·The Collection of Hindu Law Texts.
Vol. XIX,
THE
NITI MAYÚKHA
(Sanskrit Text. )
A TREATISE ON
RULES OF POLITY
BY
BHATTA NÍLAKANȚKA,
EDITED BY
J.R. GHARPURE, B.A., LL. B., (Honours in Low)
Pleader, High Court,
Fellow of the University of Bombay,
Principal Law College, Poona.
First Balten,
( 44 right resered.)
-
1925.

·Printed by O. 8. Doole at the Bombay Vaibhav Press, Sozzants of India
Soclety': Home, Aandharst Road, Girgaon, Bombay,
and
Pablielied by J. E. Gharpure, at tho office of the Collections
of llinda Law Torts, Girgaon, Bombay.

·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्क: १९)
॥ श्रीः ॥
भट्टनीलकण्ठकृतभगवन्तभास्क
नीतिमयूखः
(पञ्चमः)
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए., एल्एल्. बी.,
हायकोर्ट वकील, विश्वविद्यालयसदस्या-मुंबई,
पुण्यपत्तनस्यव्यवहाराश्रमे मुख्याध्यापकः ।
इत्यनेन संशोधितः प्रकाशितश्च ।
प्रथमावृत्तिः
शकाब्दाः १८४६, क्रिस्ताब्दाः १९२५.
अत्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनेन स्वायत्तीकृताः1)

·मोहमच्या 'मुबईवैमव' मुद्रणालये 'चिंतामण सखाराम देवळे' इत्यनेन मुद्रित , 'जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·उपोद्धातः। । धर्मशास्त्रग्रन्थमालाया अयं कोनविंशो ग्रन्थः प्रवाश्यते । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादि- निबन्धा बहवः प्रमाणप्रन्याः सन्ति । तत्र बहुषु व्यवहार निबन्धेषु सत्सु भट्ट-नीलकंठस्य मयूषा आर्यदेशस्य पश्चिमभूभागे विशेषतस्तत्र च श्रीपरशुरामक्षेत्रे गुर्जरदेशे त्वतीय प्रामाण्यतां गताः । राजशासनाधिकारिणोऽपि सामान्येन मिताक्षरामयूखावेव निर्णयेष्वाद्रियन्ते । तब भट्ट-नीलकण्ठस्थितिदेशकालबोधनाय श्रीकाशीक्षेत्रस्थाविद्वच्छिरोमणि-'रानडे उपनामक- बालशास्त्री '-लिखितानुसारेण रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मण्डलीकैस्तदंशो वर्णितः । स च तथैवात्र वर्ण्यते। पुरा फिल दक्षिणदेशे पैठणाख्यग्रामे गोविन्दभट्टो नाम महाविद्वांस्तपस्वी बामणपुङ्गव आसीत् । तत्पुत्री रामेश्वरभट्टनामा श्रीकाशीक्षेत्र वासार्थ जगाम । तर च श्रीराममन्वेण सुचिरं भगवन्तं श्रीरामचन्द्रमुपासाञ्चक्रे । परिणतावस्थार्या तस्य नारायणभट्टनामा पुत्रो बभूव । स बाल्य- प्रभृति शान्त्यादिगुणसंपन्नो महातपस्वी चाभवेत् । तदानीमेव यवनैः श्रीविश्वेश्वरमासाद उत्सादितः । सतश्च कियता कालेन सर्वसिमन्भारतवर्षे नावृष्टिरजायत । तदा सार्वभौमयवनैर्भवनारायणो वृष्ट्यर्थ प्रार्थितः । ततो नारायणभट्टेनाहोरात्राभ्यन्तरे वृष्टिभविष्यतीति प्रतिज्ञातं तथैव सर्वपृथिव्या देवो ववर्ष । तेन सर्व जगन्मनन्द । सार्वभौमयवनेभ्यो नारायणभवेन श्रीविश्वेरप्रासादनिर्माणानुमति- यांचिता सापि तैर्दचा । तदा तेन महाप्रासादं निर्माय श्रीविश्वेश्वरः प्रतिष्ठापितः । तत्तस्य लोकोत्तर ब्रह्मवर्चसमालोच्यास्तिकजनाः सर्वे परमभक्तिप्रेमगद्दा बभूवुः सर्वैश्च जगगुरुरिति महापदवी दत्ता तत्कुलीनाना चामपूजानियमो विहित इतीयं कथा श्रीकाशीक्षेत्रे सुप्रसिद्धा । नारायणमट्टस्य सर्वशान- पारावारीणता विस्थलीसेतुपयोगरलायनेकान्थनिर्मित्या जगत्मसिहा वर्तते । किंचाय यावत्तनिर्मित- अन्धेरेव श्रौतस्मार्तधर्मरक्षणं जातमित्यपि सुप्रसिद्धम् । वक्ष्यमाणवंशक्रमो नारायणमट्टपुत्ररामकृष्णभट्ट- कृतज्योतिष्टोमपद्धतिग्रन्ये स्पष्ट लिखितस्तस्येमो श्लोको- श्रीमदक्षिणदेशेऽणस्य इवासीस मगोविन्दः । तत्सूनुः श्रीरामेश्वरमहोऽमत्स सर्वविख्यातः ॥ १ ॥ तत्पुत्रः श्रीनारायणमट्टो जयति सूर्यवद्भूमौ । तत्सूनू रामकृष्णभट्टो रामेकशरणतां यातः ॥ २ ॥ गोविन्दभट्टरामेश्वरभट्टाभ्यां निर्मिता ग्रन्यास्तज्जीवनसमयश्च साम्प्रतं यथार्थतया नोप- लभ्यन्ते । नारायणमस्थितिसमयस्तु साक्षात्तद्धस्तलिखितपुस्तकस्येभ्योऽभ्योऽवगम्यते । सकस्मि- पुस्तके विक्रमा संवत् १६२५ इत्यङ्का लिखिताः । पुस्तकान्तरे च ·२ उपोद्वातः। । अपिबाणाब्धिभूगण्ये शाके ज्येष्ठे सिते रखो चतुर्दश्यां विशासासु अन्योऽन्तं समगादयम् । मट्टरामेशपुत्रेण काशीपुर्ण यथामति । लिसितः सप्तमोऽध्यायो माष्ये शबरसत्कृता ।। प्रति श्लोकाभ्यामिमेऽङ्का (१४५७ ) दर्शिताः। तस्यैव पुस्तकस्य द्वादशाध्यायसमाप्तिपन्ने संवत् १६१२ इत्यङ्का लिखिताः । नारायणभट्टस्य रामकृष्णमदृशङ्करमट्टशर्माको महानिबन्धकारों सकलशास्त्रपारीणौ द्वौ पुत्रावास्ताम् । तत्र रामकृष्णभट्टकृतग्रन्येषु महामन्यस्तन्त्रशतिकव्याख्या धर्मशास्त्रे तु जीयपितृकनिर्णयप्रभृतयो बहवो ग्रन्थाः सन्ति । शङ्करभट्टकृतप्रन्थेषु द्वैतनिर्णयाख्यो महामन्यः सुप्रसिद्धः । मीमांसायामपि कानिचित्धकरणान्युपलभ्यन्ते । दैतनिर्णयारम्मश्लोकाभ्या- मेतभिणीयते । तो श्लोको यथा- मीमांसासरसीसरोजमकरन्दास्वादनैकवतो हंसः स्वीययशःसिताद्वयमतेरासीगुरूपामिधः । वाग्देव्यागतमत्सरों श्रियमयं नित्यानुरक्तो मजन नो मुञ्चन्ननिमुक्तकं विशयते श्रीभवनारायणः । विबुधानन्दसन्दोहहेतवे तत्चन्द्भवः ।। मीमांसादेतसाम्राज्यनीतिज्ञो भदृशङ्करः ॥ शङ्करभट्टस्य पुत्रो द्वौ । नीलकण्ठभट्टो दामोदरभट्टश्च । तत्रायो महानिबन्धकारो दानमयूखा• दीना द्वादशाना मयूखानां कर्ता । द्वितीयश्च द्वैतनिर्णयपरिशिष्टकार इति द्वैतनिर्णयस्यदत्ता. प्रदानिकपकरणाददगम्यते । नीलकण्ठपुत्रः शङ्करभट्टस्तस्कृता बताईप्रभृतयो पन्था द्वादशान्ति. नामान उत्तमनिबन्धाः सन्ति । रामकृष्णमट्टस्य दिनकरमट्ट-कमलाकरमट्ट-लक्ष्मणभट्टाख्यास्त्र या पुत्रा बभूवुस्तत्र दिनकरमटेन कृता उद्योतशान्तिसारादिगन्याः प्रसिद्धाः । दिनकरमायेव काच. ग्रन्ये दिवाकरभट्ट इति नाना व्यवहारः । दिनकरभट्टस्य पुत्रो विश्वेश्वरभट्टातस्यैव गागाभट्ट इति नागान्तरम् । अनेन भचिन्तामणिप्रभृतयो बहवो मन्थाः कृताः । कमलाकरगढस्य निर्णयसिन्धुपगतयो मन्था बहुतरमेव प्रसिद्धा माव्याश्च सन्ति । तस्य च स्थितिसमयो निर्णयसिन्धुमन्यस्यान्तिम श्लोकेन स्पष्टीभवति । स तथा- वसुमतुवातुभूमिते ( १६६८) मतेऽन्छे नरपतिविरमतोऽप याति रोद्रे । तपसि शिवतियो समाप्तिोऽयं रघुपतिपादसरोव्हेऽपितश्च ॥ इति कमलाकरस्य पुत्रोऽनन्तमस्तेन श्रीरामकल्पद्रुमप्रभृतयः पद्धतिग्रन्या बहवः कृताः । लक्ष्मणभट्टनिमिता अप्याचाररनप्रभृतयो ग्रन्या प्रसिद्धाः सन्ति । एवमयेऽप्यस्मिन्बुले महामहा- विदासस्तपस्विनः सत्पुरुषा उ-पन्नास्तेषामपि कीर्तिदिगन्तेषु विख्याताऽस्ति । तेषो प्रदर्शना- यायं वंशवृक्षो लिखितस्तत्र ये साम्प्रतं वर्तन्ते तेषां नामसु प्रथम श्रीशब्दः प्रयुक्तः ।"

·गोविन्द रामेश्वरमह नारायणभट्ट रामण शङ्कर नीलकण्ट दामोदर दिनकर कमलाकर लक्ष्मण पगागाभट्ट 1 विधधर अनन्त प्रभाकर श्यामभट्ट रामभद दामोदर जगन्नाथ उपोट्यात. खुनाम दिवाकर रामकृष्ण । सखाराम लालाभ t रामेश्वर बाभ हरभर अनन्तराम । नारायण राजाराम . राम श्रीरामेश्वर । वैजनाथ जगनाथ विश्वनाथ विश्वेश्वर गोपाळ मण . 1 रामकृष्ण नारायण श्रीलक्ष्मण जयराम हरम বাধ্য श्रीपुरुषोत्तम श्रीवैजनाथ श्रीगोपाल श्रीछोटाभ ध्रीनारायण श्रीगोविन्द श्रीगोपाळ श्रीवीरेश्वर दिनकर 1 कमलाकर श्रीसखाराम आत्माराम वेशाराम न श्रींगाराम धीकृष्ण धीराम श्रीअनंत धोकान्तानाध श्रीहरिराम श्रीसीताराम । श्रीबाटाव ·उपोद्घातः। अत्र यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनाकतया प्रेषितानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते । तयां अ-डेक्कन कॉलेज संग्रहात्माप्तं १३४ अनुक्रमांकेन चिड़ितम. १३५ " २९७ " " २३३ " ८८ " " " २९५ न-सप्तपुरात् श्रीमहालाचार्यगजेंद्रगडकर इत्यतैः प्रेषित । र-मुंबई रॉयल एशिआटिक सोसायटीतः प्राप्तम् । ह-आनन्दाश्रमसंग्रहादानीतम्। ३७१४ इत्यनुक्रमान चिनितम् । य-श्री सरदारबिवलकर इत्येतेषां संग्रहात्माप्तम् १६१ क्ष-फर्ग्युसन कॉलेज मंडलीकविभागात्माप्तम् । ज्ञ-श्री वाराणस्यां शिलायो मुदितं । परमुपकृतं नो यैरेतानि दत्तानीति शं। " जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे ·. विषयानुक्रमणिका। पत्रम् ... ... ... ... . " ... ... ... . ... ... ... ... " ... " ... ... " .. ... " ... ... " " ... ... " ... ... . N विषयः मंगलाचरणम् विषयप्रस्ताव হা अभिषिक्तस्य धर्मः (अमरपालन)... अभिकधिषिः गृते राजनि जीपति राजनि मभिषेककाला: पौरंदरी शान्तिः अभिषेकदिनात् प्रामकृत्य भभिषेकदिनकृत्य पौरोहितकृत्य शुभशकुनाः पंचमदः ... A ... ... " " ... ... " 4.. " ... पत्रम् , विपयः अभ्यातानहोमः उत्तरांगानि | समृद्धिहोमः संन्नतिहोमः उपस्तीयहोमः सुटकृतहोमः प्रायश्चित्तहोमः स्कमहोमः अस्मृतिहोमः २ संस्थितिहोमः समानहामः संत्राबभागहीमः प्रायश्चित्तादि ब्रह्मोत्थापनम् राजोऽभिषेक गोदानादि ३ छानम् अभिषेक গৰি ... ... ... " ... " ... ... ... ... ... " ... " ... " ... ... ... ... " ... ... " ... ... . ... " रामसपने .. " ... ११ २ .. ... ... .. .. ... ... " ... ... ... " ... ... ... " ... " ... ... तत्र मंत्राः ... ... " " .. .. " .. .. ... " ... ... ... ... ... १८-१९ ... ... " ... ... ... ४ सपनमंत्राः रातो भदासने स्थापने... भदाधनलक्षणे देवीपुराणोक्तं वराहसंहितोक विष्णुधर्मासरोको विधिः पटलक्षणम् देवीपुराणोक पशुधनानंतरं कार्य रामोऽभिषेविधिः गोपथमाक्षणोक्तः राज्ञोऽभिषेकप्रयोगः ऐट्रीतिः भूमि बननपूरणादि अमिमनियापनादि मानम् समापातयः प्रवामित्रांगानि ... ... " गजशातिमंत्राः शर्मवादिगणाः आयुष्यगणः सविस्यगणः स्वस्त्पयनगमः अभयगण: अपराजितगणः शर्मवर्मगणाः एततायोगे अशोयुत्तरीकाः दिवपालाः प्रजाध्यक्षा २३ ... 1 " .. ... ... ... २५-२६ ... " ६ ... ... .. ... २६ ... ... ... " ... .. " " ५ . ... ... ... ... मातरः धिर्मपन्य ८ ... ... ... " ·का शिपयानुक्रमाणका । पन्नम्। ३२ ... ... ... .. ... ... ... ... " . . ... ... विपयः कश्यपत्रियः पुलल्यग्ल्या कालस्य अवयवाः चतुर्दश गनवः देवपाला: अंगिरस: विश्वदेवाः " ... ... ... U ... ... ... " ... ... ... ... " ... ... ... ... JF ... ... " " ... ... " ... ... " ... " " ... ... " ... ... " ३४ ... ... ... ... ... " ... "" ... " ... ... " ... ... पत्रम् | विषयः सप्तांग राज्य तर देवानामशाः | रातो महिमा राजगुणाः, तद्वृत्तंच विनयप्रशंसा विषयप्पनासक्तिः पंचविषयाः तेवा प्रभावः निंदा शत्रुपड्वर्गः २७-२८ विद्यानिस्पणम् २० बानृशंस्य महिमा दंढरक्षणम् दंडमहिमा | दंडनीतिलक्षणम् | नश्तेर्गुणाः "याल्ययोकाः २९ अादश व्यसनानि सत्र सप्त करतमानि मद्य दोषाधिकरम् पाने वणिते अपवाद... शुतोषाः ... मृगयादोषाः गुणेषु म्यवस्था अन्येऽपि गुणः पात्रापादनम् गोवतधावने | गुर्म... पंचांगादिपम् भगवः साध्या काश्यपाः मस्त गधा. असरसो गणाः अप्सरमः राक्षसाः राजाराः निश्य- पिशानाना जातयः भूतपतेर्गपाः गुपः ... " ... ... ... " ... " ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... ... " ... " ... ... . ... ... ... ... ... " ... ... " ... ... ... " नागा ... " ... " ... ... " " ... ... " ... ... ... " ... ... ... ... ... स्नानि बालाराम दिग्धेनव. मुनयः राजानः भोषधयः गेका धपता: ... ... " ... ... ... ... ... ... " . ... ... ... ... " " M we x f ... ... " ... ... ... " ... " चशविधा देवाल्या पुण्याप्रमाः ... ... ... ,, तहतप. निबंधादिदानम् १.लेल्यवारम् ३१ नृपतीना पथ्यका | संधिरिहादि ३१.३३ 'सभाप्रवेशान कृष्य ... ... ... ... " ... ... ... " ... . ... ..

·३ विपयानुक्रमणिका। विषयः पत्रम् ... ... ... ... ... ... " ... " " ... 1 ... ... ... ... ... ... ... " ... " ... " ... ४० ... " ... ... ... JI ... " ... ... " " ... " " ... पत्रम्. १९ चतुर्विधोऽरिः सामायुपायाः।याज्ञवल्क्योक्ताः अदंड्यदंडन दंडयदंडनं च निषिद्ध... दण्डप्रकाराः। व्यवस्था च अंतःपुरप्रवेशः अंत पुग्शोधन सीणां चरितम् मार्यागमनम् अमात्यः ... राजपुनः ... राजपुत्राणां लक्षयम् दुतिं प्रति अमात्यत्रैविध्य १ मंत्रियः तेषां संख्या गुणाध | पुरोहितवरयम् कोशः कोशव्ययः कोशसंरक्षण च कृपणासक्तविपये राष्ट्रम् | दुर्गकरणाथै मः निषिद्धभूमिः ... " . ... ... ... ... ४९ ... ... ... ... ... ... " ... ... ... " . विषयः ततो भोजनम् अन्नपरीक्षा अमिमध्ये क्षेग्नम् द्रव्यविशेषण परीक्षा विपदिग्धवस्तुपरीक्षा विपदायिना पुरुषाणां लक्षणं सपापद्रवनिरासायं उपायः नीभिः स्पर्श ततः पुनःप्रसायनादि मृगया खालक्षणम् खट्ने शुभाशु नत्रणा खनादिसंस्काराः मृगयाभेदा: मृगयागुणाः जर मृगया स्थलमृगया सायंकृत्यम् विविके मनधरणम्' दूतप्रेपणम् सेवकाना लक्षणम् सेवक कृश्यम् स्वामिकत्यम् विरक्तस्वामिलक्षणम् संधिविग्रहादिपाहुण्यम् सधिनिरूपणम् संघयासंधेयाश्च विग्रहः विग्रहकरणानि कर्तव्याकर्तव्यविग्रही विग्रहशमन कार्य याने तत्कालम् . ... ... " ... ... ... ... ... ... ४० ... ... ... " " ... " ... ... ... . " ... " ... . ... ... ४३ ... ... ... ४४ (पुरम् ... ... " ... 12 ... " ... ... ... " ... ... ... . | दुर्गभेदा. | दुर्गगुणाः | दुर्गप्रसपा यलम् पुषपकारप्राशस्त्यम् ... ... ... " "" " ... n .. ... " पविधं बलं ... ... " ताभेदाः " ... ... ... ... " तरक्षणानि ... " ... ... ... " ... ... ... " ... ... प्रेगावलम् मित्रवरम् अस्मिन्यम् आटविकम् परस्य चतुरंपता ... ... ... . ... ... यासन्म् द्वधीभावः. अधयः द्वादशराजमसम् " ... ... ... ... " ... ... ...

·२ विषयानुक्रमणिका। पत्रम् विषयः कश्यपत्रियः पुलस्त्यपल्यः कालस्य सवयवाः " ... ... " ... .. " ... ... ... पत्रम् | विषयः सांगं राज्य तत्र देवानामंशाः रातो महिमा राजगुणाः, तद्वृत्तंच विनयप्रशंसा विषयध्वनासक्तिः पंचविषयाः " ... " चतुर्दश मनवः ... ... 1 4.. " ... " ... ... ... ". ... A.. BA JN .. " .. .. " ते प्रभाव ... " ... ... " ... ... " . " ... ... देवपाला: अंगिरस. विश्वदेवा- दा. भृगवः साध्या: काश्यपाः मस्त. गर्वा. भासरसागणाः अप्सरसः राक्षस ... ... 1. ... ... ... ... ... " ... ... " निंदा | शत्रुपड्वर्ग: २७-२८ | विद्यानिरूपणम् २८ भानुदास्य महिमा दंदलक्षणम् दंतमहिमा दंदनीतिलक्षणम् নৃশগাঃ "याल्क्योकाः २९ भादय व्यसनानि ... ... " " ... " " ... ... ... " " निधय ... " पिशाचानी जातयः " तत्र सप्तपरतमानि ... .. मतपतंगणाः ... " .. ... ... मुप. " ... ... . ... " ... " मय दोषाधिक्यम् पाने बर्षिते भपवार... सूनदोषाः ... मृगयादोषाः गुणेषु व्य बरपा अन्येऽपि गुणा पात्रापत्रिदनम् गौरतधावने नागा: रत्नानि অবাধা: दिग्धेनवः ... " ... ... ... " " ... ... " ... ... ". ... " ... १. माकम... ... ... . ... " " ... ... ... JI राजानः ओषधयः गेका पता: देवाः चनुदेशविशः देवस्न्यः पुण्यामा ताधानि ... ... " ... ... " पंचागादियाम् दुस्वार ... तण्ठतियः निधादिवानम् ३.यश्कारम् ३. पतीना पंचयज्ञाः सपिरियादि ३१.१२' प्रभाप्रवेशानं वय... ... 1. ... ... ... " .. ... " ... ... महानया .. ... " ·३ विषयानुक्रमणिका। विषयः पत्रम् ... ... ... ... " ... " " " ... ... ... पत्रम्. ३९ | चतुर्विघोऽरिः सामाग्रुपायाः । याज्ञवल्लयोक्ताः अदंड्यदंडन दंडयदंडनं च निषिद्ध... दण्डप्रकाराः ।व्यवस्था च अंतःपुरप्रवेशः अंतःपु'शोधन ४० वीणा चरितम् भार्यागमनम् " ... " ... ... " ... " ... ... ... " ... ... " " ४८ ... ... ... धमात्यः .. राजपुत्रः ... ... ... ... " ... । ... ... " ... " ... ... ... " ... ... ... ... " ... ... ... ... राजपुत्राणां लक्ष गम् | दुत प्रति अमात्यत्रैविध्य ४१ | मंत्रिमः तेपो संख्या गुणाव पुरोहितवत्यम् कोशः कोशव्ययः कोशसंरक्षणंच " " ... " ... . ... "" ... " ... विषयः ततो भोजनम् अन्नपरीक्षा अग्निमध्ये क्षेत्रनम् द्रव्यविशेषण परीक्षा विपदिग्धवस्तुपरीक्षा विपदायिना पुरुषाणा लक्षणं सपायुपदवनिरासार्य उपायः स्त्रीभिः स्पर्श ततः पुनःप्रसाबनादि मृगया खालक्षणम् खड्ने शुभाशुनप्रणाः खनादिसंस्काराः मृगयाभेदार मृगयागुणाः जलमृगया स्थलमूगया सायंकृत्यम् विविके मत्रधरपाम् दूतप्रेषणम् सेवकानां रक्षणम् सेवा कुत्यम् स्वामित्यम् चिरसस्वामिलक्षणम् संधिविग्रहादियानुभ्यम् संधिनिरूपणम् संधेयासंधेयाश्च विग्रहः विग्रहकरणानि कर्तव्याकर्तव्यविनती विग्रहशमन कार्य यानं . तत्कालम् तद्भेदाः आसनम् दूधीभावः अधय: द्वादशानमंडलम् ... ya ... ... " " ... ... ... ." कृषणासक्तपिपये राष्ट्रम् " ... " ... ... ... ... ... ... " ... ... ... " ... . " ... ..N ५२ ... ... 1 ... दुर्गकरणार्थ भः निषिद्धभूमिः पुरम् दुर्गभेदाः दुर्गगुणाः | दुर्गप्रशा बलम् पुष्यचारप्रायस्यम् पविधं चल तरभेदाः तथानि ... " " ... ... ... ... " ५ ... ... ... ... " ... ... ... " " .. " ... " ... ... ... " " ... .. " नेपावलम् मित्राला रिसन्यम् आविम् ४६ । बरस्य चनुदा ... ... ... " ... ... ... ... " ... ... ...

·विषयानुक्रमणिका। पत्रम् ... ... ... " ... ... " ... ... ... ... ... ... पत्रम् | विषयः अभियफलानि प्राधाकुनाः ५४ (देशविशेष विशेषः अप्राणिशकुनाः कंपाधारस्थलम्। ५५ स्कंधावारम् । सेनापतिः । व्यूहभेदाः। " ६. ... ... ... ... ... ... " " ... ... ... " ... ... ... विषयः गजाः तहसणानि परिमाणम् गजप्राशस्त्यं शुभाशुभपलं गजबंधनभूमयः स्तभानां परिणाह बंधनरवदः बंधना वृक्षाः स्तममानम् भवलक्षणम् इशनियम् इटानिष्टचेष्टितानि हेपिलपरीक्षा अभियोज्यनृपाः ६१ " " ... ... " तेषी रचना ... " ... ... ६९ " ." " ... " ... " ... ... ... .H " ४ ... ... ... ... ... ... . कुटयुद्ध धर्मरण हननाइननविवेक योधान् प्रत्युपदेशः युदे मरणम् सन्महिमा ५७ पलायने दोषाः अवघ्या: निषद ऋोडा पुद्धिवलकीडावर्णनम् अवस्य चतु पष्टिश्चगमनप्रकाराः मिहलदीपराज्ञोक्ता शहरमहोकर नालकंठभोक्तः ... ... " ... ... ... " " ६६ ... নেইমু तंत्रविष्यम् दूतकर्म चराः चरभेदाः ये.पस्वरूपम् ... .. ... " ... ... ... ... ... " ... ... ... " 1 प्रयागे पाकुना ... ... ... ... " ... " বকুন " ... ... " ·॥ अथ नीतिमयूखः प्रारभ्यते ॥ ५ श्रीगणेशाय नमः । श्रीहरि शरणम् । देवरिक्षःसंघानामवाङ्मनसगोचरम् । प्रत्यक्षमपि तद्धाम सर्वदा समुपास्महे ॥ १ ॥ विरोधिमार्गद्वयदर्शनार्थ इंधा बभूवात्र परः पुमान्यः । श्रीशंकरो मट्ट इहैकरूपो मीमांसकाद्वैतमुरीचकार ॥२॥ पितृसौहित्यससिद्धिहेतुमुक्वाऽथ तत्सुतः । नीलकंठ प्रकुरुते राजनीति नृपादृतां ॥३॥ तब राजशब्दः क्षत्रियमा शक्तो न राज्ययोगिनि । अभिषेकीचरभाविराज्ययोगात् प्रागपि राजानमभिषिचेदित्यादेः शास्त्रीयपयोगस्य क्षत्रियमात्रेऽपि सद्भावाविति निरणाव्ययेष्टयधि- करणे । तस्य च विधिवइभिषिक्तस्य प्रजापालनं धर्म इत्याह मनुः (२) " बाझं प्राप्तेन संस्कार क्षत्रियेण यथाविधि । सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणं ॥" बालसंस्कारो ब्राह्मणैः कृतोऽभिषेक: । अभिषेकषिधिश्च विष्णुधर्मोत्तरे " इति संमृतसमारो राज्ञः सांवत्सरस्ततः । कालेऽभिपेचनं कुर्यात् कालं कथयामि ते ॥" सांवत्सरो ज्योतिर्वित । " मृते राशिनं कालस्य नियमोऽत्र विधीयते ।। सत्रास्य नपन कार्य विधिवतिलसर्पः । घोषयित्वा जयं चास्य चांवत्सरपुरोहितो" । " अन्यासनोपविष्टस्य दर्शयेता अन शनैः॥ सास्वयित्वा तु जन मुकावा बंधनगौरततः । अभयं घोषयित्वा तु कालाकांक्षी ततो भवेत् ॥” अत्र यदा पूर्वजनि मृतेऽन्योऽभिषिच्यते तदाऽसौ तिलसर्षपस्नानायमयपोपाते तेऽन्यासनाथ प्रजाः पालयन्नभिषेककालमाक्षित् । प्राप्तकाळे चात्मानमभिषेचयेत् । यवा तु पूर्वराजनि जीवत्येव कारणांतरादन्योऽभिषिच्यते तदा कालप्रतीनिमकृत्वा काल एवाभिषेक कार्यः । तमेव कालमाह " नाभिषेच्यो नृपश्चैझे नाधिमासे च भार्गव । न प्रमुने तथा विष्णो विशेषात्प्रावृषिविज ॥" प्रापो विशेषतो निधोगतो तद्भिन्नविष्णुशयनकालाभ्यनुज्ञानार्थः । "च मोमदिने राम जया च तथैव च । नवम्या नाभिपेक्तव्यश्चतुईया च मार्गव ।। धुवाणि वैष्णवं शाकं दम्रपुष्पौ तथैव च । नक्षत्राणि प्रशस्यते भूमिपालाभिषेचने ॥" ឱខំ श्रवणः । शाकं ज्येष्ठा । दानमश्विनी । " " स २० , १ र-प्रीहरि श-श्रीहरिशरणम्: टनईयरअड-शरण; च-नर्मदाय नमः । शरण देवदि । २ एत- छोकामं क्ष-पुस्तके नास्ति । तत्र चतुर्दशश्लोका या दत्ताः । चतुर्दशमले कानन्तरं 'तत्र राजद इति प्रस्तावः । ३ अनाईकधपटकब-६ । ४ फव-इहेरूपो । ५ कघअवनवईट-सौदित्य । ६१ धुना 1 ७ घअनटईय-शास्त्रययोगस्य ८ कघअवनटईवपर-ब्रह्मसंस्ारो । १ कघरअनटय-, पर-न। १० वनपष-नारनं । ११ घअपनईटय-1 १२ कपईयटर-तन,प-जन । १३वचन-घौपाने न्यायनस्पः 111 रन-कांक्षिपेत् । १५ अई-प्रतीक्षणातमा; दय- प्रसा, नव-वर्ण, -गा नमचा । १६ अमनकपट -प्रयो । १७ अपनघटयई-जव.

·ऐंद्री शान्ति । [ नीति २ " " कार्या पौरदरी शाति प्रागेवास्य पुरोघसा "ापौरदरी ऐंद्री । सा च वक्ष्यते " प्राप्तेऽभिषेकदिवसे सोपवास. पुरोहित.। सितमाल्योपवीतश्च सर्वाभरणभूषितः । 'वेदिमुछिरय मत्रेण हुत्वा च विधिवचत । शर्मवर्मगण चैव तथा स्वस्त्ययन गण ॥ आयुष्यममय चैव तथैव चापराजितम् " एते पचगणा अग्रे वक्ष्यते । "सपातयत कलश तथा कुर्याञ्च काचनम् । " वन्हेईक्षिणपार्श्वस्य श्वेतचदनभूषित । श्वेतानुलेपन सम्वी सर्वाभरणभूषित ॥ " आसनस्थ सुख पश्यनिमिचानि हुताशने । " पश्येयुरन्ये च तथा नृसिंहा दैवज्ञवाक्य निपुण च भूय । सावत्सरस्याथ सदस्यमुरया सदस्यमुख्यस्य पुरोहितश्च ॥ १. " प्रदक्षिणावर्तशिखास्तदा जावूनदप्रभ । स्थाघमेघनिर्घोषो विधूमश्च हुताशन ॥ " अनुलोमा सुगधश्च स्वस्तिकाकारसन्निम ! वर्द्धमानाकृतिश्चैव नद्यावर्तनिभस्तथा ॥ स्वस्तिक यर्द्धमान । नद्य वर्त्ता राजगृहभेदा । प्रसन्न चिमहाज्वाल स्फुलिंगरहिनो हिस । स्वाहावसाने ज्वरन स्वयदेवमुख हवि ॥ "यदा भुक्त महाभ ग तदा राज्ञा हित वदेत् । हविषश्च यदा वन्हो न स्याच्छिमिशिमायित । १५ शब्दानुकरणमात्रमतत् । " न बजेयुश्च मध्येन मार्जारमपक्षिणं । पिपीलिकाश्च धर्मज्ञ तदा फुर्याजय नृपे । " अगहागदिलामे तु वन्हे राज्ञो जय वरेत् । तथैव च जय बूपात्मस्तरस्याप्यहिनि । , मारभद्र म रामबाल पुगेरित । अ दो तु स्वेच्छया स्नात पुनग्भि समारभेत् ॥" ऋच प्रयोग घपत । पुनर्मुद्दिरिति चितपाठ । २० पर्वतासमुदा तावन्मूर्धान शोधयना । वल्मीकाग्रमृदा कर्णा बदन केशवाल्यात् ॥ द्रालयमा ग्रीवाश्य तु राजिरात् । करिदतो मृतमहा दक्षिण तु तथा भुज ॥ " सरोमृदा तथा पृष्ठ उदर सगमा मृदा । नदीनदयमवा पावों संशोधयत्तथा ॥ वश्याद रमवा राज्ञ फटिसोच विधीयते । गमस्थानाचोरू गोस्थानाजानुनी तथा । " अश्वायनातथा जय राज्ञ सशाधषे युध । रथचत्राद्धतमुदा तथैव चरणद्वय ॥ २५ तथैव च कादयमिति धरिपाठ । मापूत मग्नीय स्यात्पमयमलेन तु । " ततो भद्रासनात गुरपामारयचतुष्य । पलप्रधान भूपालमभिपित्त यथाविधि । पूर्वतो हेमकुमेन एनपूर्णन वारस "॥ वाइयोविध । दक्षिणे क्षारपूर्णेन रोप्रकुंभेन क्षत्रिय ". दना घ तामकुमेन वैश्य पशिगतो दिश । गहियेन जलेनोवा शुदामात्योऽभिषेचयेत् । मात्य गोशागपुर सबंधि। Manोsपिक नृपते पर दिश । पौधया मधुना राम गोऽध कुशोदक । सपातमत कर तथाईत्य पुरोहिता । विधाय वानरक्षा तु सस्पेन यथावि घनघरअ-tamiफरमायट- २-१टयभयगयक-सदाय मुख्या पुरोहितय, ई-दामा प.. -बागा। फमभरण स्न “ " त " परअदय न ·मयूसः] भद्रासनटक्षणम् । . " A - १० थन्हि रक्षध्वमिति प्रेष्येत्यर्थः । 'राजसूयाभिषेके तु ये मंत्राः परिकीर्तिताः । तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वरेण तु । ने च मंत्राः प्रयोगे शेयाः। ततः पुरोहितो गच्छेदेदिमूलं तदेव तु । विभूषित तु राजानं संस्थित मद्र आसने " गद्रासनलक्षणं वेवीपुराणे ५ "हेमं च राजतं तानं क्षीरिवृक्षमयं च वा । भद्रासनं च कर्तव्यं साईहरतसमुच्छ्रितम् ।। " सपादहस्तमानं च राशोमांडलिकांतरात् ।” चराहसंहितायां "त्रिविधस्तस्योच्छ्रायो हस्तः पादधिकोईयुक्तश्च । मोडलिकानवरजित्समस्तराज्यार्थिनां शुभदः॥ विष्णुधर्मोत्तरे "शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेन यथाविधि । अभिपिंचेत धर्मज्ञः सम्यग्वेदविशारदः ।। या ओषधीरोघधिभिः श्रृताभिः सुसमाहितः । रथे तिष्ठति गर्वश्व आवझन् ब्राह्मणेति च ॥ " बीजेः पुष्पातयासी रामपुष्पवतीति च । तेनैव चैत्र मंत्रेण फलेस्तममिपेचयेत् ॥ आशुशिशान इत्येवं सर्वश्वेश्च भार्गव । ये देवा पुरः सदेति कशानेः परिमार्जयेत् ॥ "कम्वेदवित्ततो राज्ञो रोचनया यथाविधि । मूर्दानं च तथा कंठं गंधद्वारेति संस्पृशेत् ॥ " ततो ब्राह्मणमुख्याश्च क्षारयाश्च विशस्तथा । शूद्राश्चावरमुख्याश्च नानातीर्थसमुद्भवः ॥ नादेयः सारसे कोपेन नालशसंस्थितः । चतुःसागरज भादला दिनकल्पितः । गंगायमुनयोश्रव निर्झरेश्च तथाऽद्रिगैः । छत्रपाणिर्भवेकश्चित्वेचिचामरपाणयः ।। अमान्यमुरव्यास्तत्कालं केचिदेवघरास्तथा ।। शंसभेरी निनादेन बंदिनी निस्यनेन च । गीतादित्रघोपेण दिनकोलाहलेन च । " राजानमाभपिचेयुः सत्य सहिता जनाः । सर्वलोकामिपितस्य संमिश्रजलसंयुतं ।। " सपिधियुतं पुण्यं सर्वगंधयुतं तथा । रनवीजसमायुक्त फलपुष्पसमन्वितं ॥ " पूजित सितगंग वेधितमीवमेव च । श्वेतवस्त्रावतिश्च संवीतं शुचिभूषितं ॥" यतावतश्रेति कविःपाठः । बिल्वपत्रकुंद्रादिपुष्पकमलायाकारतया कर्तितवरिति तदर्थः ।। शीरवृक्षलना उन्नं सुदृढं काचनं नवं । आदाय कलशं राज्ञः स्वयं सांव-सरस्तदा । २५ " मंत्रावसाने कलशं दयाभृगुकुलौदह " । मना अशीयुत्तरं शतं वक्ष्यते मुरास्वामित्यायाः । दयादभिषिचेत् । ततः पश्येन्मुसं रानी दर्पण वाऽथ सपिपि । सोनीप. सितवस्त्रश्च मंगलालंभनं ततः ॥ ततः संपूनयेद्विष्णुं ब्राह्मगांश्च समर्चयेत् । राजा दो चार्चयेत्तत्र सांवरारपुरोहितो । मधुण धर्मशास्ततालस्य स देववित् । पट्टबंध प्रकुवात ततस्तस्य व पंचनम् " पलभगं तु देवीपुराणे "सरस्नानमलंकार रोचनाण्यं च पट्टई । वृद्धया यंगुलमंगुन्यापत्रिंश गुलावधि । + अयरुपनर-माने -मौ । २ अयशनरई-ममेयुः । ३ भवनापरटर-देश-श्री. रय-विष, इट-कार। ५ घन पद सदगुरः। " २० " ·४ । पट्टलक्षणम् 1 [नीति " - म " “ वृत्तं वा चतुरनं वा पत्रिकगर्भित । वत्सेशपद्ममस्येमगोस्वस्तिकविनायकः । "श्रीश्रीवृक्षवराहेण स्वामिदेवीशुमान्वितम्" अयगलं । सप्तांगुलं एकांगुल्या सहितमष्टांगुलमित्यर्थ: तत आपत्रिंशदंगुलं सप्तसप्तांगुलवृद्धिा तेनाष्टौ पंचदश द्वाविंशतिरेकोनत्रिंशत्पशि- बंगुलानि देयं । दैान मध्ये विस्तारः । तदर्द्धनांतयोः । स च वृचायतश्चतुरस्रायतो वा। ५ पद्मत्रिक पद्मत्रयं । वत्सः श्रीवत्सः । ईशः शिवः । इभगौवृषदेहं गर्भमुखं । वराहेभोऽप्येवं । केवलयोर्गजवृषयोविश्वकर्मणा निषेधात् । वाराह्यामपि मध्यविस्तारमुत्ववा " सर्वे द्विगुणायामा मध्यादर्द्धन पार्श्वविस्ताराः । सर्वे विशुद्धकांचनविनिर्मिताः श्रेयसो वृद्ध्यै ।। "पंचशिखो भूमिपतेखिशिखो युवराजराजमहिन्यो। एकशिखः सेन्यपतेः प्रसादपट्टो विनाशिखया॥ विश्वकर्माऽपि " व्याघव्यालगनाः सिंहा अश्वोष्ट्री महिपो वृषः । भूपणेषु त्यजेदष्टो यदीच्छेदीर्घजीवितं ॥ " वनेचरा जलचराः कृमिकीटपतंगकाः । न तानामरणे कायदीच्छेजीवितं चिरं ॥ एवं पहबंधानंतरं कार्यमुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे “ ततः स बद्धमुकुटः काले पूर्व मयोदिते । परार्चास्तरणोपेते मंचे बद्धोत्तरच्छदे ॥ ध्रुवा यौरिति मंत्रेण सोपवेश्यः पुरोधसा । वृषस्य वृषदंशस्य दीविनश्च भृगूदह ।। १५ " तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परं "। वृषदंशो माजोरः । दीपी द्वीपांतरगतो त्या इति तातचरणाः। तरक्षुरिति केचित् । “तत्रोपविष्टस्य तदा प्रतीहारः प्रदर्शयेत् ॥ " अमात्यांश्च ततः पोरानेगमांश्चापणेश्वरान् । तया प्रकृतयश्चान्या यथावदनुपूर्वशः॥ " ततोऽमहारवस्त्रेमतुरंगकनकोत्तमैः । गोजाविगृहदानश्च सांवत्सरपुरोहितो ॥ " पूजायित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्राह्मणत्रयं । अनेनैव विधानेन येन राजाऽमिषेचितः ॥ २० ततः सदस्यान्संपूज्य सांवत्सरपुरोधसः । ततो ब्राह्मणमुख्यानां पूजनं तु समाचरेत् ।। " गोवसतिलरूप्यानफलकांचनगोरस: । मोदकैः श्वेतपुष्पेश्च महादानश्च सुवैत ।। " मंगलालमनं कृत्श गृहीत्या सशरं धनुः । वन्हि प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य तथा गुरून् । " पृष्ठतो वृषमालम्य गां सवत्सां च पार्थिवः । पूजयित्वा तु तुरगं मंत्रितं चाभिषेचित । तमारह्य ततो नाग पूजयेच्चाभिषेचितं । मंत्रित दक्षिणे कर्णे स्वयं देविदा ततः ॥ अरुह्य राजमार्गेण स्वपुरं तु परिभ्रमेत् । मुख्यामात्यैः ससामतः सांवत्सरपुरोहितः । " सहितः कुंजरारूढेरभिगच्छेच्च देवता । तासां संपूजनं कृत्वा नगरं याति वेष्टितः । " प्रविश्यौतह राजा प्रहृष्टनरवाहनः । दानमानादिसत्कारव्हीयात्प्रकृतीस्ततः । संपुजितास्ताश्च विसर्जयित्वा गृहे के स्यान्मुदितो महात्मा ! "विधानमेतत्समवाप्य राजा कृत्स्नां तु घात्री वशगं विदध्यादिति "॥ ३० संक्षेपस्तु गोपथब्राह्मणे “अथ राज्ञोऽभिपेकविधि व्याख्यास्यामो बिल्वप्रभुती संभारान्संभृत्य पोडश कलशान पोडश बिल्वानि वल्मीकस्य च मृत्तिका सर्वान्नं सर्व सान्सर्व. बीजानि । तत्र चत्वारः सौवर्णाश्चत्वारो राजताश्चत्वारस्ताम्राश्चत्वारो मृन्मयास्तान हदे सरसि वोर्ध्व- भुतो नामनाम इत्युदकेन पूरयित्वा वेदिपृष्ठे संस्थाप्य कुंभे बिल्वमेकं दद्यात्सर्वानं सर्व- " " 15-जग। अत पांघ-पुस्कारम (५ पृछत्) । ३ज्ञ-यार्षिकः ४ घकनवटय-देवविदा ·मयूखा ] एंद्रीशान्तिप्रयोगः । ५ रसासर्वबीजानि च प्रक्षिप्योमयैरपराजितैरायुज्यैः स्वस्त्ययनैः सौवर्णेषु संपातानसंश्राव्यैः सं- सिकीयैश्च राजतेषु भैषज्यवाहोमुस्तानेषु संवेशसंवर्याभ्यांतातीयः प्राणसूक्तेन च मृन्मयेषु ततस्तान कलशान गृहीत्वा स्तोत्रियः पवित्रियरमिष्ट्रय राजानमभिषिचेत् । भूमिमिंद्रियं च वर्द्धय क्षत्रिय म इति सिंहासनमारुटममिमंत्रयेद । एवमभिषिक्तस्तु रसान्प्रानीयाविषेभ्यश्च दद्याद्गो- सहस्रं सदस्येन्या करें ग्रामवरं विपुलं यशः प्राप्नोति भुक्ते घरां जितशत्रुः सदा भवेदिति ॥ अब तंडुलादि यदुतं न प्ररोहति । बीज प्ररोहा ब्रीह्यादि । ऊ मुक् मुखं येषां ते ऊद्युतः । नामैनाम अभयापराजिताया मंत्राः प्रयोगे वक्ष्यन्ते । अत्र बहुवचने त्रयस्रयो ग्राह्याः कपिंजल- न्यायात् । संवतसंवेशमाणसूक्तध्वेकक एवेति तातचरणाः । अथ प्रयोगः तत्र यदा पूर्वराजनि मृतेऽन्योऽभिषिच्यते तदा सांवत्सरपुरोहितो तं नित्यस्नानप्रकारेण १० तिलसर्पपैः संस्थाप्य राष्ट्रेऽयं राजेति तस्य जयमुद्धोग्य पूर्वराजासनादास नांतर उपवेश्य मंत्र्यादिक नारजनांश्च दर्शयेतां । राजा च तान्सस्कृत्य कारागृहनिगडबदान मुक्त्वाऽमयं दत्वा तदासनस्य एव राज्यं कुर्वन्कालं प्रतीक्षेत । प्राप्त चाभिषेककाले आत्मानमभिषेचयेत् । पूर्वस्मिनाजनि जीवति कारणांतरेणान्याभिषेके तु न कालप्रतीक्षांतो विधिः । किं त्वभिषेक- कालेऽभिषेक एव । अभिषेकदिना पूर्वमे करिमश्चिच्छुभदिने पुरोधा ऐंट्री शांति कुर्यात् । सा चैव । १५ अर्थेद्री शांतिः पुरोधाः सुदिने मासपक्षाद्युल्लिख्य करिष्यमाणराज्याभिषेकांगतया पेंद्रीशांति करिष्य इति संकल्प गणेशपूजास्वस्तिवाचनलिम्वरणानि कुंडलागुलीयकवासआदिभिस्तत्पूजां च कुर्यात् । ततः अव्यसश्च व्यवसश्च पिलविष्यामि मायया । ताभ्यामुत्य वेदमय कर्माणि कृण्महे । प्रयन्छ परशुं त्वरया हरोष महिप त इति दात्रं गृहाति । ओषधीदातृपर्वमिति मुलादुपरि बहिनाति । २० ॐ प्रोम्मस्ते भूमै वर्षाणि शर-द्वेमंतः शिशिरो वसंतः । सतवस्तविहिताहायनीरहोराने पृथिधी नो दुहानमिति भुवमुपस्थाय । विमिमीष्व पयस्वती घृताची देवान्यं धेनुरपस्थगेया। इंद्र: सोमे पितुरक्षेमो अग्निः प्रस्तोतु विमृधोनुवस्वति दादशागुला शमीसमिधमनुमंत्रयते । अय बेदिः । सा च-पट्समिदायता पूर्वपश्चिमयोः । पश्चिमदिशि चतुःसमिद्विस्तारा पूर्व- पश्चिमयोः प्रत्येक समिवयं त्यका मध्यमागे दक्षिणोत्तरयोः प्रत्येकम समित्यागेन २५ समित्रयविस्तारा सनमनक्रमेण साईसमित्रयविस्तारा । तन्मध्ये पश्चिमतः समिध्ये पूर्वतः समिन्मा त्यस्त्वा समिब्दयचतुरस्त्रा उत्तरवेदिः । सा च कुंडात्मिका स्पंडिलामिका वा | उत्तरदोदितः प्राच्या दक्षिणोत्तरयोश्च वेदितो समिन्मितेव भूमिस्तिति । तत ईशानकोणारप्रदक्षिणक्रमेण वालुकया तूष्णी महादि सामरेखां कुर्यात् । ततः 'ॐ वृहस्पते भेरम्यदे.. १ई चुपः कयनवदयद-दुयैः । ३ करवटयमनरई-तत्रा ४ काय- अपयईक्षटप-पूर्वमेकस्मिञ्नुभदिने । ५ अपकधनर- दोघ-मि। Vr-या !

