·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA;
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED UNDER TIIR PATRONAGE OR
IB
Don. Court of Biructors of the East India Company,
AND THE SUPERINTENDENCE OF THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
Nos. 67, 72, 87, 90, 120 & 124.
THE UTTARA NAISHADHA CHARITA,
By S'ri' TARSIA,
WITH THE
COMMENTARY OF NARAYANA.
EDITED BY DR. E. RÖER.
Vol. XI. PART II. CANTOS 18 To 22.
CALCUTTA:
PRINTED BY J. THOMAS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
1855,

·IBRARY
OF THE
RAJAH
POCABARA

·1 PREFACE. S'rí llarsha's Naishadha, a poem on the life of Nala, King of Nishadha, is divided into two parts, the Púrva and Uttara Naishadha, or the first and second Naishadha, each of them containing eleven cantos, a division, for which there is no apparent reason, as the second is a mere continuation of the firstpart, nor are the two separated by any remarkable turn in the narrative. The Púrva Naishadha was published in 1836, under the auspices of the General Committee of Public Instruction, by Premchander Pandit of the Calcutta Sanscrit College, and accompanied with a Commentary of his own, The present edition of the Uttara Naishadha was undertaken at the suggestion of Professor Lassen, and concludes the last of the six Mahákávyas* of the Hindus which remained unpublished. A Mahákávya, or great poem, although belonging to the varrative kind, is not an epic poem, which treats of heroic characters and deeds: the Mahabharata and Rámáyawa best correspond with our idea of an heroic poem, and they aro classed under the head of Itihasa. The eminence denoted by the prefix "great” refers rather to the length and general excellence of a poem, and in one instauce, Kálidása's Megbaduta, to its excellence alone. Tradition, resting on general consent, declares the six poems above enumerated, alone worthy of that distinguishing titlc. The treatises on poetical composition give a more tairgible. account of this class of poetry. A Mabáksávya, according to * They are the following, the Raghuvang'a, the Kumára Sambhava and the Meghaduta, all three ascribed to Kálidása, the Kirátárjuniya by Bharavi, the S'is'upalubadbu by Múgla, and the Naishadha by S'rí Harsha.

·some Preface. the definition of the Sahitya Darpana, one of those treatises, is a poem of many cantos; the hero is either a god, or a khsatriya of good family, and of firm and elevated character; or the subject of the poem may be, as in Kálidása's Raghu Vans'a, several princes of the same race: the principal qualities illustrated are, love, heroism and meekness: the narrative itself should be taken from an Itihása, as the Mahabharata, or from other approved authority ; it should exceed cight cantos, each of moderate length, and be interwoven with descriptions of morning, of the sun, moon, night, the heavens, the city, sacrifice, war, travelling to another country, marriage, etc. According to this definition, the form and mode of treatment are the test for deciding, whether or not a poem be a Mahá. kávya ; consequently, the author of the Sáhitya excludes Káli. dása's Meghaduta, and not only assigns the name of Mahákávya to others than those above mentioned, but gives it to some of his own composition. Notwithstanding the difference in the popular and the more learned definition of a Mahákávya, there is this common to both, that thay are narratives of lofty or elevated style and aspire to the rank of the highest order of poetry in the language. The Naishadha is one of those poems to which the name of Great is given par excellence; and certainly, as respects tho subject matter of the poem, it is one of the most romantic and pathetic to be found in the literature of any language. It is the well known story of the love between Nala, king of Nishadha, and Damayanti, the daughter of Bhíma, the king of Vidarbha, which is briefly this: Nala was the most beauteous and high-minded of men, Damayanti, the loveliest of womenhearing everywhere of each other's virtues and accomplishments, they were reciprocally inspired with an ardent love, which they communicated to each other by the inediation of swans-the father, not aware of their mutual attachment, seeing the beauty of his daughter fading, resolved that she should marry, and, with this view invited the neighbour- ·1. Preface, ili 1 ing kings to Damayanti's Swayamvara, a festival, where, in accordance with the ancient Hindu rite, she was to choose hier own husband-along with the princes came Iudra, Agni, Yama and Varuņa, the four Lokapálas, or divine guardians of the world, in the likeness of Nala to deceive Damayanti-having invoked those deities to aid her in recognising her lover, she selected the true Nala. The story proceeds to describe their marriage and happiness, the vengeance vowed to Nala by Kali (the personified deity of the present or fourth age), ‘his getting hold of Nala, through an omission of a ceremony by the king, Nala's addiction to, gambling under the evil influence of Kali, thereby his loss of the kingdom and banishment, his separation from the faithful Damayantí (who liad borue him compauy through his reverses of fortune, when all had abandoned him), Nala’s madness, their mutual sufferings and varied miseries, the final re. covery of Nala from his meutal malady, and his happy reunion with Damayantí. The love of Nala and · Damayantí had been first related in the Mahábhárata, containing in the third part, the Vanaparva, the episode of Nala.* Since then, it has remained a favourite theme with Hindu poets, who have adorued it, as a triumphal arch, with their poetical festoons and garlands. The most celebrated of these productions are the Nalo. dayat generally ascribed to Kálidása, which, owing to its continuous play upon words, is one of the most difficult of Sanscrit poems, the Nala Champú by Vikrama Bhatta, a narrative partly prose and partly verse, and S'rí Ilarsha's Naishadha. * Bopp published a separate edition of the text with a Latin version under the title " Nalus Malábhárati Episodium. Altera emendata editio. Berolini, 1832. Milman translated it into English " Nala and Damayantí, and other poems trans lated from the Sanscrit into English verse, by H, H. Milman." There are German versions of the poem by Kosegarten, Rückert and Bopp. + Nalodaya, with the commentary of Prajurákaramisra, 1813, (Calcutta ?). Nalo. daya, una cum Pradschinakari Mithilensis scholiis ed., lat. interpretatione atque annotationibus criticis instruxit F. Benary, Berol., 1836. Nalodaya, accompanied with a metrical translation by W. Yates, Calcuttu, 1844.

·iyo Preface. The treatment of this subject in the Mahabharata and Nai.. shạdha is wholly different. The Mahabharata tells the whole story in simple, but vigorous and noble language. It is full of powerful descriptions of passion ; the poet nowhere pays any undue attention to the mere form of language; his chief exertiou is devoted to attract our sympatlıy to the qualities and passions which he represents. Refer, for example, to the deep pathos in the description of the grief of Damayantí, when abandoned by her husband in the solitude of the forest. S'rí Harsha gives only a part of Nala's adventures and carries the story no further than the return of Nala to his capital with his bride Damayanti, and the description of their first unalloyed affection and happiness. It is poor in incident, the greater part of the long poem being occupied with descriptions of the kind mentioned before as indispensable in a Mahákávya. It does not exhibit, as the Mahábhárata does, a comparatively simple state of manners and society, but a highly artificial one, and mirrors the terrible social corruption existing at the time when the poet flourished. Instead of ennobling the affections, or appealing to the tenderest and most sacred feelings of man, the love which the poet describes is earth-born and sensual in a degree far exceeding the lasciviousness of some of the Roman poets. Scenes such as described in the feast of Dama (Canto 16, pp. 353—401) are degrading and revolting; nor are similar extravagancies confined to an episode like that jus' alluded to the absence of decent shame pervades throughout, and pollutes even the hearts of the females, as is evident, for instance, from the speech of Damayanti's companions. (Canto 16, pp. 352–59). Even the love of Nala and Danayantí, although generally tender and delicate aud adorned with all the graces of the poet's exuberant faucy, approaches often to unveiled sensuality, and may, in truth, in several places, be designated a practical illustration of the Kámas'ástra. And very well has the author himself described the basis upon which rested the fabric of a large portion of Hindu society in his day, in ·Preface. the speech which he puts into the mouth of the Chárváka (Canto 17, pp. 435—74), the founder of an atheistical system, who admirably demonstrates the hollowness, absurdity, and moral turpitude of the Hindu pantheon—a speech, which, indeed, the gods attempt to refute, but their rejoinder is rather a confirmation. With the structure or frame of the poem our delight is nearly unqualified. The language is highly elaborate, bearing the mirror's polish It never becomes commou-place, and bears throughout a sustained tone of sprightliness and elevation. Although we fiud & continual play upon words for, many verses together, yet, not only is the sense pot lost in a mere jingle of syllables, but the general effect is often much enhanced by the harmonious contrast of open and concealed meanings. The variety of metres are handled by the poet with admirable art and propriety; and the subject sparkles under his tread as gleams the ocean-track in a ship's wake, rich in iinagery showered unceasingly from the cornucopia of the poet's mind. He draws upon the countless stores of Hindu mythology, weaves quaint and monstrous shapes, furnished by Heaven, Earth and Hell, into a rich string of arabesques, blending together their strange variety so that they harmonise. Yet may the whole be likened to dissolving views. Perfection of form and general effect are the poet's aim, not wliat we moderns consider real intrinsic excellence, that is, elevation of idea, power of invention and insight into human character, rather than skill in the mere structure of language and in the stringing together of imagery, truly a high but not the highest gift. The effort of the Sunscrit poet is brilliant-so brilliant as to blind the reader with its blaze, until he loses, or becomes unconscious of, any." defined creation of the poet's fancy. Saraswati's descriptiou, of the five Nalas is a ready instance of the characteristic peculiarities we have attempted to describe. The poet tells of the five Nalas : cach verse has what we may terin au overt and a sub-ineaving or meanings, the former applying to Nala, ·vi Preface. the latter to the god who had assumed Nala’s form ; and, in conclusion, the same collocation of words has a reference to the character and manifold attributes of the five Nallas. (Canto 13, pp. 146–148.) Among the best parts of the poem, I would name the whole 17th Canto, especially the powerful description of the personified deities of the chief vices, and the twenty-second, in which the description of the moon by Damayanti and Nala is in exquisite taste and sometimes pathetic, each verse containing a complete picture in itself, in which the rich and melodious flow of the language is in perfect harmony with the subject. To sum up; in structure, force arki elegance of diction, in propriety and graceful ease of vythou metre, in power of description and felicitous use of imagery-the Naishadha ranks high, and may enter the lists with any work of Sanscrit literature ; but, to fit it for a place among the poems of the first order, it wants incident, action and dignity. The hero does not rouse our ligher sympathies; he revels constautly in the gardens of Armida--not as a Rinaldo who lays by luis armour for a while, but as one native to the place, whose soul never soars beyond its delusive pleasures. The MSS. of the text and commentary which I have collated for the present edition, are the following,- Of the Text, A. No. 655, complete, belonging to the Calcutta Sanscrit College. It bears the date of 1711, and the name of the write is Ananda Parivrájaka. It is very correct. B. Complete, it is the property of my Pandit, S'rí Saklaráma S'ástrí, who, about 50 years ago, received it from his father. It is also a good copy, as may be cxpected, having 'been so long in the possession of Pandits. of the Commentary. C. No. 655, belonging to the Asiatic Society, procured from Benares. It is a commentary both on the Púrva and the Uttara Naishadha. It is, however, not complete, coutaining only ·Preface. vii Cantos 12, 14 to 17 and 21, more or less complete. It has the date of Samvat 1815, and is tolerably correct. D. No. 131, belonging to the Calcutta Sanscrit College. It contains parts of the 14 to 17 Cantos; the 18 to 20 Cantos are complete. Text and Commentary. E. This belongs to the Asiatic Society, and is copied from a MS. in the Library of the Sanscrit College at Benares. It is incomplete, containing Cantos 13 to 17 and 20 to 22. It is dated 1807, and is not very correct. F. Nos. 128-130, belonging to the Calcutta Sanscrit College. It is without date, contains Cantos 12 to 16, 18 and 21, and is tolerably correct. An edition of the text was urgently required; for even in Srí Náráyana's commentary, which according to a traditional account was written about 500 years ago, a great number of various readings arc enumerated. The commentary itself is very good. Srí Náráyana has a thorough appreciation of the beauties of his author, and is fully able to follow him into the labyrinthine windings whether of fancy or expression. He explains with accuracy and nicety all those passages which, from the double meanings of words or their rare use, from the elaborate structure of the sentence or the obscurity of allusion or circumstance, would otherwise remain unintelligible. Nor is he prolix, as is frequently the case with such commentators. The MSS. of the commeutary would seem to have become very rare. I have not seen one that was complete; and those which have been at my disposal are very incorrect, evidently owing to the carelessness and misapprehensiou of the copyists, so that I have, in many instances, found it very difficult to restore the text of the commentary. I considered it, however, unnecessary to notice all the discrepancies among the MSS.; the greater part of them are palpable mistakes, aud to enumerate or give an account of them would be to furnishi, not various readings, but a list of mere clerical errata.

·vili Preface. The text has been given in accordance with the reading approved of by the commentary; and although I have been frequently disposed to adopt a reading not favourably considered by the commentary, I have foreborne to do so, that I might maintain the uniformity of relation between the text and commentary.

·CONTENTS Tucl/th Canto. Other Kinys arrive at the Swayamvara ; they are joined by those who came before, pp. 1-2. Damayanti, accompanied by Saraswati, the goddess of speech, enters the assembly, pp. 2-3. Saraswatí describes the Kings to Damayanti, ller account of Rituparna, King of Ayollvá, !!!. 3-11 ; of the King of Pandya, pp. 12-17; of the King of Kalinga, pp. 18-24; of the King of Kánchí, pp. 25-31 ; of the king of Nepála, Pp. 32-3!; of the King of the Malaya mountain, i'p. 40-47; of the King of Mithilá, pp. 18-53 ; of the King of Kámarúpa, pp. 54-60; of the King of Ctkala, pp. 61-67; of Jayanta, King of Kíkața, pp. 68-87. The lores of Nala and Dannyanti, pp. SS-93. Thirteenth Canto. Saraswatí's description of the four Lokapálas in the form of Nala, and of Nala in the likeness of the four Lokapálas, p. 91; of Indra iu the form of Nala, pp. 95-102; of Agni in the form of Nala, pp. 103-109; of Yama in the form of Nala, pp. 110-110; of Varuna in the form of Nala, pp. 117-124. Description of Nala in the likeness of the four Lokapálas ; in the likeness of Indra, pp. 115-126 , in the likeness of Agni, p. 127; in the likeness of Yama, pp. 128-129 ; in the likouess of Tarupa, pp. 130-131. Description of the five Nalas, pp. 146-1:48. Damayanti's doubt as to the real Nala, pp. 149-161.

·ii Contents. Foxrteenth Canto. Damayanti adores the four gods and asks for power to recognise Nala, pp. 163-166. They grant her prayer; she recognises Nala by those characteristics which distinguish divine from human bodies, also by signs indicated in Saraswati's description of Nala, pp. 177-181. She choses Nala as her husband by placing the bridal wreath on his neck, pp. 182-197. Nala and Damayanti's feeliugs on this occasion, pp. 198-205. The five deities re-assume their own forms, viz. Iudra; pp. 206-208. Agni; pp. 208-209. Yama; pp. 209-211. Varuna ; pp. 211-212. Saraswati ; pp. 213-214. They bless Nala ; pp. 214-233; also Damayantí; pp. 234-235. The deities prepare to return to heaven, and the kings to their camps ; pp. 236-237, At the request of Damayantí, her father, Bhíma, gives her friends in marriage to the kings; pp. 237-238. Flowers are showered down from heaven upon Nala, while returning to his camp, p. 239. The deities part from Nala and Damayanti, p. 239. Blíma closes the Swayamvara by a flourish of musical instruments, p. 240. Fifteenth Canto. Nala distributes presents among the bards, pp. 242-215. Bhimu enters with his daughter the apartments of the queen to inforin her, that Damayanti has chosen Nala as her husband, p. 246. He makes preparations for the ceremony of marriage, pp. 247-250. Joy of the citizens on seeing Nala, pp. 250-255. The women of the royal palace adorn Damayanti for the ceremony, pp. 256-283. Nala is adorned for the ceremony, pp. 283-295. Nala's marriage procession, pp. 295-303. Nala proceeds to the myal palace. Conversation of the town-women on the arrival of Nala, <, pp. 304-316. Sixteenth Canto. Nala arrives at the gate of the palace and is received by Bhima, pp. 318-325. Bhíma gives his daughter to Nala, pp. 325-326. Description of the marriage-ceremony, pp. 326-328. Bhíma's bridal ·Contents. 111 gift to Nala, pp. 329-344. Description of the marriage-ceremony, continued, pp. 344-351. Converse of the town-women, 352-359. Damayanti's brother, Dama, gives a feast to the assembled Kings, pp. 360-401. Nala departs with Damayantí to his own country, pp. 402-407. Arrival at his capital, pp. 408-415. Seventeenth Canto. The five gods return to heaven, pp. 416-421. They meet the luosts of the gods, p. 421. Description of Káma, the god of lore, pp. 421-424; of Krodha, the god of anger, pp. 425- 427 ; of Lobha, the god of coretqusness, pp. 428-430; of Moha, the god of folly, pp. 431-434. Among the crowd of their worshippers the gods see several, previously unknown to them. A follower of Cliárváka expounds to them his atheistical system, pp. 435.474. Indra replies, pp. 475-482. Agni replies, pp. 482- 484. Yama replies, pp. 485-489. Varuņa replies, pp. 489-493. The Chárváka's apology, p. 494. The gods observe among the crowd the personified deities of the Kali and Dwapara Fugas. Kali asks about Damayanti's Swayamvara. Indra tells him that she has chosen Nala as her husband, pp. 494-501. Kali's scornful reply. He rows vengeance to Nala, pp. 501-508. Saraswati's answer, pp. 508-509. Kali vors that he will compel Nala to desert his country and his wifc, pp. 510-511. Indra prophesies Kali's ultimate defeat, pp. 512-521. The gods and Kali mock at each other, pp. 522-528. The gods go to heaven, p. 529. Kali together with Dwapara repair to Nala's capital, pp. 529-531. On account of the holiness of the town they cannot find a place of abode, pp. 531-555. At last Kali discovers in the garden of Nala a Vibhitaka tree which he selects for his dwelling. Here he remains a long time, rainly seeking for a fault in Nala’s conduct which would give hinr an opportunity of compassing bis ruin, pp. 555-562. Eighteenth Canto. Nala delivers the administratiou of his kingdom into the hands of his ministers, and retires to a splendid palace, pp. 563-565. Description of the palace, pp. 565-585 ; of Nala and Damayanti's love, pp. 586-675.

