·०५८ Shri Shiva Dayalu C.H. C. Bo Hours Benares वेतालपञ्चविंशतिः। उपक्रमणिका । अस्ति गोदावरीतटे प्रतिष्ठानाख्यो जनपदः। तत्र विक्रम सेनस्य भूपतेः पुत्रः शक्रपराक्रम: त्रिविक्रमसेनो नाम विख्यात- कोतिरभून् नृपतिः। तस्य सभासीनस्य नृपस्य सेवाएं प्रत्यहं तान्तिशोलो नाम भिक्षुः एकैकं फलमुपानयत्। सोऽपि तदा दाय आसन्नचरस्य कोशाधिकारिणो हस्त प्रतिदिनं न्यक्षिपत् । इत्य हादशसु वर्षेषु गतेषु एकदा सभागतोऽसौ भिक्षुः राज्ञ यथायथं फलं दत्वा सभाग्रहात् निरगात्। राजा तु तस्मिन्न- हनि दैवात् प्रविष्टाय रक्षिणां हस्तच्युताय क्रीड़ामर्कटपोताय तत् फलं प्रादात्। स मर्कट: यावत् तत् फलमनाति तावत् तस्मात् फलोत् विदलितात् अनर्वम् उत्तमं रत्ननिरगात् । तद् दृष्ट्वा राजा तदादाय तं भाण्डागारिकं पप्रच्छ भिक्षुणा उपनीतानि यानि फलानि मया तव हस्त दत्तानि, तानि त्वया सदा व स्थापितानि ? तदाकण्य कोशाध्यक्षः सभयस्त व्यजिज्ञपत्, देव! मया तानि अखण्डानि च गवाक्षतः क्षिप्तानि, यदि आदिशति देवः, तदा तानि साम्प्रतं गवेषये इत्यूचिवान् स राज्ञानुमतो मत्वा क्षणादेव प्रत्यावृत्य पुनः व्यज्ञापयत्, देव ! तानि कोशे शोर्णानि फलानि तेषु च रश्मि- ज्वालाकुलान् रत्नराशीन् पश्यामि, तदाकर्ण्य सन्तुष्टः तान् मखीन् कोशरक्षिण दत्त्वा अन्येद्यरागतं त भिक्षु पर्यपृच्छत्, ·2 वैतालपञ्चविंशतिः। ४ ततः । भिक्षो! कथमेवं धनव्ययेन नित्यं मां सेवसे ? यावत् कारण न वक्ष्यसि, तावत् ते फलं न ग्रहोथे, इत्युक्लावन्तं त नृपं भ भिक्षुः विजनं नोलाऽब्रवीत्, वीर ! किमपि साधनं साचिव्य- सापेक्षमस्ति, तत्र वीरेन्द्रेण खया क्रियमाण साहाय्यमर्थये। इति श्रुत्वा राजा तथेति तस्य साहाय्याय प्रत्यपद्यत । स श्वमणस्तुष्टः पुनस्त' नृपमवादोत्, प्रभो! अस्याम् भागा- मिन्यां कृष्णचतुर्दश्यां निशागमे इतो महाश्मशानं गत्वा क्ट- सरोरधः स्थितस्य ने सकाशं लया गन्तव्यमिति। ततस्तन राज्ञा वाढ़मेवं करिष्यामोति अभिहिते स क्षान्तिशोलो भिक्षुः प्रष्ट: खनिलयं ययौ अथागतायां कृष्णचतुर्दश्यां स महासयो नरपतिः भिक्षोस्तां प्रार्थनां प्रतिपत्रां स्मरन् प्रदोष नौलवसनेन सम- लङ्कृतशिराः खलपाणिरलक्षितः, तत् महाश्मशानमगात्। गवा इतस्ततोऽन्विष्यन् वटतरोरध: स्थित' तं मन्वन्यासं कुर्वाण भिक्षु दृष्ट्वा समुपेत्य च जगाद, भिक्षो! एषोऽस्मि आगतः किन्ते करवाणि वद। तदाकर्ण्य स भिक्षु पं दृष्ट्वा हृष्टः प्रोवाच, राजन् ! यदि प्रसादस्त कर्तव्यः, तदा इतो दक्षिणा- मुखं गत्वा एकाको विदूरे यं शिंशपातरु द्रक्ष्यसि, तस्मिन् प्रलम्बितो मृतः कोऽपि तिष्ठति, तमिहानीय मे साहाय्यं कुरु । तदाकण्यं स वोरो नृपतिस्तयेत्युक्त्वा सत्यसङ्गरः दक्षिणादि- शमालम्बा तत्र प्रययौ। कथञ्चिच तेन श्मशानमार्गेण गच्छन् विदूर तं शिंशपातरु प्राप्य तदुपरि लम्बमानं शवमेकमद्रा- क्षो। दृष्ट्वा तं तरुमारुह्य छिन्नरज्जु तं भूमों अपातयत् । पातितश्च सः अकस्मात् जीवित इव भृश चक्रन्द। ततोऽसौं राजा अवरुह्य कृपया तज्जीविताकाक्षो यावत् तस्य अङ्गानि परामृषत् तावत् स शवः अट्टहासमकरोत् । ततः स राजा तं ·प्रथमकथा। ३ वेतालाधिष्ठितं मखा कचं हससि, एहि गच्छाव इति निर्भय यायत् ब्रवीति, तावत् तं वेतालं न भूमौ समवेक्षत। ऐक्षत च तस्यैव तरोरुपरि यथापूर्व लम्बमानं ततो भूयोऽपि तरुमारुध म राजा बत्नतः तं शवमवारोहयत्, वीराणां चित्तं वज्चादपि अखण्डितम् अकम्पाम् । ततः तं वेतालाधिष्ठितं शवं स्कन्ध- मारोप्य मोनेन गन्तुमुपचक्रमे । यान्तञ्च तं शवाधिष्ठितो वेतालस्त राजानमब्रवीत्, राजन् ! अध्वविनोदाय कथामा- ख्यामि शृणु। अथ प्रथमकथा। या कैलासस्य । अस्ति वाराणसी नाम शङ्करवसतिः पुरी। स्थ लीव पुण्ख जनसे विता। हारयष्टिरिव यस्याः स्वर्गतरङ्गियो विभाति। तस्यां प्रतापानलनि ईग्धविपक्षकुलकानन: प्रताप- मुकुटो नाम नृपतिः प्रतिवसति स्म। तस्य च वचमुकुटो नाम तनयः स्मरस्य च जनस्य च रूपशौर्ययोपैदलन आसीत्। तस्य राजपुत्रस्य सखा महामतिः मन्त्रिपुत्रः कश्चिदास्त । कदाचित् स नृपात्मजः तेन सख्या सह क्रीड़न मृगयाप्रसङ्घन अतिदूरमध्वानं जगाम। स तत्र सिंहानां मस्तकानां सटा- लानि शौर्य श्रीचामराणीव शनैश्छिन्दन् महावनमेकमाससाद । तत्र सरोवरमैकं दृष्ट्वा श्रान्तः स तेन सुहृदा मन्त्रिपुत्रेण तज्जल पीत्वा प्रक्षालित करचरण: कस्यापि तौरतरोमले समुपाविशत् । अत्रान्तरे कापि खानार्थमागता दिव्याकतिः सुपरिच्छदा पूरयन्तीव लावण्यनिझरेण सरोवरं दृष्टिपातैः सृजन्तीव तत्रोत्य लवनानि, प्रत्यादिशन्तीव मुखेन जितेन्दुना अखनानि ·8 वैतालपञ्चविंशतिः। । । । कन्यका तेन ददृशे। दृष्टैव सा तस्य राजपुत्रस्य मनो जहार तत्क्षणम् । सोऽपि राजसूनुस्तस्या विलोचने अहार्षीत्। सा तु कन्या तद्दर्शनेन सञ्जातविकारा लज्जया किमपि वक्तुम- शकवाना हृद्गतमाकूतं सझेन्तेन बोधयन्ती एकमुत्पलं कर्णे पहीला दन्तरचनां विधाय पद्म शिरसि कृत्वा हृदये कर- मदात्। राजपुत्रस्तु तस्यास्तां संज्ञां न विवेद, मन्त्रिपुत्र एव केवलं बुद्धिमान् सर्वं बुबुधे । क्षणेन च सा कन्या अनुगैर्नीय- माना प्रययौ। गत्वा च ख एहं पर्यशनिषमा तस्थौ। वत्तन्तु तस्यास्तस्मिन् नृपात्मजे एव स्थितम्। सोऽपि राज- सुतः कच्छण वनगरौं गत्वा तया विना नितरां व्यथितो दिने दिने कृशतामवाप। सख्या च मन्त्रिमुत्रेण तेन रहसि ताम- टुष्पापां शंसबा पृष्ट स्थकधैर्यः प्रोवाच सखे ! यस्या नाम न, ग्रामो न, अन्वयश्च नावबुध्यते, सा कथं प्राप्यते, तन्मृषा मां किमावासयसि ? इमि राजपुत्रेणोतो मन्त्रिपुत्रस्तमभ्यधात्, देव! किं न दृष्टं त्वया, यत् यत् तया संज्ञया सूचितम् । यत्तया कर्णे उत्पलं न्यस्त तेन एतत् सूचितं कर्णोत्यलस्य राज्ञः राष्ट्र अहं निवसामोति। कता च या दन्तरचना, तया एनत् सूचितं यथाहं तत्र दन्तघाटकस्य कन्येति। शिरसि पन वा एतत् सङ्केतितं यथाहं नाना पद्मावतीति । हृदयार्पित-हस्तया च तथा त्वयि मे प्राणा: स्थिता इति सङ्केतितम्। अस्ति च कलिङ्गन्देश कर्णोत्पलो नाम नृपः। तस्य चित्तप्रसादकः महासमृद्धिमान् दन्तघाटकः संग्रामवईनो नाम प्रतिवसति। तथ्य कन्यारत्नमियं पद्मावती नाम प्राणा- धिकप्रियम् । एतत्लोकमुखात् मया विदितम् । तस्मात् मया तस्या देशादिसङ्गिनी संज्ञा ज्ञाता। इति तेन मन्त्रिपुत्रेणोतो राजपुत्रस्तस्मै सुधिये तुतोष जहर्ष च लब्धोपायः । । । ।

·प्रथमकथा। ५ अथ स तेन मन्त्रिपुत्त्रेण सम्मन्बा प्रियाओं पुनम गयाव्या- जेन तत् सरोऽगमत् । अर्धमार्गे च वाताखवेगात् सैनिकान् पार्खचरानतीत्य तेनैव मन्त्रिपुत्रेण युतः कलिङ्गाभिमुख ययौ । प्राप्य तबगरं कर्णोत्यलपतेः, अविथ च दन्तघाटकस्य भवनं दृष्ट्वा च तददूरे वासार्थं कस्याश्चित् वृद्धाया योषितो यह तो राजपुत्रमन्त्रिपुत्री प्राविशेताम्। तत्र च बाहौ यवससलिलैः पूरयित्वा गुप्तमवस्थाप्य मन्त्रि पुनः तां वृद्धामपृच्छत् वृद्धे ! कचित् अस्मिन् नगरे कमपि दन्तघाटका नामानं वैलि ? तदा- कर्ण्य सा जरती सादरं तमभाषत वत्स । सुष्ठु वैद्मि, तस्याहं धात्रो अस्मि, तेनैवाहं पद्मावत्याः खदुहितुः पाखें स्थापिता, किन्तु अहं तवाधुना अपहृताम्बरा न गच्छामि, जातु कुपुत्रः कितवो मे वस्त्रं दृष्ट्वैव सद्यः हरदिति। एवमुक्तवतों तां दृष्टः मन्लिभुत्त्रः खातरोयादिदानेन सन्तोष्य पुनरब्रवीत् मातस्त्वम् आवाभ्याम् यद् यद् कथ्यते तत्तत् सुगुप्तं कुरुष्व। तां दन्त- घाटसुतां पद्मावती गत्वा वद यस्त्वया सरसीतटे राजपुत्रो दृष्टः, सोऽत्र आगतः, सेनार्थिताह बदन्तिक प्रणयादायाता। तदा- कण्यं सा वृद्धा दानवशीकता तदैव पद्मावतीपाखें गला अवसरं प्राप्य तां जगाद वत्से ! तो राजसुतमन्त्रिसुतौ त्वत्प्राप्तये अत्र समागतो, साम्प्रतं करणीयमादिश। इत्यभिहिता सा तां निर्भय पाणिभ्यां वाभ्यां कपूरलिप्ताभ्यां हयोः कपोलयो- राहत। ततः सा परिभवार्ता रुदती गहमागम्य तावभाषत पुत्रौ ! पश्यतं मुखे मे तया एता अङ्गुलिमुद्रा दत्ताः, एवं सयोक्के नैराश्यविषय तं राजसुतं स महाबुधिन्त्रिमुत: जना- न्तिकमवादीत् सखे! मा विषादं गमः, मन्त्र रक्षन्त्या तया निर्भस्य यत् कर्पूरशुधा अस्या मुखे दश स्वाङ्गुलयो निहिताः एतैरतत् सूचितं यथा अस्मिन् शुलो पक्ष चन्द्रवतीरिमा दश ·वेतालपञ्चविंशतिः। । का रात्रीः सङ्गमानाः प्रतोक्षख इति । इत्येवं.राजपुतं समाखास्य स मन्त्रिसुत: गुतं हस्तस्थं काञ्चनं किञ्चिद आपणे विक्रीय तया वृद्धया महाह भोजनं साधयामास । ततस्तौ हौ सह तया वृद्धया बुभुजाते। इस्थ दशाहानि नोवा पुनर्जिज्ञासार्थ स मन्त्रिपुत्त्रस्तां वृद्धां पद्मावतोपाखें प्रेषितवान्। सापि मिष्टान- पानादिलुब्धा तदनुरोधात् तस्या वासग्रहं गत्वा प्रतिनिहत्य च तौ जगाद वसौ ! इतो गवाह तत्पाखें कियन्तं कालं तूष्णी स्थिता, तया तु युभत्कथापराधं स्वयमुहिरन्त्या पुन: सालताका- भिस्तिमृभिः कराङ्गलिभि: उरसि हता तदन्तिकात् अपमा- निता पुनरायाता। तदाकण्यं स मन्त्रिपुत्रः तं राजपुत्रं खरमब्रवीत् सखे ! मान्यथा शशां कार्षीः, अस्था हृदये तया यदलतकातम् अङ्गलिमुद्रालयं विन्यस्तं कौशलेन तेन रजस्खला- स्तिस्रो निशाः स्थिता: इति सूचितम् । एवं राजसुतमाश्खास्य स मन्त्रिसुतः वाह गते पुनरपि तां वृद्धां पद्मावतीसकाशं प्राहि- शोत्। सा तस्मिन् दिने गता तया समादृत्य भोजिता । पाना- दिभिश्च दिनं सर्व विनोदिता। यावत् सा सायं गहमागन्तु मिच्छति तावत् तत्र बहिः भयङ्करः कोलाहलः समुदभूत् । हा हा अयं मत्तहस्ती स्वावासात् भ्रष्टः जनान् मथन् प्रधाव- तीति जना आक्रदन्तः पलायमानाः शुश्रुविरे । पंझावती तां बृद्धामभाषत अब! साम्प्रतं हस्तिरहे पथि त्वया न गन्तव्यं तत्त्वां पीठिका समारोप्य आलम्बनरज्जुभिबड्डा अनेन हहता गवाक्षेण अत्र ग्रहोद्याने प्रक्षिपामि, ततो वृक्षसारुष्य 'वलय च प्राकारम् अन्येन वृक्षेश स्वग्रहं व्रज इति । एवमुक्का सा चेटिभिस्तां वहां रज्जुपीठिकया गवाक्षात् उद्याने प्रक्षेपया- सा च यई यत्वा तत् सर्व ताभ्यां राजपुत्रमन्त्रि- चुनाभ्यां शशंस । तदा स मन्त्रिपुवस्त' राजपुत्रमभाषत ततः सा ·SAR प्रथमकथा। ७ सखे। सिद्ध ते अभिलषितं युक्त्या तया मार्गी दर्शितः, तद- यैव प्रदोषे त्वम् एतेनैव पथा तत् नियामन्दिरं गच्छ। इत्युक्ती- स्त नैव मन्त्रिपुत्रेण युतः स राजपुत्रः तेनैव पथा वृद्धया दर्शि- तेन तदुद्यानं ययौ। ददर्श च तत्र तां लम्बमानां सपीठिकां मार्गोन्मुखाभिश्वेटोभिरुपरिष्टादधिष्ठितां रज्जुम् । स च तां दृष्ट्वैव याबदारोहति स्म तावत् ताभिः सखीभिः तया रज्वा गवाक्षणाक्लष्टः प्रिवान्तिकं प्राविशत्। तस्मिंश्च प्रविष्टे स मन्त्रिपुत्रस्तमेव वृद्धावासं प्रायात्। राजपुत्रस्तु तां पद्मावतौं पूर्णेन्दुवदनां प्रसरत्कान्तिचन्द्रिका कृष्णपक्षात् गुप्त स्थितां राकाविभावरीमिव अद्रादीत् । सापि तं दृष्ट्या तत्कालोचितः कण्ठग्रहादिभिस्त स्तः प्रौढ़ाचार रमयामास । ततस्तत्र गान्ध- वविधिना समूढ़या तया सह कान्तया गुप्त' विहरन् कतिचित् दिनानि स्थित्वा कदाचित् तां प्रियामवदत् प्रिये ! मम सखा मन्त्रिपुनः मयैव सहायातः अत्र वृद्धाग्रह एकाको तिष्ठति, तद् गत्वा तं सम्भाव्य पुनरेश्यामि इति तदाकण्यं सा धूर्ता पद्मावतो तं प्रियमाह स्म नाथ! वामहं पृच्छामि, मत्ातास्तास्ताः संज्ञास्त्वया ज्ञाता: ? उब ते तन मन्त्रिपुत्रेण ? तथाभिदधतां तां राजपुत्रोऽब्रवीत्, प्रिये ! म ज्ञातं मया तत् सर्वं तेनैव मे मित्रेना दिव्यज्ञानवता सर्व विदित्वा मे समाख्यातम्। एबदाकण्यं सा भामिनी विचिन्त्य तं प्रत्यभाषत नाथ! तर्हि अयुक्तं कृतं त्वया चिरात् तवाती कथयता, यस्ते सखा, स मे बाता, तस्य प्रथममेव मया ताम्बूलादिसमाचारेण सम्मानना कर्त्तव्यासीत् । इत्युक्तावत्या तयानुमतः राजपुत्रस्त नैव पथा तस्यां निशि सख्य - रन्तिकमागात्। अकथयञ्च तत् सर्व प्रियया कथितम् मन्त्रि- मुनस्तु तदयुक्त मिति न तत् सादरमभ्यमन्चत । इत्थ परस्पर- मालपतोस्तयोः सा विभावरी पर्यगात् ।

·वेताल पञ्चविंशतिः । । अथ तयोः सान्ध्ये विधौ नि ते पक्वान्नताबूलहस्ता पना- वतीसखी तत्रागात्। सा समागत्य तं मन्त्रिमुत्रं कुशलं पृष्ट्वा दत्तोपचारा युक्तित: राजपुत्नस्य भोजनं निषेधुं सा तब प्रिया भोजनादौ तदागमं प्रतीक्षमाणा प्रास्ते इति आवेद्य क्षणात्. ततः प्रायात्। ततः स मन्त्रिपुत्रस्तं राजपुत्रमभाषत देव! कौतुकमेकं पश्य त्वां दर्शयामि। इत्युक्त्वा स तस्मादेक पक्वान्नमादाय सारमेयाय तत्र स्थिताय प्रादात् । स भुक्क व तत्क्षणात् व्यपद्यत। तदवलोक्य किमिदं चित्रमिति तं मन्त्रिपुत्रं राजपुत्रः पर्यपृच्छत्। स चैनं प्रत्यभाषत देव ! संज्ञाप्रकटनेन मां धृतं विदिला हन्तुकामया त्वदनुरक्तया तया अस्मिन् सति राजपुत्रो मदेकायत्तचित्तो न भवेत् एत- इशच मां विहाय खां नगरौं व्रजेदिति विचारयन्त्या मम भक्ष- णार्थ विषान्न प्रहितम् । तस्मात् त्वमेतस्यां मन्युं मुञ्च । अहं कामप्यन युक्ति पालोचयामि। इत्युक्तावन्तं मन्त्रिस्तं स राजपुत्रः सव्यं त्वं बुद्धिशरीर इति यावत् स्तौति तावत् सहसा दुःखाकुलजनैरुदीरितो हा धिक् राज्ञो बालः सुतो विपन्न इति रवः श्रूयते स्म । तदाकर्णनेन हृष्टः स मन्त्रिपुत्रस्त नृपात्मजं जमाद, देव ! अद्य पद्मावतीगेहं निशि व्रज, तत्र गत्वा तां तथा पाययेः, यावत् पानमटेन सा नि:संज्ञा नष्टचेष्टा गत- जीवितव स्यात्। ततस्तस्याः सनिद्रायाः कटितटे शूलेन अग्नितप्लेन अङ्क दत्त्वा आभरणानि यहोवा गवाक्षेण तेव प्रकारेण पागच्छे, ततःपरं यथा भद्रं भवेत् तथा करिष्यामी- युक्ता कारयित्वा च त्रिशूलं तस्मे राजसूनवे प्रादात्। सोऽपि राजपुत्रस्तत् कुटिलकर्कशं कालायसदृढ़ कान्तावयस्यबो- श्चित्तमिव हस्ते यहोवा पूर्ववत् रात्रौ पद्मावतोग्टहमेत्य शुचे खमन्विणो वाक्यं प्रभूणामविचार्यामिति मत्वा तत्र मद्यपान ·प्रथमकथा। निश्चेष्टां तां जघने शूलेनासितां हृतालङ्करणाञ्च कला सख्यु- रन्तिकमागात्। अशंसच्च आमरणानि दर्शयित्वा तत् सर्वम् । ततः स मन्त्रिपुत्र: स्व समोहितं सिद्धं मला प्रातः श्मशानं गत्वा खयं तापसरूपमृदभवत् अकरोच राजपुत्रं शिष्यरूपि- णम्। अब्रवोच्च वं इतोऽलङ्कारणात् मां मुक्तावलौं नीत्वा विक्रेतुम् आपणं व्रज, यदि त्वां पुररक्षिणो टलीयुः तदा इस्य ब्रयाः, यदियं में गुरुणा विक्रयार्थ दत्तेति, इति सन्दिष्टः स राजसुतः प्रायणं गला तथैव मुक्तावलौं विक्रेतुमतिष्ठत् अग्रवत च तथाभूतः पुररक्षिभिः। ते च दन्तघाटसुताया अलङ्करण- मोषान्वेषणार्थिनः तं राजसूतं तत्क्षण नगराध्यक्षान्तिकं निन्युः। स च नगराध्यक्षस्तं तापसाकारं दृष्ट्वा सान्त्वन पप्रच्छ, भगवन् ! कुत इयं मुक्तावली प्रासादिता, दन्तघाट- कन्याया इदमाभरण हृतम् । तदाकण्यं राजपुनस्तानवादीत् भद्राः ! गुरुणा ममैषा विक्रेतु दत्ता, तद्युष्माभिरेत्य स पृच्च्यतामिति । ततस्त समुपेत्य नगराधिप: पप्रच्छ, भगवन् ! इयं मुक्तावली कुतस्तव शिथगता ? एतदाकण्यं स धर्ती मन्त्रिसुतः तं रहसि अवादोत्, भद्र ! अहं तपस्वी सदा अस्मिन् इतस्ततो चाम्यामि, सोऽहं देवात् अत्र श्मशाने स्थितो निशि समस्त योगिनीचक्र समागतमपश्यम् । तासु चैकया योगिन्या राजपुत्र एकः उहाटित हृदयाम्भोजो भैरवाय निवेदितः । पानमत्ता च सा जपतो मे मोक्षमालिका हत्तुं महामाया विविधयिकारपूर्णमुखी यावत् प्रावर्त्तत तावत् अतिदर्पिता सा कुद्धेन मया जघनस्थले त्रिशूलेन मन्त्र प्रज्वलितास्त्रिणा अङ्कित्ता, हता च तस्या इयं मुक्तावलो कण्ठात्। तदेषा तापमानहीं 'विक्रयार्थ प्रेषिता। तदाकण्यं स नगराध्यक्षो गला राजानं तत् सर्व व्यजिज्ञपत्। भूपोऽपि आकख तत् दृष्ट्वा च तां ·वेतालपञ्चविंशतिः। मुक्तावलौं प्रेक्षणप्रहिताया वृद्धाया आप्तवनिताया मुखात् दृश्य- शूलाङ्क जघने तां पद्मावतौं श्रुत्वा सत्यमेव ग्रस्तः सुतो मेऽनया डाकिन्या इति समुत्पअनिश्चयः स्वयं तस्य मन्त्रिपुत्रस्य तापस- वेशिनोऽन्तिकं गत्वा तस्याः पद्मावत्या निग्रहं पृष्ट्वा च तस्य वचसा पिटभ्यां शोच्यमानायाः तस्याः पुरानिर्यासनं दण्डं व्यधात्। सापि निर्वासिता अटवीस्था नग्नापि तत् सर्व मन्त्रिपुत्रकृतं सम्भाव्य तनु न जहौ। दिनान्ते तौ राजपुत्रमन्त्रिपुत्री तापसवेशं त्यक्ता अश्वारूढ़ी शोचन्तीं तां प्रापतुः। निन्यतुश्च अखमारोग्य खराष्ट्रम्। तत्र चागत्य स राजपुत्रस्तया साक सुनिवृतस्तस्थौ। दन्तघाटस्तु अरण्य क्रयाद्भिर्भक्षितां सुतां मत्वा शोकेन पञ्चत्वमगात्। भार्या च तस्य तमनुजगाम । इति कथामाख्याय वेताल स्तं नृपमपृच्छत्, राजन् ! एतयो- दम्पत्योर्बधात् राजपुत्रस्य मन्त्रिपुत्रस्य वा पद्मावत्याः पातकं भवेत्, त्वं हि बुद्धिमतां वरो दृश्यसे, तदत्र में संशयं छिन्धि, यदि जानन्नपि मे तत्त्व न वदिष्यसि, तदा ते मूर्दा निश्चित शतधा स्फटिष्यति यदि च सदुत्तरं दास्यसि तदाह पुनस्तक स्कन्धात् तमेव शिंशपातरुमाश्वयिष्ये इति । इत्युक्तावन्तं वेताल राजा त्रिविक्रमसेनस्तं प्रत्यवादौत्, योगेश्वर ! किन्ते अज्ञातम् ? तथापि वल्मि, एतेषां बयोक्तानां स्याणामपि नैव पातकं केवलं कत्यिस्तस्य राज्ञ एव तत् पातकं भवति। वेताल: प्राइस्म राज्ञः को दोषः, ते त्रयः तत्कारकाः हंसै: शालिषु जग्ध षु काकाः किमपराध्यन्ति) ततो राजाब्रवीत् ते त्रयोऽपि न टूयन्ति, मन्त्रिसुतस्य प्रभुकार्यमेव हितं, तदत्र सोऽपातको, पझावतोराजपुत्री हि कामशराग्जिना निर्दग्धौ अविचारज्ञौ तस्यात् स्वार्थसम्पादनाददोषौ, राजा तु नीतिशास्त्रेषु सुर्शि चितोऽपि चारैः प्रजासु तत्त्वमनन्विथन् धूर्तचरितानि च जानन् ·द्वितीयकथा। अविचारं क्तवानिति, स एवात्र पातकीति निशम्य स वेताल: तस्य राज्ञः दायं परीक्षितुं मायाबलात् तत्क्षणं तमेव शिंशपातरुमशिथियत्। राजापि निःशशः पुनरमुमानेतु तत्रागात्। अथ द्वितीयकथा। । अथ स राजा विक्रामसेनः पुनस्तं वेतालमानतुं तं शिंशपा- तरुमूलमगमत् । यावत्तत्र प्राप्तः समन्तात् वोक्षत स्म तावत् तं वेताल भूमौ कूजन्तं पतितं ददर्श। ततश्च तस्मिन् नृप तं मृतदेहस्थं वेतालं स्कन्धमारोप्य जवात् तूष्णोमानेतुं प्रवृत्ते स्कम्पस्थितः स वेतालस्तमब्रवीत्, राजन् ! महति अनुचित लेखे पतितोऽसि, तस्मात् तव विनोदाय पुनः कयामेकां कथ- यामि श्रूयतान् । अस्ति कालिन्दोतटे ब्रह्मस्य लाभिधः कश्चिदग्रहारः। तत्र अग्निस्वामीति समभवत् कश्चित् वेदपारगो विप्रः। तस्य अति- रूपवतो मन्दारवती नाम कन्यका अजनि। यां नवानर्घला. वण्या निर्माय विधिनियतं निजं स्वर्गनारीपूर्वनिर्माणकोशलं जुगुप्सते। तस्यां शंशवातिकान्तायां कान्यकुन्नात् समसर्वगुणो- पेतास्त्रयो ब्राह्मणदारकाः समाययुः। तेषामकैक: आत्मार्थ तत्यितरं तामयाचत। वत्पिता प्राणव्ययेऽपि तामन्यस्तै दातुम- निच्छन् तम्मध्यादेकमै दातुं मतिमकरोत् । सा तु कन्या अन्ययोर्बाधात् भौता कियन्तं कालं न पाणिमग्राहयत्। ते च लयोऽपि तस्या मुखेन्दुनिक्षिप्तदृष्टयः चकोरव्रतमालम्बा दिवानिशं तत्रैव तस्थुः।

·१२ वेतालपञ्चविंशतिः । - अथाकस्मात् समुत्पन्नेन जुरदाहेन आर्ता सा मन्दारवती पञ्चतामवाप्र। ततस्त विप्रकुमारास्तां परासुदृष्ट्या शोकाः कृतप्रसाधनां श्मशानं नीला अग्निसादकुर्वन् । ततश्च तेषामकः तत्र मठं निर्माय तद्भस्मशय्यायां भैच्यण जीवन्नतिष्ठत् । द्वितीयोऽस्थौनि तस्या उपादाय भागीरथ्यां निक्षेप्नु बगाम। टतोयस्तु तापसो भूत्वा देशान्तराणि भ्रमितुमगात् । स तु नाम्यन् तापसः वज्रालोकाभिधं ग्रामं प्राप्य कस्यापि विप्रस्य गृहे अतिथिरभूत् तेन च गृहपतिना पूजितो यावत् तत्र भोक्तु प्रावर्त्तत, तावत्तस्य एक: शिशु: रोदितु' प्रवृत्तोऽभवत् । स च शिशुः सान्त्वामानोऽपि यदा न व्यरंसीत् तदास्य यहिणी तं बाहावादाय जुलत्यग्नो क्रुधा प्राक्षिपत्। क्षिप्त एव स कोमलाङ्गस्तत्क्षणात् भस्मसादभूत् । तदवलोक्य स तापस: सञ्जातरोमाञ्चः प्राब्रवीत्, हा धिक् ! कष्ट प्रविष्टोऽहं ब्रह्म- राक्षसवेश्मनि तस्मात् मूर्त किल्विषमिदमन्नं नाधुना भक्ष- यामि। एवं वादिनं तमतिथिं स ग्राहस्थः प्रत्यवादोत्, ब्रह्मन् ! पश्य मे पठितसिद्धस्य मृतसञ्जीवनौं शक्तिम् । इत्युत्ता पुस्तकमुहाट्य तां विद्यां वहिस्कृत्य अनुवाच्य च तस्मिन् भस्मनि जलमक्षिपत्। क्षिप्तमात्रे च जले स पुत्रस्तथैव जीवनद- तिष्ठत् । ततः स तापस: सुनिवृतस्तत्र सहर्षे बुभुजे । गृहस्थोऽपि स नागदन्तके पुस्तकमवस्थाम्य भुवी व तेन ताप- सेन सह रात्री शयनमभजत । अथ सुप्ते गृहपतौ स तापस: खरमुत्थाय शशितः स्वप्रियाया मन्दारवत्या जीवनार्थ तां पुस्तिकामग्रहीत् । ग्टहीत्वैव तस्मानिर्गत्व रानिन्दिवं व्रजन् शनैस्तत् श्मशानमासदत् । अद्राक्षीच सहसा तं द्वितीयम् उपस्थित यो हि गङ्गाम्भसि तदस्थि क्षेप्त मगात् । च तवस्थ तस्या भस्मनि शायिन हतीय निबद्धमठम् । - प्राप्य ·द्वितीयकथा। अथ स तापस: प्रोवाच मठिका त्यज्यतां भ्रातः! नियां तामहमुत्थापयामौति। ततस्ताभ्यां निर्बन्धतः परिपृष्टः पुस्ति- कामुचाव्य मन्त्रमनुवाच्य मन्त्रपूतानि जलानि तस्मिन् भस्मनि प्राक्षिपत्। क्षिप्तमात्रेषु जलेषु सा मन्दारवती जीवन्ती सहसा समुत्तस्थौ। तदा सा कन्या वह्नि प्रणम्य निष्क्रान्तं पूर्वाधि- कद्युति काञ्चनेनेव निर्मितं वपुर्बभार। तादृशौं तां पुन- र्जीवितां निशम्य त्रयोऽपि ते स्मरातुराः तत्प्राप्तार्थमन्योऽन्यं कलहं चक्रुः । एकेनोक्तम् इयं मन्मन्त्रबलात् जीविता ममैव भार्या । अपरोऽब्रवीत् मदीयेन तीर्थचमणपुण्य न इयं जीविता, तदेषा ममैव भार्या। तीयेनाभिहितं मया भस्मानि रक्षितानि, तत एवेयं जीविता, तस्मात् ममैवेयं प्रणयिनीति । हे महीपते! तेषां विवादनिर्णये त्वमेव शक्तः, तत् ब्रहि कन्यासौ कस्य एतेषां भार्या भवितुमर्हति ? यदि जानन् मृषा वदिष्यसि तदा ते मूर्दा विदलिष्यति। इति वेतालादा- कयं स राजा एवमभ्यधात् यः लेशन मन्त्रमानीय एनम- जीवयत् स खलु पिटकार्यकरणात् न पतिः। यश्च तस्या अस्खोनि गङ्गायां क्षेप्नु गतः स पुत्रकार्याकरणात् न पतिः । यस्तु तद्भस्मशय्यां समाश्लिष्य तपश्चचार श्मशान एव, स एवास्याः प्रणयिकायंकरणात् पतिर्भवितुमर्हतीति। इत्थं नृपात् त्रिवि- क्रमसेनादाकण्यं स वेतालस्तस्य स्कन्धादतर्कितः स्वपदं प्रायात्। राजा च भिक्षुकार्यार्थं पुनस्त प्राप्त मनो वबन्ध । प्राणात्ययेऽपि महासत्वाः प्रतिपन्नमर्थम् असाधयित्वा न निवर्तन्ते। |.

·अथ तीयकथा। । । अथ राजा पुनरपि तं वेतालमानेतु तं शिंशपातरुमभ्य- गच्छत्। प्राम्य च तत्रस्य मृतदेहगतं तं स्कन्धे गृहीत्वैव तूष्णीं गन्तुं प्रावर्तत। अथ प्रयान्तं तं स वेतालः पुनरवोचत्, राजन् ! निशि गमागमं कुर्वन् नितरां खिद्यसे, अतस्त्वां विनो- दयन् पुनः कथां वर्णयामि शृणु। अस्ति पाटलिपुत्रं नाम भूमण्डलख्यातं नगरम् । पुरासीत् सत्र नृपतिः विक्रमकेशरी नाम। यं गुणानामिव रत्नानामा- अयं विधिय॑धात्। तस्य विदग्धचूड़ामणिर्नाम दिव्यविज्ञान- वान् सर्वशास्त्रवित् शापावतीर्ण एकः शुक आसीत्। तस्य नृपस्य आत्मजः शशी नाम शुकोपदेशेन मगधदेशनृपतिकन्यां चन्द्रप्रभां नाम उपयेमे। तस्या अपि राजपुत्रधाः तथाभूता ज्ञानविज्ञानशालिनी सोमिका नाम शारिकाभूत्। अथ तौ शारिकाशुको एकपञ्जरस्थौ राजवेश्मनि आस्ताम् । एकदा साभिलाषः स शुकस्तां शारिकामब्रवीत्, सुभगे ! एकशय्यासनाहारविहारेषु मां भजेति। शारिकाब्रवीत् नाहं पुरुषसंसर्ग कर्तुमिच्छामि, यतः पुरुषा दुष्टाः कृतघ्नाच इति । ततः शुकेन न पुमासो दुष्टाः, स्त्रिय एव दुष्टा नृशंस हृदयाश्चेति कथिते तयोविवादः समजनि। ततस्तो, पक्षिणी क्रीतदासत्व- कोतदासीत्वपणं कृत्वा परस्परं विवादनिष्यत्तये राजपुत्रमुपे- यतुः। स राजपुत्रः पितुरास्थानगतः विवादपदं श्रुत्वा कथं पुरुषाः कृतघ्नाः, ब्रूहि तत्त्वमिति शारिकामपृच्छत् । ततः सा शृणोतु राजपुच इति समाख्याय खपक्षसमर्थनाय पुंदोषाख्या- विनों कथां कथयितुमुपचक्रमे । । ।

