·FIRST EDITION
COPIES 500
Printed by Ramanlal J Patel, Manager, The Maharaja Sayajirao
University of Baroda Press (Sadhana Press ), Near Palace Gate,
Palace Road Baroda and published on behalf of the Maharaja
Sayajirao University of Baroda by Dr Bhogilal Sandesara,
Director, Oriental Institute, Baroda, Barch, 1963
VIDYA
ATIYA
BOM
41474
Price Rs, 121-
Can be had of
UNIVERSITY PUBLICATIONS SALES UNIT,
Near Palace Gate, Palace Road, Baroda »

·FOREWORD The second volume of the Apastambaśrautasútra with the Bhāsya of Dhūrtaswāmi is now being presented to the world of scholars as no. 142 of the Gaekwad's Oriental Series. The work was entrusted to Mm, Pandita A. Chinnaswami Šāstri who could prepare the press-copy of this volume upto page 91 only and unfortunately expired before completing it. Consequently the work was entrusted to his son-in law Pandita Pattabhırāma, an equally erudite scholar to edit a Srauta work of this type He prepared the remaining presscopy exactly on the same lines and submitted it for publication. The present volume of Āpastambasrautasūtra contains Cāturmāsya, Pasuhautra, Cāturmãsyahautra and Prāyaścıttas which are very rarely performed in these days. The learned editors have given in the foot-notes explanatory comments to elucidate the difficult portion of the Bhāsya The students of Mimamsa and Sacrificial lore will certainly be benefited by them. We acknowledge with thanks very valuable help rendered by Shri J S. Pade, Research Officer, Oriental Institute, in seeing this volume through the press. We are also thankful to the University Grants Commission and the Government of Gujarat for jointly giving full financial assistance in publishing this volume in the Gaekwad's Oriental Series. ORIENTAL INSTITUTE Baroda, 26-3-1963 B. J. SANDESARA Director

·॥ श्री:॥
चिपयानुक्रमः।
१ चातुर्मास्यानि ।
२
पशुहोत्रम् ।
३
चातुर्मास्यहोत्रम् ।
प्रायश्चित्तानि ।
४

·॥ श्री॥ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीयं धूर्तस्वामिभाष्यम्॥ अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनस्सुकृतं भवति ॥१॥ चातुर्मास्युरिष्टवान् चातुर्माम्ययाजी ! तम्य चातुर्माम्ययाजिन अक्षय्य भाति मुकृतम् । 'न शक्य क्षपयितुमिति *अक्षय्यम् । गोभन कृत सुकृतम् । चतुर्पु मासेषु कियन्त इति चातुर्मास्यानि । तद्याजिन पुण्यमक्षय्य भवति । तदेतचातुमास्याना फलम् । न चान्येपा कर्मणामानर्थक्यम् । अन्यथारक्षणस्य सुखविशेषम्य कर्मान्तरैरुपजननात् । 'कर्मसमुदायनाम चातुर्मास्यानीति ॥ १॥ फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैत्र्यां वा वैश्वदेवेन यजेत ॥२॥ धफल्गुनीभ्या युक्ता पौर्णमासी फाल्गुनी, तथा चैत्री। यस्माद्विधैर्देवैरमिरिष्ट I B MSe reads न शक्यते 2 Ibid, उपादानात क मोक्षरूपत्वान्नित्यमिति रामाग्निचित् । अल्पकालिकेन भोगेन क्षपयितुमशक्य पुण्यमिति द्रदत्त । ख अग्निहोनदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादीनामविशेषेण स्वर्गाथत्वश्रवणेऽपि तत्र तत्तत्स्वर्ग स्वस्पत चालतो या विशेष परिकल्प्योपपत्ति क्रियते । सदनापीति । 'फलस्य कर्मनिष्पत्ते तेषा लोकात् परिमाणत फल विशेष स्यात्' (जे सू १२१५) इति महर्पिनैमिनिनाप्युक्तम् । ग वैश्वदेववरणप्रघाससाझमेधशुनासीरीयाख्याना मामचतुष्टयनिर्वाना कर्मणा समुदायस्यैतन्नाम चातुर्मास्यानीति । घ अन न पूर्वयो फल्गुन्योर्ग्रहणम् । “एपा चे जघन्या रात्रिस्सयत्सरस्य यत् पूर्व पगुनी" इति तथावत्सरान्तत्वश्रपणेन शिशिरतो गणनीयत्वात् " वसन्त वैधवेन यजेन" इत्यनेन विरोधापत्ते । फिन्तृत्तरे फल्गु-यो। तयोरेव वत्सरादिवश्रवणात--"एषा में प्रथमा रानिस्मवत्सरस्य यदुत्तरे फ्ल्गुनी" इति । अतस्तयुक्त व पौर्णमास्यत्र पायेति । फाल्गुनी हस्तयुक्कापि गृह्यते । तथा चैत्री स्वातीयुलापीति रामामिचिन् ।

·आपस्तम्यश्रीतमूत्रीये धूनस्वामिभाध्ये [क १ स् । फर्मसमुदायेनातोऽम्य सजा वैश्वदेवमिति । ५ यद्विश्वेटेगरममयजन्त तद्वेश्वदेवम्य वेध देवत्वम् " इत्यस्य निर्वचनम् । तेन वैश्वदेवेन यजते । यम्या पौर्णमाम्या वसन्तो भवति ॥२॥ पूर्वस्मिन् पर्वणि पञ्चहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये मग्रह हुत्वान्वारम्भणीयामिष्टिं निर्बपति वैश्वानरं द्वादगकपालं पार्जन्यञ्च चरुम् ॥३॥ इह पूर्व पर्ष चतुर्दशी, न पोर्णमासी, सपार्णमास्यामिज्याचनात् । साम्मेषु पौर्णमाम्या विप्रात् । हुतेऽमिहोत्रे सकला-चातुमाम्यैर्यध्ये, अक्षय्य मे मुक्त भरनिति । ततो विन्याग्निं मनमा हयते 'सर्व पञ्चहोता। तम्मिनग्नौ परित्यक्तेऽन्चार म्भणीया । 'विद्युदसि । ततो पिहरणमन्यन्याधानादि । उपदेश ---कृत्वा विद्युदसीमन्यार म्भणीया । 'स्तुमकला । काम । पश्चहोता । मनसा सग्रह उपाशु । न पुनर्विद्युदसि । पुनर्विहरणमन्यारम्भणीयेति । पर्जन्याय जुष्टम् , पनन्य हत्य र शस्त्र, पर्जन्याय वो जुष्टम् , पर्जन्यमावह, पर्जन्यम्याहम् , उभावानेयविकारो, अनादो भूयासमिति मन्त्राभिधारणाभिमर्थन चतुधाकरणानि क्रियन्ते ॥ ३ ॥ “वैश्वानरो न ऊत्या, पृष्टो दिवि" इति वैश्वानरस्य याज्यानु- चाक्ये। “ पर्जन्याय प्रगायत दिवस्पुत्राय मीदुपे । स नो यवस- मिच्छतु॥ अच्छावद तवसं गीर्भिराभिः स्तुहि पर्जन्यं नमसा विवास। कनिकदद्वृपभो जीरदानू रेतो दधात्वोपधीपु गर्भम्” इति पर्जन्यस्य । हिरण्यं वैश्वानरे ददाति, धेनुं पार्जन्ये। सिद्धमिष्टिस्सन्तिष्ठते ॥४॥ ब्राह्मणा इमे वो हिरण्यधेनू । उपदेश ----ब्राह्मणा हिरण्य वैश्वानराय यो ददामि, धेनु पर्नन्यायेति । तदङ्गत्वादन्यारम्भणीयापि ॥ ४ ॥ IBNSreads सवत and क' reads सर्पि BMS, omits अग्नी 3 Ad VS reads fagt 4 B IS 1 reads अय before ऋतु क गीमासस्तु-विश्वदेवदेवताकामिनायागघटित व त् समुदायस्यापि वैश्वदेव इति नाम चीन यायेन इयुक्तम् । मा श्याचार्यास्तु-उभयमझीन्ति । 'इज्य तेऽत्र यन ते वा विश्वेदेवा इतीदशी । निक्ति 'इति वदन्त । ख पूर्वस्मिन् सूने पौर्णमास्या यागवचनात् तरपूर्वदिनस्य चतुर्दशीवाव यभावात् इह चतुर्दश्येत्र पूर्वपर्व शब्देनोच्यत इति। 2 ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः . प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते ॥५॥ प्राचीनप्रवणे 'अन्वारम्भणीय 'हविरिदमेषां मयि' इति । अन्येपां “समे दर्शपूर्णमासाभ्याम् " इति विधिः । अतः प्राचीनप्रवणत्यविधानम् । अनुदवसितम्यापित प्राचीनप्रवणा भूमिः क्रियते । वरुणप्रघासेपूदवसनविधानात् ॥५॥ पशुवन्धवद्गार्हपत्यादग्निं प्रणयन्नोद्यतहोमं जुहोति ॥६॥ त्यक्तेऽग्नावन्वारम्भणीयार्थे वैश्वदेवेन यक्ष्य इत्युक्त्या विद्युदसि । तत पशुबन्ध- वत्प्रणयनम् , प्रकृतिवद्वा । उपदेशस्सर्वत्रादौ विद्युदसि । उद्यतहोमस्य निवृत्ति -" पूर्वे यत्सन्नपरो भवासि" इति "लिङ्गात् ॥ ६ ॥ "ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिम्” इति होतुरभिज्ञायाहव- नीयायतन ऊर्णास्तुकं निधाय तस्यामग्निं प्रतिष्ठापयति ॥७॥ अन्यसम्भारनिवृत्ति । ऊर्णास्तुकैव शुक्ला, पेत्तस्यान्तरा शृङ्गीया, परिसख्यानात् । अतिमुक्त्यन्तं छपूर्ववत् । ततोऽग्न्यन्वाधानम् । वैश्वदेवं हविरिदमेपा मयीति । अपाशुकेश "प्यूर्णास्तुकेत्युपदेश ॥७॥ omits इदमेषा मयि 'क' reads असमवसितस्यापि 3 'ध' reads अन्वाधानम् . 4 Ad ormats अपि. क. इतरेपा पर्वणा वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाणा प्रकृतौ "समे दर्शपूर्णमामाभ्या यजेत" इति विहित समदेशोऽतिदेशेन प्राप्नोतीति । ख. अन वैश्वदेवे पर्वणि उदवसानानुदवसनयो ग्रह. । उदवमनस्य वरुणप्रघास एव नियमनात् । प्राचीनप्रवणता तु मुख्यतयान विधीयते उदवसनतदभावसाधारण्येन । अतस्सैवान सम्पादनीयेति । उदयसन पूर्वदेश परित्यज्य स्थानान्तरगमनम् । ग. पशौ प्रणयनानन्तर विहित उद्यतहोमे यो विहितो मन्त्र तन पूर्वो यत्सनपरो भवासि" इति धूयते । तस्यायम -" यस्मादाहयनीयः पूर्वस्सन् अपरो भवासी" ति। आहवनीयस्य पूर्वपर- भाव. सत्येवोत्तरचेदिप्रणयने । प्रते चोत्तरवेद्यभावान् लिङ्गविरोधान्नोद्यतहोम इति । घ. पाशुकप्रणयनेऽपि गुग्गुल्वादीनां सम्भाराणा नितिरिति । च. पाशुरूस्य प्रणयनस्यान विधानादेव तदाभूतस्योर्णास्तुकानिधानस्यापि प्राप्तिमम्भवान् पुनस्तद्विधानं तदितरामानि परिसबष्ट इति । छ. See. आप. श्री. ७.७.२ for अतिमुत्तिहोम, I B MS 2 2 - ·आपस्तम्यधीतीये तस्वामिभाप्ये [कं. १. स. ११ नानुत्तरवेदिके पाशुकं प्रणयनं विद्यत इत्यपरम् ।। ८॥ अनुत्तरवेदिकवचनात् यत्रोत्तरवेदिवरुणप्रघासेषु महाविपि च, तत्र नित्यं पाशुक प्रणयनम् । इतरथा वैश्वदेववद्विकल्पस्स्यात् ॥ ८ ॥ अग्नीनन्याधाय शाखामाहृत्य वैन्चदेव्या आमिक्षाया वत्सान- पाकरोति ॥९॥ कअपूर्वमुपदिष्टमित्यन्वाधानादेः पुनरनुक्रमणम् । मध्येऽशननिवृत्यर्थम् । उपदेशः " विश्वेभ्यो देवेभ्यो देवभागम्" इत्यामावास्यं तन्त्रम्, गाग्वाधर्माणा पूर्वप्रवृत्ते ॥ १॥ प्रसूमयं वर्हिः प्रस्तरश्च ॥१०॥ पुष्पिता दर्भाः प्रसूमयाः । प्रस्तरस्य पुनर्विधानाचातुर्मास्यप्रकरणे वहिब्रहणेन नम्तरी न गृह्यते । अतस्त्रेधा यहि सन्नद्धं भवतीति न प्रस्तरेण सह बध्यते । 'तथाच "यन्सान्त- पनस्य बर्हिः तद्गृहमेधीयस्येति सान्तपनीयस्य सूक्तमाके प्रस्तरः प्राड़ियते । गृहमेधीये चान्य 'आहियते । अन्यत्र तु बहिणेन गृह्यते । यथा शरमयं वहिरिति प्रम्तरोऽपि शरमय एव । केचिदाहु ----वहिणेन 'अन्तरग्रहणसिध्यर्थ पुनर्वचन मिति ॥ १०॥ वेधा सन्नद्धं पुनरेकधा तस्मिन् मन्त्रः॥११॥ I 'क' reads तदा 'घ' reads आनीयते 3 'घ' omits तु. 4 'स''घ' read प्रस्तरम्य ग्रहण क. पूर्व पाशुकप्रणय नविधानात् अनन्तर प्रसूमयस्वादिविधानात् अपूर्वविहितैरेमि प्रावृता अग्न्य- न्याधानादयो निवर्तन्त इति सवा स्यात् । तनिहत्त्यर्थमेव प्रकृतिसिद्धानामप्यन्वाधानादीना पुनः पाठ इनि । उपदेशमतं तु-अग्न्यन्वाधानानन्तरं वरसापावरणात्पूर्व " 'पुरा वत्सान पार्लोरमा- वास्याया जायापती अनीत." (आप. श्री. ४.२.३.) इति प्राप्तस्य यजमानस्य प्रतिषेधार्थ प्राकृतानुक्रमणम् । अमीनन्याधाय शासामान्य वत्सापारगमेव कर्नम्यम् , म मध्ये रिश्चिदिति । स. शाखाहरणादीनामामावास्यधर्मागां पूर्वमारब्धवान् प्रवृत्तिकमेश पुनरपि तेषामे प्राप्तिरिति । see पू मी. ५.१.५ for प्रवृत्तिकम, ग. चातुर्मास्यप्रारणे वर्हि शब्देन प्रस्तरस्य न प्रहणम् । अतश्च सान्तपनगृहमेधीययो. बहिरेवत्वे विहितत्वेऽपि न तेन प्रस्ताव सिध्यतीति सान्तपनीयप्रस्तरस्य तदीयसून यार एर प्रहरणम् । गृहमेधीयस्य तु प्रस्तरस्यान्यस्य प्रहणमिति । 2 ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथम पटर त्रेधा सन्नहने मन्त्र । त्रेवा तूणी बध्यते । निधनबहुत्वेऽपि त्रिरेव सम्भरणम् , 'एकीकृतत्वात् । “ अलुभिना योनि ” इति प्रस्तरस्य सम्भरणम् | येषा बर्हिग्रहणेन गृयते तेपा सह प्रस्तरेण बन्धनम् । प्रस्तरमन्त्रम्य लोप ॥ ११ ॥ तथेमस्त्रयोविंशतिदारुः ॥१२॥ तथेम प्रसूमय पुष्पिताना खदिराणा पराशाना वा । त्रयोविंशतिदारु सह परिधिभि । परिधिभिस्सह सर्व त्रेधा वध्यत इति पुनरुच्यते ॥ १२ ॥ त्रीन कलापान् सन्नीकधा पुनस्सन्नह्यति पूर्ववत् ॥ १३ ॥ त्रीन् कलापानिति । एकधा पुनम्सन्नह्यति पूर्वपत् । एकधा सम्भरणस्थैर मन्न । तदेव तु मन्त्रवत्सन्नहनम् । उभयत्र केचित् । पूर्ववद्वैश्वदेव्या साय दोह दोहयति वैश्वदेव्या यथा प्राकृतो विधि । प्रतौ यद्यावनीये श्रपणमिहापि तथा । येन मन्त्रेणाधिश्रिता कुम्भी इहापि स एव मन्त्र इति। येपा कलापसन्नहने मन्त्र एकधा सन्नहनेऽपि, न तु तेपा चोद्य । न ह्येप परमार्थ ॥ १३ ॥ वैश्वदेव्यास्सायं दोहं दोहयति ॥१४॥ वैश्वदेव्याम्साय दोहं दोहयति, “सान्नाय्यनिकरत्वात्। 'विधेभ्यो देवेभ्यो हनि- रिन्द्रियम् , विश्वेभ्यो देवेभ्यो हव्यम् , विश्वेभ्यो देवेभ्यो दधि, विधेभ्यो देवेभ्यो हनि कृण्यन्त ' इत्यूह उपदेगेन' । प्रकृतिपदारण्यागनान्तम् ॥ १४ ॥ इति प्रथमा कण्डिका " I 2 3 4 Ad rends सननमय 'क' reads रीय Ibrl सानमिति पचित् '' omits एक 5 'घ' rends नए 6 'क' rends साना यत्ताहरतार. 7 Ad rends उपदेश फ नीन् कपार सनम, एग्धा पुनस्मसप्रति पूर्वपत् इति सून छेद । वैश्वदेव्या इत्यादिसूना-गरम् । अस्यायमर्थ -हिस्मनहनवा (८१११) इध्मस्यापि मरनम् । अनम्या मनहनस्यर मन्प्रयामिति । यचिस-पूर्वमादित्यस्योपरत सम्मध्य समहनद्वयेऽपि म.प्रतिनिन्दन्ति । ईश्व- देव्या पूचर प्रातियत् माय दोह । प्राली यदि आहानीये पण तदापि तर । तथा पुम्भ्यधिधगणेऽपि प्रन एपमन्त इति । नाय मनुचित पप इति भाष्यकाराय ! स. "उपवेशेऽति यशाय" इत्तुपकरणमन्ने "इन्द्राय हरे कृमन्त " इति देतामान्धामिधानेन समयतापात् विनायन्द्रपदस्पाने विश्वभ्यो देवेभ्य इत्यूह पनप इस्युपदेशनननिति । - ·भआपस्तम्बधीनसूनीये धूनस्वामिभाग्ये श्वो भूते पात्रसंसादनकाले पालाशं वाजिनपात्रं प्रयुनक्ति सूचं वा ॥१॥ वो भृते पात्रससादनकाले पृपढाज्यधानी 'द्वितीयोपभृत् द्वे आज्यस्खाल्यो । प्रातोहपात्रान्ते वाजिनपात्रम् । न चास्य जुहुधर्मा 'हासन्धनात् । 'सूत्रकारेण पालाग- अहणाच्च । अन्यत्र तु मर्वत्र सम्पन्नाति, सोपत्नयात् वाजिनस्याप्रयोजकत्सात् ।। १ ।। निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति यथासमाम्नातमष्टी हवींपि निर्वपति ॥२॥ यथासमाम्नातं राजसूये नैर पाठक्रमेण । अष्टावेर हवीपि । यद्यपि द्वयो पारयोरामिक्षा धियते, तथाप्येऊ हरिरामिक्षा ॥ २ ॥ तेषां पीपणान्तानि पञ्च सञ्चराणि ॥३॥ सञ्चरन्नि पचतुष्टयमिति पञ्चमञ्चराणि ॥३॥ . पिष्टानां पौष्णं श्रपयति ॥ ४॥ पिष्टाना तण्डुराना पौणश्चरु , सर्वत्रादन्तक यात्। अग्नये जुष्टं निगम, सोमाय 'जुष्टम् इत्यादि समानम् । सनित्रे, सरस्व यै, पूणे, मरुध , धानापृथिवीभ्याम् , अमे हव्यं रक्षस्वेति समानम् । 'सोम, सवित , सरम्पति, पूपन् । मरतो ढ्य ७ ७ रक्षत्रम्, द्यावापृथिवी हव्य ७ रक्षेथाम् । तण्डुलप्रक्षालननिनयने कृते यथाभागं व्यारत-भमिति घर- पुरोडाशीयाना विभाग । व्यावर्तेथामित्युपदेश । यत्र द्वेधावस्थानम् । पुगेडाशार्थानाममि- मर्शनम् ---ददममे , सपितु , पूष्ण, मरुना, द्यावापृथिव्यो । इदं सोमम्य सरम्पत्या इति I Ad omits fidia 'क' reads निवन्धनात् 'घ'ड' read रातसूये तेनैव 4 'क' reads जुट निवपामोत्यादि 5 Bis, reads सोम हस्य सवितई य, सरस्वति हयं, पूषन् हयम् 6 Ibrd अवस्थापनम् क जुहूधर्मक वपसे पालाश वम् प्राप्नो येवेति पालाशग्रहणमनर्धक स्यादिति । स. प्रधानस्यैव धर्मप्रयोजकत्वम् । वाजिनस्य तु अस्वान् तदप्रयोजकत्वम् । अतोऽपि न पालाश. स्वादयो जुहूधर्मा इति । पूरा प्रपिटभाग अदन्तको इत्युतस्यादन्तकत्वरूपहेतोस्सर्वनाविशेषादयापि पिष्टप्राप्तिरिति । 2 3 -- " ग. " ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथम पटल , 'चर्वर्थानाम् । तत कृष्णाजिनादानादि, अग्नये जुष्टमधिरपामि, सवित्रे जुष्टमधिवपामि, मरुभ्यो जुष्टमधिरपामि, द्यानापृथिवीभ्या जुष्टमधिपामि, “ धान्यमसि धिनुहि देवान् " इत्यधिवाप । एव समाप , जुष्टादुत्तरं सम्पामि इति क्षेप । “ अग्नये जुष्ट सम्पामि " इति । एवमुत्तरत्रापि । उपदेशोऽधिवापस पयोम्समासेन । अग्नये सवित्र इति । जुष्टादि समानम् । तण्डुलानामुत्पपने कृते पौष्णार्थचरोरुपदेशेन प्रिभाग । यथाभाग व्यावतथामिति, इदमने , सपितु , मरुना, द्यावापृथिव्यो, इदं पूष्ण , पिष्टानामेर धर्मोऽसीत्यधिश्रयणमिति । यथाभागं व्यावर्तेथामिति तु न्याय । चरोरिवास्य पाक ! पुरोडाशरपिण्ड कृत्वा कपालेऽधिश्रयणं मन्त्रेण, स्थाल्या कालधर्मिण्या क्षिप्यते । व्यावधिमिति आग्नेयमपच्छिद्य व्यापतेथामिति चरु बहुवचनेन द्वावपच्छिद्य पुरोडाशावुत्तमौ द्विवचनेन विभजति । इद सोमस्य, इद सरस्वत्या इति चोरपि कृत्ला इद मरुता, इद द्यावापृथिव्योरित्युत्तमयो * ॥ ४ ॥ तप्ते प्रातःहे सायं दोहमानयति ॥५॥ एप क्रमेणाधिश्रित्य स्वकाले कृते प्रातदोहे मारुतमधिश्रित्य तते प्रातदोहे साय दोहानयनम् । पश्चादे कपालस्याधिश्रयणम् । 'सर्पपुरोडाशानामधिश्रयणोत्तरकालमित्युपदेश । पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षान पयस्या करोतीति निर्देशात् । सर्वे पुरोडाशधर्माश्चरुपु । अर्थ- लुप्तस्य निवृत्ति प्रथनश्लक्ष्णीकरणपरितपनामिज्वलनाध्यूहनादे । गचरुगतासु यजुरुत्पूतासु अधिश्रयण पुरोडाशयत् । यावदुक्ता पुरोडाशधर्मा इत्युपदेश ॥५॥ चर्वधयो घ' reads रो पुनरूप 3 B MS adds सपपुगेडाशानामधिश्रयणोत्तरका मित्युपदेश before विभजति B Ise omits सत्यादि उपदेश इत्य तम् 5 I us rends चरी तु I BNIS 2 4 क पुरोगायोरमिमर्शन मिति शेष । रा सोमे सयनीयहविनिर्वापारण “इन्द्राय पुरोडाशम् , मित्रावरुणाभ्या पयस्याम्" इति पठिनम् । तत्र यथ पाठमेव चाधिनयण प्राप्नोतीति पुन 'पुरोडाशमधिश्रित्यामिधावत्पयस्या क्रोनि' (आप. श्री १२.४ ११) इति विधानादवनगम्यते सर्वनुरोडासाधिश्रयणानन्तरमेवामिक्षाकरण- मिति । अनगरपालपुरोडाशमपधिनित्यान्ते आमिपाकरणनि युपदेश इति । ग अन नरूपाकाधाममुन्यते चरशन्दन। पानगतामु 'अन्या या यजुपो पूय' (आप श्री १२४४) इत्यादिवधानास्वप्न तण्डलाना मन्प्रेणाधियणमिति । ५ उपचनादीनो केशशिमम्भवत्याप्तिकानामपि पुन पाठादितरेषा नित्तिरि युपदेश ।

·८ आपरतम्य प्रौतसूग्रीये धूरियमिभाये [क २ मू यत्संवर्तते सामिक्षा। यदन्यत्तद्वाजिनम् ॥ ६॥ 'कठिनभावेन यत्सपर्तते सा अमिक्षाद्रव्यम् | यदन्यत्तद्वाजिनम् ॥ ६ ॥ पशुवत्सम्प्रेपः। तथाज्यानि ॥७॥ सम्प्रेपकाले प्राप्ते पशुपन्नित्यम्सम्प्रैप इत्युपदेश । आज्यान्यपि पशुवत् ॥ ७ ॥ पदाउपे विकारः। महीनां पयोऽसीति पदाज्यधान्यां द्विराज्य गृहाति द्विर्दधि सकृदाज्यम् ॥ ८॥ " महीनाम् " इत्यनेनै द्विराज्यं गृह्यते । दपि द्वि समृदाज्यम् । पञ्चकृत्यो महीना पयोऽसीति । 'निरुपदेश अन नित्यो दविसम्बार । आग्नेयसाचित्रसारम्पतपाणा- नामनिमन्त्रणाभिधारणादि आगेयात् । तूणीमितरेषाम् । प्रातहबदामिनाया ॥८॥ उद्वासनकाल आमिक्षां संहत्य द्वयोः पात्रयोरुद्धृत्य वाजिनक- देशेनोपसिञ्चति ॥९॥ मारुतमुद्रास्यामिक्षा सहत्य वाजिन वृत्या तामेन द्वयो पात्रयो मृत्वा वाजिनेन सिञ्चति । 'न खधनुद्वासिताया कास्न्येनोद्धरण 'शक्यते कर्तुम् । यथैव "मेपयोर्लोमशत्वम् । 'केचिदनुद्वास्योद्धत्यैकस्मिन् पाने आमिक्षामेफम्मिन् पात्रे वाजिनम् । पश्चादेककपालस्यो द्वासनम् । 'ग्रहकद्वययुक्तका पात्री ॥९॥ Ad MS reads कसदाभागेन B MS, reads येचिनि य दधिमस्कारमाहु 3 Ad MS adds उदास्योद्धरणायामिक्षाया belore नहि 4 Ad MS reads क्तुं शक्यते 5 'क' read. केचिदुद्वास्य 6 Ad RS omits 49 7 'क' reads प्राकैर्युक्ता के ग्रहणस्या र सस्कारवार दनोऽप्रधानत्वेन प्रधानभूताज्यग्रहण एव म उ इत्युपदेशमतम् । ख, ग उसासनकालेऽनैडकीभिरूभिर्मपप्रतिरती रोमशौ कुरुत (आप श्री ८६११) इति करम्भनिर्मितयोर्मपयोलेंगशकरण विहितम् । तनैकादशसु कपालेषु मपीमधिधयति अासु मेषम्' (आप श्रौ ८६५ ) इतिनाधिश्रयणयोर्मेषयोरदापनमत्वा लोमशत्वसम्पादन यथा दुरशक तदनु द्वासिताया आमिझाया कात्स्नोद्धरण दुरशामिति । घ पोष्णयावापाथम्ययो हवियोर्धारणार्थमय पानी। I 2 ·चातुर्मास्यानि भटमप्रश्ने प्रथमः पटलः ९ अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयत्याविः पृष्टं वा कृत्वा व्याहृतिभिर्हवींप्यासादयति ॥ उत्करे वाजिनम् ॥ १०, ११॥ आमिक्षावाजिनवर्जमलंकृत्यालङ्करणमन्त्रेणक पूरयत्येककपालम् । भूर्भुवस्सुवरित्या- सादनं युगपत् । असम्भवे यावृत्ति । न व्याहृतिभिर्गजिनम् । विकृतौ धर्म उच्यमानः प्रधानार्थो भवतीति । न च प्राकृतो मन्त्रः । अप्रयोजकत्वात् । न चोत्करे वेदिधर्माः, एतस्मादेव"। सूत्रकारमतिश्च 'अष्टौ हवीपि निर्वपती 'त्यष्टावेव हविर्ग्रहणेन गृह्यन्त इति । केचित् ‘प्रियेणे' त्यासादयन्ति । कुर्वन्ति च वेदिधर्मानुत्करे सान्नाय्यविकारत्वात् । 'उप- देशस्तु व्याहृतिभिर्वाजिनासादनम् उत्करे वेदिधर्मा इति ।। १०, ११ ॥ पश्च होत्रा यजमानः सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभिमृशति ॥१२॥ सर्वाभिमर्शनप्रत्याम्नाय च पञ्च होता । साधारणवैशेपिकाभिमर्शनं कृत्वा अधिक पञ्च होतेत्युपदेश.छ । आग्नेयवच्च सावित्रम्य । दधि 'प्रातःहविकाराभ्याण मन्त्राभ्या- मामिक्षाभिमर्शनम् ॥ १२॥ I BMS 2 omits from उपदेशस्तु to वेदिधर्मा इति । 2 BMS reads दन प्रतिहिविकारत्वात् द्वाभ्या मनाभ्याम् । क. 'देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त' इत्यल्ङ्करणमन्त्रः। एकरुपालेऽभिपूरणस्वाऽलङ्करणरूपत्वात् तन तन्मन्त्र इति । एककपालपुरोडाशाधारभूतस्य पात्रस्य पूरणमाज्येन कर्तव्यम् । भाविःपृष्ठ- यथा पुरोडाशस्योपरिभागो दृश्येत तथा । ख. वाजिनस्याप्रधानत्वेन धर्माप्रयोजत्वादिति । ग अप्रधानत्वेनाप्रयोजत्वादिति । घ. केचित्त दधिपयोरूपसान्नाव्यप्रभवत्वाद्वाजिनस्य सान्नाय्यधर्मत्वं, तदर्थे चोत्करे वेदिस्थानापन्ने वेदि- धर्मप्राप्ति चेन्छन्तस्तन तान् कुर्वन्ति इति । अनासम्मतिः केचिदित्यनेन प्रदर्शिता भाष्यकारेण । इ. वाजिनरयापि हविष्ट्वमस्त्येव । अतो व्याहृतृभिरासादन वेद्या प्राप्तम् । वेदिस्थान उत्करो विधीयते । न तु उत्करे वेदिधर्माः कर्तव्याः । वेदिशदस्योद्धननादिसस्कारवाचित्वेन यत्रोद्धननादिकं तर वेदि- स्वापत्या उत्करत्वमलापत्तेः उत्करे वाजिनमिति विधियाधापत्तरित्युपदेशमतमिति । च. सम्भवत्प्राप्तिकस्यापि पुनर्चिधानादितरेषामभिमर्शनमन्नाणा निवृत्तिरिति । छ. अदृष्टाना सम्भवति समुच्चये बाधस्यायुक्तस्वादित्युपदेशाशय इति । ज. विकाराभ्या विकारविशिष्टाभ्याम् । इदमिन्द्रियममृतं यत् पृथिवीम्, इति मलाभ्या शृतदधिपद- स्थाने उहितामिक्षापदविशिष्टाभ्यामामिक्षाया अमिमर्शनमिति । See आप. श्री. ४४-३ for these two. २ ·मापस्तम्यनौतसूत्रीये धूर्नस्वामिभाप्ये [कं. २. सू. १६ - पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च ॥१३॥ लौकिकमधिमन्थनशकलं सुवेणाभिहोमान्तं कृत्वा वेदविधानम् । सप्तदश सामिधेन्यः। "लं वरुण 'इति सर्वेषां कपरिघानीया। 'दुगे आन आज्यस्य नियन्तु, उपासा नक्ता अग्न' आज्यस्य वीताम् । दैव्या होतारा आन आज्यस्य वीतां, तिस्रो देवीरग्न आज्यस्य वियन्त्यि 'ति ॥ १३ ॥ नव याज्याः। चतुर्थीत्तमावन्तरेण पाशुकाश्चत्वारो दुरः- प्रभृतयः प्रैपप्रतीकयाज्याः॥१४॥ प्रतीकं मुखम् । प्रैपमुखा याज्या. ॥ १४ ॥ पशुवत्समानयनम् ।।१५।। पशुवत्समानयनं "चतुर्थाष्टमयो. । पशुवच्चानुमन्त्रण स्यात् । अयं सूत्रकाराभि- प्राय.। 'उपदेशश्च। न्यायस्तु चतुर्णामागन्तुकन्यात् द्वौ बहिर्षिकारी द्वावुत्तमस्य । अतश्चतुर्थसप्तमयोस्समानयनमनुमन्त्रणश्च । यो यस्य विकारस्तदर्थ. । पशौ चतुर्थीचम- विकारादौ समानयनमेवमिहापि ॥ १५ ॥ प्रचरणकाल उपांशुसावित्रेण प्रचर्य पूर्ववदेककपालेन प्रचरति॥ गसोमम्याहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासम् । सवितुरहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासम् । I स्व वरुण उन मित्रो अग्न । तो चर्सन्नि मतिमिवासिया । वे मुघणनानि सन्तु य्य पातस्वस्तिभि स्मदान ॥ (नै प्रा ३ ५.२३) 2 'क' omits अन्न। 3 Ad. AMS. omits उपदेशश्च । क परिधानीया अन्तिमा ऋर । दर्शपूर्णमासयोस्सानिधेनीयु तस्या एवान्ते पाठात् पशौ तवातिदेशात् पशुवत्सामिषन्य इत्युक्त्वादिति । ख नौन प्रयाजानिष्ट्वा चतुर्थारम्भे औपभृतस्याऽऽज्यस्यैकदेश जुहास मानीय चतुर्थारीन् सप्तमान्तान् प्रयाजान पुर्यात् । ततोऽमप्रयाजारम्भे सर्वमीपमृतमाज्यं जुवामानीयाप्टमनवमी प्रयाजी पुर्यात् । तर 'वसन्तमृतूना प्रीणामी त्यादि प्रथमप्रयाजानुमन्नणम् । 'प्रीष्म 'मित्यादि द्विस्यादि द्वितीयस्य। 'वर्षा' इत्यादि तृतीयस्य । चतुर्थप्रभृतिषु सपमान्तेषु शरदमृतूना प्रीणामीत्यनुमन्त्रणम् । अष्टम- नवमयोः हेमन्तशिशिरातूनां प्रीणाम' इत्युनुमन्नणमिति । ग. समीपोमान्तर्गतसोमरूपप्राकृतदेवतास्त्वादग्नीपोम विकारत्वमझीकृत्य तदीयमनुमन्नण वृत्रहा भूयास- मिति। साविध आयविकारः।

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः , , मरुतामह देवयज्ययेन्द्रियाव्यन्नादो' भूयासम् । सपञ्चानां प्रत्यक्षाम्नातानि । यद्यप्येक- कपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिः। आग्रयणे कर्मणि तद्वद्धमिति 'पूर्ववदेककपालेनेत्युच्यते । उद्धृत्य बर्हिपदं कृत्वेत्येवमाद्या प्रचरणात् । सवित्रे सवितार, सवितुः, सवितेदं हविः । सरस्वत्यै, सरस्वती, सरस्वत्याः, सरस्वतीदं हविः। पूणे, पूपणं, पूष्णः, पूपेदम् । मरुद्धयः, मरुतः, मरुतां, मरुत इदं हविरजुपन्त । विश्वेभ्यो देवेभ्यः, विश्वान् देवान् , विश्वेषां देवानां, विश्वे देवा इदं हविः। द्यावापृथिवीभ्यां, द्यावापृथिवी, यावापृथिव्योरहं, द्यावापृथिवी इदं हविः । अजुषत, अजुपन्त, अजुपताम् । अवीवृधत, अवीवृधन्त, अवी- वृधेताम् । अकृत, अक्रत, अक्राताम् ॥ १६॥ मधुश्च माधवश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभिजुहोति ॥ उपर्येककपालस्य होमाः मासनामभिः । ततो नारिष्ठादि ॥ १७ ॥ दक्षिणाकाले प्रथम वत्सं ददाति मिथुनौ वा गावी ॥१८॥ तस्मिन् संवत्सरे यो जातः पूर्व 'वत्सेभ्यः स दीयते सह मात्रा । इतरधा हि प्रियेत वत्स इति । न च दानोपकारः स्यात् । वत्सस्य तु प्रतिग्रहणं सवत्सधेनुचोदनासु । I 2 . ध and ड. read इन्द्रियावी भूयासम् । घ reads एकपालेन प्रचरतीत्युच्यते, B.MS. 2 omits इत्युच्यते । 3_B.MSS. read अजुपत, अजुरेताम् , अजुपन्त । अवीवृधत, अवीवृयेताम् , अवीवृधन्त । अकृत, अक्राताम् , अक्रत | Ad. MS. adds before अजुषत and after पावापृथिवी इद हवि. अजुपेतामवीवृधेतो महोऽज्यायो काताम् । 4 B. MS. reads वत्मान्तरेभ्यः । क. मारुतस्य बहुदेवताकत्वसादृश्यादक्षरसादृश्या( यक्षरत्व )चैन्द्रामविकारत्वमगीकृत्य तदीयमनु. मन्त्रणमिदम्-इन्द्रियाव्यन्नाद इति । ख. पूर्वोक्तत्रयातिरिक्ताना आग्नेय, सारस्वत, पौष्ण, वैश्वदेव, द्यावापृथिव्यरूपाणा पञ्चाना यागानामनु- मन्त्रणमन्त्रपाठमध्ये सूरकारेण क्ण्ठत एव (See आप. श्री. ४-१०-१) मन्त्राणा पाठात् तेषा तथैवाऽत्र ग्रह्णमिति । तदित्यम्-अग्नेरहं देवयज्ययानादो भूयासम् इत्याग्नेयस्य । सरस्वत्या अह देवयज्यया वाचमन्नायं पुषेयम् , इति सारस्वतस्य । पूष्णोऽहं देवयज्यया प्रजानपीय प्रजया पशुभिः, इति पूष्णः । विश्वेषा देवानामहं देवयज्यया प्राणैस्सायुज्य गमेयम् , इति वैश्वदेव्या आमिक्षायाः । द्यावापृथिव्योरदं देवयज्ययोभयो.कयोमध्यासम् , इति द्यावापृथिव्यस्य । ग. पूर्वपत् आग्रयणैकपाल्वदित्यर्थः । यद्यप्ययमेव वैश्वदेवपर्वान्तर्गत एक्कपालानामितरेषा प्रकृतिभूतः ब्राह्मणेऽत्रैव तदद्गानामानानात् । तथापि सूत्रकारेणाऽऽअयणैकफपाल एव धर्माणी पाठात् तेपामन प्राप्यर्थ पूर्ववदित्युक्तमन सूत्रकारेणेति ।

·आपस्तम्मौतसूत्रीये धूनस्वामिभाग्ये [के ३ सू ५ अन्याहार्यधर्मो दक्षिणाना दर्शपूर्णमासविसराणाम् । न तूपदेश । मिथुन स्त्रीपुमाश्च ॥ पृपदाज्यं जुह्वामानीय पदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा तेन नवानू- याजान्यजति ॥ १०॥ इति द्वितीया कण्डिका॥ अष्टावाद्याः पाशुकाः प्रैपवर्जम् ॥१॥ पाशुका पठिता याज्या । 'देव बहिर्वसुवने वसुधेयस्य वेरिव ति विना प्रेपै । प्रथमविकाराश्चत्वार । नराशसम्य विकाराश्चत्वार । एक उत्तमरिकार पशुपच सर्वम् ।।१।। उत्तमेनोत्तमम् ॥२॥ उत्तमेन प्रकृतिपठितेन देवो अग्नि स्विष्टदुत्तम । तेन यजति ॥ २ ॥ देवान्यजेति प्रथम संप्रेष्यति । यज यजेतीतरान् ॥३॥ देवान् यनेति प्रथमानूयाजप्रैप । यन यनेति मध्यमोत्तमरिमारेषु । तेपा पद्वियजत्वात् । उपदेश यज यनेति प्रथमविकारेपप्युच्यते। इतरानित्यविशेपरचनात्।।३।। संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्त- वाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते ॥४॥ 'दिव्य धामाशास्त' इत्यम्य पुरस्तात् 'सरसरीणा स्वस्तिमाशास्त' इति क्षेप ॥४॥ एच यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं स्नमति ॥ ८ ॥ सा मे सत्याशी' रित्युक्त्वा समत्सरीणा स्वस्तिमाशास इति जपो 'यजमानस्य । ततो रोहितेनत्येति ॥ ५ ॥ । I BMS reads याजमानजप । क प्रातग्रहम-त्रेषु वरसादि दक्षिणानां पृथक् पृथक म पाठात् तदाने प्रकार मेदाच नाऽ वाहार्यगर्या पाव तेषामिति न तम्रा वाहार्यधर्माणा प्राप्तरि युपदेशमतमिति । ख प्रैपे यज यन, इति पारद्वय यशब्द प्रयोषष्य । तदेव द्वियनत्वम् । एव च प्रयमानुयाज विकाराणां प्रेय 'यज' इत्येक यन एव । द्वितीयतृतीयविकाराणा तु द्विर्यज इति भाष्यकारमतम् । उपदेशमत तु प्रथमानुयान एव 'देवान् यज इति सम्रैप । उत्तरन सर्वेष्वपि 'यज यज' इत्येव, इतरान इत्यविशेषवचनादिति । तनाद्यावावार प्रथमविकारा । पचमाद्याबस्यारो मध्यम- विकारा । नवमस्तृतीयविकार इति वैदितम्यम् ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथम पटल परिधीन्प्रहृत्य संस्रावान्तं कृत्वा वाजिनपान उपस्तीर्यान्तर्वेदि पहिरनुविपिञ्चन्वाजिनं गृह्णाति ॥ ६॥ यदि सस्रावान्त कृत्येत्येतावदुच्येत 'प्रहृत्य परिधीन् जुहोती'ति श्रुतेर्विकल्पस्स्यात् । अतस्सस्रावस्य परिधिप्रहरणागत्व रयाप्यते । अतो कहारियोजनोऽपि सस्रावान्त एव गृह्यते । यथा बर्हिपि विपिच्यते तथा वाजिन गृहाति । अन्तर्वेदिस्थे वाजिनपात्रे गस्थाल्यैर क्षिपति ॥ ६॥ नाभिधारयति ॥७॥ नामिधारयति । द्वि गृहीतमेष । वाजिभ्योऽनुहि वाजिनो यजेति संप्रेषौ वषट्कृते चमसेन जुहोति । स्रुचा वानुविपिच्यमानयानुवपकृते च ॥ ८ ॥ आश्राव्य प्रत्याश्राविते ' वाजिनो यने "ति चमसेन जुहोति यदि चमसो वाजिन पात्रम् । अनुविणिच्यमानयाऽन्यत्रावस्कन्दमानया जुहोतीति । अनुवपटकारे च होम'। शेपम्य स्थापन दिग्यागभक्षणार्थम् ॥ ८॥ अनुरासीनोऽनवानं होता यजति ॥९॥ याज्यायामूर्ध्वजु । केचित्पुरोनुवाक्यायामपि । अनवान अनुच्छ्मसन् । 'अर्धर्चे सन्दधाति । केचिद्विरभ्याऽर्धर्चेनोच्छपसतीत्याहु ॥ ९ ॥ 1 2 १ के TES होमशेषस्य स्थापनम् । क reads अर्च। क हारियोजनो नाम ग्रहावशेषस्मोमयागे विहित पारधिप्रहृतपून्नता हारियोजन गृहाति ' (आ श्री १३ १४ १) इति । तत्रापि परिधिप्रहरण कृत सस्रावहोम कृ वाऽन तरमेव हारयोजनग्रह ग्रहणमिति । ख वाजिन ग्रहण नाम वाजिनपानस्य वानिनेन प्रपूरणम्। पूरणकाले पानस्याधोऽवस्थितदर्भाणामुपरि यथावाचिन पतेत्तथा पूरयदित्यर्थ । ग द्रवद्रव्या तरवत् न सुवेग ग्रहणम् । कि तु वाजिनम्याल्यैव पात्र प्रक्षप कार्य इति । घ उपस्तरण ग्रहण चेति द्विर्गृहीतमेवेति । 'उद्रेण पशुबन्धवहिरा प्रतीज्य' (आप० प्रौ ८ ३ १२) इति दिग्यागाविधास्यति । तदर्थ .. 'समुपहूय भक्षयन्ति' (आप० श्री ८ ३ १२ ) इति विहितभक्षणायं चेति ॥ .

·मापस्तम्पनौतसूत्रीये पूर्नस्सामिभाप्ये [+ ३. सू. १३ धाजिनस्याग्ने बीहीत्यनुयजति ।। १० ॥ वाजिनम्याग्ने वीहीत्यनुवषट्कारस्य याज्या ॥ १० ॥ त्रयाणां ह वै इविपां स्विष्टकृतेन समवद्यन्ति सोमस्य वाजि- नस्य धर्मस्येति ॥११॥ नयाणा हनिपा बिष्टकृतेऽग्नये होमाथे न समपद्यन्ति । न गृहन्ति सोमादीना पृथक् । देवतयेर सह गृहन्ति । अथवा स्पिष्ट करोतीति सिष्टवृदग्नि छान्दसोऽकरान्त- म्समास । तेनाग्निना विष्टकृतेन समपद्यन्ति सह 'गृहन्ति । सोमादीना पिपा 'देवतया सह । अन्यत्र 'तु पृथगनुवपद्कार । स्विष्टद्धोमादीनाम् । 'वाजिनामहं 'देवयज्यये न्द्रियाची भूयासम्' टतीन्द्रयाजिन । 'जेमान मरिमान गमेयमिति महेन्द्रयाजिन । 'अग्नेरह देवयज्ययाऽऽयुप्मान् यजैन प्रतिष्टा गमेयमिति अनुपपट्कारस्य । सनोमयस्योपदेशेन ॥११॥ उद्रेकेण पशुबन्धवदिशः प्रतीज्यान्तवैदि शेपं सर्वे समुपट्टय भक्षयन्ति ॥ १२ ॥ उद्रेक शेष । तेनेज्या दिगुपन्थानान्तम् । प्रतिनिवृत्य स्थापयित्वान्तवेदि समुपहर । पश्चादन्यत्र भक्षणम् ।। १२ ।। असावसायुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते ॥१॥ उपहत इति प्रतिवचनः ॥ १४॥ होताऽध्यर्थ उपवयम्प, ब्रह्मन्नुपदयस्ख, अग्रीदुपयस्व यजमानोपवयम्वेति । अध्यहोतरमहयम्वेत्येवमादि ब्रह्मामीयजमानश्च ॥ १३, १४ ॥ 4 T BIS Romits सइ रहन्ति । 2 क reads सहदेवतया । 3amttss व reads first महेद्रयाजिन 1nd then rद्रयाजिन । क सूत्रे स्विष्टकृते न समति ' इत्मन द्विधा पदच्छेद । स्विष्टकृते इति सप्तम्यन्ततया स्विकृतेन इति तृतीयान्तनया । तन प्रथम सप्तम्यन्तपक्षमाश्रित्य व्यारया । अस्यार्थ -अनुवषय्कार- याग स्विस्थानीयत्वेऽपि सोमादीना प्रयाणां द्रव्याणा अनुवपदमारयागार्थ न प्रधानार्थप्रहणान् पृधग प्रहण कर्तव्यम् । कि तु मानयागार्य गृहीतादेव किंचिदवशिष्यानुवषवारहोम कर्तव्य इति । अथवा इत्यनेन द्वितीया व्यारया । तन स्विष्टकृतेन इत्यकारात तृतीयानिर्दिम् । सोमवाचिन- धर्माणी हावया रिसष्टदेवतया सहैव गन्ति इति । ख वाजिनयागस्यापूर्व वेन सानाम्यविकारस्वामान न हुनानुमन्वणमित्युपदेशमतमिति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः होता प्रथमो भक्षयति यजमान उत्तमः। यजमानः प्रथमचो- त्तमश्चेत्येके ॥ १५॥ वाजिनां भक्षो अवतु वाजो अस्माँ रेतः सिक्तममृतं वलाय । स न इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिपाम वाजिनं भक्षयन्तः। तस्य ते वाजिभिर्भक्षं कृतस्य वाजिभिः सुतस्य वाजि- पीतस्य वाजिनस्योपहृतस्योपहतो भक्षयामीति भक्षयति ॥ १६॥ तथैव द्विभक्षयति यजमानः । वाजिन भक्षयित्वा हविश्शेपभक्षणम् ॥१५, १६॥ पशुवत्समिष्टयजूंषि ॥ १७॥ समिष्टयपि त्रीणि । दधिक्राव्ण्ण इदं हविरित्यादि ॥ १७ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्टते ॥ १८ ॥ इति तृतीया कण्डिका यजमानभागस्य मन्त्रद्वयेन प्राशनम् । दर्शवदन्यत् ब्राह्मणभोजनान्तम् । 'न विकृतौ यज्ञशञ्चमः पशुवर्जम् । भवतीत्युपदेशः ॥ १८ ॥ श्वोभूते पौर्णमास्येष्ट्वा प्रसूता देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्दन्तु ते तनुं दीर्घायुत्वाय वर्चस इत्युपोद्य येण्या शलल्येक्षु- काण्डेनेक्षुशलाकया का लोहेन च क्षुरेणौदुम्बरेण नि केशान्वनयते वापयते श्मश्रृणि ॥ १ ॥ ऋतमेव परमेष्टवृतं नात्येति किश्चन। ऋते समुद्र आहित ऋते भूमिरियं श्रिता। अग्निस्तिग्मेन शोचिपा तप आक्रान्तमुष्णिहा । शिरस्तपस्याहितं वैश्वानरस्य तेजसा । ऋतेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये। तपसास्थानुवर्तये शिवेनास्थोपवर्तये शग्मेनास्याभिवर्तय इति निवर्तयति ॥२॥ समाप्तेऽन्यन्वाधानं दर्शपूर्णमासस्य तस्य ब्राह्मणभोजनान्ते प्रसूता देवेनेति लेन्दयत्युदकेन यजमानस्य केशान् । त्रीणि श्वेतानि यस्यास्सेयं त्रेणी । शलली श्वाविट्च्छलाका । 1 B.MS. omits न. क. प्रकृती संस्तहोमानन्तरं 'अपरिवजो हविरशेपान्भक्षयन्ति' (आप, श्री. ३. ७. १५) इति , भक्षणस्य विधानेऽपि, भत्र संसवानन्तरं वाजिनयागविधानात् तदीयहविर्भक्षणानन्तरमेय प्रधान यागीयहविशेषभक्षणमिति ।

·क्षापस्वम्मश्रीतमूनीये धूनस्वामिभाध्ये . ३ ॥ इक्षुकाण्डेन 'तम्य पुप्पशलान्या वा। रोहस्य विकारो लोह । उदुम्बर ताम्रम् । तद्विार औदुम्मर । हेनौदुम्बरमिश्रण निवर्तयते केशान् । 'न निर्मूगन्छेदयतेऽर्युणा' । वापयते तु समूर मणि । वैश्वदेवे छेदनमेर केशाना नियतम् । पमन्येषु वापनमपि । मशृणा वृत्त्वा तत उपपक्षो। प्रसूता देवेनेति वेशानामुन्दनम् । शरलीमिक्षुकाण्ड च हस्ते गृहीत्या कार्यासेन ताम्रमिण क्षुरेण 'तमेर परमेष्ठी 'ति दिनत्ति केयान् न तु निर्मूलान् करोति । केचिदाहु --'रोहितायसेन निवर्तयत' इति श्रुते तेन लौहेन औदु- परेणेति तम्यैव विशेषणमिति । यदि समर्थम्तानमय छेदने ततोऽयमर्थ ॥ १, तहतं तत्सत्यं तद्वतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्याममिति- यजमानो जपति । ब्राह्मण एफहोतेति चानुवाकम् ॥३॥ 'तहत तत् । " "ब्राह्मण एकहोतेति" च निर्त्यमानेषु यनमानम्य जप ॥ ३ ॥ तस्य पर्वस्वन्तरालव्रतानि। न मांसमन्नातिन नियमुपैति ॥१॥ 'म्वार्थभ्य मासभक्षणम्य प्रतिषेध । इडाभक्षणन्तु 'नित्ये पशो भक्षयनि, पर्थ- वात् । उपदेश तम्यापि प्रतिषेध ॥ ४ ॥ Ad IS reads पशुपाकया वा 2 B MSI 377,7 ३ अवयुगा वापयते हात सय 4 reads स्वाथमास। 5 घreads नित्यपशौ। क रोहन चौटुम्मरणति सूत्रान् न पुरद्वयमिति भ्रमितव्यम् । कित्येक नैव ताम्र मिश्रका यसनिर्मितन धरणात । निवतयत दिनति । ख स मश्रूण्यनऽवपत। अथोपपक्षः। अथ केशान् (ते मा १५६ ३) इसी श्रुनो स्माभिधानाक्षिात। ग ब्राह्मण एहोता । स यज्ञ । ममे ददातु प्रसा पशू पुष्टिं यश । यज्ञश्च म भूयात् । आमोिता। स भर्ता । स म दनानु प्रा पशू पुष्टिं यश । भर्ता च म भूयात् । पाथकी निहाता । स प्रष्टिा । स मे ददातु प्रता पशुपुष्टिं यश । प्रातष्ठा च मे भूय ह । म तरिक्ष चनुहोता । स विष्टा । मे ददातु प्रजो पश पुष्टिं यश । विष्ठाश्च म भूयात् । वायु पञ्चहोता । स प्राण । स म ददातु प्रता पश पुष्टिं यश । प्राणाश्च म भूयात् । चन्द्रमा पडढोता । स ऋनूपयति । स मे ददातु प्रता पर पुष्टिं यश । वश्च मे पताम् । अन* सप्तहोता। स प्राणस्य प्राण । स म ददातु प्रजा पशू पुष्टिं यश । प्राणस्य च म प्राणो भूयात् । चौरट होता । सोऽनाधृष्य । स मे ददातु प्रजा पशू पुष्टिं यश । अनाधृष्यच भूयामम् । आदि यो नवहोता । स तजस्वी। स मे ददातु प्रमा पशुपुष्टिं यश । ततस्वी च भूयासम् । प्रजापतिदाहोता 1 स इद सर्वम् । स मे ददानु प्रता पश पुष्टिं यश । स च मे भूयान् । च न मासमभाति' इत्यविशेषेण निषेधात् क वयस्य पुरुषार्थस्य च सवस्याऽपि मासमक्षणस्य प्रतिषेध इत्युपदेशमतमिति । I 1 ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः ६७ मात्ये या जायाम् ॥५॥ ऋतावेच जायामुपेयादिति नियमात् सर्वन गमनं वर्णान्तरस्त्रीगमनं च प्रति- पिद्धयते ॥ ५॥ नोपर्यास्ते ॥६॥ उपरिगयनस्यापि प्रतिषेधः, न ह्यनुपविष्टेन शक्यते शयनं कर्तुम् ॥६॥ जुगुप्सेतानृतात् ॥७॥ 'जुगुप्सा अनृतवर्जनं ऋत्वर्थः पुनर्विधिः ॥ ७ ॥ प्राङ् शेते ॥ ८॥ प्राशिरा भूमौ न स्थण्डिले शेते ॥ ८ ॥ अमध्वश्नाति ॥९॥ अमधु मधुवर्जमश्नाति । समधुमांसलवणस्त्र्यवलेखनानि वर्जयेदित्याश्वलायनः ॥९॥ मध्वशनं स्यादित्येकम् । व्यञ्जनार्थमित्यपरम् ॥१०॥ मधु अशनमस्य मध्वशनः । मध्वशनो वा भवेद्यजमानः । एतदेकं विधानम् । अपरं तु मधुप्राश्यान्यदनाति सामर्थ्यात् । भक्षयितव्यमोदनापूपादि । व्यञ्जननिवृत्तिः । तृतीयो विधिः । मधुनैवाभाति । अन्ये वाहु :-~-मध्वनातीति श्रुतिः । तस्या मध्वशन- स्स्यादिति द्वावों ॥ १० ॥ ऋतुयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यः॥११॥ यो वसन्तो- ऽभूत्प्रावृडभूच्छरदभूदिति यजते स ऋतुयाजी । अथ यश्चतुर्यु चतुर्प मासेषु स चातुर्मास्ययाजी ॥१२॥ वसन्ते वैश्वदेवेन यजते प्रापि वरुणप्रघासैः शरदि साकमेधरिति विज्ञायते ॥ १३ ॥ I घand ड read जुगुप्सानृतस्य । क. न मासमश्नीयात् , न स्त्रियमुपेयात् नोपर्यासीत, जुगुप्सेतामृतात् (ते. आ. २. ८.) इति श्रुतेरनु- वादरूपाणीमानि सूत्राणि । ख. अमध्वश्नातीत्यकारप्रश्लेषेण व्याख्यानोपोदलनायाऽऽश्वलायनमतोपन्यासः । केशप्रसाधनादीनि स्वैरकर्माणि अक्लेखनशब्देनोच्यन्ते । इति गार्यनारायणः । अवलेखनं नाम दन्तधावनम् , वासः प्रक्षालनम् , केशः प्रसाधनम् , गात्रोन्मर्दनम् , इति सिद्धान्तमाध्ये See आश्व. श्री. वृत्ति. २. १६. २२, २३ and footnote. मध्वमश्नाति इत्येव द्रदत्तः पठति । See P. १६ Vol. II.

