·. . पीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे । शुण्डास्फालनविहलैः स्तुत इव व्यालैर्वियत्वाविभिः) मज्जत्कुम्भमहावगाहनकतारम्भो महाम्भोनिधी हेरम्बः कुरुतां कृताम्बरकरालम्पश्चिरं वः शिवम् ॥ ५॥ समन्तात्पश्यन्ती समसमयमेव त्रिभुवनं त्रिभिनेत्रैदोभिर्दशभिरपि पान्ती दश दिशः ॥ दधाना पारीन्द्रोपरि चरणमेक परपदा हतारियो हन्यान्मदिपमयनी मोहमहिपम् ॥ ६ ॥ चामान् भिन्दनवामान् भुवमनुसुखयन् पूरयन्नार्थकामान् श्रीमान् भीमानुकारी पहलवलभरैर्मेदिनीमल्लनामा ।। आसीदाशीविपेन्द्रगुतिधवलयशा भूपचक्रावतंसः श्रीकाशीराजवंशे विधुरिव जलधौ सर्वभूसार्वभौमः ॥७॥ सामग्रामकामो निरुपममहिमा सत्वविश्रामधाम झामन्नेवारिचक्र मिहिर इव तमो विक्रमोरुक्रमेण ।। सारैमरोरुदारैरपर इव गिरिदिनीमलनेन प्रख्यातः क्षोणिचक्रे समजनि नृपतिर्मेदिनीमम्लनामा ॥ ८॥ निर्यद्भिस्तजयद्भिर्विधुमिव जगतीमर्जुनाभैर्यशोभिः सम्पूर्यावार्यवीयर्यो विशिखवितरणैरर्जुनो दुर्जनानाम् ॥ साम्राज्योपार्जनश्रीरगणितगुणभूरर्जुनारबाहु- नाम्नाऽभूदर्जुनोऽस्मान्नरपतिरतुलो मेदिनीमलभूपात् ॥ ९॥ बुद्धिः शुद्धिमती क्षमा निरुपमा विद्याऽनवद्या मनो ' गाम्भीर्यकनिकेतनं वितरणं दीनानिनिरिणम् ॥ आसीदर्जुनभूपतेर्षिदपतो विद्रावणं विद्विषों भूमीनामवनं च कारणगुणात्कार्य यशोऽप्यर्जुनम् ॥१०॥ तस्मादाविरभूलभूतमहिमा भूमीपतेरर्जुनाद सौजन्यकनिधिर्गुणैरनवपिविण्यवारा निधिः ।। .

·चंशवर्णनम् । मिन्दन दुर्जनमर्जयन् पह यशः मौतमतापोदय- ईनेयो मलखाननामनिखिलक्ष्मामण्डलातण्डलः ॥ ११ पस्मिन् शासति नीतिभिः सितिमिमा निरमासीजगद पारीन्द्रेण समं करीन्द्ररभसारम्भोऽपि सम्भावितः ।। येनः फ्रीडति कौतुकी स्म विहंगचिक्रीड नर्सपः किंवान्यद्गहनेऽभवत्सह मृगैः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १२॥ हिमविवादयशोऽभिशोभिताशी महिमतिरोहितवारिधिप्रभावः। समननि मलखानतः अनाप- खिजगति रुद्र इव मतापरुद्रः ॥ १३ ॥ शुचि धनमर्थिनि सहसा यशसा सममानने गुणो जगवः । पुत्रे भूरभिदधे घेतो रदे मतापरुद्रेण ॥ १४ ॥ जातः प्रतापरुद्रात्ससमुद्री पालयनवनीम् । कतरिनुफाननदाहो मधुकरसाहो महीपतिः शुशुभे ॥१६॥ पृथुः पुण्याभोगविहितहितयोगैरनुदय- खलायोगैर्योगः कृतकृतियोगैरपि गुरुः ।। सुजस्तम्मालम्बालसशयितविश्वम्भरतया बभौ प्रोटोत्साहः स मधुकरसाहः सितिपतिः ॥ १६॥ मजागणरुजापहो धुतिमहोदयाविष्कृतः मुपागरिव मांसलो रसभरैः समारञ्जनः॥ मदीप्तकुमुदावलिजिपतिश्च नक्षत्रपो नृपो जयति सत्कपो मधुकरः कृतारित्रपः ॥१७॥ विन्यस्य वीरसिंहे भूपतिसिंहे महीभारम् । शानानलमलदाहो मधुकरसाहो दिवं भेजे ॥१८॥ अन्तर्गम्भीरवाऽन्यूछतसलिलनिधिोलिताशेषचन्धु-

·१
C
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
बुन्देलानन्दसिन्धुः मुललितललनालोचनेन्दीवरेन्दुः ।।
भ्रूभड़ीळेशपनीकृतरिपुनिवहो नृत्यसकीतरही
सन्मातङ्गी तुरही धरणिपतिरमृद्वीरसिंहो नृसिंहः ॥१९॥
अमुष्प मस्थाने सति सपदि नानेभनिवहै.
रिहेकोऽपि देपी न खल रणरोपी समजनि ।।..
पर तस्थौ दुःस्थो गहनकुहरस्थोऽपि भयतः
क्षिपन्नुवैदिक्षु भ्रमितचकितं चक्षुरभितः ॥२०॥
दानं कल्पमहीरुहोपरि यशः क्षीरोदनीरोपरि
श्शा शक्रपुरोहितोपरि महासारोऽपि मेरूपरि ।
दावनिरुपरि प्रतापगरिमा कामोपरि श्रीरभू-
सिहातिक्रमवीरसिंहनृपतेः किं किं न कस्योपरि॥ २१ ॥
दानरधिनमर्थनाविरहिणं प्रत्यर्थिनं च क्षणा-
कुर्वाणे सत्ति वीरसिंहनिखिलक्ष्मामण्डलाखण्डले ।।
फार्म चेतसि कामधेनुरतनोत्कल्पद्रुमः कल्पित
मोधीभूतजनिः समाश्रितखनिचिन्ता च चिन्तामणिः ॥२२॥
भ्रामभ्राममसम्भ्रम विजगतीचक्राणि चक्रे ऽचिरा-
'धारं शीलितविष्णुपादपदवी ब्रह्माण्डमाण्डोपरि ।।
ब्रह्माण्डं निजपण्टमण्डलमिवाच्छाद्यैव सैवाधुना
विश्वपामपि यस्य भास्वरयशोहंसी वसीयति ॥ १३॥
जलकणिकामिव जलाप फणमिव फनकाचलं मनुत्ते ।
नृपसिंहवीरसिंहो वितरणरंहो यदा तनुते ॥ २४ ॥
पदा भपत्ति कुण्डलीकृतमहायनुमण्डल. .
स्तदा नयनताण्डवशुटितरसाण्डयः पाण्डवः ॥
पत्तो वितरणात्मकं वदति वीरसिंहो यदा
तदा पुनरुदारधीरयमचाणि कर्णो जनः ॥ २५ ॥

·घंशवर्णनम् ! सोयाँदार्यगभीरतातिदयादानादिनानागुणा- नुवर्विदभारवत्पदिपतिस्पर्धालदो शालिनि ।। संयोज्यैव जुधारसिंहधरणीधौरेयचूडामणी मजन् ब्रह्मणि वीरसिंहसुकृती तस्यो स्वयं निर्गुणः ॥२६॥ नघः स्वादुनला हुमाय मुफला भूरुर्वरा भूमुरा वेदनानविध्यमानदुरिता लोका विशोका वसुः ॥ राजनीतिनिरीतिरीति पितरीवोवीमिमा शासति श्रीपदीरजुहारसिंहपती धूमप्रभमद्विपि ॥ २७ ॥ सङ्कामोत्कटताण्डवोद्भटभटेरारम्पहेलाठे. चण्डाडम्बरपूरितामरतटाराब्धिगांधावटः॥ भूभृत्सिहनुहारसिंहपरणीजाने प्रयाणे रणे शौयौंदार्पधनोऽपि को नु धरणीचक्रे न चक्र भयम्॥२८॥ तावद्वीरगभीरहुवतिरवस्तावद्गनाइम्बर- स्तायत्तुगतुरहरिङ्गणचमत्कारचमूनामपि ॥ तावत्तीयमहामहीभृदटबीदुर्गग्रहो विद्विषा यायन्नव जुहारसिंहनृपतिर्मुदाय वदोत्सवः ॥ २९ !! अयं यदि महामना वितरणाय धने धियं भियं फनकभूपरोऽवति हियं च कर्णोऽटति ॥ दधीचिरपचीयते वलिरलीफरूपायते- तदाऽतिमलिनायते स किल फल्पभूमीरुहः ॥३०॥ मासादागतहागनागमणिभूदानादिनानातपः- प्रागल्भ्येन महेन्द्रचन्द्रवरुणब्रह्मेशविष्णुस्थली । पाचण्ठेचन जिता मिता वसुमती कोदण्डदोर्दण्डयो- नांगीति जुहारसिंहनृपतेः कुत्र प्रतापो न वा ॥ ३१ ॥ ब्रह्माभूचतुराननः स्मरहरः पञ्चाननः षण्मुखः .

·. ६ . वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स्कन्दो भूपजुहारसिंहयशसो गानोत्सवेऽत्युत्सुकः ।। तस्याभोगपुदीक्ष्य भूधरनभोनद्यस्त्रिलोकी दिशः सप्तद्वीपमयी मही च विधिना विज्ञेन निर्वाहिताः ॥ ३२॥ तुगलादनवाप्य देवततरोः पुष्पाणि सर्वाः सम श्रीमद्वीरजुहारसिंहनृपतेर्दानं समानं जगुः ॥ बीडादुर्वहभारनिर्भरनपदीये तु देवगुमे श्लाघन्ते सुलभायमानकुसुपास्तं भूरि देवस्त्रियः ।। ३३ ।। भीमो यः सहदेव एव पृतनादुईपेपार्यो लसन् श्रीभूपीनकुलः सदाऽर्जुनमहाख्यातिः क्षमामण्डले ।। कर्णश्रीः कृतवर्मभीष्मपटनाशौटीर्यदुर्योधनो रोपादेप युधि स्थिरो यदि भवेत्कः स्यादमुष्याग्रतः॥३४॥ सत्कीर्तिग्रामदामाभरणभृतजगविक्रमादित्यनामा धान्नो भून्ना महिना विघटितरिपुणा विक्रमोपक्रमेण ।। मुमांशुः पीत्ररांसः पृयुभुजपरिघस्तस्य वंशावतंसो विश्वोदश्चत्मसो गुणिगणहृदयानन्दनो नन्दनोऽभूत्॥३५॥ आशापूर्ति प्रकुर्वन् फरवितरणतः पपिनीमाणवन्धुः 'मोद्यदिव्याम्बरश्रीः स्फुटमहिमरुचिः सर्वदा यस्तदोपः ।। जम्भारातेरिहोंचैरचलसमुदपात्सुप्रभावप्रकाशी पुत्री रामः पवित्रो रचपत्ति सुदिनं विक्रमादित्य एव ॥३६॥ सार्थीकृर्वनिरर्थीकृतमुरविटपी चाथिसाथै निजा- Zर्थीभूतारिपृथ्वीपतिरमरगुरुस्पर्दिबर्दिष्णुघुद्धिः ।। मानर्यानादिदानहुविधगुणिभिर्गीयते यः सभायां भ्रातर्भातः स भूयः सुकविकुलमुटे विक्रमादित्य एत्र ॥३७॥ दानं दीनमनोरयावधि रणारम्भोऽरिनाशावधि कोशी पागवधि मदापयशसोः पन्या दिगन्तावधि ।। . ।

·. दाक्षिण्यं क्षितिरक्षणावधि हरौ रक्तिय जीवावधि च्यालप्लावधि पीरविक्रमरकः श्रेयः परं वर्दते ।। ३८ ॥ हेमाद्रः श्रियमन्ययैव कुरुते चक्रे च गौरी तर्नु फैलासोपरि शोभते पटयति स्पष्टं च दिङ्मण्डलम् ।। भोगीन्द्र न दधे श्रुती वत जटागृहां च गर्दा व्यथा- लोकानामयीश्वरोऽस्य यशसस्त्वैश्वर्यमुग्नृम्भते ॥३९॥ श्रीगोपाचलमौलिमण्डलमणिः श्रीदवारान्वये श्रीहंसोदयसपण्डित इति ख्यातो दिनाधीश्वरः । यं लक्ष्मीच सरस्वती च विगतद्वन्दं चिरं भेजतु- भोक्तारं रभसासमानमुभयोः सानाध्यमाढ्यं गुणैः॥४०॥ पटु दिक्षु विदिक्षु कुर्वतीना नटलीलारफुटकीर्चिनकीनाम्॥ स्फुरदध्वरघूमधोरणी च्युतवेणीति जनरमानि यस्य ॥४१॥ ततोऽनल इवारणेरतुलधायभूर्भूभूना शिरोमणिरुरोपणिधरणिनामवामभुवः ।। रणी यहुगुणी धनी भुवि पनीपकधीखनी रमारमणमिश्रणी परशुराममियोऽजनि ॥ ४२ ॥ येनागत्य पुरा पुरारिनगरे विधाऽनवपाजिता श्रीचण्डीवरमनिहोरितिलक लन्ना गरीयोगुरुम् ॥ शुदा सैव महोघमेन पहुधा भान्ती भवन्नी स्थिरा तदन्येषु किपम फल्पलनिफेवाचापि सूने फलम् ॥ ४३ ॥ आस्पारविन्दमनुपास्य गुरोरपास्प लास्पं पतर्मुसमुपेतु सरस्वती ॥ सालनिय सरसा च गुणान्विता य यस्यातनोति रसनापरि तारानि ।। ४४ ॥ असोमलतेच सीमनि शारत्र रेखाअनी .

·वीरमियोदयस्य राजनीतिप्रकाशे कस्तूरीमकरीव भालफलके घारेव मूर्ध्यासकी ।। । ऊई मृगपरम्परेव कबरी सौरभ्यलोभाकुला यस्यैवावरघूमधोरणिरभूदाशाकुरगीदशः॥ ४५ ।। सुभासुरयशोनिधेः मुनिरवद्यविधानिधेः सुचारुकवितानिधेः स्मृतिनिधेः श्रुतिश्रीनिधेः ॥ अयं मुक्तगीवात्परशुराममिश्राद्गुणे- रन्नगरिमा पितुर्जगति मित्रमिश्रोऽजनि ॥ ४६ ॥ धर्मार्थेकनिकेतनं विधिमयं कर्मावनीदर्शनं स्मृत्पम्भोजमहोदयं श्रुतिमयं श्रीवीरमित्रोदयम् ।। द्रासिद्धीकृतकार्यसिदिशतया श्रीवीरसिंहाज्ञया तेने विश्वमुदे पुरे पुराभेदः श्रीमित्र मिश्रः कृती ॥ ४७ ॥ आज्ञतो वीरसिंहक्षितिपतितिलकेनादरान्मित्रामिश्रः सङ्घयावान् ख्यातकीर्चिविविधबुधजनग्रामसन्तोपकारी ॥ माचां वाचां मपश्चैः परिकलितमहाराजधर्मादवान्त:- सारं निष्कृय बुद्ध्या रचयति रुचिरं राजनीतिमकाशम्॥४८॥ . राजनीतिमाशे मायाजशब्दार्थनिर्णयः। राजप्रशंसा तदनु मोक्ता ओनसुखावहा ।। राज्याभिषेके कालय निपिद्धो विहितस्तथा । राज्याधिकारी तत्पश्चादभिपफविधिः स्मृतः ॥ ऐन्द्री शान्तिः प्रयोगच अभिषेकस्य कीर्तितः । अयाभिषेकमन्त्रेण प्रतिपाद्यस्तु दैवतैः । पीचितलभ्यते यत्तु फलं तदनुकीर्तितम् । ऐतरेपिग्राह्मणोक्तं राध्ये चैवाभिपेचनम् ॥ पुपाभिषको जन्म:ऽभिपेकस्तदनन्तरम् ।

·विषयानुफमः।
मतिसंवत्सरं कार्योऽभिपकोऽथ प्रकीर्तितः ॥
राज्ञां गुणस्ततस्तेषां निपिद्धविहिवक्रिये !
ततो दैनन्दिनं कृत्यं वर्पकृत्यमतः परम् ।।
अथ रामः सहायेपु मागमात्यः प्रकीर्तितः ।
सेनापतिस्ततो राज्याध्यक्षरनपरीक्षकौ ॥
प्रतीहारस्य दूतश्च रक्षिणस्तदनन्तरम् ।
ताम्बूलपारणायेषु नियुक्ताथ निरूपिताः ॥
अपानुजीविनां रां राजवासस्थल ततः ।
दुर्ग पुरस्य निर्माणं क्रमेण परिकीर्तितम् ।।
राष्ट्र कोपश्च दण्डव मित्रं चेत्युदितं कमात् ।
सामान्ते कथितो भेदो दानान्ते दण्ड एव च ।।
उपेक्षामाययोरन्त इन्द्रजालः प्रकीर्तितः ।
मन्यश्च पारुपं पधादामपुत्रस्य रक्षणम् ।।
सम्पादिचिन्ता परतो राजमण्डलनिर्णयः ।
पाइगुण्यमथ यात्रोक्ता ततः सनी शुभाशुभी
अथ समविपाकस्य कालः सम्परिकीतिनः।
अभिमन्त्रणमुकं च राजचिषु तत्परम् ॥
अयेष्टानिष्टशकुना निमितानि ततः परम् ।
जयाभिषेकस्य विधिः प्रयोगा ममोदितः।।
अप समदन रामः कार्यमन पुगेपसा ।
युद्धार्थ मस्थितस्पाय चातुर्मास्येचम्थितिः ॥
विशेषता देण्यात्रा कामुर्श च मान्सरः ।
इन्द्रध्वनारशापविधिस्तवो नीराजनाविधिः॥
पूननं भद्रकाल्याच सदनन्नरमीरितम् ।
रामविपु देव्याम पूनोक्ता तदनन्तरम् ॥
.

·१०, · वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे लोहाभिसारिक कर्म गोत्सर्गस्ततः परम् । चसो(राध्य शत्रूणां नाशकः कृत्तिकाप्लवः । राजिकासर्पपाभ्यां च होम उक्तोऽरिनाशनः । विष्णुधर्मोचरमोक्तं तत आथर्वणोदितम् ॥ घृतकम्बलमुक्त्वा च मकीर्णकमुदाहृतम् । राजनीतिमकामाख्ये अन्येऽस्मिन् विदुपां मुदे ॥ थीमित्रमिविदुपा क्रमेणैवं निरूपितम् । इति । तत्र महाभारते, सुधिष्ठिर उवाच । श्रोतुमिच्छामि भगवन् विस्तरेण महामुने । रानधर्मान् द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान् । इत्युपक्रम्य राजधर्मा उक्ताः। अग्निपुराणेऽपि, अग्निरुवाच। पुष्करेण च रामाय राजधर्म हि पृच्छते । यदादौ कथितं तदद्विशिष्टं कथयामि ते ॥ पुष्कर उवाच । राजधर्म प्रवक्ष्यामि स्याद्राजा राजधर्मतः । मनुस्मृतावपि, राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि यथारत्तो भवेन्नृपः । सम्भवश्व यथा तस्य सिद्धिय परमा यया ॥ इत्युपक्रम्य तत्र तत्र राजधर्मा उक्ताः । तत्र राजशब्दार्थ- स्तावदिचार्यते । किमयं राजशब्दो यस्मिन् कस्मिंश्रित्मनापालके पर्वते, उत्त क्षत्रिपजाती, किंवा अभिपिक्तक्षत्रियजातीवर्चत इति। तत्र भवेश्यधिफरणे "राजा रानम्येन स्वाराज्यकामो यजेत" . . - ·. राजशन्दाधिकारः। इत्यत्र पूर्वपो लिसिनम्- राग्यस्य फर्ना रानति सर्वलोफेशु गीयते। महाविपपता चै शायस्पापि भविष्यति । तस्माद्मायणादयो राज्यं कुर्वाणा राजान इति । राज्य तु जनपदपरिपालनम् । लोकभयोग एव शन्दाविधारणे ममा- णम् । लोके च प्रामणादिषु राज्यकर्वपु राजगन्दी वर्मते । पास्कोऽपि, राना राजनेरिने भुवन् यौगिकं रानन्दमी- सरवचनमेवा पनि । राजनोत्कर्पच मजापरिपालनादिरेन । घेदेऽपि, “सोपोऽस्माकं ग्राणगाना रामा" "पानामा वर्षणीनां" "सोमो ये राना गय" इत्यादावपि निरवचन एर रानन्दः मतीपते । कोपेऽपि राना तु प्रणताशेपसामन्नः स्यात् । सपा, . अय रानाम् । रानन्यर्फ प पनि त्रिपाणां गर्ने प्रमात् ।। दि। भर पदि रामपसन्दवमानसन्दोऽपि एप्रिपरमन पर स्यातदारान रानपक पक्षविपगणे इत्पर गातुन पतिगण इति गुपददीव । नरमादानसन्दो नरमीना पारक मिपिन् । अपरे राः । रानमः शियनानिरपनः । नादमी रामन यापीपुरसम्म ननदारिपालनम् । सथियार सगनाप- मनु, मामान मातारं पिन पापि।

·१२ । वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
सस्थास्प यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥
महा वेदस्तकृतः श्रवणाध्यपनजन्पो ग्रहणायवोधलक्षणः
संस्कारो बाह्मः । यद्वा ब्रह्म वेदस्तत्माप्त्यर्थ उपनयनादिः
संस्कारो ब्राह्मः । यथाविधि यथाशास्त्रम् । एतच प्राप्तनत्यने-
नान्वितम् । यथान्यायं वक्ष्यमाणदण्डप्रणयनशास्त्रमनतिक्रम्ये.
त्यर्थः । परिरक्षणं दुर्वलानां पलवद्भिरनभिभवः । अनेन क्ष.
त्रिय एव मुख्यो राज्याधिकारीति दर्शितम् । अत एव भत्रि-
यस्य क्षितिरक्षाजीवनार्य शस्त्रास्त्रभृत्वं चोक्तम्-
मार्कण्डेयपुसणे,
दानमध्ययनं यज्ञः क्षत्रियस्याप्पयं त्रिया।
धर्मः मोक्ता क्षिते रक्षा शस्त्राजीवोऽस्य जीविका ॥
जीविका करायादानद्वारा ।
तथा ग्राज्ञवल्क्या,
प्रधान क्षत्रिये फर्य प्रजानां परिपालनम् । इति ।
प्रधान धर्मार्थ वृत्यर्थ च ।
पाणिनिरपि, राज्ञः कर्मणि व्यवं विदधाति-"गुणवचन
ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च"इति "पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्"
इति यकं वा । तेन राज्ञः क्षत्रियस्य कर्म राज्यमिति मन्वाधे-
फवाक्यत्वात्मिदं भवति ।
तथा, "राजश्वशुराध" "राज्ञोऽपत्ये जातो" इति सूत्र :
वारिकाभ्यां राजशब्दः क्षत्रियवचनोऽवसीयते । तभिष्पनराज
न्यशब्दस्य क्षत्रियपर्यायेषु पाठात् । जातिवह क्षत्रियजातिहते.
राशः क्षत्रियापत्ये यत्, स च जातिग्रहणात् वैश्पापत्ये निवार्यते ।।
तथा, "राजानमभिपेचयेत्" इत्यत्राभिपेकोऽपि क्षत्रियस्यैव
विज्ञायते । दृष्टं हि राजवादिश्याभिपेको विधीयते । तेन राजानं

·"१४ । वीरमित्रोदपम्प राजनीतिप्रकाशे सहायवरणं कार्य तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ।। सहाया अमात्यादयः । मेधातिथिस्तु राजशब्दश्च नेह फात्रियजातिवचनः । किं तह, अभिषेकाधिपत्यादिगुणयोगिनि पुरुपे वर्तते । उल्लूकभट्टोऽपि राजशन्दो नात्र क्षत्रियजाति- वचनः किं त्वभिषिक्तजनपदपरिपालनकर्दवचन इति । राजा सर्वस्पेठे ब्राह्मणवमिति गौतमव्याख्याने हरदत्तो ऽपि राजा आभिषिक्तः क्षत्रिय इति । विज्ञानेश्वरोऽपि राजधर्मादावाह-साधारणान गृहस्थधः मीनुरत्वा इदानी राज्याभिषेकादिगुणयुक्तस्य गृहस्थस्य विशे. पधर्मानाहेति । एप्वपि पसेषु "राजधर्मान् मवक्ष्यामि" इत्यादिराजधर्मप्र. तिपादकवचनेषु राजशन्दो जनपदैश्वर्यवन्नृपति लक्षणया प्र- तिपादयतीति पक्षः साधुः । उक्तयुक्त्या क्षत्रियसामान्यता- चित्वात् । तथा च- बृहत्पराशर, अथातो नृपतम वक्ष्यामि हितकाम्यया । इति । तथा विज्ञानेश्वरोऽपि, अभिपेकादिगुणयुक्तस्य राम: मनापान परो धर्मः। तथापि नृपग्रहणसमभिव्याहारादनभिषिक्तेऽपि जनपदै. भवति लोकमसिद्धया राजशब्दो वर्तते । तधा, यद्यपि रानानमधिकृत्यायं राजधर्मफलाप उक्त- स्तपापि वर्णान्तरस्यापि कियन्मण्डलादिपरिपालनाधिकृतस्यापं रानयमों वेदितव्यः । " रानवान् प्रवक्ष्यामि ॥" ययारत्तो मोन्नृप " इनि पुपर नृपग्रहणात्कारग्रहणस्य रक्षार्थत्वाच रस. पस्प दण्डमणपनापत्चत्वादिति । .

·३ . . राजप्रशंसा। तथा, नृप इति न क्षत्रियमात्रस्यायं धर्मः किन्तु मजापालनेऽधिकृतस्यान्यस्यापि । सदेवमुक्तक्शिा वक्ष्यमाण: दिकाभिषेकानधिकृतस्य पौराणोऽमन्त्रको वाऽभिपेको विधेयः । तथा चाभिषेकाशिरसेत्यादि सङ्गच्छते । । अपरार्कस्तु-प्रजापालनादि क्षत्रियस्य राज्यं कुर्वतो वि- हितम् । यदा पुनरक्षत्रियोऽपि क्षत्रियकार्य करोति तेनाप्ये- तत्सर्वमनुष्ठेयम् । तत्कार्यापत्या तद्धर्मलाभात् इति वदन् मजा- पालनादिविधिषु राजशब्दोऽभिषिक्तक्षत्रियवचन इति मन्यते । तत्तु पूर्वोक्तयुक्तिनिचयवलादयुक्तम् । तदेवं राजधर्मान् प्रवक्ष्यामीत्पत्र राजशब्दः प्रजापाल- नाधिकृतपरो, धर्मशनः कर्तव्यतावचनः यद्राज्ञा कर्तव्यं. दृष्टादृष्टार्थरूपं पाइगुण्याद्यग्निहोत्रादि तक्ष्यामि । तत्र प्राधा- न्येनासाधारणं दृष्टार्थमुपदिश्यते । अदृष्टार्थस्य साधारणधर्मे। पूक्तत्वात् । अत एवोक्तम्-- मनुव्याख्यायाम्, “साधारणं वेदोक्तसंस्कारं माप्यासा- धारण प्रजापालनादि कर्तव्यम्" इति। "स यथावृत्तो यथाचारो भवेत् तानाचारान् , यथा च तस्य सम्भवः राजानमरजत्मभु- रित्यादिना उत्पचिस्तम्, यथा च तस्योत्कृष्टा ऐकाधिपत्यल- क्षणा सिद्धिस्तत्सर्व वक्ष्यामि" इति च । अथ राजप्रशंसा। तन्त्र मनु, अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतोऽभिद्रुते भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्मभुः ।। अराजके राजरहिते । सर्वतः पञ्चम्यन्तात्तसिः सर्व. स्मादलवतः । अभिद्रुते पीडिते । अस्य लोकस्य । प्रभुला । .

·१८ . . चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एकमेव दहत्यनिर्नर दुरुपसर्पिणम् । कुलं दहति राजामिः सपशुद्रव्यसञ्चयम् ।। योऽमेरतिसमीपमनवहितः समुपसर्पति तमैकमैवाग्निर्दह- ति न तत्पुनादिकमिति । अन्यैस्तु दुःखेन मरणामुद्यतम् अ- मिसमीपगामिनमिति व्याख्यातम् । एतद्याख्याद्वितयादपि दुरुपसर्पिणं स्वापराचं ज्ञात्वापि वलाचप्तदिव्ये मत्तममिरेकमेव दहति तम्, अन्यायपथगामिनं ज्ञात्वा क्रुद्धो राजा तं तदीयकुलं च पुत्रभ्रात्रादिरूपं पशुभिर्धनसञ्चयैश्च सहितं नाशयतीति न्या- ख्यानं युक्तम् । एवमेकविपयतापि लभ्यते । कार्याण्यवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्त्वतः । कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थ विश्वरूपं पुनः पुनः ।। कार्य सोऽवेक्ष्येति कचित्पाठः । कार्यम् अनुग्रहनिग्रहादि- योग्यताम्, शक्ति बलम्, देशं दूनिकटादिकम्, कालं सुमि- क्षदर्भिक्षादिमोक्ष्यात्मानं विश्वरूपं नानारूपं करोति । क्षणे तुष्टः क्षणे रुष्टः । अशक्तौ क्षान्तः शक्तौ उन्मूलकः । स्वकार्या- नुरोधेन शत्रुर्मिन उदासीनो वा भवति । अत एव- फस्य राजा भवेन्मिन कानि मित्राणि राजनि । राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा । इत्युक्तम् । तेन मैञ्यादिनापि नावमन्तव्यः । यस्य प्रसादे पा श्रीविजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥ श्रीकामेन श्रीमाप्त्यै शनुमता शत्रुहननाय जीविनार्थिना जीवस्थित्य राजा सेव्यः । अब मेधातिथ्यादयः-पद्माशब्दः श्रीपर्यायोऽपि महत्त्वप्रतिपादनाय, अर्थाययं पनाशन्दस्य । यस्ततस्तु पया लक्ष्मी, श्रीः शरीरशोभा । तथा च-"श्रीव ते 7 ·राजमशंसाः। लक्ष्मीच पल्यौ"इत्यर व्याख्यातम्-श्री शरीरशोभा लक्ष्मी मंसिद्धति । यद्वा प्रसादे पद्मा, पराक्रमे श्रीविजयश्च । दिक्पा. लरूपत्वात्तस्य तत्कार्यकारित्वमाह- स एवं, इन्द्रस्यार्कस्य वातस्य यमस्य वरुणस्य च । सोमस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोउत्तं नृपश्चरेत् ॥ तेजोवृत्तम् इन्द्राग्रंशसदृशमाचरणम् । वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्रोऽभिमवर्षति । तथाऽभिवर्षे त्तद्राष्ट्र कामैरिन्द्रवतं चरन् । चतुरः श्रावणादीन् । अष्टौ मासान् ययाऽऽदित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । तथा हरेत्करं राष्ट्रात्सम्यगर्कयतं हि तत् ।। अष्टौ मार्गशीर्षादीन् । प्रविश्य सर्वभूतानि यया चरति मारुतः। तथा चारैः प्रवेष्टन्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ।। यथा यमः प्रियद्वेष्यौ मासे काले नियच्छवि। तथा राजा नियन्तव्यः सर्वस्तद्धि यमव्रतम् ।। वरुणेन यया पाशैर्यद्ध एव हि दृश्यते । तथा पापानिगृह्णीयाव्रतमेतद्धि वारुणम् ।। परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हप्यन्ति मानवाः । तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चन्नप्रतिको नृपः ।। प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु । दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदानेयं व्रतं स्मृतम् ।। यया सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् । सया सर्वाणि भूतानि विभ्रत: पार्थिवं प्रतम् ॥ .

·. पीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे यथा सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि उत्कृष्टनिकृष्टानि पृथ्वी धार- यति तथा सर्वाणिकरदायिदीनानायाादीनि रक्षणादिनाधारंय. तः पृथिवीसम्बन्धि व्रतम् । एतैरुपायैरन्यैश्य युक्तो नित्यमतन्द्रिवः । स्तेनान् राजा निगृहीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च ॥ अतन्द्रितोऽनलसः । स्तेनान् चौरान् । इये च पूर्वोक्तदे- वांशरूपता महाराजस्यैव । पश्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः । अमेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च ।। इतीय नारदोक्तपश्चरूपता तु कियन्माण्डालकस्य भूपस्य । अत एच- बृहत्पराशरेण, 'हर्यश्ववस्यन्तकविश्वनाथशीतांशुरूपाणि हि विनंतीह । सर्वेऽपि भूपास्त्विह पञ्चपास्तत्कथ्यमानं शृणुत द्विजेन्द्राः। इत्यत्र सामान्यवाचि सर्वपदमुपात्तम् । हर्यश्व इन्द्रः । अ- न्यादिकार्यकारिलेन तत्चद्रूपता द्रढयति- नारदा, फारणानिनिमित्र वा पदा मोधवशं गतः । मजा दहति भूपालस्तदानिरभिधीयते ।। वृहत्पराशरोपि, अकारणात्कारणतोऽपि चैप मजा दहेकोपसमिदरोचिः । यदा तदैनं नृपनीतिविज्ञास्तन्नपातं प्रवदन्ति गपम् ॥ इति । अकारणादिति दुष्टपविषयम् । नारदा, पदा नः समालम्बेदिनिगीपुरुदायुधः । . .

·. राजप्रशंसा! अभियाति परान् राजा तदेन्द्रः समुदाहृतः ।। तथा बृहत्पराशर, यदा जिगीषुधृतशस्त्रपाणिस्त्विषु समालम्ब्य सचिसैन्यः । सर्वान्सपनानिह जेतुकामस्तदा स हर्यश्व इवेह भाति ॥ इति । नारदः, विगतक्रोधसन्तापो हृष्टरूपो यदा नृपः । प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्युच्यते तदा ॥ तथा बृहत्पाराशर, समस्तशीतांशुगुणमयुक्तो यदा प्रजामेष शुभाय पश्येन् । प्रसन्नमनिर्गतमत्सरः संस्तदोच्यते सोम इति क्षितीशः। नारद, धर्मासनगतः श्रीमान् दण्डं धत्ते यदा नृपः । समः सर्वेषु भूतेपु तदा वैवस्वतो यमः ॥ तथा वृहत्पराशर, धर्मासनस्थाश्रुतशास्त्रदृष्ट्या शुभाशुभाचारविचारकृत्स्यात् । धर्मेषु दानं त्वय कृत्स्नदण्डं तदाञ्चनीशस्त्विह धर्मराजः॥ नारद, यदा त्वर्थिगुरुन् प्राज्ञान् भृत्यादीन् प्रथिवीपतिः। अनुगृह्णाति दानेन तदा घनद उच्यते ॥ वृहत्पराशरोऽपि, यदा त्वमात्यद्विजपावकादीन् महष्टचित्तथ ययोचितेन । धनप्रदानेन करोति हृष्टान् भूमृत्तदाऽसौ द्रविणेशवत्स्यात् ।। भान्यादिपश्चरूपत्वमुक्त्वाऽनाधनन्तात्मकविष्णुरूपत्वमाह- नारदः, अनादिवाप्यनन्तथ द्विपदा पृथिवीपतिः ।

·. । : . २२ . वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दीमत्वाच शुचित्वाच यद्यसौ न पथश्च्युतः ।। । पथश्च्युतो भ्राचारः। ' अशुचिर्वचनाद्यस्य शुचिर्भवति पूरुपः । गुचिवाशुचिः सद्यः कर्व राजा न दैवतम् ॥: अशुचिरित्यादिः तस्मातं नावजानीयादित्यस्यानेतन- स्यार्यवाद। तस्माचं नावजानीयान्नाक्रोशेन विशेषयेत् । पखालङ्कारादिभिस्तमपेक्ष्यात्मानं नाधिकं कुर्यात् । आशया. तस्य तिष्ठेत्तु मृत्युः स्यात्तद्यतिक्रमे ।। आज्ञा तेजः पार्थिवानां सा च घाचि प्रतिष्ठिता। स यब्रूयादसत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम् ॥ राजा नाम.चरत्येप भूमौ साक्षात्सहस्रक् । न तस्याज्ञामतिक्रम्य प्रतिष्ठेरग्निमाः मजाः ।। रक्षाधिकारादीशत्वाद्भूतानुग्रहदर्शनात् । यदेव कुरुते राजा तत्पमाणमिति स्थितिः॥ निर्गुणोऽपि.यया स्त्रीणां पूज्य एव. पतिः सदा।। "प्रजानां निर्गुणोऽपेवं पूज्य एव नराधिपः॥ शक्षामाशाभपाधस्मान पवन्ते पधः मजाः। ध्यवहारस्ततो ज्ञेयः शंसतो राजशासनम् ।। राजशासनं राजाज्ञाम् । स्थित्यर्थ पृथिवीपालैश्चारित्रविधयः कृत्ताः ॥ . पारिवविधयः राजकता भागादिव्यवस्था । पारित्रेभ्योऽप्यतः माहुर्गरीयो रानशासनम् ।। तपःक्रीताः प्रजा राज्ञः ममुरासो नराधिपः । तस्माचद्रचसि स्पेयं वार्ता तासां तदाश्रया ।। . .

·. राजप्रशंसा। वार्ता कृपिपाशुपाल्यादिवृत्तिः । 'मनु, यस्तु तं द्वेष्टि सम्मोहात्स विनश्यत्यसंशयम् । तस्य बाशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः॥ त राजानम् । दष्टि तदाज्ञामहं करोति । स विनश्यति रा- जकृतप्रधभाग्भवतीत्यर्थः। वृहत्पराशरोऽपि, आज्ञा नृपाणां परमं हि तेजो यस्ता न मन्येत सशस्त्रवध्यः। श्रूयाच कुर्याच वदेव भूभृत्तदेष कार्य भुवि सर्वलोकैः ।। दुर्धर्पतीत्रांशुसमानदीप्ते यान्मनुष्यः परुपं नृपस्य | यस्तस्य तेजोऽप्यवमन्यमानः सद्यःसपश्चत्वमुपैति पापात् ।। योहाय सर्व विदधाति पश्येत् शृणोति जानाति चकास्ति शास्ति । कस्तस्य चाज्ञा न विभत्ति राज्ञः समस्तदेवांशभवः स यस्मात् ।। अहाय शीघ्रम् । तस्माद्धर्म यमिष्टेषु संव्यवस्येन्नराधिपः । अनिष्ट चाप्यनिष्टेषु तं धर्म न विचालपेत् ॥ यतः सर्वतेजोमयो राजा तस्मादतोरिष्टेषु वल्लभेषु मन्त्रिपु. रोहितादिषु यं धर्म या व्यवस्था स्मृत्याचाराविरुद्धा व्यवस्येत् निश्चित्य स्थापयेत् तां न विचालयेत् । सा तादृशी राज्ञ आज्ञा अनतिक्रमणीया । अब सवैरुत्सवः कर्त्तव्य मन्त्रिगृहे वि. वाहो वर्तते तत्र सर्वैः सन्निधातव्यम् , तथा सौनिकरच पश- घो न हन्तव्याः न शकुन्तयो पन्धायितव्याः, नर्णका धनि- फैपरोधनीया एतावत्यहानि । एवमनिटेष्वपि-एतेन सह सं. सर्गों न विधेयः, एतस्य गृह प्रवेशो न देयः । एवविधो धर्मः स्पृदादोपादिना राजादिष्टो नातिक्रमणीयः । न स्वग्निहोत्रादि- , ·- . २४. वीरामेत्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे 'धर्मव्यवस्थायै वर्णाश्रमिणा राना मभवति स्मृत्यन्तरविरोधम- 'सङ्गात् । अविरोधे चास्मिन् विपये वचनस्यार्थववाद । बृहस्पतिः, घलेन चतुरङ्गेण यतो रञ्जपति प्रजाः । दीप्यमानः स वपुपा तेन राजाऽभिधीयते ।। चलने सेनया। चतुरङ्गेण हस्त्यश्वरयपादानेन । अगिरा, गुरुवघेन भूपालः पापं दण्डेन भूयसा । संस्करोत्यवनाचैव तेनासौ गुरुरुच्यते ॥ पापं पापकारिणम् । संस्करोति शुद्धं फरोति । शुदं कृत्वा- ऽवति च । घृहत्पाराशरे, अथातो नृपतेधर्मम्-इत्युपक्रम्य । भूमद् भूम्यां परो देवः पूज्योऽसौ परदेववत् । स विधाता च सर्वस्य रसिता शासिताऽपि सः ।। परी देवः स्वाराध्यदेवः। महाभारते, अराजकेपु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते । परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ॥ इन्द्रमेव प्रवृणुते यदाजानमिति श्रुतिः । यथैवेन्द्रस्तया राजा सम्पूज्यो भूतिमिच्छता ॥ नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति रोचये । नाराजकेपु राष्ट्रप हव्यममिहत्युत । भय घेदभिवर्तेत राज्यार्य बलवत्तरः ।। भरानमानि राष्ट्राणि इतवीर्याणि या पुनः ।

·राजप्रशंसा
न हि पापात्परतरमस्ति किञ्चिदराजकाद ।
स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् ॥.
श्रीरामायण,
नाराजके जनपदे योगः क्षेमं प्रवर्तते ।
न चाप्यराजके सेना शत्रून् विपहते परान् ।।
अराजके राजरहिते । अलन्धलाभो योगः | लव्यस्य र.
क्षणं क्षेपम् । विषहते तन्निवारणक्षमा भवति ।
विपालाश्च यथा गावो यथा चाणकं वनम् ।
विपाला रक्षकरहिताः।
अजलाव यथा नयस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥
अन्य तम इवेदं स्यान्नेह ज्ञायेत किश्चन ।
राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन साध्वसाधुनी ।
गरुडपुराणे,
धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पश्चमः ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥
श्रीमहाभारते,
राजा भगल्भं पुरुपं करोति राजा कृशं बृहयते मनुष्यम् ।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥
राजा मजानां हृदयं गरीयो गतिः प्रतिष्ठा मुखमुत्तमं च ।
यमाश्रिता लोकमिमं परं च जयन्ति सम्यक् पुरुषा नरेन्द्र ।।
राजाभिपन्नस्य राजा आभिपन्नस्य कृताभियोगस्य ।
राजधर्मे,
वृहस्पतिरुवाच ।
राजमूलो महामाज्ञ धर्मों लोकस्य लक्ष्यते ।
मजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥

·२६. वीरमित्रोदस्य राजनीतिप्रकाशे राजा वाखिलं लोकं समुदीर्ण समुत्सुकम् । समुदीर्णम् "सम्यक्कृतोदीरणं, समीचीनप्रकारेण स्वस्वदुः खाद्याख्यायकम् । समुत्सुकम् दुःखवशेन देशग्रामादि परित्य- पतमुत्कण्ठावन्तम् । प्रसादयति धर्मेण मसाध्यति राजते ।। यया झनुदये राजन् भूतानि शशिसूर्ययोः । अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ।। यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः। निराकन्दे आनन्दतीत्याक्रन्दो निपेपस्तदभावे । विहरेयुर्यथापाम विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ न मिथ्यातिक्रमेरश्च विषह्यापि परस्परम् । नेति काकुः । विमथ्यातिक्रमेरन् इति पाठस्तु सुगम एव । अभावमचिरेणैव गच्छेयु न संशयः ।। एवमेव विना राज्ञा पिनश्येयुरिमाः मजाः । अन्धे तमसि मज्जे युरगोपाः पशवो यथा । हरयुबलवन्तोऽपि दुर्वलानां परिग्रहान् । इन्युपायच्छमानांश्च यदि राजा न पालपेन् । घ्यायच्छमानान् कतपयमान् । ममेदमिति लोकेऽस्मिन भवेत्सम्परिग्रह । विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ।। यानं वस्त्रमलङ्कारान् रबानि विविधानि च । हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ।। पतहुविध शस्त्र बहुधा धर्मचारिषु । अधर्मः प्रगृहीत स्याधादि राजा न पालयेत् ॥ १ प्रसाद ध विराजते इति मुद्रिनमारतपुस्तके पाट।

·-
राजप्रशंसा!.
मातरं पितरं दृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
'लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥
बन्धबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत् ।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥
अन्तावाकाल एव स्युलोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेयुनरकं घोरं यदि राजा न पालयेत् ।।
न योनिदोपो वर्तेत न कपिन वणिक्पयः ।
योनिदोषः योनिदोपकताऽव्यवहार्यता, दण्डादिछ ।
मजेद्धर्मस्वयी न स्याघदि राजा न पालयेत् ॥
न यज्ञाः सम्पवयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥
न पाः सम्प्रवरन्नुन्मध्येरंश्च गदराः ।
गहराः साहसिका।
घोपाः प्राणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पाळयेत् ।।
त्रस्तमुदिनहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्व यदि राजा न पालयेत् ।।
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकृतोभया।
तिष्ठेयुः अनुतिष्ठेयुः।
विधिवदक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ।।
ब्राह्मणाचतुरों वेदान्नाधीपीरस्तपस्विनः ।
विद्यास्नाता व्रतस्त्राता यदि राजा न पालयेत् ॥
न कभेदर्मसंश्लेष हतविमहतो जनः ।
हतः धर्महीनविगैर्हतः अनुपदिष्टधर्मः । यद्वा हतः कि-
श्चित्पीटिनो, विमहतो विशेषण प्रातः मपौडतः । धमेसश्लप
धर्मसम्बन्धम् ।
.

·। २८ । वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
हत्तों मुस्थेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ।
हस्तो हस्तं परिमुपेद्भिद्येरन् सर्वसेतयः ।।
सर्वसतवो ग्रामश्रेणीधर्ममर्यादाः ।
भपात विवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ।।
अनयाः सम्भवतैरन् भवेद्वै वर्णसङ्करः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥
विकृत्य हि यथाकाम गृहद्वाराणि शेरते ।
विश्त्य उद्धाव्य।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकतोभयाः ॥
नामोष्टुं सहते कश्चित्कुनो वा हस्तलायेवम् ।
यदि राजा न सम्यकान् रक्षयत्यतिधार्मिकः ।।'
स्त्रियश्चापुरुपा मार्ग सर्वालङ्कारभूपिताः।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः ।।
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृहन्ति चान्योन्यं यदि रक्षति भूमिपः ।।
यजन्ते च महायस्त्रियो वर्णाः पृथग्विधैः ।
'युक्तायाधीयते विद्यां यदि रक्षति भूमिपः ।।
वार्तामूलो हायं लोकखय्या वै धार्यते सदा।
तत्सर्वं वर्तते सम्यक् यदि रक्षति भूपिपः ॥
पदि राजा धुरं श्रेष्ठामादाय पति मजाः ।
महता वलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति ॥
यस्याभावेन भूतानाममाः स्यात्ममन्ततः ।
भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
१ तरसायं तानिमित्यर्थः ।
Lu
।

·.
राजप्रशंसा ।
तिष्ठन् पियहिते राज उभौ लोकाविमौ जयेत् ।।
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत् ॥
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येपा नररूपेण तिष्ठति ॥
कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ।।
यदा ह्यासीदतः पापान दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः।।
अशुचीश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान् सामात्यांस्तदा भवति सोऽन्तकः ।।
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रनानि विविधान्यपकारिणाम् ॥
श्रियं ददाति फस्मै चित्कस्माञ्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः ।।
यदा त्वधार्मिकान् सर्वोस्तीक्ष्णैर्दण्डैनियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृहाति भवत्यय यमस्तदा ॥
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्नामाकासता लोकमीश्वरस्यानस्यता ॥
न हि राशः प्रतीपानि कुर्वन् मुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ।।
राना मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् ।
कामन्दकीये,
.
.

·३०. ' वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
राजाऽस्प जगतो हेतु द्धाभिसम्मतः ।
नयनानन्दभननः शशाङ्क इव तोयधेः ।।
यदि न स्यानरपतिः सम्यनेता ततः मजा।
अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ।।
कात्यायन,
श्रोत्रिया विधवा वाला दुर्यलाच कुटुम्विनः ।
एते राजवला राज्ञा रक्षितव्याः यत्रतः ।।
अनाथस्य नृपो नाथस्त्वरहस्य नृपो गृहम् ।
अपुत्रस्य नृपः पुत्रो धपितुः पार्थिवः पिता ।।
कालिकापुराणे,
अपुत्रस्य नृपः पुत्रो निनस्य धनं नृपः ।
अमातुर्जननी राजा प्रतातस्य पिता नृपः ।।
'अनायस्य नृपो नाथो प्रभाः पार्थिवः पतिः ।
अभृत्यस्य नृपो मृत्यो नृप एवं नृणां सखा ।।
गरुडपुराणे,
अनायके न वस्तव्यं तथा च बहुनायके ।
नीनायके न वस्तव्यं तथा च शिशुनायके ।।
.
तथा
-
अवलस्य पलं राजा वालस्य रुदितं बलम् ।
पलं मूर्खस्प मान तु तस्करस्यानृतं बलम् ॥
मार्कंडेयपुराणेऽपि राज्ञःपञ्चरूपत्वमुक्तम्-
मदालसोपारपाने ।
शकायमसोमानां तवायोमहीपतिः ॥
रूपाणि पश्च कुर्वात महीपालनकर्मणि ।
पपेन्द्रतरो मासान पार्योघेणैर भूतलम् ।।

·राजप्रशंसा।
आप्याययेत्तथा लोकान् परिहारैर्महीपतिः।
परिहारैः दानः ।
मासानष्टौ यथा सूर्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।
सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादि भूपतिः ।
शुल्कं करः।
यथा यमः पियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।
तथा पियाप्रिये राजा दुष्टादृष्टे समो भवेत् ।।
पूर्णेन्दुमालोक्य यथा प्रीतिमान् जायते नरः ।
एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वृतास्तन्छशिवतम् ।।
मारुतः सर्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा।
एवं नृपश्चरेच्चारैः पौरामात्यादिवन्धुपु ।।
न लोभाने कामा! थैर्यस्य मानसम् ।
पदार्थैः कृष्यते धर्मात्स राजा स्वर्गमृच्छति ।।
उत्पथग्राहिणो मूढान् स्वधर्माञ्चलतो नरान् ।
यः करोति निजे धर्मे स राजा स्वर्गमृच्छति ॥
वर्णधर्मा न सीदन्ति यस्य राष्ट्रे तथाथमाः।
राज्ञस्तस्य मुखं तात परह च शाश्वतम् ।।
एतद्राज्ञः परं कृत्यं तथैतद्वृद्धिकारणम् ।
स्वधर्मस्थापनं नृणां चाल्यते यत्कुबुद्धिभिः ॥
पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः ।
सम्यक्पालयिता भागं धर्मस्याप्नोति वै यमः ।।
तथा,
वत्स राज्येऽभिषिक्तेन प्रजारञ्जनमादितः ।
कर्तव्यमविरोधेन स्वधर्मस्य महीभृता ॥
इत्यादिवचनबलात् राष्ट्र राजा आवश्यक इति ।
इति राजप्रशंसा।
.

·. ३२, · चीरमित्रोदयस्प राजनीतिप्रकाश अथ क्षत्रियस्य राज्याभिषेकानन्तरमेव मनापालनस्य फ. तिव्यलेन राजाभिपके कालो निरूप्यते । तत्राभिषेकस्य निपिद्धकालेऽकर्तव्यत्वेन प्रथम निषिद्धका- लाः पदयन्ते । तत्र- काठकगृधे, राजाऽभिषेकं काम्यं च न कुर्याजानुलाईते । भानुलविते असक्रान्तमासे । तथा, भलमासे विचर्जयेत् । इत्युपक्रम्प- राज्ञोऽभिपेकः प्रथमश्चूढाकरणमेखलाः ॥ अन्नमाशनमारम्भो गृहाणां च मवेशनम् । विष्णुधर्मोत्तरे, नाभिपेच्यो नृपश्चैत्रे नाधिमासे च भार्गव । न प्रसुप्ते तथा विष्णौ विशेषात्मासपि छिन । नप भौमदिने राम चतुर्यां च तथैव च । नवम्यां नामिपेक्तव्यश्चतुर्दश्यां च भार्गव ।। . तथा, नाग चतुष्पदं विष्टिं किंस्तुघ्नं शकुनि तथा । फरणानि न शस्यन्ते व्यतीपातदिनं तथा ।। नक्षत्रमुल्काभिहतमुत्पाताभिहतं तु यद । सोपर्यकुजाकान्तं परिदृष्टं च भार्गच ॥ तथा, कुजहोरास्तपा नेटाः सर्वत्र कुलिकोऽस्य च । इति निपिदकाला। .

·. . . राजाभिषेके विहितकाला! अथ राजाभिषेके पिहितकाला निरूप्यन्ते । विष्णुधर्मोत्तरे, . इति सम्भृतसम्भारो राज्ञः सांपत्सरस्वतः । कालेऽभिपेचनं कुर्यात्तं कालं कथयामि ते ॥ इत्युपक्रम्य- ध्रुवाणि वैष्णवं शाकं हस्तपुथ्यो तथैव च । नक्षत्राणि प्रशस्यन्ते भूमिपालाभिपेचने । इतीति वक्ष्यमाणसम्पादितसामग्रीकः । सांवत्सरो ज्यो- तिपिकः । सांवत्सरो ज्योतिपिको देवगणकारपि । इत्यमरात् । ध्रुवाणि रोहिणी उत्तरानयं च ।वैष्णश्रवणः। शाकं ज्येष्ठा। गमपुराणे, रोहिण्याा तथा पुप्यो धनिष्ठा चोचरात्रयम् । मारणं श्रवणं य एते चोर्धमुखाः स्मृताः ॥ एषु राज्याभिषेकं च परन्धं च कारयेत् । वारुण शतभिषा । पान्यं वक्ष्यमाणलक्षणोपेतम् । विष्णुधर्मोत्तर, पोध कीटसिंही घ युम्भो लगे प्रभम्यते । एतेषां जन्मलमाभ्यां यस्मादुपयोऽस्न्यतः ।। तारा द्वितीया पष्ठी तु चतुर्थी चाटमी तथा । नरमी च तथा रास्ता अनुकूलश चन्द्रमाः ।। माम्याः फेन्द्रगना रमा शुभाथै प्रिकोणयोः । पापायोपचयस्याने शस्तो लगे विरारः॥ ने नवांशे स्थिनिरस्य वर्गे वर्गस्तया नस्य महानुभार । मूर्पस्य वर्गः सफलामशरनो रामोऽभिपके स नृपो ग्रहाणाम् ।। . ८ ·. '२४ , ' वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स सूर्यो ग्रहाणां नृपः स्वामी । वृत्तशते, जन्मेशलग्नेशदशेशसूर्ये भौमे बलिष्ठे क्षितिपाभिषेकः । ज्येष्ठाश्रवःक्षिप्रमृदुध्रुवेषु सौम्यग्रहस्याहि तिथावरिक्ते ॥ लग्ने चरे चोपचयस्थिते च शीर्पोदये च क्षितिपाभिपेकः । शास्तनिपटायगतैश्च पापैः सौम्यैः पडन्त्यायविवर्जितैश्च ॥ कश्यपः अथातः सम्भवक्ष्यामि भूपानामभिपेचनम् । सौम्यायने क्षते जीवे नास्तगे न च वृद्धके । स्वलनराशिगे लग्ने तदंशे वा बलान्विते । पवन्धनलग्नेशे तदंशेशे च नास्तगे । मुहत्रिकोणस्तक्षेत्रतुड्गसंस्था ग्रहा यदि । यस्याभिषेके कुर्वन्ति स्थिरां कीर्ति श्रियं सुखम् ।। ब्रह्मपुराणे, मुसियौ च मुनक्षत्रे स्नानं नक्षत्रनामकम् । 'मुहर्ने सुगुणोपेते सर्वोत्पातविधर्जिते ।। स्थिरे राशौ शुभयुते केन्द्रे चोपचयान्विते । मुतियो चतुर्थीनवमीचतुर्दशीभिन्नत्तियौ । मुनक्षत्रे "धुवाणि वैष्णवं शाक्रम्" इत्यादिना विहितनक्षत्रे । नक्षत्रनामक स्ना- भम् , विधायेतिशेषः । तच्च विष्णुधर्मोत्तरे जन्मनक्षत्रे विहितम- ग्रेऽभिधास्यते । पुष्यस्लानं वा विधाय । मुहर्ते मुगुणोपेत इत्य- नेन गुरुचक्रास्तादिराहितशुदमासादिरूपः काल उपलक्ष्यते । 'स्थिर राशी वृपसिंहष्टविककुम्भेषु । शुभयुते शुभग्रहयुते । फे- न्दे मधमचतुर्धसप्तमदशमभवने ।

·. . - राज्याधिकारिनिर्णयः। पाश्मीरायां तु पार्वत्या शङ्करात्मा महीपतिः । सर्वलक्षणसंयुक्तस्त्वभिपच्यो नयस्तदा ।।. तदा पूर्वोक्त काले, नको महीपतिः, पार्वत्यां पर्वतभवायां, काश्मीरायां श्रीपा, तनिर्मिते भद्रपीठे उपवेश्येत्यर्थः । अत एवाग्रे अभिपेकसम्भारमध्ये श्रीपर्णीपीठमाहतमस्ति । इति राजाभिषेके विहितकालाः । अध राज्याधिकारिनिर्णयः । तारसो ज्येष्ठ एवाधिकारी । तदुक्तम् - कालिकापुराणे, राजेत्युपक्रम्प- औरसः क्षेत्रनर्थव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागार्दास्तनया इमे ।। फानीनच सहोदय मीतः पीनर्भवस्तथा। स्वयंदनव दासथ पडिमे पुत्रपांसनाः ।। दासः स्वोत्पमो दासीपुत्रः । रागादिना विजातीनामपि दास्पामुत्पन्नस्य पुत्रस्य सम्भवाद। अभावे पूर्वपूर्वेपी परान् समभिपेचयेत् । इति । मनु, ज्येष्ठ एव तु गृहीयास्पियं धनमशेपत्तः । शेपास्तमुपजीवेयुर्वथैव पितरं तथा ।। इति । आपस्तम्योऽपि, ज्येष्ठो दायाद इति । इदं राज्ये विभागाभावस्य वक्ष्यमाणलान् राग्यविषप- मिति बहुभिागातम् । मनुरपि, ज्योन नातमाण पुत्री भपति मानयः ।

·. ३२ . . वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे पितॄणामनृणश्चैव स चस्मात्सर्वमर्हति ॥ इति । कालिकापुराणे तु ज्येष्ठौरसस्य राज्यं स्पष्टमेवाभिहितम्- अधोपरिचरं राजा यौवराज्येऽभ्यपेचयेत् । ज्यायांसमौरसं पुत्रं सर्वराजगुणैर्युनम् ।। इति । रायायणेऽपि, मन्थरां प्रति कैकयीवाक्यम्- धर्मज्ञो गुणवान् दान्तः कृतमः सत्यवान् शुचिः । रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽइति ।। राजमुत इत्यौरसत्वज्ञापनार्थम् । तधा, - राम प्रति दशरथवाक्यम् - आदिष्टो द्यसि मे ज्येष्ठः प्रमूतः सदृशो गुणैः । ज्येष्ठायामपि मे पल्या सदृश्यां सदशः सुतः ।। तन्मयस्त्वं गुणज्येष्ठो रामनामाऽत्मजः प्रियः । त्वया तात प्रजा होताः स्वगुणैरनुरक्षिताः ।। तस्माचं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्स्यसि । इति । समूत औरसः । अस्मादपि ज्येष्ठापौरसस्पैक राज्यामिति गम्यते । ज्येष्ठायामिति । यदा एकटोत्पन्नपोप्ठ्यं न निर्गतुं तदा ज्येष्ठापुत्रस्य प्राप्त्यर्थ, न तु महिप्या अन्यस्या वा ज्येष्ठापाः पुत्रस्य फनीयसोऽपि प्राप्त्यर्थम् । यदा ज्येष्ठा- या अनभिषिक्ताया चा पुत्रो ज्येष्ठस्तदा तस्यैव राज्यमित्या- चारदर्शनान्, सहावीपु जानानां पुत्राणामविशेषतः । न पातो उपप्प्यमस्ति जन्मनो ज्येष्ठ्य मुच्यते ॥ नि मनुना पटपभियाना। L ·. राज्याधिकारिनिर्णधे ज्युष्ट्यनिर्णयः । समायणेऽपि, जन्मज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्ये यंदीप्सथ । इति ज्यैप्ट्यस्य जन्मनैवोक्तत्वाच । एवं यमयोरपि जन्मनैव ज्यैष्ट्यं न निपेकेण । निपेकज्यैष्ठ्ये तु अनेकपनीकस्यैकस्यां पूर्व निपेकः पश्चात्पुत्रजन्म, यस्यां पधानिपेकः पूर्वं पुत्रजन्म, तत्पुत्रयोर्मध्ये पूर्वापुत्रस्यैव राज्यं स्यात् । न चेष्टांपत्तिः । आ- चारविरोधात्, उक्तवचनविरोधाच । मनुरपि जन्मनैव ज्यष्टयमाइ- जन्मज्यैप्ट्येन चाहानं सुब्रह्मण्यायामपि स्मृतम् । यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मना ज्यैष्ठयमुच्यते ॥ सुब्रह्मण्याख्यो मन्त्री ज्योतिष्टोम इन्द्रस्याहानार्थ प्रयुज्य- ते । तत्र प्रथमं प्रथमपुत्रेण पितरमुद्दिश्यावानं क्रियते-"अमुक- स्य पिता यजते" इति, तत्र जन्मज्येष्ठतामादृत्यैवाहानम् । यस्य च यजमानस्य यमजौ पुत्रौ तत्र गर्भे एफकालनिपिक्तयोरपि यमयोर्जन्मना ज्यैष्ठयमुच्यते, जन्मज्येष्ठयेन पुत्रस्य ज्येष्ठतामा- इत्याद्वानं क्रियते इति वाक्यार्थः । गर्भेष्विति बहुवचनं तु लोके स्वीबहुत्वमपेक्ष्योक्तं द्रष्टव्यम् । तथा च- स्मृत्यर्थतत्त्वे देवलः, यस्य जातस्य यमयोः पश्यन्ति प्रथम मुखम् । सन्तानः पितरश्चैव तस्मिन् ज्यैष्ठचं प्रतिष्ठितम् ॥ इति । सन्तानो वंशः। ननु पूर्व निपिक्तस्य पथादुत्पन्नस्य हिरण्यकशिपोः कथं पूर्व नामकरणम् । तथा च- श्रीभागवते, प्रजापति म तयोरकायिः मानस्वदेहायमयोरजायत ।

·३८, · वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तं वै हिरण्यकशिपुं विदुर्बुधा येतं हिरण्याक्षमसूत साग्रतः॥ स्वदेहान पितृदेहात माक् गर्भनिपेककाले । सा अदितिः । गर्भाधानकाले यथा माक्पश्चाद्भवस्तयोक्ता- पिण्डसिडी, पदा विशेन द्विधाभूतं चीजं पुष्पं परिक्षरत् । द्वौ तदा भवतो गर्मों मूतिर्वेशविपर्ययात् ।। मूतिः प्रसवः । वेशविपर्ययात् वेशो वीजमवेशः, तद्विपर्ययात् तद्वैपरीत्येन । यस्य पूर्व निपेकः तस्य पथादुत्पत्तिः यस्य च पश्चान्निपेकस्तस्य पूर्वमुत्पत्तिरिति चेत् , उच्यते । “जन्मना पैप्ठ्यमुच्यते" इति " तस्मिन् ज्यैप्ठ्यं प्रतिष्ठितम्" इति मनु- देवलवचनभ्यां विरोधे "प्रजापति म तयोरकापति" इति भाग- वतवचनस्य सिद्धार्थमात्रवोधकस्य ज्यप्ठ्यविधायकत्वमिति व. फतुमाश्यत्वात्, “मूतिर्वेशविपर्ययात्" इत्यस्यापि एकदा निपि- तयोरुपरिभागनिपिक्तस्य पश्चानिर्गम इति दैशिक एवं विपर्य- योऽर्थः, न तु गर्भे पूर्वमुत्पन्नस्पेत्येतावत्पर्यन्तमर्थः । एकस्यापि सङ्कीर्णवाधीस्थितस्य गजादेः पराङ्मुखतयैव पराची विप- रीतो निर्गत इति प्रयोगात् । न च मनुवाक्ये गर्भेषु जन्मनेत्य- न्ययो युक्तः, गर्भसम्भूतावपन्यजन्माभूदित्यप्रयोगात् । निर्गमे च तादृशमयोगादेवलवाक्यैकवाक्यत्वाच पूर्वोक्तमेधातिथ्यादि. कृतव्याख्यानस्पवोचितत्वात् । इतरथा निपेकक्रमेण ज्येष्ठत्वे- 'ऽनेकपनीकस्यकस्यां पूर्व निषिक्तो गर्भः शल्यीभूतोऽन्यस्या चानन्तरनिपिक्तः स्वकाले उत्पन्नस्तदपक्षया शल्यवृद्धया विं. शतिवर्षानन्तरोत्पन्नस्य ज्येष्ठत्वव्यवहारमसङ्गः । यदि चैफगर्भ एव निषेकक्रमेण ज्येष्ठ्यं न पृथग्गर्भ, भागवतवचनानुरोधादि- स्युच्यते, नत्रोक्त एव मनुदेवलवचनविरोधः । अस्तु वा तथा । . , ·. क्षेत्रजादे राज्यानधिकारः। तथापिको हि अयोगी तद्वेद यदुपर्यधो वा पूर्व निपेक एकदैवो: भयंत्र चेति त्रितयस्यापि वक्तुं शक्यत्वात्। योगी हि प्रजापतिः क्रमं विदित्वा नाम चकारेत्यस्यापि सुवचत्वात् । अत एवं यः प्रास्वदेहादित्येवोक्तम्, न तूपरिस्थितत्वादेराद्यसम्भूतौ हेतुत्वेनोक्तिः, तस्माजन्मनैव ज्यैष्ठ्यमितिदिक् । अथौरसे कनीयस्यपि सति क्षेत्रजादीनां राज्यदाननिपे- धः कालीपुराणे दर्शित:- न क्षेत्रजार्दीस्तनयात्राजा राज्येऽभिपेचयेत् । पितॄणां शोधयनित्यमौरसे तनये सति ॥ शोधयन् , ऋणमितिशेपः । औरसे तनये सतीति तत्स. न्ततेरप्युपलक्षणम् । पुत्रेभ्यो राज्यं विभज्य न देयम् । तथा च- रामायणे, कैकयी प्रति वाक्यम्- न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि । स्थाप्यमानेषु सर्वेषु महानविनयो भवेत् ॥ तस्माज्येष्ठेषु पुत्रेषु राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः । आसज्जन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेषु च ॥ तेषु ज्येष्ठेषु पुत्रेषु ज्येष्ठेष्वेव न संशयः । आसज्जन्त्यखिलं राज्यं न भ्रातृषु कथंचन ॥ इति । गुणवत्स्वितरेष्विति ज्यायसि दोपसद्भावे कनीयसां मध्ये, एकस्य कस्यचित् राज्यदाने गुणवत्त्वं हेतुत्वेनोपन्यस्तम् । ज्ये- प्रस्यान्धत्वादिदोपसद्भावे न राज्यभाक्त्वम् । तदुक्तम्--- महाभारते, नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन । । - तथा, ·. . वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाश धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्टात्तद्राज्यं न प्रपद्यत । पारशवत्वाच विदुरो राजा पाण्डुर्वभूव ह ॥ अबान्ध्यमुपलक्षणम् वघिरमूकपण्डादानाम् । तेषां ग्रा- साच्छादनमात्रांशित्वेन राज्यमाप्तिमसद्गस्याप्यभावात् । य- थोक्तम्- मनुना, अनंशी क्लीवपतितो जात्पन्धवधिरी तथा । उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिन्निरिन्द्रियाः ।। सर्वेपामपि तु न्याय्यं दातुं शत्या मनीषिणा ग्रासाच्छादनमत्यन्तं पतितो बददद्भवेत् ।। निरिन्द्रियो व्याध्यादिनोपहतेन्द्रियः । अत्यन्तं यावज्जी. वम् । अन्धत्वादिदोपेण कृतश्चित्कारणाद्वा त्यक्तराज्यानां ज्ये. धानों राज्याभावेऽपि तत्पुत्राणां राज्यं भवत्येव । यथाऽस- मुजःपुत्रस्यांशुमतः । इदं तु राज्याभिषेकात्पूर्वमुत्पन्नस्यान्धा- दिपुत्रस्य । यदा तु फनीयसोऽभिपेकानन्तरं ज्यायसोऽन्धादे- रौरसस्नंदा कनीयसोऽभिषिक्तस्यैच पुत्रादेः । यथा पाण्डुपुत्रस्य युधिष्ठिरस्य, नान्धपुत्रस्य दुर्योधनादेः । तथा च- महाभारते, गुणैः समुदितान् दृष्ट्वा पौराः पाण्डुसुतास्तदा । कथयांचक्रिरे तेषां गुणान् संसत्सु भारत ॥ राज्यप्राप्तिं च सम्माप्त ज्येष्ठं पाण्डुसुतं तदा । कथयन्ति स्म सम्भूय चत्वरेषु सभासु च ।। प्रज्ञाचक्षुरचक्षुष्ट्वाद्धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। राज्यं न प्राप्तवान् पूर्व स कथं नृपतिर्भवेत् ॥ तथा शान्तनवो भीष्मः सत्यसन्धो महानतः ।

·.
ज्येष्टपुत्रसुत-कनिष्ठपुत्रयोःसमवायेपौत्रस्यराज्यम्।४१'
प्रत्याख्याय पुरा राज्यं न स जातु ग्रहीष्यति ।
ते वयं पाण्डवं ज्येष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम् ।
अभिषिञ्चाम साध्वग्यं सत्यं कारुण्यवेदिनम् ।।
तथा-
अन्यदपि पौरवाक्यम् ।
तान् राज्यं पितृतः मासान् धृतराष्ट्रो न मृष्यति ।
तथा,
राजपुत्रानिमान् वालान् धृतराष्ट्रो न मृष्यति ।
वयमेतदनिच्छामः सर्व एव पुरोत्तमान ।।
गृहान् विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः।
तथा,
.
ततः संवत्सरस्यान्ते यौवराज्याय पार्थिव ।
स्थापितो धृतराष्ट्रण पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
ज्येष्ठपुत्रसुतस्य कनिष्ठपुत्रसमवायेऽपि पौत्रस्यैव राज्यम् ।
तथा च महाभारते लिङ्गम् ,
शन्तनोः सत्यवतीप्राप्त्यै त्यक्तराज्यस्य भीष्मस्य दाशं
अत्युक्तिः-
योऽस्यां जनिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति ।
इत्युक्तः पुनरेवाथ स दाशः प्रत्यभापत ।।
यत्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण ।
राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तथैव तत् ।।
नान्यथा तन्महावाहो संशयोऽत्र न कश्चन ।
तवापत्यं भवेद्यस्तु तत्र नः संशयो महान् ॥
मदौहित्रत्वत्पुत्रसमवाये त्वत्पुत्रस्यैव राज्यमतः संशप इत्यर्थः।

·४२ ।' चीरमित्रोदस्य राजनीतिप्रकाशे . भीष्म उवाच । राज्यं तावत्पूर्वमेव यथा त्यक्तं नराधिपाः । अपत्यहेतोरपि च करिष्येऽप्यविनिश्चयम् ।। अद्यममृति मे दाश ब्रह्मचर्य भविष्यति । इति । सति पुत्रे स राज्याधिकारी स्यादतो ब्रह्मचर्यमङ्गी- कृतं भीष्मेण । असत्यौरसे पुत्रे तत्सन्ततौ च क्षेत्रजादीनां क्षत्रियाजातानामुदाहृतकालीपुराणवचनेनोक्त एवाभिपेकः । ते- पामपि मातृसमानजातीयत्वेन व्यासोत्पन्नपाण्डोरिव "राजा. नमभिषेचयेत्" इति विधिमाप्तः। तेष्वपि केपा चिनाधिकार इत्युक्तम्- सत्रैव, पौनर्भवं स्वयंदत्तं दासं राज्ये न योजयेत् । इति । गौणस्यापि पुत्रस्याभावे भ्रात्रादीनामधिकारस्य दायक- मूलभ्यत्वात्तत्क्रमविचारो नेह विविच्यते । इति राज्याधिकारिनिर्णयः । अथाभिपेकः । तव आथर्यणगोपथब्राह्मणे, अथ राज्ञोऽभिपेकविधि व्याख्यास्यामो विल्वप्रभृतीन् सम्भारान् सम्भृत्य पोडश क- लशान् पोडश विल्वानि वल्मीकस्य च मृत्तिकां सर्वान्नं सर्वर- सान् सर्ववीजानि । तत्र चत्वारः सौवर्णाश्चत्वारो राजताथ- स्वारस्तानाचत्वारो मृन्मयाः। तान् हुदे सरसि बोर्ध्वमुतो नामै- नाम इत्युदकेन पूरयित्वा वेदिपृष्ठे संस्थाप्य कुम्भेषु विल्वमेकैकं दद्यात् । सर्वान्नं सर्वरसान् सर्ववाजानि च प्रक्षिप्याभयरपरा. जितैरायुष्यैः स्वस्त्ययनैः सौवर्णेषु सम्पातान् , संस्राव्यैः संसि- कीयश्च रानतेषु, भैपज्यवैरहोगुस्तानेषु, संवेशसंवर्गाभ्यां शा- . .

·. आथर्वण-ब्रह्मपुराणोक्तराजाभिषेकः ।। . ४३ न्तातीमैः माणसूक्तेन च मृन्मयेषु। ततस्तान् कलशान गृहीत्वा - स्तोत्रियैः पवित्रिय राजानमभिषिञ्चेत् । भूमिमिन्द्रियं च वर्द्धयित्वा क्षत्रिय म इति सिंहासनमारूढमभिमन्वयेत् । एवमभिषिक्तस्तु रसान् प्राश्नीयाद्विप्रेभ्यश्च दद्यागोसहस्र सदस्येभ्यः, कर्ने ग्राम- वरं, विपुलं यशः प्रामोति शुङ्क्ते घरां जितशत्रुः सदा भवेदिति । अन्न यदुसं न मरोहति । वी मरोहाई ब्रीह्यादि । ऊर्च- सुत ऊर्ध्वमुखान् । नामेत्यादयो मन्त्राः । तत्र कपिञ्जलाधिकर- णन्यायेन बहुवचनेन त्रयाणां त्रयाणामुपादानम् । संवेशसंवर्ग- माणसूक्तेप्वेकैकस्य । भूम्यादिमन्त्रः । ब्रह्मपुराणेऽपि, नगरं तत्र कर्तव्यं पताकाध्वनसङ्कुलम् । नीरजस्कास्तथा कार्या राजमार्गाः शुभैजेलैः ।। पौरैः स्नातैः सुक्खैश्च भाव्यं मद्गलपाणिभिः । गन्तव्यं वारमुख्याभिस्तथा राजनिवेशनम् ॥ पौरमुख्यैस्तथा वावर्गणमुख्यैस्तथैव च । शोभनीयं च नगरं सविलासैश्च नर्तकैः ।। स्नानकाले च कर्तव्यो महाकोलाहलस्तथा । वादिवशङ्खपुण्याहैः सूतमागधवन्दिभिः ॥ सामन्तैर्मन्त्रिभिर्भाव्यं छत्रचामरपाणिभिः । आदौ कृत्वा महाशान्ति पुण्यों वैनायिकी शुभाम् ।। ग्रहशान्ति तथा श्रेष्ठां तृतीयापाहुति तथा । पुरोधाः सोपवासश्च श्रुतिस्मृतिसमन्वितः ।। त्रयोदश महामन्त्रान् तर्पयेज्जातवेदसि । गणं चैवाप्रतिरथं सत्याधर्मगणौ तथा ॥ १ पू०मी० भ० ११पा०१। अधि०८।

·४४ . ' वीरमित्रोक्पस्थ राजनीतिप्रकाशे आयुष्यमभयं चैव तथा सस्त्ययनं परम् । वैष्णवानर्थ मन्त्रांच तथा पौरन्दरानपि ।। सावित्रब्राह्मरौद्रांश्च वारुणानय सर्वदा । ऋतापाडितित्रयोदश महामन्त्राः।गण इदगत्यामहेत्यादयः। अप्रतिरथः आशुः शिशान इति । सत्यगणः आगात्सत्यमिति । अधर्मगणः यास्ते अग्ने घोरास्तनुव इति ।आयुष्यं आयुष्यमिति सूक्तम् । अभयं यत इन्द्रभयामह इति । स्वस्त्ययनं स्व- स्तिदा इति । 'राजा स्नातः पुनः स्त्राप्यः पञ्चगव्येन देववत् ।। मृत्वामहेमरौप्योत्थैर्जलपूर्णैस्ततो घटैः । तोयेन शूद्वैः स्नाप्यच पश्चिमां दिशमास्थिनैः ।। ततः क्षीरेण वैश्यैश्च दक्षिणस्यां दिशि स्थितैः । क्षत्रियैश्च ततो दध्ना पूर्वस्यां दिश्यवस्थितैः ।। अमृतेन ततो विप्रेघृतेनोत्तरतः स्थितः । पर्वतोत्थमृदा पश्चाद्राज्ञः शोध्यं शिरो द्विजैः ।। वल्मीकमृदया कौँ शोधितव्यौ प्रयत्नतः । शक्रस्थानाच मृदया ग्रीवा शोध्या च भूभृतः ॥ राजवेश्मगृहद्वारमृदया हृदयं तथा । देवालयमृदा पृष्ठं शोध्यं तस्याय राजभिः ।। गजदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणस्तु तथा भुजः । शोधनीया शनैर्नासा पशृङ्गविलग्नया ॥ कटीदेशस्ततो वैश्यैर्वेश्याद्वारमृदा तथा । नदीकूलमृदा पार्श्वे शोधितव्ये यथाक्रमम् ।। अश्वशालामृदा शूद्वैः शोध्ये तस्याथ जानुनी । गोकुलान्मृदया जरे पादौ च सरसो मृदा ॥

·ब्रह्मपुराणोक्तराजाभिपेकः ।
सर्वोपर्धेः सर्ववर्गिन्धेरनैश्च सर्वदा ।
सर्वपुष्पैः सर्वफलैः स्नाप्यो रोचनया तथा ।
अथ भद्रासनगतः सर्वतोयैः शुभाम्बरैः ।
यथाशक्त्या समानीतैः पुरस्कृत्य पुरोहितः ।
नृपतिस्त्वभिपक्तव्यो दैवज्ञवचनान्नरैः॥
ब्राह्मणः क्षत्रियैश्यः शूद्रमुख्यैस्तथैव च ।
पतिव्रताभिनारीभिः पुत्रिणीभिश्च पुत्रवत् ।।
ततः स्नातो विलिप्ताङ्गः कृतदेवाग्नितर्पणः ।
आबद्धमुकुटः स्रग्वी बद्धपट्टो विभूपितः ॥
मङ्गलानां शतं पश्येत्पुण्यमणेत्तरं शतम् ।
शान्त्यै प्राधानिके स्थाने सर्वमेतद्यथाक्रमम् ॥
कृत्वा शेपं ततो हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः ।
अभिषिक्तस्ततो राजा साम्राज्यादौ विनायकम् ॥
ततः क्रमेण देवांश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ।
ग्रहानीलं च नागेन्द्रमनि विमान् पुरोहितम् ।।
देवान् पितॄन् समुद्दिश्य दद्याद्विपेषु दक्षिणाम् ।
अभयं सर्वभूतेषु सम्यक्तन ददाति च ॥
आघातस्थानगान् सर्वान् पशूनपि विमोचयन् ।
आघातस्थानं हननस्थानम् ।
चन्धनस्थानसंस्थांश्च प्रपोचयति शास्त्रवत् ।
गोब्राह्मणादिहन्तॄश्च पापिष्ठान् दारुणानपि ।
जहाति हस्तिहन्तृश्व क्रूरांथापि सुशिक्षितान् ।
व्याघ्रचर्मोत्तरे रम्ये तथा सिंहासने शुभे ॥
उपवेश्यो भवेद्राजा स्वयमेव पुरोधसा ।
सिंहासनस्थः सम्पश्येत्मकृतीश्च समासतः ।
.

·4
४६ . ' वीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
छत्रायुधानि सम्पूज्य गणमुख्यास्तुरङ्गमान् ।।
आरुह्यालङ्कृतं नाग विसृजन धनसञ्चयम् ।
प्रदक्षिणीकृत्य पुरं प्रविश्य च पुरं गृहम् ।।
समस्तान् पौरमुख्यांश्च कृत्वा पूजां विसर्जयेत् ।
गतेपु तेषु च धनस्तर्पयेन्नटनकान् ।
ब्राह्मणान् भोजयेत्सर्वान् दीनानार्थाय वान्धवान् |
ततो महाजनैः सार्दै पूर्वराजक्रमादिभिः॥
आहारं कुरुते राजा राजमृत्यान् विसृज्य च ।
आचम्य ताम्बूलमुखो विहरेत ततः क्षणम् ॥
ततः कतिपयैः सार्द्धमन्तःपुरनिवासिभिः ।
रक्षेत्सपन्नादात्मानं भूयो भुते यथासुखम् ॥ इति ।
श्रीरामायणेऽपि सम्भारसम्पादनपूर्वकमभिषेक उक्त:-
शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते तु जनघोपे नराधिपः ।
प्रणम्य गुरुमासीनमित्युवाच पुरोहितम् ॥
अभिपेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम् ।
तदस्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि ।।
तच्छुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः ।
आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताअलीन् ।
युक्तान् नियोगिपुरुषान् ।
सुवर्णादीनि रत्नानि मणीन् सर्वोपधीरपि ।
शुक्लं च माल्यं लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिपी ।।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधानि च ।
सितवर्ण च तुरगं गजं च शुभलक्षणम् ॥
चामरव्यजने चोभे ध्वज छत्रं च पाण्डुरम् ।
शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम्

·.
रामायणोक्तराजाभिषेकः।
हिरण्यगृहं रुपमं समग्र व्याघ्रचर्म च ।
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं यच्च किश्चिन्मनोऽनुगम् ॥
उपास्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः।
अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ॥
चन्दनैः सम्मिरय॑न्तां सुमनोदामभिस्तथा ।
प्रशस्तवस्तु गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम् ॥
'द्विजानां शतसाहस्रं यत्मकाममलं भवेत् ।
सिद्धमत्राद्य सम्भारं प्रत्युपस्येव कल्प्यताम् ॥
सूर्येऽभ्युदितमात्रे वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।
ब्राह्मणाच निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ।।
आवध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् ।
सर्वे च नागराश्चैव गणिकाश्च स्वलकृताः ।।
कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठेयुपवेश्मनि ।
कक्ष्या प्रकोष्ठम् ।
देवायतनचैत्येषु जलभक्ष्याः सदक्षिणाः ॥
उपस्थापयितव्याश्च माल्ययोगाः पृथक्पृथक् ।
वद्धदीर्घासयो योधाः सन्नद्धा मृष्टवाससः ।।
महाराजस्य भवनं प्रविशन्तु महोदयम् ।
एवमाज्ञाप्य तत्सर्वे कृतमित्यभ्यवेदयत् ।।
सुप्रीतमनसे राज्ञे वसिष्ठो हर्षयन् पुनः ।
तथा,
आभिपेचनिक द्रव्यं सर्वमेवोपकल्पितम् ।
गङ्गायमुनयोश्चैव सगमादाहृतं जलम् ।।
१ तत्सर्वमुपकल्प्यताम्-इत्यपि पाठः।

·४८. ' चीरमित्रोदमस्य राजनीतिप्रकाशे
याश्चान्याः सरितः पुण्यास्ताभ्यश्च जलमाहृतम् ।
सर्वबीजानि गन्धाश्च रनानि विविधानि च ॥
वाहनं नरसंयुक्तं दर्भाः सुपनसः पयः ।
अहतानि च वासांसि मृहारं च हिरण्मयम् ।।
क्षीरक्षमवालैश्च पश्चात्फलविमिश्रितैः ।
पूर्णकुम्भाः सुलक्षण्याः काञ्चना उपकल्पिताः ॥
रसो गोरोचना चैव लाजा दधि घृतं मधु ।
तथैव पुण्यतीर्येभ्यो मृदापो जनमानि च ।।
“चन्द्रांशुविमले चारुमणिदण्डे स्वलकृते ।
चामरव्यजने श्रीमद्रामार्थमुपकल्पिते ॥
पूर्णेन्दुमण्डलाभं च श्रीमन्माल्यविभूपितम् ।
रामस्य यौवराज्यार्थमातपत्रं प्रकल्पितम् ।।
मत्तो गजवरश्चैव औपवाह्यः प्रतीक्षते ।
औपवाह्यः . राजवाह्यः।
श्वेतश्च तुरगश्चय रामार्थमुपकल्पितः ।।
अष्टौ कन्याश्च मङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः।.
रूपयौवनसम्पन्ना गणिकाच स्वळकृताः ।।
श्वेतपुष्पाणि धेनुश्च निस्त्रिंशो धनुरेव च ।
हेमदाम्ना स्वलड्कृत्य ककुद्मी पाण्डुरो कृपः ।।
सिंहासनं व्याघ्रचर्म समिद्धश्च हुताशनः ।
वादिवाणि च सर्वाणि सूतमागधवन्दिनः ॥
अमात्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः ।
पौरजानपदाः श्रेणीनेंगमानां गणैः सह ॥
एते चान्येऽपि वहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः ।
नैगमाः रवादीनां वाणिज्यकर्तारः ।

·विष्णुधर्मोत्तरोक्तज़ाभिपेकः!
तथा,
गते पुरोहिते रामस्ततो नियतमानसः ।।
सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ।।
प्रगृह्य शिरसा पात्रं हविपो विधिवत्ततः ।
महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले ॥
शेपं च हविपस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनिश्चयम् ।
ध्यायनारायणं देवं स्थण्डिले कुशसंस्तरे ॥
वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा च नियतात्मवान् ।
श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ।।
कृतोपवासं रामं तु वैदेह्या सहितं तदा ।
सदर्भायां क्षितौ सुन शुश्राव विधिवज्जनः ।।
विष्णुधर्मोत्तरे तु पुरन्दरशान्तिपूर्वकोऽभिपेक उक्तः ।
कार्या पौरन्दरी शान्तिः प्रागेवास्य पुरोधसा ।
माप्तेऽभिपेकदिवसे सोपवासः पुरोहितः ॥
सोप्णीपः श्वेतवसनः सितचन्दनभूपितः ।
सितमाल्योपवीतश्च सर्वाभरणभूषितः ।।
वेदिमुल्लिख्य मन्त्रण हुत्वा च विधिवत्ततः ।
जुहुयाद्वैष्णवान्मन्त्रांस्तथा शाक्रान् विचक्षणः ॥
सावित्रान् वैश्वदेवाद्यान् सौम्यांश्च विधिवत्ततः ।
आयुः शर्मगणं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ॥
आयुष्यमभयं चैव तथा चैवापराजितम् ।
सम्पातवन्तं कलशं तथा कुर्याच काञ्चनम् ।।
वर्दक्षिणपार्श्वस्थः श्वेतचन्दनभूपितः ।
श्वेतानुलेपनः स्रग्वी सर्वाभरणभूपितः ।।
आसनस्थः सुखं पश्यनिमित्वानि हुताशने ।
.

·५०. ' वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
पश्येयुरन्ये च तथा नृसिंहा देवज्ञवाक्यं निपुणं च भूयः ।
सांवत्सरस्थाध सदस्यमुख्याः सदस्यमुख्यथ पुरोहितच ।।
प्रदक्षिणावर्तशिखस्ततजाम्बूनदमभः ।
रचौघमेघनिॉंपो विधूमय हुताशनः ।
अनुलोमा सुगन्धिश्च स्वस्तिकाकारसनिमः ।
वर्द्धमानाकृतिश्चैव नन्द्यावर्त निभस्तथा ।।
प्रसन्नार्चिमहाज्वाला स्फुलिरहितो हितः ।
*स्वाहा अवसाने ज्वलनविशेषणम् । मध्येन होतुरमेश्च ।
प्रस्तरस्य दर्भमुटे।
स्नान समारभेत्माशो होमकाले पुरोहितः ।
होमकाले होमसमाप्तौ ।
आदौ तु स्वेच्छया स्नातः पुनर्मुद्भिः समारभेत् ।
•पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्द्धानं शोधयेन्नृप ।
वल्मीकाग्रमृदा को वदनं केशवालयात् ।
इन्द्रालयात्तदा ग्रीवां हृदयं तु नृपाजिराव ।।
करिदन्तोद्धृतमूदा दक्षिणं तु तथा भुजम् ।
पशृङ्गोघृतमृदा वामं चैव तथा भुजम् ॥
सरोमृदा तथा पृष्ठमुदरं सङ्गमान्मृदा।
नदीकूलद्वयमृदा पाश्वौं संशोधत्तथा ।।
वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते ।
गजस्थानात्तथैवोरू गोस्थानाजानुनी तथा ।
अश्वस्थानात्तथा नवे राज्ञः संशोधयेवुधः ।
स्थचक्रोधृतमृदा तथैव चरणद्वयम् ॥
मृत्यूतः स्नपनीयः स्यात्पञ्चगव्यजलेन तु ।
* अतः पूर्व फिञ्चित् त्रुटितं भाति ।
.

·विष्णुधर्मोत्तरोक्तराजाभिषेका
पञ्चगव्येन, जलेन कुशोदकेन च ।
ततो भद्रासनगतं मुख्यामात्यचतुष्टयम् । '
बलप्रधानं भूपालमभिपिञ्चेद्यथाविधि ।।
पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन वाडवः ।
वाडवो ब्राह्मणः ।
दक्षिणे क्षीरपूर्णेन रौप्यकुम्भेन क्षत्रियः ।।
दना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमतस्तथा ।
कौवे- मधुकेनाय छन्दोगोऽथ कुशोदकैः ।।
मधुना कुशोदकैश्च छन्दोगः ।
सम्पातवन्तं कलशं तथाऽऽहत्य पुरोहितः।
विधाय वतिरक्षा तु सदस्येषु यथाविधि ॥
विधाय वहिरक्षाम्-वहिं रक्षध्वमित्युक्त्वा ।
राजसूयाभिपेके तु ये मन्त्राः परिकीर्तिताः ।
ते च मन्त्रा वक्ष्यन्ते ।
तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वरेण तु ।
स्वरेण मन्त्रघोपेण ।
ततः पुरोहितो गच्छेद्वेदिमूलं तथैव तु ॥
बेदिमूलं कुण्डम् ।
विभूपितं तु राजानं संस्थितं भद्र आसने ।
भद्रासनलक्षणम्-
देवीपुराणे,
है च राजतं तानं क्षीरक्षपयं च वा।
भद्रासनं च कर्त्तव्यं सार्द्धहस्तसमुच्छ्रितम् ।।
सपादइस्तमानं च राज्ञो माण्डलिकान्तरान् ।
.
.

·,
५२ . ' वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
वराहसंहितायामपि,
त्रिविधस्तस्योन्ड्रायो हस्तः, पादाधिको,ऽर्द्धयुक्तश्च ।।
माण्डलिकानन्तरजित्समस्तराज्यार्थिनां शुभदः।। इति ।
तत्तु भद्रासनं नूतनमेव कार्यम् । तदुक्तम्-
विष्णुधर्मोत्तरे,
भद्रासनं च छत्रं च चालव्यजनमेव च।
खत चक्र तथा चापं रत्नानि विविधानि च।
राज्ञो मृतस्य ये त्वासन् सर्व एते नराधिप ।
'न ते कार्या नरेन्द्रस्य तेन दैवविदा तदा ॥
कामं सांवत्सरः कार्योऽह्यलाभेऽन्यस्य भृभुजा ।
गुणाधिकाश्चन्नो कार्या येऽन्येऽत्राभिहिता मया ॥ इति ।
पूर्व चेद्गुणाधिकास्तदा ये अन्ये कर्तव्या इत्यभिहितास्ते
नो कार्या इत्यर्थः।
तथा तत्रैव,
शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेन यथाविधि ।
अभिपिश्चेत धर्मज्ञः सम्यग्वेदविशारदः ॥
या ओपधीरोपधिभिः श्रुताभिः सुसमाहितः ।
ओपधिभिः अष्टौपधिगर्भकुम्भोदकेन ।
स्थे तिष्ठति गन्धैश्च आब्रह्मन्ब्राह्मणेति च ।
गन्धः सर्वगन्धकुम्भोदकेन ।
पीजैः पुप्पैस्तथासीनं रामं पुष्पवतीति च ।
चीजः वीजपूर्णकुम्भोदकेन । पुष्पैः पुष्पपूर्णकुम्भोदफेन ।
पुष्पवतात्यापर्वणो मन्त्रः।
तेनैव चैव मन्त्रेण फलस्तममिपेचयेत् ॥
आशुः शिशान इत्येवं सर्वरच भार्गव ।
"

·विष्णुधर्मोत्तरोतराजाभिषेका।
ये देवाः पुरः सदेति कुशाद्भिः परिमार्जयेत् ॥
ऋग्वेदवित्ततो राज्ञो रोचनया यथाविधि।
मृीनं च तथा कण्ठं गन्धद्वारेति सस्पृशेत् ॥
ततो ब्राह्मणमुख्याश्च क्षत्रियाच विशस्तथा ।
शूद्राथावरमुख्याच नानातीर्थसमुद्भवैः ।।
अवरमुख्या मूर्भावसिक्तादयः।
नादेयः सारसै: कोपै नाकलशसंस्थितैः ।।
चतुःसागरजैर्लाभादलाभे द्विनकल्पितः ।
गगायमुनयोश्चैव निर्झरैश्च तथा द्विजैः॥
छत्रपाणिर्भवेत्कश्चित्कचिचामरपाणयः ।
अमात्यमुख्यास्तत्कालं केचिदेवघरास्तथा ॥
शवभेरीनिनादेन वन्दिनां निस्वनेन च ।
गीतवादित्रघोपेण द्विजकोलाहलेन च ॥
राजानमभिपिञ्चेयुः समेत्य सहिना जनाः ।
सर्वलोकाभिषिक्तस्य सम्मिश्रजलसंयुतम् ।।
सम्मिश्रजलानि नादेयादीनि दश ।
सर्वोपधियुतं पुण्यं सर्वगन्धयुतं तथा ॥
रनवीजसमायुक्तं फलपुष्पयुतं तथा ।
पूजितं सितसूत्रेण वेष्टितग्रीवमेव च ।।
पूजितम् सर्वतो गन्धादिनाऽभ्यर्चितम् ।
श्वेतवस्रावकान्तैश्च संवीतं शुचि भूपितम् ।
अवकाः शैवालम् ।
शीरक्षलताच्छन्नं सुदृष्टं काश्चनं नरम् ॥
आदाय कलशं राज्ञः स्वयं सांवत्सरम्तदा ।
मन्त्रावसाने कलशं दद्यामुगुकुलोद्वह ॥

·५४ , ' वीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मन्त्राः सुरास्त्वा इत्यादयो वक्ष्यमाणाः ।
ततः पश्येन्मुखं राजा दर्पणे वापि सपिपि ॥
सोष्णीप: सितवस्त्रय महालालम्भनं ततः ।
कृत्वा सम्पूजयेद्विष्णुं ब्रह्माणं शङ्करं तथा ।।
लोकपालं ग्रहांश्चैव नक्षत्राणि च भार्गच ।
ततः स्वपूजां कुर्वीत शयनीयं ततो ब्रजेत् ।।
व्याघ्रचर्मोत्तरं रम्यं सितवस्त्रोत्तररछदम् ।
पुरोधा मधुपःण तत्रस्य तं समर्चयेत् ।।
हाजाऽऽदौ चार्चयेत्तत्र सांवत्सरपुरोहितौ ।
मधुपर्केण धर्मज्ञस्ततस्तस्य स दैववित् ॥
पटवन्ध भकुर्वीत मुकुटस्य च पन्धनम् ।
पट्टलक्षणं तु-
देवीपुराणे,
सर्वस्नानमलसारं रोचनाख्यं च पट्टकम् ।
वृद्ध्याऽध्यगुलमङ्गुल्या पत्रिंशदगुलावधि ॥
वृत्तं वा चतुरस्र वा पद्यकत्रिकगभितम् ।
चत्सेशपममत्स्येभगोस्वस्तिकविनायकैः।।
श्रीश्रीक्षवराभस्वामिदेवीशुभान्वितम् ।
अब्ध्यङ्गुलं सप्ताङ्गुलम्, अगुल्या एकया सहितमष्टाङ्गुलम्
इत्येकं पट्टलक्षणम्, तदारभ्य सप्ताङ्गुलकृतद्धया चत्वारि
लक्षणानि, एवं पञ्चविधः । तस्य दैान मध्यदेशविस्तार,
तदर्धेन मान्तद्वयविस्तारः । स एवं वृत्तः कोणरहितश्चतुरस्रो
वा । वत्सेशः श्रीवत्सधारी विष्णुः । इभो हस्ती, महामात्राधि-
ष्ठितः । गौः स्त्रीगधी । केवल एव हस्ती उपभश्च निपिद्धो-
विश्वकर्मणा,
.
1
-
-

·. विष्णुधर्मात्तरौक्तराजाभिषेक व्याघ्रव्यालगजसिंहा अश्वोष्ट्रौ महिपो वृपः । भूपणेषु त्यजेदष्टौ यदीच्छेदीर्घजीवितम् ।। इति । श्रीक्षो विल्वः । इभो गणेशः । स्वामी कार्तिकेयः । वराहसंहितायामपि दादिमानं भग्यन्तरेणोक्तम्, मध्य- विस्तारमुका। सर्वे द्विगुणायामा मध्यादर्धेन तदर्धविस्ताराः। सर्वे विशुद्धकाञ्चनविनिर्मिताः श्रेयसो वृद्ध्यै ॥ पञ्चशिखो भूमिपतेखिशिखो युवराजमहिष्योः । एकशिखः सैन्यपतेः प्रसादपट्टो विना शिखया ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे, ततः स बद्धमुकुटः काले पूर्व मयोदिते । परास्तिरणोपेते मञ्चे बद्धोत्तरच्छदे ।। पराय बहुमूल्यम् । ध्रुवाद्यौरितिमन्त्रेण सोपवेश्यः पुरोधसा । कृपस्य पदंशस्य द्वीपिनश्च मृगदह ।। तेपामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च परं ततः । पदंशो मार्जारः । द्वीपी चित्रकः । तत्रोपविष्टस्य तदा प्रतीहारः प्रदर्शयेत् । अमात्यांश्च तथा पौरानैगमांशापणेश्वरान् ।। तथा प्रकृतयश्चान्या यथावदनुपूर्वशः। ततोऽग्रहारवलेभतुरङ्गकनकोत्तमैः ॥ गोजाविग्रहदानश्च सांवत्सरपुरोहितौ । पूजयित्वा ततः पश्चात् पूजयेद्राह्मणत्रयम् ॥ . अनेनैव विधानेन येन राजाऽभिपेचितः । ततः सदस्यान्सम्पूज्य सांवत्सरपुरोधसः॥

·५६ । ' वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
ततो ब्राह्मणमुख्यानां पूजनं तु समाचरेत् ।
गोवस्त्रतिरूप्पानफलकाञ्चनगोरस: ।।
मोदकः श्वेतपुष्पैश्च महीदानश्च सुव्रत ।
आथर्वणपरिशिष्टे तु विशेषः ।
मधुपर्कायेन विधिना सर्वा सम्पाद्य दक्षिणा दद्यात्, को-
टिमध्यात्तृतीयं भागं यथाभूमिप्रमाणेन वा । इस्त्यश्वरथयानं
दिव्यमाभरणमातपर्व हिरण्यं क्षितिगोधनधान्यरत्नादिकं स्वगुरवे
दद्यात् , येन वा तुष्येत । इति ।
"तदुत्तरकर्तव्यं च विष्णुधर्मोत्तरे अभिहितम्-
मङ्गलालम्भनं कृत्वा गृहीत्वा सशरं धनुः ।
वति भदक्षिणं कृत्वा प्रणिपत्य तथा गुरून् ।
पृष्ठतो कृपमालभ्य गां सवत्सां च पार्थिव ।
* पूजयित्वा तुरङ्गं च मन्त्रितं चाभिषेचितम् ।।
तमारुह्य ततो नागं पूजयेचाभिपेचितम् ।
मन्त्रितं दक्षिणे कणे स्वयं दैवविदा ततः ।।
। आरुह्य राजमार्गेण स्वपुरं तु परिभ्रमेत् ।
मुख्यामात्यैः ससामन्तैः सांवत्सरपुरोहितैः ।।
सहितः कुञ्जरारूढेरभिगच्छेच्च देवनाः ।
तासां सम्पूजनं कृत्वा नगरे या निपेपिताः ।।
प्रविश्पान्त,हं राजा प्रहृष्टनरवाहनः ।
दानमानादिसत्कारहीयात्मकृतीस्ततः ।।
सम्पूनितास्ताश्च विसर्जयित्वा गृहे स्वके स्यान्मुदितो महात्मा ।
विधानमेतत्समवाप्य राजा कृत्लां च धात्री वंशगां विदध्यात् ।।
वृद्वसिष्ठोऽपि,
भाग्भागे मन्दिरस्याय गोमयेन तु कारयेत् ।

·.
वृद्धवसिष्ठोक्तराजाभिषेकः!
मण्डलं चतुरनं तद्वर्णिकैः समलङ्कृतम् ॥
तत्र भद्रासनं सम्पगयेत्सुमनोरमम् ।
गगातोयसमापूर्णस्वर्णकुम्भोदकैः सह ॥
दिग्विदिक्षु स्थितैः शुक्लगन्धमाल्याम्बरार्चितैः ।
शतौपधीमूलहेमरनसद्वीजपल्लवैः ।।
मृत्तिकारपशृङ्गं च गजदन्तं च रोचनम् ।
उत्पलं पद्मकं पद्ममुरारेणुककुङ्कुमम् ।।
राजसर्पपमुस्तं च देवदारुसमन्वितम् ।
देवस्यत्वेतिमन्त्रेण आयुःपुष्टियशस्करैः॥
आभिपेकैर्वेदमन्त्रैः शुभलग्ने शुभान्विते ।
भद्रासनस्थे नृपतावभिपेकं तु कारयेत् ।।
नीराजनं च कर्त्तव्यं शववादित्रनिःस्वनैः ।
आशिषो वाचनं कृत्वा वार्चयेञ्च सुरान् पितॄन् ।
आयुधानि च पटं च विमान् गन्धादिनाऽर्चयेत् ।
यात्मत्यमुखो राजा नमामि त्वोद्धरेति च ॥
प्राच्यां त्वामभिपिश्चन्तु वसवस्तेजसे श्रियै ।
याम्यायामभिषिञ्चन्तु त्वां रुद्रा विजयाय च ॥
आदित्या अभिपश्चन्तु प्रतीच्या दिशि वृद्धये ।
विश्वेदेवास्तथोदीच्यामभिपिश्चन्तु पुष्टये ॥
दिगीशास्त्वभिपिश्चन्तु त्वां सदा विजयाय च |
साम्राज्यमितिमन्त्रेण राजानं सम्यगर्चयेत् ।।
व्याघ्रचर्मण्यथासीनं नवालङ्कारभूपितम् ।
भृत्यचामरसंयुक्तं राजचिह्नसमान्वतम् ।।
पुरोहितच जुहुयात्सावित्र्याऽसौ प्रयत्नतः ।
उदुम्बरसमिद्भिश्व भाज्येनाष्टोत्तरं शतम् ।।
M
८

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विद्वत्पुरोहितामात्यर्वन्धुसमन्वितः । तदा सश्चिन्त्य सप्ताङ्गं मजा धर्मेण पालयेत् ॥ एवं यः कुरुते सम्यक् स राजा वर्द्धते चिरम् ॥ इति । सामविधानत्राधणेऽपि, राजानपभिपचयेचिप्येण श्रवणे. नवा।बीहियवैस्तिळमापैईधिमधुसुमनोजातरूपैर्यशश्विनीभ्योन- दीभ्यः समुद्राचोदकान्याहत्यौदुम्बरे भद्रासने वैयाले चर्मण्युत्त- रलोम्यासीनं जीवन्तीनां गर्वा शृङ्गकोशैरभिपिश्चेदभ्रातव्य : ति रहस्येन । यमेवं कामयेकराजः स्यानास्य चक्रं प्रतिहन्येते. त्येकटपेणाभिपिश्चेव । अभिपेके दद्याद्वामवरं दासीशतं गो. सहस्रं तदधीनश्च भवेत् । इति । अस्यार्थ माधवाचार्य आह-पुरोहितो राजानमभिपेच- येत् अभिपिश्चेत्, वक्ष्यमाणैः साधनैः । यद्यपि राजशब्दः अभिपेकसंस्कृतस्य क्षत्रियस्य वाचकस्तथापि भाविनी संज्ञा- माश्रित्य "यूपं तक्षति" इत्यादिवत् अभिपेक्तव्यराजानमित्युप- चारपयोगः । अवेष्टयधिकरणे तु भाविसंज्ञा प्रत्याख्याय यूपं तक्षतीत्यनेन वैषम्यमुक्तम् । तिष्यः पुष्यः । ब्रीह्या- दिजातरूपान्तैव्यैमिश्रितैः । यशस्विनीभ्यः पावनत्वमायुः तख्यातियुक्ताभ्यो गङ्गातुङ्गभद्रादिभ्यो नदीभ्यः समुद्राचोद कानि पृथक्पृथगाहृत्य तैः उदुम्बरसम्वन्धिनि भद्रासने चतुः प्पदोपेते पर्यास्तृत व्याघ्रचर्मणि उपरिस्थितकोम्नि आसीनं जीवोपेतानां गवां शृङ्गाणि छित्वा तदग्रच्छिद्रनिःसृतैर्जलैर- भ्रातृव्य इति रहस्येन सान्ना, उदकानि शृङ्गकोशैरिति उभयत्र बहुवचननिर्देशात्पृथक् गहायुदकैरभिपिञ्चत् । पृथगाहरणस्या पीदमेव प्रयोजनम् । कामनाभेदेन मन्त्रविशेषमाह-पुरोहितो यं राजानमेवं कामयेत कृत्स्नस्य भूमण्डलस्यैक एव राजा ·राजयोग्यः पुरोहितः। स्यानास्य चक्रे भूमण्डलं कैनाचिदपि वैरिणा प्रतिहतं भवेत् इति; तं रहस्यस्थाने एकटपेणेतिसाम्नाऽभिपिञ्चेत् । अन्यत्मागुक्तमेवा राजा पुरोहितायोत्कृष्टं ग्रामं दासीशतं सहस्रं गाय दद्याचदधी- नश्च भवेत् । अत्र यादृशं पुरोहितं कुर्याचादृश उक्त- आधणे, तस्मात्कुलीनं श्रोत्रियं मृग्वगिरोविदं विनयाकतिशौचा- चारयुक्तमलोलुपं व्रतनियमचारित्रवृत्तलक्षणगुणसम्पन्नं सन्धि. विग्रहचिकित्सकं माहेन्द्रजालभूतकर्मादिष्वभिविन्दकं जितस्था- नासनं हिमातपवर्पसहं हीतिकर्मा वशमक्यादानशक्तिसम्पन्न बृहस्पत्युशनसोः (कृतौ पारगं) स्थानाकृतिप्रमाणवर्णश्रुतवपुपा चानुमेयं तेजस्विनं गम्भीरं सत्त्वयुक्तं गुरुं वृणुयाद्भूपतिरिति । विष्णुस्मृती, वेदेतिहासधर्मशास्त्रेषु कुशलं कुलीनमव्यङ्गं तपस्विनं च मुरो- हितं कुर्यात् । इति । गौतमे, ब्राह्मणं च पुरोदधीत विद्याभिजनवायूपवयाशीलसम्पन्न न्यायत्तं तपस्विनम् । इति । आथर्वणपरिशिष्टे, 'तस्माद्गुरुं वेदरहस्ययुक्तं चतुर्विधे कर्मणि चाप्रमत्तम् । शान्तं च दान्तं च जितेन्द्रियं च कुर्यानरेन्द्र मियदर्शनं च।।इति।, याज्ञवल्क्ये, पुरोहितं च कुर्वीत दैवमुदितोदितम् । दण्डनीत्यां च कुशलमथर्वाङ्गिरसे तथा ।। सर्वेषु दृष्टादृष्टार्थेषु कर्मसु पुरो निहितं दानमानसत्कारैरा- - " ·६०. पारमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे 'त्मसम्मन्धिनं कुर्यात् । दैवज्ञं ग्रहोत्पाततच्छमनादेर्वेदितारम् । उदितोदितं विधानुष्ठानादिभिरुदितैः शास्त्रोक्तः उदितम् ऋद्ध म् । दण्डनीत्याम् अर्थशास्त्रे । अथर्वाङ्गिरसे शान्त्यादिकमणि । यादृशो निपिद्धः पुरोहितस्तादृश उक्त- आधणपरिशिष्टे, नातिदीर्घ नातिहस्वं नातिस्थूलं कृशं तथा । न च हीनातिरिक्ताझं कचित्कुर्यात्पुरोहितम् ।। हीनाधिकाझं पतितं विवर्ण स्तयिनं जडम् । लीवमशक्तियुक्तं भिन्नत्वरं काणं विरूपनेत्रं द्वेष्यं च राजा गुरुं नैव कुर्यात् । इति । ताहास्य करणे फलान्यपि तवोक्तानि । हीनाविकाङ्गे पुरराष्ट्रहानिः काणे जडे वाहनकोशनाशः । -स्तेये त्वशक्ते च समस्तदोपाः लीने विवर्णे नृपतिविनश्येत् ।। भिन्नस्वरे जायते गात्रभेदो द्वेष्ये गुरौ विप्रतिपत्तिमाः । विवर्णने पतिते सुपुत्रानध्वर्युणा चंच निहन्ति पौत्रान् ॥ कृष्णे कोशक्षयं विद्याद्रक्ते वाहनसञ्जयः । पिङ्गलः पार्थिवं हन्याद्राष्ट्रं हन्यात्तु केकरः ॥ वचं हि नियुज्याद्यः पौरोहित्ये तु पार्थिवः । सभारः पके हस्तीव सह तेनैव मजति ।। अध्वर्यु हि नियुज्यायः पौरोहित्ये तु पार्थिवः । उरितीरिवाश्मानमादत्ते स्ववधाय सः ।। वधवन्धपरिक्लेशान् कोशवाहनसङ्ख्यम् । करोत्येत्ता च योऽवस्थां तपोयुक्तोऽपि सामगः ॥ अन्वयाकृतिसम्पन्नं तस्माद्भवगिरोविदम् । गोजागिरसवासिष्ठं राजा कुर्यात्पुरोहितम् ।।

·। पूर्वराजमरणोत्तरनूतनराजाभिषेके विशेषः । ६१ मखेषु राष्ट्रपु पुरेपु चैव सेनामु राज्ञा स्वनिवेशनेषु । य उत्पातास्त्रिविधा घोररूपास्तान् सर्वान् शमयेद्ब्रह्मवेदवित्।।इति। ब्रह्मवेदोऽथर्ववेदः । ववचादिनिषेधस्याथर्ववेदवेत्तरि शा- त्यादिवेत्तरि तात्पर्यम्, न तु बट्टचादिनिपेधे । तथा, यस्यान्यकुलोपयुक्तपुरोधाः शान्तिकपौष्टिकमायश्चि- ताभिचारिकनैमित्तिकौर्ध्वदेहिकान्यथर्वविहितानि कर्माणि कु. र्यात्स तस्य मत्यद्विरा भूत्वा हस्त्यश्वरथपदात्यादीनि नाशयेत्- इत्याधुक्तम् । अस्यापि शान्त्यादिज्ञातरि तात्पर्यम्, न त्वथर्ववेदवेत्तरि । स च ब्राह्मण एव कार्य:। तदुक्तम्- ऐतरेयवाह्मणे, न ह वा अपुरोहितस्य राज्ञो देवा अन्नमदन्ति तस्माद्राना यक्ष्यमाणो ब्राह्मणं पुरो दधीत देवा मेऽनमदन्ति । इति । पूर्वराजमरणोत्तरं नूननराजाभिपेके विशेष उक्तो- विष्णुधर्मोत्तरे, मृते राज्ञि न कालस्य नियमोऽत्र विधीयते । तत्रास्य स्नपने कार्य विधिवत्तिलसर्पपैः।। विधिवत् माकृतस्नानविधिना। घोपयित्वा जयं चास्य सांवत्सरपुरोहिती। अन्यामनोपविष्टस्य दर्शयेतां जनं शनैः ॥ स सान्त्वयित्वा तु जनं मुक्त्वा धन्वनगांस्ततः । अभयं घोपयित्वा तु कालाकाझी ततो भवेत् ॥ मृत इत्यस्वस्थस्पाप्युपलक्षकम् । यदा पूर्वस्मिन् राशि मृते. ऽस्वस्थ बोत्तरस्याभिपेकस्तदा स्नपनादौ न कालनियमः । त- प्राभिपेक्तव्यस्य सवित्सरपुरोहितो तिलसर्पपेविधिवत्स्नपनं कार- . - ·६२. ' वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे - 'यित्वाऽस्मिन् राष्ट्रेऽयमिदानीं राजेति जयं घोपयित्वा पूर्वराजा. सनादन्यासनोपविष्टस्य मुख्य मन्यादिकं नागरिकं च जनं द- शयेताम् । ततः सर्वे जनं सत्कृत्य पूर्वराजबद्धान्मुक्त्वा स्वरा- ट्रेऽभयं घोपयित्वा तदासनगत एव प्रजाः परिपालयन् वर्षा- नन्तराभिषेककालमतीक्षया तिष्ठेत् । पूर्वस्मिन् जीवति द्वितीय- स्याभिषेके स्नपनादिकालमतीक्षान्तमकत्वा शुभे फालेऽभि- पेक एव कार्यः। अथाभिपेकपूर्वकर्तव्यैन्द्रशान्तिप्रयोगः । शुभेऽति यथाविभवं याज्ञवल्क्यायुक्तमकारेण विनायकशान्ति नवग्रहमखं च कृत्वा उपकाल्पतसमस्तसम्भारः सपत्नीको रा- जा सांवत्सरादभिषेकदिनशुदि विदित्वा तत्पूर्वदिवसे पुरोहि- ताचार्यसांवत्सरादीन् सन्निधाप्य शुचौ देशेऽन्तर्जानुकर उपवि. श्येष्टदेवगुरुद्विजकुलज्येष्ठान् नत्वा दर्भपाणिराचम्य माणाना- धम्य तिथ्यादि सङ्कीर्त्य फरिष्यमाणराज्याभिषेकाङ्गत्वेनी शान्ति : करिष्य इति सङ्कल्प्य, विजयवलपशुष्टिकामनया परचक्रागमनिवृत्तिकामनया चैन्द्री शान्ति काम्यायाम् । तत्र निर्विघ्नवासिद्ध्यर्थे गणपतिपूजनं स्वस्तिपु. ण्याहवाचनं मातृकापूजनाभ्युदयिकाद्धाचार्यवरणानि च तत्पूर्वाङ्गाणि करिष्य इति सङ्कल्प्य यथाविभवं पोडशोपचारे- • गणपतिमभ्यर्च्य यथास्वगृह्म स्वस्तिवाचनादि विधायैन्द्रीं शान्ति फर्तुमाचार्य त्वामहं वृण इति पुरोहितं वृणुयात् । आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां वृहस्पतिः । तया त्वं मम यझेऽस्मिन्नाचार्यों भव मुव्रत ।। इत्याचार्यवरणे मन्त्रः । मधुपर्कादिवत्रान्तम् । तत आ. फरिष्य इति .

·. अभिषेकप्रयोगः चार्योऽनिस्थापनान्तं कृत्वा माच्या कलशं संस्थाप्य तत्र य. थाशक्ति सौवर्णीमैन्द्री प्रतिमा प्रतिष्ठाप्य यथाविभवं पूजयेत् । ततो ऽमृताशान्तिमकारेण चरुं श्रपयित्वा इन्द्र जुपस्वेतिसूक्तेन मत्यूचं जुहुयात् । शेपममृतावत् । इत्यैन्द्रशान्तिप्रयोगः। अथाभिषेकप्रयोगः। तत्र पूर्वस्मिन् दिवसे नगरदेवायतने ध्वजपताकातोरणादि- भिरलङ्कत्य कृतोपवासः पुरोहितोऽभिपेकदिवसे स्नातोऽनुलि- सः शुचिः शुक्लवासाः सोष्णीपो वेदिदेशे स्नातेन श्वेतवस्त्र- माल्याचलकृतेन सर्वाभरणभूपितेन राज्ञा तिथ्याद्युल्लेखपूर्व- कं मम कृत्स्नस्य राष्ट्रस्य वश्यतासिद्ध्यर्थं सांवत्सरपुरोहिता. भ्यां विष्णुधर्मोत्तरोक्तविधिनाऽऽत्मानमभिपेचयिष्य इति सङ्क- स्पयेत् । ततः सांवत्सरपुरोहितयोः ऋग्यजुरथर्वविदा निम- क्षत्रियविशाममात्यानां छन्दोगस्य च विप्रामात्यस्य चैकैक: स्य चान्यतमवेदविदो वरणे कृते अन्येषु चातुर्वर्ण्यमुख्येषु सन्निधापितेषु होमदेशादुत्तरतः स्नानशालायां यथासम्भवं सर्वतीर्थजलपूर्ण सर्वोषधीसर्वरनसर्वफलयुतं सीरिक्षक्षार- लतापल्लवोपेतं सर्वतस्निगुणसितस्त्रेण वेष्टितं श्वेताम्बरवेष्टि- तकण्ठं मालादिभिरलङ्कृतं शैवालमुखं नवं सौवर्ण कलशं मध्ये, तत्समन्ततश्च यथास्थानं पश्चगव्पमिश्रजलफलशं घृतपूर्ण हेम.. कुम्भ क्षीरपूर्ण रौप्यकुम्भं दधिपूर्ण ताम्रकुम्भ मधुकुम्भ कुशोदक- कुम्भं शतच्छिद्रं सौवर्णम् अन्यांध नद्यादिजलपूर्णान् मृन्मयान् कलशान् कलशस्यापनविधिना स्थापयेत् । यथासम्भवं पूर्वो- कपर्वताग्रादिमृदः पूर्वोक्तलक्षणं सौवर्णाघन्यतमनिर्मितं भद्रासनं १ सविस्तरोऽयं प्रयोगो नीतिमय्से द्रष्टव्यः। .