·हतीयकथा। अस्ति कामन्दको नाम विख्याता नगरी तस्याम् अर्थदत्तो नाम महाधनो बणिक प्रतिवसति स्म। कालेन तस्य धनदत्तो नाम तनयः समुदपद्यत । अथ पितरि स्वर्गते स युवा द्यूतादि- सङ्गेन भृशमुच्छङ्खलोऽभवत्। धूर्ताश्च मिलिताः, तं सर्वथा प्राधेशयन् । दुर्जनसङ्गतिरेव व्यसनवृक्षस्य मूलम्। अचि- रेण च व्यसनासतातया क्षीणसर्वस्वः दारिद्ररेण च लज्जितः स्वदेशं त्यत्वा भ्रमितु देशान्तराणि समाश्रयत्। गच्छंश्च चन्दनपुरं नाम नगरमाससाद। विवेश च भोजनार्थी कस्यापि वणिजः सदनम्। स च वणिक् कुमारं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुलं ज्ञात्वा च कुलीनं सत्कृत्य च दैवयोगात् प्राप्तममन्यत अददाच्च तस्मै सधना रत्नवतों नाम सुताम् । ततः स धनदत्तः कृत- विवाहस्तस्मिन्नेव श्वशुरवेश्मनि तस्थौ। गच्छत्सु च दिनेषु सुखेन विस्मृतदुर्गतिः पुनर्व्यसनोत्सुकः खदेशं गन्तुकामोऽभवत्। ततः स शठः कथमपि श्वशुर तं तन्मात्रापत्यम् अनुनीय तामलङ्गतां भाऱ्या रत्नवतीमक्या वृद्धया स्त्रिया सहितां ग्टहीत्वा खदेशाय प्रतस्थे। क्रमेण अटवौं प्राप्य दूरात् तस्करभयमुवा तस्या भार्यायाः सर्वाणि अलङ्करणानि स्वीचकार। पश्यतु युवराजः, द्यूतावेशादिव्यस- निनां कृतघ्नानां हृदयं निस्त्रिंशकर्कशम् । अर्थार्थ तां गुणवतोमपि भार्या हन्तु तया वृद्धया युतां वापि श्वस्ने न्यक्षिपत् । क्षिप्त व तस्मिन् प्रस्थिते दुरात्मनि सा वृद्धा तस्मिन्नेव व्यपद्यत । सा तु रत्नवतो कथञ्चित् तत्र तृणा- गुल्मादिकमालम्बा करुण क्रोशन्ती सशेषत्वादायुषः समुत्थिता विक्षताशी पदे पदे मार्ग पृष्ट्वा यथागतेनैव पथा कृच्छ्रात् पितु: सदनमागमत् । कथमकस्मात् त्वमोदृशी प्रत्यावृत्तेति समम्भमं मात्रा पित्रा च पृष्टा सा साध्वी एवमभाषत मुषिताः स्म पथि स च पापात्मा ·१६ वैतालपञ्चविंशतिः। तस्करैः, नीतश्च बलात् स मे पतिः। वृद्धा सा खम्चे निपत्य मृता, अहं पुनर्देवात् प्राणिमि। केनचित् कपालुना पथिकेनाह- मुद्दता श्वश्चात्। एवमुक्तवती मात्रा पित्रा च शोचता समा- खासिता सा भत्तुप्राणा रत्नवतो तस्थौ। अथ कालेनासौ धनदत्तः तेन इपितसर्वधनः पुनरचिन्त- यत् गच्छामि, पुनः श्वशरटहात् धनमानयामि, तत्र गत्वा तं नशुरं गृहे स्थिता कुशलिनो तव दुहितेति वक्ष्यामि। इति स मनसि सङ्कल्या श्वशुरसदनं पुनरवाप। आगतञ्च तं दूरात् सा पतिप्राणा भाया अद्राक्षीत्। दृष्ट्वैव धावित्वा च सा तस्य पापस्य पादयोनिपत्य तत् सर्वं पिढभ्यां मृषा निवेदितम् व्यजिज्ञपत्, टुष्टेऽपि पत्यो साध्वीनां मानसं नान्यथावृत्ति भवति। तत: स दुरात्मा निर्भयः खारं यह प्रविश्य तं पादयोः प्रणनाम। स च तं जामातरं दृष्ट्वा अभ्यनन्दत अकरोच दिध्यायं मे जामाता जीवन् चौरेर्मुक्त इति बन्धुभिः सह महोत्सवम् । ततः स धन- दत्तः सुखेन वाशरौं समृद्धिं भुञ्जानः तया रत्नवत्या पत्नया एकदा स पापीयान् रात्रौ यच्चकार तत् अवाच्यमपि कथा- भङ्गभयात् कथ्यते । शृणु, राजपुच्च ! असौ पापमति: विश्वस्त- मुप्तां तां रत्नवतौं निशि हत्वा तदाभरणसञ्चयं अपहृत्य अल- क्षितः स्वदेश प्रायात् । ईदृशाः पुरुषाः पापाः कृतघ्ना इति शारिकया कथिते राजपुत्रः हसन् खमिदानों वदेति शुक- मभाषत। ततः स शुकः प्राब्रवीत्, देव ! स्त्रियः विषमसाहसा टुश्चरिताः पापास्तथाचान कथामकां वर्णयामि शृणोतु कुमारः। अस्ति हर्षवती नाम नगरी। तत्राभूत् धर्मदत्तो नाम बहुकोटीखरो बणिजामग्रणीः। तस्य वसुदत्ता नान्नी रूपण असामान्या प्राणभ्योऽपि प्रियतमा कन्याभवत्। सा तु तेन ! । See ·हतीयकथा। । । । समानधनयौवनकुलशालिने नेत्रचकोरामृतरश्मये समुद्रदत्ता- ख्याय बणिक्युचाय ताम्रलिप्तनिवासिने प्रदत्ता। कदाचित् सा खदेशस्थे पत्यौ, पिटरहे स्थिता दूरात् कमपि पुरुषं युवानं कान्तविग्रहं ददर्श। दृष्ट्वैव सा चपला स्मरमोहिता गुप्तं सखीमुखेनानीत प्रच्छन्नकामुक त भेजे। इत्थं प्रतिरात्र सा तदेकासतमानसा तेन सह रममाणा सुखं बुभुजे।' अर्थकदा स तस्याः पतिः खदेशात् आगतः खशुरयोः पयं प्रीतिमवईयत्। दिने च उत्सवेनातिक्रान्ते सा वसुदत्ता माना कृतभूषणा निशि वासगृहं प्रेषिता शय्यास्थायिनं पतिं भेजे। तेन च रतिं प्रार्थिता सा अन्यमानसा अलोकसुप्तिकामकरोत् । क्रमेण सोऽपि पतिः पानमत्तः अध्वश्रान्तश्च निट्रया जहु । ततः सर्वस्मिन् भुक्तपीतजने क्रमेण सुप्ते कश्चित् चौरः सन्धि भित्त्वा तस्मिन् वासग्रहे प्राविशत्। सा च बणिक्नन्दिनी तत्काले तमपश्यन्ती समुत्थाय वजारकतसङ्कता निभृत निर- गात्। तदालोक्य स चौरः विनिवाभिलाषो व्यचिन्तयत् येषा- माभरणानाम अहं प्रविष्टः, तैरवाभरणता एषा निशीथे निर्गता, तत् क गच्छतौति ट्रष्टव्यमिति पालोच्य निर्गत्य च स चौरः तां बणिकसुतामनुययो। सापि पुष्पादिसम्भारहस्तया सख्या संयुता गत्वा वाह्यमुद्यानं नातिदूरगं प्रविवेश। ददर्श च तन सङ्घतस्थानमागतं नगररक्षिभिश्चौरबुद्ध्या पाशं कण्ठे दत्त्वा निहत्य वृक्ष लम्बामानं तं प्रच्छन्नकामुकम् । सा तु तदवलोक्य विह्वला, हा! हतास्मीति वादिनी कृपणं विल- पन्ती भूमौ पपात रुरोद च । अथ त निजकामुक वृक्षादव- तार्य उपवेश्य व गतासुम् अङ्गरागैरलङ्कारः पुष्पैश्चालञ्चकार। यावच्च सा तस्य मुखमुन्नमय्य कामार्ता परिचुम्बति, तावत् म निर्जीवः कामुकः वेतालानुप्रविष्टः सन् दन्तैस्तस्या नासिकां ·वैतालपञ्चविंशतिः। चिच्छेद। तेन सा विवला तस्मात् प्रदेशात् सव्यथा अप- मृतापि अहो किंखित् जोवत्यसाविति पुनरेत्य यावत् पश्यति स्म तावत् त वीतवेताल निश्चेष्टं पतित मृत निश्चित्य सा भौता परिभूता च रुदती शनै: मृह प्रत्याजगाम । क्षित: प्रच्छन्नस्थितश्चौरः सर्वमेतत् व्यलोकयदचिन्तयच्च अहो ! किमिदं पापया अनया कतम् ? हा स्त्रीणामाशयः कथमी- दृक भौषण: ? तदिदानीमपि एषा कि नु कुयादिति विचिन्त्य कौतुकात् स चौरः भूयोऽपि दूरात् तामनुससार । सा च पापिनी यह प्रविश्यैव उच्चकैः प्ररुदती एवमब्रवीत् परि- नायव भाम् एतेन दुष्टेन भर्तृरूपेण शत्रुणा मम निरपराधाया नासिका छिन्ना : इति। तत रोदनमाकप सहसा तत्परि- जना: सर्वे ससम्मममुदतिष्ठन्। पतिश्च प्रबुबुधे । अथ तत्यिता समेत्य तां छिबनासिकां दृष्ट्वा क्रुद्धस्त जामातर बन्धयामास । स च इतिकर्तव्यविमूढ़ स्तदानौं बध्यमानोऽपि मूकवदतिष्ठत् न किमपि प्राब्रवीत् । अथ क्रमेण सर्वेषु विबुद्धेषु शृण्वत्सु तस्मिंश्च चौरे सर्ववृत्तान्तज्ञ तस्मादपस्ते, गतायां शनैः शयां स बणिक्सुत: तेन खशुरेण राजान्तिक नीतः। सा च छिन्न- नासा वसुदत्ता तत्रागता, राजा च सर्व वृत्तान्तं श्रुत्वा अय खदारद्रोहीति निर्णीय तस्य बणिकसूनोर्बध समादिशत् । ततस्तस्मिन् निरपराध न किमपि विजानति बणिक्सुते सडि- ण्डिम बध्यभूमि नीयमाने स चौरः समुपगम्य राजपुरुषान- भाषत अकारणमय कथं बध्यभूलौ नीयते ? यथावृत्तमह सर्व वैझि, मां राजान्तिक नवत सर्वमह वदिधामि । सावन्तं त' ते सर्वे राजपुरुषा राजान्तिकमनयन्। स च चौर: आमूलात् सर्व राचिस्तान्तं राज्ञ न्यवेदयत अब्रवीच देव ! न चेत् महचसि तव प्रत्ययः, तत् सा नाय तस्य शवस्य मुखे इत्य- ·चतुर्थकथा। अद्यैव निरीक्ष्य ताम्। तत् श्रुत्वा वीक्षितु भृत्यान् प्रेथ तेषाञ्च मुखात् सत्यमवेत्य च स राजा तं बणिक्युत बधदण्डात् विमुच्य तां दुष्टां वसुदत्तां कर्णावपि छित्त्वा देशात् निरवास- यत्। तञ्च तत्पितर बणिज सर्वस्वमदण्डयत्। तुष्टश्च त चौर पुराध्यक्षमकरोच्च । राजपुत्व! इस्थ निसर्गविषमाः शठा योषित इति वदन्नेव शुकः चित्ररथो नाम गन्धर्वराजो भूत्वा इन्द्रशापक्षयात् दिव्यरूपमास्थाय दिवमगात्। सा च शारिका सपदि सुराङ्गना तिलोत्तमा भूत्वा तथैव क्षीणशापा दिवमुदपतत्। तयोस्तु तस्यां सभायां विवादो न निर्णीतः । इत्याख्याय स वेतालस्तं नृपमपृच्छत् । राजन् ! वदतु भवान्, पापा: पुरुषा: उत योषितः? जानतस्ते अकथयत: शिरो खण्डश: पतिष्यतीति । एतत् स्कन्धवर्तिनो वेतालस्य वचन- माकखं स भूपतिस्त योगीश्वर वेतालमवादीत् वेताल ! कोऽपि च ताटक पुरुषः कचित् कदाचित् दुराचारः। स्त्रियस्तु प्रायश: पापा दृश्यन्ते श्रूयन्ते च इत्युक्तवतो तृपस्य स्कन्धात् प्राग्वत् स वैताल: क्वापि प्रनष्टोऽभूत्। राजा च पुनस्तदानयने यत्नमकरोत्। - अथ चतुर्थकथा। ततः स त्रिविक्रमसेनो नृपतिः पुनस्तस्य शिंशपातरोर्मूल गत्वा निशि तं मुक्ताट्टहासं शवाधिष्ठितं वेतालं प्राप्य निष्कम्पः तथैव स्कन्धमारोग्य तस्य भिक्षोः सकाशमुदचलत् । चलन्तम् असंस्थः स वेतालः पुनरब्रवीत् राजन् ! टुराचारस्य अस्य भिवोः ते कोऽयं ते प्रयास: १ निष्काले अमुभिन् प्रयत्न ·२० वेतालपञ्चविंशतिः। । तव विवेको न दृश्यते ? यद् भवतु, त्वद्भक्त्या तवाध्वश्रम- विनोदिनीमपरामका कथां कथयामि श्रूयताम् । अस्ति शोभावती नाम यथार्थनाम्नी कापि नगरी। तस्यामभूत् शूट्रको नाम प्रभूतपराक्रमो महाप्रतापो नृपतिः । यस्य जयिनः प्रतापनलोऽनवरत वन्दोकतारिवनिताहतैश्चामर- मारुतेः ज्वलति स्म। येन च अलुप्तधर्मचरणा स्फीता वसुन्धरा रामादीनपि भूपतीन् विसस्मार। कदाचित् तं महीपालं प्रियशूरं सेवितु मालवात् कश्चित् वीरवरो नाम हिजः समा- गात्। तस्य धर्मवती नाम भार्या, सत्यवरो नाम सुतः, वीर- वतीनाम्नी कन्या चासोत्। सेवापरिच्छदस्तस्य त्नयमेव कट्यां कपाणिका, करे तरवारिः, अपरे च करे चर्म, एतावन्मात्रपरि- च्छदपरीवारः स प्रत्यहं तं राजानं दीनारशतपञ्चकं वेतन प्रार्थयामास। राजा च तम् आकारसूचितोदारपौरुषं मला तस्मै यथेप्सितां वृत्तिं ददाति स्म। स्थापयति स्म च कौतुकात् प्रच्छन्न चारान् तत्पृष्ठतः, किमभिः प्रभूतैर्वतनैरेष किं करोतीत्यन्वेष्टुम् । स च वीरवरः प्रात: राजदर्शनं कृत्वा मध्याह्न धृतायुधः तस्य सिंहहार स्थित्वा च खवृत्तिलभ्यानां दीनाराणां शतं गार्हस्यनिर्वाहाय भाव्या हस्ते भोजनार्थ प्रादात्। अपरेण च शतेन वस्त्रम् अङ्गरागं ताम्बूलादीनि च क्रोणाति स्म। अपरञ्च शतं स्नात्वा विष्णो: शिवस्य च पूजार्थं विनियुयोज। अन्यच्च शतद्दयं विप्रेभ्यः कपणेभ्यश्च दरिद्भ्यः प्रादात्। एवं विभज्य प्रत्यहं तानि पञ्चशतानि स व्ययीचकार । ततश्च अग्निकार्यादिकं विधाय भुक्ता च निशि एकाकी तदेव सिंहद्वारं धृतकपाणचर्मा प्रत्यहं तस्थौ। एतत् सर्वं चारमुखात् श्रुत्वा राजा शूद्रकः भृशं तुतोष, निवारयामास च तान् चारान् पुनस्तस्य मार्गणे। मेने च विशेषपूजाहं तं पुरुषातिशयम् ।

·। चतुर्थकथा। अथ गच्छत्सु दिनेषु एकदा धारावर्षिणि दिवानिशं जलद- पटले गगनमावखति जनरहिते च समन्तात् राजमार्गे एकाको स वीरवरस्तस्मिन् सिंहहार एवातिष्ठत् । स च राजा दिन- पतावस्तं गते तादृशे भोषणे तमसि विजृम्भिते सधारावर्षे तस्य वीरवरस्य भाव जिज्ञासुः निशि प्रासादायमारुह्य जगाद कोऽत्र सिंहहारि स्थित इति, तदाकण्यं अहमेव स्थित इति वीरवरः प्रत्यवादौत् अहो महासत्त्वोऽयं वीरवरः मद्भक्तः तदेष मया अवश्यमेव महत् पदं प्रापणीयः । इति संचिन्त्य राजा प्रासादा- दवतीयं अन्तःपुर प्रविश्य शयनमगात्। अन्येद्युश्च तथैव मेघेषु धारासारान् वर्षत्सु निशायां भुवने कालतमसि विज- भिते राजा पुनश्च तद्भावं जिज्ञासुः प्रासादमधिरुय सिंहदार- मभि कोऽत्र स्थित इति व्याजहार। वीरवरेण च अहं स्थितो देव इति प्रोत स राजा भृशं विसिस्मिये। शुश्राव च तावदतिदूरे सहसा रुदतों कामपि स्त्रियं वामखरण। व्यचि- न्तयच्च केय विषादविकलेव सप्रलापकरुणं विरोति, राष्ट्र च मम पराभवः। नास्ति, न दरिद्रः नापि कश्चित् दुःखितः, तदेषा का इति। आदिदेश च करुणाचेताः तं वीरवरमधःस्थितं, भो वौरवर! शृणु, एषा दूरे कापि रोदिति, किमर्थमसौ रोदिति, काचेयं त्वया गत्वा एतत् निरूप्यतामिति। तदा- कण्यं स वोरवरस्तथेत्युक्त्वा निबद्धासिधेनु: करतलभूतकरबालश्च गन्तु प्रावर्तत। नागणयत् तत् स्थूलधारा-शिलावर्षि ज्वल- हिद्युहिलोचनं नवमेघान्धकारम् । तञ्च तादृश्यां निशायां प्रस्थितमकाकिनं दृष्ट्वा करुणाकौतुकाविष्टो राजा प्रासादा- दवतीयं गृहीतासि रेकाको अनुपलक्षित: तमनुजगाम । च वीरवरः रुदितमनुसरन् नगया बहिः सरोवरमेक प्राप, ददर्श च च तत्र हा शूर! हा कपालो! हा वदान्य ! बया ·- वेतालपञ्चविंशतिः । शून्या कथमह वत्स्यामोत्येवं रुदतौं वारिमध्यवर्तिनी कामपि स्त्रियम्। स च वौरवरः का त्वं कथं वा रोदिषि, इति विस्मितः सचकितमपृच्छत् । सा अभ्यधात् भो वीरवर! मां पृथिवौं जानीहि अस्याश्च मम इदानीं धार्मिक: शूद्रको नाम राजा भर्ता इतश्च टतीये दिने तस्य राज्ञो मृत्युभविथति, तादृशमन्यं पति कथमवाप्न यामिति शोकेन विधुराहं शोचामि इति एतदाकण्यं स वीरवरस्त्रस्त इव तामब्रवीत्, देवि! अस्ति कश्चिदस्य प्रतीकार: ? येनास्य जगत्प्रभो रक्षा स्यात् ? इति तस्य वचनमाकण्यं सा वसुमती प्रत्यभाषत, वत्स ! एक एवास्यु पायः कर्तुञ्च मक्तो भवानिति। वीववरोऽवदत्, देवि ! तहद द्रुत यावत् शीघ्र तत् साधयामि। अन्यथा कोऽर्थः प्राणरस्माकम् । तदाकण्य धरित्री प्राब्रवीत्, वत्स ! बदन्यः कोऽन्यतो मम प्रवरः 'स्वामिभक्ताः तदस्य उपाय शृणु, :अस्य राजकुलान्तिके राज्ञानेन प्रतिष्ठापिता देवी चण्डिकास्ति, तस्यै चेत् सत्त्वर पुत्त्रमुपहारीकरोषि, तदा एष राजा न म्रियेत, अन्यत् शतं समा जीवेत्। अद्यैव चेत् भवता एतत् क्रियते तदैव शिव नान्यथेति पृथिव्या तथाभिहितः स वोरो वीरवर- स्तदा यामि, देवि! करोमि अधुनैव एतत् इति प्रत्यवादीत् । वसुन्धरा च भद्रं तेऽस्तु इत्यभिधाय तिरोदधे । गुप्तमनुसृतः स राजा तत् सर्वं शुश्राव। ततश्च गूढ़े तस्मिन् राजनि तद्भाव जिज्ञासमाने गच्छति स वौरवर स्त्वरित एहमगात्। श्रागत्य च तत्र पत्नौं धर्मवती विबोध्य तत् सर्व वसुन्धराप्रोक्तमर्थं प्राब्र- वोत्। सापि तदाकण्यंत खामिन माहस्म प्रभो! शिव भाव्य चेत् तदा शिशुमेन प्राबोध्य भवानेव ब्रवीतु। ततः स बोरवर स्तं सुतं बाल सुप्त प्राबोध्य वृत्तान्तमाख्याय सम- वोचत्, पुत्र !' त्वयि चण्डिकादेव्या उपहारीकृते राजासो ·। चतुर्थकथा। जीवति, नोचेत् टतीथेऽह्नि विपत्स्यते, तदाकण्यं बालोऽपि यथार्थ नाम दर्शयन् अकातरचित्तः सत्वर पितरमवदत् तात! यदि राजा मम प्राणर्जी वेत् तदाह कृतार्थः, भुक्तस्य च तदन्नस्य परा निष्क्र ति: प्रदत्ता स्यात् तत् कि विलम्बाते, शीघ्र मां नीत्वा भगवत्या उपहारीकुरुष्व, मज्जीवनेन राज्ञोऽमङ्गलशान्ति- भवतु। इति तेनोतो वौरवरः सहर्ष साधु सत्यं वं मत्पुत्र इति तमभ्यनन्दयत्। तस्य भार्या धर्मवती कन्या वीरवती च तस्यां रात्री ताभ्यां वीरवरसत्यवराभ्यां सह चण्डिकापटहे ययतुः। राजापि छन्नवेश: तान् पृष्ठतोऽलक्षित: समनुससार। तत्र देव्याः पुर: पित्रा स्कन्धादवतारित: स सत्ववरः देवी प्रणम्य धैर्यराशिः कताञ्जलिन्यवेदयत् देवि! मम शिरस उपहारण राजासो अन्यत् शत वत्सरान् जीवन् अकण्टक राज्यं करोतु इत्येव प्रार्थयतस्तस्य सूनो: सत्यवरस्य शिरश्छित्त्वा वीरवरः चण्डिकायै मत्पुचोपहारेण राजा जीवत्विति वदन् प्रददौ । तत्क्षण अन्तरीक्षात् वागुदचरत् कस्त्वदन्यः स्वामिभक्तः भो वीरवर ! येन त्वया एकमात्रपुत्त्रेण तथाविधसत्पुत्रप्राण- व्ययिना अस्य भूपते: जोवन राज्यञ्च दत्तमिति। तस्मिन् नृप पश्यति शृण्वति च तस्य वीरवरस्य कन्या वीरवती तस्य भ्रातुनिहतस्य मूर्द्धानमाश्लिष्य शोकान्धा स्फटितहृदया तत्क्षणात् व्यपद्यत। ततो भाया धर्मवती वीरवर मब्रवीत् नाथ ! राज्ञस्तावत् श्रेयः क्वतम्। इदानीमहं वदामि दृष्टा त्वया कन्यापि मे शोकात् मृता, तदिदानों नष्टापत्याया में जीवितेन किम् ? प्रागेव मूढ़या मया राज्ञः श्रेयाथै स्खशिरः उपहर्त्तव्यमासीत्, तदधुना अनुज्ञां देहि अहं शीघ्रम् अनल प्रविशामि। इति आग्रहेण वदन्तों तां वौरवरोऽवदत् एवं कुरुष्व, अपत्यदुःखैकमये जीवितव्ये का प्रीतिः ? यच वयोक्ता तच सर्व ·२४ वेतालपञ्चविंशतिः। कि दत्तो मयात्मा इति तदत्र व्यथां मा कुरु, यदि अन्यसाध्य मेतत् राज्ञः श्रेयो भवेत् तदाहमपि कि आमान न दद्याम् । तत् प्रतीक्षष्व तावत् अमीभिरुभि स्ते चितां सञ्चयामि, इत्युक्त्वा चितायां तेन प्रस्तुतायां ज्वलन्त्यां धर्मवती पत्यः पादयोः पतित्वा तां चण्डौं देवौं प्रणम्य व्यजिज्ञपत् देवि! जन्मान्तरे- ऽपि अयमेव ने पति भूयात्, अस्य च प्रभोः शूद्रकस्य मदीये- नात्मजेन शिवमिति समुदोर्य तस्मिन्नेव ज्वालामालिनि अनले देहं न्यक्षिपत्। ततश्च स वोरवरश्चिन्तयामास निष्पन्न मे राजकार्य दिव्यवाण्या विज्ञातं भुक्तस्य च राजानस्य साम्प्रत- मनृणोऽस्मि, तदिदानीमेकस्य मम केयं जीवनषा, भर- सौयं सर्व कुटुम्बकं व्ययोवत्य एकमात्मानं जीवयन् मादृशो न शोभते। तत् किं आत्मोपहारण अम्बिकां न प्रोण- यामि, इत्यालोच्च स बोरवर स्तां देवौं प्रथमं स्तुत्या उपतस्थे, जयमहिषासुरमर्दिनि ! तारिणि ! दानवदारिणि! त्रिशूल- धारिणि! विबुधोत्सवकारिणि ! भुवनयधारिणि ! जय माटवरे ! जगदर्चितचरण ! शरण्ये ! निःश्रेयसकारिणि ! भक्तजनानां, कालि ! कपालिनि ! कङ्कालिनि ! शिवे ! नमोऽस्तु ते, प्रसौदेदानों शुद्रकस्य नृपतेरनेन मदीयेन मस्तकोपहारण, इति स्तुत्वा स वीरवरः सद्यः तरवारेण स्वं शिरश्चिच्छेद। तदालोक्य स छन्नस्थितः शूद्रको नृपः व्याकुलः सदुःखः साश्चर्यश्च व्यचिन्तयत् अहो ! न मया ईदृशमन्यत्र दृष्ट वा श्रुतम्, साधुनानेन सपरि- वारेण मदर्थे दुष्करं कृतम् । विचित्रेऽस्मिन् संसार कोऽन्यः अनेन समो धीरः, प्रभोरर्थे यः पुत्रादीन् खञ्च जीवितं प्रादात् एतस्य उपकारस्य सदृशमुपकारं यदि अहं न कुर्य्याम् तदा मे प्रभुत्वेन कि जीवितेन वा यशोरिव किं ? सत्वशात् सर्वमेव मे अयशो भविष्यतीति संचिन्त्य स राजा कोशात् करवालमाकृष्य समुपेत्य !

·चतुर्थकों। २५ तां देवौं व्यजिज्ञपत् देवि! संततमनुप्रपन्नस्य मम अधुना अनेन शरीरोपहारण सुप्रीता सती अनुग्रहं कुरु। अयं नानागुण- युतो वीरवरः सपरिवारो मदर्थं त्यसकलेवरः साम्प्रतं जीवतु इति उदीयं असिना यावत्' स्वं शिरश्छत्तुं प्रावर्तत, तावत् गगनाद भारती उदभूत्, वत्स ! मा साहस कथाः अनेन ते सत्व न परितुष्टास्मि, प्रत्युज्जीवतु अयं' सापत्यदारो हिजो वीरवरः। इत्युक्त्वा तस्यामन्तरिक्षवाचि विरतायामेव स वीरवरः पुत्रेण दुहिता पत्नया च सई अक्षतशरीरो जीवन्नु- तस्थो। तदवलोक्य राजा पुनश्छन्नविग्रहः हर्षाश्रुपूरया दृश्या तान् पश्यन् न दृप्तिमाययौ सोऽपि बोरवरः सुप्तोत्थित इव तं पुत्र पत्नों दुहितरञ्च पश्यन् विनान्तमानसः समभवत् अपृच्छञ्च पृथङ्नामग्रहं तान्, कथं भस्मोक्कता यूयं जीवन्तः पुनरुत्थिता: । किमयं मे विनमः ? आहोखित् खप्नो माया वा ? उत देव्या अनुग्रहः । एवं वदन् स दारापत्यैः देव्या- नुग्रहेणैव वयं जीवाम इति निजगदे। ततः स वीरवर स्तथेति मत्वा तां देवौं प्रणम्य पुत्रदारानादाय कृतार्थो ग्राहं ययौ। तत्र च तं पुत्रं ताञ्च भार्यो दुहितरञ्च प्रवेश्य तस्यामेव रात्री राज्ञः सिंहद्वारमागमत् । राजा च शूद्रक एतत् सर्वं दृष्ट्वा अलक्षित एव गत्वा वं प्रासादमारोह पप्रच्छ च कोऽत्र सिंहहारे स्थित इति। वीरवरः प्रत्यवादीत्, प्रभो! अहं वीरवरस्तिष्ठामि । देवादेशाच्च तां रुदतों स्त्रियं प्रति गतश्चाहम् । सा कापि रानसी मम वचसा दृष्टदेव कापि प्रनष्ट ति। एतत्तस्य वचः श्रुत्वा राजा नितरां विस्मितो दृष्टोदन्तो व्यचिन्तयत् अहो! समुद्रगम्भीरधौरचित्ता मनखिनः, ये अनन्य सामान्यं कर्म कत्वापि नोगिरन्ति। इत्यालोच्य प्रासादादवरा स राजा अन्तःपुरं गला राविशेष मत्य वाहयत् । !

·२४ वेतालपञ्चविंशतिः । कि दत्तो मयात्मा इति तदन व्यथां मा कुरु, यदि अन्यसाध्य मतत् राज्ञः श्रेयो भवेत् तदाहमपि कि आत्मान न दद्याम् । तत् प्रतीक्षष्व तावत् अमीभिरुभि स्ते चितां सञ्चयामि, इत्युक्त्वा चितायां तेन प्रस्तुतायां ज्वलन्त्यां धर्मवती पत्यः पादयोः पतित्वा तां चण्डौं देवों प्रणम्य व्यजिज्ञपत् देवि! जन्मान्तर- ऽपि अयमेव ने पति भूयात्, अस्य च प्रभोः शूद्रकस्य मदीये- नात्मजन शिवमिति समुदोर्य तस्मिन्नेव ज्वालामालिनि अनले देहं न्यक्षिपत्। ततश्च स वीरवरश्चिन्तयामास निष्पन्न मे राजकार्य दिव्यवाखा विज्ञातं भुक्तस्य च राजान्नस्य साम्प्रत- मनृणोऽस्मि, तदिदानीमकस्य मम केयं जीवनषा, भर- गोयं सर्व कुटुम्बकं व्ययोक्तत्य एकमात्मानं जौवयन् मादृशो न शोभते । तत् किं आत्मोपहारण अम्बिकां न प्रोण- यामि, इत्यालोच स वीरवर स्तां देवौं प्रथमं स्तुत्या उपतस्थे, जयमहिषासुरमर्दिनि ! तारिणि ! दानवदारिणि ! त्रिशूल- धारिणि! विबुधोसवकारिणि ! भुवननयधारिणि! जय माटवर! जगदर्जितचरण ! शरण्य ! निःश्रेयसकारिणि ! भक्तजनानां, कालि! कपालिनि ! कङ्कालिनि ! शिव ! नमोऽस्तु ते, प्रसौटेदानों शुद्रकस्य नृपतेरनन मदीयेन मस्तकोपहारण, इति स्तुत्वा स वीरवरः सद्यः तरवारेण स्वं शिरश्चिच्छेद। तदालोक्य स छबस्थितः शूद्रको नृपः व्याकुल: सदुःखः साश्चर्यश्च व्यचिन्तयत् अहो! न मया ईदृशमन्यत्र दृष्टं वा श्रुतम्, साधुनानेन सपरि- वारेण मदर्थे टुष्करं कृतम् । विचित्रेऽस्मिन् संसार कोऽन्यः अनेन समो धौरः, प्रभोरर्थे यः पुत्रादीन् स्वज जीवितं प्रादात् एतस्य उपकारस्य सदृशमुपकारं यदि अहं न कुर्य्याम् तदा मे प्रभुत्वेन किं जीवितेन वा पशोरिव किं ? सत्वनंशात् सर्वमेव मे अयशो भविष्यतीति संचिन्त्य स राजा कोशात् करवालमावष्य समुपेत्व -- !

·चतुर्थकथा। २५ तो देवौं व्यजिज्ञपत् देवि! संततमनुप्रपन्नस्य मम अधुना अनेन शरीरोपहरिण मुप्रोता सती अनुग्रहं कुरु। अयं नानागुण- युतो वौरवरः सपरिवारो मदर्थे त्यतिकलेवरः साम्प्रतं जीवतु इति उदीयं असिना यावत् शिर छत्तु प्रावतंत, तावत् गगनाद् भारती उदभूत, वत्स ! मा साहस कथाः अनेन ते सख न परितुष्टास्मि, प्रत्युज्जीवतु अयं' सापत्यदारी हिजो वीरवरः। इत्युक्त्वा तस्यामन्तरिक्षवाचि विरतायामेव स वीरवरः पुत्त्रेण दुहिता पत्नया च सह अक्षतशरीरो जीवन्नु त्तस्थौ। तदवलोक्य राजा पुनश्छन्नविग्रहः हर्षाश्रुपूरया दृध्या तान् पश्यन् न टप्तिमाययौ सोऽपि वोरवरः मुप्तोस्थित इव तं पुच' पत्नौं दुहितरच पश्यन् विनान्तमानसः समभवत् अपृच्छञ्च पृथङ्नामग्रहं तान्, कथं भस्मोकृता यूयं जीवन्तः पुनरुत्थिता: ?। किमयं मे विनमः ? होस्वित् स्वप्नो माया वा ? उत देव्या अनुग्रहः । एवं वदन् स दारापत्यैः देव्या- नुग्रहेणेव वयं जीवाम इति निजगदे। ततः स वीरवर स्तथेति मत्वा तां देवौं प्रणम्य पुत्रदारानादाय कृतार्थो गृहं ययौ। तत्र च तं पुत्त्रं ताञ्च भा- दुहितरञ्च प्रवेश्य तस्यामेव रात्री राज: सिंहहारमागमत् । राजा च शूद्रक एतत् सर्वं दृष्ट्वा अलक्षित एव गत्वा वं प्रासादमारोह पप्रच्छच कोऽत्र सिंहहार स्थित इति । वोरवरः प्रत्यवादीत्, प्रभो! अहं वीरवरस्तिष्ठामि । देवादेशाच्च। तां रुदतौं स्त्रियं प्रति गतश्चाहम् । सा कापि राक्षसी मम वचसा दृष्ट्वव क्वापि प्रनष्ट ति। एतत्तस्य वचः श्रुत्वा राजा नितरां विस्मितो दृष्टोदन्तो व्यचिन्तयत् अहो! समुद्रगम्भीरधौरचित्ता मनखिनः, ये अनन्य सामान्यं कर्म कत्वापि नोगिरन्ति। इत्यालोच्य प्रासादादवरुह्य स राजा अन्तःपुरं गला राविशेष मत्य वाहयत्। ३ ·वेतालपञ्चविंशतिः। अथ प्रातरास्थानसमये दर्शनार्थ मुपगते वीरवर स्थिते दृष्टी राजा सर्वेभ्यो मन्त्रिभ्यः अन्येभ्यश्च तस्य तं रात्रिहत्तान्त- मवर्णयत्। सर्वे सविस्मया मोहिताश्च वीरवरगुणश्रवणेन तत्क्षणमभवन् प्रासशंसुश्च साधु साधु इति। ततो राजा वीरवरच अन्योन्यं तुल्यविभवो मुखमासतां इतिकथा माख्याय वेतालस्तं विक्रमसेनं नृपमपृच्छत्, राजन् ! एतेषु कोऽधिकस्ते मतः ? यदि जानन वक्ष्यसि, तदा पूर्व एव स शापः सेत्यति। एतदाकर्ष स राजा तं वेतालमभाषत, देवयोने ! एतेषु सर्वेषु राजा शूद्रक एव समधिक: प्रवीर इति। वेतालोऽब्रवीत्, नृपते ! कथं वीरवरो न यस्य तुल्यः पृथिव्यां सेवको न विद्यते, तत्पत्नी वा कथं समधिकेति न प्रशस्य ते ? या सूनोः पशूपहारतां प्रत्यक्ष दृष्ट्वापि न धैर्यात् प्रच्युतासोत् स वा पुत्रः सत्य धरः कथं नाभ्यधिकः ? यस्य बालस्यापि सतस्तादृशः सत्त्वोत्कर्षः । तत् कथमेकं शूद्रक नृपं त्वं प्रवरं भाषसे ? इत्युक्तवन्तं वेताल स नृपः पुनरवादीत् कुलपुत्रो वौरवरस्तादृक न, तस्य प्राणे: सुतैः दारेश्च स्वामिसंरक्षणं कार्यम् । तस्य च पत्नी कुलजा साध्वी पतिप्राणा भत्तुंवानुसरन्ती धर्ममेव पालितवतो। सत्य- धरोऽपि तयोर्जातस्तादृश एव, यादृशास्तन्तव: तादृश एव पटो जायते। येषां भृत्यानां प्राणैः नृपेण आत्मा रच्यते, तेषामर्थं प्राणां त्यजन् शूद्रक एव सर्वेषु विशिष्यते, इति वचः समाकर्य स वेताल: नृपतेरंसादलक्षितः सहसा निजावासं ययौ। राजापि तन्मायया अनुञ्चलितोऽपि तस्यामेव निशि पुनस्तमानेतु मतिमकरोत् ।

·अथ पञ्चमकथा। ततश्च स राजा विक्रमसेनः पुनः शिंशपातरोरन्तिकमभ्येत्य तथैव लम्बमानं नरशरीरग' तं वेतालमवतायं तस्य बहुना वैकतेनापि निर्भीकः सत्वरमागन्तु प्रववृते। आगच्छन्तं तूष्णीं पथि पूर्ववत् स वेतालः प्रावदत्, राजन् ! अभिनिविष्टोऽसि, दृष्टिप्रियोऽसि च तत्तव चित्तविनोदाय कथामपरां कथयामि शृणु। अस्त्यु ज्जयिनी नाम भुवनविश्रुता नगरी। तस्यां पुण्य- सेनो राजा अभूत् तस्य प्रियोऽनुजीवी अमात्यो हरिखामोति सद्गुणालङ्कतो विप्रः प्रतिवसति स्म। तस्य राहपतरनुरूपायां भार्यायां सुसदृशः देवस्वामी नाम पुत्रोऽजायत। एका च असामान्यरूपलावण्यविश्रुता सोमप्रभा नाम अन्वर्थनानी कन्या उदपद्यत । सा एकदा शैशवातिक्रान्ता रूपोत्कर्षाभिमानवती मातुर्मुखेन पितरं भ्रातरञ्च जगाद शूराय ज्ञानिने विज्ञानिने वा अहं देया, अन्यस्मै, दत्ताहं न जीवामीति। तदाकण्यं पिता तस्याः तादृशं वरं चिन्वन् यावत् चिन्तामलमापदे, तावत् स पुण्यसेनेन राज्ञा दाक्षिणात्यस्य कस्यचित् नृपस्य अन्तिकं सन्धिविग्रहाय दौत्ये प्रहितः। तत्र च कृतकायें तं कश्चित् ब्राह्मणयुवा श्रुतत?हिटरूपसम्पद अभ्येत्य तां सुतामयाचत । स च तमब्रवीत् मत्सुता विज्ञानिनो ज्ञानिनो वा शूरात् अन्य पतिं नेच्छति, तेषां मध्यात् भवान् कः, कथय इति। स ब्राह्मणोऽवदत् अहं विज्ञानं जानामि। तर्हि तद् दर्शय इति तेनोक्तः स विज्ञानी स्वबुत्या खेचर रथ कल्पयामास । दर्शयामास च तत्र मायायन्त्ररथे तं हरिस्वामिनमारोप्य नौवा । ।

·२८ वेतालपञ्चविंशतिः। च स्वर्गादीन् लोकान्। आनिनाय च तुष्टं तं दाक्षिणात्यस्य नृपतेः कटकं यत्र स स्वकार्थ्यार्थमायात इति । ततः स हरि- खामो तस्मै तां सुतां प्रतिशु श्राव सप्तमेऽहनि च वैवाहिकलग्नं निश्चिकाय। तस्मिंश्च काले उज्जयिन्यां अन्येन विजकुमारण तत् पुत्रो देवस्वामी तत् खसारमयाच्यत । तेनापि ज्ञानि- विज्ञानिशूरेभ्यो नान्यं पतिं मे खसा कामयते इति विज्ञापितः स आत्मानं शूरमभ्यधात् ततो दर्शितशस्त्रास्त्रविद्याय तस्मै शूराय स देवस्वामी निजानुजां दातु प्रतिपदे। कृतनिश्चयश्च मातु:- परोक्षं गणकवचनात् सप्तमेऽह्नि विवाहं निर्णिनाय च । एतस्मिवस्तर हरिखामिभार्या च केनाम्यपरेण विजयूना सुतां याचिता प्राब्रवीत्, वन्स ! ज्ञानी विज्ञानी शूरो वा मम कन्या वोढुमर्हति नान्य इति तत् त्वमेतेषु कः, उच्यतामिति। सोऽ- ब्रवीत् अहं ज्ञानीति ततः सा भूत भविष्यञ्च पृष्ट्वा ज्ञानिनं निश्चित्य तस्मै सुतां दातुं तद्भिन्ने सप्तमेऽह्नि प्रत्यशृणोत् । अन्येद्युश्च हरिस्वामी समागत्य यथावतं सर्वं पत्नन सुत्राय च समाचख्यौ। स च सा च स्वं स्वं कृतं तत् सर्वं पृथक पृथक् तस्मै, अवोचत्। इत्थं स हरिखामी त्रयाणां वराणां निमन्त्रणात् नितरां व्याकुल: समपद्यत। अथ सप्तमे दिने भागते ते वय एव वराः हरिस्वामिनो सहमाययुः। चित्र महो! तत्कालं सा सोमप्रभा वापि गता। ज्ञानी अवदत् राक्षसेनापत्य धम्नशिखाख्येन विध्याटव्यां निजां वसतिं नीता। इति ज्ञानिनाभिहितो हरिखासी भीत: तं विज्ञानिनम् उपायं पप्रच्छ। स च पूर्ववत् सर्वानमंयुतं रथं कृत्वा तं हरिखामिनं तौ च ज्ञानिशूरी तत्क्षणं बिभ्याटवों प्रापयामास । तत्र ज्ञानिना समाख्यातां तस्य सक्षसस्य वमति प्राप्य स शूरः हरिखामिना सह तं राक्षसं क्रुद्ध ज्ञातवृत्तान्त सदाकच ·पञ्चमकथा। २८ निर्गतं योधयामास । तदा तयोर्मानुषराक्षसयोश्चित्रास्त्रयोधिनो: रामरावणयोरिव स्यर्थं महद् युद्धमवर्तत। क्षणेन च स शूरः संग्रामदुईरस्यापि तस्य रक्षस: शिरः अईचन्द्रण बाणेनाच्छि- नत्। अथ रक्षसि हते तत् स्थानात् प्राप्तां तां सोमप्रभामादाय विज्ञानिरथेन ते सर्वे तत: उज्जयिनों प्रत्यागमन् । अथ हरिखामिण्टहप्राप्तानां तेषां त्रयाणां लग्न संप्राप्त महान् विवादः प्रादुरभूत् । ज्ञानी अवदत् यद्यहम् इमां ज्ञान- बलेन न जानीयां तदा कथमियं गूढस्था प्राप्येत, अत: मधमे- वैषा देयेति। विज्ञानी अवोचत् यद्यहं व्योमरथं न कुर्या तदा देवानामिव तत्र गतागतं कथं तत्क्षण स्यात्, कथं वा तेन रथिना रथयुद्धं स्यात् तस्मान्मह्यमवेयं दातव्येति। शूरोऽ- ब्रवीत् यद्यहं तं राक्षसं रणे न हन्यां तदा युवाभ्यां यत्ने कृतेऽपि क एनामानयेत्। तन्मह्यमेव कन्येयं दातव्येति तेषु विवद मानेषु हरिखामी क्षणमुग्धश्चान्तमानसस्तूष्णीमासीत्। इति कथामाख्याय वेताल: राजानं पप्रच्छ राजन् ! एतेषु कस्मै सा देयेति भवान् वदतु, यदि जानन् न वदिष्यति, तदा ते मूर्खा शतधा स्फ टिथति इति वेतालवच: समाकयं राजा मौनं विहाय प्रत्यभाषत शूराय सा प्रदातव्या, येन देहपणोद्यमात् बाहुवलेन तं राक्षस जिला कन्या समुपार्जिता, ज्ञानि- विज्ञानिनौ तु विधाना अस्य सहायो नियोजितौ। (पश्य गणकतक्षाणौ कि परोपकरणाय न ?) इति मनुजपते र्वाचं निशम्य स वेतालः सपदि तस्य स्कन्धात् निज निलयमगमत् । राजापि तमानेतु पुनः क्रतोद्यमस्तमेव शिंशपातसमभिजगाम । ।

·अथ षष्ठकथा। -ook000-- तत: स राजा प्राम्वत् शिंशपान्तिकमुपेत्य वेतालचादाय मौनो तथैव तं भिक्षुमुद्दिश्य प्रतस्थे । तावच्च स वेताल स्त भूपमवादीत्, राजन् ! त्वं सुधीः सत्त्ववांश्च तेनासि मे प्रियः, तस्मात् त्वां विनोदयितुं पुन: कथामाख्यामि प्रश्नच शृणु । आसीत् पुरा यश:केतुर्नाम नृपः पृथिव्याम्। तस्य शोभा- वती नाम राजधानी । तस्यामुत्तम गौरीमन्दिरमभवत्। तस्य च दक्षिणतः गौरीतीर्थं नाम सरः। प्रतिवर्षम् प्राषाढशुक्ला- चतुर्दश्यां तस्य यात्रायां नानादिग्भ्यो महाजनगणः स्नातु- मायाति स्म। एकदा स्नानार्थ धवलो नाम कश्चित् रजकः ब्रह्मस्थलाच ग्रामात् तत्राजगाम । स युवा तन स्नातुमागतां शुद्धपटनाग्नः कस्यचित् सुतां मदनसुन्दरौं नाम ददर्श । तया तु इन्दोलावण्यहारिण्याहृतमानसः तत्र तस्या नामकुलमविध कामार्ती ग्टहमगात्। तत्र चागत्य अनवस्वः तया विना निराहारश्च तिष्ठन् मात्रा पृष्टो मनोगतं तस्यै समाख्याय तथा तस्थौ। सापि गत्वा विमलनाम्ने स्वभर्ने तयवेदयत्। स चाभ्येत्य तथावस्थ तं दृष्ट्या समस्यधात् पुत्र! किं विषोदसि, एतत्ते अभीप्सितं न दुष्पापं स हि शुद्धपटो मया याचितः अवश्यमेव सुतां तुभ्यं दास्यति। वयं कुलेन अर्थेन कर्मणा च तस्मादन्यूना:, अहं तं वेद्मि, स च मां वेत्ति, तदिदं न दुष्करम् । इति पुत्रमावास्य भोजनादिक कारयित्वा च तेन सह अन्येचुरसौ विमल: शुद्धपटस्य गृहमगात्। अयाचत च तस्य धवलस्य पुनस्यार्थे तत् कन्याम् । स च सादरं तस्मै तां दातुं प्रतिशुश्वाव।