·भापस्तम्पनौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाध्ये [क. ४. [ १३ ऋतौ प्राप्ते यजतीत्युतुयाजी स एकः 1 एकश्चातुर्मास्ययाजी । तत्र श्रुतिरेव व्याचष्टे यो वसन्तो जातः प्रावृड् जाता शरज्जातेति यजते न फाल्गुनी चैत्री वाऽपेक्षते । अन्ते वसन्तस्य कृत्वा धैश्वदेवं प्राडादी वरुणप्रघासैः न पौर्णमासीचतुष्टये । पर्वनियमस्तु यदीष्टया यदि पशुनेति सर्वत्र स ऋतुयाजी। क्यस्य मासचतुष्टये नियमः स चातुर्मास्ययाजी। समानो विधिरुभयोः । पुनर्वसन्तादिनियमाचातुश्यियाज्यप्रतिपन्ने वसन्ते फाल्गुन्यां चैत्र्यां वा न करोति वैश्वदेवम् ॥ १३ ॥ इति धूर्तस्वामिविरचिते आपरतम्बधीतसूत्रभाष्ये अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ क. वैश्वदेवानुष्ठानपर्वप्रमृति पञ्चम्या पौर्णमास्या यस्य वरुण प्रयासः । ततः पञ्चम्या सामेध इत्यादि- नियम. स चातुर्मास्ययाजीति ! स. पङ्क्तिरियमेवं विवृता रामानिचिता-सौरचान्द्रमसभेदेन द्विधा वसन्तायन यो भवन्ति । तन द्वादश- प्रथमराश्यो (मीनमेषराश्योः) सूर्योदयकालः सौरवसन्तो भवनि । तन मध्य द्वौ मासात्व- तराणि । चान्द्रमसो वसन्तस्तु द्विधा-उत्तराफल्गुनीयुत्त पौर्णमासीयुक्तम्पटुत्तरमासश्च । मासद्वग- मेवश्चान्द्रो वान्तः । हस्तयोगेन या । अपरस्नु चान्द्रमसः चित्रानक्षत्रेण म्वातीनक्षत्रेण वा युक्त- पौर्णमासीयुक्तस्तदुत्तरमामश्चेति भासदयं कदाचिद्वसन्तः । तत्र फाल्गुन्या पौर्णमास्या चश्या वेनि सूण वसन्ते वैश्वदेवे प्राप्तेऽपि 'वसन्ते वैश्वदेवेने पति पुन वैसन्नग्रहणात् मीनमेषान्तर्भावरहित- फागुन्यां चैव्या वा वैश्वदेवो न पतव्यः । अप्रतिपन्ने वसन्त इत्यस्यार्थ.-पात्गुनीचैत्रयोरन्यतर. स्यास्सौरवसन्तसम्बधाभावे तस्या वैश्वदेवो न वर्तव्य इति । अनेदं वक्तव्यम्- शिशिरे दीक्षन्ते, वसन्त उपतिष्टन्ते इति सूत्रे पर्दिस्वामिना" द्वादशप्रथमराइयोर्यदा सूर्य उदेति तदा वसन्त इत्युक्त पात् मीनमेषराश्योस्ससूर्योदयगलो वसन्त इति वृत्तिकारोऽमिति । परन्त्विदानी लोक- व्यवहारस्तु मेपपयोर्यदा राश्योरुदेवि सूर्यः स वसन्त इति । दधिष्पदेशेऽयमेन पक्षः प्रचाति । पक्षद्वयमपीद प्रमाणपदवीमारूद मित्येव । यदाह बोधायन:- मीनमेपयोपपयोर्वा वसन्त इति । (See स्मृतिमुक्तफल प्राद्धकाण्ड. P.P. 263 Kumbhakonam Edi.), १ ·द्वितीयः पटलः ततश्चतुर्यु मासेष्वापाढ्यां श्रावण्यां बोदवसाय वरुणप्रघासै- यंजते॥१॥ तत पण आरभ्य । अपाढाभियुक्ता आपाढी । श्रपणेन युक्ता श्रावणी । यदा फाल्गुन्यामु पक्रान्त तदाऽऽपाढ्या यजेत । यदा चेच्या तदा श्रावण्याम् । मासचतुष्टय नियमात् यम्मिन्सात्सरेऽन्तरालेऽधिकमास उ पद्यते तत्रारम्भो नेष्यते चातुर्मास्यानाम् । उद- वसान देशान्तरगमनम् ॥ १॥ प्ररूढकक्षे यष्टव्यमिति वढचब्राह्मणं भवति ॥ २॥ कक्ष कन्छ । प्ररूढा कक्षा यस्मिन्देशे तृणेस्स देश प्ररूढकक्ष तस्मिन्नुदवसान तव्यम् । द्वितीयोऽर्थ । चातुर्मास्ययाजिन पौर्णमासीनियमादृतुयाज्यर्थ कालविधि । प्ररूढा कक्षा यस्मिन्काले स काल *प्ररूढकक्ष । तस्मिन्नृतुयाजिना याग कर्तव्य ॥ २ ॥ तस्य वैश्वदेववकल्पः॥३॥ वैश्वदेववत्कल्पो विधि । दक्षिणस्याऽपि विहारम्य सर्व वैधदेववत् । गएत- ब्राह्मणान्येव पञ्च हवीपीति श्रुते पञ्चसञ्चाराणा मुख्यत्वात्सर्वेपा वैश्वदेवप्रकृतित्वम् । अत पञ्चसञ्चाराणाम भावादक्षिणविहारस्य न प्राप्नोति वैश्वदेवाद्विधि । श्रुत्यन्तराहद्धम् । उपक्रान्त इति क उपक्रम इति ] ms 2 अमभवात्क क वर्षाहुल्येन यदा तृणसमृह प्रद्धो भवति तस्मिन्वर्षामाले वरुणप्रघासैर्यष्टव्यमित्युक्त भवति ॥ ख आग्नेयसाम्यसाविनसारस्वतपोष्णरूपाणा पञ्चाना हविषा वैश्वदेवे पर्वणि यो विधिस्त तथैव तदन विशिान्येव ता य नाप्यनुष्ठेया यादावित्यर्थ । एतानि पञ्च रोपि सवष्वपि पर्वस्वनुष्टेयतया सञ्चरन्ति प्राप्नुय-नीति पञ्चसयाराणीत्युच्यन्ते । तानि विधाय वरणप्रघासेपु तदनन्तरमैन्द्राममेकादशकपाल, मारुतीमामिक्षा गारणीमामिक्षा कायमेकम्पाल " इति चत्वारि हवीपि विहितानि । तेषा नवानामपि सह प्रयोगे साधारणाङ्गेषु परस्पर विरोधे सति क्थमनुष्ठानमिति सशयोदये तन्निराकरणामिद वचनम् । तेषा प्रथमानुष्ठेयत्वेन मुख्यत्वात् मुख्य का पूर्वचोदनाहोचिन् (जै सू १२ २ ८ ) इत्यधिकर- ण यायेन नत्पूर्वतनाधिकरणोपपादितेन भूयोऽनुग्रहन्यायेन वा पञ्चसञ्चरधर्मा एव सर्वेपा हविषा वारणपघासिकानामिति । ग दक्षग वेदारो दलिगभागस्था वेदि । तत्र पच सञ्चाराणि न सन्ति । उत्तरविहार एव तेषामनुष्ट न विरानात् । अतो दभिगविहारेऽपि तत्प्राप्यर्थ विघरय प्रवृत्त इति ॥ I ·भापस्तम्बधीतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये [के 4 स ७ " यदेवाधर्यु फरोति तत्प्रतिप्रस्थाता करोति " इत्येतया वरणप्रयासयक्ष्य इत्युक्त्वा समा- रोप्या मीन्देशान्तरगमनम् । यागदेश गत्वा मन्यनमुपावरोहण या रीरिष। विद्यु दसि ॥ ३ ॥ वेदी कृत्वा गार्हपत्यं समे प्राची वेदी भवतः ॥ ४॥ यदा शोल्बेन मानेन निर्मिते वेदी अग्रेण गाईपन्यं तदा वेदो उरतोऽपर्यु प्रति प्रस्थाता च प्राक्त्वेन समे प्रतितुल्ये न पशुपन्धनद्वेदी । बोधायनस्य पाशुपन्धिकी चोत्तरा दाशिकी च दक्षिणेति । केचि"पशुपन्धात् । न तु तिर्यक्त्वेन समे । अर्था यथा सिध्यन्ति तथारक्षण तिर्यक्त्वम् ॥ ४ ॥ उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिणां प्रतिप्रस्थाता। उत्तरे विहारेऽ- ध्वर्युश्चरति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता ॥७॥ उत्तरा वेदिमध्वर्यु करोतीति । अविहृते 'वेदी इत्यत पृथगुच्यते ॥ ५॥ उभयत्र कृतलं तन्त्रम् ॥ अपि पत्नीसंयाजाः ॥७॥ सर्वाइसमुदाय उभयत्र सयजमानक । परोऽपि । पन्नीसयाजा अप्यन्ये होमा । सपनीयदक्षिणामिहोमाश्च । चएकत्वादमे अध्ययुरेव कुर्यात् । अत उभयोर्विधीयते । कर्तृ पात्रभेदात् ॥ ७ ॥ 1 2 इत्यनया शीघ Ad ims reads अग्निं ड 3 विधानेन 1 विज्ञान तिक क यद्यपि सर्वार्थं वदेवा पूर्वमेव कृत तथापि देशवार देव प्रसनसिध्यनुपपत्त प्रयोगाद्यपदार्धस्य देशातरप्रयोगे पुन करणम वयकमिति । ख दाशपाणे मासिस्वा सदशौ । अथोदुत्तरदिरीहतावित । ग उत्तरस्या उत्तरवदिम मावश्यकम् । तद्वदेव दक्षिणस्यामपीन उभय नाप पानी एव की इति । प उतरविहारस्योत्तरवेश-तर्भावार तद्योग्य तिर्यक वम् । दक्षिणविहारस्य तु तदभायात् प्रकृतिवत्तिय कवमिति। ६ प्रकृनावग्निविहरणादू विहित परिणम क्युक्क हाम् । अन तु तन पूर्व वयमाणं कदाचिद य. पतृक भवेदिति शङ्का परिहतु विधिरयमुत्तरामध्वर्यु करोतीति । च गाई पत्य दक्षिणामिहोत्रमा साधारणद्रव्यमस्कारवदेर एव पुर्यात् । त मा भूदित्येवमनुभयोविधान मिति । बभेदापायाणा भेदाच पृथगेव परण न्याय प्राप्तमिति ।।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः एकवत्संप्रैपः॥ ८॥ एकस्येवैकबद्धवति । एकवचनेन संप्रैप. यद्यपि द्वयोरर्थयोर्याच्यते प्रणेप्यामि प्रोक्षिप्यामीति ॥ ८ ॥ द्विवद्ब्रह्मानुजानाति ॥ ९॥ द्विवचनेन तं ब्रह्मानुजानाति-प्रणयतम् , यज्ञं देवता वर्धयतमिति । ब्रह्मग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । अतो ओं निर्वपतं अनुप्रहरतं 'अगतं इति च भवति । यत्र द्वायनुज्ञातव्यौ । ब्रह्मानुजायामपि यत्रैकोऽनुज्ञातव्यस्तत्र न भवत्यूहः । यथा -ॐ अनुब्रूहीति । द्विवदनु- जानातीत्याचनात् ब्रह्मानुज्ञानेप्वेव द्वित्वेऽभिधेये भवत्यूहः । नान्यत्रेत्युपदेश." ॥ ९ ॥ घ्यङ्गुले व्यङ्गलं चतुरङ्गलं पृथमात्रं रथवर्ममात्रं सीतामात्रं प्रादेशमात्रेण वा तिर्यगसंभिन्न वेदी भवतः ॥ १०॥ यड्गुलादिना परिमाणेन तिर्यगसंभिन्ने असंगते परस्परं प्रति भवतो वेदी। 'व्यगुला- न्तरं भवति श्रोणी प्रति ॥ १० ॥ अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः सञ्चरः ॥११॥ वेद्योरन्तरेण सञ्चर कर्मकर्तु प्रतिप्रस्थातु । इतरथा नान्तरामी सञ्चरतीति प्रति- पेध. स्यात् ॥ ११ ॥ अपरेणोत्तरां वेदि स्तम्ययजुर्हरन्नाध्वर्युमभिपरिहरति ॥ १२॥ बहिर्न भवत्यध्वर्योस्स्तम्बयजु । अन्तरेव नयति यद्यपि देशभेद ॥ १२ ॥ उत्करे निवपति ॥ समान उत्करः॥१४॥ I 2 PMs omits safafa PMs reads यत्र यत्र 3 Ad omits af 4 Bfs I rends अनुगन्तरालम् 5 B is I rends वेद्यावन्तरेण वर्मवत सपर प्रतिप्रस्थातु । यजमान हविर्निस्यामि" इत्युचर्युप्रतिप्रस्थातृभ्या प्राधितो यजमानः निर्वपतं इत्यनुजानीगा- द् द्विवचनान्तेन । एव प्रस्तर तृणानुप्रहरणेऽनुप्रहरतमिति । अगानगीदित्यन अगानिति स्थाने अगत- मिति पठेन , इति See आप. श्री. ४.४.४, ३.५.४, ३...८, respectively for ॐ निर्वप etc. स. सूने ब्रह्मप्रणांच-पठनीयमन्त्रेष्वेव द्रितेनोह इति । " क ·૨૨ आपस्तम्यश्रीतमश्रीये पूर्वस्वामिमाप्ये [कं. ५. 'प, १८ यदा प्रतिप्रस्थात्रा न्युप्तं तदुमयमाजीधोऽभिगृहाति' ॥ १४ ॥ पञ्चत्विजः ॥ १५॥ पश्चस्विजो वरुणप्रघासेषु । अतः सामान्यचोदनासु पञ्च भवन्ति समिदा- धानादिपु ॥ १५॥ ध्यदेवाध्ययुः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता ॥ १६ ॥ यदेवाध्वर्युः करोतीति कृतानुकारित्वं प्रतिप्रस्थातुः । 'तम्माद्यच्छ्यान्करोति तत्पापीयान्करोतीति वाक्यशेषात् । अतुल्यकालस्वाद्याजमानावृत्तिः । केचिदाहु.-यद्विधान- मध्वर्युः करोति तदेव प्रतिप्रस्थात्रा कर्तव्यम् । 'यमेव कल्पमध्वर्यः करोति । यदि पलाश- शाखामध्वर्युराहरति सैबाऽऽनेया प्रतिप्रस्थात्रा । न शमीशास्लामाहरति । 'युगपत्कर्तव्यं कर्मेति तेपामूहोऽर्थद्वित्वे याजमाने ॥ १६ ॥ यत्किं च चाचाफर्माणमध्वर्युरेव तत्कुर्यात् ॥ १७ ॥ वाचा कर्तव्यं कर्म वाचाकर्म । कर्मणि भवं तत्र जातं वा वाचाफर्माणम् । वाच आकारान्तता छान्दस. ख । मन्त्रजातमध्वर्युरेव कुर्यात् । 'कमैव केवलममन्त्रक प्रति- प्रस्थाता कुर्यादिति ॥ १७॥ युगपत्कालान्वा निगदान् ॥१८॥ निगद्यन्ते उच्चैरिति निगदा. । 'ते पुनः प्रैपाः । युगपत्कालो येषा ते युगपत्कालाः । तुल्यकाला इत्यर्थः । तुल्यझाला ये प्रैपास्तानध्वर्युरेख कुर्यात् । अन्यैस्तु मन्त्रः प्रतिप्रस्थाता P. Ms. reads गृहाति. 2 अयानरोतीति वाक्यशेषात् इति क. 3 P. Ms. reads यमेवा-वर्युः । 4 त मन्त्र इतिघ 5 व कामिति नास्तिक. 6 इति नारित व पु. 7 के पुन १ मा इति J. Is. a यदेशाध्वर्यु करोति तत्प्रतिप्रस्थाता करोति इति श्रुतेरनुकर पमिदम् । क. कर्मद्वित्वे यत्रकालदस्तन यजमानस्यापत्ति । यन युगपदेव वरणं तर द्विवचनान्तेनोह इति । ख. चाचा वर्तव्यं कर्म मन्त्रपाठादितम् । ग. एकेनापि कर्ममाघनीभूतमन्नौच्चारणे कृते तमाशिवकर्मानुष्ठानस्योभयोरपि सभवान भेदनोच्चारणं कर्तव्यमिति। 1 ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीय पटल २३ " करोति । कथं कृतानुकारित्वे युगपत्कालता निगदानामुपपद्यत इति । केचित्पुरुषसंस्कार- त्वात्प्रैपाणा तन्त्रभूतस्य चार्थस्य ब्रह्मयजमानादेः प्रैपसंस्कर्तव्यम्य चैकत्वात्तन्त्रेणेवोभाभ्या सम्कार पाप्त । स 'तुल्यकालत्वादयुणैव कर्तव्य इति द्वितीयो विधि । प्रोक्षिप्यामि, हविर्निर्मप्स्यामि, अग्नीपरिधीनित्येवमाद्या 'ये स्वयुगपत्काला ते उभाभ्यामपि कर्तव्या । कउपसृष्टा मे प्रबृतादिति प्रतिप्रस्थातुरपि पूर्वम् । देवताक्रमात् । प्रचरणे च मारुत्या अनु- बृहीत्येवं प्रकारा अयुगपत्काला ॥ १८ ॥ साधारणद्रव्यांश्च संस्कारान् ॥ १९ ॥ साधारणानि द्रव्याणि । सामान्यानीत्यर्थ । गाईपत्यदक्षिणामिसभ्यावसथ्या । होत्राग्नीध्रब्रह्मयजमानाश्च । तेपा सस्कारा , अग्नीना परिस्तरणाद्या वरणादयश्च पुरुषाणाम् , ते अध्ययुणेन कर्तव्या । नोभाभ्याम् । अर्योर्मुख्यत्वात् । एकेन च 'प्रकृतौ तेपा संम्कार. कृत इति ॥ १९॥ प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वैकस्फ्यया वेदी अनुसंभिनत्ति । दक्षि- णस्या उत्तरायै श्रोणेः प्रक्रम्यादक्षिणादंसादुत्तरस्याः ॥ २० ॥ पृथक् पृथक् 'स्फ्यादानादि क्रमेणार्यु प्रतिप्रस्थाता च कुरुत स्वा स्वा वेदिम् । याजमानावृत्ति । तन्त्रेणामिगृह्यमाणस्य उत्करस्य । पर्यायेगामीध्र. समुद्धृतस्य । गइमा नरा इत्यध्वर्युरेव । खनने च कृते निर्माणे च वेद्यो । एकयत्नेन स्फ्येन या क्रियते I अतुल्यकालाना इति घ 2 इत्येवमादि 3 Ad ms reads wrongly ये तु युगात् 4 B Ms I 2 read it 5 आसदमादि घ क मारत्यामिक्षा भवति । वाहण्यामिक्षा (ते ब्रा १६४ ) इति विधाय अनन्तर मारुत्या पूर्वया प्रचरति । वारण्योत्तरया। (तै ब्रा १६.५) इति तयो पार्वापर्यमनुष्ठाने विहितम् । उत्तरस्या वैद्यामन्यानि हवीपि भवन्ति । दक्षिणस्या मारुतीम् (तै बा १६५) इति मारत्या दक्षिणविहारा नुष्टेयताविधानात्प्रतिप्रस्थातृकर्नकरव प्राप्तम् । तत्रोपसृष्टा मे प्रतादिति दोहनार्थ सप्रैप (आप श्री ११२१०) मारतयागीय पूर्व प्रतिप्रस्थाना प्रयोक्तव्य । प्रचरणकाले चानुवचन प्रेपादय इति। ख याजमानानिमन्त्रण " इद तस्मै हयं करोमि" इतिमन्त्रेण नियमाण (See आप श्री. ४ २३) तन्त्रेणेव भवतीति ।। ग इमा नरा कृगु वेदमेत देवेभ्यो जुणमादित्या उपस्थे। इमा देवा अजुषन्त विश्वे रायस्पोपा यजमान विशन्तु ॥ - ·२५ मापस्तम्यौतमूत्रीये धूस्वामिभाप्ये [क ५ सू २२ । रेग्या सैफम्पया । तया 'अनुमंभिनत्ति । दक्षिणम्या वेदे उत्तरस्यै श्रोणेगरभ्य लिगति यापदुत्तरस्या दक्षिणेऽम इति ॥ २० ॥ उत्तरस्यां वेद्यां पशुपन्धवदुत्तरयेदिमुदवपति ।। २१ ।। अवयुम्ततो वेद्यामुत्तर वेदि करोति । उत्तरम्यामेगन्ते । अन्ततो हि देवानामा- धीयत इति वचनात् । शम्यामात्री “ वित्तायनी मेऽसी" त्यादि । चात्यारोऽपि वियते उचरवेदिप्रयुक्तत्वात् ॥२१॥ काले पशुबन्धवदग्नी प्रणयतः ॥२२॥ दक्षिणतो नि सारणान्ते कृनेऽन्यो प्रणयन पशुबन्धयत् । उपर्यो धार्यमाणे राव्याघारणादि, ऊर्णास्तुमानिधानान्तं वैश्वदेववत् । दक्षिणस्यामपि वेद्यामूर्णास्तुकैन थैश्वदेवप्रकृतित्वात् । विनाप्युत्तरवेद्या उभयत्रातिमुत्तयन्तेऽग्न्यन्वाधानम् । उपदेश उनरस्या संभारा पूर्वपत् । उपर्यग्नौ धार्यमाणे वा दक्षिणम्यामूर्णास्तुस्वेति । पाल्यचना निर्मितायामुत्तरवेद्या य प्रणयनकाल तम्मिन्नुतरवेदिकल्यात् दक्षिणस्याऽऽपाशुक्मपि प्रगयन स्यात् । अन पशुबन्धपद्वचनात् उभयत्र पाशुरुम् । पुनश्च पशुबन्धग्रहणादाहव. नीयादपि स्यात् । अतो गार्हपत्यग्रहणम् । गतश्रियोऽपि नाऽऽयनीयात्प्रणयनम् , न वा दक्षिणम्यैकम्य । गार्हपत्यादग्नी प्रणयत इति द्विवचनात् । अतो गतश्रिय पृथक् 'समारोप्योदवसायाग्नि मथित्वा वेदिं कृत्वा उत्तरवेदिं च विभज्याहवनीयं 'प्रणयनीयौ क्षिपत । ततोऽप्रये प्रणीयमानायानुनहीत्युक्तेऽधर्युणा अतिमुत्त्यन्त उपयोनयनम् । अर्थ- इनि घ४ I भिनत्तिय सभिनत्ति ह 2 दक्षिर्गप्स इनिय 3 सतो वेदिकरोनि इति क 4 व्याधारणप्रमृति इति घ 5 दक्षिणस्य विहारस्यापाशुकमपि इति प ८ पु 6 अपाशुकम्, 7 PMs reads wrongly 371 tip 8 Pls reads उ बसाय मथित्वा 9 Ad reads wrongly प्रणयनीय नाहवतीये पिन व See आप श्री ७३ १३ १४ for शभ्यामानी and वित्तायनी मेऽसि । स व्यापारणं भाणया दीर्घधाराकरण घृतेन See आप धौ ७५४ to ६ for व्यापा- रणादि also आप ८१७. म कर्णास्तुका मेषादि लोमरहस्या आहवनीयायत विहितम् ( आप श्री ८१५) ·चातुर्मास्यानि भष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः २५ लुप्तमुत्तरवेद्यां वेद्यां च स्थापयतोऽग्नी' इति । उपदेशः कृत्वोत्तरवेदि विभज्याऽऽहवनीय- मुत्तरवेद्या वेद्यां च तृप्णी स्थापयतः । ततोऽग्न्यन्वाधानमिति । केचित् आहवनीया- प्रणयनम् । तत्त्वनुपपन्नम् । गार्हपत्यादेव वचनात् ॥ २२ ॥ नोद्यतहोमी जुहुतः॥ २३ ॥ पुनरुद्यत होमप्रतिषेधात्कुण्डपायिनामयनेऽपि न भवत्यायनीयात्प्रणयनम् । तस्यैवाऽऽहवनीयस्य गार्हपत्यचितौ प्रतिष्ठितस्य दक्षिणस्यां वेद्यां स्थापनमर्धस्य यद्यपि चेदिरग्निश्च चितिर्विद्यते । यदि ह्याहवनीयात्मणीयते उद्यतहोमयोरपि भावः स्यात् । अतस्तयोः प्रतिषेधादाहवनीयात्प्रणयनप्रतिषेधोऽनुमीयते । उत्तरवेदिर्यदा गार्हपत्यचितिर्भवति । अत- स्तथास्थित एवाऽग्नौ क्रियते । गार्हपत्यचितेर्धारणार्थत्वात् । न च सोमार्थः प्रणीतश्चालयि- तव्यः सोमाङ्गानि उपसदन्तानि तत्र कृतानीति। यदा कृता दक्षिणा वेदिः तदर्थ स्थाप्यते । तस्यां तूष्णीम् । नार्थ पशुवन्नीयते । येषां त्वतिप्रणीते 'हविर्यज्ञमासे तेषां महावेद्यां दक्षिणतो दक्षिणवेदिः । तथैवाग्निविभागस्तूष्णीम् । पशुवद्वा दक्षिणाग्नेर्नयनमर्थलुप्तं न भवतीति । उद्यतहोमप्रतिषेधस्यार्थवत्यम् । प्रणयनप्रैषम वयुरेव ! न चाग्न्यभिधानानामूहः आहवनीयकत्वात् । एको ह्याहित आहवनीयोः न विभक्त इति । स द्वित्वमापद्यते संसर्गित्वाच्च । ये लोकवेदयोरुभयथा प्रवर्तन्ते ते संसर्गिणः । यथा प्रचुरोऽग्निः प्रचुग अग्नयः। यत्त्रेधामिराधीयते । “तस्मादेतावन्तोऽग्नय आधीयन्ते" इति। अतो मन्थने I अग्नि Ad. 2 Only उत्तरवेद्या Ad. ms. 3 अन्वाधान इति घ. 4 Ad. AIs. हविर्यज्ञमासे. B. As I. हविर्यक्षे मामा:. B. Ms. 2. हविर्यज्ञमाम. J. Afs. reads हवियजसोमा । 5 Ad. Ms. reads प्रणयनप्रेषणे अध्वयोरेव. क. कल्पान्तरवचनमनुसृत्य केचिदाहवनीयात्प्रणयनं त्रुवते । तन्न युक्तम् । गार्हपत्यादी प्रणयत इति कण्ठत एवोत्तात्वात्सूचकारेणेति । 7. See आप. श्री. ७.६.५. for उद्यतहोम. उत्तरवेशमाहवनीयादग्निमुद्धृत्य तदनन्तर क्रिय. माणो होम उद्यतहोमः ॥ ग. " अमये प्रणीयमानायानु ब्रूहि" इति प्रेपोऽध्ययुगव कर्तव्यः । न प्रतिप्रस्थात्रापि । न चामय इत्यस्य स्थाने " अग्निभ्या" इत्यूहः वर्तव्यः। आधानसंस्कृतस्याहवनीयस्यैकरवेनोहाप्रसक्तेरिति ।। घ. संमनिस्वे वैदिकमुदाहरणमाधानप्रकरणगतम्-यत् त्रेधेति ।

·आपस्तम्यधौतसूत्रीये धनस्वामिमाप्ये [व ५ सू०६ ऽत्यनुहोऽमिद्वित्वेऽपि । 'अत एव सर्वतोमुखे याजमानेप्यन्यभिधानानामन्ह एन । अन्हे चार्पस्यावाघोऽर्थश्च गम्यत इति ॥२३॥ अन्तरा चेदी प्रतिप्रस्थाता प्रतिपन्यते । उत्तरेणोत्तरां वेदि- मध्वर्युः ॥४॥ यदा क्रमेण गृहीतापमी तदा "अन्तरा चेदी प्रतिप्रयाता पूर्व प्रतिपद्यते । पश्चादध्वर्युरदूरेणोतरत उत्तरम्या वेदे । न तु वेद्या उपरिष्टाद्धरति ॥ २४ ॥ पूर्वोऽध्वर्युरुत्तरवेद्यामग्निं प्रतिष्ठापयति । जघन्यः पति- प्रस्थाता दक्षिणस्याम् ॥२०॥ पूर्व चलित प्रतिप्रस्थाता स्थापनमपि कुर्यात् पूर्वम् । अत पूर्णोऽभयुरत्तस्येद्या मित्युच्यते । दक्षिणस्यामिति वचनाद्वेद्यामेर म्थाप्यते तुल्यमुत्तरेण । न बहिदि- गदर्शनात् ॥ २५॥ अग्नीनन्वाधाय पृथक् शाखे आहरतः ॥२६॥ उभयत्रातिमुक्त्यन्तेऽन्यन्वाधान सर्वेषामध्ययु' । अन्वाहित आह्वनीये ऽपर्युणा प्रतिप्रस्थाता दक्षिणममिमन्यादधाति । वर्तमानकारत्वादन्याधीयमानजपम्या 1 Bafs 1 2 omits from अत एच to अनूह एव । 2 उभयत्रातिमुक्त्यन्तम् । अग्यवाधान सर्वेपामध्वर्यु । क सवतोमुखो नाम ऋतुविशष या चतसृष्वपि दिक्षु चतस्रो महावदानाय रत्वार्यायतनानि आहवनीयस्य कल्पयि वा तनावनीयश्चतुर्धा विमस्य स्थाप्यत हूयते । अन चतुष्पष्टि परिवज । तर पूर्वस्यो दिश्यनिष्टोमसस्था। प अनरा वेदी प्रतिप्रस्थान सघर आप श्री (८२ ११) इत्युकऽपि पुनर तरावी प्रतिप्रस्थाता प्रतिपद्यत इति वचन कनानुक रत्वेऽपि प्रतिप्रस्थातु पूर्व गमनापीमति । उत्तर उपचागे विहार इत्यध्वहिसरेण विहार प्राप्तऽपि उत्तरेणीत्तरा वादमध्वर्युरिति वचन वदेहत्तर देशेऽदूरेण नयनम में । नतु क्या उपरिष्टानयती येवमर्थम् । इति । म एतदमे सूने अन्य प्रतिबन्धाता' इति दशनात् 1 इतरथा पूर्वाऽभ्वर्युरि येताव मात्रोमायपि ममसिद्धेशित । अथवा वेद्या पूर्वभाग एव न बहिबाद अ तनो हि देवानामाधीयते' इति वेद्यात एष नियानानुवाददर्शनाच्छताविति घ सवधा दक्षिणवहारिकव्यतिरित्तानाम् । इ ततद वापानजपस्य तत्तदवापानकालिकत्वं यथा स्यादिति । ६ ७ ·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्ने द्वितीय पटर २७ ऽऽवृत्ति । यदि सद्यम्झाला अद्य यज्ञाय वारुणप्रघासिक हविरिदमेपामपीति । सअन्तराग्निजपस्यावृत्ति ॥२६ ।। तथेध्मावहिपी ॥२७॥ मारुत्याः प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाक- रोति । वारुण्या अध्वर्युः ।। २८ ।। सकृदन्याहितजप । वेदी अन्तरेण गत्वा दक्षिणेन दक्षिणमाहवनीयमवम्थाय व्रतोपायनमुभावग्नी अभिसन्धाय । शाखाच्छेदनादि मारुत्या पूर्व वत्मापाकरणस्य विधानात् ॥२८॥ शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा सुचोभवन्ति ॥ २९ ॥ दक्षिणम्य विहारस्य शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा सुच सह सुवेण उत्तरस्य विद्य- मानत्वात् पात्राणाम् । दक्षिणस्य सर्वपात्राणि शमीमयानीति बौधायन । केचिदुभयोर्विहारयो छसूत्र कारेणापिशेपितत्वात् ।। २९॥ यथादेवतं सायं दोही दोहयतः ॥ ३० ॥ मरुद्भ्यो देवभागम् , वरुणाय देवभागमिति कृतानुकारित्वे प्राप्ते यथादेवत क्रम । यथादेवत साय दोहाविति प्रतिप्रस्थातु पूर्व क्रमेण दोहनादेकापि शाखा भविष्यतीति पृथविधानम् । इध्मावर्हिश्च विभज्येत देशभेदात् कर्तृभेदाच्च भेद । पृथगुपलक्षिता वत्सा क . ग घ 'अग्निं गृह्णामि" इति “श्वो यज्ञाय इत्यस्य स्थाने" अद्य यज्ञायेति " इमामूज" इति मन्त्रे पौणमास :वि इत्यस्य स्थाने " वारुणप्राघासिक हविरि" ति चोह कर्तव्य इति । See आप श्री ४१८ for both अन्तराग्नी परावो देवम सद" इति मन्त्रजपो 5-तरागिजप 1 (See आप धी ४ १९) " इदमहमग्निज्यष्ठेभ्य " इति म जपो ऽन्वाहितजप । ( See आप श्री ४ २२ ) आहवनीयस्य पश्चिमभागेन वेदिद्वयमपि दक्षिणातिक्रम्य दक्षिणविहारस्थितस्याग्नेस्समीपे तिष्ठन् उभारम्नी इति मनमुक्त्वा व्रतोपायन कुर्यादिति । मारुत्या पूर्व शाग्याच्छेदनादि कर्नव्यम् । उत्तरसने मारुतीवत्सापकरणस्यैव पूर्व विधानात , तस्य च कमार्थवादिति। च उत्तरविहारे प्राकृतानामेव पानाणा सत्या न तन पानान्तरोत्पादनावश्यक्तति । छ सूरे दक्षिगातरविहारादिकमनुकोमयसाधारण्येनैव शमीमयावहिरण्मयत्वयोर्विधानादिति । इद च २५ सूत्रध्यामान पूमे तौर कपमासी, परंतु दोहामाधीनत्वाच्छाखाहरणस्य तपायानातरकारमत्रोच्यत इति वेदितव्यम्। स ·२८ भापम्नम्यश्रीतमूत्रीये तस्वामिभाव्ये [फ.५,म.३५ गावो दुह्यन्ते दोहेऽपि साधारणानामधर्य .। परिम्तरणमेकस्य । प्रतिप्रस्थाता सर्वमन्यत् कमेण । पृथक् पृथक् दर्भाम्नरणादि। विभज्यते उन्ठेपणम् । मरुद्धयो हविरिन्द्रियं वरुणाय हविरिन्द्रियं, मरुद्रयोदेवेभ्यो हव्यमाप्यायनाम् , वरुणाय देवेभ्यो हव्यमाप्यायताम् मरुद्वयो दधि, वरुगाय दधि । उभाकानी इति सन्त्रेण ॥ ३०॥ सद्यस्काला वा वरुणप्रघासाः ॥ ३१ ॥ यहा सद्यकाला. तदा प्रातोह एव धर्मवान् ॥ ३१॥ एवं सति लौकिकेन दनामिक्षाकर्म स्यात् ॥१२॥ आमिक्षा क्रिया म्यात् लौकिकेन दना ।। ३२ ॥ प्रातःह विकारमेक आमिक्षापयस्यमाहुः ।। ३ ।। आमिक्षा पयम्या च आमिक्षापयम्य, आमिक्षाशब्देन पयम्याशब्देन वा चोदिता यास्ता. प्रातर्दोह विकारा । लौकिकेन दना आमिक्षा । वैश्वदेवी तु प्रकृतित्वात् यहकाला, य उमयदोहविकारश्चेत्युपदेश ॥ ३३ ॥ निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति नवोत्तराणिहवींपि निर्वपति ॥ ३४॥ सर्वे यया भवन्ति ॥ ३५॥ यदामेपमेप्योधर्मपत्वं तदा प्रतिप्रथातुरप्यपराणि दश उभयत्र वैश्वदेववत् । नतु दक्षिणे प्राशिवहरणमिडापान च । यदा कुम्भीगक तदा स्थाली कपारधर्मिणी । यदा पत्नी करोति तदा प्रणीताप्रणयनमपि नास्ति । दक्षिणावरम् नान्याहार्यः । अयुरेव- वृणीते ब्रह्माणम् । ब्रह्मयजमानायननफ्ल्पनञ्च दक्षिणविहारस्य दक्षिणत । अधुरोऽभिमर्शन, ईपामालभ्य जप परिणाहापच्छादनाद्यभिमन्त्रणान्त अध्वर्युरेव । अशिष्टामिमन्त्रणश्च । " कामधुन. प्र णो बृहीन्द्राय हविरिन्द्रिय " इति मन्ने बहुदुग्धीद्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायमा पुन इति मन्त्रे सोमेन त्वाऽऽननामीदाय दधि इति मन्ये च 'इन्द्राय' इति 'मरुद्रय ' इति पद मारल्या, 'वहणाय' इति च वारुण्ण प्रक्षिप्य मन्त्र प्रयोक्तव्य इति ॥ See आप श्री स १.१३.३, १०, १९, respectively ख “पूर्ववद्वैश्वदेव्यास्सायं दोह दोहयति" (आप श्री सू ८ १.१६ ) इति विधानात् सायदोहस्याऽपि समन्नास्वमवगम्यते । अत उभयविकारता । अत एव यहालतापीति उपदेशमतमिनि । म अन्याहार्यस्थान एव तर दक्षिणाविधानान् विहितया च तयाऽन्याहार्याधाना पाहायस्य प्रतिरिति । १.१५ १,५९ १०, सूपूक्तान्येतानि दार्शपूर्णमासिकानि अङ्गान्यप्वयुरेव कुदिति । म ·चातुर्माम्यानि] अष्टमप्रश्न द्वितीय पटल क अन्यदुभोकुरुन । पात्रीनिर्वापे च" ॥ ३५ ॥ अपि वा पौष्णः करम्भपात्राणि मेपाविति यवानां व्रीहीणा- मितराणि ॥ ३६॥ यदा पोष्णादीनि यवाना तदा नानाबीजधर्मोऽध्वयों ॥ ३६ ॥ एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता तूष्णीं करम्भपात्रार्थान्यवान्निर्व- पति ॥ ३७॥ एतम्मिन् काले निरुते काये करम्भपात्रार्थाना निर्वपणम् । प्रजाना करीरत्वाय । प्रतिपूरप करम्भपात्राणि भवन्तीति तन चोदितत्वात् ॥ ३७ ।। यजुयाध्वर्युमपार्थान् । मेष्यर्थान्प्रतिप्रस्थाता ॥ ३८ ॥ ऐन्द्राग्नान्तेषु निरुप्तेषु अधयुगा प्रतिप्रस्थाता मरुद्भयो जुष्ट निर्वपामीति मेप्यर्थान् । बरणाय जुष्टं निर्वपामीत्ययुग। करम्भपानार्थान्प्रतिप्रस्थाता। उपदेश ऐन्द्राग्नान्तेपु निरुप्तेषु करम्भपात्रार्थाना निर्धाप , तत मेपत्य मेप्याश्च । काय, कस्मा इति वा ॥ ३८ ॥ तयोराभिक्षावदैवतम् ॥ ३९ ॥ शमीपर्गानि च करी(मिश्राणि च काम्भ इत्युच्यते । तस्य धारणार्थानि पात्राणि ॥३९|| हूँ क विष्णुम्त्वान:स्त, अद्दुतमसि हविर्धानमित्यादि । ख उभी पुरुा इति । ग मेवानिति। घ सूत्रे करमापान यान् यवान्निपति इात विधाय तदन-नरमेव यजुपाऽध्वर्युमषार्थानित विधानात् करम्भपानार्थनिर्वापानन्तरमेष मेषमध्यर्थनिर्वाप इति । स्वमते तु काय एकपालले भवति । इति विधाय तदनन्तरं प्रतिरुप रिम्भपात्राणि भवन्ति इति निर्दशात् तेनैव क्रमेणानुष्ठानमिति । काय जुए निपामि, इति वा कस्मै जुन निर्वामि इति वा निर्वापमन्त्र । 'काय' इति चतुथा । सर्वनामस्वाभावे रूपमिदम् । यद्यप्युत्तरन 'कायाऽनुयूहि' इति अग्रे सूनकारेणोक्तम् , तथापि तत्प्रदर्शनार्थम् । उभयथा शब्दप्रयोगदर्शनार काय स्वाहा कस्मै स्वाहा कस्मै देवाय हविषा विधेम इयादी। च एपमेव रुद्रदत्तो महादवथ । (See AS B ed Part I, p 27 and सत्या श्री An. ed Part II p 463 But Sayana differs here He says दधि- सिक्ता यवसकाव इति See सायणभाष्य or प्रतिपूरुष करम्भपानाणि भवन्ति I And see आप. श्री १२४ १३ मन्ध सयुत करम्भ इत्याचक्षते ।

·आपस्तम्बत्रौतसूत्रीये धूम्यामिमाप्ये आमपेयाणां पत्नी करम्भपात्राणि करोति ॥ ४० ॥ प्रक्षालिता या अतप्ता. बेगेन पिंप्यन्ते इति तपनं क्रियते । तत्करम्भपानाणा प्रतिपिव्यते । मेपप्रकृत्योश्च ॥ १० ॥ यावन्तो यजमानस्यामात्याः सन्त्रीकास्तावन्त्यकातिरिक्तानि ।। ४१॥ आमपेपाणां मेपप्रतिकृतीभवतः ।। ४२ ।। मेपमध्वर्यः करोति मेपी प्रतिमस्थाता ॥४३ ॥ अमा सहयोगे सह ये भवन्ति एकम्मिन् पात्रे भोजनाय तेऽमात्या । प्रायेण पुत्रपौत्रनप्तार सह भान्तीति । मपिण्डा उपलश्यन्तेऽन्यत्र' । इह तु व्यम्बकेपु च जाता एव प्रना वरुणपागान्मुश्चति । जाता एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते इति यजमानश्यानामेय ग्रहणम् । प्रतिपुरुषश्रुते स्त्रियो न म्यु । अतस्सस्त्रीका इत्युच्यते । प्रनास्त्रियो न गृह्यन्ते । म्नुपाश्च पुरपन्थानापते । यजमान सह पत्न्या गृह्यते, प्रतिपुरुषपचनात् । खवचना- भानात्पक्वान्यपक्यानि वा करम्भपात्राणि ॥ ४३ ॥ इति पञ्चमी कण्डिका॥ स्त्रियाः स्त्रीव्यञ्जनानि । पंसः पुंन्यजनानि ॥१॥ गव्यजनविधान कथं सर्गणि व्यजनानि क्रियेरन् इति । लोके त्वल्पकैरपि व्यजने- मेपो मेपीत्युच्यते ॥ १ ॥ अपि वा पूर्वारन्याहार्यपचने चितुपानिव यवान्कृत्वा तेपामी- पदुपतप्तानां पत्नी करम्भपात्राणि करोति ॥२॥अत्रापि मे मेषीं च करोतीति वाजसनेयकम् ॥३॥ ऐन्द्राग्नपर्यन्तान्यधिश्रित्यैकादशसु कपालेपु मेपीमधिश्रयति। अष्टासु मेपम् ॥ ४ ॥ कुम्भीपाक्यो वा भवतः ॥५॥ । के सोमोक्तवसनहोमादिषु । See आप घी for मर्जनहोम See for "यम्बक । स. पेपणानन्तर पाविधानाभावान् यथासौर्य पक्वा-यपक्वानि वा करम्भपानागि कार्याणि, इति । , श्रीपुरुषप्रतिकृतिविधानादेवन्यजननिद्ध पुनर्व्यञ्जनविधान सवा नोव्यञ्जनाना पुय्यञ्जनाना च करणामिति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः , पूर्वेधुरौपवसथ्येऽहनि कवितुपानिव यवान् कृत्वा ईपदुपतप्तानामामपेषाणाम् । मेपसेप्योरपि तूप्णीममन्त्रकं पल्या करणम् । लोमशत्वादि संस्कारः। पूपन् हव्यं रक्षस्व, इन्द्रामी हाय रक्षेथाम् , मरुतो हव्यरक्षध्वम् , वरुण व्यं रक्षस्व, क हन्यं रक्षस्व । इदमग्नेः, सवितुः, पूष्णः, इन्द्राग्न्योः, वरुणस्य, कस्य । इदं सोमस्य, सरस्वत्याः, इन्द्राग्निभ्यां जुष्टमधियपामि । वरुणाय जुष्टमधिवपामि । काय जुष्टमधिवपामि । धान्यमसि धिनुहि देवान् । एवं संवापे संवपामीति । इदं सोमस्य, इदं सरस्वत्याः, इदं वरुणस्य, इदं कस्येति द्वितीये खविभागे ॥५॥ कायमेककपालमधिश्रित्याप्येभ्यो निनीयानी प्रणयत इति वाजसनेयकम् ॥६॥ अधिश्रित्य मेपौ सायंदोहनयनम् ॥ ६ ॥ पशुवत्संप्रैपः । तथाज्यानि ॥७॥ अधिश्रित्य वा कार्य आप्येभ्यश्च निनीय, आन्योः प्रणयनम् । केचिद्विकल्पः । अधिथित्य "कायमाप्येभ्यो निनीयेति । "वेद्युत्तरवेदी कृत्वा द्वयोरन्वाधानम् । अमिहोत्रार्थो- ऽन्यः । प्रणीयते यदि न समस्कालाः । व्रतोपायनमासन्नेपु हविप्पु क्रियते । छउलपराज्य आहवनीयदेशात् । आयनीयस्योत्तरतो दर्भास्तरणादि । वैश्वानरं ज्योतिरिति गार्हपत्यस्थ- माहबनीयं प्रेक्षते । अनेन प्रकारेण विधिम्सर्वः। प्रणीतयोरग्न्योरन्वाधानम् । अन्तराग्नि- अपोऽन्याहितजपश्च । अत्र परिस्तरणमग्न्योः, उत्तरपरिग्रहादिविकारविवक्षया ॥ ७ ॥ . का. फलीकरणव तुपमानविमुक्नान करवा इति स्वदतः । स. अधिधयणात्पूर्व द्वितीयो विभागः कर्तव्यः । ग. मेपयोरधिध्यणानन्तरं तप्त प्रातदोहे आमिक्षार्थ सायंदोहानयनमिति स्वपक्षः । अधिधिन्य वा पाय- मित्यादिः पाजसनेविपक्षः। प. याजमनेयप महणात् विकल्प:सिद्धपतीति तेषां मतम् । छ. Scc आप. श्री. १.२५.१५ for भाप्यनिनयन, also sec तं, मा. ३.२.८ मोरिंगापः दत्यादि lor आप्य, i... एकन, द्विन, ग्रिन । ग. परिझयमुनरपेदि च कुत्या दक्षिणाक्षिणीय गार्हपत्यक्षिगान्योरन्याधानमिति। १. गाईपस्मात्प्राम्याऽऽदयनीयादुलपराजिस्तरितम्पति स्तरणदेशमात्र विधानात् अन्यमावेऽपिशम्ग विद्यमानस्याा मस्तिस्यमयति । ज. मेयरकप इन्युएन्याय पशुवरमा पुनर्वचनं उतर पदाग्य इत्यादि कथनामिति । पूर्णातारेज(1)धाणायां पे यहपाप्रपामा कियेरन् , ता पशुपन्धया उभय मंगम्य पदारमाना।

·मापनस्पधीतसूत्रीये तस्यामिभाप्ये [7, ६. सू. १२ पृयदाज्ये विकारः। महीनां पयोऽसीति पृपदाज्यवान्यां सकृदाज्यं गृह्णाति । विर्दधि द्विराज्यम् ॥ ८॥ पशुपत्सप्रेपश्चनम् ॥ ८ ॥ या वै श्रवणायां संमृज्य गृह्णीयात् ॥ ९॥ श्रणाया चेत् पशुवदुमयो ॥९॥ उद्वासनकालेज्नैडक्रीभिरूभिर्मपप्रतिकृती लोमशी कुरुतः॥१०॥ वाजिनैकदेशेनोपसिच्याऽऽमिक्षागेपयोरुद्वासनम् । आर्दा भुवनम्य गोप्ती शृतो- म्नाति जनित्री मतीनामिति मेप्या । चन्मेपस्य । उभयोम्तूष्णीमुपदेश । उद्वास्य रोमशकरण शमादीना प्राणिना ऊर्णामि । एडका मेपाः । 'तेषामूर्गास्तुका नेप्यन्ते । 'अनैडकीमिरिति । केचिदाहु-छागा मेपाश्चैडका । तेपासूर्णा नेप्यन्त इति ॥ १० ॥ तदभावे कुशोर्णा निइलेप्य मारुत्यां मेपमवदधाति । वारुण्यां मेपीम् ॥ ११ ॥ 'प्राण्यांनामभावे कुशोर्णानाम् । निश्लेपण लगनम् । तन्कृया मारुत्यामिक्षाया- मेकस्मिन् पाने मे क्षिपत्यधर्यु , वारुण्या प्रतिप्रस्थाता मेपीम् । व्यतीहरत इति उत्तरत्र वचनात् । पिपरिवृत्तिय॑तिहार । इह द्विरचनेनावचनात् उभयोरवदानमध्वर्युरेस करोतीत्यन्ये ॥ ११ ॥ अथाभ्यां शमीपर्णकरीराण्युपवपति परः शतानि परः सहस्राणि चा ॥१२॥ तस्कृत्वा कायोद्वासन क्रमेणाऽलंकृत्याभिपूर्यककपाल शमीपर्णकरीराणामुपापनम् । उपदेशोऽजधानान्तरमुपपनम् । तत कायोद्वासनादि अमिपूर्य आसादनान्तमेवेति । पञ्चाना- Ad B Ms reads and audi BMs omits from अनेडफीमि to नेष्यन्न इति 3 B Is reads शशोर्णादीनाम् । क आई प्रथस्नुर्भुवनस्य गोपा भूत उत्स्नाति जनिता मतीनाम् ॥ इति मन्त्रोक्तविधया स्त्रीलिंगान्त पदे कह इति । भष्टाउत्तरस्या वेद्या' इति वक्ष्यमागहेतुनाऽऽमिक्षयोरेव प्रधान विश्वावगते मेयमेष्योस्तथावा- भावात् नोद्वासनमन्त्रो मेषयो । अतस्तूष्णीमुद्रासन मिति मतमुपदेशस्य । I 2 - - ·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः " -माग्नेयवत् सह कायेन सर्वम् । काय जुष्टमभिधारयामीति अमिधारणाघेककपालधर्माश्च य आग्रयणे आम्नायन्ते । प्रातदोहधर्माश्चामिक्षाणां व्युद्धरणवाजिनेज्यादिरेव च वैश्वदेवधर्माः प्रत्यक्षविहिताः । गमी वृक्षः, तस्य पर्णानि शतं सहस्रं वा पराणि । यत्परश्शतानि शमी. पर्णानि भवन्तीति । करीराणि सोमाकृतेर्वृक्षम्य फलानि । न तेषां संख्यानियमः । तान्यु- पवपति क्षिपति मेपमेप्योर्भक्षणाय" । अथाभ्यामिति कायस्यामिपूरणानन्तरं करम्भपात्रेषु शभीपर्णकरीराण्यध्ययुरेव क्षिपति मेपमेप्योश्च ॥ १२ ॥ करम्भपात्रेषु चान्वोप्याप्टावुत्तरस्यां वेद्यां हवींष्यासादयति ॥ एकां मारुनी प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्यां करम्भपात्राणि च ॥ १ ॥ अष्टावुत्तरस्याम् , एकां मारुतीमिति संख्यावचनात् आसन्नाभिमर्शनादिसंस्काराः आमिक्षयोरेव, न मेपमेयोः। आमिक्षान्तर्भावात् आमिक्षाधर्मा एव, नौपधधर्माः। प्रियेणे- त्यासादनमुभयो । वैश्वदेवशुनासीरीययोरेव व्याहृतिभिः । चातुर्मास्यान्यालभमान इति श्रुतेः । सर्वत्र व्याहृतिमिरित्युपदेशः ॥ १३ ॥ अत्र मेपप्रतिकृती व्यनिहरतः ।। मारुत्यां मेपीमवदधाति । वारुण्यां मेपम् ॥ १४॥ फ. श्रुतेरनुकरणमिदम् । ते. प्रा. १.६.४.५. यद्यपि सूत्रकारेणोभयोस्समासनिर्देशः कृतः शमीपर्ण- परीरपर्णानीति, तथापि करीराणा संख्याविधेरभावात् अनियम इति । म. Sayana says वर्जूरफलानि करीराणीति केचित् । तालान्तनिवासी states शरीराण्यस्मिन् देशे न सन्ति गातीरे पुरुक्षेत्रादिषु । तेषामभावे प्रतिनिधिः, नित्लन्यात् । मेध्याफलानि यदरादीनि । ग. शिममयोःगेपमेयोभक्षणासभवाददृष्टाय शरणम् । घाममेवाभ्यामपि यच्छति (त. स. १.६.४.३.) (इति) मुख्यमनुपस्तुिं भक्षणायेन्युपम् । ५. यद्यपि पिष्टमययोरोपधधर्मस्य युर तथाप्यामिक्षान्तावार सामाग्यधर्मा एपेनि । ८. उभयोः अपर्युनियरयात्रीः स्यस्यां स्वस्यों वेशम् । तग 'प्रियेग नाम्ना प्रिय सद आसीद' (आप. धौ. २.११.६.) इति विनिमामान्य प्रयुपदिष्टेनेव मन्प्रेण । यद्यपि चातुर्मास्यान्यालभमान एनानिमोहनिमियी यामादयो (त. गं. १.९.१०.) इति चातुर्मास्यगामान्य म्यानिमिरा. सादनमुई, मथापि सा प्रथमानिमपत्रमाप्रतिपयमेर । यो हिम्पादतिमिहयोध्यामादयति (भार. श्री. ८.२.१०) इति मारयानादनस्य विधाना गुनासीरीच 'सस्य वार इत्यः' इति यानिशा सामान्यामानुरियना प्रसस्य प्रथमोनमपगनान्यां पारपाभ्यानुरागदार: मिपम निमासमपातो. 'निया' मनेनैवाऽऽमारनामत ।

·३४ भापस्तम्बश्रीतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाग्ये [कं. ६. सू. १५ मेपीमवदधात्यध्वर्युर्मात्यां, मेपं वारुण्या प्रतिप्रस्याता | तत आसनाभिमर्शनं पञ्चहोत्रा ॥ १४ ॥ पशुवन्निर्मन्थ्यो सामिधेन्यश्च नव प्रयाजानूयाजाः ॥ १५ ॥ निर्मन्थ्यो वेदविधानादि वैश्वदेववत् । वाजिनद्वयमुत्करे । न च मन्थने ऊहः, संसर्गत्वात् । सनवत्वविधानास्पुनरेकं हुतानुमन्त्रणं प्रयाजानूयाजानाम् । सामिधेनीनाञ्च समिद्धानुमन्त्रणम् । 'उच्छुप्मो अम' इति वर्तमानकालभेदादावृत्तिः । समिद्धो अमिरिति तन्त्रेण । अध्वर्युरेव दैवं च मानुपं च होतारौ वृणीते साधारणत्वात् । सामिधेन्यनुज्ञानं प्रवरानुज्ञानं च न द्विवन्द्वमा, अभिधेयकत्यात् ॥ १५ ॥ प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयत्येतच वाचयति ॥१६॥ अध्वर्यः सन्मार्ग. कृते परिधिसमार्गे दक्षिणस्याऽपि स्वैः परिधीनां करोति । तत उत्तरस्याग्नेः कृते संमार्ग स्वैः सन्नहनैः प्रघास्यानिति' प्रतिप्रस्थाता करोति ॥ १६ ॥ तां पृच्छति पत्नि कति ते जारा इनि ॥ १७ ॥ कतरास्ते जाग इति पृच्छति । पल्या त्वाख्यातव्यमेतावन्तो मे जारा इति । सत्या- । १ प्रधाग्यान् इवामहे मरुनो यज्ञवाहस करम्मेण मजोषम' । (ने, स. १, ५, ३.१.) क, मन्यनद्वयजन्ययोरसन्योद्विस्वेऽपि न द्विवचनान्ततया मन्यनपदोहः । संसर्गिद्रव्यत्वादग्नेरिति । ख. वैश्वदेवत एव सिद्ध नवप्रयाजत्वादिके पुनर्नवत्वविधानान् अन्ते तन्त्रेण सकृदेव हुतानुमन्त्रण प्रया. जान्याजाना सामिधेनीनां च समिद्धानुमन्त्रणम् । एतदर्थमेव पुनर्वचनमिति । एवं च दश होता 'अङ्गिरसो मास्य' इति च सकृदेवैति ( For these see ४-९-१,२.) उच्छुम्मो अग्न' इति समिध्यमानानुमन्त्रणामान् कृतानुकारिस्वे समिन्धनस्य भिन्न कालिकत्वात् मन्त्रस्यावृत्तिः । 'समिद्धो अमिरि यस्य तु समिद्धानुमन्त्रणत्वात् अन्ते तन्णेति (See आप. श्री. ४. ८. ३.) घ. होतुः वैदिद्वयसाधारणत्वात् अध्वर्युणैकेनैव वरणे कृते उभयत्र तनिष्पत्तरिति । यद्यपि पूर्व द्विव. दृमा' (आप, श्री. ८. ५. ८.) इतिं द्विवचनेनानुज्ञोक्ता, तथाप्यन एज्यचनेनेव, होतुरेवत्वादध्व- गाँध वरणकनुरेकत्वादिति । 6. सम्माशब्दोऽत्र संम्मार्गसाधनीभूतेमसहनतृणवाची । ग.

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ख्यानादेव तस्याः शुद्धि । न च प्रवृत्ते कर्मणि प्रायश्चित्तार्थमपनीयते, कर्मवैगुण्यात् ।। १७ ॥ यानाचष्टे तान्वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति ॥१८॥ तान् वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति । निवृत्तिर्यस्या न सन्ति जाराः ॥ १८ ॥ यज्जारं सन्तं न प्रत्यात्मियं ज्ञाति रुन्ध्यात्। असौ मे जार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयतीति विज्ञायते ॥१०॥ यः प्रियो ज्ञातिः तस्य निरोधन स्रोतसा भवति यदि जारान्नाचष्टे ॥ १९ ॥ संमृष्ट उत्तरोऽग्निर्भवत्यसम्मृष्टो दक्षिणः । अथान्तरा वेदी यजमानः पत्नी चोत्तरेण वोत्तरां वेदिमपीके शूर्पे करम्भपात्राण्योप्य शीर्यन्नधिनिधाय पुरस्तात्प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्ती तिष्ठन्ती दक्षिणेऽग्नौ शूर्पण जुहुतः ॥ २०॥ असंमृष्टो दक्षिणोऽग्नि तस्यापि परिधयस्संमृष्टाः । सअथैतकर्म क्रियते-प्रघास्यानि- त्येवमानिर्देशान्तम् । ततोऽन्तरा वेदी गच्छतः उत्तरेण वोत्तरां वेदिम् । ऐपीकतृणशलाकाभिः कृते शूर्पे करम्भपात्राण्योप्य द्वयोश्शिरसोस्स्थाप्यते ॥२०॥ 'मो पूण इन्द्रेति यजमानः पुरोऽनुवाक्यामन्वाह । 'यद्वाम इत्युभी याज्याम् ॥ २१॥ गपुरोऽनुवाक्या व्यवसाना । याज्यापि व्यवसाना स्वाहाकारान्ता ॥ २१ ॥ 'अक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्ती जपतः॥ २२ ॥ १ मो पूण इन्द्र पृत्सु देवारतु रम ते शुस्मिन्नक्या । मही घरय मीदुषो यन्या । हविष्मतो मरुतो वन्दते गी॥ (ते. स. १. ८. ३. १.) इति पुरोऽनुवाक्या । २ यद्ग्रामे यदरण्ये यत्समायां यदिन्द्रिये । यच्छूद्रे यदर्य एनश्वरमा वयम् । यदेवम्याधि धर्मणि तम्या- वयजनमसि स्वाहा ॥ (ते. म. १. ८.३.१) इनि याज्या। ३ अमकर्म कर्मस्त मह वाचा मयोभुवा । देवेभ्य' कर्म कृपाऽस्त प्रेत सुदानव. । (ते. स १,८.३.२). क. धर्मप्रसनन्तर जारमम्भय एवेनत्प्रश्नप्रतिवचनादिकम् । न पूर्वम् । पू जागिण्या: भातपाय- चित्तायाः कर्माधिकारादिति रामाग्निचित् । रा. एतत्कर्म 'प्रपास्यान् हवामह' इत्यारभ्य वरुणो मृद्राविति निर्देशान्तं पूर्वोक्तमिदानीमेव वर्तव्यम् । होमात्यार । तत् कृत्या ततो दिममीपगमनादिकमिति । ग. 'मो पूण इन्द्र' इति पुरोऽनुवाश्या । ' यद् प्रामे यदाप्ये' इति याज्या। त-पाठपकारस्तु नी. - दरम्यः।

·३६ भापस्तम्यश्रीतसूग्रीये धूम्यामिमाप्ये [क, ७ स विपरायन्ती । तयो पृथक् गमनं स्वम्यानगमनार्थम् । 'संमृष्ट उत्तर' इति वचनादुत्तरविहारेऽप्यन्यकर्म न क्रियते ॥ २२ ॥ अपि वाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता वा जुहुयात् । अन्यारभेयाता- मितरौ ॥२३॥ यदाप्यन्त्रारम्भो यजमानयो तदाऽप्यन्निति जप ॥२३ ।। अत्र दक्षिणमग्नि संमार्टि ॥२४॥ समृष्टे वा दक्षिणेऽञ्जलीकरणादि क्रमेणैव । उभयत्र याजमानश्च । आज्य भागयोरप्येकमनुमन्त्रणम् । वषट्कर्तुरेक-वाद्विभनित्वाच्च । तथा पिष्टकृत.। आवृत्ति- स्पदेश ॥ २४ ॥ ऐन्द्राग्नपर्यन्तैः प्रचारमत्यध्वर्युः ॥ २९ ॥ अध्वर्युषटकारेण जुहोति । वपटकृने प्रतिप्रन्धाता वेति । इष्टवाऽऽज्यभागी प्रतिप्रथाता विरमति । तत आग्नेयादिभिरैन्द्राग्नपर्यन्तै प्रनय विरमत्यचर्यु ॥ २५ ॥ अथ प्रतिप्रस्थाता पूर्वेण सहावदानेन मारुत्याः सर्वी मेयी. मवद्यति। उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि ॥२६॥ अथ प्रचारमति ॥२७॥ अधाध्वर्युः पूर्वेण सहावदानेन वारुण्याः सर्वं मेपमवद्यति । उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । अथ प्रचरति ॥२८॥ इति पष्ठी कण्डिका ।। कायानुबूहि कं यजेत्येककपाले संप्रैया ॥१॥ नभश्च नभस्य- श्चेति चतुर्भिर्मामनामभिरेककपालमभिजुहोति ॥२॥ मारुत्या आमिक्षाया यदवदान पूर्व तेन सह मेषीमपद्यति । न चौह , मैपयो खण्डनाभावात् । द्वितीयेन शीपर्णकरीराणि । द्वितीयाच्च पात्रात् अपदानद्वयम् । ततो मरुद्गयोऽनुगृहीति । सानाय्यबदनुमन्त्रणमामिक्षाया । इन्द्रयाजिन इन्द्रियावी भूयासम् , महेन्द्रयाजिन 'जेमान महिमान संगमयेयमिति । विशेषधर्मा एवं वैसदेव्यामिक्षासु में आमिझामेश्योरसहावदाने क्रियमाणे पृथा मेध्या मेपस्य चाऽत्रदानामावात् द्विवचनान्ततया मन्त्र- स्योहो न कर्तव्य इति । एव चाऽऽमिक्षावदानार्थमेवाय मन्त्रो न मेषावदानामिति फरितम् । ख वैश्वदेववत् प्राणेसायुज्य गमेयमिति नानुम-प्रणमिति । च - ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः व्युद्धरणादिवाजिनेज्यादयः, अनुमन्त्रणं तु देवताश्रयः (यो) नामिक्षाविशेषधर्मः । चरुपुरोडा- शाज्यसान्नाय्यपशूनां तु तत्कियते । अतो नैतस्य प्राप्तिः। एवमेककपालस्यापि ये विशेषधर्मा पूरणादयः त एवैककपालानां, नानुमन्त्रणम् । अतः' कम्याहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासमि- त्येव समुच्चय आशिपाम् । मरुतामहं देवयज्यया जेमानं महिमानं गमेयमिति इन्द्रियाव्य- नादो भूयासं वरुणस्याहं देवयज्यया जेमानं महिमानं गमेयमन्नादो भूयासमिति पूर्ववत् । सान्नाय्यवदुपदेशः, मुख्यत्वात् । उभयोरिटम"सन्नहनयोरन्यारम्भ आमीध्रस्य । धूननश्च होतुः, उभयस्य कर्माङ्गत्वात् । प्रत्याश्रवणे" च स्फ्यसम्मार्गयोरुभयोधरिणम् । होतृ- संस्कारत्वाद्वा एकम्य सन्नहनम्य धूननम् ॥ २ ॥ तदु हैके पृथगिडे निरवद्यन्ति । तदु तथा न कुर्यात् । सप्तानां विपां समवदायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाने प्रयच्छति । तस्मिन्प्रतिप्रस्थाता मारुत्या अन्ववदधाति ॥३॥ यदा पृथगिडे निरवद्यन्ति तदापि सहोपहवः । अनूहश्चेडाशब्दस्य देवताभि- धानात् । प्रतिप्रस्थाता स्वामन्वारभते । होतोभयं धारयति । उभयत्राऽवान्तरेडा । यदाऽपि सहोपहव अन्वारम्भश्चोभयोःच । उपहूत इति जपश्च । अध्वर्योः पञ्जिनमुपस्तीर्णाभि- घारणे च ॥ ३ ॥ I B. MS I reads as follows:--अन म्याह देवयम्यया जेमानं महिमानमिन्द्रियात्री वा । वरणग्याहं etc. क. मेश्योरधर्मरत्वात् आमिक्षयोमुख्यत्वाघ तनियन्धनेवाऽऽशीरिति । य. 'सहनान्यानोऽन्यारभ्य' इति विहितमन्यारम्भणं उपयोरिश्मसनदनयोरामध्रिण गर्नव्यम् । एवं होता वर्तव्यं तद्विधूननमिति ! . ग. ' रपय सम्माधि धारयन् प्रत्याभवति' (आप श्री. २. १५. ४.) इति विहितरफ्यमम्मा. भारणमुभयोरपि विहारयोः क्तभ्यम् । तत्तद्विहारातत्यानातारणस्यनि । प, ममसदनानि मुझे प्रति विधून ते ' इति विधिना विनम्य होतृसंस्कारत्वावगतः एकस्यापि विभूनने तनिकस्य तदिति । ए. टोपासानमन्ग गृष्टिरूपदेवनाया एवाऽभिधाना तम्या एवचनान्तस्येय प्रयोगों मन्त्रमन चिनागतमाह इति । ग. मयोः भवतस्यानोः । उपहनः पशुमानसानि' पनि अपोऽयुमा यो कार्य इति । अत्र ननु पनि निरयन स्पेसपक्ष । तदु तथा न पनि निपेषः नरमप्नानामिति सहाराविधिः । ऐन पापमपि विपन्न ।

·- मापस्तम्पधीतसूचीये पूर्वस्वामिभाष्ये [ ७१ उपहनां पाउनन्ति ॥ ४॥ उपतयो वा म्यामध! प्राश्नीत । इतरे सनम् । कृते चतुर्धाकरणे आग्नेय विकाराणाम् ॥ ४ ॥ यः प्रवया इवर्षभः स दक्षिणा ॥७॥ य प्रवया प्रवृद्धवया इव पभ सेचनसमर्थ । वृद्ध , अणूक , तरण इति वचनात् । केचित्प्रवय प्रथमपया इति ॥ ५॥ कामं तु ततो भूयो दद्यात् ॥६॥ धेनुर्दक्षिणेत्येके ॥७॥ काममिच्छन् रुपमादन्यदपि दीयते । अन्याहार्यधर्मा दर्शपूर्णमासविकाराणाम् । न तूपदेश । उत्तरम्या वेद्या दक्षिणाम्सायन्ते । स प्रनिगृह्णन्ति । पूर्ववत्समार्ग । क्रमेण समिटाधानमाग्नीधम्य पर्यायेण च याजमानम् । तन्त्रेणान्याजानाम्स । व्यूहनादि पर्यायेण । एको मन्त्र उपभृपृपढाज्यधान्यो " मेणाग्नीधम्योद्यमनम् ॥ ७ ॥ परिवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्त- वाकस्याशीःषु होतानुवर्तयते । एव यजमानो जपति । आशास्त इति मन्त्रं संनमति ॥ ८॥ परिव सरीणा स्वस्तिमाशास्त इति रोहितेनेत्यम्य पुरस्तात् । नामिक्षाणा प्राशित्र सान्नाय्यवत् ॥८॥ उभी वाजिनाभ्यां प्रचरतः॥९॥ अध्वर्यानिनेवानयति शेप प्रतिप्रस्थाता । ततो भषयन्ति ॥९॥ ओपो समवनीयोत्तरे विहारे पूर्यवद्भक्षयन्त्या मा विशन्त्विन्दव आ गल्गा धवनीनां रसेन मे रसं पृण । तस्य ते वाजिभिर्भक्षंकृत- स्येति समानम् ॥१०॥ पूर्णपात्रवर्ज पूर्ववटिष्टिं संस्थापयति ॥११॥ क संसृज्य प्राधतीति शेष । ख हुतानुम त्रमिति शेष । ग अथा सपत्नानिद्रानी मे विपूची नान् व्यस्यातामिति । प रोहितेन त्वा इत्यादिमि निमिर्म भै ममेश तत्तद्वेदिम-धिन पटियमाणस्य प्रस्तरस्योद्यमनमिति ।