·६४ · वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे गन्धपुष्पताम्बूलसर्वोपध्यादि चोपकल्पयेत् । आयर्वणकुशक "ण्टिकोक्तविधिप्रकारेण वानिस्थापनादि कृत्वा शर्मवर्मस्वस्त्य- यनायुष्याभयापराजिताख्यैः पञ्चभिर्गणः प्रधानहोमानाज्येन जुहुयात् । काञ्चनकलशे च होमदेशे स्थापिते सम्पातान् सि. पेत् । तदा राजा वहेर्दक्षिणपार्वे स्थित्वा सांवत्सरसामन्तादि. भिरन्यैः सदस्यैः पुरोहितैश्च सहितो वहौ पूर्वोक्तानि शुभाशुः भानि निमित्तानि पश्येत् । ततः पुरोहितः प्रधानहोमं समा: प्य भस्मोपग्रहणात्माग्वति उत्तरानं समाप्य प्राकृतासनस्य सुगन्धितलोद नादिभिः स्वेच्छया स्नातं स्नानशालायाम- मन्त्रैर्मृत्तिकादिभिः राजानं पुनः नापयेत् । तद्यथा-पर्वताना- दिमृदः समीपे संस्थाप्य वलित्या पर्वतानामिति प्रत्येकमाभिम- न्य मावोरिपत्खनितेति खनित्वा स्योनापृथिवीति प्रत्येक गृहीत्वा राज्ञोऽङ्गानि लेपयेत् । पर्वताग्रमृदा सहस्रशीति मूर्धानं, बल्मीकवप्रायमृदा अक्षीभ्यामितिसकृत्पठितेन की, विष्ण्वाल- यस्थमृदा तेनैव मुखं, वृपशृगोघृतमृदा अक्षीभ्यामिति ना सिकां, इन्द्रालयमृदा ग्रीवाभ्य इति सकृत्पठितेन ग्रीवां, राजा लयमृदा आन्त्रेभ्य इति हृदय, करिदन्तोद्धृतमृदा श्वानीतिमन्त्रेण दक्षिणं भुजं, सरोमृदा वहीनामिति पृष्ठं, सर ममृदा नाभानाभिंन इत्युदरं, नदीकूलद्वयमृदा आते सिञ्चामीति पाश्चौं, वेश्याद्वारमृदा सोमानं सरणमिति कटी, गजस्थानमृदा अरुभ्यां त इत्यूरू, गोष्ठमृदा मेहनादलमिति जानुनी, अश्वस्या नमृदा तेनैव जड़े, स्थचक्रमृदा एतावानस्पति पादौ, सर्वाभिः अनादरुति सर्वाङ्गाणि । ततो गायत्र्या गन्धद्वारामिति अप्या यस्वेति दधिक्राव्ण इति तेजोऽसि शुक्रमित्यादिभिर्मन्त्रैः पश्च: गव्यकुशोदकपूर्ण पूर्वदिगवस्थित कलशमादाय अभिपिञ्चत् । । . यस्य वि.

·। विष्णुधर्मोत्तरीक्तराजाभिषेकप्रयोगः । · , ६५ अथ भद्रासनगतम्-"तेजोसि शुक्रम्"इति घृतपूरितेन हैमकुम्भे न पूर्वदिगवस्थितेन पूर्वतः स्थित्वा ब्राह्मणामात्योऽभिपिश्चेत् । क्षीरपूर्णेन रौप्यकुम्भन दक्षिणतः स्थित्वा क्षत्रियामात्य "आप्यायस्व" इति सिञ्चेत् । “दधिक्राण" इति दधिपूरितेन ताम्रकुम्भेन पश्चिमदिगवस्थितेन पश्चिमतः स्थित्वा वैश्यामात्यो। ऽभिपिञ्चेद । “मधुवाता" इति त्र्यचेन मधुपूर्णेन मृत्कुम्भे नोत्तरदिगवस्थितेनोचरतः स्थित्वा छन्दोगामात्येऽभिपि- श्वेत् । स एव वयैव स्थित्वा कुशोदकपूरितनान्यकुम्भेन "देवस्य त्वा" इति सिञ्चत् । तत्र पूरणे पूरयामि, अभिषेकै भाभिपिश्चामीति मन्त्रे वाक्यशेपः । ततः पुरोहितो वह्नि रक्ष- ध्वमिति सदस्यान् सम्प्रेष्य सम्पातवन्तं सौवर्ण कलशमादाय राजसमीपं गत्वा ब्राह्मणस्वरयुतैः शङ्खभेर्यादिशब्दयुतै राजसू- यगतराजाभिषेकमन्त्रैरभिपिश्चेत् । ते यथा-"सोमस्य त्वा यु. नेनाभिपिश्चाम्यग्नेओजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण । क्षत्राणां क्षत्रपतिरेक्ष्यति दिघून्पाहि" | "इमं देवा असपनं सुबद्धं महते क्षत्राय महते ज्यैष्ठ्याय महते जानराज्यायेन्द्रस्येन्द्रियायां इमममुष्य पुत्रममुष्य पुत्रमस्यै विश एप वोऽमी राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्म- णानां राजा"इति याजुपाः । इममित्यत्र द्वितीयान्तं राजनाम । अमुष्येत्यत्र पष्ठ्यन्तं तत्पिदनाम । अमुष्या इत्यत्र पाठ्यन्तं तन्मातनाम । आर्वेदिकास्तु "इमा आपः शिवतमा"इति त्य॒चः । "देवस्प त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्पाम- मेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेणाभिषिञ्चामि । वलाय श्रि. यै यशसेऽन्नाधाय" इति यजुः। भूर्भुवः स्वरिति व्याहतय इति । एवमन्येऽपि तत्तच्छाखीया द्रष्टव्याः। ततः पुरोहितः कुण्डसमीपं गच्छेत् । ततः सुगन्ध्युदर्जनद्रव्णोदनिता भद्रासनगतमेव रा. .

·६६,वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे 'जानं शतच्छिद्रेण सौवर्णेन वेदधर्मशास्त्राभिज्ञोऽन्यो ब्राह्मणो “या थोषधीः"इति मन्त्रेण पिष्टसर्वोपध्युदकपूर्णकुम्भेन, "रये तिष्ठन्" इति मन्त्रेण गन्धपूर्णोदककुम्भेन, “आब्रह्मन्ब्राह्मण" इति यजुषा बीह्यादिवीजोदकपूर्णेन, "पुष्पवती" इत्याथर्वणमन्त्रेण पुष्पपूर्णो दककुम्भेन, तेनैव मन्त्रेण तत्काळसम्मृतफलपूर्णकुम्भेन, आशुः शिशान" इतिसूक्तेन सर्वरनपूर्णकुम्भोदकेन "ये देवाः पुरः सद" इति यजुपा कुशपञ्चपल्लवपूर्णोदककुम्भेन राजानमभिपिश्चेत् ततोऽन्य ऋग्वेदविव ब्राह्मणो गोरोचनापिप्टेन “गन्धद्वाराम् इति मन्त्रेणु राज्ञो मूीनं कण्ठं च संस्पृशेत् । ततो मुख्या ब्राह्मणक्षः त्रियवैश्यशूद्राः पतिव्रताः पुत्रवत्यो नार्यो मूर्द्धावसिक्ताद्याश्च यथासम्भवं समुद्रादिनानातीर्थाहतै लैरभिपिश्चेयुः । शूद्राया. स्तूष्णीम् । तत्रामात्यमुख्याश्छत्रचामरक्षेत्रादीनि राजचिहान्या. हरेयुः । तत्र वन्दिनश्च स्तुति कुर्यः । ब्राह्मणा मन्त्रघोपं, वाद: काः शवभेर्यादिघोपं च कुर्युः । ततः सांवत्सरो मुख्यं सौवर्ण कलशमादाय ततो गृहीतेन कुशोदकेन "सुरास्त्वाम्" इत्या दिभिर्विष्णुधर्मोत्तरोक्तैर्मन्त्रैरभिपिश्चेत् । अवशिष्टं कलशजलं कलशेनैव सर्व मूर्ध्नि न्यसेत् । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे, श्रीराम उवाच । मन्त्रेण येन देवज्ञः कुर्याद्राज्ञोऽभिपेचनम् । तमहं श्रोतुमिच्छामि त्वचो वरुणनन्दन ॥ पुष्कर उवाच । शृणुष्वावहितो मन्त्रं राम कल्मपनाशनम् । येनाभिषिक्तो नृपतिविरं यशसि तिष्ठति ॥ राशोऽभिपेकशब्दान्ते देववित् कुशवारिणा । सकलमन्त्राभिपेचनान्ते

·.
विष्णुधर्मोत्तरोक्ता अभिमेकमन्त्राः।
कुम्भादभ्युक्षणं कुर्यान्मन्बान्ते कलशं न्यसेत् ।।
सुरास्त्वामभिपिश्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः।
वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङ्कर्षणो विभुः ।।
प्रद्युम्नश्वानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते ।
आखण्डलोऽग्निर्भगवान् यमो वै नितिस्तथा ।
वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः ।
ब्रह्मणा सहितः शेपो दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥
रुद्रो धर्मो मनुदीक्षी रुचिः श्रद्धा तु पार्थिव ।
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च सनकश्च सनन्दनः ।।
सनत्कुमारश्च तथा भगवानथ चाङ्गिराः ।
पुलहश्च पुलस्त्यश्च परीचिः कश्यपः प्रभुः ।।
एते त्वामभिपिश्चन्तु मजाध्यक्षाः समागताः ।
प्रभाकरा वर्हिपदो अग्निष्वात्तास्तथैव च ॥
'क्रव्यादाथोपहूताश्च आज्यपाश्च मुकालिनः ।
एते त्वामभिपिश्चन्तु पितरश्चाग्निभिः सह ।
लक्ष्मीर्वेदी याची ख्यातिरनसूया तथा स्मृतिः ।
सम्भूतिः सन्नतिश्चैव क्षमा मोतिस्तथैव च ॥
स्वाहा स्वधा च ते राजन्नभिपिञ्चन्तु मातरः।
कीर्तिलक्ष्मीतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा तथा क्रिया ।
बुद्धिलजा वपुः शान्तिस्तुष्टिः सिद्धिश्च पार्थिव ।
एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपल्यः समागताः ।
अरुन्धती वसुर्यामी लम्बा भानुर्मरुत्वती।
सङ्कल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा तथैव च ॥
धर्मपल्यो दशान्यास्त्वामभिपिश्चत्तु पार्थिव ।
अदितिदितिर्दनुः काळा सुहृष्टा नायुपा मुनिः ।।

·६८. वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
कः क्रोधवशा माची विनता सुरभिस्तथा ।
एतास्त्वामभिपिश्चन्तु कश्यपस्य मियाः स्त्रियः ॥
पत्नी तु वहुपुत्रस्य सपुत्रा या च भामिनी ।
समायावभिऐकाय विजयाय च पार्थिव ।।
कृशाश्वपत्री च तथा सुममा तु जया तथा ।
सुदर्शनस्तयोः पुत्रो विजयं च ददातु ते ॥
मनोरमा भानुमती विशाला या च वाहुदा ।
अरािष्टिनेमिपत्न्यस्त्वामभिपिश्चन्तु पार्थिव ।।
कृत्तिका रोहिणी देवी इला रुद्राणिरेव च ।
पुनर्वसुश्च पुष्यश्च तथाऽश्लेपा च पार्थिव ।।
मघा च फाल्गुनी पूर्वी उत्तरा च क्षितीश्वरा ।
हस्तश्चित्रा तथा स्वाती विशाखा च तथा नृप ।
अनुराधा तथा ज्येष्ठा मूलं च वसुधाधिप ।
आपाढा च तथा पूर्वा तथान्या चोत्तरा द्वया ।।
अभिनिच तथा श्रुत्या धनिष्ठा च तथैव च ।
तथा शतभिषा चैव पूर्वाभाद्रपदाच या ।।
उत्तरा रेवती राजनश्विनी भरणी तथा ।
पतास्त्वामभिपिश्चन्तु सोमपल्यः समागताः ॥
मृगी च मृगमन्दो च श्वेता भद्रासना हरिः।
पूता च कपिता दंष्ट्रा मुरसा सरसा तथा ॥
एताः पुलस्त्यपल्यस्त्वामभिपिश्चन्तु पार्थिव ।
श्येनी भासी तथा क्रौश्ची घृतराष्ट्री तथा शुकी॥
पल्यस्त्वामभिपिश्चन्तु अरुणस्यासारथैः ।
१ मृगचर्मा इत्यपि पाठः।
२ सुरमा सुलभा इत्यपि पाटः!
.

·"
,
विष्णुधर्मोत्तरोक्ता अभिषेकमन्त्राः। .,६९
आयतिर्नियतिश्चैव रात्रिनिद्रा च पार्थिव ।।
'एतास्त्वामभिपिश्चन्तु लोकसंस्थानहेतवः ।।
उमा सेना शची चैव धूमोर्णा नितिस्तथा ।।
गौरी शिवा च बुद्धिश्च वलया चैव नन्दना ।
आनृक्या च तथा ज्योत्स्ना या च देवी वनस्पतिः॥
एतास्त्वामभिपिश्चन्तु देवपल्या समागताः ।
महाकालच कालश्च मन्वन्तरयुगानि च ।।
संवत्सराणि सर्वाणि नया चैवायनद्वयम् ।
ऋतवश्व तथा मासाः पक्षा राज्यहनी तथा ।।
सन्ध्याच तिथयथैव मुहर्चाः करणानि च।
एते त्वामभिषिञ्चन्तु कालस्यावयवाः शुभाः ।।
आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः।
ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुकेतु च पार्थिव ।।
स्वायम्भुवो मनुः पूर्वो मनुः स्वारोचिपस्तथा ।
औत्तमस्तामसथैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥
वैवस्वतोऽथ सावर्णो दक्षब्रह्मसुतावुभौ ।
धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो रोच्यो भौसथ यो मनुः ॥
एते त्वामभिपिश्चन्तु मनवस्तु चतुर्दश ।
विश्वभुग्विश्वपश्चित्रः स्वचिंत्तश्च शिखी विसुः ।।
मनोजवस्तयौजस्वी बलिरकृतिमान्तिकौ ।
कृपश्व ऋतधामा च दिविस्पृक् शुचिरेव च ।।
एते स्वामभिपिश्चन्तु देवपालाचतुर्दश ।
रेवन्तश्च कुमारश्च तथावर्चाः कुमारकः ।।
वीरभद्रश्च नन्दी च विश्वकर्मा पुरोजवः ।
१ सुशान्तः सुसुखी इत्यपि पाठः।

·७० · वीरभित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे,
एतं त्वामभिपिश्चन्तु सुरमुरूपाः समागताः ।।
नासत्यौ देवभिपिजी भवेतां विजयाय ते ।
धरो रुद्रय सोमश्च आपश्चैवानलानिलौ ।।
प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ महाप्रभाः ।
एते त्वामभिषिञ्चन्तु देवमुख्याः समागताः।
आत्मा द्यायुर्मनो दक्षः पटुः माणस्तथैव च |
हविष्यश्च गविद्यश्च कृतः सत्यश्च पार्थिव ।।
अभिपिश्चन्तु राजंस्त्वां देवा शङ्गिरसो दश ।
क्रतुर्दक्षो वसुः.सत्यः कालः कामो मुनिस्तथा ।
धृतिमान्मनुजश्चैव रोचमानस्तथैव च ।
पते स्वामभिपिश्चन्तु विश्वेदेवास्तथा दश ॥
अङ्गारकस्तथा शर्यो निक्रतिश्च तथा स्वरा ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पुप्पकेतुस्तया युधः ॥ -
भरतश्च तथा मृत्युः कापालिरथ किङ्किणिः ।
एकादशैते रुद्रास्त्वामभिपिश्चन्तु पार्थिव ।।
भुवनो भावनश्चैव सुजन्यः मुजनस्तथा ।
ऋतुः सुवर्णवर्णश्च व्यजश्व व्यसुतस्तथा ।।
प्रसवश्वापपर्थव दचश्च मनुजाधिप ।
एते त्वास पश्चन्तु भगवो नाम देवताः ॥
पनो मरुष पाणश नरोऽपान वीर्यवान् ।
चिहियो नयश्चैव इंसो नारायणस्तथा ॥
विधुयापि दिविश्रेष्ठस्तथान्यच जगद्धितः ।
एते स्वामभिपिश्चन्तु साध्या द्वादश पार्थिव ।।
धाता मित्रोर्यमा
पूपा
शक्रोऽशो वरुणो भगः ।
वटा विवस्वान् सविता विष्णुदनमः स्मृतः ।।
.

·विष्णुधर्मोत्तरोक्ता अभियेकमन्त्राः ।
एते खामभिपिश्चन्तु काश्यपादितिसम्भवाः ।
एकद्वित्रिचतुर्योतिः पञ्चज्योतिस्तथैव च ।
एकशको द्विशक्रश्च त्रिशक्रश्च महाबलः ।
इन्द्रश्च गत्या दृश्यन्ते ततः प्रतिसकृत्तथा ॥
ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुषेणः श्येनजित्तया ।
अतिमित्रस्तथा मित्रः पुरुजिचापराजितः ।।
ऋतश्च ऋतवान् धाता वरुणो विधृतो ध्रुवः ।
विधारणो महातेजा वासवस्य परः सखा ।
ईगन्याशधैव एताहगमिताशनः ।
क्रीडनश्च तथा शक्तिः सरभश्च महायशाः ॥
धातुरुग्रो मुनिर्भीमो ह्यभिमुक्तः क्षिपः सहः।
द्युतिर्वपुरनाधृष्यो वासः कामो जयो विराट् ॥
एते त्वामभिषिञ्चन्तु मरुतश्च समागताः ।
देवा होकोनपश्चाशन्महावलपराक्रमाः ।।
चित्राङ्गदश्चित्ररथश्चित्रसेनश्च वीर्यवान् ।
ऊर्णायुरनपश्चैव उग्रसेनश्च वीर्यवान् ।।
धृतराष्ट्रश्च सोमश्च सूर्यवर्यास्तथैव च ।
दुराधस्तृणपः कीर्णिन्दिविवरथस्तथा ॥
कलिश्चाप्यनिरा राजन् पर्जन्यो नारदस्तथा ।
वृपपर्वा च हंसश्च तथा चैव हहा हूहूः ॥
विश्वावमुस्ताम्रकथ तथा वसुरुचिच यः ।
एते त्वामभिपिश्चन्तु गन्धर्वाः पृथिवीपते ॥
आहूत्या शोमयन्त्यश्च वेगवत्यस्तथैव च ।
आयुवत्यस्तयोर्जश्व तथा वेकुरयः शुभा ॥
वभ्रवश्थामृतरुचो भुवथैव रुचस्तथा ।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
-
२
भीरवः शोचयन्त्यश्च दिव्या ह्यप्सरसां गणाः ।।
एतास्त्वाभमिपिनन्तु कामिन्यस्तरुणप्रियाः ।
अनुचमा सुरूपा च मुकेशी च मनोवती ।।
मेनका सहगन्या च पर्णाशा पुञ्जिकस्थली ।
ऋतुस्यला घृताची च विश्वाची पूर्वचिच्यपि ॥
मम्लोचायाप्यनुम्लोचा रम्भा चैवोर्वशी तथा ।
पञ्चचूडा सामवती चित्रलेखा च पार्थिव ।।
मिश्रकेशी सुगन्धिश्च विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा ।
अट्टका लक्ष्मगा क्षेमा असिता रुचिका तथा ॥
मुव्रता च सुबाहुश्च सुगन्धा सुवपुस्तथा ।
पुण्डरीका सुदारा च सुराधा सुरसा तथा ।
हेमा सरस्वती चैव कमला सूनृताऽभया ।
मुमुखी हंसपादी च वारुणी रतिलालसा ।।
एतास्वामभिषिञ्चन्तु राजनप्सरसः शुभाः ।
महादश्च महातेजास्तथा राजविरोचनः ॥
घलिणिस्तथान्ये च दितिपुत्राः समागताः ।
अभिपिश्चन्तु दैत्याच दिव्येन धम्भसा स्वयम् ॥
विप्रचिचिमुखाः सर्वे दानवास्त्वां समागताः ।
अभिपिश्चन्तु राजानं राज्यं कर्तं मुसत्वराः ।।
हेत्यश्चैव महेत्यश्च सलिलेन्द्रस्तथैव च ।
मुकेशी पौरुषेयश्च याहा पुरुपादकः ।।
विधसूर्यस्तया ध्यासो वयः श्वरसनस्तया ।
एते त्वामभिपिश्चन्तु समागम्याय राक्षसाः ॥
सिदायों मणिभद्रश्य सुमनो नन्दनस्तया ।
कतिः पश्चपथैव पणिमान् पसमांस्तथा ॥

·७३
,
.
विष्णुधर्मोत्तसंक्ता अभिपेकमन्त्राः ।
सर्वानुभूविः शङ्खच पिङ्गासश्चतुरस्तथा ।
यमो मन्दरसो भीमः पमचन्द्रः प्रभाकरः।
मेघवर्णश्च भव्यश्च पदोपश्च प्रभाकरः ।
भूतिमान् केतुमांश्चैव मौलिमांश्च मुदर्शनः ।।
श्वेतश्च विपुलश्चैव प्रद्युम्नश्च जयावहः ।
पद्मपक्षो वलाकश्च कुमुदश्च बलाहकः ॥
पद्मनाभः सुगन्धश्च मुवीरो विजयः कृतिः ।
पूर्णमासो हिरण्याक्षः शतजिहश्च वीर्यवान् ॥
एते स्वामभिपिश्चन्तु राजद्धाथ सत्तमाः ।
शङ्खः पद्मश्च राजेन्द्र मकरः कच्छपस्तथा ।।
महापद्मश्च मालश्च खर्वः कुन्दो मुकुन्दकः।
एते स्वामभिपिश्चन्तु निधयस्तु समागताः ।।
छागलाश्चैकवक्त्राश्च ये च सूचीमुखा नृप ।
दुष्पूरणा विपादाच अलनागारकास्तथा ॥
कुम्भमात्राः प्रतुण्डाश्च उपवीरा उलूखलाः।
अकर्णाश्चक्रखण्डाश्च तथा ये पात्रपाणयः॥
पासवश्व वितुण्डाश्च निपुणाः स्कन्दनास्तथा ।
एतास्त्वामभिपिश्चन्तु पिशाचानां तु जातयः॥
ब्रह्मचर्ये स्थिता दान्ताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शनाः ।
नानाप्रकारवचना नानावाहुशिरोधरीः ।।
चतुष्पयपुराट्टालशून्यालयनिकेतनाः ।
निपुरारि भवं देवं ये गता मनुजेश्वर ॥
ते त्वामयाभिपिश्चन्तु गणा भूतपतेः स्वयम् ।
महाकालं पुरस्कृत्य नरसिंह च मातरः ।
सर्वास्त्वामभिषिश्चन्तु रोजराज्ये नराधिप ।
4

·॥
धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
ग्रहः स्कन्दो विशाखश्च नगमेयस्तथैव च ।
अभिपिञ्चतु राजंस्त्वां सर्वे स्कन्दग्रहा इमे ।।
डाकिन्यो याश्च योगिन्यः खेचर्यो भूचरास्तथा ।
सर्वास्त्वामभिपिश्चन्तु समेत्य मनुजेश्वर ।।
गरुडश्चारणश्चैव आरुणिश्च महाखगः ।
सम्पाती विनतश्चैव विष्णुर्गन्धकुमारकः ॥
एते त्वामभिषिञ्चन्तु सुपर्णाः पृथिवीपते ।
अनन्तश्च महानागो वासुकिः शेपतक्षको
सुपर्णारिश्च कृस्भश्च वामनोऽयाञ्जनोत्तमः ।
ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतरावुभौ ॥
एलापत्रय खण्यक्ष कर्कोटकपनञ्जयो ।
महाकर्णो महानीको धृतराष्ट्रबलाहको ।
कुमारः पुष्पदन्तश्च मुमुखो दुर्मुखस्तथा ।
सोमनायो दधिमुखः कालियः शालिंपिण्डकः ।।
बिल्वपादः पाण्डरफनागश्वापूरणस्तथा ।
फपिलश्याम्वरीपश्च कुमारश्चाप्यकच्छकः ।।
'महादः पुष्पदन्तश्च गन्धर्वश्च मनस्विकः ।
नहुपः खररोमा च शङ्खपालस्तथैव च ॥
पपश्च कुलिफथैव पाणिरित्येषमादयः ।
नागास्त्वामभिपिश्चन्तु राजराज्ये नराधिप ।
कुमुदरावती पद्मः पुष्पदन्तोऽय वामनः ।
मुमतीफोऽअनो नीलः पान्तु त्वां सर्वतो द्विपाः ।।
पैतामहस्तया इंसो उपभः शाङ्करस्तथा ।
दुर्गासिंहश्य पान्तु त्वां यमस्य महिपासनम् ।।
उथवाथाश्वपतिस्तया धन्वन्तरितृप ।

·विष्णुधर्मोसरोक्का अभिषेकमन्त्रा।
कौस्तुभः शङ्खराजश्व पान्तु त्वां सर्वतः सदा ॥
चक्रं त्रिशूलं वज्रय नन्दकोऽस्राणि चाप्यर्थ ।
सर्वे ऽभिषेकं दत्वा च दिशन्तु विजयं ध्रुवम् ॥
धर्मश्च व्यवसायश्च सत्यं दानं तपस्तथा ।
यशो यज्ञास्तथैवायुर्ब्रह्मचर्यं दमः शमः ॥
एते त्वामभिपिश्चन्तु चित्रगुप्तथ पार्थिव ।
दण्डः पिङ्गलकश्चैव मृत्युः कालान्तकावुभौ ॥
वालखिल्यास्तथा सर्वे भवन्तु विजयाय ते ।
दिग्धेनवश्चतम्रस्त्वां सुरभिश्च तथा नृप ।
अभिपिश्चन्तु सर्वाभिगोभिस्सादै नरेश्वर ।
वेदव्यासश्च वाल्मीकिः शमनोऽय पराशरः ।।
देवला पर्वतश्चैव दुर्वासा भागुरिः शुचिः ।
याज्ञवल्क्यः सजावालिर्जमदग्निः शुचिश्रवाः ।।
विश्वामित्रः स्थूलशिराश्च्यवनोऽत्रिर्विदूरयः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो गौतमगालबौ ।।
शाण्डिल्यश्च भरद्वाजो मौद्गल्यो वेदवाहनः ।
बृहदश्वः कुविभवो जयजानुर्घटोदरः ।।
यवक्रीतोऽय रैभ्यश्च आत्माधानश्च जैमिनिः॥
ऋपिः सारङ्गवश्चैव तथागस्त्यो महातपाः ।
दुदुर्मदुर्मिशश्चैव वृद्धवाहुर्महोदयः ॥
कात्यायनश्च कण्वश्व वलाकश्वेभनन्दनः ।
एते त्वामभिपिश्चन्तु मुनयः पार्थिवोत्तम ।।
पृथुर्दिलीपो भरतो दुष्यन्तः शत्रुजिकली।
मतुः ककुत्स्थश्चानेना युवनाश्वो जयद्रथः ॥
मान्धाता मुचुकुन्दश्च तथा राजा पुरूरवाः ।
.

·. N 4 वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे आयुश्च नहुपश्चैव' ययातिरपराजितः। इक्ष्वाकुश्च पदुश्चैव पूरुभूरिश्रवास्तथा । अम्बरीपश्च नामागो वृहदश्वो महाहनुः ।। प्रद्युम्नश्चाथ सुगुम्नो भूरिद्युम्नच सञ्जयः । एते चान्ये च राजानस्तव राजन् दिवं गताः ।। समायान्त्वभिपेकाय विजयाय तथा श्रिये। पर्जन्याख्यास्तथा भूप मेघाः सर्वे समागताः ।। दुमायौपधयों रनं वीजानि विविधानि च । 'सर्वे त्वामभिपिश्चन्तु राजराज्ये मुसत्वराः ।। पुरुषयाममेयात्मा महाभूतानि यानि च । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिस्तथैव च ।। मनो बुद्धिस्तयैवात्मा अव्यक्तं च महीपते । एते त्वामभिपिश्चन्तु समेता वसुधाधिप ।। रुक्मभौमः शिलाभौमः पातालो नीलमृत्तिकः । पीतरक्तासिताचैव श्वेतभौमस्तथैव च ॥ एते त्वाममिपिश्चन्तु विजयाय महीपते । भूर्लोकोऽय भुवलोकः स्वर्लोकोऽथ महर्जनः । तपः सत्यं च राजेन्द्र विजयाय भवन्तु ते । जम्यूः शाकः कुशः क्रोश्चः शाल्मलिद्वीप एव च । समय पुष्फरथैच स्वस्त्राम्यं मंदिशन्तु ते ॥ उत्तराः कुरवः पुण्या रम्या हैरण्यवास्तथा । भद्राश्वः फेतुमालय वर्पश्चैव इलारतः ॥ हरियर्पः फिम्पुरुपो वो मारतसंज्ञफः । एते स्वाममिपिश्चन्तु समेत्य यसुधाधिप । क्षुद्रीपः फसेरुव ताम्रवर्णो गमस्तिमान् । . :

·विष्णुधर्मोत्तरीक्ता अभिषेकमन्त्रा।
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वो वरुणस्तया ॥
'अयं च नवमस्तेषां स्वस्वाम्यं प्रदिशन्तु ते।'
हिमवान् हेमकूटश्च निपयो नील एव तु ॥
श्वेतशृङ्गो गवान् मेरुर्माल्यवद्गन्धमादनौ ।
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमातृक्षवास्तथा ।।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सर्व एव महीधराः ।
समागम्याभिपिञ्चन्तु त्वामद्य वसुधाधिप ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदस्तथैव च ।
अथर्ववेदो वेदास्त्वामभिपिश्चन्तु पार्थिव ।
इतिहासो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चायुसंशितः ।
सप्तोपवेदाश्च तथा विजयाय भवन्तु ते ।।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां गतिः ।
छन्दोविचितिषष्ठानि विजयं प्रदिशन्तु ते ॥
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ।।
साहचं योगः पाञ्चरात्रो वेदाः पाशुपतं तथा ।
कृतान्तपञ्चकं चैव शास्त्राणि विविधानि च ।
गायत्री पापशमनी गङ्गादेवी महाशिवा ।।
गान्धारी च तथा विद्या विजयं प्रदिशन्तु ते ।
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥
ऋपयो मनवो गावो देवमातर एव च ।
देवपल्यो गुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः ।।
अखाणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च ।
औषधानि च रनानि कालस्यावयवाश्च ये ।।
स्थानानि च समस्तानि पुण्यान्यायतनानि च ।

·७८।
-
धीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
जीमूतानि च सर्वाणि तद्विकाराच सर्वशः ।।
उक्तानि चाप्यनुक्तानि विजयाय भवन्तु ते ।
लवणक्षीरतोयाच घृतमण्डोदकास्तथा ।'
दधिमण्दोदकाश्चैव सुरोदश्च नराधिप ।
तथैवेक्षुरसोदश्च तया स्वादकश्च यः॥
गर्मोदकच तोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ।
चत्वारः सागराश्चैव स्वेन तोयेन पार्थिव ॥
समागम्याभिपिश्चन्तु विजयं मदिशन्तु ते ।
पुष्करश्च मयागश्च ममासो नैमिपस्तया ॥
तथा ब्रह्मसरः पुण्यं गयाशी तु पार्थिव ।
फाकोदफो नन्दिकुण्डस्तयैचोत्तरमानसः ॥
स्वर्गमार्गप्रदथैव तथा पश्चनदश्व यः।
(भूगुतीर्थ ममासश्च तथैवामरकण्ठकः ॥
आश्रमः कालिकापाथ तृणविन्दोस्तथाश्रमः ।
गोतीर्थ चामितीय च विमलः स्वर्ग एव तु ॥
जम्यूमार्गश्च विमल: पुण्यस्तन्दुलिकाश्रमः ।
पापिलस्य तथा तीर्थ तीर्ये पातिकखण्डिको ।
महासरस्तयागस्त्यकुमारीतीर्थमेव तु ।
गगाहारकुशावर्ती दिल्यफो नीलपर्वतः ।।
धारादः पर्वतश्चैव तीर्य कनखलं तथा !
सुगन्धा च पराकुम्भा तथा शाकम्भरीति या !
मगुतमः सजानः कपिलस्य तपाश्रमः ।
चमसोद्भेदनः पुण्यस्तया विनशनं शुभम् ।।
अनतुनश्च पोचव अश्वगन्यश्च पार्थिव ।
कालारः सफदारो स्टफोटिस्तथैव च ।।

·विष्णुधर्मोत्तरोक्का अभियेकमन्त्राः।
महालयश्च राजेन्द्र वदर्याश्रम एव तु ।
'नन्दा च सोमतीर्थ च सूर्यतीर्थ शतक्रतोः ।
अश्विनोर्वरुणस्याथ वायोर्वेश्रवणस्य तु ।
ब्रह्मणश्चैव शर्वस्य यमस्य च्यवनस्य तु ॥
विरूपाक्षस्य धर्मस्य तथा चाप्सरसां नृप ।
ऋषीणां च वसूनां च साध्यानां मरुतां तथा ॥
आदित्यानां च रुद्राणां तथा चाङ्गिरसां नृप ।
विश्वेदेवमृगूणां च तथाऽन्येषां तु मानद ॥
प्लक्षमस्रवणश्चैव सुपुम्ना च नराधिप ।
शालग्रामसरश्चैव वाराहो मानसस्तथा ।
फामाश्रमस्त्रिकूटश्च चित्रकूटस्तथैव च ।
सपूर्वः क्रतुसारश्च तथा विष्णुपदं सरः ॥
कापिलं च तथा तीर्थ वामुकेस्तीर्थमेव च ।
सिन्धूत्तमस्तपोद्वारोऽप्यथ सूपरिकुम्भकः ।
पुण्डरीकच राजेन्द्र गङ्गासागरसङ्गमः ।।
सिन्धुसागरयोश्चैव सङ्गमः सुमनोहरः ।
तथा कुम्भावसुन्दश्व मानसं तु तथा सरः ॥
तथा बिन्दुसरः पुण्यं सर अच्छोदकं तथा ।
धर्मारण्यं फल्गुतीर्यमविमुक्तं तथैव च ।।
लौहित्यश्च तथा पुण्यो पदरीपावनः शिवः ।
साथै सप्तऋषीणां तु वहितीर्थ तु पार्थिव ।।
पुण्यवसापथो मेपच्छागलेशस्तु पार्थिव ।
पुष्पन्यासस्तथा चैव तीर्थ हंसपदं तथा ॥
अश्वतीयं च कर्णाश्तो मणिमन्थस्तथैव च ।
देविका इन्द्रमार्गश्च स्वर्णविन्दुस्तथैव च ॥

·'धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
-
.
.
आहेल्पफं तथा तीर्थ तीर्थ चैरावतं तथा ।
ऐरावतीसमुद्भेदे तीर्थ भोगयशःपदम् ॥
करवीराहयं चैव नागमो वणिकस्तथा ।
पापमोचनिकश्चैव ऋणमोचनिकस्तथा ।।
उद्वेजनस्तथा पुण्यः सम्पूज्यः सरसीवरः ।
देवब्रह्मसरः पुण्यं सर्पिर्दधि तु पार्थिव ।।
एते चान्ये तु बहवः पुण्यसङ्कीर्तनाः शुभाः।
तोयैस्त्वामभिपिश्चन्तु सर्वपातकनाशनैः ॥
गगा महानदी पुण्या इदिनी हादिनी तथा ।
पावनी च तथा सीता चक्षुः सिन्धुः सुनर्मदा ।।
सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला मानसी इदा ।
सरस्वत्योधनादा च सुचेपा विमलोदका ।।
शिमा शोणश्च सर्पश्च सरयूगण्डकी तथा ।
अच्छोदा च विभागा च चन्द्रभागा इरावती ॥
वितस्ता देविका रम्भा कोशी देवहूदा शिवा ।
तथा चेक्षुमती पुण्या कौशिकी यमुना तथा ॥
गोमती धूतपापा च बाहुदा च सरस्वती ।
निर्विन्ध्या च वृतीया च लोहितश्च महानदः ॥
वेदस्मृतिर्वेदमाता वेनी वरदा तथा ।
पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा कुमुदती ॥
पीता चर्मण्वती धूमा विदर्भा वेणुमत्यपि ।
अवन्ती च तथा कुन्ती सुरसा च पलाशिनी ॥
मन्दाकिनी दशार्णा च सिन्धुरेखा कुमुदती ।
तपती पिपला श्येनी करतोया पिशाचिका ।
चित्रोत्पला चित्रवर्णा मञ्जुला वालुकामती ।

·विष्णुधर्मोत्तरोक्ता अभिषेकमन्त्राः। .८१
शुक्तिमती सिनीवाली मण्डूणी कृपिका कपूः ॥
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सिता च निषधावती।
वेणा वैतरणी भीमा मन्दुरा च तथा कुहूः ।।
तोया चैव महागौरी दुर्गतिमिङ्गिला तथा ।
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जरा ॥
तुगभद्रा सुमकारा वाह्या कावेरिरेव च ।
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पभद्रोत्पलावती ॥
ऋसमा ऋषिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवालया।
लाङ्गुलिनी वंशधरी जम्बूश्च सुकलावती ॥
ऋपिका वरवेगा च मन्दगा मन्दवाहिनी ।
क्षमादेवी दया व्योमा पयोप्णी कालवाहिनी ।।
कम्पनी च विशाला च करतोया सुवाहिनी ।
ताम्रारुणा क्षेत्रवती मुभद्रा चाश्ववत्यपि ।।
अहिणीका इमा चैव मुप्रकारा हिरण्मयी।
आपगा लोपलाभासी सन्ध्या तु बडवा नदी ॥
महेन्द्रवाणा शाला च मीलिका वलयावती ।
नीलोद्धतकरा चैव बाहुदा वनवासिनी ॥
नन्दा चैवोपनन्दा च वरदा च सुवासिनी।
एताश्चान्याश्च राजेन्द्र नद्यस्त्वां विविधोदकाः ॥
सर्वपापप्रशमनाः सर्वलोकस्य मातरः ।
स्वतीयपूर्णैः कलशैरभिपिश्चन्तु पार्थिव ॥
एतैर्यथोक्तप राजराज्ये दत्ताभिपेकः पृथिवीं समग्राम् ।
ससागरां मुझ्व चिरं च जीव धर्मे च ते पुद्धिरतीय चास्तु ॥
इत्यभिषेकमन्त्राः।

·८
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे.
अंध विष्णुधर्मोत्तर एवैतदभिषेकमन्त्रप्रतिपाद्यदेवता
दीनां कीर्तननमस्कारादौ फलाविशेप उक्तः।
पुष्कर उवाच।
मन्त्रा ये कीर्तिता राम मयाऽस्मिस्तव भार्गव ।
तेषां सङ्कीर्तनं धन्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।।
एतेपां कल्यमुत्थाय यः कुर्यात्कीर्तनं नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ।।
तिर्यग्योनि न गच्छेत नरकं सङ्कटानि च ।
न च दुःखं न च सुखं मरणे न तु मुह्यति ।।
एतेषां च नमस्कारं यः कुर्यात्मयतो नरः ।
न तस्य तिष्ठते पापमापन्दुरिव पुष्करे ।
एतेषां तर्पणं कृत्वा स्नातः प्रयतमानसः ।
महापातकयुक्तोऽपि त्वचेवाहिर्विमुच्यते ॥
एतेषां पुप्पदानेन महतीं श्रियमश्नुते ।
एतेपामयंदानेन सर्वपापैर्विमुच्यते ॥
एतेपां दीपदानेन भ्राजते चन्द्रादिवि ।
एतेपामाहुति दया कापानाप्नोति पुष्फलान् ।।
नैवेद्यं च वलि दवा भोगानामोत्पनुत्तमान् ।
एतानुद्दिश्य विभेषु दत्त्वा भार्गव भोजनम् ।।
सन्तप्र्य दक्षिणाभिश्च त्रिदियं माप्नुयाचिरम् ।
अभिपेकदिने राज्ञां पुष्यस्नाने तथव च ।।
तथा सम्वत्सरग्रन्यो सर्वे पूज्या हितपिणा ।
यानि तीयांनि चोक्तानि सारतय समासतः ॥
सेपां गर्भन पूगन्ने येऽपि पातफिनो जनाः ।

·'अभिषेकाव्यवहितोत्तरकृत्यम् । स्नानं महाफलं तेपां तपः श्राद्धक्रिया तथा ।। 'दानं बहुफलं प्रोक्तं दर्शनं पापनाशनम् । • कीर्तनं भार्गवश्रेष्ठ न मेत्रास्ति विचारणा ॥ तीर्थेष्वथैतेषु भृगुपधान. स्नाता नरा यान्ति नरेन्द्रसम। तीर्थानि गम्यानि ततः प्रयत्नात्पुण्याश्च सर्वास्सरितश्च राम । इति कीर्तनादौ फलविशेषः। ततः शुद्धोदकेन स्नातो राजा वस्त्रालङ्कारोष्णीपादि धृत्वा दर्पणे शुद्धे विलीनाज्ये च मुखं दृष्ट्वा तत्पात्रसहितं ब्राह्मणा- य दत्त्वा चन्दनकुङ्कुमादिमङ्गलद्रव्यालम्भनं कृत्वा विष्णुं राजो: पचारैरभ्यर्च्य वृतान् ब्राह्मणान् वस्त्रालङ्कारादिभिः सम्पूज्य सांवत्सरपुरोहितौ मधुपर्केणाधिकेनार्हयेत । ततः सांवत्सरो राज्ञो ललाट उक्तलक्षणं पट्ट वनीयात्, मूर्ध्नि मुकुटम् । अत्र रामायणे विशेषः । विनायकब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ग्रहानग्निं विमान देवान् पितॄश्चोद्दिश्य दक्षिणां दद्यात् । सर्वे, भ्योऽभयं च दद्यात् । आघातस्थानगान् पशून् बन्धनस्थान् गोब्राह्मणादिहन्तॄन दारुणकर्मणश्च मोचयेत् । ततः पुरोहितो राजानं क्रमेण पादिवर्मास्तृते बहुमूल्यवस्त्राभरणच्छदे उत्तमे मञ्चे "ध्रुवा द्यौः" इत्युपवेशयेत् । तत्रोपविष्टाय प्रतीहार अपा. त्यान् पौरमुख्यानन्यदेशागतान् स्वदेशस्थांश्च वणिजः प्रकृती- थ यथाक्रमं दर्शयेत् । ततो राजा ग्रामवनगजतुरगकनकगो. जाविग्रहदानैः सांवत्सरपुरोहितौ पूजयित्वा तद्वदेव ऋग्वेदवि- स्मृतीस्त्रीन् यथाविभवमन्यांश्च सांवत्सरपुरोहितान् ब्राह्मणमु. ख्यांश्च चन्दनपुष्पान्नमोदकादिभिर्गोवस्त्रतिलरूप्यफलकाञ्चन- महीदानैः सम्पूज्य चन्दनकुङ्कुमादिभिः स्वदेहालम्भनं विधाया- ऽऽयुधानि सम्पूज्य सशरं धनुहोत्वाऽग्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरून-

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
'मस्कृत्य नृपं सवत्सां गां च पृष्ठत आलभ्य स्वोपवेशनाईमश्वं
सांवत्सरेण सस्पधीयुतकलशोदकेन "या ओपधी:" इतिकृता-
भिपेकं गन्यमाल्यादिभिरलङ्कृतं दक्षिणे कर्णे वक्ष्यमाणमन्त्रै
मन्त्रितं क्षणमारुह्यावतरेत् । मन्त्रास्तु-
जयाश्व स्वं मया राज्ञस्तुरङ्गाय प्रतिष्ठितः।
स्मराध लक्ष्म्याः पुत्रत्वं गन्धर्चत्वं तथा स्मर ॥
यथा नृणामयं राजा तथा त्वं भव वाजिनाम् ।
यथा भवन्तं नृपतिनित्यमेवाभिरक्षति ॥
तथा त्वं रक्ष राजानं सर्वावस्थागतं हय ।
दायाश्व तथा स्वमे देवदोपमुपागतम् ॥
तुरगान्सकलान् रक्ष त्वयि भारोऽयमर्पितः ।
अद्यममृति राजा त्यामग्रेणाभ्येति भक्तितः ॥
अभ्यर्चयिष्यति सदा गन्धमाल्यानुलेपनैः ।
पूजनैश्च द्विजातीनां तथा च स्वस्तिवाचनः ।।
रक्षतु त्वां महेन्द्रस्तु पूर्वेण त्रिदशाधिपः ।
दक्षिणेन यमो देवः पश्चिमेन जलाधिपः।।
उदन्यैश्रवणो देवः सर्वे रक्षन्तु सर्वतः ॥ इति ।
ततो मुख्य गर्न पूर्ववदभिपिच्यालत्य सांवत्सर आरुष
दक्षिणे कर्णे मन्त्रयित्वावतरेत् । मन्त्रास्तु-
श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भव सस्प गजाग्रणीः ।
गन्धपाल्यानभक्ष्यस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः ।।
लोकः सदाऽभयों पूजां करिष्यति यया तव ।
पालनीयस्त्वया राजा युद्धेऽध्वनि तथा गृहे ।।
तिम्मा समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर ।
देवामुरे पुरा युद्ध श्रीगनसिदशः कृतः ।।
.
.

·. ऐतरेयब्राह्मणोक्को राजाभिषेक: । ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः । श्रीगजानां तु यत्तेजः सर्वमेवोपतिष्ठतु ॥ तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितम् । उपतिष्ठतु भद्रं ते रक्ष राजानमाहवे ।। इति । ततो राजा तमारुह्य तत्र स्थित एव नानागजारूढ़मुख्या- मात्यसामन्तसांवत्सरपुरोहितादिभिः सहितो राजमार्गेण धन- सञ्चयं विसृजन् स्वपुरं परिक्रम्य तद्गतदेवायतनेषु गत्वा यथा- विभवं देवान् सम्पूज्य तादृश एव स्वप्रासादमागत्य गजाद- वतीर्य सर्वसहितोऽन्तहं प्रविश्य यथोचितदानमानसत्कारैः सर्वान् सत्कृत्य यथासम्भवं ब्राह्मणान् भोजयित्वा दीनाना- थेभ्यो नटनर्तकादिभ्यश्च भूयसी दक्षिणां दत्त्वा सर्वान् विसृज्य वन्धुभिः सार्द्ध मुदितो भुञ्जीत । तत आचम्य ताम्बूलमुखो. ऽन्तःपुरनिवासिभिः सह क्षणं विहृत्यात्मानं प्रयत्नात् रक्षेत्र । ततः सदर्भायां क्षितौ ब्रह्मचर्येण स्वपेत् ।। इति विष्णुधर्मोत्तरोक्तमार्गेण राजाभिषेकप्रयोगः। अथैतेरेयब्राह्मणोक्तः श्रौतो राजाभिपेकः समन्त्रव्याख्या- नः कथ्यते । तस्य च पुरोहितकर्तव्यत्वेनादौ पुरोहितमशंसा। अथातः पुरोधाया एव न ह वा अपुरोहितस्य राज्ञो देवा अन्नमदन्ति तस्माद्राजा यक्ष्यमाणो ब्राह्मणं पुरोदधीत देवा मे अन्नमदन्त्वित्यग्नीन् वा एप स्वान् राजोद्धरते यत्पुरोहितं तस्य पुरोहित एवाहवनीयो भवति जाया गार्हपत्यः पुत्रो- ऽन्याहार्यपचनः स यत्पुरोहिताय करोत्याहवनीय एव तज्जु- होत्यथ यजायायै करोति गार्हपत्य एव तज्जुहोत्यथ यत्पुत्राय करोत्यन्वाहार्यपचन एव तज्जुहोति त एनं शान्ततनवोऽभिक इता अभिभीताः स्वर्ग लोकमभिवहन्ति क्षत्रं च बलं च राष्ट्रं च .

·८६ चौरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे 'विशं च त एवैनमशान्ततनवोऽनभिहुता अनभिप्रीताः स्वर्गा- ल्लोकान्नुदन्ते क्षत्राच वलाच राष्ट्राच विशश्चाग्निर्वा एप वैश्वानरः पञ्चमनिर्यत्पुरोहितस्तस्य वाच्येवैका मेनिर्भवति पाद- योरेका त्वच्चैका हृदय एकोपस्थ एका ताभिर्बलन्तीभिर्दीप्य. मानाभिरुपोदेति राजानं स यदाद क भगवोऽवात्सीस्तृणा- न्यस्मा आहरतेति तेनास्य तां शमयति यास्य वाचि मेनिर्भर त्पथ यदस्मा उदकमानयन्ति पाग्रं तेनास्य तां शमयति यास्य पादयोमॅनिर्भवत्यय यदेनमलङ्कुर्वन्ति तेनास्य तां शमयति साप त्वचि निर्भपत्यय पदेनं तर्पपन्ति तेनास्प तां शमपति पाऽस्प हृदये मेनिर्भवत्यथ यदस्यानारुदो वैश्ममु वसति तेनास्य तां शमयति यास्पोपस्थे मेनिर्भवति स एनं शा- न्ततनुरभिप्रीतः स्वर्ग लोकमभिवहति क्षत्रं च वलं च राष्ट्रं च विसं च स एवैनमशान्ततनुरनभिहुतोऽनभिमीतः स्वर्गाल्लो- कान्नुदते क्षत्राच पलाच राष्ट्राच विशश्च । (पं०८ अ० ५ खं०.२४) अस्पार्थः । यतः क्षत्रियस्य ब्राह्मण एव पुरोहितश्चिकी- पितोऽतः पुरोधाया एच पौरोहित्यस्य एव, विधिरुपत इति शेपः । तं विधि दर्शपति-न हवेत्याद्यदन्त्वित्यन्तेन । यस्मात्पुरोहितरहितस्य राज्ञो देवा अन्नं नादन्ति न भ. क्षयन्ति तस्माघस्यमाणो राजा प्रजापालनादिधर्मज्ञो ब्राह्मणं पुरोहितं कुर्याद देवा मदीयमानं भक्षयन्विति । पु. रोहित स्तौति-अग्नीनिति पुरोहितमित्यन्तेन । यद्राजा पुरोहितं फरोति तत्स्वर्गसाधकाननीनेव प्रज्वलयति । ताननीन् दर्शयति- तस्पेति विशं चैत्यन्तेन । अन्याहार्यपचनो दक्षिणामिः। ते अग्न- पः शान्ततनयः पक्कांग्ररूपाः, अभिदुता अभिप्रीताः अभी. .

·.८७ ऐतरेयवाह्मणोक्तो राजाभिषेक। पृहोमन प्रीताः पुरोहितादिदानेन त एव प्रीताः, क्षत्रं शौर्य, बलं' शारीरं, राष्ट्र देशं, विशं, मजाम् अभिवहन्ति प्रापयन्ति। विपक्षे पाधकमाह-त एवेति विशश्चेत्यन्तेन । ते पुरोहितादयोऽनयोऽभी- टहोमाभावेनोग्ररूपाः स्वर्गादेर्नुदन्ते अपनुदन्ते। पुनरपि पुरोहि- तं प्रकारान्तरेण स्तौति-अग्निरिति भवत्यन्तेन । वैश्वानरः ए. तन्नामाग्निवत् । मेनिः परोपद्रवकारिणी क्रोधरूपोग्रशक्तिः ज्वा. लावत् । ज्वलन्तीभिः प्रज्वलिताभिः, दीप्यमानाभिः पर- स्परसन्तापं कुर्वतीभिः सहितो राजानमुपोदेति राजसमीपे माप्तो भवति । तदा स राजा यदाह है भगवो भगवन् फै- तावन्तं कालमवात्सीः, भो परिचारका अस्मै पुरोहितायोपवे- शनार्थ तृणानि तृणनिमितान्यासनान्याहरतेतिमियोक्त्या याचिका मेनि शमयति । पाद्यं पादप्रक्षालनाईम् । अलङ्कुर्वन्ति वस्त्र- माल्यालङ्कारादिना । तर्पयन्ति धनादिदानेन । अनारुदो- अवरोधरहितः । वसति विश्रम्भेण शयनादि करोति । एतेन गृहे समागतस्य पुरोहितस्यैते पञ्चोपचाराः कर्ज व्या इति सूचितम् । उपचारं स्तौति-स एनमिति विशश्चेत्य- न्तेन । व्याख्या पूर्ववत् । एकखण्डः । निर्वा एप वैश्वानरः पश्चमेनियत्पुरोहितस्ताभी राजानं परिगृह्य तिष्ठति समुद्र इच भूमिमयुवमार्यस्य राष्ट्रं भव- ति नैनं पुरायुपः प्राणो जहात्याजरसं जीवति सर्वमायुरेति न पुनर्भियते यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः क्षत्रे- ण क्षत्रं जयति बलेन बलमश्नुते यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगो- पः पुरोहितस्तस्मै विशः सञ्जानते सम्मुखा एकमनसो यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः । (पं. ८ अ. ५ खं. २५) पञ्चोपचारमीतं पुरोहितं स्तौति-अग्निरिति भूमिमित्यन्तेन ।

·८८ ( युवम् अमिश्रित . वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ताभिः पञ्चविधोनशक्तिभिः परिगृह्य परितः स्वीकृत्य । पुरो- हितादनिष्टपरिहीरं दर्शयति-अयुवमेति पुरोहित इत्यन्तेन । यस्य राज्ञो विद्वान् वेदशास्त्रोक्तमकारेण धर्माधर्मों बोधयितुमभिज्ञो राष्ट्रगोपो राष्ट्रपरिपालनक्षमः पुरोहितः तस्यास्य राष्ट्रमयुव:- मारि युवमरणरहितं भवति । यद्वा तस्याऽऽर्यस्य अयुवममिश्रितं न भवति । यौतिरमिश्रणेऽपि वर्तते । पौतीति परस्परविरुद्धमनस्कं तथा न भवति। एनं राजानं न जहाति त्यजति राज्ञोऽपमृत्युर्न भवतीत्यर्थः । आजरसं जरापर्यन्तम् जरा मा- प्य, सर्व पूर्णमायुरेति मानोति । राजा पुरुषायुपजीवी भवती त्यर्थः। न पुनर्पियते इह जन्मनि मृत्वा पुरोहितमुखेन तत्त्वज्ञान माप्य मुच्यते । अत एव पुनर्जन्माभावादेव न पुनम्रियते । अनि एपरिहारं दर्शयति-क्षणेति पुरोहित इत्यन्तेन । यस्यैवंपुरोहि- सः स स्वकीयेन क्षत्रेण कुमारादिना, परकीयं क्षत्रम् कुमारादि, घलेन सैन्पेन अश्नुते आभिभवति । इदानी प्रजानुरागं दर्शयति- तस्मै इत्यादिना । तस्मै तस्य विशः प्रजा एकमनसः परस्परमे- फगनस्काः सम्मुखा राजकार्ये उद्युक्ताः सञ्जानते राज्ञा सहैकम. स्पं प्राप्नुवन्ति । कस्मिन्नपि कार्ये विमुखा न भवन्तीत्यर्थः । द्वितीयः खण्डः । तदप्येतपिणोक्तं स इद्राजा प्रतिजन्यानि विश्वा शुष्मेण तस्यावमिवीर्येणेति सपना वै द्विपन्तो भ्रातृव्या जन्यानि तानेव तच्छुप्मेण वीर्येणाभितिष्ठति वृहस्पति यः सुभृतं विभीति वृ. हस्पतिद व देवानां पुरोहितस्तमन्वन्ये मनुष्यराशा पुरोहिता पृटस्पतिं यः सुमृतं बिभर्तीति यदा पुगहितं यः मुमृतं विम- तीत्येव तदार वल्गूयति चन्दते पूर्वभाजमित्यपचितिमेयास्मा एतदाह, स इत्सति मुषित ओकसि स्व इति गृहा वा ओफः ·- ऐतरेयब्रह्मणोक्तो राजाभिषेकः । स्वेष्वेव तद्गृहेषु मुहितो वसति तस्मा इळा पिन्वते विपदानी.' मित्यन्नं वा इळानमेवास्मा एत ऊर्जस्वच्छश्वद्भवति तस्मै विशः स्वयमेवानमन्त इति राष्ट्राणि वै विशो राष्ट्राप्येवैतत्स्वयमुपनम- न्ति यस्मिन् ब्रह्मा राजनि पूर्व एतीति पुरोहितमेवैतदाहाम- तीतो जपति सन्धनानीति राष्ट्राणि वै धनानि तान्यमतीतो जयति प्रतिजन्यान्युत या सजन्येति सपना वै द्विपन्तो भ्रातृ- व्या जन्यानि तानमतीतो जयत्यवस्यवे यो वरिवः कृणोतीति यदाहावसीयसे यो वसीयः करोत्येव तदाह ब्रह्मणे राजा तमवन्ति देवा इति पुरोहितमेतदभिग्दति । (पं०.८ अ०५ सं०२६.) द्रढयति-तदप्येतदृपिणोक्तमित्यादिना । तदस्य माहात्म्य- मृपिणा मन्त्रदर्शिनोक्तं तिसृभिर्ऋग्भिः । तमायामृचमुदाहरति. स इदिति । स इत, स एव पुरोहितयुक्तो राजा । प्रतिजन्यानि प्रतिपक्षवलानि । विश्वा, सर्वाणि । शुप्मेण, वीर्येण स्त्री- येन । अभितस्थी, अभिभवति । "छन्दसि परेऽपि" इत्यः परमयोगः । अमुमेवार्थ सपनेत्यादिना वक्ति । सपना, अस्यैव व्याख्या द्विपन्तो भ्रातृव्या इति । तान् सपनान, जन्यानि बलानि च । बृहस्पति वृहस्पतिसमम् । मुष्ठु हितोपदेशादिना राजानं विभर्ति स सुभृत् तं पुरोहितं यो राजा विभर्ति पो- पयति । अस्यार्थवादो बृहस्पतिरित्यादिना । तं बृहस्पतिम् । अनु पश्चात् । पुरोहितं य इति पठितव्ये बृहस्पतिमिति प- ठितम् । पूर्वभाजम् , हितविचारेण पूर्वभजनयुक्त पुरोहितम् । य- ल्यूयति, अर्चयति । वन्दते, नमस्करोति । अनेनास्मा अस्मिन्ने. वापचितिं पूजामाह । द्वितीयामृचमुदाहरति-स इदति । स इत्, सपुरोहितो राजा । स्वे, स्वकीये । ओकसि, गृहे । सुधितः सुमीतः क्षेति,यसति । तस्मै,पुरोहितसाहिताय राज्ञे ।इला, अन्नम् । १२ ·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विश्वदानीं शश्वत् सर्वदा।। पिन्वते, ऊर्जस्व वर्धते । रसयु- कानसमृद्धिर्भवतीत्यर्थः । विशः, राष्ट्राणि प्रजोपेता देशाः। स्वयमेव, प्रयवनिरपेक्षा एव । आनमन्ते, नम्राभवन्ति । ब्रह्मा, ब्राह्मणः । पूर्व एति, प्रथमतो गच्छति । तृतीयामृचमुदाहरति- अमतीत इति । प्रतिकूलैः शत्रुभिरितः प्राप्त प्रतीतः तद्विपरीतो. ऽभतीतः । शत्रुमाप्तिरहितो राजा सपुरोहितो धनानि धनोप- तानि राष्ट्राणि । सञ्जयति, प्रतिजन्यानि शत्रून् सजन्या सेना तांश्च जयति । अवस्यवे, वसुरहिताय । ब्रह्मणे, पुरोहिताय । यो सजा घसीयः, पूजां धनवन्तं वा कृणोति, करोति। तं पुरोहित- पूजकं राजानं देवा अवन्ति पालयन्ति । एतद्, ब्रह्मणे इतिपदं पुरोहितमेव वदति । तृतीयः खण्डः । यो ह वै त्रीन् पुरोहितांस्त्रीन् पुरोधातॄन् वेद स ब्राह्मणः पुरोहितः स वदेत पुरोधाया अग्निर्गव पुरोहितः पृथिवी पुरोधा- मा वायुवि पुरोहितोऽन्तरिक्षं पुरोधाताऽऽदित्यो वाय पुरोहितो धौः पुरोधातैप ह वै पुरोहितो य एवं वेदाय स तिरोहितो य एवं न वेद, तस्य राजा मित्रं भवति विपन्तमपयाधते यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः क्षत्रेण क्ष जयति वलेन बलमश्नुते यस्यैवंविद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितस्तस्मै विशः सानते सम्मुखा एकमनसो यस्यैवविद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितो भूर्भुवः स्वरोममोऽहमस्मि स त्वं स त्वमस्यमोऽहं धौ- रहं पृथिवी त्वं सामाहमुक्त्वं तावेह संवहावहै। पुराण्यस्मान्महा- भयात् । तनूरसि तन्वं मे पाहि । या ओपधीः सोमराज्ञीही: शतविचक्षणाः । ता मह्यमस्मिन्नासने ऽच्छिद्रं शर्म यन्त ! या भोपधीः सोमरानीविष्ठिताः पृथिवीमनु | ता मद्यमस्मिन्नासने. ऽरिछदं शर्म पाउत । अस्मिन् राष्ट्र श्रियमावेशयाम्यतो देवी:

·ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । प्रतिपश्याम्यापः । दक्षिणं पादमवनेनिजेऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं दधामि । सव्यं पादमवनेनिजेऽस्मिन्त्राष्ट्र इन्द्रियं वर्द्धयामि । पूर्वमन्यमपरमन्यं पादाववनेनिजे । देवा राष्ट्रस्य गुप्त्या अभ- यस्यावरुद्ध्यै । आपः पादावनेजनीपिन्तं निर्दहन्तु मे । (पं० ८ अ०५ खं०२७) पौरोहित्ये योग्यौ विविच्यते-यो हवा इति । त्रीन् देवान् वक्ष्यमाणानन्यादीन् पृथिव्यादींश्च पुरोधातॄन् पुरोहितकर्तृन् वेद, वक्ष्यमाणमन्त्रार्थेनेतिशेषः । स च पुरोधायै पौरोहित्याय अग्निर्वावेति मन्त्रं वदेत जपेत् । एतन्मन्वार्थज्ञो योग्यः । य एतन्मन्त्रार्थ न वेद स तिरोहितः अयोग्यः । योग्यं स्तौति । तस्य देशान्तरवर्ती राजा मित्र तथा द्विपतमन्यं राजानं बाधते ना. शयति। पुरोहितवरणमन्त्र:-भूरिति पाहीत्यन्तः । भूरादयो लो- कत्रयदेवताः, ओमिति परमात्मा एतेऽनुगृह्णन्तु । अमो द्युलोकः। स भूर्लोकः।दायार्थ पुनरुक्तिः । अस्य व्याख्या पा-धौरिति । तो. आवाम् इह राष्ट्रे आ समन्तात् पुराणि ग्रामांश्च संवहावहै पुरा- दिकरनिर्वाह करवावहै । त्वं मम तनूः शरीरमसि, अतो से तन्वं शरीरं महाभयात् अस्मादहिकादामुष्मिकाच पाहि. रा. जदत्तविष्टराभिमन्त्रणम्-या ओपधीरिति । ओपधीरोपध्यः, बहीर्वहयो बहुजातीयाः, सोमो राजा यासां ताः सोमराजी:, शतविचक्षणाः शतशाखाभिन्नाः, ता यूयम् अस्मिन् राजदत्ता. सने, अच्छिद्रं छिद्ररहितं, शर्म मुखं, यच्छत प्रयच्छत । उपवेश- नमन्त्र:-या ओपधीरिति । पृथिवीमनुविष्ठिताः पृथिव्यां स्था- पिताः । शेपं प्राग्वत् । पायानामपामभिमन्त्रणम्-अस्मिन्निति । है आप युष्मान देवीः द्योतनात्मिकाः पश्यामि । यतोऽहं पुरो. हितोऽस्मिन् राष्ट्रे श्रियं धनम् आवेशयामि सम्पादयामि ।पा- ।

·९२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दप्रक्षालनमन्त्रः-दक्षिणमिति । अवनेनिने प्रक्षालयामि । तेने न्द्रियं धनम् । अन्यं दक्षिणम्, अन्यं वामम् । भो देवाः गुप्त्यै रक्षायै, अवरुद्ध्यै सम्पादनाय ।प्रक्षालनावशिष्टानामपां मन्त्रणम्- आप इति । पादावनेजनीः पादशुद्धिकारिण्यः । तधा, स य इच्छेदेवंचित् क्षत्रियमयं सर्वा जितीर्जयेताय सर्वां- लोकान्विन्देताय सर्वेपां राज्ञां श्रेष्ठ्यमतिष्ठां परमतां ग- च्छेत साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ट्यं राज्यं मा. झराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात्सार्वभौमः सार्चायुप आन्तादापरार्द्धात्पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति तमेतेनै- न्द्रेण महाभिपेकेण क्षत्रियं शापयित्वाभिपिश्चेद्यां च रात्रीम. जायेयां यांच मेतासि तदुभयमन्तरेणेष्टापूर्त ते लोकं मुकृत- मायुः प्रजां दृञ्जीयां यदि मे दुवेरिति स य इच्छेदेवंवि. न क्षत्रियोऽहं सर्वा जितीजेयेयमई सर्वाल्लोकान्विन्देयमहं स. पां राज्ञां श्रेष्ठ्यमतिष्ठां परमतां गच्छेयं साम्राज्यं भौ- ज्यं स्वाराज्यं राज्यं पारमेष्ठयं राज्यं माहाराज्यमाधिप- त्यमई समन्तपर्यायी स्यां सार्वायुप आन्तादापरा पृथिव्यै स- मुद्रपर्यन्ताया एकराडिति स न विचिकित्सेत्स चूयात्मह श्रद्धया यां च रात्रीमजायेऽहं यां च मेतास्मि तदुभयमन्तरेणे- यापूर्त मे लोकं सुकृतमायुः मजां जीया यदि ते होयामिति । (पं०८ अ०४ सं०१५) यः पुरोहितः एवंवित ऐन्द्रमहाभिपेकवित्, अयं क्षत्रियः मर्ग नितीर्युदभूमीयतेत्यादिफलभानं यं क्षत्रियमिच्छेन्, तं गापयित्वा शपथं कारयित्वा एतेन वक्ष्यमाणेनाभिषे. फेणाभिपिश्चन् । फलेच्छां दर्शयति-लोकान् देशान् वि.

·. -1 ऐतरेयब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । देत लभेत, अंप्ठ्यायाधिपत्यान्तान् गुणान् माप्नुयात् । श्रेष्ठ जातिश्रेष्ठताम्, अतिष्ठां चिरफालवासित्वम्, परमता गु- रुत्कृष्टताम्, साम्राज्यं धर्मेण परिपालनम्, भोज्यं भोग- समृद्धिम्, स्वाराज्यम् अपराधीनताम्, वैराज्यम् अन्येभ्यो भूपतिभ्यो वैशिष्टयम्, एतदोहकम् । अथामुमिकम्-पार- मेप्ठ्यं प्रजापतिलोकमाप्तिः, राज्यम् ऐश्वर्यम्, माहाराज्यं तत्र ज्ये- छाधिक्यम्, आधिपत्यं स्वामित्वम्, समन्तपर्यायी कालतो देशतः सर्वव्यापी । आन्तात्समुद्रर्यन्तं देशमातिः सार्वभौ- 'मत्वम् ।। आपराात्परा भिधेयकालर्यन्तं सार्वायुपत्न फालव्याप्तिः । पृथिव्यै पृथिव्याः, एकरान एक एव गजास्तु । पुरोहितवचनेन शपथं दर्शयति-यां चेति । यस्यां रात्रौ समये उत्पन्नोऽसि मेतासि मरिष्यसि तदुभयमन्तरेण उत्पत्तिमरण. मध्ये ते तव इष्टापूत्तै श्रौतस्माकर्मणी लोकं पुण्यलोकं मुक- तादि च नीयां नाशयेयम् । यदि मे द्रुह्येः, मम द्रोहं कुर्याः । अथ क्षत्रियवाक्यम्-स य इच्छेदिति । य एवंवित् महाभिपे- कफलाभिज्ञः क्षत्रियोऽहं सर्वा जितीजेयेयमित्यादि फलजात- पिच्छेत्स पुरोहितोक्तेऽर्थे न विचिकित्सेत् न संशयीत | Z. जीथा विनाशय । ते तव । द्रुह्येयं द्रोहं कुर्याम् ।, अथ ततो याचतुष्टयानि वानस्पत्यानि सम्भरत नैयग्रो- धान्यौदुम्यराण्याश्वत्थानि प्लाक्षाणीति क्षत्रं वा एतद्वनस्पतीनां यन्यग्रोधो यन्नयग्रोधानि सम्भरन्ति क्षत्रमेवास्मिंस्तदधाति 'भौज्यं वा एतद्वनस्पतीनां यदुदुम्बरो यदौदुम्बराणि सम्भरन्ति भौज्यमेवास्मिस्तद्दधाति साम्राज्यं वा एतद्वनस्पतीनां यदश्व. स्थो यदाश्वत्थानि सम्भरन्ति साम्राज्यमेवास्मिस्तद्दधाति स्वाराज्यं च ह वा एतद्वैराज्यं च वनस्पतीनां यत्प्ठयो य- ·९४६ धीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे - 'लाक्षाणि सम्भरन्ति स्वाराज्यवैराज्ये एवास्मिंस्तदधात्यय ततो व्याच्चतुष्टयान्यौपधानि सम्भरत तोक्मकृतानि प्रीहीणां महाग्रीहीणां प्रियङ्गुणां यवानामिति क्षत्रं वा एतदोपधीनां यद्वीहयो यद्वीहीणां तोक्म सम्भरन्ति क्षत्रमेवास्मिंस्तदधाति साम्राज्यं वा एतदोपधीनां यन्महावीहयो यन्महावीहीणां तोक्म सम्भरन्ति साम्राज्यमेवास्मिंस्तदधाति भौज्यं वा एतदौ. पधीनां यस्त्रियङ्गवो यत्मियगुणां तोक्म सम्भरन्ति भौज्यमे- वास्मिस्तद्दधाति सैनान्यं वा एतदोपधीनां यधवा यग्रवानां तोक्म सम्भरन्ति सैरान्यमेवास्मिंस्तदधाति । (पं०८०४ख०१६) सम्भारान् विधत्ते-अथेति । अथ क्षत्रियशपथानन्तरं पुरो. हितः परिचारकानाह । चतुष्टयानि चतुरवयवानि, वानस्पत्यानि पुष्परहितफलवक्षसम्बन्धीनि, सम्भरत सम्पादयत । नैयग्रो- धानि फलानि । न्यग्रोधो वटः । एवमौदुम्बरादीनि फलानि । वृक्षास्तौति-क्षत्रमिति । क्षत्रं राजवत् । भौज्यं भोज्यादिसा- धनम् । अस्मिन् राशि, दधाति सम्पादयति । चतुष्टयफलसम्पा. दनेन क्षात्रभौज्यादिलाभः । सम्भारान्तरमाह-अयेति । अथ सम्पादनानन्तरम्, औपघानि ओपधिसम्बन्धीनि, तोक्मकृतानि अङ्कुरोत्पत्तिनिमित्तानि, वीइयः सूक्ष्मवीजरूपाः, महावीहयः पौडवीजरूपाः । ओपस्तौति-शत्रमिति । घीहीणां वलहेतु- त्वासनत्वम् । महानीयादीनामपि साम्राज्यहेतुत्वात्ताप्यम् । अथास्मा औदुम्बरीमासन्दी सम्मरन्ति तस्या उक्तं ब्राम णमौदुम्बरथमसो वा पात्री योदुम्मरशाखा तानेतान् सम्भारान् सम्मृत्योदुम्वर्या पायां वा चमसे वा समावपेयुस्तेषु समोप्तेषु दधिमथुसपिरातपया आपोऽभ्यानीय प्रतिष्ठाप्यनामासन्दी. मभिमन्ययेत वृहश ते रथन्तरं च पूर्वी पादी भवतां वैरूपं च ·ऐतरेयवाह्मणोक्तो राजाभिषेकः। वैराज्यं चापरी शाकररैवते शीर्षण्ये नौ सय कालेयं चानच्ये ऋचः प्राचीनातानाः सामानि तिरश्चीनाया 'यजूंष्यतीकाशा यश आस्तरणं श्रीरुपयर्हणे सविता च ते वृहस्पतिय पूर्वी पादौ धारयतां वायुश्च पूपा चापरी मित्रावरुणो शीर्पये अश्विनावनूच्ये इत्ययनमेतामासन्दीमारोहयेद्वसवस्त्वा गापत्रेण छन्दसा त्रिता स्तोमेन रथन्तरेण साम्नाऽऽरोहन्तु तानन्या- रोह साम्राज्याय, रुदास्त्वा त्रैष्टुभेन छन्दसा पञ्चदशेन स्तो- मेन बृहता सान्नाऽऽरोहन्तु तानन्वारोह भौज्यायाऽऽदि- त्यांस्त्वा जागतेन छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वैरूपेण साम्ना. ऽऽरोहन्तु तानन्वारोह स्वाराज्याय, विश्वे स्वा देवा आ- नुष्टुभेन च्छन्दसैकविंशेन स्तोमेन वैराजेन साम्नाऽऽरोहन्तु तानन्वारोह वैराज्याय, मरुतश्च त्वाङ्गिरसश्च देवा अतिच्छन्दसा छन्दसायस्त्रिंशेन स्तोमेन रैवतेन साम्नाऽऽरोहन्तु तानन्वारोह पारमेप्ठ्याय, साध्याश्च त्वाऽऽप्त्याश्च देवाः पातेन च्छन्दसा. त्रिणवेन स्तोमेन शाकरेण साम्नाऽऽरोहन्तु तानन्वारोह राज्या- य महाराज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायातिष्ठायारोहत्येताम्म- सन्दीमारोहयेत्तमेतस्यामासन्धामासीनं राजकारो चूयुर्न वा अनभ्युत्कुष्टः क्षत्रियो वीर्य कर्तुमईत्यभ्येनमुत्क्रोशामेति तथेति तं राज्यकर्त्तारोऽभ्युन्क्रोशन्तीमं जना अभ्युत्क्रोशत सम्राज साम्राज्यं भोजं भोजपितरं स्वराज स्वाराज्यं विराज वैराज्यं परमेष्ठिनं पारमेष्ठ्यं राजानं राजपितरं क्षत्रमजान क्षत्रियोऽजनि विश्वस्य भूतस्याधिपतिरजनि विशामत्ताऽजन्यमित्राणां हन्ता- ऽजनि ब्राह्मणानां गोप्ताऽजनि धर्मस्य गोप्ताऽजनीति तमभ्युत्कु- एमेवंविदभिपेक्ष्यन्नेतयर्चा ऽभिमन्त्रयेत । (पं. ८ अ.४ खं. १७) आसन्धादिसम्भारानाह-अथास्मा इति । वानस्पत्यौप- ·~ - . ९६ वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे घसम्भारानन्तरमस्मै क्षत्रियायोदुम्बरकाष्ठसम्बन्धिनीमासन्दी- मासनं सम्पादयेयुः । चतुष्कोणो दण्डयुक्तो मध्ये निम्नः पात्र विशेषश्चमसः, आकाररहिता पात्री, तयोरन्यतरत्सम्पाद- येत् । यद्वा पात्री मृन्मपी उदुम्बरशाखा च । ततः पात्रीच मसयोरेकस्मिन् वानस्पत्यौपधसम्भारान् समावपेयुः । ततो. दध्यादिभिः संसिच्य चमसं भूमौ संस्थाप्य बृदि विमन्त्रण आसन्दीमभिमन्वयेत् । तस्या आसन्या उक्तं ब्राह्मणमित्युक्त- म् । तदाह प्रदेशान्तरे- • औदुम्बर्यासन्दी तस्यै पादेशमात्राः पादाः स्युररनिमात्रा- णि शीर्पण्याऽनूच्यानि मौझं विवयनं व्याघ्रचर्मास्तरणम् । (पं०८ अ०२ खं०५) अस्यार्थः। तस्यै तस्याः वितते अङ्गुष्टतर्जन्यौपादेशः। पार दापत्वारः । मादेशद्वयमरनिः । उपरिभागेऽवस्थितानि यानि शीर्पण्यानि, तिर्यगवस्थितान्यनूच्यानि । मौनं मु- तृणरज्जूनिर्मितम् । विवयनम् रज्जूनामोतमोतरूपेण संयोज नम् । तदुपरि व्याघ्रचर्म निदध्यात् । उदुम्बरच्याघ्रचर्मणी द ध्यादि च स्तौति- अथ यदादुम्बर्यासन्दी भवत्यौदुम्बरथमस उदुम्बरशाखो- र्या अन्नाद्यमुदुम्बर ऊर्जमेवास्मिंस्तदन्नायं दधाति । (पं०८ अ० २ सं०८) ऊ अन्नम्, अन्नायं रसः । व्याघ्रचर्मणा स्तृणात्युत्तरलोम्ना माचीनग्रीवेण क्षत्रं वा एतदारण्यानां पशूनां यद्याघ्रः क्षत्रं राजन्यः क्षत्रेणैव तत् क्षत्रं समर्द्धयति । (पं० ८ अ० २ सं० ६.) उत्तरलोना परिभागस्थितलोना । प्राचीनग्रीवेण प्राग- . .

·ऐतरेयन्त्रमणोक्तो राजाभिषेकः ! वस्थितग्रीवेण । क्षत्रं शूरः । आरण्या हरिणादयः। अथ यद्दधि मधु घृतं भवत्यप य ओपधीनां रसोऽपामेवा- स्मिंस्तदोपधीनां रसं दधात्यय यदातपवा आपो भवन्ति ते. नश्च ह वै ब्रह्मवर्चसं चाऽऽतपवा आपस्तेज एवास्मिस्त ब्रह्म- वर्चसं च दधाति । (पं० ८ अ० २ खं०८) दधिकृतयोः पशुभक्षितणोदकजन्यत्वादोपधिरसत्वम् । मधुनोऽपि मधुफरानीतपुष्परसत्वात् । अपाम् आतपसम्पन्धा- तेजस्त्वम्, फलोत्पादनाद्ब्रह्मवर्चसत्वम् । आतपवाः आत- पयुक्तवर्पाभवा आपः। बृहदिति वक्ष्यमाणमन्त्रेणाभिमन्त्रयेदित्युक्तम् , तस्यार्थः- बृहदादीनि सामानि । प्राचीनातानाः माक्मत्यगायताः । गजास्तन्तवः । तिरश्चीनवायाः तिर्यक्झोतास्तन्तवः । अती- 'शा रज्ज्यन्तरात्तच्छिद्राणि । यशः कीर्तिः । उपवणं शिरस पाधानम् । एनं राजानम् , आरोहयेत् पुरोहितः, वसवस्त्वे- याचारोहान्तन मन्त्रेण । बस्वादयो देवा गायध्यादिभिश्छन्दो- भस्त्रिध्दादिस्तोमै स्थन्तरादिसामभिश्च सह हे आसन्दि स्वां भारोहन्तु । तान् अनु पश्चात् त्वम् आरोह । स्वावश्यं स्वाधी- नत्वम् । राजकर्तारः पितृव्यभ्रात्रादयः, परस्परमिदम- ब्रुवन् । यथा वन्दिनो गुणानुवाटेन कीर्तनम्, एवमत्रापि गु. णकीर्तनमभ्युत्क्रोशनं तेन रहितोऽनभ्युत्कुष्टः । वीर्य परभीति- जनक पराक्रमम्, उफ्रोशाम, कीर्त्या उद्घोपयाम, इति विचार्य, तयेत्यङ्गीकृत्य । अभ्युत्क्रोशनप्रकारः-इममिति । भो जनालोका, इमं क्षत्रियम्, अभ्युफ्रोशत उद्घोपयत । कीदृशम् । सम्राज सम्रादस्वरूपम् , अत एव साम्राज्यं कर्तुमर्हति । एवं स्वराजादि। भोज भोक्तारम् । भोजपितरं भोगपालकम् । क्षत्रं क्षत्रियजा- .

·. . वीरमित्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे तिः । क्षत्रियः पुरुषः । विश्वस्य भूतस्य, सर्वस्य माणिजात- स्य । विशामशा, प्रजानां भोक्ता । अमित्राणां शत्रूणां, गोप्ता रक्षकः । एतया, वक्ष्यमाणया । निपसाद धृतवतो वरुणः पस्त्या३ स्वा ॥ साम्राज्याय भौज्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेप्ठ्याय राज्याय माहा- राज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायातिष्ठाय सुक्रतुरिति तमेतस्यामा- सन्यामासीनमेववित्पुरस्तात्तिष्ठन् प्रत्यङ्मुख औदुम्बर्याऽऽर्द्रया शाखया सपलाशया जातरूपमयेन च पवित्रेणान्तीयाभिपि. वतीमा आपः शिरतमा इन्यतेन तृचेन देवस्य त्वेति च य- जुपा भूर्भुवः स्वरित्येताभिश्च व्याहृतिभिः । (पं०८२०४०१८) धृतवतः स्वीकृतनियमो, वरुणः सर्वारिष्टनिवारयितेन्द्रः, पस्त्यासु गृहेषु,आगत्य,साम्राज्यादिसिद्धये,मुमतुः शोभनसङ्कल्पों भूला, अस्याम् आसन्यां, निपसाद निपण्णवान् । जातरूपं सुवर्णम् , पवित्रं दर्भदलाकारम्, अन्तर्घाय, शाखाया अघः कृत्वा ! इमा आपः शिवतमा इत्यादि सचम् । इमा आपः शिवतमा इमाः सर्वस्य भेपजीः। इमा राष्ट्रस्य वर्द्धनीरिमा राष्ट्रभृतोऽमृताः ॥ याभिरिन्द्रमभ्यपिश्चत्प्रजापतिः सोमं राजानं वरुणं यमं मनुम् । ताभिरद्भिरभिपिश्चामि त्वामहं राज्ञां त्वमधिराजो भवेह ।। महान्तं त्वा महीनां सम्रा चर्पणीनां देवी जनित्यजी. जनद्रा जनित्यजीजनत् ।। (पं० ८ अ० २ खं०७) देवस्य त्वेतियजुः। देवस्य त्वा सपितुः प्रसवेऽश्विनोर्याहुभ्यां पूष्णो हस्ता.. भ्याम् । अनेस्तेन मा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेणाभिषिञ्चामि । पलाय धिये यशसऽनाधाय । (पं० ८ अ० २ ० ७) २ - ·. 1 । ऐतरेपब्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । इमा दध्यादिद्रव्यसहिताः । शिवतमाः शान्ताः । सर्वरोग- स्य अपनीः, औपधरूपाः । वर्द्धनीः वृद्धिहेतवः । राष्ट्रभृतो राष्ट्र- धारिण्यः । अमृताः विनाशरहिताः । याभिः, दध्यादिसहिता- भिरद्भिः । अधिराजोऽधिको राजा । त्वा त्वाम् । महीनां म. हताम् । चर्षणीनां मनुष्याणाम् जनित्री माता । अनजिनत् उ. स्पादितवती । अत एव, जनित्री माता, भद्रा पुण्यरूपा, अजी- जनत् जाता । सवितुः, प्रेरकस्य देवस्य ! प्रसवे, अनुज्ञायां सत्या- म् । त्वामभिपिश्चामि । केन साधनेन । अश्विनोर्बाहुभ्यां, न तु स्वकीयाभ्याम् । मणिवन्धपर्यन्तौ दण्डाकारी वाहू, अङ्गुलि. सहितावग्रभागौ हस्तौ । तेजः शरीरकान्तिः। वर्चः, वाह्याः प्रकाशाः । इन्द्रियेण चक्षुरादिपाटवेन । कस्मै भयोजनायामि- पेकाः ? वलं शारीरं, श्रीः हस्त्यश्वादि । अन्नाचमनसमृद्धिः । भूरिति य इच्छेदिममेव प्रत्यन्नमयादित्यय य इच्छेहिपुरुष भूर्भुवे इत्यय इच्छेत्रिपुरुपं वाऽमतिमं या भूर्भुवः स्वरिति । (पं०८ अ० २ खं०७), य इच्छेदिममेव मति, असावन्नमद्यान्नीरोगो भवेदिवीन्छेत, तं यजुपोऽन्ते भूरिति व्याहृत्याभिषिञ्चेत् । असौ पुत्रश्चेति य इच्छेत्स भूर्भुव इत्येताभ्याम् । असौ पुत्रः पौनश्चेति कामयेत, अथ वा अप्रतिममेतत्तुल्यक्षत्रियान्तरराहितमेनं कुर्यामिति काम- येत पाच्या त्वा दिशि वसवो देवाः पभिश्चैव पञ्चवि- शैरहोभिरभिपिश्चन्त्वेतेन चेनतेन च यजुर्पता- भिव व्याहृतिभिः साम्राज्याय, दक्षिणस्यां वा दिशि रुद्रा देवाः पइभिश्चैव पञ्चविंशैरहोभिराभिषिञ्चन्त्वतेन च तृनैतेन च यजुताभिश्च व्याहृतिभिभौज्याय, मतीच्या वर दिश्यादित्या देवाः पद्भिश्चैव पञ्चविंशैरहोभिरभिपिश्चन्त्वे- तदा भूर्भुवः सरिति ।

·वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ' तेन च चेनतेन च यजुपैताभिश्व व्याहृतिभिः स्वाराज्यायो- दीच्यां त्वादिशि विश्वे देवाः पइभिश्चैव पञ्चविंशरहो- भिरभिपिश्चन्त्वेतेन च तृचेनतेन च यजुपैताभिश्च व्याहृतिभिः बैंराज्यायोर्ध्वायां त्वा दिशि मरुतवागिरसश्च देवाः पद्भिश्चैव पञ्चविंशरहोभिरभिपिश्चन्त्वतेन च तृचेनतेन च यजुपैताभिश्व व्याहृतिभिः पारमेप्ठ्यायास्यां 'त्वा , ध्रुवायां मध्यमायां प्रति- छायां दिशि साध्याचाप्त्याच देवाः . पद्भिश्चैव पञ्चविंशैरहो. भिरभिपिश्चन्त्वेतेन तृचेनतेन च यजुपैताभिश्व व्याहृति भीरा- ज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय स्वावश्यायातिष्ठायेति स परमेष्ठी प्राजापत्यो भवति स एतेनैन्द्रेण महाभिपेकेणाभिपिक्तः क्ष. त्रियः सर्वा जितीर्जयति सर्वांल्लोकान् विन्दति सर्वेपां राज्ञां थै- प्ठ्यमतिष्ठां परमंतां गच्छति साम्राज्यं भोज्यं स्वाराज्यं वैरा- ज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं माहाराज्यमाधिपत्यं जित्वाऽस्मिल्लोके स्त्र- यम्भूः स्वराळमृतोऽमुष्मिन् स्वर्ग लोके सर्वान् कामाना प्त्वाऽमृतः सम्भवति यमेतेनैन्द्रेण महाभिपेकेण क्षत्रियं शाप- यित्वाऽभिषिञ्चति । (पं०८ अ० ४ खं० १९) माच्या दिश्यवस्थिता वसुरूपा राजानो राजपुरोहिता वा पइभिः पञ्चविंशैरेकत्रिंशत्सु दिनेषु अभिपिश्चन्तु । सोऽभिपेफः साम्राज्याय भवति । एवमुत्तरत्र । ऊर्ध्वमध्यम्योः सर्वे । स तमन्त्रेण आभिपिक्तः क्षत्रियः, परमेष्ठिपदयोरयः प्रजापतिस. म्बन्धी भवति । स्वयम्भूः प्रजापतिसदृशः । स्वराद् स्वतन्त्र- राजः । अमृतो मुक्तः । इन्द्रियं वा एतदस्मिलोके यद्दधि यनाऽभिपिञ्चतीन्द्रिय मैवामिस्तपाति रसो या एप औपधिवनस्पतिषु यन्मधु रदिशोरपस्थितास्सर्वे देया इत्यर्थः ।

·ऐतरेयव्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । यन्मध्वाभिपिञ्चति रसमेवास्मिंस्तद्दधाति तेजो वा एतत्पश.. नां यद् घृतं यद् घृतेनाभिपिञ्चति तेज एवास्मिस्तधात्यमृतं. वा एतदस्मिल्लोके यदापो यदद्भिरभिपिश्चत्यमृतत्वमेवास्मि- स्तद्दधाति सोऽभिषिक्तोऽभिपेक्त्रे ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यात्स- हस्रं दद्यात्क्षेत्रं चतुप्पादद्यादथाप्याहुरसयातमेवापरिमितं दद्यादपरिमितो वै क्षत्रियोऽपरिमितस्यावरुझा इत्यथास्मै सुराकंसं हस्त आदधाति स्वादिष्ठयां मदिष्ठया पवस्व सोम धा- .रया ।।इन्द्राय पातवे सुत इति तांपिवेधदन शिष्टं रसिनः सुतस्य यदिन्द्रो अपियच्छचीभिः । इदं तदस्य मनसा शिवेन सोपं राजानमिह भक्षयामि । अभि त्वा पभा सुते सुतं सृजामि पी. तये । तम्प व्यग्नुही मदामिति यो ह याच सोमपीपः सुरायां प्रविष्टः सहवैतेनैन्द्रेण महाभिपेकेणाभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य भ- क्षितो भवति न सुरा तां पीत्वाऽभिमन्वयेताऽपाम सोमं शूनो भयेति तद्यथैवादः प्रियः पुत्रः पितरं प्रिया वा जाया पति मुखं शिवमुपस्पृशत्याविखस एवं हैवैतेन्द्रेण मदांभिषणाभिषिक्त- स्य क्षत्रियस्य मुरा चा सोमो वाऽन्यद्वाऽन्नाचं सुखं शिव- मुपस्पृशत्याविनसः । (पं० ८ अ० ४ खं० २०) इन्द्रियमिति । इन्द्रियपाटवडेतत्वाध्न इन्द्रियत्वम् । मधुनः पुष्पजन्यत्वेनौषधिजन्यत्यम् । घृतस्य सुलभास्वरत्वेन प. शुतेजस्त्वम् । अपाम् आप्पायनहेतुत्वादमृतत्वम् । हिरण्यस्यव सहसं विशेषणम् । सहस्रानिफमितं हिरण्यं दद्यात् । चतुष्पाद गवादि । असयातमपरिमितं सहयारहितं, शत्यनुसारेणे- त्यर्थः। अपरमितो बहुधनः । अवरुद्धौ प्राप्त्यै । दक्षिणादानो. तरं पुरोहितकर्तव्यम्-अयेति । मुरा आदम्परपात्रस्थाना- राणामभिपुनो रसः, तत्पूर्ण कसं, कांस्यपात्र उपकरूपम् ।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे 'स्वादिष्ठयेति । हे सोम सुराद्रव्य,स्वादिष्टया स्वादुभूतया, मदि. यामदहेतुभूतया, धारया यजमान पवस्व शोधय । यतः, इन्द्राय पातचे सुतः, इन्द्रस्य पानार्थमभिपुतः। यदिति । अत्र,कांस्यपात्रेषु, सुतस्याभिपुतस्य, रसिनो रसयुक्तस्य, यच्छिष्टं यः स्वल्पभागः, यच द्रव्य, शचीभिः कर्मविशेपैः, संस्कृतम्, इन्द्रोऽपियत् । तत्। अस्य द्रव्यस्य, इदं स्वरूपं, सोमं राजानं सोमसदृशं,शिवेन शा- न्तियुक्तेन, मनसा भक्षयामि । अभीति । हे कृपभश्रेष्ट इन्द्र, त्वा त्यामभिलक्ष्य, सुतऽस्मिन् द्रव्ये सति, पीतये पानार्थ, तत् द्रव्यं, सृजामि त्वद्धस्ते ददामि, तेन पीतेन त्वं तृम्प तृमो भव, मर्द व्यवनुदि, हर्प माप्नुहि । पानं प्रशंसति-यो हेति । यो ह वाव, यः खलु, सोमपीथः, सोमस्य पानविशेपः, मुरायामस्मिन् द्रव्ये, भविष्टोऽस्ति तत्सदृशोऽस्ति, स क्षत्रियस्य भक्षिती भवति । यथैव पुत्रः पितरं शिवं सुखं यया भवति तथा स्पृशति, आविस्रसः देहपातपर्यन्तम्, एवं क्षत्रियस्य सुरादीनि सुखपदानि । एतेनं ह वा ऐन्द्रेण महाभिपेकेण तुरः कावपेपो जनमेजयं पारिक्षितपमिपिपेच तस्मादु जनमेजयः पारिक्षितः समन्तं स- तः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे तदेपाभियङ्ग- गाया गीयते-- आसन्दीवति धान्यादं रुक्मिणं हरितः सनम् । अश्वं बन्धसार देवेभ्यो जनमेजय इत्येतेन ह पा ऐन्द्रेण महाभिपण च्यवनो भार्गवः शार्यात मानवमभिपिपेच त. स्मादु शार्यातो मानवः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाया- वेन च मेध्येनजे देवानां हापि सप्रे गृहपतिरासतेन ह वा ऐ- न्द्रेण महाभिपेकेण सोमशुप्मा वाजरत्नायनः शतानीकं सात्रा जिनमभिपिपेच तस्माद् शतानीकः सात्राजितः समन्तं सर्वतः ·ऐतरेयत्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः। पृथिवी जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एतेन 'ह पा ऐन्द्रेणं महाभिपेकेण पर्वतनारदावाम्बाष्ठ्यमभिपिपेचतुस्त- स्माद्वाम्बाप्ठयः समन्तं 'सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वे- न च मेध्येनेज एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिपकेण पर्वतनारदौ युधांश्रौष्टिमाग्रसैन्यमाभषिपेचतुस्तस्मादु युधांश्रौष्टिरीप्रसैन्य समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज एते- न ह वा ऐन्द्रेण महाभिपेकेण कश्यपो विश्वकर्माणं भौवनम. भिपिपेच तस्मादु विश्वकर्मा भौवनः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेने भूमिह · जगावित्युदाहरन्वि न मा मर्त्यः कश्चन दातुमर्हति विश्वकर्मन् भौवन मां दिदा- सिथ ॥ निमसयेऽहं सलिलस्य मध्ये मोघस्त एप कश्यपाया- ससगर इत्येतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण वसिष्ठः गुदासं पैजवनमभिषिपेच तस्मादु सुदासः पैजवनः स- मन्तं 'सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेज, एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिपेकेण संवर्त आगिरसो मरुत्त- माविक्षितमभिपिपेच तस्मादु मत्त आविक्षितः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन परीयायाश्वेन च मेध्येनेने तदप्येष श्लोको- ऽभिगीतो- मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे । भाषिक्षितस्य कामविश्वे देवाः सभासद इति ॥ (पं० ८ अ०४ खं० २७) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिपेकेणोदमय आयोऽङ्गमभि- पिपेच तस्माद्वगः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मध्येनेजे सहावाचालोपाङ्गो दशनागसहस्राणि दशदाप्ती. सहस्राणि ददामि ते ब्राह्मणोपमास्मिन यज्ञे हयस्वेति तदप्पेते -

·चीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे
'श्लोका अभिगीता:--
याभिर्गोभिरुदमयं प्रैयमेधा अयाजयन् ।
द्वे द्वे सहस्र बद्वानामात्रेयो मध्यतोऽददात् ॥
अष्टाशीतिः सहस्राणि खेतान् वैरोचनो हयान् ।
मष्टीनिश्चत्य मायच्छद् यजमाने पुरोहिते ।।
देशाद्देशात्समोळ्हानां सर्वासामान्यदुहितृणाम् ।
दशाददात्महस्त्राण्यायो निष्ककण्ठ्यः ॥
दशनागसहस्राणि दत्त्वाऽऽत्रेयो वचनुके ।
: श्रान्तः पारिकुगन् प्रैप्सदानेनागस्य ब्राह्मणः ।।
शतं तुभ्यं शतं तुभ्यमिति स्मैव प्रताम्यति ।
सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा प्राणान् स्म प्रतिपद्यते इति ॥ (पं०
८ अ०४ ख. २२)
एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिपेफेण दीर्घतमा मामतयो भरतं
होप्पन्तिमभिपिपेच तस्मादु भरतो दोप्पन्तिः समन्तं सर्वतः
पृथिवी जयन् परीयायावरु च मेध्यराजे तदप्येते श्लोका
अभिगीता:-
हिरण्येन परीटतान् कृष्णाञ्छुह दतो मृगान् ।
मणारे भरतोऽददारछतं वदानि सप्त च ॥
भरतस्य॑प दोप्पन्तरग्निः माचीगुणे चितः ।
यस्मिन् सहयं ब्राह्मणा रदशी गा रिभेजिरे ॥
अष्टासप्ततिं भरतो दोप्पन्तिर्यमुनामनु ।
गदायां योऽमनात्पञ्चपञ्चाशतं इयान ।
प्रयस्त्रिंशन्छतं राजाऽश्वान् यदाय मध्यान् ।
दापन्तिरत्यगादाशो माया माययारः ।।
महाकर्म भरतस्प न पूर्व नापरे जनाः ।
C

·, पाञ्चालाय स- ऐतरेयन्त्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । दिवं मर्त्य इव हस्ताभ्यां नोदापुः पञ्च मानवाः ॥ इत्येतं ह वा ऐन्द्र महाऽभिपेकं पृहंदुक्य• ऋपिर्दुर्मुखाय मोवाच तस्मादु दुर्मुखः पाञ्चालो राजा सन् विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् .परीयायैतं वा ऐन्द्रं महाभिषेकं वासिष्ठः सात्यहव्योऽत्यरातये जान- न्तपये प्रोवाच तस्मादत्यराति नन्तपीराजा सन् विद्यया मन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाय स होवाच वासिष्ठः सात्यह- व्योऽजैपी समन्तं सर्वतः पृथिवीं महन्मा गमयेति स होवाचा- त्यराति नन्तपिर्यदा ब्राह्मणोत्तरकुरूञ्जयेयमथ त्वमुहैव पूधि- व्य राजा स्याः सेनापतिरेव स्यामिति स होवाच वासिष्ठः सात्यहन्यो देवक्षेत्रं चैतन्न वै तन्मयो जेतुमर्हत्यदक्षो वै म आ त इदं दद इति ततो हान्यराति जानन्तपिमाचत्रीय निःशुक्र. मामित्रतपनः शुष्मिणः शैब्यो राजा जघान तस्मादेवंविदुपे ब्राह्मणायैवं चकुपे न क्षत्रियो द्रुह्येन्द्राष्ट्रादवपद्येयन्नेद्वा मा माणों जहदिति जहादिति । (पं०८ अ०४ खं० २३) उक्तं महाभिपेकं पुरा शिष्टाचारोदाहरणेन पशंसति-एते. नेति । तुरो महर्षिः। सर्वतः,सामु दिक्षु। समन्तं समुद्रपर्यन्तम् , जयन् । अस्य वृत्तान्तस्य वैदिकैर्यज्ञगाथा गीयते-आसन्दीति । भासन्दीवति देशविशेपे । देवेभ्यो देवतार्थम् । धान्यादं, धान्य- मत्ति तम् । रुक्मिणं ललाटगश्वेतलाञ्छनयन्तम् । हरितस्रज हरितवर्णदेहम् । सारं कर्मसु श्रेष्ठं यागं गच्छतीति सारङ्गः । अन- याऽभिषेकमाहात्म्यमुक्तम् । न मेति ।मा माम् । मर्यों मनुष्यः । दिदासिध दातुमिच्छसि। निमश्चे, मज्जनं करिष्ये । मोघो व्यर्थः । आस बभूव । सगरः प्रतिग्रहः । एतेन अभिपेफमहिम्ना । मरुत इति । मरुतो देवाः । परिवेष्टारः,परिवेपणकारो भूत्वा अवसन् । . .

·धीरमित्रोद्यस्य राजनीतिप्रकाशे फामान् पाणाति पूरयति तस्य फामः, मरुत्तविशेषणम् । विश्वे- देवाः सभासदः सभायामुपविष्टाः, सेवन्त इति शेपः । सहेति । स अङ्गः, अलोपाङ्गः, सम्पूर्णावयवाङ्गः । स्वतो यागं कुर्वाणम्, उदमयमुवाच । हे ब्राह्मण मां यज्ञे उपद्वय । अहं ते तुभ्यं द. क्षिणापूर्तये दशनागसहस्राणि ददामि दास्यामि । दानस्या र्थवादः-पाभिरिति । प्रियमेधस्य पुत्राः प्रयमेधा ऋपयः । याभिर्गोभिर्दक्षिणारूपाभिः । यद्वानां शतकोटिसङ्ख्याकानाम् । तासां गवां मध्ये द्वे वे सहस्रे प्रतिदिनमात्रेय उदमयोऽदात् । अष्टाशीतिरिति । वैरोचनोऽङ्गः। प्रष्टीन् प्रेष्ठवाहनयोग्यान्। नि- श्वृत्य निष्कास्य। यजमाने,जाते सति । समोव्हानाम् आनीताना- म् । आख्यानां धनिनाम् । ताश्च दुहितरो निष्ककण्ठ्यः । दशे- ति । अङ्गस्य ब्राह्मण उदमयः । अवचत्नुके देशविशेपे । पारिकु. टान् परिचारकान् । प्रैप्सत् मेपितवान् । स्वयं दानेन श्रान्तः परिचारफान् दानाय पुरश्चकारेत्यर्थः । वाग्व्यापारश्रमं दर्श- यति-शतमिति । शतं तुभ्यं दापितं गृहाणेत्याचप्युक्त्वा, प्रता म्यति, म्लानि प्राप्तवान् । ततः सहस्रमित्युक्त्वा, प्राणान् प्रति- पद्यते स्म, दीर्घ निश्वसितवान् । पुरोहितस्यैतदभिपेकप्रसादल- ब्धं सामर्थ्यम् । हिरण्येनेति । मृगान् गजान् । मष्णारे देशविशेपे । शतं सोति । मताधिकशतसङ्खयानि । भरतस्येति । भ. रतेन साचीगुणे देशे एपोऽमिश्चितः । चयनं कृतमित्यर्थः । य स्मिन् चयने । गाः, लब्धा इति शेपः । अश्वरांजे इत्युक्तं तत्त. यामाह-अष्टेति । यमुनामनु यमुनातीर । प्रप इति यात्रं. शच्छतमितिपूर्वोक्तसद्दयानिगमनम् । पद्वाय पध्वा । मायवत्तरः, मायाची मन् । राशः शत्रो, मायापत्यगात् , अतिक्रान्तवान् । - .

·०७
ऐतरेयत्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः ।
महेति । पूर्व पित्रादयः । अपरे पुत्रादयः । नोदापुः, न श..
'क्नुयुः । अत्र दृष्टान्ना-दिवमिति । हस्ताभ्यां स्पष्टुमशक्तः ।
एवं पञ्च मानवा निपादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णाः । अभिपे-
कं स्तौति-एतमिति । विद्यया महाभिपेकज्ञानेन । विद्याज्ञानेनैव
फलासिद्धिं दर्शयति-एतमिति । अत्यराति ह्मणः । महत्,
हत्त्वम् ऐश्वर्य, मा, मां गुरुं, गपय प्रापय । त्वमिति । त्वमेव पृथि-
व्या राजा भव । पुरोहितमभिषेकककतीरं न द्रुह्येदित्युक्तम् , त.
दतिक्रमफलं दर्शयति । देवक्षेत्रम् उत्तरकुरवः। मे मह्यम् । अद्रुक्षो
द्रोहं कृतवान् । मया याचितं महत्त्वं दातुमनिच्छुर्चञ्चनयो.
त्तरकुरुजयं प्रार्थितवानसि । अतस्ते तव गुरुद्रोहिण, इद सा.
मर्थ्यम् ,आददे अपहरामि । आत्तवीर्यम् अपहृतवीर्यम् । शुष्मि-
णो राजा । एवंविदुपे अभिपेकज्ञाय | चकुपे करें । अद्रोहे फा-
रणमाह नेदिति । नैव राष्ट्राद्देशाधिपत्याद् भ्रष्टो भूयासम् ।
जहत् परित्यजतु ।
अत्र ऋग्विधानोक्तः भकारविशेषः।
राजानमभिपिच्येत तिष्येण श्रवणेन वा ।
पोष्णसावित्रसौम्याश्विरोहिण्यामुत्तरासु च ॥
हुत्वाऽनि राजलिङ्गाभिः सावित्र्या प्रयतः शुचिः ।
गहाव्याहृतिभिश्चैव सम्पाताभिर्हतो भवेत् ॥
सौंपधिरसैः इलक्ष्णैनदीनां सलिलेन च ।
व्याघ्रचर्मण्यथासीनमासन्धामभिपिञ्चयेत् ॥
तिष्ठन् प्रत्यङ्मुखो ब्रूयाजय त्वं पृथिवीमिमाम् ।
धर्मस्ते निखिलो राजन् वर्द्धता पालय प्रजाः ।।
वर्द्धस्य च श्रियै पुष्टधै जयायाभ्युदयाय च ।
राजानः सन्तु ते गोत्रे ततो ऽपतिरथं जपेत् ॥

·.
वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
चैयानं तु भवेचर्म समिदोदुम्बरी भवेत् । .
विरेतमभिपिच्यैवं दुन्दुभीनभिमन्त्रयेत् ।।
माच्यां तु दिशि वसवो ह्याभिपिश्चन्तु तेजसे ।
दक्षिणस्यां दिशि रुद्रा अभिपिश्चन्तु द्धये ॥
'प्रतीच्यां दिशि स्वादित्या अभिपिश्चन्तु पुष्टये ।
विश्वेदेवा उदीच्यां तु अभिपिश्चन्तु श्रेयसे ।।
अभिषिच्य च राजानमाशीभरभिनन्ध च ।
आत्याहार्पमन्तरेधीत्यर्थनमभिमन्त्रयेत् ।।
पतङ्गमिति नित्यं तु जपेदज्ञानभेदनम् ।
मायाभेदनमेतद्धि सर्वमाया प्रवाध्यते ॥
आत्वाहार्पमिति पट्टचस्य सूक्तस्य आहिरसो ध्रुव है
पिरनुष्टुप्छन्दः अभिषिक्तस्य राज्ञः स्तुतिरूपोऽयों देवता
अभिमन्त्रणे विनियोगः । तदुक्तम्-
आत्वा पद ध्रुवो राज्ञः स्तुतिस्त्वानुष्टुभं विति ।
आ त्वाहार्पमन्तरेधि भुवस्तिष्टाविचाचलिः ।
विशंस्त्वा सर्वी वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रपधिभ्रशद ।।
इहैवैधि मा पंच्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः ।
इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिप्ठेह राष्ट्रसुंधारय ।
इममिन्द्रों अदीधरद् भुवं ध्रुवर्ण हविषा ।
तस्मै सोमो अधिप्रयत्तस्मा उब्रह्मणस्पतिः॥
धुवा धोर्जुवा पृथिवी धुवासः पर्वता ।
ध्रुवं विश्वमिदं जगद् ध्रुयो राजा पिशामपम् ॥
भुवं ते राजा वणो धुर्व देवो वृहस्पतिः ।
-

·. . ऐतरेय ब्राह्मणोक्तो राजाभिषेक ध्रुवन्त इन्द्रश्वाग्नि राष्ट्र धारयतां ध्रुवम् ध्रुवं ध्रुवेर्ण हविपाभिसोम मृशामसि । अथो त इन्द्रः केवलीर्विशी बलिहृतस्करत् ॥ आत्वेति प्रथमा । हे राजन् त्वा त्वाम् , अस्मद्राष्ट्रस्य स्वा- मित्वेनाहार्प, स त्वमस्मासु अन्तः मध्ये,एघि स्वामी भव, ध्रुवः नित्यः सन्, आविचाचलिः चलनरहितश्च सन् , तिष्ठ राष्ट्रम- धितिष्ठ । सर्वा विशः प्रजाःगत्वा त्वाम् । वाञ्छन्तु,अयमेव सर्व- दाऽस्माकं राजास्त्वितीच्छन्तु । त्वत्, त्वत्तः सकाशात् । राष्ट्र राज्यम् । माऽधिभ्रशत्, मा भ्रश्यतु, मा विंयुक्तं भवतु । इहैवेति द्वितीया । हे राजन्, इहैव अस्मिन्नेव राज्ये। एधि, सदा स्वामी भव । मा पच्योष्ठाः, अपच्युतो मा भूः । पर्वत इव चलनरहितो भय । इह राष्ट्रमुधारय, इह लोके राष्ट्रं च स्वे स्वे कर्मण्यवस्था- पय । इममिन्द्र इति तृतीया।इमम्, अभिषिक्तम् । ध्रुवेण स्थिरण, हविषा तप्यमानं, ध्रुवं स्थिरम्, इन्द्रः अदीघरत् धारयतु । तस्मै राशे, सोमो ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रप्रतिपालको देवश्च, अधिववत्, मदी. योऽयमिति ब्रवीतु । ध्रुवा द्यौरिति चतुर्थी । यथा धौरादयो ध्रुवाः स्थिराः । विश्वं सर्वम् । एवं विशां प्रजानां, राजा, ध्रुवः, स्थिरो भवतु । पञ्चमी ध्रुवं त इति । हे राजन् ते तव राष्ट्र राजा वरुणो बृहस्पत्यादयश्च धारयन्तु । पष्ठी ध्रुवमिति । वयमृत्विको यागार्थ, ध्रुवं सोम, ध्रुवण, इविषा पुरोडाशादिना युक्तम् । अ. भिमृशामसि संस्पृशाम । अथो अथ, इन्द्रस्ते विशः प्रजाः, केवलीः असाधारणाः, वलिहृतः कामदात्रीः, करत् करोतु । पतङ्गमिति उचस्य सूक्तस्य प्राजापत्यः पतग ऋपिः आधाया जगतीच्छन्दः द्वयोखिष्टुप्छन्दः मायाभेदनं देवता

·.
धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
'मायाभेदने विनियोगः । तदुक्तम्-पतङ्गः प्राजापत्यो मायाभेद
जगत्यादीति ।
पतगमक्तमसूरस्थ माया दृदा पश्यान्त मनसा विपश्चितः।
समुद्रे अन्तः कवयो विचक्षते मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः ॥
पतझो वाचं मनसा विभत्ति तां गन्धर्वाऽवदद्गअन्तः।
तां घोर्तमानां स्वर्यं मनीपामृतस्य पदे कवयो निपान्ति ।।
अपश्योपामनिपद्यमानमा च परां च पथिभिश्चरन्तम् ।
स सधीचीः सविपूचर्विसान आवरीवात भुवनेष्वन्तः ।।
मथमा पत्तङ्गमिति । असुरस्य सर्वोपाधिरहितस्प परब्रह्म
णः सम्बन्धिन्या, मायया निगुणात्मिकया, अक्तम् अभिव्यक्तं,
पतहं सूर्य, विपश्चितो विद्वासो, हृदा मनसा, हत्स्थेन मनसा, प.
श्यन्ति जानन्ति । कवयः क्रान्तदर्शिनः, समुद्रे, समुद्रात्यस्मादः
मय इति समुद्रः सूर्यमण्डलं तस्मिन् , अन्तः, मध्ये, विचक्षते
विपश्यन्ति । मण्डलान्तर्वतिनं हिरण्मयं पुरुपमपि जानन्ती-
त्यर्थः। अयमेवार्थ:-
आदित्यपुराणे,
ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
केयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मयवपुर्धतशचक्रः ।।
एवंविधा वेधसो विधातारः सूर्योपासनकर्तारो, मरीचीनां
रक्ष्मीना, पदं, स्यानं सूर्यमण्डलम्, इच्छन्ति माप्नुवन्ति । यदा
मापया प्रशया, अक्तं जीवरूपणाभिव्यक्त, विपश्चिनो घेदान्ता-
.
A

·ऐतरेयत्राह्मणोक्तो राजाभिषेक। भिक्षाः, हृत्स्थेनान्तर्मुखेन मनसा, पतद्रं परमात्मानं, पश्यन्ति,' उपाधिपरित्यागेन जीवात्मनः परमात्मना तादात्म्यं साक्षा- कुर्वन्ति । अपिच, ते कवयो वेदान्ताभिज्ञाः, समुद्र्वन्त्यस्मि- निति समुद्रः परमात्मा तस्मिन्नधिष्ठानभूते, अन्तर्मध्ये, सर्व दृश्य मध्यस्तत्वेन पश्यन्ति । अतो दृश्यातिरिक्तस्य मिथ्यात्वाद, वे- धसो विधातारो, मरीचीनां वृत्तिज्ञानानाम्, पदम्, अधिष्ठानभूतं सञ्चित्सुखात्मकं यत् परं ब्रह्म, तदेवेच्छन्ति, तद्भावमाप्तिमेव कामयन्ते । द्वितीया पतङ्गो वाचमिति । पतङ्गः सूर्यः, वाचं त्र- यीरूपां, मनसा प्रज्ञया, विभर्ति धारयति । श्रूयते हि-. ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अहः । सामवेदेनास्तमये महीयते वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः । इति । तामेव वाचं, गर्भे, शरीरस्य मध्ये, वर्तमानो, गन्धर्वः, गाः शब्दान् धारयतीति गन्धर्वः प्राणवायुः, अन्तः मध्ये, अवदव, वदति, प्रेरयति । "मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम्" इतिस्मरणात् । द्योतमाना, स्वर्य स्वर्गमयित्री, स्वर्गाय हिता या। मनीपां मनस ईपाम् । तांत्रयारूपां वाचम् । ऋतस्यं यज्ञस्य, सत्यभूतस्य मूर्यस्य वा । पदे स्थाने, कवयो, मेधाविन ऋपयः । निपान्ति, अध्ययनेन नितरां रक्षन्ति । यद्वा पतङ्गः, सर्वोपाधि- शून्यो व्याप्तः परमात्मा, सृष्टयादी वाचं मनसा विभार्ति, कानि कानि स्रष्टव्यानीति पर्यालोचनया मनसा सर्वार्थमतिपादकं वे- दं परामृष्टवानित्यर्थः । स्मर्यते हि- वेदशब्देभ्य एवादी निर्ममे स महेश्वरः । इति । गर्भे, हिरण्मये ब्रह्माण्डे, अन्तर्वनमानो गन्धर्वो हिरण्यगर्भः, तां वाचमवदत्, प्रथममुमारितवान् । द्योतमानत्वादिगुणविशि. .

·११२. वीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे 'टां तां वाचं, कवयः, क्रान्तदर्शिनो देवाः, ऋतस्य सत्यस्य प्र. मणः, पदे स्थाने, निपान्ति निभृतं रक्षन्ति । तृतीया अपश्यं गोपामिनि । गोपां गोपायितारमादित्यम् । अपश्यम् अज्ञासिंपम् । एप हि सर्वाणि भूतानि उद्यास्तमयादिकर्मणा गोपायति । की- दृशम्, अनिपद्यमानम् उच्चैर्गच्छन्तम्, पथिभिराकाशमार्गः, पूर्वाह्ने आचरन्त सम्मुखमागच्छन्तं, सायं पराङ्मुखं गच्छन्तम् । प्रका- रद्वयसमुच्चयायौँ चशब्दौ । स सूर्यः, सध्रीचीः प्राच्यादिमहादि. शः, सविपूचीराग्नेय्याद्यवान्तरदिशो, वसानः प्रकाशयन् , भुव. नेषु, अन्तमध्ये, आवरीति उद्यन्नस्तगच्छंचावर्तते । यद्वा, गोपा शरीरस्य गोपायितारम् । अनिपद्यमानम् अविनाशिनम् । पथिभिः नाडीमार्गः, आभिमुख्येन पराङ्मुखेन च शरीरे वस- न्तमहमपश्यम् अदर्शम् । पूर्वोक्तानां श्रौतानामभिपेकानामविरुद्धानामेकत्रोपसंहारे- णकोऽभिपेका कार्यः, "सर्वशाखापत्ययमेकं कर्भ इतिन्याया• दित्येके । अन्ये तु श्रीतानां स्पार्टानां च तत्तछुतिस्मृति- पठितानामझानामनुपसंहारेणैकैकमयोगपिच्छन्ति । तदेवं यस्य पुरोहितस्य स्वशाखाविहितत्वेन यः पक्षः समिाहतस्तेनैव तेनाभिपेका कार्यः। इत्यैतरेयत्राह्मणोक्तो राजाभिषेकः । अथाथवर्णपरिशिष्टोक्तः पुष्पाभिपेको निरूप्यते। अथ पुप्पाभिपेकस्य विधि वक्ष्यामि साम्मतम् । धर्मार्थकामसंयुक्त राजा कुर्यात्पुरोहितम् ।। सौवर्णे राजतस्तानः कलशः पार्थिवरपि । सहस्रेण शतेनाथ तोयग्रहणमिप्यते ॥ चतुर्णा सागराणां तु नदीनां च शतस्य तु । .

