·सन १८६७ मितस्य २५ तमराजनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकन स्वाधीनाः स्थापिताः सन्ति ।

·श्रीः। लघुकौमुदीस्थप्रकरणानुक्रमः। women.--- me- ४ ७७ ... ७८ ...८० प्रकरणानि । मंगलाचरणम् संज्ञाप्रकरणम् असंधिप्रकरणम् संधिप्रकरणम् के संधिप्रकरणम् . अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् इलन्तत्रीलिङ्गप्रकरणम् इन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् अव्ययप्रकरणम् भ्वादिगणप्रकरणम् अदादिगणप्रकरणम् .... होत्यादिगणप्रकरणम् दिवादिगणमकरणम् वादिगणप्रकरणम् दादिगणप्रकरणम् भादिगणप्रकरणम् दिगणप्रकरणम् दिगणमवारणम् . दिगणप्रकरणम् पृ० प्रकरणानि । पृ. ज्यन्त प्रक्रियाप्रकरणम् ....७५ सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ७५ यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ७६ यङलगन्तप्रक्रियाप्रकरणम् .... १२ / नामघातप्रक्रियाप्रकरणम् १३ । कण्डादिगणप्रकरणम्.... .... २२ | आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् ....७९ २४ | परस्मैपदप्रक्रियाप्रकरणम् २५ | भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् ३५ / कर्तुकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् ८१ ....३६ / लकारार्थप्रक्रियाप्रकरणम् ..॥ ८२ . ....३७ | कृत्यप्रक्रियामकरणम्.... .... ३८ कृत्मक्रियाप्रकरणम् ५५ / रणादयः..." ६१ | विभक्त्यर्थप्रकरणम् ६३ समासप्रकरणम् ६६ | अव्ययीभावसमासः ... ९३ .... ६७ | तत्पुरुषसमासः .... ७० । वहुत्रीहिसमासः इन्द्वसमाप्तः ७२ समासान्ताः .... ७४ | ताद्वितप्रकरणम् ... ८८ ९१ ९३ .... ...१०१ ...

·प्रकरणानुक्रमणिका क .... १०७ १ प्रकरणानि। पृ० । प्रकरणानि । पृ० अपत्याधिकारः .... १०३ / द्विरुक्तप्रक्रिया ....११ चातुरर्थिकाः ... १०५ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् शैषिकाः 'प्रत्याहाराणामकारादिक्रमेण माग्दीव्यतीयाः १०९ परिसंख्या. उगधिकारः ११० माग्घितीयाः अचामष्टादशभेदविवरणम् १११ छयतोवधिः याभ्यन्तरवाह्यमयत्नज्ञानार्थक उजाधिकारः कोष्ठकम् ....२. नजनमोरधिकारः वर्णोद्भवस्थानानि मत्वर्थीयाः स्वार्थिकाः .... ११५ | लघुकीमुदीस्थसूत्राणामकारादि- भागिवीया: ११६/ वर्णक्रमः इति प्रकरणानुक्रमणिका समाप्ता । ....१११ ii.१११ ..११२ ... ११३ / शिक्षा . - १८ ·जयपुर F ४ ॥ श्री अथ लघुकौमुदी प्रारभ्यतन। नत्वा सरस्वती देवीं शुद्धाहण्यां करोम्यहम् पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीम् ॥ ? | अथ संज्ञाप्रकरणम् । अइडण १ ऋलक २ एओङ ३ ऐौन ४ हयवरद ५ लण्व जमङणनम् ७ झभञ् ८ घढधप ९ जबगडदा १० खफछठ यचटत ?? कपय १२ शपसर १३ हल १४ ॥ इति माहेश्वराणि सूत्राय॑णादिसंज्ञार्थानि । एषामन्त्या ईतः । हकारादिप्वकार उच्चारणार्थः । लमध्ये वित्संज्ञकः ॥ हलन्त्यम् । १ । ३।३। उपदेशेऽन्त्य हलि १ व्याकरणशास्त्रात् ( तात्पर्य संगृहोति झेपः ) ॥२ प्रशस्ताः शब्दव्युत्पत्ति- ज्ञानादिगुणा यस्यास्ताम् ॥ ३ पणनं पणः पणोऽस्यास्ति इति पणी पाणिनः गोत्रापर पाणिनिः पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीय तस्मिन् प्रवेशाय ( पाणिन्युक्तव्याकरणशास्त्रे सु- खेन बुद्धयनुसरणाय ) ॥ ४ लच्ची चासौ सिद्धान्तानां कौमुदीव चंद्रिकेय. कौमुदी ताम् । (ग्रन्यसंख्यया यद्यपि स्वल्पा तथाऽपि बहुशब्दसिद्धान्तप्रकाशिके- त्यर्थः) ॥ ५ महेश्वरादागतानि माहेश्वराणि । नृत्यावसाने नटराजराजो ननाद ढका नवपंचवारम् । उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धानेतदिमझें शिवस्त्रजालम् ॥ ६ अण् आदि- योसा ताः अणादयः । अणादयश्च ताः संज्ञाश्च ताभ्यः इमानि अणादिसंज्ञार्थानि । अर्थन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता च । अत्र च 'अइरण, इत्यत्र अकारमारभ्य कारपर्यन्तानां वर्णानां यः संक्षेपण संग्रहः सोऽणशब्देन गृह्यते ( अण् प्रत्याहार त्यर्थः) । एवमत्रैऽपि ज्ञेयम् । अत्रादिशब्देन 'इण् 'अक्' इत्यादयः प्रत्याहारा । हीतव्याः । (इण प्रत्याहारस्तु लणसूत्रस्थणकारेण सहैव ग्राह्यः) । अर्थः प्रयोजनम् ॥ एषां सत्राणां अन्ते भवा अन्याः ' क ' इत्यादयो वर्णाः ॥ ८ इत्सद 'हयवस्ट्' इत्यादिषु सूत्रेषु ॥ ।

·लघुकीमुद्या स्यात् उपदेश आद्योच्चारणम् ! सूत्रेघदृष्टं पदं सत्रान्तरानुवर्तनीयं सर्वत्र अदर्शनं लोपः।१।१।६०। प्रसक्तस्यादर्शनं लोपसज्ञ स्यात् ।। त; लोपः। १।३।९। तस्यतो लोपः स्यात् । णादयोऽणाद्याः आदिरन्त्येन सहेता । १।१।७१। अन्त्येनेतो सहित आदिम गानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । यथा-अणिातें अइउवर्णानां संज्ञा | एन । अच हैम् अँलित्यादयः ॥ उकालोज्झस्वदीर्घप्लुतः । १।२ १ २७ उश्च उश्च ऊ३श्व वः । वा काल इव कॉलो यस्य सोऽच क्रमाद्भवदीची तसंजः स्यात् । स प्रत्येकमुदात्तादिभेदेन त्रिया ॥ उच्चदात्तः । ११२ २९ । नीचैरनुदात्तः । १।२।३० । समाहौरः स्वरितः । ११२ ३१। स नवविधोऽपि प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकत्वाभ्यां द्विधा मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १।१।८1 मुखसहितनातिनाम र्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् । तदित्यम् । अइउन एषां वोन प्रत्येकमष्टादश भेदाः | लवर्णस्य द्वादश तस्य दीर्घाभावात् एचौम १ भाद्यानां शंकरपाणिन्यादीनामुच्चारणं (तः कृतं इमरुमुखादिहरेत्यर्थः) २ सूत्रक्रमेण पूर्वोक्ताइन्यस्मात् सूत्रात् ॥ ३ अनुवृत्तिं कृत्वा ग्राह्यम् ॥ ४ विद्यमान त्यर्थः॥ ५ इत्संज्ञकस्य ॥ ६ 'अइट' बालक ' इत्यादिस्नेपक्ताः 'क' दयः ॥ ७ 'अण् अक् ' इत्यादिप्रत्याहारा अर्थाः प्रयोजनं एषां ते ॥ ८ अन्ते 'क्' इत्यादिना ॥ ९ इत्संज्ञकेन ॥ १० 'इ उ' इत्यादीनाम् ॥ ११ याका १२ अकारमारभ्य चकारान्तो वर्णसंग्रहरूपः प्रत्याहारोऽसंज्ञकः । एवम : ज्ञेयम् ॥ १३ हकारादिलकारान्तम् ॥ १४ अकारादिलकारान्तम् ॥ १५ पूर्वो हस्वदीर्घलतानां त्रयाणामुकाराणाम् ॥ १६ उच्चारणकाल इव ॥ १७ उचारणका १८ हस्वदीर्घप्लुताभिधः अच् ॥ १९ ताल्यादिषु अग्रे वक्ष्यमाणेषु स्थानेषा त्पन्नः ॥ २० ताल्वादिषु स्थानेष्वधोभागे उत्पन्नः ॥ २१ उदात्तानुदात्तत्वरूपनर्णः संक्षिप्यते यस्मिन् सः ॥ २२ ह्रस्वादिभेदत उदात्तादिभेदतश्चोक्तः ॥ २३ एचमा '. हारस्थितानां 'ए ओ ऐ औ' एषां वर्णानामित्यर्थः ।

·३ । संज्ञाप्रकरणम् । हादशा तेषां ह्रस्वाभावात् ॥ तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १॥ १।९ साल्वादिस्थानमाभ्यन्तरमयत्नश्चैतइयं यस्य येन तुल्यं तन्मियः सव यात् । (अलवर्णयोमिथः सावर्ण्य वाच्यम् ) अहविसर्जनीयानां कण्ठः अर्यशानां तालु । र्दुरपाणां मूर्धा । तुलसानां दन्ताः। उपूपध्मानीया- मोटो । अमङणनानां नासिका च। एदेतोः कण्ठतालु । ओदीतोः कण्ठो उम् । वकारस्य दन्तोष्ठम् जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम् । नासिकाऽनुस्खा स्य ॥ यतो दिया । भाभ्यन्तरो बाह्यश्च । आद्यः पञ्चधा । स्पष्टपस्पृष्टे पद्वितवितिसंवैतभेदात् । तत्र स्पृष्टं प्रयतन पैशानाम् । ईपत्स्पृष्टमन्तःस्या नाम् । ईपतिवृतमूमणाम् । विवृत स्वराणाम् । तस्वस्यावर्णस्य प्रयोगे संव तम् । प्रक्रियादशायां तु विवृतमेव ॥ बाह्यप्रयत्नस्त्वेकादशधा । विवार संवारः श्वासो नादोऽघोपो घोपोऽल्पप्राणो महाप्राण उदात्तोऽ. स्वरितश्चेति । खैरो विवोराः श्वासा अघोपाश्च । हशः संवारा नादा घो आश्च । वर्गाणां प्रथमतृतीयपञ्चमा यर्णश्वाल्पप्राणाः । वर्गाणां द्वितीयच । तुर्थी शैलश्च महाप्राणाः । कादयो मावसानाः स्पर्शाः । यणोऽन्तस्थाः क ख इति कखाभ्यां प्रागवायसर्गस ५ वर्णस्य ॥ २ वणेन ॥ ३ अन्योन्यम् ॥ ४ फुशब्देन ' क ख ग घ ङइति पंचकं ग्राह्यम् ॥ ५ विसर्गसंतकस्य ॥ ६ च छ ज झ ञाः ॥ ७ ट ठ ड ढ णाः ।। तय द ध नाः॥ ९ प फ ब भ माः ॥ १०४प :फ इत्यादी पकारफका प्रागविसर्गसमानः ॥ ११ फकारखकारयोः पूर्वमविसर्गसदृश इत्यने वक्ष्य- शस्य ।। १२ प्रयन्नः ॥ १३ यस्योच्चारणकाले जिह्वाग्रादीनां कण्ठायवयवेषु स्पर्श तया भवति स स्पृष्टप्रयत्नः ॥ १४ अत्यल्पे स्पर्श तु ईपरस्पृष्टप्रयत्नः ॥ १५५ शरणाकालेऽवयवानामत्यल्पविवरणे ईपद्विवृतः ॥ १६ पूर्णतया विवरणे तु विवृतः ॥ अवयवानामाकुचनाद्धेतोः संवृतः।। १८ कादयो मासाना इत्यग्रे स्पर्शा वक्ष्यते ॥ ९ वायययोजनायाम् ॥ २० व्याकरणरीत्या शब्दसिद्धिपर्यन्तम् ॥ २१ वर्णोत्पत्ते: त्पन्नः ॥ २२ खर प्रत्याहारः ॥ २३ विवारप्रयत्नवन्तः ॥ २४ या प्रत्याहारः ॥ गल प्रत्याहारः ॥ २६ लोकप्रसिद्धपाठानुरोधेनेदम् ॥ २७ अच् प्रस्थाहारः ॥ राल ETAITA ---- ·- लघुकौमुद्या शो जिह्वामूलीयः । पफ इति पफाभ्यां प्रागर्धविसर्गसदृश उपध्म नीयः । अंअः इत्यचः परावनुस्वारविसर्गों ॥ अणुदित्सवर्णस्य चा त्ययः । १।१ । ६९ । प्रतीयते विधीयत इति प्रत्ययः । अविधीयम ,, नोऽणुदिच्च सवर्णसंज्ञः स्यात् । अत्रैवाण परेण णकारेण । कुचुटुतुपु ए उदितः । तदेवम् | अइत्यष्टादशानां संज्ञा तथेकारोकारौ | ऋकारस्त्रिंशतः एवं लकारोऽपि । एचो द्वादशानाम् | अनुनासिकाननुनासिकभेदेन य ! द्विधा । तेनानुनासिकाननुनासिकास्ते हयोईयोः संज्ञा || परः सन्नि संहिता । १।४। १०९ । वर्णानामतिशयितः सन्निधिः संहित, स्यात् ॥ हलोऽनन्तराः संयोगः।१।१७। अमिरव्यवहिता संयोगसंज्ञाः स्युः ॥ सुप्तिङन्तं पदम् । १।४।१४। सुर्वन्तं लि. च पदसंज्ञं स्यात् ॥ इति संज्ञाप्रकरणम् ॥ अथाच्संधिप्रकरणम् । 'इको यणचि।।। १६४०.2 स्थाने यण् स्यादचि से विषये ना पाव शा स्थित ॥ तस्मिन्निति निर्दिो पूर्वस्य ११६६ । सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य बोध्यम् ।। स्थानेऽन्तरतमः ।।१।५० प्रैसंगे सति सहशतम स्यात् । सुध् य् उपास्य इति जाते || अनचि ची ८।४।४७ १ अण प्रत्याहारः पूर्वेण णकारेण तथा इण प्रत्याहारः परेण णकारण सई इति नियमस्तथापि अणुदित्सवर्णस्येति सूत्रे अण् प्रत्याहारः परेणैव णका २ यवलवर्णाः ॥ ३ स्वरसंज्ञकैः वर्णैः॥ ४ व्यवधानेन रहिताः॥ ५ हल्म : स्थितवर्णाः ॥ ६ अग्रे वक्ष्यमाणाः सु औ जस् इत्यादि विभक्तिप्रत्ययाः सुपर तेऽन्ते यस्य तत्सुबन्तं ॥ ७ तिप् तस् झि इत्यादयः प्रत्याहार प्रत्ययास्तिसज्ञास्तेऽन्ते यस्य तत्तिङन्तम् ॥ ८ अन्येन वर्णेन तस्य ॥ १० एकवर्णस्य स्थानेऽनेकादेशप्राप्तौ सत्याम् ॥ . . i ·असंधिप्रकरणम् । भरस्य यरी ३ वा तो न त्वाच ॥ झलां जश झशि । ८।४।५३ पष्टम् ! इति धकारस्य दकारः ॥ संयोगान्तस्य लोपः।८।२।२३ संयोगान्तं यत्पदं तदन्तस्य लोपः स्यात् ॥ अलोऽन्त्यस्य । १ । १११२ पष्टोनिर्दिष्टोऽन्त्यस्यादेशः स्यात् । इति यलोपे प्राप्ते ( यणः प्रा बाच्यः ) सुद्धापास्यः, मम्वरिः, धात्रंशः, लाकृतिः ॥ एचोऽयवायावः । ६।१।७८॥ एचः क्रमादय अन् आय् आव ऐते स्युरचि ॥ यथासं ख्यमनुदेशः समानाम् । १।३।१०। समसंबन्धी पधियथा र यात् । हरये, विष्णये, नायका, पावकः । वान्तो यि प्रत्यये।६।१ ७९ । यकारादी प्रत्यये परे औदोतोरवावी स्तः । गव्यम्, नाव्यम् (अध्व परिमाणे च ) गव्यतिः ॥ अदे गुणः १ । १।२। अदे च गुणसंज्ञः स्यात् ॥ तपरस्तत्कालस्य श१७० तः परो यस्मात्स च तात्परश्वोच्चा- माणसमकालस्यैव संज्ञा स्यात् || आगुणः ।।१।८७। अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुणादेशः स्यात् । उपेन्द्रः, गङ्गोदकम् ॥ उपदेशेजनुना सिक इत् ।।३।२। उपदेशेऽनुनासिकोऽजित्संज्ञः स्यात् । प्रतिज्ञाऽनुनी सिक्याः पाणिनीयाः । लणसूत्रस्थावर्णेन सहोच्चार्यमाणो रेफोरलयोः संज्ञा !! उरण रंपरः।१।११५११ ऋ इति त्रिंशतः संज्ञेत्युक्तं तत्स्थाने शेऽण स रपरः सन्नेव प्रवर्तते । कृष्णद्धिः, तबलकारः ॥ लोपः शाकल्य- १ या प्रत्याहारः ॥२ अनेकव्यअनाना समुदायः संयोगस्तदन्तम् ॥ ३ पठीविभ- जप्रत्येपन निर्दिष्टः॥ ४ एते आदेशाः।। ५ उक्तसंख्याक्रमेण ॥ ६ ओकारीकारयोः ॥ अश्वनः परिमाणे मार्गप्रमाणे ॥ ८ कोशवयं 'गव्यातिः स्त्री कोशयुगम् ' इत्यमरः ॥ सो' एते वर्णा इत्यर्थः ॥ १० ॥ १० वर्ण इत्यर्थः ।। ११ उच्चारणकालसदृशका- मेय ने तु दीर्घप्लुतादिसवर्णस्य ग्राहकः ॥ १२ पूर्वपरोर्वर्णयोः स्थाने ॥ १३ येषां अनामिसंज्ञा कार्यानुसारतो दृश्यते ते एवात्रानुनासिका इति गुरुपरंपरया ज्ञानेन तनिश्चया प्रत्यर्थः ।

·लघुकौमुद्यां ... त्य ।८।३।१९। अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्यवयोलोंपो वाशि परे । पूर्वत्रासि- इम् ।८।१।११ सपादसप्ताध्यायौं प्रति त्रिपाद्यसिद्धा त्रिपा-मपि पूर्व जाति सं शास्त्रमसिद्धम् ! हर इह, हरयिह, विष्ण इह, विष्णविह ॥ वृद्धिरादैन् । २०१॥ आँदैच्च वृद्धिसंज्ञः स्यात् ॥ वृद्धिचि ।६।१।८८ आदेचि द्धिरेकादेशः स्यात् । गुणापवादः । कृष्णैकत्वम्, गङ्गापः, देवेश्वर्यः कृष्णीकण्ठयम् ॥हत्येधत्यूठसु । ६।१।८९ । अवर्णादेजाद्योरेत्ये त्योहा च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । उपौत, उपैधते, प्रष्ठौहः एजाद्योः किम् । उपेतः । मा भवान्प्रेधित् । (अक्षादूहिन्यामुपसंख्य नम ) अक्षौहिणी सेना । (प्रौदूहोढोढ्षैष्येषु ) प्रौहः, प्रौटा, प्रौदि पः, प्रेष्यः । (ऋते च तृतीयासमासे ) सुखेन ऋतः सुखार्तः । तृतीये किम् । परमतः । ( प्रवत्सतस्कम्बल्वसनाणदेशानामृणे) प्राणम्, वत्स रार्णमित्यादि ॥ उपसर्गाः क्रियायोगे ।११४५९। प्रादयः क्रियाये उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् । वि आङनि अधि. अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप । प्रादयः ॥ भूवादयो धातवः ।।३।१॥ क्रियावाचिनो भ्वादयो धातुसंह म्युः ॥ उपसर्गादति धातौ ।६।११९१॥ अवर्णान्तादुपसर्गाकारादौ । [ १ त्रयः पादा यस्याः सा त्रिपादी (सूत्रपाठेऽष्टमाध्यायस्य प्रथमं पादं परित्या अन्तिमास्त्रयः पादा इत्यर्थः ) ॥ २ प्रतिसूत्रमिति शेपः॥ ३ तस्य प्राप्तापि तत्पूर्व -स्त्रदृष्टया तन्न दृश्यते (पूर्वसूत्रेण कृतेऽपि कार्य अस्य सूत्रस्य कार्य कार्यमेव इत्यर्थः ४ 'आ ऐ औ' इत्येते वर्णाः ॥ ५ 'इण् गतौ ' 'एघ वृद्धौ '. इत्येतयोः ६ 'वाह उठ् ' इत्युक्ते ॥ ७ अक्षाणामहिनीति विग्रहे वार्तिकेन वृद्धिः। अक्ष, ऽस्या अस्तीति विग्रहे तु गुण एव तत्र अक्षौहिणीत्येव रूपम् । अर्थवग्रहणेनान 'कस्य ग्रहणमित्युक्तस्वादत्रार्थवदहिनशिब्दपरत्वाभावात् ॥ ८ उहः ऊठः अहिः ए ते एण्यश्च तेषु ।। ९ परमश्वासावृतश्चेति विग्रहस्वरूपम् ॥ १० अत्र ऋणशब्द एव या अन त्वर्णशब्दः ॥ ११ भू सत्तायामित्यादयः ॥

·असंधिप्रकरणम् । रे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । प्रार्छति - ॥ एङि पररूपम् ।६।११९४। आह जसर्गादेडादौ धातौ परे पररूपमेकादेशः स्यात् । प्रेजते, उपोषति | अचोऽन्त्यादि टि ।१।११६४। अचां मध्ये योऽन्त्यः स आदिर्यस्य ताट्टि झं स्यात् (शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् ) तच्च टेः । शकन्धुः, कर्कन्धुः मनीषा । आकृतिगणोऽयम् । मार्तण्डः ॥ ओमाङोश्च ।६।११९५। ओमि भाड च परे पररूपमेकादेशः स्यात् । शिवायोन्नमः, शिव एहि, शिवेहि अकः सवर्णे दीर्घः । ६ । १।१०११ अकः सवर्णेऽचि परे पूर्वपरयो हर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः, श्रीशः, विष्णूदयः, होतकारः ।। डः पदान्तादति । ६।१।१०९ । पदान्तादेकोऽति परे पूर्वरूपमे हादेशः स्यात् ! हरेऽव, विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोः । ६।१। १२२ । लोके वेदे चैडन्तस्य गौरति वा प्रकृतिभावः पदान्ते । गोअग्रम्; ऽयम् । एडन्तस्य किम् । चित्रग्वग्रम् | पदान्ते किम् । गोः ॥ अनेका- शिसर्वस्य ।१।११५५। इति प्राप्ते ॥ ङिच्च । ११११५३। ङिदनेकाल यन्त्यस्येव स्यात् ॥ अवङ् स्फोटायनस्य ।६।१।१२३ । पदान्त रंडन्तस्य गोरखङ् वाऽचि । गोऽयम्, गवायम् । पदान्ते किम् । गवि । न्द्रे च । ६।१११२४। गोरवङ् स्यादिन्द्रे | गवेन्द्रः ॥ दूराहूते च । ४।२। ८४ । दूरात्संबोधने वाक्यस्य टेः प्लुतो वा ॥ लुतप्रगृह्या अगि नित्यम् ।६।१।१२५ । एतेऽचि प्रकृत्यां स्युः । आगच्छ कृष्णं ३ अत्र श्चरति ॥ ईदूदहिवचनं प्रगृह्यम् । १।१।११। ईदूदेदन्तं द्विवचनं १ अवर्णान्तात् ॥ २ संहिताकालेऽप्यसन्धिरूपत्वेनावस्थितिः ॥ ३ अनेका बहवः कालो वर्णा यस्य सोऽनकाल् ॥ ४ शः शकारः इत्संज्ञको यस्य स शित् ॥ ५ डकार संज्ञको यस्य स ङित् ॥ ६ प्लुतसंज्ञकाः ॥ ७ प्रगृह्यसंज्ञकाः ॥ ८ संधिकार्य तत्र न वित्तीति भावः ॥ ९ दूराद्धते. चेत्यनेन सूत्रेणात्र प्लुतसंज्ञा ॥ - ·॥ । :-- लघुकौमुद्यां मगृह्यं स्यात् । हरी एतौ, विष्णू इमो, गङ्गे अमू ॥ अदमो मात् शश१२। अस्मात्परावीदूतो प्रगृह्यो स्तः । अमी ईशाः, मनाप आसाते । मात्किम् ! अमुकेऽत्र ॥ चादयोऽसत्वे ।।४।५७/ अव्यार्थी श्वादयो निपाताः स्युः ॥ प्रादयः । ११४५८। एतेऽपि तया ॥ नि । एकाजनाङ् ।।१।१४। एकोऽग्निपात आवर्यः प्रगृह्यः स्यात् ।' :, ऊ उमेशः । वाक्यस्मरणयाराङित् । आ एवं नु मन्यसे, आ एवं किर तत् । अन्यत्र डित् । ईपटुप्णम् ओष्णम् || ओत् ।।१।१५। अ.दन्ती निपातः प्रगृह्यः । अहो ईशाः ॥ संबुद्धौ शाकल्यस्येतावना ।।१०१६ संबुद्धिनिमित्तक ओकारो वा प्रगृह्योऽवेदिक इतो परे । विष्णो इति, विध इति, विष्णविति ॥ मय उसो वो वा ।८।३।३३। मयः परस्य उनो के वाऽचि । किम्युक्तम्, किमुक्तम् ॥ इकोऽसवर्ण शाकल्यस्य ह्रस्वश्च १६।१। १२७ । पदान्ता इको ह्रस्वा वा स्युरसवर्णऽचि । स्वविधि सामर्थ्यान्न स्वरसंधिः । चक्रि अत्र चयन | पदान्ता इति किम् ॥. अचे रहाभ्यां । । ८ । ४ । ४६ । अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो वा स्तः । गोर्यो । (न समास ) वाप्यश्वः ॥ ऋत्यकः । ६ । १।१२८ ऋति परे पदान्ता अकः प्राग्वद्वा । ब्रह्मरूपि, ब्रह्मर्पिः । पदान्ताः किम् : आर्छत् ॥ इत्यच्संधिः ॥ अथ हल्संधिप्रकरणम् । स्तोः श्रुना श्रुः । ८।४ । ४०। सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्य १ असति माद्ग्रहणे एकारोऽप्यत्रानुसते ॥ २ ॥ इति चितवे ॥ ३ र इत्याच ४ ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविघी च यः। एतमातं डित विद्यादाक्यस्मरणयोरदित् । ५ मयः मय्मत्याहारस्य ॥ ६ अत्र स्थान्यादेशयोर्ययासंख्यं । निमित्तकार्पिगोस्तु न तथा । तथाकृते तु शकारयोगे शकारः चवर्गयोगे चवर्ग इत्ययें संपन्ने शादिति निषे. धस्तु व्यर्थः स्यादित्यर्थः॥ ':

·+ . - हल्संधिप्रकरणम् । योगे शकारचवर्गों स्तः । रामशेते, रामश्चिनोति, सच्चित्, शाजिय शात् । ८।४ । ४४ । शात्परस्य तवर्गस्य श्रुत्वं न स्यात् । वित्र प्रश्नः ॥ टुना ष्टुः । ८ । ४। ४१ । स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः स्यात् । रा ध्यष्ठः, रामष्टीकते, पेष्टा, तट्टीका, चक्रिण्डौकसे ॥ न ६ । ८।४ । ४२ । पदान्तादृवर्गापरस्यानामः स्तोः टन स्यात् । षट्सन्त पटते । पदान्तात्किम् । ईट्टे । टोः किम् | सर्पिष्टमम् । ( . न. णामिति वाच्यम् ) पण्णाम्, षण्णवतिः, षण्णगर्यः । तोः पि।८।४ ४३ । न त्वम् । सन्पष्ठः ॥ झलां जशोऽन्ते । ८ ।२। ३९ पदान्ते झलां जशः स्युः । वागीशः ॥ यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको 1८।४ । ४५ । यरः पदान्तस्यानुनासिके परेऽनुनासिको वा स्यात् एतन्मुरारिः, एतदमुरारिः । (प्रत्यये भाषायां नित्यम् ) तन्मात्रम्, चि यम् || तोलि । ८१४१६० । तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः । तल्लय विहॉल्लिखति । नस्यानुनासिको लः ॥ उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ।.८ ४ । ६१ । उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः ॥ . पित ।१।१।६७ । पञ्चमीनिर्देशन क्रियमाणं कार्यकारे।। नहित. परस्य ज्ञेयम् ॥ आदेः परस्य । १ । ११ ५४ । परस्य यद्विहितं .. स्यादेवोध्यम् । इति सस्य थः ॥ झरो झरि सवर्णे । ८।४।६५ हलः परस्य झैरो वा लोपः सवर्णे झरि ॥ खरि च । ८।४।५५ खार झला चरः स्युः । इत्युदो दस्य तः | उत्यानम्, उत्तम्भनम् झयो होऽन्यतरस्याम् । ८ । ४ । ६२ । झयः परः हस्य वा पूर्वसवर्णः । नादस्य घोषस्य संवारस्य महाप्राणस्य तादृशो । १ तोः तवर्गस्य थि पकारे परे ॥ २ यरः यप्रत्याहारस्थितवर्णस्य ॥ ३ पदान्तस्यैः यरो विशेषणात विप्र इत्यत्रानुनासिकाभावः ॥ ४ झर् प्रत्याहारः॥ ५ नादघोपसंवार' प्रामाणप्रयत्नवतो हकारस्य ॥ ६ नादघोषसंवारमहाप्राणप्रयत्नवान् ॥

·॥ लघुकौमुद्या तुर्थः । वाग्धरिः ॥ शश्छोऽटि ।८।४।६३। झयः परस्य शस्य छो वार तशिव इत्यत्र दस्य: चुत्वेन जकारे कृते । खरि चेति जकारस्य कारः । तशिवः, तच्छिवः ( उत्तममीति वाच्यम् ) तच्छ्लोकेन ॥ रोऽनुस्वारः ।८।३।२३। मान्तस्य पदस्यानुस्वारो हाले । हरि वन्दे ॥ शश्वापदान्तस्य झलि ।८।३।२४। नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः । घशासि, आक्रस्यते । झालि किम् । मन्यते ॥ अनुस्वारस्य ययि परस- हर्णः ।१४।५८१ स्पष्टम् । शान्तः ॥ वा पदान्तस्य ।८।४।५९/ त्वक्ष- दोषि, त्वं करोषि ॥ मो राजि समः कौ ।८।३।२५। विवन्ते राजती पर अमो मस्य म एव स्यात् । सम्राट् ॥ हे मपरे वा ८२२६। मपरे हकारे रे मस्य मो वा । किम्मलयति, किंमलयति । ( यवलपरे याला वा) केयाः, किंह्यः, किवह्वलयति, किंवलयति, किम्हादयति, बिहादयति ।। अपरे नः ।८।३।२७। नपरे हकारे मस्य नो वा । किन्हुते, किंछते ॥ ड: से धुट् ।८।३।२९। डात्परस्य सस्य धुड्सा | आद्यन्तौ दकितौ । ११ ३६ टिल्कितो यस्योक्तौ तस्यः क्रमादाद्यन्तावयवी स्तः । षट्सन्तः, 'टसन्तः ॥ यो कंक टुक् शरि ।८।३।२८। वा स्तः । प्राङ्पष्टः, साथ्षष्ठः, प्राङ्क्षष्ठः । ( चयो द्वितीयाः शरिपोकरसादेरिति वाच्यम् ) अगण्ट्षष्ठः, सुगणपष्ठः, सुगषष्ठः । नश्च ८२३०॥ नान्तात्परस्य स्य धुड्वा । सन्त्सः, सन् सः॥ शि तुक् ।८।२३११ पदान्तस्य नस्य शे परे एवा । संञ्छंभुः , स-भुः, सञ्चशंभुः, सशंभुः ॥ इमो हस्वादीच, -१यकार , 'उनि च पदे 'इत्यस्मात्सूत्रात्पद इति हलि सर्वेषाम् ' इत्यस्माच । ॥ ३ पदान्तस्यानुस्वारस्य ययमस्याहारान्तःपातिनि वणे परे.. रिसवर्णों वा से डकारणकारयोः कुकुटुकागमी वा स्तः॥ ५ चय प्रत्याहारः।। ख फ छ ठ था इसपः ॥ ७ पौष्करसादराचार्यस्य (मते इति शेषः ) ॥ ८ जी बचछा अचशा बशाविति चतुष्टयम् । रूपाणामिह तुक्छत्वचलोपानां विकल्पनात् हति सिद्धान्तकौमुद्याम् ॥ ८६ - रत्रात हलीत.

·हल्संधिप्रकरणम् । डमुनित्यम् ।८।३।३२॥ ह्रस्वात्परो यो डैम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याच उमुटू । प्रत्यक्षात्मा, सुगण्णीशः, सत्रच्युतः ॥ समः सुरिदा समे रुः सुटि ॥ अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ।।३।२। अत्र रुप्रकरणे पूर्वस्यानुनासिको वा ॥ अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः ।८।३।४। अनुना सिकं विहाय रोः पूर्वस्मात्परोऽनुस्वारागमः || खखसानयोर्विसर्जनीयः दा३।१५ । खरि अवसाने च पदान्तस्य रेफस्य विसर्गः (संपुकानांसी वक्तव्यः ) संस्कर्ता, संस्कर्ता ॥ पुमः खय्यमपरे ।८।३।६। .. खयि पुमो रुः । पुस्कोकिलः, पुंस्कोकिलः ॥ नश्छव्यप्रशान् । ८।३।७। सम्परे छवि नान्तस्य पदस्य रुः ॥ विसर्जनीयस्य सः ८३३४। खरि। चान र स्त्रायस्व, चक्रिस्वायस्व । अप्रशान् किम् । प्रशान्तनोति । पदान्तः स्यति किम् । हन्ति ॥ नृन्पे । ८।३ । १० । नृनित्यस्य वा पे । कुप्वोः का पौच ।८।३।३७। कवर्गे पवर्गे च विसर्गस्य क पौ स्तः : चाहिसर्गः । ४ पाहि. यूँ : पाह, न पाहि, न पाह, नून्पाहि ॥ तस्य परमानेडितम् । ८1१।२। द्विरुक्तस्य परमानेडित स्यात् ।। कानाने: डिते 1८।३।१२। कानकारस्य रुः स्यादानेडिते । काँस्कान् कांस्कान ॥ छे च ।६। १७३ । हस्वस्य छे तुगागमः । शिवच्छाया | पदान्तादा ६।११७६ । दीर्घात्पदान्ताच्छे तुम्वा । लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया ॥ इति हल्सांधप्रकरणम् ॥ ... . ३ ३ बम प्रत्याहारः॥ २ अम् अम् प्रत्याहारः परो यस्य तस्मि वय्प्रत्याहारे॥ ३ म्य् प्रत्याहारः ॥ ४ द्वितीयमुच्चारणम् ॥ ५ 'आमेडितं दिक्त' इत्यमरः ॥ ६ कानशाब्दस्थितनकारस्य ॥ ७ हस्वस्य पिति कृति, तुगित्यस्मात्सूत्रादस्वस्य तुक् त्यनुवाह ह्रस्वस्यति तुगागम इति च ॥

·लघुकौमुद्या अथ विसर्गसंधिप्रकरणम् । विसर्जनीयस्य सः । ८।३। ३४ । खरि । विष्णुस्वाता | वां गरि । ८।३ । ३६ । शरि विसर्गस्य विसों वा ! हरिः शेते, हरि- शेते ॥ ससजुषोरुः। ८।२।६६ । पदान्तस्य सस्य सजुपैश्च रुः स्यात् ॥ अतो रोरप्लुतादप्लते । ६।१ । ११३ । अनुनादतः परस्य रोरुः स्या- लतेऽति । शिवोऽयः ॥ हशि च । ६।१।११४ । तया । शिवा न्धः ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि । ८।३ । १७ । एतत्पूर्वस्य गर्यादेशोऽशि । देवा इह, देवायिह । भोस् भगोस् अबोस् इति सान्ता नेपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ॥ हलि सर्वेषाम् । ८।३ । २२ । भो पगो अघो अपूर्वस्य यस्य लोपः स्याद्धलि । भो देवाः, भगो नमस्ते, अघों पाहि ॥ रोऽसुपि ।८।३।६९। अह्नो रेफादेशो न तु सुपि । अहरहा, अहर्गणः ॥ रोरि ८।३।१४। रेफस्य रेफे परे लोपः ॥ इलोपे पूर्वस्य दीर्घोणः ।६।३।१११। ढरेयोलोपनिमित्तयोः पूर्वस्याणो दीर्घः । पुना रमते, हरी रम्यः, शंभू राजते । अणः किम् । तृढः, वृढः । मनस् रय इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रोरीति लोपे च प्राप्ते ॥ विप्रतिपेधे परं कार्यम् । १।४।२। तुल्यबलविरोधे परं कार्य स्यात् । इति लोपे प्राप्त ! पूर्वत्रासिद्धमिति रोरीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥ एतत्तदो: सुलोपोऽकोरनजसमासे हलि ।६।१।१३२। अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्त- स्य लोपो हलि न तु नसमासे । एष विष्णुः, स शंभुः । अकोः किम् । एषको रुद्रः ।.अनसमासे किम् । असश्शिवः । हलि किम् । एषोऽत्र ।। सोचि लोपे चेत्पादपूरणम् ।६।१।१३४॥ स इत्यस्य सोलीपः स्यादचि २१ सजुषशब्दस्य ॥ २ अप्लुतादतः परस्य रोशः स्यादशि ॥ ३ भोभगोअघोअपूर्व- 'स्य ॥ ४ यकारस्य ।। ५ अग्रे वर्तमानयोरित्यर्थः ।।

·१ अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । पादश्वेल्लोपे सत्येव पूर्येत । सेमामविडिप्रभृतिम्, सैप दाशरथी रामः इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् ॥ अथ अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । अर्थवधातुस्प्रत्ययः प्रातिपदिकम् । १।२।४५॥ धातुं प्रत्ययं प्रा यान्तं च वर्नयित्वार्थवच्छन्दरूपं प्राप्तिपदिकसंज्ञं स्यात् ॥ कृत्तद्धितसम' साश्च । १०२।४६। कृत्तद्धितान्तौ समासाश्च तथा स्युः ॥ स्वौजसमौद छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङचोस्सुम् ।४।१।२. सु भो जस् इति प्रथमा । अमु औट शस् इति द्वितीया । टा भ्यां मिल इति तृतीयां । उ भ्याम् भ्यस् इति चतुर्थी । ङसिं भ्यां भ्यस् इ. पञ्चमी । डस् ओस् आम् इति पष्ठी। डि ओस् सुप् इति सप्तमी । ड्यापप्रातिपदिकात् । ४ ॥१॥१॥ प्रत्ययः ।३।११११ परश्च ॥३॥१॥२' इत्यधिकृत्य । डन्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः । सुपः १४११०३। सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचन द्विवचनबहु- वचनसंज्ञानि स्युः ॥ येकयोचिनैकवचने ।१।४।२२। द्वित्कंत्वयोरेते स्तः ॥ बहुषु बहुवचनम् ।।४।२१। बहुत्वविवक्षायां बहुवचनं स्यात् ॥ विरामोऽवसानम् । १।४।११० । वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् । रुत्वविसौं । रामः ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ । १।२।६४ । एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेक एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः १ अर्थवदित्युक्तधनवनमित्यादौ प्रतिवर्ण संज्ञाभावात्मत्ययाभावः । अधातुरित्युक्तः अहन्नित्यत्र नलोपाभावः॥ २ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणात् ॥ । ३ प्रातिपदिकसंज्ञकाः ॥ ४ प्रथमाया विभक्तरेकवचन द्विवचनबहुवचनद्योतकाः प्रत्यया । इत्यर्थः । एवं 'दितीया । 'तृतीया' इत्यादावपि बोध्यम् ॥ ५ द्वित्वे एकत्व च वत्तमिष्टे इत्यर्थः ॥ ६ वृद्धो यूनेत्यत एवेत्यपॅकृष्याह सरूपाण्येवेति । तेन जननीपरि- च्छेत्तृवाचिनोर्मातशब्दयोनेकशेषः॥ --- । .

·१४ लघुकौमुद्या पूर्वसवर्णः ।६।१।१०२। मका प्रयमाद्वितीययोचि पूर्वसवर्णदीचे एका देशः स्यात् । इति प्राप्ते ॥ नादिचि ।६।११०४॥ ऑदिचि न पूर्वसन दीर्घः । वृद्धिरेचि । रामौ ॥ बहु बहुवचनम् १६४।२१। चुटू । १. ३७ प्रत्ययाची चूट इतौ स्तः ॥ विभक्तिश्च ।१।४।१०४१ सुप्तिङी विभक्तिसंज्ञौ स्तः ॥ न विभक्तौ तुस्माः।१।२४ा विभक्तिस्यास्तवर्गसमा नेतः । इति सस्य नेत्त्वम् । रामः, रामौ, रामाः ॥ एकवचनं संबुद्धिः । २३२४९। संवोधने प्रथमाया एकवचनं संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥ यस्मात्मत्य- यविधिस्तदादिप्रत्ययेऽङ्गम् ।।४।१३। यः प्रत्ययो यस्माक्रियते तदादि शब्दस्वरूपं तस्मिन्नङ्गं स्यात् ॥ एहस्वात्संबुद्धेः ६ । १। ६९॥ एडन्तास्वान्ताच्चाङ्गादलुप्यते संबुद्धेश्चेत् । हे राम, हे रामो, हे रामा अमि पूर्वः।६।११०७। अकोऽभ्यचि पूर्वरूपमेकादेशः। रामम्, रामौ ॥ लशकतद्धिते ।।३।८। तद्धितवर्जप्रत्ययाद्यालशकवर्गा इतः स्युः।। तस्मा- च्छसो नः पुंसि ।६।१११०३। पूर्वसवर्णदीर्घायरो यः शस्तस्य नः स्या- पुंसि ॥ अकुप्वानुम्व्यवायेपि ।८।४।२। अट् कवर्गः पवर्ग आरु तुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभवं मिलितैश्च व्यवधानेऽपि पाभ्यां परस्य नस्य जः समानपदे । इति प्राप्ते ॥ पन्दातस्य ।८।४।३७ नस्य णो न | रामान् ॥ . दाङसिङसामिनात्स्याः । ७०१२। अदन्तादीनामिनादयः स्युः । १ अवर्णात् ॥ ३ इचि इचमत्याहारान्तर्गतवणे ॥ ३ बहुत्वविवक्षायाम् ॥ ४ चवर्ग टवंगा ॥ ५ सकारमकाराः ॥ ६ नेतः इत्संज्ञका न भवन्ति ॥ ७ तदादिग्रहणं 'भूना मि भविष्यामि' इत्यादौ शवादिविकरणविशिष्टस्याङ्गसंज्ञार्यम् ॥ ८ तस्मिन्प्रत्यय परतः ॥ ९ अङ्गसंज्ञकम् ॥ १० द्वितीयेकवचनस्य प्रत्ययो योऽम् तत्संवन्धिनीत्ययः । ११ लकारःशकारः कवर्गश्च ।। १२ शस्पत्ययाश्यवस्स सकारस्तस्य नकारः॥ १३ ब प्रत्याहारः ॥ १४ 'रषाभ्यां नो णः समानपदे' इति सर्वत्रमनु वर्तते ॥

·.१ 2- अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । णत्वम् । रामेण ॥ सुपि च ३३१०२। यादी सुपि अतोन: दीर्घः । रामाभ्याम् ॥ अतो मिस् ऐस् ।७।१।९। का शिसर्वस्य | रामः ॥ उर्यः । ७ । १ । १३ । अतोना५९. डेर्यादेशः ॥ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ । १। १। ५६ । आदे। स्थानिवत्स्यान्न तु रयान्यलाश्रयविधौ ) इति स्यानित्त्वात्सुपि चेति दोषः : रामाय, रामाभ्याम् ॥ बहुवचने झल्येत् । ७।३ । १०३ । झम बहुवचने सुप्तोऽङ्गस्येकारः । रामेभ्यः । सुपि किम् । पचवम् || वा साने । ८।४ । ५६ । अवसाने झला चरो वा । रामात्, रामाद्, रो- माभ्या, रामेभ्यः । रामस्य । ओसि च । ७।३ । १०४। अनोऽङ्ग स्वकारः ! रामयोः ॥ ह्रस्वनद्यापो नुट् । ७ । ११ ५४ ह्रस्वान्तान्नद्य- न्तादायन्ताञ्चाङ्गात्पररयामो नुडागमः॥ नामि । ६ । ४।३। अजन्ता- इस्य दीर्घः । रामाणाम् । रामयोः । एत्वे कृते | आदेशप्रत्यययोः ।८ ३. ५९ । इण्मु या परस्यापदान्तस्यादेशस्य प्रत्ययावयवस्य च यः सस्तस्य भूर्धन्यादेशः । ईपहिवनस्य सस्य तादृश एव पः । रामेषु । एवं कृष्णादयो- प्यन्ताः ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि । १।१ । २७ । सर्व विश्व उभ १ सत्रे टरिति चतुर्थंकवचनं न सप्तम्याः । इदं व्याख्यानात् । डेरामित्यस्मिन्स्त्रे तु सप्तम्या पर । इदं 'बियाम् ' इत्यादिनिर्देशात् उपलभ्यते ।। २ स्यानिभूतो यः जर एकपर्णः तदाश्रयविधो ( तत्र च अलि परतः विधिः अल्यिधिः । अलः स्थाने विधिः अल्यिधिः। अल परस्य विधिः अल्यिधिः । अजा विधिः अस्विधिरित्य- स्विधरने के प्रकारा ज्ञातव्याः॥ ३ रामायेत्यादी सुपि च । इति सूत्रेण दीर्घ कर्तव्ये मुन्निपातपरिभाषाया न प्रवृत्तिः 'कष्टाय क्रमणे ' इत्यादिनिर्देशन परिभाषाया अनित्य- विज्ञापनात् ॥ ४ सुपि परे ॥ ५ इएकवर्गाभ्यां परिभूतस्य ॥ ६ सर्व आदिउँपां तानी- त्यत्र तद्गुणविज्ञानो बहुव्रीहिः । 'अदः सर्वेषाम् ' इति लिङ्गात् ॥ ७ सर्वनामसं- . - 44 ज्ञकानि स्युः॥ -- ·११६ लघुकौमुद्यां उभय इतर इतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् व नेम सम सिम । पूर्वपरावर- दक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि 'युष्मद् अस्मद् भवतु किम् ॥ जसः शी।७।१। १७ । अदन्तात्स- नाम्नो जसः शी स्यात् । अनेकालत्वात्सर्वादेशः । सर्वे ॥ सर्वनाम्नः स्मै । ७।१।१४ । अतः सर्वनाम्नो डे स्मै । सर्वस्मै ॥ उसिडयोः स्मा- स्मिनौ। ७ । १ । १५ । अतः सर्वनाम्न एतयोरेती स्तः । सर्वस्मात् ॥ आमि सर्वनाम्नः सुद् । ७।१ । ५२ । अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडागमः । एत्वपत्वे । सर्वेपम् । सर्वस्मिन् । शेपं रामवत । एवं विश्वादयोऽप्यदन्ताः । उभशब्दो द्विवचनान्तः । उभा २ उभाभ्याम् : उभयोः २ । तस्येह पाठोऽकंजर्थः । उतरंडतमौ प्रत्ययो । प्रत्ययग्रहणे तद न्तग्रहणमिति तदन्ता ग्राह्याः । नेम इत्यधैं । समः सर्वपर्यायः । तुल्यपर्य:- यस्तु न । यथासंख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञाफ्कात् ॥ पूर्वपरावरदक्षिणी- तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । १।१ । ३४ । एतेषां कम- स्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणसूत्रात्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा स्यात् । पूर्वे, पूर्वाः । असंज्ञायां किम् | उत्तराः कुरखः । स्वाभिषेयापेक्षावधिनियमो : व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् । दक्षिणा गायकाः कुशला इत्यर्थः ॥ स्वम- ज्ञातिधनाख्याकायाम् । १।१।३५ । ज्ञातिधनान्यवाचिनः स्वशब्दस्य '! प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा । वे स्वाः । आत्मीयाः आत्मान इति वा । ज्ञाति धनवाचिनस्तु स्वाः । ज्ञातयोऽर्था वा || अन्तरं वाहियोगोपसंव्यानयों ।।१।१।३६ । बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा- १. अध्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक्टेः' इति सूत्रविहितः अकच् ॥ २ 'किंचनदो निरिणे द्वयोरेकस्य डतरच ' 'बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्' इत्युक्तौ इतरडतमी ३ अवधेनियमोऽवधिनियमः । स्वाभिधेयापेक्षश्चासावधिनियमश्चति समासः ॥