·ir Contents. Nineteenth Canto. Morning-Song of the bards to awake Nala, pp. 676-750. . Twentieth Canto. Nala performs the morning rites and re-enters the palace, where he meets Damayanti, pp. 751-762. Their playful conversation 763-832. Noon-song of the bards, i'p. 833-836. and love, pp. Twenty-first Canto. Nala performs the mid-day rites, pp. 837-942. Sportive songs of Damayanti's companions in the presence of Nala, pp. 913-964. Conversation between Nala and Damayanti, pp. 965-981. Twenty-second Canto. After the performance of the evening rites Nala joins Damayanti, p. 985. His description of the evening, pp. 586-1006; of the night, pp. 1007-1018; of the rise of the moon, pp. 1018-1032. Damayanti's description of the moon, pp. 1033-1094. Nala's description of the moon, PP. 1091-1102. Conclusion, 1103-1108.

·उत्तरनैषधंचरितं
श्रीहर्षमहाकविविरचितं
স্বীলাৰাত্মবনিরীহ্মাৰছিন।
श्रीमद्भारतवर्षाधिपतीनामर्थसहायेन
एघियाटिक्ससायियध्यक्षमहोदयानामनुमत्या
श्रीडाक्तर् एवार्ड रोएर साहवेन संस्कृत्य
कलिकताबराजधान्यां बाप्तिमिशनमद्रायन्ते मुद्रित
पूवाई सप्तदशसा ॥
शकान्दाः १००७। २०१८ ५५ साल् ।

·No text on this page.

·उत्तरनैषधचरितं
श्रीहर्षमहाकविविरचितं
श्रीनारायणपण्डितकृतटीकासहितं ।
श्रीमद्भारतवर्षाधिपतीनामर्थसहायेन
रघियाटिक ससायियध्यक्षमहोदयानामनुमत्या
श्रीडाक्लर् एघार्ड रोएर साहवेन संतृत्व
करिनाथराजधान्यां पानिमिशनमुद्रायन्त्र मुद्रितमु तराई।
एकाग्दाः १०००। ९. १८५५ सार।

·No text on this page.

·उत्तरनैषधचरिते।
द्वादशः सर्गः ।
ॐ गोशाय नमः।
प्रियाड्रियालम्ब्य विलम्बमाविला
विलासिनः कुण्डिनमण्डनायितं ।
समाजमाजम्मुरथोरथोत्तमा-
स्तमासमुद्रादपरेऽपरे नृपाः ॥१॥
इदानी नूतनसमागतराजवर्षनाथै बाद वर्गमारभते ॥
प्रियेति ॥ पचो पनन्तरं अपरे अन्ये नृपा चासमुद्रात् समुद्र-
मवधीवत्य दिगन्तेभ्यः सकाशादित्यर्थः । तं कुण्डिनस मह-
नायितं भूषणबदाचरितमबारकं समाज खथम्बरसभामा-
जग्मुः । किम्भूताः प्रियाभ्यः खनाविकाभ्यः सकामाचा ही
तासामनुरागजभितमुखदाधिस्थेन कला विलम्ब खैर्यमासम्ब
चाविखा: व्याकुसान्तःकरणा: । प्रिवामुखरापिण्याचुरोधेना-
माकं विखम्बे जाते भैमीखचबरो जातो माऽभूदिति बुद्धा
नातिमाशः । तथा विलासिनः शारभनीपहिताः । संथा.
रघोत्तमाः मेहरचा इत्यनेन विलम्बे बातेऽपि भीधाममनं
मुचितं । विलाश्निः बोकवसमेति चिनुर (पा. ३०९।१४)
रचरतमा रति समासः । पपरपरे । बीमायां हिरतिः ॥१॥

·उत्तरवधचरिते। ततः सं भैम्या ववृते वृते नृपै- विनिःश्वसनि सदसि खयम्बरः । चिरागतैस्तर्किततहिरागितः स्फुरहिरानन्दमहासंवैर्नवैः ॥२॥ चलत्यदस्तत्यदयन्त्रणेङ्गित- स्फुटाशयामासयति म राजके। अमंगता यानगतावपीयमि- त्युदीर्य्य धुर्यः कपटाजनीञ्जनः ॥ ३॥ तत इति। ततः सदसि समाजे स भैम्याः स्वयम्बरो वरते। किश्ते सदमि। भैम्याः खस्मिन् वैराग्येण विनिःश्वद्भिविशेषेण मुश्वाचिरागतेः पूर्वमाचातैपैईते। तथा तर्किता अहि- तास्तेषु पूर्मागतेषु राजस विरागिता अर्थाद्वैग्या चैतैः । स्कुरद्भिः घटङ्गारभन्या प्रकाशमानैः । तथा एतेन हतान् खयम्बरशेषं प्राप्तानमानियं प्रायेण वरिष्यतीति बुझा भानन्दस्य महाई- वैरगाधसमुद्रः प्रमुदिततरैर्नवैतत्कासमागते पैते ॥ २ चलदिति । चसन्ति पदानि यस्य पुरस्तात् गच्छन् धुरं वहति धुर्थः शिविकादण्डवाही जनः जनों भैमी राजके राम मामथे वासयति म अखापयत्। किं हत्या। थानगताबपि ग्रिविकारोहणेनापि गमने सवपि रयं भैमी श्रमसता नि:- सहा जातेति कपटायाजात उदीर्थ उला । किम्भूता मिविका पटासारितेन तापदेन भैमीचरन बनणं यन्त्रणा का पीउन धुर्यजनस तदेव बदिशि अवमापनसूचिका पेष्टा ·हादशः सर्गः। . नृपानुपक्रम्य विभूषितासनान सनातनी सा सषुबे सरस्वती। विहारमारभ्य सरखती सुधा- सरःखनीवार्द्रतनूरनृत्थिताः ॥ ६॥ वृणीष्व वर्मन सुवर्मकेतकी- प्रसूनपा हतपर्समादृतं। तेन स्कुर श्राशयो नवनृपदिशामात्रविषयोऽभिप्रायो यस्या- खां । जनीं। जायतेऽस्यां गर्भ इति जनियमिभ्यां चेति औला- दिक र प्रत्यये जनिबध्यारिति (पा. ७।५। ३५) वृद्धिनिषेधे सदिकारादिति (पा. ४।१।११। सू. वार्तिकेन डोष् ॥ ३ ॥ नृपानिति । सा सनातनी नित्या सरखती देवता विभूषितं स्वीयसौन्दर्येणालतमासनं यैस्तान्नृपानुपक्रम्याहिश्व सरख- नीर्वाचः सुषुवे उवाचेत्यर्थः । किम्भूता वाचः । सुधासरस्सु प्रम- तसमुद्रेषु विहारं जलक्रीडामारभ्य कृत्वातीवातितरामाई- तनूः। तथाऽनु पवादविलम्चैव उत्थितास्तम्माबिर्गताः। प्रति मधुरा इत्यर्थः । समाभवा। अव्ययत्वाट्युसटच ॥ ४ ॥ वृणीवेति । गौरवलक्षणेन वर्षेन सवर्षकेतकीप्रसमस गौरवलक्षणवादार प्रेमास्पदीकतं तमादधिकं वा पति गौरं सुकुमारशरीरं चतुपर्जनामानं नृपं स्वं कृणोख । पंच- मवनीपतिः भवभयसदेकचित्तः सन् निजामात्मीयां पर- परायानां पावनों पविधीकरणशीलां पयोध्या मुक्मिपुरीमपि *वमादिति टीकासम्मः पाठः।

·उत्तरजैवधचरित। निजामयोध्यामपि पावनीमय भवन्मयो ध्यायति नावनीपतिः॥५॥ न पोयतां नाम चकोरजियां कथनिदेवन्मुखचन्द्रचन्द्रिका। म ध्यायति न मरनि । परमानन्दरूपत्वान्मूनेस्सकाशादपि तव प्राप्तिरेतस्थाधिकेत्यर्थः। अन्योऽपि विलासी गुणवतीमपि निजी प्रियामचिमायनन्यामेव थायतीत्युतिः । त्वय्यतितरा- मनुरकोऽयमेतं वृणीवेति भावः । वात् । पञ्चमी विभके इति (पा. २।३।४२१) पञ्चमी। भवन्मयः। सर्वनाको वृत्तिमाचे लियाः पुंवत् (पा ६।५।१७। सू• वार्तिकेन पुंबद्भावः ।।५।। नेति । हे भैमि चकोरजिड़या एतस्य चतुपर्मस्य मुखमेव- चन्द्राख चन्द्रिका प्रसन्नतारूपा ज्योत्स्ना कथविकेनापि प्रका- रेण न पीयता मामा चकोरजिया सत्यं चन्द्रचन्द्रिका पीयते। दयं खलीकमुख चन्द्रिकेति पीयता मा वा। प्रबास्माकमादा- सोन्यमित्यर्थः । परन्तु चिरं भवन्मुखस्पृशी त्वदीयमुखमेवन- तत्परे चकोरस्य चक्षुषी रमा एतन्मुखचन्द्र चन्द्रिको किमिति प्राचामवसे पायबसे अपि तु पाययख । प्रतीकात्वात्ता- गणभावात् चकोरविहया पानेऽवतेऽपि तथा उन्दरलात् वर्मनायाममदादीनामशतवेऽपि ताहगाहादकवस्व मान्द- यस्थ च प्रत्यक्षेण द्रष्टुं शक्यत्वादेत मुखचन्द्रचन्द्रिका चक्षुषी पा- बखेत्यर्थः । अथ चकोरजिङ्गथा भवभुषसेवाथा अशतवादेत- सुखचनचन्द्रिकापानं कर्तुमास्यमिति युकं । तदीय चक्षुर्थी ·" इमा किमाचामबसे न चवी चिरं चकोरस भवामुखपृशी ॥६॥ तु चिरकालमुत्तमस्य भवन्मुखच सेवनात् तयोरेतन्मुख चन्द्र- चन्द्रिकापानं धुकं । उत्तमसेवषा कि पापमपि वस सप्रापं भवनीत्याचथः । चिरकालमेतमुखकाक्सिं सादरं किं न पत्र- स्थपि तु पश्यैनं वृणीवेति भावः । यहा बिझाया अन्य एवाखाचे भामादेत मुखचन्द्रचन्द्रिकायावानियहवाचको- रजिलयेयं कथञ्चिन्न पोयता नाम । बमुखपृशोधकारनेत्र- योस् पानं थुक्रमस्यीयसोरपि नेत्रयो यसो विषयस्य यह सामर्थसद्भावात् किं पुनर्विशाखयोरनयोरिति भावः । एते चकोरस्यैव मेत्रे भवन्मुखं स्पृवत इति मेत्रयोर्रमणीयत्वं चन्द्रि- कापानयोग्यत्वं विशोकमचातुर्थं च सचितं । पत्र चमेः प्रत्यवमानार्थवागतियुद्धोत्यादिना (पा. १ । । ५२) चक्षुषोः कर्मत्वं । णिचेति (पा. १५081) कर्चभिप्राये क्रियाफ- साविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्तेऽपि निगरणबाधिगरणचखना- भ्योति (पा. ११९१८) परोपदमाप्राचामबम रति चिच्य। एवं सति चकोरस पषुषी चिरं भवन्मुखपृशी वर्तेने। वतः त्वमुखमेवां बङकास खुबीत इत्यर्थः । चत एवेमामे- तन्मुखचन्द्रचन्द्रिका किं नाकामयसे सामर्थाषामिति भेषः । रति समाधान। पाचमनमाचामः मोऽखासीति प्राचामक्ती करोतीत्यर्थे तस्करोतीति (पा. ३।५।२९) सरस्थवार्तिकण्यतस्य लक्षण प्रतिपदोकपरिभाषया प्रतिपरोक- ·उत्तरवधचरिते। अपां विचारे सवारविधम करोतु नारे पृषदुत्कारस्तरन्। कठोरपीनोचकुचइवीतट- बुटत्तरः सारवसारवोर्मिजः ॥७॥ प्रत्यवमानाभावात् निगरणादि (पाः ।।३।८७) सूत्रेणानु- वृत्तपरस्मैपदसञ्जया परस्मैपदस्थ विधानात्मज्ञापूर्वको वि- धिरनित्य इति परिभाषयाच परस्मैपदं न भवतीति वा। प्राचाम इति न कम्यमिचमाम् इति मिलनि धानखवा- भावः ।।६॥ पामिति । हे भैमि पारवेण सहिताः सारवाःमरवा इमे मारवा एवम्भूना जवस्तेभ्या जातः पृषदुत्करो विन्दुस- अपां विहारे अनेन मह जलक्रीडायां सत्यां तव हार- विधमं लसम्मभिहारविलासं करोतु । किम्भूतः । नीरे तरन् भवमानः । तथा कठोराऽतिकठिना पीना उत्ता बदीया कुचदयी स्तनदयी तस्मातटे परिसरे चुटत्तर अतिशयेन चुबत् विधीय॑माणतरः। जलक्रीडाववादिनिलदोयो मुमा- हार व शोभता । अथ च पश्यतो सोकस्य भैमीहारः कि- ममिति विभिटा भास्सिं जनयतु। विगतकारे देश हार- .. विलास रति विरोधश्च पथ पत्करो हरिणमाः क्रीडा- प्रदेशे क्रीगं करोविति युकं । सरथक्रीडापायथै एनं बणीवेति भावः । देविका सरवां च भवेदाविकमारवावित्यमरः । दाखिनाचनादिसण (पा. १००1) साधुः ॥ ७ ॥ - ·अखानि सिन्धुः समपूरि गल्या : कुले किलास्य प्रसभ स भव्यते।। विलयते चास्य यशाशतेरो सता महात्माकमुखधावि पौरुषं ॥८॥ एतद्यशःलीरधिपूरगाडि पतत्यगाधे वचनं कवीनां । सानोति। अस्य कुखे वंशे पूर्वजैः सगरपुः इन्द्रनीता- शाहरण) सिन्धुः समुद्रः पातालपर्थनं प्रवानि खातः। क- पिखशापदग्धनां तेषामेवोद्धरणार्थं भगीरथेनानोतया गाया समपूरि पूर्णीकृतः। तथा श्रीरघुनाथेन रावणवधार्थ प्रमभं इठेन स सिन्धुः भंस्थते बन्धन नेवते किलेति पुराणप्रसिद्ध- मेतत् । म एवेदानों प्रस्थ यमःमतेः विलयते च । सबै समुद्र- मेव प्रति पौरुषं किमिति कृतवन्त इत्यत आह अहो मेतत् । मतां महतां पौरुषं महतामेव समुखं धावति प्रमर- तोत्येवंशील। जुद्रान् रुपयोपेशत एवंविधा अस पूर्वजाः । ओरघुनाथप बस्मिन् वो समुत्पत्स्यते तस्मिन् वंशे समुत्पत्रो ऽयं अस्य शापि समुद्रपारगामीति एनं वृणीवेति भावः । भस्यते । बधेः कर्मणि खटि बातेश्चर्येच रूपं ॥८॥ एतदिति। एतस्य यशस एव हीरधेर्यः तं गाइते हवं- श्रीलं एतदोषयशोवळकं कवीनां वचनं वागधे पतलव खाने पतति निमजति। सोतुममामाहागगोचरोऽस्म बनाममुद्र इत्यर्थः । अन्योऽपि समुद्रः प्रवासरावगाही पगाधे बुरति । तथा 3 ·उत्तरनैषधरिते। एतगणानो गणनाइपातः प्रत्यर्थिकीतः खटिकाः शिणेति ॥८॥ भाखदंशकरीरता दधदयं वीरः कथं कथ्यता- मध्युष्टापि हि कोटिरस्य समरे रोमाणि सत्त्वांकुराः । नीतः संयति वन्दिभिः श्रुतिपथं यत्रामवावली- मन्त्रः स्तम्भयति प्रतिलिनि भुजा दोस्तम्भकुम्भीनसान्॥१०॥ एतस्य गारीनां गुणानां गणनार्थ अक्षपातोऽसविन्यासः प्र- त्वर्थिनां वैरिण कीर्तीरेव खटिकाः चिणेति हिनखि। बह- शविन्यासे हि टिकाक्षयो भवति । एतहुणा अयतिभूयसा- इणयितुमक्याः । एतहुलानां पुरसादरिकीर्तिन प्रतिभासत इत्यर्थः । एनं वृणीवेत्यर्थः । हिणोति। सघूपधत्वात् (पा..। ८६) गुरुप्रसकावपि सञ्चापूर्वकविधेरनित्यवाहुणाभावः ॥८॥ भाखदिति । हे भैमि भाखतो वंशतय करीरतां तरह- रत्वं दधानः सूर्यवंशोत्पनो वयःसन्धी वर्तमानः अथ च मुका- थुकालााखान्यो वंशे वेणुसदकुरवं दधदतितेजस्वी प्रव- मृतुपर्षनामा वीरः कथं केन प्रकारेण कथ्यता वय॑ता अपि तु वर्षवितुं न शक्यत इत्यर्थः । शिवस्मात् समरे वर्तमानस्यास्य अष्टापि साईबधोति प्रसिद्वापि कोटिः साईचिकोटीनि मा- मुंबभरीरे खितानि रोमाणि सत्वस्थान:ररमकस्थाकुरा दवाकुराः वीररसासाहेब गङ्गामे रोमाञ्चमोऽयं भवतो- त्यर्थः। तथा अख नामवविसीमन्सः चतुपरति नामा- चितितामितिटीयासम्मतः पाठातर।