·.
धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
एतान् पञ्च गणान् हुत्वा-वाचयेत्तु द्विजोत्तमान् ।
हिरण्येनाक्षतादयेन फलैश्च मधुसर्पिपा ।
पुण्याई वाचयित्वास्य प्रारम्भ कारयेद्धः ।
तिथिनक्षत्रसंयुक्त मुहर्चे करणे शुभे॥
उच्चै?पयते तूर्याप्यभिमन्त्र्य पुरोहितः ।
सर्वतूर्यनिनादेन अभिषिक्तो हलङ्कुतः ।।
सिंहासनं समारुह्य पीठकं वा क्रमागतम् ।
चामरच्छत्रसंयुक्तं प्रतीहारविभूपितम् ।।
मत्तद्विपचतुष्कं च चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत् ।
उपविष्टस्ततो राजा प्रजानां कारयेद्धितम् ।।
अफरा ब्राह्मणा गावः स्त्रीवालजडरोगिणः ।
ततस्तु दर्शनं देयं ब्राह्मणानां नृपेण तु ॥
श्रेणीप्रकृतिमुख्यानां स्त्रीजनं च नमस्करेत् ।
आशिपस्ते हि दास्पन्ति तुष्टा जनपदा भुवि ।।
एवं प्रजाऽनुरज्येत पृथिवी च वशा भवेत् ।
पुरोहितं मन्त्रिणं च सेनाध्यक्ष तथैव च ।।
अश्वाध्यक्ष गजाध्यक्ष कोष्ठागारपति तथा ।
भाण्डागारपति वैयं दैवज्ञं च यथाक्रमम् ॥
यथाणि च योगेन सर्वान् सम्पूजयेन्नृपः ।
राज्यं पुरोहिते न्यस्य शेषाणां च यथाक्रमम् ।।
स्थानान्तराणि चान्यानि दत्वा मुखमवाप्नुयात् ।
सिद्धार्थकान् सर्पिः शमी व्रीहिययों तथा ॥
शुमानि चैव पुष्पाणि मूर्मि दद्यात्पुरोहितः ।
अथर्वविहितो होप विधिः पुष्पाभिपेचने ॥
रामा स्नातो महीं मुझे गालोकं स गच्छति ।
इनि पुप्याभिषेकः ।

·प्रतिमासप्रनिमंयत्मराभिपेको )
अथ राशो जन्मनक्षत्रे मतिमासमभिषेक उक्तो-
'विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
राना तु जन्मनक्षत्रे प्रतिमासं समाचरेत् ।
जन्मनः क्षालकं कर्म यत्तत्पूर्व मयरितम् ।।
पुप्यस्नानं तथा कुर्यात्मतिमासं नराधिप ।
सदकान्तं पूजयेत्सूर्य बालमिन्दं तथैव च ॥
ग्रहं सम्पनयद्राना निर्गतं रविमण्डलात् ।
निर्गतम् उदितम् ।
अगस्त्पस्योदपे कार्या तया पूजा नराधिपः ।।
इति प्रतिमासं जन्मनक्षत्रे अभिपेकः ।
अथ संयत्मराभिषेकः ।
विष्णुधर्मोत्तर,
राम उवाच।
सम्वत्सराभिषेकं च कथयस्व महीक्षितः ।
सत्र में संशयो देव स्वं हि सर्वविदुच्यसे ।।
पुप्पर उवाच ।
रामाभिषेकन मनिसंवतारं दिनः।
पूर्वाभिपकविपिना फर्षव्यमभिषेचनम् ।।
धन्यं यशम्यं रिघुनागनं न सांभाग्यदं पुष्टिवियर्टनं च।
पर्षाभिषगपत: मदिर्ष मांगपाई गम्याररदिदं च ॥ इति।
प्रामपुरायोपि-
राताभिमाना,
अनेन विधिना पम्नु कुटिदीपनं सदा ।

·पीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अभिपेकाहि यनेन प्रतिसंवत्सरं नृपः॥ इति । इति संवत्सराभिपेकः। अथाभिषिक्तस्य राज्ञो गुणवतो जनपदपरिपालनादीन् धर्मान् वक्तुं यर्गुणः प्रजापालनयोग्यो भवति ते गुणा उच्यन्ते । तत्र- शङ्खलितो, राजा दीर्घदर्शी महोत्साहः शक्तिमाननमू- युभक्तवलस्त्यागी शरण्यः सर्वभूतानां संविभक्तः सत्यवा- गमत्सरी गम्भीरो ऽमर्पणो युधस्तेजस्वी प्रतिविधानकुशलो. ऽदीमत्रो दक्षः क्षमावान् लक्ष्यज्ञो देशकालद्रव्यप्रयोगस. अाहनिमित्तज्ञानकुशलो गृहमन्त्रप्रचारसंतरन्ध्रः पररन्ध्रज्ञो दृढ. प्रहारी लघुहस्तो जितस्थानासनहिमातपो जितकामरागद्वेषलो. भनत्सरः प्रजाभिरामो दीनानुग्रहकर्ता ब्राह्मणेवनादाता श्रीयशोऽर्थी। अस्यार्थः । दीर्घदशी अनागतकार्यतच्चज्ञः। महोत्साहः, पु- रुपाधिसाधनकर्माध्यवसाय उत्साहः स महान् यस्य सः। वहुधि- पयत्यविहन्यमानत्वं चोत्साहस्य महच्यम् । शक्तिमान् प्रभावो- साहमन्त्रशक्तित्रययुक्तः। अनम्युः, अम्या परगुणेषु दोपारो- पस्तद्रहितः । गम्भीरः अनुपलक्षितक्रोधहायाकारः । अमर्पणः परसमृद्धरसोदा । मतिविधानम्, उपस्थितानिष्टप्रतीकार, तत्र कुशलः । अदीर्घसूत्रः, अचिरक्रियः, अवश्यकार्याणां कर्मणां भारम्भे मारब्धानां च परिसमाप्तौ यो न विलम्पते । दीर्घमू- घस्य फर्महानिरुक्ता- मत्स्पपुराणे, अदीर्यम्त्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः । दीर्घमूत्रस्य नृपतेः फर्महानिर्धवं भवेत् ॥ शत ·राजगुणाः! कार्यविशेपे दीर्घमूत्रतापि कर्तव्येत्युक्तम्- 'तत्रैव, दोपे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥ इति । लक्ष्यज्ञः तत्कालक-व्यज्ञः। गृढमन्त्रमचारः फलानुमितम- न्त्रतत्त्वः । संटतरन्ध्रः, रन्धं यत्र परे प्रभवन्ति, तत्संतं यस्य। तथा च मनु, नास्य च्छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिदं परस्य तु । गृहेकूर्म इयागानि रक्षेद्विवरमात्मनः । इति । तथा यत्रातिशयं कुर्यायथाऽस्य रिछद्रं शत्रुर्न जानाति, शयोस्तु छिद्रं प्रकृतिभेदादिक चारैजीनीयात् । यथा कूर्मो मुखचरणादीन्यनानि आत्मदेहे गोपायति, एवममात्यादीनि राज्याङ्गानि दानमानसत्काररात्मसात्कुर्यात् । देवात्मकतिभदे जाते यत्नतः प्रतीकारं कुर्यात् । जितमत्सर इति पुनर्ग्रहणम् उत्पन्नस्यापि मत्सरस्यामकाशनार्थम् । प्रजाभिरामः नानाम- भिरमयिता। गौतमः, राजा सर्वस्येप्टे ब्राह्मणवर्ने साधुकारी साधुवा- दी ग्रयामान्वीतियां चाभिविनीतः शुचिर्जितेन्द्रियो गुणव. सहायोपायसम्पन्नः समः मजामु स्यात् हितं चासो कुर्वीत । सर्वस्य जनपदस्य, ईटे, अधिपतिर्भवति निग्रहानुग्रहादिपु, ग्रामणवर्नम्, ततस्ते स्वधर्मात् च्यवन्तोऽपि सान्त्वेन घोऽव. स्थाप्याः। सक्रियासु स्वतन्त्रताख्यापनार्थ वचनम् । यथाह- नारद, अस्वतन्त्राः मनाः सर्गः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः । इति । ।

·+
११८ , वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
साधुकारी शास्त्राविरुद्धाचरणशीलः। साधुवादी, व्यवहा.
रकाले सत्यवादी । यी ऋग्यजुःसामवेदाः ।, अथर्वणस्तु
वेद एतेष्वेवान्तर्भवति। ऋग्यजुरात्मकत्वात्तस्य । भेदव्यवहा-
रस्तु प्रवचननिमित्तः शान्तिरूपौष्टिकममेयभेदनिवन्धनो वातआ
न्वीक्षिकी, वेदाधविरुद्धा आत्मज्ञानोपयोगिनी न्यायविद्या ।
तयोरभिविनीतो गुरुभिः सम्यक् शिक्षितः ।
मनुस्तु,
विद्येभ्यस्त्रयी विद्याद्दण्डनीतिं च तद्विदः।
आन्वीक्षिी चात्मविद्भ्यो चारिम्भांश्च लोकतः ॥ इति।
विद्यामिति द्वितीयान्तपाठे पूर्वोक्तमनुश्लोकादधिगच्छेदि.
त्यनुपञ्जनीयम् । शुचिः, अन्तः परद्रव्यादिष्यस्पृहः, वहिः
स्नानादिपरः । जितेन्द्रियः इन्द्रियजयवान् । अस्य फलमाह--
मनु,
इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेदिवानिशम् ।
जितेन्द्रियो हि शक्रोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥ इति ।
गुणवत्सहायाः, चारित्रादिमन्तोऽमात्याः, उपायाः, सा
मादयः सप्त वक्ष्यन्ते, तैरुपसम्पन्नो युक्तः । समः प्रजासु, मिये
द्वेष्ये च । हितं, तडागखननादिना । आसां मजानाम् ।
याज्ञवल्क्या,
महोत्साहः स्थूललक्ष्यः कृतज्ञो वृद्धसेवकः ।
विनीतः सचमम्पन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ।।
अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुपस्तथा ।
धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्रातः शूरो रहस्यवित् ।।
स्वरन्ध्रगोप्ताऽऽन्वीक्षियों दण्डनीत्या तथैव च ।
विनीतस्त्वय वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ॥

·११९ . - - १ राजगुणा:. स्थूललक्ष्य बहुदेगार्थदशी । तस्य च सर्वा पृथिवी वश्या भवतीत्युक्तम्- मत्स्यपुराणे, भाव्यं धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थूललक्ष्येण भूभृता । स्थूललक्ष्यस्य वशगा सर्वा भवति मेदिनी ॥ इति । परकृतोपकारापकारौ न विस्मरतीनि कृतज्ञः । वृद्धसेवका, विनयशिक्षार्थ तपोज्ञानादिवृद्धनां सेवक । तदुक्तम् - मनुना, वृद्धाश्च नित्यं सेवेत विमान् वेदविदः शुचीन् । दृद्धान्, वयस्ता, ब्राह्मणानब्राह्मणान् वा । विमानित्यादि . व्याख्यातप्रायम्। शुचीन् निरुपधीन् । एतदप्यपूर्वमिति मेधाति थि: । कुल्लूककभट्टस्तु विषानित्यस्य सर्वागि विशेषणा- नीत्याह । वृद्धसेवी च सततं रक्षोभिरपि पूज्यते । रक्षांसि, निर्दयानि महापलानि सर्वधर्मशून्यानि, तैरपि पूज्यते किमुत मनुष्यैरिति फैमुतिकन्यायद्योतनामिदम् । वृद्धसेवायाः फलमाह- तेभ्योऽधिगच्छेद्विनयं विनीतात्मापि नित्यशः । विनीतात्मापि पाटवातिशयजननार्थ विनयमधिगच्छेत् । विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हिचित् । घहवोऽविनयाद्भ्रष्टा राजानः सपरिच्छदाः ॥ धनस्थाचव राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे । वेनो विनष्टोऽविनयान्नहुपश्चैव पार्थिवः ॥ मुदासः पैजवनश्च सुमुखो निमिरेवच । सुदासनामा पैजवनस्य पुत्रः । तथा च- ·. . वीरमित्रोद्यस्थ राजनीतिप्रकाशे ब्राप्मणम्, तस्मादु सुदासः पैजवन इति । पृथुश्च विमयाद्राज्यं प्राप्तवान्मनुरेव च । कुबेरश्च धनैश्वर्य ब्राह्मण्यं चैव गाधिनः ।। इति । महाभारते, न राज्यं प्रातमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरारूपमिवोत्तमम् ।। विनीतो बिनययुक्तः । विनयशब्देनाविरुद्धः पूर्वो- तः स्नातकधर्मकलाप उच्यते । न संशयं प्रपद्येत नाकस्मादप्रियं वदेत् ” इत्यादिनोक्तः सत्त्वसम्प. .भः सम्पदापदोई विपादरहितः । दुर्दशामापन्नोऽपि न न्यायादपति स सत्त्वसम्पन्न इत्यपरार्कः । मातृतः पित- तथाभिजनवान कुलीनः । अवगताविस्मरणशीलः स्मृत्तिमान् । अनल्पहृदयः, योऽल्पापकारोपकाराभ्यां कोपप्रसादवान् सो- ऽल्पहृदयः, तथा न भवतीत्यर्थः । अपरुपः अकठोरवाक् । धा- मिकः प्रसिद्धवर्णाश्रमधर्मान्वितः । पुरुपार्थविक्षेपकं द्यूतादि व्य. सनं तद्वंहितोऽपसनः । व्यसनानि वक्ष्यन्ते । प्राज्ञो गम्भी. रावधारणक्षमः । शूरो निर्भयः । रहस्यवित् गोपनीयगोपन चतुरः । स्वरन्ध्रगोमा, स्वस्य सप्तमु राज्यानेषु यस्य वैकल्ये परप्रवेशस्तस्य गोप्ता रक्षकः । कात्यायन, विनीतः शास्त्रसम्पन्नः कोशशार्यसमन्वितः । घ्रामण्यो दानशीलः स्याद्धर्मसत्यपरो नृपः ।। स्तम्भोपनापपैगुपचापलक्रांधवर्जितः प्रगल्भः सन्नतोदयः सम्भापी प्रियदर्शनः ।। वश्यन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्ड विफारिषु । .

·क विहिता राजधर्माः। १२१ परीक्ष्य कारिणं धीरमत्यन्त श्रीनिपेवते ।। 'स्तम्भः परामणतिः । उपत्तापोऽत्र प्रजापीडनम् । पैशुन्यं, परदोपाविष्करणम् । प्रगल्भः अपरिपद्भीरुः । सन्नतोदनः, सत्सु नतोऽसत्सु अधृष्यः । सम्भापी स्मितपूर्वाभिमापी । तदुक्तम्- मत्स्यपुराणे, स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सर्वस्यैव महीपतिः । वध्येष्वपि महाभाग भ्रुकुटिं न समाचरेत् ॥ इति । विष्णुरपि राजेत्यनुवृत्ती, :स्मितपूर्वाभिमापी स्याद्वध्येष्वपि न भ्रुकुाटमचिरेदिति ! एतेषु गुणेषु केपां चिद्यवस्थामप्याह- मनुः, स्वराष्ट्रे न्यायरत्तः स्याभृशं चण्डश्च शउपु । सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेपु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ याज्ञवल्क्योऽपि, ब्राह्मणेषु क्षमी स्निग्धेष्वजिह्मी क्रोधनोऽरिपु । स्याद्राजा मृत्यवर्गेषु मजासु च यथा पिता ।। इति । इति राजगुणाः। अथ राजधर्माः। तत्रादौ विहितधर्मा उच्यन्ते । मत्स्यपुराणविष्णुधमोत्तरयोः, स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थानं वर्णानां पृथिवीपतेः । परो धर्मः प्रोक्तस्तत्र यनपरो भवेत् ।। स्वधर्मपच्युतान् राजा स्वे धर्म विनियोजयेत् । व्यवस्थानं व्यवस्थापनम् । तथा च- विष्णुः, वर्णाश्रमाणा स्वे स्वे धर्म व्यवस्थापनम् । इति । सदा ·4 १२२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वर्णाश्रमपदे सकरपाखण्डादीनापप्युपलक्षके । सङ्कराणां वर्णमूलत्वात्, पखण्डानामाश्रममूलत्वात् । तथा च- विष्णुपुराणे, यस्तु सन्त्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते । परिवाडपि मैत्रेय स नग्नः पापकृन्नरः ॥ इति । स्वे वे धर्म इति वीप्सया सामयिकधर्माणामपि सङ्ग्रहः । देवव्राह्मणगोसाध्वीसाधूनामपि पूजनम् । समता व्यवहारेषु स्वयं चैवान्ववेक्षणम् ।। व्यवहाराणामिति शेषः । तदुक्तम्- याज्ञवल्क्येन, व्यवहारान्नृपः पश्येत्-इति । राज्ञां धर्म परं विद्यात्तथा वै चरदृष्टिता। स्वदेशपालनं धर्मः परराष्ट्राभिमर्दनम् ॥ यज्ञदानक्रिया चैव सटामे चापलायनम् । कामादीनामाभ्यन्तराणां स्वविपयवासित्वेनाऽऽभ्यन्तरा. णां भृत्यादीनां च जय उक्त:- तत्रैव, कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्पस्तथैव च । जेतव्यो रिपुपवर्ग आन्तरः पृथिवीक्षिता, स्वस्वविपये व्यवस्थापनं जयः । एतेषां विजयं कृत्वा कार्यों भृत्यजयस्तथा । कृत्वा भृत्यजयं राजा पोरान् जानपदान् जयेत् ॥. कृत्वा च विजयं तेपां शत्रून् वाह्यांस्ततो जयेत् । अन्तिमो जयः पराभवः । वाह्यास्त्रिविधा उक्ताः- 'तत्रैव, . 7

·है.
विहिता राजधः।
बाह्याश्च त्रिविधा ज्ञेयास्तुल्याभ्यन्तरकृत्रिमाः ॥
गुरवस्ते यथापूर्व तेषु यनः सदा भवेत् । •
अमात्यादिभी राजा रक्ष्यो राज्ञा च ते रक्ष्या इत्युक्तम्-
तत्रैव,
स्वाम्यमात्यो जनपदो दुर्ग दण्डस्तथैव च ।
कोशो मित्रं च धर्मज्ञ सप्लाई राज्यमुच्यते ॥
दण्डो वर्लम् ।
सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूलं स्वामी प्रकीर्तितः ।
मूलं प्रधानम् ।
तन्मूलत्वात्तथागानां स तु रक्ष्यः मयनतः ॥
अमात्यादिभिरिति शेपः।
पडहरक्षा कर्तव्या तथा तेन प्रयत्रतः ।
पडगानि अमात्यादयः । तेन राज्ञा ।.
अङ्गेभ्यश्च तथैकस्तु द्रोहमाचरतेऽल्पधीः ।।
एकः, अगमध्यस्थः कश्चित् ।
वधस्तस्य तु कर्तव्यः शीघ्रमेव महीक्षिता ॥
तथा,
एकस्यैव महीभर्तुर्भूय कार्य मुनिश्यिते ।
ब्राह्मणान पर्युपासीत प्रत्यां राम सुनिधितान् ।।
नासच्छास्त्ररतान्मूहांस्ते हि लोकस्य कण्टकाः ।
सुनिश्चिते, उपस्थित इति शेषः । उपासीत नियुजीत ।
तथा
यजेत राजा बहुभिः क्रतुभिः स्वातदक्षिणः ।।
स्वासदक्षिणः, ऋत्विरिमा माता दक्षिणा येषु ते।
धर्मार्थ चव विमेभ्यो दद्याद्भोगान् धनानि च ।

·१२४ वीरमिदयस्य राजनीतिप्रकाशे C - 1 . स्याचाम्नायपरो लोके वर्तेत पिठ्वन्नृषु ॥ आरत्चाना गुरुकुलाविजानां पूजनं भवे । आत्तानां कृतसमावर्तनानाम् । नृपाणामक्षयो हेप निधिर्वाह्यो विधीयते ।। हिः प्रसिद्धः। तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो विधिः । तथा, सङ्ग्रामेष्यनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनम् । शुश्रूपा ब्राह्मणानां च राज्ञां निःश्रेयसं परम् ॥ कृपणानाथद्धानां विधवानां च योषिताम् । योगक्षेमं च वृत्तिं च तथैव परिकल्पयेत् ॥ योगः अलब्धलाभः । क्षेमं सिद्धस्य परिपालनम् । वृत्ति जीवनोपायः। तथा, आश्रमेषु यथाकालं तैलं भाजनभोजनम् । स्वयमेव नद्राजा सत्कृतानवमत्य च ॥ आश्रमेपु स्थानेषु । सस्कृतान्, कार्येषु नियुक्तान् । अवम- स्य उपेक्ष्य । अनेनादरातिशय उच्यते । तथा, तापसे सर्वकार्याणि राज्यमान्मानमेव च । निवेदयेत्मयनेन देववनमर्चयेत् ।। ने विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ।। १ अयं सार्थश्लोको मुद्रितमनुपुस्तके नोपलभ्यते ।

·विहिता राजधा।
विश्वासयेच्चापि परं तत्वभूतेन हेतुना।
'चकवचिन्तयेदर्थान् सिंहवच पराक्रमेत् ।
वृकवचावलुम्पेत शशवच्च विनिप्पतेत् ।।
यथा को मेपादिरक्षकानवधानमासाद्य मेपं हन्ति, एवं
शत्रुरक्षकानवधाने शर्यु हन्यात् । विनिष्पतेत् , शत्रुभिरभिभूत
आश्रयान्तरं गच्छेत् ।
विष्णुधर्मोत्तरे तु,
दृढमहारी च भवेत्तथा सूकरवन्नृपः।
चित्राकारश्च शिखिवदृढभक्तस्तथा श्वनत् ॥
भवेच्च मधुरामापी तथा कोकिलवन्नृपः ।
काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातवसतिं वसेत् ॥
काकशङ्की, काकवन्न कमपि विश्वसेत् ।
विष्णुः, आयद्वाराणि नोच्छिन्द्यान्नापात्रवर्षी स्याद ।
आयद्वाराणि, द्रव्योत्पत्तिस्थानानि खनिशुल्कमभृतीनि ।
महाभारते तु विशेपः।
चरेद्धर्माणि कटुको मुश्चेत्स्नेहं न नास्तिकः ।
आनृशंसश्चरेदर्थ चरेत्काममनुद्धतः ।।
मियं घूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः ।
दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः॥
सन्दधीत न चानाविगृह्णीयान्न च वन्धुभिः ।
नाभक्तं चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया
अर्थ घूयान्न चासत्सु गुणान् श्रूयान्न चात्मनः ।
आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत् ॥
नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्र प्रकाशयेत् ।
विसृजेन च लुब्धेभ्यो विश्वसेनापकारिषु ।।

·दौरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
अनीऍगुप्तदारः स्यादृजुः स्यादघृणी नृपः।
स्त्रियः सेवत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम् ।
अस्तब्धः पूजयेन्मान्यान् गुरून सेवेदमायया ॥
अ.द्देवानदम्भेन नियमिच्छेदकुत्सिताम् ।
सेवेत प्रणयं हित्वो दक्षः स्यान्न स्वकालवित् ।।
सान्त्वयेत्तत्र मोघांशमनुगृह्णन च क्षिपेत् ।
प्रहरेन त्वविज्ञाय हत्वा शत्रून शोचयेत् ।।
क्रोधं कुर्यान चाकरमान्मृदुः स्पान्नापकारिपु ।
तथा,
ऊखरेवपि वर्पन्तं पानेषु मृदु वर्षिणम् ।
पर्जन्यमपि निन्दन्ति किम्पुनर्वसुधाधिपम् ॥ इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे पालकादीनां धनं राज्ञैव रक्ष्यमित्युक्तम् ।
वालदायादकं रिक्थं तावदाजाऽनुपालयेत् ।
यावत्स स्यात्समारत्तो यावद्वाऽतीतशैशवः ॥
वालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।
पतिव्रतासु च स्त्रीपु विधवास्वातुरासु च ॥
जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्ववान्धवाः ।
तान् शिष्याचौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ।।
तथा चौरैरपहृतं मजाद्रव्यं राज्ञा स्वकोशादातव्यमित्युक्तम्-
तत्रैव,
सर्वेषामेव वर्णानां चौरैरपहृतं धनम् ।
तत्ममाणं स्वकात्कोशाहातव्यमविचारयन् ।।
ततस्तु पश्चारकर्तव्यं चौरान्वेषणमञ्जसा। ..
चौररक्षाधिकारिभ्यो राजाऽपि तदवाप्नुयात् ॥
१धृत्या, धानो रूपमिदम् । २ न च मोक्षायेत्यपि पाटा।

·विहिता राजधर्माः 'आहृते च तथा वित्ते हृतमित्येव वेदिनम् । निईनं पार्थिवः कृत्वा विपयात्स्वाद्विवासयेत् ।। आहृते, चौरान्वेपिभिरितिशेषः । हृतमित्येव वेदिनम् , चारैरपहृतं न मया माप्तमिति निवेदयितारं चौरान्वेपिणं मिल थ्यावादितया प्रमाणैर्निणीय निर्द्धनं कृत्वा स्वदेशाद्विवासये- दिति व्याख्येयम् । अपहृतस्यादाने राज्ञो दोपमाह- याज्ञवल्क्या, देयं चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जानपदाय तु । अददद्धि समामोति किल्विपं यस्य तस्म तत् ॥ इति ।- यत्तु धनस्वामिन एव परिचारकर्नातं तत्तु राज्ञा न देयमित्युक्तम्- विष्णुधर्मोत्तरे, न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यत्परिचारकैः । प्रचरद्भिर्खतं द्रव्यं कार्य तत्रान्ववेक्षणम् ।। अन्ववेक्षणम्, तर्जनताडनादिना तत्परिचारकेभ्यो दाप- नीयं, न तु स्वयं दातव्यमित्यर्थः । स्वविपये क्षुधाऽवसद्यमानस्य श्रोत्रियस्य दृत्तिकल्पनमपि राज्ञ आवश्यकमित्युक्तम्- तत्रैव, न च क्षुधाऽवसीदेत श्रोत्रियो विपये वसन् । यस्य राज्ञस्तु विपये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।। तस्य सीदति तद्राष्ट्र दुर्भिक्षव्याधितस्करैः । श्रुतवित्ते तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ॥ रक्षेच्च सर्वतस्त्वेतान् पिता पुत्रामिवोरसम् । संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहम् ।। तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च । इति ।

·. ८ वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे देवतारामादेः पालनं तत्पूजनं चावश्यकमित्युक्तम्- तत्रैव, स्वदेशदेवतार्चायाः कृतारामं पुरातनः । दायं वित्तं जनं तासा प्रयत्नात्परिपालयेत् ।। पालयन्ति महीं देवाः पालिताः पृथिवीक्षिता । देवायत्तमिदं सर्व भूतलं द्विजपुङ्गव ॥ धूपदीपनमस्कारपुष्पमाल्यानुलेपनः । रवानां सम्पदानश्च पूजनीयाः मुरोत्तमाः ॥ पूजिताः पूजयत्त्येते आयुपा यशसा श्रिया । माप्यते देवताभक्त्या मनुष्येण महत्पदम् ॥ पूजिताः सम्भयच्छन्ति कामान्नृणां मनोगतान् । एकगप्पाश्रितो देवं राजा भार्गवनन्दन ।। सर्वासा पूजनं कुर्यादेवतानामसंशयम् । ब्राह्मणाश्च नियोक्तव्या वेदोक्तसुरपूजने ॥ ब्राह्मणस्य पूजनं पालनं चोक्तम्- तत्रैव, ब्राह्मणान् पूजयेद्राजा ब्राह्मणान् पालयेत्सदा । ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवताः ॥ ब्राह्मणानां क्षितिं दद्याद्भोगानन्यांश्च पार्थिव । ब्राह्मणानामिति पष्ठी चतुर्थ्यर्थे । ब्राह्मणानां क्षितिं दत्वा. स्वमुद्राङ्कितं पत्रमपि दद्यात् । तदुक्तम्- विष्णुना, ब्राह्मणेभ्यो भुवं दद्याघेपां च प्रतिपादयेत् तेपां स्ववंश्यान् भुवः प्रमाणं दानच्छेदोपवर्णनं च पटे ताम्र- पट्टे वा लिखितं स्वमुद्राङ्कितं चागामिपतिपरिज्ञानार्थं द.

·an विहिता राजधर्मः। १२९ चादिति। पां येभ्य इत्यर्थः । तेषां वेश्यान् । सवंयश्चिति कचि.. स्पाठः । दानच्छेदोपवर्णनम्, दानन्छेदे उपवर्णनं, नरकस्यति शेपः । अय या दानच्छेदो दचभूमिसीमापरिच्छेदः । वयाच- पाज्ञवल्क्या, दया भूमि निबन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु फारयेत् । आगामिभद्रनृपतिपरिझानाय पार्थिवः ।। पटे वा ताम्रप? या स्वमुद्रोपरिचिहितम् । अभिलेख्यात्मनो वंश्यानात्मानं च महीपतिः ।। प्रतिग्रहपरिमाणं दानच्छेदोपवर्णनम् । स्वहस्तकालसम्पनं शासनं फारयेस्थिरम् ॥ इति । व्यासः, स्थानं वंशानुपूर्वी च देशं ग्राममुपागतान् । ग्राह्मणांस्तु तथा चान्यान् याज्यानधिकतानपि ।। कुटुम्पिनीऽय कायस्यान दूतद्यमहनरान् । मेदवण्डालपर्यन्तान् सर्वान् सम्योधयमिनि ।। मांसापिनोरात्मनश्च पुण्यायामुकम्नवे । दचं मयाऽमुकायाप दानं समाययारिणे ॥ अनारचमनाहार्यं सर्वभोगविवर्जितम् । पन्द्रार्फसमफालीनं पुत्रपौत्रावपागतम् ।। दातुः पालयितुः स्वर्ग नरकमेव च । पहिर्पसहस्राणि दानदे फर्म लिखन् । समुद्रावर्षमासाददिनाध्यमातरानितम् । एपषिरामा सार मनाम् । स्थान राजधानी। उपागमा आगन्तुफान् । महारो ग्रा. .

·धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मदाता । अर्द्ध पक्षः । दिनाध्यक्षो वारः । तत्र पत्रेऽन्यानपि
स्मृत्यन्तरोक्तान् श्लोकान् लिखेत् । ते च श्लोकाः-
पूर्वदचा द्विजातिभ्यो यन्नाद्रक्षेधुधिष्ठिर ।
महीं मतिमतां श्रेष्ठ दानाच्छेयोऽनुपालनम् ।।
बहुभिर्वमुघा भुक्ता राजभिः सगरादिभिः ।
यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्प तस्य तदा फलम् ॥
पष्टिवर्पसहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः ।
आक्षेप्ता चावमन्ता च तान्येव नरकं वसेत् ।।
अपानीयबरण्येपु शुफफोटरवासिनः ।
कृष्णाहयोऽभिजायन्ते पूर्वदायं हरन्ति ये ॥ इति ।
स्मृत्यन्तरे,
सन्धिविग्रहकारी तु भवेधस्तस्य लेखकः ।
स्वयं राज्ञा समादिष्टः स लिखेद्राजशासनम् ।। इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
ब्राह्मणेषु तु यदत्तं विधिवत्पारलौकिकम् ।
चंदलागलकृऐषु द्विजक्षेत्रेषु भार्गव ।
उसस्य दानवीजस्य फलस्यान्ती न विद्यते ।
तस्मात्पूज्या नमस्कार्याः संविभाज्यास्तथा द्विजाः ॥
राज्ञा सर्वप्रयनेन लोकद्वयमप्सिता।
पद्राह्मणास्तुष्टतमा पदन्ति तद्देवताः मत्यभिनन्दयन्ति ।
तुष्टंपु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः॥ इति ।
तथा साध्वीनामपि पालनमुक्तम्-
तत्रय,
साध्वीनां पालनं कुर्यात्पूजनं च.महीपतिः ।
एकपल्या स्त्रियः सर्वा धारयन्ति जगत्रयम् ॥

·--
विहिता राजधर्मा।
भर्तृव्रता भईपरा भरी पूजनतत्परा ।
यतः स्त्री सा दिवं याति सह भर्ता द्विजोत्तम ॥
एकपल्यस्तु यदुःख सहन्ते द्विजसत्तम ।
तेन ताः स्वर्गमासाद्य मुखमायान्त्यनेकधा ॥
तासां प्रभावो हि महास्तेजश्चैवातिदुःसहम् ।
न कोपनीया नोपेक्ष्या नैव ताच विमानपेत् ।।
नाहयेदपराधेषु दण्ड्यस्तासां पतिर्भवेत् ।
तथा,
अनाथां च सदा साध्वीं विमृयात्पार्थिवोत्तमः ।
तस्यां यहीयते दानं तदनन्तं प्रकीर्तितम् ।।
साध्वीनामपमानेन कुलं दहति पूरुषः ।
तासां सम्पूजनाद्राम स्वकुलं चोन्नतं भवेत् ।। इति ।
गवां हि पालनं राज्ञा कर्त्तव्यं भृगुनन्दन ।
इत्यादिनाध्यायेनौपधानघासजलादिदानान्युक्तानि तत्रैव ।
तथा,
गया प्रचारभूमि तु चाहयित्वा हलादिना ।
नरकं महदामोति यावदिन्दाचतुर्दश ।। इति ।
मनु,
अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत्र यत्रतः ।
रक्षितं वर्द्धयेचैव वृद्धं पात्रेपु निक्षिपेत् ।।
एतयतएपं विधात्पुरुषार्थप्रयोजनम् ।
अस्य सम्यगनुष्ठानं नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ॥ इति ।
मराभारते,
सर्वः सर्व न जानाति सर्वजो नास्ति कथन ।
तथा-

·..
धीरमिशेदयस्थ राजनीतिप्रकाशे
नैकत्र परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुपे कथित् ।।
सर्वस्य मनस्पैकत्र पुरुपे परिनिष्ठाऽवस्थिति स्तीत्यर्थः ।
अप्युन्मत्तात्मलपती बालाच परिजल्पतः ।
सर्वतः सारमादद्यादरमभ्य इव काञ्चनम् ॥
धनुर्वेदतिहासे च यनः कार्यो विजानता।
हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यामु चैव हि ॥
द्वौ भागावितिहासार्थ भागस्त्रय्या विधीयते ।
इध्वस्त्रादिषु भागोऽन्यश्चतुर्भेवमहः स्मृतम् ।।
येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च ।
तान् सेवेत्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ।
समास्या, सम्यक्प्रकारेण आस्या उपवेशनम् ।
गुरुपूजां च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् ।
श्रवणं चैव विद्यानां कुर्वन् श्रेयोऽधिगच्छति ।।
न वै श्रुतमविज्ञाय दृद्धाननुपसेव्य च ।
धर्माधों वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि ।
विद्यारद्धान् सदैव त्वमुपासीथा नराधिप ।
शृणुया यच ते ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन् ।।
सहस्रमपि मूर्खाणां यापास्ते महीपतिः ।
अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥
एकोऽपि शास्त्रवित्माज्ञो गुरूणां पर्युपासिता ।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयन्महतीं श्रियम् ।।
सदैव हितकामानां सुहृदा न शृणोति यः।
माज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः ॥
शत्रुनन्दनः शत्रूणामानन्दजनकः ।
आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् ।

·. भयम् । विहिता राजधर्माः। यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन शोचति ॥ 'अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः। इन्द्रियाणामनश्पदिश्वर्याश्यतीह सः॥ सनियच्छति योगेन उत्थितं कामहर्पयोः । स श्रियो माजनं राजन् पश्चाद्यस्तु न मुह्यति ॥ नावमान्या बुद्धिमद्भिरवरोत्कृष्टमध्यमाः । न हि मानपदग्धानां कश्चिदस्ति मदः कचित् ।। अहत्तेर्भयमन्त्यानां मध्यानी मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु मानामवमानात्परं भयम् ॥ अन्त्यानाम्, अधमानां मर्त्यानाम् । अत्ते, जीविकानाशीद कर्मणा मनसा वाचा चक्षुपा च चतुर्विधम् ।। प्रसादयति यो लोकं तं लोको न प्रसीदति ॥ तमुद्दिश्य लोको न प्रसीदति नावसन्नो भवति । यो नोद्धतं जानु करोति वेषं न पौरुपेणापि विकत्थते च. नीत्या हि किश्चित्क्षमते विवादं सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम्॥इति । राज्ञोऽधिकमित्यनुत्ती- गौतमा, योगश्च विजये भये विशेषेण चर्या च स्थधनुाम् । इति । योग उपायः । विजये, शवों तद्राष्ट्रादेश्च । भये विशेपे- ण, भये शथुप्रभृतिभ्य उपस्थिते, विशेषेणोपायः कार्य इत्य- भः। चर्या पर्यटनम् । रयघनुामिति वाइनायुधानामुपलक्ष- णम्, दृष्टार्थत्वात् । मनुः, नित्पमुघतदण्डः स्यानित्यं वितपौरुषः ।

·.
वीरमित्रोद्यस्य राजनीतिप्रकाशे
नित्यं संतसंवार्यो नित्यं छिद्रानुसार्यरेः ॥
नित्यमुद्यतदण्डस्य कृत्स्नमुद्विजते जगत् ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ।।
अमाययैव वर्तेत न कथश्चन मायया ।
बुद्ध्येतारिपयुक्तां च मायां नित्यं सुसंदतः ॥
तथा,
तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्यात्कार्यं वीक्ष्य महीपतिः ।
तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव राजा भवति संमतः ॥ इति ।
उद्यतदण्डः, दण्डो हस्त्यश्वादियुद्धादिशिक्षाभ्यासः, स उ.
द्यतस्सव्यापारो यस्य स तादृशः । अथ वा दण्डो दण्ड्यानां
दण्डनं तदुद्यतं यस्य स तादृशः । विकृतपौरुषः, विकृतं प्रकाशी-
कृतं पौरुषम् अस्त्रविद्याप्रकर्षादिकं यस्य स तथा । संतसंवा-
'य:, संदृतं परैरज्ञायमानं संवार्य संवरणाई मन्त्राकारचेष्टितादि
यस्य स तथा । उद्विजते विभेति । तेन च प्रतापख्यातिर्भवती-
त्यर्थः । अमायया अच्छद्मना । वर्तेत, अमात्यादिप्पिति शेपः ।
अहितेषु तु कचिच्छमापि विहितमेव ।
शवलिखितौ, राजा स्वाधीनत्तिरात्ममत्ययकोशः स्वयं
कृत्यानुदर्शी विप्रस्वानिवृत्तश्चिरं भद्राणि पश्यति । इति ।
आत्मप्रत्ययकोशः, आत्मनः स्वस्य प्रत्ययो विज्ञानं यस्य
ताशकोशवान् ।
यम,
समः सर्वेषु भूतेषु नयानयविशारदः।
नैकः कार्याणि यः कुर्यात्सोऽत्यन्तं पाति मेदिनीम् ।।
अत्यन्तं चिरकालम् ।
तथा,

·- * विहिता राजधर्माः अन्तर्दोपं समुत्पन्नमाकारेणोपलक्षयेत् । शङ्येषु शङ्कितो नित्यं रक्षेच्छत्या सदोत्थितः ॥ पापानां निग्रहं कुर्यात्साधूनां परिपालनम् । यथाक्रमं च वृद्धानां काले काले निपेषणम् ।। इति । शोपु, पूर्वकृतापकारादिना शङ्कास्पदेषु । नारद, सतामनुग्रहो नित्यमसतां निग्रहस्तथा । एप धर्मः स्मृतो राज्ञामर्थश्चापि भवेत्ततः ।। तस्य वृत्तिः मजारक्षा वृद्धमाजोपसेवनम् । दर्शनं व्यवहाराणामात्मनश्चापि रक्षणम् ॥ इति । राज्ञः कर्तव्यमित्यनुत्ती- शङ्खलिखिती, स्वपक्षे परपक्षे च स्थानदृद्धिक्षयाश्रयः । स्थानादीनां विभागश्च काले द्रव्यायसङ्ग्रहः ॥ इति । स्वपक्षे स्थानदिः, परपक्षे स्थानक्षयः, तयोराश्रयणम् । स्थानादीनाम्, अवस्थानस्थलानां दुर्गकोशादीनां च । विभागः, उचिताधिकारिभ्यस्समर्पणम् । काले यथोचितकाले । द्रव्यस्य, वनधान्यादेः, अर्थस्य, सुवर्णरजतादेः साहः । राजधर्मानुवृत्ती. मार्कण्डेयपुराणे, अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । पयां गतो हरिश्चन्द्रः पुरश्चन्द्रत्वमागतः ।। इति । अन तितिक्षादानयोः सर्वसाधारणधर्मत्वेऽपि राज्ञोऽवश्य- फर्तव्यत्वेन तितिक्षायाश्चातिदुप्फरत्वेन राजधर्मपु विशिष्यो- पादानम्।

·१३३ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे यमः, याचितो गेति न घूयाद्दीक्षितो नानृतं वदेत् । सङ्घामे न निरर्तेत तं देवाः क्षत्रियं विदुः ।। दाता यज्वा च शूरच देवाद्विजपरायणः । समः सर्वेषु भूतेषु चिरं पालयते महीम् ।। तथा, पर्जन्यमिर भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः । मृत्या यमुपजीवन्ति स राजा शकलोकभाक् ॥ इति । कात्यायन, शौर्य विद्यार्थबाहुल्यात्मभुत्वाच विशेषतः । सदा चित्तं नरेन्द्राणां मोहमायाति कारणात् ।। तस्माचित्तं प्रयोद्धव्यं राजधर्मे सदा द्विजैः । पवित्रं परमं पुण्यं स्मृतिवाक्यं न लड्डयेत् ॥ इति । द्विजैः, करणभूतैः, राशा स्वचित्तं राजधर्मे प्रयोद्धव्यम् । गौतमः, ब्राह्मणं च पुरोदधीत विद्याभिजनवाग्रूपवयः शीलसम्पन्नं न्यायवृत्तं तपस्विनं, तत्ममूतः कर्माणि कुर्वीत, ब्राह्ममसूतं हि क्षत्रमृदयते न व्ययत इति च विज्ञायते, यानि च देवोत्पातचिन्तकाः प्रदूयस्तान्याद्रियेत, तदधीनमप्येके योगक्षेमं प्रतिजानते, शान्तिपुण्याहस्वस्त्ययनायुप्पालसंयुक्तान्याभ्युद- पिफानि पिणसंवननाभिचारद्विषद्धियुक्तानि च शालाग्नी फुर्णधयोक्तमृत्तिजोऽन्यानि । इति । पुरोदधीत, पुरोहित पुर्यात् । सर्वेषु फर्ममु पुरो घीयत इति पुरोहितः । तत्ममूतः तदनुसातः । तत्समूत इत्यत्र त. घान्दानुफर्पणीयत्वेन ब्राह्मणं निर्दिशति-ग्रामसम्तमिति । ग्रह, मानणस्तेन प्रमूतं तदनुशावमा प्रयते समृद्धी भवति ।

·. पिरिता राजधर्माः। विज्ञायते, परम्परया दृश्यते । तदधीनं, देवोत्पातचिन्तकैर्यो- तिमिद्भिर्यग्रहवैकृतादौ फर्तव्यतपोक्तं तस्यायत्तम् । योगक्षे. ममित्यत्र . समाहारद्वन्देन नपुंसकतंकवद्भावश्च । शान्तिसंयु. तं, ग्रहशान्तिमहागान्त्यादि । पुण्याहसयुक्तं, दिनदोपना- शाय, विवाहादी क्रियमाणम् । स्वस्त्ययन संयुक्तं, यानादी क्रियमाणम्। आयुष्यसंयुक्तं, जन्मनक्षत्रादावापुरीद्धार्थ कि- यमाणं दुर्वाहोमादि। मगलसंयुक्तं, गृहप्रशादौ क्रियमाणं वास्तुहोमादि । एतान्यभ्युदयहेतुत्वादाभ्युदयिकानि । विद्रुप. गं, येनास्य शत्रुः प्रकृतीना ट्रेप्यो भाति तत् । संपननं वशी. फरणम् । द्विपददिः, दिपंता शनृणामद्धिः ऋदयभावः । एतानि च राजा. अर्थप्रदानादिसंविधानद्वारा , कुर्ता' सन् , शालामा कुर्यात् , पुरोहितद्वारा सम्पादयेत् । अत्रापस्तम्भेन "राज्ञस्तु विशेषान् वक्ष्याम" इत्युपक्रम्य, “वेश्म आवसथः सभा" इति त्रीणि स्थानान्यभिधायोक्तम् - सर्वेप्वेवाजस्रममयः स्युरनिःप्रजा च नित्या यथा गृहमेध इति। तेपामन्यतरोऽत्र शालामिनोंपासनामिन त्रेतामिः तयोर्गा- होपु श्रोतेषु च नियतत्वात् । यथोक्तं, यथा श्रुतिस्मृत्वा दिपूक्तम् । विष्णुः, राजा सर्वेपु कार्येषु सावत्सराधीनः स्यात् । तथा, शान्तिस्वस्त्ययनदेवोपघातान् प्रशमयेत्परचक्रोपघाता. श्च शस्त्रनित्यतपा वेदेतिहासधर्मशास्त्रकुशलं कुलीनमध्यङ्गं तप- सिनं च पुरोहितम् । इति । शस्त्रनित्यतया शस्त्राभ्यासपरत्वेना पुरोहित, कुर्यादिति शेषः। याज्ञवल्रका पुरोहितं च कुर्वीत दैवज्ञमुदितोदित्तम् । - .

·धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे . AL N दण्डनीत्यां च कुशलमथर्वाङ्गिरसे तथा ॥ इति । महाभारते, पुरोहितप्रधानो हि राजा हितमवाप्नुयात् । सदाऽऽचरति यो धर्म नृपो ब्राह्मणदेशितम् ॥ तावता स कृतमज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति । तस्य धर्मस्य सिद्धस्य भागी राज्ञः पुरोहितः-1) इति ।। ब्रह्मपुराणे, द्वा लक्षहोमो कुर्वीत तथा संवत्सरं प्रति.. एकं च कोटिहोमं च यनात्सर्वाभयप्रदम् ॥ अथर्ववेदंविदितं समन्त्री संपुरोहितः । नित्यान्याहार्यकाम्यानि तथा नैमित्तिकानि च ॥ ग्रहणे सूर्यशशिनोभूकम्पोत्पातदर्शने । तत्क्षणे च महाशान्तिः कर्चव्यानिष्टनाशिनी ॥ इति । याज्ञवल्क्या, श्रौतस्मार्तक्रियादेतोदृणुयादत्विजस्तथा । यज्ञांश्चैव मकुर्वीत विधिवद्भरिदक्षिणान् ।। भोगांथ दद्याद्विमभ्यो वसूनि विविधानि । अक्षयोऽयं निधी राज्ञां यद्विपेपूपपादितम् ॥ इति । राजेत्यनुवृत्ती- शहलिखिती, दद्यादानमर्चयित्वा ब्राह्मणाय, निमित्त पूर्व शेपेभ्यः, कृपणातुरानाथम्पदाविधवावालद्धानापधावसधाशनाच्छादन- विम्यात् । इति । शेपेभ्यः क्षत्रियादिभ्यः । निमित्तपूर्व सेवाधुपापिना । राजधर्मेपु- - ·. विहिता राजधर्माः। आपस्तम्बा, भृत्यानामनुरोधेन क्षेत्र वित्तं च द. दहाह्मणेभ्यो यथाईमनन्तान् लोकान् जयति । इति । भृत्यानां, राजरक्षणोपयुक्तानाममात्यानुजीविप्रभृतीनाम् । अनुरोधेन तद्वत्यपीडनेन । यथाई, वृत्तशील विद्याकुटुम्वादिकं विचार्य । कात्यायन, वेदध्वनिप्रभावन देवाः स्वर्गनिवासिनः । तेऽपि तत्र प्रमोदन्ते तृप्तास्तु द्विजपूजनात् ॥ तस्माद्यनेन कर्तव्या द्विजपूजा सदा नृपैः । तेन भूयोऽपि शक्रत्वं नरेन्द्रत्वं पुनः पुनः ।। इति । सत्कर्मणा शक्रत्वं प्राप्य पुण्यक्षये पुनर्नरेन्द्रत्वं, माप्नुया- दितिशेषः । अत एवोक्तम् -- अनेनैय, सुराध्यक्षश्च्युतः स्वर्गान्नृपरूपेण तिष्ठति । कर्तव्यं तेन तन्नित्यं येन तवं समाप्नुयात् ॥ इति । तवं सुरेशत्वम् । यस्य राज्ञो राज्यं स्वयं प्राप्त तस्मेत्तक. त्यं राजा कुर्यात्तन्मातापित्रादींचावश्यं विभृयात् । तदाह- वसिष्ठः, गजनि च दद्यात्मते मासनिकम् । अनेन माता- पितृवृत्तिाख्याता, राजमहिपीपितृवृत्तिाख्याता । राजम- हिपीपितृव्यमातुलान् राजा विम्यात् , तद्वधूश्च । अन्याय राज- पल्यो ग्रासाच्छादनं लभेरन् । अनिच्छन्त्यो वा ब्रजेयुः । लीवोन्मत्तान् राजा विभृयात्तगामित्वादिक्यस्य । इति । अस्यार्थः । राजनि मेते मृते यः पुनातिरिक्तोऽपि राजा भवति, प्रासादिक, मरणप्रसङ्गेनावश्यक तन्द्रादादि, कुर्यादि- त्यर्थः। यस्तु पिमरणोत्तरं राजा भवति तं मति पादादिविधा- ·. वीरमिक्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे नस्यानयमसङ्गाव, सामान्यत एवं प्राप्तः । अनेन,तंच्छांद्धादि. • विधानेन । मातापितृवृत्तिः, मृतराज्ञो मातापित्रोभरणादिरूपा । व्याख्याता, अवश्यं कर्त्तव्येत्यर्थः । अन्याश्व राजपत्न्यः, तद- वरोधवासिन्योऽविवाहिता अपि, एता ग्रासान्छादनं लभेरमिति, अनेन पूर्वोक्त नां भरणविधानं पूर्वराजकृततवृत्त्यनुच्छेदपर- म् । तत्रापि मातापित्रोर्यावती पूर्वराजकृता वृत्तिः सा, सर्वापि दातव्या, राजमहिपीपितृव्यमातुलानां तु : भैरण मानपुर:- सरम् । अवश्यं तद्भरणीयजनपोषणं यथा भवति तथा विधे. यम् । तदवरोधवासिनीनामन्याप्तां विवाहितानामविवाहितानां च ग्रासाच्छादनमात्रं दद्यात्, पृथक्पृथनिर्देशात् । अत एव सर्वशेषे "तद्गामित्वाद्रिक्यस्य" इति हेतूपन्यासः । रिक्थस्य तनहायस्य। तद्गामित्वात् नूतनराजगामित्वात् । लीवोन्मत्तान् । पूर्वराजान्तःपुरादावधिकृतान् क्लीवान, उन्मादोऽसावधानता सा च रोगवयःप्रभृतिदोपकृता तयुक्ततया पूर्वराजेनावश्यभृतान् । आपस्तम्यः, आवसथे वसंड्रोत्रियानतिधीन् वासये. नेपा यथागुणमावसथाः शय्याऽनपानं च देयं गुरूनमात्यांथ नातिनीवेत् । इति । देयं, राशनिशेपः । नातिनीवेत, अतिक्रम्य न जीवन् । गुरूणाममात्यानां च जीविकां कृत्वैव स्वनीविका कुर्यादित्यर्थः। - मनु, श्रोत्रियं व्याधितानी च बालपदावकिञ्चनौ । महाकुलीनमार्य च राजा सम्पूजयेत्सदा ॥ इति । राजत्यनुटती गौतमः, पिपयाद्ब्राह्मणांग्ट्रोत्रियानिम्त्सादांचाग्रामणानफरायो- ·विहिता राजधर्मा। १४. पकुर्वाणांश्च । इति । 'निरुत्साहान्, कर्तव्यार्थे स्थिरः प्रयत्न उत्साहस्तद्रहितान्,. अलसानितिपावत् । अब्राह्मणान् , ब्राह्मणातिरिक्तान् क्षत्रिया- दीन् । अथ वा अब्राह्मणान् श्रोत्रियत्वादिगुणरहितान् ब्राह्म. णान् । अकरान्, येभ्यः करो न गृह्यते, किन्तु मासि मास्येकै- कदिनं कर्म कार्यते तादृशान् शिल्प्यादीन् । अत एव- मनु, यस्य राज्ञस्तु विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा । तस्यापि तत्क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति ।। श्रुतवृत्ते विदित्वास्य वृत्तिं धा प्रकल्पयेत् । संरक्षेत्सर्वतश्चैनं पिता पुत्रमिचौरसम् ॥ संरक्षमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्यहम् । तेनायुर्वर्द्धने राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥ इति । अन हि मनुवाक्ये-"ब्राह्मणः सीदति क्षुधा" इति प्रथम- मुपक्रम्य, "श्रुतवृत्ते विदित्वास्य" इत्यनेन श्रोत्रियस्यैवाव- श्यभरणीयत्वमुपसंहृतम् । तदेकमूलकतया गौतमक्येऽपि श्रोत्रियस्यावश्यभरणीयत्वमुक्त्वा तदतिरिक्तस्य जातिमा- अग्राह्मणस्य भरणे निरुत्साहत्वं हेतुत्वेनोपन्यस्तं वेदितव्यम् । शवलिखितो, राजन्यवैश्यावप्यजीवन्तौ राजानमुपति- ठेयातां तावुभौ शक्तितः संविभक्तायुपकुर्याता स्वस्वधर्मानुष्ठा- नेन शिल्पिनः कारवश्व शुद्राः । इति । अजीवन्तौ, स्वस्वत्या जीविकामलभमानौ । एतद्वाक्ये- ऽपि- संविभक्तौ कृतजीविको, तावुभौ राजन्यवैश्यौ, राज्ञः शक्तितो यथासामर्थ्यमुपकुर्याताम् , अपिशब्दात् शिल्प्यादयः शूद्रा अपि जीविकामलभमाना राज्ञा कृतसंविभागाः, स्वस्वध. .

·बीरमित्रोद्यस्य राजनीतिप्रकाशे मानुष्ठानेन राज्ञ उपकुर्युरित्युक्तम् । तथा चोपकुर्वतामेव क्षत्रि- यादीनां त्रयाणां वर्णानां राज्ञोऽवश्यभरणीयत्वं, न त्वनुपकुर्व- ताम् । पूर्वोदाहतगौतमवाक्ये निरुत्साहांश्च ब्राह्मणानित्यनेना- नुपकुर्वतामपि जातिमात्रब्राह्मणानामवश्यभरणीयत्वे निरुत्साइत्वं हेतुरुपन्यस्तः । अन्यथा हि अनुपकुर्वतामपि स्वराष्ट्रवर्तिना सर्वेपामवश्यभरणीयत्वेनतेपामभरणे राज्ञो महान् दोपोऽश- क्यानुष्ठानता च स्यात् । हरदत्तस्तु पूर्वोदाहृतं गौतमवाक्यमेवं व्याख्यातवान् । विभूयात् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान्, श्रोत्रिया अधीतवेदाः तान्, ब्राह्मणानन्नादिदानेन विभृयात् । निरुत्साहाश्वाना- ह्मणान्, जीवनार्थ यत्नं कर्तुमसमर्थान् अब्राह्मणान् क्षत्रियादीनपि विभृयात्, किं पुनामणान् । पूर्वसूत्रे तु अ- जने समर्थानपि श्रोत्रियान् स्वयमाहृय विभृयादिति । अकरांथ येभ्यः पूर्वैः करो न गृहीतस्तान् अफरान्, विभूयात् , तेभ्यः स्वयं करं नोत्पादयेत् । उपकुर्वाणांच, अधीयाना ब्रह्मचारिण उपकुर्वाणास्तांश्च विभृयादनादिदानेन, यद्यर्थिनः, स्वयी- वनवतश्च फरादिव्यावर्त्तनेन । उपकुर्वाणा, लोकोपकारिणो वैद्यादय इति केचित् । यमा, अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं निधि पुराणं पालयन्ति ये । महीपतिस्तानभिपूज्य पैदिनान् भवेदजेयो दिवि देवराढिच ।। पुराणं निधि, वेदरूपम् । गफ्यं हि कवचं भे नाराचंन शरेण वा। अपि चनसहसेण ग्रामणाशीः सुदुर्भिदा ॥ इति । तपा, -

·विहिता राजधर्मा। २४३
पूर्वरात्रान्तरात्रे द्विजा यस्य ह्यधीयते ।
सं राजा सह राष्ट्रेण वर्द्धते ब्रह्मतेजसा ।।
राजा यत्कुरुते पापं प्रमादात्सह तेन च ।
वसन्तो ब्राह्मणा राष्ट्रे जप्येन शमयन्ति तत् ॥
बाह्मणान् पूजयेनित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः ।
ब्राह्मणानां प्रसादेन वसन्ति दिवि देवताः ॥
यदरुच्या हरन्त्येते शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
तत्तथा नान्यथा कुर्याद्ब्राह्मणा पत्र कारणम् ॥ इति ।
मनु,
नाब्रह्म क्षत्रमृनोति' नाक्षत्रं ब्रह्म वर्द्धते ।
ब्रह्म क्षत्रेण संयुक्तमिह चामुत्र वर्द्धते ॥ इति ।
यमः,
राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्ण मन्त्रिणस्तस्य शाखाः।
तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः ॥,
आसन्नं हि दहत्यनिरादहति ब्राह्मणः ।
प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति ।।
ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः ।
समुद्रश्चाप्यपेयश्च विफलस्तु पुरन्दरः ।।
विफलः कृपणरहितः ।
चन्द्रमा राजयक्ष्मी च पृथिव्यामपराणि च ।
वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः ।।
अनन्तान्येव तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेनियमेन च ॥ इति ।
महाभारते,
१ वर्धते इत्यर्थः।

·१४४ तीरामनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विरमिष्यतः । ब्राह्मणान् प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणांश्च विरुद्धयते ।। ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांच जिघांसति । रमते निन्दया चैपां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ नैतान स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यम्यति । एतान् दोपानरः प्राज्ञो युद्ध्या युद्धा विवर्जयेत् ।। तथा तवैव भीष्मवाक्यम्- एतद्राज्ञः कृत्यतममाभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुतातमत्यन्तं सुखमिच्छता ।। फर्तव्यं पार्थिवेनेह तद्विद्धि भरतर्षभ । श्रोत्रियान् स्नातकान् वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत् । पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारस्तथेज्यया ॥ एतत्कृत्यतमं राज्ञां नित्यमेवाभिलक्षयेत् । यथात्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान् पग्पिालपेत् ।। में चाप्येषां पूज्यतमास्तान्नृपः प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेपु तद्राष्ट्र सर्वमेघ निराजते ॥ इति । राज्ञां खद्गादिषु देवीपूजनमावश्यक सर्वदा कर्तव्य- वेनोक्तम्- देवीपुराणे, नामभेदेन सा भिन्ना अभिन्ना परमार्थतः । शिवा नारायणी गौरी चर्चिका विमला उमा ॥ सा वन्या पूजनीया च सततं तत्मभावितः। विजयाय नृपः खड्गे सुरिकापादुके पटे ।। चामुण्डा चित्ररूपां च लिखितां चाय पुस्तके ।

·. विहिता राजधाः। २४५ ध्वजे वा कारयच्छन्ने स नृपो विजयदिपून् । इति । 'कार्तिकेयपूजापि सर्वदा कर्तव्यत्वेन, विज्ञपतश्च रणे प्र: स्थितस्य राज्ञ आवश्यकन्वेनोक्ता भविष्यपुराणे-- राज्ञां पूज्यः सदा प्रोक्तः काचिकयो महीपते । कार्तिकेयाहते राज्ञां नान्यं पूज्यं प्रचक्षते ।। सङ्ग्रामे गच्छमानो यः पूजयेत्कृतिकामुतम् । स शत्रूञ्जयते वीरो यथेन्दो दानवान् रणे ।। तस्मात्सर्वप्रयतेन पूजयेच्छङ्करात्मजम् । पूजयानस्तु तं भक्त्या चम्पर्कविविधैप ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यः सयो गच्छेच्छिवालयम् । नान्यं पूज्गमित्यनेन कार्तिकेयपूजाविधानम्यावशकत्यम् , • न त्वन्यदेवत्मपूजानिपेधः । उदाहतदेवीपुराणवचनेन देवीपू जापाः, कूर्मपुराणादी शिविण्यादिदेयतापूजाया अपि राज- फर्तृकत्वेन विशिष्याभिधानात् । राजेत्यनुत्तौ अन्यदपि कर्तव्यत्येनोक्तं ब्रामपुराणे- नित्यं सनिहितान् देवान्मुनीन् नागांथ पूजयेत् ।। पिशाचेभ्यो बलि दद्यात्सन्ध्याकाले च नित्यशः ॥ इति । उक्तहत्तस्य राक्षः फलमाह मनुः- एवंत्तस्य नृपतेः शिलोछेनापि जीवतः । विस्तार्यते यशो लोके तैलविन्दुरियाम्भसि ॥ इति । कात्यायनोऽपि- आत्मीये संस्थिता धर्मे नृपाः शक्रत्वमाप्नुयुः । अवीचिवासिनो पे तु व्यपेताचारिणः सदा ॥ ये तु व्यपेताचारिणा त्यक्तार्णाश्रमथर्मास्ते सदा यह फालपर्यन्तमचीचिनामफनरफवासिनः ।

·.
.
१४६ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गच्छेत्सम्यगविज्ञाय वशं क्रोधस्य यो नृपः ।
वसेत्स नरके घोरे कल्पान्तं तु न संशयः ॥
सम्यगविज्ञाय, स्वक्रोधनिमित्तं परापराधमनिर्णीय ।
कर्तव्यान्तरमप्युक्तं गरुडपुराणे-
मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः ।
समबुद्धिः प्रसन्नात्मा मुखदुःखसमों भवेत् ।।
वीराः कष्टमनुमाता न भवन्ति विपादिताः ।
प्रविश्य वदनं राहोविनोदति पुनः शशी ॥
तथा,
फारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः ।
स गृह्णाति विपोन्मादं कृष्णसर्पण दंशितः ॥
तथा,
लीला करोति यो राजा भृत्ये सज्जनगर्विते ।
स वादे विग्रहे क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते ।।
लीला क्रीडाम् । यादे, वाकलहे । विग्रहे, शस्त्रसाध्ये
सझामे ।
तथा,
तुल्याथै तुल्यसम्बन्धं मर्मजं व्यवसायिनम् ॥
अर्द्धराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात्स इन्यते । इति
इति राज्ञो विहितधर्माः।
अथ राज्ञः प्रतिपिता धर्माः,
मत्स्यपुराणायिष्णुधमोत्तरयोः,
मृगयो पानमांश्च वर्जयेत्पृथिवीपतिः ।
एतान्पासेवमानास्तु विनष्टाः पृथिवीसितः ।।

·९४७
प्रतिपिद्धा राजधाः।
यहवो नृपशाईल सङ्घया येपां न विद्यते ।
दिवास्वमं पृथाऽट्यां च विशेषेण विवर्जयेत् ॥
थाऽव्या, स्थाऽटनम् ।
वाक्पारुष्यं न कर्त्तव्यं दण्डपारुष्यमेव च ।
परोक्षनिन्दा च तथा वर्जनीया महीक्षिता ।।
अर्थस्य दूपणं राजा द्विमकारं विवर्जयेत् ।
अर्थानां दूपणं चैकं तथाऽर्थेन च दूषणम् ॥
प्राकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्किया।
अर्थानां दूपणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ॥
अदेशकाले यदानमपात्रे दानमेव च ।
अर्थेन दपणं प्रोक्तमसत्कर्ममवर्तनम् ।।
तथा,
न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते ।
न भाव्यं दारुणेनातितीक्ष्णादुद्विजते जनः ।।
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
राना लोकं दयाऽपेक्षी तस्य लोकद्वयं भवेत् ।।
भृत्यैः सह महीपालः परिहासं विवर्जयेत् ।
भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षफसङ्कथम् ॥
व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् ।
लोकसदहणार्याय मृतकव्यसनी भवेत् ।।
शौण्डीरस्य नरेन्दस्य नित्यमुद्रिक्तचेतसः ।
जना विरागमायान्ति सदा दुःसेन्यभाविताः ।।
व्यसनानि, पुरुषार्थविक्षेपकाणि मंगपादीनि ।
तान्याह मनु:-
मृगयाऽक्षा दिवास्वापः परिवादः नियो मदः।

·. १४४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तौर्यत्रिकं स्थाऽट्या च कामजो दशको गणः ॥ तौर्यत्रिक मृत्यगीतवाद्यानि । एतत्रिकमादाय दश काम- जानि व्यसनानि । पैशुन्य साहसं द्रोह ईर्ष्याऽस्याऽर्थयणम् । वाग्दण्डनं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽटकः ॥ बाक्पारुष्यं दण्डजं च पारुष्यमादायाष्टविधत्वं द्रष्टव्यम् । द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं पूर्वे कवयो विदुः । तं यनेन जयेल्लोभं तज्जये तावुभौ गणौ ।। दश कामसमुत्थानि तथाऽष्टौ क्रोधजानि च । व्यसनानि दुरन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ फामजेपु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः । पियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेष्वात्मनैव तु In आत्मनैव वियुज्यते, मरणमापद्यत इत्यर्थः । तत्र सप्त कटतमानि । यथाऽऽह मनु:- पानमक्षाः स्त्रियथैव मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कटतमं विद्याच्चतुष्पं कामजे गणे ।। दण्डस्य पातनं चैव वाफ्पारुष्यार्थपणे । मोधनेऽपि गणे विद्यान्कटमेतत्रिक मदा ।। सप्तकस्यास्य वर्गस्य सर्ववानुपङ्गिणः पूर्वपूर्व गुरुतरं विद्याभ्यसनमात्मनः ॥ परिवादः, परदोपकथनम् । स्थाऽध्या, स्याऽटनम् । पैशुन्यम्, अनभिव्यक्तदोपायिकरणम् । साइमम् . साधशेर्बन्धनादिनिग्रहः । द्रोहः, ब्रह्माययः । ईर्षा, परगुणासहिष्णुता । परगुणेषु दोपावि. फरणमभूया । अर्थपणम् , अर्थापधारो देयानामदानं च । वा. ० . .

·, प्रतिपिदा राजधर्माः। १४९ पारुष्यम्, आक्रोशादि । दण्डपारुष्यम्, अल्पापराधेऽपि बहुला- थग्रहणं, शारीरदण्डो वा । व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं फष्टमुच्यते । व्यसन्यधोऽधो ब्रजति स्वर्यात्यव्यसनी मृतः ॥ अधोऽयो ब्रजति, नरकं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । नरकाणां पा- ताल एव वर्णितत्वात् । विष्णुधर्मात्तर- न गाहेजनसम्बाधं न चाज्ञातं जलाशयम् । नापरीक्षितपूर्व तु पुरुपैराप्तकारिभिः ।। नारोहकुजरं व्यालं नादान्तं तुरगं तथा । व्यालम् , दुष्टम् । नाविज्ञातां खियं गच्छेनैर चाशुष्कवाससम् । अशुष्कवाससम्, आईवाससं, रजस्वलामित्यर्थः । तधा, नारोदेद्विपमां नावं नापरीक्षितनाधिकाम् । तथा, देवतासु न वोच्छिन्यात्पूर्वदायान् कथश्चन । मारिस्थतं च न चोच्छिन्याल चोच्छिन्द्यात्तया जनात् ।। उच्छेता नरफ याति सह पूर्वः पितामहः । अपि स्वल्पं न इर्तव्यं देवदव्यं विजानता ।। स्वल्पस्यापि फलं घोरं यस्माजन्मान्तरे भवेत् । पहिर्पसहस्राणि पष्टिशतानि च ॥ देवव्यापहरणानरकं मतिपद्यते । सन्तीह देवताः सौम्याः सन्त्युग्राथापि भारत ।

·.
१५०
वीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
दर्शयन्ति रुपं सौम्याः राज्यभ्रंशादिभिर्नृणाम् ।
अस्मिल्लोके रुपं यूरा नैव कुर्वन्ति देवताः ॥
ताप्तां वित्तापहरणाद्राजा नरकमृच्छति ।
पूर्वैः पितामहैः सार्द्ध मागुक्त कालमेव तु ॥
देवद्रव्यापहरणं नैव जातु भवेद् यथा ।
सर्वस्वरहितान् कृत्वा देवव्यापहारिणः ।।
अङ्कयित्वा द्विजश्रेष्ठ स्वराष्ट्रादिमवासयेत् ।
विद्या वणिजो वैश्या लिगिनो देवपालकाः ॥
तथा तत्पतिवद्धाथ न कुर्युः कलहं मिथः ।
तेषां तन्नायकः स्वामी निग्रहानुग्रहे भवेत् ।।
रागद्वेपवियुक्तस्तु विवास्यश्चान्यथा भवेत् ।
तथा तत्रैव,
ब्रह्मस्वं नैव चाऽऽदयाईझवं पालयेत्तथा ।
ब्रह्मस्वहरणादाम नरके पच्यते नरः॥
न विपं विपमित्याहुर्ब्रह्मसं विपमुच्यते ।
विषमेकाफिनं हन्ति ब्रह्मस्वं सप्त पूरुपान् ।।
ब्रह्मस्वं प्रणयाद् भुक्तं हिनस्त्यासप्तमं कुलम् ।
द्रोहा भुक्तं तदेवेह कुलानां पातयेच्छतम् ।।
सुवर्णमर्फ गामेका भूमेरप्येफमङ्गलम् ।
हरनरकमामोति यावदाभूतसम्प्लवम् ।।
अन सुवर्णशन्दः परिमाणविशिष्टसुवर्णवचनः।
दृष्ट्वा विषं दुराचारं ग्राह्मणं न द्विपत्काचित् ।।
ब्राह्मणानां परीवादानाशमामोति मानवः ।
न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेपपि स्थितम् ।।
नवास्ति ग्रामवपापापं गुगतरं कचित् ।
.
.

·- प्रतिषिद्धा राजधर्माः। ब्रह्महा नरकं याति यावदाभूतसम्प्लवम् ।। 'वर्षाणामयुतं राम पच्यते चावरिते । शोणितं यावतः पासून् सङ्ग्रहाति द्विजन्मनाम् ॥ क्षतातावन्ति वणि क्षतकन्नरके वसेत् । उपद्रुतो द्विजो येन त्यजेजीवितमात्मनः ।। ब्रह्महत्या भवेतस्य नात्र कार्या विचारणा । इति । विष्णुः- स्वदत्ता परदत्तां च भुवं नापहरेद्राह्मणेभ्यः । इति । मनु:- परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणं न प्रकोपयेत् । परामपि, कोपक्षयेण बलवानविरोधेन चोत्कृष्टाम्, आपदं प्राप्तो राजा साह्मणं न प्रकोपयेत् । तदीयधनाऽऽदानेन तदवग- णनया वा तन्मन्यु नोत्पादयेत् ।। ते ोनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ।। यैः कृतः सर्वभक्षोऽग्निरपेयश्च महोदधिः । सयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य ताने । लोकानलोकान् कुर्युस्ते लोकपालांथ कोपिताः । देवान् कुर्युरदेवांश्च का क्षिण्वंस्तान् समृध्नुयात् ।। यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवा लोकाश्च सर्वदा। ब्रह्मैव च धनं येपां को हिंस्यात्तान् जिजीविपुः ।। प्रणीतथामणीतश्च यथाऽग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ।। इमशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हुयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिपूज्यते ।। एवं यथप्यनिषु वर्तते सर्वकर्मसु । 1 . + ·A ॥ सीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे सर्वथा ब्रामणः पूज्यो दैवतं परमं हि तत् ।। क्षत्रस्यापि मद्धस्य ब्राह्मणान् मति सर्वशः । ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवम् अयोऽग्निब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिपु शाम्यति ।। "परामप्यापदं प्राप्त" इत्यस्य निषेधस्य "ते ह्येनं कुपिता इन्युः"इत्यारभ्य "स्वासु योनिपु शाम्यति"इत्यन्तःसर्वोऽयमर्थ- वादः। ब्रह्मैव च धनं येपामिति । ब्रह्मैव वेद एव येषां ब्राह्मणा. नाम् अभ्युदयसाधनतया याजनाध्यापनादिना धनार्जनोपाय- त्वेन धनम् अवश्यापेक्षितमवश्यरक्षणीयं च, तान् ब्राह्मणान् जिजीविपुर्जीवितुमिच्छन् को हिंस्यात्पीढयेत् । अपराधिनोऽपि ब्राह्मणस्य दण्डनित्त्यर्थ स्तुतिरियम् । . मनु:- घृतं समाहयं चैव राजा राष्ट्रानिवारयेत् । राज्यान्तकरणावती द्वौ दोपी पृथिवीक्षिताम् । प्रकाशमेतत्तास्वयं यद्देवनसमाहौ। तयोनित्यं प्रतीपाते नृपतिर्यनवान् भवेत् ॥ अमाणिभिर्य क्रियते तल्लोके पूतमुन्यते । माणिभिः क्रियते यस्तु म विज्ञयः समाहृयः ।। धूतं समाइयं च यः कुर्यात्कारयेत वा। तान् सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांथ द्विनलिहिनः ।। फितवान् कुशीलवान् चारान् पाखण्डम्याच मानवान् । विकर्मस्थान् शाण्डिकांश शिमं निर्वासयेत्पुरात् ।।' एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः ।

·. . राज्ञो दिनकृत्यम्। विकर्मक्रियया नित्यं वाधन्ते भाद्रिकाः प्रजाः । यूतमेतत्धुराकल्पे दृष्ट बरकरं महत् ।। तस्मात् धूतं न सेवेत हास्यार्थमपि युद्धिमान् । प्रच्छन्नं वा मकासं वा तन्निपेवेत यो नरः ॥ तस्य दण्डविकल्पः स्याधयेष्ठं नृपतेस्तथा । देवनसमाहयावित्यत्र देवनं धूतं च पर्यायौ । अमाणिभिः, अक्षशलाकादिभिः । प्राणिभिः, पेपकुक्कुटादिभिः । तत्रापि प- णपूर्व परिक्रयते तदेव द्यूतं समाहयश्च । अपणपूर्वके तु न घूतसमाइयशन्दा प्रवर्तते । लोके तयोः क्रीडाशन्देनैव व्यव- हारा । अत एव तपोलोंफे विगानाभावः । कुर्यात्कारपीत चेत्यत्र यः कितवो. पूतसमाहयौ कुर्यात्, यश्च सभिका का. यीत, तान् सर्वान् राजा अपराधमपेक्ष्य घातपात हस्तच्छेदा- दिना योजयीतेति वाक्यार्थः । दिनलिदिनः, यज्ञोपवीततिलका दिवाह्मणचिहपारिणः । यथेष्टम् , अपराधमपेक्ष्य राज्ञो यथा इच्छा भवति शारीरे दण्ड, द्रव्यग्रहणरूपे वा दण्टे, तथा.स्यात् , स धर्म इत्यर्थः। इति राज्ञो निपिद्धा धर्माः। अधाभिषिक्तस्य राज्ञो दिनकृत्यम् । विष्णुधर्मोत्तरे- . राम उवाच। अनवं कर्म मे हि राझो राजीवलोचन। या कार्य नरेन्द्राणां तथा च मतियासरम् ॥ २०

·१५४
सीरमित्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे
पुष्कर उवाच ।
द्विमुह विशेषायां रात्रौ निद्रां त्यजेद् बुधः ।
वेणुचीणामृदङ्गानां पटहानां च निस्वनैः ।।
वन्दिनां निस्वनैश्चैव तथा मङ्गलबादिनाम् । इति ।
तथा च शङ्कलिखितौ-
गाः शङ्खपटहतूर्येण प्रस्वापोत्थानम् । इति ।
तथा याज्ञवल्क्य:-
संविशेत्तूर्यघोपेण प्रतिबुद्धयेत्तथैव च ।
शास्त्राणि चिन्तयेद् बुध्या सर्वकर्तव्यता तथा ॥
मेपयेत ततश्चारान् स्वेष्वन्येषु च सादरम् । इति ।
तूर्ययोपेण, वेणुवीणामृदङ्गादिशब्देन । संविशेष, स्वापार्य
गृहे प्रविशेत् । तथैव ब्राह्म मुहूर्ते उत्थाय श्रुतिस्मृतिवचांसि
तदर्थावगमोपायांश्च सर्वकार्याणि च चिन्तयेत् । चारान्, वणि.
वैद्यपरिबाजकबौद्धदिगम्बरादिरूपधारिणो निगृहान् परचेटा-
वेदिनः । स्वेषु, स्वसामन्तादिषु । परेपु, मित्रादिमहीपतिषु ।
भेपयेत, तचिकीर्पितज्ञानाय ।
वृद्धवसिष्ठोऽपि-
स्यक्तनिद्रोदयात्पूर्वं चिन्तयेदात्मनो हितम् ।
गीततूर्यरवैः सार्दै निजेच्छातो नृपोत्तमः ।।
त्यक्तनिद्र उदयादिति वक्तव्ये छान्दसः सन्धिः ।
विष्णुधर्मोत्तरे-
ततः पश्येन्महीपालो गूढांच पुरुपानिशि ।
विझायन्ते न ये लोके तदीया इति केन चित् ।।
निधि, रापिशेपे।
आपव्ययस्य श्रवणं ततः कार्य यथाविधि ।
-

·. राज्ञो दिनकृत्पम् । तथा याज्ञवल्यय:- कृतरक्षः समुत्याय पश्येदायव्ययौ स्वयम् । व्यवहारांस्ततो दृष्ट्वा स्नात्वा भुञ्जीत कामतः।। कृतरक्षः, पुरस्यात्मनश्व रक्षां विघाप प्रतिदिनं प्रातरुत्या- याधिकृतः क्रियमाणावायव्ययौ स्वयमेव पश्येत् । स्वयंग्रहण- मादरार्थम् । स्नानं सकलमाध्याबिकोपलक्षणम् । कामतः, यथारुचि। मनु:- अहन्यहन्यवेक्षेत फर्मान्तान् वाहनानि च । आपव्ययौ च नियतावाकरान् कोशमेव च ।। पृवधासष्ठः-- मौनी मूगपुरीपे तु ततः कुर्यादुदङ्मुखः । मनु:- उत्याय पश्चिमे यामे कृतशीचः समाहितः। दुत्वानि ब्राह्मणाचार्य भविशेतु सभा शुभाम् ॥ स्मृत्यन्तरेऽपि- मातरुत्याय नृपतिः कुर्यादन्तस्य धावनम् । सानशाला समागत्प स्नात्वा पूतन वारिणा ॥ अर्थ दत्वा तु देवाय भास्कराय समाहितः । ततोऽलतगात्रः सन् वक्रमालोक्य मन्त्रवत् । घृतपानं तु विमाय दद्यात्सफनर्फ नृपः । मन्त्रस्त्वने यक्ष्यते । मुखायलोफनं चार्या पृत पव । विष्णुधर्मोत्तरे- घेगोत्सर्ग ततः कृत्वा राना स्नानगृहं मजेत् । दचाभ्याः प्रदोपे तु कल्पमुत्सादितस्ततः ॥ .

·-
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
वेगाः,मूत्रपुरीपादयः। कल्यम्,मातः। उत्सादितः, कृतोद्वतनः।
स्नानं कुर्धात्ततः पश्चाइन्तधावनपूर्वकम् ।
औपधैर्मन्त्रपूतैस्तु पानीयैर्विविधैः शुभैः ।।
सन्ध्यामुपास्य प्रयतः कृतजप्यः समाहितः।
अग्न्यगारं प्रविश्याय वहीन् पश्येत्पुरोयसा ॥
हुतान्सम्यक्ततः कुर्याद्वासुदेवस्य चार्चनम् ।
दुःस्वमशमनं कर्म तस्य कुर्यात्पुरोहितः ॥
स्वयं चोपसदे वही पवित्रान् जुहुयान्नृपः ।
तर्पयेदुदफैर्देवान् पितृनथ यथाविधि ।
दद्यात् द्विजातये धेनुं सवस्त्रां च सकाञ्चनाम् ।।
शास्त्या धनैः पूजयित्वा दत्ताशीः सततं द्विजैः ।
अनुलिप्तस्ततः स्रग्वी सुवासाचाप्पलकृत .
दपणे च मुखं पश्येत्ससुवर्णे च सपिपि ।
आज्यं प्रसनं मुरभि यदि स्पाद्विजपो भवेत् ।।
दीयमाने च दुर्भेदे पतिते च भयं भवेत् ।
विकृत चेन्मुखं पश्येद्राजा मृत्युमवाप्नुयात् ॥
सुमभं च यदा पश्येत्तदा तस्य शुभं भवेत् ।
तथा,
यस्तु कल्यं समुत्थाय मुखमाज्ये निरीक्षते।
तस्यालक्ष्मीः क्षयं याति वर्द्धते तेजसा श्रिया ॥
ततथ शृणुयाद्राजा सांवत्सरमुखोद्गतम् ।
दिवसं तिथिनक्षत्रं सर्वाशुभविनाशनम् ॥
भिपजां च वचः कुर्यात्तेजस्त्वारोग्यवर्द्धनम् ।
मालालम्भनं कृत्वा तनः पश्येद् गुरुन्नृपः
कृताशीपेरुभिः पश्चाद्राजा गच्छेत्समां ततः।
.

·. . राज्ञो दिनकृत्यम् । १५७ आथर्वणपरिशिष्टे तु घृतावेक्षणस्य कश्चित्मकारविशे. पोऽप्युक्तः । स यथा-- अय घृतावेक्षणं वक्ष्यामः, पातः शहदुन्दुभिनादेन ब्रह्मयोपेण वा प्रतियोघेत राजा । शयनगृहादुत्थाय राजा. ऽपराजितां दिशमभिनिष्क्रम्य जयेत् । अथ पुरोहितः सातो- ऽनुलिप्सः शुचिः शुलवासा घृनमगलसहितः सोप्णीपी शान्तिगृह प्रविश्य तेन स्वस्तिवाचनादनुज्ञातो विनीतवदुपविशेत् । 'य- मस्य लोका', 'यथाकलं यो. न जीवोऽसि' इति स्वस्त्ययन कृत्वोल्लिख्याभ्युक्ष्य, परिस्तीर्य, शन्तातीयेन तिलान. घृताक्तान् हुत्ता, सौवर्ण राजतमौदुम्बरं वा पात्रं धूतपूर्ण साहिरण्यं 'धृ. तस्प 'जूतिः', 'सहस्तशृङ्गः', 'पपस्प लोका', 'उरु विमो विक्रमस्व' इत्यभिमन्त्र्य, 'आज्यं तेज' इति तदालभेत् । आज्यं तेजः समुदिष्टमाज्यं पापहरं परम् । आज्येन देवास्तृप्यन्ति आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ।। भीमान्तरिक्षदिव्यं च . यन्मे फिल्विपमागतम् । सर्व तदाज्यसंस्पर्शात्मणाशमुपगच्छतु ॥ इति । तस्मिन घृतपानस्थमात्मानं पश्येत् । राजेतिशेषः । दक्षा शिरोहृदयमन्वालभ्य जपेत् । 'उद्यापतन्तम्' इति द्वाभ्याम् । 'सूर्यस्यारत्तम्' इति प्रदक्षिणमाटमै शेपं फारपेद इलोकाः। अयं धृतावेक्षणस्य मोक्तो विधिरयर्वणा । उपास्यो नित्यकालं तु राशा विजय झाक्षिणा ।। एतत्ममाहतं सर्व प्रयतस्तु समाहितः । राजा विजयते राष्ट्रं नश्यन्ते तत्र दशनमः ॥ दिनोसमाय फपिला राजा दरानु गां शुमाम् । . अत्र

·.
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गुरुणा याचितो यस्मादीर्घमायुरवाप्नुयात् ।।
आयुष्यमया वर्चस्य सौभाग्यं शत्रुनाशनम् ।
दुःस्वमनाशनं पुण्यं धृतस्यावेक्षणं स्मृतम् ।। इति ।
इति आथर्वणपरिशिष्टोक्तं घृतावेक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे-
नित्यं राज्ञा समुत्याय पूजनीयाः सुरद्विजाः ।
वहिसम्पूजनं कार्य द्रष्टव्यं चन्दनं घृतम् ॥
श्रोतव्ये तिथिनक्षत्रे कर्तव्य वैषभापितम् । इति ।
याज्ञवल्क्य:-
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यराशीभिरभिनन्दितः।
दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान् दद्याद्गाः काञ्चनं महीम् ।।
नैवेशिकानि च तथा श्रोत्रियाणां गृहाणि 4.1
दृष्ट्वा, तदधीनं कार्यजातं च विचार्य । गाः, दोग्धीः । नैवे.
शिंकानि, विवाहोपयोगीनि कन्यालङ्करणादीनि । गृहाणि च
श्रोत्रियेभ्यो वेदवियो दद्यात् ।
शङ्कलिस्विती-राज्ञः प्रत्यहं घृतान्वीक्षणं मङ्गलदर्शनं
फपिलामदानं स्वलकुतस्य सम्मापणं वैद्यदर्शनम् । इति ।
सभाऽनुत्तौ विष्णुधर्मोत्तरे-.
तरस्यान् ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान् मन्त्रिणस्तथा ।
मकतीय महाभाग प्रतीहारनिवोधितः ।।
तोतिहासश्रवणं कुर्यात्किश्चिदतन्द्रितः ।
ततः कार्यायिनां कुर्याद्ययाधि कार्यनिर्णयम् ॥
व्यवहारांस्ततः पश्येत्समो भूत्वाऽरिमित्रयोः इति ।
पृहस्पतिः-
पूहि तापधिष्ठाय दामात्यानुजीविनः ।

·. राज्ञो दिनकृत्यम् । पश्येत्सुरान् स धर्मार्थशास्त्राणि शृणुयाचतः ॥ 'ताम्, सभाम् । सुरान् , भूसुरान् । पूर्ववाक्ये तत्रस्थान, ब्राह्मणानित्युपादानात् । - तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्ध विसर्जयेत् । विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ।। तत्र, सभायाम् । मन्त्रे स्थलं कालं च स एवाह-- गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादं वा रहोगवः । अरण्ये निःशलाके वा मन्त्रयेताविभावितः ।। निःशलाके, विविक्ते देशे। मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगतक्लमः । चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्द्ध तैरेक एव वा ॥ परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् । तेपाम्, धर्मार्थकामानाम् । फन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ।। दूतसम्प्रेपणं चैव कार्यशेपं तथैव च । अन्तःपुरमधानं च प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥ कृत् चाष्टविध कर्म पञ्चवर्ग च तत्त्वतः । अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ।। अष्टविधं कर्म प्रचेता आह- आदाने च विसर्गे च तथा भैपनिषेधयोः । पञ्चमे चानुवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ दण्डशुद्धयोः सदा युक्तस्तनाष्टगणिको नयः । अष्टफर्मा दिवं याति राजा शक्राभिपूजितः ।।

·. . -- , - धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे आदानम् ,करादीनाम् । विसर्गो, भूतेभ्यो धनदानम्। प्रैपः, अमात्यादीनां दृष्टादृष्टार्थानुष्ठाने निषेधः, विरुद्धक्रियासु । अनु. वचनं, कार्यसन्देहे राजाज्ञा । शुद्धिः, प्रायश्चित्तम् । पञ्चवर्ग:- सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्गमिष्यते ।। इति । विष्णुधर्मोत्तरे- त्यत्का सभां ततः कुर्यान्मन्त्रं तु सह मन्त्रिभिः । यत्रास्य कश्चित्तं मन्त्रं शृणुयान्न कथञ्चन ।। मन्त्रं कृत्वा ततः कुर्याद्यायाम पृथिवीपतिः । रये नागे तथैवाचे खड्गे धनुपि चाप्पथ ।। अन्येषु चैवं शस्त्रेषु नियुद्धेपु ततः परम् पयामुर्तितः सातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितम् ।। हुतं च पावकं पश्यद्विमान् पश्येत्सुपूजितान् । वासितान दक्षिणाभिश्च पूजितान् भृगुसत्तम ।। सितान, तर्षितान् । ततोऽनुलिप्तः सुरभि स्रग्बी रुविरभूपणः । मुवासा भोजनं कुर्याद्गीतं च शृणुयाचदा ।। आपत परीक्षितं वह्नौ मृगपक्षीङ्गितैस्तथा । इति । तथा मनु:- एवं सर्वमिदं राजा सह संमन्य मन्त्रिभिः । पापम्पाऽऽप्लुत्य मध्याहे भोक्तुमन्तःपुरं प्रजेत् ।। तत्रात्मभूतः पालझरहा: परिचारक। सुपरीक्षितमन्नाघमधामन्त्रर्विपापहः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपरीक्षिनस्य निषघोऽप्युक्ता-

·राज्ञो दिनकृत्यम्।
नापरीक्षितपूर्व च भोजनं शयनं स्पृशेत् ।
वस्त्रं पुष्पमलङ्कारं यचान्यन्मनुजोत्तम ॥ इति ।
मनुः,
विपनरुदफैश्वास्य सर्पद्रपाणि नेजयेत् ।
नेजयेत् प्रक्षालयम् ।
विपन्नानि च रनानि नियतो धारयेत्सदा ॥
परीक्षिताः स्त्रियश्चैनं ग्यजनोदकधूपनैः ।
वेपाभरणसंयुक्ताः संस्पृशेयुः समाहिताः ।।
एवं पयानं कुर्वीत यानशय्यासनाशने ।
स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकेषु च ॥ इति ।
तथा विष्णुः,
मुदर्शनवस्यादिपनागदमन्त्रधारी नापरीक्षितमुपभुस्यात् । इति ।
अगदानि औषधानि । अत्र विशेष उक्तो-
विष्णुधर्मोत्तरे,
राम उवाच।
कल्पना भोजनीयानां गन्धानां या च कल्पना ।
तामहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो धर्मभृतां पर ।।
पुष्कर उवाच ।
मक्ष्यं भोज्यं तथा ला चोष्यं पेयं तथैव च ।
कल्पना पञ्चधा राम भोज्यस्यैपा प्रकीर्तिता ।।
अभ्यासगम्या चाप्येपा वक्तव्यं तत्र मे शृणु ।
कटुतोयोदककाथशोधितानामसंशयम् ॥
सुराज्यधान्यजातीनां गन्धमाशु विनश्यति ।
श्रे; मापकं तैलं शाकानां परिशोधने ।
मांसं कठिनमायाति कोमल्यं चाकाम्युना ।
.
,

·वीरमिनोदयस्प राजनीतिप्रकाशे वरुणक्षारसंयोगान्मत्स्यस्यास्थि विलीयते ।। गण्डिकामिः पलाशस्य क्षीरमावर्तित द्रुतम् । फपित्यचूर्णयोगेन तथा चैव सुजानता । घृतं मुगन्धीभवति दग्धैः क्षिप्तस्तथा यवैः ।। पनवारिणि योगेन काञ्जिकस्याम्लता भवेत् । गुडाय शुद्धिमामोति क्षीरेण च तथा द्रुतम् ॥ पद्मरागसमं चूर्णमंशुमत्या च जायते । पानकानां महाभाग यस्याप्यन्यस्य चेच्छसि ॥ क्षारयोगेन चाम्लस्य तथाम्लत्वं विनश्यति । लवणाधिकविक्षेपसञ्जात्तविरसं ध्रुवम् ।। सिकतापिण्डिकाक्षेपैः । सुरसत्वमवाप्नुयात् । चणकक्षारयोगेन पुष्पाणि च फलानि च ।। सर्वाणि द्रुतिमायान्ति द्रुतानां कल्पना भवेत् । गन्धवर्णरसाधानं पानफादिषु सर्वतः ।। यथाकालं यथादेशं यथासात्म्यं च कारयेत् । नात्यर्थदीन हुताशनेन नात्यन्तमन्देन धमाधमनम् । रसेन चाप्यत्र भवेत्मभूतं तात्पर्यमेतत्कथितं मया ते ॥ इति । अधम् अदनाईम् । धम संयोजय । विस्तरथास्य पशा स्वादवगन्तव्यः । सविपानादेः परीक्षाप्रकारश्च- मत्स्यपुराणे, विपाश्च रक्ष्यो नृपतिस्तत्र युक्ति नियोध मे। क्रीडानिमित्तं नृपतिर्धारपेन्मृगपक्षिणः ।। अन्नं वै मारपरीक्षेत यही चान्यतमेषु च । घसं पाप्रमलद्वारं भोजनाच्छादने तथा ।। नापरीक्षितपूर्व तु स्पृशेदपि महीपतिः ।

·राज्ञो दिनकृत्यम् ।
श्यावास्यचक्रः सन्तप्तः सोद्वेगं च निरीक्षते ॥
श्यावास्यचक्रः, ईपत्कृष्णश्वेतमुखमण्डल :
विपदो वा विपं दत्त्वा यत्र तत्र निरीक्षते ।
स्रस्तोत्तरीयो विमनाः स्तम्भकुड्यादिभिस्तथा।।
प्रच्छादयति चात्मानं लज्जते स्खलते तथा ।
भुवं विलिखति ग्रीवां तथा चालयति द्विज ।।
कण्डूयति च मूर्द्धानं परिलक्ष्यो नरः सदा ।
क्रियासु त्वरितो राजन् विपरीतास्वपि ध्रुवम् ।।
एवमादीनि चिह्नानि विपदस्य परीक्षयेत् ।
ततो विचारयेदनौ तदन्नं त्वरयान्वितः ।।
इन्द्रायुधसवर्णोज्नी रूक्षः स्फोटसमन्वितः ।
एकवर्णोऽथ दुर्गन्धिर्भृशं चटचटायते ॥
तपदर्शनाजन्तोशिशरोरोगच जायते ।
सविषेऽन्ने निलीयन्ते न च पार्थिव मक्षिकाः ।।
विलीनाश्च विपद्यन्ते दृष्टे च सविपे तथा ।
विरज्यति चकोरस्य दृष्टिः पार्थिवसत्तम ।।
विकृति च स्वरो याति कोकिलस्य तथा नृप ।
गतिः स्खलति हंसस्य मृगराजश्च कूजति ।।
क्रौञ्चो मदमथाभ्येति ककवाकुर्विरौति च ।
विक्रोशति शुको राजन् सारिका वाशते तथा ।।
चामीकरोऽन्यतो याति मृत्यु कारण्डवस्तथा ।
मेहते वानरो राजन् ग्लायते जीवजीवकः ॥
हटरोमा भवेद्वध्रुः पृपतश्चैव रोदिति ।
हर्षमायाति च शिस्ती विषप्तन्दर्शनाप ।
अन्नं च सविपं राजविरेण च विपच्यते ।

·वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
द
तथा भवति सास्त्राचं पकं पर्यापतोपमम् ।।
व्यापचरसँगन्धं च चन्द्रिकाभिस्तथा युतम् ।
व्यञ्जनानां च शुष्कत्वं द्रवाणां बुद्धदो भवेत् ॥
ससैन्धवानां द्रव्याणां जायते फनमालिका।
रसस्य राजिस्ताम्रा स्थानीला च पयसस्तथा ।
कोकिलामा च मद्यस्य तोयस्य च नृपोत्तम ।
धान्पाकस्य तथा कृष्णा कपिला कोद्रवस्य च ।।
मधुश्यावा च तक्रस्य नीलपीता तथैव च ।।
घृतस्योलूकसङ्काशा कपोताभा च मस्तुनः ।।
हरिता माक्षिकस्यापि तैलस्य च तथाऽरुणा ।
फलानामप्यपकानां पाकः क्षि प्रजायते ।।
प्रश्वेदश्चैव पकानां माल्यानां म्लानता तथा ।
मृदुता कठिनानां च मृदुनां च विपर्ययः ।।
सूक्ष्मतन्तूपसदनं तथा चैवातिरोमता ।
श्याममण्डलता चैव वस्त्राणां च विशेषतः॥
लोहानां च मणीनां च मलपोपदिग्धता ।
अनुलेपनगन्धानां सूनानां च नृपोत्तम ॥
विगन्धता च विज्ञेया पर्णानां म्लानता तथा ।
एवमादीनि चिहानि विज्ञेयानि नृपोत्तम !!
तस्माद्राजा सदा तिष्ठेन्मणिमन्त्रीपधागदै।
उक्तः संरक्षितो राजा प्रमादपरिवर्नकः ।
प्रजातरोर्मूलमिहावनीशस्तदसणादृद्धिमुपैति राज्पम् ।
तस्मात्मयवन नृपस्य रक्षा सर्वेण, कार्या रविवंशचन्द्राइति ।
नाना मानानाम् । आदेः संरक्षितः सदा तिष्ठेदित्युक्त.
म्, नत्र फान्यगदानीत्यपेक्षापाम्-
.

·*
.
राज्ञो दिनकृत्यम्।
विष्णुधर्मोत्तरे,
राम उवाच ।
रसोनानि विपनानि यानि कार्याणि भूभुजा ।
अगदानि समाचक्ष्व तानि धर्मभृतां वर ।।
पुष्कर उवाच ।
बिल्लाढकीयवक्षारपार्टलावाहिकोपणाः ।
श्रीपर्णीशल्लकीयुक्ता निष्कायः मोक्षणं परम् ।।
सविप प्रोक्षितं तेन सयो भवति निर्विपम् ।
यवसेन्धनपानीयवस्खुशय्यासनौदनम् ॥
कवचाभरणच्छंचालन्यजनमेव च ।
यवसं तृणमर्जुनम्, तदादि वेश्मान्त विल्वादिकायैः मोक्षि-
त सद्यो निर्विपं भवति ।
शेलूपाटल्यतिविपाशिग्रुगोभीपुनर्नवाः ।
समाक्षमूलत्वकपित्थं वृपशोणितम् ।।
सहदन्तशठं तद्वत्मोक्षणं विपनाशनम् ।
• लाक्षामियनुमञ्जिष्ठासपङ्गासहरेणुकाः ॥
सपथ्याहा मधुयुता वधुपिचेन कल्किताः ।
निखनेगोविपाणस्थाः सप्तरानं महीतले ।।
ततः कृत्वा मणि हेम्ना वद्धं इस्तेन धारयेत् ।
संस्पृष्टः सविपस्तेन सद्यो भवति निर्विपः ॥
मनोहाऽऽलशमीपुष्पत्वद्भिशाधेतसर्पपाः ।
फपित्यकुष्टमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः॥
शुनो गोः कपिलायाश्च सौम्याख्योऽयं परोऽगदः ।
विपजित्परमः कार्यों मणिरन्नं च पूर्ववत् ॥

·-
.
वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
पूर्ववत्, "ततः कृत्वा मणिं हेम्ना" इत्यादिप्रकारेण ।
मृपिका जीरका वापि हस्ते बंद्धा विपपिहा ।
हरेणुमांमीमजिठारजनी मधुकं मधु-.
अक्षत्वक्सुरसा चापि स्वपित्तं पूर्ववन्मणिः ।
पादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरतैः मलेपिताः ।
श्रुत्वा दृष्ट्वा संमाघ्राय सद्यो भवति निर्विपः ।
यूपणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठा रजनीद्वयम् ।।
सूक्ष्मला वितापत्रविडहानीन्द्रवारुणी ।
मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत् ॥
तस्मादुष्णाम्युना मात्र मागुक्ता योजयेत्तथा ।
विपं भुक्तं जरां याति निर्विपेऽपि न दोपमाफ ॥
सक्तसर्जरसोशीरसर्पपापत्रवालकः ।
सवेल्लारुप्फरखुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च ।।
धूपो वासगृहे हन्ति विपं स्थावरजङ्गमम् ।
न तत्र फीराः सविषा दर्दुरा न सरीसृपाः ।।
न कृत्याः कार्पणा याश्च धूपोऽयं पत्र दनते ।
'फल्फितैयन्दनक्षीरपलाशकुमवस्कलैः ।।
मूलचालुपुरसानाकुलीतन्दुलीयकैः ।
कायः सर्वोदकार्थेषु काफमाचीयुतईतः ॥
रोचनापत्रनेपालीकुङ्कुमस्तिलकं वहन् । "
विपर्न पाध्यते स्याच नरनारीनृपप्रियः॥
पूर्णई रिद्रामभिष्ठाफिणिहीकणनिम्बफै।
दिग्धं निर्विपतामेति गात्रं सर्चविपादितम् ॥
शिरीपस्य फलं पत्रं पुष्पं त्वम्लमेव च ।
गोमूत्रपिष्ट अगदः सर्वकर्मकरः स्मृतः ॥ इति ।
.

·राज्ञो दिनकृत्यम्। १६७ मणयो मन्त्राथागदाः प्रसिद्धास्तत्सङ्ग्रहं च कुर्यात् । एव- मादिभिनिविषमन्नं निर्णाय भुञ्जीत । तथा तत्रैव भुत्का गृहीतताम्बूलः परिक्रम्य विशेषतः। शयने वामपाइँन ततः शास्त्राणिं चिन्तयेत् ॥ इति । . भुक्तवान् विहरेञ्चैव स्त्रीभिरन्तःपुरे सह । विहृत्य च यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ॥ अलङ्कृतस्तथा पश्येदायुधीयं पुनर्जनम् । चाइनानि च सर्वाणि, शस्त्राण्याभरणानि च ॥ इति । याज्ञवल्क्या, हिरण्यं व्यापृतानीतं भाण्डागारे न्यसेत्ततः । पश्येचारांस्तथा दूतान् प्रेपपेन्मान्त्रिसगतः ॥ हिरण्यं हिरण्यादिधनम् । व्यापृतानीतं, पापृतैराकरादि-- द्रव्यार्जनस्थानेषु नियुक्तैरानीतम् । ततः स्वैरविहारी स्यान्मन्त्रिभिर्वा समागतः । घलानां दर्शनं कृत्वा सेनान्या सह चिन्तयेत् ।। सन्ध्यामुपास्य शृणुयाच्चाराणां गूढमापितम् । गीतैर्नृत्यैश्च भुक्षीत पठेत्स्वाध्यायमेव च ॥ इति । भुक्त्वा यथेच्छमगनाभिः सह क्रीडेत, कार्यवशानमन्त्रिभिर्वा समागतो भवेत् । वलाना हस्त्यश्वादीनाम् । सेनान्या चमूपतिना सह वलविषयमर्थं च चिन्तयेत् । सन्ध्या, मायंसन्ध्याम् । गीतं नृत्यं च श्रुत्वा भुक्त्वा वेदं पठेत् । अत्र विशेषान्तरमाह- मनु, सन्ध्यामुपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनि शस्नमृत् ।

·पीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे रहस्याख्यायिनों चैव मणिधीनां च चेष्टितम् ।। इति । विशेपान्तरमाह-- वृद्धवसिष्ठः, सायंसन्ध्यादिकं कृत्वा सभा माग्वत्प्रवेशयेत् । । ततो राज्ञो विलासिन्यः कुर्युः सन्ध्यावलिक्रियाम् ।। तैजसेष्वय पात्रेषु चैकस्मिन्नर्थ वा त्रिषु । तृत्तद्राज्यानुसारेण पञ्चस्वपि च सप्तसु ॥ त्रिषु कार्याण्यटदेलपद्यान्यन्नविचित्रकैः । दलेषु फर्णिकाशं च दीर्घबहुभिरुज्ज्वलैः ॥ विराजदक्षतैमन्त्रैः सह मगलपारगैः । पूर्ववचिन्तयेद्राज्यं प्रेषयेद्गुप्तचारकान् ॥ अन्तःपुरं सम्मविशन्नियम्य स्वस्य रक्षकान् । तासां मनोरथान् कृत्वा प्रवृत्ति समनुस्मरेत् ॥ एवं समाचरनित्यं सदा सत्कीर्तिमाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राज्यं धर्मेण पालयेत् ॥ इति । तथा मनु, । गत्वा कक्षान्तरं त्वन्यत्समनुज्ञाप्य ते जनम् । प्रविशेद्भोजनार्थ तु स्त्रीतोऽन्तःपुरं पुनः ।। तत्र भुक्त्वा पुनः किश्चित्तूर्यघोपैः महर्पितः । संविशेश्च यथाकालमुत्तिष्ठेच्च गतलमः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, अन्तःपुरचरो भूत्वा लघु शुक्रवा तथा हितम् :- सवेणुवीणापटहस्वनेन सेवेत निद्रां कृतपूर्वरक्षः । एतयशस्यं च नराधिपानामाजासिक ते कथितं विधानम्॥इति। विशेपान्तरमाह- -- ·। राज्ञो वर्षकृत्यम् । मनुः, एतद्विधानमातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः । अस्वस्थः सर्वमेवैतन्मन्त्रिमुख्ये निवेशयेत् ॥ इति । एतत्सर्वे, प्रजारक्षणादि । इति राज्ञो दैनंदिनं कृत्यम् । अथ वर्पकृत्यम् । तदुक्तम्- आधणपरिशिष्टे, ॐ अथ प्रतिसंवत्सरं राज्ञः कर्माणि क्रमेण वक्ष्यामः । अथाश्वयुजे मासे शुरूपक्षस्य तृतीयेऽहनि हरिद्रायवानां "रक्षन्तु त्वामय" इति तसभी रक्षां बद्धा हस्त्यश्वानाम् । अश्वो- ऽसि क्षिमजन्मासि सप्तदीपा वसुन्धराम् । हस्तेन युक्ते चन्द्र- मसि पौर्णमास्याममावास्यायां वा पुण्ये नक्षत्रे शुचौ देशे त- त्रमित्युक्तं पाश्चमिध्ममुपसमाधायान्वारभ्याथ जुहुयात् । सवित्रे स्वाहा, पतनाय स्वाहा, पाचकाय स्वाहा, सहस्त्ररश्मये स्वाहा, मार्तण्डाय स्वाहा, विष्णवे स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा, परमेष्ठिने स्वाहेतिहुत्वा कनकानां (मालां) बद्धा हस्त्यश्वानां नीराजनं कुर्यात् । अथ नवम्पामपराहे वाहनानि स्नापयित्वा अहतवासा ब्रह्मा द्वादशहस्तमितां वेदिं कृत्वा तन्त्रमित्युक्तां शान्ति कृत्वा दूपणेन वाहनं त्रिः प्रोक्ष्य परीया, "निःसालाम्" इति सूक्तं जपन् प्रत्येत्याभिपिश्चेदेनमश्वमलड्कृतं शवलकण्ठं कृ- त्वोपस्थाप्य दध्यात्, एवमेव मैश्रधान्यान्युदपात्राण्यन्तरासु दिक्षु, तत्रैव देवता यजेत अग्निं वायुं वरुणमश्विनाविति । पयसि स्था. लीपाकं अपयित्वा "समास्त्वाने""वन्नो अग्ने""मा नो विदन्" २२ ·बीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अभयैरपराजितरायुष्यैः स्वस्त्ययनरमतिरथेनेति च हुत्वा संस्थाप्य "अग्नेरदोसि"इत्यहतवासोभिः प्रच्छाद्य रसैः कुम्भानौदुम्बरान् पूरयित्वा प्रतिदिशमवस्थाप्य, "ममाग्ने चर्ची" "अभयं द्यावाप- थिवी""उदुत्तमं वरुण अधिना ब्राह्मणायातम्" इति जुहुयात् । पौर्णमासीप्रथमेति च जुडुयात् दुन्दुभिमाहन्यादित्युक्तम् । "उप- श्वासय पृथिवीम्" इति तत्रैवानुमन्त्रणं च । सर्वाणि च वादि- त्राणि वाहनानि च "जनस्यास्मान् प्रहर्पय" पञ्चमी प्रतिष्ठापये- त् । “न तं यक्ष्मा एतु देव" इति गुग्गुलुकुटधूपं दद्यात् । “यस्ते गन्धस्यायुपम्" इति भूतिं प्रयच्छेत् । “दूप्या दूपिरसि" इति प्रतिसरं वद्धा "वार्तः पुरस्तात्" इति प्रतिदिशं क्षिपेत् । वहिनि- मृत्योत्तरेण गत्वा वाह्येनोपनिष्क्रम्य सुहृदे कुर्याच्छ्रद्दधते कुर्या- द्वाहनानामभयं कर्म । तन्त्रमित्युक्तां शान्ति, 'तन्त्रभूतां महाशान्ति प्रवक्ष्याम' इत्यादिनोक्ताम् । दूपणेन, 'दृष्या दृपिरसि' इतिसूक्तेन । निः- सालां, 'निःसालां धृष्णुं धिपणम्' इतिसूक्तम् । प्रतिसरं, हस्ते तन्तुमयं कङ्कणम् । अथाश्वयुजे मासे पूर्णमास्यामपराह्न हस्तिने नीराजनं कुर्यात्। मागुदक्पवणे देशे यत्र वा मनो रमते । "गिरयस्ते पर्व- ता" इत्येतया हस्तशतमदै वा मण्डलं परिगृह्य "याभिर्यज्ञम्" इति सम्प्रोक्षेत् । तत्र श्लोका:- दशहस्तसमुत्सेधं पञ्चहस्तं तु विस्तृतम् । शान्तिरक्षमयं कुर्यात्तोरणं पुष्टिवर्द्धनम् ॥ शुक्लैः शुक्लाम्बरध्वजैर्माल्यैश्च परिभूपितम् । कारयेदविले शुभ्रे रसैच परिपूरिते ॥ रसस्त्वामभिपिञ्चामि भूमे मह्यं शिवा भव ।

·राज्ञो वर्पकृत्यम् । असपना सपनश्रीमम यज्ञविवर्द्धनी । इमं स्तम्भूधृतात्यक्तावुभौ मा यससावतात ? यो मा कश्चाभिदासति तमिमी भूमिर्दहतामित्यु- चछयस्थ "इमाया ब्रह्मणस्पत" इति । एताभ्यामुन् यीणि मा. लापतास्तम्भान् संयोप्य तस्यां चतुर्हस्तां वेदिं कृत्वा दर्भ- पवित्रपाणिलिं पुष्पाणि च दत्त्वा मधुना मित्रैः स्वस्तिकं स. यापकदधिकशरापूपकान् पायसं घृतं विविधपानभक्षफलैरमिं परिस्तीर्य "आपोऽस्मान्मातरः सूदयन्तु” इति चतुरौदुम्बरान् कुम्भान् वदोदकेन पूरयित्वा प्रतिदिशमवस्थाप्य दध्यात् रौद्रा- मेयवासव्यबारुणा मन्त्राः । रसोनं कृत्वा दूपणं यशस्यवर्चस्या- नि च हुत्यौपछि समादाय द्विहस्तं मण्डलमित्युक्तम् । तत्र श्लोक:- बृहत्कण्टारिकण्टकालघुकण्टारिकाः स्मृताः । सुवर्णपुष्पी श्वेतगिरिफार्णका शुदिसत्वा ॥ ? सिंही व्याघ्री हिरण्यवर्णामपराजिता पृश्निपणी दूर्वा पा. मुन्मत्तमालिनी तामनुमन्त्रयते । वैणवं फटमवस्थाप्यादध्यात् । द्वैपयाघ्रानचर्म परिस्तीर्य ततो या स्यादधिदेवता तस्यै वालि दच्या पिण्डानि च दद्यात् । हस्तिनमाचामयेत् । यस्यां दिशि रिपुर्न भवति तां दिशं गत्वा हस्तिनमानयेद्धिरण्येन रजतेन बजमणिमुक्तादिभिः शहेन चन्दनेन भतारुणा कुष्टेन नलदेन रोचनेनाञ्जनेन मनःशिलया पमकुमुदोत्पलैः “ममामे वर्च" इति सूक्तं दक्षिणीचरमुरां प्रतिजपेच्छेपेण गायाण्यभ्यअयेत् । तत्र श्लोकः- इस्तिनां रक्षण दण्डः कर्तव्यो वैगो नवः। पोहशारमिमात्रस्तु चारुपर्वा पनोरमः ॥

·१७२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तेन वारणान् वारयेत् । दन्ताग्रेपु तृणानि कृत्वा "यथा हन्यं वहसि ग्रसति त जातवेदसम्" इत्यग्नि मज्यालयेत् । "सुजातं जात. वेदसम्"इति वाचयेद् "यया हव्यम्" इति नीराजयित्वा। "निधि विभ्रति" इति शालां प्रवेशयेदनपेक्षमाणाः स्वानि स्थानानि बजन्ति दीर्घायुपो घलवन्तश्च भवन्ति । गोसहस्रं कर्ने दक्षिणा ग्रामवरं च । 'निधि विभ्रति बहुधा गुहासु' इतिमूक्तं पठित्वा शालां मवेशयेत् । इति.हस्त्यश्वदीक्षा समाप्ता । परिशिष्टव्यम्- अथ वर्षशतं परर्द्धमानो राजानमभिवर्द्धयिष्यन् संवत्सरे जन्मदिने कुर्यात् । तन्त्रमित्युक्तं,"पुनन्तु मा वायोः पूतो वैश्वा- नरो रश्मिः” इति । पवित्रैः पुण्याहादीनि च मङ्गलैर्यजमानं च सम्मोक्ष्य “यदा वनन्" इति पुप्पाघलङ्कारमावर्जयित्वा मा- हेन्द्रं चरुं श्रपयेत् । लोकपालेभ्यश्च द्वितीयं चरुं श्रपयेत् । "महा इन्द्रो य ओजसा" इति ह्यमी हुत्वा इन्द्राय स्वाहेत्या- दिलोकपालांश्वष्ट्वा राजानमन्वालभ्य आदिवज्जुहुयात् "अर्वा- चमिन्दः सुत्रापेममिन्द्र वर्द्धय क्षत्रियं मे शतं जीवन्तु शरद" इति । "रक्षन्तु त्वामय" इति चतसभी रक्षां कृत्वा रोचनया अलङ्कुर्यात् । त्रिगुणेन सूत्रेण यद्धा "मानायीतन्तुम्" इति सूक्तेन रक्षासूत्रं सम्पातं च कृत्वा “धाता ते ग्रन्थिम्" इति वनाति । उत्तरं तन्त्रं हिरण्यं दक्षिणा ॥ १॥ महानवम्यां इस्त्यश्वदीक्षा मतिपत्मभृति नवरात्रं शस्त्रसस्वसम्पातः । तृतीयायां हस्त्यश्वानां फर्म,सप्तम्यां हस्त्पश्वानां दर्शनम्, अष्टम्यामथ पिष्टमयीमित्या- दि,नवम्यां दुर्गापूजनम् अथ नवम्यामित्यादि नवम्याम् । अथा- ·राज्ञो वर्पकृत्यम् । पराजितदशम्यां पूर्वाह विजयमुहर्ने उक्त मास्थानिकम् ।' एतानि खलु प्रारदाराणि इत्यादि "स्वस्तिदा ये ते पन्थान"इ.. त्यादि नक्षत्रहोमश्व अथ श्रवणे नक्षत्रे अथ राज्ञामिन्द्रमहस्येति व्याख्यातः । अथ पौर्णमास्यामपराझे पूर्णमासिकं कर्म । अथापामार्गत्रयोदश्यां श्वेते मुहूर्ते स्नानं कृत्वा अपामार्ग त्रिः परिभ्रामयेद्राज्ञ उपरि मन्त्रेण, "ईशानां त्वा भेपनानाम्" इति त्रिभिः मूक्तैः "प्रतीचीनफल" इति सूक्तेन वा पुनः स्नानम् । तत आरात्रिकं.परिधत्तेतिद्वाभ्यामितिसमानम् । अथ दीपोत्सव प्रतिपदि इस्त्यश्वादिदीक्षादिसमानमभ्यातानान्तं कृत्वा “येस्यां माची दिक्" इति "मानो देवा" “यस्ते सर्प" इत्येतैः सूक्त तृणानि युगतमाना सम्पातवन्ते गणं च मातितमिमधानाशने हस्त्यश्वादियुगपत्तन्त्रं समानं धेनुर्दक्षिणा । अधाक्षयनवम्यां रात्रौ हस्त्यवादीनामनीकानां रथस्य परहोमथ । अथ वि- ष्णुद्वाश्यां पुरोहितः पश्चिमां सन्ध्यामुपास्य गृहीतदर्भो यन, राजानमभिगम्य पौष्टिकहोमश्च रात्रौ नीराजनं कृत्वा हस्त्य- श्वेभ्यश्च । अथ कार्तिक्या पौर्णमास्यां रेवत्यामाश्चंयुज्यां वृपोत्सर्गः। अथाग्रहायणीपौर्णमास्यां तन्त्रं कृत्वा पादाग्रेतिद्वाभ्यां रसं सम्पात्याभिमन्य राजानं प्राशयेत् । अथ पौष्या पौर्ण-' मास्यामुक्तः पुष्याभिपेकः । अथ फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां रात्री होलिका । महानवम्यामुक्तमज्वलनं नीराजनं वा। अथ ग्री.. प्पप्रतिपद्यायुष्मने स्नानं कृत्वाऽपां सूक्तैराप्लुत्य प्रदक्षिणमा- वृत्पाडप उपस्पृशेदित्युक्तम् । अथ चैव्या पौर्णमास्यां तेजोवतं त्रिरात्रमश्नातीत्युक्तम् । अथ मदनत्रयोदश्यां वैशाख्यां पौर्ण- मास्यां मध्याह्ने गर्ने वाप्यां पुष्करिण्यां घटे वा सर्वगन्धान म. क्षिप्य प्राक्तन्त्रमभ्यातानान्तं कृत्वा "सिंहे व्याघ्र "यशोहविः" - ·१७४ चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे '"प्रातरनिंगिरावरगराटेपु दिवस्पृथिव्या" इत्येतैः सूक्तैरुद- कं सम्पात्याभिमन्य राजानं स्नापयेत् प्रविश्य प्रोक्षति च तन्त्र संस्थापयेद्धेनुर्दक्षिणा । अथ श्रावण्यां पौर्णमास्यां विजयमुहूर्ते "रक्षन्तु त्वामय" इति रक्षाबन्धनं कृत्वा नीराजनं च वाटेनोप- निष्क्रम्येतिपैठीनतिः । अथ आदित्यदिने आदित्यमण्डको व्याख्यातः । अथ जन्मनक्षत्रे जन्मनक्षत्रयागहोमो व्याख्यातः। अथ राजकर्माणि प्रतिनक्षत्रं कर्तव्यानीत्यायुधायाश्चप्रभृत्या- दीनि विभृयादिति । कृत्तिकारोहिण्यादीनि व्याख्यातानि । इन्द्रोत्सवे इन्द्रोत्सवो. व्याख्यातः। प्रतिदिनं ग्रहयागः । मतिदिनं नक्षत्रयागः । प्रतिदिनं दशगुणी महाशान्तिः । प्रतिस्थान कृत्तिकारोहिण्यो व्याख्याते । नक्षत्रस्नानानि नक्षत्रदक्षिणाश्च । राजकर्म सांवत्सरीयं हस्त्यश्वादिदीक्षा। इति राज्ञो वर्षकृत्यम् । अथ सहायाः। अभिषेकानन्तरं राज्ञा किं कर्तव्यमित्यपेक्षायाम्-- मत्स्यपुराणे, मनुरुवाच। राज्ञोऽभिषिक्तमात्रस्य किन्नु कृत्यतमं भवेत् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सम्यग्वेत्ति यतो भवान् ॥ मत्स्य उवाच । अभिपेकाशिरसा राज्ञा राजीवलोचन । सहायचरणं कार्य तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ।। यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येफेन दुष्करम् । पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं महोदपम् ।। तस्मात्सहायान् वरयेत्कुलीनान्नृपतिः स्वयम् ।

·राज्ञः सहाया।
२७५
शूरान् कुलीनजातीयान् वलयुक्तान् श्रियान्वितान् ।।
रूपसत्त्वगुणोपेतान् संयतान् क्षमयाऽन्वितान् ।
क्लेशक्षमान् महोत्साहान् धर्मज्ञांश्च प्रियंवदान् ।।
हितोपदेशकात्राज्ञः स्वामिभक्तान श्रियान्वितान् । इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
साधवः कुलमाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसुयकाः ।
अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युनराः पारिपार्थकाः ॥
पारिपार्श्वका निकटवर्तिनः। तांश्च नित्यं परीक्षेदित्युक्तम्-
तत्रैव,
परीक्षेत्मत्यहं भृत्यानाथारैर्नराधिपः ।
समानशीलर्विश्रब्यौर्षणोति मनोगतम् ॥ इति ।
वालिशादीनपरीसितांश्च न कुर्यादित्युक्तम्-
तत्रैव,
न वालिशा न च क्षुद्रा नामज्ञा नाजितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना नराः पार्वे स्थाप्या राज्ञा हितैपिणा ॥.
तथा,
नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति । इति ।
एवंविधांस्तत्तत्कर्ममु योजयेदित्युक्तम् ---
मात्स्ये,
एवंविधान् सहायांस्तु शुभकर्मसु योजयेत् । इति ।
महाभारतेऽपि,
भृत्या ये यत्र योग्याः स्युः सम्यक् स्थाप्याः परीक्षिताः। इति ।
ये उत्तमाधमपध्यमाः । यत्र उत्तमाधम्मध्यमकर्मसु ।
तथा चोक्तम्-

·चीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गरुडपुराणे,
मृन्याय त्रिविधा क्षेया उत्तमाघममध्यमाः ।
नियोक्तव्या यथार्देषु त्रिविधेषु च कर्मम् ॥ इति ।
मत्स्यपुराणेऽपि,
गुणहीनानपि तथा विज्ञाय नृपतिः स्वयम् ।
फर्मस्वेव नियुञ्जीत यथायोग्येपु भागशः ॥
अत्रायं वाक्यार्थः । यदि मौलाः कुलीना अपि तथा पि.
पैतामहपदयोग्यगुणहीनास्तांस्तथाविधगुणहीनानपि विज्ञाय
यथायोग्यवेव कर्ममें स्वयं भागशः कर्मविभागेन नियुञ्जीत, न
तु तत्तत्पिपैतामहपदेषु, तत्र तत्र तेपामयोग्यत्वात् । ययायो-
ग्येषु कर्मसु नियुञ्जीतैवेति वा वाक्यार्थः । तेपामवश्यभरणीया-
नामभरणे तेषां च राजान्तराश्रयणे महादोपः स्यात् । भृत्याना-
। मवश्यं परीक्षा कार्येत्युक्तम्-
गरुडपुराणेऽपि,
पंथा चतुर्भिः कनक परीक्ष्यते तुलाकपच्छेदनतापनेन ।
तथा चतुर्भि तकः परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा।।
इत्यादिवचनैः परीक्षितास्तत्तत्कर्मसु नियोज्याः। एते एव
च सहाया इति व्यपदिश्यन्ते । ते च द्विविधा राज्यागोपकारका
राजाङ्गोपकारकाश्च । ते च प्रत्येक द्विविधा दृष्टार्था अदृष्टार्थाश्च ।
दृष्टद्वारकोपकारकारित्वेन दृष्टार्थत्वम्, अदृष्टद्वारकोपकारित्वेन
चावार्थत्वं
द्रष्टव्यम् । यद्यप्युभयानोपकारित्वेन चोभयत्रापि
वैविध्यं वक्तुमुचितं तयापि भूयस्त्वात्तद्यपदेश इति न्यायेन द्वै-
विद्ध्यमेव न्याय्यम् ।
अन्यथा वक्ष्यमाणानाममात्यादी-
नां राजाजोपकारित्वेन वैविध्यमपि न स्यात् । न चेष्टापत्तिः,

·. . • राजसहायेष्चमात्यलक्षणम् । .. उपधेयसङ्करेऽप्युपाघेरसरात् । तत्र राज्याझोपकारका दृष्टा अमात्यसेनापतिप्रमृतयः, अदृष्टाश्चि वक्ष्यमाणब्राह्मणामा. त्यामृतयः । राजाङ्गोपकारकाय दृष्टार्थाः प्रतीहारसूदप्रभृत- यः, अदृष्टार्थाश्च पुरोहितमभृतयः । एते च यथायथं स्वस्वबु- ध्या परिच्छिद्य पृथक्पृथनिरूपणीयाः। तत्रामात्याः । तत्र- महाभारते राजधर्म, छतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्ति जितेन्द्रियम् । धर्मनित्यं स्थितं नीत्या मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ इति । याज्ञवल्क्येऽपि, स मन्त्रिणः मकुर्वीत माज्ञान् मौलान स्थिरान् शुचीन् । तैः साई चिन्तयेद्राज्यं विमेणाथ ततः स्वयम् ।। इति । स,उक्तलक्षणो राजा । मन्त्रिणः कार्याकार्यविदः । माज्ञान् ऊहापोहसमर्थान् ।मौलान् स्ववंशपरम्परायातान् । स्थिरान्, स्वा. मिहितेष्वचश्चलान् । शुचीन् , उपाधिरहितान् । प्रकुर्वीत, प्रयत्ना- दुपाददीत । राज्य, राजकर्म पाइगुण्यं, तदङ्गानि स्वाम्या- दीनि च । चिन्तयेत्, हेयोपादेयतया विचारयेत् । अथ विप्रेण, विप्रामात्येन सह विचारयेत् । तदनन्तरं स्वयमेवार्थ साध- कवाधकममाणवतया निश्चिनुयात् । कल्पतरुणा नराधिप इत्यनुत्तौ-सन्मन्त्रिण इति पाठो लिखितः। तेपा गुणान्तराणि सङ्खयों चाइ- मनु, मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्भवान् । सचिवान् सप्त चाष्टौ वा कुर्वीत सुपरीक्षितान् ।। लब्धलक्षान् परिदृष्टकर्मणः । अपि यत्सुकरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । २३ ·. वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विशेषतोऽसहायेन किमु राज्यं महोदयम् ।। तेषां स्वं स्वमभिप्रायमुपलभ्प पृथक् पृथक् । समस्तानां च कार्येषु विदध्याद्धितमात्मनः ।। सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता । मन्त्रयेत्परमं मन्त्रं राजा पाड्गुण्यसंयुतम् ।। नित्यं तस्मिन् समाश्वस्तः सर्वकार्याणि निक्षिपेत् । तेन सार्द्ध विनिश्चित्य ततः कार्य समाचरेत् ॥ इति । राजगुणानुत्तौ कात्यायनोऽपि, एतैरेव गुणैर्युक्तममात्यं कार्यचिन्तकम् । ब्राह्मणं तु प्रकुर्वीत नृपभक्तं कुलोद्भवम् ॥ मन्त्रिणो यत्र सभ्याश्च वैद्याश्च प्रियवादिनः । राज्याधर्मात्सुखाचत्र क्षिप्रं होयेत पार्थिवः ।। न तस्य वचने कोपमेतेषां तु मवर्तयेत् । यस्मादेतैः सदा वाच्यं न्याय्यं सुपरिनिष्ठितम् ॥ इति । पियवादिनः असत्यप्रियवादिनः । मन्त्रिणो यत्र, राज्यक त्येषु, भियवादिनस्तत्र पार्थिवो राज्याद्रीयेत । सभ्याः प्राय- श्चित्तादौ, तत्र धर्मात् । वैधाश्चिकित्सायां, तब सुखात् । तस्य न्याय्यस्य । पाराशरे, अमात्यानमन्त्रिणो दूतान् यथोदितपुरोहितान् । माडिवाकं सभास्तारान हितानारक्षकानपि । इत्यादिना सप्त पञ्च वा यथोक्तगुणविशिष्टा मौला अ- मात्याः कर्तव्याः । एकच राजगुणसमानगुणो ब्राह्मणोऽमा. त्यः कर्तव्यः । एते चामात्या मन्त्रिपदव्यपदेशभाजोऽपीत्युक्तम् । इत्यमात्याः।

·राजसहायेपु सेनापत्यादिलक्षणम् ।' १७९ अथ सेनापतिः। तत्र मत्स्यपुराणे, कुलीनः शीलसम्पन्नो धनुर्वेदविशारदः। हस्तिशिक्षाश्वशिक्षामु कुशलः श्लक्ष्णभापितः ।। निमित्ते शकुनज्ञाने वेत्ता चैव चिकित्सते । कृतज्ञः कर्मणां शूरस्तथा क्लेशसही ऋजुः ।। व्यूहतन्त्रविधानज्ञः फल्गुसारविशपवित् । राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ वा ॥इति । व्यूहतन्त्रविधानज्ञः, व्यूहाचक्रदण्डगरुडाद्याकाराः से. नासान्निवेशास्तेषां तन्वं तत्प्रतिपादकं शास्त्रं विधानं रचनं च तज्जानाति तादृशः। इति सेनापतिः। अथ राज्याध्यक्षः। गरुडपुराणे, कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । रूपेण सुप्रसन्नच राज्याध्यक्षो विधीयते ॥ इति । इति राज्याध्यक्षः। अथ रत्नपरीक्षकः। गरुडपुराणे, मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवेद्नपरीक्षकः । इति । रवजातयस्तत्परीक्षाप्रकाराश्च लक्षणप्रकाश एव निरूप- यिष्यन्त इति नेह निरूप्यन्ते । इति रनपरीक्षकः। १ अत्र उत्वमार्यम्।

·.
१८०
धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
अथ प्रतीहारः।
विष्णुधर्मोत्तरे,
प्रांशुः मुरूपो दक्षश्च मियवादी न चोद्धतः ।
चित्तग्राही च सर्वेपा प्रतीहारो विधीयते ।। इति ।
गरुडपुराणेऽपि,
इगिताकारतत्त्वज्ञो धनवान् प्रियदर्शनः ।
अभमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते ॥ इति ।
इति प्रतीहारः।
अथ दूतः ।
मत्स्यपुराणे,
यधोक्तवादी दूतः स्यादेशभापाविशारदः।
मुक्तः क्लेशसहो वाग्मी देशकालविभागवित् ॥
विज्ञाय देशं कालं च यद्धितं स्यान्महीक्षितः ।
वक्ता तस्यापि यः काले स दूतो नृपतेर्भवेत् ॥ इति ।
गरुडपुराणेऽपि,
बुद्धिमान्मतिमांचव परचिचोपलक्षकः ।
क्रूरो यथोक्तवादी च एप दूतो विधीयते ॥ इति ।
बुद्धिः निश्चयात्मिका । मतिः, प्रज्ञा शीघ्रग्राहिणी ।
इति दूतः।
अथ रक्षिणः।
मत्स्यपुराणे,
प्रांशवो व्यायताः शूरा दृढभक्ता निराकुलाः ।
राशा तु रक्षिणः कार्याः सदा क्लेशसहा हिताः ।। इति ।
इति रक्षिणः।
१ नयस्य इति मुद्रितमत्स्यपुराणे पाठः।

·१४१
ताम्बूलधार्यादिलक्षणानि । •
अथ ताम्बूलधारिप्रभृतीनां लक्षणानि ।
मात्स्ये,
अनाहार्योऽनृशंसश्च दृढभक्तिश्च पार्थिवे ।
ताम्बूलधारी भवति नारी वाप्यथ तद्गुणा ॥
अनाहार्यः, द्रव्यादिदानद्वारा परैरभेद्यः ।
तथा,
पुरुपस्तरुणः प्रांशुभक्तिः कुलोचितः ।
शूरः क्लेशसहश्चैव खड्गधारी प्रकीर्तितः ॥
शरथ बलयुक्तश्च गजाश्वरथकोविदः।
धनुर्धारी भवेद्राज्ञः सर्वक्लेशसहः शुचिः ॥
तथा,
पाह्गुण्यविधितत्वज्ञो देशकालविशारदः ।
सान्धिविग्रहिकः कार्यों राज्ञा नयविशारदः ॥
सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयाः पाड्गुण्यं, तस्य
विधेः प्रकारस्य तत्वं जानाति सः ।
तथा,
निमित्तशकुनज्ञानी हयशिक्षाविशारदः ।
हयायुर्वेदतत्त्वज्ञो भूमिभागविशेषवित
बलावलज्ञो रथिनः स्थिरदृष्टिः प्रियंवदः।
शूरव कृतविद्यश्च सारथिः परिकीर्तितः ॥
अनाहार्यः शुचिर्दक्षश्चिकित्सितविदां वरः ।
सूदशास्तविशेषज्ञः सूदाध्यक्षः प्रशस्यते ॥इति ।
अनाहार्यः परैरभेद्यः।
सूपकारलक्षणम्-

·-
१४२ 'वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गरुडपुराणे,
पिपतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यपाचकः ।
शौचयुक्तः सदाचारः सुपकारः स उच्यते ॥ इति ।
शास्त्रज्ञा, नलभीमसुपणादिकृतम्पशास्त्रज्ञः । "आईक गु-
डसंयुक्तं" "ताम्रपाने स्थितं गव्यम्" इत्यादिनिपिद्धज्ञानाप
धर्मशास्त्रज्ञश्च ।
मत्स्यपुराणे,
सूदशास्त्रविधानज्ञाः पराभेद्याः कुलोद्गताः ।
सर्वे महानसे धार्या नीचकेशनखा नराः ॥ इति ।
धर्माध्यक्षलक्षणम्-
गारुडे,
समस्तकृतशास्त्रज्ञः पण्डितोऽथ जितेन्द्रियः।
शौर्यवार्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ इति ।
मात्स्ये,
समः शत्रौ च मित्रे च धर्मशास्त्रविशारदः ।
विममुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणो भवेत् ।।
कार्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः ।
सर्वदेशाक्षराभिज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ॥
लेखकः कथितो राज्ञः सर्वाधिकरणेषु वै । इति ।
गरुडपुराणे,
मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
सर्वशाखसमालोकी होष साधुः स लेखकः ।। इति ।
मत्स्यपुराणे,
शीर्पोपेतान् मुसम्पूर्णान् शुभश्रीणिगतान् समान् ।
अक्षरान वै लिखेद्यस्तु लेखकः म वरः स्मृतः ॥
.