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः पूर्णपात्रवर्जम् । यजमानपन्योरुभयो । इष्टिमुमौर संस्थापयतः सहापरामि- होमैः । उभयत्र कृत्स्नं तन्त्रमिति वचनात् । यजमानमार्जनकालेऽवभृधः । कृतेऽवभृथे उत्तरमुभयोरेकस्य वा । अपराग्निहोमा अपि भवन्ति । पत्नीसंयाजा अपि भवन्तीति व्याख्यानात् । उपदेशः संस्थापयतीत्येकवचनात्पत्नीसंयाजान् वैश्वदेववदध्वर्युरेव करोति । गउभयत्र कृत्स्नं तन्त्रमिति पूर्वेणोभौ । पुरस्ताद्यज्ञशंचमाच्चाऽवभृथ इति । वपट्कारकत्वा- त्पत्नीसंयाजानां तन्त्रेण याजमान न्याय्यम् । आज्येडाद्वयञ्च । उभावाज्यविन्दुनन्वारम्भश्च । पूर्ववक्षिणामिहोमाश्च । वेदयोरुभयोरूहेन प्रासनं उभयसंस्कारत्वात् । विन्दते प्रजामित्ये- कस्य था पत्नीसंस्कारत्वात् । यजमानः स्वस्ववेद्योर्निधाय वेदौच पर्यायेणाभिमृगति । न योक्त्रविमोकादि पल्याः। उत्तरत्र विमोकात् विद्यते तूत्थानमन्त्रः। अगत्त्वाद्वेदस्तरण पर्यायेण स्वस्ववेद्यो । प्रायश्चित्तानि समिष्टयपि च वेद्योरभिस्तरणे कृते विमोके च प्रणीतानाम् । “एप वै दर्शपूर्णमासयोरवभृथः" इति मार्जनप्रत्याग्नायः, अविमुक्तत्वाद्यज्ञस्य । वरुणप्रघासाथै कृतमन्यस्याप्यर्थ साधयति । कपालानि चाविमुक्तानि । एककपालस्य कपाल- मपि। आयज्ञविमोकाद् द्रव्यसंस्कारा नापयान्ति येप्वपि विमोक यथाऽग्ने. 'विते मुञ्चामि I Ad. Ms. reads कार्यम् । क. 'यपूर्णपानमन्तर्वेदि निनयति' इति अन्तर्वेदि प्रणितामार्जनं यजमानस्य । सयोक्नेऽअली पूर्णपान- मानयतीति पल्याः । एतद् द्वय वर्जयित्वाऽन्यत् सर्वमिति । स. अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारी। ग. यदि अध्वर्युरेव पत्नीसंयाजान् करोति तर्हि उभयन कृत्स्नं तन्त्रम् (आप. श्री. ८. ५. ७) इति वेदियेऽपि रमानानुष्ठान विधानं कथं सगच्छेत । इति शङ्कायास्समाधानमिदम् । हविशेषभक्षणा. न्तेन पूर्वेण धर्मसमुदायेनोभी पुस्तःतत्यूत्रमिति । अस्मिन् पक्षे "अपि परनीसयाजा" इति सूर्म पत्नीसयाजा अपि यदा तव्या', तदा किमु वक्तव्य हविश्शेषभक्षणान्तस्य तन्यस्येति मुतिकन्यायेन व्याख्येयम् । प. इष्टिसंस्थापनानन्तरमेवाऽवमृविधानात् संस्थाजपमपि कृत्वनाऽयमयः क्तव्य दयुपदेशमतमिति । ७. "दो स्थो विती स्थो विदेगर्मणी स्थ: करणे स्थः रिया सनी स्थः सनितारी स्थः सनेयं गतवन्तं मुलायिन रायस्पोप सहस्रिणं वेदो दत्ता वाजिनम्" इति मन्यस्योहः । ग. 'पं होना पन्या उपस्थे तिः प्रास्पति' (आप. श्री. ३. ४. ३) इनिहित प्रासनमुभयो। दयोः प्रतिपत्तिमस्कारस्वात् । अपना एकस्यैव वेदश्य प्रामनं पत्निया उपस्थ आदधाति । विन्दते प्रभाम् (२. मा. ३.३.८)दति पत्नीगतपरप्रवणान् परनीगरवारमत्यावगतः एकस्य प्रामनय तद्विति । अस्मिनोऽनूह एप मन्यस्य । प. See माप. पी. स. ८.८, १r for योक्यविमोर, ·भापरतम्बौसमूग्रीये धूनस्वामिभाव्ये [क ७ म" . रशना विरश्मीनित्याहैप वा अग्नेमिक इति । कम्तम्भ सादन' च नुचोविमोक उत्तो भरद्वाजेन । तेपामप्यासादनम् । प्रोक्षणादय सम्झारा अग्निसम्काराश्च नापयान्ति । निमुक्तानामप्यत्र कर्माहत्मात् । योगमात्र त्वषा सुच। च क्रियते सयुनज्मि वो ब्रह्मणा दैव्ये नेत्यपाम् । एता असदन्निति सुचाम् । गसविशन्तामिति वा । दृष्टेन्धनेन वा योग । इन्धानात्वा सुप्रजस सुवीरा इति लिङ्गात । न चेन्धनमपामिति निवृत्तिम्सम्कार एवं रा 'कस्तम्भीमादन, न पिमोक सुचो, अपचनात् । न पुनम्सस्कार सुचोरपि । असिदादानादि बर्हिराहृत्य, नान्वाधान चपरिगृहीतन्वात वेदिपक्षे । ततो वेदोर यदि म्तीर्ण । यद्यम्तीर्ण स एवादीयते । समूहनोपलेपनादि कृत्वा । सादनमेव वेदम्य प्रणीतापात्रस्य च । अविमुक्तचात् प्रणीताप्रणयनादि । एकपालपक्षे प्रणीय प्रणीता कृत्वा पवित्रे सविशन्ता मिति वेदाभिमर्शनमनृहेन । प्रकृनापप्यसभवे पहूना वै रिहात् । तत सुगादानादि निर्थ पणान्त कृत्वा हवि प्रोक्ष्य वेदप्रोक्षणमनृहेन सम्मर्शनवत् । अध्यूह नायेककपालस्य उपहि B is reads कम्तम्बीसारम् । क कस्तम्भी उपस्तम्भनार्थी शकरस्य See आप धौ ३ ८४ भाष्य also दत्त शकट तद्यन स्तभ्यते सा स्तम्मी। स एतमानोचारणमेव योग । ग अनेन मात्रण सम्मर्शनमव योग । प दृष्टविधयाऽमरि धन दीपनमेवाऽमियोग । तच्चाप्सु न भवितुमर्दृतीति तत्र निवृत्तिस्तस्य 'युन जिम त्वा' इति मत्रस्य । ड कस्तम्भ्या जुहूपमृतयोरासादनमन्तरा पृथक विमोक्स्याश्रवणादिति । च अवाधानस्य देवतापरिप्रदार्थ वात् देवनाना च वरुणप्रधासारम्भ एव तदीया वाधानेन परीगृही तत्वामान पृथग वारम्भ ही। बादपक्ष इति रहिराहरये यनेन मवद्धयते । उत्तर 'अपि वा न वैदि ' (आप श्री ८७ ३४ ) इति वक्ष्यति । अनो वंदे विकल्पोऽवमये । यदि पक्षस्तदा तदर्य बहिराहरणमिति । छ परन्या निरसनोमरकाल वेदस्तरणमिात कश्चित् पक्ष । तस्मिन् पक्ष स्तरणस्यो क्पा भवति । तदपेश्य, यदि स्तीण ययस्तीर्ण इति क्यनम् । एव च यदि स्ती! वेद , तहिं पुनदि कुर्यात् । यदा न स्तीर्ण तदा न स्तीण तदा स एव ग्रहीय इति । ज See आप धौ १६११ R See आप प्रा ११५७ धरणापासात प्रणा गाविमोचरस कृतवान् पुन प्रणीतानणयन अन कर्तग्यमिति । See आप श्री for विमोक । ट See आप प्रा ११६ १२ ठ प्रकृतावपि बहूना युगप सम्मनासम्भवेन एक्स्य द्वयोवा सम्मान प्राप्ता तन बहुवचनस्य ऽ ममनार्थ वापद्दष्टार्थ वावश्यम्भावान् तथा नाप्राप्येकरिमन् वेदे पहुवचना तस्यान हे नैव प्रयोग इति।

·- चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्न द्वितीय. पटल -तत्वात् तप्यस्वेति' चोद । तत आप्यलेपनिनयने कृते प्रोक्षणीरासादय बर्हिरुपसादयाऽऽ. ज्येनोदेहीति । निष्कासपक्षे वेदमासाद्य 'पवित्रेण सम्मृश्य प्रोथ्य प्रैप एव प्रोक्षणीरासाद- येति । न यज्ञयोग । सर्वपक्षेपु कृतत्वात ॥ ११ ॥ पूर्णपात्रस्य स्थाने सौमिकोऽवभृथः॥ चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि॥१२॥ प्रैपोक्तेषु कृतेपु कर्मसु चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि पञ्चावत्तिनोऽपि । यद्यनूयाजा तदा खपञ्चाना त्वेति' द्वाभ्या 'चरोस्त्वे 'ति द्वाभ्या यदा नाऽनूयाजा तदाद्यैरेव ‘पञ्चाना त्या दिशामि'ति । इह न 'प्रोक्षण्यभिमन्त्रणादि ॥ १२॥ वारुण्यै निष्कासेन तुपैश्चावभृथमवयन्ति । तुपा ऋजीपधर्म लभन्ते । वारुणमेककपालमेके समामनन्ति ॥१॥ आज्यग्रहणेश्य अपुरोडाशादगारापोहनादि । वरुणाय जुष्टमभिधारयामीत्यभि- धारणम् । अलंकृयोदकसमीपगमनमेर । निष्कासपक्षे गृहीचाज्यानि गमनमे तुपान् हविराज्यानि च गृहीत्वा ॥ १३ ॥ नायुर्दा नाभिप्रव्रजनमन्त्रं न साम गायति ॥१४॥ आयुर्दाग्रहणेन प्रयास्यतो होमाना प्रतिषेध । न गमनमन्त्र उरुं हि राजेति ॥ १४ ॥ सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातम् ॥ नोदीचीरभ्यवेत्या इत्येके ॥ १५॥ उदीचीराप उदीच्या भा ॥ १५ ॥ I 2 Ad Ms I omats च BMs I reads चोह मृत । BMs. Irends तत्र 3 B vs 2 reids 57 क. See आप.प्रा. ११५ १५. रा. पणना त्या दिशां, पगाना त्या पाजनाना, चरोरखा, ममा See for tns मन आप, धौ. १. ७. ८. footnote. ग. See emp. भी. ४.५६. प. See आर. श्री १... ६. ८. भास भरे, अनुप निष्पा मोरदापदति मन्त्रमयार का होना प्रशाम्पोमा । (See भाप. श्री ......). प. PAT मत... " .

·४२ भापम्तम्पनौतसूत्रीये धूर्तस्यामिमाध्ये क. ७. स. ३. यां दिशं गच्छेयुस्तथामुखाः प्रचरेयुरित्येके ॥ १६ ॥ यां दिशं प्रति गच्छन्ति सा प्राची ॥ १६ ॥ वहन्तीनां स्थावरा अभ्यवेत्याः ।। तदभावे याथाकामी ॥१७॥ उदकान्ते स्तरणान्तां चेदिं कृत्वा तस्यां हवींपि सादयति ।। अपि वा न वेदिः ॥ शतं ते राजन्भिपजः सहस्रमित्यपो दृष्ट्वा जपति ॥ १८॥ शतं ते राजनिति कृत्वा जपं, प्राप्य स्फ़्यादानादि वेदिकरणम् | कृते सउत्तर- परिग्राहे धा असीत्येवमायनुवीक्षणान्तम् । प्रोक्षण्यनिमन्त्रणादि । गउदकं प्रत्यपादीयते प्रस्तरः। तस्य चामिमन्त्रणम् । सूर्यो वः पुरस्तात्पात्विति । न वा परिध्यर्थत्वात् । आदित्यो वोद्यनिति । 'युनज्मि वो ब्रह्मणा दैव्येने 'त्यपां योगः 'निवृत्तिर्वा, इन्धनलोपात् । ततस्तीर्णाया विधृत्यायेव । आज्यान्यमिमन्त्र्य हविस्सादनम् । आमेयवदासन्नाभिमर्शनं वारुणस्य निष्कासम्य च सान्नाथ्यवत् । 'आमिक्षा मां धिनोत्वि'ति चोभयविकारत्वे चएकदेशम्यापि ॥ १८ ॥ अभिष्टितो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तमभितिष्ठन्ते ॥ १९ ॥ परिस्तीर्य वेद्यन्तानुदकान्तमारोहति अभिष्ठित इति । अवेदिपक्षे न वेद्यर्थ बर्हिरासादनं, नापि प्रोक्षणीरा( ण्या )सादनम्, तुल्यमन्यदुभयोरपि पक्षयोः । अपो दृष्ट्वा जपादुदकान्तमेयोपतिष्ठन्ते ।। अपः प्रगाय तिष्ठन्तोऽवभृथेन चरन्ति ॥ २० ॥ क या दिशं गच्छन्ति यजमानप्रभृतयः सा प्राची मन्तव्येति । ख. See आप. श्री. २. ३. ७ for उत्तरपरिमाह also to for अनुवीक्षण ग. आह्वीर्य प्रत्यपादातव्यो यः प्रस्तरः तमाहवनीय स्थानापन्न मुदकं प्रत्यपादते (शनैरादत्ते) इति । (See आप. श्री. २. ८.५). घ. न पुरस्तात् परिदधाति, आदित्यो वे बोद्यन् पुरस्तादमाखस्यपहन्ति. ते. सं. २.५. इति परिधिपरि. धानस्थानेऽस्याऽभेमन्त्रणस्य ििहतत्वान्नानेन प्रस्तराभिमन्त्रणमिति । 5. युनज्मि ह वेति मन्त्रे उत्तरार्धे इन्धानारत्वा' इति श्रवणादस्येन्धनार्थरवावगते: अप्सु च तदभावान् मन्नस्य निवृत्तिरिति । ततश्च स्वों व इति युनज्मि व इत्युभयोरपि मन्त्रयोनिवृत्तिवेदितव्या। च. पूर्वमभिमृष्टामिा देशत्वेऽपि निश्वास्याऽऽमिक्षात्वात् स्वातन्त्र्येण तस्य हविष्ट्वादुभयविकारवत्सा- न्नाप्यमन्त्राभ्यामभिमर्शन मिति।

·। चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः अपः प्रगाद्य प्रविश्य उदकं सर्वे तिष्ठन्तः उत्थिताः । अभृथ इति कर्मन म । तेन साङ्गेन प्रचरन्त्युत्थिताः ॥ २० ॥ तृणं प्रहृत्य स्रौवमाधारयति ॥ यदि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ् जुहुयात् ॥ २१ ॥ तृणस्योपरिष्टात्सर्वहोमाः । “ आहुतीनां प्रतिष्ठित्या" इति श्रुतेः । ततः सौव एव, नोपवाजनं, इन्धनार्थत्वात् । दशहोत्रादेः समिद्धानुमन्त्रणान्तस्य लोपः । प्रकृति- वदन्यदनर्थलुप्तम् ॥ २१ ॥ ॥ इति सप्तमी कण्डिका ॥ अग्नीदपस्त्रिः संमृड्ढीति संप्रेष्यति । १॥ कृत आप्यायनेऽनीदिति प्रैपः । स्फ्येनैव केवलेनोदकं संमार्टि । सन्नहनाभावात् । सम्मार्जनदर्भलौकिकैरित्युपदेशः ॥ १ ॥ आपो वाजजितो वाजं वः सरिष्यन्तीर्वाजं जेष्यन्तीर्वाजिनी- र्वाजजितो वाजजित्यायै समायेपो अन्नादा अन्नाद्यायेति मन्त्रं सन्नमति ॥२॥ वाजजित्यादयो गुणा अपां म्युर्न वेति प्राप्त ऊहोपदेशः। भुवनमिति यज्ञाभिधानं भुवनं लोकः स्थानम् , तत् त्वमसीति यज्ञ उच्यते । विविधं प्रथस्वेति यजमानम् । अस्मिन् यज्ञे विप्रथस्वेति यजमानम्य | यज्ञो वै भुवनमिति । अतोऽनूहः । *आपो यष्ट्रय इत्येता- वानूहः। अविकृत' उपदेशः। देवतामेरभिधानात् नाहवनीयम्येति । आक्रमणावस्थानप्रत्या- क्रमणानां निवृत्तिरवेदिपक्षे ॥ २ ॥ अग्नेरनीकमप आविवेशेति स्रुच्यमाघारयति ॥३॥ चाग- स्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः॥४॥ गप्रति ते जिहा घृतमुच्चरण्येत्स्वाहेति मन्त्रान्तः । आमेय आधारः । गुणभूता . J.Ms. reads अविगारः। 2 B. Ms. 1 ग्पालापारमन्त्रातः, B. Ms. 2 reads स्पाइति मन्त्रः, Jus. reads सादरपापारमन्त्रः। य. 'भा यरिदं नमः' इनि मन्त्रः । आपो यष्ट्रप इदं नमः इत्यूहि तथ्य इति । रा. भरनीरमप आविवेश' इति मन्त्रःत.मं. १. १५.१ उधरणे देत्यन्तोऽन्ते स्वाहारदटिन ही निपकरणोऽग्य तापमाण परिममा: । समुदेन 'इत्यादः यान्तिरे पिनियुकन्यामिति । Sce आप.धो. १३.२.. १..

·थापनम्बभौतसूत्रीये स्वामिमाप्ये [क. ८.१.८ अन्या देवताः ॥ ३, ४ ॥ लुप्यते प्रवरः ॥५॥ अवस्थानादेर्मानुपान्तस्य प्रबरम्य लोपः ॥ ५ ॥ अपयर्हिपः प्रयाजानिष्ट्वाप्सुमन्तावाज्यभागी यजति ॥ ६॥ बर्हिर्जाः प्रयाजाः । श्रीनिष्टवाऽर्धमौपभृतस्य समानयति यद्यनूयाजौ । सर्वस्येत- रथा ।। ६॥ अप्स्वग्न इत्येपा । अप्सु मे सोमो अन्नबीदन्तर्विश्वानि भेपजा। अग्नि च विश्वशंभुवमापश्च विश्वभेपजीरित्यप्सुमन्तौ ॥७॥ अप्मुशब्दो ययोस्तावप्मुमन्तौ । वृषण्वानपि लभ्यते सोमस्य, परिपाठात् । पुरोनुवाक्यामात्रस्य विकारः ॥ ७ ॥ निष्कासस्यावदाय वरुणमिष्ट्या कृत्स्नं निष्कासमवदायाग्नी- पोमी(वरुणी) स्विष्टकृदयं यजति ॥ ८ ॥ कुम्भीस्थो वारुण्याश्शेषो निष्कासस्तस्याबदानं, वारुणम्य वा। प्रकृतिवदिष्ट्या वारुणं नारिष्टहोमा । कृत्स्नमवदाय वारुणमपि — अग्नीवरुणाभ्यामनुब्रूहि' अशीवरुणौ यजेति वाजसनेयमनात् । अमीवरुणाभ्या विष्टकृयामनुयूहि अमीरुणौ स्विष्टकृती , . - - क. उत्तरतः प्रबरायावतिष्ठते (आप. श्री. २. १५. १) इति प्रवरार्थ रिहितमत्रस्थानम् । मानुष इत्युच्चैः (आप. धौ २. १६. १५) इति नाम प्रहणविधानम् । तस्य व्यापारस्याऽवस्थानादेन महणा- न्तस्य लोपः। आदावे कृतत्वादिति। ख. याज्यानुवाक्यापरिपाठम्मे 'अस्वभे सधिष्टव' इति पठि का अनन्तरं 'षा सोम द्युमा असि' माम्या परिपाठात् मूमपठितया 'अप्सु में सोमो अब्रवीत् ' इत्यनया सह 'षा सोम' इत्यस्या मपि विस्पेन प्राप्ति । पशद्वपटितो पण्वान् । (See ते. म ४, १. १४. ४). ग. ऋच इमा. पुरोनुशाक्यार्थमेव विधीयन्ते। याज्यास्तु प्राकृताव मन्त्री 'जुषाणो अग्नि. जुपाण- स्सोमः' इति। घ. पुरोडाशस्यैति शेषः। e. See मा. श, प्रा. ४. ४. १. १७ 'अनीवरणाभ्यामनुग्रहि' इति तत् स्विष्टात अनावरणौ यजेति यपते जुहाति P. 377 my edition of Chaukhamba. - ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने हितीयः पटल: यजेति कबौधायनमतात् । वरुणस्याह देण्यज्ययाऽन्नादो भूयासं, अग्नीपरुणयोरहं देव- यज्ययाऽऽयुप्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमिति । नैककपालधर्मः साधारणः, नापि वैशेषिकः पूरणादिः । स वारुणमलंकृत्ये 'ति दर्शनात् । आज्यान्येव चतुगृहीतानि न "पृपदाज्यमिति । चतुरः प्रयाजान् यजतीति' लिङ्गात् । विशेषधर्मा एवैककपालेपु प्रवर्तन्ते ये बद्धा आग्रयणे । इतरथा तु पट् स्युः प्रतिषेधाद्वर्हिर्विकाराणाम् ॥ ८ ॥ नोत्तरं क्रियते ॥२॥ न पनिनयनाद्युत्तरं म्बिष्टकृतः ॥ ९ ॥ अपि चौपभृतं जुह्वामानीयापयर्हिपावनूयाजौ यजति ॥१०॥ देवी यजेति प्रथमं संप्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् ॥ ११ ॥ अपि वाऽनूयाजावेब बर्हिवर्जी । तूणी दनौदुम्बरशाखया प्रोक्षणं तुपाणाम् । तुपा ऋजीपधर्म लभन्त इति देवतावस्याभावात् ब्रीहेः यवस्य वेति । केचित्संस्कार इति कुर्वन्ति 'बीहिराजन् यवराजन्नित्यूहयित्वा ॥ १०, ११ ।। . I Except J. Ms. all read यदराजन् व्रीहिराजन् फ. See पी. पा. ८. २०. P. 260 L 18. Vol. I. A.S. B.ed. सर्वश एव वारुणमवदद्य- दाह-अमीवरुणाभ्या स्विष्टकद्भपामनुबहि, दति......अमाव्य 'अमीयोमौ स्विष्टकृती यज' इति । स. सौमिकेऽवगधे वारणमलत्य (आ. श्री. १३ १८४.) इति सम्भव प्राप्तिरस्याप्यलंकरणस्य पुनर्षिधानात् आज्यभागन्यायेन सहरणमेव क्तव्यम, न पूरणादयो विशेषधर्मा इनि प्रतीयत इति। ग. श्रुता अनमृथप्रकरणे श्रुतस्य 'अपवहिपः प्रयाजान् यजति' (तं. स. ६. ६. ३. २) इति वचन. स्यान्यन विवरन रियते चतुरः प्रयाजान् यति इति । एतन निद्धवदनुपादेनेदमवगम्यते-एकरपाले- प्वन्ये वपि विशेषधर्माणामेव सर्वदुतं जुहोति' इत्यादीनामेव प्रवृत्तिः, न साधारणधर्माणा नवप्रयाज- स्वादीनाम् । इतरथा अपवहिप इत्यनेन यहिः प्रयाजस्य तद्विकारयोथेति प्रयाणामेव पट् प्रयाजा अपशिष्टाः स्युरिति 'चतुर'त्यनुपपन्नं स्यादिति । प. रियतोऽनन्तरं 'शाप मानीय......ना.परिधि निनयति' नि निनयन (आप. श्री. ३. २१. ७.) विहितम् । सत भारभ्योतरामानि न तथ्यानीति। १. संमिरेडामधे यो माग्नाऽऽप्यायम्म मन्न इनि......दनादुम्बरमागराज मोति (आर. पी. १२०.८) पनि मप्रेमापोमग पिदिनम् । तदन तुपे यायरे महेपेतु पाऽतिदिष्टं नुपा वीरधर्म र सन्त (आप .. ८.५.१५) इति यचनार। राय नविनय यनंप्यम् । मौदिर, पनपे पोन को प्रापमा' इत्या निलयमा दंग मोम' नि मोमन्य देवता- समगुरगम्य सामन्योपनिनिमनपूर्व सामान पुनराधापन प्राथिम्। भगुमानिनमान में यानां या पm नोरमने न तामयागार निः।

·४६ मापनम्यश्रीत गाये धूमिमाप्ये [क.८ 4. ८ सू.१६ तुपाणां स्थाली पूरयित्वाप्सूपमारयति समुद्रे ते हृदयमस्व- न्तरिति ॥ १२॥ पश्चारस्थाली पूरयति तुपाणाम् । यदाप्येककपारम्तदा निफासे पऋजीपधर्माः तुपेश्च निष्कासेन चावभृथमवतीति । उपमारयति प्रवेशययुद्धक स्थालीम् । न 'चोपूतभक्षणंख तुषाणाम् , अपचनात्, अस(२)सत्वाच ॥ १२ ॥ अपि वा न सौमिकोऽवभृथः। तृपणी तुपनिष्काममप्सूपवेत् ॥ १३ ॥ इमं विष्यामीति पत्नी योक्नपाशं विमुञ्चते ॥१४॥ असौमिकेऽप्रभृथे मार्जनकाले तुपनि कासम्यैव क्षेप । योक्त्रविमोगादि सर्वत्र समा- नम् । प्रतियुतादे प्रत्यक्षाम्ना नात् असोमिकेऽपि श्रुत्यन्तरविहितं याज्याग्नानात् अलाकं सौमिकप्रकृतित्वमवभृथाना यत्वनिष्टं तदिहावद्धम् ॥ १३ ॥ १४ ॥ देवीराप इत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्य सुमित्रा न आप ओपधय इत्यपः प्रगाध सशिरस्काचनुपमक्षन्तौ स्नातः पत्नी यज- मानश्च ॥ १५॥ अवभृथ इत्युदकाख्या तस्यामिमन्त्रण यजमानस्य बूतादित्येरमन्तेन । सुमित्रा न इति स्थानमन्त्र उभयोरप प्रविश्य यत्र होम कृत सशिरसौ अनुपमक्षन्तौ अशोधयन्तौ मरमतिशुध्धर्थम् ॥ १५ ॥ अन्योन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः ॥ १६ ॥ पृष्ठे प्रधायन परम्परम्य ।। १६ ॥ I B Ms I reads उत्पूतम्य किन्तु तूष्णीमेव प्रोक्षणमिति । बहिराजन् ' इत्येव सर्वेष्वेवादर्शपुस्तकेयु पाठ उपलभ्यते । ताल न्तनिवासिनापि स एव पाठोऽङ्गीकृत । परं तु क्थ नव समासान्तष्टच् न प्रवर्सत इति न ज्ञायते। न च प्रकृतिमन्ने चिच्छिस्सोम राजन् ' इति श्रवणान् सोमरानन् इत्यस्य स्थाने 'ब्रीहिराजन् ' इति युक्त उह इति साप्रतम्। तर सोमराजन् इति सम्बुद्धयन्तपदद्वयरूपत्वेन तथा भवितु युक्त वात्। यथा सोमराजन्ने अपरोह (ते स १ ३ १३ १) इति । न चोहितपाठ आषप्रयोगो युक्त इति । + निष्कासन यागाभावेऽपि नुफैश्च निकासेन धावस्थमवैति' इत्यना नुक्साक निवासस्याऽवमृथ देशप्रापणविधानात् निष्कासस्यापि नुषक्न् ऋजीपधर्मप्राप्तिरिति । ख भक्षयेद्वाऽमु घातस्य सोमदेवत' इति आप श्री १३ ११. इति यद्भक्षण विहितं तत्तुषाणा न भवति । अप्मु धौतस्येति मन्त्रार्थस्य तनाभावात् रसाभावाच्चेति ।

·. चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः काममेते वाससी यस्मै कामयेयातां तस्मै दद्याताम् । न हि दीक्षितवसने भवत इति वाजसनेयकम् ॥ १७ ।। यस्मै कामयेयातामृत्विजे तस्मै वाससोनिम् , कामवचनाददानमपि । 'कन दीक्षितवसनं परिदधीते ति दीक्षितवसनस्य परिधानप्रतिषेधः । स इह नास्तीति दीयते । खनूनं श्रुतिविप्रतिषेधो यतो बन्धनमहतवसनादेः ॥ १७ ॥ उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यसित्वा समिधः कृत्वाप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधि- पीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिपमित्युपतिष्ठन्ते ॥१८॥ आदित्योपस्थानमुभयोः" । उदकस्यान्तः उदकान्तः । तस्य प्रत्यसनं पुनः क्षेपो यदुत्तरतो वेगाबहिर्भवति । समिधः कृत्वा हस्ते ऋत्विजो' यजमानौ च । अप्रतीक्षा अनवेक्षमाणा उदकं यत्र यागः कृतः । तूष्णीं वाग्यताः । उपस्थानान्ते कृते " अपो अन्वचारिपमि"ति सर्वै रेकस्मिन्नुत्करे उपवेपयोरुद्वासनम् । क्रमेण कपालविमोचनम् । प्राश्य निष्क्रामति ब्रह्मा । उपस्याय च दक्षिणे उत्तरे विष्णुक्रमादि, अवेदिसंस्कारत्वात् । पर्यायेणोपसमिन्धनमुभयोराहवनीययोः । शेपमुत्तरे विहारे। एकस्यैव वेदस्योपस्य आधानम् । I. B. Ms. 2 and Ad. ऋत्विजौ यजमानी च. B. Ms. I. ऋत्विजो यजमानश्च । क. 'न हि दीक्षिते ' त्यादिसूनांशस्याऽयमर्थः-- सोमे दीक्षिताभ्यां पत्नीयजमानाभ्यां ये परिहिते दीक्षा- काले वाससी ते अन्येन न परिधातव्ये इत्यस्ति निषेधो न हि दीक्षिनवसनमित्यादिः । इमे तु दीक्षितवसने न भयतः। अत्र दीक्षाया अभावात् । यस्मादिमे दीक्षित वमने न भवतः तस्माद्दाना एवेति। स. 'अथाऽस्मै भौममहतं महद्वासः प्रयच्छति' (१०. ६. ४) इति यद्विहितं वासः तस्यैव परिधान. प्रतिषेधः श्रुत्या क्रियते 'न दीक्षिते'ति । अनयोस्तु न प्रतिषेधोऽविहिताचादिनि । ग. परनीयजमानयोः। घ. उत्तरतः उत्तरणं कुर्वतः, जलातीरदेशं प्रामुक्तः। जलान् वीरदेशं प्रति वेगादागमनसमये उदकं यन् स्वस्थानान् यहिनिस्मृतं तस्य पुनः प्रतिनिवर्तनं प्रत्यसनम् । .. तूष्णीमिति ‘अपाम सोममिवादि मन्त्रनिप्तिपरं न भवति। तस्येपनत्वादवाऽप्राप्तः। अतो पाग्यमनविधानार्थमेव सीमिरधर्मातिरपीति । च. गुवर्गाय दि टोकाय विस्माः कम्यन्ठे (ते. से. १. ५. ६.१) इत्यादिना विष्णुफमस्य यजमानार्थ यागगतेः परिसंस्कारयामायान् न प्रत्येक बदौविपुयमणम् । किन्तु नरस्यामेर सादिति।

·भापस्तम्यधीतसूत्रीय धूनस्यामिभाप्ये [१ ८ २ २२ यजमानसकारत्वात् । उपदेश उभो वेदो । युगपद्यजमानमागप्राशनमामिक्षयो । विमोकादि तर्पणान्तमित्युपदेश । पुरम्तायज्ञशचमात् अवभृथ । विमुक्तयाद्यज्ञम्य । आन्यन्याधानार्ज सर्वमनर्थलुप्त क्रियते । कृतेऽमृथे समिदाधानाद्युपस्थानान्ते च निष्प्रान्ते ब्रह्मणि यज्ञशचमादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । केचिद् वृष्टयन्तेऽभृथ उर्वन्ति । तेपा पुनम्सर्व विहरणादि ॥ १८॥ अत्र पौर्णमास्येष्ट्रवोन्दनादि पूर्ववनिवर्तनम् ॥ सर्व चा वापयेत् ॥ १९॥ अत्र अस्मिन् वरणप्रघासम्थाने पौर्णमास्या याग उन्दनादि उन्दनप्रभृति पूर्वपद्वापन शिरस केशाना निवर्तन वा ॥ १० ॥ मन्त्रादि विप्रियते । यद्वर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृधिव्या दिवः। अग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह ॥ अग्निस्तिग्मेनेति समानम् ॥ २०॥ अपि वा स्नात्वोप्त्वा केश- इमभ्रूण्यरप्योरग्नीन्समारोप्योदवसाय निर्मथ्य पौर्णमासेन यजते ॥ २१ ॥ अपि वा स्नात्वावभृथे(थ) परिसमाप्य वरुणप्रघासान् वपनमुन्दनादि । अरण्यो- योयोरमी समारोप्य धार्यान् । केचित् द्वयोरेव समारोपणमिच्छान्ति सर्वेषाम् । उदवसाय पुनरान्यगार गत्वा निर्म-थ्य पौर्णमासयाग । खपुनर्वचनाद्वपन मन्धनविधिश्चेह नित्य । उपदेश प्रदर्शनार्थ इति ॥ २० ॥ २१ ॥ यज्ञो ह वा एप यद्वरुणप्रघासा न ह्यवकल्पते यदुत्तरवेद्याम- ग्निहोत्रं जुहुयादिति वाजसनेयकम् ॥ २२ ॥ यज्ञो' ह व एप यद्वरुणप्रघासा अपमृथदर्शनात् । उदकाभ्यवायच केला I 2 Ad Ms reads यज्ञ एष JMs reads उकावभूयश्च के कृतका पादयो प्रतिपत्तिमापेक्ष यात् प युपस्थपासनवदुभयारपि तदौचि यात इत्युप्रदेश इति । ख सूने उगा फेशमणि निर्मथ्य इति वपनम धनयो पुनानधानात्तदुभय नित्यम्। नं केश नवतं । मरनारोम्या विकतप्यतामिति ।। 1 ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ४९ -चित्प्रतिपिद्धः । न च तत्रामिहोत्रं हूयते सोमे । कइहाप्येवं नावकल्पते। न सुरुचितं यदुत्तरवेद्याममिहोत्रं यते । तस्मान्न होतव्यमिति निन्द्यते वाजसनेयके। आप्येभ्यो निनीयानी प्रणयतः । न तत्र ह्युत्तरवेद्यां अमिहोत्रं यत इत्यस्य विधेः प्रशंसा निन्दा । सद्यस्कालता वा प्रशस्यते । तत्राऽपि न हूयते उत्तरवेद्यामग्निहोत्रमित्येवमर्थ वा ॥ इत्यष्टमी कण्डिका ॥ इति धूर्तस्वामिविरचिते आपस्तम्बश्रौतसूत्रभाप्येऽष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः समाप्तः॥ क. दापि यथा प्रयोगमध्येऽमिदोमानानं नापतेत्तयाजकल्पनीयं सोमयागावपम्याम । ग. गुरितं समीनीनप्रयोगः ।

·तृतीयः पटलः ततश्चतुर्यु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य यहं साफमेधैर्यजते *पुनर्मासचतुष्टयविधैर्यत्राधिकमासस्तवाऽऽरम्भो नेप्यते चातुर्मास्यानाम् । इह पूर्व पर्व चतुर्दशी । साकमेधेषु सपञ्चदशी महाहविपः । चतुर्दश्यां शुनासीरीयेणेष्ट्वा पञ्चदश्या वैश्वदेवेनेति पञ्चदशी वैश्वदेवकालः । पूर्व तु पर्व चतुर्दशी। तत्र पञ्चहोताऽन्वारम्भणीया चेति सिद्धं यहविधानं व्यहविधानप्रतिषेधार्थ गगहाइविपोऽप्युत्तरेण विहारेण फरूप इति यहकालत्वमपि स्यादिति तत्प्रतिपिध्यते ॥ १ ॥ अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति सार्क सूर्यणोद्यता ॥२॥ साकं सहेत्यर्थः । यसह वर्धनं यस्मात्सोमस्य छन्दसा चास्मिन्कर्मणि अतः साकमेधाः । साकं सह सूर्योदयेन निर्वापो यागे !॥ २ ॥ साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥३॥ उद्यद्भिः रश्मिभिः सह । यजत्यर्थत्वानिपते. । अग्नयेऽनीकयतें अग्नेऽनीकवन्', अमिमनीकवन्तम् , अमयेऽनीकवते, अनिरनीकवान् , इद (अह )मन्नादो भूयासम् |॥ ३ ॥ मरुन्धः सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने चरुम् ॥ ४ ॥ क. पूर्व मध्येऽधिकमाससमवेऽनारम्भात्तापक्ष उक्तः । इदानी संवत्सरे यत्र छापि अधिक्माससंभवे- इनारम्भ उच्यते। ख. अध पुनरालभमानस्य फाल्गुन्याचतुर्दश्या शुनासीरीयेणेष्ट्वा पञ्चदश्यां वैश्वदेवेन यजेत ( आप. श्री. ८. ११. ६) इति पुनश्चातुर्मास्यारम्भकालविधौ वैश्वदेवस्य पचदशीप काल उक्त । महाहविश्व तत्प्रकृतिकम् । अतस्तनापि स एव कालः प्राप्नोतीति । ग. व्यहशद्धासारणमिद-महाविषोऽपि .. तस्य वारुणप्रघासिनोतरेण विहारेण करुषो व्याख्यातः (भाप. श्री. १. १२. ३) इति वारुणप्रधासिकोत्तरे घेदितत्रातिदेशान् तत्रत्या यहकालतापि प्राप्नुयात् । अतश्च चतुर्दश्या पूर्वेण पर्वा मिलित्वा यहकालत्वमिति । घ. सोमश्च राजा इन्दामि च समैपन्त तत्साकमेधाना सामेधत्वम् (ते.बा. 1-४-१०-१२.)इति ध्रुतेरनु- कृतिरियम् । See तै.सं. १.७.४.१. and ते. ना. १.६.६.२. इति श्रुती सावमेधशद्धनिर्वचनादिति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने तृतीयः पटलः ५१ 11479 मध्यन्दिने निर्वपतीति निर्वापो यागो वा ॥४॥ न पहिरनुप्रहरति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥५॥ यदा सान्तपनीयस्य बर्हिर्गहमेधीयस्य तदा न बर्हिपः प्रहरणम् । समिष्टयजुस्तु हूयते । प्रदियते च प्रस्तरस्सूक्तवाके । यदा सत्वबर्हिःपक्षो गृहमेधीये तदा तु प्रयिते बहिः । मरुद्धयः सान्तपनेभ्यः, सान्तपना मरुतः, मरुनस्सान्तपनान् , सान्तपनानां मरुताम् , मस्तस्सन्तपना इदं हविः ॥ ५॥ मरुभ्यो गृहमेधिभ्यस्सर्वासां दुग्घे सायं चरुम् ॥६॥ यत्सा- न्तपनस्य वर्हिः तद् गृहमेधीयस्य ॥७॥ सर्वासां यजमानगवां दुग्धे गृहमेधीयः । यदा बर्हिःपक्षस्तदा गृहमेघीयो ब्राह्मण- तर्पणान्तः । एतावांस्तु विशेपः प्रातःहधर्मेण वा संस्कृते पयसि श्रपणं चरोः । अर्धमेके वेति । सूत्रकारस्तु "अबर्हिःपक्षं संस्कृतवञ्च पयोऽनुक्रामति ॥ ६ ॥ घअपि वा नेमायर्हिर्भवति। न सामिधेनीरन्वाह न प्रयाजा इज्यन्ते । नानूयाजाः ॥ ८॥ अपि वेति वचनात्पूर्वस्मिन्विधी यथाप्रकृत्येव संस्था प्रकृतिवाच्ये(वच्चे )मा- बर्हिरनुमीयते । अबर्हिःपक्षे सामिधेनीनां प्रतिषेधोऽनुवादः । ब्राह्मणेऽभिहितत्वात् ॥ ८ ॥ अयजुष्केण वत्सानपाकृत्यापवित्रेण गा दोहयति ॥९॥ अयजुम्फेण मन्त्रवर्जितेन । लौकिकेनोपायेन वत्सापाकरणम् । अपवित्रे कपाल- धर्मिणि"चरौ गा दोहयत्यध्वर्युः दोग्धारम् । प्रणीतावत्पश्चात् पवित्राभ्यामुत्पुनाति क्षीर " देवस्या सवितोत्पुनावि "ति । प्रणीताधर्मेण वा प्रणीते पयसि श्रपणम् । सर्वत्रैवं घृतादिपु नपुंसकेषु । केचित्याहुः शाखयैवापाकरणं मन्त्रवर्जितया । तम्यां च पवित्रवत्यां दोहनमिति ॥९॥ फ. यासान्तपनत्य पमिद् गृहमेधीयस्येन्युत्तरम पश्यति । तत्पक्षे गृहमेघीयाध यहिपा धारणस्यावश्यक- रवार सान्तपनीये न हिःप्रहरणमिति । ग. भपि मा नेमाहिभाति ( माप. श्री. ८.९.५) इति पक्षे। ग. अन गृहमेधीये पहिःपक्षोऽहं पक्ष: (See आप. श्री. ८. ९. ५. ८.) एवं पयमस्मधर्मकत्य- मधर्मस्य च। तर पईि:पक्ष पयसा सधर्मपरं नानील्यैव सूपगरी यदति- ये गा पन. शाराया' श्याति। प. सूखे मार्गदरियादिः धृतरनुपादः। (See त. पा. १. १. ६.५.) 1. परमपरपातीयायः।

·५२ मापस्तम्यधीतसूग्रीये धूर्तस्वामिभाज्ये [क. १०. स. १ स वै खलु पर्णशास्त्रया वत्सानपाकृत्य पवित्रवति सन्दोह्य यतदमावास्यायां मियते तं चरुं श्रपयतीत्येके ॥१०॥ स वै खस्विति ब्राह्मणम् । पर्णशाखा च नित्या पवित्रयति लतिशाखावति चरौ सन्दोहनम् । यथतत्पयोऽमागस्यायां क्रियते तथा संस्कृते पयसि तं गृहमेधीयं चरुं श्रपयति । तमेव पक्षं पठति सूत्रकारः ॥ १० ॥ अग्नीनन्याधाय वेदं कृत्वाग्नीपरिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थ पानाणि प्रयुनक्ति। स्थाली कपालानां स्थाने । निर्वपणकाले ॥११॥ अग्नीनन्याधाय शाखाछेदनम् । परिम्तरणादि वेदः पलाशप्रशातनादि अलरणान्ते निधानं पवित्रस्य, परिस्तरणादिविधानात् पौर्णमासतन्त्रत्वम् । अग्नीपोमीयविकाराः सगुणा" मस्त. । वेदानन्तरं परिस्तरणादिविधानात् । ऐन्द्रामविकारे तु वेदानन्तरं वेदिः स्यात् । अपरतो दृपदुपलावर्जम् । पुरतः प्राशिवहरणप्रणीताप्रणयनान्याहार्याश्मवर्जम् । कुम्मीवानि च यानि प्रातदोहपात्राणि । असंस्कारपक्षे चरुतन्त्रवत् । पवित्रकरणादि प्रकृतिवत् पुन. कपालस्थानविधानात् । कुम्मीस्थानेन स्थाली सत्यप्युभयधर्मवत्वे ।। इति नवमी कण्डिका चतुरो मुष्टीनिरुप्य धन्वावपनि ॥ १॥ अन्वावापोऽमात्यब्राह्मणपरिमाण. ॥ १ ॥ कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरुमुपदधाति । ध्रुवोऽसीति मन्त्रं संनमति। पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डलानुत्पुनाति । क. सपवित्रशाखया वसापाकरणं कृत्वा तद्वत्या स्थाल्या मन्त्रवदोहनम् । ख. वेदं कृत्वाऽमीन्यरिस्तीर्य वेदकरणानन्तरं परिस्तरणनियमात् पौर्णमासतन्त्रप्राप्तिमन दर्शयति सूत्रकार इति । अमावास्यातन्त्रत्वे वेदानन्तरं वेदिः प्राप्नुयादिति। ग. सान्तपनगुणविशिष्टाना महता यधिकाक्षरत्वादमीधोमीयविकाररवं गृहमेघीयस्येति । घ. चस्थपणार्थत्वा स्थान्यां प्राप्तायामपि पुनः "स्थाली कपालस्थान" इति वचन स्थाल्यास्सत्यपि पयोधारणार्थत्वे तर पालधर्मा एवं प्राप्नुयु. न पुम्मीधर्मा इत्येतदर्थमिति । छ, समन्त्रकचतुष्ट्रिनिर्वापानन्तरं पुनरपि निर्वापः अन्वाशपः। See for अन्वावाप आप, श्री. १.१४.२, अमात्या गृहवर्तिनो जनाः। तेषां भोजन पर्याप्त द्रव्यमवावापयदिति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने तृतीयः पटलः अधिश्रयणकाले प्रातःहवत्सर्वा यजमानस्य गा दोहयित्वा तस्मि- छपयति ॥२॥ पुनश्चरुधर्मवलीयस्त्वार्थमनुक्रमणम्। अधिश्रयणकाले "एता आचरन्ति " 'इत्यादि संक्षालननिनयनान्तम् । उपवेपमादाय "भृगूणामगिरसामि"त्येतत् , अधिश्रितत्वात् संक्षालनमानीय अधिश्रयणादिचरुधर्माः । असंस्कारे चरुधर्म एवोपदेशः ॥ २॥ संप्रेषकाले यदन्यदिध्मावर्हिपस्तत्संप्रेष्यति । आज्यग्रहण- काले ध्रुवायामेव गृह्णाति ॥ ३ ॥ गनियतस्सप्रैपः ॥ ३ ॥ प्रोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदिं प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेष निनीय पवित्रे अपिसृज्यान्तर्वदि विधृती निधाय ध्रुवां स्रुवं च साद- यति ॥ ४॥ गअभावाद्वर्हिपः “वेदिरसि स्वाहे "ति प्रोक्षणम् । प्रकृतिपदुपदेशः । वेद्यां मन्त्रेण पवित्रापिसर्गः। चनाभिमन्त्रणं सूर्यम्त्वेति । परिध्यगत्वात् केचिद्वदन्ति अमित्व- कल्पनं च । यावदुक्तं कर्मोपदेशः । I Ad reads इत्येवमादि क. - कपालानामुपधानसल" इत्यायनुक्रमणम्। स. प्रकृती संप्रेपस्तदभावो वेति पक्षद्वयमुक्तम् (See आप श्री. २. ३. ११. १४.) तेन विपः मिष्यति । सोऽत्र माभूत् । किन्तु निगमेन मंप्रेष. कार्यः। यतः सूत्रकारेणार अहि.पक्षमाधिन्यव धर्माणामुपदेशात् । तस्मिन्पक्षे इष्मायहिरुपसादय इति प्रेषस्य प्राप्यभावान्...यदन्यदिध्माधि दति स्त्रवचनं स्ववैयध्यपरिहारार्थ संप्रेपनयत्यमवयोधयतीति । ग. प्रकृती वेदिरसि यहिपे त्वा इति चेदिप्रोक्षणमन्त्रः। अन यहिपोऽभावान् तद्वाचस्वर्दिःपदं परित्यज्य गन्धः पठनीय इति ॥ "दिरसी "ति विदि प्रोक्षतीति प्रोक्षणम्य वेद्यर्थ वावगमेन यदि पदम्याऽममवेतार्थ पादनदेनैव मानप्रयोग इति ॥ ८. प्रस्तराभागार तस्मरणदेश एर पवित्रापिमर्ग इति । प. सूर्यस्य' इयभिगन्मस्य परिष्यथ वार इमामाये परिधीनामप्यभायान्नाभिमन्प्रणम् । पेचित 'मायनीपमभिमन्य' स्याहयनीयावावगतः परिध्यभारेऽप्याहवनीय सत्रान् सदधमनिमन्त्रण पुर्गन्ति। होमाधारपम्पत्पादनापने च पुर्वन्तीति । घ गृहमेधीम्याऽर्मना। नातिदेशनः पदार्या प्राप्नुयुः । मत. नामन्निधिठिनानामेगा- मामनवानमिति। . .

·५५ भापरसम्बधौतसूत्रीये धूनस्वामिभाध्ये एतावसदतामिति मन्त्रं संनमति ॥1॥ विष्णयसि वेष्णामसीत्यभिमन्त्रणम् ॥ ५॥ उद्वासनकाले शरं निधाय यावन्तो यजमानस्यामात्यास्तावत ओदनानुद्धरति ॥६॥ सूर्यों ज्योतिरित्यभिमन्य उद्घाम्य चरम् । अन शर । तस्य निधानं "उदायुर- नेनोद्धरण उत्तरन विधानात् । चराकृतिदा घट्टयति । अस्त्रीका अमात्या इह, अना- म्नानात् । यत्पत्नी गृहमेधीयस्याश्नीयादिति वा पत्न्या प्रतिपेघादिदापि सत्रीका म्यु । तर तु प्रतिपुरुषपचनात् न स्यात् स्त्रीणाम् । ओ(अतो) विधानम् ॥ ६ ॥ अतो भूयसो यदि पहुरोदनो भवति ॥ ७ ॥ अमात्येभ्योऽपि नहब उद्भियन्ते यद्योदनभूयम्त्य, म्याप्यते च शेप स्थाल्याम् । प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदन स्थाल्यामिति ॥ ७ ॥ उदृतानुत्पूतानलंकृतानभिघारितानासादयति ॥ ८ ॥ गउप्तान तूष्णीं दर्भाभ्याम् । अरकरण मन्त्रेगाभिधारण पुनम्तूष्णीम् ॥ ८ ॥ दक्षिणाग्नौ पत्न्याःप्रतिवेशमोदन पचति ॥ तं नाभिधारयति प्रतिवेश पल्या अर्थे । प्रतिवेशशनचोदितमोदन दक्षिणामी पचति । तत्र हि पच्यमानो गृहमेघीयस्य भाति प्रतिवेश ॥२॥ क फनमिश्रश्वरोरप्रिमाऽशश्शर इति रुद्रदत्त | See Page 52 Vol II ASB पक्व चरोरुपरि य पननिचय (स शर ) इति रामप्तिचित् । ख दा योऽप्रिमो भागो विस्तीर्ग स उदायुवनम् । पच्यमान ओदनो येन दवीप्रदेशेन पाक्पालस्या धस्ताद्विद्यमान ऊर्व समताच पूयत मिश्रीक्रियत इति महादेव ! See Page 472 स या श्री Vol II. An ed भाष्यकारस्तु दद्वममासाङ्गीकारेण वस्तुद्वयमङ्गीकरोति See भाष्य on सून८१११४ ग प्रस्तावस्थाभावेनाप्राइतस्वादन मन्त्राप्रवृत्ति । घ 'देवस्वा सावता मध्याऽनक्तु' इति मात्र । १ गृहस्य यदप्रतो गृहा तर से प्रतिवेश । तत्सादृश्यात् गार्हपत्यस्य च दक्षिणा प्रदेश पतिवेश । तास्थ्याच तत्र पच्यमान ओदनो गृहमेघीयस्य प्रतिवेश इत्युच्यते इति रुददत्त See Page 53 Vol II AS B ed प्रतिवेशशदोऽन तरगृहेषु मुरय । समीपणया तद्योगादन्यत्र यति । इति रामानिचित्।

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने तृतीयः पटलः द्वयोरुद्धरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति । दक्षिणादेव मरुतो गृहमेधिनो यजति ॥ १० ॥ द्वयोरुद्धरणे पूर्वे आज्यभागी दक्षिणात् , द्वितीय उत्तरस्मादिति, वाजसनेयिमतात् । उपदेशो 'दक्षिणमादेवाज्यभागौ ॥१०॥ इति दशमी कण्डिका । उत्तरस्मात्स्विष्टकृतम् ॥ १॥ ओदनयोनिम्ने कृत्वा तत्राज्य- मानीय तत आज्यार्थान्कुरुत आज्यस्थाल्या वेति वाजसनेयकम् ॥२॥ एवं कुर्वन्न ध्रुवायां गृह्णीयात् ॥३॥ निम्ने अवटौ कृत्वाऽऽज्यमानयति तूष्णीं यावतार्थसिध्यति । न चाप्यायनं चर्वोः । आज्यस्थाल्या वा आज्यार्थाः। आसाद्याऽनूहेन प्रियेणेति । 'अयं यज्ञो ममाग्ने' इत्यभिमृष्टे वेदसादनादि होतृपदनान्तम् । तत उपवाजिनं वेदेन । लोपोऽग्निसमार्गस्य । सम्मार्गस्य सन्नहनसाध्यत्वात् । यदा चोभयसाध्यः स्फ्येनैव अग्रीदग्निं त्रिस्सम्मृड्डि इति' रासंप्रैपः । ततः प्रवरो विना तृणेन संहननेन च ॥ ३ ॥ आज्यभागाभ्यां प्रचर्य जुह्रामुपस्तीर्य सर्वतः समवदाय मरुतो गृहमेधिनो यजति ॥४॥ तत आज्यभागौ । उपदेशो होतृपदनकल्पनादूर्ध्वमाज्यभागावेवेति ॥ ४ ॥ सर्वेपामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदायाग्निं स्विष्टकृतम् ॥ ५॥ 1 B. Ms. I reads दक्षिादेव J. Ms. प्रथमादेव. 2 J.Ms. reads अवटे. 3 B. Ms. I reads अग्नीदमीन् , Ad. Ms. reads अग्निमग्नीत् । 4 B. Ms. I reads पति र प्रेगः, B. Als. 2 reads इति प्रेमः। य. धपविराऽभिपार्योदास्य राययोस्सरति पायो। आग्यभागाभ्यां चरस्यांमय दक्षिणा सोम. मुतगर (माया श्री. ५.६.१६) इति कातीयसूत्रम् । अथ द्वे पिशीले वा पाश्या या निर्गनिजति। तयोरेन धोरन्ति । तयोर्मप्ये सपिरामे चने एमा सपिराविति। "आमेयमाग्यमार्ग सदक्षिण- स्यौदनस्म सपिरासेचनार " " सौम्ममाग्यमार्ग स उत्तरस्यौदनस्य सपिरामेचनार " इनि रातपय. म् (मा.स. २४.४.६.८) गानागुमन्धये। ग. मम्मा परिभामा समानरुपदश्य रोप इति। ग. दिरमाया णामार इति । ।

·५० भापम्तम्यौतसूत्रीये धूतम्यामिभान्ये [क १२ स ३ शरनिष्कासस्य दी पूरयित्वर्पभमाहय तस्य रयते पूर्णा दर्वि परा पतेत्यनुगुत्योत्तरया गार्हपत्ये जुहुयात् ॥ यत्पभो न स्याब्रह्मा याज्जुहुधीति ॥१७॥ उदायुनननिफासस्य स्साल्याश्च पूर्यते दीं। मपभ सेचनसमर्थ । स आयते येनाऽऽगच्छति नाम्ना। नाहयनीयप्रणयनम् , अर्थाभावात्। एकामुक्त्वा द्वितीयया होम | रखते(ती) रवणे। यदा शब्द करोति तदा होम । वपट्कार एवास्य स इति ॥ १७ ॥ यस्य रयते जुहोति तां दक्षिणां ददाति ॥१८॥ * यस्मिन् रयति होम स दक्षिणा । यदा ब्रह्मा तदा न दक्षिणा। लपिहृत्य पूर्ण- दय॑मुपदेश ॥ १८॥ मरुद्भयः प्रीदिभ्यः स्वतयद्यो वा पुरोडाशं सप्तकपालं निर्व- पति। सार्क सूर्येणोद्यता साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति । सिमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥१९॥ मीडिन स्वतवसश्च विकल्प्यन्ते । यद्यप्यश्वमेधे" समुच्चय । अस्माक बीर(डी)नामे वाऽग्नानात् । मरुद्भय क्रीडिभ्य , मरुत कोडिनो हव्य रक्षध्व, मरुता क्रीडीनामह, मल्ल क्रीडिन इद, हवि । मरुद्धय स्वतवद्भय , मरुत स्वतनसो ढ्य, मरुतां स्वतवसामह वृनहा ॥ १९॥ ॥ इत्येकादशी कण्डिका ॥ ततो महाविपस्तन्त्रं प्रकमयति॥१॥ महान्ति वीपि यस्मिन् तन् महाहवि । तच्च प्रधानम्। अङ्गमन्या इष्टय , महाहविप्येप इदावत्सरीणा स्वस्तिमाशास्त इत्याशिपो बन्धनात् ॥१॥ तस्य वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण कल्पो व्यारयातः॥गा क यस्मिन् ऋषभे रपति सति होम क्यिते स ऋषभो दक्षिणात्वेन देय इति । र गाईपत्यात् पृथगमि विवस्य तत्र पूर्णदर्यहोम वर्तव्य इयुादेश इति । ग अश्वमेधे चातुर्मास्यदेव तारेषु पशुषु मरुय क्रीडिभ्य ससूत्रान्, मभ्य स्वतवनभ्योऽनुसृष्टान् (आप श्री १० १४ ९१.) इति समुच्चय उक्त तथापीह विकल्प एव । समुच्चयस्य तन शासातरोक्तस्य प्रणात् । अस्मद्राखाया कीडीनामेवाम्नानादिति ॥ (See शुक्लयजु काय सहिता २६ २०) ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने तृतीय. पटला तेनोत्तरेण विहारेण स विधियाख्यातो महाहविपः । अत उदवसाय क्रियते । अनीकवतादीनामप्येतदङ्गत्वात् स एव च देशः। कालमेदात् कर्मणि कर्मण्यन्योऽग्नि । मीडिन्या प्रात्मणभोजनान्ते परित्यज्याग्नि महाहविषा यक्ष्ये इत्युक्त्वा वेदो वेदिः। प्रागुत्तरा- परिग्रहात्कृत्वा उत्तरवेदिः। पशुबन्धवदुत्तरविहारतुल्यं प्रणयनमग्न्यन्वाधानं साकमेध हविरि- दमेपां मयीति सर्वास्विष्टिपु । इह द्विनामत्वात्साकमेधं महाहविपं हविरिदमेषां मयीति सान्नाय्यवर्जमुत्तरविहारतुल्यं सर्वम् । द्वित्वाभावान्नचोहो ब्रह्मणः ॥ २॥ निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमित्यष्टावुत्तराणि हवींपि निर्व- पति ॥ ऐन्द्रस्य चरोः स्थान इन्द्राय वृत्रने चरुमेके समामनन्ति ॥३॥ इन्द्राय वृत्रने, इन्द्र वृत्रहन् , इन्द्रं यत्रणं, इन्द्रस्य वृत्रन , इन्द्रो वृत्रहेदं हविः, विश्वकर्मणे, विश्वकर्मन् , विश्वकर्माणः, विश्वकर्मणः, विश्वकर्मेदं हविः ॥ ३ ॥ अग्ने वेत्रिं बेर्दूत्यमूर्यो अध्वरेस्थात् । अवतां त्वा द्यावा- पृथिवी अव त्वं द्यावापृथिवी। स्विष्टकृदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुपाणो अस्य हविपो घृतस्य वीहि स्वाहेति स्रुच्यमाघारयति । वागस्याग्नेयी- त्यनुमन्त्रयते यजमानः॥४॥ सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासना- मभिरेककपालमभिजुहोति। धेनुर्दक्षिणर्पभो वा प्रवयाः। इदावत्स- रीणां स्वस्तिमाशास्ते। दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशीःपु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति। आशास इति मन्त्रं संनमति ॥५॥ स्रुच्यमन्त्रे वयो देवताः। अत आग्नेयीत्यूहोस पद्ध.। नानाबीजधर्मेणे " फ. देशभेदाभावेऽपि कालमेदेन प्रयोगमेदः प्राप्नोति। प्रतिप्रयोगं च पूर्वस्यामः परित्यागः, पुनश्च तस्य गाई पत्यान् प्रगयनमिति। रा. भये भाष:- अमे वेहोय' इत्ययं मन्त्रः मुख्याधारानभूतः। तम यदयो देवताः श्रूयन्ते । तत्राग्नेः प्रथमतत्वात् तदनुरोधेनोहः यागस्याग्नेयीति । स च सूप्रकारेणोक्तः । एतत्यलिशानुरो. धेनान्यत्रापि यत्र मान्यर्णिय देयतारापन तत्र पहुदेश्ताकरये प्रथमस्यैव देवतात्यमिति तदनुरोध- मोदः। यमनु यिशेषपविरोध्यभायः तत्र द्वयोः पदयोरसमुच्चय इति । ग. राजसूये नानापीने ?:-"अप्रये गृहपतये पुरोहाशमष्टाम्पालं निर्षपति कृष्णानां नहीणा सोमाय पनपतये श्यामाचा वृहस्पतये वायरपतये नवाई चरम्" इति विभिन्न भ्यताम्नाना। नत्र था पर प्रतिदम्य निर्मापायपातादयो विदितारतमप्यरयस्पाविनाशायमदेयाऽनापि . पेन्द्रामस्य नियांगाननपरायनादि सापम् । नीयामनु भन्यग्मीःया प्रशानं विधान कामयायागु प्रतितिविधानानिमि।

·६. आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूतहामिभाष्ये [क. १२. सू. ५ न्द्रागम्य तुपाः पृथक् क्रियन्ते । अदब्धेन वश्चक्षुपा व इत्येवमादि पुनस्सह । “ इन्द्राग्नी 'रोचना दिवः" नथनृतम्' इत्येन्द्राग्नेष्ट्याः, तमिन्द्र वाजयामसि, युजेरथमिति वृलनः, वारुणप्रघासिकस्विष्टकृत् अग्ने नया देवतानामिति । न वैश्वदैविकः ॥ ४, ५॥ ऐन्द्राग्मतुपानप्सु प्रतिपादयति ॥ ६॥ प्रणीताविमोके कृते पैन्द्राग्नतुषा अप्युत्क्षिप्यन्ते एतद्राह्मण ऐन्द्राग्न इति ॥६॥ सिद्धमिष्टिासन्तिष्ठते ॥७॥ ततः प्रणीतामार्जनादि ब्राह्मणभोजनान्तं सिद्धं यत्प्रकृतो कपालविमोकान्तं तेन संस्थापयति न खण्डसंस्था ॥ ७ ॥ ॥ इति हादशी कण्डिका । इत्यापस्तम्बीयश्रीतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये तृतीयः पटलः समाप्तः ।। १ इन्द्राग्नी रोबना दिव परिवाजेषु भूपथ । तो चेनि प्रवीर्यम् । (ने. सं. ४.२ ११.१.) २ अपात्रमुन मनोति वाजमिन्द्रा यो अग्नी सरी सपर्या । रज्यन्नावमन्यम्य भूरेस्सइस्तमा सामा पाजयन्ता। (ते.सं. ४.२ ११.१) ३ तमिन्द्रं वाजयामसि महे माय हन्तवे सपा पृषभो मुद। (ते. ना. २. ४. १. ३.) युजे रथ गवेषण हरिभ्यानुपमक्षागि जुजुरागमरधुः1 विवापिष्ट स्य रोवती महिरवेन्द्रो बनण्याची जयन्वान् ॥ (से. मा. २. ४.१.३.) भाषगयनेन वन्ये उपते ।