·प्रापितः मम् बादशः सर्गः। ताहादीविरिचिवासरविधी जानामि यत्कर्तता शके यत्प्रतिबिम्बमम्बुधिययपूरोदरे वाडका । क्षरपतिरूपो मकः संयति बन्दिभिः अतिपथं कपिथं नीतः सन् प्रतिचितिमा रिपूणो दोषो बारव एव सम्भा- स्त एव कायदाच कुक्षीनमाः सीताम् स्तमयति । एतनाममात्राकलनासोतानां चूणां वाहवा युद्धाय न प्रस- रन्तीत्यर्थः । सिद्धवैदिकमनश्रवणाच फणिनां स्तमो भवति । अष्टेति मा कोटित्रयस्य पञ्ज्ञा । अकुरो नित्यपुंलिमः । कुम्भीनमा खेलिहान इत्यमरः ॥१०॥ तादृगिति। हे भैमि अस्व राजः म प्रताप एव तपनःसूर्यः कामानिरा पारं परतीरं न गाइते। कस्यापि वर्षयितुमशका इत्यर्थः । स कः । अहं तादम्दीर्घ ईधमन्यमारपरिमित- वान्महापरिमाणं विरिचिवासरं ब्रादिन तस्य विधी करणे वस्व यदीयक्षात्रतेजोरूपस्य सूर्यस्य कर्तृतां निर्माता जा- नामि। सूर्यस्य दिवसकर्ट त्वाद् ब्राह्ममपि दिन दिमत्वात् सूर्येण कर्तव्यं तचतुर्युगबहसपरिमाणत्वादेतहिननिर्मात्रा सूर्येण निर्मातुमशामिति नखिक्षणेन चिरकालावखायिनाति- दीर्णतहीयप्रतापतपनेनैव निर्यातुं शक्यं न त्वन्येनेत्यहमुत्प्रेक्ष इत्यर्थः । तथा अई अनुधिपयसः पूरे प्रवाइमध्ये वाडवो बड़- वानलः यचैतदीयप्रतापतपन प्रतिबिम्वरूप इति मरे । जलानखयोः महावस्खानविरोधात् वास्वोऽपि भवति किन्तु मतापसूर्यस्य सलिले प्रतिविम्यं भवति । किम्भूतः सः । व्योम- ·उपस्वस्ति। योमब्यापिविषाराजफायनतारा पराभावुक कासामल नरमायापक पारकिरा गाइते ॥११॥ देव्याकीतिकविन्दवनया नयाऽस यहोईवी कीर्तिशिमवी समागममगानका रसपानणे। नामिबिनिमज्य बाजभटेरारबि रम्यापरी- रमानन्दनिकेतनन्दनवनक्रीजदराडम्बरः ॥ १२ ॥ थापिन्वो विपक्षराजकस्य रिपुराजकस्याप्यत्वाचखेव ताराः नहपापि खमभावेण पराभावुकः तिरका । सूर्ये पापि थोमयापिवैरिषद्रस्य पन्द्रिकारूपं चशे नचापिच पराभ- बने । एतत्प्रनापसर्वस पुरवारिवाधिन प्रसरनोवः। परामावुकः । भवपतपदखाभवषेत्युकन् । १ ।। १७ ॥ नयोगेन चोकति वहीनिषेधात् (पा. २।३।६६) तारा रति दितीया ॥११॥ देवेति। अस्य राधः दोईयो बाऊदयं तथा जनिता कीर्भिश्रेषिः कीर्तिपरम्परा तमाथी नद्रपा श्वेतत्वाइमा देखा- में रिपूर्ण पायनामिकाकोतिः मैव कसिन्दालसवा बमुना नया नया का पयमात् रममाणे रामभूमी समागममगात् संयोग प्राप ननसात कारणात् तसिन प्रवा- गमनके गहावमुबायाने बाउभटेः परिषयोः सर- तरः विशेषेण मिमबसपा देवका रथापरीरमा- पन्हाय निकेते बम्हनबने देवोबाने कीनाय भारर भावमिरचारमरो बाबारबिचार बोऽपि प्रधागे ·इति मुनिखादिसामुक्तनिधि सरखतीकामयविनायोत्यका। भिरतिरकम्पवयव भीमका मनोरवयमसान्यात ॥१३॥ युवातरं सा वयामधीवरा खराकतन्यकृतमत्तकोकिला। निमब्बति सोऽपि सितासित परिते रत्यादि श्रुत्या नन्दनवये रम्भापपरोभिः सह कीरति। बाहुनः पषियो विरारिय- मरः । पारथि। रमेरमनिटेरिति नुम् (पा. .।१।६९) परीरति । उपसर्गख पमीति (पा०६।३।१२)ीर्षः॥१२॥ रतीति । भीमना भिरमतिरकपनष पापाखनवैव बामा त मनोरवयं सूर्यपुत्रं मनुवंशसमुत्वषमतुपर नाचनम्बत माजीकार। किम्भूता । रति पूर्वोकप्रकारे बुतिभ्यां का- भ्यां पारिता भादरमाकर्षिता तहुएखनिर्यवा। किशूनया। सरखत्या वानवेन वनितो विखव चावई नयादुत्वपोत्या- चा। शिर:कम्पमसोमवसरकलादरामर्याभिनयकता कम्पत्रि- राकरणों बात रत्यर्थः । पख मनुवंजवात्सख गेमबंश- निचापमात् कन्चाभितपितीन्दाचवर्षवानाऽननुरामः॥१३॥ युवेति । वा परसामधीवरा सरखती निमाकरण भाति: *सितासितेरित बसावे वत्राशुनासो दिवमुत्ववन्ति । वनवियति धीरा बनायो बमत भवनो। रतिकाचिद्द। मुब विरिति पाठगकारः। सं• मू. पू.। .

·१६ उत्तरधरिता शशंस संसक्तकरैव नदिशा २४ निशाकरचातिमुखीमिमा प्रति ॥ १४ ।। न पाण्यभूमण्डनमेशलोचने विलोचनेनापि नृपं पिपाससि। शशिप्रकाशाननमेनमीक्षित मरनयाऽपाङ्गादिशां दृशस्विषः ॥ १५ ॥ सदृशं मुखं वस्थासां चन्द्राननामिमा प्रति युवाम्मरं अन्य वरं मंस वर्लयामाम। किम्भूता। खरामतेम न्यकृतशिरकतः मत्तो वसन्ताः कोकिला था। तथा हिनदिमा यस्यां दिशि वर्णनीयो बुवा तिष्ठति तदिशा तदीयया दिशाऽऽभिमुख्येन संबमाकरव सम्बद्धहसा होन तं निहिति यावत् । सरखतों पाणं माधुणे वाटणेनत राजन्यनुरागणेति स्वरामतपदेन सूचित। ररेति। सेगेति वरच (पा. ३।९।१७५) अथ पाये- श्वरीत्यादेः कथं साधुत्वं । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति (पा । समिपि कौनयोः मतोरित्यवेधि॥१४॥ मेति। एसोचने मृगाधिवं पाण्डाभूमड़वचाभ्यां नपिपासमि परमेकेनापि न पायदेशस्य चूडामर्षि मुकुटरब- भूतं नृपं पिपामस्थपि न न पश्यसि तावत् पातुमिहत्यपि नेत्य- '. पेरर्थः । अनुचितमेतदित्यर्थः । अधरेण तावत्र पिपाममि परं विलोचनेनापि न पिपासमीति द्वाबो मेघाभ्यां न पिपासमि परमेकेनापि न पिपासमीति वा। तस्मात् त्वं भभिवत् प्रकाशं प्रसन्न चामन यस्य तमे नृप हिलियः नेत्ररश्मीन् ·. भुवि भ्रमित्वाऽमवलम्बमपर विचर्तुमभ्यासपरम्परापरा अहो महावंशममुं समाविता सकौतुकंनृत्यति कीर्तिनर्तकी ॥ १६ ॥ इतो भिया भूपतिभिर्वनं वना- अपाङ्गादिशा मेचप्रामधेन तरच अतिसुन्दरमे कटाने- विलोकयेति भावः ॥ १५ ॥ भुवोति। हे भैमि महावं महाकुलीनं मुं समाश्रिता एत- दोधेति चावत् एवंविधा कीर्तिरूपा नर्तको सकौतकं बचा तथा धनाभिलाषराहित्येन नृत्यति पहो पाच लोकगनं को- तुकं नर्तकीगतमिति न पीनरुका किम्भूता। पूर्व भुवि भ्रमिला सकसं भूमण्डसं चाप्यत्यर्थः । पचादनवलम्ब बथा तथाम्बरे गगने विहन्तुं चरणाभ्यासपरम्परायां परा धाममाऽभ्यासपर- परया चापरोक्लष्टा एतदीवा कीर्ति लोकं पूर्वमभिव्याय लोकान्तरं व्यामोतीत्यर्थः । सेनाथमवलम्बनेन मदोसाइवमा- ममुमिति वा । बच्चपि पूर्व भूमी धमिला निरामयं गगने नतितुं प्रश्वासपरा गती महान बेखुमानिव वेोरपरि सकी- तुकं मृत्यति। अपच महा प्रहक बाधिता नर्मकीति वा । था भिरिति भूमावपि मन्तुं न शक्नोति मा निरालम्ब म- हा वेषुमाचित्य नृत्यमोत्यतीव चित्रं इत्यादि जातयं। बंशो वेण कुशे वर्ग पृडखावयवेऽपि चेति विद्या ॥१६॥ इत इति । इतपमाहाशः सकाशात् भिया भवेन बनाइ- " ·उत्सवधरिने। दहिसरररवीवमीपुरी। निजापि साऽवापि चिरायुमपुरी पुनः खमध्यासि विलासमन्दिरं ॥१७॥ आसीदासोमभूमीवसायमखयबापनेपथ्यकीतिः सप्ताकूपारपारीसदनजनघनोडीतचापप्रतापः। मानरमटर्गिकर्भिपतिभिरतिववेनारवीलमरखानी- खमीयुषी माता मा प्रसिद्धा निजा खीचापि पुरी पिराहनाना- रचमात् पुनरवापि प्रानं । तथा तत्र पुर्थी वं स्वीयं विलास- मन्दिर रनिगृहं पुनरषयावधिडितं बनबुधवेत्यर्थः। राध- अंशदनापेक्षया अनेकमारं तवागत्य पुनरयच मला पुनक्षत्राग- चनीयर्थः। भनेक वैरिनगराशुदापितागीति भावः। उपे- विवानित्यव सत्र (पा. १०६) उपसर्गशालाबारी पुषोत्या बरः ॥१०॥ चासीदिति। रे भैमि पसाबीरावर लोऽन्यो वा क पासीलबेदा अपितु वंविधोऽयमेव नवन्यः कचिरित्यर्थः । किम्भूतः । बीमा समुद्रसपा अभिव्याय सीमानषित - मीवस शय मलयवाखेप चन्दमानरागसरूप मेष भवर्ष नदेव कीचिकीर्तिचन्दवधवलितमबुद्रनुदिनभूमयः। तथा वाचा अपारपारीर्ण समुद्रपरनीरा समाहारः भनाबूपारपारी व बदनं पिवारसान बस मश्वमुद्रपर- तोरवासीको बनोसोकसेवनमविचित्र उडीत उसींच- मानचापमनापो समापन प्रतापचवायच सः । तथा ·. वीरादमात्परः क पदयुमयुमपत्यानिभूपातिभूष- चूडारमोडुपलीकरपरिचरणामन्दनन्दबलेन्दुः ॥१८॥ भनाकीर्तिमीमलीमसनमप्रत्यर्थिसेनाभट- श्रेणीतिन्दुककामनेषु विखसत्यस्य प्रतापानलः । पदयुगे परणयुगसे युगपालमकाखमेव पातिनः पतनशीला नमस्कारकारिणे भूपाक्षेषामतिभूवाषि प्रतिषहनि थानि पूगरबानि तान्येव वर्तुखाबादुपसत्वादु पन्यो बसपा- सचिवः तासां करा किरणानां परिपरकं सर्वतः मारवं तेन पचनास सयंत्वरिपरणं चरणसेवा नका छलाऽमन्दं नन्दनोऽतितरां महकायो नया एवेश्वचत्रा परणपनितमकसराजधिरोमणिकिरणसंबस्तिमयका- तिः । पसी प्रतापवान् अत एव सर्वनृपतिवद्यापरणः एता- पः कोऽपि नाति तसादेनं वृणीषेति भावः। बन्यो अपि पानीकरजतपरसंवानेन नन्दति ॥१८॥ भोति । पख मनापानसः भोग पराजन बनिताकी- तिवमामलावी तवा मखीमपतमा पनितरा मसिनी- भूताः प्रत्यर्थिसेनामटाः गरीषिकसाराः तेषां श्रेणी समूह मैक मामलातिन्दुककारनागि नेषु विखपति विशेषेक दीयते। तबादेतीवामनापावचादुत्पतिता उत्विता भावासबाटा- दुरुतं भवापि सतीच भानुः सूर्यः अतभुनधिः जबारेरिन्द्रक एबोधिनः एते राषिताः खुटं भिकरा व जगदुखने जमता भग्वादरीना मधे पुरणि बोमने।

·उत्तरनैषधचरिसे।
नम्मादुत्पतिताः स्फुरन्ति जगदुत्सङ्गे स्फुलिङ्गाः स्फुट
भान्नाहूतभवाक्षिभानुहुतभुगजम्मारिदम्भोलयः ॥१८ ।।
पतन्तिबन्लेविलोक्य निखिलामालिङ्गिताङ्गों भुवं
सयामाङ्गणसीम्नि जङ्गमगिरिस्तोमधमाधायिभिः ।
पृथ्वीन्द्रः पृथुरेतदुगसमरप्रेक्षोपनम्रामर-
श्रेणीमध्यचरः पुनः क्षितिधरक्षेपाय धत्ते धियं ।। २० ॥
तिन्दुकवनानि हि ध्यामानि भवन्ति तत्र पतितोऽमिः चटच-
टाशब्दं कुर्वन् स्फुलिङ्गान् मुञ्चति । महत्खपि हरने चादिषु
स्कुलिङ्गत्वारोपेण प्रतापानलयातितरां माहाम्यं सूचितं । यस्थ
कणा एवम्भूताः स कथभतो भवतीति ॥ १८ ॥
एतदिति । हे भैमि एतस्य पाण्डवस्य उग्रममरस्य प्रेक्षायै
उपनमा समागताऽमरश्रेणी देवसङ्कः तन्मध्यचरः तस्य मधे
विद्यमानो देवत्वं प्राप्त इति यावत् एवम्भूतः पृथुइँण्यः पृथ्वीन्छः
पुनः क्षितिधराणां पर्वतानां क्षेपाय प्रोत्सारणाय धियं बुद्धिं
धने। किं कृत्वा सङ्गामाङ्गणस्य सोधि मर्यादायां जजमानां
खानात् स्थानान्तरं गच्छतां गिरीणां स्तोमस्य धमाधाथिभिः
भ्रान्तिं कुर्वाणैः चलदुच्चतरगिरितुल्यैः एतस्य दन्तियोः नि-
खिला भुवं पाखिनितानी व्याघदेशां विलोक्य । पूर्व पृथुना
खधनुःकोचा अगमपर्वतानुम्मार्य क्षेत्रादि विभागः कृतः ।
एतद्नान् दृष्ट्वा सङ्गामदर्शनार्थमागतेन पृथुना एते पर्वता
रति बुद्या एतदुत्मारणे पुनरपि बुद्धिः कृतेत्यर्थः । उचतरग-
जवाहचं दारुणरणरमिकलच्च सूचितं ॥२०॥

