·No text on this page.

·THE
7OGADARS'ANA
OF
PATANJALI
with the commentaries
BHÂVÂGANESHÎYÂ AND NAGÔJÎBHATTİYÂ.
EDITED
BY
LA DEVA GANGADHAR BÂKRE.
ni
Second Edition.
PUBLISHED
BY
PÂNDURANG JAWAJÎ,
-
PROPRIETOR OF THE NIRNAYA-SAGAR' PRESS,
BOMBAY.
1927

·[ All rights reserved by the publisher. )
ya-sagana
PUBLISHER: - Pandurang Jawaji, ab the Nirnaya-sagar
PRINTER :-Ramchandra Yesu Shedge, 26-28, Kolbbat Lane, Bombay..
Pass,

·भगवत्पतञ्जलिकृतं
योगदर्शनम् ।
भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्तिसहितम् ।
इदंच
बाके इत्युपाहगंगाधरभट्टसुतेन महादेवशर्मणा
संशोधितम् ।
(द्वितीयावृत्तिः।)
तच्च
मुम्बयां
निर्णयसागराधिपेन पाण्डुरङ्ग जावजी इत्यनेन खीयेऽङ्कनालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
शके १८४९, सन १९२७.
मूल्यं १४ आणकाः।

·No text on this page.

·निवेदनम् ।। . :श्री ६ गुरुचरणारविन्दाभ्यां नमः। अथ भगवत्पतञ्जलिकृतं योगदर्शनं व्याख्याद्वययुतं मुद्रयित्वा प्रकाश्यते। पड्दर्शन्या काणादन्यायदर्शनयोरिव कर्मब्रह्ममीमांसयोरिव च सांख्ययोगदर्शनयोरपि दृश्यते परस्य पूर्वमाश्रित्य प्रवृत्तत्वम् । तथाहि-यथा न्यायदर्शने, कणादेन व्यवस्थापितान्पदार्थानाश्रित्यानु- मानं व्युत्पादितं, ब्रह्ममीमांसायां च कर्ममीमांसकव्युत्पादितान्येव शाव्दन्यायतत्वानि समाश्रित्य ब्रह्म मीमांसितम् , एवमत्रापि योगद- र्शने सांख्योक्तामेव प्रक्रियामाश्रित्य योगोऽनुशिष्टः । अत एव च भगवता पाराशर्येण 'एतेन योगः प्रत्युक्तः' (२।१।३) इति सांख्य- स्मृतिनिरसनेनैव योगस्मृतिरपि निरस्तेत्युक्तम् । नच यदि महर्षिणा योगो निरस्तः किमस्माकं तदर्शनदर्शनेनेति वाच्यम् । महर्पिणा योगै- रभ्युपगतं जगतोऽचेतनोपादानकत्वपुरुषनानात्वादिकमेव श्रुतिविरोधा- निरस्यते नतु यमनियमाद्यगोपेतस्य समाधिसंज्ञकस्य तस्य तवान्तर- फलविभूति-परमफलकैवल्यसाधनत्वमपि निरस्यते । अयमस्य दर्शना- न्तरेभ्यो विशेषो यदत्राभिहितानां संयमफलभूतानामलौकिकसिद्धीना- मस्मिन्नेव देहेऽनुभवः । अलौकिकत्वं चासां सिद्धीनां लौकिकोपाया- साध्यत्वात् लौकिकोपायसाध्यानामप्यलौकिकोपायसाध्यत्वाच्च योध्यम् । तत्र चास्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं सर्वसंप्रतिपन्नम् । अस्येदं व्याख्याद्वयं पं. काशीशेपव्यंकटाचलशास्त्रिभिः खसंग्रहस्थं मुद्रणार्थं निर्णयसागरमुद्रालयाधिपतिसात्कृतम् । तत्र भावागणेशकृत- टीकापुस्तकमान्ध्रलिपावस्ति नागेशकृतटीका च महाराष्ट्रलिप्याम् । तत्र आन्ध्रलिपिस्थं पुस्तकं महाराष्ट्रलिप्यां कारितम् । मम चान्ध्रलिपेर- परिचयात् तत्प्रतिविम्बमेव सर्वथालम्बनमभूत् । एतच्च पुस्तकद्वयमपि अशुद्धिबहुलं कोशान्तररहितं च । तथापि नागेशेन भावागणेशीय-

·२
g
दीपिकाया एव प्रपञ्चः कृत इति बहुषु स्थलेषु एको
कोशत्वमगात् । कतिपयेषु स्थानेषु छायाख्यां नागेशेन प्रायो
कानुसारेण लिखितां वृत्तिं वाचस्पत्यसहितं भाष्यं च दृष्ट्वा यथामति
पयशोधयम् । तेन श्रीयोगेश्वरः प्रीणीतात् इति शिवम् ।
m
१
बाक्रे इत्युपाहो गंगाधरभट्टसूनुर्महादेवशर्मा ।

·योगसूत्रस्थविषयाणामनुक्रमणिका । १ २ . ३ ... ~ सू. समाधिपादः१ कर्तव्यार्थप्रतिज्ञा योगलक्षणम् चित्तस्य खरूपमवस्थाश्च [ना..] योगकाले पुरुषस्यस्वरूपे- णावस्थानम् व्युत्थानकाले पुरुष- स्यवृत्तिसारूप्यम् पुरुषे वृत्तिसारूप्यस्य विस्तरेणोपपादनम् चित्पुरुषयोः परस्पर प्रतिविम्बश्व । (ना..) वृत्तिमेदाः प्रमाणवृत्तीनां लक्षणम् प्रमालक्षणम् विपर्ययलक्षणम् विकल्पलक्षणम् अस्यैव परमते आहा- यज्ञानवम् निद्रालक्षणम् । स्मृतिलक्षणम् ११ अभ्यासवैराग्ययोः चित्तवृत्तिनिरोधो- पायलम् १२ अभ्यासलक्षणम् .१३ तहार्योपायः १४ अपरवैराग्यम् .१५ पृ. अस्य चततो भूमयः परवैराग्यम् १६ १२ १ संप्रज्ञातयोगः १७ १३ २ असंप्रज्ञातः १८ १५ भवप्रत्ययः (असंप्र- ज्ञातभेदः) १९ १६ उपायप्रत्ययः ... २०-२२ ३ ईश्वरलक्षणम् २३ १८ ईश्वरे प्रमाणम् २४ १९ ४ तदैश्वर्यस्य नित्यखम् २५ २० ईश्वरप्रणिधानम् ... २६-२७ ततो जीवसाक्षात्कारो- ऽन्तरायनिवृत्तिव २८ २१ योगान्तरायाः ... २९-३० २१ अन्तरायनिरासे उपा- यान्तरम् २२ ६ चित्तस्य विभुलम् (ना..) ७ योगस्थितिनिवन्धनानि ३२-३८ २३ ८ । एतान्येव परिकर्माणि परिकर्मनिष्पत्तिलक्ष- णम् संप्रज्ञातसमाधेः फलं ९ ग्रहीत्रादिसमापत्तयः ४० २६ १० सवितको समापत्तिः ४१ २७ निर्विती ४२ २८ सविचारा निर्विचारा ११ च समापत्तिः ४३ २९ ११ समापत्तीनां सूक्ष्मवि- ११ पयकत्वं च प्रकृ- १२ तिपर्यन्तम् ४४ ३० ८ ९ ... १ ...

·२ पृ. ४ ४५३ १ ४७ ४७ : ४८ ४७ ४९ ४८ ४९ संप्रज्ञातसामान्यलक्ष- हेयहेतुः .... ५७ णम् ३० | दृश्यपदार्थः १८ निर्विचारसमापत्तेः विकाराणामपि दृश्य- फलम् ४६ ३० लम् १९ उक्तसमांपत्तीनामृत- द्रष्टेपदार्थः २० ४६ भरासंज्ञा ... ३६ द्रष्टरि प्रमाणम् योगजन्यप्रेज्ञायाः ‘प्र- एकमोक्षेऽपि प्रकृत्या- 'ज्ञान्तरतो विशेषः दिस्थितिः २२ संप्रज्ञातपरंपरायाः फ- द्रष्टदृश्ययोजन्माख्यः ३२ संयोग एव दुःख- असंप्रज्ञातफलम् .. २३ हेतुः ३३ ४८ ताशसंयोगस्यापि हे- तुरविंद्या २४ साधनपादः २ हानम् २५ ४९ व्युत्थितचित्तस्य यो- हानोपायो विवेक- गोपायः १ ३५ ख्यातिः २६ तस्य योगोत्पादने द्वा- तज्जन्या प्रज्ञा सप्तधा २७ ४९ रम् २ ३६ विवेकख्यात्युपायाः २८ क्लेशाः २९ ५० ३ क्लेशानामविद्यामूलवम् ३० ५१ अविद्यालक्षणम् ५ ३७ । त एवासंकुचिता म- अस्मितालक्षणम् हानतम् ३१ ५१ रागलक्षणम् नियमाः ३९ द्वेषलक्षणम् ... यमनियमेषु विघ्ननिव- ३९ अभिनिवेशलक्षणम् त्युपायाः ... ३३-३४ ५२ क्लेशतनूकरणस्य फलम् यमनियमनिष्पत्तिसू- १० तनूकृतानां हानोपायः चिकाः सिद्धयः ३५-४५ ११ क्लेशानां कर्माशयद्वारा आसनमू ४६-४८ ५५ दुःखहेतुलम् १२ .., ४९-५३ ५५ कर्माशयफलेऽपि क्ले- प्रत्याहारः ५४-५५ ५८ शानां हेतुलम् १३ विपाकानां हादपरि- विभूतिपादः३ तापफलखम् १४ ४३ | धारणा १ ६० १५ ४३ | ध्यानम्. २ ६० १६ ४४ | समाधिः, ३ ६० ३६ | योगस्याष्टाङ्गानि ३७ | यमाः س س سه سد س ६ ३२ ८ ९ mr m" ४० ४० .., ४६-४८ ४१ प्राणायामः सुखस्यापि दुःखलम् । हेयम् . . w w w .."

·३ . . C ... س س س س س ६१ / स्थैर्यम् " . ८ २ ७४ सू. पृ. सू. पृ. धारणादित्रयस्य संयम सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्ट- इति पारिभाषिकी ज्ञानम् २४ संज्ञा ६१ भुवनज्ञानम् ७१ संयमस्य. योगाङ्गता नक्षत्रमण्डलज्ञानम्. .२६ ७१ द्वारम् ५ ६१ ध्रुवगतिज्ञानम् २७ ७२ संयमानुष्टाने विशेषः ६ ६१ कायव्यूहज्ञानम् २८ ७२ संयमस्य संप्रज्ञातं प्र- क्षुत्पिपासानिवृत्तिः २९ -७२ त्यन्तरगतम् ३० असंप्रज्ञाते सिद्धदर्शनम् ३१ “वहिरंगलम् ... ६२ प्रातिभज्ञानम् ७२ योगरूपसमाध्यवस्था- चित्तसाक्षात्कारः -३३ ७३ यां विशेपः ९ ६२ | आत्मसाक्षात्कारः निरोधस्यापि संस्का. तत्फलं पट् सिद्धयः रजनकत्वम् ६३ ताः समाधावुपसर्गाः योगाङ्गसमाध्यवस्था- परकायप्रवेशः यां विशेषः ११-१२ ६३ / जलकण्टकादिष्वसंगः ३८ भूतेन्द्रियाणां धर्मल. शरीरप्रज्वलनम् क्षणावस्थाख्या: दिव्यश्रोत्रादि परिणामाः १३ ६३ / आकाशगमनम् ४१ बौद्धनिरासाय धर्मा- महाविदेहसिद्धिः ४२ तिरिकर्मिसाधन १४ ६५ भूतानां वशीकारः... कुर्वदूपनिरासाय एक- अणिमादिसिद्धयः ४४-४५ स्थानेकपरिणामव- इन्द्रियजयः ४६ मनोजविवादि ८१ स्वसाधनम् १५ ६६ सर्वाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञ- संयमसिद्धिरूपा विभूतयः ८१ अतीतानागतज्ञानम् १६ ४९ ८२ सर्वप्राणिस्तज्ञानम् संगस्मयाकरणोपदेशः ८२ स्फोटनिरूपणम् विवेकजज्ञानम् ५१-५३ ८२ पूर्वजातिज्ञानम् कैवल्यप्राप्तेः सिध्धन- १८ ६९ पेक्षखम्... ५४ परचित्तज्ञानम् १९ भन्तर्धानम्... २० ६९ मरणकालज्ञानम् कैवल्यपादः ४ २१ अवन्ध्ययनलम् ... २२ जन्मादयः पञ्च सिद्धि- बलम् ७१ हेतवः ४० . .. ८ ८ ८० ४७ त्वं च ६६ / कैवल्यम् १७ ... ८४ ७० १ ·m ... ४ देहादेर्जात्यन्तरपरि- णामः प्रकृतेः प्रवृत्तिस्वाभा- व्यम्: निर्माणचित्तानि तेषु एकस्यैव प्रवर्तकलम् समाधिसिद्धस्यैव चि. तस्य मोक्षयोग्य- खम् अनेकजन्मव्यवहिता- दपि कर्मणो वास- नाभिव्यक्तिः वासनानां प्रवाहाना- दिखम् वासनानां शक्यसमु- च्छेदत्वम् कार्याणां स्वरूपतो नि. त्यत्वम् कार्यमानस्य त्रिगुणा- त्मकत्वम् सू. पृ. सू. पृ. कार्ये एकत्वव्यवहारः २ ८६ परिणामैकखात्... १४ ९३ विज्ञानवादनिरासः १५' ९३ दृष्टिसृष्टिवादनिरासः १६ ९४ चित्तस्य वस्तुग्रहणे ८८ नियामकम् १७ चित्तपुरुषभेदपरीक्षा १८-२४ विवेकज्ञानजः प्रथमो मोक्षः २५ ९९ मोक्षद्वयेऽपि संप्रज्ञातो हेतुः २६-२७ ९९ १ ८९ संस्काराणां चित्तेन स. होच्छेदः १० ९० २८ १०० धर्ममेघः समाधिः २९ १०० ११ ३० १०१ तृतीयः परमो मोक्षः ३१-३२ १०१ १२ ९२ क्रमशब्दार्थः ३३ १०२ वस्तु प्रतिक्षणं परिण- १३ ९२ मते कैवल्यस्वरूपम् ३४ १०३ ९१ / द्वितीयो मोक्षः इति योगसूत्रस्थविषयानुक्रमणिका ।

·श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्तिसहितं
पातञ्जलयोगसूत्रम् ।
।
समाधिपादः १
भावागणेशीया वृत्तिः।
नानोपाधिपु योऽशकाननलवत्संयोज्य मायावला.
धात्येको वहुलात्मतामत इयं स्वाभाविकी यस्य नो ।
तांश्चान्ते निजमायया विरचितान्स्वांशानुपाधीनहो
संहृत्याद्वय एव तिष्ठति पुनस्तस्मै परस्मै नमः॥१॥
मन्दधीसुखवोधाय सारार्थस्पष्टभापिणीम् ।
भावागणेशः कुरुते योगसूत्रेषु दीपिकाम् ॥ २ ॥
भाप्ये परीक्षितो योऽर्थो वार्तिके गुरुभिः खयम् ।
संक्षिप्तः सिद्धवत्सोऽस्यां युक्तिपूक्ताधिका क्वचित् ॥ ३ ॥
मृत्युप्रोका नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो
विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव' इत्यादिश्रुतिपु मुमुक्षूणां
योगविधिरनुष्ठानाथं ज्ञेयतयावगम्यते । अतो योगविधिमुपदिदिक्षुर्भगवान्पत.
अलिः शिप्यावधानाय तच्छास्त्रारम्भं प्रतिजानीते-
अथ योगानुशासनम् ॥१॥
अथशब्दोऽन्न उच्चारणमात्रेण मगलरूपोऽधिकारवाचकः । न प्रश्नानन्तर्याद्य-
र्थकः।शाव्दी साकाङ्क्षा शब्देनैव प्रपूर्यत इति न्यायेन शब्दानुपस्थितार्थानन्तर्या-
र्थकत्वानौचित्यात् । शिष्यप्रश्नगुर्वाज्ञालोकानुकम्पादीनामविशेपेण शास्त्ररचना-
प्रयोजकतया कस्यानन्तये तात्पर्यमित्यवधारयितुमशक्यत्वात् । हिरण्यगर्भादिना
शिष्टस्य शासनमनुशासनं शास्त्रम् । शास्यते अनेनेति व्युत्पत्तेः । तथाच
हिरण्यगर्भादिगुरूपदिष्टस्य योगस्य शास्त्रमधिकृतम् । आख्धमित्यर्थः ॥१॥
नागोजीभट्टीया वृत्तिः।
अथ योगानुशासनम् । अथशब्दः खरूपेण मजलं दध्यादिवत् , अधिका-
रद्योतकश्च । योगोऽनुशिष्यते विविच्य वोध्यतेऽनेनेति योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतं
बोद्धव्यमित्यर्थः । हिरण्यगर्भायुपदिष्टस्यैव योगस्य विविच्य वोधनमति बोध्यम् ॥१॥