·- लेखकादिलक्षणानि। उपायवाक्यकुशलः सर्वशास्त्रविशारदः । उपाया, मामदानभेददण्डाः, तेषु वाक्येषु च निपुणः । वदर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्यान्नृपोत्तम ॥ राजाभिमायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्यों नृपे भक्तो लेपकः स्यान्नृपोचम ।। पुरुपान्तरतत्त्वज्ञाः मांशवश्चाप्यलोलुपाः ॥ धर्माधिकरणे कार्या जनाद्वानकरा नराः । एवंविधास्तथा कार्या राज्ञा दीवारिका जनाः ॥ तथा, आयव्ययज्ञो लोकक्षो देशोत्पत्तिविशारदः। कृताकृतज्ञो मृत्यानां शेयः स्यादक्षरक्षिता ।। अक्षरक्षिता, अक्षाणां पाशानां क्रीडामायनीभूतानां रक्षिता पालका। तथा, लोहवस्त्राजिनादीनां रवानां च विधानविन् । विशाता फल्गुसाराणामनाहार्यः शुचिः सदा । निपुणवापपत्तथ धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः ।। आपदारेषु सर्वेपु धनाध्यक्षसपा नराः । व्यपद्वारेषु च तथा कर्तव्याः पृथिवीसिता ॥ परम्परागतो यः स्यादप्टान चिकित्सते । अष्टावहानि, शल्प-शालाप-फायचिकित्सा- (-भूतमन्त्र- पिपविद्या-रसायन-पानीफरण-कुमार मृत्याः । अनाहाः स वैधः स्यात् धर्मात्मा च कुलोदतः ।। प्राणाचार्यः स विझयो वचनं तस्य भूभुना । १ भयं इलोको मुद्रिरामरम्पपुराणे नोपलभ्यते ।

·१८४
'वीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
८
अविचार्य सदा कार्य यथा कार्य पृयाजनैः ।।
हस्तिशिक्षाविधानको वनजातिविशारदः।
क्लेशक्षमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः मशस्यते ॥
एतैरेव गुणैर्युक्तः स्वासनश्च विशेषतः ।
गजारोही नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते ॥
स्वासनो, दृढासनः। दुष्टगजेनापि चालयितुमशक्यमासनमु.
पवेशनं यस्य स तथा ।
हयशिक्षाविधानज्ञस्तञ्चिकित्सितपारगः ।
अशाध्यक्षो महीभर्तुः स्वासनश्च प्रशस्यते ॥
अनाहार्यश्च शूरथ तथा माज्ञः कुलोदतः ।
दुर्गाध्यक्षः स्मृतो रात उद्युक्तः सर्वकर्मसु ।।
वास्तुविद्याविधानज्ञो लघुहस्तो जितश्रमः ।
दीर्पदी च शुरश्च स्थपतिः परिकीर्तितः ॥
यन्त्रमुक्त पाणिमुक्त अमुक्त मुक्तधारिते।
अस्त्राचार्यों निरुद्वेगः कुशलश्च विशिष्यते ॥
यन्त्रमुक्ते शरादौ । पाणिमुक्ते शत्यादौ । अमुक्ते खद्द
गादौ । मुक्तधारित यष्ट्यादौ ।
वृद्धः कुलोद्गतः श्लक्ष्णः पिटपैतामहः शुचिः ।
राज्ञामन्तःपुराध्यक्षो विनीतश्च तथेप्यते ॥
पञ्चाशाब्दाधिका योपाः पुरुषाः सप्ततेः परे ।
अन्तःपुरचराः कार्या राज्ञा सर्वेषु कर्मसु ।।
स्थापनाजातितत्त्वज्ञः सततं प्रतिजागृतः ।
राज्ञः स्यादायुधागारे दक्षः कर्मसु वोचत ।
१ एवं सप्ताधिकारेषु पुरुषाः सप्त ते पुरे । परीक्ष्य चाधिकार्या:
स्यू राझा सर्वेषु फर्मसु ।। इति मुद्तिमत्स्यपुराणे पाठः।
.

·,
.
६
राज्ञोऽमात्यान्तराणि ।
स्थापना, आयुधयन्त्रावरणानामुचितदेशनिवेशः । जात.
यः, आयुधानामवान्तरभेदाः ।
कर्माण्यपरिमेयानि राम्रो भृगुकुलोदह ।
उच्चमाधममध्यानि बुद्ध्वा फर्माण पार्थिवः ॥
उत्तमाधममध्ये पुरुपेषु नियोजयेत् ।
नरकर्मविपर्यासादाजा नाशमवाप्नुयात् ।।
नरकर्मविपर्यासात् , उत्तमे कर्मण्यधमस्य अधमे कर्मण्युत्त:
मस्य नियोजनात् ।
नियोग पौरूपं भक्तिं श्रुतं शौर्य कुलं नयम् ।'
ज्ञात्वा दृचिर्विधातव्या पुरुपाणं महीक्षिता ।। इति ।
शवलिखिती,
न गृनुपरिवारः स्यात्कामं गृध्नो राजा प्रेयान इंसपरि-
वारो न हंसो गृध्नुपरिवारः परिवाराद्धि दोपाः प्रादुर्भवन्ति
तेऽलं विनाशाय तस्मात्पूर्वमेव तत्परिवारं लिखेत् श्रुतशीला.
न्वयोपपन्नम् । इति ।
मनुः,
अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन माज्ञानवस्थितान् ।
आप्तानर्थसमाहर्तनपात्यान् सुपरीक्षितान् ॥
निवर्तेतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नृभिः ।
तावतोऽतन्द्रितान्दक्षान् अकुर्वीत विचक्षणान् ॥ इति ।
शवलिखिती,
सर्वेषां राजकुलरक्षणं कोशपरिपालनं गोब्राह्मणपरित्राणं
साम्परायिक क्रियासाधारणत्वादनुजीविना विशेषेण चारमति-
चारौ मन्त्रमणिधयश्व सर्पाः तत्मयोजनत्वात्मत्यक्षा वृत्तिस्तस्प
२४

·.. १८५ मीरमिग्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे. राज्ञो भवेदेकान्ततो हि दोपस्तस्मामृत्यपक्षाः क्रोधलोभमान- . भयदोपोपहता: संलपिता विमानिताभ्याख्याता दानमानस्था- नन्यवरोपिता हुतसर्वस्वाः स्वदोपोपइंतादयः सततं प्रत्यवेक्षिः तव्या, धर्मार्थहितेप्वैतेपां यतेत स्वविपयाथावः परविपयभेदः सामादिभिरूपायैर्मन्त्रज्ञेषु मन्त्रकर्म दण्डकर्म कर्मकरेषु वीरा मह- स्वात्मनि च धर्मनित्याः सङ्ग्रदेवलुब्धाः मत्यन्तेषु मौलाः शुचयोऽर्थकृत्येषु अन्येषु यथानुरूपं नियोज्याः । इति । अस्पार्थः । सर्वेपाम् अमात्यानाम् । सम्परायो, युद्ध व- दुपयोगि साम्परायिकम् । क्रियासाधारणत्वात्, राज्यरक्षण- रूपैकक्रियत्वात् । चारो, जनपदचरितज्ञानाय प्रच्छन्नचारी तच्चरितज्ञः प्रच्छन्नः प्रतिचारः । मन्त्रमणिधयः, राज्ञो मन्त्रा- न्येप्टारः । एते परराजसम्बन्धिनः, सर्पाः शङ्खनीया इत्यर्थः । समयोजनत्वात्, यतस्तदेव चरितज्ञानं चारादीनां प्रयोजनम् । प्रत्यक्षा चिः, स्वयं कार्यदर्शनम् परोक्षाचारैः परचरितज्ञानम् । एकान्ततः, अन्यतरत्तिमात्राश्रयेण । भृत्यपक्षाः, भृत्यैः पूर्व सम्मानिताः । अभ्याख्यातम्, आभिमुख्येन गुणा ख्यानम् । दानमानस्थानव्यवरोपिता, दानेन व्यवरोपिता, मानेन व्यवरोपिताः, स्थानेन व्यवरोपिताः । स्वदोपो- पहता आत्मदोपपिताः । एवमादयः सततं प्रत्यवेक्षित- व्याः । तेन कारणेन एतेषां सम्बधिपु धर्मादिपु यतेत प्रयत्न कुर्यात् । स्वविषयाश्रावः, स्वविषयस्य मन्त्रस्याश्रावणं अम- फाशनं कार्यम् । परराविषयभेदः, परविपयाणां शत्रुसम्बन्धिनाम- मात्यादीनां भेदः। सामादिभिरुपायैः,कार्य इति शेषः। कर्मकरेषु फर्मकरणाधिकृतेषु । दण्डकर्म, अपराधनिश्चये कार्यमिति शेषः । महत्म कार्येषु स्वात्मनि च रक्षितव्याः । धर्मनित्या धर्मिकाः ।

·राज्ञा आकरादिपु योग्याधिकारिकरणम् । १४७ ससदेपु, अर्थस्येति शेपः । प्रत्यन्तेपु स्वमण्डलमत्यन्तदेशेषु । मौलाः, तत्तद्देशजाता। विष्णुः, आकरलयणशुल्कतरनागवरेवाप्ताभियुञ्जीत घ- मिष्ठान् धर्मकार्येषु निपुणानर्थकार्येषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु उग्रा- नुष पण्डांस्त्रीपु । इति । आकराः, सुवर्णरजताद्युत्पत्तिस्थानानि । लवणपदेनापि तदाकरा ग्राह्याः । शुल्कं, पण्यविंशतिभागादिस्थलशुल्कम् । तरशब्देन तरशुल्कमुच्यते । तर, नौकादिभिः सरित्तरणम् । नागवरेपु, अत्युत्कृष्टगजेयु । नागवनेबिति पाठे गनरन्धनयो- ग्येषु वनेषु इति व्याख्येयम् । मनु, तेपामर्थे नियुञ्जीत शूरान्दक्षान् कुलोद्गतान् । शुचीनाकरकर्मान्ते भीरुनन्तर्निवेशने ।। समाहर्जुन प्रकुर्वीत धर्मशास्त्रार्थनिधितान् । फुलीनान् वित्तसम्पन्नान् समर्थान् कोशद्धये ॥ तधा, सांवत्सरिकमाप्तैथ राष्ट्रादादारयेद्वालिम् । स्यादाश्रयपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु ।। अध्यक्षान् विविधान् कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः । तेऽस्य सर्वाग्यवेक्षेरन् मृगां कार्याणि कुर्वताम् ।। तेषां,पूर्वोक्तानां सहायानां मध्ये अर्थे, अनिमित्तम्,मर्या- जनोपायप्रित्यर्थः। तस्यैव विवरणमाकरकर्मान्त इति । भीरून्, इहलोकपरलोकभीतान् । सांवत्सरिक पलिं, संवत्सरग्रामं क- रम् । लोके लोकमध्ये । दीनानायादीनाम् आश्रयपरो शति- फर्ता स्यात्।

·धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तथा, दूतं चैव भकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् । इगिताकारचेष्टानं शुचिं दक्षं कुलोद्गतम् ॥ अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् । वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ।। अमात्ये दण्ड आयत्तो दण्ड वैनयिकी क्रिया। नृपतौ कोपराष्ट्रे तु दूते सन्धिविपर्ययौ ॥ दूत एव हि सन्धत्ते भिनत्यवे च संहतान् । दूतस्तस्कुरुते कर्म येन भिद्येत वान्धवः ॥ स विद्यादस्य कृत्येपु निगृहेडिवचेष्टितैः। आकारामिद्भितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्पितम् ॥ बुद्ध्वा च सर्व तत्वेन परराजचिकीर्पितम् । तथा प्रयत्नमातिष्ठेद्यथात्मानं न पीडयेत् ॥ इति । सर्वशास्त्रविशारद, दृष्टादृष्टार्थबहुशास्त्रार्यकुशलम् । इगितम, अभिप्रायसूचकं पचनस्वरादि । आकारो, देहधर्मो मुखमा सादवैयादिरूपः प्रीत्यमीतिमूचकः । चेष्टा, फरास्फालनादि- क्रिया कोपादिसूचिफा तां जानाति तादृशम् । अरनुक्ता, ज. नेम्वनुरागवान् । तेन प्रतिराजादेरणद्वेपचिपयः । शुचिः, स्त्रीध- नविपयकशौचयुक्तः । दक्षः, कार्यकालं यो नातिकामति । स्मृ- तिमान्, राजाऽऽज्ञप्तार्थपरसन्देशयोरविस्मरणशीलः । देश. फालवित् , देशकालाधनुरोधेन राजाज्ञतार्थ परसन्दिष्ट- मधे च योऽन्यथा वदति करोति च ताशः । वपुप्मान, प्रशस्तशरीराव पवरूपवान् । वीतभी:, राज्ञो हितार्थमप्रिय- स्पापि सन्देशादेवता । अयं च दतः परराज्ये सन्धिविग्रहम- सक्तो तत्र मेपणाय । मत्स्यपुराणे पूर्वमुक्तस्तु राजनिफट-

·१८९
राज्ञोऽनुजीविवृत्तम् ।
स्थित एप सर्वेषा कार्यकारकः । अत एवैतद्विपये-
महाभारते,
न तु हन्यान्महीपालो दूतं कस्यां चिदापदि ।
दृतहन्ता तु नरकमाविशेक्सचिवैः सह ।।
यथोक्तवादिनं दूतं क्षनधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यापितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ इति ।
श्रीरामायणेऽपि,
दतानवद्ध्यान् प्रवदन्ति सन्तो दुतस्य दण्डा बहवः प्रदिष्टाः ।
धैरूप्यमङ्गेषु फशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसन्निपातः ॥
एतान् हिदूते प्रवदन्ति दण्डान् दृतस्य दण्डोहि वधो न दृष्टः। इति।
इति परराष्ट्रदूतः।
अथानुजीविवृत्तम् ।
मत्स्यपुराणे,
मत्स्य उवाच।
यथानुवर्तितव्यं स्पान्मनो राज्ञोऽनुवर्तिभिः ।
तथा ते फययिष्यामि नियोध गदतो मम ||
ज्ञात्वा सर्वात्मना कार्य स्वशत्या रविनन्दन ।
अक्षिप्य वचनं तस्य न वक्तव्यं कदाचन ।।
अनुकूलं प्रियं त्वस्य वक्तव्यं जनसंसदि ।
रहोगतस्य वक्तव्यममियं तद्धितं भवेत् ।।
परार्थमस्य वक्तव्यं स्वस्थे चेतसि पार्थिर ।
स्वार्थः सुहृद्भिर्वक्तव्यो न स्वयं हि कदाचन ।।
कार्यातिपातः सर्वेषु रक्षितव्यः प्रयग्रतः।
न च हिंस्यादनं फिनिमियुक्तेन च कर्मणि ॥
१ मा मुदितमारस्पे 'राजा यनु पदाफ्प प्रोतम्य सायरनत
इति पाठो लम्पते ।,
.

·वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
:
नोपेक्ष्यस्तस्य मानश्च तथा राज्ञः पियो भवेत् ।
राज्ञश्च न तथा कार्य वेपभापितचेष्टितम् ॥
राजलीला न कर्त्तव्या तट्विष्टं च विवर्जयेत् ।
अन्तःपुरधनाध्यक्षरितैर्निराकृतैः ।।
संसर्ग न बजेद्राजन् विना पार्थिवशासनम् ।
निःस्लेहतां चावमानं प्रयत्नेन तु गोपयेत् ॥
यञ्च गुह्यं भवेद्राज्ञो न तल्लोफे प्रकाशयेत् ।
नृपेण श्रावितं यत्स्याद्गुह्याद्गुहा नृपोत्तम ।।
न तत्संश्रावयेल्लोके तथा राज्ञः मियो भवेत् ।
आज्ञप्यमाने चान्यस्मिन् समुत्थाय त्वरान्वितः ॥
अहं कि करवाणीति वाच्यो राजा विजानता ।
कार्यावस्यां च विज्ञाय कार्यमेतत्तथा भवेत् ।।
सततं क्रियमाणेऽस्मिल्लाघवं तु ब्रजेत् ध्रुवम् ।
राज्ञः प्रियाणि वाच्यानि न चात्यर्थ पुनः पुनः॥
न हास्यशीलस्तु भवेन्न चापि भृकुटीमुखः।
नातिवक्ता न निर्वक्ता न च मत्सरिकस्तथा ।।
आत्मसम्भावितश्चय न भवेत्तु कथञ्चन ।
दुष्कतानि नरेन्द्रस्प न तु सङ्कीर्तयेत्कचित् .॥
पनपत्रमलङ्कारं राज्ञा दत्तं तु धारयेत् ।
औदार्येण न तदेयमन्यस्मै भूतिमिच्छता
न चैवात्यशनं कार्य दिवास्वमं न फारयेत् ।
मानिर्दिष्टे तफा झरे अधिशेतु फयश्चन ।।
नं च पश्येत् राजानमयोग्पामु च भूमिपु ।
रामस्तु दक्षिणे पावें वामे योपविशेत्सदा ॥
पुरस्वाप तया पवादासनं तु विगहितम् ।

·राज्ञोऽनुजीविवृत्तम् ।
जृम्भा निष्ठीवनं कासं कोपं पर्यस्तिकाश्रयम् ।।
भुकुटि वातमुद्गार तत्समीपे विवर्जयेत् ।'
स्वयं तन न कुर्वीत स्वगुणाख्यापनं युधः ।
स्वगुणाख्यापने युक्त्या परमेव प्रयोजयेत् ।
हृदयं निर्मलं कृत्वा परां भक्तिमुपाश्रितः ।
अनुजीविगणैर्भाव्यं नित्यं राज्ञामतन्द्रितः ॥
शाठ्यं लौल्यं च पैशुन्यं नास्तिक्यं क्षुद्रतां तथा ।
चापल्यं च परित्याज्यं नित्यं राजानुजीविभिः ।।
श्रुतेन विद्याशिल्पैश्च संयोज्यात्मानमात्मना ।
राजसेषां ततः कुर्याद्भूतये भूतिवर्द्धनीम् ।।
नमस्कार्याः सदा चास्य पुत्रवल्लभमन्त्रिणः ।
सचिवैश्वास्य विश्वासो न तु फार्यः कथञ्चन ।।
अपृष्टयास्पन याकाम भूयात्तथाऽऽपदि ।
हितं पथ्यं च वचनं हितैः सह सुनिश्चितम् ।।
चित्तं चैवास्य विज्ञयं नित्यमेवानुनीविना ।
भर्नुराराधनं कुर्याचित्तशो मानवः सुखम् ।
रागापरागी चैवास्य विशेयौ भूतिमिच्छता ।
स्यजेद्विरक्तं नृपति रक्तादृत्तिं तु फारयेत् ।।
विरक्तः फारयेन्नाशं विपक्षाभ्युदयं तया ।
आशावर्द्धनकं कृत्वा फलनाशं करोति च ॥
भकोपोऽपि सफोपाभा प्रसन्नोऽपि च निष्फल:
पापं स मन्दं वदति सत्तिच्छदं करोति च ॥
प्रदेशवाक्पर्मुदितो न सम्भावयतेऽन्यथा ।
आराधनासु सासु सुप्तवध विचेष्टते ।।
फयामु दोपं लिपति वाक्पभा करोति च ।

·वीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे
लक्ष्यते विमुखश्चैव गुणसङ्कीर्तनेऽपि च ।।
दृष्टिं क्षिपयथान्यत्र क्रियमाणे च कर्मणि ।
विरक्तलक्षणं होतच्छृणु रक्तस्य लक्षणम् ॥
दृष्ट्वा प्रसन्नो भवति वाक्यं गृह्णाति चादरात् ।
कुशलादिपरिमनी सम्प्रयच्छति चासनम् ।।
विविक्तदर्शने चास्य रहस्पेन न शकते ।
जायते हृष्टवदनः श्रुत्वा तस्य तु सङ्कथाम् ।।
अप्रियाण्यपि वाक्यानि तदुक्तान्यभिनन्दते ।
उपायनं च गृह्णाति स्तोकमप्यादरात्तथा ।।
कथान्तरेपु स्मरति महृष्टचदनस्तथा ।
इति रक्तस्य कर्तव्या सेवा रविकुलौदह ।।
आपत्सु न त्यजेत्पूर्व विरक्तमपि सेवितम् ।
मित्रं न चापत्सु तथा च मृत्यायजन्ति ये निर्गुणमप्रमेयम् ।
प्रभुं विशेषेण च ते ब्रजन्ति मुरेन्द्रधामामरचन्दजुष्टम् ।। इति ।
महाभारते घौम्यवचनम् -
दिष्टद्वारो लमेद्रुष्टुं राजस्वैपु न विश्वसेत् ।
तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नातिपतेत्परान् ॥
दिष्टद्वारः, निवेदनानन्तरमादिष्टप्रवेशः । सामान्यतो वा
निवारितद्वारप्रवेशः।
यो न यानं न पर्यत न पाठं न गज रयम् ।
अरोहेसम्मतोऽस्मीति स राजवसति वसेत् ।।
यत्र यनमासीनं शङ्करन् दुष्टचारिणः ।
न तत्रोपविशेषो वे स राजयमति वसेत् ॥
न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन ।
तूष्णी वेनमुपासीत काले समभिपूजयन् ।।

·..
राज्ञोऽनुजीविवृत्तम् ।
असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः ।
• तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृपा ।.
नैपां दारेषु कुर्वीत मैत्री मान्नः कदाचन ।
अन्तःपुरचरा ये च देष्टि यानहिताश्च ये ॥
यान् राजा देष्टि, ये च राशोऽहिताः, तेषु मैत्री न कुर्वीते.
त्यनुपरः।
विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुबहृन्यपि ।
एवं विचरतो राशि न क्षतिर्जायते कचित् ॥
गच्छन्नपि पर भूमिमपृष्टो बनियोजितः।
जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ।।
समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति नराधिपाः!
पदाधोपचरेदेनमग्निविचिह॥
अनृतेनोपची! हि हन्यादेव न संशयः।
यघद्भानुयुजीत तत्तदेवानुवर्चयेत् ।।
भमादमवलेपं च फोपं च परिवर्जयेत् ।
समर्थनासु सर्वासु हितं च भियमेव च ।।
सवर्णयेतदेवास्य प्रियादपि हितं भवेत् ।
अनुकूलो भवेश्चास्य सर्वार्थपु कयासु च ।।
अप्रियं चाहितं यत्स्यातदस्मै नानुवर्णयेत् ।
नाहमस्य मियोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः॥
अममचश्व सततं हितं कुर्यात्मियं च यत् ।
नास्पानियानि सेवेत नाहितैः सह संघदेव ॥
स्वस्थानाम विकम्मेत स राजवमति वसेत् ।
दक्षिणं वाय वाम वा पार्शमासीत पण्डितः ।
रक्षिणां पातशत्राणां स्थानं पश्याविधीयते ।

·१९४
वीरमित्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे
५
नित्यं हि मतिपिद्धं तु पुरस्तादासनं महत् ।।
न च सन्दर्शने फिश्चिदवद्धमपि सञ्जपेत् ।
अपि ह्येत्तद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ।।
न मृपाभिहितं राज्ञा मनुष्येषु प्रकाशयेत् ।
असूयन्ति हि राजानो नराननृतवादिनः ॥
तथैव चावमन्यन्ते नरान् पण्डितमानिनः ।
शूरोऽस्मीति न दृप्तः स्याद्बुद्धिमानिति वा पुनः ॥
मियमेवाचरन् राज्ञः प्रियो भवति भोगवान् ।
ऐश्वर्य प्राप्य दुनापं मियं प्राप्य च राजतः ॥
अप्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च ।
यस्य कोपो महावाधा प्रसादश्च महाफलः ।।
कस्तस्य मनसापीच्छेदन) माज्ञसम्मतः ।
न चोष्ठौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् ॥
सदा वातं च वाचं च ष्टीवनं वाऽऽचरेच्छनैः ।
हास्यवस्तुपु चान्येषु वर्तमानेषु केषु चित् ॥
नातिगाद महप्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत् ।
न चानिधैर्येण चरेदगुरुता हि बजेत्ततः ।।
स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम् ।
लाभेन हर्पयेद्यस्तु न व्यथेद्योऽयमानितः ।।
असम्मूढच यो नित्यं स राजवसतिं वसेत् ।
रानानं राजपुत्रं वा संवर्णयति यः सदा ।।
अमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठते मियः ।
प्रगृहीतय योऽमात्यो निगृहीतस्त्वकारणः॥
न निर्वदति रानानं लभते सम्पदं पुनः ।
प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः ||

·.. . . राज्ञोऽनुजीधिवृत्तम् । उपनीची भवेद्राज्ञो विपये वापि यो वसेत् । अमात्यो हि वलाद्भोक्तुं राजानं प्रार्थयेतं यः ॥ न स तिष्ठेचिरं स्थानं गच्छेच माणसंशयम् । श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेव ।। विशेपयेच राजानं योग्यभूमिपु सर्वदा । विशेषयेत्, राजानमधिकं स्वात्मानं च ततो न्यूनं कुर्यात् । अम्लानो बलवाञ्छरश्छायेवानुगतः सदा ।। सत्यवादी मृदुर्दान्तः स राजवसतिं वसेत् । अन्यस्मिन् मेप्यमाणे तु पुरस्तायः समुत्पतेत् ।। अहं किं करवाणीति म राजरसति यसेत् । आन्तरे चैव पाह्ये च राज्ञा यथायसर्वदा ।। आदिष्टो नैय कम्पेत स रानवसतिं वसेत् । यो वै गृहेभ्यः प्रवसन् प्रियाणां नानुसंस्मरेत् ॥ दुःखेन मुखमन्विन्छेत्स राजयसति वसेत् । समयप न कुर्वीत नोः सन्निहितो वसेत् ।। न मन्वं यहुधा कुर्यादेवं राज्ञः मियो भवेत् । न कमीण नियुक्तः सन् धनं फिश्चिदपि स्पृशेत् ॥ पामोति हि हरन्द्रव्यं वेधनं यदि वा वधम् । पानं घखमलङ्कारं यथान्यत्सम्प्रयच्छति ॥ तदेव धारयनित्यमेवं मियतरो भवेत् । इति इत्यनुजीचित्तम् । इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रटामाणमरीचिमञ्जरी नीरानि- तचरणकमळ- श्रीमन्महाराजाधिरागमतापरुद्रतनन- .

·चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे . श्रीमन्महाराजमधुकरसाहसून- श्रीमन्महाराजाधिराजचतुरुदधिवलपवसुन्धराहृदयपुण्डरी- फविकासदिनकर श्रीवीरसिंहदेवोद्योजित- श्रीहंसपण्डितात्मनश्रीपरशुराममिश्रसूनु- सकलविद्यापारावारपारीणधुरीण- जगदारियमहागजपारीन्द्रविद्वज्जनजीवातु- श्रीमभित्रमिश्रकृते श्रीवीरमित्रोदयाभिधनियन्धे राजनीतिमका राजधर्माः ।

·. गज्ञो निवासयोग्यदेशः।। १९७ अथ राज्ञो निवासयोग्यदेशविचारः। तन मनु, जागलं सस्यसम्पन्नमार्यमायमनाविलम् । रम्यमानतसामन्तं स्वाजीव्यं 'देशमावसेत् ॥ इति । जागलदेशलक्षणमन्यत्राभिहितम्- अल्पोदफतृणो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः । स शेयो जालो देश इति देशविदो विदुः ।। इति । स्मृत्यन्तरेऽपि, स्वल्पवृक्षोदकपर्वतो बहुपासमगः प्रचुरवातपश्च जाइलो- देश इति । इदं च स्वल्पोदकादिविशेषणं देशस्य परैरनाक्रमणीयत्वा- र्थम् । राजधान्यां तु बहुजलादिमत्त्वं तत्मकरणे वक्ष्यते । सस्यैः, वार्षिकशारदमन्तिफवासन्तिफैरव्यवहितोत्पत्तिफैन्यैः सम्पूर्णम् । आर्यमायं, मचुरपार्मिकजनम् । अनाविलं, सर्प- व्याघ्रादिभिरनाकुलम् । रम्यं मनोरमम् । आनतसामन्तं, दानमानादिना प्रणततत्सद्भूमिपालम् । स्वानीव्यं, सुलभकपि- पाणिग्यादिलोकजीवनोपापम् । देशमावसेदित्पत्र "उपान्य- भ्याइस" इत्याधारे द्वितीया । क्या- पाज्ञवल्क्या, रम्यं पशव्यमानीपं नागलं देशपावसेत् । इति । पशव्यं, पशुभ्यो हितम् । भानीव्यं, समन्तादुपजीव्योपषि. वणफाष्ठादियुक्तम् । मत्स्यपुराणेऽपि, ·वीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे . मत्स्य उवाच। राजा सहायसंयुक्तः प्रभूतयवसेन्धनम् । रम्यमानतसामन्तं मध्यम देशमावसेत् ॥ इति । प्रभूतं प्रचुरं यवसं तृणम् इन्धनं च यस्मिंस्तादृशम् । मध्यमं स्वपालनीयदेशमध्यस्थम् । वैश्यशुद्धजनमायमनाहार्य तथा परैः । किश्चिद्राह्मणसंयुक्तं बहुकर्मकरं तथा । अनाहार्य, परैर्ग्रहीतुमशक्पम् । ब्राह्मणबाहुल्पे सहवासा. दिना राजकीयेभ्यस्तेषां पीडा स्यादित्यतः किश्चिद्राह्मण- संयुक्तमिति । अदेवमातृकं रम्यमनुरक्तजनाटतम् । फररपीडितं चापि बहुपुष्पफलं तथा । अदेवमातृकं,नदीमातृकमानधम्युसम्पन्नतीहिपालितमित्यर्थः। अगम्यं परचक्राणां तद्वासगृहमापदि । समदुःखसुखं राज्ञः सततं प्रियमास्थितम् ॥ संरीमपविहीनं च व्यालतस्करयर्जितम् । एवंविधं यथालाभं राजा विषयमावसेत् ॥ इति । विषयो देशः । आपदि, शत्रोविपत्काले । तेषां परचक्राणां वासगृहाणि यत्र तत्तथा । सरीसपाः सर्पाः। ब्याला व्याघ्राः "यथालाभम्" "एवंविधम्" इत्यनेनैतत्मकरणोक्तरुतिपपदेश- विशेपणराहित्येऽपि न क्षतिरिति दर्शितम् । - विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, रागा सहायसम्पन्नः पशव्यं जागलं शिवम् । वश्यहननमायमरोग देशमावसेत् ॥ इति । इति राशो निधासयोग्यदेशविचारः ।

·. . दुर्गलक्षणम् । अथ दुर्गम्। तत्र याज्ञवल्क्या, तप दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्तये । इति । तत्र, पूर्वोक्तदेशे। मत्स्यपुराणे, तत्र दुर्ग नृपः कुर्यात्पण्णामेकतमं युधः । तानि च पद्विधानि- स एवाह पंन्वदुर्ग महीदुर्ग नरदुर्ग तथैव च ।. वार्स चैवाम्बुदुर्ग:च गिरिदुर्ग च पार्थिव ॥ इति । धन्यदुर्ग, निवासस्थानरूपाया राजधान्याः समन्तत एक- द्विदिनसाध्ये मार्गे मरुभूमिरूपं दुर्गम् । तच्च द्विविधं, सतासिद्ध- मरुभूमिरूपं, समन्ततो पापीपतहांगादिजलस्थानानां क्षाणां च विनाशनेन निर्मलतां निक्षतां च सम्पाय कृत्रिममरुभूमिरूपं च । तनावमुक्तम्- औशनसे धनुर्वेदे, सलिलयनितमतिर्फराचितं रूक्षं निराश्रयं विपमविपकी. टेचित विपमप्रदेशे दुःमश्चरं पलपद्भिः पालकैरुपेनं रोगविनि- मुक्तं धान्वनदुर्ग श्रेयसे भवेत् । इति । . द्वितीयं तुक्तम्- महाभारते, यदा तु पीडितो राजा भवेटामा बलीयसा। तदाभिसंश्रपेद दुर्ग पुद्धिमान् पृथिवीपतिः ॥ इत्युपक्रम्प- सस्पामिहारं कुर्याप लयमेव नराधिपः । - ·२०० धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ( । 1 असम्भवेऽभिहारस्य दाहयेदमिना भृशम् ।। क्षेत्रस्येषु च सस्येषु शत्रोरुपचयो भवेत् । विनाशयेद्धि तत्सर्वं वलेनाथ स्वकेन चै ।।. नदीपु दुर्गेषु सदा सक्रमानवसादयेत् । जलं विस्रावयेत् सर्वमनिस्राव्यं च दूपयेत् ।। दुपयेत्, विपादिनेति शेपः। दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं तु कारयेत् । सर्वेषां क्षुद्ररक्षाणां चैत्यक्षं विवर्जयेत् ॥ प्रद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत्तथा । इति । चैत्यक्ष, देवतायतनवृक्षम् । चितासम्पन्धिवृक्षमिति वा । केचित्तु समन्तनोऽवस्थितधन्विरूपं दुर्ग धन्वदुर्गम् । वक्ष्य- माणनरदुर्ग तु धन्व्यतिरिक्तमनुप्पैविरललग्नतयाऽवस्थितै- रुपकल्पितमिति ततो भेद इत्याहुः । मह्यामिष्टकापापाणादि- निर्मितं दुर्ग महीदुर्गम् । तच्च द्विविधम् । अतिनिनोनतभू. मिरूपमेक,अपरं च पापाणैरिएकाभिर्मदा वा निर्मितेन युद्धार्थ- मुपरियोधावस्थानयोग्येन भाकारेणोपकल्पितम् । तत्राधमुक्तम्- औशनसे धनुदे, सर्वोपकरणोपेतं गुप्तं चोपायसंयुतम् ।' अत्युत्सेधातिनिम्नं च महीदुर्ग तदिप्यते ॥ इति । सर्वोपकरणोपेतं, अपेक्षितसकलपदार्थसमन्वितम् । गुप्त,यो- धवरैः संरक्षितम् । शत्रुभिरविज्ञातप्रवेशनिर्गममार्गमिति वा । उ. पायसंपुतम् ,उपापैः शत्रुनिबर्हणोपायैराग्नेयाखादिभिर्युक्तम् । अ. त्युत्सेधातिनिम्नं, मध्ये अत्युत्सेघमत्युच्चम्, अतिनिम्नं समन्ततो; तिनिम्नम् । वैपरीत्येन वोचत्वनिम्नत्वयुक्तम् । द्वितीयं तु वि. धान्तरानन्तर्भूतत्वान्महीदुर्गान्तर्भूतमेव, लोकासिदेव । नरदुर्ग,

·.
२०१
-
दुर्गलक्षणम् ।
• नराणामुपलक्षणन्येन यथासम्भवं चतुरसेनासनिवेशविशेषरूपं
दुर्गम् । इदमेव च बलदुर्गम् । तदुक्तम्-
औशनसे धनुर्वेदे,
मौलं वश्यसुसन्तुष्टं शिक्षायुक्तं सनायकम् ।
भीमं चैवानमत्तं च यलदुर्ग प्रशस्यते ॥ इति ।
मौलं परम्परागतयोधरूपम् । प्रशंसितमेतत्-
महाभारते,
दुर्गेषु च महाराज पद्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वे दुर्गेपु शस्यन्ते नरदुर्ग मुदुस्तरम् ।। इति ।
याः, समन्ततो घनतरक्षरूपं दुर्गम् । तदुक्तम्-
औशनसे. धनुर्वेदे,
अज्ञातमार्ग गहन क्षगुल्मलतादिभिः ।
सकण्टकर्वनं दुर्ग भूतये स्पान्मुविस्तृतम् ॥ इति ।
अम्बुदुर्गम्, समन्ततोऽगापजलनधादिरूप दुर्गम् । इदम.
विकल्पोक्तम्-
औशनसे धनुर्यदे,
सहिमनफमार्गेण सविस्तु नटेचरः ।
सलिलविपमं स्पर्शनखादनाथपियैः ॥ इति ।
स्पर्शनं सादनं वय तत्मियः । गिरिदुर्ग च विविधम् ।
समन्ततो दुर्गमपर्वतवेष्टितभूभागरूपं, दुर्गमसनलगिरिशिखर--
रूपं च । तदुक्तम्-
भौशनसे धनुर्वेदे
दुरारोई परेर घरपातस्य गौचरात् ।
सर्वसम्पत्समायुक्तं दुर्ग स्यात्सायेनं प्रिपे ॥ इति ।
है

·. धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाश सर्वेपों धान्पजलादीनां सम्पत् आधिक्यं तेन समायुक्तं यत्तादृशम् । एतान्येव पड्डिधानि दुर्गाण्याह- मनुरपि, धन्यदुर्ग महीदुर्गमब्दुर्ग वार्तमेव च । नृदुर्ग गिरिदुर्ग च समाश्रित्य चसेत्पुरम् ।। इति । तिर्यमभृतयोऽपि दुर्गमाश्रिता इत्यतो राज्ञा तदवश्यमा श्रयणीयामित्यभिमेत्प- स एवाह, त्रीण्याद्यान्याश्रितास्त्वेषां मृगगर्ताश्रया झपाः । प्रीण्युत्तराणि क्रमशः प्लवङ्गमनरामराः ।। श्रीण्याद्यानि, आयानि त्रीणि दुर्गाणि । तत्र मरुभूमिरूपं. मृगा आश्रिताः, गर्ताश्रया मूपकादयः दुर्गममहीरूपम्, सपा मत्स्या अगाधजलरूपम् ,' प्लवङ्गमा वानरा वृक्षसमुदायरूपम्, नरा मनुष्या नरसमुदायरूपम् । एकाकिनो हि परैरभिभाव्यत्वं स्पष्टमेव । अमरा देवाः कैलासादिदुर्गमाश्रिता इत्यतो राज्ञाप्ये- पामन्यतमदुर्गमाश्रयणायमित्यर्थः ।। यया दुर्गाश्रितानेतान्नोपहिंसन्ति, शत्रयः । तथारयो न हिंसन्ति नृपं दुर्गसमाश्रितम् ॥ इति । दुर्गस्यावश्यविधेयत्वं तत्मकारविशेपं च- बृहस्पतिराह, आत्मदारार्थलोकानां सञ्चितानां तु गुप्तये । नृपतिः कारयेदुर्ग प्राकारद्वारसंयुतम् ।। इति । मनुरपि, एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्द्धरः। शतं दशसहस्राणि तस्मादुर्ग विधीयते ।। इति । .

·दुर्गे पुरनिर्माणम् । तेषां पण्णामपि दुर्गाणा मध्ये गिरिदुर्गस्य माशस्त्यमुक्तम्- मत्स्यपुराणे, सर्वेषामेव दुर्गाणां गिरिदुर्ग प्रशस्यते । इति । मनावपि, सर्वेषां तु प्रयवेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । एपां हि पाहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते ॥ इति । पाहुगुण्येन बहुतरगुणवत्त्वेन । ते च गुणा दुरारोहत्वादयः प्रत्यक्षसिद्धा एव । तेषु च यथासम्भवं परिखादि कार्य- मित्युक्तम्- मत्स्यपुराणे, दुर्ग च परिखोपेतं प्राकाराहाळसंयुतम् । शतन्त्रीयन्त्रमुपैश्च शतशश्व समाप्तम् ॥ इति । इति दुर्गम् । अथ पुरनिर्माणम् । तत्र मत्स्यपुराणे, गोपुरं सकपाटं तु तत्र स्यात्सुमनोहरम् । तत्र, दुर्गे । गोपुरं, पुरद्वारम् । तत्ममाणं तु- - . 5 - तत्रैव, सपताकगजारूढो येन राजा विशेरपुरम् । इति । विशेपान्तरमप्युक्तम्- सत्रैच, चतमश्च तथा तत्र कार्यास्त्वायतवीययः । एकस्मिस्तत्र वाध्य देववेश्म भवेद्द्वम् ।। वाध्यग्रे च द्वितीये च रानवेश्म विधीयते ।

·२०४ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे * , A धर्माधिकरणं कार्य वीथ्यये च तृतीयके । चतुर्थे चर्व वीथ्यग्ने गोपुरं तु विधीयते । आपतं चतुरस्त्रं पा रत्तं वा कारयेत्पुरम् ॥ आयतं दीर्घचतुरस्रम् । सक्तिहीनं विकोण च यवमध्यं तथैव च । सक्तिहीनं कोणरहितम् ।' अर्द्धचन्द्रप्रकारं च वजाकारं च कारयेत् ।। अर्द्धचन्द्रं प्रशसन्ति नदीतीरेषु तद्वान् । अन्यत्र तन्न कर्तव्यं मयनेन विजानता ॥ इति । तत्र विशेपमाह- मनुः तत्स्यौदायुधसम्पन्न धनधान्येन वाहनैः। ब्राह्मणैः शिल्पिभिर्यन्वर्यवसेनादकेन्धनैः ।। इति । पुरामित्युपक्रमे- बृहस्पतिरपि, भूपानामिन्धनरसत्रशष्पान्नवाहनः । यन्त्रायुधैश्च विविधैः स्निग्धैः शूरैर्नरैर्युतम् ।। स्निग्धैः अनुरक्तः। वेदविद्याविदो विमान क्षत्रियानग्निहोत्रिणः । आहृत्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्ति प्रकल्पयेत् ।। अनाच्छेद्याः करास्तेभ्यः प्रदद्याद्गृहभूमपः । अनाच्छेद्या अग्राह्याः । भूमय इति छान्दसो भूमीरि- त्यर्थे प्रयोगः। मुक्ता भाच्याच नृपतिलेखपित्वा स्वशासने । १ तद्वसन् इति मुद्रितमात्स्ये पाठः। ।

·, दुर्गे पुरगृहादिनिर्माणम् । २०५ मुक्ताः, करादिनिमुक्ताः। नृपतिः, विभक्तिव्यत्ययेन नृप- तिनां । स्वशासने, स्वकरादानकरणे । लेखयित्वा, एवं दत्ता गृहाः करनिर्मुक्ता इति लेखयित्वा । भाव्याः परिपालनीयाः। नित्यं नैमित्तिक काम्यं शान्तिक पौष्टिकं सदा। पौराणा कर्म कुर्युस्ते सन्दिग्धे विनयं तथा ।। इति । सन्दिग्धे, कार्ये । विनयं, शिक्षाम् । पुरं कुर्यादित्युपक्रम्य- विष्णुधर्मोत्तरे, एपामन्यतमे दुर्गे धनधान्यसमायुते । हस्त्पशरथसम्पन्ने मणिभिरुपशोभते.॥ यन्त्रात्ये वेदबहुले युद्धोपफरणैर्युते । सुसञ्चिते धनाढ्ये च बहुपेये यहूदके । इस्त्यश्वर/गोवैवसावत्सरयुते शुभे । , घृततैलोपधियुते सर्वोपकरणैस्तथा ॥ । प्राकारपरिखावमगोपुराट्टलकैर्युते । चाटतस्करदुर्वृत्तमुदलुब्धादिवर्जिते ॥ इति । वेदबहुले, वैदिकग्राह्मणवहुले । सुसश्चिते, वक्ष्यमाणुस- फलपदार्थसश्चययुक्ते । चाटाः, बहुभाषिणः । परिसादिकरणे विशेपमाह- बृहस्पतिः, समा निम्नोमता वापि यत्र भूमिर्ययाविधा। शालाहपरिखाचाच कर्तव्याश्च तथाविधाः ॥ सयाविधाः, भूमेनिम्नोनवतानुसारेण निम्ना उमताथ कार्या इत्यर्थः। समन्तात्तत्र वेश्मानि कुर्युः महतयस्ततः । दिनवैश्यवाणिशिल्पिकारका रक्षकास्तथा ॥

·२०६ 'वीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे . स्थलावस्थाननिष्काशनमश्वभ्रचतुष्पथान् । समाजर्विक्रयस्थानगोयनांचा फल्पयेत् ॥ एवमन्येपां गृहादौ निर्मिते रामो निवासयोग्यगृहनिर्माण मकारमाह- स एक, दुर्गमध्ये गृहं कुर्याज्जलरक्षान्वितं पृथक् । माग्दिशि माड्मुखीं तस्य लक्षण्यां फल्पयेत्सभाम् ।। माल्यधूपासनोपेतां वीररनसमन्विताम् । प्रतिमालेरुपदेस्तु युक्तामन्यम्युना तथा ।। इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽप्युक्तम्-- दैवज्ञस्थपतिभ्यां तु सम्मन्य शुभलक्षणम् । तन वासेद्गृह राजा सर्वोपकरणेर्युतम् ।। इति । तत्र, दुर्गमध्ये । वासेव, रचयत् । राशो मुख्यगृहस्य चतु- दिक्षु कोशादिगृहाण्युक्तानि- मत्स्पपुराणे, राज्ञा कोशगृहं कार्य दक्षिणे राजवेश्मनः । तस्यापि दक्षिणे भागे गजस्थान विधीयते ॥ गजानां पाड्मुखी शाला कर्तव्या वाप्युदमुखी । आमेये च तथा भागे आयुधागारमिष्यते ।। महानसं च धर्मज्ञ कर्मशाला तथाऽपरा ! गृहं पुरोधसः कार्य वामतो राजवेश्मनः ।। मन्त्रिवेदविदा चैव चिकित्साफतुरेव च । तनैव च तथा भागे कोठागारं विधीयते ॥ गवां स्थान तथैवान तुरगाणा तथैव च । उत्तराभिमुखी श्रेणी तुरगाणां विधीयते ।। .

·.
दुर्गे सवाद्यवस्तूनि ।
।
२०७
दक्षिणाभिमुखा वाथ परिशिष्टास्तु गर्हिताः।-
तुरगास्ते तथा धार्याः प्रदीपैः सार्वरात्रिकैः । इति ।
मन्दुरास्थाश्वानां दृष्टिदोपनिरासाय बुक्कुटादिस्थापनमुक्तम्-
तत्रैव,
कुक्कुटान् वानरांश्चैव मर्कटांश्च विशेषतः ।।
श्याममुखताम्रमुखाभ्यां इस्वलाइगुलदीर्घलागलाभ्यां
या पानरमर्फटयोर्भेदः।
धारयेदश्वशालासु सवत्सां धेनुमेव च ।।
अजाच धार्या यत्नेन तुरगाणां हितैपिणा ।
गोगजाश्वादिशालासु तत्पुरीयस्य निर्गमः ॥
अस्तगते न कर्त्तव्यो देवदेवे दिवाकरे । ..
ततस्तत्र यथास्थानं राजा विज्ञाय सारथिम् ।।
> दद्यादावसथस्थानं सर्वेपामनुपूर्वशः ।
योधाना शिल्पिना चैव सर्वेपामविशेषतः ।।
दद्यादावसथान् दुर्गे मन्त्रकालविदा शुभान् ।'
गोवैद्यानश्ववैद्यांश्च गजवैद्यांस्तथैव,च ॥
आहरेत भृशं राजा दुर्गे हि मवला रुजः ।
कुशीलवानां विभाणा दुर्गे स्थान विधीयते ॥
न वहूनामतो दुर्गे विना कार्य तथा भवेत् ।
दुर्गे च यन्त्राः फर्त्तव्या नानामहरणान्विताः ।।
सहस्रघातिनो राज्ञा तैस्तु रक्षा विधीयते ।
दुर्गे द्वाराणि गुप्तानि कार्याण्यपि च भूभुना ॥
सञ्चयश्चात्र सर्वेपामायुधानां प्रशस्यते । .
धनुपां क्षेपणीयाना तोमराणा च पार्थिव ॥
क्षेपणीयाना, क्षेप्तुं योग्यानां पापाणानाम् , लोहसीसगु-
.

·२०८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
लिकानां च।
शराणामर्थ खड्गानां कवचानां तथैव च ।
लगुदानां गुडानां च हुडाना परियैः सह ॥
अश्मनां च प्रभूतानां मुद्राणां तथैव च ।
निशूलानां पटिशानां कणपानां च पार्थिव ।।
मासानां चं सशूलानां शक्तीनां च नरोत्तम ।
परस्वधानां चक्राणां वर्मणां चर्मभिः सह ॥
फुद्दालरज्जुत्राणां पीठकानां तथैव च ।
हिंसकानां च दानाणामगाराणां च सञ्चयः ।।
सर्वेषां शिल्पिभाण्डानां सञ्चयश्चात शिष्यते ।
वादित्राणां च सर्वेपामौषधीनां तथैव च ॥
यवसानां प्रभूतानामिन्धनस्य च सञ्चयः ।
गुडस्य सर्वतैलानां गोरसानां तथैव च ।।
वसानामथ मज्जानां स्नायूनामस्थिभिः सह ।
गोचर्मपटहानां च धान्यानां सर्वतस्तथा ॥
'सर्वतः, सर्वेपाम् ।
तथैवाभ्रपटानां च यगोधूमयोरपि । .
शणसर्जरसं भूर्ज जतु लाक्षा च रङ्कणम् ॥
अभ्रम्, अभ्रकसंज्ञको धातुविशेषः ।,
राजा सश्चिनुयाद्दुर्गे पचान्यदपि फिश्चन ।।
कुम्भेप्वाशीविपाः कार्या व्यालसिंहादयस्तथा ।..
मुगाश्च पक्षिणथैव रक्ष्यास्ते च परस्परम् ।।
स्थानानि च विरुद्धानां मुगुप्तानि पृथक पृथक् ।
कर्तव्यानि महाभाग यत्नेन पृथिवीक्षिता I
तुषाणां चैप इति मुदितमात्स्ये पाठ !
.

·दुर्गे साह्यान्तराणि ।
.
.
तथा,
मनुरुवाच ।
राजा रक्षारहस्यानि यानि दुर्गे निघापयेत् ।
फारयेद्वा महीभ चूहि तत्त्वानि तानि च ।।
मत्स्य उवाचेत्युपक्रम्य सङ्ग्राह्यान्तरमप्युक्तम्-
शिरीपौदुम्बरशमीवीजपूरं घृतप्लुतम् ।
क्षुद्योगः कथितो राजन्मासार्द्धस्य पुरातनः ।।
शिरीपादिक घृतप्लुतं भुक्तं सत् मार्द्धस्य पञ्चदशदिनात्म.
फपक्षरूपस्य क्षुद्योगः क्षुत्गशमनोपायः ।.
नरं शस्त्रहतं माप्य तस्यास्थि अरणिर्भवेत् ।
कुल्मापवेणुना तत्र जनयेतु विभावसुम् ॥
गृहं त्रिरपतव्यं तु क्रियते यत्र पार्थिव ।
नान्योऽग्निचलते तत्र नात्र कार्या विचारणा ।।
कार्यासास्थि भुजङ्गस्य तथा निर्मोचनं भवेत् ।
सर्पनिर्वासने धूपः प्रशस्तः सततं गृहे ।।
सामुद्रसैन्धवयवा विद्युद्दग्धा च मृत्तिका ।
तयानुलिप्तं यद्वेश्म नामिना दह्यते नृप ।
दिवा च दुर्गे रक्ष्पोऽग्निर्वाति वाते विशेषतः ।
तथा,
उक्तानि वाप्पनुक्तानि राजा द्रव्याण्यशेषतः ।
सुगुप्तानि पुरे कुर्याजनानां हितकाम्यया ॥
जीवकभकाकोलमामलक्याटरूपकम् ।
१ अत्र 'कशेरुफलमूलानि इक्षुमूल तथा विषम् । दूर्वा क्षीर.
घृतमण्डः सिद्धोऽय मासिक पर' ॥ इति मुद्रितमात्स्येऽधिकं
धर्तते।

·२१०
.
धीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
शालपणी पृश्निपणी मुद्गपर्णी तथैव च ॥
मापपर्णीच मेदे द्वे सारिवे द्वे बलात्रयम् ।
वीराश्वसन्ती वैष्णीया बृहती कण्टकारिका.॥
शृङ्गी शृङ्गाटकी द्रोणी चांभूर्भद्ररेणुका ।
मधुपर्णी विदायों द्वे महाक्षुद्रा महातपाः ॥
धन्वना सहदेवाहा कटुकरण्डकं विपः ।
पर्णासनाहा मृवीका फल्गुखरघुरयाष्टिकाः ॥
शुक्रातिशुक्रकाश्मयश्च्छवातिच्छत्रवीरणाः ।
इक्षुरिक्षुविकाराच फाणिताचाच सत्तम ।।
सिंही च सहदेवी च विश्वेदेवाटरूपकम् ।
मधुकं पुष्पहंसाख्या शतपुष्पा मधूलिका ।।
शतावरीमधूके च पिप्पलं तालम च ।
आत्मगुप्ता कदफलाख्या दार्विका राजशार्पिका ।।
राजसर्पपधान्याकमृष्यप्रोक्ता तथोत्कटा ।
कालशाकं पद्मवीजं गोवल्ली मधुवल्लिका ॥
शीतपाकी कुलिङ्गाक्षी काकजिहोरुपुष्पिका ।
एस्त्रिपुसौ चोभी गुञ्जातकपुनर्नवे ॥
फशेरुका तु काश्मीरी विल्वशालूककेसरम् ।
शूकधान्यानि सर्वाणि शिम्बीधान्यानि चैव हि ॥
क्षीरं क्षौद्रं तथा चुकं तैलं मज्जा वसा घृतम् ।
निकोचारिष्टकाक्षोडा चाताममोरुशाणकम् ।।
एवमादीनि चान्यानि विज्ञेयो मधुरो गणः ।
१पृप्या चेति मात्स्ये पाठः।
२ पर्णी शताहा इति मात्स्ये पाठः।
३ 'नीपश्चारिएकाक्षोडवातामसोमयाणकम्' रति मात्स्ये पाठ।
.

·. दुर्गे सङ्ग्राह्यान्तराणि। २११ राजा सश्चिनुयात्सर्वं पुरे निरवशेषतः ॥ दाहिमाम्रातकानं च तिन्तिडीकाम्लवेतम् । भव्यर्ककन्धुलकुचकरमर्दकरुपकम् ॥ वीजपूरककण्डूरे मालती राजवन्धुकम् । कोलकद्वयपर्णानि द्वयोराम्लकयोरपि ॥ आरेवतं नागरकं प्राचीनारुकमेव च । कपिलामलकं चुक्रा फलं दन्तशठस्य च ।। जाम्बवं नवनीतं च सौवीरकतु पोदके । सुराऽऽसवं च मद्यानि मण्डतक्रदधीनि च शुक्तानि चैव सर्वाणि ज्ञेयान्यम्लगणानि च । एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चयचित्रकनागरम् । कुबेरकं समरिचं शिग्रुभल्लातसर्पपाः ॥ कुष्टाजमोदा किणिही हिड्गुमूलकधान्यकम् । कारनी कुश्चिका याज्या सुमुखा कालमालिका ।। फणिज्जकोऽय लशुनं भूस्तृणं सुरसं तथा । कायस्था च वयःस्था च हरितालं मनःशिला ॥ अमृता च रुदन्ती च रोहितं कुङ्कुमं तथा । यबासैरण्डकाण्डीरं शल्लकी इञ्जिका तथा ।। सर्वपित्तानि मूत्राणि प्रायो हरितकानि च । फलानि चैव च तथा सूक्ष्मैला हिडपत्रिका ।। १भत्र मात्स्ये- 'सैन्धवोद्भिदपाठयपाक्यसामुद्रलोमकम्। कुप्य- सौवर्चलविडं यालकेयं यवाह्नकम् ॥ और्व क्षारं कालमश्म विशे. पो लावणो गया यवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे'। इत्यधिकं धर्तते । .

·चौरमिश्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे
एचपादीनि चान्यानि गणः कटुकसंज्ञितः ।
राजा सचितुयाद्दुर्गे प्रयत्नेन नृपोत्तम ॥
मुस्तचन्दनहीवेरकृतमालकदारवः।
हरिद्रानलदोशीरनक्तमालकदम्बकम् ॥
दुर्वा पटोलकटुका दीर्घत्वक् चूतकं बचा।
किराततिक्तकं निम्वं विषा वातिविपा तथा ।।
तालीसपत्रं तगरं सप्तपर्णधिकङ्कताः ।
काकोदुम्बीरफोदाच्यमुपचीकृमिहिंसकाः ।।
पग्रन्था रोहिणी भांसी पर्पटश्चाथ दन्तिका ।
रसाञ्जनं मृगराज पर्णास परिपेलवम् ।।
दुःस्पर्शा गुरुणी कामा श्यामाक कङ्गुनाकुली ।
तुपपर्णी व्याघ्रनखमम्वष्ठा चतुरङ्गुला ॥
रम्भा चैवाङ्कुरास्फोता तालास्फोता हरेणुका ।
वेप्रायवेतसस्तुम्बी विपाणी लोहारा ।।
मालती करतिक्ताख्या घृपाङ्गी जिक्षिका तथा ।
पटं च गुडूची च स गणस्तिक्तसंज्ञकः ।।
एवमादीनि चान्यानि राजा सचिनुयात्पुरे ।
अभयामलको चोभौ तथैव च विभीतकम् ॥
मियगुधातकीपुष्पं मोचालोध्रार्जुनासनाः ।
अनन्ता स्त्री सुरौनङ्गा स्योनाक कटफलं तथा ।।
भूर्जपत्रशिलोद्भेदपाटला पङ्कलाष्टकम् ।
१ पतङ्गी इति मात्स्ये पाठः।
२ गन्धनायुली इति मात्स्ये पाठः।
३ लोध्रपुप्पिणी इति मा० पा।
४ तुवरिका प्रति मा० पा० ।

·दुर्गे साह्यान्तराणि ।
समाविवामूलकार्पासगैरिकाञ्जनम् ॥
विद्यम समधूच्छिष्टुं कुम्भिका कुमुदोत्पलम् ।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थकिंशुकाः शिंशपा शमी ।।
मियालपीलुकासारशिरीपाः पद्मकं तथा ।
विल्वोऽग्निमन्थः प्लक्षश्च श्यामाकं कवको धनम् ॥
राजादनं करीरं च चम्पकापियको तथा ।
ककोलाशोकवदराः कदम्बखदिरद्वयम् ।।
एपां पत्राणि साराणि मूलानि कुसुमानि च ।
एवमादीनि चान्यानि कपायाख्यो गणो मतः ।।
प्रयत्नेन नृपश्रेष्ठ मजा सश्चिनुयात्पुरे ।
कीटाम्बुमारणे योग्या व्यङ्गतायां तथैव च ॥
वातधूमाच मार्गाणां दूपणानि तथैव च ।
धार्याणि पार्थिवैर्दुर्गे तानि वक्ष्यामि पार्थिव ॥
विषाणां धारणं कार्य प्रयनेन महीभुजा ।
विचित्राश्चागदा धार्या विपस्य शमनास्तथा ।
रक्षोभूतपिशाचघ्नाः पापन्नाः पुष्टिवर्द्धनाः ।
कलाविदश्च पुरुषाः पुरे धार्याः प्रयत्नतः ।।
भीतान् प्रमत्तान् कुपितांस्तथैव च विमानितान् ।
कुमृत्यान् पापशीलांश्च न राजा वासयेत्पुरे ।।
यन्त्रायुधाहालचयोपपन्नं समग्रधान्यौपधिसम्पयुक्तम् ।
वणिग्जनैश्चास्तमावसेत दुर्ग सुगुप्तं नृपतिः सदैव ।।
इत्यादिमवन्धेनावश्यापेक्षितवस्तुमश्चयं विधाय दुर्गमध्ये
पुरं सुरक्षितं कृत्वा तत्र वसेत् । तत्र पुरनिर्माणं कथं कार्यमि-
त्यपेक्षायाम्-
देवीपुराणे,

·२१४
चौरमित्रोंदयस्य राजनीतिप्रकाशे
इन्द्र उवाच ।
कीदृशं तु पुरं कार्य नगरं कीदृशं शुभम् ।
कस्मिन् स्थाने सुरश्रेष्ठ एतदिच्छामि वेदितम् ।।
ब्रह्मोवाच ।
सापधिभवे देशे सर्वलोकमुखावहे ।
पूर्वोचरप्लये स्थाने कार्य शक्र पुरादिकम् ।।
सौंपधिभवे, सर्वा या ओपध्यः फलपाकान्तास्तासां भव
उत्पत्तिर्यस्मिन् । पूर्वोचरप्लवे, प्रामवणे, उदक्मवणे, ईशाना-
वणे च । पुरनगरयोर्भेदस्तु-
अनेकजातिसंयुक्तं तन्तुवाययुतं पुरम् ।
शर्कराभश्मरहिते कटुकण्टकवर्जिते ।
सहले पांसुरहिते कुशादिभिरनाहते ।
चलगन्धसमायुक्ता मही खातोप लक्षिता ।।
चण्डालपतितत्यक्तशरावशकलैर्विना ।
देवावासपरित्यक्ता निरावाधा मनोरमा ।
.उदगादिप्लवागाधा वैपम्पादिविवर्जिता ।
शुद्धा सा दहनाद्यैश्च अथ चण्डेश्वरान्विता ।।
सर्वेश्वरयुता वापि अन्यथा भयदा मही ।
पूर्णवर्णविपर्यस्ता स्थानकालविस्त्रगा ।।
स्वामिश्रेष्ठिपुरादीनां भयदा ज्ञायते मही ।
कश्मलायैः परिक्लिप्टा पूतनादिसमाकुला.!!
पताकावर्जनीया तु सर्वदोपकरी मही।
वत्सरं या परित्यक्ता कृष्टा धान्यरुहा च या ॥
सा मही शुभदा ज्ञेया या च तृप्तिकरी भवेत् ।
१इतः पूर्य किञ्चित् त्रुटितं भाति ।

·दुर्गे पुरनिर्माणप्रकारः।
रक्ष्या देव्यस्सदैवात्र पूजनीयास्स्वभागगाः॥.
स्थानानि कल्पयेत्तासामधिवासं तु कारयेत् ।
चण्डेश्वरी, महादेवस्य गणविशेषः । अधिवासं, स्थापनम् ।
इति पुरभूशुद्धिः।
तथा तत्रैव,
नगरं दैवतावीतं समस्तप्रकृतीयुतम् ।
सप्तपञ्चपुरैः कार्य मण्डपैरुपशोभितम् ।।
कोष्ठकाः सश्रियः कार्या मण्डपादग्रतः शुभाः ।
एवं देवालयोपेतं सर्ववर्णसमन्वितम् ॥
नवदुर्गासमायुक्तं नगरं परिकीर्तितम् ।
पुरं हट्टसमायुक्तं देवतादिसमाकुलम् ॥
हट्ट हेममणीवस्त्रपत्रोर्णाचर्मविक्रयम् ।
मुरापेयादिकं यस्मिस्तत्पुरं पत्तनं शृणु ॥
असंहतं समं कार्य पणिहट सुशोभनम् ।
मुरनाम स्वनाम वा पत्तनं सर्वकामदम् ।।
अवेधं कारयेत्पङ्कग दिभिः सुरोत्तम ।
उभयोरन्तरे कार्य देवतायतनादिकम् ॥
देवलक्ष्मविहीनं तु समदृष्टिगतं शुभम् ।
चिह्नदृष्टिगते देवे न दृष्टेः सुनिरूपणम् ॥
समे मानसमायुक्त कार्या दृष्टिः शुभा समा ।
हुमाधिका न कर्तव्या व्यालसिंहादिनाटता ॥
एवं कुर्यात्पुरे हट प्राकारान्तर्गतं शुभम् ।
चतुई समं कार्य समसूत्रं सुशोभनम् ॥
पथस्सम पुरं कार्य सममार्गविनिर्गमम् ।
चतुष्पयानि शुद्धानि नित्यं पूनायुतानि च ।।

·.
.
२१६ चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
देवान्तराणि कार्याणि स्वाधिकार्यास्तानि च ।
देवान्तरेपु मन्त्रज्ञाः स्वे स्वे देशाः शुभावहाः ॥
भिन्ना बहुमदा लोके यथाशास्त्रपरिग्रहः ।
न शुभा मन्त्रहीनास्तु दिनाया नैष्ठिकास्तथा ॥
चर्चिकायास्तथा शक मन्त्रहीना भयावहाः।
अग्रतः पृष्ठतो देवा उभयोः पार्श्वयोर्दिनाः ॥
हस्तानां तु शतं त्याज्यं नृप राष्ट्रमुखार्थिभिः ।
दृष्टिभङ्गो न कर्तव्यो रक्षेद्देवीपु यत्नतः ।।
दण्डाष्टकसुविस्तीर्णे कृते राजा विनश्यति ।
तस्मादृष्टिः सदा देया तोरणान्तर्गता शुभा ॥
अष्टहस्तं सुशोभाव्यं शैलपक्षमयं च वा ।
तोरणं शस्यते देव्या वापी कूपगलं वनम् ॥
पूर्वोत्तरे तथैशान्यामारामः शुभदः कृतः ।
देवीना मातृकाणां च स भवेत्सर्वकामदः ॥
यथाशुभग्रहादेवायच कालकृतं भवेत् ।
तत्सर्वं देवतागारे कृतं भवति शोभनम् ॥
बलिजाप्यक्रिया नित्यं मातृकाणां शुभा भवेत् ।
पुरपत्तनग्रामाणो ब्रह्मपुर्यः सकामदाः ।।
ब्रह्मविद्या कलोपेता यत्र वेदविदोऽवसन् ।
सा पुरी कमला नाम सर्वलोकसुखावहा ॥
विद्या ह्येका तथा विनाश्चतस्रो यत्र संस्थिताः ।
रुद्रो देवी च विजया गायत्री च क्रमात्मना ।।
गृहपतिगताः कार्याः शुभवर्म ऋजुस्थिताः।
पूर्वोत्तरसुमार्गस्थाः सजला देवतान्विताः ।।
ब्रह्मत्रिदशपूजार्थ मठादिमुपकल्पयेत् ।
.

·"
दुर्ग:पुरनिर्माणप्रकारः।
पाठस्थानानि कुर्वीत शिवायसनवेधसः ।।
पुरे वा नगरे वत्स राजधान्यां च पत्तने ।
दुर्गहट्टे शुभे दृष्टिर्महालक्ष्म्याः मुमङ्गला ॥
शिवलिङ्गगणेशानां धनदस्य विशेषतः ।
श्रियश्च सौम्परूपायाः स्वामीशस्य शुभस्य च ॥
रक्षोदेवीपु चोग्रासु दृष्टिर्देया न चान्यथा ।
बाह्ये वनोपकण्ठे च नदीनदतटेऽथ-या ॥
प्रासादे चोत्तमा कार्या तीर्थे हटानुगाय वा ।
वाराही भैरवी चोग्रा नारसिंही त्रिविक्रमी ॥
पुरपत्तनगेहेषु दृष्टिया प्रयत्नतः ।
उना दृष्टिहरेद्राष्ट्र दारुणा नगरादिकम् ।।
नरसिंहवराहाणां दृष्टिईन्याच्छ्रियं जनम् ।
तस्मादृष्टिः शुभा कार्या समा सर्वगता ततः ।।
विवाहेऽपि शुभा दृष्टिः समा भवति नान्यथा ।
अतो यनेन देवानां दृष्टिः सौम्या प्रशस्यते ॥
ग्रहाणां सौम्यरूपाणां लग्ने दृष्टिः शुभावहा ।,
पुरपत्तनदुर्गेषु तथा सौम्या शुभावहा ।।
एवं हट्टे पुरे दुर्गे देया दृष्टिः शुभा नृप ।
शुभार्ये सौम्यरूपाणामुग्राणां परिवर्जयेत् ॥
आवाहने जले वाथ उग्रा दृष्टिः शुभावहा । इति ।
तथा,
चतुईण्डः प्रकर्तव्यो भूमावादी परिग्रहः ।
गां सवत्सां समादाय कुम्भं धान्यमयं तथा ॥
सवस्त्रं हेमग तु सहकारदलान्वितम् ।
पृथ्वी सङ्कल्पयेत्तस्मिन् मेरुकार्णिकशोभिताम् ।।

·.
२९८ (वीरमिशोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
चनशैलसमायुक्तां सागरैः परिवेष्टिताम् ।
एवं सम्पूजयित्वा तु देवदेवं त्रिलोचनम् ॥
कुमारादिशिवादीच बिचार्यादिमहामहीम् ।
सूर्यादिलोकपालादिनागयक्षादिदेवताः ।।
पूर्वं सम्पूजयित्वा तु पश्चाद्यादिशा वलिम् ।
स्वप्रमाणवकं जप्त्वा शेते तत्र यथासुखम् ।।
स्वभमाणवकं, "यज्जाग्रत" इत्यादि ।
आचार्यः सूत्रधारश्च शुभं स्वप्नं निशाक्षये ।
निमित्तं शकुनं दृष्ट्वा सूत्रयेल्डक्षितां दिशम् ॥
चित्रास्त्रात्यन्तरे पूर्वा पुष्यपियसमागमे ।
उत्तरा ध्रुवमध्यस्था शेपाः सिद्धा येथागमम् ।।
चित्रास्त्रात्योरुदितयोर्मध्ये या, तथा पुष्यमघानक्षत्राभ्यां
चार्जवेन संयुता या, सा पूर्वा दिगित्यर्थः । ध्रुवो मध्यस्थो मध्ये
वर्तमानो यस्यां तथाविधा सा उत्तरा दिए ।
शहुना तदभावे तु पूर्वाशां साधयेत् द्विजः ।
एवं दिशासु सिद्धासु सूत्रपातं समाचरेत् ।।
आचार्य पूजयित्वा तु सूत्रधारं द्विजोत्तमान् ।
देवतायतनं पूर्वमाचार्यब्राह्मणौकसम् ॥
राजधाम तु शेपास्तु गृहान् वर्णक्रमाद्गुरुः ।
पुरं वृत्तायतं कार्य यत्रं वा चतुरस्रकम् ॥
यथास्थानविभागेन हदृशोभासमन्वितम् ।
राजधामाग्रतः कार्य देवधाम अथापि वा ।'
सुसूत्रं देवतायुक्तं शिवमातृगणामृतम् ।
मगला धनदा कार्या सर्वान्ते सर्वसिद्धिदा ।।
न सूर्यो वह्नियामे वा नैते वा हरिः कचित् ।
4
.

·........ - वास्तुकर्मविधिः २१९ न विष्णुः पश्चिमे सौम्ये वायव्यां कारयेच्छिवाम् ॥ कृते विनश्यते कर्ता तत्स्थानं चोद्वसं भवेत् । देवो न पूज्यते तत्र तस्मिन् स्थाने स्वके शुभे । विमूत्रेषु प्रवक्ष्यामि येन शान्तिः शुभं भवेत् । नगराणां पुराणां च देवानां गोपुरादिपु ॥ विमार्गेषु शिवः शस्तः सम्मुखः" सौम्याग्ने सर्वतो दुर्गा पुरं नन्दति रक्षितम् ।। तस्माद्दुर्गा प्रकर्तव्या नगरेषु पुरादिपु । महालक्ष्म्यादिकाः शक्र क्षेमकारी सचण्डिका ।। मङ्गला मङ्गलारूपा. महिपती शिवा नरा । यथास्थान विभागस्था सर्वलोकसुखावहा ॥ महालक्ष्मीः'पुरः शस्ता आमेये महिपापहा । याम्यां शिवा शुभा मोक्ता चर्चिका पश्चिमे पुरात् ।। उत्तरे शुभदा क्षेमा पञ्चैताः शान्तिदाः पुरे । नगरे नव कर्चव्या दुर्गे पश्चैव चण्डिकाः ॥ इति । इति दुर्गे पुरनिर्माणम् । अथ निर्मितेपु नगरराजगृहादिपु वास्तुशान्तरावश्यकत्वेन वास्तुकर्मविधिनिरूप्यते । नत्र- मत्स्पपुराणे, सूत उवाच । 'अथातः सम्भवक्ष्यामि गृहकालविनिर्णयम् । 'यथाकालं शुभं ज्ञात्वा तदा भवनमारभेत् ॥ चैत्रे व्याधिमवानोति यो गृह कारयेन्नरः । वैशाख गुरनानि ज्येष्ठे मृत्यु तथैव च ॥

·'वीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे
।
५
आपाढे भृत्यरत्नानि पशुवर्गमवाप्नुयात् ।
श्रावणे,मित्रलाभं तु हानि भाद्रपदे तथा ।।
पत्नीनाशमाश्वयुजे कार्तिके धनधान्यकम् ।
मार्गशीर्षे तथा भक्तं पौपे तस्करतो भयम् ॥
लाभं च घडशो बिन्धादनि माघे विनिर्दिशेत् ।
फाल्गुने काञ्चनं पुत्रानिति कालफलं स्मृतम् ।।
अश्विनी रोहिणी मूलमुत्तरात्रयमैन्दवम् ।
ऐन्दवं मृगशिरः।
स्वाती हस्तोऽनुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते ॥
आदित्यभौमवर्षे च सर्वे वारा: शुभावहाः।
वनव्याघातशलेषु व्यतीपातातिगण्डयोः ॥
विष्कुम्भगण्डपरिधवजयोगेषु कारयेत् ॥
वेते मैत्रेय माहेन्द्रे गान्धर्वाभिजिति रौहिणे ।
तथा वैराजसावित्रे मुहूर्ते गृहमारभेत् ॥
चन्द्रादित्यवलं लस्वा लग्नं शुभनिरीक्षितम् । '
शुभनिरीक्षितं, शुभत्रहनिरीक्षितम् ।
स्तम्भाच्छायादि कर्तव्यमन्यत्तु परिवर्जयेत् ।
प्रासादेष्वेवमेवं स्यात्कूपवापीपु चैव हि ॥
पूर्व भूमि परीक्षेत पवादास्तुं प्रकल्पयेत् ।
श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैवानुपूर्वशः ।।
विप्रादेः शस्यते भूमिरतः कार्य परीक्षणम् ।
विप्राणां मधुरास्वादा कपाया क्षत्रियस्य'तु ।।
फपायकटुका तश्यश्रेषु शस्यते ।
रनिमात्रे तु वै गर्ने स्वनुलिप्से चं सर्वशः ।।
धृतमामशरावस्यं कृत्वा वर्तिचतुष्टयम् ।
.

·२२१ वास्तुकर्मविधिः। 'ज्यालयेद्भूपरीक्षार्थ पूर्ण तत्सर्वदिदमुखम् ॥ . दीप्ती पूर्वादि गृह्णीयावर्णानामनुपूर्वशः। दीप्तौ पूर्वादीति । पूर्वी दिशमारभ्य प्रदक्षिणं वर्तिसम्प- कप्रदीपने ब्राह्मणादीनां वर्णानां यथासङ्घचं सुखावहमित्यर्थः । वास्तुः सामूहिको नाम दीप्यते सर्वतस्तु यः । शुभदः सर्ववर्णानां प्रासादेषु गृहेषु ।। रत्निमात्रमधो गर्ने परीक्ष्यं खातपूरणे । अधिक श्रियमाप्नोति न्यूने हानि समे समम् ॥ फालकृष्टेऽथवा देशे सर्ववीजानि वाफ्येत् ॥ त्रिपञ्चसप्तरात्रेण न्यत्र रोहन्ति तान्यपि । ज्येष्ठोत्तमा कनिष्ठा भूर्वजनीयतरा सदा ॥ पञ्चगव्यौपधिजलैः परीक्षित्वा च सेचयेत् । एकाशीतिपदं कृत्वा रेखाभिः कनकन तु ॥ पश्चाल्लेख्येन वा लिप्त्वा सूत्रेणालोड्य सर्वतः । दश पूर्वायता रेखा दश चैवोत्तरायताः ॥ सर्ववास्तुविभागेषु विज्ञेया नवका नव । एकाशीतिपदं कृत्वा वास्तुवित्सर्ववास्तुपु ।। पदस्थान पूजयेद्देवास्त्रिंशत्पश्चदशैव तु । द्वात्रिंशद्राह्यतः पूज्याः पूज्याश्चान्तस्त्रयोदश ॥ नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि स्थानानि च निवोधत । ईशानकोणादिपु तान् पूजयेच्च विधानतः ॥ शिखी चैवाथ पर्जन्यो जयन्तः कुलिशायुधः । सूर्यः सत्यो भृगुश्चैव आकाशो वायुरेव च ।। १ पश्यास्पिष्टेन चालिप्य' इति मा०पा०

·२२३
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
पूपाथ वितयश्चैव गृहक्षतयमावुभौ ।
गन्धर्वो भृगराजश्व मृगः पिवगणस्तथा ।।
दौवारिकोऽध सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः ।
असुरः शोपपापौ च रोगोऽहिर्मुख्य एव च ॥
भल्लाटः सोमसौ च अदितिश्च दितिस्तथा ।
वहिात्रिंशदेते तु तदन्तश्चतुरः शृणु ॥
ईशानादिचतुप्फोणे संस्थितान् पूजयेदुधः ।
आपश्चैवाथ सावित्रो जयो रुद्रस्तथैव च ॥
मध्ये नवपदे व्रमा तस्याप्टौ च समीपगाः ।
सर्वानेकान्तरान् विद्यात्पूर्वाद्यान् नामतः शृणु ॥
अर्यमा सविता चैव विवस्वान् विबुधाधिपः ।
मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधरः क्रमात् ।।
अष्टमस्त्वापवत्सस्तु परितो ब्रह्मणः स्मृताः ।
आपश्चैवापवत्सश्च पर्जन्योऽग्निदितिस्तथा ।।
पदिकानां च वर्गोऽयमेवं कोणेष्वशेषतः ।
तन्मध्ये तु वहिर्वत्स द्विपदास्ते तु सर्वतः ॥
अर्यमा च विवस्वांश्च मित्रः पृथ्वीधरस्तथा ।
ब्रह्मणः परितो दिक्षु त्रिपदास्ते तु सर्वतः ॥
अंशानिदानी वक्ष्यामि रज्जूनपि पृथक् पृथक् ।
वायुं यावत्तथा रोगान् पितृभ्यः शिखिनं पुनः ।।
मुख्याभृगुं तथा शेपाद्वितथं यावदेव तु ।
सुग्रीवाददिति यावत् भृङ्गात्पर्जन्यमेव च ॥
एते वंशाः समाख्याताः कचिद्रज्जव एव तु ।
एतेषां यस्तु सम्पातः पदं मध्यं समं तथा ॥
मर्म चैतत्समाख्यातं त्रिशूलं फोणगं च यत् ।

·.
+
वास्तुकर्मविधिः
स्तम्भन्यासेषु वानि तुला दैवेषु सर्वदा ॥
'कीलकुड्योपघातादि वर्जयेद्यन्नतो नरः।
सर्वस्तु वास्तुनिर्दिष्टः पितृवंशान्तरायतः ।।
पितृवंशान्तरायत इति । पितृगणादारभ्य वज्ञि यावयो
वंशः प्रसारितस्तदान्तराऽऽयतो वास्तुर्वास्तुपुरुपः ।
मूर्धन्यग्निः समाविष्टो मुखे चापः समाश्रितः ।
पृथ्वीधरोर्यमा चैव स्तनयोस्तावधिष्ठितौ ॥
वक्षःस्थले त्वापवत्सः पूजनीयः सदा बुधैः ।
नेत्रयोर्दितिपर्जन्यौ श्रोत्रे दितिजयान्तकौ ॥
सर्पेन्द्राससंस्थौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः ।
सत्यरोगादयस्तद्ववाहोः पञ्च च पञ्च च
रुद्रश्च राजयक्ष्मा च वामहस्ते समाश्रितौ ।
सावित्रः सविता तद्वद्धस्तं दक्षिणमास्थितौ ।।
विवस्वानथ मित्रश्च जठरे संव्यवस्थितौ ।
पूपा च पापयक्ष्मा च हस्तयोर्मणिबन्धने ।
तयैवासुरशोपी तु वामपाच समाश्रितौ ॥
पार्वे तु दक्षिणे तद्वितथः सगृहक्षतः ।
ऊोर्यमाम्बुपौ ज्ञेयो जान्वोर्गन्धर्वपुष्पकौ ॥
यमाम्धुपौ यमवरुणौ । पुष्पकः पुष्पदन्तः ।
जइयो गुसुग्रीवौ स्फिक्थौ दौवारिको मृगः ।।
जयः शक्रस्तथा मेरे पादयोः पितरस्तथा ।
मध्ये नवपदे ब्रह्मा हृदये स तु पूज्यते ॥
चतुःपष्टिपदी वास्तुः प्रासादे ब्रह्मणा स्मृतः ।
ब्रह्मा चतुष्पदस्तद्वत्कोणेप्येकपदास्ततः ।।
१.म्तम्भन्यास पानि नुलानिधि मसात मारपा

·. २२४ चीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वहिकोणेषु चाप्टौ तु सा योभयतः स्थिताः । तद्वत्कोणेष्वेकपदा इति । तद्वत् एकादशीतिपदवास्तुवत् । एकाशीतिपदे वास्तौ याः कोणेप्वेकपदा देवता इद्दापि तास्त- थैव वौद्धव्याः । बहिःकोणेपु, वेद्यादिप्रान्तकोणेषु चतुर्षु ये उभयपार्वे कोष्ठकाः तेष्वष्टौ देवताः सार्दा भवन्ति, देवताच. तुष्टयसहिता भवन्तीत्यर्थः । विंशतिर्द्विपदास्तेषां चतुःपष्टिपदास्तथा । गृहारम्भे तु कण्डूतिः स्वस्याङ्गे यत्र जायते । शल्यं स्वपनयेतत्र प्रासादे भवनेऽपि वा ।। सशल्यं भयदं यस्मादशल्यं भयनाशनम् । हीनाधिकाङ्गतां वास्तोः सर्वथा परिवर्जयेत् ॥ नगरग्रामदेशेषु सर्वत्रैवं प्रकल्पयेत् । चतु:शालं त्रिशालं च द्विशालं चैकशालकम् । सूतउवाच ॥ चतुःशालं प्रवक्ष्यामि स्वरूपान्नामतस्तथा । चतुःशालं चतुरैरलिन्दैः सर्वतोमुखम् ॥ नाम्ना तत्सर्वतोभद्रं शुभं देवनृपालये । पश्चिमद्वारहीनं तु नन्द्यावत प्रचक्षते ॥ दक्षिणद्वारहीनं तु वर्धमानमुदाहृतम् । पूर्वद्वारविहीनं तु स्वस्तिकं नाम विश्रुतम् ॥ रुचकं चोत्तरद्वाराविहीनं तु प्रचक्षते । सौम्यशालाविहीनं यत्रिशालं धन्यकं च तत् ॥ क्षेमवृद्धिकरं नृणां बहुपुत्रफलमदम् । शालया पूर्वया हीनं सुक्षेत्रमिति विश्रुतम् ।। .

·॥
.
राज्ञो भवनपरिमाणादिकम् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं शोफमोहविनाशनम् ।
चुल्ली तु याम्यया हीनं त्रिशालं शालया तु यत्
कुलक्षयकरं नृणां सर्वव्याधिभयावहम् ।
हीनं पश्चिमयां यत्तु पक्षघ्नं नाम तद्विदुः ।।
पिठ्वन्धुसुतान् हन्ति तथा सर्पभयावहम् ।।
याम्यापराभ्या शालाभ्यां धनधान्यफलमदम् ।
क्षेमदृद्धिकरं नृणां तथा पुत्रफलप्रदम् ॥
यमसूर्यं च विज्ञेयं पश्चिमोत्तरशालकम् ।
राजामिभयदं नृणां कुलक्षयकरं च तत् ।।
पूर्वपश्चिमशाले द्वै दण्डाख्यं तत्र तद्भवेत् ।
अकालमृत्युभयदं परचक्रभयावहम् ।।
वायव्यं यांम्यपूर्वाभ्यां शालाभ्यां यद्विशालकम् ।
विपशस्त्राग्निभयदं पराभवभयावहम् ॥
चुल्ली पूर्वापराभ्यां च सा भवेन्मृत्युमूचनी ।
विधवत्वाय च स्त्रीणामनेकभयकारिका ॥
कार्यमुत्तरयाम्याभ्यां शालाभ्यां भयदं नृणाम् ।
सिद्धार्थवर्ज वानि द्विशालानि सदा घुधैः ।।
अलिन्दं द्वारचतुरसिका। सौम्यशाला उत्तरद्वारशाला ।
सिद्धार्थवर्जे, याम्यापराभ्यां शालाभ्यां युक्तं यद्विशालं तद्विहाय!
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि भवनं पृथिवीपतेः।
पञ्चमकारं तत्प्रोक्तमुत्तरादिविभेदतः ॥
अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारश्चोत्तमो मतः ।
चतुर्धन्येपु विस्तारो हीयते चाष्टभिः करैः ॥
१ शालया याम्यया हीन यदिशाल तु शॉलया। इति मा०पा,
२धनाख्यमिति मा० पा०॥
.

·२२६ चीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
चतुर्थांशाधिक देयं पञ्चस्वपि निगद्यते ।
युवराजस्थ वक्ष्पामि तथा भवनपञ्चकम् ।।
पद्भिः पइभिस्तथाशीतिहीयते तत्र विस्तरात् ।
ज्यशेन चाधिक दैर्ध्य पञ्चस्वपि निगद्यते ।।
सेनापतेः प्रवक्ष्यामि तथा भवनपञ्चकम् ।
चतुःपष्टिस्तु विस्तारः पद्भिः पद्भिः महीयते ॥
पश्चस्वेतेषु दैर्घ्यं च पड्भागेनाधिकं भवेत् ।
मन्त्रिणामध वक्ष्यामि तथा भवनपश्चकम् ।।
चतुश्चतुर्विहीना स्यात्करपष्टिः पविस्तरे।
अष्टांशनाधिकं देय पश्चस्वपि निगद्यते ॥
सामन्तामात्यलोकानां वक्ष्ये भवनपञ्चकम् ।
चत्वारिंशत्तथाप्टौ च चतुर्भिहीयते क्रमात् ॥
चतुर्थांशाधिकं देयं पश्चस्वेतेषु शस्यते ।
शिल्पिना कञ्चुकिनां च वेश्यानां गृहपञ्चकम् ॥
अष्टाविंशत्कराणां तद्विहीनं विस्तरात्क्रमात् ।
द्विगुणं दैर्घ्यमेवोक्तमध्यक्षेप्वेवमेव तु ॥
दूतकर्मान्तिकादीनां वक्ष्ये भवनपश्चकम् ।
चतुर्थांशाधिक दैर्य विस्तराद्वादशैव तु ॥
अर्धार्धकरहानिः स्याद्विस्तरात्पश्चसु क्रमात् ।
दैवज्ञगुरुवैद्यानां सभास्तारपुरोधसाम् ।।
तेपामपि प्रवक्ष्यामि क्रमाद्भवनपञ्चकम् ।
चत्वारिंशत्यविस्ताराचतुमिहीयते क्रमात् ।।
पञ्चस्वेतेपु दैर्घ्य च पभागेनाधिकं भवेत् ।
चातुर्वर्ण्यस्य वक्ष्यामि सामान्यं गृहपश्चकम् ॥
द्वात्रिंशदै कराणां तु चतुर्भिहीयते क्रमात् ।

·सेनापत्यादिक्षयनपरिमाणादिकम् । २२७ आपोटशादिति परं न्यूनमन्त्यावसायिनाम् ।। दशांशेनाष्टभागेन त्रिभागेनाथ भोगिकम् । अधिक दैर्ध्यमित्याहुाह्मणादेः प्रशस्यते ॥ सेनापतेन॒पस्यापि सप्तत्या सहिते कृते । चतुर्दशहते व्यासे शालान्यासः प्रकीर्तितः ॥ पञ्चत्रिंशद्धृते तस्मिन्नलिन्दः समुदाहृतः । सेनापतेरिति । सेनापतेन॒पस्य गृहे यावान् विस्तार उक्तस्तं फरसप्तत्या सहितं कृत्वा तदर्द्ध गृहीत्वा तस्यार्द्धस्य चतुर्दशवि- भागं कन्या यावदवशिष्टं भवति तावद्विस्तारा शालां कुर्यादित्य- र्थः । तेनाप्टोत्तरशतहस्तविस्तारे राजवेश्मनि पञ्चहस्तप्रमाणा शाला भवति । पञ्चत्रिंशद्धृत इति । तस्मिन्नेव नवाशीतिविस्तारै राजश्मनि पञ्चविंशता भागहारे कृते ये एकोनविंशतिहस्ता अवशिष्यन्ते तावानलिन्दः कर्त्तव्यः । तथा पत्रिशद्धस्तात्र सप्ताहुलसमन्विता । विमस्य महती शाला न दैव्य परतो भवेत् ॥ दशामुलाधिका तत्क्षत्रियस्य विधीयते ॥ पञ्चत्रिंशत्करा वैश्ये अङ्गुलानि प्रयोदश । तावत्करैय शूद्रस्य युता पशदशाहुलः ॥ शालायास्तु विभागेन यस्याग्रे वीथिका भवेत् । १पादिकम् इति मा०पा०। २ मन सेनापते पस्यापि गृहयोरन्तरेण तु परासरदं कार्य भाण्डागारं तथैव च ॥ सेनापतेहस्यापि चानुवर्ण्यस्य चान्तरे पासाय च गृदं कार्य राजपूज्येषु सर्वदा ॥ यन्तरप्रभयाणां च स्य. पितुर्गमिष्यते । तथा हस्तशताद गदितं यनवासिनाम् ॥ इत्य. धिकं मारस्य यतेते।

·२२८
धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
सोष्णीपं नाम तद्वास्तु पश्चात्तापांश्रयं भवेत् ।।
पाचयोचाथिका यत्र सावष्टम्भं तदुच्यते ।
समन्ताद्वीथिका यत्र सुस्थितं तदिहोच्यते ।।
शुभदं सर्वमेतत्स्याचातुर्वर्षे चतुर्विधम् ।
विस्तारात्पोडशो भागस्तथा इस्तचतुष्टयम् ॥
प्रथमो भूमिकोच्छ्राय उपरिष्टात्महीयते ।
द्वादशांशेन सर्वासु भूमिकासु तयोच्छ्रयः ।।
पञ्चेपुका भवेद्भित्तिः पदंशांशेन विस्तरात् ।
दारवैरपि कल्पा स्यात्तथा मृन्मयभित्तिका ॥
गर्भमानेन मानं तु सर्ववास्तुपु शस्यते ।
गृहव्यासस्य पञ्चाशदष्टादशभिरङ्गुलैः ।।
संयुतो द्वारविष्कुम्भो द्विगुणश्चोच्छ्रयो भवेत् ।
द्वारशाखासु बाहुल्यमुच्छ्रायकरसम्मितैः ।।
अडुलैः सर्ववास्तूनां पृथुत्वं शस्पते बुधैः ।
उदुम्बरोत्तमानं च तदध्यर्धमविस्तरात् ॥
उदुम्बरो देहली।
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि स्तम्भमानविनिर्णयम् ।
तद्वास्तुभवनोच्छार्य सदा सप्तगुणं विदुः ।।
अशीत्यंशं पृथुत्वं स्यादने नवगुणैः सह ।
चरुकचतुरस्रः स्यादष्टास्रो वज्र उच्यते ॥
द्विवज्रः पोडशास्रस्तु द्वात्रिंशास्त्रः मलीनकः ।
मध्यप्रदेशे यः स्तम्भो वृत्तो वृत्त इति स्मृतः ।।
१ पश्चाच्छेयोच्छ्रयम् इनि मा० पा०।
२ पकेटका भवेद्भित्ति षोडशांशेन विस्तरात् । इति मा पा० ।
.
.
.

·स्तम्भादिंपरिमाणादिकम् । -
२२९
एते पञ्च महास्तम्भाः प्रशस्ताः सर्ववास्तुषु ।
पद्मवल्लीलताकुम्भपत्रदर्पणभूपिताः ॥
स्तम्भस्य नवांशेन पद्मकुम्भान्तराणि तु ।
स्तम्भनुल्या तुला मोक्ता हीना चोपतुला ततः ।।
त्रिभागेनेह सर्वत्र चतुर्भागेन वा पुनः ।
हीनं हीनं चतुर्थांशात्तया सर्वासु भूमिषु ।।
सावरोहाणि सर्वेपां प्रवेशे दक्षिणेन दु ।
द्वाराणि तु प्रवक्ष्यामि प्रशस्तानीह यानि त ।
पूर्वणन्द्रं जयन्तं च द्वारं सर्वध शस्यते ।
याम्यं च वितयं चैव दक्षिणेन विदुर्घघाः ।।
पश्चिमे पुष्पदन्तं तु पारुणं च प्रशस्यते ।
उत्तरेण तु मल्लाटं सौम्यं तु सुखदं भवेत् ॥
तथा पास्तुपु सर्वत्र वैधं द्वारस्य वर्जयेत् ।
द्वारे तु रथ्यया विदे भवेत्सर्वकुलक्षयः ।
रथ्या मार्गः । वेषोऽभिमुसेनावस्यानम् ।
तरुणा द्वेपबाहुल्पं शोकः पङ्कन जायते ।
अपस्मारो भवेन्नूनं कूपवेधेन सर्वदा ॥
व्यया प्रस्रवणेन स्यात्कीलेनामिभयं भवेत् ।
विनाशो देवताविदस्तम्भेन स्वीकृतो भवेन् ।
गृहभर्तर्षिनाशः स्पाग्रहेण च गृहे कृते ।
अमेध्यावस्करविदे गृहिणी पन्धफी भवेत् ॥
तथा शस्त्रभयं विद्यादन्यजस्य गृहेण तु ।
उच्छायाद्विगुणा भूमि त्यक्त्वा येपो न जायते ॥
उच्छापादिगुणामिति । यावान् द्वारोच्छायो देयं,
तद्विगुणदाराप्रभूमेः परतो ययेते रम्पादयो भवन्ति तदा न
.

·२३० वीरमित्रोंदयस्य राजनीतिप्रकाशे
यो न वास्तुवेध इत्यर्थः।
स्त्रयमुद्घाटित द्वारे उन्मादो गृहवासिनाम् ।
स्वयं च पिहिते विद्यात्कुलनाशं विचक्षणः ।।
मानाधिके राजभयं न्यूने तस्करतो भयम् ।
द्वारोपरि च यद्वारं तदन्तकमुखं स्मृतम् ॥
अध्वनो मध्यदेशे तु अधिको यस्य विस्तरः।
वर्ज तु सङ्कटं मध्ये सद्यो भविनाशनम् ॥
तथान्यपीडितं द्वारं बहुदोपकरं भवेत् ।
मृलद्वाराचयात्यन्तं नाधिकं शोभनावहम् ।।
कुम्भश्रीपणिवल्लीभिर्मूलद्वारं तु शोश्येत् ।
पूजयेदापि तन्नित्यं वलिना चाक्षतोदनः ।।
भवनस्य वटः पूर्वे दिग्भोगे सार्वकामिका ।
उदुम्बरस्तथा याम्ये वारुणे पिप्पलः शुभ
प्लक्षचोत्तरतो धन्यो विपरीतस्त्वसिद्धये ।
फण्टकी क्षीरक्षश्च आसमा सफलुगुमः ।। .
भार्याहानिः प्रजाहानिर्भवेतां क्रमशः सदा ।
न च्छिन्द्याटितानन्यानन्तरे स्थापयेच्छुभान् ।
पुन्नागाशोकतिलकशमीवकुलचम्पकान् ।'
दादिमी पिप्पली द्राक्षां तथा कुसुममण्डपान् ॥
जम्बीरपूगपनसट्ठमकेतकीभि-
र्भातीसरोजशतपत्रिकमल्लिकाभिः ।
यन्नारिकेलकदलीदलपाटलाभि-
र्युक्तं तदत्र भवनं श्रियमातनोति ।।
उदगादिप्लर वास्तोः समानस्य शिरस्तया ।
मानमहितस्य । वास्तोः, वास्तुपुरुषस्य ।
V
+
समानस्प,

·-
.
..
शिलान्यासादिकम् । २२१
परीक्ष्य पूर्ववत् कुर्यात् स्तम्भोच्छायं विचक्षणः ।
ने देवपूर्तसविधे चत्वराणां समीपतः ॥ ."
फारयेद्भवनं प्राशो दुःखशोफसमन्वितम् ।
तस्य प्रवेशाचत्वारस्तस्योत्सगोऽग्रतः शुभः ।।
पृष्ठतः पृष्ठतो गन्तुं सव्यावर्त प्रशस्यते ।
अपसव्यो विनाशाय दक्षिणे शीर्पकस्तथा ।।
“सर्वकामफलो नृणां सम्पूर्णो नाम नामतः ।
एवं प्रवेशमालोच्य यनेन गृहमारभेत् ॥
अथ सांवत्सरमोक्ते मुहूर्ते शुभलक्षणे ।
रवोपरि शिलां कृत्वा सर्वधीनसमन्विताम् ।।
चतुर्भिाह्मणैः स्तम्भं वस्त्रालङ्कारपूजितम् ।
शुलाम्बरधरः शिल्पी सहितो वेदपारगैः ।।.
स्नपितं तं न्यसेत्तद्वत्सर्वोपधिसमन्वितम् ।
नानासंतसंमोपेतं वस्त्राभरणसंयुतम् ।। -
ब्रह्मघोपण पायेन गीतमगलनिःस्वनः ।
प्रदीपे भोजयेदिमान होमस्तु मधुसापा ।।
पास्तोष्पते प्रतिजानीतिमन्त्रेणानेन सर्वदा ।
सूत्रपात तथा कार्यमेवं स्तम्भोच्छ्रये पुनः
द्वारवंशोरछये तद्वत्मवेशसमये तथा ।
वास्तूपशमने तद्वद्वांस्तुयज्ञस्तु पञ्चधा ।।
ईशाने सूत्रपातः स्यादानेये स्तम्भरोपणम् ।
प्रदक्षिणं च कुर्वीत वास्तोः पदविलेखनम् !
१न देवधूर्तसचिवचत्वराणां समन्ततः । इति. मा० पा० ।
२ पृष्ठभागस्तु इति. मा०पा।
३ पायसम् इति मा० पा०॥

·२१२
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
तर्जनी मध्यमा चैत्र तथाङ्गुष्टस्तुं दक्षिणे
प्रबालरत्नंकनकं फलमृष्टाक्षतोदकम् ॥
सर्ववास्तुविभागेषु शस्तं पदविलेखनै ।
न भस्माङ्गारकाष्ठन न शस्त्रनखेचर्मभिः ।
न शृङ्गास्थिकंपालैश्च कचिद्रास्तु विलेखये ।
‘एभिर्विलिखितं कुर्यात् दुःखशोकभयादिकम् ॥
यदा गृहप्रवेशः स्याच्छिल्पी तत्राभिलक्षयेत् ।
स्तम्भस्त्रादिकं तद्रच्छुभाशुभफलोदयम् ॥
आदित्याभिमुखं रौति शकुनिः पापं यदि..
'तुल्यकालं स्पृशेदङ्ग गृहभर्ता यदात्मनः ॥..
वास्त्वरें तदिजानीयानर शल्यं भयमदंम्
अङ्कनानन्तरं यत्र इस्त्यश्वश्वापदं भवेत् ॥
संदङ्गसम्भव विद्याचत्र शल्य विचक्षणः।
प्रसार्यमाणे सूत्रे तु श्वगोमायुविलेड़िते ।।
तत्र शल्यं विजानीयात्खरंशन्दे च भैरवे।
यदि शाके तु दिग्भागे मधुरै रौति वायसः
धनं तत्र विजानीयात् भागे घा.स्वाम्पधिष्ठिते ।
सूत्रच्छेदे मवेन्मृत्युाधिः कीले बधोमुखे ॥
अङ्गारेपु तयोन्मादं फपालेषु च सम्भ्रमम् !
फण्ठशल्येषु जानीयात्पाश्चल्यं स्त्रीपु-शास्त्रविन् ।
गृहमतुहस्यापि विनाशः शिल्पिसम्भ्रमे ।।
स्तम्भस्कन्यच्युते कुम्भे शिरोरोगान् विनिर्दिशेत
अम्मापहारे सर्वस्य कुलस्यापि क्षयो भवेत् । .::
मृत्युः स्थानच्युते कुम्भे भमे यन्धं विदुर्घधा...
१ फलं पिष्ठा प्रतोदकम् इति मा० पा० ।
.