·पटकथा। ३१ अथ लग्न सम्प्राप्य स शुद्धपट स्तस्मै धवलाय तुल्यां सुन्दरौं सुतां प्रादात्। स च कृतोहाहः दर्शनरतया तया भार्यया साकं कृतार्थः पितुगृहमागात्। कदाचित् सुखस्थितस्य तस्य खएरात्मजः मदनसुन्दाः सहोदरः समागात्। स चागत्य सर्वेः पृष्ट कुशलोदन्तः खस्रा च समाश्लिष्य अभिनन्दितः विश्रान्तः प्रावढत् अहं मदनसुन्दा जामातुश्च निमन्त्रणार्थ तातेन प्रेषितोऽस्मि, अस्माकं रहे पूजोत्सवो वर्त्तते इति । ततस्ते सवें सम्बन्धिनः तस्य तवाक्यं श्रद्धाय यथोचितैः पान- भोजनैः तं तदहः समुपाचरन् । अथ प्रातः स धवल: तेन श्वशुरनन्दनन मदनसुन्दा च महितः श्वाशुर ग्रहं प्रति प्रस्थितः। ताञ्च शोभावतों नगरौं प्राप्य महद् गोर्या निकेतनं ददर्श। निजगाद च तां मदन- सुन्दरौं तनातरच अत्रेतां देवतां पश्याल इति। प्रथममहं तावत् ब्रजामि, युवामदैव तिष्ठतम् इति उत्वा धवलः तां देवों द्रष्टुं समुपागात्। मन्दिरं प्रविश्य च तां प्रणम्य अष्टादश- दोर्दण्डसण्डितोचण्डदानवां पादपनतलाक्षिप्तमहिषासुरमर्दिनों विभाव्य सहसा विधिनोत्पादितमतिरचिन्तयत् विविधैर्जीवोप- हारैर्जनः इमां देवीमर्चयति, अहच सिद्धये आत्मोपहारेण किं नैनां प्रोणयामि ? इत्यालोच्यैव निर्जनात् गर्भगृहात् खड्व- मानीय स्वयमेव निज शिरश्चित्वा भुव्यपातयत् । क्षणान्तरे कघमली चिस्यतीति तमन्वेष्टुं स ज्ञाशुर्योऽपि तत्र देवीभवने प्राविक्षत्। प्रविष्टश्च तं छिन्नशिरस भगिनीपतिं दृष्ट्वा शोकव्या- मोहितः तथैव तेनासिना व शिरश्चिच्छेद। अथ यावत् स नायाति तावत् सा मदनसुन्दरी समुभ्रान्तमानसा तत् देवी- भवनमाययो। प्रविश्य च पति चातरञ्च तथाविधं दृष्ट्वा हा ! किमेव हतास्मीति विलपन्ती भुवि न्चपतत् । क्षणेन चोत्याय ·वेतालपञ्चविंशतिः। तो अकाण्डहतो शोचन्ती किं मे अनेन जीवितेनेति पालोच्य देहत्यागोमुखी तां देवौं व्यजिज्ञपत् देवि! सौभाग्यचारित्र- विधानकाधिदेवते ! माररिपुशरीराईहर! अशेषललनाजन- शरण्ये ! दुःखहारिणि ! एकपदे कथ मे भर्त्ता भ्राता च वया निहतः ? न युक्तमेतत्ते, अहं हि त्वयि नित्यभक्ता, तदा- श्रिताया मे शरणं भवतो एक करुण वचः शृणोतु । एतां दोर्भाग्योपहतां तनु त्यजामि अत्रैव, देवि! यत्र कुत्राधि जनिष्थे, पर तत्र तत्रैव जन्मनि एतौ मे भत्भातरौ भूयास्ता- मिति संप्रार्य स्तुत्वा नत्वा च तां देवौं तबस्थे अशोकपादप पार्श विरचयामास । तत्र यावत् पाशे कण्ठमर्पयति तावत् तत्र गगनादशरीरिणी वागुदचरत् पुत्ति ! मा साहसं कथाः, बाला अपि ते अनेन सत्त्वोत्कर्षेण प्रीतास्मि पाशमतं त्यज । संश्लेषय च स्वख शिरः भर्तृभ्राटकबन्धयोः, एतौ जीविती हावपि मत्यूसादादुत्तिष्ठतामिति। एतदाकण्य व पाशं त्यक्त्वा सा हर्षादुपेत्य अतिरभसादविभाव्य भ्रान्ता मदनसुन्दरी भत्त- शिरो मानदेहेन भाटशिरश्च भत्तुंदेहेनायोजयत् । अक्षताङ्गो तौ जीवन्तौ सुप्तोस्थिताविव उदतिष्ठताम् । अथ ते अन्योऽन्योदितस्वखवृत्तान्ततोषिणः देवौं प्रणम्य यथेष्ट प्रययुः। यान्ती च सा मदनसुन्दरी तयोः स्वकतं शिरो- विनिमयं दृष्ट्वा उद्विग्ना किंकर्तव्यविमूढ़ा चासौत् इमा- माख्याय कथां वेताल: प्रपच्छ राजन् ! ब्रूहि कः सङ्कीर्णयो- रनयोरस्या भर्ता भवितुमर्हति ? जानश्चेत् न ब्रवीषि तदा पूर्वोत एव शापः स्यात्। इति समाकण्यं राजा तं वेतालमवादीत् यस्मिन् कलेवरे तत् पतिशिरः संस्थं स एवास्याः पतिर्भवेत् प्रधानं सर्वेषु अङ्गेषु शिरः तद्गता प्रत्यभिज्ञा च इत्युक्तवतो तृपतेः स्कन्धात् स वेतालस्तथैवा- ततश्च ·सममकथा। तर्कितः सहसा प्रययौ। राजा च भूयस्तमानेतु समुद्यतस्तत्रैव Pawaniya अथ सप्तमकथा। ततः स राजा पुनः शिंशपान्तिकमत्य तथैव वेताल स्कन्ध- मारोष्य प्रतस्खे। प्रस्थितञ्च तं वेताल: पथि समभाषत, राजन् ! सुनस्ते आन्तिविनोदिनौं कथामकां कथयामि शृणु। अस्ति पूर्वाम्बुधितटे ताम्बलिप्तीति पुरी। तस्याञ्च चण्ड- सिंही नाम राजाभूत्। यः परस्त्रोषु परम खः पर' संग्राम- भूमिधु न। शत्रुसवानां हन्ता, परद्र्व्यसम्पदान्तु न। एकदा तस्य भूपतेः हारि दाक्षिणात्यः सत्त्वशीलो नाम जनप्रियः कश्चित् राजपुत्रः समभ्यगात्। तत्रागत्य स आत्मानमावेद्य पात् नैव काममवाप। ततश्च स यावत् यदि मे राजान्वये जन्म, तदीदृशं निर्धनत्वं किम् ? निर्धनत्वे च धात्रा कि मे महच्छता विहिता? अयं हि राजा सेवमानमेवं लिष्टपरिच्छदं चिर' क्षुधा अवसौदन्तं मां नाद्यापि पश्यति, इति ध्यायति तावत् स नृपः आखेटकार्थं निरगात् । अग्रे च तस्मिन् कार्य- टिके रानपुवे लगुड़वाहिनि धावति राजा प्रभूताश्वपादातयुतः प्राथात् । तत्र च मृगान् समन्विष्यन् आरात् महान्तं शूकर- मनुधावन् अतिदूर वनान्तर प्रापत् । तत्र पर्णढणच्छन्नमार्ग- तया शूकरं तमपश्यन् वान्तः स राजा तस्मिन् वनान्तरे दिनोहामगमत् । एक एव स कार्पटिको राजपुत्रः प्राणान- पेक्षो पदातिः क्षुत्तृषापरीत: वातावपृष्ठगं तं राजानमनुससार । स राजा तं तथानुयान्तं दृष्ट्वा सस्नेहमवदत् भद्! कचित् यथा- ·। वेतालपञ्चविंशतिः। गतं मार्ग वेत्सि ? तदाकण्यं स बद्धाञ्जलि: कार्यटिकोऽभ्यधात देव ! वेद्मि पर इह क्षणं विश्राम्यतु देवः, एष खलु दिवो वध्वा मेखलामध्यमणिः स्फ रद्रश्मिजालोऽमिनोनायकोऽतितरां देदी- प्यते । एतदाकण्य स राजा सनिबन्ध तमभाषत तर्हि कापौष भवता पानीयं दृश्यताम् । स च का टिकस्तथेत्युबा तुङ्ग तरुमारुह्य समन्तात् पश्यन् नदीमेकां दृष्ट्वा अवरुच्च तं नृपं तव निनाय। नीत्वा च तदीयं वाहं विपर्याणीकृतं कृत्वा अम्बनि शष्याणि च दत्त्वा विगतश्रममकरोत् । ततश्च स कतनानाय राज्ञे वसनाञ्चलात् प्रोन्मुच्च आमलकानि फलानि प्रक्षाल्य तस्म हृद्यानि उपानयत् । एतानि कुत: प्राप्तानि ? इति पृच्छन्तं भूपतिं स कृताञ्जलिर्व्यजिज्ञपत्, देव ! एतवृत्तिरहं नित्वं व्यतीतदशवत्सरः देवमाराधयन् अनेकान्तमुनिव्रतं चरामि । इति श्रुत्वा राजा सत्वशील ! त्वं सत्यनामा, किमुच्यते इति अभिधाय कपाक्रान्तः लज्जितश्चाचिन्तयत् धिक पान, ये भृत्येषु क्लिष्टमलिष्ट' न जानन्ति । धिक तत्परिवारान् ये प्रभुतत्तत् न ज्ञापयन्ति, इति संचिन्त्य स राजा हे आमलके कार्पटिकहस्तात् कथञ्चिदनुबन्धतः प्रतिजग्राह। विशश्राम च ते भुत्ला अम्बु च निपीय क्षण तेन जग्धामलकपीतजलेन कार्य- टिकेन सह। ततः तेन कार्पटिकेन सज्जीकृतं वाहमारुह्य तस्मिनग्रेसर गच्छति मार्गदर्शिनि राजाज्ञया हयस्य पश्चाद्भागा- सनस्थित स राजा पथि सम्प्राप्तसैनिक: खां पुरौं प्रायात् । तत्रागत्य तस्य कार्पटिकस्य भक्तिं प्रख्याप्य वसुभिः कार्पटिक' पूरयित्वापि निष्क तिं नामन्यत। ततः स कृतार्थः चण्डसिंहस्य भूपतेः पार्खचरः त्यक्ताकार्पटिकाचारः सत्त्वशीलस्तस्थौ। एकदा राजा तं शत्त्वशीलं सिंहलेखरसुतामामार्थ याचित सिंहलद्वीपं प्रेषयत् । ततश्च स गच्छन् अभीष्टदेवतामर्चयित्वा ·सप्तमकथा। । राजादिष्टः द्विजैः सह प्रवहणमारोह। तस्मिंश्च प्रवहणे मध्य- भागमशशितं गते सहसा तस्मात् जलधे: अनंलिहानः सुमहान् जाम्बनदविनिर्मिता विचित्रवर्णविचलदुवैजयन्तीविभूषितः गजः विसायं जनयन उत्तस्थौ। तस्मिंश्च काले समुनधनावली सहसा भृशं वर्षितुमारिमे, तीव्रो मारुतश्च ववौ। विपः वर्ष- वातर्बलादाकृष्य आधोरणैरिव तस्मिन् प्रवहणध्वजस्तम्भ आस- ज्यत । तावच्च तस्मिन् वोचिविल ते वारिधी स ध्वजस्तेन वहनेन समं मज्जितु प्रावर्त्तत । ततस्ते हिजाः तत्रस्थाश्चण्डसेनं खभूपतिमुहिश्यभयार्त्ता: अब्रह्मण्यमुदघोषयन् । तदाकये स सत्त्वशीलः स्वामिभक्त्यतिशयात् असहिष्णुः निस्त्रिंशहस्तः बहोत्तरीयक: अनुध्वजमात्मानं निरपेक्षः वारणाशी उदधेः प्रतिविधिसया प्रक्षिपत् । अथ तस्मिन् मग्ने वातोर्मिभिर्दू- राक्षिप्त तत् प्रवहणमभज्यत। तत्स्थाश्च सर्वे यादसां मुखे निपेतुः। स च सत्त्वशीलोऽम्बुधौ मग्नो यावत् निरीक्षते स्म तावत्तत्र दिव्यं पुर ददर्श न वारिधिम्। तत्र मणिमयस्तम्भ- भास्वरे ममन्दिरे सद्भिः रत्न बंद्धसोपानवापीके उद्यानशालिनि नानामणि शिलाभित्तिरत्नचित्रोच्छितध्वज मेरुप्रोन्नतं कात्या- यनीमन्दिर प्रविश्य तां तत्रस्थां देवौं प्रणम्य स्तुत्वा अभ्यर्य च तदग्रतः किमेतदिन्द्रजालमिति सविस्मयमुपाविशत् । तावञ्च सहसा कापि दिव्या इन्दीवराक्षी चन्द्रवदना कुसुम स्मिता मृणालमृटुकलेवरा स्त्रीसहस्रपरिवारा सहसा कवाटमुवाव्य देवोगर्भग्यहं सत्त्वशीलस्य च हृदयं समं विवेश । सा च तत्र देवीमभ्यय॑ तस्मात् गर्भग्रहात् निरगात् न पुनः सत्त्वशीलस्य हृदयात्। प्राविशञ्च तत्रैव प्रभामण्डलकान्तार। सत्त्वशीलो- ऽपि तामनुजगाम। ददर्श च अन्यत् उत्तमं सर्वासां भोग- सम्पदा सन्तोद्यानमिव भवनम् । तत्रान्तर्मणिपर्यशनिषसां ·AB वेतालपञ्चविंशतिः। तां विलोक्य समुपेत्या तत्याचे समुपाविशत् । प्रास तन्मुखासतालोचनो लिखित इव । इत्य' सोत्क - तुलकर वंदनालोकनोत्सुकं तं स्मराविष्ट दृष्ट्वा कापि तदीया चे तदिङ्गितज्ञा तमब्रवीत् भट्र! अतिथिस्त्वमिह प्राप्त तदस्मत्स्वामिन्या कृतम् आतिथ्य भजख, उत्तिष्ठ, नाहि भुच्च, तदाकण्यं स ाशां कथञ्चित् तदुनित: सम्प्राष्ट तया दर्शितामेकामुद्यानवापीमगात् ।। उदतिष्ठच्च तस्य निमग्नस्तत्क्षण तालियां चण्डसिंहस्य नपतेर्वापीमध्यात् । तत्राकस्मात् प्राप्तमात्मानं वीक्ष्य सोऽचिन्तयत् अहो ! किमतत क्क तदुद्यानं दिव्यं क च तत्र अमृतसारमयं तस्या दर्शन क्व चानन्तरमेव तहिश्लेषमहाविषमिदम् । स्वप्नोऽयं न, विनि- द्रोऽहं ननं तया चेट्या अहं विप्रलब्धः विमूढ़ोऽस्मि । इति चिन्त- यन् तां कन्यां विना सोमाद इव तस्मिन्नुद्याने नमन् कामाती विललाघ। तदवस्थञ्च पिशङ्गैः पुष्परेणुभिर्वातोडूतेवियोगा- नलैरिव परीताङ्गतं दृष्ट्वा उद्यानपाल: चण्डसिंह महीपतिं गत्वा व्यजिज्ञषत् । स च तदाकण्यं उद्धान्त: स्वयमेत्य तं ददर्श पप्रच्छ च सान्त्वयन् किमिदं ब्रूहि सखे ! त्वं व प्रस्थितः, क्व च प्राप्तः क आस्थाः, क्व च पतित इति तदाकण्यं स ती सर्व वृत्तान्तमशंसत् । राजा व्यचिन्तयत् हन्त वौरोऽयं मत्पुण्यः कामनैष विड़म्बितः, तदिदानीमस्थानण्यः लब्ध मयमवसरो इति चिन्तयित्वा स राजा तं जगाद सखे ! मुधा शोकं मुञ्च, अहं त्वां तेनैव मार्गेण नीत्वा तामसुरकन्यका प्रापयामि इति उत्वा स्नानादिना तं समाश्वासयत् । अथान्वेयुः स मन्त्रिविन्यस्तराज्यभारः तेन समं प्रवहणारूढ़ः तद्दर्शिकेन अम्बुधिमार्गेण गच्छन् तमध्यभागे प्राग्वत् समुत्थितं सपनाकं ध्वजंददर्श। तदवलोक्या सत्त्वशीलो राजानमभ्यधात् मया प्राप्त ·सप्तमकथा। ७ - तावञ्च । देव ! सोऽयं दिव्यप्रभावो महाध्वजः समुत्थितः, मयि अत्र मग्न देवेनानुध्वज मन्जनीयम् इत्युक्ता अस्य निमज्जतो ध्वजस्य निकटं प्राप्य स सत्वशील: पूर्वमात्मानं तत्र व्यक्षिपत्। ततो राजापि तमनु आत्मानं निचिक्षेप। अन्तर्मन्नो च तो तत्र तत् दिव्यं परमवापतुः । तञ्च दृष्ट्वा राजा सविस्मबो देवी तां पार्वती प्रणम्य सत्वशीलेन सममुपाविशत् । Vतन सा कन्या सखोजनसमन्विता रूपिणी प्रभव ततः प्रभामण्ड- लकात् निरगात् । इयं सा सुमुखीति सत्वशीले वदति स राजा तस्यामस्थानुरागो युक्ता इत्यमन्यत । सापि तं राजानं दिव्य- शारीरलक्षणं वीक्ष्याचिन्तयत् कोऽयमपूर्वः पुरुषातिशय: विवेश च अम्बिकापूजार्थ तन्मन्दिरम् । सोऽपि नृपः तं सत्वशील- मादाय अवज्ञा प्रदर्शयन् उद्यानमाजगाम । क्षणेन च सा कन्यका कतदेवीपूजा तस्या देव्या: सत्पतिलाभं याचित्वा तद्- यहाभ्यन्तरात् निर्गत्य सखोमेकां प्राब्रवीत् सन्खि : कालो वौच्यतां यो मया इह दृष्टः, स महात्मा क तिष्ठति ? युमाभि- विचित्य आतिथ्यमत्व ग्राह्यतां प्रसादो मे त्वया क्रियतामित्येवम् अभ्यर्थनीयः स हि पूज्य: कोऽपि उत्तमः पुमान् । एवं तबोता मखौ तं विचित्य उद्यानवर्तिनं स्वस्वामिनोनिदेशं प्रह्वा व्यजिज- पत्। तदाकये स वोरो नृपः सावन तामुवाच भद्रे ! वच- सेव कृतमातिथ्य नान्यत् किमपि उपयुज्यते। एतदाकाण्ड तया मुख्या गवा सा असुरनन्दिनी श्राविता तदा उद्धार तमसामान्यं कमपि अभ्यमन्धत । ततस्तेन मानुषायोम्बेऽपि आतिथ्य निःसहेण तेन राजा धैर्यपाशिनालयमाणा पत्यर्थणावती- सेवापरिपाकसमन्विता दैत्यकन्धका स्वयमुपेत्य उद्यानं प्राविशत् । प्रविश्यच राजानं तमभ्येत्य प्रश्रयान्विता आतिथ्यग्रहणाचं प्रार्थना- माश्च । तत: स नृपस्त सत्वशीलमुद्दिश्य तामुराच भद्र ! अनन ·३८ वेतालपञ्चविंशतिः। कथितां देवीमिह द्रष्टुमहमागतः, दृष्टा च सा गौरी परमाइत केतनं ध्वजपथं प्राप्य, तदनु त्वञ्च। तदाकण्यं सा कन्यक प्रत्यभाषत राजन् ! तर्हि कौतुकात् त्रिजगदन त' पुर वीक्षितुमागम्यताम् । एवं वादिनौं तां स नृपो विहस्यावदत तदपि अनेन मे कथितं यत्र सामानवापी अस्तौति । कन्यका- वादीत् देव ! मैवमादिश, नाहं विढ़म्बनशीला पूज्ये विडम्बना का ? विशेषतस्त्वहं युमाकं सत्वोत्कर्षेण किङ्करीकतास्मि । तन्मम प्रार्थनाभङ्ग मा कुरुष्व, एतदाकण्य स राजा सत्त्व- शोलेन सहितः तथेत्युक्त्वा तया सह प्रभामण्डलोपान्तं ययौ अथ अपावृतकवाटे तस्मिन् प्रविष्टः अपरं दिव्यं नित्यं सर्वर्त्त कुसुमफलशोभित रत्नकाञ्चनैनिर्मितमपर मेरुपृष्ठमिव पुर ददर्श । तत्र सा महार्हे रत्नासने राजानमुपवेश्य यथोचितं अादिकमानाय्य राजसुताब्रवीत् महाभाग ! अहमस्मि असुरेन्द्रस्य महात्मनः कालनेमिः सुता। चक्रिणा स मम पिता खर्ग प्रापितः। इदञ्च मे पैटकं पुरदयं विश्वकर्मणा कृतं, सर्वकामदे अत्र न जरा न च मृत्युः बाधते । इदानीञ्च त्व मे पिता सपुराया इति समर्पितात्मसर्वखां तामवादीत् स राजा। यदि एतत् तहि त्वं मम सुता अस्मै सत्त्वशीलाय सुहृदे वीराय बान्धवाय च मया दत्ता, एवं देवीप्रसादेन मूर्ते- नैव नृपेण सा उता गुणज्ञा विनता त राजानं तथेति अन्व- मन्यत। ततस्तस्याः पाणिग्रह कृत्वा कृतार्थे तस्मिन् सत्त्व- शीले राजा असुरेश्वयं सर्व दत्त्वा तं सत्त्वशीलमुवाच सखे ! भुक्तयोरामलकयोरेकमद्य मया तव संशोधितम् असंशोधितात् हितीयात् तेऽहं ऋणो तिष्ठामौति प्रणतं तमुक्त्वा तां दैत्यपुत्त्रीम- ब्रवीत् भने ! मार्गो मम दर्श्यतां येन खां पुरौं प्राप्न यामिति ततः सा अपराजितं नाम खङ्गम् एकच जन्मजरामृत्यहर' फल - । ! R Host

·अष्टमकथा।
-
दैत्यनन्दिनी तस्मै भूपाय प्रादात् ।
अथ स राजा ताभ्यां
खङ्गफलाभ्यामन्वित: लयोक्तायां तस्यामेव वाप्यां मग्नः खदे-
शतः समुत्थाय सर्वकार्यसिद्धिमानभूत्। स च सत्त्वशील:
दैत्यस्त्रीपुरराज्य सुखेन शशास। इति कथामाख्याय वेतालो
राजानमनाक्षीत् राजन् ! कोऽनयोई योरब्धिपतने सत्वाधिक
इति। तदाकण्यं राजा शापाद भीत: सटुत्तरमेव प्रत्यभाषन
एतयो: सत्वशील एव अधिकः सत्त्ववान् में प्रतिभाति, स हि
पूर्वम् अविज्ञाततत्त्वः निराश एवाम्बुधौ पतितः । राजा तु तत्त्वं
विज्ञाय अम्भोधिमाविशत् इति समाको रानो निरस्तमौनत्य
वचन स वेतालः स्कन्धात् पूर्ववत् अलक्षितः तमेव शिंशपातरु-
मगमत्। राजापि पूर्ववत् तमानेतु पुनरुद्योगमकरोत् ।
नहि प्रारब्ध असमाप्ते धीराः शिथिलीभवन्ति ।
अथ अष्टमकथा।
ततश्च स राजा भूयः शिंशपामूलं गत्वा तं नेताल तथैव
प्राप्य स्कन्धे कृत्वा भिक्षुमुद्दिश्य प्रातिष्ठत । प्रयान्तञ्च तं स
स्कन्धवर्ती वेताल: सम्बोध्य प्राब्रवीत् राजन् ! श्रमविनोदाय
पुनरिमा कथामाकर्णय।
अस्यङ्गदेशे महान् वृघटाभिव: जनपदः ।
तत्र विशु-
खामोति महान् यज्वा महाधनी हिजः प्रतिवसति ।
खानुरूपायां पत्नयां क्रमात् त्रयः पुत्रा जजिरे। कदाचित् ते
तरुणा भोगवेदग्धाशालिन: कूर्महेतोः पित्रा प्रारब्धवजेन
प्रेषिताः श्चातरः अम्बुधिं ययुः तत्र कूरमिक प्राम्य ज्यायान्

·वैतालपञ्चविंशतिः। कनिष्ठावाहस्य युक्योरेकः कूर्ममिमं पितुः क्रत्वर्थं टलातु अहमेनं विस्त्रं पिच्छिलञ्च ग्रहीतुं न शक्नोमि इत्युत्तावन्तं त ज्येष्ठ कनिष्ठावूचतुः आर्य ! तवान चेत् विचिकित्सा, तदा- वयोः कथं न स्यात् ? तदाकण्यं स ज्येष्ठोऽवादीत् युवा कच्छयं टहोलन् अन्यथा युवाभ्यां कृते पितुर्यज्ञलोप: स्यात्, ततो युवयोस्तस्य च पितुः ध्रुव' नरकपात: स्यात्। इति तेनोक्तावनुजौ विहस्य तमवोचताम् आर्य ! 'आवयोरेव समानं धर्म वेत्सि, नात्मनः ? ततो ज्येष्ठोऽवादौत् किं युवां मम भोजनचण्डतां न जानीथः अहहि भोजनेषु चण्डः, कथमिमं जुगुप्सितं स्पृशामि ? एतत्तस्य वचः श्रुत्वा मध्यमोऽब्रवीत् अहं हि अधिकश्चण्ड: नारीषु विचक्षण: तत् कथमिमं स्पष्टु- मामि । एवं मध्यमेनोक्त ज्येष्ठः कनीयसमवादीत् त्वं तावत् आवयोः कनीयान् कूर्म रहाण । ततः स कनीयान् भृकुटिं विधाय ताववोचत् मूखौँ : अहं हि विशेषेण तूलिकाचण्डः । इत्य ते कलहासतास्त्रयो भ्रातरः निर्णयाय अभिमानिनः त कूर्म विहाय प्रसेनजिदाख्यभूपतनमर विटङ्गपुर ययुः । तत्र गत्वा प्रतीहारमुखेनावेद्य तेन च प्रवेशितास्त नृपतं वृत्तान्तं विज्ञापयामासुः। राजा च सर्वे शुत्वाब्रवीत् तिष्ठत यूयमत परीक्षिये वः क्रमात् इति। ततस्त तथेत्यु का सर्वे तनावत- स्थिरे। ततः स नृपः स्वाहारकाले तानानीय तेभ्यः अग्याणि आसनानि राजाहाणि च षड्रसानि स्वादूनि अन्नादोनि दापया मास। ततः सर्वेषु भुञ्जानेषु तेषामेको विप्रः भोजनचण्डो जुगुप्साकलिताननो न बुभुजे। कथं न भोजन खादु सुगन्ध्यपि न मुक्त इति राज्ञा स्वयं पृष्टः स शनेजगाद, राजन् ! अस्मिन् भक्त शवधूमटुरामोदो वासते, तेनाहमिदं भोक्तु खाटु अपि नेच्छामि। इत्युक्तो तेन सर्वेऽपि नृपानया ·अष्टमकथा। ४१ ततः स राजा तदाघ्राय कलमशाल्यन्नमिदं सुगन्धि चेति शशंसुः। स तु भोजनचतुरः पिहितनासिकस्तन्न बुभुजे । सञ्चिन्त्य क्रमात् यावदन्विषति तावनियोजितजनमुखात् तदन्नं ग्रामश्मशाननिकटक्षेत्रसम्भवशालिज बुबुधे । ततोऽतिविस्मित- स्तुष्टश्च राजा तमभाषत ब्रह्मन् ! सत्यवं भोजनचण्डः तद- न्यत् भुज्यतामिति। ततो राजा ताहारान् तान् वासग्रहेषु विसृज्य खामेकां गणिकोत्तमाम् आनयामास । प्राहिणोच्च निशि तां सर्वाङ्ग- सुन्दरौं कृतमण्डनां तस्मद्वितीयस्म नारोपण्डाय धावे। सा च राजऋत्येनान्विता तस्य द्वितीयस्य वासग्रहं प्रागात् । तस्याञ्च प्रभासितवेश्मनि प्रविष्टायां समुत्पनमोहः वामपाणिना संरुद्धनासाग्रोऽसौ नारीचतुरो राजभृत्यानब्रवीत् निष्काश्यता- मेषा, नो चेत् स्त्रियेऽहम्, अस्याश्चागलगन्धो निर्याति । इत्यता राजपुरुषा समुहिग्नाः सविस्मयाश्च ततो राजान्तिक नौवा तं वृत्तान्तं तस्मै न्यवेदयन् । राजा तं नारीचण्डमानीय तदाब्रवीत् ब्रह्मन् ! येयं चन्दनकर्पूरकालागुरुभिः कृतदेह- विलेपना दिक्ष प्रसरचारमौरमा वर्तते, तस्या वारविलासिन्या- श्छागलगन्धः कुतः ? इत्युक्तोऽपि स नारीचण्ड: यदा न प्रबि- पेदे तदा राजा विचारकुतुकोऽभवत् अबुध्यत च तां तस्या एव मुखेन शैशवे माटवियोगात् अजाक्षीरविवर्दिताम्। ततो राजा अतिविस्मितस्तस्य नारीचण्डस्य चण्डतां बहु प्रशंसन् तस्मै टतौयाय तूलिकाचण्डाय आशु शय्यामदापयत्। स च तूलिकाचतुरः पयज्ञोपरि सप्तसञ्जयतूलिकायां शव्यायां धौत- शरणपटप्रच्छदवाससि सुष्वाप। रानामाई एव गते स सहसा पाणिना अवष्टब्ध पार्श्व: क्रन्दन् व्यथाकुल: तस्मात् शयनादुत्तस्यौ। तत्रस्यैश्च राजपुरुषैः तस्य पार्श्व गाढ़लग्नस्य ·४२ वैतालपञ्चविंशतिः। केशस्य कुटिलारुणामुद्रा च अदृश्यत । तैश्च तत्क्षण गत्वा निवेदितो राजा तानुवाच तूलिकानां तलेषु किञ्चित् स्यात् न वा वीच्य ताम्। ततस्ते गत्वा यावदीक्षन्ते एकैक तूलिका- तलं तावत् सर्वतले स्थितमेक बाल प्रापुः, दर्शयामासुश्च त नोवा तत्क्षण राज्ञे स च राजा तं तूलिकाचंण्डमानीय तस्याई तद्रूपमशिन्तं दृष्ट्वा परं विस्मयमवाप। सप्तभ्यस्तूलिकाभ्यः अस्य तनौ कथमयं बालो मग्नः इति चित्रीयमाणस्तां रात्रिमनैषोच्च। प्रातश्चोत्थाय राजा अग्रतवैदग्धासौकुमाया अमी इति परि- तुष्टः तेभ्यस्त्रिभ्योऽपि चण्डेभ्यो हेमलक्षत्रयं ददौ ततस्त सुखिता विस्मृतकच्छपाः पितुर्यज्ञविघ्ने न उपार्जितपातकास्तत्व तस्थुः। इति अद्भुतां कथामाख्याय स्कन्धनिषणः स वेताल; तं राजानमपृच्छत् राजन् ! पूर्वोक्ता शापं विचिन्त्य त्वं एषां त्रयाणां कोऽधिकश्चण्डः इति ब्रूहि। तदाकण्यं स धीमान् नृपतिस्त वेताल प्रत्यभाषत अहमेतं अकैतव तूलिकाचण्ड- मधिक मन्ये यस्याङ्ग बालप्रतिविम्ब प्रत्यक्षमुद्गतं दृष्टम् । इतराभ्यान्तु कदाचित् तत्पूर्वमवगत सम्भवेत् । इत्युक्तवतो नरपतेः स्कन्धात् स वेताल: प्राग्वत् प्रययौ राजापि तमान पुन: शिंशपातरमूले तमन्वगात्। अथ नवमकथा। ततः स राजा पुन: शिंशपान्तिकं गत्वा तं वेतालं स्कन्धे- नादाय प्रस्थितस्तेन वेतालेन प्राग्वदभ्यधायि राजन् ! कथमस्मिन् श्मशान निशि ते एतादृक् प्रयास: भूतसङ्गुलं रात्रिभोषसं चिताधूमैरिव ध्वान्तैर्निरुई पिटकानन' किं नेक्षसे ? तस्य ·नवमकथा। ४३ । । भिक्षोरनुरोधतः कथमौदृशा प्रयासेन आत्मान' खेदयसि ? तदिन मे प्रश्न मार्गविनोदकं शृणु । अवन्तोषु युगादौ देवनिर्मिता शैवी तनुरिव उद्दामभोग- भूतिविभूषिता पद्मावती, भोगवती हिरण्यवतीति च कृतादिषु त्रिषु युगेषु पुरी क्रमशः आसीत्, कलो च उज्जयिनीति पुरी अस्ति । तस्यामासीत् वीरदेवो नाम नृपतिः। तस्य पद्मरति- नान्त्री महादेवी आसीत्। एकदा राजा तया साकं मन्दाकिनीतटे पुत्रकाम्यया तपसा हरमाराधयामास, चिरञ्च तपश्चरन् कदाचित् परितुष्टशनरोदि- ताम् आकाशवाणों शुश्राव राजन् ! उत्पत्स्यते ते पुनः शूरः कुलोहहः । कन्या चैका लावण्य न जिताप्सराः। एतां नाभसौं वाणौं श्रुत्वा स भूपतिरभीष्टसिहिप्रहृष्टः महिण्या समं खनगरी- माययौ। तस्य प्रथम पद्मरत्यां देव्यां शूरदेवो नाम पुत्रः, तदनु च अनङ्गरतिर्नाम अनमोहिनी कन्या समजायत । ऋमेिण च तस्यां वृद्धिं गतायां स राजा सदृशं वरं प्रेस : पृथिवी- मण्डलस्थान् सर्वान् नृपतीन् पटलिखितानानाययत् । यदा तेषु एकोऽपि तस्याः सदृशो न प्रत्यभासत, तदा स राजा वात्स- ख्यात् ता सुतामभाषत वत्स ! अहं तावत् ते सदृश वरं न पश्यामि, तत् सर्वान् नृपान् समानाय्य स्वयंवरं कुरुष्व । एतत् पिटवचनमाकण्य सा राजपुत्री जगाढ तात! स्वयंवरमति- पणं, तदहं नेच्छामि, यो हि युवा सुरूप: केवलं पूर्ण विज्ञानं वेत्ति, तस्मै त्वया अहं देया, न्यूनाधिकेन मे नास्ति प्रयो- जनम् । इति दुहितुर्वचः समाकयं यावत् स भूतिस्तादृश वरम् अन्विश्थति, तावत् तत् लोकमुखात् विदित्वा चत्वारो वोरा विज्ञानिनो भन्याः पुरुषा दक्षिणपथात् तं राजानमाययुः । ते च राना सत्कृता: एकैकशः खं खं विज्ञानं राजसमचं ·वैतालपञ्चविंशतिः। -- शशंसुः । तेषामेको जगाद अहं तावत् शूद्रः नाना पञ्चफुटिकः । एकोऽहमन्वहं पञ्च अग्राणि वसनयुग्मानि करोमि, तेषामक' देवाय प्रयच्छामि, एक बिजाय, एकमात्मनः कृते परिग्टह्लामि, एकञ्च भार्यायै (या में भवति ) ददामि। पजसञ्ज विक्रीय आहारादिक विदधामि। तदेव विज्ञानिने मह्यम् अनङ्ग- रतिस्त दुहिता दीयतामिति। द्वितीयोऽब्रवीत् अहं तावत् वैश्यः, भाषाज्ञो नाम, सर्वेषां मृगपक्षिणां रुतं वेझि, तदेषा राजपुत्री मद्यं दौयतामिति। ततस्तृतीयोऽभाषत अहं खनधरो नाम भुजवीर्यशाली क्षत्रियः, खड्गविद्याविज्ञान अस्यां क्षिती में प्रतिमल्लो नास्ति । हे राजन् ! तदेषा तनया ते मह्य दीय- तामिति । अतश्चतुर्थोऽब्रवीत् राजन् ! अहं तावत् जीवदत्तो नाम विप्रः, मम चैतादृश' विज्ञानमस्ति यन्मृतानपि जन्तून् आनीय आशु जीवतो दर्शयामि, तद्दौरचयासिद्धं माम् एषा ते तनया पतिं प्रपद्यतामिति। एवं ब्रुवत: तान् दिव्यवेशाकतोन् पश्यन् राजा वीरदेवः सुतया दोलारूढ़ इवाभवत् । इति कथा- माख्याय वैताल: राजानमप्राक्षीत् राजन् ! पूर्वोत शाप स्मृत्वा ब्रूहि एतेषां कस्म कन्यैषा देयेति। एतदाकर्ण्य राजा त वेबालं प्रत्यवादीत् भवान् केवलं कालक्षेपाय मां सोनं त्याज- यति अन्यथा कोऽयं गहन: प्रश्नस्त्रदुच्यतां शूद्राय कुविन्दाय कवं पत्रिया दीयते वैश्याय च, यच्च तहतं मृगादिभाषाविज्ञानं तत् कस्मिन् कार्ये उपयुज्यते ? विप्रेणापि तेन नकर्मप्रच्युतेन ऐन्द्रजालिकेन पतितेन वीरमानिना किम् ? तस्मात् क्षत्रियायैव खजधराय विद्याशौर्यशालिने सा दयेति। एतत्तस्य वचो निशम्ब स वैतालः योगबलात् स्कन्धदेशात् सहसा अलक्षितः शापि जगाम। राजापि तथैव तमनुययो। सोत्साहपने हि बौरदये न जातु खेदोऽन्तरं जमते ।

·अथ दशमकथा। ततश्च स राजा पुन: शिंशपामूलं गत्वा तं वेतालं तथैव स्कन्धमारोप्य सत्वर' कतमौनः समुञ्चचाल । प्रयान्तन त स्कन्धवर्ती स वेतालस्तमपृच्छत् राजन् ! श्रान्तोऽसि, तदिमां श्रान्तिहारिणों कथां शृणु । आसीत् वीरबाहु म सकलभूपालशिरःसमभ्यर्चितशासन: पाकशासन इवायरो नृपतिः । तस्यानङ्गपुरं नाम नगरवरमभ- वत्। तत्रार्थदत्तो नाम महाधनः सार्थवाहः प्रतिवसति स्म । तस्य धनदत्तो नाम ज्येष्ठः पुत्रः कनीयसी च कन्या मदनसेना नाम समजायत । एकदा धम्मदत्तो नाम कस्यचित् बणिक्पतेस्तनयः तां लावण्यरसनिझरा कुचक्रम्भाप्रबलित्रितयरञ्जितां यौवनविरद- स्येव लीलामज्जनवापिकां वौच्य सद्यः स्मरबाणीघपातापहृत- चैतन: समपद्यत । अहो! मारण धाराधिरूढेन अमुना रूपेण थोतिता मल्ली मे हृदयं भत्तुमिव निर्मिता। इत्येवं प्रासादान- मारूढां सां दृष्ट्या चिन्तयत: चक्राहस्येव तस्य वासरोऽतिचक्राम। ततः सा मदनसेना चित्तञ्च तस्य धर्मदत्तस्य तदर्शनदुःखाग्नि- मन्तप्त जुलत् ग्टहान्तर विवेश । भाखांश्च तदर्शनजनितरागो- ऽपराम्बधो निपपात। ताञ्च सुसुखों नहान अश्यन्तरामतां दृष्ट्वा तन्मुखालविनिर्जितश्चन्द्रः शनैरुदगात्। धमदत्तश तावत् ग्रहं गत्वा तामनुचिन्तयन् शयने चन्द्रपादाहतो लुठन् निल तस्थौ। यत्नेन सखिभिनन्धुभिश्च पृच्छामानो न किश्चित् ·४६ वेतालपञ्चविंशतिः। कथयामास । निशि च कच्छ्रात् प्राप्तनिट्रः तथैव तां पश्यन् अनुनयंश्च समुत्सुकः किमिव नाकरोत् । प्रातश्च प्रबुद्धो गत्वा रहसि स सखों प्रतीक्षमाणाम् उद्यानवर्तिनी मदनसेनां ददर्श। उपत्य च परिष्वङ्गलालसः प्रेमपेशलैर्वचोभिश्वरणानतः उप- च्छन्दयामास। साब्रवीत् अहं कन्या, साम्प्रतं ते परदाराच, यतोऽहं पित्रा समुद्रदत्ताय बणिजे वाचा दत्ता, कतिपयैरव दिनैर्विवाहो मे भविता, तत् तूष्णौं गच्छ मा कश्चित् पश्येत् ततो दोषो भवेत्। इत्युक्तस्तया त्यक्तश्च स धर्मदत्तस्तां जगाद सुन्दरि! यदस्तु, त्वां विना नाहं जीवेयम् । तदाकर्णप्रसा बणिकसुता बलात्कारभयाकुला तमुवाच तर्हि विवाहो मे तावत् सम्पद्यतां पिता मे चिरकाक्षितं कन्यादानफलं लभता, ततो- ऽहं त्वां निश्चितं प्रणयेन समुपेष्यामि। तदाकर्णः सोऽब्रवीत् अन्यपूर्वा मम प्रिया नेष्टा, परभुक्ते कवले विमलेऽपि किं रतिर्जायते ? इति तेनाभिहिता सावादीत् तर्हि तोहाहैव पूर्व त्वामुपयास्यामि, ततः पतिमिति । एवमुक्तावतौं तां बसिक्- पुत्वों प्रत्ययार्थं शपथन सत्येन स धम्मदत्तः सम्बबन्ध । ततस्तेनो- भिता सा समुद्विग्ना वं मन्दिरं विवेश । अथ प्राप्ते लग्नदिवसे निवृत्तोद्दाहमङ्गला सा गत्वा पति- यहं नीत्वा च उत्सवेन वासर निशि पन्या सम शयनीयग्रह- मध्यास्त। तत्र शय्यानिषसापि असम्मुखी समुद्रदत्तस्य तस्य पत्युः परिष्वङ्गं न प्रत्ययद्यत । तेनानुनीयमानापि सा यदा उदश्रु बभूव तदा स नाहमस्या आभासताऽस्मीति हृदाकरोत् । अवा- दीच सुन्दरि! यदि तेऽहं नाभिमतः तत्ते योऽभिमतः तं सेवितुं गच्छ। तदाकर्णध सा नतमुखी शनैरवादीत् नाथ ! त्वं मे प्राणाधिक: प्रेयान्, किन्तु मे विज्ञप्तिमेकां शृणु, सहर्ष मे अभयं प्रयच्छ, शपथञ्च कुरुष्व, आर्यपुत्व ! अवक्तव्यमपि ते ? दे ·दशमकथा। ४७ वदामि । एवमुक्तवती सा तथेति कृच्छ्रात् प्रतिपद्यमान तं सविषादं सलज्जा सभयञ्चावादीत् नाथ ! एकदा एकाकिनी गृहोद्याने मां दृष्ट्वा धर्मदत्तो नाम मम मातुः सखा युवा स्मरातुर: मामरुणत्। मया परीवादं पितुः कन्यादानफलञ्च रक्षन्त्या हठप्रवृत्तस्य तस्य वाक्संयमः पूर्व विवाहिता त्वामुपे- थामि ततः पतिमिति । तत् प्रभो! मे सत्यं प्रतिपालय अनु- मन्यख मां तदन्तिकगमनाय, तन्निकटं गत्वा क्षणेनागमिष्यामि, न हि आबाल्यसेवितं सत्यमतिक्रमितुं शक्नोमि, इति तस्या वचोवजपातेन सहसा हत: समुद्रदत्तः सत्येन बद्धः क्षणमचिन्त- यत् अहो! धिक इयमन्यरत्ता, एतया धूवमेव गन्तव्यम् । तत् कथं सत्यं हन्मि, यातु इयं कोऽस्याः परिग्रहः ? इत्यालोच्य तां यथेष्टगमनाय अनुमने। सापि सहसा समुत्थाय तस्माद् वेश्मनो निरगात्। अथ सा यान्ती मदनसेना निशि मार्गे एकाकिनी केनापि चौरेण प्रधाव्य वसनाञ्चलात् रुरुधे। जचे च बिभ्यती सा, का त्वं सुत्रु ! क यासौति ? सावादीत् मुञ्च मां किं तवा- नेन प्रसङ्गेन, कार्यमस्ति मे। ततश्चौरोऽब्रवीत् सुन्दरि ! चौरात् मत्तः कथं त्वं मुच्यसे ? तदाकण्यं सावदत् राहाण मे आभ- रणानि, ततश्चौरोऽभ्यधात् शोभने ! किमेभिरुपले:, चन्द्रकान्ता- ननां जगदाभरणभूतां भवतों नैवाहं त्यजामि, इति तेनोक्ता विवशा सा बणिक्नन्दिनी निजवृत्तान्तमाख्याय तमेवं प्रार्थया- मास भद्र ! क्षणं अपेक्षख यावत् सत्यमनुपालयामि, इहस्थस्यैव ते पाच सत्वरमेष्यामि, नाहमिमां गिरमुल्लङ्घयिष्यामि । दाकण्यं चौरस्तां सत्यसन्धां मत्वा मुमोच, तस्थौ च तत्र तदागमं प्रतीक्षमाणः । सापि तस्य धर्मदत्तस्य बणिजोऽन्तिकमाजगाम । स च धर्मदत्तस्तामभीष्टां प्राप्तां दृष्ट्वा यथावृत्तं पृष्ट्वा विचिन्त्य च क्षणमब्रवीत् सुन्दरि ! सत्येन ते तुष्टोऽस्मि, त्वया परस्त्रिया मे ? ! एत- !