·११ अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । जास वा । अन्तरे अन्तरा का गृहाः। बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तराव शाटकाः । परिधानीया इत्ययः ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ।७।१।१६ एभ्यो इसिङयोः स्मारिमनी वा स्तः । पूर्वस्मात् पूर्वोत्, पूर्वस्मिन् पूर्व . एवं परादीनाम् । शेपं सर्ववत् || प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च।१ । ३३ । एते जासै उक्तसंज्ञा वा स्युः । प्रथमे प्रथमाः । तयः प्रत्ययः : द्वितये हितयाः । शेपं रामवत् । नेमे नेमाः । शेपं सर्ववत् । (ती: डिरसुवा) द्वितीयस्मे द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः । निर्जरः ॥ जरा जरसन्यतरस्याम् । ७।२। १०१ । अनादी विभक्तौ । पदाङ्गा- चिकारे तस्य तदन्तस्य च निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति । एकदेशविक तमनन्यवदिति जरशब्दस्य नरम् । निर्जरसी निर्नरस इत्यादि ॥ पक्षे हलादी च रामवत् । विश्वपाः ॥ दीर्घाजसि च । ६।१। १०५ । विश्वपो, विन्धपाः । विश्वपाम्, विश्वपो ॥ सु.नपुंसकस्य ।१।१।४३ । स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्यानसंज्ञानिस्युरलीवस्य ।। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने । १ । ४ । १७ । कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्ट- सर्वनामस्थानेषु पूर्व पदं स्यात् ॥ यचि भम् ।१।४।१८। याँदिष्वजादिपु कम्प्रत्ययावधिपु स्वादिष्वसनामस्थानेषु पूर्व भसंज्ञं स्यात् ॥ आ कडारा- देका संज्ञा । ११४।१। इत उ कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्रागे- कस्यैव संज्ञा ज्ञेया या पराऽनवकाशा च ॥ आतो धातोः।६।४। १४० । आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोपः । अलोऽन्त्यस्य । अधपः, विश्वपा, विश्वपाभ्यामित्यादि ॥ एवं शंखध्मादयः । धातोः किम् । .१ "संख्याया अवयो तयप् ' इति सूत्रोक्तः । ततस्तदन्ता ग्राह्याः ॥ २ 'देस्ती- 'इति विहितः ॥ ३ जराशब्दस्प जरसादेशो वा स्यात् ॥ ४ अत्र पष्टीप्रकृतिजन्य- यमिकोपस्थितिविषयत्वं निर्दिश्यमानत्वं ग्राह्यम् ॥ ५ दीर्घाजसि इचि च परे न सवर्णदीर्घः ॥ ६ अत्र सुट् प्रत्याहारः ॥ ७ यकारादिषु ।। Fammu ३ ·लघुकौमुर्गा हाहान ! हरिः, हरी ॥ जसि च । ७।३।१०९ । ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणः । हरयः ॥ हस्वस्य गुणः।७।३।१०८ । संबुद्धी । है हरे। हरिम्, हरी, हरीन् ॥ शेषो ध्यसखि । १।४।७ । अनदीसंज्ञो हस्ती याषि- दुतौ तदन्तं सखिवन घिसज़म् । आङो नास्त्रियाम् । ७१३ । १२०॥ घेः परस्याडो ना स्यादस्त्रियाम् | आलिति टासंज्ञा । हरिणा, हरिभ्याम् हरिभिः ॥ डिति । ७।३।१११ । घिसंज्ञस्य निति सुपि गुणः ।. हरये ॥ ङसिङसोश्च । ६।१।११० । एटो असि सोरति पूर्वरूपमे- कादेशः । हरेः हर्योः हरीणाम् || अच के।७।३।११९ । इस यामुत्तरस्य डेरौत् । धेरैत् । हरौ हरिए । एवं कन्यादयः ॥ अनइ सौ। ७११९३। सख्युरङ्गस्यानादेशोऽसंबुद्धौ सौ ॥ अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा.. । १। ६५ । अन्त्यौदलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः ॥ सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ । ६।४। ८ । नान्तस्योपधाया दीर्घोऽसंबुद्धी सर्वनाम- स्थाने ॥ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः ।१।२।४११ एकात्प्रत्ययो यः सोऽ- पृक्तसंज्ञः स्यात् ॥ हल्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल ६।१।६ हलन्तात्परं दी| यो ड्यापो तदन्ताच्च परं सुतिसीत्येतदपृक्तं हल्लप्यते ॥ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ।८।२।७ प्रातिपदिकसंज्ञकं यत्पदं तदन्तन्य नस्य लोपः । सखा ॥ सख्युरसंबुद्धौ ।७।१।९२। सख्युरङ्गात्परं संतुद्धिवर्ज सर्वनामस्थानं णिद्वत्स्यात् ॥ अचो णिति ७२।११५। भजन्तान वृद्धिर्मिति णिति च परे । सखायौ सखायः । हे सखे । सखायम् सखा १ 'एहस्वात् ' इति स्त्रेण संवृद्धेलोपः ॥ २ घिसंज्ञकस्य अकारादेशो भाति ३ अल्-प्रत्याहारः॥ ४ 'सु ति सि एतत्प्रत्ययसंवन्ध्येकवर्णरूपम् । सुतिसोत किम्। अभैत्सीत् । अत्र सूत्रे सहचारतासहचरितयोः सहचारितस्यैव ग्रहणमिति परिमार तिपा सह चरितस्य सिप एव ग्रहणे न सिवः ॥ ५ 'गोतोणित् । इत्यस्मात्सत्रात दित्यनुवर्तते ॥

·؟ ॥ अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । सखीन् । सख्या सख्ये ॥ ख्यत्यात्परस्य ।६।१।११२। खितिशब्दा खीतीशब्दाभ्या कृतयणादेशाभ्यां परस्य सदसोरत उः । सख्युः औत् १७१३।११८। इतः परस्य नरोत् । सख्यो । शेपं हरिवत् || पति समास एवं ११४८ घिसंज्ञा । पत्ये । पत्युः २ पत्यो । शेष हरिवत् समासे तु भूपतये । कतिशब्दो बहुवचनान्तः ॥ बहुगणवतुडति 4 श१।२३। इति च शश२५। डत्यन्ता संख्या पसंज्ञा स्यात् ।। इभ्यो लुका७।१।२२। जश्शशोः ॥ प्रत्ययस्य लुकश्ललुपः ।१।१६१ शुक्लुप्शन्दः कृतं प्रत्ययादर्शनं कमात्तत्तत्संज्ञं स्यात् ॥ ... प्रत्ययलक्षणम् । १।१।६२ । प्रत्यये हुँतेऽपि तदाश्रितं कार्य स्यात् शति जसि चेति गुणे प्राप्ते || न लुमताङ्गस्य ।१।१।६३। लुमता । लुप्से तन्निमित्तमङ्गकार्य न स्यात् ! कति २ कातिभिः कतिभ्यः २ न. कतिषु । युप्मदस्मत्पइसंज्ञकास्त्रिपु सरूपाः । त्रिशब्दो नित्यं बहुद नान्तः । त्रयः वीन त्रिभिः त्रिभ्यः २ ॥ त्रेस्त्रयः [७।११५३। त्रिशब्दस् त्रयादेशः स्यादामि । त्रयाणाम् त्रिपु । गौणत्वेऽपि प्रियत्रयाणाम् । त्यदादीनामः ७।२।१०२। एपामकारो विभक्तौ । विपर्यन्तानामेवेष्टि ही दो द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वयोः द्वयोः । पाति लोकमिति पपीः सूर्यः । दीर्घाजसि च ।६।१।१०५। दीर्घाज्जसि इचि च परे न पूर्वसवर्णः पप्यो पप्यः । हे पपीः पपीम. पपीन् पप्या पपीभ्याम् पीभिः पप्ये पपीभ्य पायः पप्योः । दीर्घत्वान्न नुट् ! पप्याम् । ने तु सवर्णदीर्घः । पपी पप्यो १ उकारः स्यात् ॥ २ इदुद्यामुत्तरस्य ॥ ३ 'शेपो ध्यसखि ' इति सूत्रात, घीति पदमनुवर्तते । पतिशब्दः समासे एवं घिसंज्ञकः ॥ ४ एते संख्यासंज्ञाः स्युः । ५ 'प्णान्ता पट् इत्यतः पडिति परमनुवर्तते ॥ ६ पड्भ्यः परयोर्जासोल स्यात् । is लोपशब्देन तृप्ते सत्यपि ॥ ८ 'लुक् श्लु लुप् । एते लुमन्तः ॥ ९ पुंलिङ्गस्त्रीलिङ्गन पुंसफलिङ्गेषु समं रूपमेपाम् ॥ १० अकारोऽन्तादेशः स्यात् ॥ shailermomentinamah ·लघुकौमुद्याः * पीषु | एवं वातप्रम्यादयः । बह्वयः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी ॥ ख्याख्यौ नदी ।१।४।३। ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गी नदीसंज्ञौ स्तः। प्रथमलिङ्गग्रहणं च पूर्व ख्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ।। अम्बार्थनद्योर्हस्वः । ७ ।३।१०७। सम्बुद्धौ । हे बहुश्रेयसि ॥ आण-. नद्याः । ७।३।११२ । नद्यन्तात्परेषां डितामाडागमः ॥ आटश्च । ६।११९०। आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशः || बहुश्रेयस्यै बहुश्रेयस्याः बहुश्रेयसीनाम् । डेराम्नद्याम्नीभ्यः । ७।३। ११६ । नद्यन्तादा- बन्तानीशब्दात्परस्य राम् । बहुश्रेयस्याम् । शेषं पपीवत् । अङयन्तत्वान्न सुलोपः । अतिलक्ष्मीः शेषं बहुश्रेयसीवत् । प्रधीः ॥ अचि श्रुधातुभ्रुवां खोरियडवङौ । ६ । ४ । ७७ । थुप्रत्ययान्तस्येवोवर्णान्तस्य धातो. < इत्यस्य चाङ्गस्येयवौ स्तोऽजादौ प्रत्यये परे । इति प्राप्ते || एरंनका- चोऽसंयोगपूर्वस्य !६।४।८२। धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्त- । दन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यण् स्यादजादौ प्रत्यये । प्रध्यौ प्रध्यः प्रध्यम् प्रध्यो प्रध्यः प्रध्यि । शेषं पपीवत् । एवं ग्रामणीः । हो तु ग्रामण्याम् | अनेकाचः किम् । नीः नियौ नियः । अमि शसि च परत्वादिः यङ् । नियम् । राम् । नियाम् । असंयोगपूर्वस्य किम् । सुश्रियौ यवञ्चि यो । गतिश्च ।११४६०। प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । गतिकाः रकेतरपूर्वपदस्य यण नेष्यते । शुद्धधियौ ॥ न भूसुधियोः । ६१ ४१८२॥ एतयोरचि सुपि यण्न । सुधियौ सुधिय इत्यादि । सुखमिच्छतीति सुखी सुती: सुख्यौ सुत्यौ मुख्युः सुत्युः । शेष प्रधीवत् । शंभुर्हरिवत् । ए १ई च क च य इति विग्रहे प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्या इति परिभाषया तदन्तर णम् ॥ २ गौणत्वेऽपि ॥ ३ 'संबुद्धौ च' इत्यस्मात्सूत्रात संबुद्धावित्यनुवर्तते ॥ अम् नीना नद्यन्तानांच ह्रस्वः स्यात्संबुद्धौ ॥ ४ आम आदेशः स्यात् ॥ ५ उपसर्गसंह गतिसंज्ञकाश्चत्यर्थः ।। ६ सुतमिच्छतीति सुतीः इति विग्रहः ।।

·अजातल्लिङ्गप्रकरणम् । २१ मान्नादयः ॥ तज्वत्कोष्टुः । ७१ ११.९५ । असंबुद्धी सर्वनामस्याने परे। शब्दस्य कोशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । ऋतो टिसर्वनामस्थानयोः। ३३१०१० ऋतोऽङ्गस्य गुणो को सर्वनामस्थाने च इति प्राप्ते ॥ ऋतु- शनस्पुरुदंसोऽनेहसां च । ७॥ ११९४ ऋदन्तानामुशनसादीनां चान स्थादसंबुद्धी ॥ अमृन्तृवस्वसनमुनेतृत्वष्टक्षत्नहोतृपोतप्रशास्तृणाम् । ६।४।११। अवादीनामुपधाया दीपोऽसंबुद्धी सर्वनामस्थाने । कोष्टा ऋोटा कोष्टारः कटून ॥ विभाषा तृतीयादिष्वचि । ७।१ । ९७ । सनादिपु तृतीयादिपु क्रोष्टी तृवत् । क्रोष्ट्रा क्रोष्ट्रे || ऋत् उत् । ६।१। १११ । तो सिटसोरिति उदेकादेशो रंपरः ॥ रात्सस्य ।८।२।२४|| रेफारसंयोगान्तस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य । रस्य विसर्गः । क्रोष्टः क्रोष्टो. (नुमचिरतृत्वदावेभ्यो नुट् पूर्वधिप्रतिषेधेन) क्रोयूनाम् क्रोष्टरि। पक्षे हलादी च शंमुत्रत् । हह हही हू हूहूम् इत्यादि । अतिचमूशब्दे तु नदीकार्य विशेषः। हे अतिमु । अतिचम्चे भतिचम्बाः अतिचमूनाम् । खलपूः ॥ योः मुपि । ६।४।८३ । धात्वषयवसंयोगपूर्वो न भवति य उवर्ण- स्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यण स्यादचि सुपि । खलप्वों खलप्वः । एवं सुल्वादयः । स्वभूः स्वभुवो स्वभुवः । वर्षांभूः ॥ वर्षा- भ्वश्च । ६।४। ८४ । अस्य यण स्यादचि सुपि । वर्षाभ्वादित्या- दि । हन्भूः। (हकरपुनःपूर्वस्य भुवो यण वक्तव्यः ) दृन्भ्वौ । एवं करभूः । धाता हे धातः धातारौ धातारः। (अवर्णान्नस्य णवं वाच्यम्) धातृणाम् । एवं नवादयः । नानादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम् । 14 (सर्वनामस्थाने चासंबुद्धी । इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ स्थाने इति शेषः ॥ ...इति सर्व स्त्रमनुवर्तते ॥ ४ रकारः ॥ ५ उणादिनिष्पन्नानां हन्त- सानां संज्ञाशब्दानां भवति चेत्, तर्हि नप्त्रादीनामेवेति । तेन पितृभ्रातप्रभृतीनां न ।। उद्गाटशब्दस्य तु भवत्येव । समर्थसूत्रे उद्गातार इति भाष्यप्रयोगात् ॥ ।

·१२ लघुकीमुद्या तेनेह न ! पिता पितरौ पितरः पितरम् । शेषं धातृवत् । एवं जामात्रादयः । 'ना नरौ ॥ न च । ६।४।६। अस्य नामि वा दीर्घः । नृणाम् मृणाम् || गोतो णित् । ७।१।९० । ओकाराहिहितं सर्वनामस्थानं णित् । गौः गावो गावः ॥ औतोऽशसोः ।६।१।९३ । ओका- रादम्शसोरचि आकार एकादशः । गाम् गावी गाः । गवा गवे गोः इत्यादि || रायो हलि । ७।२। ८५ । अस्याकारादेशो हलि भक्तौ । राः रायौ रायः । राभ्यामित्यादि । ग्लोः ग्लाचा ग्लादः । ग्लोभ्या- मित्यादि । इत्यजन्ताः पुंल्लिङ्गाः ॥ अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमा | औङ आपः । ७।१। १८ । आवन्तादनात्परस्योहाशी स्यात् । औटित्यौकारविभक्तेः संज्ञा । रमै रमाः ॥ संबुद्धौ च ।७।। । १०६ । आर्षे एकारः स्यात्संबुद्धौ । एह्रस्वादिति संवृद्धिलोपः । हे रमे हे रमे हे रमाः । रमाम् रमे रमाः ॥ आङि चापः १७३।१०५ ॥ आदि मोसि चाप एकारः । रमया रमाभ्याम् रमाभिः ॥ याडापः।७। ३ । ११३ । आपो डितो याट् | वृद्धिः । रमाय रमाभ्यः रमाभ्यः । रमायाः रमयोः रमाणाम् । रमायाम् रमासु । एवं दुर्गाम्बिकादयः ॥ सर्वनाम्नः स्यास्वश्च ।७।३ । ११४ । आवन्तात्सर्वनानो तिः स्याट् स्यादापश्च हरवः । सर्वस्यै सर्वस्याः सर्वासाम् सर्वस्याम् । शेष रमा- वत् । एवं विश्वादय आवन्ताः ॥ विभाषा दिक्समासे वहुवीही 1121 २८ । सर्वनामता वा। उत्तरपूर्वस्यै उत्तरपूर्वीय। (तीयस्य वा संज्ञा) १ तेन 'अचो णिति' इत्यनेन सूत्रेणाजन्ताङ्गस्य वृद्धिर्भवति ॥ २ आ., इति पदच्छेदः ॥ ३ रैशब्दस्य ॥ ४ आवन्तस्याङ्गस्य ॥ ५ 'हे टार्स एस् । एषामित्यर्थः ॥ ६ विभाषाप्रकरणे तीयस्य डिस्पसंख्यानम् इति वातिकात् । 4 ·-- अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । द्वितीयस्यै द्वितीयाये । एवं तृतीया । अम्वार्थोत ह्रस्वः । हे अम्ब हे अक्ष अल्ल | जरा जरसी जरे इत्यादि । पक्षे रमावत् । गोपा विश्वपावत् मतीः मत्या || डिति ह्रस्वश्च । १।४।६। इयडुवड्थानी स्त्री ब्दभित्री नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूती ह्रस्वी च इव!वौँ स्त्रियां वा नदीसंज्ञो ... डिति ! मत्यै मतये मत्याः २ मतेः ॥ इदुद्भ्याम् । ७।३ । ११७ नदीसंज्ञकाभ्यामिदुद्या परस्य डेराम् । मत्याम् मतौ । शेपं हरिवत् । बुद्धयादयः ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिस चतस् । ७।२।९९ । स्त्री लिद्गयोरेती स्तो विभक्तो ॥ अचि र ऋतः। ७।२। १०० । ति चतसृ एतयोःकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गुणदीर्घोत्वानामपवादः । तिस्त्र, तिस्त्रः तिमभिः तिसृभ्यातिसृभ्यः । मामि नट् ॥ न तिसृचतसा६।४।४: . एतयोनामि दी? न । तिमृणाम् तिसृषु । द्वे द्वाभ्याम् दाभ्याम् द्वाभ्याम योः वयोः गोरी गायों गौर्यः। हे गौरि गौर्य इत्यादि । एवं नद्यादयः लक्ष्मीः। शेष गौरीवत् । एवं तरीतम्यादयः । स्त्री हे स्त्रि ॥ स्त्रियाः।६। ४ । ७९ । अस्येयङ् स्यादजादी प्रत्यये परे । स्त्रियो स्त्रियः ॥ वाम् शसोः।६।४। ८० । अमि शसि च स्त्रिया इयङ् वा स्यात् । स्त्रियम्, स्त्रीम स्त्रियः स्त्रीः स्त्रिया स्त्रिय स्त्रियाः । परत्वाचट | स्त्रीणाम् स्त्रीषु । श्री श्रियो श्रियः ॥ नेयङवस्थानावस्त्री । १।४।४। इयवङो स्थि तिर्ययोरतावीदूतो नदीसंज्ञो न स्तो स्त्रीमिन्नी । हे श्रीः श्रिये श्रिये श्रिया श्रियः । वामि । १।४।५। इयवस्थानी व्याख्यो यू आमि वा नदीसंज्ञी स्तो स्त्रीमिन्नी । श्रीणाम् श्रियाम् श्रियि श्रियाम् | धेनुर्मतिः यत् ।। पुखियां च । ७।१।९६ । स्त्रीवाची क्रोष्टशब्दस्तृजन्तवद्रूपं लभते॥ अनेभ्यो डीप । ४।१।५। ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां डीप् | मटन आ विभक्तो ' इत्यतो विभक्ताविति पदमनुवर्तते ॥ २ तिस चतस इति लुप्तपाठीकं पदम् ॥ ३ ईकारान्तोकारान्ती ॥

·लघुकौमुद्या होष्ट्री गौरीवत् । भूः श्रीवत् । स्वयंभूः पुंवत् ॥ न षट्स्वस्त्रादिभ्यः । ४ १।१०। डीप्टापो न स्तः । स्वसा तिनश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा ।। माता मातेति सप्तते स्वस्रादय उदाहृताः॥ वसा स्वसारौ ! माता पितृवत् । शसि मातृः। द्यौर्गौवत् । राः पुंवत् । नौग्लौंवत् ॥ इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः॥ अथाजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । अतोऽम् । ७।१।२४। अतोऽङ्गात् क्लीवात्स्वमोरम् । अमि पूर्वः । ज्ञानम् । एतस्वादिति हल्लोपः । हे ज्ञान ॥ नपुंसकाच । ७. १ । १९ । क्लीबादौङः शी स्यात् । भसंज्ञायाम् || यस्येति च ॥६॥ ४ । १४८ । ईकारे तद्धिते च परे भस्येवर्णावर्णयोलोपः इत्यलोपे प्राप्ते !. (औङः श्या प्रतिषेधो वाच्यः ) ज्ञाने || जश्शसोः शिः।७।१।२०। कीवादनयोः शिः स्यात् ॥ शि सर्वनामस्थानम् । १ । ११४२ शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात् ॥ नपुंसकस्य झलचः। ७।१।७२ । झलन्तस्याजन्तस्य च क्लीबस्य नुम् स्यात् सर्वनामस्याने ॥ मिदचोऽन्त्या- त्परः । १।१।४७ । अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तांत्ययों मित्स्यात् । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् शेपं पुंवत् । एवं धनवनफर लादयः ॥ अड्डुतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ।७।१।२५ । एभ्यः क्लीवेभ्यः बमोरडादेशः स्यात् ।। टेः । ६।४। १४३ । डिति भस्य टेलॉप कतरव कतरद् कतरे कतराणि । हे कतरत् । शेष पुंवत् । एवं कतमत् इ हत् अन्यत् अन्यतरत् । अन्यतमस्य वन्यतममित्येव (एकतरात्प्रतिषेध वक्तव्यः ) ॥ एकतरम् ।। ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य । ११.२४७ १ पट्संज्ञकेभ्यः स्वस्त्रादिशब्दभ्यश्च ॥ २ जश्शसोः ॥ ३ मिसंज्ञक आदेशः स्य दित्यर्थः ॥ ४ डिति परे॥

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । २५ अजन्तस्येत्येव । श्रीपम् ज्ञानयत् ॥ स्वमोर्नपुंसकात् । ७ । १ । २३ । एक स्यात् । वारि ॥ इकोच विभक्तौ ।७।१।७३। इगन्तस्य क्लीवस्य नुमचि विभक्तो । वारिणी वारीणि । न लुमतेत्यस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धि- निमित्तो गुणः । हे वारि हे वारे । डिनीति गुणे प्राप्ते (वृद्धयोत्धतृयदा- वगुणेभ्यो नुम् पूर्वधिप्रतिषेधेन ) वारिणे । वारिणः वारिणः वारिणोः । नुमचिति नुट् । वारीणाम् वारिणि । हलादी हरिवत् ॥ अस्थिदधिस- क्थ्यक्ष्णामनदात्तः । ७ । ११७५। एपामना स्यात् टादावचि अल्लो- पोऽनः । ६।४।१३४१ अङ्गावयत्रोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् । तस्याकारस्य लोपः । दना दने दना दनः दनोः ॥ विभाषा डिश्योः।। ४... १६६ । अङ्गावयबोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरोयोऽन् तस्या- कारस्य लोपो वा स्यात् डिश्योः परयोः । दग्नि दधनि | शेपं वारिवत् । एवमास्थिसध्यक्षि । सुधि सुधिनी सुधीनि । हे सुधे, हे सुधि सुपिने- त्यादि । मधु मधुनी मधनि । हे मधो, हे मधु । सुरु सुलुनी सुलूनि सुलु- नेत्यादि । धातृ धातृणी धातृणि धातॄणाम हे धातः । एवं ज्ञात्रादयः ॥ एच इग्घ्रस्वादेशे । १॥ १॥ ४८ । आदिश्यमानेषु हस्वेषु मध्ये एच इगेव स्यात् । प्रा प्रानी प्रदूनि प्रद्युनेत्यादि । परि परिणी प्रगणि प्र- लोणा ! एकदेशविकृतमनन्यवत् । पराभ्याम् परीणाम् । सुनु सुनुनी सुनूनि नेत्यादि । इत्यजन्ता नपुंसकलिङ्गाः ।। 1. अथ हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । हो ः।८।२।३१। हस्य ढः स्यान्झलि पदान्ते च । लिट् लिड् ही लिहः । लिड्भ्याम् लिट्स लिट्सु ॥ दादेर्धातोः । ८ । २। का की प्रातिपदिकस्याजन्तस्य द्वस्वः स्यात् ॥ २ षड्भ्यो लुक् ' इत्यस्मात्सूत्रा- गत्यनुवर्तते ॥ ३ नुभागमः स्यात् ॥ ४ अनलादेशः स्यात् स चोदात्तः ॥ ५ 'ए ऐ मो' तेषां द्वस्वे कर्तव्ये 'इ उ म.ल.' एत एव क्रमास्युः ॥ mmitr.....

·१२६ लघुकीमुद्या.. ।३२ । उपदेशे दादेर्घातोहस्य घः झलि पदान्ते च ॥ एकाचो वो भए झपन्तस्य स्वो।। ८।२। ३७.। धात्ववयवस्यकाची झपन्त बशो भए से ध्वे पदान्ते च । धुक् धुम् दुही द्रुहः धुरभ्याम् धुक्षु ॥ दुहमुहष्णुहष्णिहाम् । ८।२। ३३ । एषा हस्य वा घो झालि पदान्ने च । ध्रुक् ग् ध्रुट् ध्रुड् ढहाँ दुहाग्भ्याम् ड्म्याम् ध्रुक्षु ध्रुट्सु भूत्र एवं मुह ॥ धात्वादेः षः सः।६।११६४। स्तुट् स्नुडू स्नुक स्नुग्. एवं स्निह् ॥ इग्यणः संप्रसारणम् । १।१। ४५ । यणः स्याने प्रयु ज्यमानो य इक्स संप्रसारणसंज्ञः स्यात् ॥ वाह ऊन् ।६।४।१३२. भस्य वाहः संप्रसारणमूल् || संप्रसारणाच । ६ । १ । १०८। संप्रसा रणादीच पूर्वरूपमेकादेशः । वृद्धिः । विश्वौहः इत्यादि ॥ चतुरनड्डहो रामुदात्तः ॥७॥११९८ । अनयोराम्रयात्सर्वनामरथाने परे स चोदात्तः। सावनडुहः । ७ । १ । ८२ । अस्य नुम्स्यात्सौ परे । अनट्वान् ॥ अम्से बुद्धौ । ७।१।९९ । हे अनडुन हे अनडाही हे अनड्वाहः अनडुह अनहा :वसुसंसुध्वंस्वनड्डहां दः । ८।२।७२ । सान्तस्य वरवं न्तस्य संसादेश्व दः स्यात्पदान्ते । अनुयामित्यादि । सान्तेति किम् विद्वान् । पदान्तेति किम् । स्रस्तम् ध्वरतम् ॥ सहेः साडः सः । ८३ ५६ । सापस्य सहेः सस्य मूर्धन्यादेशः । तुराबाट तुराषाड् तुरासाई तुरासाहः तुरापाड्भ्यामित्यादि ॥ दिव औत् । ७ । १४ ८४ । दिवित प्रातिपदिकस्यौत्स्यात्सौ । सुद्यौः सुदिवौ ॥ दिव उत् । ६।१।१३३ दिवोन्तादेश उकारः स्यात्पदान्ते । सुधुभ्यामित्यादि । चत्वारः चतुर चतुभिः चतुभ्यः ॥ षट्चतुर्थ्यश्च ।.७॥ १५५। एभ्य आमो नुडागमः १ तदवयवस्य वशः स्थाने भष् स्यात्सकारे ध्वशब्दे पदान्ते च ॥ २ चतुरनडुहों, स्यासंबुद्धौ ॥ ३ षट् संज्ञकेभ्यश्चतुरश्च परस्य ॥ .

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । २७ पाभ्यां नो णः समानपदे । ८।४।१। अचो रहाभ्यां ।। ८१४। ४६ । अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । चतुर्णाम् ॥ रोः सुपि ॥ ८ ॥३॥ १६ ॥ रोरेव विसर्गः सुपि । सत्वम्, सस्य द्वित्व प्राप्ते || शरोचि । ८।४ । ४९ । अचि परे शेरो न हे स्तः । चतुर्यु || मोनो धातोः।८।२।६४ । धातोर्मस्य नः पदान्ते । प्रशान् ॥ किमः कः । ७।२।१०३ । किमः कः स्याविभक्तौ । का को के इत्यादि ॥ शेपं सर्ववत् ॥ इदमो मः ७२।१०८। त्यदायत्वाप. वादः ॥ इदोऽय् पुंसि ।७।२।१११। इदम ईदोय् स्यात्सी पुंसि । अयम् । त्यदाद्यत्वे || अतो गुणे।६।१।९७ । अपदान्तादतो गुणे पररूपमे- कदिशः ॥ दश्च । ७।२।१०९ । इदमो दस्य मः स्याद्विभक्तौ । इमो इमे । त्यदादेः संवोधनं नास्तीत्युत्सर्गः ॥ अनाप्यकः ७।२।११२। सककारस्य इदम इंदोऽन् स्यादापि विभक्ती । आविति प्रत्याहारः। अनेन || हलि लोपः । ७१२१११३॥ अककारस्येदम इदो लोप आपि हलादो । नानर्थफेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे | आद्यन्तवदेकस्मिन् । श२१ एकस्मिन् क्रियमाणं कार्यमादाविवान्त इव स्यात् । सुपि चेति दीर्घः । माभ्याम् || नेदमदसोरकोः । ७।१।११। अंककारयोरि- दमदसोर्भिस ऐस् न । एभिः । अस्मै एभ्यः अस्मात् अस्य अनयोः २ एषा मस्मिन् एषु ॥ द्वितीयाटौस्स्वेनः।२।४ । ३४। इदमेतदोरेनादेशः १ रेफरकाराभ्यां परिभूतस्य नकारस्य णकारः स्यादेकपदे ॥ २ सप्तम्या वहुवचने। शर भत्याहारः ॥ ४ 'अप्टन आ विभक्ती ' इति सनात् विभक्तावित्यनुवर्तते । "विभक्ती. परतः किमशब्दस्य क आदेश इत्यर्थः ॥ ५' तदोः सः सौ ' इत्यस्मात् सा- वति पदमनुवर्तते । इदमो मः स्यात्सो परे ॥ ६ इदः स्थाने ॥ ७ उत्सर्गः प्रायोवादः। स इति भाप्यवचनात् ॥ ८ आविति टा इत्यारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः ॥ ..

·२८ । लघुकौमुद्यां स्यादन्वादेशे । किंचित्काय विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादा- नमन्वादेशः । यथा अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयति । मनयोः पवित्रं कुलम् एनयोः प्रभूतं स्वंधनमिति। एनम् एनी एनान् एनेन एनयोः एनयोः । राजा ॥ न डिसंबुद्धयोः ।८।२।८। नस्य लोपो न ङौ संबुद्धी च । हे राजन (ङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः) ब्रह्मनिष्टः । राजानी राजानः राज्ञः ॥ नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ।८।२।२सुधि धौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र राजाश्व इत्यादौ । इत्यसिद्धत्वादात्वमत्वमस्त्वं च न । यध्वा यज्वानों यच्चानः ।। न संयोगादमन्तात् ।६।४।१३७ । वमन्तसंयोगादनोऽकारस्य लोपो न । यज्वनः यज्वना यज्ञभ्याम् । ब्रह्मणः ब्रह्मणा ॥ इन्हन्पूपार्यम्णां शौ। ।६।४। १२ । एषां शावेवोपधाया दी| नान्यत्र । इति निषेधे प्राप्त ॥ सौ च । ६ । ४ । १३ । इन्नादीनामुपधाया दीर्घोऽसंबुद्धी सौ । वृत्रहा हे वृत्रहन् । एकाजुत्तरपदे णः । ८ । ४ । १२ । एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन्समासे पूर्वपदस्थानिमित्तात्परस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिायस्य नस्य णः । वृत्रहणौ ॥ हो हन्तेणिन्नेषु । ७।३।५४ । मिति णिति च प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुत्वम् । वृत्रन्नः इत्यादि । एवं शाह्मिन् यशस्विन् अर्थमन् पूषन् ॥ मघवा बहुलम् । ६।४। ११२८ । मघवनशब्दस्य वा तृ इत्यन्तादेशः । ऋ इत् ॥ उगिढ़वां सर्वनामस्थानेऽधातोः । ७।१।७० । अधातोरुगितो नलोपिनो ञ्चतेश्च नुम्स्यात्सर्वनामस्थाने परे । मघवान् मघवन्तो मघवन्तः हे मघवन् मघवद्भ्याम् । तृत्वाभावे मघवा । सुटि राजवत् || श्वयुवमघोना- । १ वकारान्तमकारान्तसंयोगात्परिभूतस्य ॥ २ 'सर्वनामस्थाने चासंयुद्धी । इति सत्रेणैव दीर्धे सिद्ध नियमामिदम् ॥

·हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । २९. मतद्धिते । ६ । ४ । १६३ । अन्नन्तांना भानामेषामतद्धिते संप्रसारणम् । मघोनः मघवभ्याम् । एवं श्वन युवन् || न संप्रसारणे संप्रसारणम् । ६.। १। ३७ । संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः संप्रसारणं न स्यात् । इति यकारस्य नेत्वम् । अत एव ज्ञापनादन्त्यस्य यणः पूर्व संप्रसारणम् | यूनः यूना युवभ्यामित्यादि । अर्वा । हे अर्वन् || अर्वणस्त्रसावनः । ६।४। १२७ । नभा रहितस्यावन्नित्यस्याऽङ्गस्य तृ इत्यन्तादेशो न तु सौ । अवन्तौ अर्वन्तः सर्वद्भयामित्यादि ॥ पथिमथ्यभुक्षामात् । ७ । ११८५, एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ परे ॥ इतोऽत्सर्वनामस्थाने ७।१८६। पथ्योदेरिकारस्याकारः स्यारसर्वनामस्थाने परेः ॥ थो न्थः।७।१।८७।। पथिमयोस्थस्य स्थादेशः सर्वनामस्थाने । पन्थाः पन्थानौ पन्थानः ॥ भस्य टेलोपः।७।१। ८८ । भस्य पथ्यादेष्टेर्लोपः । पयः पथा पथिभ्योम् । एवं मथिन् ऋभुक्षिन् ॥ ष्णान्ता पद । १।१ । २४ । षान्ता नान्ता च संख्या घट्संज्ञा स्यात् । पञ्चनशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । पञ्च पञ्च पञ्चभिः पञ्चभ्यः पञ्चभ्यः । नुढें ॥ नोपधायाः। ६।४।७। नान्त- स्योपधाया दी? नामि । पञ्चानाम् पञ्चसु || अष्टन आ विभक्तौ ।७॥ २। ८४ । हलादी वा स्यात् ॥ अष्टाभ्य औश । ७।१।२१।। कृताकारादृष्टनो जश्शसोरोश | अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जश्शसोविषये आत्वं ज्ञापयति । अष्टौ अष्टौ अष्टाभिः अष्टाभ्यः अष्टाभ्यः अष्टानाम् अष्टासु । आत्वाभावे अष्ट पञ्चवत् || ऋत्विग्दधृक्स्रादिगु- १ भसंज्ञकानाम् ॥ २ आदिशब्देन पथिमध्यभक्षग्रहणमित्यर्थः ॥ ३ भसंज्ञकंस्य ॥ ४ गौणत्ये लग्नुटौ ।. प्रियपञ्चा प्रियपश्चानी इत्यादि ॥ ५ 'पट्चतुभ्य॑श्च ' इत्यनेन सूत्रेण ॥ ६ वैकल्पिकमिदमष्टन् शब्दस्य आत्वम् । 'अष्टनो दीर्घात ' इति सूत्रे दीर्घग्रहणं चात्र ज्ञापकम् ॥

·३० लघुकीमुद्या. ष्णिगञ्जयुजिक्रुञ्चां च ।३।२१५९। एभ्यः क्विन् । अञ्चः सुप्युपपदे युजिकुञ्चोः केवग्योः क्रुश्चर्नलोपाभावश्च निपात्यते । कनावितो.। कृदतिङ् ।३।११९३। अत्र धात्वधिकारे तिभिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥ वेरपृक्तस्य ।६।११६७। अपृक्तस्य वस्य लोपः ॥ विन्प्रत्ययस्य कुः ।।२।६२१ क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः पदान्ते । तस्याः सिद्धत्वाच्चोः कुरिति कुत्वम् | ऋत्विक ऋत्विम् अस्विनी मत्विग्भ्याम् ॥ युजेरसमासे ।७।११७१। युजेः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादसमासे । सुलोपः। संयोगान्तलोपः । कुत्वेन नस्य छः । युद् युञ्जो युजः युग्भ्याम् ॥ चो: कुः । ८।२।३०। 'चवर्गस्य कवर्गः स्याझलि पदान्ते च । सुयुक सुयुनौ सुयुग्भ्याम् । खन खन्नौ खन्भ्याम् ॥ वश्वभ्रस्जसृजमृगयज- राजभ्राजच्छशां पः । ८।२। ३६ । अलि पदान्ते च | जश्त्वचः । रा रा राजो राजः राड्भ्याम् । एवं विभ्राट् देवेट् विश्वमूट ( पो बजेः षः पदान्ते ) परावुपपदे बजेः चिपू स्याव दीर्घश्च पदान्ते परव- मपि. परिबाट परिव्राजौ ॥ विश्वस्य वसुराटोः। ६।३। १२८ । विश्वशब्दस्य दीर्घोऽन्तादेशः स्याहसौ राट्शन्दे च परे । विन्वाराट् वि श्वारा विश्वराजौ विश्वाराड्भ्याम् || स्कोः संयोगायोरन्ते च । ८॥ २ । २९ । पदान्ते झलि च यः संयोगस्तदाद्योः कोर्लोपः । मृट् । साथ श्रुत्वेन शः । झलां जश झशीति सस्य नः । भृज्जौ भृड्भ्याम् । त्यदायात १ धातोः' इति सूत्रमत्रानुवर्तते ॥ २ ‘लोपो व्यो:-' इत्यस्मात्सूत्रात् लोप इत्यनुवर्तते ॥ ३ 'उगिदचां सर्वनामस्थाने धातोः । इत्यतः सर्वनामस्थान हाति 'इदितो नुम् धातोः' इत्यस्मात् नुमिति चानुवर्तते ॥ ४ 'झलो शालि। झलीति 'स्कोः संयोगायोरन्ते च ' इत्यतोऽन्ते इति चात्रानुवर्तते ॥ ५ प्रश्चादीनां सप्तानी छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्यात् ॥ ६ 'ठूलोपे पूर्वस्य दीघोऽणः' इत्यः दीर्घ इत्यनुवर्तते ॥ ७ सकारककारयोः ॥

·हरन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ३१ पररूपत्वम् । तदोः सः सावनन्त्ययोः । ७।२।१०६। त्यदा- दोनों तकारदकारयोरन्त्ययोः सः स्यात्सी । स्यः त्यो त्यै। सः तो तेः। यः यो ये । एपः एतो एते ॥ प्रथमयोरम् । ७ । १ । २८ । युष्मद्- स्मद्रया परस्य डे इत्येतस्य प्रयमाद्वितीययोश्चामादेशः ॥ त्वाहौ सौ।७। २। ९४ । अनयोमपर्यन्तस्य वाहावादेशोस्तः ॥ शेषे लोपः । ७ । २१९२ । एतयोप्टिलोपः । त्वम् अहम् ॥ युवावौ द्विवचने । ७।२ । ९२ । द्वयोरुक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य युवावी स्तो विभक्तौ ॥ प्रथमायाश्च द्वि- वचने भापायाम् ।७।२।८८। मोङयेतयोरावं लोके । युवाम् आवाम् ॥ यूयक्यौ जसि । ७ १२१९३ । अनयोर्मपर्यन्तस्य । यूयम् वयम् ॥ त्वमविकवचने । ७।२। ९७ । एकस्योक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभक्तौ ॥ द्वितीयायां च । ७।२।८७ । अनयोरात्स्यात् | स्वाम् माम् || शसो नें । ७।१।२८ । आभ्यां शसोनः स्यादमोऽपवादः। आदेः परस्य । संयोगान्तलोपः । युष्मान् अस्मान् || योऽचि ।७।२॥ ८९ । मनयोर्यकारादेशः स्यादंनादेशेऽजादौ परतः । त्वया मया ॥ युष्म- दस्मदोरनादेशे । ७ । २ । ८६ अनयोरात्स्यादनादेशे हलादौ विभक्तौ । युवाभ्याम् आवाभ्याम् युष्माभिः अस्माभिः ॥ तुभ्यमयौ यि । ७ ॥ २१९५ । अनयोमपर्यन्तरयें । टिलोपः । तुभ्यम् मह्यम् ॥ भ्यसोऽ- भ्यम् । ७ । १ । ३० । आभ्यां परस्य । युष्मभ्यम् अस्मभ्यम् || एक- बचनस्य च ।७।१।३२। आभ्यां इसरत् । त्वत् मत् ॥ पञ्च- , हे इति लुप्तपच्यन्तं पदम् ! प्रथमाशब्दश्च प्रथमाद्वितीयासमुदायपरः ॥२॥ ‘मपर्यन्तस्य ' इत्यधिकारोऽस्ति । तेन सधै युष्मदस्मदोरादेशा मपर्यन्तस्यांशस्यैव भवन्ति ॥ ३ शेष इति पष्टयर्थे सप्तमी ॥ ४ नेत्यविभक्तिकं पदम् ॥ ५ तुभ्यमझौ स्तो काये ॥ ६ भ्यसोऽभ्यमादेशः ॥ ७ अकारादेशः ॥

·३२ लघुकौमुद्या म्या अत् । ७।१।३१ । आभ्यां पञ्चम्या भ्यसोऽस्यात् । युष्मतः अरमत् ॥ तवममौ ङसि । ७ । २।९६ः। अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममी स्तो ङासे ॥ युष्मदस्मद्भयां ङसोऽशू । ७ । १ । २७ । तब मम युवयोः आवयोः ॥ साम आकम् । ७।१।३३ । आभ्यां परस्य साग आकम् स्यात् । युष्माकम् अस्माकम् | त्वयि मयि युवयोः आवयोः मासु अस्मासु || युष्मदस्मदोः पष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वान्नावौं । ८ १। २० । पदात्परयोरपादादौ स्थितयोः षष्टचादिविशिष्टयोर्युष्मदस्म दोर्वान्नावित्यादेशी स्तः ॥ बहुवचनस्य वनसौ। ८ । १ । २१ । उक्तविधयोरनयोः पष्ठयादिवहुवचनान्तयोर्वस्त्रसो स्तः ॥ तेमया- वेकवचनस्य । ८ । १। २२ । उक्तविधयोरनयोः पष्ठीचतुयपत्र नान्तयोरते मे एतौ स्तः ॥ त्वामौ द्वितीयायाः । ८।१ । २२ द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशो स्तः ॥ श्रीशस्त्वावत मापीह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः ॥ स्वामी ते मेपि स हरिः पातु वाना नौ विभुः ॥ १ ॥ सुखं वा नौ ददावीशः पतिर्वामपि नौ हरिः । सोऽ व्याहो नः शिवं वो नो दद्यात्सेव्योऽत्र वः स नः ॥ २ ॥ ( एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः ) अन्वादेशे तु नित्यं स्युः ॥ धाता ते भत्ता स्ति । धाता तव भक्तोऽस्ति । तस्मै ते नम इत्येव । सुपात् सुपाद सुपादौ ।। पादः पत् । ६ । ४ । १३० । पाच्छन्दान्तं यदङ्गं भं तवयवस्य पाच ब्दस्य पदादेशः । सुपदः सुपदा सुपाद्भयाम् अग्निमत आग्निमद अग्निमयाँ अग्निमयः ॥ अनिदितां हल उपधायाः क्विति । ६।४।२४। हलन्ताना मनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः किति दिति । नुम् । संयोगान्तस्य लोपः तस्य कुत्वे छ । प्राङ् प्राञ्चौ प्राश्चः ॥ अचः। ६।४।१३८ पदात् ' ' अनुदात्तं सर्वमपादादौ ? इति समवयमत्रानुवर्तते । १२ किंचित्कार्य विधातुमुपात्तस्य पुनरुपादानमन्वादेशः । तम ॥ Com १'पदस्य ·हलन्तलिङ्गप्रकरणम् । ३३ -लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस्य लोपः ॥ चौ। ६ । ३ । १३८ । लुप्ता कारनकारेऽश्चती परे पूर्वस्याणो दीर्घः ॥ प्राचः प्राचा प्राग्भ्याम् । प्रत्यक्ष प्रत्यञ्ची प्रतीचा प्रत्याभ्याम् । उद उदञ्चो ॥ उद ईत् । ६ । ४। १३९ ! उच्चदात्परस्य लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस्य ईत । उदीचः उदीचा उदग्भ्याम् ॥ समः समि । ६।३।९३ । वप्रत्ययान्तेऽश्चतौ । सम्यद् सम्यञ्चों समीचः सम्यग्भ्याम् ॥ सहस्य सध्रिः । ६।३।९५ । तथा । सध्यत् ॥ तिरसस्तियेलोपे ।६।३। ९४ । अलुप्ताकारेऽश्चत वप्रत्ययान्ते तिरसस्तिर्यादेशः । तिर्य तिर्यञ्ची तिरश्चः तिर्यग्भ्याम् ॥ नांश्चः पूजायाम् । ६ । ४ । ३० । पूजार्थस्याञ्चतेरुपधाया नस्य लोपो न । प्राद आनी । नलोपाभावादलोपो न । प्राञ्चः प्राङ्भ्याम् प्राक्षु । एवं पूजार्थे प्रत्यादयः । स चञ्ची क्रुभ्याम् । पयोमुक् पयोमुग् पयोमुची पयोमुग्भ्याम् । गित्त्वानुम् ॥ सान्तमहतः संयोगस्य । ६।४।१०। सान्तसंयोगस्य महत्तश्च यो नकारस्तस्योपधाया दीर्घोऽसंबुद्धी सर्वनामस्थाने । महान महान्ती महान्तः । हे महन् महद्भयाम् ॥ अत्वसन्तस्य चाधातोः। ६।४। १४ । अत्यन्तस्योपधाया दी| धातुभिन्नासन्तस्य चासंबुद्धी सौ परे । धीमान् धीमन्तो धीमन्तः । हे धीमन् । शसादो महद्वत् | भाते. डन्तः । रित्त्वसामादभस्यापि टोपः । भवान् भवन्ती । शवन्तस्य तु । भवन् । उमे अभ्यस्तम् । ६ । १।५ । पाष्टद्वित्वप्रकरणे ये हे विहिते है उमें समुदिते अभ्यरतसंज्ञे स्तः ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः । ७।१।७८) अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुम्न । ददत् दद् ददतौ दतः ॥ जक्षित्यादयः षट् । भस्य । इत्यधिकारे अल्लोपोऽनः' इत्यस्मादल्लोप इत्यनुवर्तते ॥ २ वप्रत्य- यान्तेऽवती मेरे सहस्य सध्यादेशः स्यात् इत्यर्थः ॥ ३ शवन्तस्य त्वत्वन्तत्वाभावा- नात्र दीर्घः ॥:.:

·३४ लघुकौमुद्या ६।१।६। पट्धातवोऽन्ये नक्षितिश्च सप्तम एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः। जक्षत् जक्षद् नक्षतौ जक्षतः । एवं जाग्रत् दरिद्रत् शासन कासत ! गुप् गुपौ गुपः गुब्भ्याम् ॥ त्यदादिषु शोऽनालोचने कश्च ।३।। ६० । त्यदादिपूपपदेप्वज्ञानार्यादृशेः कस्यात् । चाकिन् ॥ आसर्व- नाम्नः । ६।३ । ९१ । सर्वनान आकारोऽन्तादेशः स्यौदृग्दृशवनुषु । तादृशी तादृशः तादृग्भ्याम् । श्वेति पः । जश्त्वचावें । विट् विड् विशौ विशः विड्भ्याम् ॥ नशेवा । ८।२। ६३ । नशेः कवर्गों न्तादेशो वा पदान्ते । नक् नग् नट् नड् नशी नशः । नग्भ्याम् नद्भ्याम् ॥ स्पृशोऽनुदके किन् । ३।२।५८ । अनुदके सुप्युपपदे स्पृशेः छिन् । घृतस्पृक् घृतस्पृग् घृतस्पृशौ घृतस्पृशः । दधृक् दधृग धृपो दग्भ्याम् । रत्नमुट रत्नमुड् रत्नमुषो रत्नमुड्भ्याम् । पट् पड़ पाभः पद्भ्यः पनाम षट्सु षट्सु । रुत्वं प्रति पत्वस्यासिद्धत्वात्ससजुपो रुरीित रुत्वम् ॥ वारुप- धाया दीर्घ इकः ।८।२।७६। रेफवान्तयोरुपधाया इको दीर्घः पदान्ने । पिपठीः पिपठिषौ पिपठीभ्याम् || तुम्विसर्जनीयशळवायेपे । ८।३। ५८॥ एतैः प्रत्येकं व्यवधानेऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः पवन पूर्वस्य षः । पिपठीषु पिपठीषु । चिकी चिकीर्षों चिकीभ्याम् चिकी। विद्वान् विद्वांसौ हे विद्वन् | वसोः संप्रसारणम् । ६ । ४ । १३१ । ! वस्वन्तस्य भस्य संप्रसारणं स्यात् । विदुपः । वसुस्रंस्थिति दः । विवद्याम् ॥ मुसोऽसुङ् । ७।१।८९ । सर्वनामस्थाने विवक्षिते पुंसोऽसुङ् स्यात् । । युमान हे पुमन् पुमांसौ पुंसः पुम्भ्यां पुंसु. | ऋदुशनेत्यनङ् । उशना : उशनसौ । ( अस्य संबुद्धौ वान नलोपश्च वा वाच्यः) हे उशन हे उश १ 'दृश्शवतुषु' इति सूत्रमत्रानुवर्तते ॥ २ 'झलां जशोऽन्त । इत्यस्मात्सूत्रादन्त इति पदमनुवर्तते ॥ ३ 'घुना ष्टुः' इति सूत्रेण ॥ ४ ' इतोऽसर्वनामस्वाने ' इत्य माव सर्वनामस्थान इत्यनुवर्तते ॥ ܫ -- ·३॥ हलन्तस्त्रीलिङ्गमकरणम् । नन हे उशनः उशनसो उशनाभ्याम् उशनासु । अनेहा अनेहसी हे अनेहः । वेधाः वेषसो । हे वेधः वेधोभ्याम् ॥ अदस औ सुलोपश्च ।२।१०७ । भदस भोत्स्यात्सो पो सुझोपश्च । तदोरिति सः ससी । त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् वृद्धिः ॥ अदसोऽसे दुदो मः।८।२।८० सदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतो तो दस्य मश्व । आन्तातम्यादस्वस्य उः दीर्घस्य उः । अ । जप्तः शी गुणः ॥ एत ईद्वहुवचने ।८।२१८१ सदसो दात्परस्यन ईदस्य मो वह्वयक्तिो । अमी । पूर्वत्रासिद्धमिति विभ क्तिकार्य प्रार पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् अमू अमून् । मूत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः ॥ न मुनें । ८।२।३। नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः । अमुना अमूभ्या अमीभिः अमुष्मै अमीभ्यः अमुषमात् अमुष्य अमुयोः समीपाम् अमुष्मिन् ॥ इति हलन्ताः पुंल्लिङ्गाः ॥ अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । नहोधः दारा३४ नहो हस्य धः स्याझलि पदान्ते च ॥ नहिवृत्ति- बृपिन्याधिरुचिसहितनिपु क्वौ ।६।३।११६क्विवन्तेषु पूर्वपदस्य दीर्घः । उपान उपानही उपानरसु ! किन्नन्तत्वारकुत्वेन घः । उष्णिक उप्निही उरिणग्भ्याम् । यो दिवी दिवः दाभ्याम् । गीः गिरी गिरः । एवं पूः । वतन्नः चतमृणाम् । का के काः । सर्वावत् || यः सौ ७ १२१ ११०॥ इदमा दस्य यः । इयम् । त्याद्यानं पररूपत्वम् । टाप् दश्चेति मः । इने इमाः इमाम् अनया । हलि लोपः । आभ्याम् आभिः अस्यै अस्याः अनयोः आसाम् अस्याम् आसु | त्यदायत्वम् टाप् | स्या त्ये त्याः । एवं तद् एतद् । वाक् बाग वाची वाग्भ्याम् वाच | अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अतृ- निति दीर्घः आपः अपः ॥ अपोमि।७।४।४८ । अपस्तकारो १ 'तदोः सः सौ-' इत्यतः सावित्यनुवर्तते ॥ २'झलो झलि' इत्यस्मान्झ- लौक्ति पदमत्रानुवर्तनीयम् ॥ ।

·लघुकौमुद्या 'भादौ प्रत्यये । अद्भिः अद्भय अपाम् अप्सु । दिक् दिन दिशः दिग्भ्याम् । त्यदादिष्विति शेः क्विन्विधानादन्यत्रापि कुत्त्वम् । हक् ग् शो हग्भ्या- म् । विट् विषौ विड्भ्याम् । ससजुषोरिति रुत्वम् । सजूः सजो सजू- भ्याम् । आशीः आशिषौ आशीाम् । असौ । उत्वमत्वे । अमू अमू: अमुया अमूभ्याम् अमूभिः अमुष्यै अमूभ्यः असुप्याः अमुयोः अमूष अमुष्याम् अमूषु ॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ॥ अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । स्वमालक । दत्वम् । वनडुत् स्वनडुद् स्वनडुही । चतुरनडुहोरित्याम् । स्वनवाहि । पुनरतद्वत् शेषं पुवत् । वाः वारी वारि वााम् चत्वारि । किम् के कानि । इदम् इमे इमानि ( अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः.) एनत् एने एनानि । एनेन एनयोः । अहः। विभाषा डिश्योः। अह्नो अहनी अहानि ॥ अहन् । ८।२१६८। अहनित्यस्य सः पदान्ते । अहोभ्याम् । दण्डि दण्डिनी दण्डीनि । दण्डिना दण्डिभ्याम् । सुपथि । टेलोपः । सुपथी सुपन्यानि । उर्क उवाजीउजि । नरजानां संयोगः। तत् ते तानि । यत् ये यानि । एतत् एते एतानि | गवाक् गोची गवाश्चि । पुनस्तद्वत् । गोचा। गवाग्भ्याम् । शकृत शकृती शकृन्ति । ददत् ॥ वा नपुंसकस्य ।७।११७९॥ अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्य क्लीवस्य वा नुम्सर्वनामस्थाने । ददन्ति ददति । तुदत् || आच्छीनद्योर्नुम् । ७।११८०। अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतरवयवस्तदन्तस्य नुम् वा शीनद्योः। पचन्ती पचन्ति । दीव्यत् दीव्यती दीव्यन्ति । धनुः धनुषी । सान्तेति दीर्घः । नुविसर्जनीयति षः । धष्ि धनुषा धनुर्ध्याम् | एवं चक्षुहविरादयः । पयः पयसी 'पांसि | पयत पयोभ्याम् । सुपुम् सुपुंसी सुपुमांसि । अदः । विभक्तिकार्यम् । उत्तमत्व अमू अमूनि । शेषं पुंवत् ॥ इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः ।। १ ' नाभ्यस्ताच्छतुः' इत्यस्मादभ्यस्ताच्छतुरिति पवयमत्रानुवर्तते ॥ - ·अव्ययप्रकरणम् । अथाव्ययप्रकरणम्. । स्वरादिनिपातमव्ययम् । १ १ १ । ३७ । स्वरादयो निपाताश्चान्य यसंज्ञाः स्युः । स्वर अन्तर् प्रातर पुनरं सनुतर् उच्चैस् नीचैस् शनैस् ऋधक ऋते युगपत् आरात् पृथक् ह्यस् श्वस् दिवा रात्री सायं चिरम् मनाक ईषत् जोषम् तूष्णीम् बहिस् अवस् समया निकषा स्वयम् वृथा नक्तम् नम् हेतो इद्धा भद्धा सामि वत् ब्राह्मणवत क्षत्रियवत् सना उपधा सतत् सनात् तिरस् अन्तरा अन्तरेण ज्योक् कम् शम् सहसा विना नाना स्वस्ति स्वधा अलम् वषट् श्रीषट् वौषट् अन्यत् अस्ति उपांशु क्षमा विहा: यसा दोषा मृषा मिथ्या मुघा पुरा मिथो भियस् प्रायस् मुहुस् प्रवाहुकम् प्रवाहिका आर्यहलम् अभीक्ष्णम् साकं सार्धम् नमस् हिरक विक् और अम् आम् प्रताम् प्रशान् मा माङ् । आकृतिगणोऽयम् । च वा ह अह एक एवम् नूनम् शश्वत युगपत् भूयस् कूपत् सूपत् कुवित् नेत् चेत् चण् यत्र कञ्चित् नह हन्त माकि माकिम् नकि नकिम् नकिर माङ् न यावत् तावत् व न्वै है रै औषट् वौषट् स्वाहा स्वधा वषट् तुम् तयाहि खलु किल अर्थ सुष्ट स्म आदह । उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम् अहंयुः अस्तिक्षीरा अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ पशु शुक्रम् यया कथा ई । पाट् प्याट् अङ्ग है हे भोः अये द्य विषु एकपदे यत् आतः। चादिरप्या- कृतिगणः तसिलादयः प्रापाशपः शस्प्रभृतयः प्राक्समासान्तेभ्यः । अम् साम् कृत्वोऽर्थाः तसिवती | नानासो एतदन्तमप्यव्ययम् अत इत्यादि । कृन्मेजन्तः ।।११३९। कृयो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात् । स्मारस्मारम् जीवसे पिवध्यै | क्त्वातोसुनकसुनः।१।११४०। एतदन्तम- व्ययम् । कृत्वा उदेतोः विसृपः॥ अव्ययीभावश्च ।१।११४१॥ अधिहरि ॥ अव्ययादापसुपः ।।४।८२। अव्ययावहितस्यापः सुपश्च लुक । तत्र १.ज्यक्षेत्रियापनितो.यानि लुगणिनोः' इत्यस्मालुगित्त्यनुवर्तते ॥ Mrs.