·भूमिखननपूरणादि। [नीति परिगृहाण वेदिं सुगावो देवा सदनानि सतु । अस्या बर्हि प्रथता साध्चतरहिंस्राण प्रथिवीं देवी देव्यस्तु' इति रेखा त्रिरनुमत्रयेत् । तत प्रथम महावेदिमध्ये । ' श्रीधास्ते भूमे वर्षाणि शरद्धेमत शिशिरो वसत । तबस्ते विहायनीरहोरात्रे पृथपिनो दुहाना । यत्ते भूमे विखनामि क्षिप्र तदपि रोहतु । मा ते ममविमृग्वरिमा ते हृदयमविष' इति भूमिखनन । तत 'ॐ यत्त ऊन तत्त आपूरयाति प्रजापति प्रथमजा ऋतस्येति ' खनितपूरण । तत 'ॐ त्वमस्या वपनीजनानामदिति कामदुधापप्रथानेति । वालुकाभिर्महावो पूरयति । पुन कुहात्मिक स्थंडिलास्मिको वोत्तरवेदिं परिमाय पूर्ववरेखा कृत्वा 'वृहस्पते परिगृहाणेति' मोण प्रीन्वारान्स- स्पृश्य पूर्ववदनुमवयत् । तत असबाघ बध्यतो मानवाना यस्या उद्धत प्रवत सम बहु नानावीर्या अषधीर्या बिभर्ति पृथिवी न प्रथता राध्यता न ' इत्युत्तरवैया वालुका विस्तारयति । १० ततो ' यस्य श्चतन प्रदिश पृथिव्या यस्यामन्न कृष्टय सबभूवु । या बिभर्ति बहुधा प्राणदेउत्सा नो भूमिर्गो ऽस्यन्ये दधात्विति' वालुकाभिर्वेदि चतुरमा करोति । ततो 'देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनो हुभ्या पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूत प्रशिखा परिगृहामी त्यनेन लेखनी गृहाति । तत 'इद्र सीता निगृहातु ता पूषाऽभिरक्षतु । सा न पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरी समामि'- त्युत्तरवेद्यां आनयकोणादारभ्य वामावर्तेन चतुर्दिक्ष लेखा कृत्वा पुनरप्यानेयकोणादारभ्य ईशान १५ कोणपर्यंत पूर्वत उलिरय न-म येऽपि पूर्वाग्रास्तिस्रो लेखा करोति । अथ तस्या बहियवौ तूष्णीं विकीर्य 'वेषेण भूमि पृथिवी वृता वृता । सा दघात मद्या श्रिये धामनि' इत्यनेन समोक्ष्य 'ॐ यस्यामन बीहययो यस्या इमा पचकृष्टय । भूम्यै पर्जन्यपये नमोऽस्तु वर्षमे - घसे । इति भुव न वा ॐ वामने भगवो निषत्तामागिरस' सदनश्रेय एव हि । विश्वकर्मा पुर एतु प्रजान धिष्ठ्य पथानमनु त दिशास्ते । मद्र पथामनुते २० दिशाम । श्रेय पयामनु ते दिशाम । स्वस्ति पथामनु ते दिशाम' इत्यमितानिधापन । ततो मदा भव श्रेयो भव स्वस्त्यो भवेति' बीहियवो कांस्यादिपात्रस्थ एवानी प्रक्षिप्य 'ॐ विश्वमरा वसुधीनी प्रतिष्ठा हिर वक्षा जगतो नियशनी । वैश्वानर निभनी भूमिरामिमिदाबमा द्रविणे नो दधात्वि'त्युत्तरवेद्यामनि स्थापयति । 'ममाने वचा वि हवेवस्तु वयवेंधानास्तन्त्र पुषेम । मत्य नमतो प्रदिशश्चतम्रस्त्वयाऽध्यक्षेण पृतना जयेमेत' समित्य जुहुयात् । एव व्रतम इांत २५ कृत्वा तेन त्वा वनपत ' इत्येको समिध स्वाहाकारवर्ज हुवाऽमेरीशानभागे सौवर्ग रैप्प ताम्र वा जलपूर्ण गधसर्वोषधिपिचपनुपच वाचगव्यपचामृतसप्तमतिकापुष्पफलपचरम सुवर्ण शकलवासीयुत कलशमक्षनेषु सस्थाप्य तदुपरि अप्रे पुरस्तागोचर्ममात्र गोमयेने पलिप्य तदहतेनो- दादशेन वाससा सलाद्य तदुपर्यष्टदल पद्ममालिरय तर या पठतदर्वतदईसुवर्णनिर्मित- मिद सस्थाप्य राजोपचारे पूजयेत् । तत्रेमा आप इति नान । मधुपर्क'ढलोगुलीयकाथा- ३. भरणछत्रचामरधनपताकादीन्यर्पयेत् । वातारमिदमिति पुष्पांजलि । ततस्तूष्णी पवित्रे कृवा विष्णोर्मनप्सा पने स्थाति प्रथम पवित्राम्यामिममोक्षण विष्णोर्मनसा पूनमसीनि द्वितीयम् । कपनअधरध-पृथिवी व्यस्तु । ३ अपव्ययन मनि। .

·मयूखः] इध्माहुतिः। ७ - देवस्वा सवितोत्पुनात्वछिद्रेण वा पवित्रेण शतघारेण सहनधारेण सुवोत्पुनामीति तृतीयं । चतुर्थ तूष्णीं । अग्नये त्वा जुष्टं मोक्षामीत्यनेनेमसनिघापनं । अयेममादाय ॐअनिभूम्या- मोषधीष्वग्निमापो विभ्रत्याग्निरश्मसु । अग्निरंतः पुरुषेषु गोष्वश्वेष्वमयः ॥१॥ अमिर्दिव्य आपतत्याने देवस्योर्वतरिक्षं । आग्रिमास इंधते हव्यवाहं धृतप्रियं ॥ २ ॥ अनिवासाः पृथिव्यासित- ज्ञौस्विधीमंतं संशितमाकृणोतु । भूम्यां देवेभ्यो ददति यज्ञ हव्यमरकृतं । भूम्यां मनुष्या जीवति ५ स्वयं यात्रेन मा । सा नौ मूमिः प्राणमायुर्दधातु जरदष्टिं पृथिवीमाकृणोतु ॥ ३ ॥ एतमिमं समाहितं जुषाणो अमे प्रतिहर्यहोमः । तस्मिन्विधेम सुमतिं स्वस्ति प्रजां चक्षुः पशून् सामिद्धे जातवेदसि ब्रह्मणः ॥ ४ ॥ अस्मै क्षत्राणि धारयांतमामे युनामि त्वा ब्रह्मण स्वा देपेन । दीदित्यस्मभ्यं द्रविणेह भद्रं प्रेम बोचोहविर्धा देवताह ॥ ५॥ एभिः पंचभिमत्र र्जुहोति । ततः त्वं भूमिमन्वेष्योजसा त्वं वेद्यां सीदास चारघरे । त्यो पवित्रमुपयो भरत- १० स्वं पुनीहि दुरितान्यस्मिमिति बर्हि मोक्षणं । ततः ऋषीणां प्रस्तरोऽसि नमोऽस्तु देवाय प्रस्तरायति दक्षिणतो ब्रह्मासनं निदधाति । ततोऽस्मिन्कर्मणि त्वं भूपते भुवनपते भुवा पते महनों भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमहे, इति वरणमंत्रं ब्रह्माणमाद्दश्य कर्ता पठति । अई भूपतिरहं भुवनपतिरहं भुवा पतिरह महतो भूतस्य पतिस्तदहं मनसे प्रवीमि मनो वाचे वाग्गायत्री गायत्र्युष्णिह उष्णिगनुष्टुभे अनुष्टुब्बृहत्यै बृहती पंक्तये पंक्तिस्त्रिष्टुमे निजागत्य जगती १५ प्रजापतये प्रजापति विश्वभ्यो देवेभ्यः ॐ भूर्भुवःस्वजनदों इति ब्रह्मा जपति । ततः ॐ अहं देषिव्योदतस्तिधान्यस्य सदने सीदयोस्मत्याकतर इति ब्रह्मा स्वासनमन्वीक्षते । ॐ निरस्तः परावसुः सह पाप्मना निरस्तः सोऽस्तु योऽस्मान देटि यं च वयं द्विष्मः इति वासनाक्षणे तृण निरस्यति । अथासनमालभ्य जपति इदमहमवीवसोः सक्ने सीताम्मृतस्य सदने सौदामि सत्यस्य सदने सीदामीष्टस्य सदने सीदामि पूर्तस्य सदने सौदामि मामृषदेववहि:स्वासस्थत्वाध्यासदेयं २० तूर्णमुदमनभिशोक विमुग्वरी पृथिवीमावदामि क्षमा भूमि ब्रह्मणा वावृधानां । उन पुष्टिं विभ्रतीमनमागं धृतं त्वाभिनिपीदेव भूमे । अथोपविश्यासने ब्रह्मा जपति । बृहस्पतिर्ब्रह्मा ब्रह्म- सदन आशिष्यते बृहस्पते यशं गोपाय । ततः य उदत उत्रिवतः शकेयं यातमं धावापृथिवी या न इति यावापृथियो समीक्षते । अथ होता बर्हिमुष्टिमादायस्तृणानि त्रीन्धारानाग्नेये बीन दक्षिणतः त्रीपश्चिमायां सकलांखीन वायव्ये पूर्वतो मूलानि छाइयखीनुत्तरतस्रीनीशाने यत्र २५ समागच्चति दक्षिणोत्तरं करोति । इति माध्यम । ब्रह्मा च परि देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो- हुभ्यो पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा परिस्तृणामि इति पठित्वा आग्नेयकोणादीशानपर्यन्तं पंक्तिप्रयं पूर्वीमान् दर्भानास्तृणाति । एवं प्रथमास्तृतदर्गामाच्यादितमलानुत्तरतो दानास्तीय नितिकोणादारभ्य पूर्ववत्पतित्रयेण प्रागगानामेयर्पयन्तं तव नितिकोणादारभ्य वायव्य- पर्यन्त तथैव वापन्यकोणादारभ्य प्रागैशानपर्यंत परिस्तीर्य चामै ईशानपरिस्तीर्णदीपान ३० प्रथमत शानपरिस्तुतदर्भाग्राणां अः स्थापयेत् । ततः हविपा त्वा जुएं मोशामीत्यनेनास्तीर्णदर्भा- भ्युक्षणं । अप होता आस्तीर्णदर्भमाये कोश्चिदानादाय तान्रवासने समास्तर्य हेदेधिपन्य इत्येनन स्वासनमन्वीक्षते । निरस्त इत्यादिना तृणं निरस्यति । आसनमालम्प हमहमित्यादि जपति । उपविश्य बृहस्पति-नेत्यादि अपति । परि त्याने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि । घ-न-य-प्राणाः अयटई मझगा । २२-चापरिक्ष-प्रागपातामेय ! ५ अयटयन-२॥

·८ सवादिमंत्रणादि । अभ्यातानहोमः। [नीति धृषद्वर्ण दिवे दिवे हतारं भंगुरावतः इति उपद्वत इत्यादिना द्यावापृथिव्यों समीक्षते । ॐ यथाग्ने ब्रह्मणस्पतिः सत्यधर्मा अदीघरदेवस्य सवितुः सब इत्युदपात्रमनेरुत्तरतः स्थापयति । तत्र च पवित्र निक्षिप्य ॐ इहेत देवीरमृतं वसाना हिरण्यवर्णा ओनस्य त्वयोः । आपः समुद्रो वरुणश्च राजा संपातभागान्हविषो जुषतां । इंद्रप्रशिष्टा वरुणप्रसूता आपः समुद्रादिवमु. ५ वरंतु । इन्द्रप्रशिष्टा वरुणप्रसूता दिवस्पृथिव्याः श्रियमावहंतु ॥ अनेन मंत्रेणोदपात्रे. उदकं क्षिपति । विलीनपूतमाज्यमग्नावधिश्रित्य परि त्वाऽग्ने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि । धृषवर्ण दिवे दिवे हतारं भंगुरावतः इति त्रिः पर्यमि कृत्वा उदगुदास्य पश्चाद रासाद्य पवित्राभ्यामुत्पुनाति । तता दर्भत्रयेण सुवसमाजनं । ततो निष्टप्तं रक्षोनिष्टप्ता अरातयः इति मुवप्रतपनं । अथ ॐ विष्णोर्हस्तोऽसि दक्षिणः पूष्णो दत्तं बहस्पते । तं रवाऽहं सुवमाददे देवाना हव्यवाहनं । १० अयं सवो निदघाति होमाच्छताज्जरच्छंदसाजागतेन । सर्वयज्ञस्य समनक्ति विष्टा बार्हस्पत्येन शर्मणा देव्येनेति । सुवाभिमंत्रणं । ततः संस्कृतमेव घृतं स्ववामभागेऽः पश्चास्थापिताज्यघानी- नामकपात्रातरे सुवेण कुर्यात् 'ॐ भूः शंभूत्यै त्वा गृहे भूतये' इति प्रथम गृह्णाति । भुवः शं पुष्ट्ये त्वा गृहे पुष्टये इति द्वितीयं । ॐ स्वः शं त्वा गृहे सहस्रपोषाय इति तृतीयं । ॐ जनः शं स्वा गृण्हे परिमितपोषायेति चतुर्थ । ततः सुवेण तत् घृतं जुहुयात् । अग्नावनिश्चरति १५ प्रविष्ट कपीणों पुत्रो अभिशस्ति पाउ । नमस्कारेण नमसा ते जुहोमिमा देवानां मिथुया कर्म भाग स्वाहा । इदा पूतं मनसा जातवेदो विश्वानि देव वयुनानि विद्वान । सप्तास्यानि तव जातवेदस्तेभ्यो जुहोमि सजुषस्व हव्यं स्वाहा । पुरस्तायुक्तो वह जातवेदोमे विधि क्रियमाण यथेदं । त्वं भिषग्भेषजस्यासि कर्ता त्वया गामश्वं पुरुषं सनेम स्वाहा । यज्ञस्य चक्षुः प्रतिमुखं च वाचा श्रोत्रेण मनमा जुहोति । इमं यज्ञं विततं विश्वकर्मणा देवा २० यंतु समनस्यमानाः स्वाहा । इति हुत्वा ॐ वृष्णे बुहते स्वर्विदे अपये शुक्लं हरामि विधीमते । स नः स्थिरान्बलवतः कृणोतु ज्योकचरो जीवातवेत्यं ददात्वमग्नये स्वाहा । इत्युत्तरपूर्वार्द्ध। अय दक्षिणपूर्वार्द्ध । ॐ वं सोमदिव्यो नृचक्षाः सुगं अस्मभ्यं पयो अनुक्षः । अभिनो गोत्र विदुष इच नेशोच्छानोवाचमुशती जिगाय सोमाय स्वाहा । त्याज्यभागी हुत्या अभ्यातानहोम कुर्यादा तयथा सविता प्रसवानामधिपतिः समावतु आस्मिन् मह्मण्यस्मिन्कर्मण्यस्यां पुरोधायामस्या २५ प्रतिष्ठायामस्यां बित्यामस्यामाहत्यामाशिष्ट्यस्या देवहुत्त्या स्वाहा । सवित्रे प्रसवानामधि पतये । अमिवनस्पतीनामधिपतिः। इत्यादिपूर्ववत् २ ॥ एवं सर्वत्राप्यने । यापृथिवी दातृणामधिपती॥३ वरुणोऽपामधिपतिः ४ । मित्रावरुणो पृष्टया अधिपती ५। मस्त. पर्वतानामधियतयस्ते मातु ६। सामो वीरुधामधिपतिः वायुरंतरिक्षस्याधिपतिः ८ । सूर्यश्चभुषामधिपतिः। ९ । चंद्रमा नक्षत्राणापधिपतिः १०। इंदो दिवोधिपतिः ११ । मरुता पिठापशूनामाधिपतिः १२ । मृत्युः ३० बनानामधिपतिः १३१यमः पितृणामधिपतिः १४। तता अवतरतेमाविति पूर्ववत् १५॥ ततस्त तामहास्तेमाविति पूर्ववत् ॥ अथोत्तरांगानि ॥ तत्र पूर्ववर सप्तदशाहत्यान्मकं अभ्यातानहोम १ कपनधी-अनवद्य । २ कपनअवता;-खा। ३-४ घश्यडवाद-वितर रेतमा स्विति.

·९ मयूखः] उत्तरांगानि । समृद्धि-संतति-विष्टकृतादिलोमा। कृत्वा शुलपक्षश्चेत् पूर्णा पश्चादुत पूर्णा पुरस्तादुन्मध्यतः पौर्णमासी जिगाय । तस्यां देवी संवसतो महित्वा नाकस्य पृष्टे समिपा मदेम स्वोहीत जुहोति । कृष्णपक्षश्चेत् यत्ते देवा अकृण्वत् मागधेयममावास्ये संवसंतो महित्वा । तेनो यज्ञं पिपृहि विश्ववारे रयिं ना धेहि सुभगे सुधीर स्वाहा । अथ आहूत्यै स्वाहा । कामाय स्वा स्वाहा । समृधे त्वा स्वाहा। आहूत्यै त्वा कामाय स्वा समृधे त्या स्वाहा । कचास्तोमं समर्घय गायत्रण स्यंतरं । बृहद्गायत्रवर्तनि स्वाहा । इत्याहुतिपंचकं ५ जुहुयात् । इति समृद्धिहोमततः ॐ पृथिव्यामग्नये समनमन्त्य आनोत् ।यथा पृथिव्यासये समन- मन्वे वा मह्यं सन्नमः सं नमंतु। ततः पृथिवी घेनुस्तस्या अनिर्वत्सः समेमिना यत्सेनेषमूर्ज कामं दुहां। आयुःप्रथम प्रजा पोपं रयिं स्वाहा। अंतरिक्षे वायवे समनमन्स आघात् । योतरिक्ष वायवे समनमन्नेवा मां सनमः संनमंतु । अंतरिक्षं धेनुस्तस्या वायुर्वसः सामे वायुना वत्सेनेषमूर्ज कामं दुहां। आयुः प्रथम प्रभा पोषं रयिं स्वाहा । दिव्यादित्याय समनमत्स आनात् यथा दिध्यादित्याय १० समनभन्ने वा महा सन्नमः संनमंतु । द्यौर्धनुस्तस्या आदित्यो वत्सः साम आदित्येन वत्सेनेषमूर्ज काम दुहाँ । आयुः प्रथमं प्रजापोषं रयि स्वाहा । दिक्षु चंद्राय समनमत्स आर्नोत् । यथा- दिक्षु चंद्राय समनमन्नेवामा सनमः सन्नगंतु । दिशो घेनुवत्सां सा चंद्रो वत्सः तामे चंद्रेण वत्सेनेषमूर्ज काम दुहा आयुः प्रथम प्रजापोषं रयिं स्वाहा । इत्याहुतिचतुष्टयं संनतिहोमः । प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परिभूर्जजान । यकामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम १५ पतयो रयीणां स्वाहा । इत्युपस्तीर्यहोमः । ततोऽनेरुत्तरपूर्वार्ध आदेवानामपि पंधामगन्म- यच्छरुवाम तदनु पो हुँ । अनिविद्वान्स यजात्स इन्दो तासावरान्सझतून्कल्पयात्यमये स्विष्ट- कृते स्वाहा इति मंत्रेण जुहुयादिति स्विष्टकृत । अथैकादशप्रायश्चिचाहुतीः स्वाहेप्टेम्यः स्वाहा । वर्षेपिनटेभ्यः स्वाहा । मेघज स्विष्ट्यै स्वाहा । निष्कृतिर्दुरिष्ट्यै स्वाहा । देवीभ्यस्तनूम्यः स्वाहा । अयाश्चामेस्यनभिशस्तीश्चसत्यमित्वमया असि । अयासमनसाकृतोयासन् हव्यमूहिषः २० स्वाहा । ॐ स्वाहा भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा ॐ भूर्मवः स्वः स्वाहेति प्रतिमाय- श्चितहोमः । ततः यन्मे स्कन्नमनसो जातवेदो यद्वा स्कंदैद्धविपो यत्र यत्र । उत्पुरुषो विमुषः संर्नुहोमि सत्याः संतु यजमानस्य कामाः स्वाहेति स्कन्नहोमः। यदस्मृति चकम किंचिदन उपारिम- चरणे जातवेदः । ततः महि त्वं ततः प्रचेतः सुसमे सखिभ्यो य अमृतत्वमस्तुतः स्वाहा। इत्यस्मृतिहोमः ॥ ततः यद्यत्वा प्रयति यज्ञे अस्मिन्होतश्चिकित्वन्नवृणी महाहा धुवमया २५ घु हुनासावित प्रतान्यनामुपयाहि मो वाहा ! ममिंदो मनमा ने गोमिः संसारमहर- पसरवस्त्या । संब्रह्मणा देवहितं यदस्ति संदेवानां सुमतौ यज्ञियानां स्वाहा। यानावह उशतो देवदेवांस्तान्प्रेरय स्वे अमे सधस्थे । यक्षिवांसः ययिवासो मधुन्यरमें धत्त वसवो बस्वनि स्वाहा । सुगावो देवाः सदना अकर्म य आजग्म सवथ ने माजुपाणः । वहमाणां मरमाणाः स्वा वसूनि वसुं धर्म दिवमारोहतां नु स्वाहा । यज्ञ यज्ञ गच्छ यज्ञपति पच्छ । स्वां ३० योनि गच्छ स्वाहा । एष ते यशो यज्ञपते सह सूक्तवाकः सुवीर्यः स्वाहा । वातभ्यो वषद- हुतेम्यः । देवा गातु विदो गातुं वित्वा गातुमितस्वाहा । इत्याहुतिसप्तकं सस्थितिहोमः । -बोध ॥२ ईअघटय-जान;ब-वाजातः । ३ अईटय-प्रोट! ४ श-पारः । ५ अधनक- घटयई-यवस्थीदसत्रियो। अवनकट-संजुहोति। -याहि। ४ ज्ञ-मुगे । ९ज्ञ-पो! १० ज्ञ-परिवासी।

·समान-सनावमागादि होमा । अभिषेक । [नीति ५ तत समनस्पत इम नो दिवि देवेषु यशस्वाहा।दिवि स्वाहा।पृथियां स्वाहा । अतरिक्ष स्वाहा। वातेघा स्वाहेत्याहुतिपचक हुत्वा आज्यस्थालीघृतमुत्तम चतुर्वार सुवेण गृहीत्वा आज्यघान्या सस्थाप्य सुदेणैकवार तूष्णीं जुहुयात्॥ इति समानहोम ॥ अथस्तरणकमेण वहिरुत्थाप्य विगुणी. कृत्याज्यघान्या घृतनाम्यनक्ति । पृथिव्यै खेति मत्र प्रथम मूले युनक्ति । अतरिक्षाय स्वेति मध्य युनक्ति । दिवे त्वा इत्या युनक्ति । एव त्रि कृत्वा ॐ सबहिक्ति हविषा घृतेन समिन्द्रेण वसुना समरुद्भि । स देवविश्वदेवेभिरक्तमिंद्र गच्छतु बर्हि स्वाहत्यनेन बहिर्जुहोति । अथ सनावमागास्तविधा वृहत । प्रस्तरेष्ठा बर्हिषदश्च देवा । इमे यज्ञममिविश्वे गृगत स्वाहा । देवा अमृता मादयता स्वाहा । इति सस्रावभागहोम । सुशेसीति सुत्र प्राग्इड निदधाति । मुवप्रति छापनान्ते इद्र चंदनपुष्पधूपदीपनवेशताबूलदक्षिणामि पूजयेत् । नातामिद्रेति पुष्पांजलिं दद्यात् । १० ततोऽग्न्यायतनस्य समतादिश विदिक्षु च माषभनवली सदीपान दिकपालेभ्यो प्रदद्यात् । मातार- मिन्द्रमिति इन्द्राय सागाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय एष माषभक्तबलिनम । भो इन्द्र दिश रक्ष बलि मक्ष यजमानस्यायु कर्ता क्षेमकर्ता शुभकर्ता शातिकर्ता भवेति प्रार्थयेत् । एष सर्वत्र । अग्नेमन्चे इ यामेये । यममत्रेण याम्ये । नमोस्तु ते निर्मत इति नेकत्ये । ये पश्चादिति पश्चिमे। वायो सवितुरिति वायव्ये। य उतरतस्ते इत्युत्तरे। ईशाना त्वा ईशाने । इति दिक्पालेभ्यो १५ बलिं दद्यात् । ततो महाबलिं कुकुमादिरक्त रकपुष्पादियुत सीप सदक्षिण क्षेत्रपाराय दयात् । क्षेत्रियात्मवाक्षेत्रस्य पतिमाक्षेत्रपालाय भूतप्रेतपिशाचराक्षसशाकिनीडाकिनीवेतालादिपरिवार- युतायत्यादिइम बलिं शूदेण दुर्ब्राह्मणन वा चतुष्पथे वाऽ यत्र नापयेत् । तत प्रक्षानितपाणिपाद आचांतो देशकालौ स्मृत्वा कृताया ऐया शाते पूर्णतासिद्धयर्थ पूर्णाहति होष्यामीति सकस्य मुंचिद्वादशग्रहीत चतुर्ग्रहीत वाऽऽज्य कृत्वा वसूयुतनालिकरादिफलचदनादियुक्त तदुपरि निधाय २. पूर्णाहुति अभिभूर्यज्ञ इत्येतेखिमि सक्त राज्ञान्वारन्धो हुत्वा कर्मशेष समापयेदाचार्य । विमुचामीत्यादि समित्रयहोम । तेजोऽसीति मुख बिमार्टि । दक्षिणेनाग्निं त्रीविष्णुकमान क्रमते विष्णोकमोसीति । सूर्यस्यावृतामियभिदक्षिगमावर्तते।अगन्मस्वरित्या दैत्यमीयताइवय वसावय- मिंद्रस्य वरुणस्य च । ब्रह्मा स्थापितपान पुनरु थापयामसि । अपरेणानिमुदपात्र परिदृश्यो- चरेणाग्निं आपो हि छा मयो मुव इति मानयि वा बहषि पन्यजलो निनयति 'समुद्र व २५ प्रहिणोमीति' । वीरपल्यह भूयास यदा यनमानस्तदा वीरपुरुषोऽह भूयासमिति मुख निमाप्टिं । वसानि व्रतपत इति सभिधमादधाति । सत्य वनेति सह हविभि पर्युश्य वाच हविरुच्छिण- न्युदासयति । पूर्णपात्र दक्षिगा । ब्रह्मोत्यापन 1 उत्तिष्ट ब्रह्मणस्पत इति । यस्मात्कोशादिति नमस्कार । तत कलशेदकेन शात्युदकेन च पिटवसदइमुख आचार्य ऋविजन तिष्ठत प्राइमुरख सकुदुधमुपविष्ट रामानमभिवेयु । अभिषेके पनी वाममागे । पवित्र शतधार । ३० प्रयतेतः पापिलक्ष्मीति चतन हिरण्यवर्णा । एवमभिषेकानन्तर सर्वोषधीभिरनुलिप्य शुद्धो दकेन नावा परिघत्ते वाससी परिधाय शुकमाल्यांवरानुलेपन सपनीको यजमान आचार्यादीन सपूज्य तेम्यो दक्षिणा दद्यात् । -सदमाग।

·मयूख:] गोदानादि। . " ब्राह्मणो दश गा दद्यादनदाहं ततोऽधिकं । सौराधिकं ततो वैश्यस्तथा प्रादेशिको हयं । राजा दद्यादरं ग्राम समूहो संज्ञपित्तथा । यथोक्ता दक्षिणां दद्यात्सकलं फलमश्रुते ॥ अयेत्यादिसमयमुच्चार्य कृतस्य ऐदशात्यास्यकर्मणा प्रतिधासिध्यर्थ एकादशधेनू रुद्रदेवत्याः अमुकमोत्राय माह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे । एवमन/ड्रामममिहस्त्यश्वरथरत्नादि दद्यात् । स्थापित देवतापूजननमस्कारो। आवाहनं न जानामि।अपराधसहस्राणि कियतेऽहनिशं मया । यस्य स्मृत्या ५ च नामोक्तज्या तपो यज्ञक्रियादिषु । न्यून० 1 यांतु देवगणा० इति पीठदेवता विसृज्य । प्रतिमा सोपस्करामाचार्याय दत्वाऽनिं संपूज्य गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठति विसृज्य यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयित्वा । 'चतुर्मिश्च चतुर्भिन द्वाभ्यां पनमिरेव च हूयते च पुनीभ्यां स मे विष्णु: प्रसीदतु । इति पठेत् । इत्यदशांतिप्रयोगः। अभिषेकदिने च कृतनित्यक्रियो दर्भपाणी राजा प्राइमुख आसन उपविश्यधदेवता ध्यावा १० नमस्कृत्य मासपक्षायुटिरव्य सकलराष्ट्रवश्यताकामोऽहं सांवत्सरपुरोहिताम्यामात्मानमभिषेचयिष्य इति संकल्प गणेशपूजास्वस्तिवाचनमातृकापूजावसोर्धारापूमाऽभ्युदयिकादानि कृत्वा सांवत्सरपुरोहितो बीन अन्यविदो विपक्षत्रियवैश्यानमात्यान्साम चै विषममात्यमन्य. बैकं अन्यतमवेदविदं वृश मधुपर्ककुंडलकेयूरकटकवाभरणोगुलीयकवस्त्रादिभिरतासंपूज्य चतुर्वर्णमुख्यानुपवेशयेत् । अथ पूर्वदिने कृतोपवासः पुरोहितः सितमाल्यचन्दनवासाः सोष्णीषो १५ होमदेशं परिकल्प तस्मादुत्तस्तोरणकदलीस्तंभमंडितायां स्नानशालायां वीहिषु योपुवा सौवर्ण नव- कलशं यथाविधि संस्थाप्य यथासंभवमनेकतीर्थजलेनापूर्य सर्वोपधिसर्वगंधसवरन सर्वधीजफलक्षीरि- वृक्षारिलतापलवान् शिवा बहुभिः सितवस्त्रैर्मालाभिश्चावेष्टय तत्समीप एकं पंचगव्ययुतनल- पूर्ण मृन्मयं घृतेन पूर्ण हैमं कुंभं दुग्धेन राजतं दधा तानं मधुना मार्तिकं कशोदकेन च मार्तिक शतच्छिद्रं च सौवर्णमन्यांश्च यथालाभं नदीसर पचतुःसमुद्रोदकपूर्णान मार्तिकान्स्थापयेत्। सर्वेषो २० च कल शानामुच्चता घोडशांगुला । वैपुल्यं द्विपंचाशदंगुलसूत्रवेष्टनयोग्यं । ततः पुरोहितो होमदेशे आथर्वणगृह्योक्तेनाव्यसत्यद्रशांतिप्रयोगलिवितेन प्रकारेणानिस्थापनादिसप्तदशाहुत्यात्मकाभ्या- तानहोमातानि पूर्वागानि कृत्वा शर्मवर्मस्वस्त्ययनाऽऽयुष्य अभयाशिजताय. पंचभि- गणेरायणपरिशिष्टोक्तराज्यं जुहुयात् । ते च गणा वक्ष्यते । होमदेशस्थापितहमकलशे च संपातान क्षिपेत् । राजा च सितचंदनपुष्पवासः सर्वालंकारयुतोऽग्नेईक्षिणतः उपविश्य सांवत्सर- २५ प्रमृतिभिर्देवसदस्यमुरपः पुरोहितश्च हूयमानानिमित्ताने पश्येत् । तानि चनिमित्ताने प्रमाण- निर्णये 'दक्षिणावर्तशिख' इत्यादिनोक्तानि । एवं पुरोहितः प्रधान होमं समाप्यन्द्रशात्युक्तेनैव प्रकारेण सप्तदशाहुत्यामकाभ्यातानहोमादिब्रह्मोत्यापननमाकारांतान्युत्तगंगानि कृत्वा सुगंधतेला- दिना स्वेच्छया कृतस्नानं स्नानशालायामानीयासन उपवेश्य मुद्भिः स्नैपयेत् । तत्र सहवशीर्षति पर्वताप्रमुदा शिरः । अक्षिभ्यांत इति वल्मीकांतमृदा कर्णों 1 तेनैव बिल्वालयमृदा मुखं । प्रीवा- ३० भ्यस्त इतींद्रध्वजस्थानमृदा मीया । जिम्य इति राजागणमृदा हृदयं । यस्य विश्वानि हस्तयो- रिति गजदंतोद्भुतमदा दक्षिणवामभुजौ। बव्हीनां पितेति रामदा पृठं । नामानाभिं न इति संगममृदोदरं । आ ते सिंचामीति नदीकूलइयमृदा पाचौं । सोमानं सरणं इति वेश्याहारमृदा १३-राजवित्तथा । २ धन-नाव्यप्र । ३ कम्घरयटअनईध-मभा ! ४ ईयटअनधन-लापयेत् ।

