यजेत सोऽमावास्थायां पौर्णमास्यां वा' इति । पोर्णमासीकालीनोपांशुयाजाग्नीषोमीयादिविकाराणां पौर्णमास्यामेवामा- वास्याकालीनसानायादिविकाराणा चर्चामावास्यायामेवेति व्यवस्थाप्राप्तावव्यवस्थार्थमिदं वचनम् । पौर्णमास्याममावास्यायामिति विधेयकालगतैकत्वस्य विवक्षितत्वेन एकस्यां पौर्णमास्या- मेकस्याममावास्याया साङ्गप्रयोगोपादानात्सद्यस्कालीनस्वार्थ चेति निरणायि तन्त्ररत्ने । न २० चेष्टिपशुसीमानामनेकेषामुद्देश्यत्वात्तन्निमित्तामावास्यापौर्णमास्यायोर्विधयत्वात्तनिमित्तश्च वाक्य- भेदः स्यादिति वाच्यम् । इष्टिपशुसोमेष्वनुगतस्य यागत्वस्यैकस्योद्देश्यतावच्छेदकस्यामावास्या- पौर्णमास्यनुगतस्य च पर्वत्वस्य विधेयतावच्छेदकस्यैकस्य सद्भावात्तस्य परिहर्तुं शक्यत्वात । प्रकृतिविकृत्योरेककालसन्निपाते निर्णयमाह कात्यायनः "आवर्तनात्प्राग्यदि पर्वसन्धिः कृत्वा तु तस्मिन्प्रकृति विकृत्याः ।। २५ " तदेव यागः परतो यदि स्यात् तस्मिन्विकृत्याः प्रकृते. परेयुः ॥ इति । अंत्र इष्टयेत्यादि त्या साङ्गाया विकृतेः पर्वणि विधानादावर्तनपर्वसन्धावपि पर्वणी. ऽधिकरणवश्रुतेः 'कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः' इति स्मृतेश्च प्रकृति- विकृतिपर्याप्तपर्वसत्वेन तदिन एवोभयोः कर्तव्यत्वे प्राप्ते क्रमः पूर्वार्द्ध विधीयते । प्रकृतेः पूर्व- ५ ईनध-कत्वर्थपुरुषार्थान मणि, रय-कत्यर्थं पुरु-;. फव-मत्वर्थे पुर--कृषिः । ३ अवघरमधफनखर सद्यः ।४ क-पौर्णमासी।५न-त्राकघरख्य-वा। ज्ञ-तत्र कात्रज्ञ-मठ । .

·A . पैशा कालनिर्णयः। [समय- स्वादपूर्वगन्ते स्यादिति वचनमेतत्परमेव । प्रयोगदयपर्याप्तपर्वासत्वेऽप्येतद्वचःप्रवृत्त्यङ्गीकारे तु श्रुतपर्वाधिकरणकत्वबाधः । न च 'कृत्वा तु तस्मिन्प्रकृति विकृत्या' इति प्रकृतिप्रयोगसमाप्रयु- त्तरमेव विकृतेः फर्तव्यत्वावगमेन प्रतिपदधिकरणकप्रकृत्यन्त्यपदार्थोत्तरमेव विकृतिर्न ततः- प्रागिति वाच्यम् । श्रुतपर्वाधिकरणकत्ववाधापत्तेः । किश्चान्त्यपदार्यव्यतिरिक्ताया एव प्रकृतेः ५ पर्वाधिकरणत्वेन विकृत्येककालत्वात्तादृश्या एव काहितः क्रमविधिः । सन्धिमभितो यजेत' इति वचनात्प्रकृतिसमासः प्रतिपदि कर्तव्यत्वेन तन्मध्ये विकृतिसंभवेऽपि न किश्चिदायकम् । न कर्मणि करिम्मः' इत्यत्र तु न श्रुतिर्मुलं किं तु प्रयोगप्राशुभावमङ्गप्रसङ्गः । स चात्र- प्रतिपत्प्रतीक्षया विकृत्यननुष्ठानेऽप्यावश्यकः । 'अन्यस्य तन्ने वितते' इत्यादि राणकोदाहृतं लिङ्गदर्शनमप्येवं व्याख्येयम् । अन्यथा दर्शस्य पौर्णमासस्य वा प्रयोगस्य मध्येऽग्निहोत्रानुष्ठानं न १० स्यात् । न स्याञ्चान्ततः पर्वद्वयसाध्यतनमहाप्रयोगमध्ये काम्यादीनामन्येषामपि कर्मणामतस्तादृश- पर्वसन एव क्रमविधिः । तदभावे आवर्तनप्राक्सन्धावपि पूर्वदिन एव विकृतिः । सन्धिदिने' तु प्रकृतिमात्रं । तन्त्ररत्नग्रन्थोऽप्येतत्पर एव । उत्तरार्द्ध तु न कोऽपि विरोध इति दिक् । पशौ कालनिर्णयमाह माविन्दार्णव कात्यायनः " अर्शदलो मवति नियतः पर्वसन्धिः परस्तात्कृत्वा तस्मिन्नहनि तु पशु सद्य एव व्यहं था।' १५ "आरभ्याय प्रकृतिरय चेत्पर्वसन्धिः पुरस्तात्कृत्वा तस्मिन्प्रकृतिमथ तु स्यात्पशः सद्य एव" ॥ आग्रयणकालानाहापस्तम्बः 'वर्षासु श्यामाकैर्यजेत शरदि वीहिभिर्वसन्ते यवैः' इति । वार्तिक- कारोऽपि 'यजेत्पूर्व पूर्णमासादूर्ध्व दर्शान्नवेज्यया' इति । नवेज्या आग्रयणेधिः । दीपिकायाम् दर्शष्ट्याः परमुक्तमाग्रयणकं प्राक पौर्णमासार्च तत्' इति। संपूर्णे दर्श विशेषमाह लौगाक्षिः "पक्षान्तं कर्म निर्वयं वैश्वदेवं च सामिकः । पिण्डयशं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः। ॥ इति ।। २० पक्षान्तमन्वाधानम् । अन्वाहार्य दर्शश्राद्धमिति दिक। इतीष्टिकालः । . अंथ पिण्डपितृयज्ञः । तत्र श्रुतिः 'अमावास्यायामपराले पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति' इति । अत्र यः परमो विप्रकर्षः सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी। यः परमः सन्निकर्षः साऽमावास्या" इति गोभिलोक्तः अमावास्यापद यद्यपि सूर्याचन्द्रमसौः परमसन्निकर्षवत्यन्त्यक्षणे शक्तं तथापि तत्र कर्मानुष्ठाना-- २५. शक्तस्तवदहोरा लक्षयति । अत एव " यदहश्चन्द्रमसं न पश्यन्ति तदहः पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति " इति सूत्र “ यदेवेष न पुरस्ताददृशे न पश्चादथ पितृभ्यो निर्वपति" इति । च श्रुतिः सङ्गच्छते । अतोऽमावास्यातिथेरपराह्ने व्याप्त्यमावेऽन्त्यक्षणावच्छिन्नाहोरान एवं पितृयज्ञः पूर्वदिनापराहव्यास्त्वनादर इत्याश्वलायनापस्तम्बसूत्रवृत्तिमाप्यकाराः । यौक्तिकं तु अमावास्याशब्दस्य प्रयोगस्तावत्तिथिविशेपे सर्वजनीनो निर्विवादः । तत्र च एक- १ डक-पूर्ववस्वात् । २ डफ-या । ३ कडअ-पर्वसत्वे । ४ ज्ञ-कमरम्ब । ५ क-अन्य । ६ उभ-प्रमंगोऽपि; क-गेऽपि । ७ ज्ञ-स्याच्च । ८ प-साग्निकं । ९ कक्ष- ईटयध-2ः।

·मयूस.] पिण्डपितृयज्ञः। ७५ देशवर्तिनोऽपि परमसन्निकर्षस्य संभवत्येव प्रवृत्तिनिमित्तत्वं चक्रिपद इव चक्रस्य वैश्वदेवपद इव च विश्वेषां देवानाम् । यद्यपि तिथिविशेष लक्षणा तथापि निरूढत्वात्सव युक्ता नाहोरात्रे आधुनिकी । चन्द्रौदर्शनं तु अमायुक्ताऽपराह्नवत्यहोरात्रेऽप्यविशिष्टम् । ईदृगहोरात्रपूर्वभाव्युष:- कालीनं तु चन्द्रदर्शनं पूर्वाहोरात्रवर्तित्वान्न विरुद्धम् । अथ पुरस्तात्पदसार्थक्याय तदेव विरुद्धं तदा पश्चात्पदसार्थक्याय सन्ध्युत्तराहोरात्रगतमपि तत्तथा स्यात् । अतोपराह्नयुक्तवामावास्या ५ ग्राह्या न तु सन्धेराग्रह इति । अपराहस्त्वत्र 'पञ्चधा विभक्तदिनोपान्त्यो भागः' इति वृत्ति- कारोक्त एव । दिनदयेऽपराह्मस्पर्शाभावे तु पूर्वदिन एव । तन स्मृत्यापादितचन्द्रक्षयस्योत्तरदिने च तादृश्याश्चन्द्रवृद्धः सत्त्वात् । यथाह हारीतः "चतुर्दश्यष्टमे भागे क्षीणो भवति चन्द्रमाः । अमावास्याटमे भागे पुनः दिल भवेदणुः” ॥ इति । 'पूर्वाहो वे देवानां मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराहः पितृणाम्' इत्यस्य पितृयज्ञमकरणे १० पाठात् वेधाविभक्तदिनान्यमागस्तु युक्तः । हारीतवचातु उपचासपरम् । तं प्रकृत्य यद- हरेवैष न पुरस्तान्न पश्चाईयते तदहरुपवसेत् ' इति श्रुतेः । यायजूकास्तु वृत्तिमाध्यायुक्तं सन्धि- मदहोरानं प्रायः पश्चधा विभागं च अनुरुध्याचरन्ति । तत्र कातीयानां तावपितृयज्ञो दर्शयागाझं तत्पूर्वदिन एव तत्कार्यम् | न तु नियमेनामायुक्त एवापराह्ने । 'पूर्वेयुः पितृभ्यो यज्ञ निष्कोणीयोत्तरमहदेवान्यजन्ति ' इति श्रुतेः । * अमावास्यायामपराह्न' इत्यमावास्यापदस्य कर्म- १५ परत्वाच्च । पितृयज्ञोऽङ्गं न वेति तु वादान्तरमिति । तैत्तिरीयादीना तु निर्विगानं सन्धिमत्येवा- होरात्रेऽनुदानमिति । आश्वलायनानां तु मर्वाधानिनां तावदक्षिणाग्निकपितृयज्ञोत्तरं पृथगेव पार्वणम् " पक्षान्तं कर्म निर्व-र्य वैश्वदेवं च साग्निकः । पिण्डयज्ञ ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः इति वाक्पात् । पक्षान्तमन्नधानम् । अन्वाहार्य पार्वणश्राद्धं । तत्र च निरनिकवाद्विप्र- 'पाणी होमः । तथा च परिशिष्टम्-'वे अमावास्या । तत्र भवं पाणं । तदाहितामिः २०. पिण्डपितृयज्ञं कृत्वा करोत्यनाहिताग्निस्तु तदितरेण व्यतिपज्य ' इति । आहितामिपार्वणे च पिण्डपितृयज्ञाल्पाभावात्तदभ्यनुज्ञया पाणिध्वेवेति ब्राह्मणानां पाणिषु होम इति च । अहितानिः सर्वाधानी अनाहिताग्निस्त्व_धानी केवलस्मार्ताग्निमान्वेति सांप्रदायिकाः । अनयोस्तु यौक्तिककालनिर्णयपक्षे सर्वदा श्राद्धपितृयज्ञयोस्तन्त्रविशेषरूपो व्यतिषड्न एव । कालैक्यात् । अनौकरणं च स्मार्ताग्नौ । भाष्यवृत्तिसंप्रदाये तु संपूर्णे पर्वणि व्यतिषड्न २५ एव । कोलक्यादेव । खण्डपर्वणि तु पूदिने पितृयज्ञीयचरुषपणादिसकलतिकर्तव्यताप्राद्धम् । परदिने तु पितृयज्ञः कालभेदेन तन्त्रन्यायाप्रवृत्तेन । एतेन पूर्वदिन एवं व्यतिषड्ग इत्यपास्तम् ॥ कालभेदादेव पिण्डयज्ञं ततः कुर्याततोऽन्वाहार्यकं बुधः' इति क्रमानुरोधेन पृथगनुष्ठानम- प्यपास्तम् । एकदिनीयेष्वेव ह्ययं क्रमविधिः।आकांक्षितनियमविधिसमवे भिन्नदिनीयेष्वनाकाक्षिता- १श्य-सभवदेव । २ सकवखधन्वनदर्शने । ३ अवघकफईखघटयन ईदृशाहोरान। ४ टय- पर्शभावे । ५ अबधधफकखटय-दृश्यते इति कातीयसूत्रात् ; प-दृश्येत-त्रे। ६ अवधधफपटयईखकय ..यजतीति।क-यजामिति । " ॥

·-- पूर्वापादिनविचारः। [समय- पूर्वविधानायोगात् । एवं च यद्यपि पूर्वदिने वार्षिकादिषु चरुअपणादिका सर्वा पितृयज्ञेति- फर्तप्यताऽऽपाततो भवति तथापि 'ययदन्नमुपभुक्तं तत्तत्स्थालीपाकेन सह पिण्डार्थमुद्धृत्य ' इति सूत्रव्याख्यार्थस्य नानापूर्वः स्थालीपाकश्चोयते सर्वश्राद्धेषु प्रसङ्गादनिष्टं चैतत् । तेनानुवाद एवायम् । यत्र तेन स्थालीपाको विहितस्तत्र तेन भुक्तशेषेण च पिण्डनिपरणम् । यत्र तु स्थाल - ५ पाकविधिनास्ति तर मुक्तशेषेणैव केवलेन निपरणं भवति । आचार्यणाटौ श्राद्धान्युक्तानि "आन्वष्टक्य च पूर्वद्युर्मासि मास्यथ पार्वणम् । काम्यमभ्युदयेऽम्यामेकोहिष्टमथाटमम् " तत्र पूर्वेषु चतुर्प स्थालीपाकादन्नमुद्धृत्यानाकरणम् । अग्निसमीपे स्थालीपाकेन भुक्तशेषेण च पिण्डनिपरणम् । पिण्डपितृयज्ञकल्पस्य तेषु विद्यमानत्वात् । तच्च साधितमेव प्राक् उत्तरेषु चतुर्यु भोजनादिन्नमुद्धृत्य घृताक्तं कृत्वा पाणिहोमः । ब्राह्मणसमीपे मुक्तशेषमात्रेण पिण्डनिपरणम् । १० तेषु स्थालीपाकविध्यभावात पिण्डपितृयज्ञक्ल्पप्राप्यभावाञ्च । तनार्थालेखा नदभ्युक्षण च सकृदा- छिन्नावस्तरणं लेखां विरुदकेनेत्यादि पत्नीप्राशनान्त च भवति । 'अनि प्रत्येयात्' इति तु न भवति । अन्यच्चातिप्रणयनादि सर्वन भवति-' इति । वृत्तिग्रथस्यालोचने तु लेखाकरणादिकव भवति न चरुश्रपणादिका। युक्त चेदमुक्तमिति केचित् । चरुश्रपणादिप्राप्तौ मानामावात् । 'अथामो जुहोति यथोक्तं पुरस्तात्' इति सूत्रमतिदेशार्थमितिचेन्न । 'उद्धृत्य घृताक्तमन्नमभ्यनु- १५ ज्ञापयत्यमो करिष्ये करवे करवाणीति वा प्रत्यभ्यनुज्ञा क्रियता कुरुष्व कुर्विति' सूत्रात्तर- मथेत्यादि सूत्रभक्तमतो यथोक्तमित्यायुद्धरणोत्तरकालीनानेव मेक्षणावदानादीनतिदिशति न प्राक्कालीनानपि अपणादीन् । ' यत्तु ' यद्यदन्नमुपमुक्त तत्वःस्थालीपाकेन सह पिण्डार्यमुद्धृत्य' इति सूत्रं तत्रापि स्थालीपाकस्योद्धरण एष्टकर्म-चेनान्नसाहित्यं न पिण्डार्थत्वेऽपि । उद्धरणे तु तस्य प्रतिपाद्यत्वमेव । करणं तूपभक्तसजातीयमेवान्नम् । अतो न पिण्डदानमपि चरुश्रपणप्रयोज. २० कम् । वस्तुतस्तु सर्वश्राद्धेष्वनिप्रणयनादिपितृयज्ञतिकर्तव्यता प्रामोत्येव । आन्वष्टक्यं च पूर्वेधु.' इत्यायुक्त्वा ' चतुर्वायेषु सामीना वह्नौ होमो विधीयते' इत्याचार्येण पितृयज्ञाति- देशप्रसज्यमानामे श्राद्धान्तरे परिसङ्घयानात् 'पितृब्राह्मणहरते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपि ' इति स्वनुवादकं । विधाने वाक्यभेदात् । 'अग्न्यभावे तु विश्रय पाणावेवोपपादयेत्' इति मानवेन (२२१२) पाणिप्राप्तेश्च । अमावस्त्वपरिग्रहनाशदेशान्तरेष्विव परिसङ्घयायामप्यविशिष्टः । २५ अष्टत्वं तु गृह्योक्तत्वोपाधिकम् । एवमुत्तरार्दोक्त चतुष्टमपि । प्राप्तपरिसद्वन्यात्वेऽपीय न त्रिदोषा अत्र ह्येवावपन्ति' इत्यत्रेवैवशब्देन 'पञ्च पञ्च नखा मध्या' इत्यनेर पश्चपदेनागापि चतुःपदेन श्रुत्यैव परिसच्चयानात् । न च परिसङ्यापकानुवादकयोवपरीत्यम् । अग्न्यमाव- निमित्तकस्य पाणेः साग्निकर्तृकेष्वान्वष्टक्याठिचतुर्वमातः सामीनामित्यस्यानुवादत्वायोगात् । अमेः परिसच्याया च तत्साध्यं चरुनपणादि दूरनिरस्तमेव । इति भगवन्तमास्करे समयमयूखे इष्टयादिकालनिर्णयः । . ' १ वभ-निर्वपरम् , प-निवरणम् । २ कब-प्र्वेयु। ३ ड-लेखातद । टयबइअधफ-डपक्षमक- खघ-इतिथीच्छारमहालजमनीलकरकृते भगवतमारकरे कालमयूसे इष्टमादिकार निर्णया ।

·मयुसः] अहणे। ७७ ” ॥ .. अथ ग्रहणनिर्णयः। वृद्धगायः"पूर्णिमाप्रतिप सन्धौ राहुः संपूर्णमण्डलम् । यसते चन्द्रमई च दर्शप्रतिपदन्तरे"। वृद्धवसिष्ठः “गवां कोटिप्रदानेन सम्यद्त्तेन यत्फलम् । गङ्गास्नाने तत्फलं स्यादाहुपस्ते निशाकरे॥ दिवाकरे पुनस्तत्र दशसंख्यमुदाइतम्" इति । भारते-"गङ्गास्नाम तु कुर्वीत ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । महानदीपु चान्यासु स्नानं कुर्यायथाविधि" दक्षः “ उषस्युषसि यस्नानं सन्व्यायामुदिते रवौ । चन्द्रसूर्योपरागे च प्राजापत्येन तत्समम् इति । उपरागो ग्रहणम् । गङ्गाया अलाभेऽन्यासु स्नानादि कुदित्यर्थः । महानद्यो वाटे " गोदावरी भीमरथी तुगभद्रा च वेणिका । तापी पयोष्णी विन्ध्याय दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः । " मागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतः स्मृता महानद्यसमवे शहः वापीकूपतडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च । नद्या नदे देवखाते सरसीपूद्धृताम्बुनि ॥ " उष्णोदकेन वा स्नायाग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः"॥ इह पूर्वपूर्वाभावे उत्तरोत्तरोऽनुकल्पः । उक्तं च मार्कण्डेयेन " शीतमुष्णोदकात्पुण्यमपारक्यं परोदकात् । भूमिष्ठमुद्धृतात्पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् ॥ " ततोऽपि सारसं पुण्यं ततः पुण्यं नदीजलम् । तीयेतोयं ततः पुण्यं महानवम्बु पावनम् ॥ " ततस्ततोऽपि गङ्गाम्ब पुण्यं पुण्यस्ततोऽम्बुधिः"। व्यासोऽपि " सर्व गङ्गासम तोयं सर्वे व्याससमा द्विजाः । सर्व मूमिसमं दानं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः" उष्णोदकमातुरविषयम् " आदित्यकिरणः पूतं पुनः पूतं च वह्निना । अतो व्याध्यातुरः स्नायादग्रहणेषष्णवारिणा" ॥ २० इति व्याघ्रोक्तेः । स्नानाकरणे प्रत्यवाय उक्तो वृद्धवसिप्लेन " महणे सक्रमे चैव न स्नायायदि मानवः । सप्तजन्मसु कुष्ठी स्यादुःखभागी न संशयः " ॥ . मुक्तिस्नानाकरणेऽपि प्रत्यवायः । तथा च ब्रह्मवैवर्ते विमुक्ते यदि न स्नायाचन्द्रसूर्यग्रहे तथा । तस्य स्यात्तावदाशोचं यावदन्यः परो ग्रहः" इति। मासभेदेन नदीनां पुण्यत्वं देवीपुराणे २५ " कार्तिक ग्रहणं श्रेष्ठ गङ्गायमुनसङ्गमे । मार्गे तु ग्रहणं प्रोक्तं देविका महामुने । "पौषे तु नर्मदा पुण्या माधे सन्निहिता शुभा । फाल्गुने वरणा पुण्या चैत्रे पुण्या सरस्वती ॥ "वैशाख तु महापुण्या चन्द्रभागा सरिद्वरा । ज्येष्ठे तु कौशिकी पुण्या आषाढे तापिका नदी । " श्रावणे सिन्धुनामा तु तथा भाद्रेतु चन्द्रिका । आश्विने सरयू: श्रेष्ठा तथा पुण्या तु नर्मदा" इति। तत्रैव-"गोदावरी महापुण्या चन्द्रे राहुसमन्विते । सूर्ये तु राहुणा अस्ते तमोभूते महामुने । १५. १धकरमख-म।२प-दा।३ पक्ष-कुर्वा तेत्यर्थ । ४-मसि।

·ग्रहणे स्तानदानश्राद्धादीनि । [समय- " " नर्भदातोयसंस्पर्शाकृतकृत्या भवन्ति ते "॥ क्षेत्रविशेपेऽपि 'गगा कनखलं पुण्यं प्रयागः पुष्करं तथा । कुरुक्षेत्र महापुण्यं राहुयस्ते दिवाकरे " ॥ अन श्राद्धमुक्तं महाभारते "सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्वाणास्तु नास्तिक्यापङ्के गौरिव सीदति" पतः कर्दम इत्यर्थः । इत्यायकरणे दोपः । तच्चामेन कार्यम् "आपयनग्नौ तीर्ये व चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । आमश्राद्धं ततः कुर्याद्रः कुर्यात्सदैव हि . इति शातातपोतः। अत्र रात्रावपि मानायाह देवल: यथा स्नानं च दानं च सूर्यस्य ग्रहणे दिवा। सोमस्यापि तथा रात्रौ स्नान दानं विघीयते । १० अनाशौचिनोऽपि स्नानाद्याह वृद्धवसिष्ठः " सूतके मृतके चैव न दोषो राहुदर्शने । तावदेव मवेछुद्धिर्यावन्मुक्तिर्न दृश्यते " ॥ रजस्वलाविषये विशेषः क्वचिस्मयते "स्नाने नैमित्तिके प्राप्ते नारी यदि रजस्वला । पात्रान्तरिततोयेन स्नानं कृत्वा व्रतं चरेत् ॥ व्रतं रजस्वलावतम् । इदं च माद्रियन्ते शिष्टाः। १५ वारविशेपे फलातिशयमाह ध्यासः " रविग्रहः सूर्यबारे सोमे सोमग्रहस्तथा । चूडामणिरिति ख्यातस्तदानन्तफलं भवेत् ।। "वारेष्वन्येषु यत्पुण्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । तत्पुण्यं कोटिगुणितं मासे चूडामणी स्मृतम् ॥ इति । पत्रिंशन्मते " सर्वेषामेव वर्णानां सूतक राहुदर्शने । स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत शृतमन्नं विवर्जयेत् " । २० पक्कमन्नं त्याज्यं । ग्रहणोत्तरमपि न भुमीतत्यर्थः । कचिपय आयेषु प्रतिप्रसका "आरनालं तथा क्षीरं किलाटं घृनसक्तवः । हपक च तैलं च न कदाचित्प्रदुष्यति"। " आरनालं पयस्त दधि तैलाज्यपाचितम् । मणिकस्योदकं चैव न दुष्येदाहुदर्शने ॥ इयं च सूतकोक्तिः स्नानार्थी नान्यकर्मपरित्यागार्था । तदुक्तं व्याघापादेन 'स्मातकर्मपरित्यागो राहोरन्यत्र सूतके ' इति । शिवरहस्ये २५ “सूर्येन्दुग्रहणं यावत्तावत्कुर्याज्जपादिकम् । न स्वपेन च भुनीत स्नात्या भुशीत मुक्तयोः " ॥ इति । फलविशेषोऽपि ब्रह्मपुराणे " उपमर्दे लक्षगुणं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । मध्ये कोटिगुणं पुण्य मुक्तिकाले स्वनन्तकम् ॥ ॥ इति । उपमर्दः स्पर्शः । दानमुक्तं महाभारते "अपने विपुत्रे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पारभूताय विप्राय भूमि दद्यात्सदक्षिणाम्" । ३० यद्यपि पूर्व ' सर्वे व्याससमा विना' इत्युक्तं तथापित ब्राह्मणस्तुत्यर्थ दानस्यावश्यकश्वार्थ च । १ अपघधकखरयपईवड-सरपरों । २ फव-सहैव हि । . तथा 1 ·मयूखः] पुण्यकाला। ५ ९ . न तु पात्रत्यागेन यस्मै कस्मेचिदानप्रतिपादनार्थम् । पात्रलक्षणं दानमयूखे पक्ष्यते । अनुकल्पमाह वौधायनः " श्रोत्रियोऽश्रोत्रियो वाऽपि पात्रं वाऽपात्रमेव वा विप्रब्रुवोऽपि वा विप्रो महणे दानमर्हति" इति । भारते “भूमिर्गावः सुवर्ण वा धान्यं वा यद्यदीप्सितम्। तत्सर्वं ग्रहणे देयमात्मन:श्रेय इच्छता" ॥ पुष्पकालमाह जाबालिः " सझान्तौ पुण्यकालस्तु षोडशोभयत: कलाः । चन्द्रसूर्योपरागे च यावदर्शनगोचरः" ॥ इति । अत्र केचित् 'राहुदर्शने स्नायादानं च कुर्यात् । इत्यादिभिर्वाक्यदर्शने स्नानादि विधीयते • दर्शनं चाक्षुषम् । तञ्च स्वकीयमेव निमित्तम् । परकीयदर्शनस्य परं प्रति निमित्तत्वाभावात् । एवं चायमर्थः संपद्यते । स्वयं ग्रहणे दृष्टे स्नानादि कर्तव्यं न मेघावृते' इत्याहुः । तदयुक्तम् एवमन्धस्य स्नानादि न स्यात् । तथा " नेक्षेतोयन्तमादित्यं मास्तं यान्तं कदाचन । नोपरकं न वारिस्थं न मध्यं नमसो गतम्"। इति वाक्येन स्नातकानां ग्रहणदर्शने प्रतिपिद्धे तेषां स्नानादि न स्यात् । यदि पर तष्टापत्तिः क्रियते तथा सति -" सूर्यग्रहो यदा रात्री दिवा चन्द्रग्रहस्तथा । तत्र स्नानं न कुर्वीत दद्यादानं न च क्वचित्" । इति निषेधोऽनुपपन्नः स्यात् । रात्री सूर्यग्रहस्य दिवा चन्द्रग्रहणस्य च दर्शनाभावेन स्नानादेर- १५ प्राप्तत्वात् । किंच यदि दृष्टं ग्रहणं स्नानादेनिमित्तं तथा सत्युद्देश्यस्य ग्रहणस्य विशेषणं दर्शन न विवक्षितं स्यात् । 'यस्योभयं हविरातिमार्छत् ' इत्यत्रेव हविष उभयत्वम् । अतः केवलं. अहणमेव निमित्तमिति वक्तव्यम् । तच्च ज्ञातमेव । सर्वनिमित्तानां ज्ञातानामेव नैमितिकायोजकत्व- मिति विज्ञानेश्वरादिभिस्तत्र तत्र निरूपित वात् । तच्च ज्ञानं शास्त्रीयमेव न लौकिकम् । न चैवं दीपान्तरे जातं दीपान्तरेऽपि प्रयोग स्यादिति वाच्यम् । दीपान्तरे जातस्य द्वीपान्तरे २० रात्रिदिनजातत्वेनाप्रयोजकत्वात् । कचिद्देशे दृष्टं देशान्तरे च मेघच्छन्नं तु भवत्येव प्रयोजकम् । न च 'राहुदर्शने' इत्यनेन चाक्षुषमेव दर्शनं माद्यमिति वाच्यम् । 'अष्टमी रोहिणीयुक्ता निश्यर्थे दृश्यते यदि ' इत्यादिषु शानदृष्टेऽपि दृशिप्रयोगदर्शनात् । तेन प्रत्यक्षदर्शनमेव स्नान. निमित्तमिति केषाचित्प्रलापः शान्पायविरुद्ध उपेक्षणीयः । प्रस्तास्तविषये मनुः "चन्द्रसूर्यग्रहे नायादद्यात्स्नात्वा विमुक्तयोः । अमुक्तयोरस्तगयोदृष्ट्वा स्नानं परेऽहनि"। २५ भृगुरपि "मस्तावेवास्तमानं तु रवीन्दू प्राप्नुतो यदि । तदा परेयरुदये स्नात्वाऽभ्यवहोमरः ॥ इति । वेधमाह व्यास: "नाद्यात्सूर्यग्रहात्पूर्वमाद्रि सायं शशिग्रहात । ग्रहकाले च नानीयास्नात्वाऽनीयादिमुक्तयोः । 'मुक्ते शशिनि मुभीत यदि न स्यान्महानिशा"। विशेषमाह वृद्धपसिष्ठः "ग्रहणं तु भवेदिन्दोः प्रथमादधि यामत । मुओतावर्तनात्पूर्व पश्चिमे प्रथमादधः ॥ 1-तस्सा।