·चतुर्थः पटलः तदानीमेव पितृयज्ञस्य तन्त्रं प्रक्रमयति ॥१॥ तदानीमेव तस्मिन्नेव काले समाप्ते महाहविपि पितृयज्ञेन यक्ष्य इत्युक्त्वा विद्युदसि आहवनीयप्रणयनं यदा वेदिः सम्भवति ॥१॥ वेदं कृत्याग्रेणान्वाहार्यपचनं यजमानमात्रीं चतुस्त्रक्ति वेदं(दि) करोति ॥२॥ ततो वेदः अग्रेणान्याहार्यपचनं यजमानमात्री चतुस्त्रक्ति. सक्तयः कोणास्ते भवन्ति ॥ २॥ प्रतिदिशं सक्तयोऽवान्तरदेशान्प्रति मध्यानि ॥ ३ ॥ प्रतिदिशमवान्तरदेशाः कोणाः तान् प्रति मध्यानि भवन्ति क्रियन्ते ॥ ३ ॥ उद्धताऽखाता भवति॥४॥ उद्धननं न खननं देवस्य सवितुः सवे इति । नापि 'इमां नरा' इति तदर्थः प्रेपः॥ ४॥ न प्राची वेदिरुद्धत्या। पितृयज्ञो हि। न दक्षिणा। यज्ञो हि। उभे दिशावन्तरोद्धत्या । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त इति विज्ञायते ॥५॥ प्राची प्रागपवर्गाम् । उद्धननं न कर्तव्यम् । तच्च प्रदर्शनार्थ नापि वेदिसंमार्गादि । न च प्राची। यस्मात् पितृयज्ञः । नापि दक्षिणा, यस्मात् यज्ञः। देवा अप्योज्यन्ते। अत उभे दिशो प्राची च दक्षिणां चान्तरा उद्धननं कर्तव्यम् । यस्मादुभय इज्यन्ते देवाश्च पितरश्च ॥५॥ ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान् संन- मति। यथा भवति पृथिचि देवपितृयजनीति ॥६॥ ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा नार्थवादा देवेभ्यः पितृभ्य इति तेषामेव कर्तव्य उहः। "फर्मगे यो देवेभ्यः पितृभ्यःगफेय" मित्येवमादीनां "इदं देवानामि"त्येवं प्रकाराणां "देवेभ्यः पितृभ्यो जुष्ट सदनाय यहिः यसैव चतुर्थी तवैव स्यादृहः । अनोऽन्यदप्युदाहरणमि- ·६२ भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये [क. १३. स. ७ - त्युच्यते-पृथिवि देवपितृयजनीति । अतः सर्वत्र तत्परस्य वाक्यस्य समासे चासमासे चोदः। इदं देवानां पितॄणां देवपितुंगममसीति । केचन देवाः के च पितर इति । अत्रोच्यते- प्रयाजानूयाजदेवता देवाः सोमादयः पितरश्च इति केचित् । तदा तु निस्सामिमर्शन 'ऊहो न प्राप्नोति-इदं देवानामित्येवंप्रकाराणामन्येषां च । " उत्तरत ऐवोपनीय निर्वपेन् । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त" इति श्रुतेः प्रधानेप्यपि सन्ति देवाः । सोमः पितृमान् देवः इतरे पितर इति केचित् तच्च न लिङ्गम् । विरोधात् । "प्राचीनावीती सोमं यजति, पितृ- देवत्या हि एपाहुतिरिति । अतः पितृप्वेवोभयम् , मासा वै पितरो बर्हिपदः ये वै यज्वानो मनुष्या माससमानलोकाः ते पितर एवं बर्हिपदः । अर्धमासा वै देवा अग्निप्वाचा अयन्चा- नो गृहमेधिनो मनुप्या अर्धमासम्थाने पितर एव ते। अतो निर्वापादप्यूहः-इदं देवानां पितृणामिति ॥ ६॥ अविकारो वा परवाक्यश्रवणात् ॥७॥ अविकारो वा परवाक्यश्रवणात् । न विकारः अविकारः, नान्यथाभावः, अविकारो वा भवति सर्वमन्त्राणाम् । यद्यद्धननसामिधेनीनपादिविधायकवाक्ये उभये हि दोपा(देवा)थ पितरश्चेज्यन्त' इति श्रूयते। नैतदूहस्य विधायकम्। अतोऽविकारस्सर्वत्र । अदृष्टविकल्प- त्वाद्देवत्वस्य पितृप्वपि देवत्वमस्ति । अतश्चाविकारः। यथा राक्षसे पशौ रक्षोयजनीति न भवति । सपेंटी च सर्पयजनीति । तेपा देवत्वात् । एवमिहापि। "केचित्त्वाहुः देवपितृ- क. सोमपितृमदाीना देवत्वं नास्ति । अतो "ये के च देवधयुक्ता" इत्येतद्विषयत्वाभावात् तत्रोक्त म्हो न प्राप्नुयात् 'इदं देवाना' इति निरुतामिमर्शने, एवं प्रकारेष्वपि। केचित 'उत्तरत एवोपनीय इति निर्वापगुणविधायकवाक्यार्थवादे देवपितृणामुभयेषा प्रधानसम्बन्धश्रवणादुभयेषा प्रदर्शनाय 'देवाना पितृणा इत्यूहस्सिध्यतीति वदन्ति। तन युक्तम्। तस्यान्यविधिस्तावक्त्वेनोहसाधावाभावात् । तत्र प्रधानयागे प्राचीनवीनविधायके 'न प्राचीनावीती' इत्यनेन विरोधाघ। अतो ए(ये)वे यज्वानो गृहमेधिनः इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन मनुष्याणामेव मासादिसम्बन्धेन देवत्वं पितृत्वं चेति उभयस्वरूप- योधनायोहः देवाना पितृणामित्यावश्यक एवेति । स्व. अस्मिन्प्रकरणे 'इमा दिशं वैदिमुन्ति' (ते. प्रा. १. ६ ८.२) 'इमा दिशं वेदिमुदन्ति' (तै. ग्रा. १. ६. २.५) 'अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यरसमिध्यमानायानुग्रहीत्याह' (ते. वा. ३. ६.९.१.) इति रथल्लयेऽपि 'उभये हि' इति वाक्ये श्रूयते। अतस्तद्विधिशेषतया तप्तद्विधेयास्ताव तया प्रवृत्तस्यास्य नोहविधायस्त्वं सम्भवति। अन्यार्थत्वात् । किं चेदं देवत्वं नामादृष्टैकसमधिगम्यम् । तच पितृष्यपि सम्भाध्यते । अत ऊहो नास्ति । किन्तु प्रकृतिवदविकारेणैव प्रयोग इति । ग. मेचित्तु असमवेतार्यानामदृष्टार्थत्वादनुहः। समवेतार्थाना तु दृष्टार्थवादूहो भवस्येवेति न्यायसिद्धम् । एवं च प्रवृते 'पृथियि देवयजनीति वेदिस्नुस्यर्थतयाऽसमवेतार्थत्वात् सन्तानूहः । इद देवानामित्यत्र ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ६३ यजनीति एवंविधानामविकारः। चेदिपरे हि वाक्ये देवाः श्रूयन्ते न हविः परसम्बन्धेन, यथेदं देवानामिति । देवास्त्विज्यन्ते। नान्या जातिरिति वेदिः स्तूयते । अतो ये स्वार्था इदं देवानामित्येवमादयस्तेपामूह इति सिद्धम् । नत्वेतदेवम्। 'इदं देवानामित्येतदपि हवि:- परम् । अतः पूर्वोक्त एवार्थः ॥ ७ ॥ प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य मध्ये वेद्या उपसमादधाति ॥८॥ समुद्धतमुत्करे न्युप्य दक्षिणाग्नेरमिमाहृत्य मध्ये वेद्यां स्थापयित्वा वलवन्तं करोति ॥८॥ एतस्मिन् पितृयज्ञ आहवनीयकर्माणि क्रियन्ते॥९॥ पितृयज्ञे यान्याहवनीयकर्माणि तान्यस्मिन् क्रियन्ते । अग्निहोत्रहोमस्त्वाहवनीय एव ॥९॥ अग्नीनन्वाधायेध्मावहिराहरति ॥१०॥ अग्न्यन्याधानादि सर्वम् । साकमेधपैतृयज्ञ * हविरिदमेपां मयीति । चतुर्दशी ये प्रविष्टा इति यदा चतुर्दश्याम् ॥ १० ॥ समूलं पर्हिति ॥११॥ प्रस्तरवर्ज वर्हिस्तु लूयते । खात्वा लयते । समूलं मूलेपु यानि पर्वाणि तत्रासिदस्य विधानम् , दातीति वचनात् । केचित् मूलं ते राध्यासमिति मूले गृहीत्या उत्पाटयिता ते मा रिप इत्युत्पाटयन्ति । तदनुपपन्नम् । दातीति चोदितत्त्वात् ॥११॥ उपमूललूनं वा ॥१२॥ समीपे मूलानां लवनम् ॥ १२ ॥ वयानर्थादिध्मो द्राधीयांश्च ॥ १३ ॥ प्रकृतावरक्षण इध्मः स्थौल्येन । इह वर्षीयान् दीर्घश्चार्थात्। एकविंशतिधेत्यान्य- मिधानादन्दः यहुयाजिनो वैलिड्न्याच। द्वौ परिधी तिसम्समिधो यज्ञायुरनुसश्चरानीति ॥१३॥ मुशानामिश्यमानत्वन हपिस्सम्पन्धसत्यात समवेतार्थत्यातो भवत्यैरेसनियन्ति। तम युक्तम् । '१६ देगानाम्' इत्यपि इविस्तावम्। न देवतापरमिति तस्याप्पसमवेतायविशेषगोदा. प्रसस्तरिनि। फ. वरसमापानमेव स्नातरम् । सरीरोपारिनिरम्नः प्रवर्धननिति यावत् ।

·६२ मापस्तम्पयौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाध्ये [क १३ सू. त्युच्यते पृथिवि देवपितृयजनीति । अत सर्वत्र तत्परस्य वाक्यस्य समासे चासमासे चोह । इद देवाना पितॄणा देवपितृगममसीति । केचन देवा के च पितर इति । अत्रोच्यते- प्रयाजानूयाजदेवता देवा सोमादय पितरश्च इति केचित् । तदा तु निस्तामिमर्शन ऊहो न प्राप्नोति-इद देवानामित्येवप्रकाराणामन्येपा च । " उत्तरत ऐवोपनीय निर्मपेत् । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त" इति श्रुते प्रधानेष्वपि सन्ति देश । सोम पितृमान देव इतरे पितर इति केचित् तच्च न लिङ्गम् । विरोधात्। "प्राचीनावीती सोम यजति, पितृ- देवत्या हि एपाहुतिरिति । अत पितृप्वेवोभयम् , मासा वै पितरो बर्हिपद ये वै यज्जानो मनुप्या माससमानरोका ते पितर एव बर्हिपद । अर्धमासा वै देवा अग्निप्वाचा अयन्त्रा नो गृहमेधिनो मनुष्या अर्धमासम्थाने पितर एव ते। अतो निर्मापादप्यूह-इद देवाना पितृणामिति ॥ ६॥ अविकारो चा परवाक्यश्रवणात् ॥७॥ अविकारो वा परवाक्यश्रवणात्। न विकार अविकार , नान्यथाभाव , अधिकारी वा भाति सर्गमन्त्राणाम् । खवयुद्धननसामिधेनीप्रैपादिविधायकवाये उभये हि दोपा(देवा)श्च पितरश्चेज्यन्त' इति श्रूयते। नैतदृहस्य विधायकम्। अतोऽविकारस्सर्वत । अदृष्टविकल्प त्वाद्देवत्वस्य पितृप्वपि देवत्वमस्ति । अतश्चाविकार । यथा राक्षसे पशौ रक्षोयजनीति न भवति । सपेष्टो च सर्पयजनीति । तेपा देवत्वात् । एवमिहापि। केचित्त्वाहु देवपितृ- फ सोमपितृमदाहीना देख नास्ति । अतो 'ये के च देवमयुक्ता' इत्येतद्विषयत्वाभावात् ततोक्त अहो न प्राप्नुयात् 'इद देवाना' इति निरुतामिमर्शने, एक प्रकारेश्यपि। केचित्त 'उत्तरत एवोपनीय' इति निर्वापिगुण विधायकवाक्यार्थवादे देवपितृणामुभा प्रधानसम्बधश्रवणादुभयेषां प्रदर्शनाय 'देवाना पितृण ३ यूहस्सिध्यतीति वदति। तभ युक्तम् । तस्या यविधिस्तावक्त्वेनोहसाधकरवाभावात्। तत प्रधानयागे प्राचीनवीतविधायक ' न प्राचीनावीती' इत्यनेन विरोधाच। अतो ए(ये)व यज्वानो गृहमेधिन इत्यादिश्रुत्यनुराधेन मनुष्याणामेव मासादिसम्ब धेन देवत्व पितृत्व चति उभयस्वरूप बोधनायीह देवाना पितृणामित्यावश्यक एवोत। ख अस्मि प्रकरणे 'इमा दिश वेदिमुद्धति' (ते ना १ ६ ८ २) 'इमा दिश वेदिमुन्ति' (ते ग्रा , ६ . ५) अग्नये देवेभ्य पितृभ्यस्समिध्यमानायानुनही याह' (ते या ३ ६ ११) इति रथल्लयऽपि उभये हि' इति वाक्य धूयते। अतस्ताधिशेषतया तप्तद्विधेयास्तावक्तया प्रवृत्तस्यास्य नोहविधायकत्व सम्भवति। अन्यार्थ वात् । किं चंद देवत्व नामाइटैक्समधिगम्यम्। तच पितृष्वपि सम्भाव्यते। अत कहो नास्ति । फितु प्रकृतिवदयिकारेणैव प्रयोग इति । ग केचिनु असमवेतार्थानामदृष्टार्थत्वादमूह । समवेतार्थाना तु दृष्टार्थत्वादूहो भवस्यैवेति न्यायसिद्धम् । एवं च प्रकृते थियि देवयजनी ति वेदिस्तुत्यर्थतयाऽसमवेनार्यवान् तनामूह । इद देवानामित्यत ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रने चतुर्थः पटलः यजनीति एवंविधानामविकारः। वेदिपरे हि वाक्ये देवाः श्रूयन्ते न हविः परसम्बन्धेन, यथेदं देवानामिति । देवास्त्विज्यन्ते । नान्या जातिरिति वेदिः स्तूयते । अतो ये स्वार्था इदं देवानामित्येवमादयस्तेषामूह इति सिद्धम् । नत्वेतदेवम्। 'इदं देवानामित्येतदपि हविः- परम् । अतः पूर्वोक्त एवार्थः ॥ ७ ॥ प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य मध्ये वेद्या उपसमादधाति॥८॥ समुद्धतमुस्करे न्युप्य दक्षिणाग्नेरमिमाहृत्य मध्ये वेद्यां स्थापयित्वा बलवन्त करोति ॥ ८॥ एतस्मिन् पितृयज्ञ आहवनीयकर्माणि क्रियन्ते ॥९॥ पितृयज्ञे यान्याहवनीयकर्माणि तान्यस्मिन् क्रियन्ते । अग्निहोत्रहोमस्त्वाहवनीय एव ॥९॥ अग्नीनन्वाधायेध्मावर्हिराहरति ॥१०॥ आग्न्यन्वाधानादि सर्वम् । साकमेधपैतृयज्ञ हविरिदमेषां मयीति । चतुर्दशी ये प्रविष्टा इति यदा चतुर्दश्याम् ॥ १० ॥ समूलं बर्हिर्दाति ॥११॥ प्रस्तरवर्ज बर्हिस्तु लूयते । खात्वा लूयते । समूलं मूलेषु यानि पर्वाणि तत्रासिदस्य विधानम् , दातीति वचनात् । केचित् मूलं ते राध्यासमिति मूले गृहीत्या उत्पाटयिता ते मा रिप इत्युत्पाटयन्ति । तदनुपपन्नम् । दातीति चोदितत्त्वात् ॥ ११ ॥ उपमूललून वा ॥१२॥ समीपे मूलानां लवनम् ॥ १२ ॥ वीयानादिध्मो द्राधीयांश्च ॥ १३ ॥ प्रकृतावलक्षण इध्मः स्थौल्येन । इह वीयान् दीर्घश्चार्थात्। एकविंशतिधेत्यान्य- मिधानादनहः पहुयाजिनो वैलिड्म्याच । द्वौ परिधी तिलस्समिधो यनायुरनुसञ्चरानीति ॥१३॥ तु देशनामिग्यमानस्येन हविस्मन्बन्धसत्वान् समयेतार्थत्वादहो भवत्येवलमिप्रयन्ति । तन्न युक्तम्। ५६ देगानाम् ' इत्यपि इविस्तावकम् । न देवतापरनिति तस्याप्यसमवेतार्थाविशेषेणोहा- मस्तरिति । फ. उपसमाधानमेव प्लपकरणम् । काष्ठकरीरप्रक्षेपादिनिरग्नः प्रवर्धननिति यावत् ।

·बापस्तम्पनौतसूचीये धूर्नस्वामिमाप्ये [क. १६. पू. १७ अग्नीपरिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थ पात्रप्रयोगः॥१४॥ निधायेमप्रनश्चनानि समूहनाद्यलंकरणान्ते परिम्तरणम्। पट् कपालानि भर्जनार्थ चैकम् । अमिहोलहवणीमु(ण्योदकुम्भश्च । तुल्यमन्यत् । पातीलय एकैकश आसध(साद)नात् । शरावस्तृतीयः ( नेहापानम् ॥ १४ ॥ निर्वपणकाले सर्वतो वेदिं परिश्रित्योत्तरेण द्वारं कृत्वा दक्षिणतः प्राचीनी(नाधीती हवीपि निर्वपति । उत्तरतो वा यज्ञोपवीती सोमाय पितृमत इति यथा समाम्नातम् ॥ १५ ॥ उपवेषान्तानि प्रयुज्य निर्वपणकाले वेद्याःपरिश्रयणं वेष्टनं काटादिद्रव्यैः । सक्त्यामुत्तरस्यां द्वारमारुह्य दक्षिणतः शकटस्यावस्थितः पाच्या वा प्राचीनापीती उपसादना- न्तं निर्वापाङ्गत्वात् , निरुप्येति चोदिताः अज्यान्य उपसादनान्ते बद्धा इति तदन्तस्य निर्वपणाङ्गत्वात् । केचिन्निपणमात्रम् । प्राचीनावीतीति । यदातूचरतः शकटस्य पात्र्या वा तदा प्रकृतिवत्सर्वम् ॥ १५ ॥ अथैकेषाम् । सोमाय पितृमत आज्य पितृभ्यो यर्हिपद्भ्यः पकपालं पितृभ्योग्निप्वात्तभ्यो धाना अग्नये कन्यवाहनाय यमाय चा मन्थं यमायाङ्गिरस्वते पितृमते ॥ १६ ॥ यवानां सर्वाणि सोमाय पितृमते पितृभ्यो यहि पयः पितृभ्योऽमिप्वात्तेभ्य आज्यं उपांशुयाजधर्मेण अग्नये कव्यवाहनाय यमाय या यमायाङ्गिरस्वते पिनृमते या देवतात्रयं मन्थस्यैव विकल्पेन भवति । द्वितीयः कन्यवाहन स्विष्टकृदथें विद्यते । खएकेषां मतात् । सोम पितृमन् , पितरो बर्हिषदः, पितरोऽमिप्वात्ताः, अमये(ग्ने) कन्यवाहन, यमाझिरस्वन् पितृमन् ॥ १६ ॥ उदकुम्भः प्रोक्षणीभाजनं भवति ॥ १७ ॥ क. प्राचीनावीती भूत्वा 'पितृभ्यो जुष्टं निर्षपामि' इत्यारभ्य 'अपरेण माई पत्यं यथादेवतमुपसादयति' प्रकृतिविहितोपसादनान्तं कुर्यात् । तावत्पर्यन्तानां पदार्धाणां निर्वापाङ्गत्वादिति। निर्वापाहत्वोपपादन- मेव निरूप्येत्यादिना। ख. उत्तरसूत्रे प्रोक्षणीशेषेण यवसम्मिधणं कृत्वा फलीकरण वैधान् पूर्व हविःपानप्रोक्षणं कृत्वा उत्तरत्र इध्मायहि प्रोक्षणार्थ मिहोतहबण्या प्रेक्षणीरानीय स्थापयित्वा अवशिष्टकुम्भस्थजलेन संयवनं कर्तव्यमित्युपदेशमतम् । स्वमते तु सर्वप्रोक्षणं संयवनं च पुम्भस्थजलेनेति ।

·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्ने चतुर्थ पटल सर्वप्रोक्षणमुदकुम्भात् । उपदेशो हवि. पात्रप्रोक्षे कृते अमिहोत्रहवण्यामेव प्रोक्षण्य आनीयन्ते ताभिरुत्तराणि प्रोक्षणानीति ॥ १७ ॥ प्रोक्षण्मुद्रेकेण यवान्संयुत्य त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान् विभाग- मन्त्रेण विभज्य धानार्थान्निधायेतरान्पिष्टानि कृत्वा दक्षिणार्धे गाई- पत्यस्य पदकपालान्युपधाय दक्षिणाग्नौ प्रथमेन कपालमन्त्रेण धानार्थ कपालमधिश्रयति ॥ १८ ॥ उद्रेक शेष । तेनापहननकाले यवा मिश्रीयन्ते । अतश्च सर्वे यवा । प्रक्षाल्य विभाग. पेषाणार्थत्वात् । कृष्णाजिनादानम् । कृष्णाजिनादानात् प्राक् इदं सोमस्य पितृमतः, इदं पितॄणा बर्हिपदाम् , पितॄणाममिवाताना, अग्ने कव्यवाहनस्य, यमस्य, यमाय(मत्या )गिर- म्बत. पितृमतो वा, पटकपालम्य पेपणादि। आद्यैर्मन्त्रै पटकपालानि दक्षिणे भागे धानार्थ- स्याधिश्रयणं दक्षिणामौ । प्रक्षाल्योपवेपम् । धानार्थानामप्युत्परनं धर्मों स्थो विश्वायुपाविति धानार्थानामधिश्रयणं हविर्द्धित्वात् । अनुहः उपदेश ॥ अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य बहुरूपा धानाः करोति ॥ १९॥ सबहुरूपा धाना नानारूपा दग्धा अदग्धा ईपदग्धा ॥ १९ ॥ विदद्यमानाः परिशेरत इति विज्ञायते ॥ २०॥ परिशेरते तिष्ठन्ति । रिविधं दह्यमाना । न दह्यन्ते हन्यन्ते । गम्वेनामिना- पर्यमिकरणम् । धानाकपालम्याप्यध्यूनं अङ्गाराधिरर्तनं च। तद्गतेनोप्मणा पाकात् । पनोपदेश । न प्रथनादीनि पर्यमिकरणार्जिनानि धानानामाप्यलेपनिनयनान्ते उत्तरपरि- प्रणादि । इति त्रयोदशी कण्डिका ॥ क. सर्ने गया इति सपा विधा यसमयत्यमे न गद्यादिप्रकृतिस्त्वमि यर्थः । निर्वापाले समेत गोपदेशामायेऽपि मेस्चनालेऽविदोपेग " ययान्सयुल" इति सयवनविधानात् सपा हवियां यवनिमयति । ग. गाययाम्प गर्ननारणायाम्मनित्यानानाम्पादम्या अदग्धाथ तिटन्तीति । भर्जिता या धाना। गरपालाप पुरोराराम गाई पराजिनगा भानाना दक्षिणा मनात । प. सभोगते गोममा रिहारेण सह मनस्नानुचित्वादिति । ९ ·भआपस्तम्यातमुनीये भूस्वामिभाग्ये क. १४. ... संपकाले पत्नीवर्ज संप्रेष्यति ॥१॥ नान्वाम्ते पत्नीति श्रुते । असनद्वाऽपि ॥१॥ आज्यग्रहणकाल उत्तरेण गार्हपत्यं चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि गृह्णाति ॥२॥ मोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते ॥३॥ आज्यप्रोक्षणीपु चोत्पूयमानासु अभिमन्त्रितासूत्रेण गार्हपत्यमाज्यग्रहणम् । सउपभृति द्वाभ्या प्रयाजाशंभ्या द्वाभ्यामनूयाजाभ्याम् ॥ ३ ॥ स्तरणकाले पहिपा त्रिः प्रसव्यं वेदि स्तृणन्पयति ॥४॥ ग्रन्थिसिसने कृते स्तरण काले दभैरन्तर्धानादि सर्वमादाय पर्हि प्रस य स्तृणन् गच्छति यथा सर्वाम्तीर्यन्ते(ते)। त्रिरावृत्तिमन्त्रम्य ॥ ४ ॥ औद्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्मतिपर्येति ॥५॥ गौद्धवाम्तरणं कुर्वत कतिपया शिष्टा हस्ते । तान्धारयमाण प्रतिनिवर्तते पुन ॥५॥ औद्धवः प्रस्तरः॥६॥ स प्रस्तर । प्रस्तरस्य ग्रहणसादने तृप्णीम् ॥ ७॥ न विधृती ॥८॥ तस्मिन्नप्रस्तरे पवित्रे अपिसृज्य प्राणापानाभ्या त्वेति प्रदाय ॥ ८ ॥ द्वौ परिधी परिदधाति ॥९॥ मध्यमोत्तरी सर्वान्धा ॥१०॥ क यद्ययन सूरकारेणान्वासन न निषिद्ध तथापि 'पन्यम्घास्ते इति श्रुतौ निषेधान्न पन्या अन्वासनमिति । ख सूत्रे चतुहीतानील्युनत्वात् उपमृति चतुर्गृहीतमेव । ताऽऽद्य प्रदणद्वय प्रयानार्थम् । अत्य- मनूयानार्थम् । प्रकृतावीपमृते भाज्य ग्रहणे पचाना खा दिशा" इत्यादिम नपचारमक एको गण " चरोस्त्वा पञ्च बिल्स्य" इत्यादिमन्नपचमात्मश्वाऽपरो गण पठिन । प्रकृतौ चोपभृति अष्टकृतो दशवोवाऽऽज्यग्रहण विहितम् । तदपि गणद्वयेन विभक्तम् । तर प्रथमो गण प्रयाजार्थ । द्वितीय खानुयाजा । प्रकृते च द्वैढे एको गण । तत्र प्रथम प्रयानार्थ । द्वितीयोऽनया जा । अतश्च प्रथम द्वितीये प्रयानार्थाभ्यां प्रथम द्वितीयाभ्या मनाभ्यो प्रहीतथ्ये। तृतीय चतुर्थे तु द्वे प्रणे अनूयाजा भ्या प्रथमद्वितीयाभ्यां ग्रहीतम्ये इति । म स्तोर्णावसिष्टा हस्तस्था दर्मा औद्धवा इत्युच्यन्ते । " - ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः परिधी परिदधाति मध्यमोत्तरौ। अभिमन्त्रणादि आधारसमिदन्ते स्तरणं प्रस्तरस्य तूप्णीमेव । न च विष्णोरस्तूपोऽसीत्याहवनीयं प्रति ग्रहणम् । केचित् संजानाथामित्यपादानं तूप्णीमाहुः । अविक्षोभाय परिधी दधामीत्यूहः ॥ १०॥ यदि सर्वानावाहनकाले परिधी रपोर्पिवति वाऽभिज्ञाय दक्षिणं मध्यमे परिधावुपसमस्येत् ॥ ११ ॥ यदा तु सर्वे परिधयः तदा निवित्सूक्तासु दक्षिणो मध्यमेन परिविना सह स्थाप्यते । *द्वितीयया पुरोनुवाक्यया सह सोमस्य पितृमतः ॥ ११ ॥ उद्वासनकाले धाना उदास्य विभागमन्त्रेण विभज्यार्धा आज्येन संयोति ॥१२॥ प्रस्तरसादनादिपटकपालोद्वासनान्ते धानाः कपालादुद्वास्यन्ते । खभुवनस्य गोपी श्रृतावुत्सातौ जनितारौ मतीनामिति। केचित्तु बहुवचनेन सर्वधानानां "बहुवचनचोदितत्वात् । न त्वेवम् । यद्येकवचनेन चोघेरन् एकैव धाना हविः स्यात् । सर्वाण्यग्नीपोमीयविकाराणि । सोमस्यापि प्रकृतिदेवतात्वात् । यदाज्यं सोमस्य पितृमतः तदोपांशुयाजविकारः । मन्थ- देवताश्च आमेयविकारा एव । एकपा मतेन सहकपालानां तूणीमुद्वासनम् । उपदेशः यथामार्ग व्यावतामिति विभज्य स्वम्यां निधाय पाच्यामाज्येनार्ध तूणी मिश्रयेतेति ॥ १२ ॥ प. "त्य सोम प्रचितो मनीपी" द्वितीया सोमस्य पितृमतः पुरोनु वाक्या। तहतस्य "ययन वातः परिधी रपोर्गु" इति भागस्य होना पटयमानस्य श्रवणकाले वा दक्षिगस्य परिधेः मध्यमेन सह स्थापनम् । आ: प्रथस्नु नस्य गोपाः शृत उत्स्नानि जनिता मतीनामिति प्रकृती पुरोडाशोद्वासनमन्त्रः। राम प्रभमतः आईः प्रथस्नुरिति पदद्वयं परित्यज्येतरेषां प्रथमैकयचनान्तानां द्विवचनेनोहं कृत्वा पाठः । अनादि विध्यार्थमिमा धाना प्रज्यन्ते । पितृभ्यो दिपद्भ्यो घानाः इश्यक हविः । पितृभ्योऽधिपतिभ्यो यान्याचे दुग्धै मन्धमिति द्वितीयम् । अतो हविर्दियचनेनोः । भर्जिनामु पानामु आरपाभागान् पुरोटागपनाभापाग आईः प्रधनुरिति पदद्वयलोप इति ॥ ग. पाना उदास्य पशुपा पानाः परोनीन्यादी मर्यय भानानां यहुवचनेनैव चौदिनवान् अन अपनान्तेने योदः कम्य इति पेयांचिन्मतम् । तत्मायने नैयादिना । यायननो. रक्षरन् पानाः तदा पुरोडाशवमनिशान भिरेपमेय हपिः पर्यपरत् ! तन्माभूदितियहुवचनम् । भगे मानेन परनामोनिभरिति । दामु बहुपरनान्नोहपागतायुषगानि रभिमानमामिला पादः पूर" नि Sce. P.67. आप. श्री II A. S.ed. घाना.

·१८ मापस्तम्ब धौतसूत्रीये धनस्वामिभाप्ये [क. १४. सू १८ अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तन्कृत्वाभिवान्यायै दुग्धस्यार्ध- शरावे सक्तूनोप्यैकयेक्षुशलाकयेक्षुकाण्टेन वा दक्षिणामुखः त्रिः प्रसव्यमनारभ्योपमन्धति ॥ १३ ॥ अर्धाच सक्तन्करोति । पिष्टक्रियया । कृष्णाजिनदानाद्यणूकरणान्तम् । चतुर्थ्याधि- वाप. । अर्थपूर्णे मल्लके (१) पात्रीस्थानीये सत्तून् क्षिपति । अत्र ग्रन्थयात इव भाति बध्वान्येन मन्थति । अनारभ्य ।। १३ ।। शलाकास्थं मन्थं कृत्वैकैकशो हवींप्यासादयति ॥ १४ ॥ शराका तिष्ठति यस्मिन्मन्थे स शरामास्थ । एतत्कृत्वाऽरकृत्यासादयति । आसादनमन्त्रस्य चावृत्ति प्रियेणेति ॥ १४ ॥ दक्षिणतः कशिपूपवईणमाञ्जनमभ्यजनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्य वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ॥१५॥ " अयं यज्ञो " " ममाऽन" इति कृते आमन्नाभिमर्गने कशिप्यादीनामा- सादनम् । एकपा मतेनामेयान्मन्त्रस्यकैफश. ॥ १५ ॥ अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुगृहीति संप्रेष्यति॥१६॥ अग्नये देवेभ्य पितृभ्य समिध्यमानयाऽनुबृहीनि नित्यो नोह ॥ १६ ॥ एका सामिधेनी त्रिरन्वाह । उशन्तस्त्वा हवामह इत्येताम् गउशन्तम्त्वेत्येपैव एका । बहुपद्याज्यादीनामपि नापरिमितमुच्यते । त्रिरेव नैमित्तिकस्याऽपि प्रत्याम्नाय प्रत्यक्षविधि सर्वत्र ॥ १७ ॥ एकामनूयाजसमिधमवशिष्य समश इध्मं त्रैधं विभज्य निरा- दधाति समानमामवरात् ॥ १८ ॥ समश समविभागेन त्रैधं त्रिमिांगे क कशिपु शयनीयम् । उपईण उपधानम् । अमरस्तु कशिपुशब्दस्य वन्नमर्थ ब्रुवन्वभ्राम । आज. नमक्ष्णोरखनाय । अभ्यजन तैलादिक शरीरोद्वर्तनाय । उदपूर्ण कुम्भ उदयुम्ग. स्नानाचमनादि- व्यवहाराय । ख. अविकारपक्षेऽप्येवमेव । पठिनत्वात् ।। ग. उशम्नस्सा हवामहे उगन्तस्समिधीमहि । उश-नुशन आवह पितन हविषे अत्तवे । ते स. १.३.१२.१. - ·चातुर्मास्यानि अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ६९ नायं वृणीते न होतारम् ॥१९॥ आश्राव्याह सीद होनरिति । एतावान्प्रवरः ॥ २०॥ आयवरणप्रतिषेधो होतुरध्वयोश्च, प्रतिषेधः प्रवरस्य । केचिदध्वयोरेव न होतुः । सवेदान्तरकारित्वात् । अमिरार्पो देवो होता। मानुषो होतैय । आयवरणप्रतिपेधे "देवाः पितर" इत्यस्यापि निवृत्तिरिति । केचित् "अन्यवरणशङ्कासमाध्यर्थोऽयमिति ॥ २० ॥ अपयर्हिपः प्रयाजानिष्ट्वा जीववन्तावाज्यभागौ यजति ॥२१॥ आ नो अग्ने सुकेतुना रयिं विश्वायुपोपसम् । माडर्डीकं धेहि जीवसे ।। त्वं सोम महे भगं त्वं यून ऋतायते । दक्षं दधासि जीवस इति जीववन्तौ ।। २२ ।। अत्र वेद्याः परिश्रयणमेके समामनन्ति ॥ २३ ।। बर्हिर्वाः प्रयाजाः । पञ्चमार्थ समानयन् पशौ च पञ्चमविकारेषु समानयन- दर्शनात् ॥ २३ ॥ इति चतुर्दशी कण्डिका॥ विस्रस्य यज्ञोपीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । विपरिका- मन्त्यत्विजः। विपरिहरन्ति सुचो हवींपि परिश्रयणानीति ॥ १॥ शक्या ये(पां) विमोक्तुं ग्रन्थयः तेषां वाससा सूत्राणां वा क्रियते । आज्यभागाविष्ट्या तान्विमस्य विमुच्य ग्रन्थीन्प्राचीनावीतानि कुर्वन्ति । पुनश्च ग्रन्थयः क्रियन्ते । शक्य(क्या). विमोकाये(य)। विपरिकामन्त्यत्विजः। विविधं परिक्रान्ति । ब्रह्मोत्तरतो गच्छति । क. " नाग पृणीन " इति सामान्यतः प्रपरमात्रस्य प्रतिषेधात् उभयोरपि होमपर्युपयर योनिषेधः frerial म. भाग्योकामारिका यानुराहीनस्यापि ऋग्वेदोष होनशेपत्यार ऋग्वेदे चायवरण निषेधामावान न होनुपानिपेय पनि फेनाचिनमतमिति ॥ ग. एवं "देयाः पिर"स्यस्यानिर्भािप्पकारस्यामिता । रददातस्तु नितिसमेगनीरनि । Sec 417 uit. Vol. II. P. 69. २. परमः सदासरयामः । समीपमूनाग्यस्य जुद्रां प्रसामिति । प्रातो चनुयानानुष्टा. भारम्ने या भोरमदासस्य जुड़ो समानयनमुई नातदनन्तरानुष्टेयहिःस्वाहापारप्रयाग्दयाम् । गुनगे साहारनियमनमाऽपि औरभूदाग्यममानयनविधिदर्शना । अनेन च प्राHIRETRIES समान परिसी।

·भापरवम्यधीसमूीये पूर्वस्वामिभाव्ये
[क. १५.स्. १.
होताऽऽमीधश्च । दक्षिणतः । अध्ययुश्च । विपरिक्रमणं स्थानपरिवर्तनम् । विपरिहरणं च
परिश्रयणानां पूर्वापरयोश्च दक्षिणोत्तरयोश्च परिवर्तनं वचनकृतम् । सुनां च हविषां च ।
दक्षिणेन जुहमुपभृतं सादयति । दक्षिणेनोपभृतं ध्रुवां
यक्षिणेन पुरोडाशं धानास्ता दक्षिणेन भन्थम् ॥ २॥ समानत्र जुह-
पटकपाली ॥३॥
जुश्च पटकपालश्च जुहूपटकपालौ । समानत्र समानस्थाने । अचलिता जुहः
पटकपालश्च ॥३॥
ब्रह्मयजमानावित्येके ॥४॥
ब्रमयजमानौ च ॥ ४ ॥
पडवत्तः पश्चावत्तिनां पञ्चावत्तश्चतुरवत्तिनाम् ॥५॥
पडवत्तो होमो भवति पञ्चायत्तिनां यजमानानाम् । चतुरवत्तिनां पञ्चावत्तम् ॥ ५॥
समिभन्दन्पुरोडाशस्यावद्यति ॥ ६॥
सम्भेद. सद्गमः अवदानानां यथा न भिद्यते तथायदानं ग्रहीतव्यमिति केचित् ।
साम्भिन्दन्निति सम्यग्भेदाभिप्रायमिति ॥ ६ ॥
द्विः प्रथमस्याऽवोत्पश्चावत्तिनः ॥ ७॥
प्रथमस्य हविपो द्विरयदानं पञ्चाबत्तिन. । इतरयो. सकृत्सकृत् ।। ७ ॥
जह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेनि संप्रेष्यति ॥ ८॥
सकृत्पुरोडाशस्थावधति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य ॥९॥
सन्ततश्नुतेः । यागे यागे सर्पविषा ग्रहणम् ॥ ९ ॥
दक्षिणतोऽयदायाभिघार्योदड्डतिक्रम्य दक्षिणामुखरितष्ठन्ना-
स्वयेत्याभावयति ॥ अस्तु स्वधेति प्रत्याभावयति । सोमं पितृमन्तं
स्वधेति संप्रेष्यति । ये स्वधामह इति यजति । स्वधा नम इति
वपट्करोति ॥१०॥
प्रकृतिरसुतिः सधाकारपक्षेऽपि आईसाधा इति । दक्षिणतोऽवस्थितो हविषा
गृहाति। अपदानं मन्थ्यादेव । उदग्गला आ३स्वा३धा । अस्तु साधा । साधा
नमः ॥ १० ॥

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः स्वधाकारं तु प्रतिपिध्य व चवाजसनेयिनामाश्रुतप्रत्याश्रु तान्येव विदधाति ॥११॥ आश्रुतप्रत्याश्रुतानि प्रकृतिवत् । बहवृचवाजसनेयिनां विहितत्वात् ॥ ११ ॥ द्वे पुरोऽनुवाक्ये अन्वाह । ऋचमुक्त्वा प्रणाति ॥ १२॥ त्वं कसोम प्रचिकित इत्येता आन्नाता भवन्ति ॥ १३॥ एका याज्या ॥ अग्निष्वात्ता येऽनग्निप्वात्ता अंहोमुचः पितरः सोम्यासः। परेऽ वरेऽ मृतासो भवन्तोऽधिब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् । वान्यायै दुग्धे जुषमाणः करम्भमुदीराणा अवरे परे च। अग्निष्वात्ता ऋतुभिः संविदाना इन्द्र- वन्तो हविरिदं जुपन्तामिति पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यः ॥ १५ ॥ एअनुवाक्यामुक्त्वाऽधिकः प्रणवः ॥ १२-१५ ।। उपांशुपरिश्रिते पितृयज्ञेन चरन्ति ॥ १६ ॥ उपांशु प्रचरन्ति पितृयज्ञेन । पुनः परिश्रितवचनात् स्विष्टकृत् कन्यवाहनेऽपि उपांशुत्यमेव ॥ १६ ॥ एतेनैव कल्पेन पितॄन्यर्हिपदो यजत्यग्निष्वात्तान् ॥ १७ ॥ गएप विधिरुत्तरेषां यस्सोमस्य ॥ १७ ॥ अग्निं कव्यवाहनं स्विष्टकृदर्थे यजति ॥ १८ ॥ प्रयदा कव्यवाहनाय मन्थः तदापि स्विष्टकृदों द्वितीयः कन्यवाहनः। सोमं पितृमन्तं क. . त्वं सोम प्रचितो मनीषा" " स्वया हि नः पितरः सोम " इति सोमस्य पितृमतः पुरोनुवाक्या- द्वयम्। " त्वं सोम पितृभिः संविदान" इत्येका याज्या “बर्हिपदः पितर अत्यर्वा " " आई पितृन्मुविदरों अपीहि " इति यदिपद्यः पितृभ्योऽनुवाक्याद्वयम् । उपहताः पितरः सोम्यासो यदिध्ये" इत्येका याज्या । " अमिप्वात्ताः पितर एह गच्छन्" इत्येका संहितापठिता, येऽनि- पाता इति सूत्रपठितापरा चेति द्वे पुरोऽनुवाश्येऽमिप्यानेभ्यः । वान्याय दुग्धै जुपमाणा इति सूधाठिना पयाग्या इति माय: । म. पुरोऽनुवाक्यामुत्या तस्या अन्तिममक्षरं विस्य तत्र प्रणवस्य योजनम् । इत्यर:पक्षः । यथा पितृन्दापे भत्तयो३म् इति । पुरोऽनुवाक्यां यथावदुक्त्वा (अन्तिममक्षरमांकृत्यैव ) तदुपरि प्रणाशनम् इत्यपाः यथा पिन्हविपे आये ओ३म् इति । तत्र द्वितीयपक्ष एव युधइति। ग. पुरोऽनुमाक्ये। एा याज्या यादि। स्वचाकारः । नवगनिकमणादिकं च । प. एनी पननार अमिरिपष्टतः कम्यगाहनस्यापि स इमे धर्माः । यदा न पूर्वोक्तरीत्या ( ८ १६० ·૭૨ लापरतम्यागीय धास्वामिभाग्ये [ १५ सू २१ यजति पितृन्नहिपट । स्तृिनमिप्वातान् । अनि कन्यवाहन यम वा। यममगिरम्वन्त पितृमन्त वा। यदा सोमायाऽऽज्य तदा ध्रुनादीना सत्सकृढवदायामिधारणमेर भुनाया पञ्चायत्तश्चतुरवचिनामिति द्वि प्रथमं पाया पडत्त पश्चापत्तिनामिति नोपम्तरण सोमायाऽऽज्ये ॥ १८॥ यां देवतां यजेत्तद्वविपः प्रथममवदानमवन्यति । स चावदान- कल्पः ॥ १९॥ या देवतेज्यते तद्धविपोऽप्रदाय पुन प्रथमादेव गृह्णाति क्रमेण ! स चारदानाल्प इति वचनात् । हुत्वा नारिष्टान् स्विष्टकृत् । अगये क्याहनायानुव्रीति कव्याहनत्व म्विष्टद्गुणस्य निवर्तम् । अग्नये क्यवाहनाय " विष्टकृते " इति बोधायन ॥ १९ ॥ मन्थ इडामवद्यति मन्यं वैव ॥ २०॥ वैश्वानरे हविरिति कृत्वा प्राशिव ततो समन्थ इडामुपम्तीर्य गृह्यते। हविपोरि- तरयो । केरलो वा मन्थ । इडापदानमन्त्रम्य याजमानम्य च निवृत्ति , अर्धरोपात् । गअपप्रेण भक्षिते प्राशिने मन्त्रेण । अप्स्वन्तरिति निवृत्ति । अर्थोपात् । केचिद्र मिमर्शन (स्यापि नाभ्यादे) ॥२०॥ मन्य होने आदधाति ॥ २१ ॥ , १६) म थे अमिष्वात्ताना स्थाने अगि फव्यवाहनो विकल्प्यते तदापि स्विष्ट कृदय अ य कव्यवाहनोऽग्नि प्रत्यतव्य । क प्रतो " अनये सिप्रकृतेऽनुनूही " ति सप्रैष । अत्र स्विष्टकृत्वममर्गुण । तत्स्थानेऽत्र क०ययाहनत गुणो विधीयते । एव च प्राकृतस्य गुणस्य वैकृतेन गुणेन शरबद्वाध । इति । बोधायनस्तु प्राकृतस्य वैरुतस्य च गुणद्वयस्यापि पाठमिच्चतीति । स मन्यह विश्शेपयुक्त एव पाने इतरहवियोरिडावदानम् । भनो म-थार्थ नोपस्तरणम् । उपस्तरणस्य हविष पाने हविरसंसर्गापवान् । अन तदभावादिति । इतरयोस्तूपस्तरण भवत्येवति । देवलो मथ एवेढा । तदाज्यावदानाभावात् तन्मानस्य तत्सम्बन्धिनो यानमानमानस्य च लेप एव 'मुरूपवर्णवः" इत्यस्यापि । इति । ग उत्तरन वक्ष्यति-सर्वेषा इविपामवघ्राणनैव भक्षणम्-अवनैण सर्वभक्षा -इति । एव च मयस्याप्य वघ्राणेन भक्षणरणऽपि तस्यापि भक्षणप्रकारवान मन्नस्य लोप । या अस्वन्तर्देवतास्ता इद शमयन्तु स्वाहाकृत ठरमि दस्य गच्छ स्वाहा इति मत्रस्य लोप । आस्यगत प्राशिवस्यान्त प्रवेशपूर्वकजरणार्थत्वात् । अवघ्राणे च तदभावार्थ पाद्वाध इति । - ·७३ चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः अवघेण प्राश्य अवान्तरेडामिडां च पटकपालधानानां मन्थं होनेऽवघ्राणार्थ तस्यैव हस्त आदधाति ॥ २१॥ तं होताऽवजिघ्रति ।। २२॥ ॥ इति पञ्चदशी कण्डिका ॥ ब्रह्माध्वर्युरग्नीयजमानश्च ॥१॥ अपि वा न यजमानः ॥२॥ तं होत्रादयः क्रमेणावजिघन्ति मन्त्रेणैव ॥ २२ ॥ १. २. ॥ समशो वा प्रतिविभज्यावघेण भक्षयित्वा वहिपि लेपान्नि- मृजन्ते ॥३॥ यदापि केवलो मन्य इडा तदापि होतुर्हस्तस्थिताभवान्तरेडां यजमानः समशः समै गर्विभज्य मन्थमवघेण भक्षयित्वा इडां मन्त्रेण । लेपनिमार्गों वर्हिपि । समप्रविभागपक्ष एव लेपनिमार्ग इति केचित् । अवघ्राय मन्थं मनो ज्योतिरिति मार्जनम् । तत उदकुम्भादानादि याजमानम् । कृते मार्जने मन्थावधाणमधिकम् । नेडा प्रत्याम्नाय इत्युपदेशः । धानापटकपालेभ्यो यजमानभागः । यदापि केवलो मन्थ इडा ॥ ३ ॥ उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति त्रिः प्रसव्यं वेदिं परिपिञ्चन्पयति ॥ ४ ॥ य आसादित उदकुम्भः तमादाय "शुन्धन्तां पितर " इति सकृन्मन्त्रमुक्त्वा त्रिः परिपिश्चति ॥ ४ ॥ निधाय कुम्भमयाविष्टा जनयन्कर्वराणीति चिरपरिपिश्चन्मति- पर्यति ॥ ५॥ निधाय कुम्भं पुनर्ग्रहीत इति केचित् । अपरिपिञ्चन्निति प्रतिपेधात् । यदि कुम्भो न गृघेत "परिपेकप्रतिषेधोऽनर्धक इति । गद्रव्यान्तरेण या मा भूत्परिपेक इति प्रतिपेधः । प्रतिपर्येति निवर्तते । त्रिख पुरोडागधानाशेपान् ॥ ५॥ १. "मधेडापोऽपि सम्यो भानादिभ्यो हविभ्यों यजमानभाग अपदेयः । पूर्वाश्च यजमान- भाग"ज्ञा शिपापयामिति ॥ ग. परिदचनप्रतिधन पुनः पुमोरादानं यतव्यमित्ययमम्यने । अन्यथा पुम्भनिधान विधानादेव इस्ते सलामान परिपननग्य प्रमायभायन अप्रमाणम्य प्रतिषेधो न युछ इति ।। म. सपा भाभिमानापन: ।

·७४ आपमध्यधीमधोये धास्वामिभाप्ये [क १६ म. रविठशेषान्सप्लोम्नाय पिण्डान्कृत्या तिस्पु सक्तिपु निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यामपरस्यामिति । एतत्ते ततासी ये च त्वामन्वित्येतेः प्रतिमन्त्रम् ॥ संप्लोम्नाय पिरोय । उपयुक्तो मन्थ इति । उदकेन पिण्ग परियन्ते । यो बेदिकोगा सक्तय पूर्वाद्या । तासु स्थापयति ॥ ६ ॥ त्रीन्परान्पितृनन्याचष्टे । पष्ठ प्रथमे पिण्डे । पञ्चम द्वितीये । चतुर्थं तृतीये ॥७॥ परे पितर पाठपञ्चमचतुर्था । नित्यानुक्त्वा तानन्याचगे। तान्पश्चादुचारयति । न "तेषा नामानि गृह्यन्ते पष्ठादारभ्य । तस्मादातृतीया पुस्पानाम न गृह तीति । एतत्ते तत देवदत्त प्रपितामहस्य प्रपितामह । ये च त्वामन्विति पूर्वस्याम् । एतत्ते पितामह रुद्रदत्त पितामहम्य प्रग्नितामह । ये च सामन्विति दक्षिणम्याम् । एतचे प्रपितामह निष्णुदत्त प्रपितामहम्य तत । ये च चामन्विति अपरम्याम् ॥७॥ उत्तरस्यां सत्यां रिप्तलेप निमृज्यात्र पिनरो यथाभाग मन्दध्व मित्युक्त्वोदश्चो निष्क्रम्य सुसन्दृश त्वा वयमित्यैन्यर्चाऽऽहनीय मुपतिष्ठन्त ऐन्द्रीभ्यां वा ॥८॥ रितलेप रितस्य हस्तस्य लेप निमृज्योत्तरस्या समस्या "अत्र पितर " इत्युक्त्वा यजमान उदड् निष्कामति सह मत्विग्भि ॥ ८ ॥ आतमितोरुपस्थायाक्षनमीमदन्त हीनि पड्नत्या गार्हपत्यमुप- तिष्ठन्ते ॥९॥ घआहवनीयगार्हपत्योपस्थान च | आतमितोराहवनीयोपस्थानम् | यादुच्छ्यासो क हविश्शेषानुपमर्थ चूणाकृत्य जरीन सयुत्य पिण्डा कुर्यादिति । ख प्रपितामहस्य प्रपितामहपितामहपितर पटपञ्चम चतुर्था परे पितर । ग रुद्रदत्तस्तु नानव प्रहणं तेषा स्वाभिमत क्थयति । See p 76 10 आप श्री Vol II ASED घ प्राकृताहवनीयस्यैवोपस्थानम्। न सत्कार्यापनस्य वैदिमध्यगतस्य येरास्मै तब्रुवत। यस याह यनीये। अधा यत्र चति' इति (तै बा १.१.८) आबनीया गरे नि दानवणात्। अत एव पितृयज्ञ वेदिमध्यस्थे आहवनीये कार्या तरकरणऽपि प्राकृताहवनीयस्यापि धारण तव चाग्नि होनहोम इत्यादि वेदितव्यम् ।

·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः जायते । उपदेशो " हरी" इत्यभ्यम्य आतमितरुपतिष्ठन्त इति । यदा त्वैन्द्रीभ्यां तदा अक्षन्नमीमदन्त हीति पुनश्च गार्हपत्येऽपि प्रयोगः। छन्दोज्ञानं कर्माई यत्रोपदि- श्यते तत्र । अन्यत्रापि ऋपिदेवताछन्दोजाने फलोत्कर्ष ॥१॥ गएतयैव परिश्रितं प्रविशन्ति ॥१०॥ अत्रैके भक्षणपरिषेचने समामनन्ति ॥११॥ प्रविश्य वा परिश्रितम् । मन्थस्यावघेण भक्षणं वेदिपरिषेचनं च ॥ १०-११ ॥ अवघेण सर्वभक्षाः॥१२॥ सर्वे भक्षा अवघेण प्रागितावान्तरेडायजमानभागानाम् । न हविश्शेशभक्षः । पिण्डार्थत्वात् । न चतुर्दाकरणं मन्थस्येडार्थत्वात् । यदाप्येकदेवत्यं पङ्क्त्या गार्हपत्यो- पम्थानान्तं समानम् ॥ १२ ॥ आञ्जनादि पिण्डपितृयज्ञवदापयत्याः॥१३ ।। यदन्तरिक्षमिति पडक्त्या पुनरेति ॥ १४ ॥ विस्रस्य प्राचीनावीतानि यज्ञोपवीतानि कुर्वते ।। विपरिक्रामन्य॒त्विजः परिहरन्ति सुचः ॥ १५॥ अपकर्षन्ति परिश्रयणानि ।। १६॥ पिण्डपितृयज्ञरत् अञ्जनादि । अपनीतेषु परिश्रयणेषु इदं यजमानम्येत्युक्त्या परिहत्य च वेदेना चाहार्यदानादि ॥ १३-१६ ॥ औपभृतं जुह्वामानीयापयहिपावनूयाजी यजति । देवी यजेति मथम संप्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् ॥ १७ ॥ प “गुमन्हा त्या वयं" इति मन्वन्तर्गत " दरी" इति पदमभ्यस्यन्त एयाहवनीयसमीपे आतगिता- स्तिष्टेयुः। सनं "ऐकार्याऽऽहवनीयमुपनियन्त" इति वचनात् यावदुच्झास मन्त्रातिप्रतीत रिति । ग. गोद या अपिहिताच्यन्दौदेवतेन मन्प्रेग यजतं याजयात याच्यापयति या स पापीयान्भवनि गर्न या पदवे या मीत " पति नदनुमानुनिन्दाश्रयणार याजनेऽपि ऋषिदेवतामानमावश्यकमाधिपस्द येते शेयम्। ग. पायर" माहि" म्यनय । प. परिणामपि ई सम्माम्यरि मनमानभागनिदेशा यजमानभागं देन परिक्षय रातोपती॥

·आपस्तम्यधातसूत्रीये पूर्वस्वामिभाग्ये [7 १६.पू.२ देवान्यजेति सर्वार्थवादेवावित्यूह । उत्तग्योद्वियजत्यात् यज यजेति ॥ १७ ॥ सूक्तवाकं प्रति निीतानि कुर्वते ॥१८॥ निवीतमवलम्बितं ग्रीवाया सूक्तमाकपादि । गयनोपवीतं शंयुनाकादि ॥ १८ ॥ न पत्नीः संयाजयन्ति ॥ १०॥ संत्रावान्ते प्रक्षाल्य लेपान्गाहपन्यदेशं गच्छत्यध्वर्यु । पल्लीम्सयाजयिष्यन्त प्रत्यञ्चो यन्तीति तदर्थत्यागमनस्य । होताऽऽमीघ्रश्च न गच्छत । "सुचोम्पादनं प्रोहनं च कार्यम् । सम्पत्नीयदक्षिणामिहोमाश्चेति । अपन्नीसयाजाइत्वादेपाम् | पल्यभावात् स न (प्रासन)निवृत्ति । स्तरणमेव वेदस्य ।। न समिष्टयजुर्जुहोति ॥ २० ॥ हुतेषु प्रायश्चितेपु धीवसमाप्तिः । अभावेऽपि समिष्टयजुप कालमात्रत्वाद्वर्हिप प्रहरणम् ।। २० ॥ सर्वमन्यत्क्रियते ॥ २१ ॥ सन्तिष्ठते पितृयज्ञः ॥२२॥ I. C Adds न चतुर्थ । क. प्रकृती प्रथमानूयाजे "देवान्यज" इत्युक्त्वा द्वितीयतृतीययो 'यज यज" इत्येव पठनीयमिति विहितम् । तन देवान्यन प्रथम प्रेप. अनूयाजनयस्यापि कृतो द्वितीयतृतीया प्रातिस्विर एवं द्वितीयतृतीययोरन्याजयो. सामान्येनैक प्रातिस्विक्नक इति यजद्वय प्राप्तम् । अन्न 'अप-हिपो । इति प्रथमस्य बाहरनूयाजस्य निपिद्धत्वात् द्वितीयानुयानारम्भ एव देवो यजेत्यूहेन गैप कार्य । म योभयो समान । तदनन्तरं पुन “यज्ञ' इत्येक्वार प्रेपो देय । तृतीयस्य तु तदारम्भ.यज इति सकृदेव । एव च " देवी यज यज" इति द्वितीयस्य ग्रंप । यज इत्येव तृतीयस्यति॥ स अजिन वासो वा दक्षिणत उपवीय दक्षिण बाहुमुद्धरतेऽवधत्ते स य मिति यज्ञोपवीत एतदेव विपरीत प्राचीनावीत सवीत मानुपम्। इति (तं आ. १ ११.) श्रुतिर जानुस धेया ।। ग. एतदर्थं प्रत्यग्गमनमध्वयोरावश्यक मिति। सम्पानी पल्या मुतन गच्छतामिति मन्त्रेण पल्य- न्वारब्धेनाध्वर्युगा गार्हपत्ये क्रियमाणा होम सम्पनीयहोम || घ. पन्या उपस्थे होना क्यिमाण वेदनासन पल्या असन्निधानानास्तीति । किन्तु वेदस्य वैचा स्तरणं यद्विहित होनस्य धर्मणोऽन्ते तत्वर्तव्यम् । ६. प्रकृतावन्तवेयूव॑स्तिष्टन् ध्रुवया समिटयजुर्जुहोति। मध्यमे स्वाहापारे पहिरनुप्रहरति (आप. श्री ३.१३.२.३.) इति.

·चातुर्मास्यानि]
टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः
यजमानभागप्राशनम् । वेद्यमिस्तरणादि ब्राह्मणभोजनान्तं प्रकृतिवत् । कपालैस्सह
भर्जनार्थस्योद्वासनम् । वेदेरेव दक्षिणाप्राचीत्वम् । प्रकृतिवदन्यत् । सूत्रकारवचनात् ।
प्राश्चि कर्माणि । दक्षिणाप्राचीति केचिदन्यमतम् ।।
॥ इति पोडशी कण्डिका ॥
इत्यापस्तम्बश्रौतसूत्रभाप्ये धूर्तस्वामिस्तेऽष्टमे प्रश्ने चतुर्थः पटलः समाप्तः ।।

·पञ्चमः पटलः प्रतिपूरुपमेककपालानिवपति यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावत एकातिरिक्तान् ॥१॥ पुरुप पुरुष प्रति प्रतिपुरुपम्। प्रतिपुष्परचनाद्यजमानपत्नीनामेम्पाला । प्रना श्रुतस्तदपत्यानामेन केचिन् । यहुत्वश्नुतेरनपत्यस्यापि ब्रय । सचिटणादि तूष्णीम्। येन पुरोडागसिद्धि ॥१॥ यावन्तो गृधास्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यजमानो जपति ॥ २॥ निरुप्यमाणेप्पिति लिहाद्वैदिकपुरोडाशसिद्धि । रोके निर्मपणाभावाद्वेदिकै कर्मभि पुरोडाशसिद्धि ॥२॥ तृप्णीमुपचरिता भवन्ति ॥ ३॥ आन्यन्वाधानादि परिम्तरणादि वेद पाणिप्रक्षारनादि सुवो येद पानी आज्य म्याली पक्षे प्रणीताप्रणयनम् । अश्मोपप इति पुरत । आप्यलेपनिनयनान्ते आज्यनिराप । अहारमोहन च ॥३॥ उत्तराद्वै गाईपत्यस्याधिश्रयति ॥ तानभिधार्यानभिधार्य वोद्वास्यान्तवेद्यासाद्य पशूनां शर्मासीति मूते समावपति ॥४॥ उत्तरार्द्ध प्रागपत्रर्गानधियति प्रथमनमश्चोत्तरेषु पदार्थेषु। उदास्यासादनमसम्ट ताया वेद्याम् ॥ ४॥ मूतयोर्मूतेषु वा ॥५॥ मूतो मूतक तृगमय । तनेतान्समावप यभिजात कृत्वा द्वयोर्नहुपु वा ॥५॥ कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेपाम् ॥६॥ क एतदर्थवादे "जाता एव प्रजा रुद्राभिरक्दयते ' (ते मा १ ६ १० १) इति प्रजासम्बन्धि वैन श्रवणात् यजमानस्य यावत्य प्रजा पुत्रपानादय स्त्रीपुसाविशेषेण तावत्सख्यामा पुरोडासा इति केचिदमिप्रयति। स यथा पुरोडाशपणादिक सम्पायत तथा प्राकृते विहारे आह्वनीयादीनूष्णीं प्रयान्यदिव्यर्थ ।

·७१ चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने पञ्चमः पटलः कोगः पेटकः। तस्यापिधान स्थगनम् । तस्मिन्वातात्समोप्य पशूनां शर्मासीति हरति ॥६॥ एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति ॥ ७॥ एकं च तदुल्गुकं च । असंसृष्टमन्यैः एकोल्नुकम् । तज्ज्वलद्धूमसंयुक्तं हरति॥७॥ उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वाखुस्ते रुद्र पशुरित्याखुत्कर एक पुरोडागमुपवपति ॥ ८॥ उत्तरपूर्वो यः कोणदेशः तत्र य आखूत्करः तत्र पुरोडाशं स्थापयति आखुम्ते रुद्र पशुरिति यस्य नास्ति द्वेप्यः ॥८॥ असौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् ॥९॥ देवदत्तम्ते पशुरिति यश्शत्रुवधगिन्छति स एनं मनसा ध्यायन्स्थापयति ॥९॥ यदि न द्विवेदाखुस्ते पशुरिति चूयात् ॥१०॥ यः सन्तमपि न द्वेष्टि तम्याखुस्ते पशुरिति स्थापनम् ॥ १० ॥ चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वपां पुरोडा- शानामुत्तराद्वात्मकृत्सकृदवदाय मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णन जुहोति ॥ ११ ॥ चतुप्पथो यत्र चत्वारः पन्थानः सङ्गच्छन्ते उत्तरपूर्व एव तत्रोल्मुकं प्रतिष्ठाप्योप- समाधाय बलवन्तं कृत्वा परिम्तीर्य दर्भः सर्वपुरोडाशानामुत्तराद्गृहीत्वा पलागपणेन जुहोति । पद्विपत्रिकं पलामपर्ण नेप्यते मध्यमान्तिमनियमात् ॥ ११ ॥ ॥ इति सप्तदशी कण्डिका ॥ एप ते रुद्र भागः सह स्वम्राम्बिकया नं जुपस्व स्वाहेति भैपज गव इत्येताभ्यां चातुप्पथमग्निं परिपिञ्चति । अवाम्ब रुद्र मदिमहीनि यजमानो जपनि ॥१॥ 4. यरिनार पत्र समितिमा मायनान्समेन नियमा यस्मिन्दले प्रपने माय मरम्मादेवनागिळया पद प्रादति।

·आपस्तम्यनौतसूनीये धूनस्वामिभाध्ये क. १४.स.५ "भेपक गव" इति गायत्री निपदा। सुमेपजमिति च द्विपदा गायत्री। समन्ततोऽपा स्रावणम् । अन्तरः परिम्तरणानां परिपेकः। अवाम्य इति व्यवसाययादि- त्येनमन्तः ॥१॥ व्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परियन्ति ॥२॥ अग्निं परियन्त्यमात्या सयजमानपत्नीका. ॥ २ ॥ पत्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव य- न्धनादितो मुक्षीय मा पतेरिति यजमानस्य पनिकामा परीयात् ॥ ३ ॥ यजमानामात्येपु या त्वत्ता सा पतिकामा। तस्या एव मन्त्र ॥ ३ ॥ ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजामह इति यज- मानस्याञ्जली समोप्य भग स्थ भगस्य वो लप्सीयेत्यपादायैतेनैव कल्पेन त्रिःसमायपेयुः ॥४॥ उदसनमुक्षेप । उर्धाना पुरोडाशाना प्रतिलभ्य पुनर्गृहीत्वा गपरिगमनमन्त्रेणैव यजमानस्याञ्जली क्षिपन्ति । पुनश्च स्वान्गृह्णन्ति । भग स्थति ग्रहणमन्त्रेग व्यवायान्म- न्त्रावृत्ति ॥ ४॥ अपतिकामा याश्चैवं समावपेयुस्तथैव मन्त्रं संनमयित्वा ॥५॥ पति कामयन्त इति पतिकामा या कन्या । यजमानापत्यं ताश्च यजमानहस्ते क्षिपेयु पुरोडाशान् । य परिगमनमन्त्र तासा तेनैव ॥५॥ क भेषज गवेऽश्वाय पुरुषाय भेषजम् । अथो अस्मभ्य मेपजम् । इति विपदा प्रथमा गायत्री। सुभेषज दधासनि। सुग मेपाय मेष्य इति द्विपदा द्वितीयेति । ख मन्त्रोऽय शुमयजुर्वेदीय । या काचित्पतिकामा कन्या। पर्यतीत्येक मतम् । यजमानस्यैव कन्या या पतिमामा से यपरम्। See भा. श्री “यरय कस्यचिरपतिकामा स्यादित्येकम् । यजमानस्ये त्यपरम्" इति "त्यम्पक यजामहे" इति प्रथम इतरेषा परिगमनमन्त्र । एकक एकै पुरोडाशमादाय तमुपर्या- काशे क्षिपेत् । आकाशात्पतन्त च त पुरोडाशं स्वेनोरिक्षप्त गृह्णीयात्। गृहीत्वा त त्र्यम्बकमन्त्रेण प्रथमेन यजमानहस्ते समावपेत् । ततस्त "भग स्थ" इति पुनर्ग्रहीयात् । पुनथ यम्बकमन्त्रेण ते यजमानहस्ते समावपेत् । पुनर्ग्रहीयान्। पुनविमिति वारत्रय समन्यक समावपन ग्रहण चेति ॥ घ अत्र सूनगत "पातिकामा या " इति पदद्वर्य प्रथमाय हुवचनान्त मत्वा भाष्यकारेण व्याख्यातम् । रामाण्डारेण तु " पतिकामाया" इत्येक पद पष्टयन्त मत्वाऽपि व्याख्यान्तरे कृतम् । तमेव द्वितीयपक्ष- मन्चमरन् रुद्रदत्तो भारद्वाजसूनमुदाहरत् see माप श्री, II, Vol. p. 82,A S.Edn. तत्र प्रथमपक्षे कन्यामिरेव यजमान हस्ते पुरोणशावपनम् , द्वितीयपक्षे कन्याहस्तेऽन्यैरिति वेदितव्यम्। - ग.