·डादशः सर्गः शशंस दासीङ्गिनविडिदर्भजा- मितो ननु खामिनि पश्य कौतुकं । यदेष सौधायनटे पटाञ्चले चलेऽपि काकस्य पदार्पणाग्रहः ॥२१॥ ततस्तदप्रस्तुतभापितोत्थितः सदस्तदश्वेति इस सदासदा। शशंमेति । इङ्गितवित् भैम्यभिप्रायज्ञा काचिद्दामो विद- भेजां शशंम बभाषे। ननु हे खामिनि इतोऽस्यां दिशि त्वं कौतुकं पम्य । किं तत् । सौधः सुधाधवलितम्यहं तस्याग्रमूर्द्धदेशस्तच वर्त्तमाने नटे चलत्वावर्तकतुल्ये वायुवाचलेऽपि पटाञ्चले पताकावसनाञ्चले यत् एष काकस्य पदार्पणे चरणस्थापने श्रा- यहः तत्रोपवेशनाथ पौनःपुन्येन प्रतिनिर्बन्धः तत्कौतुकं पश्येति सम्बन्धः । अननुरकायां भैम्यां श्रङ्गारचेष्टां भावयतः पाण्ड्यस्यायं यथा पटाञ्चले उपवेशनाथं काकस्याग्रहोऽनुचित- स्तथा। एतस्य पाण्ड्यस्यायं भैम्यां दुरभिनिवेश इति सूचना) सरस्वतीकृततर्सननिवारणार्थं वा यमुक्तिः । इतः एतदर्स- नकौतुकात सकाशादिति वा ॥ २१ ॥ तत इति । ततः तस्या दास्याः पूर्वोकमप्रस्तुतं भाषितं वचनं तस्मादुत्थितैः सदासदां सभ्यानां हमः हास्यैः तत्सरः मा सभा अश्वेति श्वेतोचतं। तवचनं श्रुत्वा सभ्या इसन्ति स्मेत्यर्थः । अतः सदःश्वेतीकरणाद्धेतोरस्य भूपते नि: लज्जा वैवल्य D ·१५ उत्सरनैषधचरिते। स्फुटाऽजनि म्लानिरतोऽस्य भूपतेः सिते हि जायेत शितेः सुलक्षता ॥२२॥ ततोऽनु देव्या जगदे महेन्द्रभू. पुरन्दरं सा जगदेकवन्द्यया। सदार्जवावर्जिततर्जनीकया जनी कयाचित्परचित्खरूपया ॥२३॥ स्फुटा अजनि । अत्रार्थान्तरन्यासमाह । हि यस्मात् सिते शुभ्र- वस्तुमि शितेः कृष्णवर्मस्य सुलक्षता प्रकटता जायेत । सभ्य हा- स्वशात् सोऽधिकविवी जात इत्यर्थः । मः स्वत एव श्यामः सभ्यहास्थवशादधिकः श्यामो जात इति वार्थः। अश्वेति। श्चितिङ् शौक्लये इत्यस्मात् ण्यन्तात्कर्मणि लुङात्मनेपदं ॥२२॥ तत इति। ततः कयाचिल्लोकोत्तरया अनिरूपितरूपया देव्या वाण्या महेन्द्रभुवः महेन्द्रनामकपर्वतसम्बन्धिनो देशस्य पुरन्दरं स्वामिनं अनु लक्षीकृत्य सा जनी स्वयम्बरा जगदे उक्का । किम्भूतया जगतः एका देवतान्तरपरित्यागेन वन्द्यया । यतः परा श्रेष्ठा चिज्ज्ञानलक्षणं स्वरूपं यस्यास्तया। तथा तस्या भैम्या यदार्जवं सृजुता तेनावर्जिता वर्मनार्थमूर्होता तर्जनी यया । तस्मिन् वर्मनीये नृपे विषये वा देव्या एव वा यदार्जवं कंपा तया । जगदे कर्मणि तङ् । वाचंयमपुरन्दरी चेति निपातनात् पुरन्दरः माधुः। तर्जनीकयेति नवृतश्चेति कप् । (पा. ५ । ४ । १५३) अनुर्लक्षणे (१ । ४ । ८४) कर्मप्रवचदीय- खात् पुरन्दरमिति द्वितीया ॥ २३ ॥ .

·बादशः सर्गः। २९ खयम्बरोदाइमहे वृणीष्व हे महेन्द्रशैलस्य महेन्द्रमागतं। कलिङ्गजानां खकुचदयश्रिया कलिङ्गजाना श्टणु तत्र कुम्भयोः॥२४॥ अयं किलायात इतीरिपोरवाग- भयादयादस्य रिपुर्वृथा वनं। खयमिति। हे भैमि स्वयम्बर उद्दाहस्सलक्षणे महे उत्सवे आगतं महेन्द्रशैलस्य महेन्द्रं खामिनं वृणीष्व । तत्र पर्वतोप- लक्षिते देशे कलिङ्गदेशे जातानां गजानां कुम्भयोः खकुचदय- श्रिया सह कलिं समानशोभाख्यद्रव्याभिलाषनिमित्तं कलहं एणु । हसिकुमास्वत्कुचसाम्यमभिलषिष्यन्ति परं न प्रास्य- न्तीति भावः । स्वयम्बरोदाइ एव मह उत्सवो यस्यास्तत्मम्बुद्धि- रिति वा ॥२४॥ अयमिति । अयं कलिङ्गदेशाधिप पायातः किल সুমন इति ईरयन्तीति ईरिणः पारास्तेषां वाक् तस्याः सकाशाद्भयं तस्माद्धेतोः अस्य रिपुर्यदनं श्रयात् पलाय्य गतवाम् तदृथा। रिपुरिति जात्येकवचनं । वैयर्थं हेतुमाह। तान्येव अयं समा- यात इत्येवंरूपाण्यक्षराणि थासु ताः श्रुताः शुकैरेवाकर्थिताः तस्यैतदीयरिपोरुत्वापगिरः प्रतिशयितनिद्राप्रलापवाचः एक- स्याप्यक्षरस्य व्यत्यासं विना पठनिः शुकै नेऽपि स रिपुरचामि भीषितः। पलाय्य वने गतानामपि रिपूर्ण उत्खापालापि- .

·२० उत्तरवधचरिते। श्रुतास्तदुखापगिरस्तदक्षराः पठभिरत्रासि एकैर्वनेऽपि सः ॥२५॥ इतस्त्रसद्रुितभूम्दुभिता प्रियाऽथ दृष्टा वनमानवीजनैः। शशंस पृष्टाङ्गुतमात्मदेशज शशित्विषः शीतलशीलतां किल ॥ २६ ॥ तास्ता गिरो बहुशः पठभिः शुकैनेऽपि त्रासिता वैरिण: स्थातुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः । प्रतिरोऽयमिति भावः ॥ २५ ॥ दूत इति। दूत अस्माद्राज्ञः सकाशात्तसन्तो भीता अत एव विद्रुताः पलायिता भूभृतो राजानः तैरुमिता परित्यका प्रिया स्वखप्राणेश्वरी वनमानवीजनैर्भिविजनदृष्टा। अथ पश्चात् प्रात्मदेशजं भवत्या देशे किमपूर्वमिति अद्भुतं पृष्टा मती शशि- विषश्चन्द्रस्य शीतलशोलतां किल प्रमिद्धा हिमस्वभावत्वमेव स्व- देशजातमाश्चयं शशंस प्रकथयत् । स्वदेश वियोगाभावाच्चन्द्रक- राणां शीतलत्वं वने च वियोगादुष्णत्वमित्यर्थः । प्रियेति जा- त्येकवचनं । भर्हत्यका वियोगज्वरभराक्रान्ता सती वने चन्द्र- कान्तिमुष्णामनुभवतीत्यर्थः ॥ २६ * अधीत्य सप्तान्तर रव तां गिरमिति पाठान्तरः। परन्तु एष न टीकासम्मतः।

·हादशः सर्गः, ?? इतोऽपि किं वीरयसेन कुर्वतो नृपान्धनुर्बाणगुणैर्व्वशंवदान्। गुणेन शुद्धेन विधाय निर्भर तमेनमुोवलयोर्वशी वशं ॥२७॥ एतगीतारिनारी गिरिबिलविगलदासरा निःसरन्ती वक्रीडाहंसमोहग्रहिलशिशुभशप्रार्थितोनिद्रचन्द्रा। दूत इति। हे भैमि त्वं इतोऽपि राज्ञः सकाशात् किमिति न वीर यमे पूरा भवसि अपि तु. तस्मादपि टूरा भव। किं वीरा न भवस्यपितु वीरा भवस्येवेति वा । किं भूतादितः । नृपान् शत्रून् धनुश्च बाणाश्च गुणश्च चापशरमौर्वी रूपैर्बहुभि- रुपकरणैः कृत्वा वशंवदान् वग्यान् कुर्चतः । किम्भूता त्वं । उर्बी- वलये उर्वशीरूपाऽतिसुन्दरी। किं कृत्वा । तमेनं बहुभिर्धनु- रादिभिरुपकरणैर्विद्विषां जैत्र शुद्धेन केवलेन चापादिलेशसं- स्पर्धरहितेन मौन्दर्यादिना गुणेन मौर्या च कृत्वा निर्भरम- तितरां प्रायासरहितं वा यथा तथा व विधाय। बहुमाधनैः पराजयतोऽस्यैकेनैव साधनेन जयकरणादित्यर्थः मौर्वीमात्रेण जयादार्यञ्च । अयं सर्वेभ्योऽपि वोरः अस्मादपि त्वमित्यपे- रर्थः। वीरयसे। शूरवीरविक्रान्ताविति चुरादिः ॥२७॥ एतदिति । एतस्मानीतानामरीणां नारी एतगीतारि- बारी गिरिबिले पर्वतकन्दरायां विगलदासराऽतिवाहितदि- वमा। तथा रात्री निःसरन्ती बिलादहिर्निर्गच्छन्ती। तथा ·उत्तरनैषधचरिते। . आक्रन्दरि यत्तन्नयनजलमिलञ्चन्द्रहसानुबिम्ब प्रत्यासत्तिप्रहष्यत्तनयविदसितैराश्वसीच्यश्वसीञ्च ॥२८॥ अस्मिन्दिग्विजयोद्यते पतिरयं मे स्तादिति ध्यायतो कम्पं सात्त्विकभावमच्चति रिपुक्षोणोन्द्रदारा धरा। तदनन्तरं खः खकोयो मदीयः क्रीडाइंस एवायमिति मोहो भ्रान्तिस्तया ग्रहिलः मदीयमेनं हंस देहीति पायवान् शिशु- स्तेन भृशं प्रार्थितो याचित उन्निद्रश्चन्द्रो यामेवंभूता मती चन्द्रदाने सामर्थाभावात् तदाग्रहशान्त्यभावात् दुःखवशा- यस्माद्भूरि बहु थाक्रन्दत् रुरोद तस्मा ताबडतरे नयनजले मिलन् प्रतिबिम्बरूपेण सङ्घमानो यश्चन्द्ररूपी इंसस्तस्य योऽनु- बिम्बः मिलन यश्चन्द्रमस्थानुबिम्बो वा तस्य प्रत्यासत्त्या सा- मोप्येन मदीयः क्रीडाईमाऽयमागत इति बुद्ध्या प्रहय्यतो मोदमानस्य तनयस्थ विहसितै हासैः कृत्वा तदाग्रहशान्तेराश्व- सीत् श्राश्वामं प्राप। परित्यक्तखीयसम्पत्स्मरणात् कनकहंसे वृधव भ्रान्तोऽमीत्यादि मनसि कृत्वा न्यश्वमोच्च शोकनिःश्याम चामुञ्चत् । श्राश्वसीत् । लङि रुदश्च पञ्चभ्य इत्यपृक्तमाळधातुक- स्टेडागमः। लुङि वा यन्तक्षणेति वृद्धिनिषेधे रूपं । न्यश्वसीत्। लडि गार्यगालबयोरित्यपकमार्वधातुकस्याडागमः (पा. ७॥ २।८८) ॥२८॥ अस्मिविति। हे भैमि अस्मिन् राज्ञि दिग्विजयायोद्यते सति रिपवश्च ते क्षोणीन्द्रा राजामस्तेषां दाराः प्रिया वशवर्तिनी धरा पृथ्वी अयं राजा मे पतिः स्वामी साह्यादिति ध्यायती ·बादशः सर्गः। अस्यैवाभिमुखं निपत्य समरे यास्यतिरूद्धं निजः पन्था भास्वति दृश्यते बिलमयः प्रत्यर्थिभिः पार्थिवैः॥२८॥ विद्राणे रणचत्वरादरिगणे त्रस्ते समस्ते पुनः कोपात्कोऽपि निवर्त्तते यदि भटः कीया जगत्युइटः । आगच्छन्नपि सम्मुखं विमुखतामेवाधिगच्छत्यसो द्रागेतच्छुरिकारयेण ठणिति छिन्नापसर्पच्छिराः ॥ ३०|| चिन्तयन्ती सती सात्त्विकेषु मध्ये कम्पलक्षणं सात्त्विकभावं पञ्चति गच्छति । अन्यखामिसूचकं भूकम्पलक्षणं भौममुत्पातं प्राप्नो- तीत्यर्थः । एवमन्याप्येवं ध्यायती सात्त्विकं भावं प्राप्नोति । तथा समरे त्रस्यैवाभिमुखं शस्त्राघातैर्निपत्य ऊर्ध्वं ऊर्द्धदेशमथवोत्तम खर्गलोकं यास्यभिः गमिष्यद्भिः प्रत्यर्थिभिः पार्थिवैः भाखति सूर्य मण्डलमध्ये निजः खीयो बिलमयः पन्था दृश्यते। दाविमा पुरुषी लोके सूर्यमण्ड लभेदिनी परिवाड् योगयुक्तच रणे चा- भिमुखो हत इति वचनात् । अथ च सूर्य विलरुपो ह्युत्पा- तोऽपि नियमाणैदृश्यते । अतिशरोऽयमिति भावः ॥ २६ ॥ विद्राण इति । त्रस्ते भीतेऽत एव रण चत्वरात् रणाग- णात् विद्राणे पलायिते समस्तेऽरिगणे मध्ये कोऽपि भटः शरः कोपाद्यदि पुनर्निवर्त्तते । यतो जगति कीया यशशा उद्भटर ख्यातः असा भटः अस्य ममुखमागच्छन्नपि विमुखतामेव विग- तमुखत्वं प्राप्नोति अधिगच्छति । अथ च सम्मुखमागच्छन्नपि परामुखो जात इति विरोधाभासः । यतः । द्राक् शोघं ·२४ उत्तरनैषधचरिते। ततस्तदुब्वॉन्द्रगुणामृतादिव स्ववत्रपद्मेऽङ्गुलिनालदायिनी। विधीयतामाननमुद्रणेति सा जगाद वैदग्ध्यमयेङ्गितैव तां ॥ ३१ ॥ अनन्तरं तामवदन्नुपान्तरं तदध्वडत्तारतररिङ्गणा। एतस्य कुरिकारयेण ठणिति यथा तथा खण्डितमपमर्पदधः पतत् शिरो यस्य सः । ठणिति लोहकण्ठास्थिसहजशब्दानु- करणं । अतिशरोऽयमिति भावः ॥ ३० ॥ तत इति । ततः सा भैमी तां वाणी प्रतिवचनमन्तरेणैव इति जगाद। इति किं । अाननमुद्रणा मौनं विधीयतामिति। किम्भूता। तस्य उर्वोन्द्रस्य गुणाकर्लनसमुत्पन्नादडतादाश्चा- दिव स्ववत्र पो अङ्गुलिरूपं नालं तस्य दायिनो अत एव वैदग्ध्यमयं एतच्चातुर्य बहुलं इङ्गितं चेष्टितं यस्याः मा। वचन- निषेधार्थ श्राश्चर्याभिनयार्थञ्च मुखेऽङ्गुलिर्दीयते । वर्मननिषे-- धार्थ दत्ताङ्गुलिस्त हुणामृतादिवेति लोकैरुत्प्रेक्षितमित्यर्थः । पद्मेच नालं भवति ॥ ३१ ॥ ' अनन्तरमिति। अनन्तरं तदर्थननिषेधानन्तरं सरखती नृपान्तरं तां भैमी प्रत्यवदत् । किम्भूता तस्य वर्षनीयनपान्त- रस्थाध्वनि तद्दिशि दृशस्ताराणामतिविशालानां तरङ्गाणां दृग्यापाराणां रिङ्गणं गतिर्यस्याः । दृग्यापारदर्शितवर्मनीय- . ..