·वेतालपञ्चविंशतिः। । नास्ति प्रयोजनम्, यावत्त्वां कश्चिनेक्षते तावत् यथागतं गम्यता- मिति तेन त्यता सा तथेति तने हात् प्रत्यागमत्। अथ पथि चौरस्य प्रतिपालयतो निकटं प्राग्य बहि करते वृत्तान्तस्तत्र गताया इति पृच्छत तस्म सा तेन बणिजा यथोक्त तत् सर्वमाख्यातवती । तत: चौरस्तामवादीत् यद्येवं तत् मयापि सत्यतुष्टेन विमुक्तासि, साम्प्रतं साभरणा रहं ब्रज इति । एवं तेनापि सन्त्यक्ता रक्षिता अनृणा अलुप्तशोलमुदिता पत्य रन्तिकमाययौ । तत्र गुप्त प्रविष्टा प्रहृष्ट वागता पृष्टा तम्म पत्ये तत् सर्व यथावदवर्णयत्। सोऽपि अग्लान- मुखकान्तिस्तामसम्भोगलक्षणां अनष्टचारित्रां सत्यपालनगतां अदुष्टमानसां सम्भाव्य अभिनन्य च तया सह स समुद्रदत्तः यथासुखं तस्थौ। इति कथामुला स वेतालस्तं सूपं पृच्छति स्म राजन् ! पूर्वोतं शापमनुस्म त्य बहि एषां चौरबणिजां मध्यात् कत्यागोति। तदाकण्य स राजा मौनं विहाय तं वेतालमाह स्म एषां चौरस्त्यागी न पुनरुभी तो बणिजो, यो हिपतिस्तां अत्याज्यां विवाह्यापि अजहात् स कुल्लज: सन् अन्यासता भार्थी जानन् कथं वहति ? योऽपि अपरः स- भयात् अथवा कालेन जीर्णासक्तिवेगात् तमत्याक्षीत्। चौरस्तु गूढचारी निरपेक्ष: पापो, प्राप्त साभरणं स्त्रीरत्न यदमुञ्चत् तेन स एव त्यागौति। तदाकण्य व स वेताल: पूर्ववत् स्त्र पदमगात्, राजापि पुनस्तामानेतु सयत्नोऽभवत् । अथ एकादशकथा। ततः स राजा शिंशपासकाशं गत्वा तं वेतालं पुनः स्कन्धमधिरोग्य तं भिनु प्रति आगन्तुमाग्भे । गच्छन्तञ्च तं स्कन्धस्थितः स RAI * ·एकादशकथा। । वेताल: प्राब्रवीत् राजन् ! विचित्रामेकां अमापहां कथां ते निवेदयामि शृणु। पूर्वमासीत् उज्जयिन्यां धर्मध्वजो नाम नृपतिः। तिस्त्र: राजकन्यास्तस्यातिवल्लभा भाया आसन् । तासामेका इन्दुलेखा, हितीया तारावली, टतोया मृगावती। ताभिः राज्ञीभिः सह विहरन् राजा जिताशेषरिपुः सुखमासाञ्चक्र। एकदा तत्र वसन्तोत्सवे समुपस्थिते ताभिः प्रियाभिः सह स राजा कौड़ितुम् उद्यानमगात्। तत्र अलिमालामौर्वीका: पुष्यानता लता: अनङ्गस्य सन्जिताश्चापयष्टीरिव पश्यन् तत्रत्य- तरुपरिवर्तमानानां कोकिलानां गिरं सम्भोगैकरसस्य मनोजस्य आज्ञामिव शृण्वन् वासवोपमः स राजा अन्तःपुरिकाभिः साकं कन्दर्पजीवितस्यापि जीवितं मधु सिषेवे। तत्र तस्य रानः इन्टुलेखाया देव्याः केलिकचग्रहात् कर्णाग्रात् उत्सङ्ग उत्पलं पपात। तदभिघातेन च क्षते जाते अभिजाता सा महादेवी हा! हा! इत्युत्ना मुमूर्छ। तदवलोक्य विह्वलेन राज्ञा परिजनन च शौताम्बुमारुतैः समाश्वासिता सा कथञ्चित् संज्ञा- मवाप। अथ राजा तां राजधानों नोवा भिषजां शतैर्विविधौ- षधैः प्रियामुपाचरत्। ततः स राजा रात्रौ तां सुस्थितां दृष्ट्वा द्वितीयया तारावल्या सह चन्द्रप्रासादमारुरोह। तत्र तस्य राज्ञः क्रोड़सुप्तायां तस्यां गवाक्षमार्गेण हिमकरत्विषः तदङ्गेषु पेतुः । ततः क्षणात् प्रबुद्धा सा दग्धास्मीतिवादिनी सहसा शयनाटुत्तस्थो। अथ स राजा प्रबुद्धः किमेतदिति सम्भान्तः समुत्थाय तस्या अङ्गेषु विस्फोटान् निर्गतानपश्यत्। किमेत- दिति पृच्छन्तं तं तारावली राञी प्राहस्म नाम। अङ्गपतिते- रिन्दो: किरणैरेतत् मे कृतम्। इत्युक्तवत्या: रुदत्यास्तस्यास्ता- मातिं दृष्ट्वा राजा. विह्वलः परिजनभाह्वयत्, अकारयञ्च तेन ५ ·। । वेतालपञ्चविंशतिः। परिजनन सजलैनलिनीदलैः शय्याम्, अदापयञ्च अङ्गेषु आर्द्र श्रीखण्डविलेपनानि । तावञ्चास्य टतीया महिषी मृगावती तत्याचमागन्तुमना निजमन्दिरात् निरगमत् । निर्गच्छन्ती च सा कापि नि:शब्दायां तस्यां रजन्यां विदूर सुव्यक्तं धान्याव- घातज मुषलध्वनि शुश्राव। श्रुत्वैव सा हा! मृतास्मीति वदन्ती करौ धुन्वती च व्यथिता च मार्गे एव उपाविशत्। ततः प्रतिनिहत्वैव परिजनन स्वमेवान्तःपुर नीता सा बाला रुदती शयनं भेजे । तत्परिजनश्च किमेतदिति चिन्वन् साश्रु: आलीन- भ्रमरौ पद्माविव किणाशितो तस्या हस्तौ ददर्श। उवाच च गत्वा तं वृत्तान्तं राज्ञे। सोऽपि राजा सम्भान्तः समागत्य किमेतदिति तां प्रियां पप्रच्छ। सापि हस्तौ प्रदर्श्य व्यथिता प्रोवाच नाथ ! मुषलध्वनी श्रुतमात्र एव मे एतौ किणी जाता- विति। ततः स राजा दाहशमनमौषधं चन्दनविलेपनादिक तस्था हस्तयोरदापयत्। एकस्या उत्पलेनापि पतता क्षत- माहितं, हितोयस्याः शशिकरैरपि अङ्ग दग्धम्। तीयस्या- चास्याः श्रुतेन मुषलशब्देन इस्तयोरीदृशाः किणा जाताः । अहो ! युगपत् एतासां मे प्रेयसीनां गुणोऽपि अभिजातत्व दोषायैव जातः । इति चिन्तयत: अन्त:पुरेषु भ्रमतस्तस्य नृपतेः मा त्रियामा शतयामेव कच्चात् विरराम। प्रातश्च स राजा शल्यहर्तृभिभिषग्भिः सह तथा विधानमकरोत् यथा अचिरात् खस्थान्तःपुरनिवृतोऽभवत्। इत्थमेतां कथामाख्याय वेताल: पप्रच्छ राजन् ! एतासां का सुकुमारतरा ? यस्याः मुषले अस्सृष्टेऽपि शब्देनैव किणा उगता: उत्पलेन्टुकरैः स्पर्श जाते ययोव्रणविस्फोटा वृत्ताः, ते उभे तस्याः, समे न। इति राज्ञो वचनमाकण्यं स वेताल: यथास्थानमगात्, राजा च दृढ़निश्चयः पुनस्तमानतुं सत्वरो बभूव। ।

·अथ द्वादशकथा। -00-00- अथ राजा तथैव तस्य शिंशपातरोरन्तिकं गत्वा तं वैताल' स्कन्धमारोप्य पुनर्गन्तु प्रावर्तत। वेतालश्च भूयस्तमवादीत् राजन् ! इत्थमनुदिन्नः वं भृश मे प्रियोऽसि, तदेतां हृद्या- माख्यायिकां ते श्रमविनोदाय कथयामि, शृणु । आसीदङ्गन्देशे यश:केतुरिति युवा खाङ्गगुस्यर्थम् अदग्ध- स्तनुमाथितोऽपर इव स्मरो नरपतिः। बाहुवीय ण पराजित- वैरिकुलस्य तस्य शक्रस्येव वृहस्पतिः दीर्वदर्शी नाम मन्त्री अभूत्। कदाचित् स राजा वयोरूपमदात् निहतकण्टक राज्यं तस्मिन् मन्विणि विन्यस्य शनैः सुखासक्तः समजायत । केवल निरन्तर प्रमदास्पदे अन्तःपुरे तस्थौ, शुश्राव च तासां सानुरागगीतं न हितैषिणां वचनम् । रज्यति स्म स सतत जालवातायनेषु न पुनर्बहुच्छिद्रषु राजकार्येषु कदाचिदपि । दीर्घदर्शी तु तं राज्यचिन्ताभार समुहहन् दिवानिशमतन्द्रित- स्तस्थौ। अथ पौरेषु नृपं व्यसने प्रक्षिप्य महामन्त्री दीर्घदर्शी साम्प्रतं राज्ञः श्रिय खयं भुत इति जनवादे समुत्थिते स मन्त्री खगेहिनों मेधाविनों प्राब्रवीत् प्रिये ! राजनि सुखासतो तार वहतोऽपि में राज्यं भक्षितमनेनेति महदयशो मे समुत्पन्न जनेषु। लोकवादो हि महतामपि दोषमावहति, रामोऽपि जनापवादन जानकों त्याजितो न किम् ? तन्मया किं कर्त्तव्य मधुनति मन्विणाभिहिते भाया मेधाविनी धोरा अन्वर्थनानी तं पतिमभाषत नाथ ! तीर्थयात्रापदेशेन युक्त्या महीपति- -- ·५२ वेतालपञ्चविंशतिः। । ? मापृच्छख, कियन्तं कालं विदेश गन्तु मे वृद्धस्येदानों युक्त तदनुमन्यतामिति। एवं हि नि:स्पृहस्य ते स जनवादो निव- यते। त्वयि चास्थिते राजा स्वयं राजधुरामुद्दच्यति। ततश्च शनरस्य व्यसनित्वञ्च शान्तिमष्यति । आगतस्य च पुनस्ते सा एव मन्त्रिता अनिन्द्या भविता। इति भार्ययानुशिष्टो महा- मन्त्री तथेति कथाप्रसङ्गेन तं नृपं यश:केतु व्यज्ञपयत् राजन् ! अनुजानीहि मां कांश्चिदपि दिवसानहं तीर्थयात्रार्थमितो व्रजामि, धर्मो हि मे परमो मतः । तदाकण्यं स राजाब्रवीत् मन्विन् ! मा मैव तीर्थेविना अपरो दानादिः किं न धम्मः ? खग्रहेष्वपि तेन स्वर्गसाधनं किं न स्यात् ? अथ मन्त्री तमवो- चत् देव ! दानादौ अर्थशुद्दयादिकं मृग्यते, तीर्थानि तु नित्य- शुद्धानि, यावच्च यौवनं तावदेव धौमता गम्यानि, नोचेत् अवि- खास्ये अस्मिन् शरीरे कुतस्तैः सह सङ्गमः ? इति तस्मिन् मन्विणि वदति राज्ञि तत् निषेधति प्रविश्य प्रतीहारी तं राजानं व्यजिज्ञपत् देव ! भगवानंशुमान् व्योमसरोमध्यमव- गाहते, तदुत्तिष्ठ, स्नानवेला तेऽतिवर्त्तते। एतदाकण्यं राजा सहसा स्नातुमुदतिष्ठत्। यात्रोन्मुखः स मन्त्री च तं प्रणम्य ग्रहमगात्। तत्र तां भार्यामनुगन्तुमानसा निवाऱ्या स्वभृत्यैरपि अतर्कितः स्वयुक्त्या यात्रामकरोत्। क्रमेण च एकाको तान् तान् देशान् तीर्थानि च भ्रमन् ओड्रविषयं प्रापत्। तत्राब्ध रदूरे एक पत्तन प्राप्य तत्र चैक शैव मन्दिर प्रविश्य तत्- प्राङ्गणे उपाविशत् तत्र तम् अर्ककरसन्तप्तं दूरावधमण- धूसर निधिदत्तो नाम देवार्चनागतः कश्चिद् बणिक् ददर्श। स तं तथाविधं दृष्ट्वा सयज्ञसूत्रं सुलक्षण' हिजश्रेष्ठ सम्भाव्य आतिथ्यार्थं वं ग्राहमनयन्। अपूजयच्च मानभोजनाद्यैः । अप्राक्षौच्च विश्रान्तं कस्त्वं कुत आयातः, कयासोति। सोऽब्र- ।

·हादशकथा। ५३ । - । वोत् अहं दीर्घदर्शी नाम विप्रः, अङ्गदेशादिह आयातस्तीर्घ- यात्रार्थीति। ततः स महाबणिक् निधिदत्तस्तमब्रवीत् अह' बणिज्यया सुवर्णदीपं गन्तुमुद्यतः, त्वं तावदस्मद्ग्रह तिष्ठ, यावदहम् आगमिष्यामि, तीर्थयात्रापरिश्रान्तोऽसि, अत्र कञ्चित् काल विश्वम्य ततो यास्यसौति। तदाकर्ण्य स दीर्घदर्शी प्रत्यवादीत् ममेह स्थित्या अलं, बयैव सह तबाहमपि गन्तु- मिच्छामि । ततस्तेन साधुना एवमस्तु इति कथिते स मन्ली चिरादपास्तशयनो निशां तामनेधीत्। अथान्येास्तेन बणिजा सा. वारिधि गत्वा तदभाण्डपूर्ण प्रवहण समारुरोह। तेन प्रवहणेन गच्छन् अद्भुतभीषणम् अम्भोधि विलोकयन् क्रमेण तत् वर्णद्वीपमुपाययौ। तत्र च होप तेन क्रयविक्रयो कुर्वता बणिजा निधिदत्तेन सह कञ्चित् कालमुवास । ततश्च तेन सह प्रत्यागच्छन् प्रवहणेन, तस्मात् सागरात् सहसा समुस्थितम् प्रबालेः शाखासुभग: जाम्बूनदो- ज्ज्वले: काण्डः मणिमयैः फलैः कान्तैश्च कुसुनः सुशोभित कल्पवृक्षमट्राचीत्। तस्य च स्कन्धे सनपर्योपरिस्थिताम् अत्यङ्गताकारां कमनीयां कामपि कन्यकामैक्षत। अहो! किमेतदिति स मन्त्री यावत् ध्यायतिस्म तावत् सा कन्या वीणापाणि: गातुमुपचक्रमे । येन यत् कर्मवीजमुप्त स निश्चित तत्फलं भुतो, पूर्ववतं हि कर्म विधिनापि अन्यथा कान शक्यते, इति सङ्गीतार्थ प्रकटय्य क्षणादेव सा दिव्यकन्या कल्प- द्रुमपर्यशासहिता तत्रैव ममज्ज किमप्येतदपूर्वमद्य सयेह दृष्टं, क अधिः, क च दृष्टनष्टोऽयं दिव्याङ्गनासहितस्तरः। यदि च अब्रोश. एव शवदाकारः, तदा लक्ष्मोन्टुपारिजाताद्याः अस्मात् न किमुगताः इति सञ्चिन्तयन्तं दीर्घदर्शिन विलोक्य विस्मयाविष्टं कर्णधारादयोऽब्रुवन् भद्र! एवमेषा वरकन्यका ।

·५४ वेतालपञ्चविंशतिः। सदैव इह दृश्यते, निमज्जति च क्षणेन, तव तु अस्या नव दर्शनम् इति तैरुक्तः स मन्त्री सविस्मयस्तेन निधिदत्तेन सम पोतात् सागरतीरमाससाद। तनोत्तारितभाण्डे न तेन बणिजा दृष्टभृत्येन सह स मन्त्री तद्ग्टहौं गत्वा बहून् दिवसान् तत्र सुखेन स्थित्वा तं निधिदत्तमुवाच सार्थवाह ! भवद्गेहे अहं चिरं सुखेन विश्रान्तः, इदानी स्वदेशं गन्तुमिच्छामि, भद्रमस्तु इत्युक्त्वा समनिच्छन्तमपि बणिक्पतिमामन्वा स दीर्घदर्शी सत्त्वमानसहायस्तत: प्रतस्थे। क्रमेण नानादेशानतिक्रमन् निजम् अङ्गविषयं प्रायात् । तत्र यश:केतुना राज्ञा तदन्वेषणाय नियुक्ताश्चारा वहिर्नगरमागतं तं ददृशुः। ततस्तैर्विज्ञप्तो राजा तद्दिश्लेषसुदुःखितः स्वयं नगरात् निर्गत्य तमभ्यगात् । तत- श्थोपेत्य परिष्वज्य अभिनन्द्य च अध्वश्रमक्षामधूसर तम् अभ्य- न्तरमनयत् अब्रवौच्च तं विश्रान्तं मन्छिन् ! अस्मान् त्यक्ता त्वया किमर्थं यावच्छरीर निःस्नेहपरुषामिमां दशां मानसं नीतम् अथवा भगवतो भवितव्यस्य गतिं विचित्रां को विज्ञातुमर्हति। येन अकस्मात् ते तीर्थादिभ्रमणे मतिरषाभवत् । तद्ब्रहीदानों के बयादेशा भ्रान्ता: किञ्च नवं वस्तु दृष्टमिति । तत: स क्रमावर्ण- यन् सुवर्णदीपान्तमध्वानम्, अब्धौ समुत्थितां गायन्ती त्रिजगत्- सारभूतां कल्पतरुस्थितां तां दिव्यकन्यकां तस्मै यथावदकथ- यत्, राजा तु तत् श्रुत्वैव तथा स्मरवशोऽभवत् यथा तया विना राज्य जीविते निष्फले अमन्यत । अवदच्च तं मन्त्रिणं एकान्ते नीत्वा मन्विन् ! मयावश्यमेव सा द्रष्टव्या, नोचेत् मे जीवितं नास्तीत्यवधारय। भवितव्यतां प्रणम्य त्वदुक्तेन पथा गच्छामि, अहं ते न निवारणीयः नानुगम्यश्च, गुप्तमकाको गच्छामि, राज्यन्तु मे त्वया रक्ष्य इदञ्च महचो नान्यथा कायं मया असुभिः शापितोऽसि इत्युक्त्वा तत्प्रतिवाद निरस्य तं मन्त्रिण ·हादशकथा। । विससर्ज। तदा स दीर्घदर्शी अनल्योत्सवेऽपि विमना इव आसीत्, स्वामिनि असाध्यव्यसनासतो सन्मन्त्रिणां कुतः सुखम् ? अथान्येयुः स राजा तस्मिन् मन्त्रिणां वरे न्यस्तराज्यभारः निशि तापसरूपधर: यश:केतुः खात् नगरात् प्रतस्थे गच्छंच स पथि कुश नाम मुनिमपश्यत्, सोऽपि तं प्रणतं तापसकल्पं समादिशत् वत्स ! लक्ष्मीदत्तेन बणिजा साकं पोतेन वारिधी गत्वा अभीष्टां कन्यां प्राप्स्यसि, निराकुलो व्रज इति तद्वचनं श्रुत्वा दृष्टः प्रणम्य च तं राजा गच्छन् देशान् नदौरद्रीश्चाति- क्रम्य तमम्बुधिमाससाद। तस्य च तोरे मुनिप्रोक्तेन तेन लक्ष्मीदत्तेन स्वर्णदीपं यियासुना बणिजा सहसा अस्य सङ्गतिर- जायत । तेन च चक्राङ्गपादमुद्रादिदर्शनात् प्रहन सह नृपः प्रवहणमारुह्य अम्बुधौ प्रतस्थ । सम्प्राप्त मध्यमब्ध स्तस्मिन् प्रवहणे, सहसा कल्पविटपिस्कन्धाधिरूड़ा सा कन्यका उदगात्। यावत् राजा चकोरश्चन्द्रिकामिव तां पश्यति तावत् सा तथैव वलकोवाद्यसङ्गतं गायति स्म। यत् कर्मवीज येन प्रागुप्तं तत्फलं तेन निश्चितं भोक्तव्यं, पूर्ववतं हि विधिरपि नान्यथा कत्तुं प्रभवति। तस्माद् यत्र यथावत् यस्य यत् दैवयोगेन भवितव्यं तत्र तेन भवितव्येनासौ जन्तुर्विवशो नौयते इति सूचितभाव्यर्थी गोतिकां गायन्ती तां पश्यन् राजा तत्क्षणं स्मरशराहत: निस्पन्द एवातिष्ठत्। हे रत्नाकर ! तुभ्यं नमोऽस्तु, येन त्वया इमां प्रच्छाद्य श्रिया हरिविप्रलब्धः, तत् खां शरणं प्रपन्नोऽस्मि, त्वं मे इष्टसिद्धिं विधत्व। यावदिस्य स राजा समुद्र स्तौति स्म। तावत् सा कन्यका सपादपा तत्र न्यमज्जत्। तदवलोक्यैव स राजा तामनु आत्मानं सिन्धौ प्राषिपत्। तहोच्य स सज्जनः लक्ष्मीदत्तः तं विनष्टं मला दुःखात् देहं त्यक्तु समुद्यतोऽभवत्। मा तावत् साहसं कार्षीः ·५६ वेतालपञ्चविंशतिः । मग्नस्यास्य अम्बुधौ भयं नास्ति एष राजा यश:केतुर्नाम तापस- रूपमृत्। अस्था एव कन्याया अर्थे समायातः, इयं हि अस्य पूर्वभार्या, एतां प्राप्य पुनरसो अङ्गराज्य गमिष्यति इति गग- नाटुगतया वाचा समाखासितोऽसौ सार्थवाहः यथाकाममिष्टं देशं स्वार्थसिद्धये जगाम । राजा यश:केतुश्च अम्बुधौ मग्नः अक- स्मात् दिव्यमेकं नगरमद्राक्षोत् । । सविस्मयश्च तत् नगरं भाव- मणिमयस्तम्भैः काञ्चनोज्ज्वलभित्तिभिः मुक्ताजालगवाक्षक प्रासादैः विराजमानं नानारत्नशिलाबदसोपानवापिकैः कामदेः कल्पवृक्षाव्य रुद्यानरुपशोभितं दृष्ट्वा समृद्धेऽपि तत्र पुरे निर्जने महं यह प्रविश्य यदा तां प्रियां क्वापि न दृष्टवान् तदा विचि- न्वन् उत्तुङ्गमेकं मणिमन्दिरमारुह्य तद्वारमुद्घाट्य तत्र प्रवि- वेश। प्रविश्य च तत्र सदनपर्यङ्कस्थितां वस्त्राच्छादितसर्वाङ्गा शयानाम् एककामेक्षिष्ट । किं स्यात् सैवेयम् इति सोत्कण्ठ यावत् तन्मुखमुद्घाटयति तावत् तामेव ईप्सितां कन्य- कामदानीत्। तहर्शनेन चास्य तदा कापि अवस्था ग्रीमतु- मरुपान्थस्य सरिद्दर्शनेनेवाभवत्। सापि उन्मीलितलोचना तं कल्याणाकृतिलक्षणं काम्यं प्राप्त वीक्षा सम्भ्रमात् शयनम- जहात्। ततश्च कतातिथ्या आनतमुखी फुल्लेक्षणोत्पलन्यासैः पादयोः पूजयन्ती शनैरभ्यधात् महाभाग ! को भवान् ? कथमिदमगम्य रसातल' प्रविष्टोऽसि ? राजलक्षणाशित- तनोस्ते तापसव्रतं किमिदम् ? महाभाग ! 'यदि ते मयि प्रसादस्तदा एतदाख्याहि। एवं तस्या वचः श्रुत्वा स राजा तां प्रत्युवाच सुन्दरि ! अहमङ्गराजः यश:केतुर्नाम, प्राप्ता- ज्जनादिहाम्बुधौ दृश्यां त्वामश्रोष ततस्त्वदर्थम् इमं वेशं कृत्वा राज्यं विमुच्य आगत्य च अनुमार्गेण इह प्रविष्टोऽस्मि, तो कासि लं कथय इति तेनोक्ता सा सलज्जा सानुरागा च तमभ्य- ।

·हादशकथा। ५७ धात् महाभाग! मृगासेन इति श्रीमानस्ति विद्याधराधिपः । मां मृगावतों नाम तस्यात्मजां विद्धि । स पिता मामस्मिन् नगरे एकाकिनों विमुच्य केन हेतुना सपौरजन: क्वापि गत इत्यहं न जाने। तेनाहं शून्यवसतेरस्मात् वारिधौ उन्मज्य कल्पद्रुमारूढ़ा भवितव्यतां गायामि। एवमुक्तवती सा तस्य मुनेर्वचः स्मरता तेन राज्ञा पेशलैः सुवचोभिः तथा अरज्यत यथा अनुरागविवशा तत्क्षण तस्य वीरस्य भार्यात्वम् अङ्गी- कृत्य समयमेकमभ्यधात् आर्यपुत्र ! प्रतिमासं शुक्लकृष्णचतु- दंश्याम् अष्टम्याञ्च अनायत्ता चतुरो दिवसान् यत्र क्वापि दिनेषु गच्छन्ती अहं त्वया न निवाऱ्या नापि द्रष्टव्या, अन हि कारणं विद्यते इति । ततस्तथेति प्रतिपद्य स राजा गान्धर्वेण विधिना तां परिणीय तत्र तया सह दिव्यं भोगसुखं बुभुजे । एकदा सा मृगावती दिव्यसम्भोगसुखावस्थितं तं भूपं प्राह स्म। नाथ! त्वमिहैव प्रतीक्षत्र, कार्यार्थ कापि अहं यामि, अद्य सा कृष्णचतुर्दशी मम सम्प्राप्ता, आर्यपुत्र ! इह- स्थश्च अमु स्फाटिक ग्रहं मास्म गमः । मा अत्र वाप्यां निप- तितो भव, तर्हि भूलोक तत्क्षण गमिष्यसि। इत्युक्त्वा तमा- मन्त्रा तस्मात् पुरात् सा वहिरगात्। राजापि ग्रहीत- खड़गस्तां जिज्ञासुरन्वगमत्। अद्राक्षीच तम:श्यामव्यात्त- वक्त्रविलं साकारमिव पातालमागच्छन्तं कमपि राक्षसम् । स च राक्षस: निपत्यैव घोरं रव कुर्वन् तां मृगावतौं वक्त निक्षिप्य निगौणवान् । । तदवलोक्यैव स राजा अतिकोपेन सहसा ज्वलन् निर्मोकमुक्तभुजगश्यामलेन महासिना क्रोधा- कृष्टेन धावित्वा रक्षसस्तस्य सन्दष्टोष्ठपुटं शिरश्चिच्छेद। ततो मोहनिशान्धे विनष्टगतिके कान्तावियोगाते नृपे अकस्मात् मेवमलिनस्य तस्य रक्षस: अङ्गं भित्त्वा उद्योतितदिक्चका ·५८ वेतालपञ्चविंशतिः। ! । विमला चन्द्रमूर्त्तिरिव सा मृगावती जीवन्ती अक्षताङ्गी विनिययौ। तां तथा सङ्कटोत्तीर्णा कान्तां दृष्ट्वा राजा एहि एहि इति वदन् प्रधाव्यैव आलिलिङ्ग। प्रिये ! किमेतत् खप्नो- ऽयमुत मायेति तेन पृष्टा सा संस्मृत्य विद्याधरी प्रत्यभाषत आर्यपुत्व ! शृणु नायं स्वप्नः नापि माया, अयं हि विद्याधर- न्द्रात् स्वपितुर्मम शापोऽभूत्। स मे पिता बहुपुत्रोऽपि इह वसन् वात्सल्यात् मया विना आहारं नाकरोत्। अहञ्च सर्वदा इह निर्जने शर्वपूजासत्ता चतुर्दश्याञ्च इयोरेव पक्षयो- रागच्छम् । एकदा चतुर्दश्यामिहागत्य चिरं गौरौं समर्चयन्या मे दैवात् समस्त दिनमवसितम् । तस्मिन् दिने स मम पिता मत्प्रतीक्षः क्षुधितोऽपि मां प्रति कुपितः किञ्चिदपि नामुक्त नापि अपिवत्। ततो रात्रप्रामुपेतायां सापराधां मामधोमुखौं भवितव्यताबलात् असेहः शपति स्म। यथा वं मामवज्ञाय क्षुधाः सर्वं दिनं विस्मृतवत्यसि तस्मात् मासि मासि अष्टम्यो- श्वतुर्दश्योश्च हराचनरसात् पुरात् वहिर्यान्तौं त्वां कृतान्तसंत्रासो नाम राक्षसो निगरिष्यति । ततश्चास्य हृदयं भिखा भित्त्वा निरे- ष्यसि, शापं ताञ्च निगरणव्यथां न सारिष्यसि। एकाकिनी च अत्र स्थास्यसि इति शापं ददत् स मयानुनौतः ध्यात्वा शापान्त- मकरोत्। यदाङ्गपति: यश केतुस्तव भर्ता भूत्वा राक्षसेन निगोर्णा त्वां दृष्ट्वा तं राक्षसं निहनिष्यति तदा लं तस्य हृदया. निर्गता शापात् मोक्षासे, संस्मरिथसि च शापादिसर्वा निजा विद्याः। इति शापान्तमुत्ला इह मामेकाकिनी मुक्ता सपरि- च्छदो निषधाद्रि गतः। अहं तदादेशेन शापमोहादिहाव- सम्। स शापश्चास्य मे क्षीणः, जाता च सर्वत्र स्मृतिः । तदद्य तातपाखंगमनाय निषधाट्रि व्रजामि, शापान्ते स्वगति ।

·हादशकथा। प्राप्सामौत्येष मे नियमः। त्वमिहाख व्रज वा स्वराष्ट्र अत्र ते खातन्त्राम्। एवं तयोक्तो नृपतिर्दुःखितस्तामभ्यर्थयामास सुन्दरि! सप्ताहानि त्वया न गन्तव्यं सुमुखि ! प्रसीद, इह उद्याने त्वया सह क्रीड़न औत्सुक्यं विनोदयामि, ततस्त्वं पितुः स्थानं गमिष्यसि, अहञ्च स्वस्थानं यास्यामि। ततः स तथेति प्रतिपत्रया तया कान्तया तस्मिन्नुद्याने सजलोत्पलनेत्रासु मा स्म याहि अस्मान् विहाय इति हंससारसनिचयैः रुवन्तीविव उत्क्षिप्तवीचिहस्तासु वापोषु षड़ह रेम। ततः सप्तमऽहनि स राजा युक्त्या यत्र भूलोकप्रापिणो हारवापिकास्ति तत्र गृहे तां कान्तामनयत् तत्र चागत्य तां कण्ठ गृहीत्वा तस्यां वाप्यां निपत्य सहसा तया स्वपुरोद्याने वापीमध्यादुत्तस्थौ। तत्र कान्तासमेतं प्राप्तं तं सूपं दृष्ट्या उद्यानपालकाः प्रहृष्टा गत्वा मन्त्रिण दीर्घदर्शिनं जगदुः। सोऽपि आगत्य पादयोः पतित्वा तमानौतेप्सिताङ्गनं सपौरोऽभ्यन्तरं प्रावेशयत्। अहो ! कथं सैषा दिव्याङ्गन्ना अनेन राज्ञा प्राप्ता, या व्योम्नि विद्युदिव क्षणदृश्या धावा ललाटाक्षर- पक्तिषु यस्य यल्लिखितं तत्तस्य असम्भाव्यमपि अवश्य उपतिष्ठते इति तस्मिन् मन्त्रिमुख्ये अन्यस्मिंश्च जने ध्यायति सा मृगासवतो तं भूपतिं स्वदेशागतं दृष्ट्वा पूर्ण सप्ताहा वैद्याधरौं गतिं गन्तुमियेष। परं तदा उत्पतनी विद्या स्मृती नाविरासीत्। तत: सा मुषितेव परं विषादमगमत्। कथ- मेवं विषपाति? प्रिये! वद इति राज्ञाभिहिता सा विद्या- धरो तमब्रवीत् अहं शापमुक्तापि यदियच्चिरं खत्रोहपाशसंय- मिता स्थिता, तेन मम विद्या दिव्या गतिश्च नष्टा। तदाकये राजा ममेयं विद्याधरी सिद्धेति प्रहृष्टः महान्तमुत्सवं चकार । तदवलोक्य स दीर्घदर्शी मन्त्री निशि गृहं गत्वा शयनीयं प्राप्य मया दृष्टा। । ।

·६० वेतालपञ्चविंशतिः । च सहसा हृत्स्फोटेन व्यपद्यत। ततो राजा स्वयं धृतराज्य- भारः तया मृगावत्या सह चिरं स्वर्गसुखमनुभवन् तस्थौ। इति कथामाख्याय स वैताल: पर्यपृच्छत् राजन् ! स्वामिन- स्तथाभ्युदये सम्पन्ने तस्य महामन्त्रिण: हृदयं यत् स्फटितं तस्य को हेतुः किं दिव्याङ्गना मया नाप्ता इति शुचा वा राज्यार्थिनः पुन: राजागमनजेन दुःखेन ? यदि जानबपि एतत् मह्यं न वक्षासि, तदा ते धर्मो विनाति, यास्यति च ते शिरः शतधा खण्डितम् । इत्याकण्यं राजा तं वेताल अवादीत् योगीश्वर ! नैतत् इयमपि शुभचरिते मन्त्रिवर सम्भवति, किन्तु येन भूभुजा स्त्रोमानानुरागात् राज्यमुपेक्षितम् अधुना तु दिव्यस्त्रीरक्तस्य तस्य अत्र का वार्ता ? तन्मे कष्टे कृतेऽपि प्रत्युत दोष एव समधिको जातः इति विभावयतस्तस्य मन्त्रिणो हृदयं स्फ टित- मिति मन्ये इत्यभिहितो वेताल: स मायो तत्क्षणात् निज- मेव निलयं जगाम। राजापि तमवाप्त पुनरुद्यत: तमेव शिंशपातरुमाससाद। अथ त्रयोदशकथा। अथ राजा पुनः शिंशपामूल गत्वा तं वेताल स्कन्धमारोप्य पूर्ववत् प्रातिष्ठत। गच्छन्तञ्च तं पुनर्वेतालः प्राब्रवीत् राजन् ! शृणु संक्षिप्तामेकां कथाम् । अस्ति वाराणसी नाम पुरो। तत्र देवस्वामीति राजमान्यो दिजः कश्चित् प्रतिवसति स्म । तस्य महाधनस्य हरिखामोति सुतोऽभवत्। तस्य लावण्यवती नाम उत्तमा पत्नी आसीत् । यां तिलोत्तमादिसुराङ्गनानिर्माणेन शिक्षितकौशलो विधिरनर्ध: रूपलावण्ख विनिर्ममे। कदाचित् स हरिस्वामी तया कान्तया - ·त्रयोदशकथा। ? चन्द्रांशुशोतले हये रतिधान्तो निद्रां ययौ। तस्मिच काले कामचारी मदनवेगो नाम विद्याधरकुमारः तेन पधा नभसि सञ्चरन् तत्र समायात् अपश्यच्च तां लावण्यवती पत्युः पाई सुप्ताम्। स तु दृष्ट्वैव तां सुप्तामेव ग्रहीत्वा नभोमार्गेण प्रायात्। क्षणेन च प्रबुद्धो हरिखामो तां प्राणश्वरीमपश्यन् ससम्ममं शयनादुदतिष्ठत् । अहो ! सा मम कान्ता क गता, कुपिता कि मयि, आहोखित् प्रच्छन्ना मच्चित्तं जिज्ञासुः कापि स्थिता परिहसति ? इत्येव बहु वितर्कयन् व्याकुलः समन्तात् हर्म्यप्रासादबलभोषु अन्विष्यन् निशि अधमत् । पर आरटहो- द्यानात् सर्वत्र चिन्वन् कुतोऽपि तां न प्राप। ततः शोकाग्नि- सन्तप्त: सगद्गद विललाप हा ! चन्द्रमुखि ! हा! ज्योत्स्ना- सितानि ! हा प्रिये लावण्यवति ! रात्रया तुल्यगुणद्देषात् अनया किन सोढ़ासि ? त्वया कान्त्या जितो योऽयं चन्द्रः चन्दन- शोतले: करैः मामसुखयत् सोऽयं त्वया विना लब्धान्तर इव तैरेव ज्वलभिरङ्गारैरिव विषदिग्ध राशुगैरिव मां तुदति । इत्येवं विलपतस्तस्य हरिस्वामिनः सा निशा कृच्छ्रण व्यरंसीत् न तु विरहव्यथा। अथ प्रात: भास्वान् करैः विश्वस्य सन्तमसं बिभेद पर तस्य हरिवामिनो मोहान्धतमसं न भेत्तुं चक्षमे। तोर्णनिशैश्चक्रा- हरिव वितीर्णस्तस्य करुणाक्रन्दितध्वनि: शतगुणत्वं भेजे। स खजनैः सान्वमानोऽपि वियोगानलदौपितः तां प्रेयसी विना तिन लेने। इहानया स्थित इह स्नातं इह प्रसाधनं कृतं इह च-विहृतमिति इतस्तत: रुरोद। बन्धवः सुहृदश्च तमेव प्राबोधयन् न तावत् सा मृता, कथ वा त्वया आत्मा हन्यते ? तदवश्यं तामवाप्तासि, धैर्यमवलम्बस्त्र, तां गवेषय च, धौरस्य उद्योगिनोऽप्राप्यमिह नास्तीति । इत्येव बोधित: स हरिखामो ।