·स्नान, अभिषेका १२ [ नीति कर्टि । अरुभ्यांत इति गजस्थानमदोरू । मेहनादलमिति गोष्ठमृदा जानुनी । तेनैवाश्वस्थान- मृदा जघे । एतावानस्येति रथचक्रोवृतमृदा पादौ । अगादगादिति सर्वमृद्धि. सर्वांगानि । तत' पूर्वस्थापितेन पचगव्ययुतेन जलकुमेन स्नैपयेत् । मंत्रास्तु । गघद्वारा । आप्यायस्व । दधि- फ्राव्ण । तेजोऽसि शुरु । आपोहित्याद्याश्च । तदा राजा तदासन त्यत्क्वा मद्रासन उप- ५ विशेत् । मद्रासन तु हेम राजत ताम्र क्षीरिदारुज वा माडलिकस्य हस्तेनोच्चमायत च । अनरैरजित सपादहस्तेन । महाराजस्य सार्द्धहस्तेन । ततो विप्रामात्यस्तेजोऽसीति पूर्वस्थापितेन घृतपूर्णहेमकुभेन प्राच्या स्थित्वाऽभिषिचेत् । क्षत्रियामात्य 'आप्यायस्वेति' दुग्धपूर्णेन रौप्यकुभेन दक्षिणत स्थित्वा । वैश्यामात्यो 'दधिक्राव्णेति ' दधिपूर्णेन ताम्रछुभन पश्चिमत' स्थित्वा उदोगामात्यो । मधु वाता इति त्यूचेन मधुपूर्णेन मृत्कुभेनोत्तरत स्थित्वा स एव १० 'देवस्य स्वेति ' कूदकपूर्णेन मृत्कुमेन तत्रैव स्थित्वा । देवस्यत्वे(स्यास्याते अभिषिचामीति वाक्यशेषः । तत पुरोहितोनिं रक्षध्वमिति सदस्या प्रेष्य सपातयुतेन हैमकुभेन राजसूयाभिषेक मौरभिषिचेत् । ते च याजुषास्तावत्। सोमस्य त्वा द्युम्ननाभिषिचाम्यनर्धाजसा सूर्यस्य वर्चसेंद्रस्य- द्रियेण क्षत्राणां क्षत्रपतिरेध्यतिर्दियन्याहि । इम देवा असर्प सुर्वध्व महते क्षत्राय महते ज्येष्ठ्याय महते जानराज्यायेन्द्रस्येंद्रियाय इमममुष्यपुनममुध्यपुत्रमस्यौविशएष घोमीराजा गोमोऽस्माक १५ ब्राह्मणाना राजे ते । इममित्यस्य स्थाने द्वितीयात राज्ञो नाम अमुध्येत्यत्र षष्ठयत तपितु अनुष्या इत्यत्र षष्ठ्यत तन्मातु इमा आप शिवतमा इति तृच आर्वेदिक । देवस्य त्वा सवितु प्रसवेs- श्विनाबीहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्रस्तजसा सूर्यस्य वर्चस्य वर्चसेंद्रस्यद्रियेणाभिषिचामीति यज । भूर्भुव स्वरिति व्याहतयश्च । एवमन्यपि तत्तच्छाखीया बाध्या । तत पुरोहितो वन्हिसमीप गच्छेत् । ततो वेदशास्राभिज्ञोऽन्यो विप्रो भद्रासनगतमेव राजान शतछिद्रसौवर्णकुभेनाभिषिचेत् । २० तत ' या ओषधीरित' सर्वोषधीनामुदक क्षिपेत् । 'रथे तिछति' यजुषा सूक्तेन गघ- स्योदक । आब्रह्मन् ब्राह्मणेति ' यजुषा बीजानां । पुष्पवतीत्यथर्वणमत्रेण पुष्पाणा । तेनैव मत्रेणानेकफलाना । आशु शिशान' इति सूक्तेन रवाना। ये देवा पुर सदेति' कशानामुदकेन । केचित्तु कुशपिल्लवैरनेन मत्र राजांगानि मार्जयेदित्याहु । ततोन्य ऋग्वेदी विप्रो गोरोचनया गधद्वारोतिमत्रेण राज्ञ शिर कठ च लिंपेत् । तत समीचीना विमा क्षत्रिया वैश्या २५ शूदा अनुलोमाश्च यथालाभ गंगायमुनायनेकनदीसर कूपचतु समुद्रनिरजलपूर्ण पूर्वा सादितैरनेकलशै स्वस्वशासीयमैत्रै शूद्रानुलोमादयश्च तूष्णीमेवाभिपिचेयु । एतस्मिन्नेव काले- अमात्यमुरयाश्च छनचामरवेवान धारयेयु ।वादका शवभेर्यादीनि वादयेयु । विप्रा मत्रपाठ बदिनश्च स्तुति कुयु । तत सावत्सर सर्वकुममध्य आसादितहमकुमोदक कुशैहीत्वा वक्ष्यमाणे मुरास्त्वामभिषिचत्वित्यादिभिरशीत्युत्तरशतं श्लोकर भिषिचन्मनाते मास्तु अभिषिचत्विति क्रिया- ३० पदानुसारेणेकसाहिविश्लोकात्मका ज्ञेया । सर्वमत्रांत सर्व तकलशस्थ जल क्षिपेत् । ते च . १ पाईयट-सापयेत् । १क्ष-अनरजित', यद-भनर जित् । घधन-अनरनित , क-अनाजित । ई-भनरे जैत । ३ यटअकध-रेष्यदिजेन्याहि ध-अध्येतदिन्याहि तरेभ्या दिनाच्याहि । ४ यटभ भासपल । ५ घकवट्यनअ-मुध्यध-स्थित।

·मयूखः] अश्वगजामिमंत्रणविधिः । श्लोकाः समाप्तो वक्ष्यते । ततो राजा सुगंधितलोद्वनशुद्धोदकैः स्नात्वा श्वेतोष्णीषादिवस्त्राणि धृत्वाऽऽदर्श आज्ये च प्रतिबिंबं दृष्ट्वा तदाज्यपात्रं ससुवर्ण ब्राह्मणाय दत्वा चन्दनकुंकुमदाधिदूर्वादि- मंगलद्रव्याण्यालभ्य श्रीविष्णुं सुवर्णादिप्रतिमायां सूर्यमंडलेऽक्षतपुंजे वा पोडशोपचारैः ब्राह्मणा- न्वस्त्रालंकारादिभिः सांवत्सरपुरोहिता च मधुपर्कवस्त्रालंकारादिभिः पूजयेत् । अथ दैदेशः प्रागुक्तलक्षणं पट्ट ललाटे मुकुटं च मूर्ति बनीयात् । ततः पुरोधा राजानं शुभलमे उत्तरोत्तरक्रमेण ५ वृषमारितरक्षासिंहव्यामचर्मबहुमूल्यवस्त्रोताछदेन चोपर्युपर्याच्छादिते मंच उपवेशयेत् । ततो द्वारपालस्तत्रोपविधाय राशेऽमात्यान्पोरान्वणिजः प्रकृतीश्च क्रमेणं दर्शयेत् । राजा तु ग्रामवासोगजाश्वमुपर्णगोजागृहेरभिपेचको सांवत्सरपुरोहितो संपूज्य ऋग्यजुःसामविदा श्रीन्विांश्च तथैव संपूज्यान्यांश्च ज्योतिर्विदः पूरोहित विप्रमुख्यांश्च यथाविभवं संपूज्य गोरस- मोदकादिभिः संभोज्य गोवसतिलरूप्यान्नफलहेमसुपुष्पभूम्यादीनि तेभ्यो दत्वा चन्दनकेसरादिमि- १०. रंलकृतो दधिदूर्वादीनि मंगलद्रव्याण्यालभ्य सशरचापहस्तोऽग्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुर्वादीनत्या महावृषं गां च सवत्सां पृटवेशे स्पृशेत् । ततः पुरोधा सलक्षणं जात्यावं महागजं च तत्रानाय्य तो सर्वोपधिकलशेन 'या *षधीरित' संस्नाप्य वसपर्याणसुवर्णरूप्पालंकारादिमिरलंकृत्याय राज्ञः पुरत आनीयामिमंत्रयेत् । ते च मंत्रा अवशान्ती " जयाच वं मया राशस्तुरंगायः प्रतिष्ठितः । स्मराय लक्ष्याः पुत्रात्वं गंधर्व त्वं तया स्मर ॥ १५ यया नृणामय राजा तथा त्वं भव वाजिनां । 'यथा भवंत नृपतिनित्यमेवारुरुक्षति । तथा त्वं रक्ष राजानं सर्वावस्थागतं हय ॥ " दर्शयावं तथा स्वप्ने देवदोषमुपागतं । तुरगान सकलान रक्ष त्वयि भारोऽयमपितः । " अद्य प्रभृति राजा त्वामीणाभ्येति मक्तितः । अम्पर्चयिष्यति सदा गंघमाल्यानुलेपनैः ।। " आशीभिश्च द्विजातीनां तथा च स्वस्तिवाचनैः । रक्षतु त्वां महेन्द्रस्तु पूर्वेण विदशाधिपः । दक्षिणेन यमो देवः पश्चिमेन जलाधिपः । उदग्यश्रवणो देवः सर्वे रक्षतु सर्वत" ॥ इति ततो गजमपि दक्षिणे कर्णे देवविदा मंत्रित राजा रोहेत् । तन्मत्रास्तु गजशांत्युक्ताः श्रीगजत्वं कृतो राज्ञा मव तस्य गजायणी: । गंधमाल्यान्नभक्ष्यस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः ॥ "लोकः सदामयं पूजों करिष्यति यथा तव । पालनीयस्त्वया राजा युद्धेऽध्वनि तथा गृहे ॥ " तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यभावमनुस्मर । देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजनिदशैः कृतः । २५ ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः । श्रीगजाना तु यत्तेजः सर्वमेवोपतिष्ठतु । तत्तेजस्तव नागेंद्र दिव्यभावसमन्वितत् । उपतिष्ठतु भद्रं ते रक्ष राजानमाहवे" ॥ इति अप राजानं गेनमारुह्य गजारूढेरेव मुख्यामात्यसामंतसांवत्सरपुरोहितादिभिः सह महापयेन स्वपुर परिमभ्य देवतायतनानि गत्वा यथाविमर्व देवताः संपूज्य गजारूढो गजारूढेरैव तैः सह गृहमागत्य गजावतीर्य गजावतीणरमात्यादिभिः सहांतह प्रविश्य तान्सर्वानन्यांश्च लोकान् ययाविभव ३० दानमानसत्कारप्रियवचोभिः सत्कृत्य कोटिलक्षायुतान्यतमसंख्यया विधान संमोज्य दीनानायेभ्यो भूयसी दक्षिणां दत्वा स्वास्तिवाचनं कारयित्वा सन्धिसूज्य सुहृदादियुतोऽतिबदमना मुंजीत । इति राजाभिषेकपयोगः। १ ज्ञ-पूर्व । २ ई-अपादैवज्ञा! ३ कपटयअनबरक्षई-वेशयेत् । ४यटकघबअनईरथ-भयो । ५वटईअन-पूर्वी। ६ एवं मूलै सर्व पुस्तकेषु पाठाः । राज तं गजमिति तुं समीचीनः पाठो भाति । ५ टय- अनवय-पुरि। २० LL " ·शर्मवर्मादिगणा । नीति ५ अथ पूर्वोपयुक्ता शर्मवादिगणा (अ० वे०२३३१४-१५) ॥ यथा योश्च पृथिवी धनविमोतो नरिभ्यर । एकामेमाणमावि ११ यथाहश्च राशी च नविनीतो न रिभ्यय एवामे १२॥ यथा सूर्यश्च चद्रश्च ३ । यया ब्रह्म च क्षत्र च ४ 1 यथा सत्य चानृत च० ५। यथा भूत च भव्यं च ६ । प्राणापानौ मृत्योर्मापात स्वाहा । द्यावापृथिवी उपश्रुत्यामा सूर्यचक्षुषा मा पाहि । अझे वैश्वानर विश्वैर्मा देवा पाहि । विश्वभर विश्वन मा भर मा पाहि ५ॐ जोस्योजो मेदा स्वाहा सहोसि सहोमदा बलमसि. बल मेदा । आयुरस्यायुमंदा । ओनमसि श्रीन मेदा । चक्षुरसि चथुमदा । परियाणमास परियाण मेदा । तुभ्यमेव जरिमन्वर्धता पय मेममन्येमृत्यवोहिसि शेत ये। मातेव पुत्र प्रमना उपस्थे मित्र ऐनमियात्यास्व हस । मित्र एन वरुणो मारिषादजरा मृत्यु कृणुता सविदानों ! तदमिहोता वयुनानि १० विद्वान्विश्वा देवाना जनि मा विक्ति । त्यमाशिष पशूनां पार्थिवानां ये जाता उत वा ये जनित्रा । मेम प्राणो हासीन्मो अपानो मेम मित्रा बधिपुर्षों अमित्रो । यौटा पिता पृथिवी माता जरामृत्यु कृणुता सविदाने । यथा जीवा आदितेहपस्थे प्राणापानाभ्या गर्पित शत हि मा । इममग्न आयुष वर्चसे प्रिय रेतो वरुण मित्रराजन् । माते वाऽस्मा अदिते शर्म यच्छन् विश्वे देवा जरदष्टिर्ययासत् । अझीम्या ते नासिकाम्या कर्णा-या चुकादधि । यक्षम १५ शीर्षण्य मस्तिष्काजिरहाया विहामि ते । ग्रीवाभ्यस्त रप्णिहाम्य कीक्साभ्यो अनूस्यात् । यक्ष्म दोषण्यामसा-या बाहुम्या विहामि ते २ । हृदयाचे परिलोमोहलीक्षणापाचीभ्या । यक्ष्म मतस्ता-या प्ली-हायकृस्तविकृहामसि । आत्रेभ्यस्ते गुदाभ्योऽवनिष्ठोदरादधि । यश्म कुक्षिम्या प्पाशेर्नास्याविवृहामि ते । अरुभ्यां तेश्वष्टीबद्या पार्णिभ्या प्रपदाभ्या। यक्ष्म भसयाश्रोणिभ्या भसदभसो विवृहामि त । अस्थिभ्यस्तेमज्जम्य स्नावभ्यो घमनिम्य । यम पाणिभ्यामगरिभ्यो २० नखेभ्यो विवृहामि ते । अग अगे लोग्नि लोग्नि यस्ते पर्वणि पर्वणि । यमत्वचस्यते घय कश्यपस्य विषहर्षेण विश्व च विवृहामसि । ७ । मुचामि त्वा हविषा जीवनायकमज्ञातयक्षमा दुतराजयक्ष्मात् । माहिर्जग्राह यथतदन तस्या द्राग्रीभमुमुक्तमन २ । यदि क्षितायु यदि वा परता यदि मृत्यारतिक नीत एव । तमाहरामि निभनेरुपस्थादस्पाषमन शन शारदाय २। सहनाक्षेण शतवीर्येण शतायुषा हविषा हार्षमन । इन्द्रा यन शरदो न यात्यति विश्वस्य २५ पुरितस्य पार । शत जीव शरदो वर्द्धमान शत हमतान् शतमु वसतान् । शत त इट्रो अग्नि सविता बृहस्पति शतायुपा हविषा हार्पभन ! प्रविश त प्राणापानावनडाहाविवव्रत । कान्यय तु मृ योयनाहुरितरान शत ॥ इहेवस्तप्राणापानौमापगातमिती युव । शरीरमस्यागनि जरसेव इत पुन जाये या परिददामि जाय निर्धशामि जरा या भद्रानटव्यन्यय तु मृत्यवायो नाहरितरान शत । ३० उत देवा अवस्ति देव उन यथा पुन । उतागश्चकुष देवा देवा जीवययापुन । १ यटनपदर-माया त । २ वटयअनईध-हिसिषु । ३ ई-दतिये न-शतिय । ४ नम-ति । ५धयच परअ-अमित्री (घ--विदाना । ७ध विवह मिते । ८ घ-ध्रु।

·मयूखः] शर्मवर्मादिगणाः - झाविमो थाती वात आसिंघोरापरावतः । दक्षं ते अन्य आवातु व्यन्यो वातु यदपः । आवातवाहिमेषज विवातवाहि यद्रपः । त्वं हि विश्वभेषजो देवानों दूत ईयसे ॥ प्रायंतामिह देवासायतां मरुतां गणः । ब्रायंता विश्वा मतानि यथायमरपा असत् ॥ आवागम शतातिमिरथो अरिष्टतातिमिः। यक्ष्म त उपमाभारिप परायक्ष्मं सुवामिते॥ अयं मेहस्तो भगवायं मे भागवत्तरः । अय में विश्वभेषजोऽयं शिवाभिमर्शनः । हस्ताम्यां दशशाखाम्यां जिव्हा वाचः पुरोगवी । अनामयित्नुभ्यां हस्ताभ्यो ताभ्यां त्वापिशामसिंह आवतस्त आवतः परावतस्त आपतः । इहैव भवमानुगा मा पू-ननुमाः पुत्रेन सुबन्नामि ते ढं। यस्वामिचेरुपुरुषः स्वोयदरणेजनः । उन्मोवनप्रमोचने उभे वाचा पदामि ते । यद्रोहितशेपिशेत्रिय पुंसे अचित्या । उन्मोव्यदन सोमात कृतान्ठेपे पितृताञ्च यत् । उन्मो० यत्ते माता यत्ते पिता जामिर्धाता च सज्जतः। मत्यवेव स्वभेषजं जरदष्टिं कृणोमित्या १० इहेवधिपुरुष सर्वेण मनसा सह । दहतोपमस्वमानुगाअधिजीव पुरा इहि ॥ अनुभूत पुनरेहि विद्वान उदयनं पयः । आरोहणमाकरण जीवतो जीवतोयनं । माविभेन मरिष्यसि जाष्टिं ऋगोहि त्वा । निरवोचमहं यक्षममंगे योगन्धरं तव ॥ गमेदो अंगज्यरो यश्च ते हृदयामयः । यथाश्येन इन प्रायद्वाचासाठः परस्तरां ॥ ऋषीमोधपतीबोधावस्वमो यश्च जागतिः । तो ते प्राणस्य गोमारी दिवानक्तं च जागृतां ॥ अयमग्निरूप सय इह सूर्य उदेतु ते । उदेहि मृत्योर्गभारात्कृष्णाञ्चितमसस्परि ॥ नमो यमाय नमो अस्तु मृत्यवे । नमः पितृम्य उत येन यति ।। उत्पारणस्प यो वेद तमग्निं पुरोदधेस्मा अरिष्टतातये ।। ऐतु प्राण ऐतु मन ऐतु च रथो बलं । शरीरमस्य संविदा तत्यभ्यां पतितिधतु ॥ प्राणेनाने संसृजतु घातः प्राणो न संदितः। प्राणेन विश्वतो मुर्ख सूर्य देवा अजयन् । आयुष्यायुःकता जीवा युष्मान जीव मा मृयाँ प्राणेनामीतांजीवामामृत्योरुदकावरां देवानां निहित निधि । यमिंद्रानविंदत् पथिमिदेवयानः । आपो हिरण्यं जगुपस्विद्भिस्तास्त्वा रक्षतु विवृतास्त्रिद्भिः ।। बीमाकांस्त्री-समुद्रात्रीन वांस्त्रीपपांत्रीमातृष्वनवीन सूर्यान गोप्तॄन कल्पयामि ते ॥ उपप्रियं पनिमतं युवाने माहुनीवृधं । अगन्म विनतो नमो दीर्घमायुः कृणोतु मे ॥ अंतकाय मृत्यवे नमः प्राणापाना इह ते रमता। इहायमस्तुपुरुषःसहासुना सूर्यस्य मागे अमृतस्य लोके ॥२५ उदेनं भगो अपमोडदेनं सोमो अंशुमान् । उदेत मरुनो देवा उदिंद्रानी स्वस्तये ॥ इह ते सुरिहमाणा इहायुरिह मनः । उत्नानिमत्याः पाशे यो देव्या बाचा भरामसि ॥ उक्कामातः पुरुषमावपत्यामृत्योः पशिरवमुंचमानः । मास्थित्या अस्माल्लोकादने : सूर्यस्य रादृशः ।। तुम्बात:पवता मातरिश्वा तुभ्यं वर्षवमृतान्यापः। सूर्यस्ते तन्वे ३शंतयामि त्वा मृत्युईयतां कारमेष्टाः ।। १३-द्रयः । २ ज्ञ-तः।३ यटअनबधध-ययस्य । श्यअनव-यदमंगेम्गो ५यटअनघब उत्तारणस्य । ६ ध-अजनयन् । ७ टयअब-मृथाः धन-भूषा । ८ ध-प्राणेनारमता जीवामः घबन-ता अईटय-प्राणेनसनी जीवामा ।रध-पडिशा ।

·१६ शर्मधर्मादिगणा: [नीति उयानं ते पुरुषनावनावयानं जीवातुं ते दक्षतांति कृणोमि । औहिरोमरममृतं सुख रथमथनिविदियमवदासि । मा ते मनस्तत्र मान्मातिरोमन्मा जीवेभ्यः । प्रमदो मानुगाः पितृन । विश्वेदेवा अमिरथतु वेहामागतान्ममादीधीयायेनन यति पराक्तं # आरोह तमसोज्योतिरेह्याते हस्तैरभामहेश्यामश्चत्वा मा शबलञ्च प्रेषितौ यमस्य यौ पथिरपीश्चानो। ५ अर्वाडेहि मा विदीयो मात्रविष्ठः पराम्ङ्नाः । मैन पंथामनुगा मीम एष येन पूर्व नृपय तं ब्रवीमि । तमएतत्पुरुषमापयस्वामयं परस्तादमयं ते अर्वा ॥१०॥ विपदाः रक्षतु त्वाऽप्रयो ये अएविता रक्षतु वा मनुष्या ॥३॥ यर्मियते वैश्वानरो रक्षतु जातवेदा दिव्यस्त्वामाप्रधाग्विद्युता सहः । मा त्वा क्रच्यादभिर्मस्तारात्संकसुका। रक्षतु त्वा द्यो रक्षतु पृथिवी सूर्यश्च रक्षतामस्वप्नश्च त्या रक्षतां चंद्रमाश्च । अंतरिक्षं रक्षतु देवहेत्याः। १० बोघश्च त्वा प्रतीवोघश्च रक्षतामस्वमञ्च त्वा नवद्राणश्च रक्षतां । गोपायंश्च त्वा जागृविश्व रक्षतां । ते त्या रक्षतु ते त्वा गोपायंतु तेम्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा । जीवेभ्यस्त्वा समुदेवायुरिंद्रो घाता दधातु सविता बायमाणः। मा त्वा प्राणो बलंहासीदसतेतुव्हयामति। मा त्वा जंभः संहनुर्मातमाधिदमाहिः प्रमयुः कथास्याः । उत्पादित्या वसवो मरंतूइंद्रामी स्वस्तये ॥ उ त्वा द्यौरुत्पृथिव्युत्प्रजापतिरद्रवीत् । उत्वा मृत्यारोपघयः सोमराज्ञीरपीपरन् । १५ अयं देवा इहैवास्त्वयं मा पुत्रगादितः । इमं सहस्रवीर्येण मृत्योरुत्पातयामपि । उत्वा मृत्योरपीपरं "संबंधंतु वयोधतः । मा त्या व्यस्तकेयो मा त्वा पुरुदोरुदन् । आमिदं त्वा पुनरागाः पुनर्णवः । संगिसर्व ते चक्षुः सर्वमायुश्च ते विदन् । ध्या ते ज्योतिरभूदयत्वत्तमो अक्रमात् । अत्वन्मृत्यु नितिमपयमं निदधासि । आरमस्वे मैं मृतस्य श्रृष्टिरच्छिद्यमाना जरदष्टिरस्तु ते । २० असु त आयुः पुनरामरामि रजस्तमो मोपगा मा प्रमेष्टा । जीवता ज्योतिरम्येह्याङात्वा हरामि शत शारदाय। अब मुंच मृत्युपाशानशष्ठि द्राधीय आयुः प्रतरं ते दधामि। वातात्ते प्राणमविदन्सूर्याचक्षुरिद तव । यत्तेमरस्त्वयि तद्धारयामि संवित्सांगैर्मदजिव्हया लपन् । प्राणेन त्वां द्विपदा चतुष्पदाममिमिव जातमभिसंधौसि । नमस्ते मृत्यो चक्षुषे नमः प्राणाय ते करन् । २५ अयं जीवतु मा मृतेयंसमैरपामसि । कृणोम्यस्मै भेषज मृत्यो मा पुरुषं वधीं । जीवलानधारिषाजीवंतीमोषधामहं । त्रायमाणां सहमानां सहस्वीमिह हुवे स्मारिष्टतातये। अधिब्रूहि मारभयाः सजेमं तवैव संउर्वस्ताया इहास्तु । भवाशों महतं शर्व यछ तमायासिध्द्यदुरितं घत्तमायुः । अस्मै मृत्यो अधिब्रूहि मैदयस्रोदितो। यमे 1 अरिष्टः सीगः समुर्जरसाशतहायन आरमैना भुजमश्रुतां । ध-पुस्यनावयानं ॥२ यटघटअनव-जीवातु ते । ३ टयनबईकय-अहिरोमामृत। ध-रोमममृतं । ५ यदवअनश्यई-विधदेवा । ६ ज्ञ-यं नयति । -। ८ध-माजिन्दाबाह । ९ घ-1.ध- साता-या, पधन-शेपित्यअयोपि । ११ घ-आर्वमदं; टयनवघअ-आर्यमणिद । १३ घ-दा। १४ ध-AI, नव-अयल्वं, टयअ-आयंत । १५ घरचे । १६ ध-त वि! १vध-अम; घनव-आम, ई असुल 1१८ धव-मा;-ई-घरयामि यटवमन, ईघअटयनव-चांगेमा । १९ध-संधाभिः फवयटधअनई-पमानि। २० स्ययनअई-मायुप क्धी । २१ज्ञ-ति। २२ ई-शर्मरयजिविनियवशा २३ धनव-भावान टयाई-अरमान ·मयूब शर्मवादिगणाः। देवानां हेतिः परि स्वागत पारयामि त्वा रजस उत् उत्वा मृत्पारेपपिरम् । आरादग्नि ऋध्याद निरूई जीवातवे ते परिषि दधामि ॥ ९ ॥ यते वियानं रजसं मृत्यो अनवधर्म्यम् 1 पंथ इमं तस्मादातो ब्रह्मास्मै वर्म कृण्मति ॥ १० ॥ कृणोमि ते प्राणापानौ जरा मृत्युं दीर्घमायुः स्वस्ति । वस्वतेन प्रहितान्यादूतश्विरतोऽप सेधामि सर्वान ॥ ११ ॥ आरादराति निति परो ग्राहि कन्यादः पिशाचानारो यत्स दुर्मूतं तचम इवाप हन्मसि ॥१२॥ अगष्टे प्राणममतादायुष्मतो बन्ने जातवेदसः ॥ यथा न कव्या अमृतः सरसस्तत्ते कृणोमि तद् ते समृध्यताम् ॥ १३ ॥ शिवे ते स्ता यावापृथिवी असतारे अभित्रियो । शं ते सूर्य आतपतु शं वातो वातु ते हवे । शिवा अभिक्षरंतु स्वा आपो दिव्याः पयस्वतीः ॥ १४ ॥ शिवास्ते सत्वोषधय उत्वाहार्षमघरस्या उत्तरों पृथिवीमभि । तत्र स्थादित्यौ रक्षता सूर्याचंद्रमसावुभा ॥ १५ ॥ यत्वे वास: परिधानं या नवि कृणुष्वे त्वम् । शिव ते तन्वे ! तत्कृण्मः संस्पर्शद्रवर्णमस्तु ते ॥१६॥ यत् झरेण मर्चयता सुतेजसा वप्ता वपसि केशश्मनु । शमं मुखं मा न आय: प्रमोपीः ॥१७॥ शिवो ते स्ता बाहिंपवावबलासावदोमधौ । एतौ यम वि बाधेते एतो मुंचतो अंहसः ॥ १८ ॥ १५ यदनासि यत्पिबसि धान्यं कृप्याः पयः । यदायु । यदनाथ सर्व ते अन्नमविष कृणोमि ॥१९॥ अन्हे व त्या रात्रये चोमाम्या परि दयसि । अरायेभ्यो जिघरसुभ्य इमं मे परिरक्षतः ॥२०॥ शतं ते युतं हायनान्दे युगे त्रीणि चत्वारि कृण्मः इंद्रानी विश्वे देवास्तेनुमन्यंतामणीयमानाः ॥२१५ शरदे वा हेमंताय वसंताय सीमाय परिदमसि । वर्षाणि तुभ्यं स्योनानि येषु वर्धत ओषधी॥२२॥ मृत्युरीशे द्विपदा मृत्युरीशे चतुष्पदा 1 मावां मृत्योंगपितरुद्रामि स मा बिभेः ॥ २३ ॥ २० सोरिष्ट न मरिष्यसि न मरिष्यसि मा बिभः । न वै तब अम्रियन्ते नो यस्यधर्म तमः ॥२४॥ सों वै तत्र जीवति गौरवः युरुषः पशुः । यत्रेदं ब्रह्म क्रियते परिधि वनायकम् ॥ २५ ॥ परित्या पातु समानेभ्यो अभिचारात्सबंधुभ्यः ।अमनिर्भवामृतोत्तिजीवो माते हासिपुरसवः शरी॥२६ ये मृत्यव एक शतं या नाष्ट्रा अतिताः । मुंतु तस्मात्त्वां देवा अवैश्वानरादधि ॥ २७ ॥ अमेः शरीरमसि पारयिष्णू रक्षोहाप्ति सपनहा । अथो अभीवचाच नः पूत? मभेषजं ॥ २५ भाणाध नभो यस्य समिदं शे" यो भूता सस्यत्व यामिन्स भनिष्ठित(OR) नमस्ते प्राण कंदाय नमस्ते स्तनयित्नथे । नमस्ते प्राण विद्युते नमस्ते प्राण दर्पते ॥२॥ यत्प्राण स्तनयिनुनाभिदन्योषधीः । प्रवीयन्ते गर्भान्दयतेऽयो बहीविजायते ॥३॥ याण माता या गते अदित्योषधी: । सर्वे सदा प्रमोदते यत्किं च मम्यामधि ॥ ४ ॥ यदा प्राणो अभ्यवर्षीदर्पण पृथिवीं महीं। पशवस्ताप मोदंत महो वै नो भविष्यति ॥ ५ ॥ ३० अभिवृष्टा ओषधयः प्राणेन समवादिनम् । आयुर्वेनः प्रातीतरः सा ना सुरभीकः ॥६॥ १ कघव-यूथ; घट्यअ-यथा; २ रिम्या इति गुद्रितपाठः । ३घअनयर्व-याधीतरुणयेतं । ४ य-ति, कघटयवअन-प्रशाई-इरासतुते ।५ नयघ-चला कईटभ-वल।। ६ट्यवनअसदर-सायाः यवः ७-यदंताय। ८-दे। ९ इअघटमधर-अयम्रि। १० कघमनटयबईर +ः। (शरीर) ११ईअय- दलवघ-११२ करियानव-वस्तो११३ घनत्य--१४ घनदबई मुरभी कर!

·. आयुष्यगण: नीति नमस्ते अस्त्वायते नमो अस्तु परायते । नमस्ते प्राण तिष्ठत आसीनायोत ते नमः ॥७॥ नमस्ते प्राण प्राण ते नमो आस्त्वापान ते । पराचीनाय ते नमः प्रतीचीनाय ते नमः। सर्वस्मै त इदं नमः ॥ पाते प्राण प्रिया तनूर्या ते माण प्रेयसी । अयो यद्धेपनं तव तस्य नो धेहि जीवमे ॥९॥ ५ प्राणः प्रजा अनु वस्ते पिता पुत्रमिव प्रियं । प्राणोह सर्वस्येश्वरो यञ्च प्राणति यच्च न ॥ १०॥ प्राणो मृत्युः प्राणस्तक्मा प्राणं देवा उपासते । प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आ दधत् ॥ ११ ॥ प्राणो विराट् प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते । प्राणोह सूर्यश्चंद्रमाः प्राणमाहुः प्रजापति ॥ १२ ॥ प्राणापानौ बीहियवावनवान्प्राण उच्यते । यवे ह प्राण आहितो अरानो वीहिरुच्यते ॥ १३ ॥ अपानाति प्राणति पुरुषो गर्भ अंतरा । यदा त्वं प्राण जिन्वस्यथ स जायते पुनः ॥ १४ ॥ १७ प्राणमाहुर्मातरिश्वानं वातो ह प्राग उच्यते । प्राणे ह भूतं मन्यं च प्राणे सर्व प्रतिष्ठितं ॥१५॥ आयर्वणी निरसीदवीमनुष्यजा उत । ओषधयः प्रजायते यदा त्वं प्राण जिन्वसि ॥ १६ ॥ पदा प्राणो अभ्यवर्षीदर्षेण पृथिवीं महीं। ओषधयः प्रजायतेऽयो याः काश्च वीरुधः । १७॥ यस्ते प्राणेदं वेद यस्मिंश्वासि प्रतिष्ठितः । सर्वे तस्मै बलिं हरानमुभिलोक उचमे ॥ १८ ॥ यथा प्राण बलिस्सतस्तुभ्यं सर्वाः प्रजा इमा: एक तस्मै बलि हान्यस्त्वातस्मै श्रृगत्सुश्रवः ॥ १९॥ १५ अंतर्गभश्चरति देवतास्वामूतो भूतः स उ जायते पुनः । स मूतो मम्यं भविष्यापितापुत्र प्रवि वेशा शचीमिः ॥२०॥ एक पादं नोस्सिदति सलिलाद्धंस उच्चरन् । यदंग स तमुस्सिदेन्नवाद्य न श्वः स्यात् । न रात्री नाहस्यान ब्युच्छेत्कदाचन ॥ २१ ॥ अष्टाचक वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा ॥ २० अर्धन विश्वं भुवनं जजान यदस्याई कप्तमः स केतुः ॥ २२ ॥ यो अस्य विश्वजन्मन ईशे विश्वस्य चेष्टतः । अन्येषु क्षिप्रपन्वने तस्मे प्राण नमोस्तु ते ॥२३॥ यो अस्य सर्वस्य जन्मन ईशे सर्वस्य चेष्टतः । अतंद्रो ब्रह्मणा धीरः प्राणो मानु तिष्ठतु ॥ २४ ॥ गर्भः सुतेषु जागारं ननु तिर्यानि पद्यते । न सुप्तमस्य सुप्तेष्वनु शुश्राव कश्चन ॥ २५ ॥ प्राण मा मत्पर्यवृतो न मदन्यो भविष्यति । अपो गर्भमिव जीवसे प्राण वनामि त्वा मयि ॥ २६॥ २५ इस्यायुष्यगण विषासहि-सहमानं सासहानं सहीयांसम् । सहमान सहोजित स्वर्जितं गोजित संधनानितम् । ईच्या नाम ह-इन्द्रमायुष्मान भूयासं (१७॥१॥१-३०) विषासाहिमिति संपूर्णः पुनः। ईइयं नामह दि प्रियो देवानां भूयासं ॥२॥ विषासहि डियं० इंद्रप्रिया प्रजानांविषा ईलय इंद्रपियोः पशूना०४विधा ईत्याद्रि मियःसमानानt०१५॥ ३. उविदिहि सूर्यवर्चसा मायुविहि । दिर्षश्च मत्यं रायतु मा चाहं द्विपते रधं । सहिष्णो बहुधा धीर्याणि नः पृगीहि पशुभिविनरूपैः सुघायो मा धेहि परमे व्योमन ॥ ६ ॥ उविचदियांश्च पश्यामि याश्च न सेषु मा सुमतिं कृधि तवे |वं मा प्रा० ७H १रिनन्यवरूपन्देछ । २ घनव-प्राणोद । ३ सर्वपाठ ३ ईरअटयवधन स्त्वा ३घते। स्पतिवति । समनटयष पदमसन् मुनिवदे।६ईरटय अनघ सर्वन । टियबकनप HORICKमन्यो सघर्ष घरमयर सि ·मयूस आयुष्यगणः। मा त्वा दभन्सलिले अपनन्तर्ये पाशिन उपातिष्ठत्यत्र शंतमो भव ॥ त्वं न इन्द्रोतिभिः शिवाभिः हित्वा शस्ति दिवमाक्ष एतास नो मृढ सुमतों ते स्यामात आरोहनिदिवं दिवो गृणानः सोमपीतये प्रियधामा स्वस्तये तवे० ॥ १० ॥ त्वं न इन्द्र महते सौभगायादब्धेभिः परि पात्यक्तुभिः । तवे० ॥ स्वमिद्रासि विश्वजित्सर्ववित्पुरुहूतत्वमिंद्र । त्वमिंद्रमं सुहवस्तोममेरयस्थ स नो मृड सुमतो ते स्याम तवे०॥ ११ ॥ अदब्धो दिवि पृथिव्यामुतासि न त आपुहिमानमंतरिक्षे ।। अदब्धेन ब्रह्मणा वावृधानः स त्वं न इंद्र दिवि शं शर्म यच्छ । तवेदि१२ या त इंद्र वनूरप्सु या पृथिव्या यांतरानी यात इंद परमाने स्वविदि ॥ यद्र तन्वा इतरिक्ष व्यापिथ तया न इंद्र नया शर्म यच्छ । तवे० ॥१३॥ स्वमिंद्र ब्रह्मणा वर्धय॑तः रात्रं निषेदुर्मघयो नाधमानाः संवे० ॥ १४ ॥ त्वं तुत् त्वं पर्येषुयुत्सं सहस्रधार विदर्थ स्वर्विइ । तवे० ॥१५॥ त्वं रक्षसे पदिशश्चतम्नस्त्वं शोचिषा नभसी वि भासि । त्वमिमा विश्वा भुवनानु तिष्ठ सकतस्य पंथामन्वेषि विास्तवे० ॥ (१६)॥ पंचभिः पराइ तपस्ये कयाडिशस्तिमेपि मुदिने वाघमानस्तवेदि० १७ ॥ त्वमिद्रस्त्वं महेंद्रस्त्वं लोकस्त्वं प्रजापतिः । तुभ्यं यज्ञो वितायते तुभ्यै जुव्हति जुव्हतस्तवे० ॥१८॥ असति सत्प्रतिष्ठित सति भूतं प्रतिष्ठितं । मूतं ह भव्य आहितं मन्यं भूते प्रतिष्ठित । तवेदिक । त्वं नः पृणीहि पशुमिविश्वरूपैः सुधाया मा धेहि परमे व्योमन् ॥ १९ ॥ शुक्रोऽसि धाजोऽसि । स यथा त्वं भाजता भाजोऽस्येवाहं भाजता भाज्यासम् ॥ २० ॥ सचिरासि रोचोऽसि । स यथा त्वं रुच्या रोचोऽस्येवाहं पशुभिश्च ब्राह्मणवर्चसेन च रुचिषीय ॥२१॥ २० उद्यते नम उदायते नम उदिताय नमः । विराजे नमः स्वराजे नम: सम्राजे नमः ॥ २२ ॥ अस्तंपते नमोऽस्तमेष्यते नमोऽस्तमिताय नमः विराजे नमः स्वराजे नमः सम्राजे नमः॥२३॥ उदगादयमादित्यो विश्वेन तपसा सह । सपत्नान्मह्यं रंधयन्मा चाहं दिषते रथं तद्वि० ॥ त्वं न पृणीहि पशुभिविश्वरूपैः सुधायां मा धेहि परमे व्योमन् ॥ २४ ॥ आदित्य नावमाक्षः शतारिना स्वस्तये । महर्मात्यपीपरो रात्रि समाति पारय ॥२५॥ सूर्य नावमारक्षः शतारित्र वस्तये । रात्रि मात्यपीपोऽहा सत्राति पारय ॥ २६ ॥ प्रजापतेरावृतो ब्रह्मणा वर्मणाहं कश्यपाय ज्योतिषा वर्चसा च ॥ जरदष्टिः कृतवीर्यो बिहायाः सहस्रायुः सुकृतश्चरेयम् ॥ २७ ॥ परीक्लो ग्रह्मणा । मा मा मापन्निषवो देव्या या मा मानुषीरवसृष्टा वाय ॥ २० ॥ अतेन गुप्त ऋतुभिश्च सर्वभूतेन गुप्तो भव्येन चाहं ।। मामा प्रापत्याप्मा मोत मृत्युतिर्दधेऽहं सालिलेन वाचः ॥ २९ ॥ अमिर्मा मोप्ता परि पातु विश्वत उशन्सूर्यो नुवृतां मृगपाशात् ॥ व्युच्छन्तीरुषसः पर्वता धुवाः सहस्रं माणा मस्या यतन्ताम् ॥ ३० ॥ इत्यायुष्यगण: ॥ १ अनटयकघ ई येत्र. २ ज्ञ-धा, ३ ध-प, टियथावावा; बन न परिः ।