·हादशः सर्गः २५ तणीभवत्पुष्पशरं सरखती खतीव्रतेजःपरिभूतभूतनं ।। ३२ ॥ तदेव किन्नु क्रियते न का क्षति- र्यदेष तद्दतमुखेन काङ्गति। प्रसीद काच्चीमयमाछिनत्तु ते प्रसह्य काच्चीपुर पुरन्दरः ।। ३३ ।। मयि स्थितिर्नम्रतयैव लभ्यते दिगेव तु स्तब्धतया विलयते । नृपान्तरा । किम्भूतं नृपान्तरं । दणीभवत् होगीभवत्पुषारः कामो यस्मात् तं। तथा खतीव्रतेजमा परिभूतं वशीकृतं भूतलं भूमण्डलं येन तं। तरङ्गितेक्षणेति च पाठः ॥ ३२ ॥ तदिति। नु भैमि एष काञ्चीपुरस्य सम्बन्धिन्या भुवः पुर- न्दरः तस्य त्वां प्रति प्रहितस्य दूतस्य मुखेन सन्देशवचनेन कृत्वा यत्त्वदीयवरणादि काङ्गति तदेव किं न कियते अपि तु तदेव क्रियतां। एतदुकं कुर्वन्यास्तव का चतिः का हानिरपि तु न कापि। अस्मिन् प्रमोद । अयं नवरते लज्जया श्रमन्यमानाया अपि ते काञ्चों मेखलाबन्धं प्रमह्य हठात् श्राच्छिनत्तु शिथि- लयतु। अधीरतया ग्रन्थेरुन्मोचनममहमानस्त्रोटयतु वान एमं वृणोम्बेति भावः ॥३३॥ मयीति । चापं दधत् आशुगं वैरिषु शिपवयं राजा इति पूर्वोतं द्विषां मयं नीतिं सम्यग् उपादिशदिव। इति किं । हे

·उत्तनैषधचरिते।
इतीव चापं दधदाशगं क्षिप-
वयं नयं सम्यगुपादिशद् दिषां ॥ ३४ ॥
अदःसमित्सम्मुखवीरयौवन-
चुटगुजाकम्बुमणानहारिणी।
हिषद्गणस्लैणदृगम्बुनिझरे
योमरालावनिरस्य खेलति ॥ ३५ ॥
द्विषः। मयि मत्समीपे ममतयैव विनीततयैव स्थितिर्भिवासोऽथ
च स्वराज्ये स्थितिलभ्यते । स्तब्धतयाऽविनीततया तु पुनर्दिगेव
विलय तेऽतिक्रम्यते। चेन्मवि नम्रा भविष्यथ तर्हि चापवत्
स्थितिं प्रास्यथ । अन्यथा बाणवत दिगन्तं यास्थति वचन
विनैवोकवानित्यर्थः । नमस्तब्धशब्दयोर्वक्रावक्रविनीतार्थपरत-
चोप्रेचा ॥ ३४ ॥
श्रद इति । अस्य राज्ञः यशोरूपा मरालावलिहमप-
शिषितां भटानां गणाः महास्तेषां स्त्रैणं स्त्रीहन्दं तस्य
दृगम्बुनिर्झरे नेत्रवाष्पप्रवाहे खेलति । किम्भूता। अदःसमिति
अमुष्य
रणे सम्मुखागता
थे वीरास्तेषां चौवतं स्वीसमूह तस्थ
वैधव्यवशात् चुटन्तो ये भुजाकम्बवः शङ्ख बसथानि त एव मृणा-
मानि हरति अपनयति भक्षयति वेत्येवंशीखा। साली मृणा-
खाहाराविरोदके क्रीडति। रणे सम्मुखागतानां शत्रूणां बधात्
तत्स्त्रियः शङ्ख बसथानि स्फोटवन्ति रुदन्ति च तेन चास्य
कोतिर्भवति ॥ ३५॥

·बादमः सर्गः। २७ । सिन्दूरद्युतिमुग्धमूर्द्धनि धृतस्कन्धावधिण्यामिके व्योमान्नःस्पशि सिन्धुरेऽस्य समरारम्बाबुरे धावति । जानीमा नु यदि प्रदोषनिमिरव्यामिश्रसन्ध्याधिये- वाऽस्तं यान्ति समस्तबाहुजभुजातेजःसहस्रांशवः ।। ३६ ।। सिन्दूरेति । नु भैमि समरस्थारम्भे उडुरे उद्युक्तऽस्य मिन्धुरे गजे धावति मति ममता बाहुजाः क्षत्रियास्तेषां भुजातेजां- स्येव महसांगवः सूर्या: यद्यस्तं विनाशमस्ताचलच्च यान्ति गच्छन्ति तत्प्रदोषतिमिरेण रजनीमुखसम्बन्धिना तममा व्या- मिश्रा मिलिता या सन्ध्या तथा धिया बुड्या भ्रान्त्येवेति वयं जानीमः। वाक्यार्थ: कर्म । दिवारजन्योः सन्धी भवः मान्ध्यो रागस्तवान्येत्यर्थः । किम्भूते सिन्धुरे। सिन्दूरद्युत्या मुग्धो मनोज्ञः मूद्धी यस्य तस्मिन् । तथा धता स्कन्धाववधीत्य ग्यामिका खा- भाविकी कज्जललेपमण्डमजा वा कालता येन तस्मिन् । तथा उच्चतया व्योमान्तःस्पृशि गगनमध्यस्पर्धिनि । तथा ममरारम्भा- द्रणवूर्यश्रवणात्कोपदुः :महे वा। यद्यस्तं यान्ति तर्हि मायका- लतिमिरसंयुकमन्ध्याधियेवेति वा। सन्ध्यापि किञ्चित्कन्नलतु- स्यतिमिरयुका सिन्दूरवञ्च स्वता रका वरुणदिगन्तस्पर्धिनी चेति पूर्वोक्तविशिष्टहस्तिदर्शने मनि मार्य सन्ध्येतिबुद्दोव तेजः- सूर्याणामस्सगमनं युकं । एवंविधं गजं दृष्ट्वा मद्येऽपि पलायना एवेत्यर्थः । जानीमोऽथ तदपि पाठे अथशब्दो यदित्यर्थे तदा नदित्यर्थे ज्ञेयः । श्यामैव ज्यामिति खार्थे कप्रत्यये। प्रत्यय- स्थादितीत्वं (पा ७।३।४४) ॥ ३६॥ ।

·उत्तरनेवधचरिते। हित्वा दैत्यरिपोरुरः स्वभवनं सन्यत्वदोषस्फुटा- सोदन्मर्कटकीटकृत्रिमसितच्छत्रीभवत्कौस्तुभं । उभित्वा निजसद्म पद्ममपि तयक्तावनद्वीकृतं लूतातन्तुभिरन्तरद्य भुजयोः श्रीरस्य विश्राम्यति॥३७॥ सिन्धोर्जेत्रमयं पवित्रमसृजत्तत्कीर्तिपूतोद्भुतं यत्र स्नान्ति जगन्ति सन्ति कवयः केवा न वाचंयमाः। हित्वेति । श्रीलबीरद्य प्रस्य भुजयोरन्समध्ये विश्राम्यति शोभा च । किं कृत्वा । दैत्यरिपोर्विष्णोः खभवनं स्वस्य गृहं उरः हित्वा। तथा तनिजसद्म पद्ममपि उमित्वा । किम्भूतमुरः । लम्या त्यक त्वात् शून्यत्व लक्षणेन दोषेण स्फुटं आसीदन्तः स्थिरीभवन्तः मर्कटकोटा ऊर्णनाभकीटास्तेषां करणेन निवृत्तं तैरचितं कृत्रिम सितछत्र व मितनं मण्डलाकारं श्वेतं गभी- एड स्थापन स्थानं तद्भवन् तद्रूपीभवन् कौस्तुभाख्यो मणियंत्र । किम्भूतं पद्मं । तै तासन्तुभिः मर्कटीसत्रैः मर्कटीसूत्रम दृशैः कमलसूत्ररित्यर्थः । व्यक्तं प्रकट मवनद्धीकृतं बद्धं विमतन्तूनामेव लूतातन्तुत्वेनोक्तिः । परस्परमतिदूरे देऽपि भवने प्रति गता- गताभ्यां श्रान्ता मती गृहइयं परित्यज्यातिसमीपवर्तिनोरस्थ भुजयोरेव भवनयोः सुखेन निषीद त्यत्रैव स्थिरीभवतीत्यर्थः । कौस्तुभस्य धवलत्वालूताछत्रत्वेन कमलसूत्राणाञ्च मादृश्यात् लूतातन्तुत्वेनात्प्रेक्षा। लूता स्त्री तन्तुवाये स्थादित्यमरः ॥ ३७॥ सिन्धोरिति । अयं सिन्धोर्जेचं समुद्रस्य जेट पवित्रमुग्चलं पावनञ्च तत्कीर्तिपूर्ताहतं यशोरूपतडागाश्चर्य अस्जत् नि- ।

·बादशः सर्गः २९ यदिन्दुश्रियमिन्दुरञ्चति जलच्चाविश्य दृश्येतरो यस्यासौ जलदेवतास्फटिकभूजागर्ति यागेश्वरः ॥ ३८॥ ममे । यत्र कीर्तितडागे जगन्ति स्त्रान्ति उज्ज्वलीभवन्ति स्नानं च कुर्वन्ति । यदर्भमविषये के वा कवयः स्फुरनूतनार्था अपि वाचंयमा मानिनो न मन्ति अपि तु सर्वेऽपि मानिन एव भवन्ति इत्यर्थः । अथ च के वयो जलपक्षिण: कवयः। यत्र के जलपक्षिण: के वा तापमान मन्ति अपि तु महति तडागे बहवः पक्षिणस्तापमाश्च विन्द्यते। इन्दुर्यस्य कीर्तितडागस्य बिन्दुश्रियं अञ्चति प्राप्नोति यदपेक्षया चन्द्रोऽल्पीयानित्यर्थः । अथ च महतस्तडागस्य जलबिन्दुशभामिन्दुरञ्चति यदीयो बिन्दुरिवेन्दुरित्यर्थः । यस्य च जलं आविश्य प्रविश्येव दृश्येतरो ऽस्मदादिने त्रयोरविषयभूतोऽसी जगति विद्यमानः स्फुटिका एव भूर्यस्य स कैलास एव यागेश्वरः स्फाटिकश्रीशिवलिङ्ग- रूपो जलदेवता जागर्ति स्फुरति । समछायत्वानले क्षिप्तः स्फटिको न दृश्यते इयमेव स्फटिकपरीक्षा। उञ्चलतरैतत्- कीर्तिकलोल प्लावित इव कैलासो न दृश्यते । इन्दुर्जले चा- विश्य जले प्रतिविम्वितः मन् यहिन्दु श्रियमचतीति वा प्रमा- विन्दुरेव यस्य जलमाविश्यादृभ्यः स्फटिकनिर्मािता योगेश्वरः मन जलदेवता जागर्त्ति। कीर्तिमध्यपाती चन्द्रोऽपि समछा- यत्वान्न दृश्यत इत्यर्थ इति वा। स्पृशेदिति वचनात्यातिरिके काले समुद्रस्थास्पृश्यत्वात् अस्य तु सर्वदा पवित्रत्वात्। समुद्र स्थ च भूलोकस्थस्येव कतिपयस्यैव जनस्य स्नानाईत्वादस्य तु लोक- ·उत्तरनैषधचरिते। चाशकयत्वात्तय अन्तःसन्तोषवाष्यैः स्थगयति न दृशस्ताभिराकर्मयिष्य- बङ्गेनानस्तिलोमाऽऽरचयनि पुलकश्रेणिमानन्दकन्दा । न क्षोणीभङ्गभीरुः कलयति च शिरःकम्पनं तन्त्र विद्मः श्टण्वन्नेतस्य कीर्तीः कथमुरगपतिः प्रीतिमाविष्करोति ॥८॥ त्रयस्वानाईत्वात्तस्य वर्षयितुं शक्यत्वादस्य च चन्द्रकसर्व खत्वादस्य च विन्दुरूपचन्द्रत्वात् समुद्रे च श्रीवि- ष्णुरूपाया जलदेवतायाः सुप्तत्वादत्र च यागेश्वरस्य जाग्रत्त्वात्। एवंविधा यशस्वी कोऽपि नास्तीति भावः । यागेश्वर इति श्रमी जलदेवता जागर्ति। अमी. का या स्फटिकभूः यागेश्वरः कै- लामो जागर्तीति । वाचि यमो प्रत इति (पा ३।२।४०) खचि वाचंयमपुरन्दरी चेति (पा• ६ । ३ । ६८) साधुः ॥ ३८ ॥ अन्तरिति । यस्मात् उरगपतिः शेषः अन्तःसन्तोषवाध्यै- रानन्दाश्रुभिः कृत्वा दृशो नेत्राणि न स्थगयति नाच्छाद- यति। यतस्ताभिग्मिः एतद्गुणानाकर्षयिष्यन् मन् चक्षुःश्रय- स्वादश्रुभिर्नेबाच्छादने गुणानाकर्म नशङ्कया आनन्दाश्रुभि- दृशौ नाच्छादयति। तथा आनन्द एव कन्दो मूलं यस्यास्तां पुलक श्रेणिं रोमाञ्चपतिमपि आरचयति करोति । अनस्तिरोमाऽविद्यमानरोमा । तथा सन्तोषात् शिरःकम्पनं * करोति। यत: होणोभङ्गभीरुः । यद्यहं मूद्धानं कम्पयि- व्यामि तईि भूमिः पतिव्यतीति भिया। तस्मात् कारणादे- तस्य कीर्तीः टण्वन् शेषोऽन्तःकरणे समुत्पत्रां प्रीतिं कथं केनान्येन प्रकारेणाविष्करोति प्रकटथति वयं तन्त्र विद्मः । यतः ·द्वादशः सर्गः। आचूडायममज्जयजयपटुर्यछल्यदण्डानयं संरम्भे रिपुराजकुचरघटाकुम्भस्थलेषु खिरान् । सा सेवास्य पृथुः प्रसोदसि तया नास्मै कुतस्वनकुच- स्पागर्द्धिषु तेषु तान् धुतवते दण्डान् प्रचण्डानपि ॥४०॥ पाश्चर्य्यरूपकीर्तिरयमिति भावः। महसमुखत्वादृश इति बहुत्वं ॥ ३८॥ पाचूडेति । संरक युद्धसम्भ्रमे मति जये पटुरयं राजा रिपवश्च ते राजानश्च तेषां कुञ्जरघटाकुम्भस्थलेषु दूरनिखा- ततया स्थिरान शस्याग्रलोहस्य सम्बन्धिनो दण्डान् शरान् प्रामान् वा आचूडाग्रं पुङ्खाग्रं मर्यादीत्य यदमजयविच- खान । मा एतत्कल का त्वदीया पृथुमहती सेवा तया सेवया त्वं अस्मै कुतो न प्रमोदमि । किम्भूताय । तव कुचस्पर्डागर्द्धिषु कुच- माम्याभिलाषिषु तेषु कुम्भस्थलेषु तान् पूर्वोक्तान् प्रचण्डान्द- एडान् एतवते कृतवतेऽपि । येन हि महती सेवा क्रियते ती प्रसन्नीभूयते । अतिशरोऽयं तस्माद् वृणीष्वेत्यर्थः ॥ ४० ॥ स्मितेति । मा भैमी स्मितश्रिया सं राजानं उपाइसत् इमितवतो पतः कीत्त्यं वर्मचितुं शक्यं महत्त्वं यस्य एवम्भूतमेव । यसात् निषधेन्द्रवैभवं मखमामा गिरा पारे वागगोचरं वर्मथितमपि न शक्यत इत्यर्थः । मखादेतस्य न्यूनत्वादुपहास इत्यर्थः । किम्भूतथा स्मितश्रिया। तहुणशर्मणा तदोषगुणाकर्म- मसमुत्पन्नेन सुखेन वितीलघेव दत्तयेव कृतयेव । तथा एकणि ·३२ उत्तरनैषधचरिते। स्मितश्रिया सकणिलीयमानया वितीर्मया नद्गुणशर्मणेव सा। उपाइसत् कोत्यमहत्त्वमेव तं गिरां हि पारे निषधेन्द्रवैभवं ॥४१॥ निजाक्षिलक्ष्मोहसितैणशावका- मसाऽवभाणीदपरं परन्तपं। पुरैव तदिग्वलनश्रियो भुवा भ्रुवा विनिर्दिश्य सभासभाजितं ॥ ४२ ॥ कृपा नृपाणामुपरि कचिन ते नतेन हाहा शिरसा रसाहा। ओष्ठप्रान्ते लीयमानया संसर्गिण्या। कीर्त्यमिति असहुणारो- पणार्थसूचकं पदं ॥ ४१ ॥ निजेति । अमी वाणी अपरमन्यं परन्तपं राजानं ध्रुवा पुरैव पूर्वमेव विनिर्दिश्य दर्शयित्वा त्वां भैमों प्रभाणीत् उवाच । किंभूतां तां । निजाक्षणोर्लक्ष्म्या नेत्रकान्या हसित एणशावको मृगशिशर्यया । किंभूतया भ्रुवा। तस्य वर्मनोयस्य राजो दिशा तत्सम्मुखं चलनेन दृक्पातेन कृत्वा याः श्रियस्तासां भुवा स्दान- भूतया। किंभूतमेनं । मभया सभास्थैर्मनाज्ञतया मभाजितं दृष्टं पूजितं वा । रिपुतापकारत्वाद न्वर्थकनामानं वा ॥ ४२ ॥ कृपेति । हे भैमि ते तव नृपाणां मध्ये क्वचिदप्युपरि कस्या- प्युपरि कृपा नास्ति हाहा कष्ट किमप्यवलोकस्यापि नेति न ·हादशः सर्गा २९ भवन्तु तावत्तव लोचनाचला, .. निपेयनेपालनृपालपालयः ॥ ४३ ॥ ऋजुत्वमौनश्रुनिपारगामिना यदीयमेतत्परमेव हिंसितं। युक्रेत्यर्थः । किंभूतानां । त्वछतावज्ञावशालनवा नतेन शिरमा रमायां भूमी दृग्येषां रसां पश्यन्तीति । अन्यत्र कृपा मा भूनाम सावत् किन्नु तब लोचनावला: अपागंशः निपेयः मादरावलोकनाईः यो नेपाखानां देशानां नृपालो राजा तं पिवति सादरं पश्यन्ति एवंभूता. अखयो भ्रमरभूता भवन्तु । एनं तावत् कटार्विलोकयेत्यर्थः ॥ ४३ ॥ एजुत्वेति । ऋजुखमवक्रता नम्रत्वं प्रियवादिखादिरूपा विनीतता च तथा मनिं निःशब्दत्वं बानियमच श्रुतिपार- गामिता पाकर्म पूर्णता वेदपारगामिता च एवंरूपमतीवा- तितरां विश्वासविधायि विश्वामकारि विगतश्वासकारि मनसि हित प्रत्ययकारकच अलीकपवनाभ्यासवधादा वामाभावकारि यदीयमेत चेष्टितं परं शत्रु खव्यतिरिकच सय जनं हिंसितु- मेव हन्तुमेव प्राणप्रियधनग्रहणार्थमेव च न तु लब्धव्यधनमात्र- प्रयोजनं न चार्जवादिगुणार्जनप्रयोजनं । मोऽस्य बहुरसङ्ख्यः महान् अक्षयोऽतिदीर्घश्च शरः दाभिको दोन चरति इति रूपकं । अतिरोऽयमिनि भावः । दाभिके थावतं तत् मम्ब एतस्य शरे विद्यत इत्यर्थः । दाभिकेन थस्क्रियते सदेतच्छ- रेण क्रियत इत्यर्थ इति वा। दम्भो हिंसा माया च प्रयोजन- F ·२५ उत्तरनैषधचरिते। अतीव विश्वासविधायि चेष्टितं बर्महानस्य स दाम्भिकः शरः॥४४॥ रिपूनवाप्यापि गतोऽवकीर्मिता- मयं न यावज्जनरचनव्रती। भृशं विरक्तानपि रक्तवत्तरान् निकृत्य यत्तानसजासृजधुधि ॥ ४५ ॥ पतत्येतत्तेजोहुतभुजि कदाचिद्यदि तदा पतङ्गः स्यादङ्गीकृततमपतङ्गापदुदयः । मध्य प्रयोजनमिति (पा ५ । १।१०८) ठन । तेन परति वा चरतीति (प ४।४ । ८) ठक् ॥ ४४ ॥ रिपूनिति। यावन्तो जनासावतां रजनं तदेव अतं तद- सास्तीति एवंभूतोऽयं राजा रिपूनपि अवाप्य प्राण्यापि वा अवकोर्णितां शतप्रतवं न गतः प्राप्तः । यद्यमान खशरीरादि- विषये मशं विरतानऽननुरागिणोऽपि प्रथ चैनं दृष्ट्वा विगत- रधिरानपि तान् रिपून युधि निकृत्य बाणैम्छित्वाऽसजा रुधि- रेण चत्वा रकवतराम् रकवन्नोऽनुरागिणेऽथच र विद्यते येषु ते रकवतः अतिशयेन रकवन्तो रकवत्तरा एवंभूतान- सजत् चकार। वैरिणामपि रचनात् शतव्रतवं न जातमि- त्यर्थः । रमवत्तरान् कवतुर्मतुप च ॥ ४५ ॥ पततीति। पताः सर्थः एतस्य तेज एव हुतभुगमिः तषिन् यदि कदाचित् कभित्रपि चमचे पतति सदा तर्हि अजी- ·बादशः सर्गः। यशोऽमुष्येवोपार्जयितुमसमर्थन विधिना कथञ्चित् क्षाराम्भोनिधिरपि कृतस्तत्प्रतिनिधिः ॥ ४६ ।। यावत्पौलस्यवास्तूभवदुभयहरिशोमलेखोत्तरीये सेतुप्रालेयशैली चरति नरपतेस्ताषदेतस्य कीर्तिः । शततमः शमङ्गोकतः पतङ्गानां सभामां देहदाहलक्षणा था प्रापदस्तामा उदयो येनैवभूत एव स्थात् सत्तेजमाऽतितरां सन्तापवशात् पीडितः स्थात्। एतत्तेजोऽपेक्षया सू- हीमो वयपेक्षया अखभतुल्य इत्यर्थः । तथाऽमुख्य यश: कथञ्चित् केनापि प्रकारेण उपार्जयितुमम.मर्थेनेव विधिना ब्रह्मणाऽति- महान् क्षीराम्भोनिधिरपि तस्यैतदीययशसः प्रतिनिधिरनु- कल्पः कृतः कथञ्चित् कृत इति वा। यश इव यश:मदुम- मिति वा। मुख्याभावे हि प्रतिनिधिरपि क्रियते। खीरादणु- जवखं अस्य घश इत्यर्थः । एवंविधः प्रतापवान् यशस्वी च को ऽपि नास्तीति भावः। मुख्यापेक्षया प्रतिनिधेषूनत्वादेकद्दीपव्या- पिन: क्षीरोदादशेषद्वीपव्यापिन्याः कीर्तराधिक्याच ॥४६॥ यावदिति। हे भैमि सेतुप्रास्लेयशैली श्रीरघुनाथकृत: मेतुः प्रायलश्च हिमाचलस्ता यावत् यावन्तं देशमभिव्याप्य तिष्ठतः थावत्कालं तो वर्तते वा एतस्य भरपतेः कीर्तिस्ता- वत्पर्य चरति धमति। किंभूती सेतुशैखौ। पुलस्वगोचाप त्ययोरवणकुवेरथोरवास्तु अभूमिभूते ऽपि वास्तुभवस्या गृहभूमित्वं प्राप्ने उभे रे ऽपि ये हरितो दक्षिणोत्तरे दिजी तयोः कमेण यामत्वानुभवाच रोमरेखा रोमाली उत्तरीयं । .