·८० । सूर्यचन्द्रग्रहणेऽशनविचारः। [ समय: रवेस्त्वावर्तनादूर्ध्वमगिव निशीथतः । चतुर्थे प्रहरे चेत्याञ्चतुर्थप्रहरांदघः" । रानो प्रथमयामोत्तरं ग्रहणं चेन्मध्याह्नात्पूर्व मुनीत । राज्यन्तयामेचेद्रानिप्रथमयामात्पूर्व भुनीत । दिनतृतीयपहरे चेद्रविग्रहस्तदा पूर्वदिनस्याईरानात्माग्भुनीत । अह्रश्वतुर्थप्रहरे चेद्रविग्रहणं तदा रात्रेश्चतुर्थप्रहराघो मुभीत । इदं च न रानिमोजनपरं किन्तु सूर्यग्रहे पूर्व यामचतुष्टयं ५ त्याज्यं चन्द्रग्रहे यामत्रयमित्येवंपरमिति माधवः । तथा च वृद्धगौतमः 'सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्व यामचतुष्टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांत्रीबालवृद्वातु विना" || बालादिविषये मात्स्ये अपराहे न मध्याह्न मध्यान्हे न तु सङ्गवे । भुमीत सङ्गचे चेत्स्यान पूर्व भुजिमाचरेत् " शशिमहे यामत्रयापवादमाह वृद्धवसिष्ठः " प्रस्तोदये विधों पूर्व नाहर्मोजनमाचरेत् " ॥ इति । १० वेघान्तरं हेमाद्री " त्रयोदश्यादितो वयं दिनानां नवकं ध्रुवम् 1 माङ्गल्येषु च सर्वेषु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः" इति। अन्यत्रापि " द्वादश्यादिस्तृतीयान्तो वेध इन्दुग्रहे स्मृतः । एकादश्यादिकः सौरेश्चतुर्थ्यन्तः प्रकीर्तितः "।। इदं संपूर्णग्रहे । खण्डग्रहे तूभयोदिनत्रयम् ‘ज्यहं खण्डग्रहे तयोः' इति वचनात् । अत्र १५ काम्योपवासे दक्षः " अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । अहोरागोषितः सात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते " ॥ इति पुत्रवद्गृहस्थस्य तु न भवति सकात्यामुपवासं च कृष्णकादशिवासरे। चन्द्रसूर्यग्रहे चैव न कुर्यात्पुत्रवान्गृही"॥ इति ।। अत्र हेमादिः । 'यदा शशिनो प्रस्तोदयः सूर्यस्य प्रस्तास्तो वा तदा पुत्रवद्गृहिणा उपवासो २० न कर्तव्यः' " सायाह्न ग्रहणं चेत्स्यादपराहे न भोजनम् । अपराहे न मध्याह्न मध्याह्न न तु सङ्गवे"॥ इति मार्कण्डेयवाक्यस्यैतत्परत्वादित्याह । माधवस्तु तस्याप्यभोजनमित्याह । युक्तं चैतत् । 'तत्प्रयुक्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदाहृतः' इति वाक्यशेषेण विहितकाम्योपवासस्यैव निषेधो नानुषप्राप्तस्य 'नानुषङ्गतो बाह्यो यतो नित्यमुपोषणम्' इति वाक्यात् । ननु तत्प्रयुक्तत्वं २५ न तदुद्देशेन विहितत्वं किंतु तद्धेतुकत्वमात्रम् । तद्धतुकत्वं चानुषमाप्तडम्युपासेऽस्तीति चेदुच्यते । इह व्रतरूपोपवासस्यैव प्रतिषेधो नानुपन प्राप्तस्य । तत्रैवोपवासशब्दस्य शक्तत्वात् । अन्यथा 'उपवासवतं चरेत्' इत्यादिषु बतशब्दसाहचर्यात्सङ्कल्पसिद्धाववि केवलोपवासविधिषु सहल्पासिद्धः । भोजनदयानिवृत्तावुपवासशब्दस्तु लाक्षणिकः । गौणमुख्ययोर्मुख्यस्यैव ग्रहणौचित्यात् । ग्रहणभोजने प्रायश्चित्तमुक्त कात्यायनेन ३० "चन्द्रसूर्यग्रहे मुक्त्वा प्राजापत्येन शुद्धयति । तस्मिन्नेव दिने भुक्त्वा त्रिरात्रणेव शुद्ध्यति इति । तस्मिन्दिने पूर्वोक्तिप्रतिपादितयामा मकवैधमध्य इति । इति ग्रहणनिर्णय । " . १पम-उमग्रतादिनत्रय।

·मयूखः ] सक्रान्तिलक्षणम् । नामानि च ५ C १० अथ सडूक्रान्तिनिणीयते । नागरखण्डे "वे सड़क्रमण राशौ सङ्क्रान्तिरिति कथ्यते" । वसिष्ठ "अयने द्वे विषुवे द्वे च चतस्र घडशीतय । चतस्रा विष्णुपयश्च सडूक्रान्त्यो दादश स्मृता । " झपकर्कटसडक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने । विघुवती तुलामेषो तयोर्मध्ये ततोऽपरा ॥ कन्याया मिथुने मीने घनुष्यपि रवेति । पडशीतिमुखा प्रोक्ता षडशीतिगुणा फल ।। वृषवृश्चिककुम्भेषु सिंह चैव यदा रवि । एतद्विष्णुपद नाम विषुवादाधिक फलम् " ॥ इति । वारक्षविशेषत पुनरासा सप्तघात्वमुक्त देवीपुराणे मन्दा मन्दाकिनी ध्यासी घोरा चैव महोदरी । राक्षसी मिश्रिता प्रोक्ता सक्रान्ति सप्तधा नृप ५ सूर्य धोरा विधौ ध्वाक्षी भौमवारे महोदरी । बुधे मन्दाकिनी नाम मन्दा सुरपुरोहिते ।। " मिश्रिता शुक्रवारे स्यादाक्षसी तु शनैश्चरे "। तथा “मन्दा धुवेषु विज्ञेया मृदौ मन्दाकिनी तथा । क्षिप्रेध्वा इक्षी विजानीयादु घोरा प्रकीर्तिता। “ चौमहोदरी ज्ञेया रेझैश्च राक्षसी । मिश्रिता चैव निर्दिष्टा मिश्रितश्चि सक्रमे"॥ इति । ध्रुवाणि रोहिण्युत्तरात्रयम् । मृदूनि रेवतीचित्रानुराधामृगा । क्षिप्राणि अश्विनीहस्तपुया । उपाणि पूर्वावय भरणा मघा च । चराणि घनिष्ठापुनर्वसुश्रवणस्वातीशततारका । क्रूराणि ज्येष्ठाश्लिषामूलानि । मिश्रिते विशाखा कृत्तिका । आसु च पुण्यतम कालस्तोवोक्त. १५ "नि चतु पञ्च सप्ताष्ट नव द्वादश एव च । अमेण घटिका ह्येतास्तत्पुण्य पारमार्थिकम्" ॥ इति । वसिष्ठ“सङ्क्रान्तिसमय सूहमो दुर्शय पिशितेक्षण ।तयोगाच्चाप्यघश्चोर्वत्रिशन्नाध्य पविनिता " इति 'अघनिशदूधं च त्रिंशत्' इति केचित् । वस्तुतस्तु "अघ पञ्चदशोषं च पञ्चदश इति । एवं त्रिशदिति ज्ञेयम् । तथा च देवीपुराणे “अतीतानागतो भोगो नाड्य पञ्चदश स्मृता "॥ इति । २० सक्रान्तौ विहितप्रतिषिद्धर यनादे पालन मोग। जाबाल “ सक्रान्ती पुण्यकालस्तु षोडशोमयत कला " ॥ इति । कला नाड्य एषां च वसिष्ठादिवाक्यानामविशेषात्सर्वसइकान्तिपरत्वम् । अत्र चाल्पकालोक्ति पुण्यातिशयोक्तार्थी न पुनर्नेियमार्था । अत एव शातातप “या या सन्निहिता नाड्यस्तास्ता पुण्यतमा स्मृता ॥ इति । वसिष्ठ "मध्ये तु विषुवे पुण्य प्राग्विष्णो दक्षिणायने । षडशीतिमुखेतीते अतीते चोत्तरायणे " ॥इति। मध्ये उभयत इत्यर्थ । अत्र चशदातरायणेऽनागतेऽपि पुण्यम ति हेमाद्रि । तर प्रमाण विमृश्यम् । प्रतवैवर्त "विशकर्कटके नाड्यो मकरे तु दशाधिका इति । १प-विषुवे चैव म-विषुवे ट्रेच । १ प ताचेव। ३ प-एए । ४ पफवघ-जवालि, क्ष-वावलि । . रयवधकरख-एवं च । ६अवयकफक्षपकटयह-तय । ७ श्वधरयम-शयार्या नअ-कृत्यों कखघ- शापायी । ८ अपकपक्षरत-नियमाय । ९ बधरयह मुखतीते, ई-मुसे नौते ।

·तत्र पुण्यकालाः । [समय- "इति । स्कान्दे “फुलीरे विशदेवाया मकरे त्रिंशदुत्तमाः ॥ इति । कुलीरः कर्कटः । वसिष्ठः "त्रिंशत्कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृताः गौतमः अवाक्षोडशनाट्यस्तु परतः पौढशैवतु।ताएव दक्षिणे पूर्वा अतीते चोत्तरायणे" इति । अत्रापि न्यूनाधिकघटिकाना पूर्वोक्तव व्यवस्था विज्ञेया। ५ वसिष्ठः " वर्तमाने तुलामेघे नाट्यस्तूमयतो दश"॥ इति । बौधायनोऽपि " पुण्यं विषुवति प्रोक्तं दश पूर्ण दशापराः॥ ॥ इति । वसिष्ठः “ पडशीत्यां व्यतीतायां पष्टिरक्तास्तु नाडिकाः" इति । 'पढशीत्याख्यानो चतसृगां सइक्रान्तीनामेकैकस्याः पञ्चदश पञ्चदशेत्येवं षष्टिनाड्यः पुण्याः। इति हेमाद्रिः। तथा च स्कान्दे “पढशीतिमुखेऽनीते नाध्यः पञ्चदश स्मृताः "॥ इति । १० केचित्तु 'अष्टिरुक्तास्तु नाटिकाः' इति पाठं कल्पयन्ति । अष्टिः पोडश तच्छन्दसः पोडशा- क्षरपादत्वादिति । तत्रैव "युगान्तेषु तु पविषडशीतिमुखे तथा " ॥ इति । तथा पढित्यर्थः । वसिष्ठः “पुण्यकालो विष्णुपद्याः प्राक् पश्चादपि पोडश" ॥ इति । ब्रह्मवैवर्ते "विपुवे पण्मुहूर्त स्यात्पडशीतिमुखे त्रयम् । तथा विष्णपदे त्रीणि पुण्यानि कवयो विदुः॥इति । १५ एवमुक्तन्यूनाधिकपक्षाः पुण्यपुण्यतरपुण्यतमत्वेन व्यवस्थाप्याः। या याः सन्निहिता नाड्यस्तास्ताः पुग्यतमाः स्मृताः" इति पूर्वोदाहतशातात पवाक्यात् । पर्वभोगिन्यां सूर्योदयोत्तरमुत्तरभागिन्यां तदस्तात्पूर्वमध्यवधानेन सइक्रान्ती जायमानायां दिवा- वच्छेदेन स्नानादिपर्याप्त कालो न लभ्यते तदा पूर्वमागावच्छिन्नस्योत्तरभागावच्छिन्नस्य वा संपूर्णदिवसस्यैव पुण्यत्वं न तु प्रशस्तकालबत्योः पूर्वोत्तरराज्योः " अह्नि सङ्क्रमणे कृत्स्नमहः पुण्यं प्रकीर्तितम् । राम्रो सङ्क्रमणे मानोदिनार्द्ध स्नानदानयोः॥ इति वृद्धवसिवाक्यात् । अत्र पूर्वार्द्ध कृत्स्नस्याह्नः पुण्यत्वविधानादेव रात्रौ स्नानादि प्रतिविध्यते । अन्यथा सर्वसइकान्तिसाधारणपूर्वोचरपुण्यत्वविघानादेव तसिद्धरेतस्य वैयपित्तेः। पूर्वभागप्रशस्तस्योत्तरस्य च तस्य विषयो मध्यानादिसड्कम एव । तपाहन्येव प्रशस्तयोस्तयोः संभवादिति । गोमिल: २५ " रात्रौ सङ्क्रमणे मानोदिया कुर्यात्तु तकियाम् । पूर्वस्मात्परंतो वाऽपि प्रत्यासवेश्च तत्फलम्। अर्द्धराबादधस्तस्मिन्मध्याह्नस्योपरि क्रिया । ऊर्च सङ्क्रमणे चौर्घमुदयात्महरद्वयम् ॥ पूर्णे चेदर्द्धरारे तु यदा सङ्क्रमते रविः । पाहुदिनद्वयं पुण्यं मुक् वा मकरकटी"॥ इति । मध्याह्न आवर्तनम् । तचोदयश्च पूर्वोत्तरदिनयोः सन्निधानलामात् दिनद्रयमप्यमेव शेयम् ॥ १अघवधकफखईटय-रा । २ पनड-कर्नाटके। ३३-पव। ४ रय-पटि।५फवरय-प्राशस्त- ६ रयवन-प्राशस्त्यस्य । ७रयध-परभो; फव-परमे। " २० " " ·मयूखः] ५ रात्री संक्रमणे। ८३ - रानी सक्रमणे मानोदिनार्द्ध स्नानदानयोः”। इति वसिन सामान्यतो रानिसङ्कमे दिनार्द्धपुण्यत्वस्यैवोक्तत्वात् । गायः " काले न्यूनेऽर्द्धरात्रे तु यदा सङ्क्रमणं भवेत् । तदहः पुण्यमिच्छन्ति गायेगालवगौतमाः" । देवीपुराणे “ संपूर्णे ह्यर्द्धरात्रे तु उदयेऽस्तमयेऽपि च । मानार्दै मास्करं पुण्यमपूर्णे शर्वरीदले"। संपूर्णे अर्द्धरात्रे निशीथ इत्यर्थः । अपूर्णे शर्वरीदले सायंप्रातः सन्ध्योत्तरपूर्वमागयोरित्यर्थः । योगेन लक्षणया वा भास्करो दिवसः । निशीथे सायंप्रात.सन्ध्ययोस्तदुत्तरपूर्वभागयोश्च सइकमणे दिनाई पुण्यमित्यर्थः । कस्य दिनस्यामित्यपेक्षायामुक्तं तत्रैव “ अर्द्धराने त्वसंपूर्ण दिवा पुण्यमनागतम् । संपूर्ण उभयोयमतिरेके परेऽहनि " ॥ अत्रासंपूर्णार्द्धरात्रशब्देन सायंसन्ध्या निशीथपूर्वभागश्च गृह्यते। अत्र सङ्क्रमणेऽनागतमतीतमित्यर्थः। सहिवामानार्द्ध पुण्यं तच्चोचरं संनिघानात् । संपूर्णेऽर्द्धरात्रे निशीथ इत्यर्थः । तत्र सक्रमणे १. उभयोः पूर्वोत्तरदिनयोरुत्तरपूर्वमानाद्रं पुण्ये । अतिरेकेऽर्द्धरागात्परतः प्रातः सन्ध्यायां वा सङ्क्रमणे परेऽहनि । आय मानार्दू पुण्यमित्यर्थः । संपूर्णे उभयोरित्यत्र व्यवस्थाऽप्युक्ता तत्रैव "आदौ पुण्यं विजानीयायद्यभिन्ना तिथिर्भवेत् । अर्द्धराने व्यतीते तु विज्ञेयमपरे दिनि" ॥ इति । "पूर्वदिनोत्तरावर्तितिघ्याऽर्द्धरात्रिसङ्क्रमणकालीना तिथिर्ययभिन्ना स्यात्तदा तदित्यर्थसिद्धम् । व्यतीते त्वर्द्धरात्रे पूर्वदिने तिथ्यभेदेऽपि परेधुरेवति । यदा त्वर्द्धरावतिथिर्दिनयाईयोरपि १५ स्यात्तदा पूर्वभोगिनीषु पूर्वदिनोत्तरार्द्धमुत्तरमोमिनीपूत्तरदिनायर्द्धमुमयभोगिनीवैच्छिको विकल्पः। एवमयनातिरिक्तसर्वत्रिसक्रमणे दिनार्द्धपुण्यत्वे स्थिते विष्णुपयाँ धनुमाननृयुक्वन्यासु वै यदा । पूर्वोचरगतं रात्रौ मानोः सइक्रमणं भवेत् ॥ " पूर्वाह्ने पञ्चनाड्यश्च पुण्याः प्रोक्ता मनीषिभिः । अपराहे च पञ्चैव श्रोते स्माते च कर्मणि"। इति ययाम्यं तत्पुण्यातिशयदर्शनार्थम् । केचित्तु " आसन्नसंक्रमं पुण्यं दिनाई सानदानयोः । रात्री सङ्क्रमणे मनोवित्ययने दिने"। इति वैशेषिकयज्ञपार्श्ववचनात सामान्यविषयं दिनार्द्धवचन विधुवदिषयमित्याहुः । विपुवति सक्रमे रात्री सति दिनार्द्धमयने तु दिनमिति वाक्यार्थः । वातुतस्तु यया विषुवति दिनार्द्ध- पुण्यत्वविधिः स्यातदा स्यात्तथा । न त्वेवं किंतु विषुवति सामान्यवाक्यप्राप्तमर्थमन्य अपने दिना पदेन सपुर्णदिनस्य पुण्यत्वं विधीयते । यदा आयपादनयेण सर्वसइक्रान्तिषु २५ •सामान्यवाक्यप्राप्तमर्थमनद्यायने दिनापिचादेन संपूर्णदिनस्य पुण्यत्वं विधीयते । यदा आयपादत्रयेण सर्वसइक्रान्तिषु सामान्यवाक्यतो दिना पुण्यसंविधायान्त्यपादेन विपुरत्ययनयोः संपूर्णदिनपुग्यत्वं विधीयत इति । या मानोरयने रात्रौ जाते सति दिने दिनमध्ये दिनाध पुण्यामित्येवान्वेति न त्वासन्नसक्रममिति । अत एव मविप्योत्तरे १अबकटयखाईघ-वः । २ ज्ञ। ३ पमा-7।४ पदरयाफ-पूर्वदिनो तरारत। ५ बर्याकटय-दिने इति पाठ । २० - ·बोधानयवचोविचारः। [समय- " मिथुनात्कर्कसक्रान्तियदि स्यादंशुमालिनः । प्रभाते वा निशीथे वा कुर्यादहनि पूर्वतैः । "कार्मुकं तु परित्यज्य झपं संक्रमते रविः । प्रदोषे वाऽर्द्धरात्रे वा स्नानंदानं परेऽहनि" ॥इति।। वौधायनोऽपि "अस्तंगते सवितरि मकरं याति भास्करः । प्रदोषे वाऽर्द्धरात्रे वा स्नानं दानं परेऽहनि ॥ " अर्द्धरात्रे तदूर्व वा सइकान्तौ दक्षिणायने । पूर्वमेव दिन माह्यं यावन्नोदयते रविः ॥ इति । अहं तु बुबे अदिन इति छेदः । अयने रात्रौ जाते सति अदिने रात्रावेव पुण्यमिति तदर्थः ।। तञ्च नागरतलगादि परं । तेषां तथाचारात् । अत एव माधवः "कर्कटे मकरे रात्री अथाचारा- दनुष्ठितिः ॥” इति । माधवस्तु 'दिने' इति दिवेति वा पाठमभिप्रेत्य विषुवति रात्रौ जाते दिनार्दू पुण्यमयने तु १० रातो संक्रमणे सति दिवा दिनार्दै पुण्यं कर्कटे पूर्वार्द्ध मकरे तूत्तरार्द्धमिति व्याचख्यौ । ननु चौधायनीये अस्तंगते इत्यनेन प्रदोषार्द्धरात्रयोर्लन्धत्वात्पृथग्रहणमनर्थकमिति चेन्न । अस्तंगत इत्येवोक्ते दिनान्तरस्य पुण्यतोक्तिः प्रत्यासवेरपररात्रिविषयिण्येव स्यात्तद्वारणाय प्रदोषार्द्धरात्रग्रहणस्य सार्थक्यात् । "धनुमीनावतिक्रम्य कन्यां च मिथुनं यदा । पूर्वापरविमागेन रात्रौ सङ्क्रमते रविः ॥ " दिनान्ते पञ्च नाड्यस्तु तदा पुण्यतमाःस्मृताः । उदयेच तथा पञ्चदेवे पिव्ये च कर्मणि "॥ इति । रात्री घनुरतिक्रम्य पूर्वमागे सइक्रमे उदये पञ्च नाड्यः । तया रात्री मिथुनमतिक्रम्या- परमागे संक्रमे दिनान्ते पञ्च नाड्यः इति सामान्यतो बौधायनवाक्येन पुण्यप्राप्तो पुण्यतमत्व- बोधकम् । तेन मकरे सूर्यास्तादूर्व यदा कदाचिजाते उत्तरदिनपूर्वार्द्ध पुण्यम् । पञ्च घटिकाः पुण्यतमाः । कर्के चोदयात्पूर्व यदा कदाचिज्जाते पूर्वदिन एवोत्तरार्धं पुण्यम् । २० अन्त्याः पञ्च घटिकाः पुण्यतमाः' इति बौधायनवाक्यकृतनिर्णयानुरोधेन स्कान्द भयत्वा व्याचख्युस्तातचरगाः। केचित्तु अनातिकमणरूपा सङ्क्रमणरूपा चेति द्वे क्रिये । तर घनरादीनामतिकमणक्रियायां कर्मत्वे एतद्वाक्यस्यायनविषुवपरतया बौधायनभविष्योत्तरवचोविरोध: स्यात् । प्रधानसक्रमणक्रियाकर्माध्याक्षारः । अतो धनुरादीनां प्रधानमनमणक्रियायामेव कर्मत्वम् । २५ अतिक्रमणक्रियायां तु वृश्चिकादीनाम् । तेन तत्पदानामेवाध्याहारः । अतो वृश्चिककुम्भसिंह-- वृपातिक्रमेण धनुगदिपटशीतिसङ्क्रमणपरमेतद्वाक्यं नायनविपुवपरं तेन न कोऽपि विरोध इत्याहुः । वस्तुतस्तु बौधायनेनायनयोर्विप्रकृष्टदिने पुण्य वोक्तावपि स्कान्देन सन्निकृष्टदिनेऽपि पुण्यता बोध्यते । तेन उभयदिनेऽपि समुच्चिते पुग्यकाले न कोऽपि विरोधः । तेन स्कान्दस्य स्वारसिक्येव न्याख्या युक्नेति मम प्रतिभाति । इति सक्रान्तिनिर्णयः । ' आद्या: स्याच्च ५क-पूर्ववत् । २ ज्ञ-तया । ३ प-यदि । ४६-मायाः ।

·मयूखः] तत्र कृत्यम्। ५ अथ सङ्क्रान्तिकृत्यम् । नागरखण्डे "रसंक्रमणं राशौ सङ्क्रान्तिरिति कथ्यते। नानदानतपाश्रादहोमादिषु महाफला" ।। आपस्तम्बः "अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। अहोरात्रोषितःस्त्रात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते" । एतच्च पुत्रवद्गृहस्थतिरिक्तविषयम् । "आदित्येऽहनि सशान्ती ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । उपवासो न कर्तव्यो गृहिणा पुत्रिणा तथा "॥ इति तस्य तत्र उपवासनिषेधात् । यस्तु रवग्रस्तास्तादावहोरात्रभोजननिषेधः स पुत्रवन्त- मपि गोचरयति । एतद्वचनाप्रवृत्तेः । इदं हि वचनं 'नियमो व्रतमखी तोपवासादिपुण्यकम् । इति को शादुपवासस्य व्रतरूपत्वावगमाद्विहित एव व्रतात्पक उपवासे प्रवर्तते न तु निषेधप्रवृत्ति- मोत्रेणाहोरात्रे भोजनाभावमात्रे तस्य व्रतरूपत्वामावादिति द्वैतनिर्णये तातचरणाः। शातातपः रविसङ्क्रमणे प्राप्ते न स्नायाद्यस्तु मानवः । सप्तजन्मातिरोगी स्यानिर्घनश्चैव जायते ॥ १. " सङ्क्रान्ती यानि दत्तानि हव्यकव्यानि दातृभिः । तानि नित्यं ददात्यर्कः पुनर्जन्मनि जन्मनि ॥ इति । वसिष्ठः “ अयनेषु च यहत्तं षडशीतिमुखेषु च । चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ " अयने कोटिपुण्यं च लक्षं विष्णुपदीफलम् । षडशीतिसहस्रं तु पडशीत्या स्मृतं बुधैः॥ “शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये । विषुवे शतसाहलं व्यतीपाते त्वनन्तकम् वृद्धवसिष्ठः ." अयने विषुवे चैव त्रिरात्रोपोषितः पुमान् । स्नात्वा योऽर्चयते भानुं सर्वकामफलं लभेत् " ॥ ब्रह्मपुराणे: “शुक्लपक्षे तु सप्तम्या यदा सडकमते रविः। महाजया तदा चैव सप्तमी भास्करप्रिया । " स्नानं दानं तपो होमः पितृदेवादिपूजनम् । सर्वे कोटिगणं पुण्यं तपनेन महौजसा ॥ " यस्तस्यां मानवो भक्त्या घृतेन स्नापयविम् । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य ततः सूर्यपुर बजेत् । २० " पयसा स्नापयेवस्तु भास्करं भक्तिमानरः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो याति सूर्यसलोकताम् ॥ " मयैषा कथिता पुण्या सप्तमी त्रिपुरान्तक। यामुपोंष्य नरो मक्त्या अचलान्मंगलान लभेत्"। सङ्क्रान्तिविशषेण देयधिशेषमाह विश्वामित्रः " पेषसडकमणे मानोर्मेषदानं महाफलम् । वृषसङ्क्रमणे दानं गा प्रोक्तं तथैव च ॥ वस्त्रानपानयानानि मिथुने विहितानि तु । धृतधेनुप्रदानं तु कर्कट परिशस्यते ॥ " ससुवर्ण पात्रदान सिंह च विहितं सदा । कन्याप्रवेशे वस्त्राणां सुरभीणा तथैव च । " तुलाप्रवेशे धान्याना बीजानामेव चोत्तमम् । कीटप्रवेशे वस्त्राणां वेश्मनां दानमेव च ॥ कीटो वृश्चिक: “धनुःप्रवेशे वस्त्राणा यानानाच महाफलम् । झषप्रवेशे दारूणां दानमग्नेस्तथैव च ॥ कुम्मप्रवेशे दानं तु गवामम्बुतणस्य च । मीनप्रवेशे ह्यम्लानमाल्याना दानमुत्तमम् ॥ श-दिनम् । " ॥