·rul [मलि अथ सर्वस्पगणः॥ घमिणमा परिपति विधा पानि विश्रतः । वाचारतिर पो तन्वी मप धातु मे ॥१॥ पुनहिवाधारते दोन मनाहा वोपते नि एमप मम्पेशातु मवि भूतर ॥२ . मामि वितन्में माना ज्यया । वायातिनि यात माये ॥ ३ ॥ उहतो वापरततिहपामामावति पनाम । श्रुतेन गमेयहि मा श्रीन बिपि.. ५ भरिमन्यासको पारदरिदः पूषा वयो मित्रो अमिः॥ हममदिरपा उत विशेप देवा उचारिमन पोतिषि धारयनु । भाप देवाः मविशि ज्योनिरस्तु सूयो भनिन वा हिरण्यम् ॥ सपना अरमपपरे मोतूतम नाकमपि रोहयेमम् ॥ २॥ हाय राममाः परयुत्तमेन बनगा नातवेदः॥ १. सेन स्वमम वर्षये समाताना श्रेश्य भा प्रयनन ॥ ३ ॥ एपो यसमुत वर्षों ददेहं रायापापमुन चित्तान्पये। मपना । १ ॥ तादि माताद हवामहे सप्तक: प्रपमापो दितीयायो हुनेमेस्पत्र हवामहे । उतोदितो मपदम् ॥ आस्तु देवातेना प० वमु विद मग मे० ॥ हस्तिपर्च प्रयतो पृहपशो अदिया यच संगमः । १५ तास समर्मसमेतं तद्विषे देवा अदितिः सजोपा... मित्रम वरुणवेन्दो रुद्रम घेततु । देशसो विश्वधायमस्ते माजंतु वर्चला. २, येन हस्ती पर्चा संबभूव पेन राजा मनुष्पेयप ।। येन देश देवतामम आयन्तेन मामय वर्चसामे वतिनं कृण । ३॥ यचे वर्षों जातवेदो हदयस्याहुतेः । यावरसूर्यस्य वर्ष आसुरस्य च हस्तिनः । २० तावन्मे अधिन पर्व आ धर्ता पुष्करसमा ॥ ३ पावच्चतमः प्रविशपर्यायत्सम ते । तायरसमविद्रियं मयि तस्तिस ५ ॥ हस्ती भृगाणा मुपदामतिष्ठावान्बभूव हि । तस्य भगेन वर्चसामि पिचामि मामहम् ॥ ६ ॥ सह व्या उतपा पदाको विरियो ब्राह्मणे या दे या देवी० सा न ऐतु धर्चसा० ॥ १. पशो हविर्धितामिद्रनूतं सहनवीर्य सुमृतं सहस्कृतं । ९५ या प्रसाणमनु दीर्घाय धक्षसे हविष्मंत मा पर्धप ज्येइतातये ॥२॥ अच्छा न यशसं यशोमियशाविन नमसाना विधम । नो राव राष्ट्र समिदत तस्य ते रातो यशस स्याम ॥ २॥ यशा इन्द्रोयशा आमिर्यशाः सोमो अगायत । यशा विश्वस्य भूतस्याहमस्मि यशस्तमः ॥३॥ शस मेंद्रो मघवान् कृणोतु यशसं पावापृथिवी उभे हमे ।। ३. पमा सादे सरिता मारियो दाक्षिणा र स्पाम १." यथेंद्रो पावापृथिव्योर्यशस्वान् ययाप अपधीपु पशस्वतीः । एका विश्वेषु देवेषु वयं सर्वेषु यशसः स्याम ॥२॥ यशद्रो यशा अमि०n ३॥ २कटन-से १.पं. स. 1-1 सपना। २भ, . स. 19-01, 0, 1 ४.॥११॥५.३.६, १८ ९भ... १९५८ ·मयूस: वर्चस्याण गिरावराटेषु हिरण्ये गोषु पयशा । सुरायां सिच्यमानायां कीलालो मधु सन्मयि ॥१॥ अधिना सारपेण मा मधुझ्तं शुभस्पती । यया मर्गस्वती वाचमावदानि जना अनु ॥ २ ॥ मयि वर्थो अथो यशोऽयो यज्ञस्य यत्पयः । तन्मपि प्रगापतिदिवि यामिव रहतु ॥ ३ ॥ यया सोमः प्रातःसबने अश्विनोमबति प्रिया । एवा में अश्विना वर्व आत्मनि ध्रियताम् ॥ ११ ॥ यथा सोमो द्वितीये सवन इंझान्योमति प्रियः । एवा म इंद्रामी वर्च आमिनि धियत्ताम् ॥१२॥ • ५५ यथा सोमस्तृतीये सवन अभूणां भवति प्रियः । एवा मे ऋभयो वर्चश्व ध्रियतां ॥ १३ ॥ यतिरिषु पर्वतेषु गोष्वश्वेषु यन्मधु । सुराया सिच्यमानायां यत्तन मधु तन्मयि ॥ १८॥ अश्विना सारघेण मा मधुनातं शुभस्पती । यथा वर्चस्वती वाचमावदानि जना अनु ॥ १९ ॥ स्तनयिरनुस्ते वाक् प्रजापते वृषा शुष्मं क्षिपसि भूम्यां दिवि ॥ तो पशव उप जीवति सर्वे तेनो सेयमूज पिपर्ति ॥ २० ॥ पृथिवी दंडोतिरिक्षं गर्भो यौः कशा विद्युत्मकशो हिरण्ययो बिंदुः ॥ २१ ॥ यो वे कशायाः सप्त मधूनि वेद मधुमान भवति । ब्राह्मणश्च राजा च धेनुश्चानड्डांश्च वाहिश्च यवश्च मधु सप्तमम् ॥ २२ ॥ मधुमान भवति मधुमदस्याहार्य भवति । मधुमते लोकान जयति य एवं वेद ॥ २३ ॥ यदीधे स्तनयति प्रजापतिरेव तत्मनाभ्यः प्रादुर्भवति । तस्मात्प्राचीनोपवीतस्तिष्ठेत्रमापतेऽनु १५ मा बुध्यस्वेति । अन्वेनं प्रजा अनु प्रजापतिर्बुध्यते य एवं वेद ॥ २४ ॥ यच्च वो अक्षेयु सरायां च यदाहितं । योऽवश्विना वर्चस्तन मां वर्चसावतम् ॥ ३५ ॥ येन महानन्या जघनमश्विना येन वा सुरा । येनाक्षा अभ्यपिच्यन्त तेनेमावर्चसावतम् ॥ ३६ ।। योऽनिमो वीदयदप्स्व तय विप्रास ईडते अध्वरेषु ॥ अपां नपान्मधुमतीरयोदायाभिरिन्द्रो वावृधे वीर्यावान ॥ ३७॥ इसमहं शन्तं ग्रामं तनूदूषिमपोहामि । यो भडो रोचनस्तमुदचामि ॥ ३८॥ आस्य ब्राह्मणाः स्नपनीहरत्ववीरजी इदजन्वापः। अर्थम्णो अग्निं पर्येतु पूषन्प्रतीक्षन्ते श्वशुरो देवरश्च ॥ ३९ ॥ शतं ते हिरण्यं शमु सन्तापार्शमेधिर्भवतु शं युगस्य सन ॥ शत आपः शतपवित्र्या भवंतु शम पत्या तन्यं स्पृशस्व । वर्चस्यगण: समाप्तः ॥ ४०॥ अमूः पारे पृपदाकनिषता निर्जरायवः । तासां जरायुभिरमाक्षाई बपि व्यथामस्यधापरिपंथिनः ॥ १॥ विधुच्येतु कृन्तती पिनाकमिव विनती । विष्वक्युनर्भुवा मनो असमृद्धा अपायका॥ २ ॥ न बहवः समशन्नार्मका अभि दाधुषुः । वेणोरद्धा इवाभितोऽ मृद्धा अवायवः ॥२॥ प्रेतं पादौ प्रस्फुरतं बहत पृणतो गृहान । इंद्राण्येतु प्रथमाजीतामुपिता पुरः ॥ ३॥ पातं न इंद्रापूपणादितिः पातु मरुतः । अपां नपासिंधवः सप्त पातन पातु नो विष्णुरुत योग१५ १२. स. ६.६९।१-३॥ २ अट्यवधन-जनं। २ ध-अपि । ३ न-य । घटयनअनई- है । ५ घटयनअनईर-या; क-पा। ४ भ. ३. ९१११११-१३॥ ६म. वे, से, १४॥३५-४० भ, , १२७१-४॥ ८ अ, . ६१1३11-३ २० .

·सस्पयनगण। मति 1 पातां नो पावापृथिवी अभिष्टये । पातु मावा पातु सोमा नो अंहसः । पातु नो देवी सुभगा सहस्वती पायग्निः शिवा ये मस्थ पायवः ॥ २ ॥ पाता नो देवावश्विना शुभस्पती उषासा नकोत न उरुष्यताम् । भानपावमिहती गयस्य चिदेव त्वष्टवर्धय सर्वतातये ॥३॥ .५ वटा मे देऽयं वचः पर्जन्यो ब्रह्मणस्पतिः। पुत्रातृभिरदितिर्नु पातु नो पुस्तरंजायमाणं सहः॥१॥ येनं सोमादिति: पया मित्रा वायंत्यनुहः । तेना नोऽवसा गहि ॥१. येन सोम साहायासुरान रघयासि नः । तेना नो अधिवोचत ॥ २॥ येन देवा असुराणामोजायणीध्वं । तेना नः शर्म यच्छत ॥ ३॥ यथा पूर्वा लिबुजा समत परिषस्वजे। एवा परि ध्वजस्वमा यथा मां कामिन्यसो यथा मन्नापगा अस!? १० नमो देववधेभ्यो राजवशेभ्यः । अथो ये विश्यानां वघास्तेभ्यो मृत्यो नमोऽस्तु ते ॥१॥ नमस्ते अधिवाकाय परावाकाय से नमः । सुमत्यै मृत्यो ते नमो दुर्मत्यै त इदं नमः ॥ २ ॥ नमस्ते यातुधानेभ्यो नमस्ते भेषजेभ्यः । नमस्ते मृत्यो मूलेम्यो बामणेभ्य इदं नमः ॥ ३॥ अमयं मित्रावरुणाविहास्तु नो अमयं सोमसविता नः कृणोतु । अभयं नोस्तू ! वैतरिक्षं सप्तमपीणां च हविषाभयं नो अस्तु । १५ अनमित्रं नो अधरादनमिव न उत्तरात् । इंद्रानमित्रं नः पश्चादनमित्रं पुरस्कृधि ॥३॥ उप प्रागारसहस्राक्षो युवाशपयो रथम् । शप्तारमन्विच्छन्मम एक इवाविमतो गृह ॥ १ ॥ परिणो वृद्धिघ्र शपथ इदमनीरिवा दहन । शप्तारमत्र नो जहि दिवो वृक्षमिवाशनिः ॥ २ ॥ यो नः शपादशपतः शपतो यश्च नः शपात् । वृक्ष इव विद्युता हत अमुलादनुशुष्यतु अनामित्रे नो अधरादनमित्र न उत्तरात् । इंद्रानमित्रं नः पश्चादनमित्र पुरस्कृधि ॥ ३॥ २० मनसे चेतसे घिय आकृतय उत चित्तये । मत्य श्रुताय चक्षसे विधेम हविषा वयम् ॥१॥ अपानाय ध्यानाय प्राणाय भूरिधायसे । सरस्वत्या उरुव्यचे विधेम हविषा वयम् ॥ २॥ यमो मृत्युरघमारो निर्मल्यो वचः शर्वोऽस्ता नीलशिखंडः । देवजनाः सेनयोस्तस्थिवांसस्ते अस्माकं परि पूजन्तु वीरान्॥१॥ मनसा होमहविषा घृतेन पर्यायात्र उत राज्ञे भवाय । २५ नमत्येभ्यो नम एभ्यः कृणोम्यन्यात्रास्मदपविषा नयंतु ॥ २॥ बाय नो अपविषाभ्यो बघाद्विश्वे देवा मरुतो विश्ववेदसः । अग्नीषोमा वरुणः पूतदक्षा वातापर्जन्ययोः सुमतौ स्याम ॥ ३॥ घृहस्पतिम० त्यमपु० वातारमिह० इंद्रः सुत्रामा । अभयं नः कृणोविति विशेषः । स सुत्रामा- स्वा० तस्य वयं । विपरीते १ आमरिंद्र हरि० । धर्म में यावापृथिवी वर्माहवर्म सूर्यः । वर्म ३० मे विश्वे देवाः कृन्मा मा प्रायःप्रथाचिका ॥ (१९।२।२०१४) ऐंद्रानं धर्म बहुलं यदुमं विश्वेदेवा नातिविष्यति सर्वे। तन्मे तन्वं त्रायतो सर्वतो बृहदायुष्मान जरदृष्टिर्यचासत् ।। ( ९।५।३३१९) गिरयस्ते पर्वता हिमवंतोरण्यं ते पृथिवि स्योनमस्तु । भुवं कृष्णा रोहिणी विश्वरूपो ध्रुवा भूमि पृथिवीमिन्द्रगुप्तां । १षयदवन-यो। रईअनघटय-चातान', ब-खो ३ -स्यो । ४ ध-सत्सार । .१अ.सं. २ 111-३३ 11४. सं. ११-३५- mur६-in-min -11-२.९-१1१०1९11-1, ·मेयूसः अभयमः। Pane २० यते मध्यं पृथिवि यत्र नभ्यं यास्त मस्तन्वः संबभूवुः । तासु घेद्यमिनः १ यतः। पवस्व माता भूमिः पुत्रो अहं पृपियाः ॥ (१२।१०११-१२) यास्ते प्राची: प्रदिशो या उदीचीर्यास्ते भूमे अधरायाश्च पश्चात् । स्योना जास्ता मह्यं चरते भवंतु मा निपतं भुवने शिभियाणः ॥१॥ मा नः पश्चान्मा पुरस्तन्नुिदिष्ठा मोचरादधरादुत । स्वस्ति भूमे नो भव मा विदन्परिपंथिनो वरीयो यावया वधं ॥ ३२ ॥ स्वस्त्ययनमणः ।। स्वातिदा विशांपतिवत्रहा १ ॥ (१।४।२१) बाहाणेन पर्युक्तासि कण्वन नार्षदेन । सेनेवेसि विपीमती न तत्र मयमस्ति यत्र प्राप्तोस्योषधेस ने ता अवीरेण. १ अभय मित्रा वरुणा० १ अमयं यावापृथिवी इहास्नु नोषात्रिणोनु १० ददतं नः प्रतीचः । मा ज्ञातारं मा प्रतिष्ठा विदंतमिथो विनाना उपयंतु मृत्यु ॥१॥ हैतं तर्द समंकमाखमश्विना छिन्त शिरो अपि पृधीः श्रिणीतं । यबाने ददानपिनपतं मुखमयाभयं कृणुतं धान्याय ॥ १॥ पूर्वमा आस इंद्र सुत्रामा इतं यथामनु गामीम एपायेन पूर्व न्ययय तं ब्रवीमि । तत्था एतापुरुषमाप्ररत्याश्यं परस्तादभयं ते अर्वाक । १ स्वस्तिदा विशागतिः ॥१॥ नमस्ते घोषिणीभ्यो नमस्ते के शिनीभ्यो नमो नमस्कृताभ्यो नमः संभंजतीभ्यः ॥ (११॥२॥३१) आते राष्ट्रमिह रोहितोऽहापीयास्तवन्मुधो अभयं ते अभूत् । तस्मै ते यावापृथिवी रेवतीभिः कामं दुहाताभिह शक्करीभिः ॥ १॥ (१३१५) इदमुच्छ्रेयोऽवसानमागों शिवे मे द्यावापृथिवी अभूनां । असपनाः प्रदिशो मे मवंतु न वै त्वा विष्मो अभयं नो अस्तु । ( १९।२।१४।१) यत इन्द्र भयामहे अतिभिः । अभययगणः। मा नो विदन्विव्याधिनो मो अभिव्यापिनो विदन् । आरात शरच्या अस्मद्विधूचीरि पातय ॥१॥ विध्वंची अस्मच्छरका पततु थे आता ये चास्याः।देवीमनुष्येपको ममामित्रान्वि विध्यत ॥२॥ यो न स्वो यो अरणः सजात उत निष्यो यो अस्मां अभिदासति । रुद्रः शरव्ययैतान ममामित्रादि विध्यतुः ॥३॥ या सपनो योऽसपनो यश्च द्विषं छपीतिनः ॥ देवास्तं सर्वे धूर्वतु० ॥ ४॥ अदारमन्जयतु०१। यो अब सेन्योवधोपायनामुदीरते। युषतं मित्रा वरुणावस्मयावयं परि ॥॥ विश्व यदमुतश्च यधं वरुणे यावय । वि महच्छर्म यछ वरीयो यावया वधं ॥३॥ शास इत्या मह्यं मित्रसाहो अस्तृतः । न यस्य०४।स्वस्तिदाविशीपतिः १ दिन इंद्र० ११ अर्धन १० गया तमो यो अस्मा अमिदासति ।पादव्यत्ययः । विरक्षो विमृअपेंद्र द्वि० वि महधर्म। रसंशितम इदं ना संशितं वीर्य बलं । संशितं क्षत्रमजरमस्ताजिष्णुपामस्मि पुरोहितः रामहमेषां राष्ट्र स्यामि समोनो वीर्य ! बलं। यश्चामि शत्रूगा बाह्ननेन हविषाहं ॥२॥ निचैपयं. तामधरे भवंतु ये नः सूरि मधानं पृतन्यात् । क्षिणीमि ब्रह्मणामित्रानुभयामि सानहम् ॥ ३ ॥ १यटरकपन-स्योना ताध-योनास्तर। २ अ .. १४.१९, १४१९.३-१२१ ४-६४।३१ ५-६।५।५११ नकघर-इंततंद; यटअ-इततंदई-हततादं । ६ टयबभघनईर-पूर्वे। ७ घडयबअनर-मानो 1८ घटअन यातयः । १-विध वो.। १. -च्छियाति न. ११९-गा। १२ रनटयवक्रय-भयमगेमया, अ-अथाध-अघमंगमया । १३ अ.वे. ३॥१९॥1-6.१४ घ-मघवान १५ घअनर-मथवाज, १६ अनघर-भुणासि धक-सुणामि । - . + ·३४ अपराजितगणः। नीति . . तीक्ष्णीयांसः परशोर रतीक्ष्णतरा उत । इंद्रस्य यज्ञात्तीक्ष्णीयांसो येषामस्मि पुरोहितः ॥ ४॥ एषामहमायुधा सं स्याम्येषां राष्ट्र सुवीरं वर्धयामि । एषां क्षत्रमजरमस्तु जिष्ण्वेषां चित्तं विश्वेऽवन्तु देवाः ॥ ५॥ उद्रर्पता मघवन्वाजिनान्युद्वीराणां जयतामेतु घोषः ॥ पृथग्घोषा उद्दालयः केतुमंत उदीरतं ॥ ६ ॥ ५ देवा इन्द्रज्येष्ठा मरुतो यंतु सेनया ॥६॥ नेता जयता नर उपा व संतु बाहयः । तीक्ष्णेषवोऽवलघन्बनों हतोपायुधा अबलानुग्रवाहवः॥७n अवसृष्टा परा पन शरव्ये ब्रह्मसंशिते । जयामित्रान्य पद्यस्व जह्येषां वरं वर मामीषा मोचि कश्चन८ वया मन्यो सरथमारुनंतो हर्षमासोः । संशिता मरुची । इति विशेषः । सूक्त। यस्ते मन्यो विदधदन सायक सह ओजः पुष्पति विश्वमानुपछ । १० साह्याम दासमार्य स्वया युजा वयं सहस्कृतेन सहसा सहस्वता ॥१॥ एता देवसेनाः सूर्यकेतव. सचेतसः । अभित्रानो जयंतु स्वाहा ॥ (५।४।२१।१२) अव मन्युरवायताव बाहू मनोयुजा । पराशर स्वं तेषा पराञ्चं शुष्म मर्दयाघा नो रयि मा कृधि ॥१॥ निहस्तेभ्यो नहस्तं यं देवाः शरुमस्यथ युवृश्चामि शनूणा वाहूननेन हविषाहं ॥२॥ इंद्रश्चकार प्रथम नैहस्तमसुरेभ्यः । जयंतु सत्वानो मम स्थिरेणेंद्रेण मेदिना ॥ ३॥ १५ निहस्तः शत्रुरभिदासस्नस्तु ये सेनाभिर्युधमायन्यस्मान । समर्पयेंद्र महता वधेन दावेशामघहारो विविधः ॥१॥ आतन्वाना आयच्छतोऽस्यंतो ये च धावथ । निहस्ताः शत्रवः स्यनेंद्रो वोद्यपराशरैत ॥ २ ॥ निहस्ताः सन्तु शत्रवोड्नेस्तेषां ग्लापयामसि । अथेषामिंद्र वेदांसि शतशो वि मनामहे ॥ ३॥ परि धर्मानि सर्वत इंद्रः पूषा च समतुः । मत्त्वयामू: सेना अमित्राणां परस्तरा ॥ १॥ २० मूढा अमित्राश्चरताशीर्षाण इवाहयः । तेषां वो अमिमूदानामिद्री हेतु वरवरं ॥२॥ ऐपु नह्य पूषाजिनं हरिणस्याभियं कृधि ॥ पराडमित्र एषत्वर्वाची गौरुपेपतु ॥ ३॥ अभिमूर्यज्ञो अभिभूमिरमिभूः सोमो । अभिभूरिद्र शम्य हं विश्वाः पृतना यथा सान्येवा विधेमामिहोत्रा इद हविः॥१॥ स्वधास्तु मित्रावरुणा विपश्चिता प्रजावत् क्षत्रं मधुपनेह पिन्वतं । २५ बाधेयो दूर नियंति पराचैः कृतं चिदेनः प्रमुमुध्यास्मत् ॥ २५ इमवीरमनु हत्यमुपमिंद्र सखायोअनुसंरमाळापाममितं गोजित वज्रबाहुजयंतमज्मप्रमृणंतमोजसा दो जयाति म पराजयाता अधिराजो राजसु राजयाते। चकृत्य दियो यचोपसयो ममल्यो भवेह ॥ १ ॥ स्वमिवाधिराजः श्रवस्यस्व भूमिमूतिर्जनानास्वंदेषीविश इमावि राजा युध्मत क्षत्रमजरे ते आतु १ १. प्राध्या विशस्वमिद्रासि राजोतोदाच्या दिशौ वृत्रहनुहौसि । यत्र यतिखीत्योस्तजितं ते दक्षिणतो वृषम एषि हव्यः॥३॥ १५तयदुईअ-इन। २ अनटयवद-मनीषा। अ. थे. ४१३१५। ४ अ.घे, ३२ । ५क-संचेतस्या । ६ अ वे. ६१५, ७ अ.वे. ६६, ८ धकयअनटयव-समाये। ९मये, १९७१.९अ.. (१९०, १ कपभनव यरमन् । १२ अ.. ६.९८, ·अपराजितगणः। १५ अमि त्वेंद्र वरिभतः पुरा त्वांहरणाद्रुवे । म्हयाम्युन चेसारं पुरुषाणामनेकजम् ॥१॥ यो अद्य सेन्यो धो जिघांसन उदीरते। इंद्रस्य तत्र बाहू समतं परि दध्मः ॥ २ ॥ परि दध्म इंद्रस्य वाहू समतं त्रातुस्त्रायतां नः । देव सवितः सोमराज सुमनस मा कृणास्वस्तये ॥ ३॥ 'अपराजितगणः यः सपनो योऽसपनो यश्च द्विपञ् छपाति नः । देवास्तं सर्वे धूवैतु ब्रह्मः ॥ (१२१९४) ५ शर्मवमतदाहरास्यै नायी उपास्तरे । सिनीवालि प्रजायतां भगस्य सुमतावसत् ॥ १४।२।२१॥ उद्ध उर्मिः शम्या हन्त्वापो योक्त्राणि मुंचत्त । मादुष्कृतौ व्येनसाबध्न्यावशुनमारताम् ।। १६ ॥ अघोरचक्षुरपतिमी स्योना शम्मा मुशेवा सुयमा गृहेभ्यः ।। वारसूर्देवकामा स त्वयैधिषीमहि सुमनस्यमाना ॥ १७ ॥ इतश्च यदभुतश्च पहधं वरुण यावय ॥ वि महन्टर्म यच्छ परीयो यावया पधं ॥ ( १।२०१३) अपेंद्रद्विष. ज्यासतो वध० । विमहच्छर्म ॥ ( १२१४) न्यूयं नः प्रवतो नपान्मरुतः सूर्यवंचमः । शर्मयच्छाथ समथः । इममम आयुषे वर्चसे नय प्रियं रेनो वरुणमित्र । माते० ॥ (२२२८१५) ॥ तिम्रो देवीमहि नः शर्म यच्छत प्रजायै न स्तन्वे । यच पुष्टं । माहास्महि प्रजया० ॥(५।३१७) उरुव्यचा नो महिषः शर्म यच्छ । स्वस्मि॥८॥ १५ इंद्रस्य शम्मासि । तं त्वा प्रपये ते त्या प्रविशामि सर्वगुः सर्वपूरुषः सर्वात्मा सर्वतभूः सह यन्मे स्वितेन । (५६।१४) अश्मवर्म मेऽसि यो मा प्राच्या दिशोऽधायुरभिदासात् । एतत्समछात् । यो मा दक्षिणामाः ॥ यो मा प्रतीध्या । यो मोदींच्या: । यो मा धुवाया' । यो मोनीयाः ॥ वृहतामन उपव्हये मातरिम्वना प्राणापानौ।सूर्याच्चक्षुरंतरिक्षारो पृथिव्याः शरीरम्॥(५१०।१-८) २० येन देवा असुराणामोजास्यव्रणीध्वं । तेना नः शर्म यच्छथ ।। ( ६१३) यथा बृक्षं लिबुजा समतं परिषस्वजे । एवा परिष्वजस्व मां । यया मां कामिन्यसो थया मनापगा असः ।। (६१७१-३) यमे यावापृथिवी सयः पर्येति सूर्यः । एता पमि ते मनो यथा मौ कामः । यथा सुपर्णः प्रपतन पक्षी निहंति भूभ्यो । एवा नि हन्मि ते मनो यथा मां काम । वांछ में तन्व पादौ वाञ्छाइयो बांसमथ्यौ । अक्षौ वृषण्यंत्याः देशा मां ते कामेन थुप्यतु । मम त्वादोपणिप्रिय कृणोमि हदयश्रिषं ॥ (३।१।९।१-२) यथावतः परागसौ मामुष्याई कदाचन 1 अनन्यस्त्वं प्रथमं धेनुभ्याचमधतिः । अधेनवे पवसे शर्म यच्छ चतुष्पदे । शर्म यउत्वोपधिः सह देवीघती। कात्ययस्य तं गोष्ठमयमा उत पुरुषार । निस्वरूपां सुभगामस्याददामि जीवलां ॥ सा नो रुद्रस्पास्ता हेति दूर नयतु गोभ्यः । तमूठे वाजिं तन्वमभ्यधावतु शर्म तुम्यं ॥ अपक्षतो महोयरुणाय यदेवोदिवीय ज्योतिस्वामिमीयात् ॥ घाजस्य तु प्रसवे मातरं महीमदिति नाम वचसा करामहे ।। 1. 2. ६९९ ११ ध-वनमः पयअनईटव-वश्वग । १ घन्हा ४ अ.वे, 4।२।। २५ ३ ·२६ •। शर्मवर्मगणः। [नीति याय उपस्था उर्वी तरिक्ष । सा नः शर्म त्रिवरूयं नियच्छात् । वेशनां पत्नीरुशती ०५ यछंतु समाप्तौ । अधिहि मां रमया सृजे तवैव सन्सर्वहायाइहास्तु । भाशर्तो मुड तं शर्म यच्छ मयसिध्यदुरितं धत्तमायुः । ५ रक्षोहणं वाजि०१। स्वाक्ति मे द्यावापृथिवी स्वाक्ति मित्रो अकरया स्वाक्ति मे ब्रह्मणस्पतिः स्वाक्ति सविताकरत् ॥७॥३॥ वर्म मे द्यावापृथिवी स्वस्त्ययनोक्ता १ । ऐंद्राम वर्म० १ इयमपि तत्र ॥ वर्म मह्यमयं मणिः फालाज्जातः करिष्यति । पूर्नामथेन मागमइसेन सह वर्चसा । "मित्रः पृथिव्योदकामत्तां पुरः प्रणयामिकतामाविशतता प्रविशत सा वः शर्म च वर्म यच्छतु । १. वायुरंतरिक्षणोदक। सूर्योदिवो० ॥ चंद्रमानक्षत्रे० । सोम उत्पधीरु० । यज्ञोदक्षिणाभिरु० । समुद्रो नदीभिरु० । ब्रह्म ब्रह्मचारिभिरु०।इन्द्रो वीर्येणो देवाअमृतेणो० । प्रजापतिः प्रजापतिभिरु०॥ अप न्यधुः पौरुषेयं वधं यमिद्रामी धाता सविता बृहस्पतिः । सोमो राजा वरुणो अश्विना यमः पूषास्मान्परिपातु मृत्योः ॥ १ ॥ यानि चकार भुवनस्य यस्पतिः प्रजापतिर्मातरिश्वा प्रजाम्पः । १५ प्रदिशो यानि वसते दिशश्च तानि मे वर्माणि बहुलानि संतु ॥२॥ यत्ते तनूष्वनखंत देवा युराजयो देहिनः । इंद्रो यचके वर्म तदस्मानातु सर्वतः ॥ ३ ॥ वर्म मे यावापृथिवी स्वस्ययनोक्ता। असपनं पुरस्तात्पश्चानो अभयं कृतं । सविता दक्षिण उत्तरान्माशचीपतिः ॥ १ ॥ दियो मादित्या रक्षतु भूम्या रक्षवनयः । इंद्रामो रक्षता मा पुरस्तादश्विनावभितः शर्म यच्छता २० तिरश्चीनन्या रक्षतु जातवेदा भूतकृतो मे सर्वतः संतु वर्म ॥ २॥ इति शर्मवर्मगणः । अथ पूर्वोक्ता अशीत्युत्तरशतं श्लोकाः सुरास्त्वामभिर्षिचतु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगन्नाथस्तथा संकर्षणो विभुः ॥१॥ प्रयुनश्चानिरुद्धश्च भवंतु विजयाय ते । आखडलोऽनिर्भगवान यमो वै नितिस्तथा ॥२॥ वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तया शिवः। ब्रह्मणा सहित: शेषो दिक्पालाः पातु ते सदा ॥ ३॥ २५ रुद्रो धर्मो मनुक्षी रुचिः श्रद्धा तु पार्थिव । गुरत्रिर्वसिष्ठश्च सनकश्च सनंदन. ॥४॥ समाकुमारश्च तथा मगवानपि चांगिराः । पुलह पुलस्त्यश्च मचिः कश्यपः प्रभु ॥ ५ ॥ एते स्वामभिषिचेतु प्रजाध्यक्षा. समागताः । प्रभाकरा बर्हिषदो अग्रिप्वातास्तथैव च ॥६॥ क्रयावाश्चोपताच आज्यपाश्च मुकालिनः । एते त्वामभिषिचंतु पितरश्वामिभिः सह ॥७॥ लामीवी शची स्यातिरनसूया तथा स्मृतिः । संभूतिः सन्नतिश्चैव क्षमा प्रीतिस्तथैव च ॥८॥ घअनईरयट-कलाशात । २ भवे १९१९11-191 ३ अ.वे. १९४२० -५१.३.१७॥६१-11धि-न्युनः । - ४५-पाता।