·२४ उत्तरवधचरिते। यावत्याक्प्रत्यगाशापरिबृढनगरारम्भणस्तम्भमुद्रा- बद्री सन्ध्यापताकासचिरचितशिखाशेणशोमावुभौ च ॥४७॥ युवा चाभिमुखं रणस्य चरणस्यैवादसीयस्य वा बुद्धान्तः स्वपरान्तरं निपतसामुन्मुच्च बाणवलीः । पूर्वकायावरणवस्वं तद्रपौ। समुद्रबन्धनभिसापरम्परा दक्षिण- दिशो गेमम्बानीया। हिमाचल उत्तरदिग्बस्वम्यामोयः । तथा प्राक् च प्रत्यक् च पाशे प्राचीप्रतिचौ दिशा तयोः परिवृढी खामिनाविन्द्रवरण तयोर्य नगरे तयोर्यदारम्भलं प्रारम्भः तस्मिन् स्तम्भयोरिन सुन्दरी मुद्रा आकारो चयो- स्तावुभावद्री उदयासाचली च यावन्त देशमभिव्याप्य तिष्ठतः पूर्ववत् । किंभूनाक्ट्री। प्राप्तःमायंसन्ध्ये एव रकत्वात्यताका- रची ताभ्यां रचिता निर्मिता शिखायां शिखरे शोणा रका शोभा ययोस्तो। पौलस्येति । गोत्रापत्ये गर्गादित्वाचन (पा०४।१।१.५) वास्तुभवदिति । ची चेति (पा.७।४। १६) दीर्घः । उभाववधवा यथास्ते उभय्या ने हरित चेति समामे पुंवद्भावः इति वा ॥ ४७ ॥ धुद्धेति । अनेन राज्ञा परीणां शिरः भूमी हठात् बला- कारण विलोठितं झटिति छेदात् स्पुरशमशमभृत् । किभूता- नामरीण।श्रादसीयस्य प्रमुख्यायं श्रादसीय सम्य रणस्थाभिमुखं मधुखं प्रारम्भमभिलशीकृत्य वा बाणावलोः शरपतोसम्मुथ मुक्का युद्धा वा निपतता वाणपतिवर्षणेन युद्धं कृत्वा रणभूमी पतितानामिति यावत्। अथ च अन्तःकरणे खपरामरं खस्था- ·'बादशः सर्गः। छिन्नं वावनतीमबबिजभियः खिन्न भरणाथवा राज्ञाऽनेन पठादिलोठितमभूर्मावरीणां शिरः ॥४८॥ नवणादुद्वारे म गुणघटने नाश्रुतिशिखं समाकृष्टौ दृष्टिन वियनि न लक्ष्ये न च भुवि । नृणां पश्यत्वस्य कच न विशिखान् किन्तु पतित- विषदक्षःश्वधैरनुमितिरमून गोचरयति ॥ ४ ॥ मनः परस्य चाकरं न्यूनाधिकत्वतारतम्यं बुद्ध्वा वा भादसीयस्थ चरणस्यैव अभिमुखं बाणावलीरुमुच्य निरायुधीभूय निपनतां एतचरण यादण्डवनमस्कारं कुर्बतां । किम्भूतं शिरः।रणमयुख- पक्षे हिनं वा बाणैः खण्डितं सदाऽवनतीभवत् ननग्रीवं भूमी पतितं सत्। तथा चरणपछे। अथवा निजभियो भरेण खीय- भयबाहुल्येन वा खिन सत् अवनतीभवत्। द्वितीयपक्षे बलाद् विलोठितं वामदक्षिणभागस्पर्शकारीकृतं। वैरिणो यदि युध्यन्ते समियन्त एव। बेच विचारका भीरवश्च ते शस्त्राणि परि- त्यज्य राजाममेव शरणं गच्छन्ति जीवन्तीति । एवकारेणान्यः शरण्या न विद्यत रति सूचित। अन्यदपि भाराकासं नसम्भ- वति। वा शब्दः प्रत्येकविकल्पे ॥४८॥ नेति। युद्धकौतुकदर्भिनां नृण दृष्टिः अस्य विशिखान् कच न कस्मिन्नपि दणादुद्वारे निष्काशने उपादामकाले न पश्यतीति सर्वच सम्बन्धः । तथा कस्मिन्नपि गुणघटने मोर्चा: सन्धानकाले न । पाश्रुतिशिखं कांगं मादरीकत्व समाजही ·a उत्तरवधचरिते। दमस्वतश्चित्तमवेत्य हासिका जगाद देवों कियदस्य वक्ष्यसि । भण प्रभूते जगति स्थिते गुणै- रिहाप्यते सङ्कटवासयातना ॥ ५० ॥ क न कस्भिवपि सम्यगाकर्षणकाले न। तथा मोचनानन्तरं विथति कस्मिन्नपि गगनदे म। तथा कस्विपि सध्ये वेष्य- वेधे न । तथा निर्भिद्य ततो निर्गत्य भुवि कस्मिन्नपि भू- प्रदेशे पतिताव पश्यन्ति । तहिं किन्तु पतितानां वाणाघातक- नमवधवशागतप्राणानां भ्रमिष्ठानां द्विषतां वक्षःअधः दृढ़ महत्य वहिनिर्गतभरकृतछिट्टैः कृत्वा थाऽनुमितिरनुमामज्ञानं अमून् बाणान् गोचरयति ज्ञापयति । चेदनेन बाणा न मुका- स्तीतेषां वक्षसि छिद्राणि कथं भवेयुरित्याद्यनुमितिः । चचु:- वधैरिति पाठे चक्षुःवेव विध्यतीति भावः ॥ ४८ ॥ दमेति । हामवतीति हासिकाऽतिनोचा चेटी दमख- सुश्चिन्तं नदीनबाहुल्यनिरपेक्षं तसिन्नरकं वाऽवेत्य ज्ञात्या देवों मरखती जगाद । हे देवि त्वं प्रस्थ कियत् एतदीयं कि- यच्चरितं वक्ष्यसि वर्षयिष्यसि अपि तु बहुत्वात् प्रत्येक वर्षयितुं न शक्यत इत्यर्थः । गुणैः मौन्दर्यादिभिः प्रभूते महति जगति स्थितेऽपि दह नृपे सकटवासरूपा समईवसतिरूपा यातना साटावामेन वा यातना तीवेदना प्राप्यते प्राप्यते रति भण कथय । सबै गुणाः सर्व जगत्यरित्यग्यास्मिन्नेव सम्मईन निवसनीति एकवकारेण वर्मय। पृथम्बर्ष नाऽमामादि- ·बादशः सर्गः। अवीति दासीच किमप्यमङ्गत ततोऽपि नीचेयमतिप्रगल्भते। अहो सभा साधुरितीरिणः क्रुधा न्यषेधदेतत्तितिपानुगान् जनः ।।.५१ ।। त्यर्थः । वाक्यार्थः कर्म । अथ च भूयसि । वर्तमाने जगति मध्ये गुणैरिहैव कररूपवसतिपीडा प्राप्यते न बन्यत्र । एतस्मिन्नि- वासे गुणा उदिजन्त एवान ईत्वादेकोऽपि गुणोऽत्र नास्तीति भणेत्युपहासः । अस्थ कियाच्यसि कथय । अतःपरं मा म वादीः । तस्मानिर्गुणमेनं गुणित्वेन कियन्तं कावं वर्षयिय- मीति कथयेति वा। स्थितैरिति पाठे गुणविशेषणं। प्रभूतै- रिति च ॥ ५ ॥ ब्रवीतीति । जनः प्रेक्षक: क्रुधा खखाभिवर्धन विधातमम्- त्यनेम क्रोधेन इतीरिणो भाषमाणानेतस्य चितिपस्यामुगान- नुचरान्यषेधत् निवारयामास । इति किं । इह सभायां भैम्या दासी किमपि प्रसङ्गतमयुकं ब्रवीति वदति का कस्लेत्यादि भाषते। ततोऽपि दास्था अपि मकावीचा यं चेटी पति प्रगलने नितरां घटतथा भाषते । नियामकः कोऽपि नास्ति । अहो प्रयुकत्वादावर्थं साधुः सभा । विरुद्धलक्षणया काका वा पकारप्रश्शेषेण वा प्रसाधुरेनाशी सभा न कुनापीति । प्रवीति वर्तमानसामीप्ये भूते खट (पां ३ । ३ । १३५ ) अचंति पाठः समीचीनः । गाहले । ५१॥