·૨ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधिपादः। उपदिष्टं योगं लक्षयति सूत्राभ्याम्- योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥२॥ चित्तस्यान्तःकरणस्य वक्ष्यमाणा या वृत्तयः तासां निरोधो निवर्तनं योग इत्यर्थः । इदं च चित्ते निवर्तनं जीवनयोनियतवदतीन्द्रियः प्रयत्न विशेपश्चित्त- निग्रहरूपो वृत्तिविलयहेतुर्न तु वृत्यभाव एव, वक्ष्यमाणसंस्कारजनकत्वस्या- नुपपत्तेः, अभावस्य संस्कारजनकत्वेऽतिप्रसङ्गादिति । अत्र सर्ववृत्तिनिरोधा. वचनेन संप्रज्ञातयोगोऽपि संगृहीतः। योगो हि द्विविधः। संप्रज्ञातोऽसंप्रज्ञातश्च । अनायो ध्येयातिरिक्तवृत्तिनिरोधः । अन्त्यस्तु सर्ववृत्तिनिरोधः । वृत्तिनिरोधस्तूभ- यसाधारण इति ॥ २॥ योगलक्षणमाह-योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः। चित्तस्यान्तःकरणस्य वक्ष्यमाणा या वृत्तयस्तासां निरोधो निवर्तनं योग इत्यर्थः । वृत्तिनिवर्तनं च जीवनयोनियत्नव- दतीन्द्रियो यत्नविशेपश्चित्तनिग्रहरूपो वृत्तिविलयहेतुः, चित्तस्य वृत्तिसंस्कारशेपा- वस्था वा । सा चावस्था तारतम्यविशिष्टसंस्कारपरिणामधारा नतु वृत्त्यभाव एव । अभावस्याधिकरणावस्थाविशेपरूपत्वाद्वक्ष्यमाणसंस्कारजनकत्वानुपपत्तेः । अभावस्य संस्कारजनकत्वेऽतिप्रसमात् । संस्कारवृद्धि विनानुदिनं योगस्य कालवृद्धी नियामकान्तरासंभवात् । अत्र सर्ववृत्तिनिरोधावचनात्संप्रज्ञातयोगोऽपि संगृहीतः । द्विविधो योगः संप्रज्ञातोऽसंग्रज्ञातश्च । तत्र यो ध्येयातिरिक्तवृत्तिनिरोधः स च विपयान्तरसंचाराख्यप्रतिवन्धकनिवृत्तिरूपतया विषयान्तरवासनाभिभवद्वारा धर्म- विशेषद्वारा च ध्येयसाक्षात्कारहेतुः । चित्तं हि खत एव सर्वार्थग्रहणक्षमं विभु च । तमसावरणादेव तु न सर्वदा सर्व गृह्णाति । अतस्तमोवर्धकानां विषयान्तरवा- सनापापादीनां क्षये [ योगतो वृत्तिः ] खयमेव ध्येयं वस्तु साक्षाक्रियते चित्तेनेति सिद्धान्तः । अन्त्यः सर्ववृत्तिनिरोधः । अत्रेदं बोध्यम् । क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तमेकाग्रं निरुद्धमिति पञ्च चित्तस्यावस्थाविशेषाः । तत्र क्षिप्तं रजस उद्रेकादयन्तमस्थिर शब्दानुरागि च । यथा दैत्यदानवादीनाम् । मूढं तमःसमुद्रेकात्कृत्याकृत्यविचार- शून्यं क्रोधादियुतं निद्रादिमदधर्माद्यनुरागि च । यथा रक्षःपिशाचादीनाम् । विक्षिप्त सत्त्वोद्रेकाद्दुःखसाधनपरिहारेण सुखसाधनेष्वेव प्रवृत्तम् । यथा देवानाम् । चित्तं हि रजसा प्रवृत्तिशीलं, तमसा परापकारनिरतं, सत्त्वेन सुखमयं भवति । आसु तिसूपु विद्यमानोऽपि यत्किंचिचित्तवृत्तिनिरोधो न योगपक्षे तत्प्रतिद्वन्द्विविक्षेपोप- सर्जनत्वात् । एकाग्रत्वं ध्येयातिरिक्तवृत्तिनिरोधः । तत्र हि सति कूटस्थनित्यचित्स्व- रूपस्य हृदयदेशेऽन्तःकरणावच्छेदेनाभिव्यक्तस्य साक्षात्कारो भवति । साक्षात्कारे चाविद्योच्छेदात्तन्मूलक्लेशक्षयो भवति । अस्यामवस्थायां संप्रज्ञातयोगः । अत्र रज- स्तमोमयवृत्तेः सर्वथा निरोधः । सात्विकी त्वात्मविपयास्त्येव । अस्य च ध्येयवस्तु-. पुरुपतत्त्वसाक्षात्कारद्वारा क्लेशाधुच्छेदकत्वेन मोक्षहेतुता । निरुद्धं निरुद्धसकलवृत्ति संस्कारमात्रशेपम् । अत्र सर्ववृत्तिनिरोधेऽसंग्रज्ञातः । अस्य चाखिलवृत्तिसंस्कारदा- हद्वारा प्रारब्धस्याप्यतिक्रमेण मोक्षहेतुतेति वक्ष्यामः । तदुक्तं-. - ·भावागणेशीय-नागोजीमट्टीयवृत्ती । - -- 'एकाग्रता चेदाह्यादी निरोधच्चिदात्मनि । क्षिप्तादित्रिभुवस्त्यागाकस्य मोक्षोऽत्र दूरतः' इति ॥ यदाहि तमो रजोगुणमपि विजिल त्रिगुणात्मकेपि चित्ते प्रधानं सत्त्वमावृणोति तदा रजस्तमःसमुत्सारणेऽशक्तत्वात्तमसा स्थगितं चित्तमधर्मावैराग्याद्युपगच्छति । एवं सर्वत्रेच्छाप्रतिघातरूपमनैश्वर्य चोपगच्छति । विपर्ययज्ञानात्मकमज्ञानं निद्रारूपं चोपगच्छति । इदं मूढम् । यदा हि खन्यूनाभ्यां परस्परसमाभ्यां रजस्तमोभ्यां संसृष्टं सत्त्वं तदाऽणिमाद्यैश्वर्यशब्दादिविपयप्रियं भवति । इदं क्षिप्तमाद्यम् । यदा हि क्षीणतमस्करजसानुविद्धसत्त्वकं तदा धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपगं भवति । इदं विक्षिप्तम् । यदा तु लेशतोऽपि रजस्तमोमलरहितसत्त्वकं चित्तं तयोरपगमे संसारहे- तुत्वादिदोपदर्शनानिरुद्धवाद्यवृत्तिकं स्वरूपप्रतिष्टं खाभाविकप्रसादादियुतं तदा सत्त्व- पुरुपान्यताख्यातिरूपविवेकोपगं तन्मात्रवृत्तिकं भवति । एतदेवैकाग्रमित्युच्यते। अस्यैव परा काष्टा धर्ममेघसमाधिः, यत्र चित्तस्य ध्यानमात्रप्रियता भवति । यदा तु-चिच्छक्त्यपेक्षया विवेकख्याती सत्त्वगुणात्मकत्वेनाधमत्वं गृह्णाति चिच्छक्तिः पुरुपाख्याऽपरिणामित्वात् बुद्धिवत्कियाराहित्येन विपयदेशे गमनरू- पप्रतिसंक्रमरहिता विपयसारहिता च बुद्ध्या स्ववृत्तिद्वारा दर्शितविपया मुखदुःख- मोहात्मकत्वरूपाशुद्धिरहिता अनन्ता च, विवेकख्यातिस्तु सत्त्वगुणकार्यापि परिणामिनी दीपशिखावद्विषयेषु संचरणात्प्रतिसंक्रमवती जडा सुखदुःखाद्यशुद्धि- मती परिच्छिन्नत्वादन्तवती, सुखमपि विवेकिनो दुःखवद्धेयमेवेति तस्यामपि विरज्यते चित्तं तदा सर्ववृत्तिनिरोध इति बोध्यम् । इदं निरुद्धम् ॥ २ ॥ नन्वेवं व्युत्थानकालीने यलिंचिद्वृत्तिनिरोधेऽतिव्याप्तिः । किंच वृत्तिविपयक- बोधस्वरूप एव पुरुषः कामाग्निवदिति योगसांख्ययोः सिद्धान्तः, अतो वृत्तिवि- लये तदनुभवरूपः पुरुषोऽपि नश्येत् काष्टापायेऽग्निवत् , ततश्च योगकाले का पुरुषार्थ इत्यपेक्षायामिदं सूनं प्रवर्तते- तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ ३ ॥ तदेत्यनेन निरोधविशेप एवासंप्रज्ञाताख्यः परामृश्यते । योग्यतावलात् । संप्रज्ञाते स्वरूपावस्थानाभावस्योत्तरसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । तदा सर्ववृत्तिनिरोध- काले द्रष्टुः दृष्टिस्वरूपस्य पुरुपस्य स्वरूपे निर्विपयचिन्मात्ररूपे भवस्थानं भवति । स्वतो धर्मतो वा न नाशशक्षास्तीत्यर्थः । तदुक्तं वासिष्टे-~~"असंभवति सर्वत्र दिग्भूमाकाशरूपिणा(?)।प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत् ।। अहं त्वं ज- गदित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसंभ्रमे। स्यात्तादृशी केवलता स्थिते दृष्टर्यवीक्षणे" इति । इदानी च वृत्यभावात्तदनुगतदुःखभोगनिवृत्तिः पुरुपार्थः । तदा द्रष्टुः स्वरूपा- वस्थितिहेतुचित्तवृत्तितिरोधो योगलक्षणम् । तच्च न व्युत्थानकालीनस्यास्तीति नातिव्याप्तिरिति भावः । संप्रज्ञातत्य असंप्रज्ञातद्वारा खरूपावस्थितिहेतुत्वमुप- पादनीयम् ॥३॥ २ पा० यो० ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधिपादः १ नन्वेवं व्युत्थानकालीने यत्किंचिद्वृत्तिनिरोधेऽतिव्याप्तिः । किंच वृत्तिविषयक- वोधस्वरूप एव पुरुष इति वृत्तिविलये तदनुभवरूपः पुरुपोऽपि नश्येत् , काष्ठा- पायेऽनिवदित्यत आह-तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् । तदेत्यनेन योग्य- ताबलात् सर्ववृत्तिनिरोधरूपोऽसंप्रज्ञातः परामृश्यते । संप्रज्ञाते तदभावस्यो- त्तरसूत्रारूढत्वात् । तदा सर्ववृत्तिनिरोधे द्रष्टुः ज्ञानखंरूपस्य स्वरूपे निर्वि- षयचिन्मात्ररूपत्वे अवस्थानं भवतीत्यर्थः । जपापाये स्फटिकस्यैव वृत्त्यपाये पुरुषस्य वृत्तिप्रतिविम्वशून्यस्य खरूपेऽवस्थानमिति भावः । एवंच तदा वृत्त्यभावा-. त्तदनुगतदुःखादिभोगनिवृत्तिः पुरुषार्थः । पुरुषस्यैतदेव स्वरूप न वुद्धिवृत्तिविषय- वोधः । तस्यौपाधिकत्वात् । तत्रोपाधिनिवृत्तावप्युपहितानिवृत्तिरिति न तन्नाशप्र- । एवंच द्रष्टुरात्यन्तिकखरूपावस्थितिहेतुश्चित्तवृत्तिनिरोधो योगलक्षणम् । क्लेशकर्मादिपरिपन्थिचित्तवृत्तिनिरोधो वा । तच्च न व्युत्थानकालिकनिरोध इति न तत्रातिव्याप्तिः। संप्रज्ञातस्य चासंप्रज्ञातद्वारा स्वरूपावस्थितिहेतुत्वम् । प्रलयकाली- नस्य समग्रसुपुप्तिकालीनस्य च निरोधस्य व्यावृत्तये आत्यन्तिकेति । स्वरूपावस्थानं चौपाधिकरूपनिवृत्तिपूर्वकः स्वरूपाप्रच्यवः । तन्निवृत्तिश्चोपाधिनिवृत्त्येति दिक् ॥३॥ योगकालेऽनर्थनिवृत्ति प्रदय - कूटस्थ नित्यस्याप्ययोगकाले तद्विपर्ययं दर्शयति- वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥४॥ इतरत्र वृत्तिकाले वृत्तिसादृश्यं द्रष्टुर्भवतीत्यर्थः । वृत्तीनां सुखदुःखमोहात्म- कघटाद्याकारतया चैतन्यमपि तत्प्रतिविम्बवशात्तद्रूपमिव भवति । यथा जपा- लौहित्येन स्फटिकोऽपि लोहित इव भवति तद्वत् । इदमेव द्रष्टुर्वृत्तिसारूप्यं विपयोपरक्तवृत्तिग्रहणम् । तदा सुखदुःखभोगरूपोऽनर्थोऽपीति भावः । 'आदानस्य ग्रहणवादभ्यवहरणस्य च भोगत्वात्' इति वार्तिके चैतद्गुरुचरणैः प्रसाधितं प्रपञ्चितं च, अन्न सूत्राभ्यामेतसिद्धम् । वृत्तिकाल एव पुरुषस्य दुःखभोगरूपः संसारो वृत्तिवियोगे च तन्निवृत्तिरूपं कैवल्यमतो वृत्तयो निरोद्धव्या इति । इदं च योगस्यापातफलमुक्तम् । मुख्यफलं तु संप्रज्ञातयोगस्य ध्येयसाक्षात्कारः। असंप्रज्ञातयोगस्य च तत्त्वज्ञानसाधारणाखिलज्ञानवासनाक्षयेण प्रारब्धमप्यति- क्रम्याशु मोचन मिति वार्तिककृद्भिः प्रपञ्चितम् ॥ ४ ॥ इदानीमसंप्रज्ञातव्यतिरिक्ते व्युत्थानकाले चिच्छतेस्तादृशखरूपाया अपि औ- पाधिकमनर्थयोगं दर्शयति योगे. लोकानां प्रवृत्तये-वृत्तिसारूप्यमितरत्र । इतरत्र योगाभावकाले समानमेकं रूपं यस्य स सरूपस्तस्य भावः सारूप्यं वृत्तिमिः सारूप्यमित्यर्थः । व्युत्थाने हि . विम्वप्रतिविम्वरूपयोवुद्धिवृत्तिपुरुषवृत्त्योः सारूप्यम् । वृत्तयोऽपि दीपशिखा इव द्रव्यरूपा भङ्गुराश्चित्तस्य परिणामाः । नचाप- रिणामिनः पुरुषस्य वृत्तिः, दर्शितविषयत्वात् । वुध्या निवेदितविषयत्वं हि तत्वं, निवेदनं च स्ववृत्त्यारूढविपंयस्य प्रतिविम्वरूपेण चितावाधानम् । एवंच ते प्रतिविम्बा एव तस्य वृत्तयः । तदुक्तं भाष्ये-'व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयः तदवि- ":