·मयूसः] ग्रहादयः। स्वाहा स्वधा र ते राजन्नभिषिचंतु मातीतिमी तिमघा पुष्टिलक्ष्मीस्तथा क्रिया ॥ ९ ॥ बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्तुष्टिः सिद्धिश्च पार्थिव एतास्त्वामभिषिचंतु धर्मपल्या समागताः ॥१०॥ अरुंधती वसुर्यामी लंबाभानुमरुन्चती । संकल्पा च मुहूता च साध्या विश्वा तथैव च ।। १५ ।। धर्मपरन्यो दशान्यास्वामभिषिचंतु पार्थिव । आदितिदितिईनु. काला सुदृष्टानायुपामुनिः ॥ १२॥ कद्रूः क्रोधवशा प्राची विनता सुरभिस्तथा । एताप्त्वाममिचितु कश्यपस्य त्रिया:निपः ॥ १३॥ ५ पस्नी ते बहुपुत्रस्य सुपुत्रा या च भामिनी 1 सभायात्वभिषे काय विजयाय च पार्थिव ॥१४॥ कृशाश्वपत्नी च तथा सुप्रभा तु जया तथा । सुदर्शना तयोः पुत्रो विजयं विदधातु ते ॥ १५॥ मनोरमा भानुमती विशाला या च बाहुदा । अरिष्टनेमिपत्न्यस्त्वामभिषिचंतु पार्थिव ॥ १६ ॥ कृनिका रोहिणी देवी विशाखा च तथा नृप । अनुराधा तथा ज्येष्ठा मूलं च वसुधाधिप ॥१७॥ आषाढा च तथा पूर्वा तथा या चोचराहया । अभिनिच तथा श्रुत्या धनिष्ठा च तथैव च ॥१८॥ १० तथा शतभिषक् चैव पूर्वाभाद्रपदा तथा । उत्तरा रेवती राजन अश्विनी भरणी तया ॥१९॥ एतास्त्वामभिषिचंतु सोमपल्या समागताः। मृगी च मृगचर्मा च श्वेतमचरा हरिः ॥ २० ॥ पूता च कविता दंष्ट्रा सुरमा सुनमा तथा । एताः पुलस्त्यपन्यस्त्वामभिषिचंतु पार्थिव २१ ॥ इयेनी मासी तथा क्रींची धृतराष्ट्री तथा शुकी । पन्यस्त्वामभिषिचंतु अरुणस्यार्कसारथेः ॥२२॥ आयतिनियतिश्चैव रात्रिनिदा च पार्थिव । एतास्त्वामभिषिचंतु लोकसंस्थानहेतवः ॥ २३ ॥ उमा सेना शची चैव धूमोर्णा निमंतिस्तया । गौरी शिवा च बुद्धिश्च वलया चैष नंदना॥२४॥ आनृपया य तथा ज्योत्स्ना या च देवी वनस्पतिः। एतास्त्वामभिषिचंतु कालस्यावययाः शुमाः॥२५॥ आदित्यश्चंद्रमा भौमो बुधजीवसिताजाः । महास्वामभिषिचंतु गहु केतुश्च सर्पिताः । स्वायंभुवो मनोः पुत्रो मनुः स्वासोचिपस्तया । औषमताममश्वेत रेवतवाषस्तथा ॥ वैवस्वतोष सावर्णो दक्षबासुतावुभौ । धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो रोच्यो मोत्यश्च यो मनुः ॥ पलामभिषिचंतु मनवश्व चतुर्दश । विश्वभुग्विश्वपश्चिन्न सुशोतः ससुखी विभुः । मनोजयत्ययोजस्वी बलिकतमीतिको । यूपश्च कतिधामा च दिविमुक शुचिरेव च । एते स्वामभिषिचंतु देवपालाचतुर्दश। रेवंतश्च कुसारश्च तया वर्चाः कुमारकः । वीरभद्रश्च नंदी च विश्वकर्मा पुरोजषः ।। एते स्वामभिर्विचंतु सुरमुख्याः समागताः । आत्मा पासुमंतो दक्षः पटुः माणस्तथैव च। हविष्यश्च गविष्ठश्च कातः सत्यञ्च पार्थिव । अभिपिंचतु राजंस्त्वा देवा त्यगिरसो दश । फतुर्वक्षा यसुः सत्यः काल कामो मुनिस्तथा । धृतिमान्मनुजश्व रोचमानस्तपैव च। एते तामभिषिचंतु विश्वेदेवास्तथा दश । मर्नेकपादहिव॒न्यः पुष्पोतुस्तथा बुधः । भरतश्च तथा मृत्युः कापालिरप विकिणिः । एकादशैते दास्वामभिषिचं पार्थिव ॥ मुक्नो भाषनव सुजन्यः सुजनस्तया । कतुः सुवर्णवर्णश्च व्यजश्व व्यसुतस्तथा । प्रसवधाव्ययश्चैव दक्षम मनुनाधिप । एते स्वामभिषिचंतु मृगयो नाम देवताः । मनोप्राच प्राणश्च नरोपानश्च वीर्यवान् । चितिहयो नमश्चैव हंसो नारायणस्तथा। विशुनावि विविधतपापस जाद्धितः । एते त्यामभिषिचंतु साध्या दादश पापित। घाना मित्रोऽर्यमा पूषा शोऽशो वरुणो माः । त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुददिशमः स्मृतः । ३५ १ पक्ष-इस यानिदिन । र घानरबदप बरा । ३त्त माना। क्षज्ञ एतेवा। २० ·वर्षपर्वता वेदादपः [नौति मांधाता मुचकुंदश्च तथा राजा पुरूरवाः । श्वाकुश्च यदुश्चैव पुरुभूरिश्रशस्तथा ॥ अंबरीषश्च नामागो वृहदश्वो महाहनुः । प्रद्युपश्चाथ सुटुम्नो मूरिद्युम्नश्च संजयः ।। एते चान्ये च राभानस्तव राजन दिवंगताः । समायांत्वभिषेकाय विजपाय तथा निये। पर्जन्यायास्तथा भूप मेयाः सर्वे समागताः । गुमाश्चौषधयो र बीजानि विविधानि च ॥ ५ सर्वे त्वामभिषिचंतु राजराज्ये सुसत्वराः ॥ पुरुषश्चाप्रमेयात्मा महाभूतानि यानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिस्तत्रैव च । मनो बुद्धिस्तथैवात्मा अव्यक्तश्च महीपते । एते त्वामभिषिचंतु समेता वसुधाधिप । रुत्मभौमः शिलामोमः पातालो नीलमृत्तिकः । पीतरक्तासिताश्चैव श्वेतभौमास्तथैव च ॥ एते त्वामभिषिचंतु विजयाय महीपते ।। १. भूर्लोकोऽय भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽय महर्जनः । तपः सत्यं च राजेंद्र विजयाय भवंतु ते ॥ जंबू शाकाकुशः क्रौंचः शाल्मलीद्वय एव च । प्लक्षश्च पुष्करश्चैव स्वस्वाम्यं प्रविशंतु ते ॥ उत्तराः कुरवः पुण्या रम्या है रण्वतास्तथा । भद्राश्वः केतुमाटश्च वर्षश्चैव इलावतः । हरिवर्षः किंपुरुषो वर्षों भारतसंज्ञाः । एते त्वामभिषिचंतु सभेत्य वसुधाधिप । इलदीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गमस्तिमान् । नागद्वीपस्तया सौम्यो गंधर्वा वरुणस्तथा ॥ १५ अयं च नवमस्तेषां स्वस्वाम्य प्रविशंतु ते । हिमवान हेमकूटश्च निषधो नील एव तु । श्वेतश्रृंगोगवान्मेरुमौल्यवद्धमादना ॥ महेंद्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षास्तथा 1 वियश्च पारियात्रश्च सर्व एव महीधराः ॥ समागम्याभिषिचंतु त्वामय वसुधाधिप ।। ऋग्वदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदस्तथैव च । अथर्ववेदो वेदास्त्वां अभिषिचंतु पार्थिव । २० इतिहासो धनुर्वेदो गांधर्वश्चायुसंशितः । सप्तापवेदाश्च तथा विजयाय भवंतु ते ॥ शिक्षा कल्पो ब्याकरणं निरुक्त ज्योतिषां गतिः । छंदो विवितिष्ठानि विजयाय मवंतु ते ॥ अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या त्येताश्चतुर्दश । सांख्ययोगः पांचरानो घेदः पाशुपतं तथा । कृतांतपंचकं चैव शास्त्राणि विविधानि च ॥ गायत्री यापैशमनी गंगा देवी महा शिवा । गोधारी च तथा नारी विजयं प्रदिशंतु ते । २५ देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । ऋषयो मनदो गावो देवमातर एव च । देवपल्यो दुमा नागा दैत्याश्चान्सरसां गणाः । अस्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो चाहनानि च ॥ औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये । स्थानानि च समस्तानि पुण्यान्यायतनानि च । जीमूतानि च सर्वाणि तविकाराच सर्वशः । उक्तानि चाप्यनुक्तानि विजयाय भवंतु ते । लवणक्षारतोयाश्च घृतमहोदकास्तथा । दधिमंडोदकाचैव सुरोदश्च नराधिप । ३० तवक्षुरसोदक्ष तथा स्वादकश्च यः । गर्भोदश्च तोयस्त्वामभिषिचंतु पार्थिव ॥ चत्वारा सागराश्चैव स्वेन तोयेन पार्थिव 1 समागम्याभिषेके तु विजयं प्रदिशंतु ते॥ पुष्करच प्रयागश्च प्रभासो नैमिषे तथा । तया ब्रह्मसाः पुण्यं गयाशी च पार्थिव । कालोदको नदि कुंडलथैवोत्तरमानसः । स्वर्गमार्गप्रदश्व तथा पंचनदश्च यः॥ १क्ष पारः।९अनयवय-पति । ३क्ष-विदिति । १२-कशमिनी । ५ घ-मुग्रो ·मयूखः ] पुण्याप्रमाः। सं ५ भुगतार्थ प्रभासश्च तथैवामरकंटकः । आश्रमः कालिकायाश्च तृणविंदोस्तथानमः ॥ गोतार्थ चानितीर्थ च विमला स्वर्ग एव च । जंवूमार्गश्च विमलः पुण्यस्तंडुलिकाश्रमः ॥ कपिलश्च तथा तीर्थो तीर्थो वातिकसंडिका महासरस्तथागस्त्यकुमारीतीर्यमेव च ॥ अंगद्वारःकशावतों बिल्वको नीलपर्वतः । वाराहः पर्वतश्चैव तीर्थ कनखलं तथा । सुगंधा च घरा कुंमास्तथा शाकंभरीति या । भृगतुंग: सकुजाम्रः कपिलस्य तथाश्रमः । चमसोद्भेदनः पुण्यस्तथा विनशनं शुभः। अजतुंगश्च मोचश्च अश्वगंधश्च पार्थिव । कालंजरः सकेदारो रुद्रकोणिस्तथैव च । महालयश्च राजेंद्र बदर्याश्रम एव च ॥ नंदा च सोमतीय च सूर्यतीर्थ शतकतोः । आश्विनोर्वरुणस्याथ वायोर्वश्रवणस्य च ॥ ब्रह्मणश्चैव शर्वस्य यमस्य च्यवनस्य च । विरूपाक्षस्य धर्मस्य तथा चाप्सरसां नृप ॥ आधीणां च वसूनां च सापानां मरुतां तथा । आदित्यानां च रुद्राणां तथा चोगिरसां नृप । विश्वेदेव गणां च तथान्येषां च मानद । प्लमप्रसवपाश्चैव सुपुत्रा च नराधिप । शालणामसरचैव वाराहो मानसस्तथा । कामाश्रमखिकूटश्च चित्रकूटस्तथैव च ।। सपूर्व ऋतुसारश्च तथाविष्णुपदं सरः । कापिलं च तथा तीर्थ वासुस्तीर्थमेव तु । सिंधूत्तमस्तपोद्वारोऽन्यथ सूर्यारकुंमकः । पुंडरीकश्च राजेन्द्र गंगासागरसंगमः ॥ सिंधुसागरयोश्चैव संगमः सुमनोहरः । तथा कुंभामसुंदश्च मानसं च तथा सरः ॥ तथा बिंदुसरः पुण्यं सरस्वच्छोदकं तथा । धर्मारण्यं फल्गुतीर्थमविमुक्तं तथैव च ॥ लोहित्यश्च तथा पुण्यो बदरी पावनः शिवः । तीर्थे सप्तापीणां च वन्हितीर्थ तु पार्थिव ।। पुण्यवस्रापयो मेपचागलेशस्तु पार्थिव । पुष्पन्यासस्तथा चैव तीर्थो हंसपदस्तथा । अश्वतीर्यच कर्णाश्वो मगिमथस्तथैव च । देविका इंद्रमार्गश्च स्वर्णबिन्दुस्तथैव च ॥ आहत्यकस्तथा तीर्थातीर्थश्चैरावतातथा । ऐरावतीसमुद्भेदे तीर्थ मोगयशःपरं । करवीराव्हयं चैव नागमो वणिकस्तथा । पापमोचनिकश्चैव ऋणमोचनिकस्तथा । उजनस्तथा पुण्यः संपूज्य: सरसां वरः । देवमहासरः पुण्यं सपिईधि तु पार्थिव ।। एते चान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तनाः शुमाः । तोयस्वामभिषिचंतु सर्वपातकनाशनैः॥ गंगा महानदी पुण्या हदिनी हादिनी तथा। पावनी च तथा सीता चक्षुः सिंधुश्च नर्मदा ॥ सुप्रमा कांचनाक्षी च विशाला मानसी हूदा । सरस्वत्योयनादी च मुघा बिमलोदका। शिप्रा शोणम तपध सत्याडकी तथा अछादो र दिमण य चंद्रभागा रावती वितस्ता देविकारमा केशा देवता शिवा । तया चेक्षुमती पुण्या कौशिकी यमुना तया: गोमती धूतपापा च बाहुदा तु सरस्वती । निर्विच्या च तृतीया च लोहितच महानदः । देवस्मृतिमाता घेइमपुरवा तथा । पर्गाशा वंदना चव सदानीरा कुमुदती । पीता धर्मण्वती धूमा विदर्मा वेणुमत्यपि । अवती च तया कुंती सुरसा च पाशिनी ॥ मंदाकिनी दशार्णा च सिंधुरेखा कुमुद्दती । नपती पिप्पली इयेनी करतोया पिशापिकी । चित्रोपला चित्रवर्णा मंजुला वाकुलामती । शुक्मिती मिनीपाली मंडूणी तृपिका कपः । तापीपयोगी निविध्यासिता च निपधावताणा येतरिणी माता मंद एस तथा कुहः । २० २५ ३० ११।२ टरकपभमय- भपय अनरव पांगला । असार-मोहर ·३२ सप्तांग राज्यम् । [ नीति r तोया चैव महागौरी दुर्गतिमिगिला तथा । गोदावरी भीमरथी कृष्णवर्णा भयंकरा ॥ तुंगभद्रा सुप्रकारा पात्या कावेरिव च। कृतमाला ताम्रवर्णी पुष्पमद्रोत्पलावती । नृसमा पिकुल्याच इक्षुका त्रिदिवालया। लांगुलिनी वंशधरी जंबूश्च सुकलावती । अषिका वरवेगा चमंदगा मंदवाहिनी क्षमा देवीदयाघ्योमा पयोष्णी कालवाहिनी । "५ कंपना च विशाला च करतोया सुवाहिनी । ताम्रारुणा वेत्रवती सुभद्रा चाश्ववत्यपि ॥ अद्रिका च इमा चैव सुप्रकारा हिरण्मयो । आपगालोपलाभासी संध्या तु बडवानदी । महेंद्रवाणी शाला च मालिका वठयावती । नीलोतकरा चैत्र बाहुदा वनवासिनी नंदा चापानंदा च सुनंदा वसुवासिनी । एताश्चान्याश्च राजेंद्र नद्यस्त्वां विविधोदकाः । सर्वपापप्रशमनाः सर्वलोकाय मातरः । सतोयपूर्ण: कलशेरभिषिचंतु पार्थिव । १० एतैर्ययोक्तैर्नुपराजराज्ये दत्ताभिषेकः पृथिवी समां । ससागरी मुंश्व चिरं च जीव । धर्मे च ते बुद्धिरतीव चास्तु । इति श्रीमशंकरात्मजमट्टनीलकंकृते राजनीतिमयूखे राज्याभिषेकप्रयोगः। एवं कृताभिषेको राज्यं कुर्याद । तञ्च सप्तांगं ॥ तानि च 'स्वाम्यम हरकोशराष्ट्रदुर्ग- बलानि चेति । कामंदकोऽपि । (१।१६) १५ "स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो बलं सुदृत् । एतावदुच्यते राज्य सत्वबुद्धिम्यपश्रियं ।" नीतिशास्त्रस्य दृक्षार्थत्वान कमेऽभिनिवेशः कार्यः । तत्र स्वामी राजा । तत्र देवानामंशाः संतीस्याह मनुः (७४) "दानिलयमाणां अमेश्च वरुणस्य चा इंद्रवितेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वतीः ।। " यस्मादेषां सुरेंदाणां मात्राम्यो निर्गतो नृपः । तस्मादमिमवत्येष सर्वमूतानि तेजसा । 'सोऽमिर्भवति वायुश्च सोर्क: सोऽमः स धराद। स महेंदः स ईशः स कुवरश्च प्रभावन" ॥ इति । कामदकोऽपि (१९-११, १३-१५) 'राजाऽस्य जगतो हेतवृद्धपदाभिसंमतः । नयनानन्दजननः शशांक इव तोयधेः ।। "यदि न स्यानरपतिः सम्यक् नेता ततः प्रजा । अर्णधाराजलधौ विप्लवेतेह नौरिया "धार्मिक पालनपरं सम्यापरपुरंजय । राजानमभिमन्यन्ते प्रजापतिमिव प्रजाः २५ "न्यायप्रवृत्तो नृपतिरात्मानमय च प्रजाः । विवर्गेणोपसंधत्ते निहति धुषमन्यया ॥ 'धर्माद पवनो राजा विधाय बुमुजे मुदं । अधचिव नहुषः प्रतिपेदे रसातलं ॥ "तस्माद्धर्भ पुरस्कृत्य यतेतार्थाय पार्पिकः । धर्मेण पद्धते राष्ट्र तस्य स्वायु फलं श्रियः ॥" राजगुणात्तनु च नीतिसारे (कामंदकीये १-१८-२०) "न्यायेनार्जनमर्थस्य रक्षणं वर्धन तथा । सत्पात्रप्रतिपचिश्व राजवृत्तं चतुर्विध । १० " नयस्य विनयो मूलं नियः शाशनिश्चयः । दिनयो हीन्द्रियनयातयुका शाम्रमच्छति। तया (शर१-२५) " शासं प्रज्ञा प्रतिक्ष्यि प्रागल्यं धारयिष्णुता । उत्साहो वाग्मिता दाय आपलेशसहिष्णुता ।। " प्रमावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं दमभेति गुणाः संपचितवः । आर-विदिशाबाश-या। २० - " ·" - " आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यस्तितो भूत्यान ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः॥ सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसी श्रियमभुते ॥ " प्रकीर्णविषयारण्ये धावतं विप्रमाथिनं। ज्ञानांकुशेन कुर्वीत कश्यमिंद्रियदतिनै ।" तथा ( १।२७,३६-३८,४०) "विषयामिपलोमेन मनः प्रेरयतींद्रियं । लनिरुध्यात्मयनेन जिते तस्मिन् जितेंद्रियः ।। ५ "एवं करणसामत्सियम्यात्मानमात्मना । नयापनयविदाजा कुर्वीत हितमात्मनः । " एकस्पैव हि योऽशक्तो मनसः सनिबर्हणे । महीं सागरपर्यंतां स कथं एवजेष्यति ॥ कियावसानविरसविषयैरपहारिमः । गच्छत्याक्षिप्तहदयः करीव नुपतिह । शब्द: स्पर्शश्च रूपं च रसो गधंश्च पचंमः । एकैकमलमेतेषां विनाशप्रतिपचये ॥" पंचानां निदर्शनमाह (१२४१-४७) १० शुचिदर्भाराहारो विदूरभ्रमणक्षमः । लुब्धकादीतलोमेन मृगो मृगयते वधम् ।। "गिरीदशिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः । करिणीपर्शसंमोहादालानं याति वारणः ॥ "निग्धदीपशिखालोके विलोकितविलोचनः । मृत्युमृच्छति संमोहात्पतंगः सहसा पतन ।। दूरेऽपि हि मवन्दृष्टेरगाधसालिले वसन् । मोनस्तु सामिपं लोहमास्वादयति मृत्यवे । "द्विरेको गंघलोमेन कमले याति बंधनं । एकैकशो विनिम्नति विषया विषसनिमाः ।। १५ “ क्षयी तु स कथं नस्यायुगपत्यं च सेवते ।। " सेवेत विषयान्काले मुक्त्वा तत्परतां वशी। सुखं हि फलमर्थस्य तनिरोधे वृया श्रियः ।। "धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सुखफलोदयः । आत्मानं हंति तौ हत्वा युक्त्या यो न निपेवते ॥४९॥ " सोमासक्तमनसां कांतामुखविलोकने । गलंति गलिताश्रूणां यौवनेन सह श्रियः । नामापि त्रीति संल्हादि विकरोत्येव मानसं । किं पुनदर्शनं तस्या विलासोल्लसितभ्रवः ॥ २० रहःपचारकुशला मृदुगद्दमाषिणी । कं न नारी रमयति रक्तं रक्तातलोचना ॥ ५ ॥ 'मुनेपि मनोऽवश्यं सरागं कुरुतेऽगना ।” ॥ ५२ ॥ तत्र कानिचिनिंदति ( ११५४।-५८) मृगया तथा पार्न गहितानि महीमुजां 1 टास्तेभ्यातु विषदः पांडुनैषधवृष्णिा ॥ "कामः क्रोधस्तथा मोहो लोमो मानो मदस्तथा । षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिन् त्यक्ते सुखी नृपः॥ " दंडक्या नृपतिः कामाकोधाच्च जनमेजयः। लोमादेलस्तु राजर्षिर्वातापी मोहतोऽसुरः ॥ २५ " पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदामोद्भवो नृपः । प्रयाता निधनं ह्येते शत्रुपडुर्गमाश्रिताः । शत्रुपगमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेंद्रियः । अंबरीषो महाभागो बुभजाते चिरं महीम् । " वर्धयन्निह धर्मायों सेघितो साद्भादरात् । निगृहीतदियग्रामः कुर्वीत गुरुसेवनम् । शास्राय गुरुसंयोगः शास्त्रं विनयवृत्तये । विद्याविनीतो नृपतिर्न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ ५९ ॥ " वृद्धोपसेवी नृपतिः सतां मवति संमतः । १ शस्मांकुराहरो इति मुद्रितकामन्दकीयपाठः । २ चान् इति मुदिताः। गन्धलाधो मधुरो दानासवि- काण्या इति मुदितपाठः । ४ क्षेमी तु स्याषक्यं वा समं पय सेवते ( मु. पाठः)। ५ निकाम (म. पाठः)। हर्पतो मु पा. ७ वृद्धये-मु-पाः । । " ३० ·३४ विद्यानिरूपणम् । दहनीतिलक्षणम् । [नीति " " “ " " प्रेर्यमाणोऽप्यसदृत्तै कार्येषु प्रवर्तते । आददान प्रतिदिन कला सम्यक महीपति । "जितेंद्रियस्य नृपतेनीतिशास्त्रानुसारिन । मक्त्युज्वलिता लक्ष्म्य कीर्तयश्च नमस्पृश" तथा इय हि लोके व्यतिरेकवर्तिनी स्वमावत' पार्थिवता समुदता ।। "बलाचदेन विनये नियोजयेनयस्य सिद्धौ विनया पुरस्सर ॥ ६४॥ ५ गुरुस्तु विद्याधिगमाय सेव्यते श्रुता च विद्या मतये महामना श्रुतानि पुण्यानि मतानि पेसामसशय साधु मवति मूतये ॥ ६६ ॥ वेधसा पूर्वपुरुषाणां । विद्यानिरूपण नीतिसारे ( २।२-७) " आनीक्षिकी नयी वार्ता दटनीतिश्च शाश्वती । वियाश्चतन एवैता इति नो गुरुदर्शन ॥ आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञान धर्माधर्मी त्रयीस्थितौ । अर्थानों तु वार्चायां दडनीतो नयानयो " १० आन्वीक्षिक्या तर्कशास्त्रवेदातायतीव । यो मीमांसास्मृत्यादे । तथा (२०१०-२६) "वर्णा सर्वाश्रमाश्चैव विद्यास्वासु प्रतिष्ठिता । ईक्षणाक्षणाचासो तद्धर्मस्याशमा नृप । आन्वीक्षिश्यात्मविद्या स्यादीक्षणात्सुखदुःखया । ईक्षमाणस्तथा तत्व हर्षशोको व्युदस्यति ।। मायजु सामनामानम्रयो दाखपी मता। उमौ लाकमद मोति त्रय्या तिष्ठन् यथाविधि ॥ " अगानि वेदाश्चत्वारो मीमासान्यायविस्तर । धर्मशास्त्र पुराण च त्रयीद सर्वमुच्यते ॥ पाशुपाल्यं कृषि पण्य वार्ता वार्तानुजीव्यपि । संपन्नो वार्तया साधुन वृत्तेर्मयमृत्छति । " दमोदड इति रयातस्तस्माद्दडेन्महीपति । तस्य नीतिदेडनीतिर्नयनानीतिरुच्यते ॥ तयारमान च शपाश्च विद्या पायान्महीपति विया लोकोपकारिण्यस्तापाता हि महीपति ॥३२॥ “ अहिसा सूनृता वाणी सत्य शौच दया क्षमा । वनिनो लिंगिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते॥३३॥ "स्वर्गानत्याय धर्मोऽय सर्वेषां सर्वलिंगिनां । तथा (२२३४-३५) २० " सर्वस्यास्य ययान्याय भूपति सप्रवर्तक । तस्यामा धर्मनाशस्तदभावे जगच्च्युति । “वर्णाश्रमाचारयुक्तो वर्णाश्रमविमागवित् । पाता वर्णाश्रमाणां च पार्थिव सर्वलोकभाक ।" तथा ( ३६-९) आनृशस्य परो धर्म सर्वप्राणमृतां यत । तस्माद्राजाऽनृशस्येन पालयेत्कृपण जनम् ।। न हि स्वसुखमविच्छन् पीठयेत्कृपण नृप । कृपण पीड्यमाना हि मयुना हति पार्थिव ॥ २५ को हि नाम कुले जात मुखलेशोहित । अल्पसाराणि भूतानि पीडयेदविचारयन् ॥ " आधिव्याधिपरीताप अब श्वो वा विनाशेने । को हि नाम शरीराय धर्मापत समाचरेत् ॥" तथा ( ३६१३१६) "वजने सर्जन कुर्याद्वर्माय च सुखाय च । सेव्यमानस्तु स्वजनमानति विराजते ।। "हिमांशुमाली न तथा न घे त्फुलोत्पल सर' । आनदयति चासि यथा सज्जनवटित . "ग्रीष्मसूर्याशुसतासमुद्रजनमनाश्रय ! मरुस्थलमिबोदन त्यजदुर्जनसगत । " " १ यअनकअबट काला । २ समुन्नता म पाट । ३भूतानुबन्धीनि मु पाट । ४ यागक्षेमाय हाइना-मु-पट लाकरस्थिात तद इत्यपि पाटान्तरं ५विश स्थापु इति ज्ञादिपाठ । ६ वर्णिलिंगिना इति मु पाट | ७ मुखल्शन शमित मु पाठ 16 सतत इति मुपष्ठ ।

·नीति] नृपतेर्गुणाः । अधादशव्यसनानि । । " " निश्वासोदाहुतभुक् धूमधुनीकृताननः । वरमार्शविषैः संग कुर्यान वेव दुर्जनैः ॥ "कियोऽयहणीवाय स्वजनाय यथावलिः। ततः साधु नरः कार्योदर्जनाय हितार्थिना ॥ २१ ॥ "नित्यं मनोपहारिण्या घाचा प्रल्हादयेजगत् । उद्देजयति भूतानि करवाक् धनदोऽपि सन् ॥ (२३) ." दृदि विद्ध इवात्यय यथा संतप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी नता वाचमुदीरयेत् ।। (२४) "प्रियमेवाभिधातव्यं नित्यं सत्सु द्विषत्सु वा । शिखीव केकी मधुरा वार्च बूते जनप्रियः । (२६) ५ मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखंडिनः । हरति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चिताम् ॥(२८) "ये प्रियाणि प्रमापते प्रियमिछंति तत्कृतं । श्रीमंतो वंधचरिता देवास्ते नरविग्रहाः ॥"(३०) तथा ( १३१-३२) “शचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा । देवतावदुरुजनमात्मवच सुम्हजनम् ।। “ प्रणिपातेन हि गुरून सतोनूचानचेष्टितः । कुर्वीताभिमतान मूल्य देवान सुकृतकर्मणा॥" १. अनूचानः श्रोत्रियस्तस्य चैटितानि तत् क्रिया इत्यर्थः । " सद्भावेन हरेन मित्र सद्भावेन च बांधवान् । वीभत्यान् प्रेममाना-पां दाक्षिण्येनेतर जनम्॥(३३) "प्राणेरप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे । गृहागते परिष्वंगः शक्त्या दानं सहिष्णुता ॥ ३५ ॥ “स्वसमृद्धिश्वनुत्सेकः परभन्धमत्सरः ।। बंधभियधुसंयोगः स्वजने चतुरस्रता । तच्चित्तानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मना । ३६ ॥ १५ “ अनेन गच्छनियतं महामनामिमं च लोकं च परं च विंदतीति " ॥३७ ।। अन्यानपि गुणानाह याज्ञवल्क्यः (आ. ३०९-११) " महो-साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः । विनीतः सत्वसंपन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ॥ “अदीर्घसूत्रः स्मृतिमान् अक्षुद्रोऽपरुषस्तया । धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राशः शूरो रहस्ययित् ॥ "रंगोमान्वीशियां दंडनीत्या तथैव च । विनीतस्त्वर्षवार्तायां नण्यां चैव नराधिपः ।।" २० स्थूलला स्थूल महत् लक्षमुद्देश्यमस्यासो। कुलीनः कन्यादानग्रहणयोः सत्कुलसंबंघेन कुलमर्यादा- रक्षणपरः । अदीर्घसूत्रः कार्येषु त्वरावान् । मृतिमानविस्मरणशीलः । अश्वद्रोऽदोपद्वेषी । अपरुषः परदोषाकर्सिनः । अव्यसनः व्यसनहीनःव्यसनानि चाष्टादशाह मनुः (१.७१४७-४८) मृगयाक्षा दिवा स्वापः परिवादः खियो मदः । तात्रिक वृथाट्या च कामगो दशको गणः । "पशुन्यं साहसं द्रोह ईध्यासपाऽपद्रुपणं । वाग्दंडनं च पारुष्यं कोधजोऽपि गणोऽक: " २५ तर सर कटतमान्याह मनुः (७५०-५२) मृगया च यथाक्रमं । एतत्कटतमं विद्याञ्चतुष्कं कामजे गणे. "देवस्य पातनं व वाक्यारुण्यार्यदूषणे । कोपजेऽपि गणे विद्यात्कष्टमेतधिक सदा ।। Awarयाय शस्य समानुपंगिणः । पूर्व पूर्व गुरुतरं विद्याव्यसनमात्मनः ।" 'परिवादः परनिंदा पाट्या वृथाटन शुन्पमज्ञातपरदोषशापनं । साहसं साधोधनादिनिमहः । २० 46 पानमक्षाः सियश्चैव १माने पहारिया म.पाः। २ पेशामधुरः प्रियाय न प्रियः शले म. पारः । ३ प्रगच्छति च पनि धौमनोऽनियन्तिाः इति मु. प21 मुन्लान् इति. मास्वमवेन.पा.६ दानाम् म. पा!: ! रपटा पास-दोपारडीनाक्षा-भपर दो तीन ।

·[ नीति - ३६ भृगयादोषा गुणाश्च । द्रोहण्डमवधः । या परगुणासहिष्णुता । परगुणेषु दोषाविष्करणमसूया । अर्थदूषणमर्यापहारो देयानामदानं च 1 वाक्पारुष्यं आक्रोशादि। मद्ये दोषाधिक्यमाह वराहमिहिरः "पत्नीयत्यपि मातरं मदवशात्पनी च मात्रीयति।वधीयत्यपि मंदिरं दृढशिलं कुपंच गेहीयति । "स्वल्पं वायुदधीयतीश्वरमयां मोहात्स्थलीयत्यविामित्रीयत्यपि विद्विषं किमपरं कुर्यान यन्मद्यपः। ५, नीतिसारे (१४.५९) " वर्मने निर्गुणत्वं च संज्ञानाशो विश्लता। असंबद्धपलापित्वमकामाव्यसन मुहुः ॥ " सैद्भिर्वियोगोऽसद्भिश्च संयोगोऽनर्थसंगमः । स्खलनं वेपथुस्तदा चिंतांतस्रीनिषेवणं " ॥ सकल्पनैव स्त्रीसंग: 'इत्यादि पानव्यसनमत्यंत सद्विहित तथा " श्रुतशीलबलोपेताः पानदोषेण भूयसा । क्षयमक्षीणनामानो जग्मुरंधकवृष्णयः ॥ ६२ ॥" १० एवं पाने वर्जितेऽपवादो योगयात्रायां " अभ्यासनोत्सवभिषग्वचनोपदेशः कामं पिवेदमतिलोपवदप्रकाशं ।" तदेकनाश्यरोगादौ तदचरित्यर्थः । द्यूते दोषानाह कामंदक. (अ. १४।४४-५०) "लोमो धर्मझियालोपः कर्मणामप्रवर्तनं । सत्समागमविच्छित्तिरसद्भिः सह वर्तनं । "सपेयर्थे निराशित्वमसत्यपि च साशंता ॥ "प्रतिक्षणं क्रोधहो विषादश्च प्रतिक्षणं । प्रतिक्षणं च संश्लेपः साक्षिप्रश्नः प्रतिक्षणं ॥ " अन्यावाचोंगदौर्बल्यं शास्त्रार्थापत्यवेक्षण । गृहनं मूत्रशकृतोः क्षुत्पिपासोपपीडनं । इत्यादीन शास्त्रनिपुणा द्यूते दोषान् प्रचक्षते॥ "पांडवो धर्मराजस्तु लोकपाल इवापरः । द्यूतेन दिषता विद्वान्कलत्राण्यापहारितः । नलश्च राजा द्यूतेन हते राज्यमहोदये । धर्मदारान्वने त्याच्या परकर्माकरोत्प्रभुः ॥ २० “धूतादनर्यसरमो धूतास्नेहक्षयो महान् । पक्षाणां संहतानां च द्यूता दः प्रवर्तत ॥५३॥ इति । मृगयादशेषा उता नीतिसारे (अ.१४।१।८।२०) "यानक्षोभो यानपातो यानाभिहरणं तथा । क्षुत्पिपासाश्रमायासशीतवातोष्णपीडनं ॥ "आभियानस्य संपत्या यानव्यसनजं महत् । दुःख प्रतप्तसिकताकुशकंटकभूमयः॥ "कक्षाजगरमातंगसिंहव्याघभयानि च । इत्यादिपृथिवींद्राणां मृगयाच्यसनं महदितिः (२३-२४) २५ अन्येष्वपि व्यसनेषु लोकतो यथायथं दोषा ऊह्याः। विस्तरमयातु न ते सर्व प्रपंचिताः । गुणेषु षांचिव्यवस्थामाह मनुः (अ. ७३२) " स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तः स्यादृर्श चंढश्च शत्रषु । सुहस्पजिमः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः " याज्ञवल्क्यः (आचारे ३३४ ) " स्याद्राजा मृत्यवर्गे च प्रजासु च यथा पिता ॥ अन्येऽपि गुणा उना योगयात्रायां ३० "मेधावी मतिमानीनवचनो दक्षः क्षमावानृजुर्धर्मात्माऽप्यनसूयको लघुकरः पाहुण्यविच्छक्तिमान । उत्साही पररंधवित् कृतधृतिवृदिक्षयस्थानविच्छूरोनव्यसनी स्मरत्युपतंवृद्धोपसेवीच या १ गमन विद्यालयच इति मु पाठ.1 (गमन यथा तथा संचरण । रिब्दलव मनायत्त शरीरः । इति टोकाया, ) २. १४१६. । ३ अ.१४६१. ४ सत्यप्यर्थे इति मुपाठ । ५ रागिना. इति मु. पारः । ६ अध्यायामागदौ-यानवतो इति मु परः। ७कघनब-याप, इति. मु. पाठ। ८-ता ५ ईरअनटवयर-य ॥ " " ·मयूखः] यात्रापावदाने ३७ " "परीक्षधकारी न विकत्थानश्च हटप्रतिज्ञोऽतिहटाहारी 'जितेंद्रियः स्यान्जितकोपलोभनिद्रालसः स्थानपरिग्रहश्च ।। त्यागी विनीतः प्रियदर्शनश्च व्यपेतमोहः प्रतिपत्तियुक्तः । “देशस्य कालस्य च मागवेत्ता स्वयं च यः स्यायबहारदी। ५ " शब्दार्थविज्ञानपटुः प्रगल्भः संग्रामविद्याकुशलोऽभिजात । " मिताभिभापी मितसत्यवक्ता देशवितो यश्च स धाम लक्ष्म्याः ।। त्यागी-युक्त । तत्र पाने दातव्यमपावे दातुरनिष्टमक्तं मिहिरेण " गणेः समरतैरपि संप्रयुक्ता कन्येव पित्रा विगुणाय दत्ता । "करोत्यकीति सुखवित्तहानि शास्त्रेतरज्ञानजडाप दातुः ॥ अपात्रेऽपि कचिदानमुक्तं भारते " यो शतिमनुगृह्णाति दरिदं दीनमातुर । सपुत्रभुत्यति च श्रेयश्चानन्त्यमश्नुते ॥ " ज्ञातयो बढेनीयास्तैर्य इ छ यात्मन. शुभं । विगुणाश्चापि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ।। "पुनर्गुगवन्तरले प्रसादाभिकाक्षिगः । ज्ञातिभिर्वियहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिनेति ॥" तस्य कृत्यमुक्त मिहिरेण "विचिन् य कार्याणि निशावसाने द्विपस्सुद्द मंडलसनितानां । १५ "बलादेशेषु नियोजिताना समाश्रिताना च कृताकृतानि ॥" तथा " सवेणुशेणापटहस्वनेन गीतेन पूर्व ब्यपनीतनिद्रः । शय्या त्यजेत्तुर्यरवावसाने शृण्वन् गिरे। मंगलपाठकाना ॥” तदुत्तरमाचारमयूरोक्तमकारेण शौचदंतधावने कुर्यात् । तत्र दंतधावनत्यागे परीक्षोक्ता योगयात्रायां "अभिमुखपतितं प्रतिदिकम्यं शुममतिशोभनमूर्ध्वसंस्थितं च । " अशुमकरमतोऽन्यथाप्रदिष्टं स्थितपतितं च करोति मिष्टमन्न । श्मश्रुकमणि विशेष "राज्ञ. कार्य पं बमे पचमेन्हि औरछे वा श्मनु तस्योदये वा॥ 'त्यका तार सात पंचत्रिपूर्वा यात्राकाले ने कार्य न युद्धे ॥" ततश्च पंचांगादिश्रवणमुक्तम् । “श्रुत्वातिथि भगवासरं च प्रामोति धर्मार्थयासि सौख्यं । " आरोग्यमायुर्विजयं शुभं च दुःस्वप्ननाशं च तथा विदध्यात् ।।" आयुनन विनयार्थ दुःस्वपनाशकं च कर्म कुर्यादित्यर्थः । दुधमाश्चाचारमयूख उक्ता. ! तच्चातयः शातिमयूखे वक्ष्यते । ततः कृत्य मणम्य देवाश्च गुरूंश्च पूर्व दत्वा च मा यत्सयुला द्विजाय । दृष्ट्वा मुखं सपिषि दर्पणे च सर्पिच दद्यात्सहिरण्यमेव " ततश्च पर्वादो भूदान निबंधादिदानं च कुर्यादित्याह याज्ञवल्क्या (आचारे ३१८) बत्वा भूमि निबंध या कृत्वा लेख्यं च धारयेत् । आगामिमपतिपरिज्ञानाय पार्थिवः ॥" निधो वृनिः । भदो धार्मिकः । रेग्यप्रकारमपि स एवाह ( आचारे ३१९२०) " २० ·लाययकारः । नृपतीना पंचयज्ञाः [ नीति "पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रोपरिचिन्हितं । अभिलेख्यात्मनो वश्यान आत्मानं च महीपतिः ।। "प्रतिग्रहपरीमाणं दानछेदोपवर्णनं । स्वहस्तकालसंपन्नं शासन कारयेस्थिरम् ॥" प्रतिगृह्यत इति प्रतिग्रहो भूनिबंधादि । तस्य परिमाणं । दान दीयमानक्षेत्रादि तस्य छेदों मर्यादा । स्वहस्तेन स्वहस्तलिखितेन । कालेन च सकवर्षमासपक्षदिनरूपेण कारयेत्सं. ५ धिविग्रहादिकारिणा "संधिविग्रहकारी तु भवेद्यस्तस्य लेखकः । स्वयं राज्ञा समादिष्ट स लिखेद्राजशासनमिति स्मरणात् ।। तथा " " "प्रेपयेञ्च तथा चारानवेष्वन्येषु च सादरं । ऋत्विकपुरोहिताचाराशीभिरभिनंदितः ।। दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैवान दयादी कांचनं महीं। नैवेशिकानि च तथा श्रोत्रियाणां गृहाणि च ॥". १० नेवेशिकानि विवाहोपयोगीनि । ततश्च सभां प्रविशेदित्युक्तं मिहिरेण "स्मितप्रसन्नप्रथमाभिभाषितैः प्रसाददृष्ट्या करसंग्रहश्च । " यथानुकलं हृदयान्यापे द्विषां प्रसादयन् धर्मसभा समाश्ररेन ॥ सभाप्रवेशनानन्तरमाह मनुः (अ. ७१४७) " तत्र स्थितः प्रजाः सर्वा प्रतिनंद्य विसर्जयेत् । विसृज्य च प्रजाः सर्वा मंत्रयेसह मंत्रिभिः ।" १५ तत्र च दंड्यान दंडयेदित्याह वराहमिहिरः "क्षमान्वितोऽस्मीति विचित्य चैवं दंझ्येषु दंडक्षमणं न धर्मः । दंडप्रभावो हि स दुर्जनस्य हस्नेन यो जीवात जीववर्गः ॥ " सुतरामभिवर्द्धतेऽभिमानो नीचाना क्षमयान्विते नृपे च । अत उगतरेण ते निवर्त्या येनान्योऽपि खलास्तथा न भूयः । यस्मिन् गृहीते सहशापराधो महाननस्रासमुपैति तस्मिन् । "दंडो निपात्यो मनुजेश्वरेण कालांतरेन्यव्यपविश्य कार्य ॥" दंडाकरणे चानिष्टं । यथोक्तं द्विरद इव मदेन विप्रयुक्तो विषरहितो मुजगो व्यसिश्च कोशः । " परिभवमुरयानि नापराधे यदि मनुजाधिपतिः करोति दंडं ॥ दंडश्च योग्य एव कार्य इत्युक्तं योगयात्रायां एकस्य तुपोदरपाणिपाददंडाय भीताः प्रणमति मा । " अत्युगदंडादपि चोद्विते दंडोपराधप्रतिमः शिवाय ॥" केपचिञ्च पंचयज्ञवदावश्यकत्वमुक्त मिहिरेण दुष्टस्य दंड सुजनस्य पूमा न्यायेन कोशस्य च संप्रवृद्धिः । अपक्षपातोऽयिषु राष्ट्ररक्षा पचैव यज्ञाः कथिता नृपाणा" मनुः ( अ.७१५३-१५५). ३- समाना संपदान व कुमास न रक्षदूतसंप्रेषण व कार्यशे तथैव च "अंत:पुरप्रचारं च प्रणिधीनां च चेष्टितं । कृत्स्नं चाष्टवियं कर्म पंचर्ग च तत्वतः ।। अनुरागापरागो च प्रचार मंडलस्य च ॥ " अष्टविध कर्म प्रचेता आह "आदाने च विसर्गे च तथा प्रैषनिषेधयोः । पंचमे चानुश्चने व्यवहारस्य चेक्षणे । १ज्ञ-प्रीतिग्रट। " . स ·मयूस:] भोजनम् । अन्नपरीक्षा। . . " 'दइशुद्धयोः समायुक्तस्तेनारगतिको नृपः । शुद्धिः प्रायश्चित्त । पंचवर्ग: सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयो।शिनिपातमतीकारः सिद्धि. चौगमिष्यते ॥" मनुः (२१९) " उपेतारमुपायं च सर्वोपायाश्च कृत्लश: एतत्रयं समाश्रित्य प्रयतेता मसिद्धये ॥" ततश्व भोजनमुक्तं योगयाना ५ 'श्रातश्च तस्मिन्धिनियुज्य साधून संमामवियादिविभक्तकालः। " सर्वाणि कार्याणि यथाक्रमेण कृत्वा गृह मोक्तुमथो विशेसः मनुरपि (अखा२२०१२२) एवं सर्वमिदं राजा सह संमंध्य मंत्रिभिः । व्यासज्यालुत्य मध्यान्हे भोक्तमत.पुर व्रजेत् ॥ " विपरमदेश्वास्य सर्वद्रव्याणि योजयेत् । वियनानि चरनानि नियतो धारये सा भोजनमाह स एव (७१२२१) १० " तबामभूत कालजै रक्षार्थ परिचारकैः । सुपरीक्षितमन्नायं अशामिविपापहे ॥" कामदकोऽपि (१९-१०) " याने शय्यासने पाने भोज्ये वो विभूपणे । सर्वत्रेवाप्रमत्तः स्यान्नुध्येत विपदूषित । " विषमेरुदकैः घातो विषघ्नमणिभूषितः । परीक्षित समन्त्रीयाजागलीविमिषवृत्त । जागली आरण्यवृश्चिकादि । विष । तदित तत्परिहारविदित्यर्थः । तत्र भोजनसमये विषदिग्धान. १५ परीक्षार्थ पक्षिा स्थायाः । तेपा च चेष्टया विष शेयं । यो नीतिसारे (११-१३) भृगराज शुक्श्चैव सारिका चेति पक्षिणः । कोशंति भृशमुद्विना विपनगदर्शनात ॥ "चकोरस्य विरज्यते नयने विपदर्शनात् । " विरज्येते निमीलिते मवतः । " च माद्यति कोचो नियते ममोकिला जीव जीवस्य च ग्लानियते विषदर्शनात् ।" ग्लानी रोगावृतता। “धामन्यतमेनापि समभीयापरीक्षितं " । परीक्षामा कामदकः (७०१५-१६) " मोज्यमनं परीक्षार्य प्रदयात्पूर्वमग्नये । वपोम्पश्च ततो दद्यात्तव लिगानि लक्षयेत् ॥ अग्निमध्ये विदित्यर्थः। धूमाचिनीलता बन्हे शब्दस्फोटश्च जायते । अनेन विषदग्धेन वयसा मरण भवेत् " । द्रव्यविशेषेण परीक्षामाह स एव (२.) • रसस्य नीला ययसश्च ताम्रा मयस्य तोयस्य च को केलामा। श्यामा च देवो विषषितस्य वन्ही भवत्यूर्वगता च लेखा ॥ " विषदिग्धवखपरीक्षोक्ता नीतिसार (२३) प्रस्वासमरणाना च श्याममढलकर्णिता । तलीपदममा लोमा स्याद्भशश्व विषाअयाज ॥' ऊर्णावसाणा लोना अंश स्यादित्यर्थः । विषदायिना च पुरुषाणा लक्षणमुक्तं नारदेन मुखस्य श्यामवर्णत्वं त्वम्भेदो जुमणं मुह । स्खलन वेपथु स्वेद आवेशो दिग्विलोकनम् ॥ । २० " । - २५ " " । १ न्यायम्यति मुदित मनु पाठ 1 3 गुलावीद मुद्रित में पाठ । ३ सुध्यक्कम पाठ 1 ४ कोकिल:- किल मु पाठ । ५ नित्यं मु पाठ । ६ सरन्ध्रा मु पाठ । ७ वन्तुना इति पाठ ।

·सर्पायुपवनिरासोपाय । [नीति “ " " " “ " स्वकर्मणि स्वभूमौ स्यादनवस्यानमेव च । लिंगान्येतानि निपुण, लक्षयेद्विषदायिनामिति " गृहे सपायुपद्रवनिरासार्थमुपायमाह कामदक (१४) मयूरपृषतोत्सगे न भवति भुजगमा । तस्मान्मयूरपृषतान भवने नित्यमुत्सृजेत् । शयनस्य गृहे तन्नकुल स्थापयेप" इति । इति विषपरीक्षा । ५ पूर्व परीक्षितमन्नमनेकविध मध्यभोज्यादिकमाचारमयूलोक्तरीत्या भुजीत तत्र च मक्षिकानिवारणार्थ व्यजनार्थ च स्वीमि स्पर्शमनुजानाति मनु (अ ७१२२३-२४) परीक्षिता लियश्चैव व्यजनोदकपनै । वेषाभरणसयुक्ता' सस्पृशेयु समाहिता । एव प्रयत्न कुति पानशय्यासनाशने । स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालकारकेषु च ॥ इति भोजनम् । मनु (अ २२५-२२६) १० " मुक्तवान्विहरेन्चैव स्रीभिरत पुरे सह । विहत्य च यथाकाम पुन कार्याणि चिंतयेत् ॥ अलकृतश्च सपश्येदायुघीय पृथग्जन । वाहनानि च सर्वाणि वस्त्राण्याभरणानि च ॥ तत पुन प्रसाधनादि कार्य ( क मन्दकीये ७।२८-२९) " प्रसाधनादि यत्किंचित्त सर्व परिचारका । उपनिन्युनरेन्द्राय सुपरीक्षितमुद्रित । पररमादागत तच्च तच्च सर्व परीक्षयेत् । सदा स्वेभ्य परे पश्च रक्षेद्राजा सुरक्षित " १५ अनतर च मृगयाद्यर्थ यानाचारोहेदिति कामदक (७३०) यान वाहनमारोहेत ज्ञात यात्रोपपादित । अविज्ञातेन न तया सकटेन न सव्रजेत ।" ज्ञातमन्य परीक्षित । यात्रोपपादित तत्तयात्राया योग्य । यथा व्याघ्रादिमृगया हस्त्यादि । तदा च खदायपि विभूयात् । तत्र खगलक्षण योगयात्रायां अगुलशतार्द्धमुत्तम ऊन स्यात्पचविंशति खड्ग । २० अगुलमानात् ज्ञेय' सांगुलस्थो व्रण शुभद' "केचनव्रण शुमदा इत्युक्त " श्रीवृक्षवर्द्धमानातपत्रशिवलिंगकडलाजानां । एते बणा प्रशस्ताऽायुधस्वस्तिकानां च "" वणानामशुभत्व तय 'कृकलासकाकककक्रव्यादकबधवृश्चिकाकृतय । सड् व्रणा न शुभदा यशानुगता प्रभूनाश्चेति " तदाकारस्तव २५ "गोजिव्हासस्यानो नीलोत्पत्वशसदृशश्च । करवीरपत्रसदृशश्चडकरो महलाम' प्रशस्तश्च ॥" मडलाय खग । तथा 'नाकारण न विवृणयात् न विघट्टयेच्च पश्येन्न तत्र वदन न वदेच्च मूल्यम् । " देश न चास्य कथयेत्प्रतिमानयेच्च । नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोसि यष्टि ॥" प्रतिमानये पूजयेत् । अप्रयतो सुचि । सङ्गादिसस्कारमाह वराहमिहिर ३० “अर्के पयोहुविषाणमपीसमेत पारावतातुशकृता च युतप्रलेप । शत्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पान पश्चास्थितस्य न शिलामु मवेदिधात ॥ "क्षारे कदल्यामयितेन युक्ते दिनोषिते पायितमायुध यत् । । 'घ-भपते । १रयवयअनट-अरमन । १ घअनदयरव-आयुटन। ४ ज्ञईघरबयनकट-स घ-कमक ।