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रक्षे पञ्चमः पटलः ६३ : परीत्य परीत्य समावपन्तीत्येके॥६॥ यदा परीत्य परीत्य क्षेपः तदा व्यवायात् परिगमनमन्त्रस्यावृत्तिः ॥६॥ तान्मूते समावपति मूतयोमूतेषु चा ॥७॥ यदापि कोशापिधानेनानीताः तदापि मूते क्षेपः ॥७॥ एप ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजति वृक्षयोवृक्षेयु वा ॥८॥ वृक्षासजने वृक्षे लायंत्यध्वर्युः । एष ते रुद्रभागस्तं जुपस्वातीबन्तेन ॥ ८॥ अपि वा मूतयोः समोप्य विवधं कृत्वा शुष्के स्थाणी वल्मीक- वपायां वावधायावततधन्वा पिनाकहस्तः कृतिवासोमिति त्रिरवता- म्यन्ति ॥९॥ विवधः शिक्यद्वयान्तर्दण्डः। तस्यान्तयोर्मूते बध्वा शुष्कवृक्षछेदे स्थाणौ स्थापयति । वल्मीकवपा वम्रीमिरुद्धता मृत् । अवततधन्वेत्युक्त्वाऽवताम्यन्ति। निरुच्छ्चा- सास्तिष्ठन्ति । सहविग्भिःस्त्रियश्च । मन्त्रावृत्तिः प्रत्यक्षोपकारात् । उपदेशः प्रणवान्तम. भ्यस्यन्तस्तिष्ठन्तीति ॥९॥ अपः परिपिच्याप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिपमित्युपतिष्ठन्ते ॥१०॥ एपरिपेकमध्वर्युः करोति । उपस्थानं परं सामात्याम्सर्वे। बहुवचननिर्देशात् । गपरिगमनसमावापौ त्वमात्यानामेव पुरोडाशसम्बन्धात् । केचिद्यजमानपत्नीवर्जानां तदमा- त्यानामेव । चातुर्मास्येपु " यजमानस्यामात्या" इति पष्ठीनिर्देशात्। “प्रजा वरुणपाशान्मु- धति । प्रजा दानिरवदयत" इति लिङ्गात् । अप्रतीक्षाः नेक्षन्ते। अतो यन होमः कृतः फ. मन्नोपारणस्य ग्लानिसाधनत्वस्य प्रत्यक्षतोऽपगमात् यावद् ग्लान्युनमः तावद्वारमयं मन्याक्तिः पतयेति। रा. "अप्रतीक्षमायन्ति" इति श्रुतायागमने पहुवचननिर्देशात्सूत्रेऽपि...अप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्य...उप- तिटन्त इति आगमनोपस्थानयोः समानवयत्यावगमात् उपस्थानं सर्वेषाम् । परिपेचने परमप्यों- रेप । “अपः परिविधति" इति ध्रुतायेश्यचनश्रयणादिति । ग. परिगमनसमापापो यजमानपन्नीगणिताना यजमानपुत्रपौत्रारीनामेय। यहापामे यायतो मन. मानस्यामाला इति पहनिदेशन यजमानमापन्धिनामेव प्रहमान । प्रजा यसपासागुमतीयादि- भुतापपि तरी यमाया एप पापानिविमोकपणाति । ..

·मापस्तम्बधांतसूत्रीये पूर्वस्वामिभाष्ये यत्र वा स्थापिताः पुरोडाशास्तूष्णी याम्यता आगच्छन्ति। एकैका समित्। एकवचनात्। न चोह उपस्थाने परन्याः। उपदेश: "सहाधानम्। पयस्वत्यम आगमं तां मां ससृजेति चोहः॥१०॥ इत्यष्टादशी कण्डिका ॥ आदित्यं घृते चर्स पूर्ववनिर्वपति ॥१॥ घअन्य आदित्यस्यामिः। पूर्ववत्सप्तदश सामिधेन्यः॥१॥ अश्वः श्वेतो दक्षिणा ॥२॥ दक्षिणापवादः। श्वेतोऽधः ॥२॥ गौर्वा श्वेतः श्वेतन्यको घा॥३॥ बलिवदों वा श्वेतः । यस्पैका श्वेतं स श्वेतन्यदः ॥३॥ सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥४॥ आदित्यसमाप्तौ साकमेघसमाप्तिः॥४॥ आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेचक्षुप्कामो पार्हस्पत्यं चर्स व्रत्मवर्चसकाम पेन्द्रं पशुकामः सारखतं प्रजाकामः पौपणं प्रतिष्ठा- कामः ॥५॥ आदित्यस्यानुनिर्वापणमाग्नविष्णवादीनां सति कामे ॥५॥ एतेषां यत्कामयेत्तदनुनिर्वपेत् ॥ ६॥ कामबहुत्वेऽपि एतेषामेकमेव कर्तव्यम् । यदिच्छति ॥ ६ ॥ के. "एधोऽस्येथिपीमहि" ""समिदस" "तेजोऽसि" इति समिदाधानमन्त्रे समिदानकपदेष्वेक्वचन- भ्रवणादेकैव समित्। "अपोऽन्चचारिपरसेन समसक्षमहि। पयरवा अम आगमं तं मा सयज वर्जसा" इत्युपस्थान- मन्त्रः। तत्र परल्या " पयस्वत्यन" "तो मा” इति चौहो न कर्तव्यः । प्रकृतिभूते सौमिकेऽवमृथे अपोऽन्वचारिषमित्युपतिष्टन्ते (आप. श्री. १३. १२.६) इत्यहितस्यैव मन्त्रस्म पल्या अपि दर्शनान्। इति। समिध भाषाय" इति बहुवचनवणात् मन्त्रयमुक्त्वा सहैव सभिधा तिसणामप्याधानम् । एवं पयस्वती ा मा इत्यप्यूहः । अन्यथा मन्त्रस्यासमवैतार्थत्वेनादृष्टार्थतापरित्युपदेशमतम्। घ, रुददत्तस्तु-तेम्वेवानिश्वादिस्य निर्वतीति लिखति । ग.

·८३ चातुर्मास्यानि] अष्टमप्र पञ्चमः पटलः सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठन्ते साकमेधाः ॥७॥ अत्र पौर्णमास्येवोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् । सर्व वा वापयेत् । मन्त्रादिर्चिक्रियते। यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योपधी। अग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् ॥८॥ अत्रास्मिन्कृते पौर्णमास्या यागः । ततो वपनम् । इत्येकोनविंशी कण्डिका॥ इत्यापस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्ये धूर्तस्वामिकृतेऽष्टमे प्रश्ने पञ्चमः पटलः समाप्तः ·पष्ठः पटलः ततो यहे व्यहे चतुरहेऽर्घमासे मासि चतुर्पु वा मासेषु शुनासीरीयेण यजेत ॥१॥ कततो वपनानन्तरं द्वितीयेऽहनि द्वितीयायां त्र्यहे तृतीयायाम् । अर्धमासे पर्वणि वपनं कृत्वा अमावास्यायां वपनम् । उपदेशः तथोत्तरस्याम् । शुनासीर इन्द्रो यस्मिन्निति शुनासीरीयम् । तस्यवैश्वदेवयत्कल्पः ॥२॥ पुनर्वैश्वदेवयद्वचनात् अनूयाजेप्वपि वैश्वदेववद्विधिः त्रेधा सन्नहनपृषदाज्यादीनि । यहकालत्वं शुनासीरीयस्य गवैश्वदेववत् । प्रातदोहविकारत्वाच्च पयसः सद्यकालवं वा । यहादी साहस्यैव विधानात् । शान्बामाहृत्य न वत्सापाकरणादि सायन्दोहार्थत्वात् । वेदं कृत्वा वेदिः । पलामप्रगातनादि पर्णवरकवर्जम् । कुम्भ्यालेरने कृते " इमौ पौँ ” इति निधाय वत्सापाकरणम् । प्रातदोहायापरिस्तरणं देवा देवेप्विति क्रमः । पाणिप्रक्षा- लनादि ॥२॥ निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति दशोत्तरणि हवींपि निर्वपति ॥ ३ ॥ वायव्यस्य पयसः प्रातःवत्कल्पः॥४॥ सद्यस्कालेऽपि प्रातःह विधिरेषः ॥ ३-४ ॥ क तत इत्यस्य "साकमेकालात्" इति व्याख्या करोति स्वदत्तः । अर्धमासपक्षेऽमावास्याया अनन्तरे साकमेधार्थ वचनम् । ततोऽर्धमासे पार्णमास्यां गुनासोरीयेणेप्युः ततः पौर्णमासी प्रकृतीष्टिं कृत्वा वपनामिति । एतद्राह्मणान्येव पच्च हवी पि" इति श्रुतिवचनबलात् वैश्वदेवं वरुणप्रघास साकमेधशुनासीरीयाणाम् (आप ५-३-६६) इत परिभाषावचनाच शुनासीरीयस्य वैश्वदेवप्रकृतिस्त्वे सिद्धेऽपि पुनरत्र वैश्वदेवववलपः" इति वचनात् अन्याजेषु अष्टावाद्याः पाशुकाः । ग. उत्तमेनोत्तमम् (आप. श्री. १. ३. 1. २.) इत्यादीनां धर्माण प्राप्तिरिति । सूत्रान्तरकारः कश्चित् महाइविकल्पोऽत्रातिदिश्यते । तन्नित्यर्थ पुनर्वचन मिति रददा: see A. S. Ed. भाप. औ. Vol. II, P. 87. ततो यह ध्यहे सप्रेण सनस्य कर्मण एकस्मिन्नेवाहनि विधानावगमाघ सशस्कालत्वमिति । ६. सदरमालपक्षे प्रयोग उच्यते ।

·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्ने पष्ठः पटलः ८५ " अथैकेपाम् । पञ्च सञ्चराणि निरुप्य वायव्या यवागूः प्रति- धुग्वेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशो द्वादशकपालः । इन्द्राय शुनासीराय स्रुचा जुहुत नो हविः। जुषतां प्रति मेधिरः । प्रहव्यानि घृतवन्त्यस्मै हर्यश्वाय भरता सजोषाः। इन्द्रतुभिर्ब्रह्मणा वावृधानः शुनासीरी हविरिदं जुषस्वेति शुनासीरीयस्य याज्यानुवाक्ये । सौर्य एककपाल इति ॥५॥ एकेषां न दश हवींपि । पञ्च सञ्चराणि कृत्वा वायव्या यवागूः शृतपेया चरुवत् । प्रतिधुक् सद्यो दुग्धं पयो लौकिकमशृतम् । एतदेवास्मै शृतं कुरुते लिङ्गात् । आसादनादि सान्नाय्यवत् । सर्व वा श्रपणवर्ज सान्नाय्यवत् । इन्द्राय शुनासीराय, सौर्य- एककपाल इत्यष्टौ । विश्वे देवा हव्य रक्षध्वम् । इन्द्र शुनासीर वायो । इदमग्नेः सवितुः पूष्णः, इन्द्राग्न्योः, इन्द्रस्य, सौर्यस्य इदं सोमस्य सरस्वत्याः विश्वेषां देवानाम् । वायवे हविरिन्द्रियम् । वायवे देवेभ्यो हव्यम् । नव प्रयाजानूयाजाः॥६॥ पश्च प्रयाजं त्र्यनूयाजमित्येके ॥७॥ संसर्पोऽस्यहस्पत्याय त्वेति मासनानैककपालमभिजुहोति । द्वादश- गवं सीरं दक्षिणा ॥९॥ सीरं लागलं द्वादशमिर्बलीवर्दैः युक्तम् । तस्य प्रतिग्रहः । उत्तानस्त्वेति ॥९॥ पड्योगं वा ॥१०॥ पड्योगं पड्भिर्युक्तम् ।। १० ॥ उष्टारावित्येकेपाम् ॥ ११॥ "उष्टारं वा ॥१२॥ उष्टारी प्रासङ्गिको धुर्थी वर्जयित्वा । ब्राह्मणा इदं वः सीरं अयमश्व इति सकल्पयति । एककपालदक्षिणेत्युपदेशः ।। १२ ।। फ. शना च सा पेया च शतपेया। यवागूरेव सा प्रीयादिमिनिष्पादनीया । अनस्तत्र निपणादिश्रागा. न्तं पर्नव्यम् । ग. "द्वादशगवं सीर इत्यत्र द्वादशमिर्गामिर्वहनयोग्यं दी सालमियः। मनस्मीरमानस्य दक्षिगान दानम् । न तु गोविशिष्टस्य दानम् । अस्सीरमात्रस्य प्रतिमहान् तस्य चाचेतनस्यात् भवेतनप्रतिहे पठनीयः "उत्तानए"स्यपमेवान प्रतिमहमन्त्र इति। सो मुली भानतया रामसाहको मतीका सदपेक्षया मिः प्रामस्निया यः टेनर सहमति स उ " ग.

·८६ भापरवम्बधीतस्वीये धूनस्वामिभाष्ये [क. ११. सू३ अश्वं श्वेतमेककपालस्य गांवा श्वेतम् ॥ १३ ॥ ब्राह्मणा इदं द्वादशगवं सीरं वो ददामि । अश्व श्वेतमेककपालम्य वो ददामि । वलीवर्द या श्वेतम् ।। १३ ॥ ॥ इति विंशी कण्डिका अनुवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्त- चाकस्याशीःपु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं संनमति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि । अनुवत्सरो वायुः ॥ १ ॥ अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् । सर्व वा वापयेत् । मन्त्रादिर्विक्रियते । एकं मासमुदसृजत्परमेष्टी प्रजाभ्यः। तानाभ्यो मह आवदमृतं मोभ्यः । प्रजामनुप्रजायसे तदु ते मामृतम् । येन मासा अर्धमासा ऋतवः परिवत्सराः । येन ते ते प्रजापत ईजानस्य न्यवर्तयन् । तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसे। अग्नि- स्तिग्मेनेति समानम् ॥ २॥ पौर्णमास्येति पाक्षिकम् । कथं द्यहादाचनिष्ट्वाऽपि वपनम् ॥२॥ चातुर्मास्युरिष्ट्वा सोमेन पशुना वा यजेत ॥ ३ ॥ *चातुर्मास्यैरिष्देति समुदायप्रयुक्तो वैकस्य पर्वणः प्रयोगे भवति । मृधवत् । सोमोऽमिष्टोमतुल्यः तत्प्रकृतित्वात् । चातुर्मास्याङ्गम् । अनेन न मुच्यत ऋणात् । न चाऽत्र कामः । तथा पशुबन्धी निरुततुल्यः । न निरूढार्थ साधयति ॥ ३ ॥ क, चातुर्मास्यैरिति बहुवचमनिर्देशान् सर्वपश्चस्वमवगम्यते । अनस्सस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिपति इति वैधेष्टिः पर्णिमासहवित्रया एवम पायाग: सोमयागश्च पर्वचतुष्टया तदन्त एवानुष्ठात- ज्यम् । नकस्य पर्वगः समाप्तौ। अयं सोमयागो न प्रकृतिभूतोऽभिष्टोमः। किन्तु तद्विकृतिभूत ततुल्यं से मयागान्तरम् । अतो नायं जायमानो माह्मणन्निमि गवा जायते इत्यादिनावबोधिन- पाकरणाः । अन्यास्वात् । अत एव य फलामपि नानुष्ठानमस्य । माना स्वतन्त्रफरार्थवा- भावात् । एवमेव नार्य नित्यो निहापशुपन्धाख्यः पशुयागः । चातुर्मास्याभूतस्य तद्वितिभूतः कधिद्धर्मः नानेन वार्षिकपशुयागार द्विरिति । रददातु " आग्ने चित्वा सौभामण्या यजेत " इति प्रसिदत्यवामियोमस्य प्रसिद्धस्यैव निस्दपशोः पातुर्मास्याजस्वेनापि विघाने पाधकाभाव मन्वानः ततामेवोभयोरसाधयति । (see page 88. आप. श्री. Vol, II. A. S.Ed.)

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने पठः पटलः ८७ फाल्गुन्या उदृष्टे सोमाय यजेत ॥४॥ उद्धृष्टः शुक्लपक्षः । *फाल्गुन्याः परो यश्चैत्र शुक्लः तदादी सोमाय दीक्षते । केचित्फाल्गुन्या अर्वाग्यः फाल्गुनीशुक्ल एव परसंवत्सरे तदापीति । प्रदर्शनं चैतत् । पयस्य चैत्र्यां परिसमाप्तिः तस्य चैत्र्या अपि परः शुक्ल इति । पशुस्त्वनन्तरमपर्वणीत्युपदेशः । अनन्तरे पर्वणीति न्यायः । सर्वाङ्गत्वात् ॥ ४ ॥ तं ततो नानीजानमपरा फाल्गुनी पर्यवेयात् ॥५॥ यद्यपि न सम्पद्येत । अनीजानमनिष्टवन्तम् । सोमेन पशुना वा अपरिसमाप्ते यागे आगामिनी फाल्गुनी चैत्री वा द्वितीया नातिकाभेत् । अतिक्रमे कालस्य सर्वप्रायश्चित्तम् । "केचित्पशुकालातिक्रमे दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वात् पथिकृद्वैश्वानरावमिष्टुतं च कुर्वन्ति ॥ ५ ॥ इति वै खलूत्सृजमानस्य ॥६॥ घउत्सृजमानः यो न पुनर्यजते चातुर्मास्यः तस्य सोमः पशुर्वा ॥ ६ ॥ अथ पुनरालभमानस्य फाल्गुन्याश्चतुर्दश्यां शुनासीरीयेणेष्ट्वा ॥ इत्येकविंशी कण्डिका ॥ पञ्चदश्यां वैश्वदेवेन यजेत ॥१॥ क. फाल्गुन्या चैत्या वा वैश्वैदवेन यजेतेत्युतम् । तम फाल्गुन्यामारभ्य चतुर्पु चतुर्यु मासेवक के पर्व इत्येषः पक्षः । अस्मिन्पक्षे साकमेधपर्वगः कार्तिक्यामनुष्ठाने कृते ततचतुर्प मासेषु द्वितीयवस्य फाल्गुनी प्राप्नोति । तस्यां गुनासीरीयमनुष्टाय तदनन्तरं कृष्णपक्षं व्यतीस्य तदनन्तरस्मिन्शुषपक्षे सोमयागार्य दीक्षित्या तदनन्तरस्मिन् चने पर्वणि तेन यजेतेति । फाल्गुन्याः पूर्वः शुलपक्षः तव तेति पेचित् ॥ म. यस्य च्या बंधदेवारम्मः तस्यागामिन्यां चैव्यो शुनसीरीपः। तदनन्तरपशाख्या सोमयागः । ग. पशुवाशनिकम इत्युपलदाणं सोमयागकालानिफमस्यापि । एवं दमास इन्युपरस ज्योनिष्टो- मस्यापि । भाये पधिकृत पुरोधाशमारपाले निपेशे दामासयाजी सममायास्या पोगामी माऽतिपाये (२. सं. २.......) इति पथिालिएः। वैधान द्वारराफपानं निर्व। (त. मे. २.२.४.) इति विक्षिता वानरेटिः। सभे भनि। प. पातुर्मास्यानामनुधाने पायम् गचतुष्टयं तत सानुमायोमर्ग एमः पमपमरासिारे पुन. पुनराति: (see माप. यो. ८.२२.६) इलपरः। तत्र प्रमाक्षेत्र को सरर समानः । तर पशुमा सोमयागेका मनुष्टयान्सेनिटेमाविकी।

·. मापरतम्बधीतसूचीये भूस्वामिभाध्ये [क. २२. सू. ४ पुनयों यजेत स पुनरालभमानः पाचसांवत्सरिकादिमिः सकृत्कृत कृती भवति चातुर्मास्यैः । पञ्चसांवत्सरिकादिमिर्वा । स करोति फलभूयस्त्वार्थ कृत्वा सङ्कल्पमादी। खउपदेशस्तु पुनरालभमानस्येति वचनात् द्विरभ्यासो लभ्यते । न समासः । पुनरालम्मनस्य । चतुर्दश्यां चातुर्मास्याना शुनासीरीयम् । पञ्चदश्यां वैश्वदेवम्। बिरममाण एव सोमः ॥१॥ एतेनैव पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्यतर्ती भूयिष्ठं गोपु पयः स्यात् । पशुर्वा । एतेनैव वैश्वदेवेन पशुकामः यस्मिन् अत्तावस्य गोपु बहुपयो भवति "प्रावृषि वसन्ते वा । एकस्याऽपि प्रयोगे वैश्वानरपार्जन्यौ पञ्च होता च । न तु सोमः पशुर्वा ॥ २॥ एतेनैव प्रजाकामः पशुकामो वा यजेत ॥३॥ प्रजाकामपशुकामस्य पस्वकाले वैश्वदेवमेव ॥ ३ ॥ अथैकेपाम् । वैश्वदेवेनेतरेषां पर्वणां स्थाने पशुकामो यजेत यावत्सहस्रं पशून्प्राप्नुयात् । अथेतरः स्वकालयजेत ॥४॥ अधैकेयां पशुकामस्य वैश्वदेवाभ्यासो यरुणप्रघासादीनां स्थाने पशुकामस्य यावत्स- हस्र पूर्णमिति । पूर्ण वरुणप्रघासादीनि स्वकालानि करोति । यदा त्वपरिसमाप्ते साकमेध- काले शुनासीरीयकाले वा प्राप्यते सहसं तदा स्वकाले साकमेघशुनासीरीयाभ्यामिष्ट्वा । क. ती कृतकृत्यः । सस्कृतरेव नित्यसिद्धेः तावतैव कृत्यो भवति । फलभूयस्त्वार्य पायसवत्सरादिकाः पक्षाः। चातुर्मास्यारम्भ एव स पक्षः सङ्कल्पे उल्लेखनीयः। ख. उपदेशमतं तु नित्यस्यापि द्विरनुष्ठानमावश्यकम् । अथ पुनरालभमानस्यति सूत्रे कामासयोगे- नव विकल्पध्रवणात् । तत्र चैकस्यैव पुनश्शब्दस्य प्रयोगात् । पयसावत्सरिकादिपक्षपरिग्रहे पुनः पुनरिति वक्तव्यत्वादिति । ग. तयोरन्यतरस्मिन्वपती वसन्तौ वा पशुकामो वैश्वदेवेन यजेन । तत्र वैश्वानरपार्जन्ययोः प्रत्येका. जस्वेन एकपर्वानुष्ठानेऽपि तो वर्तव्यो। पशुसोमौ तु न पर्तव्यो। तयोस्समुदायानत्वात् । प. पूर्वमने केवलपशुकामोद्देशविधिः । अत्र तु प्रजाकामपशुकामस्य । अतश्च देवलपशुकामस्य "यस्मिन्नृती" इति विधिः । प्रजापशूभयकामस्य तु केवलो वमन्त एव वैश्वदेवस्येति । १. गवां सद्दनस्य प्राप्ति यावन् पशुरामेन वैश्वदेवमेव पर्व पुनः पुनरावर्तनीयम् । न तु वरुण प्रघासारी- नामनुष्ठानम् । गोसहसे प्राप्त सति ततो वरुणप्रघासादीनां स्वकाले यजनम् । न तु वैश्वदेवस्यै- वाभ्यसनमिति।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने पठः पटलः इतरैरिति वचनादनिष्टवैव स्वकाले वैधदेवेन, वरुणप्रघासैः स्वकालैरिट्वा विरमतीत्युपदेशः। अथ वा मा भूत्कमभेद इति प्राप्तकालैरपि खसाकमेधादिमिरनिष्ट्वा वरुणप्रघासैरेव स्वकाले यजत इति ॥ ४ ॥ शुनासीरीयेण ग्रामकामो वर्ण्य उदके यजेत ॥५॥ गवर्य उदके यजेतेति श्रुतिः ॥ ५ ॥ वर्यमुदकमन्ववसाय तत उदकार्थान्कुरुते ॥ ६॥ अस्यापि विधिः यत्रोदकं वयं तत्र गत्वा यजेत । वादेवोदकार्थाः शुनासीरी- यस्य ॥६॥ एतेनैव प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो ब्रह्मवर्चसकामो- ऽन्नाद्यकामो वा यजेत ॥७॥ तस्यैव चोत्तरे कामाः ।। ७ ।। पर्वभिश्चातुर्मास्येषु मासान्संचष्टे ॥ ८ ॥ पर्वमिश्चातुर्मास्येषु मासगणना । न 'सावनेन नापि सौरेण । चान्द्रमसैरेव - संचष्टे गणयन्ति ॥ ८॥ क. वरुणप्रघासैः वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयैः । एवं व वैश्वदेवमकृत्ववमिरेव त्रिमिरिष्ट्वा विर- मेदित्युपदेशमतम् । म. साकममेधकाले गेसहन्नपूरणे साकमेधशुनासीरयोः स्वस्यकालेऽनुष्ठाने वैश्वदेवानन्तर वरणप्रघासाननु- टानेन ब्रममङ्गः प्रसज्येत । तदप्रसत्त्यर्थ साफगधगुनासीरयोः कालपाप्तावप्यनिट्वेव संवत्सर यावत् निष्ठा । ततश्च वरुणपघास काल आगते तत्र तेनेट्वा ततः साकमेधशुनासीरीयाभ्यां स्वस्वकाल इट्वा विरमेदितिपक्षान्तरम् । ग. या वर्षसम्पसमुदकमवरु तडागस्थलादी तत्र गत्या यजेति। प. यस्मिन्पर्वणि वैश्वदेवानुष्टानं ततो मासगणना । पर्वद्वयमेको मास: । एवमष्टा पर्वमु गतेषु पर्वान्तरानु- धानमिति । न निशदिनसामकेन सावनेन न या सूर्यमज्ञान्तिनिमित्तयेन सौरेण या प्रहणामिति । ६. अयं गाव:-पुनरारम्भपक्षे यथायदविकृतमेवानुमान यपदयेऽपि । तृतीये वर्षे फनगुन्यां पर्णिमायामेय सुनसीरीयानुशनम् । अनन्तरं मामपर्यन्तं तूष्णीमवस्थानम् । तस्मिन्माले न चातुर्मास्यत्रतानुटानम् । अनम्मरस्याच्या पोर्णमारमा देवदेवानुष्ठानम् । एवं संवसरदयमनुष्य ततः सोमेन पशुना या पहष्यमिति। १२

·९०
भापम्नम्यचौतसूलीये पूर्नस्वामिमाप्ये [क. १२. स. १५
पञ्चसांवत्सरिकाणि व्याख्यास्यामः ॥ ९॥ त्रीनृतॄन्संवत्सरा-
निष्ट्वा मासं न यजते। द्वौ पराविष्ट्या विरमति ॥ १० ॥
ऋतबः संवत्सराः । चतुर्दश्यां शुनासीरीयं पञ्चपश्यां वैश्वदेवमित्यविकृतं सर्वम् ।
तृतीये तु पञ्चदश्यामेव शुमासीरीयम् । न चान्तराल (ले!) ब्रतानि मासम् । पौर्णमास्या
वैश्वदेवेनेष्ट्वा पूर्ववत्संवत्सरद्वयम् ।। ९-१०॥
चैत्र्यां तूपक्रम्य द्वाविष्ट्वा मासमनिष्ट्वा बीन्परानिष्ट्वा विरमति
॥ ११ ॥
यदा तु चैत्र्यामारम्भः तदा द्वितीयसंवत्सरे चैव्यां शुनासीरीयम् । न चान्तराल.
बानि मासम् | यस्यां वैश्वदेवम् । अविकृतानि त्रीणि । एप पञ्चसांवत्सरिको विधिः ।
अथ पञ्चदशवार्पिकाणि । एतान्येव द्विः ।। १२॥
पञ्चदशवार्षिकाणि । एतान्येव पञ्चसांवत्सरिकाणि कृत्वा पश्चाद् द्विरभ्यास
तेपामेव कसेति । ततः पञ्चदश भवन्ति । उपदेश एतान्येव द्विरिति दशापि लभ्यन्ते ॥१२॥
चिरपरिमितं घाभ्यस्येत् ॥१३॥
त्रिरिति पञ्चदश । अपरिमितं या न वाऽभ्यासः। नास्ति श्रुतिरभ्यासविधायिकेति
केचित् ॥ १३ ॥
विज्ञायते च स त्रियु त्रिपु संवत्सरेपु मासं न यजत इत्येत-
द्वचनोऽभ्यासः॥१४॥
स त्रिषु त्रिपु संवत्सरेषु मासं न यजत इत्येतद्वचनोऽभ्यासः । चातुर्मास्ययाजी
त्रिपु त्रिपु पूर्णेषु मासं न यजेत । यान्यन्तरालप्रतानि तानि करोति । तृतीये संवत्सरे
फाल्गुन्यामेव शुनासीरीयम् । परम्यां च वैधदेवमिति । त्रिषु त्रिप्विति वीप्सावचनं यस्य
चातुर्मास्यानामभ्यासः तस्य विधायकम् । तस्य भवत्येतद्वचनम् । चातुर्मास्याभ्यासो
वीप्सावचनाद्वि भवति इत्यध्यवमाय चातुर्मास्यानामभ्यासः कर्तव्य इति । अभ्यासं च
कुर्वन् त्रिषु त्रिपु संवत्सरेषु मासं परित्यजति । पञ्चसांवत्सरिकाणान्तु प्रत्यक्षा श्रुतिः ॥ १४ ॥
पञ्चसांवत्सरिकेपु वैश्वानरपर्जन्या पञ्चहोता च नाभ्यावर्तते ।
एकोपक्रमत्वात्। यथान्वारम्भणीया यथान्वारभ्भणीया ॥१५॥

·चातुर्मास्यानि]
अष्टमप्रश्ने पष्ठः पटलः
पञ्चसांवत्सरिकादिपु वैश्वानरपार्जन्यान्वारम्भणीया पञ्चहोता चाऽऽरम्भार्थत्वात्
नाऽऽवर्तते । एकोपक्रमत्वात् । एको ह्यारम्भः पञ्च पञ्चदशापरिमितं वा। यथान्वारम्भणीया
दर्शपूर्णमासयोरेक आरम्भो यावज्जीवप्रयोग इति सकृत्क्रियते तद्वदिहाप्युभयं निवर्तते
अन्वारम्भणीया पञ्चहोता च आरम्भार्थत्वात् ।। १५ ।।
॥ इति द्वाविंशी कण्डिका ॥
इति धूर्तस्वामिविरचिते आपस्तम्बश्रौतसूत्रभाप्येऽष्टमप्रश्ने पष्ठः पटलः समाप्तः ।।
अष्टमप्रश्नोऽपि समाप्तः ॥

·९.४
भारतम्यौतसूत्रीये भास्यामिमाप्ये
प्रकृतिपत्' । समिध्यमानाती समिद्धवतीश्चान्तरेण 'पृथुपाजत्यो धाये। “ख वरुण"
इति परिधानीमा सर्वेषाम् । पुन पशी विधानात् । 'समिध्य नेप्य' इति चोस्ते “ होता
यक्षदग्नि समिधा सुपमिधा समिद्धम्" इति प्रयाजप्रेपो मेत्रावरुणस्य ! पूर्वमेव वरणे कृते
I
D I reads प्रकृतिवाकृते
पृथुपाना अमयो धृतनिर्णिक स्वाहुत । अग्निर्यजस्य हव्यवाट् ॥
स यायो यतचुच इया धिया यशवन्त । भा चारग्निमृतये ॥
त्व वम उस मिनो से त्वां घन्ति मीमिमिष्टा ।
त्वे वसु सुपणनानि सन्तु यूय पात स्वस्तिभिस्मदा न ।
३. होता यक्षदर्मि समिधा मुपमिधा समित नामा पृथिव्यास्सग वामस्य ।
वर्णन्दिप इस्पदे येत्त्वाग्यस्य होतयंज ॥ १॥
होता यक्षत्तनूनपातदितर्गभ भुरनस्य गोपाम् ।
मध्वाऽद्य देवो देवेभ्यो देवयानान्यथो अनक्तु पवाज्यस्य होतयं ॥२॥
होता सक्षनराशसन्नृशारा नृ प्रणेनम् । गोभिवपायान्स्याद्वारे
शनीयान रथै प्रथमयाग हिरण्यैश्चन्द्री येत्याज्यस्य होतयंज ॥३॥
होता यक्षदनिमिड ईडितो देशे देवा र भावक्षद् दूतो हन्यवाटमूर ।
उपेम यज्ञमुपमा देवो देवहूतिमवतु येत्याज्यस्य होतयंत्र ॥ ४ ॥
होता यक्षदर्हिस्सुएरीमोर्णम्रदा अस्मिन्यज्ञे वि च प्र च प्रथता " स्वासस्थ देयेभ्य ।
एमेनमय घसवरे रद्रा आदित्यास्सान्तु प्रियमिन्द्रस्यास्तु घेत्त्वान्यस्य होतयंज ॥५॥
होता यक्षद् दुर या कवप्योऽकोपधारनीरदाताभिहता विपक्षोमि प्रयन्ताम् ।
सुमायणा अस्मिन् यह विधयन्तामृतावृधो वियन्ताम्यस्य होतर्यजः ॥ ६॥
होता यक्षदुपासानक्ता हती मुपेशसा न पतिभ्यो योनि कृष्णाने ।
स- समयमाने इन्द्रेण देवैरिदं बहिस्सीदना बीतामाज्यस्य होतयं ॥ ७॥
होता यक्षद् दैव्या होतारो मन्दा पोतारा कवी प्रचेतसा ।
स्विष्टमयान्य करदिपा स्वभिगृतमन्य ऊर्जा सतरसेम यई दिवि देवेषु धत्ता वीतामाग्यस्य
होतर्यज ॥८॥
होता यक्षनितो देवीरपसामपनमा मच्छिद्मवेदमपतन्यताम् ।
देवेभ्यो देवीदेवमरो वियन्त्याज्यस्य होतयंन ।।९।।
होता यक्षपधारमचिटुमपारु रेतोपां विधवम यशोधाम् ।
पुरुरूपमकामकर्शनं सुपोष पोपैस्स्यात्मवीरो वीरवाज्यस्य होतयंज ।। १० ॥
होता यक्षद्वनस्पतिमुपावसद्धि यो जोटारर शशमसर ।
स्वदात्स्वदितितुथाव देवो देवेभ्यो हच्यवाइ वेवाज्यस्य होतयंज ॥१३॥
होता यक्षमि स्वाऽज्यस स्वाहा भेदसम्वाहा स्तोकाना स्वाहा स्वाहानीनां स्वाहा
हत्यसूमीनाम् ।
स्वाहा देवार भाज्यपान्स्वाहाऽमि होत्रानुषाणा अप्न भाग्यस्य वियन्तु होतयंज ॥ २ ॥

·पशुहोत्रम् ] होत्रं पशोः होता 'प्रशास्तार तीर्थेन प्रपाद्य दण्डमम्मै प्रयच्छेत्-'मित्रावरुणयोस्त्वा बाहुभ्यां प्रशास्त्रोः प्रशिपा प्रयच्छामि' इति । 'मित्रावरुणयोस्त्वा बाहुभ्यां प्रशास्त्रोः प्रशिषा प्रतिगृहाम्य- वक्रोऽविधुरो भूयासम्' इति 'प्रशास्ता प्रतिगृह्य यथान्तरो भवति तथा परिहरति । वेद्यां दण्डमवष्टभ्य दक्षिणतो होतुः प्रहस्तिष्ठन् 'पानन्वाह प्रशास्ता । एकादश प्रयाजप्रैपाः । 'नराशंसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनकानाम् । तनूनपादन्येषाम् । प्रयाजयाज्या समाप्रियो होतुः । "'समिद्धो अद्य" 'इत्येव सर्वगोत्राणामम्माकम् , ऐन्दाग्न- 1. B. I and 2 read मैत्रावरुणच प्रशारतार 2. B. 1. reads afavgifa between ft and agitat B. 1. and 2 omit afara 3. B. I. omits प्रैषान् 4. B. I. and 2 read इत्येत् for इत्येव क. समिद्धो अग्निः" इति शुनकानाम् , “ जुषस्व नस्समिधम्" इति वसिष्ठानाम् ' समिद्धो अद्य" इति सर्वेपाम् ' ( आश्व. श्री., ३.२) इत्याचलायनोक्तेः वह्यूचानां “ समिद्धो अग्निः" इत्यादय आप्रियः । अस्माकं तैत्तिरीयाणान्तु " समिद्धो अद्य " इत्येव तैत्तिरीयब्राह्मणे ऐन्द्रामपशुप्रकरणे सेषामेव पाठात् । एतदर्थमेव हि ते पां तर पाठ इति । ख. " समिद्वो अद्य मानुपः" इत्यारभ्य द्वादशमन्त्राणाम् 'आगो' इति संज्ञा । अमिः, तनूनपात् , नराशंसः, इडः, यहिः, देव्यो द्वारः, उपासानक्ता, दैव्यो होतारौ, तिम्रो देव्यः, त्वष्टा, वनस्पतिः, स्वादाकृतिरिति द्वादशाप्रीदेवताः । . समिदो अद्य मानुषो दुरोणे देवो देवान्यजसि जातवेदः । भा च यह मित्रमहचिकित्वान् त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः ॥ १॥ तनूनपारपथ ऋतस्य यानान्मध्या समनन्तम्बदया सुजित । मन्मानि धीभिरत यज्ञमृन्धन्देवत्रा च कृणुहाध्वरं नः ॥२॥ नराश सस्य महिमानमेपामुपस्तोपाम यजतस्य यः । ते मुफताशुचयो धियं धाः म्यमन्तु देश उभयानि हम्या ॥३॥ भानुदान इंट्यो यन्धश्चायायने यमुभिस्सनोपाः । संदेशनाममि यह होता स एनान्यसीपितो यजीयान् ॥ ४ ॥ प्रानानं यदिः प्रदिशा यिग्या यस्तोस्या वृज्यते भने भन्हाम् । युमथने रिसरं वरीयो देवेभ्यो मदिनये स्योनम् ॥५॥ प्यचम्पाया विध्यन्ता पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । देवीसि यहम्पीधिमिन्या दयेभ्यो भयय मुमयागाः ॥६॥ आमुचपनी याने उपाय उपमानना मदतां नि योनी । दिप पोरगे पानी मुरमेऽधिधियं गुपितं दधाने ॥७॥ दंग्या होगारा मधमा मुगण मिमाना यज्ञ मनुपरो यजय। मोहपाता पियामागीन योनिः प्रदिनामिना new ·१० आपतम्यौतसूत्रीये नस्यामिमा ये आनानात् । बचानान्तु 'जमदमियतिरिक्तानामेता । ' पर्यनये क्रियमाणायानुहि ' इत्युक्ते 'मैवावरणो 'अग्निहोता नो अधर " इत्याद्यामुत्तमाच निराह । मनु चिन माद्यन्तयो , न प्रेपेषु । ऋचा च प्रणयो याग्यावर्जम् । उप प्रेप्य' इति चोरते “ अजैदग्मि" इत्यध्रिगुप भैत्रावरण । 'देव्याश्शमितार" इत्यध्रिगु होता । यथाप्रेषित एकुर्वन्ति । अमिायुश्च दैव्यो शमितारौ ममनस्य पशुमारणस्य प्रकारावुभौ 'देवाना शमिताराविति । तयो पूजार्थ बहुपचनम् । उत शब्दोऽप्यर्थे । अपि मनुष्या श्शमितार एकत्वाच्छमितु मविग्भिस्सह बहुवचनम् । आरभध्यम् 'आरमध्यमिम 2 मा नो यज्ञ भारती तूयमेरिरडा मनुष्वदिह चेतयन्ती। तिखो देवीहिरिद स्योनं सरस्वती स्वपस सदन्तु ॥९॥ य इमे द्यावापृथिवी जनिनी स्पैरपिंसद् भुवनानि विश्वा । तमद्य होतरिपितो यजीयान्देव त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान ॥१०॥ उपावमृजरमन्या समझन्देवाना पाथ नरनुथा हवीपि । घनस्पतिश्शमिता देवो अग्नि स्वदन्तु हप्य मधुना घृतेन ॥ ११ ॥ सद्यो जातो त्यमिमीत्त यज्ञमग्निर्देवानामभवत्पुरोगा । भस्य होतु प्रदिशतस्य धाचि स्वाहात " हविरद तु दवा ॥१२॥ (बा ३६३) B2 reads जमनीनामेवता BI omits मैत्रावरुण 3 # and B I omit 4 क and B2 read देवताना 5 B radds शमिनार इति after बहुवचन कomits आलमध्वम् 'उपप्रष्य होनहव्या देवेभ्य ' इत्यध्वर्युणोक्ते ' अग्नि इति प्रेप मैत्रावरुण पठदिल । ख अध्वर्युशमिनादय इति । ग अधिगुम जाणामधा विनियते । 'उभी देवाना शमिनारौ इति द्विवचननवणादुपक्मे ध्रुत 'देव्या शमितार' इति बहुवचन पून र्थतया नेयम् । अग्मिीता नो भघरे वाजी सन् परिणीयते । दो दरयु यज्ञिय र परि विशिष्टयध्वर यात्यांनी स्थीरित्र | मा देवेषु प्रयो दधत् ॥ परि वाजपरि कपिरमिट्यान्यक्रमीत । दधद्रत्नानि दाशुषे ।। (ते प्रा ३६४) २ अमेदशिरसद्वान नि दवो दवेभ्यो हत्या प्रायोमिहिन्यानो। धेनामि कल्पमानो यज्ञस्यायु प्रतिरन्नुपप्रोव्य होतईच्या दवभ्य ॥ (ते ना ३६५) ३ देयाश्शमितार उत मनुष्या भारमध्यम् । उपनयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यो मेधम् । मामा भान भरत । स्तृणीत यहि । अन्वेनं माता मन्यताम् । अनु पिता भनु भ्राता 6 घ अत १ ।

·पशुहोत्रम् ] होत्रं पशोः ९७ . पशुं दैव्याश्च मनुप्याश्च । मेधो यज्ञः, तंत्र भवा मेध्याः। दुरः अन्तरा चावालो करौ । तदा तमुपनयत द्वारं चात्वालोकरावन्तरेण नयत । 'पशुर्मेधः, तस्य पतिरिन्द्रश्वामिश्च । आशासाना "एतामाशिपमिच्छन्ति -यथा मेधपतिभ्यां मेधः पशुर्भवति । इन्द्रस्य चामेश्च मेधमिच्छन्तो मेध्यं 'द्वारमुपनयत । हरतेर्भकारः, 'हग्रहोर्भच्छन्दसि' इति । 'प्रहरत- अस्मै पशवे पाकार्थमित्यानीघ्र उच्यते । सर्वत्र पूजार्थं वहुवचनम् । उपाकरण- 'दर्भस्यास्तरणं कुरुत यत्र पशोरिणं' भवतीत्यध्वर्युरुच्यते । विशिष्टं हि' श्रेयः पशुः प्रामोति, यत्प्राप्यते "तपोभिः " अमिः पशुरासीत् " इति लिङ्गात् , स्मृतेश्च । अत एनं मात्रादयोऽप्यनुमन्यन्तामिति पशुसंस्कारः । यथा हि "राजा पुत्रं "प्रयोजयेद्युन्यमानम् । मात्रादयोऽप्यनुमन्यन्ते “जयेऽपि मरणेऽपि स्वर्ग इति । इवमिहापि । "माता अनुमन्यते । "पातीति पिता "रक्षतीति । भ्राता भर्तव्य इति । सगइति "समाने गर्भ भवः । - 2. सगभ्यः । भनु सखा सयूथ्यः । उदीचीना ५ अस्य पदो निधत्तात् । सूर्य चक्षुर्गमयतात् । वातं प्राणमन्ववसृजतात् । दिशः श्रोत्रम् । अन्तरिक्षमसुम् । पृथिवीं शरीरम् । एकवाऽस्य वचमाच्छयतात् । पुरा नाभ्या अपिशसो पपामुत्सिदतात् । अन्तरेवोन्माणं वारयगत् । श्येनमस्य वक्षः कृणुतात् । प्रशसा याहू । शला दोपणी। कश्यपेयांसा । अच्छिद्रे श्रोणी । फरपोरू सेकपर्णाऽष्ठीयन्ता। पद्तिशतिरस्य वक्रयः। ता भनुठ्यो च्यावयतान् । गानं गायमस्यानून कृणुतात् । ऊबध्यगोहं पार्थिवं खनतात् । अस्रा रक्षः संसृजतात् । वनिमस्य मा राविष्ट । लरूकं मन्यमानाः । नेद्वस्तोके तनये। रविता रवच्छमितारः। अधिगो शमीध्वम् । सुशमि शमीध्वम् शमीध्यमध्रिगा३उ अपाप। (ते. प्रा. ३.६.६.) 1. B. I. reads पशु मेधं तस्य पती. Ibid पवेषो. 3. B.I. and 2 read इछन्तः 4. B. I. reads द्वार एतं. 5. Ibid भगारादेशः 6. क reads प्रहरति. 7. B. I. reads द स्तरणं 8. B.2. reads मरणं 9. B. 2. omits हि. B. I. reads पशु II. B. I. adds 19 B. 2. reads राजपुत्र प्रयोजने युध्यमान. 13. B. I. reads प्रयोजयते. 14. B. I. leads जोऽपिमुखम्, B. 2. reads जये मुग मररो स्वर्गमपि. 15. B. 2. reads feat for 11. 16. B. 2. reads पाति रीनि. 17. B. I. omits रसनीति and adds मरतीनि belore भ्राता. 18. B. I. reads ममानग.. दुरः-दागे हविर्माईन्, विशमन हेतून पदापन्विति सायणः। मेधपतिसदस्य य:मानपरत्वे यजमानाय यो मेधः पशुः तं भैष्या गपन्न: ऋत्विजः दुरः यशद्वार चारपालो मोर्मध्य यजमान- फरमासानास्मन्त उपनयन सारशे तु देशताये मेधं पशुमाशमाना मेला मपन्तस्तं दुरापात उपनयत इलः। 10. 12.

·मापसम्पनौतसूत्रीयें धूर्तस्वामिमाप्ये - । सखा मित्रम् । समानयूथे भवः सयूथ्यः। 'उदीचीनानस्य पदो निधत्तात् स्थापयेति शमितीच्यते । चक्षुरादीनि यथालोकं 'गमयतेति, तत उत्पत्तेः । वातं प्राण- मन्यवरजतादिति । यस्मात्सृष्टं तस्मिन्नेर च' क्षेतव्यमिति । दिनभ्यः श्रोत्रम् सत्रैव 'नीयते । असवः प्राणाः ते 'अस्य सन्तीति अमुमच्छरीरम्, लोपो मतोः । अन्तरिक्षं पावापृधित्र्योरन्तरम् । तदस्य 'शरीरं प्राणं नयत, पूर्व तत्र हीन्द्रस्य स्थानम् । हृदये मुरैरपि 'सुरक्षितम् । 'पशुदेवतानां लोकाः पशोः श्रूयन्ते " तत्रैतं *प्रस्तु- स्येवोरस्तुत्येवोपावसूक्षत् " इति लिझात् । शरीरं अस्थ्यादि . पृथिवीम् । एकधा "एकीभूताम् । अस्य त्वचमाच्छयतात् छेदनमस्य कुस्त, मा विभक्त" । पुरा पूर्वम्। पुरा पूर्वम् उत्पन्नाया नाभ्या "वपाम् , अपिशसःस स्थान दक्षिणेन नामिमावर्त- स्थान्त," तस्माद्वपामुखिदत उत्पाटयत । अन्तर्यथा "कुम्भ्या भवत्यूमा तथैनं वारयत, स्थगयत कुम्मीम् । वक्षः उरः । श्येनं श्येनाकृति" यथा भवत्युरस्तथा कुरुन । प्रशसा घअसी इव कुरुत । बाह प्रशस्तौ वा कुरुत । सकलौ गृहीत । शला शलाके इव , II. I, B. I. and 2 read उदीचीनमरय 2. B. I. adds देव्या शमिनारः, तेषां सामयचक्षुरादित्य गमयो after गमयोति B. 2. reads गमयन्ति देव्याः शमितारः, तेषां स्थानाचारादीनि यथोलोकं गमयति. 3. B. 2. omits च. 4. के reads दीयो. 5. क. and B.2. read प्राय अस्यन्दीति. 6. B.T. reads अन्तरा, 7. क. reads शरीरेण नयते पूर्व तत्र हि द्रव्यत्याधानम् . 8. B... omits मु. 9. B. I reads पशुपये. 10. B .. reads एकभूतमस्य स्वकर्म. B, 2. reads fatet. 12. B. 2 omits art. B. I. reads उत्पन्ना नाम्या वपा. 13. B. 2. reads भावतेनेऽस्यान्तः, 14. Ibid Qभ्यो. क. यानि प्रियतमानि स्थानानि पशुदेवतानामिन्द्राग्न्यादीनां तेषु स्थानेषु देव्यः पशुमिमं प्रापथ्य तत्रैव स्थापयत्विति पशोरुत्तमतिलाभनवणादिति । ख. छेदस्ये यर्थः । ' नाभ्या अपिशसच्छेदारपूर्वमेव वपामुखित ' इति सायणः। ग. इयेनपदमिक्शन्दानुषङ्गेण वक्षस उपमार्थम् । इयेन सादृश्यसम्पत्तिर्वक्षसे ऽविस्लोभरणादेव सम्पादनीया, न तु वक्ष उदृश्य वर्तनादिना इयेनाकारता सम्पादनीया । तथा सति " हृदयस्याऽनयति भय चक्षसः इत्यवदानवाक्ये हविष्टवेन श्रुतस्य वक्षसः वर्तनादिना भापत्तरिति । एवमेव राय, दोपणी, कश्यपेवासा, कापोड़, सेकपर्णा अटीवन्ता इत्यादिष्वपि दृश्यम् । घ. 'असि शास इत्याचक्षते" इति लिशाच्छासशन्दोऽधिकः । ' शसु' हिमायामिति धातु: . 'शंसु' स्तुती इति धातोरत्पन्नोऽयं सदा प्रशंसापाचकः । बादोरविकल्वेनोउरण प्रशस्तर्व सिध्यदीति। " । - ·पशुहोत्रम्] छौनं पसी कुरुत । दोपणी निमांसे'। दोरिति बाहुमूलस्याख्या । 'कश्यपः कच्छपः । कच्छपाकृती कुरुत । अंसा ग्रीवाबाहोर्मन्यमांशः । 'स्फिजौ श्रोणी । ते अच्छि अच्छिन्ने सकले कुरुत। कवपोरू'खड्गाभिधानं कवपः। तदाकृती कुरुत ऊरू। स्रेको गुल्मम् : 'तत्पत्राकृती कुरुत । 'अष्ठीवन्ता" योनिप्रदेशः । वक्रत्वाद्क्रयः पर्शवः । ता अनुष्टया अनुष्ठानेन 'यत्नेनोच्यावयत सर्वाः पृष्ठीः 'चङक्रीणाम् । गानं गानं यद्य- द्ग्रहणाय चोद्यते तत्तदस्यानूनं कृणुतात् सकलं कुरुत, मा गृहीतैकदेशम् । ऊवध्यं पुरीपम् । तद्यत्र ". ह्यतेऽवटे तवध्यगोहम् । तत्खनत पृथिव्याम् । "असृक लोहितम् । तेन यथा रक्षसां "संसगों भवति तथा कुरुत । "वाहे रक्त्वा लोहितेन रक्षसामर्थे "पारे- त्यजत इत्युच्यतेऽध्वर्युः । वनिष्ठु प्रस्थविरान्त्रम् । "तदस्य मा राविष्ट मा लाविष्ट । उरूकं वां मन्यमानाः स्थविरान्त्रस्य लवनं मा कुरुत । न इत् नेत् वस्तोके तनये न भविष्यति वः किञ्चिदशुभं "यथैवं कुरुतात् यत्नं कुरुतात् । पुत्रे वा पौत्रे वा तोकः पौत्रतनयो नप्ता रविता लविता यस्मिन्विद्यते शमिता कर्मणि न तद्भवति । रविता खच्छमिता स यस्मिन्विद्यते कर्मणि तत्तावद्भवति । रविता रवत्कर्म । शमितार इति ऋत्विज आमन्व्यन्ते । यस्मादत्र शमिता लविता न विद्यते तस्माद्यलं कुरुत । यथाऽन्यस्य लवने कर्तव्येऽन्यो न "लयते एवं कुरुत । पुत्रस्य वा पौत्रस्य वा न भवत्य- शुभमिति । "प्लुतगमनत्वादमिरध्रिगुः, तस्यामन्त्रणम्। अध्रिगो इति। शमीध्वं शमनं 12. 1. Ibid निर्मासं. 2. Ibid कश्यपेव कच्छाकृती. 3. B. 2. omits first and a 4. B. 2. reads पोमिधानं. (१] 5. B. I. reads तरपणे पत्राकृती. 6. B. 2. reads अष्ठियन्ता अस्थिवन्ती. 7. B... reads जानु for योनि. 8. B. 2. and a omit मरनेन. 9. B.A. readstी:. 10. B. 2. and a read गमते. म. B. 2. reads असगेवाभिहितं. B. I. omilsसे. 23. B. 2. reads दिसतं. 4. B. 2. reads परियन्य and B. I परियजलघरच्यो. 15. B.2. reads तरय. 16. B. I. and 2 omit 591 7. B. I. adds मित्रा after लूपो. 16. B. I. reads अपीतगमनरराव. B. 2. read अनुमगननाबाद. १. करी-कपाटामाराविति सायमः । गतिसाधनावारिस्थानसदरा इति रागदेवः । ग. फरदीरपत्रमिति सायणः । ग. भरियमयुक्नी जपः। ८. पमिनार महिनो वासोऽयमियर इति एपपादः ।

·100 मापस्तम्यधौतसूत्रीये धूतस्वामिमाप्ये कुरत पशोरिणम् । सुशमि शमीध्वं सुष्टु शमनं कुरुत। दृढार्थ लोक(व) पुनर्वचनम् । अधिगुरमिः अपापो वायुः, अलोपकत्वात् । एता देवी मारणस्य कर्तारौ । ताविमं पशु श्रपयताम् अति प्रकृष्टविद्वांसौ । यथा यथा येन येन प्रकारेण साधु तेन तेन प्रकारेण श्रपणमुभाभ्या कर्तःयम् । शमीनमध्रिगा ३३ इति 'लुतिः । अपापैत्युपांशु । अघ्रिगो शमीध्यमित्येवमादि अपापान्तं त्रिः | अध्रिगुश्चापापश्चेत्यादि सकृत् । 'स्तोकेभ्योऽनुबहि इत्युक्ते "'जुपस्व सप्रथस्तमम्" इति 'मैत्रावरुणः। “ओजिष्ठं ते मध्यतो मेद उभृतम् इति त्रिः1 'आ वृत्रहण" इति पुरोनु गक्याः प्रपाच मैत्रावरुणस्य 'वपा'पुरो'डाश- १ B.I. reads प्रकृष्ट 2. B. I and 2 read 7721. 3. B. 2. reads उच्चैः. 4. B. I. reads मैत्रावरुण' प्रथमां नि उत्तमा वि. 5. B. 2. adds पशु जुपस्व समथस्तमं वचो देवप्सररतमम् । हव्या जुह्वान भासनि ॥1॥ इमं नो यज्ञममृतेषु धेह्यहीमा हय्यर जातवेदो जुपम्य । स्तोकानामने मेदसो घृतस्य होतः प्राशान प्रथमो निपद्य ॥०॥ घृतवन्तः पावकरते स्तोका. श्रोतम्ति मेदसः । स्वधर्म देववीतये श्रेष्ठं नो धेहि वार्यम् ॥ ३ ॥ तुभ्य र स्तोका घृतश्चुतोऽग्ने विप्राय सन्त्य । ऋषिः श्रेष्ठस्समिध्यसे यज्ञस्य प्राविता भव ॥ ४ ॥ तुभ्यं श्चोतन्यधिगो शचीरः स्तोकासो भग्ने मेसो घृतस्य । फविशस्तो वृहता भानुनाऽगा हव्या जुषस्व मेधिर ॥ ५॥ २ भोजिष्ठं ते मध्यतो मेद उद्भूतं प्र ते वयं ददामहे । श्योतन्ति ते वसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तां देवशो विहि ॥ ‘पदा जानातीन्द्राग्निभ्यां दागस्य धपाया मेदसोऽवदीयमानस्यानुहोति तदा मैयावरणः पुरोनुवाश्यामाह- “भा ब्रहण" इति । ४ वपायाः पुरोनुवाक्या- भा ग्रहणा वृत्रहभिरमुष्मैरिन्द्र यातं नभोभिरने भाक् । युवं राधोमिरकमिरिन्द्रा भस्मे भवतमुत्तमेमिः । ३ - पायाः प्रैप:- ' होता यक्षदिन्द्राप्ती धागस्य वपाया मेदसो जुषतां हविहोतर्यज'। ५ पुरोडाशस्य पुगेनुवाक्या- विह्यस्यन्मनसा घरप इनिन्द्रामी शास उत वा सजातान् । मान्या युवरप्रमतिरस्ति मही स वो धियं वाजपन्तीमक्षयम् ।।

·पशुहीनम् ] होत्रं पशोः स्टिकृताम् । “गीभिर्विन" इत्यादि क्तेपामेर याज्या होतुः । 'मनोतायै हविपोऽवदीयमानस्य' इत्युक्ते मैत्रावरुणः ॥ त्वं ह्यमे प्रथमो मनोता इति त्रिः । - - क. चपापुरोडाशस्विष्टकृतामेवेति । पुरोडाशस्य प्रपः-- 'होता यक्षदिन्द्राप्ती पुरोडाशस्य जुपता हविर्होतर्यज'। १ स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्या- त्यामीडते अजिरं दूत्याय हविष्मन्तस्सदिमान्मानुषासः । यस्य देवैरासदो बहिरग्नेऽहान्यस्मै सुदिना भवन्तु ॥ स्विष्टकृतः प्रेषः- होता यक्षदग्निं पुरोडाशस्य जुपतां हविहींतर्यज'। २ वपाया याज्या- गीभिर्विप्रः प्रमतिमिच्छमान ईहे रयिं यशसं पूर्यभाजम् । इन्द्रामी वृत्रणा सुयना प्र णो नव्येभिस्तिरतं देणैः ।। पुरोडाशस्य याज्या- मा च्छेन रश्मी रिति नाथमानाः पितॄणां शक्तीरनुयच्छमानाः । इन्द्राग्निभ्यां कं वृपणो मदनिश ता ह्यद्री धिषणाया उपस्थे । स्विष्टकृतो याज्या- भर्मि मुदीतिं मुश मृणन्तो नमस्यामरत्वेट्यं जातवेदः । त्यां दूतमरति हव्यमाई देवा भकृण्वसमृतस्य नामिम् ।। ३ वह प्रथमो मनोताऽस्या धियो भभवो दम्म होता। व सी घुपसणोटरीनु सहो विश्वस्मै सहसे सहध्ये ॥१॥ अधा होता न्यसीदो यजीयानिहस्पद इपयशीव्यस्मन् । संस्था नरः प्रथम देवयन्तो महो राये चिन्तयन्तो भनुग्मन ॥२॥ प्रतेर यन्तं यमियंसन्यररये रति जागृयांसो भनुम्मन् । रशासननिदरा गृहन्तं यपायन्तं विश्वहा दीदियोमम् ॥ ३ ॥ पद देवस्य नममा रियन्तः यस्ययः धय मारमगपतम् । नामानि विधिरे पनियानि भदापन्ने रणपन्त सारी॥ रयो पतयः पृथियो राप उभयामो जनानाम् । १५ ग्रागार झायोः पिता माता मदमिन्मानुपागाम् ॥५॥ पन्यः प्रिपो विवाहिता मनो निरमादा पनीपार । रा प म भाईदिरोममुग्नु पापो ममता मम ।।

·मापस्तम्बश्रौतसूत्रीये पूनस्वामिभाध्ये . उत्तरा याज्या होतु । 'अमिमद्य" इति सूक्तवाकपा मैत्रावरुणस्य । यदाऽऽाय- भागौ तदा 'अमय आज्यस्यानुहि ' इत्युक्ते “'अमि. प्रस्नेन" इति पुरोनुपापया । अमय आज्यस्य प्रेय' इत्युक्ते " होता यक्षदमिमाज्यस्य जुपता हवियोंतर्यज" इति । अथवा न हविश्शब्दः । 'अग्नेस्सर्वत्रास्य प्रकृतिवत् । ‘सोमायाज्यम्यानुहि ' इत्युक्ते देवो वनस्पनिमावा घृतनिणिग्द्यामप्रेणास्पृक्षान्तरिक्ष मध्येनाऽप्राः पृथिवीमुपरेणादेहीद सुप्रने पमुधेयस्य धेनु या ॥९॥ देव हारिनीनां निधै धामि प्रयुतीनाममच्युत निकामधरगं पुरूस्पाई पाखदेना यहिपाऽ. न्यापहीन्यमिन्याम यमुक्ने धमुधेयस्य घेतु पज ॥ १०॥ दंगे भाषिः स्टिकस्मुद्रविणा मन्द्रः फविस्तरयमन्माऽऽयजी होता होनहातुरायजीयान चान्देयानयाइ यो अपि प्रेये ते होने भमरसत तो समनुपी होम्रो देवामा निविदयेषु यसमेरयेम विटयाग्ने होगाम्भूर्वमुग्ने यमुधेयस्य नमोवार यी है यज | ॥