·वेतालपञ्चविंशतिः। कच्छ ण कैश्चित् दिनैः धृतिं बबन्ध । अचिन्तयञ्च सर्वस्वं ब्राह्मण- सात् कृत्वा तीर्थानि तावत् नमामि, पापसञ्चयञ्च क्षपयामि, पापक्षधे जाते जातु तो प्रियां भ्राम्यन्नवाप्न याम् । इत्यालोच स समुत्थाय स्नानादिकमकरोत् । अन्येद्युश्च सत्रे विविधान पानानि कृत्वा अवारित दिजन्मनामभ्यवहारमकारयत् धनानि च तेभ्यः सर्वाणि प्रादात् ब्रह्मण्यमानवित्तश्च स्वदेशानिर्गत्य प्रियां प्राप्तुं तीर्थानि भ्रमितुमगात् । भ्राम्यतश्च तस्य भीमो ग्रीष्म केशरी प्रचण्डादित्यवदनो दीप्ततद्रश्मिकेशरः समाजमाम। समोरणश्च प्रियाविरहसन्तप्तानां पान्यानां निःश्वासमारुतैयस्तोमा इव अत्युष्णो वहति स्म । जलाशयाश्च शुथदिपाण्डुपङ्काः धर्मलुप्ता- म्बुसम्पदः स्फुटितहृदया इव दृश्यन्ते स्म । पादपाश्च पक्षिणां चीत्कारमुखरास्तापम्लानदलाधराः मधुश्रीविरहिण इव सम- दृश्यन्त। तम्मिच काले अर्कतापन कान्तावियोगेन क्षुधया उषया अध्वश्रमेण चातीव क्लान्तो हरिखामी भोजनार्थो भ्रमन् कञ्चिद्- ग्राममाससाद। तत्र च पद्मनाभनाम्नः विप्रस्य रहे बहन विप्रान् भुञ्जानान् दृष्ट्वा हारशाखां समालम्बा नि:शब्दनिश्चल- स्तस्थौ। तथा स्थितं तमालोक्य तस्य याज्ञिकस्य विग्रस्य गृहिणी साध्वी सञ्जातदया व्यचिन्तयत् अहो ! हुत् नाम गुर्वी कस्य लाघवं न कुर्यात् ? यदेष कोऽपि अन्नार्थी हारि अधो- मुखस्तिष्ठति। दृश्यते चासो दूरादभ्यागत इव स्नात: क्षीणे- न्द्रियः। तदेषः अवदानपात्रमित्यवधायं सा साध्वी परमान- भृतं समृतशर्कर' पात्रमुत्क्षिप्य पाणिभ्यामानीय प्रश्रयवती तस्मै ददौ। जगाद एनं भुङ क्ष्व इह क्वचित् वापीतटे गत्वा । सोऽपि तयेति तदन्नपात्रं ग्टहीत्वा नातिदूरतो गत्वा क्वापि वापौतटे वट तरोरधः स्थापितवान्। ततः स तत्र वाम्यां पाणि- ·। त्रयोदशकथा। पाद प्रक्षाल्य आचम्य च यावत् भक्षयितु सहर्षः परमानमुपैति तावत् कश्चित् श्येन: कुतश्चित् चञ्चा पादयेन च एक कृष्णसपें गृहीत्वा तस्मिन् तरावुपाविशत् । तेन पक्षिणा आक्रम्य उद्य- मानस्य उत्क्रान्तजीवितस्य तस्य सर्पस्य आस्थात् विषलाला विनिर्ययौ। सा अधःस्थिते तस्मिन्नन्नपात्रे तदापतत्। हरि- खामी तु तददृष्ट्वा क्षुधातः आगत्यैव तत् सर्व भुक्तवान् । अथ तस्य भुक्तावत एव तीव्रा विषज्वाला प्रादुरभवत्। अहो विधौ विपर्यस्ते किमिव न विपयेति ? तत् सक्षौरतशर्करम् अन्नं मे विषोभूतमिति जल्पन् हरिखामी परिस्खलन् ता पत्रिणस्तस्य विप्रस्य गहिनौं गत्वा प्राब्रवीत् ब्राह्मणि ! बहत्तात् अन्नात् मे विष जातं तत् क्षिप्रं कञ्चित् विषमन्त्रिणम् आनय, नोचेत् तव ब्रह्महत्या भविता। इत्याकण्यं सा साध्वो किमेतदिति विह्वला यावत् विषमन्त्रिणमानायितु चेष्टते स्म तावत् स हरिखामी परावृत्तनेत्रः प्राणय॑युज्यत । ततः सा निर्दोषापि आतिधेयो अपि सत्रिणा तेन विप्रेण मिथ्यातिथिबधजनितकोपेन भाऱ्या निष्कासिता शुभादपि कर्मणः समुत्पन्नमृषापवादा जातावमाना च तपसे तीर्थमशिश्रियत् । इति कथामाख्याय वेताल: पृच्छति म्म राजन् ! एषां सर्पश्ये नान्नदातॄणां मध्ये कस्य विप्रबधो- भूत् ? अस्य वादो धर्मराजसकाशे अपि अभवत् परं न कोऽपि निर्णय: समजनि। तत् राजेन्द्र ! खमेव ब्रूहि, कस्य ब्रह्महत्या जाता ? मिथ्या अवतो जानतस्ते स एव शापः स्मर्त्तव्य इति । तदाकण्यं राना समुज्मि न मौनस्तं वेतालमब्रवीत् कस्य तत् पातकम् ? सर्पस्य तावदवशस्य शत्रुणा भक्ष्य माणस्य कोऽत्राप- रावः ? श्येनेनापि क्षधितात्मना न किमपि दृष्ट तत्तस्यापि नावापराधः ! अकस्मात् प्राप्तमतिथिं भवेत्रण भोजयतोदम्पत्यो- रपि योर्वान्यतरस्य वा कथ' दोषः ? यतस्तो धर्मकप्रवृत्ती ·। वेतालपञ्चविंशतिः। नेममपराधमहतः। अहं तावत् तस्यैवैषा ब्रह्महत्या इति मन्थे योऽविचार्येव एषामन्यतरस्य तां ब्रूयादिति। इति वादिनो नृपस्य स्कन्धात् स वेतालस्तत्क्षणादलक्षित: तमेव शिंशपातरु- मवललम्बे। राजापि तथैव तमानेतुं समुद्योगी तमन्वधावत् । । अथ चतुर्दशकथा। 10-port Shimitraa अस्ति अयोध्या नाम नगरी। या रक्षःकुलकृतान्त स्य रामस्य राजधानी आसीत्। तस्यां वोरकेतुर्नाम राजा महा- बाहुः वसन् प्राकारो नगरीमिव इमां क्षोणी ररक्ष। तस्मिन् महोपतौ शासति महोम् अस्यां पुयां रत्नदत्तो नाम कश्चित् महाबणिक प्रतिवसति स्म। तस्य नन्दयन्तीति समाख्यायां पत्नयां रत्नवती नाम देवाराधनलब्धा सुता समजायत। सा पिटवेश्मनि रूपलावण्यविनयैः सहजै: गुणैः सह दिने दिने कृद्धि- मवाप। ताञ्च यौवनशालिनों वीक्ष्य केवलं महान्तो बणिजो न, राजानोऽपि सत् पितरं ययाचिरे। सा तु मनखिनो पुरुषवेषिणो वासवमपि भर्तारं न कामयते स्म। विवाहकथामपि शुखा प्राणान् त्यक्तु यतते स्म। तेन तस्य पिता वात्सल्यदुःखित- स्तूष्णीं तस्थौ । स च प्रवादस्तस्यामयोध्यायां सर्वत्र पप्रथे । अनान्तरे चौरमुष्यमाणाः समस्ताः पौराः सम्भूय तं नृपं वीरकेतु व्यजिज्ञपन् प्रभो ! प्रतिरात्रं चौरैरिह वयं मुष्यामहे, ते तु नास्माभिर्लक्षान्ते। तदिदानी देवः प्रमाणमिति पौरे- विज्ञप्तो राजा तां पुरोमभित: तस्कराणामनुसन्धानाय छन्नान् राविरक्षकान् आदिशत्। ते च यदा समन्विष्य न तान् ।

·। चतुर्दशकमा। चौरानवापुः, तदा राजा स्वयं निशि एकाको ग्टहीतशस्त्रो भ्रमन् एकतः एक प्राकारपृष्ठेन यान्तं नि:शब्द पदसञ्चार- विचित्रगतिकौशलं सशङ्कलोलनयनं मुहुः पृष्ठतः पश्यन्तं कमपि पुरुषमपश्यत् । अयं स चौरो मे पुरों मुष्णाति एकचरः । इति मत्वा स नृपस्तस्यान्तिकमुपययौ। ततः स चौरस्त नृपं दृष्ट्वा कोऽसौति पप्रच्छ। राजापि चौरोऽहमिति तं चौर प्रत्यवादीत् । तदाकथं स चौरः सानन्द तमभ्यधात् । तर्हि दिल्या त्वं मे सुत्, तत् एहि मम यह मित्राचार तावत् करोमि इति। तदाकण्य स राजा तथेत्युत्वा तेनैव चौरेगा सह वनान्तः पाकारवेष्टितम् अशेषभोगशोभाव्य भाखद्रन विराजितं नवीनं वलिराजानधिष्ठितं पातालमिव तद्ग्रह ययो। तत्र प्रविष्टे तस्मिन् कतासनपरिग्रहे राजनि स तस्करः ग्टहाभ्यन्तर प्रविवेश। क्षणे च तस्मिन् कापि दासो समेत्य तं नृपमवादीत् महाभाग ! कथं त्वमिह मृत्युमुखे प्रविष्टः ? एकचोरोऽसो निर्गत्य खयि पापमाचरिष्यति । ध्रुवमयं विश्वासघाती तदितस्त्वरितं ब्रज। इत्युक्तास्तया स राजा द्रुतं निर्गत्य राजधानीञ्च गत्वा निशि सैन्यानि असज्जयत्। ससैन्य- शागत्य तस्य दाख्याः तत् भूटहं सैबेलैरकणत् अथ ग्रहं रुई दृष्ट्वा स चौरः हत्तप्रति भेदमवगत्व मरणे निश्चितमतिः शूरो युद्धाय निर्ययो। निर्गतश्च रणे अमानुष विक्रम कुर्वन् करिगां करान्, वाजिनां जवान, भटानाञ्च शिरांलि एक एव खङ्ग- चर्मभृत् चिच्छेद। ततस्त क्षपितानोकपः स्वयमभ्यधावत्। स राजा खजविद्याभिज्ञः करयुतिमवलवा तस्य हस्तात् निस्त्रिंशं क्षुरिकाञ्च जहार। ततोऽशस्त्र तं सुताशस्तो नृयो वाहुयुद्धेन चौर धरखां जीवग्राहमग्रहीत्। प्रातच नीयमानं शूलारोपणाय वध्यभूमिं तं सडिण्डिसं चौरसा बरिणकन्या ·MAHARASHTRA वेतालपञ्चविंशतिः। हम्मे पृष्ठतः रत्नवती ददर्श । तञ्च व्रणितं धूलिलिप्ताङ्गमपि दृष्ट्वा सा काममोहिता तत्क्षण पितरमुपेत्य प्रोवाच तात ! योऽयं बध्यभूमि नीयते चौरः, अयमेव मया भर्ता वृतः, तदेनं नृपात् रक्ष, नोचेदहं एतमनुनिये। तदाकण्यं पिता ताम- वादीत् पुत्रि ! किमिदं भाषसे ? चौरोऽय पौराणां सर्वस्व- हृत् राजपुरुषैः बधार्थ नीयते कथमेनमहं नृपतेर्मोक्षयामि, कोशी च ते प्रवृत्तिरियमिति निर्भय मानापि यदा सा निर्बन्ध न तत्याज तदासौ बणिक् दुहिटवत्सलः राजानं समुपेत्य सर्वस्वेनापि तं चौर बधमोक्षमयाचत । राजा तु हेमकोटि- शतैः प्रलोभ्यमानोऽपि तं स्वशरीरपणानीतं सर्वापहारिण' चौर न तत्याज। तत: पितरि विमुखे प्रत्यावृत्ते सा बणिस्ता बन्धुभिर्वार्यमाणापि अनुमर्नु कतस्नाना शिविकामारुह्य तस्य दस्थोर्बध्यभूमिमगात्। पितरौ बान्धवाश्च रुदन्तस्तामन्वगच्छन्। तस्मिंश्च समये बधकः स चौरः शूलमधिरोपितः गलत्प्राण- स्तथागतां खजनान्वितां दृष्ट्वा कथ्यतो जनात् वृत्तान्तं शृखन् क्षणमश्रूणि मुत्वा हसन् प्राणान् जहौ। तत: शूलादवतारितं चौरकलेवरमादाय सा साध्वी बणिक्सुता चितामारुरोह। तस्मिंश्च क्षण श्मशाने कृतनिवास: भगवान् भैरव: अदृश्यः अन्तरीक्षात् वाचमिमासुवाच पतिव्रते! अस्मिन् वयंवरपती तव अनया भक्त्या तुष्टोऽस्मि, तत् मत्तो वर प्रार्थयख। तन्नि- शम्य सा वरदं देवं प्रणम्य वर वने। भगवन् ! अपुत्त्रस्य मे पितुः पुत्रशतं भूयात् येनानन्यसुतोऽय मां विना प्राणान् न जयात् इति वादिनों तां साध्वौं देव: पुनरन्तरीक्षात् अब्रवीत् साध्वि ! पितुस्ते पुत्रशतं भवतु, अन्यच्च वर वृणीष्व, वाशी दृढ़सवा एतावन्मानं नाहति। तदाकये तदाकण्यं सा अवादीत् देव ! यदि मयि प्रसन्नोऽसि, तदेष मे भर्ता जीवतु धार्मिकश्च !

·पञ्चदशकथा। जात इति कथा- सदा भवतु इति । एवमस्तु अक्षतशरीरस्तव पतिः उत्तिष्ठतु, धार्मिकश्च भवतु राजा वीरकेतुश्चास्य तुष्यतु इति उक्तवति अदृश्यमूर्ती श नभसि स्थिते. सहसा स चौरो जीवनक्षत- शरीरः समुत्तस्थौ। ततो विस्मितहृष्टो रत्नदत्तो बणिक तां रत्नवतौं चौर जामातरञ्चादाय प्रहृष्टैर्बान्धवैः साई निजमन्दिर प्रविश्य लब्धपुत्लवर: खानन्दोचितमुत्सवमकरोत् । वृत्तान्ततुष्टश्च राजा तदैव तं चौरमेकवीरमानाय्य सेनापति व्यधात्। स च चौर्य्यात् निवृत्य तां बणिक्सुतां परिणीय धर्मरतः तया साक' सुखेन कालं निनाय । माख्याय वेतालो दत्तपूर्वशापभयं भूपं पप्रच्छ राजेन्द्र ! अहि सपिटकां समुपागतां तां बणिक सुतां दृष्ट्वा चौरेण शूलपृष्ठ- वर्तिना रुदितं हसितञ्च किम् ? राजा प्रत्यवदत् चौरेण अस्य अकारणबन्धोः बणिज: नानृण्य लब्धमिति दुःखात् सदितम् । किमियं कन्या नपानपि विहाय चौरे मयि अनु- रक्ता, अहो स्त्रीचित्तमतिविचित्रमिति सविस्मयेन हसितञ्च । इति वादिनस्तस्य महीपतरंसात् स वेतालस्तत्क्षणमलक्षितः स्वं निलयं प्रत्यपद्यत । राजापि अविलुप्तधेय॑स्तमनुसरन् तं शिंशपातस्माजगाम। अथ पञ्चदशनाया। ततो नृपः पुनस्तथैव गत्वा शिंशपामूलं, तं वेताल' प्राग्वत् स्कन्धमारोग्य गन्तव्याभिमुखं गन्तुमारेमें। वेतालोऽपि यान्तं तं नृपं कथामतामाचचक्षे।

·६८ - क्रमण सा वैतालपञ्चविंशतिः। आसीत् नेपालराज्ये शिवपुरं नाम नगरम् । तत्र पुरा यश:केतुर्ना न नृपः यथार्थनामा प्रतिवसति स्म। स मन्त्रिणि प्रजासागरनामके राज्यभार निवेश्य चन्द्रप्रभानाम्नया महादेव्या समं भोगानसेवत । कालेन गच्छता तस्य तस्यां देव्यां शशिप्रभा नाम जगनेत्रशशिप्रभा कन्या समुदपद्यत । यौवनस्था कदाचित् मधुमासे सपरिच्दा उद्याने यात्रोत्सव द्रष्टुमगमत् । अत्रान्तरे कश्चित् आयपुत्रो मन:स्वामी नाम विजयुवा यात्रादर्शनार्थ मागत: तां कुसुमावचयोद्यताम् उत्- क्षिप्तबाहुलतिकां लक्षितेकपयोधरां दृष्ट्वा मदनमोहित: तया हृष्टया सद्योवृतस्य मनस: स्वामी नेवाभवत् । किमियं मनो- भुवो रतिः वसन्तसम्भृतानि पुष्याणि स्वयम् उच्चिनुते ? कि वा स्वयं वनदेवता माधवमर्चयितुमागता इति चिन्तयन्तं तं सा नृपनन्दिनी समपश्यत् । सा च दृष्टमात्रे साङ्गे नव इव सारे तस्मिन् समुत्सुका पुष्पाणि च साङ्गानि च नास्मरत् । इत्येवं यावत् तौ अन्योऽन्यानुरत्तो चित्रलिखिताविवास्तां तावत् सहसा हाहेति रवः समुदभूत्। किमेतदिति समुत्- क्षिप्तकन्धरं पश्यतोस्तयो: उपलब्धान्यमदगन्धोत्थया रुषा भग्ना- नालो मत्तो विपः निर्गत्य मार्गट्ठमान् रुजन् पातिताधोरणो लम्बमानामुशस्तत्रागात्। ततश परिजने संत्रस्त विद्रुते स मनःस्वामी युवा ससम्भ्रमं प्रधाव्य तां राजपुत्रीम् अङ्गः किञ्चित् कताश्लेषां भयप्रेमनपाकुलां दोर्ध्यामादाय गजगोचरात् सुदूर- मनयत्। अथ कथमपि प्राप्तपरिजना तं युवानं पश्यन्तो माराग्निपुटपाकपच्यमाना सत्वर' राजभवनमगात् । स तु युवा उद्यानात् तस्मात् खान्तःपुरप्रविष्टां तां दृष्ट्वा समुत्सुको व्यचिन्तयत् एतां विना नाहं क्षणमपि स्थातुं जीवितु वा समुसहे। तन्मम श्रीमूलदेवो नामात्र सिद्धो धूर्ती गुरुर्गतिः ·पञ्चदशकथा। ६८ ततःस इति सञ्चिन्त्य कथमपि अवसिते तस्मिन् दिने प्रातस्तस्य गुरो- {लदेवस्यान्तिकमगात् । अपश्यञ्च तं मित्रेण शशिना नित्य- सङ्गतम्। ततश्च समुपेत्य तस्मै प्रणम्य तत् स्वमनीषितं न्यवे- दयत् । सोऽपि विहस्य तत् साधयितुं प्रत्यपद्यत । धूर्तपतिः मुखे योगगुलिकां निक्षिप्य आत्मानं वृद्धब्राह्मणरूप- मकरोत् । द्वितीयां गुलिका, तस्य मन:स्वामिनो मुखे निक्षिप्य तं सुकान्तकन्धकारूपं व्यधाच्च । अथ स धूर्तराजः तद्रूपं तं समादाय तं राजानमुपेत्य सभायां व्यजिज्ञपत् राजन् ! एक एवास्ति मे पुनः तत्कते दूरात् इयं कन्या याचित्वा आनीता परं स मे पुत्रः क्वापि गतः। तमन्वेष्टुमहं यामि, तदेषा कन्या खया रक्षाताम्। यावदहं सुतम् अन्वेषामि, त्वं हि विश्वास्यः रक्षिता। इति तच्छु त्वा शापभयेन स भूपतिस्तथेति प्रतिपद्य सुतां शशिप्रभा मानाययामास जगाद च तां पुत्रि! कन्या- मिमां स्वमन्दिर रक्ष, स्वपार्खमेवास्याः शय्यां प्रकल्पय। इति पिनादिष्टया तया स कन्यारूपः विजयुवा मनःस्वामी निज- मन्तःपुरं नीतः। अथ तस्मिन् मूलदेवे यथारुचि प्रयाते कन्यारूप: स मन:- स्वामी प्रियान्ति के अहर्निश तिष्ठन् कतिपयैः दिवस: सखी- मिव प्रोतिविनम्भशालिनी विदित्वा एकदा विरहक्षामां शय- नीयलुठत्तनु तां राजसुतां रात्री आसन्नशयनस्थितः पप्रच्छ मखि! किं त्वं दिने दिने पाण्डुरकान्ति: क्षीयमाणा कान्ति- वियुक्तोव दुःखिता तिष्ठसि ? ब्रूहि । स्निग्धमुग्धे सखोजने मयि कोऽविश्वास: ? न चेत् मम वदिष्यसि तदाहं न भोक्षो। तदा- कण्यं सा विनिश्वस्य शनैरब्रवीत् सखि! किं मे त्वयि अवि- खास: शृणु कथयामि। एकदाहं यात्रां द्रष्टुं मधूद्यानं गताभूवम्। अपश्यञ्च तत्र ·वेतालपञ्चविंशतिः। nice कञ्चित् सुभगं हिममुक्त न्टुसश्रीकं दर्शनोद्दीपितस्मरं मधुमासे- मिवालङ्कतकाननं ब्राह्मणपुत्रम् । यावदिम समुत्स के तन्मुखेन्दु- बुतिसुधापायिनी लोचने मे चकोरायितुं प्रवृत्ते, तावत् मद- नावी निरर्गल: अकालकालमेघनिभः महागजो गर्जन् अकस्मात् तत्रागात्। तत्सम्भमाच परिजने भयविद्रुते भयविह्वला अहं तेन विप्रपुत्त्रेण दोभ्यामुता दूरतो नोता तदा श्रीखण्ड- लिप्तेव सुधासिक्तव न जाने तदा कोपि तदङ्ग-स्पर्शेन दशामन्व- भवम् । क्षणेन च परिजनेन मिलितमान अवशाहमिहानौता स्वर्गादिव भुवस्तले निक्षिप्तास्मि। तदा प्रभाति तैस्तै: सङ्कल्यैः कल्पितसङ्गमं तं प्राणदं प्रियं पार्श्वस्थमिव शारदा पश्यामि, सुप्तापि तमेव आश्लिल्यामि, किंबहुना तमेव सततं चिन्तयन्तो कालं हरामीति। तमष मां प्राणेश्वरविरहानलः दिवानिश दहति । इति तस्या वाक्सुधया पूरितश्रवणविवरः स खामी सानन्दः आत्मानं कृतार्थ मन्यमान: आत्मप्रकाश सरोऽयमिति विविय मुखात् गुलिकां निष्कास्य व स्तरूप प्रकटीचने। जगाद सुन्दरि ! स एवाहं यस्त्वया उद्याने दर्शन क्रौतश्विरदासतां नीतः। त्वहिरहातुरोऽहमिदं कन्यारूपं ग्रहीत्वा त्वत्सकाशमागतोऽस्मि । तदिदानों कामसन्तप्तं मां प्रसादल्या निर्वापय इति। एवं वदन्तं तं प्राणेश्वरं प्राप्त विलोक्य सा राजसुता क्षिप्रं स्नेहाश्चयंत्रपाकुला सहसा किंक- र्तव्यविमूढ़ा समपद्यत। समपद्यत। ततश्च गान्धर्व विवाहेन कृतमङ्गलो तो प्रेम्णा परमेण तत्र निभृतं तस्थतः। ततः स मन:स्वामी तन विरूपभृत् तस्थौ। दिवा स्गुलिक: कन्यारूपः, रात्री निष्कासितगुलिकः पुमान् । अथ मच्छत्सु दिनेषु यश:केतो पस्य श्यालको मृगाङ्गन्दत्तः मृगानन्दत्ता नाम निजां सुतां द्विजातये महामन्त्रिणः प्रज्ञासा- ·पञ्चदशकथा। तच गरस्य सूनवे महाडम्बरपुरःसरं प्रददौ। तस्मिन् मातुलपुत्त्या विवाहे सा राजपुची, शशिप्रभा निमन्त्रिता मातुलग्यहं प्रायात्। तया सह सोऽपि कन्यारूपो मनस्वी समायात्। तत्र तं कान्तं कन्यकारूपं मन:स्वामिनं दृष्ट्वा स मन्त्रिसुतः स्मरव्याधबा- ऐनितरां हतोऽभवत्। ततस्तया कपटकन्यया मुषितचित्तः स मन्त्रिसुत: खबधूसहितोऽपि शून्यमात्मानं मन्यमानः स्वग्टहे जगाम । आगत्य च ग्टहं तन्मुखलावण्यध्यानासतो मोहमगात्। किमेतदिति सम्भान्ते परिजने उत्सवोज्झिते स प्रज्ञासागरः पिता द्रुतं तत्रोपागमत्। तेन च पित्रा आश्वास्यमान: स मोहात् प्रबुध्य प्रलपचिव सोन्मादं मनोगतमुज्जगार। पराधीनं मत्वा तत्पितरि नितरां व्याकुले विदितवृत्तान्तो राजा तत्रैवाययौ। स राजा तं तधाविधं दृष्ट्वा सप्तमी मदनावस्था गतोऽयमिति मन्यमानो जगाद कथं ब्राह्मणनिक्षेपः कन्यासी दीयते तया च विना नियतमसौ पश्चिमां दशां यास्यति । अस्मिंश्च विनष्टे अस्य पिता महामन्त्री अपि विनश्यति। अस्य च नाशे में राज्यनाशः तदत्र का गति: ? इत्युक्ताः सर्वास्ता: प्रकबय: प्राब्रुवन् राजन् ! प्रजानां धर्मरक्षण राज्ञां परमो धर्मः, तस्य मूल मन्त्र विदुः स च मन्त्रिष्ववस्थितः । मन्त्रिनाशे मूल- नाशात् कथं धर्मरक्षा ? अस्य च सपुत्वस्य मन्त्रिणो दिजस्य बधात् पापञ्च स्यात् तस्मादासन्नोऽय धम्मविप्लवः भवता अवश्यं परिहर्तव्यः । मा विप्रन्धस्तकुमारिका मन्त्रिपुत्वाय दातव्या, अथ कालान्तरे विप्रः आगमिष्यति, तदा तस्य प्रतिविधानं भविता इति एवं प्रतिभिरुतो नृपतिस्तथेति तां कूटकन्यां मन्त्रिपुत्राय दातुं प्रत्यपद्यत । अथ लग्नं निश्चित्य राजसुता- राहात् आनीत: कन्यारूप: स मनःस्वामौ तं महीपति जगाद राजन् ! अन्येन अन्यार्थमानीतां मां यदि अन्धमै ददासि, कामं । aur ·७३ वेतालपञ्चविंशतिः । तदस्तु, त्वं हि राजा, धर्माधर्मों तवोचितौ। अहन्तु ईदृशेन समयेन विवाहमिच्छामि, तावदह बलात् पत्या एकशय्यां न नेतव्या, यावदसौ षण्मासान् तीर्थानि परिभ्रम्य न समायाति। नोचेत् दन्तैः कृत्तजिह्वां मामवधारय। इति तेन समये उक्त राज्ञा सम्बोधित: स मन्त्रिपुत्त: प्राप्तनिवृतिस्तथेति प्रतिपद्य आशु तं परिणीय एकस्मिन् वासके वेत्रिरक्षिते तां मृगात- दत्तां ताञ्च कूटबधू स्थापयित्वा तीर्थयात्रायै प्रतस्थे। स च मनःस्वामी स्त्रीरूपस्तया मृगाकदत्तया सह एकग्टहे समानशयनाशनस्तस्थौ। तथास्थितं तं कदाचित् सा मृगाङ्क- दत्ता निशि वहिःसुप्तपरिजने शय्याग्रहे रहसि प्राब्रवीत् सखि! कामपि कथामाख्याहि मे निद्रा नास्ति । तदाकण्य स स्त्रीरूपो युवा अस्यै कथामेकामकथयत् सखि ! पूर्वमासीत् इला नाम राजा सूर्यवंशभवः। गौरीशापन स्त्रीत्वं प्राप्तस्य तस्य विश्व कमोहन रूपमासीत् तदवलोक्य देवोद्यानगतश्चन्द्र- तनयो बुधस्तां चकमे। तयोश्च सङ्गात् पुरूरवाः समजायत। इति कथां संक्षेपेणोक्त्वा स धूर्तः पुनरुवाच सखि ! इत्य देवता देशात् मन्त्रौषधिबलाच्च कदाचित् पुरुषः स्त्री कदाचन स्त्री च पुमान् स्यात् । तदेव महतामपि कामजाः संयोगा जायन्ते । श्रुत्वैतत् सा मुग्धा तरुणी मृगाङ्गदत्ता सहवासविसम्भात् प्राह सखि ! शुत्वा ते इमां कथां मे अङ्ग सिमिसिमायते, हृदयञ्चेदं सौदतीव, तदेतत् कि हि। तदाकण्य अङ्गनारूप: सः युवा तां प्रत्यवादीत् सखि ! एतानि ते अपूर्वाणि कामचिहानि, मया एतानि अनुभूतानि, अहं तव न निगुह्ये। इति तेनोक्ता सा पुनरवादीत् सखि ! त्वं मे प्राणसमा, तदहं त्वां किं न वच्मि, अपि केनापि उपायेन इह पुंसः प्रवेश: स्यात् ? एवमुक्तवतौं तां स धूतपतेः शिष्यो युवा विप्रः प्राह यद्येवं तत्ते वदामि, सखि ! !

·पञ्चदशकथा। अस्ति मे वैष्णवः प्रसादः, येनाहं खेच्छया निशि पुरुषः स्यां तदेषः अद्य त्वत्कृते पुमान् भवामि । इत्युक्त्वा स मनःस्वामी मुखात् गुलिकामवतार्य परमसुन्दरस्वरूपं तस्यै अदर्शयत् । ततस्तयो- स्तत्कालोचितरस: कोऽपि रतोत्सव: मावर्तत। ततश्च स तथा मन्त्रिसुतभार्यया साक' दिवा नारी रात्रौ पुमान् भूत्वा कञ्चित् कालमनयत्। अथ तं मन्त्रिसुतमासन्नागमनकालं बुवा तां तदभा-- मादाय निशि खैर पलाय्य कापि प्रायात्। ततश्च तं वृत्तान्तं विदित्वा स मूलदेवः पुनः वृद्धहिजाकृति: शशिना मित्रेण सम्भूय तं यशःकेतुमुपेत्य सविनयमब्रवीत् देव! आनौतोऽयं मया पुत्रः, तद्देहि मे तां सुषामिति। ततः स नृपः सन्मन्त्रा शापभीत: समभ्यधात् ब्रह्मन् ! न जाने सा ते स्नुषा क गता ? तत् क्षमख, अस्माचापराधात् वसुतां तव सुताय ददामि। इत्युक्त्वा तं धूर्तराज क्रोधनिष्ठुर विब्रुवाण जरविप्ररूपं कथ- ञ्चिदनुनीय तत्सख्ये कृततत्पुचव्यपदेशाय शशिने तां तनयां शशिप्रभां यथाविधि प्रादात्। ततः स मूलदेवः तथाभूती बधूवरौ नीत्वा व निलय प्रायात् । तत स्तस्मिन् मन:- खामिनि उपस्थिते तस्य मूलदेवस्य अग्रतः तस्य शशिनश्च महान् विवादः समजायत। मनःस्वामी अब्रवीत् एषा शशि- प्रभा मह्यं दीयतां कन्यैवासौ मया गुरोरनुग्रहात् प्राक परि- गीता इति। शशी प्रोवाच मूर्ख! कोऽस्यास्त्वं ममैवैषा भाऱ्या । अग्निसाक्षिकमेघा पित्रा मह्यं दत्ता। इत्थं माया- बलप्राप्तराजपुच्चीनिमित्तं विवदमानयोस्तयोः कोऽपि निर्णयः नासीत्। तद्राजन् ! वं मम ब्रूहि, कस्येय भार्या उप- पद्यते ? एतं मे संशय छिन्धि, समयश्च वया मम समयंता- मिति। इति वैतालवचः श्रुत्वा राजा तं प्रत्यभाषत मन्ये- । ७ ·G वैतालपञ्चविंशतिः। ऽहं शशिन एवान न्याय्या भार्या, यस्मै तत्पिना सर्वजन- समन अग्निसानि कञ्च धर्येण वर्मना दत्ता। मनःस्वामी तां चौर्येण गान्धर्वधर्म सो भेजे। चौरस्य परस्त्रेषु खत्वं नैव कदाचित् न्याय्यमिति एतत् राज्ञो वचनं निशम्य स वेताल: मुनस्तथैव ख निलय प्राप। राजापि दृढ़प्रयत्नः पुनस्तव गत्वा तं स्कन्धमधिरोप्य गन्तु प्रर्व हा कहा कि AAAAAE --- -- अथ षोड़शकथा। । यश्च कुलभजायनस्तान अथ राजा तं वैतालं नौवा गच्छति स्म। वेता पूरा ब्रवीत् राजन् ! शृणु अपूर्वामका कथाम् । अस्ति हिमवान् नाम सर्वरत्नभूमिर्नगेन्द्रः गौरीगङ्गयोः हरभार्ययोस्तुल्यप्रभवः । अग्रणोः सूर्येणाप्यदृष्टपृष्ठदेशः अभिमानोन्नतः सर्वत्र देवता तस्य सानोरुपरि काञ्चनपुर नाम पुर रविणा न्यासी रश्मिवृन्दमिव विभाति। तत्र जीमूतकेतुरिति श्रीमान् विद्या- धरपतिः पुरन्दर इव मेरो समध्यु वास । तत्य राहोद्याने कुलक्रमागतः कल्पतरुः स्थितः । स राजा जीमूतकेतुः तं देवस्वरूपं कल्पतरुमाराध्य तत्पसादात् जातिस्मरं बोधिसत्त्वां- शसम्भव दानवीर महासत्त्व' सर्वभूतानुकम्पिनं गुरुशुश्रूषण- परं जीमूतवाहन नाम पुत्र प्राप । कालेन सम्प्राप्तयौवन तं स राजा सद्भिस्तद्गुणैः सचिवैश्च प्रेरित: यौवराज्चे अभिषिक्तवान्। कदाचित् यौवराज्यस्थितः स जीमूतवाहनः हितैषिभिः पिटमन्तिभिरुपेत्य जगदे युव- ·७५ षोड़शकथा। योऽय कल्पतरुः सर्वकामदः सर्वभूतानामध्ष्यश्च तवो- याने तिष्ठति, अयं तव सदा पूज्यः। अस्मिन् अनुकूले स्थिते शक्रोऽपि नास्मान् बाधितुं शक्रयात् किमुतापरः ? एतदा- कण्यं स जीमूतवाहनोऽन्तरचिन्तयत् अहो ! वत ईदृशममर- पादपं प्राप्यापि पूर्वैः पुरुषैरस्माकं तादृशं फल किमपि नासा- दितं केवल कैश्चिदपि क्लपणैस्तैः कञ्चिदपि अर्थमर्थितः, तेन चामा च महात्मा चैषः उभौ लाधव नौतौ। तदहमस्मात् मनोरथमभीष्टं साधयामि, इत्यालोच्य स महात्मा पितुरन्तिक- आगत्व च विहिताशेषशुश्रूषया परितोषितं मुख- मासीनं पितरमेकान्त व्यजिज्ञपत् तात! त्वमेव जानासि यदेतस्मिन् संसारसागरे आशरीरमिदं सर्व धन वीचिविभ्रम- चञ्चलं विशेषण अचिरस्थायिनी प्रकाशपलायिनी सन्ध्याविद्यु- दिव चला लक्ष्मीः न कुत्रापि कदापि स्थिरा। एकः परोप- कार एवास्मिन् संसार अनखरः युगान्तशतसाक्षिणी धर्मयशसी तात! तत् क्षणिकेषु एषु सर्वेषु अस्माभिरीदृशः कल्पतरुः किमर्थं रक्ष्यते यैश्च पूर्वैरयं मम ममति आग्रहेण रक्षितः, तैरिदानों कुन गतम् ? तेषां कस्यायम् अस्य वा ते के ? तस्मात् परोपकारैकफलसिद्धये त्वदाज्ञया इमं कामदं वाल्पपादपम् आराधयामि । अथ पित्रा तथेति अभ्यनुज्ञातः स जीमूतवाहनः कल्पतर गत्वा उवाच देव ! बया अस्मत्पूर्वेषामभीष्टा: कामाः पूरिताः, तन्ममैकमनन्, कामं परिपूरय। यथा पृथ्वीसहरिदां पश्यामि तथा करोतु देवः। भद्रमस्तु ते, ब्रज, लोकाय अर्थिने वं मया दत्तोऽसि । इति वादिनि कृताञ्जलौ जीमूतवाहने त्यता- स्त्वया एषोऽहं यातोऽस्मि इति वाक तस्मात्तरोरुदभूत् । क्षणेन च स कल्पतरुर्दिवः समुत्पत्य भुवि तथा वसूनि अवर्षत् यथा प्रसूते।

·वेतालपञ्चविंशतिः। न कोऽपि दुर्गत आसीत्। ततस्तस्य तया सर्वजीवानुकम्पया वैलोक्ये यश: पप्रथे। अथ तद्गोत्रजाः सर्वे मात्सर्य्यात् असहिष्णवः कल्पपादप- रहितं तं जीमूतवाहन सपिटक सुजय' मत्वा सम्भूय च तस्य राज्यापहरणाय योद्धु समनह्यन्त। तदवलोक्य जीमूतवाहनः पितरमवादीत् तात! धृतायुधेन त्वया योधु कस्य शक्ति रस्ति ? किन्तु अस्य पापस्य विनाशिनः शरीरस्य कृते बन्धून् हत्वा कोऽकपणो राज्यमाकाक्षति ? तत् कि नो राज्येन, अन्यत्र क्वचिद् गत्वा वयं धर्ममेव आचरिष्यामः। येन लोक- योरुभयोः सद्गतिः स्यात्। कपणा एते दायादा राज्य लोलुपा मोदन्ताम्। इति वादिन' तं जीमूतकेतुरब्रवीत् पुत्र ! अहं त्वदर्थ राज्यमिच्छामि, त्वचेत् कृपया तत् जहासि, तदा वृद्धस्य मे तेन किम् ? इत्य कृताभ्यनुज्ञेन पिना मात्रा च समन्वितः स जीमूतवाहन: राज्यं विहाय मलयाचलमगात्। तत्र स रचिताश्रमः पितरौ शुश्रूषमाणस्तस्थौ। एकदा स इतस्ततो भ्रमन् विश्वावसुनानः सिद्धराजस्य तत्र निवासिनः पुत्रं मित्रावसु नाम दृष्ट्वा सम्भाष्य च मित्रमः करीत्। ततश्चैकदा स जीमूतवाहनः उपवने स्थितं देव्या गौा आयतन दृष्ट्वा प्रविवेश। ददर्श च तत्र उपवीणयन्ती सखोजनपरिवृतां शैलबालाराधनार्थ स्थितां लोचनलावण्य- दर्शनेन लज्जितैरिव निश्चले गैराकडं मानसङ्गोतवोणारवाम् अञ्जनेन कृष्णां कर्णमूल विमतों पाण्डवचमूमिव तारकां बिभ्रती परस्परोपमन मुखेन रिव दर्शनमतमभिवाञ्छन्ती उन्मुखौ स्तनौ दधतौं धातुः सृष्टवतो मुष्टिग्रहेणेव निपीड़िते वलीमग्नाङ्गलीमुद्र मध्ये, क्षाममनोरमां कामपि कन्यकाम् । तया च दृष्टया तन्वया स जोमूतवाहनः सद्यो दृष्टिमार्गप्रवि- ।

·षोड़शकथा। - ध्या मुषितचित्तोऽभूत्। सापि तं भूषितोद्यान उत्कण्ठा- विकारप्रद कामाङ्गदाहवैराग्यात् वनमाश्रित मधुमिव दृष्ट्वा अनुरागविवशा तथा विहस्ततां भेजे यथा सखीनां व्याकुलता- मधात्। ततः स जीमूतवाहनस्तस्या: सखीमपृच्छत् भने । तव सख्याः कि धन्य नाम, को वा वंशोऽनया अलङ्गतः? तदाकण्यं सखी प्राब्रवीत् महाभाग ! इयं हि नाम्ना मलय- वती मित्रावसोः खसा सिद्धराजस्य दुहिता। एवमुक्त्वा सा सखी सहृदया तं जीमूतवाहन, सहागतं मुनिपुत्त्रं अस्य नामान्वयौ पृष्ट्वा तां मलयवतौं स्मितमिताक्षरमवादीत् सखि ! विद्याधरेन्द्रस्यास्य किमातिथ्य न करोषि ? जगत्पूज्य एषः अतिथिः प्राप्तः इति तयोक्ते सा सिद्धराजसुता तूष्णौं लज्जा- वनतानना अभूत्। तत: सखी लज्जावतीय मत्तोऽञ्चों गृह्यता मिति वादिनी तस्मै साध्या मालामुपानयत् । स च जीमूत- वाहन: प्रेमनिर्भरः तां मालामादाय तस्या मलयवत्याः कण्ठ समर्पयत्। सापि तिर्यप्रसृतया स्निग्धया दृशा नौलोत्पल- मयोमिव मालां तस्मै प्रत्यर्पयत्। इत्येवमन्योन्यकताशब्दस्वय- वरयोस्तयोरेका सिद्धराजसुतां कापि चेटी समागत्य जगाद राजपुत्रि! जननी त्वां स्मरति, शीघ्रमागच्छ। तदाकण्य सा कामेषुकोलितामिव सोकां दृष्टि प्रियमुखात् कथञ्चित् आकष्य कच्छ्रण ग्रहमगात् जीमूतवाहनोऽपि ततात्मा स्वमा- श्रममयासीत् । अथ सा प्राणेशविरहातुरा खां जननों दृष्ट्वा शयनीय गत्वा आशु तत्र पपात । अथ सा अन्तर्गतकामाग्निधूमेनेव आविलनेत्रा सन्ताप- कथिताङ्गो अथूणि प्रमुञ्चन्ती सखीभिश्चन्दनैर्लिमा पद्मिनोदलैश्च वीजिता शयने संख्या अझे भूतले च न शर्म लेभे। ततश्च वासरे रक्ताया सध्यया सह कापि गते, चन्द्रेच हसन्त्याः प्राच्या । ।