·1. लघुकौमुद्या शालायाम् । अथ । सदृशं त्रिषु लिङ्गेयु सर्वासु व विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ १ ॥ वष्टि भागरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः। आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥ अवगाहः वगाहः अपिधान पेधानम् ॥ इत्यव्ययानि ॥ अथ तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । स्ट् लिट् लुटू लट् लेट् लोट् लङलिङ् लुङ् लङ् । एषु पञ्चमो सकार- छन्दोमानगोचरः ! लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ।३१४४६९। सकाराः सकर्मकेभ्यः कणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि च ।। वर्तमाने लट् । ३ । २ । १२३ । वर्तमानक्रियावृत्ते_तोलंट स्यात् । टाविती | उच्चारणसामल्लिस्य नेत्वम् । भू सत्तायाम्१ । कर्तृविवक्षायाम्- मूल इति स्थिते ॥ तिप्तस्दिासिप्थस्थमिव्वरमस्ताताउझयासाथान्थ्व- मिडहिमहिङ् । ३ । ४ । ७८ । एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः । लः पर- स्मैपदम् १ । ४ । ९९ । लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्म- नेपदम् । १ । ४ । १०० । तङ् प्रत्याहारः शानच्कानची चेतत्संज्ञाः रय: । पूर्वस्ज्ञाऽपवादः ॥ अनुदात्तडित आत्मनेपदम् । ११३।१२। अनुदात्ततो डितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ शेपा- स्कर्तरि परस्मैपदम् । १ । ३ । ७८ । आत्मनेपदनिमित्तहीनाद्धातोः फर्तरि परस्मैपदं स्यात् ॥ स्वरितजितः कभिप्राये क्रियाफले ११३३ ७२ । तिङस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः। १ । ४ । १०१। १ 'लस्य ' इत्याधिकारो वर्तते तत उक्तम् ॥ २ कित्तश्चेत्यत्र विशेष्यविशेषग- भावेन तदन्तलाभायङन्तादप्यात्मनेपदं भवति ॥ ३ स्वस्तिभितः इत्यस्मात्कभिप्राय क्रियाफले इत्यपकृष्यते ॥ ४ स्वरितेतो जितश्च घातोरात्मनेपदं रयाकर्तगामिनि -- -- -- कियाफले ॥

·॥ तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ३९ तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादेतत्संज्ञाः स्युः ॥ तान्येकवचनदि- वचनबहुवचनान्येकशः । १।४ । १०२। लब्धप्रथमादिसंज्ञानि तिडवाणि त्रीणि प्रत्येकमेकवचनादिसंज्ञानि स्युः ॥ युष्मधुपपदे समाना- धिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः।१।४।१०५ । तिब्वाच्यकारकवा- चिनि युष्मद्यप्रयुज्यमाने प्रयुज्यमाने च मध्यमः ॥ अस्मद्युत्तमः। १।४। १०७ । तथाभूतेऽस्मद्युत्तमः ॥ शेषे प्रथमः । १।४।१०८ । मध्यमा- त्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् । भू ति इति जाते ॥ तिशित्सार्वधातुकम् । ३। ४.। ११३ । तिङ शितश्व धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः ।। कर्तरि शप् । ३।१। ६८ । कर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् ॥ सार्वधातुकार्धधातुकयोः । ७।३ । ८४ । अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः । अबादेशः । भवति भवतः ॥ झोऽन्तः । ७।११३ । प्रत्ययाव- यवस्य झस्यान्तादेशः । अतो गुणे । भवन्ति । भवसि भवथः भवथ ॥ अतो दीपों यात्र । ७।३। १०१ । अतोऽङ्गस्य दीर्घो यादी सार्वधातुके । भवामि भवावः भवामः । स भवति तौ भवतः ते भवन्ति । त्वं भवसि युवा भक्थः यूयं भवथ) अहं भवामि आवां भवावः वयं भवामः ॥ परोक्षे लिद ३ । २। ११५ । भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्षातोलिट् स्यात् । लस्य ति- बादयः ॥ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः। ३।४। ८२ लिटस्तिवादीनां नवानां णलादयो नव स्युः । भू अ इति स्थिते ॥ भुवो बुग्ललिटोः । ६।४। ८८ । भुवो वुगागमः स्यात् लुलियोरेंचि ॥ लिटिधातोरनभ्यासस्य । ६।१।८। लिटि परेऽनभ्यासधात्ववयव- - अंबाद्यन्तपदरहित 'युष्मद्युपपद-' इति सूत्रमनुवर्तते तदाह तथेत्यादि॥२ प्रत्य- यावयंवरयायुक्तं तेनोज्झितेत्यादी दोपाभावः॥ ३ 'अचि श्रु-' इत्यतोऽचीत्यनुवर्तते ।

·लघुकौमुद्या स्यैकाचः प्रथमस्य द्वे स्त आदिभूतादचः पास्य तु द्वितीयस्य । भू भूवू म इति स्थिते । पूर्वोऽभ्यासः । ६ ॥ १।४ । अत्र ये हे विहिते तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः स्यात् || हलादिः शेषः । ७।४।६० । अभ्यास- स्यादिहल शिष्यते अन्ये हलो लुप्यन्ते ॥ इति वलोपः ॥ ह्रस्वः। ७ । । ४ । ५९ । अभ्यासस्याचो ह्रस्वः स्यात् || भवतेरः । ७।४।७३। भवतरभ्यासस्योकारस्य अः स्याल्लिटि ॥ अभ्यासे चर्च। ८।४।५४। अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च । झला जशः खयां चर इति विवेकः । बभूव बभूवतुः बभूवुः ॥ लिट् च । ३।४। ११५ । लिडादेशस्तिङार्धधातुक- संज्ञः ॥ आर्धधातुकस्येवलादेः ।७।२।३५ । बलादेरार्धधातुकस्ये डागमः स्यात् । बभूविथ वभूवथुः बभूव । बभूव वभूविव वभूविम । अनद्य- नने लुट् । ३ । ३। १५ । भविष्यत्यनद्यतनेऽय धातोर्लुट् ॥ स्वतासी लुटोः। ३।१। ३३ । धातोः स्यतासी एतौ प्रत्ययो स्तो ललुटोः मरतः । शवाद्यपवादः । ल इति लालटोग्रहणम् ॥ आर्धधातुकं शेपः । ३। ४ । ११४ । तिशियोऽन्यो धातोरिति विहितः प्रत्यय एतत्संज्ञः स्यात् । इट् ॥ लुटः प्रथमस्य डासैरसः । २।४ । ८५ । डिवप्ताम- यादभस्यापि टोपः । भविता ॥ तासस्त्योर्लोपः । ७ । ४ । ५० । तासेरस्तेश्च लोपः स्यात्सादौ प्रत्यये परे ॥ रि च । ७।४।५१ । रादौ 'मत्यये तया । भवितारौ भवितारः । भवितासि भावितास्यः भवितास्य । भवि- जास्मि भवितास्वः भवितास्मः ॥ लट् शेषे च । ३।३। १३ । भविष्य इर्थीद्धातोलटू स्याक्रियार्थायां क्रियायां सत्यामसत्यां वा । इट् । भविष्यात । १ एकाचो दे प्रथमस्य' 'अजादेर्द्वितीयस्य ' इति सूत्रद्वयमत्रानुवर्तते ॥ २ अत्र लोपोऽभ्यासस्य ' इत्यस्मादभ्यासस्येत्यनुवर्तनीयम् ॥ ३ अतीताया रात्रेः पश्चान भागामिन्याः पूर्वार्धन सहितो दिवसः अद्यतनः ॥ - .

·तिडन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ४१ ॥ भविष्यतः भविष्यन्ति । भविष्यास भविष्ययः भविष्यथ । भविष्यामि भाव- नव्यावः भविष्यामः ॥ लोट् च । ३।३। १६२ । विध्याद्यर्थेषु धातो- लोट् । आशिषि लिङ्लोटौ । ३।३ । १७३ । एरुः । ३।४। १८६ । लोट इकारस्य उः । भवतु ॥ तुह्योस्ताताशिष्यन्यतरस्याम् । १७.१.१ । ३५ । आशिषि तुटोस्तात वा । परत्वात्सर्यादेशः । भवतात् ॥ लोटो लङ्गत् । ३ । ४ । ८५ । लोटस्तामादयः सलोपश्च ॥ तस्थस्थ- मिपां तांततामः । ३ । ४ । १०१ । तिश्चतुर्णा तामादयः क्रमा- स्यः । भवताम् नवन्तु ॥ सद्यपिच्च । ३।४। ८७ । लोटः सेहिः सोऽ- पिच्च ॥ अतो हेः । ६।४ । १०५ । अतः परस्य हेलुके । भव भवतात् भवतम्-भवत ॥ मेनिः । ३ । ४ । ८९ । लोटो मेनिः स्यात् ॥ आडुत्त- मस्य पिच्च । ३।४।९२ । लोडुत्तमस्याट् पिञ्च । हिन्यो रुत्वं न । इत्वोच्चारणसामर्थ्यात् । भवानि ॥ ते माग्धातोः । १। ४ । ८० । ते गत्युपसर्गसंज्ञा धातोः प्रागेव प्रयोक्तव्याः ॥ आनि लोट् । ८ । ४ ॥ १६ । उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य लोडादेशस्यानी त्यस्य नस्य णः स्यात् । प्रभवाणि । ( दुरः पत्तणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः ) दुःस्थितिः दुभवानि । ( अन्तःशब्दस्याङ्किविषिणत्वेषपसर्गत्वं वाच्यम् ) अन्तर्भ- वाणि ॥ नित्यं ङितः । ३।४ । ९९ । सकारान्तस्य डिहुमत्तस्य नित्यं लोपः । अलोऽन्त्यस्येति सलोपः । भवाव भवाम ॥ अनद्यतने लङ्। ३ १२१ १११ । अनद्यतनभूतार्यवृत्तीतोल स्यात् ॥ लुङ्लङ्ल- लड्डुदात्तः । ६।४।७१ । एष्वङ्गस्यात् ॥ इतश्च । ३ । ४ । "१००। हितो लस्य परस्मैपदमिकारान्तं यत्तदन्तस्य लोपः । अभवत् अभ- * :चिणो लुक' इत्यस्मात्स्त्राप्लुगित्यनुवर्तते ॥ २ 'इतश्च लोपः-' इत्यस्मालोप इत्यनुवर्तनीयम् ॥ ३ अडागमो भवति स चोदात्तः ॥

·, ॥ लघुकौमुद्या विताम् अभवन् अभवः अभवतम् अभवत अभवम् अभवाव अभवाम। विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नमार्थनेषु लिङ् । ३ । ३ । १६१ ।। एप्वर्थेषु धातोलिङ ॥ यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च । ३ । ४।१०३। लिङः परस्मैपदानां यासुडागमो डिच्च ॥ लिङः सलोपोऽनन्त्यरयाणारा ७९ । सार्वधातुकरिडोऽनन्त्यस्य सस्य लोपः 1 इति प्राप्ते । अतो येयः । ७।२। ८० । अतः परस्य सावधातुकावयवस्य यास् इत्यस्य इय् । गुणः॥ लोपो व्योवलि । ६ । १ । ६६ । भवेत् भवेताम् ॥ झर्जुस् । ३ । ४ । १०८ । लिको झर्जुस् स्यात् ॥ भवेयुः भवेः भवेतम् भवेत । भवेयम् भवेव भवेम ॥ लिङाशिपि । ३।४। ११६ । आशिपि लिङरिता- र्धिधातुकसंज्ञः स्यात् ॥ किदाशिषि । ३।४।१०४ । माशिपि- लिटो. यासुट् कित् । रकोः संयोगाद्योरिति सलोपः ॥ किति च । १।११५॥ गिविडिनिमित्ते इग्रक्षणे गुणवृद्धी न स्तः । भूयात् भूयास्ताम् भूयासुः। भूयाः भूयारतम् भूयास्त । भूयासम् भूयास्व भूयास्म । लुङ्।३। २॥ ११० । भूतार्थे धातोर्लुङ् स्यात् ॥ माङ लुङ् । ३ । ३ । १७५ ॥ । सर्वलकारापवादः ॥ स्मोत्तरे लङ् च ।। ३ । १७६ । रमोत्तरे माङि लङ् स्याच्चाहङ् ॥ चिल लाऊँ ।३।१। ४३ । शवाद्यपवादः।। पच्छेः सिच् । ३ । १ । ४४ । इचावितौ ॥ गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु । २ । ४।७७ । एभ्यः सिचो लुक् स्यात् ।.,गा- पाविहेणादेशपिवती गृह्यते ॥ भूसुवोस्तिाङ । ७ । ३ । ८८। भू सू एतयोः सार्वधातुके तिहि परे गुणो न । अभूत् अभूताम् अभवन् । अभूः १ विधिः प्रेरणं भत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तनम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आमन्त्रण कामचारानुज्ञा । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः ॥ २ वकारयकारयोलोपः स्मशाल परे ॥ ३ धातोपिलात्ययः स्याल्लुडि परे । . -- ·तिडन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ४३ । । भभूतम् अभूत । समूवम् अभूव अभूम || न माङयोगे । ६ । ४। ७४.! टाटी न स्तः । मा भवान्भूत् मा स्म भवत् मा स्म भूत् ॥ लिनिमित्त लङ्ग क्रियातिपत्तौ । ३।३ । १३९ । हेतुहेमद्भावादि लिनिमित्तं तत्र भविष्यत्यय लद स्यात् क्रियाया अनिष्पत्ती गम्यमाना. याम् । भविष्यत् सभविष्यताम् अभविष्यन् ! अभाविप्यः अभविष्यतम्, भविष्यत । सभविष्यम् अमविप्याव समविष्याम | सुवृष्टिश्चेदभविष्यत्तदा सुभिक्षमभविष्यत् इत्यादि ज्ञेयम् । अत सातत्यगमने २। अतति । अत आ३१७१४१७० । अभ्यासस्यादेतो दीर्घः स्यात् । आत आततुः आतः साधि आतथुः आत | तिव आतिम । अतिता अतिष्यति मतत् ॥ बांडजादीनाम् । ६।४।७२ । अनादेरङ्गस्याट ढुलदक्ष ! भातन सतेत अत्यात अत्यास्ताम् । लुाडि सिचि इडागभे कृते || अस्ति- सिचोऽपृक्त । ७।३।९६ । विद्यमानासिवोऽस्तेश्च परस्यापृक्तस्य इटागमः ॥ इट इंटि । ८।२।२८ । इटः परस्य सस्य लोप स्या- दोटि परे ! (सिल्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः ) आतीत् आतिष्टाम् ।। सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च । ३ । ४११०९ । सिचोऽभ्यस्ताद्विदेश्च परस्य डिसंवन्धिनो झेजुम् || आतिपुः । आतीः आतिष्टम् आतिष्ट । आतिषम् आतित्र मातिम । आतिप्यत् ॥ पिध गत्याम् ३ ॥ हवं लघु । १। 1 ४ । १० । संयोगे गुरु । १।४।११। संयोगे परे हवं गुरु स्यात् । दीर्घ च । १।४।१२। गुरु स्यात् || पुगन्तलघूपधस्य च । ५ लारवडुदात्तः' इत्यस्मात् अडिति 'भाडजादीनाम् ' इत्यस्माद आडिति वानुवर्तते ।। २ 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य इत्यस्मात्सूत्रादभ्यासस्येति 'दीर्घ इणः किति' इत्यता दीध इति चानुवर्तते ॥ ३ 'लुङलट्-' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तनीयम् ॥ ४ संयो- गान्तस्य लोपः । रासस्य । एतयोः क्रमात लोपः सस्येति च पदइयमनुवर्तते ॥ ५. 'गस्ट पर-' इत्यस्मात हिचति 'झर्जुस' इति सूत्रं चानुवर्तनीयम् ॥ 44-.-.-.-. - ·लघुकीमुद्या ७ । ३ । ८६ । पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्यको गुणः सार्वधातुकार्य धातुकयोः । धात्वादेरिति सः । सेधति । षत्वम् । सिषेध ॥ असंयोगा: ल्लिद कित् । १२१५। असंयोगात्परोऽपिल्लिट् कित्स्यात् । सिाप धतुः सिषेधिथ सिपिधथुः सिपिध 1 सिपेध सिपिधिव सिपिधिम । सेधिता सेधिष्यति सेधतु असेधत् सिध्यात् असेधीत् असेधिष्यत् । एवं चिती संज्ञाने ४ । शुच शोके ५। गद व्यक्तायां वाचि ६ । गदति ॥ नेर्गदनदपतपदधुः मास्यतिहतियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धि- पु च । ८।४। १७ । उपसर्गस्यानिमित्तात्परस्य नेणेः गदादिपु पोयुः। प्रणिगदति ।। कुहोश्चः । ७।४।६२ । अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गा- देशः ॥ अत उपधायाः । ७ । २ । ११६ । उपधाया अतो द्धिः स्यात् भिति णिति च प्रत्यये परे ! जगाद जगदतुः जगद्वैः । जगादेय जगदथुः जगद् ॥ णलुत्तमो वा । ७ । १।९१ । उत्तमो णल्या णि स्यात् । जगाद जगद जगदिव जगदिम । गदिता गदिप्यात गदत अंग- दत् गदेत गद्यात् ॥ अतो हलादेर्लयोः । ७।२। ७ । हलादेघों वृद्धिडादौ परस्मैपदे सिचि । अगादीत अगदीत् । संगदिप्यत् । णद अ. व्यक्ते शब्दे ७ ॥ णो नः ।।११६५ । धात्वादेर्णस्य नः । जोपदेशा- स्त्वननाटिनाथनाध्नन्दनक्कनृनृतः ॥ उपसर्गादसमासेवि णोपदेशस्य । ८।४। १४ । उपसर्गस्यानिमित्तात्परस्य गोपदेशस्य धातोनत्य णः । प्रणदति प्रणिनदति ननाद || अंत एकहल्मध्येनादेशादेलिटे । ६ ॥४॥ १२० । लिनिमित्तादेशादिकं न भवति यदङ्गं तवयवस्यासंयुक्तहरम- --- stori १. 'मृद्धिः ''अचो णिति ' इति स्त्रदयात वृद्धिः गितीति चानुवर्तते ॥ २ 'सिचि वृद्धिः' इत्यादिसूत्रेभ्यो वृद्ध्यादीनां पदानामनुवृत्तिः ॥ ३ 'एकाजुतरपर्दै मः' इत्यस्माण्ण इत्यनुवर्तते ॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ४५ ध्यस्थस्यात एत्वमभ्यासलोपश्च किति लिटि । नेदतुः नेदुः ॥ थलि च सेटि ६।४। १२१ । प्रागुक्तं स्यात् । नदिय नेदथुः नेद । ननाद ननद नदिव नदिम । नदिता नदिष्यति नदतु अनदत् नदेव नद्यात् अनादीत भनदीत् अनदिष्यत् । टुनदि समृद्धौ ८ ॥ आदिर्जिटुडवः । ११३५ । उपदेशे धातोराद्या एते इतः स्युः ॥ इदितो नुम् धातोः।७।११५८॥ नन्दति ननन्द नन्दिता नन्दिष्यति नन्दतु अनन्दत् नन्देत् नन्द्यात् अन- न्दीत् अनन्दिप्यत् । अर्च पूनायाम् ९ । अर्चति ॥ तस्मान्नुड् दिहलः ।। ७।४।७१ । दिहलो धातोर्षीभूतात्परस्य नुट् स्यात् । आनर्च आ. नर्चतः अचिता अर्जिष्यति अर्चतु आर्चत् अर्चेत् अात् आर्चीत् आर्चिः ष्यत् । व्रज गती १० । व्रजाति वव्राज ब्रजिता व्रजिष्यति बजतु अवनत बजेत् च्यात् || वदवजहलन्तस्याचः । ७।२।३। एषामचो वृद्धिः साचे परस्मैपदेषु । अबाजीत् अवजिष्यत् । कटे वर्षावरणयोः ११ । कटत्ति चकाट कविता कटिप्यति कटतु अकटत् कटेत् कट्यात् ॥ ह्यन्तक्षणश्व- सजागृणिश्व्येदिताम् । ७।२।५। हमयान्तस्य क्षणादेर्ण्यन्तस्या स्वयतेरेदितश्च वृद्धिनेंडादौ सिचि । अकटीत अकटिष्यत् ! गुपू रक्षणे १२ ॥ गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ।३।१।२८ । एभ्य आयः प्रत्ययः स्यात् स्वार्थे ॥ सनाधन्ता धातवः ।३।१।३२ । सना- दयः कमेल्डिन्ताः प्रत्यया भन्ते येषां ते घातुसंज्ञकाः । धातुत्वाल्डादयः । गोपायति ॥ आयादय आर्धधातुके वा । ३ । १।३१ । आर्धधातुक- . १: ध्वसेरेद्धावभ्यासलोपश्च' इत्यनुवर्तते ॥ २ 'उपदेशेऽजनुनासिक इत् ' इत्यत उपदेशे इत् इति पदद्वयमत्रानुवर्तते आदिपदेनेवाब मिटुना घातोराद्यत्वम् ॥ ३ 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु । नेटि' इति सूत्रद्वयमनुवर्तते ॥१४ सन्क्यच्काम्यच्क्यङ्ग्यषोऽ- थाचारविष्णिज्यौ तथा ॥ यमाय ईयङ् णिङ् चेति द्वादशामी सनादयः॥

·लघुकौमुद्यां विवक्षायामायादयो वा स्युः (कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः) लिटि आस्का- रोराम्बिधानान्मस्य नेत्वम् || अतो लोपः।६।४।४८१ आर्धधातुकोपदेशे यददन्तं तस्यातो लोप आर्धधातुके || आमः । २।१।८१ आमः परस्य लुक् ॥ कृन चानुप्रयुज्यते लिटि । ३।१।४० । आमन्ता- ल्लिट्पराः कृभ्वस्तयोऽनुप्रयुज्यन्ते । तेषां द्वित्वादि ॥ उरत् । ७१४॥ ६६ । अभ्यासऋवर्णस्यात् । वृद्धिः । गोपायाञ्चकार । द्वित्वात्परत्वाद्याणि प्राप्ते ॥ द्विवचनेचि । १ । ११५९ । द्वित्वनिमित्तेऽचि अच आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये । गोपायाञ्चऋतुः ॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।। ७ । २। १० । उपदेशे यो धातुरेकाजनुदात्तश्च तत आर्धधातुकस्येन । उदृदन्तैयौंतिरुक्ष्णुशीस्नुनुक्षुश्विडीश्रिभिः । वृद्धृभ्यां च विनका चोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः ॥ कान्तेषु शक्लेकः । चान्तेषु पचमुचरिच्वच्- विचसिचः षट् । छान्तेषु प्रच्छेकः । जान्तेषु त्यनिजिर्भमभुभ्रस्ज् मस्ज्यज्युज्जविजिस्वक्सन्सृजः पञ्चदशा दान्तेषु अाखिन्छेि द्तुनुद्पद्यमिद्विद्यतिविनविन्दशद्सदविद्यस्कन्दहदः षोडश । घान्तेषु क्रुधक्षुधबुध्वन्ध्युध्धाधव्य शुसासिध्या एकादश । नान्तेषु मन्यहनों द्वौ । पान्तेषु आपशुपक्षिप्तपतिपतृप्यदृप्यालिपलुप्त्रप्शपस्वपसृपस्त्रयोदशः। भान्तेषु यभरभ्लभस्त्रयः । मान्तेषु गमनम्यमरमश्चत्वारः । शान्तेषु कुर्द- शदिश्शमृशरिलिशविश्स्पृशो दश । षान्तेषु कृषवितृषद्विष्ष्- पुष्यपिविशिष्शुश्लिष -एकादश । सान्तेषु घसूबसती हो । हान्तेषु कडू- दिह दुनिद्भिलिबहोऽष्टो । अनुदात्ता हलन्तेषु धातवस्त्रयधिकं शतम् ।। गोपाांचकर्थ गोपायाञ्चक्रथुः गोपायाञ्चक्र । गोपायाञ्चकार गोपायांञ्चकर गोपायाञ्चकृव गोपायाञ्चकुम । गोपायाम्बभूव गोपायामास । जुगोप जुगु. १ आयेयङ्गिङ इत्ययः ॥ २ 'आर्धधातुके' इत्यनुवर्तते ॥ ३ 'ण्यक्षत्रियाश्रितो यानि लुगणियों: ' इत्यतो लुगनुवर्तते ॥ ४ 'नेडशि कृति' इत्यतो नेट् इत्यनुवर्तते ।।

·१७ तिटन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । मनुः गुपुः ॥ स्वरतिसूति स्वविवादितो वा । ७ । २। ४४ । स्वर- स्यादेवदितच परस्य वलोदेरार्धधातुकरयेसा स्यात् । जुगोपिय जुगोप्य गो. पायिता गोपिता गोता गोपायिष्यति गोपियति गोप्स्यति गोपायतु अगो- पायत् गोपायेत् ॥ नेटि । ७१२१४ । इडोदी सिपि हलन्तस्य वृद्धिन। अगोपायोत् अगोपीत अगोप्सीत् ॥ झलो झालि । ८ ।२ । २६ । झरः परस्य सस्य लोपो झलि । सगोताम् अगोप्सुः | अगोप्सीः अगौप्तम् मगोप्त । गोप्सम गोपा मगोप्म ! अगोपायिष्यत् अगोपिण्यत् अगो. एयत् । ति क्षये १३ । क्षयति चिक्षाय चिक्षियतः चिक्षियः । एकाच इति निषधे प्राप्ते ॥ कृष्ठभूवस्तु(सुश्रुवो लिटि । ७ । २ । १३ । क्रादिभ्य एक लिट इन स्पादन्यस्मादनिटोऽपि स्यात् ॥ अवस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् । ७ । २१६१ । उपदेशेऽनन्तो यो धातुस्तास नित्यानि ततस्यल इंश् न । उपदेशेऽवतः ।७।२।६२ । उपदेशेऽकारवत- स्वासी यो नित्यानिट ततः परस्य थल इण न स्यात् || ऋतो भारद्वाजस्य । ७१२ । ६३ । तासी नित्यानिट ऋदन्तादेव थलो ने भारद्वाजस्य मतेन । तेन अन्यस्य स्पादेव । अयमत्र संग्रहः ।। अजन्तोऽकारवान्या यस्ता- स्थानि थलि बेडयम् ॥ उदन्त ईदृइ नित्यानिट् काद्यन्यो लिटि सेड् भवेत ॥ १ ॥ चिक्षयिय चिक्षेय चिक्षिययुः चिक्षिय । चिक्षाय चिक्षय चिक्षियिव विक्षियिम | क्षेता क्षेष्यति क्षयतु अक्षयत् क्षपेत् ॥ अकृत्सार्वधातुकयो- दधिः। ७।४ २५ । अजन्ताङ्गस्य दीर्घा यादी प्रत्यये न तु कृत्सा- वैधातुकयोः । क्षीयात् || सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु । ७ ।२। १। १ 'आर्धधातुकरबडादेः' इति संर्थ स्त्रमनुवर्तते ॥ २ 'सिचि वृद्धिः-' इत्यस्मात् द्धरित्यनुतः ॥ ३ संयोगान्तस्य लोपः। रासस्य ' एताभ्यां लोपः सस्य इति पदइयमनुवर्तते ॥ ४ 'न वृद्धयश्चतुभ्यः' इत्यतो नेत्यनुवर्तते ॥ ५ 'अपङ् यि-' इत्यस्मात् यीत्वस्यानुत्तिः ॥

·४८ "लघुकौमुद्या इगन्तस्याङ्गस्य वृद्धिः स्यात्परस्मैपदे सिचि । अक्षेषीत् मक्षेष्यत् । तप सन्तापे.१४ । तपाति तताप तेपतुः तेपुः । तेपिथ ततप्थ तप्ता तप्स्यति तपत अतपत तपेत् तप्यात् अताप्सीत् अताप्ताम्. अतप्स्यत् । क्रमु पादविः क्षेपे १५ ॥ वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमलमुत्रसित्रुटिलषः । ३ । १ । ७० । एभ्यः शान्या कत्रथै सार्वधातुके परे । पक्षे शप् ॥ क्रमः परस्मै- पदेषु । ७।३ । ७६ । क्रमो दीर्घः परस्मैपदे शिति परे । क्राम्यति क्रामति चक्राम ऋमिता क्रमिष्यति काम्यतु कामतु अक्राम्यत् अक्रामद क्राम्येत् कामेत् क्रम्यात अक्रमीत् अक्रमिष्यत् । पा पाने १६ ॥ पाघ्रा- ध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्तिसतिशदसदां पिबजिघ्रधमविष्टमनयच्छपाय- छैधौशीयसीदाः । ७।३ । ७८ । पादीनां पिवादयः स्युरित्संज्ञक- शादौ प्रत्यये परे । पिबादेशोऽदन्तस्तेन न गुणः । पिवति ॥ आत औ णलः । ७।१।३४ । आदन्ताद्धातोर्णलं औकारादेशः स्यात् । पपौ।। आतो लोप इति च । ६।४ । ६४ । अजाद्योरार्धधातुकयोः किदिटो परयोरातो लोपः । पपतुः पपुः पपिथ पपाथ पपयुः पप । पपौ पपिव पपिम । पाता पास्यति । पिवतु अपिबत् पिबेत्. ॥ एलिङि । ६।४।६७। (संज्ञ- कानां मास्थादीनां च एत्वं स्यादार्धधातुके किति लिङि | पेयात् । गाति- स्थेति सिचो लुक् । अपात् अपाताम् || आतः । ३।४ ।. ११० सिंज्लुकि आदन्तादेव झेर्जुस् ॥ उस्यपदान्तात् । ६। १।९६ । अप- दान्ताकारादास पररूपमेकादेशः । अपुः अपास्यत् । ग्लै हर्षक्षये २७ ग्लायति ॥ आदेच उपदेशेऽशिति । ६ । १॥ ४५ ॥ उपदेशे एजन्त- स्य धातोरात्वं न तु शिति । जग्लौ ग्लाता ग्लास्यति ग्लायतु अग्लायत १ धातुभ्यः ॥ २ 'कतर शप् ? इत्यादि पूर्वस्त्रेभ्य एतदनुवर्तनीयम् ॥३"ठिवु- क्लम-' इत्यतः शितीत्यनुवय॑म् ॥ ४ 'धुमास्था-' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ ५ : सिज- भ्यस्त-' इत्यतः सिच् 'झर्जुस्' इति सूत्रं चानुवर्तनीयम् ॥ .

·. 4 तिङन्ने भ्वादिगणप्रकरणम् । ४९ सायेत् ॥ वान्यस्य संयोगादेः। ६।४।६८ । धुमास्थादेन्यस्य संयोगार्धातोरात एवं पार्धधातुके किति लिाठे । ग्लेयात् ग्लायात् ॥ अमरमनमातां सक च।७।२।७३ । एपा सक स्यादेभ्यः सिच इंटू स्यात्परस्मैपदेषु । मलासीत् अग्लास्यत् । कृ कौटिल्ये १८ । हरति । अतश्च संयोगादेर्गुणः । ७।४।१०। ऋदन्तस्य संयोगादरहस्य गुणो लिटि । उपधाया वृद्धिः । जह्वार जहरतुः जह्वरुः । जह्वयं जह्वस्युः जहर । जहार जहर जहरिख जरिम । हर्ता ॥ ऋद्धनोः स्ये । ७ । २१७० तो हन्तेश्च स्यरयेट् ! हरिष्यति । बस्तु अहरत् हरेत् ॥ गुणोऽतिसंयोगायोः १७ । ४ । २९ । अतः संयोगाददन्तस्य च गुणः स्यात् यकि यादावार्धधानुक लिङि च । ह्वात् अहःपति मह्वरिष्यत् ! श्रवणे १९ ॥ श्रुवः शुच।३।१।७४ । श्रुवः शृ इत्यादेशः स्यान प्रत्ययश्च । शृणोति ॥ सावधातुकमपित् । ११ २।४ । अपि- सावधाक डिद्वत् । शृणुतः ॥ हुस्नुवोः सार्वधातुके । ६ । ४ । ८७ । हुश्वारनकाचोऽसंयोगपूर्वस्योवर्णस्य यण स्यादचि सार्वधातुके । श- यन्ति | शृणोषि शायः शृणुय । शृणामि ॥ लोपश्चास्यान्यत- रस्यां म्वोः ।६।४।१०७ । असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययोकारस्यालोपो वा म्बोः पत्योः । शृण्वः वः शृण्मः शृणुमः । शुश्राव शुश्रुवतुः शुश्रु- वः शुश्रोध शुक्थुः शुश्रुव । शुश्नाव शुश्रव शुश्रुव शुशुम । श्रोता श्रोप्याति शृणोतु गणतात शृणुताम् मृण्वन्तु ॥ उतश्च प्रत्ययादसंयो- गपूर्वात् । ६।४ । १०६ । असंयोगपूर्वात्प्रत्ययादतो हेलृ । ऋणु शृणुतात् शृणुतम् गगुंत । गुणाबादेशी | शृणवानि शृणवाव शृणवाम । १ 'इटत्यतिव्ययतीनाम् । 'स्तुसुधभ्यः आभ्यां सूत्राभ्यां इट् परस्मैपदेषु इत्य- स्यानुतिः॥ ३ दयतदि-' इति पूर्वस्वादनुवृत्तिः ॥ ३ 'अयङ् यि-'इत्यादेरनुवृत्तिः॥ ४ एनेकाच-इत्येतदनुवर्तते ॥ ५ 'चिणो टुक् ।' अतो है' आभ्यामनुवृत्तिः । - H ·। लघुकौमुद्या पृणोत अशृणुताम् अमृण्वन् । अशृणोः अशृणुतम् अगृणुत अगृणत्रम् शृण्व अशृणुव अशृण्म अशृणुम । शृणुयात् शृणुयाताम् शृणुयुः । पुणुयाः शृणुयातम् शृणुयात । शृणुयाम् शृणुयाव शृणुयाम | श्रूयात् श्रीषीत् अश्रोष्यत् । गम्ल गतौ २० ॥. इघुगमियमां छः । ७।३। १७ । एषां छः स्यात् शिति । गच्छति जगाम || गमहनजनखनघसां गेपः कृित्यनाङि । ६ । ४ । ९८ । एषामुपधाया लोपोऽजादी किति त्वङि । जग्मतुः जग्मुः | जगमिथ जगन्य जग्मथुः जग्म ! गाम जगम जग्मिव जग्मिम | गन्ता | गमेरिट परस्मैपदेषु । ७। ।। ५८ । गमेः परस्य सादेरार्धधातुकस्येट् स्यात् परस्मैपदेषु । गमिष्यति च्छतु अगच्छत् गच्छेत् गम्यात् ॥ पुषादिद्युतावदितः परस्मैपदेषु । ३।१। ५५ । श्यन्विकरणपुषादेर्युतादेर्लदितश्च परस्य लेरे पास्म- देषु | अगमत् अगमिष्यत् ॥ इति परस्मैपदिनः । एध वृद्धौ १॥ टित मात्मनेपदानां टेरे । ३। ४ । ७९ । टितो लस्यात्मनेपदानां टेरेत्वम् । एधते ॥ आतो डितः । ७।२। ८१ । आतः परस्य डिलामाकारस्य य् स्यात् । एघेते एधन्ते ॥ थासः से।३।४।८। टितो लस्य शासः से स्यात् । एधसे एधेथे एधध्वे । अतो गुणे । एधे एघावहे एधामहे ।। जादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः । ३ । १ । ३६ । इनादियों धातुर्गुरुमान- छत्यन्यस्तत आम् स्याल्लिटि ॥ आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य । १ । । ६३ । आम्प्रत्ययो यस्मादित्यतद्गुणसंविज्ञानो वहुव्रीहिः आम्प्रकृत्या तुल्यमनुप्रयुज्यमानात्. कृमोऽप्यात्मनेपदम् ॥ लिटस्तझयोगशिरेन् । ३ । ४। ८१ । लिडादेशयोस्तझयोरेशिरेची स्तः । एधाश्चक्रे एधाश्चक्राते १“ष्ठियुक्ामु च-' अस्माच्छितीत्यनुवर्तनीयम् ॥ २ 'च्लेः सिन् ' इत्यतथ्लेरिति अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्' इत्यतः अङिति चानुवय॑म् ॥

·तिने भ्वादिगणप्रकरणम् । ५१ एघाश्चकित एधान कृपे एधाश्चनाये ॥ इणः पीबलइलिटां धोऽङ्गात् । ८।३।७८ । इण्यन्नादङ्गात्परेषां पीध्वलि घस्य ढः स्यात् । एधा- चकृढे एधाञ्चक्रे एधाञ्चकृहे एघाञ्चकृमहे । एधाम्बभूव एधामात एधिता एधितारी एपितारः । एधितासे एधितासाये ॥ धि च ।२धादी प्रत्यये परे सस्य लोपः । एपिताध्वे ॥ ह एति ७।४।५२तासस्त्योः सत्य हास्यादेति पर । एधिताहे एपितास्वहे एधितास्महे । एधिप्यते एधिष्यते एधिष्यन्ते एविष्यसे एविष्यये एधिष्यध्वे । एधिष्ये एधिप्यावहे एधिष्या- महं ॥ आमेतः २४१९० लेट एकारस्याम् स्यात् । एषताम् एघेताम् एवन्ताम् ॥ सवाभ्यां वामौ ।३।४ १९१ । समाभ्यां पास्य लोडेतः क्रमाहामो सः । एषस्य एश्याम् एधध्वम् ॥ एत ऐ।३।४।९३ । लोत्तमस्येत ऐ स्यादं । एधे एधावहै एधामहै । आटश्च । ऐधत ऐथताम् ऐचन्त । ऐषयाः ऐधेयाम् ऐधध्वम् । ऐथे ऐधावहि ऐधामहि ॥ लेड सीयुट् । ३। ४ । १०२ । सापः । एघेत एधेयाताम् ॥ झस्य रन् । ३ । ४ । १०५ । लिडो झस्य रन् स्यात् । एधेरन् । एघेथाः एधेयाथाम् एघेवम् ॥ इटोऽत् । ३। ४ । १०६ । लिङादेशस्य इटो- ऽरस्यात् । एय एधेवहि एधेमहि ॥ सुतियोः । ३ । ४ । १०७ । लिडस्तथोः सुट् ! यलोपः । आर्धधातुकत्वात्सलोपो न ! एधिपोष्ट एधिषी- यास्ताम् एधिपरिन् । एराधेपष्टिा एधिपीयास्याम् एधिषीध्वम् । एधिषीय राधिपीयहि एपिपीमहि । ऐधिष्ट ऐधिपाताम् ॥ आत्मनेपदेष्वनतः ।७। १121 अनकारात्वरस्यात्मनेपदेप झरय अत् इत्यादेशः स्यात् । ऐधिषत ऐधिष्टाः ऐधिपाताम् ऐधिदम् । ऐधिापे ऐधिष्वहि एधिप्महि । ऐधिष्यत Here १ 'संयोगातस्य लोपः 'रात्सस्य ' इत्येताा लोपः सस्य इति चानुवर्तनीयम् ।। २'झोन्तः । अभ्यस्तात् । इति स्वयमनुवर्तते ।।

·॥ लघुकौमुद्या घष्येताम् ऐधिष्यन्त । ऐधिष्यथाः ऐधिष्येथाम् ऐधिष्यध्वम् । ऐधिष्ये धेष्यावहि ऐधिष्यामाहै । कमु कान्तौ २॥ कमेणिङ् । ३ । १ । । स्वार्थे । ङित्त्वात्तङ् | कामयते ॥ अयामन्ताल्वाय्यल्विष्णुषु । ।४।५५ । आम् अन्त आलु आय्य इल्लु इष्णु एषु णेरयादेशः नात् । कामयाञ्चक्रे । आयादय इति णिङ्वा | चकमे चक्रमाते 'चक्र- र | चकमिषे चकमाथे चकमिढ्ढे | चकमे चकमिवहे चक्रमिमहे । मयिता कामयितासे कमिता कामयिष्यते कमिष्यते । कामयताम् कामयत कामयेत कामयिषीष्ट कमिपीष्ट | णिश्रिनुनुभ्यः कर्तरि चङ्. ३।१। ४८ । ण्यन्तात् थ्यादिभ्यश्च च्लेश्वङ् स्यात्कथें लुङि परे। गामि अ त इति स्थिते || गेरनिटि । ६ । ४ । ५१ । अनिडादावार्ध- तुके परे गेले.पः स्यात् || णौ चङयुपधाया ह्रस्वः । ७ । ४ । १.३ परे णौ यदङ्गं तस्योपधाया ह्रस्वः स्यात् ॥ चङि । ६ । १.। ११: । गडि परे अनभ्यासस्य धात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य द्वेस्तोऽजादीद्वतीयस्य ।। .. उन्चल्लघुनि चङ्परेऽनग्लोपे । ७ । ४ । ९३ । चपरे णौ यदङ्गं स्य योऽभ्यासो लघुपरस्तस्य सनीव कार्यस्याण्णावग्लोपेऽसति ॥ सन्यतः ।। । ४ । ७९ । अभ्यासस्यात इत्स्यात्सानि ॥ दीपों लघुः । ७।४ ४। लघोरभ्यासस्य दीर्घः स्यात् सन्वद्भावविषये । अचीकमत । णिङमा. नक्षे (कमेन्लेश्वङ् वाच्यः ) अचकमत अकामयिष्यत अकमिष्यत । अय जौ ३ । अयते || उपसर्गस्यायतौ । ८।२ । १९ । अयतिपरस्यो- सर्गस्य यो रेफस्तस्य लत्वं स्यात् । ल्पायते पलायते || दयायासश्च । ३ । १ 'अतो लोपः' इत्यस्मात लोप इत्यनुवर्तते ॥ २ 'एकाचौ दे प्रथमस्य ' इत्यादि- सूत्रेभ्योऽनुवर्तनीयम् ॥ ३ 'कृपो.रो लः इत्यतो 'रलः' इत्यनयोईयोः पदयोर- यत्तिः ॥ -- ·तिन्ने भ्वादिगणप्रकरणम् । १९३७ । दयू जय आस् एभ्य आम् स्याल्लिटि | अयाञ्चके अयि मयिष्यते उज्यताम् आयत अयेत अथिपोष्ट ॥ विभाषेटः । ८।३१७ इणः पोय इट् ततः परेपा पोललिटी घस्य वा दः । अविषी यिपादुम् | आयिष्ट आयिध्वम् आयिहम् आयिष्यत । युत दी या द्योतते । यो लङि । १।३।९१ । दुतादिभ्यो लुङः परर पदं वा स्यादि । पुपादीत्यङ । अधुतत् अद्योतिष्ट अद्योतिष्यत । । सिता वण५ मिमिदा स्नेहने ६ । निविदा स्नेहनमोचनयोः ७ : हनयोरित्येके निविदा चेत्येके । रुच दीप्तावभिप्रीती च ८ | घुट रिवर्तने ९१ शुभ दीप्ती १०1 शुभ संचलने ११॥ णम तुम हिंसायाम् १: १॥ तु भ्रंसु ध्वंस अवतंसने १४।१५।१६। वह गतौ १७ स्त्रं विश्वासे १८। वृतु वाने १९ । वर्तते ववृते वर्तिता ।। वृद्धयः स्यसनोः ।। ३. । ९२ । वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो पो पास्मैपदं स्यात्स्य सनि च नं वृद्भ्यश्चतुयः । ७१२१५९ । वृतुवृधुश्रूधुस्यन्दूभ्यः सकारादेर धैघातकस्वग्न स्यात्तङानयोरभावे । वस्पति वर्तिप्यते । वर्तताम् अवर्त वर्तत वर्तिपोष्ट अवृतत् अवतिष्ट अवय॑न् अतिष्यत । दुद दाने २० । ददते न शसददवादिगुणानाम् । ६ । ४ । १२६ । शसेदेवकारादीनां गुए शब्देन विहिता योऽकारस्तस्यत्वाभ्यासलोपौ न । दददे दददाते दददिरे ददिता ददिष्यते ददताम् अददत ददेत दादषीष्ट अददिष्ट अददिष्यत त्रपृष् लज्जायाम् २१ ३पते ॥ तृफलभजत्रपश्च । ६ । ४ । १२२ एपामा एत्वमभ्यासलोपश्च स्याक्रिति लिटि सेटि थलि.च ।।पे पिता पिप्यते त्रप्स्यते पताम् अत्रपत पेत पपीष्ट अप्सीष्ट अत्रपिष्ट अत्र अत्रपिष्यत अत्रप्स्यत ॥ इत्यात्मनेपदिनः ॥ श्रि सेवायाम् १ । श्रर्या शेपास्कतीरे-या क्यपः । एताभ्यां सूत्राभ्यां परस्मैपदं वेति चानुवर्तते २ 'सेसिचि- 'गोरेट्-' इति पूर्वसूत्रे अनुवर्तते ॥ ३ 'ध्वसद्वावभ्यासलोपश्च इत्यस्नादनुगृत्तिः ॥