·संक्रांतिविशेषेण देयविशेषानि । [समय- " दानान्यथैतानि मया द्विजेन्द्रोः प्रोक्तानि काले तु नरः प्रदत्वा । "प्रामोति कामं मनसस्त्वमीष्टं तस्मात्प्रशंसन्तिं हि कायदानम् " ॥ स्कान्दे “धेनुं तिलमयी राजन् दद्यायश्चोत्तरायणे । सर्वान्कामानवामोति विन्दते परमं सुखम् ":. विष्णुधर्मोत्तरे “ उत्तरे त्वयने विप्रा वस्त्रदानं महाफलम् । तिलपूर्वमनहाहं दत्वा रोगः प्रमुच्यते" ॥ कालिकापुराणे "कन कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम् । एतानि पश्च रत्नानि न्यसेद्देवस्य मूर्द्धनि । " रत्नानां चाप्यभावे तु कर्ष कामेव वा । सुवर्ण योजयित्वा तु तस्मिन्नेवोत्तरायणे । " विधिवञ्च तथाऽभ्यर्च्य गव्येनाज्येन मरिणा । प्रक्षाल्य मर्दयित्वा तु प्रदद्याद् घृतकम्बलम् ॥ दत्त्वा चोपस्करं भूयो ब्राह्मणान्यतिमिः सह । संभोज्य दक्षयित्वा तु कल्पयेदनिवारितम् " कुलिशं हीरकम् । दक्षायित्वा दक्षिणया संपूज्य । कल्पयेद्भोजनमिति शेषः। " उपोप्य सर्वमेवैतत्कुर्याद्भक्तिपुरःसरः । पञ्चगव्यं तिलैर्युक्तं पीत्वा वे पारयेत्स्वयम् ॥ " तिलैः स्नानं प्रकुर्वीत तैरेवोद्वर्तनं बुधः । देवतानां पितणां च उभाभ्यां तर्पणं तथा पारयेत्पारणं कुर्यात् । तिलनानपारणयोर्मात्र कमो विवक्षितः । उमाभ्यामिति तादर्थ्य चतुर्थी । १५ " होम तैश्च प्रकुर्वात सर्वदेवोत्तरायणे । तान्दै देवाय विप्रेभ्यो हाटकेन समं ददेत् ॥ " यत्नादेव करोत्येवं चित्त शम्भौ निवेश्य यः । उत्तरायणमासाद्य नरः कस्मात्स शोचते " इति सक्रान्तिकृत्यम् । अथ पक्षः। स च द्विविधः । शुक्लः कृष्णश्च । चन्द्रकलावृद्ध्युपलक्षितः पक्षः शुक्लः । चन्द्रकलाक्षयोपलक्षितः २० पक्षः कृष्णः । स तु देवे शुक्लः । पित्र्ये कृष्णः । तदाह माधवः " देवे मुख्यः शुक्लपक्षः कृष्णः पिश्ये विशिष्यते " इति । श्रुतिः " तो पूर्वपक्षश्चापरपक्षश्चामवेताम् । पूर्वपक्षं देवा अन्वसृज्यत । अपरपक्षं त्वसुरा" इति । इति पक्षनिर्णयः । . ॥ . अथ मासः। स च मस्यते परिमीयते चन्द्रवृद्धिक्षयादिनेति व्युत्पन्नेन मासशब्देन रूझ्याऽभिधेयः । स च ९५ पा । चान्द्रः सावनः सौरश्चेति । तदुक्तं माधवीये ब्रह्मासिद्धान्ते चान्द्रः शुक्लादिदर्शान्तः सावनाशिता दिनैः। एकराशी रविर्यावरनालं मासःस मास्करः" इति। 'नाक्षवमपि मास केचिदिच्छन्ति' इति माधवीये मदनरले च । एतेषां व्यवस्थामाह ज्योतिर्गर्ग: " सौरो मासो विवाहादौ यज्ञादो सावनः स्मृतः।आदिके पितृकार्ये च चान्द्रो मासः प्रशस्यते"। तत्र ब्राह्मणस्य चान्द्र एव मुख्यः । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धान्ते १अवफधखटयईन-मुनींद्राः । २ घबटयअ-समन्वितः । ३ धरय-पारतं । ४ अवघधकटय: नईफम-पित्र्येभ्यो।

·मयूस:] मासनिर्णयः। ८७ " अमावास्यापरिच्छिन्नो मासः स्याद्राह्मणस्य तु । संक्रान्तिपौर्णमासीभ्यां तथैव नृपवैश्ययोः । पितामहोऽपि “देवे कर्मणि पिन्ये च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः"" यतिधर्मप्रकरणे तु 'ऋतुसन्धिषु वापयेत्' इति वचनात् पूर्णिमायां वपनं कुर्वन्ति । तस्माद्दर्शान्तत्वपूर्णिमान्तत्वयोः समो विकल्पो दृश्यते । अनुष्ठाने तु तत्र तत्र वचनविशेषाच्छिष्टा- चाराञ्च व्यवस्था द्रष्टव्यति माधवः । अत्रै कर्मव्यवस्थावचः शूद्रादीन्प्रति सावकाशम् । वर्ण- व्यवस्थापकमपि विवाहाब्दिकादिमिन्ने कर्मणि । तेन बाध्यबाधकभावे विनिगमनाविरहाद्विवाहे विप्रस्याब्दिकादिश्राद्धे च क्षत्रियस्य सौरचान्द्रयोर्विकल्प एव । न चैवं द्विविधवाक्यानर्थक्यं तदभावेऽपि विकल्पसिद्धेरिति वाच्यम् । वचनद्वयाभावे चान्द्रस्य मुख्यत्वात्सौरादीनां च गोण- त्वात् ' मुख्यामुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः' इति न्यायेन चान्द्र एव स्यान्न विकल्पः । तर्हि सौरस्यैव विधिस्तदाधाय साघकोऽस्तु न चान्द्रस्येति चेन्न । मुख्यस्यापि चान्द्रस्य वचनेन १० बाधे 'ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इत्यत्र श्रुत्या मुख्येन्द्रबाघेन गोणगाईपत्यवत्सौरस्यैव नियमः स्यात् । अतः उभयसार्थक्याय विकल्प एव युक्त इति केचित् । तन्न । व्यवस्थासम्मवे विकल्पा- योगात् । सा चैवम् । विप्रादीना साक्षान्मासविशेषे विध्ययोगात्तदाधिकारिकं कर्म लक्षणीयम् । कर्मतो व्यवस्थाविधौ तु श्रुत्युपात एव विवाहादौ सौरविधिः । तेन विवाहाला सौर एव शीघ्र प्रवर्तते न चान्द्रः । यथा । 'यदाऽऽहवनीये जुह्वति' इत्यत्र सामान्यवाचिजुहोतिना लक्षणया १५ पदहोमव्यक्तरुपस्थितिमन्थरा 'पदे जुहोति ' इत्यत्र तु द्रा । अतः पदेनाऽहवन यस्य बाघ- स्तस्मान्न विकल्पः । कर्मव्यवस्थैव तु बलीयसी विवाहादौ सौर एवेति दर्शान्तानां पूर्णिमान्ताना च मासविशेषाणां जैत्रादिसंज्ञा नक्षत्रप्रयुक्ताः 'सास्मिन्पौर्णमासीतिसंज्ञायाम्' इत्यनुशासनात् । तेन यस्मिन्मासे पौर्णिमाचित्रायुता स चैत्रः । एवं वैशाखादयोऽपि । अतः सम्भवत्पौर्णमासीयोगे- ज्वमान्तेष्वेव चैत्रादिपदं मुख्यम् । पौर्णिमान्तसौरयोस्तु गौणम् । एवं मासपदमपि । २० " इन्द्राग्री यत्र हूयेते मासादिः स प्रकीर्तितः । अग्नीषोमो स्थितौ मध्ये समाप्तौ पितृसोमको" ॥ इति शक्तियाहकवाक्यात् । इति मासनिर्णयः। अथ चैत्रकृत्यम् । भविष्योत्तरे " चैत्रे त्रिरात्रं नताशी नया नात्वा ददाति यः। " अजाः पञ्च पयस्विन्यो दरिद्राय कुटुम्बिने । न जायते पुनरसौ जीवलोके कदाचन ". तत्रैव "चत्रे मासे त संप्राप्ते यः कुर्यान्नक्तभोजनम् । पिष्टं तु पयसा युक्तं मुबानः शालिसम्भवम्॥ २५ पूजयेत्पार्वती भन्या कृत्वा वै चन्दनस्य च । गन्धपुष्पोपहारैश्च विशार्द्धभुजसमिताम् ॥ "देवीं ज्वालामुखीनाम्नी कुडकुमागरुचन्दनः । धूपं सागरुक:रं भगवत्यै निवेदयेत् । वामनपुराणे “चैत्रे मासि विचित्राणि शयनान्यासनानि चविष्णोः प्रीत्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणध्वर्थ " १ अज्ञयोरेव पाठो दृश्यते दयफधवन षु तु व्यत्यासने दत्त । २ पक्षज्ञ-शक्त्या ३ वधफभरय ज्ञई-अपि ।

·८८ वेशासकृत्यम् । [ समय- " (0 " मात्स्ये "वर्जयित्वा मधो यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् । दयाहस्राणि सूक्ष्माणि रसवस्त्रयुतानि च। संपूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति ॥ ॥ इति चैत्रकृत्यम् ॥ अथ वैशासकृत्यम् । विष्णुस्मृती तुलामकरमेषेषु प्रातःनायी भवेन्नरः । हविष्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम् " ॥ इति । ५ पद्मपुराणे वैशाखे विधिनास्नानं देवनयादिके बहिः।हविष्यं ब्रह्मचर्य च भूशय्या नियमास्थितिः " व्रतं दानं दमो देवि मधुसुदनपूजनम् । अपि जन्मसहस्रोत्थं पापं दहति दारुणम्" ॥ इति । तथा “ मधुमासस्य शुक्लायामेकादश्यामुपोपितः । पञ्चदश्यां च मो वीर मेषसंक्रमणे तु वा ।। " वैशाखस्नाननियम ब्राह्मणानामनुज्ञया । मधुसूदनमभ्यय॑ कुर्यात्सङ्कल्पपूर्वकम् ॥ ॥ मन्त्रस्तु “वैशाख सकलं मास मेषसंक्रमण रवः । प्रातः सनियमः नास्ये प्रीयतो मधुसूदनः । १० मधुहन्तुः प्रसादेन ब्राह्मणानामनुग्रहात् । निविभमस्तु मे पुण्यं वैशाखस्नानमन्वहम् ॥ " माघवे मेपगे भानो मुरारे मधुसूदन । प्रातःस्नानेन मे नाथ फलदो भव पापहन् " ॥ इत्युच्चार्य विधिवस्नायात् । स्नानाशक्तौ तत्रैव त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां वैशाख्यां वा दिनत्रये । अपि सम्यग्विधानेन नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ प्रातः स्नातः सनियमः सर्वपापैः प्रमुच्यते " ॥ इति । १५ तथा "कण्डूय पृष्ठता गां तु स्नात्वा पिप्पलतर्पणम् । कृत्वा गोविंदमभ्यर्च्य न दुर्गतिमवाप्नुयात् "॥ पिप्पलतर्पणम् विप्पलमूलसेचनम् । अर्चनेऽपि विशेषस्तैत्रय "माधवं सकलं मासं तुलस्या योऽर्चयते नरः । त्रिसन्ध्यं मधुहन्तारं नास्ति तस्य पुनर्मवः" इति। भारते "निस्तरेदेकमक्तेन वैशाखे योजितेन्द्रियः। प्रातःस्नायी नरःस्त्री वा ज्ञातीनो श्रेष्ठतां बजेत्"। वामनपुराणे वैशाखेऽप्यूपलवणं वर्जयित्वाचगोप्रदः।भूत्वाविष्णुपदे कल्पं स्थित्वा राजा भवेदिह'। २० नृसिंहप्रसादे पद्मपुराणे " तीर्थे वाऽनुदिनं स्नानं तिलैयत्पितृतर्पणम् ॥ " दानं धर्मघटादीनां मधुसुदनपूजनम् । माधवे मासि कुर्वीत मधुसूदनतुर्टये " ॥ अपराः वामनपुराणे " गन्धाश्च माल्यानि तथा वैशाखे सुरमीणि च । देयानि द्विजमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये " ॥ उद्यापनं च तत्रैवोक्तम् २५ "मासमेकं बहिः स्नात्वा नद्यादी विमले जले। एकादश्यां वा द्वादश्यां पौर्णमास्यामयापि वा। “उपोष्य नियतो भूत्वा कुर्यादुद्यापनं बुधः । मण्डपं कारयेदादी कलशं तत्र विन्यसेत् ॥ " निष्केण वा तदईन तदनाथ वा पुनः । शक्त्या वा कारयेद्देवं सौवर्ण लक्षणान्वितम् ॥ " लक्ष्मीयुतं जगन्नाथं पूजयेदामने बुधः। भूपणैश्चन्दनैः पुष्पैःपर्नेवेद्यसञ्चयः । "एवं संपूज्य विधिवद्रात्री जागरणं चरेत् । श्वोभूते कृतमैत्रोऽथ ग्रहवेद्या ग्रहान्यजेत् ॥ “होम कुर्यात्प्रयत्नेन पायसेन विचक्षणः । तिलाज्येन यवैर्वाऽपि सर्वेऽपि स्वशक्तितः ।। " अष्टोत्तरसहस्रं वा शतमष्टोचरं तु वा । प्रतद्विष्णुप्नेनैव इदं विष्णुरनेन वा । १ अघकख-घृतक्षकम् ; प-क्षयम्।ज्ञ-घृताइतम् । २ वफ-तु । ३ पक्ष-द्विजः । ४ ज्ञ-लक्ष्मी । , ५ज्ञ-निहरे । ६ ज्ञ तृष्टिदम् । ७क्षवफ-जपेत् ।

·" “ 6 'मयूखः] ज्येष्ठापाठ्योः। ८९ “व्रतसंपूर्तिसिध्यर्थमेकां घेर्नु पयस्विनीम् । पादुकोपानहीं छत्र गुरवे न्यजनं तथा । " शय्यां सोपस्करां दद्याद्दीपिका दर्पणं तथा । ब्राह्मणान्मोजयेत्रिंशत्तेभ्यो दद्याच दक्षिणाम् ॥ कलशाअलपूर्णाश्च तेभ्यो दद्यायवांस्तथा ॥ " एवं कृते माधवस्य उयापनविधी शुभे । फलमानोति सकलं विष्णुसायज्यमाप्नुयात् "। वैशाखस्य मलत्वेऽपि तत्रैव स्नानादि समाप्यमिति हेमाद्रिमदनौ । तथा च काठको आरपं मलमासात्प्राग्यकाम्पमसमापितम् । संग्राले मरमासेऽपि तस्समाप्पमसंशयम्" इति। इति वैशासोद्यापनविधिः । इति वैशासकृत्यं । अथ ज्येष्ठकृत्यम् । भविष्योत्तरे “ पिष्टेन पङ्कजं कृत्वा ज्येष्ठे मासि सभेदकम् । पुष्पै. संपूज्य गन्धाय नावनविभूषितः ॥ " वर्षकोटियुगं सायं सूर्यलोके महीयते " ॥ पङ्कजो ब्रह्मा । वामनपुराणे 'उदकुम्भाचं धेनुं च तालवृन्तं च चन्दनम् । त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थ दातव्यं ज्येष्ठमासि च"॥ इति ज्येष्ठकृत्यम् । अय आषादकृत्यम् । यामनपुराणे उपानयुगलं उत्रं लवणामलकानि च । आपाढे मानसप्रीत्ये दातव्यानीह मक्तितः"। मारते "आषाढमेकमक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः । बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते "। इति आषाढकृत्यम् । अय चातुर्मास्यव्रतानि । भविष्योत्तरे "स्त्री वा नरोधा मदतो घधि सुदृढव्रत । गृह्णीयानियमानेतान्दन्तघावनपूर्वका ॥ "तेषां फलानि वक्ष्यामि तत्कर्तृणां पृथक पृथक् । कटुतैलपरित्यागाच्छत्रुनाशमवाप्नुयात् " ॥ तथा “ योगाभ्यासी भवेद्यस्तु स ब्रह्मपदमाप्नुयात् । क्ट्रॉम्लतिक्तमधुरक्षारकापायसञ्चयम् । " यो पर्जयेस वरूप्य वोर्गन्ध्यं नाप्नुयात्कचित् । ताम्बूलवर्जनाद्भोगी रक्तकण्ठश्च जायते ।। "मधुरस्वरो मवेद्राजन् पुरुषो गुहउर्जुनात् । तैलस्य वर्जनाद्राजन्सुन्दरादः प्रजायते ॥ घृतत्यागाच लावण्यं सर्वस्निग्यतनुर्भवेत् । फटत्यागाच मतिमान्वहूपुत्रश्च जायते । "शाकपाशनाद्भोगी अपवादोऽमलो मवेत् । पादाम्यहापरित्यागाधिरोभ्यहविर्जनात् ॥ दीप्तिमान्दीप्तकरणो यक्षो द्वन्यपतिर्मवेत् । दधिपतझनियमो गोमतो गोपतिर्भवेत् । २५ "इन्द्रातियित्वमाप्नोति स्थालीपाकस्य पर्जनात् । लभते सन्तति दी तेलपाविवर्मनात् ॥ “ममो प्रातरशायी च वारो मुनिवरी भवेत् । सदर मुनिः सदा योगी मधुमासस्प वननाद । एकान्तरोपवासेन ब्रह्मलोके महीयते । मौनवती भरेयस्तु तस्याशास्सालिता भवेत् । श-मदनरत्नी । ३ अवघमयफश्पसक्ष-पान । ३ अवघरयफफाप-मुनु । ४ पक्षश- कमकम् । ५अवधकफमपखक्षरद-एम्ल। घर-परभे, श-हिरणो । २० ॥ । तथा ·" “ चातुर्मास्यत्रतानि । [स समय- भूमौ मुझे सदा यस्तु स पृथिव्याः पतिर्मवेत् । नमो नारायणायेति जपन्यज्ञफलं लभेत् ॥ पादाभिवन्दनाद्विष्णोर्लमेनोदाननं फलम् । विष्णुपादाब्जसंस्पर्शादिनपापात्प्रमुच्यते ॥ : पादोदकाभिषेकाई गङ्गास्नानं दिने दिने । विष्णुदेवकुले कुदुिपलेपनमार्जने । "कल्पस्थायी भवेद्राजा रा नरो नात्र संशयः॥ ५ प्रदक्षिणशतं यस्तु करोति स्तुतिपाठकः । हंसयुक्तविमानेन स वै विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ " गीतवाद्यकरो विष्णोर्गान्धर्व लोकमाप्नुयात् ॥ "नित्यं शाखसमाख्यानालोकान् यस्तु प्रबोधयेत्।व्यासस्तुष्यति तस्याशु विष्णुलोकं स गच्छति ।। कृत्वा प्रेक्षणकं विष्णोर्लोकमन्सरस वजेत् । तीर्थीबुस्नपनाद्विष्णोर्निर्मलं ज्ञानमाप्नुयात् ॥ पञ्चगव्याशनापार्थ चान्द्रायणफलं लभेत् । अयाचितेन प्राप्नोति पुत्रधर्मानशेषतः ।। १० पठानकालभोक्ता या कल्पस्थायी भवेदिवि । "शिलोञ्छेन तु भुभानः प्रयागस्नानमाप्नुयात्।। पणेषु यो नरो मुक्के कुरुक्षेत्रफलं लभेत् ॥ “ यामद्वयं जलत्यागान्न रोगैरभिभूयते । गुडवर्जी नरो दद्यात्तद्भतं ताप्रमाजनम् । सहिरण्यं नृपश्रेष्ठ लवणस्याप्ययं विधिः " ॥ ब्रह्मवैवर्ते " एकमक्तं नरः कृत्वा नित्यस्नायी दृढवतः । योऽर्चयेञ्चतुरो मासान्वासुदेवं स नाकभाक् ॥ १५ “ यस्तु सुप्ते हृषीकेशे नक्तमाचरते व्रती । वत्रयुग्मं नरो दत्त्वा शिवलोके महीयते ॥ अपूपवर्जनं कृत्वा भोजने व्रतमाचरेत् । कातिके स्वर्णगोधूमान्वस्त्रं दत्त्वाऽश्वमेधमाक" ॥ अन्नं दत्त्वा च विप्राय ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । एकान्तरोपवासेन विष्णुपूजनतत्परः। एकान्तरोपवासः उपवासद्वयान्तरितनक्तः "गां दत्त्वा वासुदेवस्य लोके संपूज्यते नरः ॥ यस्तु सुप्ते हृषीकेशे क्षितिशायी भवेन्नरः । शय्यां सोपस्करां दत्त्वा इन्द्रलोके महीयते ॥ यार्पिकांश्चतुरो मासान मयं मांसं च यस्त्यजेत् । स्वर्णदो हरिमुद्दिश्य स भवेद्वेदवित्तमः ॥ क्षपयेत्कृच्छ्रपादेन आषाढादिचतुष्टयम् । विष्णुपूजनकृन्मर्त्यः स भवेत्तनिकेतनः" ॥ बतान्ते कृत्यं तत्रैव " समाप्तौ भोजयेदिप्रान भक्त्या दद्याच दक्षिणाम् । तथा-" समाते गोयुगं दद्याहत्त्वा विप्राय भोजनम्॥ तथा-" समाप्तो गोवृष दयानं काञ्चनसंयुतम् " ॥ तथा-" व्रतान्ते च तथा दद्याद्नामेको च पयस्विनीम् " २५ तथा--" वस्त्रयुग्मं समाप्तौ तु वस्त्रं दद्याद्दिजातये"। इति । तथा-"वतान्ते विप्रमिथुनं पूज्य धेनुसमन्वितान् । वृक्षांन्हिरण्मयान्दद्यात्सोऽश्वमेधफलं लभेत्". एतेषां च पक्षाणां शक्तितो व्यवस्था । चातुर्मास्ये निषिद्धान्युक्तानि भविष्योत्तरे " सुप्ते यस्मिनिवर्तते कियाः सर्वाः शुभोदयाः । विवाहबतबन्धादि चूहासंस्कारवीक्षणम् ॥ १ रय-र्य । २ पस-गर्व । ३ ज्ञकार्ये उप-। ४ ज्ञ-प्रदक्षिणा । ५ ज्ञ-तार्थेषु । ६ पक्ष-देह ।। "प-प्रमीपभाक् । ८ प-रभते । ९ घबणरयपफ-द्विगः क्ष-वेदपारगः । १० ज्ञ-वृपान् । . “ " ॥ २० " ।

·मयूसः] नदीना रजोदोषः। ९१ " यज्ञा गृहप्रवेशाच प्रतिष्ठा देवममृताम् । पुण्यानि यानि कर्माणि न स्युः मुझे जगत्पतो"॥ वाक्षणमपूर्वदेवीक्षणम् । पुण्यानि कर्माणि ज्योतिष्टोमादीनि । *मयिष्ये "प्रावणे वर्जयेच्छाक दधिमादपदे तथा।दुग्धमाश्वयुभे मासि कार्तिक द्विदलं त्यजेता" इति चातुर्मास्यविधिः। अथ नदीनां रजोदोपः। तत्र तावन्नयो विविधाः । महत्योऽपाश्चति । तया च ब्रह्मपुराणे ५ " गोदावरी भीमरची तुगभद्रा च वेणिका । तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः । "मामीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च दिनयस्योत्तरतः स्थिताः । " द्वादशैता महानयो देवर्विक्षेत्रसंमवार" ॥ पतदन्या अल्पाः । ततोऽप्यल्पा गर्ताः । तया च स्मृतिसंग्रहे "धनुःसहसाण्यष्टौ च गतिर्यासा न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गर्तास्ते परिकीर्तिताः "॥ १० तन महतीषु भविष्योत्तरे " आदौ तु कर्कटेदेवि महानयो रजस्वलाः । तिदिनं तु चतुर्थेऽह्निशुद्धाःस्युर्जालवी यया"॥ इति । देवलः "गङ्गा च यमुना चैव पृक्षजाता सरस्वती। रजसा नाभिभूयन्ते ये चान्ये नदसंशिताः ॥ "शोणसिंधुहिरण्याख्या कोकलोहितघरीः । शतद्रुश्न नदाः सप्त पावनाः परिकीर्तिताः "। स्मृतिसंग्रहे सपनस्य सुता गङ्गा गौतमी च सरस्वती । रजसा नाभिभूयन्ते घेणा च नदसंज्ञिता:"। गङ्गाधर्मद्रवःपुण्या यमुना च सरस्वती । अन्तर्गतरजोदोपाः सविस्था चामलाः" एवं च "प्रथमं कटे देवि ज्यहं गङ्गा रजस्वला"। तथा-"कर्कटादो रजोदुष्टा गौतमी वासरत्रयम् । चन्द्रभागा सती सिन्धुः सरयूनर्मदा तथा" । इत्यादि तदन्तर्गतरजोदोषविषयम् । अल्पनदीपु विशेषान्तरमाह देवल: २० "नमोनमस्ययोमध्ये सर्वा नयो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत देवर्षिपितृतर्पणम्"। अनिश सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नयो रजस्वलान स्नानादीनि कर्माणि तासु कुर्वीत मानवः। न चैतयोः सर्वा नय इत्यविशेषोक्या महानदीविषयस्वमपीति वाच्यम् । सिंहकईटयोमध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुति वर्जयित्वा समुद्गाः इति व्याघ्रपादोक्तेः । अल्पनदीषु अत्ववधिर्मात्स्ये २५ "यावनोदोते भगवान दक्षिणाशाविभूषणम् । तावदजोवहा नद्यः करतोयाः प्रकीर्तिताः ॥ इति । करतोया अल्पोदकाः । कात्यायनेन त्वत्रोक्तो विशेषः या. शोषमुपगच्छन्ति प्रीष्मे कुसरितो मुवि । तासु प्रावृषि न स्नायादपूर्ण दशवासरे " ॥ इति । रजोदोषश्च न तत्तीरवासिनाम् । नतु ततीरवासिनाम्' इति निगमोक्तः । विशेषान्तरं मत्स्यपुराणे 'पुण्याम्ममा समायोगादुष्टमप्यम्बु पावनम् " ॥ इति । १ज्ञ-भूभुजाम् । * पक्ष-पाठ । २ ज्ञ-स्मृत्यन्तर । ३ प-कृष्णगोदा। ४ ज्ञ-क्षा । ५ वप-बर्वरः । प-खनदी। निगम.. " " । " ·. २२ श्रावणमाद्रपदकस्यानि । [समय- भारते च "अपवित्रमपि प्राप्य गदां याति पवित्रताम् ॥ रजोयुतनदीजलपाने प्रायश्चित्तं स्मृतिसमहे "कालेनमस्यशुदं स्यात्रिरात्रंतु नवोदकम् । अकाले तु दशाहं स्यात् पीत्वा नाद्यादहर्निशम् इति। मविप्ये-"महदम्बुसमं वाऽपि यदि तिष्ठेत्पुरातनम् । नवाम्बे मिश्रितं तेन न दुष्टमिति सूरयः "५ योगयानवल्क्यः " रजोदुष्टेऽम्मासि स्नानं वज्य नद्यादिषु द्विजैः। कदर्थितं रजस्तेषां संध्योपास्तिश्च तर्पणम्"। तथा "अजा गोर्महिषी चैव ब्राह्मणी च प्रसूतिका।भूमेनवोदकं चैव दशरात्रेण शुद्ध्यति" ॥ कृतनूतनपायुदकमपि नवोदकम् । व्याघ्रपादः अमावे कूपवापीनामनपायिपयोभृताम् । रजोदुष्टेऽपि पयसि मामभोगो न दुष्यति ॥ १० यसिधः "उपाकर्मणि चोत्सगें प्रेतालाने तथैव च। चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदोषो न विद्यते " इति । तत्र मासवतानि। अथ श्रावणकृत्यम् । मारते " श्रावणं नियतो मासमेकमक्तेन यः क्षिपेत् । यत्र तत्राभिषेकेण पूज्यते ज्ञातिबर्द्धनः" । वामनपुराणे १५ “घृतं च क्षीरकुम्भाश्च घृतपकं फलानि च । श्रावणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि दिने दिने " ॥ इति श्रावणकृत्यम् । अथ भाद्रपदकृत्यम् । भारते "प्रौष्ठपये तु यो मासमेकाहारो मवेन्नर । धनान्यः स्फीतमरुतामैश्वर्य प्रतिपद्यते" !! वामनपुराणे " मासि माद्रपदे दद्यात्पायसै मधुसर्पिषा । हृषीकेशप्रीणनार्थ लवण भगुडोदनम् ॥ २० इति माद्रपदकृत्यम् । अथ आश्विनकृत्यम् । यमः “घृतमाश्वयुजे मासि नित्यं दद्याविजातये । प्रीणयित्वाऽश्विनौ देवो रूपमागधिजायते" । वामने "तिलाः स्थिरानवृषभं दधि ताम्ररसादिकम् । प्रीत्यर्थ पद्मनामस्य देयमाश्वयुजे नरैः" । भारते २५ “ तथैवाश्वयुजं भासमेकभक्तेन यो नयेत् । प्रजावान्बहुपुत्रश्च वाहनान्यः से जायते” इति। आश्विनकृत्यम् । अथ कार्तिककृत्यम् । विष्णुः " कार्तिकं सकलं मासं नित्यस्नायी जितेन्द्रियः । जपन्हविष्यमुग्दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते " । ३० जपश्चेष्टदेवतामन्त्रस्य गायत्र्या वा । एतच्च शक्तपरम् । अशक्तस्य तूक्तं काशीखण्डे " वाराणस्यां पञ्चनदे ऽयहं स्नातास्तु कार्तिके। अमी ते पुण्यवपुषः पुण्यभाजोऽतिनिर्मला:॥ इति । १प-नायु । २ अघकखक्षमपह-पा; ज्ञ-पर्छ । ३ज्ञ-ह । ज्ञ-धन । ५ पक्षशअ-ब। ६प-दाता।