·वेतालपञ्चविंशतिः। मुखं समाक्रम्य चुम्बति सा स्मरणापूर्यमाणापि जीवितस्पृहा- शून्या दूतीसम्प्रेषणादिकं लज्जया कर्तुं नाशकत्। निनाय च कृच्छण निशाम् । जीमूतवाहनोपि तहियोगातः शयनस्थोऽपि कामस्य हस्ते पतितः, नूतनोद्भिन्नरागोऽपि प्रोभिषत्पाण्डरकान्ति: लज्जामूकोऽपि कामजां पौड़ां वदन् निशामनेषोत् । प्रातचोस्याय नितान्तमुत्सुक: गौर्या मन्दिरमगात्। तत्र तेन सख्या मुनिपुत्रेण पृष्ठतः आगत्य यावदसौ समाश्खास्यते तावत् मदनानलविह्वला सा मलयवती विरहासहा एकाकिनी गृहा- विनत्य गुप्तं प्राणत्यागाय तत्त्र निर्जने समायात्। सा पादपा- न्तरितं कान्तमखक्षयन्ती उदश्रुलोचना देवौं गौरौं व्यजिज्ञपत् देवि! तव प्रसादात् अस्मिन् जन्मनि यदि मे जीमूतवाहनः पति: न लब्धः, तदा अन्यस्मिबपि जन्मनि यथा स एव मे पतिर्भूयात् तथा प्रसादः क्रियतामित्युक्का सा खोत्तरीयेण तत्क्षणम् अशोकतरुशाखायां तस्या एव देव्या अग्रत: हा नाथ ! जीमूतवाहन । विश्वविख्यातकरुणेनापि त्वया कथ- मस्मि न परित्राता इत्युत्ता यावत् गले पाशं नियति तावत् दिवि उदीरिता भारती अन्तरीक्षात् समुच्चचार। पुत्रि ! साहसं का!:, भाविविद्याधरचक्रवर्ती जीमूतवाहनस्ते पतिर्भवि- थति। इति दैवीवाचमाकर्ण सवयस्य: जीमूतवाहनः दृष्टां तां प्रियामुपाजगाम । एष ते देव्या वरः प्रदतः सत्यमेव इति तन्मिने मुनिपुवे तो बाला जल्यति जीमूतवाहनस्तात् पेशलं ब्रुवन् वहस्तेनैव तस्याः कण्ठात् पाशममोचयत् । लते ऽकस्मात् सत्र पुष्पाणि चिन्बती कापि सखी तं व्यापारमा कोकयन्ती सृष्टा समेत्य तां सवीडया हशा भुवं लिवन्तों जग सखि ! दिध्या वर्द्धसे अभीष्टसिद्धितः, अद्यैव महाराजो विश्वावसुस्ते पिता मम सन्निधौ कुमारण गिनावमुना विज्ञप्तः तान! जग- ·घोड़शकधा। मान्य: कल्पतरुप्रदः योऽयं विद्याधरेन्द्रतनयो जीमूतवाहन इहागतः, स: अतिथित्वेन नः पूज्य:, तादृशशान्यो वरः न दृश्यते, तस्मादसौ मलयवल्या कन्यारत्ने न पूज्य ताम्। तथेति राज्ञा अद्धिते नाता ते मित्रावसुः अस्य महाभागस्य आश्रम- मद्यैव गतः । मन्ये सद्य एव ते विवाहो भविता तत् स्व मन्दिरमागच्छ, एष च महाभागः खमाश्रमं यातु। इति तया सख्याभिहिता सा शनैः प्रहृष्टा समुत्सुका च प्रायात् । जौमूतवाहनोऽपि शोधमाश्रममाजगाम। भागत्य च मित्रावसो यथाभीष्टं कार्य शुल्वा अभिनन्द्य च खां जातिं पूर्ववृत्तान्तञ्च तस्मै समाचचक्षे । ततो मित्रावसुः प्रीतः परितुष्टयोस्तपित्रो- रावेद्य गत्वा खग्यहं पितरौ तहात्तीवर्णनेन समनन्दयत् । अनयञ्च तस्मिन्नेव दिने खगई जीमूतवाहनम् । ततश्च यथा- यषं महोत्सवं विधाय तवैव शुभ दिवसे तस्य विद्याधरेन्द्रस्य मलयवत्याश्च विवाहविधिं निरवर्तयत् । ततो जीमूतवाहनः सिद्धमनोरथः तया नवोढ़या मलयवत्या सह तवैव कियन्तं कालं तस्यौ। एकदा कौतुकाक्षिप्तचिचः स मित्रावसुना सह मलयाद्रि भाग्यन् समुद्रवेलामाससाद। तत्राणिसङ्घातान् पतितान् दृष्ट्वा स तं मित्रावसुं केषामेते अस्थिवाः प्राणिनामिति पप्रच्छ। तत: श्यालको मित्रावसुः तं कारुणि कमब्रवीत् सखे! शृणु अत्र वृत्तान्तं संचेषेण ते कथयामि । पुरा नागमाता कद्रुः ताक्ष्य मातरं सपही विनता सकपट- पणनिर्जितां दासतामनेषोत्। तेनैव वैरेण वाच्यतां मातरं दास्यान्मोचयित्वापि बलात् नागान् कद्रुपुत्वान् सदा पातालं प्रविश्य भक्षयितु कांश्चित् जघान, कांश्चित् ममर्द । इत्य क्रमेण सर्वनारीषु व्यापनेषु सर्वक्षयमाशा नागरार वासुकि ।

·वैतालपञ्चविंशतिः। स प्रार्थनापूर्वं ताक्षण समयं व्यधात्। खगेन्द्र ! एकमेकं नागं ते पाहाराधे प्रत्यहं प्रेषयामि अत्र दक्षिणोदधेः पुलिने, त्वया तु पुन: कदाचन पातालं न प्रवेष्टव्यं, सर्वेषु नागेषु एकपदे निहतेषु तव कः स्वार्थः इति नागराजेनोक्ते स गरुड़: स्वार्थदर्शी तथेति प्रत्यपद्यत। तदा प्रभृति दिने दिने असो गरुत्मान् वासुकिप्रेषितमकैकं नागं अस्मिन् अम्बुधे: पुलिने भुक्तो, एते च सेषां भक्षामाणानां नागानामस्थिसञ्चयाः कालक्रमात् गिरि- शृङ्गनिभाः समपद्यन्त। इति मित्रावसोर्मुखाटुपश्रुत्य सान्त- दुःखः स जीमूतवाहन: निजगाद सखे! शोच्यः स राजा वासुकिः यः स्वहस्तेन खाः प्रजा विहिषे उपहारीकरोति, लीवः धृताननसहस्रोऽपि एकेन आननेनापि मामग्रतः भुच्च गरुत्मन् ! इति भाषितु नाशकत्। कथं वा निःसत्त्वः स्व- कुलक्षये ताक्षप्रमभ्यर्थयामास, कथं वा ताक्षाः कश्यपसुतो वीरः कृष्णवाहन: ईदृशं पापं कुरुते, अहो मोहस्य प्रागल्भ्यम् ? इति उत्वा स महासत्त्वः असारण देहेन अद्य एकस्यापि नागस्य जीवितरक्षणं कुयामिति मनसि सङ्कल्पा स्थिते तस्मिन् जीमूत- वाहने मित्रावसो: पितुराज्ञया कश्चित् प्रतीहार: तयोराहानार्थ- माजगाम । स तु जीमूतवाहनः व्रज त्वमग्रतः, अहं पश्चाद यास्यामोति तं मित्रावसुविसृज्य स्वयं तत्रास्थात्। तस्मिंश्च गते जीमूतवाहनः तत्र वाञ्छितार्थोन्मुखो भ्रमन् दूरात् करुणं रुदित- मशृणोत्। गत्वा च कियडूरं उत्तुङ्गशिलातलसमोपगं एक दुःखितं युवानं सुन्दराकृतिं राजभटेनेव पुसा आनीय तत्क्षणं व्यक्तं रुदतौं वृद्धां मातरं सानुनयं निवर्तयन्तं पुरुषमद्राक्षीत् । अथ कोऽयमितिजिज्ञासुः स यावदन करुणा चेताम्छन्नः शृखन् जीमूतवाहनस्तिष्ठति स्म तावत् सा वृट्वा दुःखभारातिपीड़िता खो युवानं तं अनुशोचितु प्रावर्तत हा शङ्खचूड़ ! हा दुःख- ·८१ षोड़शकथा। शतलालित ! हा गुणिन् ! हा कुलकतन्ती ! पुच! काहं त्वां पुनः च्यामि, वत्स ! वन्मुखचन्द्रे गते स तव पिता शोकान्ध- कारपतितः वृद्धः कथं जीविष्थति, अर्ककरस्पर्शादपि यत्तव अङ्ग येत, कथं तत् ता भक्षणजां रुजां सोद, शक्षति। विस्तीर्ण- नागलोकेऽपि विधाता नामाधिपेन च अभव्याया मे एकसुतस्त्वं विचित्य किं लब्धः । इति विलषन्तों तां सथुवा तनयः प्राब्र- बोत् मातः ! दुःखार्तमपि मां किं भृशं टुःखयसि ? ग्रहानेव निवर्तख, एष ते पश्चिमः प्रणामः। आगमनवेला चेयं गर- बत्तः । तदाकणं हा हतास्मि को मे पुचमिह पास्यतीति सा सदा दिक्षु प्रनितातलोचना भृशं चक्रन्द । एतत् सर्वमाकडं बोधिसत्वांशसम्भव: स जीमूतवाहनः दृष्ट्वा श्रुत्वा च सर्व गाढ़करुणो व्यचिन्तयत् हन्त ! अयशङ्ख- चूड़ो नाम नाग: वासुकिना आहाराय तााय प्रहितः, इयञ्चास्य जननी नेहेनान्वागता, एकसुता चेय दुःखिनो निता- न्तमार्ता विलपति। तदेनमेवमातम् एकान्तनाशिना देहेन यदि न रक्षामि साभतं तन्मे निष्फल जन्म धिक । इत्या- लोच्य मुदा समुपगम्य जीमूतवाहन: वृद्धां तामुवाच । मातः। अहं ते पुत्वं रक्षामि, मा रुद। इति श्रुत्वा सा वृद्धा गरुड़शशिनी सन्चस्ता, ताऱ्या ! मां भुच्च, इति जमाद । शङ्खचूड़: प्राब्रवीत् मातः ! नेषः तार्थाः मा त्रासं कार्षीः काय चन्द्र इवान्तरिन्द्रियमाहादयति व चासौ तायः भयमुत्पाद- यति। इति शङ्खचूड़ेनोक्त जीमूतवाहनोऽब्रवीत् अम्ब ! अहं विद्याधरः ते सुतं रक्षितुमायातः स्वमेतत् शरीर वस्त्रच्छन्नं गरुत्मते क्षुधिताय दास्यामि त्वमेत सुत नीला ग्रह ब्रज। तदाकण्य वृद्धा अवदत् मा मैवं त्वं मम अधिकः पुत्रः, यस्य इंदृशेषु अस्मासु ईदृशौ पालुता। एतदाकर्ष स जीमूत- !

·८२ वेतालपञ्चविंशतिः। ? वाहनः पुनरब्रवीत् मातः ! न त्वमस्य मे मनोरथस्य भङ्गं कत्तु मर्हसि। आग्रहेण एवं ब्रुवन्तं तं शङ्खचूड़ोऽवादीत् महासत्त्व ! वया सत्यं कृपालुता दर्शिता, नाहन्तु त्वच्छरोरेण स्वशरीर रक्षितुमिच्छामि । रत्नव्ययेन को हि पाषाण रक्षति ? मादृशः खमात्रानुकम्पिभिर्विखमापूर्ण, येषां जगदनुकम्पंग तादृशा भवादृशा अतिविरलाः। हे साधो! अहं कलङ्गः शशिविम्ब- मिव शङ्खपालकुल शुचि कलङ्कयितुं न च शक्षामि। इति तं प्रतिषिध्ये व शङ्खचूड़ः मातर पुनर्जगाद अम्ब ! अस्मात् कान्तारात् निवर्त्तख, अत्रैलत् नागानामहभिरुक्षितं कृतान्त- लोलापर्यन्तरौद्र बध्यशिलातलं किन पश्यसि ? अहमिदानीम् अब्धितटं गत्वा गोकर्णाख्यमोश्वर नत्वा द्रुतमागच्छामि, यावत् ताक्षों नागच्छति। इत्युक्त्वा मातरम् आपृच्छा च स शङ्ख- धूड़ो गोकर्णप्रणामार्थमगात्। अस्मिंश्चत् समये ताक्षी आग- च्छेत् तदा मै मनोरथः सिद्ध: स्यात् इति जीमूतवाहनो यावत् मनस्यकरोत् तावत् प्रासनपक्षीन्द्रस्य पक्षपवनान्दोलितान् निवारणपरानिव तहम् वीक्षा गरुड़ागमनवेलेयमिति मत्वा जीमूतवाहन: परार्थप्राणदित्सया तां बध्यशिलामारुरोह । आरूढ़मेव तं महासत्वं गरुड़: सहसा निपत्य तस्मात् शिला- लात् चच्चा जहार। जवाच्च सुतशोणितधारम् उत्खातशिरा- रत्नं तं नीत्वा मलयाद्रः शृङ्गे भक्षयितुमारेभ। एवमेव प्रति- जन्म मे परार्थों देहः स्यात्, परोपकतिरहितौ स्वर्गमोक्षौ मा भूतामिति ताःण भक्षामाणस्य तस्यानुध्यायत: विद्याधरेन्द्र- स्योपरि नभस्तलात् पुष्पवृष्टिः पपात । अत्रान्तरे स रक्तधाराक्त- शिरोमणिः तत्यत्नया मलयवत्याः पुरोऽपतत्। तत् चुड़ारत्न दृष्ट्वा सुविह्वला श्वशरयोरन्तिकस्था सास्रं ताभ्यामदर्शयत् । सौ च दस्मतो सूनोस्तं चूड़ामणि विलोक्य सहसा किमेतदिति । ।

·षोड़शकथा। सम्भान्ती बभूवतुः। ततः खविद्यानुभावात् यथावृत्तमवेत्य राजा जीमूतकेतुः राज्ञी च बध्वा मलयवत्या सह द्रुतं तत्र यावत् गन्तुं प्रावर्त्ततां तावत् स शङ्खचूड़स्तं गोकर्णशिवं प्रणम्य तत्राययो। ददर्श च तत् शिलातल रुधिराट्रम्। दृष्ट्वैव हा हतोऽस्मि महापापः, ध्रुव तेन महात्मना कपालुना मत्ते गरुत्मत आत्मा दत्तः, तदन्वेषामि स महात्मा शत्रुणा क नौतः, तञ्चेत् जीवन्तमान यां तदा अयशःपङ्के न मज्जेयम् । इति उदश्रुर्वदन् स निरन्तर सान्द्रां पतितां रतधारामनुसरन् । ययो। अत्रान्तरे तं जीमूतवाहन भक्षयन् गरुड़स्तं हृष्टं विलोक्य व्यचिन्तयत् अहो ! अपूर्वः कोऽपि अय' महासत्वः, मया भक्षामाणोऽपि प्रहृष्यति, न तु प्राणेवियुज्यते, बिभर्ति च लुप्त- शेषेऽपि गाने रोमाञ्चकञ्चकम् । किञ्चास्य उपकारिणीव दृष्टि- मयि प्रसीदति। तदेषः न नागः, कोऽप्येष महापुरुषः, तदनं इच्छामि, न पुनर्भक्षयामि । इति विमृषन्तं तं ताक्षी जोमूत- वाहन: प्राह पक्षिराज! कि निवृत्तोऽसि, अद्यापि मे देहे मांसशोणित वर्तते, न च ते दृप्तिं पश्यामि, तत् पुनर्भुच्च । एतदतिविचित्रमाकण्यं स पक्षिराट् तं पप्रच्छ महात्मन् ! नेव वं नागः, तद् ब्रूहि को भवानिति। नाग एवास्मि, कोऽयं ते प्रश्नः, प्रतिमनुसर, को हि बालिश: प्रस्तुतार्थविरुद्धमाचरेत् ? इत्य जीमूतवाहने ताची प्रेरयति समुपेत्य स शङ्खचूड़: दूरात् तमुवाच विनतानन्दन ! मा महापापं साहसञ्च कथाः, कोऽय ते भ्रम: ? न होष नागः, नागोऽहमस्मि । इत्युक्त्वा द्रुतमेत्य तयोर्मध्ये विश्वान्तं ताचा पुनः शङ्खचूड़ोऽब्रवीत् गरुत्मन् ! कास्ते भ्रमः, मे फणं हे च जिह्व न पश्यसि ? किञ्चास्य सौम्या माजति न पश्यसि ? इत्य शङ्खचड़े वदति सा भार्या मलय- ।

·८४ । ? युक्तम् । अधर्मविष- वेतालपञ्चविंशतिः। वती पितरौ च सर्वेऽत्र सत्वरमाययुः। तञ्च विलुप्ताङ्ग पुवं दृष्ट्वास्य पितरौ हा पुत्व ! हा जीमूतवाहन ! हा कारुणिक हा वत्स ! हा परार्थप्रदत्तजीवित ! इति विलपन्तौ भृशं रुक- दतुः। हा वैनतेय ! त्वया कथमिदमविमृष्य समाचरितम् । इति श्रुत्वा ता? भृशमनुतप्तो व्यचिन्तयत् हा! कथं बोधि- सत्त्वांशसम्भवो मया मोहात् भक्षितः ? सोऽयं जीमूतवाहनः परार्थप्राणदाता, यस्य कत्रोऽत्र जगति कीर्तिघोषणा भ्रमति । तदस्मिन् मृते पापस्य मे अग्निप्रवेशनं वृक्षस्य खाटु फल' कि पच्यते ? इत्येव चिन्ताकुले ताथै स जौमूतवाहन: बन्धून् समागतान् दृष्ट्वा निपत्य व्रणव्यथया पञ्चत्वमवाप ततस्तत्र शोकदोनयोस्तत्पित्रोहिति विल- पतोः शङ्खचूड़े च आत्मान' निन्दति सा मलयवतो अश्रुगइदं नभो दृष्ट्वा पूर्वप्रसन्नां तां वरदां देवीमम्बिकामिति उपालभत, मातः ! विद्याधर चक्रवर्ती ते पतिर्भविता इत्यहं त्वयादिष्टा तन्मम भाग्येन त्वं मिथ्यावादिनी जातासि इत्युक्तवत्यां तस्यां सा गौरी प्रत्यक्षोभूय, पुत्रि ! न मे वचो मृषा इत्युत्ता कमण्ड- लोरमृतेन तं जीमूतवाहन सिषेच। तेन च स: अक्षतसर्वाङ्गः पूर्वाधिकतरद्युतिर्जीवन् सद्यः समुत्तस्थौ। अथ सा देवी सर्वेषु प्रणमत्सु उत्थित प्रणतं तं जीमूतवाहन प्राब्रवीत् पुच्च ! तुष्टास्मि ते अनेन देहदानेन, तदेषाहं निजेन पाणिना विद्या- धरचक्रवर्तिपदे त्वामभिषिञ्चामि। एवं वदन्ती देवी कल- साम्बुभिः तं जीमूतवाहनमभ्यषिञ्चत्, तेन च पूजिता तत्- क्षणात् तिरोदधे । अस्मिंश्च समये नमस: दिव्याः कुसुमदृष्टयः पेतुः, नेटुश्च सहर्ष दिवि देवदुन्दुभयः । अथ गरुत्मान् विनतस्तं जीमूतवाहनमुवाच चक्रवर्तिन् ! अहं पुरुषातिशये त्वयि अतिप्रीतोऽस्मि, येन अपूर्वोदारमतिना ।

·षोड़शकथा। ८५ । त्वया त्रिजगत् कौतुकावई ब्रह्माण्ड भित्तिलिखितम् इदं चित्रं कृतम्। तमामाज्ञापय, मत्तश्चाभिमतं वरं वृणीष्व। इति वादिनं गरुडं स महासत्वः प्रावदत् गरुत्मन् ! सानुतापन त्वया पुनर्नागा न भक्ष्याः, ये चास्थिशेषाः पूर्वं त्वया भक्षितास्ते जीवन्तु इति। एवमस्तु न भोक्षेत्रऽहमतः परं नागान् ये च प्रागभुक्तास्ते च जीवन्तु इति तेन वर दत्ते ये नागा अस्थिशेषाः पूर्वभक्षितास्ते च सर्वे सद्यः समुत्तस्थुः। ततः सर्वेषु सुरनाग- मुनिगणेषु सानन्देषु मिलितेषु स मलयाचल: लोकनयभूम्याख्यां लेभे। तस्मिंश्च काले गौ-: प्रसादात् सर्व विद्याधरेश्वराः तमद्भुतं जीमूतवाहनोदन्तं विविटुः । ततश्च ते सर्वे समेत्य चरणावनताः तं मुदितबन्धुसुहृत्समेतं गौरीखकरकृतमहाभि- षेक हिमाद्रि' निन्युः । तत्र गत्वा स जीमूतवाहन: पित्रा मात्रा भार्यया मलयवत्या मित्रावसुना लोकोत्तरचरितन शङ्ख- चड़ेन च समं बहुरत्नशोभितां विद्याधरचक्रवर्त्तितां भुञ्जान: सुखमध्य वास । इति महतों विचित्रां कथामाख्याय वेताल: पर्यपृच्छत् राजन् ! ब्रूहि शङ्खचूड़-जीमूतवाहनयोः कोऽधिकः सत्त्वं न ? यदि जाननपि न वदसि, तदा पूर्वमेव दत्त: शाप: सम्भविता इति। राजा अब्रवीत् बहुजन्मसिद्धमेतत् जीमूत- वाहनस्य न चित्रं, श्लाघ्यस्त्वत्र शङ्खचूड़ः, यो मरणादुत्तीर्णोऽपि अन्यं प्राप्य सुदूर गताय शत्रवे तााय पश्चात् धावन् खं देह- मुपानयत्। एतत्तस्य नृपस्य वचनं निशम्य वैतालः शिंश- पान्तिकमगात्। राजापि तमानेतु पुन: प्रययो।

·अथ सप्तदशकथा। -amasne- अथ राजा पुनः शिंशपामूनमुपेत्य वेतालञ्च तं तथैव स्कन्ध- मारोप्य चलितुमुपचक्रमे। वेतालश्च तं पुनरब्रवीत् राजन् ! श्रमविनोदाय पुनरहमेकामाख्यायिकां कथयामि शृणु । पुरा गङ्गाकूले कनकपुर नाम पुरमेकमासीत्, यस्मिन् धर्मस्व एकोऽपि पादः कलिना न विहतः। तत्राभवत् यशो धराख्यो यथार्थनामा महोपतिः। यो हि धोरो वेलादिरिव क्षितिं विलवात् ररक्ष। यश्च जगदाहादकमण्डप्रतापोऽखण्ड- मण्डलच विधिना चन्द्राविको कत्येव विनिर्मितः । जनता य पापभोरु यशोलुब्ध परस्त्रीषु षण्डं शोर्योदार्य्यमय विदन्ति । तस्य राज्ञः पुरे. कश्चित् महावणिक् प्रतिवसति स्म। तस्य उन्मादिनी नाम कन्याभवत् । यस्तामद्राक्षोत् स मदनबाण- हतः उन्मादवानेवाभूत्। तस्यां यौवनस्थायां स बणिक नोतिविज्ञः तं यशोधर' राजानमुपेत्य व्यजिज्ञपत् प्रभो ! त्रैलोख्यरत्नभूता मे कन्यै का प्रदेयास्ति, तां देवस्य अनावेद्य अन्यस्मै न दातुमुत्सहे। अस्मिंश्च भूमण्डले देव एय सर्वरताना प्रभुः, तत् तां वो शव मामनुग्रहातु देवः। इति तस्य बचन- মাজ স্ব খালা নিলা নাম্লান্যান্ নয়া ল্যালি এৰা- क्षितुं व्यजत्। ते ब्राह्मणा गत्वा तां त्रिलोकसुन्दरी दृष्ट्वा सद्यः नोभमगमन् व्यचिन्तयंश यदि राजा इमां परि- णयेत् तदा राज्यमवसोदेत्, एतस्यामाप्ततचित्तः स कदापि न हि राज्यमवेक्षिष्यते। तस्मादेषा सुलक्षणेति राज नास्माभिः कथनोयेति । इत्येव' मनसि सङ्कह्या ते राजान्तिकमा- जना : सानुध देव ! सा कुणाचणेलि, तेन द स राजा नां ·सप्तदशकथा। । वणिक्सुतां न खीचकार। ततस्तदाज्ञया स बणिक् तां कन्या बलधराख्याय सेनापतये प्रददौ। सा भत्तुंग्टहे तेन भर्ता सुखेनास्थात् । अथ गच्छति काले हेमन्तहस्तिनं प्रफुल्ल कुन्दलतादन्तं मथिताम्बुजिनौवनं हत्वा लसत्पुष्यमञ्जरोकेसरावलि: चूताङ्गुर- नख: कानने कोडन् मधुकेसरी समाजगाम। तस्मिंश्च काले वसन्तोत्सव द्रष्टुं स राजा यशोधर: गजारूढ़: निर्जगाम । तद्रूपण सम्भाव्यविप्लवाः कुलयोषितः अपसारयितुं तदा उद्देष्य दत्तं डिण्डिमं श्रुत्वा सा उन्मादिनी परित्यागावमानिता स्वग्रह- हर्म्यतः तस्मै रान आत्मानमदर्शयत्। स च राजा सन्धु- क्षितस्य मधुना मलयानिले: कामाम्नः ज्वालामिवोहतां तां दृष्ट्वा चुक्षुभे। तस्थाश्च रूपं मनोभुवो जैवमस्वमिव हृदये गाढ़ प्रविष्ट निर्वणयन् क्षणात् मोहमगात् । अध स मृत्यैराश्वासितो राजधानी प्रविश्य पृष्टेभ्यस्तेभ्यस्तां प्रागुएनतोजिाताम् उन्मादिनों बुबुधे । ततः स राजा तान् कुलक्षणेयमिति वादिनो विप्रान् देशानिर्वास्य अनुदिन तामेव समुत्सुको दध्यौ। अहो! जगनिष्कलङ्क तस्या मुखे सति निर्लज्जो जड़ात्मा अब शशो नित्यमुदेति । कठोरौ हेमकलसी गाज कुखी च कर्कशौ अस्था: पोनयोस्तुङ्गयोः पयोधरयोः सादृश्य न लभेयाताम्। काञ्चीनक्षत्रमालया विराजितम् अस्या जधनस्खलं कन्दर्पमातङ्गमस्तकनिभं कं न विलोभयेत् । इत्येवं तामन्तश्चिन्तयन् राजा कामाग्निपुटपाकेन पच्यमान: दिवानिशं क्षीयते स्म । जिया निगूहमानश्च पृच्छद्भ्यः आप्तेभ्यः तत् पौड़ाकारणं पप्रच्छ। अल सत्तापेन, स्वाधीनां तां किं न भजसे ? इति तैरभिहितः स धार्मिकः नरपति:: नैव तदनु- मेने। ततो बलधरो नाम सेनापतिः तदू विदित्वा उपत्य ।

·वेतालपञ्चविंशतिः। - - उत्तमसखा चकार। च चरणानतः प्रभुमभ्यर्थयामास । देव ! दासस्त्री सा तव दास्येव, न पराङ्गना। अहञ्च स्वयं प्रयच्छामि, तदेनां में भा- शहाण, अथवाह तां इह देवकुले त्यजामि, तर्हि तस्या ग्रहणे न दोषः, इति सेनापतिना निर्बन्धेन अभ्यर्थमानो- ऽपि सान्त:कोप तमुवाच अहं राजा भूत्वा कथमौदृशमधर्म कुर्य्याम्। मयि धर्ममतिकामति कः स्ववर्मनि तिष्ठत् ? भक्तोऽपि त्वं कथं मां पाप परलोकमहादुःखहेतौ क्षणसुखा- वह नियोजयसि ? यदि त्वं धर्मपत्नौं विहास्यसि तदा खां न क्षमिष्ये। मादृशः को हि तादृश' धर्मविप्लव सहेत? तहरं मृत्युरिति उक्वा स राजा तं निषिषेध । हि प्राणानपि त्यजन्ति न सत्पथम् । तथैवार्थयमानान् सर्वा- बघि पौरजानपदान मिलितानपि स राजा सुदृढ़निश्चयो निरा- ततः क्रमेण तेनैव स्मारज्वरभवोभणा. अभौक्षणं प्रक्षीणदेहः स राजा यशोधरः यश:शेषतां प्रययौ। सेनापतिश्च प्रभोस्तथा विलयमसहिष्णुः अग्नि विवेश, अनिर्वचनीय हि मतचेष्टितम् । इति कथामाख्याय स्कन्धस्थितो वेताल: तं पप्रच्छ राजन् ! एतयो: सेनापतिमहीभृतोः कोऽधिको मतः । त्वया पूर्वदत्तशापमनुस्मृत्य वक्तव्यम् । राजा अवदत् अहं राजानमधिकं मन्ये। तदाकण्यं वैताल: साक्षेपमब्रवीत्, राजन् ! सेनापतिः कथं नाभ्यधिकः ? य: स्वामिने तया- विधां स्वभार्या सुचिरेण ज्ञाततद्भोगसुखास्वादोऽपि समुपानयत् प्रभौ च पञ्चवमागते तदभत्त्या आत्मानमग्निसादकरोच, राजा तु अनास्वादिततभोगस्तस्य भार्थी जहाँ। वेतालेनैवमुक्तः स राजा विहस्य पुनरब्रवीत् यद्यप्येतत् तदपि नातिचित्रं तत्- कुलपुत्लो हि सेनापतिः, स भक्त्या यत्तथाकरोत् । प्रारपि भृत्यानां स्वामिरक्षण व्रतम्। राजानस्तु मदामाता गजा ।

·अष्टादशकथा। इव निरङ्कुशा विषयोन्मुखा धर्ममर्यादाशृङ्खलां छिदन्ति। तेषां हि उदितचित्तानां अभिषेकाम्बुभिः समं विवेको विगलति। चलञ्चामरमारुतैरुडूय तेषां वृद्धोपदिष्टशास्त्रार्थरजांसि उत्- क्षिप्यन्त इव। आतपत्रेण च सत्यं सूर्यालोक इव निवत्य ते। विभूतिवात्यया चोपहता दृष्टिः मागै नेक्षते। जगद्विजयिनो- ऽपि ते ते नहुषादयो राजान: मारमोहितचेतसः तां तां विपदं प्राप्तवन्तः । एष राजा पृथिव्यामेकाच्छनोऽपि यत्तया उन्मा- दिन्या चपलया लक्ष्ममा इव विमोहितोऽपि प्राणानपि तत्याज न पुनः अमार्गे पदं निदधे, तेनासी वीरः मे अधिको मतः । इत्याकण्यं नृपतेर्वाक्य स वेताल: स्कन्धवा पुनः खमेव पदं मायया प्रायात्। राजापि अचलचित्तस्तं तथैवानुससार । आरब्ध सुदुष्करेऽपि महतां मध्ये विरामः कुत एव इति । morac Prison अथ अष्टादशकथा। ततः स राजा व्याभिः परिवृते ज्वालाविलोलरसन तै- रिव चिताग्निभिः समन्तादतिरोद्र तस्मिन् पिटवने तस्यां क्षपायां तं शिंशपातरुमुपेत्य तत्र वेतालविकतान् सदृशाक्तीन् तस्मिन् तरी लम्बमानान् सुबहन् प्रेतकायान् अशद्धित्तमद्रा- क्षीत्। अहो! किमेतत् ।कंवा अयं मायो वेतालो मे काल क्षिपति, येन इह भूयसां एषां के ग्राह्यं न वेद्मि, यदि असि- हार्थस्य में रात्रिरियं गच्छति, ततोऽहं वह्नि प्रवेक्षयामि, न तु हास्यता सहिथे। इति चिन्तयतस्तस्य राज्ञो निश्चय ज्ञाखा सवतुष्टः स वेताल: तां मायां संजहार। ततोऽसौ एकमेव ·वेतालपञ्चविंशतिः। । नरकलेवरे स्थितं वेताल दृष्ट्वा तथैवावतार्य असेन गृहीत्वा पुनः प्रतस्थे। प्रस्थितञ्च तं स बेताल: प्राब्रवीत् राजन न विरज्यसि चेत् तदिमां कथां कथयामि शृणु। अस्ति गौर्या तपसा परितुष्टद्धतेन शम्भुना असामान्य- गुणोत्कर्षलुब्धे नेव स्वयं निर्मिता भोगवत्यमरावत्योस्तृतीया उज्जयिनी नाम पुरी। यस्थामुदारसुतिनः नानाभोगेन उप हिताः स्वर्गमपि न कामयन्ते। यस्यां वरयोषितां कुचेषु कार्कश्यं, लोचनेषु चापलं, भूषु भङ्गिः । यस्याञ्च निशा तमः, कविवक्रोक्तिषु वक्रत्वं, दन्तिषु मदो, मुक्ताचन्द नशशाङ्केषु जाडामासीत्। तस्याञ्च चन्द्रप्रभो नाम राजा अभवत्। देव- खामोति विश्रुतो बहुधनसम्पन्नः बहुयज्ञः बहुश्रुतश्च कश्चिविप्रः तस्य अमात्य आसीत्। तस्य तनयश्चन्द्रस्वामी नाम कदाचित् कामपि विक्षिप्तः क्रुष्णसाराभैर्नेरिवार्निरन्तरम् अत्र कम् आश्लिष्याम इति विपद्भिरिव वौक्षितां कोऽसौ अस्ति, यस्य अलकापतेरपि श्रिय न हरामि इति द्यूतकृतां कलहस्वनेरु वंदन्तीमिव द्यूतकारमहागोष्ठों द्यूतेन क्रीड़ितु ययौ। तां प्रविश्य स क्रमात् तैः कितवैरर्दीव्यन् वस्त्रादिक हारयित्वापि अन्यत् धनमहारयत्। यदा तु तद्दन तैर्याच्यमान नादात् तदा सभिकेन सोऽवष्टभ्य लगुडेरतायत। लगुड़ाहतसर्वाङ्गः स विप्रसुतः पाषाणमिव निश्चलम् आत्मानं मृतमिव कत्वा तस्थौ। तथैव च हिनान् दिवसान् तस्मिन् तत्र अवस्थिते क्रूरः स समिकः तान् कितवानभाषत अनेन पाषाणक थितं, तदेनं क्वचित् अन्धकूपे नोवा क्षिपत, अहं युभाकं एतद्देयं धन दास्यामि। इति तेनोक्ताः कितवास्तं चन्द्रखामिनम् उत्- क्षिध्य कूपगवेषिणः दूरम् अरण्य निन्युः । तत्रागत्य कश्चित् वृद्धः कितवस्तानन्यान् एवमब्रवीत् अयं तावत् प्रायशो मृतः - - ·अष्टादशकथा। ४१ । तत् किमनेनाधुना कूप क्षिप्तेन, तदिहैव एनमुभित्वा गत्वा कूप उज्झितं वक्ष्यामः । इति तस्य वचस्ते सर्वे तथेति प्रति- पद्य तथैव तं त्यत्वा गताः । अव गतेषु तेषु कितबेधु स चन्द्रस्वामी समुस्थितः तत्र शून्य- सेक शिवमन्दिर विवेश । तत्र किञ्चित् समाश्वस्य सुदु:- खितश्चिन्तयामास हा कष्ट ! विश्वस्तोऽहं धूर्तेः कितवैः मायया मुषितः, तदीदृशः नग्नः पांशुधूसराङ्गः क्व यामि, पिता बन्धुः सुहापि दृष्ट्वा किं मां वदेत् । तदिहैव साम्प्रतं स्थितोऽस्मिा, नक्तञ्च क्षुत्प्रशान्तये निर्गत्य कथमपि भोजन प्रति यतिथे। इत्यालोचयतस्तस्य क्लान्तस्य दिगम्बरस्य मन्दीकतातपो रवि- स्त्यक्ताम्बरो अस्ताचलमगात् । तावञ्च भूतिलिप्ताङ्गः महाव्रती शूलधरो हर इवापरः कश्चित्तापसः तत्राजगाम । खामिन दृष्ट्वा कोऽसीति पृष्ट्वा तस्मात् वृत्तान्तं श्रुत्वा च प्रणतं तमवादीत् भद्र! त्वं ममाश्रमं प्राप्तः क्षुत्लान्तोऽतिथि:, तदुत्तिष्ठ कृतस्त्रानो मम भिक्षाभागमाहर। इति तेनोक्तश्चन्द्र- खामी तमब्रवीत् भगवन् ! विप्रोऽहं कथं तव भिक्षाभाग भोक्षा? तदाकख स सिद्धस्तापस: निजां मठिकां प्रविश्य अतिथिवात्सल्येन इष्टसम्पादिनौं विद्यां सस्मार। स्मृतोप- स्थिताञ्च तां कि करोमीति वादिनीम् अमुष्य अतिथे- रातिथ्य कुरुष्वेति शशास। तया तथेत्युक्तो सहसा तत्र सोप- वनम् अङ्गनाजनसहितं सौवर्ण पुरमुत्पन्नं स चन्द्रखामो ददर्श । विस्मितं तच्चाभ्येत्य तस्मात् पुरात् विलासिन्यः तं भद्र! उत्तिष्ठ, एहि नाहि भुच भज नः स्वामिनीम्। इति उवा अन्यन्तरं नोवा नापयित्वा अनुलिप्य परिधाप्य च अन्यत् वाशमन्दिर निन्युः। तत्र च प्रविश्य स युवा एकां सर्वाङ्गसुन्दरों धात्रा कौतुकादिव निर्मितां कामपि वरारोहां ददर्श। तया च समु- ·८२ वेतालपञ्चविंशतिः। स्थाय अर्हासनोपवेशित: दिव्यमाहार विविधानि फलानि भुत्ला गृहीतताम्बूल: पर्यशशय्यायां तत्सम्भोगसुखेन निशामनयत् । प्रात: प्रबुद्धश्च तत्र तमेव शिवालयं ददर्श, न तां दिव्याङ्गना, नापि पुरं तत् तथाविधपरिच्छदयुतम् । ततः स समुहिग्नो निर्गत्य मठिकायां स्मिताननं पृष्ठरात्रि वृत्तान्तं तं तायसं व्यजि- ज्ञपत् भगवन् ! त्वत्प्रसादात् रजन्यामहं सुखमुषितः, किन्तु तया दिव्याङ्गनया विना मे प्राणा यास्यन्तीति। तदाकण्र्य स तापसो हसन्नब्रवीत् इहैव तिष्ठ, पुनर्नक्तं तथैव ते सुखं भवि- यति। इति तेन व्रतिना अभिहिते स चन्द्रखामो तस्य तापसस्य प्रसादात् प्रतिक्षा तान् तान् भोगान् अभुत । शनैश्च तस्य तं विद्याप्रभावं विदित्वा विधिचोदितः स चन्द्रस्वामी तं तापस प्रसाद्य एकदा ययाचे भगवन् ! यदि सत्वं शरणागते मयि ते कृपा जाता, तदेतां विद्यां मे देहि, यस्या अयमीदृशः प्रभावः । इति निर्बन्धात् प्रार्थयमानं तं स तापसः प्रत्यवादोत् भद्र ! एषा विद्या तव असाध्या, असौ अन्तर्जले साध्यते । तत्र चैषा जपतः साधकस्य विमोहाय तथा मायाजालं सृजति, यथा स सिद्धि न लमत। स हि जापकस्तत्र पुनर्जातं बालकमात्मानम् ईक्षते, ततो युवानं कतदार जातात्मजम् । ततः सुहृदयं मे, शत्रुस्य मम इति मिथ्या प्रपश्यति । न च इद जन्म, नापि विद्या- साधने प्रवृत्ति स्मरति यस्तु चतुर्विंशतिवर्ष तथा जपन् जन्म स्वं स्मृत्वा तत्तत् मायाविजृम्भितं विदित्वा तदशो वह्निप्रवेशं कुरुते स एव परमार्थतो जलोत्तीर्णः सिद्धविद्यां पश्यति। एषा च सुशिष्यस्यैव सिध्यति, अस्थानार्पणात् गुरोरपि विनश्यति । मत्- सिधव ते फले सिद्धे किं ते अमुनाग्रहेण । मज सिधिहानौ एषा तदेव विनश्यति। एवं तपस्विनोक्तऽपि स चन्द्रखामो शच्यामि सर्व मा तावदन भगवन् ! चिन्ताभूः, इति तं तापस- ।

·अष्टादशकथा। । मनवीत् । ततः स तापस: तस्मै तो विद्यां दातु प्रतिपदे । प्राधितानुरोधेन किं हि न कुर्वन्ति साधवः। ततो नदीतीर' गत्वा स तापसस्तमब्रवीत् वत्स ! विद्यां जपन् यदा तां मायां इत्यासि, तदा मम विद्यया बोधितो मायाग्निमेव प्रविशेः। अहं हि तवैव जपतो नदीतटे स्थास्यामि तावत्। इत्युक्त्वा शुचि- स्तमाचान्तं शुचिं चन्द्रस्वामिनं तां विद्यामध्यापयामास। तत- खस्मिन् गुरो तोरस्थिते स चन्द्रस्वामौ तं मूद्धा प्रणम्य सरभसं सां नदीमवततार। अवतीर्णश्च तस्थामन्तर्जले तां विद्यां जपन् सहसैव तन्मायया विमोहितो मिथ्या सर्व जन्मवृत्तान्तं विस्मृत्व अन्यस्यां पुरि कस्यापि विप्रस्य पुत्वलेनोत्पन्नः शनकवृद्धिं गतः कतोपनयनोऽधोतविद्यः कृतदारश्च दुःखसुखसन्भिन्नः क्रमात् सजातापत्यः समभवत् । ततश्चात्र पुत्रदारस्नेहासनस्तत्तदा- चरन बद्दरतिः पितृभ्यां बान्धवैश्च सह कियन्तं कालं तस्थौ। इत्य' मिथ्याजन्मान्तरले शमनुभवतस्तस्य कालप्रबोधिनों विद्या कारुणिको गुरुरसी प्रायुत्ता । स चन्द्रस्वामी जन्मान्तरगत: तहिद्याप्रयोगण सद्यः प्रबोधितः आत्मानं तच्च गुरु स्मृत्वा तच्च मायाजालमवेत्य विद्यासाध्यफलमातुम् अग्निप्रवेशाय उद्यतस्तै- निषेधदि हाप्तगुरुबन्धुभिः पर्यवारि । तैश्च बहुधा वार्यमाणो- ऽपि दिव्यसुखलोलुपः स सबान्धवः सज्जितचितं नदीतीरमगात् । तत्रागत्य च वृद्धो पितरो भायां बालापत्यानि च रुदन्ति दृष्ट्वा मोहात् पुनरचिन्तयत् कष्ट अनल' विशतो मे सर्वे इमे स्वजना नियन्ते, न च गुरोस्तहचनं सत्यं वा मृषा जानामि, तत् कि अग्नि प्रविशामि, उत ग्रहम् ? अथवा गुरोस्तहचः कथं मिथ्या तादृशप्रभावशालिन: ? तदग्निमेव प्रविशामि काममिति पO- लोच्य स चन्द्रवामी अग्निमव प्राविशत् । प्रविश्य च अनुभूत- हिमस्पर्णो विस्मितः वङ्गः शान्तभयः तस्मात् नदीतोयात् उत्थाय ·वेतालपञ्चविंशतिः। ! । सरमवाप। तत्रोत्थाय स्थितं तं गुरु दृष्ट्वा पादयोनिपत्य पृच्छन्तं तं अग्नि गत्यान्तं सर्वं वृत्तान्तमवर्णयत्। ततः स गुरुस्तमुवाच वम ! सन्ये खया कश्चिदव अपचारः कृतः, अन्यथा अग्निः कथं ते शीतो जातः ? एतस्या विद्यायाः साधने एतद्धि अदृष्टम् । तदाकर्ण्य स चन्द्रस्वामी प्रावदत् भगवन् ! नात्र कश्चिन्मया- पचारः कृतः स्मर्यते। ततः स तद्गुरुः जिज्ञासुस्तां विद्या न च सा तस्य वा तच्छिष्यस्य आविरभूत्। अथ तो नष्टविद्यो विषयौ ततो जग्मतुः । इति कथामाख्याय वेतालस्तं भूपं पप्रच्छ राजन् ! संशयमेतं से छिन्धि केन हेतुना विहितेऽपि यथोद्दिष्टे कर्मणि विद्या तयोर्नष्टा ? एतदाकर्य स राजा तं वेतालं प्रत्यवोचत् योगेश्वर ! जाने, भवान् मे कालं एवं शिपति, तदपि ते ब्रवीमि। दुष्करेणापि कर्मणेव पुरुषस्य न सिद्धिलच्या, शुद्धेनैव कर्मणा। तत्रास्य मन्दस्य विप्रयून- शितं प्रशेधितमपि यत् विकल्पते स्म, तेनास्य विद्या सिद्धिं न गता, अस्थानदानाच गुरोविनष्टा। इति तस्य नृपस्य वाचं निशस्य स वेतालः पुनः खं निलयं प्रत्यपद्यत। राजाधि चशिथिलयत्वः तमन्वष्टुं धावति स्म । ? । अथ ऊनर्विशक्या। अथ राजा पुनः शिशपावलं गत्वा वेताल स्कन्धे आरोग्य तथैव प्रातिष्ठत, वेतालोऽपि तं गच्छन्त न्यगादीत् राजन् ! अपरां मुहयां कयां ते पाख्यामि शस्ति वक्रोलकं नाम सुरपुरोपमं पुरम् । तस्मिन् सूर्य प्रभो यतान् ।