·दिग्भेदेन वास्तुद्धिफलं देवगृहादि च। २३३
करसङ्गधाविनाशे तु नाशं गृहपतर्विदुः ।
वीजीपधिविहीने तु भूतेभ्यो भयमादिशेत् ।।
माग्दक्षिणेन विन्यस्य स्तम्भं छो निवेशयेत् ।
ततः प्रदक्षिणेनाग्यान न्यसेत् स्तम्भान् विचक्षणः ॥
यस्माद्भयङ्करो नृणां योनितस्त्वमदक्षिणः ।
रक्षां कुर्वीत यवेन स्तम्भोपवनाशिनीम् ॥
तथा फलवती शाखा स्तम्भोपरि निरेशयेत् ।
मागुदवप्रवणं कुर्यादिङ्मूढं तु न कारयेत् ।।
स्तम्भं वा भवनं वापि द्वारं वासयह बया।
दमोहे कुलनाशः स्यान्न च संपर्द्धते गृहम् ।।
यदि संप द्वहं सर्वमेर विवर्धयेत् । -
पूर्वेण वर्द्धते वास्तु कुर्याद्वैराणि सर्वदा ॥
दक्षिणे वदितं वास्तु मृत्यो स्यांन संशयः ।
पश्चाद्विटद्ध यद्वास्तु तदर्यक्षयकारकम् ॥
व‘पितं तथा साम्ये बहुसन्तापकारकम् ।
आमेये तस्य वृद्धिः स्यात्तदातिभयदं भवेत् ॥
वदितं राक्षसे कोणे वित्तक्षयकर भवेत् ।
वपितं तु वायव्ये वातव्याधिप्रकोपकत् ।।
ईशाने सस्यहानिः स्यादास्तौ सवर्द्धिते सदा ।
ईशाने देवतागार तथा शान्तिगृहं भवेत् ॥
महानसं तथाऽऽनेये तत्पार्चे चोत्तरे जलम् ।
गृहस्योपस्करं सर्वप्नईते स्थापयेवुधः ॥
धर्मस्थानं बहिः कुर्यात्स्नानमण्डपमेव च ।
१ सर्वदिक्षु विपर्धयेत् इति मा० पा० ।
२ वधस्थानमिति मा० पा० ।
३०

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे . धनधान्यं च वायव्ये कर्मशाला ततो पहिः।। एवं वास्तुविशेपः स्याद्गृहभर्तुः शुभावहः । अथातः सम्भवक्ष्यामि दाहिरणमुत्तमम् ।। धनिष्ठापञ्चकं मुक्त्वा विष्ट्यादिकमतः परम् । ततः सांवत्सरादिष्टे दिने यायावनं बुधः ॥ मयमं बलिपूजां च कुर्य्याक्षाय सर्वथा । पूर्वोत्तरेण पतितं गृहदारु प्रशस्यते ॥ अन्यथा न शुभं विद्याद्याम्यापरनिपातने । क्षीररक्षोद्भवं दारु न गृहे विनिवेशयेत् ।। कृताधिवासं विहगैरनलानिलपीडितम् । गजावभग्नं च तथा विद्युन्निर्घातपीडितम् ।। के शुष्क तथा दारु भग्नं वक्र तथैव च । चैत्यदेवालयोत्पन्नं नदीसङ्गमजं तथा ।। श्मशानपनिलयं वडागादिसमुद्भवम् । ' वर्जयेत्सर्वदा दारु यदीच्छेद्विपुलां श्रियम् ।। तथा कण्टकिनो रक्षानीपनिम्पविभीतकान् । श्लेष्मातकानाम्रतरून् वर्जयेत् गृहकर्मणि ॥ इति । यचगृह्येऽपि, अथातो वास्तुपरीक्षा । अनूपरमविवदिष्णु भूमापधिवनस्प- तिवत् । यस्मिन् कुशवीरणं प्रभूतम् । कण्टकिक्षीरिणस्तु समू लान् परिखायोद्वासयेदपामार्गः शाकस्तिल्वकः परिव्याधं इति पैतानि । यत्र सर्वत आपो मध्यं समेत्य प्रदक्षिणं शयनीयं प. रीत्य माच्या स्पन्देरनमयदत्यस्तत्सर्वसमृद्धम् ! समवनवे भक्त शरणं फारयेत् । बहनं हि भवति । दक्षिणामवणे सभा मापये १ अर्धशुष्कम् इति मा० पा।

·२३५ आश्वलायनगृधोक्तवास्तुविधिः । सांसूता ह भवति । युवानस्तस्यां कितवाः फलहिनः प्र- मायुका भवन्ति । यत्र सर्वत आपः प्रस्यन्दरन् सा स्वस्त्यय- न्यधूता च (आ० गृ० अ० २ खं०७)। अथैतैर्वास्तु परीक्षेत ।। जानुमा गर्व खात्वा तैरेव पांमुभिः प्रतिपूरयेत् । अधिक प्रशस्त, समै वार्त, न्यूने गार्ह- तम् । अस्तमिते पांसुपूर्ण परिवासयेत् । सोदके प्रशस्तम्, आर्दै वार्त, शुष्के गर्हितं, श्वेतं मधुरास्वादम् । सिकतोचरं ब्राह्मण- स्य, लोहित क्षत्रियस्य, पीतं वैश्यस्य । तत्सहस्रसीतं कृत्वा ययादिशं समचतुरस्र मापयेत् आयतचतुरखं वा । तच्छमीशा. खयोदुम्बरशाखया वा शन्तातीयेन त्रिःप्रदक्षिणं परिव्रजन्मोक्ष- ति-अविछिन्नया चोदकधारया "आपोहिष्ठामयो भुव" इति चेन । वंशान्तरेषु शरणानि कारयेत् । गर्नेष्ववका शीपालमित्यवधापयेन्नास्यानिर्दाहुको भवतीति विज्ञायते । म. ध्यमस्थूणाया गर्तेऽवधाय मागग्रोदगग्रान् कुशानास्तीर्य बी. हियवमतीरप आसेचयेद् "अच्युताय भौमाय स्वाहा” इति । अथैनामुच्छीयमाणामनुमन्त्रयेत "इहैव तिष्ठ निमिता तिल्वि- लास्तामिरावती मध्ये पोपस्य तिष्ठन्तीम् । आस्वा प्रापन्नघायव आ त्वा कुमारस्तरुण आवत्सो जायतां सह । आ त्वा परि- श्रितः कुम्भ आदनः कलशैरयन" इति । (आगृ०अ०२ख०८) वंशमाधीयमानम् । "ऋतेन स्थूणामधिरोह वंश दा- घीय आयुः प्रतरं दधाना" इति । सर्वासु चतसृषु शिलामु मणिकं प्रतिष्ठापयेत् "पृथिव्या अधि सम्भव" इति । "अरङ्गरो वावदीति त्रेधा बद्धो वस्त्रया । इरामु ह प्रश- सत्यनिरामपाधताम्" इति वा । अथास्मिन्नप आसेचयेत् "ऐतु राजा वरुणो रेवतीभिरास्मस्थाने तिष्ठतु मोदमानः ।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे . इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणा मित्रेण साकं सह संविशन्तु" इति । अथैनच्छमयति ब्रीहियवमतीभिरद्भिाहरण्यमवधाय शन्ता- तीयेन त्रिः प्रदक्षिणं परिव्रजन्मोक्षति अविच्छिन्नया चोदकधा- रया "आपोहिष्टामयो भुव"इति तचैन । मध्येऽगारस्य स्थाली. पार्क थपयित्वा "वास्तोष्पते प्रतिजानी ह्यस्मान् इति चतराभिः प्रत्यूचं हुत्वाऽग्नं संस्कृत्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा 'शिवं वास्तु शिवं वास्तु' इति वाचयीत । इति । (आ. गृ.अ. २ खं. ९)1 अविवादिष्णु, यत्र विवदिष्णुर्विवदिता न विद्यते तत् । अ विवादीति तु पाठे. विवादरहितमित्यर्थः । भूमीपधिवनस्पति- वत्, बहुतरौपधिवनस्पत्युत्पत्तियोग्यम् । परिखाय, उत्पाव्य । परिच्याघो, राजवृक्षविशेषः । प्रदक्षिणं शयनीयं परीत्य, शयन- गृहं प्रदक्षिणं यथा भवति तथाकृत्वा। अप्रवदत्या, अशब्दवत्यः। छान्दसो नुमभावः। सर्वसमृद्धं,सर्वेः पुत्रादिभिः सम्पूर्णम् । समय- स्रवे, प्रणालिकादेशे। भक्तशरणं, पाकशाला । सभा, गृहस्यस्प समाजशाला, सा यदि दक्षिणामवणे देशे क्रियते तदा धूतवती भवत्यतो न तथा कार्येत्यर्थः । ममायुकाः, मरणशीलाः । वार्तम्, नात्युत्कृष्टं नापकृष्टमित्यर्थः । सहयसीतम्, अपरिमितकृष्टम् । शन्तातीयैः, शन्न इन्द्रामी भवतेतिमूक्तन । अबकाः शम्पुकाः । शीपाला: शैवालाः। विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच। वास्तुविधा समाचक्ष्व यादोगणपात्मज । हिताय मानवेन्द्राणां तथान्येषां च मानद ।। पुष्फर उवाच । भूमिमादी परीक्षेत शुभलक्षणसंयुताम् ।

·.
.
,
विष्णुधर्मोत्तरोक्तवास्तुविधिः ।
पूर्वोदभवणां धन्यां तथा वै दक्षिणोन्नताम् ।।
न तथा शकटाच्छन्नां न च तोयपरिप्लुताम् ।
वल्मीकमूपिकावासश्वभ्रकण्टकितद्रुमैः ॥
विहीनां मृदुसंस्पर्शी कठिनां चाप्यन्पराम् ।
न तथा यवसंस्थानां नेभवजोपमा तथा ।
न शुर्पकूर्मसंस्थानां सक्तिहीनां तथैव च ।
सक्तिहीनां, कोणरहिताम् ।
सम्पूर्यमाणां स्वात्खातात्तथा रिक्तमृदं शुभाम् ॥
गर्भे च कुसुमं यस्या न म्लानिमुपगच्छति ।
न निर्वाणमवाप्नोति यस्यां दीपश्च भार्गव ॥
उदकं च तथा यस्यां शीघ्रं राम न जीर्यते ।
सा प्रशस्ता क्षितिस्तस्यां निवेशं कारयेवुधः ॥
श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम् ।
विषादीनां प्रशस्ता स्यान्मृत्तिका च ततो द्विज ॥
घृतासगन्नमयानां तुल्यगन्धा तथैव च ।
मधुरा च कपाया च अम्लौपणरसा तथा ।।
कुशैः शरैस्तथा काशै(भिर्या च संटता ।
परीक्ष्य यनतो भूमि तिथिनक्षत्रसम्पदा ॥
सम्पूज्य ब्राह्मणान् पूर्व निःशल्यां तां तु कारयेत् ।
खातपूर्णी तु तां कृत्वा देवमागांश्च कल्पयेत् ॥
चतुःपष्टिपदं कृत्वा वास्तु सर्व यथाविधि ।
चतुष्पष्टिविभागेन फल्पयित्वा समन्ततः॥
एफैकं तु गृहं तत्र तथैव परिकल्पयेत् ।
यस्मात्सुरविभागेन द्वारन्यासः प्रकीर्तितः ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवभागान् यथाविधि ।

·.
।
२५८ वीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मध्ये चतुष्पदः स्वामी ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।।
मार तथाविग्रहः स्वामी कथितश्च तथाऽर्यमा ।
दक्षिणेन विवस्वांश्च मित्रः पश्चिमतः स्थितः ॥
उदयपृथ्वीधरश्चैव विकोणेष्वथ मे शृणु ।
विकोणे शिवदैवत्ये राजयक्ष्माम्बुपी स्मृती ।।
सावित्रसवितारौ तु तथाओये प्रकीर्तितौ
तथा नैतकोणे त जयेन्द्रौ राम कीर्तितौ ।
रुद्रव्याघी तु वायव्ये कथितौ भृगुनन्दन ।
देवतानां तथैवासां भूमौ चाहो तु मण्डले ॥
पूर्वादिषु यथा दिक्षु देवतास्तनियोध में ।
महेन्द्रश्च रविः सत्यो मृशः प्राग्राम कीर्तितः ॥
गृहक्षतो यमो भृङ्गो गन्धर्वश्चैव याम्यतः ।
भल्लाटच तया सोम अदितिर्धनदस्तया ॥
उत्तरेण स्मृता देवा विकोणेष्वथ मे शृणु ।
दितिरीशो मेघजयौ शिवकोणे प्रकीर्तिताः ।
व्योमानी पूपवितथौ शिखिकोणे च भार्गव ।
मृगपित्रीशदौवारिसुग्रीवाश्चैव नैर्ऋते ।।
रोग आपश्च वायुश्च मुख्यश्चानिलदिस्थिताः ।
तथैव बाह्यतचाष्टौ शृणुष्व गदतो मम ।।
अष्टावष्टौ विनिर्दिष्टा देवा दिशि दिशि द्विज ।
आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ मोक्तावन्नग्रहेश्वरी ।।
पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश्च करग्रहः ।
महेन्द्ररविसत्याश्च भृशोऽय गगनस्ततः ॥
पवनश्च महाभागाः पूर्वेणेते प्रकीर्तिताः ।
पुष्पोऽय वित्तदथैव तथैव च गृहक्षतः ।।

·.
२३९
विष्णुधर्मोत्तरोक्तवास्तुविधिः।
यमो भृशव गन्धर्वो मृगोऽथ पितरस्तया।
दक्षिणेन विनिर्दिष्टा देवा मृगुकुलोदह ।।
दौवारिकच सुग्रीवः पुष्पदन्तस्तथासुरः ।
वरुणस्तु तथा यक्षो रोगः शोपस्तथैव च ॥
पश्चिमेन विनिर्दिष्टो देव दानवनाशनः ।
नागराजस्तथा मुख्यो भल्लाटश्च तथा शशी॥
अदितिश्च कुवेरश्च रोगश्चाथ हुताशनः ।
एते देवा विनिर्दिष्टास्तथा चोत्तरतो द्विज ॥
एतेषामेव देवानां भागे द्वाराणि कारयेत् ।
शुभानि तेषु वक्ष्यामि शेषाणि परिवर्जयेत् ।।
महेन्द्रसोमदैवत्यौ पूर्वतः शुभदौ स्मृती।
गृहक्षतश्च पुष्पश्च तथा दक्षिणतः शुभौ ॥
सुग्रीवः पुष्पदन्तश्च शुभौ पश्चिमतो द्विज ।
भल्लाटः सोमदेवश्च द्वारे श्रेष्ठौ तथा [दक् ।
द्वात्रिंशच वहिर्देवास्तथान्तादश स्मृताः ।।
मध्ये ब्रह्मा तथा प्रोक्त एवं सम्पिण्डदेवताः।
चत्वारिंशद्विनिर्दिष्टास्तथा पञ्च च भार्गव ।।
विन्यस्याजिरमेवादौ चतुष्पष्टिपदं द्विज ।
तत्र देवविभागेन गृहकर्म विधीयते ।।
चन्द्रसुग्रीवपर्जन्यसत्येन्द्रार्यमवारुणे ।
भागे वासगृहं कुर्याद्यथासंस्थानतो द्विज ॥
सूर्यान्तरिक्षादिकं तत्र तथा कुर्याद्विजोत्तम ।
अथ वा दिग्विभागेन गृहकर्म विधीयते ॥
ऐशान्यां देवतावेश्म तथाग्नेय्यां महानसम् ।
अन्यगारं च तत्रैव भ्रमं नैऋतके तथा ॥

·२५८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मध्ये चतुष्पदः स्वामी ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।।
माक् तथाविग्रहः स्वामी कथितश्च तथार्यमा ।
दक्षिणेन विवस्वाश्च मित्रः पश्चिमतः स्थितः ॥
उदयपृथ्वीधरचैव विकोणेप्वथ मे शृणु ।
विकोणे शिवदैवत्ये राजयक्ष्माम्युपौ स्मृती ।।
सावित्रसवितारौ तु तथानेये प्रकीर्तितौ ।
तथा नैर्ऋतकोणे तु जयेन्द्रौ राम कीर्तितौ
रुद्रव्याधी तु वायव्ये कथितौ भृगुनन्दन ।
देवतानां तथैनासां भूमौ वाह्ये तु मण्डले ॥
पूर्वादिषु यथा दिक्षु देवतास्तन्निबोध मे ।
महेन्द्रश्च रविः सत्यो भृशः प्राग्राम कीर्तितः ।।
गृहक्षतो यमो भृङ्गो गन्धर्वश्चैव याम्यतः।
भल्लाटश्च तथा सोम अदितिर्धनदस्तथा ।।
उत्तरेण स्मृता देवा विकोणेष्वध मे शृणु ।
दितिरीशो मेघजयो शिवकोणे मकीर्तिताः ।।
व्योमानी पूपवितथी शिखिकोणे च भार्गव ।
मृगपित्रीशदौवारिसुग्रीवाथैव नैर्ऋते ।।
रोग आपश्च वायुश्च मुख्यवानिलदिकस्थिताः ।
तथैव वाहतश्चाष्टौ शृणुष्व गदतो मम ।।
अष्टावष्टौ विनिर्दिष्टा देवा दिशि दिशि द्विज ।
आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ मोक्तावन्नग्रहेश्वरौ ॥
पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश्च करग्रहः ।
महेन्द्ररविसत्याश्च भृशोऽय गगनस्ततः ॥
पवनश्च महाभागाः पूर्वगते प्रकीर्तिताः ।
पुष्पोऽय वित्तदथैव तथैव च गृहक्षतः ॥
C
.

·२४०
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गोष्ठागारायुधागारी वायव्ये च तथा स्मृतौ ।
कूपादि चोदकं शस्तं दिक्षु चैवोत्तरामु च ॥
अन्याम गर्हितं राम प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।
पुराणनवामिश्रं तु दारु वेश्मनि वर्जयेत् ।।
स्वकुड्यं परकुड्ये च नैव कार्य विजानता।
विनार्कचन्द्रग्रहणं द्वारसम्परिवर्तनम् ॥ .
वृद्धिक्षयौ न कर्तव्यो भूयः कणि वेश्मनः ।
मागुत्तरे तथा कार्य ब्राह्मणानुमते तया ।।
ब्रह्मस्थानं शुपिर्नित्यं कार्य भवति भार्गव ।
न पीढनीयं च तथा नागदन्तादिभिर्वत् ।।
मर्माणि राम जानीयाद्देवतापदसन्धिपु ।
न पीठयेत्तथा तानि नागदन्तादिभिर्द्विज ।।
ये दुमा घटसिक्ता वै तथा ये च सकोटराः ।
हस्तिविधुधुता ये च देवताश्मजाश्च ये ।।
पहिस्पृष्टाः श्मशाने च ये च जातायतुप्पथे ।
एकक्षाश्च ये केचिन ते शस्ताः कयञ्चन ॥
शसस्प पहती पूजां कृत्वा तद्वासकस्य च ।
मध्यापरुपदिग्धेन तथा छिन्यात्परशुना ।।
पूर्वोत्तरेण पतनं प्रशस्तं परिकीर्तितम् ।
शेपामु पतनं दिक्षु गर्हितं दिनसत्तम ।।
चटाश्वत्थी च निर्गुण्डी कोविदारविमीतकी ।
पुष्पकः शाल्पलिश्शेष पलाशय विवर्जयेत् ।।
पलाशयेत्यप्रे, एतानिति शेपः ।
पिस्तारद्विगुणोधार्य द्वार कार्य तथा गृहे ।।
निपिसमयको नागससारसनिधितम् ।

·२१२
चीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
.
सर्वेप्येतेषु कर्त्तव्यं देवब्राह्मणपूजनम् ।।
कालज्ञपूजनं चैव स्थपतीनां च भार्गव ।
पाट्काले न कर्त्तव्यं वास्तुकर्म विजानता ॥
कृष्णपक्षविभागान्ते शुक्लाये च भृगूत्तम ।
तिथि चतुर्थी नवी वर्जयेञ्च चतुर्दशीम् ।।
अङ्गारकदिनं राम करणं विष्टिसंज्ञितम् ।
दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैरुत्पातैर्न च पीडितम् ।।
ग्रहोपसृष्टं च तथा व्यतीपातहतं च यत् ।
चन्द्रतारानुकूले भे गृहं कर्तु विजानता |
ध्रुवाणि भानि शस्तानि शाकं चै नैर्मत तथा ॥
याम्यं च वैष्णवं पुष्यं पोष्ण सावित्रमेव च ।
स्थिरलग्ने स्थिरांशे च कर्नुश्चोपचयात्मके।
राम सौम्पग्रहाः केन्द्रे त्रिकोणे चापि भार्गव ।
पापाश्चोपचयस्थाने तस्मिन् कार्य प्रवेशनम् ।।
केन्द्रस्थं वर्जयेत्पापं सर्वयनेन कर्मसु ।
फेन्द्रसौम्ययुतं देयं न तु शून्यं कदाचन ।।
अतः परं प्रवक्ष्यामि शिलान्यासविधि तव ।
चतुःपष्टिपदं कृत्वा समे स्थाने तु मण्डलम् ।।
कृत्वा तु देवतान्यासं तत्र मण्डलके द्विज ।
श्रियाः सम्पूजनं कृत्वा वासुदेवस्य चाप्यथ ॥
पूजनं मण्डले कार्य वासुदेवगणस्य च ।
गन्धार्यपुप्पनवेधधूपदीपैर्धगृत्तम ॥
तेषां सम्पूजनं कृत्वा समाधाय हुताशनम् ॥
ओङ्कारपूर्वमाज्यं तु जुहुयाच्छीपरस्प तु ।
श्रियः कृत्वा ततो होम ब्रह्मणः कारयेत्ततः ।।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे .
पूजितैः परमाचार्गन्धमाल्यैरलकृते ॥
भव भूर्तिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यताम् ।
भव्यङ्गे चालते पूर्णे मुनरगिरसः सुते ॥
इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टुं प्रतिष्ठां कामयाम्यहम् ।
देशस्वामिपुरस्वापिगृहस्वामिपरिग्रहे ।
मनुष्यधनहस्त्पश्चपशुद्धिकरी भव ।
गृहप्रवेशेऽपि तथा शिलान्याससमो विधिः ॥
कर्तव्यः सकलो राम शिलान्यासविवर्जितः ।
पूजितामरलक्ष्मीफ हुताग्निं चाप्यलष्कृतम् ॥
पञ्चरङ्गेण सूत्रेण प्रतिवद्धसरं तथा ।
सफलेषु तु कोणेषु दिशासु विदिशासु च ॥
गवाक्षकेषु कर्त्तव्याश्यका रक्षोहणास्तथा ।
सर्वस्यास्य तया न्यासो मन्त्रै रक्षोहणैर्भवेत् ॥
गोपृष्ठविन्यस्तकरः प्रविशेच गृही गृहम् ।
स्वनुलिप्सः मुखी नग्नी सपत्रीकस्तथैव च ॥
द्विजपुण्याइयोपेण वीणावेणुरवेण च ।
वन्दिनां च निनादेन पटहानां स्वनेन च ।
फाले शुमे कालविदा प्रदिष्ट सतोरणं पूर्णघटाभिरामम् ।
प्रविश्य कालज्ञसचिताना आर्चनं तत्र पुरोत्तमानाम् ।।
सम्पूज्य बहिद्विजपुङ्गवांश्च माल्यमालभ्य च भोजयित्वा
विमान्मधुसीरघृतोत्कटानं सदक्षिणांस्तांश्च तथा विसर्य ।।
समाहमग्नि परिचर्य तत्र सम्पूज्य विमान विधिवच राम ।
गृहे यसेत्पूजितदेववि सुची सदा सर्वगुणोपपने ॥ इति ।
इति यिष्णुधर्मात्तरेपु घास्तुविधा।
एवं मृदादी निर्मिते गृहस्य फस्मिन् मागे फे वृक्षाः गुमाः

·.
तत्रैव,
गृहे दिग्भेदेन रोपणीया वृक्षा उद्यानकरणं च । २४५
के चाशुभा इत्यपेक्षिते--
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राग्भार्गवोत्तम ।
उदुम्बरश्च याम्येन सौम्येनाश्वत्य एव च ॥
एते क्रमेण नेष्यन्ते दक्षिणादिसमुद्भवाः ।
समीपजाताश्च तथा वाः कण्टफिनो द्रुमाः ॥ इति ।
उद्यानं कुत्र भागे कर्त्तव्यं कथं वा कर्चव्यमित्यपेक्षायाम्-
वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्वासगृहाच्छुभम् ।
वापयेत्माक्तिलास्तत्र मृद्गीयात्तांश्च पुष्पितान् ।।
ततस्तु रोपयदक्षान् प्रयतः सुसमाहितः ।
नतो दुममयाभ्यर्च्य ब्राह्मणान् शशिनं तया ॥
ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं पुष्यं सवैष्णवम् ।
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यते द्रुमरोपणे ।
उद्यानमजलं राम नाभिरामं यदा तदा ॥
प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यश्च कारयेत् ।
संस्कार्यमुद्भिदा तोयं कूपाः कार्याः प्रयत्नतः ॥
इस्तं मघा तथा मैत्रमाप्यं पुष्यं च वासवम् ।
उत्तरात्रितयं राम तथा पूर्वा च फल्गुनी ।।
जलाशयसमारम्भे प्रशस्तं वारुणं तथा ।
सम्पूज्य वरुणं देवं विष्णुं पर्जन्यमेव च ॥
तर्पयित्वा द्विजान् कामैस्तदारम्भपरो भवेत् ।
अथोद्याने प्रवक्ष्यामि प्रशस्तान् पादपान् द्विज ॥

·२४६
चारमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
तत्रापि बहुता
अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीपाः सप्रियङ्गवः ।
परमाशोकदलीजम्बूलकुचदाडिमाः ॥
मङ्गल्याः सुदुमा राम रोपणीया गृहेषु वा ।
कृत्वा बहुत्वमेतेपां सेव्याः सर्वेऽप्यनन्तरम् ।।
शाल्मलि कोविदारं च वर्जयित्वा विभीतकम् ।
दमनं देवदारुं च पलाशं पुष्करं तथा ॥
न विवर्यास्तथा केचिद्देवोद्यानेषु जानता।
कार्या मङ्गलानां द्विजोत्तम ॥
सायम्मातस्तु धर्मतौं शीतकाले दिनान्तरे ।
वर्षाकाले भुवः शोपे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ।।
उत्तम विंशतिईस्ता मध्यम पोडशायतम् ।
स्थानात्स्थानान्तरं फार्थ वृक्षाणां द्वादशापरम् ।।
अभ्यासजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम्
अव्यक्तमूलमिश्रत्वाद्भवन्ति विफला द्विज ॥ इति ।
एवं रोपितानां दुमाणां रोगोत्पत्तौ चिकित्सोक्ता-
तत्रैव,
'तेषां व्याधिसमुत्पत्ची शृणु राम चिकित्सितम् ।
आदौ संशोधनं तेषां फिश्चिच्छत्रेण कारयेत् ।।
विहातपडाक्तान सेचयेच्छीतवारिणा ।
फलनाशे कुलत्यैश्च मापैर्मुद्रस्तिलैर्यवैः
शृतशीतपयासेफः फलपुप्पाप सर्वदा ।
विकाऽजशकृचूर्ण पवचूर्ण तिलानि च ।
उदकं गोमयं चेति सप्तरानं निधापयेत् ।
उत्सेका सरिक्षाणां फलपुष्पादिद्धिदः ॥ इति ।
नानारपुष्पोत्पत्ती प्रकार उक:-
.

·विष्णुधर्मोत्तरोक्तवृक्षायुर्वेदः । २४७ तत्रैव, रगतोयाभिपेचितम् । तद्रगपुष्पं भवति यौवने नात्र संशयः। मत्स्याम्भसा तु सेकेन दृष्टिर्भवति शाखिनाम् ॥ इति । अर्थतेषां दोहदानाह- तत्रैच, ततः प्राधान्यतो वक्ष्ये द्रुमाणा दोहदान्यहम् । मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते । मृद्वीकानां तथा कार्यस्तेनैव रिपुसूदन । पकासृग्रुधिरं चैव दाडिमानां प्रशस्यते ।। तुपं देयं च नव्याना मयं च यकुलद्रुमे । विशेपात्कामिनीवकसंसर्गातु गुणो भवेत् ॥ प्रशस्तं चाप्यशोकस्य कामिनीपादताडनम्। शृगालमांसतोयं च नारङ्गालोटयोर्हितम् ॥ मधुपयुदकं चैव पदराणां प्रशस्यते । गन्धोदकं सगोमांसं केतकाना प्रशस्यते ।। क्षीरसेकेन भवति सप्तपर्णो मनोहरः । मांसयूपवसामज्जासेका कुरखके हितः ।। पूतिमत्स्याधृतं पूतिकार्पासफलमेव च । अरिमेदस्य सेकोऽयं पाटलेषु प्रशस्यते ॥ शृगालमत्स्यमांसाभ्यां चम्पकेषु च वापयेत् । पारावतानां क्षीरेण रुधिरेण च शस्यते ॥ फपित्थपिल्वयोः सेकं गुडतोयेन कारयेत् । जातीनां मल्लिकायाश्च गन्धतोयेन रञ्जनम् ॥ जपाकुरवजातीना कूर्ममांसं प्रशस्यते ।

·.
(
૨૪૮ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
खरनारिकेराणां वंशस्य कदलस्य च।
लवणेन सतोयेन सेको रद्धिकरः स्मृतः ।
विडगलवणोपेतं मत्स्यमांसं मृगृत्तम ॥
सर्वेपामविशेषण दोहदं परिकल्पयेत् ।
एवं कृते चारुपलाशपुष्पाः सुगन्धिनो व्याधिविवर्जिताथ ।
भवन्ति नित्यं तरवःसुरम्याश्चिरायुपः स्वादुफलान्विताश्चाइति।
इति विष्णुधर्मोत्तरे वृक्षायुर्वेदः ।
अथ राष्ट्रम्।
तत्र मनु,
राष्ट्रस्य सङ्ग्रहे नित्यं विधानमिदमाचरेत् ।
सुसइगृहीतराष्ट्रो हि पार्थिवः मुखमेधते ।।
सङ्ग्रहः, संरक्षणमात्मीयताकरणं वा ।
द्वयोस्त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्ममवस्थितम् ।
तथा ग्रामशतानां च कुर्याद्राष्ट्रस्य गुप्तये ।।
द्वयोमिशतपोस्रयाणां पञ्चानां वा ग्रामशतानां मध्ये
गुल्मं पदात्पादिसमूहमवस्थितं कुर्यात्स्थापयेत् । राष्ट्रस्य सङ्ग्रहम्
इति पाठे सङ्ग्रहं रक्षास्थानं, गुल्म गुल्ममाहितम्, अवस्थित
सत्पशीलपुरुषाधिष्ठितम् । दस्युलापागौरवापेक्षयोक्तो विकल्पः ।
दुर्गे स्थित एफैकस्मिन् ग्रामे ग्रामसमुदाये वा मजापालननिपु-
कान् कुर्यात् । तदुक्तम्---
विष्णुना,तत्र स्वस्वग्रामाधिपान् कुर्यात् दशाध्यक्षानिति ।
मनुरपि,
ग्रामस्पाधिपतिं पुदिशप्रामाधिपं तथा ।
शिनी नेश च सहसपतिमेव च ।। इति ।

·-- सप्ताङ्गेपु राष्ट्रम् । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि पुष्करवाक्यम्- राजा धर्मभृतां श्रेष्ठः कृत्वा पुरुपविग्रहम् । पुरुपान् विनियुञ्जीत उत्तमाघमकर्मसु ।। ग्रामस्याधिपतिं कुर्यादशग्रामाधिपं तथा । शतनामाधिपं वापि तथैव विपयेश्वरम् ॥ इति आपस्तम्योऽप्याह-ग्रामेषु नगरेपु चार्यान् शुचीन् सत्यशीलान मजागुप्तये निदध्यात्तेपां पुरुषास्तथागुणा एव स्युः सर्वतो नगरं योजनं तस्करभ्यो रक्ष्यं क्रोशो ग्रामः । इति । विष्णुधर्मोत्तरे विशेपः । तेपो भागो विभागश्च भवेकर्मानुसारतः । नित्यमेव तथा कार्य तेषां चारैः परीक्षणम् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि, ये राष्ट्राधिकृतास्तेपो चारैत्विा विचेष्टितम् । साधून सम्मानयेद्राजा विपरीतथि घातयेत् ॥ उत्कोचजीविनो हीनद्रव्यान् कृत्वा विवासयेत् । सदानमानसत्कारान् श्रोत्रियान् वासयेत् सदा ॥ इति । विचेष्टितं, विविध व्यापारम् । विपरीतान्, असाधून् । कार्यार्थ कार्यिणो धनादानमुत्कोचः । मानः, पूजा। विशेपान्त- रमप्याह- मनु, तेपी ग्राम्याणि कार्याणि पृथकार्याणि चैव हि । राशोऽन्यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः ।। पृथकार्याणि, परस्परकलहादीनि । पृयकायानीति कचि- पाठः । तदा विप्रतिपमानीत्यर्थः । नगरे नगरे चैः कुर्यात्सर्वार्थचिन्तकम् । ३२ ·२५० . , वीरमिवोदयस्य राजनीतिप्रकाशे उच्चस्थान घोररूपं नक्षत्राणामिव ग्रहम् ॥ उौस्थान, कुलादिना महान्तम्, भयत्रा अत्युच्चोपये- शनस्थलम् । घोररूपं भयानकम् । स ताननुपरिकामेत्सर्वानायुक्तकान स्वयम् । तेषां वृत्तं परिपयेत्सम्यग्राष्ट्रेषु सञ्चः ॥ इति । अनुपरिकामेत्, यदा अन्यायिभिस्तेऽभियुक्ता अभिभूयन्ते तदा तान् घलेन पूरयेत् इत्यर्थः । वृत्तं चेष्टितम् । परिणयेत्, भापयेत् । तचरैः, नृपचरैः। विष्णुधर्मोत्तरे, ग्रामदोपान् समुत्पनान् ग्रामेशः प्रशमं नयेत् । अशक्तौ दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत् ॥ सोऽप्यशक्तः पातेशाय पथावद्विनिवेदयेत् । शतेशो विपयेशाय सोऽपि राज्ञे निवेदयेत् ।। अशक्ती शक्तिमान् राम स्वयं युक्तिमुपाचरेत् । राजा सर्वात्मना कुर्याद्विपये राम रक्षणम् ॥ वित्तमानोति धर्मश विपपास सुरक्षितान् । इति मनुरप्याह- ग्रामदोपान् समुत्पन्नान् ग्रामिकः शनकैः स्वयम् । शंसद्धामदशेशाय दशेशी विशनीशिने ॥ विंशतीशस्तु तत्सर्व शतेशाय निवेदयेत् । शंसद्रामशतेशस्तु सहसपतपे स्वपम् ॥ इति । एतेपा तिमाह- स एय, पानि रानमंदयानि प्रत्यहं ग्रामवासिमिः । अन्नपानेन्मनादीनि ग्रामिकस्तान्यवाप्नुयात् ।।

·सप्ताङ्गेष्ठ राष्ट्रम् । २५१ यानि राज्ञ पदेयानि अमादीनि तानि घरयर्ष ग्रामाधिप- तिहरयाद, न स्वादिकं करम् । आन्दिकं तु करमाप्तद्वारा राजैव गृहीयात् । तदुक्तम्- विष्णुधर्मोत्तरे, सांवत्सरिफमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेद्रलिम् । इति । दशी फुलं तु भुञ्जीत पिंशी पञ्चकुलानि च । ग्रामं नामशताध्यक्षः सहसाधिपतिः पुरम् ॥ फुलं, ग्रामैकदेशः, पादुकाख्य इति कल्पतरू अन्ये तु कुलं हलद्वयकृष्टा भूः "कुलं तु द्विगुणं हलम्" इति स्मरणात् । हलो. ऽपि पड्ग एवं। अष्टागवं धर्मादल पद्गवं जीवितार्थिनाम् । चतुर्गवं नृशंसाना द्विगवं ब्रह्मघातिनाम् ।। इति धारीवस्मरणात् । तदशग्रामाधिपति वितार्थे पड़. वहलद्वयकष्टां भुवं भुजीत । विंशी, विंशतिग्रामाधिपतिः पश्च- कुलानि भुञ्जीत । विशेपान्तरमाह- विष्णु, ग्रामदोपाणां ग्रामाध्यक्षः परिहारं कुर्यात, अ. थाशक्तो दशग्रामाध्यक्षाप निवेदयेत्, सोऽप्यशक्तः शता पक्षाय, सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय, देशाध्यक्षोऽपि सर्वात्मना दोपमु. च्छिन्द्यात् । इति । सर्वात्मनेति । स्वशत्यतिक्रमेणाप्येतदर्थ, न तु स्वयमेव दोषमुरिछन्दाम पा राजे निवेदयेदित्येवमर्थम् । शतेशो विपपेशाय सोऽपि राज्ञे निषेदयेत्- इति विष्णुधर्मोत्तरोक्तवचनविरोधात् । - मनु, राजा फर्पसु युक्तामा स्त्रीणां मेष्यननस्य च ।

·. वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे प्रत्यई कल्पयेदृचिं स्थानकर्मानुरूपतः। पणो देयोऽवकृष्टस्य पडत्कृष्टस्य वेतनम् । पाण्मासिकस्तथाऽऽच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः । इति । अवकृष्टस्य, गृहकर्मकरस्य । वेतनं, भक्तकम् । आच्छादः, आच्छादनवस्त्रद्वयम् । द्रोण, आढकचतुष्टयम् । तदुक्तम्- अष्टमुष्टि भवेत्किञ्चित्किञ्चिञ्चत्वारि पुष्कलम् । पुप्फलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ।। चतुराढको भवेवोण इति शवलिखितो, वाहनयोधानां सततमन्वीक्षणं, प्रतिमासं द्विसौवर्णिकी वृत्तिः, पाण्मास्यं स्मरणं, चातुर्मास्यं वा, स्वर्यातेपु दानमनु- क्रोशो, विदितेनुष्वमदानं, कुलचास्त्रिशीलविद्यालक्षणगुणा- घिपु सम्मानं प्रयुञ्जीत । इति । पाण्मास्यं स्मरणं, पड्भिर्मासैश्चतुर्भिर्वा मासैरतिक्रान्तैः स. द्भिः स्मृत्वा वेतनं देयमित्यर्थः । सर्यातेपु, मृतेषु । मृतेषु योघे. पु दानदययोरसम्भवाचत्पुत्रादिषु दानदये विधेये। विदितेपु, युद्धादौ कृतकार्यतया प्रसिद्धेषु । अनुमदानं, वेतनादधिकं ब- स्त्रादि देयमित्यर्थः । निर्दोपस्य वृत्ति न परिहरेदित्याह- बृहस्पतिः, गुणवानिति यः प्रोक्तः ख्यापितो जनसंसदि । कथं तेनैव वफ्रेण निर्गुणः परिकथ्यते ।। तस्मात्मभुत्वं वृत्तिं च निर्दोपस्य न चालयेत् । अनवस्थाप्रसङ्ग स्थानश्येतोपग्रहस्तथा ॥ इति । परिग्रहः । दुर्गादिनिवेशानन्तरं कर्तव्यान्तरमाह- १ मिचिदष्टौ च पुष्फलमिति धचित्पाठः। उपग्रह,

·सप्ताङ्गेपु राष्ट्रम् ।
२५३
स एव,
सम्पनिविष्टदेशस्तु कृतदुर्गस्तु शास्त्रतः ।
कण्टकोद्धरणे नित्यमाविष्ठेद्रलमुत्तमम् ।। इति ।
कण्टकाः, दुष्टसामन्तादयः।
मनुरपि,
ययोद्धरति निदाता कक्ष धान्यं च रक्षति ।
तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच परिपन्धिनः ।।
निर्दाता, प्ररूढक्षेत्रमध्यस्थितकृणादिलविता । कसं, तृणम् ।
राष्ट्रपु रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शाः ।
भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ इति ।
याज्ञवल्क्नोऽपि,
चाटतस्करदुत्तमहासाहसिकादिभिः ।
पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थैश्च विशेषतः ॥
अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किञ्चिकिल्विपं प्रजाः ।
तस्मात्तु नृपतेरई यस्माद्गृह्णात्यसौ करान् ॥ इति ।
मत्स्यपुराणेऽपि,
यथा न स्यात्कृशीभावः प्रजानामनवेक्षया ।
तथा राज्ञा विधातव्यं स्वराज्यं परिरक्षता ॥
मोहाद्राजा स्वराष्ट्र यः कर्पयत्यनवेक्षया ।
सोऽचिराद्धृश्यते राज्याजीविताच सबान्धवः ।।
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् ।
तथा राष्ट्रं महाभाग मृतं कर्मसहं भवेत् ।।
यो राष्ट्रमनुगृह्णाति राष्ट्र स्वं परिरक्षति ।
सञ्जातमुपजीवेत्तु विन्दते स महत्फलम् ।।
१ राज्ञो हि इति मुद्रितमनुपुस्तके पाठः।

·२५४
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
दुह्याद्धिरण्यं धान्यं च मही राजा सुरक्षिता । इति ।
मनुरपि,
मोहादाजा स्वराष्ट्रं यः कर्पयत्यनयेक्षया ।
सोऽचिराद्मश्यते स्वाम्माजीविताच्च सबान्धवः ।।
शरीरकर्पणात्माणाः क्षीयन्ते माणिनां यथा ।
तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रफर्पणात् ॥ इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,
अन्यायेन नृपो राष्ट्रात्स्वकोशं योऽभिरक्षति |
सोऽचिराद्विगराश्रीको नाशमेति सबान्धवः ।।
मजापीडनसन्तापात्समुद्भूतो हुताशनः ।
राज्ञां श्रियं कुलं माणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ इति ।
कात्यायनोऽपि,
यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः ।
तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः ॥ इति ।
मनु,
रक्षन्धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् ।
यजतेऽहरहयज्ञैः सहस्रशतदाक्षिणैः ॥
यदधीते यधजते यज्जुहोति यदर्चति ।
तस्य पड्भागभानाजा सम्यग्भवति रक्षणात् ॥
कात्यायन:,
मजाना रक्षणं नित्यं कण्टकानां च शोधनम् ।
दिनानां पूजनं चैव एतदर्थ कृतो नृपः ॥ इति ।
बृहस्पतिः,
तस्पजापालनं मोक्तं त्रिविधं न्यायवेदिभिः ।
परचकाचौरभयानलिनोऽन्यायवर्चिनः ।
L

·१५६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सुरक्षिता मजा यस्प स्वर्गस्तस्य गृहोपमः । अरक्षिताः मजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरम् ॥ राम पड्भागमादचे मुकतादुष्कृतादपि । धर्मभागं महाभाग सम्यग्रक्षणतत्परः ।। अरक्षिता तथा सर्व पापमामोति भार्गव । न चै किश्चिदवाप्नोति पुण्यभाक् पृथिवीपतिः ।। आपनमपि धर्मिष्ठं मजा रक्षन्त्यथाऽऽपदि । तस्माद्धर्मार्थकामेन मना रक्ष्या महामृता ।। सुभगाचाटदुजराजवल्लभतस्करैः । भक्ष्यमाणाः मजा रक्ष्याः कायस्यैश्च विशेपतः॥ सुभगा, अतिप्रिया स्त्री, वेश्या वा । चाटाः, बहुभापिणः । रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञा भवति सा मजा । अरक्षिता सा भवति तेषामेव हि भाजनम् ।। साधुसंरक्षणार्याय राजा दुष्टनिवर्हणम् ॥ तृणानामपि निर्माता सदा कुर्याज्जितेन्द्रियः। शास्त्रोक्तं पलिमादद्यादयं तत्तस्य जीवितम् ॥ इति । विष्णुः, मजामुखैः मुखी राजा तद्दुःखैर्यश्च दुःखितः । स फीर्तियुक्तो लोकेऽस्मिन् प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ इति । स्वराष्ट्रसंरक्षणवत्परराष्ट्रग्रहणे फलमाह- याज्ञवल्क्या, य एव नृपतेर्द्धमः स्वराष्ट्रपरिपालने । तमेव कृत्स्नमामोति परराष्ट्र वशं नयन् ॥ इति । वशीकृतपरराष्ट्रविषये- स एव विशेषमाह, ·२५७ सप्ताङ्गेपु कोशः यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः । तयैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमुपागतः ॥ इति । - इति राष्ट्रम् । अथ कोशः। तत्र विष्णुधर्मोत्तरे, रिपुधातसपर्थः स्याद्वित्तवानेव पार्थिवः । परचक्रोपमर्देपु वित्तवान्नैव मुह्यति ।। वित्तवानेव सहते मुदीर्घमपि विग्रहम् । बहुदण्डानपि परांस्तथा भिन्द्याद्धनाधितः ।। बहुदण्डान, बहु दण्डयन्ति ते तथाविधास्तान्, दण्टार्जितव- हुतरकोशान् । अब दण्डस्य बहुत्वं स्मृत्युक्तदण्डापेक्षया आ- धिक्यं, तेनान्यायार्जितधनान् जयतीतिव्याख्येयम् । तेन धना- धिको बहुतरधनवान् न्यूनधनान् जयतीत्येतदर्थकं वचनमनर्थ- के न भवति । वस्तुतस्तु दण्डो वलमिति यथाश्रुतमेव सम्यक् । अन्नप्राणाः प्रजाः सर्वा धने तच प्रतिष्ठितम् । धनवान् धर्ममामोति धनवान् काममश्नुते ॥ यस्यार्थस्तस्य मित्राणि यस्यार्थस्तस्प बान्धवाः । यस्यार्थः स पुमाल्लोके यस्यार्थः स च पण्डितः ।। अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च । पतिता न तु गृहन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ इत्यतो नानुगृह्णन्ति दरिद्रं पतितं जनाः । धनहीनस्य भार्यापि नैव स्यादशवर्तिनी ।। ३३

·૨૮ पीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गुणोधमपि चैवास्य नैव कश्चित्मकाशयेत् ।
बान्धवा विनिवर्तन्ते धनहीनात्तथा नरात् ।।
यथा पुष्पफलहीनाच्छकुन्ता द्विज पादपात् ।।
द्विजेति रामसम्बोधनम् ।
दारिद्यमरणे चोभे केपां चित्सदृशे मते ।
सत्यं हासादरिद्रश्च मृतः श्रेयान्मतो मम ।।
कोशं राज्यतरोर्मूलं तस्माधनं तदर्जने ।
धर्मेणैव ततः कुर्यान्नाधर्मेण कथश्चन ॥
धनैरधर्मसम्माप्द्राष्ट्रमपिधीयते ।
तदेव याति विस्तारं विनाशाय दुरात्मनाम् ॥
सुकृतस्य पुराणस्य बलेन वलिनां वर ।
यद्यधर्मात्फलं शीघ्रं नाप्नुवन्ति दुरात्मनः ॥
पुराणस्य, जन्मान्तरकृतस्य ।
तथापि पूर्वकर्मान्ते तेन पापेन कर्मणा ।
विनश्यन्ति सभूतास्ते सपुत्रपशुवान्धवाः ॥
नरकेषु तथा वेषां यातना विविधाः स्मृताः ।
वहून्यब्दसहस्राणि ये नृपा राष्ट्रपीडकाः ।।
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणीसहधर्मिणा ।
यथा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत् ॥
गर्भिणी तद्वदेवेह भाव्यं भूपतिना सदा ।
प्रजासुखं तु कर्तव्यं मुखमुद्दिश्य चात्मनः ।।
किं यस्तपसा तस्य प्रजा यस्य सुरक्षिताः।
सुरक्षिताः मजा यस्य स्वर्गस्तस्प गृहोपमः॥
"मना स्यात्सन्तती जने" इत्युभयत्र कोपः ।
अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरम् ॥
८
-

·२६० चीरमिश्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे - - . यमाणे पात्र किल्लभ्यते, किपदादानीतं, फिमस्य चानपतो भक्तव्यपेन शाकम्पादिना च व्पपेन लम्र, किमस्यार- म्यादी चौरादिभ्यो रक्षारुपेण क्षेममतिविधानेन गतं, कोऽस्य- दानी लामो योगक्षेमं वैतदयेक्ष्य पणिनः करान् दापयेत् । पणिम्भिरिति या पाठः । यया फलेन पुम्पेत राना फर्ता च फर्मणाम् । तया वीक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं फरान् ।। यया राजा कर्मणां रक्षणादिरूपाणां फलेन, फर्ता, कर्षणी वणिगादिश्व, कर्मणां कपिवाणिज्यादीनां, फलेन युग्येत सम्ब. ध्येत, तथा निरुप्य फरान् गृहीपात् । अत्र हटान्तमाह- यपाल्पाल्पमदन्त्याचं वार्योंकोवत्सपट्पदाः । तयाल्पाल्पो ग्रहीतन्यो राष्ट्रावासाऽऽन्दिक: करः ॥ अदन्ति ,भक्षयन्ति । आघम्, अदनाय भक्षणायाई रक्तसी- रमध्वादि । वास्कोवत्सपट्पदाः, जलीकोवत्सभ्रमराः। तया राज्ञा मूलधनमनुच्छिन्दता अल्पाल्पो राष्ट्रादाब्दिकः करो ग्रायः । वस्तुविशेषविपये वाचनिकान् फरान्- स एवाह, पभाशद्भाग आदेयो राशा पशुहिरण्ययोः । ये पशुभिर्जीवन्ति, ये च हिरण्यस्य प्रयोगेण वाधुपिकाः तेभ्यः पञ्चाशद्भागो वृद्धग्रामः । गौतमोऽपि, पशुहिरण्ययोरप्येके पश्चाशद्भागमिति । अयं च पञ्चाशद्भागो वताणामपि । तथा च- विष्णुः, द्विकं शतं पशुहिरण्पेभ्यो वस्त्रेभ्यश्चेति । द्विकं शतं, ते द्वौ भागावित्यर्थः । अर्थात्पश्चाशद्भाग एव । मांसादावाह-- ·सप्ताङ्गेषु कोशः। स एच, मांसमधुघृतापधिगन्धपुष्पमूलफलरसशाकपत्राजिनमृद्भा- ण्डाश्मवेदलेभ्यः पाप्ठभागम् । इति । रसदारुपत्रेति कचित्पाठः । वैदलानि, विदलीकृतवंशनि- मितानि शूादीनि । दालणि, काष्ठानि । पष्ठ एव पाष्टस्तम् । अयं च भागः संवत्सरे संवत्सरे ग्राह्यः । तथा च-- विष्णुधर्मोत्तरे, गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च । एप्रशाकतृणानां च वत्सरेण च चर्मण्णम् ॥ वैणवानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ पभागमेव चादद्यादिति । अयं तु विना द्रव्यव्ययेन कायलेशादिना निष्पादितानां मांसादीनामेकमकरणपठितानां, कर्पकैस्तुल्यन्यायत्वात् । द्रव्य. व्ययेन कीतानां तु पठितमो भागो ग्राह्यः । तथा च- गौतमः, पण्य इत्यनुवर्तमाने । मूलफलपुष्पौषधमधु- मांसणेन्धनादीनां पारामिति । अब हरदत्तः । पाष्टः, पष्टितमो भागो विक्रेत्रा राज्ञे देय इति । यदि पण्यशब्दो द्रव्यव्ययेनार्जितेऽन्यथा वार्जिते कद इत्याग्रहस्तथापि विरोधादित्यमेव व्यवस्था युक्ता । यत्तु मनु- नोक्तम्- आददीवाय पड्भागं द्रुमांसपधुसर्पिपाम् । गन्धौपधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ॥ पनशाकणानां च चर्मणां वैणवस्य च । मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ इति । दुः, वृक्षः 1मसिं, छागादेः।मधु, क्षौद्रमासपिः,धृतम्।गन्धा- ·२६२ चीरमियोदयस्य राजनीतिप्रकाशे । श्चन्दनादयः । औपध्यो, गुडूच्यादयः । रसा, लवणादयः।पु. प्पाणि, चम्पादीनि । मूलानि, हरिद्रादीनि । पत्राणि,ताडीप- त्रादीनि । तत्तु पूर्वोक्तोदाहृतविष्णुधर्मोत्सरोक्तसमानार्थम्।कोचतु गौतमवाक्ये पाटमितिपदं पष्ट एव पाट इति व्याख्याय मनुवा- क्यविरोधेन हरदत्तव्याख्यां दूषयन्ति । तनु पूर्वोक्तव्यवस्था- सम्भवेनाभियुक्तव्याख्यापणस्य फर्जुमशक्यत्वादयुक्तम् । घा- न्यविषये- मनुराह, धान्यानामष्टमो. भागः पष्ठो द्वादश एव च । अष्टमः पष्ठो द्वादश इति विकल्पो भूम्युत्कर्षापकपलेशला- घनगौरवापेक्षया द्रष्टव्यः । धान्पानां, ब्रीहियवादीनाम् । अयं च भागः फर्पकेभ्य एव ग्राह्यः । तथा च- गौतमः, राज्ञो बलिदानं कर्षकैर्दशममष्टमं पष्ठं वा । इति । विष्णुस्तु पष्ठांशमेवाद- मजाभ्योवल्यथै संवत्सरेण धान्यतः पष्ठमंशमादयादिति । इदं तूत्कृष्टभूविपयम् । अत्र धान्यपदं वीहिपरम् । सर्वसस्ये- भ्यश्चेति पृथगन्गसस्यग्रहणात् । सस्यं नीतिरिक्तमन्नजातम् । इयं भूम्युत्कर्पादिना व्यवस्था जीर्णानाम् । वस्तुतस्तु धान्यवि- शेपेणेयं व्यवस्था । तथा च- विष्णुधर्मोत्तरे, शूकधान्येषु पड्भागं शिम्बीधान्येवथाष्टमम् । राजा वल्यर्थमादद्यादेशकालानुरूपतः ॥ इति । शूकशिम्ब्यतिरिक्त धान्ये मनुगौतमोक्तो द्वादशो दशमो . . . वा भागः। तथाच- ·सप्ताङ्गेपु कोशः बृहस्पतिः, दशाएपष्ठं नृपतेर्भागं दद्यात्कपीवलम् । खिलादर्पावसन्ताच कृप्यमाणाद्यथाक्रमम् ॥ इति । अस्पार्थः। खिलाव, चिरकालमकपणेनानुत्पन्नसस्यात् । वर्षा- घसन्तात्, वर्षाकाले उत्पन्नाव, वसन्तकाले चोत्पन्नात् । कृष्यमा-' णात्, प्रतिवर्ष कृष्यमाणात् । इदं च वर्षावसन्तादित्यनेनान्वितम् । अयमर्थः । खिलायदुत्पनं तत्र दशममंश, वकालोपनादष्टमं, वसन्तकालोत्पन्नात्पष्ठमंशमादधादिति । बृहस्पतिविष्णुधर्मो- तरयोरेकवाक्यतया शूकधान्यं यवगोधूमादि वसन्तोत्पन्नं तत्र पष्ठमंशमादद्यादित्यादि सिद्धम् । अत्र विशेषम् - स एवाहा. देशस्थित्या वलिं दयुर्भूतं पण्मासवार्पिकम् । एप धर्मः समाख्यातः कीनाशानां पुरातनः ।। भूतं, देशमादया व्यवस्थापितम् । कीनाशाना, कर्पका. णाम् । आपदि एतदतिक्रमेऽपि न दोप इत्युक्तम्---- मनुना, चतुर्थमाददानो हि क्षत्रियो भागमापदि । प्रजा रक्षन् परं शक्या किल्विपात्मतिमुच्यते ॥ इति । विशेपान्तरमप्पाह- स एव, स्वधर्मो विजये तस्य नाइवे स्यात्पराइमुखः । शस्त्रेण वैश्यान रक्षित्वा धर्नामाहारयदलिम् ।। धान्येऽष्टमं विशां शुल्कं विशं कापिणावरम् । धर्मोपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा ।। - ·. २६४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिमकाशे । " दद्युरितिशेषः । यथा फर्लन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम् । तथा वीक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान् ।। इति पूर्वोदाहृतमनुवाक्ये फरान कल्पयेद, लाभक्षती दृष्ट्वा न्यूनाधिकभावमपि पुर्यादित्युक्तम् । तत्र कचित्कचिद्गीतमैन वचननैव सा प्रतिपादितास्ति । सा यथा, विंशतिभागः शुल्कः पथ्ये । इति । अस्यार्थः । वणिम्भिर्यचन्दनादि विक्रीयते तत्पण्यं, तस्प मूलाधिकाया वृद्धेविंशतितमो भागो राज्ञे देयः । तस्य दीयमा. नस्य शुल्कसंज्ञा । अयं च विंशतितमो.भागः परदेशपण्ये, स्व- देशण्ये तु दशमोऽशः । तथा च- विष्णुः, स्वदेशपण्याच्च शुल्कांशं दशममादद्यात् । इति । यत्स्वदेशे क्रीत्वा स्वदेश एवं विक्रीयते, तस्मात् लाभ- द्रव्यदशांशम्, परदेशपण्याच विंशतितमम् । यत्पण्यं देशा- न्तरे फ्रात्वा देशान्तरे विक्रीयते तस्माद्विशतितमम् । अत्रापि लाभस्यैव । यत्तु, मनी- शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः । कुर्युरर्च यथापण्यं ततो विशं नृपो हरेत् ॥ इति मूलसहितस्य विशांशः प्रतीयते । तथाप्यचे कृते भूलाधिकस्यैव विशांशो ग्रायः ! मूलद्रव्यांशग्रहणे तु वणिजां लाभो न स्यात्, तदभावे च वणिजो व्यवहारोच्छेद एव स्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे तु- स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज । इति स्वदेशपण्येऽपि विंशतितमो भाग उक्तः, स तु क्लेश- .

·. . परदेशपण्ये शुल्क, प्रनष्टाधिगते विशेषश्च । २६५ वाहुल्यविषयः, तेपामापद्विषयो वा । अस्मिन्नेव विषय पर- देशपण्येऽपि- तत्रैवोक्तम्, शुल्कांशं परदेशाच निवोध गदतो मम । क्षयव्ययप्रवासांश्च यथाऽऽयासं द्विजोचम ॥ . व्ययशुल्कमवासादि लड्डयित्वा तथा द्विज । विशांश भागमादयुर्दण्डनीया अतोऽन्यथा ॥ इति । सामुद्रपण्यशुल्क तु विशेष उक्त:- सामुद्रः शुल्को वरं रूपमुद्धृत्य दशपणं स्मृतमन्येषामपि सारानुरूपमुद्धृत्यः धयं.मकल्पयेदिति । वरं, बहुमूल्यं मुक्तादिनेमुदत्य पनस्वामिने दचा. ऽवशिष्टस्य दशांशं गृह्णीयात् । अन्येषां सांयात्रिकातिरिक्ताना- मपि सारभूतमेकमुधृत्य धर्य यथोचित शुल्क प्रकल्पयेत् । भनष्टाधिगते तु विशेषमाह- मनु, आददीताप पड्भार्ग प्रनष्टाधिगतान्नृपः। दशमं द्वादशं वापि सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ इति । भनष्टं, स्वामिसकाशात् भ्रष्टं, यत् शौकिकस्थानपाला- दिभिरधिगतं राझे समर्पित, तस्मान्नृपः प्रथमवर्षे स्वामिने सर्व दघाव, द्वितीयर्षे च तस्माद्वादशं, तृतीयवर्षे दशम, चतुर्थवर्ष- प्रभृति पष्ठं भागमादद्यात् । तदुक्तम्- याज्ञवल्क्पेन, शौकिकै स्यानपालैर्वा नष्टापहतमाहवम् । अक्सिंवत्सरात्स्वामी हरेत परतो नृपः ॥ इति । अत्र च "अक्सिंवत्सरास्वामी हरेत" इत्यनेन प्रयपर्फे ·धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स्वामिना सर्वमेव ग्राह्यम्, "हरेत परतो नृप" इत्यनेनाविशेषो- कावपि राजा द्वितीयवादी संरक्षणनिमिर्च किश्चिद्गृहीयात् । तत्र चौचित्येन द्वितीयवर्षे द्वादश, तृतीये दशम, चतुर्थममृति पष्ठं भागं गृह्णीयात् । अत एव- मनुना, भनष्टस्वामिक रिक्थं राजा ज्यव्दं निधापयेत् । सर्वाक् ज्यब्दादरेत्स्वामी परतो नृपतिहरेत् ।। इति त्र्यन्दपर्यन्तं रक्षणं,स्वामिने दानं वोक्तम् । तदेव यास- वल्क्यैकवाक्यतया भक्सिंवत्सरात्स्वामिने दानं किमप्यगृ- हीत्वैव, परतस्तु कश्चिद्भागं गृहीत्वैवेति सिद्धम् | व्यब्दप- यन्तावस्थापनं तु यथास्थितद्रव्यस्पैच, परतो हरणं तु व्य- यीकरणानुमतिपरम् । स्वामिन्यागते तु तत्समसवयं स्वां गृहीत्वा दातन्पम् । तत्रापि स्वांशमध्ये चतुर्थोऽशोऽधिगन्ने देयः । तदुक्तम्- गौतभेन, मनष्टस्वामिकमधिगम्य संवत्सरं राशा रक्ष्यमू- मधिगन्तुश्चतुर्थोऽशो राज्ञः शेपम् । इति । अत्र संवत्सरभित्युपलक्षणम् । “राजा त्र्यन्दं निधापयेत्" इति मनुस्मरणात् । निधौ तु विशेपमाह-। याज्ञवल्क्या, राजा लब्ध्वा निधिं दद्याद्विजेभ्योऽर्दै द्विजः पुनः । विद्वानशेपमादधात्स सर्वस्य भभुर्यतः । इतरेण नियो लन्थे राजा पठांशमाहरेत् । अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्तं दण्डमेव च ॥ इति । भूमौ पिरानिखातं द्रव्यं निधिः, तं राजा लन्ध्या अर्दै धामणेभ्यो दद्याद, अर्द कोशे स्थापयेत् । तथा च-. .

·निधिविषये विष्णुपाज्ञवल्क्योक्त्योय॑षस्थापनम्। २६७ विष्णुः, निधि लब्ध्वा तदर्दै ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्, द्वितीयमः कोशे प्रवेशयेत् । इति । तच्छब्दात् यस्य स्वर्णादरीकरणं सम्भवति तस्यैकार्दै दयाव, न रबादेः, तस्य तु मूल्यकल्पनया दद्यात् इत्येवम- यः । तदुक्तम्- मनुना, निधीनां हि पुराणानां घातूनामेव च क्षितौ । अर्द्धभागक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिर्हि सः ॥ इति । "द्वितीयमर्दू कोशे प्रवेशयेत्" इति पृथक्सूत्रकरणं कोशे स्थापनविधानार्थ, स्वामिन्यागते तद्दानावश्यम्भावात् । द्विजो, ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च श्रुताध्ययनसम्पनः सदाचारो निधि लब्ध्वा, तंराक्षे निघेद्य सर्व गृहीयानाभविदुपामेतेषां विशेपउक्तो- विष्णुना, निधिं ब्राह्मणो लब्ध्वा सर्वमादद्यात, क्षत्रियश्चतुर्थमंशं रा. शे दद्याच्चतुर्यमंशं ब्राह्मणेभ्योऽर्द्धमादद्यात्, वैश्यस्तु चतुर्थमंश राज्ञे दद्याद्राह्मणेभ्योऽ? चतुर्थमंशमादद्यादिति । अत्र ब्राह्मण इति सामान्यवचनायोगीश्वरवाक्ये ब्राह्म- णांशे विद्वत्त्वमविवक्षितम् । इतरेण, शूद्रेण, लब्धे निघौ राजा तस्मै पष्ठमंशं दद्याच्छेपं गृहीयादिति व्याख्येयम् । अप्रज्ञायमानं वित्तं योऽधिगच्छेद्राजा तदरेदधिगन्त्रे पष्ठ- मंशं प्रदद्यार इति वसिष्ठस्मरणात्, निध्यधिगमो राजधनं न ब्राह्मणस्पाभिरूपस्य, अब्राह्म- पोऽप्याख्याता पष्ठमंशं लभेतेत्येके- इति गौतमस्मरणाच । तथा च शूद्राय पष्ठं दत्त्वा शेर्प ·२६६ धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स्वामिना सर्वमेव ग्राह्यम्, "हरेत परतो नृप" इत्यनेनाविशेषो. तावपि राजा द्वितीयवर्षादौ संरक्षणनिमिर्च फिश्चिद्गृह्णीयात् । तत्र चौचित्येन द्वितीयवर्षे द्वादशं, तृतीये दशम, चतुर्थनमृति पष्ठं भागं गृहीयात् । अत एव- मनुना, प्रनष्टस्वामिक रिक्थं राजा ध्यब्दं निधापयेत् । अर्वा व्यब्दाद्धरेत्स्वामी परतो नृपतिहरेत् ।। इति ध्यन्दपर्यन्तं रक्षणं,स्वामिने दानं वोक्तम् । तदेव याज्ञ- वल्क्यैकवाक्यतया अक्सिंवत्सरात्स्वामिने दानं किमप्य- हीत्वैव, परतस्तु कश्चिद्भागं गृहीत्वैवेति सिद्धम् । व्यन्दप- यन्तावस्थापनं तु यथास्थितद्रव्यस्यैव, परतो हरणं तु प- यीकरणानुमतिपरम् । स्वामिन्यागते तु तत्समसहचं स्वांश गृहीत्वा दातव्यम् । तत्रापि स्वांशमध्ये चतुर्थोऽशोऽधिगन्ने देयः । तदुक्तम्- गौतमेन, प्रनष्टस्वामिकमधिगम्य संवत्सरं राज्ञा रक्ष्यमू- मधिगन्तुश्चतुर्थोऽशो राशः शेपम् । इति । अत्र संवत्सरमित्युपलक्षणम् । “राजा व्यब्दं निधापयेत्" इति मनुस्मरणात् । निधौ तु विशेपमाह-1 याज्ञवल्क्या, राजा लब्ध्वा निधिं दद्याद्विजेभ्योऽदै द्विनः पुनः । विद्वानशेपमादद्यात्स सर्वस्य मभुर्यतः ।। इतरेण निधो लब्धे राजा पष्ठांशमाहरेत् । अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्त दण्डमेव च ॥ इति । भूमौ चिरनिखातं द्रव्यं निधिः, तं राजा लब्ध्वा अर्द बामणेभ्यो दद्यात्, अर्दै कोशे स्थापयेत् । तथा च- ·स्वामिना स्वत्वे विभाविते निधिः परावयः। २६९ विष्णुः, अनिवेदितविज्ञातस्य सर्वमपहरेदिति । अनुलोमजानां मुर्दावसिक्कादीनां क्षत्रियादिवनिर्णयो मात्समानधर्मत्वात् । मविलोमनानां तु शूदवद शूद्रसमानधर्म- त्वादिति । यदा निधेः स्वामी आगत्य रूपसङ्घयादिमिः स्वत्वं विभावयति तदा तस्मै निधि दद्याद, पष्ठं द्वादशं वशिं राजा गृहीयान् । यथाऽऽह- मनु, ममायमिति यो यानिषि सत्येन मानवः तस्याददीत पहभागं राजा द्वादशमेव वा ॥ इति । षष्ठं द्वादशं वा इति विकल्पस्तु घनस्वामिनः सगुणत्वनि- गुणत्वापेक्षया कालापेक्षया वा द्रष्टव्यः । इदं च भागग्रहणं ब्राह्मणभिन्नादेव । ययाऽऽह- विष्णुः, स्वनिहितात् ब्राह्मणवर्जे द्वादशमंशं दधुरिति । केचित्तु विष्वास्यात् क्षत्रियादयो द्वादशं, ब्राह्मणः पष्ठं दमादित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । यदा राजा निघिस्वामिन्यागते निधि पात्य दद्याचदा ब्राह्मणाय दत्तं निष्पर्दै 'पराहत्य एलीयात् । यथाह- बृहस्पतिः, स्वामिविक्रय दानमाधि च विनिवर्तयेदिति। परकीयं निधि स्वीयमिति वदन राज्ञा तनिधिसमं दण्डची- य इत्युक्तम्--- विष्णुना, परनिहितमिति मुबस्तत्सम दण्डमावहेदिति । घुवन् , स्वनिहितमिति मुवन् इत्यर्थः आफरेषु विशेपमाह- विष्णुः, आकरेभ्यः सर्वमादद्यात् । इति । आफराः, सुवर्णरमाद्युत्पत्तिस्थानानि । विष्णुधमोत्तरे, .

·२६८ खीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे प्राथामिति सिद्धम् । स्वपंडीताददै माह्मणेभ्यो दयादित्याह- विष्णुः, शुश्शावाप्तं द्वादशा विमज्य पञ्चाशान् राझेद- धात्सञ्चांशान् ब्राह्मणेभ्यो दन्वाऽचशिष्टमंशद्वयमादधादिति । इति विष्णुयापलपचास्ययोर्व्यवस्था केचिदाः ।.परंतु द्विजशन्दो ब्राह्मणवचना, सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वात् । तच. शक्या लक्षणया वेत्यन्यदेतत् । विष्णुवाक्यानुरोधाचात्र वि. इचमविवक्षितम् । एवमिवरपदमपि शूद्रपरमेव । भवत्तामपि वसिष्ठवाक्ये यत्पदस्य गौतमवाक्य चाब्राह्मणपदस्य विशेषपर- त्वावश्यकत्वात् । इत्थं च क्षत्रियवैश्ययोः साधारण्येन वि- प्पाक्ता व्यवस्थेत्याहुः। न्यत्तु विज्ञानेश्वरेण विजपदं ब्राह्मणपरम्, इतरपदं चा- विद्ड्राह्मणक्षत्रियादिपरमित्युक्तम् । तच विष्णुस्मृत्पदर्श- ननिवन्धनम् । विज्ञानेश्वरानुयायिनस्तु विज्ञानेश्वरव्याख्या- ततात्पर्यकयोगीश्वरविष्णुस्मृत्योर्विकल्पमाहुः, ते अद्धामन्द- घिय उपेक्ष्याः । अपरार्कस्तु इतरपदमविद्राह्मणपरमिति माह । तस्यायमाशयः । अविद्राह्मणपरं गोरक्षकादिब्राह्मणपरम्, तथा चैते पष्ठांशभागिन इत्यर्थः । गोरक्षकान् वाणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् । मेष्यान्वार्द्धपिकांश्चैव विप्रान् शूद्रपदाचरेत् ॥ इति स्मरणात् । अत्र विषपदं नीचकर्मकर्तृक्षभियवैश्ययो- रप्युपलक्षकम् । इत्थं च विद्वत्क्षत्रियवैश्ययोर्विष्णूता व्यवस्थे. ति. । विज्ञानेश्वरोलमप्येवपकल्ले साधु सङ्गच्छने, इति. दिक् । अनिवेदित इति कर्तरि निष्ठा तया चायम: यो निधि लब्ध्वा राज्ञे न निवेदितवान्, राज्ञा च निध्यधिगन्तत्वेन विज्ञातः, स तै निधि दाप्यः शक्त्यपेक्षया दण्डं चेति । तया च- , ·करग्रहणस्यावश्यकत्वम् । " २७१ कात्यायन, भूस्वामी तु स्मृतो राजा नान्यद्रव्यस्य सर्वदा । तत्फलस्य हि पड्भागं माप्नुयान्नान्यथैव तु ॥ भूतानां तन्निवासित्वात्स्वामित्वं तेन कीर्चितम् । तक्रियापलिपड्भागं शुभाशुभनिमिचजम् ।। इति । अस्यार्थः। राजा, भुवः स्वामी स्मृतः । अन्यद्रव्यस्य, भू. मिसम्बद्धद्रव्यस्य, न स्वामी । अन्यथा, भूमिस्वाम्याभावे । भूता- नौ, माणिनाम् । तनिवासित्वाव, भूनिवासिवादास्वामित्वं, राश इति शेपः । इत्यतः तक्रियावलिपभागं प्राप्नुयात् । विष्णुरपि, राजा च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतेभ्यः पठांशभाक् । इति । तथा च ममु, पुण्यात्पइभागमादत्ते न्यायेन परिपालयन् । अधर्मादपि पड्भागो भवत्यस्य धरततः ॥ इति । यतु- अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किश्चिकिल्विपं प्रजाः । तस्मात्तु नृपतेरधैं यस्माद्गृह्णात्यसौ फरान् ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मरणं, तदत्यन्तारक्षणविषयम्। तस्मात्क. रादानं दृष्टादृष्टार्यत्वेनावश्यकम् । वेनैव च राशो वृत्तिः । तयाच- गौतमः, राशोऽधिकं रक्षणं सर्वभूतानाम् । सर्वग्रहणादश्वत्यच्छेदायपि परिहार्यम् । अधिकेन रातिः। अधिकं रक्षणमित्युक्तं, तद्वारेण यदधिगतं करादिद्रव्पं तदधिक, तेन चिः, पोप्यवर्गस्य हस्त्यश्चादीनां च पोपणम् । अनेन आपदोऽन्यत्र पूर्वसचिवेन न जीवेदित्युक्तम् । तया च- " " ·२७० वीरमित्रोद्यस्य राजनीतिकाशे. . : -- - - धात्वाकराणां सर्वेषां ममुरुक्तो महीपतिः। निधि पुराणं सम्प्राप्य कोशेढ़ तु प्रवेशयेत् ।। अर्दै ब्रह्मणसाकुर्याद्धर्मकामो महीपतिः । इति । नदीतीरसमुद्रयोः शुल्कग्रहणमाह- मनु, पणं यानतरे दाप्यः पौरुपेऽर्द्धपणं तरे । पादं पशुश्च योपिञ्च पादा रिक्तकः पुमान् ।।.इति । "भाण्डपूर्णानि"इति अग्ने वक्ष्यति, तद्भिनविपयतास्य श्लो- कस्य। तेन रिक्तशकवादियानविपये तरणे पणं दाप्यः। एवं पु- रुपवाह्यो भारोऽर्द्धपणं दाप्यः । पशोः, गचादेः, योपितच पणचतुर्थाशः । भाररहितो मनुष्यः प्रणाएमभागं दाप्यः । तथा, भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य दाप्यानि सारतः । रिक्तभाण्डानि यत्किञ्चित्पुमांसथापरिश्छदाः ॥ इति । भाण्डपूर्णानि, पण्यद्रव्यपूर्णानि शकलादीनि, द्रव्यगतमू- ल्योकर्पापकर्पण ताय दाप्यानि । रिक्तभाण्डानि, अपरिच्छदा दरिद्राश्च, पणपादार्धदानेऽप्यक्षमा यत्किविदाप्याः। एतच पारावारगमने । नदीमार्गेण तु दूरदेशगमने देशकालापेक्षया कल्पनीयम् । तदुक्तम्- तेनैव, दीर्घाध्वनि ययादेशं ययाकालं तरो भवेत् । नदीतीरेषु तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम् ।। इति । समुद्रे इदं लक्षणम्, इयं पणादिदानव्यवस्था नास्ति, किन्तु सत्र ययाव्यवस्थमेव देपमित्यर्थः । राशा कर्पकवाणिगादिभ्यः फिमिति फरो ग्राह्य इत्यपेक्षित आह- ·. अकरायाधतार्यादयः। २७३ महाकुलीनमार्य च राजा सम्पूजयेत्सदा ॥ इति सम्पूजयेत्, स्वयंदानादिना पूजयेत् । अनेन तेभ्योऽपि म किश्चिद्गृहीयादिति । आपस्तम्बः, अकरः श्रोत्रियः सर्ववर्णानां, स्त्रिया कुमारच प्राग्व्यञ्जनेभ्यो, ये च विद्यार्या वसन्ति, तपस्विनश्च येधर्मपराः, शूद्रश्च पादावनेता, अन्याधिरमूका रोगाविष्टाश्य, ये हया द्रव्य- परिग्रहे । इति । व्यसनानि, श्मशृप्रभृतीनि वृथा द्रव्यपरिग्रहे, अर्थसद्धरे विगतमयोजनाः। विष्णुधर्मोत्तरे,तरविपये विशेष उक्तः- दूतानां ब्राह्मणाना च राजाशागामिना तथा । स्त्रीणां प्रबजितानां च तरशुल्क विवर्जयेत् ॥ गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा मनजितो मुनिः। ब्राह्मणा लिगिनथैव न दाप्यास्तारिक तरे ॥ इति । लिङ्गिनी ब्रह्मचारिणः । वणिजा तु विशेपमाह- गौतमः, पण्यं वणिम्भिरर्धापचयेन देयमिति । इदं शुल्कादधिकं मासिकं पण्यम् । तदुक्तम्- बृहस्पतिना, शुल्कं दास्ततो मास एकैकं पण्यमेव च । अर्घावरं च मूल्येन वणिजस्ते पृथक् पृथक् ॥ इति । शुल्कस्थानान्युक्तानि- विष्णुधर्मोत्तरे, दिशि दिश्येकमेव स्याच्छुल्कस्थानं नृपस्य तु । वदतिक्रमे दोप उक्त:- तच, .

·२७२ वीरमित्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे . व्याघ्रा, कुटुम्बपापणं कुर्यानित्यं कोर्श च वर्द्धयेत् । आपदोऽन्यत्र तं कोशं न गृहीयात्कदाचन ॥ इति । कचित्करग्रहणस्थापवादमाह- विष्णुः, ब्राह्मणेभ्यः फरादानं न कुर्यात, ते हि राशो धर्मकराः । इति । ब्राह्मणेभ्यः, कर्पफेभ्यो व्यवहईभ्यः श्रोत्रियेभ्पश्चातथाच- मनु नियमाणोऽप्याददीत न राजा श्रोत्रियात्करम् । न च क्षुधाऽस्य संसीदेच्छोत्रियो विपये वसन् ॥ इति । ते हि राज्ञो धर्मकराः, ते पूर्वोका ब्राह्मणाः सम्यग्र- सिताः स्वधर्मपष्ठांश ददतीत्यर्थः । मनुरपि, स रक्ष्यमाणो रामा यं कुरुते धर्ममन्वहम् । तेनायुर्वर्धते तस्य द्रविणं राष्ट्रमेव च ।। इति । 'विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, न गृह्णीयादित्युपक्रम्य । 'ब्राह्मणेभ्यस्तया करम् । तेभ्यस्तद्धर्मलाभेन राझो लाभः परं भवेत् ।। इति । विशेपान्तरमाह- मनु, अन्धो जडः पीठसी सप्तत्या स्थविरश्च यः। श्रोत्रियेपूपर्वश्च न दाप्य: केन चित्करम् ॥ पाठसी पङ्गुः । श्रोत्रियेपूपकुर्वन् , श्रोत्रियाणां धनधा- न्यादिदानेनोपकारफः । तया, , श्रोत्रियं व्याधिवातौ च पालद्धावकिञ्चनम् । - ·. अकराग्राह्यतार्यादयः। २७३ महाकुलीनमार्य च राजा सम्पूजयेत्सदा ।। इति सम्पूजपेत्, स्वयंदानादिना पूजयेत् । अनेन तेभ्योऽपि म । किश्चिद्गृहीयादिति । आपस्तम्बः, अकरः श्रोत्रियः सर्ववर्णाना, स्त्रियः कुमारच प्राग्व्यञ्जनेभ्यो, ये च विद्यार्या वसन्ति, तपस्विनश्च ये धर्मपराः, शूद्रश्च पादाक्नेक्ता, अन्धयधिरमूका रोगाविष्टाश्च, ये था द्रव्य- परिग्रहे । इति । व्यञ्जनानि, मथुप्रभृतीनि । वृथा द्रव्यपरिग्रहे, अर्थसङ्ग्रहे विगतप्रयोजनाः। विष्णुधर्मोत्तरे.तरविपये विशेष उक्त:- दूतानां ब्राह्मणानां च राजाज्ञागामिना तथा । स्त्रीणां प्रवाजितानां च तरशुल्कं विवर्जयेत् ॥ गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा मनजितो मुनिः । ब्राह्मणा लिगिनश्चैव न दाप्यास्तारिक तरे ॥ इति । लिङ्गिनी ब्रह्मचारिणः । वणिजा तु विशेषमाद- गौतमः, पण्यं वणिग्भिरर्यापचयेन देयमिति । इदं शुल्कादधिक मासिकं पण्पम् । तदुक्तम्- बृहस्पतिना, शुल्कं दास्ततो मास एकैकं पण्यमेव च । अर्धावरं च मूल्येन वाणजस्ते पृथक् पृथक् ॥ इति शुल्कस्थानान्युक्तानि- विष्णुधर्मोत्तरे, दिशि दिश्येकमेव स्याच्छुल्कस्थानं नृपस्य तु । तदातक्रमे दोष उक्ता- तत्रैव. ३५ ·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तदतिकामतो द्रव्यं राजगामि विधीयते । इति । तत्, शुल्कस्थानं हयद्यादि। विष्णुनापि, शुल्कस्थानादपाक्रामन् सर्वापहारमाप्नुयात् । इति । इदं राजयोग्यवहुमूल्यहस्त्यश्वादिविपयम् । राजपतिपि- द्धम्-'दुर्भिक्षे ऽनं देशान्तरेन नेयम्' इत्येतद्विपयं वा । यथोक्तम्- मनुना, राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिपिद्धानि यानि च । तानि निहरतो लोभात्सर्वहारं हरेन्नृपः ॥ इति । तथाऽन्यत्र, शुल्कस्थानं परिहरनकाले क्रयविक्रयी। मिथ्यावादी च सङ्घयाने दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ॥ इति । शिल्प्यादिविपये मासिककरमाह- विष्णुः, शिल्पिनः फर्मोपजीविनश्च मासेनैकं कर्म कुर्युः । शिल्पिनो, लोहकारादयः । फर्मोपजीविनः, फारवो वर्द्ध- क्यांदयः । चकारादन्योपजीविनः । मनुरपि, कारुकाछिल्पिनश्चैव शूद्रांश्चात्मोपजीविनः । एकैकं कारयेत्कर्म प्रतिमासं महीपतिः ॥ इति । एतेनैतेभ्योऽन्यत् न ग्राह्यम्, एप एवैपां शुल्कः । विशेपा- न्तरमाह- घसिष्ठः, नदीकक्षवनदाहशैलोपभोगा निफराः स्युस्तदुपजीविनो वा दधुः प्रतिमासम् । इति । धनदाहो, दग्धं वनं तदुपजीविनः । तानेव ये उपजीवन्ति ·शिल्प्यादिकर,करादेरग्रहणेऽन्यायेन ग्रहणे पदोपा२७५ सैव तेषां ऋत्तिः । विशेपान्तरमाह-- गौतमः, एतेनात्मोपजीविनी व्याख्याता, नौचक्रिव- न्तथ, भक्तं वेभ्योऽपि दद्यात् । इति । एतेन, मतिमासमेकाहकर्मकरणेन । आत्मोपजीविनः, भा. रवाहनटनर्तकादयः । नौचक्रिचन्तो, नौशकटव्यवहारिणः । भक्तं, दिवाभोजनपर्याप्तमन्नं शिल्प्यादिभ्यो देयम् । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, फर्म कुर्युनरेन्द्रस्य मासेनैकेन शिल्पिनः । भक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीविनः । इति । करस्याग्रहणे दोपमाह- मनुः, नोच्छिन्द्यादात्मनो मूळं परेषां चातिवृष्णया । उच्छिन्दन्नात्मनो मूलमात्मानं तांश्च नाशयेत् ।। इति । करशुल्कादेरग्रहणमात्ममूलोच्छेदः । यथोचितादधिका- हणं परमूलोच्छेदः। तथा, अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः । न चादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ॥ अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् । दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स मेत्रोह विनश्यति ।। स्वादानाद्वर्णसंसर्गादुर्घलानां च रक्षणात् । वलं सञ्जायते राज्ञः स प्रत्येह विवर्द्धते ॥ इति । स्वादानाद, स्वस्य न्यायागतस्य करादेरादानात् । वर्णसं. सूर्गान, वर्णानां ब्राह्मणादीनां स्वस्वजातीयैर्वर्णैः सह संस. गदि विवाहादिसम्बन्धान, न तु वर्णान्तरेण संसर्गो येन ·. - २७६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सङ्करादिदोपः स्यात् । अन्यायेन करग्रहणे दोपमाह- याज्ञवल्क्या, अन्यायेन नृपो राष्ट्रात्स्वकाशं योऽभिवर्द्धयेत् । सोऽचिराद्विगतश्रीको नाशमेति सवान्धवः ।। प्रजापीडनसन्तापात्समुद्भूतो हुताशनः । राक्षः कुलं श्रियं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ इति । कात्यायनोऽपि, अन्यायेन हि यो राष्ट्रात्करं दण्डं च पार्थिवः । सस्यभागं च शुल्कं चाप्याददीत स पापभाक् ॥ इति । धर्यकरग्रहणे फलमुक्तम्--- महाभारते, धर्मार्जितो महाकोशो यस्य स्यात्पृथिवीपतेः । सोऽत्पल्पप्रवरोऽप्यत्र पृथिवीमपिविष्ठति ॥ इति । कात्यायनोऽप्याह, एवं प्रवर्तते यस्तु लोभं त्यक्त्वा नराधिपः । 'तस्य पुत्राः मजायन्ते राष्ट्र कोशश्च वर्द्धते ॥ इति । इति कोशः। अथ दण्डः। दण्ड्यन्ते अशिष्टा अनेनेति व्युत्पत्त्या दण्डशब्दो बलव- चनः । तत्र- महाभारते, प्रकाशश्वाप्रकाशश्च दण्डोऽत्र परिकल्पितः । प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यश्च यलवत्तरः ।। रथा नागा हयाथैव पादाताथैत्र भारत । विष्टि विचराश्चैव दैशिका इति चाष्टमः ।। अनुरक्तेन हृष्टेन पुष्टेन च महीपते । .

·सप्ताङ्गेपु दण्डमित्रे'। २७७ स्वल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिवः ॥ इति । विष्टिः, वलात्कारेणाकृष्टः कर्मकरः । दैशिका, देशे भवाः पुरपाः। इति दण्डः। अथ मित्रम्। याज्ञवल्क्या, हिरण्यभूमिलामेभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यतः । अतो यतेत तत्माप्त्यै रक्षेत्सत्यं समाहितः ।। इति । मनु, हिरण्यभूमिसम्माप्त्या पार्थिवो न तथैवते । यथा मित्रं नवं लब्ध्वा कृशमप्यापतिक्षमम् ।। धर्मज्ञं च कृतज्ञ च तुष्टमकृतिमेव च । अनुरक्तं स्थिरारम्भं लघु मित्रं प्रशस्यते ॥ इति । अस्य त्रैविध्यमुक्तम्- मत्स्यपुराणे, पितृपैतामहं मित्रं सामन्ताश्च तथा रिपोः । कृत्रिमं च महाभाग त्रिविधं मित्रमुच्यते ॥ तत्रापि च गुरुः पूर्व मवेत्तत्रापि चाहृतः । सामन्तास्तु तस्य पीडया शत्रुत्वमापन्नाः। अत एव विष्णु- धर्मोत्तरे-"अमित्रं च तथा रिपोः" इति पाठः । आहृतः, क- त्रिमः । इममेव प्रशंसति- व्यास, न कश्चित्कस्य चिन्मित्रं न कश्चित्कस्य चिद्रिपुः । सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ इति । महाभारते,

·२७८
चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
वेदितव्यानि मित्राणि योद्धव्याथापि शत्रवः ।
एतत्समक्ष्मं लोकेऽस्मिन् दृश्यते प्राज्ञसम्मतम् ॥
यो यस्मिन् जीवितस्यार्थे पश्यन् पीडां न जीवति ।
स तस्य तावन्मित्रं स्याधावन्न स्याद्विपर्ययः ।।
नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च चक्रमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्वाभिजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥
मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थस्तु बलवत्तरः ।। इति ।
याज्ञवल्क्या.
स्वाम्पपात्पजना दुर्ग कोशो दण्डस्तथैव च ।
मित्राण्येताः प्रकृतयः सप्ताङ्ग राज्यमुच्यते ।। इति ।
मनु,
स्वाम्यमात्यो पुरं राष्ट्र कोशदण्डौ मुहत्तथा ।
सप्त प्रकृतयो ह्येताः समस्ता राष्ट्रमुच्यते ॥
सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् ।
पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयाद्यसनं नृपः॥
व्यसनं, व्यसनकारणम् । दोपवदिति शेषः ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् ॥
अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किश्चिदतिरिच्यते ।
तेषु तेषु हि कृत्येषु तत्तदनं विशिष्यते ॥
येन यत्साध्यते कार्य तत्तस्मिन् श्रेष्ठमुच्यते । इति ।
इति मित्रम् ।
अथोपाया।
तन्त्र याज्ञवल्क्या,
उपायाः साम दानं च भेदो दण्डस्तथैव च ।

·उपायेषु साम ।' २७९ सम्यक्प्रयुक्ताः सिद्धयेयुदण्डस्त्वगतिका गतिः ॥ इति । तत्र द्वयोर्मुख्यत्वमाह- सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः । सामदण्डौ मशंसन्ति नित्यं राज्याभिटद्धये ॥ इति । तत्र साम। तय शोस्तदीयानाममात्यादीनां च गुणवर्णनम् उपकारा- दिस्मारणं च विधाय स्वस्य कृतज्ञताख्यापनपुरःसरं स्या- पराधक्षमापणम् । तदुक्तम्- मत्स्पपुराणे, मनुरुवाच ! उपास्त्विं समाचक्ष्व सामपूर्वान्महायुते । लक्षणं च तथा तेषां प्रयोगं च मुरोत्तम ॥ मत्स्य उवाच । साम भेदस्तया दानं दण्डव मनुजेश्वर । उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालं च पार्थिव ॥ प्रयोगाः कथिताः सप्त तन्मे निगदतः शृणु। द्विविधं कथितं साम तथ्यं चातथ्यमेव च ।। तत्राप्यतथ्यं साधूनामाकोशाव जायते । तत्र साधुः प्रयन सामसाध्यो मरोत्तम ॥ महाकुलीना ऋजयो धर्मनित्या नितेन्द्रियाः । सामसाध्या न चातभ्यं तेषु माम प्रपोजयेत् ।। तथ्य साम च फर्तव्यं कुलशीलादिवर्णनम् । वया तदुपकाराणां कृतानां पर वर्णनम् ।। अनव तया पुतरा कृतज्ञाख्यापनं स्वफम् ।

·-
'२८०
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
एवं सान्त्वन फर्चच्या वशगा धर्मतत्पराः ॥
सान्ना यद्यपि रक्षांसि गृहन्तीति परा श्रुतिः ।
तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् ॥
गृहन्ति, वशीकुर्वन्ति ।
अतिशङ्ककमित्येवं पुरुपं सामवादिनम्
आसाघवोऽवजानन्ति तस्मात्तचेषु वर्जयेत् ॥
अतिशङ्ककम्, अतिशपिता शङ्का यस्मिन् तादृशम् । सा-
मवादिनं, सामप्रयोक्तारम् ।
ये शुद्धवंशा ऋजवःमणीता धर्मे स्थिताःसत्यपराविनीताः।
ते सामसाध्याः पुरुषाः मदिष्टा मानोन्नता ये सततंच राजन् ॥इति।
• अग्निपुराणे,
चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनम् ।
मिथःसम्बन्धकथनं मृदुपूर्व च भापणम् ॥
आयतेर्दर्शनं वाचा तत्राहमिति चार्पणम् । इति ।
इति साम।
अथ भेदः।
स च शघुवर्गे परस्परं चैमत्योत्पादनम् । तदुक्तम्-
मत्स्पपुराणे,
मत्स्य उवाच।
परस्परं तु ये द्विष्टाः मुद्धा भीतावमानिताः ।
तेपां भेदं प्रयुञ्जीत भेदसाध्या हि ते मताः ॥
ये तु येनैव दोपेण परस्मानाम विभ्यति ।
ते तु तद्दोपपातेन भेदनीया भृशं ततः ॥
आत्मीयां दर्शयेदाशां परस्मादर्शयेद्भयम् ।
१ यात्मीय दर्शयेहोपम् इति मात्स्ये पाठ ।

·.
उपायेषु भेदः ।
एवं हि भेदयेद्भिन्नान् ययावशमानयेत् ॥
संहता हि विना मेदं शक्रेणापि सुदुःसहाः।
भेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नयविशारदाः॥
स्वमुखेनाश्रयेद्भदं भेदं परमुखेन च ।
परीक्ष्य साधु मन्येत भेदं परमुखाछुतम् ॥
सद्यः स्वकार्यमुद्दिश्य कुशलये हि भेदिताः।
मेदितास्ते विनिर्दिष्टा नैव राजार्थवादिभिः ।।
अन्तःकोपयहिस्कोपी यत्र स्पातां महीक्षिताम् ।
अन्तःकोपो महास्तत्र नाशकः पृथिवीसिताम् ।।
सामन्तकोपी पाह्यस्तु कोपः मोक्तो महीभृतः ।
महिपीयुवराजाभ्यां तथा सेनापतेप ॥
अमात्यमन्त्रिणां व राजपुत्रे तथैव च ।
अन्तःफोपो विनिर्दिष्टो दारुणः पृथिवीक्षिताम् ।।
पाहकोपे समुत्पने मुमहत्यपि पार्थिवः ।
शुदान्तस्तु महाभाग शीघ्रमेव जयी भवेत् ।।
शुद्धान्तः, अन्तःप्रकोपरहितः।
अपि शक्रसमो राजा अन्ताकोपेन नश्यति ।
सोऽन्तःकोप: प्रयत्नेन तस्माद्रस्यो महीक्षिता॥
परान्ताकोपमुत्साय भेदेन विनिपुणा ।
ज्ञातीनां भेदन कार्य परेपी विजिगीपुणा ॥
रक्ष्यधव प्रपन शातिभेदस्तयाऽऽत्मनः।
सातयः परितप्यन्ते सततं परितापिताः ।
तथापि सेपी फर्गव्यं सुगम्भीरेण घेतसा ।
ग्रहण दानमानाभ्यां भेदस्तेभ्यो पारः॥
नमातिमनुएनन्ति नामानि विश्वसन्ति ।
.
.

·.
.
२८२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
शातिभिर्भेदनीयास्तु रिपवस्तेन पार्थिवैः। -
भिन्ना हि शक्या रिपवः मभूताः स्वल्पेन सैन्येन निहन्तुमाजौ।
मुसंहतैश्चापि ततस्तु भेदः कार्यों रिपूर्णा नयशासविद्भिः।।इति।
स्वपक्षभेदनिपेधस्तूतो-
ब्रमपुराणे,
स्वपक्षभेदो यत्नेन न कर्तव्यः कदाचन ।
दुर्ग कोशव दण्डश्च परराष्ट्रभयं विना ।।
स्वभेदेनैव नश्यन्ति बद्धमूला अपि मजाः ।
स्वभेदेन, स्वपक्षमेदेन, परराष्ट्रभयं विनापि दुर्गादिक
नश्यतीत्यर्थः।
इति भेदः।
अथ दानम् ।
तच स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पादनानुकूलो व्यापा-
रः । तस्य दानस्य पश्चविधत्वमुक्तम्-
अग्निपुराणे,
यः सम्माप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः ।
प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनम् ॥
द्रव्यदानमपूर्वं च तवेष्टमवर्तनम् ।
देयं च मतिमोक्षश्च दानं पञ्चविघं स्मृतम् ॥ इति । '
तस्य प्रशंसा चोक्ता-
मत्स्यपुराणे,
मत्स्य उवाच ।
सर्वेपामप्युपायान दानं श्रेष्ठतमं मतम् ।
सुदनेह भवति दानेनोभंपलोकनित् ।।
न सोऽस्ति राजन् दानेन वसगो यो न जायते ।
.
.

·.. -- . उपायेषु दानम् । .. २८३ दानेन वशगा देवा भवन्तीह सदा नृणाम् ।। दानमेवोपजीवन्ति मजाः सर्वा नृपोत्तम । प्रियो हि दानवांल्लोफे सर्वस्यैवोपजायते ॥ दानवानचिरेणैव तथा राजा परान् जयेत् । दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् ।। यद्यायलुब्धगम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः। न गृहन्ति तयाऽप्येते जायन्ते पक्षपातिनः ।। अन्यत्रापि कृतं दानं करोत्यन्यान् यया वशे । उपायेभ्यः मशंसन्ति दानं श्रेष्ठतमं जनाः ।। दानं श्रेयस्करं पुंसां दानं श्रेष्ठतम परम् । दानवानेव लोकेषु पुत्रत्वे ध्रियते सदा ।। न फेवलं दानपरा जयन्ति भूलोकमेकं पुरुपमवीराः । जयन्ति ते राजसुरेन्द्रलोकं सुदुर्जयो यो विषुधापिवासः ॥इति । तैत्तिरीयनतिरपि, दानं यानां परूयं दक्षिणा, लोके दातारं सर्वभूतान्यु- पजीवन्ति, दानेनारातीरपानुदन्त, दानेन द्विपन्तो पित्रा भव- न्ति, दाने सर्व प्रतिष्ठितं, तस्मादानं परमं वदन्तीति । इति दानम् । अथ दण्डः। सच वित्तस्य शरीरस्य वा पीडनम् । दमयतीति दण्ड इति न्युत्पत्तेः । तत्र- मनु, तदर्थ सर्वभूतां गोतारं धर्ममात्मजम् । प्रझतेजोमयं दण्डमसजत्पूर्वमीवरः ॥ .

·- . धीरमिश्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे तदर्य, राज्ञः प्रयोजनसिद्धये । मजानां रक्षणं राजधर्मः स च दण्डं विना कर्तुपशक्य इति दण्ड एव रक्षक इत्युच्यते । तस्य स्तुतिधर्ममिति । तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । भयादोगाय कल्पन्ते स्वधर्मान्न चलन्ति च ॥ तस्य, दण्डस्या ननु दण्डस्य भयहेतुत्वात् “भीवार्थानां भय- हेतुः" इति पश्चमी युक्ता उच्यते । सम्बन्धमानविवक्षाया भय- हेतुत्वं नास्तीति पष्ठी । तस्य चरमोपायत्वमुक्तम्- मत्स्यपुराणे, मत्स्य उवाच। न शक्या ये वशे कर्तुमुपायत्रितयेन तु ! दण्डेन तान् वशीकुर्याद्दण्डो हि वशकन्नृणाम् ॥ सम्यक्मणयनं तस्य तथा कार्य महीक्षिता । धर्मशास्त्रानुसारेण सुसहायेन धीमता ॥ तस्यासम्यक्प्रणयनं त्रिदशानपि पाहयेत् । इति । तंत्र विशेपमाह-- मनु, तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्वतः । यथाईतः सम्मणयेनरेवन्यायवर्तिपु ।। शक्ति, सहनशक्तिम् । समीक्ष्य स धृतः सम्यक सर्वा रञ्जयति प्रजाः । असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ॥ यदि न प्रणयद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः। शूले मत्स्यानिवापश्यन् दुर्बलान् बलवत्तराः ॥ इति । यथा शुले मत्स्यान् पक्त्वा भक्षयन्ति, तथा वलिनोऽल्प- - ८

·उपायेपु दण्डः ।
पलान् हिंसित्वा तद्धनादिकं भक्षयेयुरित्यर्थः ।
मात्स्येऽपि,
वानप्रस्थाश्च धर्मशान्निर्ममानिष्परिग्रहान् ।।
स्वदेशे परदेशे वा धर्मशास्त्रविशारदान् ।
'समीक्ष्य प्रणयेद्दण्डं सर्व दण्डे मतिष्ठितम् ।।
आश्रमी यदि वा वर्णी पूज्यो वाऽथ गुरुर्महान् ।
नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्म न तिष्ठति ॥
अदण्ड्यान् दण्डयन राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
इह राज्यात्परिभ्रष्टो नरकं च मपद्यते ॥
तस्माद्राज्ञा विनीतम धर्मशास्त्रानुसारतः ।
दण्डप्रणयनं कार्य लोकानुग्रहकाम्यया ॥
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।
मजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥
पालद्धारयतिद्विजनीविधवायलाः ।
अबलाः, बलरहिताः।
मात्स्यन्यायेन भक्ष्यरन् पदि दण्डं न पातपेत् ॥
देवदैत्योरगनराः सर्वे भूतपतत्रिणः ॥
उत्मामेश्य मर्यादा यदि दण्डो न पालपेत् ।
एप ब्रह्माभिशापेषु सर्वमहरणेपु च ।।
सर्वविक्रमकोपेषु व्यवसाये च तिष्ठति ।
पूज्यन्ते दण्डिनो देवा न पूज्यन्ते त्वदण्डिनः ॥
न ब्राह्मणं विधातारं न पूपार्यपणावपि ।
यजन्ते मानवाः केचित्मशान्ताः सर्वकर्मसु ।।
रुद्रमग्निं च शक्रं च सूर्याचन्द्रमसौ तथा।
विष्णुं देवगणांवान्यान् दण्डिनः पूजयन्ति च ॥ इति ।

·२८६ धीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मनुरपि, सर्वो दण्ड जितो लोको दुर्लभो दि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्व जगद्भोगाय कल्पते ॥ स्वभावाच्छुचिर्नरो दुर्लभः,किन्तु दण्टेनैव जितः पथि स्थाप्यते। देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः ॥ भोगाय कल्पन्ते, स्वपथपत्ता भवन्ति । तया च- श्रुतिः, भयात्सूर्यः प्रतपति भयात्तपति चन्द्रमाः । भपादमिश्च वाघुश्व मृत्यु(वत्ति पनमः ॥ इति । मनु, दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिधेरन् सर्वसेतवः। सर्वलोकमकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥ इति । दुष्पेयुरिति । नीचवर्णा उत्तमवर्णस्त्रीगमनेन सङ्करं प्रा. अनुयुरित्यर्थः । अत एव शास्त्रोक्तमर्यादा भिधेरन् । .मत्स्यपुराणे, दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः मुतेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधाः ॥ राजदण्डभयादेव पापाः पापं न कुर्वते ॥ यमदण्डभयादेके परस्परभयादपि । एवं सांसिद्धिके लोके सर्व दण्डे मतिष्ठितम् ।। अन्धे तमसि मजेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् । यस्माद्दण्डो दमयति अदण्ड्यान् दण्डयसपि ।। दमनाइण्डनाचैव तस्मादण्डं विदुर्बुधाः । दण्डस्य भीतैत्रिदशैस्समेते-

·-
उपायेषु दण्डः।
२८७
र्भागो धृतः शूलधंरस्य यज्ञे ।
चकु: कुमार ध्वजिनीपति
वरं शिशूनां च भयाइलस्थम् ।। इति ।
शिशूनां घरं,श्रेष्ठम्,अतिशिशुमित्यर्थः। तं कुमारं कात्तिफेयं
पलस्यं सैन्यमध्यस्थ सन्तं ध्वजिनीपत्ति सेनापति चारित्यर्थः ।
महाभारते अर्जुनवाक्यम्-
धर्म संरक्षते दण्डस्तथैवार्थ नराधिप ।
कामं च रसते दण्डलिवर्गो दण्ड उच्यते ॥
दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डोऽभिरक्षति ।
तथा,
वाचा दण्डो ग्रामणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम्
दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते ।।
असम्मोहाप मानामर्थसंरक्षणाय च ।
मर्यादा स्यापिता लोके दण्डसंज्ञा विशाम्पते ॥
यत्र श्यामो लोहितासो दण्डयरति सूधतः ।
मजास्तत्र न मुझन्ते नेता चेत्साधु पश्यति ॥
ब्रह्मचारी गृहस्यश्व वानमयोऽय गिक्षुकः ।
दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वत्मनि स्थिताः ।
नाभीतो यजते राजन् नामीतो दातुमिच्छति ।
नाच्छित्वा परमर्माणि नाकत्वा कर्म दुप्फरम् ॥
नाइत्वा मत्स्पघाती च प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।
मानवः कीचिरस्तीह न विन पुनः मनाः ॥
इन्द्रो नवनैव महेन्द्रः समपयत ।
य एव देवा हन्तारस्ताल्लोकोऽर्चपते भृशम् ।।
इन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽनिरुणो यमः।

·२८८ चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
हन्ता कालस्तथा वायुम॒त्युर्वैश्रवणो रविः ॥
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत ।
एतान् देवान्नमस्पन्ति प्रतापपणता जनाः ॥
न ब्रह्माणं न धातारं न पूपाणं कथञ्चन ।
मध्यस्थान सर्वभूतेषु दान्तान् श्रमपरायणान् ॥
यजन्ते मानवाः कचित्मशस्ताः सर्वकर्मसु ।
न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कश्चिदहिंसया ॥
सवैः सच्चानि जीवन्ति दुर्वलेबलवत्तराः ।
नकुलो मूपकानत्ति विडालो नकुलं तथा ॥
विडालमत्ति श्वा राजन् श्वानं व्यालमृगस्तथा।
व्यालमृगो, व्याघ्रः।
तानत्ति पुरुपः सर्वान् पश्य धर्मो यथागतः ।।
'माणस्यान्नमिदं सर्व जङ्गमं स्थावरं च यत् ।
विधानं वेदविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ॥
यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि ।
नावधेन हि कुर्वन्ति तापसाः माणयापनाम् ॥
उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां पर्वतेपु च ।
न च कश्चिन्न तान् हन्ति किमन्यत्माणयापनात् ।।
सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्फगम्यानि कानि चित् ।
पक्षमणोऽपि निपातेन येपां स्यात्स्कन्धपर्ययः ।।
ग्रामानिष्क्रम्य मुनयो विनीतक्रोधमत्सराः।
बने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥
भूमि मिचौपधीशिछत्त्वा वृक्षादीनण्डजान् पशुन् ।
मनुष्यास्तन्वते यज्ञास्ते स्वर्ग प्राप्नुवन्ति च ॥
१ देहविपर्ययः।
,
.

·.
उपायेषु दण्डः ।।
२८९
दण्डनीयां प्रणीतायां सर्वे सिद्धयन्त्युपक्रमाः।
फौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ।।
दण्ड श्वेन्न भवेल्लोफे विनश्येयुरिमाः मजाः ।
जले मत्स्यानियाभक्ष्यन्दुर्वलान् बलवत्तराः ॥
सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः मना रक्षति साधु नीतः ।
पश्यामयश्च प्रतिशाम्यभीताःसन्तर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति।
अन्धन्तम इवेदं स्थान मज्ञायेत किञ्चन ।
दण्डश्वेन भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥
येऽपि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः॥
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्ननः ।
दण्डस्य हि भयादीतो भोगायव प्रवर्तते ।।
चातुर्वर्ण्यममोदाय सुनीतिनयनाय च ।
दण्डो विधामा विहितो धर्मायौँ चानुरक्षितुम् ।।
यदि दण्डान्न लभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च ।
अधुः पशून्मनुप्पांच यज्ञार्यानि हवीपि च ॥
अयुः, भक्षयेयुः।
न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणी न दुहेत गाम् ।
न कन्यादान गयदि दण्डो न पालयेत् ।।
चरेयुर्नाश्रमे धर्म पयोक्तं विधिमाश्रिताः ।
न विद्या प्रानुपात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ।।
विपग्लोपः भवर्सेत भिधेरन्सर्वसतवः ।
ममलं न मनानीयुर्यदि दण्हो न पालयेत् ॥
१भपायपतीम् ।
२ लोक इति शेष ।

·२९० धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे. 'न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः। विधिवईक्षिणापन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥ न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न वाला जातु कस्य चित् । न विष्ठेघुवती धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ।। दण्टे स्थिताः मजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः । दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥ न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यते । .. यत्र दण्डः मुविहितश्वरते रिपुवाधनः ।। इविः श्वापि लिहेदृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् । हरेत्कोकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥ अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः । स च दण्डसमायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम् ॥ इति । स च दुत्तेपु निपात्य इत्याह- याज्ञवल्क्या, तदवाप्य नृपो दण्डं दुर्दृत्तषु निपातयेत् । धर्मो हि दण्डरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ स नेतुं पायतोऽशक्पो लुब्धेनाकृतयुदिना। सत्यसन्धेन कृतिना सुसहायेन धीमता ॥ नेतुं, मणेतुम् । न्यायतः, यथाशास्त्रम् । सत्यसन्धेन, सत्य- प्रतिक्षेन । पथाशास्त्रं प्रयुक्तः सन्सदेवासुरमानुपम् । जगदानन्दयेत्सर्वमन्यथा तु प्रकोपयेत् ।। अधर्मदण्डनं स्वर्गकीर्तिलोकविनाशनम् । सम्यक्तु दण्डनं राज्ञः स्वर्गकीजियावहम् ।। अपि भ्राता सुतोऽर्यो वा श्वशुरो मातुलोऽपि वा। . .

·उपायेषु दण्डः। नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् ॥ अर्घ्यः, पूज्यः। यो ड्यान्दण्डयेद्राजा सम्यग्यध्यांश्च यातयेत् । इष्टं स्याच्छुतिभिस्तेन समाप्तवरदक्षिणः ॥ इति सश्चिन्त्य नृपतिः क्रतुतुल्यफलं पृथक् । व्यवहारान् स्वयं पश्येत्सभ्यः परितोऽन्वहम् ।। कुलानि जातीः श्रेणीश्च गणान् जनपदानपि । स्वधर्माचलिताबाजा विनीय स्थापयेत्पथि ॥ इति । कुलानि, कुटुम्बादीनि । जाती, ब्राह्मणादीन् । श्रेणी:, मुवर्णकारादेः । गणान् ,पठवाह्मणादीन् । जनपदान, राष्ट्राणि । दण्ड्यश्च द्विविधा विहिताननुष्ठाता निपिदानुष्ठाता च । तदाह- नारद, यो यो वर्णोऽपहीयेत पश्चोद्रेकमनुव्रजेत् । तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात्मच्युतं स्थापयेत्पथि ॥ अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मसु । प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ।। इति । अपहीयेत,स्वधर्माच्युतो भवेदित्ययः । उद्रेको,निपिद्धं फर्म) मनुरपि, पिताऽऽचार्यः सुहृन्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । नादण्ड्यो नाम रामोऽस्ति यः स्वधर्म न तिष्ठति ॥ इति । एतथ मातापित्रादिव्यतिरेकेण | "अंदण्ड्यौ मातापितरौ स्नातफपुरोहितपरिवानकवानमस्थाः श्रुतशीलशीचाचारचन्तस्ते- हि धर्माधिकारिण" इति विज्ञानेश्वरलिखितस्मृतेः । मातापितव दहश्रुतोऽपिन दण्ड्यः । “सएप बहुश्रुतो भवति" इत्युपक्रम्प- "पइभिः परिहार्यो राक्षा अवध्ययापन्ध्पश्चादण्ड्यश्वारहि- ·२९२ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे कार्यश्चापरिवाद्यश्चापरिहार्यश्च" इतिगौतमोक्तेः । अन्यः पुना- झणो दण्ड्य एव । सचिहं ब्रामणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विमवासयेद- इति याज्ञवल्क्योक्तेः। मनु, - तस्याथै सर्वभूतानां गोतारं धर्ममात्मजम् ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसजत्पूर्वमीश्वरः ।। तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । भयानोगाय कल्पन्ते स्वधमान्न चलन्ति च ।। तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्वतः । याईतः सम्प्रणयेनरेवन्यायवर्तिपु॥ स राजा पुरुपो दण्डः स नेता शासिता च सः। चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मस्प प्रतिभूः स्मृतः ।। दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागत्तिं दण्डं धर्म विदुर्बुधाः ।। समीक्ष्य स धृतः सम्यकू सर्वा रञ्जयति प्रजाः । असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ।। यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्वलान् बलवत्तराः ।। अद्यात्काकः पुरोटाशं श्वाऽवलिह्याद्धविस्तथा। स्वाम्यं च न स्यात्कस्मिंश्चित्सवताधरोत्तरम् ॥ सर्वो दण्डजित्तो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ देवदानवगन्धर्षा रक्षांसि पतगोरगाः । "तेऽपि भोगाय फल्पन्ते दण्डेनैव निपीदिता ·. A उपायपु दण्डः ! दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च मिधेरन्सर्वसेतवः । सर्वलोकमकोपश्च भवेदण्डस्य विभ्रमात् ।। इति । स च दण्डो विविधः । तदाह- नारदः, शारीरश्वार्थदण्डश्च दण्डश्च द्विविधः स्मृतः । शारीरस्ताडनादिस्तु मरणान्तः प्रकीर्तितः । काकिन्यादिस्वर्थदण्डः सर्वस्वान्तस्तथैव च ॥ इति । यत्तु मनुना- धिग्दण्डं प्रथम कुर्याद्वाग्दण्ई तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ।। इति चतुर्विधत्वमुक्तम् । तत्राचं दयमल्पापराधविषयम् । पदण्डः, शारीरो दण्डः । स च ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य कर्त्तव्य इति तत्स्थानानि वदतोक्तं मनुना । दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो ब्रजेत् ॥ उपस्थमुदरं जिहा इस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥ इति । एतेषां यानिमित्तोऽपराधस्तत्रैवोपस्थादौ निग्रहः कार्यः । 'धनदानाशक्तस्य दण्डव्ययाह- कात्यायन, धनदानासहं बुद्धा स्वाधीन कर्म फारयेत् । अशक्तो बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणाहते ॥ इति । यत्वापस्तम्यः, चक्षुनिरोधो ब्राह्मणस्यति । तत् पुरान्निासनकाले वखादिना चक्षुनिरोधः कार्य इति ध्याख्येयम् । निरोधपदस्वारस्यात्पूर्वोदाहृतवचनाविरोधाश ।

·२९४ , वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे शारीरदण्डयञ्चार्थदण्डोऽयुत्तमसाहसादिभेदेनानेकषेति त. 'दुपयोगिकृष्णलादिनिरूपणम् । तत्र- याज्ञवल्क्या, जालमूर्यपरीचिस्थ प्रसरेण रजः स्मृतम् । तेऽष्टौ लिक्षास्तु तास्तिस्रो राजसर्पप उच्यते ।। गवाक्षमविष्टादित्यकिरणेषु यत्सुक्ष्म वैशेपिकोक्तरीत्या घ. णुमत्रयारब्धं रजो दृश्यते तत् सरेणुरिति मन्वादिभिः स्मृतम् । गौरस्तु ते त्रयः पट ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः । कृष्णलः पञ्च ते.मापास्ते सुवर्णस्तु पोडश ।। पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्चितम् । इति । इदं तु कनकपरिमाणम् । रजतपरिमाणमपि- तेनैवोक्तम्, . वे कृष्णले रौप्यमापो धरणं पोडशैव ते । शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव तु ॥ निष्फ सुवर्णाश्चत्वारः-इति । कृष्णलद्यपरिमितो रौप्यस्य मापो भवति । ते पोडश मापा रौप्यस्य धरणम् । दशभिर्धरणैः शतमानसंज्ञक रौप्यस्य परि- माणम्, तदेव च पलम् । चत्वारः सुवर्णा रौप्यस्य निष्कः । ताम्रपरिमाणमपि- तेनैवोक्तम् , कार्पिकस्तानिका पणः । इति । सुवर्णपलस्य चतुर्थोऽशः कः तेन सम्मित: कार्पिकः स ताम्रिफः पणो भवति । ताम्रस्यायं ताम्रिकः । साशीतिः पणसाइस्रो दण्ड उत्तमसाहस । तदर्धे मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धमधमः स्मृतः ।।

·, उपायेषु दण्डः। २९५ अशीत्यधिकसहस्रसवथाकाः पणा उत्तमसाहसाख्यो दण्डः, चत्वारिंशदधिफपञ्चशतसावधपणात्मको मध्यमसाइसाख्या,सप्त- त्यधिकशतद्वयसवयाकपणात्मकोऽधमप्ताहसाख्यः । स एव च शास्त्रान्तरे प्रथमसाहसाख्य इत्युच्यते । यत्तूक्तम्- मनुना, पणानां वे शते साः प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः ।। इति, तदल्पापराधविषयम् । धिग्दण्डस्त्वय वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा । योज्या व्यस्ताः समस्ता वाप्यपराधवशादिमे ।। धिग्दण्डो, धिक्त्वां फापुरुषमित्यादिः । वाग्दण्डः, सर्वस्वं ते हरामि, त्वां देशान्निसियामीति परुपभाषणम् । ज्ञात्वाऽपराधं देशं च कालं बलमथापि वा। वयः कर्म च वित्तं च दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ।। कचिद्देशे स्वल्पेनैव शीतेनाऽऽतपेन वा स्वल्पकालेन भोजन निवारणेनाधिका पीडा भवति, कचिच महतापि न तावती। तथा काले शरदादौ, तथा दण्डनीयवलं विदित्वा ताडनादिदण्डो वि. धेयः । तथा वयःकर्मवित्तानि । वयः,अशीत्यादि बाके, मागुप- नयनादि शैशवं च । कर्मामिहोनादि । वित्तं प्रसिद्धम् । कचि- रकचिद्वाचनिका एव दण्डविशेषा उक्ताः- विष्णुधर्मोत्तरे, उत्साहमन्त्रशक्तिभ्यां प्रभुशक्तिश्च दैविकी । चतसः शक्तयस्तस्य वैष्णव्यः परिकीर्तिताः। का समर्थः मजाः पातुं विना वैष्णवतेजसा । सर्वदेवमयस्यैवं वारुणे पृथिवीपनेः ।।

·२९६ चीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे . o वारुणे इति परशुरामस्य वरुणात्मजं पुष्करं प्रति सम्मु- दिः । अयं च दण्डो द्विविधः-स्वविपपदण्डः परविपयदण्डश्च। तत्राधः-"दण्डमणयनं राम स्वदेशे शृणु भूभुजाम्" इत्यादिनो- ध्यते । द्वितीयस्तु-"द्विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनैः" इत्यादिनाग्रे कथयिष्यते । दण्डप्रणयनं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि तत्वतः । कथं स्वविषये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्धवा ।। कयं च दण्डं प्रणयन्नरेन्द्रो धर्मेण युज्येद्यशसा च वीर । अर्थेन कामेन च सर्वमेतद्रवीहि मे यादवनाथपुत्र ।। पुष्कर उवाच । दण्डप्रणयनं राम स्वदेशे शृणु भूभुनाम् । यस्य सम्यक्मणयनात्स्वर्गभाक्पार्थिवो भवेत् ॥ त्रियवं कृष्णलं विद्धि मापस्तत्पञ्चकं भवेत् । कृष्णलाना तथा पष्ट्या कार्द्ध राम कीर्तितम् ॥ सुवर्णश्च विनिर्दिष्टो राम पोडशमापिकः । निष्कं सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः ।। ताम्ररूप्यमुवर्णानां मानमेतत्मकीर्ततम् । ताम्रिका,कार्पिको राम मोक्तः कापणो बुधैः ।। पणानां द्वे शते सार्दै प्रथमः साहसः स्मृतः। मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः ।। वालदायादकं रिक्थं तावदाजा तु पालयेत् । यावत्स स्यात्समावृत्तो यावद्भावीतशैशवः ।। वेश्यापुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निप्कुलामु च । पतिव्रतामु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च ॥ निष्कुलामु, पितृकुलभीकुलरहितासु । . .

·उपायेपु स्वपिपये दण्डः।
जीवन्तीनां तु तासां ये तदरेयुः स्वयान्धवाः ।
ताछिप्याचौरदण्डेन धार्मिक पृथिवीपतिः ।।
प्रनष्टस्वामि रिक्यं राजा ध्यन्दं निधापयेत् ।
अर्वाक् व्यन्दादरेत्स्वामी परेण नृपतिहरेत् ॥
ममेदमिति यो घूयात्सोऽनुयुक्तो यथाविधि ।
संवाध रूपसमयादीन्यामी तद्रव्यमईति ॥
संवाघ, यथास्थित निवेद्य ।
अदयानो नष्टस्य देश कालं च तचतः ॥
वर्ण रूपं प्रमाणं च तत्सम दण्डमईति।
वर्णो, रक्तपीतादिनादौ । रूपं, कटककृण्डलादिर्जातिवि-
शेपः । प्रमाणं, परिमाणं, तोलकादि हस्तरितस्त्यादि था।
भनष्टाधिगतं रिक्थं तिष्ठेयुक्तैरधिष्ठितम् ।
यांस्तत्र चौरान गृहीयाद्घातयेत्कुअरेण तान् ।।
ममेदमिति यो घूयादसत्येन तथा निधिम् ।
तस्य दण्डं हरेद्राना स्वविचस्यांशमष्टमम् ।।
असत्यता च रूपपरिमाणादेविसंवादन योद्ध्या । स्ववित.
स्प, निधिस्यदन्यस्य ।
चौरैरमुपितो यस्तु मुक्तिोऽस्मीति भापते ।
तत्मदाप च भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु ।।
यो पावनिद्नुरीतार्थ मिथ्या यो या वदेचतः ।
तौ नृपेण अधर्मनी दाप्यो तद्विगुणं दमम् ॥
कूटसाध्यं तु कुर्वाणांशीन वर्णान् धार्मिको नृपः ।
ममाएयेन्महाभाग घालणं तु विवासयेत् ॥
या सीमनाममुझसमापि मुझे रिस्पा',
अवध्य मूलं फर्वव्यं तस्प दण्डं महीक्षिता ।

·वीरमिग्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मूलं, मूलद्रव्यम् । अवध्य, अहिंसयित्वा, न्यूनमकृत्वेत्य- थः। दृद्धस्तु सर्वथा लोप एव । वस्त्रादौ तु तथा मृलच्छेदे धर्मों न हीयते । सुवर्णरूप्यादावाधीकते तद्भोगे मूलच्छेदं विना वृद्धौ च लोप इत्युक्तं, चनादावाधीकृते तद्भोगे मूलच्छेदे कृतेऽपि राज्ञो धर्मो न हीयत इत्यर्थः । यो निक्षेपं वश्चयति यश्चानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्पो दाप्यौ वा द्विगुणं. दपम् ।। उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः । ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः उपधाभिः, छलादिभिः । यो याचितकमादाय न तद्दयाद्यथाक्रमम् स निगृह्य बलादाप्यो दण्डं वै पूर्वसाहसम्॥ अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात्परद्रव्यस्य विक्रयम् । निर्दोपो ज्ञानपूर्व तु चौरचधमईति ॥ मूल्यमादाय यो विद्यां शिल्पं वा न प्रयच्छति । दण्ड्यः स मूल्यं सकलं धर्मज्ञेन महीक्षिता ।। द्विजभोज्ये तु सम्माते प्रातिश्यमभोजयन् । हिरण्यमापकं दण्ड्यः पापे नास्ति व्यतिक्रमः ॥ पापे, कृतपापे प्रातिवेश्ये सति, अभोजयितुरिति शेषः । व्यतिक्रमो दण्डो नास्ति । आमन्त्रितो द्विजो यस्तु वर्तमानः प्रतिग्रहे । निष्कारणं न गच्छेद्यः स दाप्योऽष्टशतं दमम् ॥ प्रतिग्रहे वर्तमानः, प्रतिग्रहपरिग्रहभोजनादिकं कुर्वन् । प्रतिश्रुत्यामदातारं सुवणे दण्टयेन्छयः । .. .

·२९९
उपायेपु स्वपिपये दण्डः।
मृतो ना? न कुर्यायो दर्षात्कर्म यथोचितम् ।।
स दण्ड्यः कृष्णलान्पष्टौ न देयं चास्य वेतनम् ।
अकाले यस्त्यजेमृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु ।।
यो ग्रामदेशसन्धानं कृत्वा सत्येन संचिदम् ।
विसंवदेनरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत् ।।
क्रीत्वा विक्रीय या किञ्चिद्यस्पहानुशयो भवेत् ।
सोऽन्तर्दशाहात्तत्साम्यायाधैवाददीत च ।।
साम्याद, न्यूनाधिकमावाभावेन ।
परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नैव दापयेत् ।
आदददि ददश्चैव नराशा दण्ड्यः शतानि पर ।।
यस्तु दोपवती कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।
तस्य कुर्यान्पो दण्डं स्वयं पण्णवतिं पणान् ।
अन्येति तु यः फन्या ग्रूपावपेण मानवः ।
स शतं माप्नुयाइण्डं फन्पादोषमदर्शयन्
अकन्या, क्षतयोनिः।
यस्त्वन्या दर्शयित्वाऽन्यां बोर्डः फन्यां प्रयच्छति।
उत्तम तस्य कुर्वीत राजा दण्ड तु साहसम् ।।
घरो दोपान विख्याप्प : फन्पो वरयेदिह ।
दघाऽप्यदचा सा तस्प राशा दण्डयः शतदयम् ।।
लुब्धोऽन्यत्र तु विक्रेता पद्शतं दण्डमर्हति ।
घहेछुरतं तु विक्रेता सत्यशारं तु सन्त्यजेत् ।।
द्विगुणं दण्ड पेदेनमिति धर्मों व्यवस्थितः ।
मूलपैकदेश दत्वा तु यदि फ्रेता पनं त्यजेत् ।।
दण्ड्यः स मध्यमं दण्ड तस्य दडस्प मोठणम् ।
दुनादेनुं नु यः पागे गृहीत्या भक्तवेतनम् ।।
.