·मयूसः] मृगया । जले, स्थले च। । -40 " सम्यक् स्थित चाश्मनि नैति मग न चान्यलोहेवापि तस्य कोटा ।" इति खगलक्षणं । अभ्वादिलक्षणानि वटनिरूपणे वक्ष्यामः । अपमृगया। सानिविधा । जलस्थलांतरिक्षभेदात् । साच यद्यपि पूर्व व्यसनमध्ये परिगणिता तथापि -" अन्यकार्यविरोधेन कुर्यादाखेटकं नृप " इत्यादिवचनादत्यनासक्तेन कार्या । अस्यां च गुणोऽयुक्तः कालिदासेन (शाकुन्तले २१५) " मेवच्छेदकृशोदरं लघु मवत्युत्यानयोग्यं वपुः । सत्वानामपि टक्ष्यते विकृतिमञ्चित्त भयोधयोः ।। "उत्कर्षः स च धन्विना यदिपवः सिद्धयति लक्ष्येऽचैले। मिथ्यैव व्यसनं वदति मृगयामीग्विनोदः कृतः ।।" कामंदकोऽपि "आमादयो हि जीर्यते सा योग्यैव दिवानिश । चरेषु यत्र लक्ष्येषु बाणसिद्धिश्च जायत" इति । तत्र जलमृगयामाह कामंदका (३४) १० "परितापिषु वासरेपु पश्यन् तटलेखा स्थितमाप्तसैन्यचक्र । “सुविशोधितनक्रमीनजालं व्यवगाहेत जले मुहरसमेतः ॥” तथा (७३२) "अधार्मिकांश्च श्चि दृष्टदोषानिराकृतानापरेभ्योऽभ्यागतांश्चैव दूरेणैव समाचरेत्॥"तथा (७१३३) 'महावातसमुद्धतामपरीक्षितनाविकां । अन्यनौमतिबदा वा लोपयेन्नावमातु ।। लोपयनांगीकर्यात इत्यर्थः । तत्र च १५ "जालेश्च बदिशश्चैव शक्तिभिः कंटकस्तथा । मत्स्यकच्छपराजीवान हत्याद्विगतसंभ्रमः ॥" इति जलमृगया। स्थलमृगयामाह चाणक्यः "सुपरिक्षितरक्षितानां तु सीमो लघुयानस्तु माटवीमुपेयादिति ” । कामंदकापि (१४।२८) अथ चेन्मृगयाकोडा बाछेत्तनगरोतिके । कारयेन्मृगयारण्य क्रीडाहेतोमनोरम । अटकलतागुरुमं विषपादपवर्जित । शोधितमाहसलिलं सुगंभीरजलाशयं ॥ " नानापुष्पसमाकीर्ण हस्तिनीफलमान्वितम् । अगम्यं रिपुसन्यानां मनःप्रीतिविवर्द्धनं । " तदनेचरचित्तः क्लेशायाससहेरैः । मृगयारक्षिभिः स्वातैः प्रक्रीडेीरमानसः ॥" धनेचरा मृगादयस्तेषां कोधभयाविष्टं चित्तं जानति तः। " तत्कर्मो तु नरेंद्रस्य जनो जितपरिश्रमः । क्रीडनायास्य विविधा मृगजातीः प्रवेशयेत् ॥३८॥ यदा च प्रविशेदाजा क्रीडनार्थ तथा बहिः । सन्नई यमनस्तिष्ठेत्सेन्यं दूरांतगोचरम् ॥ ४० ॥ २५ “ विधिरे समादिष्टो मृगयाकोडने वरः । न गच्छेदन्यथा राजा मृगयां मृगयुर्यथा" ॥ ४२ ॥ लुब्धकवदेकाकी न गच्छेदित्यर्थः। एवमनासक्तः श्येनादिक्रूरपक्षिभिरंतरिक्षमृगयामपि कुर्यात् । इति मृगयानिरूपणम् । ततो गृहमागत्य सायंकृत्यं कार्यमित्याह मनुः ( अ. ७.२०७-२२९) “ संध्यां चोपास्य शृणयादतमनि शस्त्रभृत् । रहस्याख्यायिनां चैव पणिधीनां च चेष्टितम् । ३० गत्वा कश्यांतरं सम्यक् समनुज्ञाप्य त जनं । प्रविशेगोजनार्थ तु खीभिरतःपुरं पुनः ॥ . . २० " " । १अनटयबकधईरव-ले १२ कामन्दकीये १४.३०। ३ सम्मतजलदाशय इति मुद्रितपाठ १४१३३ । ४ नानाविहारांकुल इति गुद्रनपाउः (३३)। ५ ताप्लो मु. पा. ६ प ।

·४२ विविक्त मंत्रपकारः। [ नाति- " " 'तत्र भुक्त्वा पुनः किंचित्तूर्यघोषैः प्रहर्षितः । संविशेञ्च यथाकाल मिति ।। विविक्ते च मंत्रं कुर्यादित्याह मनुः ( अ. १५८,६०-६२) " सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता । मंत्रयीत परं मंत्रं राजा पाहुण्यसंयुतम् । " अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन प्राज्ञानवस्थितान् ! सम्यगर्यसमाहर्तन सामान्यान्सुपरीक्षितान् ।। ५ “निवर्त्ततास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नभिः । तावतोऽतंद्रितान दीन प्रकुर्वीत विचक्षणान् । "तेषां मध्ये नियुंजीत शूरान दक्षान् कुलोदतान । श्रुचीनाकरकर्माते भीरूनंतनिवेशन ॥ आकराः सुवर्णायत्पत्तिस्थानानि । कर्माते घान्यादिसंग्रहस्थाने । अन्तनिवेशने शयनादिगृहे मीरून् । शूरा हि तत्रैकांत कदाचित् राजानं निहन्युः । अध्यक्षान् विविधान कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः । (१८१)" तत्र तत्र हस्त्यश्वादौ । १. “दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्तविशारद । इंगिताकारचेष्टाशं शुचि दक्ष कुलोतं ।। "अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान देशकालवितावपुष्मान वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञःप्रशस्यते" (७॥६३-६४) पूर्वश्लोकोक्तयोः शुचिदक्षत्वयोरत्र पुनरुक्तिः प्रशंसा । तत्रैव विविक्ते शस्त्रधरश्चारादीनामशस्त्रधराणां वाक्यानि शृणुयात् । तदुनम् 'तत्र शस्त्राणि धार्याणि चाराणां भेदशंकयेति"। १५ तत्र सर्वदा । राजसमीपवर्तिना सेवकानां लक्षणमाह कामंदकः ( ५।२१-३०) 'मतर सने दृष्टिं मुहुर्नान्यत्र निक्षिपेत् । कोऽत्रेत्यहमिति यात् सम्यगाज्ञापयेति च । आज्ञा चावितथी कुर्याद्यथाशत्यविलंबितं । 'उचैः प्रहसनं कासं ठीवनं कुत्सनं तथा । Mभणं गात्रभंगं च पर्वास्फोट च वर्जयेत् ॥ प्रविश्य सानुरागस्य चित्तज्ञस्य च संमतः । समर्थयंश्च सत्पक्षं साधु भाषेत भाषिते । २० " तन्नियोगेन वा ज्यादर्थ सुपरिनिश्चितं । सुखप्रचंघगोष्टीषु विवादे वादिना मतः । “विमानन्नपि न ब्रूयाद्भर्तुः क्षिप्तोत्तरं वचः। प्रवीणोऽपि च मेधावी वर्मयेदभिमानिता यदप्युच्चैर्विज्ञानीयान्नीचैस्तदपि कीर्तयेत् । कर्मणां तस्य वैशिष्ट्य कथयेद्विनयान्वितः ॥ 'आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टोऽपि हि नान्वेपी व्याल्याणमाषितम् ॥ “प्रियं तथ्यं च पथ्यं च वदेद्धर्मार्थमेव च । परार्थ देशकालज्ञो दश काले च राघयेत् । २५ संतोषायसरे परोपकारमपि कुर्यादित्यर्थः । तया (५३) “ अपि स्थाणुवदासीत शुष्यन परिगतः क्षुधा । न त्वेवानर्यसंपन्न हत्तिमीहेत पंटितः नथा गुह्य कर्म च मत्रं च न भर्तुः संप्रकाशयेत् । विद्वषं च विनाशं च मनसाऽपि न चितयेत् ।' “धीभिरतद्दर्शिमिः पापर्वरि निराकृतः । एकाचर्या साहित्य संसमै च विवर्जयेत् । ३० 'वेषभावानुकरणं न कुर्यात्पृथिवीपतेः । संपन्नोऽपि च मेधावी स्पर्द्रत न च तद्गुणैः ॥ १क्ष-गिरिशिखरे अरण्ये वा। यवअनट-दत्तात् । । तेषाम इति मानवीयपाठ । ४ रईकय- भयनटब-मुष्मान् । अनटयवधई-नान्यस्यविक्षिपेत; भर्तुरन्वासने तिटन दृष्टिमान्यत्र विक्षिपेदिति म.१४, श-मुहूर्नान्यत्र ! ६ थी मु पाउ' । ७ प्रवृद्ध मु पा॥ ८ स्थाणुरिवासति । विधि अ ५३१॥ १.ते । ११ वेशभाषानुकरण। . “ " D ·मयूरः] सेवककृत्यं, लक्षणं च । स्वामिकृत्यम् । ५ "राणापरागी जानीयातुः कुशलकर्मवित् । इंगिताकारचेष्टाभ्यस्तदाभिप्रायवित्तथा ॥ " तदर्थी तत्कृतां वॉचराकर्णयति तत्कथां । श्लाघते लापनीयेषु श्लापमानं च नंदति " ॥ राज्ञा कस्यचिस्तुनौ क्रियमाणायां स्वयमभ्यभिनंदन कार्यमित्यर्थः । "कयोतराणि स्मरति प्रकृष्टान कीर्तयेगुणान्न निर्गुण ह्यपि मौरं आपसुन परित्यजेत् ॥ ४७ ॥ भारते " अग्निं दीप्तमिवासी देव राजानमुपशिक्षितः । आशीम्पिमिव क्रुद्धं प्रभु प्राणधनेश्वरम् ॥ " यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमामीति चिंतयेदिति ॥ राजा नियतीति मत्या नावाणनीयः । किंतु यथा सर्वे सावधानता तथा प्रभो कार्येत्यर्थः । 'ततः परतरो नास्ति य आपत्सूपतिष्ठते । स्वस्थवृत्तेषु सत्वाया नैवयांत्यभिलक्ष्यते ॥ "विपत्सु धर्मधुर्याणां तेषां नामातिरिच्यते । श्लाघ्यायानंदनी चैव महतामुपकारिता ॥ १० "काले कल्याणमापते स्वल्पापि सुमहोदये । जयाज्ञापय जीवेति नाथ देवेति चादराव ॥ "रक्षांस्यपि हि गृह्यते नित्य छंदानुवृत्तिभिः । धीसत्वोयोगयुक्ताना किं दुरापं महात्मनः ॥ "छंदानुवर्तिनां लोके कः परः प्रियवादिनां " अलसस्याल्पदोषस्य निर्विद्यस्याकृतात्मनः । प्रदानकाले भवति मातापि हि पराङ्मुखी ॥ "ये शूरा ये च विद्वांसो ये च सेवाविपश्चितः । तेषामेव विकाशिन्यो भोग्या नृपतिसंपदः ॥ १५ " आजीभ्यः सर्वभूतानां राजा पर्जन्यवद्भुवि । अनाजीव्यं त्यजत्येनं शुष्क वृक्षमिवांडजाः ॥" चाणक्योऽपि “ सुवर्णपुष्पिता पृथ्वी विचिन्वति यो जनाः । शूरच कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुं।"तथा " कुलं वृत्तं तथा शौर्य सर्वमेतन्न गण्यते । दुवृत्तेऽयकुलीनेऽपि जनो दातरि रज्यते ॥ इत्यादिसेवकलक्षणम् । अथ स्वामिकृत्यं नीतिसार ( ५/६४-६६) " अपेक्ष्यं हि नृपः कालं भृत्यानामनुजीविनां । कर्मणामानुरूप्येण वृत्ति समनुकल्पयेत् ॥ " स्याने काले च पाने च न हि वृति विलोपयेत् । एतदृत्तिविलोपेन राजा भवति गर्हितः ॥ अपात्रवर्षणं जातु म कुर्यात्म विहित ! अपात्रवर्षणादन्यन्कि स्याकोशक्षयाहते ॥ 'कुलं विश्वा श्रुतं शौर्य सौशल्यं भूतपूर्वतो । वयोवस्था च संप्रेक्ष्य आद्रियेर महात्मनः ।। "कुलीमानाकान्त सम्याला मनस्विनः । त्यजेत्येते च पार नीति वा मानहेतुना । निरालोके हि लोकेऽस्मिन नासते तत्र पंडिताः जात्यस्य हि मणयंत्र काचेन समतामता ॥७॥ "कृशोऽपि हि विवेकज्ञो याति संश्रयणीयतां ॥ ७० ॥ यथा 'सर्नेर्गुणविहीनोऽपि स राजा यः प्रतापवान । प्रतापयुक्तात्रस्यते परे सिंहान्मृगा वोत ॥" विरक्तस्वामिलक्षणमुक्त कामंदकेन (५४२-४६) अकोपोऽपि सकोपाभः प्रसन्नश्चापि नि:फलः । वदत्यकस्मादृष्टेति रूक्षं च मुहुरीक्षते ॥ २. CG " " “ १ कृत् । इंगिताकारलिङ्गाम्यामिहिताकारतखवित् ॥३४॥ इति मुपाठ । २ ब्रामुच्चे, .॥ ३६॥। ३ यायमान च--(३७)1 ४ कथान्तरेषु...हटः (३७), ५ महापयन्नुप-मु पाठ, ३ ६ इअवटनक रक्क-होश । ७ महात्मवान् । ८ ऽवमन्ता। निष्फल ।

·विरक्तस्वाभिलक्षणम् । सधिविग्रहो । [ नीति " - " " " “ “ "विज्ञाप्यमानो वृत्यर्थ सहसोत्याय गच्छति । सभावयति दोषण वृत्तिछेद करोति च ॥ " साधूक्तमपि तद्वाक्य समर्थयति चान्यथा । आचाणकथामग करोति रिसीभवन् । उपास्यमान शयने सुप्तवत्र तिष्ठति । यनेन बोध्यमानोऽपि सुप्तञ्च विचटते ॥ " इत्यादि धनुरक्तस्य विरक्तस्य च लक्षण । रक्तादृत्ति समीहेत विरक्त च परित्यजेदिति ।" ५ अन पाइगुण्यसयुतमिति मनविशेषणमुक्त । तानाह मनु (७१६१) " सधि च विग्रह चैव यानमासनमव च । द्वैधीभाव सश्रय च पाइगुण्य चिंतयेत्सदा ॥ तत्र कामदक सधि निरूपयति (९१) वलीयसाऽभियुक्तातु नृपोऽनन्यप्रतिक्रिय ।आपन्न सधिमन्विस्छेत्कुर्वाण कालयापनामिति ।" तत्र नीतिसारे । यद्यप्यनेकविधस्तथाप्युपहारसधिमैत्रीसध्योरेव प्राधा मुक्त (९।२१-२२) १० एक एवोपहारस्तु सघिरेप मतो हि न । उपहारस्य भेदास्तु सर्वेऽन्ये मैत्रवर्जिता ।। " अभियोक्ता बलीयस्त्वादलब्धो न निवर्तते । उपहाराहने यस्मा सधिरन्यो न विद्यते ॥' मंत्रीसधिस्तु समयोरेव । क्वचिदन्यजयार्थ विषमयोरपि भवति । फयादानायुपकारसधयस्तु अनारेयोवातर्भवति । अतो न ते पृथक निरूपता । अनासधेयानाह कामदक (९। २३ २४ ) बालो वृद्धो दीर्घरोगस्तथा शातिबहिष्कृत । भीरुको भीरुकजनो लु-धो लु घजनस्तथा ॥ विरक्तप्रकृतिश्चैव विषयेष्वतिसक्तिभाक । दुर्भिक्षव्यसनापेतो बलत्र्यसनसकल ॥ २५ ॥ 'अक्षेशस्थो बहुरिपुर्युक्त काले न यश्चन । एते सधिर्न कुर्वीत विग्रहीयानु करल ।। एते विगृद्यमाणा हि क्षिप्र याति रिपार्वश ॥" २६ २७ ॥ तथा ( ९।४५४५) सधि कार्योऽप्यनार्येण सप्र प्योत्सादयेद्धि स । सघातवान्यथा वेणुनिवि कटकैत । न शक्यते समुच्चत्तु भ्रातृसपातास्तथा । 'बलिना सह यादव्यमिति नास्ति निदर्शन । प्रतिवात हि न घन कदाचिदुपसर्पति ॥ ४९ ॥ " वलीयसि प्रणमता काले विक्रमतामपि । सपदो न विसर्पति प्रतीपमिव निम्नगा ॥५०॥ "राजान गच्छेविश्वास सधितोऽपि हि बुद्विमान। अद्रोहसमय कृत्रा वृत्रमिद पुरावधीदिति ॥५१५ इति सधि । अथ विग्रह उक्ता नीतिसारे ( १०२) २५ “ आत्मनोम्युदयाकांक्षी पीड्यमान परेण वा । दशकालचलोपेत प्रारमेतेह विग्रह ।' तत्र विग्रहकरणान्याह कामदक (१०१३) "राज्यस्त्रीस्थानदेशानां पानस्य च धनस्य च । अपहारो मदो मान पाडा वैपायकी तथा ॥ वैषयिकी देशसबधिनी । मित्रार्य चापमानश्च तथा बधुविनाशन ॥" मतानुमहविच्छेदस्तथा महलदूषण । एकाथाभिनिवेशित्वमिति विग्रहयोनय " ॥ ४५ ॥ ३० कर्तव्याकर्मव्यविग्रहाचाह स एव ( १०२१) तदात्य फलसयुक्तमाश्या पवर्जित । आप यो फलसयुक्त तदात्वे विफल स्मृतं । १ अपर्वणि । • घरन । ३ तत्रा यबअनटघरई-विषयेत् । ५ यस्मात् । ६ घज्ञध-धा। ७ शक्तिमान् । ८ अदेसस्था । ९ नजातु । १.क्षमनटयवध-यानस्य । "घयबअनद-वचनम्पच । १२प-आयत्या, क्यवअनई-भ यत्यो । C " .

·मयूसः] यानं । तत्कालं भेदाम । आसन-देधीमान-आश्रयाः। 1 " " उमयोः फलवानुत्तमः । एवं त्रैविध्यं । उमयमपि मध्यमं । यस्तु तदात्वायत्योरफलः सोऽधमः । विग्रहशमनं चावश्यं कुर्यादित्याह स एव (१०१२-१३) कुर्यादर्यपरित्याग एकार्याभिनिवेशने । धनापचारजाते नु विरोध न समाचरेत् ॥ "कदाचिदिमहे पुंसो सर्वनाशातु जायते । सर्वोपायरतो राजा विग्रहं न समाचरेत् ॥ " उपायांतरनाशे तु स्वं तं विग्रहमाचरेदिति ।" इति विग्रहः ।। ५. यानमाह कामंदकः (११-१) "गुणानुगप्रकृतेर्यात्रा यानमिति स्मृतमिति ।" तन्काले मनुराह (अ.७११८३-१८४ ) 'मार्गशीर्ष शुभे मासे यायायात्रा नहीपतिः । फाल्गुने वाय त्रे वा मासं पति यथावले ॥ " अन्येष्वपि च मासेषु यदा पश्येदभुवं जयं । यदा यायाद्विगृहयैव व्यसने चौस्थिते रिपोः॥" वर्षादिप्वपीत्यर्थः । मिहिरोऽपि १० यात्रा नृपस्प शरदीएफला मधौ च छिद्रं रिपोर्न नियमोऽस्ति तु केचिाहुरिति ।। तद्देदा उक्ता नीतिसार ( ११॥२-६,९-११) “विगृह्य संधाय तथा संभूयाथ प्रसंगतः । उपेक्षया च निपुणेर्यानं पंचविधं स्मृतं ।। "विगृह्य याति हि यदा सर्वान शत्रोगणान बलात् । विगृह्ययानं यानज्ञास्तदाचार्याः प्रचक्षते । "अरिमवाणि सर्वाणि स्वमित्रैः सर्वतो बलात् । विगृह्य चारिभिर्गतुं विगृह्य गमनं स्मृतं ।। १५ " संघायान्यन या यात्रा पार्शायाहेण शत्रणा । संधाय गमनं प्रोक्तं तजिगीयोः फलार्थिनः ॥ 'एकीभूय यदेकत्र सामतैः सापरायिकैः । शक्तिशोर्ययुतैर्यानं संभूयगमनं हि तत् ॥ 'अन्यत्र प्रस्थितः संगादन्यत्रेव च गच्छति । प्रसंगयानं तत्प्रोक्तमत्र शल्योनिदर्शनं । "रिपुं यातस्य वलिनः संप्राप्याधिकृत फलं । उपेक्ष्य तस्मिन्ययानमुपेक्षायानमुच्यते ॥ "निवातकवचान्हित्वा हिरण्यपुरवासिनः । उपेक्षायानमास्थाय निजघान धनंजय " इति ।। यानं चाय पुनर्निरूपयिष्यामः । इति यानं । आसनमुक्त नीतिसारे (११११३) " परस्परस्य सामद्विधातादासनं स्मृतमिति ।" तथा ( ११४१५-१७) 'यदा दुर्गस्थितः शत्रुगृहीतुं नैव शक्यते । विगृह्येनं तदाऽसीत छि वास्यासारवीवधान् ।। "विच्छिन्नविधासारं क्षीणयवसैंधनं 1 विगृह्यमाणप्रकृति कालेनैव शर्म नयेत् ॥ २५ "अरेश्च विजिगीयोश्च विगहे हीयमानयोः । संघाय यदवस्थानं संधायासन्मुच्यते ॥" सर्वत्र च देशकालानुरोधेनासनं कार्यमिति । इत्यासनं ।। द्वैधीभायोऽप्युक्तो नीतितारे (११।२४)" देशमान लिप्टेत काकादिवदलक्षित " इति तथा "धीमावो द्विधा प्रोक्तः स्वतंबपरतंयोः । स्वतंत्र उक्तो हन्यातु यः स्यादुभयवेतनः ॥ २७ ॥ इति द्वैध ।। आश्रय उक्तः कामंदकेन ( ११२८) "उछिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः । कुलोद्गतं सत्यमार्यमाश्रयेत पलोत्कटम् ।। २० ३० १ सचिरोध न, मु. 1.। २ उपेक्षा चेति । ३ यात्रायो । ४ वर्तत । ५क्ष-काकाक्षिवदा कुलोद्भुत ।

·४६ राजमंडलम् । सामाधुपायाः। [नीति । " ५ - , 'बुध्यैवोपक्रमः श्रेयान फलनिष्पत्तये सदा । उपायेन पदं मूनिं न्यस्यते मचहस्तिनां ॥ ४६ ॥ 'अयोऽभयमुपायेन द्रवतामुनीयते । ४७ ॥ लोकमसिद्धदेतत् वारि बन्हेनियामकं ॥ ४९ ॥ उपायोपगृहीतेन तेनैतत्परिशोप्यते ॥ ५० ॥" उपायः कटाहादिप्रक्षेपः । अतः सर्वमुपायेन अर्यादित्पर्यः । मनुः (७५१७७) " यदि तत्रापि संपश्येद्दोष संश्रयकारित । सुयुद्धमेव तत्रापि निवितई समाश्रयेत् ॥" इत्याश्रयः । एवंविधं मंत्र मंत्रिभिः पाइगुण्यविदा ब्राह्मणेन च सह कुर्यात् । मनुः (७१७८) " सर्वोपायैस्तथा कुर्यानीतिज्ञः पृथिवीपतिः । यथास्याभ्यधिकान स्युमित्रोदासीनशत्रव"। इति तान द्वादशराजमंडलोच्याह याज्ञवल्क्यः (आचारे ३४५) अरिमित्रमुदासीनोऽनंतरस्तत्परःपरः । क्रमशो मंडलं चिंत्यं सामादिभिरुपकमः॥ १० ते च यत्रिविधा । सहनाः कृत्रिमाः प्राकृताश्चेति । तर सहमोऽरिः सापनभ्रातृपितृ-यत पुनादिः। कृतिमो रिपुर्यस्यापकृतं येनापकृतं वा । प्राकृतश्चानंतरदेशाधिपतिः । सहज मित्रं भागिनेयपैतृ- स्वस्रीयमाव॒ष्वस्रीयादि । कृत्रिम मित्र येनोपकृतं यस्य चोपकृतं । प्राकृतं मित्रमेकांतरित. देशाधिपतिः । सहजकृत्रिमशत्रुमित्रलक्षणरहितो सहजकृत्रिमोदासीनो । प्राकृतोदासीनो ।' व्यतरदेशाधिपतिः । १५ अरिः पुनश्चतुर्विधः । यातव्योछेत्तव्यपीडनीयकर्शनीयभेदेन । तत्र यातव्योऽनंतरदेशाधिपतिः। व्यसनी हीनबलो रिक्तप्रकृतिः । विदुर्गा मित्रहीनो दुर्बलश्चोछेत्तव्यः । पीडनीयो मंत्रबलहीनः। प्रबलमंत्रयुक्तः कर्शनीयः । तथा च राजमानसोल्लासे "निर्मूलनाशमुच्छेदं पीडनं बलिनिग्रहं । कर्शनं तु पुनः प्राहुः कोशदंडापकर्शनादिति ॥ मित्रं च द्विविधा बृहणीय कर्शनीयमिति । कोशबलहीन बृहणीयं । कोशबलाधिकं कर्शनीयं । २० प्राकृतारिमिनोदासीनानाह " अनंतरस्तत्परः पर" इति । अनंतरः प्राकृतोऽरिस्तत्परः प्राकृत मित्रं । तस्मात्परः प्राकृत उदासीनः । शेषाः पुनः प्रसिद्धत्वानोक्ताः । एतद्राजमंडलं क्रमशः पूर्वादिक्रमेण चिन्त्य। एवं चर्दिक्षु ।अयस्त्रय आत्मा चैक इति त्रयोदशराजक मंडलं पद्माकार। ये च पाणिग्राहादयस्तेऽप्यांतर्भवति । सामादिमिरित्युक्तं तान्सामादीनुपायानाह याज्ञ. चल्क्यः (आचारे ३४६) २५ " उपायाः साम दानं च भेदो दंडस्तथैव च । सम्यक् प्रयुक्ताः सिद्धयेयुर्दस्त्वगतिका गतिः।। भेदः शनसामंतादीना परस्परं वैरोल्पादनं । स एवं स जेतुं न्यायतोऽशक्यो लुन्धेनाकृतबुद्धिना । सत्यसंधेन शुचिना सु सहायेन धीमता । यथाशास्र प्रयुक्तः स सदेशसुरमानुषं । जगदानंदयेत्सर्वमन्यथा तु प्रकोपयेत् ॥ "अधर्मदहनं स्वर्गकीर्तिलोकविनाशनम् ।सम्यक्तु दंडनं राज्ञःस्वर्गकीर्तेर्नयावह ॥" मनुः(१२९) " अत्यान्दंडयन् राजा दध्याश्चैवाप्यईडयन । अयशो महदामोति नरकं चैव गच्छत्तीति" " १नव मु पा.

·मयूखः] दंडकारो व्यवस्था । " वंढमकार देव्यायव्यवस्था व्यवहारमयूखे (पृ. १०९) दर्शयिष्यामः । "एवं मंत्रयित्वाऽजापुरं शोधयित्वा प्रविशेत् । ययोक्तं ( नीतिसारे ७३७) कारयेद्भवनशोधनमादौ मातुरांतिकमपि प्रविविक्षः । आमशयनुगतश्च विशेष संकटे च गहने च न तिमेत् ॥" तथा "निर्गमे च प्रवेशे च राजा मार्गे समंततः । प्रोत्सारितजनं गच्छेत्सम्यगाविष्कृतोन्नतिः (३९)॥ ५ "यात्रोत्सवसमाजे तु जलसंचापशालिनः । प्रदेशान्नावगाहेत नातिवेलं च संपतेत् ॥१०॥ "निषेवितो वर्षधरैः कंचुकोणीपशालिभिः । अंतःपुरे च विचरेत्कुमारासवामनैः॥४१॥ "नाचरतापुरामात्याः शुचयश्चित्तवेदिनः । शस्त्राग्निविषवर्ज हि नर्मयेयुमहीपति" ॥ ४२ ॥ अंतःपुरशोधनमाह कामंदकः (७४४) * आशीतिकात्र पुरुषाः पंचाशोत्यश्च योपितः । बुध्येरनवरोघानां शोचमामारिकाश्च ये॥ "अभ्यंतरगतोऽपीह विश्वासं खीपु न बजेत् ॥ ५॥ " देवीगृहगतं माता भद्रसेनमहारयत् । मातुः शय्यातरे लीनः कारूपं चौरसः सुतः ॥५१॥ " न हि देवीगृहं गच्छेदात्मीयात्सभिवेशनात्" ॥ ५० ॥ तथा स्त्रीणां चरितमुक्त नीतिसारे (५२५५) "विशेषणं तु संयोज्य मधुनेति पिलोमितं । देवी तु काशिराजेंदं निजधान रहोगत । " विषाक्तन च सौवीर मेखलामणिना नृपं । वेपयां शस्त्री समादाय तथा चापि विदूरथं ॥ " इति वृत्तं परिहरन्नरांश्चापि प्रयोजयेत् ।। 'यस्य दारा: सुगुप्ताः स्युः पापैराप्तकारिभिः । सर्वलोकौन्वितं तस्य हस्ते लोकदयं स्थित "एवं सावधानोऽतःपुरं प्रविशेत् । अय भार्यागमनमुक्तं कामंदकेन (५६) "धर्ममिच्छन्नम्पतिः सर्वान्दाराननुकर्म । गच्छेदनुनिशं नित्यं वाजीकरणबृंहित: "" बालीकरणादिकं च कामशावादवगंतव्य । विस्तृतिमयान्नेह निरूपित । नीतिसारे " विचार्य कार्यावयवान् दिनक्षपे विसृज्यलोकं प्रमदाहतक्रियः । "सवर्षधेन हि साधुपाणिना स्वपित्यसक्तः परमाप्तरक्षितः " ॥ तथा "नयेन जाय-यनिशं नरेश्वो मुखं स्वपंतीह निराधयः मजाः । "मत्तचित्ते सति जापति प्रजाः प्रजागरेणास्य जगत्प्रवाधते" ॥ ५८ ॥ इति ।। २५ एवं सिठतः फलमाह वराहमिहिरः आचारस्थः सागरांतो धरित्री भुके दीर्घ कालमुत्यातशत्रुः ॥ यत्राचारस्तत्र धर्मस्य वृद्धिर्धर्माद्दोगान्देहभेदेऽपि भुक्त।" भारत "धुतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठग । मित्राणां चानभिद्रोह एताश्च समिधः श्रियः " समिधो बनाने । इति सपरिकरस्वामिनिरूपणं । " ॥ १ पारिमिः । २ शाय। ३ ला जान् विषेण संयोज्य । ४ विपदिश्वन । ५ शत्रं। भवृित्त । छनौ चापि । ८ पुसः। ९ भोगा। १० । ११ आशनबन्धेन । १२ स्वपदे सक्तः । १३ स्वपिताह उम्भयात् ।

·अमात्यः । राजपुत्रः। [नीति 7 अथामात्यः । तत्र पुत्रोऽयमात्यमध्ये परिगणितो नीतिसारे "अमात्यो युवराजश्च मुजावैतौ महीपतेरिति । राजपुत्रस्य कृत्यमुक्त" "पितृसेवापरस्तिष्ठत्कायवाड्मानसैः सदा । तत्कर्म कुर्यानियतं येन तुष्टो मवेत्पिता । 'तन्न कुर्यायेन पिता मनागपि विषीदति ।" तथा “यस्मिन पितुर्मवेत्प्रीतिः स्वयं तस्मिन् प्रियं चरेत् । यस्मिन् द्वेष पिता कुर्यात्स्वस्यापि द्वेष्य एव सः असमतं विरुद्धं च पितुर्नेव समाचरेत् । प्राप्यापि युवराजत्वं प्रामुयाद्विकृति न च ॥ " स्वसंपत्तिमदाव मातरं पितरं तथा । भ्रातरं भगिनीं चापि अन्यान्वा राजवल्लभान ॥ "महाजनांस्तथा राष्ट्रे नावमन्येन पीडयेत् । प्राण्यापि महती वृद्धि वर्तेत रितुराज्ञया । 'पुत्रस्य पितुराज्ञा हि परमं भूषणं स्मृतं । सोदरेषु च सर्वेषु नाधिक्यं संप्रदर्शयेत् ॥ १० "भ्रातृणामवमानेन पहवो हि विनाशिताः । पितुराशोप्लंघनेन प्राप्यापि पदमुत्तमम् ॥ "तस्माद्धष्टा भवतीह दासवदाजपुत्रकाः। “एवं गृहाविरोधेन राजपुत्रो वसन् गृहे । त्यागी च सत्वसपन्नः सर्वान्कुर्याद्वशे स्वके । "शनैः शनैः प्रवर्दैत शुक्लपक्षमृगाकवत् ॥ 'एवं वृत्तो राजपुनो राज्यं प्राप्याप्यकंटकं । सहायवान् महामात्यो चिरं मुंक्त वसुंधरा ।। १५ एतच्च राजपुत्रेविशेषमात्रमुक्तं । सामान्यास्तु पूर्वोक्ता वक्ष्यमाणाश्च गुणाः सर्वे अपेक्षिता एव । तेषा राजपुत्राणां रक्षण प्रयत्नतः कुर्यादित्याह कामंदकः (७१-६) "प्रजार्थं श्रेयसे राजा कुर्वातात्मजरक्षणं । लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेषु हन्युरेनमरक्षिताः ॥ राजपुत्रा मदोद्भूता गजा इव निरंकुशाः । भ्रातरं चाभिनिष्प्रति पितां चाभिमानिनः ॥ " राजपुत्रमदोद्भूतः प्राय॑मानमितस्ततः । दुःखेन रक्ष्यते राज्यं व्यावाघातमिवामिधं ॥ रक्ष्यमाणा यदि च्छिद्र कथंचित्प्राप्नुवंति ते । सिंहशावा इव प्रति रक्षितारमसंशयम् ॥ "विनयोपग्रहान् मृत्येः कुर्वीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विनश्यति ॥ “विनीतमौरसं पुर्व यौवराज्येऽभ्यषेचयेत् । दुष्ट गजमिबोहचं कुर्यात सुखबंधनं " तथा " लालनीयः पालनीयो भूषणीयस्तथैव च । अर्थशास्त्रं शिक्षणीयो यथा स्यादिनयी सूतः " दुर्वृत्तं प्रत्याह (७५-८) २५ राजपुरः सुदुर्वृत्तः परित्यागं हि नाहति । क्लिश्यमान. स पितरं परानाश्रित्य हति हि ॥ व्यसने सज्जम ने हि क्लेशयेव्यसनायरिति ।" इति राजपुननिरूपणम् । अमात्यनिविध- । उत्तममध्यमाधमभेदात् । तदुक्तं महाभारते । )" "विविधाः पुरुषा लोके उत्चमाघममध्यमाः । तेषां च समवेताना गुणदोषान्वदाम्यहं ॥ "मत्रिभिहितसंयुक्तः समथैरर्थनिश्चये। मित्रापि समानाधिवेरप्यगहितः ।। ३० "संभंगायोपो यः कर्मप्रारमे सप्रवर्तते । धैर्याच कुरुते यत्रं तमाः पुरुषोत्तम । " एकोऽर्यान्विमशत्येको धर्म च कुरुते मति । एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरं ॥ "गुणदोषानिश्चित्य देशमेव व्यपाश्रित । करिष्यामीति यः कार्योंपेक्षकः स नराधम " पति। " २० ॥ . " वि।२।

·मयूखः] मंत्रिणः । पुरोहितादयः। ५ " याज्ञवल्क्यः (आ. ३१२) 'स मंत्रिणः प्रकुर्वीत प्राशान्मौलान स्थिरान शुचीनातेःसाई चिंतयेाज्यं विप्रेणाथ ततः स्वपमिति।" मनुः संख्यामप्याह (७५४) "मोलान् शास्त्रविदःशूरान लब्धलक्षान् कुलोद्भवानासचिवान् सप्त चाप्टौषा कुति सुपरीक्षितानितिा" लन्धलक्षाश्चतुरान । मौलानववंशपरंपरायातान् । नीतिसारे (४१२५) कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवंतोऽनुरागिणः । दंडनीते: प्रयोक्ताः सचिवाः स्युमहीपतेः । तथा "स्मृतिस्तत्परतायेंषु वितको ज्ञाननिश्चयः । दृढतामनुगुप्तिश्च मंत्रिसंपत्यकी चिंता ॥ " सज्जमानमकापु निरुभ्युमैत्रिणो नृपं । गुरुणामिव चैतेषां शृणुयाद्वचनं नृपः ॥" पुरोहितकृत्यं तत्रैव ( ११४१) "अय्यां च दंडनीत्पां च कशलोऽस्य पुरोहितः । अथर्वविहितं कर्म कुर्याच्छातिकपोष्टिकं ॥ " ताइक्सोवत्सरोऽप्यस्य ज्योतिःशास्रस्य चिंतकः । प्रश्नाभिधानकुशलो होरागणिततत्त्ववित् ॥" इत्यमात्यादिनिरूपणम् । मुहनिरूपणं तु प्रायशः पूर्व कृतमेव । गुणास्तु केचनोच्यन्ते । अमात्यानां सेवकमध्येऽतर्भावः। सुहृदस्तु मित्राणीति मेवातेषांकृत्यमुकं कामंदकेन(४।४४-४६) नुपस्य ते हि सुददस्त एव गुरषो मताः । य एनमुत्पयगतं वारयंत्यनिवारिताः । " सज्जमानमकार्येषु सुहृदो घारयति ये । सस्यं तेनैव मुद्ददो गुरवोगुरवो हि ते । "कृतविद्योऽपि बलिना व्यक्तरागेण रज्यते । रागानुरक्तचित्तः सन किं न कुर्यादसांप्रत ।" तया (४।६८-६९) "त्यागविज्ञानसत्याचं महापर्व प्रियंवदं । आयतिक्षेममद्देष्यं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं । " समुत्पनेषु कृच्छ्रेषु दारुणेष्वप्यसंशयं । दर्शयत्यररहृदयः कुलीनश्चतुरस्रतां ॥ "धर्मार्थकामसंयोगो मित्रात्तु विविधं फलं । यस्मादेतचयं न स्यात्तन सेवेत पंडितः ॥ ७२ ॥ "शुचिता त्यागिता शौर्य समानसुखदुःखता । अनुरामश्च दाक्ष्यं च सत्यताच मुद्दद्गुणाः ॥५॥ " तदर्थेहीनुरागश्च संक्षिप्तं मित्रलक्षणं । यस्मिन्नतन्न तन्मित्रं चत्रात्मानं न निक्षिपेत् ।। ७६ ।। न विश्वसेदित्ययः। “प्रायो मित्राणि कुर्वीत सर्वावस्थासु भूपतिः । बहुमित्रो हि शक्रोति वशे स्थापयितुं रिपून । न तत्र तिष्ठति भ्राता न पिताऽन्योऽपि वा जनः । पुंसामापत्प्रतीकारे सन्मित्रं यत्र तिष्ठति ॥ २५ "अमिवान सर्वतो मित्रनिगृहीयादृढवतरित " ॥ इति सुहृन्निरूपणं ॥ अथ कोशः । तस्य मुख्यत्वमाह वराहमिहिरः "कोशो हि राज्यतरुमूलमतो हि शाखा. पक्षी विपक्ष इव किं निधनं करोति । “ अन्नादिवेंद्रियगणो वसुतस्तयान्नं तत्माप्तिरक्षणविवृद्धिषु यनवानस्यात् "॥ मारते "मधदोहं दुहेदाष्ट्रभ्रमरा इव पादपावसापेक्षी दुहेश्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥विकुट्टयेच्छोषपेतातथा ३० 'यः कश्चिज्जनयेदर्थ राज्ञा रक्ष्यः स मानवः । यो गजकोशं नश्यतमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥ । १नति मु. पा.1 २ .मु. पा. 19-1 ·५० कोशः। [नीति " “ - खन्यः 1 "श्रोतव्यमस्य च रहो रह्यश्चामात्यतो मवेत् । अमात्या झुपहरि शाति वा घंति भारत ।" उपहार राज्ञे निवेदयितारं । "राजकोशस्य गोतारं राजकोशाधिगोपकाः । सर्वे तमनुधावति स विनश्यत्यरक्षितः ।" अनुधावति मारयितुं धावतीत्यर्थः । कामंदकर (४।६२-६३) "वर्द्धमानोऽल्पनिमावः स्यातः पूजितदेवतः । ईप्सितद्रव्यसंपूर्णो हय आतेरधिष्ठितः ॥ मुक्ताकनकरलाढ्यः पितृपैतामहोचितः । गजेष्वारोपितः साधु शीध्यानरधिष्ठितः ।। यत्र राजा तत्र कोशः कोशाधीना हि राजता 1" तथा "धर्मार्जितो व्ययसहा कोशः कोशशसमतः ॥६३ ॥ 'धर्महतोस्तथायि मृत्याना भरणाय च । आपदर्थं च संग्यः कोशः कोशवता सदा ६४ १० "युवादपि हि संरक्ष्यो भार्यायाः सुबइस्तथा । नीतिसारे " नान्याय्यं च व्ययं कुर्यात्प्रत्यवेक्षेत चान्वहं । कृषिणिक्पयोग सेतुः कुंजरपंधनं ॥ धनादा स्वस्थचित्तोऽपि वर्द्धयेदिति " । मागा ठक्ताः शिवधर्मे " तस्माधिमार्ग वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । मागद्वयं तु धर्मार्थमनित्यं जीवितं यतः ।" भागत्रय वित्तस्य एको जीवनाय दो धर्माय । भागपंचकं कृत्वा त्रितयं जीवनाय भागद्वयं १५ धर्मायेति हेमाद्रिः कृपणाशतविषये भारते "एकां गा दशगुर्दयादश दद्याञ्च गोशती । शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफळाः स्मृता" इति । दशाशं दद्यादिति भावः । इति कोशः । राष्ट्रमुक्तं नीतिसारे (६३) " राज्यांगानां तु सर्वेषां राष्ट्राद्भवति संभवः । तस्मात्सर्वप्रयनेन राजा राष्ट्र प्रसाधयेत् । "तस्मादसाधून पापिष्ठान निनन्यापैन लिप्यते । ये ये प्रजा प्रवाधेरनस्तोस्तान छियान्महीपतिः। "यमार्याः कियमाणं हि शंसत्यागमवेदिनः। स धर्मोऽयं विगहति तमधर्म प्रचक्षते ॥७॥ "धर्माधर्मों विजानन हि शासनेऽभिरतः सतां । प्रजा रक्षेन्नृपः साधु हन्याञ्च परिपंथिनः ॥८॥ "राणपघातं कुधीरन ये पापा राजवल्ठमाः । एकैकशः संहतान्या दूष्यास्तापरिचक्षते ॥ ९॥ 'दूष्यानुपाशुदंडेन हन्याद्राजाविलंबित। अश्य वा प्रकाश वा लोकद्वेषं समाश्रितान॥१० तथा अरक्ष्यमाणाः कुर्वति यत्किंचिकिल्विषं प्रजाः । तस्मात्तु नृपतेरई यस्मादृम्हात्यसौकरान । २५ "सर्वतो धर्मपइमागो राज्ञो भवति रक्षितुः । अधर्मादपि पइमागो भक्त्यस्य हरक्षितुः । यथा वीज कुरः सूक्ष्मः परिपुष्टोऽभिरक्षितः । काले फलाय भाति साधुस्तदादियं प्रजा: " उद्वेनयति तीक्ष्णेन मृाना परिभ्यते । तस्माययाहतो दंड नयेत्पक्षमनाश्रितः।" याज्ञवल्क्यः (आ. ३३६) "पांड्यामानाः प्रजा रक्षकायस्यैश्च विशेषत" इति । भारतेऽपि "उछिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान्। भयमाहुर्दिवारा यदा पापो न वार्यत" इति । राजधर्मेषु "विक्रय कयमध्वान भकं च सपरिव्ययं । योगक्षेम संप्रेक्ष्य वाणन: कारयेत्करान् । "उत्पत्ति दानवृत्तिं च शिल्यं समेश्य यासकृत् । शिल्पं प्रतिकरानेव शिस्पिनः प्रतिकारयेत् । तया पंया न हीयेरन पजः कुर्यान्महीपतिः । संत्यजति परिख्यात राजानमतिखादिन । . २० " 6 - " ५ बहादानाऽयम् मु. पा । २ ज्ञ-श्यो। ३ अटनयघाई-राग्यं.