·उत्तरषधचरिते। अथान्यमुद्दिश्य नृपं कृपामयी मुखेन तद्दिमुखसम्मुखेन सा। दमखसारं वदति स्म देवता गिरामिलाभूवदतिस्मरश्रियं ॥५२॥ विलोचनेन्दीवरवासवासितैः सितैरपाङ्गाध्वगचन्द्रिकाञ्चलैः । अथेति । अथ कृपामयो बहुलकपा सा गिरां देवता मुखेन अन्यं नृपं उद्दिम्य दमखमारं वदति स्म । किम्भूतेन । तस्थाद्दे- यस्य नृपस्य दिनुखं दिविभागः तस्य सम्मुखेन । किम्भूतं नपं । इखाभूवत्पुरूरवममिव । किम्भूतां । प्रतिस्मरा अतिकाममरा श्रीर्थस्थास्तां ॥५२॥ विखोपनि। हे भैमि स्वं अपानाधगाया नेचप्रान्तरूप- भागगामिन्याचन्द्रिकायाः नेचमध्यगनीलगोलकस्थाञ्चलैरिवा- चरतिदीर्बिलोकन व्यापारैः कटारिति यावत् तैः कृत्वा निभात् वखन्तरविलोकनव्याजात् चपामपाकृत्य मालयं मल- याट्रिखामिनं मायाः सम्पद्र पाया लक्ष्या पालयं वा तितितिनं निभालय विलोकय । किंभूतं । रुचः कायकान्तः प्रासयं भास्पदीभूतं। किंभूतैरश्चलैः । विलोचने एव इन्दीवरे नीलो- त्यले नीलोत्पलतुये नेत्रे तयोर्मध्ये वास: स्थितिया वासि- नै विनः नयननीलिखा नीखीकतैरिव्यर्थः। तथा मितैः शुभैः। नील श्वेतकान्तिभिः कटार्विलोकयेत्यर्थः। अथ च विलोचन- ·बादशः सर्गः। ०१ अपामपाश्चात्य निभाविभालयं । नितिक्षितं मालबमालयं रुचः॥५३॥ इमं परित्यज्य परं रणादरिः स्वमेव भगः शरणं मुधाविशत्। न वेत्ति यत्रातुमितः कृतस्मयो न दुर्गया शैन्नभुवाऽपि शक्यते ॥५४ ।। तुलानां नीलोत्पलानां वासेन परिमलेन सुगन्धीलतः मितः तिर्यगायतशीलत्वादपाङ्गतुल्यमार्गगामिन्या ज्योत्स्नाया अञ्चलैः करैरुपलक्षितं । तथा रचः कान्तः पासवं स्थानं । तथा मः भिवः बालयो यस्य शिवमोलिनिवासिनं चन्द्रमेवैनं राजाम अपामपावत्य परवेत्यर्थः । म: भिवे मा च पद्मायामिति विश्वः । निभालय। चुरादावात्मनेपदिनः पाठात् परसौपदं चिन्य। नि- भालनं निभालाहाबिभालवांस्तादृशं कुर्विति। तत् करोतीति पिचि (पा.३।१।२६।सू. १ वा.) मत सोपे साधनीयं ॥५॥ इममिति। हे भैमि रामः पखाथितः कृतस्मयः कृत- गर्वः अरिः एतस्य शत्रुः परं शचुभूनमथचातिमहान्तं इमं परित्यज्य स्वमेव खोयमेव शरणं गृहं मुधा वृथाऽऽविशात् । त्वदीयोऽई मां रत्युत्का एनमेव भरणं रचितारं कृतगर्ववा- दप्राप्य खगृहं वृथैव गत इत्यर्थः । यद्यमान् दुर्गथा विषमया शैलस्य भूः तया गिरिदुर्गेणेत्यर्थः । तथापि इतोऽस्मापात् चातुं म शक्यते इति न वेति।गिरिद, प्रवितोऽपि बनात् ततोऽपाकृष्य . G

·उत्तरवधचरिते।
अनेन रांज्ञाऽर्थिषु दुर्भगीकृतो
भवन् घनध्वानजरत्नमेदुरः।
नथा विदूरादिरदूरतां गमी
यथा स गामी तव केलिशैलता ॥ ५५ ॥
हन्यते खगृहं प्रविष्टो हन्यत इति किं वाचं। अतः स्वगृहप्रवेशो
व्यर्थ इत्यर्थः । अथ च पर्वतपुश्या दुर्गयापि चातुं न शक्यते ।
तद्दपं हत्वैव शरणागतञ्च रक्षत्येवायमिति भावः । शरणं गृह-
रविचारित्यमरः॥५४॥ .
अनेनेति । एतदरणे मोऽतिप्रसिद्धो विशेषेण दूरोऽद्रिरथ
च रोहणाचलस्तथा तेन प्रकारेण प्रदूरतां मामीप्यं गमी
गतो यथा येन प्रकारेण तव कलिलता कोडापर्वतत्वं गामी
गमिष्यति । किंभूतः । प्रतिवदान्येनानेन राज्ञाऽर्थिषु याचकेषु
विषये दुर्भगीतः उपेक्षाविषयतां याचनीयता प्रापितः ।
अत एव व्ययाभावात् नवा घना मेघास्तेषां ध्यान: शब्दसम्मा-
नारीदुरः परिपुष्टो भवन् । विदूराद्री हि नवमेघशब्दा-
बजलाका उत्पद्यन्ते ताच याचकर्नीयन्ते। अमिंस्तु बहु-
प्रदे मति नच कथापि याचकस्यागमनाचभावाद्रः हवा
त्वदुपवनानं यावम्मेदुरो भवति स एव रबमयत्वात्तय क्रीडा-
पर्वतस्थाने भविश्चति । अति वदान्योऽयमिति भावः । भवद्-
घमध्वामेति पाठे भवन्य उत्पन्नेभ्यो धनवानेभ्य इति व्याख्येयं ।
गमी गामीति पूर्ववत् ॥ ५५ ॥

·.
बादशः सर्गः
नम्रप्रत्यर्थिपृथ्वीपतिमुखकमलन्चानताम्हनजात-
छायान्तःपातचन्द्रायितचरणनखश्रेणिरेणेयनेचे।
दृप्तारिप्राणवानामृतरसलहरीभूरिपानेन पानं
भूलोकस्यैष भत्ता भुजभुजगयुगं सांयुगीनं बिभर्ति ॥ ५६ ॥
नति। हे ऐणेथनेत्रे ऐणेयों हरिपोतसनेचवनेचे यथा-
स्तत्संबुद्धिः । एण्यवयवभूते वा मेरे यस्थाः। भूलोकस्य भी
एष राजा संयुगे साधु मायुगीनं रणरसिकं भुजइवरूपं भुज-
गयुगं मर्पदयं बिभर्ति । किंभूतः । नम्राः प्रत्यर्थिवीपतयः
शत्रुनृपास्तेषां मुखान्येव कमलानि तेषां बज्नया चानता
तद्रूपा भनेभ्यो जाता छाया भ्रमरसम्बन्धिनी था शोभा कृष्ण-
ता तस्या अन्तःपातेन नखमध्ये प्रतिबिम्बितेन चन्द्रायिता
चन्द्रवदारिता चरणनखश्रेणिय॑स्य । किंभूतं । इप्तानां सद-
पाशामरीणां प्राणायवात एवातिप्रियवादसतरमक्षस्य खर-
रीण तरङ्गाणं भूरि प्रतितरां पानेग पोनं पीवरं । सगर्व-
नृपप्राणवियोगकरणेमोर्जखि । समानाकारखादतिकूरकर्थ-
त्वाच भुजयो: सर्पलं । साणाञ्च पवनाशनावात् प्राणायैः
पवनैः पीनत्वं चुकं । दर्परहितांबरपातिनो वेरिण रक्षति
सदपानमसान्मारयत्ययमिति भावः । ऐशेयं । एण्या अपत्यं
स्वोभ्यो ढक (पा. ४।१ । १२.)। एया अवयवा इत्यः
एथा ठन (पा. ४।५।१५८)। गंयुगोनं। साध्वर्थे प्रतिब-
नादित्वात् खञ् (पा• ४।४।८८)॥ ५६ ॥

·उत्तरमेवधचरिते
अध्याचारः स्मरहरशिरश्चन्द्रशेषस्य शेष
म्याहेभूयः फणसमुचितः कायबष्ठीनिकायः ।
दुग्धाम्भोधेर्मुनिचुम्लुकमवासनाशाभ्युपायः
कायव्यूहः क जगति न जागर्त्यद कोर्तिपूरः ।।५७ ॥ .
अध्याहार इति । अमुय्य कोर्तिपूरः क कस्मिन् जगति न
जागर्ति म प्रकाशते अपि तु खर्गपातालभर्त्यलोकेषु स्फुरति ।
लोकचयव्यापित्वं क्रमेणाह । किम्भूतः । स्मरहरशिरसि यचन्द्रः
तस्य यः शेष एकता तथा अध्याहारो लक्षणया पञ्चदश-
कलाभिः पूरकः । खर्गत्वा भिवशिरःस्थितचन्द्रो येन पाड-
शकलः क्रियत इत्यर्थः । अन्यायपूर्णवाक्ये किमपि योग्यं पदा-
नारमध्याहत्य वाक्यपूरसं क्रियते। तथा शेषस्थाः सर्पराजय
भूयांमः सहससयाकाः फणास्तेषां समुचितो योग्योऽतिदीर्घः
कावयष्टीनिकायः शरीरखण्डिकायमूहः । फणसहस्रस्य परीरं
महसेण भवितव्यं । पातालं गत्वा नदीवशिष्टशरीरपूरणं
क्रियत इत्यर्थः । तथा मुनेरगरवस्य चतुकनं सङ्कुचितहसपानं
तस्माद्यस्वासो भयं तस्य मा निरासे अभि सामञ्जस्यमोपायः
माधनं दुग्धामोधेः । काययूहः शरीरमाः । पूर्वमेकाकिम्वेन
पानाशयमभूदिदागीमेतमेतद्यशोरूपानकारीरधारणात् एक-
म्यानेकपाने सामर्थाभावानलमाचल पचीरतापादनादुग्ध-
पामाच स्वरूपवादुग्धे चोभमो यशसि दुग्धधम इति दुग्ध-
चनमोनितुमशक्यत्वात् पानाभावात् । जथाभावसाधमभूतः
हीरोदधेः कायव्यूररूप इत्यर्थः ॥ ५ ॥

·बादशः 10 . राज्ञामस्य शतेन किं कलयतो ऐतिं शतनों कृतं लक्षलक्षभिदो हजैव जयतः पद्मानि पझेरलं । कत्तुं सर्वपरछिदः किमपि नो शक्यं पराईन वा तत्मयापगमं विनाऽस्ति न गतिः काचिदसैतद्दिषा ।।५८ ॥ राज्ञामिति । नाना शतघ्नों चतु:सतीलोहकण्ट कमञ्चितां इति शस्त्र कखयतो धारयतः अस्य राज्ञां पतेन किं कृतं । तेन शस्त्रेण मारणात् तैरनेकैरप्यस्य किमपि कर्तुं न शक्यत इत्यर्थः । अथ च षः शतमारणसमर्थः शतं गृहाति तस्य शत- मङ्यामितेर्राजभिः किमपि कत्तुं न शक्यते । तथा राज लक्षैः किं । कृतं पूर्णता । यत: लई वेध्यं भिनत्तीति लक्षभि- तस्य लक्षभिदः । यो हि कुचचिदयप्रतिहतमायकलस्य खच- मोरपि किमपि कर्तुं न शक्यत इत्यर्थः । तथा राजा पप्रैः पद्ममचैः राजभिरपि किं । तैरप्यस्य किमपि कर्नु न शक्यते । यतो दृशैव पानि कमलानि पद्मसङ्ख्यकारिणय जयतः । यो हि कमसतुवनेत्रसस्य शत्रुतः पराभवो म। अथ च यो भूक्षेपमात्रेण पद्ममवापरिमितान राजो जथति तस्य पनमय राजभिः किञ्चित् कर्नु न शक्यते । तथा वा समुच्चये राजां परा नापि पराईसङ्घराजभिः प्रस्ख किमपि कर्नु नो जक्यं । यतःसर्वेचते परे शत्रवश्व तांछिमति तस्य । यो हिवैरिमाच- हनने समर्थस्तस्य पराईसङ्ख्या: शत्रवः किं कुर्वनि । तत्तमा- देतस्त्र विषां महाद्रणादपगमं पलायनं पथ च पराईरूपाचाः मझाषा प्रयपममं परित्यागमवलं विना काचिङ्गतिनाति ·४६ उत्तरनैषधचरिते। क्यस्ययाऽऽकूनविदा दमखसुः स्मितं वितत्याभिदधेऽय भारती। इतः परेषामपि पश्य याचतो भवन्मुखेन खनिवेदनत्वरा ॥ ५ ॥ कृताऽत्र देवी वचनाधिकारिणी त्वमुत्तरं दासि ददासि का सतो। ईतीरिणस्तन्नृपपारिपार्श्विकान् स्वभर्तुरेवभूकुटियवर्तयत् ॥६॥ वत खेदे असो वाच्चेदभविष्यस्त जीविष्यन् अमयेयत्वं नास्ति तस्मात्यलायनमेव जीवनोपायः । पलायितान हन्तीत्यर्थः । लक्षं भरव्ये मङ्यायां । जतन्नों । अमनु ब्यकर्ड के चेनि ठक् (पां ३।२।५३) ॥ ५ ॥ वयस्ययेति । अथ दमखसुराकूतविदाऽभिप्रायज्ञया क्य- स्थया सख्या स्मितं वितत्य हसितं कृत्वा भारतीति अभिदधे उका। इति किं ! हे भारति त्वं भवन्मुखेन वन्मुखेन खवर्षनं याचतां प्रार्थयमानानामितोऽस्मापात्परेषामन्येषां राज्ञां खनिवेदने खवर्षने एव त्वरा कालविलम्बासमत्वं पश्य एतह- बनादिरमेति भावः । अन्यानपि वर्षयत्यर्थः ॥ १८ ॥ कृतेति। स्वभर्तुः खखामिन एव भुकुटिः कोपवज्ञाझ्भाः इति पूर्वाक रिणे भाषमासानृपपारिपार्श्विकान् राज- বিষন্ধা নন্ নয়। অথবা নবম লিম্বাবিনা ·बादशः समः। ७ धराधिराजं निजगाद भारती मदुम्मुखेषदलितासचिनं । दमखसारं प्रति सारवत्तरं कुलेन शीलेन च राजचितं ॥ ६ ॥ कुतः कृतैवं वरलोकमागतं प्रति प्रतिज्ञाऽनवलोकनाय वा। ॥ इत्यर्थः । इति किं। हे दामि प रानवर्षने वचनाधिका- रिणी भाषणाधिकारिणी देवीता वं का सती का भवन्ती केन प्रयुका मती अथ चासतो कुलटा का त्वमुत्तरं ददामि । अत्र त्वं वनुमयोग्येति । पारिपार्श्विकान्। परिपार्श्व वर्तम परिमुखच्चेति (पा० ४ । १ । २८ ) चकाराक् ॥ ६ ॥ धरेति। भारती दमखमारं प्रति धराधिराजं नृपं निज- गाद कथयति स्मेत्यर्थः । किंभूतं । तस्य वर्षनीयस्य नृपस्य उन्मुखं सम्मुखं ईषदलितेन किञ्चित्परिवर्तितेनाङ्गेन करादिना सूचित जापितं। तथा मारवारमतिबलिष्ठं । तथा कुलेन शीलेन खभावेनाचरणेन वा राजसु मथे सूचितं योग्यं श्रेष्ठं । कुखशीलाभ्यां मारवक्तरं श्रेष्ठतरं वा ॥ १ ॥ कुत इति । हे भैमि ते त्वया घागतं स्वयम्बरा) वरलोकं परिणेहन्दं प्रति लसीकृत्य अनवलोकनाय प्रदर्शनायेवम- सुना इसमानेन प्रकारेण प्रतिज्ञा कुतः कस्मात् कारणात् कृता * बलिताससूचित भिति पाठान्तरं । सं० म.।