·रा
+
ल
३०. वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
संतु दण्डयः शतं राज्ञा सुवर्ण चाप्यरक्षिता ।
दण्डं दची न विस्मेत्स्वामिभिः कृतलक्षणः ।।
पदः कार्णायसः पाशैस्तस्य कर्मकरो भवेत् ।
धनुःशतपरीमाणां ग्रामस्य तु समन्ततः ॥
द्विगुणां त्रिगुणां वापि नगरस्य तु कल्पयेत् ।
वृति तत्र प्रकृर्षीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ॥
छिद्रं निवारयेत्सर्वे श्वसूकरमुखानुगम् ।
तत्राप्यनाटतं धान्पं विहिंस्युः पशवो यदि ।।
न तत्र कारयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् ।
अनिशाहो गो मूतो पान देवपशूस्तथा ।।
अनिर्दशाहाम्, प्रसवोत्तरमनतिक्रान्तदशरानाम् ।
सपालान् वा विपालान् वा नदण्ड्यान् धनुरब्रवीत् ॥
अतोऽपया विनष्टस्य दशांशं दण्डमईति ।
वैरादशगुणं दण्डं विनाशात् क्षेत्रियस्य तु ॥
गृहं तडागमाराम क्षेत्रं वा ज्ञानतो हरन् ।
शतानि पञ्च दड्यः स्यादज्ञानाद्विशतो दमः ।।
सीमावन्धनकाले तु सीमावन्धनकारिणाम् ।
तेषां संज्ञा ददानस्तु जिहाच्छेदनमाप्नुयात् ।।
अनर्थेनापि यो विन्धात्संविदं वा विगच्छति ।
उत्तमं साहस दण्ड्यमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥
स्थापितां चापि मर्यादा ये भिन्युः पापकारिणः ।
सचे पृथक् पृथक् दड्या राजा मयमसाहसम् ॥
मर्यादा, सीमामर्यादाम् ।
गतं ब्राह्मणमाकुश्य क्षत्रियो दण्डमईति ।
वैश्यश्च दिशनं राम शुद्रश्य पधमईति ।।

·उपायेपु स्वविपये दण्डः।
पश्चाशद्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।
पैश्ये चाप्यर्द्धपञ्चाशच्छूद्र द्वादशको दमः ॥
क्षत्रियस्याप्नुपादेश्यः साहसं पूर्वमेव तु ।
शूद्रः क्षनियमानुश्य जिहाच्छेदनमाप्नुयात् ।।
पञ्चाशत्सत्रियो दण्ड्यस्तथा वैश्याभिशंसने ।
शुद्रे वार्दपञ्चाशत्तथा पो न हीयते ।।
वैश्यस्याक्रोशने दण्ड्यः शूद्रश्चोत्तमसाहसम् ।
शूद्राक्रोशे तथा वैश्यः शताई दण्डमर्हति ॥
सवर्णाक्रोशने दण्डस्तथा द्वादशिकः स्मृतः ।
दादशिका, द्वादशणात्मकः ।
पादेयवचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ।।
एकजातिदिजाति तु वाचा दारुणा क्षिपेत् ।
निझापाः प्राप्नुपाच्छदं जघन्यप्रभवो.हि सः॥
एकजातिः, शूद्रा, उपनयनस्तद्वितीय जातेरभावात् ।
नामनातिग्रहं त्वेषामपिद्रोहेण कुर्वताम् ।
निखेयोऽयोमयः शङ्कर्मलग्नास्ये दशागुलः ।।
अपोमयः, लोहमयः।
धर्मोपदेशं धर्मेण दिनानामस्य कुतः ।
तप्तमासेचपतैलं यश प्रोने च पार्थिवः ।।
श्रुतं देशं च जाति च फर्म शारीरमेव च ।
वितयं तु बन्दाप्पा राज्ञा द्विगुणमाइमम् ।।
यस्तु पातकसंयुक्तः क्षिपदान्तगोचरः।
उत्तम साहसं तस्मिन्दण्डः पात्यो यथाक्रमम् ।।
राजे निवेद्य निगमं मामं पान्ति ये मियः ।
समें द्विगुणदध्यास्ते विमलम्मान्नृपस्य तु ।।

·३०२
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
प्रीत्या मपास्याभिहितं प्रमादेनाथ चा वदेत् ।
भूयो न चैवं वक्ष्यामि स तु दण्डार्धभाग्भवेत् ।।
फाणं वाप्यथ वा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् ।
तथ्येनापि मुवन्दाप्यो दण्डं कापणावरम् ।।
मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुम् ।
आक्षारयन् शतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ॥
गुरुवर्ज तु मार्गे हि यो मार्ग न प्रयच्छति ।
स दाप्यः कृष्णलं राज्ञा तस्य पापस्य शान्तये ।।
एफजातिविजाति तु येनानापराध्नुयात् ।
तदेव च्छेदयेतस्य क्षिममेवाविचारयन् ॥
अवनिष्ठीपत्तो दोहाचोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।
अवमेहयतो मेमवमर्दयतो गुदम् ॥
सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।
फटयां कृताको निर्वास्योऽङ्गमेकं चास्य कर्जयेत् ॥
केशेषु गृहतो इस्ती छेदयेदविचारयन् ।
'पादयोर्याटिकायां तु ग्रीवायां हपणेषु च ।।
'स्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः ।
अस्थिभेचा च पनिष्कान् प्रमाप्यश्च प्रमापकः ।
अङ्गभगकरस्याङ्गं तदेवापहरेन्नृपः ।
दण्डपारुप्यकृदयात्समुत्थानव्यय तथा ॥
अर्द्धपादकराः कार्या गोगजाश्वौष्ट्रघातकाः ।
पशुक्षुद्रमृगाणां च हिंसायां द्विगुणो दमः ॥
पचास्नु भयदप्यास्त्रीय मृगपलियु'
कृमिमीटेषु दण्ड्यः स्यादनतस्य तु मापकम् ।।
तस्यानुरूपं मूल्यं च प्रदद्यात्स्वामिने तथा ।
सस्वामिकानां सफर शेपाणां दण्डमेव तु ॥

·३०३
.
उपायेषु परविपये दण्डः।
सकर, करण स्वामिने देयेन मूल्येन सहितम् ।
वृक्ष तु सफलं छित्वा सुवर्ण दण्डमर्हति ॥
द्विगुणं दण्डयेचैत्ये पथि सीम्नि जलाशये ।
छेदनादफलस्यापि मध्यमः साइसः स्मृतः ।।
इत्यादिनानाश्रुतिस्मृतिपुराणेषु घंवो दण्डमकारा उक्ताः।
इति स्थाविपये दण्डः।
"कयं स्वविपये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्धवम्"
इत्यादिना स्वदेशे दण्डनिरूपणे कृते परविषयेऽपि कर्य
दण्डः कर्तव्य इत्यपेक्षायाम्-
विष्णुधर्मोत्तरे,.
राम उवाच।
.सामभेदी तथा मोक्तो दानदण्डौ तथैव च ।
दण्डः स्वदेश कार्यतः परदेशे प्रचीहि में ।।
पुष्कर उवाच ।
विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनः ।
मफाशवामकाशश्च तं नियोष द्विजोत्तम ॥
लुण्ठनं ग्रामघातश्व सस्पघातस्तथैव च ।
चतुरङ्गेन दण्डेन परेप च तथा वपः ।
चतुरङ्गेन दण्डेन, रथाश्वगनपदातिरूपसैन्पेन ।
प्रकाशः.कषितो दण्डः प्रत्यक्ष वहिदीपनम् ।
अप्रकाशो विषं वहिदेश्य पुरुपर्वधः ।।
दूपणं ययमादीनामुदकानां च दूपणम् ।
रसक्रियाय विविधाः सुभगाभेदनादिकम् ॥
पररासोन्तःपुरे या सुभगा तस्याः फेन चिदपायन भेद.

·.
.
३०४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
नादिकम् । आदिपदेन सामदानयोरुपादानम् ।
एवमादीनि कार्याणि परचक्रे महीक्षिता ।
स्वराष्ट्रे च द्विजश्रेष्ठ दृष्याणां वलिनामपि ।
चत्वार एते कथिता धुपायाःप्रधानभूता भुवि पार्थिवानाम् ।
अतः परं ते कथयामि राम शेपास्त्र यस्ते न मयरिताये ॥इति।
इति दण्डः।
अथोपेक्षा।
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्फर उवाच ।
यदि मन्येत नृपतिरनेन मम विग्रहें ।
अनर्थायानुवन्धः स्यात्सन्धिना च तथा भवेत् ।।
साम लज्जास्पदं चात्र दानं चार्थक्षयङ्करम् ।
भेदे दण्डेऽनुवन्धः स्यातदोपेक्षां समाश्रयेत् ।।
अवशोपहतस्तत्र राशा कार्यों रिपुर्भवेत् ।
प्उपेक्षेव च धर्मन श्रेयसी तत्र सा स्मृता ॥
'उपेक्षया यत्र तु शक्यमर्थक्षयव्ययायासविहीनया न ।
कार्य भवेद्राह्मण विग्रहेण लज्जास्पदेनाप्यथ सन्धिनाच ॥ इति ।
यत्रार्थक्षयव्ययाभ्यामायासेन च विहीनयोपेक्षया शक्यं
फार्य फर्नु तर हे प्राह्मण राम लज्जास्पदेन विग्रहेण सन्धिना
च कार्य न भवेत् ।
इत्युपेक्षा ।
अथ माया
सा च विना मन्त्रतन्यादिकम-पथाभूतस्यार्थस्यान्यथा-
भासनोपापः । पटमिति लोके मसिद्धम् । सा च--

·उपायेषु मापा ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
उत्पातैर्विविधैः कार्य परस्योद्वेजनं नृपः।
अरातिशिविरस्थाने वसतिर्यस्य पक्षिणः ॥
स्थूलस्य तस्य पुच्छस्था कत्लोरका विपुलां दिन ।
विमुज्यनं ततस्तीप्रमुल्कापातं प्रदर्शयेत् ।
अनेनैवानुसारेण युद्ध्या निश्चित्य यवतः ॥
उत्पातानि तथान्यानि दर्शनीयानि पार्थिवैः।
उदैननं तथा कुर्यात्कूहकविविधर्दिषाम् ।।
सांवत्सरा नवर्षे च नाशं घूयुः परस्य च ।
जिगीषुः पृथिवीराज्यं तेन घोट्रेनषेत्परान् ।
. सांवत्सराः ज्योतिर्विदः । नवर्षे, सय्यभावम् ।
देवतानां प्रसादानि कीर्तनीयानि तस्य तु ॥
मुस्वमलाधि तथा जिगीषु मति कीर्तपेत् ।
दुःस्वप्नलाभं च तथा परेपामिति निश्चयः ।।
आगतं नो मित्रचलं महरध्वपभीतवत् ।
एवं घूयादणे प्राप्ते भमा भनाः परे इति ॥
हाफिलफिलाशब्दमस्प शघुईनस्तया ।
देवासाहितो राजा समदः समरं पति ॥
एवम्मकारा दिनवर्य मायाः कार्या नरेन्द्रररिपु महः ।
पापाहतः शारप प्रशक्यः सवये मुखं हन्तुपदीनसरवाइतिर
इति माया।
अयंन्द्रजालम।
नग मन्त्रतन्त्रादिना अन्यपास्थितस्पार्यस्पान्पपारमा!

·३०६ चीरमित्रोदयस्य राजनीतिमकाशे विष्णुधर्मोत्तरे, - पुष्कर उवाच । . चतुरई पलं राजा इन्द्रजालेन दर्शयेत् । सहायार्थमनुमासान्दर्शयेत्रिदिवौकसः ॥ रक्तदृष्टिश्च सन्दर्या परेपा शिविरं प्रति । छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादापु दर्शयेत् ।। आधित्सता सन्धिमहीनसचात्कार्यं भवेद्राम महेन्द्रजालम् । वक्ष्यामि तेऽन्योपनिपत्सु तुल्पयोगानि चान्यानिजयावहानिइति। इतीन्द्रजालम् । एवं सामादयः सप्तोपाया निरूपितः। अधुना “मन्त्रमूल. मिदं राज्यम्" इत्यादिवचनैर्मन्त्रस्य भाशस्त्पेन, भन्त्रो निरूप्यते । तत्र- अग्निपुराणे, राम उवाच । प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ।। मन्त्रयेतेह फर्माणि नाऽनाप्तै विपश्चिता । अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः शाहते फलम् ।। अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चया। अदघस्य सन्देहच्छेदनं शेपदर्शनम् ।। सहायाः साधनोपाया विभागो देशकाळयोः । विपचेव प्रतीकारः पश्चाहो मन्त्र इप्यते ॥ मनाप्रसादः श्रद्धा च तथा फरणपाटवम् । सहायोत्पानसम्पय फर्मणां सिद्धिलक्षणम् ॥ इति ।

·मन्त्रः
.
श्रीरामापणेऽपि,
विविधाः पुरुषा लोके उत्तमाघममध्यमा
तेपां तु समवेतानां गुणदोपान् वदाम्यहम् ॥
मन्विभिमन्यसंयुक्त समयमन्धनिधये ।
मिर्यातिसमानार्यान्यवेधातिवाहितः॥
समानार्थैः, समानयोजनः।
मन्त्रिभिर्मन्त्रयित्वा यः फारम्भे प्रवर्तते ।
तंत्रय कुरुते यनं तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥
एकोऽयं विमृशत्येको धर्म प्रकुरुते पनिम् ।
एकः कार्याणि कुरुते तमामध्यमं
गुणदोपावनिश्चित्य त्यक्तधर्मव्यपाश्रयः ।
.परिष्यामीत्युपेक्षेत यः कार्य स नराधमः ॥
ययैव पुरुषा नित्यमुत्तमाघममध्यमाः।
एवं मन्त्रोऽपि विज्ञेय उत्तमाघमाध्यमः 11
ऐकमत्पमुपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुपा ।
मन्त्रिणां मन्त्रनियमस्तमाहुर्मन्त्रमुत्तम् ।।
पत्यस्तु मतयो भूत्वा मन्त्रिणामर्थसिद्धये ।
पुनर्यकता यान्ति स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः ।।
अन्योन्यं मतिमास्थाय या मम्मतिपयते ।
न कमस्ये श्लेषोऽस्तिस मन्त्रोऽधम उज्यते ।
अर्थानयाँ दियोमा संशयश परीपते ।
स मन्त्र इति विलेपः शेपस्तु खलु विक्रमः ॥ इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
नेफस्तु मन्ययेन्मन्त्रं न राना गनुभिः सह ।
पद्धभिर्मरपेकामं राना मन्त्रान् पृपा प्रपर ।। इति ।

·। C , धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एका, स्वयम् । बहुभिः, बधिकैः । अत्र स्वस्यैकस्य मन्त्र- 'निषेधात्स्वभित्रनैफेन द्वाभ्यां वा सह मन्त्रः कार्यः । यदि बहु- भिः सह मन्त्रयेत् तदा पृथक् पृथगित्यर्थः । तेन मन्त्रः सुरक्षितो भवति । अत एव- याज्ञवल्क्या, मन्त्रमूलमिदं राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् । कुर्याधथाऽस्प न विदुः कर्मणामाफलोदयात् ॥ इति । मन्त्रमूलानां फर्मणामाफलोदयात्परेभ्यो मन्त्रं सुरक्षित कुर्यात् । मनुरपि, यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागत्य पृथगजनाः । स कृत्स्नां पृथिवीं मुझे कोशहीनोऽपि पार्थिवः ॥ अग्निपुराणेऽपि, गुप्तमन्त्रो भवेद्राजा आपदोऽगुप्तमन्त्रतः। मदः प्रमादः कामश्च मुप्तमलपितानि च ॥ मिन्दन्ति मन्त्रं मच्छन्नाः फामिन्योऽचमतास्तथा । इति । मत्स्यपुराणेऽपि, बहुभिर्मन्त्रयेन्मत्रं राजा कामं पृथम् पृथक् । मन्त्रिणामपि नो कुर्यात्मन्त्रिपन्त्रप्रकाशनम् ॥ कचित्कविध विश्वास्यो भवतीह सदा नृणाम् निश्चयस्तु सदा मन्ने कार्य एफेन मूरिणा ॥ भवदा निययावाप्तिः परयुद्धथुपजीवनात् । एफस्यैव महीभर्तुर्भूयःकार्यविनिश्चये ।। ग्रामणान् पर्युपासीत प्रपीशास्त्रमुनिश्चितान् । मासरयासरतो म्हांस्ते हि लोकस्य प्रकाः ॥ इति । .

·मन्त्रः। विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, राज्ञा संदृतमन्त्रेण सदा भाव्यं द्विजोत्तम । तस्यासंटतमन्त्रस्य याः सर्वापदो धवाः ॥ कतान्येव हि फर्माणि ज्ञापन्त यस्य भूपतः । नारन्यानि महाभाग तस्य स्याद्वसुधा वशे ॥ पत्रमूलं सदा राज्य तस्मान्मन्त्रः सुरक्षितः । फर्तव्यः पृथिवीपालमन्त्रभेदभयात्सदा ॥ मन्त्रवत्साधितो मन्त्रः सहातानां सुखावहः । मन्त्रच्छलेन यहवो विनाः पृथिवीक्षितः ॥ आकारैरिगितर्गत्या चेष्टया भापणेन च । नेत्रवविकाराभ्यां गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः॥ गम्य कुशलम्तस्य वशे सर्वा यमुन्धरा । भवतीह महीभर्तुः सदा मार्गवनन्दन ॥ इति । मन्त्र जडादीनां निपंधमाह- मनु, जटमकान्धवधिस्तिर्यग्योनान् वयोऽतिगान् । स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यान्मन्त्रकाले प्रसधपेत् ।। जडो, पुदिहीनः । तर्पग्योनाः, गुफसारिकादयः । पर्योऽतिगा, अतिरदाः । म्लेच्छा, अव्यक्तवान् । शीप इति कचित्पाठः भिन्दन्त्यवमता मन्त्रं सर्पग्योनास्तथैव च । खिपव विशेषण तस्माचप्रानो भवेत् ।। इति । पाहता, शक्तिः। श्रीरामापणे, अनभिज्ञाप शास्त्राणि पहनः पारदमः ।

·. चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ।।
मन्त्रिरूपा हि रिपवः सम्भाव्यास्ते विचक्षणैः ।
ये हितोदयमुत्सृज्य विपरीतोपसधिनः ।।
अहितं हि हिताफार धार्यान्जल्पन्ति ये नराः।
अवेक्ष्या मन्त्रवाह्यास्ते कर्तव्याः कृतपणाः ॥
विनाशाय स्वभर्तुहि संहताः शत्रुभिर्बुधैः ।
विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥ इति ।
निपिद्धान्तरमुक्तम्-
महाभारते, .
मन्त्रभेदस्य यत्माज्ञो द्वाराणीमानि, कल्पयेत् ।
अर्थसन्ततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ।।
पदं स्वप्नमवज्ञानमाकारं चात्मसम्भवम् ।
दुष्टामात्येषु विश्रम्भं दूतं चाकुशलं तथा ।। इति ।
तथा विष्णुधर्मोत्तरे,
न च मूने चानाप्तस्तथा नाधार्मिकपः ।
मन्त्रं तु स्वदितं कुर्यायेन राष्ट्र न धावति ।।
स्वदितम्, आस्वादितम् । न धावति, न प्रसरति ।
राज्ञां विनाशमूलस्तु कथितो मन्त्रविभ्रमः ।
नाशहेतुर्भवेन्मन्त्रः कुप्रयुक्तस्तु मन्त्रवत् ॥
मन्त्रे सुरक्षिते सिद्धिः कथिता पृथिवीक्षिताम् ।
क्रियमाणानि फर्माणि यस्य वैशि न कश्चन ।।
कृतान्येय विजानाति स राजा पृथिवीपतिः । इति ।
मन्त्रणपोग्या अमात्या उक्ता-
महाभारते,
मन्त्रनिधयतत्वक्षपाइगुण्यगुणवेदिनः ।
AL.
PM
.

·मन्त्रः।
शक्तान् कुलोचितान् भक्ताननाक्षारितपूर्वकान् ॥
अनाक्षारितपूर्वकान्, अनपकृतपूर्वान् ।
नीतिज्ञान व्यवहारमानितिहासार्थकोविदान ॥
इहितशानुपायज्ञान् शूरान् वीरान् कुलोद्गतान् ।
सर्वकार्येषु निपुणानिवस्त्राविधिपारगान् ।
दुर्गपन्त्रविधानज्ञान् धर्मशास्त्रार्थपारगान् ।
अक्षुद्रान् क्षमिणः प्राज्ञाननागतविधायिनः ॥
आयत्या प्रतिकारशस्तिदात्वे हदनिश्चयान् ।
द्विपन्मित्राशुदासीनभावज्ञान् शंसितमतान् ॥
स्वभावगुप्तानचलानेचलानिए भारत ।
धर्मशीलानरुपणास्तया सर्वोपधातिगान् ॥
.
.
घिपा सर्वान् सम्परीक्ष्य राजा कुर्वीत मन्त्रिणः।
येऽस्य रामधुर वोढुं समर्थाः सद्गगा इव ।।
त: समेत्य महीपालो गुप्तमन्त्री निन्दियः ।
विधानां दर्शने यनमातिष्ठन्दरतर्पम ॥ इति ।
मन्त्रिाभिषया वक्तव्यं तदुक्तम्-
श्रीरामापणे,
पत्मियं च हितं चैव साधु पम्यं च सर्वशः।
प्रयुस्तन्मन्त्रिणो वायं मन्त्रमाणे विशेषतः ।।
मासे कार्य शरीर तु नेतुं सो गुणसम्पदम् ।
मियमेव हि वक्तव्य हितमेव हि मन्त्रिणा।।
मुलभाः पुरपा रानन्सनतं प्रियवादिनः ।
अपियस्य प पप्पस्प वका श्रोता च दुर्लपः ॥ इति ।
मन्त्रोतर स्वयमेशफिना विनापित्युक्तम्--

·३१२
वीरमिबोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
विष्णुधर्मोत्तरे,
पृथक् च मन्त्रिभिमन्त्रः कृतो वे संहतैः पुनः
विवार्य आत्मना साधु पश्चात्तन समाश्रयेत् ॥
मज्ञाभिमानी नृपतिर्न मन्त्रिवचने रतः ।
क्षिप्रं विनाशमायाति . तडागमिव काजलम् ॥
आकारगृहनै राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता ।
आकारैरिहितः माज्ञा मन्त्रं चोहन्ति पण्डिताः ॥
सचराणां च वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः ।
राजा विभूतिमाप्नोति चिरं यशसि तिष्ठति ॥ इति ।
इति मन्त्रः।
अथ पौरुपम् ।
तन याज्ञवल्क्या,
देवे पुरुपकारे च फर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता ।
तत्र देवमभिव्यक्तं पौरुपं पौर्वदेहिकम् ॥
'देवं पार्वदेहिकमिति सम्बन्धः ।
फै चिदेवाात्केचित्कंचित्पुरुषकारतः।
सिवन्त्यर्या मनुष्याणां तेपां योनिस्तु पौरुपम् ।।
यया टेकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् ।
एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिद्ध्यति ॥ इति ।
मनुरपि,
सर्व फर्मेदमाय विधाने देवमानुप ।
१चियास्यमापाद्वा फालात्पुररकारतः।
संयोगे फेचिदिष्यन्ति फलं. कुशालपुदयः ॥ इति पिने.
.

·.
देवपौरुषयोः पौरुपस्प श्रेयरपम् ।
तत्र देवमचिन्त्यं तु मानुपे विद्यते क्रिया ।
दैवमानुपसम्पन्ना पापा सर्वार्थसाधिका।
सस्यामतिश६वं वर्तते पौरुष समम् ।।
फेचित्पुरुपकारेण फेचिईवेन कर्मणा ।
उभाभ्यो फेचिदिग्छन्ति फळं कुशलबुद्धयः ।।
देवमानुपसद्भावे नार्या गर्भः मसिस्पति ।
पुंसा सत्यपि संयोगे देवाभावे न सिस्यति ।।
नहि दैवमुदासीनं कदाचिदपि मानवम् ।
अर्थानर्थफलं नेह संयुनायव हि सत् ।।
काकतालीयवईयादृष्ट्वापि निधिमप्रसः ।
न पौरुषारते तेन निधिना पुज्यने पुमान् ॥ इति ।
मत्स्यपुराणविष्णुधर्मोत्तरयोरपि,
"मनुरामावचतुः।
देव पुरुपकारे व फि ज्यायस्तहसीहि मे।
अन मे संशयो देव संशपउिद्भयास्तथा ।
मत्स्पपुष्कराचतुः।
स्वमेव फर्म देवारूपं विदि देहान्तरार्जितम् ।
सस्मात्पीरुपमेवेह श्रेष्ठमा(र्मनीपिणः ॥
पतिकूलं सपा देवं पौरपेण विहन्यते ।
मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यमुत्थानशालिनाम् ।।
पेपो पूर्वतं कर्म सारिचर्फ मनुनौतम ।
पारुपेण विना तेषां फेपाधिदम्पते फलम् ।।
कर्मणा प्राप्यते लोके रानसस्य सपा फलम् ।
१त भारभ्य 'न पायगरते' इत्यतामि पानि मुदितमनु
पुग्नक मोपलम्यते।
४०

·वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
कृच्छ्रेण कर्मणा विद्धि तामसस्य तथा फलम् ॥
पौरुपेणाप्यते राजन मार्गितव्यं फलं नरैः ।
दैवमेव न जानाति नः पौरुपवर्जितः ।।
तस्माद्धि कालसंयुक्तं देवं तु सफलं भवेत् ।
पौरुषं दैवसम्पत्या काले फलति पार्थिव ॥
दैवं पुरुपकारश्च फालश्च मनुजेश्वर ।
प्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात्फलावहम् ।।
कपिदृष्टिसमायोगादृश्यन्ते फलसिद्धयः ।
तास्तु फाले महश्यन्ते नवाकाले कथञ्चन ॥
कल्पतरौ
वर्षाकाले प्रदृश्यन्ते नैवाकाले कयञ्चन-इतिपाठः ।
तस्मात्सदैव फर्त्तव्यं सधर्म पौरुष नृभिः ।
विपचावपि यस्येह परलोके ध्रुवं फलम् ॥
नालसाः प्राप्नुवन्त्यान च देवपरायणाः ।
तस्मात्सर्वप्रयनेन पौरुपे यनमाचरेत् ।।
त्यतालसान्दैवपरान् मनुष्यानुत्थानयुक्तान पुरुपान् हि लक्ष्मीः ।
अन्विष्य यनादृणुते नृपेन्द्र तस्मात्सदोत्थानवता हि भाव्यम्।।इति।
श्रीरामायणेऽपि,
पस्तु नारभते कार्य नरो दैवपरायणः ।
क्षिप्रं भवति निर्देव्यः पलायनपरायणः ।
तथा,
विवो हीनवीर्यो यः स देवमनुवर्तते ।
अपिलवस्तु तेजस्वी न देवमनुवर्चते ।
देवं पुरुषकारेण यतते यः प्रयाधितम् ।
न स देवविपनार्यः कदाचिदवसीदति ॥ इति ।

·राजपुत्रस्य रक्षा। देवस्य नामान्तराण्याइ-- व्यास, विधिविधानं नियतिः स्वभावः कालो प्रहा ईश्वरफर्म दैवम् । भाग्यानि पुण्यानि कृतान्तयोगः पर्यायनामानि पुराहतस्य॥इति। द्वयोः स्वरूपमाह- - S देवमात्मकृतं विधात्कर्म यत्पौर्षदेदिकम् । स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम् ।। इति । इति पौरुपम् । अथ राजपुत्ररक्षा। नत्र मत्स्यपुराणे, रामन् पुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवी शिना । आचार्यश्चापि कर्तव्यो नित्ययुक्तच रक्षिभिः ।। धर्मकामार्थशास्त्राणि धनुर्वेदं च शिक्षयेत् । रये च कुअरे चैनं व्यायाम कारपेत्सदा ॥ शिल्पानि शिक्षयगनं नातमिथ्या प्रियं वदे । शरीररसाच्यानेन रक्षिणोऽस्य नियोनपेत् ।। न चास्य सनो दातव्यः पुदलघावमानितः । तथा च विनयेदेने पया यौवनगो मुसे ।। इन्द्रिपिकप्पेत सना मार्गात्मुदुर्गमात् । पौरनगः, मायावनः । मुसे, आदी। गुणाधानमशरयं तु यस्य पर्नु स्वभावतः ॥ पन्धनं ताप कगं गुपदेशो शुभानितम् । गुदेश इत्यनेन एमवेशानेपेयः । गुमानितमित्यनेन या.

·धीरमिश्रादयस्य राजनीतिप्रकाशे
रीरदुःखनिषेधः, मवश्यापेक्षितस्नानभोजनवस्त्रताम्यूलादिदानं
पोध्यते । सुखान्वित इति पाठे देशविशेषणं तत् ।
अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ।। इति ।
एवं विनीतस्याधिकारसमर्पणे प्रकार उक्तः
तत्रैध,
A
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् ।
भादौ स्वल्पे सतः पश्चात् क्रमेण च महत्स्वपि ॥ इति ।
पुत्रविनयस्य फलमुक्तम्-
महामारते,
नैव स्वैररिभिर्वापि ग्रस्यते पुत्रवानृपः ।
तस्माद्राजा सदा पुत्रं संरक्षेच्छिक्षयांव च ।।
अमात्यरात्मसदशै राजपुत्रस्य रक्षणम् ।
पारध विविधोपायैः पविधेयं पृथग्विधैः ।। इति ।
इति राजपुत्ररक्षा।
अथ सन्ध्यादिचिन्ता।
तत्र मन्त्रिण इत्यनुवृत्ती-
मनु,
सेः सार्दै चिन्तयेभित्यं सामान्य सन्धिविग्रहम् ।
स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्धप्रशमनानि च ।
सैः,मन्त्रिभिःचिन्तयेत्, राजेति शेषः। सन्धिः, पणयन्धः ।
विग्रहः, धैर्यवस्फन्दः। स्थान,सैन्यकोशपुरराष्ट्रभेदेन चतुर्विधम् ।
समुदपा, कपिवनकनगुत्पस्यानवणिपशुशुल्कदण्डादिः गुतिः,
राष्ट्रादिरक्षा | लब्धप्रशमनं, देवताश्रमविद्यावतां धार्मिका.
णां दानपानसम्मानयोगः । अत्र सामान्य सन्धिविग्रहमित्यु-

·सन्ध्यादिचिन्ता । पादानात्सामान्यतः सन्धिविग्रहचिन्ता । विशेषतस्तु पाट्गुण्य- प्रकरणे वक्ष्यते। मध्यन्दिने च रात्री वा विश्रान्तो विगतलमः । चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्द्ध तैरेक एव वा ।। परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् । कन्पानां सम्पदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥ तेपा, धर्मार्थकामानां पहुधा विरोधवताम् । समुपार्जनम्, सम्याविरोधेन उपार्जनमुत्पादनम् । दूतसम्मेपणं चैव कार्यशपं तथैव च । अन्तःपुरमचारं व मणिधीनां च चेष्टितम् ॥ प्रणिधयः, मारा। विधं कर्म पञ्चवर्ग च यत्रतः । अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ॥ अष्टविधं कर्म उडानसोक्तम्- आदाने च विसर्गे च तथा पनिपेघयोः । पञ्चमे चार्थवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ दण्डशुद्धी तथा युक्त आत्मशुद्धौ तथैव च । अष्टकर्मा दिवं याति राजा शकाभिपूजितः ॥ इति । आदानं, फरादिग्रहणम् । विसर्गः, पारितोषिकदानम् । भेपा, मेपणं भृत्यादीनाम् । अर्थवचनं, द्रव्यार्जनोपायः । अनुव- पनामिति कचित्पाठः । अनुवचनं, कार्यसन्देहे राजाज्ञा । दण्ड- शुद्धिः, शास्त्रोक्तदण्डमणयनम् । आत्मदिः, प्रायश्चित्तम् । दण्डशुद्धयोः समायुक्तस्तेनाष्टगाणिको नृपः। इति कचित्पा। १रात्रे इति मुद्रितमनी पाठ ।

·-
क
धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
रीरदुःखनिषेधः, अवश्यापेक्षितस्नानभोजनवखताम्यूलादिदानं
पोध्यते । सुखान्वित इति पाठे देशविशेषणं तत् ।
अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ।। इति ।
एवं विनीतस्पाधिकारसमर्पणे प्रकार उक्तः
तत्रैष,
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् ।
आदी स्वल्पे सतः पश्चात् क्रमेण च महत्स्वपि ॥ इति ।
पुत्रविनयस्प फलमुक्तम्-
महाभारते,
नैव स्वैररिभिर्वापि ग्रस्यते पुत्रवान्नृपः ।
तस्माद्राजा सदा पुत्रं संरक्षेच्छिक्षयांव च ॥
अमात्यैरात्मसी राजपुत्रस्य रक्षणम् ।
पारेच विविधोपायैः प्रविधेयं पृथग्विधैः ।। इति ।
इति राजपुत्ररक्षा।
अथ सन्ध्यादिचिन्ता ।
सत्र मन्त्रिण इत्यनुवृत्ती-
मनु,
सैः सार्द्ध चिन्तयेन्नित्यं सामान्य सन्धिविग्रहम् ।
स्थानं समुदयं गुप्ति लब्धपशमनानि च ।
से,मन्त्रिभिः।चिन्तयेत्, राजेति शेपः। सन्धिः, पणयन्धः ।
विग्रहा, वैर्यवस्कन्दः। स्थान,सैन्यकोशपुरराष्ट्रभेदेन चतुर्विधम् ।
समुदयः कपिवजवनगुल्पस्यानवणिम्पशुशुल्कदण्डादिः । गुप्तिः,
राष्ट्रादिरक्षा | लब्धप्रशमनं, देवताश्रमविद्यावतां धार्मिका•
नां दानमानसम्मानयोगः । अत्र सामान सन्धिविग्रहमित्यु-
,

·द्वादशराजमण्डलम् । तसेनापतियुवराजदौवारिकादीनामनुरागविरागी चारादिभ्यो योद्धव्यावित्यर्थः। मनु, . . . उपेतारमुपायं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नशः । एतत्रयं समाश्रित्य प्रयतेतात्मसिद्धये ॥ इति । उपेतारम्, उपायप्रयोक्तारमात्मानम् । उपेयम्, उपाय- साध्यं शत्रुम् । इति सन्ध्यादिचिन्ता। अथ दादशराजमण्डलम् । विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । सीन्त कत्युतम राशस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः । राज्यतन्त्रं कथं राज्ञा पालनीयं विपश्चिता ।। पुष्कर उवाच । सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य भाव्य युक्तेन भूमृता । एतावदेव फर्त्तव्यं राज्ञा तन्त्रं भृगूत्तम ॥ इति । सप्ताहान्युक्तानि- तत्रैव, साम दानं तथा दुर्ग कोशो दण्डस्तयैव, च । मित्रं जनपदश्चैव राज्य सप्ताङ्गमुच्यते ॥ इति । मनु, सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां ययाफमम् । पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयायसनं नृपः ॥ प्रकृतीनाम्, अङ्गानाम् । व्यसनं, व्यसनफारणम्, दोपव- दिति शेषः।

·- वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मेघातिथिस्तु-अकृतारम्भः, कृतानुष्ठानम्, अनुष्ठितविशेष- 'णं, सामादयश्चत्वारः, एतदष्टविघं कर्माह । पञ्चवर्गः, पञ्चमका- राणां चराणां समूहः । पञ्चेपकारा यथा, श्रद्धेयदेशविशेषशि- ल्पिभापादिविदो जनाः । तथा, कुब्जवामनकिरातमूकबधि- रजडान्धादिच्छद्मिनः । तथा, नटनर्तकगायनादयः। तथा, श्रम णादयः । प्रचेताः पञ्चवर्गमन्यथाह- सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्गमिष्यते ।। इति । सिद्धिः, कार्यसिद्धिः । अपरागो, विरागः । मन्त्रिपुरोहि- १ कुल्लूफमट्टीये तु-कापटिकोदास्थितगृहपतिवैदेहिकताप- सव्यञ्जनात्मकं पञ्चविधं चारवर्गशब्दवाच्यं तत्त्वतचिन्तये- तत्र परमर्मशः प्रगल्भच्छात्रः कपूटव्यवहारिक टिका, तं त्यर्थिनमर्यमानाम्यामुपगृह्य रहसि राजा ध्यात् यस्य दुर्वृत्तं पश्यसि तत्तदानीमेव मयि घक्तव्यमिति । प्रवज्यारुढपः तित उदास्थितः, तं लोकेषु विदितदोषं प्रशाशीचयुक्तं वृत्त्यर्थिन छ- स्या रइसि राजा पूर्ववड्यात्, याहुत्पत्तिकमठे स्थापयेत्प्रचुरसस्यो. त्पत्तिहं भूम्यन्तरं च तहत्यर्थमुपकल्पयेत, स चान्येषामपि प्रम- जिताना राजचारकर्मकारिणां प्रासाच्छादनादिकं दद्यात् ! फर्ष- फः क्षीणवृत्तिः प्रज्ञाशौचयुक्तो गृहपतिव्यञ्जनस्तमपि पूर्वपदु फ्त्या स्यम्मी फपिकर्म ' फारयेत् । धाणिजकः क्षीणवृत्ति. देहिकव्यसनस्तं पूर्वपदुफ्त्या धनमानाभ्यामात्मीकृत्य णिज्यं कारयेत् । मुण्डो जाडलो या वृत्तिकामस्तापसव्यञ्जन सोऽ. पि कचिदाथमे पसन् यहुमुण्णुजटिलान्तरे कपटशिष्यगणवृतो गुप्तराजोपकल्पितपत्तिस्तापस्यं कुर्यात्, मासद्विमासान्तरितं प्रका• शं पदरादिमुष्टिमश्नीयात्, रहसि च राजोपकल्पितमाहारं कल्य. पेत, शिष्यायास्यातीतानागतशानं त्यापपेयुः, ते च पहुलोक पेटनमासाप सर्वेषां विश्यसनीयत्यात्सर्यकार्यमकाय च पृरान्ति मन्पम्य फुक्रियादिकं च कथयन्ति' इत्येवं पच प्रकारा दर्शिता ।

·. - दादशराजमण्डलम् । तसेनापतियुवराजदौवारिकादीनामनुरागविरागी चारादिभ्यो चोदव्यावित्पर्यः। मनुः, उपेतारमुपायं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नशा । एतत्रयं समाश्रित्य प्रयतेतात्मसिद्धये ॥ इति । उपेतारम्, उपायप्रयोक्तारमात्मानम् । उपेयम्, उपाय- साध्य शत्रुम् । इति सन्ध्यादिचिन्ता। अध बादशराजमण्डलम् । विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । किन्त कन्यतम राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः । राज्यतन्त्रं कथं राज्ञा पालनीयं विपश्चिता ।। पुष्कर उवाच । सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य भाव्यं युक्तेन भूमृता । एतावदेव कर्त्तव्यं राज्ञा तन्त्रं भृगूत्तम ॥ इति । सप्ताहान्युक्तानि- तत्रैव, साम दानं तथा दुर्ग कोशो दण्डस्तथैव च । मित्रं जनपदश्चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ।। इति । मनुः, सताना प्रकृतीना तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् । पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयायसनं नृपः ।। प्रकृतीनाम्, अङ्गानाम् । व्यसनं, व्यसनकारणम्, दोपव- देति शेषः।

·वीरमिनोदयस्य राजनीप्तिप्रकाश सप्तास्यास्य राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् । बन्योन्पगुणवैशेष्यान्न किशिदतिरिच्यते ॥ तेषु तेषु हि कृत्येपु तचद विशिष्यते । येन यत्साध्यते कार्य तत्तस्मिन्छेठमुच्यते ।। इति । विष्णुधर्मोत्तरे तु विशेषः । सप्तास्पास्य राज्यस्य विधकर्तृन विचासयेत् । अहितान् घातयेद्राजा शिममेवाविचारयन् । सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य वृद्धिः कार्या स्वमण्डले। मण्डलेपु च सर्वेषु कपणीया महीक्षिता ॥ इति । कपणीयाः, परीक्षणीयाः, अमात्यादय इति शेषः । मण्ड लस्य द्वादश प्रकृतीराह- मनु, मध्यमस्य प्रघारं च विजिगीपोश्च चेष्टितम् । उदासीनपचारं च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः ।। एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः । "एतस्मिन् राजमण्डल इमाश्चतस्रो राजप्रकृतयो भवन्ति विजिगीपुररिमध्यम उदासीन इति । विजेतुमभ्युद्यतो विजि- गीपुः । अरिस्तु प्रिविष: 'सहजः कृत्रिमः स्वभूम्यनन्तर इति । मध्यमः, अरिविजिगीष्वोरसंहतयोनिग्रहे समर्थः । तदुक्तम्- अखिलो मण्डलार्यस्तु यस्मिन् ज्ञेयः स मध्यमः । इति । अखिलः, अर्याद्विनीगीपुपातव्पयोः । मण्डलार्यः, मण्डल. प्रयोजन, यस्मिन् स मध्यपो शेयः । उदासीनः, अरिविजिगीपु. मध्यमानामसंहतानां निग्रहसपर्थः । तदुक्तम्- विकलेऽवन्पनायच उदासीनो पलान्वित्तः । इति । विकोऽवनि, अरिपित्रापेक्षया विषप्टे स्पळे । अनाया, -

·.
.
दादशराजमण्डलम् ।
त्रयाणामप्यनधीन: 1 मध्यमोदासीनयोर्लक्षणे ,विष्णुधर्मोसरे
स्पष्टमभिधास्यते।
अष्टौ चान्याः समाख्याता द्वादशैव तु ताः स्मृताः ॥
विजिगीपुमित्रमरिमित्रं विजिगीषुमित्रमित्रमरिमित्रमित्रं चेति
अन्याश्चतस्रः प्रकृतयः पूर्वतः।यस्यां दिश्यरिः सैव पूर्वा । पाणि-
ग्राहः, थाक्रन्दः, पाणिग्राहासारः, आक्रन्दासारश्चेति चतस्रः
मकृतयः पश्चात् इत्यष्टौ, आद्याश्चतस्र इति द्वादश । तथा चोक्तम्-
विष्णुधर्मोत्तरे,
अधिकृत्याभियोज्यं तु तत्रापि शृणु कल्पनाम् ।
अभियोज्यः स्मृतः शत्रुस्तस्यापि च प्रतीक्षिता ।।
तस्य, अरेः । प्रतीक्षिता, सेवकः । तदुक्तम्-
4-
अनन्तरमरि विद्यादरिसेविनमेव च । इति ।
तत्परस्तु सुहृज्ज्ञेयो रिपुमित्रमतः परम् ।
स्वामित्रमित्रं तत्पश्वामित्रमित्रं रिपोस्तथा ।।
एतत्पुरस्तात्कथितं पश्चादपि निवोध मे।
पाणिग्राहः स्थितः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते ।
आसारस्तु ततोऽप्यन्यस्त्वाक्रन्दासार उच्यते ॥
आसारः, पाणिग्राहासारः ।
जिगीपोः शत्रुयुक्तस्य वियुक्तस्य तथा द्विज ।
निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यमः परिकीर्तितः।।
निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेपामपि यो भवेत् ।
उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः ।।
एतावदेव ते प्रोक्तं राम द्वादशराज कम् ।
नानापि निचय शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव ।
४१

·.
३२२ चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ॥
सामर्थ्ययोगाजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ।
सामर्थ्ययोगात् कारणात् ।
त्रिविधा रिपवः मोक्ताः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः ।
पूर्वः पूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः ॥
अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः ।
पाणिग्राहो भवेद्राजा शत्रुमित्राभियोगिनः ।।
पाणिग्राहमुपायैस्तु शमयेच तथा स्वकम् ।
मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः ॥
मित्रं हि शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरम् ।
शत्रु जिगीपुरुच्छिन्द्यात्स्वयं शक्नोति चेद्यदि ।।
प्रतापरद्धौ तेनास्य न मित्राजायते भयम् ।
नान्यथा पृथिवी जेतुं शक्या राम जिगीपुणा ।। इति ।
महाभारते,
विजिगीपोररिर्मित्रमरेमित्रमतः परम् ।
"मित्रमित्रं शत्रुमित्रमित्रं ज्ञेयं पुरःसरम् ॥
पाणिग्राहस्तयाक्रन्दः पाण्यासारथ पृष्ठतः ।
आक्रन्दासार इति च क्षेयं मण्डलचिन्तकैः।
पाणिग्राहाभिसारं च पाणिग्राहं च विद्महे ।
राजामन्दाभिसारेण तयाऽऽक्रन्देन पर्दयेत् ।।
वर्दयेत् , छदयेत् ।
विरोधयेच्छमित्रं मित्रमित्रमरेस्तथा ।
मित्रेण मित्रमिग्रेण मध्यमत्वाभिवाञ्छकः॥
मन्त्रमभूत्साहशक्तीः पालयेधनवान्नृपः ।
अत्र यद्यपि मध्यमोदासांनी नोक्तो तथापि मन्नाघेकवा.

·द्वादशराजमण्डलम् । ३२३ क्यतयात्रापि तौ योद्धयौ । कल्पतरुस्तु-विजिगीषुमित्रं, वि. जिगीपुमित्रमित्रम्, अरिमित्रम्, अरिमित्रमित्रं, मध्यममित्रं मध्य- ममित्रमित्रम्, उदासीनमित्रम्, उदासीनमित्रमित्रं चेत्यष्टौ, प्रक- ताश्चचस्रः प्रकृतय इति द्वादश' इत्याह । एतेषां भेदानाह- मनु, अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः । प्रत्येकं कथिता घेताः सङ्केपेण द्विसप्ततिः ॥ (१०७ श्लो० १५७) विजिगीपुः, विजिगीष्यमात्यादयः पञ्च एवं पट् । एवमन्ये एकादश माण्डलिकाः, एपाममात्यादयः प्रत्येक पञ्च पञ्चेति द्विसप्ततिर्भवन्ति । असाध्यमरिमाह- स एव, माझं कुलीम-सातारं शूरं दक्ष तथैव च । कृतज्ञ शक्तिमन्तं च कप्टमाहुररि बुधाः।। (अ०७श्लो०२१०) इति । आर्यता पुरुपज्ञानं शौर्य करुणवेदिता । स्यौललक्ष्यं च सततमुदासीनगुणोदयः ।। (अ०७ श्लो० २११) तान्सर्वानभिसन्दयात्सामादिभिरुपक्रमैः । व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुपेण नयेन च ॥ (अ० ७ श्लो० १५८) अभिसन्दध्यात्, वशीकुर्यात् । विजिगीपुर्धर्मेण परान् ज- येदियुक्तम्- १ अत्र उदासीन गुणानाह स एव'इत्यपेक्षित बुटितमिर भाति । २ यद्युप्रदत्वम् 'म्युर्वदान्यस्थूल लक्षदानशीण्डा यहुप्रदे' इत्यमरः । ३ अत्रापि तेषां वशीकारोपायमाह स पव' इत्यपेक्षितम् । एत्प- घस्थतच्छन्देन पूर्वोक्तद्विसप्ततिप्रकारराजमण्डलस्य परामर्शात् सदनन्तरमेवास्य पद्यस्य विद्यमानत्वात् ।

·३२४
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
विष्णुधर्मोत्तरे,
यथास्य नोद्विजल्लोको विश्वास्यश्च यथा भवेत् ।
जिगीपुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशं नयेत् ॥
यः स्यादधर्मविजयी तस्मादुद्विजते जनः।
माप्यापि चमुर्घा फत्स्ना न चिरं श्रियमश्नुते ॥
धर्मेण राज्ञो भवतीह वृद्धिर्धणे वृद्धिश्च तथा परत्र ।
धर्मेण लब्ध्वा वसुधा जितारिर्युक्त्वाचिरं नाकमनुमयाति ॥ इति।
इति द्वादशराजमण्डलम् ।
अथ पाइगुण्यम्।
सत्र याज्ञवल्क्या,
सन्धि च विग्रहं यानमासनं संश्रयं तथा ।
द्वैधीभावं गुणानेतान्यथावत्परिकल्पयेत् ॥ इति ।
m
मनु,
सन्धि च विग्रहं चैव यानमासनमेव च ।
द्वैधीभावं संश्रयं च पड्गुणांश्चिन्तयेत्सदा ॥
आसनं चैव यान व सन्धि विग्रहमेव च ।
कार्य वीक्ष्य मयुजीत इंध संश्रयमेव च ।।
सन्धिः, हस्त्यश्वादिदानादिना परस्परमुपकर्तव्यमित्यादि-
व्यवस्था । तदुक्तम्-
पणरन्धः स्मृता सन्धिः-इति ।
विग्रहो विरोधः । तदुक्तम्-
अपकारस्तु विग्रहः । इति ।
यानं, स्वरलेन श{ मति गमनम् । तदुक्तम्-
निगीपोवापिपये पानं यापाभिधीयते । इति ।

·पाण्यलक्षणम्। आसनं, विग्रहमुपेत्य स्वदेगेनस्थितिः । सुटुक्तम्- विनदेऽपि स्वके देने स्थिविरासनमुच्यते । इति । देवीमावः, बबलम्प विषाकरणम् । तदुक्तम्- दलान प्रयाणं तु धीभाव स उच्यते । इति । संश्रयः, परपीडितस्य प्रबलरानान्तराश्रयणम् । तदुक्तम्- उदासीने मध्यमे वा संश्रयात्मंश्रयः स्मृतः । सन्ध्यादयो द्विवियशः । तदुक्तम्- मनुना, सन्धि च हिविध विद्यादाना विग्रहमेव च । उसे यानासने चैव देवं संश्रयमेव च ॥ तत्र सन्धिदिवियो यया-आवाभ्यां राजान्तरं पति यानं कनि निगंण एका, लपत्र याग्रहमन्यत्र यास्यामी- विदिनीयः । एतावपि प्रत्येकं विविधौ तात्कालिकफलात्वोच- रकालोनफलबत्त्वाभ्याम् । तदुचम्- तेनैव, समानयानकर्मा च विपरीतस्तथैव च । वदात्तापतिमंयुक्तः सन्धियो विलक्षणः ॥ इति । विग्रदो द्विविधः-स्वकार्य मार्गशीर्षादिकालेऽकाले वा छनः स्वयफूल एकः, मित्रस्याप्रकारे केनचिकृते तदसार्य: सपमः। वदुतम्- तेनैव, स्त्रयङ्कतश्च कार्यमकाले काल एव च । पित्रस्य चैवापरते द्विविधो विग्रहः स्मृतः ।। इति । रनं द्विविधम्-उरत एकाकिनो मित्रसहितस्य वा । वदुकम्- * हनेव, ·३२६ चीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एकाकिन्यात्ययिके कार्य प्राप्ते यदृच्छया। संहतस्य च मित्रेण द्विविधं यानमुच्यते ॥ इति । आसनं द्विविधम्-क्षीणवलस्य मित्ररक्षार्थ सवलस्य वा। तदुक्तम्- तेनैव, क्षीणस्य चैव क्रमशो देवात्पूर्वकृतेन वा । मित्रस्य चानुरोधेन द्विविधं स्मृतमासनम् ।। इति । द्वैध द्विविधम्-दुर्गदेशेऽर्द्धवलेन राजावस्थानम्, अर्द्धवलेन सेनापतिभयाणं, वैपरीत्येन वावस्थानं गमनं च । तदुक्तम्- वलस्य स्वामिनो वापि स्थितिः कार्यस्य सिद्धये । द्विविधं कीयते द्वैध पाइगुण्यगुणवेदिभिः ॥ इति । स्थितिः, द्विधाभूय स्थितिः । द्विघास्थितेर्दैधशरीरान्तर्गत त्वात् । संश्रयो द्विविधा-अपहृतार्थस्यादानार्थः असुपर माश्रित इति भाविपीडानिवृत्त्यर्थश्च । तदुक्तम्- तेनैव, अर्यसम्पादनार्थं च पाड्यमानस्य शधुभिः । साधुषु व्यपदेशार्य द्विविधः संश्रयः स्मृतः ॥ इति । से च कदा फेन च कर्तव्या इत्यपेक्षायामाह- मनु यदाधिगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः । तदात्वे चाल्पिको पीडां तदा सन्धि समाश्रयेत् ॥ आयत्याम्, उत्तरकाले। आधिक्यं, चलाधिक्यम् । तदा.. वे, सम्पति । स च समेन बलीयसा वा कार्यः । तदुक्तम्- समैन सन्धिरन्वेष्यो हीनेन च वलीयसा । इति । स्वयं होनेनसतासमेन सह बलीयसा वासह सन्धिरन्वेप्यः। मनु,

·पाइगुण्यस्य प्रयोगकाला।
३२७
यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्वास्तु प्रकृतीर्मशम् ।
अत्युच्छ्रितं तयात्माचं तदा मन्येत विग्रहम् ।।
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राजा बलीयसा।
राज्ञा स्वयं बलीयसासता हीनेन शत्रणासह विग्रहः कार्य:
यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं स्वकं बलम् ।
परस्य विपरीतं च तदा यायादरीन् प्रति ।।
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,
वहुलाभकरं यत्स्यात्तदा यानं समाश्रयेत् ।
बहुव्ययक्षयायासं तेषां राम प्रकीर्तितम् ।।
बटुल्गगयांगासमित्यत्र समाहरद्वन्द्वेन नपुंसकतैकवद्भावी।
मनु
यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन बलेन च ।
तदासीत प्रयत्न शनकैः सान्त्वयत्रिपून् ।।
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,
आसीत कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपुर्यदा ।
यदा रिपुः शक्तः स्वापेक्षया सामर्थ्यवान् तदा कर्मणो
विग्रहस्प विच्छेदं कर्तुमासीतेत्यर्थः ।
मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा
बलवत्तरम् ।
तदा द्विघा बलं कृत्वा साधयेत्कार्यमात्मनः ।।
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,
अशुद्धपाणिवलवान्दैधीभावं समाश्रयेत् ।

·३२८
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मनु,
यदा परंवलानां तु गमनीयतमो भवेत् ।
तदातु संश्रयेक्षिप्रं धार्मिकं वलिनं नृपम् ॥
निग्रह प्रकृतीनां च कुर्याद्योऽरिचलस्य च ।
उपसेवेत तं नित्यं सर्वयनैर्गुरुं यथा ।
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,
पलिना निगृहीतस्तु योऽसन्धेयेन पार्थिवः ।
संश्रयस्तेन कर्तव्यो गुणानामधमो गुणः ।।
था,
सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयम् ।
मनु,
यदि तत्रापि सम्पश्येदो संश्रयकारितम् ।
सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्ख समाचरेत् ।।
सर्वोपायैस्तथा कुर्यानीतिमः पृथिवीपतिः।
यथास्याभ्यधिका न स्युमित्रोदासीनशत्रवः ।।
आयति सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् ।
अतीतानां च सर्वेषां गुणदोपौ च तत्वतः ॥
आयत्यां गुणदोपशस्तदात्वे क्षिपनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेपशः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥
ययन नाभिसन्दध्युमित्रोदासीनशत्रवः ।
तथा सर्व संविदध्यादेष सामासिको नयः ॥
चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् ।
स्वशक्ति परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः ॥
पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च ।
भारभेव ततः कार्य सश्चिन्त्य गुरुलाघवम् ।।
+

·. यात्राप्रकरणे यात्राकालः। आरभेतैय कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः । कर्माण्यारभमाणं हि पुरुपं श्रीनिवते ॥ इति । अग्निपुराणे सन्ध्यादीनामनेके प्रकारा उक्ता विस्व- रभयातु नेह लिख्यन्ते । अथ पाहगुण्यमध्ये सझेपतो 'याया- दरीन् प्रति' इति यदुक्तं तद्विस्तरतो निरूपयितुं यात्रामकरणम् तत्रादौ तत्कालो निरूप्यते । स च तत्कालो विष्णुधर्मोसरे मात्स्ये चाभिहितः। राम उवाच। भगवन् धर्मशास्त्रज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । यात्राकालविधान मे कथयस्व महीक्षिताम् ।। पुप्फर उवाच । यदी मन्यत पतिराक्रन्दन बलीयसा । पाणिग्राहाभिभूतोऽरिस्तदा यात्रा प्रयोजयेत् ॥ उच्छोयो वा मृता भृत्याः प्रभूतं च पलं मम । मूलरक्षासपोस्मि तदा यात्रा भयोजयेत् ।। मूलं, स्वदेशः। अशुद्धपाणिपतिर्न तु या प्रयोजयेत् । पाणियाहाधिक सैन्यं मृले निक्षिप्य वा ग्रन् । दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैरुत्पातैः पीडिनं परम् ।। तमक्षपीडासन्तप्तं पीडितं च नया ग्रहः। स्वपलव्यसनोपेतं तथा दुर्भिक्षपीडितम् ॥ मम्भूतान्तरकोपं च सिमं यायादार नृपः । शत्रोर्वा व्यसने यापात्काल एप सुटुर्लभः ।। इति । १ योधान्मत्या प्रभूनांध इति मारस्पे पाट। ४२ ·. वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मनी, पदा तु पानमातिष्ठेदरिराष्ट्र प्रति प्रभुः । तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः । इति । याज्ञवल्क्येऽपि, यदा सस्यगुणोपेतं परराष्ट्रं तदा प्रजेत् । परश्च हीन आत्मा च हृएवाहनपुरुपः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, मज्वलन्ती तथैवोल्का दिशि यस्यां प्रपद्यते । भूकम्पो या दिवशं याति यां च केतुः मधूमयेत् ।। निर्घातच पतेयत्र ता यापाद्वसुधाधिपः । विष्टिनायककं सैन्यं तथा भिन्नं परस्परम् ॥ विष्टिनायककं, विष्टिलादाकृष्टः कर्मकरः स नायको. यत्र तादृशम् । यूकामाक्षिकवहुलं बहुरोगाकुलं तथा । नास्तिक भिन्नमर्यादं तथाऽमङ्गलवादिनम् ।। अपेतप्रकृतिं चैव निराशं च तथा जये । इति । एतादृशं यदा परसैन्यं तदा यायादित्यनुपङ्गः । विष्णुर्यात्रामासानाह, चैत्रे मार्गशीर्ष वायात्रायायात् । इति। वाशब्दोऽनुक्तसमुच्चये तेन फाल्गुनोऽपि ग्राधः । ययाह- मनु, मार्गशीर्षे शुभे मासे यायाद्यानां महीपतिः । फाल्गुनं वाथ चैत्र वा मासौ प्रति यथावलम् ।। अन्येष्वपि तु कालेषु यदा पश्येधु जयम् । तदा यायाद्विगृह्येच व्यसने चोत्थिते रिपोः ॥ इति । रिपुव्यसनस्य स्वातन्येण कालवाभिधानातत्काले फा- .

·यात्राप्रकरणे यात्रातः पूर्व देवपूजा। ३३१
लान्तरमतीक्षा निपिझ्यते ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा यात्रा यायान्नराधिपः । इति ।
इदमुपलक्षणम् । अन्यापि ज्योतिःशाखोक्ता सर्वापि का.
लशुद्धिाह्या । यात्रातः पूर्व सप्तदिनपर्यन्तं देवपूजोका-
तत्रैव,
सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः ।
तदा दिने तु प्रथमे पूजनीयो विनायकः ॥
मोदकैरसतैर्दमा कुसुमैश्च तथा फलैः ।
गन्धवरलशरपदीपैर्मनोहरैः॥
आग्निपुराणे तु हरिशम्भ्यारपि पूजोक्ता-
पूजनीयो हरिः शम्मुर्मोदकार्थेविनायकः। इति ।
द्वितीयेऽहनि कर्तव्यं सर्वदिवपालपूजनम् ।
दिक्पालपूजनं कृत्वा तेपां च पुरतः स्थितः ॥
शय्यां कुशाधैः कुर्वीत सितवस्रोचरच्छदाम् ।
विकिरेनागपुष्पैस्ता तथा सिद्धार्यकैः शुभैः॥
तच्छीपके तु पूज्या श्रीभद्रकाली च पादयोः ।
हरि दक्षिणपार्वे तु वामे ग्रह्माणमेव च ॥
पूनितं कलशं हृद्यं कुर्यादुप्पीपके दृढम् ।
नीलपल्लवसंघमं चारुपुप्पोज्ज्वलं शुभम् ।।
एककालं हविष्यानं लघु भुक्त्वा पहीपतिः ।
स्वयं दक्षिणपान मन्त्रमेतमुदीरयेत् ।।
नमः शम्भो त्रिनेत्राय रुद्राय परदाय च ।
वामनाय विरूपाय समाधिपतये नमः ॥
भगवन्देवदेवेश शूलपवाइन ।

·चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
इटानिष्टं समाचक्ष्व स्वमे सुप्तस्य शाश्वतम् ।।
यज्जाग्रतो दूरामिति मन्त्रमावर्तयेत्ततः ।
हृदि न्यस्य कुशान् राज्ञः प्रयतस्तु पुरोहितः ।।
ततः स्वपेच्छुभे दृष्टे यात्रा देया तु नान्यथा ।
तृतीयेऽहनि सम्पाते देवं दिङ्नायमर्चयेत् ।।
एकमेव महाभाग दिङ्नाथं च तथा ग्रहम् ।
यो दिशं नृपतिर्गच्छेनाथस्तस्यास्तथैव तम् ॥
चतुर्थेऽहनि सम्माप्से ग्रहयागो विधीयते ।
पश्चमेऽहनि सम्प्राप्त सर्वयागस्तथैव च ।।
देवतानां स्वनगरे कृता यासां तथालया।
तासां सम्पूजनं कार्य स्वपुरे या व्यवस्थिताः ।।
तत्रैव रामा भूतानां कर्त्तव्यं च तयार्चनम् ।
देवक्षेषु चत्यपु गोपुराहालकेषु च ॥
चतुप्पयेषु रथ्यासु पर्वतानां गुहासु च ।
नदीतीरेपु रम्येषु देवतायतनेषु च ।।
तेषां सम्पूजनं कृत्वा स्वगृहे तान् समर्चयत् ।
तत्र कृत्वा तथैवााः प्रमया भूमुना स्वयम् ॥
वासुदेवस्य देवस्य तथा सङ्कर्पणस्य च ।
प्रद्युम्नस्यानिरुद्धस्य ग्रामणः शङ्करस्य च ।।
फीनाशशमावरुणधनेशानां तु ये गणाः ।
वायोश्च निर्वहस्तया चन्द्रार्कयोय ये ।।
ग्रहाणामय माणां सन्दस्य घनदस्य च ।
महापला महाकाया महासत्ता महानवाः ।।
अणिमा महिमा चर गरिमा लचिपा तथा ।
ईशिलेन वशित्वेन मानिनाम्ना तया च ये ॥

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिमकाशे
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेत पर्वतमास्थितः ॥
राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् ।
आरूढः शैलसङ्काशं विचरन्सह लक्ष्मणः ॥
ततस्तो नरशालौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ।
शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकी प्रत्युपस्थिती ।।
ततस्तस्य नगस्याग्रादाकाशस्थस्य दन्तिनः ।
भी परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ।।
भर्तुरङ्कारसमुत्पत्य ततः कमललोचना ।
चन्द्रमों मया दृष्टा पाणिना परिमार्जती ॥
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स. गोत्तमः ।
सीतया च विशालाक्ष्या लको पर्यभितः स्थितः ॥
पाण्डुरर्पभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वपम् ।
शुक्लमाल्याम्बरो रामो लक्ष्मणेन सहागतः ॥ इति ।
अष्टयुजा, अष्टपभयुक्तन ।
मत्स्यपुराणे,
शैलपासादनागाश्वपभारोहणं हितम् ।
दुमाणां श्वेतपुष्पाणां गमनं च तया द्विज ॥
तृणगुमोद्भवो नाभी तया च बहुवाहुता ।
तथा च बहुशीर्पत्वं पलितोद्भव एव च ॥
सुशुक्लमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरपारिता ।
चन्द्रार्फताराग्रसनं परिमार्जनमेव च ॥
शक्रध्वजालिगनं च तदुच्छायक्रिया तथा ।
भूम्पम्पोरामतनं शत्रूणां च वधक्रिया ।।
नयो विवादो प्तेषु सङ्गमे च तथा दिन ।
भक्षणं चाममांसानां मत्स्यानां पापसस्प च ॥
-

·यात्राप्रकरणे शुभस्वमाः ।
.
दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं घ रुधिरेण ह।
मुरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य चाप्यय ।।
अन्वैर्विचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा ।
मुखेन दोहनं शस्तं महिपीणां गयां तथा ॥
सिंहीनां हस्तिनीनां च वडवानां तथैव च ।
प्रसादो देवविमेभ्यो गुरुभ्यश्च तथा शुभः॥
अम्भसा त्वभिपेकश्च गवां शृङ्गाश्रितेन च ।
चन्द्राद्धृष्टेन वा राजन् ज्ञेयो राज्यपदो हि सः ।।
चन्द्राद्धृष्टेनाम्भसाभिपेकः।
राज्याभिषेकश्च तथा शिरसश्छेदनं तथा ।
मरणं वहिदाहश्च वहिदाहो गृहस्य च ॥
लब्धिश्च राज्यलिङ्गानां तन्त्रीवाद्यादिवादनम् ।
तथोदकानां तरणं विषमस्य च लड्डनम् ॥
हस्तिनीवडवानां च गवां च प्रसवो गृहे ।
आरोहणं तथाश्वाना रोदनं च तथा शुभम् ॥
वरस्त्रीणां तथा लाभस्तथाऽऽलिङ्गनमेव च ।
निगडैबन्धनं धन्यं तथा विष्ठानुलेपनम् ।।
जीवतां भूमिपालानां सुहृदामपि दर्शनम् ।
दर्शनं देवता नां विमलानां तथाम्भसाम् ॥
शुभान्पयताति नरस्तु दृष्ट्वा मामोत्ययवाद्ध्वमर्थलाभम् ।
स्वमानि धर्मभृतां वरिष्ठ व्याधेर्विमोक्षं च तयाऽऽतुरोऽपिरिति।
इति शुभस्वमाः।
अधाशुभस्वमाः।
तर श्रीरामायण,
विमानात्पुष्पकादय रावणः पतितो मया ।

·वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः पीताम्बरो हसन् ।।
स्थेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः ।
स गत्वा दक्षिणामाशां भविष्टो गोमयइदम् ॥
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रपदा रक्तवासिनी।
काली फरालवदना दिशं याम्यां प्रकपति ।।
वराहेण दशग्रीवः शिशुमारेण चासकृत् ।
उष्ट्रेण च मया दृष्टः प्रयातो दाक्षिणां दिशम् ।।
समाजश्व मया दृष्टो गीतबादिवत्तवान् ।
विभ्रता रक्तमाल्यानि रक्षसां रक्तवाससाम् ॥
लका चेयं पुरी दृष्टा गजवागिरथाकुला ।
सागरे पतिता कृत्स्ना भन्नमाकारतोरणा ॥
पीत्वा तैलं प्रनृत्यन्ति प्रहसन्ति महास्वराः।
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वराक्षसयोपितः ॥
कुम्भकर्णादयश्चमे सर्वे राक्षसपुगवाः ।
पीनिवसनहयाः क्रीडतो गोमयदे ॥ इति ।
मत्स्यपुराणविष्णुधर्मोत्तरयोरपि,
इदानी कथयिष्यामि निमित्तं स्वप्नदर्शने ।
नाभिं विनान्यगात्रेषु तृणक्षसमुद्भवः ।।
चूर्णनं मूर्टिन कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा ।
मलिनाम्बरधारित्वमभ्यगः पङ्कदिग्धता ।
उच्चात्मपतनं चय दोलारोहणमेव च ।
अञ्जनं पमलोहानां तपतामपि धारणम् ॥
रक्तपुष्पगुमाणां च चण्डालस्य तथैव च।
१ गजेन पलोहानां दयानामपि मारणम् । इति मात्स्ये पाठः।

·. यात्राप्रकरणे दुःखमाः। बराहक्षखरोष्ट्राणां तथा चारोहणाक्रिया ।। भक्षणं पक्षमांसाना तैलस्य सरस्य च । नर्तन हसनं चैव विवाहो गीतमेव च ॥ तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाघानां चापि वादनम् । स्रोतोऽवगाहगमनं स्नानं गोमयवारिणा ।। पङ्कोदकेन च तथा महीतोयेन वाप्यय । मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च ॥ शक्रध्वजाभिपतनं पत्तनं शशिर्ययोः । दिव्यान्तरिक्षमामानामुत्पातानो घ• दर्शनम् ।। देवद्विजातिभूपालगुरूणां क्रोध एव च । आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणां च मैथुनम् ।। हानिश्चव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिया। दक्षिणासाभिगमनं व्याधिनाभिभवस्तया । फलापहारथ तथा गृहाणां चैव पातनम् । गृहसम्मार्जनं चैव धनहानि विनिदिशेत् ।। पीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैरपि । परादभिभवश्चैव तस्माच व्यसनोद्भवः ।। कापायवस्त्रधारित्वं तद्वत्स्सीक्रीडनं तथा । तद्वत्वीक्रीहनं, कापायवनयुक्तस्त्रिया सह क्रीडनम् । स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् । एवमादीन्यधन्यानि स्वमानि तु विनिर्दिशेत् ॥ इति । ऐतरेयारण्यके,अथ स्वप्नाः पुरुपं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्फट एनमास्कन्दयत्याशुवायुरेनं प्रवहति सुवर्ण खादित्वाणगिरलि गलनालिसिसालि भावये. फपुण्डरीकं धारयति खर्वराहैर्युक्तर्याति कृष्णां धेनुं कृष्णव- ४३ ·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे त्सां नलदमाली दक्षिणामुखो वाजयति स यद्येतेषां किचित्त यदुपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा रात्रीसूक्तेन प्रत्यूचं हुत्वान्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं पानी. यात् । इति । (आ० ३ अ० २ खं० १०) अयेत्यादि दश स्वमारिष्टानि । स्वप्न साकल्येनात्यन्तं कृष्णवर्ण पुरुपं कृष्णवर्णैदन्तैर्युक्तं पश्यति स च पुरुष एनं स्व- प्नद्रटार हन्ति इत्येकमरिष्टम् । अरण्ये प्रौढो वराहो हन्ति इति द्वितीयम् । मर्कटो मूर्धन्यारोइतीति तृतीयम् । शीघवायुः स्ववे- गेन निम्नदेशे बलात्मवहतीति चतुर्थम् । सुवर्ण भक्षयित्वा चमतीति पञ्चमम् । मधुमाकण्ठमश्नातीनि पष्ठम् । बिसानि पदा. ना नालानि भक्षयतीति सप्तमम् । एक रक्तवर्ण पुण्डरीकं शि. रसि धारयतीति अष्टमम् । युक्तैरश्ववत्सजीकृतैर्गर्दभैर्वरादा अामान्तरं गच्छतीति नवमम् । नलदमाली रक्तंकुसुमग्रतिस्र- ग्वी दक्षिणदिगभिमुखो भूत्वा कृष्णवत्सोपेतां कृष्णां धेनुं प्राजयति प्रेरयतीति दशमम् । एतैः स्वप्नगतैररिटैः प्रत्यासन्नं मरणं. निचित्य यदस्यानन्तरकर्चव्यं तदर्शयति-स यदीति । स पुमानेपामरियानां मध्ये एकमपि पश्येत्तस्मिन्दिने उपोष्य स्थालीपाफविधानेन पायसं अपयित्वा रात्रीव्यख्यदायतीतिमू- केन प्रत्यूचं हुत्वा स्वगृहपफेनान्नेन यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोज- पित्वा होमशेपं स्वयं माश्नीयात् । एतेषु स्वमेषु अपं विशेषः । सामान्यतस्तु दुःस्वमदर्शनेऽन्यो विधिरक्तः- स्वमममनोझं दृष्ट्वा घानो देव सवितरितिद्वाभ्यां यच गोपु दुःस्वममिति पश्चभिरादित्यमुपतिष्ठेत यो मै राजन्युज्यो वा सखा वैति सप्तम्भिरादित्यमुपतिष्ठतेफया वा । इति । एपामफंपनं धन्यं भूपच स्वपनं तपा।

·शुभाशुभस्वप्मविपाकक्तलः।
एपा, दुःस्वमानाम् ।
कल्कस्नानं तिलहोमो ब्राह्मणानां च पूजनम् ।
स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्यैव पूजनम् ॥
नागेन्द्रमोक्षश्रवणं ज्ञेयं दुःस्वमनाशनम् ।
तथा,
अच्युतं केशवं विष्णुं हरिं सत्यं जनार्दनम् ।
इंस नारायण चैव एतन्नामाष्टकं शुभम् ॥
त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं दारिद्यं तस्य नश्यति ।
शत्रुसैन्यं क्षयं याति दुःस्वप्नं च विनश्यति ॥
गङ्गायां मरणं चैव दृढभक्तिश्च केशवे ।
ब्रह्मविद्याववोधश्च तस्मान्नित्यं पठेन्नरः ॥ इति ।
इति दुःस्वप्नाः।
अथ शुभाशुभस्वमविपाककालः।
स्वमास्तु प्रयमे यामे संवत्सरविपाकिनः ।
पद्भिर्मासदितीये तु त्रिभिर्मासैस्तृतीयके ।
चतुर्थे मासमात्रेण पश्यतो नात्र संशयः।
एकस्यां यदि वा रात्रौ शुभं वा यदि वाऽशुभम्
पश्चात् दृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत् ।
तस्माच्छोभनके स्वमे पश्चात्स्वनं न शस्यते ॥ इति ।
तदेवं पञ्चमेऽहनि मुस्वमदर्शने षष्ठेऽहनि यात्रायां निधि-
ताया कृत्यान्तरमुक्तम्--
विष्णुधर्मोत्तरे,
पष्टेऽहनि जयस्नानं कर्त्तव्यं च तथा भवेत् ।
विधिस्तस्याभिषेकार्यः सर्व एव विधीयते ।
अस्य जयाभिषेकस्य प्रयोगो वक्ष्यते । अत्रैव वक्ष्यमाणा

·३४०
पीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे
घृतकम्बलशान्ति राजनशान्तिश्च यथासम्भवं फर्चव्या ।
यात्रादिने तु सम्पास क्षुरकर्म विवर्जयेत् ।
अभ्यङ्ग गृहकार्य व क्रोधशोकौ च काइतम् ।।
काङ्कतं, केशमसाधनम् ।
यातव्यं येन तेनाय तदुक्तं स्नानमाचरेत् ।
स्नातः शुलाम्बरः स्रग्वी तथा श्वेतानुलेपनः ।।
चित्राभरणवावाजा दुर्वापल्लवलान्छनः ।
पूजयित्वा महाभागं देवदेवं विविक्रमम् ॥
जुहुयाच ततो वह्नौ मुसमिद्धे पुरोहितः ।
आयुष्यमभयं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ।।
शर्मवर्मगणं चैवं तथा प्रतिरथं शुभम् ।
शाकुनं च तथा सूक्तं सूक्तं वैष्णवमेव च ॥
तथानिलक्षणोत्पत्तौ शुभे यायान्महीपतिः ।
नक्षत्रस्य दिशश्चैव नैवेद्यं यत्मकीर्तितम् ।।
तदेव नृपतिः प्राश्य यात्रा कुर्याधयाविधि ।
'अयं मक्षिकाकेशकीटयुक्तं विवर्जयेत् ॥
दग्धं च वर्जयेयात्रा देया भवति नान्यथा ।
अन्यया, केशफीटादिपाते।
ततस्तु राजलिङ्गानामायुधानां तथैव च ।
नीराजनोक्तमन्त्रैस्तु सर्वीस्तानभिमन्वयेत् ॥
मन्त्री यथा-
राम उवाच।
छयाश्वफेतुफरिणां पताकासाचर्मणाम् ।
सया दुन्दुभिचापानां हि मन्त्रं ममानय ॥

·यात्राप्रकरणे उन्नावादीनामाभिमन्त्रणमन्त्राः। ३४१
पुष्कर उवाच ।
शृणु मन्त्रान्महाभाग भगवान्यत्पराशरः।
गालवाय पुरोवाच सर्वधर्मभृतां वरः॥
पराशर उवाच ।
ययाम्बुदश्छादयति शिवायेमां वसुन्धराम् ।
सथाच्छादय राजानं विजयारोग्यद्धये ।।
उति उनमन्त्रः।
गन्धर्वकुलराजस्त्वं मा भूयाः कुलद्पः ।
ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ॥
प्रभावस्त्वं हुताशस्य भगवंस्त्वं तुरगम ।
तेजसा व सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा ॥
रुद्रस्य ब्रह्मचर्षेण पवनस्य पलेन च ।
स्मर त्वं राजपुत्रोऽसि कौस्तुभं च मणि स्मर ॥
यां गतिं ब्रह्महा गच्छेपितहा मावहा तया ।
भूम्पर्थेऽन्तवादी च क्षत्रियश्च परामुखः ।।
सूर्याचन्द्रमसौ वापुर्यावत्पश्यन्ति दुष्कतम् ।
बजेस्त्वं तां गति क्षिम तय पापं भवेचव ॥
विकृति यदि गच्छेनों युद्धेऽध्वनि तुरङ्गम ।
रिपून विजित्य समरे सह भर्ना सुखी भव ॥
इत्पश्वमन्त्रः।
शकतो महावीर सुपर्णस्त्वच्युताश्रितः ।
पतनिराइवनतेयस्तया नारायणध्वनः ।।
काश्यपेयोऽमृताहर्ता नागारिविष्णुवाहनः ।
अप्रमेयो दुराधों रणे चैवारिसूदनः॥

·३४२
वीरभित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहितः स्थितः ।
साश्ववर्मायुधान्योधान् रक्षास्माकं महीमसून् ।
इति ध्वजमन्त्रः
कुमुदरावणौ पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः ।
सुमतीकोऽञ्जनो नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ।।
तेषां पुत्राय पौत्राश्च वनान्यष्टौ समाश्रिताः।
भद्रो मन्दो मृगश्चैव गजः सङ्कीर्ण एव च ॥
वने वने प्रसूतास्ते स्मर योनि महागज ।
पान्तु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः ॥
भारं रक्ष नागेन्द्र समयः प्रतिपाल्यताम् ।
अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो ब्रज ॥
श्रीस्ते सोमादलं विष्णोस्तेजः सूर्याजवोऽनिलात् ।
स्थैर्य मेरो यं रुद्रायशो देवात्पुरन्दराद ।।
युद्धे रसन्तु नागास्त्वां दिशश्च सह दैवतैः ।
अधिभ्यां सह गन्धर्वाः पान्तु त्वां सर्वतः सदा ।।
इति हस्तिमन्त्रः।
हुतभुवसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः ।
नागकिन्नरगन्धर्वयाभूतगणग्रहाः॥
ममयास्तु सहादित्यभूतशो मातृभिः सह ।
शक्रसेनापतिः स्कन्दो वरुणयाश्रितस्त्वपि ।
मदहन्तु रिपून्सर्वान् राजा विजयमृच्छतु ।
यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्दपणानि समन्ततः ।।
पतन्त्रपरि सणां हतानि तव तेजसा ।
फालनेमिनये यद्यनिपुरपातने ।
हिरण्यकशिपोवधे सर्यापुरेषु च ।

·यानाप्रकरणे पताकाद्यभिमन्त्रणमन्त्राः । ३४३
शोभितासि तथैवाध शोषस्त्र समयं स्मर ॥
नीलान् श्वेतानिमान् दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारंयः ।
व्याधिभिर्विविधैर्थोरैः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः ॥
पूतना रेवतीनाम्ना कालरात्रीति पठ्यते ।।
दहत्वाशु रिपून्सर्वान् पताके त्वामुपाश्रिता ।।
इति पताकामन्त्रः।
असिविंशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयथैव धर्माचारस्तथैव च ॥
इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेपसा ।
नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ।।
रोहिण्याथ.शरीरं ते दैवतं तु जनार्दनः ।
पिता पितामहो देवस्स पालय सर्वदा ॥
इति खड्गमन्त्र।
शर्मपदस्त्वं समरे चर्मन् सैन्याय मे ह्यसि ।
रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानय नमोऽस्तु ते ॥
इति चर्ममन्त्रः।
दुन्दुभे त्वं सपनानां घोपाहृदयकम्पनः ।
नवभूमिपसैन्यानां तया विनयवर्धनः ।।
यथा जीमूतघोपेण हृप्यन्ति शिखिचारणा. ।
तथा च तव शब्देन प्रस्यन्तस्महिपो रणे ॥
इति दुन्दुभिमन्त्रः।
सर्वायुध महामात्र सर्वदेवारिम्दन ।
पापस्तं सर्वतो रस सारवरः सदा ।।
इति चापपत्रः।

·वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
देववित्मयतो भूत्वा राजा वाथ पुरोहितः ।
तेषां सम्पूजनं कृत्वा दैवज्ञ समुपस्थितम् ॥
धनेन पूजयेद्राजा दक्षिणाभिर्द्विजोत्तमान.!
ततः पुण्याघोपेण द्विजाना हतकल्मपः ॥
मालालम्भनं
कृत्वा मन्त्रमेतं निशामयम् ।
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।।
लोकपालाः सगन्धर्वा नद्यः शैला मही द्विजाः ।
आमिः स्वाहा स्वधा स्कन्दो होमो ब्रह्मा प्रजापतिः ।।
मुहू स्तिथयो भानि वेदा अयनवत्सराः ।
माकः सरप्तती देवी दीर्घकापुर्दिशन्तु है ।
जगत्सिमृक्षोर्या सिद्धिवभूव ब्रह्मणः पुरा ।
जगजिष्णोश्च या विष्णोः सिद्धिरासीत्रिविक्रमे ।।
असुरैर्यनाशे च बभूव त्र्यम्बकस्य यो।
सिद्धित्रिदशद्धयर्थ त्रिपुरामुरघातने ॥
शक्रे इत्रवध या च स्कन्दे देवारिसस ये ।
'तां प्राप्नुहि सदा सिद्धि सा च यात्रास्तु ते सदा ॥
रक्षन्तु सर्वतः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ।
इति श्रुत्वा शुभां वाचं गृहीत्वा सशरं घः॥
धन्वनागेतिमन्त्रेण दैवज्ञस्य फरास्वम् ।
तद्विष्णोः परमित्येव शृण्वन्मन्त्रमनुत्तमम् ॥
पष्टे रिपुमुखे दद्यात्मयमं दक्षिणं पदम् ।
पदद्वात्रिंशकं गत्वा दिक्षु मायादिषु स्वयं ।।
नागं रयं हयं चैव युवानं चारुहेरक्रमात् ।
युवाने, युयनरवानं यानम् ।
आरुन मुपना गच्छदाधोपण भूरिणा ॥

·यात्राप्रकरणे इष्टशकुमानि । ३४५ स निष्क्रम्य महानांशो न पृष्ठमवलोकयेत् । पङ्गलानि ततः पश्यन्निमित्तं च शनैर्ऋजेत् ॥ इति । मङ्गलानि, मगलमूचकानि शकुनानि । निपिचं, शरीर- स्फुरणादि । अथेष्टशकुनानि । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे, अथेष्टानि प्रवक्ष्यामि मङ्गलानि तवानघ । श्वेताः मुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भास्तथैव च ।। जल च शस्या मांसं मत्स्याश्च भार्गव । सस्यम्,अकृष्णं धान्यं,कृष्णधान्यस्यापशकुनेबग्रे पठितत्वात् । गावस्तुरङ्गमा नागा घद्ध एक: पशुस्त्वजः। त्रिदशाः सुहृदो विप्रा ज्वलितय हुताशनः । गणिका च महाभाग दुर्वा चादै च गोमयम् । रुवा रोप्पं तथा तानं सर्वरतानि चाप्यय । औपधानि च सर्वज्ञ वचासिद्धार्थके तथा । औषधानि, असंयोनितानि । नृवाझयानं यानं च भद्रपीठं तथैव च । खङ्गं छत्रं पताकां च मृदमायुधमेव च ॥ राजलिङ्गानि सर्वाणि भवं रुदितवर्जितम् । घृतं दधि पयथैव फलानि विविधानि च ।। स्वस्तिकं वर्धमानं च नन्यावर्त सांस्तुभम् । नयश्च चित्रविन्यस्ता मङ्गल्पान्पपराणि च ॥ अक्षताय तथा मुख्यास्तया दर्पणमेव च । अअनं रोचनं चैव भृगारो माक्षिकं तया ॥

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
शङ्ख इक्षुस्तया भक्ष्या वाचश्चैव तथा शुभाः।
वादित्राणां सुखः शब्दो गम्भीरश्च मनोहरः ।।
गान्धारपड्जऋपभा याने शस्तास्तथा स्वराः ।
अनुकूलो मूदुः स्निग्धः सुखस्पर्शः सुखावहः ॥
वायुरिति शेषः । अनुकूला, पृष्ठलग्नः ।
मेघाः शस्ता घनाः स्निग्धा गजहितसन्निभाः॥
बृंहितं, शब्दः।
अनुलोमा तडिच्छस्ता शक्रचापं तथैव च ।
अनुलोमा ग्रहाः शस्ता दिक्पतिस्तु विशेषतः ॥
आस्तिक्यं श्रद्दधानत्वं तथा पूज्यामिपूजनम् ।
शस्तान्येतानि धर्मज्ञ यच्च स्यान्मनसः मियम् ।।
मनसस्तुष्टिरेवात्र परमं जयलक्षणम् ।
एकतः सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरकतः ॥
यानोत्सुकत्वं मनसः महर्पः सुस्वमलामो विजयमवादः ।
मल्पलब्धिः श्रवणं च राम पानि नित्यं विजयावहानि॥इति।
इति इष्टशकुनानि ।
अथापशकुनानि ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
औपधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णपशोभनम् ।
फासिरणकाष्ठं च गोमयं घेतराणि च ।
युक्तानि, संपोनितानि । गोमयं, शुष्कगोमयम् । आगो-
पपस्य शकुनेषु पाठाद ।
महारं गुदपजास्तु मुण्डाभ्यक्तं च नग्नकम् ।
.
.
आरं गमम् ।

·.
यात्राप्रकरणे अपशकुनानि । ३४७
अयः पङ्क चर्म केशा उन्मत्तं च नपुंसकम् ।
चण्डालश्वषचायाश्च नरा बन्धनपालकाः ।।
गर्भिणी स्त्री च वधकपिण्याकादीनि वै मृतम् ।
मृतं, सरुदितम् । अदितमृतस्य शकुनेषु पाठगन् ।
तुपभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डानि यानि च ।
अहृयो वधशब्दश्च भिन्न भैरवगर्जितः ॥
एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः ।
गच्छतिशब्दः पश्चात्तु पुरस्तादपि गर्हितः ॥
क यासि तिष्ठ मा गच्छ किं ते तत्र गतस्य च ।
अन्ये शब्दाच ये दृष्टास्ते विपत्तिकरा अपि ।
ध्वजादिषु तथा स्थानमाम्यामांकिकाम्।
स्खलनं वाहनानां च वस्त्रसगस्तथैव च ।।
विनिर्गतस्य द्वाराद्यैः शिरसश्चाभिघातनम् ।
छत्रध्वजादिवत्राणां पतनं च तथा ऽशुभम् ।।
वायुः सशर्करो रूक्षः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः ।
प्रतिलोमस्तया नीचो विज्ञेयो भयकृविज ।।
ऋक्षा रूक्षस्वराः खड्गाः क्रव्यादाश्च विगहिताः।
अप्रशस्ते तथा शेये परिवेपमवर्षणे ।।
दृष्ट्वा निमिचं प्रथम माल्यं विघ्ननाशनम् ।
फेशवं पूजयेद्विद्वांस्तयैव मधुसूदनम् ॥
द्वितीये तु ततो दृष्टे प्रतीपे प्रविशेद्गृहम् । इति ।
इत्यपशकुनानि।
अथ निमित्तानि।
आदक्षिणभागे तु शस्तं प्रस्फुरणं शुभम् ।

·३४८ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अप्रशस्तं तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च ॥ लाञ्छनं पिटकं चैव ज्ञेयं स्फुरणवत्तथा । विपर्ययेण विहितं सर्व स्त्रीणां विपर्ययम् ।। दक्षिणेऽपि प्रशस्तेऽने प्रशस्तं स्याद्विशेषतः ।. अतोऽन्यथासिद्धिरजल्पनातु फलस्य शस्तस्य च निन्दितस्य । अरिष्टचिहोपगमे द्विनानां कार्य सुवर्णेन च तर्पण स्यात्॥इति । अन्यत्रापि, नेत्रस्याधः स्फुरणपसकृत्सगरे भन हेतु- नेत्रोपान्ते हरति च धनं नासिकान्ते च मृत्युः ॥ नेत्रस्यो– इरति सकलं मानसं दुःखजालं चामे चैतत्फलमविकलं दाक्षिणे वैपरीत्यम् ॥ इति । ऐतरेयारण्यफेऽन्यान्यपि अशुभनिमित्तान्युक्तानि । तानि- यथा, स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यथासावादित्य एकमे. तदित्यवोचाम तो यत्र विहीयेते चन्द्रमा इवादित्यो दृश्यते न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति लोहिनी द्यौर्भवति यथा मनिष्ठा व्यस्तः पायुः फोककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति सम्परेतोऽस्यात्मा न चिरामिव जीविष्यतीतिविद्यात्स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वीत पदन्ति यच्च दूरक इति सप्त जपेदादित्मनस्य . रेतस इत्येका यत्र ग्रह्मा पवमानेतिपद्यन्तमसस्परीत्यकायापि यत्र छिद्र इवादित्यो दृश्यते रथनाभिरिवाभिख्यायेत छिद्रो वा छायां पश्येत्तदप्येवमेव विद्यादयाप्यादर्शे वोदके वा निमशिरसं चाऽशिरसं यात्मानं पश्यविपर्यस्ते वा कन्या जिलेन या दृश्य- यातां तदप्येवमेव विद्यादयाप्पपिधायाक्षिणी उपक्षेत तयया पटरफाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते तानि यदा न पश्येचदप्येवमेव ·यानाप्रकरणे अशुभनिमित्तानि । विद्यादथाप्यापधाय कर्णा उपशृणुयात्स एपोऽग्नरिच प्रज्व- लतो रथस्येवोपन्दिस्तं यदा न शृणुयाचदप्येवमेव विद्याद. थापि यत्र नील इवामिदृश्यते यथा मयूरग्रीवा मेघे वा विद्युतं पश्येन्मेघे वा विद्युतं न पश्यन्महामेघ वा मरीचीरिव पश्येत त. दप्येवमेव विद्यादयापि यत्र भूमि ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येव- मेव विद्यादिति प्रत्यक्षदर्शनानि । इति (भा०३अ०२० १०) स यश्चायमिति । स यो ज्ञानरूपोऽशरीर आत्मा स चा दित्यमण्डलस्यश्च एक एवेत्यवोचाप-"यश्वासावादित्यमण्डले पुरुषः सोऽहम्" इत्यनेन । तदेकत्वं तिरोधापादित्यशरिपुरुपी यदा विहीयेते वियुक्तौ भवत इत्येकमारिष्टम् । तत्र लिगम्-चन्द्र- मा इवादित्यो दृश्यते न रश्मयः मादुर्भवन्तीति। रश्मय उष्णाः । मञ्जिष्ठावत् घोलोहिनी दृश्यते इति द्वितीयम् । पायुद्वार व्यस्तं वित्तं दृश्यते इति तृतीयम् । काकनीडसहशगन्धमस्य शिरो भवतीति चतुर्यम् । एषामन्यतरस्मिन् सम्पन्नेऽस्यामा जीवो मृतो न चिरीविष्यतीति निश्चिनुयात् । ततः किमि- स्याह-स यदिति । करणीयं, लौकिकं वैदिकं च । तावद्विलम्ब सिद्धयर्थं यदन्तीत्यादिका ऋचो जपेत् । अरिष्टान्तरं दर्शयति- अयति । सूर्यो रयचक्रनाभिरिव सच्छिद्रो भवति, सच्चायां या सच्छिद्रों पश्येत्, तदपि पूर्ववत् । आदर्शो, दर्पणः । अनादर्शो. दफाभ्यां मतिविम्मयोग्यानि स्वच्छानि स्वइगादीन्युपलक्ष्य. न्ते । तेषु मतिबिम्पयोग्येषु दव्येषु आत्मानं स्वकीयं दे जि. मशिरसं कुटिलशिरसं शिरोरहितं वा पश्यदिति निमिच्दय- म् । कन्याफे, अतिकनीनिफे, प्रतिविम्वितचर्चमध्ये विप- यस्त शुलमण्डलमध्ये कृष्णमण्डलमिति ययास्पिनर सनि- पेशापेक्षया विपरीने, निलेन वा, वरलेन वा उपलसिने इनि ·- . ३५० वीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे निमितद्वयमेवं निमित्तचतुष्टयम् । अरिष्टसूचकमरिटान्तरं द. यति-अथापीति । अक्षिणी नेत्रे अपिधायाच्छाद्य निमी- त्येत्यर्थः । उपेक्षेत पश्येत् , अपाङ्गाववष्टभ्येति शेषः । घट- रकाणि, नानावर्णानि कार्पासपटलानीव सम्पतन्ति पतमा. नानि पश्येत् । इदं च वस्तुगतिकथनम् । बटरकाणि यदा न पश्येद् नावलोकयेत्, तदपि एवमेव, पूर्वोक्तारिष्टवदेव विद्या- त् जानीयात् । अरिष्टान्तरं दर्शयति-अथापीति । अत्रापि व. स्तुगतिकथनम् । सर्वो हि लोकः कर्णो स्वोत्ररन्ध्रे अपिधा- य, स्वाङ्गुलीभ्यां दृढपिति शेपः । शृणुयात्, शब्दस्य साक्षात्कार कुर्यात्करोति । स एपः, स शब्दः, मतलतोऽमेरिव, रथस्येव, वेगेन गच्छत इति शेपः । उपन्दिा, घोपः । मज्वलतोऽग्ने- घोप इव वेगेन गच्छतो रथस्य घोप इवेति वस्तुस्थितिः । तं य- दा न शृणुयात् तदापि एवमेव पूर्वोक्तमिव विद्यात् । अरिष्टा- न्वरं दर्शयति-अयापीति । यया मयूरस्प शिखण्डिनो ग्रीवा नीललोहिता तथामिर्नील इव दृश्यते तदप्यरिष्टान्तरम् । अ- मैप, मेघरहिते निर्मलाकाशे, विद्युत, परैरदृश्यमानामितिशेषः । पश्येदवलोकयति । मेघे पा विद्युतं, परैदृश्यमानामितिशेषः । न पश्येत् । महामेये, वर्ष मध्ये भूमौ सर्वत्रान्धकारमापादयन् प्रौढो मेघो मध्याह्नादिकाले कदाचिद्भवति स महामेघस्तस्मिन् महामेघे। मरीचीरिव सूर्यरश्मीनिव पश्येत् एवं चत्वारिष्टानि। अयापीति । यम भूमिं शुष्करणलोटादिराहिता केवलां मृत्तिको ज्वलती ज्वालायुक्तामिव पश्येत् इत्येकमारिष्टम् । उदाहतानाम- रिष्टानामुपसंहार-इति प्रत्यक्षदर्शनानीति । आगरावस्थायामपि मरासेण पमानान्यरिटानि यानि। अय राज्ञो युद्धार्थ प्रास्थ. तस्य पदिनपर्यन्तं प्रस्यानमभिहितं सप्तमे दिने यात्रा। तत्र विष्णु.

·यात्राप्रकरणे जयस्नानविधिः।
धर्मोत्तरे पष्ठ दिने जयस्नानमभिहितम् -
पष्टेऽहनि जयस्नानं कर्त्तव्यं च चथा भवेत् ।
विधिस्तस्याभिषेकार्थः स एव विधीयते ।
इत्यादिना । तद्विधिश्च लिगपुराणेऽभिहितः । तथा हि
महादेवं प्रति मनोः प्रश्नः ।
शक्राय कथितं पूर्व धर्मकामार्थमुक्तिदम् ।
जयाभिषेकं देवेश वक्तुमर्हसि मे प्रभो ॥
मृत उवाच ।
तस्मै देवो महादेवो भगवानीललोहितः ।
नयाभिपकमखिलमंवदत्परमेशरः ।।
शिव उवाच ।
जयाभिषेकं वक्ष्यामि नृपाणां हितकाम्यया ।
अपमृत्युनयार्य तु सर्वशत्रुजयाय च ॥
युद्धकाले घ सम्माते कलेदमभिपेचनम् ।
सपत्री चाभिपिच्यैवं गधोद्ध रणाजिरे ।।
विधिना मण्डपं कृत्वा प्रा या कूटमेव का।
नवधा स्थापयहिं ब्राह्मणो वेदपारगः ।।
ततः सर्वाभिपेकायें मूत्रपातं च कारणेत् ।
मागाचं वर्णमूत्रं च दक्षिणाधं तथा पुनः॥
सहसाणा द्वयं तत्र शतानां च चतुष्टयम् ।
शेषमेक तथा कोठ तेपु कोप्टानि संहरेत् ।।
पाये वीभ्यां पदं चर्फ समन्तादुपसंहरेत् ।
अद्यत्राणि सहयग विधिना पृयगेव तु ॥
मागावं वर्णभूयं च दक्षिणा नशा पुनः ।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
।
भागाधं दक्षिणायं च पद रेखाः संहरेत्क्रमात् ॥
मागाद्याः पतयः सप्त दक्षिणाधास्तथा पुनः ।
तस्मादेकानपञ्चाशत्पतयः परिकीर्तिताः ।।
न च पति हरेन्मध्ये गन्धगोमयवारिणा ।
कमलं वा लिखेत्तत्र इस्तमात्रं सुशोभनम् ।।
अष्टपत्रं सितं वृत्तं कर्णिकाफैसरान्वितम् ।
अष्टाङ्गुलममाणेन कार्णिका हेमसनिभा ।
चतुरङ्गुलमानेन केसरस्थानमुच्यते ।
धर्म मानं च वैधाग्यमैश्वर्यं च यथाक्रममम् ।।
आमेयादिषु कोणेपु स्थापयेत्प्रणयेन तु ।
अव्यक्तादीनि वै दिक्षु गोत्राचारेण विन्यसेत् ।।
अध्यक्तो नियतः कालः कला चेति चतुष्टयम् ।
सितरक्तहिरण्यामकृष्णा धर्मादयः क्रमात् ।।
इंसाकारेण वे गात्रं हेमामासेन सुव्रत ।
शक्तिराधारमध्ये तु फमलं सृष्टिकारणम् ।।
"विन्दुमा फलामध्ये नादाकारमतः परम् ।
नादोपरि शिवं ध्यायेदोद्धाराश्यं जगद्गुरुम् ॥
मनोन्मनी पदान्तस्यां पहादेवं च भावयेत् ।
यामादयः क्रमेणव प्रागाद्याः फेसरेषु वै ॥
यामा ज्येष्ठा तथा रौद्री कला विकरणी तथा।
चलप्रमयनी देवी दमनी च ययाक्रमम् ॥
वामदेवाविमिः सा प्रणवेन तु विन्यसेत् ।
नमोऽस्तु वामदेवाय नमो ज्यष्टाय शूलिने ।।
रुद्राय फालरूपाय फलारिकरणाय च ।
पलानां च तथा सर्वभूनस्य दमनाय च ।।

·यानाप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः । ३५३
मनोन्मनाय देवाय मनोन्मन्यै नमो नमः ।
मन्त्रैरेतैर्ययान्यायं पूजयेन्मण्डलोपरि ॥
भयमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु।
द्वितीयावरणे चैव शक्तयः पोटशैव तु ॥
तृतीयावरणे चैव चतुर्विशदनुक्रमात् ।
पिशाचवीथी चे मध्ये नाभिवीथी समन्ततः॥
पिशोचानां हि मध्ये तु महावीथी प्रकीर्तिता ।
अष्टोत्तरसहस्रं तु पदमष्टारसंयुतम् ।।
तेषु तेषु पृयक्त्वेन पदेषु फमलं क्रमात् ।
कल्पयेरछालिनीवारगोधूमाणुयवादिभिः ॥
इण्डलेश निर्वाय गौरमपसंयुतः ।
अय वा फलंपेदेतर्पयाकालं विधानतः ॥
अष्टपनं लिखेचे कर्णिकाफेसरान्वितम् ।
शालीनामाढकं प्रोक्तं कमलानां पृथक पृथक् ।।
तण्डुलानां तददै स्यानद यवादयः ।
द्रोणं प्रधानकुम्भस्य तदर्दै तण्डुलाः स्मृताः ।।
तिलानामाढ मध्ये यवानां च तदर्दकम् ।
अम्भिसा समभ्युप फमलं मणवेन तु ।।
तेपु सर्वेषु विधिना पणवं च न्यसेनमा ।
एवं समाप्य पाभ्यर्प पदसाहसमुत्तमम् ॥
फलशाना साम्राणि हमानि शुभानि तु ।
उक्तलक्षणयुक्तानि फारपेठानतानि वा ।।
१मधेरतपान्यायं पिशाचानां सीर्तिता । निमुश्विनिमः
रापे पाठः।
४९

·३५४ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ताम्रजानि यथान्यायं प्रणवेनार्यचारिणा । द्वादशाङ्गुलविस्तारमुदरे समुदाहृतम् ।। वर्तितस्तु तदर्द्धन नाभिस्तस्य विधीयते । कण्ठं च व्यङ्गुलोत्सेधं विस्तारं चतुरङ्गुलम् । ओष्ठं तु गुलोत्सेधं निर्गमं तु द्विरङ्गुलम् । तस्माद्वै द्विगुणं दिव्यं शिवकुम्भं प्रकीर्तितम् ।। येवमात्रान्तरं सम्यक् तन्तुनावेष्ट्य कीर्तिताः । १ अत्र मुद्रितलिङ्गापुराणे-यवमात्रान्तरं सम्यक्तन्तुनावेष्टयेद्धि- फै। इति पाठपूर्वकम्-"अवगुण्ट्य तथाभ्युक्ष्य कुशोपरि यथावि- धि। पूर्ववत्प्रणवेनैव पूरयेद्गन्धवारिणा ॥ स्थापयेच्छिवकुम्भा- ढ्यं वर्धन च विधानतः। मध्यपद्मस्य मध्ये तु सकूर्च साक्षतं फ. मात् ।। आवेटय वस्त्रयुग्मेन प्रच्छाधकमलेन । । हैमेन चित्ररत्नेन सहस्रकलशं पृथक् ।। शिवकुम्भे शिव स्थाप्य गायध्या प्रणयेन च । विद्महे पुरुषायैव महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । मन्त्रेणानेन रुद्रस्य सानिध्यं सर्वदा स्मृतम् । वर्धन्यां देव गायन्या देवी संस्थाप्य पूजयेत् ॥ गणाम्बिकायै विद्महे महातपाय धीमहि । तन्नो गौरी प्रचोदयात् । प्रथमावरणे चैव यामाधाः परिकीर्तिताः। प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ शक्तयः पोडशवान पूर्वाचं तेषु सुयत । ऐन्द्रव्यूहस्य मध्ये तु सुभद्रा स्थाप्य पूजयेत् ॥ भद्रामाग्नेयचके तु याम्ये तु फनकाण्डजाम् । अम्बिकां नैर्ऋते व्यूहे मध्यकुम्भे तु पूजयेत् ॥ श्रीदेवीं वारुण भागे वागीशां वायुगोचरे । गोमुनी सौम्यमागे तु मध्ये कुम्भे तु पूजयेत् ॥ गद्रव्यूहस्य मध्ये तु भदाणों समर्चयेत् । ऐन्द्राग्निविदिशोमध्य पूजयेदणिमा सुमाम् ॥ याम्यपायकोमध्ये लघिमां कमले न्यसेत । राक्षसा- न्तकोमध्ये महिमों मध्यतो यजेत् ॥ यरुणामुरयोमध्ये प्राप्ति में मध्यतो यजत् ॥ धरणानिलयामध्ये प्राकाम्य फमले न्यसेत् ।। पित्तशानिलयोमध्ये शित्वं स्थाप्य पूजयेत् । वित्तज्ञानयोम. प्ये परित्यं स्थाप्य पूजयेत् ॥ ऐन्द्रशेशानयोमध्ये यजेत्यामापसा.

·यात्राप्रकरणे लिङ्गापुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३५५
पूर्व या देवताः सर्गः प्रशनकलशेषु च ॥
पूजयेद्व्यूडमध्ये च पूर्ववद्विधिपूर्वकम् ।
दक्षा दक्षायिकां चैव चण्डां चण्डायिका तथा ॥
हरां हरायिकां च शोण्डां शाण्डायिका तथा ।
प्रथमा प्रथमायिकां मन्मयां मन्मधायिकाम् ॥
भीमां भीमायिकां चैत्र शकुनि शकुनायिकाम् ।
मुमतिं च मुमत्यायीं गोपी गोपायिकां तथा ।
अथ नन्दं च नन्दायीं पितामहमत परम् ।
पितामहायी पूर्वायां विधिवत्स्याप्य पूजयेत् ॥
एवं सम्पूज्य विधिना तृतीयाचरणं शुभम् ।
सौभद्रव्यूहयासाय प्रथमावरणे क्रमात् ।।
मागाचं स्थाप्य विधिना शप्त्यष्टकमनुक्रमात् ।
द्वितीयापरणे चा मागाधं शृणु शक्तयः ।।
पोडशेष समभ्यर्य पदमुद्रां प्रदर्शयेत् ।
विन्दुका निन्दुगर्भा च नादिनी नादगर्भना ॥
शक्तिका शक्तिगर्भा च परा चत्र परापरा।
प्रथमावरणेऽष्टौ च शक्तयः परिकीर्तिताः ।।
चण्डा चण्डमुखी चव चण्डवेपा मनोजवा।
चण्टाक्षी चण्डनियोंपा शटी चण्डनापिका ।।
मनोरा मनोऽध्यक्षा मानसी माननायिका ।
मनोहारी मनोहादी मनःमीनिर्मदेश्वरी ॥
द्वितीयापरणे व पौडव मशीर्तिताः ।
याम् । द्वितीयापरप प्रोन तृतीयायर रणु।" पधि यते
अपेक्षितं ।
१वालयस्नु धनुर्विप्रधानालोपु र ति प.पाठः।

·वीरमियोदयस्प राजनीतिप्रकाशे
सौभद्रं कथितं व्यूई भद्रव्यूहं शृणुष्व मे ॥
ऐन्द्री हुताशनी याम्या नती वारुणी तथा ।
वायव्या चैव कौवेरी ऐशानी चाटशक्तयः ।।
प्रथमावरणं मोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।
हरिणी च सुवर्णा च काञ्चनी हाटकी तथा ॥
रुक्मिणी चे नमस्या च सुभगा जम्बुनायिका ।
वाग्भवा वाक्पथा वाणी भीमा चित्ररथा सुधीः ।
वेदमाता हिरण्याक्षी द्वितीयावरणे स्मृताः ।
भद्राख्यं कथितं व्यूह कनकाख्यं शृणुष्व में ।
बजे शक्तिय दण्डश्च खड्गे पाशो, ध्वजस्तथा ।
गदा त्रिशुलं क्रमशः प्रथमावरणे स्मृताः ।।
बुद्धा प्रबुद्धा चण्डा च मुण्डा चैव कपालिनी।
मृत्युहन्त्री विरूपाक्षी कपर्दी कमलार्सना ।।
दंष्ट्रिणी रगिणी चैव लम्बाक्षी कभूपणी ।
सम्भवा शोहिणी चैव पोडशैताः प्रकीर्तिताः ।।
कृथितं कनकन्यूहमम्बिकाख्यं शृणुप्प मे।
खेचरी सर्वनामा च शमनी ब्रह्मरूपिणी।।
चलिनी पलनामा च महिमाऽमृतलालसा ।
मयमावरण चाप्टी शक्तयः सर्वसम्पताः ।
शालिनी शिखरा देवी मृदुरना मुशीतला ॥
छाया भूतधनी धन्या इन्द्रमाता च वणवी ।
कृष्णा रागवती मोहा कामकोपा मदोत्कटा"
इन्द्रा च वधिरा देवी पोर्शताः प्रकीर्तिताः।
कथितं चाम्पिकाव्यूह श्रीव्यूहं शृणु मुवत ।।
१सत्यमामा त्यपि पाटः ।
२मायिनीयपि पाटः।
.
.

·.
पानापकरणो टिदापुराणोफजपाभिषकाविधिः। ३५७
स्पर्श पवती गन्या माणापानसमानका ।
उदाना पाननामा च मयमावरणे स्मृताः।
तमोहता प्रभा मोया सेजनी दहनी तया ।
भीमास्या ज्यालिनी शेषा शोपिणी रदनायिका ।
वीरभदा गणाध्यक्षा चन्दाहासा च गरा।
गणमातानिका व शक्तयः सर्वसम्मताः ।।
द्वितीयावरणे प्रोक्ताः पादरीव ययाक्रमाद ।
श्रीव्यूहं कथितं मदं वागीशं शृणु मुत्रत ।।
धारा वारिपरा चव वाटिकी वायसी तथा।
मर्यातीता महामाया वत्रिणी कामधेनुका ।
मथमावरणेऽप्येवं शक्तयोऽष्टी प्रकीर्तिताः ।
पाणी वारुणी शान्ता जयन्ती च वरमदा।।
प्लाविनी जलमाता च पयोमाता प्रहारिका ।
रुक्ता फराली चण्डाक्षी महोन्दुप्मा पपस्विनी ।।
माया विधेयरी फाली फालिका च यथाक्रमम् ।
पोडशेष समाख्याताः शक्तयः सर्वसम्मताः ||
घ्यूई वागीश्वरं प्रोक्तं गोमुख व्यूहमुच्यते ।
शदिनी इलिनी चैव लम्पकर्णा च कल्किनी।
पक्षिणी मालिनी चैव चपनी बरमानिनी ।
प्रथमावरणे चव शक्तयोऽसौ प्रकीर्तिताः ॥
चण्डा घण्टा महानादा सुमुखी दुर्मुखी बला ।
रेवती प्रथमा घौरा सौम्या लीना महायला ।।
जया च विजया चैव अनिता चापराजिता ।
द्वितीयावरणे चैताः शक्तयः पोडशैव तु ॥
१ सन्या इति पाठः।

·चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
कथितं गोमुखं व्यूह भद्रकी शृणुष्व मे ।
महाघण्टा विरूपाक्षी शुष्माभाकाशमाका ।।
संहारी जातहारी च दंष्ट्राली शुष्करेवती ।
प्रथमावरणे चाष्टौ शक्तयः परिकीर्तिताः ।।
पिपीलिका पुष्पहारी अशनी सर्वहारिणी।
भद्रहारी शुभाचारी हेमा योगेश्वरी तथा ।
चित्रा भानुमती छिद्रा सैहिकी सुरभी यमा ।
सर्वानन्दा खगाख्या च शक्तयः पोडशैव तु ॥
महाव्यूहाष्टकं प्रोक्तमुपव्यूहाष्टकं शृणु ।
अणिमान्यूहमावेष्टय प्रथमावरणे क्रमान् ॥
ऐन्द्री च चित्रभानुश्च वारुणी दण्डिरेव च ।
प्राणरूपी तथा हंसः स्वात्मशक्तिः पितामहः ।।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु
केशवो भगवान् रुद्रश्चन्द्रमा भास्करस्तथा ।
ईश्वरश्य तथा ह्यात्मा ह्यन्तरात्मा महेश्वरः ।
परमात्मा ह्यणुजीवः पिङ्गलः पुरुषः पशुः ।।
भोक्ता च भूपतिर्भाचो द्वितीयावरणे स्मृताः ।
कथितं चाणिमाव्यूह लघिमाख्यं वदामि ते ।।
श्रीकण्ठः श्रीधरः श्रीशः सत्यकश्च तथा वरः।
अमरेशः स्थितीशश्च भारभूतस्तथाएमः ॥
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।
L
१ महाजया इत्यपि पाटः।
२ सयंमन्या घ घेगाख्या इत्यपि पाठः।
३ श्रीकण्टोऽन्तश्च सूक्ष्मश्य प्रितिः शशास्तथा । त्यपि
पाट:1

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
प्राप्तिव्यूई समाख्यातं माकाम्यं शृणु सुव्रत ।।
पुष्पदन्तो महानन्दो विपुलानन्दकारकः ।
शुल्को विडालः कमलो विल्वश्वारुण एव च ।।
मथमावरणं भोक्तं द्वितीयावरणं शृणु
रतिमियः सुरेशानश्चित्रागच सुदुर्जयः॥
विनायकः क्षेत्रपालो महामोहश्च जागलः।
वत्सपुत्रो महापुत्रो ग्रामदेशाधिपौ तथा ।।
सर्वस्थानाधिपो देवो मेघनादः प्रचण्डकः ।।
फालद्व कश्तिो द्वितीयावरणं स्मृतम् ॥
भाकाम्यं कथितं म्यूहमैश्वर्यं कथयामि ते ।
मङ्गला चर्चिका चैव योगीशा वरदायिका ॥
भासुरा सुरमाता च सुन्दरी मातृकाष्टमी ।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।
गणाधिपश्व मन्त्रझो वामदेवः पडाननः ।
विदग्धश्च विचित्रच अमोघो मोघ एव च ।
अश्वो भद्रश्च सोमेशश्वोचमोदुम्बरस्तया ।।
नारसिंहय विजयस्तया इन्द्रग्रहः प्रभुः ।
अापतिय विधिना द्वितीयावरणं स्मृतम् ।।
ऐश्वर्य कथितं न्यूहं वशित्वं कथयाम्यतः ।
गगनो भुवनश्चैव विजयो खजयस्तथा ।
महाजयस्तयाद्वारो व्यहारथ महायशाः ।
भयमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥
.
१शुको विशाल स्यपि पाठः।
२मयी बदध इयपि पाठः।

·.
पात्राप्रकरणे लिगपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३६१
महाहपः प्रचण्देशो महावों महासुरः।
महारोमा महागर्भः प्रथमः कनकस्तथा ।।
खरजो गरुडश्चैव मेघनादोऽय गर्भकः ।
गंजत्ववच्छेदको वाइसिशिखो मारिरेव च ॥
चशित्वं कथितं ध्यूह शृणु कामावसायिकम् ।
बिनादो विकटचव पसन्तोऽभय एव च ॥
विद्युन्महाबलश्चैव कमलो दमनस्तया ।
भयमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥
धर्मवातिबलः सो महाकायो महाहनुः।
सपलचव भस्मात्री दुर्जपो दुरतिक्रमः ।
वेतालो रौरवथैव दुर्दराभोग एव च ।
वजः कालीमिरुदश्च सिंहनादो महागुहः ।।
द्वितीयावरणं मोकं म्यूह कामावसायिकम् ।
फयितं पोडशव्यूह द्वितीयावरणं शृणु ।।
द्वितीयावरणे चैव दक्षव्यूई च शक्तपः ।
भयमावरणे चाष्टौ वाद्ये पोडश एव च ।।
मनोहरा महानादा चित्रा चित्ररया तथा।
रोहिणी चैव चित्राङ्गी चित्ररेखा विचित्रिका ॥
प्रथमावरणे प्रोक्ता द्वितीयावरणे शृणु ।
चित्रा विचित्ररूपा च शुभदा कामदा शुभा ॥
यूरा च पिङ्गला देवी सगिका लम्विका सती ।
दंष्ट्राली राक्षसी ध्वंसी लोलुपा लोहितामुखी ॥
१ सुन्दरश्च इत्यपि पाठः।
२ गजश च्छेदको बाहुरिति च पाठः।
३ सद्योनाद इत्यपि पाठः।
४६

·३६२
वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
द्वितीयावरणे प्रोक्ताः पोडशैव समासतः ।
दक्षथ्यहं समाख्यातं दाक्षव्यूदं शृणुष्व मे ॥
सर्वाशिनी विश्वरूपा लम्पटा चामिपनिया।
लम्बोष्ठी दीर्घदंष्ट्रा च लम्बजानुः प्रहारिणी ।।
प्रथमावरणं मोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।
गजकर्णाश्वकर्णा च महाकाली सुभीपणा ॥
वातवेगरवा घोरा घना घनरवा तथा ।
घोरघोपा महाघण्टा मुघण्टा घण्टिका तथा ।।
घण्टेश्वरी महाघोरा घोरा चैवातिघोरिका ।
द्वितीयावरणे चैव पोडशैव प्रकीर्तिताः ॥
दाक्षव्यूहं समाख्यातं चण्डाव्यूदं शृणुष्व मे ।
अतिघण्टातिधोरा च फराला करका तया ।।
विभूति गदा कान्तिः शसिनी चाष्टमी स्मृता ।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥
पत्रिणी चैव गान्धारी योगमाता सुपीवरा ।
“उत्तालकोत्सुका वीरा संहारी रमणी तथा ।।
फलहारी जीवहारी स्वेच्छाहारी च तुण्डिका।
रेवती रङ्गिणी सगा द्वितीये पोडशैव तु ॥
चण्डाव्यूदं समाख्यातं चण्डायीन्पृहमुच्यते ।
चण्डी चण्डमुखी चण्डा चण्डवेगा महारवा ।।
भुकुटी चण्डरूपा च चण्डधूश्वाष्टमी स्मृता ।
प्रथमावरणं मोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।।
चण्डघाणा चला चैव चलजिहा चलेश्वरी।
१ सर्वासती इत्यपि पाठ.।
२रका मालांशुका इत्यपि पाठः।
.