·.. ५४ लघुकीमुद्या प्रयते शिवाय शिश्रिय श्रयिता अयिप्यति श्रयिष्यते श्रयतु अयताम अश्यत् अश्रयत अयेत् श्रयेत श्रीयात् अयिपोष्ट | चङ् । अशिश्रियत मशिश्रियत अश्रयिष्यत् अश्रयिष्यत । भृम भरणे २। भरति भरते वभार ने वभ्रतुः वचः । बभर्थ बभूव बभृम वभ्रे बभूपे भर्तासि भासे भरिप्यक्ति परिष्यते भरतु भरताम् अभरत अभरत भरेत् भरेत. ॥ रिङ शयग्लिक्षु । । ४।२८। शे यकि यादावार्धधातुके लिाङ च ऋतो रिटादेशः यात् । रिडि प्रकृते रिविधानसामर्थ्यादी! न । भ्रियात् ॥ उश्च । १॥ ।२।१२। ऋवर्णात्परौ लिसचौ किती स्तस्तङि । भृषीष्ट भृपीयास्ताम्, अभार्षीत् ॥ ह्रस्वादङ्गात् । ८।२ । २७ । सिचो लोपो झलि । अभृतः अभृषाताम् अमरिष्यत् अभरिप्यत । हृञ् हरणे ३ । हरति हरते जहार, जह जहर्थ जहिव जाहिम जहपे हर्ता हरिष्यति हरिष्यत हरतु हरताम् अहरत् अहरत हरेत हरेत हियात हृषीष्ट हपीयास्ताम् अहापात् महत अह.. रिष्यत् अहरिप्यत । धृ धारणे ४ । धरति धरते। णी प्रापणे ५। नयति नयते । हुपचवू पाके ६ । पचति पचते पपाच पेचिथ पपश्य पंचे पक्ता | भज सेवायाम् ७ । भजाति भजते बभाज भेजे भक्ता भक्ष्यति भक्ष्यते. सभाक्षीत् अभक्त अभक्षाताम् । यन देवपूजासंगतिकरणदानेपु ८ । यजति यजते ॥ लिटयभ्यासस्योभयेषाम् । ६।१। १७ । वच्यादीना:ग्रहा. दीनां चाभ्यासस्य संप्रसारणं लिटि । इयाज || वचिस्वपियजादीनां कि- ति । ६।१। १५ । वचिस्वप्योर्यजादीनां च संसारणं स्याकिति । इजतुः ईजुः इयजिथ. इयष्ठ ईजे यष्टा । पटोः कः सि)। यक्ष्यति यक्ष्यते इच्यात् यक्षीष्ट अयाक्षीत् अयष्ट । वह प्रापणे ९ । वहति वहते उवाह उहतुः उहुः । उवाहथ ॥ झपस्तथोोधः । ८॥२॥४०॥ १ "लिसिचावात्मने-' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'व्यङः संप्रसारणं इत्यस्मात संप्रसारणमिति पदस्यानवात्तः॥

·तिडन्ते अदादिगणप्रकरणम् । झषः परयोस्तथयोधः स्यान्न तु दधातेः । हो दे लोपः ॥ सहिवहोरोदवा स्यः । ६।३ । ११२ । अनयोरवर्णस्य ओस्याडलोपे । उवोढ में वोढा वक्ष्यति अवाक्षीत अबोढाम् अवाक्षुः अवाक्षीः अवोढम् अवोढ भर क्षम् अवाक्ष्व अवाक्ष्म.। अवोढ अवक्षाताम् अवक्षत । अवोढाः अवक्षाथा अबोद्धम् । अवक्षि अवक्ष्वहि अवक्ष्महि ॥ इति भ्वादयः ॥ अथ तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । अद भक्षणे १॥ अदिप्रभृतिभ्यः शपः । २।४।७२ । लु स्यात् । अत्ति अत्तः अदन्ति । अत्सि अत्थः अस्य । अनि अहः अमः लिटयन्यतरस्याम् । २ । ४ । ४० । अदो घेल वा स्याल्लिटि ।। घास । उपधालोपः । घस्य चर्चम् ॥ शासिवसिघसीनां च । १३६ इण्कुभ्यां परस्यैषां सस्य षः स्यात् | जक्षतुः जक्षुः । जघसिथ जक्षथुः जक्ष जघास जघस जक्षिव जाक्षिम | आद आदतुः आदुः ॥ इडत्यर्तिव्ययत नाम् । ७।२।६६ । अद् ऋ व्यञ् एभ्यस्थलो नित्यमिट् स्यात् आदिथ अत्ता अत्स्यति अत्तु अत्तात् अत्ताम् अदन्तु ॥ हुझल्भ्यो हेधि ६। ४ । १०१ । होईलन्तेभ्यश्च होघः स्यात् । अद्धि अत्तात् अत्त अत्त । अदामि अदाव सदाम. ॥ अदः सर्वेषाम् । ७ । ३ । १०० अदः परस्यापृक्तसावधातुकस्य अट् स्यात्सर्वमतेन | आदत आत्ताम् आदन आदः आत्तम् आत्त | आदम् आह आन। अद्यात् अद्याताम् अा: अद्यात अद्यास्ताम् अद्यासुः ॥ लुङ्सनोपस्ल ।।४।३७ अदो घ स्याल्लुङि सनि च । लदित्त्वादङ्.) अघसत् आत्स्यत् । हन हिंसागवं २ । हन्ति - ॥ · अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलो १ अंदो जग्धि-' इत्यस्मात् अद इति 'लुङ्सनोर्धस्ल' इत्यतो घरल इ चानुवर्तनीयम् ॥ --- १ ·. -- १५६ लघुकीमुद्या 'झलि किति ।६।४।३७) अनुनासिकान्तानामेपावनतेश्च लोपः स्यान्झलादी किति किति परे । यमिरमिनभिगमिहनिमन्यतयोऽनुदात्तोपदेशाः। तनुशणु- क्षिणुऋ तृणुघृणवनुमनुतनोत्यादयः । हतः नन्ति ! हसिया हथ । हान्म हन्यः हन्मः । जघान जन्नतुः जन्नुः ॥ अभ्यासाच ! ७।३१५५ ॥ अभ्यासात्परस्य हन्तहस्य कुत्वं स्यात् । जघनिथ जघन्य जनयुः जयन नघान जघन जन्निव जनिम । हन्ता हनिष्यति हन्तु हतात् हताम् वन्तु ।' हन्तेजः । ६।४।३६ । हो परे ॥ असिद्धवदत्रामात् ।६ ॥ ४१२२ । इत उलमापादसमाप्तेराभीयं समाश्रये तस्मिन्कर्तव्ये तदसिद्धम् । इति जस्यासिद्धत्वान्न हेर्टक् । जहि हतात् हतम् हत । हनानि हनाव हनाम 1 अहन् अहताम् अनन् | अहन अहतम् अहत । अहनम् अहत्व अहन्म । हन्यात् || आर्धधातुके ।२।४।३५। इत्यधिकृत्य | हनो वध लिङि ॥२॥ ४१४२। लुङि च ।।४।४३। वधादेशोऽदन्तः । आर्धधातुके इति विपय- सप्तमी । तेनार्धधातुकोपदेशे अकारान्तत्वादतो लोपः । बध्यात् वध्यास्ताम् अवधीत् अहनिष्यत् । यु मिश्रणामिश्रणयोः ३ ॥ उतोवृद्धिलकि हलि। ७३१८९ । लुग्विषये उतो वृद्धिः पिति हलादा सार्वधातुके न त्वभ्यस्तस्य ह.योति युतः युवन्ति । यौषि युथः युथ । योमि युवः युमः । युयाव यविता यविष्यति यातु युतात् अयौत् अयुताम् अयुभेन् ययात् । इह उतो वृद्धिर्न । भाष्ये पिञ्च डिन डिच्च पिन्नेति व्याख्यानात् । युयाताम् युयुः यूयात् यूयास्ताम् ययासुः । अयावीत् अयविष्यत् | या प्रापण ४। याति यातः यान्ति । ययौ याता यास्यति यातु अयात् अयाताम् || लङः शाकटायनस्यैव । में३ । ४।१११ । आदन्तात्रस्य लडो झे म वा स्यात् । अयुः अयान् । यायात यायाताम् यायुः । यांयात यायास्ताम् यायासुः । अयासीत् अया- १. चंजोः कु-' 'हो हन्तेः' इत्येताभ्यामनवृत्तिरत्र ॥ २ 'नाभ्यस्तस्याचि पिति यासावधातुकै ' इति सूत्रमावर्तनीयम् ॥ ३ 'आतः' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तनीयम् ॥ . P ·तिटन्ते अदादिगणप्रकरणम् । ५७ स्यत् । मा गतिगन्धनयोः ५मा दीप्ती ६। प्णा शोचे ७ । श्रा पाके बादापुरसाय गती ९ ! सा भक्षणे १ | रा दाने ११ । ला आदाने १२. दाप सक्ने १३ । स्या प्रकयने १४ । अयं सार्वधातुके एव प्रयो- ताच्यः । विद ज्ञाने १५ ॥ विदो लटो वा । ३ । ४ । ८३ । 'वेत्तेलेट: परस्मैपदाना जलादयो वा स्युः । वेद विदतः विदुः । वेत्य विदथुः विद । वेद विद्व हिन । पले वेत्ति वित्तः विदन्ति ॥ उपविदजागृभ्योऽन्यतर- स्वाम् । ३।१।३८ । एभ्यो लिट्याम्बा स्यात् । विदेरदन्तत्वप्रतिज्ञा- नादाभि न गुणः । विदाञ्चकार विवेद वेदिता वेदिष्यति ॥ विदाकुर्व- न्वित्यन्यतरस्याम । ३।१। ४१ । वत्तलोटि आम् गुणाभावो लोटो लुक लोहन्तकरीत्यनुप्रयोगश्च वा निपात्यते । पुरुषवचने न विवक्षिते । वि. दादरोतु वेत्तु ॥ तनादिकृतभ्य सः ।। १ । ७९ । तनादेः कृषश्च उः प्रत्ययः स्यात् । शोऽपवादः ॥ अत उत्सार्वधातुके । ६।४।११०॥ उप्रत्ययान्तस्य कृतोऽत उत्साशातुके हित । विदागुरुतात् विदास्ताम् विशान्त । विदागुरु विदारयाणि । अवेत् अवित्ताम् अविदुः ।। दश्च । ८१२॥ ७५ । धातोर्दस्य पदान्तस्य सिपि परे सवा । अवेः भवेत विधात् विद्यास्ताम् अवेदीन स्वेदिप्यत् । अल भुवि १६। अस्ति ॥ नसो रल्लोपः । ६।४।१११ । अस्यास्तेश्चातो लोपः सार्वधातुके द्धिति । स्तः सन्ति । असि स्यः स्य । अस्मि स्वः स्मः || उपसर्गप्रादुर्ध्यामास्ति- परः । ८।३।८७ । उपसर्गेण प्रादुसवास्तेः सस्य पो यकारेऽचि च परे । निप्यात प्रनिन्ति । प्रादुःपन्ति । यच्परः किम् । अभिस्तः ॥ अस्तेर्भूः । २।४।५२ । आर्धधातुके । बभूव भविता भविष्यति । अस्तु स्तात् स्तान सन्तु ॥ ध्वसोरेदावभ्यासलोपश्च । ६।४।११९ १ 'अपदान्तस्य मुर्धन्यः । इत्यस्मात्सूत्रान्मूर्धन्य इत्यनुवर्तते ॥

·॥ लघुकीमुद्या घोरस्तेश्च एत्वं स्यात् ही परे अभ्यासलोपश्च । एत्वस्यासिद्धत्वाद्धेषिः । श्रसरित्यल्लोपः । तातपक्षे एत्वं न | परेण तातडा बाधात् । एधेि स्तात स्तम् स्त । असानि असाव असाम | आसीत् आस्ताम् आसन् । स्यात् स्याताम् स्युः । भूयात् अभूत् अभविष्यत् । इण् गतौ १७ । एति इतः ।। इणो यण् । ६।४। ८१ । अजादौ प्रत्यये परे । यन्ति ॥ अभ्यास- स्यासवर्णे। ६। ४।७८ । इडेवर्णयोरियावदी स्तोऽसवर्णेऽचि । इयाय ॥ दीर्घ इणः किति । ७।४ । ६९ । इणोऽभ्यासस्य दीर्घः स्यात् किति लिटि । ईयतुः ईयुः इयायथ इयेथ एष्यति एतु ऐत् ऐताम आयन् । इयात् ॥ एतेलिङि । ७ । ४ । २४ । उपसर्गापास्य इणो- ऽणो हस्व आर्धधातुके किति लिङि । निरियात् । उभयत आश्रयणे नान्तादिवत् | अभीयात् । अणः किम् । समेयात् ॥ इणो गा लङि । २॥ ४। ४५ । गातिस्थति सिचो लुक् । अगाव ऐष्यत । शील स्वप्ने २८ ।। शीङ सार्वधातुके गुणः । ७ । ४ । २१ । विति चेत्यस्यापवादः । शेते शयाते || शीडो रुट् । ७।१।६। शीङः परस्य झादेशस्यातो. रुडागमः स्यात् । शेरते । शेषे शयाये शेध्वे । शये शेवह शेमहे । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे । शयिता शयिष्यते शेताम् शयाताम् अशत अशया- ताम् अशेरत । शयीत शयीयाताम् शयोरयन | शयिषीष्ट अशयिष्ट अश- यिष्यत । इङ्क अध्ययने १९। इङिकावध्युपतर्गतो न व्यभिचरतः । अधी- ते अधीयाते अधीयते || गाङ् लिटि । २।४।४९ । इडो . गाड स्याल्लिटि । अधिजगे अधिजगाते अधिजगिरे । अध्येता अध्येष्यते अधी- ताम् अधीयाताम् अधीयताम् | अधीष्व अघीयाथाम् अधीनम् । अध्यय १ 'अचि श्रु-' इत्यतो वोरियकुण्डौ इति पदद्वयमनुवर्तते ॥ २ 'उपसर्गादस्व-' इति पूर्वसूत्रमावर्तते ॥ ३ तेनात्र 'एतेलिहि' इत्यस्य प्रातिनं भवति ॥ ४ 'आत्मने- पदेष्वनतः' इति पूर्वसत्रात अत इत्यनुवर्तनीयम् ॥

·तिडन्ते अदादिगणप्रकरणम् । अध्ययावहे अध्ययामहे । अध्येत अध्येयाताम् अध्यैयत । अध्येथाः अध्ये याथाम् अध्यछम् । अध्ययि अध्यैवाहि भव्यमहि । अधीयीत अधीयी याताम् अधीयीरन् । अध्येपीष्ट ॥ विभाषा लुलडोः । २।४ १५० इंडो गाङ् वा स्यात् ॥ गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्छित् । १।२। १ । गाडादेशात्कुटादिभ्यश्च परे श्णितः प्रत्यया डितः स्युः ॥ घुमास्थागा- पांजहातिसां हलि । ६।४ । ६६ । एपामात ईस्याद्धलादौ कृित्यार्ध- धातुके । अध्यगीष्ट अष्ट अध्यगीष्यत अध्यैष्यत | दुह प्रपूरणे २० । दोग्धि दुग्धः दुहन्ति । घोमि । दुग्धे दुहाते दुहते । धुक्षे दुहाथे दुग्ध्वे । दुहे दुहहे दुह्महे । दुदोह दुदुहे दोग्धा घोक्ष्यति धोक्ष्यते । दोग्धु दुग्धात दुग्धामु दुहन्तु | दुग्धि दुग्धात् दुग्धम् दुग्ध । दोहानि । दुग्धाम् दुहाताम् दुहताम् ।। धुक्ष्व दुहायाम् धुग्ध्वम् । दाहै दोहावहै दोहामहै । अधोक् अदुग्धाम् अदुहन् । अदोहम् । अदुग्ध अनुहाताम् अदुहत । अधुग्ध्वम् दुह्यात् दुहीत ॥ लिइसिचावात्मनेपदेषु । १।२। ११ । इक्समीपा- द्धलः परी झलादी लिङ्सिचौ किती स्तस्ताङ । धुक्षीष्ट || शलइगुपधाद- निटः क्सः। ३ । १।४५ । इगुपधो यः शलन्तस्तस्मादानटलेः क्सा- देशः स्यात् । अधुक्षत् ॥ लुग्वा दुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये। ७।३ । ७३ । एषां क्सस्य लुग्वा स्यादन्त्ये तङिः | अदुग्ध अधुक्षत || क्सस्याचि ७३७२। अनादौ तङि क्सस्य लोपः । अधुक्षाताम् अधु- क्षन्त । अदुग्धाः अधुक्षयाः अधुक्षाथाम् अधुरध्वम् अधुक्ष्वम् । अक्षि अदुवाह.अधुक्षावाहि अधुक्षामाह | अधोक्ष्यत । एवं दिह उपचये २१ । लिह आखादने २२ । लेढि लीटः लिहन्ति । लेक्षि । लीडे लिहाते लिहते । लिक्ष लिहाथे लोड़े। लिलेह लिलिहे लीडासि लोदासे लेक्ष्यति लेक्ष्यते । लेदु लोढात लोढामु लिहन्तु । लौढ लेहानि लोढाम् अलेट् अलेड् अलिक्षत 9 'इडश्च' इति सूत्रमनुवय॑म् ॥२ 'असंयोगालिट् कित्' इत्यतः किंदित्यनुवर्तनीयम् ॥

·६. लघुकौमुद्या अलिक्षत अलीढ अरेक्ष्यत् अरेक्ष्यत । वञ् व्यक्तार्या वाचि २३|| नवः पञ्चा.. नामादित आहो बुवः । ३ । ४ । ८४ । वो लेटस्तिवादीनां पञ्चाना गलादयः पञ्च वा स्यर्बुरश्चाहादेशः । आह आहतुः आहुः ।। आहस्य। ८। २ । ३५ । झलि परे । चर्वम् । आत्य आहथुः ॥ त्रु ईद । ७।३ । ९३ । ब्रुवः परस्य हलादेः पित ईर् स्यात् । ब्रवीति बत: ब्रुवन्ति । ब्रूते बुवाते त्रुपते ॥ब्रुवो वचिः । २।४।५३। आर्धधातुके। उवाच ऊचतुः उचुः । उवचिथ उवक्थ उचे वक्ता वक्ष्यति वक्ष्यंत जीतु बृतात् ब्रुवन्तु नहि ब्राणि ताम् । अत्रवीत् अत्रू त्यात् त्रुधीत उच्यात् वक्षीष्ट || अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् । ३ । ११ ५२ । एभ्यसो स्यात् ॥ वच उम् । ७।४ । २० । अदि परे । अशेच नोचत' अवक्ष्यत् अवक्ष्यत ! ( चकरीतं च ) चकरीतमिति यलगन्तमनादी वो 'व्यम् । उMञ् आच्छादने २४ ॥ उर्णोतर्विभापा । ७।३। ९० । वा वृद्धिः स्याद्वलादौ पिति सार्वधातुके । उौति उणति उर्णतः अM. वन्ति । ऊर्णते उर्णवाते उर्णवते । ( ऊोतेराग्नेति वाच्यम् ) नन्द्राः संयोगादयः । ६. । १ । ३ । अचः पराः संयोगादयो नदरा - दिन भवन्ति । नुशब्दस्य द्वित्वम् । ऊर्शनाव ऊर्जुनवतुः ऊर्जुनुवुः ॥ विभापोगा। १।२।३ । इडादिप्रत्ययो वा बित्स्यात् ।। अर्जुनविय अर्णनविय अM. विता ऊर्णविता उणुविष्यति ऊर्णविष्यति ऊर्णोतु उणीतु ऊर्णानि उगवे ॥ गुणोऽपृक्ते । ७।३ । ९१ । उतेर्गुणोऽपृक्त हलादौ पिति सार्वधा- तुके | वृद्धयपवादः । और्णोत् और्णोः उर्जुयात् ऊर्गुयाः ऊर्गुबीत अणुयात् अणुविषीष्ट ऊर्णविशीष्ट ॥ उर्णोतर्विभापा । ७।२।६। इडादी १ 'परस्मैपदानां-' इति "विदो लटो वा' इति सूत्रेऽत्रानुयतेते ॥ २ 'नाभ्यस्तस्य-' इत्यस्मारिपतीति 'उतो वृद्वि कि हलि ' इत्यस्माद्धलीति चानु वर्तनीयम् ॥

·तिटन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । परस्मैपदे परे सिंचि वा वृद्धि पक्ष गुणः । और्णावीत ओणवीत् औणुवीत् भौणीविष्टाम् आणविष्टाम् औषिष्टाम् ओणविष्ट और्णविष्ट आणविष्यत् आर्णविष्यत् ॥ इत्यदादयः॥ अध तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । हु दानादनयोः १ ॥ जुहोत्यादिभ्यः श्लः । २ । ४ । ७५ । शपालुः स्यात् ॥ श्लौ।६।१। १० । धाता स्तः । जुहोति जुहुतः ॥ अदभ्यस्तात् । ७।१।४। झस्य । हु वोरिति यण् । जुह्वति ॥ भीहीभृहुवां इलुबञ्च । ३ । १ । ३९ । एभ्यो लिट्याम्वा स्यादामि श्वाविव कार्य च । जुहवाञ्चकार जुहाव होता होष्यति । जुहोतु जुहुतात् जुहुताम् जुतु । जुहुधि जुहबानि अजुहोत् अजुहुताम् ॥ जुसि चः । ७।३। ८३ । इगन्ताङ्गस्य गुणोऽजादौ जुसि । अजुवुः जुहु- यात हयात् अहॉपीत् महोप्यत् । भिभी भये २ विभेति ॥ भयोऽन्य- तरस्याम् । ६ । ४ । ११५ । इकारः स्याद्वलादी किति सावधातुके । भिभीतः विमितः विभ्यति बिभयाञ्चकार विभाय भेता भेष्यति विभेतु बिमितात विभौतात् अविभेत् । विभियात् विभीयात् भीयात् अभै-, पीत् ममेष्यत् । ही लज्नायाम् ३ | जि जिबीतः जिहीयति जियाञ्च- कार जिलाय देता द्वेष्यति जिहेतु अजित् जिहीयात् अद्वैपीत् अद्वेष्यत् । पृ पालनपूरणयोः ४॥ अतिपिपाश्च । ७ । ४ । ७७ । अभ्यासस्य इकारोऽन्तादेशः स्यात् श्लो । पिपात ॥ उदोष्ठयपूर्वस्य । ७१ १।१०२॥ अङ्गावयवौष्ठयपूर्वो य ऋत्तदन्तस्याङ्गस्य उत्स्यात् ॥ हाल.च । ८।२। ७७ । रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दी| हलि | पिपूर्तः पिपुरति १ मिर्गुणः' इत्यती गुण इति ' क्सस्यादचि ' इत्यतो अचीति चानुवर्तनीयम् ।। २ वोरुपधाया दीर्घ इकः ? इति सूत्रमनुवर्तते ॥

·। लघुकौमुद्या पपार || गृहमा हसो वा । ७।४ । १२ । एपा किति लिटि ह्रस्वो वा स्यात् । पप्रतुः ॥ ऋच्छत्यृताम् । ७ । ४ । ११ । तीदादिकमच्छे अंधातोडतां च गुणो लिटि । पैपरतुः पपरुः ॥ वृतो वा । ७।२।३८ । वृद्धृथ्भ्यामृदन्ताच्चेटो दीर्घा वा स्यान्न तु लिटि । परिता परीता परिप्यति परीष्यति पिपर्नु अपिपः अपिपूर्ताम् अपिपरुः पिपूर्यात पूर्यात् अपारीत् ॥ सिचि च परस्मैपदेषु । ७।२। ४० । अत्र इटो न दीर्घः । अपारि- ष्टाम् अपरिष्यत् अपरीप्यत् । ओहाक त्यागे ५। जहाति ।। जहातेश्वा । ४ । ११६ । इद्वा स्याद्धलादौ कृिति सार्वधातुके जहितः ॥ ई हल्य- घोः । ६।४।११३ । श्राभ्यस्तयोरात ईत्स्यात्सार्वधातुके किति हलि न तु धीः । जहीतः ॥ नाभ्यस्तयोरातः। ६।४। ११२ । संनयों रातो लोपः किति सार्वधातुके ! जहति जहौ हाता हास्यति जहातु जहितात्. जहीतात् ॥ आच हौ । ६। ४ । ११७.। जहातेही परे आ स्याच्चा- दिदीतौ । जहाहि जहिाह नहीहि अनहात् अजहुः ॥ लोपो यि । ६। ४।११८ । जहातेरालोपो यादौ सावधातुके | जह्यात् । एलिङि । हेयात् महासीत् अहास्यत् । माङ् माने शब्दे च ६ ॥ भृञामित् । ७।४। ७६ । भृञ् माङ् ओहाङ् एषां त्रयाणामभ्यासस्य इत्स्यात् श्लो ॥ मिमीते मिमाते मिमते ममे माता मास्यते मिमीताम् अमिमीत मिमीत मासीष्ट अमास्त अमास्यत् । अहाङ् गतौ ७ । निहीते जिहाते जिहते । जहे हाता हास्यते जिहीताम् अजिहीत जिहीत हासीष्ट अहास्त अहास्यत । डुमन धारणपोषणयोः ८ । बिभर्ति विभृतः विभ्रति । विभृते विभ्राते विभते । बिभराञ्चकार बभार बभर्य बभूव विभराञ्चके वभ्रे भर्ता भरिष्यति भरिष्यते विभतु विभराणि विभृताम् अविभः भविभृताम् अविभरुः अनिभृत विभृ- पात् विभ्रीत भ्रियात् भृषीष्ट अभार्षीत् अभृत अभरिष्यत् अभारष्यत । १ पपरतुरिति रूपं पक्षान्तरे ॥ २ दारूपधारूपधात्वोनेवामित्यर्थः ।।

·तन्त दिवादगणप्रकरणस् । १ . हुदाञ् दाने ९ । ददाति दत्तः ददति दत्ते ददाते ददते ददौ ददे दाता दास्यति दास्यते ददातु ॥ दाधा बदाम् । १ । १ । २० । दारूपा चारपाच धातयो घुसंज्ञाः स्यादेपी पिना { ध्वसोरित्येत्वम् । देहि दत्तम् अददात् सदत्त दद्यात् ददीत देयात् दासीष्ट अदात् अदाताम् अदुः ॥ स्थाध्वोरिच ! ११२ । १७ । सनयोरिदन्तादेशः स च कित्स्यादात्म- नेपदे । अदित सदास्यत् अदारयत । दुधाम् धारणपोपणयोः १० । दधाति । दधस्तयोश्च । ८। २। ३८ । द्विरुक्तस्य झपन्तस्य धाधातोर्वशो भम् स्यात्तयोः परयोः रयोश्च परतः । धत्तः दधति दधासि धत्य । धत्तं दधाते दधते । धरसे धचे । ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च । धेहि अधात् अपत्त दध्यात् दधीत धेयात् धासीष्ट अधात् अधित अधा- स्थत् भधास्यत । णिजिर शांचपोपणयोः ११ । ( इर इत्संज्ञा वाच्या) णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ । ७१४ । ७५ । णिविज्ञविशामभ्या- साय गुणः स्यात् श्लो । नेनेति नेनिक्तः ननिजति नेनिक्ते निनज निनिने नेता नक्ष्यति नेक्ष्यते । नेनेक्त नेनिधि ॥ नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्व- धातुके । ७।३। ८७ । लघूपधगुणो न स्यात् । नेनिजानि नेनिक्ताम् । अनेनेच अनेनिक्ताम् अनेनिनुः । अनेनिजम् अननिक्त नेनिज्यात् निस्यात् नेनिनीत निक्षीष्ट ॥ इरितो वा । ३। १ । ५७ । इरितो धातोश्र वा परस्मैपदेषु । अनि नत् अनैक्षीत अनिक्त अनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत ॥ इति जुहोत्यादयः ॥ अथ तिङन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । दिनु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारातिरतुतिमोदमदस्वप्रकान्तिगतिषु १ ॥ दिवादिभ्यः श्यन् । ३ । ११६९ । शपोऽपवादः। हाल चेति दीर्घः। १ 'एकाचो वशो मा झपन्तस्य स्वोः । इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥

·लघुकौमुद्यां दोव्यात दिदेव देविता देविष्यति दीव्यतु अदीव्यत् दोव्येत. दोव्यात अदे- वीत अदेविष्यत् । एवं षिवु तन्तुसन्ताने २ । नृती गात्रविक्षेपे ३ । नृत्यति ननत नर्तिता ॥ सेसिचि कृतचूतच्दतदनृतः।७।२।५७। एभ्यः परस्य सिभिन्नस्य सादरार्धधातुकस्यैडा । नतिष्यति नयति नृत्यतु अनृत्य नृत्येत् नृत्यात् अनीत् अनतिष्यत् अनयंत् । त्रसी उद्वेगे ४। वा भ्राशेति श्यन्वा । त्रस्यति तत्रास | वा भ्रमुत्रसाम् । ६।४ । १२४ एषां कृिति लिटि सेटि थलि च एत्वाभ्यासलोपो वा । सतुः तत्रसतुः सिथ तत्रसिथ त्रसिता । शो तनूकरणे ५ ॥ ओतः श्यनि ।७।३७१॥ लोपः स्यातु श्यनि । श्यति श्यतः श्यन्ति । शशौ शशतुः शशुः । शाता. शास्यति ॥ विभाषा घ्राधेट्शाच्छासः । २।४ । ७८ । एभ्यः सिचो लुग्वा स्यात् परस्मैपदे परे। अशात् अशाताम् अशुः ॥ यमरमनमातां सक्च । ७।२।७३ । एषां सक् स्यात् एभ्यः सिच इट् स्यात् परस्म- पदेषु । इट्सकौ । अशासीत् अशासिष्टाम् । छो छेदने ६ । छ्यति । षोऽन्तकर्मणि ७ । स्यति ससौ । दोऽवखण्डन ८ । यति ददौ देयात् अदात् । व्यध ताडने ९ ॥ अहिज्यावयित्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छ- तिभृजतीनां विति च । ६ । १। १६ । एषा' संप्रसारणं स्यात्किति डिति च । विध्यात विव्याध विविधनुः विविधुः विव्यघिय विव्यद्ध व्यद्धा व्यत्स्यति विध्येत् विध्यात् अव्यात्सीत् । पुष पुष्टौ १० । पुष्यति पुपोष पुपोषिथ पोष्टा पोक्ष्यति । पुषादीत्यङ् ! अपुषत् । शुष शोषणे ११ । शुष्यति शुशोष अशुषत् | णश अदर्शने १२ । नश्यति ननाश नेशतुः ।। धादि- भ्यश्च । ७ । २०४५। रधुनातृप्पद्रुमुष्णुहष्णिह एभ्यो वेलाद्यार्धधा- कस्य वेट् स्यात् । नेशिथ ॥ मस्जिनशोझलि । ७। १।६०। नुम् स्यात् । तनंष्ठ नशिव नेश्व नेशिम नेश्म नाशता नष्टा नशिष्यति नक्ष्यति नश्यतु १. ' आर्धधातुकस्यडलादेः । इति सर्व सूत्रमत्रानुवर्तते ॥ ।

·तिन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । ६६ मनश्यत नश्येत् नश्यात् अनशन् । पू प्राणिप्रसवे १३ । सूयते सुपुते । क्रादिनियमादि । सपुविषे सुपुषिवहे सुपविमहे सोता सविता । दून परितापे १४ । दूयते । दीङ् क्षये १५। दीयते ॥ दीडो युडचि कृिति ६।४।६३ । दीङः परस्याजादैः किंत आर्धधातुकस्य युत् । (बुग्युटावु- ध्ययोः सिद्धी वक्तव्यो ) ॥ दिदीये ॥ मीनातिमिनोतिदीङ ल्यपि च ।६।११५० । एषामात्वं स्यात् ल्यपि चादशित्यनिमित्ते। दाता दास्यति अदास्त । डी विहायसा गती १६ । डीयते डिडये ड- यिता। पीङ् पाने १७ । पीयते पेता अपेष्ट । माङ् माने १८ । मायते ममे । जनी प्रादुर्भावे १९ ॥ ज्ञाजनोर्जा । ७।३ । ७९ । अनयोर्जादेशः स्यात् शिति । जायते जज्ञे ननिता जनिप्यते ॥ दीपजनबुधपूरितायि- प्यायिभ्योऽन्यतरस्याम् । ३ । १ । ६१ । एभ्यश्लेश्चिण् वा स्यात् एकवचने तशन्दे परे ॥ चिणो लक् । ६ । ४ । १०४ । चिणः परस्य तशब्दस्य एक स्यात् ।। जनिवध्योश्च । ७।३ । ३५ । अनयोरुपधाया वृद्धिर्न स्याबिणि णिति कृति च । अजान भजनिष्ट । दीपी दीप्तौ २० । दीप्यते दिदीपे अदीपि अदीपिष्ट । पद गतौ २१ । पद्यते पेदे पत्ता पत्सीष्ट || चिण ते पदः । ३।१।६० । पश्लेश्चिण स्यात्तशब्दे परे । अपादि अपरसाताम् अपत्सत । विद सत्तायाम् २२ । विद्यते वेत्ता अवित्त । वुध अवगमने २३ । बुध्यते बोद्धा भोत्स्यते भुत्सीष्ट अोमि अबुद्ध अभुत्सा ताम् । युध संप्रहार २४ । युध्यते युयुधे योद्धा अयुद्ध | सृज विसर्गे २५/ सृज्यते ससृजे समृजिपे ॥ सृजिशोझल्यमकिति । ६।१ । ५८ । अनयोरमागमः स्या झलादावकिति । स्रष्टा स्रक्ष्यति सूक्षीष्ट असृष्ट असू क्षाताम् । मृप तितिक्षायाम् २६ । मृष्यति मृष्यते ममर्ष ममर्षिय ममृषि १ ज्ञाजनीत्तिाः ॥ ३ ' आतो युक् चिष्कृतोः' इति सूत्रमनुवर्तते ॥

·लघुकीमुद्या मर्षितासि मर्षितासे मर्पियति मर्पिप्यते । णह बन्धने २७ । नाते नाति ननाह ननद्ध नेहिथ नेहे नद्धा नस्यति अनात्सीत् मनद ॥ इति दिचादयः।।. • अथ तिङन्ते स्वादिगणप्रकरणम् । पञ् अभिपवे १ ॥ स्वादिभ्यः इनुः । ३।११७३। शपोऽपवादः। सुनोति सुनुतः । हुश्नुवोरिति यण् । सुन्वन्ति । सुन्वः सुनुवः । सुनुते सुन्वाते सुन्वते । सुन्वहे सनुवहे सुपाव सुपुर्व सोता सुनु सुनवानि सुन सुनुयात् सूयात् || स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु । ७।२।७२ । एभ्यः सिच इद स्यात् परस्मैपदेषु । असावीत् असोष्ट | चिन् चयने २ । चिनोति चिनुते ॥ विभाषा चेः।७।३।५८। अभ्यासात्परस्य कुत्व वा स्यारसनि लिटि च । चिकाय चिचाय चिक्ये चिच्य अचेपीत् अचेष्ट । स्तुभ आच्छा- दने ३ । स्तृणोति स्तृणुते ॥ शपूर्वाः खयः । ७।४।६१ । अभ्या- सस्य शपूर्वाः खयः शिप्यन्तेऽन्ये हलो लुप्यन्ते । तस्तार तस्तरतुः तस्तरे । गुणोर्तीति गुणः । स्तर्यात् ॥ ऋतश्च संयोगादेः । ७। २ । ४३ । ऋदन्तासंयोगादेः परयोलिङ्सिचोरिडा स्यात्तङि । स्तरिपीष्ट स्तृपीष्ट अस्तरिष्ट अस्तृत । धूम् कम्पने ४ । धूनोति धूनते दुधाव । स्वस्तीति वेट् । दुविथ दुधोथ ॥ शुकः किति । ७।२ । ११ । श्रिम एकाच उग- न्ताच्च गिरिकतोरिण न | परमपि स्वरत्यादिविकल्पं बाधित्वा पुरस्तात्म- तिघकाण्डारम्भसामर्थ्यादनेन निषेधै प्राप्ते क्रादिनियमानित्यमिट् । दुधु- विव दुधुवे अधावीत् अपविष्ट अधोष्ट अघविष्यत् अघोप्यत् अघविप्यताम् अधोष्यताम् अधविष्यत अघोप्यत ॥ इति खादयः ॥ 9 १ "इडत्यर्ति-' इत्यतो इट् अनुवर्तते ॥ २'चजोः कु-' 'अभ्यासाच सनलिटोजैः' इति सूत्रत्रयस्यात्रानुवृत्तिः ॥ ३ ‘नेशि कृति ' इत्यनुवर्त- नीयम् ॥

·तिडन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । ६७ अथ तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । तुद व्यथने १ ॥ तुदादिभ्यः शः।३।१।७७ । शपोऽपवादः । तुदाते तुदते तुतोद तुतोदिथ तुतुदे तोत्ता अतीत्सीत् अतुत्त । णुद प्रेरणे २ । । नुदति नुदते नुनोद नोत्ता । भ्रस्ज पाके ३ । अहिज्येति संप्रसारणम् | सस्य श्रुत्वेन शः । शस्य जश्त्वेन जः। भृन्नति भृनते ॥ भ्रस्जो रोपधयो रम- न्यतरस्याम् । ६।४। ४७ । भ्रस्ने रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यादार्धधातुके । मित्त्वादन्त्यादचः परः । स्थानषष्ठीनिर्देशाद्रोपधयोनिवृत्तिः । बभर्ज बभर्जतुः वर्जिय बभष्ठ बभ्रन वभ्रंज्जतुः वभ्रज्जिथ । स्कोरिति स- -लोपः । श्वेति षः । बभ्रष्ठ बभर्ने वभ्रज्जे भी भ्रष्टा भ्रक्ष्यति भक्ष्यति । : किाते रमागमं बाधित्वा संप्रसारणं पूर्वविप्रतिषेधेन | भृज्यात् भृज्ज्यास्ताम् मज्ज्यासुः । भीष्ट भ्रक्षीष्ट अभाीत् अभ्राक्षीत् अभष्ट अभ्रष्ट । कृष विले. खने ४ । कृषति कृषते चकर्ष चकृषे ॥ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतर- स्याम् । ६ । १.१ ५९ । उपदेशेऽनुदात्तो य ऋदुपधस्तस्याम्बा स्याज्झ- लादावकिति । ऋष्टा कर्टी कृक्षीष्ट । (स्पृशमृशकृषतृपडपां च्लेः सिवा वाच्यः ) अक्राक्षीत् अकार्षीत् अकृशत् अकृष्ट अकृक्षाताम् अकृशत । अकृक्षत अकृक्षाताम् अकृक्षन्त । मिल सङ्गमे ५ । मिलति मिलते मिमेल मेलिता अमेलीत् । मुच्ल मोचने ६ ॥ शे मुचादीनाम् । ७ । ११५९॥ मुचलिपविलुपसिचकृतस्विदिशां नुम् स्यात् शे परे । मुञ्चति मुञ्चते मोक्ता मुच्यात् मुक्षीष्ट अमुचत् अमुक्त अमुक्षाताम् | लुप्ल छेदने ७ । लुम्पति लुम्पते लोप्सा अलुपत् अलुप्त । विदल लाभे ८ विन्दति विन्दते विवेद विविदे। व्याघ्रभूतिमते सेट् । वेदिता । भाष्यमतेनिट् । परिवेत्ता । पिच क्षरणे ९ । सिञ्चति सिञ्चते ॥ लिपिसिचितश्च । ३।११५३ एभ्यश्चरेङ् स्यात् । आसिचत् ॥ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् । ३ । १।५४ । लिपिसिचिह्नः परस्य चोरङ्क वा । असिचत् असिचत असिक्त । लिप उपदेहे १० । उप.

·६८ घुकीमुद्या देहो वृद्धिः । लिम्पति लिम्पते लेप्ता अलिपत् अलिपत अलिप्त । इति उभ- यपदिनः । कृती छेदने ११ । कृन्तति चकत कर्तिता कतिष्यति कस्य॑ति अकर्तीत् । खिद परिघाते १२ । खिन्दति चिखेद खेत्ता | पिश अवयवे १३ ॥ पिंशति पेशिता । ओबश्चू छेदने १४ । वृश्चति क्षत्रश्च वनश्चिय वनष्ठ ब्रश्चिता ब्रष्टा व्रश्चिष्यात वक्ष्यात वृश्यात् अबश्वीत् अत्राक्षीत् | व्यच व्यानीकरणे १५। विचति विव्याच विविचतुः व्यचिता व्यचिष्यति विच्यात अव्याचीत अव्यचीत् । व्यचेः कुटादित्वमनसीति तु नेह प्रवर्तते । अनसीति पयुदासेन कृन्मात्रविषयत्वात् । उछि उच्छे १६ । उच्छति । उल्छः कणश मादान कणिशाद्यर्जनं शिलमिति यादवः । ऋच्छगतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु १७ । ऋच्छति । ऋच्छत्यृतामिति गुणः । दिहग्रहणस्याऽनेकहलुपलक्षणत्वान्नुट् । आनछं आनतुः ऋच्छिता | उज्झ उत्सर्गे १८१ उज्झति । लुभ विमो- हने १९ । लुभति ॥ तीषसहलुभरुषरिषः । ७।२। ४८ इच्छत्यादेः परस्य तादेरार्धधातुकस्येड्डा स्यात् । लोमिता लोब्धा लोभिष्यति । तृप तृम्फ तृप्तौ २१ । तृपति ततर्प तर्पिता अतीत् । तृम्फति (शे तृम्फादीनां नुम् वाच्यः) आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुषक्ताले तृम्फादयः । ततृम्फ तृफ्यात् । मृड पृड सुखने २३ । मृडति पृडति । शुन गतो २४ । शुनति । इष इच्छायाम् २५ । इच्छति । एषिता एटा एषिष्यति इष्यात ऐषीत् । कुट कौटिल्ये २६ । गाङ्कुटादीति ङित्वम् । चुकुटिय चुकोट चुकुट कुटिता । पुट संश्लेषणे २७ । पुटति पुटिता । स्फुट विकसने २८ । स्फुटति स्फुटिता | स्फुर स्फुल संचलने ३० । स्फुरते स्फुलंति ॥ स्फुरति- स्फुलत्योनिनिविभ्यः । ८।३ । ७६ । षत्वं वा स्यात् । निष्फुरति निःफुरति | णू स्तवने ३१ । परिणतगुणोदयः । नुवति नुनाव नविता। टुमस्जो शुद्धौ ३२ । मज्जति ममन्न | मस्जिनशोरिति नुम् ( मस्जेरन्न्यापूर्वो नुम् वाच्यः ) संयोगादिलोपः ममथ ममज्जिथ मक्ता मक्ष्यति अमा- क्षीत् अमाक्ताम् अमाक्षुः । रुजो भङ्गे ३३ । रुजति रोक्ता रोक्ष्यति ·६ तिन्न्ते तुदादिगणप्रकरणम् । सरोक्षीत् । भुनो कौटिल्ये ३४ । रुजिवत् । विश प्रवेशने ३५ । विशति मृश भामर्शने ३६ } भामर्शनं स्पर्शः । अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् मनाक्षीत् अमाक्षात् अमृक्षत् । षटू विशरणगत्यवसादनेषु ३७ । सीदत त्यादि । शब्द शातने ३८ ॥ शदेः शितः । १।३ । ६० । शिद्भा नोऽस्मात्तडानी स्तः । शीयते शीयताम् अशीयत शीयेत । शशाद शर शत्स्यति अशदत अशत्स्यत् । कृ विक्षेपे ३९ ॥ ऋत इद्धातोः।७।। १०० । ऋदन्तस्य धातोरङ्गस्य इस्यात् । किरति चकार चकरतुः चकर करीता करिता कार्यात् ॥ किरती लवने । ६।१ । १४० । उपाति रतः सुट् छेदने । उपस्किराति || अडभ्यासव्यवायेऽपि । ६ । १ १३८ । (सुटकात्पूर्व इति वक्तव्यम् ) उपास्किरत उपचस्कार ॥ हिं मायां प्रतेश्च । ६।१।१४१ । उपात्मतेश्च किरतेः सुट् स्याद्धिंस थाम् । उपस्किरति प्रतिस्किरति । ग निगरणे ४० || अचि विभाषा ८ २ । २१ । गिरते रेफस्य लोऽजादी प्रत्यये । गिरति गिलति जगा जगाल नगरिय जगलिय गरिता गरीता गलिता गलीता प्रच्छ जीप्साया ४१ । ग्राहिल्या इति संप्रसारणम् । पृच्छति पप्रच्छ पप्रच्छतुः पप्रच्छः प्रष्टा प्रक्ष्यति अप्राक्षीत् । मृङ् प्राणत्यागे ४२ ॥ म्रियतेलुंलिङोश्च १।३ । ६१ । लुलिङोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङ्स्तङ् नान्यत्र रिह | इय | नियते ममार मी मरिष्यति मृषोष्ट अमृत । पू व्यायां ४३.। प्रायेणायं व्यापूर्वः । व्याप्रियते व्यापने व्यापप्राते व्यापरिष्यं व्याप्त व्यापृपाताम् । जुषी प्रीतिसेवनयोः ४४ । जुपते जुजुषे । ओवि भयचल्नयोः ४५ । प्रायेणायमुत्पूर्वः । उद्विजते ॥ विज इट् । १।२ २ । विजेः पर इडादिप्रत्ययो द्वित् । उद्विजिता ॥ इति तुदादयः अटः अभ्यासस्य च व्यवधानेऽपि 'किरती लवने' इत्यनेन सुटः प्राप्तिः ॥ - ·.७० लघुकौमुद्या अथ तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् । रुधिर् आवरणे १ ॥ रुधादिभ्यः श्रम् । ३ । ११ ७८ । शपोऽप- वादः । रुणद्धि । नसोरल्लोपः । रन्धः रुन्धन्ति । रुणसि रुन्धः रुन्ध ! रुणमि वः रुध्मः । धे रुन्धाते स्न्धते । से रुन्धाथे सन्ध्वे । रुन्धे रुन्ध्वहे रूध्महे । रुरोध रुरुधे रोद्धा रोत्स्यति रोत्स्यते रुणटु रुन्धात् रुधाम् रुन्धन्तु | रुन्धि रुणधानि रुणधाव रुणधाम स्याम् रुन्धाताम् रुन्धताम् रुन्त्स्व रुणधे रुणघावहै रुणधामहै । अरुण अरुणद् अल्वाम् अरुन्धन् रुन्ध्यात् रुन्धीत् रुध्यात् रुत्सीष्ट अरु धत् अरौत्सीत् । अरुद्ध अरुत्साताम् अरुत्सत | अरोत्स्यत् अरोत्स्यत । भिदिर विदारणे २ । छिदिर द्वैधीकरणे ३ | युजिर योगे ४ । रिचिर विरेचने ५। रिणक्ति रिले रिरेच रेक्ता रेक्ष्यति रिणक अरिचत् अरौक्षीत भरिक्त । विचिर् पृथग्भावे ६ । विनक्ति विते । क्षुदिर संपेपणे ७ । क्षुणत्ति क्षुन्ते क्षोत्ता अक्षुदत् अक्षौत्सीत् अक्षुत्त । उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः ८। कृणत्ति छन्ते चच्छदं । सेसिचीति वेट् । चनृत्से चनृदिषे छर्दिता छर्दिष्यति छस्य॑ति अच्छुदत् अच्छीत् । अच्छर्दिष्ट । उतृदिर हिंसाना- दरयोः ९ । तृणत्ति तृन्ते । कृती वेष्टने १० । कृणत्ति । तृह ११ । हिसि हिंसायाम् १२ ॥ तृणह इम ७।३ । ९२ । तृहः श्रमि कृते इमागमो हलादौ पिति । तृणेटि तृण्डः ततह तर्हिता अतृणेट् । नान्नलोपः । हिनरित जिहिंस हिंसिता । उन्दी केदने १३ । उनत्ति उन्तः उन्दन्ति उदाञ्च- कार । ओनत् औन्ताम् औन्दन् । औनः औनत् औनदम् । अन्नू व्यक्ति- म्रक्षणकान्तिगतिषु १४ । अनक्ति अङ्कः अञ्जन्ति । आनन्न आनन्जिय 'आनझ्य अजिता अङ्क्ता अग्धि अनजानि आनक् ॥ अञ्जे सिपि । ७।२।७१ । अज्ञः सिचो नित्यमिट् स्यात् ! आजीत् । तञ्च संको. चने १५ । तनक्ति तका तश्चिता | ओविजी भयचल्नयोः १६ । विनक्ति ·तिहन्ते तनादिगणप्रकरणम् । ७१ विक्षः। विज इडिति ङित्वम् । विविजिय विजिता अधिनक अविजीत । शिष्ट विशेषणे १७ । शिनाष्ट शिष्टः शिंपन्ति । शिनक्षि शिशेप शिशेषिय शेष्टा शेक्ष्यति । हेधिः । शिण्डि शिनपाणि अशिनट् शिश्यात् शिश्यात भशिपत् । एवं पिप्ल संचूर्णनं १८ । भजो आमर्दने १९ ॥ नान्नलोपः। ६।४ । २३ । श्रमः परस्य नस्य लोपः स्यात् । मनक्ति वभजिथ बम- क्ष्य भता भग्धि अभाक्षात् । भुज पालनाभ्यवहारयोः २० । भुनक्ति भोक्ता भोक्ष्यात अमुनक् ॥ सुजोनवने । १।३। ६६ । तङानौ स्तः। मोदनं मुझे । अनवने किम् । महीं भुनक्ति | भिइन्धी दीप्ती २१ । इन इन्धाते इन्धते । इन्से इन्ध्वे इन्धाञ्चक्रे इन्धिता इन्धाम् इन्धाताम् इनधै ऐन्ध ऐन्धाताम् । ऐन्धाः विद विचारणे २२ / विन्ते वेत्ता ।। इति रुपादयः।। अथ तिङन्ते तनादिगणप्रकरणम् । तनु विस्तारे १ ॥ तनादिकृभ्य उः । ३। १ । ७९ । शपोऽ: पवादः । तनोति तनुते ततान तेने तनितासि तनितासे तनिष्यति तनिष्यते तनोतु तनुताम् अतनोत् अतनुताम् तनुयात् तन्वीत तन्यात् तनिषीष्ट अत: नीत मतानीत् ॥ तनादिभ्यस्तथासोः । २। ४ । ७९। तनादेः सिचो वा एक स्यात्तयासोः अतत अतनिष्ट अतथाः अतनिष्ठाः अतनिष्यत् मत- निप्यत । पणु दाने २ । सनोति सनुते || ये विभाषा । ६ । ४ । ४३ ॥ जनसनस्नामात्वं वा यादौ किति । सायात् सन्यात् ॥ जनसनखनां स- झलोः।६। ४१ ४२ । एपामाकारोऽन्तादेशः स्याद सनि झलादी किति । असात असनिष्ट असाथाः असनिष्ठाः । क्षण हिंसायाम् ३ क्षणोति क्षणुते । यन्तेति न वृद्धिः । अक्षणीत अक्षत अक्षणिष्ट अक्षयाः अ- क्षणिष्टाः 1क्षिणु च ४ 1 उप्रत्यये लघूपधस्य गुणों वा । क्षिणोति क्षेणोति क्षे. णिता अक्षणीत अक्षित अक्षेणिष्ट तृणु अदने ५ तृणोति तर्णोतितृणते तर्णते। डुकृञ् करणे ६ । करोति ॥ अत उत्सार्वधातुके । ६। ४। ११० ॥