·उत्तरनेवधचरिते। . अपीयमेनं मिथिलापुरन्दरं निपीय दृष्टिः शिथिलास्तु ने वरं ॥६॥ न पाहि पाहीति यदलवीर, ममौष्ठ तेनैवमभूदिति क्रुधा। रणक्षितावस्य विरोधिमूईभि- विदश्य दन्तैर्निजमोष्ठमान्यने ।। ६३ ॥ अपि त्वयुतमेतत् । वेनि पाठे कुतो वेत्वन्धयः । अनबलोकनायैवेति अवधारणार्थो वा । न केवलं वरणायैव किन्तु अवलोकना- यापीति अभ्यर्थी वा। किन्ताहि कर्तव्यमित्यत आह । हे भैमि ने इयं दृष्टिः एनं मिथिलाथा नगर्याः पुरन्दरं खामिनं निपीयैव शिथिशाऽस्तु एतदरं। सर्वथाऽनवलोकनादिलोकन वरमिति राणान्तरवदनानुरागेयेनं विलोकथेत्यर्थः । अन्ये बपि मावसाकितास्तथाप्येनं विलोकय । विलोकमेनापि एनं सभावयेत्यर्थः । पूर्वया के सामान्यत उकत्वात् । अचादेश (पा. २।४ । ३४) एनमिति समर्थनीयं ॥ १२ ॥ न पाहीति। अस्य विरोधिमूर्द्धभिरिशिरोभिः रति कुधा रणक्षितो निजमोठं दौदिच्य विशेषेण আয়ন स्थीयते । इति किं । हे ओष्ठ त्वं प्रभु नृपं प्रति पाहि पाहि इति वन अबवीः तेन कारसेन ममौष्ठविलुचनपूर्वकं मरण- मभूदिति । पाहि पाहोति यो वदति तमय रचति । पातीति पोचारणे प्रथमं तवैव मामयं पकारस्याष्ठ्यन्वात् त्वया च । ANNAPN-20 ·हादशः समः। ४६ भुजेऽपसर्पत्यपि दक्षिणे गुणं सहेषुणाऽऽदाय पुरः प्रसर्पिणे। धनुः परीरम्भमिवास्य सम्मदान महाहवे दित्मति वामबाहवे ॥६४ ॥ अस्योवारमणस्य पार्वणविधुबैराज्यसंज्जं यशः साङ्गोज्ज्वलशर्बपर्वतसितश्रीगर्वनिर्वासि यत् । प्रमर्पिणे रिपु- सदर्पत्वात्तदनुच्चारणान्मामयं मारितवानिति त्वमेवापराधी- त्यर्थः । शवमुष्टिन्यायेन दष्दैव न तु मुक्त्वति आस्थत इत्यनेन सूचितं ॥ ६३ ॥ भुज इति। महाहवे महति रणसम्मई दक्षिणेऽपमये अथ च मरखे अनुकल्पेऽपि भुजे दषुणा सह गुणं माझेमपि धादाय गृहीत्वाऽपसर्पति कर्णपश्चाद्देशं गच्छति मति सम्मुखयायिने दृढतरमुष्ठयेऽस्य वामबाहवे सव्यभुजाय धनुः सम्म- दादिव दृढतरवजाताद्धर्षादिव परीरम्भमालिङ्गानं दित्मति दातुमिच्छति। दिसतीवेति वा। अन्यस्मिबपि गुणिनि विश्वास- पाचे मजामात् खजनमादाय पलायिते मति सङ्गामं कर्नु मम्मु- खाय वामाय दुष्टायापि अयमेव साधुरिति मत्त्वा सुवंशजेच केनचिन्मध्यस्खेनालिङ्गनं दीयते। दृढमुष्टिरतिशरोऽयमिति ।। मनामे का न्तपर्यन्तमाकर्षणानुशक्रीकृत्य शरान्मुञ्चन्नेवास इति भावः । वामबाहव इति । ददातियोगाचतुर्थी ॥ ६४ ॥ प्रोति। अस्थाारमणस्य राज्ञः यद् यशः एतादृशं H ·५० उत्तरमैषधचरिते। तत्कम्बुप्रतिबिम्बितं किमु शरत्पर्जन्यराजिश्रियः पर्यायः किमु दुग्धसिन्धुपयसा सर्वानुवादः किम् ॥६५॥ निस्त्रिंशत्रुटितारिवारणघटाकूम्भास्थिकूटाऽवट- स्थानस्थायुकमौक्तिकोत्करकिरः कैरस्य नायङ्करः। कीदृशं यशः। पर्वणि भवः पार्वण: पूा विधुश्चन्द्रः तस्य वैराज्यं इयोराज्ञोः कर्म तत्र सज्ज तत्परं पार्बणचन्द्रमदृशमित्यर्थः । तथा सर्वेष्वङ्गेषु उज्ज्वलस्य धवलम्य शर्बपर्वतस्य हरनिवास- भूतकैलासस्य सितश्रीः श्वेतलान्तिस्तद्विषये यो गज़स्तस्य नि- वासि निराकारकं । कैलामादपि धवलतरं एवम्भूतं यत् यशः तस्कम्बुप्रतिविम्मितं मामुट्रशङ्खप्रतिबिम्बं किमु। तथा शरदि पर्जन्यराजिमघपतिस्तस्याः श्रीर्धवलिमशोभा तस्याः पर्याय: किम। शब्दस्य शब्दान्तरेणेच्चारः पर्यायः । तथा दुग्धसिन्धाः क्षीरोदस्य पयमां दुग्धानां मर्चेण प्रकारेणानुवादः पुनरभि- धानं किमु । चन्द्रादितुल्यमेतद्यम इति भावः । अन्योऽपि अधिष्ठितईराज्यः प्रतिपक्षं निरस्थति ॥ ६५ ॥ निस्विंशेति । अस्य नृपस्यायं दृश्यमानः करः कैरेवम्भूत व म उनीतः तर्कितः अपि तु मखैरप्येवमेव तर्कितः। कीदृशः करः। निस्त्रिंशेन खड्नेन कृत्वा चुटितायाः खण्डनं प्राप्तायाः अरिवारणघटायाः वैरिगजपरम्परायाः कुम्भानां गण्ड स्थलानां अस्थिकूटा अस्थिसमूहास्तेषामवटस्थाने गर्तलक्षणस्थाने स्थायुकः स्थितिशीलो मौक्तिकोस्करो मुजामास्तस्य किरः विक्षेपकः ।

·२० द्वादशः सर्गः उन्नोतश्चतुरङ्गसैन्यसमरत्वङ्गत्तुरङ्गक्षुर- क्षमासु क्षितिषु क्षिपन्निव यशःक्षाणोजवीजब्रजं ॥ ६ ॥ अर्थिभ्रंशबहभवतफलभरव्याजेन कुलायितः सत्यस्मिन्नतिदानभाजि कथमप्यास्तां सं कल्पद्रुमः । । तथा चत्वारि करिनररथतुरगखक्षणानि अङ्गानि येषामेवम्भू- तानि मैन्यानि येषु ते समराः मङ्गामासेषु त्वङ्गन्तचित्रं गच्छ- तसुरजास्तेषां क्षुरैश्चरणाग्रनखतीक्षणाघातैः क्षुलासु विदा- रितासु कृष्टासु तितिषु रणक्षेत्रभूमिषु यशोलक्षणस्य क्षोणीजस्य तदुत्पादकं वीजब्रज वीजमलं क्षिपन्निव वपबिव। यशोवृक्षस्य भ्रत्वात्तत्कारणेन वीजेन शुभ्रेणैव भवितव्यं । परिकरिकुम्भ- स्थमुक्राफलानि वीजस्थाने जातानीत्यर्थः । अन्योऽपि पात्रस्थं वीजमङ्घ स्वकरेणाकृष्य हलकृष्टासु भूमिषु वपति। वैरिकरिण हननादेतस्य बहु यशा जातमिति । तैपण्यात्क्षुराः खुरा इति तुल्यः शब्दः । निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गुलिभ्यो निस्त्रिंशः खड्ग इति। डप्रकरणे मङ्ख्यायास्तत्पुरुषस्योपमश्चानं निस्विंशाद्यर्थमिति डः । स्थायुकं। लसपतपदस्थेत्युकन (पा० ३।२।१५ ४)। किरतीति किरः । इगुपधेति कः (पा• ३ । १ । १३५) ॥ ६६ ॥ अर्थीति। म कल्पद्रुमः प्रसिद्धः केवलं कल्पितप्रदः। अस्मिन् . राजमि अतिदानं अतिशयितं दानं भजति प्रकल्पितमपि ददति मति अर्थि_शाद्याचकवर्जनात् पूर्वमल्पान्यपि व्ययाभा- वाहइभवन्ति बहूनि जायमानानि फलानि तेषां भरव्याजेन ·५२ उत्तरनैषधचरिते। आस्ते निर्व्ययरत्नसम्पदुदयोदयः कथं याचक- श्रेणीवर्जनदुर्य्यशोनिविडितबीडस्तु रत्नाचलः ।। ६७ ।। सृजामि किं विघ्नमिदंनृपस्तुता- वितीङ्गितैः पृच्छति तो सखीजने। भारगौरवमिषेण कुआथितः खर्बवदाचरितोऽतिनम्रः मन् कथमप्यास्तां महता क्लेशेन । अथ च लज्जागोपन प्रकारेणापि निष्ठतु कालं वातिवाश्यतु । नम्रत्वेन लज्जागोपनं युक्रमिति भावः । तु पुनः रत्नाचलः पाचकश्रेण्या वर्जनात् परित्यागात् जातेन दुर्यश माऽपकीया निविडिता घनीता ब्रीडा लज्जा यस्यैवभूतोऽपि याचकाभावानिययाऽक्षयथा रबसम्पदा कृत्वा य उदयोऽनुस्यूता वृद्धिस्तेनोदयः उपशिखरोऽथ वा नम्र एव कथमास्तेऽपि तु लज्जितस्थानम्रत्वमयुक्रमेवेत्यर्थः । कल्पवृक्षस्य वर्गस्थितत्वाहुप्रापतया फलभरव्याजेन नम्रतया च लजा- परिहारः सम्भवः । रोहणाट्रेस एकलोकनिवासाप्राप- त्वाभावेऽपि याचकैर्वर्जनालजातिशयमतिमम्रत्वं युक्त तत्तु तस्य नासीत्याश्चय्यं । कल्पवृक्षमेरुभ्यामप्ययमधिको दामहर रति भावः । कुनायितः । लोहितादेराकृतिगणवादाचारे क्यम् (पा. ३।१।१३) ॥ ६॥ सृजामीति । वधूभैमी मखीजने इङ्गितर्भूभङ्गादिचेष्टितः कृत्वा तां भैमीमिति पृति मति स्वाभिमायज्ञापनार्थ सिम- ताय वक्र यत् अवक्रयत् वक्र चक्र तददनवकणमेव तपे तस्मिन्

·हादशः सर्गः।
स्मिताय वक्त्रं यदवक्रयधून
स्तदेव वैमुख्यमलक्षि नन्नृपे॥ ६८ ॥
दृशाथ निईिश्य नरेश्वरान्तरं
मधुखरा वक्तमधीश्वरा गिरा।
अनूपयामास विदर्भजाश्रुती
निजास्यचन्द्रस्य सुधाभिरुक्तिभिः ॥ ६ ॥
राजि वैमुख्यं परामुखत्वं अलक्षि अलक्षितं । अन्यतो विलो
कनादेवात्रानादरोऽस्या इतीति सखीभिलोकितेन राज्ञा वा
तर्कितमित्यर्थः । इति किं । हे भैमि अहं प्रयच्चासी नृपश्च इदं-
नृपस्तस्य
स्तुती विघ्नं सृजामि किं । वैलक्ष्यमिति पाठे प्रमाव-
धानतया यस्माम्मुखमवक्रयत् तस्मादेव भूपगतमेव वैलक्ष्यं मा-
लिन्यं लोकैक्षितमित्यर्थः । स्मिताय। स्मितं कर्नु क्रियार्थीप-
पदेति चतुर्थी (पा. २।३ । १४) ॥ ६८ ॥
दृति। अथ मधुरखरा गिरामधीश्वरा व वर्षयितुं दृशा
नेत्रव्यापारेण नरेश्वरान्तरं नृपान्तरं निर्दिश्य दर्थयित्वा विदर्भ-
जाश्रुती भैम्याः कर्षे निजास्यं स्वीयवदनमेव चन्द्रस्य सुधाभि-
रमतरूपाभिरुक्तिभिः कृत्वा अनूपयामास परिपूर्फ चकार उवा-
चेत्यर्थः। अनुगता आपो चानूपो देशः । सुगादिना समामान्ने
ऊदनोर्देश इत्यूकारः (पा० ६ । ३।६८)। अनूपे जलप्नुते चकार।
नत् करोतीति णिच् । लक्षणया मधुरखराकर्मनस्तिमिते चका-
रेत्यर्थः । अपूपुरगीमभुवः श्रुती पुनरिति पाठे गौचचुपधाया
इति किं वाचमित्युपधाइखः (पा० ७।४।१)॥ ६८ ॥

·५४ 'उत्तरनैषधचरिते। स कामरूपाधिप एष हा त्वया न कामरूपाधिक ईक्ष्यतेऽपि यः। त्वमस्य सा योग्यतमाऽसि वल्लभा सुदुर्लभा यत्प्रतिमनभा परा ॥ ७० ॥ अकर्मधाराशगसम्मतां गतां गतैररित्रेण विनास्य वैरिभिः । स इति। एष कामरूपस्य देशविशेषस्थाधिपः । अथ च मदनरूपस्थापि खामी तपधारणादित्यर्थः । स कः । यस्त्वया नईच्यतेऽपि न नाभिलव्यत इति तु किं वाच्यमित्यर्थः । हा कष्टमनुचितमेतत् । यतः कामाद्रपेणाधिक अतिसुन्दरः । अथवा कामाद्र पेणाधिको नेति काकुा । यतोऽयं कामादधिकस्स- स्मादस्य योग्यतमा सा त्वं वल्लभाऽसि नितरामुचिता प्रेयसी भवमि। सा का। परा उत्कृष्टा यस्यास्तव प्रतिमला तुल्या भा कान्तिः सुतरां दुर्लभा यस्याः । सदृशी कान्तिः कस्याञ्चिदपि न दृष्टचरी। अस्यापि सुन्दरत्वादित्यर्थः। अथ च पराऽन्या स्त्री यस्यासुत्यकान्तिर्दुर्लभा मातिसुन्दरी त्वमित्यर्थः । त्वमतिसु- न्दरी अस्य सुतरामयोग्येत्यर्थ इति वा व्याख्यानान्तरं लिष्ट- त्वादुपेक्ष्यं । सुदुर्लभा । नसुदुयी केवलाभ्यामिति नुनिषेधः (पा. ७।१।६८) ॥ ७० ॥ अकर्षेति । अस्य वैरिभिः समरे निमज्य निपत्य थावान् मकलस्तरणि: सूर्यास्तम्भण्डलस्सेत्यर्थः । भिदां भेदं विधाय कृत्वा- भवः संसार एव दुस्तरत्वादमवस्तीर्घः मोक्षप्राप्तेरपुनरावृत्ते- ·. सर्गः विधाय यावत्तरणेर्भिदामहो निमज्य तीर्मः समरे भवार्मवः ॥ ७१ ॥ रित्यर्थः। अहो आश्चर्य शरतरोऽयमित्यर्थः । किम्भूतैः । अरिभ्यस्त्रायत इत्यरित्रं कवचं तेन विनाऽथवारे रस्मात् म- काशाद्रक्षकेणान्येन शरतरेण विना न विद्यन्ते काः कणा- कारा लोहकण्टका यासा एवंविधा धारा येषामेवंभूताः । कमान् घरन्ति कर्म धाराः न कर्मधारा अकर्मधारा एवम्भूता वा पाएगा बाणा: अदुष्टाः परास्तैः संभूताभि प्रोतानि अङ्गानि अवयवा येषां तेषां भावस्तत्ता तां गतः प्राप्तः प्रत्यवयवविद्धरित्यर्थः । यावत् माकल्ये। अथ च कर्णधारो माविकः प्राशुगो वायुस्ताभ्यां कृत्वा संमतानि परिपुष्टानि अङ्गानि रन्जुस्तम्भादीनि तरणोपायभूतानि च येषां कर्म धारा- नुकूलवायुना वा मंभतान्यङ्गानि येषां एवम्भूता ये न भवन्ति तद्भावं गतः। अरित्रेण जलक्षेपणकाष्ठेन विना तस्याप्यभावे यावत्तरणे सकलाया नौकाया भेदं विधाय सकलां नौकां स्फोटयित्वा निमज्य बुडित्वा अर्णवस्तोमः। हे भव शिव अहो प्रत्याश्चयं कर्मधाराद्यभावे नौकायाश्च भेदे बुडित्वा तरणं तत्रापि समुद्रस्येति प्रत्याश्चयं अघटमामघटने च आश्चर्यमू- चकं शिवनामोच्चारणं क्रियते । कर्मधारस्तु नाविकः। नौका- दण्डः क्षेपणी स्थादरित्रं। स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः। घुमणि- स्मरणिभित्र इत्यमरः ॥ ७१ ॥ .

·उत्तरनैषधचरिते। अमुष्य भूलोकभुजो भुजोयाभि- स्तपर्तुरेव क्रियतेऽरिवेश्मनि। प्रपा न नबारिवधूस्तपखिनो दहात नेत्रोत्पन्नवासिभिर्जन्नैः ॥ ७२ ।। एतद्दत्तासिघातस्रवदसृगसुहहंशसाइँन्धनैतद् दोरुद्दामप्रतापज्वलदनलमिलमधूमभ्रमाय । अमुचेति। भूलोकभुजो भूपालस्थामुष्य भुजोमभिर्वाहुप्र- तापैः परिवेश्मनि अतिसम्यापकारित्वात्तपर्तुरेव ग्रोभर्तुरेव यद्यस्मात् क्रियते तस्मात् तत्र योभत्ता तपखिनी दीनारिवा नेत्राण्येवोत्पलानि तेषु वामिभिर्जलैः अश्रूभिः। अथ च मंत्र- तुल्यकमलानां यो वास: परिमलः स विद्यते येषु तैलैः कृत्वा अपां पानीयशालां न ददातु अपि तु ददावेव । तपखिनी यीमती सुगन्धिभिरुदकैः प्रपां करोति । अनेन पतिमार- हात् गोकव्याप्ता मायरिनारी रुरोदैवेति भावः । प्रपा पानीयवालिकेत्यमरः ॥ ०२ ॥ एतदिति। श्राजियसीषु मनामभूमिषु एतबासीरस्य एत- सेनामुखस्य पुरो गच्छन्तो वाजिब्रजासेषां खुरेभ्यश्चरणाग्रेभ्यो जातैरद्धूलिता रजोराणिः रेणुपतिः एतस्य दिगजेचचाचा दिगंजयकारिणे या पाषाः वैरिम मुखं गतासामु असम- मतुख्यं समरस्य भर साई पम्पनः कस्य जनस्य एतेन राजा दोभ्याऽमिघातेभ्यः सवरसग्रक येषां एतेन दत्तोऽभिधातो येभ्य

·No text on this page.