·मयूखः ] कार्तिक कृत्यम् । ५ " ॥ पाने " तुलसीकाननं राजन् गृहे यस्यावतिष्ठति । तद्गृहं तीर्थरूप तु न याति यमकिकराः ॥ रोपणापालनास्पर्शात्तॄणापहरणात्तथा । तुलसी हरते पापं वाड़मनःकायसंभवम् ॥ तुलसीमंजरीभिर्यः कुर्याद्धरिहरार्चनं । न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी न संशयः ।। तुलसीमंडपच्छाया यत्र यत्र भवेन्नृप । तत्र श्राद्धं प्रकुर्वीत पितृणां दत्तमक्षयम् तुलसीदल लक्षणस्नानकालश्चोक्तस्तत्रैव "कातिके बिन्दुतीर्थ यो ब्रह्मचर्यपरायणः । स्नास्यत्यनुदिते' भानौ भानुजात्तस्य भीः कुत्तः । मानुजाद्यमाव । तत्रैव स्नानमन्त्रः “ कार्तिकेऽहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्दन । प्रीत्यर्थे तव देवेश दामोदर मया सह ।। " इमं मन्त्रं समुच्चार्य मौनी स्नायावती नरः" ॥ इति । अर्घ्यमन्त्रश्च तत्रैक “तिनः कार्तिक मासि स्नातस्य विधिवन्मम । दामोदर गृहाणाय दनुजेन्द्रनिषूदन । " स्नाने नैमित्तिके कृष्णा कातिके पापशोषणे। गृहात्वयं मया दत्तं राधया सहितो भवान् ॥ " इमौ मन्त्री समुच्चार्य योऽयं मह्यं प्रयच्छति । सुवर्णरत्नपुष्पाम्बुपूजाशझेन पुण्यवान् ॥ सुवर्णपूर्णपृथिवी सङ्कल्पोदकपूर्वकम् । तेन दत्ता भवेत्सम्यक् सुपात्राय सुपर्वणि " ॥ इति । १५ पाझे " तुलसीदललक्षण कार्तिके योऽर्चयेद्धरिम् । पत्रे पत्रे मुनिश्रेष्ठ मौक्तिकं लमते फलम् ॥ तत्रैव “ कुरुक्षेत्रे कोटिगुण गङ्गायामपि तत्समः । ततोऽधिक पुष्करे स्याहारवत्या च भार्गव ॥ "दुर्लमः कार्तिको विप्र मथुरायां नृणामिह " ॥ इति । स्कान्दे कार्तिकमाहात्म्ये " धात्रीछायाया यः कुर्यात्पिण्डदानं महामुने । मुक्ति प्रयान्ति पितरः प्रसादान्माधवस्य च दानमाह वामनः २० “ कनई रजतं दीपान मणिमुक्ताफलादिकम् । दामोदरस्य प्रीत्यर्थं प्रदद्यात्कार्तिके नरः॥ चन्द्रप्रकाशे वर्षदर्पणे “विप्रवेश्मनि यो दद्यात्कार्तिके मासि दीपकर्म । अग्निष्टोमफलं तस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ " चतुष्पथेषु रथ्यासु ब्राह्मणावसथेषु च । वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च ॥ "दीपदानाद्धि सर्वत्र महाफलमवाप्नुयात् । २५ "उच्चैः प्रदीपमाकाशे यो दद्यात्कातिके नरः । सर्व कुलं समुद्धृत्य विष्णुलोकमवाप्नुयात्" इति। मन्त्रोऽपि तत्रैव " दामोदराय नभसि तुलायाते मया सह । प्रदीपं ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे "॥ इति । स्कान्दे "प्रदीपमाला यः कुर्यात्कातिके मासि वे मम । अवसानेषु दीपानां ब्राह्मणान् भोजयेच्छुचिः ॥ गाणपत्यं स लमते दीप्यते च रविर्यथा" ॥ इति । भारते "कार्तिके तु नरो मासं यः कुर्यादेवभोजनम् । शूरश्च बहुवीर्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते ॥ काशीखण्डे "कृच्छ वा चातिकृच्छ्रे वा प्राजापत्यमयापि वा। संप्राप्ते कार्तिक मासि कुर्याच्छक्त्याऽतिपुण्यवान। " एकान्तरं व्रतं कुर्याधिरावतमेव वा । पञ्चरात्र सप्तरात्रं संप्राप्ते कार्तिके व्रती ॥ १ कपरय-ने । २३-ति ३ फव-क । " ॥ . - ·९४ भीमपंचकम् । [समय- " पक्षबतं वा कुर्वीत मासोपोपणमेव वा । शाकाहारं पयोहारं फलाहारमथापि वा ।। " चरेयवामाहार वा संप्राप्ते कार्तिके व्रती । ब्रम्हचर्य चरेसुर्जे महावतफलाप्तये ।। "पत्रभोजी भवेदूर्ने कांस्यं त्याज्यं प्रयनतः । कांस्यस्य नियमे दद्यात्कांस्यं सर्पिःप्रपूरितम् ॥ नारदीये "कातिके वर्जयेत्कांस्य कार्तिक शुक्तसन्धितम् । शुक्तं पर्युषितम् । सन्धितं लवण- शाकः । पाझे " राजिकां मादकं चैव नेवायात्कार्तिके नती । द्विदलं तिलतलं च तयान्यन्मतिदूषितम् ॥ दिलदं तु " - - मायमुद्रमसूराश्च चणकाश्च कुलत्यकाः । निष्पावा राजमाषाश्च आढक्यं द्विदलं स्मृतम् "॥इति । १० स्कान्दोक्तम् । भारते " कार्तिके वर्जयेन्मांस कार्तिके वर्जयेन्मधु" ॥ इति । काशीखण्डे " मधुत्यागे घृतं दद्यापायस च सशर्करम् । मांसाशिनोऽपि ये भूपास्त्यजेयुस्तेऽपि कार्तिक । “नियमान्मत्पमांसानां प्रदद्यात्कार्तिके व्रती कूष्माण्डानि समांतानि दशवर्णयुतान्यपि। " कातिके मोनभोजी यः सोऽश्नात्यमृतमेव हि । सुघण्टा सतिलां मौनी सहिरण्यो प्रदापयेत् । " कातिके लवणं त्यक्तं येन व्रतभूता सतो । त्यक्ताः सर्वे रसास्तेन तत्यागी गां प्रदापयेत् ॥ १५ “भूशा कातिके कुर्यान भव संस्पृशेद्वती । पर्यवं भूषणैर्दद्यात्सतूलं सोपघानकम् ॥ सर्वचातुर्मास्यान्यपि चतुलसंभवे कार्तिक एव कार्याणि । तथा च तत्रैव " चतुर्वपि च मासेपु न सामर्थ्य व्रते यदि । तदोर्जे बतिना माव्यमप्यब्दफलमिच्छता " ॥ इति " अथ भीष्मपश्चकम् । २० कार्तिक प्रक्रम्य ब्राझे एकादश्यां तु गृह्णीयाद्वतं पञ्चदिनात्मकम् । व्रती स्नात्वा विधानेन मध्याह्न तु तथा पुनः" । अत्र प्रातमध्याह्ने च मृगोमयाभ्यां स्नात्वा देवपिपितृसंतर्य विष्णु पञ्चामृतपञ्चगव्यैः संस्नाम्य कर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमचन्दनैरनुलिप्य पुष्पैरभ्यर्च्य कृष्णागरुणा धूपयित्वा पाश्चाहिकमनवरतदीप प्रज्वाल्य हविष्यान्नं निवेद्य सायंसन्ध्यामुपास्य मूलमन्वं जपेत् । तत्र पञ्चसु दिनेषु विशेषः । २५ आये पोः पादौ पूजयेत् । द्वितीये बिल्वपत्रैजीनुनी । तृतीये जानुत आनामि तुलसीपः । चतुर्थे जातिपुष्पादिभिः स्कन्धौ । पञ्चमे मालतीपुष्पैः शिरः । तथा पञ्चायपि दिनेषु पूजोचाम् सत्यवताय शुचये गाङ्गेयाय महात्मने । भीष्माय वै ददाम्यय॑माजन्मब्रह्मचारिणे ॥ वसूनामवताराय शन्तनोरात्मजाय वै । अध्ये ददामि भीष्माय सोमवंशोद्भवाय च ॥ " वेयाघ्रपादगोत्राय साङ्कृत्यप्रवराय च । गङ्गापुत्राय भीष्माय प्रदास्येऽहं तिलोदकम् ॥ अपुत्राय ददाम्येतत्सतिलं भीष्मवर्मणे"। इत्येतैर्मन्त्रीमं संतर्य गोमयगोमूत्रदुग्धदधिघृतानि क्रमेण पञ्चसु दिनेषु पियेत् । एवं पञ्च दिनान्युपोष्य षष्ठदिवसे विधिधरनास्बा पकानेन पञ्च बाह्मणान्संभोज्य बन्धुभिः सह रात्री “ . १ फव-मना।

·मयूखः] कार्तिकवतोद्यापनविधिः। " ॥ भुजीत । अत्र च एकादश्या सुवर्ण द्वादश्यां वनं त्रयोदश्यां गौश्चतुर्दश्या घृतपायस पौर्णमास्यां श्वेतकृष्णतिला वस्त्रं च देयम् । मैथुनानृतवादमधुमांसताम्बूलाभ्यङ्गादि वानि । अभ्यङ्ग- माधमसूरमुद्रचणककुलायनिष्पावराजमाषाढक्यादीनि वानि । अन्यान्यपि वान्युक्तानि पाझे पालाण्डु लशुन हिडें छत्राकं गृञ्जनं तया । नालिका मूलकं शिमं वर्जये कार्तिके व्रती ॥ अलावू चावि वृन्ताकं कूष्माण्डं बृहतीफलम् । कलिङ्गं चक्रपिष्ट च वर्जयेद्वैष्णवो वती"। तथा “विपाचितंच दग्धाननवायादेष्णको वती। क्रमाकूष्माण्ड बृहती छत्राके मूलकें तथा । श्रीफलं च कलिङ्गं च फलं धात्रीमवं तथा । नारिकेलं तथाऽलावू पटोले बदरीफलम् ॥ 'चर्मवृन्ताकजं शाकं शाकं तुलसिजं तथा । शाकान्येतानि वानि क्रमात्प्रतिपदादिषु । " धात्रीफलं वो तदर्जयेत्सर्वदा गृही" । एतेषु च स्नानादिपु सौरश्चान्द्रो वा मास आश्रणीयः। १० "तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नानं विधीयते । हविष्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम् इति विष्णुस्मृतेः। "आश्विनस्य तु मासस्य या शुक्लकादशी भवेत् । कार्तिकस्य बतानीह तस्यां वै प्रारमेसुधीः । इति पाद्मोक्तेश्च । इति कार्तिक कृत्यम् । अथ कार्तिकव्रतोद्यापनविधिः । पाझे नारद उवाच " अयोर्जवतिनः सम्यगुद्यापन विधि नृप । तं शृणुष्व मयाऽऽख्यातं सविधानं विशेषतः ॥ "ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां कुर्यादुद्यापन प्रती । तसंपूर्णतार्थाय विष्णुप्रीत्यर्थमेव च ॥ तुलस्या उपरिष्टातु कुर्यात्मण्डपिका शुमाम् । सुतोरणां चतुरां पुष्पचामरशोभिताम् ॥ "द्वारेषु द्वारपालाश्च पूजयेन्मृण्मयान्पृथक् । पुण्यशीलं सुशीलं च जयं विजयमेव च ।। "तुलसीमूलदेशे तु सर्वतोभदमेव च । पञ्चभिर्वणः सम्यक् शोमाढ्यं समलड्कृतम् ॥ "तस्योपरि सविधान पश्चरस्नसमन्वितम् । महाफलेन संयुक्तं कुम्भ तर निधाय च ॥ " पूजयेत्तत्र देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम् । कौशेयपीतवसनं युक्तं जलधिकन्यया । " इन्द्रादिलोकपालाश्च मण्डपे पूजयेद्वती । द्वादश्या प्रतिबुद्धोऽसौ त्रयोदश्यां यतः सुरेः ।। दृष्टोऽर्चितश्चतुर्दश्यां तस्मात्पूज्यस्थिताविह । तस्यामुपवसेद्भक्त्या शांतः प्रयतमानसः ।। पूजयेद्देवदेवेशं सौवर्ण गुर्वनुज्ञया । उपचारैः षोडशमि नामक्ष्यसमन्वितः ॥ २५ - रात्री जागरणं कुर्याद्रीतवाद्याविभङ्गालैः । मतिं कुर्वन्ति ये मक्त्या जागरे चक्रपाणिनः ॥ " जन्मान्तरशतोद्भूतस्ते मुक्ताः पापसञ्चये । नराणां जागरे विष्णोगतिनृत्यं प्रकुर्वताम् ।। "गोसहने च ददता फले सममुदादतम् । गीतनृत्यादिकं कुर्वन दर्शयन्कौतुकानि च ॥ "पुरतो वासुदेवस्य रात्रौ वै हरिवासरे । पठन्विष्णुचरित्राणि यो नियति वैष्णवान् । " मुखेन कुरुते वायं खेच्छालापश्चि धर्जयेत् । ततश्च पौर्णमास्यां च सपत्नीकान्दिजोत्तमान । ३० "विशन्मितास्तथैकं वा स्वशनया वा निमन्त्रयेत् । यरान्दत्वा यतो विष्णुमत्यरूप्यमवत्ततः ॥ तयां द हुत जप्तं तदक्षप्यफलं स्मृतम् । अतस्तान्मोजयेद्विमान्पायसानादिना वती १वघकटयई-पाठ । २क्ष-पाठ । अन्येनु कतिकोद्यामनविधिरिति पठन्ति । ३ पक्ष-पभासतः ४ कपईडक्ष-वाभि । ५ क-पत्रि। " २० 4 ·. मार्गशीर्षकृत्यम् । [ समय- " अतो देवा इति दाम्यां जुहुयात्तिलपायसम् । प्रीत्यर्थ देवदेवस्य देवानां च पृथक्पृथक् । दक्षिणां च यथाशक्ति प्रदद्यात्मणमेच्च तान् । देवदेवं समम्यर्च्य देवांश्च तुलसी तया ॥ " ततो गां कपिलो तत्र पूजयविधिवद् व्रती । गुरुं व्रतोपदेष्टार वस्त्रालङ्करणादिभिः । " सपत्नीकं समम्पर्य तांश्च विप्रान्क्षमापयेत् । युष्मत्मसादादेवेशः प्रसन्नो मम सर्वदा ॥ 'व्रतादस्माञ्च यत्पापं सप्तजन्मकृतं मया। तत्सर्व नाशमायातु स्थिरा मे चास्तु सन्ततिः ।। " मनोरथाश्न सफलाः सन्तु नित्यं तवार्चनात् । देहान्ते वैष्णवं स्थानं प्राप्नुयामतिदुर्लभम् ।। " इति क्षमाप्य तान्विान्प्रसाद्य च विसर्जयेत् । कार्तिके वाऽय तपसि विधिरेवविधः स्मृतः"... नारद उवाच "एवं यः कुरुते सम्यक् कार्तिकस्य व्रतं नरः विपाप्मा स तु निर्मुक्तो विष्णुसानिध्यगो भवेत् ।। " सर्ववतेः सर्वतीर्थः सर्वदानश्च यत्फलम् । तत्कोटिगुणितं ज्ञेयं सम्यगस्य विधानतः ॥ " ते धन्यास्ते महापुण्यास्तेषां सर्वफलोदयः । विष्णुमक्तिरतास्ते स्युः कार्तिकवतकारिणः ॥ " देहस्थितानि पापानि वितर्क यान्ति तद्भयात् । क यास्यामो वयं त्वेवं यदूर्जे व्रतन्नरः" । नारद उवाच " इत्यूर्जवतनियमाञ्शृणोति भक्त्या । यो वै तत्कथयति वैष्णवाय नित्यम् ॥ " तौ सम्यम्वतकरणात्फलं भवेद्यत् । तत्सर्व कलुपविनाशनं लमेताम" ॥ १५ इति कार्तिकोद्यापनविधिः । “ अथ मार्गशीर्पकृत्यम् । महामारते " मार्गशीर्ष तु यो मासमेकमक्तेन संक्षयेत् । मोजयेत्तु विनाशक्त्या स मुच्येयाधिकिल्बिषैः ॥ "कृषिभागी बहुघनो बहुधान्यश्च जायते"। वामनपुराणे २० खरोष्ट्राश्वनरा गावः शकटानि अजाविकम् । दातव्यं केशवप्रीत्यै मासे मार्गशिरे नरैः"॥ इति मार्गशीर्षकृत्यम्। अथ पौपकृत्यम् । महाभारते " पौषमासं तु कौतेय एकभक्तेन यः क्षिपेत् । सुभगो दर्शनीयश्च यशोमागी च जायते "॥ इति पौषकृत्यम् । २५ अथ माघकृत्यम् । विष्णुस्मृती तुलामकरमेपेषु प्रातःस्नायी सदा मवेत् । हविष्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम् ॥ इति ।। प्रभासखण्डे "माधे मासि च यः स्नायानरन्तर्येण भारत । पौण्डरीकफलं तस्य दिवसे दिवसे भवेत् "" ब्रह्मपुराणे एकादश्यां शुक्लपक्षे पौषमासे समारभेत् । द्वादश्यां पूर्णिमायां वा शुक्लपक्षे समापनाम पद्मपुराणे "पोषस्यैकादशी शुक्लामारभ्य स्थण्डिलेशयः।मासमात्र निराहारविकालं स्नानमाचरेत् ॥ . "त्रिकालमर्चयेद्विष्णुं त्यक्तभोगो जितेन्द्रियः । माघस्यैकादशी शुक्ला यावद्विद्याधरोत्तम"। १प-तो! २पक्ष-चारिण. 1 ३ क्षप-पाठ'; इतरेनु "ते-उभन्ते " इति पति । ४ पनडयम-- कफनई-न्यजेत् ; क्षज्ञ-पक्षपेत् । ५ फडश-भवेन्नरः । ६ बधरय-त्रिकाले । " " ·मयूसः] . माघस्नानमाहिभा। । १ ॥ इदं त्रिकालस्नानं निरहारस्यैव । साहचर्यात् । स्नानकालच पद्मपुराणे माघमासे रटंत्यापः किञ्चिदम्युदिते रवौ "॥ इति । भविष्योत्तरे “यो माघमास्युपसि सूर्यकराभितप्ते स्नानं समाचरति चारुनदीप्रवाहे "॥ इति । ब्राझे" अरुणोदये तु संप्राप्ते स्नानकाले विचक्षणः ॥” इति । माधवाघ्रियुगं ध्यायन्यः स्नाति सुरपूजितः" ॥ इति । एतानि शक्त्यपेक्षया व्यवस्थाप्यानि । तत्र सङ्कल्पमाह विष्णुः तत्र चोत्थाय नियम गृहीयाद्विधिपूर्वकम् । " माघमासमिमं पूर्ण स्नास्यऽहं देव माधव । तीथस्यास्य जले नित्यमिति सङ्कल्प्य चेतसि ॥ स्नानमंत्र: पाझे “दुःखदारिद्रनाशाय श्रीविष्णोस्तोषणाय च । प्रातःस्नानं करोम्पय माधे पापविनाशनम् । "मकरस्थे रवौ माघे गोविन्दाच्युत माधव । स्नानेनानेन मे देव यथोक्तफलदो भव ॥ "इम मन्त्रं समुच्चार्य स्यायान्मौनसमन्वितः ॥ ॥ इति । " सविन प्रसवित्रे च परं धाम जले मम । त्वत्तेजसा परिभ्रष्टं पापं यातु सहस्रधा इति मन्त्रेण सूर्यायार्घ्यदानमुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये । मासपर्यन्तमसम्भवे व्यहं कर्तध्यम " आस्मिन्योगे त्वशक्तस्तु स्नायादपि दिनत्रयम् ॥ " प्रयागे माघमासे तु व्यहं स्नातस्य यत्फलम् । नाश्वमेधसहस्रेण तत्फलं लभते मुवि । इति पाद्मात् । प्रयागासम्भवे काशीखण्डे "कायुद्भवे प्रयागे ये तपसि स्नान्ति मानवाः । दशाश्वमेधजनितं फलं तेषां भवेटुवम् ॥ भविष्योत्तरे "अप्रावृतशरीरस्तु यः कष्टं स्नानमाचरेत् । पदे पदेऽश्वमेघस्य फलं पामोति मानवः" नारदीये " न यहि सेवयेत्स्नातो ह्यस्नातोऽपि वरानने । होमार्थे सेवयेहि शीतार्थे न कदाचन ॥ २० "अहन्यहनि दातव्याक्तिलाः शर्करयान्विताः । त्रिभागास्तु तिलानां हि चतुर्थः शर्करान्वितः" । तथा " तिलस्नायीतिलोद्वर्ती तिलहोमी तिलोदकी। तिलभुक् तिलदाता च षट् तिला पापनाशना । "तैलमामलकाश्चैव तीर्थे देयास्तु नित्यशः । तथा प्रज्वालयेहि सेवनार्थ द्विजन्मनाम् ॥ पाझे" दातव्यो दीपकोऽखण्डो देवमुद्दिश्य माधवम् । विष्णुः 'माधे मास्यग्निं प्रत्यहं तिलहुत्वा सघृतसरं ब्राह्मणान मोजयित्वा दीप्तामिभवतीति । माधवतोद्यापनमाह चन्द्रप्रकाशे विष्णुः " एवं स्नानावसाने तु मोज्यं देयमवास्तिम् । मोजयेहिजदाम्पत्यं भुपयेवभूषणे । "कम्बलाजिनरलानि वासासि विविधानि च । चोलकानि च देयानि प्रच्छादनपीस्तथा । “ उपानही नया गुप्तमोचको पापमोचकौं । अनेन विधिना दद्यान्माधवः प्रीयतामिति " •अर समापनमन्त्र: " सकिने प्रसविरेच परं घाम जले मम । त्वत्तेजसा परिभ्रष्टं पापं यातु सहस्रपा । दिवाकर जगन्नाथ प्रमाकर नमोऽस्तु ते । परिपूर्ण करिष्येऽहं माघस्नानं तवाशया, "अहन्यहनि दातव्यास्तिलाः शर्करयान्विताः । माघारसाने सुभगे षड्रस मोजनं तथा १वधषकफमक्षपट-संकल्पमंत्रमाह । १ ज-प्रणा । ज्ञ-दिनाना। ४ घवघमफपतक्षायान- मरामोऽपि । ५ज्ञ-नरः ।प-शरान्क्ष-शम् । ७ टयपक्षा-पटः । n ·५ मार्गशीर्षकृत्यम् । [समय- " अतो देवा इति दाम्या जुहुयात्तिलपायसम् । प्रीत्यर्थ देवदेवस्य देवानां च पृथक्पृथक् । " दक्षिणां च यथाशक्ति प्रदद्यात्प्रणमेच्च तान् । देवदेवं समभ्यर्च्य देवांश्च तुलसी तथा । " ततो गां कपिला तत्र पूजयविधिवद् व्रती । गुरुं व्रतोपदेष्टारं वस्रालङ्करणादिभिः ॥ " सपत्नीकं समभ्यर्च्य तांश्च विप्रान्क्षमापयेत् । युष्मत्प्रसादाद्देवेशः प्रसन्नो मम सर्वदा ॥ बतादस्माञ्च यत्पापं सप्तजन्मकृतं मया। तत्सर्व नाशमायातु स्थिरा मे चास्तु सन्ततिः ॥ " मनोरयाश्च सफलाः सन्तु नित्यं तवार्चनात् । देहान्ते वैष्णवं स्थान प्राप्नुयामतिदुर्लमम् ॥ " इति क्षमाप्य तान्विनान्प्रसाद्य च विसर्जयेत् । कार्तिके वाऽथ तपसि विधिरेवंविधः स्मृतः"। नारद उवाच "एवं यः कुरुते सम्यक् कार्तिकस्य तं नरः।विपाप्मा स तु निर्मुक्तो विष्णुसान्निध्यगो भवेत् ॥ १० " सर्ववतैः सर्वतीर्थः सर्वदानश्च यत्फलम् । तत्कोटिगुणितं ज्ञेयं सम्यगस्य विधानतः ॥ " ते धन्यास्ते महापुण्यास्तेषां सर्वफलोदयः । विष्णुमक्तिरतास्ते स्युः कार्तिकवतकारिणः ।। " देहस्थितानि पापानि वितर्क यान्ति तद्भयात् । क यास्यामो वयं त्वेवं यदुर्ने वतकृन्नरः" । नारद उवाच " इत्यूर्जवतनियमाञ्शृणोति भक्त्या । यो वै तत्कथयति वैष्णवाय नित्यम् ॥ " तो सम्यग्वतकरणात्फलं भवेद्यत् । तत्सर्व कलुपविनाशनं लभेताम्" । १५ इति कार्तिकोद्यापनविधिः। " अथ मार्गशीर्पकृत्यम् । महामारते " मार्गशीर्ष तु यो मासमेकमक्तेन संक्षयेत् । मोजयेत्तु विनाशक्त्या स मुच्येयाधिकिल्बिषैः ।। " कृषिमागी बहुधनो बहुधान्यश्च जायते"। वामनपुराणे २० खरोष्ट्राश्वनरा गायः शकटानि अजाधिकम् । दातव्यं केशवप्रीत्ये मासे मार्गशिरे नरैः "॥ इति मार्गशीर्षकृत्यम्। अथ पोपकृत्यम् । महाभारते " पौषमासं तु कौतेय एकभक्तेन यः क्षिपेत् । सुभगो दर्शनीयश्च यशोमागी च जायते"। इति पोषकृत्यम् । २५ अथ माघकृत्यम् । विष्णुस्मृती तुलामकरमेपेषु प्रातःस्नायी सदा भवेत् । हविष्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम् ॥ ॥ इति । प्रभाससण्डे " माघे मासि च यः स्नायान्नैरन्तर्येण मारत । पोण्डरीकफलं तस्य दिवसे दिवसे मवेत् " ॥ ब्रह्मपुराणे ३० एकादश्यां शुक्लपक्षे पौषमासे समारभेत् । द्वादश्यां पूर्णिमायां वा शुक्लपक्षे समापनाम "॥ पद्मपुराणे "पोपस्यैकादशी शुक्लामारभ्य स्थण्डिलेशयः।मासमा निराहारस्त्रिकालं स्नानमाचरेत। "त्रिकालमर्चयेद्विष्णु त्यक्तभोगो जितेन्द्रियः । माघस्यैकादशी शुक्ला यावद्विद्याधरोचम" ॥ १प-तो ! २ पक्षबारिग । ३क्षप-पाठ, इतरेतु "से-उभन्ते ।" इति पति । ४ घबडयम.. कफनई-संयजेत् , क्षक्ष-क्षपेत् । ५ फडश-भवेन्नरः । ६ वधरय-त्रकाले।