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । शिष्टयत्तिः पुरुपः' इति । प्रतिविम्वोऽपि न स्फटिकवत् किंत्वनिमान एव । एतद्यढ- त्तिसारूप्यमेव वृत्त्याकारताल्यं तदेवास्थार्थोपरक्तवृत्तिभानं तस्य चाकारोऽयं घट इत्यादिरूप एवं नतु वृत्तिबोधस्य पृथगाकारोऽस्ति । घटमहं जानामीत्यादि तु बुद्धेरेवाकारान्तरमिति कश्चित् । ज्ञानस्य खप्रकाशत्वादेवममिलाप इत्यन्ये । वृत्त्य- मिन्नैकरूपता चित्तेन सह द्रष्टुरिति भावः । बुद्धिपुरुपयोः संनिधानादभेदग्रहण तामिरेव वृत्तिमिः पुरुपोऽपि वृत्तिमानिवाकर्तापि कर्तवाभोक्तापि भोक्तेव दुःखादि- मानिव विवेकख्यातिरहितोऽपि तत्सहित इव विवेकाख्यात्या प्रकाशते । भोक्त- त्वभोग्यतालक्षणसंबन्धवानाद्यविद्यानिमित्तकः प्रतिनियतयोरेव बुद्धिपुरुपयोः ख- खामिभावोऽनादिरेव । यथा ह्ययस्कान्तः खस्मिन्नेवायःसंनिधीकरणात् शल्यनि- एकपकतयोपकारी स्वामिनः खं भवति भोगसाधनत्वादेवं चित्तमयःसदृशाविषय- जातस्य स्वस्मिन्संनिधीकरणात् दृश्यत्वमुपकारं जनयन् पुरुषस्य खं, भोगसाधन- त्वात् । यद्यपि भोग्यभोक्तभावो न प्रलये तथापि स्वभुक्तवृत्तिवासनावत्त्वादिकमेव बुद्धौ पुरुषस्य खत्वं, चित्तस्य कार्यत्वेपि वीजावस्थया नित्यत्वादनादित्वाक्षतिः । तत्सारूप्यमेव चितेर्दुःखभोगः । प्रतिविम्वरूपदुःखहानमेव मोक्षः । ये त्वात्मनि मनःसंयोगात्सुखाद्युत्पत्तिरिति वदन्ति तेपां कारणद्वयकल्पनागौरवम् । आत्मनि विषयनिष्टसुखाद्याकारवृत्तिखीकारे परिणामित्वापत्तिश्च । वुद्धावर्थविषयकत्वमर्थाका- रतैव बुद्धिपरिणामविशेपरूपा नतु तत्प्रतिविम्बः, खप्नादौ विपयाभावेन तत्प्रति- विम्बासंभवात् । पुरुपे तु सा परिणामरूपा न संभवतीति प्रतिविम्वरूपैव । वृत्ती- नामेव च प्रतिविम्बार्पणसामर्थ्यमिति न संस्कारशेपाया बुद्धरसंग्रज्ञाते प्रतिविम्वनं, उक्तस्वखामिभावस्यैव प्रतिविम्बे नियामकत्वान्न परबुद्धिवृत्तेः परस्य भानम् । 'यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलस्फटिको जनैः । रअकाद्युपधानेन तद्वत्परमपूरुपः' इति स्मृतेश्च प्रतिविम्बस्वीकार इति दिक् । एवं बुद्धावपि चित्प्रतिविम्ब आवश्यकः । अन्यथा कर्तृकर्मविरोधेन चैतन्यभानानुपपत्तिरिति ध्येयम् । उभयत्रोभयाकारबुद्धिपरिणाम एव प्रतिविम्ब इति दिक् ॥ ४ ॥ ननु कियत्प्रकाराः कीदृश्यो वा वृत्तयो निरोद्धव्या इत्याकाहायामाह- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः॥५॥ वक्ष्यमाणाः पत्नप्रकारा एव वृत्तयो निरोद्धव्याः । तासां निरोधेनैव रागद्वे- पादिवृत्तीनां स्वयमनुदयात् । ताश्च वृत्तयः क्लिष्टरूपा वा भवन्तु, अक्लिष्टरूपा वा भवन्तु, सर्वा एव निरोद्धव्या इत्यर्थः । क्लिष्टास्तामस्योऽक्लिष्टाः सात्विक्यो राजस्यश्च । क्लिष्टाक्लिष्टमिश्रवृत्तेरंशाभ्यां तामसीसात्विक्योरेवान्तर्भावः । 'रजो- मिश्रमिति स्मृतेः॥५॥ वृत्तीनामियत्तामाह-वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः । वृत्तिसमुदाय- रूपोऽवयवी पश्चप्रकारावयवक इत्यर्थः । ते च वृत्तिसमुदायाः चैत्रमैत्रादिचित्तमे- दादहव इति बहुवचनम् । धर्माधर्मवृद्धिरूपलेशफलिकाः क्लिष्टाः । सत्त्वपुत्पान्यwas ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधिपादः १ ६ - तारूपविवेकज्ञानसाधनविषयाः ख्यातिसंज्ञा अक्लिष्टाः । तत्र क्लिष्टानामक्लिष्टाभिनि- रोधोऽक्लिष्टानां च परवैराग्येणेति वोध्यम् । तत्र क्लिष्टान्तर्वर्तिन्योऽप्यक्लिष्टाः क्लिष्टा- भिरनभिभूताः स्वसंस्कारपरिपाकक्रमेण क्लिष्टा अभिभंवन्तीति अक्लिष्टा एव भवन्ती- ति मिश्राणां नाधिक्यम् । वृत्तिमिः संस्काराः संस्कारैश्च वृत्तय इत्येवं वृत्तिसंस्कार- चक्रमावर्तते आ निरोधयोगात् । निरोधावस्थं च चित्तं दग्धाखिलसंस्कारं प्रलयं याति । कृत्यादिलक्षणवृत्तीनां चैतन्निरोधेनैव निरोध इत्याशयेन पञ्चेत्युक्तम् । आसां वृत्तित्वं चैतैरेव व्यापारैश्चित्तस्य जीवनात् इति दिक् ॥ ५ ॥ कास्ताः पञ्चप्रकारा वृत्तय इत्यपेक्षायामाह- प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥६॥ सुगमम् ॥ ६॥ तान्पञ्चप्रकारान्दर्शयति-प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः । स्प- ष्टम् ॥ ६॥ प्रमाणाद्याः पञ्चवृत्तीः क्रमेण पञ्चभिः सूत्रैर्लक्षयति- प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥७॥ अनधिगततत्त्वबोधः प्रमा, तत्करणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रसि- द्वत्वादुपेक्ष्यैव विभागः कृतः । तत्रेन्द्रियद्वारा स्वतो वा मनःसंनिकर्पाजायते याऽनधिगतार्थनिश्चयरूपा. वृत्तिः सा प्रत्यक्षं प्रमाणम् । निश्चयत्वं च संशय- मिन्नज्ञानत्वम् । अतो नेच्छाकृत्वादिष्वतिव्याप्तिः । इच्छादिषु संनिकर्पस्य हेतुत्वे प्रमाणाभावात् । अस्य च प्रमाणस्य फलं प्रमा पौरुषेयो बोधः । वृत्तिद्वारैव हि तदारुढोऽर्थश्चितौ प्रतिबिम्बते । यद्यपि पुरुषस्वरूपो बोधो नित्यस्तथापि तत्तद्विषयाविष्टत्वेन तस्य फलत्वं पुरुषाश्रितत्वं च घटते । विषयता च प्रतिबिम्ब- स्वरूपेति । एवमेवानुमानाद्यखिलवृत्तीनां पौरुषेयो बोध एव प्रयोजन पुरुषार्थ- मेव करणव्यापारात्, राजार्थं भृत्यव्यापारवत् । व्याप्यादिवृत्तिजन्या वृत्तिरनु- मानं प्रमाणम् । योग्यशब्दजन्या वृत्तिश्च शब्दप्रमाणमिति । एतेष्वेव प्रमाणेपु परोक्तानामुपमानैतिहादीनां प्रवेशः । अन्न प्रमानादिविभागे वार्तिककारिकाः- "प्रमाता चेतनः शुद्धः प्रमाणं वृत्तिरेव च । प्रमाऽर्थीकारवृत्तीनां चेतनप्रतिवि. म्बनम् ॥ प्रतिबिम्बितवृत्तीनां विषयो मेय उच्यते । वृत्तयः साक्षिभास्याः स्युः करणस्यानपेक्षणात् ॥ साक्षाद्दर्शनरूपं च साक्षित्वं सांख्यसूचितम् । अविका- रेण द्रष्तृत्वं साक्षित्वं चापरे जगुः" ॥ ७ ॥ तासां क्रमेण लक्षणान्याह-प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि । अनधि- गततत्त्ववोधः प्रमा, तत्करणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् । अवि- संवादि ज्ञानं वा प्रमा । तत्रेन्द्रियद्वारा स्वतो वा मनःसंनिकर्षात् जायते यो विशेषतः पदार्थनिश्चयः तत्करणं वृत्तिः प्रत्यक्षं प्रमाणम् । तत्रेन्द्रियद्वारा निर्गतस्य चित्तस्येन्द्रियसाहित्येनैवार्थाकारः परिणामश्चित्तस्य शङ्खपैत्याद्याकारतायां नयनादि- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ७ गतपित्ताद्यन्वयदर्शनात् । अतएव रूपादिवृत्तिषु चक्षुरादीनां करणत्वमुच्यते । वृत्तिश्च-'अनन्ता रश्मयस्तस्य प्रभावत्यः स्थिता हृदि' इति स्मृतेः प्रभावद् द्रव्य- मेव । निश्चयत्वं च संशयमिन्नज्ञानत्वं तेन नेच्छाकृत्यादिष्वतिव्याप्तिः । खतो वेत्स- नेन विवेकख्यातिरपि लक्षिता । 'इन्द्रियप्रणालिकया चित्तवृत्त्याकारस्य वाह्यवस्त्वा- कारोपरागात् वाह्यार्थगोचरं सामान्यधर्मविशेषधर्मतादात्म्यापन्नस्याप्यर्थस्य सामा- न्यधर्मोपसर्जनकविशेषरूपेण भानम्' इति भाष्यकृतः । तत्रापीन्द्रियप्रणालिकये- त्युपलक्षणम् । अनेनानुमित्यादिषु चित्तवृत्त्याकारेणैव साकारता वृत्तः सामान्यवि- षयकत्वं च दर्शितम् । तदवच्छिन्ने एव व्याप्तिग्रहात् ॥ स्वप्नध्यानादौ चित्तवृत्ति- घटाकारस्यैवानुभूयमानत्वात् तत्रापि चित्तवृत्तेर्घटाद्याकारतयानुभवात् चित्ते वासनारूपेण सर्वद्रव्यसत्तास्ति । ते हि वृत्तिसाभत्र्या स्थूलाकारास्तस्यां भासन्त इति दिक् । प्रमाणफलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तिवोध इति भाष्यम् । वृत्तिरूपक- रणस्य चित्तवृत्तिसमानाकारः पुरुषरूपो वोधः । तत्र हेतुगर्भविशेषणमविशिष्ट इति । चित्तवृत्तिसारूप्यापन्न इत्यर्थः ॥ यद्यपि स नित्यस्तथापि तत्तदाकारवैशि- ट्येन फलत्वं पुरुषाश्रितत्वं चेति बोध्यम् । राजार्थे भृत्यव्यापारवत् पुरुषार्थमेव करणव्यापारात्तद्वोधस्यैव फलत्वं युक्तम् । वृत्तिश्च प्रदीपशिखावबुद्धेरग्रभागः । येन चित्तस्यैकाग्रताव्यवहारः । एकमग्रे विषयतया यस्य तद्भावो ह्येकाग्रता ॥ अयं घट इत्याकार एव वृत्तेर्वोधः । घटमहं जानामीति बुद्धवृत्त्यन्तरं, चैतन्यस्य स्वप्रकाशत- याऽस्यैवामिलापो वा । केचिट्ठद्धौ प्रतिविम्ब एव पुरुषस्य वृत्तिस्तदेव वृत्त्याकार- तामापन्नं वोधफलमिति । तन्न । प्रतिविम्बस्य बुद्धिपरिणामरूपतया तुच्छत्वेनार्थ- भानरूपत्वानुपपत्तः । किंच परस्परप्रतिविम्बः स्मृतिसिद्धः । किंच जानामीत्येवं बुद्धिवृत्तौ भासमानं प्रतिविम्वचैतन्यं न खज्ञेयं संभवति कर्तृकर्मविरोधात् । अतस्तस्या विम्वचैतन्ये भानमावश्यकमिति दिक् ॥ लिङ्गजन्या वृत्तिः सामान्यविषयाऽनुमानम् । आप्तेन तत्त्वदर्शनकारुण्यकरणपा- टवरूपाप्तिमता स्वयं दृष्टस्य श्रुतस्यानुमितस्य वार्थस्य खचित्तवृत्तिज्ञानसदृशज्ञानवि- पयतया परचित्ते समर्पयितुमुपदिश्यते यः शब्दस्तजन्या तदर्थविपया वृत्तिरागमः ।। यत्र वक्ताऽदृष्टश्रुतानुमितार्थत्वेनाश्रद्धेयः स आगमोऽप्रमाणम् । अन्यस्तु प्रमाणम् । मन्वाद्युक्तार्थानामपि तन्मूलवेदवक्ता ईश्वरो दृष्टानुमितार्थ एवेति तेऽपि प्रमाण- मेव । वृत्तयस्तु साक्षिभास्याः करणानपेक्षणात् । साक्षाद्दर्शनरूपमेव पुरुषस्य साक्षित्वम् । तदुक्तम्- 'प्रमाता चेतनः : शुद्धः प्रमाणं वृत्तिरेव च । प्रमाऽर्थाकार- वृत्तीनां चेतने प्रतिविम्वनम् ॥ प्रतिविम्वितवृत्तीनां विपयो मेय उच्यते ॥ वृत्तयः साक्षिभास्याः स्युः करणस्यानपेक्षणात् ॥ साक्षाद्दर्शनरूपं च साक्षित्वं सांख्यसूचि- तम्' इति ॥ सुखादिमत्यो हि वृत्तयः रूपादिमत्यो भार्या इव पुरुषस्य भोग्या इत्युच्यन्ते ॥ ७॥ विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥ ८॥ विपर्यय इति लक्ष्यनिर्देशः । मिथ्याज्ञानमिति लक्षणम् । मिथ्येत्यस्य विवरण- - ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधिपादः १ मतद्रूपप्रतिष्ठमिति । न तद्रूपो. न स्वसमानाकारो यो विषयस्तद्विशेष्यकमित्यर्थः । भ्रमस्थले च ज्ञानाकारस्यैव विपये समारोपः । "विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्थं न वहिष्ठं कदाचन । स्वमभ्रममदायेपु सवरेवानुभूयते” इति स्मृतेः ॥ खेमादिपु चित्तमेव प्रतीयते न बहिष्टमित्यर्थः । संशयस्यापि विपर्ययेऽन्त- मीवः । अतद्रूपप्रतिष्ठत्ववचनादन्यथाख्यातिरत्र दर्शने सिद्धा न तुः सांख्याना- मिवाविवेकमात्रम् ॥ ८॥ विपर्ययं लक्षयति-विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् । विपर्यय इति लक्ष्यम् । मिथ्याज्ञानमिति लक्षणम् । मिथ्येयस्य विवरणमतद्रूपप्रतिष्ठमिति, भासमानरूपाभाववद्विशेष्यकमित्यर्थः । यद्वाऽतद्रूपप्रतिष्ठमित्यस्य बुद्धिविषयाका- रसमानाकारविषयप्रतिष्ठं नेत्यर्थः । भ्रमस्थले बुद्धिवृत्त्याकारस्यैव विषये आरोप इति सिद्धान्तात् । अतः संशयोऽपि मिथ्याज्ञानमेव । मिथ्यात्वेन तज्ज्ञाने वाध्यत्वमप्यभिप्रेतम् । अतएव वक्ष्यमाणविकल्पस्य न विपर्ययत्वम् । नेदं रंजतमिति ज्ञानोत्तरमिदं रजतमिति ज्ञानव्यवहारयोरभावः, शशशृङ्गामिति ज्ञानव्यवहारौ वाधज्ञानकालोत्तरमपीति विशेषात् । वस्तुतत्त्वविषयज्ञानेन प्रमाणे- नाप्रमाणवाधनं दृष्टम् , एकचन्द्रज्ञानेनेव द्विचन्द्रज्ञानस्य । मिथ्याज्ञाने च दोपः कारणम् । सा चाविद्येति वक्ष्यते । भ्रमस्थले बुद्धिरूपचित्तवृत्त्याकारस्यैव विपये आरोपः । 'विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्थं न बहिष्ठं कदाचन । स्वप्नभ्रममदायेषु सर्वेरेवा- नुभूयते' इति स्मृतेः ॥ अतद्रूपप्रतिष्ठमितिवचनादन्यथाख्यातिरत्र दर्शन इति । वैशेपिकमतादयं विशेपः--तेपां वाह्यरजतारोपः, अस्माकं त्वान्तरस्येति । अत- एव प्राग्दृष्टमिदानीं नास्तीति स्वरूपतो वाधानुभवः । केचित्तु-वस्तुतस्तु अतद्रूपप्र- तिष्टत्वं तद्रूपप्रकारकत्वाभाव इति असंसर्गाविशिष्टं ज्ञानं भ्रम इति मतेऽपि सूत्रं सुयोजमिति । विपर्यय एवाविद्यास्मितारागद्वेपामिनिवेशरूपपञ्चपर्वाऽविद्या रागादीनामविद्यानुगतत्वादविद्यापर्यायत्वं विपर्ययत्वं च । एपामेव तमोमोहमहामो- हतामिस्रान्धतामिति संज्ञा इति दिक् ॥ ८ ॥ शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥९॥ शब्दश्च ज्ञानं च अनुपातिनी यस्य स तथाः । तथाच बाधावाधकाला- विशेपेण तदुभयजनकोऽर्थशून्यप्रत्ययो विकल्प इत्यर्थः । विपर्ययश्च चाधोत्तरं न खविपयेपु शब्दज्ञाने जनयति । प्रमाणवृत्तिश्चार्थवतीति तयोर्ध्यावृत्तिः । अस्योदाहरणानि-राहोः शिरः पुरुपस्य चैतन्यम् । एवं 'एप वन्ध्यासुतो याति खपुप्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाम्भसि मातः शशधनुर्धरः।' इत्यादीनि । वाधो- त्तरमपि हि तादृशज्ञानैः शब्दज्ञानरूपो व्यवहारः क्रियत इति । वैशेपिकैश्चैता- न्याहार्यज्ञानान्युच्यन्ते ॥ ९ ॥ विकल्पं लक्षयति-शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः । शब्दवि- .