·मयूषः] भू-जनपद-पुरादि। दुर्गप्रकाराः। जा . ” स ." न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर । राष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् । " यो राष्ट्रमनुगृहाति परिगृह्य स्वयं नृपः । संजातमुपजीवन्स लमते सुमहालं ॥ पौरान जानपदासर्वान संश्रितोपाश्रितांस्तथा। ययाशंपत्यनुकंपेत सर्वान पधनानपि ॥" तथा "प्रचार भृत्यभरणं व्यसनं ग्रामतो मयं । योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करं ॥" तथा " दयावानप्रमचश्च करान्संप्रणयेन्मृहनिति । इति राष्ट्रं । दुर्गकरणार्थ मुवमाह कामंदकः ! (४५०-५१) "भूगुणेवर्धते राष्ट्रं तदृद्धिपवृद्धये । तस्माद्गुणवती भूमिं मूत्यै भूपस्तु कारयेत् ॥ सस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता । गोहिवा भूरिसलिला पुण्पैर्जनपदेवता ॥ रम्या सकुंजरवना वारिस्थलपयान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते मूर्विभूतये ॥ निषिद्धभूमिमाह स एवं "सशर्करा सपाषाणा साटवी नित्यतस्करा । रुक्षा सकंटकवना सन्याला चेति भूरभूः ॥ रूक्षाऽन्यदेशापेक्षया चतुर्गुणपंचगुणादिजलसेकेन सस्यजननी । जनपवमाह (४२५४-५५,५६-५७) "स्वाजीच्यो मुगुणैर्युक्तः सानूपः पर्वताश्रयः । शूद्रकास्वणिकपायो महारंभकृषीवलः ।। 'सानुरागो रिपुद्वेषी पीढाकरसहः पृथः । नानादेश्यः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान धनी ॥ "तं वयेरमयनेन तस्मात्सर्वे प्रवर्तते ॥ ॥ पुरमाह पृथुसीममहाखातमुचप्राकारगोपुरं । समावसेत्पुरं शैलें सरिन्मरुवनाश्रयं " ॥ याज्ञवल्क्यः॥ (आ. ३२१) " रम्य पशध्यमाजीब्य जांगलं देशमावसेत् । तत्र दुणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्तये ॥ 'पशव्यं पशुवृद्धिकरं । कंदमूलफलादिभिराजीव्यं । जांगलं सगलतरुपर्वत । दुर्गमाह मनुः(७७०) २० "धन्दु महीदुर्गमदुर्ग वार्तमेव च । नृदुर्ग गिरिदुर्ग च समाश्रित्यावसे पुरं। कामंदकस्तु (४५९ ) ऐरिणमपि पपाठ “औदकं पार्वत वाही परिणं धन्वमान । प्रशस्तं शास्त्रमतिभिरी दुगोपचिंतक: " इरिणभूषरं । धन्व निरुदकं स्थलं मरुभूमिरित्यर्थः । महीदुर्गमित्यत्र मयां दुर्ग । महीरूपमेव वा ।। तम माति पाषाणमेष्टकं वा । तया च महाभारते ( शां. प. ८६०५) महीदुर्गापेक्षया २५ मृदुर्गस्य पृथति शिः कृतः “ध-बदुर्ग महीदुर्ग गिरिदुर्ग तथैव च । मनुष्यदुर्ग मृदुगै वनदुर्ग च तानि पद्धिति ॥" बंधुदुर्ग सोदरादिषधना राजगृहस्थ परितः स्यानानि । तत्र बंधुदुर्गमनुष्यदुर्गपो:पृप्राग्रहणं मोवीदईन्यायेन। अंतरंगत्वाच्यत्वावधूनां पृथहनिर्देश। " तथा ३० यावबंधुदुर्ग संभवति तावदितरमनु पर्गन पूर्वीतेति । एवं च दुर्गस्य नवन संपयते । मन महीदुर्गमित्यत्र दे । जलदुर्ग वृक्षदुर्ग । नृदुर्ग। गिरिदुर्ग ! बंधुदु । १ घयअटनई-पत्या।

·५२ दुर्गगुणाः । बलम् । [नीति " , ऐरिणदुर्ग । महीदुर्गे तु मृदादीनां विशेषः पूर्वमुक्त एव । दुर्गस्य गुणमाह मनुः (७७४ । एक: शतं योधयति प्राकारस्यो धनुर्द्धरः । शतं दशसहस्राणि तस्मादुर्ग समाश्रयेत् ॥ शतगुणा अपि पराम प्राप्नुवंतीत्यर्थः । तत्र सर्वदुर्गाणां प्राशस्त्ये च गिरिदुर्गे विशेषमाह मनुः (४१) ५ " सर्वेण तु प्रयत्लेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । एतेषां चाहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते "। एतेषामिति निर्धारणे षष्ठी । तदिशिनष्टि मनुः (४७५) " तत्स्यादायुधसंपन्नधनधान्येन वाहनेः । ब्राह्मणैः शिल्पिमित्रर्यवसेनोदकेंधनैः ।। मंत्रैः सर्पादिमंत्रविद्भिर्मनुष्यग्त्यिर्थः । भारते दुर्ग प्रकृत्य "शूर्गन्यमनसंपन्नं ब्रह्मघोषानुनादितं । श्यामात्यलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत् ॥" १० "तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् " इति । मनुः (४४७६ ) 'तस्य मध्ये तु पर्याप्तं कारयेदृहमात्मनः । गुप्तं सर्वतुके शुभं जलवृक्षसमन्वितमिति ।" " सर्वतुकं आरामादिषु तचनुफलिवृक्षसहितं । तत्तदृतूद्भवफलपुष्पादिसहितं वा। तत्तहतूपयोगिसामग्रीसहितं सर्ववस्तुसमन्वितमित्यर्थः । इति दुर्ग। अथ बलम् । तत्र मुहूर्ताचपेक्षया बलस्य प्राधान्यमाह वराहमिहिरः " ग्रहक्षतिथ्युद्गमराशिहोराद्रेकाणमागायनुकूलमात्रा मवेषियासोयदि सिद्धिहेतुःस्वयंमवेदेवविदेव राजा "मंत्राभिषेकमणिबंधनशांतिकर्महोमोपवाससुरयागजपादिमात्र । " स्यासिद्धिहेतुरथ चेद्विजिगीषतोरीन्कस्मात्तदा नरपतिनं भवेत्पुरोधाः ॥" तथा बुवाऽर्थशास्त्राण्यपि मंत्रिणोऽपि कुर्यः प्रणाम न नरेश्वराणां । " ययामिजात्यद्विपवाजिपत्तिकोशाद्यपेक्षा न भवेत्प्रधानं । २० अतोऽवश्यं दलकोशाधीनं राज्यं । ननु । जयपराजयादिकं सर्वे कर्माधीनं तत्र किं बलादिनति चेत् ।उच्यते। न केवलं सर्व कर्माधीनं कितु पुरुषकाराधीनमापे। उक्तं च याज्ञवल्क्येन(आ.३५१) ययां केन चक्रेण न रथस्य गतिर्मवेत्ाएवं पुरुषकारेण विनादेवं न सिक्ष्यति ॥ माघेऽपि " नालबते दैष्टिकतो न निषीदति पौरुषे । शब्दार्थों सत्कविरिव द्वय विदानपेक्षत ॥” इति । कथं तहिं कचित्पुरुषकारे कृतेऽपि न फलप्राप्तिः। उच्यते । न वयं कर्मणः कारणत्वमेव २५ खंडयामः कितु तन्मात्रस्य । वस्तुतस्तु न हि कर्म पुरुषकारापेक्षया भिन्नमस्ति । पूर्वजन्मार्जितः पुरुपकारो हि कोच्यते। अतो यदिह जन्माने दाम्यामेकजातीये प्रयने कृत फलावाप्ति- रेकस्यैकस्य न ततो नूनमेकस्य प्राक्तनः पुरुषकारो नास्ति । पापरूपो वा सप्रतिबंधक इति कम्यते । अतः सर्व कर्मापरपर्याय पुरुषकाराधीनमेव । अत एवोक्तं भारते "स्वकर्मणाशुमेनोपि शुभेनाप्यथ वा जनः । फलं तदनुरूपं हि मामोति भरतर्षम" " " + -१ अरषईतकपटयव-दश २ क-ते एषां । ३ कघटयबनाई-एषामिति । ४ बनयटघ- शहान्यजन.

·मयूखः] पुरुषकारमाशस्त्यं । बलमेदाः । ५ अत एवोत्तरमीमांसायां कस्यचिद्वर्तमान जन्मनि कर्मभिः पापक्षये जाते सन्यासोत्तर मुक्तिः । यत्र तु कर्मस्वकृतेषु सन्यासोत्तरं मुक्तिस्तत्र पूर्वजन्मार्जितानि कर्माणि कम्यते । अत एव क्षत्रियजनकस्य ज्ञानोत्पत्तिं दृष्ट्वा प्राक्तनः संन्यासोऽपि कम्यत इत्युक्तं । अतो यत्र लोकतः शास्रतो हटतरः कार्यकारणभावोऽवगतस्तत्र कार्य दृष्ट्वा कारणमनुमीयतेति । अतः सर्वत्र प्राक्तन ऐहिको या पुरुषकारः कारणमिति । अतः पुरुषकार एव राज्ञा कर्तव्य इति । स च बलाधीन इत्यवश्यं बलसंग्रहः कार्यः । अत्र बलं घड़िधमाह कामंदकः (१८२) "पड्डिधं तु बलं न्यूह्य विपतोऽभिमुख बजेविति ।" "पदिधं वळमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीपयति" (रघुवंशे ) कालिदासोऽपि । तद्भेदा उक्ता नीतिसारे ( १८१४) मौलं मूतं श्रेणिसुहादिषशटविकं बलं पूर्व पूर्व गरीयस्तु बलानां व्यसनं स्मृतमिति" ॥ 'पूर्वपूर्वस्य नाशः कठिन इत्यर्थः । तत्र मौलं नाम परंपरागतं । भूतं यावद्विमवस्यायि । श्रेणिः १० गमनमार्गे स्थाने स्थाने निवेशितं । सुहन्मित्रले । द्विषतां स्वाधीनं यज्जातं तद्विपदलं । " आटविक अरण्यसंबंधि । तत्र ठूरदेशादौ मूलसहितो गच्छेदित्याह ( १८।१२।१४) "प्रकृऐऽध्वनि काले वा गच्छेन्मालै समावृतः । मौलास्तु दीर्घकालेऽपि क्षयव्ययसहिष्णवः" , " एषु वस्तुपु मेधावीभूतादीनि विवर्जयेत् । दीर्घावकालसिन्नेषु तेषु मेदभयं भवेत् । "बहुत्वातसैन्यानां दीर्घकालायसेदतः । नित्य प्रवासायासाभ्यां भेदोऽवश्यं प्रजायते " ॥ १५ भेदः स्वामिपरित्यागः । एवमन्येषामपि बलानां गुणदोषा ऊहनीयाः। तन कस्मिन्काले निलं ग्राह्यमित्याह कामंदकः (१८१०-११) ." स्फीतसारानुरक्तम बलेनोपचितः परः । तनल्यनैव यातव्यः क्षयव्ययसहिष्णुना ". कचिद्भुतमपि प्रागमित्याह स एव ( १८१५) 'प्रभूतं स्व भूतवलं मोलमल्पमसारवत् । अरेवीश्यात्मनस्तद्धि विपरीतं जयेदरीन ।" भूतपलेन मौलं जयेदिति विपरीतं । श्रेगिवलस्योपयोगमाह ( १८०१८) "स्फीत अणिपलं शक्यमापातुं यानवर्मनि। निय प्रयामव्यायाममिति श्रेण्या समुत्पतेत् ॥ मित्रबलस्योपयोगमाह ( १८०२०) 'मित्रसापारणे कायें मित्रायचे फलोदये । अनुपाये च पौड्ये च मित्रेणेव सह मजेत् ॥" सैन्यस्योपयोगमाह ( १८२१) २५ प्रभूतेनारिसन्येन योधयेन्महतो रिपून् । अत्युस्छ्रितं कोपनयादभ्यासेन रिपोर्बलं । "वासयेत्कर्षयेजेन दुर्गकंटकशोधनः " (२२) आटविकस्योपयोगमाह " नित्यमारविकं सैन्य दुकंटकशोधने । पादेशमवेशे च पुरः कुर्वीत पंडित ॥” इति "पूर्वोक्तचलस्य चतुरंगतामाह । “हस्त्यश्वरथयादा सेनोगे स्थामतुर्विधमिति ।। अप गनिरूपणम्। चतुर्विधा गना। मद्रा मंदा मृगा मिश्राश्चतितिरक्षणमाह वराहमिहिर(म.६७) -" मध्वामदताः सुविमतदेहाः न चोपदिग्या न कृशाः क्षमाय । गाः समेश्वापसमानदेशाराहतुल्य धनेश्व मद्राः ॥१॥" चापं वंशस्य । तत्तुल्यपृष्ठाः । " वक्षोयकक्षा वलयः मलयाश्च लंबोदरस्त्वबृहतीगलब । २० -I १-पातम्याः। ३त्रीगीति मु. पा. 1 ३ व मु. पा. । ४ अवयटनरर्पघ-शाः ।

·५४ गज:1 नीति 1 - " " स्थूला च कुक्षि सह मेचकेन सही च एक मंदमतंगगस्य ॥२॥" कक्षाऽग्रिमपावदयोसधिः। सही सिंहसदृश वित्त्यिर्थः। मृगास्तु ह्रस्वाघरमालमेद्रास्तन्वंत्रिकंउद्विजहरतवर्णाः । "यूरेक्षणाश्चेति ययोतलिंग: संकीर्णनागा घ्यतिमिप्रसंशा" मिश्रत्वं मद्राणां मंदादिसंगेन । ५ एवमन्यत्रापि । अथ परिमाणमाह "पचोन्नति. सप्तमृगस्य देय अष्टो च हस्ता. परिणाहमान । 'एकदिवृद्धापय मंदमद्रो संकीर्णनागो नियतप्रमाण-ligu"मंदस्य पडुम्नति । अटो देय 1 नवो- दरपरिणाह । भद्रस्य सप्तोन्नतिः। नव देयं । दश परिणाहाः । अन्यस्पष्टं । अत्र हातस्तिय- ग्यवोदराणीति कल्पनेन कार्य । तेषा मदवर्णमाह स एवं भद्रस्य वर्णो हरितो मदस्य मंदस्य हारिदकसन्निकाशः । 'कृष्गो मृगस्याभिहितो मदस्य संकीर्णनागस्य मदो विमिश्रः ॥५॥" गनप्राशस्त्यमाह ताम्रोष्ठतालुवदना. फलविकनेत्रा. निग्धोन्नताप्रदशनाः पृथलायतास्याः। " चापोन्नतायतनिमग्ननिगूढवशास्तन्वेकरोमचितकर्मसमानकुभाः॥६॥" कलकिश्चटकः । तनून्येकजातीयानि रोमाणि । तैः । तथा १५ “ विस्तीर्णकर्णहनुनाभिल्लाटगुह्या. कूर्मोनदिनवविंशतिभिनवैश्च । " रेखायोपचितवृत्तकरा: सुबाला धन्याः सुगधिमदपुष्करमारुताश्चेति ॥ ७ ॥ द्विनवाटादशशितिर्वा नखानि कर्मोन्नतानि । पुष्करं शुंडाग्रं । तथा " मूलमध्यदशनारसंस्थिता देवदैत्यमनुजाः क्रमाचतः। दतभगफलमत्र दक्षिणे भूपदेशबलविद्रवपद ॥ वामतः सुतपुरोहिते भयं हति साटविकदारनायकान् ॥” आटविकोटच्यामधिकृतस्तत्सहिता दारनायका दाराधिकृताः पुरुषास्तान हति । भयं करोतीत्यध्याहारः । तथा आदिशेदुमयगर्भदर्शनात्पार्थिवस्य सकलं कुलक्षयं । सौम्पलमतिथिभादिभि. शुभं वईते शुभमतोऽन्यथापरं ॥ "क्षीरिमिष्ट फलपुष्पपादपैश्चापगातटविघट्टनेन च ।वाममध्यरदभगवहन शमनाशादतोन्यथापर। २५ “कमीकस्यायुगल्म क्षुपतरुमथन स्वेच्छया हृष्टदृष्टिीयाद्यात्रानुकूलत्वरितपदगतिर्वक्रमुन्नाम्यचोच। " भक्ष्यासन्नाहकाले जनयति च मुहुः शीकरे बुंहते वा तत्कालं वामदाप्तिर्जयकृदय रदं वेष्टयन् दक्षिण च ॥ स्खलितगतिरकस्मास्तर्णोऽतिदीनं श्वसिति मृदुसुदी न्यस्तहस्तः पृथिया। 'तमकुलितहष्टिः स्वपशीलो विलोमो भयकृदहितमक्षी नेकशोऽसक शकुञ्च " । " २० " “ ·मयूखः] गजबंधनभूमयः । गजशाला। १५ " ॥ “ अहितमक्षी रोगजनकतुणादिभक्षी । असृक् रुधिर तत्सहितं शकृत् । तया "प्रवेशनं वारिणि वारणस्य ग्राहेण नाशाय भवेन्नृपस्य । "ग्राहं गृहीत्वोचरण दिपस्य तोयास्थले वृद्धिकरं परं स्यात् बंधनममीराह " भद्रमंद्रमृगमिश्रदंतिनां श्वेतरक्तकनकोपमाः सिताः । ५ भूमयो द्विरदपुष्टिवृद्धिदा भमुनामपि यशःसुखावाहाः " । शाला माह "ज्येष्ठा चतुर्विशतिरेव हस्ताद्वियूनिते मध्यजघन्यशाले। 'विस्तारतस्तदिगणाश्व दीर्घाः स्तंभाश्च विस्तारसमुच्छ्रिताः स्युः । एते च शालास्तंभाः । अत्र पूर्वोक्तपरिमाणमध्ये बहूनां हस्तिनामसन्निवेशा-प्रतिहस्ति पूर्वोक्ता शाला ज्ञेया । स्तंभानां परिणाहमाह “ज्येष्ठोगुलानि बहलो दशषड्युतानि मध्यस्तु पंचदशकम्यसकोगुलो नः ॥ स्तंभप्रमाणविपुलाः क्रमशो निपंगाः प्रोक्तांगुलाईसदृशं बहुलत्या " निपंगा बंधनरज्जवः। द्वारमाह "द्वारोग्यः कुंजरयामतुल्ये विस्तारोऽस्य ऽयंशहीनः स एव । “हीनो भूपश्चात्मषष्ठांशकेन शालाद्वार प्रागुदक् च प्रशस्तं ॥ १५ भूयः पुनःआत्मनस्यंशस्य षष्ठांशेन विस्तारः। एवं च द्वारमुपरि सूक्ष्ममशेमामे महञ्च संपन्नं भवति। १० “ . 11 बंधनाथ वृक्षानाह . तथा " " चंदनार्जुनशिरीषमघुका देवदारुसरलार्जुनशालाः । रोहिणीलदिरचंपकशाकाः स्पंदनश्च सकदंबविशोका। " शीताः शिवाश्च द्विपबंधनार्थमते द्रुमाः पुष्टिकरा दिपानां ।। २० "स्मार्थमन्येऽपि हि सारवंतः कार्याः प्रशस्ता गुणसंप्रयुक्ताः॥ पूर्वाभिमसोनिमध्यते यः क्षिप्रंस करोतिविक्रम राशः समरेम्वनिर्जितो दीर्घ चायरवामुयागनः॥" उदइमुखो बंधमुपैति नागो योऽर्थस्य वृद्धिं स करोति मर्तुः । " प्रामानि पुष्टिं चिरजीविता च संमामकालेधपराजयं चेति । अन्यदिड मुखेऽनिष्टमाह "दक्षिणदिग्यदनस्य च बंघोजीवितनाशकरो द्विरदः स्यात् । २५ " पश्चान्मुखो मंधमधाप्य नागो नित्यं मवेदोगनिपीडितांगः । "नाशं च वित्तस्य करोति राज्ञस्तस्मात्स याम्पापरदिग्विवयः" इति । बंधस्तममानमाह "विश्यैशान्या बंधनार्य द्विपानी स्तंभोराज्ञःश्रेयो दतिनश्चेति। अन्यदिश्यनिष्ट तत्परिमाणमा "ज्येठो दशोचो नवमध्यमश्च स्तंमोटहस्तः कथितः कनीयान । "सर्वे निखाताश्चतुरश्च हस्सा मानाधिकोनाच शिवाय न स्युः॥" गजानां मदजनकान्यौपधानि तु हस्तिचिकित्सायां दृष्टव्यानीति नेह प्रपंचितानि । इति सपरिकरगजनिरूपणं।

·अश्वलक्षणम् । अश्वचेष्टितानि । हेषितपरीक्षा । [नीति " . अथाश्वलक्षणमुक्त योगयात्राया (अ ६६१) "दीर्घग्रोवाक्षिकूटनिकहृदयपृथुस्ताम्रताल्बोष्ठजिव्ह।सूक्ष्मत्वकेशवाल सुशफगतिमुखो हस्वर्णोंठपुच्छ ।। "जघानानूवृत्त समसितदशनश्वारुसस्थानरूपो पानी सर्वांगशुद्धो भवति नरपते शत्रुनाशाय नित्या" कूट ठलाटोgभाग । त्रिक कटिप्रदेश । केशा शरीरस्थिता बाला ग्रीवापुच्छगता । गोबलीवदन्यायेन पृथग्गृहण ! जपाया जानुनि वृत्त । मडलाकार । समा निमोन्नतत्त्वरहिता । ५ सिता श्वेता । इष्टानिष्टमाह (अ ९३) “उत्सर्गानशुभदमासनापरस्थ वामे च ज्वलनमतोऽपरत्र शस्त । सर्वागज्वलनमवृद्धिद हयाना द्वै वर्षे दहनकणाश्च धूपन च ॥१॥ 'अत पुर नाशमुपैति मेट्रे कोश क्षय यात्युदरे प्रदीप्ते । भूपस्य पायौ च पराजय स्यादवोत्तमांगज्वलने जयश्च ॥२॥ १० स्कघासनासज्वलन जयाय वधाय पादज्वलन प्रदिष्ट । 'ललाटवक्षोक्षिभुजे च धूम परामवाय ज्वलन जयाय ॥३॥ “प्रद्वेषो यवसामसां प्रपतन स्वेदानिमिचादिना या वदनाञ्च रक्तपतन धूमस्य वा समव ॥ 'अस्वमश्च विरोधतो निशि दिवा निद्रालसध्यानता सादोघोमुखताविचेष्टितमिद नष्ट स्मृत घाजिना५ हेषितपरीक्षामाह मिहिर (अ ९३) १५ “कौंचवद्रिपुवधाय हेषित पीवया त्वचेलया च सोन्मुख । 'स्निग्धमुञ्चमनुनादिहष्टवयासरुद्धवदनैश्च वाजिमि ॥७॥ " पूर्णपात्रदधिविप्रदेवतागधपुष्पफलकांचनादि वा । " द्रव्यमिष्टमथवापर भवेद्धेषतां यदि समीपतो जय ॥८॥ "वामैश्च पादैरभिताडयतो महीं प्रवासाय भवति भर्नु । " सध्यासु दीप्तामवलोक्यतो हेषति चेन्दधुपराजयाय ॥ ९॥ 'आरोहति क्षितिपतौ विनयोपपनो यात्रानुगोऽयतुरग प्रतिहेषित च । वगवा स्पृशति दक्षिणमात्मपा योऽश्व' स मर्तुरचिरात्मकरोति लक्ष्मीम् ॥ १३ ॥ " मुहुर्मुहुर्मुशकृत्करोति न ताड्यमानोऽप्यनुलोमयायी । " अकार्यमीतोऽश्रुविलोचनश्च शिव न भर्तुस्तुरगोऽभिधत्ते १४। रथपतिलक्षण लोकत एव शेय । २५ इत्यश्वादिलक्षणम् ॥ अथाभियोज्यनृपा । योगयात्रायां " शब्दायते महुरपि शिवा गर्दमध्वानतुल्य । त्यक्तस्नेहा' परिजनसुहत वाहनोपस्करेषु । कष्ट को न शरणमिति वा वादिनो यस्य सैन्ये विद्विष्टा वा प्रचुरपुरुषा सोऽभियोज्यो नृपेणा "कापोतकोलूकमधूनि यस्य समामयते ध्वजचामराणि । छत्रायुधादीनि च सोभियोज्यो यस्यायवानाहततूर्यशब्द । धक्षम-पाठ ज्ञ-स्मि । २ षज्ञ-वलया। दिव्यमिति में पा | ४ क-सुर्षाि 1 ५ ज्ञ- ॥ " ·मयूखः] अमियोज्यान । भेदकरणम् । दूतभेदा। ५ " "प्रतीकात सरितामिषोश्च शोपोऽप वाऽशोप्यजलाशयानां । " अवारिदेशे सलिलप्रवृत्तिरवैक्त चाप्सु तरेच्छिला ॥ "मंगपातचलनान्यनिमित्त रोदनानि व सुरप्रतिमानो । "अनिरूपमनलेन विना वा निश्चलानि च यदा प्रचलति ।। "प्रसूतिवैकृत्यमकालपुष्पाण्यरण्यसत्यस्य पुरमवेश । " प्रदोषकाले कुकृवाकशब्दाहिमागमे चा-यमृतप्रलाप ॥ अन्यभृत् कोकिल। "दीर्घ दीन सहता. सारमेया कोशत्युञ्चेनित्यमेवानृतौ च । " हन्युर्योषा योषितो निर्पणाश्च श्वेत काको नक्तमिद्रायुध च ॥ अनृतो शरस्कालादन्यन । अनुतावितींद्रायधेष्यन्वेति । 'अहातिरिक्त पपनोऽति चडो गर्वसशस्य भवे. पुरस्य । " व्यक्तिर्मवेशहनि तारकाणा नक्त च तारागणसप्रणाश ॥ एव निमित्तानि यदा मवति तदाऽमियोज्या क्षितिपेन देशा।" नीतिसारे (१७१२५।२९) "भेद कुर्वीत यवेन मध्यामात्यपुरोधसा । तेषु भिन्नेषु भेदे हि युवराजे थोजित ।। " अमात्यो युवराजश्व भुनावती महीपते । मत्री नेत्रे हि मिन्नेऽस्मिन्नेकास्मिन्नपि तद्विप ॥ " सर्वावस्य हि मेधावी न कुलीन विकारयेत् । तत्रोपजाप कर्तव्या य कोपानमहक्षम ॥ आगतान्पूजयेत्स्वामी निजाश्च परिसात्वयेत्॥३५॥ मेद कुर्वीत मतिमानिगृहीतो बलीयसा ॥३९॥ "वडेन हि समान्याद्भिवारे सहत बल । भिन्न हि तत्काष्ठमिव जतुजग्ध विशार्यते ॥ ४० ॥ 'भेद नृप कृत्वा ततो यायाद्रिपो पुरमिति' । एव सामदानममयादिना भेद भावत्यर्थ । अथ दूतरेपणमाह कामन्दक (१।१)" यातव्याय प्रहिनुयादत्त दत्याभिमानिन " ॥ २॥ न विशिष्टि ( १२१२) 'प्रगल्म स्मृतिमान्वाग्मी शास्त्रे चास्ने च निष्ठित । अभ्यासकर्माभिरतो दतो मवितुमर्हति ।" " तत्रैविध्यमाह (१०१३) “निमयार्थी मितार्थश्च तथा शासनवाहक "। तत्र यो शिक्षितमेव दशकालोचित यथायोग्यमन्यस्याय वदति स निसृष्टाय । यथा पाडवाना दूतो वासुदेव । यावत्सदिष्टवक्तम मितार्य । शासनहार प्रसिद्ध । दूत प्रत्य ह ( १२०६८) २५ " नविज्ञात पुरे शना प्रविशेञ्च न ससदि । कालपीक्षेत कार्याथमनुज्ञातश्च निष्पतेन निष्पतेदुपविशेत् । " सारवत्ता च राष्ट्रस्य दुर्ग तद्वप्तिमेव च । छिंद्र शत्रोविजानीयाकोगमित्रबलानि च ॥ " उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु ययाक्त शासन वदेत् । रागापरागो जानीयात्मकृतीना च गरि । 'फलेन नाम्ना द्रव्येण कर्मणा च महीयसा । कुर्याञ्चतुर्विध स्तोत्र पायोभयारपि ॥ (११) ३० 'तीर्थानमपुरस्थाने शास्त्र विज्ञानहेतुना । उत्तिव्य जनोपेतै स्वचौ सह सवदेत् ॥ (१३) 4 " 46 १ रयबनभदई-दिनानिय ज्ञ-विनष्टा क्ष-पाठ ज्ञ--श । अभ्यस्तकमानपते । ३ तार्या श्रमाश्रय । ४ तपस्वि।

·५८ दुतर्म । चराः। चरमेदाः । दर्शनशकुनाः । [ नीति " " प्रताप कुलमैश्वर्य त्यागमुत्थानसौध्वं । अक्षुद्रतां च दाक्ष्यं च भर्तुः सर्वत्र कीर्तयेत् ॥ (१४) " सहेतानिष्टवचनं काम क्रोधं च वर्जयेत् । वैतसीमाश्रयेदृत्ति नान्यवृक्षाश्रितः सदा ॥ (१५)। "नान्यं शयेन्न मावं वं वदेदिद्यात्परस्य च । भावमंतर्गत गुप्तं सुप्तो मत्तश्च भाषते ॥ " तस्मादेकः स्वपेन्नित्यं स्त्रीमये च विवर्जयेत् ॥ राष्ट्राटव्यंतपालाना आत्मसात्करणं तथा । युद्धापसारभूज्ञानं दूतकति कथ्यते ॥ (२३) दूतेनैव नरेंद्रस्तु कुर्वीतारिविमर्षणे । स्वपक्षे च विजानीयात्परदूतविचेष्टितं । " (२४) इदं कर्म निमृष्टार्थस्यैव । चरा उक्ता नीतिसारे ( १२२२६-२९) "तपस्विलिंगिनो धूर्ता पण्यशिल्पोपजीविनः । चराचरेयुः परितः पितो जगतां मनः । निर्गच्छेयुर्विशेयुश्च सर्वदा विदोऽन्वहं । सूक्ष्मसूत्रं हि चारेण पश्येदिविघचेष्टितं ॥ १० स्वपन्नपि हि जागर्ति चारचक्षुर्महीपतिः । " विवस्वानिव तेजोमिनभस्वानिव चेष्टितैः । राजा चरैर्जगत् कृत्स्न व्यामुयालोकसंमतेः। " एतैयास्तु संचाराः सर्वे नान्योन्यवेदिनः ! प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चरस्तु द्विविधः स्मृतः ।। "अप्रकाशोऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूत इष्यते ।" तथा ( १२।४२-४६) 'जडमूकांधबधिरउद्मानः पंडकास्तथा । किराता वामनाः कुब्जास्तद्विधा ये च कारः॥ १५ “भिक्षुकाश्चारणा दास्यो नानाकार्यकलाविदः । अंतःपुरगता वार्ती आहरेयुरलक्षिता ॥ 'छत्रव्यजन गारयानवाहनधारिणा । महामात्रावहित्तिा विद्युरन्ये च संगताः । सूदा व्यंजनकर्तारः कल्पकाः सूचिकास्तथा । प्रसाधका भोजकाच गानसंवाहका अपि ॥ "जलतांबूल कुसुमगंधभूषणदायकाः । कर्तव्या वशमा घेते ये चान्ये न्यासवर्तिनः ॥" इति दूतचारप्रपंचः । अथ प्रयाणे योधस्वरूपमाह मिहिरः शरकृतास्त्रमहाकुलजाताः स्वामिहिता बलिनः कृतयज्ञाः । दृष्टगुणा बहुबांधवामित्रा नागकोरुभुजाः कठिनांगाः । "व्यापमुगेश्वरगोवृषनादाः श्येनदृशशुकसन्निमनासाः । 'केकरजिह्मनिर्मालितनेत्राः पुण्यकृतों समरेषु महायाः ॥ 'देशगुणैः प्रधिताश्च पुरोगास्ते वहयो गुणलक्षणलक्ष्याः । २५ " काकभुतो भृकुटीकृतवका धर्मभृतो विविधायुधहस्ता. " ॥ अथ प्रयाणे विशेषो योगयात्रायां अंतःपुरादा स्वनिवेशनादा सिंहासनादग्निपारस्तरादा । 'कुर्यात्रोद्रः प्रथमं प्रयाणं विप्रैः शताग. कृतमंगलाशीः । 'द्विजो विष्णुक्रमापं मंत्रेणानेन दापयेत् । इदं विष्णुविचरम इति पादं समुद्धरेत् " ॥ अमुकस्य वधाय दक्षिणं क्षितिपो न्यसेत् । २० "मंगलानि ततः पश्यन्स्पृशन शृण्वन् नृपो बजेत् " ॥ अथ दर्शनशकुनं वराहमिहिरः वाचः शुमः सारसचापदहिणः कादंबहंसाच सजीवजीवकाः। 'काकश्च पंकाक्तवराहपृष्ठगो श्रीवृक्षवालन्यजनानि चंदनम् n" शुभ वाचो ब्राह्मणा- नामिति पूर्वेणान्वयः। " २० " " " “ + अन्तार्प।१धारका..३.४क्षपः।

·भयखः मनिष्टफलानि । प्राणिशकनाः। ५ " C " "दधिमधुतरोचना कुमारी ध्वजकनकांबुजमद्रपीउसिंहाः। "सितवृषकुसुमांवराणि मीनद्विजगणिकाप्तेजनाश्च चारवेषाः ॥ "ज्वलितशिसिफलाक्षतेच भक्ष्यद्विरदमदं कुशचामरायुधानि । " मरकतकुरुविंदपारामाः स्फटिकमणिप्रमुखाश्च रनभेदाः ।। स्वयमथ रचितान्पयनतो वा पथि यदि कथितानि भवति मंगलानि । स जयति सकला ततो धरित्री ग्रहणगालमनातव्यास्यो ।" इदं मंगल प्राहा द्रष्टव्यं स्पष्टव्यं श्रोतव्यं चेत्यर्थः । अनिष्टफलान्युक्तानि तेनैव कासिौषधकृष्णधान्यलवणक्षीमास्थितेलं वशापकांगारगुहाहिककृतः केशायतं व्याधिताः । "वांतोन्मत्तोपनातणतुपक्षक्षामतारया मुंडाम्पकविमुक्तकेशपतिताः काषायिणश्चाशुभाः ॥ यानदिने क्षौराभ्यंगवर्जनं तु ज्योतिःशाने शेयं । एवं मंगलागलभिन्नदर्शनानिष्टं नापीटलाम १०. इति ज्ञेयं । देशविशेपे विशेषमाह "छुछदरी भूकरका शिवा च श्यामाला पिंगलिकाऽन्यपुष्टा, 'वामाः प्रशस्ता गृहगोधिका च पुंसंज्ञका ये च पतत्रिणश्च ॥ तथा श्येनो रुरुः पूर्णकुटः पिश्व श्रीकर्णछिकारकपिप्पिकानाः । स्रीसं जता येच शिविहिपो च याने हिना दक्षिणमागसंस्थाः ॥ आस्फोटिताऽवेडितशंखतूर्यपुण्याहवेदध्वनिफीतशब्दाः । वामाः प्रयाण शुभदा नराणामाक्रवितं दक्षिणतः परेषां ॥ आस्फोटित मलुयुद्ध । आधेडितं मुखशब्दः । "माद्वाज्यजहिचापनकुला संकीर्तनाद्दर्शनारकोतिश्च शुभप्रशानसरटो दृष्टः शिवाय कचित् । गोधाशूकरजाहकाहिशशकाः पापातालोकने धन्यं कीर्तननृक्षवानरफल तयत्ययाच्छोमनं ॥ २० नकुलस्य मृगस्य पक्षिणी कामोदक्षिणमागसेचनं शुमदं ! श्वशुगालयोरिदं व्यत्ययेन फलदं प्रशस्यते । " चापो नकुलश्च वामभागौ दिवसाद्धोत्परतः शुभप्रदी। मृगवच्च वनेषु कुक्कराः शतपत्रोऽस्तमये च दक्षिणः ॥ कचिदपवादमाह 'निरुपहतमनोज्ञवृक्षसंस्थाः शुचिरुचिरावनिसस्यसंस्थिताश्च । मतिथिदिवसईलमकालेष्वशुमफलोऽपि शुभप्रदः प्रदिष्टः । २५ प्रमग्नशुष्कद्रुमकेटकेषु श्मशानभस्मास्थितुषाकुलेषु । पाकारशून्यालयदुर्दशेषु सौम्योऽपि पापः शकुनः मकस्म्यः" ॥ तथा द्वंद्वातरोगार्दितमीतमत्तवैरालयद्धामिपकाक्षिणश्च । “ सीमांतनवतरिताश्च सर्वे न चिंतनीयाः सदसत्फलेषु ॥ ॥ इति प्राणिशकुनः । अथाप्राणिनः । स एव 'रिजोनुकूलः कलशो जलार्थम-गुद्यतः सिद्धिकरः प्रयाणे । "विद्यार्थिनां चौर्यसमुत्थितानां यणिशियाभ्युयमिनामतीव ।" विशेषमाह " । " - १ज्ञ- पक्ष-धर्म। क्ष-पाठः। ४ ध-सिद्धाधिनम् ।