·९७ ५ ॥ मयसः] . माघस्नानमाहिभा। इदं त्रिकालस्नानं निरहारस्यैव । साहचर्यात् । स्नानकालश्च पद्मपुराणे “ माघमासे रटत्यापः किश्चिदम्युदितै वो "॥ इति । भविष्योत्तरे “ यो माघमास्युषसि सूर्यकराभितप्ते स्नानं समाचरति चारुनदीप्रवाहे "॥ इति । ब्राझे" अरुणोदये तु संप्राप्ते स्नानकाले विचक्षणः ॥” इति । " माधवाघ्रियुगं ध्यायन्यः स्नाति सुरपूजितः" ॥ इति । एतानि शक्त्यपेक्षया व्यवस्थाप्यानि । तत्र सङ्कल्पमाह विष्णुः तत्र चोत्थाय नियमं गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् । " माघमासमिमं पूर्ण स्नास्यऽहं देव माधव । तीयस्थास्य जले नित्यमिति सङ्कल्प्य चेतसि " ॥ स्नानमंत्रः पाझे दुःखदारिद्मनाशाय श्रीविष्णोस्तोषणाय च । प्रातःस्नानं करोम्यद्य माधे पापविनाशनम् । " मकरस्थे रवौ माघे गोविन्दाच्युत माधव । स्नानेनानेन मे देव यथोक्तफलदो भव ।। इमं मन्त्रं समुच्चार्य स्यायान्मौनसमन्वितः॥ ॥ इति । " सवित्रे प्रसवित्रे च परं धाम जले मम । त्वतेजसा परिभ्रष्टं पापं यातु सहस्रधा इति मन्त्रेण सूर्यायायदानमुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये । मासपर्यन्तमसम्भवे व्यहं कर्तव्यम् " अस्मिन्योगे त्वशक्तस्तु स्नायादपि दिनत्रयम् ॥ १५ "प्रयागे माघमासे तु व्यहं स्नातस्य यत्फलम् । नाश्वमेघसहनेण तत्फलं लभते मुवि । इति पाद्मात् । प्रयागासम्भवे काशीखण्डे काश्युद्भवे प्रयागे ये तपसि स्नान्ति मानवाः । दशाश्वमेधजनितं फलं तेषां भवेटुवम् ॥ भविष्योत्तरे "अप्रावृतशरीरस्तु यः कष्टं स्नानमाचरेत् । पदे पदेऽश्वमेघस्य फलं प्रामोति मानव" नारदीये “ न वह्नि सेवयेत्स्नातो ह्यस्नातोऽपि वरानने । होमायें सेवयेद्ददि शीतार्थे न कदाचन ॥ २० “अहन्यहनि दातव्यास्तिला. शर्करयाऽन्विताः । त्रिभागास्तु तिलानां हि चतुर्थःशर्करान्वितः" । तथा"तिलस्नायीतिलोद तिलहोमी तिलोदकी। तिलभुक् तिलदाताच षट् तिलाः पापनाशना । “तेलमामलकाश्चैव तीर्थे देयास्तु नित्यशः । तथा प्रज्वालयेद्दह्नि सेवनार्थ द्विजन्मनाम्"। पाझे “ दातव्यो दीपकोऽवण्डो देवमुद्दिश्य माघवम् विष्णुः 'माघे मास्यनिं प्रत्यहं तिलहुत्वा सघृतसरं ब्राह्मणान् मोजयित्वा दीप्तामिर्भवतीति ।। १५ माधवतोद्यापनमाह चन्द्रप्रकाश विष्णुः “ एवं स्नानावसाने तु मोज्यं देयमवारितम् । भोजये जिदाम्पत्यं मुषयेदरमूषणैः । कम्बलामिनरलानि वासासि विविधानि च । चोलकानि च देयानि प्रच्छादनपीस्तथा । " उपानही तथा गुप्तमोचको पापमोचकौ । अनेन विधिना दद्यान्माघवः प्रीयतामिति । अत्र समापनमन्त्रः " सवित्रे प्रसवित्रे च परं घाम जले मम । त्वचेजसा परिभ्रष्टं पापं यातु सहस्रधा । "दिवाकर जगन्नाथ प्रेमाकर नमोऽस्तु ते । परिपूर्ण करिष्येऽहं माघस्नानं तदाऽऽज्ञया । " अहन्यहनि दातव्यास्तिलाः शर्करयान्विताः । माधावसाने सुभगे षड्रस मोजनं तथा । १बधघकफमक्षपट-सरल्यमंत्रमाह । १ -प्रणा । ३ ज्ञ-दिनानाय । ४ पवधमफपवक्षरयान- मजोऽपि । ५ज्ञन्नर ।६ प-दारान् क्ष-करम् । ७ टयपक्षन-पयः। २३-१४ " ·। तथा मलमासस्वरूपम् । [समय- "सूर्य में प्रीयतो देवो विष्णुमूर्तिनिरअनः । दम्पत्योसिसी सूक्ष्मे सप्तधान्यसमन्विते ॥ त्रिंशत्तु मोदका देयाः शर्करातिलसंयुताः । भागवयं तिलानां तु चतुर्थः शर्करांशकः । " अनभ्यही वरारोहे सर्व मासं नयेदघम् " । विशेषोद्यापनं तु "कातिके वाऽय तपसि विधिरेवंविधः स्मृतः" । इति वचनात्पूर्वोक्त एव शेयः । इति माघकृत्यम् । अथ फाल्गुनकृत्यम् । स्कान्दे " एकमक्तं तु कुणिः फाल्गुने मासि नित्यशः । स्त्रीपु सौमाग्यमाप्नोति त्रियाच परमप्रियः" । चामने " फाल्गुने व्रीहयो गावो वखं कृष्णाजिनान्वितम् ।गोविन्दप्रीणनार्थाय दातव्यं पुरुषर्षम" प्रातःस्नायी मवेन्नित्यं द्वौ मामौ माधफाल्गुनौ " । इति फाल्गुनकृत्यम् । अथ मलमासः। तस्वरूपं माधवीये ब्रम्हसिद्धान्ते “ चान्द्रो मासो ह्यसंक्रांतो मलमासः प्रकीर्तितः ॥ स विविधः । अधिमासः क्षयमासश्चेति । तदुक्तं मदनरत्ने काठकगृह्ये "यस्मिन मासे न सशान्तिः सङ्क्रान्तिद्वयमेव वा ।मलमासः स विज्ञेयो मासः स्यात्तु त्रयोदशः" इति। आद्यस्वरूपं माधवीये बह्मसिद्धान्ते "चान्द्रोमासो एसडकान्तो मलमासः प्रकीर्तितः" इति। १५ तस्य कालनियमोऽपि ब्रह्मसिद्धान्ते " द्वात्रिंशद्भिर्गतर्मासदिनः षोडशभिस्तथा । पटिकानां चतुष्केण पतत्यधिकमासकः" ॥ इति । द्वितीयस्वरूपमपि सिद्धान्तशिरोमणी असहकान्तमासोऽधिमासः स्फुटः स्यादिसड्क्रान्तमासः क्षयाख्यः कदाचित् ॥ क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्यातदा वर्षमध्येऽधिमासयं च "॥ इति । २० अधिमासद्वयं क्षयात्पूर्वमेकापरस्तदनन्तरमित्यर्थः। तस्यागमनकालोऽप्युक्तः सिद्धान्तशिरोमणी " गतोऽध्यदिनन्दमित शाककाले तियीशैभविष्यत्पथानाक्षसूर्यः । गजायमि मिस्तथा प्रायशोऽयं कुवेदेन्दुवर्षेः कचिद्गोकमिश्च " ॥ इति । अस्यार्थ:---अब्धयश्चत्वारः। अद्रयः सप्त निन्दा नवाएतत्सद्वात्रयमङ्काना वामतो गतिरिति प्रकारेण प्रातिलोम्येन बोध्यम् । एवं च मेलने चतुःसप्तत्यधिकनवशतसह संपद्यते । एभिः २५ परिमते काले कश्चित्क्षयमास: पूर्व जात इत्यर्थः । एवमयेऽपि प्रातिलोम्येन सहया बोद्धव्या तिथयः पसदश । ईशा. एकादश । पञ्चदशाधिकशतयुत महससवाकवामिते. याते. कश्चिाक्षयमासोपेतः संवत्सरो भविष्यतीत्यर्थः । अङ्गानिषट् । अक्षाणि इंद्रियाणि पञ्च । सूर्या द्वादश । पट्पश्चाशदधिक- शतद्वयोपेतसहस्र सङ्ह्वयाकैर्वत्सरमिते जाते भविष्यतीत्यर्थः । गना अष्टौ । अद्रयः सप्त । अमयस्त्रयः । भूरेका । एवमष्ट सप्तत्यधिकशतत्रयोपेतसहस्रसयाकैवत्सरे याते कश्चिद्भविष्यति । ३० करेका वेदाश्चत्वारः । इन्दुरेकः । एकचत्वारिंशदधिकशतसवयाचः । तथा गावः नव । कुरेका । एकोनविंशतिसयाकैःपरयं प्रायशो जायत इत्यर्थः । इति मलमासस्वरूपम् । अथ वज्यावय॑मुच्यते । तत्र माधवीय पैठीनसिः १ईनघवक.फरखक्षपटय-पाठः । ३ कम-१११५। ४ कम-१९५६ ५ फम-१३७८ । ६ कम-11१1 कम-१९१८ ज्ञ-अक्षाणि पंच । ९ ज्ञ-अयस्यकि- “ २कम-९७४।

·मयूखः ] मलमासे वावय॑म् । - , • श्रोतस्मातकियाः सर्वा द्वादशे मासिकीर्तिताःत्रयोदशेतु सर्वास्ता निष्फलाः परिकीर्तिता" जाबालिपि -" नित्यनैमित्तिके कुर्यात् श्राद्धं कुर्यान्मलिम्लुचे। तिथिनक्षत्रवारो काम्यं नैव कदाचन : कानिचिन्नित्यान्यपि मलिम्लुचे वानीति काठकगृह्ये “षष्ठीज्याग्रयणाधानचातुर्मास्यादिकान्यपि । महालयाष्टकामाद्धोपाकर्माद्यपि कर्म यत् ॥ " स्पष्टमासविशेषाख्याविहित वर्मयेन्मले " ॥ इति । षष्ठीष्टिः काठकांदो प्रसिद्धा । मदनरत्ने स्मृतिसंग्रहे " जातकर्म च घुसूतिः सीमन्तोन्नयनवतम् । मलिम्लुवेऽपि कर्तव्यं निमिर्च यदि जायते ।।इति। माधवीये भृगुः "वृद्धिश्राद्धं तथा सोममग्न्याधेय महालयम् । राजाभिषेकं काभ्यं च न कुर्याद्भानुलवित" इति। १० वृद्धमनुरपि " अग्न्याधेयं प्रतिधौ च यज्ञदानवनानि च । वेदवतवृपोत्सर्गचूडाकरणमेसलाः॥ “माङ्गल्यममियेकं च मलमासे विवर्जयेत्"। पृषोत्सर्गः काम्यः । ज्योतिःशास्त्रे 'तत्र दत्तमदत्तं च हुतं चाहुतमेव वा । मुजप्तमप्यजप्तं स्यान्नोपवासः कृतो भवेत् ॥ न यात्रा न विवाहं तु न च वास्तुनिवेशनमान प्रतिष्ठा च देवानां प्रासादग्रामभूरुहाम्" इति। स्मृत्यन्तऽरोप १५ 'वापीकूपतडागादिप्रतिष्ठा यज्ञकर्म च । न कुर्यान्मलमासे च महादानवतानि च " ॥ इति । प्रजापतिरपि 'उपाकम च हव्यं च कव्यं पर्वोत्सव तथा । उत्तरे नियतं कुर्यात्पूर्वे तन्निष्फलं मवेत् । अन्यत्रापि “अवरोहश्च हेमन्तः सर्पाणां बलिरटकाः। ईशानस्य बलिविष्णोः शयनं परिवर्तनम् । “प्रायश्चित्तं तु सर्वस्य मलमासे विवर्जयेत् ॥ गृह्मपरिशिष्टे अवषद्कारहोमाश्च पर्व चाऽऽरायणं तथा । मलमासेऽपि कर्तव्य काम्या दृष्टीश्च वर्जयेत् "" अवषट्कारहोमाः अमिहोनौपासनवैश्वदेवादयः। पर्व दर्शपौर्णमासौ स्थालीपाको च । आप्रयण- माग्रयगोष्टिः । सा च दुर्भिक्षे इति दीपिकायाम् । बृहस्पतिः "बाले वा यदि वा वृद्ध शुक्र दाऽम्तन ने गुरौ । मलमासे इतानि वर्जयेद्देव दर्शनम्" इति। २५ आधान यज्ञमर्मादि प्रायश्चित्तव्रतानि च । न क्यान्मलमासेऽपि शुत्रगुरुषप्लवे । "आस्तगने गुरौं शुक वृद्धे वाले मलिम्लुचे। व्रतारम्भापवर्ग च न कुर्यान्मोमिचन्धनम् ॥ "निष्कम जातकर्माणि काम्य वृषविसर्जनम्" इति । जातकर्माणि जातेष्टिः । बहुवचनं छान्दसम् । अस्त उक्तो ब्रह्मसिद्धान्ते "रविणासतिरन्येषा ग्रहाणामात उच्यते । ततोऽग्विार्द्धक मोठ्या वाच्यं प्रकीर्तितम्" इति। ६० वार्द्धकबाल्पयोर्मानमपि तत्रैव पक्ष प्रादिशि वृद्धवं पश्चात्पञ्च दिन करे शेशव पातु एवाह पश्चादशदिनं स्मृतम्" इति। कविः शुक्रः । अत्र विशेषः २० " मक्षत-गीत । २क्षच तथा ३ फव-खो।

·" १०० गुरुशुक्रास्तकाले वावज्याणि । [समय- पक्षं वृद्धो महास्ते तु बालश्चान दशाहिकः । पादास्ते तुदशाहानि वृद्धो बालो दिनत्रयम्"। महास्तपादास्तलक्षणं तु "द्वात्रिंशदिवसाश्चास्ते जीवस्य भार्गवस्य तुादासप्ततिमहत्यस्ते पादास्ते द्वादश क्रमात्" इति। अव “प्राक्पश्चादुदितः मुकः पञ्चसप्तदिनं शिशुः । विपरीत तु वृद्धत्वं तदेव गुरोरपि " ॥ ५ इत्यादिना न्यूनाधिकमावः श्रूयते । एतयवस्थामाह गर्गः 'शुक्रो गुरुः प्रागपराक्च बालो विन्ध्ये दशावन्तिपु सप्तरात्रम् ॥ " वो हूणेषु च षट् च पञ्च शेपे च देशे त्रिदिनं वदन्ति"। वृद्धत्वमप्येत प्रमाणं शेयम् । एवं वक्रातिचारसिंहराशिगतो गुरुरस्तङ्गत इव शुभकर्मसु वर्ण्यः । तदुक्तं लल्लेन " नीचस्ये वक्रसंस्थेऽप्यतिचरणगते बालवृद्धास्तगे वा । १० “संन्यासो देवयानवतनियमविधिः कर्णवेघोऽपि दीक्षा ॥ “ मौनीबन्धोऽय चूडा परिणयनविधिर्वास्तुदेवप्रतिष्ठा । "वाः सद्भिः प्रयत्नात्रिदशपतिगुरौ सिंहराशिस्थिते च "" नीचस्थो मकरस्थः । विशेषमाह माण्डव्यः श्रुतिवेधजातकानप्राशनचूडादिकं सर्वम् । रविमवनस्थ जीवे कार्य वर्ध्या विवाहस्तु”। इति, १५ तथा “ रविक्षेत्रं गते जीवे जीवक्षेत्रं गते रवौ । वर्जयेत्सर्वकर्माणि व्रतस्वस्त्ययनानि च "। तथा " गुर्वादित्ये गुरौ सिंह शुक्रे चास्तमुपागते । त्यजेद्यानं महादानं व्रतं देवविलोकनम्। ललः "गुरुक्षेत्रगतो भानुर्मानुक्षेत्रगतो गुरुः । गुर्वादित्यः स विज्ञेयः सर्वकर्मसु गर्हित." ॥ शौनकः "एकराशिगती मानुजीवौ स्याता यदा पुनः व्रतबन्धविवाहादिशुभं कर्माखिलं त्यजेत्"। राजमार्तण्डे २० "यात्रा चटा विवाह श्रुतिविवरविधि शक्वसमप्रवेशे प्रासादोद्यानहम्य सुरनरमवनारम्मविद्याविधानमा" "मौनीबन्धं प्रतिष्ठा मणिकनकरदाधारण कुर्वते ये मृत्युः सिंहस्थितेज्ये गुरुदिनकरयोरेफराशिस्थयोश्च" तथा "गर्वादित्ये गुरौ सिहे नष्टे शुक्रे मलिम्लुचे। याम्यायने हरौ सुप्ते सर्वकर्माणि वर्जयेत्" । सिंहस्थे गुरौ विशेषमाह शतानन्दः "माध्या यदिमघा नास्ति सिंहे गुरुर कारणम्॥इति । अन्यत्रापि " मघामक्षं परित्यज्य यदा सिंह गुरुभवेत् । तदा चेत्कन्यका ऊढा सुभगा सुमिया भवेत् ॥ २५ तथा “माघी मघाच संयुक्ता मघायां च गुरुर्भवेत् ।महामाघस्तदा प्रोक्तो व्रतोदाहीच वर्जयेत्" । वृद्धगार्य मीने धनुषि सिंह च स्थिते सततुरङ्गमे । क्षौरमत्र न कुर्यात विवाहे गृहकर्मच" तथा “ चापीयूहागयागगमनक्षौरमतिष्ठावतं विद्यामन्दिरकर्णवेधनमहादानं वनं सेवनम् । "तीर्थस्नानविवाहदेवभवन मन्त्रादिदेवेक्षणं रेणैव जिजीविषुः परिहोदस्तइते भार्गवे"। इति । ललोन पुनर्विशेषमाह उपपवे शीतलमानुभान्वोरदोंदये वा कपिलाख्यपध्याम् । "मुरासुरेज्यास्तमये च तीर्थ यात्राविधि. सङ्क्रमणेऽपि शस्त: गुरुशुक्रास्तमयादिनिषिद्धकाले ग्रहणादौ न दोपः । इति रलोदाहतवचनार्थः ।। ४ क-गाय । ५ क-यज्ञ । ६ कबफ-क्षेत्र। " ३० ·मयूख ] तत्र कृत्यम् १०१ “ 1 सं एवं “ अतिचारगतो जीवस्तं राशिं नैति चेत्पुनः । लुप्तं संवत्सरो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।। अस्यापवादः "मेषे वृषे झपे कुम्भे यद्यतीचारगो गुरुः।न तत्र काललोप: स्यादित्याह गालबो मुनिः ॥ इति । *काललोपः संवत्सराख्यकालस्य लोपः । लुप्तसंवत्सरो नास्तीत्यर्थः । वक्रातीचारगे वज्र्यदिवससंख्यामाह राजमार्तडः वक्रातिचारगे जीवे वर्जयेत्तदनन्तरं । वतोद्दाहादिचूडायामष्टविंशतिवासरान् " ॥ इति । * गयाविषये वायुपुराणे विशेष उक्तः “ गयायां सर्वकालेषु पिण्डं दयाविचक्षणः । अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुकयोः । न त्यक्तन्यं गयाश्राद्धं सिहस्थे च बृहस्पतौ" ॥ •तथा " गोदावर्या गयाया च श्रीशैले ग्रहणहये । सुरासुरगुरूणां च मोठ्यदोषो न विद्यते ". तथा " शान्तिकर्म प्रकुर्वीत रोगे नैमित्तिके तथा। गुरुभार्गवमोठ्यादिदोषस्तत्र न विद्यते "॥ तथा । काश्यामपि च स्कान्दे सदा कृतयुमं चात्र महापर्व सदाऽत्र वै । न ग्रहास्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वरालये ॥ सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः" । एतानि काशीस्तुतिमात्रपराणीति वृद्धाः । मात्स्ये "दशेऽप्यहरहः श्राद्धं दानं च प्रतिवासरम् । गोभूतिलहिरण्यानां मासेऽपि स्यान्मरिम्लुचे" इति। मदनरत्ने यमः " आब्दिकं प्रथमं यस्यात्तत्कुर्वीत मलिम्लुचे । चतुर्दशे तु संप्राप्ते कुर्वीत पुनराब्दिकम् " पुनराब्दिकं द्वितीयाद्याब्दिकम् । सत्यवतोऽपि २० " वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोतऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं ध्याघ्रस्य वचनं यथा यानि 'मासदयेऽपि कुर्वीत' इत्यादिवचनानि तानि मासिकविषयाणीति मदनरत्ने । मल- मासमृताना तु यदाकदाचित्स एव मलमास उपागतस्तदा तत्रैव प्रत्याब्दिकं कार्यम् । न तु शुद्धमासे । तदाह माधवीये भृगुः “ मलमासमतानां तु यच्छ्राद्धं प्रतिवत्सरम्। मलमासे तु कर्तव्यं नान्येषां तु कदाचन ॥ इति । २५ यस हेमाद्री व्यास - मलमासमतानां तु सौरं मान समाश्रयेत् । स एव दिवसस्तस्य श्राद्धपिंटोदकादिषु" इति तदप्येतत्परमेव । क्षयमासे तु तत्रैव प्रत्याब्दिकं कार्यम् । तदाह मदनरत्ने सत्यव्रतः एक एव यदा मासः संकान्तिद्वयसंयुतः । मासद्वयगतं श्राद्धं मलमासेऽपि शस्यते ॥ इति । *यत्तु " संवत्सरातिरेकेण मासो यः स्यान्मलिम्लुचः। तस्मित्रयोदशेश्राद्धं न कुर्यादिन्दुसंक्षये”, ३० पति गौडनिबन्धधृतऋष्यशृद्भवधनं कार्तिकादिमाससंबंध्यमावास्यायां विहितफलविशेषार्य- प्राद्धफलं बोध्यम् । १प-गो। २ ज्ञ-त्सव ३ बधफरमन्यमस्य । ४ घरय-कार्तिकादि। * ईवधटफय पाठी।

·१०२ मलमासे देयविशेषानि । सतुनिर्णयः । [समय- रांमार्चनचंद्रिकायां " अधिमासे तु संप्राप्ते स्मृत्वा सीतापति हरि । सुवर्णमापसंयुक्तं त्रयस्त्रिंशदपूर्वकं । दद्याच्च वेदविदुपे श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । नश्यत्यकरणे शीघं पुण्यं द्वादशमासजम्"। इति मलमासत्त्वेऽपि शस्यते । अगतित्वादिति भावः । यस्तु क्षयमासगतप्रतिपदादितिथेः ५ पूर्वार्द्धमृतः तच्च यस्यास्तिपः पूर्वार्द्ध मृतः सेव तिथिः क्षयात्पूर्वमासस्थिता ग्राहा। उत्तरार्धे वेत्तदा उत्तरमासथिस्ता ग्राह्या । तथा चोक्तं दीपिकायाम् " तिघ्यर्दै प्रथमे पूर्वो दियीयेऽर्द्ध तदुत्तरः । मासाविति बुधैश्चिन्त्यो क्षयमासस्य मध्यगो "": इति । अयान दानमुक्तं हेमाद्री पाझे " अघिमासे तु संप्राप्ते गुडसपियुतानि च । त्यत्रिंशदपूपानि दातव्यानि दिने दिने । १० " अधिमासे तु समाप्ते त्रयस्त्रिंशत्तु देवताः । उहिश्यापूपदानेन पृथ्वीदानफलं लभेत् ॥ " त्रयविंशदपूपान्नं कास्यपात्रे निधाय च । सघृतं साहिरण्यं च ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ " विष्णुरूपी सहस्रांशुः सर्वपापप्रणाशनः । अपूपान्नप्रदानेन मम पापं व्यपोहतु । नारायण जगदीज मास्करप्रतिरूपक । नतेनानेन पुत्रांश्च सम्पदं चाभिवर्द्धय ॥ यस्य हस्ते गदाचके गरुढो यस्य वाहने । शवः करतले यस्य स में विष्णुः प्रसीदतु ॥ १५ “ कलाकाष्ठादिरूपेण निमेपघटिकादिना । यो वश्चयति भूतानि तस्मै कालात्मने नमः ॥ कुरुक्षेत्रमयं देशः कालः पर्व द्विजो हरिः । पृथ्वीसममिदं दानं गृहाण पुरुषोत्तम ॥ "मलानां च विशुद्धयर्थं पापप्रशमनाय च । पुत्रपौत्रामिवृद्ध्यर्थ तव दास्यामि भास्कर । " मन्त्रेणानेन यो दद्याप्रयस्त्रिंशदपूपकान । प्रामोति विपुलां लक्ष्मी पुत्रपौत्रादिसंपदः" ॥ इति मलमासनिर्णयः। २० अथर्तुनिर्णयः। स च षड्डियोमासद्वयात्मकश्चान्द्रः सौरश्च । वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः शिशिर इति । षड्वा ऋतवः' इति श्रुतेः। यत्तु श्रुतौ द्वादश मासाः पञ्चर्तव' इत्युक्तं तर पश्चमयाजानुरोधेन हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणं विवक्षितम् । ते च वसन्तोपक्रमाः । 'मुखं वा एतहतूना यद्वसन्त पति अतेः । मासद्वयात्मकत्वं चाग्निचयनेष्टकोपधानबाह्मणे 'द्वन्दमुपदधाति तस्माइन्दमृतव' इति । वसन्ताद्यूतक्रमेण चैत्रमासादिद्वन्दमिति । 'मधुश्च माधवश्व वासन्तिकावृत्' इति श्रुतेः । ९५ ननु कदाचिदधिमासे सति मासनयात्मकः कश्चिदृतुर्मवति तत्कथं मासद्वयात्मक इति चेन्न । अधिमासस्य पष्टिदिनात्मकमासावयवस्य प्रतिपादितत्वात् । अयं ,चान्द्रः । सोरोऽयुक्तो रत्लमालायाम् “ मृगादिराशिद्वयमानुभोगात्पर्तवः स्युः शिशिरो वसन्तः । " ग्रीष्मश्च वर्षाश्च शरञ्च तद्वद्धेमन्तनामा कथितोऽत्र पष्ठ: " ॥ इति । इत्यूतुनिर्णयः । अथायनम् । 'तत्तु अतुत्रयात्मकं सौरमेव । तदुक्तं दीपिकायाम् 'सौरर्तुत्रितयं प्रदिष्टमयन १० च' इति । 'अतुप्रयं चायनं स्यात्' इति मदनरले विष्णुधर्मोक्तेश्च । तदिविधम् । उत्तर दक्षिणं च । शिशिरायुत्तरम् । वर्षादि दक्षिणम् । तदुक्तं रत्नमालायाम् " शिशिरपूर्वमतुप्रयमुत्तरं ह्ययनमाहुरहश्च तदामरम् । " प्रमति दक्षिणमन्यातुनय निगदिता रजनी मरुतां च सा " इति । देवकय पाट..