·। जनविंशकथा। नाम इन्द्रसमः भूपतिरासीत्। य: सौकर्योद्यतया मूर्त्या दत्ता- नन्दो हरिरिव वसुन्धरामिमां समुत्य चिर' भुजे बभार । अस्य च प्रभो: धूमासङ्गेषु अशुपात: शृङ्गार मारसंलाप: हास्थेषु हेम- दण्डाः राष्ट्रषु आसन्। इस्य सर्वसम्पदाधारस्य तस्यैका अनिवृतिरासीत् यदन्तःपुरिकासु स्थितास्वपि पुत्लो नोदपद्यत । अत्रान्तरे ताम्रलियां पुरि धनपालो नाम धनवतामग्नणीमहा- बणिक् प्रतिवमति स्था। तस्य धनवती नाम एका कन्या विद्या- धरोव शापात् सुरलोकाहिच्युता समजनि। तस्यां योवनस्थायां स बणिक पञ्चतामवाप। तदनं सर्व राजसाहाय्यात् तत्गोत्र- जैराक्रान्तम् । ततो हिरण्यक्ती नाम तस्य बणिजो गहिनी अप्रकटस्थितानि रत्नाभरणानि टहोला तया दुहिना धनवल्या सार्क दायादभयात् पल्लाव्य गुश निशि स्टहात् निर्ययौ। सा লবিলম্ব নালালাবন্ধানি মুত্তালিলী জ্বাল पुरात् बहिः प्रायात्। तन सन्तमरो यान्ती विधियोगात् अल- क्षितं शूल्लागारोपितस्थितं चौरम् अंसेन अताड़यत् । स चौरः मम जीवस्त्वदंसानघटनया अधिकपीड़ितः, हा! क्षते क्षार- मतन्ने केन दत्तमित्यभाषत । तत: सा बणिग्बधूः कोऽसीति भयात् पप्रच्छ। ताश चौरः प्रत्युवाच अहं चौर इति सूचितः । अद्यापि शूले स्थितस्यापि पापस्य ने असवः नोत्नासन्ति । यदार्थे ! वहि में कालं का च प्रयासोति। तदाकराव सा बणिकपनो मर्द खोदन तमाह सम । तावच भगवान् श्वेत- भानुः प्राची मुखमुदभासयत्। ततो दिक्षु प्रकाशामु स चौरस्तां बणिकस्तां धनवती दृष्ट्या तां तब्यातरमुवाच आये ! गृणु मे एक प्रार्थनां काञ्चनरावलं ते दापयामि, लमिमां ते सुतां महाँ देहि। किमेतया दत्तया ते इति सखितं वदन्त्या तया अभि- क्षिरी र चौर: गुजरातीत जाति का पता: एमः, पाल्दा ·वेतालपञ्चविंशतिः । । लोकानग्न ते, तदेषा मदाज्ञया कुतश्चित् पुत्वं जनयेत्, स मे क्षेत्रजः पुत्रो भविता । इत्यहमेतां प्रार्थये, तन्मे मातः ! सफल याभीप्सितम् । तदाकण्यं सा बणिग्योषित् लोभात् तथेति प्रतिपद्य कुतोऽपि सलिलमानोय चौरस्य तस्य पाणी सुतेयं में तुभ्यं दत्तेति अपातयत्। अथ स तदुहितरि यथोक्तामाज्ञां दत्त्वा तां बणिग्योषित- मवादीत् गच्छ मातः ! अमुष्थ वटस्य अधःखनित्वा तन्मे रक्षित खर्णसहस्रं गृहाण । गतासोश्च मे देहं युक्त्या दाहयित्वा अस्थीनि तीर्थे निक्षिप्य च ससुता वक्रोलकं पुर व्रज, तत्र सूर्यप्रभे राजनि सौराज्यसुखिते जने निरुपद्रवनिश्चिन्ता यथेच्छ स्थास्यसि। इत्युक्त्वा टषित: तयोपाहृतं जलं पीत्वा शूलव्यथया समुत्क्रान्तजीवितः समभवत्। ततः सा बणिकपत्नी गत्वा तस्मात् वटवृक्षतलात् खणं ग्टहीत्वा ससुता सुगुप्त भर्तुः सुहृदो ग्रहमगात्। तत्र स्थित्वा च युक्त्या तच्चौरकलेवरं दाहयित्वा तदस्थीनि च तीर्थेषु क्षेपयामास । अथान्येद्युगृहीतगुप्ता ससुता प्रयान्ती क्रमेण वक्रोलक पुरमाससाद। तत्र वसुदत्तनान्नो बणिजः सकाशात् ग्टहमेक क्रौत्वा तया धनवत्या मुतया सह तस्मिन्नुवास। तस्मिंश्चावसरे विष्णुस्वामीति कश्चिदुपाध्यायस्तत्र वसति स्म। तस्य मन:स्वामी नाम अतिरूपवान् कश्चिद् विप्रः शिष्योऽभवत्। स विद्याभि- जनसम्पन्नोऽपि यौवनमत्तः तत्रयां हंसावली नाम विलासिनी चकमे । सा च सौवर्णदीनारशतपञ्चकं भाटिम् अन्वहमग्रहीत्। तावन्ति च धनानि अप्राप्य असौ विप्रयुवा नितरां क्षामवपु- श्चिन्ताकुलोऽभवत्। एकदा सा बणिकसुता हयंस्था तादृश क्षामकलेवरमपि अभिरामं तं युवानं दृष्ट्वा तद्रूपेणाकष्टचित्ता भत्तुश्चौरस्य आदेश स्मरन्ती मातरमुवाच अम्ब ! विप्रसुतस्यास्थ ·जनविशकथा। रुपयौवने विश्वस्य नधनामृतवर्षिणी पश्य। एतदाकण्य मा तस्मिन् बद्धभावां तामवेत्य सा बणिकपत्नी व्यचिन्तयत् दुहिना में भर्तुराशया कश्चित् सुतार्थं वरणीयः, तस्मादेष एव किं नाभ्यर्थ्यो ? इत्यालोच्य कामपि चेटौं तमानेतुं व्यसृजत् । सा च चेटी विजने गत्वा तस्मै तत्सन्देश शशंस। स च विजयुवा व्यसनी तदाकण्य तामभाषत यदि हंसावलौहेतोः दीनारशतपञ्चक मह्यं दीयते, तदा एकां यामिनों गच्छामि। इति तेनोक्तया चेव्या आगत्य तथैवोक्ता बणिस्वी तस्या हस्तेन तस्मै तदनं प्राहिणोत् । तदादाय मन:स्वामी तस्या दुहितुरा- वास ययौ। आगत्य च स चकोर इव ज्योत्स्नां तां ददर्श ननन्द च। तया समं सम्भोगलीलया तां रातिं नीत्वा प्रातः सुगुप्त' निर्गत्य यथागतमगात्। सापि बणिक्सुता तस्मात् सगर्भाभूत्। अथ कालेन सा सुलक्षण' पुत्तमसूत। तां मुतोलल्या परितुष्टां समाकां निशि हरः स्वप्न प्रदर्शितवपुरादिदेश हेम- सहस्रेण युक्तम् इमं शिशु रानः सूर्यप्रभस्य हारि नौला मञ्चस्थं कत्ला त्यज। एवं ते क्षेमं भवितेति समादिष्टा हरेण सा बणिकसुता तन्माता च प्रबुध्य अन्योन्यमूचतुः तत्यजतुश्च भगवत्प्रत्ययात् तं राजहार' नौला बालकम् । तावञ्च तमपि सूर्यप्रभं पुत्वचिन्तासमुत्म क नृपं खप्ने भगवान् वृषध्वजस्तथैव समादिशत् राजन् ! उत्तिष्ठ सिंहवारि सकाञ्चनो बालकः तिष्ठति केनापि स्थापितोऽतिसुलक्षणः मञ्चस्थितः। ग्राहाण। इति शम्भुनादिष्टः स राजा प्रात: प्रबुध्य तथैव हास्यैः प्रविश्य विज्ञप्तः खग नियंयो। दृष्ट्वा सिंहहार सहमचय मञ्चख शिशु रिखावध्वानाङ्गपाणिपादं शुभाततिं शम्भना दत्तोऽयं समुचितः पुत्र इति सानन्दं ब्रुवन् स्वयं बाभ्यां ·वेतालपञ्चविंशतिः। गृहीत्वा अन्तःपुर विवेश। महोत्सव कल्वा च हादशेऽहनि पुत्रं नाना चन्द्रप्रभमकरोत् । इत्य स राजपुत्रश्चन्द्रप्रमः क्रमेण वपुषेव गुणोधेनापि आश्रितानन्ददायिना सर्वान् समनु- रञ्जयन् शनैयुवा सन् शौर्यौदार्यश्रुतादिभिरावर्जितप्रकृति- मण्डलः पृथिवीभारवहनक्षमः समजायत । अथ सूर्यप्रभः पिता तादृशं तं दृष्ट्वा राज्ये अभिषिच्चैव वृद्धो वाराणसौं ययौ। ततश्च तस्मिन् नयशालिनि तनये पृथ्वौं शासति स राजा तत्र वाराणस्यां तोव्रतपसा तनुमजहात्। ततः स धार्मिको नरपतिः चन्द्रप्रभ: पिटनिधनं श्रुत्वा अनुशोच्च कतक्रियः सर्वान् सचिवान् अभ्यधात् तातस्य केनापि नाह- मतृणो भवितु क्षमः, तथापि स्वहस्तेन अस्य एकां निष्क तिं ददामि, गङ्गायामस्य अस्थोनि नौवा क्षिपामि, गयाञ्च गत्वा सर्वपिल्टभ्यः पिण्ड ददामि। एतत्प्रसङ्गेन च मे तीर्थयात्रा भविष्यति । इत्युक्तवन्तं राजानं मन्त्रिणो व्यजिज्ञपन् देव न तावदिदं ते कर्तुं युक्त राज्यं हि बहुच्छिद्रं पित्रुवपक्रिया च ते पुरोहितेनापि सम्पद्यते। खधर्मपालनात् तीर्थयात्रा न ते साधीयसी, बहुपापं व पान्थत्वं नित्यगुप्तः पार्थिवश्व क ? इति मन्त्रिणां वच: समाकर्ण्य चन्द्रप्रभोऽब्रवीत् अलं विकल्पेन, पित्वर्थे अवश्यमेव मया गन्तव्यम्। तीर्थानि च मया गन्तव्यानि यावत् अहं शक्नोमि पश्चात् क्षणविनश्वरे शरीर को वेत्ति किं भावि, यावदहमागच्छामि तावत् युष्माभिः राज्य रक्ष्यमिति । इत्य' राज्ञो निश्चय श्रुत्वा मन्त्रिणस्तूष्णीमासन्। ततः स भूपति: सर्व प्रयाणसञ्चार सज्ज चक्र । अथ शुभेऽहनि स राजा स्नातो हुताग्निः ब्राह्मणानचयित्वा सज्जितं रथमास्थाय प्रयतः शान्तवेगः सामन्तान् राजपुत्रान् पौरजानपदानपि आसीमान्तानुयायिनः सन्निव सम्भाय च ब्राह्मणैर्वाहनारूढ़ेः --- । ।

·जनविंशकथा। । युरोहितेन च सह प्रतस्थे। गच्छंश्च पथि विचित्रदेशभाषादि- विलोकनविनोदित: क्रमात् बहन् देशान् क्रामन् जाह्नवौं प्राप। ददर्श च तां जलकल्लोलपङ्क्तिभिः जीवानां त्रिदिवारोह- सोपानपद्धति सृजतीमिव हिमवत्प्रभवां गौरौं प्रतीर्थया शम्भोः कोड़या कतकेशग्रहां देवर्षिगणवन्दिताम्। ततश्च राजा रथा- दवका यथाविधि सतस्नानविधिः पितुः सूर्यप्रभस्य अस्थीनि गहराम्भसि निचिक्षेप। तत्र च यथाविधि दानानि दत्त्वा कृत- खाडो रथमारुह्य प्रस्थितः क्रमेण प्रयागं तीर्थमवाप । तत्र चोपोष्ण वतनानो श्राद्धदानादिकञ्च यथाविधि कल्ला वाराणसी जगाम। तस्याञ्च नौणि दिनानि उपोष वृषभध्वजमर्चयित्वा गयां प्रति प्रययौ। क्रमेण नानाविधानि वनानि गिरीन् नदी- श्वातिक्रम्य मयाशिरः प्राप। तत्र विधिवत् भूरिदक्षिणं श्राद्धं विधाय गयाकूप पिण्डं ददतोऽस्य पिण्डमादातुं त्रयो मानुष- पाणयः समुत्तस्थुः। तदवलोक्य स राजा विभ्रान्तः किमेत- दिति विमूढ़मति: कस्मिन् पाणी पिण्ड क्षिपामोति निजान् ब्राह्मणानुवाच देव । अयं तावदेकचौरस्य पाणिनिश्चितं यस्मिन् लोहमयः शॉट श्यते, द्वितीयच करोऽय ब्राह्मणस्य, यतो धृतपवित्रो दृश्यते, रतीयश्चायं पाणिमहाराजस्य साङ्गुलीयः सुलक्षणो विभाव्यते। तब विडो वयं काय पिण्डो निच्चेप्यः, किमिदं भवेदिति। इति तैहिजैरुतो राजा निश्चय कर्तु नाशकत्। इति विचित्रां कथामाख्याय वेतालः स्कन्धस्थित एव पप्रच्छ राजन् ! कस्मिन् हस्ते स पिण्डो देय इति संशयं विन्धि, स्ायतां वया प्रासान: समय इति । राजाब्रवीत् वेताल! यतोऽसौ राजा चन्द्रप्रमः क्षेत्रजः चौरस्वैव पुनः, नान्ययोः, तस्मात् चौरहस्ते एव स पिण्डो देयः। विप्रस्थ जनकस्यापि स पुत्रो न भवितुमईति, तेन हि धनेन एकां !

·वेतालपञ्चविंशतिः। रजनीम् आत्मा विक्रीतः। राज्ञः सूर्यप्रभस्यापि संस्कारदान वईनादिभिः भसौ पुत्वो भवेत्। यदि तत्कृते मञ्चस्थस्थास्य वर्णसञ्चयो न प्राप्येत। राजा सूर्यप्रभो न्यस्तधनेनास्य वई- नादिकमकरोत्। तन्माता यस्य हस्त समर्पिता, यस्था- जया राजस्तस्य चन्द्रप्रभस्य जननं, यस्य च तत् निखिल धनं तन्मात्रा समासादितं, तेनैव विप्रसुतात् वीज क्रोतं, तस्यैव चौरस्य स क्षेत्रजः पुत्रः, तस्मात् तस्यैव ते पिण्डो देय इति मे मतिः। इत्याकण्यं स वेतालः पुनर- लक्षित: नृपस्कन्धात् तमेव शिंशपातरुमाश्रयत्। राजापि तथैव निश्चलनतिजस्तमन्वसरत् । अथ विंशकथा। ततः स राजा शिंशपान्तिकं गत्वा पुनस्त वेतालं स्कन्यो आरोग्य मौनी तथैव चचाल । वेतालोऽपि स्कन्धवर्ती त मौनि- नमवलोक्य प्रोवाच । राजन् ! कस्तेऽयं निर्बन्धः, यह गच्छ, रात्रिसुखं सेवख, कुभिक्षोस्तस्यान्तिक मां नेतुन ते युक्त, आग्रहातिशयश्चेत् तव, तदा पुनरिमां कथामाख्यामि शृसु । अस्ति चित्रकूटं नाम नगरम्। तत्रासीत् प्रणयिचक्षुषाम- मृतासारवर्षी राजशिरोमणिश्चन्द्रालोको नाम। विद्वांसः ये शौर्यकरिणः पालानं दानस्योत्पत्तिनिकेसनं रूपस्य च विलास- भवनं वदन्ति स्म । सर्वसम्पत्यूर्णस्यापि तस्य सट्टौं भार्याम- प्राप्तवतस्तस्य हृदि महानुहगः समभकब् । एकदासी राजा उद्देमविनोदाय अम्बोयसनिकपरिवतो ·विशकथा। १०१ मुगयाथै महाटवौं जगाम। तत्र निरन्तरैः शरैः वराहवृन्दानि वामलानि तमांसीव रविः करैः भिन्दन् समरटुर्मदान् सिंहान् शरशय्यासु शाययन् शरभांश्च पर्वतोपमान् कुलिशकर्कशप्रास- पाते: पातयन् विचचार। इत्य मृगानन्विष्थन् तीव्रपाणि प्रहा- रेण वाजिनं भृशं ताड़यामास । स च वाजो कशाघातेन पाणि- धतिन च गाढ़ ताड़ितो विषमं समचागणयन् क्षणात् वाताधिक- जनन तं भूपं वनान्तर नयन् दश योजनानि अतिक्रमयामास । इत्य वाहे चलिते राजा दिमोहमुपेत्य नमन् वान्तः पारात् एक विपुलं सरो ददर्श। तन गला च तुरगं विपयाणं कला स्नात- पोतं तरच्छायासु कतिपयान् यवमान् ती दत्त्वा च खयं कृत- स्वानः सलिलं पिबन् विगतमो रम्येषु तत्तत्प्रदेशेषु दृष्टिं निक्षिपन् एकस्मिन् अशोकतरोरवस्तात् कामपि आमुक्तमुष्या- भरणां वकालांशुकशोभिनौं बद्धमुग्धजटाजूटसविशेषमनोरमां सखीहितोयाम् आश्चर्यरूपां मुनिकन्यां ददर्श। चिन्तयामास च कामशराहतः, केयम् ? किंखित् सावित्री सरसौषु स्नातुमा- गता ? आहोखित् खामिविभ्रष्टा गौरी पुनस्तपः कत्तुं प्रवृत्ता ? किंवा दिवातनों कान्तिं प्रेप्सुम् इन्दोः श्रियं धृतव्रताम् ? तदनामुपसृत्य वार्तामुपलप्से इत्यालोच्य शनैस्तस्याः समोप- माययो। सापि तमायान्तं दृष्ट्वा तद्रूपेण समाकष्टचित्ता प्रारब्ध- पुष्पस्रक्सनहस्ता व्यचिन्तयत् कोऽयमोहक् अस्मिबरण्य, विद्याधरः कोऽपि वा, चरितार्थ ममाद्य दृशी, इत्यं वितक्य बपया तिर्यक् पश्यन्ती उत्थाय सोरुस्तम्भापि गन्नु प्रावति । अथ राजा तामुपेत्यानवीत् सुन्दरि! प्रथमदृष्टस्य दर्शनमात्रा- र्थिम: दूरामतस्य जनस्य स्वागतादिकमास्तां कोऽयमाश्रमिधर्म: यदेतस्मात् पलाय्यते। इति तेन राज्ञाभिहिते विचचणा तदीया सखी तन राजानमुपवेश्य अतिथिसक्रियामबरोत्। अथ ।

·१०२ वेतालपञ्चविंशतिः। ? ? राजा तां सविनयमप्राक्षौत् भद्र ! अनया तव सख्या कः पुण्य- वान् वंशः अलंक्रियते ? कानि वास्याः कर्णरसायनानि नामा- क्षराणि ? कथं वा अनया कुसुमसुकुमारमिदं वपुः ईदृशे वयसि तापस्या वृत्त्या विजने कदर्थीक्रियते ? एतत् राजवचनमाकण्य सखी से प्रत्यभाषत महाभाग! एषा महर्षेः कण्वस्यः कन्यका मेनकासम्भवा आश्रम एव वड़िता इन्दौवरप्रभा नाम । अस्मिन् सरसि पितुरनुजया स्नातुमागता। इतो नातिदूरे अस्याः पितु- राश्रमः । इत्यभिहितो राजा सम्प्रहृष्टः तुरङ्गममारुह्य तां कन्यां याचितुं महर्षेः कण्वस्याश्रममगात्, प्राविशञ्च विनीत- वेशस्तमाश्रमं बहिःस्थापितवाहः । प्रविश्य च राजा जटावल्कल- धरैः पादपैरिव तापसः परिवृतं तेजसा चन्द्रमिव आह्वादिन सम् ऋषि कण्खमद्राक्षीत्। दृष्ट्ये वोपल्य तं पादयोर्ववन्दे। सो. ऽपि ज्ञानी मुनिः कृतातिथ्य विश्रान्तं तमभाषत वत्स ! चन्द्रा- लोक ! शृणु यदहं वच्मि ते हितम्। संसारेऽस्मिन् प्राणिनां मृत्युभयं यादृक् तदहं जानामि । तत् निरर्थकं कथमिमान् मृगादीन् हंसि ? भीतरक्षार्थमेव धाना क्षत्रस्य शस्त्रं सृष्टं, तत् धर्मेण प्रजा रक्ष, कण्टकान् समुन्मूलय। हस्यश्खादिभिः साधने: चलां लक्ष्मी साधयितुं यतख, राज्यसुख भुव, दान देहि, दिक्षु यशांसि विकिर, कतान्तक्रीड़ितं मृगयाव्यसन परित्यज यत्र हन्तुहन्यमानस्य च तुल्यप्रमादितास्ति, तेन बङ्घनर्थेन अनेन व्यापारण किम् ? पाण्डो पस्य वृत्तं वया किं न श्रुतम् ? एतदाकणं मुनिवचन कार्यज्ञो नृपः सम- भिनन्ध प्रत्यभाषत भगवन् ! अनुशिष्टोऽस्मि, महान् अनुग्रहो मे कतः अनेन अनुशासनेन। अद्य प्रभृति मृगयानिवृत्तो- ऽभव', प्राणिनो निर्भयाः सन्तु । तदाकण्यं मुनिरब्रवीत् तुष्टोऽस्मि तवामुना प्राणिष्वभयदानेन, तदीप्सितं वर वृणीष्व ·विशकया। 1 इति। ततः स कालज्ञो नृपतिरब्रवीत् भगवन् ! प्रसन्नोऽसि चेत्, मुतामिन्दीवरप्रभां मह्यं देहि । इत्यथितः स मुनिस्तस्मै सातागतां तामप्सरःसम्भवां कन्यां प्रददी। ततः सतविवाहः मङ्गलालङ्कत: तां मुनिपत्नीकृतप्रसाधनाम् उहाष्पैस्तापसैरानि- जाश्रमात् कतानुयानां तामिन्दोवरप्रभा भाउमादाय वाजि- नमारुह्य राजधानी प्रतस्थे। एतस्मिन्नन्तरे दूराध्वगमनलान्तं तं नृपं वीक्ष्य भगवान् सहस्ररश्मिः खिन्न इव अस्ताचलशिरसि समुपाविशत्। ददृशे च राताभिसारिका मृगनेत्रा क्रमादुद्रितमन्मथा ध्वान्तनील- पटप्रावता। तस्मिंश्चावसरे राजा जलाशयतीरवर्तिनं शाखा- पल्लवसंचनशाहलण्यामलस्थलम् अखत्यपादपं दृष्ट्वा इह रात्रि वसामि इति मनसि अकरोत्। ततस्तुरगादवतीर्य तस्मै वाजिने रणोदकं दत्त्वा वाग्यास्तस्याः सलिलानि पीत्वा प्रियया सह विशनाम । तत्कालञ्च शशलाञ्छन: सराग: तिमिरां- शुकहारी समाक्राम्य प्राच्या मुख' चुचुम्बे चन्द्रकिरणैः समाश्लिष्य प्रसाधिता वोतमानावकाशाः शेषाच दिशो विरेजुः। अना- न्तरे लतागुल्मविवरप्रसतैरैन्दवै: रत्नदीपाभैः करैस्तरमूले अवभासिते स राजा तामिन्दीवरप्रभा नवसङ्गमरसोल्लासामा- निष्य सुरतोत्सव सिषेवे। विस्रंसयामास च तस्यास्त्रपामिव नोवीम् । खण्डयामास च दशनैस्तस्या मुग्धभावमिवाधरम् । रचयामास च यौवनदिपकुम्भयोः तस्याः कुचयोः सत्ननव- नक्षत्रमाला इव नखक्षतानि । चुचुम्ब च मुहुः सर्वतो लावण्या- मृतनिस्यन्दमिव पिजन् मुखं कपोलौ नयने च। इत्य इत्यं तया सह निधुवनक्रीड़या तत्र तां निशा क्षणमिवानयत्। अथ प्रातः समुत्थाय तसाध्यविधिः स्वसैन्यानुसन्धानाय तया कान्तया सह प्रयातुमुत्सुकोऽभवत् । तावञ्च रजन्यां ·वेतालपञ्चविंशतिः। । विलुप्तकमलिनीशोभं भियेव अस्ताचलकुहरप्रलीनं ध्वस्ततेजस' मिशापतिं हन्तुकाम इव क्रोधादाताम्नतररोचिषि प्रसारितकरै- रुत्क्षिप्तचन्द्रमण्डले विवस्खति अकस्मात् विद्युत्पिशङ्गजट: कज्जलश्यामलः कालमेघ इव कशित् अन्तमालालतोत्तंसः केशयज्ञोपवीतो ब्रह्मराक्षस: नरशिरोमांसं खादन् कपालेन शोणितं पिबंश्च समाजगार। स अट्टहासं विमुच्च क्रुधा अग्नि वमन्निव दंष्ट्राकरालो राजानं तं निर्भत्सन्नब्रवीत् पाप ! ज्वाला- मुख नाम मां ब्रह्मराक्षसं विद्धि ! ' एष चाखत्यो मे निवासः देवैरपि न लङ्घयते। सोऽयं बया स्त्रिया सह समाक्रम्य परि- भुक्तः, सदविनयमिदानों भुक्ष, दुराचार ! एषोऽहं कामोप- हतचेतसः ते हृदयमुत्पाव्य मोक्षा शोणितञ्च पास्यामि । तदा- कण्यं तञ्च घोर राक्षसमबध्यमवेक्ष्य दृष्ट्वा च कान्ता भय- विह्वलां, भयात् राजा सविनयमपादीत् अजानता मया ते अप- राद्ध तत् क्षमस्त्र, तवाश्रमेऽहमतिथिस्त्वां शरण' गतः । दास्यामि च ते ईप्सितं पुरुष पशम्। येन ते तिर्भविता, तत् प्रसौद क्रोधं परिहर इति राज्ञो वचनमाकण्यं स ब्रह्म- राक्षस: शान्तकोप: अस्तु को दोष इति विविच्च प्रत्यभाषत राजन् ! य: सप्तवर्षीयः महासत्त्वः विवेकवान् ब्राह्मणपुत्रः खेच्छया त्वदर्थमात्मानं दद्यात्, यञ्च हन्यमान तन्माता हस्तयोः तत्पिता च पादयोः सुदृढ़ महीतले सन्निवेश्य अवष्टभाति, सप्तदिनाभ्यन्तरे तादृशं पुरुष स्वयं खड्गप्रहारेण मह्यमुपहारी- करोषि चेत् तदा ते इमं न्यकार' क्षमिष्ये, अन्यथा त्वां सपरि- दुई सद्यो नाशयिष्यामि। शुत्वैतत् स राजा भयात् तथेति अतिपदे। सोऽपि ब्रह्मराक्षस: तत्क्षणात् तिरोबभूवे । अथ राजा चन्द्रालोकस्तया इन्दीवरप्रभया सह इयारूढ़ सुदुर्मना इतस्ततः सैन्यानि विचिन्वन् प्रायात् । अहो ! अहं ·विंशकथा। १०५ " मृगयया मदनेन च विमोहितः अकाण्डे पाण्डुरिव विनाश गतः, अस्य रक्षस: तादृशः उपहारः कुलो लभ्यते ? तदिदानी निजमेव नगर यामि, पश्यामि किं भावि। इति ध्यायन् सः समन्तात् अन्विष्यन् स्वसैन्यं खनगर चित्रकूटञ्च प्राप। अनुरूपभा-लाभेन परितुष्टाभिः प्रमतिभि: महोत्सवे विहिते- ऽपि अन्तर्गतविषादस्य तस्य दुःखदुःखेनैव दिनशेषो व्यपगमत्। द्वितीयेऽहनि स रहसि मन्त्रिभ्यः तं सर्वं वृत्तान्तमाचचक्षे। तेषाञ्चकः सुमतिमन्त्री प्रत्यब्रवीत् देव! विषादस्ते माभूत, अहमन्विथन् तादृशमुपहारमानेष्यामि, विचित्रा हि मेदिनी। एवं राजानमाश्खास्य स मन्त्री सौवर्णी शिशप्रतिमामकरोत् । यः सप्तवर्षदेशीयः विप्रयुत्तः सत्त्ववान् आत्मानौं मातापित्रो- रनुज्ञया ब्रह्मरक्षस: उपहाराय प्रयच्छति, यश्च हन्यमानस्ताभ्यां मातापित्टभ्यां हस्तपादे प्रग्टह्यते, राजा तस्पिनोरुप- कारार्थं ग्रामशतसहितां रत्नयुक्तामिमां सौवर्णी प्रतिमां तस्मै दास्यति। इति तां शिशुप्रतिकतिं वामयन् स मन्त्री अजखं पटहोद्घोषणमकारयत्। एतदाकण्य एकस्मिनग्रहारे कश्चित् हिजशिशुः सप्तवर्ष- देशीयोऽपि अतिधोरः अद्भुताकति: बाल्येऽपि सदा परहिते रतः प्रजानां पुण्यपरिपाक व मूर्तिमान् उद्घोषकान् प्रोवाच भद्राः ! युष्मदर्थे अहमात्मानं ददामि, तिष्ठत, पितरौ बोधयित्वा द्रुतमा- मच्छामि। इति तानभिधाय तैश्चावुमतः स बालः एहं गत्वा रविवाञ्जलिः पितरावब्रवीत् अब ! तात! मह सर्वसत्त्वार्थ एत विनश्वर देह ददामि, तमामनुजानीतं, इमाञ्च राजदत्तां हमरवमयौं ग्रामशतान्वितां आत्मप्रतिवति टहीत्वा वां वित- रामि, एव सति मम युष्मदाढण्य परार्थश्च सिध्यति । युवाञ्च चिरमदरिद्वौ बहन् पुचानवाप्साथः । इति वादिनं त सहसा ।

·वैतालपञ्चविंशतिः। । तो पितरौ अवोचतां पुत्ल ! किमेतद् भाषसे ? वातन कि क्षुभितोऽसि, किंवा ग्रहग्रहीतोसि अन्यथा कथमेवं प्रलपसि । को हि अर्थैः शिशुं घातयेत् । कश्च शिशु: देहं दद्यात् । एतत् पित्रो- वचः श्रुत्वा स बालः पुनरुवाच नाहं बुद्धिमोहात् ब्रवीमि, शृणुतं मे अर्थवत् वचनम् । अवायाशुचिपूर्ण जुगुप्सितं दुःखक्षेत्नं शरीर- मिदम् अचिरात् विनाशि, तदेतेन अत्यसारेण यदि किञ्चित् मुक्तमुपायंते, तदेव अस्मिन् संसार सारमिति बुधैरुच्यते सर्वभूतोपकारादन्यत् किमस्ति सुकृतम् ? तत्रापि पिनोभक्ति- श्वेत् साध्यते तदा देहादन्यत् किमिव अधिकं सम्पत्स्यते ? इत्येवं धौरवचनैः सुदृढ़निश्चयः स शिशुः शोचन्तौ पितरौ खमनीषितमङ्गोकारयामास । गत्वा च राजभृत्येभ्यः तां हिर- ण्मयौं शतग्रामशासनसहितां आनीय ताभ्यां पितृभ्यां प्रददौ । अथ तान् राजभृत्यानग्रतः कृत्वा स बालकः पिटभ्याम- न्वितः चित्रकूटं नगर प्रति प्रायात् । तत्र प्राप्तं अखण्डित- तेजसं तं बालक रक्षारत्नमिव दृष्ट्वा नृपतिः भृशननन्द, तञ्च रचितमाल्यविलेपनं गजपृष्ठमारोप्य सपिटक तत् ब्रह्मरक्षस: सदनं निनाय तत्र तस्यावस्थस्य पार्वतः मण्डलमालिख्य पुरोहितेन कृतपूजेन वह्नी हुते स ब्रह्मराक्षस: मुक्ताट्टहास: स्वाध्यायौं पठन् घूर्णन रत्तासवक्षोवः मुहुः श्वसन् जृम्भमाण: मेवैज्वलन् दिश: देहच्छायया अन्धकारिताः कुर्वन् ज्वालामुखो महारौद्रदर्शनः प्रादुरभूत्। तं दृष्ट्वा विनीत: प्राब्रवीत् भगवन् ! अयं तव अभिमतो नरोपहारः समानीतः, अद्य स सम्ममो दिवसस्त प्रतिज्ञायाः। तत् प्रसोद गृहाण इममुपहारं यथाविधि। इति राज्ञार्थितः स ब्रह्मराक्षस: जिह्वया मुक्कणी लिहन् तमुपहारभूतं विप्रसुतमवलोकयामास । क्षये च तस्मिन् स बालो महासत्त्वो दृष्टो व्यचिन्तयत् अनेन खदेहदानेन यन्मया - ततो राजा ·विंशकथा। सुकृतम् अर्जितं तेन में स्वर्गो वा निरुपक्रियो मोक्षो माभूत, जन्मनि जन्मनि मे परार्थो देहो भूयात्। इति तस्मिन् चिन्तय- त्येव क्षणात् पुष्पवृष्टिमुचां देवानां विमानैः नभस्तलमापूर्यत । अथ तस्य ब्रह्मरक्षसः पुरतः स्थापितं तं बालं माता करयोः पिता चरणयोरग्रहीत्। ततो यावत् खङ्गमावष्थ राजा त जिघांसति तावत् स शिशुस्तथा जहास यथा सब्रह्मराक्षसास्त सर्वे व खं कर्म त्यत्वा तन्मुखप्रेक्षिण: कताञ्जलयः प्रवाश्चा- भवन् । इति विचित्रां कथामाख्याय स वेतालस्त पुनरब्रवीत् राजन् ! तेन बालकेन तादृशे तस्मिन् प्राणान्तसमये यत् हसितं तस्य को हेतुः ? महदत्र कौतुकं मम यदि न वक्षासि जान ब्रपि, तदा ते मूर्खा दशधा विदलिष्यति । एतदाकण्यं स राजा तं प्रत्यभाषत शृणु तस्य शिशोसेि अभिप्रायम् । यो हि दुर्बलो जन्तुः भये प्रत्युपस्थिते प्राणार्थं मातर पितर' तदभावे राजानं बाणार्थं विधात्रा निर्मितम् एषाञ्चालामे देवतामा- क्रन्दति, तस्य एकोऽपि एतेषु आश्रयो भवेत्, अस्य तु सर्वमेव अन्यथा जातम् । पिटभ्यां हस्तपाद रुद्ध तयोरर्थटष्णया। राजा च आत्मानं नातु स्वयं हन्तुमुद्यतः। ब्रह्मरक्षः दैवत- मपि तस्य भक्षणार्थमुपस्थितम् । अध्रुवस्य अन्तविरसस्य प्राधि- व्याधियुक्तस्य देहस्यार्थे विमूढ़ानामोहक विडम्बनं यत्र ब्रह्म- विष्णुरुद्रादयोऽपि अवश्यं विनाशिनः तत्रैषाम् ईदृशानां शरीर- स्थैर्यवासना कापि ? एतत् मोहवैचित्रामेषां दृष्ट्वा वाञ्छितं सिद्धञ्च मला आश्चर्यहर्षोदयात् स विजशिशुज हास। इति राजवचनमाकय स वेतालः तस्य स्कन्धात् भूयोऽपि स्वक निलयमाससाद। राजापि दृढ़सझल्पस्तमनुययो। अम्भो- निधीनामिव सतां हृदयमक्षोभ्यं हि ।