·७२ लघुकौमुद्या उप्रत्ययान्तकृमोऽकारस्य उत्स्यारसार्वधातुके कृिति | कुरुतः ॥ न भकु- ईराम् । ८ । २ । ७९ । भस्य कुर्छरोश्चोपधाया न दीर्घः । कुर्वन्ति । नित्यं करोतेः । ६।४।१०८ । करोतेः प्रत्ययोंकारस्य नित्यं लोपो म्वोः परयोः । कुर्वः कुर्मः कुरुते चकार चक्रे कर्ता करिष्यति करिष्यते करोतु कुरुताम् अकरोत् अकुरुत ॥ ये च । ६।४। १०९ । कृञ् उलोपो यादी प्रत्यये परे । कुर्यात् कुर्वीत क्रियात् कृषीष्ट अकार्षीत् अकृत अकरिष्यत् अकरिष्यंत ॥ संपरिभ्यां करोती भूषणे । ६।१।१३७। समवाये च।६।१। १३८ । संपरिपूर्वस्य करोतेः सुट् स्याद्भूषणे संघाते चार्थे । संस्करोति । अलंकरोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति । सङ्घीभवन्ती- त्यर्थः । संपूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुट् । संस्कृतं भक्षा इति ज्ञापकात् li उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च । ६। १।१३९ । उपास्कृनः सुट् स्यादेष्वर्थेषु चात्मागुक्तयोरर्थयोः । प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकृतमेव- बैंकृतं विकारः विाक्याध्याहारः आकाशितैकदेशपूरणम् । उपस्कृता कन्या। उपस्कृता ब्राह्मणाः । एघोदकस्योपस्कुरुते । उपस्कृतं भुते । उपस्कृतं ब्रूते । वनु यांचने ७ । वनुत्ते ववने । मनु अवबोधने ८ । मनुते मेने मनिता मनि- ध्यते मनुताम् अमनुत मन्वीत मनिषीष्ट अमनिष्ट अमत अमनिष्यत । इति तनादयः॥ अथ तिङन्ते यादिगणप्रकरणम् । डुक्रीन् द्रव्यविनिमये १ ॥ क्यादिभ्यः श्ना। ३ । १।८१ । शपोऽ. पवादः । क्रोणाति । ईहल्ययोः । क्रीणीतः । श्राभ्यस्तयोरातः । कोणन्ति । क्रोणासि क्रीणीयः क्रीणीथ | क्रीणामि क्रीणीवः क्रोणीमः क्रीणीते कोणाते क्रोणते । क्रीणीषे क्रीणाथे क्रीणीध्वे । क्रीणे क्रीणीवहे । क्रोणीमहे । चिक्राय चिक्रियतुः चिक्रियुः । चिक्रेय चियिय चिक्रिोक्रेता ऋष्यति ऋष्यते क्रीणातु कोणीतात् क्रीणीताम् अक्रोणात् अक्रोणति क्रीणीयात् ·तिडन्ते स्यादिगणप्रकरणम् । ७३ कोणीत कीयात् सीट अनयीत् अकेट अकंप्यत् अक्रेप्यत । प्री तपणे कान्ता १२॥ प्रीणाति मीणीते । श्रीन पाके ३ । श्रीणाति श्रोणीते । भी हिंसायाम् ४॥ हिनुमीना । ८ । ४ । १५ । उपसर्गस्यानिमि- तात्परस्येतयोर्नस्य णः स्यात् । प्रमीणाति प्रमाणीते । मीनातीत्यात्वम् । ममी निम्यतः ममिय ममाय मिभ्ये माता मास्यति मीयात् मासीष्ट अमा- सीत समासिटाम् अमारत ! पिञ् बन्धने ५। सिनाति सिनीते सिपाय सिप्ये सेता । स्कुञ् आप्रवणे ६ ॥ स्तम्भुस्तम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुभ्यः शुश्च । ३॥ १॥ ८२ । चात् श्रा । स्कुनोति स्कुनाति स्कृनुते स्कुनीते चरकाव बुरहवे स्कोता मस्कोपीत् अस्कोट । स्तम्भ्वादयश्चत्वारः सौत्राः । सर्व रोधनार्थाः परमपदिनः ॥ हलः श्नः शानज्झौ । ३ । १ । ८३ । हलः परस्य नः शानजादेशः स्याद्धो परे । स्तभान । जुस्तम्भुम्रचुम्लचुनु- चुग्टचुग्लशुश्विभ्यश्च १३।१।५८१ च्लेन वा स्यात् ।। स्तन्मः । ८॥३॥ ६७ । स्तम्भः सौत्रस्य सस्य पः स्यात् । व्यष्टभत् अस्तम्भीत् । यु बन्धने ७ । युनाति युनीते योता । मूळ शब्दे ८ ! ब्रूनाति नीते कवि.. ता। न हिंसायाम् ९ । गाति द्रणीते । पूञ् परने १० ॥ प्वादीनां हस्वः । ७।३। ८० । पूजन মান ज्यारीलोलीसोना चतुर्दिशतः शिति द्वस्वः । पुनाति पुनीते पविता । लू छेदने ११ । लुनाति ठुनीते । सून आच्छादने १२ । स्तृणाति । शपूर्वीः खयः । तत्तार तस्तरतुः तस्तरे स्तरिता स्तरीता स्तृणीयात स्तृणीतस्तीर्यात् ॥ लिसिचोरात्मनेपदेषु ७ । २ । ४२ । वृवृष्भ्यामृदन्ताञ्च परयोलि- इसिचोरिया स्यात्तङि । न लिङि । ७।२।३९ । वृत इटो लिङि न दीर्घः स्तरिपीट | उश्चेति कित्त्वम् । स्तीपोष्ट | सिचि च परस्मैपदेषु । अस्तारीत् अस्तारिष्टाम् अस्तारिपुः । अस्तरिष्ट अस्तीर्ट । कञ् हिंसायाम् ६ : एकाजुत्तरपदे णः' इत्यतो ण इत्यस्यानुवृत्तिः ॥ डापनममदननयनका A ·- . लघुकौमुद्या १३ । कृणाति कृणीते चकार चकरे । वृञ् वरणे १४ । वृणाति वृणीते ववार ववरे वरिता वरीता । उदोष्ठयेत्युत्वम् । पूर्यात् वरिषीष्ट वर्षीष्ट. अवारीत अवारिष्टाम् अवरिष्ट अवरीष्ट अवष्ट । धूम् कम्पने १५ । धुनाति, धुनीते धोता बदिता अधावीत् अधविष्ट अघोष्ट | ग्रह उपादाने १६ ॥ गृह्णाति गृह्णीते जग्राह जगृहे ॥ गृहोलिटि दीर्घः । ७।२।३७ । एकाचो ग्रहेविहितस्येटो दीर्घो न तु लिटि । ग्रहतिा गृह्णातु ॥ हलः नः शानज्झौ । ३।१। ८३ । हलः परस्य श्रः शानजादेशः स्यादौ परे । गृहाण गृह्यात ग्रहिषीष्ट | यन्तति न वृद्धिः । अग्रहीत अग्रहीष्टाम् अय. हीष्ट अग्रहीषाताम् । कुष निष्कर्षे १७ । कुष्णाति कोषिता । अश भोजने १८ । अनाति आश अशिता अशिष्यति अश्नातु अशान ! मुप स्तेये १९ । मोषिता मुषाण | ज्ञा अवबोधने २० । जज्ञौ । वृद्ध संभक्ता २१ । वृणीते ववृषे ववृत वरिता वरीता अवरिष्ट अवरीष्ट अवृत ॥ इति ज्यादयः ॥ अथ तिङन्ते चुरादिगणप्रकरणम् । चुर स्तेये १ ॥ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्ण- चूर्णचुरादिभ्यो णिच् । ३ । १ । २५ । एभ्यो णिच् स्यात् चूर्णान्तेभ्यः. प्रातिपदिकाद्धास्वर्थ इत्येव सिद्धम् । तेषामिह ग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । चुरादि भ्यस्तु स्वार्थे । पुगन्तेति गुणः । सनाद्यन्ता इति धातुत्वम् । तिप्शवादि गुणायादेशौ । चोरयति ॥ णिचश्च । १।३ । ७४ । णिजन्तादात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले । चोरयते चोरयामास चोरयिता चोर्यात चोरयिषीष्ट । णिश्रोति चङ् । णौ चडीति हरवः चङि हित्वम् । हलादिः शेषः । दीर्घो लघोरित्यभ्यासस्य दीर्घः । अचूचरत् अच्चुरत । कथ वाक्य- प्रबन्धे२ । अल्लोपः ॥ अचः परस्मिन्पूर्वविधौ । १ । १। ५७ । परनिमित्तोऽजादेशः स्थानिवत्स्यास्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टस्य विर्घा १'अतो लोपः । इत्यनेन सूत्रेणान्याकारस्य लोपः ॥

·७६ तिडन्ते सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । कर्तव्ये इति स्थानिवत्त्वानोपधावृद्धिः कथयति। अग्लोपित्वादीर्घसन्वद्भाव न । अचकथत् । गण संख्याने ३ । गणयति ॥ ई च गणः । ४।७ ९७.। गणयतेरभ्यासस्य ईस्याच्चादच्चपरे णौ । अजीगणत् अजगणत् । इति चुरादयः॥ अथ तिङन्ते ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । स्वतन्त्रः कर्ता । १ । ४ । ५४ । क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽ. र्थः कर्ता स्यात् ॥ तत्प्रयोजको हेतुश्च । १ । ४ । ५५ । कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः कर्तृसंज्ञश्व स्यात् ॥ हेतुमति च । ३ । १।२६ । प्रयोजकव्या- पारे प्रेपणादौ च वाच्ये धातोणिच् स्यात् । भवन्तं प्रेरयति भावयति ॥ ओः पुयज्यपरे । ७।४ । ८० । सनि परे यदङ्गं तदवयवाभ्यासो- कारस्य ईत्स्यात्पवर्गयराजकारेष्ववर्णपरेपु परतः । अबीभवत् । ष्ठा गतिनि- वृत्तौ ॥ अतिहीव्लीरीयीक्ष्माय्यातां पुणौ । ७ । ३ । ३६ ॥ स्थापयति ॥ तिष्ठतेरित् । ७।४।५ । उपधाया इदादेशः स्याच्चपरे णौ । अतिष्ठिपत् । घट चेष्टायाम् ॥ मितां ह्रस्वः । ६।४ । ९२ ।। घटादीनां ज्ञपादीनां च ह्रस्वः । घटयति । ज्ञप ज्ञाने ज्ञापने च . । ज्ञपयति) अजिज्ञप्त् ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ अथ तिङन्ते सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा । ३ । १ । ७ । इपिकर्मण इषिणैककर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् । पठ व्यक्तायां वाचि ॥ सन्यडोः।६।१।९। सनन्तस्य यडन्तस्य च प्रथमस्यैकाचो द्वे स्तोऽजादेस्तु द्वितीयस्य । सन्याः । पठितुमिच्छति पिप- १' भृनामित् । इत्यतो इदिति पदमनुवर्तते ॥ २ अयादीनां पुगागमः स्याण्णी परे॥ -- ·, - ७६ लघुकौमुद्या. ठिषति । कर्मणः किम् । गमनेनेच्छति । समानक कास्किम् । शिष्याः पठन्वितीच्छति गुरुः । वाग्रहणाद्वाक्यमपि । लुङ्सनोघल || सःस्या- धातुके । ७।४। ४९ । सस्य तेः स्यात्सादावार्धधातुके । अत्तमि- च्छति जिवत्सति । एकाच इति नेद ॥ अज्झनगमां सनि।६।४।१६। अजन्तानां हन्तरजादेशगमेश्व दीर्घो झलादौ सनि ॥ इको झल् । १ । २।९। इगन्ताज्झलादिः सन्किस्यात् । ऋत इद्धातोः । कमिच्छति चिकीर्षति || सनि ग्रहगुहोश्च । ७।२ । १२ । ग्रहेणुहेरुगन्ताच्च सन इन स्यात् । बुभूषति ॥ इति सन्नन्ताः ॥ अथ तिङन्ते यङन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् । ३ । १ । २२ । पौनःपुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये घातोरेकाचो हलादेयं स्यात् ॥ गुणो यङ्- लुकोः । ७।४। ८२ । अभ्यासस्य गुणो या यकि च परतः । डिदन्तत्वादात्मनेपदम् । पुनःपुनरतिशयेन वा भवति बोभूयते । बोभूया- श्चक्रे अबोभूयिष्ट ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ । ३।१ । २३ । गत्यर्था- कौटिल्य एव यङ् स्यान्न तु क्रियासमभिहारे ॥ दीर्घाकितः । ७।४। ८३ । अकितोऽभ्यासस्य दी! यङ्लुकोः । कुटिलं व्रनति पात्रज्यते ॥ यस्य हलः । ६ । ४ । ४९ । यस्येति संघातग्रहणम् । हलः परस्य यशब्दस्य लोप आर्धधातुके | आदेः परस्य । अतो लोपः । वावजाञ्चके वात्रजिता ॥ रीगृदुपधस्य च । ७।४।९० ऋदुपयस्य धातोरभ्यासस्य गागमो यङ्लुकोः। वरीवृत्यते वरीवृताञ्चके वरीवृतिता ॥ क्षुम्नादिषु च ८४.३९। णत्वं न । नरीनृत्यते जरीगृह्यते ॥ इति यहन्तप्रक्रिया ।। १ 'अच उपसर्गात्तः' इत्यस्मात्त इत्यावर्तनीयम् ॥ २ 'दूलोपे पूर्वस्य दीघों गः' इत्यस्माद्दीर्घ इत्य नुवर्तते ॥

·७७ तिढन्ते नामधातुप्रक्रियाप्रकरणम् । अथ तिङन्ते यङ्लुगन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । योगचे च । २।४।७४ । योऽचि प्रत्यये लुक स्याञ्चकारात्तं विनापि क्वचित् । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादी भवति । ततः प्रत्यय- लक्षणेन यडन्तत्वाद्वित्वमभ्यासकार्यम् । धातुत्वाल्लडादयः । शेषात्कर्तरीति परस्मैपदम् । चर्करीतं चैत्यदादौ पाठाच्छपो लुक् ॥ यङो वा ।७।३ ९४ । यलुगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्येड्वा स्यात् । भूसुवोन रीत गुणनिषेधो यलुकि भाषायां न । बोभूतु तेतिक्ते इति छन्दसि निपा तनात् । वोभवीति वोभाति बोभूतः । अदभ्यस्तात् । बोभुवति नोभवाञ्च- कार बोभवामास बोभविता बोभविष्यति बोभवीतु वोभोतु बोभूतात् बोभू- ताम् वोभुवन्तु बोभूहि वोभवानि अबोभवीत् । अबोभोत् अबोभूताम् अ. बोभवुः बोभूयात् बोभूयाताम् वोभूयुः बोभूयात् बोभूयास्ताम् बोभूयासुः ।। गातिस्थोति सिचो लुक् । यो वेतीट्पक्ष गुणं बाधित्वा नित्यत्वाहा सबोभूवीत् भवोभोत् अवोभूताम् अबोभुवुः । अबोभविष्यत् ॥ इति यल्लुगन्ताः॥ अथ तिङन्ते नामधातुप्रक्रियाप्रकरणम् । सुप आत्मनः क्यच । ३ । १।८। इषिकर्मण एषितुः संबन्धिनः सुवन्तादिच्छायामर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् ।। सुपो धातुप्रातिपदिकयोः। २।४।७१ । एतयोरवयवस्य सुपो लुक् ॥ क्याच च । ७।४ ३३ । अवर्णस्य ईः । आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति ॥ नः क्ये । १ ४ । १५ । क्यचि क्यङि च नान्तमेव पदं नान्यत् । नलोपः। राजीयति. नान्तमेवेति किम् । वाच्यति । हलि च । गायति पूर्यति । धातोरित्येव १ 'नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ' इत्यस्मात्पिति सार्वधातुक इति ‘बुध ईट् इत्यस्मात् इंडिति चानुवर्तते ॥२ 'धातोः कर्मणः समानकर्डकादिच्छायां वा शत पूर्वसूत्रमत्रानुवर्तनीयम् ॥ - ·७८ लघुकौमुद्यां नेह दिवमिच्छति दिव्यति ॥ क्यस्य विभाषा ।६।४।५० । हल: परयोः क्यच्क्यडोर्लोपो वार्धधातुके । आदेः परस्य । अतो लोपः । तस्य स्थानिवत्त्वालघूपधगुणो न । समिधिता समिध्यिता ॥ काम्यच ३३१९॥ उक्तविषये काम्यच् स्यात् । पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति पुत्रकाम्यिता ।। उपमांनादाचारे । ३ । १ । १० । उपमानात्कर्मणः सुवन्तादाचारेऽर्थे क्यच् । पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् | विष्णूयति विनम् । (सर्वप्रा तिपदिकेभ्यः किम्वा वक्तव्यः) अतो गुणे | कृष्ण इवाऽचरति कृष्णति । स्व इवाचरति स्वति सस्वौ || अनुनासिकस्य विझलोः किति । ६।४। :१५ । अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् क्वौ झलादौ च किति । इदमिवाचरति इदामति । राजेव राजानति । पन्था इव पयीनति ॥ कष्टाय क्रमणे । ३ । १ । १४ । चतुर्थ्यन्तात्कष्टशब्दानुत्साहेऽर्थे क्यङ् स्यात कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तुमुत्सहत इत्यर्थः ॥ शब्दवैरकलहाभ्रक- ग्वमेधेभ्यः करणे ।३।११७ । एभ्यः कर्मभ्यः करोत्यर्थे क्यङ् स्यात् । शब्दं करोति शब्दायते। तत्करोति तदाचष्टे इति णिच् । (प्रातिपदिकाद्धा- स्वथै बहुलमिष्ठवच) प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिच् स्यादिष्ठे यथा प्रातिपदिकस्य मुंबद्भावरभावटिलोपविन्मतुब्लोपयणादिलोपप्रस्थस्फाद्यादेशमसंज्ञास्तवण्णाव- स्युः । इत्यल्लोपः । घटं करोत्याचष्टे वा घट्यति ॥ इति नामधातवः ॥ अथ कण्डाद्यः। कण्डादिभ्यो यक् । ३ । १ । २७ । एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् त्यात्स्वार्थे । कण्ड गात्रविवर्षणे १ । कण्डूयति कण्डूयते इत्यादि । इति हिण्ड्वादयः ॥ १ : दलोपे-' इत्यतो दीर्घ इत्यनुवर्तनीयम् ॥ २ जयङ् इत्यनुवर्त्यम् ॥ कर्तुः क्या-' इत्यस्मा- ·तिडन्ते आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् । ७९ अध तिङन्ते आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् । कतरि कर्मव्यतिहारे । ११.३ । १४ । क्रियाविनिमये द्योत्ये कर्त- त्मिनेपदम् | व्यतिलुनीते । अन्यस्य योग्यं लबनं करोतीत्यर्थः ॥ न गति- हिंसार्थेभ्यः । १।३ । १५ । व्यतिगच्छन्ति व्यतिन्नति ॥ नेर्विशः । ११.३। १७। निविशते ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः । १।३। १८ । परिक्रीणीते विक्रीणीते अवक्रीणीते ॥ विपराभ्यां जेः।१।३। १९ । विजयत पराजयते ॥ समवप्रविभ्यः स्थः । १।३ । २२ । संतिष्ठते अवतिष्ठते प्रतिष्ठते वितिष्ठते ॥ अपनवे ज्ञः।१।३ । ४४ । शतमप- जानीते। अपलप्तीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच्च ।११३१४५। सर्पिषो जानीते सर्पि- षोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ उदश्वरः सकमर्कात् । १ । ३ ॥५३॥ धर्ममुच्च रते । उल्लङ्घय गच्छतीत्यर्थः ॥ समस्तृतीयायुक्तात् । ३ । ११ ५४ । रथेन संचरते ॥ दाणश्च सा चेञ्चतुर्थ्यर्थे । १।३ । ५५ । संपूर्वादाण- स्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात्तृतीया चेच्चतुर्थ्यर्थे । दास्या संयच्छते कामी ॥ पूर्ववत्सनः । १।३ । ६२ । सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सचन्ताद- प्यात्मनेपदं स्यात् । एदिधिषते ॥ हलन्ताच्च । १।२।१० । इक्समो. पाद्धलः परो झलादिः सन्कित् । निविविक्षते ॥ गन्धनावक्षेपणसेवन- साहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृतः । १।३ । ३२ । गन्धनं सूचनम् । उत्कुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणं भर्सनम् । श्येनो वर्तिका- मुकुरुते । भर्सयतीत्यर्थः । हरिमुपकुरुते । सेवत इत्यर्थः । परदारान्प्रकु. रुते । तेषु सहसा प्रवर्तते । एधोदकस्योपस्कुरुते गुणमाधत्ते । कथाः प्रकु- रते । कथयतीत्यर्थः । शतं प्रकुरुते । धर्मार्थ विनियुड़े । एपु किम् । कर्ट करोति । भुजोऽनवने । ओदन भुङ्के । अनवने किम् | महीं भुनक्ति ॥ इत्यात्मनेपदप्रक्रिया ॥

·-- ८० लघुकोमुद्या अथ तिङन्ते परस्मैपदप्रक्रियाप्रकरणम् । अनुपराभ्यां कृञः। १।३ । ७९ । कर्तृगेऽपि फले गन्धनादो च परस्मैपदं स्यात् । अनुकरोति पराकरोति ॥ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः । १।३।८० । क्षिप प्रेरणे स्वरितेत् । अभिक्षिपति ॥ प्रादहः । १। ३ । ८१ । प्रवहति ॥ परेम॒पः । १ । ३ । ८२ । परिमृपति ॥ व्याङ्ग- परिभ्यो रमः । १।३।८३ । रमु क्रीडायाम् । विरमति ॥ उपाच । १।३। ८४ । यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमयतीत्यर्थः। अन्तभांवितण्य- र्थोऽयम् ॥ इति पदव्यवस्था ॥ अथ तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् । भावकर्मणोः । १। ३। १३ । लस्यात्मनेपदम् ॥ सार्वधातुके यक् । ३ । १।६७ । भावकर्मवाचिनि धातोर्यक् सार्वधातुके | भावः क्रिया सा च भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भयां सामानाधिक- रण्याभावात् प्रथमः पुरुषः । तिवाच्यक्रियाया अद्रव्यरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेन द्विवचनादि किन्त्वेकवचनमेवोत्सर्गतः । त्वया मया अन्ये. श्व भूयते । बभूवे ॥ स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झन- ग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च । ६ । ४ । ६२ । उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाणकार्य वा स्यात्स्यादिषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च । चिण्वद्भावपक्षेऽयमिट् । चिण्वद्भावादृद्धिः । भाविता भविता भाविष्यते भविष्यते भूयताम् अभूयत भाविषीष्ट भविषीष्ट ।। चिण्भावकर्मणोः । ३ । १ । ६६ । च्लेश्चिण् स्याद्भावकर्मवाचिनि शब्दे परे । अभावि अभाविष्यत । अकर्मकोऽप्युपसर्गवशासकर्मकः । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया च । अनुभूयते अनुभूयन्ते त्वमनुभूयसे अह- 'मनुभूये अन्वभावि अन्वभाविषाताम् अन्वभविषाताम् । णिलोपः । भाव्यते ·तिडन्ते कर्मकर्तृप्रक्रिया प्रकरणम् । ८१ भावयाचक माक्यांवभवे भावयामासें । चिण्वदिट् । भाविता । आमीयत्वे. नासिद्धवाणिलोपः । भावयिता भावयिषीष्ट अभावि अभाविषाताम् अभा- वयिषाताम् । बुभूषाञ्चक्रे बुभूपिता बुभूपिप्यते बुभूष्यते बोभविष्यते । अकृ- सार्वधातुकयादीपः । स्तूयते विष्णुः । स्ताविता स्तोता स्ताविष्यते स्तोष्यते भाताव अस्ताविपाताम् । अस्तोपाताम् । ऋगतौ । गुणोतीति गुणः । मर्यते । स्मृ स्मरणे | स्भयते सस्मरे । उपदेशग्रहणाच्चिण्वदिट् । आरिता अर्ता स्मारिता स्मर्ता । भनिदितामिति नलोपः। सस्यते । इदितस्तु । नन्द्यते । संप्रसारणम् । इज्यते ॥ तनोतर्यकि । ६।४। ४४ । आकारान्तादेशो वा स्यात् । तायते तन्यते ॥ तपोऽनुतापे च । ३ । १ । ३५ । तपश्च्ले- श्चिण न स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च । सन्वतप्त पापेन । घुमास्थेतीत्वम् । दीयते धीयते ददे ॥ आतो युचिणकृतोः ७३३३३॥ आदन्तानां युगागमः स्याञ्चिणि णिति कृति च । दायिता दाता दायिषीष्ट दासीष्ट अदायि अदायिपाताम् भज्यते ॥ भलेश्च चिणि । ६ । ४ । ३३ । नेलोपो वा स्यात् । अभाजे अभाजि लभ्यते ॥ विभाषा चिण्णमुलोः ।७।११६९॥ लभेमागमो वा स्यात् । अलम्भि अलाभि ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ अथ तिङन्ते कर्मकर्तृप्रक्रियाप्रकरणम् । यदा कमव कर्तृत्वेन विवक्षितं तदा सकर्मकाणामप्यकर्मकत्वात्कतरि भावे च लकारः ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः । ३ ।। १ । ८७ । कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यात् । कार्यातिदेशोऽयम् । तेन यगात्मनेपदचिचिण्वदिटः स्युः । पच्यते फलम् । भिद्यते काष्ठम् । अपाचि अभेदि । भावे भिद्यते काष्ठेन ॥ इति कर्मकर्तृप्रक्रिया ॥ १ "विडनोः' इत्यस्मादात् इत्यनुवर्तनीयम् ॥ २ 'चिणते पदः । 'न रुधः' आभ्यां चिण नेति चानुवर्तते ॥ ३ 'श्रान्त्रलोपः । 'जान्तनशां विभाषा ' आभ्या नलोपः विभाषेति चानुवर्तते ॥ ४ 'इदितो नुम् धातोः' इत्यस्मान्नुमोऽनुवृत्तिः ॥ . . ६ ·४२ ...... लघुकौमुद्या अथ तिङन्ते लकारार्थप्रक्रियाप्रकरणम् । अभिज्ञावचने लट् । ३ । २ । ११२ । स्मृतिबोधिन्युपपदे भूतान:- द्यतने धातोर्लट् । लेडोऽपवादः । वस निवासे । स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्स्यामः । एवं बुध्यसे चेतयसे इत्यादिप्रयोगेऽपि ॥ न यदि । ३ । २।११३ । यद्योगे उक्तं न । अभिजानासि कृष्ण यहने अभुञ्जमाहे ॥ लट् स्मे । ३।२।११८ । लिटोऽपवादः । यजति स्म युधिष्ठिरः । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवदा । ३ । ३ । १३१ । वर्तमाने ये प्रत्यया उक्तास्ते वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति च वा स्युः । कदागतोऽसि अय: मागच्छामि । अयमागमं वा । कदा गमिष्यसि एष गच्छामि गमिष्यामि वा ॥ हेतुहेतुमतोर्लिङ् । ३ । ३।१५६। वा स्यात् । कृष्णं नमेच्छेत्सुखं.. यायात् । कृष्णं नस्यति चेत्सुखं यास्यति । भविष्यत्येवेष्यते । नेह । हन्तीति पलायते। विधिनिमन्त्रणेति लिङ् । विधिः प्रेरणं भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तनम् । यजेत । निमन्त्रणं नियोगकरणमावश्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । इह भुञ्जीत | आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । इहासीत । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । पुत्रमध्यापयेद्भवान् । संप्रश्नः संप्रधारणम् । कि भो वेदमधीयीय उत तर्कम् । प्रार्थनं याच्मा । भो भोजनं लभेय । एवं लोट् ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया ॥ . अथ कृदन्ते कृत्पप्रक्रियाप्रकरणम् । धातोः । ३ । १ । ९१ । आतृतीयाध्यायसमात्यन्तं ये प्रत्ययाले घातोः परे स्युः । कृदतिनिति कृत्संज्ञा ॥ वा सरूपोस्त्रियाम्।३।१३९४॥ अस्मिन्धात्वधिकारेऽसरूपोऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य बाधको वा स्यात् स्या १ 'अनद्यतने लङ् । इत्यस्यापवादः ॥ २ 'परोक्षे लिट् ' इति सूत्रस्यापवादः ॥ - ·कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् । ८३. विकारोक्तं विना ॥ कृत्याः । ३।१२९५बुल्तृचावित्यतः प्राकू कृत्य संज्ञाः स्युः ।। कौर कृत् । ३ । ४ । ६७ । कृत्मत्ययः कर्तरि स्यादिति प्राप्ते ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलाः ३२४७०। एते भावकर्मणोरेव स्युः ॥ तव्यत्तव्यानीयरः।३।११ ९६ । धातोरेते प्रत्ययाः स्युः। एधितव्यम् एभनीयं त्वया । भावे सोत्सर्गिकमेकवचनं लोवत्वम् । चेतव्यश्वयनीयो वा धर्मरत्वया। (केलिमर उपसंख्यानम् ) पचेलिमा माषाः। पक्तव्या इत्यर्थः । भिदेलिमाः सरलाः । भेत्तव्याः । कर्मणि प्रत्ययाः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् । ३२३११३। कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा वाचदन्यदेव ।। विधविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥ १ ॥ स्नात्यनेनेति स्नानायं चूर्णम् । दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः ॥ अचो यत् ।३ । ११९७। मजन्तादातोर्यत्स्यात् । चेयम् ॥ इति । ६।४ । ६५ । यति परे आत ईत्स्यात् । देयम् ग्लेयम् || पोरदुपधात् । ३ ॥ १।९८ । पवर्गान्ताददु- पघाद्यस्यात् । ण्यतोऽपवादः । शप्यम् लभ्यम् ॥ एतिस्तुशास्तृपः । क्या ३।१।१०९। एभ्यः क्यप् स्यात् ।। ह्रसस्य पिति कृति तुक् । ६॥ १॥ ७१ । इत्यः स्तुत्यः । शासु अनुशिष्टो ॥ शास इदङ्हलोः । ६। ४ । ३४ । शास उपधाया इत्स्यादहि हलादो किति । शिष्यः वृत्या आरत्यः जप्यः ॥ सृजेविमापा । ३।१।११३ । मृजेः क्या । मृज्यः ॥ ऋहलोय॑त् । ३ । १ । १२४ । ऋवर्णान्ताद्वलन्ताच्च धातो- येत् । कार्यम् हार्यम् धार्यम् || चजोः कु घिण्यतोः। ७।३ । ५२ । चनोः कुत्वं स्यादिति ण्यति च परे ॥ मृजेवृद्धिः । ७।२। ११४ ॥ सृजेरिको वृद्धिः सार्वधातुकार्धधातुकयोः । मायः ॥ भोज्यं भक्ष्ये । ७। ३।६९ । भोग्यमन्यत् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥

·लघुकीमुद्या. अथ कृदन्ते कृत्यक्रियाप्रकरणम् । वुल्तृचौ । ३ । १ । १३३ । धातोरेतौ स्तः । कर्तरि कृदिति कर्थे । युवोरनाकौ । ७।१।१ । युवु एतयोरनाको स्तः । कारक कर्ता ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः । ३ । १ । १३४ नन्द्यादेयुर्ग्रह्मादेणिनिः पचादेरच् स्यात् । नन्दयतीति नन्दनः । जनमर्द- यतीति जनार्दनः । लवणः । ग्राही स्थायी मन्त्री। पचादिराकृतिगणः || इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः । ३ । १ । १३५ । एभ्यः कः स्यात् । बुधः । कृशः ज्ञः प्रियः किरः ॥ आतश्ोपसर्गे । ३।१। १३६ । प्रज्ञः सुग्लः ॥ गेहे कः । ३ । १ । १४४ । गेहे कर्तरि ग्रहेः कः स्यात् । गृहम् ॥ कर्मण्यण् । ३ । २।१। कर्मण्युपपदे धातोरण प्रत्ययः स्यात् । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः || आतोऽनुपसर्गे कः । ३ । २ । ३ । आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । आतो लोपः। भणो- ऽपवादः । गोदः धनदः कम्बलदः । अनुपसर्गे किम् । गोसंदायः 1 (मूल.. विभुजादिभ्यः कः) मूलानि विभुजति मूलविभुजो रथः । आकृतिगणोऽ- यम् । महीघ्रः कुवः ॥ चरेष्टः । ३।२। १६ । अधिकरणे उपपदे । कुरुचरः ॥ भिक्षासेनादायेषु च । ३ । २ । १७ । भिक्षाचरः सेना चरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः ॥ कृलो हेतुताच्छील्यानु- लोम्येषु । ३ । २ । २० । एपु द्योतेषु करोतेष्टः स्यात् ॥ अतः कृक- मिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य । ८।३। ४६ । आदुत्तर- स्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सादेशः करोत्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या ] श्राद्धकरः । वचनकरः ॥ एजेः खम् । ३. । २ । २८ । ण्यन्तादेजेः खश् स्यात् ॥ अरुर्दिषदजन्तस्य मुम् । ६।३ । ६७ । ॥ ॥ -- १शंकः॥

·८4 कृदन्ने कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । सरपो विषतोऽजन्तस्य च मुमागमः स्यारिखदन्ते परे न त्वन्ययस्य । शिवाच्छवादिः । जनमेजयतीति जनमेजयः ।। प्रियवशे वदः खच् । ३।२।३८. प्रियंवदः वशंवदः ॥ आत्ममाने खश्च । ३ । २ । ८३ । स्वकर्मके मनने वर्तमानान्मन्यते सुपि खा स्यात् चाणिनिः । पण्डितमात्मानं मन्यते पण्डितंमन्यः पण्डितमानी । अन्येभ्योऽपि दृश्य- न्ते ।३।२।७५ । मनिन् कनिप् विच एते प्रत्यया धातोः स्युः । नेडशि कृति । ७।२१८ शादेः कृत इन स्यात् । शहिंसायाम् सुशर्मा प्रातरित्या ॥ विड्वनोग्नुनासिकस्यात् । ६ । ४ । ४१ । अनुनासिकस्यास्यात् । विजायत इति विजावा । भोण अपनयने । अवाया। विच। म रिप हिंसायाम् । रोट् रेटू सुगण ॥ कि च । ३।२।७६ । सयमपि दृश्यते । उखानत् पर्णध्वत् वाहभ्रट् ॥ सुप्यजातौ णिनिस्ता- च्छील्ये।३।२१७८ । अजात्यर्थे सुपि धातोणिनिस्ताच्छील्ये द्योत्ये । उष्णभोनी ॥ मनः । ३।२।८२ । सुपि मन्यतेणिनिः स्यात् । दर्शनीयमानी ॥ खित्यनव्ययस्य । ६।३। ६६ । कालिम- न्या ॥ करणे यजः । ३।२।८५ । करणे उपपदे भूतार्थयजेणिनिः कर्तरि । सामनेष्टवान् सोमयाजी | अग्निष्टोमयानी ॥ दृशेः क्वनिप् । ३ । २१ ९४ । कर्मणि भते । पारं दृष्टवान् पारदृश्वा ॥ राजनि युधि कृजः ३।२।९५ .। वनिप्स्यात् । युधिरन्तर्भावितण्यर्थः । राजानं योधित- वान् राजयुवा राजकृत्वा ॥ सहे च । ३ । २९६ कर्मणीति निवृत्तम् । सहयोधितवान् सहयुध्ना सहकृत्वा ॥ सप्तम्यां जनेर्डः । ३।२।९७। तत्पुरुषे कृति बहुलम् ।.६१३। १४ । डेरलुक् । सरसिज सरोजम् ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् । ३ । २ । ९९ । प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥ तक्तवतू निष्ठा । १।१।२६ । एतौ निष्ठासंज्ञौ स्तः ॥ निष्ठा । ३ ।

·१६ लघुकौमुद्या २ । १०२ । भूतार्थवृत्तातोनिष्ठा स्यात् । तत्र तयोरेवेति भावकर्मणोः तः । कर्तरि कृदिति कर्तरि क्तवतुः । उकाविती । स्नातं मया । स्तुत- स्त्वया विष्णुः । विश्वं कृतवान् विष्णुः ॥ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः।८।२। ४२ । रदाभ्यां पररय निष्ठातस्य नः स्यानिष्टापेक्षया पूर्वस्य धातोदय च | श हिंसायाम् । ऋात इत् । रपरः । णत्वम् । शीर्णः भिन्नः किन्नः ॥ संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः । ८।२। ४३॥ निष्ठातस्य नः स्यात् । द्राणः ग्लानः ॥ ल्वादिभ्यः । ८।२।४४ । एकविंशतेर्स्मादिभ्यः प्राग्वत् । टूनः । ज्याधातुः । ग्रहित्येति संप्रसार- णम् ॥ हलः।६।४।२। अङ्गाक्यवाद्धलः परं यत्संप्रसारणं तदन्तस्य. दीर्घः । जीनः || ओदितश्च । ८।२। ४५ । भुजो मुग्नः । टुओश्चि । उच्छूनः || शुषः कः । ८।२।५१। निष्ठातस्य कः । शुष्कः॥ पची वः । ८।२।५२। पक्कः । क्ष हर्षक्षये ॥ क्षायो मः।८।२।५३॥ क्षामः ॥ निष्ठायां सेटि ।६।४।५२। ओर्लोपः । भावितः भावित- वान् । इह हिंसायाम् || ढः स्थूलबलयोः । ७।२।२० । स्थूले. बलवाते च निपात्यते ॥ दधातेहिः ७।४।४। तादौ किति । हितम् ॥ हो दद्धोः। ७।४। ४६। घुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य दथ् स्यात्तादौ किति। चवम् । दत्तः ॥ लिटः कानज्वा । ३।१।१०६ । कसुश्च । ३ । २।१०७ लिटः कानच् कसुश्च वा स्तः । तङानावात्मनेपदम् | चक्राणः।। बोश्च । ८।२।६५ । मान्तस्य धातोर्नत्वं म्वोः परतः । जगन्वान् । छूटः शशानचावप्रथमासमानाधिकरणे । ३।२। १२४ । अप्रथ- मान्तेन समानाधिकरणे लट एतौ वा स्तः । शबादिः । पचन्तं चैवं पश्य ॥ आने मुक् । ७।२।८२। अदन्ताङ्गस्य मुगागमः स्यादाने परे । चमानं चैत्रं पश्य । लडित्यनुवर्तमाने पुनर्लद्ग्रहणात्प्रथमासामानाधिक- ·८७ कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । रण्येऽपि कचित् । सन्दिनः ॥ विदेः शतुर्वसुः । ७१.१ । ३६ । वेत्तेः परस्य शर्वरादेशो वा । विदन् विद्वान् | तौ सत् । ३।२।१२७ ॥ तो शतृशानची सत्संज्ञो स्तः॥ लुटः सदा । ३ । ३ । १४ । व्यवस्थित तदिभाषेयम् । तेनाप्रथमासामानाधिकरण्ये प्रत्ययोत्तरपदयोः संबोधने लक्षण हेत्वोश्च नित्यम् । करिष्यन्तं करिष्यमाणं पश्य ॥ आकेस्तच्छीलतद्धर्मत- साधुकारिषु । ३।२। १३४ । विपमभिव्याप्य वक्ष्यमाणाः प्रत्यया- स्तच्छीलादिपु कर्तृषु बोध्याः || तुन् । ३।२।१३५ । कर्ता कटान् ।। जल्पभिक्षकुल्लुण्टवृद्धः पाकन् । ३।२। १५५ । पः प्रत्ययस्य १।३।६। प्रत्ययस्यादिः प इत्संज्ञः स्यात् । जल्पाकः भिक्षाक: कुट्टाका लुण्टाकः वराकः वराकी ॥ सनाशंसमिक्ष उ: । ३।२ १६८ । चिकीर्षुः आशंसुः भिक्षुः ॥ भ्राजमासधुर्विद्युतोर्जिपूजुग्राव- स्तुवः किम् । ३।२।१७७ । विभ्राट् भाः ॥ राल्लोपः। ६।४ २१॥ रेफाच्छयोोप को झलादी किति । धूः विद्युत् उ पूः। ६ शिग्रहणस्याफ्कांजवतेदर्षिः । जूः । ग्रावस्तुत् । विम्वचिच्यायतस्तु करपुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं च । वक्तीति वाक् । पृच्छत्तीति प्राट आयतं स्तीतीत्यायतस्तूः । कटं प्रवते कटपूः । जूरुक्तः । श्रयति हरि श्रीः।। दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे।३ । २।१८२ दावादेः ट्रेन स्यात्करणेऽथे । दात्यनेन दात्रम् नेत्रम् || तितुत्रतथसिसु सरकसेषु च । ७।२।९ । एषां दशानां कृत्प्रत्ययानामिण्न | शस्त्रम योत्रम् योक्त्रम् स्तोत्रम् तोत्रम् सेत्रम् सेक्त्रम् मेदूम् पत्रम् दंष्ट्रा नधी अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः । ३ । २ । १८४ । मरित्रम् लवित्रम् पवित्रम् सवित्रम् खनित्रम् सहित्रम् चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् । ३ १ 'ध कर्मणि हुन् । इत्यस्मात्स्त्रात टून् इत्यनुवर्तनीयम् ॥

·८८ । लघुकॉमुद्या २। १८५ । पवित्रम् ॥ ॥ अथोणादयः ॥ कृवापानिमिस्वदिसाध्य. भ्य उण || करोतीति कारुः । वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । नायुरोपधम् । मायुः पित्तम् । सानोति परकार्यमिति साधुः ॥ आश शीघ्रम् | उणादयो बहुलम् । ३।३। ११ एते वर्तमाने संज्ञायां च बहुलं स्युः । केचिद विहिता अप्यूह्याः। संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याविद्या दनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । ३ । ३। १० । क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थे धातोरेतीतः । मान्त: त्वाव्ययत्वम् | कृष्णं द्रष्टुं याति कृष्णं दशको याति ॥ कालसमयवे- लासु तुमुन् । ३।३ । १६७ । कालार्येपूपपदेषु तुमुन् । कालः समयो बेला वा भोक्तुम् ॥ भावे । ३।३ । १८। सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोप । पाकः ॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् । ३ । ३२१९॥ कर्तृभिन्न कारके घञ् स्यात् ॥ धनि च भावकरणयोः । ६ । ४ ॥२७॥ रञ्जेनलोपः स्यात् । रागः । अनयोः किम् । रज्यत्यस्मिन्निति रङ्गः ॥ निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्व कः । ३ । ३ । ४१ । एषु चि. नोते आदेश्व ककारः । उपसमाधानं राशीकरणम् । निकायः कायः । गोमयनिकायः ॥ एरन् । ३ । ३ । ५६ । इवान्तादच् । चयः जयः ॥ दोरम् । ३ । ३ । ५७ । कवर्णान्तादुवर्णान्तादम् । करः गरः यत्रः लवः स्तवः पवः । (घनर्थे कविधानम् ) प्रस्थः ॥ डितः कितः । ३।३। ८८ । कोमम् । नित्यम् । वित्रप्रत्ययान्तान्मम् निर्वृत्तेऽर्थे । पाकेन निवृत्त मनिमम् । दुवप् उप्तिमम् ॥ द्वितोऽथुच् । ३।३। ८९ । दुवे १ बरोऽन्ये यद्यप्युगादिप्रत्ययाः सति ग्रंथविस्तारभयानात्र सर्वेषां ग्रहणम् ॥ पदज-' इत्यतो धन इत्यनुवर्तनीयम् ॥ ३ श्रान्नलोपः। रजेश्च । इति स्त्र- ध्यमावर्तते ॥ ४, नाट्यशाला ॥

·कृदन्ते कृत्मनियाप्रकरणम् । ८९ कम्पने । वेपथुः ॥ यजयावयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् । ३।३।९० यज्ञः याच्या यत्नः विश्नः प्रश्नः रक्ष्णः ॥ स्वपो नन् । ३।३। ९१ । स्वप्रः ॥ उपसर्गे घोः किः । ३।३।९२ । प्राधेः उपधिः ॥ स्त्रियां क्तिन ।३।३ १९४ । स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् स्यात् । घोऽपवादः । कृतिः स्तुतिः । ( ऋल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्वाच्यः ) तेन नत्वम् । कोणिः निः धूनिः पूनिः । ( सम्पदादिभ्यः विप् ) सम्पत् विपत भापत् । क्तिनपीप्यते । सम्पत्तिः विपत्तिः आपत्तिः ॥ ऊतियू- तिजूतिसातिहतिकीर्तयश्च । ३।३।९७ । एते निपात्यन्ते || ज्वरत्व- रतिव्यविमवामुपधायाश्च । ६ । ४।२० । एपामुपधावकारयो अनुनासिके वो झलादी किति । अतः किम् । जः तः मूः ॐ मः ॥ इच्छा । ३।३। १०१ । इपेनिपातोऽयम् । अः प्रत्ययात् ।३।३ १०२ । प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययः स्यात् । चिकीर्पा पुत्रकाम्या | गुरोश्च हलः । ३ । ३।१०३ । गुरुमतो हलन्तास्त्रियाम- प्रत्ययः स्यात् । ईहा || ण्यासश्रन्यो युन् । ३।३। १०७ । अकारस्या- पवादः । कारणा हारणा ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३।३। ११४ ।। ल्युत् च ।३।३ । ११५ । हसितम् हसनम् ॥ पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण । ३।३। ११८ । छोघऽदयुपसर्गस्य । ६ । ४ । ९६ । द्विप्रभृत्युपतर्गहीनस्य छादेईस्त्रो घे परे । दन्ताश्चाद्यन्तेऽनेन दन्तच्छदः । आकुर्वन्त्यस्मिन्नित्याकरः ॥ अवे तृस्वोधन । ३ । ३ । १२० । अवतारः कूपादेः । अवस्तारो जवनिका || हलश्च । ३।३ । १२१ । हलन्तान । चापवादः । रमन्ते योनिनोऽस्मिन्निति रामः । अपमृज्यतेऽनेन व्याध्यादि- १ पावित्र्यन् ॥ २ अतिः रक्षा ॥ ३ 'अनुनासिकस्य विझलोः कृिति ' 'छो. शूडनुनासिके च' इति चानुवर्तनीयम् ॥ ४ . रक्षणकर्ता ॥ ५ मः बन्धनकर्ता ॥ ॥

·९० लघुकीमुद्या रित्यपामार्गः ॥ ईपटुःसुपु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थपु खल । ३।३। १२६ । करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम् । एपु दुःखसुखार्थेयूपपदेषु खल् । तयोरे वेति भावे कर्मणि च कृच्छ्रे दुष्करः कटो भवता । सकृच्ने इपत्करः मुफरी आतो युच् । ३ । ३ १२८ । खलोऽपवादः । ईपरपानः सोमो मस्ता दुष्पानः सुपानः ॥ अलखल्योः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा।३।४११८ प्रतिपधार्थयारलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् । प्राचा इणं पूजार्थम् ! अमेवाव्ययेनेति नियमानोपपदसमासः। दो दोः । मलं दत्त्वा । धुमा स्थेतीतम् | पीत्वा खलु | अलंखल्वोः किम् | मा कादि । प्रतिषेधयो किम् | अलंकारः॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले । ३१४ । २१ समान कर्तृकयोर्धात्वर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातोः क्त्वा स्यात् । मुक्त वजात । द्वित्वमतन्त्रम् | भुक्त्वा पीत्वा बनाते ॥ न क्त्वा सेट् ।१।२ १८ । सेट् क्त्वा किन्न स्यात् । शयित्वा । सेट् किम् । कृत्वा ॥रले. व्युपधाद्धलादेः संश्च ।१।२।२६ । इवोवोंपधाडलादेरलन्तात्पर क्त्वासनौ सेटो वा किती स्तः । द्युतित्वा द्योतित्वा । लिखित्वा लेखना व्युपधात्किम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा ।हलादेः किम् । एपित्ता सेट् किम् । भुक्त्वा || उदितो वा। ७१२१५६। उदितः परस्य क्त्व इड्सा । शमित्वा शान्त्वा । देवित्वा दात्वा । दधातोहः । हित्वा ॥ जहाते क्त्वि । ७।४।४३ । हित्वा । हाटस्तु हात्वा ॥ समासेऽनपूर्व क्त्वो ल्यप् । ७।१।३७ । अव्ययपूर्वपदेऽनसमासे क्त्वो ल्यवा देशः स्यात् । तक् । प्रकृत्य। अनञ् किम् । अकृत्वा ॥ आभीक्ष्ण्ये णमुल च ३।४।२२। आभीक्ष्ण्ये द्योत्ये पूर्वविषये णमुल् स्यात् क्वा च ।। नित्यवीप्सयोः । ८।१।४। आभीक्ष्ण्ये वीप्सायां च द्योत्ये पदस्य १' असंयोगात- 'नोपधात्य-' आभ्यां कित वोत चानुवर्तते ॥ २ गत्वेत्यर्थः।