·भावागणेशीय नागोजीमट्टीयवृत्ती । १ . पयकज्ञानमनुपतति तजन्यो वृत्तिविशेप इत्यर्थः । अनेन विशेपदर्शनकालेऽपि व्यवहारानिवृत्तेविपर्ययाद्भेद उक्तः । वस्तुशून्योऽर्थशून्यः । तेन प्रमाणवृत्तेर्भेद उक्तः । यंथा चैतन्यपुरुषयोरभेदेन . भेदस्य वस्तुतस्तत्राभावाच्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति शब्दज्ञानोत्तरं चैत्रस्य गौरित्यादाविव मेदमूलसंसर्गविपया वृत्तिः । यद्वा विवेकि- नामपि शब्दप्रयोगज्ञानयोर्जनकस्तदारोपो विकल्पः । [भेद एव च व्यपदेशशब्दे- नोच्यते विशिष्टोऽपदेशो व्यवहारो यस्मादिति व्युत्पत्तेः । ] राहोः शिरो वन्ध्यासुत इत्यादि चोदाहरणम् । .. •(?) यथा वाणस्तिष्ठतीति । अत्र हि गतिनिवृत्तिः प्रतीयते । तत्राभावो नाम (न) कश्चिदर्थस्तस्माद्गतिनिवृत्तिः कल्पिता । तस्या अपि भावरूपत्वं तत्रापि पूर्वापरीभाव इति कल्पनापरम्परा । पूर्वापरीभूतकर्मक्षणप्रचयस्यै. वैकंफलावच्छिन्नस्य धात्वर्थत्वादिति दिक् । अन्यरेतान्याहार्यज्ञानानीत्युच्यन्ते ॥ ९ ॥ अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥१०॥ प्रकृतत्वादुक्तवृत्तीनां योऽभावोऽनुत्पादः तस्य प्रत्ययः कारणं तमः तदा- लम्बना तद्विपयिणी तमःप्रचुरचित्तविपयिणीति यावत् , एवंभूता वृत्तिर्नि- देत्यर्थः । जाग्रत्स्वप्नस्य (स्थ )वृत्युपरमे चित्तस्य स्वगतसुखादिविपयिणी नि- दाख्या वृत्तिरनुमीयते । सुखमहमस्वाप्सं दुःखमहमस्वाप्सं गाढं मूढोऽहम- स्वाप्समित्येवं सात्विकादिनिद्रोत्थितानां त्रिविधस्सरणादतोऽपि निद्रा वृत्तिरिति । शुद्धतार्किकास्तु इमामपि वृत्तिं स्वप्नमध्ये प्रवेशयन्ति । सुपुप्त्यवस्थां तु ज्ञान- शून्यस्वरूपां ज्ञानकारणाभावादेवेच्छन्ति । अस्माभिरपि सर्ववृत्तिशून्याप्यवस्था स्वीक्रियत एव । तस्यां च गाढं तमो दोप इप्यते । "सत्त्वाजागरणं विद्यादजसा स्वापमादिशेत् । प्रस्थापनं तु तमसा तुरीयं त्रिपु संततम्" इति स्मृतेः । इन्द्रियाद्युत्पत्तेः प्रागेव हिरण्यगर्भस्य ज्ञानोत्पत्त्या न ज्ञानसामान्ये त्वानोयो- गादीनां हेतुत्वलप्तिसंभवो येन ज्ञानकारणाभावादेव सावस्थोपपायेतेति ॥१०॥ निद्रां लक्षयति---अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा । प्रकृतत्वादुक्तानां वृत्तीनामभावस्य प्रत्ययः कारणं बुद्ध्यावरकं तमः तदालम्वना स्खपिमीलाकारा आवरकतमोविपया च तदाच्छादितचित्तगतसुखादिविषया वृत्तिः सा निद्रे- त्यर्थः । पुनर्वृत्तिपदं निद्राया वृत्तित्वे वहूनां विप्रतिपत्तेस्तद्दााय । 'जाग्रत्स्वप्नः सुपुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः' इति स्मृतेश्च । तदुद्भूततमआच्छादितबुद्धिसत्त्वस्य वाह्यवृत्त्यभावात् तद्गुणसुखादीन्यवबुध्यमानः पुरुषोऽन्तःसंज्ञ उच्यते । नच वृत्त्य- भाव एवास्तु, सुखमहमखाप्सं प्रसन्नं मे मनः, दुःखमहमखाप्समकर्मण्यं मे मनो यतो भ्रमत्यनवस्थितम् , मूढोऽहमखाप्सं गुरूणि मे गात्राणि अलसमिव मे चित्तमिति सुप्तोत्थितस्य स्मरणानुभवात् । अनुभवाभावे हि कथं स्मृतिः स्यात् । तदन्यतमग्रहणे नियामकं त्वदृष्टाद्येवेति बोध्यम् । अतएव 'त्रिपु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत्' इति श्रुत्या तत्रापि भोग्यमुक्तम् । यत्तु 'न तद्विभक्तमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' इति श्रुत्या सुषुप्ते ज्ञानसा- मान्याभाववचनं तत्समग्रसुपुप्तिपरं, यत्रायमनुभवः 'सुखमहमखाप्सं न किंचि- ·पातञ्जलयोगसूत्रम्। [ समाधिपादः १ दवेदिषम्' इति । 'मुग्धेऽर्धसंपत्तिरिति वेदान्तसूत्राच तत्र 'सुखम्' इत्यस्य वृत्त्युत्थ- दुःखरहितमित्यर्थः । यत्तु सुषुप्तौ तमः साक्षिभास्यमेवेति । तन्न । साक्षिणोऽपरि- णामित्वेन संस्कारस्मृत्योरसंभवात् । एषा चैकाग्रतुल्यापि तामसत्वाद्योगपरिपन्थि- नीति । यत्तु त्वक्ष्मनोयोगरूपकारणाभावात्सुषुप्तौ ज्ञानसामान्याभाव इति । तन्न । इन्द्रियाद्युत्पत्तेः प्रागेव हिरण्यगर्भस्य ज्ञानोत्पत्त्यां ज्ञानसामान्ये तस्य हेतुत्वाभा. वात् । गाढतमोरूपदोषेण सर्ववृत्त्यभावस्यास्माभिरप्यङ्गीकारात् ॥ १० ॥ अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः॥११॥ भूतौ पूर्वमनुभूतौ यो विषयौ वृत्तितदारूढार्थों तयोर्नास्ति संप्रमोपः स्तेयमपहारो यस्मात्प्रत्ययात्स प्रत्ययः स्मृतिरित्यर्थः । प्रमुष्टतत्ताके शब्दजन्यपदार्थोपस्थित्यादौ स्मृतिव्यवहाराभावात्, स पटः स घट इत्यादिप्रत्यय एव स्मृतिशब्दवाच्य इत्या- • शयः । तत्र स इति पूर्वोपस्थितिरपि भासत एवेति । अत्र प्रत्यभिज्ञाव्यावृत्तये संस्कारमात्रजन्यत्वं विवक्षणीयम् । प्रमुष्टतत्ताकं स्मरणं त्वनुभवमध्ये प्रवेशनी यम् । अनेन सूत्रेण मुख्यस्मृतिरेव लक्षिता । प्रमाणेत्यादिवृत्तिविभागसूत्रे तु संस्कारमात्रजन्यगुणत्वेन प्रमुष्टतत्ताकमपि तज्ज्ञानं स्मृतिशब्देन गृहीतमिति न विभागन्यूनता । निरोद्धच्या वृत्तयो व्याख्याताः ॥ ११ ॥ स्मृतिं लक्षयति-अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः । अनुभूतविष- यादधिकस्य संप्रमोषः स्तेयं परिग्रहो यत्र नास्ति सा वृत्तिः स्मृतिरित्यर्थः । अनुभूतविषयादनधिकविषयेति यावत् । एवं चानुभवसमानविषया प्रायः, कदा- चिन्यूनविषया, सर्वथा नाधिकविषयेति तात्पर्यम् । तत्र घटमहं जानामीत्यनु- व्यवसायरूपानुभवस्य विषय-वृत्तिरूपज्ञानोभयविषयकत्वात् , संस्कारस्य तादृशस्यैव जननात् तदुभयविषयैव स्मृतिरिति भाष्ये स्पष्टम् । अयं घट इति पूर्वानुभ- वतस्तत्समानविषयकस्य स घट इत्येव स्मरणस्यानुभवात् । व्यवसायतः संस्कारसत्त्वेऽपि तजन्यस्य भाष्यकृता स्मृतित्वानभ्युपगमात् । प्रमुष्टतत्ताकस्य शब्दजन्यपदार्थोपस्थित्यादिरूपस्य स्मरामीत्य(न)नुभवेनानुभवमध्ये एव प्रवेश इति कश्चित् ॥ अस्मदुक्तव्याख्याने तु तस्यापि स्मृतित्वे न दोषः ॥ वस्तुतो व्यवसा- योऽपि उभयाकारनिर्भास उभयोरपि चितिप्रतिविम्बनादिति बोध्यम् । अतएव घटमहं जानामीति ज्ञानविशेष्यकोऽनुभवः । स घट इति ग्राह्यविषयविशेष्यक स्मरणम् । पूर्वानुभूततत्तेव तत्तावृत्तेविषयविषयकसंस्कारजनकत्वात्स्वविषयकसंस्का- रजनकतेति भाष्याशयः । तत्रानधिगतार्थविषयोऽनुभवः । वृत्त्यन्तरगोचरार्थ- विपया स्मृतिरिति मेदः । नच स्वप्ने देशकालान्तरानुभूतस्य पित्रादेर्देशकालान्तरसं- वद्धतया स्मरणेन तत्रापि संप्रमोषोऽस्त्येवेति चेत् । न । कल्पितस्मर्तव्यविषयत्वेन तस्य विपर्ययात्मकत्वात् । प्रमाणाभासे प्रमाणव्यवहारवत् स्मृत्याभासत्वेन स्मृति- व्यवहारोऽन्येषाम् । यदाप्यनुभूतार्थमात्रविषयः स्वप्नस्तदापि प्रत्यक्षायमाणत्वेन भानादितरस्मृतिवैलक्षण्येन विपर्ययतैव तस्येति बोध्यम् । ईदृशस्मृतित्वमेवाभ्युपेत्य -

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती ।
११
-
खप्नरूपा स्मृति वितस्मर्तव्येत्युक्तम् । भावितत्वेन सूचितः स्मर्तव्योऽर्थो यये-
त्यर्थः ॥ अयमप्युत्सर्ग इति द्रष्टव्यम् । आसां च वृत्तीनां सुखदुःखमोहात्मकत्वा-
क्लेशरूपतया एता निरोद्धव्या इति दिक् ॥ ११॥
इतः परं निरोधोपाय उच्यते--
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२ ॥
वक्ष्यमाणाभ्यासवैराग्ये ताभ्यां मिलिताभ्यां चित्तवृत्तिनिरोधो भवतीत्यर्थः ।
तत्र चित्तनद्या वैराग्येण विपयमार्गगं वृत्तिस्रोतः प्रतिवध्यते । विवेकदर्शना-
भ्यासेन च विवेकमार्गगं वृत्तिस्रोत उद्वाह्यते । आभ्यां व्यापाराभ्यां निरोधाख्ये.
कैवल्याब्धौ चित्तनदी विलीयते । इत्युभयाधीनो वृत्तिनिरोधः ॥ १२ ॥
अथासां निरोधे उपायमाह-अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः । वक्ष्य-
माणलक्षणाभ्यासवैराग्याभ्यां तनिरोध इत्यर्थः । तत्र चित्तनद्या विपयमार्गगं
वृत्तिस्रोतः विपयदोपदर्शनजेन वैराग्येण प्रतिवध्यते । विवेकदर्शनाभ्यासेन च
विवेकमार्गगं वृत्तिस्रोत उद्वाह्यते । तेन च ध्येयाकारवृत्तिप्रवाहस्य बलवत्त्वं
दाऱ्या 'चेति उभयाधीनश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ आभ्यां विनिवृत्तवाह्यामिनिवेशानां
चित्तवृत्तीनामन्तर्मुखतया खकारणे चित्ते शक्तिरूपतयाऽवस्थाने सति निरोधाख्ये
कैवल्याब्धौ चित्तनदी विलीयत इति दिक् ॥ १२ ॥
अभ्यासवैराग्ये क्रमेण लक्षयति सूत्रवर्गण-
तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥
तत्र तयोर्मध्ये स्थितौ विवेकपर्यन्तं चित्तस्थैर्यार्थ प्रयत्नो वक्ष्यमाणानां
श्रद्धावीर्यस्मृतिप्रज्ञारूपसाधनानां पुनःपुनरनुष्ठानमभ्यास इत्यर्थः ॥ १३ ॥
अभ्यासं लक्षयति-तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः । तत्र तयोर्मध्ये राजस-
तामसवृत्तिरहितस्य सात्त्विकमात्रवृत्त्येकाग्रता स्थितिस्तत्र तनिमित्तं तत्संपादनेच्छया
तत्साधनविपयानुष्टाने या यत्नधारा सोऽभ्यास इत्यर्थः ॥ १३ ॥
अनुष्ठानाय अभ्यासस्य दायमपि लक्षयति-
सतुदीर्घकालनैरन्तर्यसत्काराऽऽसेवितोदभूमिः॥१४॥
स तु अभ्यासो दीर्घकालेन सेवितो नैरन्तर्येणाव्यवधानेन च सेवितस्तपो-
ब्रह्मचर्यादिरूपैः सत्कारैश्च सेवितो दृढभूमिर्भवति । व्युत्थानसंस्कारेणानभि-
भूतां स्थिति जनयतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
तस्यैव व्युत्थानसंस्कारेण अनादिनाऽप्रतिवन्धाय विशेषमाह-स तु दीर्घ-
कालनैरन्तर्यसत्काराऽऽसेवितो दृढभूमिः । सः अभ्यासो दीर्घकालेन
सेवितो नैरन्तर्येण सेवितो ब्रह्मचर्येण श्रद्धातपआदिमिः सत्कारैश्च सेवितो दृढभूमि-
युत्थानसंस्कारानमिभूतो भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥

·. १२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधिपादः १ योगहेतुवैराग्ययोर्मध्ये प्रथममपरवैराग्यं लक्षयति- दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा- वैराग्यम् ॥१५॥ अपरवैराग्यं तावञ्चतुर्विधम्-यतमानसंज्ञा, व्यतिरेकसंज्ञा, एकेन्द्रियसंज्ञा, वशीकारसंज्ञा चेति । तत्र दृष्टेष्वैहिकेषु विपयेपु, आनुश्राविकेषु अनुश्रवाख्य- वेदोक्तेषु विषयेषु स्वर्गादिषु, वितृष्णस्य आद्यवैराग्यत्रययुक्तस्य चित्तस्य जाय. माना या वशीकारसंज्ञा सा योगहेतुवैराग्यमपरमित्यर्थः । वैराग्यान्तरस्य परतया वक्ष्यमाणत्वात् । अयं भावः । यतमानादिवैराग्ये सत्यपि वशीकारं विना विष- यसांनिध्ये योगभ्रंशो भवति । अत आद्यवैराग्यनयाभ्यासादुत्पद्यमाना वशी- कारसंज्ञैव योगहेतुरिति । वैराग्यचतुष्टयं तन्नान्तरे प्रोक्तं तद्यथा-"ज्ञानपूर्वक- वैराग्यसाधनानां दोषदर्शनादीनामनुष्ठानं यतमानसंज्ञात्वेन परिभापिता वितृष्णा • प्रथमा भूमिका । जितान्येतानीन्द्रियाणि, एतानि च जेतव्यानीति व्यतिरेकावधा- रणयोग्यता द्वितीया भूमिका । बाह्येन्द्रिय विषयेषु रूपादिषु रागद्वेषादिक्षये सति, एकस्मिन्नेव मनसि मानादिविषयकरागद्वेषाद्यपसारणं तृतीया भूमिका । प्रकृष्टविप- यसांनिध्येऽपि रागादिवासनानुद्वोधश्चतुर्थी भूमिका वशीकारसंज्ञा वितृष्णेति॥१५॥ तत्रादावपरवैराग्यमाह-दृष्टानुश्रविकविषय वितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा- वैराग्यम् । अपरवैराग्यं तावच्चतुर्विधम् । यतमानसंज्ञा व्यतिरेकसंज्ञा एकेन्द्रियसंज्ञा वशीकारसंज्ञा च ॥ तत्र वैराग्यसाधनानामर्जनरक्षणक्षयहिंसाद्यनन्तदोपदर्शनादीनां ज्ञानपूर्वमनुष्टानमाद्यम् । 'विरक्तिर्दोपदर्शनात्' इति स्मृतेः ॥ जितान्येतानीन्द्रि- याणि एतानि जेतव्यानीति व्यतिरेकावधारणं द्वितीयम् । वाह्येन्द्रियविषयेषु राग- द्वेषादिक्षये सति एकस्मिन्नेव मनसि मानापमानादिविषयकरागद्वेषाद्यपसारणं तृती- यम् एतत्रितयाभ्यासेन. हि विषयसंयोगेऽपि दोषदर्शनमप्रतिवद्धं जायते 'वैराग्याद्दोपदर्शनम्' इति स्मृतेः ॥ चतुर्थलक्षणमिदं सूत्रम् । . दृष्टेप्वैहिकेषु ख्यन्नपानैश्वर्यादिषु आनुश्रविकेषु वेदप्रतिपादितेषु वर्गकरणलीनत्वप्रकृतिलीनत्वा- णिमाद्यष्टैश्वर्यादिषु वितृष्णस्य संनिहि(ता(?) तेषु रूपादिपु मा)नापमानादिषु चाक्षुब्धस्याऽऽद्यवैराग्यत्रययुक्तस्य चित्तस्य या वशीकारसंज्ञा प्रकृष्टविपयसान्निध्येऽपि तेषूपेक्षावुद्धिर्ममैवैते वश्या नाहमेपामिति च या बुद्धिस्तत्संज्ञकं वैराग्यमित्यर्थः । नतु रागाभावमानं विषयासानिध्येन रागाभावे विरक्तत्वापत्तेः । आद्यवैराग्यत्रयवतोऽपि विषयसानिध्ये योगभ्रंशो भवतीति चतुर्थवैराग्यमेव योगहेतुरिति भावः ॥ १५ ॥ परवैराग्यं लक्षयति- तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ तदिति वैराग्यं परामृश्यते । पुरुपख्यातेरात्मद्वयान्यतरसाक्षात्काराद्धेतोरुत्प-र द्यमानं सकलगुणेष्वात्मोपकरणेषु वैतृष्ण्यमलंबुद्धिः परं श्रेष्ठं वैराग्यमित्यर्थः । पूर्वसूत्रे विषयदोपदर्शनजं विपयेष्वेव वैराग्यमुक्तम् , नतु ज्ञाने तत्साधने च । तदानीं च ज्ञानेऽपि विनाशित्वादिदोपदर्शनसाम्येऽपि नालंबुद्धिरूपं वैराग्यं ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । १३ संभवति, भविद्यानिवृत्त्याख्यप्रयोजनवत्त्वात् । अत्र सूत्रे ज्ञानेनाविद्यानिवृत्त्यादौ सिद्धे तेनैव दोपदर्शनेनात्मतत्वदृष्ट्या च ज्ञानसाधनेप्वात्मतृप्तस्योपेक्षोच्यत इति वैराग्ययोर्भेदः । एतस्मिन्नेव च वैराग्ये सति कैवल्यनियमो, न पूर्ववैराग्य इत्य- तोऽस्य परत्वम् ॥ १६ ॥ तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् । उक्तवैराग्यवतो दृढतरगुणपुरुपवि- वेकज्ञानाद्धर्ममेघसमाधिरूपाद्धेतोरुत्पद्यमानं सकलगुणेष्वात्मोपकरणेपु गुणरूपायां सत्वपुरुषान्यताख्यातौ च यद्वैतृष्ण्यं चित्तस्य ज्ञानप्रसादावस्थानिष्पन्नात्मज्ञानता- रूपा तत्परमुत्कृष्टं वैराग्यमित्यर्थः । (पूर्व) विषयेष्विव ज्ञानेऽपि विनाशित्वादिदोषदर्श- नसत्त्वेऽपि अविद्यानिवृत्त्याख्यप्रयोजनवशेन तत्र नालंबुद्धिरूपं वैराग्यम् । सम्य-. ग्ज्ञानेनाविद्यानिवृत्तौ च तेनैव दोपदर्शनेन तत्राप्युपेक्षारूपं वैराग्यमिति भावः । यदुत्तरं निर्विपयज्ञानप्रसादमात्ररूपोऽसंप्रज्ञातः समाधिरिति तात्पर्यम् । अस्मिन्नेव वैराग्ये सति ऐहिककैवल्यनियमः ॥ १६ ॥ योगस्य प्रकृष्टं साधनं निर्दिष्टम् । इदानीं योगस्यावान्तरविभाग उच्यते सूत्रैः- वितर्कविचारानन्दास्मितानुगमात्संप्रज्ञातः ॥ १७ ॥ साक्षात्कारविशेपरूपैर्वितर्कादिभिरनुगमाद्धेतोः सम्यक्प्रज्ञावत्त्वेन संप्रज्ञात- नामा योगो भवति चतुर्विध इत्यर्थः । एकस्मिन्नेव चतुर्भुजादिव्यष्टिसमष्टिसंघा- तरूपालम्बने चतुर्विधः संप्रज्ञातः क्रमेण भवति । तत्र भूतेन्द्रिययोरश्रुतामता- शेषविशेपसाक्षात्कारे वितर्कपरिभापा । तेन च फलेनोपहितश्चित्तवृत्तिनिरोधो वितर्कानुगत उच्यते । तथा तत्रैवालम्बने कारणत्वेनानुगता ये प्रकृतिमहदहङ्कार- तन्मात्ररूपा भूतेन्द्रिययोः सूक्ष्माद्यर्थास्तद्गताशेपविशेपसाक्षात्कारे विचारसंज्ञा । तेन च फलेनोपहितश्चित्तवृत्तिनिरोधो विचारानुगतः । तथा तत्रैवालम्बने यश्च. तुर्विंशतितत्वानुगतः सुखरूपः पुरुषार्थोऽस्ति, तद्गताशेपविशेपसाक्षात्कारे आन- न्दसंज्ञा । तेन च फलेनोपहितश्चित्तवृत्तिनिरोध आनन्दानुगतः । यद्यपि दुःखमो- हादिधर्मजातं त्रिगुणात्मकं सकलवस्तुप्वस्ति तथापि सुखरागेणैव संसारादात्मनो बन्धाच्च तदेव मुख्यतो द्रष्टव्यम् । यथा तत्र दोपदर्शनेन योगजसिद्धिष्वपि वैराग्यं स्यादित्याशयेनानन्दमाने योग उपदिष्टः । तथा तत्रैवालम्वने जीवेश्वररूपं यत्पुरुपद्वयमस्ति तदन्यतरत्याशेपविशेषसाक्षात्कारे अस्मितासंज्ञा । तेन च फले- नोपहितश्चित्तवृत्तिनिरोधोऽस्मितानुगत इति । आसु च संप्रज्ञातभूमिकासु उत्स- र्गतः क्रमोऽप्यस्ति । स्थूलादिक्रमेणैव परमसूक्ष्मपर्यन्तं चित्तसमाधानसंभवात् । यस्य स्वीश्वरानुग्रहवशादादावेवोत्तमभूमिकालाभो भवति तस्य पूर्वपूर्वभूमिपु योगो नापेक्ष्यत इति संप्रज्ञातवरूपं विभागश्चोक्तः ॥ १७ ॥ . अथ संप्रज्ञातविभागमाह-वितर्कविचारानन्दामितानुगमात्संप्रज्ञा- । साक्षात्कारविशेषरूपैर्वितर्कादिमिरनुगमात् उपधानात्संप्रज्ञातश्चतुर्विधः । सम्यक् संशयविपर्ययराहित्येन प्रज्ञायते प्रकर्षेण ज्ञायते भाव्यखरूपं येन स संप्रज्ञा- -- तः ·१४ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधिपादः १ तसमाधिः भावनाविशेषः । स सवितर्कः सविचारः सानन्दः सास्मितश्च । भावना च भाव्यस्य विषयान्तरपरिहारेण चेतसि पुनःपुनर्निवेशनम् । वितर्कादीनां क्रमेण निरोधस्यापि क्रमः । उच्चारोहे क्रमिकसोपानपरंपरावत् । खतो निरोधे क्रमा- भावात् । वितर्कादिक्रम औत्सर्गिकः । एकदा चित्तस्य परमसूक्ष्मे प्रवेशस्य प्राय- शोऽसंभवात् । 'स्थूले विनिर्जितं चित्तं ततः सूक्ष्मं शनैर्नयेत्' इति स्मृतेः । किंच स्थूलादिविषये रागे उत्तरोत्तरभूमौ चित्तसमाधानासंभवः । अतः स्थूलादिसाक्षा- त्कारेण तत्र तत्र दोषदृष्ट्योत्तरोत्तरभूम्यारोहः । यदि तु कस्यचिदीश्वरप्रसादादादावे- वोत्तरभूम्यारोहो भवति तेन पूर्वभूमिकाभ्यासस्तत्सिद्धिकामनां विना न कार्यः । एतच भूमिकाचतुष्टयमेकस्मिन्नेवालम्बने कर्तव्यम् । अन्यथा पूर्वपूर्वोपासनात्याग- दोषापत्तेः, चित्तचाञ्चल्यदोषापत्तेश्च । तथाहि-यद्विराट्शरीरं चतुर्भुजादिकं वा खशरीरं वा पुरुषेश्वरसहितं जडचतुर्विंशतितत्त्वैः प्रकृत्या पुरुषेण च षड्विंशति- तत्वसंघातं समष्टिव्यष्ट्यात्मकमालम्बनमधिकृत्य प्रथमं भावना प्रवर्तते तदालम्बनं, तत्रालम्बने स्थूलयोर्महाभूतेन्द्रिययोर्विद्यमानानामशेषविशेषाणामतीतानागतवर्त- मानव्यवहितविप्रकृष्टानां गुणदोषाणामदृष्टाश्रुतामतानामपि पूर्वापरानुसंधानेन शब्दा- थोल्लेखेन च भावनया यः साक्षात्कारः स वितर्क इत्युच्यते । तेन फलेनोप- हितश्चित्तवृत्तिनिरोधो वितर्कानुगत इत्युच्यते । तत्रादृष्टाश्रुतामतानां पूर्व चिन्त- नासंभवेऽपि योगवलेनैवोत्तरोत्तरं तेषां साक्षात्कारो भवति । तस्यैव पुनः सवितर्क- निर्वितर्काख्यौ भेदो वक्ष्यति । वितर्के विपरीततर्कणं शब्दार्थज्ञानविकल्परूपमित्यग्रे स्फुटम् । अत्र स्थूलसाक्षात्कारे तप्तायःपिण्डवदेकीभावेन पुरुषपर्यन्तानां भान- मुत्तरे च पूर्वपूर्वहानिरिति भाष्ये स्पष्टम् । जपादिजन्यात् ध्रुवादीनां चतुर्भु- जादिसाक्षात्काराच्चायं विलक्षणः । तेषां हि तपोध्यानादितुष्टः परमेश्वरः स्वयं शरीरं निर्माय पुरः प्रकटीभूय वागादिव्यवहारं चक्रे । योगिनस्तु योगवलेन वैकु- ण्ठश्वेतद्वीपादिस्थमेव तच्छरीरमन्यत्रस्थिताः पश्यन्ति, तद्गतं बाह्याभ्यन्तरगुणदोपा- दिकमतीतादिरूपं पश्यन्तीति विशेषः । ततस्तत्रैवालम्बने दोषज्ञानेन स्थूलाकारदृष्टिं त्यक्त्वा कारणत्वेनानुगता ये तन्मात्राहंकारप्रकृतिरूपा भूतेन्द्रिययोः सूक्ष्मा अर्था- स्तेषु क्रमेण धारणादित्रयेण यस्तद्गताशेषविशेषसाक्षात्कारः स विचारः, विशेषण चरणं सूक्ष्मवस्तुपर्यन्तं यत्रेत्यर्थात्तदुपहितो विचारानुगतः । अस्य सविंचारनिर्वि- चाररूपौ भेदौ वक्ष्यति । नच स्थूलालम्वने कथं सूक्ष्मदृष्टियथार्था । सर्वेषां पति- शतितत्त्वकार्यतया कार्यकारणयोश्चाभेदेन पड्विंशतितत्त्वरूपत्वात् । तत्रापि कार्य- -रूपताऽस्थिरा कारणरूपतैव च सत्या । नचैवमप्यदृष्टस्य कथं भावना, श्रुत- मतप्रकारतयैव सामान्यतो भावनासंभवात् । अश्रुतामतविषयस्य च योगजधर्मव- लेनैव साक्षात्कार एवं सर्वत्र बोध्यम् । ततस्तत्रैवालम्बने तामपि दृष्टिं दोषदर्शनेन त्यक्त्वा चतुर्विंशतितत्त्वानुगतसुखरूपपुरुषार्थे धारणादित्रयेण पूर्ववदशेषविशेषतः सुखाकारः स आनन्द: ज्ञानज्ञेययोरभेदोपचारात् तदुपहितः सानन्दः । यद्यपि सुखवद्दुःखमोहावपि सर्वत्र तथापि सुखरागेणैव संसारादात्मदर्शनप्रतिवन्धाच तदेव मुख्यतोऽशेषविशेषतो योगेन द्रष्टव्यम् । यथा तत्र दोषदर्शनेन दुःखदृष्ट्या .

·भावागणेशीव-नागोजीभट्टीयवृत्ती । १५ योगजसिद्धिष्वपि वैराग्यं स्यादित्याशयेनानन्दमात्रे योगोपदेश इति बोध्यम् । तत आनन्दपर्यन्तं दोषदर्शनेन विरज्य तत्रैवालम्बने जीवेश्वररूपं यत्पुरुषद्वयमस्ति तदन्यतरस्य कूटस्थचिन्मात्ररूपस्य जडेभ्यो विवेकेन य आत्माकारः साक्षात्कारः सोऽस्मिता, देहादिभिन्नोऽस्मीसेतावन्मात्राकारत्वादस्मीत्येतावन्मात्राकारत्वाद्वा । इतः परं ज्ञातव्याभावादेषा चरमभूमिका । अत्रास्मिताशब्देन विविक्तचेतनाकार- मात्रतोपलक्ष्यते। तेनादीनभावेन(?)य ऐश्वरश्चेतनतत्वसाक्षात्कारस्तस्यापि संग्रहः । तदनुगतोऽस्मितानुगतः । अस्यैव परा काष्टा धर्ममेघसमाधिरित्युच्यते । यस्योदये ज्ञानेऽप्यलंप्रत्ययरूपपरवैराग्यं जायते । तत्र पूर्व जीवात्मविषयास्मिता । तत- स्ततोऽपि सूक्ष्मा परमात्मविषया । जीवस्वरूपज्ञानं हि प्रत्यक्षं तत्रैव परिच्छि- नकूटस्थत्वादिज्ञानस्यैव तत्साक्षात्कारत्वात् । अयमेव सत्वपुरुषान्यताख्यातिश- ब्देनोच्यते। पारमेश्वरयोगस्तु कौमें उक्तः-'यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् । मामेकं स महायोगो भाषितः पारमेश्वरः । यत्र साक्षात्प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम्' इति । कारणरूपेण विभुत्वेन च सर्वत्रानुगमादस्मिताया अचेतनघटाद्यालम्बनेष्वपि संभव इति दिक् । चत्वारोऽप्येते सालम्वनाः सवीजा इति चोच्यन्ते ध्येयरूपालम्बनयोगाद्वृत्तिवीजसंस्कारोऽन्तत(?)श्चेति ध्येयम् ॥ १७ ॥ असंप्रज्ञातस्वरूपमुच्यते- विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥ १८ ॥ तत्त्वज्ञानलक्षणयापि वृत्त्या विरम्यतामिति प्रत्ययः, ज्ञानेऽप्यलंबुद्धिः पर- वैराग्यम् । तदभ्यासात्पौनःपुन्याजायते यः संस्कारमानावशेषो वृत्तिनिरोधः स संप्रज्ञातादन्योऽसंप्रज्ञात इत्यर्थः । संस्कारमात्रशेप इत्यनेन मोक्षकालीननिरोध- व्यावृत्तिः । असंप्रज्ञाते व्युत्थानार्थ वृत्तिसंस्कारमानं तिष्ठति न तु वृत्तिः । मोक्षे तु चित्तस्यात्यन्तविलयात्संस्कारोऽपि न तिष्ठतीति विशेषः ॥ १८ ॥ असंप्रज्ञातमाह-विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः। तत्व- ज्ञानलक्षणवृत्तेरपि विरामोऽस्तु इति 'नेतिनेति' इत्युदीरितो यः प्रत्ययो ज्ञानेऽप्यलं- बुद्ध्यात्मा परवैराग्यरूपस्तस्याभ्यासात्पौनःपुन्याजायते यः संस्कारमात्रावशेषो वृत्तिनिरोधः स संप्रज्ञातादन्योऽसंप्रज्ञात इत्यर्थः । संस्कारमात्रशेष इत्यनेन मोक्ष- कालिकनिरोधव्यावृत्तिः । असंप्रज्ञाते हि संस्कारमानं चित्तं तिष्ठति नतु वृत्तिः । मोक्षे तु चित्तस्यात्यन्तं विलयात्संस्कारोऽपि न तिष्ठतीति विशेषः । विरामप्रत्यया- भ्यासेन पूर्वसंस्कारनाशेऽपि तज्जन्यसंस्कारस्य शेषः । तज्जन्या वृत्तिस्तु नाग्रे । तत्र चित्तस्य संस्कारमात्रयुक्तस्य योगयन्त्रितस्यावस्थानम् । सुपुप्तौ तु लय इति विशेषः । सर्वसंगविवर्जितत्वेन निःशेषक्लेशराहित्येन च समर्थशोधनं योगसिद्धान्तः । ततस्तत्पदार्थशोधनपूर्वकं वाक्यार्थनिष्ठता वेदान्तशास्त्रगम्या । तच्छोधनोपयुक्तत्व- मात्रेणानेकत्ववादो जीवानामानन्दरूपत्वाभावश्चात्रोक्तो नतु वास्तव इत्यविरोधः । असंप्रज्ञातयोगवतः प्रारब्धवशाध्युत्थानेऽपि वृत्त्यभाव एव वृत्तिजनकसंस्काराणां नाशादिति दिक् ॥ १८ ॥ ३ पा० यो० ·पातञ्जलयोगसूत्रम्। [समाधिपादः १ असंप्रज्ञातं द्विधा विभजते सूत्राभ्याम्- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९ ॥ विदेहानां प्रकृतिलयानां च असंग्रज्ञातो भवप्रत्ययसंज्ञको भवति । भवो जन्मैव प्रत्ययः कारणं यस्येति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । देहनरपेक्ष्येणैव बुद्धिवृत्तिमन्तः सिद्धा विदेहा इति विभूतिपादे भाप्यकारैरुक्तम् । ते च महदादयो देवाः, तेपा न साधनानुष्ठानम् ॥ १९ ॥ स च द्विधा भवप्रत्यय उपायप्रत्ययश्च । तत्राद्यं लक्षयति-भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् । विदेहाच प्रकृतिलयाश्चेति द्वन्द्वः । तत्र विदेहाः स्थूलदेहनिरपेक्षेण लिङ्गदेहेनाखिलव्यवहारक्षमा हिरण्यगर्भादयः । ते हि भूतेन्द्रि- यतन्मात्राहकारमहतामन्यतमदात्मत्वेन प्रतिपद्य तदुपासनया तद्वासितान्तःकरणाः पिण्डपातानन्तरं तदन्यतमे लीनाः संस्कारमात्रशेषमनसः स्थूलदेहरहिता अव- त्तिकत्वात्कैवल्यमिवानुभवन्ति, प्राप्तावधयस्तु पुनः संसारे विशन्ति । यथा वर्षा- तिपाते मृद्रूपा मण्डूकाः पुनर्वर्षासेकेन मण्डूकदेहमनुभवन्ति तद्वत् । ते हि दैनंदि- नप्रलये कदाचिच्च सर्गकालेऽपि स्वसंस्कारमात्रोपगतेन चित्तेन संस्कारशेषेण निरोधावस्थेन कैवल्यपदमिव प्राप्नुवन्तः प्राप्तेऽवधौ व्युत्थानकाले देवभावप्रापकसं- स्कारेण तद्भावं प्राप्य तत्फलमैश्वर्यादिकं ततो भुक्त्वा मुच्यन्ते । 'दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकाश्च शतं पूर्ण सहस्रं त्वाभिमानिकाः ॥ वौद्धा दश- सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः' इत्युक्तेः । तेपां च एतद्देहपातानन्तरं स्वखा- धिकारावसरे प्रादुर्भावरूपजन्ममात्रकारणकत्वाद्भवप्रत्ययः । भवो जन्म प्रत्ययः कारणं यस्येत्यर्थात् । प्रकृतिलयाश्च प्रकृत्युपासनया तच्छवलेश्वरोपासनया वा ब्रह्माण्डं मित्त्वा महत्तत्वपर्यन्तावरणान्यतीत्य प्रकृत्यावरणं गताः तदुपासनया तद्वासनावासितान्तःकरणाः पिण्डपातानन्तरं तत्र लीनास्तेऽपि साधनानुष्टानं विनैव तत्राविर्भावरूपाजन्मत एव तथाविधा भवन्ति । 'पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः' । इत्यवघिसमाप्तौ पुनः देवादिसंसारे विशन्ति । ततो मुच्यन्ते प्राग्वत् । तत्स्थास्तु विवेकख्यातेरभावात्साधिकारचेतसः कैवल्यपदमिवा- नुभवन्ति स्थूलदेहवृत्तिसजातीयवृत्त्यभावात् । अत एवेन्द्रियाद्युपासकानामिन्द्रि- याद्यमिमानिसूर्यादिप्राप्तेः फलत्वेन श्रवणम् । अयं चैषां विदेहेभ्यो विशेषः- तेपामल्पमैश्वर्य मलिनश्च विपयः । एते च तेपामपीशाः स्वसंकल्पमात्रेण निर्म- लसत्वविषयभोगा ईश्वरकोटय इत्युच्यन्ते । प्रलये प्रकृतिलीनत्वात्स्वतन्त्रा न गृह्यन्ते तस्य पुरुषार्थत्वात् । एवंच ते संसारप्राप्तिहेतुतया हेया इति भावः ॥ भवप्रत्यय इति पदं तन्त्रेण पष्ठीतत्पुरुषार्थकमपीति बोध्यम् ॥ १९ ॥ श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥ २०॥ इदानीं मुख्यमुपायप्रत्ययमाह-श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इत- १ प्रकृतिलयस्य ।