·मयूसः] संवत्सरनिर्णयः । तद्भेदाः। ५ . श्रुतिरपि तस्मादादित्यः पण्मासान दक्षिणेनैति षडुत्तरेण' इति । अनयोरुपयोगमाह माधवीये कण्वः 'उदयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्याहे द्वादशाहमुपवसेद्रती भूत्वा' इत्यादि। सत्यवतोऽपि "देवतारामवाप्यादिप्रतिष्ठोदङमुखे रवौ । दक्षिणाशामुखे कुर्वन्न तत्फलमवाप्नुयात " ॥ इति । वैखानससंहितायाम् मातृभैरवदाराहनरसिंहत्रिविक्रमाः । महिषासुरहन्त्री च स्थाप्या धै दक्षिणायने "॥ इति । मदनरत्ने ज्योतिःशास्त्रे “ गृहप्रवेशत्रिदशप्रतिष्ठाविवाहचौलवतबन्धपूर्वम् । " सौम्यायने कर्म शुभं प्रदिष्टं यद्गर्हितं तत्खलु दक्षिणे च " ॥ इति । इत्ययननिर्णयः । अथ संवत्सरः। स च मासत्रैविध्यात्रिविध इति हेमाद्रिः। अत एव ब्रह्मसिद्धान्ते चान्द्रसावनसौराणा मासानां तु प्रभेदतः । चान्द्रसावनसौराः स्युखयः संवत्सरा इति ॥ तब चान्द्रसंवत्सरश्चैत्र शुक्लप्रतिपदादिः फाल्गुनदन्तिः । सौरस्तु रवेद्वादशराशिभोगेन । सावनः षड्युत्तरशतत्रयाहोरात्रात्मकः । आद्य उक्तो ब्रह्मपुराणे 'चैत्रे मासि जगहमा ससर्न प्रथमेऽहनि । शुक्लपक्षे समय तु तदा सूर्योदये सति ” ॥ इति । आष्टिंपेगोऽपि स्मरेत्सर्वत्र कर्मादौ चान्द्रं संवत्सरं सदा । नान्यं यस्माद्वरसरादौ प्रवृत्तिस्तस्य कीर्तिता"।इति । १५ इमे चारम्भसमाप्ती कहिस्मरण एवोपयुज्यते । वस्तुतस्तु मासान्तरस्थतिथ्यन्तरमारभ्य वर्षान्तरस्थतत्पूर्वमावितिथ्यन्तोऽपि वत्सरश्चान्द्र एव । चन्द्रकलारूपतिथिघटितत्वात् । अन्यानपि भेदानाह नारदः "प्रमको विगवः शुक्लः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः । अगिराः श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च। “ईश्वरो बहुघान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः । चित्रमानुः सुभानुश्च तारणः पार्थिवो व्ययः । सर्वचित्सर्वघारी च विरोधी विकृतिः खरः । नन्दनों विजयश्चैव जयो मन्मथदुर्मुखौ ॥ “ हेमलम्बो विलम्बोऽथ विकारी शार्वरी प्लव । शुभकृच्छोमनः क्रोधी विश्वावसुपराभवौ ॥ प्लबङ्गः कीलकः सौम्यः साधारणविरोधकृत् । परिधावी प्रमाथी च आनन्दो राक्षसो नलः ॥ "विनलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थी रौद्रदुर्मती । दुन्दुभी रुधिरोद्गारी रक्ताक्षी क्रोधनः क्षयः पताश्च संज्ञा यद्यपि ज्योतिःशास्त्रे बार्हस्पत्यस्यैवोक्तास्तथापि चान्द्राणा प्रमवादीनामिति २५ चान्द्रस्यैव प्रभवादिनामभिर्व्यवहाराच्छिष्टाचाराञ्च मासपक्षादिवत् प्रभवादिश्चान्द्रः संवत्सरोऽपि सङ्कल्पादौ सङ्घीयः । ज्योति शास्त्रे बार्हस्पत्यनाक्षनावपि वत्सरायुक्तौ । तत्र बृहस्पतेर्मध्यम- मानेन एकराशिभोगो बार्हस्पत्य सप्तविंशतिनक्षत्रपरिवृत्त्या एको मास. । तदिशमिनाक्षत्रो वत्सरः । अनयोस्तु धर्मशास्त्रे न कोऽप्युपयोगः । इति संवत्सरनिर्णयः। अथ जन्मतिथिकृत्यम् । तन्मलमासे न कर्तव्यं । चान्द्रमासीयत्वेन सावकाशत्वात् । ब्रह्मपुराणे ३० " सर्वेश्च जन्मदिवसे नातेमङ्गलपाणिमिः । गुरुदेवामिविप्राश्च पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ "स्वनक्षत्रं च पितरस्तथा देव. प्रजापति । प्रतिसंवत्सरं चैव कर्तव्यश्च महोत्सवः" सातरितलनातेः। तथा च तिथिमधिकृत्य १ डरयघबअधकफभख-भोग। २ ईअवघधफपखफरम-विधेय। 3 भडज्ञ-सावकाशात् । २० " ॥

·जन्मतियिकृत्यम् । [ समय- "तिलसायी तिलिादेता तिलहोमी तिलपदः । तिलमुक् तिलवापी च पतिली नावसीदति " ॥ मगलपाणिमिः । अभिप्रेतार्थसिद्धिहेतुतया गोरोचनादिकं मङ्गलं तत्पाणिभिः । तथा च कृत्यचिन्तामणी '" गुढदुग्धतिलानयाजन्ममन्येश्च बन्धनम् । गुग्गुलं निम्बसिद्धार्थ पूर्व गोरोचनायुतम् ।। संपूज्य भानुविभ्यो महर्षि प्रार्ययेदिदम् । चिरजीवी यथा त्वं भो भविष्यामि महामुने । रूपवान वित्तवाश्चैव श्रिया युक्तश्च सर्वदा ॥ "मार्कण्डेय महामाग सप्तकल्पान्तजीवन । आयुरिष्टार्थसिध्यर्थमस्माकं वरदो भव" ॥ स्वनक्षत्रं जन्मकालीनम् । नामकरणे तथा दर्शनात् । तथा श्रीपतिरत्नमालायाम "नववरघरो भू-वा पूजये चिरायुषम् । द्विभुजं जटिलं सौम्यं सुवृद्धं चिरजीविनम् ॥ १. "मार्कण्डेयं नरो भक्त्या पूजयेत्प्रयतस्तथा । ततो दीर्घायुपं व्यासं राम द्रोणि कृपं वलिम् ॥ " प्रहाद च हनूमन्तं विभीषणमथार्चयेत् । षष्ठी व दधिमक्तेन च वर्षे पुनः पुनः रामः परशुरामः । द्रौणिरश्वत्थामा । ततस्तिलहोमः पूजितदेवतानाममन्त्रैः स्वाहान्तः कार्यः । देवीपुराणे "होमो ग्रहादिपूजायां शतमष्टोत्तरं भवेत् । अष्टाविंशतिरष्टौ वा यथाशक्ति विधीयते" ॥ १५ ततो गुडदुग्घतिलपानम् । तत्र मन्त्रः 'सतिल गुडसंमिश्रमअल्य मितं पयः।मार्कण्डेयवरं लब्धा पिनाम्यायुषहेतवे"॥ इति । स्कान्दै " खण्डनं नसके शानां मैथुनाध्वान एव च । आमिषं कलहं हिसां वर्पवृद्धी विवर्जयेत् ॥ कलहमित्यत्र सङ्गरमिति कचित्पाठः । वृद्धमनुः "मृते जन्मनि समान्तौ श्राद्धे जन्मदिने तथा । अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्नायादुष्णवारिणा"॥ २० जन्मनि पुत्रजन्मनि । ज्योतिपे "नावाजन्मदिने स्त्रियं परिहरन्मामोत्यभीष्टं फैला मत्स्यान्मोचयतो द्विजाय ददतोऽप्यर्यश्चिरं वर्द्धते॥ "सक्तूनखादति यश्च तस्य रिपवो नाशं प्रयान्ति ध्रुवीभुङ्क्ते यस्तु निरामिषं स हि भवे जन्मान्तरे पण्डित जन्मतियः खण्डत्वे तु देवीपुराणे "धनद्वये जन्मतिथिर्यदा स्यात्पूज्या तदा जन्ममसंयुता च । २५ असंस्कृता मेन जिनद्वयेऽपि पूज्या परा या भवतीह तन्त्रम् उमदिने जन्मनक्षलामे तु पूलिव्यापिनी प्रत्या' सस्य फर्मकालस्यात् ।। अथ केपुचित्पदार्थेषु चयतिथयः "सिंहादित्ये शुक्लपक्षे चतुर्थी चन्द्रदर्शनम् । मिथ्याभिदूषितं कुर्यात्तस्मात्पश्येन्न तं सा ॥ " सप्तम्यां न स्पृशेतैलें नीलवस्त्रं न धारयेत् । न चाप्यामलकैः स्नायान्न कुर्यात्कलह रहः ॥ “निम्बस्य भक्षणं तैलं तिलस्तर्पणमननम् । सप्तम्यां नैव कुति ताम्रपाने च भोजनम् "" स्कान्दे “शिरःकपालमन्त्राणि नखचर्मतिलास्तथा। एतानि क्रमशो नित्यमष्टम्यादिषु वर्जयेत्"। शिरः नालिकेरम् । कपालमलाबु । अन्त्राणि पटोलम् । नखं निष्पाः । चर्म मरिकाः । तिला ६ धधकफखटयअब-विनेभ्यो। ६ पक्ष-म्यायुः समृद्धये। ३ ज्ञ-यमगो तथा 17 अपघरयम- प्रिय प-पदा । ५ वफपक्ष-सदये। प-शिम्पिोजानाति केचित् । ॥ - ·मयूखः] कालविशेषे वज्याणि। . ॥ वृन्ताकमिति हेमाद्रौ । चतुर्विशतिमते तु 'यदीच्छेदर्घगमनमष्टम्यादिषु वर्जयेत्' इति उत्तराई पठितम् । ध्यासः ""पाध्यष्टमी अमावास्या पक्षद्वयचतुर्दशी । अत्र संनिहितं पाप तैले मासे पुरे भगे"H गायः " त्रयोदश्यां तृतीयाया प्रतिपदशमीद्वये । तैलाभ्यङ्गं न स्पृशेदा द्वादशी नवीं तया ॥ " मोहात्प्रतिपदं पष्ठी कुहूं रिक्ता तिथि तथा । तैलेनाभ्यनयेद्यस्तु चतुर्भिः परिहीयते " ॥ व्यासः"आदित्यादिषु वारेषुतापः कीतिमतिर्धनमादास्नं दुभंगत्वं च कामाप्तिः स्नानतःक्रमात अत्र प्रतिप्रसवमाह प्रचेताः " सापं गन्धलं च यतैलं पुष्पवासितम् । अन्यद्रव्ययुतं तैलं न दुष्यति कदाचन निषिद्धतिथिष्वपि शुभवारयोगे तैलस्नानं कार्यम् । तिथ्यपेक्षया वारस्य प्रबलत्वात् । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धान्ते "तिथिरेकगुणा प्रोक्ता नक्षत्र च चतुर्गुणम् । करणं षड्गुणं च वारस्त्वष्टगुणः स्मृतः ॥ वामनपुराणे " नन्दासु नाम्यगमुपाचरेत क्षोरं च रितासु जयासु मासम् । " पूर्णा योपिपरिवर्जनीया भद्रासु सर्वाणि समारभेत "॥ इति । अत्र नन्दानिषेधादेव षष्ठी- निषेधे सिद्धे पुनस्तद्ग्रहणं दोषाधिक्यार्थमिति द्वैतनिर्णये तातचरणाः । व्यासः " समान्त्यां पञ्चदश्या च द्वादश्या श्राद्धवासरे । वयं निष्पीड्यते नैव सुरेणापि न हिंस्यते" ॥ १५ वस्त्रनिष्पीडनं यत्तर्पणान्ते तस्य निषेधः । स एव “तैलं च न एशेदामं वृक्षान्वे छेदयेन च । पक्षादौ च रवी षष्ठयां रिक्तायां च हरेस्तिथो"। आम नीलवृणम् । घामनपुराणे "माभ्यगम न च भूमिपुत्रे क्षौरं च शुके च कुजे च मासम् । "बुधे च योषां न समाचरेत शेषेषु सर्वाणि सदैव कुर्यात् । "चित्रास हस्ते श्रवणे च तैलं क्षौर विशाखाप्रतिपत्सु वयम् । "मूले मृगे भाद्रपदासु मांस योषिन्मृगाकृत्तिकसोत्तरीसु" ॥ इति । दारीतः “तैलं मांसं भग क्षोरं पर्वकालेषु वर्जयेत् ॥ तथा " अश्वत्थसागरौ सेच्यो न स्पष्टव्यौ कदाचन।अश्वत्यं मन्दवारे तु समुद्रं पर्वणि स्पृशेत्"। वाराहे “ चतुर्द या तथाऽयम्यां पञ्चदझ्या च पर्वसु । तेलाम्यई तथा भोग योषितश्च विवर्जयेत् । २५ न मृच गोमयं चापि न निशायां तु गोमयम् । गोमूत्र प्रदोषे च गृहीयादबुद्धिमानरः" ॥ सन्ध्यावान्याह मनुः " चत्वारीमानि कर्माणि सन्यायां परिवर्जयेत् । आहारं मैथुनं निद्रा स्वाध्यायं च चतुर्थकम् । " आहागजायते व्याधिर्मद्रावश्च मैयुनात् । निद्रातो जायतेऽटरमी: स्वाध्यायादायुषः क्षयः" इति कालविशेष वानि । २० १ अवघधफमाबरयई-वृक्षादीन् । २ -देषु । ३ ज्ञनेषु । ४ प-न ।

·कर्मविशेषे वयंकालाः। [समय- । . अथ क्षौरे निपिद्धकालः। पथदश्यां चतुर्दश्यामटम्यां च विशारदः तैलं मांसंव्यवायं च क्षुरं च परिवर्जयेत्॥” इति । यमः- तथा सितास्वष्टमीपु मताहेन्दश्ये तथा । तैलाभ्यङ्गं क्षौरकर्म स्त्रीसद्रं चैव वर्जयेत् " व्यासः "क्षोरेशनैश्चरादित्यभामाहोरात्रमेव च । तथा प्रतिपदं रिक्तां तिथिं च परिवर्जयेत् ॥ महोरात्रमहणम् 'न वारदोषाः प्रभवन्ति रात्री' इति वचनबाघार्थम् । हेमाद्री ज्योतिःशाने " नाम्यक्तमुक्तरणकालनिरासनानां न स्नातसुप्तगमनांशुमूषितानाम् । “सन्यानिशाकुजसोरिदिनेश्वराणां । क्षौरं हितं भवति चाहि न चापि षश्याम " ॥ अहीव्यहोरात्रोपलक्षणम् । मार्कण्डेयः "अष्टमी च तथा षष्ठी नवमी च चतुर्दशी । क्षरकर्मणि वा च पर्वसन्धिस्तथैव च " वृद्धगार्ग्यः “ मीने धनुषि सिंह च स्थिते सप्ततुरगमे । क्षौरमत्र न कर्तव्यं विवाह गृहकर्म च " इति । श्मश्रुकमणि मरीचिः "निरासनस्य सुप्तस्य तिष्ठतश्च तथैव च । सायं भुक्तवतश्चैव स्नातस्य रुपितस्य च ॥ “यात्रायुद्धोद्यतस्यापि इमझुकर्म विवर्जयेत् । अथ मांसे निपिन्द्धकालः । हेमादौ नन्दीपुराणे १५ “यदि नाम चतुर्दश्यां सदा मांसं विवजयेत् । वर्जयेदयने मुख्ये कृतस्वर्गमतिनरः ॥ चतुर्थी चाष्टमी चैव द्वादशी च चतुर्दशी । तथा पञ्चदशी वार्या षडशीतिमुखानि च ॥ “समे चापि सूर्यस्य विषुवे चापि वार्षिके । मांसात्तु विरतो मत्यों याति स्वर्ग दिनत्रयम्" इति । सलमादयनविषुवतोहणं दोषातिशयार्थम् । वार्षिके वर्षाकालसंबन्धिमासचतुष्टये । दिनत्रयमपि वार्षिके विरत इति संबन्धः । २० अथवाऽऽश्वयुजं मार्स वर्जयेन्मांसभक्षणे । बहुमासकृतं पुण्यं लभेताश्वयुजान्नरः " ॥ अन्यत्र मासत्रयपर्यन्तं मांसत्यागे यत्फलं तत्प्राप्नीतीत्यर्थः । “यो नरः कार्तिक मासि मांस तु परिवर्जयेत् । संवत्सरस्य उमते पुण्यं मांसविवर्जनात् ॥ अथ कलिवानि । आदित्यपुराणे 'यातु कार्तयुगो धर्मो न कर्तव्यः कलौ युगे। पापप्रयुक्ताश्च सदा कलौ नार्यो नराः सदा" इति। २५ कार्तयुगः कृतयुगसंबन्धी । हेमाद्री माधवीये च 'विधवायां प्रजोत्पत्तो देवरस्य नियोजनम् । बालिकाक्षतयोन्याश्च वरेणान्येन संस्कृतिः"॥ विधवायां वाग्दानानन्तरं देवरस्य नियोजनम् । याया नियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजी विन्देत देवरः॥ अपुत्रां गुर्वनज्ञातो देवरः पुत्रकाम्यया । सपिण्डो वा सगोत्रो वा घताभ्यक्त ऋतावियात्" । ३० इति मनु (९।६९) याज्ञवल्क्याम्या(आ.६८)मुक्तं निषिद्धयते । न तु विवाहानंतरं विधवाया 'नान्यस्मिन विधवा नारी नियोकव्या द्विजातिमिः इति मनुना (९६४)तनिषेधातावरणान्येन “ रयफवम-नराणा ·मयूखः ] कलिवयानि । . ५ तथा संस्कृतिरिति' न देवरनियोजनपरम् पूर्वेण पौनरुक्त्यात् । बालिका सङ्कल्पदत्ता न वाग्दचा। तदानी क्षतयोनित्वशाया अभावात् । इदं च विज्ञानेश्वरेण 'दत्तामपि हरेत्पूर्वीच्छ्रेयांश्चेदर आवजेत्' (या. व. आ. ६५) इत्यनेन सप्तपयुपक्रमणात्माग्यदन्यस्मै दानमुक्तं तद्विषयमिति ध्येयम् । तथा कन्यानामसवर्णाना विवाहश्च द्विजातिधु" ॥ इति । “तिम्रो वर्णानुपूर्वेण दे तथैका यथाक्रमम् । श्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शूदजन्मनः" । इति विहितः (आ.५७)। तथा “ आततायिद्विजाग्रयाणां धर्मयुद्धेन हिंसनम् " ॥ इति । विजाप्रयाणां विप्राणाम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्निति" विहितं संमुख कूटशस्त्रेण मारणम् । एतेन ' नाततायिवधे दोषोऽन्यत्रगोब्राह्मणेभ्यः' इति सुमंतवाक्यं कलि- विषयमेवेति सिद्धम् । तथा "दिजस्याब्धौ तु नौयातु शोधितस्यापि संग्रहः । सत्रदीक्षा च सर्वेषा कमण्डलुविधारणम्॥ १०. इति सत्रदीक्षानिषेधमुखेन सत्राधिकार एव विप्राणां पर्युदस्यते । 'अथ कमण्डलुचर्यामुपदिशन्ति' इत्यादिवौधायने सेतिकतव्यताकं सोदकं च कमण्डलुमिति स्नातकस्य विहित मृन्मयस्य काष्ठमयस्य वा कमण्डलोरिणम् । अन्ये तु कमण्डलुधारणमित्यनेन वानप्रस्थाश्रम एव लक्ष्यत इत्याहु. । तन्न बृहसारदीये उभयोरपि भिन्नत्वेनोपादानात् । महाप्रस्थानगमनं गोसंज्ञप्तिश्च गोसवे " ॥ इति । महाप्रस्थानमुत्तरदिग्गमनम् । गोसवो १५ यज्ञविशेषः । तथा"सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः" इति । “अग्रिहोत्रहवण्याश्च लेहो लीढापरिग्रह। लेहो जिह्वयास्वादनं कथंचित लोढायाः परिग्रहः । पुनामसाधनत्वम् । तथा “वानप्रस्थाश्रमस्यापि प्रवेशो विधिबोधितः । वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसङ्कोचन तथा" इति। वृत्तमग्निहोत्रपरिचर्यादि। "वेदाग्नियुक्तविप्रस्य ज्यहमाशोचमिष्यते " इति देवलवचनविहितम । २० तथा प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् "" इति कामकृते महापापादौ न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा मृग्वग्निपतनादृते"। इति विहितस्य विधानमुपदेशः। एवं च मतिपूर्वमनिर्देश्य प्राणान्तिकमिति स्थितिः' इति मनुवाक्यमेतद्यागविषयमेव । एकमूलकल्पना- लाघवात् । “ संसर्गदोषः स्तेयान्यमहापातकनिष्कृतिः " । इति । "त्यजेद्देश कृतयुगे त्रेताया ग्राममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमेक तु कर्तारं तु कलो युगे" ॥ (१।२२) २५ इति पराशरवचनेन संलापादिनवविघसंसर्गामावेऽपि विहितस्य देशादित्यागस्य निषेधः। यदा कृते संभाष्य पतति त्रेताया स्पर्शनन तु । द्वापरे स्वन्नमााय कलौ कतव लिप्यते ।(१।२५) इत्यनेन संभाषणस्पर्शनादिजन्यपातित्यस्यैव निषेधः । न तु पतितेन सह संवत्सरं नव- विघसंस्पर्श प्राप्तस्य पातित्यस्य पूर्वोक्तवचयबाधमात्रेण चरितार्थस्य नवविधसंसर्गनिषेघप्रति- पादकानेकवाक्यबाघस्यान्याय्यत्वात् । 'कलो पतति कर्मणा' इति वाक्यस्वारस्येन पतितसंसर्ग- ३० रूपकर्मजन्यस्य पातित्यस्य दुनिवारत्वाच्च । अतश्चेदानीन्तनाना संसर्गप्रायश्चित्तानुष्ठानाचारः स्वाचार एव । स्तेयान्यमहापातकेषु निष्कृतिः रहस्यप्रायश्चित्त निषिच्यते । अत्र केचित् स्तेयान्य- १ज्ञ-पापादो।

·याचतुष्टये तारतम्येन मानवादीनामधिकाराः । [ समय- महापातके प्रायश्चित्तमेव फलौ न भवतीत्याहुः । तन्न पराशरस्मृतौ महापातविनामपि प्रत्येक प्रायश्चित्तविधानात (१२२३) कृते तु मानवा धर्मासतायां गोतमाः स्मृताः। द्वापरे शवलिखिताः कलौ पाराशराः स्मृता इत्यनेनान्यस्मृतिविरोधे विकल्पप्रसक्तौ स्मृत्यन्तरीयविशेषशास्त्रेण च बाधप्रसक्तौ पराशर- .५ स्मृतेः फलो बलीयस्त्वनियमेन स्तेयान्येत्यस्याबाधात् । न च बाधे विषयान्तरासम्मवादप्रामाण्या- पत्तिः । 'औदुम्बरी स्पृष्टोदायेत्' इति श्रुत्या बाधिताया 'औदुंबरी सर्वा देशयितन्या' इति स्मृतेर्दित्राण्यद्गुलानि मुक्त्वा सर्वा वेष्टयितव्यतिन्यायसुधाकारोक्ततात्पर्यकल्पनवदि- हापि स्तेयान्यमहापातकनिष्कृतिर्नोपदेश्या कृतायामपि निष्कृतौ संसों न कर्तव्य इति तात्पर्यकल्पनात्। वस्तुतस्तु मनुवाक्येनोपदेशनिषेघस्य सिदत्वात् ब्राह्मणमोजनविधिविरोधाच्च १० रहस्यप्रायश्चित्तं निकृति भवतीति कायम् । अत एव तत्र तत्र रहस्यप्रायश्चित्तं निन्दितं 'तस्मात्प्रकाशयेत्पापम्' इत्यादि चोक्तम् । न चैवं स्तेयपर्युदासोऽमगतः । तस्य कलावनायासेन स्तेयनिष्पत्यो प्रतिनिमित्तमुपदेशासम्भवेन रहस्यप्रायश्चित्ताभ्यनुज्ञानार्थत्वात् । तथा “ वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया " ॥ इति । वरस्य प्राजापत्योऽतिथेरामावैष्णव इति यागविधिः । 'वाधीणसस्य मांसेन तृप्तिदशवापिकी' इत्यादिवचनकदम्बकेन निष्वपि १५ प्राप्तिः । अत्र श्राद्धे पशुयागाभावेन तदर्मानतिदेशानुपाकरणाप्राप्तेः पशूपाकरणलक्षितं तत्प्रकृतिक पितृभ्यो मांसदानं निषिद्धयते । तथा च 'श्राद्धे मांसम् ' इत्यनेनैकमूलत्वान्न कल्पनागौरवम् । तथा “ दत्तौरसेतरेषां तु पुनत्वेन परिग्रहः । सवर्णान्यागनादुष्टैः संसर्ग. शोधितैरपि " सवर्णान्या असवर्णा या अङ्गनास्ताभिर्दुप्रैस्तत्संस्पृष्टैः कृतप्रायश्चित्तैरपि संसर्गः । इदं चोत्तमवर्ण- विषयमेवेति युक्तमुत्पश्यामः । २० तथा " अयोनी संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुस्त्रियाः" ॥ इति । चतम्रस्तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा च या। पतिघ्नी व विशेषेण जुड़ितोपगता च या"। इत्यादिना विहितः । अनेन युगान्तरे अयोनौ संसर्गे परित्याग इति गम्यते। तथा “परोद्देश्यात्मसत्याग उच्छिष्टस्यापवर्जनम् । गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान्परित्यजेत्"। इति विहितः । स्वमच्छिष्टमुच्छिष्टोपहतं च ' इति (१४२२१) वसिष्ठायुक्तं तनिमित्त प्रायश्चित्तं २५ वेति केचित् । " विश्राणनं वितरणं स्पर्शने प्रतिपादनम् । प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः (२१७१२९-३०)। इति विकाण्डीस्मरणात् । अपवर्जनं दानम् । 'ब्राह्मणायोदहुच्छिष्ट प्रयच्छत् ' इत्यादिना मधुपर्कादिविहितमिति भ्रातृचरणाः । " प्रतिमाभ्यर्चनार्थाय सङ्कल्पश्च सधर्मकः "।' इयमेर प्रतिमा यावन्नीवं मया पूजनीया' ३० इत्येवमादिः। अस्थिसंचयनादूर्वमङ्गस्पर्शनमेव च । शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा शामितं यज्ञे स्वयमेव पशुमारणम् । ,अवधाय-अमावैश्वानर, घ-भती वैपान, । . " ·मयूखः भोज्याभोज्यनियमाः । पड्मक्तानशनेनानहरणं हीनकर्मणः" षड्भक्तानशनमुपवासत्रयम् । 'बुमुक्षितस्म्यहं स्थित्वा धान्यमब्राह्मणाद्धरेत ' इति विहितम् । शूद्रेणु दासगोपालकुलमित्राईसीरिणाम् । भोज्यानता गृहस्थस्य तीर्थयात्राऽतिदूरतः " गृहस्थस्य आहिताग्नेरिति केचित् । तथा “शिष्यस्य गुरुदारेषु गुरुववृत्तिरिता । गुरुवत्प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः" ॥ ५. इति मनूक्ता (२।२१०) तथा "आपबृत्तिईिजाग्याणामश्वस्तानिकता तथा ” इति । 'क्षाण कर्मणा जीवदिशा वाप्यापदि द्विजः ''ध्याहिकोश्वस्तनोऽपि वा' (आ. १२८) इत्युक्ता । तथा " प्रजार्थं तु द्विजाग्न्याणां जातारणिपरिग्रहः । ब्राह्मणानां प्रवासित्वं मुखामिधमनकिया"॥ प्रवासशीलत्वं वृथा तु न चिरं वसेत् ' इति स्मरणादिति केचित् । १०. तथा “ बलात्कारादिदुष्टस्त्रीसतहो विधिनोदितः । यतेस्तु सर्ववर्णेषु भिक्षाचर्या विधानतः॥ " नबोदके दशाहं च दक्षिणा विधिचोदिता" ॥ इति । 'दशरात्रेण शुद्धयन्ति भूमिष्टं च नवोदकम् ' इति विहितं ' गुरवे तु वरं दत्वा स्नायर्यात तदनुज्ञया' (या. व. आ. ५१) इति विहित दक्षिणादानम् । तथा “ ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पचनादिक्रियापि च " 'आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः संस्करिः १५. त्यापस्तम्बविहिता। तथा “भृग्वग्निपतनैश्चैव वृद्धादिमरणं तया ॥ इति । अत्र मूलम् शौचस्मृतेलुप्तिः प्रत्याख्यातभिषविक्रयः " इत्यादिविज्ञानेश्वरपन्याइष्टव्यम् । गोप्तिशिष्टे पयसि शिष्टैराचमनक्रियाः । पितापुत्रविरोधे च साक्षिणो दण्डकल्पनम्" साक्षिणां समाधातृणां च । पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां त्रिगुणो दमः । अन्तरे च तयोर्यः स्यात्तस्याप्यष्टगुणो दमः " ॥ २०. इति विहितम् । “यत्र सायंगृहत्वं च मुनिमिस्तत्वदार्जिमिः । यत्र सायंकालो जातस्तव मंन्यासिनामवस्थानम्। “ एतानि लोकगप्त्यर्थ कलेरादौ महात्मभिः । निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः ॥ “ समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेत् " । ब्रह्मपुराणे “दीर्घकालं ब्रम्हचर्य धारणं च कमण्डलोः । गोत्रान्मातृसपिण्डाञ्च विवाहो गोवधस्तथा ॥ २५ " मराश्वमेधौ मयं च कलौ वर्ष द्विजातिभिः " । दीर्घकालमिति कालपदोपादान- बलात् 'अटाचत्वारिंशदर्षाणि वेदवम्हचर्यम्' इति श्रुत्युक्तम् । अन्यथा दी ब्रम्हचर्य. मित्येवावयत्। एतेन 'ब्रम्हवन नैष्ठिकम्' इति रामचन्द्राचार्योक्तिः परास्ता। अत एव दाविहाना नैष्ठिकब्रम्हचर्याचार: सङ्गच्छते । कमण्डलुघारणं व्याख्यातम् । गोनादित्यनेन स्वगोत्रोत्पन्नायाः पितृध्वसुर्मातापिण्डादिश्यनेन मातुलगोत्रसापिण्ड्ययोः सामान्यनिषेधेनैव प्राप्त्यमावान्मातुलकन्या- १० परिणयनं च निषिद्धयते। तेन मातुलकन्यापरिणयननिषेधकानि वाक्यानि कतिविषयाण्येव । १-धर्म। -चीत। R " " । .