·विभत्तयर्यप्रकरणम् । ९९ द्वित्वं स्यात् । आभीक्ष्ण्यं तिन्लेवव्ययसंज्ञकेषु कृदन्तेषु । स्मारस्मारं नमति शिवम् । स्मृत्वास्मृत्वा । पायंपायम् । भोजभोजम् । श्रापंश्रावम् ॥ अन्यथैकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् । ३।४ । २७ । एषु कृत्रो णमुल स्यारिसद्धोऽप्रयोगोऽस्य एवंभूतश्चेत् कृञ् । व्यर्थत्वात्प्रयोगानही इत्यर्थः । अन्ययाकारम् एवारम् कथङ्कारम् इत्यंकारं भुते । सिद्धति किम् । शिरोऽन्यथा कृत्वा भुन्हे ॥ इति कृदन्तप्रक्रिया ॥ अथ विभक्त्यर्थप्रकरणम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा । २।३ । ४६ ॥ नियतोपस्थितिका प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः | प्रातिप- दिकार्थमाने लिङ्गमात्रायाधिश्ये ( परिमाणमात्रे ) संख्यामाने च प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमाने । उच्चैः नीर्चः कृष्णः श्रीः ज्ञानम् । लिङ्ग- माने । तटः तटी तटम् । परिमाणमात्रे | द्रोणो ब्रीहिः । वचनं संख्या ! बहवः ॥ संवोधने च ।२।३।४७ । प्रथमा स्यात् । हे राम ।। कर्तुरीप्सिततमं कर्म । १।४। ४९ । कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारक कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ कणि द्वितीया ।२।३।२। अनुक्ते कर्मणि द्विती- या स्यात् । हरि भनति । अभिहिते तु कर्मादी प्रथमा । हरिः सेव्यते । लक्षम्या सवितः ॥ अकथितं च । १।४।५१। अपादानादिविशेषेर- विवक्षितं कारकं कर्मसंजू स्यात् । दुह्याचपच्दण्ट्धिप्रच्छिचित्शासुजिम- थमुपाम् ॥ कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीहकृप्वहाम् ॥ १॥ गां दोग्धि फ्यः । बलिं याचते वसुधाम् | तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्ड- यति । वनमवरुणद्धि गाम् | माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्भ ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देवदत्तम् । सुधां १ सर्वस्य हे' इत्यस्मात दे इत्यनुवर्तते ॥ २ दुहादीनां द्वादशानां तथा नीमभृती- नां चतुर्णी कर्मणा ययुज्यते तदेवाकायतं कति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ हो ·. ९२ - लघुकीमुद्या. क्षीरनिधि मथ्नाति । देवदत्तं शतं मुष्णाति । ग्राममा नयति हरति कति वहति वा । अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा । वलि भिक्षते वसुधाम् । माणवक धौ भाषते अभिधत्ते वक्तीत्यादि । स्वतन्त्रः कर्ता । १ । ४ । ५४ । क्रियाया स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ साधकतमं करणम् ! १। ४ । ४२ । क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसंज्ञं स्यात् ॥ कर्तुक- रणयोस्तृतीया । २।३ । १८ । अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ कर्मणा यमामेति स संप्रदानम् । १।४ । ३२ । दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ चतुर्थी संपदाने । २।३ । १३ । विप्राय गां ददाति ।। नमः स्वस्ति- स्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च । २ । ३ । १६ । एभियोगे चतुर्थी । हरये नमः । प्रनाभ्यः स्वस्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलमिति पर्या- त्यर्थग्रहणम् । तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि ॥ नुवमपा: येऽपादानम् । १ । ४ । २४ । अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये यद् ध्रुवमव- धिभूतं कारकं तदपादानं स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी । २।३ । २८ । ग्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पततीत्यादि ॥ षष्ठी शेषे । २।३।५०। कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिः संवन्धः शेषस्तत्र षष्ठी । राज्ञः पुरुषः । कर्मादीनामपि संवन्धमात्र विवक्षायां षष्ट्येव । सता गतम् । सर्पिषो जानीते । मातुः स्मरति । एधो दकस्योपस्कुरुते । भने शंभोश्चरणयोः ॥. आधारोधिकरणम् । १।४। ४५ । कर्तृकर्मद्वारा तनिष्ठक्रियाया आधारः कारकमधिकरणं स्यात् ॥ सप्तम्यधिकरणेच।। ३२३६। अधिकरणे सप्तमी स्यात् । चकाराट्रान्तिकार्थेभ्यः । औपश्लेषिको विषयिकोऽभिव्यापकश्चेत्याधारस्त्रिघा । कटे आस्ते । स्थाल्यो पचति । मोक्ष इच्छास्ति । सर्वस्मिन्नात्मास्ति । वनस्य दूरे अन्तिके वा ॥ इति विभक्त्याः॥

·समासप्रकरणे भव्ययीभावः। ९३ अथ समासप्रकरणम्। समासः पञ्चधा । तत्र समसनं समासः । स च विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्तः फेयलसमासः प्रथमः १. प्रायेण पूर्वपदार्यप्रधानोऽव्ययीभावो द्वितीयः २ प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानरतत्पुरुपस्तृतीयः ३ (तत्पुरुपभेदः कर्मधारयः । कम- धारयमेदो हिगुः ) । प्रायेणान्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिश्चतुर्थः ४ प्रायेणोभ- यपदार्थप्रधानो द्वन्दः पञ्चमः ५॥ समर्थः पदविधिः । २। १।१। पदसंबन्धी यो विधिः स समर्याश्रितो बोध्यः ॥ प्राकडारात्समासः । २। ११३ । कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते ॥ सह सुपा ।२।१।४। सुप् सुपा सह वा समस्यते । समासत्वात्प्रातिपदिकवेन सुपो लुक । पदार्थाभिधानं वृत्तिः । कृत्तद्धितसमासेकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः। वृत्त्यर्थावबोधकं वाक्यं विग्रहः । स च लौकिकोऽलौकिक श्चेति द्विधा । तत्र पूर्व भूतो भूतपूर्व इति लौकिकः । पूर्वभूत सु इत्यलौकिकः । भूतपूर्वः । भूतपूर्व चराडीत निर्देशात्पूर्वनिपातः। (इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च ) वागर्यो इव वागविय ॥ इति केवलसमासः प्रथमः॥१॥ अधाव्ययीभावः। अव्ययीभावः ।३।११५। अधिकारोऽयं प्राक् तत्पुरुषात् ॥ अव्ययं विभाक्तिसमीपसमृद्धिव्यूद्धयर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भा- वपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २।१। ६. विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते । प्रायेणा- विग्रहो नित्यसमासः प्रायेणास्वपदविग्रहो वा । विभक्तौ । हरि कि अधि इति स्थिते || प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् । १।२।४३ । समा- सशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ।। उपसर्जनं पूर्वम् । २।२। ३० । समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् । इत्यधेः प्राक् प्रयोगः । सुपो ·। लघुकौमुद्या लुक् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां खाद्युत्पत्तिः । अव्ययी- भावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । अघिहरि ॥ अव्ययीभावश्च । २१४:। १८ । अयं नपुंसकं स्यात् । गाः पातीति गोपाः तस्मिन्नित्यधिगोपम् ॥ नाव्ययीभावादतोऽस्त्वपञ्चम्याः । २।४। ८३ । अदन्तादव्ययीभा वात्सुपो न लुक् तस्य पञ्चमी विना अमादेशश्च स्यात् || तृतीयासप्तम्यो बहुलम् ।।४।८४। अदन्तादव्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योर्बहुलमम्भावः स्यात् । उपकृष्णम् उपकृष्णेन । मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । यवनानां व्यृद्धिर्यवनम् मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽतिहिमम् । निद्राऽसंप्रति : युज्यत इत्यतिनिद्रम् | हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि विष्णोः पश्चादनुविष्णु योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः। रूपस्य योग्यमनुरूपम् अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्तिः॥ अव्ययीभावे चा काले ।६।३३८१॥ सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले । हरेः सारं सहरि । ज्येष्ठस्यानुपूर्येणेत्यनुज्येष्ठम् । चक्रेण युगपत्सचक्रम् । सदृश सख्याः ससखि । क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रम् | तृणमप्यपरित्यज्य सतृणमत्ति । अग्निग्रन्यपर्यन्तमधीते साग्नि ॥ नदीभिश्च । २।१।२० । नदीभिः सह संख्या समस्यते । समाहारे चायमिष्यते । पञ्चगङ्गम् द्वियमुनम् || तद्धिताः । ४।१७६। आपञ्चमसमाप्तेरधिकारोऽयम् ॥ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः । ५ । ४११०७। शरदादिभ्यष्टच स्यात्समासान्तोऽव्य यीभावे । शरदः समीपमुपशरदम् । प्रतिविपाशम् । जराया जरश्च । उप जरसमित्यादि ॥ अनश्च । ५।४।१०८ । अन्नतादव्ययीभावाट्ट स्यात् ॥ नस्तद्धिते । ६.। ४ । १४४ । नान्तस्य भस्य टेलीपस्तद्धिते । १ ‘स नपुंसकम् ' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'सहस्य सः संज्ञायाम् ' इत्यस्मात सहस्य स इत्यनुवर्तते ॥ ३ 'राजाहःसखिभ्यष्टच' इत्यस्मात् टच इत्यनुवर्तते । अल्लोपोऽनः' इत्यस्माल्लोप इति 'टेः' इति पूर्वसूत्रं चानुवर्तते ॥ १ ·समासप्रकरणे तत्पुरुषः । ९५ उपराजम् अध्यात्मम् ॥ नपुंसकादन्यतरस्याम् । ५ । ४ । १०९ । अन्नन्त यादलीयं तदन्तादव्ययीभावाक स्यात् । उपचमम् उपचर्म ॥ झयः । ५१४ । १११ । झयन्तादव्ययीभावाच स्यात् । उपसमित्रम् उपसमित् ॥ इत्यव्ययीभावः ॥ २ ॥ अथ तत्पुरुषः। तत्पुरुषः । २।१।२२ । अधिकारोऽयम् प्राग्मबीहेः ॥ द्विगुश्च । २।१।२३ । हिगुरपि तत्पुरुसंज्ञाः स्यात् ॥ द्वितीया श्रिताती- तपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः । २ । १ । २४ । द्वितीयान्तं श्रितादि. प्रकृतिकः सुबन्तः सह समस्यने या स च तत्पुरुषः । कृष्णं श्रितः कृष्ण श्रित इत्यादि । तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ।२।१।३० । तृतीयान्तं तृतीयान्तार्यकृतगुणवचनेनार्थेन च सह वा प्राग्वत् । शङ्कुलया खण्डः शङ्खलाखण्डः । धान्येनार्यों धान्यार्यः । तत्कृतेति किम् । अक्ष्णा काणः ॥ कर्तृकरणे कृता बहुलम् । २ । १ । ३२ । कर्तरि करणे च तृतीया कृदन्तेन बहुलं प्राग्वत् । हरिणा बातो हरित्रातः । नमिन्नो नख- भिन्नः कृतहणे गतिकारकपूर्वस्याऽपि ग्रहणम् । नखनिभिन्नः ॥ चतुर्थी तद- र्थार्थवलिहितसुखरक्षितैः । २ । १।३६ । चतुर्थ्यन्तार्थाय यत्तद्वाचिना अर्यादिभिश्च चतुर्यन्तं वा प्राग्वत् ! यूपाय दारु यूपदारु । तदर्थेन प्रकृतिवि कृतिभाव एवेष्टः । तेनेह न । रन्धनाय स्याली । (अर्थेन नित्यसमासो विशे ध्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् ) द्विजार्थः सूपः हिजार्थी यवागू द्विजार्थ पयः भूतबलिः गोहितम् गोसुखम् गोरक्षितम् || पञ्चमी भयेन ।२।१ । ३७ चौराद्यं चोरभयम् ॥ स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणे क्तेन । २ । ११३९ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः।६।३ । २ । अलुक्स्यादुत्तरपदे । स्तोकान्मुक्त 'विभापा ' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'अलुगुत्तरपदे । इत्यनुवर्तते ॥

·९६ लघुकौमुद्या अन्तिकादागतः । अभ्याशादागतः । दूरादागतः । कृच्छादागतः ॥ षष्ठी। २।२।८। सुबन्तेन प्राग्वत् । राजपुरुषः ॥ पूर्वीपराधरोत्तरमेकदेशिनैका- धिकरणे । २।२।१॥ अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्वसंख्या: विशिष्टश्चेदवयवी । षष्ठीसमासापवादः। पूर्व कायस्य पूर्वक्रायः । अपरकायः। एकाधिकरणे किम् । पूर्वश्छात्राणाम् || अर्धे नपुंसकम् । २ । २।२। समांशवाच्यर्धशब्दो नित्यं क्लीबे प्राग्वत् ॥ अधै पिप्पल्या अपिप्पली ॥ सप्तमी शौण्डैः । २ । १ । ४० ॥ सप्तम्यन्तं शोण्डादिभिः प्राग्वत् । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्ड इत्यादि । द्वितीयातृतीयेत्यादियोगविभागादन्य- त्रापि तृतीयादिविभक्तीनां प्रयोगवशात्समासो ज्ञेयः ॥ दिक्संख्ये संज्ञा: याम् । २।१।५० । संज्ञायामेवेति नियमाथै सूत्रम् | पूर्वेपुंकामज्ञमी। सप्तर्षयः । तेनेह न । उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्मणाः ॥ तद्धितार्थोत्तरपद- समाहारे च ।२।१।५१ । तद्धितार्थविषये उत्तरपदे च परतः समा- हारे च वाच्ये दिक्संख्ये प्राग्वत् । पूर्वस्यां शालायां भवः पूर्वशाल इति समासे जाते (सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंबद्भावः) || दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां जः। ४।२।१०७ । अस्माद्भवाद्यर्थे अः स्यादसंज्ञायाम् || तद्धिते- ष्वचामादेः । ७।२।११७ । मिति णिति च तद्धितेष्वचामादरचो वृद्धिः स्यात् । यस्योत च । पौर्वशालः । पञ्च गावो धनं यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम् ॥ गोरतद्धितलुकि । ५।४।९२ । गोन्तात्तत्पुरुषाच् स्यात् समासान्तो न तु तद्धितलुकि । पञ्चगवधनः ॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः। १।२।४२॥ १ इषुकामशमी ग्रामविशेष इत्यर्थः ॥ २ 'मृजेर्वृद्धिः' इत्यस्मात् वृद्धिारैति ' अचा जिणति । इत्यस्मात् णितीति चानुवर्तते ॥ ३ ईकारे तद्विते च परे भस्येवर्णावर्णयो- --- लोप: स्यात् ।।

·समासप्रकरणे तत्पुरुषः । संख्यापूर्वो द्विगुः १२।१।५२। तद्धितार्थत्यत्रोक्तस्त्रिविधः संख्या. पूर्वो हिगुसंज्ञः स्यात् || द्विगुरेकवचनम् । २।४।१। द्विग्वर्थः समा- हार एकवास्यात् ।। सं नपुंसकम् । २। ४ । १७ । समाहारे हिगुर्द- न्वश्व नपुंसक वत्स्यात् । पश्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम् ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।१।५७ । भेदकं भेद्येन समानाधिकरणेन बहुलं प्राग्वत् । नीलमुत्पलं नीलोत्पलम् । बहुलग्रहणात्वचिन्नित्यम् । कृष्णसर्पः । कचिन्न । रामो जामदग्न्यः ॥ उपमानानि सामान्यवचनैः । २११। ५५ घन इव श्यामो घनश्यामः । (शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदापरयोपसंख्यानाम् ) शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः । देव- पूजको ब्राह्मणो देवब्राह्मणः ॥ नऊ । २।२।६। नइ सुपा सह सम- स्यते ॥ नलोपो ननः । ६।३।७३ । नमो नस्य लोप उत्तरपदे । ब्राह्मणः अब्राह्मणः ॥ तस्मान्नुडचि । ६।३।७४। लुप्तनकारा उत्तरपदस्याजादेर्नुटागमः स्यात् । अनन्धः । नैकधेत्यादौ तु नशब्देन सुप्तुपेति समासः ॥ कुगतिपादयः।२।२। १८ । एते समर्थे समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ ऊर्यादिच्चि १। ४ । ६११ दियश्व्यन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः शुक्लीकृत्य पटपटाकृत्य । स्पुरुषः । (प्रादयो गताद्यर्थे प्रथम आचार्यः प्राचार्यः । (अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया) मालामिति विग्रहे ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते। १। तद्धितार्योत्तरपदसमाहारे च ' इत्यस्मिन्सूत्रे ॥ २ री ।। आताली देताली धूली धूसी शकला संशकला ध्वंसकला भं फलफली विल्ली आली आलोष्टी केवाली केवासी पर्यालो । मस्मसा मसमसा 'श्रौषट् वौषट् वपट् स्वाहा स्वधा बन्ध अर्यादयः ॥

·. ९८ लघुकौमुद्यां विग्रहे यन्नियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञं स्यान्न तु तस्य पूर्वनिपातः ॥ गो. स्त्रियोरुपसर्जनस्य । १।२।४८ । उपसर्जन यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्य यान्तं च तदन्तस्य प्रादिपदिकस्य ह्रस्वः स्यात् । अतिमालः । (अबादयः कुष्टाद्यर्थे तृतीयया ) अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः । ( पर्यादयो ग्ला- नाद्यर्थे चतुर्थ्या) परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः । (निरादयः कान्ताद्य पञ्चम्या ) निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्पिः ॥ तत्रोपपदं सप्तमी- स्थम् । ३॥ ११९२ । सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादी वाच्यत्वेन स्थितं कु- म्भादि तहाचकं पदमुपपदसंज्ञं स्यात् ॥ उपपदमतिङ् । २।२। १९ । उपपदं सुबन्तं समयेन नित्यं समस्यतेऽतिङन्तश्चायं समासः। कुम्भं करो- तीति कुम्भकारः । अतिङ् किम् | मा भवान् भूत् । माडि लुङिति सप्तमी- निर्देशान्माङपदम् । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः । व्याघ्री अश्वक्रीती कच्छपीत्यादि । तत्पुरुषस्याङ्गुले संख्या- १.व्ययादेः। ५ । ४ । ८६ । संख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य समासान्तोऽचे स्यात् । द्वे अङ्गुली प्रमाणस्य व्यङ्गुलम् । निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गुलम् ॥ अहः सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः । ५।४। ८७ । एभ्यो रात्रे- रच स्याच्चासंख्याव्ययादेः । अहर्षहणं द्वन्द्वार्थम् || राबाहाहाः पुंसि । २।४।२९ । एतदन्तौ इन्द्वतत्पुरुषौ पुंस्येव । अहवरात्रिश्चाहोरात्रः । सर्वरात्रः । संख्यातरात्रः । संख्यापूर्व रात्रं क्लीवम् । द्विरात्रम् । त्रिरात्रम् ॥ राजाहासखिभ्यष्टच ।५।४।९१। एतदन्तात्तत्पुरुषादृच् स्यात परमराजः ॥ आत्महतः समानाधिकरणजातीययोः। ६।३।४६ । महत आकारोऽन्तादेशः स्यात्समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीये च परे १“प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् । इत्यनुवर्तते ॥ २ कौशाम्बीनाम नगरी । अच्अत्यन्वव-' इत्यस्मात् अच् इत्यनुवर्तते ॥

·M समासप्रकरणे बहुव्रीहिः। ९९. महाराजः । प्रकारवचने जातीयत् । महाप्रकारो महाजातीयः ॥ बटन: संख्यायामबहुव्रीयशीत्योः।६।३। ४७ । आत्स्यात् । द्वौ च दश च द्वादश । अष्टाविंशतिः ॥ पखल्लिङ्गं इन्द्रतत्पुरुषयोः । २।३। २६ । एतयोः परपदस्येव लिङ्गं स्यात् । कुक्कुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ अपिप्पली । (द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः) पञ्च कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः । प्राप्तो जीविकां प्राप्त नीविकः । आपन्नजीविकः । अलं कुमार्य अलंकुमारिः । अत एव ज्ञापकात्समासः निष्कौशाम्विः ॥ अर्धर्चाः पुंसि च ।२।४।३१। अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि क्लीवे च स्युः । अर्धचः । अर्धर्चम् । एवं ध्वजतीर्यशरीरमण्ड पयूपदेहाङ्कुशपात्रसूत्रादयः । सामान्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रातः कम नीयम् ॥ इति तत्पुरुषः ॥ ३ ॥ : अथ बहुव्रीहिः। शेषो बहुव्रीहिः । २ । २ । २३ । अधिकारोऽयं प्राग्व- न्द्वात् ॥ अनेकमन्यपदार्थे । २ । २ । २४ । अनेकं प्रथमा- न्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुबीहिः ॥ सप्तमी- विशेषणे बहुव्रीहौ । २ । २ । ३५ । सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुव्रीही पूर्व स्यात् । कण्ठेकालः । अत एव ज्ञापकाविधिकरणपदो बहुव्रीहिः ॥ हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् । ६।३।९। हलन्ताददन्तात्सप्तम्या अलुक् । प्राप्तमुदकं यं प्राप्तोदको ग्रामः ॥ ऊढरथोऽनड्डान् । उपहृतपना रुद्रः । उद्धृतौदना स्थाली । पीताम्बरो हरिः। वीरपुरुषको ग्रामः । (प्रादि भ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः) प्रपतितपर्णः प्रपर्णः । ( नमोऽ स्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः) अविद्यमानपुत्रोऽपुत्रः ॥ स्त्रियाः १ 'अलुगुत्तरपदे ' इत्यनुवर्तते । - 4.

·१०० लघुकौमुद्या पुंवद्भाषितपुंस्कादनूसमानाधिकरणे खियामपूरणीप्रियादिषु । ६ । ३ । ३४ । उक्तपुंस्कादनूङ् उङोऽभावोऽस्यामिति बहुव्रीहिः । निपात- नात्पञ्चम्या अलुक् षष्ठयाश्च लुक | तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्तपुंस्कं तस्मा- त्पर उडोऽभावो यत्र तथाभूतस्य स्त्रीवाचकशब्दस्य पुंवाचकस्येव रूपं स्यात समानाधिकरणे स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे न तु पूरण्यां प्रियादौ च परतः । गोस्त्रियोरिति ह्रस्वः । चित्रगुः । रूपनार्यः । अन्छ किम् । वामोरू- भार्यः ॥ अप्पूरणीप्रमाण्योः ।५।५।११६ । पूरणार्थप्रत्ययान्तं 'यत्स्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच्च बहुव्रीहेरप्स्यात् । कल्याणी पञ्चमी यासा रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः । स्त्री प्रमाणी यस्य स स्त्रीप्रमाणः । अप्रियादिपु किम् | कल्याणीप्रिय इत्यादि ॥ बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्पच । ५।४। ११३ । स्वागवाचिसक्थ्यक्ष्यन्ताबहुव्रीहेः पच् स्यात् । दीर्घसक्यः । जलजाक्षी । स्वाङ्गात्किम् । दीर्घसक्यि शकटम् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः । अक्ष्णोऽदर्शनादिति वक्ष्यमाणोऽच ॥ द्वित्रिभ्यां ष मूर्धः। ५। ४ । ११५ । आभ्यां मूर्धः षः स्याबहुत्रीहो । हिमूधः । त्रिमूर्घः ॥ अन्तर्बहिन्यां च लोम्नः । ५। ४ । ११७ । आभ्यां होम्नोऽस्याबहुव्रीहौ । अन्तर्लोमः । बहिर्लोमः ॥ पादस्य लोपोह- त्यादिभ्यः । ५।४ । १३८ । हस्त्यादिवर्जितादुपमानात्परस्य पाद- शब्दस्य लोपः स्याबहुव्रीहौ । व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात् । अहस्त्या- 'दभ्यः किम् । हस्तिपादः । कुसूलपादः ॥ संख्यासुपूर्वस्य । ५।४। १४० । पादस्य लोपः स्यात्समासान्तो बहुव्रीहौ । द्विपात् सुपात् ॥ उद्विभ्यां काकुदस्य । ५।४। १४८ । लोपः स्यात् । उत्काकुत् वैकाकुत् ॥ पूर्णादिभाषा । ५।४। १४९ । पूर्णकाकुच पूर्णकाकुदः।। १ 'अपूरणी- इति पूर्वसूत्रात अप् इत्यनुवर्तते ॥

·समासप्रकरणे इंडः। १०१ 7344 सुहृदुहृदौं मित्रामित्रयोः ।५।४। १५० । सुदुयो हृदयस्य इन्द्रावो निपात्यते । सुहन्मित्रम् | दुहृदमित्रः । उरप्रभृतिभ्यः । ५।४। १५१। कस्कादिषु च । ८।३।४८.१ एप्चिण :उत्तरस्य विसर्गस्य षोऽन्यस्य तु स इति सः । व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः ॥ निष्ठा । २१२ ३६ । निष्ठान्तं बहुव्रीही पूर्व स्यात् युक्तयोगः ॥ शेषादिभाषा ।५॥ ४।१५४। अनुक्तसमासान्ताबहुव्रीहेः कब्बा | महायशस्कः महायशाः इति बहुव्रीहिः ॥ ४॥ अथ द्वन्द्वसमासः। चाथै द्वन्दः । २ । २ । २९ । अनेक सुबन्तं चाथै वर्तमान वा .. समस्यते स द्वन्द्वः । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः। तत्रेश्वर गुरुं च भजस्वेति परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्यैकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः । भिक्षामट गां चानयेत्यन्यतरस्यानुषङ्गिकत्वेनान्वयोऽन्वाचयः । अनयोरसामर्थ्यात्स- मासो न । धवखदिरौ छिन्धीति । मिलितानामन्वय इतरेतरयोगः । संज्ञाप' रिभाषम् । समूहः समाहारः ॥ राजादन्तादिषु परम् । २।२। ३१ एषु पूर्व प्रयोगाह परं स्यात् । दन्तानां राजा राजदन्तः। धर्मादिष्वनियमः। अर्थधौं । धर्मार्थावित्यादि ॥ द्वन्दे घि। २।२।३२ । द्वन्दे घिसंज्ञ. पूर्व स्यात् । हरिश्च हरश्च हरिहरौं ॥ अजाद्यदन्तम् । २ । २ । ३३ । इदं इन्द्वे पूर्व स्यात् । ईशकृष्णौ ॥ अल्पान्तरम् ।२।२।३४। शिव केशवौ ॥ पिता मात्रा ।१।२१७०। मात्रा सहोक्तौ पिता वा शिष्यते माता च पिता च पितरौ मातापितरौ वा ॥ द्वन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् २।४।२। एषां इन्ह एकवत् । पाणिपादम् | मार्दङ्गिकर्वणविक्रम् १ "इणः षः' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ ‘सरूपाणामेकशेष-' इत्यस्मादेकशे इत्यनुवर्तते ॥

·- १०२ लघुकौमुद्या रथिकाश्वारोहम् ॥ इन्दासुदपहान्तात्समाहारे । ५। ४ । १०६॥ चवर्गान्ताद्दषहान्ताच्च द्वन्द्वाट्टच् स्यात्समाहारे । वाक् च त्वक् च वाक्य चम् | त्वरस्रजम् । शमीदृपदम् । वाक्त्विषम् । छनोपानहम् । समाहारे किम् । प्रावृदशरदो || इति द्वन्द्वसमासः ॥५॥ अथ समासान्ताः। ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे । ५।४।७४ । अ अनक्ष इति छैदः । ऋगाद्यन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः । अक्षे या धूस्तदन्तस्य तु ना मर्चः । विष्णुपुरम् । विमलापं सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधः । दृढः धूरक्षः। सखिपथः। रम्यपयो देशः॥ अक्ष्णोऽदर्शनात् । ५।४।७६। अचक्षुःपर्यायादक्ष्णोऽच स्यात्समासान्तः । गवामक्षाव गवाक्षः ॥ उपस- दध्वनः । ५। ४॥ ८५ । प्रगतोऽध्वानं प्राप्यो रयः ॥ न पूजनात्। ५।४।६९ । पूजनार्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराना अति- राजा ॥ इति समासान्ताः ॥ ६॥ अथ तद्धितप्रकरणम् । समर्थानां प्रथमावा । ४।१। ८२। इदं पदव्यमधिक्रियते । प्राग्दिश इति यावत् || अश्वपत्यादिभ्यश्च । ४।१। ८४ । एभ्योऽ एं स्यात्प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु । अश्वपतेरपत्यादि आश्वपतम् | गाणपतम् । दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः । १।४ । ८५ । दित्यादिभ्यः पत्युत्तरपदाच्च प्राग्दीव्यतीयेप्वर्थेषु ण्यः स्यात् । अणोऽपवादः । दितेरपत्र दैत्यः । अदितेरादित्यस्य वा आदित्यः । प्राजापत्यः । (देवाद्यमी दैव्यम् दैवम् (बहिषष्टिलोपो, यञ्च ) बाह्यः (ईकक्च) ॥ किति च ७।२।११८ । किति तद्धिते चाचर्चामादरचो वृद्धिः स्यात् । बाहीक १ 'माग्दीव्यतोऽण् । इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'मृजेवृद्धिः' इति सूत्रात वृद्धि रीति तद्धितेष्वचामादेः' इति सूत्रं चानुवर्तते ॥ . -- ·तद्धितप्रकरणे अपत्याधिकारः। ( गोरजादिप्रसङ्गे यत् ) गोरपत्यादि गव्यम् ॥ उत्सादिभ्योऽज्ञ । ४ १। ८६ । औत्सः ॥ इत्यपत्यादिविकारान्तार्याः प्रत्ययाः ॥ * ॥ स्त्री सांग्यां नमो भवनात् ।४।१।८७ धान्यानो भवन इत्यतः प्रागर्थेषु तीपुंसान्या क्रमानस्नो स्तः । स्त्रैणः पोस्नः ॥ तस्यापत्यम् । ४। १ ९२ पठयन्तात्कृतसंधेः समर्यादपत्येऽथै उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यय वा स्युः ॥ ओर्गुणः । ६।४ । १४६ । उवर्णान्तस्य भस्य गुणस्तद्धिते उपगोरपत्यमोपगः आश्वफतः देत्या औत्सः स्रणः पास्नः ॥ अपत्यं पौ मभूति गोत्रम् । ४ ॥ १।१६२ । अपत्यत्वेन विवक्षितं पौत्रादि गोत्र संज्ञं स्यात् ॥ एको गोत्रे । ४।१।९३ । गोत्रे एक एवापत्यप्रत्यय स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यमोपगवः || गर्गादिभ्यो यञ् । ४। १ । १०५ गोत्रापत्ये । गर्गस्य गोत्रापत्यं गायः । वात्स्यः ॥ यजजोश्च । २ । ४ ६४ । गोत्रे यद्यमन्तममन्तं च तदवयवयोरेतयोलुफ् स्यात्तत्कृतै बहुवे तु स्त्रियाम् । गर्गाः वरसाः ॥ जीवति तु वंश्ये युवा । ४।१ । १६३ श्ये पित्रादौ जीवति पोत्रादेर्यदपत्यं चतुर्थादि तावसंज्ञमेव स्यात् || गो त्राशून्यस्त्रियाम् । ४ । १।९४ । न्यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्यय स्यात् । स्त्रियां तु न युवसंज्ञा ॥ यजिजोश्च । ४।१।१०१ । गोर यो यभित्री तदन्तात्मक स्यात् ॥ आयनेयीनीयियः फढखछयां प्रत्य यादीनाम् । ७।१।२। प्रत्ययादेः फस्य आयन् ढस्य एय् खस्य ई छस्य ईयू घस्य इय् स्युः । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः दाक्षायणः ॥ अन इन् । ४ । १ । ९५ । अपत्येऽर्थे । दाक्षिः ॥ बाहादिभ्यश्च । ४१ ४५ । वाहविः ओडुलोमिः । आकृतिगणोऽयम् || अनृष्यानन्तर्ये नि १ "नडादिभ्यः फक्' इत्यस्मात् फक इत्यनुवर्तते ।।

·१०४ लघुकीमुद्या दादिभ्योऽज । ४ । १ । १०४ । ये त्वत्रानृपयस्तेभ्योऽपत्येऽन्यत्र तु गोत्रे । विदस्य गोत्रं वैदः वैदी विदाः । पुत्रस्यापत्यं पौत्रः पौत्री पौत्राः । एवं दौहित्रादयः ॥ शिवादिभ्योऽण् । ४ । १ । ११२ । अपत्ये । शैवः गांङ्गः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च । ४ । १. ११४ । ऋपिभ्यः-वा- सिष्ठः वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः-श्वाफल्कः । वृष्णिभ्या-वासुदेवः । कुरुभ्यः- नाकुलः साहदेवः ॥ मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः । ४ । १ । ११५ । संख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्य उदादेशः स्यादण् प्रत्ययश्च । द्वैमातुरः पाण्मा- तुरः भाद्रभातुरः ॥ स्त्रीभ्यो ढक् । ४ । १। १२० । स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् । वैनतेयः ॥ कन्यायाः कनीन च । ४।१।११६ । चादण् । कानीनो व्यासः कर्णश्च ॥ राजश्वशुरायत् । ४ । १ । १३७ । ( राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् ) ॥ ये चाभावकर्मणोः । ६ । ४ । १६८ । यादौ तद्धिते परेऽने प्रकृत्या स्यान्न तु भावकर्मणोः। राजन्यः । जातावे. विति किम् || अन् । ६।४। १६७ । अन् प्रकृत्या स्यादणि परे । । राजनः श्वशुर्यः ॥ क्षत्राद्धः । ४ । १ । १३८। क्षत्रियः । जातावित्येव । 'क्षात्रिरन्यत्र ॥ रेवत्यादिभ्यष्ठक् । ४ । १ । १४६ । ठस्येकः . ७ । .३ । ५० । अङ्गात्परस्य ठस्येकादेशः स्यात् ।। रैवतिकः ॥ जनपदशब्दा- क्षत्रियाद । ४ । १११६८ । जनपदक्षत्रियवाचकाच्छन्दादर स्याद पत्ये । पाञ्चालः । क्षत्रियसमानशब्दाज्ननपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् । पञ्चा लानां राना पाञ्चालः । (पूरोरण वक्तव्यः ) पौरवः । ( पाण्डोडचण ) पाण्डयः ॥ कुरुनादिभ्यो ण्यः । ४।१। १७२ । कौरव्यः नैषध्यः॥ ते तद्राजाः ।४।१।१७४। अभादयस्तद्राजसंज्ञाः स्युः ॥ तद्राजस्य बहु- घु तेनैवास्त्रियाम् । २। ४ । ६२ । बहुष्वर्थेषु तदानस्य लुक् तदर्यकृते १ 'प्रकृत्येकाच् ' इत्यस्मात् प्रकृत्येति 'अन् ! इति स्त्रं चानुवर्तते ॥

·तु -- . तद्धितप्रकरणे चातुरर्थिकाः। १०५ बहुत्वे न तु स्त्रियाम् । इक्ष्वाकवः पश्चालाः इत्यादि ।। कम्बोजालुक् । ४।१। १७५ । अस्मात्तद्राजस्य लुक् । कम्बोजः कम्बोजी । (कम्बो नादिभ्य इति वक्तव्यम् ) चोलः शकः केरलः यवनः ॥ इत्यपत्याधिकारः ॥ * ॥ तेन रक्तं रागात् । ४।२।११ अण् स्यात् । रज्यतेऽनेनेति * रागः । कपायेण रक्तं वस्त्रं काषायम् ॥ नक्षत्रेण युक्तः कालः । ४ । २।३ । अण् स्यात ( तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम् ) पुष्येण युक्तं पौषमहः ॥ लवविशेषे ।४।२।४ । पूर्वेण विहितस्य लुपू स्यात् । षष्टिदण्डात्मकस्य कालस्यावान्तरविशेषश्चन्न गम्यते । अद्य पुष्यः ॥ दृष्टं साम । ४।२।७। तेनेत्येव । वसिष्ठेन दृष्टं वासिष्ठं साम || वाम- देवाड्डयड्डयौ । ४ । २ । ९ । वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यम् ॥ परिवृतो रथः । ४।२। १० । अस्मिन्नर्थेऽण् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण परिवृतो पात्रो स्थः ॥ तत्रोद्धृतममन्त्रेभ्यः । ४ । २ । १४ । शरावे उद्धृतः शारावं औदनः ॥ संस्कृतं भक्षाः।४।१।१६ । सप्तम्यन्ताद स्यात्संस्कृतेऽर्थे यत्संस्कृतं भक्षाश्चेत्ते स्युः । भ्राषु संस्कृता भ्राष्ट्रा भक्षाः ॥ सास्य देवता। ४।२।२४। इन्द्रो देवता अस्यति ऐन्द्र हविः । पाशुपतं वार्हस्पत्यम् ॥ शुक्राद्धन् । ४ । २ । २६ । शुक्रियम् ॥ सो- माध्यण । ४ । २ । ३० । सौम्यम् ॥ वावृतपित्रुषसो यत् । ४। २।३१। वायव्यम् । ऋतव्यम् ॥ रीङ् ऋतः ७।४।२७। अकृयकारे असार्वधातुके यकारे च्चौ च परे ऋदन्ताङ्गस्य रीडादेशः । यस्येति च । पियम् उपस्यम् ॥ पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः । ४ । २।३६ । एते निपात्यन्ते । पितुर्धाता पितृव्यः । मातु ता मातुलः । पितुः पिता पितामहः ॥ तस्य समूहः । ४।२। ३७ । काकानां समूहः काकम् ॥ १ 'अकृत्सार्वधातुकयोषः। 'चौ च ' इति सूत्रद्वयमनुवर्तते ॥

·१०६ लघुकौमुद्या भिक्षादिभ्योऽण । ४।२।३८ । भिक्षाणां समूहो भक्षम् । गर्भिणीनी समूहो गार्भिणम् । इह भस्याट तद्धित इति पुंवदावे कृते ॥ इनण्यनपत्यें। ६। ४ । १६४ । अनपत्यार्थगणे परे इन्प्रकृत्या स्यात् । तेन नस्तद्धित इति टिलोपो न । युवतीनां समूहों यौवतम् ॥ ग्रामजनवन्धुभ्यस्तल् । ४।२।४३ । तलन्तं स्त्रियाम् । ग्रामता । जनता । वधुता । (गजः सहायाभ्यां चेति वक्तव्यम् ) गजता । सहायता । (अङ्गः खः ऋौ ) अहीनः ॥ अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् । ४।२। ४७ । इसुसुक्तान्ताका ७।३ । ५१ । इस्उउक्तान्तात्परस्य ठस्य कः। सातुकम् हास्तिकम् धैनुकम् ॥ तदधीते तद्वेद । ४ । २।५९ । नय्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैंन् । ७।३।३ । पदान्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्य नं 'वृद्धिः किंतु ताभ्यां पूर्वी क्रमादजावागमो स्तः । व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः ॥क्रमादिभ्यो वुन् । ४।२।६१ । क्रमका पदक शिक्षक मीमांसकः ॥ तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि । ४।२।६७। उदुम्बराः सन्त्यस्मिन्देशे औदुम्बरो देशः ॥ तेन निवृत्तम् । ४।२।६८ । कुशा म्बेन निवृत्ता नगरी कौशाम्बी ॥ तस्य निवासः।४।२।६९ । शिवीनां निवासो देशः शैवः ॥ अदूरभवश्च । ४ । २ । ७० । विदिशाया अद्- रभवं नगरं वैदिशम् || जनपदे लुप् । ४।२। ८१ । जनपदे वाच्ये. चातुरर्थिकस्य लुप् ॥ लुपि युक्तवयक्तिवचने । १।२।५१। लुपि. सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । पञ्चालानां निवासी जनपदः पञ्चालाः कुरवः अङ्गाः वङ्गाः कलिङ्गाः ॥ वरणादिभ्यश्च । ४ । २ । ८२ अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो तुप् । १ विदिशा नगरी॥

·॥ तद्धितप्रकरणे शैषिकाः। ४।२। ८७॥ झयः । ८।२।१०। झयन्तान्मतोम॑स्य वः । कुमुद्वान् नड्डान || मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ८।२।९। मवर्णावर्णान्तान्मवर्णावोंपधाच्च यवादिवर्जितात्परस्य मतोमस्य वः । वेत- स्वान् ॥ नंडशादाद्वलच् । ४।२। ८८ । नवलः शाहलः ॥ शिखाया वलन् । ४।२।८९ । शिखावलः ॥ इति चातुरथिकाः ॥ शेषे । ४।२।९२ । अपत्यादिचतुरर्थ्यन्तादन्योऽर्थः शेषस्तत्राणादयः स्युः । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः । औपनिषदः पुरुषः । हषाद पिष्टा दार्षदाः सक्तवः । चतुर्भिरुह्यं चातुरं शकटम् । चतुर्दश्या दृश्यते चातुर्दशं रक्षः । तस्य विकार इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ॥ राष्ट्राऽ- वारपाराद्धखौ । ४।२।९३ । आभ्यां क्रमाद्धखौ स्तः शेपे । राख्ने जातादि राष्ट्रियः ॥ अवारपारीणः । ( अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीता बेति षक्तव्यम् ) अवारीणः पारीणः पारावारीणः । इह प्रकृतिविशेषाद्धा- दयष्टयुट्युलन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्त- यश्च वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद्यखजौ । ४।२ । ९४ । ग्राभ्यः ग्रामीणः ।। नद्यादिभ्यो ढक् । ४ । २ । ९७ । नादेयम् माहेयम् वाराणसेयम् ।। दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् । ४ । २ । ९८ । दाक्षिणात्यः पाश्चात्यः परित्स्यः ॥ धुप्रागपागुदप्रतीचो यत् । ४।२। १०१। दिव्यम् । प्राच्यम् अवाच्यम् उदीच्यम् प्रतीच्यम् || अव्ययात्त्यप् । ४।२।१०४॥ (अमेहक्वतसित्रेभ्य एव ) अमात्यः इहत्यः क्वत्यः ततस्त्यः तवत्यः (त्सवनेर्भुव इति वक्तव्यम् ) नित्यः ॥ वृद्धिर्यस्याचामादिस्तदृद्धम् ।१। ११७३॥ यस्य समुदायस्याचा मध्ये आदेर्वृद्धिस्तद्धसंज्ञं स्यात् ।। त्यदा- १ शिखावलो मयूरः ॥ २ नदी मही वाराणसी श्रावस्ती कौशाम्बी वनकौशम्ची काशफरी खादिरी पूर्वनगरी पाठा माया शाल्वा दार्वा सेतकी । वडवाया वृषे इत्ति नद्यादिः॥ - 40mber.

·१०८ लघुकामुया दीनि च । १।१।७४ । वृद्धसंज्ञानि स्युः ॥ वृद्धाच्छः । ४।२। ११४ । शालीयः मालीयः तदीयः । (वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या) देवदत्तीयः देवदत्तः ॥ गहादिभ्यश्च । ४।२। १३८ । गहीयः ॥ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च ।४।३१। चाच्छः । पक्षेऽण् । युयोर्यु: ध्माकं वायं युष्मदीयः । अस्मदीयः ॥ तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको । ४।३।२। युष्मदस्मदोरेतावादेशौ स्तः खभि अणि च । यौष्माकीणः आस्माकीनः यौष्माकः आस्माकः ॥ तवकममकावेकवचने । ४ । शश एकार्थवाचिनोर्युष्मदस्मदोस्तवक्रममको स्तः खनि अणि च । तावकीनः तावकः । मामकीनः मामकः । छे तु ॥ प्रत्ययोत्तरपदयोश्च । ७।२। ९८ । मपर्यन्तयोरेतयोरेकार्यवाचिनोस्त्वमौ स्तः प्रत्यये उत्तरपदे च परतः । त्वदीयः मदीयः त्वत्पुत्रः मत्पुत्रः ॥ मध्यान्मः । ४।३। ८.1 मध्यमः ॥ कालाहरू । ४।३। ११ । कालवाचिभ्यष्ठम् स्यात् । का. लिकम् मासिकम् सांवत्सरिकम् । अव्ययानां भमाने टिलोपः । सायंप्रा. तिकः पौनापुनिकः ॥ प्रावृष एण्यः । ४।३ । १७ । प्रावृषेण्यः ॥ सायंचिरंपाढे गेऽव्ययेभ्यष्टगुटयुलौ तुट् च । ४ । ३ । २३ । सायमित्यादिभ्यश्चतुभ्योऽव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यष्टयुट्युली स्तस्तयोस्तुट् च ! सायन्तनम् चिरन्तनम् | प्राज्ञेप्रगेऽनयोरेदन्तत्वं निपात्यते । प्राङ्केतनम् प्रगेतनम् दोषीतनम् || तत्र जातः। ४।३ । २५ । सप्तमीसमर्थानात इत्यर्थेऽणादयो घादयश्व स्युः । सुघ्ने जातः स्रोन्नः । उत्से जातः औत्सः । राष्ट्र जातः राधियः । अवारपारे जातः वारपारीण इत्यादि । प्रावृषष्ठम्। ४।३।२६ । एण्यापवादः । प्रावृषिकः ॥ प्रायभवः । ४।३१३९। तत्रेत्येव । सुन्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति स्रोन्नः ॥ संभूते । ४।३।४११ १ पूर्वाह्नकालोपत्रमित्यर्थः ॥ २ प्रातःकालोत्पन्नमित्यर्थः ॥ ३ रात्रिभवमित्यर्थः ।

·. LA तद्धितप्रकरणे प्राग्दीव्यतीयाः। १०९ सुन्ने संभवति स्रोन्नः ॥ कोशाड्ड । ४।३ । ४२ । कौशेयं वस्त्रम् ॥ तत्र भवः । ४।३। ५३ त्रुघ्ने भवः स्त्रीनः । औत्सः राष्ट्रियः ।। दिगादिभ्यो यत् । ४ । ३ । ५४ । दिश्यं वय॑म् || शरीरावयवाच्च । ४।३।५५ । दन्त्यम् कण्ठयम् । ( अध्यात्मादेष्ठमिष्यते ) अध्यात्म भवमाध्यात्मिकम् || अनुशतिकादीनां च । ७ । ३ । २० । एषामुभ- यपदवृद्धिाजति णिति किति च । आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐह- लौकिकम् । पारलौकिकम् । आकृतिगणोऽयम् ॥ जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः। ४।३। ६२ । जिह्वामूलीयम् | अङ्गुलीयम् ॥ वार्गान्ताच्च । ४ । । ६३ । कवर्गीयम् ॥ तत आगतः। ४।३ । ७४ । मुन्नादागतः स्त्रोन्नः ॥ ठगायस्थानेभ्यः । ४।३ । ७५ । शुल्कशालाया आगतः शोल्कशालिकः ॥ विद्यायोनिसंवन्धेभ्यो बुञ् । ४।३ । ७७ । औपाध्यायकः पैतामहकः ॥ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः । ४।३। ८१ । समादागतं समरूप्यम् । पक्षे गहादित्वाच्छः । समीयम् विषमी. यम् । देवदत्तरूप्यम् देवदत्तम् ॥ मयट् च । ४ । ३ । ८२। समम- यम् देवदत्तमयम् || प्रभवति । ४ । ३ । ८३ । हिमवतः प्रभवति हैम- वती गङ्गा ॥ तद्गच्छति पथिदूतयोः। ४।३ । ८५ । स्त्रुघ्नं गच्छति स्रौनः पन्या दूतो वा ॥ अभिनिष्क्रामति द्वारम् । ४ । ३ । ८६ । सुन्नमभिगच्छति स्रौघ्नं कान्यकुब्जद्वारम् ॥ अधिकृत्य कृत्ये ग्रन्थे । ४ ।३। ८७ । शारीरकमधिकृत्य कृतो. ग्रन्थः शारीरकीयः ॥ सोऽस्य . निवासः। ४ । ३ । ८९ । सुघ्नो निवासोऽस्य स्रोन्नः ॥ तेन प्रोक्तम् । ४३१०११ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ॥ तस्येदंम् । ४।३। १२० । उपगोरिदं औपगवम् || इति शैषिकाः॥ * ॥ तस्य विकारः। ४।३।१३४॥ (अश्मनो विकारे टिलोपो वक्तव्यः) अश्मनो विकारः आश्मः । भास्मनः ।

·११० लघुकौमुद्या गार्तिकः ॥ अवयवे च प्राण्यौपधिवृक्षेभ्यः।४।३ । १३५ । चादिः कारे। मयूरस्यावयवो विकारो वा मायूरः । मौर्व काण्डं भस्म वा । पेप्पलम् ॥ पय.तयोर्भाषायामभक्षाच्छादनयोः । ४ । ३ । १४३ । प्रकृ., तिमात्रान्मयड्डा स्याद्विकारावयवयोः । अश्ममयम् । आश्मनम् । अभः क्षेत्यादि किम् । मौद्गः सूपः । कार्पासमाच्छादनम् ॥ नित्यं वृद्ध- शरादिभ्यः । ४।३। १४४ । आम्रमयम् || गोश्च पुरीपे । ४ । ३ । १४५ । गोः पुरीषं गोमयम् ॥ गोपयसोर्यत् । ४ । ३ । १६० । गव्यम् पयस्यम् ॥ इति प्राग्दीव्यतीयाः ॥ * ॥ प्राग्वहतेष्टक् । ४।४। १। तदहतीत्यतः प्राक् ठगधिक्रियते ॥ तेन दीव्यति खनति जयति जितम् । ४।४।२। अक्षैर्दीव्यति खनति जयति जितं वा आक्षिकः ।। संस्कृतम् । ४।४।३ । दन्ना संस्कृतं दाधिकम् । मारिचिक्रम् ॥ तरति । ४।४।५। तेनेत्वेव । उडुपेन तरति औडुपिकः ॥ चरति। ४। ४ । ८ ।तृतीयान्ताद्गच्छति भक्षयति वेत्यर्थयोष्ठक स्यात् । हस्तिना चरति हास्तिकः । दना चरति दाधिकः ॥ संसृष्टे । ४ । ४ । २२ । दधा संसृष्टं दाधिकम् ॥ उञ्छति । ४ । ४ । ३२ । वदराण्यु छति बादरिकः ॥ रक्षति । ४।४।३३ । समानं रक्षति सामाजिकः ।। शब्ददर्दुर करोति । ४ । ३ । ३४ । शब्दं करोति शाब्दिकः । दुर्दुरं करोति दारिकः ॥ धर्म चरति । ४।४।४१ । धार्मिकः ( अधर्मा- च्चेति वक्तव्यम् ) अधार्मिकः ॥ शिल्पम् । ४।४।५५ । मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य मार्दङ्गिकः ॥ प्रहरणम् । ४।४। ५७ । तदस्येत्येव । असिः 'प्रहरणमस्य आसिकः । धानुष्कः ॥ शीलम् । ४।४।६१। अपूपम- १ अत्र चरतिभक्षणार्थः ॥ २ खड्गधारीत्यर्थः ॥

·तद्धितप्रकरणे ठमोऽवधिः । १११ क्षणं शोलमय सापूर्षिकः ॥ निकटे वसति । ४।४।७३ । नेकटिको भिकः ॥ इति उगविवारः ॥ * ॥ प्राग्धितावत् । ४ । ४ । ७५॥ तस्मै हितभियत प्राग यदधिक्रियते ॥ तहहति रथयुगप्रासंगम् ।४ । ४७६। रखं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रासंग्यः | धुरो यकौ ।४।४ । ७७ । हलि चेति दो प्राप्ते ॥ न भकुछशम् । ८१२ । ७९ । भस्य कुर्छरोश्चोप- घाया दोघी न स्यात् । धुर्यः धौरेयः ॥ नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुला- भ्यस्तार्यतुल्यमाप्यवध्यानाम्बसमसमितसमितेषु । ४ । ४ । ९१ । नावा ताय नान्यं जलम् । वयसा तुल्यो वयस्यः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् । विषण पथ्यो विप्यः । मूलन आनाम्यं मूल्यम् । मूलेन समो मूल्यः । सीतया समितं सीत्य क्षेत्रम् । तुलया संमित तुल्यम् ॥ तत्र साधुः ।। ४॥ ९८ । भने साधुः अय्यः । सामसु साधुः सामन्यः । ये चाभावक- मंगोरिति प्रकृतिभावः । कर्मण्यः । शरण्यः ॥ सभाया यः । ४ । ४ । १०५ | सभ्यः ॥ इति यतोऽवधिः ॥ * ॥ प्राक् क्रीताच्छः । ५।१११॥ तेन क्रीतभित्यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ॥ उगवादिभ्यो यत् । ५ ।।२। प्राक्क्रीतादित्येव । उवर्णान्ताद्गवादिभ्यश्च यत् स्यात् । छस्यापवादः । शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दारु । गव्यम् । ( नामि नभं च) नभ्योऽक्षः नभ्य- मञ्जनम् ॥ तस्मै हितम् । ५।१ । ५ । वसेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् ॥ शरीरावयवायत् । ५। १।६। दन्त्यम् कण्ठयम् नस्यम् ॥ आत्मन्विन्धजनभोगोत्तरपदात्वः ।५।१ । ९ । आत्माध्वानी खें।६। ४ । १६९ । एती खे प्रकृत्या स्तः । आत्मने हितं आत्मनी- नम् | विश्वजनीनम् | मातृभागीणः । छयतोः पूर्णोऽवधिः ॥ * ॥ प्राग्वते- ठञ् । ५ । १। १८ । तेन तुल्यमिति वति वक्ष्यति ततः प्राक् ठअधि- क्रियते ॥ तेन क्रीतम् । ५ । १ । ३७ । सप्तत्या क्रीतं साप्ततिकम् ।