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । . रेषाम् । इतरेषां प्रकृतिलयान्तातिरिक्तानां श्रद्धाद्युपायजन्य एवासंप्रज्ञातो न जन्ममानादित्यर्थः । श्रद्धा आस्तिक्यवुद्ध्या विवेकख्यातियोगोत्कण्ठा । सा प्रति- वन्धसहस्राण्यपि तिरस्कृत्य भोगसंगाद्योगिनं रक्षति समर्था मातेव । तन्मूलक विवेकार्थिनो वीर्य तद्विषया धारणा । वीर्याच्च स्मृतिर्ध्यानम् । ध्यानाच्च समाधि- येयसाक्षात्कारफलकः । ततो ध्येयसाक्षात्काररूपः संप्रज्ञातो भवति । स एवं तत्त्वसाक्षात्कारो धर्ममेघसमाध्यवस्थां परां काष्ठामागतो रजस्तमसोरुन्मूलनेन प्रव- र्धमानो विषयावद्यदर्शी समस्तविषयपरित्यागरूपपरवैराग्यद्वारा असंप्रज्ञातस्योपायः । स हि स्वरूपप्रतिष्ठो निरालम्वन इति दिक् । संप्रज्ञातस्य तु भवप्रत्ययविशेपो न संभवतीति धारणाध्यानसमाधीनां संप्रज्ञातयोगस्यान्तरङ्गत्वेन तेषां निष्पत्तौ तत्रैव जन्मनि संप्रज्ञातावश्यंभावादिति बोध्यम् ॥ २० ॥ (अधिमानोपायानां) तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥२१॥ अधिमात्रत्वं अतिप्रमाणत्वम् । अतिशयितत्वमिति यावत् । संवेगश्वानुष्ठाने श्रेष्ध्य(शैघ्य)मविच्छेदश्च । तीव्रसंवेगेन अधिमानसाधनवतामासन्नः विलम्ब- रहितः, योगो भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ ते योगिनस्त्रयः । मृदूपायाः मध्योपायाः अधिमानोपायाश्च । उपायाः श्रद्धा- दयः । तेषां मृदुलादि प्राम्भवीयादृष्टवशात् । अघिमात्रलमतिशयितत्वम् । तेऽत्र प्रत्येकं त्रिधा मृदुसंवेगमध्यसंवेगतीवसंवेगाः । संवेग उपायानुष्टाने शैघ्यम् । तस्यापि मृदुत्वादि प्राम्भवीयादृष्टादेव । तत्राधिमात्रोपायाः क्षिप्रसिद्धिभाजः तेषां क्षिप्रतरत्वे हेतुं दर्शयति -तीव्रसंवेगानामासन्नः । अधिमानोपायानामि. त्यादिः, समाधिलाभस्तत्फललाभश्चेति शेषः । 'विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि' इति स्मृतेः ॥ २१ ॥ आसन्नतायामपि तरतमत्वरूपविशेपहेतुमाह- मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥ मृदुरवमल्पता । मध्यत्वं प्रसिद्धम् । अधिमानत्वं च व्याख्यातम् । तानि तानि विशेषणतया भाष्ये व्याख्यातानि । तथा च संवेगविशेषणस्य तीव्रत्वस्य मृदुत्वादिनैविध्येन ततोऽप्यासन्नादपि विशेष आसन्नतरासन्नतमरूपो योगो भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ तत्रापि विशेषमाह-मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः। मृदुतीवो मध्यतीव्रः अधिमानतीन इति शैघ्यं विधा । एवं च मृदुतीव्रसंवेगस्यासन्नस्ततो मध्यतीव्रसंवेगस्यासन्नतरः ततोऽप्यधिमात्रसंवेगस्यासन्नतम इत्यर्थः । ततोऽपीयपि. शब्द आगामिसूत्रस्थसाधनापेक्षया आसन्नतमसमाध्यादिलाभे ॥ २२ ॥ योगस्यासन्नतमत्वे किमिदमेव साधनमुताऽन्यदप्यस्तीत्याकाङ्क्षायामाह- ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥ २३ ॥ वक्ष्यमाणलक्षणो य ईश्वरः परमात्मा परब्रह्मादिशब्दवाच्यो नि[रुपा?रव]धि- कैश्वर्योपलक्षितश्चिन्मात्रः पुरुपविशेषस्तत्प्रणिधानात् 'तज्जपस्तदर्थभावनम्' इति ।

·- १८ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधिपादः १ वक्ष्यमाणात्तद्विषयकधारणाध्यानसमाधित्रयतुल्यादप्यासन्नतमो योगस्तत्कालं च भवतीश्वरानुग्रहादित्यर्थः । तथा च पूर्वसूत्रोक्तमासन्नतमयोगसाधनं जीवात्म- योगिपरमिति ॥ २३ ॥ गुप्तं सुखदोपायान्तरमाह-ईश्वरप्रणिधानाद्वा । पूर्वसूत्रस्थं विशेष इत्य- नुवर्तते । वक्ष्यमाणलक्षणेश्वरस्य परब्रह्मादिशब्दवाच्यस्यौपाधिकैश्वर्योपलक्षितस्य चिन्मात्रपुरुषविशेषस्य प्रणिधानं 'तज्जपस्तदर्थभावनम्' इति वक्ष्यमाणं तद्विषयक- धारणाध्यानसमाधित्रयादल्पादपि आसन्नतमो योगस्तत्फलं च भवति । पूर्व हि संप्रज्ञातो जीवात्मसाधारण उक्तः । तत्र जीवात्मविषयसंप्रज्ञातादुक्तोपायेनैवासंप्र- ज्ञातस्यासन्नतमता । परमात्मसंप्रज्ञातात् तं विनापि स आसन्नतम इति भावः । अतएव श्रुत्यादिषु प्रायेण परब्रह्मज्ञानमेव मोक्षहेतुत्वेनोपदिश्यते । तस्मादयं मुख्यो मार्ग इति तत्वम् । किंच ब्रह्मात्मना चिन्तनरूपप्रेमलक्षणया भक्त्याभिमुख ईश्वरोऽस्य मोक्षो भवत्वित्यभिध्यायति । एवंच तस्याव्याहतेच्छवात्तद्रूपादभिध्या- नादस्य मोक्ष आसन्नतम इति तात्पर्यम् ॥ २३ ॥ ईश्वरं लक्षयति- क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः॥२४॥ क्लेशा अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा द्वितीयपादे व्याख्येयाः । कर्म धर्मा- धौं । विपाकाः कर्मफलानि जन्मायुर्भोगाः । आशयो ज्ञानादिवासनाः । एतैः कालत्रयेऽप्यपरामृष्टः पुरुषविशेप ईश्वर इत्यर्थः । यद्यपि जीवा अपि क्केशादिशून्या एव केशादेरन्तःकरणधर्मत्वात् । तथापि स्वामित्वसंबन्धेनैव क्केशाद्यभावस्य विवक्षितत्वाज्जीवव्यावृत्तिः । जीवा हि क्लेशादिफलयोः सुखदुःखयोर्भोक्तृत्वात्क्ले- शादिस्वामिन इति ॥ २४ ॥ अथ जीवव्यावृत्तमीश्वरखरूपमाह-क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पु- रुषविशेष ईश्वरः । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः । कर्म धर्मा- धर्मों । विपाकाः कर्मफलानि जन्मायुर्भोगाः । आशयस्तदनुगुणं संसारसामा- न्यम् । एतैः कालत्रयेऽप्यपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर इत्यर्थः । जीवन्मुक्तप्रकृति- लीनादिव्यावृत्तये कालत्रयेऽपीति परामर्शशून्यत्वार्थकापरामृष्टपदलब्धम् । यद्यपि जीवा अपि क्लेशादिशून्या एव तेषामन्तःकरणधर्मवात् , तथापि खाश्रयखा- मित्वसंवन्धेनैव क्लेशाद्यभावस्य विवक्षणान्न दोषः । जीवा हि तत्फलदुःखादिभो- कृत्वात् क्लेशाद्याश्रयचित्तवामिनः । तदुक्तम्-स हि तत्फलभोक्तेति । यथा यो- पु वर्तमानौ जयपराजयौ स्वामिनि व्यपदिश्यते इति च भाष्ये । ईश्वरत्वं चास्ये- च्छामात्रेण सकलजगदुद्धरणक्षमलम् । तच्च ज्ञानक्रियासामर्थ्यातिशयसंपत्तिं विना न, सा चापहतरजस्तमोमलविशुद्धसत्वोपादानं विनेत्यालोच्य स्वयमेव सत्वमयं प्रधानमुपादत्ते । एतावतैव प्रधानप्रेरकतास्य यत् लोकोद्धरणेच्छया तदङ्गीकारः । उपाददानोऽपि नास्मदादिवत्तत्त्वमविद्वान् भवति । नहि नटो रामलमारोप्य तास्ताश्चेष्टा दर्शयन् भ्रान्तो भवति । एवंचेदमाहार्यमस्य रूपम् । वाधकालीने- ।