·" ११० मातुलकन्यापरिणयादि। [समय- अत एवाधुनिकानां तदाचारोऽप्यनाचार एव । कृष्णार्जुनादीनां तु युगान्तरीयत्वात्सदाचार एव । अत एव व्यासेन फलिनिन्दापक्रमे "तृतीया मातृतः कन्या तृतीयां पितृतस्तथा । शुल्केन चोदहिष्यन्ति विप्राः पापविमोहिताः" । इत्युक्तम् । बौधायनेन च 'मातुलपितृष्वमृदुहितृगमनम्' इति दाक्षिणानाचारेषु गणितम् । ५ गोवधो मधुपर्कादौ । नरमेघः 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमलभेत' इत्यादि । मयं गोडीमायादिसपं क्षत्रियवैश्ययोनिषिध्यते । तस्माद् 'ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत्' इत्यनेन सुराया दिनात्यवच्छेदेन निषेधस्य सिद्धत्वात् । यहा यामागमादौ त्रैवर्णिकादिपुरस्कारेण विनायक- शान्त्यादी क्षत्रियादिपुरस्कारेणोक्तं च निषिध्यने । क्रतुः " देवराञ्च सुतोत्पत्तिदत्ता कन्या न दीयते । न यज्ञे गोवधः कार्यः कलौ न च कमण्डलु: १. 'विधवायां प्रजोत्पत्ती' इत्यनेन समानार्थक पूर्वार्द्धम् । आदित्यपुराणे ऊठायाः पुनरुदाहं ज्येष्ठांशं गोवधस्तथा । कलौ पञ्च न कुर्वात भ्रातृजायां कमण्डलुम् "॥ ज्येष्ठांशं विषमभागम् । मातृजायां जायामिति शेषः । दानहेमाद्रौ गारुडपुराणे "न कलो क्रियते घश्वमेधो वाऽन्यथ गासवः । नरमेघोऽक्षता नारी देवरात्पुत्रसन्ततिः ॥ " गर्हित सप्तकं ह्येतद्राजसूयकमण्डलू " । श्राद्धदीपिकायां मदनपारिजाते च निगमः १५ अक्षता गोपशुश्चैव श्राद्धे मांस तथा मधु । देवराच्च सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेत् " ॥ यथा वेदिबहिर्धर्माणां प्रधानसम्बन्धिमात्रांशे विधिर्न तु तादशि प्रमाणामावात्तद्वव 'श्राद्धे मांसम्' इयत्र श्राद्धसम्बन्धित्वर्थ पुरुषार्थ च निषिद्धयते । अविशेषात् । पञ्चेत्यन्त्र म परिसद्धया । दोपत्रयापचेः पूर्वोक्तानेकवाक्यानर्थक्यापत्तेश्च । अतः प्रदर्शनार्थमेतद्वचनोपात्त- खोपापिना पश्चत्वोपपत्तिः । आदित्यपुराणे शपथः शकुनाः प्रश्नाः सामुद्रिकमुपश्रुतिः । उपयाचितमेतानि संभवन्ति कलो क्वचित् । " तस्मात्तन्मात्रलाभेन फलो कार्य न कारयेत् " ॥ विश्वेश्वरपद्धती व्यास: चत्वार्थब्दसहस्राणि चत्वार्यब्दशतानि च । कलेयंदा गमिष्यन्ति तदा त्रेतापरिग्रहः ॥ " संन्यासश्च न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता" इति । अत्र त्रेतापरिग्रह इति वदता सर्वाधानमेव निषिद्धयते। अत एव लोगाक्षिः २५ “अाधानं स्मृतं श्रौतस्माग्न्यिोस्तु पृथक्कृतिः। सर्वाधानं तयोरेक्यं कृतिःपूर्वयुगाश्रिता" इति। युगस्य पूर्व पूर्वयुगं । कलेः पूर्वभाग इत्यर्थः । अधिानमपि यावर्णवेदविभाग कार्यम् । २० तदाह देवलः " यावद्वर्णविमागोऽस्ति यावद्वेदः प्रवर्तते । संन्यासं चाग्निहोत्रं च तावत्कुर्यात्कलो युगे"॥इति। यद्यपि संन्यासस्य चतुश्चत्वारिंशच्छताब्दावधिकत्वं व्यासेनोक्तं तथापि गौणकालोऽनेन समयंत ३० इति केचित् । त्रिदण्डेकदण्डामिप्रायेण व्यवस्थेत्यपरे । सामान्यतो निपिद्धस्य व्यास. वाक्येनोपसंहार इत्यन्ये । वस्तुतस्तु 'चत्वार्यपि ' इत्यादीनि वचनानि महानिबन्धेषु न दृश्यन्ते। इति कलिवयनिर्णयः। १ज्ञ-माधी । २ पक्ष-न भवन्ति ।

·मयूखः] " " " इति श्रीमीमांसकशङ्करभट्टामजनीलकण्टकृते भगवद्भास्करें समयमयूखः समाप्तः। अ-इति धामीमांसा-(ततः पृष्टानि लुप्तानि ) । क्षय-इति धीमीमांसकशकरमहात्मभहनीलकंठकृते भास्कराहये निबंध समेय मयूख समाप्तः । भगवद्भास्करे समयमयूस. समाप्त। घयरई नीलकंठेन कृते भास्कराये निधे समयामयूख समाप्तिममत् । न-दति मिासक शंकरमहात्मजमहनीलकंठेन कृते मास्कराख्ये निबंधे समयमयूलः समाप्तिः । शुभं भवतु । श्रीशिव श्रीशिव श्रीशिव श्रीशके १७९६ भानद नामवत्सरे आश्विन शुद्ध पौर्णिमायो आगाशोपनामकरघुनाथमृतसदाशिवेन लिखितं । स्वार्थ परोपकारार्थ । श्रोशिव श्रीशिव । कई पुस्तकस्येव-" समाप्तिमगमत् पर्यन्तं । ततः परं मंगलं रेखकस्यास्तु पाचकस्यास्तु मंगलं । मंगलं पाठकस्यास्तु रक्षकस्यास्तु मंगलं ॥१॥ संवत् १८०९ ना वर्षे आपढ-मुदि . रविवासरे प्रय समाप्त ॥ ग्रंथसंख्या २८५- ॥श्री- तनः परमेतत्-शतचंदा मुहुर्ता वैशाखः फाल्गुनो मासः श्रावणो मार्ग एव च । भाचिनकादिषयोमा मासा पूजाया सदा शुभा ॥ द्वितीया पंचमी पूर्मा सप्तमी च त्रयोदशी । दशमी द्वादशी षष्ठा पर्यो नवमी ता॥ कृष्णाष्टमी चतुर्दशी तिथय. सर्वकामदा । रविवृहस्पति. सोमो युधः शुक्रः शुमारहा.॥ अश्विनी रोहिणी सातिपोष्यज्येष्ठोत्तरात्रय । पुष्यः पुनर्वमुनि धेटानि शकिपूछने " इति शतचया-ने मुहुर्त। इकड-पुस्तकामानुक्रमणा पृष्टानि संति । द-इक व । तत परं ग्रंथ ३१. शके १६७३ प्रजापति नामसदस्सरे माशीशुट पंचम्या भाल्योपनामा अवा भेटेन लिखितं । श्रीसारराध पंगमात ॥ यदि शुद्धमशुद्ध । म-इकड इव । तृतीयो मयूस. । शके १६५३ दुर्मरयन्दं मासितपौर्णमास्या यो नारायणदेवोन लिखित शुभम प्रथ १२८..रस्तु धीर एमीरेशवार्पणमस। ख-फय-इन । धेरस्तु । धागोपीजनभाय नम । श्रीमानीसकरायनमः । स्वत् १८१६ ना वर्षे शके १६८१ पर्वतमान्ये च मुजेप्रवत्यमामागस्पते चैत्रमासे चतुर्यायाया भ्रमुख सो शीतं पुरत मुध। समय- प-इति धीमीमांसाशकरमटारमनभनीळकटकते भसरस्ये निधे समयमयूखः समाप्तः । शके १७.९ प्वनाम टसरायरे पापशमत्रयोदश्यां इस पुस्तक थांबरोपनामय करेगन लिगि समाप्त । यो क्षेत्र समतं पुस्तक । (भीमहस्य पुस्तक) घफ-नियो सेगरवशक्तिसमहाराजाधिराजीगतदेवादिष्टश्रीनगर मानारायणामूरिमनुतरित शिरोरत्नमीमाराशरमहरममनार छैन कृत मारकराएये निधि समयममा समाशिमगा। धीभ मसात् ।। कस्यारमख।

·समयमयुगान्तर्गतवचनानामकारादिवर्णतः सूचिः। प्र. ... ३५ ... ४८ ... ... ... ३ ४५ ... Y५ ... ८८ ... २४ ... ... ... ऋपिः ऋषिः अगस्त्यसंहिता | ईशानसंहिता चने का रामनवमी माघवद्यचतुर्दश्या चैत्रे मासि नवम्या तु शिवरात्रिवत नाम द्वादया चैत्रमासस्य ज्याप्याराग्नं यस्यो तु यस्त रामनवम्यातु ३६ उशनाः त्रिः सवा दर्पस्तथा हिंसा ... सिंहकर्कटयोमध्ये "ऋष्यशृंगः अनन्तभाप्यम् उपवासो यदा नित्यः अन्यत्र दशहरामुनोत्कर्षः भरोहर हैमन्तः (माधवीये) दशम्यामेकभक्तं तु ४४ संप्रवृत्तेऽपि रजसि द्वादश्यादिस्तृतीयान्ते ८० आंगिराः अपरार्कः संपूर्णा दशमी कार्या ... अमरकोशः कश्यपः २७२९-३. गुयशुक्रातिरोधने आचार ५६ काठकगृहाम् आवायो आरब्ध मलमासात्याक आपस्तम्बसूत्राणि पणी स्यास्याएर तैव्या पौर्णमास्या (TRA९१३). ६४ | कात्यायनः आपस्तम्व: ७२,७५,७४ अष्टवर्षाधिको मयों अयने विषुवे चैव भर्धरात्रादधस्ताचे भार्याधिष्ठिता वा मृदा अयाक्षरेण मन्त्रेण कृ'गपक्षेष्टमी चैव आवर्तनात्याग्यदि पर्वसन्धिः चत्रकृष्णचतुर्दश्या उत्कर्षः कालाचौ स्यात् ។។ पौर्णमास्यामन्वाधान उपाकृत्योदगयने वर्षामु श्यामा यजेत चंद्रसूर्यग्रहे मुक्त्वा आपस्तम्बः (माधवीये) द्वादश्यां पारणं कुर्यात् चतुर्थीसहिता या तु न यष्टव्यं चतुर्थाशे आष्टिपेणः परेऽम्हि घटिका न्यूना स्मरेत्सर्वत्र कर्मादौ पाकयज्ञान्समासाद्य आश्वलायन: प्रत्यब्दं यदुपाकर्म यया श्मशान कार्ट प्रातः स्नात्वा हरिं पुण्य आश्वलायनभाष्यम् ६२-७४ भार्या पत्युमंते चैव आश्वलायनसूत्राणि मिथ्यावादे दिवास्वा पे ममावृत्तो ब्रह्मचारिकरुपैन .... यजनीयेऽन्दि सोमश्वेत् (१५1१५-२०) याः शेषमुपगच्छन्ति ८९ ... ... ... ६१ ४४ ... ... ८. ... ११ ... ७२ ·ऋपिवचनानां सूचिः । [समय- . ... २५ " पृ. ऋपिः मार्गशीर्ष मार्गशुक्लचतुर्दश्या यदा जन्मकृतं पापं ५, राघशुक्ल चतुर्दश्या " तृतीयायां २५ ... १०४ ... ... ... ... ... ऋपिः रतेः संक्रमणास्त्रीणा शाफिमा पुनः कुर्यात सन्धिमेसंगवार्ष हविष्येषु यवा मुख्याः कात्यायनः (गोविन्दार्णवे) भ‘दन्हो भवति नियतः कामिक आदिरयास्तमये काले ... कारिका अत आरभ्य पण्मासान्... अभ्यायोत्सर्जन माझ्याम् पचादरेषु दर्भ काजिनिः उपाकर्मणि चौरस, घेदारम्भणतः पूर्व कालादर्शः तिभ्यन्ते चोत्सवात वा माँजी यज्ञोपवीतं च फाशीखण्डम् अमासोमसमायोगे भष्टम्यां च चतुर्दश्या इषकृष्णतृतीयायो उदीच्या भारभूनेशं कार्तिकस्य चतुर्दश्या कार्तिक्या कृत्तिकायोगे कृच्छ्रे वा चातिकृच्छ्रे वा कुर्यात्प्रति चतुर्थीह काशुद्धवे प्रयागे ये कृतानि यानि पापानि कृत्वा च विविधा पूजा चतुर्वपि च मासेषु त्राष्टम्या महायात्रा ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशाश्वमेधिके स्नारवा भाद्रकृष्णतृतीयायां महालक्ष्म्यष्टमीं प्राप्य मधुम्यागे घृतं दद्यात् माधम चतुभ्यो तु ८३ लोला रथसप्तम्या वाराणस्या पंचनदे ५८ कृत्यचिन्तामणिः गुडदुग्धतिलानयात् ६४ | क्षीरस्वामी मूलमत्र करीराम ... ६३ । गर्गः पर्वण्योदय ६३ शुको गुरु प्रागपराक्च यत्र पष्ठी च सप्तमीयोगे ज्योतिर्गर्गः ३२ सौरो मासो विवाहादी ६३ गार्ग्यः उपाकर्मणि चोत्सर्गे काले न्यूनेऽर्धराने तु २५ प्रयोदश्या तृतीयायां न शैशवं न मौव्यं प्रतिपद्यप्रविष्टाया यो यस्य विहितः कालः ... सिंह रवा तु पुष्या २१ वृद्धगायः पूर्णिमाप्रतिपत्सन्धी २४ मीने धनुपि सिंहेच वापीकृपतदागयाग विधिः पूज्यतिथौ तत्र २५ गालवः कृत्वा यज्ञोपवीतानि ३९ गुरुचरणाः २१ | गृह्यम् ( खादिर) पुश्ये सूत्सर्जनं कुर्यात् ९४ | गृह्यकारिका (बव्हच-) २२ अध्यायानामुपाकर्म ३ १०० ८ ... ... ६४ ... ... ... ६.

·मयूख ] ऋषिवचनाना सूचि । ४ ३२ २० २५ ६८ ८१ ऋपि गृह्यपरिशिष्टम् भवपट्कारहोमाच गोभिल अध्यायानामुपाकर्म भावर्तने यदा सधि उसर्जन च वेदाना उपाकोत्सर्जनच पक्षान्ता उपवस्तव्या पर्वण्यौदयिके कुर्यु य परमो विप्रकर्ष गत्री सक्रमणे भानो श्रावणी पौर्णमासी गोविंदार्णय गौर्याश्चतुर्थी वटधेनुपूजा तृतीयायां तु वैशाखे भादे शुरुचतुर्थी या युग मध्यदिने यत्र शरकाले महापुजा नावणे मासि पञ्चम्या सिंहस्ये चोत्तमा सूर्य गौडनिबन्ध गौडनिबन्धे (ऋष्यशृङ्गवचन ) सवत्सरातिरकण गौतम अवाक् पोडश नाड्यरत वृद्धगौतम सूयग्रहे तु नाश्नीयात् श्लोकगौतम भारभ्य कुतपे श्राद्ध चतुर्विशतिमतम् यदाच्छेदूचगमनं चमत्कारचिंतामणि पञ्चमी नागपूजाया चन्द्रप्रकाश अर्धरात्रमतिक्रम्य प्रयादशी यदा प्रात प्रतिपद्तमदासु प्रातरावायदेवा ४ ऋपि यो न पूजयते वो (चर्पदपणे) दामोदराय नमस विप्रवेश्मनि यो दध्यात् ७. | चद्रप्रकाशे (विष्णु ) एव स्नानावसाने तु ६३ | चद्रिका योगादिक माक्षिक च ६२ सूर्यग्रहण तुल्या तु ७४ | चिंतामणि ८२ आश्विनस्य सिते पक्षे ६२ | छन्दोगपरिशिष्टम् पिण्ड बाहार्यक श्राद्ध २१ इविष्यषु यवा मुख्या २० जाबाल २२ सका तो पुण्यकालस्तु २१ | जाबालि अपराहद्वयव्यापा २३ नित्यने मत्तिके कुर्यात् तानमुदकुम च संक्रान्ती पुण्यकालस्तु जीमूतवाहन १०१ भप्राप्ते द्वादशीमुक्षे रेवत्यन्तो यदा रात्री ८२ | जीर्णप्रयोगरत्ने ( गाभिल ) उपाकर्म सर्जन च जमिनि आदियाइने सक्रांती १८ ज्योतिष स्नात्वा जम देनेत्रिय परहरम् ५५ | ज्यानिनिवध तुलासस्थ सहस्रांशी २३ ज्योति शास्त्रम् आश्विनस्य सित पक्षे तत्र दत्तमदत्तच शकव सरभुपम त्रणा ,(मदनरत्न) गृहप्रवशत्रिदशप्रतिष्ठा ६९ ९९ ८ ४१ १.३ १.३ ·ऋपिवचनाना सूचि । [समय- पृ. ४८ ऋषि डामरतन्नम् पायस सर्पिधा युः तन्त्ररत्नम् तातचरणा ... ए ऋषिः सकरे विषमे प्राप्ते ब्रीणां तु प्रेक्षणारस्पात ७३,४ | वैतनिर्णय ४२,५५,५९,६१,(तातचरणा) ८४,८५,१०५/धर्माविध धौम्य आश्विने मासि शुले च ६ ३८,८५,१०५ ८ शुक्लपक्षे तु " .. ८० ... ५८ ८१,८५ . ५ ४१ तैत्तिरीयसूत्राणि धावस्या पौर्णमास्या (२०११) दक्ष अयने विषुवे व उदय दशमी किंचित उपस्युपति यत्स्नान त्रिमुहूर्ता न कर्तव्या दीपिका कृष्णा तूतरतोऽखिला प्रयोदशी तिथि पूर्वा विधाशितदिनस्यान्त दशेटे परमुक्तमामयणक शुक्ला स्यात्प्रतिपत्तिथि दुर्वासा देवभाष्यम् आत्यये चांडपानेन देवल अम्रकृजलपानाच्च भामिप इतिषानीय गृहीत्वीदुपा पात्रम् गगा च यमुना चव चतुर्थी तु तृतीयायो दिनार्धसमयेऽतीते देवतास्तस्य तुष्यति म दारेप्नुसगमाव नमोनमस्ययोर्मध्ये प्रायवित्तविधानंच ब्रह्मचर्यमहिंसा च यावरण विभागोऽस्ति यो तिथि समनुप्राप्य युग मध्यन्दिने या वेदानियकविप्रस्य ६८ ४१ ६८ ... त्रिरान वापि कर्तव्य नागरखण्डम् उपवासप्रभावन खे सक्रमण राशी २.नारद ६२ तृतीयकादशी षष्टी एकभकायाचितयो न चेदेकादशी विष्णो नित्य भक्तिसमायुके ६५७४ पुनवांश्च सभार्यच मध्यान्हस्त्रिमुहूर्ते तु सक्रीत्यामुपवासच ७२ सपूर्ण कादशी यत्र ६ | नारायणवृत्ति श्यामाकै प्रस्तर कार्यो ६ | नारदीयसहिता ६ अर्धरामयुता यत्र ४४ | निगम उपवासेपु राजेद्र गगा धर्मदव पुण्या द्वितीयादिकयुग्माना ४४ युग्माग्मियुगभूताना सर्वप्रकारवेधोऽय १ निर्णयामृत १०७ इद व्रत मया देव ६ ,(माधवीये) ११. उपाकरणमनू (विष्णुधर्मात्तरे) द्वादश्या प्रथमे पादे १०७ निर्णयसिंधु ५८ २१ ३ ६०,७२ . " ·मयूख ] ऋपिवचनानां सूचि । ८८ ऋपि नृसिंहप्रसाद पराशर उपाकर्म तथोत्सर्ग फन्यादित्ये चतुर्यो तु भको १-१२ ३२ ४१ ६ .. ८७ ८१ ८३ -२५ परिशिष्टम् पितामह अमावास्याव्यतीपात एकादश्या दिनक्षये देवे कर्मणि पित्र्ये च पितृयज्ञप्रकरणम् पूवाहो पे देवाना पुराणानि (१) अमिपुराणम् तलिंगे पुजयेन्म प्रीहिपष्टिकमुदाय (२) आदित्यपुराणम् ऊनाया पुनरुवाह दिवा तत्र न भोक्तव्य यस्त कार्तयुगो धर्म शपथा शकुना प्रन (३) कालिकापुराणम् अमावास्यायो उपवास महाटम्या कनक कुलिश नील कूष्मांडमिक्षुदव ऋषि बहिनामान्त्यां सूति यदीच्छेद्विष्णुसायुज्य श्रावणस्य तुमासस्य २२ (५) गरुडपुराणम् प अन्यतिथ्यागमो रात्रौ आदित्योदयदेलायाम् १.८ उदयात्राग्यदा विष क्रोधाप्रमादालोभादा गधारकारतांबूल जयन्त्या पूर्वविद्धाया पुन प्रभातसमये मधो शुभतृतीयायो यज्ञाय यझेश्वराय सपूर्ण कादशी यत्र ७५/६ ) देवीपुराणम् अतीतानागता भोगो अर्धरात्रे वसपूर्ण ११ आदी पुण्य विजानीयात् ५ आद्या पोडश नाडीतु आश्विनस्य सिते पक्षे ११० आश्चिने प्रतिपमुख्या उत्तरण नवम्या तु १०६ कन्यासस्थ रवी शुके ११० कार्तिके ग्रहण श्रेष्ठ १४ गेदावरी महापुण्या घनद्वये जमतिथिर्यद ज्येष्ठानक्षत्रयुक्ताया तृतीयायां तु वैशाखे दुर्गाग्रतो जयन्मन नकली क्रियते सश्वमेध १५ न तथा तुप्यते शक १२ नवरात्रत्रतशफ पूजयित्वाऽऽ वने मासे १२ पूज्या मण्डलकुम्भस्था ८ मन्दा मदाकिनी ध्वाझी महानवम्या पूजेय यो माहात्सारण कुर्यात् विवाहानन्तर कन्या ८ ७७ १०४ १३ २० ११ कृलेन मरमामायु ८ ३४ १२ तत सनषिता देवी नवम्या बलिदान च पुन पूजा तथाष्टम्या मद्य दत्वा ब्राम्हणस्तु यो मोहादयवालस्यात् (४) कूर्मपुराणम् एकादश्यां न भुजत कांस्य मांस मयूर च ३८ ४.