·६० अप्राणिशकुनाः । स्कंधावा । [नीति " . " यानं धुरेण रहित बृहती च कन्या गर्भेण चातिमहता पुरतः स्थिता स्त्री । आगच्छ तिष्ठ विश गच्छसि वा किमर्थं शब्दः स्थिरश्च गमनं प्रतिषेधयंति" ॥ सुने आह "सर्वत्र पापं क्षुतमुदिशति गोस्तु क्षतं मृत्युकरं यियासोः । • "मार्जाररावस्खलनं च यातुर्ववस्य मंगश्च न शोमनाय " ॥ तथा ५ "द्रव्याणि शुक्लानि तुरंगमश्च पूर्वेण याम्येन शवं च मांसं । "पश्चात्कुमारी दधि चातिशस्तं सौम्येन गोबाह्मणसाघवश्च ॥ तथा का: श्रुभो दक्षिणतश्च तेषामन्येषु देशेषु विपर्ययेण"। पूर्वदेशे दक्षिणः काकः शमः अन्यस्मिन्वाम इत्यर्थः । तथा 'मोशाय शकुन विरुतं निष्फलं प्राहुरेके तत्रानिष्टे प्रथमशकुने मानये पंच पट् च। १. “विज्ञो यामानृपतिरशुभे षोडशे वा द्वितीये प्रत्यागच्छेत्स्वमवनमिति यद्यनिष्टस्तृतीयः" ॥ प्रयाणे प्रथमं यत्राशकुनं जातं तत्रैव स्थित्वा एकादशयामानतिवाहयेत् । पुनः प्रस्थाने यथभकुनं ततः षोडश । ततोऽप्यशकुने गृहे आगमनं । एवं शकुनानि महबलादीनि वीक्ष्य राजा स्वयं यायात् । स्वस्य ग्रहाद्यानुकूल्याभावे तदंतं यशस्विनममात्यं जयार्थ प्रेषयेत् । यथोक्तं योगयात्रा "शत्रोर्वघाय सांचवं शुभदैवयुक्तं आज्ञापयनृपतिरात्मनि दैवहीने " इति । “१५ ग्रहाद्यानुकूल्यं ज्योति शास्त्रादवगंतव्यं । अथ स्कंधावारस्थलं नीतिसारे "यायद्विरिपुराम्याशे भूमागे साधुसंमते । स्कंधावारविशेषज्ञः स्कंधावारं निवेशयेत् ॥ 'मूमिप्रदेशे सामर्यादगारमुपकल्पयेत् । गुरुं स्वच्छं पुराकारं महाद्विपसमावृतं । "पाणिग्राहेण शुद्धं च रथपत्तिसमावृतं । तन्मध्ये मानसाल्हादि महन्मौलं चलावृतं ॥ “अंत कोशमहोपेतं कारयेद्राममंदिर । मौलभूतश्रेणेसुदद्विविधाटविकं बलं । क्रमेण विनिवेशयेत् । " अंते श्वगणिनः शूरान लुब्धकान् दुष्टकर्मणः । पर्याप्तवेतनानाप्तान्मंडले विनिवेशयेत् ॥ "हस्तिनो लब्धनामानस्तुरंगास्तु मनोजवाः । गृहोपकंठे नृपतेर्वसेयुः स्वाक्षरक्षिताः ॥ “युद्धयोग्यो महामत्री सन्नदः साध्वधिष्ठितः। तिष्ठेन्नरपतेरि वेगवांश्च तुरंगमः ॥ "निशितान्यो बहिर्गच्छेदच्छेदारिवारितः । सज्जोपकरणं तिष्ठत्सर्वः कार्योन्मुखो जनः तथा २५ बहिश्च खातान्सछन्नान तृणरुपरि संवृतान् । परसैन्यविधातार्थे सर्वा भूमि विनाशयेत् ॥ 'कचित्कंटकशासाभिः क्वचित्कीलेरयोमुखैः । दूपयेत्परितो भूमिं प्रउपवरैरपि । 'निगूढापपाषाणस्थाणुवल्मीकनिन्हुता" ॥ उत्तममध्यमभेदास्तत्रैव “ यस्मिन्देशे यथाकालं सैन्यव्यायामममयः । परस्य विपरीताश्च स्मृतो देशः स उत्तमः ॥ 'आत्मनश्च परेषां च तुल्यव्यायामभूमयः। यत्र मध्यम उद्दिष्टो देश शास्त्रार्थचिंतकः । अरातिसैन्यव्यायामसुपर्याप्तमहीतलः । आत्मनो विपरीतश्च स वै देशोऽधमः स्मृतः ॥ स्कंधावारं विशिष्टि कामदकः "दिव्यांतरिक्षरुत्पातेः पार्थिवश्चाप्यदृषितः । नीचेः प्रवृनपरनो मुंगालीततमंगलः ॥ ''इष्टपुष्टजनः माधुः सुगंधिज्वलिताननः । इत्यादिलक्षणोपेतः स्कंधाधारः प्रशस्यते । "सस्ते तस्मिन्दियो भंगो शेयोन्यस्मिन्धिपर्ययः । शकुनायुपेते जयोऽशकुनायेपेते मंग इत्यर्थः। '-काल । २२--21 -यु। २० राजहये समावृत्य ॥

·मयूखः] सेनापतिः । न्यूहभेदाः । तेषां रचना । “ " सेनापतिरुको नीतिसारे 'कुलोद्गतं जानपदं मंत्र मंत्रिसंमतं । दंडनीतः प्रयोक्तारं अध्येतारं च यत्नतः ।। प्रभावोत्साहसंपन्नमाजीव्यमनुनीविनां । नित्याकारणवैराणामकरिमनाविलं ।। "श्रुतानुबंधिकर्माणमल्पामित्रं बहुश्रुतं । गजाश्रयचर्यासु शिक्षितं त्यागिनं सह ॥ "युद्धभूमिविभाग सिंहद्दविक्रमम् । अदीर्घसूत्रं निस्तंममर्पणमनुद्धतं । 'हस्त्पश्वरयशस्त्राणां सम्यकलशणवेदिनं । देशमापास्वभावज्ञं लिपिज्ञं सुदृढ स्मृतं ॥ 'निशाप्रचारकुशलं कुशलज्ञाननिश्चितं । दिग्देशमार्गविज्ञानसंपन्नं तद्ज्ञसेवितं ॥ क्षुत्पिपासाश्रमत्रासशीतवातोष्णवृष्टिभिः । अनाहितगयग्लानिशन्नुपक्षमयावह ॥ "भेत्तार परसैन्यानां दुःसाध्याहितनिश्चयं । मनानां च स्वसैन्यानो अवष्टमस्य कारक। " चरदूतप्रचारसं महारंभफलोपगं । शश्वत्संसिद्धकर्माण सिद्धिकर्मनिषेवितं । १०. " इत्यादिलक्षणोपेतं कुर्वीत बजिनीपति" ॥ तस्य कृत्यमुक्तं । "ध्वजिनीं च सदोद्युक्तः स गोपायेदिवानिशं ॥ 'नयाद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् ।सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेमूहीकृतः ॥" व्यूहस्तु मकर- श्येनसूचीशकटवज्रसर्वतोभद्रभेदात् घोढा । तेषां विनियोग उक्तो महाभारते " यायाव्यूहेन महता मकरेग पुरोमये । श्येनेनोभयपक्षेण पूच्या वा धीरचक्रया॥ १५ “पभाद्भये तु शकटं पाश्र्वयोर्वजसंज्ञित" । अन्ये च गरुडादयो व्यहभेदा नोक्ताः । तेषामेष्वे. वांतर्भावात् । “सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत् ॥" रचनोका नीतिसारे " नायकः पुरतो यायात्मवीरपुरुषावृतः । मध्ये कलत्रं कोशश्च स्वामी फल्य च यद्धनं । नायकः सेनापतिः । फल्गु अन्नादि । तदक्षणीयमित्यर्थः । " पायोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः । रथानां पार्श्वयो गा नागानां चाटवीबलं । " पश्चात्सेनापतिः सर्वे पुरस्कृत्य कृती बलं । यायात्सन्नद्धसैन्यौधः खिन्नांश्चाश्वासयन जनान॥" पूर्व सेनापतेर यानमुक्तं अधुना पश्चाद्यानं । अतो ज्ञायते अग्रे याता पश्चाद्याता चति सेनापतिदयमिति । इति सेनापतिव्यूहनिरूपणं । अथ कूटयुद्धेन शत्रमारणसमय उक्तो नीतिसारे "दीर्घावनिपरिश्रांत क्षुत्पिपासाहतमं । व्याधिदुर्भिक्षमरकैः पीडित दस्युविद्रुतं ॥ २५ "घोराग्निमयवित्रस्तं दृष्टिवातसमाहतं । पंकपांसुजलस्कंधव्यस्तं श्वासातुरं तथा । " प्रसुतं मोजने व्यग्रमभूमिष्ठम संस्थितं । एवमादिषु जातेषु व्यसनेन समाकुलं । स्वसेन्यं साधु रक्षेत परसेन्यं च घातयेत् । विशिष्टो देशकालाभ्यां युक्तः प्रकृतिभिर्वलः ॥ 'कुर्यात्प्रकाशयुद्ध च कूटयुद्धं विपर्यये"। कूटयुदं नामविषाक्त शस्त्रादिना घातनं लोके प्रसिद्धं किंचिदुक्तं नीतिसारे "पुरस्ताद्विषमे देश पश्चावन्यात्तु वेगवान् । जितमेवेत्यविश्वस्त हन्याच्छनु व्यपाश्रितः॥ "विलोम्यापि परानीकमप्रमचो विनाशयेत् । अवस्करभयादात्रौ प्रजागरकृतश्रमं ॥ । २० " " ३० १ च्यवनअर-रिपि । २ च-हित 1 ३ क्ष-पाठः । .

·कूटयुद्धम् । धर्मरणम् । [नीति "दिवासुप्तं समाहन्यान्निदाट्याकुलसैनिक ॥ प्रातः संगवसन्नद्धमपराण्हे विनाशयेत् । निशि विनंमसं सुप्त तत्सौतिकविधानवित् ।। इत्येवं कूटयुद्धेन हन्याच्छन्नलघुत्थितः । वदंति सत्रमित्यादि सत्रवत्सप्रकीर्तितः ॥ "अरिनाशो महीपानी नयशास्त्रविशारदः।" साधु प्रमुत्तं व्यवसायवनी येन प्रकारेण पर निहन्यात् ॥ " चरैः समावेदिततत्पचारः शंकेत तेनैव ततोऽप्रमत्तः ॥ "नियतमिति निहन्यात् कूटयुद्धेषु शत्रु न हि तिरयति धर्म छद्मना शत्रुनाशः । "अचकितमिव सुप्तं पांडानामनीकं निशि मुनिशितशम्रो द्रोणसूनुर्जघान ॥" अत्र ब्राह्मणवर्ज हन्यात् । ब्राह्मणं तु स्वस्य वघार्थमायांत निवारयेत् । यदा निवारणमपि -१० कर्तुमशक्तस्तदा हन्यादेव । यथाह मनुः (७३५१-५२) " गुरुं वा बालवृद्धा वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतं । आततायिनमायांतं हन्यादेवाविचारयन् । "नाततायिवधे दोषो तुर्भवति कश्चनेति ।" कात्यायनोऽपि " आततायिनमायातमपि वेदांतग रपो । जिघांसंतं जिघांसीयान तेन ब्रह्महा मवेदिति ॥" अतो जिघांसत एव विस्य मारणं न सुप्तादेः । अत्र विज्ञानेश्वरः मनुवाक्ये पाशब्दा- .१५ कात्यायनवाक्येऽप्यपिशब्दान्न ब्राह्मणवघे तात्पर्य । किवेतादृशो ब्राह्मणोऽपि वध्यः किमुतान्य इति कैमुतिकन्यायेनैतादृशान्यवधपरमित्याह । वस्तुतस्तु स्ववघोयतो बाह्मणोऽपि वष्य एव । 'पूर्वोक्तवचनयोः स्वार्थत्यागेऽसाधारणमानाभावात् । गालवस्तु अहनने दोषमाह 'उद्यम्य शसमायांतं भ्रूणमप्याततायिनं । निहत्य भ्रूणहा न स्यादहत्वा भ्रूणहा भवेदिति " २० आत्मघाती भवेदित्यर्थः । वृहस्पतिरपि " स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनं । अहत्या भ्रूणहा स स्यान हत्वा भ्रूणहा भवेदिति ॥ "सत एवात्मानं गोपायेदिति" श्रुतिरपि । अतः स्ववधार्थमागरछन ब्राह्मणोषध्यः । परवधार्थ गरछन्वयं न वध्य इति तात्पर्य । एतत्परमेव पार्हस्पत्यं "आततायिनमुकृष्टं वृत्तस्वाध्यायसंयुत । न हन्याधमा सोऽश्वमेघ ठमेदिति ॥ २५ एवमेव चंद्रिकाशयः । यत्तु धृष्टद्युम्नस्य द्रोणवधे कृत्सनं कृतं । न तदाह्मणवधनिमित्तमेव किंतु न्यस्तरावधानिमित्त । तादृशस्य ब्राह्मणस्य वधेऽन्यापेक्षया दोषातिशयात् । प्रजापीडनमुक्त भारते " उपरुपति राजानो मतानि विविधानि च। त एव विजय प्राप्य पति पुनः प्रजाः"तथा " तावटुठेत्पीडपेञ्च शत्रोः प्रकृतयः स्वयं । वश जाते पुनस्तासु पितृवदचिमाचरेत् ॥" अय धर्मरणमाह मनुः (६८८,९०) " समोत्तमाघभै राजा स्वाहतः पालयन प्रजाः । विनिवतेत संग्रामार क्षत्रधर्मननुहार तथा "आहवेपु मियोऽन्योऽन्य निषसितो महीक्षित युद्यमानाः शक्त्या स्वर्ग यंत्यपाहमुखा योधान्प्रत्युपदेश उक्तो वराहमिहिरेण ·मयूखः] योधान्प्रत्युपदेशः। "अभिजनयुता यूपं शौर्यं जनाः कथयति बो धनुपि परशौ शक्त्यां चके तथैव कृतश्रमः । "मयि च भवतामस्ति मेहः कथं न जयो मम द्विरदतुरगस्यादातं भवद्भिरिदं यदा"। तथा पुराणोपदेशश्च तान्प्रवर्तयेत् । तथाहि । ज्योतिटोमादियः स्वर्गाद्यातिस्तत्र च ज्ञानायने साधनं महत्कटायाससाध्यं । तथोपासनायां पंचाग्न्यादितपस्सु च केशादिकं स्पष्टमेव । योगोऽपि वायनिरोधनाहारनिद्रा ५ व्यायामनिरोधनादिना दुःसाध्य एव । सर्वत्र च कीर्तने कृते पुण्यक्षयः । अतः सर्वापेक्षया रणमरणमेष स्वरूपायाससाध्यं साधीयः। तत्र हि पापिनामपि स्वर्गः किमुतान्याय । जदुक्तं योगयात्राया। 'दैपायनेन मुनिना मनुना च धर्मा युद्धेषु ये निगदिता विदितास्तु ते वः । " स्वाम्यर्थगोदिनहिते त्यजतां शरीरं लोका भवंति मुलमा विपुलं यशश्च ।। ." तपस्विाभर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरिज्यया च या । " जति तामाशुगति मनस्विनो रणाश्वमेघे पशुतामुपागताः ॥ "स्वर्गस्य मार्गा बहवः प्रदिष्टास्ते कुच्छ्रसाध्याः कुटिलाः सविघ्नाः । " निमेषमात्रेण महाफलोर्यभृजुश्च पंथाः समरे व्यसुत्वमित्यति ॥ तथा " संरक्ष्यमाणामपि नाशमुपैत्यवश्यं एतच्छरोरमपहाय सुद्धत्सुतार्थान् । १५ " तस्किं वरं प्रलुपता सुदृशा समक्षं किं निम्नतः परबलं भृकुटीमुखस्य ।। 'हा तात मातेति च वेदनातः किरन शकुन्मत्रककानुलिप्तः । वरं मृतः कि मवने किमाजो संदरदंतच्छदभीमवत:" ॥ तथा यस्य तपो न जनाः कथयति नो मरणं समरे विजयं वा । “न श्रुतवानमहाधनता वा तस्य मवः कृमिकीटसमानः॥ २० लोकोऽशुभस्तिष्ठतु तावदन्यः पराइमुखानां समरेषु पुंसां । "पल्योऽपि तेषां न लिया मुसानि पुरस्सखीनामवलोकयति । 'शत्रुसैन्यमवदार्य वर्ततां यत्सुरवं तु कथयामि तादृशं । " श्रृण्वता स्वयशसोपपल्लवान दिग्वध्वदनकर्णपूरकान् । "निपतति शिरसि दिपस्य सिंहः स्वतनुशताधिकर्मासराशिभूतिः । ." विषति च तदमृहमदेष्टगंध वदनगश्चि शनैः प्रमृज्य मुक्तान् । भारते इंद्रांबरीपसवावे इंद्रो यज्ञवेन रणवर्णनं कृत्वा तन्मध्ये यो मृतस्तस्य फलमाह "भर्तुरथ तु यः शूरो विक्रमेदाहिनीमुखे । मयान विनिवर्तेत तस्य लोका यथा मम ॥ यश्च नविक्षते कंचित्सहाय विजये स्थितः । जीवनाहं प्रगृण्हाति तस्य लोका यथा मम ।। 'आहवे निहतं शूलेन शोचेत कदाचन । अशोच्यो हि हतः सूरः स्वर्गलोके महीयते ॥ न वनं नोदकं तस्य न मान नाप्पशोचकं । हताय वृत्तुमिच्छति तस्य लोकान যুহৰ ' वरासरस्सहनाणि झुरमायोघने हतं । बरमाणाः मघाति मम भत्ती भवेदिति ॥ एततपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः । चत्वारश्चानमास्तस्य यो युद्धे न पलायते" । तथा " ." “ " H ·युद्धमहिमा [ नीति- ५ " "न हि शायर्यात्परं किंचित्रिषु लोकेषु विद्यते । शूरः सर्व पालयति सर्व शूरे प्रतिडित ॥ 'चराणामचरा अन्नं अदंष्ट्रा इंष्ट्रिणामपि । अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः॥ " समानपष्ठोदरपाणिपादाः पश्चाच्छू भीरवोऽनुवति । "अतो भयाः प्रणिपत्य भूयः कृत्वाऽजलीनुपतिष्ठति शूरान् " ॥ योगयात्रायामाप "रुचिमत्कुचबाहुपंजरे हरिणाझ्यः प्रवरोरुपीडनं । "रमयंति विमानसंस्थिताः सुरवबोलिमुदा रणार्चितान॥ एकतोस्य सुरसुंदरीजनः श्रीः प्रतीच्छति युयुत्सतोऽन्यतः । पाप्मना सह पलायते यशश्चैकत: कुलकलंककारकं ॥ तया "चित्रं किमस्मिन्वद साहसं वा यत्स्वामिनोफे गणयति नासून् । १० "युद्धात्प्रणटो विदितोऽरिमध्ये यद्वालिशस्तिष्ठति साहसं तत् । "न केवलं गात्रविभूषणानि क्षतानि शूरस्य रणे कृतानि । "यशस्तरोर्मूलकृषिक्षतानि तान्येव वंशस्य विभूषणानि" भंगे जाते प्रत्याची फलातिशयस्तत्रैक " भनेषु योधिष्ववपूर्य शस्राण्याजौ प्रवृत्ता व्यसवः कृता ये। "ऊर्ध्वानना वाजिकृताप्तलोकास्तेषां विमानान्यवलोकयंति" । १५ अश्वमेधप्राप्तलोकेभ्योऽप्युत्तमं लोकं यांतीत्यर्थः । 'यैरश्वमेधो विहितः फलं वा देवैदिजेा अतिशाखकारैः । "तेरेव भंगे प्रतिलोमगस्य पदे पदे वाजिमख: प्रदिष्टः ।। " संमूर्छित संयुगसंप्रहारैः पश्यति सुप्तप्रतिबुद्धतुल्यं । आत्मानमंकेषु सरांगनाना मंदाकिनीमारुताजितागा" ॥ यत्तु पराशरवचनं २० " दाविमौ पुरुषो लोके सूर्यमंडलभेदिनौ । परिवाड्योगयुक्तश्च रणे चामिमुखं हत" इति तत्र परिवाडूणहतस्यापि मोक्ष इति केचिमाचक्षते । युक्तं तु 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेती" त्यादिमिः श्रुतिभिर्मोक्षं प्रति साघनत्वावगमाद्णस्य च ज्ञानसाधनत्वामावेन “ज्ञानानुत्पत्तेर्न मोक्ष" इति । यत्तु पंचनं तदसाधारण्येन रणस्य मोक्षफलं ब्रवीति । योगयुक्तश्चेति पदं योगे जाते ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् मृतस्य ये लोकास्ते रणमृतस्य भवतीत्येत्परत्वेनाप्युपनं न रणमरणस्य मोक्षसाधनत्वं गमयति । योगस्य तु मुक्त्यहेतुत्वमेतेन “ योगः प्रत्युक्त" इति सूत्रे निरूपित- २५ मुत्तरमीमांसायो। यस्तु काशोमरणेन मोक्ष इति तत्रापि न काशीमरणं साधनं किंतु ज्ञानमेव । ज्ञानं च विशिष्टगुरोः शिवस्योपदेशालीघ्रमेव जायत । इति विस्तरस्तु विस्तरभिया नेह मतन्यत इति दिक् । भगवद्गीतायामपि श्रीभगवता युद्धमेव क्षत्रियस्योत्कृष्टमुक्त (अ. २।३१-३७) ३० "स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकंपितुमर्हसि । धाद्धि युद्धान्योऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥.. यहच्छपा चापपन्नं स्वर्गद्वारमपरावृत्त । मुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभते युद्धमीदृशं । J A १ज्ञ-पा।३३-+न।

·मयूसः पलायने दोषः। “ ॥ अथ चेत्वमिमं धन्य संग्रामं न करिष्यसि । तन. स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि " अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यति तेऽव्ययों । संभावितस्य बाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ "मयादणादुपरत मस्यते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवं । "अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यति तवाहिताः । निदतस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किं ।। 'हतो वा पापपसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीं। तस्मादुत्तिष्ठ कौंतेय युद्धाय कृतनिश्चय" इति॥ ५ तथा विशेषो भारते "गजो गजेन यातव्यस्तुरगेण तुरंगमः । रथिना च रथी योज्यः पत्तिना पत्तिरेव च ॥ " यथायोग्य तु संयोज्य अन् धर्मेण न हीयते" । एवमसंभवे प्रकार उक्तः कामंदकेन अश्वस्य प्रतिपोद्धारो भवति पुरुषास्त्रयः। प्रतिकल्पास्तु पंचाश्वा विधेयाः कुंजरस्य चैति ॥ पलायने दोषमाह मनुः (७९४-९५) १० यस्तु मौतः परावृत्तः संघामे हन्यते परैः । यत्किंचिदुष्कृतं भर्तुस्तासर्व प्रतिपयते ॥ 'यचास्य सुकृतं किंचिदमुत्रार्थमुपार्जितं । भर्ता तत्सर्वमादचे परावृत्तहतस्य च उपदेशो योगयात्रायां "जीवतोऽपि निहतस्य वा रणे धर्म एव हि नरस्य युध्यतः । “निश्चयात्तु मरणं हि संगरे नैव भीवरजरामरः क्वचित् ॥ १५ "मानमात्रमवलंब्य युध्यते कीटकोऽथ विहगोऽय या पशुः ॥ " को हि नाम पुरुषस्त्यजेव्रण स्वर्गमानसुखकीर्तिवित्तदं " | नारायणोऽपि (वे. सं. ३) " यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्मयमिति युक्तमतोऽन्यता प्रयातुं । अय मरणमवश्यमेव जंतोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुष्वमिति" अवध्यानाह मनुः(१८६९) "न च हन्यात्स्थलारूदं न क्लीवं न कृतांजलि । न मुक्तकेशमासीन न तवास्मीतिवादिनं ।। "न सुप्त न विसन्नाह न ननं न निरायुधं । नायुध्यमानं पश्यंत न परेण समागतं । " न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् " । राजधर्मेषु " वृद्धो बालो न हतव्यो नैव स्खी नेव च द्विजः। तृणपूर्णमुखश्चैव तवारमीति च यो वदेत् । शंख: न पानीयं पितं न भुजानं नोपानही प्रमुचत नावणं सर्मा न लियं न करेण न पाजिम न सारथिं न दूतं न ब्राह्मणं न राजानमराजा हन्यात् " । रणे च दानमुक्त नीतिसारे २५ " प्रत्यो कर्मणि कृते श्लाघमानः कृतादरः । योघे यातु ततो दद्याको हि दातुर्न युध्यते तथा "रूप्प हेम च कुप्यं यो यो यज्मपति तस्य तत् । क्याद्रस्त्वनुरूपं च हृष्टो योधान्प्रहर्षयानिति" इति वीरोरसाहगर्भ धर्मयुद्धं । एवं राजा परराष्ट्र विजित्य ता एव प्रजाः पितृव पालयेत् । तच्चोक, पूर्वमेव । अथ वीरोत्साहगर्भो निंदापरिहारः । भारते युधिष्ठिरप्रभो भीष्मं प्रप्ति "क्षवधर्मान पापीयान धर्मोऽस्ति भरतर्षभ । अभियाने च यद्धे च राजा हति महाजन ।। अथ स्म कर्मणा केन लोकान् जयति पार्थिवः । विद्वान जिज्ञासमानाय महि भरतर्षभ । भीष्मवचनं "निमहेण च पापाना साध्वनुग्रहणेन च । यज्ञेनिश्च राजानो मति शुचयोऽमलाः ॥ उपरुंधति राजानो भूतानि विजयार्थिनः । त एवं विजय प्राप्य वर्द्धयति पुनः प्रजाः ॥ "अपविम्यति पापानि दानयज्ञतपोबलैः । अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां वियते ॥ " २० " ·१६ क्राहा। [नीति ॥ " " एव शस्त्राणि मुचतो न ते वयाननेच्या ! तस्येपा निकृतिदृष्टा भूतानां मावन पुन । 'यो भूतानि धनाजात्या वधाकशाच्च रक्षति । दस्युम्य माणदानाञ्च स धर्म सुखदो विराट् ॥ " स सर्वयज्ञैरीजानो राजायामयदक्षिण' । अनुभूयह भद्राणि प्रामातींद्रसरोकतां ॥ " ब्राह्मणार्थे समुत्पन्न योऽ भनि मृत्य युध्यते । आत्पान यूथमुत्सृज्य स यज्ञोऽनतदक्षिण ॥ “अमीतो विकिरन शरून प्रतिगृण्हन शास्तथा । न तस्मात्रिदशा श्रयो मुवि पश्यति किंचन ।। यस्य यावति शाखाणि तनु भिंदति सयुगे । तावत सोऽनते लोकान सर्वा-कामघो क्षयान । 'यदस्य रुघिर गावादाहवेषु प्रवर्चते । स हतेनैव रत्तेन सर्वपापै प्रमुच्यत ॥ " यानि दु सानि सहते व्रणानामभिपातने । न तपोमिस्तता भूय इति धर्मविदो विदु " ॥ तथा "पत यभिमुख शूर परागीत पलायते । आस्थाय स्वय॑मध्वान सहायाविषमे त्यजेत् ॥ 'मा स्म तास्तादृशास्तात मरिष्ठा पुरुषाधमानाये सहायान रणे हित्वा स्वस्तिमतो गृहान्य यु ।। " अस्वस्ति तस्मै कुर्वति देवा इद्रपुरोगमा । त्यागन य सहायानां स्वप्राणाखातुमिच्छति ।। सहन्यु काष्ठलाष्टैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना । पशुव-नारयेयुर्वा क्षत्रिया ये हनीदृशा " ॥ अनीदृश । अमीरव शूरा इत्यर्थ । " अधर्मक्षत्रियस्यैप यरछय्यामरण भवेत् । विसृजन श्रेष्मपित्तानि कृपण परिदेवयन् ।। १. " अविक्षतेन देहन प्रलय योऽधिगच्छति । क्षत्रियो नास्प त-कर्म प्रशसाति पुराविदु ॥ "न गृहे मरण तात क्षत्रियाणां प्रवर्तते । शौंडीराणामशडीरमधर्मकृपण च यत् ॥ रणषु कदन वा शातिभि परिचारित । तीक्ष्ण शसै सुनिर्मिन क्षत्रिया पधमर्हति ॥ "शूरा हि सस्वमन्युभ्यामाविद्धो युद्धयत भृश । कृत्यमानानि गात्राणि परैनावत्रुध्यते ।। " ससख्ये निधन प्राप्य प्रशस्त लाक्पूजित । स्वधर्म विपुल प्राप्य शकस्यति सलोकता ॥ यत्र तत्र हत शुर शत्रुभि परिवारित । अक्षयान लभते लाकान यदि द-य न भाषते ॥ इति वीरोस्साहग विचिकित्सापारिहार । अथ क्रीडा नृपाहतो राजनीतिमुक्त्वा शंकरनदन । श्रीनीलकठो वदति क्रीडां बुद्धिबलाश्रितां । "पटे फले घा भुवि वाऽथ कार्य प्रागमरवानवक तथैव । "उदग्विगम नवक समानमेव चतु पटिपद हि तत्स्यात् ॥ १॥ २५ "कोणेष्वथो हसपदैस्तदकयेतस्पक्तिग दिक्ष पदद्वय द्वय । " मध्ये चतुष्क च समक्य तत्र स्थाप्य च सग्रामिकसेन्ययुग्म ॥२॥ 'अत्यध्वष्टपदेषु मध्यपदयो राजा च मत्री तयोरुष्ट्रो पार्श्वगतो तयोरपि तथा वाही तयोतिनो । "तलमाघरपक्तिगावसुमिता स्थाप्या बुधै पत्तय स्थाप्य चायपरन सेन्यमुमय चैव रणायोद्यत॥३॥ राजा दिक्षु विदिक्ष चाष्टपदगो मत्रीविदिमागकक करमस्तु माखलतया मध्य विहायापर ३० वाजी दिक्पदत विदिग्गतपदध्वस्वयोकुजर पत्तो सर्वपदेष्यवक्रगतिमान पत्ति पुरो गच्छति॥४ 'एककं विनिहति वक्रगमनेनैव पदे चांतिमे प्राप्तो मत्रविदेष जायत इतौ वृत्त पदे पूर्वगे। "अते हसपदे स चेदुपगतस्तत्रैव मत्री मवन्नोपूर्व परिवत्तन न कथिता भाषेह सम्पक फ्रमात्॥५ अनावृत्तिपरावृत्तिभिवा मीहा विधेष्यते । पदत स्याप्यभेदेन तापाया विधा मता ॥ ६ ॥ " " ।

·मयूसः] आश्वस्य चतुःषष्टिपदगमनप्रकारः । " सचिवागतो ततः पदाती सचिवों तावनु तब चालनीयौ।। " पदयुग्ममितीह संप्रदाया पदगोन्योऽवि परैः प्रय॑तेऽत्र ॥७॥ " गतागते हयोष्ट्रयोर्न चौतरानिवर्तकः । पुरस्थिता हयावयो गजन्य ते निवर्तकाः ॥ ८ ॥ "मंत्रिणः पृष्ठ कोणस्थौ स्थाप्यो पत्ती स्थिावुभौ । तथा कमेलकस्यापि पश्चा,खलगावुमो.९॥ व्यूहद्यमिदं चक्रव्यूहवत्परमारणं । दिलिपकारोग्रमनं दुरोखशाप्रकीर्तितः ॥ १० ॥ 'परस्य राज्ञोभिमुखं द्विषं संस्थाप्य मध्यतः स्वीयान्यस्यापसरणाकाटीशः स प्रकीर्तितः॥११॥ 'न समामिका कोपि संस्थापनीयो विना संश्रयं संश्रयो नीच इष्टः । "न वै संश्रयो भूपतेरन्य इष्टो न वा मारणं भूपतेस्त्विष्टमेव ॥ "संरोधनं राजजयो मतोऽत्र तदन्तकाकितया प्रदिष्टा । सा चेजष्टिमिता क्रमेण स्युर्यस्य सोऽन्यत्र पराजितः स्यात् ॥ " विरुद्धराजांशयुतो न चेत्स्यात् न चास्य पक्षे गतिमान् द्वितीयः । "ममापयेत्सोऽथ विपक्षपक्षे समीपगं स्वस्य निरोधनक्षम । निरुध्यमानस्य नृपस्य सार्थे शिष्येत यद्येकतरस्तदेव । तकीटकः संगणयेत्प्रतीपास्तेष्वात्मनो दावथ तान् दिनिधान् ॥ "कृत्वा तदंकान् गणयेत्प्रतीपक्रीसाश्चतुःषष्टिमिताः स हीनः । तन्मभ्य एवास्य पराजयः स्यात्ततोऽघिकोऽसी विपरीतकश्च"॥ १६ ॥ अधाश्वस्य चतुःषष्टिपगमनप्रकारः। सिंहलद्वीपराज्ञः श्लोको सिनहीवनिवप्रज्ञापाकंश्रीदेमनोविल । पाहलश्मनंतंतिमेपेतुणपधाजिक ५ "श्रीसिंहणमहीपालमेघाविकुलके बहु । पदेन वाजिनो ज्ञानं चलनं प्रतिमानि। मात्र चतुःषष्टिपई महलं कृत्वा तत्र नैर्मतीमारभ्य सिनहीत्यादि लोकाक्षराणि लिखित्वा पुनस्तान्येवेशानीतो लिखित्वा श्रीसिंहणेत्यादि श्लोकाक्षरणि वाचयनवं नयेत् । इति । अय तातचरणानां श्लोको "निनाशंत्रिशमेजव्हकमभिपणाश्वसाराविरोतिषभरानिवाष्प्रवेहाष्टिहयगे। " नारायणाव्हरामेशभूनानि प्रतिसदनि । निनाय शंकरो वाहं स्वगेहात्सविषष्टिमित् । अथ मामकः प्रकार: "आय ववेकमयादीशसिविधुपदं यन्हिजनंदिसंशं नई पंचयुग्मं शरहरनयनं साधुगं त्रित्रिशक्तं ।। "अश्वदिव्योमचंद्रं युगमितमुहाइक्षिपट्विपंचोपांत्ययस्वधिभूमिज्वलनमुदधिवादत्रिदिषष्ठं । " पट्चंद्र नेत्रयुग्मं मुनिजमुधिहडंग्दकन्ह्याशुगान्धिव्योमवधीपुर्वत्य पुनानपदिती वाजिन नीलकंठः। इतिश्रीजावरुनारायणभट्टसरिसूनुदिवशिरोमीमांसाव तसाम्राज्यधुरंधरमशंकरात्मनभट्ट- रंगनाथदामोदरनृसिंहानुनमनीलकण्ठेनकृते मारकर नीतिमयूखः समासः ॥ 2- कोरीगः।

·एतत्पुस्तकोद्धृतऋपिवचनाना ऋषीणां च अकारादिवर्णतः सूची । . पृ. ऋषिः १३ अ. ३७४. श्लो. ... ४८ . ... १४ ... ... " ... ... " ... ... " ऋषिः अश्वशान्तिः आचारमयूख. उत्तरमीमांसा कामदकः (नौतिसारः) कासिौषधकृष्णधान्य कुलोद्गतं जानपदं दिल्यान्तरिक्षोत्पतिः दीर्घाचानपरिधान्त नायकः पुरतो यायात् पुरस्ताद्विषमे देशे यायारिपुराभ्याशे अ. श्लो. ... २८-२९-३०... ४० ... ... . " ४५ ... ... . ... ... I ४४-५८ ... " " ४३ ... . " ." ... ... " " ६ ... ... ... ... " ... " " १३ १५,१६ ... " १ ११-२७ ४५,४६-५५... १२-१३ २१ २३ ... " ... . १० ... ... " ... " ३३ ४४ . ... " २७ ... " ... ... " ... " ११ " ४५ १ ... ... ... " ... ... " ४१ ४१४७ ५०-५८ " ... " ... ३३ ... " ... . ... " " १३-१४ २४-२८ 5 ... .. " " ... " ... ... ५५,५८ ५८ ... . " ४२-४६ १८-२० " ... ... २१-२२ ... " ... " . ... ... " ... " " ... " " . ५. " १७ ... ... ... २५-२९ २-४ ६८-९ ... ... 1 ४२ or ... " ... " १२-१४ २०-२१ " ४२ ... " ४-१५ ... ... " " ... " M ·७० ऋपिवचनानां सूची. [नीति- पृ.। मनुस्मृतिः प्र. श्लो. ... ४ ... ५२ ... ... ६ ... ... Y ८८-९. २ ... ... ... ४ " ४१ ... ... ... ३२ ४७-४८ ... ६२ ऋषिः कासिदासः (शाकुंतले २१३) मेदरछेदकशोदरं गजशांतिः गोपयवाह्मणम् चाणक्यः मुपरिक्षितरक्षिताना मुवर्णपुष्पिता पृथ्वी तातचरणाः चंद्रिका नारदः मुखस्य श्यामवर्णत्व भट्टनारायणः पराशर द्वाविमो पुरुषो लोके पूर्वमीमांसा अवेष्टयधिकरणम् प्रचेताः आदाने सविसर्गेच " ... ... " ... " " " ६२ " ७. ... ... ७१ " ... ... १ P ... " ... ... ६५ १४७ " ... ... ३८ ४४ १५२-१५५... .. १७७-१७८ १८३-१८४... २१९ " ... ४५ " ३८ ... ... ३ " ... " " " ... " २२१ २०२ २२१-२२६... २२७-२२९... " . ६५ " १ पुराणानि देवीपुराणम् हेम व राजतं तान सर्वनानमलंकार महाभारतम् अनि दीप्तमिवासीदे एका गा दशगुर्दद्यात् क्षत्रधर्मान पापीयान् गो गजेन यातव्य त्रिविधाः पुष्पा राजन् धन्वदुर्गे महीदुर्ग यो शातिमनुगृह्णाति शरान्यमनसंपन्न वृहस्पतिः भाततायिनमुकष्ट स्याप्यापिन कुले जातं भगवद्गीता (२०३१-३७) स्वधर्ममपि चावश्य " ... ४८ ... याज्ञवल्क्यस्मृतिः ३७ आचाराध्याये गे. ५२ ३.१-१ " ... ... ३५ ४९ " ... ... २१८ ... " " ... ... " " ... ३२१ ... ... ... ... ...

·मयूखः] ऋषिनामसूची ७१ श्लो. पत्रम. " ... . ... ... ... ५३ " ... पृ.! ऋषि पत्नीसत्यपि मातरं मप्या भदंता: (६५) यात्रा नृपस्य शरदि रिकोऽनुकूलः पत्रम्. बाचः शुभाः विचिन्य कार्याणि शरकृतानमहाकुलजाता सबै द्विगुणायामा स्मितप्रसवप्रथमामि बृहत्संहितायां श्र. स्लो. . ... . ... ... ... ४ ... . ३८ ... ... 2. .. १ ... ... ... १-१४ ... ... Y. .. १ ... ४ ... ... ... ऋषिः योगयात्रा अंगुलशतार्द्धमुत्तम अभिमुखपतितं अभ्यासमोत्सव एकस्य तुल्योदरपाणिदंडः कृकलासकाककंक गोजिव्हासंस्थानो जीवतोऽपि निहतस्य दीर्घमीयाक्षिकूट ट्रैपायनेन मुनिना नाकारणं न विवृणुष्व परीक्ष्यकारी मेधावी मतिमान् चिमत्तुरबाहुपंजरे राइकार्य चमेहि शोधाय सचिव पादायते मुहुरगी श्रीपक्षवमाना पान्तष तस्मिन् राममानसोल्लासः निर्मूलनाशमुच्छेद घराहत्संहिता घराहमिहिर अभिजन अकैपयोहुविषाण आचारस्थः सामतिt কাধীকাধকূক্ষ্ম कोशो हिराग्यतमूत कौरवरिपुषधाय समापितोऽस्मीति पुगः समापि निविस्तयोमाया ५६ ९३ विश्वकर्मा ३७ व्यानव्याळगजाः विष्णुधर्मोत्तरं इतिसंभृतसंभार: ३७ ततः स पद्धमुकुट शतारिदेण पाशेण ५६ विज्ञानेश्वरः ४. व्यवहारमयूखः ३९ शान्तिमयूख शिवधर्मः सस्मादिमागं विलस्य संवतः हेमाद्रिः ३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ५. १६ ... ... ५ ... २ श्रुतिवचनानि. अथर्ववेदसंहिता. ... थ. ... २० ... ... M .. ... ... . " ... ३ ... ... .00 में यः ३८ 11 २१-४ " ..

·पिनामसूची अ. अ. पृ. १२ ... " : " ... २५ " " २॥ ... ९८ . ... " ... ... २३1 ૨૨૮] ६५ ११ २२ ... ... ... ३11111 ३१२२ १७ ... ... " २३ ... " २१ १-८ ... " " ५४॥ ५११४ ५1१०1 ६.१1३ ६111४ ६४।३२ ७५३५. 2101 २. ९।१११-१३ ९।५।३।११ 11८ १०11३१ ११४१ २४ १२।११११११० २५ १५५ १४१1३५.४.... २१,२२ १४।२।२१ १७११1१-३. २३ १९२०१४ १९1१६11-२ ... २२,२५ ११/१९1१-११... ११/२. २२ तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति. सर्वत एवात्मानं गोपायेत् २. ३ न्यायाः २२ २४ कपिंजलन्यायः २.! कैमुतिकन्यायः ... १८ २३ ... ... ... ... " ... २२,२६ ६.१९ ... १ ... ... ६२ ६. ... ... " ४011 ४११-२ पत्रम्. ... " ६२. पं.१६ "