·अथ एकविंशकथा । अथ राजा पुनः शिंशपामूलगत्वा तं वेताल स्कन्धेनादाय सत्वरं प्रतस्थे। तञ्च प्रस्थितं दृष्ट्वा स्कन्धवर्ती स वेताल: प्राब- वीत् राजन् ! उगाढ़कन्दमिका कथां शृणु कथयामि । अस्ति अमरावतीव पुरा सुकृतिनां दिवश्चातानां कृते धात्रा विहिता विशाला नाम पुरी। तस्यामासोत् सञ्चक्रनन्दनः श्रीमान् आक्रान्तबलिराजक: पद्मनाभ इति विश्रुतो नृपतिः । तस्मिंश्च राजनि तस्यां नगऱ्या महाबणिक् अर्थदत्तो नाम धन- विजित-धनपतिः प्रतिवसति स्म । तस्य अनङ्गमञ्जरीति एका सुता उदपद्यत। यया सुरसुन्दरीप्रतिकतिर्धात्रा दर्शिता। तेन बणिजा ताम्रलिप्ति-निवासिने मणिवर्म-नाम्न बणिजे सुता सा प्रदत्ता। एकापत्यतया चातिवत्सलः स बणिक् तां भर्तुयुक्तां कन्यामनङ्गमञ्जरौं न तत्याज। स तु मणिवर्मा रोगिणः कटुतिक्तमौषधमिव तस्या अनङ्गमञ्जाः देथो बभूव । भर्तुस्तु तस्य सा सुन्दरी जीवितादपि कपणस्य सुचिरसञ्चिता समृद्धि- रिव प्रियतराभूत्। एकदासौ मणिवर्मा उत्कण्ठया पिनोरन्तिकगमनाय ताम्र- लिप्ति प्रातिष्ठत । सतो दिनेषु गच्छत्सु तीक्ष्णसूयांशसायकैः प्रोषितानां निरुद्धमार्गः निदाघकालः समुपस्थितः । वसन्त- विरहात् ककुभा मुखनिःश्वासा इव मल्लिकापाटलामोदमेटुरा मरुतो वान्ति स्म । पवनोद्भूता रेणराजयः ततया भुवा धना- गमायेव गगन प्रहिता दूत्य इव समुत्पतः। दिवसा अपि कठोरातपतापिता आकाङ क्षिततरच्छायाः पथिका इव चिरेण ·एकविंशकथा। १०८ यान्ति स्म। निशा च चन्द्रांशुपाण्डुरच्छायाः गाढ़ाश्लेषसुखप्रद हेमन्तं विना अतिदुर्बलतां ययुः। एतस्मिन् समये चन्दनानु- लिप्ताङ्गो परिहिततनुवसना स्वग्टहवातायनस्थिता अनङ्गमञ्जरी कमपि आप्तेन सुहृदा सहितं भव्यं युवानं रतिप्राप्तये सञ्चरन्तं नवोत्पन्नं स्मरमिव कमलाकर-नामानं राजपुरोहितसुतं ददर्श। सोऽपि कमलाकरः इन्दोरिव मूर्तिमुपरिस्थितां तां कान्तां दृष्ट्या सानन्दः कुमुदाकरतामभजत। तदा तयो£नोरन्योन्यावलोकन स्मरस्य गुरोरनुज्ञया अचूर्ण मनःसंवलनमभूत्। इत्थं तां दृष्ट्वैव स कमलाकरः सद्यो मदनाविष्टः सुहृदा तेन कथञ्चित् खं भवन- मनीयत। सा चानङ्गमञ्जरी तथैव मन्मथमोहिता संख्या मुखात् तन्नामधामनी श्रुत्वा तयैव सह शनै: वासकं विवेश । तत्र तं कान्तं सञ्चिन्तयन्तो कामज्वरातुरा शयनोये केवल लुठन्ती किमपि नापश्यत् नाग्यशृणोत् । इत्य गतेषु हितेषु दिनेषु सत्रपा सभया विरहेण कृश- पाण्डुरा दुष्पापप्रियसम्भोगनिरास्था नक्तमेकदा गवाक्षप्रेरित- करेणेन्दुना आकष्टेव सुप्त परिजने निर्गत्य मरणनिश्चया स्व- गृहोद्यानवापी तरुतलवर्तिनीमगात्। तत्र पित्रा कृतप्रतिष्ठां कुलदेवतां चण्डी समुपेत्य प्रणम्य स्तुत्वा च व्यजिज्ञपत् देवि ! अस्मिन् जन्मनि चेत् न मया कमलाकरः पतिः प्राप्तः, तदा अन्यस्मिन् जन्मनि स मम पतिर्भूयादिति प्रार्थ तस्या देव्याः भुरत: अशोकपादप खोत्तरीयेण पाशं विरचयामास । तावञ्च तस्याः सा आता सखो प्रबुध्य वासके तामदृष्ट्वा चिन्वतौ दैवात् तटुयानमगात्। तत्र चागत्य तां गले पाशं योजयन्तौं दृष्ट्वा मा मा इत्युका प्रधाव्यैव तस्यास्त पाशमच्छिनत् । सापि तां इतपाशां निजा सखों प्राप्तां दृष्ट्वा अतिदुःखिता भूमौ पपात । ततश्च सख्या तया समाश्वासिता पुष्टा च दुःखहेतु समुत्थाय NE १० ·वैतालपञ्चविंशतिः। ! । ! तामकथयत् सखि मालति! दुर्लभ तस्मिन् प्रियसङ्गम पित्रादि- परतन्त्राया मे मरणात् परं सुखं नास्ति । इति ब्रुवाणा भृशमन- शराग्निज्वलिता नैराश्यनिश्चयवती मोहं जगाम। हा कष्टं स्मरस्य शासनं तथा दुर्लङ्घा यथा इयमेतां दशां नीता इति विल- पन्ती सा मालती सखी तां शौताम्बुपवनादिभिः शनैराश्खासया- मास । चकार चास्था: तापोपशान्तये नलिनोदलैः शय्याम् । ददौ हृदये तुहिनशीतल हारम् । ततः सा अनङ्गमञ्जरी लब्धसंज्ञा शनै: तां सखीम् उहाष्यां प्रोवाच सखि ! हारादिभिः नायं मे अन्तर्दाहः प्रशाम्यति । यदि मां जीवितामिच्छसि तदा सुयुक्त्या तेन कान्तेन मां योजय। एवं वादिनों तां स्नेहार्दा मालतो प्राब्रवीत् सखि ! प्रायेणाद्य निशा गता, तत् प्रातरेव इह तं ते प्रियतमं सङ्केतेन आनेष्यामि। तस्मादालम्बा तिमधुना ख निवेशनं गच्छ । इत्युक्तवत्यै सख्यै सानङ्गमञ्जरी तुष्टा कण्डादा- कष्य हारं पारितोषिकं दत्तवती। गच्छाव इदानों स्वग्टह, ततः प्रातः कार्यसिद्धये गन्तव्यं त्वया इति तां सखीमुपदिश्य सा खमावासं प्राविशत्। अथ प्रातः स मालतिका केनाप्यनुपलक्षिता तस्य कमला- करस्य भवनं चिन्वतो गत्वा तत्रोद्यानतरुमूले चन्दनापद्मिनी- दलशय्यायां स्थितम् एकन रहस्यविदा सहृदा कादलौदलबीज- नैरावास्यमानं कामाग्निना दंदह्यमानं तं कमलाकरमद्राक्षीत् । सा तु मम सख्या विना एतस्य इदृशौ कामावस्था स्यात् न वेति बेदितु प्रच्छन्ना विनिश्चयं तस्थौ। तावत् सुहृत् स कमलाकर- मवादोन मित्र ! क्षणमत्र मनोरमे उद्याने दत्तदृष्टिरन्तःकरणं विनोदय, मा भृशं व्याकुलतां गमः। तदाकण्य स सुहृदं तं जमाद मम अनङ्गमञ्जया मनो हृतं तदिदं मदीये शरीर एव नास्ति कुतो विनोदयामि । स्मरणाहं शून्यहृदयो बाणतणो- ·एकविंशकथा। तोऽस्मि, तत् यथा तां मनश्चौरौं प्राप्नोमि तथोपायं विधत्व । इति तेनोक्त सा मालती नि:शशा सम्प्रहृष्टा समुपेत्य आत्मानं प्रदयं तमुवाच सुभग ! अनङ्गमञ्जा तवान्तिकं प्रहितास्मि, निसृष्टाहं ते सन्देशं ब्रवीमि। क एष शिष्टधर्मः, यत् हठात् हृदयं प्रविश्य मुग्धाया मन: मुषिला गम्यते । चित्रमिद तथापि वामदृशा तया अधुना मनोहराय तुभ्यं देहोऽपि प्राणैः सह दातुमिष्यते। सा हि सन्तप्तान् दिवानिशं हदि ज्वलितस्य कामाम्नेधूमानिव नि:श्वासान् विमुञ्चति, मुहुश्चास्याः साञ्जना वाष्यविन्दवः वदनाम्भोजसौरभलुब्धा मधुकराः इव सम्पतन्ति । सद् यदीच्छसि तत् उभयोः शिवं वच्मि । इति मालत्या तथोक्तः कमलाकरः प्रोवाच भद्र! तवेयं वाक् विधुरावस्था बद्धभावाञ्च मे प्रियां वदन्ती भयं करोति आश्वासयति च । तदेका खमेवान गतिः, तत् यथोपायं कुरुष्व। इति तेनोन मालती प्रत्यवोचत् अद्य तामनङ्गमञ्जरौं गुप्तं नक्त स्वभवनोद्यानं प्रापयिथामि वं तत्र वाह्यतः तिष्ठः। ततस्त्वां सुयुत्त्या तत्र प्रवेशयिष्यामि, इत्थं युवयोः समागमो भविता। इति कथ- यित्वा तं विप्रपुत्त्रमानन्द्य मालतो कृतार्था गत्वा तामना- मञ्जरीम् अभ्यनन्दयत्। अथाहा सह दिनपतौ सध्यानुरागिणि वापि गते, वासवा- शया खानने इन्दुतिलकेन प्रसाधिते पद्माकरं त्यक्षा श्रीरिदानौं मां प्राप्त ति हर्षात् उत्फुल्लवदने विशदे कुमुदाकर इसति स कामी कमलाकरः प्रसाधिताङ्गः समुत्सुक: खैरं कान्तायास्तस्या एहोद्यानहारि समुपागमत् । मालती च तामनङ्गमञ्जरों कृच्छ्रात् गमितवासरां युक्त्या त गृहोद्यानमानिनाय। पानीय तां चूतथाखिनां तलेषु समुपवेश्य निर्गत्य तब कमलाकर प्रावेशयत् । स च प्रविश्य पान्य इव पनौवधनयादपमध्यवर्तिनी ।

·वेतालपञ्चविंशतिः। । छायामिव तामनङ्गमञ्जरीमद्रासीत्। यावञ्च स तामुपैति तावत् सा दृष्ट्वैव प्रधाव्य कामावेशहृतव्रीड़ा कण्ठ तं सहसा- ग्रहीत्। क यासि लब्धोऽसि मया मनस्तस्कर ! इत्यालपन्ती तत्क्षण सा प्रतिहर्षभरस्तब्बनिःश्वासा पञ्चतामगात् पपात महीपृष्ठ वातरुग्णा लतेव, विचित्रं वत कामस्य विषमः क्रमः। तदशनिपातमुग्र दृष्ट्वा स कमलाकरः सद्यः हा! हा! किमेत- दित्युक्ता मूच्छितो निपपात। क्षणेन च लब्धसंजस्तां प्रिया- मङ्गमारोग्य प्रालिङ्गन् परिचुम्बन् बहु विलपंश्च तथा दुःखाति- भारण प्रसद्य न्यपौधत यथा तस्यापि तदा हृदयमस्फटत्। अथ तौ तथा क्षीणौ दृष्ट्वा रजनी ह्रिया भिया च क्षोणेवाभवत् । अथ प्रातरुद्यानपालेभ्यस्तं वृत्तान्तं ज्ञात्वा तयोर्बन्धुजन: अपाचर्यदुःखमोहाकुल: तत्रागात् कर्तव्यमूढ़श्व चिरमवानु खः समभवच। हा! कष्टं कुयोषितः कुलखलौकारहेतवः । तस्मिंश्चावसरे तस्याः पतिः मणिवर्मा अनङ्गमञ्जयां सोत्कण्ठः ताम्रलिप्तितः पिटगृहात् समाययौ। स खाशर ग्रहं प्राप्य तं व्यापारमवेच्य च वाष्पान्धलोचनो ध्यायन् तदेवोद्यानमागत्य भाया तामन्यसहितामपि गतासु दृष्ट्वा शोकाग्निज्वलिताङ्गः सद्यः प्राणान् विजहो। ततः सर्वस्मिन् जने कोलाहलाकुले ऋन्दति जातकृत्तान्ताः सर्वे पौरास्तत्र समाययुः। अथानङ्ग- मञ्जा: पित्रा पूर्व प्रतिष्ठापिता सब्रिहिता देवी चण्डी निजैः मणै: सक्कपैः विज्ञप्ताभूत् मात: ! त्वदाकारप्रतिष्ठापयितायमर्थ- दत्तः सदैव ते भक्तो बणिक, तदस्य अस्मिन् दुःखे दयां वितस्तु भगवतीति। एतद् गणेभ्यः श्रुत्वा शरखा सा शङ्करी शान्ता- नङ्गास्त्रयोऽपि एते जीवन्तु इति समादिशत्। अथ सर्वेऽपि मुप्त- प्रबुद्धा इव क्षणात् तत्प्रसादात् जीवन्तो गतमम्मथाः समुत्तस्थुः। ततो दृष्ट्वा तव्यापार सानन्दे तनत्ये सर्वस्मिन् जने कमलाकरः ·हाविंशकथा। लज्जावनतमुखः स्वग्रहं प्रायात्। अर्थदत्तोऽपि तां होता सुतामनङ्गमञ्जरौं भत्तुसहितामादाय सोत्सवं यह प्रविवेश । इति कथा कथयित्वा तस्यां रात्रौ पथि स वैतालः तं क्षोणी- पतिमगदत् राजन् ! कस्यैतेषु अनुरागमरणे मोहातिरेकः ? जानंश्च न चेत् वदसि, तदा स पूर्वोक्त एव शाप: स्मरणीयः । तदाकण्यं राजा तं प्रत्युवाच योगेश्वर! एतेषु मणिवर्मा एवातिमूदो, यो हि भा-मन्चपुरुषासहामृतां दृष्ट्वैव कोपकाले प्रत्युत रताः शुचा प्राणानमुञ्चत् । इति निगदितवतस्तख नृपतेः स्कन्धात् स वेताल: सहसा वं निलय प्रतरथे। राजापि भूयस्तथैव कृतप्रयत्नस्समन्वधावत् । अथ हाविंशकथा। अथ राजा तमेव शिंशपातर गला तञ्च वेतालमादाय स्कन्धे आरोग्य च गन्तव्यभूमिमभिप्रतस्थे। तञ्च प्रस्थितं पथि पुन: वेतालः प्राक्रमत वक्त राजन् ! साधु सुनतस्त्व तदपूर्वामिमामपरां कथां कथयामि श्रूयताम् । अस्ति कुसुमपुर नाम नगरम् । तत्रासीत् धरणीवराहो नाम भूपतिः। तस्य बाहाणभूयिष्ठे राज्ये ब्रह्मास्थलाभिधी- प्रहारोऽभवत् । तत्र विशुखामी नाम कोऽपि हिजः प्रति वसतिस्म। तस्य हनिज इन वाहा नाम भार्याभूत् । तस्यां तस्य चत्वारः सुता जजिरे। ते च कालक्रमेण पितरि स्वर्गले ज्ञातिभिहतसर्वस्वा गियो मन्त्रयाञ्चः इहास्माक गति- नास्ति तदन्यत्र वयं व्रजाम इति मन्वयित्वा यज्ञस्थलाभिधे ।

·११४ वेतालपञ्चविंशतिः । ग्राम मातामहावास बहुभिर्दिनैरगमन् । तन मातामहा- भावात् मातुलैः सुसत्कृताः स्वाध्यायतत्परास्तस्थुः । कालक्रमण ते अकिञ्चना: भोजनाच्छादनादिषु तेषां मातुलानामवज्ञाभाज- नतां जग्मुः। ततः स्वजनजेनावमानेन हतात्मनां तेषां ज्येष्ठः रहसि तानब्रवीत् भातरः ! किं क्रियते, सर्वे विधिकतमव- धारयत । पुरुषस्येह कस्यचित् क्वचित् किमपि कत्तुं न शक्यम् । अहं हि उद्देगेन नाम्यन् काननं प्राप्तः, अद्य विपन्नस्थितं स्रस्ताङ्गं पुरुष भुवि अद्राक्षमचिन्तयञ्च तां गतिं स्पृहयन् । अयं हि धन्यः, यः दुःखभार' विमुच्य स्थितः। इति संचिन्त्य तत्कालं मरणनिश्चय कल्वा वृक्षाग्रलम्बिना पाशेन आत्मानमुद- लम्बयम्। यावञ्च विसंज्ञस्य मे असवो न निर्यान्ति, तावत् त्रुटितपाशोऽहं महीतले पतितोऽस्मि । लब्धसंज्ञश्च केनापि कपालुना पुंसा तत्क्षणमागतेन पटमारुतैराश्वास्यमानमपश्यम् । ततः स मामब्रवीत् सखे ! कथय विद्वानपि के प्रति एवं खिद्यसे ? सुक्रतो मुखमाप्नोति, दुष्क तो टुष्क तादेव दुःख- मानोति नान्यतः । दुःखात् यदि तवेदृशः समुदयोगः, तत् सुक्कतं समाचर। आत्मघातेन कथं नारकदुःखमभिवाञ्छसि । इत्यत्वा मां समाखास्य स पुमान् कापि गतः। अहञ्च तादृशं मरणोधर्म त्यत्वा इहागतः। तदेव विधौ अनिच्छति मरण - मपि न लभ्यते। इदानौं तपसा तीर्थे तनु दाहयामि, येन पुनरई निर्धनतादुःखभागी न स्याम् । इत्युक्तवन्तं तं ज्येष्ठ कनिष्ठाः प्राब्रुवन् आर्य ! अर्थविना कथं प्राज्ञोऽपि दुःखेन बाध्यते ? किं भज्ञायते ? यदर्थानां शरदनचला गतिः । पाहत्य रयमाणापि यत्न न, अन्तविरसा असम्मैत्री च वैश्या चौञ्च कस्य कदा स्थिरा ? तदुयोगिना मनखिना स पुण: च कोऽपि उपार्जनोयः, येन हठात् बवा अर्थहरिणः मुखमानीयते ।

·हाविंशकथा। इति भ्राभिरुतो ज्येष्ठः क्षणात् धैर्यमवलम्बा उवाच को गुणस्तादृक् अर्जनोयो भवेदिति। ततः सर्वे ते विचिन्त्य पर- स्वरं वदन्ति स्म, पृथ्वी विचित्य किमपि विज्ञान वय शिक्षा- महे। एवं निश्चित्य सर्वे समागमे सङ्केतस्थानमुक्त्वा एकैकश: ते चत्वारो नातरश्वतनो दिश: प्रययुः। अथ गच्छति काले सर्वे सङ्केतनिकेतने मिलिता: केन किं शिक्षितमिति अन्योन्यमपृच्छन् । अथैषामेकोऽब्रवीत् मया ईट्टक विज्ञानं शिक्षितं येन अस्थिशकलं प्राप्य यस्य कस्यचिदपि प्राणिनः तस्मिन् तदुचितानि मांसानि उत्पादयामि। एतदा- कण्यं तेषु द्वितीयोऽवदत् अहं तथा विज्ञानमशिक्षे यथा सञ्जातमांसे अस्थिशकले तत्प्राणिसम्भवलोमानि त्वचश्च जन- यितुं पारयामि। टतीयोऽवदत् मया ईदृशं विज्ञानमधिगत येन जातत्वङ्मांसलोमनि प्राण्यवयवान् चक्षुरादीन् स्रष्टुं जाने। चतुर्थोऽवादीत् अहम् उत्पन्नावयवं प्राणैर्युक्त कत्तुं शक्नोमि । एवं ते परस्परमुत्वा विज्ञानपरीक्षणाय चत्वारोऽपि अस्थिखण्ड- मानेतुमटवौं ययुः। विधिवशाच्च ते तत्र सिंहस्य अस्थिखण्डं प्रापुः। जग्गडुश्च अविज्ञातविशेषास्तदेव। एकस्तत्समुचितै- मांसैस्तदस्थिखण्डमयोजयत्। द्वितीयस्तस्य त्वचो लोमानि च उदपादयत्। दृतीयोऽपि समरिन्द्रियैस्तदपूरयत्। चतुर्थस्तु यदा तस्य सिंहीभूतस्य जीवितमदाद् तदा उद्भूतसटाभारोऽति- भयङ्करः दंष्ट्राकरालवदनः खरनखाङ्कुशः समुत्तस्थौ। खोत्यादकान् तान् चतुरोऽपि समुत्थाय अबधीत् प्राविक्षन्च सद्योऽरयम्। एवं ते हिजपुचाः सिंहनिर्माणदोषात् सर्व एव विनाशं गताः। दुष्टं जन्तुनुत्याप्य कस्य वा सुखं भवेत्। इत्य प्रतिकूले विधौ यत्न नोपार्जितो गुण: न सम्पत्तथे, प्रत्युत विष- तये एव भवति। मूले दैवे अविकते प्रज्ञानवारिणा सिक्तः SHA ·Air वैतालपञ्चविंशतिः। - पौरुषपादपः नवालवालः प्रायः फलति । इति कथां समाख्याय निशि गच्छन्तं तं भूपतिमपृच्छत् राजन् । पूर्वकृतं शापं स्मृत्वा वद क एषां सिंहनिर्माण विशेषेण अपराध्यति ? इति श्रुत्वा राजासौ मौनी व्यचिन्तयत् असं पुनर्गन्तुमिच्छति, यातु, पुन- रहमनमानथामि, इति निश्चित्य तमवादीत् यस्तेषां मध्ये सिंहस्य प्राणदाता स एव पापकत्। प्राणिविशेषमबुड्वा युक्ति- बलात् वैमीसत्वग्लोमावयवनिर्माण कृतं तेषामज्ञानात् नैव दोषोऽस्ति। येन तु सिंहाकारं दृष्ट्वापि विद्याप्रकाशकामेन प्राणास्तस्य दत्ताः तेनैव ता ब्रह्महत्याः कृताः। इति राज्ञो वचनं निशम्य स वैताल: स्वमेव धाम प्रायात्। राजापि पुन- स्तमनुसरन् शिंशपान्तिकमगात् । अथ बयोविंशकथा। ततः स राजा शिंशपातरुमुपेत्य मौनी दर्शितानेकवैवत तं वेतालं स्कन्धे नौवा प्रातिष्ठत। वेतालोऽपि स्कन्धे स्थितस्तम- मब्रवीत् राजेन्द्र ! अकार्येऽप्येतस्मिन् ते दुर्वारो ग्रहः, तत्ते श्रम- विनोदाय कथामिमां कथयामि शृणु । आसीत् कलिङ्गन्देश शोभावतो नाम पुरी। यस्यां दिवीव सुकृतिनः प्रतिवसन्ति स्म। प्रद्युम्न इव एखयेवोातिशयेन विश्रुतः प्रद्युम्नो नाम तृपतिः समूर्जितशासनस्तां शसास । यस्मिंश्च राजनि चापेषु गुणापकर्षः, मुरजेषु कराहतिः, गुगेषु कलिः प्रभासु च तीक्ष्णता अश्रूयत । तस्याश्च पुनः क्वचित् प्रदेशी यजस्थालाभिधानो बहुदिजः कश्चिदग्रहारः वृषण प्रतिष्ठापितः ।

·वयोविंशकथा। पत्र कश्चित् वेदपारगो महाधनो अग्निहोत्री पूजितातिथिदेवः यज्ञसोमो नाम ब्राह्मण: समवात्सीत् । तस्य वाईके अनुरूपायां भा-याम् एक एव सुतः समुदपद्यत। स च बाल: पितुः प्रय- बात् दिने दिने वर्द्धमानः शुभलक्षणयुतः देवसोम इति पित्रा कतनामधेयः पित्रोरतिस्नेहपात्रतामगात्। अथ प्राप्त षोड़श वर्षे स बालक: विद्याविनयादिभिरावर्जितसमस्तजनः सहसा ज्वरेणाक्रान्तः पञ्चतामवाप । ततः परासुं तं दृष्ट्वा समाश्लिष्य च हाहेति रुदन् यज्ञसोमः भार्यया सहित: स्नेहात् दाहाय न जहौ। ब्रह्मन् । गन्धर्वनगरस्येव संसारस्य गतिं परावरज्ञोऽपि किं न वेसि ? ये हि राजानः अमरम्मन्या अस्मिन् भूलोके व्यससन् तेऽपि एकैकशः श्मशानेषु रुदत्प्रेतानुयायिपूर्णेषु चिता- धिरूढाः क्रव्यात् कृशानुना दग्धाः, शिवाभिश्च कालेन कवली- कताः कश्चिदपि न रोडुं शकिता: का कथा अन्येषां, हे विहन् ! तदेतं प्रेतमाश्लिष्य किं करोषि वद । इत्येवं वृद्धा बन्धवः मिलि- तास्तं प्राबोधयन् । ततः कथञ्चित् तेन मुक्ततं सुतं शिविका- मारोग्य ते बान्धवाः कोलाहलसमाकुला: श्मशानं निन्युः । अनान्तरे तत्र श्मशान कोऽपि तापसः पाशुपतव्रतो मठि- कायां कतनिवासः वयसा तपसा चातिभूयसा कशां तनु बिधाणः भङ्गभीत्येव शिराभिः परिवेष्टित: विद्युत्पिशङ्गजट: हितोयो महेश्वर इव प्रतिवसति स्म। तस्मिंश्च काले स तापस: तं जनकोलाहल शुल्वा हप्तोपालम्भ हितं भिक्षाफलधरमन्तिक- वर्त्तिनं शिथं जगाद वत्स ! कथमयं जनकोलाहलः श्रूयते, गत्वा वहिर्विज्ञाय सत्वरमागच्छ, कुतोऽयमश्रुतपूर्वः तुमुलो रवः । इति तेन गुरुणोक्तः स शिष्यस्तं प्रत्युवाच नाहं यामि, खं स्वयमेव याहि, मे भिक्षासमयोऽतिक्रामति। तदाकण्यं स गुरुरब्रवीत् धिक् मूर्ख! उदरम्भर ! अङ्गः अईनहरे याते का ·११८ वेतालपञ्चविंशतिः। ? " तव भिक्षावेला ? श्रुत्वैव क्रुद्धः स कुशिष्यस्त तापसं प्रत्यवदत् धिक् जराजीर्ण ! नाहं ते शिथः, त्वञ्च मे न गुरुः, अहमन्यत्र यास्यामि, वं स्वयम् इदं पात्रं वह । इत्युक्त्वा स क्रुद्धः अग्रे दण्डकुलिकां त्यत्वा समुत्थाय प्रायात् । ततः स तापस: विहसन् तस्मात् मठात् निर्गत्य तत्रागात्, यत्र दाहार्थं स मृतो हिजा- भंकः समानीतः। तं जनतया शोच्यमानाग्रयौवनं दृष्ट्वा जरा- दितः स योगी तदेह प्रवेष्टुं मतिमकरोत् । तत: एकान्ते गत्वा मुक्तकण्ठ प्ररुद्य च यथोचितैरङ्गहारेननत। ततः क्षणन स तपस्खो पुनः यौवनसुखमनुबुभूषुः योगात् स्वां जीणों तनु विहाय तत् हिजपुत्रकलेवरं प्राविशत् । क्षण च तस्मिन् स विजयुवा रचितायां चितायां सहसा लब्धजीवः समुत्तस्थौ । तद- वलोक्य बन्धुवर्गस्य सर्वस्य दिध्यायं बालको जीवति जीवतीति सहर्षनिनादः समुदचरत्। अथ विप्रपुत्रशरीरान्तःस्थः स योगे- खरः तान् बन्धूनब्रवीत् लोकान्तरगतस्य मम शर्वेण जीवितं दत्त्वा महापाशुपतव्रतं त्वया धाय॑मिति समादिष्टम् अधुनैव मया एकान्ते गत्वा तव्रतं ग्राह्यं नोचेत् मे जीवितं नास्ति, तट्यूयं गृहं यात, अहमपि यामि इति सर्वान् तान् तत्रस्थान संबोध्य दृढ़निश्चयः हर्षशोकाकुलान् तान् स्वग्रह प्रेषयामास । खयञ्च गत्वा तत् पूर्वकलेवरं खन्ने क्षिप्वा ग्रहीतवतो युवीभूय अन्यतो ययौ। इति कथां समाख्याय वेताल: निशि पथि यान्तं तं त्रिविक्रमसेनं नृपं पुनरब्रवीत् राजन् ! ब्रूहि स योगीन्द्रः परदेहे प्रविशन् कथं वा पूर्व प्रारुदन् किमर्थं वा अनृत्यत् अत्र मे महत् कौतुकं वर्तते। इति वेतालात् श्रुत्वा शापशको राजा मौनं विमुच्य तमवादीत् शृणु वेताल ! सिद्धिकारकं बाल्ये पिटभ्यां लालितम्, अद्य इदं त्यजामौति दुःखितः दुस्त्यजदेहि- कछेहात् प्रथमं रुरोद। नवं देह प्रविश्य अधिकं व्रतं साध- । । !

·चतुर्विंशकथा। यिष्यामि इति यौवनलाभहर्षात् ननत च। एतत्तस्य राज्ञः वचनं निशम्य स वेताल: पुनः सहसा तं शिंशपापादपमगमत् । राजापि अविचलितोत्साहः पुनस्तमन्वसरत् । अथ चतुर्विंशकथा। तत: स राजा तां तिमिरश्यामां चिताग्निज्वलितेक्षणां वोरां रजनिराक्षसीमगणयन् वीरः तस्मिन् भीषण श्मशाने तां शिशपां गत्वा तं वेतालं स्कन्धमारोप्य पूर्ववत् प्रातिष्ठत। वेतालोऽपि गच्छन्तं तं नरदेवमुवाच भो राजन् ! अहं गतागते शमुहिम्नः, न पुनस्त्व, तदेकं मे महाप्रश्न कथयतः समाकर्णय । आसीत् पुरा दक्षिणापथे धर्मों नाम मण्डलेश्वर; साधूनां धुरन्धरः बहुगोत्रज: नरपतिः। तस्य चन्द्रावती नाम मालव- देशभवा भायासीत् । तस्यां कन्यैका प्रसूता। तस्याञ्च कन्यायां प्रदेयायां स धर्मनरपति: राष्ट्रभदिभिर्दायादैर्मिलितैरुन्मूलितः पलाय्य सुदृशा भार्यया तया च दुहिता सह रात्री संग्रहीतरत्न- सञ्चयः खराष्ट्रात् निगरात्। मालवे श्वाशरं ग्रहं प्रति खैरं गच्छन् स तया पत्नया सुतया च सह विध्याटवीमाससाद । तस्यां कथ- ञ्चित् श्रान्तया भार्थया सुतया च परिखिन्न: निशामनयत्। अथ प्रात: भगवान् विभावसु: करान् प्रसारयन् मागाश्चौराटवीमेता- मिति तं राजानं वारयन्निव पूर्वी दिशमारोह। ततो राजा पदातिः वसन्त्या सुतया जायया च सह कुशकण्टकैः क्षताभि: भिनानां परेषां प्राणसर्ववहारिभिः पुम्भिराहतां धार्मिकजनरहितां कृतान्तनगरीमिव दुगी पल्लीमगच्छत् । तत्रागच्छन्तं वसनासरणा- ·- १२० वेतालपञ्चविंशतिः । न्वितं तं दूरात् दृष्टैव बहवो दस्यवः सायुधा मुषितुं प्राधावन् । राजा तानागच्छतो विलोक्य भार्यासुते जगाद म्लेच्छा इमे मा युवां स्मृशन्तु एतद् गहनं वनं विशतम् इति रान्नाभिहिता राजी तया लावण्यवत्या तनयया सह भयात् वनमध्यविवेश। वीरः स राजा तु अभिमुखायातान् शरवर्षिणस्तान् शबरान् खनचर्मधर: बहून् न्यबधीत्। ततः पल्लोपतिनाज्ञप्ता: सर्वे दस्यवः निपत्य प्रहारक्षतसर्वाङ्ग तमेककं नृपं निजघ्नुः । ततः गृहीताभरणे दस्युसैन्ये प्रयाते सा राज्ञो वनगुल्मा- न्तरस्थिता भर्तारं निहतं दृष्ट्वा सुतया सह विह्वला पलायमाना अन्यत् दूर गहनमरण्य विवेश। तत्र मध्यानभानुतापितेषु अध्वगेषु शाखिनां छायासु निषषषु एकदेशे कस्यचित् पद्म- सरसस्तीरें अशोकतरुतले सा राजमहिषो चन्द्रावती सुतया लावण्यवत्या नितरां श्रान्तया भयशोकव्याकुलया सह समुपा- विशत् । तावदभ्यर्ण निवासी कोऽपि महामनुष्यः चण्डसिंहो नाम सपुत्रः अश्वारूढ़ः मृगयार्थं तद्दनमभ्यागात् । स सिंह- पराक्रमं नाम पुत्रं तयोः राजभा-सुतयोः पदपद्धती दृष्ट्या प्रोवाच पुत्र! एते सुरखे सुभगे पदपद्धती अनुसृत्य यदि स्त्रियो प्राप्नु वः तदा तयोरेको यथारचि खोकुरुष्व। इत्युक्तावन्तं तं पुत्रः सिंहपराक्रमः प्रोवाच तात ! यस्याः सूक्ष्मौ पादौ रेखया- मया दृश्येते सा भाया ममैव प्रतिभाति। वृहती या पदपद्धती दृश्यते एषा ज्येष्ठवयारतव योग्या। इति सूनीर्वचनमाकय स चण्डसिंहस्त जगाद पुत्र ! कैषा कथा तव, जननी तव प्रत्यक्ष- मेव दिवौं गता। तादृशे सुकलने गते अन्यवासना मे कैव सदाकणं सोऽपि तं पितरमुवाच तात! मैवम्, अभायें हि गृहपते: ग्टहं शून्यम् । अन्यञ्च, मूलदेवोत्ता कथा त्वया कि न श्रुता ? यत्र धनस्तनजघना मार्गावलोकिनी कान्ता नास्ते, । । ?

·चतुर्विशकथा। कः अजड़ः तत् अनिगडं गृहसजकं दुर्ग प्रविशति ? तत् तात! मम जीवितेन शापितोऽसि यदि मदभीष्टाया द्वितीयां भार्थी त्वं न स्वीकरिथसि। एतत् पुत्रवचः श्रुत्वा स चण्डसिंहः तथेति प्रतिपद्य ससुतः तां पदपद्धतिमनुसरन् शनैः ययौ। प्राप्य तत् सरःस्थान तां श्यामां चन्द्रावती रानौं रूपलावण्य- विभासिनों ददर्श। उपाययौ च सकौतुकः सह पुत्रेण ताम् । सापि तं दृष्ट्वा चौरशशिनी विवस्ता समुत्तस्थौ। अलं वासन नौ, एतौ चौरी न, सौम्याकृती मुवेशानौ कौचित् आखेटकते नूनमिहाद्य प्राप्तौ। इति सुतया बुद्धिमत्याभिहिता राजी यावत् दोलायते, तावदखावतीर्णश्चण्डसिंहः पुरोवर्ती तामुवाच सुन्दरि! अलं सम्भमेण, आवाम् इह मृगयार्थमागतो, तहि- खस्य निराश वदतं के युवा ? हरनेत्रानलज्वालादग्धमन्मथ- टुःस्थिते रतिप्रीती इव अरण्यमेवमुपागते ? कथं वा इह अमानुषे वने प्रविष्टेस्थः इदं हि युवयोवपुः रत्नप्रासादवासाह, किमिति वराङ्गनविचरणयोग्यौ चरणौ कण्टकिनीमिमां भुव- मवतारितौ ? चित्रमिदम्, एषा युवयोरानने पतन्ती वातोद्धृता धूलिरावयोर्मुखं इतच्छायं कुरुते। भवत्योरङ्गेऽस्मिन् चण्डा- शोरुञ्चण्डः किरणः पतन् अस्मान् दहति । तदात्मवृत्तान्त तं, आवयोर्हदयं भवत्यौ एतावस्थां गतं दृष्ट्वा भृशं दूयते । अस्मिन् श्वापदावतेऽरण्य वां स्थितिं द्रष्टुं न शक्नु वः । इति चण्डसिंहेनोक्ता राजी निःश्वस्य लज्जाशोकाकुला शनैः वं वृत्तान्तमवर्णयत्। ततश्चण्डसिंहः निःस्वामिकां तां मला समाश्वास्य च मधुरैर्वाकौरनुरञ्जयन् ससुतां खौचकार। सपुत्रौं तां पुत्रः सः अश्वयोरारोप्य वित्तपपुरीसमृद्धां निजां पुरौं निनाय। सापि जन्मान्तरगतव अवशा अनाथा कृच्छ्रपतिता अशौचकार किं करोतु तपखिनौ। ततस्तस्या राज्ञयाः सूक्ष्म- ·वैतालपञ्चविंशतिः। । पादत्वात् चण्डसिंहमुतः सिंहपराक्रमः राज्ञौं चन्द्रावतौं भायां व्यधात् । तत्सुताञ्च लावण्यवतौं राजकन्यां पादयोवृहत्वात् चण्डसिंहो भार्याञ्चकार । पूर्वप्रतिज्ञातं हि सत्यं कोऽति- वर्त्तते ? एवं पादविपर्यासात् तयोः पितापुत्त्रयोः ते दुहिता मातरौ भाये तदा खस्नुषे जाते, कालेन च तयोः ताभ्यां पतिभ्यां योरेव पुत्ला दुहितरश्च क्रमात् जग्मिरे। इति कथा- माख्याय स वेतालः तं नृपं पप्रच्छ राजन् ! अनयोर्माता- दुहितोस्ताभ्यां पिटभ्यां पितापुत्वाभ्यां ये जन्तवो जाता: ते अन्योऽन्य के किं सम्बन्धाश्च भवन्ति ? यदि जानन ब्रवीषि, तदा पूर्वोक्त एव स शापः स्मरणीयः । इति वेतालवचः समा- कण्यं बहु विमृषन् राजा किमपि वक्तुमशन वन् तूष्णीक एव प्रययौ। ततः स वेतालः तं प्रश्नोत्तरदाने असमर्थ दृष्ट्वा हृदि हसन् समचिन्तयत् अय राजा अस्मिन् महाप्रने उत्तर दातं न हि शक्नोति, तेन तूष्णीं व्रजत्येव, न चाय मां वञ्चयितुं शक्तः शापस्य प्रभावात्। तीतोऽस्मि अस्य महासत्त्वस्य सत्त्वाति- रेकेण, तदद्य तं दुरात्मान वञ्चयित्वा उपागतां तत्सिदि भावि- कल्याण अस्मिन् राजनि निवेशयामि। इत्यालोच्य स वेतालस्तं नृपमवदत् राजन् ! कृष्णनिशाधोरेऽस्मिन् श्मशाने गतागतैः लिष्ट स्व सुखीव दृश्यसे, कोऽपि ते विकल्पो न विद्यते, तदाश्चर्येण धैर्येण च ते तुष्टोऽस्मि, त्वमिम शव नीला इदानी व्रज, अहमतो निर्गच्छामि, इदञ्च तव हितं यत् वदामि तत् कुरुष्व। यदर्थे भवता एतत् नृकलेवर नीयते, कुभिक्षुः सः अद्य अस्मिन् मामाइय अर्धयिष्थति, लाञ्च उपहारी- चिकीर्षुः भूमौ साष्टाङ्गं प्रणामं कुरु इति वक्ष्यति। महाराज ! स दुरात्मा तावत् लया एवं वक्तव्यः, नाहं तथा प्रहामं जानामि, प्राक् त्वं दर्शय, ततोऽह तथा करिष्यामीति।

·पञ्चविंशकथा। । सतो निपत्य भूमौ यावत् स खां प्रणाम दर्शयिथति तावत्व- मसिना तस्य शिरश्छिन्द्याः। ततो विद्याधरैखर्यसिद्धियाँ तस्य वाञ्छिता, तां त्वमेव प्रासासि। अन्यथा तु स भिक्षु- स्त्वामुपहारीवत्य खष्टसिद्धिं करिथति। एतदर्थं तव एता- वान् विलम्बः कतो मया, तत्ते सिद्धिरस्तु गच्छेदानी, इति उल्ला वेताल: तस्य स्कन्धात् निर्गत्य प्रययौ । अथ स नरपतिवेतालवचसा तं क्षान्तिपोल भिक्षु तथा वाहिताय समुद्यन्तं विविय तत् कलेवर गृहीत्वा प्रकृष्टः तत् वटतरुतलं प्रतस्थे। BaMANTRA अथ पञ्चविंशकथा। ततः स राजा त्रिविक्रमसेनः शव स्कन्धे वहन् क्षान्ति- शोलस्य श्रमणस्य पार्श्व प्राप, ददर्श च तं मार्गावलोकिनमक कृष्णपक्षरानमां श्मशानतरुमध्यगम्। स राजा असृग्लिप्तस्थले मौरेण पस्थिचूर्णेन निर्मिते विन्यस्तपूर्णशोणितकुम्भे महातैल- उतप्रदीप कतानलहोमे सम्भृतोचितसम्भारे कतेष्टदैवतपूजने मण्डले समुपविष्टं तमुपामात् । भिक्षुश्च तमानीतमृतकं वृष समुत्थाय प्रोवाच राजन् ! त्वया अन्यदुष्करो महान् अनुग्रहो मे विहितः, लादृशा: का, क च इयं चेष्टा, क च वा ईदृशौ देशकालौ । सत्वमेव बां कुलभूभुजां मुख्यमाहुः, एबमामानपेक्षेण येन घरार्थः साध्यते । एतदेव महवां महत्त्वमुच्यते प्रतिपबादचखनं प्राणानामत्ययेऽपि । इति ब्रुवन् स भिक्षुः सिद्धार्थमानी तस्य स्कन्धात् नं शवमवतारयामास । ततस्तं नापयित्वा बद्धमा ·१२४ वेतालपञ्चविंशतिः। । विधाय तस्य मण्डलस्य अन्तः स्थापयामास । ततः भस्मालेपित- मात्रः केशयज्ञोपवीतो प्रावतप्रेतवसन: भूत्वा क्षणं ध्याननिभृत' स्थितः । अथ ध्यानबलात् तस्मिन् नृकलेवरे प्रविष्टं तं वेतालं स भिक्षुः क्रमेण पूजयामास । प्रथमं तस्मै कपालेन पात्रेण अर्थ तत: सुनिर्मलैनवदन्तः पुष्पं सुगन्धिविलेपनं मानुषनेत्रं धूपं मांसानि च नैवेद्यानि दत्वा पूजनं यथाविधि समाप्य पार्श्वगं राजानं प्रोवाच राजन् ! इहास्य मन्त्राधिराजस्य कृताविर्भावस्य अष्टाभिरङ्गः निपत्य भूतले प्रणाम कुरु। येनाभीष्टसिद्धिं तेऽयम् वरप्रदो दास्यति। श्रुत्वैतत् स्मृतवेतालवचन: स राजा तं भिक्षुमब्रवीत् भगवन् ! नाहं तादृशं प्रणाम वेद्मि, तत् पूर्व भवान् प्रदर्शयतु, ततस्तवाहं करिथे इति। ततः स भिक्षुः यावत् तथा प्रणाम दर्शयितुं भुवि पतितः, तावत् स राजा खड्गप्रहारणास्य शिरः अच्छिनत्, आकर्षञ्चास्य कृत्पद्म पाटि- तम्। ततः तशिरः तच हृत्पद्रं वेतालाय प्रददौ। ततः समन्तात् भूतगणैः इष्टः साधुवादे प्रदत्ते स वेताल: परितुष्ट- स्तस्मात् नृकलेवरात् ते नृपमब्रवीत् राजन् ! भिक्षोरस्य यत् विद्याधरेन्द्रत्वमीप्सितमासीत् तत्तावत् भूमिसाम्राज्यभोगान्ते ते भविष्यति । इत्युक्तावन्तं ते वैताल स राजा प्रत्यवादीत् योगीन्द्र! त्वञ्चेत् प्रसवः, तदा को नाम अभीष्टो बर: न सिध्यत्, तथापि अमोधवचनं त्वां इदमस्यर्थथे, एतास्ते नानाख्यानमनोरमा: प्रश्नकथा: चतुर्विशतिः पञ्चविंशतिसमाप्तिमाः भूतले ख्याता: पूजनीयाश्च भवन्तु। इति तैन राजार्थितो वैताल: प्रत्यभाषत राजन। एवमस्तु, विशेषञ्च बच्मि ऋतु वाचतुर्विशतिः पूर्वाः या च एषा कामदायिनी, यः अस्या' कांशमात्रमपि सादर: कथयिष्यति वा श्रोष्यति स सद्यो मुक्तपापो भविष्यति। यवेषा कथा कोचते सन यक्षराचसडाकिनी वैतालकुमाण्डब्रह्मराक्षसा- ·पञ्चविंशकथा। १२५ । दयो न प्रभविष्यन्ति। इत्युत्ता स वेतालस्तस्मात् नृकलेवरात् निर्गत्य यथारुचि योगमायया खंधाम प्रायात् । ततस्तत्र सर्वैर्देवगणैः सह महेश्वरः परितुष्टः तत्राविरभूत्, प्रणतञ्च तं नृपमादिक्षत् साधु वत्स ! यत् त्वयायं विद्याधरमहा- चक्रचक्रवर्त्तिताहठकामुकः कूटतापस: निहतः। वं मया खांशत: विक्रमादित्यः सृष्टः म्लेच्छरूपावतीर्णानामसुराणां शान्तये, उद्दामदुवृत्तानां दमनाय च। अतः सद्दीपपाताला महीं वशे स्थापयित्वा विद्याधराणामधिराजो भविष्यसि। तत्र च चिरं दिव्यान् भोगान् भुक्त्वा स्वच्छया च तान् त्यमा अन्ते ममैव सायुज्यमवाप्सासि । एतञ्च अपराजितं नाम खड्न मत्तो ग्टहाण, अस्यैव प्रसादात् यद् यदुक्तं तत् सर्वं ते सेव्यति। इत्युक्त्वा तं खनरत्न तस्मै दत्त्वा वाक्पुष्पैश्च तेनार्चितः शम्भुः देवैः सह तिरोदधे। इति वि, ए उपाधिधारिणा धौजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य विरचिता वेतालपञ्चविंशतिः समाप्ता । ।