·ऋपिवचनानां सचिः। [समय- पृ. ... .. ... ६ ९३ ८८ ... ... ... ... ... २६ पृ. ऋपिः कार्तिके बिन्दुतीर्थे यो ९ कातिकेऽहं करिष्यामि कार्या विद्यापि सप्तम्या कुरुक्षेने कोटिगुण १० गर्भिणी सूतिकादिय १०४ तुलसीकाननं राजन् तुलसीदललक्षणे कार्तिके प्रयोदेश्या चतुर्दश्या दातव्यो दीपकोऽखण्डो दुःखदादिनाशाय पलाडं लशुनं हिंगु पौषस्यैकादशी शुक्ला ५२ प्रेतयोनिगताना तु मधुमासस्य शुक्लायो ५५ माघमासे रटंत्यापः माघे मासि सिताष्टम्या माधवं सफलं मास यशेपवीतिना कार्य यदा भवति अल्पानि राजिका मोदकं चैव ५१ विद्धाप्यविद्या विज्ञया वैशाखे विपिना नानं व्रतिनः कार्तिक मासे प्रतोपवासनियमे ५३ शयनीचोधिनीमध्ये १०७ पाद्मम् (नारदे) अयोजनातिनः सम्यक् ५४ (नृसिंहमसादे) तीयें चाऽनुदिनं स्नानम् ... ८८ ४८ ... ३५ ऋपिः प्रतेच हीऽध्ययने शरकाले च यत्पूजा सप्तमी मेधसंयुका संपूर्णा पधराने तु हैमराजतमृधातु होमो प्रहादिपूजाया (७) नारदपुराणम् भक्षारलवणाः सर्वे आश्विना तु संयुफ भल्यायामय विप्रेषु आश्विन कृष्णपक्षे तु कार्तिके वर्षयत्तस्य तिथिनक्षत्रयोगे तु तिलनायी तिलोद्वती तृतीयैकादशी पष्ठी प्रयोदश्यां तु शुद्धायो दशम्या संगरोदये द्विजं तु तप्तमुद्रादि द्वे शुझे द्वे तथा कृष्णे न बन्दि सेवयेत्स्नातो यदा न प्राप्यते ऋक्ष शंखचक्र मुदा यस्तु (८) बृहन्नारदीयम् पंचामृतन संस्नाप्य माह्मणान् भोजयेच्छपत्या... महाप्रस्थानगमन थानप्रस्थाश्रमस्यापि व्रतादिमध्ये शृणुयात् सौत्रामण्यामपि (९) पद्मपुराणम् अधोर्जवतिनः सम्यक अपामार्गमयो तुम्बी । अर्धरात्रात्पुरस्तात् अटतान्यनतनानि आश्विनस्य तु मासस्य जवत मधी दोला कण्ड्य पृष्ठतो गोतु किंपुनयुधवारण ... ... ... ५. ८८ ... ... ५३ २ ४५ ... ... " ... ८८ " (हेमाद्रौ) ... ८८ एकादश्या तु शुक्रया ... (तत्र ) मंत्रः पैशाखं सकलं मान ६] (१०) पुराणम् , (हेमाद्री) उपवासासमर्थक्षेत् ( तत्र मंत्रः) ग्रम्हेन्द्रशामिकुवरसूर्य ८८ (११) पुराणान्तरम् ततचतुर्थी रात्र्या या ... ४५ ... ... ...

·मयूखः] पिवचनानां सूचिः। पृ. ४४ ... ऋषिः श्रावणे बहुले पक्षे सुरासुरानाप्नुवन्ती (१२) पुराणसमुच्चः गौर्याचतुर्थी घटधेनुपूजा भदायां दीपिता होली भादे मास्यसिते पत्र मुहूर्ते रोहिणेऽष्टम्या यान पूजयतेदवा राका यामद्वया दुई वृत्ते तुषारसमये त्रियोऽनं भादपदे (१३) व्रम्हपुराणम् अरुणोदमे तु संप्राप्ते उपमर्दे लक्षगुण एकादश्यामुभे पक्षे एकादश्यां तु गृह्णीयात ... ३ २८ २२,६. ... ४४ ... २७,२८ पृ. ऋषिः २६ (१५) ब्रम्हवैवर्तम् अत्रापरालके काले अर्घराने तु केपाचित् अष्टभ्यां नवमी विद्धा इति विशाप्य कुवात एकभकं नरः कृत्वा एकादश्या तु गृहीयात् चतसो घटिकाः प्रातः प्रयोदशी तु कर्तव्या त्रिंशत्कटके नाच्यो दिवा वा यदि वा राना प्रतिपपंचमी भूता प्राप्त हरिदिने सम्यक् भूतविद्धा न कर्तव्या रंभाख्यो धयित्वैका बनतेषु वर्जनीया प्रयत्लेन विमुक्त यदि न स्याताम् .... विदुवे षण्मुहूतै स्यात् शुल्कपक्षेऽरमी चैव समाप्तीभोजये द्विप्रात् सर्वेष्वेवोपवासेषु १२३४ (१६) भविष्यम अतीते फाल्गुने मासि अद्य पंचदशी शुक्ला अनग्रिपकमनीयात् अक्षणोदयकाले तु ५५ अष्टादशपुराणानि २४ असंक्रान्त तथा मासं आभाकायेषु मासेषु आभाकासितपक्षेषु १४३ आषाटपूर्णमास्यां तु एकादशीमुपोष्येव एकादश्यामुपोध्यैव कृत्वा तु पार्वणश्राद्ध कृवैतत्सर्वमेवेह ३२ ज्येष्छे मासि सिते पक्ष ततः प्रातर्द्वितीयाया " " शुक्लायो एतानि दशापापानि गोदावरी भीमरथी ८२ ... ... ९. ... चैत्रे मासि जगब्रम्हा ८ " १२ तत्राथम्या भद्रकाली तस्मात्त प्रकर्तव्य तैले लक्ष्मीले गंगा दीर्घकालं प्रम्हचर्य नमस्ये शुक्लपक्षेतु महामहति विख्याता वैशाख शुक्लसप्तम्या शुक्लपक्षे तु सतम्या सप्तमी सर्वेध जन्मदिवसे ब्राम्हे ( गोविंदार्णवे) शुक्लपक्षे चतुर्दश्या (१४) ब्रम्हाण्डपुराणम् कास्य मांसं सुरा दौदं न रात्री पारणं कुर्यात् या तु भोजयते नारी ६० ५१ ...

·ऋपिवचनाना सूचिः। [समय- ... ४६ द ५२ ८४ ऋपिः तथा भादपदस्यानं सद देवदेवस्य तहिने तेलपश्च निरानं वापि कसंध्य पौर्णमास्या तु संध्याय प्रभाषेतातो वियोः माम्हण वाचविन्द्यात् मददंपुसम वापि महापूजा सतः कुर्यात् माघमासे चतुर्दश्या यया शुक्ला तथा कृष्णा या वेषा सुशाल ... ७ ... ... ... ९० ... ५ युगाद्या वर्षद्धिद्य ९२ ४० ... ८० ९३ ... पृ. ऋषिः पिटेन पंकजं कृत्वा प्राप्ते भारपदे मासे भवानी तुटये पार्थ मासि भाद्रपदे शुक्ला मिथुनातकसंकातिः ४५ ये पिवन्ति वसन्ताये योगाभ्यासी भवेद्यस्तु यो माघमास्युपनि सुप्ते यस्मिनिवर्तते स्त्री वा नरो वा मद्भक हैमान्तिक सिताश्विना २० (१८) भागवतादितन्त्रम् २५ संपूर्णकादशी त्याच्या २८ (१९) भारतम् अपवित्रमपि प्राश्य अमापातश्रवणैः ३२ आषाढमेकमफेन कार्तिके तु नरो मासं चर्जयन्मांस २६,२७ गंगास्नानं तु कुर्वीत तथैवाश्वयुज मार्स निस्तरेदेकभकेन १३ भीष्मः शांतनवो धीरः प्रौष्ठपये तु यो मांस भूमिर्गावः सुवर्णेच श्रावणं नियतो मार्स (२०) महाभारतम् अयने विषुवे चैव आषाढे तु सिते पक्षे गंगा कनखले पुण्यं चतुर्धा गृह्म वै चोणे पौषमासं तु कौतेय मार्गशीर्ष त यो मासं ९१ (२१) मत्स्यपुराणम् अपराहे न मध्यान्हे अष्टम भास्करो यस्मात् कांस्यं मांसं सुरा क्षौदें गीतवादिव निघोंप रोहिण्या प्रती प्रपूजयेदेवी शमी सलक्षणोपेता शलाष्टमी तिथिर्या तु शुचौ देशे प्रजाताया अवझे त पूर्वायां धावणे महुले पड़े श्रावणे माहिपंचम्या धावणे वर्जयेच्छा पठ्या बिल्वतरी सवत्सा तुल्यवर्णा च सर्वदेवमये देवि संपूज्य प्रेषणं कुर्यात् " (मदनरत्ने) ततश्च तर्पण कार्य ४० ९२ ... .. ... ८८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ९२ ५७ ७८ ... , हेमाद्री ... ... ... ... :: ५२ १६ १ ... अश्वयुकृष्णपक्षस्य कार्तिक कृष्णपक्षे तु (१७) भविष्योत्तरम् भप्रावृतशरीरस्तु भादौ तु कटे देवि कार्तिक शुक्लपक्षस्य चेने त्रिराव नकाशा जयाभिलाषी नृपतिः दिनास्सिरतोयास्यात् ८० ... ८७ ८ 4.. ... ... १३ ...

·मयूखः] ऋपिवचनानां सूचिः। १२६ १०५ .. ९ २४ २२ ४५ ... ८८ १०१ ... " ४३ ... ... ११० ... ... ... ५६ २. ऋषिः जटाजूटसमायुक्तान् ... द्वादश्यां शुक्रपक्षे तु न रात्री स्थापनं कुर्यात् नयम्या पूर्ववरपूजा पुण्याम्भसा समायोगात् प्रणव चादितो जपवा ब्रम्हणो यो दिनस्यादिः यावन्नोदेति भगवान् वर्जयित्वा मधौ यस्तु (२२) लिङ्गपुराणम् अतः परं तु संसेव्यं अमावास्यायो पज्याश्च अंगारकचतुर्यो ये कन्याया कृष्णपक्षे तु कन्यायाऽष्टमी ततः प्रेतचतुर्दश्याम् दुर्गापूजाम नवमी (२३) वन्हिपुराणम् कृष्णाष्टमी भवेद्यत्र सप्तमीसंयुताष्टम्या (२३ अ) वामागमम् (०४) वामनपुराणम् उदकुंभाच घेच उपानयुगलं छत्रं खरोष्ट्राश्वतरा गावः घृतं च शीरकुम्भश्च चैत्रे मासि विचित्रापि तिलाः स्थिरोज वृषभ नन्दासु नाभ्यंगमुपाचरेत नाम्यंगमकेन च फाल्गुने बीडयो गावो मासि भाइपदे मासे वैशाखेऽप्यूपलवणं .... (अपरा) गन्धाश्च माल्यानि मासमें बहिः स्नास्वा (२५) वाराहम् आषाढमासे द्वादश्या पृ. ऋषिः चतुर्दश्या तथाटम्या द्वादश्यो संघिसमये नभस्य कृष्णपक्षे तु पादयोगो यदा न स्यात् भाद्र शुक्लचतुर्थी या १२ सूतके च नरः स्नात्वा २२ (२६) वायुपुराणम् १ उपवासनिषधे तु उपाकर्मणि विप्रेभ्यो गयाय सर्वकालेषु ५२ गोदावयाँ गयायो च ६८ नक्कं हविष्यान्नमनोदनं प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा शांतिकर्म प्रकुर्वीत संवत्सरं कृतार्चायाः ५५ (२६) विष्णुपुराणम् तस्यावलोकनारसूर्य ... पानीयमायत्र तिलपिमित्रः २६२८ संस्पर्शे तु बुधःलावा २८ (२८) शिवपुराणम् "2णु वरस प्रवक्ष्यामि शंखचक्रार्यकनं तु ८९ (२९) सौरपुराणम् प्रायः प्रात उपोषादि १६ । (३०) स्कंदपुराणम् अनंगेन समायुक्ता अर्धरात्रे तु रोहिण्या ९२ अर्घोदये तु संप्रासे अशुचिर्वाऽशुचिवापि अष्टमी श्रवणे मासि आश्विने मासि मेघान्ते आषढस्य सिते परे उदये चाटमी किभित् ऊर्जे शकद्वितीयायाम् एकभक्तं तु कुर्वाणः एकैको पूजयेत्कन्या कलाद्वयं त्रयं वापि कात्यं मांस मसूरं च ... ... ... ... ... ... २६ . ... ... .. ... ७० ... ... ana ... ... ... ... ... ... ... ८ १९ ८८ २८ ८८ ... ८८ ... ...

·ऋपियघनानां सूचिः। [समये- ऋपिः पुरे विशदेवाचा: ए. ८० ... ... पस्या योपवासंतु ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... १०४ ... ... ... ... ८२ १.१ २८ ... ३ मारमी रसी सहन नपरेशानी यस्या समेटे मासि सिते पक्षे मासि नृपयेष्ठ तृतीयाया यजोको दामी र कर्तव्या दर्शविता न कर्तध्या दुर्गमे दुस्तरे काय धेनुं तिलमयी राजन् न पूजयति भायेदं नवमीसहिता कार्या नागपिसान कर्तव्या नागो द्वादशनाडीभिः पूर्वविचितुईया पंचमीच तथा कार्या प्रतिपरप्रमतयः प्रथमेऽइनि संपूर्णा प्रदीपमालt यः फुर्याद प्रदोषव्यापिनी न स्यात् ... प्राजापत्येन संयुक्का प्रातगाँवर्तनः पूज्यो श्रीपयसित पक्षे धृहत्तपा या रम्भा भूतविद्धा स्वमावास्या मंग्राक्षरमयी लक्ष्मी मन्यादौ च युगादौ च माघस्य कृष्णपक्षे या मासि भाद्रपदे शुक्के मंणावाहयेद्देव भाषमुद्गमसूराश्च महतामपि पापाना मुहूर्तमपि चेमाडे सदा मवेदतीवारमा यस्मिन्दिने भवेज्येष्ठा या पूर्ण नवमीयुक्ता ऋषिः यो काचिरसरित प्राप्य यदीच्छोदिपुलाम्भोगान् २४ या तिथि समनुप्राप्य १०४ येन कुर्वन्ति जानन्तः पारणेन समायुत्ता विधायनं जागरणं यशासस्य चतुर्दश्या शिवं च पूजयित्वा ये ३७,४० शिरः कपालमन्याणि धावणे बहुले पक्षे दानेन तु यत्पा पडशीतिमुखेऽतीते सदा कृतयुगं चार सप्तमीसहिताटम्या २४ । सायंसंघ्या त्रिटिका सिंहस्पे चोत्तमा सूर्य हीनाधिकाही कुष्टीच २२ । स्कान्दम् ( कार्तिकमाहात्म्ये) पात्रीच्छायो यः कुर्यात् ... ... (चंद्रप्रकाशे) कार्तिकस्यासिते पक्षे (टोडरानन्दीये) धार्षिाश्चतुरो मारााः (माधवीये) उपोषणं चतुर्दश्याम् द्वादशी च प्रकर्तव्या कृष्णाष्टमी स्कंदषष्ठी १३ परामापदमापन्नः माघकृष्णचतुर्दश्या (हेमाद्री) ३३ आदी मार्गशिरे मासि त्रयोदशी यदा देवि ४८,९४ पृथ्वीचंद्रोदयः निशागमे तु पूज्येत सवित्रे प्रसवित्रेच ४८ पैठीनसिः अलामे दन्तकाष्टाना वा निषेधेका ९३ ... . ... १८ ... . ... ... ४८ ... ... ४२ ४ .. ५८ ... ... .... ... ... ... ... ... म ·मयूख.] क्रपिवचनानां सूचि । १२३ ... ... १०३ ૨ " पृ. ऋषि चांदसावनसौराणां तिथिरके गुणा प्रोक्ता पक्ष प्राग्दिशि वृद्धव रविणासत्तिरन्येषा ४३ | ब्रम्होत्तरखण्डम् पक्षद्वये त्रयोदश्याम् भगवद्गीता १ ९भट्टा. भाष्यार्थसमह अन्वादितिश्चास्तरणोपवासा ... १२ ६७ ... ... १६ . " ऋषिः तांबूलचर्वणं स्त्रीण पक्षद्वयेऽपि तिथयः पञ्चमी सप्तमी चैच प्रचेताः एकादशी विद्धा चेत् साधेप गन्धलच प्रजापति. उपाकर्म व हव्य च प्रतापमार्तड. दशमी चैव कर्तव्या दुर्गापूजासु नवमी युगाया व तिच श्रावणे पवमी शुक्ला प्रभासखण्डम् माघेमासिचय स्नाया बृहस्पतिः चतुर्थी गणनाथस्य दिवा निद्रा परान्न च नर्मदोत्तरभागे तु बाले वा यदि वा वृद्ध बौधायन अपराण्डवमव्यापिनी अस्तगते सवितरि त्रिमुहूर्ता द्वितीया चेत् परा पूर्वाहनामिनी पुण्य विषुवति प्रोक्त मध्यान्हव्यापिनी माझा मधो धावणमासस्य मातुलपितृष्वसहित प्रोत्रियोऽनोत्रियो वाऽपि बौधायनसूत्राणि श्रावण्या पौर्णमास्या (११५५१४-३) ब्रह्मयामला दिनभद्रा यदा रात्री ब्रहासिद्धान्त अमावास्यापरिच्छिनो माधवीये चाँद शमादि दर्शान्त ८४ २५ आश्विनस्य सिते पक्षे २३ प्रस्तावेवास्तमान तु जमाष्टमी जय तीच (माधवीये) मलमासमृतानोतु ९०१ २२ वृद्धिश्राद्ध तथा सोम १ ५३ | भ्रातृचरणा १०८ ६१ मदनपारिजात ९९ मदनरत्ने ७.१३,२०,२३ ७२ (काठकगृह्ये) यस्मि मासे न सकांति ६९ (ज्योति शास्त्रे) गृहप्रवेशानिदश (माधवाये) नाक्षनमपि मास ८६ ७१/(यम) आद्धिक प्रथम यत् १०१ ८२] (सत्यव्रतः) एक एवं यदा मास (विष्णुधर्मोत्तरे) ऋतुप्रय चायन (स्मृतिसमेहे) जातकर्म च पैसूति ११. शरमहाष्टमी पुज्या (दक्ष ) उदय दशमी किंचित् (भविष्यपुराणे) शुचौ देशेप्रजाताया ६२,६४ मनु चरवारीमानि कर्माणि तथान्हामनुदेलार्या मतिपूर्वमनिद्देश्य महो २ ३ २१२ ... ४० ... ... ५ ... ...

·१२४ ऋषिवचनानां सूचिः। [समय- ऋषिः b ... ... ... ... ४५ ... ... ... ४७ ... ... " .. ... ... ८३ ... ... ... ... ९२ १०६ १.४ ... " ... ... १८ २२,३७,६० ४२ ... ८७ पृ. कपिः शीतमुष्णोदकारपुर्य ६४(माधवीये) एकमफेन नफेन ... १.६ मोहचूढोत्तरम् मिधुनस्थे यदा भानुः १२-५,६,७ ३९ (वैशेषिक) यज्ञपार्श्वः (नारायणीटीकायां) भासन्नसक्रम पुष्य चंद्रसूर्यमहे नाद्यात ७ ९यमा वृद्धमनुः क्षीराग्यो शेषपके अन्याधेय प्रतिष्ठा च धृतमाश्वयुजे मासि मृते जन्मनि संक्रान्ती पंचदश्यां चतुर्दस्या (प्रयोगपारिजाते) मानसे नियमे लप्ते यवर्धरात्रादर्वाक् तु १बृहद्यमः मंटनः पूर्वविधा प्रवर्तव्या आधानानन्तरा पूर्णमासी श्रावणी दुर्गनवमी स्वकालादुत्तरतो गौणकाल: संपूर्णकादशी यत्र मरीचिः यतिधर्मप्रकरणम् ७,२१,२२,२३,२४,२८,२९,३०,३२,३९,४२,४३, ऋतुसन्धिषु वापयेत् ... ४४,५४,५६,५९, ७२,५३,८०,८४,८५, याज्ञवल्क्यः माधवः आचारे कर्कटे मकरे रात्री देवे मुख्यः शुक्लपक्षः पत्त्युत्सवं च पूर्वद्युः १८ माधवीये ( कण्वः) उदगयन पूर्यमाणपक्षे १०३ (ब्रह्मसिद्धान्ते) १२८ चान्द्रो मासो पसंक्रान्तो ९८ १४२ (माझे) यदि वाग्यमलापेः स्यात् . चैत्रे भासि जगद्वका ७/योगयाज्ञवल्क्या निरासनस्य मुप्तश्य अजागौमहिषी चैव माण्डव्या रजोदुष्टेऽम्भसि स्नान गुर्वोदित्ये गुरौ सिंह १०० रत्नकोशः रविक्षेत्रं गते जीवे १०८ ईषत्सन्ध्यामतिकान्तः ध्रुतिवेधजातका १०.रत्नमाला मार्कडेयः मृगादिराशिद्वय अरमीच तथा षष्ठी शिशिरपूर्वमृतुप्रयम् चत्वारोमानि कर्माणि राजमातडः माहे मासि सिते पक्षे गुर्वादिरये गुरौ सिंह ८४ ... ... ... ... ... " ... १०९ " ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... free ... " "" ·मपिवचनानां सूचिः। [ समय- 54 प्र. ११. ... ... ... ५० ... ... ... ... ५ २ २६ ... १०५ ... ... ... ... सपि परवी जीवति या नारी माप मास्यामि प्रय सूर्यग्रहणानुल्या गड .(चंद्रप्रकाशे) एवं स्नानाय साने तु विष्णुधर्माः असहजलपानंच विष्णुधर्मोत्तरम् अर्धरातिराने असंभाम्यान् हि सभाष्य ... भाषावारूपान्ते उत्तरेखयने विप्रा उदिते देवतं भानीः एकादस्यष्टमी पष्टी चतुर कलशान्यस्तु तज्जपस्तवनध्यान तपान्हामनुलाया द्वादश्यामृक्षसंयोगे द्वादश्याः प्रथमे पादे या राम श्रवणोपेता रोहिणीसहिता कृष्णा रोहिण्यामलरात्रेच शुक्लपक्षेलियिर्मात्या विष्णुरहस्यम् २९ प्राजापत्यर्क्षसंयुका भादोपवासदिवसे ऋपिः चत्वार्यदसायाणि तथान्हामनुवेलाया त्रिमुहूर्तः प्रदोषः स्यात् हराचा सिनीवाली नापासूर्यप्रहात्पूर्व मुहूर्तत्रितये प्रातः रविषहाः सूर्यवारे श्रवणेन तु यकर्म पष्टपटमी अमावास्या सर्वे गंगासम तोयं सान्त्या पंचदेस्या (कलिनिन्दाप्रकर) तृतीया मातृतः कन्या नतखण्डम् श्रीहिपष्टिकमुदाय शतपथभाष्यम् शतानन्द माघी मघा च संयुका माया यदि मया नास्ति शाताप: आपद्यनमौ तीर्थ च या याःसनिहिता नाव्यः रविसक्रमणे प्राप्त वृद्धशातातपः त्रिमहा द्वितीया चेत ... ... ११० ... ४८ ... " ७८ २७ २८ ३ ... ८१,८२ ... २८ ·मयूखः]] ऋपिवचनानां सूचिः। १७ । पृ. ७५ ७५ ... ... ३ ... ... ७३ ६९ ७८ ४३ ... ५८ ४ ९९ ... ऋषिः वापीपतडागेषु भ्रवणाश्विधनिष्ठा 'शांखायनभाष्यम् शाईधरः एकभकायाचितयोः शौनक एकराशिगतो भानुः श्राद्धदीपिका श्रीपतिरत्नमाला मक्वत्रधरो भूत्वा पत्रिंशन्मतम् सर्वेषामेव वर्णाना सत्यव्रतः उदयस्था तिथिों हि देवतारामवाप्यादि प्रारब्धदीर्घतपसा वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद सनत्कुमारः न करोति संहिता श्रीमद्भवानीसदन सह्याद्रिखंडम स्वयं च लिंगमभ्यर्य 'सिद्धान्तशिरोमणिः असंक्रान्तमासो सुमंतुः प्रयोदशी तु कर्तन्या द्विजस्याबौ तु नौयातुः नाततायिवधे दोषः विहितस्याननुष्ठानात सूत्रं यदहश्चन्द्रमस न पश्यन्ति सोरधर्माः आदित्योदयवेलायो सौरनतम् निमुहूर्तस्मृगेवान्दि संग्रहः आश्विनस्य सिते पक्षे गुरुभार्गवयोमौव्ये संवर्तः कृष्णाटमी हत्तपा पृ. ऋषिः ७७ सांप्रदायिकाः ६०/(भाष्यवृत्ति) सांभदायः ७२ | स्मृतिः अहोरात्रव्रतं यच्च दिवारात्रिवतं यच्च स्मृत्यन्तरम अर्धे पर्वद्वये रात्री अपराष्हद्वयव्यापिनी ११. अयाचिता अर्धरात्रमतिकम्य १०४ कर्मणो यस्य य: काल: तिथिक्षये सिनीवाली तिध्यक्षयोर्यदा छेदो दशम्यादि महीपाल दिवारत्रिवतं यच प्रदोपण्यापिनी ग्राह्या मवेद्यत्र त्रयोदश्या यतिध विधवा चैव वापीकृपतागादि विधवाया वनस्थस्य वेदोपाकरणे प्राप्त (भाधीये) कलादर्य त्रय वापि ५० स्मृत्यर्थसार | स्मृतिचंद्रिका तत्र (पुराणम्) उपाकर्मणि चोत्सर्ग ... ५४ स्मृतिचंद्रोदयः १०७ पष्ठी च सप्तमीयोगे स्मृतिमहार्णवः सक्रान्तिर्ग्रहण वाऽपि ... स्मृतिसंग्रहः काले नभस्यशु स्यात् तपनस्य सुता गंगा धनु सहनाभ्यथै च शरन्महामी पुग्या हरदत्त मेषादिस्थे सवितरि २५ हारीतः अश्वत्थसागरी सेव्यो चतुर्दश्यम भागे तैलं मांस भक्षी ६० ९७ " ४८ ... ... . ९८ ... .. ... ... ... २५ ... ६१ ७४ ... ... ९२ १ ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... १०५ ... ...

·१५८ पिवचनानां चिः। [समय- 481 .04 ... ... . ... ... ... सपशेतु " ... ... ऋषि पृ. कपिः पतितपावनास्तिक पहशोत्याख्यानाचतमी ... पूजायतेषु सर्वे २३ दानहेमाद्रिः मासे नमस्यमावास्या न कली क्रियते हेमादि ५८,५५,६०,६२,६५,९८,७१,८०, व्रतहमाद्रिः १०१,१०५ हेमादिः ( कालान्तरे) भाचिने नाधि चतुर्दशन्द कर्तव्य " (ज्योतिःशा) एतानि दशपापानि नाभ्यक्तभुक्तरणकाल गर्भिणी सूतिकादिव ६ (नन्दीपुराणे) प्रयोदश्यादिनोवग्य यदि नाम चतुर्दश्या निरानं वाऽपि कर्तव्य (पाने) ३९ अधिमासे तु संप्राप्ते दिनद्वये तिथिर्माला विद्धाऽप्यविद्धा विलेया निशिप्रान्ते तु यामा ४२ (माधवीये) प्रातगोवर्धनः पुग्यो विधवायो प्रजोत्पत्ति माघे मासि सितारम्या व्यासः) विधवाया वनस्थस्य मलमासमृताना तु शुझे मार्गशिरे पुष्या हेमाद्रिमदनी धावणी दुर्गनवमी होलाकानया ... १० १ दशहरासुनोत्कयों ... ... “ ... पु. ... ऋपि अटाचत्वारिंशद्वर्षाणि अमावास्यायामपराम्हे ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठेत ... तद्विष्णोः परम पदं तस्मादादित्यः षण्मासान् । (१) श्रुतिवचनानि पृ. ऋपिा पूर्वगुः पितृभ्यो या यदीच्या यदि पशुना यदेवेष न पुरस्तादृशे १०३ स्वाध्यायमधीतेऽन्द ८७ ... २ ... ८ ... ... (२)न्याया: ऋषिः २७ प्रधानांगयोः प्रधानमेव श्रेष्ठ भूयसा स्यात्सधर्मत्वम् मुख्यामुख्ययोमुख्य कार्यसंप्रत्ययः यावद्वचनं वाचनिक ७२ वाक्यभेद: वैश्वानराधिकरगन्यायः सामान्यविधिरस्पष्टः सहियेत विशेषत: ऋषिः अको फलश्रुतिरर्थवादा एक कतिन्यायः एक पदमेकनान्वितमन्यत्र दिना घलवदनुपपत्त्या नान्वेति कैमुतिकन्यायः किया कियासंबन्धिर्न वा प्रकाशयन्मत्र करणवं भजते गौणमुष्ट्ययोमुख्यस्यैव प्रहणौचित्य V ... ... ... ... ... ... २॥ ...