·,
पानाप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयामिषेकविधिः। ३६३
चलवेगा महामाया महामाया च विद्युता ॥
फङ्काली च कृशाङ्गी च किंगुका चण्डयोपिका
महाहासा महारावा चण्डभाऽनङ्गचण्डिका ॥
चण्डाय्याः कथितं व्यूहं हरव्यूहं शृणुष्व में।
घण्टाक्षी कामदा देवी शूझरी कुरकुटानना ॥
गान्धारी दुन्दुभिर्दुर्गा सौमित्रा चाष्टमी स्मृता ।
प्रयमावरणं प्रोक्तं दिनीयावरणं शृणु ॥
अमृतोद्भवा महालक्ष्मीर्वर्णदा जीवरक्षिणी।
हरिणी क्षीणजीवा च चन्द्रवका चतुर्मना ।।
व्योमचारी व्योमरूपा व्योमन्यापी शुभोदया।
गृहचारी सुचारी च विपाहारी विपान्तिका ॥
हरव्यूहं समाख्यातं हरायीव्यूहमुच्यते ।
जम्माऽच्युता
चं फदारी देविका दुर्घरावहा ॥
चण्डिका चपला चेति प्रयमावरणे स्मृताः
पण्टिका चामरी चैत्र मण्डिका च शुमानना ।
पिण्डिनी मुण्डिनी मुण्डा हाफिनी शायरी तया।
फरी हर्चरी चैव भापिनी यदायिनी ॥
पमदंष्ट्रा महादंष्ट्रा पराला चेति शक्तयः ।
हराय्याः कथितं म्यूह शॉप्टाम्यहं शृणुन मे।
विकराली फराली च कालनहा यशस्विनी ।
पेगा वेगवती विद्या वेदाका चाष्ट शक्तपः ।।
मयमारणं प्रोक्तं दिनीयावरणं शृणु ।
वर्ना गुड्वनी शहा बला चाडला तथा ॥
१ मा लिपुराने-"वत्रा द्वातियता वा पला पैशावदा

·३६४
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
पला चातिवला लोला कुम्भिनी स्तम्भिनी तथा ।
अअनी मोहनी माया विकटाही नली तथा ।
शौण्डाव्यूहं समाख्यातं शौण्डायीव्यूहमुच्यते ।
दन्तुरा रौद्रभागा च अमृता सुकुला तथा ।
चलजिहाधनेत्रा च रूपिणी दारिका तथा ।
प्रथमावरणस्यैता द्वितीयावरणे शृणु ॥
खादका रूपनाशा च संहारी चाक्षयान्तका ।
कण्डनी पेपणी चैव महानासा कृतान्तिका ॥
दण्डिनी किङ्करी विम्या वर्णिनी चामलागिनी ।
विद्राणी द्रविणी चेति शक्तयः पोटशैव तु ॥
कथितं हि मनोरम्यं शौण्डायीव्यूहमुत्तमम् ।
प्रथमाख्यं प्रवक्ष्यामि व्यूह रम्यं सुशोभनम् ॥
प्लवनी प्लावनी शोभा मन्दा चैव मदोत्कटा ।
मदाक्षया महादेवी प्रथमावरणे स्मृताः।
कामसन्दीपनी देवी अतिरूपा मनोहरा ।
महावशा मदग्राहा विहला मदविहला ||
अरुणा घोपणी दिव्या रेवती भाण्डनायिका ।
स्तम्भनी घोररक्ताक्षी घोररूपा सुघोपणा ॥
व्यूहं तु प्रथमाख्यं ते स्वायम्भुव यथा तथा
कथितं प्रथमाय्याख्यं प्रवक्ष्यामि शृणुष्व मे ॥
घोरा घोरतरा घोरा अतिघोराधनायिका ॥
घावनी क्रोष्टुकी मुण्डा चाटपी परिकीर्तिता।
तपा। भअनी मोहनी माया विकटाङ्गी नली तथा ।। गण्डकी दण्ड.
की घोणा शोणा सत्यवती तथा । कलोला चेति प्रमशः पोडशेय
यथाविधि" इति पाठः।

·यानाप्रकरणे लिङ्गापुराणोकजयाभिषेकविधिः। ३६५
प्रयमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।
भीमा भीमतराऽभीमा शस्त्री चैव सुवर्चला ॥
स्तम्भनी मोहनी रौद्री रुद्रवत्यचलाचला। •
महायला महाशान्तिः शिवाशीला शिवाशिवा।
गृहत्कुसी बृहमासा पोडथैव प्रकीर्चिताः ।।
प्रथमायी समाख्याता मन्मयाख्यं वदामि ते ।
फालकर्णी फराला च फल्याणी कपिला शिवा ।।
इष्टिस्तुष्टिः प्रतिष्ठा च प्रथयावरणे स्मृताः ।
शान्तिः पुष्टिकरी तुष्टिर्नया चव श्रुतितिः ॥
कामदा मुभगा सौम्या तेजनी फामतन्त्रिका ।
धार्मिकी पार्मिणी शीला पापहा धर्मवर्दनी ।।
मान्मयं कथितं व्यूह मान्मयायिकमुच्यते ।
धर्मरक्षा निवाता च धर्माधर्मवती तया ।।
सुमतिदुर्मतिर्मेधा विपला चाष्टमी स्मृता ।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृण । ।
रादिqदिर्मतिः कान्तिर्वतला मोदावर्दनी।
पला चातियला भीमा प्राणद्धिकरी तया ।।
निर्लजा निघृणा मन्दा सर्चपापक्षयरी।
फापिला घातिविधुरा पोर्शताः प्रकीर्तिताः
मान्मपायकमुक्तं ते भीमाम्यहं पदामि ते ।
रक्ता चैव विरक्ता न उदेगा चोकवर्दनी ।।
फामा हप्णा क्षुषा मोहा पाष्टमी परिकीर्षिता ।
मयमारणं पोतं द्वितीयावरणं शृणु।
प.निमयालस्पा.मनुष्णा रोदनी.दरा ।
कृष्णाकृष्णाहिनीरदा गुदोच्छिष्टायनी पा ।।
.

·. ८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे कामदा भोगिनी दग्धा दु:खदा मुखदा तथा । भीमाव्यूह मया प्रोक्तं भीमायीव्यूहमुच्यते ।। आनन्दा च सुनन्दा च महानन्दा शुभङ्करी। घीतरागा महोत्साहा जितरागा मनोरमा ।। प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । मनोन्मनी मन क्षोभा मदोन्मादा मदाकुला ।। मदोद्गर्भा मदारामा कामानन्दा मुविदला । महावेगा सुवेगा च महाभोगा क्षयावहा ।। क्रमणी क्रामिणी चक्रा द्वितीयावरण स्मृताः । कायतं तव भीमायीव्यूहं परमशोभनम् ॥ शाकुनं कथाम्यध व्यूह परमशोभनम् । योगावेगा मुवेगा च अतिवेगा सुवासिनी ॥ देवी मनोरथावेगा रुद्रावर्तवती मतिः। प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरण शृणु ।। रोपनी क्षोभणी बाला चातिघोपा मुधोपिणी । 'विद्युता प्रासनी देवी मनोवेगा च चापला ॥ विद्युज्जिता महाजिहा भृकुटीकुटिलानना। स्फुरज्ज्वाला महाज्वाला मुज्वाला च क्षयान्तिा । शाकुनं कथितं व्यूह शाकुनायीं शृणुप्य मे ज्वालिनी चैव भस्मानी तथा भस्मान्तकान्तका ॥ भाविनी च मजा विद्या ख्यातिश्चैवाष्टमी स्मृता । मयमावरणं मोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । उल्लेखा च पताका च भोगा भोगवती खगा । योगरता योगमाता योगाख्या योगपारगा। १जलाया च धीमती इत्यपि पाठः । .

·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३६७
ऋद्धिर्बुदितिः कान्तिः स्मृतिः सासामुतिधरा ।।
शाकुनाग्या महाव्यूई कथितं कामदायकम् ।
स्वायम्भुर तथा व्यूह सुमताख्यं सुशोभनम् ।।
परेप्टा च परादित्या धमृता फलनाशिनी ।
हरिणाक्षी सुवर्णाक्षी देवी साक्षात्कपिझला ।
फामरेखा च फथितं प्रथमावरण शुभम् ।
रसद्वीपा वसुदीपा रबदा रत्रमालिनी ।।
रवशोभा सुशोभा च महाशोभा महाधुतिः ।
मावरी शामरी ग्रन्थिपादफर्ण करानना ॥
हयग्रीवा च जिहाच सर्वग्रासेतिशक्तयः।
कथितं मुमतन्यूई सुमत्या व्यूइमुच्यते ।।
सर्वाशी च महाभक्षा महादंष्ट्रातिरोरया ।
स्फुलिङ्गा विस्फुलिगा च कृतान्ता भास्करानना ।।
भयमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।
रागा रागवती कोचा महामोधा च रवा ।।
कोधनी सूदनी चे व फळहा फलहावती ।
कलान्तिका चतुर्भेदा दुर्गा के दुर्गमानगा ॥
माली कुनाली सौम्या च इत्येवं फयितं मया ।
गोपाव्यूह बदाम्पच गुशु स्वायम्भुराखिलम् ॥
पाटली पाटवी चैव पाटी विटिपिटा तया।
कडूटा सुघटा चव प्रघटा र घोड़वा ।।
मधमावरणं चात्र गोपायाः कथितं मया ।
नादासी नादरूपा च मकारागमागमा ।
अग्रवारी सुचारी पण्डनारी वाहिनी ।
मुपोगा च वियोगा च हमासी च पिलासिनी ।।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
,
सर्चगा सुचिरावा च बन्धनी चेति शक्तयः ।
गोपाव्यूह मया ख्यातं गोपायीव्यूहमुच्यते ॥
भेदिनी छेदनी चैव सर्वकारी क्षुधाशनी..
उच्छुप्मा चैव गान्धारी भश्माशी वडवानला ॥
प्रथमावरणं मोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ।
अन्यवज्वालिनी ज्वाला दीपाक्षामा तथैव च ॥
अन्तरीक्षा च हल्लेखा हृद्मा मायिकापरा ।
आपयासादिनी भिल्ली सह्यासह्या सरस्वती ।।
रुदशक्तिर्महाशक्तिर्मदामोदा च रोदिनी ।
गोपाय्या: कथितं व्यूहं नन्दाव्यूई वदामि ते ।।
नन्दिनी च नित्तिय प्रतिष्ठा च यथाक्रमम् ।
विधानाशी खग्रसनी चामुण्डा मियदर्शनी ।।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु।
गुखा नारायणी मोहा मझा देवी च पत्रिणी ।।
फटा च तथा फाली शिवा घोपा ततः परम् ।
वीरा माया च कामेशी वहिनी भीषणी तथा"
स्वर्गा माला च निर्दिष्टा द्वितीयावरणे स्मृताः ।
नन्दान्यूई समाख्यातं नन्दायीव्यूहमुच्यते ।।
विनायकी पूर्णिमा व रहिणी मूर्दनी तथा ।
इच्छा कपालिनी चैव दीपनी च जयन्तिका ।।
मपमापरणे चाष्टी शक्तपः परिकीर्तिताः ।
पारनी चाम्बिका चव सर्वाशा पूतना तया ॥
छागली मोदिनी सासाची लम्बोदरी तुमा ।
संहारी फालिनी पव फुगुपा च यथाक्रमम् ॥
१जारी पडला तथा स्पषि पाठः।
.
.

·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३६९
शुक्रा तारा तयाज्ञाना क्रिया गायत्रिका तथा।
सावित्री चेति विधिना द्वितीयावरणे स्मृताः ।।
नन्दाय्याः कथितं व्यूह पैतामहमतः पृणु ।
दन्तुरी चैव फेरकारी क्रोधहासा पढङ्गुला ।।
आनन्दा च सुदुर्गा च संहारी ह्यमृताप्टपी ।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥
कुलान्तिकाऽ नला चैव प्रचण्डा मर्दनी शुभा
सर्वभूतापया.चव देवी च वडवामुखी ।
लम्पटा पनगा देवी कुसुमा विपुलान्तिका।
केदारा च तथा कर्मा दुरिता मन्दरोदरी ।।
खदारण्टेति शिपिस दिलीपरणं स्मृतम् ।
न्यूह पैतामहं प्रोक्तं धर्मकामार्थमोपदम् ।।
पितामहायीन्यूई च शृणुष फयपामि ते ।
चना च मन्मया चोरा विकारा रिपुमेदिनी ।।
रूपा चतुर्भुना योगा प्रथमावरणे स्मृताः।
भूनाभया महावाला खर्परा पता: परम् ॥
भस्मा फान्ता तथा सुधिर्दिमुजा प्रह्मरूपिणी ।
मद्याकारिफा नाम फर्णमोटी तपापरा ॥
महामोहा महामाया गान्धारी पुष्पमालिनी।
भन्दापी प यहाघोपा पांडतास्तयान्तिमे ।।
सर्याच द्विभुमा देव्यो पालभास्करसभिमाः ।
पशहधराः शान्ता रक्तसम्बनभूपणाः।
साभरणसम्पूर्णा मुस्टाधरलदूताः ।।
नन्दिनी एयपि पाठः।
२ गड्गचस्पपि पाठ।

·३७०
वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मुक्ताफलगर्यदिव्यै रनचित्रैमनोरमैः ।
भूपिता हारकेयूरैगौरा ध्येयाः पृथक् पृथक ।
एवं सहस्रकलशं ताम्रज मृन्मयं तु वा.
पूर्वोक्तदक्षिणायुक्तं रौद्रक्षेत्र प्रतिष्ठितम् ।।
भवाविष्णुना मोक्तैनानां चैव सहस्रकैः ।
सम्पूज्य विन्यसेदने सेचयेद्वाणविग्रहम् ॥
अभिपिच्य च विज्ञाप्य सेचयेत्पृथिवीपतिम् ।
एवं सहस्रकलशं सद्यःसिद्धिफलमदम् ।।
चत्वारिंशन्महान्यूई सर्वलक्षणलक्षितम् ।
सर्वेषां कलशं मोक्तं पूर्ववद्धमनिर्मितम् ॥
सचे गन्धोदकैः पूर्णास्तीर्थतोयसमन्विताः ।
तथा कनकसंयुक्ता देवस्य घृतपूरिताः ॥
क्षीरेण वाथ दध्ना वा पञ्चगव्येन वा पुनः ।
ब्रह्मकूर्चन वा मेध्यमभिपेको विधीयते ॥
रुद्राध्यायेन रुद्रस्य नृपतेः शृणु सुव्रत ।।
अपोरेभ्योऽय घोरेभ्यो घोरपोरतरेभ्यः।
सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः ।।
मन्त्रेणानेन राजानं सेचयेदभिपेचितम् ।
होमं च मन्त्रेणानेन अघोरेणापहारिणा ।।
भागाधं देवकुण्डे वा स्थण्डिले वा घृतादिभिः ।
समिदाज्यवर्क लाजशालिनीवारतण्डुलैः॥
अत्तरशतं हुला राजानमधिवासयेत् ।
पुण्याई स्पस्तिरित्यायः कौतुकं हेमनिर्मितम् ।।
१ पूर्वोक्तलक्षणयुक्तमिति च पाठः ।
२ स्वस्तिरदाय इत्यपि पाठः।
।

·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३७१
भसितं च मृदा चैव वन्धयेदक्षिणे करे ।
उयम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ॥
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् ।
मन्त्रेणानेन राजानं सेचयेद्वाथ होमयेत् ।।
सर्वव्याभिषेकं च होमद्रव्यैर्यथाक्रमम् ।
मागाचं ब्रह्मभिः प्रोक्तं सर्वद्रव्यैर्ययाक्रमम् ॥
तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि ।
तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥
स्वाहान्तं पुरुपेणैवं प्राक्कुण्डे होमयेद्विजः।
अघोरेण च याम्येऽथ होमयेत्कृष्णवाससा ॥
वामदेवाय नमोज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः ।
इत्यायुक्तक्रमेणैव जुहुयात्पश्चिमे पुनः ॥
सधेन पश्चिमे हामः सर्वद्रव्यैर्यथाक्रमम् ।
सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः ।
भवे भवे नातिभवे भवस्व पो भवोद्भवाय नमः॥
स्वाहान्तं जुहुयादमा मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ।
आग्नेय्यां च विधानेन ऋचा रौद्रेण होमयेत् ।।
जातवेदसे सुनवामसोममित्यादि ।
नेते च तथा द्रव्यैः सोमो विधीयते ॥
मन्त्रेणानेन दिव्येन सर्वसिद्धिकरेण च ।
निशि निशि जय स्वाहा खड्ग राससभेदन ।।
रुधिराज्यानैर्ऋत्यै स्वाहा नमः स्वधा नमः ।
यदं विधिना द्रव्यैर्मन्त्रेणानेन होमयेत् ।।
.
१मृणालेन इत्यपि पाटः ।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे याम्पीयां विविधव्यैरीशानेन द्विशोत्तमः। समीर समीर स्वाहा स्वधा नमः। ईशान्यामय पूर्वोक्तव्यहोम समाचरेत् । ईशानाय कद्राय रुद्राय चेतसे यम्यकाय शर्वाय । सन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ प्रधान पूर्ववद्रव्यरीशाने च द्विजोत्तमः । मतिद्रव्यं सहस्रेण जुहुयान्नृपसन्निधौ ।। स्वयं वा जुहुयादग्नी पुरोहितमुखेन वा। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम् । ब्रह्माधिपतिर्म- मणोऽधिपत्तिब्रह्मा शिवो मे अस्तु सद्दा शिवोम् ।। मायश्चित्तमघोरेण शेष सामान्यमाचरेत् । कृताधिवासं राजानं शङ्खर्यादिनिःस्व ।। जयशब्दरवैर्दिव्यैर्वेदघोपैः सुशोभनैः । सेचयेत्कुर्चतोयेन मोक्षयेदा नृपोचमम् ॥ रुद्राध्यायेन विधिना स्ट्रभस्ममभारुणम् । शलाकाशतसम्पन्नं छत्रं चन्द्रसमप्रभम् ॥ शिविका वैजयन्ती च साधयेन्नृपतेः समम् । राज्याभिषेकयुक्ताय क्षत्रियायेश्वराय ना ।। नृपचितानि यान्येषां क्षत्रियाणां विधीयते । वेदीप्रमाणं सर्वेषां द्वादशाङ्गुलमुच्यते । पलाशोदुम्बराश्वत्थवटाः पूर्वादितः क्रमात् ।। तोरणाद्यानि वै तत्र पट्टमात्रेण पट्टिका । अष्टमाङ्गलसंयुक्तदर्भमालासमाटतम् ।। १ यमयतीनि यमः सर्वनियन्ता घायुस्तद्धिता याम्या वायव्यय थः। तस्याम् शानेन तन्मन्णेत्यर्थः।

·*यात्राप्रकरणेलिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३७३
दिग्ध्वजाष्टकसंयुक्तं द्वारकुम्भः सुशोभिम् ।
हेमतोरणकुम्भैश्च भूपितं स्नापर्यन्नृपम् ॥
चर्मोपरिसमासीनं शिवकुम्भन सेचयेत् ।
तन्महेशाय विद्महे वाग्विशुद्धाय धीमहि ।।
तन्नः शिवः प्रचोदयात् ।
मन्त्रेणानेन विधिना वर्द्धन्या गौरीगीतया ॥
रुद्राध्यायेन वा सर्वमघोरेणापि चा पुन:।
दिव्यरामरणः शुलमुकुटाचैः सुकल्पितः ॥
सौमैर्वस्त्रश्च राजानं भूपयेनियतः शुभैः ।
अष्टपष्टिपलेनैव हेमं कृत्वा सुरद्रुपम् ।।
नवरबैरलस्कृत्य दद्यादै दक्षिणां गुरोः ।
दश धेनूः सवनाथ दद्यारक्षेत्र सुशोभनम् ॥
शतद्रोणं तिलं चैव शतद्रोणं च तण्ड्लान् ।
शयनं वाहनं छत्रं शय्यां सोपस्करां शुभाम् ॥
होतॄणां चैव सर्वेषां त्रिंशत्पलमुदाहृतम् ।
अध्येतॄणां तदर्दैन वामानां च तदर्द्धतः ॥
महापूजां ततः कुर्यान्महादेवस्य व नृपः ।
एवं समासतः मोक्तं जयसेचनमुत्तमम् ॥
एवं पुराभिषिक्तस्तु शक्रः शक्रत्वमागतः ।
ग्रमा ब्रह्मत्वमापनो विष्णुर्विष्णुत्वमागतः ।।
अम्बिका चाम्पिकात्वं च भाग्यमतुलं तथा।
सावित्री च धरा लक्ष्मीदेवी कात्यायनी तया ॥
नन्दिना व पुरा मृत्यू रुद्राध्यायेन वै दिन ।
अभिपित्तोऽसुरैः पूर्व तारकारुपो पहाबलः ।।
विद्युन्माली हिरण्याक्षो विष्णुना वै विनिर्मितः ।
-

·३७४ पीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ॥ नृसिंहन पुरा दैत्यो हिरण्यकशिपुईतः ।। स्कन्देन तारकाघाच फौशिश्या च पुराम्दया । सुन्दोपमृन्दतनयो जिता देवेन्द्रपूजिती ।। वसुदेवसुदेवौ तु निहती कृतकाम्यया । पुरा स्नानविधानेन ब्रामणा निर्मितेन तु देवासरे दितिसुता जिता देवैरनेकशः। स्नाप्पैच सर्वभूपश्च तथान्यैरपि भूमुरः ।। माप्ताथ सिद्धयो दिव्या नात्र कार्या विचारणा । अहोऽभिषेकमाहात्म्यमहो सुष्टु सुभापितम् ॥ येनेवमभिपिक्तेन सिद्धर्मत्युजितस्विति । कल्पकोटिशतेनापि यत्पापं समुपार्जितम् ॥ स्नात्वैवं मुच्यते राजा सर्वपापान : संशयः। व्याधितो मुच्यते राजा सयकुष्टादिभिः पुनः ।। नित्यं च विजयी भूत्वा पुत्रपौत्रादिभिर्वृतः । जनानुरागसम्पन्नो देवराज इवापरः ॥ मोदते पापहीनश्च क्रियाधर्मे च निष्ठया । उद्देशमा फथितं फलं परमशोभनम् ॥ नृपाणामुपकाराय स्वायम्भुव मनो मया । इत्यादि। अयं च जयाभिषेकः त्रैवर्णिकेन नृपेणापमृत्युजयाथ स. शत्रुजयार्थं वैरिविशेषेण युद्धोपस्थिती यात्रातः पूर्व तज्जया- थै च कर्तव्यः । तत्र सम्भाराः । राजाभिषेककलशस्थाप- नार्थ नवकुण्डहोमार्थ च मण्डपः प्रपा कूटो वा । बहुस्तम्भः सभाकारः समशीर्पकसनिवेशः प्रपा । सैव मध्योन्नता वंशा. वलम्बितपटलट्यान्विता मण्डपः । स एव गिरिशृङ्गाकारो मध्ये समतन्तोऽवलाम्वतचतुष्पटलः कूटः । ते च मण्डपादयः पश्चस- ·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३७५ प्रतिहस्तायामविस्तारास्तावदाद्भवन्ति । लिङ्गापुराणे, विधिना मण्डपं कृत्वा प्रपा का कूटमेव च । नवधा स्थापयेद्वहिं ब्राह्मणो वेदपारगः ।। ततः सर्वाधिकार्थ सूत्रपातं च कारयेत् । इत्यभिधानात्, चकारेण मण्डपादिमध्य एव मण्डलरचना. प्रतीतेः, मण्डलरचनायाश्च सर्वतडागोत्सर्गादौ मण्डपमागपर- दक्षिणोत्तरत्रयोउपविभक्तयोर्मध्यमतृतीयभागाश्रितवेयधिक- रणकत्वदर्शनात् अत्रत्यमण्डलमकृतिपञ्चाशदेखाणां च पदा. नां द्वादशाङ्गुलप्रमाणत्कोत्या प्रन्येकं तावदन्तरत्वात् । तथा च प्रत्येकद्वादशाकुलान्तरालपश्चाशदेखानिवर्यमण्डलसिप- शुभरक्तकृष्णतत्परिधिरेखासियर्थं च वेदियोग्यः पञ्चविंश- तिहस्तस्तावन्यण्डपादिमध्यतृतीयभागोपेत इति मण्डपादेः पूर्वो- तपरिमाणसिद्धिः । ततश्च तदनुरूपा स्तम्भपरिमाणविरद्धिः । पटलानवेशनाय तिर्यकाष्ठनिवेशनार्थ चात्स्तिम्भविद्धिपि क- ल्या मण्डपकूटयोः । तत्र मध्यस्तम्भास्तावन्मण्डपविस्तारद- लोचा एव, प्रान्तस्तम्भाश्च पञ्चहस्ता एव, अन्यत्र तथादर्श- नात् । आर्थिकमध्यस्तम्भास्त्वार्थिकपरिमाणा एवेति दिक् । अस्मिंश्च मण्डपादौ प्रागपरदक्षिणोचरमध्यमत्रत्रेधाविभागे- न नवभागे कृतेऽष्टसु दिग्भागेषु अष्टौ पूर्वेशान्यन्तराले चकमिति नव कुण्डानि स्थण्डिलानि वा । तानि च तत्तदाकृतिकानि वर्ण- भेदेन चतुरस्रादीन्येव वा । मध्यममागे च वेदिरायामतृतीयां- शोचा। तत्र च राजाभिषेकालशस्थापनार्थ मण्डलम् । तपथा- भागपरापताः मत्येकं दादसागुलान्तरालाः पन्नाशदेखा लि. खित्वा वाशीभिरेव दक्षिणोत्तराभिः पञ्चाशदेखाभिस्ता भेद.

·३७६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे येत् । ततः मागपरायतामु दक्षिणोत्तरायतासु च रेखामु उपान्त्यरेखामारभ्य परेखाः सइगृह्य सप्तमी सप्तमी रेखां परि- मार्जयेत् । तथा च प्रागपरायता अष्टौ तत्सम्भिन्नाश्च दक्षि. णोत्तरायता अष्टौ एवं पोडशान्तरा वीथ्यः सम्पधन्ते । ततश्च तन्मध्यवर्तिनः प्रत्येक पञ्चविंशतिकोष्ठका एकोनपश्चाशद्व्यूहा भवन्ति । तेषु मध्यगतं व्यूहनवकं परिमृज्याटदलं कमलं का. र्यम् । तत्समन्तान्नाभिवीयीमध्यस्थपद्मदलपु परिशिष्टेषु च- त्वारिंशद्व्यूहेषु च प्रतिकोष्ठकमलानि । तर मध्यकोष्ठेषु मु. ख्याः शक्तयः सुभद्राचा दाक्षायाश्च शिवस्य द्वितीयतृतीया- वरणयोः । तत्पथमावरणे तु वामादिमिथुनाष्टकं केसरदलेपु प्रः धानकमलस्य । मध्यमकोष्ठभ्यो पहिरएकोष्ठकं प्रथमावरणं पोदशपोटशकोष्टक द्वितीयं प्रत्येक शक्तीनाम । तत्र नाभि- वीथ्यनन्तरवाह्यपोडशव्यूहसंलग्ना पिशाचवीयी । तत्सलग्ना चतुर्विशतिव्यूहबाह्या महावीथीति । सर्वाणि च पद्मानि शालिनी- वारगोधूमाणुयवतण्डुलगौरसर्पपान्विततिलानामन्यतरेण धा. न्येन यथालाभं समुदितैर्वा कार्याणि । तत्र मध्यवर्तिनि नव. व्यूहाटदले शालयो द्रोणमिताः, तद तण्डुलाः, आढक- मितास्तिलाः, तदर्द्ध यवादयः । अन्येपु आढकमिताः शा. लयः, तदर्द्ध तण्डुलाः, तदर्ध यवतिलादयः । प्रधानकमल च हस्तमानमष्टाहुलप्रमाणमुवर्णकर्णिकं चतुरङ्गुलकेसरस्थानमत्र- शिष्टपनस्थानं कार्यम् । अन्यानि द्वादशाद्गुलेपु कोठेषु यथा- सम्भवम् । प्रधान कमलकेसराष्ट्रकदलाप्टकचत्वारिंशद्व्यूहान्तर्गत- सहस्रपदेषु च स्थापनीयं पोडशाधिकं कलशसहस्रम् । तच द्वादशाङ्गुलायामोदरं पडगुलवर्तितनाभिकं बगुलोत्सेघचतुरङ्ग लविस्तारकण्ठं यङ्गुलोत्सेधनिर्गमौष्ठं कार्यम् । प्रधानकमल.

·. पात्रामकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिपेकसम्भारा।। ३७७ कणिकायर्या स्थापनीयश्चैकः । स चौदरादिषु पूर्वोक्तद्विगुण- परिमाणः । तन्तुना परस्परान्तरालं यवमानं यथा तथा जालवद्वेष्टनीयश्च । तद्वामभागस्थाप्या करकापरपर्याया चैका वर्धनी । सर्वे चैते हैमा राजतास्ताम्रमया वा । सर्वेपी पूरणार्य गन्धोदकं, तन्मध्ये च निक्षेप्याणि पञ्चरत्नानि कन- कशकलानि ब्रह्मकूर्चाश्च । साधारणानि च पञ्चपल्लवसप्त- मृदादीनि । शिवकुम्भोपरिस्थाप्यं चाग्नेयादिकोणेषु क्रमेण सितरक्तपीतकृष्णवर्णासंहयुक्तं पूर्वादिदिक्षु सुवर्णवर्णगावयुतं सुवर्णादिमयं सिंहासनं, सर्वेषां प्रत्येकं वेष्टमार्थानि वस्त्रयुग्मानि, मच्छादनार्यानि च हैमानि रत्नचित्राणि कमलानि, शिवप्र- तिमा देवीपतिमा । तयोर्लक्षणमुक्तम्- मत्स्यपुराणे, पञ्चवको पारूढः प्रतिवर्क त्रिलोचनम् । फपालशुलखट्वाङ्गी चन्द्रमौलिः सदा शिवः ।। असमूत्रं च कमलं दर्पणं च कमण्डलुम् । उमा विभर्ति हस्तेपु पूजिता त्रिदशैरपि ॥ इति । अष्टाधिकं सहस्रमन्यमतिमा । तत्र स्त्रीमतिमा:- सर्वाश्च दिभुजा देव्यो पालभास्करसन्निभाः। पद्मशह्वधराः शान्ता रक्तस्रवस्त्रभूपिताः ॥ सर्वाभरणसम्पूर्णा मुकुटाघरलट्रवाः । मुक्ताफलमयैर्दिव्यै रत्नचित्रैमनोरमैः ।। भूपिता हारकेयूरैर्यावद्देव्यः पृथक्पृथक् । इतिलिङ्गपुराणोक्तलक्षणलक्षिताः कार्याः । पुम्पतिमाथ रुद्ररूपाः । वाणलिङ्गं, तदभिषेकार्य चान्यकलशसहस्रं ताम्रमयं H . .

·३७८ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मृन्मयं वा पूर्वोक्तलक्षणलक्षित हैमकमलाच्छादितं रुद्रक्षेत्रे स्थाप- नीयम् । रुद्रक्षेत्राभाचे तदर्थमप्येको मण्डपः कार्यः । तत्कलश. पूरणार्थं घृतं क्षीरं दधि पञ्चगव्यं वा । घृतपलाशसमिदाज्यचरु- लाजशालिनीवारतण्डुलरूपाण्यष्टी होमद्रव्याणि मतिकुण्डम् । घृतं लौफिकमाज्य संस्कृतमिति भेदः । प्रतिकुण्डं होता ब्रह्मा चेति द्वौ द्वौ ब्राह्मणौ । तत्र याम्ये कृष्णवासा होता । ऐन्देशान्पन्त- रालगते प्रधानकुण्डे आचार्यो नृपः पुरोहितो वा होता । द्वार- जापकाचाष्टौ । रुद्राभिषेकका तु पुरोहित एव । अनुक्तान्य- कर्तृकेपु राजसम्बन्धिकार्येषु तस्यैव कर्तृत्वदर्शनात् । साहाय्या- थै चान्येऽपि यथासम्भवम् । हैमं मृणालभासितं कौतुकम् । द्वारदे- शास्पदमा निखातैः पूर्वादिक्रमेण पलाशोदुम्बराश्वत्थवटमहे- मकुम्भान्वितैस्तोरणयुक्तं दर्भमालासमावृतं द्वारदेशादौ निक्षि- साष्टमङ्गलद्रव्यमावाहितदिग्गजाटकं द्वारकुम्भभूपितं राजाभिपे- कमण्डपं दशहस्तं कुर्यात् । तन्मध्ये वेदिकायां भद्रासनम्, अष्ट- मङ्गलानि च- इक्षवः स्तवराजं च निप्पावाजानिधान्यकम् । विकारवच गांक्षीरं कुसुम्भकुसुमं तथा ।। लवणं चाष्टमं तत्र सौभाग्याष्टकमुच्यते ॥ इति मत्स्यपुराणोक्तानि । भद्रासनं च सौवर्ण रौप्यं ता- म्रमयं क्षीरिक्ष वा माण्डलिकानन्तरजिन्महाराजानां क्रमे- णैकसपादसार्द्धहस्तोछायं तावदायाम राजाभिषेकप्रकरणे विष्णुधर्मोत्तरोक्तं ग्राह्यम्, आकाशितत्वादवान्तरसामान्येन च बुद्धिस्थत्वात् । राज्ञो धारणार्थमाहयनीयादिजं भस्म । श्वेत- च्छत्रशिविकाचैजयन्तीशड्वचामरभेर्यादीनि नृपचितानि राज- भूपणानि च प्रभूतानि । अभिषेककाले च नानाविधानि वा.

·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः । ३७९ द्यानि । दक्षिणाद्रव्याणि च यथा-अष्टपष्टिपलहेमनिर्मितो नव- रत्नालङ्कृतः मुरद्रुमो, दशधेनुशतानि, सुशोभनं क्षेत्रं, शतद्रोण- मितास्तिलास्तण्डुलाश्च, सोपधान शयनं, वाहनमश्वादि, यानं स्थादि च गुरवे। परिमाणतो मूल्यतश्चैतदर्धमितानि सुरझुमादीनि सर्वाणि मिलितेभ्यः सर्वेभ्यो होतृभ्यः । तथैव तदर्द्धमितानि सर्वाणि मिलितेभ्यो द्वारजापकेभ्यः । तदर्धमितानि ब्रह्मभ्यः । अन्यव्राह्मणदीनानाथादिभ्यो भूयसी यथाशक्ति । ब्राह्मणभो- जनं च सहस्रावरं यथाशक्ति । महादेवमहापूजासामग्री राजो- पचारादि । पलं सुवर्णाश्चत्वारः पश्च वापि प्रकीर्तितम् । पलं च कुड़वः प्रस्थ आहको द्रोण एव च ।। धान्यमानेपु बोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः । इत्यसाधारणाः । साधारणाश्च मण्डपकाठध्वजपताकादि तत्तद्देवतापूजामामग्री द्वारतोरणकलशादि कुण्डोपयोगीकादि नवग्रहपीठतत्पतिमातत्पूजोपकरणादि मण्डपवास्तूपशमनसामग्री ब्राह्मणवरणसामग्रयादिकाः सम्भारा उपकल्पनीयाः।। अथ प्रयोगः। उपकल्पितपूर्वोक्तसमस्तोपकरणः सपत्रीको राजा मौर- र्तिकेभ्योऽनन्तरसंलग्नदिनद्वयातिशुद्धिं विदित्वा पूर्वदिने पुरो- हितमाचार्यविंगादीन्मौहूर्तिकादीय सन्निधाप्य रगबल्लयादि. युक्त शुचौ देशेऽन्तर्जानुकर उपविश्य इष्टदेवगुरुविनालज्येष्ठा- नत्वा तैरनुज्ञातः सदर्भपाणिरायम्य माणानायम्य तिथ्या- दि सङ्कीर्घ अपमृत्युजया) सर्वशनपार्य शत्रुविरोपजयार्य या लिङ्गपुराणोक्तविधिना जयाभिषेकं सपनीकोऽहममुकरर्मा ·वीरमिग्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे फरिष्ये, तत्र निर्विघ्नतासिसर्थ गणपति पूजनं स्वस्तिवाचन- मातृकापूजनाभ्युदयिकश्राद्धग्रहयज्ञमण्डपयास्तूपशमनाचार्यादिव- रणानि च तत्पूर्वाङ्गानि करिष्य इति सङ्कल्प्य, यथाविभवं पो- डशोपचारैर्गणपतिमभ्यर्च्य, यथास्वगृह्यं स्वस्तिवाचनमातृकापूज- नाभ्युदयिकथाद्धानि विधाय, याज्ञवल्क्यायुक्तमकारेण यथा- विभवं नवग्रहमखं च कृत्वा, वास्तुशान्त्यर्धमाचार्यब्रह्मविजः कृत्वा, मण्डपनैत्यभागे कुण्डं निर्माय, एकाशीतिपदवास्तुम- ण्डलनिर्माणपुरःसरं मण्डपवास्तुशान्ति विधाय, जयाभिषेकार्य पुरोहितमाचार्य ब्रह्माशमष्टसु कुण्डेषु प्रतिकुण्डं होता ब्रह्मा चे. ति द्वौ द्वौ ब्राह्मणान् तृणुयात् । तत्र-. आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां बृहस्पतिः । तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन्नाचार्यो भव सुवर्स ॥ इत्याचार्यवरणे मन्त्रः। यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा सर्ववेदधरः प्रभुः । तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन् ब्रह्मा द्विजपते भव ।। इति ब्रह्मवरणे। अस्य यागस्य निष्पत्तौ भवन्तोऽभ्यर्थिता मया । मुप्रसन्नाः प्रकुर्वन्तु स्वकार्य विधिपूर्वकम् ॥ इत्यन्येपाम् । सर्वाश्च प्रत्येकमभ्यर्च्य शाखानुसारेण यथा- विभवं मधुपर्केणाईयेत् । द्वारजापकांश्च तत्तत्काले वरणार्थमु- पकल्पयेत् । यथासम्भवमन्यांश्च साहाय्यार्थम् । सर्वाश्च यथाविभवं वस्त्रालङ्कारादिभिः पूजयेत् । शिल्पिमौहर्तिकादींश्च । तत आ. चार्यों यजमानेन सपत्रीकेन सबाह्मणेन जलपूर्णकलशह- स्तेन भद्रं कर्णेभिरित्यादिमन्त्रघोपेण मण्डपप्रवेशे पश्चिमतः कृते मण्डपान्तः पश्चिमत उपविश्पाचम्य माणानायम्य यजमाना- ·यात्राप्रकरणे लिगपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः। ३८१ नुज्ञातो मण्डपदेवतास्थापनायाचार्यकर्म करिष्य इति सङ्कल्प्य, मण्डपान्तः सर्वतः सर्पपविकिरणेन "यदत्र संस्थितं भृतम्" इ. त्यादिभिभूतान्युत्सार्य आपोहिष्ठेत्यादिभिरब्लिङ्गः शुची पो. हन्येत्यादिभिः शुद्धिलिङ्गैश्च मन्त्रैः सर्वतः कुशोदकेनाभ्युक्ष्य स- र्वसाधारणेन प्रकारेण पूर्वादिक्रमेण तोरणपूनां तत्रत्यकलश- स्थापनं पूर्वादिद्वाराग्नेयादिकोणगतकलशस्थापनं तत्रत्यदेव- तापूजा द्वारेषु च ऋग्वेदाद्यध्येव्राह्मणयुगलचतुष्टयवरणं य- थाविभवं तत्पूजाम् इन्द्रादिलोकपालदशकावाहनध्यानपूजनानि पताकाध्वमोच्छायणानि मापभक्तवालिदानं च तत्तदुद्देशेन महाध्वजस्थापनं तत्र ब्रह्मपूजनं मण्डपस्तम्भवंशगतदेवतापू. जनं मण्डपपूर्व दिग्गतदेवतावाहनपूजनवलिदानानि च सम- न्त्रकं कुर्यात् । मतिष्ठापकाशे उक्तत्वाद्विस्तरापत्तेश्च स म. कारो नोच्यते । ततो वेद्यां पूर्वोक्तमकारेण लिखिते राजा- भिपेककलशस्थापनार्थे मण्डले म: पगते व्यूहनवके अवशिष्ट- चत्वारिंशव्यूहगतकोप्टेषु च सर्वमण्डलानां सर्वतोभद्रम- कृतिकन्वात्तदुक्तमकारेण ब्रह्मादिमण्डलदेवतानामावाइनं यथा- विभवं तत्पूजनं ताभ्यश्च पलिदानं विधाय सर्वाणि पमानि मणवेनाम्भसाभ्युक्ष्य तेषु सर्वेषु प्रणवं विन्यस्य कुशानास्तीर्य प्रधानपधमध्ये पूर्वोक्तलक्षणं तन्तूनां परस्परान्तरालं यवमानं यया स्यात्तथा जालान्तरवद्वेष्टितं शिवकुम्भं संस्थाप्य तदाम- भागे करकसंज्ञां वर्धनी स्थापयेत् । ततस्तस्यैव पद्मस्य फेस. रेषु वामायष्टशक्तीनां ततो दलेपु वामदेवायष्टरुद्राणामुक्तल. क्षणाः कुम्भाः स्थाप्पाः । ततः पञ्चविंशतिकोष्ठकचत्वारि- शव्यूहगतमध्यमध्यकोष्ठेषु सुभद्रादिचत्वारिंशद्व्यूहेश्वराणां ततस्तत्संलग्नाप्पाष्टकोठेषु वत्सयमावरणदेवतानां ततस्तत्सं.

·३८२ वीरमियोदयस्य राजनीतिप्रकाशे लग्नपोडशकोप्टेपु तद्वितीयाद्यावरणदेवतानां कुम्माः स्था- पनीयाः । सर्वे चैते "मही द्यौः" इत्यादिमन्त्रैर्भूमिस्पर्शादिपूर्वक प्रसिद्धकलशस्थापनप्रकारेण पदार्थानुसमयेन स्थाप्याः । ततः सर्वेषु प्रणवेन गन्धोदकपूरणं मध्ये च पञ्चरत्नकनकशकलब. मकू नां साधारणानां च पञ्चपल्लवसप्तमृत्तिकादीनां प्रक्षेपः । वहिव चन्दनपुष्पमालाकण्ठवेष्टनसूत्रैरलङ्करणं बखयुग्मवेष्टन हैमरनचित्रकमलपच्छादनं च प्रत्येक पदार्थानुसमयेनैव स- सहायनाचार्येण कार्यम् । ततः सिंहासनसहितानां सर्वपति- मानामग्न्युत्तारणं विधाय शिवकुम्भोपरि सिंहासन स्थापयि- त्वा तस्याग्नेयादिकोणगतेषु सितरक्ताहिरण्यामकृष्णवर्णेषु चतुर्यु सिंहाकारेषु पादेषु धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याणि प्रणवेनावाह्य तत्त- द्वर्णाकाराणि ध्यात्वा तस्यैव पूर्वादिदिग्मत' सुवर्णवर्णेषु चतुर्पु गात्रेपु अव्यक्तं नियति कालं काली च प्रणवेनैवावा • तचदाकारान्ध्यात्वा सर्वात्मणवेनैव यथाविभवं सम्पूज्य सिंहासनमध्यगतें कमले पवस्वासने उक्तलक्षणां शिवप्रतिमां कमलमध्ये आधारशक्तिं तदुपरि कलां तदुपरि जगत्कारणं बिन्दु तदुपरि नादं तदुपरि च प्रणवाख्यं जगद्गुरुं शिवं स्था- पयामीति भापयन् प्रणवपूर्वया, तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयादितिशिवगायच्या स्थापयित्वा शिवपादमूले कर्णिकायां मनोन्मी मनोन्मनाख्यमहादेवं च "मनोन्मनाय देवाय मनोन्मन्यै नमो नम" इति मन्त्रेण स्थाप• येत् । एतामां देवतानां पूजनेऽप्येत एव मन्त्राः । वक्ष्यमाण- देवतानां तु मणवपूर्वनमोऽन्तै यतुर्यन्तः स्वस्वनामभिरेव स्था- पनं पूजनं च । ततः प्रधानकमलकेसरेषु मागादिक्रमेण वामा, ज्येष्ठा, रोदी, काली, कलाविकरणी, वला, बलभमयनी, सर्वभूत- .

·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः। ३८३ दमनी चेत्यष्टौ शक्तयः। ततस्तस्यैव दलेषु तेनैव क्रमेण वामदेवः, ज्येष्ठ:, रुद्रः,कालः,कलाविकरणः,बलः,पलममथना,सर्वभूतदम- नश्चेत्यष्टौ रुद्राः स्थाप्या।इदं च वामादिमिथुनाष्टकं प्रथमावर- णं शिवस्या एवमग्रेऽपि मागादिक्रम एव द्रष्टव्यः। ततो नाभिवी- ध्यनन्तरवाह्यपोडशम्यूहमध्यमकोप्ठेषु सुभद्रादिकाः शिवस्य द्वि- तीयावरणदेवताः स्थाप्याः । तत्र पूर्वे सुभद्रा, आमेये भद्रा, द- क्षिणे कनका,नैऋते अम्बिका, पश्चिमे श्रीदेवी, वायव्ये वागीशा, उत्तरे गोमुखी, ऐशाने भद्रकर्णी, पूर्वाग्रयमध्ये अणिमा, आग्नेय- दक्षिणमध्ये लघिमा, दक्षिणनैऋत्यमध्ये महिमा, नैऋत्यपश्चि- ममध्ये प्राप्तिः, पश्चिमवायव्यमध्ये प्राकाम्यं, वायव्योत्तरमध्ये ऐश्वर्यम् ,उत्तरैशानमध्ये वशित्वं,पूर्वैशानमध्ये कामावसायिका। पिशाचवीथयनन्तरवाह्यचतुर्विंशतिव्यूहमध्यमकोप्ठेषु मागादिक्र- मेण दाक्षायाः शिवस्य तृतीयावरणदेवताः स्थाप्या: ता यथा- दक्षा, दक्षायिका, चण्डा, चण्डाधिका, हरा, हरायिका, शौ- ण्डा, शौण्डायिका, प्रथमा, प्रथमायिका, मन्मथा, मन्म- थायिका, भीमा, भीमायिका, शकुनी, शकुनायिका, सुमती, सुमत्यायिका, गोपा, गोपायिका, नन्दा, नन्दायिका, पितामही, पितामहायिका २४ । ततः मुभद्रादिशिवद्वितीयावरणदेवतानां प्रथमद्वितीयावरणदेवतास्तकोष्ठवाह्याटनद्वारापोडशकोप्टेपु स्था- प्याः । ता यथा-विन्दुका, विन्दुगर्भा, नादिनी, नादगर्भना, शक्तिका,शक्तिगर्भा,परा,परापरा, सुभद्रामथमावरणम् ११ चण्डा, चण्डमुखी, चण्डवेगा, मनोनया, चण्डाक्षी, चण्डनियोंपा, भ्रष्टी, चण्डनायिका, महोत्सवा, मनोध्यक्षा, मानसी, माननायिका, मनोहारी, मनोहादी, मनामीतिः, मनेश्वरी १६ सुभद्राद्विती. यावरणम् । ऐन्द्री, होताशनी, याम्या, नैर्ऋती, वारुणी, वाय. , ·. , ३८४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे व्या, कौवेरी, ऐशानीसा भद्रामथमाव०॥ हरिणी,सुवर्णा, काञ्च. नी, हाटकी, रुक्मिणी,वामनास्या सुभगा,जम्बुनायिका,वाग्भवा, वाक्पया, वाणी,भीमा,चित्ररथा, सुधीः, वेदमाता, हिरण्याक्षी, १६ भद्राद्वि०२॥ वज्र, शक्तिः, दण्डः,खड्गा,पाशः, ध्वजा, गदा, त्रिशूलम् ८ कनकाम०३। बुद्धा, प्रबुद्धा, चण्डा, मुण्डा, वलिनी, कपालिनी, मृत्युहन्त्री, विरूपाक्षी, कपर्दी, कमलासना, दंष्ट्रि: णी, रगिणी, लम्बाक्षी, कङ्कभूपणी, सम्भावा, भाविनी १६ । कनकाद्वि० ३। खेचरी, आत्मनामा, भवानी, वद्विरूपिणी, वंलिनी, वहिनामा, महिमा, अमृतलालसा ८ अम्बिकाम०४। शतिनी, शिखरा देवी, मृदुरबा, मुशीतला, छाया, भूतपनी, धन्या, इन्द्रमाता, वैष्णवी, तृष्णा, रागवती, मोहा, कामकोपा, मदोत्कटा, इन्द्रा, बधिरा१६अम्बिकाद्वि०४। स्पर्शः, रसः, गन्धः, माणः,अपानः,समानः,उदानः, व्यान:८ श्रीदेवीम०५॥ तमोहता, ममा, अमोघा, तेजनी, दहमी, भीमास्या, ज्यालिनी, शोपा, शेषिणी, रुद्रनायिका, वीरभद्रा, गणाध्यक्षा, चन्द्रहासा, गहरा, गणमाता, अम्बिका?६ श्रीदेवीद्वि०५॥धारा, वारिधरा,वाहिकी, वायसी, मातीता, महामाया, वज्रिणी, कामधेनुका ८ बागी- शाम०६। पयोष्णी, वारुणी शान्ता, जयन्ती, वरपदा, प्लाविनी, जलमाता, पयोमाता, महाम्बिका, रक्ता, कराली, चण्डाक्षी, महोच्छुष्मा पयस्विनी, महाविद्येश्वरी, काली, कालिका १६ वा- गौशाद्वि०६। शङ्किनी, ललिता, लम्बकर्णी,कल्किनी,यक्षिणी, मा. लिनी,वामनी,वरमानिनी८ गोमुखीम ०७/चण्डा,घण्टा,महानादा मुमुखी, दुर्मुखी, वला, रेवती, प्रथमा, घोरा, सौम्या, भीमा, महावला, जया, विजया, अनिता, अपराजिता १६ गोमुखी द्वि०७१ महाघण्टा, विरूपाक्षी, शुप्फाही, फाममातृका, संहारी, . " .

·. पात्राप्रकरणे लिगपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः।३८५ जावहारी, दंष्ट्राली,शुप्फरेवती८ भद्रकीमा पिपीलिका, पुष्प- हारी, अशनी, सर्वहारिणी,भद्रहारी, शुभाचारी, हेमा, योगेश्वरी, चित्रा, भानुमती, छिद्रा, सद्दिकी, मुरभी, समा, सर्वमन्या, घेगाख्या १६ भद्रकीवि० । ऐन्द्री, चित्रभानुः, वारुणी, दण्डिः, माणरूपी, हंसा,स्वात्मशक्तिः, पितामहः ८ अणिमाम01 कंशयः, रुद्रः, चन्द्रमाः, भास्करः, वाद्यात्मा, अन्तरात्मा, आत्मा, महेश्वरः, परमात्मा, अणुजीवः, पिगलः, पुरुषः, पशुः, भोक्ता, भूतपतिः, भीमः १६॥ अणिमाद्वि०९। श्रीकण्ठः, अन्तः, सूक्ष्मः, त्रिमूर्तिः, शशकः, अमरेशः, स्थितीशः, भारमूनः ८ लघिमाम। स्थाणुः, हरः, चण्डेशः, भूतीशः, सद्योजातः, गुहेशः, क्रूर- सेनः, सुरेश्वरः, क्रोधीशः, चण्डः, प्रचण्डः, शिवः, एकरदः, कूर्मः,एफनेत्रः,चतुर्मुखः १६ लघिमाद्वि० १०॥ अनेशः, क्षेमन्द्रः, सोमेशः, लाली,चंण्डारुः, अर्घनारीशः, एकान्तः, अन्तः ८ म. हिमामा शिरखीश,शकला, पण्डा,दिरण्टा,फलः,पाली,मुनगः, पिनाकी,सगिः,फामः,ईशः,श्वेता,भृगुः,महिमादि०११॥ मवर्गः, नकुलीशा, पाडवा हस्तिः, चण्डयक्षः, गणपतिः, महामगुः, अनः ८ माप्तिम । त्रिविक्रमः, महानिहा, चामः, श्रीमद्रा, महादेवः, दधीचा, कुमारः, परापरः, महादंष्ट्रः, फरालः, सूचका, सुवर्धनः, महावाहः, महानन्दी, गम्दी, गोपालक १६ प्राप्तिदि० ११ पुष्पदन्तः, महानन्द, रिपुलानन्दकारफः, शुरुः, विद्यालः, फमलः, पित्यः, अगणः ८ माफाम्पम० । रनिमिया, सुरेशानः, चियाः, मुर्नयः, विनायफः, संप्रपालः, महामोहः, नाला, वत्सपुरः, महापुत्रः, प्रामाधिपः, देशापिया, सर्वस्थानाधिपः, मेघनादः, प्रचण्डका, कारटूनः १६ पाका. म्पदि० १३॥ माला, पत्रिका, योगेगा, परदायिका, मामुरा, , . " . " - ·. , , अ- पीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सुरमाता, सुन्दरी, मातृकाटा ईशित्वमा गणाधिपः, मन्त्रज्ञः, वरदेवः, षडानना,विदग्धः, विचित्रः,अमोघः, मोघः,अश्वः, रुद्रा, सोमेशः, उत्तमोदुम्बरः, नारसिंहः, विजयः, इन्द्रगुहः, अपाम्प तिः१६ ईशित्वद्वि०१४। गगनः,भवनः,विजयः,अजयः,महाजयः अङ्गारः, व्यङ्गारः, महायशाः८ वशित्वम० । महाहर्पः, मचण्डेशः, महावर्णः, महासुरः, महारोमा, महागः, प्रथमः, कनका, खरजः,गरुडा,मेघनादः,गर्जकः, गजत्वकूछेदकः,वाहा,विशिखः, मारिः १६ वशित्वद्वि० १५॥ विनादः, विकटः, वसन्तः, भयः, विद्युत्, महाबलः, कमलः, दमनः ८ कामावसायिका. काप० । धर्मः, अतिवलः, सर्पः, महाकायः, महाहनुः, सबलः, भस्माङ्गी, दुर्जयः, दुरतिक्रमः, . वेतालः, रौ. रवः, दुर्धराभोगः, वजः, कालानिरुद्रः, सिंहनादः, महागु- इ. १६ कामावसायिकाद्वि० १६। ततो दक्षिादिशिवतृतीयाव. रणदेवतानां प्रथमद्वितीयावरणदेवतास्तरकोष्ठवाह्याटतद्वाह्यपो- उशकोठेपु स्थाप्याः । ता यया-मनोहरा, महानादा, चित्रा, चित्ररथा. रोहिणी, चित्राङ्गी, चित्ररेखा, विचित्रिका ८ दाक्षा- प्र. चित्रा, विचित्ररूपा, शुभदा, कामदा, शुभा, झूरा, पिग- लादेवी, खड्किा, लम्बिका, सती, दंष्ट्राली, राक्षसी, ध्वंसी, लोलुपा, लोहितामुखी १६ दाक्षाद्वि०११ सर्वाशिनी, विश्वरूपा, लम्पटा, आमिपप्रिया, लम्बोष्ठी, दीर्घदंष्ट्रा, लम्बजानुः, महारिणी ८ दाक्षायिकाम । गजकर्णा, अश्वकर्णा, महाकाली, सुभीपणा, वातवेगरवा, घोरा, घना, घनरवा, घोरघोपा, महाघण्टा, सुघण्टा, घण्टिका, घण्टेश्वरी, महघोरा, अ. घोरा, अतिघोरिका १६ दासायिकाद्वि०२ । अतिघण्टा, अति- घोरा, कराला, करभा, विभूतिः, भोगदा, कान्तिः, शकि- . + , , + ·. यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोफजयाभिषेकप्रयोगः । ३८७ नी८ चण्डामा पत्रिणी,गान्धारी,योगमाता,सुपीवरा,उत्तालका, उत्सुका, वीरा, संहारी, रमणी, फलहारी, जीवहारी, स्वेच्छा. हारी, तुण्डिका, रेवती, रगिणी, सगा १६ चण्डाद्वि० ३॥ च. ण्डी, चण्डमुखी, चण्डा, चण्डवेगा, महारवा, सुकुटी, चण्ड- रूपा, चण्डभ्रूः ८ चण्डायिकाम० । चण्डघ्राणा,चला, चलजिहा, चलेश्वरी, चलपेगा, महामाया, महामाया, विद्युता, कङ्काली, कृशाङ्गी, किंशुका, चण्डयोपिका, महाहासा, महारावा, चण्डभा, अनङ्गचण्डिका १६ चण्डायिकाद्वि० ४। चण्डाक्षी, फामदा, शू. करा, कुक्कुटानना, गान्धारी, दुन्दुभिः, दुर्गा, सौमित्रा, ८ हराप० । अमृतोद्भवा, महालक्ष्मीः, वर्णदा, जीवरक्षिणी, हरिणी, क्षीणनीवा, चन्द्रवना, चतुर्भुजा, व्योमचारी, व्योमरू- पा, व्योमव्यापी, शुभोदया, गृहचारी, सुचारी, विपाहारी, विपान्तिका१६ हराद्वि०५। जम्भा, अच्युता, कङ्कारी, देविका, दुर्धरा, पहा, चण्डिका, चपला - हरायिकाम० । चण्डिका, चामरी, भण्डिका,शुभानना, पिण्डिनी,मुण्डिनी, मुण्डा,शाकिनी, शाईरी, कर्तरी, हर्चरी, भामिनी, यशदायिनी, यमदंष्ट्रा, महादंष्ट्रा, फराला १६ हरायिकाद्वि० ६ । विकराली, फराली, कालजवा, यशस्विनी, वेगा, वेगाती, विद्या, वे. दाहा,८ शौण्डाम०। वजा, शङ्खपती, शहा, अवला, एकबला, चला, अतिबला, लोला, कुम्भिनी, स्तम्भिनी, अञ्जनी, मोहि- नी, माया, विकटाही, नली, कल्लोला १६ शौण्डाद्वि० ७॥ दन्तुरा, रौद्रभागा, अमृता, सुकुला, चलजिहा, अर्धनेत्रा, रूपिणी, दारिका दशौण्डापिकामा खादका, रूपनाशा, हारी, अक्षया, अन्तका, फण्डनी, पेपणी, महाग्रामा, कृ- तान्तिका, दण्डिनी, किरी, बिम्बा, वर्णिनी, अमलाहिनी, ·, , . ३८८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विद्राणी, द्राविणी, १६ शौण्डायिकाद्वि० ८ प्लवनी, प्लावनी, शोभा, मन्दा, मदोत्कटा, मदा, क्षया, महादेवी ८ प्रमथामा कामसन्दीपनी, अतिरूपा,मनोहरा, महावशा,मदग्राहा, विहला, मदविला, अरुणा, घोपणी, दिव्या, रेवती, भाण्डनायिका, स्तम्भनी, घोररक्ताक्षी, घोररूपा, सुघोषणा १६ ममथाद्वि०९। घोरा, घोरतरा, अघोरा, अतिघोरा, अंघनायिका, धावनी, कोष्टुकी, मुण्डा ८ प्रमथायीम० । भीमा, भीमतरा, अभीमा, शास्त्री, सुवर्चला, सम्भनी, मोहनी, रौद्री, रुद्रवती, अचला- चला, महायला, महाशान्तिः, शिवाशीला, शिवाशिवा, बृ- हत्कुक्षी, महानासा १६ प्रमथायीवि० १० कालकर्णी, कराला, कल्याणी, कपिला, शिवा, इष्टिः, तुष्टिः, प्रतिष्ठा ८ मन्मथामा शान्तिः,तुष्टिकरी, पुष्टिः, जया, श्रुतिः, धृतिः, कामदा, शुभदा, सौम्या, तेजनी, कामतान्त्रिका, धार्मिकी, धर्मिणी, शीला, पापहा, धर्मवर्धनी १६ । मन्मशाद्वि ११ । धर्मरक्षा, निवाता, धर्मा, धर्मवती,सुमतिः, दुर्मतिः, मेघा, विमला ८ मन्मथायिका- म०। शुद्धिः, युदिः, मतिः,कान्तिः, वर्तुला, मोहवर्धनी, बला, अतिबला, भीमा, माणदिकरी, निर्लज्जा, निघृणा, मन्दा, सर्वपापसयकरी,कपिला,अतिविधुरा १६ मन्मथायिकाद्वि० १२॥ रक्ता, विरक्ता, उद्वेगा, शोकवर्धनी, कामा, तृष्णा, क्षुधा, मो- हा ८ भीमाप्र० । जया, निद्रा, अभया, आलस्या, सुतृष्णा, रोदनी, दरा, कृष्णाकृष्णागिनी, वृद्धा, अशुद्धोच्छिष्टाशनी, वृपा, कामदा, भोगिनी, दग्धा, दुःखदा, सुखदा १६ भीमा. माद्वि० १६ । आनन्दा, सुनन्दा, महानन्दा, शुभङ्करी, वीत. रागा, महोत्साहा, जिनरागा, मनोरमा ८भीमायिकाम। मनो- न्मनी, मनःक्षोभा, मदा, उन्मादा, मदाकुला, मदोद्गर्भा, " , .

·यात्राप्रकरणे लिङ्गापुराणोक्तजयाभिषेकमपोगः। ३८९ - मदारामा, कामानन्दा, सुविहला, महावेगा, सुवेगा, महाभोगा, क्षयावहा, मणी, क्रामणी, चक्रा १६ भीमायिकाद्वि० १४॥ योगावेगा, सुवेगा, अतिवेगा, सुवासिनी, देवी, मनोरथावेगा, रुद्रावर्तवती, मतिः ८ शकुनामा रोधनी, क्षोभणी, वाला, अ. तिघोपा, सुघोषिणी, विद्युता, त्रासिनी, मनोवेगा, सुचाप- ला, विद्युजिहा, महाजिता, भृकुटीकुटिलानना, स्फुरज्ज्वा- ला, महाज्वाला, सुज्वाला, क्षयान्तिका १६ शकुनाद्वि० १५॥ ज्वालिनी, भस्माङ्गी, भस्मान्तका, अन्तका, भाविनी, मजा, विद्या, ख्यातिः ८ शकुनायिकाम० । उल्लेखा, पताका, भोगा, भोगवती, खगा, योगवता, योगमाता, योगाख्या, योगपारगा, ऋद्धिः, बुद्धिः, धृतिः, कान्तिः, स्मृतिः, साक्षाच्छुतिः, धरा १६ शकुनायिकाद्वि०.१६। परेप्टा, परादित्या, अमृता, फल. नाशिनी, हिरण्याक्षी, सुवर्णाक्षी, कपिञ्जला, कामरेखा ८ सुमतीम० । रनवीपा, वसुदीना, रबदा, रनमालिनी, रजशोभा, सुशोभा, महाशोमा, महाधुतिः, शवरी, शाम्बरी, ग्रन्थिपादा, ग्रन्थिकर्णा, ग्रन्थिकरानना, हयग्रीवा, हयनिहा सर्वग्रासा १६ सुमतीवि० १७१ सर्वाशी महाभक्षा, महादंष्ट्रा, अतिरौरवा, स्फुलिङ्गा, विस्फुलिङ्गा, कृतान्ता, भास्करानना, सुमत्यापिकाम० । रागा, रागवती, क्रोधा, महाक्रोधा, रौरवा, क्रोधनी, मूदनी, कलहा, कलहावती, कलान्तिका, चतुर्भेदा, दुर्गा, दुर्गमानगा, नाली, कुनाली, सौम्पा, १६ मुमत्यायि- कावि० १८। पाटली, पाटवी, पाटी, विटिपिटा, कङ्कटा, मुघटा, प्रघटा, घटोद्भवा ८ गोपाप्र० । नादाक्षी, नादरूपा, सर्वाकारा, सर्वागमा, सर्वगमा, अग्रचारी, सुचारी, चण्डनाडी, मुवाहिनी, सुयोगा, वियोगा, हंसाक्षी, विलासिनी, सर्वगा, सुचिरावा, ·. पीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वन्धनी १६ गोपादि०१९। मेदिनी,छेदिनी,सर्वकारी,क्षुधाशनी, उच्छुष्मा, गान्धारी,भस्माशी, वडवानला ८ गोपायिकाम० अ. न्ववज्वालिनी, ज्वाला, दीपा, क्षामा, अन्तरिक्षा, हल्लेखा, हद्- मा, मायिकापरा, आमयासादिनी, भिल्ली, सह्यासह्या, सरस्वती, रुद्रशक्तिः, महाशक्तिः, महामोहा, रोदिनी १६ गोपायिका. द्वि० २० नन्दिनी, नितिः, प्रतिष्ठा, विद्यानाशी, खग्रसिनी, चामुण्डा, मियदर्शिनी ८ नन्दाप० । गुह्या, नारायणी, मोहा, प्रज्ञा, वजिणी, कङ्कटा, काली, शिवा, घोपा, वीरा, माया, कामेशी, वाहिनी, भीपणा, स्वर्गा, माला १६ नन्दाद्वि० २१ । विनायकी, पूर्णिमा, रङ्गिणी, कूर्दनी, इच्छा, कपालिनी, दीप- नी, जयन्तिका ८ नन्दायिकाम० । पावनी, अम्बिका, सर्वाशा, पूतना, छागली मोदिनी, लम्बोदरी, संहारी,कालिनी, कुसुमा, शुक्रा, तारा, ज्ञाना, क्रिया, गायत्रिका, सावित्री १६ नन्दायि- कादि० २२॥ दन्तुरी, फेकारी, क्रोधहंसा, पडडुला, आनन्दा, सुदुर्गा, संहारी, अमृताटपितामहीम । कुलान्तिका, अनला, प्रचण्डा, मर्दिनी, शुभा, सर्वभूताभया, वडवामुखी, लम्पटा, पन्नगा, कुसुमा, विपुलान्तिका, फेदारा, कूर्मा, दुरिता, मन्द रोदरी, खड्गचण्डा १६ पितामहीदि० २३ । वजा, मन्मथा, चोरा, विकारा, रिपुभेदिनी, रूपा, चतुर्भुजा, योगा, ८ पितामहायिफाम० । भूताभया, महावाला, खर्परा, भस्मा, कान्ता, सृष्टिः, द्विभुजा, ब्रह्मरूपिणी, सद्य फेत्कारिका, कर्ण- मोटी, महामोहा, महामाया, गान्धारी, पुष्पमालिनी, शब्दापी, सुमहापोपा १६ पितामहायिकाद्वितीयावरणमिति २४ । एवं सर्वा देवताः प्रतिष्ठाप्य शिवमनोन्मनीमनोन्मनदेवानां पूर्वो- कमन्त्रैरन्यासां नाममन्त्रैरावाहनपूर्वोक्तध्यानपूर्वकं पोडशो- .

·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकमयोगः । ३९१ पचारैः छत्रचामरादर्शादिराजोपचारैश्च यथाविभवं स्थापना क्रमेण काण्डानुसमयेन पदार्यानुसमयेन वा यथाशक्ति पूजन कृत्वा सपत्नीकयनमानसहितः पुष्पाञ्जलिं दत्वा नमोऽन्तै- नाममन्त्रैः प्रत्येकं पायसपलिं च दत्वा दण्डवत्मणमेदाचा. र्यः । अस्मिन्नेव च समये कैश्चित्सहायः सहितः पुरोहितो रुद्रक्षेत्रे तदभावे रुद्राभिषेकार्थमेव कृते प्रतिष्ठापितमण्डपदेवते मण्डपे वाणलिङ्गमूर्ति महादेवं लिङ्गपुराणगतेन विष्णुमोक्तन भवादिशिवनामसहस्रेण यथाविभवं सम्पूज्य सपत्नीकयजमा- नसहितः पुष्पाञ्जलि दवा क्षीरेण दना पश्चगव्येन वा पूरितं ताम्रमयं मृन्मयं. वा फलशसहसं पूर्वोक्तविधिना तदने स्थापयित्वा सर्वेष फलशेपु ब्रह्मकूर्चानिक्षिप्य तत्कलशस्थितक्षी- रादिना ब्रह्मकूर्चेस्तमेव महादेवं रुद्राध्यायं पठन्नभिपेचये- त् । ततो महादेवस्यानुज्ञया तुदभिपेकावशिष्टेन क्षीरादिना "ॐ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः शर्वस- वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः" इत्यधोरमन्त्रेण, त्र्यम्बकं यजा- महे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमा. मृताद"इति व्यम्यकमन्त्रेण वा राजानमभिषिश्चेत्पुरोहित एव । अघोरमन्त्रस्य साहितीर्देवता उपनिपद ऋषयः रुद्रो देवता स्वरा. डनुष्टुप्छन्दः राज्ञोऽभिपेके विनियोगः । ऽयम्बकमन्त्रस्य वसिष्ठ ऋपिMत्युञ्जयरुद्रो देवताऽनुष्टुप् छन्दः । विनियोगः स एव । ततः प्रधानमण्डपे पूर्वाग्नेयादिदिग्विदिग्गतेष्वष्टसु कुण्डेषु स्थण्डि- लेषु वा ब्रह्मसहिता होतारोऽष्टौ पूर्वेशान्यन्तरालगते कुण्डे स्थ- पिडले चाआचार्यों नृप एव पुरोहितो वा ब्रह्मसहितो यथास्वगृह्य- मग्निप्रतिष्ठादिप्रधानहोमपाचीनमङ्गकाण्डं कृत्वा प्रधानहोमसमये अधोरमन्त्रेण त्र्यम्बकमन्त्रेण वा धृतपलाशसमिदाज्यचरुलाजशा- ·धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विनि- लिनीवारतण्डुलैः प्रतिद्रव्यमष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वाऽऽहुती- र्जुहुयुः। मन्त्रगोत्रपिदेवताच्छन्दास्युक्तान्येव । जयाभिषेकाङ्गडोमे विनियोग इति विशेषः । अन्ते च स्वाहाकारः । एवं सर्वत्र । तत्र याम्ये होत्रा कृष्णवाससा भवितव्यम् । तत्तद्वेदशाखाग- तान्यग्निमुखानि तुलादानादिमयोगेषु द्रष्टव्यानि विस्तरभयानो- च्यते । होमसमये द्वारजापकजप्यानि तत्तद्वेदगतानि शान्ति. सूक्तान्यपि तत्रैव द्रष्टव्यानि । यद्वा प्रतिकुण्डं भिन्नभिन्नाः म. धानहोममन्त्राः । यथा-"ॐतत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीम- हि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्" इतिपुरुपमन्त्रः प्राक्कुण्डे । अस्य साहितीर्देवता उपनिपद ऋषयः,रुद्रो देवता, गायत्रीछन्दः, योगः प्राग्वत् । एवमग्रेऽपि | "ॐजातवेदसे सुनवामसोममराती- यतो निदहाति वेदः । स नः पर्पदतिदुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यमिः" इत्यानेये, "रुद्रो वा एपं यदग्निः" इति श्रुतेश्च रौद्रो मन्त्रः । अस्य काश्यपो जातवेदा अग्निस्त्रिष्टुप् । अघोरेभ्य इत्यादिघोरमन्त्रः मागुक्त एव दक्षिणे । "ॐनिशि निशि जय स्वाहा खगराक्षसभेदन । रुधिराज्याईनित्यै स्वाहा नमः स्वधा नमः" इनि पौराणो नतो मन्त्रो नैऋत्ये । "ॐ नमोऽस्तु वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय शुलिने। रुद्राय कालरूपाय कलाविकरणाय च ॥ पलाय वलपमधनाय सर्वभूतदमनाय च । मनोन्मनाय देवाय मनोन्मन्यै नमोनमः ॥" इतिमन्त्रः पौराणः पश्चिमे । ॐसमीर समीर स्वाहा स्वधा नमो नमः" इति पौराणो मन्त्री वायव्ये । "ॐसद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवे भवे नातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः" इति मन्त्र उत्तरे ।

·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः।३९३ अस्य साहिती देवता उपनिषदो रुद्रो बृहती । “अईशानाय कदु- द्राय रुद्राय प्रचेतसे त्र्यम्बकाय शर्वाय । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्" इत्यैशान्ये । अस्य अधारः कण्वो रुद्रो गायत्री । “ईशानः सर्व विद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम् । ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदा शिवोम्" इति पूर्वैशान्यन्तरालगते प्रधानकुण्डे। अस्य साहिती देवता उपनिपदो रुद्रो गायत्री । एवं प्रधानहोम कृत्वा स्वाहान्तैर्नामाभिः मत्येकमायेनैकैकामान्याहुतिं स्वकुण्डे जुहुयादाचार्यः पूर्वोक्तमण्डलदेवताभ्यः । ततः स्विष्टकदादि । अघोरमन्त्रेण मायश्चित्ताहुतिपुरःसरं सर्वे पूर्णाहुतिप्राचीनम- सराङ्गकाण्डं कृत्वा राज्ञा दिक्पालादिभ्यो बलिदाने कृते स. वैरवशिष्टहोमद्रव्यैः पुनः राजानम् अधारमन्त्रेण ऽयम्बकम- न्त्रेण वाभिपिश्चेयुः । ततोऽभिपिक्तेन राज्ञा यथास्त्रगृह्यं पुण्या- हवाचने कृते, यम्पकमन्त्रेण हेममयं मृणालयुक्तं. कौतुकं रा- शो दक्षिणकरे बनीयादाचार्यः। ततस्तत्रैव महामण्डपे राजा- नमधिवासयेत् । राज्ञा च मूत्रोत्सर्गाघाश्यकर्ज तत्रैवाधि- वस्तव्यम् । ऋत्विग्भ्यवाधिवासनदक्षिणा यथाशक्ति देया । गीतवादित्रपुराणादिभिश्च तस्यां रात्रौ नागरणं कार्यम् । उपोपणं च तदिने सर्वेषाम् । अशक्तस्य हविष्याशनम् । ततोऽप- रेधुः प्रातरुत्थाय नित्यकर्म कृत्वा सर्वे स्वस्वकुण्डे यथाशा- खं पूर्णाहुति जुहुयुः । अथाचार्यः पुरोहितस्विंगादिसहित. प्रधानमण्डपादुत्तरतः कृते द्वारदेशात्पदयाचे निखातैः मागादि- क्रमेण पलाशोदुम्बराश्वत्थवटमयस्तोरणयुक्त दशहस्ते राजा- भिषेकमण्डपे तोरणेषु हेमकुम्भान्निधाय दिग्गनाटकं चावा- ह्य सर्वतो दर्भभाला आपथ्य' शाशे पुम्मा संस्थाप्पा द्वारादिनदेशेषु इक्षुस्तवराजनिष्पावाजानिधान्यकविकारव- ५० ·. । ३९४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दोक्षीरकुसुम्भपुष्पलवणाख्यान्यष्टमङ्गलद्रव्याणि प्रकीर्य सा. 'धारणविधया च मण्डपप्रतिष्ठां कृत्वा तन्मध्यस्थायां रचि. तस्वस्तिकादिमण्डलायामास्तृतदर्भायां विकीर्णाष्टमङ्गलद्रव्या- यां वेद्या सुवर्णरूप्यताम्रान्यतरमयं सीरिक्ष वा .माण्ड- लिकानन्तरजिन्महाराजानां क्रमेणैकसपादसाहस्तोछायाया- म भद्रासनं संस्थाप्य तदुपरि परिहितनववस्त्रं सायुधमलङ्कृत शुद्धभस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं राजानमुपवेश्य. तद्वामतस्तत्पनी चोपवेश्य "तन्महेशाय विद्महे वाम्बिशुद्धाय धीमहि । तन्नः शिवः प्रचोदयात् ॥ 'इतिशिवगायत्र्या शिवकुम्भेनाभिपिच्य पूर्वोक्तया गौरीगायत्र्या वर्धन्या चाभिषिच्य शेपकलशैः स्था. पनक्रमेण रुद्राध्यायं पठन्नभिापश्चेत्, अघोरमन्त्रेण था । तदा च प्रतिकलशं तदात्तिः । अभिपेकश्च कलशनिहितान् कूर्चान् कलशमुखेष्वानीय तद्वारा राजमूर्धनि यथोदकं पत- ति तथा कार्यः, कूः प्रोक्षणं वा । तदा चेतरेऽपि ब्राह्मणाः स्वस्वशाखागतान् "मुरास्त्वामभिपिश्चन्तु" इत्यादिपौराणांश्चा- भिषेकमन्त्रान् पठेयुः । शङ्खभैर्यादिनानावायशब्दश्च विधेयः । मन्त्र्यादयो राजसेवकाः पौरादयश्च जयादिशब्दै राजानं वर्धयेयुः । ततः कलशान्तर्गतपिष्टौपधिलेपपूर्वकं राजा शुद्धो. दकेन स्नात्वा क्षौमे वाससी परिधाय धृतप्रभूतशुल्लमणिख- चितमुकुटादिदिव्यभूपणनृपचित आचार्यादिभिः प्रणीता- निनपनादौ कर्मशेपे समापिते यथाचारं भस्मधारणं कुर्या- व । नृपचिह्नानि च नवोपकल्पितानि शिविकावैजयन्ती- चन्द्रसमप्रभच्छाशङ्खचामरभेर्यादीन्युत्तमानि भूपणानि च प्र- भूतान्पाचार्यों राज्ञे दद्यात् । ततः कृतजयामिपेकप्रतिष्ठा- सिद्ध्यर्थम् अष्टपष्टिपलहेम निर्मितं नवरनालङ्कृतं सुरगुर्म ·यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः । ३९५ दशधेनुशतानि सुशोभनं क्षेत्रं प्रत्येकं शतद्रोणमितास्तिलास्त. ण्डुलांश्च सोपधानतूलिकायुपस्करां शय्याम् अश्वादिवाहनं स्थादियानं च आचार्यायामुकशर्मणे दक्षिणामई सम्पददे न ममेति गुरवे दक्षिणां दद्यात् । परिमाणतो मूल्यतचैतदर्धमि- तानि सुरद्रुमादीनि मिलितेभ्यः सर्वेभ्यो होतृभ्यस्स्पैव त- दर्धमितानि सर्वाणि मिलितेभ्यो द्वारजापकेभ्यस्तदर्धमितानि ब्रह्मभ्यो गुरुवदेव दद्यात् । सर्वे च स्वस्त्युक्तिकामस्तुत्यादिपूर्वक प्रतिगृह्णीयुः । पुरोहिताय घ जयाभिषेकाङ्गभूतरुद्राभिषेकाति- ठासिद्ध्यर्थं यथाशक्ति सुवर्णाज़ हिरण्यं दक्षिणां दद्यात् । रुद्राभिपकोपस्करं च माणलिङ्गकलशमण्डपादिकं प्रतिपादयेत् । तत इतरसहायभूतब्राह्मणेभ्योऽपि यथाशक्ति सुवर्ण दक्षिणा द- चात् । दीनानायादिभ्यश्च यथाशक्ति भूयसीम् । ब्राह्मणभोजनं च सहस्रावरं यथाशक्ति सङ्कल्पयेत् । ततः स्थापितदेवताना. मुत्तरपूजां कृत्वा सर्वाः प्रतिमाः कलशादिसर्वोपस्करयुताः सोपस्करं च मण्डपदपमाचार्यहस्ते मतिपादयेत् । होमोपक- रणानि गाज्यचरुस्थाल्यादीनि तत्तद्धोहस्ते, हरिशपाश्च तत्तबामहस्ते प्रतिपादयेत् । ततस्तत्तरकुण्डस्थितानपीन् य- थाविभवं गन्धादिदक्षिणान्तोपचारैः सम्पूज्य नमस्कृत्य सर्वान् प्रदक्षिणीकृत्य "गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ" इति सर्वान् वि. सर्जयेत् । वत आचार्यादिभिः फर्मणः सम्पूर्णतामच्छिद्रता च वाचयित्वा राजा आचार्यादिसहितो महादेवस्य महती पूजा यथाविभवं महता सम्भारेण रुद्रमन्त्रेण कृत्वा "यस्प स्मृत्या च" इत्यायुक्त्वा सकलस्वकीयसुहृन्मन्त्रिपरिजनादियुतो मुजीत ।त. दिने च न कस्यापि निगडान्धनादि कुर्यात्पूर्वपद्धाथ मोचयेदिति। इति जयाभिपेरुप्रयोगः। 4 ·३९६ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एवं पष्ठे दिने जयाभिषेकं सम्पाद्य मङ्गल्यसुस्वमदर्शने समीचीने.च निमिचे सति व्रजादित्युक्तम् । तत्र प्रस्थानतः सप्तमे दिने फिपद्दूरे गत्वावस्थेयमित्यपेक्षायोम्- विष्णुधर्मोत्तरे, क्रोशमानं ततो गच्छेन्नाधिकं तु कदाचन । गत्वा देशे शुभे तिष्ठेत्पूजयित्वा सुरद्विजान् ॥ ततः क्रमेण गच्छेच्च परदेशं महीपतिः । आत्मसैन्यानुरूपेण कृतरक्षः पया द्विज ॥ कृतरक्षः सन् अत्मिसैन्यस्यानुरूपेण यवसेन्धनधान्यादि- मत्तया योग्येन पया मार्गेण गच्छेत् । त्रिरात्रमुपितो गच्छेद्भूयो नक्षत्रसम्पदा ! नक्षत्रसम्पदेति चन्द्रशुद्धिनिपिद्धयोगकरणादिरादित्योप- लक्षणम् । यवसेन्धनतोयाना रक्षको विपदपणान् । परानभिमुखो गच्छेत्मभूतयवसेन्धनः ॥ इति । मर्नु, कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च ययाविधि । मूले,मूलभूने स्वदेशे। विधानं, तदक्षणार्य सन्यस्यापनादि। उपशास्पदं चैव चारान् सम्पग्विधाय च ॥ संशोध्य विविध मार्ग पइविध प यलं स्वकम् । साम्परायिफकल्पन यायाद्रिपुपुरं प्रति ।। प्रिविध मार्ग, जलस्यलवनरूपं मार्गम् । पविघं पलं, "पॉलं न भूतकं च"इस्पादिनाभिहितम् । साम्परापिफकल्पेन, पुदकल्पेन ।

·यात्राप्रकरणे कालविशेषेण सेनायां विशेषः । ३९७
शत्रुसेविनि मित्रे च गृहे युक्तनरो भवेत् ।
गतमत्यागते चैव स हि कष्टतरो रिपुः ॥ इति ।
मत्स्यपुराणे तु कालविशेपेण सेनायां विशेष उक्त:-
पदातिनागबहुला सेनां प्रापि योजयेत् ।
हेमन्ते शिशिरे चैव रथवाजिसमाकुलाम् ।।
खरोष्ट्रवहुलां सेनां तथा ग्रीष्मे नराधिपः ।
चतुर्विधवलोपेतां वसन्ते वा शरद्यय ॥
सेना पदातिबहुला यस्य स्यात्पृथिवीपतेः ।
अभियोज्यो भवेत्तेन शयुर्विपषमाश्रितः ॥
गम्ये वृक्षाहते देशे स्थितं शत्रु तथैव च ।
किश्चित्पङ्के तथा यायादहुनागो नराधिपः ॥
रथाश्ववहुलो यायात् शर्छ समपथाश्रपम्
जलाश्रयं नौवहुलस्तथा राजा रिपुं जयेत् ॥
खरोष्ट्रबहुलो राजा शशुं च.वनसांस्थतम् ।
न वनस्थोऽभियोज्योऽरिः सदा मारपि भूभुना ॥
हिमपातयुते देशे स्थितं ग्रीष्मेऽभियोजयेत् ।
यवसेन्धनसंयुक्तं फाले पार्थिव हैमने ॥
शरद्वसन्तौ धर्मज्ञ काली साधारणी मती।
विज्ञाय राजा हितदेशकालो दैवं त्रिकालं च तयैव युद्धा
यायात्परं कालविदा मतेन सश्चिन्त्यमानं द्विनमन्त्रविद्भिः॥इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
राम उवाच।
साझामिकमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि भृमुनाम् ।
सर्व वेरिस महाभाग वं देव परमेष्ठिबद ।।

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
पुष्कर उवाच ।
द्वितीयेऽहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा।
गजाश्वान् स्नापयेद्राजा सर्वोपपिजलैः शुभैः ।।
गन्यमाल्यैरलहुर्यात् पूजयेच यथाविधि ।
नृसिंहं पूजयेद्विष्णुं राजलिङ्गान्यशेषतः ।।
छत्र ध्वज पताकां च वर्म चैव महाभुज ।
आयुधानि च सर्वाणि तथा पूज्यानि भूमजा ।
तेषां सम्पूजनं कृत्वा.रात्रौ प्रमथपूजनम् ।
कृत्वा तु प्रार्थयेद्राजा विजयायेतराय वा।
ममोश्च सहायार्थे धरणी च महीभुजम् ।
भिपक्पुरोहितामात्यमान्त्रिमध्ये तथा स्वपेतं ॥
संयतो ब्रह्मचारी च नृसिंह संस्मरन् हरि ।
रात्रौ दृष्टे शुभे स्वमे समरारम्भमाचरेत् ।।
रात्रिशेपे समुत्याय स्नातः सर्वोपधीजलैः ।
पूजयित्वा नृसिंहं तु वाहनाद्यमशेषतः ॥
पुरोधसा हुतं पश्येज्ज्वलितं जातवेदसम् ।
पुरोधाः पूर्ववत्तत्र मन्त्रांस्तु जुहुयापुनः॥
दक्षिणाभिः शुचिर्विमान पूजयेत्पृथिवीपतिः ।
ततोऽनुलिम्पेगावाणि गन्धद्वारेति पार्थिवः ।।
चन्दनागुरुकर्पूरफान्तकालीयकैः शुभैः ।
मूर्ति फण्ठे समालभ्य रोचनों च तथा शुभाम् ॥
आयुष्यं वर्चसं चैध मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् ।
अलङ्गकरणमायथ्यान्ट्रिय धातुरितिसनम् ॥
या ओपघय इसे धारयेदोषधीः सुभाः।
नयो नवैति वस्त्रं च फार्पासं विभृयाछुमम् ॥
..

·यात्राप्रकरणे आश्वलायनोत्तासन्नहनम् । ३९९ ऐन्द्राग्नेति ततो वर्म धन्वनागेति वै धनुः । ततो राजा समादद्यात्सशरं त्वभिमन्त्रितम् ॥ कुञ्जरं वा रथं वाश्वमारुहेदभिमन्वितम् । आरुह्य शिविराद्वाजा विनिष्क्रम्य समे शुभे । देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात्प्रकृतिकल्पनाम् ।। इति । अथ पुरोहितक कमाश्वलायनोक्तं सन्नहनं राजधर्म- स्वादुच्यते । सङ्घाये समुपोढे राजानं सन्नाहयेदात्यापिन्तरेघीति पश्चाद्रयस्यावस्थाय जीमूतस्येव भवति प्रतिकमिति कवचं प्रयच्छेदुत्तरया धनुरुचरी वाचयेत्स्वयं चतुर्थी जपेत्पञ्चम्ये- पुधि प्रयच्छेदमिपवर्तमाने पष्ठी सप्तम्याश्यानष्टमामिपूनवेक्षमा- णं वाचयत्यहिरिवभोगैः पर्येति वाङमिति तलं नह्यमानमः. थैनं सारयमाणमुपारुह्याभीवर्त पाचयति प्रयो वा मित्रान- रुणेति च द्वे अथैनमन्वीक्षेताप्रतिरथशाससौपर्णः प्रधारयन्तु मधुनो घृतस्येतत्सौपर्ण सर्वा दिशोऽनुपरि यायादादित्यमोश- नसं वावस्थाय प्रयोधयेदुपश्वासय पृथिवीमुत धामिति चेन दुन्दुभिमभिमशेदवमृष्टा परापतेतीपून्विसर्जयेद्यत्र वाणाः सम्प- तन्तीति युध्यमानेषु जपेत्संशिप्यादा संशिष्याद्वा । इति । (ऑ० गृ० मू० अ० ३। कं१२) अस्याः । समुपोदे उपस्थिते । सन्नाहयेद, पुरोहित इति शेषः। आत्वेति मुक्तं,जपेदितिशेपः पादग्रहणेन मरग्रहणे माप्ते- ऽप्यत्र सूक्तग्रहणमितित्तिक । जीमूतेति, अस्य मुक्तस्पाययेति. 'शेपः, राजे इति च शेपा । उत्तरया “धन्वनागा"इति धनुः प्रय. छैन् । उत्तरां "वक्ष्यन्ती घेदा"इति वाचयेत् राजानमितिशेषः । स्वयं पुरोहितः "ते आचरन्ति" इति जपेत् । पंचम्या "वहीनां पि.

·वीरामित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ता" इति इपुधि प्रयच्छेत् । इपरोधीयन्ते यत्र स इषुपिायथेष्टदिग- भिमुखगमने "रथे तिष्ठन्" इति जपेत् । सप्तम्या 'तीवात् घोपान्"- इति अश्वाननुमन्त्रयेत । अष्टमी "स्थवाहनम्" इति इपूनवेक्षमाण राजानं वाचयेत् । ज्याघातपरित्राणं तलमुच्यते । तेन नामान- मेतां वाचयेत् । सारथिना सारयमाणं, राजानं रथे आरुह्य "अभीवर्तेन" इति सूक्तं वाचयेत् । यो वामित्यृचौ च । एनं राजानमन्वीक्षेत एतैः सूक्तः । ."आशुः शिशान" इत्यम- तिरथं सूक्तम् । “शास इसेति" सूक्तं शासः । सौ- पर्णसूक्तानां बहुत्वाद्विशेपमाह-प्रधारेति । एतन्मूक्तं सौ. पर्ण भवंति नान्यत् । अथ राजा सर्वदिशो रथेना नुक्रमेण गच्छन्। यस्यां दिश्यादित्यस्ता दिशमास्थायाहनि चेन्- रात्रौ चेद्यस्यां दिशि शुक्रस्तां दिशं परिगृह्य योधयेद्राजा । ना. पि, मत्यादित्यं नापि प्रतिशुक्रमित्यर्थः । उपश्चासयेत्यादी राजा की । यत्र वाणां इत्यंत्र तु पुरोहितः कर्ता । संशि- प्यादा । अथ वा पुरोधा आचक्षीत एतस्मिन् काले इयमृक्तवे.' ति । यथा आत्या हार्पमन्तरेधीतिमुक्तं पश्चाद्रयस्यावस्थाय ग्रूहि, जीमूतस्येति कवचं गृहाणेत्येवमादि । अध्यायान्तलक्ष. णार्थ द्विर्वचन मिति। मनु, दण्डव्यूहेन तं मार्ग यायात्तु शकटेन वा। वराहमकराभ्यां वा सूच्या या गारुडेन या॥ यतः शङ्केत सभयं ततो विस्तारयेद्दलम् । पायन चैव व्यूइन निवसेत सदा स्वयम् ॥ सेनापतिवलाध्यक्षौ सर्वदिक्षु निवेशयेत् । भयं यतो वा शङ्केत वा प्राची फल्पयेदिशम् ॥

·.
--
.
यात्राप्रकरणे सैन्यकल्पना ।
गुल्मांश्च स्थापयेदातान् शतसईस्तितस्ततः ।
स्थाने युद्धे च कुशलानभीरूनविकारिणः ॥ इति ।
शकटादिव्यूहाना लक्षणानि लक्षणप्रकाशे द्रष्टव्यानि ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
फुजरं या रथं वाम्बमारुहेदभिमन्वितम् |
भारुध शिबिरादाजा विनिष्क्रम्य समे शुभे ।।
देशे स्वदृश्यातूणां कुर्यात्मकृतिकल्पनाम् ।
संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेदहून् ।।
सूचीमुसमनीकं स्यादल्पानां यहाभः सह ।
व्यूहाः माण्यगरूपाश्च द्रव्यरूपार्थ कल्पिताः ।।
गारुटो मारव्यूहयक श्येनस्तथैव च ।
अर्द्धचन्द्रश्च चन्द्रश्च शक्टव्यूह एर च ।।
व्यूहय
सर्वतोभद्रः सूचीप्यूहस्तथैव च ।
परश्य मण्डलव्यूहः माघान्न प्रकीर्तिताः ।।
व्यूहानामय सर्वेषां पश्चधा संन्यकल्पना। :
द्वापसी पन्धपक्षी द्वारस्यः पञ्चमो भवेत् ॥
एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्पा युद्धपाचरेत् ।
भागप्रयं स्थापये तेपो रक्षार्थमेव च ।।
, न प्यूहे कल्पना फार्या रानो भवनि फर्दिचिन् ।
राज्ञो व्यूहे पल्पना, व्यूहरचनामध्ये पसादिया या पस.
ना तत्त्मदेशावस्थानरूपा सा न कार्या भवति । तत्र देत:-
पाउदै फलरछेदे मरदायरल्यने ।
पुनः मरोहमापानि मूलरछेदे विनम्पनि ।
छेदावपन्मने छदफरणे।
१ एतसंगन समन्तत इति मुदिनमनी पाठः।

·४०२ वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स्वयं राज्ञा न योद्धव्यमपि सर्वास्त्रशालिना । नित्यं लोके हि दृश्यन्ते शक्तेभ्यः शक्तिमत्तराः ॥ सैन्यस्य पश्याचिष्ठेतु क्रोशमाने महीपतिः । भानसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितम् ।। मधानभने सैन्यस्य नावस्थान विधीयते । . तर, क्रोशमात्रावस्थिते राशि । युद्धादिना परराष्ट्रग्रहण राज्ञोऽवश्यकर्त्तव्यमित्याह- याज्ञवल्क्य, य एव धर्मो नृपतेः स्वराष्ट्रपरिपालने । तमेव कृत्लमाप्नोति परराष्ट्र वशं नयन् ॥ इति । शङ्खलिखितौ, राजक्रतुरेवाश्वमेधस्तं नासार्वभौमः प्र- तिपादयितुमर्हति । अश्वमेधेन यक्ष्य इति परविषयमभियाया- देशकालशक्तिसम्पन्नः प्रभूतपसन्धनोदकाविच्छिन्नसाम्परा- पिकः पथि संविहितसर्वोपकरणो दुर्गासारामात्यदेशदण्डा- अन्दायगुणविधिज्ञः पर्पदं पति नयवान् विदितमध्वानं हित- मनुफामेत् यथाभूमिभागस्तथा विनियोगः थेयान् पानभोज- नोपनिवेशस्थानशङ्कामतिविधानकुशलो भूपतिरवाहितः शत्रु णा सह युद्धरत् । इति । युध्यता राश किं कर्तव्यमित्यपेक्षायाम्- विष्णुधर्मात्तरे, न भग्नान् पीयेच्छनकायनगता हि ते । मरणे निषिताः सर्वे इन्युः पायमूरपि !! शठा भाच्छलनापि नयन्ति स्वभुवं परान् । तेपां स्वभूमिसंस्थानों वधः स्यात्सुफरस्तदा ।। न संतान विरलान् योधान व्यहे प्रकल्पयेत् । ।

·४०३
,
यात्राप्रकरणे सैन्यकल्पना ।
आयुधानां तु सम्मर्दो यया न स्पारपरसरम् ॥
तथा तु कल्पना कार्या योधानां भृगुनन्दन ।
भेत्तुकामः परानी संहतरेर भेदयेत् ॥
भेदरक्षापरेणापि फर्चव्या संहता तया ॥
खेच्छया कल्पयेद्व्यूह ज्ञात्वा वाऽरिमकल्पितम् ।
व्यूह भेदावह कुर्याद्रिपुव्यूहस्य पार्धिवः ॥
गजस्य देया रक्षार्थ चत्वारस्तु रया द्विज ।
रथस्य चासायवारचत्वारस्तस्य चर्मिणः ।।
चर्मिभिश्च समास्तर धन्विनः परिकीर्तिताः ।
पुरतश्चर्मिणो देया देयास्तदनु धन्विनः ।।
धन्विनामनु पाश्वीयं रयास्तदनु योजयेत् ।
रयाना कुमराश्चानु दातव्याः पृथिवीक्षिता ॥
पदाति/अरावाना गर्म पार्य अपनतः।
अवयित्वा यो वाहमात्मानं वर्मयेप्नरः ॥
स राम नरकं याति झतेनापि पर्मणा।
शुराः पारमुखतो देया न देया भीरवः कचित् ।।
शूरान् या मुखतो दया स्कन्धमानमर्दनम् ।
फर्तव्यं भीरुसइन शत्रुपिटरसारफम् ।।
दारयन्ति पुरस्ना पिटुता भीरकः पुरः। इनि ।
पदि च परयलं ना सर्पदोपमपं न परोति भागनभेर
फरोति तदा किं फव्यमित्यपेशापाम्-
मनु,
उपाध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्पोपपीटपेत् ।
दुपपेपास्य सतत परसानोदपन्धनम् ।
भिन्याधर तटागानि माझारपरिसास्नया।

·1
धीरामनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
शकलोकमवामोति स्ववीर्यादिजितं शुभम् ।।
आहवेऽभिमुखे शूरं प्रहितानि द्विपद्गणः ।
भिन्युर्यावन्ति शस्त्राणि तावन्तः क्रतवोऽस्य ते ॥
क्षतेभ्यः प्रत्रुतं रक्तं क्षितिपांसुषु संस्पृशेत् ।
स देवलोके तावन्तं कालं तिष्ठति वै ध्रुवम् ।।
नास्ति'राज्ञां समरतनुत्यागसदृशो धर्मः ।
गोब्राह्मणमित्रधनरक्षणार्थ मृतास्ते स्वर्गभाजः ।।
याज्ञवल्क्या,
य आहवेषु युध्यन्ते भूम्यर्थमपराङ्खाः ।
अकूटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग योगिनो यथा ॥ इति ।
यमः,
क्षत्रियस्योरसि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म प्रतिष्ठितम् ।
तस्मात्पृष्ठं रणे रक्षेन्मा भवेद्रयातकः ॥ इति ।
पृष्ठं रणे रक्षेदित्यनेन पलायननिषेधः ।
मनु,
न च हन्यात्स्यलारूदं न लीवं न कृताञ्जलिम् ।
न मुक्तकेशमासीनं न तवास्मीति वादिनम् ।।
न सुप्तं न विसनाई न न न निरायुधम् ।
नायुद्ध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागनम् ॥
नायुधव्यसनं माप्तं ना नातिपरिक्षतम् ।
न भीतं न पराट सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ इति ।
पौधायन,
भीतमत्तोन्मचम्मचविसन्नादनीयालरद्धबामगर्ने युद्धयना-
न्यत्राऽऽततायिनः । इति ।
गौतमः,

·यात्राप्रकरणे युद्धे मरणपलायनपोधर्माधर्मत्वे । ४०७ न दोपो हिंसायामाहवेऽन्यत्राश्वसारथ्यनायुधकृताञ्जलि- प्रकीर्णकेशपरामुखोपविष्टस्यलक्षारूढतगोब्राह्मणवादिभ्यः । देवला, तृणखादी परमेसुरलसः शरणं गतः । पण्डः परादितो लिङ्गी स्यविरः पतितः शिशुः ।। न धर्मयुद्धे हन्तव्या झेया योधैरनापदि । इति । व्यास, ये हता निशितैः शनैः क्षत्रधर्मपरायणाः । ते गता ब्रह्मसदनं न मेनास्ति विचारणा ॥ न यदक्षिणाभिर्वा न तपोभिर्न विद्यया । स्वर्ग यान्ति तथा मर्या यया योधा रणे हताः ॥ न धर्मोऽस्ति पापीयान् क्षत्रियस्य पलायनात् । युद्धाद्धि धर्मः श्रेयान् वै पन्याः स्वर्गस्य विद्यते ॥ इति । आपस्तम्या, घामणमान्यपनिगीपमाणः प्रत्यानेतुमिच्छन् युद्धसमानो हतोऽसीमाक्षायजः । इति । (!) धर्म इत्यर्थः । अब प्यासवाक्ये "योधा रणे हता" इनि सा. मान्यत उपादानात् आपस्तम्यवाक्येऽपि "युदयमानो हत" इत्युपादानालस्थानापरपा सरियातिरिक्तम्यापिक्षवल्या जीवतो युद्धमरणमत्यन्नं धर्मसाधनं, पलायनं सामथ्र्ये सति गोमाल- गादीनामसंरसणं चात्यन्तमपर्मसाधनमिति द्रष्टव्यम् । आदित्यपुराणे, रस्याग्रे यदा मि भारी उतारने भाम् । न च तं प्रायते पापान्हो नरकमाग्भवेत् ।। ग्रामनानां गा पर रक्षार्थ हन्यते यदि ।

·४०४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे समवस्कन्दर्यञ्चनं रात्रौ वित्रासयेचधा । उपजप्यानुपजपेदुध्येतैव च तत्कृतम् । युक्ते च दैवे युद्ध्येत जयप्रेप्सुरपेतभीः॥ उपजपेत्, भेदं कुर्यात् । एवं विजयमानस्य येऽस्य स्युः परिपन्धिनः। तानानयेद्वशं सर्वान् सामादिभिरुक्रमैः ।। यदि ते तु न तिष्ठेयुरुपायैः प्रथमैत्रिभिः । दण्डेनाभिमसोतांश्छनकैर्चशमानपेत् ।। इति । सामादीनुपायानभिधाय युद्धं गत्यन्तराभाव एव कर्चव्य- मित्यभिमायेणोक्तम्- श्रीरामायणे, तत्र साम प्रयोक्तव्यमार्येषु गुणवत्सु च । दानं लुब्धेषु भेदश्च शहितैषिति निश्रयः ।। दण्डस्तथैव पात्यश्च नियंकाल दुरात्मसु । इति । मनौ, साम्ना भेदेन दानेन समस्तैरुत वा पृथक् । विजेतुं प्रयतेतारीन युद्धेन कदाचन ॥ अनित्यो विजयो यस्मादृश्यते युध्यमानयोः । पराजयश्व समामे तस्मायुद्धं विवर्जयेत् ॥ इति । तथा, त्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानां परिक्षये। तथा युद्धक्षेत सम्पन्नो विनयेत रिपून यया ॥ संहतान् योधपेदल्पान् फार्म विस्तारयेसहन् । सूच्या वजेण चत्रवान् व्यूहेन न्यूम योधयेत् ।। . --

·यात्राप्रकरणे सङ्ग्रामादनिवर्तने क्षात्रधर्मः । ४०५
युध्येत स्पन्दनाश्वेन समेऽनूपोनते द्विपैः ।
वृक्षगुल्माटते चापैरसिचर्मायुधः स्थले ।।
फोरुक्षेत्रांय मात्स्यांश्च पाञ्चालांटरसेनजान् ।
दीर्घाल्लघूश्चैव नरानुग्रानीपु योजयेत् ।।
महर्पयलं न्यूध भृशातीय परीक्षयेत् ।
चेष्टाश्चैव विगानीयादरीन् योधयतामपि ॥इति ।
मनु,
समोत्तमाधमै राजा त्याहृतः समरे परैः ।
न निवर्तेत सहामारक्षा धर्ममनुस्परन् ।
आहवेषु मियोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।
युद्धयमानाः परं शत्या स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुसाः ।।
न कूदैरायुधैर्डन्यायुद्धशमानो रणे रिपून् ।
न फणिभिर्नापि दिग्धर्नामिज्यालिततेजनः ॥
मियः परस्परं, स्पर्धमाना इतिशेपः । दिग्धः विपाक्तः ।
महाभारते,
रामा नियोगायोदय ग्रामणेन विशेषतः । इति ।
रामोऽधिफमित्यनुरचौ-"
गीतमः,
सदामे संस्थानपनितिष । इति ।
देपला,
अनार्य क्षत्रियो युद्धत्स्वान् प्राणान् सम्परित्यजेन् ।
अश्वमेधफलं कृत्स्नं निसर्गेणाधिगच्छति ॥
शाखेण निहतः सह विपद्भिरपराङ्मुसः ।
१ स्यननायः समे युवनूप नापिस्तथा । रति मुद्रितमनु
पुस्तके पाठः।

·वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
स शुरो जीवितं हित्वा इन्दुलोकं प्रपद्यते ।। इति ।
याज्ञल्क्ये,
पदानि क्रतुतुल्यानिभग्नेव विनिवर्तिनाम् ।
राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ।। इति ।
आदित्यपुराणे,
प्रजार्थे निहता ये च राजानो धर्मतत्पराः ।
अग्निविद्युद्धता ये च सिंहच्यावहताश्च ये॥
माप्नुवन्ति च ते सर्वे पुरीमैरावतीमिमाम् ।
निहताः, शस्त्रादिना । अग्निविद्युद्धता इत्यादावपि मजा
थै इत्यनुपज्यते ।
मनी,
यदस्य सुकृतं किञ्चिदमुत्रार्थमुपार्जितम् ।
भर्ता तत्सर्वमादचे पराठत्तहतस्य तु ॥ इति ।
आदित्यपुराण,
सट्नामे मस्थितं भूपं भृत्यस्त्यजति यः क्षणात् ।
स तेन नृपदण्डेन मूढी नरकमृच्छति ॥
जित्वारि भोगसम्माप्तिर्मतस्य च परा गतिः ।
निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ।।
शूराणां यदिनिर्याति रक्तमाघायतां कचित् ।
सेनैव सह पाप्मानं सर्व त्यजति वै मुने ।।
तथा चिकित्सायर्या वेदना सहते तु याम् ।
ततों नास्त्यधिक लोके तपः परमदारुणम् ॥
मृतस्प नास्ति संस्कारो नाशीचं नोदककिपा ।
फर्जुमिच्छति यस्येह सदामादधिकं हि किम् ।।
परासरसहस्राणि रमायोधने हतम् ।

·.
..
यात्रामकरणे युद्धार्जितस्य कर्तव्यता। ४०९
अभिव्यन्ति फामार्ता मम भर्ता भविष्यति ।।
यः सहायान् परित्यज्य स्वस्थः सन् गन्तुमिन्छति ।
अमून् हि तस्य कृन्तन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ इति ।
तथा,
तोपयित्वा नृपं युद्ध राजा हत्वाग्रतः स्थितम् ।
जित्वा न हरति द्रव्यं स नरः स्वर्गमाश्रितः ।
मृदाति यदि राष्ट्राणि यदा न हरते धनम् ।
यदि वध्येत तत्रैव स नरः स्वर्गमाभितः ।
युद्धानितं यत् तत्किं फव्यमित्यपेक्षायाम्-
मनु,
रथावं हप्तिनं एवं धनं धान्यं पशूस्रियः ।
सर्वद्रव्याणि कुप्यं च यो यजयति तस्य तत् ।।
रामश्च दपुरुदारमित्येपा दियी श्रुतिः ।
राशा पायोधेभ्यो दातव्यमपृथग्जितम् ।।
सर्वदल्याणि, यशादीनि । कृष्ण, सुवर्णरजतान्यताम्रादि ।
अपृथग्जितं, योथैः सह सम्भृय नितम् । अत एव गौतमेन
पृथग्जिते वाहनादौ च विशेप उक्त:-
जेता लभेत सादामिकं वि वाहनं तु राशे योद्धृय
पृथग्नये पधाई सभानपेद्राना । इति ।
पृथग्नये, स्वयमेकाफिनानित विरो। योवृन् पयाईम्,
यथोचित पूनिमानसत्कारादिफयपंक्ष्य । सभान रेव पनगेन् ।
पूशापिजयानन्तरं राहः फम्पमुक्तम्-
मनुना,
गिता सम्पूनगदेवान् मापणार धार्मिकान् ।
मदयारपरिदारांव पापपदभगानि प॥

·४१० ' वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सर्वेषां तु विदित्वेषां सममेव चिकीर्पितम् । स्थापयेत्तत्र तश्यं कुर्याच समयक्रियाम् ।। प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्मान् यथोदितान् । रनैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषैः सह ।। आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् । अभीप्सितानामर्थानां कालयुक्तं प्रशस्यते ।। जित्वा, परराष्ट्र जित्वा । देवान् ,धार्मिकान् ब्राह्मणांथ. त- देशवासिन इति शेपः सम्पूजयेत्, यथार्ह भूमिसुवर्णदानमाना. दिभिः सत्कुर्यात् । परिहारान्, न मया लोभायाविष्टेनास्य जयः कृतः किन्वयमस्मानेवमेवमपकृतवांस्ततोऽस्य भया जयः कृत इत्यादीनि स्वनिरपराधताख्यापनानि । यद्वा । परिहारान् , दा- नानि, लब्धं च सुवर्णादिकं मया ब्राह्मणसात्कृतमित्यादिकांथ । तथा स्वामिदृढभक्तममापकृतं. तेपामपरधिा मया क्षान्ताः स्वस्वव्यापारमनुतिष्ठन्त्वित्यभयं च ख्याप्येत् । तदाह- याज्ञवल्क्या, नातः परतरो धर्मों नृपाणां यद्रणार्जितम् । विप्रेभ्यो दीयते द्रव्यं प्रजाभ्यश्चाभयं सदा ॥ इति । एपां सर्वेपा,परफीयामात्यादीनाम् । चिकीर्पितम्,अभिप्रायम् । समं,तुल्पम्। विदित्वा,ज्ञात्वातिद्वंश्य,सम्झामहतस्प राज्ञो वंशे भवम्। स्थापयेत्, तत्पदेऽभिपिश्चेत् । समयक्रियाम्, इतः परं त्वयाऽस्मा- स्वेचं दिशा वर्तितव्यमितिसमययन्धम् । तेपाम्, परेपा राज्ञाम् । पोदितान् , पालक्रमागताना धर्मान् ,आचारान् । प्रमाणानि कुर्वात, शयपरूपलेन कारयेत् । यदि त्वमस्मात्समययन्धारच्युतो भवसि तदास्मारकुलक्रमागताद्धर्माच्युतो भविष्यसीति शपया• न कारयेदित्यर्थः । अथ वा । तेपा पूर्वेषां राजा, यथोदितान् ·. यात्राप्रकरणे परराष्ट्र जित्वातदेशाचाराद्यलइनम् ४११ पथाकृतान् , धर्मान् प्रजारक्षणप्रकारान् ब्राह्मणामात्यप्रभृतिभ्यो त्तिदानानि च, प्रमाणानि अविप्लाव्यानि, कुर्वीत कारयेत् । अभीप्सितानाम् , रणहतराजवंश्यस्य राशस्तदमात्यानां चापे. क्षितानाम् । अर्थानां द्रव्याणाम् । आदानं ग्रहणम् । अप्रियकरम् अनिष्टकरम् । दानं च प्रियकारक, तेपामिष्टकारकम् । यतोऽव. श्यापेक्षितगजाश्वादिधनलाभे राजान्तरैरनाक्रमणीयत्वं सम्भव ति, अत एव तत् कालयुक्तं नवीनराज्यलाभकाले युक्तम. तः प्रशस्यते । विष्णुः, राजा परपुरमासौ तत्कुलीनमभिपेचयेत् न राजकुल- मुच्छिन्यात् अन्यत्राकुलीनराजकुलात् । इति । कात्यायन, दुष्टस्यापि नरेन्द्रस्य तद्राष्ट्रन्न विनाशयेत् । न प्रजानुमतो यस्मादन्यायेषु प्रवर्तते ॥ इति । राज्ञोऽन्यायप्रवृत्ती यतः मजानामनुमतिर्नेसतो राष्ट्र न पीडयदितिसिद्ध येषाममात्यादीनामनुमस्याऽन्याये प्रवृत्तिस्तान् पीडयेदेवेति ध्येयम् । पदा च परराष्ट्र वशे कृतं तदा तद्देशा- चारादीन् न लड्डयदित्याह- याज्ञयल्क्या, यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमुपागतः ॥ इति । यातव्यः शत्रुर्यदि युद्धं करोति तदा तं हत्वा जित्वा 'वा तत्पदे तदंश्यमभिपिश्चेदित्युक्तम् । यदि च स विजिगीषू भवलं निर्णीय युद्धोपस्थितावपि सन्धि फरोति तदा- ·वीरमित्रोदयस्प राजनीतिप्रकाशे पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । इति महाभारतोक्तेरवश्यं सन्धिरेव कार्यों न पुनर्विग्रहः । तदुक्तम्- मनुना, सह वापि बजेयुक्तः सन्धि कृत्वा प्रयत्नतः । मित्रं हिरण्यं भूमि वा सम्पश्यस्त्रिविधं फलम् ॥ पाणिग्राहं च सम्प्रेक्ष्य तथाऽऽक्रन्दं च मण्डले । मित्रादथाप्यमित्राद्वा यात्राफलवाप्नुयात् ॥ इति । वाशब्दः पूर्वोक्तसुद्धविकल्पार्थः । प्रयत्नतो युक्तः, यातव्ये- न प्रयत्नेन दूतमेपणादिना युक्तो योग प्रामः सन् । सह, तेन शत्रुणा सह । मित्रं हिरण्यं भूमि वा त्रिविधं यत्फलं,तत् सम्पश्य- न्,समीचीनमिति जानानः । तदन्यतरलाभे सन्धि कृत्वा,ब्रजेन, स्वपुरं यायात् । मण्डले द्वादशारिमण्डले । पाणिग्राई, विजिगी- पोः पुरतः स्थितो यातव्यः, पथास्थितः स्वशः, स्वभूम्यन- न्तरः पाणिग्राह इत्युच्यते तम् । तथा तत्पश्चादवस्थितं त- झूम्पनन्तरं स्वभिन्नमाक्रन्दसंज्ञकं च ! सम्प्रेक्ष्य, तद्बलावलं ज्ञात्वेत्यर्थः । मित्राव, मित्रत्वं माता यातव्यात्, अथ चा अमित्रा, मैत्रीमर्वतो यातव्यात्, अर्थाद्विजिगीपुः यात्रायाः फलं, शत्रुजयं, सन्धौ वा मित्रादित्रितयलाभान्यतरव, अवाप्नु यात् प्राप्नुयात् । विष्णुः, परेणाभियुक्तश्च सर्वात्मना राष्ट्र गोपायेत्सर्वतश्चात्मानं गोपायेत् । इति । मनु, + क्षेमां सस्यमदां नित्यं पशुद्धिकरीमपि ।

·यात्रानन्तरं चातुर्मास्यप्राप्तावस्थानादि । ४१३ परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थपविचारयन् ।। आपदर्थं धनं रक्षेदारा रक्ष्या धनैरपि । आत्मानं सर्वतो रक्षेदारैरपि धनैरपि । सह सर्वाः समुत्पन्नाः प्रप्तमीक्ष्यापदो भृशम् । संयुक्तांश्च वियुक्तांश्च सर्वोपायानंयेवुधः ॥ संयुक्तान् समुदिवान् । चियुक्तात्, पृथपृथग्भूतान् । नयेद प्रयोजयेत् । उपेतारमुपेयं च सर्वोपायांच कृत्वशः। एतत्रयं समाश्रित्य प्रयतेतात्मसिद्धये ।। इति । उपेतारम्, उपयोक्तारमात्मानम् । उपेयम्, उपायसा- '' इति गत्राप्रकरणम्। अथ युद्धार्थ प्रस्थितस्य राज्ञः परदेशे चातुर्मास्ये मासे किं कर्तव्यमित्यपेक्षायाम्- विष्णुधर्मोत्तरे, ध्यं शत्रुम् । PA राम उवाच । कयं हि चतुरो मासान् कार्य केशवपूजनम् । पार्थिवेन सुरश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः । पुष्कर उवाच । उद्युक्तेन सदा भाव्यं राज्ञा भृगुकुलोदह । आपाढशुक्लपक्षान्तं राजा स्थानमुपाश्रयेत् ।। आपढशुरूपक्षः अन्ते यत्र क्रियायाम् । आपाहशुक्लपक्षपर्य- न्तं राज्ञा उद्युक्तेन परराष्ट्रग्रहणोद्योगवता भाव्यमित्यर्थः । तदनन्तरं स्थानं चातुर्मास्यावस्थानयोग्य स्थलमुपाश्रयेत् । अत १ एजेत् इति मुद्रितमनुपाठः ।

·४१४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एव तस्य स्थानस्याने योग्यताकथनम् "अधृष्यम्" इत्यादिना कृतम् । अघृष्यं परराष्ट्राणां प्रभूतयवसेन्धनम् । तमोऽपेतं विपक्षं च मारवालाऽहतं तथा ।। तमोऽपेतमित्यनेन सतमसा दर्यादीनां निषेधः । प्राट्का- लाहतपित्यनेन निम्नप्रदेशनिषेधः । तत्र मादाले जलागमने ध्यादीनामनवस्थाने ऽवस्थातुमशक्यत्वात् । यत्रोष्य च स्वं विषयं सर्व शक्नोति रक्षितुम् । तत्रस्यश्चतुरो मासान् गजाश्वान् पोपयेन्नृपः । स्नेहपानहुविधः प्रतिपानश्च भार्गव । प्रतिपानः, स्नेहातिपानकृतरोगादिनिवृत्त्यर्थ कृतै रूसीकर- एकपायपानः । अथ वा । स्नेहपानप्रतिपानशब्दाभ्यां पूर्वो. तरवस्ती गृह्यते, ते च वैद्यकशास्त्रे प्रसिद्धे। आपादशुक्लपक्षान्ते दशम्य नराधिपः । उत्सवं सुमहत्कुर्यादेवानामर्चने रतः ।। अर्चायां वा पटे वापि कृतं देवमयायेत् । अचीयां प्रतिमायाम् । देवभोगमयं विष्णुं श्रीसहायमरिन्दमम् । बलिभिर्विविधाभिस्तु पुष्पै पैः सुगन्धिमिः ॥ उत्सवं सुमहत्कुचितः पञ्चदिनं नृपः । ततः मभृति नित्यं स्याद्वासुदेवस्य चार्चनम् ।। सावतार श्रेष्ठ सांवत्सरपुरोहित । गीतनृत्यैस्तथा देवं विशेषेणात्र पूजयेत् ।। अस्मिन्नेव तथा काले कोटिहोमं समाचरेत् । फाक्यिा तत्समाप्तिस्तु यथा भवति भार्गव ।। ८

·मासतथिविशेषविहितं देवताविशेषपूजनम् । ४१५
शुरूपक्षत्रिभागेऽन्त्ये कार्तिकस्य तनो नृपः ।
उत्सवं मुमहत्कुर्यादेव देवार्चनं तथा ।।
वैकुण्ठं पूजयेद्देवमायामय वा पटे।
महादानं ततो दद्यात्मेवां दद्यात्तथैव च ।।
भेद्धवा दोला । "दोला मेवादिका स्त्रियाम्" इत्यमरः ।
दोलायात्रा कुर्यादित्यर्थः।
मल्लानामथ वेश्यानां वन्दिनां नर्चकैः सह ।
दद्यादितिशेपः।
यात्राविधानं सकलं तदा कुर्यान्महीपतिः ।
एतत् कृत्वा ततो यात्रा कार्या भवति पार्थिवैः ।
शरत्काले गतात पुष्टाश्वरथकुञ्जरैः ।
एवं हि रामा धतुरोऽपि मासान् पूज्यो भवेदेववरोऽरिहन्ता।
सन्त्यक्तनिद्र मधुसूदनं च सम्पूज्य यात्राभिमतपदा स्यात् ।।
इति विष्णुधर्मोत्तरे चातुर्मास्ये कृतयात्रस्य राज्ञो
ऽवस्थान विष्णुपूजन विधिः ।
अथ सामान्यतस्तिथिविशेषमासविशेपविहितो
देवताविशेषपूजनयिधिः ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
पूजयेचतुरो मासान् सुप्तं मधुनिपूदनम् ।
पौष्ठपादामले पक्षे पूजयेच शतक्रतुम् ॥
प्रौष्ठपादो भाद्रपदः।
नवम्यामाश्वयुक्शुले भद्रकाली तु पूजयेत् ।
रवौ स्वातिमनुमाप्ते कुर्यानीरामन तथा ।।
सम्वत्सराकोटिहोमं कुर्याच घृतकम्बलम् ।
राज्यसंवत्सरग्रन्थ्योः कुर्यातदुडुपूजनम् ॥

·४१६ वीरमिम्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मौष्ठपादामले पक्षे शतक्रतुपूजाभिहिता सा च तत्पक्षीयाया- मष्टम्यामिन्द्रध्वजोच्छ्रायदिने कर्तव्येत्यभिधास्यते । एवं भद्रका. लीपूजानीराजनघृतकम्बला अग्रेऽभिधास्पन्ते । राज्येति । रा. ज्याभिषेकनक्षत्रपूजनं राशो जन्मदिन विहितसंवत्सरग्रन्थिन क्षत्रपूजनं च पतिसंवत्सरं कुर्यादित्यर्थः । कर्माण्यथैतानि नराधिपस्य नित्यानि तेराममयोदितानि । एतानि कृत्वा विधिवनरेन्द्रविरं समयां वसुधा प्रशास्ति । इति विष्णुधर्मोत्तरोक्तस्तिथिविशेषमासविशेष- विहितो देवताविशेषपूजादिविधिः । अथ तिथिविशेपे मासविशेपेच विहिता ब्रह्मा- पुराणोक्ता देवयात्रा। वैशाखादिपु मासेषु पदसु देवगृहेषु च ।। यात्रोत्सवः सदा कार्यः मुतिसंवत्सरेपपि ॥ कार्या च ब्रह्मणे यात्रा प्रतिपद्यपि सर्वदा । द्वितीयायां च देवेभ्यो विद्यारम्भे महोत्सवे ॥ भागीरथ्य तृतीयायां कर्तव्या च सुशोभना । विनायकाय नागेभ्यश्चतुर्थ्यामध कारयेत् ।। स्कन्दाय पष्ठयां सप्तम्यां सूर्येभ्यश्च यथाक्रमम् । पुरन्दराय चाष्टम्यां रुद्राय सगणाय च ॥ दुर्गाभ्यश्चैव मातृभ्यो नवम्यामथ सर्वदा । भूम्यै दशम्यां कर्तव्या सर्वोपकरणान्विता ।। एकादश्यां समासेन विधाने विश्वकर्मणे । द्वादश्यां विष्णवे कार्या सायुधाय मेहात्मने ।। त्रयोदश्यां तु कामाय चतुर्दश्यां कपार्दैन । पौर्णमास्यां तु देवेभ्यस्तथा चन्द्रमसे तथा ।।

·ब्रह्मपुराणोक्तदेवयात्रा।
अमावास्यायां तु पर्वान्ते पितृभ्ययात्र कुत्रचित ।
चतुर्दश्यां चतुर्थ्या वा पितृराजे यमे तथा ।।
द्वादश्यां पौर्णमास्यां वा नागेभ्यः पञ्चमेऽहनि ।
नारायणाय सर्वासु कार्या तिथिषु सर्वदा ।।
यात्रां च कर्तुकामेन प्रारम्भे तु दिने दिने ।
विनायकाय पूजा च कर्तव्या मोदकोत्करैः॥
द्वितीयेऽहनि कर्तव्या ग्रहशान्तिर्यथाक्रमम् ।
गन्धर्वेभ्यस्तथा पूजा चतुर्थेऽहनि शास्त्रविद ॥
पञ्चमे स्थाननामाय पयसा पायसेन च ।
पठे देयं ब्राह्मणेभ्यो भोजनं च सदक्षिणम् ॥
स्नपनं सप्तमे कार्य देशं कृत्वा सुरक्षितम् ।
मुधादातं. कर्त्तव्यं चित्रितं देवतागृहम् ॥
- रङ्गस्थानं तु देवेभ्यो विहितं कारयेचया ।
स्रग्वस्त्रमाल्यहमायः प्रधान देवपयेत् ।।
ततोऽर्चास्नपन कार्य कल्पशाखाक्रमेण च ।
पुण्याहगीतनृत्याथैहीमैवल्युपदारकैः ।।
ततोऽचास्नपनस्यान्ते पौरैदपुरःसरैः ।
आनेतव्यं च महता विभवनोदकं शुभम् ।।
नित्यं सन्निहिताचीर्थाधयामासघदै वैः ।
देशकालानुसारेण गजाश्वपमानवैः ॥
तेनोदकेन प्रतिमा स्नाप्या भूमौ च शास्त्रवित् ।
नटभूमिश्च कर्तव्या सर्वदोपविवर्जिता ॥
मासे तु यात्रादिवसे कूटागारं तु कारयेत् ।
पुपाल्यैस्तथा वः पताकाभिश्च शोभितम् ॥
घण्टासहस्रनिनदं सर्वशोभासमन्वितम् ।

·४१८
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिमकाशे
आरोप्या प्रतिमा तत्र मुसूक्ष्मा च मुशोभना ।
कूटागारं च वोढव्यं गजरश्वैनरेईपैः ।
देशकालानुसारेण वसमाल्याद्यलकृतैः ।।
सवलेनानुगन्तव्यं राज्ञा देवस्य पृष्ठतः ।
सुदूरे चानुगन्तव्यं वत्मयुक्तंश मन्त्रिभिः ।।
यस्य यस्य समीपे तु स देवो याति पूजितः ।
तेनातिथ्यं च कर्त्तव्यं तस्मै धूपादिभिस्तथा ।
वेडितोत्कुष्टशब्दैश्च जयवाद्यस्वनेन च ।
यथागमं च कर्त्तव्यं नगरे च गम् ॥
ततो देवगृहं माप्य सम्पुज्य प्रतिमां नयेत् ।
महान्तमुत्सवं कुर्वन् गीतनृत्तसमाकुलम् ।।
तस्यां रात्रौ ततो देया दीपाः शतसहस्रशः ।
रङ्गभूमौ दिसूणां प्रकाशार्थ महात्मनः ॥
तैस्तैः सुभापितः श्लोकहपयित्वा जनांस्तथा ।
सर्वेषामनुकम्पार्थ धर्मचक्र प्रवर्तयेत् ॥
रहोपजीविना पश्येत् तृतीयेऽहनि कौशलम् ।
यथाशक्ति धनं तेभ्यो दद्यादम्मं च वर्जयेत् ॥
प्रेक्षाकाले प्रधानास्ते पूजितव्याः क्रमेण तु ।
सम्मानपूर्व विधिवत्ताम्बूलकुसुमादिभिः ॥
यात्रावसाने भूतानि पूजनीयानि सर्वदा ।
पूजोपचारैलिभिस्तथा नक्तंचरानपि ॥
अष्टविग्रहानेव दिक्षणा महोत्सवम् ।
सन्ध्यायां परया भत्या त्यक्त्वा सन्देहमात्मनः ।।
सर्वपस्तीति विज्ञाय चेतसा निर्मलेन च ।
एकान्ते देवताः पूज्या वैशाखे मासि पूर्ववत् ।।

·४१९
कौमुदीमहोत्सवः।
गृहे गृहस्थैर सम्पूज्याः स्त्रियश्च गृहदेवताः ।
आचारान् पालयेदेतान् यस्तु राजा समाहितः ।।
सपुत्रपौत्रसंयुक्तो दीर्घायुर्धनवान् भवेत् ।
सर्वत्र जयमामोति याति स्वर्गे च शाश्वतम् ।।
यदेतद्देष्णवं वाक्यं देशेऽस्मिन् लवयते जनः ।
तदा सस्पानि नश्यन्ति घोरैम्दकविप्लवैः ।।
अतिष्टिरनावृष्टिदुर्भिक्षं च तथा मृतिः ।
दम्भाभिमानलोभास्तु तस्मात्यक्त्वा प्रयत्रतः ।।
यदुक्तं विष्णुना वाक्यं तत्कुर्यात्कृतनिश्चयः । इति ।
इति ब्रमपुराणोक्तदेयपानाप्रकरणम् ।
'अथ कौमुदीमहोत्सवः।
तत्र स्कन्दपुराणे,
मातः मभृति राजा च आशापयति कौमुदीम् ।
देवरानि च देवस्य रुद्रस्पामुरनाशिनीम् ॥
मुसंमृष्टोपलिप्ताभी रथ्याभिः क्रियतां पुरम् ।
पासोभिः संहतः सर्वे भवन्तु पुरवासिनः।।
स्रग्विणव शिरस्नाता: सदाम्पत्या यथाक्रमम् ।
गायन्तु गायनाच नृत्यन्तु नदनकाः ।।
उन्द्रीयन्ता पतासाथ गृहवाध्यापणेषु च।
गृहाणि चोपलिमानि नित्यमेव भरन्तु वः |
पुष्पमफरतुष्टानि पुर्नानाविधैरपि ।
ग्दामवान्ति सर्वाणि धनमालाकुलानि च ।
ब्राह्मणाव भोज्यन्ता क्रिपन्ता बलयस्तथा।
प्रायोपर सर्वत्र पुष्पाठोदीरणानि च ॥

·.४२० वीरमित्रीदयस्य राजनीतिप्रकाशे
दीपा रात्रौ च सर्वत्र राजमार्गे गृहेषु च ।
अनन्तराः क्रियन्तां चै प्रचुर स्नेहवर्तयः ।।
तरुणाः सह योपिद्भिः समन्तात्पर्यटन्तु च ।
रममाणा हसन्तय गायन्तो नृत्तसेविनः ।।
भाण्डवायानि वाद्यन्तां नृत्यन्तां दिव्ययोपितः ।
महादेवस्य पूजी च गन्धपुष्पादिकी शुभाम् ॥
उपहारांव विविधान् शयनानि महान्ति च ।
घलयः पुष्कलाथैव भक्ष्यभोज्यैरलहकृताः ॥
दीपांश्च विविधाकारान् पानानि फशरांस्तथा ।
फलानि च विचित्राणि मांसं पकं तथाऽऽमकम् ॥
सुवर्णपणिचित्राणि ईश्वराय प्रयच्छत्त । .
वध्यन्तां पशवश्चात्र भोज्यन्तां च द्विजोचमाः ॥
यो न कुर्यादिदं सर्वे पुरवासी नरः कंचित् ।
पातयेत्तस्य शारीरं दण्डं राजा महायशाः ।।
राजापि संपतः शान्तः शुचिः प्रयतमानसः ।
दिवसे दिवसे रुद्रं स्नापयेत प्रयनवान् ।।
पचगव्पेन शुद्धन तैलेन च मुगन्धिना।
सीरेण सपिपा दमा रसश्च पहुभिः शुभैः ।।
पुष्पैः फलंग
निश नियादिः समन्वितः।
भस्मना गन्धयुक्तेन उदकेन मुगन्धिना ॥
एकराः सयं राजा घटानां दशमिशतः ।
दिवसे दिवसे व्यास यम्बकं सोऽभिपेचयेत् ।।
गन्यः पुष्पैश्च धूपैथ नाप्यलिभिरेव च ।
पूनपिता तो राना विधानन्यांच भोगयेन् ।।
सतसा पशुभि: पर्यनमणिभिरेव च ।

·.
६
देवीपुराणोक्तेन्द्रध्वजोड्रायविधिः। ४२१
वलियखानदानेन स्तूयमानो गृहान्यजेत् ॥ इति ।
इति कौमुदीमहोत्सवः।
अथेन्द्रध्वजोच्छायविधिः।
तत्र देवीपुराणे,
शुभे सेऽथ करणे मुहर्ते शुभमले ।
दैवतः सूत्रधारच वनं गच्छेत् सहायवान् ।।
देवीमतिष्ठाविधिना यात्रायां यः प्रचोदितः ।
गत्वाऽन्विष्य शुभ वृक्ष प्रियहुँ धवगर्जुनम् ॥
उदुम्बमनकणे च पश्चैतान् शोभनान्दरेत् ।
उदुम्बम् , उदुम्बरम् ।
ध्वजार्थे वर्जयेद्वत्स देवतोद्यानंजान टुमान् ।।
कन्यामध्योचमा यष्टीः फरमानेन कल्पयेत् ।
एकादशकरा वत्स नवपञ्चकराऽपरा ॥
कन्या कनीयसी।
आनिबद्धां कृमिचितां तया पक्षिनिकेतनम् ।
अनियद्धा, लतादिभिरवेष्टिताम् ।
वल्मीकपिज्यवननां सुशुप्फा च सकोटराम् ।।
पित्र्यवनना, श्मसानोत्पन्नाम् ।
फुजा च घटसंसिक्तां तया नीनामगर्हिताम् ।
विद्युदनहतां चैव दग्पा च परिवर्जयेत् ।।
अलामे चन्दनं चाम्रशालशाकमयं तया ।
फर्तव्यं शमचिता न चान्यरक्षनं कचित् ॥
शुभभूमिभवं प्रासं शुमतोयं मुभावहम् ।
एभतोयं, शुभतोपोत्पन्नम् ।
.