·११२ लघुकीमुद्या प्रास्थिकम् || तस्येश्वरः ।।१४। सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणगौ स्तः ॥ अनुशतिकादीनां च ७॥३॥ २०॥ सर्वभूमेरीश्वरः सर्वभौमः । पार्थिवः ॥ पडिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंशत्पश्चाशत्वष्टिसप्तत्यशीतिनवतिशतम् । १। १ । ५९ । एते रूढिशब्दा निपात्यन्ते ॥ तदहति । ५ । १।६३ ॥ लब्धुं योग्यो भवतीत्यर्थे द्वितीयान्ताहनादयः स्युः । श्वेतच्छत्रमर्हति श्वतच्छ, त्रिकः ॥ दण्डादिभ्यो यत् । ५ । १ । ६६ । एभ्यो यत्स्यात् । दण्ड- मर्हति दण्डयः अयः वध्यः ॥ तेन निवृत्तम् । ५।१।७९ । अगा निवृत्तं आह्निकम् ॥ इति ठञोऽवधिः ॥ * ॥ तेन तुल्यं क्रिया चेदतिः। ५।१।११५ । ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत अधीते । क्रिया चेदिति किम् । गुणतुल्ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ॥ तत्र तस्येव । ५॥१॥ ११६ । मथुरायामिव मथुरांवत् सुन्ने प्राकारः । चैत्रस्येव चैत्रवन्मत्रस्य गावः ॥ तस्य भावस्त्वतलौ ५।१ । ११९ । प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारो भावः । गोर्भावो गोत्वम् गोता | त्वान्तं क्लीवम् ॥ आ च त्वात् । ५। १११२०॥ ब्रह्मणस्त्व इत्यतः प्राक् त्वतलावधिक्रियते । अपवादैः सह समावेशार्थमिदम् । चकारी ननभ्यामपि समावेशार्थः । स्त्रियः भावः ढणम् स्त्रीत्वम् स्त्रीता । पौंस्त्रम् पुंस्त्वम् पुंस्ता || पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा। ५। १ । १२२ । वावचनमणादिसमावेशार्थम् ॥ र ऋतो हलादेर्ल- घोः।६।४ । १६१ ।हलादेलघोकारस्य रः स्यादिष्ठेमयस्तु परतः ॥ टे।६।४।१५५ । भस्य टेलोपः इष्ठेमेयस्तु । पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिवृढा- नामेव रत्वम् । पृथोर्भावः प्रथिमा । पार्थवम् । नंदिमा मार्दवम् ॥ वर्णह- दादिभ्यः ष्यञ्च ।५।१११२३ । चादिमनिच् । शौक्लयम् शुक्तिमा । १ तलन्तं स्त्रियाम् । इत्यपि परिशेषात् ॥ २ : तुरिष्ठमयस्स ' इत्यस्मात् इष्ठमयस्सु इत्यनुवर्तते ॥ - ·तद्धितप्रकरणे मत्वर्थीयाः। ११३ दायम् द्रटिमा || गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । ५।१।१२४ चादाये | जरस्य भावः कर्म वा जाड्यम् । मूढस्य भावः कर्म वा माढ्यम् । ब्राह्मण्यम् । आकृतिगणोऽयम् ॥ सख्युर्यः । ५ । १ । १२६ । सख्यु- भाषः कर्म वा सख्यम् ॥ कपिज्ञात्योईन । ५ । १ । १२७ । कापे- यम् । ज्ञातेयम् ॥ पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । ५। १ । १२८ । सेनापत्यम् । पौरोहित्यम् ॥ इति नन्ननोरधिकारः ॥ * ॥ धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् । ५।२।१। भवत्यस्मिन्निति भवनम् । मुगानों भवनं क्षेत्रं मोद्गीनम् ॥ ब्रीहिशाल्योर्डक् । ५।२१२ । बहेयम् ॥ शा- लेयम् ॥ हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् । ५। २ । २३ । ह्योगोदोहशब्दस्य हियगुरादेशः विकारार्थे खञ्च निपात्यते । दुह्यत इति दोहः क्षीरम् । ह्यो- गोदोहस्य विकारः हैयझवीनं नवनीतम् । तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ।५।२।३६ । तारकाः संजाता अस्य तारकितं नमः ! पण्डितः । आकृतिगणोऽयम् ॥ प्रमाणे यसजनमात्रचः । ५ । २।३७ । तदस्येत्यनुवर्तते । रू प्रमाणमस्य उदयसम् | उरुदुन्नम् । उरुमात्रम् || यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुः । ५ । २ । ३९ । यत्परि- माणमस्य यावान् । तावान् । एतावान् ॥ संख्याया अवयवे तयप् । ५। २ । ४२ . पञ्च अवयवा अस्य पञ्चतयम् ॥ द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा ५ । २ । ४३ । द्वयम् द्वितयम् | त्रयम् त्रितयम् || उभानुदात्तो नित्यम् । ५ ।२ । ४४ । उभशब्दा तयपोऽयच् स्यात्स चोदात्तः । उभयम् ॥ तस्य पूरणे डट् । ५ । २.॥ ४८ । एकादशानां पूरणः एकादशः ॥ नान्तादसंख्यादेमंद । ५।२। ४९ । डटो मडागमः । पञ्चाना पूरणः पञ्चमः । नान्ताकिम् ॥ तिवि- ॥ ८ ·लघुकौमुद्या शतेडिति । ६।४।१४२ । विशतेर्भस्य तिशब्दस्य लोपो डिति परे । विंशः । असंख्यादेः किम् । एकादशः ॥ पद्कतिकतिपयचतुरां थुक् । ५ ।२ । ५१। एषां थुगागमः स्याडटि । षण्णां पूरणः षष्ठः । कतियः । कतिपयशब्दस्यासंख्यात्वेऽप्यत एव ज्ञापकाड्डट् । कतिपययः । चतुर्थः ।। देस्तीयः । ५।२।५४ । डटोऽपवादः । द्वयोः पूरणा द्वितीयः ॥ संप्रसारणं च । ५।२।५५ । तृतीयः ॥ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते ।। २। ८४ । श्रोत्रियः । वेत्यनुवृत्तेश्छान्दसः ॥ पूर्वादिनिः ।५।२! ८६ । पूर्व कृतमनेन पूर्वी ॥ सपूर्वाच । ५।२। ८७ । कृतपूर्वी ॥ इष्टादिभ्यश्च । ५।२। ८८ । इष्टमनेनेष्टी । अधीती ॥ तदस्यास्त्यः स्मिन्निति मतुपू । ५।२। ९४ । गावोऽस्यास्मिन्वा सन्ति गोमान् ।। तसौ मत्वर्थे । १।४। १९ । तान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यो परे । वसोः संप्रसारणम् | विदुष्मान् | गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः । शुक्को गुणोऽस्यास्तीति शुक्लः पटः । कृष्णः ॥ प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् ५।२।९६ । चूडालः चूडावान् । प्राणिस्थाकिम् । शिखावान् दीपः प्राण्यङ्गादेव ! नेह । मेघावान् ॥ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः। ५।२। १०० । लोमादिभ्यः शः । लोमशः लोमवान् । रोमशः रोम वान् । पामादिभ्यो नः । पामनः । अङ्गात्कल्याणे । अङ्गना । लक्षम्या अच्च लक्ष्मगः। पिच्छादिभ्य इलच् । पिच्छिा पिच्छवान् || दन्त उन्नत उरन् । ५।२। १०६ । उन्नता दन्ताः सन्त्यस्य दन्तुरः।। केशादोऽन्यतरस्याम् ५ । २ । १०९ । केशवः केशी केशिका केशवान । (अन्येभ्योsf दृश्यन्ते.) मणिवः (अर्णसो लोपश्च) अर्णवः ॥ अत इनिठनौ । ५ २१११५ । दण्डी दण्डिकः ॥ ब्रीद्यादिभ्यश्च । ५। २ । ११६. श्रीही नीहिकः ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः।५।२।१२१ । यशस्त्र व ·तद्धितप्रकरणे स्वार्थकाः । ११५ यशस्वान् मायावी मेधावी स्रग्वी ॥ वाचो ग्मिनिः । ५।२। १२४ । वाग्मी | अर्शआदिभ्योऽच् । ५।२ । १२७ । अर्शोऽस्य विद्यते अर्शतः । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति मत्वथायाः ॥ * ॥ प्रॉग्दिशो वि- भक्तिः । ५।३।१ । दिवशब्देभ्यः इत्यतः प्राग्वक्ष्यमाणाः प्रत्यया विभक्तिसंज्ञाः स्युः ॥ * ॥ अथ स्वार्थिकाः ॥ किंसर्वनामबहुभ्योध्या- दिभ्यः । ५। ३।२। किमः सर्वनाम्नो बहुशब्दाच्चेति प्राग्दिशोऽधि- क्रियते ॥ पञ्चम्यास्तसिल । ५।३।७। पञ्चम्यन्तभ्यः किमादिभ्य- स्तसिल्वा स्यात् ॥ कु तिहोः ।७।२।१०४। किमः कुः स्यात्तादौ हादौ च विभक्तो परतः । कुतः कस्मात् ॥ इदम इश् । ५।३।३ । प्राग्दिशीये परे । इतः ॥ अन् । ५। ३ । ५ । एतदः प्राग्दिशीये । अनेकालवा- सर्वादेशः । अतः । अनुतः । यतः । ततः । बहुः । यादेस्तु द्वाभ्याम् ॥ पर्यमिभ्यां च । ५।३।९। आभ्यां तसिल स्यात् । परितः । सर्वत इत्यर्थः । अभितः । उभयत इत्यर्थः ॥ सप्तम्यास्त्रल् । ५।३। १० । कुत्र पत्र । तत्र । वहुंच ॥ इदमो हः । ५।३।११। त्रलोऽपवादः । इहै ॥ किमोऽन् । ५।३। १२ । वाग्रहणमपकृष्यते । सप्तम्यन्ताकिमोऽद्वा स्यात् पक्षे त्रम् ॥ क्वांति । ७।२। १०५ । किमः कादेशः स्यादति । के कुत्र ॥ इतराभ्योगप दृश्यन्ते । ५ । ३ । १४ । पञ्चमीसप्तमीतर- विभक्तयन्तादपि तसिलादयो दृश्यन्ते । दृशिग्रहणाद्भववादियोग एव । स- भवान् । ततोमवान् तत्रभवान् । तंभवन्तम् ततोमवन्तम् तत्रभवन्तम् । एवं दीर्घायुः । देवानां प्रियः । आयुष्मान् ॥ सर्वेकान्यक्रियत्चदः काले दा। ५ । ३३१५ । सप्तम्यन्तेभ्यः कालार्येभ्यः स्वार्थे दा स्यात् ॥ सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि । ।३।६। दादी प्राग्दिशीये सर्वस्य सो वा स्यात् । सर्वस्मिन् काले सदा सर्वश । भन्यदा । कदा । तदा । काले किम् । " ·११६ लघुकौमुद्या सर्वत्र देशे ॥ इदमोहिल् । ५।३। १६ । सप्तम्यन्तात् काल इत्येव ॥ एतेतौ रथोः। ५।३।४। इदामशब्दस्य एत इत इत्यादेशी स्तो रेफादी थकारादौ च प्राग्दिशीये परे । अस्मिन्काले एताह ! काले किम् । इह देशे ॥ अनद्यतनेहिलन्यतरस्याम् । ५।३१२१ । काहे कदा । यहि यदा । तर्हि तदा ॥ एतदः। ५।३।५ । एत इत एतौ स्तो रेफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये । एतस्मिन्काले एतार्ह । प्रकारवचने थाल् ॥५॥ ३। २३ । प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यस्थाल स्यात स्वायें। तेन प्रकारेण तथा । यथा ॥ इदमस्थमुः । ५।३ । २४ । थालोऽपवादः । एतदोऽपि वाच्यः अनेन एनेन वा प्रकारेण इत्यम् ॥ किमश्च । ५।३।२५ । केन प्रकारेण कथम् ॥ इति प्राग्दिशीयाः ॥ * ॥ अतिशायने तमविष्ठनौ। ६।३।५५ । अतिशयविशिष्टार्थवृत्तेः स्वार्थ एतौ स्तः । अयमेषामति- शयेनाढ्य आढयतमः । लघुतमो लघिष्ठः ॥ तिङश्च । ५।३१५६ । तिङन्तादतिशये द्योत्ये तमप् स्यात् ॥ तरप्तमपौ पः । १।१।२२ ॥ एतौ घसंज्ञौ स्तः ॥ किमेतिङव्ययपादाम्बद्रव्यप्रकप । ५।४।११। किम एदन्ताक्तिकोऽव्ययाच्च यो घस्तदन्तादामुः स्यान्न तु द्रव्यप्रकथें । किन्तमाम् । प्राङ्केतमाम् । पचतितमाम् | उच्चैस्तमाम् । द्रव्यप्रकर्षे तु (उच्चैस्तमस्तरुः ॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ । ५। ३ । ५७ । हयोरेकस्यातिशये विभक्तव्ये चोपपदे सुप्तिङन्तादेतो स्तः । पूर्वयोरपवादः । अयमनयोरतिशयेन लघुर्लघुतरः । लघीयान् । उदीच्याः प्रांच्येभ्यः पटुः तराः । पटीयांसः ॥ प्रशस्यस्य श्रः । ५।३। ६० । अस्य श्रादेशः स्यादजाद्योः परतः ॥ प्रकृत्येकाच्. । ६ । ४ । १६३ । इष्ठादिष्येकाच् - प्रकृत्या स्यात् । श्रेष्ठः श्रेयान् ॥ ज्यच.१५ । ३ । ६१ प्रशस्यस्य ज्यादेशः स्यादिष्ठेयसोः । ज्येष्ठः ॥ ज्यादादीयसः । ६।४।१६० । । ३ NI..'

·११७ तद्धितप्रकरणे स्वार्थिकाः। आदेः परस्य । ज्यायान् || वहोलोपो भू च बहोः।६।४ । १५८ ॥ बहोः परयोरिष्ठमेयसोर्लोपः स्यादहोश्च भूरादेशः । भूमा | इष्ठस्य यिट् च । ६।४। १५९ । बेहोः परस्य इष्ठस्य लोपः स्यादिडागमश्च । भूयिष्ठः ॥ विन्मतोलक् । ५।३। ६५ । विनो मतुपश्च लुक् स्यादि- ठेयतोः । भतिशयेन सम्वी स्रजिष्ठः । स्रजीयान् । अतिशयेन व मान् त्वांचष्ठः । त्वचीयान् ॥ ईपदसमाप्तौ कल्पव्देश्यदे- शीयरः । ५।३।६७ । ईपढूनो विद्वान् विद्वत्कल्पः । विवद्देश्यः विदेशीयः । पचतिकल्पम् || विभापा सुपो बहुच पुरस्तात्त । ५ । ३।६८॥ ईपइसमाप्तिविशिष्टेऽर्थे सुचन्ताबहुवा स्यात्स च प्रागेव न तु परतः । ईपटूनः पटुर्बहुपटुः । पटुकल्पः । सुपः किम् । यजतिकल्पम् ॥ प्रागिवात्कः । ५। ३ । ७० । इवे प्रतिकृतावित्यतः प्राकाधिकारः ॥ अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः ।५।३ । ७१ । कापवादः । तिङ- श्वेत्यनुवर्तते ॥ अज्ञाते । ५।३।७३ । कस्यायमश्वोऽश्वकः । उच्चकैः। नीचकैः । सर्वकः ॥ कुत्सिते । ५।३।७४ । कुत्सितोऽश्वोऽश्वकः ॥ किंयत्तदोर्निर्धारणे इयो रेकस्य डतरन् । ५ । ३ । ९२ । अनयोः कतरो वेण्णवः । यतरः ततरः ॥ वा वहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमन् । ५।३।९३ । बहूनां मध्ये एकस्य निर्धारणे इतमज्या स्यात् । जाति- परिप्रश्न इति प्रत्याख्यातमाकरे । कतमो भवतां कठः । यतमः ततमः । वाग्रहणमकजर्यम् | यकः | सकः ॥ इति प्रागिवीयाः ॥ * || इवे प्रति- कृतौ।५।३ । ९६ । कन्स्यात् । अश्व इव प्रतिकृतिरश्वकः । सर्वप्रा- तिपदिकेभ्यः स्वार्थे कन् । अश्वकः ॥ तत्प्रकृतवचने मयट् । ५ । ४। २१ । प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं तस्य वचनं प्रतिपादनम् । भाषे अधिकरणे १ 'वहोलोपो म च वहोः' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ .

·१९८. लघुकांमुद्या वा ल्युट् । आद्ये प्रकृतमन्नमन्मयम् | अपूपमयम् । द्वितीये तु अन्नमयो. यज्ञः । अपूपमयं पर्व ॥ प्रज्ञादिभ्यश्च ।५।४ । ३८ । अण् स्यात् । प्रज्ञ एवं प्राज्ञः । प्राज्ञी स्त्री । देवतः वान्धवः ॥ वल्पार्थाच्छस्कारका- दन्यतरस्याम् । ५ । ४। ४२ । बहूनि ददाति बहुशः अल्पशः । ( आद्यादिभ्यरतसेरुसंख्यानम् ) आदी मादितः । मध्यतः । अन्ततः । पार्श्वतः । आकृतिमणोऽयम् । वरेण स्वरतः वर्णतः ॥ कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि चिः । ५।४।५० । (अभूततद्भाव इति वक्तव्यम् ) विकारात्मता प्रामुवत्या प्रकृतौ वर्तमानातिकारशब्दात्स्वार्थे चिळ स्यात्क- रोत्यादिमियोंगे ॥ अस्य च्चौ । ७।४।३२ । अवर्णरय ईस्यात् चौ । लौंपे च्च्यन्तत्वादव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णीकरोति । ब्रह्मीभवति । गङ्गीस्यात् । ( अव्ययस्य चावीत्वं नेति वाच्यम् ) दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः ॥ विभाषा साति कात्स्न्ये । ५।४।५२ । चिविषये सार्षाि रयात्साकल्ये ॥ सात्पदाद्योः । ८॥ ३। १११ । सस्य षत्वं न स्यात् । दधि सिञ्चति ।। कृत्स्नं शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽग्निसाद्भवति ॥ च्यौ च । ७।४।२६ । चौ च परे पूर्वस्य दीर्घः स्यात् । अनीभवति ॥ अव्यक्तानुकरणाद् व्यजवरार्धादनितौ डाच् ५।४।५७। द्वयचोऽवरं यजवरं न्यूनं न तु ततो न्यूनमने- काजिति यावत्तादृशम यस्य तस्माङ्जाच स्यात् कृभ्वस्तिमियोंगे । (डाचि विवक्षिते वे बहुलम् ) इति हाचि विवक्षिते द्वित्वम् । ( नित्यमाडिते डाचति वक्तव्यम् ) डाच्परं यदानेडितं तरिमन्परे पूर्वपरयोर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः । पटपटाकरोति । अव्यक्तानुकरणा: किम् ।। ईषत्करोति । यजवरार्धात्किम् । अत्करोति । अवरोति किम् । खरटखरटाकरोति । अनिती किम् । पटितिकति ॥ इति तद्धिताः ॥ १ 'न रपर-' इत्यस्मान्नेत्यनुवर्तते ॥

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ११९ अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । खियाम् । ४।१।३ । अधिकारोऽयं समर्थानामिति यावत् ॥ अजायता । ४।१।४।अजादीनामकारान्तस्य च वाच्यं यत्स्त्रीत्वं तत्र द्योत्ये टाफ्यात् । अजा एटका अन्वा चटका मूपिका वाला वत्सा होदा मन्दा विलाता मेधा गङ्गा सर्वा इत्यादि ॥ उगितश्च । ४११।६। उगिदन्तात्प्रातिपदिकास्त्रियां डीप्स्यात् । भवन्ती । पचन्ती ॥ टिड्डाणञ्- दयसज्दनमात्रच्तयठक्क करपः । ४।१।१५। अनुप- सर्जनं यहिदादि तदन्तं यदन्तं प्रातिपदिकं ततः स्त्रियाँ डीप्स्यात् । कुरु- चरी । नट् नदी । देवट् देवी । सौपर्णेयी । ऐन्द्री औत्सी । उरुद्वयसी। उन्दनी । उस्मात्री । पञ्चतयी! आक्षिकी प्रास्थिकी । लावणिकी। याशी । ईत्वरी। ( नजननीकत्युंस्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् ) स्त्रैणी पास्त्री शक्तीकी ! मान्यकरणी | तरुणी । तलूनी ॥ यजश्च। ४।१। १६। यान्ताव स्त्रियां डीप्स्यात् । अकारलोपे कृते || हलस्तद्धितस्य । ६। ४ । १५० । हरः परस्य तद्धितयकारयोपधाभूतस्य लोप ईति परे । गार्गी ॥ प्राचां फस्तद्धितः । ४।१ । १७ । यमन्तात् प्फो वा स्यात् स च तद्धितः ॥ पिगौरादिभ्यश्च । ४।११ ४११ षिद्धयो गौरा- दिभ्यश्च ङीप्स्यात् । गाायणी । नर्तकी । गौरी । अनडुही। अनड्डाही। आकृतिगणोऽयम् ॥ क्यास प्रथमे । ४।१।२०। प्रथमवयोवाचि- नोऽदन्तास्त्रियां डीस्यात् । कुमारी ॥ द्विगोः।४।१।२१ । अद- न्ताद्विगोमष्यात् । त्रिलोकी । अजादित्वात्रिफला । त्र्यनीका सेना ॥ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः।४।१।३९ । वर्णवाची योऽनुदात्ता- न्तरतोपधस्तदन्तादनुपर्जनात्प्रातिपदिकाहा डीप तकारस्य नकारादेशश्च । एनी एता। रोहिणी रोहिता । वोतो गुणवचनात् । ४।१। ४४ ॥

·१९२० लघुकीमुद्या उदन्ताद्गुणवाचिनो वा ङीष्स्यात् । मृद्री मृदुः ॥ बबादिभ्यश्च । ४.१॥ ४५ । एभ्यो वा स्यात् । बढी बहुः। ( कृदिकारादक्तिनः ) रात्रिः रात्री। (सर्वतोऽक्तित्रादित्येके) शकये शकटिः॥ पुंयोगादाख्यायाम् । ४॥१॥४८॥ या पुमाख्या पुंयोगास्त्रियां वर्तते ततो डीप् । गोपस्य स्त्री गोपी । (पालकान्तान्न ) गोपारिका | अश्वपालिका | प्रत्ययस्थात्कात्पू- वैस्यात इदाप्यसुपः। ७।३। ४४ । प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्याकारस्यकारः स्यादापि स आप्सुपः परो न चेत् । सर्विका । कारिका | अतः किम् । नौका । प्रत्ययस्यास्किम् । शक्नोतीति शका । असुपः किम् । बहुपरित्रा- जका नगरी । (सूर्याद्देवतायां चाबाच्यः ) सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् । (सूर्यागस्त्ययोश्छे च ङ्यां च) यलोपः । सूरी कुन्तौ । मानुषीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रपृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्या- णामानुक् । ४।१। ४९ । एषामानुगागमः स्यात् ङीष्.च । इन्द्रस्य पत्री इन्द्राणी । वरुणानी | भवानी । शर्वाणी । रुद्राणी । मृडानी । (हि. मारण्ययोमहत्त्वे) महद्धिमं हिमानी । महदरण्यमरण्यानी । ( यवा- दोषे) दृष्टो यवो यवानी । ( यवनाल्लिप्याम् ) यवनानां लिपिर्यवनानी । (मातुलोपाध्याययोरानुग्वा) मातुलानी मातुली । उपाध्यायानी उपा यायी । ( आचार्यादणत्वं च ) आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी । (अर्य- क्षत्रियाभ्यां वा स्वायें ) अर्याणी अर्या । क्षत्रियाणी क्षत्रिया ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् । ४ । १ । ५० । कीतान्तादन्तात्करणादेः स्त्रियाँ डीपू स्यात् । वस्त्रक्रीती । क्वचिन्न | धनकीता || स्वाङ्गाचोपसर्जनादसं- योगोपधात् । ४ । १।५४ । असंयोगोपधमुपसर्जनं यत्स्वाङ्ग तदन्ता- इदन्तान्छीष्वा स्यात् । केशानतिक्रान्ता अतिकेशी अतिकेशा । चन्द्रमुखी चन्द्रमुखा । अयोगोपधास्किम् । सुगुल्फा | उपसर्जनास्किम् । सुशिखा॥ क्रीडादिबवचः । ४ । १ । ५६.। क्रोडादेचश्च स्वाङ्गान्नं ङीष् ।

·.. स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १२१ कल्याणकोटा ! आकृतिगणोऽयम् || नखमुखात्संज्ञायाम् । ४ । १ । ५८ । न डीम् ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामगः । ८१४ । ३ । पूर्वपदस्यानि- मित्तात्रस्य नस्य णः स्यात्संज्ञायां न तु गकारव्यवधाने । शूर्पणखा । गोर- मुखा । संज्ञायां किम् । ताम्रमुखी कन्या ॥ जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् । ४।१।६३ । जातिवाचि यत्र च स्त्रियां नियतमयोपवं ततः स्त्रियां डीप् स्यात् । तटी । वृाली । कठी | वढची । जातेः किम् । मुण्डा । सीविपयास्किम् । बलाका | भयोफ्धात्तिम् । क्षत्रिया। ( योपधप्रति- धे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः ) हयी। गयो । मुकयी। हलस्तद्वितस्यति योपः मानुपी ( मत्स्यस्य च्याम् ) यलोपः । मत्सी ॥ इतो मनुष्यजातेः । ४ । ११ ६५ । लोप् । दाक्षी | अतः । ४। ११६६ । उदन्तायोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामू स्यात् । कुरूः। अयोपधादिकम् | अध्वर्युाह्मणी ॥ पोश्च । ४ । १। ६८ । पङ्कः (शुस्योकाराकारलोपश्च ) श्वश्रूः ॥ उरूत्तरपदादौपम्ये । ४ । १ । ६९ । उपमावाचि पूर्वपदमूरूत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादङ् स्यात् । कर- भोरूः ॥ संहितशफलक्षणवामादेश्च । ४ । १ । ७० । अनौपम्याथ सूत्रम् | संहितोरूः । शफोर: । लक्षणोरूः । वामोरः ॥ शाखायजो। डीन् । ४।१।७३ । शारिवादेरनो योऽकारस्तदन्ताच्च जातिवा. चिनो डोन स्यात् । शाहरवी । वैदी । ब्राह्मणी । नृनरयोवृद्धिश्च । नारी ॥ यूनस्तिः । ४ । १। ७७ । युवनशब्दास्त्रियां तिः प्रत्ययः स्यात् ॥ युवतिः ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः ॥ शास्त्रान्तरे प्रविष्टानां वालानां चोपकारिका ॥ कृता वरदराजेन लघुसिद्धान्तकौमुदी ॥ १- इति श्रीवरदराजकृता लघुसिद्धान्तकौमुदी समाप्ता ·१ प्रत्याहाराणामकारादिक्रमेण परिसंख्या । ५९ भष् १अक् २ अच ३६ रल ३७ वल् . ३८वश् ८ अश ९इक ३ अट् | १० इच् ४ अण् | ११ इण ५ अण् । १२ उक् ६ अम् | १३ एक ७ अल्, १४ एच १५.ऐच १६ खय् १७ खर १८ उम् १९ चय २.चर २१व २२ जश २३ झय् २४ झर २५ झल २६ झश् २७ झए २८ वश ३० मय ३१ यञ् ३२ यण ३३ यम् ३४ यय् ३५ या ४० शल ४१ हल ४२ हश सूत्रीनयमादन्येऽपि प्रत्याहाराः स्युस्तथापि कैवलमत्रोपात्तानामेव संग्रहः । अचामष्टादशभेदविवरणम् । अइउल अ इ उ ऋ ए ओ ऐ औ अ इ उ ऋ ल ए ओ ऐसे द्वस्वभेदाः। १ उदात्तानुनासिकः २ उदात्ताननुनासिकः ३ अनुदात्तानुनासिकः ४ अनुदात्ताननुनासिकः ५ स्वरितानुनासिकः १६ स्वरिताननुनासिकः दीर्घभेदाः। प्लतभेदाः। ७ उदात्तानुनासिकः १३ उदात्तानुनासिकः ८ उदात्ताननुनासिकः १४ उदात्ताननुनासिक ९ अनुदात्तानुनासिका १५ अनुदात्तानुनासिक १० अनुदात्ताननुनासिकः १६अनुदात्ताननुनासिक ११ वीरतानुनासिकः १७ स्वारतानुनासिकः १२ स्वरिताननुनासिकः १८ स्वारताननुनासिव ·आभ्यन्तरवाह्यप्रयत्नज्ञानार्थक कोष्टकम् । स्पृधा विवताः संवृतः Hansr remamkaran संझाः स्पर्शाः स्वराः उदात्तानुदात्तस्व- रिताः य श पफ বিনালি ঘশ্ন no 可 klk स र ल उण र ओ अल्प संवार :12bbble म.मा.म.प्रा. अल्प मा. म. मा. अल्प. म. प्रा. अल्पप्राण विवार संवार संवार संधार विवार सं. संवार श्वास नाद. नाद नाद वासना. नाद अघोप घोप घोप घोप घोप घो. घोप नाद घोष वर्णोद्भवस्थानानि । ३ ए. च अ क ख ओ औ क प 494 64401 ण द घ न व भ अनु. स कंठ: तालमिर्धा देता: ओष्ठौ. नासिका. क.ता.क.ओ. दं. ओ. जि. नासिका ·श्रीः। अथ शिक्षा। अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यया । शास्त्रानुपूर्व तद्विद्याद्ययोक्तं लोक- वेदयोः ॥ ३॥ प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनर्यक्तीकरिप्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥ २ ॥ त्रिषाष्टिश्चतुःषष्टिवी वर्णाः शम्भुमते मताः। प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा ॥ ३ ॥ स्वरा विंशतिरेकच स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । याद- यश्च स्मृता ह्यष्टी चत्वारश्च यमाः स्मृताः ॥ ४ ॥ अनुस्वारो विसर्गश्चक पी चापि पराश्रितो । दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञयो लकारः मृत एव च ॥ ५ ॥ १ ॥ यात्मा बुद्धथा सभेत्यार्थान्मनो यु विवक्षया । मनः कायानिमाहन्ति स मेरयति मास्तम्॥६॥ मारुतस्तुसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोग तं छन्दो गायत्रमाश्रितम्॥७॥ कण्ठे माध्यन्दिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् । तार तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम्।।८।। सोदीणों मभ्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः। वर्णाचनयते तेषां विभागः पञ्चधास्मृतः॥९॥ स्वरतः कालतः स्थानात्मयत्नानुमदानतः । इति वर्णविदः माहुनिपुणं तनिवोधत॥१०॥ '॥ २ ॥ उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरात्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्त इति कालो नि. यमा अचि ॥ ११ ॥ उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्त ऋषभधैवती । स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ १२ ॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिहा- मूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥ १३ ॥ योभावश्च विवृत्तिश्च शपसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविघोष्मणः ॥ १४ ॥ यद्योभावप्रसंधानमुकारा- दिपरं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्वयक्तमप्मणः ॥ १५ ॥ ३ ॥ हकारं पश्च- 'मैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तं विजानीयात्कण्क्ष्यमाहुरसंयुतम् ॥ १६ ॥ कव्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुप । स्युपूर्धन्या ऋट्टरपा दन्त्या लतुलसाः स्मृताः ॥ १७ ॥ जिह्वामुले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठयो वः स्मृतो बुधैः । एऐ तु कण्ठ- तालव्यावोऔ कण्ठोष्ठजो स्मृती ॥ १८॥ अर्वमात्रा तु कन्या स्यादेकारकारयो- भवेत् । ओकारीकारयोमात्रा तयोर्विवृत्तसंवृतम् ॥ १९ ॥ संवृतं मात्रिक ज्ञेयं विकृतं तु द्विमात्रिकम् । घोषा वा संवृताः सर्वै अघोषा विवृताः स्मृताः ॥ २० ॥ ४ ॥ वराणामष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । तेभ्योपि.विवृतावेडी ताभ्यामैचो तयैव व ॥ २१॥ अनुस्वारयमानां च नासिकास्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रय- ·२ . शिक्षा। स्थानमागिनः ॥ २२ ॥ अलायुवीणानिधीयो दन्त्यमूल्यस्वराननु । अनुरवारस्तु कर्त व्यो नित्य हो शपसेषु च ॥ २३ ॥ अनुस्वारे विवृत्त्यां तु विराम चाक्षरद्वये । द्विरो- ध्यौ तु विग्रहीयात्रीकारवकारयोः ॥ २४ ॥ व्यावी यथा हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभ्यां न च पीरयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तहह्मर्णान्मयोजयेत् ॥२५॥५॥ यथा सौराष्ट्रिका नारी तक इत्यभिभापते । एवं रङ्गाः प्रयोक्तव्याः खे अरौं इव खेदया ॥ २६ ॥ रङ्गवर्ण प्रयऔरत्रो असत्पूर्वमक्षरम् । नीर्घरघरं प्रयुञ्जीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥ २७ ॥ इदये चैकमात्ररतर्धमावस्तु मनि । नासिका तथा च रद्स्यैवं द्विमात्रता ॥२८॥ हृदयादुत्करे सिटन्कस्थिन समनुस्वरन् । मार्दवं च द्विमानं च जघन्वों इति निदर्श- नम् ॥ २९ ॥ मध्ये तु कम्पयेत्कम्पमुभी पार्टी समो भवेत् । सरङ्ग कम्पयेत्कम्प रथीवति निदर्शनम् ॥ ३० ॥ एवं वर्णाः प्रयोक्तच्या नाव्यक्ता न च पीडिताः । सम्य- स्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोफे महीयते ॥ ३१ ॥ ६ ॥ गीती शीघ्री शिर:कम्पी तथा लिखि- तपाठकः । अनज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाटकाधमाः ॥ ३२ ॥ माधुर्यमक्षरख्यक्तिः परच्छेदस्तु सुस्वरः । धैर्य लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ॥ ३३ ॥ शङ्कितं भीत- मुद्दष्टपत्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वर शिरसि गतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ३४ ॥ उपांशु दर स्वरितं निरस्तं विलम्बितं गद्ददितं प्रगीतम् । निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन दीनं न तु सानुनास्यम् ॥ ३५ ॥ मातः पठेन्नित्यमरःस्थितेन स्वरेण शार्दूल-- स्तोपमेन । मध्यंदिने कण्ठगतेन चैव चक्राहसंजितसंनिभेन ॥ ३६ ॥ तारं तु वि- द्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभृतस्वराणां तुल्येन ना- देन. शिरःस्थितेन ॥ ३७॥ ७ ॥ अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपन्नमिस्पृष्टाः शलः स्मृताः। शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः ॥ ३८ ॥ यमोऽनुनासिका नहीं नादिनो हझपः स्मृताः । ईपन्नादा यणो जश्च वासिनस्तु खफादयः ॥ ३९ ॥ ईषच्छ्रासांश्चरो विद्याद्गोधमितत्पचक्षते । दाक्षीपुत्रः पाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि ॥ ४० ॥ छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽय पञ्चते । ज्योतिपामयनं चक्षनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥४१॥ शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्येव ब्रह्म लोके महीयते ॥ ४२ ॥ ८ ॥ उदात्तमाख्याति वृपोङ्गुलीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टम्र्धा । उपान्त्यमध्ये स्वरितं धृतं च कनिष्ठिकायामनुदात्तमेव ॥ ४३ ॥ उदात्तं प्रदेशिनी विद्यात्प्रचयं मध्यतोङ्गुलिम् । निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्ठिकाम् ॥ ४४ ॥ अन्तोदात्तमायुदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचरवरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं यदात्तं त्र्युदात्त- ।

·m • सूची । - पृष्टम् सत्रम् | पृष्टम् सूत्रम् । पृष्ठम् सत्रम् ५७ अस्तेर्भः २१४१५२ ४८ आत: ३१४११० ४०आर्धधातुक.७२।३५ २५ अस्विंदपि. ७।११७१.६७ आत्मनेपदे.३।११५४ ४१ आशिपि. ३।३।१७३ ३४आसर्वनाम्नः६।३।९३ ५१ आत्मनेपदे. ११५ ३९ अस्मद्युत्त.१।४।१०७ ११४अस्मायामे.५।२।१२१ ८५ आत्ममाने.३।२।८३, ६० आहस्यः ८१२६३५ १८ अस्य चौ ७।४।३२ /१११ आत्मविश्व. ५॥१॥९ २५ इकोऽचि. ७.१७३ ६०अस्यतिक्ति.३।१।५२ / १११आत्माध्वा.६।४।१६९ ८ इकोऽसव.६।१।१२७ ३६ अहन् ८।२।६८ २आदिरन्त्येन.१।११७१/ ७६ इको झल् ११२।९ ९८ अहःसर्वेक.५।४।८७ ४५आदिजिटुडवः १।३।५, ४इको यणचि ६।१।७७ ८४ इगुपधज्ञा.३।१।१३५ ४८ आदेच उप.६।११४५ १७ आकडारा. ११४१ ८७ आकेस्त.३।२।१३४ १५ आदेशम. ८१३१५९ २६ इग्यणः सं. १२१४५ २२आडिचापः७।३।१५ ९आदेः परस्य ११११५४ ८९ इच्छा ३।३।१०१. १८ आढो ना.७।३।१२० ५ आद्गुणः ६।११८७ ५० इजादेश्व. ३।१।३६ ४३ इट ईटि ८।२।२८ १२ आचत्वा.५1१1१२० २७ आद्यन्तव. १1१।२१ ६२ आ च हौ६।४।११७ १०आयन्तौ ट.११११४६.५१ इटोऽत् ३।४।१०६ ३६आच्छीनद्यो.७।११८० / ९२आधारोऽधि१।४।४५/ ५५ इडत्यति. ७।२।६६ २. आटश्च ६१९० ४१ आनि लोट्टा४।१६, ५८ इणो गा लु.२।४।४५ ४३ आडजादी.६।४।७२ / ८६ ८६ आने मुक ७।२।८२, ५८ इणो यण ६४१८१ ४१आइत्तमस्य.३४१९२ ९८ आन्महतः ६३४६ ५१ इणः पीध्वं.८३७४ २० आपनद्याः७।३।११२ ९० आमीक्ष्ण्ये. ३।४।२२ / ११ इतराभ्योऽपि५॥३१॥ ४८यात औ ण.७।११३४ १६ आमि सर्व.७।११५२ ४१ इतश्च ३२४११०० ८४ातश्योप.३।१।१३६ ५१ आमेतः ३४१९० २९ इतोऽत्सर्व.७।१।। ८४ आतोऽनुप. ३ २२३ / ४६ आमः २४१८१ १२१ इतो मनुष्य.४११६ ५०आतो डिन्तः७.२१८१ ५० आम्प्रत्यय. ११३०६३/ ११५ इदम इश. ५।३।३। १७ आतो धा.६।४।१४० | १०३ आयनेयोनी. ७/१२/११५ इदमस्यमुः ५।३।२' ८१ आतो युक् ७१३.३३ / ४५ आयादय. ३।१।३१ | २७ इदमो मः ७।२।१० ९०आतो. युच्३।३।१२८ | ५६ आर्धधातुके२।४।३५/ ११६ इदमोहिल् ५।३।१६ ४८आतो लोप.६।४।६४ | ४० आर्धधातु.३।४।११४; ११५ इदमो हः५।३।११ .