·पशुहोत्रम् ] होत्रं पशोः १०५ " सोम गीर्भिष्ट्वा वयम्" इति सोमायाज्यस्य प्रेप्य' इत्युक्ते " होता यक्षत्सोममाज्यस्य जुपता हविहींतर्यज" इति । नित्यो हविश्शब्दः। रभिष्टया रशनयाधित। यत्राग्नराज्यस्य हविषः प्रिया धामानि यत्र सोमस्याज्यस्य हविपः प्रिया धामानि यत्रेन्द्राग्न्योः यत्र वनस्पते- रिति न देवतोपलक्षणं होतुः सर्वत्र मैत्रावरुणेनीपलक्षितत्वात् । पशुस्विष्टकृर्ज याज्यायां देवतानिगमाः । वनस्पती ये यजामहे भूर्भुवम्सुवरयाट् वनस्पतेरग्नेः प्रिया धामान्ययाट् सोमस्य प्रिया धामान्ययाट् इद्राग्न्योः प्रिया धामान्ययाट् देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि यक्षद्वनस्पतेोतुः प्रिया धामानि यक्षस्वं महिमानमित्येवमादि । जुपता हविर्वनस्पते .. रशनयेति याज्या। उपदेश :--व्याहृतीरुक्त्वा “ वनस्पतिमभि हि पिष्टतमया 'रभिष्टया रशनयाऽधित" इति पूर्ववदुक्त्या "जुपता हविः” " वनस्पते रशनया" इति केचित्कुर्वन्ति । " होता यक्षदग्नि स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नराज्यस्य हविपः प्रिया धामानि सोमस्याज्यस्य हविपः प्रिया धामानि अयाडिन्द्राग्न्योछागस्य हविपः प्रिया धामानि " इत्येवमादि । याज्यायामप्येवम् । व्याहतीरुक्त्वा "अग्नि स्विष्टकृतम्" इत्येवमादि च । पचन् पक्तीः पचन् पुरोडाशं गृहनग्नय आज्यं गृह्णन्सोमायाज्यं बध्नन्निन्द्राग्निभ्यां छागं सूपस्था अद्य देवो वनस्पतिर- भवत् अग्नय आज्येन सोमायाज्येनेन्द्राग्निभ्यां छागेनावस्ताम्" इत्येवमाद्यविकृतम् ॥ 'इति पाशुकं हौत्रं मैत्रावरुणञ्च समाप्तम् ॥ 1. 2. B. I. reads रक्षिष्टया. B. 2. reads आग्यदेव. 3. B. I. reads इति पशुबन्धहोत्रम् . । सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वयामो बचो घिदः । मुमृडीको न मा विश ।।

·"सोम I B " ५ 'अथ चातुर्मास्यहोत्रम् । सूत्रोक्ता अन्यारम्भणीयाया याज्यानुवाक्या । " 'अग्ने य यजमध्यम् " यास्ते मयोभुर " इत्याज्यभागयो युरोनुराक्ये । पंचदेयम्य सर्वत्र जुपाणयाज्यात्वमेव । 'अग्निर्मूर्द्धा " " "भुनो यनम्य" इत्याग्नेयम्य । सनम्साम " या ते धामानि' इति सोमस्य | " "तत्सवितु " ""अचित्ती यच्चटम" इति सवितुरुषाशु ।“ चोदयित्री" "पाचीरवी" इति सरस्वत्या । " "पूषा गा 'शुक्र ते" इति पूष्ण । सर्वमसु पौष्णान्तानाम् । “तेऽवर्द्धन्त " " " चित्रर्फम् ” इति मस्ताम् । “ "विश्वेदेवा ऋता- r reads अथ चातुर्मास्याना १ थ य यनमधर विश्वत परिभूमि। स इवेषु गच्छति॥ (त म ४११११) २ सोम यास्ते मयोभुप ऊतयस्सन्ति दाशुपे। तेमिनोऽविता भव ॥ ३, ४ See page 28r of आपस्तम्यश्रीतमूत्र Vol I for अग्निर्मूदी and भुयो यज्ञस्य स्व नस्सोम विश्वतो रक्षा राजनघायत । नरिये पावनस्पसा ।। (त स २३ १४१) या ते धामानि दिवि या पृथि या या पर्वतेयोपचीचप्सु । तेमिनों विश्वस्सुमना अद्वेष्ठन् राजन्त्सोम प्रतिहल्या गृभाय । तत्सवितुर्वरेण्य भगों देवस्य धीमहि । धियो यो न प्रचोदयात्।। (तेम ४११११) भवित्ती यच्चमा देव्ये जने दानद प्रभूनी पूरपत्वता । देवेषु च सवितमानुषे च त्वको अग्र सुचतादनागस । ९ चोदयित्री सूनृतानां चैतन्नी सुमतानाम् । यज्ञ दघे सरस्वती। पापीरवी कन्या चिनायुस्मरस्वती चीरपत्नी धिय धात् । माभिरच्छिद शरणे सोपा दुराधर्षे गृणते गर्म य सत् ॥ पूपा गा अन्येनु न पूषा रक्षत्पर्यत । पूपा थान सनोतु न ॥ १२ शुक्र ते अयद्यान ते भन्यद्विपुरूपे भइनी द्यौरिवामि। विश्वा हि माया भवाम स्वधानो भद्रा ते पूपनिह रातिरस्तु॥ १३ तेऽर्द्धन्त म्यतबसो महित्वना नाक तस्थुरुरु चक्रिरे सद। विर्यद्धारय़पण मदच्युत क्यो न सीदन्नधि वर्हिपि प्रिये ।। प्रचित्रमक रणने तुराय मारताय स्वतबसे भरध्यम् । ये सहासि सहसा सहन्ने रेजते अग्ने पृथिरी मरोभ्य ॥ १५ विदवा ऋताध अनुमिबनध्रुत । जुपन्ता युज्य पय ॥ ( स . ४१४५) ६ ८ " " " १७ ·चातुर्मास्यहोत्रम् ] चातुर्मास्यहोत्रम् १०७ ॥ शन्नो भवन्तु वृधः " 'विश्वेदेवाः शृणुतेदं हवं मे " इत्यामिक्षायाः। “ द्यावा नः पृथिवी" " 'प्र पूर्वजे पितरः" इत्येककपालस्योपांशु । "अग्निं स्तोमेन" “स हव्यवाडमर्त्यः" इति स्विष्टकृतः । उक्ता आध्वर्यवाः प्रयाजानूयाजानाम् । ""वाजे वाजे" इति वाजिनस्य । 'ऊर्द्धवक्षुरर्द्धर्चस्य सन्तानम् । प्रणयनानिमन्थनसामिधेन्यः पशुवत् । वरुणप्रघासानाम्-'इन्द्राग्नी रोचना दिवः" " 'नथद् वृत्रम् ""प्रचर्पणिभ्यः" 'इत्यैन्द्राग्नस्य ४ ११मरुतो यस्य हि क्षये "भ्रियसे कम्" इति मारुत्याः । [" 'अव ते हेड वरुण३ ४ "उदुत्तमम् ” इति वारुण्याः। ] " "कया नश्चित्र आभुवत् " " (तै. सं. २.४.१४.५.) ४ I. B. I. and 2 read ऊर्ध्वझुरनवानमर्द्धर्चस्य. 2. B. I. reads इति च. 3. B.I. and 2 read मरुतो. 4. कुण्डलान्तर्गतो भागः क पुस्तके त्रुटितः. १ विश्वेदेवाः शृणुतेदं हवं मे ये अन्तरिक्षे य उप चविष्ठ । ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन् बर्हिपि मादयध्वम् ।। २ द्यावा नः पृथियी इमं सिध्रमद्य दिविस्पृशम् । यज्ञं देवेषु यच्छताम् । ३ प्र पूर्वजे पितरा नव्यसीभिगीर्भिः कृणुध्वं सदने ऋतस्य । मा नो द्यावापृथिवी दैव्येन जनेन यातं महि यां वरूथम् ।। अग्निं स्तोमेन बोधय समिधानो अमर्त्यम् । हव्या देवेषु नो दधत् ॥ स हन्यवाडमयं उशिग्दूतश्च नो हितः। अमिर्धिया समृण्वति ॥ ६ शन्नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितवः स्वर्काः। जम्भयन्तोऽहिं सुकं रक्षांसि सनेम्यस्मद्युयवन्नमीयाः॥ ७ वाजे वाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः। अस्य मध्वः पिवत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयान । ८, ९ See page 281 of आपम्नम्वश्रौतसूत्र Vol. I. प्र चर्पणिभ्यः पृतना हवेषु प्र पृथिव्या रिरिचा ये दिवश्च । प्रसिन्धुभ्यः प्रतिगिरिभ्यो महि त्या प्रेन्द्रामी विश्वा भुवनान्यन्या॥ " मरुतो यस्य हि क्षये पाथे दिवो वि महसः। स सुगोपातमो जनः॥ १२ भ्रियसे कं भानुभिस्समिमिक्षिरे ते रश्मिभिन्न ऋग्वाभिस्सुखादयः । ते वाशीमन्त इमिणो अभीरको विद्रे प्रियस्य मारूतस्य धाम्नः ॥ १३,१४ See page 295 of भापस्तम्बश्रौतसूत्र Vol. I. कया नश्चिन भाभुवदूती सदाधिस्मसा। कया शचिष्टया वृता ॥

·मापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्यामिभाध्ये '"अप्मु मे सोम" " को अद्य युक्ते " इति ['कस्योपांशु । " 'अग्ने नय " " 'आ देवानाम् " इति स्विष्ट- कृतः । “ शं नो भवन्तु " " वाजे वाजे" इति वाजिनम्य । 'प्रयाजधनूयाजान्तोऽवभृथः बवृचयोधायनमतात् । वर्हिर्जाः' प्रयाजानूयाजाः। 'अस्वग्ने" इत्याज्यभागयोः । “ “वृपा सोम" इति वा इह सोमस्य परिपाठात् । " इमं में वरुण' " "तत्त्वा यामि " इति वरुणस्य । "त्वन्नो अग्ने " "स वनो अग्ने " इत्यमिवरुपयोः । नायाकरणनिगदः । केचित्त्यनर्थलुप्तं कुर्वन्ति । सामिधेनीनिवृत्तिः, इन्धनाभावात् । प्रवरनिवृत्तिः, श्रुतेः । ऋपिष्टुता इत्यूहेन “ अमिमप आवह " इति यक्ष्यमाणानामावाहनम् । न वरुणस्य । यदि निष्कासः-'आज्यपानाबाह्य अग्नीवरुणो स्विष्टकृती होत्रायावह , इति । Ibid. 2. B. I. and e read प्रयाजप्रभृति. 3. and B. 2 read ah. 4. B. 2 and a omit re. 5. B. I. reads इत्यशिवरुणरय 6. क reads आज्यशानाध्यशनावह. को भद्य युङ्क्ते धुरि गा ऋतस्य शिमीवतो भामिनो दुर्हणायून् । भासनिपून्हत्स्वसो मयोभून्य एपां भृत्यामृणवत्स जीशत् ॥ २ अग्ने नय सुपथा राप्रे अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यम्सज्जुहुराणमेनो भूयिष्टां ते नमामि विद्युम ।। ३ मा देवानामपि पन्थामगन्म यछानाम तदनु प्रयोळहुम् । अग्निविद्वान त्स यजान सेदु होता सो भावरान् त्स ऋतून कल्पयाति ।। नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितद्वः स्वर्काः। जम्भयन्तोऽहि वृकं रक्षामि सनेम्यस्सद् युयबन्नमीका ॥ चाने वाऽवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृना ऋतज्ञाः। भस्य मध्वः पियत मादयध्ये तृप्ता यात पथिमिदेवयानः॥ ६ भस्वप्ने सधिष्टव सौपधीरनुरुध्यसे । गमे सजायसे पुनः ।। भप्सु मे सोमो भवसीदन्तर्विश्वानि भेपना। भनि विश्वशम्भुप्रमापश्च विश्वभेषजीः ॥ वृपा सोम घुर्मी भन्म घृपा देर वृपयतः। पूरा धर्माणि दधिपे । ९ इम मे वरण श्रुधी हरमद्या च मृडय । वामवस्थरावले॥ तावा यामि मह्मणा वन्दमानम्नदाशारे यजमानो हरिभिः । भडमानो यहोह योध्युरास मा न आयुः प्रमोपीः ।। " स्वसो भने वरणस्य विद्वान्देवस्य हेडोऽप्रयासिसीधाः। यजिष्ठो वहितमशोशुचानो विश्वा देवासि प्रमुमुग्भ्यस्मत् ।। स वसा अमेऽवमो भगोनी नेदिष्टो भस्या उपमो म्युटी। भवयन नो वरण राणे यहि मृडीकं सुहवो न धि । ५ ७ ८ .

·चातुर्मास्यहोत्रम् ] चातुर्मास्यहीग्रम् - न वा स्विष्टकृद्गुणो वाजसनेयिमतात् । उहेन समाप्य जातवेदस इति । प्रादेशो वेदिपक्षे प्रबराङ्गमभिमर्शनं 'होतृवर्य'' इति लिङ्गात् । अतो लुप्यते । धून्वतः सन्नहनाभावात् नोपदेशेन तदर्थ गमनं विद्यते । जपाः प्रधानस्य वाऽदृष्टोपकारात् । स्रुगादानादि पूर्ववत् । झुगापादानाद्येव युक्तम् , उपदेशादितराणीति वचनात् ।। साकमेधेपु-वानाबाज्यभागौ । 'अग्नेरनीकवतः “भद्रा ते अग्ने " " भद्रं ते अग्ने " " सैनानीकेन " इति प्रधानस्य । " "स्वस्ति नो दिव." " "यथा होतः" इति स्विष्टकृतः । “ 'अग्निमीडे " " "वृपा सोम" इत्याज्यभागयोः । सान्तपनस्य " “सान्तपना इदं हनिः" " संवत्सरीणा मरुतः" इति हविपः। प्राकृते स्विष्टकृतः । गृहमेधीय 'आज्यभाग- प्रभृतीडान्तः । अयाट्करणवर्जञ्च स्विष्टकृतः । “ अग्मिना रयिमश्नवत् " " "गयस्फानो अगीवहा " इत्याज्यभागयोः । गृहमेधीयस्य " "गृहमेधास आगत " "प्रबुध्निया" . 2. १ क reads होतृवूर्य. B. I and 2 omat अग्नेः 3. B. 2. reads आध्यभागप्रवामाः भन्दा ते अग्ने स्वनीक सन्दृक् घोरस्य सतो विपुणस्य चारुः । न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न धस्मानस्तनुवी रेप मा धुः ॥ २ भद्रं ते अग्ने सहसिननीकमुपाक आ रोचते सूर्यस्य । रुचद् दृशे ददृशे नक्तया चिदरूक्षितं दृश आरूपे अन्नम् ॥ ३. सैनानीवेन सुविदत्रो अस्मे यष्टा देवां आयजिप्ट स्वस्ति । अदब्धो गोपा उत नः परस्या अग्ने द्युमदुत रेवहिदीहि ॥ ४ स्वस्ति नो दिवो अग्ने पृथिव्या विश्वायुधैहि यजथाय देव । यत्सीमहि दिविजात प्रशस्तं तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥ यथा होतर्मनुषो देवताता यज्ञेभिस्सूनो सहसो यजासि । एवा नो अद्य समना समानानुशन्नग्न उशतो यक्षि देवान् ।। ६ भग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृस्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ वृपा सोम द्युमा असि वृपा देव वृपव्रतः। वृपा धर्माणि दधिषे ॥ सान्तपना इदं हविरितस्तजुजुष्टन । युप्माकोती रिशादसः ।। ९ सवत्सरीणा मरतस्वळ उरुक्षयास्सगणा मानुषेषु । ते अस्मत्पाशान् प्रमुञ्चन्त्य हसस्मान्तपना मदिरा मादयिणव ॥ अग्मिना रयिमभवतोपमे दिये दिवे । यशसं धीरवत्तमम् ॥ ॥ गयस्फानो अमीपहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः। सुमिनस्सोम नो भव ॥ १२ गृहमेधास आगत मरुतो माप भूतन । प्रमुञ्चन्तो नो अंहसः ॥ १३ प्रयुनिया ईरते वो महांसि प्रणामानि प्रयग्यवरितरध्वम् । सहस्त्रियं दम्य भागमेत गृहमेघीयं मरतो जुपध्वम् ।। ८ ·१० मापनम्पनीतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये " 2 3 4 इति प्रधानस्य। उपयमेति "इमो अम" इति मिटत । 'एपा बवचमनि । केचि मामिधेनीप्रयाजप्रतिषेधादप्रतिषिद्ध 'पुर्वन्ति । अमिमम आवह सौममारह मरतो गृहमेधिन आरह अग्नि होनायानह' येग्मादि । प्रयाजा वास्तुगादापनमाज्यमागा- भ्याम् । 'मला गृह धिना प्रिया धामानि यक्षदग्ने । इत्येवमादीदान्त । प्रास्तो गीडिन' आज्यभागौ । “ीड व गद्धों मारुतम्" ""प्रेमा मज्मेषु" इति प्रधानम्य । 'अग्नि ममि हवीमभि." "'त हि भवन्त ईडते" इति स्पिष्टत । [" "तेऽर्द्धन्त" "'प्रचित्रमर्छम् ' इति म्बतपस्याम् । महाविप पञ्च सञ्चगन्ते " इन्द्रामी रोचना दिव " "नश्रद्धनम् ” इन्यैन्द्राम्नम्य । “इन्द्र वो निश्चतम्परि" 'इन्द्र नर " इत्येन्द्रम्प । । येषाम् इनि क पुस्तके B I reads प्रवरनिगान् after कुर्वनि क and B 2 read इत्येव शान B2 omits त्रीदिन 5 मुनगतगतो भाग बपुतो नास्ति । B 2 पुस्तक तु एषा दहनमति 'त्यत पूर्व लिनि । उप योनि युनिस्मुदक्ष दोषा यस्तोहविन्मनी घृताची। उप स्वैनमरनिर्यसूयु ॥ २ इमो अग्ने यीनतमान हव्याऽायो पनि देवतानिमच्छ । प्रति न ई सुरमीण वियन्तु । ३ फोड यशद्धी मारतमनर्वाण रये शुभम् । झण्डा क्षमि प्र गायत ॥ ४ श्रेपामग्मेषु वियुरेच रेनने भूमिर्यामेषु यद युज्यते शुभे। ते क्रीडयो धुनयो भ्रामदृष्टय स्वय महित्य पनयन्त धूतय ॥ ५ भमिममि यीमभिस्मदा हवन्त विपतिम । हन्यवाई पुरप्रियम ॥ त हि शश्वत ईडते पिया दर वृतभुता । अति हत्याय बोढवे ।। ७ तेऽयधन्न म्वतपमो महित्वना नाक तरधुरर चक्रिरे सः । विष्णुर्यावर पण मदरयुत ययो ग गोदमधि यपि प्रिये। प्रचित्रमर गुणने नुराय मारताप सारसे भरणम् । ये सहामि सहमा सहते रेंगते भो पृथिवी मरोभ्य । ९ इन्द्रामी रोचना दिव पर याने भूग्य । तद् वा चेनि प्र पीयम् ।। श्रयद् नमुन सनोति पानामि द्रा यो भनी सहुरी सपर्यान् । इरग्यन्तो यसव्यस्य भूरे सहम्नमा सहसा पावयन्ता ॥ १ इन्द्र यो विश्वतस्परि हवामहे ओभ्य । भस्मारमस्तु कार ॥ 1. इन्द नरो नेमधिता हवन्ते यन् पार्या युनजते धियस्ता । शूरो नृपाता सरसश्चकान भा गोमति प्रजे भासन ॥ 'पुटेमन्ती विरान गायाज्ये अनिगद' (आव सू , २ १८) इति स्विष्टायाज्ययारनिगदत्व मुकामति । निग, 'अगाडी ' इलारभ्य 'जुताम् ' इत्यन्तो मात्र । तदहिते संशाध्ये इति। ६ ८ १० ·चातुर्मास्यहोत्रम् ] चातुर्मास्यहोत्रम् ~ " 'विश्वकर्मन् हविषा वावृधान " विश्वकर्मन् हविपा वर्द्धनेन" इत्येककपालम्य | "'तमिन्द्र वाजयामसि " : "युजे रथम्" इति वृषभ । " 'अग्ने नय " " आ देवानाम् " इति म्विष्टकृत ।] पितृयज्ञे न 'पित्रद्देशा । न बर्हिमन्तौ प्रयाजानूयाजो। न जपा । शंयुमाकान्त कर्म होतु । ‘अग्नि होनायावह' स्त्र महिमानमारह ' इत्यस्य स्थाने [ अग्निं कव्य- वाहनमायाहयेत् । उत्तमे चैव प्रयाजे प्रागाज्यपेभ्यो निगमयन्ति तदुपाशु । अनिगद स्विष्टकृत् । आवह देवान् पितॄन् यजमानायेति नित्यमेपा बङ्घचमति । कस्यचिद्धोत्र म्याग्नानात् । यदन्य प्रकृतिवत् । हिकृत्य " "उशन्तस्त्वा हवामहे " इति त्रि । न प्रार उभयमतेऽपि । ] 'अग्निं कव्यवाहनं पिष्टकृत होत्रायावह स्व महिमानमावह' इत्येय मादि । न वा स्विष्टकृत , कव्यवाह्नन 'निवृत्त वात् । 'स्वाहा देवानाज्यपान् स्याहानि कन्यवाहनं होगाज्जुपाणा' टति प्रयाजान्ते । 'आ नो अग्ने सुकेतुना "" व सोम महे भगम् " इत्याज्यभागयो । “त्व सोम प्रचिकितो मनीपा" ११ नया हि न पितर I पितृदेशा इति क and B2 2 बुण्डलागतो भाग कपुस्तके मास्ति' 3 B 2 omits 3 at 4 B 2 reads foręcata 5 B2 reads देव १ विश्वकर्मन् हविषा वावृधान स्त्रय यजस्म पृथिवीमुत द्याम् । मुह्यन्त्वन्ये अमितो जनास इहाल्माक मघवा सूरिरस्तु॥ २ विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन गातारमिन्द्रमकृणोरवध्यम् । तस्मै विश समनमन्त पूर्वीरयमुग्रो विहन्यो यथासत् ॥ ३ तमिन्द्र वाजयामसि महे वृत्राय हन्तये । स वृपा वृपभो भुन् ॥ ४ युजे रथ गयेपण हरिभ्यागुप ब्रह्माणि जुगुषाणमस्थु । दिवाधिष्ट स्य रोदसी महित्वेन्द्रो वृनाण्यग्रती जयन्यान् ॥ ५६ See page 108, Toot notes 2-3 उश तस्त्वा हवामह उशन्तस्समिधीमहि । उशन्नु त भारह पितृ हरिपे भत्तये॥ (तै स २६१२१) मा नो अग्ने सुकेतुना रयि विश्वायुपोपसम् । माटक धेहि जीरस ।। स सोम महे गग व यूर मनायते । दक्ष दधासि जीरसे ॥ स सोम प्रचिरितो मनीषात्य रयिष्टमनुनेपि पन्याम् । सन प्रणीती पितरो न इन्दो देवपु रत्नमभजन्त धीरा ॥ (1 ग ६१२१.) त्वया हि न पितरस्मोम पूर्व पणि चा परमार पीरा । पन्यमयात परिधरपो' परिभिर धर्मपा भान ॥ ८ .

·११२ आपस्तम्मश्रीतम्घीये धूनस्वामिभाव्ये आहं पितृन् I 3 4 १ " ४ सोम पूर्वे " "वं मोम पितृभिस्सनिदान " इति सोमम्य पितृमत । “ बर्हिपद पिनर " "उपहता पितर " इति 'यर्हिपत्र । 'अग्निप्पाता पितर एह गाउत " " 'ये अग्निप्वाता येऽनमिप्याता 'वान्याय दुसे जुपमाण करम्भम् " इत्यभिप्वात्तानाम् । प्रधानाना 'तिम्तिस्र । ""यदग्ने कन्यवाहन "वमान ईडितो जातवेद " "मातली क्यै " इति म्विष्टकृत । निगटश्च यथादेवनम् । यदाऽग्नये कन्यसाहनाय मन्थं तदाप्येत एव निगदा"। ""यमो दाधार यथा पश्च"" "निस्टुरेमि " BI reads वहिंपदाम् B 2 reads न निस्वस्तिमु क omits मय B 2 reads मेदा व सोम पितृभिस्म विदानोऽनु द्यावापृथिवी आतत थ । तस्मै त इन्दो हरिपा विधम वय स्याम पतयो रयीणाम् ॥ (ते स २००१२) २ बर्हिषद पितर अत्यागिमा यो हत्या चश्मा जुपयम् । त आ गतावमा इन्तमेनाथास्मभ्य श्योररपो दधात ॥ ३ भाइ पितृन सुपिदग्रामविसि नपातच विक्रमण व रियो । वहिंपदो ये स्वधयामृतस्य भनन्त पित्वस्त इहागमिष्टा ॥ (त सं २६१२३) उपहूता पितरस्मोम्यासो बर्दिव्येपु निधिषु प्रियेपु । स आगमन्तु त इह श्रुवन्त्वधिबुवन्तु ते भवन्त्वलान् ।। अग्निवाता पितर एह गरछत सदस्सद सदत सुप्रणीतय । भत्ता हनीपि प्रयतानि पर्हिप्यथा रयि सर्वपीर दधासन । ६ ये शनिवाला ये अनग्निवासा मध्ये दिव स्वघया मादपरे । तेभ्य स्वराडसुनीतिमेतो यथावश तन्य क्पयाति । पान्याय दुग्धे जुपमाण करम्भम् । उदीराणा भवरे परे ध। अमिप्याता मतुभि सचिदान। । इन्द्रवन्तो हविरिद अग्न्ताम् ॥ ८ यदाने कम्यवाहन पितृन्यक्ष्यताध । प्रघ हव्यानि वक्ष्यसि देवेभ्यश्च पितृभ्य मा ॥ (नै म २६.100) त्वमग्न इंडितो जातमेदोऽवाहयानि सुरभीण कृत्वा । प्रादा पितृश्य म्वधया ने अक्षरदिव देव प्रयता हामि मातली कम्यर्यमो अहिरोभिवृहस्पति क्याभिर्वावृधान । याँश्च देवा वाधुर्य च देवानस्वाहाऽन्ये स्वधयाऽन्ये मदनि । " यमो दाधार पृथिवीं यमो विश्वमिद जगत् । यमाय सर्वमिन्तस्थे यत् प्राणवायुरक्षितम् ।। यथा पञ्च यथा पद् यथा पञ्चदशर्षय । यम यो विद्वान् म ध्याधधैक ऋषिविजानने ।। १२ निकदुरेभि पनि परिकमिद वृहन् । निघुप गायत्री मन्दासि साता पम माहिना ॥ " ५ ७ १० ·चातुर्मास्यहोत्रम्] चातुर्मास्यहोत्रम् । " 'इमं यम प्रस्तरम्" " इति 'यमाय। " अङ्गिरोभिरागहि" " अगिरसो नः पितरः" इत्यगिरस्वतः । सर्वासु विकृतिपु 'इडोपहूत' इति परिपाठात् । " अदितिर्न उरुप्यतु" "महीमूपु मातरम् इत्यादित्यस्य । “ अग्नाविष्णू " ""अग्नाविष्णू महि धाम इत्यग्नाचैष्णवस्य । “ 'बृहस्पते" । 'एवा पित्रे" इति बृहस्पतेः । ५ "इन्द्रं वो विश्व- तस्परि" " "इन्द्रं नरः" इत्येन्द्रस्य । “ "प्र णो देवी " : "आ नो दिवः” इति सरस्वत्याः। "पूपा गा अन्वेतु नः ॥ १५ "शुक्रं ते अन्यत्" इति पूष्णः । I. क. omits यमाय. 2. क. reads पोष्णा. " " १ - इमं यम प्रम्तारमा हि सीदागिरोमिः पितृभिस्संविदानः । मा त्वा मन्त्राः कविशम्ता वहन्त्वेना राजन्हविषा मादयस्व ॥ (ते. सं. २.६.१२.६.) २ अगिरोभिरागहि यज्ञियेभिर्यम वैरूपैरिह मादयस्व । विवस्यन्त " हुये यः पिता तेऽस्मिन्यज्ञे बर्हिच्या निषद्य ॥ ३ भगिरसो नः पितरो नवग्वा भथर्वाणो भृगवस्सोम्यासः । तेषां वय ५ सुमतौ यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ ४ अदितिर्न उरुष्यत्वदितिश्शर्म यच्छतु । अदितिः पात्वंहसः ॥ (तै. सं. १.५ ११.५.) ५ महीमूपु मातरं सुप्रतानामृतस्य पत्नीमवसे हुयेम । तुविक्षनामजरन्तीमुरूची सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् ।। ६, ७. See page 152 of आपस्तम्बश्रौतसूत्र Vol. I for both भग्नाविष्णू . ८ वृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद् द्युमद् विभाति ऋतुमजनेषु ॥ यद् दीदयच्छ्चस तप्रजात तदसासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥ एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे यज्ञैर्विधेम नमसा हविर्भिः ॥ बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तो वयं स्याम पतयो रयीणाम् ।। १० इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः। अस्माकमस्तु केवलः ॥ (तै. सं. १.६.१२.१.) १ इन्द्रं नरो नेमधिता हवन्ते यत्पार्या युनाते धियस्ताः । शूरो नृपाता शवसश्वकान आ गोमति बजे भजात्वन्नः ।। *R, 13 See page 152 of enterezitaqa Vol. I. सा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः । पूषा यान सनोतु नः ॥ (ते. मं. ४.१.११.२.) १५ शुक्रं ते भन्यद्यजतं ते अन्यद्विपुरूपे सहनी द्यौरिवासि । विश्वा हि माया भासि स्वधावो भद्रा ते पूपसिह रातिरस्तु ।। " " १५ ·मापस्तम्बत्रौतमूबीये स्वामिभाध्ये "आह पितृन् गन्दन" " I 2 3 १ " सोम पूर्वे" व सोम पितृभिस्सपिदान " इति सोमम्य पितृमत । " बर्हिपद पितर " ""उपहता पितर " इति 'बर्हिपत । " "अमिप्याचा पितर एह 'ये अग्निप्पाता येऽनग्निप्वात्ता, 'वान्याय दुग्ने जुपमाण करम्भम् " इत्यमिप्यातानाम् । प्रधानाना तिस्रस्तित्र । ""यदग्ने क्यवाहन "वमान ईडितो जातवेद" ५ मातली क यै " इति स्विष्टकृत । निगदश्च यथादेवतम् । यदाऽग्नये कन्याहनाय 'म-थ तदाप्येत एव निगदा'। ""यमो दाधार यथा पश्च" "विट्ठफेमि B I reads बहिंपदाम् B2 reads न निसरितम् के omits मय BA reads मेदा व सोम पितृभिस्म विदानोऽनु द्यावापृथिवी आतत य । तस्मै त इन्दो हरिया विधम घय स्याम पतयो रयीणाम् ॥ (ते स २६ १५२) २ वहिपद पितर ऊत्यागिमा चो हच्या चकमा जुध्वम् । स आ गतारसा इन्तमेनाथास्मभ्यं शयोररपो दधात ॥ ३ भाइ पितॄन् सुरिदग्रामविसि नपातच विक्रमण रिष्णो । यर्हिपदो ये स्वधयागृतस्य भनन्त पित्वन इहागमिष्टा ॥ (ते स २६१२३) ४ उपहूता पितरस्मोन्यासो बर्हिव्येषु निधिषु प्रियेषु । त आगमन्तु त इह श्रुवन्नवधिग्रुवन्नु ते भवन्त्वलान् ॥ ५ अग्निवाता पितर एह गरछत सदस्पद सदत सुप्रणीतय । भत्ता हवीपि प्रयतानि हिप्यथा रयि सर्पनीर दधातन ॥ (तै सं २६१२२) ६ ये भभिवाला ये अनग्निवाता मध्ये दिव स्वधया मादयने। तेभ्य स्वराइसुनीतिमेता यथाश तन्य कल्पयाति । धान्याय दुग्धे नुपमाण करम्भम् । उदीगणा मवर पर च । अग्निप्वात्ता मनुभि सचिदान। । इन्द्रवन्तो हविरिदै जुमन्ताम् ।। - यदग्ने कन्यवाहन पितृन्यताध । प्रच हव्यानि वक्ष्यसि देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥ (नै म १६ 134) त्वमग्न ईउित्तो जातवेदोऽवाहयानि सुरभीण कृत्वा । प्रादा पितृभ्य म्वधया ते अक्षम्रद्वित्व देव प्रयता हवीपि ।। मातली कम्यर्थमो अग्निरोभिहस्पतिपत्राभिर्वावृधान । चाँश्च देवा वाधुर्य च देवान्त्स्वाहाऽन्ये स्वधयाऽन्ये मदनि ।। यमो दाधार पृथिवी यमो विश्वमिद जगत् । यमाय सर्वमिन्तस्थ अन् माणद्वायुरक्षितम् ॥ यथा पत्र यया पद यथा पञ्चदशर्षय । यमै यो विद्यान् म घूयाद्यथैक कपिर्विजानने । १२ त्रिकदुभि पनि परिकमिद यान् । विमुच् गायत्री छन्दांसि सर्वाता पम माहिना ।। " ९ " ·चातुर्मास्यहौनम्] ११३ चातुर्मास्यहोत्रम् । “ इति 'यमाय । “ 'इमं यम प्रस्तरम् " अगिरोभिरागहि ४४ 'अगिरसो न पितर " इत्यशिरस्वत । सर्वासु विकृतिषु 'इडोपहत' इति परिपाठान् । “अदितिर्न उरुप्यतु " "महीमूपु मातरम्' इत्यादित्यस्य । “ 'अग्नाविष्णू" "अग्नाविष्णू महि धाम इत्यानावैष्णवस्य । “ “बृहस्पते" । 'एवा पिने " इति बृहस्पते । इन्द्र वो विश्व- "इन्द्र नर " इत्येन्द्रम्य ।" प्रणो देवी आ नो दिवः” इति सरस्वत्या । "पूषा गा अन्वेतु न " "शुक्र ते अन्यत्" इति पूष्ण । १० तस्परि I 2 " क omits यमाय क reads पोष्ण । इम यम प्रस्तारमा हि सीदागिरोभि पितृभिस्सविदान । मा स्था मन्त्रा कविशम्ता पहन्त्वेना राजन्हविषा मादयस्व ॥ (ते स २६ १२६) २ अगिरोभिरागहि यज्ञियेभिर्यम वैरूपैरिह मादयस्व । विवस्त्रन्त ५ हुवे य पिता तेऽस्मिन्यज्ञे बर्हिप्या निषद्य ॥ ३ भगिरसो न पितरो नपा अथर्वाणो भृगरस्सोम्यास । तेषा वय “ सुमतौ यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ ४ अदिनिर्न उहयत्वादितिश्शर्म यच्छतु । अदिति पात्वहस ॥ (तै स १५११५) ५ महीमूपु मातर मुक्तानामृतस्य पत्नीमवसे हुवेम । तुविक्षनामजरन्तीमुरूची सुशर्माणमदितिं सुप्रीतिम् ।। ६, ७ See page 152 of भापस्तम्प्रश्रौतसून Vol I for both भग्नाविष्णू ८ वृहस्पते भति यदर्यो अर्हाद् द्युमद् विभाति ऋतुमज्जनेषु ।। पद दीदपच्छ्यस ऋतानात तदसासु द्रविण धेहि चिनम् ॥ ९ एरा पित्रे विश्वदेवाय घृष्णे यज्ञैर्विधेम नमसा हविर्भि ॥ गृहस्पते सुप्रना चीरयन्तो वा स्याम पतयो रयीणाम् ॥ • इन्द्र यो विश्वतस्पारे हवामहे जनेभ्य । अस्माकमस्तु क्वर ॥ (तै स १६११) " एन्द्र नरो नेमपिता हयन्ते यत्पार्या युननते घियस्ता । भूरो नृपाता रसश्रयान मा गोमति प्रजे भजात्वस ।। 18, 17 Sec pige 152 of 8914 stagz Vol I " परागा भन्येतु न पूपा रक्षवर्यत । पूपा यान सनोतु न ॥ (ते में ४१११२) १५ गुर ने भन्पयात ते भन्यद्धिपुरपे महनी द्यौरिवामि । xि माषा भामि धागे भद्रा ते पूपसिह रानिरस्तु ।

·११४
पापस्तम्बश्नोतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये
शुनासीरीयस्य इन्द्राम्नी रोचना दिव" नथद् वत्रम् " इत्यैन्द्राग्नस्य ।
'विश्वदेवा " " "विश्वेदेवा " इति वैश्वदेवम्य 'परिपठिते । वायो शतम् ५ हरी-
णाम् " 'न यामिर्यासि " इति 'वायो । अन्यद्वेश्वदेववत । वायोनिर्गुणम्यापि सगुण
एव' याज्यानुवाक्ये । यस्मानिर्गुणस्यापि वायो श्वेतवत्य पठिता ||
'इति होतं पशुवन्धचातुर्मास्यानाम् ॥
I
B I and 2 read शुनासीरीयाय after परिपरि
क reads पयस
3 कomats अपि
4
B 2 omits ga
5 B 2 reads वाय यरय विपरिपाटिना चेतवाय
6 Ibid ममाप्त पशुचातुर्मास्यहोत्रम्
१,२ See page 281 of मापस्तम्बश्रौतसूत्र Vol I
३ विश्वे देवा शतावध अतुभिहवनश्रुत । जुषन्ता युज्य पय ।।
विश्वे देवा शृणुतेम हवं मे ये अन्तरिक्ष य उप छवि छ ।
ये भमिनिदा उत धा यमत्रा भासद्यास्मिन यहिपि मादयध्वम् ।।
५ बायो शत र हरीणो युवस्व पोल्याणाम् ।
उस वा ते सहलिगो ग्य भायातु पाजसा ॥
प्रयाभियांसि दावा " समस्या नियुद्भिर्वायपिष्टये दुरोणे।
नि नो रपि सुभोजम युवेद नि धीरवण्यमभियं च राध ॥
(ने में २२१२७)
(ते में २२१२.)

·श्री. धूर्तस्वामिकृते आपस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्ये नवमः प्रश्नः । प्रथमः पटलः। श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयते ॥१॥ उक्त। *हचिर्यज्ञा । तेषु प्रायश्चित्तमवश्यम्भावि दैवात्प्रमादाद्वा पुरुषस्य भवति । न च 'शास्त्रप्रत्यये कर्मण्यशास्त्रीय कर्म शक्यते कर्तुम् । अत प्रायश्चित्तानि 'च शास्त्र- लक्षणान्युपदिश्यन्ते-श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तमिति । श्रूयते गनित्यकालं न केनचि- स्क्रियत इति श्रुतिर्वेद । येन लक्ष्यते 'जायते तल्लक्षणम् । श्रुतौ लक्षणमस्य तदिदं श्रुतिलक्षणम् । किं पुनस्तत् । प्रायश्चित्तम् । प्रायो विनाश. । कथं प्रायमुपदिष्टं विनाशं कर्तुमात्मन उपदिष्ट इति ज्ञायते ? 'चिती सज्ञाने'' इत्यम्य धातोश्चितम् , अनेकार्थत्वाद्धातोस्सन्धान चित्तमित्युच्यते। 'प्रायस्य चित्तं विनष्टस्य कर्मणम्सन्धान 'प्रायश्चित्तम् । "चितिचित्तयोस्सुडागमो "लक्षणाकृत । श्रुतौ लक्षणं प्रायश्चित्तम्योपदिष्ट- , मिति "पिण्डितार्थ । तत्र चोदयति- सर्वकर्मसु श्रुतिलक्षणेपु प्रायश्चित्त श्रुतिलक्षणमिति न वक्तव्यमिति। I 2 4 9 II. 12 B 2. reads is ज्यशास्त्रम् Ibid omits . 3 B 2. and 3 read in Azlanta B 2 omits ज्ञायते. 3.6 B2 reads उपविष्ट 7. B2. reads धानु । तस्य चित्त . 8 B 2.0mits प्रायस्य वित्त B. I. reads उच्यते for प्रायश्चित्त 10. B I adds $1979 B, 2 reads fotü B.3 reads सबकमगि श्रुतिलक्षणे क. सौत्रामप्यपि पशुपन्धविकारत्वादुक्तप्रायेति हविर्यशा इत्यविरोपोषिः । ग. सामाचार्योचारणपूर्विकर प्रथमावगतिर्थदस्य । नियतस्वरमा नरिशिष्टस्य तस्य तथा सम्पादयिद शपरवान् । अतो न केनचिरपुरपेग सानग्येण वेदो विरचिनी भारतादियत् । तथा च नियतस्वर. कमविशिष्टस्व सनि आचार्योधारणानूधारणपूर्वकशाप्यत्ये सत्योिधकरी मुले सम्पते । ग. शयरान्दम्य बिनाशपयांयस्यापारातत्वाधिनमित्तयोरागमेन प्रायमिनमिति समिति | RATI मुपगमः । गणमातिरेग 'प्रायस्य चिनिनितयो मुटु महारो गा' इनि पठिनाया ।

·आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धर्तस्वामिभाष्ये [ ११ 2 तत्र परिहार -अन्यानि कर्माणि श्रुतिलक्षणानि न भान्ति, प्रायश्चित्रमेव 'श्रुति क्षणमिति नैवमुपदिश्यते । 'कस्तर्हि ! श्रुतौ रक्षणमात्र प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते चिदमात्रम् । यथा यस्य पुरोडाश क्षायति" इति । क्षाणो दाह । तल्लक्षण प्रायश्चित्तभ्य । अतो द्वयोर्बहूनाश क्षामत्वे प्रायश्चित्तम् । इतरथा 'पुरोडाश' इत्येवचनचोदितत्वादकम्यैव क्षामत्वे प्रायश्चित्त स्यात् । यथा ४ करक्षासि वा एतत्पशु सचन्ते यदेकदेवत्य आलब्धो भूयान् भाति" इति खलिङ्गसख्ययोरविविक्षितत्वाल्लक्षणचोदनामु गगर्भिणीप्रायश्चित्तं द्वादशपद्या पोडशपद्याञ्च भरति । विध्यपराधे विधीयते [विधीयत इति विधि कर्म, अपराधोऽन्यथा किया। विधेरपराधो विध्यपराध तस्मिन् विध्यपराधेऽन्यथाभावे प्रायश्चित्त विधीयते । ] यथा ॥ चयस्यानो वा रथो वाऽन्तराऽग्नी याति" इति अविधानेनान्तरा रथादिना गमने प्राय- 2 4 क " " BIHeads श्रुतिलक्षणमेनमुपदिश्यते B I and 3 Tead Fu 3 B I reads क्षण, B3 क्षाम' B 2 reads at for 5 कुण्टलान्तगतो माग B 2 पुस्तके नास्ति 6 B. omits रथाद्रीना "यस्यारते हरितो गर्भ (ते स ३३ १०१) इति मन्त्रस्य तात्पर्योधयमिद वाक्यम् • यस्यास्ते हरितोगर्भ इत्याह देवनना गमयति रक्षसामपहत्यै इत्युक्त्तत्वात् । एकदेवत्य आलब्ध -एका देवतामुदिश्यापाक्त पशु गर्भधारणेन भूयान् भवतीति यदतवैकल्य तेन रक्षामि सचन्ते-'सच पच समवाये' समवर्या-त, तत्परिहाराय पूर्वोत्तम मानिमन्त्रणेनेता वशा देवत्र गमयति देवेष्वेव नापितवान्भवति, ततो रक्षास्यपहय त ति वाक्यस्गार्थ । ख प्रहकत्वाधिकरणन्यायनोद्देश्यविशेषणानामविवक्षव निमित्तविशेषणानामप्याववक्षेति । ग 'यद्यापीत्यनुयुध्येत “धाता रातिसूर्या दव" इत्याहुती हुत्वा' (आप श्री. . १८१६ ) इत्यादिना विहितम् । प्रायश्चितविधायक्वाक्ये 'बटपदी 'ति पद गर्मिणीत्व बोधयति, गर्भपादरसहास्या अष्टी पादा भवती त । अत्वस्य निमित्तविशेषत्वेनाविवक्षायां सत्या द्वादशपया पोशपाय गर्भद्वित्वे च समानमिद प्रायश्चित्तमिति । छ सूयमेदमानिस व्याख्याति । तर प्रथमसूत्रेण प्रायश्चिास्य ध्रुतः रक्षण चिहमुत्तम् । द्वितीय सूत्रेण विहितस्य पुरुषप्रत्यपराधे प्रायश्चित, न विधानान्तरण विहितस्या यथाभावे भवताति । "वो वै चनम् । वसो वा एतस्य यज्ञ विच्छिनति, यस्यानो वा रथो वाऽतराअनी याति आहवनीय मुद्वाप्य गाई पत्य मुद्धरेत् " ( मा १४४१.) इति रथयाश्य वनसमानत्वात् आहवनीयगाई पत्य योमध्ये रथस्य शक्रय वा गमन सति वश यशे विच्छियेत । अतस्तत्परि हारायाहवनीय विनाश्य गार्हपत्यारपुनरुद्धरण प्रायधित विहितमिति । घ ·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रश्ने प्रथम पटलं श्चित्तम् । यत्र विधि , न तत्र प्रायश्चित्तम् । यथा रथे 'वाऽनसि वा दक्षिणाभूते नीयमाने । . अथवा 'श्रुतिलक्षण प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विघीयत' इत्येक सूत्रम् । अर्थ- विशेपश्चान्य -विधीयते ब्राह्मणेनेति विधि कर्म । तस्यापराधेऽन्यथाक्रियायाम् । श्रुति- लक्षणं विधीयते न स्मृतिलक्षणम्, विधानसामर्थ्यात् । यत्र ह्युभयस्य प्राप्ति कर्ममध्येऽपि हि' सम्मृतिलक्षणं प्रमाणम् । तत्र गब्राह्मौदनिको यदा सर्व औपासन आहितोऽनुगच्छति सदौपासनानुगमनप्रायश्चित्तञ्च प्राप्नोति " यदि प्रायायादनु वा गच्छेत् ” इति । यायोट- निकञ्च विध्यपराधे अतिलक्षणमेव 'विधीयत इति नियमाद्वायौदनिकमेन भाति । आन्युत्पत्तिस्तु या औपासनस्योक्ता सैर भरतीति । यावन्न समारोप्यते निभ्यपराध' इति वचनात् ॥ १ ॥ पुरुपापराधे तु स्मार्तञ्च श्रौतञ्चोभय भपति प्रायश्चित्तम् । यथा पर्याहितादी- नामेककार्याणा यूपादीना विकल्पो दृष्ट , इहाप्येकनिमित्ताना 'प्रायश्चित्ताना विकल्पम्म्यादत इदमुच्यते- एकस्मिन्दोपे श्रृयमाणानि प्रायश्चित्तानि समभ्युच्चीयीरन् अर्थान्तरत्वात् ॥२॥ एकस्मिन्दोपे एफम्मिन्निमित्ते यानि श्रूयन्ते प्रायश्चित्तानि यथाऽग्निहोत्रम्स्न्दने 'अम्मान्यो पृथिवीम् ” इत्यभिमन्त्रणम् , “ उन्नम्भय " टत्युपसर्ग , अनशनम् - आ होतो 'प्रातस्मायं नाभित्' इति । एतेपा समुच्चय एव भाति । किं कारणम् । अर्थान्तरत्वान् । . - 1,2 B. omits 3 Be readssयनरा. 4 B 2. omits 5 B : reads TIPS B2 omits उभय 7 B 1 omits saf, ut 8 B : omits 117 9 BE.reads सधप पापा 'पर्युक्न रपमध्यस्य ददाति " इति यतपेये यिभि । सबानी नीयगानेऽपि तमिल प्रायधिसमिति। ग. AISSADEE या पदागिदिनम् । ग. मदन मनस्मयं भाक्षिा पार न पा सामनाJrraimi नि-RAEB Thale या पागा Tura.. * - गार' EिTTEE FRE.. पापिलीये Rare !

·१२० मापस्तम्यधीतसूत्रीये धूनस्वामिभाये [क. १२.५ - निदानकारेणापि सर्वमहः प्रातराहुतेः स्वानं सर्वा रात्रिस्सायमाहुतेः । आपूर्यमाणपक्षो दर्शस्य, कृष्ण, पौर्णमासस्य, तथा पशुरपूर्णे संवत्सरे सोमश्व इति । अत्यनाये तु प्राय. श्चित्तमेव क्रियते उत्तरेज्याविकारार्थम् । अकाले 'च कृतमकृतमिति न कियते तत्कर्म । उन्येनान्यस्य कर्मणः कालोऽपरुद्ध इति । तथाऽभमपरिसमाप्ते प्रधाने क्रियते, परिसमाते तु न कर्तव्यम् , 'सदुपकारार्थत्वात् । द्रव्यसम्झारस्तूपयुक्ते द्रव्ये लुप्यते, तदर्थत्वात् । अन्तरितप्रायश्चित्चन्तु इयते, संस्कारलोपात् । संस्थिते प्रधाने यढङ्गं लुप्तं तम्याथै यत्र तु वचनं तत्र 'पुन. प्रयोगोऽपि भवति । यथा “ अन्या दुग्ध्या पुनहोंतव्यम् अधान्यामिष्टि- मनुल्यणां तन्वीत " इति ॥ ७ ॥ तुभ्यं ता अगिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः प्रयास्यज्जुहुयात् ॥ ८॥ अन्याहिताग्निः 'कृताग्न्यन्वाधानः । तस्य यदावश्यम्भावि देवागमनं भवति स गमिप्यामीति जुहोति-" तुभ्यं त" इति । वास्तोप्पतिप्रत्याम्नाय ॥ ८ ॥ पृथगरणिप्वग्नीन्समारोप्य प्रयाति ॥९॥ r. 3 B. I. omits च. 2. B. T. reads अन्येन कर्मणारय B. 2. omats प्रधाने, 4. B.2 and 3 read उपकारिवाद, 5 B. 1. reads a for 991 6. B. reads कृतान्वाधान' 7. B.P. reads इनि जुहोति. क. नित्याना कर्मणामसन्यसव्याना मुख्याकारातिपत्तो आगामिर्मकालापार रवरूपेणानुष्ठान वर्तव्य- मित्यनेन सूनेणोच्यते । न चेद वचनं मुख्यकालविधायकम् 'आपदि हुतमित्येव प्रनीयात् ' इत्युक्तवान् । य. मुख्यगौण कारानगुष्ठाने प्रायश्चित्तमेव तव्य न तरकर्मस्वरूपानुष्ठानम् । तर प्रायश्चितेनेव तत्कार्यसिद्धि कल्प्यते उत्तरकर्मस्वधिकारसिध्यर्थम् । यावज्जीवाभ्यासेन नियतपूर्वापरवर्तिन। धर्मणा तत्तनियतकालेऽधिकार प्राप्त कृपत्वात्पूर्वाधिकार कार्यसिध्युत्तरपालमुत्तराधिकार प्राप्तिः। यद्यप्ये- तादृशाधिकारक्रमपरवचनं नास्ति " बृहस्पतिसेयेनेट्या वाजपेयेन यजेन" इतिवन्, तथापि प्रयोग- विधिना सामर्थ्यप्राप्तकमस्याप्यनुज्ञात वाहपूर्वकाले तत्कालवर्ति कर्माधिकार प्राप्त तरसाधनानुदान- स्यावश्यम्भावित्वात् तत्कार्यसिद्धावुत्तराधिकारः । अतः प्रायश्चित्तेनापि पूर्वाधिकार कार्य सम्पले उत्तराधिकारप्राप्तिरित्यभिप्रायः । ग. उत्तर फर्मकाले पूर्वकर्मानुष्ठानानन्तरमुत्तरकर्मानुष्टाने पूर्वकर्मणोऽकृतत्वमेवेति न तकित इति । घ. प्रधानोपकारकत्वादास्य प्रधान प्रयोगसमा पूर्व व्युत्क्रमेणान्तरितप्रायश्चित्तं कृत्वा तत्स्तव्यम् । परिसमाप्ते तु प्रधाने विस्मृतमा न तव्यम् , यहिः प्रयोगे क्रियमाणस्योपकारवस्वाभावादिति । 5. गमिष्यामीति सङ्कल्प्य यानेषु भाण्डानि समारोप्य वास्तोपतीयस्थाने ' तुभ्यं त"इति जुहोति ।

·प्रायधिशानि]. नवमप्र प्रथमः पटलः कअधार्याणामपि समारोपणम् , अन्वाहितत्वात् । आत्मसमारोपणमपि लभ्यते । नेत्युपदेशप ॥९॥ यत्र व लेत्तदेतामिष्टिं संस्थापयेत् ॥१०॥ यत्र वसतिरस्य भवति निर्भये तत्रेष्टिसंस्था, "कृतान्तात् ।। १० ॥ यद्यन्वाहितागेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुपसामग्रमख्यदि- त्यन्यं मणीय भूरित्युपस्थाय यो अग्निं देववीतये हविष्मा आवि- वासति । तस्मै पावक मृडय स्वाहेति पूर्ण सुवं सर्वप्रायश्चित् हुत्वा "इदं विष्णुर्विचक्रम” इत्याहुतिं जुहुयात् ॥ ११ ॥ अन्याहितामेरनुगमने प्रायश्चित्तं भूरित्युपस्थानं मनसा । सुवेण सर्वप्रायश्चित्तम् । समुच्चयेनापि न 'यते सर्वप्रायश्चित्तमिति । केचित्त्वाहुः- 'पूर्णश्च सुवं हुत्वा सर्वप्रायश्चि- सञ्चास्य नियतं जुहोतीति ॥ ११ ॥ जपेदित्येके ॥ १२॥ मनसा व्रतोपायनीय यजुर्जपेत् ।। १३ ॥ नतोवायने भवं यजुर्वतोपायनीयम् “अग्ने व्रतपत" इति । यावद्वा 'येनोक्तं तदेव मनसा केवलं जपति । यजमानार्थत्वाद्रतानां याजमानम् , “ चरिष्यामि " इति लिझात् । योऽमीनन्याधाय व्रतमुपैति स यदुद्वादयति विच्छित्तिरेवास्य सा' इत्यनुगते 'मतविच्छेदाद्यजुपा तस्य सन्धानम् । चउपदेशस्तु- पूर्व सर्व व्रतोपायनीयं पुनर्यजमानस्येति । केचित्तु-नोपायनीयं यजुरध्वर्युर्जपतीत्याहुः, यजमान इत्यवचनात् ॥ १३ ॥ I. B. 2 reads भूयते 2. Ibid पूर्णसुत्र 3. Ibid अत्र नियत B.T. reads येन नोक्तं 5. B. I. reads व्रतच्छेदात्. १. आहवनीयादीनामित्यर्थः । ख. 'पृथगरणीषु' इति विशेषवचनात् आत्मसमारोपणं नेत्युपदेशमतम् । ग. पूर्व यावत्कृतं तत ऊर्द्ध कुर्यादित्यर्थः । प. “ मनसोपतिष्ठेत मनो वै प्रजापतिः" इति श्रुतेः । *. उत्तमपुरुषसामाशाजमान तस्य । वतस्य विच्छेदे सति ' अमे बतपत" इति यजुषस्तत्सन्धा- यकवायजुरपि याजमानमिति । . इटपर्थ वेन पुनरंजमानो व्रतोपायनी सर्व यजुचतुष्टयं जपती युपदेशमतम् । 'भमे ग्रसपते व्रतं चरिष्यामि, वायो प्रवपते, भादित्य इतपते, व्रतानां तपते प्रतं चरिष्यामि'। 4.

·- भापस्तम्पनौतमूत्रीये पूनस्वामिमाध्ये [ क. १सू. १७ यः कथनानुगच्छेदेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेत ॥ मन्थेद्गाह- पत्यम् ॥१४॥ या प्रकृतिर्दक्षिणाग्नेः ॥ १५ ॥ यः फब्धनानुगच्छेदिति नान्वाहितप्रायश्चित्तम् । सभ्यावसध्ययोत्सर्वप्रायश्चित्तमेव या प्रकृतिरितरेपामित्यवचनाद् द्वयोरेवानुक्रमणात् । निरवशेषवादात्सोमेऽपि दीक्षणीयोचरकाल- मन्नाहितप्रायश्चित्तमेव त्रयाणामपि । प्रणीते स्वौत्तरवेदिके यार्हपत्यमुद्वा(स)येत्, अत एवं पुनर्मन्थेदिति शालामुखीयत्व स्यात् । औत्तरवेदिकस्य वनाहितनायश्चितमेव, यावन्नामी- ध्रीयप्रणयनमेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेतेति वचनात् यस्मिन् कस्मिंश्चिदग्नावुनस्थानादि सहोमकं क्रियतेऽदृष्टरूपसाधनत्वात् । इतरथा' आहवनीय एव हुयेरन् । केचित्तु होम आहवनीय एवापरिहार्योऽयमिति ।। यद्याहिताग्नेरग्निरपक्षायेदा शम्यापरासात्परिवाजपतिः कबिर- निरिति त्रिः प्रदक्षिणं परिक्रम्य तं सम्भरेदिदं त एकं पर उत एक तृतीयेन ज्योतिपा संविशस्व । संवेशस्तनुवै चारुरोधि प्रिये देवानां परमे जनित्र इति ॥१७॥ 'अपक्षाणं देशान्तरगमनम् , अमेरविधानात् । अन्याहितामेरेख मा भूदपक्षाण- प्रायश्चित्तमिति सर्वार्थ पुनराहितामिग्रहणम् । आहितामेरिति वचनाद् ब्राझौदनिके भवतीत्युपदेश." । अन्माहित ने पक्षाणविधिः, पुनराहिताग्निग्रहणात्। सोमे चित्येऽमी च कालवृद्धिमयान्नापक्षाणविधिः । शम्यापरासः शम्याक्षेपः । यावच्छम्यया प्रविध्येत् तापति गते चामो प्रायश्चित्तम् । 'उपदेशो मर्यादा शम्यापरासः । अगिपि प्रायश्चित्तम् । न 2. J. B. 2. omits कस्मिश्चिन, B. I. reads उपस्थानादि होमान्त and omits अष्टस्पसाधनवाद. 3 B. 2. adds होमा' after इतरथा and omits एव 4. B. I. reads अपरिहार'. 5. B.I. reads अवक्षाणं 6. B. I. adds अग्नी च after उपदेश. क, प्रणयनादिवानगन्तरेणानरायतनाहिर्गमनमपक्षाणम् । ख. 'यग्नि पक्षायेत्' इत्येवावते सर्व परिसिद्धराहितामिमहणाच्छृत वेऽपि प्रामोदनिकायस्थायां न भवति प्रायश्चितम् । 1. अवाहिनावधाविशिष्टस्य नापक्षाणविधिः, भाहिनामिरान्दोपासनस्याहितामिमाने तात्पर्यात् ।

·प्रायश्चितानि ] नवमप्रभ प्रथमः पटलः यत्र परिक्रमणाय शक्यम् । परिक्रमणं सर्वतः प्रदक्षिणीकरणम् । 'यम्मादमिर्गतः तत्र क्षेपः' सम्मरणम् ॥ १७॥ यदि परस्तरामपक्षायेदनुप्रयायावस्येत् ॥ १८ ॥ परस्तरां परतश्शम्याप्रासात् । अनुप्रयाय तं देशं गत्वा यत्र गतोऽग्निः । असमारूढा अमयः प्रत्यक्ष नीयन्ते, एकदेशस्य समारोपणाशक्यत्वात् । 'प्रवृत्तमित्यन्येऽपि प्रत्यक्षं नीयन्ते। केचित्तु अपक्षाणवर्ज सगारोप्य नयन्ति, देशान्तरगमने समारोवणं दृष्टमिति । अवसानं तत्रैकमहस्तिष्ठति ॥ १८ ॥ तदग्नये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १९ ॥ पथोऽन्तिकाहहिराहरेत् ॥ २० ॥ कृत्वा पाथिकृतीम् । पथोऽन्तिकात् पथस्समीपात् चर्हिः । 'आ देवानाम् ” इति पाथिकृतः, 'प्राकृते स्विष्टकृतः ॥ १९, २० ॥ अनवान् दक्षिणा । सिद्धमिष्टिस्सन्तिष्टते ॥ २१ ॥ यद्यमिहोत्रमध्येऽवसानं कृत्वाऽमिहोत्रसंस्था, तत इष्टिः । अथेप्टिमध्ये पशुमध्ये वा पथिकृतोऽपि तदेव तन्त्रमुपजीवति । नीत्वानीन् कृतान्तात्प्रक्रमः । अथेप्टिमध्ये 'सर्व- प्रायश्चित्तम् , नान्येष्टि: “ यस्य यज्ञे प्रतत" इति लिङ्गात्सर्वत्र ।। २१ ।। ततः श्वोभूते गृहेषु प्रत्यवस्यति ॥ २२ ॥ श्वोभते धः प्रभाते गृहानागच्छति । "सोनेऽपि दीक्षा देवयजनम् ॥ २२ ॥ यस्य हविपे वत्सा अपाकृता धयेयुस्तत्स्थाने वायव्यां यवागू " असे नय " निर्वपेत् ।। २३ ॥ 10. 1. B. 2. reads यस्मानिर्गतः, 2. lbid wrongly reads पक्षेय. for प्रक्षेपः, 3. B. 2. reads परायात. 4. Ibid समारोपणस्य. 5. Jbid प्रवृत्ति. 5. Ibid पाधिका. 7. lbid प्रास्त: स्विकृत. 8. B. 2, omits सर्वप्रायश्चित्तम् . 9. B. 2. and 3 read गच्छति. B. 2. reads सोमोऽरि दीक्षितान. क. देशान्तर इति शेषः। ' भन्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनःनि विद्वान् । युयोध्य सज्जुहुराणनेनो भूयिष्ठां ते नमामि विधेम । (ते. सं. १.१.१४.३.) २ भा देवानामपि पन्यामगन्म यच्छक्नबाम तदनु प्रबोव्हुम् । भनिद्विान् स यज्ञा सेदु होता सो भध्वरान् स ऋतून कल्पयाति ॥ (त. सं. १.१.१४.३.)