·.४२० वीरमित्रीयस्य राजनीतिप्रकाशे
दीपा रात्रौ च सर्वत्र राजमार्गे गृहेषु च ।
अनन्तराः क्रियन्तां वै प्रचुर स्नेहवर्तयः ।।
तरुणा: सह पोपिद्भिः समन्तात्पर्यटन्तु च ।
रममाणा हसन्तश्व गायन्तो नृत्तसेविनः ॥
भाण्डवाधानि वाद्यन्तां नृत्यन्तां दिव्ययोपितः।
महादेवस्य पूजां च गन्धपुष्पादिकी शुभाम् ॥
उपहारांश्च विविधान् शयनानि महान्ति च ।
वलयः पुष्कलाश्चैव भक्ष्यभोज्यैरलताः ।।
दीपांच विविधाकारान् पानानि कृशस्तिथा ।
फलानि च विचित्राणि मांसं पकं तथाऽऽमकम् ॥
सुवर्णमणिचित्राणि ईश्वराय प्रयच्छत ! .
वध्यन्तां पशवश्चात्र भोज्पन्तां च द्विजोत्तमाः ।।
यो न कुर्यादिदं सर्व पुरवासी नरः कंचित् ।
पातयेत्तस्य शारीरं दण्ड राजा महायशाः ।।
राजापि संयतः शान्तः शुचिः प्रयतमानसः।
दिवसे दिवसे रुद्रं स्नापयेत मयनवान् ।।
पञ्चगव्येन शुद्धेन तैलेन च मुगन्धिना ।
क्षीरेण सर्पिपा दना रसैश्च बहुभिः शुभैः ।।
पुष्पैः फलैश्च वीजैश्च रनैश्चाद्भिः समन्वितैः ।
भस्मना गन्धयुक्तेन उदकेन सुगन्धिना ।
एकैकशः स्वयं राजा घटानां दशभिः शतैः ।
दिवसे दिवसे व्यास त्र्यम्बकं सोऽभिपेचयेत् ॥
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च जाप्यलिभिरेव च ।
पूनायित्वा ततो राजा विधानन्यांच भोजयेत् ।।
सत्कृत्वा पशुभिर्मेध्यैर्वस्त्रैर्मणिभिरेव च ।

·४२१.
देवीपुराणोक्तेन्द्रध्वजोछांपविधिः।
बलिवखानदानेन स्तूयमानो गृहान्यजेत् ।। इति ।
इति कौमुदीमहोत्सवः।
अथेन्द्रध्वजोच्छ्रायविधिः।।
तत्र देवीपुराणे,
शुभे ऋोऽथ करणे मुहर्ते शुभमाले ।
दैवज्ञः सूत्रधारश्च वनं गन्छेद सहायवान् ।
देवीप्रतिष्ठाविधिना यात्रायो यः प्रचोदितः ।
गत्वाऽन्विष्य शुभं वृक्षं प्रियहुँ धवपर्जुनम् ।।
उदुम्बमजकर्ण च.पञ्चैतान शोभनान्हरेत् ।
उदुम्बम्, उदुम्बरम् ।
ध्वजार्थे वर्जयेद्वत्स देवतोचानजान् गुमान् ।।
फन्यामध्योत्तमा यष्टीः फरमानेन फल्पयेत् ।
एकादशकरा वत्स नवपञ्चकराऽपरा ।।
कन्या फनीयसी।
अनिबद्धां कृमिचिता तथा पक्षिनिकेतनम् ।
अनिबद्धा, लतादिभिरवेष्टिताम् ।
घल्मीकपित्र्यवनां सुशुप्पांच सफोटराम् ॥
पिश्यवनना, मसानोत्पन्नाम् ।
फुजा च पटसंसिक्का तया सीनापगर्दिताम् ।
विद्युजहता चैव दग्यां च परिवर्जपेत् ॥
अलाभे चन्दनं चानशालशाफमयं तथा ।
फर्तव्यं शामचिनार्थे न चान्यमानं कचिन् ।
शुभभूमिभवं प्राय शुभतोयं शुभावहम् ।
सुभतोय, शुभतीपोत्पनम् ।

·-
४२२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
ततः सम्पूजयेदृक्ष माङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा।
नमो वृक्षपते वृक्ष वामर्चयति पार्थिवः ।।
ध्वजार्थमन्यथा नेदं तत्त्वया उपगम्यताम् ।
रात्री देयो वलिः श्वभ्रे दिक्षु क्षे तथैव च ॥
वासं वने महारक्ष कत्ला न्यत्र गम्यताम् ।
ध्वजार्थे देवराजस्य रक्षितं त्यां नयाम्यहम् ॥
पूजयित्वा ततो वृक्षं पलि भूम्यां प्रदापयेत् ।
प्रभाते छेदयेतं शुभस्वमादिदर्शनैः ।।
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा पध्वक्तेनाथ पशुना।
पूर्वोत्तरं पतन शस्तो निःशब्दो गिर्वणः शुभः ॥
अलमः पादपेऽन्यस्मिन्नन्यथा तु परित्यजेत् ।
अष्टाङ्गुलं त्यजेन्मूलमग्रं तत्र जले क्षिपेत् ।।
तथा तं चानयेद्वत्स शकटेन पैरय ।'
युवभिलसम्पन्नः प्रयत्नात्पुरतः पुरम् ।।
नीयमाना यदा यष्टिः समा वा चतुरसिका।
वृत्ता या भङ्गमादत्ते राजपुत्रपुरोहितौ ॥
पीड्येते इति शेपः।
आरामने पलं भिन्धान्नेम्या भने क्षयस्तथा ।
रथस्य त्वक्षमझे तु शान्ति तत्र तु कारयेत् ।।
इन्द्रं यच्छेतिमन्त्रेण जातवेदोमयेन वा।।
तथा नीत्वा शुभे लग्ने पुरे तामुपवेशयेत् ।।
द्वारे शोभा पुरे रथ्याहट्टेष्वपि च कारयेत् ।
पटुभिः पटहनिनादैश्यासस्य मङ्गलैः ।।
द्विजानां वेदशब्दैश्च तां नयेचत्र चोच्छ्रयेत् ।
तत्रस्था चित्रकारनिर्मितस्ता तु पेटपेत् ॥
.
क

·४२३
.
देवीपुराणोक्तेन्द्रध्वजोच्छ्रायविधिः ।
वस्तदेव कुत्तोनः शुभैः मुहमर्यथाफमम् ।
नन्दोपनन्दसंज्ञान कुमार्यः प्रथमांशके ।।
प्रधाशके, मथमभागे।
देव्यो जायाविनायाख्याः पोहशशिर्व्यवस्थिताः ।
अम्बिको शनुमरित्री नयाय ध्वजदेवतम् ।।
ध्वनस्प परिमाणे ताः सम्पायव विनिर्दिशेन ।
पोडशांशविहीनानि कुर्याच्छेपाणि बुद्धिमान् ॥
घाससां चित्रवर्णानां स्वयम्भूः प्रथमामदात् ।
सुभका चतुरस्रां च विश्वकर्मा द्वितीयकम् ।।
अष्टासिं च स्वयं शक्रो नीलरक्तामदात्पुरा ।
कृष्णं यमेन दचं च घरुणेन महागुरुम् ।।
माझिएं जलनकारं वायुर्देवोऽपि पाठकम् ।
नीलवर्ण च तत्वादास्सन्दो बहुविचित्रितम् ॥
वृत्तं तु दहनः मादात्सुवर्ण तव अष्टमम् ।
वैडूर्यसदृशं चन्द्रो ग्रेयेयं पुनरप्यदाद ।।
चकाङ्काकृतित्रत्मयों विश्वेदेवास्तु पमकम् ।
नील नीलोत्पलाभासमृपपोऽपि च नः ।।
शुक्रेण गुरुणा स्पस्तं विशालं तच मूर्दनि ।
ग्रहरपि विचित्राणि तानि दत्तानि मातृभिः ।।
पद्ययनर दशं तु कोस्नसस्य भूषणम् ।
तवं नदिनानीयान्नादिभिरयोरट्रपेत् ।।
फर्पन्ती प्रवरा भूमि यष्टी राष्ट्र निहन्ति च ।
पालाना सलादन देशयात विनिर्दिसत् ।।
नृपयातकरी वीर्णा सर्वशान्ता गुमायरा ।
साम्भर्यपमेन्देन्दुपनदाना व पारुणः ।।
४

·४२४
चीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
-
.
वनांगस्य मन्त्रैश्च होतव्या दघि चाक्षताः ।
शुक्रं स्कन्दं गुरुं रुद्रमप्सरोभिः प्रपाठयेत् ।।
हुत्वा च विधिवदहि ज्वाला लक्षेत्र बुद्धिमान् ।
सुतेजाः सुमनांदीसा महती रविसमभा ॥
रक्ताशोकसमाफारा रथभेरीस्वना शुभा।
शहदुन्दुभिमेघानां नादाः शस्तास्तु पावके ।
कदलीष्विक्षुदण्डेपु पताकाश्च समुच्छयेत् ।
अन्याश्च विविधाः शोभाः शक्रकेतौ समुन्छयेत् ।।
पौष्ठपद्यामथाटम्यां शुलायां शोभने दिने ।
आश्विने चाथ शुमायां श्रवणेनाय उच्छ्रयेत् ॥
अत्रापि शुक्लायामटम्यामितिदएण्यम् ।
घोपैश्च नटखन्दैश्च पटुभेरीनिनादितम् ॥
वितानध्वजशोभाढ्यं पताकाभिः समुज्वलम् ।
विष्ण्वीशशक्रमन्त्रेण सिंहरक्षाकृतेन च ॥
दृढमातृकरन्ध्रस्थं शुभतोरणमार्गणम् ।
अवलम्बितमुत्चानमभमपीठक समम्
न द्रुतं च समुत्थाप्यः केतुळसवजो विभो ।
उच्छितं रक्षयेत्माज्ञः काकोलककपोतयोः ।।
न तत्र लड्डनं दद्यादन्येपामपि पक्षिणाम् ।
यन्त्रेण चोच्छ्रयं कुर्यादिन्द्रकेतोपेथाविधि ।
यथा सुसंस्कृतं पूज्यं सुखयन्त्रसुयन्त्रितम् ।
रात्री जागरणं कुर्यादिन्द्रमन्त्रानुकीननम् ॥
पुरोहितः सदैवज्ञः शुभशान्ति रतः सदा।
केतुपातो नृपं हन्यात्पताका महिपावधम् ॥
पीठको युवराजस्य सचिवमनुकम्पनम् ।
C

·देवीपुराणोक्तेन्द्रध्वजाच्छापविधिः । ४२५
राष्ट्र तोरणपातेन ध्वज अन्नक्षयो भवेत् ।।
पतिते शकदण्डे च नृपमन्यं समादिशेत् ।
कृमिजालसमुत्थाने शलभात्तस्कराद्भयम् ।।
सुसमे संस्थिते शान्तिपस्य नगरस्य च ।
तिष्ठत्येवोच्छ्रितो यावचावयुगसमाः समाः ।
निरता यजने केतो रजीरनिन्द्रकन्यका ॥
पतिते तु तथा कार्या पूजोत्थाने तु यादृशी।
रात्रौ शुभं कृत्यतमं नादृष्टं काकपोतकैः ।।
नृपतिः सह राष्ट्रीयैर्यश्चैव कारयेक्रतुम् ।
नगरे वा पुरे खेटे यद्येवं कुरुते नृपः ॥
पौरन्दर नगरद्वारे उपसिंहसमुच्छ्रितम् ।
केतु समस्तघोराणां नाशनं जयदं मतम् ।।
एनं पूर्व हरिः फेतुं प्राप्तवानू पाहनात् ।
ततो ब्रह्माथ तेनैव ब्रह्मणा शक्रमागतः ॥
तेन सोमस्य तदत्तं ततो दक्षे समागतः ।
तदाप्रभृति कुर्वन्ति नृपा अद्यापि चोच्छ्रयम् ।।
एवं यः कारयेद्राजा केतु विजयकारकम् ।
तस्य पृथ्वी धनोपेता सद्वीपा वशगा भवेत् ।। इति ।
इति देवीपुराणोक्त इन्द्रध्वजोच्छ्रायविधिः ।
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि स विशेपत उक्तः ।
राम उवाच ।
शक्रसम्पूजनं कार्य क्यं राज्ञा सुरोत्तम ।
सम्यक् भाद्रपदे मासि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।।
पुष्कर उवाच ।
अमरैस्तु सुरा भन्नाः पुरा युद्धे मृगूत्तम ।

·४२६ वीरमिनोदयस्य राजनीतिनकाशे
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सर्वभूतहिते रतम् ॥
ने तमूचुः मुराः सर्वे निर्जिता दानवैर्वयम् ।
तानुवाच ततो ब्रह्मा क्षीरोदे मधुसूदनम् ॥
गच्छध्वं सहिताः सर्वे स क श्रेयः करिष्यति ।
एवमुक्ताः सुराः सर्वे क्षीरोदे केशवं यपुः ॥
ददृशुच तदा देवं वासुदेवं जगद्गुरुम् ।
अमृताध्मातमेघाभं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥
तुष्टुयुश्च महाभागं त्रिदशास्तं पुनः पुनः ।
सर्वेपामीश्वरं देवं भुवनस्यैककारकम् ।।
देवा ऊचुः।
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शरणागतवत्सल ।
देवारिवलदर्पघ्न त्रिदशेन्द्रसुखमद
चामीकराभवसन तार्यमवरकेतन ।'
शेपपर्यशपन लक्ष्मीदपालभ ॥
सुरासुरविरोरवनिष्टचरणाम्बुज ।
उन्निद्रचारकमलविराजितकराम्बुज ॥
सदैव देव भग्नानामस्माकमसुरैर्भवान् ।
गतिस्तेन स्म सम्पाप्ता दैत्यभग्नास्त्वदन्तिकम् ॥
सीद देवदेवेश जहि तानसुराधमान् ।
येऽस्माकं देवदेवेश पीडयन्ति सदैव तु ।।
श्रीभगवानुवाच ।
ध्वजमेत प्रदास्यामि भवतामरिनाशनम् ।
दृष्टमात्रेण येनेह विद्रविष्यन्ति दानवाः ।।
पुष्कर उवाच ।
एतदुक्रवा ध्वजं तेषां ददौ विष्णुरनुत्तमम् ।

·विष्णुधर्मोत्सरोक्त इन्द्रध्वजोच्छायविधिः। -४२७
सौवर्णमुत्थितं दिव्यं शाक्रध्वजपितिश्रुतम् ॥
तमादाय सुराः सर्वे प्रययुर्दानवालयम् ।
देवानुपगतान् श्रुत्वा दानवा निर्ययुस्ततः ।।
सुसनवलाः सर्वे मगृहीतायुधास्ततः ।।
दृष्ट्वा ते च बलं तेषां शक्रकेतुं विराजितम् ।।
ततेजसा महाभाग मूढीभूताः क्षणेन तु ।
मूढीभूतास्ततो दैत्याखिदिशैर्विनिपातिताः
केचिद्भग्ना दिशो जग्मुः समुद्रं विविशुस्ततः ।
ततो लब्धजयः शक्रः पूजयामास तं ध्वजम् ॥
पूजयित्वा नृपतये वसवे प्रददौ तदा ।
गर्गोक्तेन विधानेन तं च पूजितवान् वसुः ।।
तेनास्य तुष्टो भगवानिदं वचनमब्रवीत् ।
इन्द्र उवाच ।
येऽप्यन्ये भूमिपाः श्रेष्ठाः शक्रध्वजमहोत्सरम् ।
अद्यप्रभृति धर्मज्ञ करिष्यन्ति समाहिताः ॥
तेपां तु विविधा वृदिर्भविष्यति सदा द्विज ।
दुर्भिक्ष मरणं व्याधिः परचक्रभयं तथा ॥
सर्वाण्येतानि नश्यन्ति कृते शक्रध्वजोत्सवे ।
पुष्कर उवाच ।
ततः प्रभृति राजानो राम शक्रमहोत्सवम् ।
कुर्वन्ति गर्गकथितं सर्वामयविनाशनम् ।।
धन्यं यशस्य रिपुनाशनं च कीर्तिमदं धर्मफलप्रदं च ।
कार्य नरेन्द्रविजयाय यनाच्छकोत्सवं तत्कथयामि तुभ्यम्॥
पुष्कर उवाच।
शिबिरात्पूर्व दिग्भागे भूमिभागे तथा शुभे।
।

·.
४२८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मागुदभवणे कुर्याच्चका भवनं शुभम् ।।
वासोभिः शयनैः शुदैर्नानारागैस्तथैव च ।
ततः शक्रध्वजस्थान मध्ये सम्माप्य यनतः।
मयवन्तं पटे कुर्यात्तस्प भागे तु दक्षिणे।
चामभागे पटे कुच्छिची देवी तथैव च ॥
मोठपादसिते पक्षे प्रतिपत्मभूति क्रमात् ।
तयोस्तु पूजा कर्तव्या सततं वसुधाधिपः ।।
वनमवेशविधिना शक्रयष्टिं ततो नृपः।
आनपेगोरथेनाथ, वाऽऽनयेत्पुरुपैरयम् ।।
अर्जुनस्याजकर्णस्प प्रियकस्प धवस्य च ।
मुरदारुतरोथैव तथैवोदुम्बरस्य च ।।
चन्दनस्याय वा राम पद्मकस्याय वा यदि ।
अलाभे सर्वक्षाणां यहिं कुर्वीत वैणधीम् ॥
मुवर्णनद्धा सर्वज्ञ तां च सम्यक्प्रवेशयेत् ।
पोष्टपादासते पक्षे भष्टम्यां रिपुसूदन ।।
क्रमप्रमाणा विज्ञेया शक्रयष्टिस्ततो नृप ।
चतुर्भिरडलैहीना साग्रे भवति शर्मदा ॥
अष्टाङ्गुलं तथा भूले छिया तोपेऽय तां क्षिपेत् ।
पायादुद्धृत्य नगर सम्यगेर प्रवर्तते ।
तस्याः मवेशे नगरं पताकाध्वजमालि च ।।
सिक्तराजपथं कुर्यात्तथालतनागरम् ।
नटनक्सद्वार्ण तया पूजितदेवतम् ॥
सम्पूजितगृहं राम तथा पृजितवानयम् ।
पौररनुगतो राजा सुवेरीः फलपाणिभिः ।।
अष्टम्पा वाययोपेण ता तु यष्टिं प्रवेशयेत् ।

·विष्णुधर्मोत्तरोक्त इन्द्रध्वजोन्द्रायविधिः । ४२९
माशिरस्कां ततः कुर्याद्वस्वैः सञ्छादितां शुभैः ।।
पूजिता पूजयेत्तां तु यावत्स्यावादशीदिनम् ।
एकादश्यां सोपवासो नृपः कुर्यात्सनागरम् ।।
सांवत्सरेण सहितो मन्त्रिणा च पुरोधसा ।
रात्री जागरणं कार्य नागरेण जनेन तु ॥
स्थाने स्थाने महाभाग देया भेक्ष्या तथा मधु ।
पूजयेन्नृत्यगीतेन रात्रौ शक्रं नराधिपः ॥
द्वादश्यां तु शिरःस्नातो नृपतिः मयतस्ततः ।
यन्त्रेणोत्थापनं कुर्याच्छक्रकेतोः समाहितः ।।
सुपन्त्रितं तु तं कुर्याद्गृहस्तम्भचतुष्टयम् ।
पूजयेत्तन्महाभागं गन्धवाल्यानसम्पदा ।
नित्यं च पंटयोः पूजां यष्टिपूजां च कारयेत् ।
यलिभिस्तु विचित्राभिस्तथा माह्मणपूजनः ।।
नित्यं च जुहुयान्मन्त्रैः पुरोधाः शाक्रवैष्णवैः ।
नित्यं गीतेन नृत्येन तथा शक्र व पूजयेत् ॥
द्वादश्या पूजयेद्राजा ब्राह्मणान्धनसञ्चयः ।
विशेपेण च धर्मज्ञ सांवत्सरपुरोहितौ ॥
उत्याने च प्रवेशे च शक्र स्तूपानराधिपः ।
वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुशलश्च पुरोहितः ॥
पूजयेदुच्छ्रितं केतुं भूषणविविधैरपि ।
छत्रेण च तथा वस्त्रैर्माल्यदामैस्तथैव च ॥
एवं सम्पूजयेद्राम तथा दिनचतुष्टयम् ।
पञ्चमे दिवसे प्राप्ते शक्रकेतुं विसर्जयेत् ॥
पूजयित्वा महाभाग वलेन चतुरङ्गिणा ।
नीत्वा करीन्द्रखितयं ततो नद्या प्रवाहयेत् ॥

·धीरामियोदयस्य राजनीतिप्रकाशे । वाधघोपेण महता सङ्गीतिस्तत्र कीर्तिता। पौरा जानपदास्तत्र क्रीडां कुर्युस्तदाम्भसि । उत्सवं च तदा कार्य जलतीरगतमहत् । एतद्विधानं नृपतिस्तु कृत्वा प्रामोति वृद्धिं धनवाहनानाम् । नाशं तथा शत्रुगणस्य राम महत्मसादं त्रिदशाधिनाथात् ॥ इति । शक्रध्वजाच्छायकाले राज्ञा शक्रस्याशीर्वादरूपाः केचिन्म- त्रा विष्णुधर्मोत्तरोक्ताः पठनीयाः। ते च- पुष्कर उवाच । शृणु मन्त्रानिमान् सम्यक् सर्वकल्मपनाशनान् । प्राप्त शक्रध्वजाच्छाये यान पठेत्पयतो नृपः ।। धर्द्धस्वेन्द्र जितामित्र वहन् पाकशासन । देवदेव महाभाग त्वं हि वर्दिष्णुतां गतः ॥ त्वं प्रभुः शाश्वतथैव सर्वभूतहिते रता । अनन्ततेजा विरजा यशोविजयवर्द्धनः ।। अप्रभुस्त्वं प्रभुर्नित्यमुत्तिष्ठ सुरपूजित । ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् सर्वलोकपितामहः ।। रुद्रः पिनाकमृदृशः शतमृद्देवसंस्तुतः । योगस्य नेता कर्ता च तथा विष्णुरुरुक्रमः ।। तेजस्ते पर्द्धयन्त्वेते नित्यमेव महाबलाः ।। अनादिनिधनो देवो ब्रह्मगोपः सनातनः ।। अग्नेस्तेजोमयो भागो रुद्रात्मा पार्वतासुतः । कार्तिकेयः शक्तियरः पड्वकोऽसिगदाधरः ।, स ते वरेण्यो वरदस्तेजो वर्दयतां विभो । देवसेनापतिः स्कन्दः सुरमवरपूजितः ।। आदित्या वसवो रुद्राः साध्या देवास्तथाधिनौ! . - -

·भवतु
इन्द्रध्वजोच्छायविधाविन्द्रमानामन्त्राः । ४३१
मरुद्गणा लोकपालाश्चन्द्रः सूर्योऽनिलोऽनलः ।।
देवाश्च ऋषयश्चैव यक्षगन्धर्वराक्षसाः ।
समुद्रा गिरयश्चैव नद्यो भूतानि यानि च ॥
तेजस्तपांसि सत्यं च लक्ष्मीः श्रीः कीर्तिरेव च ।
प्रवर्द्धयन्तु ते तेजो जय शक्र शचीपते ।। इति ।
इत्याशीर्वादरूपान् मन्त्रान् पठित्वा इन्द्रमार्थनां कुर्यात् ।
भार्थनारूपाश्च मन्त्रास्तत्रैव पठिताः ।
तव चापि जयानित्यपिह सम्पद्यते शुभम् ।
प्रसीद राज्ञां विमाणां प्रजानामपि सर्वशः ॥
तव प्रसादात्पृथिवी नित्यं सस्यवती भवेत् ।
शिवं
निर्विघ्नं शाम्यन्तामीतयो भृशम् ।।
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते पलसूदन ।
नमुविघ्न नमस्तेऽस्तु सहस्राक्ष शचीपते ।।
सर्वेषामेव लोकानां त्वमेकः परमा गतिः ।
त्वमेव परमं त्राणं सर्वस्यासि जगत्पते ।।
पाशो दसि पथः स्रष्टुं त्वमनल्पान् पुरन्दर ।
त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमग्निद्युतोऽम्बरे ।।
त्वमेव धनविक्षप्ता त्वामेवाहुः पुनर्धनम् ।
त्वं वजमतुलं घोरं घोपवांस्त्वं बलाहकः ॥
स्रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्चा चापराजितः ।
त्वं ज्योतिः सर्वलोकानां त्वमादित्यो विभावसुः ।।
त्वं महद्भूतमाश्चर्य त्वं राजा वं सुरोत्तमः ।
१ भृगुरहिरसधैय विश्वेदेया मरुद्गणाः ।
लोकपालात्रयश्चैय चन्द्रः सूर्योऽनिलोनलः ॥
इति मुद्रितधिष्णुधर्मोचरे पाठः।

·धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम् ॥ त्वमेव चामृतं देव त्वं मोक्षः परमार्चितः । त्वं मुहूत्तों निमेपस्त्वं लवस्त्वं वै पुनः क्षणः ।। शुक्लस्त्वं बहुलचैव कला काटा त्रुटिस्तथा । संवत्सरतवो मासा रजन्यश्च दिनानि च ॥ स्वमुत्तमा सगिरिवरा वसुन्धरा सभास्वरं वितिमिरमम्बरं तथा। महोदधिःसातमितिमिङ्गिलस्तथा महोर्मिमानुरुमकरो झपाकुल।।। महायशास्त्वमिह सदा अपूज्यसे महर्षिभिर्मुदितमना महाधुते। महापिभिः पिवसि च सोममध्वरे वपद्कृतान्यपि च हवींपि भूतये।। त्वं विप्रैः सततमिहेज्यसे फलार्थ त्वं देवैरतुलवलौघ गीयसे त्वम्। त्वद्धतोयजनपरायणा द्विजेन्द्रा वेदाङ्गान्यधिगमयन्ति सर्ववेदैः।। वज्रस्य भर्ना भुवनस्य गोप्ता वैश्वानरं वाहनमभ्युपैति । नमः सदाऽस्मै त्रिदशेश्वराय लोकत्रयाय पुरन्दराय ।। अजोऽव्ययः शाश्वत एकरूपी विष्णुर्वराहः पुरुषः पुराणः ।। त्वमन्तकः सर्वहरः कृशानुः सहस्रशार्पा शतमन्युरीश ॥ कविं सप्तजिहं त्रातारमिन्द्रं सवितारं सुरेशम् । हृदयाभिशकं वहणं सुपेणमस्माकं वारा उत्तरे भवन्तु ॥ त्रातारमिन्द्रेन्द्रिय कारणात्मन् जगत्प्रधानं च हिरण्यगर्भम् । लोकेश्वरं देववरं वरेण्यमानन्दरूपं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ।। इमं स्तवं देववरस्य कीर्तयेन्महात्मनस्त्रिदशपतेः सुसंपतः। १ वजस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता वृतस्य हर्ता नमुचेनिहन्ता। कृष्णे बसानो वसने महात्मा सत्यानृत यो विविनक्ति लोके ॥ य घाजिन गर्भमपां सुराणां वैश्वानर पाहनमभ्युपैति । इति- मुद्रितविष्णुधर्मोत्तरे पाठः ।

·इन्द्रध्वजमझे फलाफलं शान्तिक । ४३३
अवाप्य फामान्मनसोऽभिरामान् स्वलोकमायाति च देहभेदे।
इति प्रार्थनामन्याः।
इन्द्रध्वजमले फलाफलं विष्णुधर्मात्तर एवोक्तम्-
पुष्कर उवाच ।
इन्द्रध्वनशिरो भयेत्पतेदिन्द्रभजो यदि ।
भज्यते शक्रष्टिा नृपतनियतं वधः ॥
पन्त्रमा तथा मेयं रज्जुदे तघर च ।
मातृकापास्तया भद्दे परचक्रमयं दिन ।
दिग्यान्तरितभीमाः स्युरुत्पातास्तत्र य यया ।
पा सीयतमं पं फलमत्पन्तदारुणम् ॥
निलीयते चत्मच्यादः शक्रयटा यदा दिन ।
राना वा नपते वय सवा देशी विनम्पमि ॥
इन्द्रध्वनोपफरणं परिकभिदिनसतम ।
विनम्पत्पस्प विया ६.८. नगरवासिनाम् ।।
इन्द्रधननिमिरे तु मापचिपमिदं स्मृतम् ।
इन्द्रयागं पुनः कुर्यान्सौवर्णनन्द्रांतुना ।।
राज्यं दया प गुरवे एनेन प्रशिमोरन् ।
सप्ताई पूनयित्वा च आनंदपादिनाति ।।
शान्तिरन्द्री भवेत्कार्या पष्टप्पा पुरन्दरः ।
महाभापानि फाणि प्रामणाना दिन दिने ।
गावा देया दिनाचम्पो हिमामा सपनाः ।
रंकते सान्निमुपैति पाएनिया स्मात्पनुनाधि!
इन्तीन्द्रपार्निमिरापु फलाफ शान्ति ।
अप नीराजनान्तः।
विष्णुपमासरे।

·४३४
वीरमिचोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
A
राम उवाच।
नीराजनविधि लत्तः श्रोतुमिच्छामि सत्तम ।
कर्य कार्या नेरन्द्रस्य शान्ती नीराजने प्रभो।
पुष्कर उवाच ।
पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे नगरात्सुमनोहरे ।
विस्तीर्ण कारयेद्राजा सुमनोहरमाश्रम् ।।
फर्गुस कुशास्तीर्ण पताकाध्वजशोभितम् ।
तोरणत्रितयं तत्र माङ्मुखं कारयेच्छुभम् ।।
कार्य पोदशहस्तं.तु तोरणं तु समुच्छ्रितम् ।
वैपुल्यं दशहस्तं तु तत्र कार्य भृगूत्तम ।
तोरणादक्षिणे भागे तत्र कार्यमथाश्रमम् ।।
देवता च भवेद्यत्र तथामिहवनक्रिया । .
अष्टहस्तायतोत्सेधमुल्मुकानां तु वामदः ।
फार्प भवति शुष्काणां चूटं भृगुकुलोद्भव ।
पञ्चरङ्गकसूत्रेण शतप्रन्यि मनोरमाम् ॥
मध्यमे तोरणे कुर्याच्छतपाशी तु मध्यगाम् ।
छादयित्वा फुशैस्तां तु मृदा संछादयेत्पुनः ।।
तस्याश्च लहनं वर्दी प्रपनात्सर्वजन्तुभिः ।
न लद्धिता सा यावत्स्यात्मयमं रामहस्तिना
चित्रां त्यक्त्वा यदा स्वाति सविता प्रतिपद्यते ।
ततः मभृति फव्या यावत्स्वाती रविः स्थितः ।
आश्रमे प्रत्यई देवाः पूजनीया द्विजोत्तम ।।
देवाः, दरिदरादिमतिमाः । वानेव दर्शयति-
ब्रह्मा विष्णुप सम्नुश्च शक्रवानलानिलो ।।
विनायकः कुमारय वरुणो धनदो यमः ।

·.
नीराजनशान्तिः
विश्वान्देवान्महाभाग उ:श्रवसमेव च ॥
अटो महागजाः पूज्यास्तेषां नामानि मे शृणु।
कुमुदैरावणी पद्मः पुष्पदन्तोऽप पामनः ।।
मुमतीकोजनी नील पतेऽष्टौ देवयोनपः ।
पूना कार्या प्रदर्भाणां तथैव च पुरोधसा ॥
ततश्च जुहुयादवी पुरोधास्मुसमाहितः ।
ययामिमतदेवानां मन्यैस्तल्लिाम।।
तया च मन्त्रहीनानां प्रणवेन महासुन ।
प्रणवन, प्रणवान नामपन्येण ।
समिपः क्षीरक्षाणां तया सिदार्यकानि च।
घृतं तिलाच धर्मम तथा वालवानि च ॥
दुत्वा च फलशान् कुर्यात् सोदकान् गन्यसंपुतान् ।
पूनितान्माल्पगन्धा चनापतिविभूपिवान् ।।
पधाराकरण दिनगनास्तया ।
भाशातशालिसिद्धार्पवासष्टमिपाः ।।
तोरणात्पधिमे भागे फलः फिलितः।
सतः संस्नापनीपाः स्युर्मन्यपूर्वगंनोचमाः ।।
तुरगाय महामाग अलश्कर तनस्तु तान् ।
तोऽभिपफनागस्य तथा तगुरगस्प प॥
अमपि सतो देवमभिमन्य पुरोपमा ।
नस्याभिनन्दन रामो पिनयः परिकीर्षितः ॥
स्पागे पतस्प विद्वपं मालपमुपस्पिनम् ।
निष्कामपंपोरगत ततो विपर्य गनान् ।
सयापि मपर्म राप अभिषिकगोषपम् ।
नापादी पठाशी तु नः पपरसोऽपि
.
.

·-
धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
जयन्यो लहयेता तु राज्ञो मरणमादिशेत् ।
जघन्यो नरः, शूद्रचाण्डालादिः । जघन्यः पश्चनखः,वादिः ।
दुर्भिक्षं तत्र विज्ञेयं खरोष्ट्रश्चैव लड्ने ।
लइयेद्वामपादेन यदि तां पकुञ्जरः॥
राज्ञीपुरोहितामात्यराजपुत्राहितं भवेत् ।
राज्ञस्तु मरणं घूयादाक्रमेचा यदाऽपरः ॥
राज्ञोऽपि जयमाचष्टे लड्डुपन् दक्षिणेन ताम् ।
राजहस्तिनि निष्कान्ते सा स्वपास्या तदा भवेत् ।।
निष्कामेयुस्ततः सर्वे प्राइमुखास्तोरणैर्गजाः।
ततोऽश्वाः सुमहाभाग ततस्तु नरसत्तमाः ॥
ततश्छवं ध्वज चैर राजलिङ्गानि यानि च.।
आश्रमे तानि संस्थाप्य पूजयेदायुधानि च ।।
पञ्चरङ्गकरण यास्ताः प्रतिसराः कृताः।
दृप्याप्येतिमन्त्रेण नियधीयात्पुरोहितः ॥
सर्वेपां नृपनागानां तुरगाणां च भार्गव ।
स्वगृहेषु ततो नेयाः कुञ्जरास्तुरगैः सह ।।
स्वातिस्थः सविता यावत्तापच्छायाम संस्थितान् ।
पूजयेत्सततं राम नाक्रोशेषेव ताठयेत् ।।
राजचितानि सर्वाणि पूजयेदाश्रमे सदा ।
पूजयेद्वरुणं नित्यं यथावद्विधिना द्विज ॥
भूतेज्या च तथा कार्या रात्रौ पलिभिरुत्तमः।
आश्रमं रक्षणीयं स्यात्पुरुपैः शत्रपाणिभिः ॥
वसेतामाश्रमे निस्पं सांवत्सरपुरोहितो ।
१ तथाऽन्सु घिधिपदियज इति मुद्रितविष्णुधर्माचरे पाठः।

·.
नीराजनशान्तिः। ४३७
अश्ववैद्यप्रधानश्च तथा नागभिपम्बरः ॥
दीक्षितैस्तैस्तथा भाव्यं ब्रह्मचारिभिरेव च ।
स्वाति त्यक्त्वा यदा सूर्यो विशाखां प्रतिपद्यते ॥
अलङ्कुर्यादिने तस्मिन् वाहनं च विशेषतः ।
पृजिता राजलिङ्गाच कर्तव्या नरहस्तगाः ।।
हस्तिनं तुरगं छवं खड्गं चापं च दुन्दुभिम् ।
ध्वज पताकां धर्मज्ञ कालज्ञस्त्यभिमन्त्रयेत् ।।
अभिमन्य ततः सर्वान् कुर्यात्कुञ्जरधनतान् ।
कुञ्जरोपरिगौ स्याता सवित्सरपुरोहिनी ॥
अश्ववैद्यप्रधानश्च तथा नागभिपग्व।।
ततोऽभिमन्त्रितं राजा समारुह्य तुरद्गमम् ॥
निष्क्रम्य तोरणैर्नागमभिमन्त्रितमारुहेत ।
तोरणेन विनिष्क्रम्य कुर्यात्रविसर्जनम् ॥
पलिं विसृज्य विधिवदाजा कुञ्जरधूर्गतः ।
रनरलङ्कृतः सर्वे:ज्यपानश्च चामरैः ।।
उल्मुकानां च नियमादीपितमनन्तरम् ।
राजा भदक्षिणं कुर्यात् त्रीन्वारान्सुसमाहितः ।।
चतुरङ्गबलोपेतः सर्वसैन्यसमन्वितः ।
वेडाकिलकिलाशब्दैः सर्ववादिवनिस्वनैः ।।
वलिगतैश्च पदातीनां हटानां मनुजोत्तम ।
एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्राजा सैन्यपुरःसरः ॥
जनं सम्पूज्य च गृहात्सर्वमेव विसर्जयेत् ।
शान्तिनीराजनाख्येयं कर्चव्या वसुघाधिपैः॥
क्षेम्या वृद्धिकरी राम नरकुञ्जरवाजिनाम् ।
धन्या यशस्था रिपुनाशनी च सुखावहा शान्तिरनुचमा च ।

·४६८
वीरमिग्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
कार्या नृपै राष्ट्रविद्धिहेतोः सर्वमयनेन भृगुमवीर ।।इति ।
इति नीराजनशान्तिः।
आश्विन शुक्लनवम्यां राज्ञो भद्रकालीपूजाभिहिता ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
राम उवाच ।
विधिना पूजयेत्केन भद्रकाली नराधिपः ।
नवम्यामाश्विने मासि शुक्लपक्षे नरोचम ॥
पुष्कर उवाच ।
पूर्वोचरे तु दिग्भागे शिविरात्सुमनोहरे ।
भद्रकालीदं कुर्याचित्रवस्त्रैः स्वलकृतम् ।।
* भद्रकाली पटे कृत्वा तत्र सम्पूजयेद्विज ।
आश्विन शुक्लपक्षस्य नवम्यां प्रयतस्ततः ।।
तत्र खड्गं च वर्माचं छत्र केतुं च पूजयेत् ।
राजलिदानि सर्वाणि तथा शस्त्राणि पूजयेत् ॥
'पुष्पर्गन्धैः फलैर्भोंज्यैश्व सुमनोहरैः।
बहुभिश्च विचित्राभिः प्रेक्षादानस्तथैव च ।।
रात्री जागरणं कुर्यात्तत्रैव वसुधाधिपः ।
एवं हि सम्पूज्य जगत्मधानं यात्रा तु देया वसुधाधिपेन ।
मामोति सिद्धिं परमां महीशो जनस्तथान्योऽपि हि विवशत्या।।
इत्याश्विनशुक्लनवम्यां भद्रकालीपूजा ।
(१) शुक्लपक्षे तु अष्टम्याम इति मुद्रितयिष्णुधर्मोसरे पाठः ।
(२) मत्र-"पयं सम्पूजयेदेवीं वरदां भक्तवत्सलाम् । का
त्यायनी कामगमा पररूपा यरप्रदाम् ॥ पूजिता सर्यकामेध सो
युके यसुधाधिपम् ।" त्यधिक मुद्रितपिष्णुधर्मोचरे पर्वते ।

·।
देवीपुराणोक्ताश्विन शुक्लनवम्य देवीपूजा । ४३९
अथ प्रकारान्तरेणाश्विन शुक्लनवम्यां देवीपूजा।
देवीपुराणे,
ब्रह्मोवाच ।
हते घोरे महावीरे सुरासुरभयङ्करे ।
देव्या उपासका देवाः प्रभूता राक्षसास्तथा ।
आगता पातितं दृष्ट्वा महिपं तं सुदुर्जयम् ।
ब्रह्मविष्णुयमेशाना इन्द्रचन्द्रयमानिलाः ।।
आदित्या वसवो रुद्रा ग्रहा नागाश्च गुह्यकाः ।
समेत्य सर्वे देवास्तै देवीं भक्त्या च तुष्टुवुः ।।
वरं च सर्वलोकानां प्रददौ भयनाशिनी ।
वलि ददुश्च भूतानां महिपाजामिषेण तु ॥
पुरेषु शलभैर्यश्च शतशोऽय सहस्रशः ।
कृता दुन्दुभिनादाश्च पटुशब्दाः समर्दलाः ।।
पताकाध्वजयन्त्रादिघण्टाचामरशोभितम् ।
तदिनं कारयाश्चकुर्देवीभक्ताः सुरोचमाः ।।
एवं तस्मिन्दिने वत्स भूतमेतसमाकुलम् ।
कृताथ सर्वदेवश्च महापूजाथ शाश्वती ।।
आश्विने मासि मेघान्ते महिपारिनिहिणीम् ।
देवी सम्पूजयित्वा ये अर्द्धरात्रेऽष्टमीमुखे ॥
पातयन्ति पशून् भक्त्या ते भवन्ति महाबलाः ।
वलिं च ये प्रयच्छन्ति सर्वभूतविनायकी ।।
तेषां तु तुष्यते देवी यावत्कल्पं तु शाङ्करम् ।
क्रीडन्ति विविधैोंगर्दैवलोके सुदुर्लभे ॥
नायो व्याधयस्तेषां न च शत्रुभयं भवेत् ।
न च देवग्रहा दैत्या न सुरा न च पन्नगाः ॥

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
पीडयन्ति सुराध्यक्ष देवीपादसमाश्रितान् ।।
यावद्भूर्वायुराकाशं जलं वहिः शशी ग्रहाः ।।
तावच चण्डिका पूज्या भविष्यति सदा भुवि ।
मादकाले विशेपेण आश्विने चाष्टमीषु च ॥
महाशब्दो नवम्यां च लोके ख्याति गमिष्यति ।
एतत्तदेव राजेन्द्र स्वर्गवासफलभदम् ॥
परापरविभागं तु क्रियायोगेन कीर्तितम् ।।
इन्द्र उवाच ।
आश्विनस्य सिते पक्षे नवम्यां पतिवत्सरम् ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं तात उपवासवतादिकम् ।।
.ब्रह्मोवाच ।
..
शृणु शक्र प्रवक्ष्यामि यथा त्वं परिपृच्छसि ।
पहासिद्धिमदं धन्पं सपशनिवईणम् ।।
सर्वलोकोपकारार्थ विशेगादपि वृत्तिषु ।।
कर्तव्यं ब्राह्मणायैस्तु क्षत्रियैलोंकपालकैः ।
गोधनार्य तथा वैश्यैः शुदैः पुत्रसुखार्षिभिः ।
सौभाग्याय तथा स्तीभिरन्यैश्च धनसातिभिः ।।
महावत महापुण्यं शङ्करायरनुष्ठितम् ।
कर्त्तव्यं देवराजेन्द्र देवीभक्तिसमन्वितः ।।
कन्यामस्थे स्वौ शक्र शुलामारभ्य नन्दिकाम् ।
अपाचिताश्यकाशी नक्काशी त्वथ वाय्वदः ॥
प्रातःस्नायी जितद्वन्द्वत्रिकालं शिवपूजकः ।
जपहीमसमायुक्तः कन्यका भोजयेत्सदा ॥
अपम्यां नव गेहानि दारुजाति शुभानि च ।
एक वा विचभावेन फारयेत्सुरसचम ॥

·देवीपुराणोक्ताश्विन शुक्लनवम्यां देवीपूजा । ४४१
तस्मिन्देवी प्रकर्चव्या हैमी वा राजतापि वा ।
मूर्दाक्षिलक्षणोपेता खड्गे शुलेऽथ पूजयेत् ।।
सर्वोपहारसम्पन्नवस्त्ररत्नफलादिभिः ।
कारयेद्रथदोलादिवलिपूजां च दैविकीम् ।।
पुष्पादिद्रोणविल्याढ्यजातीपुन्नागचम्पकैः ।
विचित्रां रचयेत्पूजामष्टम्यां समुपावसेत् ।।
दुर्गाग्रतो जपेन्मन्त्रमेकचिचः शुभान्वितः ।
तदधैयामिनीशेपे विजयार्थे नृपः पशुम् ।।
पश्चाब्दं लक्षणोपेतं गन्धधूपसुगन्धितम् ।
विधिवत्कालिकालीति जप्त्वा खड्न घातयेत् ।।
तदुत्थं रुधिरं मांसं गृहीत्वा पूजनादिषु ।
नैतेभ्यः प्रदातव्यं महाकौशिकिमन्त्रितम् ।।
तस्याग्रतो नृप स्नायाच्छा कृत्वाथ पिष्टमम् ।
खगन घातयित्वा तु दद्यात्मन्दविशाखयोः ।
ततो देवी स्नापयेत्याज्ञः क्षीरसर्जिलादिभिः ।
कुङ्कमागुरुकर्पूरचन्दनवार्य धूपपेत् ।।
देयानि पुष्परनानि वासांसि त्वहतानि च ।
नैवेद्यं सुप्रभूतं तु देयं देव्याः मृभावितैः ।
देवीभक्ताश्च पूज्यन्ते कन्यकाममदादयः ।
द्विजान दीनान्धपाखण्डाननदानेन तर्पयेत् ॥
नन्दाभक्ता नरा ये तु महावतधराय ये।
पूजयेत्तान् विशेपेण यस्मात्तद्रूपमम्बिका ॥
मातॄणां
चैव देवीनां पूजा कार्या तदा निशि ।
धनञ्छनानादि जगदम्बिकायहे ॥
रथयात्रापलिक्षेमं स्फुटवाघरवाकुलम् ।
५६

·४४२ वीरमित्रोद्यस्य राजनीतिप्रकाश
फारयेत्तुष्पते येन देवी पशुनिपातनः ||
अश्वमेघमवामीति भक्तितः मुरसत्तम ।
महानवम्यां पूजेयं सर्वकामप्रदायिका ॥
सर्वेषु वत्स चर्णेपु तव भक्त्या प्रकीर्तिता।
• कृत्वाऽऽप्नोति यशो राज्यं पुत्रायुधनसम्पदः ॥ इति ।
इति देवीपुराणे महानथम्यां देवीपूजा ।
अथ चिहेपु देवीपूजाविधिः।
तत्र देवीपुराणे,
ब्रह्मोराच ।
क्षीराशी कार्तिकारम्भे देव्या भक्तिरतो नरः।
शाकपावक एकाशी मातास्नायी शिवारः॥
पूजयेचिलड्रोमं तु दधिक्षीरघृतादिभिः ।
कुर्याद्देव्यास्तु मन्त्रण शृणु पुण्यफलं हरे ॥
महापातकसंयुक्तो युक्तो वाप्युपपातकैः ।
'मुच्यते नात्र सन्देहो यस्मात्सर्वगता शिवा ॥
अन्यो वा भावनायुक्तस्त्वनेन विधिना शिवाम् ।
स्त्रयं वा अन्यतो वापि पूजयेत्पूजयीत वा ।।
न तस्य भवति व्याधिर्न वा शत्रुकृतं भयम् ।
नोत्पातग्रहदोस्थ्यं वा न च राष्ट्र विनश्यति ।।
सदा स्वभाव सम्पन्ना ऋतवः शुभदा धनाः ।
निष्पत्तिः सर्वसस्याना तस्करा न भवन्ति च ।।
मभूतपयसो गावो ब्राह्मणाय क्रियापराः ।
त्रियः पतिव्रताः सर्वा रूपानटीतकारिणः ।।
फलपुष्पवती धात्री सस्यानि रसवन्ति च ।
.

·.
देवीपुराणोक्ता चिहेपु देवीपूजा।
भवेयुर्नात्र सन्देहयाम्बिकाविधिपूननाद ।।
जयन्ती माला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ॥
अनेनैव तु मन्त्रेण जपहोमं तु कारयेत् ।
प्रातस्तु संस्थता वत्स महिपनी प्रपूजिता ॥
अघं नाशयते क्षिप्रं यथा सूर्योदये तमः।
सिंहारूढा ध्वजे यस्य नृपस्य रिपुहा उमा ॥
द्वारस्था पूज्यते वत्स न तस्य रिपुन भयम् ।
फपिसंस्था महामाया सर्वशत्रुविनाशिनी ॥
हपे यथेप्सितं दधारकालभे श्रियमुत्तमाम् ।
इंसे विद्यार्थकामांस्तु पहिणेऽपीपपुत्रदा ।।
गरुत्पति महामाया सर्वरोगविनाशिनी ।
महिपस्या महत्मारी शमयेद्धमसंस्थिता ।।
फरिगा सर्वकार्येषु नृपैः कार्या त्रिशूलिनी ।
पवस्था चर्चिका रौप्या धर्मकामार्थमोक्षदा ।।
प्रेतस्था सर्वभयहा निस्पं पशुनिपातनः ।
पूनिता देवराजेन्द्र नीलोत्पलकरा घरा॥
भवेत्तु सिदिकामस्य विद्वाने संव्यवस्थिता।
चिहानि, राम्रो धनपताकादीनि, तेपामग्ने ।
गन्धपुष्पार्यितां कृत्वा पखहेमसुचर्चिताम् ॥
फलगालियकैः शूकार्द्धमानविभूषिताम् ।
शोभनामुग्छयदने पताका वा मनोरमाम् ।
चामरं कलशं शह सातपत्र वितानकम् ।।
भवेतु सिद्धिकामस्य नृपस्य फलदायकम् ।
नमो विश्वेश्वरि दुर्गे चामुण्डे चण्डहारिणि ।

·४४४
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
ध्वज समुच्छ्रपिध्यामि वसोर्घारा सुखावहाम् ॥ इति ।
इति चिह्पु देवीपूजाविधिः ।
अथाश्ववद्भिर्नृपैराश्विनशुलप्रतिपदमारभ्य महानवमीया.
वदश्वशान्त्यर्थ लोहाभिसारिक कर्म कार्यम् । यथोक्तम् ---
देवीपुराणे,
आश्वयुक्शुलपतिपत्स्वातियोगे शुभे दिने ।
पूर्वमुचैःश्रवा नाम प्रथमं श्रियमाहरत् ।।
तस्मात्साधैर्नरैस्तत्र पूज्योऽसौ श्रद्धया सदा ।
पूजनीयाश्च तुरगा नवर्मी यावदेव हि ॥
शान्तिः सत्ययन कार्य तदा तेपी दिने दिने ।
धान्य भल्लातकं कुठं वचासिद्धार्थकांस्तथा ।
पञ्चवर्णेन सूत्रेण ग्रन्थि तेषां तु बन्धयेत् ।
वायव्यैारुणैः सौरैः शर्मन्त्रैः सवैष्णवैः ।।
वैश्वदेवस्वथा मन्त्रैोमः कार्यों दिने दिने ।
'तुरगा रक्षणीयास्तु पुरुपैः शत्रपाणिभिः ।।
नैव ताज्याः वित्तत्र न च वाह्याः कश्चन । इति ।
भविष्योत्तरेऽपि विशेष उक्तः ।
कन्यागते सवितरि गुलपक्षेऽटमी तु या ।
मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानवमी स्मृता ।
तस्यां सदा पूजनीया चामुण्डा मुण्डमालिनी।
तस्या ये झुपयुज्यन्ते प्राणिनो महिपादयः॥
सर्वे ते स्वर्गति यान्तिघ्नतां पापं न विद्यते ।
यावन्न चालयेद्गानं पशुस्तावन्न हन्यते ॥
न क्या बलिदानेन पुष्पधूपविलेपनैः ।

·४४३
चीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
हुतशेपं तुरगाणां राजानमुपहारयेत् ।।
लोहाभिसारिक कर्म तेनैतपिभिः स्मृतम् ।
घृतपल्ल्पयनानवान् गजांश्च समलड्तान् ।।
भ्रामयेनगरे नित्यं नन्दियोपपुरस्कृतम् ।
प्रत्यहं नृपतिः स्नात्वा सम्पूज्प पितृदेवताः ।।
पूजयेद्राजाचतानि फलमाल्यविलेपनैः ।
तस्याभिसरणाद्राज्ञो विजयः समुदाहृतः ॥
पूजामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि पुराणोक्तानहं तव ।
यैः पूजिता मयाछन्ति कीर्तिमायुर्यशोवलम् ॥ इति ।
एते च मन्त्रा यात्रामकरणेऽभिहिता.इति तत्रैवानुसन्धेषाः ।
इति लोहाभिसारिक कर्म !
अथ गवोत्सर्गः।
तत्र देवीपुराणे,
कृष्णपक्षे त्वमावास्या कार्तिकस्य ततः परे।
योऽहि कुर्याद्रोत्सर्गपश्चमेधफलं लभेत् ।।
मुवर्णदाने गोदाने भूमिदाने च यत्फलम् ।
तत्फलं फोटिगुणितं गयोत्सर्गेण लभ्यते ।।
तस्मान्मनोरमे स्थाने शाहले गर्ववर्जिते ।
शर्करा अश्मरहिते शवभेरीनिनादिते ॥
स्तम्भद्वयं समारोप्य पूर्वपश्चिमसंस्थितम् ।
तत्र दर्भमयी कार्या घरवंशभवाथवा ॥
मध्ये कम्पलसंयुक्ता दीर्घरज्जुः सुशोभना ।
उभयोः पाश्वयोर्विप्रा वेदध्वनिसमन्विताः ।।
एवंविधानतः कृत्वा उत्सर्ग कारयेत्ततः।

·गयोत्सगों देवीपुराणोक्तवसोर्धाराविधिश्च । ४४७
प्रथमं गच्छते होता यजमानसमन्वितः ॥
ब्रह्मक्षत्ररिशः शूद्रास्तथा गावः मजाः पुनः।
तथान्ये पर्णवाद्यास्तु चण्डालपरिवर्जिताः ॥
गच्छन्ति मुदिता इष्टा हास्यतोपसमन्विताः ।
यस्त्वेवं कुरुते राजा पुरे ग्रामेऽध पत्तने ।।
नश्यन्ति घेतयः सर्वा प्रजानां नन्दनं चिरम् ।
नाकाले म्रियते राजा पुत्रपौत्रैश्च वर्द्धते ।
देवा भवन्ति सुपीतास्तथा वै मातरस्तथा ।
गोलोकं च लभेद्वत्स सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
ईतयः प्रसिद्धाः ।.यथा-
अतिवृष्टिरनादृष्टिम्पकाः शलभाः शुकाः ।
अत्यासन्नाथ राजानः पडेता ईतयः स्मृताः ॥ इति ।
इति गोत्सर्गः।
घसोधारा
तत्र देवीपुराणे,
विद्याधर उवाच ।
यथा सा सर्वगा देवी सर्वेषा च फलप्रदा ।
तथाई श्रोतुमिच्छामि वसोर्द्धारा सविस्तराम् ॥
अथ
अगस्त्य उवाच ।
ब्रह्मणा या समाख्याता देवराजस्य पृच्छतः ।
विधिश्च पापहा श्रोतुः शृणुष्वावहितो मम ।।
वसोर्द्धारास्थिता देवी सर्वकामप्रदायिका ।
तथा ते कथयिष्यामि शृणु पुण्पविद्धये ॥
सर्वेषामेव देवानामुक्का देवी मयोचमा।

·४४८
धीरमिचोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
.
L
विशेपेण तु वहिस्था आयुरारोग्यदा-मता ।।
विजयं भूमिलाभं च मानवानां प्रियं तथा ।
विद्यासौभाग्यपुत्रादि कुण्डस्या सम्प्रयच्छति ।।
तस्मान्नृपेण भूत्पर्य वसो राश्रिता शिवा ।
पूजनीया यथाशक्त्या सर्वकामफलमंदा ।।
रुद्रादित्या ग्रहा विष्णुब्रह्मा यक्षाः सकिनराः।
हुताशनमुखाः सर्वे दृष्टादृष्टफलमदाः ।।
गोदानं भूमिदानं च रनसपिस्तिलादि च ।
दानानि च महात्याहुस्तेपां धारा विशिष्यते ।।
विभा कोटिकोटीना भोजपिता तु परफलम् ।
लभते तदवाप्नोति धारां दत्त्वा हुताशने ॥
व्यतीपाते न सन्देहः स च सूक्ष्मः प्रकीर्तितः ।
अयनं विपुवञ्चैव दिनच्छिद्रं तथैव च ॥
दुष्मापं दानहोमानां धारायां लभ्यते नृप ।
तस्मान्नृपेण हद्ध्यर्थे दृष्टादृष्टजिगीपुणा ॥
वसोारा मकर्तव्या सर्वकाममुखावहा ।
समां चा अर्द्धमट्टै वा ऋतुमासार्द्धवासरम् ॥
समाम् अन्दम् ।
कृत्वा विभवरूपण शाश्वतं लभते फलम् ।
एकाहमपि यो देवी कल्पयित्वा हुताशने ॥ ":
पातयेत्सर्पिपो धारा स लभेदीप्सितं फलम् ।
देवीमातृसमीपस्थं शिवविष्णुसमीपगम् ।।
भानोः प्रजापतेर्वापि वसोर्धारागृहं भवेत् ।
चिरन्तनेषु सर्वेपु स्वयं वा संस्कृतेषु च ॥
पर्वतेषु च दिव्येषु नदीनां सङ्गमेषु च ।
--

·४५०
धीरमिचोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
होमसारण,होमानुसारेण ।
एवं संसाधयेद्विमस्ततः पात्रं सरडलम् ।
हेमं वा राजतं.वापि तानं या लक्षणान्वितम् ।।
चतुर्भिः कटकैर्युक्तमयागृहलसद्धदम् ।
तस्य मध्ये भवेद्वन्धं कपर्धिस्य शलाकया ।।
हेमोत्थया प्रमाणेन चतुरगुलमानया।
घृतनिष्क्रमणार्याय कार्य सम्यग्निपचिता ।।
पर्दशभिर नै ड्येका तु यथा ब्रजेत् ।
पंञ्चभिस्तु शहोमः सप्तत्याथ पडग्रया ॥
यथा पूर्णा बजेद्वत्स तथा कुर्यान्न चान्यथा ।
हस्तमात्रं भवेदमं शहलं भुजगाकृति ।।
रन्ध्र सूत्रनिवद्धं च अवलम्ब्य अधस्ततम् ।
मणिं वा पङ्कजं पात्रमावद्धं कारयेत्तले ॥
एवं कार्यानुरूपेण द्विगुणं त्रिगुणं च या ।
कुर्यास्पात्रं घृतं चैव प्रतिष्ठा देव चोदिता ।।
उद्देशं किञ्चिदत्रापि कथयामि नृपोत्तम ।
समापनमतुर्मासपक्षाहोरात्रपूर्ववत् ।।
लग्नादि शोधयेद्वत्स सर्वकाममदं यथा ।
क्षणिकेपु च कार्येषु भक्तियुक्तः क्षणे शुभे ॥
क्षणं देवी च द्रष्टव्या यथा सर्वगता शिवा ।
तत्र भूता ग्रहा नागास्त्रिविधापि शिवागुणाः ।।
नित्यं नैमित्तिके होम मन्त्रयोगेन दापर्यत् ।
यो यस्य भक्तिमासक्तस्तस्य कुर्यात्सुसन्निधिम् ॥
सग्रहोल्लोकपालांश्च मातरो भुजगान् शिवान् ।
कल्पयेत्सर्वहोमेषु देवी एतेषु संस्थिता ॥

·४५२
धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
सहस्रार्मिहातेजा नमस्ते यहुरूपिणे ।
नमस्ते नीलकण्ठाय पीतवासाय पावक ।
सुवमेखलहस्ताय ब्रह्माण्डं दहते नमः ॥
सर्वाशिने सर्वगतपायकाय नमोनमः ।
उग्राय उग्ररूपाय स्त्रीलिङ्गाय स्वतेजसे ॥
वसु अश्विनिरूपाय सर्वाहाराय वै नमः ।
वं रुद्र घोरकासि घोरंहा परमेश्वर ॥
विष्णुस्त्वं जगतां पालो ब्रह्मा सृष्टिकरः स्मृतः ।
तं च सर्वात्मको देव लोकपालतनुः स्थितः ।।
इन्द्राय वह्नये देव यमाय पिशिताशिने ।
वरुणानिलसोमाय ईशदेवाय वै नमः ॥
सूर्याय चन्द्ररूपाय भूसुताय बुधाय च ।
वृहस्पतये शुक्राय सौरये राहुकेतचे ॥'
सर्वग्रहस्वरूपाय व्यालमातरूपिणे ।
टिसृष्टिस्थितिभूतिकर्ने च वरदाप च ।।
नमस्ते स्कन्दमातस्ते स्कन्दपिने नमोनमः ।
कुण्डे वा मण्डले वापि स्थण्डिले वाथ तां विभो ॥
महानसे वा भ्राष्ट्रे वा हुत्वा इष्टुं लभेन्नरः ।
घृतं क्षीरं रसं धान्यं तिलान् ब्रीहीन कुशान्यवान् ।
भावादभावतो वापि सततं होमयेत्तु यः।
एवं वित्तविहीनोऽपि नरो विगतकिल्विषः ।।
किं पुनर्नित्यहोमे तु बसोर्धारा हुताशने ।
सर्वपलमन्त्रेण आहुति सम्पदापयेत् ॥
लोकपालग्रहाणां तु ओङ्कारेण नमोऽन्तकः ।
स्वैः स्वैमन्त्रैस्तु शेषाणां होमः कार्यो नृपोत्तम ॥

·.
वसोर्धारायां वर्णभेदेन फलाफलम् । ४५३
अन्नं चित्रं विशुद्धं च संस्कृतं घृतपायसैः ।
होमयविधिवद्विषो बलि चापि प्रदापयेत् ॥
सितवस्त्रधरो भूपः सवलः सहवाहनः ।
पूजयेच्छारनादीन्मातरं पितरं द्विजान् ।।
आवार्यान् वान्धवांल्लोकान्सर्वाश्रमरताच ये।
नटनर्तकवेश्याश्च कन्यका विधवाः स्त्रियः ॥
दीनान्धकृपणांश्चैव अन्नदानेन पूजयेत् ।
एवं निवेशनं कृत्वा नित्यं जप्यं शतं शतम् ।
प्रातमध्याह्नमन्ध्यायां तत्र शान्तिः प्रकीर्तिता।
भवते नृपराष्ट्रस्य.पूर्वोक्तफलदायकम् ॥ इति ।
एवं वसोधौरानिवेशनं विधाप तत्र धूमस्य वर्णभेदेन
फलाफलम्---
तत्रैवोक्तम,
ब्रह्मोवाच,
तप्तहाटकवर्णाभः सूर्यसिन्दूकान्तिभृत् ।
शङ्खकुन्देन्दुपमाभो घृतक्षीरनिभः शुभः ।।
जपामः शङ्कपुष्पाभो लाक्षाजलजसन्निभः ।
शुभदः सर्वकार्याणां विपरीतो ह्यसिद्धिदः ॥
मेघदुन्दुभिशद्धानां वेणुवीणास्वनःशुभः ।
हपेभशिखिकाकानां कोकिलस्य न पूजितः ॥
कुश्मागुरुकर्पूरमदरोचनगन्धवान् ।
मदो, मृगमदः।
मांस्येलाकुष्टतगरसितगन्धिश्च पूजितः ।।
इंसच्छत्रेभगोकुम्भपद्माकर कृतिः शुभः ।।
सिंहाहणशैलानां चामराकृतिरिटदः ।
सधूपोऽमृतगन्धी च शुकास्यचरणोपमः ॥

·वीरमिवोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
छिन्नज्वालोऽथ वा रोदी नेष्टः सर्वेषु पावकः ।
सुमंहतशिखः शस्त ऊर्च प्रज्वलितोऽथ वा ॥
लेलिहानः शुभः कुन्ददीप्तिमान् वरदोऽनला।
एवंविधः सदैवाथ यज्ञ वैश्वानरो द्वितः ॥
यात्रायां शक्रकेतौ च सर्वकार्येषु मिद्धिदः ।
न्यूना या वहते धारा मानात्सपिन सा शुभा ॥
नाधिका शस्यते विष दुर्भिक्षकलिकारिका ।
त्रुध्यते वहमाना या शाम्यते वा हुताशनः ।।
सापि चान्यं नृपं विच्छेया च धारा पतेद्वहिः ।
ऋजुनादा महारूपा मनोज्ञा प्रियकारिका ।
सुवर्णा हेमवर्णा च धारा राज्यविरद्धये ।
सन्तता पतते या च तनोतीव च पावकम् ॥
तनोति नृप राष्ट्र सा वमोर्धारा न संशयः ।
मुगन्धि स्वस्थं विमलं कृमिकीटविवर्जितम् ।।
शस्यते वसुधारायां सर्पिर्गव्यं च पूजितम् ।
अमावाद्व्यमाज्यं वा होतव्यं च सुशोभनम् ॥
घृतक्षोपयोधारा सर्वपीडानिवारिणी ।
गुहचीशफलहामः सहकारदलैः शुभः ।
अश्वत्थमालतीा आयुरारोग्यपुत्रदाः ।
सौभाग्यं च श्रियं देवी प्रयच्छत्यविचारणात् ।।
आर्याया वा शुभा वत्स सफलाः सार्वकामिकाः।
होतव्याः सर्वकालं तु सातत्यात्समिधो नृप ।।
सर्वकालं घृतं मोक्तं निमित्ते च निमित्तः ।
विशुद्ध सपिपो यानि तानि चात्र विचारयेत् ॥
ज्वालावध शुभं गन्धं सर्वहोमेपु.लक्षयेत् ।

·वसोर्धाराया माहात्म्यम् ।
संयतैः संयताहारैः सर्वशास्त्रार्थपारगैः ।।
जपहोमरतर्भूप धारा देया तु तद्विधैः।
पाखण्डिविकलान् लुब्धान् धर्मापेतान् वहिष्कृतान् ।
सर्वकालप्रवादांश्च न वदेन्नावलोकयेत् ।
मृत्युञ्जयमहामन्त्रं चतुर्थ्यन्तं जपेत्तथा ।
भाग्यवान् नित्यहोमे तु अन्यथा विफलं भवेत् ।
सामान्या या भवैद्धारा तत्र जप्यं शतं शतम् ॥
मातर्मध्याह्नसन्ध्यासु सर्वकामसमृद्धये ।
वसुद्रव्यं घृतं वाज्यममृतं हविफामिकम् ॥
तस्य धारा सदा देया वसोधीरा हि सा मता।
वसुनापत्यकामेन दक्षेण च महात्मना ।।
मया च विष्णुना शक्र रुद्रेण च सहोमया।
आत्मानं च स्वरूपेण धारया तु प्रपातितम् ॥
देवी सान्निध्यमायाता सर्वकामप्रदायिका।
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र वसोर्धारा प्रदापय ।।
नातः परतरं पुण्यं विद्यते नृपसत्तम ।
वसोर्धाराप्रदानस्य एकाइमपि यद्भवेत् ।।
नृपेण पुष्टिकामेन परराज्यजिगीयुणा ।
देया धारा सदा वत्स रिपुनाशाय विद्धि ताम् ॥
विच्छेदो नित्यहोमस्य न कार्यस्तु कदाचन ।
महादोपमवामोति यः कुर्याद्विमुसान् सुरान् ॥
द्रव्याभावे घृतामीरे नृप तस्करजं भयम् ।
यदि नो वहते धारा तदा छिद्रं न विद्यते ॥
होमं कृत्वा क्षमापेत देवं देवीं नृपोत्तम ।
पुनः प्राप्ते भवेद्वत्स प्रतिष्ठा विधिचोदिता ।।

·४५६ ' चीरामेवोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे
महत्याश्विनमासे तु अष्टमीनवमीपु च ।'
कार्तिक्यां माघचैत्रे तु चित्रायां रोहिणीषु च ।
वैशाख्यां तु प्रदातव्या ज्यैष्ठ्या ज्येष्ठस्य सत्तम ।
आषाढे द्वादशी मोक्ता अष्टमी पूर्णिमा नभे ।
नभस्ये रोहिणी वत्स चतुझं भौमवामरे ।
सङ्क्रान्तिषु च सर्वासु गुरुसौरभवासु च ।
चन्द्रसूर्योपरागेपु मतिष्ठा यज्ञकर्मणि ॥
पुत्रोत्सवे मदातव्या जन्मपुष्पाभिपेचने ।
जन्मदिनाभिषेके पुष्पाभिषेके च ।
मार्गे वक्तनिवन्धे तु सुघोरे केतुदर्शने ।
ग्रहकृत्योपशमने धडरा देया शुभावहा ।।
एवं यो वाहयेद्धारा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
तस्य भूः सिद्ध्यते सवी सनागा सहसागरा ।।
अश्वमेधसमं पुण्यं दिनहोमात्मजायते ।
वाजपेयं शतं रात्रावाग्निष्टोमशतं तथा ।।
आधयो व्याधयस्तस्य न भवन्ति कदाचन ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं तदन्ते च शिवो भवेत् ।। इति ।
तथा,
हिमवद्धमकूटे च विन्ध्ये माहेन्द्रपर्वते ।
वैदिशे तु जयन्ते वा महासेने च भूभृति ।।
गोपगिरी महापुण्ये चित्रकूटेऽध यामुने ।
कालजरेऽय वा काश्या प्रगगे देवपर्वते ।।
उज्जयिन्यां च यो धारा दापयेद्वा महेश्वरि ।
एनेषु पुण्यदेशेषु विपुवायनसामे ॥
पुष्करे मैमिपे वत्स देया पञ्चमुखेक्षिते ।

·स्थानविशेषेण वसुधाराफलम् ।
गिरौ धारामदानेन ग्रहपीडा न जायते ।।
बहुवक्रगते देहे वत्सरं न भयं भवेत् ।
जन्मतारासंपीडायां दत्ता धारा व्यपोहति ॥
जम्बूमार्गे सदापूजा धारापाते विशिष्यते ।
सर्वकामानवामोति नर्मदायां महामुने ।
धारादानेन गङ्गायां कालिन्द्यां वा महादे ॥
दत्त्वा विधानविहितं न भयं जायते कचित् ।
शनिसूर्यकृता पीडां गुरुभौमी व्यपोहति ।।
यथापूजाविधानेन अतिसंवत्सरे स्थिता ।
पीडां निवारयेद्वत्म संवत्सरग्रहोद्भवाम् ॥
मन्त्र जपेत्सङ्कथितं न भयं विद्यते कचित् ।
एकान्ते दुष्टरहिते पापजन्तुविवर्जिते ।।
धाराहोमश्च वर्तव्यो यथोक्तः श्रियमिच्छता ।
जिवायां पातयेद्धारां न तां न विलम्बिताम् ॥
सावधानेन मनसा मृत्युञ्जयनिपातिता।
मन्त्रयोगाद्भवेसिद्धिदृष्टादृष्टप्रसाधिका ॥
ग्रहोद्भवो हरेत्पीडां त्रिविधामपि दुःस्थिताम् ।
ग्रहाच विविधाः प्रोक्तास्तेषां मन्त्रा विधानतः ।।
'अंशजा मूलमन्त्राच पीठपादगतास्तथा ।
होमकाले प्रयोक्तव्याः पूजाकाले तथैव च ॥
एवं सिद्धिमवाप्नोति इह स्वर्गापवर्गिकाम् ।
तावकाले क्रियायोगाद्धारायां लभते मुने ॥
धारादानं प्रकर्त्तव्यं यत्र कुन घटादिभिः ।
तमन्ननित्यहोमे च पूर्व च कधितो विधिः ॥ इति ।
इति देवीपुराणोक्तो वसोर्धाराविधिः ।

·४५८. वीरमिघोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
अथ शत्रुनाशनं कृत्तिकास्नानम् ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
कृतोपवासो याम्यः सोपवासस्य भार्गव ।
पुरोधाः स्नपनं कुर्यात्कृत्तिकासु यथाविधि ॥
अकालमृलैः कलशेर्पेन्मयैरथ काश्चनैः ।
उज्ज्वलैलक्षणैः पूर्णस्तथा तार्थोदकैः शुभैः ।
अग्निमन्यशिरीपाणां न्यग्रोधाश्वत्ययोरपि ।।
पत्रपूर्णस्तथा युक्त स्तिलः कृष्णदिजोत्तम ।
-वदि कुमारं शशिनं द्रं वरुणमेव च ॥
पूजयेत्कत्तिकाचैव गन्धमाल्यानसम्पदा
पीतरक्तस्तया वर्णेतधूपैस्तथैव च ।।
दना गव्येन लाजाभिरग्निमन्येन चाप्यय ।
कसरोल्लोपिकाभिश्च अपूपैश्च पृथग्विधैः ।।
देवतानां यथोक्तानां प्रियमु जुहुयात्ततः ।
गर्दभाश्वमयूराणां लोमानि मनुजोत्तम ॥
अग्निमन्यगृहात् धूमं कत्या रुक्माङ्गद मणिम् ।
धारपेद्दक्षिणां दद्याच्छत्या फनमय च ॥
पनवासास्ततः पश्चात्पूजयेन्मधुसूदनम् ।
फमनत्सर्वतः कृत्या वयाधानमथाप्नुपात् ।।
फर्मनदुक्तं रिपुनारामारि सर्वाग्निकर्मसमृदिदं च ।
पन्यं यस्यं च सर्यव काम्यं नित्यं कृतं धर्ममृता परिछ।
इति शमनाशनं कृत्तिकास्नानम् ।

·शत्रुनाशनं कर्मान्तरम् । '४५९
अथापरं शत्रुनाशनं कर्म ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
राम उवाच ।
अग्न्याधेयमवाप्नोति शत्रुनाशमयापि वा ।
स्वेच्छया कर्मणा केन सदा यादोनृपात्मज ।।
शत्रुनाशकरं कर्म कथयस्व तथाऽपरम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्र श्रद्धा सदा मम ॥
पुष्कर उवाच ।
कृतोपवासो याम्यः कृत्तिकासु सदैव तु ।
पूजयेद्वासुदेवं तु कुङ्कुमेन मुगन्धिना ।।
रक्तश्च कुसुमैयै पं दद्याच्च गुग्गुलम् ।
घृतेन दीपं दनाच रक्तवर्ण तथैव च ॥
निवेदनीयं देवाय तथा सर्व निवेदयेत् ।
होतव्याच समिद्धेऽग्नौ तथैवासुरसम्पाः ।
आयुधानि प्रदेयानि ब्राह्मणेभ्यस्तु दक्षिणा ॥
कमैतदुक्तं रिपुनाशकारि कार्य सदा शत्रुगणममायि ।
कृत्वैतदग्न्यं रिपुनाशमाशु पामोति राजा नहि संशयोऽत्र।।
इति शत्रुनाशनं फर्मः।
अथ शत्रुनाशिनी घृतकम्पलशान्तिः।
तत्र विष्णुधर्मात्तरे,
राम उवाच ।
शान्तिमाचक्ष्व मां देव घृतकम्बलसग्निताम् ।
फार्या या पार्थिवेन्द्राणां विजयाय पुरोधसा ।।

·४२०'
वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
पुष्कर उवाच।
पूर्वोचरे तु दिग्भागे नगरात्सुमनोहरे ।
प्रागुदभवणे देशे शान्त्यगारे तु कारयेत् ।।
शुभमत्यन्तविस्तीर्ण नानावस्रसमन्वितम् ।
पुनर्वसुगते चन्द्र तत्र यायानराधिपः ।
पुरस्कृत्य महाभाग सांवत्सरपुरोहितौ ।
आभिपेचनिका मन्त्रा ये मयाभिहिताः पुरा ।
देवादयस्तु तेषां वै स्थानं तत्र प्रकल्पयेत् ।
ते च मन्त्रा राज्याभिषेकप्रकरणे पठिताः।
गन्धमण्डलकैर्मुख्यैर्यथास्थानं पुरोहितः ।।
आवाहनं ततः कुर्यास्नातस्तत्र सुखोपितः ।
देवादीनां तु सर्वेपां वालणः सहितो द्विज ।।
आवाहिताना सर्वेषां गन्धुमाल्यानसम्पदा ।
देववित्पूजनं कुर्यातथा सुपपुरोहिती ।
एवं सम्पूजनं कृत्वा सोपवासास्तु ते त्रयः ।
स्वप्युश्च तां निशां तत्र सर्व एव समाहिताः ॥
ततो नैतर्फ फर्म प्रदिशेनु पुरोहितः।
नेतर्फ कर्म, यलिदानादि ।
कन्वा विभागशेपायां रात्रौ कुर्यात्तु शान्तिकम् ।।
हुत्वा दशगुगं तत्र स्नापये नराधिपम् ।
पूर्वमेव तथा स्नातं सिद्धार्थोत्सादितं तथा ।
पूर्णेन घृतकुम्भेन मन्त्रेणानेन फालपित् ।
आज्यं तेनः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं स्मृतम् ।।
भाज्यं सुराणामाहार आध्ये लोकाः मतिष्ठिताः।
भीमान्तरिक्षदिव्पं या यचे फिल्लिपमागतम् ।।
.

·.
'विष्णुधर्मोत्तरोता घृतकम्यळशान्तिः । । ४६१
सर्व तदाज्यसंस्पर्शात्मणाशमुपगच्छतु ।
ततो विरूक्षितं नातं सानवेद्यां नराधिपम् ।।
गच्छतां तु पुरस्कृत्य सवित्सरपुरोहितो ।
स्नानवेदी पकर्तव्या लाजासुममण्डिता ॥
चतुर्भिः पूर्णकुम्भस्तु विदिक्ष एपशोभिता ।
चत्वारि तस्याश्चर्माणि माग्नीवाणि समास्तरेत् ।।
कृपस्य दीपिनचर सिंहशादलपोस्तथा ।
भदामनं न्यसेद्राम तेपामुपरि चर्मणाम् ।।
स्वासीनं नृपतिं तत्र वस्रान्छादयेनवः ।
कार्यासिस्तितः. पवादावि कर्मिनस्ततः ।।
ततस्तु सर्पिपः कुम्भः पूर्णस्तमपंचपन् ।
कुम्भारका कर्मव्यमष्टाविंशतिरेव वा ॥
अय वाटतं पाम यदिरेशा गुणोतरा।
ततोपनीय पखाणि सस्या पेया पुरोहितः ।।
शूलेन मृन्मयं भिन्या मोसमन्चितः ।
रामस्तु फलशं दद्यात्स्वयं सांपत्सरस्ततः ॥
आभिपयनमन्त्रेण स्वर्षितं कल्पितं सम् ।
ज्योतिप्मती प्रायमाणापमयापपरानिवाम् ।।
नीया विश्वपरी पाठा समामभपं तपा।
साप सादेवी प पूर्णकोशा नारीम् ।।
अरिटिका शिव भदौ फलतम विन्यसेत् ।
प्राशी समापना पैर मर्पयानानि फाशनम् ॥
महत्पार पपालाम सपिप्पो रसस्ता।
रमानि सरगन्सम रिलं पहिानम् ॥
एर सातो ते सा बदनं दर्पण छपा।

·४६२
वीरमिकोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
मलालम्भनं कृत्वा धौतबाप्ताः समाहितः ॥ .
आयुधाभ्यर्चनं कार्य वाहनापर्चनं तथा ।।
राजविहार्चनं कृत्वा घलङ्कृत्य स्वकां तनुम् ।
अनुलेपनमादद्याद्गन्धद्वारेतिमन्त्रितम् ।।
शुभं चन्दनमादद्याधीमुक्तेनाभिमन्त्रितम् ।
श्रियं धातमयि धेहि मन्त्रः सुमनसां भवेत् ॥
रायस्पोपेति च तथा मन्त्रोऽलङ्करणे स्मृतः ।
ततोऽनुलिप्तः मुरभित्रग्वी रुचिरभूपणः ॥
केपवाभ्यर्थनं कृता बन्हिस्थानं ततो व्रजेत् ।
चन्हेरुत्तरदिग्भागे तथा मागुक्तचर्मणाम् ॥
सिंहासनं न्यसेत्पृष्ठे एरास्तिरणैर्युतम् ।
ततस्तु राम चर्माणि प्राग्नीचाणि तु विन्यसेत् ।।
तपस्य पदंशस्य करिणः पतस्य च
तेपामुपरि सिंहस्य व्याघस्य च ततः परम् ॥
ध्रुवा द्यौरितिमन्त्रेण नृपं तत्रोपवेशयेत् ।
दर्भपाणिस्ततो राजा तथैव च पुरोहितः ।।
क्योहस्तगतावने दी सङ्घन्ययेद्विजः ।
ततः पुरोधा जुहुयाद्ब्राझैर्मधुघृतं शुचिः॥
रौद्रवैष्णववायव्यशासौम्यैस्सवारुणैः।
पार्हस्पत्यस्ततः कुर्यात्तन्त्रमुचरसंक्षितम् ॥
दैवज्ञः प्रयतः कुर्यादेवताना विसर्जनम् ।
यान्तु देवगणाः सर्वे सानुगास्सपरिच्छदाः ॥
१ अत्र-"अभ्यर्चनं ततः कुर्यादेवादीनां पृथक् । तेपामेध
ततो वन्ही चतुर्यन्तैस्तु नामभिः ॥ ओङ्कारपूर्त जुहुयाघृतं यह
पुरोहितः।" इत्यधिक मुद्रितविष्णुधर्मोत्तरे वर्तते ।।

·आर्यणपरिशिष्टोक्ता घृतकम्बलशान्तिः। ४६३ . आदाय पार्थिवात्पूना पुनरागमनाय य । सतश्च पूजयेद्राना सांवत्सरपुरोहितो । घनेन ब्रामणानां च ततो दद्यानु दक्षिणाम् । मगलालम्भनं कृत्वा खड्गपाणिहान्यजेत् ।। शान्तियोपेण महता राना फुअरगस्ततः । शान्तिमया तेऽभिहिता वीर धन्या यशस्या रिपुनानी च । सुसायहा राष्ट्रविटादिकी फार्या नृपर्धर्मविद्धिदाच ॥ इति । इति विष्णुधर्मोत्तर घृतकम्पलशान्तिः । अधार्यणपरिशिष्टोको एतकम्पलः । ततो ज्येष्ठं घृनसम्पलं ब्रह्मणः पुत्रमारोत्तस्य या एतस्य घृतकम्बलस्य सावित्रीगणशरीरस्य सन्तानीपः शिरः विषष्टीपं मुखं रुद्रगणी पंशुपी तालिग आस्यं नक्षन्नो निहा दन्तोष्ठावम- यापराजिता कृत्पादूपणयातना.श्रोने शर्मवर्मस्वस्त्पयनी याह माननामागस्तोप्पत्या पादौ फयुध भपष्टन्यायः (१) प्राणा. पानापिति मीमासन्न इत्येप ह वै ज्येष्ठा पृतकम्पली ग्रामणः पुत्रोऽपरानितगणेने प्लेन्द्रोऽगुराननपद्राज्यलक्ष्मीपरानि दुष्ट- समदुर्भूनान्यजयथया पांविदान् मृतकम्बलं पुग्ने सई. फामानामांति सर्वव्यापिरहिनी भरतीति यमलोफमरानो. सीनि प्रामणम् ।

·धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे x भादुर्भावेऽगुतानां तु ग्रहाणां विग्रहे तथा । शङ्कमानोऽभिचाराद्वा कारयेघृतकम्बलम् ।। घृतमात्रा तु विज्ञेया मागधप्रस्थसम्मिंता । शतानि पञ्च द्रोणानां पलैकशतमेव च ॥ घृतममाणं वक्ष्यामि मापकं पञ्च कृष्णलः । मापकानि चतुःपष्टिः पलमे विधीयते ।। द्वात्रिंशत्पलिक प्रस्थं मागधैः परिकीर्तितम् । आढकं तु चतुम्मस्थचतुर्भिोणमाढकैः ॥ द्रोणप्रमाणं विज्ञेयं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । द्वादशाभ्यधिकौनित्यं पलानां पञ्चभिः शतैः ॥ घृतं द्रोणशतं वाथ एष्टिद्रोणावरं तथा । यथाशक्ति प्रयुञ्जीत घृतं कृत्वा तु भागशः। चतुर्भागोऽभिपेकाय चतुर्भागस्तु हृयते । भागो देयः सदस्येभ्यः कर्ता भागेन युज्यते ॥ आविर्फ कम्बलं पूर्ण वासोऽर्थमुपकल्पितम् । मात्य स्नापयेदेनमित्युवाच वृहस्पतिः ॥ न राक्षसा न गन्धर्वा न पिशाचा न चासुराः । राः पुरुपधर्मशा न हिंसन्ति घृतार्चितम् ॥ न हिंसन्ति धृतार्चितमिति । इत्याथर्वणपरिशिष्टोक्तो घृतकम्बलः । अथ प्रकीर्णकम् । तत्र नानास्मृतिपुराणादिपूक्ता राज्ञो धर्मा निरूपिताः । अथैदानी तस्यावश्यं श्रोतव्यत्वेन काचित्काचिद्राजनीतिनिरू प्यते । तत्र- .

·प्रकीर्णके महाभारतीयविदुरोक्तनीतयः । ४६५
महाभारते,
सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः ।
अजातशत्रोः श्वी वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥
तस्याध.कुरुवीरस्य न चिज्ञातं वचो मया।
तन्मे दहति गात्राणि तदकात्मिजागरम् ।।
जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि ।
तब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो द्यसि ।।
यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः शान्तिः ।
सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किंवक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता॥
इतिधृतराष्ट्रप्रश्ने.विदुरवाक्यम्-
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं होनसाधनम् ।
हृतस्वं कामिनं चौरमाविशन्ति प्रजागराः ।।
कचिदतमहादोपैन स्पृष्टोऽसि नराधिप ।
कञ्चिच परवित्तेषु गृद्ध्यन्न परितप्यसे ।
इति विदुरप्रश्ने धृतराष्ट्रवाक्यम् -
श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्य परं नैःश्रेयसं वचः ।
अस्मिन् राजार्पवंशे हि त्वमेका प्राज्ञसम्मतः ॥
ततश्च विदुरस्योत्तरवाक्यम्-
निपेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते ।
अनास्तिकः अंधान एतत्पण्डितलक्षणम् ॥
क्रोधो हर्पश्च दर्पश्च हीस्तम्भोऽमान्यमानिता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ।।
क्रोधः परदेषः । हर्पः सुखम् । तत्कार्य मुखादिधिकारी
पा । दर्प अन्तःसारविशेषः । हीस्तम्भो निर्लजना । अमा.
न्यमानिता, अमान्यानां मानयितुमयोग्यानां सम्मानकरणम् ।
.

·वीरमिबोदयस्प राजनीतिमकाशे
पस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे।
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥
यस्य कृत्यं न विशन्ति शीतमुणं भयं रतिः ।
समृद्धिरसगृद्धिा . स वै पण्डित उच्यते ॥
यस्य सञ्चारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते ।
फामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥
सञ्चारिणी, परोक्तस्य युक्तिसिद्धस्थार्थस्य श्रवणानन्तरं
स्त्रमात्रयुद्धार्थाग्रहरहिता । संसारिणीतिपाठे सम्यकपसरणशी-
ला। कामादर्थं वृणीत इति । कामापेक्षया धर्मसाधनत्वेनार्यस्य
माधान्यमनुसत्यार्थहान्या यः कामं न सेनत इतिभावः।
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति, यथाशक्ति च कुर्वते ।
न किञ्चिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ।।
क्षिम विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय पार्थं भजते च कामान्।
नासम्पृष्टो हापयुझे परार्थे तत्मज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ।।
अमम्पृष्टः परार्थे नोपयुने, नोपक्रमते ।
नामाप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेञ्छन्ति शोचितुम् ।
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितद्धयः ।।
निश्चित्य यः मनमते नान्तवैसति कर्मणः ।
अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स चै पण्डित उच्यते ॥
नान्तर्वसति कर्मण इति । कर्मणः अन्तः कर्मणो मध्ये न
पसति नोपरमत इत्यर्थः।
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते ।
हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ।।
न हप्यत्यात्मसम्माने नावमानेन तप्यते ।
गानो इद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ।

·प्रकीर्णके महाभारतीयायरोक्तनतियः । ४६७
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायनो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥
प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान् प्रतिभानवान् ।
आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥
प्रतिभानवान् धृष्टः । यद्वा--
प्रज्ञा नवनवोल्लासशालिनी प्रतिभा मता। सद्वान् ।
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ।
असम्भिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत, सः ॥
तथा,
अर्थ महान्तमासाद्य विद्यामैश्वयमेव च ।
विचरत्यसमुनदो यः स पण्डित उच्यते ॥
असमुन्नद्धा, गर्वरहितः । एवमुपादेयत्वेन पण्डितलक्षणा.
न्यभिधाय हेयत्वेन मूढलक्षणान्यपि तत्रैवोक्तानि ।
अश्रुतश्व समुन्दो दरिद्रय महामनाः ।
अर्थीशाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ।।
स्वमर्थ यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति ।
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥
अकामान् कापयति यः कामयानान् परित्यजेत् ।
बलवन्तं च यो दृष्टि तमाहुर्मुढचेतसम् ।।
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ।।
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते ।
चिरं करोति तिमार्थे स मूढो भरतर्षभ ।।
कृत्यानि कार्याणि । संसारयति आरभते । सर्वत्र, तेषु
कार्येषु । विचिकित्सते, इदं मदिष्टसाधनं भवति न पा, इदं म.
ट्वयं भवति न वेत्यादिसन्देहवान् भवति ।

·.
धीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति देवतानि न चार्चति ।
मुहृन्मित्रं न भजते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥
अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भापते ।
अविश्वस्ते विश्वसित्ति मूढचेता नराधमः ।।.
परं क्षिपति दोपेण वर्चमानः स्वयं तथा ।
यश्च क्रुझ्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥
स्वयं तथा वर्तमानः, दोपवान् ।
आत्मनो वलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् ।
अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढवुद्धिरिहोच्यते ।।
नैष्कात् कर्माकरणात् ।
अशिष्यं शास्ति यो राजन् यश्च शुन्यमुपासते ।
कंदर्य भजते यश्च तमाहुर्मूढचैतसम् ॥
कदर्य, धने सत्यपि दानभोगरहितम् ।
तथा,
एकः सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् ।
योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥
सम्पन्न, पकं मिटमनम् ।
एक: पापानि कुरुते फलं मुझे महाजनः ।
भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोपेण लिप्यते ॥ .
महान् बहुतरो जनः परिवारा यस्य सं महाजनः ।
एक हन्यान्न चाहन्यादिपुर्मुक्तो धनुप्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ।।
एफया द्वे विनिश्वित्य त्रींचतुर्भिशे कुरु ।
पञ्च जित्वा विदित्वा पद सप्त हित्वा सुखी भव ।।
एकया, युद्ध्या दण्डनीत्या वा । दे, कार्याकार्ये । त्रीन,
.

·प्रकीर्णके महाभारतीयविदुरोक्तनीतयः । ४६९ मित्रोदासीनशत्रून् । चतुर्भिः, सामदानदण्डभेदैरुपायैः । पञ्च, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । पद्, सन्धिवि- ग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयाख्यान् पड्गुणान् । सप्त- स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पाहण्यं च पश्चमम् । महच्च दण्डपारुष्यपर्थदूपणमेव च ॥ इतिव्यसनानि । एक विपरसो हन्ति शस्त्रेणकश्च वध्यते । सराष्ट्र समनं हन्ति राजानं मन्त्रविप्लवः ॥ एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चान्न चिन्तयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ।। एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुद्ध्यसे । सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ एकमेव सत्यं सत्यवचनं स्वर्गस्य सोपानम् । एकः क्षमावता दोषो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ।। सोऽस्य दोपो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं धनम् । अक्षमावान् परं दोपैरात्मानं चैव योजयेत् ॥ एको धर्मः पर श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा । विद्यैका परमा तृप्तिरहिंमैका सुखावहा ।। द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सो पिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चामवासिनम् ॥ ब्राह्मणं, ब्रह्म नयतीति ब्राह्मणा, गीभापण इसस्मात् । ब्रह्मज्ञः परिवाद् तस्य परिभ्रमणस्योक्तत्वात् । वे कर्मणी नरः कुर्वनस्भिल्लोके विरोचते । अब्रुवन् परुपं किश्चिदसतोऽनयंस्तथा ॥ . F

·वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
द्वाविमौ पुरुपव्याघ्र परमत्ययकारिणी।
त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजाः ॥
द्वाविमौ कण्टको तीक्ष्णी वारीरपरिशोपिणी ।
यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ।।
द्वाविमौ न विराजेते विपरीतेन कर्मणा।
गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ॥
द्वाविमौ पुरुपी राजन् स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः ।
प्रमुथ क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥
न्यायागतस्य द्रव्यस्य वोद्धव्यौ द्वावतिकमा ।
अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चापतिपादनम् ॥
द्वावम्भसि विनिक्षेप्यो गाद बद्धवा गले शिलाम् ।
घनिनं चामदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ।
प्रयोपाया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ
कनीयान्मध्यमा श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥
त्रयोपाया इति छान्दसः सन्धिः ।।
'त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेधयात्रतानिविधेष्वेव कर्मसु ।।
त्रय एवाधना राजन् भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥
हरणं च परस्वाना परदाराभिमर्पणम् ।
सुहृदश्व परित्यागत्रयो दोपा भयप्रदाः ॥
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ।।
भक्तं च भनमानं च तवास्मीति च वादिनम् ।
पीनेतान् शरणं मातान् विपमेऽपि न सन्त्यजेत् ।।

·.
प्रकीर्णके महाभारतीयविदुरोक्तनीतयः । ४७१
घरमदानं राज्यं च पुत्रजन्म च भारत ।
शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छात्रीणि चैकं च तत्समम् ॥
चत्वारि राज्ञा तु महावलेन यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात् ।
अल्पमः सह मन्त्रं न कुर्यान दीर्घसूत्रैरलसैधारणश्च ।।
चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु श्रेयोऽभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे ।
वृद्धज्ञातिरवसनः कुलीनः सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ।।
चत्वार्याह महाराज सायस्कानि बृहस्पतिः ।
पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निरोध मे ॥
। सायस्कानि, सघाफलानि ।
देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम् ।
विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥
सङ्कल्पं चिंकीर्पितम्।
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः ।
पिता माताग्निरात्मा च गुरुथ भरतर्षभ ।
पञ्चैव पूजयंल्लोके यशः मानोति केवलम् ।
देवान् पितृन्मनुष्यांच भिनतिथिपञ्चमान् ।।
पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि ।
मिनाण्यमिना मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रपति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ।।
इतेः चर्मपुटकस्य ।
पढ्दोपाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्री भये क्रोध आलस्यं दीर्घनता ।
पडिमान् पुरुषो जह्याद्भिन्ना नावमिवार्णवे ।
अपवतारमाचामनधीयानमृविनम् ॥

·।
४७२
चीरमिग्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
अरक्षितारं राजानं भायों चापियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ।।
पढेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन ।
सत्यं दानमनालस्यमनम्यां क्षमा धृतिः ।।
पडिमानि विनश्यन्ति मुहर्तेनानवेक्षणात् ।
गावः सेवा कृपिर्भार्या विद्या कृपलसङ्गतिः ।।
पढेते ह्यवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम् ।
आचार्य शिक्षिताः शिष्याः कृतकृत्या नरेश्वरम् ।।
नारी विगतकामाच कृतार्याच प्रयोजकम् ।
नावं निस्तीर्णकान्तारा आतुराश्च विकित्सकम् ॥
निस्तीर्णकान्ताराः, निस्तीर्णदुर्गमजलमार्गाः ।
आरोग्यमानृण्यमविमवासः सद्भिर्मनुष्यैः सह सम्प्रयोगः ।
स्वमत्यया वृत्तिरभीतवासः पङ्जीवलोकस्य सुखानि रागन् ।।
स्वपत्पया, स्वीधीना । "प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहे-
तुपु” इति कोपः । वृत्तिः जीविका "वृत्तिर्वर्तनजीवने"इत्यमरः ।
ईी घृणी वसन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपजीवीच पडेते नित्यदुःखिता।
अर्थागमो नित्यमरोगिता च मिया च भार्या प्रियवादिनी च।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या पद्जीवलोकस्य सुखानि ताता
पण्णामात्मनि नित्यानामश्वर्यमधिगच्छति ।.
न स पापैः कुतोऽनथैयुज्यते विजितेन्द्रियः ।।
पण्णाम् , इन्द्रियाणाम् । ऐश्वर्य, वशित्वम् ।
पडिमे पट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते
चौराः ममत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ।।
प्रमदाः फामयानेषु यजमानेषु याजकाः ।

·,
A
प्रकीर्णके महाभारतीयविदुरोक्रनीतयः। ४७३
राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥
सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः ।
प्रायशो यैविनश्यन्ति कृतमूला अपीश्वराः ।।
स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पश्चमम् ।
महय दण्डपारुष्यमदूपणमेव च ।।
अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः ।
ब्राह्मणान् प्रयमं वष्टि ब्राह्मणश्व विरुद्धयते ।।
ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।
रमते निन्दया चैपां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥
नैतान स्मरति कृत्येपु याचितश्चाभ्यम्यते ।
एतान्दोपानरः प्राज्ञो युध्येवुद्धा विसर्जयेत् ॥
अष्टाविमामि हर्पस्य नवनीतानि भारत ।
वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव सुसुखान्यपि ।।
समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः ।
पुत्रेण च परिप्वङ्गः सन्निपातश्च मैथुने ॥
समये च मियालापः स्वयूथ्येषु समुन्नतिः ।
अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ।।
समये हदिसमये ।
अष्टौ गुणाः पुरुष दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च ।
पराक्रमश्चाबहुभापिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥
नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्यूणं पञ्चसाक्षिकम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान् यो वेदः स परः कविः॥
नवद्वारमिति । चक्षुःश्रोत्रनासामुखपायुपस्थरूपनवद्वारम् ।
त्रिस्थूणं, त्रीणि सचरजस्तमांसि वातपित्तकफा वा स्थूणा
आधारस्तम्भा यस्य तत् । पञ्चसाक्षिक, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि
६०

·। ४७४ धीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे साक्षिणो गृह्यमाणविषयनिवेदयितारो यत्र तत्तादृशम् । क्षे- प्रशाधिष्ठितं, क्षेत्रं शरीरं जानाति आत्मत्वेन बुध्यते स क्षेत्रझो जीवः तदाधिष्ठितम् । परः कविः, उत्कृष्टः पण्डितः । दशधर्म न जानन्ति धृतराष्ट्र निवोष तान् । मत्तः प्रमात उन्मचः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ।। त्वरमाणश्च लुब्धच भीतः कामी च ते दश । तस्मादेतेषु सर्वेषु न प्रसन्नत पण्डितः ।। मचः, मद्यपानादिनाऽनवहितः । प्रमत्तः, असावधानः । उन्मत्तः, वातरोगादिलान् । श्रान्तः, अध्वगननभारवहनादिना परिश्रान्तः । तथा, यः काममन्यू मजहाति राजा पाने प्रतिष्ठापयते धनानि । विशेपविच्छतवान् सिमकारी तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ जनाति विश्वासयितुं मनुष्यान्विज्ञातदोपेषु दधाति दण्डम् । जानाति मात्रां च तथा क्षमां च तं तादृशं श्रीर्जुपते समग्रा । 'मात्रां, दण्डपरिमाणम् । कस्मिन्नपराधे कियान दण्डः क- तव्य इत्यादिकम् । सुदुर्वलं नावजानाति कश्चियुक्तो रिपुं सेवते चुद्धिपूर्वम् । न विग्रहं रोचयते वलिदैः काले च यो विक्रमते स धीरः।। युक्तः, युक्तिमान् । युक्तिश्च स्वसंरक्षणपूर्वकपरनिग्रहानुकू- . लो यनः । पाप्यापदं न व्यथते कदाचिदुद्योगमन्विच्छति याममत्तः । दुःखं च काले सहते महात्माधुरन्धरस्तस्य जिताः सपना अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः पापः सन्धि परदाराभिमर्शम् । दम्भं स्तन्यं पैशुनं मद्यपानं न सेवते यः स सुखी सदैव ॥

·. " प्रकीर्ण महाभारतीयविदुरोक्तनीतयः । ४७५ 'न सरम्भेणारभते त्रिवर्गमाकारितः शंसति तत्त्वमेव । न मित्रार्थे रोचयते विवादनापूजितः कुप्पति चाप्यमूढः ।। न योऽभ्यम्यत्यनुकम्पते च न दुर्वलः मातिभाव्यं करोति । नात्याहिते फिश्चित्समते विवादं सर्वत्र ताहन लभते प्रशंसाम्।। दुर्वलः, असमर्धः । मातिभाव्यं, प्रतिभूत्वम् । “अत्याहित महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च" इत्यमरः । यो नोद्धतं कुरुते जातु वेपं न पौरुपेणापि विकत्यतेऽन्यान् । न मूर्छितः कटुकान्याह किश्चित्मियं सदातं कुरुते जनो हि ।। मूर्छितः, सद्धि प्राप्तः, अथ वा दुःखितः । न वैरमुद्दीपपति.प्रशान्तं न दर्पमारोहसि नास्तमेति । न दुर्गतोऽस्मीति करोत्यकार्य तमार्यशीलं परमाहुराः ।। दर्प, गर्वम् । अस्तम्, अकिञ्चनत्वम् । दुर्गतः, दरिद्रः । न स्वे सुखे रे कुरुते प्रहर्प नान्यस्य दुःखे भवति प्रहः । दत्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ देशाचारान्समयान् जातिधर्मान् घुभूपते यः स परावरज्ञः । स यत्र तत्राभिगतः सदैव महाजनस्याधिपत्यं करोति । समयान्, राज्ञा शातिश्रेष्ठैश्च कृतान् कर्तव्याकर्तव्यनियमान्। दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं राजद्विष्टं पैशुनं पूगरम् । मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैवापि वादं यः प्रज्ञावान् वर्जयेत्स प्रधानः ।। पूगवरम्, पूगैः समुदायापनैः सह वैरम् । दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि प्रायश्चित्तं विविधांल्लोकवादान् । एतानि यः कुरुते नैत्यकानि तस्योत्थानं देवता धारयन्ति ॥ दम, वाह्येन्द्रियनिग्रहम् । सपैर्विवाहं कुरुते न होनः समः सख्यं व्यवहारं कथाश्च । १ पृष्टः।

·४७६ वीरमिनोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गुणैर्विशिष्टांश्च पुरोदधाति विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः।
मितं मुझे संविभज्याश्रितेभ्यो मित स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा।
ददात्यमित्रेष्वपि याचितः स्वं तमात्मवन्तं मजहत्यनर्याः ।।
चिकीर्पितं विमकृतं च यस्य नान्य जनाः कर्म जानन्ति किश्चित् ।
मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नापोऽप्यस्य च्यवते कथिदर्यः ।।
यः सर्वभूतमशमे निविष्टः सत्यो मृदुर्मानकृच्छुद्धभावः ।
अतीव स ज्ञायते ज्ञात्तिमध्ये महामणिर्जात्य इव प्रसन्नः ।।
य आत्मनाऽपत्रपते भृशं नरः स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत ।
अनन्वतेजाः सुमताः समाहितः स तेजसासूर्य इवावभासते ।।
तथा,
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्धयेयुर्यानि भारत ।
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः ।।
मिथ्योपेतानि छपयुक्तानि । अनुपाययुक्तानि, उपायैर्वि-
ना प्रयुक्तानि ।
तथैव योगविहितं न सिद्धयेत्कर्म चेन्नृप ।
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥
अनुबन्धानपेक्षेत सानुवन्धेषु फर्मसु ।
सम्पधार्य च कुति न वेगेन समाचरेत् ।।
अनुबन्धं च सम्प्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् ।
उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वी वा न वा ॥
अनुबन्धं, कारणम् । विपाक, कार्यफलमित्यर्थः । उत्थानं,
स्वोदयम् । कुर्वीत, परिणामशुद्धौ कुर्यात् , तदभाव न कु.
र्यादित्यर्थः ।
या प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये।
१ यनतम्।
6

·४७७ प्रकीर्णके महाभारतीयविदुरोकनीतयः । कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ।। स्थाने, यथास्थितत्वे । दण्डोत्र सैन्यम् । कोशदेशसैन्यानां ययावस्थितिद्धिक्षयेषु यः प्रमाणं परिमाणमियत्तां न जानाति स राज्ये नावतिष्ठते राज्यभ्रष्टा भवतीत्यर्थः । यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति । युक्तो धर्मार्थयोाने स राज्यमधिगन्छति ॥ न राज्यं प्राप्तमित्त्येव वर्तितव्यमसाम्मतम् । श्रियं दविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ असाम्मतं, नीतिविरुद्धम् । भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् । लोभाभिपाती ग्रसते नानुवन्धमुपेक्षते ॥ "वदिशं मत्स्यवेधनम्" इत्यमरः । अनुबन्धम् , अनु प- याद बन्धं वन्धनम् यच्छश्यं प्रतितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच यत् । हितं च परिणामे यत्तदायं भूतिमिच्छता ।। आधम्, अदनीयं भोक्तव्यमित्यर्थः। वनस्पतेरपकानि फलानि मचिनोति यः । स नामोति रसं तेभ्यो वीजं चास्य विनश्यति ।। यस्तु पकमुपादत्ते काले परिणतं फलम् । फलाइसं स लभते वीजाचैव फलं पुनः ।। यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि पट्पदः । तद्वदन्मिनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ।। पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ अङ्गारकारको यथा समूलं समुत्पाद्य तत्राग्नि दत्त्वा

·४७८
.
वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
अझारान् करोति तथा न कुर्यादितिभावः।
किन्नु मे स्यादिदं कृत्वा किन्नु मे स्पादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सश्चिन्त्य कुर्यादा पुरुषों न वा ॥
अनारभ्या भवन्त्यर्था केचिन्नित्यं तथाऽगताः ।
कृतः पुरुषकारो हि भवेत्तेपु निरर्धकः ।।
के चित्कदाचित् अनारभ्याः । के चिदर्या नित्यं सर्वदेव
तथाऽगताः अनारभ्याः । तेषु कृतः पुरुपकारः पुरुषप्रपत्रः
निरर्थको भवेत् ।
कांचिदर्थान्नरः तो लघुमूलान्महाफलान् ।
क्षिप्रभारभते कर्तुं न विनयति तादृशान् ।।
अंजु पश्यति यः सर्वं चक्षुपा प्रपिवनिन ।
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ।
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्पादुिरारुहः ।
अपकः पकसङ्काशो न स भीर्यत कर्हिचित् ॥
सुपुष्पित इति । अफलः, अननितपरकार्योत्पत्तिः सन्,सुपु.
पितः, सम्यक्तया दर्शिततकार्यारम्भप्रत्याशः, स्यात्, भवेत् ।
स्वकार्यानुरोधेन फलितः सम्पादितपरकार्यः सन् दुरारुहः
परेपामधृष्यः स्यात् । अपकः अनिष्पादितसम्पूर्णफल: सन्
पकसङ्काशो निष्पादितस्वयोजनतया शीर्णो न भवेत् ।
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥
यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव ।
सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ।।
पिटपैतामहं राज्यं प्राप्तवान्स्वेन तेजसा ।
१ कर्मणा इत्यपि पाठः।