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । १९ च्छाजन्यं ज्ञानमाहार्यम् । नचेच्छया सत्वोपादानं तेनचेच्छेत्यन्योन्याश्रयः, अना- दिलात् । पूर्वकल्पसंहारकाले पूर्णे मया सत्वप्रकर्ष उपादेय इति प्रणिधानपूर्वक तत्संहारे, ईश्वरसत्त्वे प्रधानसामान्यमुपागतेऽपि तदवधौ पूर्ण प्रणिधानवशात्पुनस्त- दुपादत्ते इत्यनादित्वेन शाश्वतिकवान्न दोषः । एवं संहारकाले तमउपादाने इति बोध्यम् । तत्र प्रकृतेर्दै शक्ती साहजिके सृष्टिशक्तिर्लयशक्तिश्चेति । तत्रेश्वरेण सत्खपरिग्रहे सृष्टिशक्तरुद्वोधः । तमःपरिग्रहे लयशक्तरुद्वोधः । तमःपरिग्रहे च योगनिद्रेत्युच्यते । तत्तच्छत्तयुद्वोधे खनादिवासनासहकारेण तत्तत्पुरुषभोगार्थ तथा तथा प्रधानं परिणमते इति न वैषम्यनैघृण्ये ईश्वरस्य प्रसज्यते इति बोध्यम् । नन्वीदृशे तस्मिन् किं मानमिति चेच्छ्रुतिस्मृत्यादिशास्त्रमिति गृहाण । तत्कर्तृकमन्त्रा- युर्वेदादौ अर्थाव्यभिचारनिश्चयात् प्रामाण्यस्य इष्टत्वेनान्यत्रापि तत्कर्तृके तत्व- रूपबोधकेऽपि तनिश्चयात् । नच तस्यान्यकर्तृकत्वं संभवति । ओषधीनां तत्संयो. गानां चान्वयव्यतिरेकयोरन्यस्य सहस्रेणापि पुरुषायुषैरशक्यत्वात् । नचागमादन्व- यव्यतिरेको ताभ्यां चागम इति तत्संतानयोरनादिलान्न दोषः, महाप्रलये तयोर्वि- च्छेदात् । विसंदृशपरिणामक्षीरेक्षुरसादेर्दधिगुडादिरूपात्परिणामात्पूर्व सदृशप- रिणामताया दर्शनेन महदादिरूपविसदृशपरिणामवतः प्रधानस्य कदाचित्सदृशपरि- णामावश्यकत्वेन साम्यावस्थारूपसदृशपरिणामस्यैव महाप्रलयत्वात् । तस्मादीश्व- खुद्धिसत्त्वप्रकर्षादेव वेद इति सिद्धम् । तस्य तत्त्वं वेदकारणात् वेदेन तथा वोधनाच, शास्त्रं तदेव वोधयति सदैवेश्वरः सदैव मुक्त एकश्चेति । अतस्त- दैश्वर्य तज्ज्ञानं च साम्यातिशयनिर्मुक्तम् । अन्येषां त्वौपचारिकमैश्वर्यमिति दिक् ॥ २४ ॥ निषेधमुखेन लक्षणमुक्त्वा विधिमुखेनापि तदाह- तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥ २५ ॥ सर्वज्ञत्वानुमापकं यज्ज्ञानस्य सातिशयत्वं तत्तत्रेश्वरे निरतिशयं विश्रान्त- मित्यर्थः । तथा च निरतिशयज्ञान ईश्वर इति लक्षणम् । अत्रेदमनुमानम् । ज्ञानं क्वचित्प्राप्तकाष्ठं सातिशयत्वात् , परिमाणवदिति ॥ २५ ॥ तत्र मानान्तरमाह-तत्र निरतिशयं सार्वश्यवीजम् । सर्वज्ञत्वस्यानु- मापकं यज्ज्ञानस्य सातिशयसमयमितो वहुज्ञानवानित्येवं तत्तत्रेश्वरे निरतिशय विश्रान्तमित्यर्थः । ज्ञानं च कचित्प्राप्तकाष्ठं सातिशयत्वात् परिमाणवदित्यनुमानम् । अत्र श्रुतिरनुकूलस्तर्कः । तस्य शिवेश्वरविष्ण्वादिविशेषसंज्ञावत्त्वं सर्वज्ञत्वतृप्तिचैत- न्यस्वातन्त्र्यालुप्तशकित्वानन्तशक्तिवरूपषडङ्गवत्त्वं ज्ञानवैराग्यैश्वर्यतपःसत्यक्षमाधु- तिस्रष्टुत्वात्मवोधाधिष्ठातृत्वरूपदशाव्ययत्वं च श्रुत्लादितोऽवसेयम् । नन्वेवं नित्य- तृप्तस्य स्वार्थतृष्णासंभवात् अप्रयोजना कथं प्रवृत्तिः । प्राणिकरुणया तत्प्रवृत्त्या नित्यत्वाद्वा न दोष इति चेत् । दुःखबहुललोकसर्जनानुपपत्तिरेवेति चेन्न। ज्ञानधर्मो- पदेशेन पुरुषकैवल्याय करुणया प्राण्यनुग्रहाय तदुपपत्तेः । भोगविवेकख्यातिरूपको- ·- २० पांतञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधिपादः १ र्यकरणेन चरितार्थचित्तनिवृत्तौ हि कैवल्यं भवति । अतस्तदुपयोगिवैराग्यनिप्पत्तये दुःखवहुललोकसर्जनोपपत्तिरपि, उपपादितरीत्या शङ्कानुदयाचेति दिक् ॥ २५ ॥ तस्यैश्वर्यं नित्यमिति प्रतिपादयति- (स एष) पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ २६ ॥ स एप ईश्वरः पूर्वेपां हिरण्यगर्भादीनामपि गुरुरन्तर्यामिविधया ज्ञानचक्षुः- प्रदः । कालानवच्छिन्नत्वान्नित्यत्वा...भवतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः "जन्म- निरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्य"मिति । जन्मनिरोधं जन्माभावं ईश्वरस्य च जीववदेव...सति(?)श्चिन्मानस्यैश्वर्यवानुपाधिरस्ति । 'कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः' इति स्मृतेः । ईश्वरस्याशेपविशेपास्तु वेदान्तशास्त्रे परीक्षिताः ॥२६॥ तत्र ब्रह्मादिभ्यो विशेषमाह-स एष पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानव- च्छेदात् । स एष ईश्वरः पूर्वेषां पूर्वसर्गोत्पन्नानामपि ब्रह्मविष्णुहरादीनामपि गुरुः स्रष्टाऽन्तर्यामिविधया वेदादिद्वारा ज्ञानचक्षुःप्रदश्च कालानवच्छिन्नत्वात्तेषां कालेन शतवर्षादिनावच्छेदादिति भावः । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इति श्रुतेरिति भावः । अस्य च निमित्तकारणवान्न प्रकृतिस्वातं- "यक्षतिः । घटे कुलालवत् दण्डादीनां कारणत्वेपि तद्वदेवास्य खतन्त्रलमपि । अत्रेश्वरस्य सर्वपितृत्ववचनात्सर्वान्तर्यामित्वेन रूपेण गुरुत्वेन जीवानामपि आत्मे- श्वर इति वेदान्तवाक्यार्थोऽपि सूचितः । यो हि यस्याधिष्ठाता स तस्यात्मेति दृष्टम् । यथा सूर्यश्चक्षुषः । यथा वा जीवो देहस्य तेनाविभागलक्षणोऽमेद एव 'अविभागो वचनात्' इति सूत्रेण वेदान्तेऽप्युक्तः । एतन्मूलक एव जीवब्रह्मणोरं- शाशिभावव्यवहार इति दिक् । एतत्सर्गादौ स सिद्धस्तथा क्रान्तसर्गादावप्याग- मात्स सिद्ध इति ॥ २६ ॥ तस्य वाचकः प्रणवः ॥२७॥ तस्य ईश्वरस्य प्रणवो मुख्यं नामेत्यर्थः । "अदृष्टविग्रहो देवो भावग्राह्यो मनोमयः । तस्योङ्कारः स्मृतो नाम तेनाहूतः प्रसीदति” इति स्मृतेः ॥ २७ ॥ तत्प्रणिधानाय तन्मन्त्रमाह-तस्य वाचकः प्रणवः। तस्येश्वरस्य । एवंचे- श्वरः प्रणववाच्यः । वाच्यवाचकभावश्च स्वाभाविकः ईश्वरस्यैतत्सूत्ररूपसंकेतात् । ननु यदि स्वाभाविकः संवन्धः शब्दार्थयोः संकेतेन व्यज्यते ततो यत्र नास्ति न तन व्यज्येत । नवविद्यमानो घटो दीपेन व्यज्यते । तस्मात्संकेत एव वाच- कत्वं, संकेतकृतमिति तु राहोः शिर इतिवदिति चेन्न जनकत्वादेरपीश्वरसंकेत- रूपत्वापत्तेः । सर्वेषु च शब्देषु सर्वार्थसंवन्धोऽस्त्येवेति नोक्तदोपः । संकेतस्त्वीश्व- रस्य स्थितमेव संवन्धं बोधयति । पितापुत्रसंवन्धस्यायमस्य पितेति संकेतेन बोधवत् । एवं चेदं सूत्रं ईश्वरसंकेतरूपम् । अन्यथास्य तत्वमपि भज्येत । एवंच यत्रार्थे ईश्वरसंकेतः स तस्य वाच्यः । अन्यस्तु लक्ष्यादिरिति विवेकः । संकेतश्चा- । ( ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ध्यासरूप इति तृतीये भाष्यद्वक्ष्यति । अध्यासश्चैश्वरो योऽयं शब्दः सोऽयमर्थ इत्याकार एव । अस्यायमर्थ इति तु विकल्पः । एवं च तद्विपयस्तन्मूलं चावि- भागरूपतादात्म्यमेव शक्तिरिति बोध्यम् । प्रलये शब्दानां प्रधानसाम्ये जातेऽपि संस्कारवशात्सर्गान्तरे पूर्ववच्छक्तियुक्तानामेवाविर्भावः । पूर्वसंकेतानुसारेण च भगवता संकेतः क्रियते । व्यवहारपरंपराया नित्यतया च नित्यः शब्दार्थसंवन्ध इति आगामिनो योगिनः प्रतिजानते इति भाष्यकृतः ॥ २७ ॥ प्रणिधानं लक्षयति- तजपस्तदर्थभावनम् ॥ २८ ॥ प्रणवस्य जपः प्रणवार्थस्य ब्रह्मणश्चिन्तनं धारणाध्यानसमाधिरूपं प्रणि- धानमिति शेपः । 'जपश्च प्रणवं नित्यं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम्' इत्यादिस्मृतिभ्यः प्रणवजपस्य प्राथमिकध्यानाङ्ग- त्वमिति । ब्रह्मविष्णुशिवात्मकं ब्रह्मादीनामप्यन्तर्यामि । तेजश्चैतन्यम् ॥ २८ ॥ अथ तत्प्रणिधानमाह-तजपस्तदर्थभावनम् । तस्य प्रणवस्य जपस्तेने सहाचिन्त्यैश्वर्ययुक्तस्य तदर्थस्य परमात्मनः श्रद्धाद्यैर्भावनं ध्यानम् । वाच्यवाचक- भावं ज्ञात्वा क्रियमाणं सर्वार्थदमुपासनम् । [सर्वार्थाश्चित्तैकाम्यादयः ] प्रणवे ब्रह्मवि- ष्ण्वादिध्यानमपि तदन्तर्यामिचैतन्याभिप्रायेण ॥ २८ ॥ ईश्वरयोगस्य साङ्ख्ययोगापेक्षयातिश्रेष्टत्वप्रतिपादनार्थमुत्कर्षमाह- ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽन्तरायाभावश्च ॥ २९ ॥ तत ईश्वरप्रणिधानात् प्रत्यक्चैतन्यस्य जीवस्य साक्षात्कारोऽपि भवति । च- शब्द . आसन्नतमयोगसमुच्चये । तथा योगान्तरायाणां योगविनानां निवृत्तिश्च भवतीत्यर्थः ॥ २९॥ अस्योत्कर्षमाह-ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽन्तरायाभावश्च । तत ईश्वरप्रणिधानात् , प्रतीपं विपरीतमञ्चति विजानाति स चासौ चेतनश्चेति प्रत्यक्चे- तनो जीवस्तदधिगमस्तत्साक्षात्कारः । नचेश्वरविपयात्प्रणिधानात्कथं जीवसाक्षा- त्कारः ? सादृश्यात् । यथैकशास्त्राभ्यासः सदृशार्थशास्त्रान्तरज्ञानजनकः । यथेश्वरः शुद्धः प्रसन्नः केवलोऽनुपसर्गस्तथा वुद्धः प्रतिसंवेद्यपि जीव इति । अन्तरायाणां योगविघ्नानां व्याध्यादीनां निवृत्तिश्च भवतीत्येवमुत्कर्षोऽस्येति भावः ॥ २९ ॥ अन्तरायानाह- व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनाल- व्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽ- न्तरायाः॥३०॥ अतो व्याध्यादयश्चित्तविक्षेपका अतो योगान्तराया इत्यर्थः । तत्र व्याधिः ·२२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधिपादः १ धातुरसकरणानां वैषम्यम् । धातवो वातपित्तकफाः, रसा आहारपरिणामाः, करणानि त्वक्चक्षुरादीनि एषां वैषम्यं स्वभावप्रच्यवः । स्त्यानमकर्मण्यता । योगानुष्ठानाक्षमत्वमिति यावत् । संशयो गुरुशास्त्रोक्तसाधनेषूभयकोटिकं ज्ञानम् । प्रमादोऽनवधानम् । आलस्यं कायचित्तयोर्गुरुत्वादप्रवृत्तिः । अविरतिर्विपया- मिलापः । भ्रान्तिदर्शनं गुर्वादिप्रमितार्थविपरीतनिश्चयः । अलब्धभूमिकत्वं वक्ष्यमाणानां योगभूमीनां साधनानुष्ठानेऽप्यलाभः । अनवस्थितत्वं योगभूमि- लाभेऽपि योगभ्रंश इति ॥ ३० ॥ तानन्तरायानाह-व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिद- र्शनालन्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः। रज- स्तमोजन्या एते नव चित्तविक्षेपकत्वाद्योगान्तरायाः । चित्तस्यं विक्षेपोऽनेक- वृत्तित्वम् । व्याधिर्वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यजन्यः । स्त्यानं योगानुष्ठानाक्षमत्वम् । संशयः शास्त्रोक्तसाधनेषूभयकोटिस्पृरज्ञानम् । प्रमादः शमादिभावनाभावः । आलस्य कायचित्तयोर्गुरुत्वादप्रवृत्तिः । अविरतिर्विषयाभिलाषः । भ्रान्तिदर्शनं शास्त्रोक्तार्थविपरीतनिश्चयः । अलब्धभूमिकत्वं वक्ष्यमाणयोगभूमीनां साधनानु- ष्ठानेऽप्यलाभः । अनवस्थितत्वं योगभूमिलामेऽपि योगभ्रंशः ॥ ३० ॥ व्याध्यादिभ्यश्चान्येऽप्यन्तराया भवन्तीत्याह- दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसह- भुवः ॥ ३१॥ दुःखं स्वतो द्वेष्यम् । दौर्मनस्यं चित्तचाञ्चल्यम् । अङ्गमेजयत्वमङ्गकम्पः । श्वासो देहान्तायोरधिकप्रवेशः । प्रश्वासो देहाद्वायोरधिकनिर्गमः । एते विक्षेप- सहभुवो व्याध्यादिव्यवधानेनैव जायन्त इत्यर्थः । अथवा दुःखादयो वृत्तिचा- अल्यरूपविक्षेपोद्भवा इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ अन्यानप्यन्तरायानाह-दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा वि- क्षेपसहभुवः। दुःखं खतो द्वेष्यम् । दौर्मनस्यं चित्तचाञ्चल्यम् । अङ्गमेजयत्वं अङ्गकम्पः । श्वासो वाह्यवायोरन्तःप्रवेशः । प्रश्वासः आन्तरवायोर्वहिर्निर्गमः। एते चित्तचाञ्चल्यरूपविक्षेपसहभुवः तज्जन्या इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ सूत्रद्वयोक्ता अन्तराया ईश्वरप्रणिधाननिरस्या इति मुख्यकल्पाभिप्रायेणैवो. कम् । तदसंभवे तु यत्र कुत्रचिदैकाग्र्येणाप्येते बलवदभ्यासतो निरसनीया भवन्तीत्याह- तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः॥ ३२॥ तेपामन्तरायाणां प्रतिषेधार्थमन्ततो यत्र कुत्रचिदप्येकस्मिन्नर्थे अभ्यासः कार्य इत्यर्थः ॥ ३२॥ ईश्वरप्रणिधानवतस्त्वेते खत एव न भवन्तीत्युक्तम् । तदभाववतस्तु वलवद- भ्यासनिरसनीया - एत. इत्याह-तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्वाभ्यासः । तेषाम- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । २३ । न्तरायाणां प्रतिषेधार्थमन्ततो यत्र कुत्रचिदप्येकार्थेऽभ्यासः कार्यः । तेन चोदितायामेकाग्रतायां विक्षेपाः प्रशममुपयान्ति । एकाग्रतोपदेशादेव चित्तमे- षामक्षणिकं स्थिरमनुभूतस्मृतिदर्शनाच्च स्वकृतकर्मोपभोगाच्च । यदहमद्राक्षं तत्स्पृशामि यच्चास्त्राक्षं तत्पश्यामीति प्रत्यमिज्ञानाच्च, अहंप्रत्ययगोचरश्चित्तमेव । एकाग्रतोपदेशादेव नाणु किंतु विभु, योगिनां सर्वावच्छेदेनेकदाखिलसा- क्षात्काराच्च, अयोगिनामपि दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ अनेकेन्द्रियवृत्त्यनुभवाच । नच तेषां योगजधर्म एव प्रत्यासत्तिः, संयोगादिलौकिकप्रत्यासत्त्यैवोपपत्तौ तत्कल्पने गौरवादन्योन्यव्यमिचाराच, तद्वारणाय साक्षात्कारेप्ववान्तरजातिकल्पने गौरवम् । अतएव न मध्यमपरिमाणं प्रलये विनाशेनादृष्टाधारतानुपपत्तेः । अतो विभु । तस्य च सर्वार्थग्रहणसमर्थस्य तमआख्यावरणभङ्ग एव योगेन क्रियते । सुपुप्तौ तमसो वृत्तिप्रतिवन्धकवसिद्धेः । विभोरपि गतिश्रुतिरात्मन इव प्राणेन्द्रियाद्युपाधिनोपपन्ना । कार्यकारणरूपेणान्तःकरणद्वैविध्येन कार्यान्तः करणस्य खतोऽपि गतिसंभवाच्च । विभोरपि प्रधानस्य (2) कार्यरूपत्वदर्शनात् । तदुक्तं भाष्ये-एकमनेकार्थमवस्थितं च चित्तमिति । विशोकावेति सूत्रे वुद्धिसत्त्वं भास्वरमाकाशकल्पमिति चोक्तम् ॥ ३२ ॥ योगसाधनगतो विशेप उक्तः । इदानी स्थितिसाधने श्रद्धावीर्याधुपाया- भ्यासे वशीकारद्वारेणाप्रतिवन्धहेतूनाह सूत्रैः- मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविष- याणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ प्रसादनं स्थितिनिवन्धनमिति तृतीयसूत्रस्थेनान्वयः । अन्यथा तत्र सूने वाशब्दवैयर्थ्यात् । निबन्धनत्वं च स्थितिहेतुश्रद्धाद्यप्रतिवन्धद्वारा स्थित्यभ्रंशहे- तुत्वं भाप्ये व्याख्यातत्वात् । सुखादिशब्दाश्च धर्मधर्म्यभेदात्सुखितादिवाचिनः । तथा सुखितदुःखितधार्मिकपापशीलेपु यथोक्तक्रमं मैत्र्यादीनामुत्पादाच्चित्तस्य प्रसादनं स्थितिनिवन्धनं भवति । रागद्वेपपापादिमलापसारणेन चित्तवशीकारात् सूत्रे वक्ष्यमाणादित्यर्थः । मैत्री सौहार्दम् । करुणा निरुपाधिः परदुःखप्रहा- णेच्छा । मुदिता प्रीतिः । उपेक्षा औदासीन्यमिति ॥ ३३ ॥ इदानीं श्रद्धावीर्यादिरूपोपायाभ्यासे स्थितिसाधने वशीकारद्वारेणाप्रतिवन्धहेतूनाह- मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविपयाणां भावनात- श्चित्तप्रसादनम् । प्रसादनं स्थितिनिवन्धनम् । निवन्धनत्वं च स्थितिहेतुश्र- द्धाद्यप्रतिवन्धद्वारा स्थित्यभ्रंशहेतुत्वम् । सुखादिशब्दाश्च सुखितादिवाचिनः । तेषु क्रमेण मैत्र्यादीनामुत्पादनाभ्यासात्प्रसन्नं चित्तमेकाग्रं स्थितिपदं लभते इत्यर्थः । मैत्री सौहार्दम् । करुणा निरुपाधिः परदुःखप्रहाणेच्छा । मुदिता प्रीतिः । उपेक्षा औदासीन्यम् । एपां च परिकर्मेति संज्ञा । एकाग्रताहेतुश्चित्तसंस्कारः परिकर्म । स ·२४ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधिपादः १ च विषयकालुष्यराहित्यरूपश्चित्तप्रसादः । रागद्वेषासूयामपंपापादिमलापसारण- द्वारा एते तद्धेतवः ॥ ३३ ॥ प्रसादनस्य साधनान्तरमाह- प्रच्छदनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ प्राणस्य प्रच्छर्दनं वमनं, रेचन मिति यावत् । विधारणं कुम्भकम् । तच्चार्था- त्पूरकानन्तरं, रेचकोत्तरं पूरकं विना विधारणासंभवात् । प्राणायामतयास्य भाप्ये प्रोक्तत्वाच्च । तथा च एतद्द्वयात्पूरणगर्भादपि चित्तप्रसादनं कुर्यादित्यर्थः । अथवा प्रच्छर्दनं रेचकं विधारणं तु पूरकम् । वसिष्ठसंहितायां नाडीशुद्ध्यर्थ रेचकपूरक- मानस्यापि प्राणायामस्योक्तत्वादिति ॥ ३३ ॥ प्रसादस्य साधनान्तरमाह-प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य। प्राणस्य प्रच्छर्दनं वमनं रेचनम् । विधारणं कुम्भकम् । एतच्च पूरकोपलक्षणम् । एतद्वा चित्तप्रसादस्य कारणम् । वाशब्दो वक्ष्यमाणापेक्षया विकल्पे । मैत्र्यादि- भावनायाः सर्वैः सह समुच्चयादिति मिश्राः । “इन्द्रियाणां वलं प्राणास्तेपां यत्नेन निग्रहात् । विक्षेपहेतवोऽक्षाणां दह्यन्ते दोषराशयः" इति स्मृतिः । यद्वा प्रच्छर्द- नविधारणे रेचकपूरको तावन्मात्रप्राणायामस्यापि नाडीशुद्ध्यर्थं वसिष्ठसंहितादा- उक्तत्वात् ॥ ३४ ॥ प्रसादनापेक्षया स्थितिनिबन्धनान्तरमाह- विषयवतीवा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसःस्थितिनिवन्धिनी३५ विपया गन्धादयो दिव्याः पञ्च विपयत्वेनास्याः सन्तीति विषयवती प्रवृत्तिः प्रकृष्टा साक्षात्काररूपा वृत्तिः योगशास्त्रोक्तप्रकारेण नासाग्रादौ चित्तधारणाद- ल्पकालेनैव जायते । नासाग्रे दिव्यगन्धसंविदित्यादिभाष्यवचनात् । सा वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसो विषयान्तरेपु विवेकपर्यन्तेपु स्थितिनिवन्धिनी भवति । शास्त्रोक्तार्थैकदेशे साक्षात्कारेणार्थान्तरेऽपि संशयादिनिरसनतः श्रद्धावीर्याद्य- प्रतिबन्धादित्यर्थः ॥ ३५॥ उपायान्तरमाह स्थितौ-विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थि- तिनिवन्धिनी । मनसो नासिकाग्रजिह्वाग्रतालुजिह्वामध्यजिह्वामूलेपु योगशास्त्रो. क्तप्रकारेण धारणात् क्रमेण तन्मात्ररूपदिव्यगन्धदिव्यरसदिव्यरूपदिव्यस्पर्शदि- व्यशब्दविपया या प्रवृत्तिः प्रकृष्टा साक्षात्काररूपा वृत्तिः संविदुत्पद्यते । ता उत्पन्ना वृत्तयश्चित्तस्यैकाग्रताकारणानीत्यर्थः । एवं चन्द्रादित्यग्रहमणिप्रदीपमणि- रत्नादिवृत्तयोऽपि । शास्त्रोक्ताथैकदेशसाक्षात्कारेणार्थान्तरेऽपि संशयादित्यागेन श्रद्धावीर्याद्यप्रतिवद्धं भवतीत्याशयः ॥ ३५ ॥ स्थितिनिवन्धनान्तरमाह- विशोका वा ज्योतिष्मती ॥३६॥ अन्तःकरणस्य पुरुषस्य वा योगजसाक्षात्काररूपा वृत्तिज्योतिष्मतीत्युच्यते।