·भापरतम्यमातसूत्रीचे पूर्वस्वामिभाये [क. सू. २३ यदि पिबेयुर्वत्सा अपाकृताः यदेज्या न संवर्तते तदा यवागः । अर्थपाने त्वन्तरित- मायश्चित्तम् , सर्वप्रायश्चितच 'हूयते । यवागूः ग्रीहिभिरपि 'बालपैयाए। 'सानाय्ये पूर्व- निर्यापादयस्त्यर्थलोपानिवृत्ताः, न शास्त्रात् । इह तु तस्योपधगुणत्वालियन्ते 'निष्पत्यर्थत्वाद्ध- विपः" । उद्वासनोत्तरकालन्तु सान्नाय्यधर्मा एव, स्थानापत्तेः । अन्ये त्याहुः तिरः पवित्रसेका- दयस्सामाग्यधर्मा एवं स्थानापणे, नार्थलप्सा इति । शाखाहरणादयम्तु दोहनान्ता' अर्थलुप्ता इति न क्रियन्ते । निर्वापणादयस्तु तण्डुलोत्पादनान्ता' अर्थलोपारसान्नाय्यापूर्व- निवृत्ताः । इह त्वौषधगुणा' उपकुर्वन्तीति क्रियन्ते । “वायो शतम् " "'प्र यामिः" इति वायो। हुतानुमन्त्रणं सान्नाय्ययत् । नानादेवतत्वात्पृथक्प्रदानम् । सान्नाय्यस्य यदा तु दोह- द्वयं पिबन्ति वत्सास्तदा ययाग्योरेकदेवतत्वात्सह प्रदानम् ॥ २३ ॥ 2. " 1. B. 2. reads हूयत इति. Ibid wrongly reads मालेपेया. 3. B. I. deads सानाय्यापूर्वाग्निपणादयः, 4. Itid नित्याधुवाद . 5. B. 2. reads दोहनार्था.. 6. B. I. तण्डुरोत्सायनान्ताः, 7. B. 2. reads गुणवत् । 8. Ibid भिन्न. 9. Ibid प्रधान. ro. Ibid देवतस्वाद. क. एकदेशपरोऽधशब्दः, यागमात्रव्यसम्भवेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्वा दोहनादि वर्तव्यम् । सर्वप्रायश्चित्तन्तु समुच्चयपक्षे यागनिवृत्तिसम्भवेऽपि " नास्यैतां रानि युमारा अपि पयो लभन्ते " इति सर्वस्य पयसो दोधवादेकदेशविनाशेऽपि प्रायश्चित्तं भवत्येवेति । स. घनीमावनिवृत्यर्थ बालपेयेति । यथा बाला अपि पिबेयुस्तथा यवागूरसम्पादनीया। सापि यवैरेवेति न, किन्तु माहिभिरपि सम्पादयितुं शक्यत इत्यर्थः । ग. निर्वापावघातादयस्मानपत्योपकारका धर्मा दर्शपूर्णमास प्रकरणे पटिताः प्रकरणात्सर्वयागार्थत्वं भज- माना अपि “नीहीनवहन्ति चतुरो मुष्टीनिर्वपति" इत्यादिविनियोजकवाक्यसामर्यादौषध. द्रव्यकयागार्थत्वमेव तेषाम् । ईदृशयागार्थत्वमपि न स्वरूपेण, आनर्थक्यापातात, मिन्नु तत्तयाग. अन्योत्पत्यपूर्वार्थत्वमेव स्वीस्तव्यम् । तथा सति साहाय्यापूर्व प्रयुक्तत्व निर्वापादीनां न प्राप्नोति, सामान्ययागस्यौपधन्यकावाभावात् इति ययपीयं स्थितिः तथापि प्रकृते नैमित्तिकप्रयोगे सानाध्यया- गस्य यवागूदन्यं देवतान्तर विहितम् । तम यवाग्वा निष्पत्यर्थमवघातनिर्वापादीनामपेक्षित- स्वाद् द्वारसस्थानेषां सान्नाव्यापूर्वार्थत्वमपि प्राममुपदेशत एव । न चास्य कर्मणो विकृतिरूपत्वम् , प्रकृति भूतस्यैव कर्मणोऽभ्युदयेष्टिवद् देवतान्तरविशिष्टप्रयोगमानोपदेशात् । अत उपदेशत एवापध- धर्मा अन कियन्त इति । , पायो शत हरीणां मुवस्व पोयाणाम् । उत या ते सहस्रिणो रय मापानु पाजसा । (ते. सं. २.२.१२.७) २ प्रथामियांसि दाधारसमच्या नियुद्भिर्वायविष्टये दुरोणे । नि नो रयिर सुभोजसं युवेह निवीरषद्गग्यमश्वियं घ राधः ॥ (ते. सं. २.२.१२.८) - ·प्रायवित्तानि ]. नवमप्रश्न प्रथमः पटलः १२५ अधोत्तरस्मै हविये वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ २४ ॥ उत्तरं हविः । पुनरावृत्तित्सर्वस्य दर्शम्य, हविश्शब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वात्' । प्रणयनादिब्राह्मणभोजनान्तं तत्संस्थाप्यान्यद्धविः तदैवतं निर्वपेत्' इत्यत्र तदै रतवचनात् । केचिद्विनष्टमेव दधि पयो वा पुनरावर्तयन्ति, इतरयोरदुष्टत्वात् : अन्ये तु प्रधानेज्यां कृत्वा तदैव वत्सापाकरणादीन्यावर्तयन्ति । तेन चेष्ट्वा शेषं सर्वप्रधानानां तन्त्रेण ॥ २४ ॥ यस्य सायं दुग्धं हविरार्तिमाच्छतीन्द्राय बीहीनिरुप्योपवसेत् ॥ २५॥ सायं दोहस्यातिः नाशो दोपोऽपहरणं वा। इन्द्रायेति संप्रदर्शनम् । महेन्द्रयाजिनो महेन्द्रायेति । व्रीहीनिति वचनाद्ययकालेऽपि त्रीय एव निरुप्यन्ते । निर्वापं कृत्वा ग्राम्येभ्य उपवसति आरण्याशनं करोति । अथ तु कृते, विनाशे निर्वाप' एव क्रियते । अन्य- बाप्यार्तिगतावनन्तरं निर्वापः । दर्भानास्तीर्य, अमीहोत्रहवीं शूर्पञ्चापरतः। पुरतः पात्री यदि पायां निर्वापः' । “ संविशन्ताम् " इत्यमिमृश्य वाग्यतः सुगादानादि अन्यावापनान्त- मिन्द्राय कृत्वा विरमति । श्रोभूते यथाप्रकृति कृत्वा' वाग्यतः पात्राण्यभिमृश्यासंमृष्टान्याशेय- निर्वापादि प्रतिपद्यते ॥ २५॥ यत्मातस्यात्तच्छृतं कुर्यात् ॥ २६ ।। मीहयः प्रवृत्ताः सान्नाय्यस्य प्रतिनिधिरिति प्रातःहेऽपि त एव स्युः, अत उच्यते- I. Ibid संप्रदर्शनार्थत्वात् , B. I. ह विश्शब्दसंसांगत्वात् . 2. B. I, reads निर्वापण. 3. B. 2. reads पंच परतः पात्री. 4. B. I. reads रफ्यश्व पश्चात् after निर्वापः. 5. B. 3. omits कूरघा. 6. B. 2. reads पात्राणि संमष्टानि. क. 'उत्तरस्मै हविष' इत्येकवचनश्रवणेऽपि हविरशब्दस्यकवशिष्टिस्य प्रदर्शनार्थत्वात्कृत्स्नप्रयोगा- वृत्तिरिति । प्रदर्शनार्थमिन्द्रायैनि निर्देशः। स. सदेवताके यागे द्रव्यमा प्रतिनिधीयते । तेन सानाय्ययाजिमात्रस्य नमित्तिकमिदं कर्म सिध्यति । इन्द्रायति देवतानिर्देशा भाये प्रकृतत्वाधवागूदेवतैवात्रापि प्राप्नुयात् । अतस्सानाय्यस्य देवता. ग. नितिचोदनया ग्रीहियवयोरुभयोः प्राप्ती सत्यां प्रीहीनिति पचनानियमः क्रियते “ सोमाभावे प्रतिकानभिपुणुयादि" तिवत् । तेन ययकालेऽपि नौहय एव निरुप्यन्त इति । १. कृते नायासे पश्चाद्यदि सायं दोहार्तितह निर्वाप एव नोपवासः । (ते. सं. २.५.३.२.) इति सानाप्योत्पत्तिमामो सान थ्येन सह मीहीगामप्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । अतस्वल्यधर्मतया प्रतिनिधिरूपेणकस्मिन् सायं दोहे प्रत्ता मोहयः इन्द्रस्य यमं जानुपः ·आपमम्बधोवसूधीये धूतस्यामिभाध्ये [क. १२.३५ यत्प्रातस्स्यात्तच्छृतं कुर्यादिति ॥ २६ ॥ अयेतर पेन्द्रः पुरोडाशरस्यात् ॥ २७॥ इतरः कृतनिर्वाप ऐन्द्रो या माहेन्द्रो वा पुरोटाशः क्रियते। *प्रतिनिधित्वाल्सा- लाय्यधर्मा एव यवान्यादीनां पञ्चशराबपर्यन्तानाम् । यस्तु हविस्सिदिस्त ओषधिधर्मा अपि कार्यास्तद्वारम् इति ॥ २७ ॥ तस्य मातदोहेन समवदाय प्रचरेत् ॥ २८॥ एतदेव माताह आर्तिगते प्रायश्चितम् ॥ २९ ॥ सायं दोहेनास्य समवदाय प्रचरेत् ॥ ३० ॥ दोहेन सह प्रदानं पुरोडाशस्य । अत्रापि पुनरिज्या। श्रुतेः अथोत्तरमै हविये वत्सानपाकुयर्यादिति । यद्यपि नोउदिष्टा गसूत्रकारेण, वत्सापाकरणग्रहणञ्च पुनरिज्या- प्रदर्शनार्थ सर्वत्र ॥ २८-३०॥ घस्योभी दोहावातिमाच्छेयातामाग्नेयमष्टाकपालं निर्वदैन्द्र पञ्चशरावमोदनम् ।। ३१ ॥ युगपदुभयोराणे पश्चशरावः । यदा तु कृते पुरोटाशे दोहनाशः, तदा द्वितीयो- प्रातदेऽपि भवेयुरित्याशष समाधीयते-अनयोमिनयागवायीय व्यस्य दोषः तस्यैव प्रतिनिधियुका इति । क यवाग्वादयः पञ्चशरावपर्यन्तारसामप्यप्रतिनिधयः। प्रतिनिधीनां प्रतिनिधिश्च तद्वत् ' (जे. सू.- ३.६.१४.) इत्यधिकरणे मुमद्रव्यसमान विधानत्वं सिद्धान्तितं जैमिनिना। अत प्रतिनिधियूपदेशेनैव धमणां प्राली विनियोगशास्त्रार्थनिरूपण पर्यवसान भवति । एवं विकृतिप्राप्त्यपेक्षायौ तु अपघातायु- पदेशनिहरणपर्यवसानम्-यदीयोऽपघातः, तदीय हविः प्रवृतिद्रव्यसंस्कार्यमिति । अतो यथासम्भव सामान्यधर्माः । हरि पस्यर्थ वेन त्वौषधधर्मा अपि कार्यास्त वारमिति। स. सम्प्रतिपन्न देवताकत्वाद् देहदय वत्सहप्रदानमित्यर्थः । म. पुनरिज्येति शेषः प.यस्य सायं दुग्धम्' इति सूत्रसरेणास्मच्छाखानुवादेन प्रत्यभिज्ञाप्रदर्शनादरमच्छाखायाच 'उत्तरस्म हविपे बरसान्" इत्युपदेशात्सर्वत्र वत्सापकरणप्रणं पुनरियाप्रदर्शनामिति । छ, एकनाशप्रयुक्तन मत्तिकेऽनारब्धे सति यदा द्वितीयस्यापि नाशो भवति तदा नाशकमेण युग- पद्विनियोगः । च. प्रथममन्यतराता सत्यां तनैमित्तिके पुरोडाशे निष्पन्न द्वितीयार्तिर्यदा भवति तदा पुनरप्यन्द्र वए पुरोडाश,न पधशराव ओदन इति । . . .

·, केचित्याहुः-' अनि पुरोडाशेन यजेत ' इति पुरोडाशाभ्यामित्यवचनान्न सह प्रदानमानेय- प्रत्यश्चितानि ।' ‘नवर्मप्र प्रथमः पटलः ऽप्यन्द्र एवं पुरोडाशः। शरावों मुष्टियुक्प्रत्याम्नायो “मलुकः । त्रीणि समन्त्राणि द्वे तूष्णीकविकारे, 'द्वादशमचेग' इति "दर्शनात् ॥ ३१ ॥ अग्निं पुरोडाशेन यजेत, इन्द्रं पञ्चशरावेण ।। ३२ ।। "द्वितीय आग्नेयः, कपालोपधाने कृते पूर्वस्याग्नेयस्य प्रातदोहोत्पत्ति.'। अन्ये खाहु-एक एवानेयः, शाखान्तरे प्रातदोहोत्पत्तिः प्रातरनिहोत्रकाल' उपदिष्टा । यदा निरुत आग्नेय उभयो गः तदाग्नेयं निरुत्य पञ्चशरावः । उत्पन्न त्याग्नेये यदा दोहनाश- स्तदा पञ्चशराव एव केवल इति । उभयोराग्नेययोस्सहप्रदानं पविभवात् ॥ ३२ ॥ पञ्चशरावेण वोमे देवते यजेत ॥ ३३ ॥ अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३४ ॥ यदापि पञ्चशरावेणोभे देवने, तदाप्यानेयस्य पञ्चशगवन्य चैकदैवतत्वात्सह प्रदानम् । 6 योरिति । इन्द्राय निरूप्य 'तेनाभिश्चन्द्रश्च पश्चादिज्यते । केचित्त्वाहु--इन्द्राय श्रीहीनिरुप्य रात्रौ सङ्कल्पमात्रमिन्द्रायकुर्वन्ति, काल एव निर्वापः । तदनुपपन्नम् ; पय एवारभ्य गृहीत्वोपवसतीति ग्रहणं हि निर्वापः,' यस्या गृहीतं हविरभ्युदियादि 'ति । न्या- 1. B. 2. reads उत्पत्ता 2. B. I. wrongly reads अग्निहोत्रकालोपरिटायदा. 3. B.2. omits पक्र 4, lbid दोह. 5. B. I, reads चैकत्वात् . 6. B. 3. reads अवचनात्पृथग्दान 7. B. I. reads तेनाप्रयेऽग्निश्चन्द्रश्य. 8 B I. and 3 read निर्वाह एव. क. 'मकु' इति भाषायाम् कारेणोकम् ग. नित्यादानयादयमन्या, ख. वाजपेये वाईस्पत्यरसप्तदशशरावो नवारश्वरविहितः। तत्र द्वादशमन्त्रेण तूणीमितराणि ' इति सूत्र- । सप्तदशशरावः प्राकृतमुष्टिवकारः । प्रतौ च चतुर्पु मुधिषु प्रयाणा समन्त्रक्त्वं चतुर्थस्य सूप्णीश्त्वमस्ति । तथैव सप्तदशशरावेऽपि समन्वक्त्यतःणीकाययोः प्राप्ता सस्या ' द्वादश मन्त्रैण तूष्णीमितराणि' इत्युक्तम् । तेनैव न्यायेन प्रकृतनैमित्तिरप्रयोगेऽपि द्वे तूष्णीयविकारे। न तु नित्यानुवादः। नियस्यानेयस्य पालोपधानोत्तरकाले प्रातदोहोत्पत्ते- नित्यस्य निर्वापकाले उभयोरातिसम्भवानिमित्तानेयो नित्याद्भिग्न एव भवति इति । अन्येषान्तु मते एक एवाप्नेगः । शाखान्तरे प्रातदोहोति: प्रातरगिदोपकाल एसोपदिष्टा। मत मा निपान्प्रागेवोगयातिसम्मयानित्यानुवाद इति । ५. एदेवनारवादुमयोस्सह प्रशनसम्भयानित्यस्य नैमितिदस्य च सदानमिति । १. महगस्य निरपरत्वे प्रमाण 'गस्या ' इति ।

·१२८ भआपस्तम्ब नौतसूत्रीये धूस्वामिमा [क सू.. यस्तु-यवागूः ऐन्दः पुरोडाशः पञ्चशरावधाविषयः, एते निमित्तसंयोगार्थाः! आग्नेअधिकारी यवागू :, ऐन्द्रः पुरोडाशः पञ्चशरावश्चन्द्र अधिकारी, न सानाय्यस्थाने ।। ३३, ३४ ॥ इति प्रथमा कण्डिका यस्य व्रत्येऽन् पत्न्यनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य यजेत ॥१॥ नत्यमहः व्रतोपायनप्रभृति याबद्तविमर्ग' इति । अनालम्भुका आर्तवोप- जनने नालभते भाण्डादीनिति । अपरुध्य यजेत न तो सपत्नीकार्याणि कारयेत् ॥१॥ जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वोदक शुल्वं सनहनं स्तृणीयात् ॥२॥ . B. 2. omits विसर्ग 2. B. I. and 2 read यजेनि तां पानी कारयेद. क. पूर्णमासे यहिंध्या हिरमणेऽमावास्याया कृते च वत्मापारण व्रतोपायनं भवति (See आप. श्री. ४.२.६ ) वतविसर्गश्च यज्ञविमोमानन्तरम् । (See आप. धो. ४.१६.११) व्रतोपायनाट्य पन्या रजस्युत्पने तामपाध्य-निस्सार्य याग इति भाष्यातीयते । 'प्रकान्तममिहोनादि यत्तिचिच्छतिचं दितम् । अतवाभिप्लुतो नारी विहाय कुरुते द्विजः ।। इति स्यनुसारेण तु प्रकान्ते फर्मणि सल्प दूर्द्धमेप तथाविधा पत्नी विहाय याग इति प्रतीयते । अन किं व्रत पायनादूर्ध्वं पूर्वोक्तनिमित्त जातेऽध्य याग, उत सङ्कल्प दूर्ध्वमेवेति सशयो भवति । अवाय समन्वयः-दर्शपूर्णमासयोर्यावज्जीवसङ्कल्पदशायां पत्न्याः प्रतिमासं रज प्रादुर्भावमझोकृत्यैव यावजवाधिकारा ' अनारम्भुका भवनि" (ते. प्रा. ३.५.१ ) इति वर्तमानापदेशाच्च तत्र प्रयोग. सङ्कल्पात्पूर्व रजम्युत्पनऽपि अरुय यापः, मुख्मवालातिकमस्यायुक्तावात् । यैश्च यायचीवमेश्सङ्कल्पे प्रमाणाभावात् प्रतिप्रयोगमधिकारभेदेन सष्वरूपभेद इति विभाव्यते तेषामपि मते साल्पादूर्भ रजस्वला चेदपरुध्य याग एव । 'मतोपायनप्रमृति यावद्विपर्ग ' इति भाष्यन्तु सूनस्य 'नत्य' शब्दचिन परम्, अन्यथा प्रविसर्गानन्तर रजस्युपत्ते वर्मविरोधसम्मवात् व समापने न स्यात् । यदि च व्रतविसर्गावद्ध पत्नी कार्याभावात्तर्मसमापने न विरोध इति विभाव्येत, तर्हि प्रतविसर्गात्पूर्व- मपि पुष्टिमतीत्युस्थानापूर्व पली कार्याभावाद् ‘यावद्विसर्ग' इत्यविवक्षितं स्यात् । तस्मादत्य- काले नालामुविमानं विवक्षितम्, न पुनस्तदानीमेव रजस उत्पत्तिः । अत एव 'अग्न्यमवधान. प्रमृत्यवरुध्य यजेत ' इति भगवान् बोधायनः। तच्यौते धर्मणि संकल्पिते रजस्वला येतां विहाय कर्म कर्तव्य मेव । ' यस्य वयेऽहन्' इति ब्राह्मणानुकरण सूत्रमारस्य, सूत्रस्थावत्यशब्दनिर्वचन- प्रदर्शनच माध्यकारस्य कर्मकारोपरभणार्थमवेति । स. पनीमार्याणि-आग्यावेक्षमादीनि, पत्नीसंस्कारास्ससहन,दयाः । अत्र 'प्रोक्षणीरासादयेष्मान्यहिए- पसादय घुयय घुचच समृद्धि पानी सनद्याश्येनोंदहि' इति ये पली संनयेति पश्यनितिः, प्रेपे प्रयोजनमैदेन मन्त्राणों मितत्वात् । अन एतेषां रोपेडी धर्म समापनीयमेव । . - .

·१२९ प्रायश्चित्तानि नयमप्रश्शे प्रथमः पटलः जघनेन वेदि पश्चाद्वेदेः । अन्तर्वा वेदेः। उदक शुल्बम् उदगमे शुल्बे निपातितेऽपि उदग्भवति, उदगग्रस्य पत्नीयोक्त्रस्य ॥ २ ॥ यदा त्रिरात्रीणा स्यादथैनामुपहयेत 'अमूहमस्मि सा त्वं चारहं पृथिवी त्वं सामाहमुक्त्वं तावेहि सम्भवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तबै रायस्पोपाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय" इति ॥ ३ ॥ चिरात्रीणा त्रिरात्रातीता, यदहः करोत्यूतुगमनम् । दृष्ट्वोपह्वयेतेत्यनन्तरं स्यात्"। अतस्विरात्रीणेत्युच्यते । 'व्याहरणमेवतैर्मचैमिथुनार्थमुपह्वानम् । पश्चादभिमन्नणं " विष्णु- योनि कल्पयतु " इति ॥ ३॥ यस्याग्निहोत्रं सानाय्यं वा विष्यन्देतोदङ् परेत्य वल्मीकवपा- मुद्धृत्य " 'प्रजापते न त्वदेतानि" इति प्राजापत्ययर्चा वल्मीकवपा- यामवनीय " भूः” इत्युपस्थायान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् । यदि सा- नाथ्यमन्यदागमयेत् ॥४॥ उद्वर्तमानस्य विविध स्यन्दनं विष्यन्दनम् । यदि प्राप्नोत्यमि भूमिं वा, उद- गल्या यो वल्मीकः तस्य वपायाम् । वग्रीमिरुद्धृता' मृत्तिका वल्मीकवपा । उद्धननं तस्या अपनयनम् । वल्मीक एव यल्मीकरपा तस्या उद्धननम् । यथा बिलमपाहियेत । 'प्रजापत " इति बिले क्षेपस्सर्वस्य । न च स्वाहाकारः, होमो न भवतीति । गरेत्यु- पस्थानमुपांशु । हविसंस्कारो दोहनेन विनाप्यन्यस्यागमः', सान्नाय्यम्य कुम्भ्याम- 1. B. I. and 2. read अन्तर्वेदि. 2. B, 2. omits of 3. B. I. reads व्याहरणमेमिः 4. B. I. reads उधूल्य बल्मीयवपामत्तिका 5. B.2.omsts वल्मीक एव 6. B. I. Teads अपादियो 8. B.2.onnts आगम: 7. B. 3. reads दोहन क. शुल्वं समदनसाधनं योक्तम् । उदा उददेशे स्तरणं न भवति, किन्तृगप्रस्तरणमेव । अन्यथा 'जपनेन वैदिम् ' इति विरोधात् । स. स्तरणादिति शेषः। ग. नुगमन मिति रोपः। ५. याप 'प्राजापत्यये 'ति निदेशाद् देवतास्मरणम्, तथापि 'अवनीय' इत्यवनय विधानेन होम- रूपत्वाभागान स्वाहाकारः । मतोऽन्यत्रापि होगचोदनादिपु न स्याहार न चा देवतानिर्देशः। छ “भूरित्याद भूतो प्रजापति." (त. पा. ३.५.२ १.) इत्यर्थमा भूरियस्य प्रागपत्यत्व धीर्तनात् ॥ यविचित्माजापत्यम्" इति तस्योपाहरवम् । . से. प्रा. ३.७.१.९ २ प्रजापत न देतान्यन्यो विश्वा जसानि परितो यर । (ते. प्रा. ३.५.७...) यलामास्ते जुहुमस्तसो अस्तु पय काम पतयो त्ये.जाम् ॥

·भारतम्बधीतसूत्रीये धूर्तस्यामिभाष्ये [फ. १ सू.६ धिश्रयणादि॥४॥ यदि कीटोऽवपद्यत मध्यमेनान्तमेन चा पलाशपर्णेन "'मही द्यौः पृथिवी च नः" इति द्यावापृथिव्ययन्तिःपरिधि निनीयान्यां दुग्ध्या पुनर्जुहुयात् । यदि सानाय्यमन्यदागमयेत् ॥५॥ कीटः अमेध्यसेवी यदि पतति पिण्डसंपर्तकः, अग्निहोत्रे सान्नाय्ये वा। अन्तः- परिधीति देशमात्रं मध्यमपरिधिदेशस्य ॥ ५॥ 'यस्याग्निहोत्रमवत् " मित्रो जनान्कल्पयति प्रजान- न्मित्रो दाधार पृथिवीमत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिपाभिचष्टे सत्याय हव्यं घृतवज्जुहोत" इति तत्कृत्वान्यां दुग्ध्या पुनर्जहुयात् ।। ६ ।। पुनरग्निहोत्रवचनान्न सानाय्यस्याववृष्टस्य प्रायश्चित्तम् । “स जुहुयादि" ति श्रुतेः " मित्रो जनान् फल्पयति नजानन् " इति पूर्वाहुतिः। सस्थाप्य मार्जनान्तं पुनहोंमो बिह- रणादिमार्जनान्त.। उपदेशो 'वृष्टयन्तः पूर्वहोम., द्वितीयो दोहनादि मार्जनान्त इति ॥६॥ 1. B. 2. and 3 read an. 2. B. 3 reads पूर्वो पृष्टयन्तो होम'. क. यद्यपि यदि सानाप्यमन्यदायमयेत्' इति पयसः प्रक्षेपमानविधिः, तथापि कुम्भ्या अपनीतस्वा- पुनरधिनयणादि समन्त्रक दोहनव्यतिरिक्तस्सस्कारः । मिहोन तु वल्मौरवपायामवनीय तदन्त- मुसज्य पुनम इति । ख, उपलक्षणमिति शेषः । ग, अवष्टम् अवपतितेन वर्षेण पितममिहोन सम्बन्धि हविः, न तु साम्नाय्यम्। विष्यन्दनकीरपतनानिमित्त प्रायश्चित्तमग्निहोने सानाय्ये चोपदिष्टम् । तथावष्टनिमित्त प्रायश्चित्त नोभयोः विन्त्वमिहोन एव । अत एव सूनेऽग्निहोनशब्दः पुनरुपात्त । घ. ब्राह्मणऽत्रटेन द्रव्येण कि होतव्यमुत न होतव्यमिति सन्दिा, तनव द्रव्येण होमे सम्पाद्यमाने शरीरे घुरूषप्रास, होमस्यावरणे यज्ञविच्छेद इति पक्षद्वयेऽपि दोषमभिधाय तन्नित्तये "मिनो जनान् " इति मन्त्रण “स जुहुयात् " इति होमो चिहितः । सूत्रमारस्तु 'तरत्या' इत्या निर्दिशति, न होमकरणमुपदिशति । तथापि “स जुहुयादि "ति श्रुतिलेन “मिनो जनान् " इत्सवष्टेन पूर्वा- हुति हुत्वा मार्जनान्तं समाप्य विहरणादिमार्जनान्तः पुनोमः कर्तव्य इति । 4. अववृष्टप्रायश्चित्ततया नैमित्तिकः पूर्वहोमः वर्तभ्यः। तन मन्त्रान्तरच विहिनम् "मित्रो जना" इति । अनेन देवतान्तरानुप्रवेशे जाते नि यहोमस्याकृतत्वात् अग्निहोत्र प्रकरणे शृष्टिसि वृध मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागाम् इति हुत्वाऽप उपस्पृश्य" (आप. श्री. ६.११.४) इति पुनर्वचनस्य , मही द्याः पृथिवी च न इमं यहं मिमिक्षताम् । पिता नो भरीममिः ॥ (ते. स ३.५.११.३.) २ ते. भा. ३.७.२.३. .

·प्रायश्चित्तानि] नरमप्रश्ने प्रथमः पटलः 'यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामुत्तराहुतिः स्कन्देद्यदि वोत्तरया पूर्वामभिजुहुयात् “यत्र वेत्थ वनस्पते देवानां गुह्या नामानि । तत्र हव्यानि गमय" इति वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तत एव तूष्णीं हुत्वान्यां दुग्ध्या पुनर्जुहुयात् ॥ ७॥ हुतायां पूर्वाहुतौ यद्युत्तराहुतिः स्कन्दति 'पतति भूमौ । अभिहोमः उपरि होमः । उत्तरया पूर्वस्याः । वानस्पत्ययेति परिज्ञानार्थम् । तत एव 'सुग्गता- स्कन्नशेपात् तूष्णीमुत्तराहुतिः । यदाप्यभिहोमः कृतः, पूर्वोक्त एव पुन)मयिधिस्सर्वत्र || यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामाहवनीयोऽनुगच्छेदग्निदारी दारावग्निरिति वदन्ननन्तरे शकले हिरण्ये वा जुहुयात् ॥ ८॥ 'अग्निर्दारी दारावग्निः” इत्युत्तराहुतिः । वदन्निति वचनान्न मन्त्रान्तेन । अनन्तरं शकलं यतः पश्चादनुगच्छत्यग्निः, हिरण्ये वा होमः । कागार्हपत्यदक्षिणाग्न्योोम- समाति: । तपनेन्धनपरिसमूहनपरिपेचननिवृत्तिराहवनीयाभावात् उप्मपास्सप्तर्पय इति तपननिवृत्तेरुदेशस्यापि निवृत्तिः । न वा निष्टपनमुद्देशार्थम्' 'निष्टपति' स्वगाकृत्या ' इति 'शंयुनाकार्थे श्रूयते । एवं सत्युद्देशनमनिष्टापत्त्यया क्रियते । सप्तर्षितृप्तय उद्दिशति ' सप्तर्षी- नेव मीणाती 'ति । केचित्तु तपनेन्धनवज सर्व कुर्वन्ति । शकले हिरण्ये वाहवनीयप्रति- निधिरिति । एतदेव प्रायश्चित्तमनुगतेष्टिः। समासे विकल्पे न सर्वत्रानुगतेष्टिमेतामेक इति ॥ ८॥ 'यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिः परिध्यङ्गारः स्कन्देत्तं स्रुवस्य बुध्नेनाभिनिदध्यात्" मा तमो मा यज्ञस्तमन्मा यजमानस्तमन्नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र परायते नमो यत्र निपीदसि । अध्वर्य मा I. 2. B. 2, omits cafa. B. I. reads स्कन्दन, 3. B. 2. reads उत्तराहुति वदन्ति वचनान्तमन्त्राने. 4. B. I. reads गाईपत्यस्य दक्षिणाने. 5. B. 3. reads परिममाप्तिः 6. B. 1. reads उद्देशाधत्वात्. 7. B. 3. reads शयुवा कार्य. तदनन्तरनैमित्तिकनिवेशाधत्वाकाल गधप्रसाच पूर्वो न कृत्यसंस्थः फिन्तु प्रष्टयन्त एव । द्वितीयस्तु दोहनातूर्वभाविना पदार्थाना कृतत्वात् द्रव्यमानस्यापेक्षितत्वाद् दोदनादि मार्जनान्त इत्युपदेशमतम् । क. शकलापरिज्ञाने गार्हपत्यदक्षिगारन्योहीमः । , ते. ना.३.७.२.३. २ ते, प्रा. २.१.१.८. ३ ते. मा. ३.०.२.४.

·मापन पौतमीप धूम्पामिमाप्ये [फ.३.३ हिंसीयजमान मा हिंसीः" इति यदि पुरस्तात् । “ब्रह्माणं मा हिंमी- यजमान मा हिंसीः" इति यदि दक्षिणतः। " होतारं मा हिंमी: पत्नी मा हिंसीर्यजमान मा हिंसीः" इति यदि पश्चात् । “आग्नीनं मा हिंसीः पशून मा हिंसीयजमानं मा हिंसीः” इति यद्युत्तरतः॥९॥ पुग प्रयाजेभ्य इति यावत्मयाजा नारभ्यन्ते । 'परिधेहिनिर्गतः मन्न, पूर्वनम्तु परिप्यमहात् 'पुरोगत.'। सुरम्य बुन्नेन मूलेन । अभिनिदध्यात् पीडयति' " मा तम" इति सर्वासु दिनु" । 'अध्यर्यादि प्रतिदिशं विशेषः ॥ ६॥ आह यज्ञं दधे निकेत्तरुपस्थात्तं देवेभ्यः परिददामीत्येन- मादाय ॥१०॥ आदानादि समानम् ॥ १० ॥ इति द्वितीया कण्डिका "'सहस्रनो वृपभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृतवान्सुप्रतीकः । मा नो हासीन्मेधितो नेत्त्वा जहाम गोपोपं नो पीरपोपच यच्छ" इत्पेनमग्नी प्रहरति ॥१॥ प्रहरति क्षिपति ॥१॥ प्रहृत्य वाभिजुद्दयात् ॥२॥ "क्षिप्वोपरि वाहारस्य जुहोति। एकस्मिन्नपि शिष्टे प्रयाजे प्रायश्चितमुपदेश।२॥ 'यदि कालसन्निकऽग्निर्मध्यमानो न जायेत यवान्यं पश्ये- त्तत आहृत्य जुहुयात् ॥ ३॥ B 3 reads रहिगार B 2 reads परितो गन, B.3 पुरतो गत. 3. Bt.omits पीडयनि 4 lþid reads 3717alda 5. B2 reads शिवा वोपर्यहारस्य 6 B.3 reads एकास्मिन्नवशिट. क. पूर्वस्या दिशि परिपेरभवात्तन हि परिधिदेशगमनं नाम दक्षिणोत्तरपरिध्यप्रदेशाद्वहिर्गमन्म् । अतो यहि परिचीत्यस्य देशोपरक्षार्थ वात्परिधाना पूर्वमप्येतत्प्रायश्चित्तमिति । स. मन्नत्यानुपः इति । ग प्रयाजेन्म इति बहुवचनस्यात्रियमितत्यादेशस्विनवशिष्टेऽपि प्रयाजे प्रायश्चित्तमित्युगदेशमतम् । स्त्रमने तु बहुवचनस्याविरक्षायामपि 'पुरा प्रयाजेभ्यः' इति प्रयाजमारपूर्वगावित्वावगमादे- परिमनपि प्रथाजे कृते पूर्वभाविध न स्यादिति । 2 ·प्रायश्चित्तानि नवमत्रने प्रथमः पटलः १३३ समारूढोऽनुगतो वा यदि मध्यमानो विहरणकालसमीपे न जायेत, यत्रान्यं लौकिकमग्नि पश्येत् तत आहृत्य विहृत्य' होमः भारद्वाजमतात् । कैयदा अपक्षाण- मन्थनं, भस्मनारणी संम्पृश्य मन्थनं वा कृत्वाग्निप्रतिनिधिः । यदा न कृत्वा पविहरण. काले तदा ‘यस्योभावनुतौ ' इति 'पुनराधेयमेव । [यदा तु समारूढस्तदा कृत्वाऽग्नि- प्रतिनिधिम् , अनुर्धतेऽस्तमिते प्रायश्चित्तमे । ततो होमं कृत्या मन्थनम् , अनुगतेष्टिः । यापदन्यो विहरणकालो न जायते । अजाते तु नष्टम् , तदा पुनराधेयमेव । ] केचित्त्वाहुः--मन्थने प्रवृत्ते' यस्य वोभावनुगताविति । नैतत् ; “यद्यप्युदयेऽस्त- मिते' वाग्नि प्रतिनिधिं कृत्वानुनपायचित्तम् , ततोऽग्निहोत्रहोमः, ततो मन्थनम् । द्वितीयमपि होमं प्रतिनिधौ जुहोति, 'तृतीयं प्राप्य विनष्टो भवतीति । 'पुनर्मन्थेदित्यवचना- देक एव होमः प्रतिनिधी युक्तः । अग्निहोत्रहोमार्थ 'एव प्रतिनिधिः । 'अग्नावेवास्याग्नि- होत्रं हुतं भवति" इति लिङ्गात् । मथिनेऽनुगतप्रायश्चित्तं सर्वत्र । लौकिकाम्निप्रतिनिधिः पाकाहुतिलक्षणं करोतीति सर्वाग्नीनां विभवाच ॥ ३ ॥ अथात्वरमाणः पुनर्मन्थेत् ॥ ४ ॥ यद्यन्यं न विन्देदजाय दक्षिणे कर्णे होतव्यम् ॥५॥ अजादयस्तु ध्रियमाणा अपि पाकं न साधयन्तीत्याहवनीयप्रतिनिधय" एव, तस्य अधानाहुत्यर्थत्वात् । 'अग्निपतय' इत्याहवनीयायतने प्रतिष्ठापनमनर्थलोपात् । अविकारश्न 2. 1. B. 3. omits fag. B. I. readsघवशाणम-धनं वा. 3. B. 3. reads पुनराधानं. 4. कुण्डलान्तर्गतो भागः B_2. पुस्तके नास्ति. 5. B. 3. reads प्रवृत्तस्य. 6. B. 2. reads ययप्युदये वास्तमिते वा कवा प्रतिनिधि; B. 1. reads ययम्युरेत्यरत मे नि. 7. B. 2. reads तृतीयमप्यविनष्टः 8. B. reads पुन: पुन: 9. B. 2. omits एच. Io. B. I. reads 71, II, B. 2. omits प्रतिनिधयः. क. पूर्व समासदानुगतयोस्साधारण्येनोकिः, इदानीमनुगमने भेदेनोच्यते-अनुगमने मध्यमाने प्रागुदया. स्नमयाद्वाऽग्निप्रतिनिधि गार्हपत्येऽवस्थाप्य विद्वत्य होमः । स. प्रतिनिधि मन्थनादि करोतीति शेपः। ग. तावन्मन्यन मिति शेषः । ५. 'मध्यमानो न जायेत' इति मन्यने प्रवृत्तमानस्य प्रतिनिधी होमविधानात् प्रतिनिविस्थापनस्य च कालविशेषानुपदेशान्मन्यने प्रवृत्तस्यास्तमिनेऽपि प्रतिनिधिरित्यर्थः । , से. मा. ३.७.३... २ . मा. ३.७.३...

·आपस्तम्पनौतसूत्रीये धूतस्यामिमाप्ये [फ. ३ सू.. मन्त्राणाम्, प्रतिनिधिलात् । गाई पत्याद्रणमुरणमिति नोद्धरणमन्त्रः । न च तयाज- मानम् । तूगी मजादीनामायतने प्रतिष्ठापनमुपदेशः, नेमो, 'न समित्, इन्धनार्थत्वात् । शुन्धनपरिस्तरणे तु क्रियेते । ततो दोहनादि । परिपेकः 'प्रतिनिधेदक्षिणाग्नेश्च यदि भियते । (न) धारा च । अन्यभावात्पाकादीनां निवृत्तिः। प्रतिष्ठापने भूमौ सुगादा- नादि । अजादौ न तपनमर्थलोपात् । संमर्शनन्तु भवति । अभावेऽप्यर्चिपः उद्भवणार्थ- वान्न मन्त्रलोपः । 'उपसद्याप उपस्पृश्य प्राणनादि । कर्ण एवाहुतिद्वयम् , यत्र चासम्भवः । वचनाचासंसर्गदोपः । उत्तरमविकृतं तपनेन्धनवर्ज योऽग्निध्रियते सर्वम् । केचिचाहुः- सङ्कल्पितस्य होमकालस्य सन्निकर्षे समीपे यदि मध्यमानी न जायेत सततोऽग्निप्रतिनिधि कृत्वाऽस्तभिते प्रायश्चित्तमिति ॥ ५॥ अजस्य तु ततो नानीयात् ॥ ६॥ 'अजादेमांसभक्षणप्रतिषेधः, स्वार्थम्य 'भक्षस्य न परार्थस्येडादेः "भक्षणस्य ऋबद्भूतम्य । अजाक्षीरादीनां प्रतिषेध इति केचित्"। शक्या जातिः प्रतिपेधेनानुग्रहीतु- मिति प्रतिषेधे पलिङ्गसंख्ययोरविवक्षा। आलम्भनादिपु त्वशक्या जातिरालब्धुमिति लिहुसंख्यस्य विवक्षा ॥६॥ 'यद्यजां न विन्देह्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते होतव्यम् ॥७॥ I. B. I. Teads 77 afingarfrata. B. 2. reads प्रतिनिधि 3. B. 2. and 3. omats अजादी and read नात्र तपनं, 4. B.I. omits तु. 5. B... reads उपसाध. 6. B. 2.ormats यत्र चाममय: 7. B. 2. reads न संपर्गदोषः. 8. Ibrd अजमिमक्षणा निषेधार. 9. ibid भक्षणस्थ. 10. B. 2. omits भक्षणस्य. फ. अग्निसिङ्गत्वाम्मन्नाणा ममयेनाभिधानासम्मवादिन्युपदेशमतम् । रा. प्रधानबालोत्कर्षभयादस्तमितेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्वा प्रतिनिधावनिहोंने कर्तव्यमिति । ग, “अजस्य तु नाश्नीयात् ' (ते. प्रा. ३.५.३.२.) इयत्र षष्ठाऽजसम्बन्धि द्रव्यमुच्यते । तस्य गजाद्यतिरिक्तत्व गम्यते। तस्य भक्षणे प्राप्त प्रतिषेधः मियते। अजमामस्य तद्यतिरिक्तस्वाभागान प्रतिषेधः । क्षीरादेस्तु तयतिरिक्तत्वमस्ति । अतस्तान भक्षणीयमिति केचित् । घ. 'अजस्य' इत्यर पुग्वमेरा भासते । तगोर्विवक्षायो स्वीत्वविशिस्य द्वित्वेन बहुखेन या विशिष्टस्याजस्य भक्षणं क्तव्यमित्यर्थस्स्यात् । अतः प्रतिषेधे लिासययोरविवक्षा। अभीयोमीयं पशुमालभेत" इत्यारम्भनविधा तु नयोविधा । जाती प्रवृत्तस्सबारम्भनविधिशक्यत्वायको पर्यवस्यति । व्यक्तौ तु लिसंख्ययोनिवेशो भवितुमहति । अतोडर विवक्षेत । .

·प्रायश्चितानि ] नयमप्रमे प्रथमः पटलः अना पश्चान्मुखी 'ब्राह्मणश्च । तयोः परिस्तरणादि नाऽवयवस्य ॥ ७ ॥ ब्राह्मणन्तु वसत्यै नापरुन्धीत ॥८॥ असूर्योढस्यापि वसतिं भोजनश्च दद्यात् ॥ ८॥ यदि ब्राह्मणं न विन्देद दर्भस्तम्चे होतव्यम् । दौस्तु नाध्यासीत ॥१०॥ ब्राह्मणस्योपर्यासनम् अध्यासनं दर्भाणाम् । तस्य च स्वार्थस्य च प्रतिषेधः॥१०॥ यदि दर्भान विन्देदप्सु होतव्यम् ॥ ११ ॥ आपस्तु न परिचक्षीत-इमा भोजनीया इमा अभोजनीया इति ॥१२॥ परिचक्षणं वर्जनम् । तेन तन्न कर्तव्यम् ॥ १२ ॥ अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरं परिगृह्णीयादेवापः ।। १३ ॥ अभोज्यानागप्यपाम् । एतस्मिन् संवत्सरे न यावज्जीयम् । कअभोज्यानप्रति- प्रणञ्च कार्यम् ॥ १३ ॥ अद्भिस्तु न पादौ प्रक्षालयति ॥ १४ ॥ अद्भिस्तु पादप्रक्षालनप्रतिषेधः, श्रुतिबलीयस्त्वादधौतपादोऽप्यधिकुरुते 'कण्डिकादि- भिर्वा प्रक्षास्य' । केचित्त्वाहु".-"अप्स्यनुद्धृतासु पादप्रक्षालनं करोति, अशुचेरनधिका- रान्। 'अद्भिरुद्धृताभिर्न पादप्रक्षालनं करोति' इति ॥ १४ ॥ सांवत्सरिकापयेतानि ब्रतानीत्याश्मरथ्यः। यावजीचमित्या- . लेखनः ॥१५॥ 2. 1. B. 2. readsमाझगस्य, B. I. wrongly reads परिस्तरणादि तात्पर्यवास्यात्. 3. B. 2, reads स्वार्थस्य प्रतिषेधा, 4. B. I, omits 3191 5. B. I. reads एतस्मिन् वत्सरे यापजीवं या. 6. B. I. reads afà qua, 7. B. 3. reads अपूतपास. 8. B. 2. कुण्डिराद्भिर्वा 9. B. 2. reads अधिवर after प्रशल्य. B.T. omits अनु. to. B... omits आहुः क. 'आपस्तु न परिपक्षीत (ते. ग्रा. ३.७.३.४.) इत्यनेनैवापा प्रतिहे मिद्धेऽपि 'अप्यभोजनीयस्य इति सूत्रे पुनः प्रतिप्रदविधानात् एव देशानिर्देश मिनिस्तानस्यापि भोजन प्रतिटीयादेश, अपथ प्रतिरही यादभोग्या अपीति गम्यते। II.

·झापस्तम्ब प्रीतीये धूनस्वामिमाप्ये [क. ३१. 'सांवत्सरिकाण्येतानि 'समत्सरं हि व्रत नाती "ति लिलान् । यारजीव याऽविशेषश्रुते । ए-१ सति । संवत्सर हि बत नातीति प्रायवाद ॥ १५ ॥ संवत्सरस्य परस्तादग्नये व्रतपतये पुरोटाशमष्टाकपालं निर्वत् संवत्सरस्य परस्तात् पूर्णे सवत्सरे । 'तपति यत्र नतपतिरस्ति । व्रत- पतये व्रतपतिरमि । “समझे व्रतपा असि" " यद्वो क्य प्रमिनामे "ति ॥ १६॥ अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं येषां पूर्वापरा अन्वश्चः प्रमीयेरन् । गृहदाहे वा ॥१७॥ पूर्वाः पूर्वपयसो वृद्धा ज्ञातय । अपराः अपरे पुत्रपौत्रनप्वादयो' ज्ञातय । अन्वञ्चः सन्ततम् प्रमीयन्ते वृद्धाश्च घालाश्च । नैमितिकी क्षामती। 'नेपा पुराऽऽयुषोऽपर प्रमीयते " " 'नास्यापर गृहान् दहति " इत्यर्थदो न काम । निमित्तत्वेन चोदितचात् । अग्नये क्षामरते, अमे क्षामपन् , अनि क्षामन्तम्, अग्ने क्षामवत , अमि क्षामवान् । “ अक्रन्दग्नि " " "त्वे वसूनि" इति ॥ १७ ॥ अग्नये विपिचयेऽष्टाकपालं यस्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरग्नयः संसृज्यैरन्मियो वा । ॥ १८ ॥ अन्यैरग्निभिः औपास गादिभिर्यदि मिश्रणम् । मिथो वा गार्हपत्यादय । 1 2 B2 reads एवं before सासरिवाणि B 2 झिाद 3 B 2 reads forza att 4 B I omits नरनि यत्र मतपतिरस्ति 5 B2 omitsगत 6 B I omits 7 B2 omits ar , ते स २५४३ २ वमने वतपा भसि देव मा मत्र्येवा व यज्ञे चीड्य ॥ (ते स १११४४) ३ यो चय प्रमिनाम व्रतानि विदुषा दग भविदुष्टरास । अमिष्टद्विश्वमारपति विद्वान्येभिर्देवा तुमि कल्पयाति ॥ (तै स १११४४) ५ ते स २२२५ ६ भन्नन्ददति स्तनयन्निव धो क्षामा रेरिह दीरध समझन् । सयो न्यानो विहीमिद्धो भरयदा रोदसी भानु मायन्त ॥ ये धनि पर्यणीक होता वस्त रेरिरे यज्ञियास । क्षामेर विश्वा भुपनानि यस्मिल सौभग नि दधिरे पारके। (तै स १३१४.) ७ (ते स १२१३) ·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रक्षे प्रथमः पटलः 'यदा सर्वे सह 'भवन्ति मिश्राः परस्परेण । अग्नये विविचये, अग्ने विविचे', अनि विवि- चिम्, अग्नेविविचेः, अग्निर्विविचिरिदम् । “वि ते विष्वक् 'स्वाममे मानुषी- रीडत इति ॥ १८॥ अग्नये विचेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्याहवनीयौ ॥ १९ ॥ अग्निना विपृचा वयं गीर्भिः स्तोमं मनामहे | स नो राख सहस्रिणः ।। कविरग्निस्समिध्यते विनो यज्ञस्य साधनः । विपश्चन् राख नो वसु इति याज्यानुवाक्ये ॥ २० ॥ गार्हपत्याहवनीययोस्संसर्गे अग्नये विपृचे। अग्ने विपृङ्, अग्नि विचम् , अग्नेपिचः, अग्निर्विगिदम् ॥ १९, २० ॥ अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्यदक्षिणाग्नी दक्षिणा- ग्न्याहवनीयौ वा ॥ २१॥ अग्नये वीतये, अग्ने वीते, अग्नि वीतिम्, अग्नेर्वतेः, अग्निीतिरिदम् । "'अग्न आयाहि वीतये" 'यो अग्नि देववीतये " इति । सर्वत्र चतुर्थी परिपठिता ॥ २१॥ अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि प्रादाव्येनाभ्यादायेन शवाग्निना चा। अग्नये सकुसुकायाप्टाकपालं यदि सूतकाग्निना। “सङ्कुसुको विकुसुको विकिरो यश्च विष्किरः । मापाज्येन नलेध्मेन व्याद शमयामसि" ॥ " अस्मिन् वयं सङ्कुसुकेऽग्नी रिमाणि मृज्महे । अभूम यज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयूंपि तारिपत्" ॥ इति याज्यानु- वाक्ये । अग्नयेऽप्सुमतेऽष्टाकपालं यदि वैद्युतेन ॥ २२ ॥ I, B, I. reads तदा. 2. B. 2. विभवन्ति. 3. B. I. विविचिन्. क. सर्वत्र देवतानिर्देशश्चतुर्यन्तः परिपठितस्सूप्रकारेण । तदनुसारेणान्यासां विभतीनामूहः कार्य इति । , विते विघग्यातजूतासो भने भामासः । शुचे शुचयश्वरन्ति ॥ (तै. सं. ३.३.११.१.) २ वाममे मानुपीरीडत विशो होनाविदं विविचि रत्नधातमम् । गुहा सन्तं सुभग विश्वद तं नुविष्मणसं मुयनं घृतध्रियम् ॥ (ते. सं, ३.३.११.२.) ३ भम मायाहि योतये मृणानो हापदातये । नि होता सल्मि यहिपि । ४ यो थामि देवीतये विमा भाविधासति । तस्मै पारफ मृष्य । १८ ·1 भापनम्बधौतसूचीये धूतस्यामिमाप्ये [क ४ सू.. आनये शुचये, अग्ने शुचे, अग्नि शुचिम्, अग्ने शुचे, अग्निश्शुचिरिदम् । प्रादाव्यो चनदाह । अभ्यादायो यो गृहान्दहति । शवाग्निः येन मनुया दह्यन्ते । “अग्निश्शुचिन्नततम " 'उदग्ने शुचयम्तय" इति । *सङ्घमुकम्य वृक्षवद्वि- भक्ति । मृतकाग्निः यस्मिजातकर्म करोति, सूतिका वा येन शापयन्त्यग्निना । वैद्युतेन संसर्गे । अप्युमानुक्त । अप्सुमत अश्याने " "गर्भो अम्योपधीनाम् । इति ॥ २२ ॥ यदि सर्वारसन्निपतेरन् चिविचये निरुप्य शुचये निर्धपेद्रात- भृती तृतीयामप्सुमती चतुर्थी क्षामवतीमन्तं परिक्रमयेत् ॥२३॥ उक्ताना ससर्गेटीना यदि सर्वासा निमित्तान्युत्पद्यन्ते सदा सर्वसन्निपाते क्रम दष्टीनाम् । यद्यन्येन क्रमेण निमित्तान्युत्पद्यन्ते 'बातपती चाधिका तृतीया "बननाच । कृत्या चतुर्थीमप्मुमतीमन्यास्ससर्गेटय । क्षामती गृहदाहेप्टिरन्ते ॥ २३ ॥ बातभृती द्वितीयामेके समामनन्ति । व्रातपतीमुत्तमाम् ॥२४॥ अथवा विपिचये निरुप्य जातभृते, तत शुचयेऽप्सुमते, ततोऽन्या क्षामबत्यन्ता । ततोऽग्नये नतपतये । 'एकेपामुक्तवचनात् सर्वसन्निपाते क्रम इष्टीनाम् । केचित्त्वाह इहासिद्धाया दर्शनात्प्रायशित्तेष्टिषु सर्वासु बातमती समुच्चीयत इति ॥ २४ ॥ इति वृतीया कण्डिका गर्भ स्रवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः। पृथिव्या. मवचुश्चोतैतन्नाभिप्राप्नोति नितिं पराचैः इत्यग्निहोत्रस्थाली B 2 omsts सर्व B263 यद्यपि 3 B. बातमी B I omsts it reads 3*** 5 13 3 reads सर्वत्र क शीतापनोदनाय शैकिकोऽमि सकुसुक । स सूत्रोक्त प्रेम इंटीनाम् । ग निमित्तामाचेऽपि वचनास्पर्तव्येत्यर्थ । अग्नि शुचिवततम शुचित्रित गधि कवि । शुची रोचत माहुत ॥ २ उदमे शुक्यस्तव शुक्रा प्राजन्त ईरते। सब ज्योतीव्यय ॥ (ते स १३ १४८) ३ भवने सधिष्टव सौपधीरनु रुप्यसे । गर्भे सजायसे पुन ॥ गर्भो मस्यौषधीनो गर्भो वनस्पतीनाम् । गर्भो विश्वस्य भूतस्याने गर्भो भपामसि । 2 १ १ ·प्रायश्चित्तानि] नवमप्रश्ने प्रथमः पटलः 'प्रवन्तीमभिमन्व्य विधुं दद्राणमिति सन्दध्यात् ॥ १ ॥ सवन्तीमभिमन्व्य सन्धाय च स्थाली स्कन्नप्रायश्चित्तमग्निहोत्रस्य ॥ १ ॥ अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमास- याजीत्युक्तम् ॥२॥ प्रवृत्तदर्शपूर्णमासयाजिन. पाथिकृती। 'यस्य तु प्राप्तेऽपि काले नारभ्येते दर्शपूर्णमासौ तस्य यज्ञविभ्रष्टेष्टि । सदर्शपूर्णमासयाजी भूत्वाऽमावास्या पौर्णमासी वाऽति- पादयेत् । "काले उभयोरप्यतिपत्तौ पाथिकृति प्रायश्चित्तं श्रुतिलक्षणत्वात् । देवयाजिनो न कुर्यात् हि पन्था यद्दर्शपूर्णमासौ । तस्मादेष पथः । अपथैनैति योऽतिपातयेत् स पथिकृत् अपथात्पन्थामपि नयति । अनड्वान् 'यो वहति शकटम् स दक्षिणा । अग्नये पथिकृते, अग्ने पथिकृत् , अग्नि पथिकृतम् , अग्ने. पथिकृत., अग्नि. पथिकृदिदम् । “ 'आने नय I . B 2. reads यस्तु प्राप्त काले. 2. B I. reads शकर योजयनि क “रेतो वा एतद्वाजिनमाहितानेदग्निहोत्रम् तद्यरत्रवेत् " (ते ब्रा ३ ० ३.६ ) इति होमद्रव्यं प्रात्य " गर्भ सवन्तमगदमकरित्याह " इति विनियोगादमिहोनद्रव्यस्येव स्रवतोऽमिमन्त्रणमिति प्रतीयते, तथापि 'अग्निहोनस्थाली सवन्तीम् ' इति सूत्रे निर्देशान् विनियोजस्मााणे द्रव्यपरनिर्देशी द्रव्यविशिष्टस्थाल्यभिमन्त्रणपर इति सूनाशयः। यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्या वा पौर्णमामी वाऽतिपादयेत् " ( स. २.२ २ १.) इति ब्राह्मणव्याख्यानरूपमिद भाष्यम् । अमावास्या पौर्णमानी वाऽतिपादयेत्' इत्यातिपतित्रपणेऽपि एकस्मिसतिपक्ष भरते नमिति द्वितीयस्याप्यतिपत्ती उमयन दोपपरिहारार्थमप्येवर पाथित्ती, तमाश्यकातिपतिविद्यमानता। सपा ज्योतिष्टोमे प्रसप्तामविना युगपदवच्छेदापसरे प्रत्येकान्यनमितापासायप्येकमे मैमिनि सन्त्रेण क्रियते तद्वत् । उद्देश्यविशेषणानामिव निमितविशेषानामप्यविधिमत्यादिति । प. “पयो या एषोऽध्यपनीत यो दशा मामयागी ममनागम्या पाणमासी याऽतिपादयतिमा पवितं स्पेन भागधेयेनोपधाति स एमनमपधारणामामपि नपरनयादा पदोन समर्थ (से. स. ... २१.) इति यायरे पाय म्यारयानपरमिद भापम् । “एर सानः पर गर्णिमा" (. सं. २.५.६.२.) यानत्यार। ममे नप मुरथा रापे मम्मान विशनि दर पयुनान गुपोपस्मरणरागमेनो भूमिटा ने मम श्रम ॥ " 1 (न.से 1.1.11.1) ·मापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्नस्वामिभाप्ये [.४.३ "आ देवानाम् " इति पथिकृतः । "'यद्वाहिष्ठ तत्" 'आने वं पारय" इति स्विष्टकृतः । नैमिरिकत्याद्वैश्वानर्यपि पश्चात् । ततो 'दर्शः पूर्णमासो वा, यावइन्यो न पर्य- कालः । सर्वाऽपरपक्षः पूर्णमासस्य, सर्वः 'पूर्वपक्षो दर्शम्येति "निदानकारमति.' ॥ २ ॥ समानतन्त्रे वा मुख्य कार्यः ॥ ३ ॥ द्वयोर्वहूनां वाऽप्यतिपत्तौ पथिकृद्वैश्वानरावेर 'समानतन्त्रौ । गभानातन्त्री वा चौधायनमतेग । प्रवृतस्य कालात्यये पथिकृत, अप्रवृत्तस्य वैश्वानरीति हिरण्यकेशिनः । घउपदेशः-पायिकृतोऽपि स्वर्गपथप्रतिपत्त्यर्थः वैश्वानरोऽपि, एकार्थन्याद्वैश्वानरो विकल्स इति । 'शाखान्तरोक्तेषु न वैश्वानरसमुच्चयः । अतिपन्नेन सह पर्वणा एकस्मिन् तन्त्रे प्रथमः 2. " 1. B. 1. दर्शपूर्णमासी B. 2. सर्व' पूर्वः 3. B. 2. निदानमनि:: 4. B. z. omits at. 5. B. 2 reads समानतन्त्रे नानातन्त्रैग वा, 6. B. I.ormats अपि 7. B. 1. शासान्तरेषु मुख्यकरणादिषु अप या एर गुराकाच्छियते यो दर्शपूर्णमासयाजी सनमावास्या वा पर्णिमासी वातिपादयति सुवर्गाय हि लोकाय दर्शपूर्णमासाविज्येते वेवानर द्वादशकपालं निपेदमावास्यो पौर्णमासी वाऽतिपय " (ते. सं. २.२.५ ३.) इति दर्शपूर्णमासातिपक्तिं निमित्तीकृत्य वैश्व नर्यपि विहिता। पाथित्या वैश्वानांश्च निमित्तमेकमेव, तथाप्यफशाखापठिनत्वादनयोस्समुच्चयः न तु विकल्प इत्यपि पान्देनीच्यते । तत्रापि पथिकृतः प्रथमपठितरवासत्पश्चाद्वैवानरीति पचाउन्देनोच्यते । स, पार्णमासेन हविषाऽपरपक्षममिय नते अमावास्येन पूर्वपक्षम् ' इति निदानसूलम् । (नि. सू प्र. २. स. ५.) ग. 'सह स्माद बौधायन: पाथिकृत निरुप्य वेधान द्वादशपालमनुनिषेदयातिपक्ष प्रतियजे' (वी. श्री. सू, २३.१.) इति बौधायनः स्वमतमुक्त्वा 'यो ह स्माह शालीकिः पाथिकृतं निष्प्य वैवान द्वादशकपालं समानतन्त्रमनु निर्वपेन चातिपन्ना प्रतियजेत् ' इति शारीकिमतेन समानतन्त्र त्वमनोराह । अतो बौधायनमतेन नानातन्यत्वमनयोरिति । प वैश्वानरस्थापि " अथो देवता एवान्वारभ्य मुर्ग लोसमेति" इति वास्यशेरद्वारा देवयानमार्ग- प्रापकत्वभवणात्तस्यापि पाथिकृतस्ये स्वर्गस्थप्रतिपत्यर्थवं शायने । तथा सत्यार्थ वादनयोविकल्प इत्युपदेशमतम् । भा देवानामपि पन्थामगन्म यच्छतिवाम तदनु प्रमोदुम् । भनिविद्वान् स यजासोदु होता सो क्षध्वरान् स ऋतम् क्रया तय (ते. स. १.१.१४.३) २. यद्वा हई तदनये वृहद विभावसो । महिपीव त्वदायस्त्वद्वाना उदीरसे ॥ है अमेवं पारया नग्यो भस्मारस्वस्तिमिरति दुर्ग:णि विश्वा । पृच पृथ्वी बहुला न उधी भवा तोकाय सनयार शंयो. ॥ (ते. स. १.१.१४.४.) 5 ·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रश्ने प्रथमः पटलः प्रधिकृत कार्यः। प्राकृत एव स्विष्टकृत् न “ यद्वाहिष्ठम् " इति, अस्य पथिकृतश्शाखान्तरे विहितत्वात् ॥३॥ अथैकेपाम्-वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽन्तरेता- मिष्टिं निर्वपन्ति । य एवासावाग्नेयोऽष्टाकपालः पौर्णमास्यां योऽमा- वास्यायां तमग्नये पथिकृते कुर्यात् । तेनैव पुनः पन्थामवैति न यज्ञ विच्छिनत्तीति विज्ञायते ॥४॥ सांयाज्ये वा पाथिकृनी स्यातामित्यपरम् ॥ ५॥ अन्ये त्याहुः-विच्छिद्यते वा एतस्य यज्ञो यस्य यज्ञे प्रतते आरब्धे अपरिसमाते अन्तरेतामिष्टिं पाथिकृती मुख्यां कुर्वन्ति । अत आग्नेय एवं पथिकद्देश्त्यः कार्य 'आरव्ये कर्मणि । पुनश्च पन्धान प्रतिपद्यते, न यज्ञविच्छेदः । विष्टकृतो वा “ अग्ने नय आ देवानाम् " इति याज्यानुवाक्ये । 'अप्रारकर्मणम्तु मुख्यः पाथिकृतः प्रथमविधि । उपदेशः-यावज्जी प्रवृत्तौ दर्शपूर्णमासी । तयोर्मध्ये न कार्यः पथिकन्मुल्यो न कर्तव्य इति निन्दा उत्तरविधिप्रशंसार्था । त्रयोऽप्येते विकल्प्यन्त 1 इति ॥ ४, ५॥ खयस्य हविर्निरुतं पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदेतीत्युक्तम् ॥ ६॥ 1. B. 2. reads प्रारम्थे. 2. B.2.omitss. 3. B.I.आरम्प, 4. B. 2. मुख्यो वा पधिपूर. फ. प्रयोगानाम्मे उभी यल्पा भवतः। रा. “यस्य हविनिहतं पुरस्तायन्द्रमा अभ्युदेति प्रेमा तण्डुलान् विभजैथै मध्यमारस्युस्तानमय दाने पुसेवामा पुर्याय स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदान दवई येऽगियास्तान विष्णये शिपिविष्टाय भूने चरम् " (ते. सं. २.५.५.२.) इति । अस्यास्सायणाचार्ययमुक्त:--'चतुर्द याममायास्या- प्रानया सन्दिहानो रामायेय वीपि निपेत् । तथा च मुत्यन्तरमाायते-" भनि विमीयामि मोदेव्यतीति मदाने वीपि निपे फलीतस्तप्जुलैपासीत. बहरातमनाय निदान यादियान तेनाऽऽतम्य प्रवरेत् । यदि नाम्युझियान् न मानणान् भोज" इति । अET:- यदि चतुर्दश्यां प्रातरोग्राममायास्माधानया परमानपात्य साये या य मातन सिार मारियो हविहाना मा प्री पायोऽभ्युदय भीनो भा सदा रानिमय दयोपि नियम, पोकरणात निधाय मारना मुक्त मनोदये सनी AL निपास्य दोगुनासो ग पुनराशनारसरमापदे। इस TIRAT नरमा पुरतोऽरथाप्य पदोदर्य प्रदीर । सदि योऽदिसार तदानी प.