·श्रीः। लघुकौमुदीस्थसूत्राणामकारादिवर्णक्रमः । अइउण १ ऋलक २ एओ३ ऐऔच ४ हयवरट ५ लण ६ अमङणनम् ७ झमझ ८ घडधः ९ जबगडदश् १० खफछठथवटत ११ कपर १२ शपसर १३ हल् १४ । इति माहेश्वराणि सूत्राण्यणा- दिसंज्ञार्थानि । पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् [ पृष्ठम् सूत्रम् ९१ अकथितं च १४१५१ १८ अञ्च घेः ७।३।११९ / २७ अतो २७.अतो गुणे ६।१३९७ ८८ अकर्तरि च ३३१९/१०१ अजाद्यद. २।२।३३ ३९अतोदी?.७३।१०१ ७९ अकर्मकाच ३३११४५ ११९अजायतष्टा ४.११४ १५अतो भिस ऐ.७।१।९ ७ अकः सव. ६।१११०१/ ७६अज्झनगमां.६।४।१६ / २४ अतोऽम्॥१२४ ४७ अकृत्सार्व. ७४२५/ ११७ अज्ञाते ५।३।७३ १२ अतोरोर.६।१।११३ १०२अक्ष्णोऽदर्श ५।४।७६ | ७०अः सिचि॥२१७१ / ४२ अतो येयः ७।२।८० ४७ अचस्तास्व.७२।६१ १४ अटकुवा ८४२ ४६ अतो लोपः६।४।४८ १०६ अचित्तह. ४२४७/ ६९अडभ्यास.६।१११३६ / ४४ अतो हलादे. ७।२।७ २३ मंचि र. ७१२१३००/ २४अड्डतरादि. ७१।२५ / ४१ अतो हे. ६१४११०५ ६९अचि विभा.८।२।२१ ४ अणुदित्सव.११६९ / ८४ अतः कक.८३३४६ २०अचिनुधातु.३।४।७७, ४३अत आदेः ७४७० ११ अत्रानुना.८३३२ ७अचोऽन्त्या.११११६४ १०३ अत इञ् ४।१।९५ ३३ अस्वसन्त.६।४।१४ . १८अचोणि.७२।११५/११४अत इनिठ.५।२१११५, ६१ अदभ्यस्तात् ७१४ '८३ अचो यत् ३.११९७ ४४अत उपधा.७।२।११६ २अदर्शनं लोपः॥११६० ८) ५७ ३५ अदस औ.७।२११०७ } अचोरहा.८.४१४६ ८ अदसोमात १२ ३२ अचः ६४१३८ ४४अत एकह.६।४।१२० / ३५अदसोऽसे.८२६८. .७४ अचः पर शा५७ / ११६ अतिशायने.५।३१५५/५६ मदिप्रभूति २।४।७२ . ४} अंत उ.६।४।३१० ·२ लघुकौमुद्या १६ बनबत्तने. पृथ्ष सूत्रम् पृष्ठम् सूचन ३०६ अदभवच ४Rise { ३०० अन्तहि ॥४/SE नसकन्दार ५ अदेह गुणः १२, ९१ अन्यय ३।४।२७ मदि. १२१३२७ ५९ सदसवै७ि३।१० ८५अन्येभ्योऽपि.।२।२६ २९ अर्व १२७ ३०९ अघिहत्य. १३१८५०३ अपत्य. १११११६२ ५अलोऽन्यत्य 851 १८ जनब सौ ७९३ ७९ अपहने ज्ञः ॥३॥४४८ बलोन्या. . ४ अनचि actetes/ ९२ अपादाने २१३१२८ ९ बलंसदो ४० अनद्यतने.३३१६१८अमृताएकाला अल्पान्तरम् ना२।३४ ४१ जनयत ३२२३३/३५पोमि sletre २५ बलोपोऽनः ५.३२ २१अचन्ह १४११७ सबको-३१११२३ ९४ अनन्य ५४।१०८ ३.० अप्पणी ॥११११६ ११ सय ३५ २७अनाम्यक:५१२१२ ८९ मत्स्याल्दा ८९ को तु. ३२० ३२ अनिदिता. २४/ ८२ अभिज्ञाश्चरा) ३१८ अका. ५५ अनुदात्तोप.द।४।३७३०९अभिनिष्का.४।३२८६/३७ अध्यय. १३१४३ : ३८ अनुदानाहि.३.१२! ८० अभिप्रत्य. ॥३१८० १०जन्यायागरा ६७अनुदात्तस्य 1९९ ५८भ्यासत्या १८ ३७अन्यवाद.२४ ७८ अनुनासिक.६४ ५६ जन्यालाच॥३॥५५ ३७अव्ययीभा.. ११अनुनासिकात्.८३४ ४० अभ्यास साहा ९मयीभाव.२१४६८ ८० अनुपातम्या.॥३१७९ १४ आमे पूर्व:३०७ S४पयोभा. १०९ २० अम्बार्यन३३०७, ९५अन्ययीभाव ॥३॥८१ अनुशति-७३।२० २६ असंवद्रौ ९९ ९३अव्ययीभावः३५ १० अनुस्वारस्य .८ ५२ अयामन्ता.) ९३ अन्य विभाग १०३ अनुष्यान.४।१३०४८४ बर्दिशद१०२ जवला. ४८४. ९९ अनेकमन्यः२।२४.६ अतिपिप. He २९ मामा. २८४ ७ अनेकादि.11 १०४ अन् ६०६७ ७५ अतिहीली. ३३६ ५६ सिद्भावदः ४२२ १५ अन् ११३५ ३३ अर्यवदधातु २९ ४४ बसंयोगाई. URI १६ अन्तरं पाहे. 3131३६.९९ अर्वः २४॥३३ . । शक्तिचिो.९६ १२) ८७ नतिलस.३२ २९ अष्टाभ्यसोपान ·सूची। ----- | पृष्ठम् . पृष्ठम् सत्रम् | पृष्ठम् सूत्रम् । सत्रम् ५७ अस्तेर्भः २४५२ ४८ आतः ३४११० ४०आर्धधातुक.७।२।३५ २५ अस्थिंदघि. ७।११७५.६७ आत्मनेपदे.३।११५४ ४१ आशिषि.३।३।१७३ ५१ आत्मनेपदे. ७।११५ ३४आसर्वनाम्नः६।३।९१ ३९ अस्मद्युत्त.१४।१०७ ११४अस्मायामे.५।२।१२१ ८५ आत्ममानेः३।२।८३] ६० आहस्थः ८।२।३५ ६१८ अस्य च्चौ ७४४३२|१११ आत्मविश्व. ५।११९ २५ इकोऽचि. ७१११७३ ६०अस्यतिवक्ति.३।११५२ १११आत्मावा.६।४।१६९ ८ इकोऽसव.६।१।१२७ ३६ अहन् ८।२।६८ २आदिरन्त्येन.१।११७१, ७६ इको झल् १।२।९ ९८ अहःसर्वेक.५।४।८७ / ४५आदिर्बिटुडवः १।३।५, ४इको यणचि ६।११७७ ४८ आदेच उप.६।१।४५ ८४ इगुपधज्ञा.३।१११३५ १७ आकडारा. १४/१ ८७ आकेस्त. ३२२११३४ १५ आदेशप्र. ८।३।५९ २६ इग्यणः सं. १।२।४५ २२आडिचापः७।३।१५ ९आदेः परस्य ११११५४ ८९ इच्छा ३३१०१० ५० इजादेश्व. ३।११३६ १८ आलो ना.७।३।१२० ५ आद्गुणः ६।११८७ ४३ इट ईटि ८।२।२८ ११२ आचत्वा.५1१1१२० २७ आधन्तव.११।२१ -६२ आ च हौ६।४।११७ / १०आयन्ती ट.१।११४६ १०आयन्ती ट.१।११४६.५१ इटोऽत् ३।४।१०६ ३६आच्छीनद्यो.७११८० / ९२आधारोऽधि१।४।४५/ ५५ इडत्यति. ७।२।६६ २० आटश्च ६।१।९० ४१ आनि लोट्टा४।१६ ५८ इणो गा लु.२।४।४५ ४३ आडजादी.६४/७२ / ८६ आने मुक ७।२।८२ ५८ इणो यण् ६।४१८१ ४१आइत्तमस्य.३४१९२ ९८ आन्महतः ६३१४६ ५१ इणः षीध्वं.८।३१७८ २. आपनद्याः७३।११२ ९० आमीक्ष्ण्ये.३।४१२२ / ११५इतराभ्योऽपि५।३।१४ ४८आत औ ण.७।११३४ | १६ आमि सर्व.७।११५२ ४१ इतश्च ३४११०० ८४आतश्चोप.३।१।१३६ ५१ आमेतः ३४९० २९ इतोऽत्सर्व.७११८६ ८४ आतोऽनुप. ३।२।३ ४६ आमः २४८१ १२१ इतो मनुष्य.४।१।६५ ५०आतो डिन्तः७२।८१ ५. आम्प्रत्यय. १।३।६३/ ११५ इदम इश. ५।३।३। १७ आतो धा.६।४।१४० १०३ आयनेयीनी. ७।१।२ / ११५ इदमस्थमुः ५।३।२४ ८१ आतो युक् ७१३.३३ / ४५ आयादय. ३।१।३१ /२७ इदमो मः ७।२।१०८ ९०आतो युच्३।३।१२८/ ५६ आर्धधातुके२।४।३५ ११६ इदमोहिल् ५।३।१६ ४८आतो लोप.६।४।६४ | ४० आर्धधातु.३।४।११४ ११५ इदमो हः५।३।११ , ९ ·लघुकौमुद्याः। पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ४५ इदितो नुम्.७।१।९८४१०३उत्सादिभ्यो.४।११८६ / १०१ उरसप्रभृ. ५।४।१५१ : २३ इदुद्भयामु७३।११७ | ३३ उद ईत् ६४११३९ ५४ रश्व ११२।१२ २७ इदोऽ:०१२।१११, ७९ उदश्वरःस. १३१५३ ७९ उदयरःस. १३१५३ ५७ उपरिदजा.३।११३८ १०६इनण्यनप. ६।४।१६४ ९. उदितो वा ७२५६, ४८स्यपदान्ता.९६ . १२० इन्द्रवरुण. ४११४९, ६१ उदोष्ठयप.७।१।१०२ २ उकालोऽ: २२७ ७ इन्द्रे च ६३१११२४ ९उदः स्थास्त.८॥४॥६१/१२१ अतः ४११६६ २८ इन्हन्यूषा. ६.१२/१०० उद्विभ्यां. ५।४।१४८ ८९ उतियति. ३।३९७ ६३ इरितो वा ३१११५७ ५ उपदेशेऽजनु.१।३।२ / १२१ उरूत्तरपदा.४।६९ ११७इवे प्रतिकृती५।३।९६ ४७उपदेशेऽत्व.७।२।६२/ ६० कौतेर्विभा. ७२।६ ५०इपुगमियमां. ७।३१७७, ९८ उपपदमति.२।२।१९ / ६०अतिर्विभा.७३।९० ११४ इष्टादिभ्यश्च५।२१८८ ९७ उपमानानि.२।११५५ ९७ अर्यादिच्चि १४६ ११७६ष्ठस्ययिट.६।४।१५९ ७८ उपमाना. ३११११०/१०२ ऋक्पूरब्धः ११४१७४ १०६ इसुसुक्ता. ७३५१, ५७ उपसर्गभा. ८।३।८७ ६२ऋच्छत्यताम्.७४।११ ७५ ई च गण: ७/४।९७ ६उपसर्गादति.६।१।९१, २१ ऋत उत्.६११।११३ ७ ईदेट्विवच. ११११११ उपसर्ग:क्रि. १४१५९ ६६ मातच सं. २।४३ . ८३ ईद्यति १६५ .१०२उपसर्गादध्व.५१८१८५ ४९ ऋतश्च सं.७४।१० ११७ईषदसमाप्ती. ५।३।६७ ४४ उपसर्गाद. ८३४१४ २१ ऋतो कि.७३।११० ९० ईपटुःसुषु.३।३।१२६ | ५२ उपसर्गस्या. ८४२११९ ४७ ऋतोभार.७२।६३ १२ ई हल्यघोः ६।४।११३ / ८५ उपसगै च. ३।२।९९ ८ ऋत्यका ६११२८ १११ रगवादिभ्यो ५/१२ ८९ उपसर्गे घो:.३।३।९२ / २९ ऋत्विग्दधृ ३२२१५९ ११९ उगितश्च ४१६ ९३ उपसर्जनं. २।२।३० २१ ऋदुशनस्पु.७११९४ २८ एगिदचा. ७.१७० ८० उपाञ्च १1३1८४ | ४९ भावनोः स्ये.७।२।७० २ उच्चैरुदात्तः १R२९ ७२ उपात्मति.६।१।१३९ / २३ अन्नेभ्यो डीप्.४।११५ ११० उज्छति।।४।३२ ११३ उभानुदात्तो.५।२१४४ १०४ऋष्यन्धक. ४1१1११४ ८८ उणादयो बहु.३।३११/ ३३ उभे अभ्य. ६ ॥ १५, ८३ हलोl.३।१११२४ ४९उतश्चमत्य.६१४१०६ ५ उरण रपरः ११११५१, ६९ ऋत इद्धा.७१११०० ५६ उतो वृद्धि.७१३३८९] ४६ उरत् ७।४। ६६ ८८ ऋदोरम् ३३६५७ ·सूची। +-Mar-who-marathisuvranik... Mun.TA.. - 7 minRMA-- Items-in--- पृष्ठम् | पृष्टम् सूत्रम् ३१ एकरधनस्य३२ ८६ ओदितब ८२४५ ११ कानानेडिते८।३। १४ एकवचनं. २१३१४९ ७ ओमानेश्च ६।११९५ ७८ कामाच्च ३२११९ ९६एफविभक्ति.१।२१४४/१०३ ओर्गुणः ६।४।१४६ ८८कालसमय.३।३.१६५ '४६एकाच उप.७२।१० १५ ओसि च७३।१०४/१०८ कालाहञ् ४।३।१३ २६एकाचविशो.८।२।३७ ७५ओःपुपण्ज्य.७१४१८० १०२ किति च ७।२।११८ २८ एकाजुत्तर. ८।४।१२ २१ ओः सुपि ६४१८३ ४२ किदाशिषि३।४।१०४ १०३ एको गोरे ४।१।९३/ २१ और आपः७/१११८११६ किमश्च ५।३१२५ ७ एटःपदा. ६।११३०९/ २२औताम्शसो:६१।९३ /११६ कित्तिक. ५१४१११ ७पाहि पररूप.६.११९४ १९ औत् ७।३।११८ ११५ किमोत् ५५३११२ १४५६ हस्यात्स १६९/७८ कण्डादिभ्यो. ३।१।२७ / २७ किमाकः ७।२।१०३ २५एच इग्नस्वा.१४८ १०४ कन्यायाः:४।११११६ ! ६५किरतौलवने६।१।१४ ५ एचोऽयया.६1111८३३३ कपिना. ५११११२७ ११५कियत्तदोनि ५।३।९२ ८४ पूजे: खश ३२२८ ५२ कमेणि ३१११३० ११५फिसर्वनाम. ५।३३२ ३५ एत ईद्वदु. १२१८१/३०५कम्बोजाट.४।१।१७५, ९७कुगतिप्रादयः२।२।१८ ५१ एत ऐ ३१४९९३ ८५ करणे यजः३।२।८५ ११५कृतिहोः ७।२।१०४ १२ तत्तदोः ६।१।१३२/ ७९कतीर कर्म. १।३।१४ ११७ कुत्सिते ५।३।७४ ११६ एतदः ५३१५ ८३कतरि कृत् ३४१६७ / ११कुप्वोः क ८।३।३७ ८३एतिस्तुशा.३।११०९ ३९ कतरि शप् ३।१।६८१०६ कुम इनड. ४१२१८७ १६ एतता रथोः ५।३।४ ९१कर्तुरीप्सित.१।४।४९ १०४ कुरुनादि. ४191१७२ ५८ एतेलिटि ७।४।२४ ९२कट करणयो.२।३।१८ | ४४ कुहोचः ७।४।६२ ६ एत्येपत्यसु६।११८९ ९५ कर्तृकरणे. २।१।३२ ८४ कृनो हेतु. ३।३।२० ८८ एच ३६२५६ ९२कर्मणायम. ११४३२ | ४६ कृञ्चानु. ३।११४० २२० एरनेकाचौ.६।४।८२/ ९१कर्मणि दि. २।३।२ / १३ कृत्तद्धित. १।२।४६ ४१ एरु: ३४१८६ ८४ कर्मण्यण ३।२।१ ८३कृत्यल्युटो-३।३।११३ ४८ पलिटि ६४।६७ ८ कर्मवत्कर्म.३११८७ / ८३ कृत्याः ३।१।९५ ६४ ओतःश्यनि७।३।७१/ ७८ कष्टायक्रमणे३।१।१४ | ३० कृदतिङ् ३।११९३ ८ ओत् १1१1१५ १०३कस्कादिपुच८३१४८] ३७ कृन्मेजन्तः १।१५३९ ·लघुकौमुद्याः। . . सत्रम् पृष्टम् पृष्ठम् सूत्रम्, | पृष्टम् सूत्रम् ११८कृभ्वस्तियोगे.५।४।५० ५० गमहनजन. ६।४।९८ ५७ ध्वसोरेंद्धा.६।४।११९ ४७ कृसभृवृ. ७२११३ ५० गमेरिद. ७१२ । ५८ १८८सिटसोश्च191990 ११४ केशाद्वो. ५।२।१०९/१०३गर्गादिभ्यो.४11६०५ १. मो इस्वा.८।३।३२ १०९ कोशाङ्क ४।३।४२ / १०८गहादिभ्य.४।२।१३८ १६ उसिङचोः७।११ ६५ ४२ किति च ११५ ५९ गाटा. ११२।१ ७ डिच ११११५३ ८५ क्तक्तवत. १११२६ ५८ गाङ् लिटि २४४९/ २३ डिति ह्रस्वश्च १४६ ३७ क्त्वातोऽसु॥१४० ४२गातिस्थाशु. २४१७७ ३१ प्रथम. ७१।२८ ७७ क्यचि च ७१४३३ | ११३गुणवचन. ५।१।१२४ २० डेसनद्या. ७।३।११६ ७८क्यस्य विमा.६४।१०। ६० गुणोऽपृक्त ७।३।९७/ १५ यः ७।१११३ १०६क्रमादिभ्यो. ४।२।६१) ४९गुणोऽतिसं. ७।४।२९ १० णोःकुक्. ८।२।२८ ४८क्रमः परस्मै.७३।७६ ७६गुणो यङ्लु. ७४१८२ १३ व्यापप्राति.।४1919 १२०क्रांतात्करण.४११५० ४५ गुपधूप. ३११।२८ ५२ चडि ६.११११. ७२ क्यादिभ्यः ३१११८७ ८९गुरोश्च हलः३।३।१०३, ८३चजोःकुषि.७।३।५२ ८६ वसुश्च ३।२।१०७ ८४ गेहे कः ३११११४४ २६ चतुरनडहो.७।१।९८ ।१५ क्वाति ७।२।१०५ २२ गोतो णित् ७११६९० ९५ चतुर्थी तद २।१।३६ ३० क्विन्प्रत्यय. ८।२।६२ / १०३ गोत्रायन्य. ४।१।९४ ९२ चतुर्थो संम.२।३।१३ ८५ क्विप् च ३३२१७६ ११० गोपयसौर्य४।३।१६०/ ११० चरति ४४८ 1०४ क्षत्राद्धः ४।१।१३८, ९६ गोरतद्धित. ५।४।९२ ८४ चरेष्टः ३।२।१६ ८६ क्षायों मः ८।२।५३ | ११०गोश्च पुरीपे४।१।१४५ ८ चादयोऽस.११४५७ ७६क्षुम्नादिषु च ८।४।३९ ९८गोस्त्रियोरुप. १।२।४८, १०१ चार्थे इन्द:२।२।२९ ५९क्सस्याचि ७३।७२ ६४ अहिज्याव. ६।१।१६, ६५चिणो लुक्६।४।१०४ ११ खरवसान. ८।३।१५, ७४ग्रहोऽलिटि.७।२।३७ ६५चिण ते पदः३।१।६० ९खरि च ८४५५ १०६ ग्रामजनब. ४।२।४३ ८० चिणभाव. ३११६६ ८५ खित्यनव्य. ६।३।६६ १०७अामायखनौ ४।२।९४ १४ चुट् ३७ १९ख्यत्यात्पर.६।१।११२ ८८यनि च भा.६।४।२७ ८८वनि च भा.६।४।२७, ३० चौः कुः ८।२।३० २० गतिश्च १४६० .५९घुमास्थागा. ६।४१६६ ३३ चौ ६।३।१३८ ! ७९गन्धनावक्षेः १।३।३२ / १८ घडैिति ७।३।१११ ४२ च्लि लुङि ३।११४३ ·सूची। ५२ णौ - पृष्ठम् सत्रम् पृष्ठम् सत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ४२ च्ले:सिच् ३।१।४४ | १०७ झयः ८२।१० ४४ णो नः ६।१।६५ १३६ च्ची च ७४१२६ ९झयो होऽन्य.८।४।६२) ५२ चड्युप. ७४१ ८९ छादेर्थे यु.६४९६ ९ झरो झरि ८१४१६५ /- ८९ ण्यासश्र. ३५३।१०७ ११ छे च ६३१७३ ५ झलां जश. ८४१५३ ८४ ण्वुल्चौ ३।१।१३३ ३३ जक्षित्यादयः ६१६ ९ झलां जशो.८।२।३९/ ३८तङानावा. १।४।१०० १०४जनपदश. ४११११६८ ४७ झलो झलि ८।२।२६/१०९तत आगतः४।३।७४ १०६ जनपदे लुपदा२।८१, ५४ झपस्तथो. ८।२।४० ८५ तत्पुरुषे कृ.६३।१४ ७१जनसनखना४१४२ ५१ झस्य रन्३१४।१०५ ९८ तत्पुरुषस्या ५४८६ ६५जनिवध्योश्च ७।३।३५/ . ४२ झर्जुस् ३।४।१०८ ९५ तत्पुरुषः २।१२२ १७जराधाजर.७।२।१०१ ३९ झोऽन्तः ७१३ ९६ तत्पुरुषःस. १२१४० ८७जल्पभिक्ष.३।२।१५५ १४टाङसिङसा.७1१1१२, ११७ तत्मकृतव. ५।४।२' २४ जश्शसोः.७१।२०, ११९ टिड्ढाणञ्४।१।१५ ७५ तत्प्रयोज. ११४१५५ १८ जसि च ७३।१०९, ५०टित आत्मने३।४।७९/१०८ तत्र जातः४।३।२ १६ जसः शी ७१११७ २४ टेः ६।४।१४३ ११२ तत्र तस्ये.११११११ ६२ जहातेश्च.६।४।११६ ११२ टेः ६।४।१५५ १११ तत्र साधुः ३।४।९. ९०जहातेश्चक्त्वि७।४।४३ ८८ द्वितोऽथुच् ३।३।८९/१०५ तत्रोद्धृत. ४।२।१४ ३२१ जातेरस्त्री. ४१६३१०९ठगायस्थाने. ४।३।७५, ९८ तत्रोपपदं. ३।११९ १०९ जिह्वाम्ला.४।३।६२/ १०४ ठस्येक:७।३।५० १०९ तत्र भवः ४१३१५३ '१०३जीवति तु.४।१।१६३ १९ डति च १११।२५ १०६ तदधीते. ४।२।५९ ६१ जुसि च ७३१८३ १० ड सि धुट ८।३।२९/११२ तदहति ५११६३ ६१ जुहोत्यादि.२१४/७५ ८८ डितः वित्रः३।३।८८/१०६ तदस्मिन्न. ४।२।६ ७३ जस्तम्भु. ३।११५८ | १२दलोपे पूर्व.६।३।१११/११३तदस्य संजा.५।२।३ ६५ ज्ञाजनोर्जा ७३१७९ ४४ णलुत्तमो वा७।१।९१) ११४ तदस्यास्त्य.५।२।९ ११६ ज्य च ५।३।६१ ७४ णिचश्च ११३१७४ ३१ तदोः स.७।२।१० ११६ज्यादादीय.६।४।१६० ६३ णिजात्रया.७।४।७५ १०९ तद्गच्छति. ४।३।८ ८९ ज्वरत्वर. ६।४।२० ५२णिश्रिदुम्नुभ्यः३।११४८, ९४ तद्धिताः ४।३१७६ ९५ झयः.५/४१११ ५२ णेरनिटि ६४५१ ९६ तद्धितार्थो. २०१५ ।

·८ लघुकौमुद्याः। सूत्रम् १७} तनादि. .. ८४ तयोरेव. पृष्ठम् | पृष्टम् सूत्रम् - पृष्टम् सत्रम् ९६ तद्धितेष्व ७।२।११७ / १२तस्य भाक.५३११११/ ८७ हुन् ३२२६१३५ १०४ तदाजस्य. २।४।६२ २ तस्य लोपः ११३३९ ५३तृफलमज.६।४।१२२ १११ तहहाते स्थ.४।४।७६/१०९तस्यविका.४।३।११४|१११ तेन क्रीतम् ॥१॥३७ १०५ तस्य समूहः४।२।३७/१०४ते तदाजा:४।१।१७४ तनादि.३।११७९ १०३ तस्यापत्यम् ४११९२/ ११२ तेन तुल्यं.1111१५ ७१ तनादिभ्य. २।४१७९/१०९ तस्येदम् ४३३१२०/११० तेन दीव्यति.४४१३ ८१ तनोतयांक ६४४४४ / ११२ तस्येश्वरः ५।१४२/१०६तेन निवृत्तम् ४।२।६८ ५तपरस्तत्का.१1१1७० ३९तान्येकव. १४/१०२/११२तेन निवृत्तम् ५।१।७९ ८१ तपोऽनुतापे३।११६५ ४० तासस्त्यो. ७४१५० १०९तेन प्रोक्तम् ४।३।१० ३२४७० ११६ तितश्च ५।३१५६ ३२ तेमयावेक. ८१२२ ११० तरति ४.४५ ११३ति विशते.६१४११४२ १०५ तेन रक्तं रा.४।। ११६तरप्तमपौ पः19२२ ३८तिङस्त्री. ११०१४पते प्राग्धातोः १८० १०८ तवकममका. ४३३, ३९तिशित्सा.३।४:१५ ९ तौलि. ८४१६० ३२ तवममौ. ७।२।९६ ८७ तितुत्रतय. ७१२१९ ९ तोः पि ८१४१४३ ८३ तव्यत्तव्या.३१॥९६ ३८ तितस्झि. ३१४१७८ ८७ तो सत् ३।२।१२७ '११४ तसौ मत्स्य पा४।१९ ३३तिरसस्तियं. ६।३।९४ ३४ स्यदादिषु. ३।२।६० ४१ तस्वस्थ.३१४।१०१ ७५ तिष्टरित् ७४४५ १९त्यदादीना.७१२।१०२ ९७ तस्मान्नुडचिदा३।७४ ६८ तोपसह. ७२४८/१०७त्यदादीनि च १1१1७४ १४ तस्माच्छ.६1519०३ ६७ तुदादिभ्यः ३।११७७) २३ त्रिचतुरोः. १२।९९ ९ तस्मादित्यु. ११६७ ३१ तुभ्यमह्यो. ७१२९५ १९ त्रयः ७१११५३ ४५ तस्मान्नुड ७४/७१ ८८ तुमुन्ण्वुलौ.३३३१३०/११४ः संप्रसार.५।२१५५ १०८ तस्मिन्नणि च.४३३२ ३ तुल्यास्यप्र. ११॥ ३३ त्वमावेक. ७१२९७ ; ४ तस्मिन्निति..१६६ ४१ तुह्योस्तात.७१११३५, ३२त्वामौ द्विती.८११२३ १११ तस्मै हितम् ५।१५ २१ वृज्यकोष्ट:७।११९५/ ३१ वाहौ सौ ७।२।९४ १०६तस्यनिवासः४।२।६१ ७० हणह इम् ७१३१९२, ४५ थलि च.६४१२: ११ तस्य परमा.८1१२ ९४ तृतीयासप्त.१४४८४ ५० थारु: से ३१४१८० ११३ तस्य पूरणे.५।२।४८ } ९५वत्तीया त. २१॥३० २९ थोऽन्यः ७।१८७ ·सूची। १ पम् समन पृष्टम् सत्रम् पृटम् सूत्रम् १०५दक्षिणापमा.४।२।९८ " दगदत न ८।२।८४ २६धात्यादेः प ६११६४ ११२ दादिभ्यो.18 ८६ रदः स्थल.७।२।२०११३धान्यानां भवने ५।२।१ ६३. दधस्सयोस २१३८ ८५ शेः निप३।२।९४ ५१ धि च ८१२।२५ ८६ दधातदि. १२/१०५ दृष्टं साम ४२१७ १११धुरो यडको ४।४१७७ ११४ दन्त स्व.२११०६ ८६ दोदोः ७४४६ ९२ ध्रुवमपाये. १।४।२४ २. दायासय ३।३।३०/ १०७ शुभागपा. ४।२।१०१/ ९०न क्त्वा सेट् पा२।१८ २७दय 1100 ५३शुद्धो ल. १।३।९१/१२०न क्रोडादि. ४।१।५६ ५७) ८२७५ १०१न्द्रश्च प्राणि.२।४।२/१०५नक्षत्रेण युक्तः४।२१३ ७९ दाणा सा.३१५५/ १०२६न्दादष.:/४।०६/१२१ नखमुखा. ४१११५८ २५दादेयांतीर्घः ८१२१३२ १.१ इन्हे धि २२२१३२ ७९न गतिहिंसा.॥३१५ ६३ हाशय .२० ९७ दिगुरेकार. २४३ २८न डिसंबुद्धयोः७।२।८ ८७ धात्रीशस.३।२।१८२ ९५ हिगुम २।१।२३ ९७ नम् २।२।६ ९६ दियपूर्वप.४१२१०७/११९ दिगोः ४।१।२१ १०७ नडशादाद.४।२।८८ ९६दिवसंख्ये सं.२।१५० २७ द्वितीयाटी. २१४३४/ २३न तिहचतम ६४४ १०९दिगादिभ्यो. ४१३१५४ | ३१द्वितीयायां च७।२६८७ | ९४ नदीभिश्च २।१।२० १०२ दित्यदित्या.११४१८५ ९५द्वितीयात्रि. २१११२४/१०७नयादिभ्यो. ४।२।९७ २६ दिय उत् ६१११३१ / ११३द्वित्रिभ्यातय ५।२।४३ ८४नन्दिग्रहि. ३११११३४ २६ दिय औत ७/31८४ १०.द्वित्रिभ्याप ५।४।११५, ६०नन्द्राःसंयो. ६।११३ ९न पदान्ता.८.४१४२ ६३ दियादिभ्यः३।११६९ / ४६दियचनेऽचि ११११५९ १० नपरेन: ८।३।२७ ६५ दीठो युद्ध. ६४/६३ ११६द्विवचन विभ ५॥३॥५७ ११४ देस्तीयः ५।२।५४ ६५ दीपजन. ३१६१ २४ नपुंसकस्य ७११७२ ५८ दीर्घ इण: ७४।६९ ९९ अष्टनः सं. ६॥३१४७/ २४ नपुंसकाच्च 91१1१९ १७ १३ कयोदि. १।४।२२ ९५नपुंसकाद.१।४।१०९ १९ दीर्घाज.131१०५ ११० धर्म चरति ४४४१ ८९ नपुंसके. ३।३।११४ ७६दीघोऽकित:७।४।८३] ७६धातोरकाचो.३।३।२२/१०२ न पूजनात् ५।४।६९ ५२. दीघोलघो:४९४ ८२ धातोः ३११९१ ४३ दीर्घ च १०१२ ७५धातोःकर्मणः.३।११७/१११ न भकु ८।२।७९ - ·१० लघुकीमुद्याः। 44 -meter -... Pred H.. पृष्टम् सूत्रम् | पृष्टम् सत्रम पृटम सूत्रम् २०न भूसुधियोः६।४।८५] ६३नाभ्यस्तस्या.७।३1८७ ७७ नः क्ये ६८ ४३न माटोगे ६४७४ | ३३नाभ्यस्ताच्छ७।११७८ १२१ पोश्च १९६८ ३५ न मुने ८२।३ १५ नामि ४३ ११२पछिपिशति ११३५९ ९२नमःस्वस्ति. २।३।१६ ९४ नाव्ययीभा.२८1८३ ८६ पचौ पः ८ २०१२ ८२ न यदि ३।२।११३/१११ निकटे वस१७३/ ९५५चमी भयेनन।।३७ ०६न स्वाभ्यापदा.७।३।३७२नित्यं करो.६८1१०८ ३१पशम्या यत्॥४३॥ २८न संयोगा. ६।४।१३७ ७६नित्यं कोटि.३।१।२३ १९५५अभ्यास्तसिल ५।३।" ७३ न लिडि ७२३९ ४१नित्यं हितः ३१४९९) १५पक्षम्याम्तोका.६.३२ १९नलुमताङ्गस्य १११।६३ / ९०नित्यवीप्सयो ८४ १९पतिः समास. १९४८ ९७नलोपो नत्रः॥३॥७३ ११०नित्यं वृद्ध.४।३।१४४ ११३पत्यन्तपुरो ५१३२८ १८मलोपःप्राप्ति. ८२७ निपात एका.3131१४ २९ पथिमध्य. ७१११८५ २८ नलोपःसुप्. ८।२।२ ८८निवासचिति३३१४१ १४ पदान्तस्य ८1८३७ १४न विभक्ती. १३१४ १:१ निटा २२.३६ ११ पदांसादा ६॥७६ ५३न वृद्भयश्च. ७।२।५९/ ८५ निष्टा ३।३।१०२ ९९ परवलिङ्गं. २।३२६ ५३न शसदद.६।४।१२६ / ८६निष्टायां सेटिदा४।१२) १३ परश्च ३३१२ ३४ नशेर्वा ८।२।६३ नीचरनुदात्तः१।२।३० ३९परस्मैपदानां.३४१८२ १० नश्व ८३३० ३८नुम्बिसर्जनी..३१५८ १०५परिपृतो स्याहा॥१० १. नश्वापदा. ८।३।२४ २२ नृ च ६६ ७९ परिव्ययेभ्यः।।३।८ ११ नश्छश्यम. ८१३७ ११ नन्पे ८।३।१० ८० परेपः ११३१८२ २४ न पट्स्यना.४191901 ४७ नेटि ७।२।४ ३९परोक्ष लिट्३।२।११५ २९ न संप्रसा. ६११३७ ८५ नेडशि कृति ७।२।८ ४ परःसन्नि. ११४१०९ ९४ नस्तद्धिते ६४।१४४) २७ नेदमदसो. ७१११११/११५ पर्यभिभ्यां च ५।३।९ ३५नहिवृत्ति. ६।३।११६ / २३ नेयङनछ .११४१४ ४८ पाघ्राध्मा.७३।७८ ३५ नहो धः ८२।३४ ४४ नर्गदनद. ८१४/१७ १००पादस्य लो.५।४।१३८ ३३नाश्चे:पूजा. ६।४।३० ७९ नर्षिशः १।३।१७ . ३२ पादःपत्:६४१३० १४ नादिचि ६।१।१०४ २९ नोपधायाः ६४७ १०१ पिता मात्रा। ११३ नान्तादसं. ५।२१४९ /१११ नोवयोधर्म. ४।४।९१) १०५ पितृव्यमातु.४।२।३६ ·सूची। ११ Mis-men- 20.----- AN १४ बहुपुवह. ११४।२१ पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ४३ पुगन्तलघ. ७३३८६] १३ प्रथमयोः.६1१1१०२] ३२बहुवचनस्य. १२१ ११ पुमाखय्यम. ८।३।६ ९३ प्रथमानिर्दि.१।२।४३१०० बहुव्रीही. ५।४।११३ • ८७ पुरःसंज्ञा ३१२११८५] ३१ प्रथमायाश्च.७।२।८८ १३ ५० पुपादिद्युता.३।११५५/१०९ प्रभवति ४।३१८३ १२० पुंयोगादा. ४१४८/११३प्रमाणे द्वय. ५।२।३७ / ११७वहोर्लोपो. ६।१११५८ ८९ पुंसि संज्ञा.३।३।११८ ११६ प्रशस्यस्य. ५।३।६०/ ११८ बह्वल्पार्था. ५।४।४२ · ३४ पुसाऽसुङ ७।११८९/११० प्रहरणम् ४।४।५७ १२० बह्वादिभ्यश्च।१।४५ ३००पूर्णादिभा. ५१४१४९ / १११प्रायक्रोताच्छ:५।१११ १०३वासादिभ्यश्च४।१।९६ ६ पूर्वत्रासिद्धम् ८1१1१ / ९३ प्राकडारा. २११॥३ ६. ब्रुव ईट् ७।३।९३ १२१ पूर्वपदात्संज्ञा.८।४।३/११७ प्रागिवात्कः ५३७० ६० वा वाचः२।४५३ १७ पूर्वादिभ्यो. ७।११६/१११ माग्धिताद्या ७५६०ब्रुवःपश्चाना.३।४६८४ ९६ पूर्वापराधरो.२।२।१/११५ भाग्दिशो वि. ५३११ ८१भग्नेश्चचिणि६।४।३३ १६ पूर्वपरावर. ११११३४ ११० प्राग्वहतेष्ठक् ४।४।१ ४. भवतरः ७/७३ ७९ पूर्ववत्सनः १३१६२/१११ प्राम्बवतेष्ठञ् ५।१११८ २९भस्य टेलोप:11८८ ८०भावकर्मणोः१।३।१३ ११४ पूर्वादिनिः ५।२।८६ | ११९प्राचांष्फस्त. ४११1१७ ८८ भावे ३।३।१८ ४० पूर्वाऽभ्यासः ६१११४|११४प्राणिस्थादा. ५१२९६ १०६ भिक्षादि. ४।२।३८ 1१२ पृथ्वादिभ्य.५।१।१२२ / ९१प्रातिपदिका.।३।४६ ८४ भिक्षासेना.३।२।१७ ८३पोरदुपधात ३।११९८ ८प्रादयः १४।५८ ६१भियोऽन्य.६।४।११५ ११६प्रकारवचने. ५३२३ ८० प्राइहः ११३८१ ६१ भीहीभृगुवां.३।।३९ ११६प्रकृत्यैका. ६।४।१६३ /१०८ प्रायभवः ४।३।३९ ७१भुजोऽनवने १३६६ '११८प्रज्ञादिभ्यश्च ५।४।३८/१०८ प्रावृषष्ठ ४।३।२६ ३९भुवो बुग्लङ ६४१८८ ५९ प्रत्ययलोपे. १११।६२/१०८ प्रावृष एण्यः४।३।१७ ६ भूवादयो. १३१ १२० प्रत्ययस्था. ७३१४४ ८५ मियवशे. ३२३८ ४२भसुवोस्तिाङ७।३।८८ १९प्रत्ययस्य लुक१।१।६१ ७प्तमगृह्या.६।१।१२५ '६२ भृञामित् ७४४७६ १०८ प्रत्ययोत्तर. ७२९८ ७३ प्वादीनां ह.७३।८० १३ प्रत्ययः ३119 १९ बहुगण. ११११२३ ८३भोज्यं भक्ष्ये७।३।६९ १२ भोभगोअः ८५३।१७ १७ प्रथमचरम. १।३।३३ | १५ बहुवचने ७३।१०३ ·१२ लघुकौमुद्याः। } पृष्ठम् सत्रम् | पृष्ठम् सत्रम् पृष्टम् सूत्रम् ३१भ्यसोऽभ्यम्॥१॥३० १७ याचे भम् १।४।१०/१०४ये चाभाव.६।४।१६८ ८९ यजयाच. ३१३९० ७पये विभाषा ६४४४३ ६७भ्रस्जो रोप. ६।४/४७ ८७भ्राजभास.३।२।१७७ १०३ यजनोश्च २४१६४ ३१ योऽचि ७८९ २८ मघवा व.६४११२८/११९ यनश्च ४११1१६ ३५ यः सी ७।२१. १०८ मध्यान्म: ४३1८ १०३ यजिज्ञाश्च४।१।१०१ | ११२ रमतो. ६।४।१६१ ८५ मनः ३२८२ ११३ यत्तदेतेभ्यः ५।२।३९/११० रक्षति ४१४३३ ८मय उनो वो.८।३।३३] ५यथासंख्यमनु.१1३11०1८६रदाभ्यां. ८।२।४२ १०९मयट् च४।३।८२ ४९ ६४रधादिभ्यश्च.७।२।४५ यमरमन.७२|७३ ११० मयड्वैतयो. ४।३।१४३, ६४ ९रलो व्युपधा.१२२६ ६४ मारजनशो.७१११६० ९यरोऽनुना. ८।४।४५/ २७ रपाभ्यां. ८४१ ४२ माडि लु३।३।१७५ १४ यस्मात्पत्य. १४११३/१०१ राजदन्ता. २।२३१ १०४ मातुरुत्सं.४।१।११५ / ७६ यस्य हलः ६४१४९) ८५राजनि युधि.३।२।९५ १०७ मादुपधाया. ८।२।९ २४यस्येति च६।४।१४८/१०४ राजश्वशु.४।१।१३७ ७५मिता द्वस्वः.६।४१९२ / २२ याडापः ७।३।११३ ९८ राजाहःस. ५४९१ २४मिदचोऽन्त्या.११११४७, ४२यासुट्यर .३१४११०३ ९८ रात्राहाहा..।२९ ६५ मीनातिमि. ६।१।५० | ३० युजैरसमासे.७।११७१ | २१ रात्सस्य ८।२।२४ २ मुखनासिका.११३८ ३१ युवावौ दि. ७।२।९२ २२ रायो इलि ७२३८५ ८३मृजेविभा.३१११११३ ८४ युवीरनाको .७1१1१ ८३मृद्धिः ७।२।११४ | ३२युष्मदस्मदोः ८।१।२० / १०७ राष्ट्रावार. ४।२।९३ ४१ मेनिः ३१४१८९ ३१ युस्मदस्म. ७।२।८६ ५४ रिङ शय. ७४R १० मोऽनुस्वारः ८।३।२३ | ३२युष्मदस्मद्भया७।१।२७ ४० रि च ७४१५१ २७मो नोधातोः४।२।६४ | १०८ युष्मदस्मदो. ४।३।१] ७६रीगृदुपधस्य.७।४।९०'. १०मो राजि स.८०३।२५ / ३९युष्मद्युपपदे ११४१३०५/ १०५ रीङ् ऋतः ७।४।२७ : ६९ म्रियतेर्लुङ १।३।६१ १२.१ यूनस्तिः ४११७७ ७० रुधादिभ्यः३।११७८ ८६ म्वोश्च ८।२।६५ ३१ ययवयौ. ७।२।९३ १०४ रेवत्यादि.४।१।१४६ ७७यडोऽचि च २४७४ | २० यूख्याख्यौ ११४१३ १२ रोऽसुपि ८३६९ ७७ यडो वा ७३९४ ७२ ये च ६४३०९ १२ रो-रि-१३।१४ ८७ राल्लोपः ६।४।२१ , --- ·... सूची। १३ MAR पृष्ण सत्रम् टिम् सत्रम् | पृष्ठम् सत्रम् २७ रोः सुपि ८३१६ ८७ल्ट: सा३३३११४ ६४ वा अनमू. ६।४।२४ ३४ बोरुपयागा.८२७६ ४० रट शेपे च ३३११३] २६ वा दुहमूह. ८।२।३३ ५६ शा.३1४४५७ ४१ लोटो ल.३१५८५/ ३६ वा नपुंस. ७११७९ ८६ लटः३.३१२।१२४ ४१ लोट् च ३।३।१६२ ५ वान्तो थि. ६.१९७९ ८२ ट्रमे ३१८ ४९ लोपवा. ६३४१०७ ४९ वान्यस्य सं.६१६८ : १४ लतादि. १:३८ ६२ लोपो यि ६१४१११८ १०वा पदान्त.८.४१५९ ४२ लिलाशि. ३४११६ ४२. लोपो व्यो. ६।११६६ / ११७ वा बहूनां. ५।३।९३ ५ लिटायु३।४।३२ ५ लोप:शाक.८३१९] ४८याम्राशभला.३१११७० ४३ लिट: सलो.७।२।७९) ३८ लः कणि.३।४।६९ / १०५ वामदेवाड्. ४।२।९ ४३ लिदान. ३।३।१३९/ ३८ लः परस्म. ११४१९९२३ वामि ११४१५ ५९ लिसिचा. १५२1129१४लोमादिपा.५।२११००, २३ वाम्सोः ६।४।८० ७३ लिसिचौ. ७।२।४२ ८९ ल्युट् च ३।३।११५/ १०५ वाय्यूत्तपित्रु.४।२।३१ ५०लिटरतायो ३१४०८१/ ८६ ल्यादिभ्यः ८२४४ १५ बावसाने ८४१५६ *३९ लिटि धातो. ६१८ ६० बच रम् ७४२० १२ वा शरि ८॥३॥३६ ८२ वा सरूपो.३१११९४ ८६लिटः का. ३।२।१०६ ५४ वचिस्वपि. ६।१११५ ४५ चदग्रज.४२।३ ४० लिट् च ३३४११५ २६ वाह ऊ ६४४१३२ ५५ लिटयन्य. १४४० ११९ वयसि प्रथमे१२. ६९ विज इट १।२।२ ८५ विड्नोरनु. ६४१४१ ५४ लिट्यभ्यास.६11१७/ १०६ वरणादिभ्य.४।२।८२ ६७ लिपिसिचि.३।३१५३ / १०९ वर्गान्ताच ४३२६३ ५७ विदाङ्गु. ३।११४१ ५९ लुम्वा दह. ४१६१७३ / ११२ वर्णढा. ५१११२३ ८७ विदेः शतुर्व.७।१।३६ ५६ लुटि च २१४१४३ ११९ वर्णादनुदा. ४११०३९ ५७ विदोलटो. ३१४८३ ४२ लुइ ३।२।११० ८२ वर्तमान.३ ।३।१३१, १०९ विद्यायोनि. ४।३।७७ ४१ लइलङ ६४१७१ ३८ वर्तमाने. ३।२।१२३ ४२ विधिनिम.३।३।१६१ ५५ लुब्सनो. २।४।३७ २१ वर्षाभ्यश्च ६१८४ ११७ विन्मतो क१।३।६५ ४० लुटःप्रयम. २०४१८५/ २६ वसुनसु. ८।२।७२ ७९ विपराभ्यां. १३११९ १२ विप्रतिषेधे. ११४२ १०६लपि युक्तय.१।२।५१, ३४वसोः संप्र.६।४।१३१ १०५ लुचविशेषे ४।२।४ ११५वाचौग्मि. ५।२।१२४/ १४ विभक्तिश्च १४१०४ ·१४ लघुकौमुद्याः। पृष्ठम् सत्रम् पृष्ठम् सत्रम् | पृष्ठम् स्त्रम् ६४ विभाषा घा.२६४१७८ ११४ ब्रीह्यादि. ५।२।११६/ ३८शेपात्कार. १३१७८ २५विभाषाङि.६।४।१३६ ६९ शदेः शितः।३।६० १०१शेषाद्विभा. ५१४११५४ ८१ विभाषा चि.७।१।६९/ ११० शब्ददर्दुर. ४।४।३४ | १०७ शेष ४।२।९२ ६६विभाषा चैः७।३।१८ ७८ शब्दवैर. ३।११३७ ३९शेपे प्रथमः१।४।१०८ ५३ विभाषा टेः८।३।७९/१०९ शरीरावय. ४।३।५५/ ३१ शेपे लोपः ७।२।९० २१ विभाषा तृ. ७/११९७ १११ शरीरावया. ५/१६ १८शेषो ध्यसखि ११४७ २२ विभाषा दि.११११२८ २७ शरोऽचि ८४१४९ २९ शेषो वहुव्री.२।२।२३ ५९ विभाषा लु.२।४।५० ६६शर्वाः खयः७।४।६१) ५७ सौरलो.६।४।१११ ११८ विभापा सा.५।४।५२ ५९ शल इगुप. ३१६४/ ७१ लान्नलोपः ६।४।२३ ११७ विभाषा सु.५।३।६८ १० शश्छोटि ८४१६३ ६२ साभ्यस्त.६।४।११२ ६० विभापोर्णोः १।२।३ ३१ शसो न ७/१२८ ४९ श्रुवः शच३।११७४ १३विरामोऽव.११४११० ९ शात् ८४/४४ . ११४ श्रोत्रियंश्छ ५२।८४ ९७ विशेषणं वि.२१११५७: १२१ शार्ङ्गरवा. ४११७३ ६६युकः किति।२।११ ३.विश्वस्य व.६।३।१२८ ८३ शास इदङ् ६।४१३४ ६१ लौ ६।३।१० ५५ शसिवास. ८।३।६० | २८ श्वयुवम. ६४४१६३ विसर्जनी.८३३४ १२) १०७ शिखाया व.४।२।८९११४ पटकतिक. ५।२।५१. १०८ वृद्धाच्छ:४।२।११४ १० शितुक ८३८१ २६ षट्चतुर्थ्यश्च७।१।५५ ६ वृद्धिरादैच् १1१11 ११० शिल्पम् ४४५५ १९ षड्भ्यो लुक्छ१२२ ६ वृद्धिचि ६।११८८ १०४ शिवादि. ४११1११२ १०४ शिवादि. ४१११११२ ९६ पष्ठी २।२।८ १०७ वृद्धिर्यस्या. ११११७३ २४शि सर्वनाम.१११४२ ९२ पष्ठी शेपे २।३५० ५३ वृद्भयः स्यः १।३।९२ ५८ शीडो रुट ७१।६ ११९ पिदौरादि. ४।१।४१ ६२ वृतो वा ७२.३८ ५८ शीडः सार्व.७१४२१ ८७ पः प्रत्ययस्य १३६ ३० वरपृक्तस्य ६।११६७/ ११० शीलम् ४४६१ ९ष्टुना टुः ॥४/४१ ११९ वातो गुणव.४।११४४ १०५ शुक्राद्धन् ४।२।२६ २९ ष्णान्ता षट्श२४ ८० व्याङ्परि. १३१८३] ८६ शुषः कः ८।२।५१ १८ सस्युरसं. १११९२ ३.० तश्चभ्रस्ज. ८।२।३६ ६२ शां. ७४११२ ११३ सख्युर्यः ५।१११२६, ११३ व्रीहिशाल्यो. ५।२।२ ६७ शे मुचादी.७।१।५९/ ७४ सयापपाश.३।११२५ ११ .

·सूची। १५ पृष्म सूत्रम् . पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् ९७स नपुंसकम् २।४११७ १६ सर्वनामः ७।१।१४ ७७ सुप आत्मनः३1910 ४५सनाचन्ता.३।१।३२ २२ सर्वनाम्नः.७।३।११४ १५ सुपि च. ७।३।१०२ ८७ सनाशंस. ३।२।१६८ ११५ सर्वस्य सोन्य.५।३।६ ७७ सुपो धातु. २।४७१ ७६ साने ग्रह. ७२।१२, १५ सादीनि. १११।२७ १३ सुपः १४११०३ ७५ सन्यडोः ६९ ११५सर्वकान्यकि.५।३।१५ ४ सुप्सिडन्तं. ११४११४ ५२ सन्यतः ७१४१७९ ५१ सवाभ्यां. ३।४।९१ ८५ सुप्यजाती-३।२१७८ ५२ सन्वलघुनि.७।४।९३ १२ ससजुपो रुः८।२।६६/ १०१ सुहृहुर्खदौ.५।४।१५० ६१४ सपूर्वाच. ५।२।८७ ९३ सह सुपा. २०१४ ६५ सृजिदृशो. ६।११५८ ९६ सप्तमी शी. २१११५० ३३सहस्य सधिः।३।९५ ३३ सहस्य सधिः६।३।९५, ६४ सेऽसिचि. ७२१५८ ९९ सप्तमीविशे.२।२।३५ ५५ सहिबहो. ६।३।११२ ४१ सद्यपिच्च ३।४९८७ ९२ सप्तम्यधि. २।३३६ ८५ सह च ३।२।९६ १२ सोऽचि. ६।११३४ ११५ सप्तम्यास्त्रल् ५।३।१०, २६ सहेः साडः ८।३१५६ १०९ सोऽस्य नि.४।३।८९ ८५ सप्तम्यां ज.३।२।९७/ ११८ सासदायोटा३।१११] १०५ सोमाट्टयण ४१२।३० १११सभायाय:४।४।१०५ ९२ साधकतमं.१।४।४२ २८ सौ च ६।४।१३ ९३ समर्थः पद. २॥११॥ ३३ सान्तमहतः६।४।१० ९७ संख्यापूर्वो.२।११५२ १०२ समर्थानांप्र.४१११८२ ३२ साम आक.७११।३३] ११३ संख्याया. ५।२।४२ : ७९ समवप्र. ११३।२२ १०८ सायंचिरं. ४।३।२३ | १००संख्यासुप्.५।४।१४० ७२ समवाये च६।११३८ ४९ सार्वधातुक. १।२।४ ७२ संपरिभ्यां.६.१११३७ ३३ समः समि ३।३।९३ | ३९सार्वधातुका.७।३।८४ २६संप्रसारणा.६।१।१०८ ७९समस्तीया.१३।५४ ८० सार्वधातुके.३।१।६७ २२ संबुद्धौ. ७।३।१०६ ११ समः सुटि ८३५ २६ सावनडुहः ७191८२ ८ संबुद्धौ शा. 1१1१६ ९. समानकर्त. ३६४१२१ / १०५ सास्य देव.४।२।२४] - ९१ संवोधने च २।३।४७ ९० समासेऽन ७१।३७ ६२ सिचि च. ७।२।४० १०८ संभते ४।३।४१ २समाहारः स्व.१२।३१ ४७ सिचि वृद्धिः.७।२।१/ ८६ संयोगादे. ८R४३ १३ सरूपाणाम.१।२।६४ ४३ सिजभ्य. ३।४।१०९ ५ संयोगान्त. ८।२।२३ ७ सर्वत्र वि. ६३१३१२२/ ५१ सुतियोः३।४।१०७/ ४३ संयोगे गुरु. १।४।११ १८ सर्वनामस्थाने.६।४।८, १७ सुडनपुं. ११४३ ११० संसृष्टे ४।४।२२ ·लघुकीमुद्याः। । पृष्ठम् सुत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ११० संस्कृतम् ४१४३ ८० स्यासिच्सी ६।४।६२ २७हलि लोपः।२।११३ १०५ संस्कृतंभ ४।२।१६ ७५॥ ४ हलोऽनन्त. ११७ स्वतन्त्र:/४/५४ ९२ ८६ हलः ६४२ १२१ संहितशफ. ४.१७० ८९ स्थपो नन् ३३३६९१ ४० हलादिः शे.७४६० ७६ सास्याधंधा.७।४।४९ १६ स्वमज्ञाति. ११११३५. १८हल्डयाम्भ्यो.६११ ३० स्कोः संयो.।२।२९ २५ स्वमार्नपुं. ७॥२३ । १२ हशि च ६।३।११४ ७३ स्तन्भेः ८।३।६७ ४७ स्वरतिसाते.७।२।४४ : ७३ हिनुमीना ८४१५ ७३ स्तम्भुस्तु. ३.११८२ ३७ स्वरादिनि. ११११३७ ६९हिंसायां.प्र.६।११४६ ६६स्तुसुधन्भ्यः७।२१७२ ३८स्वरितत्रितः१।३७२, ५५ हुझल्भ्यो.६।४।१०१ ९५ स्तोकान्ति.२१११३९ १२० स्वाङ्गाञ्चोप.४।१।५४ : ४९हुनुयोः सा. ६।४।८७ ८ स्तोः अना.८४४० ६६ स्वादिभ्यः ३१११७३ १०९ हेतुमनुष्ये. ४।३।८१ ११९ स्त्रियाम् ४१३ १७ स्वादिष्वस. १।४।१७ २३ स्त्रियां च ७।१।९६ ८२ हेतुहेतुम. ३।३।१५६ १३ स्वोजसमौट्. ४१२ ७५ हेतुमति च.३।१।२६ ८९स्त्रियां क्तिन्.३।३।९४ ५१ ह एति ७/४/५२ १. हे मपरे वा.८०३।२६ २३ स्त्रियाः ६४१७९ ५६ हन्तेजः ६।४।३६ | ११३ हैयङ्गबीनं. ५।२२२२ ९९ स्त्रियाःपुंव. ६।३।३४ ५६ हनो वध. २१४४२ १०३ स्त्रीपुंसाभ्यां.४।११८७) ९९हलदन्तात्सप्त. ६।३।९ २५ हो दः.८॥२॥३१ : १०४ स्त्रीभ्यो द.४११११२० २८ होहन्तणि.७३।५४ ७९ हलन्ताच १२।१० ६३ स्थाछोरिच१२।१७ ४५ हयन्तक्षण. ७।२।५: १हलन्त्यम् ११३३ १५ स्थानिवदा. ११११५६ १५हस्वनद्यापो. ७१५४ ८९ हलन्च ३।३।१२१ ४स्थानेऽन्तर.१1११५० १८हस्य गु.७।३।११ ७३। ३४ स्पृशोऽनुद.३।२।५८ ८३ तस्वस्य पि. ६।११७१. हलःश्नः३।११८३ ७४ ५४ हस्वादनात सारा ६८ स्फुरतिस्फ.८।३।७६ / १२हलि सर्वेषाम् ८।३।२२ २४ हुस्वो नपुंस.१।२।४७ ४२ स्मोत्तरे. ३१३५१७६ | ११९ हलस्तद्धि ६।४।१५० ४३ तस्वं लघु. ११४११० ४० स्यतासीहदि । हलि च ८७७ ४० हवा.७४१५९ इति सूत्रानुक्रमणिका समाप्ता।

·.... .... RececseescesterRSEENETESDECERSEEKEEEEEEETTESCENEERESESessetcensesse जीविकसिioes जाहिरात. नाम. की.रु.आ.ट.म.रु.आ. ३०९ अर्थप्रकाशिका (व्याकरण) पढ़नेवालोंको अती उपयोगीहै भाषाभाष्यभी है खे ०-८ ०-१ १० अष्टाध्यायी, गणपाठ, धातुपाठ लिंगानुशासन.... खे १० ३१३ कारकस्वरूपप्रकाश भाषाटीका सहित.... खे ०-६ ०-१ ३१५ तत्त्वबोधिनी कौमुदीके पृष्ठाङ्क्षसह पूर्वार्द्ध १ २-० ०-६ १२३ रूपमाला व्याकरण सन्धिभागः, अव्य- यार्थभागः प्रयोगविधि-संग्रहः ( कार- कसमासतद्धितादिक ) क्रियाकलापः आख्यातचंद्रिका धातुरूपभेदः श्लोकयो- जनिकोशाय और षडलोंग भाग (१) १-४ ३२५ लघुभाष्य सारस्वतका खे ३-० ३२९ लिङ्गबोध व्याकरण भाषाटीका क ०-२ - ३३३ संस्कृतारोहण भाषाटीका समेत खे ०-६ ३३८ सारस्वत चंद्रकीर्ती उत्तरार्ध ३४४ सारस्वत भा०टी० (व्याकरण) खें २-० ३५० सिद्धांतचंद्रिका उत्तरार्ध भाषाटीकासह छपके तैयारहै, ग्लेज अन्यत्र नहीं छपी क ३-८ ०-८ तथा रफ कागजका क ३-० ३५१ सिद्धान्त चंद्रिका मूल संपूर्ण क ०-१००-१ ३९२ सिद्धांतचंद्रिका मूल उत्तरार्ध ...क ०-६ ०-१ Berpresserede eReRe Cerere pete ESA ESSESESSLER - 4 ख २-० ....

·areaaa*विरamanarsunaadha andsasaanelenatanenanRamananentaRRORD सुगमकौमुद्याः। प्रथमद्वितीयखण्डात्मकः प्रथमो भागः। भोः भो व्याकरणाधिजिगांसवो विदाकुर्वन्तु यदुंदी- स्थपण्डितश्रीगंगासहायैर्विद्यार्थिजनसौलभ्याय सिद्धान्तकौ- मुंदीछायारूपा सुगमकौमुदी विरचिता तस्या अयं प्रथमहिती- यखपडात्मकः प्रथमभागः समुद्रितः एतस्य मूल्यं रु. २ द्वितीयभागोऽप्यचिरादेव समुद्रितो भविष्यति. संपूर्णग्रंथस्य मूल्यं रु०४. छपता है. reOKESindia aanticenapardesatva अकारानुक्रमसे संस्कृतधातुकोष-भाषार्थसहित. इसमें सव संस्कृत धातुओंका अर्थ सरल हिंदीभाषामें लिखा है. प्रत्येक धातुके आगे गणबोधक अंक, पदवोधक अक्षर तथा वर्तमानकालिक तृतीय- पुरुषका एकवचनी रूप लिखके उसके आगे आजकल उस धातुके जितने अर्थ प्रसिद्ध हैं वे सब लिखे हैं. जिन धातुओंके अर्थ उपसर्ग जोडनेसे भिन्न २ होते हैं उनको वैसेही उपसर्गसहित लिखके उनके सब भिन्न २ अर्थ लिखे हैं. आखिर परिशिष्टमें प्रत्येक गणके तीन २ परस्मैपदी, आत्मनेपदी तथा उभयपदी धातुओंके दशों लकारोंके रूप लिखे हैं. पुस्तकें मिलनेका ठिकाना-गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास "लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना जल्याण मुंबई. Seeere wereserLEEEEEEEEEEEEErrerameters

·No text on this page.