·भआपस्तम्बश्रौतसूत्रीयै धूतस्यामिभान्ये [क सृ.९ निर्मापे कृते यस्य पुरस्तात् पूर्नस्या दिशि चन्द्रमा दृश्यते, अमावास्येति प्रमादात् । त्रेधा त्रिभिर्भागे । 'आग्नेयाम्तण्डुरान् आग्नेयेन्द्राग्नयोर्वा विभजेत् । मध्यमानग्नये दाने | स्थविष्ठान स्थूलनमान् इन्द्राय प्रदात्रे दधनि सायन्दोहे अपयितव्याः । अणिष्ठा सर्वेभ्यो हसिष्ठा ते विष्णने शिपिविष्टाय प्रातःहे भाविनि पयसि थपयितव्या । श्रपणाय प्रणीताधर्मा । उहेन यजुरुकृतेन चाऽऽग्नेयापूर्वगुणविकारः। स्थानाद्देवता- सामान्याच्च । 'अग्निर्दाता, इन्द्र प्रदाता, विष्णु शिपिविष्टश्च म्यानात् । मान्नाय्यश्रपणा- सान्नाय्यापूर्वयोगुणविकारो। वायव्य यवाग्मोविधिस्वतश्चक्रेरिति । असोमयाजिन उदके चरू, ऐन्द्राग्नापूर्वगुणविकारो यतश्च प्राकृताना म्याने । अतोऽभ्युदयेष्टयामपि' विकृती यजमानो न द्वे यजेतेति । अन्ये वाहु -आग्नेयदन्यविभागादाग्नेयम्मेवाभ्यासम्सोमयाजिन । असोम याजिनोऽग्निता । आग्नेयस्यैन्द्राग्नस्य चरू इति । उपदेश --अग्निता । विष्णुश्शि- पिविष्टश्चाग्नेयम्य, इन्द्र प्रदाता ऐन्द्राग्नम्य ॥ ६॥ अनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्धपेदित्याश्मरथ्यः ॥ ७॥ अनिरप्ते दृष्टे चन्द्रमसि प्राकृतीनामेन निपि ॥ ७ ॥ तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ॥८॥ प्रक्षाल्य विभाग | वेधा तण्डुलानिति 'प्राकृतानामपनय ॥ ८॥ व्यृद्धभारभ्य इत्यालेखनः ॥९॥ B: आग्नेयतण्डुलान् B I omits affar B2 अभ्युदयष्टया विकृति B2 प्रकृताना स्थापितेनादन परेशुZख्यामावास्याया रात्री साय दोहमानज्य निष्पन्न दना प्रतिपदि प्रात प्रचरेत् । यदि तु न च द्रोऽभ्युदियात् तदा तण्डुरै भ्यर्धेन च दर्शकर्म निष्पाय पृथगवस्थापितेना द्धान्तरेण ब्राह्मणान भोजयेत् इति । एव स्थिते सति यस्य यजमानस्य रात्रोवेव परीकृततण्डुल- पर्यन्त हायनिरुप्त सादित भवति तत प्रतीक्ष्यमाणश्चन्द्रमा पूर्वस्या दिशि अभ्युदति स चन्द्र एन यजमान प्रजया पशुमिय व्ययात, अस्य भ्रातृव्यच बर्द्धयति । अतोऽभ्युदय निमित्तीकृत्यतत्तण्डुलत मध्यमस्थविष्टाणिष्टरूपेस्त्रेधाभिमान तान् पूर्वदेवताभ्यो विमजन् । विभज्य च दानादिगुणकाग्न्यादि- देवताभ्यो हवि पुर्यादिति । फ बदमसोऽभ्युदये सति “घा तण्डुलान् विभजेत्" इति पृथकृताना तालामा " ये मध्यमा इत्यादिना देवतासयोगभवणात् "धृत चर दक्षिरम्" इति मृतदनोरधिकरणनिदशानयो अपा. धामण्डलसाध्यापूर्व गुणविशारा एक योऽपि यागा , अमोमयाजिन ऐद्राविकारौ चरू इति । J 2 3 4 " ·प्रायश्चित्तानि । नवमप्रश्ने प्रथमः पटलः अकाले प्रवृत्तं तन्त्रम् , 'न्यूद्ध हविः तद्भजन्तीति दातृप्रभृतयो व्युद्धभाजः। ताभ्य एव निर्वाप इत्यालेखनमतिः । चन्द्रदर्शनकारितो हि' प्राकृतानामपनय इति । काले तु विभागस्त्रेधा तण्डुलानिति ॥ ९॥ विनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यश्शेषम् ॥ १० ॥ विनिरुतम् अर्धनिरुप्तम् । तत्र प्राकृतीभ्य एव शेषो निर्वापः, ताः प्रवृत्ता इति । अपनयश्च प्राकृतीनाम् ॥ १० ॥ तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ॥ ११ ॥ तण्डुलभूतेषु सर्वत्राभ्युदयेष्टिरेव ॥ ११ ॥ यस्यागृहीतं हविरभ्युदियाद्वतचर्यां वा नोदासीत । स त्रेधा तण्डलानिति पूर्ववत् । अथोत्तरस्मै हविपे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥१२॥ अगृहीतम् अनिरुतम् । तत्र चन्द्रदर्शने विकल्प उच्यते । व्रतचर्या उपवसथाभ्यासः । तस्य विधिरुत्तरत्रोच्यते । यदि नोदाशंसीत न शक्नुयात्कर्तुम् । स त्रेधा तण्डुलानिति पूर्ववत्कृत्वाऽभ्युदितेष्टिः। 'पुनरामावास्यं सर्व करोति । विहरणाद्य- विकृतम् । वत्सापाकरणं पुनरिज्याप्रदर्शनार्थम् । तत्र विधित्रयम्-निरुप्तेऽभ्युदितेष्टिरेव । उपवसथाभ्यासो वा । कृत्वाऽभ्युदियष्टिं पुनरामावास्यमविकृतमिति ।। १२ ॥ अध यस्य गृहीतं इविरभ्युदियात्सैव प्रायश्चित्तिः सा व्रतचर्या गृहीतं निस्तम्, तत्राभ्युदितेटिः'। पूर्वेणोपवसधाभ्यासो या सैव प्राय- श्चित्तिः। सा व्रतचर्या अनशनसत्यवचनादि च ॥ १३ ।। वत्सान्मातृभिस्संमृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वार्दुग्धं दधि हवि- रातञ्चनार्थ निदध्यात् ।। १४ ॥ यत्सान्मातृभिस्सह संसृज्य प्रातदोदार्थान् 'सायदोहा पुनरपाकरणम् । पुनध प्रातदोदार्थम् । श्रीमते मृतान्तात्मामः: पूर्वमिस्यायों मृतायां यदा झायते 1.1.2.omiths. 1. B... ft. 3. B...सिटि 1.:. Retri 6. B..... 3. I. ... B.:.addstalter.

·मापस्तम्पधौतसूत्रीये धूर्तस्वामिमाप्ये [फ ४ सू. १५ दृष्टश्चन्द्रमा इति तदा पुनरिज्यैव । हुत्वा सर्वप्रायश्चितम् अकाले कृतमकृतमिति । उपवस- थाभ्यासः । 'उत्पन्नोऽपि प्रातदोहः परित्यज्य उत्करे । यदै यजस्येत्युपदेशः । न्यायस्तु देवतार्थ गृहीतस्य हविपो वचनमन्तरेण त्यागो न युक्त इति स एवाग्नेयः शृतश्च धार्यते । पुनरन्यदेव क्रियते 'पुनरपाकृत्ये 'ति । सायंदोबस्यातचनाओं भवेत् ॥ १४ ॥ 'अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्य आहिनाग्नि- स्सन्नवत्यमिव चरेत्मचसेवा व्रत्येऽहनि मांसं चानाति स्त्रियं चापति आनये व्रतपतयेऽष्टाकपालः य आहिताग्निर्मूला अप्रत्यमिव चरेत्-आहिता- निर्वतलोपं कुर्यात् । तत्र व्रतपतिः । प्रवमति या प्रत्येऽहनि 'कृतान्याधानः । मांसभक्षणे स्ड्युपगमने च वय एवाहनि | आहिताग्निाचनाद् ब्राहोदनिके प्रतातिपचो अनुक्त- प्रायश्चित्तम् । मांसभक्षणादी न वानपती, अनाज्ञा नमे । आनये उतपतये, अग्ने- बतपते अमिं बरपतिम् अग्मेनपतेः, अग्नितपतिदिम्। “स्वमग्ने बतपा असि" 'यद्वी वयं प्रमिनाम" इति । उपदेश.--एतदेवाप्रत्यं प्रवासादि। अहितामिव्रतलोपे सर्वप्रायश्चिचमिति । अबुद्धिपूर्वक स्कन्ने रेतसि सर्वप्रायश्चितमेय ॥१५॥ 6 L, B. 2. उत्पत्तन पि. 2. B. 2. धार्यते, 3. B.2.मतपति देवता. 4. B. 2. कृत्वाइन्वाधानम् . 5. B. 2. omits च. B. 2. प्रायश्चित्त. 7. B. 2. पूर्व क. उपवसथाभ्यासपक्षे उत्पन्नोऽपि प्रातहः सारे त्यज्यते, अगले कृतस्य हविपोऽकृनत्वात् । 'यद यज्ञियस्य कर्मग' इत्यारभ्य 'उहरे वाय तस्य प्रतिष्टा' इति सिद्धवदनुवादादुरकरे श्यागः। सायन्दोहस्वातचनार्थ एव । पूर्वार्दुग्ध दघि हविराजमन यं निदध्यादिति वचनादिति । ख. कालान्त्या प्रत्तऽपि तन्ने देवतार्थ गृहीतस्य त्यागी न युक्तः। अतरस एवानेयः तय धार्यते । प्रातदोहो नित्तत्पुनरन्यदेव भृतं श्यिते, 'पुनरपाकृत्ये ति वचनात् पुनस्मायदोहः प्रातदोहध क्रियते । पूर्वार्दुग्ध पञ्चदश्या सायन्दोहत्यातचनार्थम् । अतःप्रातौहाभ्यो सायन्दोहेन च यागः। ग. "माहितामिस्सन्लनत्यमिव चरेत्" इति श्रुतिगतावत्यशब्दस्यार्थविवरणपरमिदं सूत्रम्-'प्रवसेद्रा प्रत्येऽहनि मांस वाऽनाति त्रियं वोपैति' इति । अन्न कृते प्रवासमासाशनरभ्युपगमनानि- भव. त्यमिति नाहिताग्मिननरोप इत्युपदेशमतम् । १ ते.सं.२.२.२.२. २,३ ते. स. ..... .

·प्रायश्चित्तानि ]
नवमप्रभ प्रथमः पटलः
अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं यद्यार्तिजमश्रु कुर्यात् ॥ १६ ॥
त्वमग्ने व्रतभृच्छुचियाँ आसादया इह। अग्ने हव्याय वोडवे ।।
बतानुविनतपा अदाभ्यो यजा नो देवाँ अजरःसुवीरः ।
दधद्रत्नानि सुविदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेदः ॥ इति
याज्यानुवाक्ये । ब्रातभृती प्रवास एके समामनन्ति व्रातपतीमश्रु-
कर्मणि ॥१७॥
-
व्रतमृतेऽष्टाकपालमित्यर्थ पाठः। आर्तिजमश्रु यदा दुःखेन प्रत्येऽहनि ।
अग्नये प्रतभूते, अग्नितभृत् , हव्यमन्नि प्रतभृतम् , अग्नेञतभृतः, अग्निम्रतभृदिदम् ।
प्रवासे या व्रतभृते, व्रतपतये चाश्रुक्रियायाम् ॥ १६, १७ ॥
इति चतुर्थी कण्डिका
इत्यापस्तम्बश्रौतसूत्रीयधूर्तस्वामिभाप्ये नवमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १ ॥

·द्वितीयः पटलः - यद्यग्निहोन्युपसृष्टा वाइयेत यस्माडीपा चाशिष्टास्ततो नो अभयं कृधि । अभयं नः पशुभ्यो नमो रुद्राय मीदुप इति जुहुयादमि वा मन्त्रयेत ॥१॥ अमिहोत्रहोमार्था धेनुरग्निहोत्री। उपसृष्टा सङ्गता वत्सेन 'प्रम्नानार्थेन । सा यदि वाश्येत 'शब्द कुर्यात् “ यस्माद्रीपा" इति होम , अभिमन्त्रण का ॥१॥ या चै निपीदेदेतपैच यमाझीपा धपद इत्यभिमन्य 'उद- स्थाद् देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतायधात् । इन्द्राय कृण्वती भाग मित्राय वरुणाय च ॥ इत्युपस्थाप्य तां दुरध्वा ब्राह्मणाय दद्याद्य- स्थान नाद्यात्। 'अवर्तिमेवास्मिन् पाप्मानं प्रतिमुश्चतीति विज्ञा- यते ॥२॥ निपण्णायामेतयेवेति वचनात्पूर्व एव मन्त्रो न्यपद इति 'विपरिणीयते । अभिमन्त्रणमेवैतया । निषण्णाया दुग्ध्या सह क्षारण दीयते धेनु ब्राह्मणाय, यस्यान्न न भक्षयेत् । अर्ति दारिद्यम् । तच्च पाप्मानञ्च तस्मिन् ब्राह्मणे स्थापयति 'प्रयच्छन् । अनियम उत्थापनद्रव्ये । अन्यस्या पयमा होम ॥ २ ॥ अथ वा दण्डेन विपिप्याऽविपिष्य वोत्थाप्याऽऽत्मन् कुर्वीत ॥३॥ 2 B 3 reads प्ररूपनाय Be reads पवनी स्यात् 3 BT ande विपरिणत 4 B 2 readsतन 5 B2 omits प्रयच्छन् क क्षीरस्यायन विनियोगाभावासह क्षीरेण दानम् । इष्टफलरहिना दक्षिणा दानयोग्या न भवति । तस्माद् दुग्ध्वा क्षीर ब्राह्मणाय प्रदर्य त्वमेव दुग्ध्वा भुवेषि दयात् । "दुग्भ्वा ददाति न बघा दक्षिणा दीयते' (ते मा १ ४ ३३ ) इति । ३ "भवति वा एतस्य पाप्मान प्रनिख्याय निपीदनि यस्यामिहो'युपसृष्टा निपीदति । तो दुग्धा भाह्मणाय दद्यान, यस्यान नाद्यान् , मतिमेवास्मिन् पापान प्रतिमुनि" (ने प्रा. १४ ३२.) इति ।

·प्रायश्चित्तानि] नयमन द्वितीयः पटलः 'अथवा दण्डेन 'विपिप्याविपिष्य वा 'सञ्चूर्णयन्निवोत्थापयेत् तृणीम् । पूर्वस्मिंस्तु विनापि दण्डेनाऽऽस्मस्थां करोति । 'न ददाति ब्राह्मणाय ॥ ३ ॥ 'सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम। अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानी पिव शुद्धमुदकमाचरन्ति इति दर्भस्तम्बमालुप्य प्रा(ग्रा)सयेत् ॥४॥ सूयवसादिति 'पास्यदर्भस्तम्बम् । तामेव होमार्थ दोयति । ('आलुप्य स्वयमेवाच्छिद्य । ग्रासनमन्त्रोऽयं नाच्छेदनमन्त्रः । सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वा तस्याः पयसा होमः। ) अन्ये त्याहुः-न्यपद इत्यभिमन्त्रणम् कउत्थापनञ्च । दण्डस्तु विशेषः । 'आत्मन् कुर्वीत' इति दानप्रतिषेधात् सर्वविधिप्राप्तिः ॥ ४ ॥ या वै लोहितं दुहीत व्युत्क्रामतेत्युक्त्वा दक्षिणमग्नि परिश्रित्य तस्मिन्नेतच्छ्रपयित्वा तस्मिन् व्यातिभिस्तृपणी वा हुत्वा तां ब्राह्मणाय दद्यायमनागमिष्यन् स्यात् ।। ५॥ व्युत्क्रामत 'अन्यन्त्र गच्छतेत्यर्थः । होमकर्ता प्रेप्यति यजमानादीन् । लोहिते दुग्धे परिश्रयणम्-वेष्टनं दक्षिणाग्नेः । यथा न दृश्यते पच्यमाने 'हयमाने च । अनभ्यागमिष्यन् स यस्याभ्यागमनं न करोति "समीपं न गच्छति । अन्यां "दुग्ध्या होमः पर्तव्यः ॥ ५॥ यदि दुह्यमानं स्कन्दे " यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोप- धीरप्यसरद्यदापः । पयो गृहेषु पयो अप्नियासु पयो वत्सेपु पयो 2. 13. 1. reads only fofing and 1. 3. Afeq. 3. B. 2. reads साचूर्गन्. 4. B. 2. omits न. 5. B. I. reads सम्पर and H. 2. reads प्ररया: 6. B.:.मा. 7. (योहानगतो भागो 1. I,.मानास्ति। S. B. 3. reads महामन्त्र, 9. B. .reads मरमा 1. B.2. reads अपिया. I. 1.:.न. 10. B.2.मयम्दााएगगन. 12. B...या दुधा. क. मिनीपेऽपि पक्षशेषः। ग. पोनियमः भगत स्थान पीनी पर। , सिमान्तोऽयम् । मन प्रापिहिनामा सायम् | rism मिशीन पम्पा मापार तमै तो हमार' । (. मे... १.... .....)

·१४८ - मापस्तम्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [५.५.८ अस्तु तन्मयि” इत्येनदभिमन्न्य "समुद्रं वः प्रहिणोमि" इत्यद्भि- रुपसृजेत् ॥ ६॥ 'दुह्यमाने सन्देत् 'यदद्य दुग्धम् ' इति स्फलानिमन्त्रणम् । उपसर्गः स्नम्योपरिष्टादुदक्क्षेप । 'समुद्र व ' इति वक्ष्यमाणस्यापपाद । 'अस्कान्' 'उत्तम्भय' इति च सानामिमन्त्रणस्योपसर्गस्य' च। दुधमानेऽनशनन्तु विद्यते 'यदि सायं स्कन्देत् ' इति । अन्यों दुग्ध्या पुनहोंम वर्तव्यः ॥ ६ ॥ यदि दुखमाना स्थालीमवभिन्यान्निर्णिज्यान्यां दुधात्तां वैव ॥७॥ यदि दुबमाना स्थाल्येश्देश भिनति, प्रक्षाल्य ता स्थारी दोटनसमर्थामन्यां गां ततो दुह्यात् । 'तामेव वा-यदि विद्यते तम्या पय । सभेदश्चेत्-अन्यपात्रं प्रक्षाल्य' तेनोक्त सनप्रायश्चित्तम् । दुधमानम्य द्रव्यो पत्यर्थ पुनरारम्भ ॥ ७ ॥ यदि दुधमानं दुग्धं हियमाणं हतमधिश्रीयमाणमधिभित- मुद्वास्यमानमुद्रासितमुन्नीयमानमुन्नीनं या स्कन्देत्तदेव यादृक्कीहक्य होतव्यमन्यया वाऽभिदोधम् ॥८॥ दुधमानं याबद्दोनिया न परिसमाप्यते । दुग्ध यायत नीयते गार्हपत्य- समीपम् । 'गाईप यसमीप नीयमान हियमाणम् । हुतं प्रापितम् । अधिश्रिय- माणम् आरोप्यमाणम् । अधिभित पच्यमानम् । उद्वास्यमानम् 'उत्तीर्यमाणम् । B2 सने B1 उपसरप 3 B2 reads wron, मामेव 4 B सबभेदने 5 B 1 omits #7 6 B 2 omits 97 7 Br omits tigan 8 3 2 omits उसी4103 उमा मिसनममिमय 'उभय प्रथिवीम् 'यद्विल्पा (भाग श्री. ९५५ ) इति वक्ष्यमागस्य । रा पान पुनम । एसर ने नु रगयतिपायशिटन होम या हारf भुते । सममध्ये भूमि प्राप्त प्रायश्चित्तम् - "श्विी य! एतस्य पर प्रविगत यस्पमिदाम दापरन री'(ते : 1) इति रिडात् । . समुई ध हिंग मि व योनिमरि गाना रिटन प्रपया भूयाम मा परावि पर। मनोड स्वकारंग यमन युनोन रिमिस इति न प्रनीयन । १ 'पदि साये स्वदेवा होतो माननासीयार । परि मावरा होको साये माझीयात् ' ( (भार. घी १५.) युपतम् । साया .

·१४९ प्रायश्चित्तानि] नवमप्रभे द्वितीय परल उदासितं 'यापन्नोन्नीयते । 'उन्नीयमानं यावन्न 'चतुर्थों गृह्यते । सुव पञ्चमो वा जमदग्नीनाम् | उन्नीतं यावन्न नीयते । तस्य स्कन्नस्योत्पत्ति । तदेव यादृक्कीहक् वा यावचावद्वा अनाहुतिमात्रमपि होतव्यम् । अन्या वा गौ तस्योपरि दोग्ध या । दुग्धा- दारभ्य वक्ष्यमाणमभिमन्त्रणम् । उपसर्गोऽनशनञ्च सर्व तत्प्रायश्चितम् ॥ ८ ॥ यदि सकृदुन्नीतं स्कन्देद् द्विस्त्रिर्वा न तदाद्रियेत । या वै चतुर्थमुन्नीतं स्कन्देत्स्थाल्यां शेपमवनीय चतुरभ्युन्नीय होतव्य- मन्यया वाऽभिदोद्यम् ॥९॥ 'सकृदुन्नीते द्वि त्रिी, अनादरवचनान्न स्कन्नप्रायश्चित्तम् । चतुर्थ उन्नीते द्रव्योत्पत्ति । अन्या या 'उन्नीय या स्कन्देदिति चतुरसत्तिन । 'प्राप्त उन्नीयमानमिति पञ्चापत्तिन । अशिहोत्रस्थाल्या झुग्गनमानीय पुनर्मन्नै चतुरभ्युनीय होतव्यम् । असर्व स्कन्ने चतुरभ्युन्नीयहोम । सर्वकन्ने अन्या "वा गौ सुचि दोहनीया । यादृक् कीहर चतुर्ध उन्नीतो" न लभ्यते, उन्नीत ना सन्देदिति “पश्चापत्तिनो विषयमेतत् ॥ ० ॥ इति पञ्चमी कण्डिका 'यदि उद्रुतस्य स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्गृहीत्वा तदेव यावरच होतव्यम् । अधान्यां दुग्ध्या पुनरोतव्यम् । अथाज्येन वारुणीमच- मनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥१॥ उद्रुतं" दियमाणम् 'उर्जन्तरिक्षमन्विहि' इति "उदरति । उद्दयन् दग्रहोतार व्याचष्ट इति याबद्दशहोतृपरिसमाप्ति तापदुद्भुतप्रायश्चित्तम् । तन्निपय तम्मिन् देश उपविश्य यत्र स्पन्न तत्पुनर्गहीत्वा यदि शुचा देशे पतितम्, तदेव यादृक्कीवच BI reads यासकीयो 1 read, 3014791 3 " : चतुरें B : omits 116 6 B omits ar 5 B 2 readsगाया B 2 omits thus line B2011 Domits 1 9 B 3 omits gid B2 । 26314 13 B2&3 जीपमान "3 onts ६ मा:गि यारिया प्राप्ते दम्पपई । , “मलाप र पम् । पालो म पुनरेपार fire प म गvिe पुमाहीयार । पौर समीतन पनाहाना सदर पापापम् । भा यो कुना पुनहोतापम" पनि पE- •) r 2 Io 18 11 ·१५० मापस्तम्यधीतसूत्रीये पूनस्वामिभाये [१.६ स. ३. होतव्यम् । इतरथा प्रतिनिधिना कियते । समाते तु मार्जनान्ते होमे विहरणादि कृत्याऽ- न्यो दुध्या पुनः 'वृष्टयन्ते कृते "'अवते हेड" इत्युक्त्वा " उदुत्तमम्" इत्याज्यं 'जुहुयात् । ततो होमसमाप्तिः। उपदेशो यत्र पुनहींमस्तत्र पूर्वो वृष्टयन्तः द्वितीयः परिममाप्यते दोहनादि। पृष्टयन्ते होमः, 'उपस्थानादि च-हुलाऽप उपस्पृश्येति अमिहोने वचनात् ॥१॥ यदि प्राचीनं स्कन्देत्तदेव याहकीहक् च होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यम् ॥२॥ प्राचीनं प्रागामि । स्वाहानिय 'इत्यादि, याबद्दर्भसमीपं न प्राप्नोति । याहक्कीहक्चेति द्रव्योत्पत्तिः । वक्ष्यमाणमेव प्रायश्चितं सर्वत्र । यत्राऽप्युक्ता पुनरिज्या आज्यहोमश्च तत्राप्यविरोधात्समुच्चयः वक्ष्यमाणेन प्रायश्चित्तेनाऽनशनान्तेन ॥ २ ॥ अथैकेपाम्-यदि प्राचीन ह्रियमाणं स्कन्देत् "प्रजापतेर्विश्व- भृति तन्यं हुतमसि स्वाहा” इत्येनदभिमन्व्यैतदेवाग्निहोत्रं स्यदित्याइमरथ्यः । अन्यां दुग्ध्वा पुनहींतव्यमित्यालेखनः ॥ ३ ॥ 'प्राचीनं हियमाणं नीयमानं यावदर्भसमीपं न प्राप्नोति । पूर्वेणख विकल्पिते 'स्वाहाम्नये वैश्वानराय याताय खेति । अत्र तु पूर्वमेव रियमाणमिति विशेषितत्वात् । 'प्रजापतेः विधमृति' इत्यभिमन्त्रणप्रत्याम्नायः" । उपसर्गोऽनशनश्च क्रियेते'। एतावदेव सुक्छेयोऽमिहोत्रहोमार्थ भरतीत्याश्मरथ्यमतिः । पुनहोंमः सुक्छेपेण I. B. 2. होमे को. 2 B. I. reads आज्यन्नु B. 3 आज्याहुनि, 3 B. 1 & 2. समाप्यते. 4. B, 2. उपधानानि, 5. 3 3. असिहोत्रचन्द 6. B_I. अग्नये वैश्वानरायत्येवमादि. 7. B. 1. omits न. 8. B. 3. omits प्राचीन 9. B.I.&2. वियते. 10 B. 2. शेष. 4. अशुधावुपादानाशको च प्रतिनिचिना होमः । ख. शाखान्तरविहितत्वादस्य पूर्वेग विकल्पिते । असान्याः पृथिवी इयतामस्कानृपभो युगगाः । स्कन्नेमा विश्वा भुवना सन्नो यज्ञः प्रजन यतु । अस्कानज्ञान प्राजन्या समाजायते वृषा। स्मन्ना प्रजानिपीमहि , " इत्यस्य प्रत्याम्नायः । अवते हेही वरण नमोभिरव यज्ञेमिरीमहे इविमि.। क्षयशसभ्यममुर प्रचेतो राजनेना मिशिध्रय. कृतानि ॥ २ उदुत्तमं वरुण पाशमम्मदवाधम रिमध्यम प्रयाय । भयाश्यमादित्य व्रते सगानागसो आदितये स्याम ॥ (तै. स. १.५.११.३.) १ ·प्रायश्चित्तानि] नवमप्रश्ने द्वितीय. पटलः समाप्तिं कृत्वा अन्या दुग्धा 'पुनहोंतव्यमित्यालेखनमति । सर्वत्र पुनरिज्यासु विहरणादि- साइस्यावृत्ति । *उपदेशः- 'प्रजापतेर्विश्वभृति ' इति पूर्वाहुतिस्थानेऽभिमन्त्रणम् । 'प्राणनादि व्याहृतिजपान्तं सर्व कृत्वोत्तराहुत्यादि। एवंलक्षणमेतदमिहोत्रं स्यादित्याश्मरथ्यमतिः । पुनहोंम इत्यालेखनमति ॥ ३ ॥ यदि पुरः पराहृतं स्कन्देदनुदाहृत्य चतुरभ्युनीय होतव्य- मन्यया वाऽभिदोह्यम् ॥ ४ ॥ 'पुरः पराहृतं दर्भसमीपमानीतं साद्यमानञ्च । तेप्पनुदाहृत्य सुक्समीपं स्थालीमाहृत्य, 'उन्नीय च पुरुषधर्मेण । चतुरिति प्रदर्शनार्थम् । ततो होम , अभिदोहनं वा । केचित्-अनुदाहृत्येति सुचं नयन्ति स्थालीसमीप' पुनश्चागच्छन्ति 'गन्त्रै ॥ ४ ॥ यदि पुर उपसन्नं स्कन्देत्तदेव यादृक्कीहक्च होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यम् ॥ ५॥ उपसन्नं दर्भेषु स्थापित यदि स्कन्दति ॥ ५ ॥ अथैकेपाम्-यदि पुर उपसन्नमहुतं स्कन्देत्तदेव याहक्कीहक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुन)तव्यम् । अथाज्येन वारुणीमिति समानम् ॥६॥ उपसन्नमहुतं दमेंषु स्थापितम् । होमार्थ 'त्त्वगृहीते, दर्भेषु च स्थापिने पूर्वमिदं वा प्रायश्चित्तम् । होमार्थे गृहीत इदमेव । यायीवच हुत्वा पुन:मः । 1. B. 2 दोनम्य 2. B. I. पुनरिज्या. 3 B.2 reads प्रागादिसा 4 5. B . readssfit for आगीन B2 चतुर सुनीय 7. B2 समीर पवागत 8. B 2. omits 59 9 B. I. 2. च गृतेि. क 'प्रजापतरियभिमन्त्र वा रात राहु गादि। एतदेयामिशेयम्' इग्यतरमलेर प्रमापो. रिश्यभिमन्वपमेय परागयते । अन पानगमिदोषनिराशा भरमाध्यमतिः । अनि मन्मगात्मर एप होगी तापम् । ग. परगति पनिता पयाऽभुमपनम् चमारना गर। ' प्रालि गमगीन ना मानिनम् ' टार' 'पुनानी. पारोले पानापनः । (प. पूरे , 11-1) B. पुन 6 ·- भापरवम्बधीतसूचीये पारवामिमाप्ये [फ ६स. *वारणी च पूर्ववत् । इयो पत्तिरता ॥ ६ ॥ "अस्कायौः पृथिवीमस्कानपभो युवा गाः। स्कन्नेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु ॥ अस्कानजनि माजन्या स्कन्ना- ज्जायते कृपा कनात्मजनिपीमहि" इति स्कन्नमभिमन्य'उन्नम्मय पृथिवीम्' इत्यद्भिरूपसृजेत् ॥ ७ ॥ सनप्रायश्चित्तमुच्यते-अम्मानिति । द्वाभ्यामभिमन्य 'उनम्भय' इत्यनिरुप सृजेत् 'तन्मिश्रयेत् ॥ ७ ॥ यदनाहुतिमात्रं विमुडेव सा॥८॥ अनाहुतिमात्रं सुपादूनम् , खअङ्गुष्टपर्पमात्राद्वा, तत्र न फनप्रायश्चित्तम् , विमुदतुल्यत्वात् ॥ ८॥ यदि साय स्कन्देदा होतोः प्रातर्नादनीयात् । यदि प्रातरा होतोस्सायं नाइनीयात् ॥९॥ साय स्कन्ने आ होतो. प्रातहाँमात्' नाश्नीयात् । प्रात सन्ने आहोतोः सायम् । उभयत्राऽभिविधि । 'हुते प्रातहोंमे अगन 'कार्यम् । सायं स्कन्ने हुते सायममिहोत्रेऽशनम्, प्रात स्कन्ने च । 'समामिहोत्रद्व्याणा 'कन्नानामेष विधि । यत्राभिदोहन तत्र तज्जातीय द्रव्यस्य क्षेप ।। दिव्या घा एतमशनिरभ्यति 'यस्याग्निहोत्रं शिरिशिरा- भवति । समोपामुमिति याद्यं द्विष्यात् ॥ १० ॥ . 1 2 B I अद्भिसमय B 2 omits afruta 3 B 2 omits Etata 4 BI reads उभयत्रापि 5 B2 reads कृते 6 Bomtts कार्य 7 B I rends agreffe 8 B2 reads एष स्कन्नविधि 9 B1 तज्जातीयस्य B 2 सजानीयस्य 'अवते हेड' उत्तमम्' इत्याज्यहोम , फलेषु याहकोहयोम , अमिदोहनमुच्चयनध । स पुरोडाशादिदव्यपरमिदम् । . ते माझ ३७१०३ २ उसम्भय पृथिवी भिन्धीद दिव्य नभ । उदो दिप्यस्य नो दहीशानो विसृजा दतिम् ॥ ३ 'विदोन शस्रायत्समोपामुमिति द्वेधारमुदाहरेत् ' (भा श्रौ पूधि ११९ } ·प्रायश्चित्तानि १५३ नवमप्रश्ने द्वितीयः पटलः दिवि भवा दिव्या अशनिर्विद्युत् । एतं यजमानमभिगच्छति यस्यामिहोत्र- द्रव्य 'शिरिशिरा भवति पच्यमानं शब्दं करोति, तत्र प्रायश्चित्तम्-समोपामुमिति आहाधर्यु । 'अमुमिति यं द्वेष्टि यजमान तस्य नाम गृह्यते । सर्वत्राऽमिहोत्रेऽधिश्रिते यारन्नोत्तार्यते तावदेव तत् प्रायश्चित्तम् । अन्यत्र सर्वप्रायश्चित्तम् । अन्ये त्याहु अधिश्रयणाद्या परिसमाप्तेरेत प्रायश्चित्तमिति ॥ १०॥ 'यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वाऽन्तराग्नी धावेत् गार्हपत्याद्भमादाय 'इदं विष्णुर्विचक्रम” इति वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाद् ध्वंसयन्नुद्रि- त्यैतयैव भस्मना शुनः पदमपि वपेत् ।। ११ ।। श्वाऽन्तरा गार्हपत्याहवनीययो धावेत् गच्छेत् गार्हपत्यागम्म गृहीत्वा इदं विष्णुर्विचक्रम' इति गार्हपत्यादारभ्य, यावदाहवनीयस्तावत् ध्वंसयन् 'कुम्पयन् भस्मना गच्छति । एतयैवर्चा भसाना शुनःपदमपि वपेत् प्रकिरेत् । 'श्रुतेन त्र स्मार्तमुदकोक्षणम्' न गोभिराक्रमणम्', निन्दनात्' भम्मनैव गौचम् ॥ ११ ॥ यस्याग्निमनाहृतं सूर्योऽमिनिम्रोचेद्यत्र दीप्यमानं परापश्येत्तत आहृत्यैतं प्रविशानीति वैप आधीयते ॥१२ ।। इति दक्षिणाग्नेरनु- गतस्याधानकल्पः ॥१३॥ अनाहृतम् "नानीतम् दक्षिणामि सूर्योऽभिनिनोचेत् अस्तमियात् । I. 2. 3 5 6 8 TO B. 2 reads शिशिरा B 2 omits are faft B. 2 reads विहते B 2.उसीने B. I. मापदेतव, B2 कम्रपन्. 7. B... B 2 गोराला 9 B.3 निदाना B.3 भनाति क. 'महामन यार्सदेर, रदाय पशूनपिदण्या, भरगुर्यत्रमान रसार । योऽवरिष, भनायमरा, भानामा गामपिदमार' ( प्रा १.४.४ १.)ी धुनी गे माग गामतिनी पुनरापतयेतवानीमो पात रमसारमै माय सम्मानपशुन मार, मानप पतुरक्षितम्या, माद र शुन परे जले निश्चित तमतमातरमपन पदपनीमाया समामेरामाससरम प निम्नार मामय पम् इति । ......... २ रिपियो पेसामा परम् । ममामाप । (*...११११..

·१५४ व . - भापम्नम्यौतसूत्रीय भूतस्यामिमाप्ये [क ७१ अनाहार्यम्', यत्र यस्मिन् देशे दीप्यमानं ज्वलन्त पश्येत्तत आहृयामि क्रोति एत प्रविशानि' इति । अनेन मन्त्रेण इति वैप आधीयते म्थाप्यते । एपा श्रुनि । कस्यामेरजाहृतस्येति न जायते। सूत्रकारो "व्याचष्टे-दक्षिणारनाहनम्येपा श्रुतिरिति । दीप्यमानादमेरग्निमानीय एत प्रपिशानि' इत्यनेन मन्त्रेण स्थापयितव्य इति न वसभ्यावसथ्ययो । यदा याऽनुगन्छति दक्षिणामिम्तम्य 'चाय निधिरेत प्ररिगानीति । आधानकल्पेन स्थापननिधिरिति । अन्ये त्याहु -आधानस आधानविपिरिति यराहि. तोजन्याधेये तैरेव पुन स्थाप्यत इति । उपदेश -यत्र दीप्यमान परापश्येत्तत आहृत्य आहर्तव्य इत्येतानत् । अनाहते एत प्रविशानीति वेप आधीयत इत्येतावता अनुगसम्य स्थापन दक्षिणामे ॥ १२, १३ ।। यस्याग्निमनुर्धनं सूर्योऽभिनिम्रोचेत् ॥१४॥ "अनुद्धनमाहवनीयम् , अभिनिनोचेत् अम्तमियान्सूर्य ॥ १४ ॥ इति पष्ठी कण्डिका 'दर्भण हिरण्यं प्रयध्य पुरस्ताहरेत् । अन्वड्डायो ब्राह्मणो पहुविदग्निमुद्धरेत्। अन्वड्डग्निहोत्रेणानूदद्भवेत्। आयतने हिरण्ये ऽग्निं प्रतिष्ठाप्य नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्यातमितोरमाणान्नासित्वा समन्य हुत्या भूर्भुवस्सुचरित्युपस्थाय वारुणं चरुं निर्वपेत् ॥ १॥ दर्भण हिरण्यं 'अवध्य बध्या मुवर्ण पुरस्ताद्धरेत् अमे कश्चित् । अन्वड् अनुमार्गेण तस्य हिरणम्य पश्चात् । आयः य "स्वानृपी वेद बहुविञ्च । I 2 B2 वा 4 6 ९ क B 1 &3 माहार्य BT reads अप्याचो 3 B 2 च 5 B 2 कपस्थापनविधि B 2 अनुदनाहनीय 7 B I omits प्रबध्य BI&2 omt पश्चात् 9 B I reads NTT अहरहरेन दक्षिणत आइरति' इत्येतन कार्यमि यर्थ । ख यन वापि दीप्यमान गुचिभूतमग्निमनेन म रेणानौ दक्षिणामी प्रवेशन सङ्कल्प्य स्थापयेत् । अमेन मत्रेण स्थापन वा । 'इति वैष भाधीयत' इति ब्राह्मणम् , तस्य रोषो 'दक्षिणाने दनि सूनम् । अतो दक्षिणामेश्यमाधानकल्प सभ्यावसध्ययो भवति । अम पुरस्ताविद्धाह्मणो हरेदिति सम्म थ । ते प्रा. ग ·प्रायश्चित्तानि ] नमप्रने द्वितीयः पटलः . - कअन्ये त्याहुः-'आय उद्धरेत् ' इति "तम्य व्याख्या बहुविदिति । सोमविद्वहुवित् चतुर्होतृविद्वा स ह्येव भूयो वेद ' इति श्रुतेः । बहुविदः पश्चादध्वर्युरग्निहोत्रेण सह गच्छेत् । 'कर्म गार्हपत्यदक्षिणान्योः सभ्यावसथ्ययोश्च कर्तव्यम् । गयदि नाहवनीयात् , शुन्धनान्तम् । परिस्तरणान्तं वा यदि सर्वान् परिस्तृणाति । दुग्धायां गवि पत्न्याश्वोपवि- टायां परिपिच्य द्वावनी, 'उपवेपादानादि समिदुपरिधारणान्तम् । यत्रतत्रम्थो यजमान उन्नयनप्रैपमाह, 'नाभिमीलिते तिष्ठति च ' उद्धरे' त्याह बहुविदम् । ततस्स उद्धरति 'वाचावे 'ति । उध्रियमाणे चाभिमन्व्य' 'उर्वन्तरिक्षं वीहि", इत्युद्भवत्यध्वर्युः । बहुविदा पूर्ववस्थापिते हिरण्येऽनौ नित्यमकाम्यं पयः तदस्मिन्होमे नियम्यते "पूर्ववृत्तं नित्यमिति । केचित्तदुपसाद्य पूर्ववत्सभिदाधानादि परिस्तरणान्तं "करोति आहवनीयस्य । ततोऽ- परेणाहवनीयं यजमानो "निष्क्रयाचामति 'विद्युदसी 'ति । केचित्पूर्वमाचामति यजमान- संस्कार इति । इहातिकामत्येवोपम्थानार्थम् । ततोऽध्वर्यु. परिपिच्याहवनीयं धाराञ्च कृत्वा "विद्युदसीत्यादि जपान्तम् । आतमितोः आतमनात् । यावच्छ्रान्तो भवति 2. II. 12. B.2.तान्त'. B. 2. omits तस्य व्यख्या बहुविदिति. B. 2. चतुर्होतृविद्वान् , B. I. होतविद्वा. 3. B. I. omits कर्म, 4. B. I. omits यदि. 5. B. 2. परिवेष. 6. B.I.यवस्था 7. B. 2. मीलिते. 8. B. 2. बहुवित्. 9. B. 2 अमिमन्त्रिने, 10. B.2. वीहीत्यध्वर्युः B. 3. reads पूर्वपवृत्त B. 2. omits करोत्याहवीयन्य, तन'. 13. B. 3.अनिकाय. 14. B. 2.& 3. विद्युदादिव्याहृति जपान्तं कृत्वा. 15. क. 'भाय उद्धरेत् ' (ते. वा. १.४.४.२.) इति बाह्मगगतस्यायशब्दस्य व्याख्या सूत्रकारेण यहुविदिति कियत इति । स. प्रजापतिरकामयत प्रजास्सजेय' इनि प्रश्नद्वयस्यार्यम् , 'ब्रह्म व चतुहीता' इत्यनुवाकाश वो जानानि स सोमविचतुहाइविश्व । ग. याहयनीयासभ्यासथ्योरम्पत्तिनास्ति, ताह शुन्धनान्त परिस्तरणान्तं वा कर्तव्यमिति सम्बन्धः । घ. दक्षिणामेनियोनिचे । एफयोनिन्ये त्वायनीयोदरणार्य दक्षिणामः प्रायना गाईपन्याय परिपेचनम् । सभ्यावसध्ययोभिसयोनित्येऽपि परिपेचनामावः, गाई पत्यादीनां प्रयागामेव परिपेचनस्योपदेशादिति। प्राग आय उमरेन, मानगो वे सर्ग देनाः (न. ग्रा. १.४.४.२.) इति ग्रामगार यानी देवतालारम चंदवाद प्रारले यसनि' इति अन्मानराम मदेवताकर मिदनुसरणम् । मतो यहुविदुदरतीति। - .

·भापतम्यश्रौतसूत्रीये पूर्वस्वामिमाप्ये तावप्राणन् अनुच्छ्रसन्नासिन्चा समन्य उच्चस्य हुत्वा ‘अग्मिज्योति 'रिति, वृष्टयन्ते 'भूर्भुवम्सुवरित्युपस्थायाधर्युस्समाप्य होम, वारणं चरु क्रोति । अनन्तरं 'विद्युदुद्धरणादि । यदा तु नक्तधारणपक्षस्तदा तस्मिन्नेवाग्नौ। केचित्त्वसति साक्षाद्वचने राम्रो करणं नेच्छन्ति “ कन सायमस्ति देवया अजुष्टम्' इति लिङ्गात् ॥ १ ॥ बातभृती द्वितीयामेके समामनन्ति ऋते हिरण्यात्प्रणयनमेके ॥२॥ 'द्वितीयेप्टिस अपये नतभृते एकपा मतेन । “अवते हेड" “उदुत्तमम्" इति वरुणस्योक्ते। व्रतमृत 'त्वमग्ने बतभृत्" इति। 'हिरण्यप्रणयनवर्जम् । समानमन्यत् ॥ २ ॥ यदि सायमग्निहोत्रकालोऽतिपद्येत "दोपा वस्तोनमः स्वाहा" इति कालसमापादनीय होमं कृत्वा नित्यमग्निहोत्रमुपसाया तमितोर- प्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत ॥३॥ निशाया 'व्यतीताया सायकालातिपचिरनापदि, सल्पितकालातिपचो वा। अन्य कालो येन सम्पद्यते स काल 'समापादनीय । त हुत्वा गोदोहनादि। नित्यममि- होत्रमुपसायेत्युक्तार्थम् । उपस्थाने कृतेऽचिकृतो होमस्समाप्यते ।। ३ ।। यदि प्रातः 'प्रातर्वस्तोर्न मस्स्वाहा' इति कालसमापादनीय होमं हुत्वा नित्यमग्निहोत्रमुपसाया तमितोरमाणन्नासित्वा समन्य हुत्या भूर्भुवस्सुपरित्युपतिप्टेत ॥ ४ ॥ 2 4 I B2 उत्थाय B I readsविहरणादि 3 B I omits द्वितीयेष्टि B 3 reads मने 5 B3 अहिरण्यस्य 6 BI omits singi 7 B 2. सम्पादनीय B2 omits कविया देवयाग । गकारलोप का दस । अजुधम् असेवितम् । यस्मादजु न सेवित रात्री देवे तस्मादानी नेष्टि क्या। ख चोभूते द्वितीयेष्टि । ग. अनापदि मुर यकालेष्वमिहोत्राकरणे कालरातिपत्ति । प्रवृत्ते प्रदोषादिसल्पितकाले होमकिरणेऽपि कालातिपति । आपदि तु प्रतस्यापि 'यत्पूर्वरात्र' इत्यादिविधानाम फालतिपक्तिरिति । स्वमसे मतभूछुचि । देवा सादया इह । भने हन्याय बोदवे ॥ प्रा." १ ·" प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रश्ने द्वितीयः पटलः वरो दक्षिणा ॥ ५॥ *सङ्गवे व्यतीते प्रातः कालातिपत्तिः । 'सङ्कल्पितकालातिपत्तौ वा 'प्रातर्वस्तोन- मस्स्वाहा' इति होमः । समिदाधानादि पूर्ववत् । अङ्गान्यपि तदानीं होमकाले कर्तव्यानीति । सायं होमे तु खदोहनमस्तमिते । पत्न्युपवेशनादि होमकाले। व्याहृतिभिरुपस्थाय वरदानम- ध्वयोः 'हुत्वा' इति वचनात् ॥ ४,५॥ हुत्वाऽऽहवनीयमुद्वाप्यान्वग्निः उपसामग्रमख्यत् इत्यन्यं प्रणीय " इहैव क्षेम्य एधि मा प्रहासीन्माऽमुमामुष्यायणम् इत्या- दित्यमुपस्थाय मैत्रं चरुं निर्वपेत् ॥ ६॥ परिसमाप्ते आहवनीयानुगमनम् । 'अन्वमिः' इत्यन्यस्याहवनीयम्य प्रणयनम् । इष्टिः सायंहोमार्थस्य । ‘मा प्रहासीन्मा' 'देवदत्तं वात्स्यम् ' इत्यादित्योपस्थानम् । 'जीवत्सु पूर्वपुरुषेषु वात्स्यायनमिति । वारुणमैत्रसौर्या आगेयविकाराः । 'वृक्षवच विभक्तयः । 'अयं मित्रः" "अनमीवासः" इति मित्राय ॥६॥ सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ॥७॥ उदुत्यं " " चित्रम्" इति "सूर्याय । एककपालधर्मा वैशेषिकाः । नव प्रया- जानूयाजाः, पृपदाज्यं बर्हिरादि सर्वमिति केचित् । य आग्रयणे वैगेषिक आमातम्स एय तस्य लिङ्गदर्शनादितरस्यादर्शना दित्यापस्तम्बमतिः ॥ ७ ॥ संस्थितायामिष्टयामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्तो वाग्य- तावासाते यजमानः पत्नी च ॥८॥ । I. B. I reads मल्पकानिपती. 3. B. I. जीववत्सु पुरुष 5. B. 2.मायरय. B. 2. adds पेचित् after अनुगमनम्. 4. B. 2. omits शवध to अन्दाजा. 6. B. I. reads Iानमन्यायः. फ. सवान्तः प्रातः' इत्याक्षलायनः। स. 'भस्तमिते दोधि' इति तस्य स्वकालवा। भय मिग्रो नमस्पस्मोगे राजा मुभयो मननिय येधा । तस्य यप मुमती यनियस्यापि मद्रे मौमनसे स्पाम ॥ २ भनमीरास इण्या मदनाः मिगमगे पीरममा विमाः । भादित्यस्य प्रतमुपश्पना; ययं नियस्य मुमती रसान। (रो. मा. २.८.५.५.)

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूनशमिभाप्ये [7 ७ १२ संस्थितायां मेत्र्या सौर्यष्टौ वा आहवनीयमेव न दक्षिणामिम्, आहार्य- मेतदह । सायहोमार्थमिन्धनम् । प्रातहोंमेऽन्य प्रणीयते ! अन्यत्र सहर्महणेन रात्रि ग्रहणेन पाहोरानयोग्रह्ण परिसमाप्तं भरति । इन्धन पुन पुन 'क्षिपति । साय होमे दक्षिणाग्न्यादिरम्य ॥ ८ ॥ द्वयोः पयसा पूर्ववत्सायमग्निहोत्रं जुहुयात् ॥९॥ द्वयो पयसाऽग्निहोत्रम् । अग्निहोनम्याल्या पूर्वामिति पूर्ववत् ॥ ९ ॥ यम्याग्निमनुद्धृतं सोऽभ्युदियाचतुर्ग्रहीतमाज्यं पुरस्ताद्वरेत् । अन्वड्डायो ब्राह्मणो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्यड्डग्निहोत्रेणानू- द्भवेत् । आयतनेऽग्नि प्रतिष्ठाप्य " उपाः केतुना जुपतां यजं देवेभिर- न्वितम् । देवेभ्यो मधुमत्तम स्वाहा” इति प्रत्य निषद्याज्येन जुहुयात् ।। १०॥ अभ्युदियात् अनुद्धृत आहवनीये उदयं कुर्यात । चतुर्ग्रहीतमाज्यं जुहा मानीयाहवनीयम्य पुरस्ताद्धरेत् । 'तमन्वड ब्राह्मण आर्षेय आहवनीयेन सह, तमन्वामिहोनेण सहायु पूर्ववत् कर्म स्थापित आहवनीये " उपा केतुना ” इति प्रत्यङ्मुख उपविश्याज्य जुहुयात् येनानीतम् । तत पूर्ववत्समिदाधानादि ॥ १०॥ अग्निहोत्रस्य स एव होमकल्पः । तत्प्रायश्चित्तं यत्प्रातः कालातिपन्नस्य ॥११॥ नित्यमनिहोत्रमुपसायेत्येवमादि स एव होमकल्प । कारगमापादनीयहोममर्जम् । उपस्थानपरदाने कृन्या होमपरिसमाप्ति । आदित्योपस्थानादि । द्वयो पयसा होमान्तम् । तदेव प्रायश्चित्त यत्प्रात कालातिपत्तौ ॥ ११ ॥ एतावन्नाना । नात्राहवनीयमनुगमयति ॥ १२॥ 'एताननानाभाव । नात्राहयनीयम्यानुगमनम् । अमिहोचायनीय एवं मैत्रादि ।॥ १२ ॥ 2 I 2 Bतिरस्य न स्यादिति B 2 मध्यो 3 B2 मधन 4 imits रात्रिइन 5 B2 क्षिप्त 6 B2 omits अग्निहोत्ररथाल्या पूर्वामिति । 7 B I reads अग्निहोत्र 8 B2 एव नानाभाव क अध्ययोगमहोनधारणे व्यापतत्वार येनाहरणस्य हटायवाय तेन होम क्तव्य ।

·नवमप्रश्ने द्वितीयः पटलः प्रायश्चित्तानि ] अथैकेपाम् । यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेदभ्युदियादा अन्येषां शाखिना मतिः ।। १३ ।। इति सप्तमी कण्डिका "'मनो ज्योतिर्जुपताम् " " 'त्रयस्त्रिंशत्तन्तवः” इति द्वे चतुर्ग्रहीते जुहुयात् ॥१॥ “मनो ज्योतिर्जुपताम्" इत्येकं चतुर्गृहीतं 'हुत्वा "त्रयस्त्रिंशत् " इति द्वितीयम् अमिहोत्रार्थ एव 'विहृतेऽनौ, तदङ्गत्वात् । इष्टयस्तु तन्त्रभिन्नाः । तस्मात्तासामन्योऽग्निः । पकेचित्तु हुत्वा प्रायश्चित्तममिहोत्रार्थ प्रणयनम् । शाखान्तरस्थो विधिः विकल्प्यते सर्वत्र न "समुचीयते ॥१॥ यस्य विपक्रान्तमहुतमग्निहोत्रं सूर्योऽभ्युदियाद्यथा विज- निष्यमाणो न विजनिष्यमाणो न विजायेत ताक् तत् । आत्मानं वा ह यजमानो रुणद्धि सर्वज्यानि वा जीयते । नित्यमग्निहोत्रमुपमाद्या नमितोरमाणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवस्सुवरित्युपतिष्टेत । एक- हायनो दक्षिणा ॥२॥ 1. B. 3. reads गृहीत्वा. 3. B. 2. तासामन्योऽग्निस्तरमाव. क. इमो चतुगृहीतहोमी अग्निहोत्रार्धमुमृत एवानो कार्यो, नयोरमिहोत्रागत्येन भिन्नतन्त्रत्याभायान । इष्टयस्तु भिन्नतन्त्राः । अतोऽन्यतरमुपादनीयम् । ख. हुत्या प्रायश्चित्ताहुतिद्वयं पुनरमिहोनार्थ प्रणयन्ति केचित् । ग. प्रतिपर भेदेन निरपेक्षोपदेशान्न समुन्धयः । अयमन निष्कर्ष:-~आपदि होमगालातिपसा अनुन. प्रायश्चित्तहोमद्वयं बहुविदुद्धरणं वा कृत्वाऽग्निहोत्रहोमः । अनापदि होगकालातिपतो अनुदत. प्राधित कालममापादनीय प्रत्याऽग्निहोत्रहोमः । अनानुद्भुतप्राधिताहुती द्वे एति चिन, इतरस्य विरोधात् । तयाहि-प्रातःकालातिपत्तो आहवनीयानुगमस्याहवाचतुरहीनमाज्य पुरस्ता. दित्यन, नानाविनीयमनुगमयतीति तन् निषेधात् विरोधः । अन्ये पयं पिरोधः प्रातःगले, सार्य पाले तु विरोधाभावाहुविदुसरणमपि विकल्पेन फ्र्तव्यमित्याहुः । दोमकालाविशेषे सस्किोऽनुदान नसानातिपमा अनुतप्राय कारममाादनीय कर्तव्यमिति । , मनो ज्योतिर्नुपताप गिरिराय यज्ञ समिमं दधातु ॥ पृहस्पनिस्तनुतामिमं नो विश्वे देया इह मादयनाम् ॥ (ने. ग. १.५.३...) २ प्रतिशतसयो ये वितरिनर य इमं य: स्यधपा दन्त । जि प्रापेवापानि स्याहा पमा दया रमप्यतु ।। (न. म. १.५...) 2. B.T. reads विहिते.

·मापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाध्ये [क. ८ सू.४ विपक्रान्तम् आरब्धमनुदिते होप्यामीति । समिदाधानादि । परिपेचनादी- त्युपदेशः । अहुतायाञ्च पूर्वाहुतौ सूर्य उदेति, यथा विजनिप्यमाणो प्रसूयमानो न 'विजायेत तात्तत् । अमिहोत्रमार्तिगतं मन्येताध्वर्युः । यद्वाऽग्निहोत्र- होमोऽनर्थकः । यजमानो रुणद्धि आध्मायन्तेऽस्य स्रोतासि । सन्निरोधं प्राप्नोति । सर्व- ज्यानिः सर्वस्वहानिः । नित्यममिहोत्रमिति पूर्ववदुपस्थानान्तम् । एकहायनः एकवर्षः। 'सा दक्षिणा अध्वर्योः ॥२॥ हुत्वा तदुद्वास्य पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तरित्याइमरथ्यः ॥ हुत्वा वृष्टयन्तात्परं 'होम समाप्य तदुद्वाम्य तत्परित्यज्य विधानेनामिजातं पुनराधेयं 'प्रायश्चितिः । अनन्तरं 'न वर्षाम् । अन्याधेयमपि लभ्यते आलेम्बनमतादित्युपदेशः ॥३॥ अथैकेपाम्-'यद्यन्ते स्यादुन्नीय माडुदाद्रवेत् । स उपसाधा तमितोरासीत । स यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् । प्रजापति भूतस्तमेवोपासरत्स एवैनं तत उन्नयति नातिमाईति यजमान इति विज्ञायते ॥४॥ 2. B. I. आधीयन्ते तस्य. 4. B. 2.omits होम t. B. 2. विजायते. 3. B. 2.स. 5. B.2.प्रायवि 6. B. 1. omitsन अनुदिते होयामीति साङ्कल्प्य होमा प्रागुदिते समिदाधानादि। उदितानुदितदोमयोः प्रणयनस्यानुदिते वर्तव्यत्वादुदितहोमे प्रणयनादूर्वमुदयस्यावश्यम्भावाप्रकान्तममिहोत्रमिति निमितरवानुपतिः । समिदाधानादेस्तु पूर्वकालस्याविधानालोमसमान कालस्याइनुदितहोमे सहल्पिते प्राग्योमादभ्युदये यक्ष्यमाणनैमित्तिक भवतीति । ख. समिदापान-सुन्धन परिस्तरणानामनियतकाल वापरिषेचनादेनियवहोमसमानकालत्यातदूर्घमुदये ने. मितिकमित्युपदेशमतम् । 1. भातिगतत्वास्क्रियमाणोऽप्यमिहीमो निष्प्रयोजनः । प, अमिहोनाकरणेन यजमानस्य घोतासि मूत्रपुरीवादीनि आध्मायन्ते अनानि भवन्ति । तेन यज. मानस्ते सचिरोध प्रापोते । यस्य वोभावनुगती' इत्यत्र पुनराधेयनुतन्याधेयेऽपि तुन्यतया आलेखनव्याख्यानादिह सूत्रा- नुकोऽपि स पक्षः पर्तव्य इत्युपदेशमतम् । ते. मा. २.१.१.३. .

·. प्रायश्चित्तानि नयमप्रश्न द्वितीयः पटलः 'अथैकेपाम् । अस्मच्छाखामाह सूत्रकारः । तेन खाण्डेयानधिकृत्य कृतं सूत्रम् । यद्यन्ते स्यात् यदि समीपे यजमानस्स्यात् । स उन्नीय स्वयं प्राङदाद्रोत् 'गच्छेदा. हवनीयं प्रति स उपसाद्य व्याहृतिजपान्तं कृत्वा । आ तमितोः आश्रमोपजनना- त्तिष्ठेत् । श्रान्तो भूत्वा भूःम्वाहेति पूर्वाहुतिं जुहुयात् । प्रकृतिवदुत्तराहुत्यादि । प्रजा- पति भूतो नित्यजातः 'तमेवोपासरत् तमुपागच्छच्छरणम् । तस्य होमं कुर्वन् स एवैनं तत उन्नयति तस्माद् दोपादुद्धरति । ' नार्तिमामोति यजमानः' इति श्रुतिः। नात्रामित्यागः । प्राजापत्यं हविः प्रजापतिः प्रजामित्यूहः । परतोऽप्युन्नयनादाहोमात्सन्निहिते यजमाने एतत्प्रायश्चित्तम् । उन्नयनादित्युपदेशः* ॥ ४ ॥ यस्याग्निहोत्रं विच्छिद्यत यहे त्र्यहे चतुरहे वाग्नये तन्तुमते- ऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥५॥ विच्छिन्नेऽ मिहोत्रहोमे एकाहे व्यहे च ब्राह्मणोक्तमपि लभ्यते “ खउतैकाहमुत यह न "जुलति" इति । परतश्च त्रिरात्रादग्न्याधेयमेव, अग्निहोत्रस्याग्निगुप्त्यर्थत्वात् । अग्नये तन्तु- मते, अग्ने तन्तुमन् , अग्नि तन्तुमन्तम् , अग्नेस्तन्तुमतः, अग्निस्तन्तुमानिदम् ॥ ५ ॥ स्वयं कृण्वानः सुगमप्रयावं तिग्मशृङ्गो वृपभः शोशुचानः । प्रत्नं सधस्थमनुपश्यमान आ तन्तुमग्निदिव्यं ततान। त्वं नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्वं पन्धा भवसि देवयानः। त्वयाऽग्ने पृष्टं वयमारुहेमाथा देवैः सधमादं मदेमेति याज्यानुवाक्ये ॥६॥ "स्वयं कृष्वानः सुगम् " " त्वं नस्तन्तुः" इति प्रधानस्य ॥ ६ ॥ I. 2. B. I readsअवैकेषामित्यरमामासा. B. 2. reads साण्डियान्. 3. B. I. तदुनीय. 4. B. 2. अनुगच्छेत् . 5. B. 2. आश्रमापजमान. 6. B. 2. omits भूत्वा. 7. B. 1. उशमरेचमुपागरछेत. 8. B. 2. reads मत्रिदिने लक्ष्यत एन. 9. B. 2. अग्निहोत्रम्य. 10. B. I. जुन ति. 2. उलगनानिमिति निर्देशानिन्यममिहोत्रमित्यादिवों विधिरसलिहिते यजमान इत्युपदेशमतम् । तस्मायस्य विदुप. उतकाहमुत पहन जुनि हुनमेवास्य भवति" इति वचनादमिहोत्रमागा विदुप आपदि होम यतुष्ट पारपेऽपि न दोष इति । 6 २. मा. २.४.२.५ ·उदुत्यं । भापत्तनधीतसूत्रीये धूनस्वामिभाग्ये [क ... ''तन्तुं तन्वन्" "'उब्दुध्यस्वाग्ने" "'उदुत्तमम् " 'उद्वयं तमसस्परि 'चित्रम्" इत्युपहोमाः ॥७॥ " तन्तुं तन्वन् " " उखुध्यस्याने'".उदुत्तमम् " " उद्वयं तमसम्परि" उदय " " चित्रम् " इत्युपहोमाः पडेते ॥ ७ ॥ हव्यवाहमभिमातिषाहं रक्षोहणं पृतनासु जिष्णुम् । ज्योति- प्मन्तं दीद्यतं पुरन्धिमग्नि स्विष्टकृतमाहुवेम ॥ स्विष्टमग्ने अभि तत्पृणाहि विश्वा देव पृतना अभिष्या उरुनः पन्यां प्रदिशन्वि भाहि ज्योतिष्मद्वेाजरं न आयुरिति सांयाज्ये ॥ ८ ॥ नारिष्ठान् हुल्या 'हत्र्यवाई स्विष्टम् । इति स्विष्टकृतः । यद्यमिधीमते तर एतत्प्रायश्चित्तम् । अनुगते भूयोऽनुगमनप्रायश्चि पुनराधेयमग्न्याधेयं वा ॥ ८ ॥ इत्यष्टमी कण्डिका . इत्यापस्तम्बीयश्रीतसूत्रीयतस्वामिभाष्ये द्वितीयः पटलः ।। I. B. 2. reads इत्यादिकान् पडुपहोमान् हुत्वा नारिष्ठान् . 2. B. 3 reads यद्यधियत एतत्मायश्चित्तमन्यथा पुनराधेयमग्न्याधेय वा। , तन्तुं तवासी भानुमयिहि ज्योति मत. पो रक्ष धिया कृतान् । मनुल्बण वयत जोगुगमपो मनुर्मव जगया दैव्यं जनम् ॥ (ते. स ३.४.२.२.) ३ उत्तम धरण पाशमस्मदवाधम वि मध्यम प्रयाय । अथा वयमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम ॥ (ते. स १.५ ११३.) १ 'उद्वयं तमसस्परि पश्यन्तो ज्योतिस्तरम् । दे देग्ना सूर्यमगन्म ज्योतिरत्तमम् ॥ (ते. प्रा. २.४,४.९.) ५ उदुत्यं जातवेदस दे वहन्ति केतवः । दो विश्वाय सूर्यम् ।। चित्र देवानामुदपादनीक पधुमित्रस्य वरणस्याग्ने । मा द्यावाधिशी अन्तरिक्षं सूर्य भारमा उगतस्तस्थुषश्च ॥ (ते. स १.४.४३.१.) +