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । २५ सा यतः शोकनाशकत्वाद्विशोका । अतश्चाञ्चल्यहेतुशोकनिवृत्त्या सा वा प्रवृत्ति- मनसः स्थितिनिवन्धिनीत्यर्थः । ननु आत्मसाक्षात्कारे पुनश्चित्तस्थितिः किमर्थ- मपेक्ष्यत इति चेत् । असंप्रज्ञातहेतुपरवैराग्योत्पादनायेत्यवेहि । तथा साक्षा- स्काराभ्यासं विना मिथ्याज्ञानवासनानुन्मूलनेन तदुन्मूलनार्थ परमात्मनि चित्तसमाधानार्थ चेति ॥ ३६ ॥ उपायान्तरमाह-विशोका वा ज्योतिष्मती । विगतशोका प्रकाशरूपा च प्रवृत्तिर्मनसः स्थैर्यहेतुरित्यर्थः । सा चान्तःकरणस्य पुरुपस्य वा योगजसाक्षात्कार- रूपा वृत्तिः। तयोश्च विधूतरजस्तमोमलतया सत्त्वमयत्वेन सुखमयत्वाद्विशोकलम् । प्रकाशमयत्वाज्योतिष्मतीत्वम् । सा च चाञ्चल्यहेतुशोकनाशकत्वात्तत्स्थैर्यकरी । नन्वात्मसाक्षात्कारे पुनश्चित्तस्थितेः क उपयोग इति चेत् । असंप्रज्ञातहेतुपरवै- राग्यायेति गृहाण । तथा साक्षात्काराभ्यासं विना मिथ्याज्ञानवासनानुन्मूलनेन सदुन्मूलनार्थ परमात्मनि चित्तसमाधानार्थ च ॥ ३६ ॥ स्थितिनिवन्धनान्तरमाह- वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥ ३७॥ वीतरागं यत्सनकादिचित्तं तद्विपयकं वा योगिचित्तं दृढस्थितये भवती- त्यर्थः ॥३७ ॥ उपायान्तरमाह-वीतरागविपयं वा चित्तम् । वीतरागं सनकादिचित्तं तद्विपयध्यानात् ध्यातृचित्तमपि तद्वत् स्थिरस्खभावं भवति । यथा कामुंकचिन्तया चित्तं कामुकं भवतीत्यर्थः ॥ ३७ ॥ स्थितिनिवन्धनान्तरमाह- स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८॥ स्वमरूपं ज्ञानं स्वप्मज्ञानं पूर्वोक्तनिद्रारूपं च ज्ञानमेतयोरन्यतरस्य चिन्तकं वा चित्तं स्थितिनिबन्धनं भवति । प्रपञ्चज्ञाने स्वप्नदृष्ट्या, संसारिपु सुपुप्तदृष्ट्या च चित्तस्य दृढस्थितिर्भवतीत्यर्थः । तथा चोक्तम्-'दीर्घस्वप्तमिमं विद्धि दीवं वा चित्तविभ्रमम् । दीर्घ वापि मनोराज्यं संसार रघुनन्दने'त्यादि 'ब्रह्माद्यं स्थाव- रान्तं च प्रसुप्तं यस्य मायया । तस्य विष्णोः प्रसादेन यदि कश्चित्प्रमुच्यते ॥ चराचरं लय इव प्रसुप्तमिह पश्यताम् । किं मृषाव्यवहारेपु न विरक्तं भवे. न्मनः' इत्यादि चेति ॥ ३८ ॥ उपायान्तरमाह-स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा । यदा जाग्रज्ज्ञाने खप्नज्ञा- नदृष्टिः क्रियते भङ्गुरविषयकत्वात्तदा ततो विरक्तं चित्तं स्थिरं भवति । तथा जाग्रत्पुरुपज्ञानेपु सुपुप्तिज्ञानदृष्टिः क्रियते खरूपावरणसाम्यात्तदा तद्विरक्त चित्तं स्थिरं भवतीत्यर्थः ॥ ३८॥ - ·२६ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधिपादः १ - यथाभिमतध्यानाद्वा ॥३९॥ कि बहुना यदेवाभिमतं हृदि हरिहरमूर्त्यादिकं तदेवादी ध्यायेत् । तस्मा- दपि ध्यानान्नियतस्थितिकं भवतीत्यर्थः । प्रसादमारभ्यैतानि स्थितिनिबन्धनानि चित्तसंस्काररूपत्वाच्छास्ने परिकर्मशब्देन परिभाषितानि 'परिकर्म प्रसाधनम् इति कोशादिति ॥ ३९ ॥ उपायान्तरमाह-यथाभिमतध्यानाद्वा । यदेवाभिमतं हरिहरमूर्त्यादि तदेव ध्यायेत् । तत्र लब्धस्थितिपदमन्यत्रापि स्थिरं भवतीत्यर्थः । प्रसादमार- भ्यैतदन्तानां परिकर्मसंज्ञा शास्त्रे । एषामनुष्टाने ऐच्छिको विकल्पः ॥ ३९ ॥ परिकर्मनिष्पत्तेः फलरूपं लक्षणमाह- परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः॥४०॥ अस्य परिकर्मितस्य चेतसः परमाणुमारभ्य परममहत्पर्यन्तेष्वर्थेषु वशी- कारो धारणायामप्रतीघातः केनाप्यप्रतिबन्ध इति यावत् । भवतीति शेषः । परमं महत्त्वमेषामिति परममहत्त्वाः पुरुषाः । तदेवमभ्यासवैराग्यादिकं परिकर्मान्तं योगस्यान्तरङ्गसाधनमुक्तम् । योगद्वितयं चावान्तरभेदैरुक्तम् ॥ ४० ॥ चित्तस्थैर्यगमकपरिकर्मनिष्पत्तेः फलमाह-परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः। तत्संज्ञकमस्य वैराग्यमित्यर्थः । तद्युक्तं न पुनः परिकर्माभ्यासमपे- ) क्षते । तदेवमभ्यासवैराग्यादिकं परिकर्मान्तं योगस्यान्तरङ्गसाधनमुक्तम् । योगद्वयं चावान्तरभेदैरुक्तम् ॥ ४० ॥ इतः परं योगयोमुख्यफलं पादसमाप्तिपर्यन्तं वक्तव्यम् । तत्रादौ संप्रज्ञातस्य फलमुच्यते सूत्रः- क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थ- तदञ्जनता समापत्तिः॥४१॥ क्षीणवृत्तनिरुद्धध्येयातिरिक्तवृत्तेर्निप्पन्नसंप्रज्ञातयोगस्येति यावत् । एतच्च हेतुगर्भविशेपणम् । समापत्तिरिति च साक्षात्कारपरिभाषा । तथाच यतश्चित्तं स्वत एव सर्वार्थग्रहणसमर्थ विषयान्तरव्यासङ्गदोपादेव तत्प्रतिवद्धमतो वृत्त्य- न्तरनिरोधरूपे प्रतिवन्धापगमे सति ग्रहीत्रादिपु ध्येयेपु समापत्तिः साक्षा- त्काररूपवृत्तिः चित्तस्य स्वत एव भवति । सा च तत्स्थतदअनतारूपा तेपु ग्रहीत्रादिपु स्थितस्य चित्तस्याशेपविशेपैः सम्यक्तदाकारतारूपेत्यर्थः । अंत्र दृष्टान्तः-अभिजातस्येव मणेरिति । यथाऽभिजातस्य स्वभावतो . निर्मलस्य मणेाह्यमलापगमे सन्निकृष्टवस्त्वाकारता तद्वदित्यर्थः । अत्र ग्रहीता पुरुपसामा- न्यम् । ग्रहणं च गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या करणसामान्यं त्रयोदशविधम् । ग्राह्यं च स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतररूपेण त्रिविधम् । पञ्चभूतपञ्चतन्मात्रप्रकृतिरूपम् । अतो ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । २७ ग्रहीत्रादित्रैविध्येन योगस्य विपयः सर्ववस्तु संगृहीतमिति सामान्यतः समाप- तिरुता । तत्र ग्रहीतृसमापत्तौ स्थूलसूक्ष्मविपयकत्वरूपविशेपाभावात् सा एक- विधैव । ग्राह्यग्रहणसमापत्त्योस्तु विशेषसत्त्वात्तयोविंशेपौ त्रिभिः सूत्रैर्वक्तव्यौ । स्थूलं कार्य सूक्ष्मं च तत्कारणम् । अतः स्थूलं तन्मात्रकार्याणि भूतानि अह- झारकार्याणीन्द्रियाणि । प्रकृतिपर्यन्तं चान्यत्सर्वं सूक्ष्मम् । तद्विपये च स्थूल. सूक्ष्मसमापत्ती प्रत्येकं वक्ष्यमाणरीत्या हि द्विविधे भवतः ॥ ४५ ॥ अथ संप्रज्ञातफलमाह-क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदक्षनतासमापत्तिः । क्षीणवृत्तनिरुद्धध्येयातिरिक्तवृत्तः निष्पन्नसंप्र- ज्ञातयोगस्येति यावत् । हेतुगर्भ चैतत् । समापत्तिरिति साक्षात्कारसंज्ञा । स्वत एव सर्वार्थग्रहणसमर्थस्य विषयान्तरव्यासङ्गदोपल्पं तत्तद्हणे प्रतिवन्धकवृत्त्यन्तर- निरोधेन तदपगमेन तदपगमे सति ग्रहीत्रादियु ध्येयेपु समापत्तिः साक्षात्काररूपा वृत्तिः स्वत एव भवति । सा च तत्स्थतदञ्जनताल्पा तेयु ग्रहीत्रादिपु स्थितस्य चित्तस्याशेपविशेपैः सम्यक्तदाकारतारूपेत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तोऽभिजातस्य मणेरिति । यथाभिजातस्य स्वभावतो निर्मलस्य स्फटिकादेः बाह्यमलापकर्प सन्निकृष्टवस्त्रा- कारता तद्वत् । अत्र ग्रहीता पुरुषसामान्यम् । ग्रहणं त्रयोदशविधं करणम् । ग्राह्यं च स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतररूपेण त्रिविधं पञ्चमहाभूतपञ्चतन्मात्रप्रकृतिरूपम् । अनेन योगविपयः सर्वोऽपि संगृहीतः । तत्र ग्रहीतृसमापत्तौ स्थूलसूक्ष्मविषयक- लरूपविशेपाभावः सा एकविधैवास्मिताल्पा । ग्राह्यग्रहणसमापत्ती तु स्थूलसूक्ष्म- विपयलात्सविशेपे । तत्र स्थूलं तन्मात्रकार्याणि भूतानि अहंकारकार्याणि च । तदितरत्प्रकृतिपर्यन्तं सूक्ष्मम् ॥ ४१ ॥ तासु चतसूपु समापत्तिपु मध्ये स्थूलसमापत्तेः सवितर्कनिर्वितर्काख्यौ विशेषी क्रमेण दर्शयत्याद्यसूत्रद्वयेन- तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः॥४२॥ तृतीयसूने सूक्ष्मसमापत्तेर्वक्ष्यमाणतया आद्यसूत्रयोः स्थूलविषयत्वं परिशेपा- ल्लभ्यते । तत्र समापत्तिसामान्ये गौरिति शब्दो गौरित्यर्थो गौरिति ज्ञानमित्या- दिरूपैः शब्दार्थज्ञानानां ये विकल्पा अभेदभ्रमाः, तद्युत्का गवादिस्थूलसमा- पत्तिः विपरीततर्कयोगात्सवितर्कसंज्ञेत्यर्थः । अत एव तत्कालीनयोग एव सविकल्प इत्यप्युच्यते । विकल्पसंकल्पसंकीर्णत्वात् । एतद्विकल्पशून्य एव च निर्विकल्पकयोग इति । एतेन यदाधुनिका आहुः -यत्किचिद्धर्मपुरस्कारेणैव प्रवर्तमानो योगः सविकल्पकः, . निर्धर्मकश्च निर्विकल्पक इति तदप्रामाणिक- स्वाटुपेक्षणीयम् । अत्र च शब्दाद्यभेदविकल्प आरोपसामान्योपलक्षकम् । एव- मुत्तरसूत्रेऽपि ॥ ४२ ॥ ४ पा० यो० ·२८ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधिपादः १ तत्र स्थूलसमापत्तेः सवितर्कनिर्वितर्काख्यो विशेषावाह-तत्र शब्दार्थज्ञान- विकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः । सूक्ष्मविपयायास्तृतीयसूत्रे वक्ष्य- माणतयाऽत्रसूत्रे स्थूलविषयाग्रहणम् । तत्र गौरितिशब्दो गौरित्यर्थी गौरिति ज्ञान- मित्यविभागरूपा ये शब्दार्थज्ञानविकल्पा अभेदभ्रमास्तद्युक्ता गवादिस्थूलसमापत्ति- विपरीततर्कणयोगात्सवितर्कसंज्ञेयर्थः । अतएव स योगः सविकल्प इत्युच्यते । लोकेऽपीदृशं ज्ञानं ... सविकल्पकमुच्या एतद्विकल्पशून्यश्च निर्विकल्पकयोग इति । वस्तुत उदात्तत्वादिधमैः शब्दस्य जडत्वमूर्तलादिभिरर्थस्य प्रकाशमूर्तिविर- हादिभिर्ज्ञानस्य परस्परस्माद्भेद एव । शब्दाद्यभेदविकल्प आरोपसामान्योप- । लक्षकः ॥ ४२ ॥ स्मृतिपरिशुद्धौ वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥४३॥ पूर्वसूत्रे यो विकल्प उक्तस्तत्र शब्दसङ्केतस्मृतिरेव वीजम् । श्रवणमनननिदि- ध्यासनेहि समापत्तिर्जायते । तत्र श्रवणं संकेतस्सरणकार्यम् । सङ्केतश्च शब्दार्थ- योर्विकल्पिताभेदमात्र इत्यतः सङ्केतस्मृतिजन्ये शान्दवोधेऽपि तयोरभेद उपनीतत्वाद्भासते । ततश्च श्रवणकार्य मनने निदिध्यासने प्राथमिकसाक्षात्कारे च भासते । उपनयसाम्यात् । यदा तु ध्येयावेशवशात्तस्या विकल्परूपायाः सङ्केत- स्मृतेः परिशुद्धिरपगमो भवति समापत्तिश्च स्वरूपशून्येव जायमाना भवति तदा शब्दज्ञानयोरस्फुरणेनाभेदारोपासंभवात् अर्थमात्र निर्भासा ध्येयार्थमात्रा- वगाहिनी विकल्पशून्या स्थूलसमापत्तिनिर्वितर्कसंज्ञेत्यर्थः । इयं समापत्तिः परं प्रत्यक्षमुच्यते अविद्यालेशेनाप्यसंपर्कात् । पूर्वसूत्रोक्ता च समापत्तिरपरं प्रत्य- क्षमविद्यालेशसत्त्वादिति ॥ ४३ ॥ स्थूलसमापत्तेर्द्वितीयं भेदमाह-स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनि- र्भासा निर्वितर्का। पूर्वसूत्रोक्तविकल्पे संकेतग्राह्यशक्तिस्मृतिरेव वीजम् । श्रवणम- नननिदिध्यासनैर्हि समापत्तिजायते । तत्र श्रवणं शक्तिस्मृतिकार्य शक्तिश्च शब्दार्थ- योवृत्त्येश्वरकल्पिताभेदकल्पिताभेदाध्यवसायरूपसंकेतग्राह्योऽभेद एवेति तर्जन्ये शाब्दवोधेऽपि तयोरभेद उपनीतवाद्भासते । ततः श्रवणकार्ये मनने निदिध्यासनरूपे प्रथमसाक्षात्कारे च भासते । उपनयसाम्यात् । यदा ध्येयावेशवशाच्छत्तिस्मृतेः परिशुद्धिरपगमो भवति तजन्यश्रुतानुमितसाक्षात्काराणामपि विकल्परूपाणां परिशु- द्धिरपगमः तदा समापत्तिः स्वरूपशून्येव भवति । शब्दज्ञानास्फुरणेनामेदारोपासंभ- वात् । तदा स्वरूपमात्रनिर्भासाऽविकल्पितरूपा परिच्छिन्ना ध्येयार्थमात्रावगाहिनी स्थूलसमापत्तिनिर्वितर्कसंज्ञेत्यर्थः । इयं समापत्तिः - परं प्रत्यक्षमुच्यते, अविद्याले- शेनाप्यसंपर्कात् । पूर्वा चापरं प्रत्यक्षमविद्यालेशसत्त्वात् । स चार्थः क इत्यत्रोकं भाष्ये महत्त्वसमानाधिकरणैकलविपयैकवुद्धिविपयोऽणुप्रचयविशेषरूपावयवी.. घटा-:

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती ।
२९
दिरूपः । अणुशब्देन तन्मात्राणि परमाणवश्च । तत्र च रूपरसादिपरमाणूनां नैरन्तर्येण
संकलिततयावस्थानम् । सच तेभ्यो नात्यन्तभिन्नः, गवाश्ववद्धर्मधार्मभावानुपपत्तेः ।
नात्यन्तमभिन्नः, धर्मिवदेव तदनुपपत्तेः । तस्मात्ततो भिन्नोऽभिन्नश्च । सच तदनुभ-
वतद्यवहाराभ्यां विप्रतिपन्नं प्रत्यनुमेयः । कारणाभेदादेव तदाकारो धर्मान्तरस्य
कपालादेरुदये च तिरोभवन्नष्ट इति व्यवह्रियमाणः अणुसाध्यक्रियाभिन्नतदसाध्य-
मंधूदकादिधारणलक्षणक्रियावान् , स्पर्शवान् , महत्त्ववान् , एकलवान् , किंचिदपेक्ष-
याणुखवांश्चेति ॥ ४३ ॥
-
स्थूलविपये समापत्तिद्वैविध्यं प्रदर्य सूक्ष्मेऽपि विषये तस्या द्वैविध्यमति-
दिशति-
एतयैव सविचारा निर्विचारा सूक्ष्मविषया
व्याख्याता ॥४४॥
एतयैव सवितर्कनिर्वितर्करूपया स्थूलविपयकसमापत्या सूक्ष्मविपयापि सवि-
चारनिर्विचाररूपा समापत्तिद्वयी व्याख्याता । अन्योपरागानुपरागसाम्येनेत्यर्थः ।
अत्र हि विकल्पतच्छून्यत्वयोर्नातिदेशः, स्थूलविषयिण्यां निर्वितर्काख्यपूर्वभूमि-
कायां त्यक्तस्य यथोक्तविकल्पस्य सूक्ष्मविपयिण्यामुत्तरभूमिकायामसंभवादिति ।
तन्न स्थूलरूपं यत्कार्य तदुपरागेण सूक्ष्मे समापत्तिः सविचारा कार्यकारण-
विचारघटितत्वात् । तदुत्तरोत्पद्यमाना च केवलसूक्ष्मविपयिणी निर्विचारेति
विभागः ॥४४॥
· उक्तं द्वैविध्यं सूक्ष्मविषयसमापत्तावतिदिशति-एतयैव सविचारा निर्वि-
चारा सूक्ष्मविषया व्याख्याता । एतयैव सवितर्कनिर्वितर्करूपया स्थूलविषयया
समापत्त्या सूक्ष्मविषयापि सविचारनिर्विचाररूपा समापत्तिद्वयी व्याख्याता । अन्यो-
परागानुपरागसाम्येनेत्यर्थः । अत्र विकल्पतच्छून्यत्खयोर्नातिदेशः स्थूलविषयायां नि-
वितर्काख्यपूर्वभूमिकायां त्यक्तस्य विकल्पस्य सूक्ष्मविषयोत्तरभूमिकायामसंभवादिति ।
तदुक्तं भाष्ये 'एवमुभ्योरेतयोनिर्वितर्कया विकल्पहानिर्व्याख्याता' इति । तत्र
स्थूलरूपं यत्कार्य तदुपरागेण सूक्ष्मे समापत्तिः सविचारा, कार्यकारणविचारघ-
टितत्वात् । तस्यां हि स्थूलकार्यघटादिवैशिष्ट्यं तत्र चाणूनामुपर्यधोदेशावच्छिन्नत्वं
पार्थिवपरमाणो गन्धतन्मात्रप्रधानपञ्चतन्मात्रानुगमः । आप्ये गन्धतन्मात्रभिन्न-
रसतन्मात्रप्रधानचतुरनुगमः
तैजसे तद्वयरहितरूपतन्मात्रप्रधानन्यनुगमः,
वायवीये स्पर्शशब्दतन्मात्रानुगमः । नाभसे शब्दतन्मात्रानुगमस्तद्विशिष्टा बुद्धि-
रुपजायते । एवं च तत्तत्परमाणुस्तत्तन्मात्रप्रचयात्मा, तन्मात्रमपि गन्धाद्यणुप्रचया-
त्मकमिति बोध्यम् । तदुत्तरोत्पद्यमाना च केवलसूक्ष्मविषया निर्विचारेति विभागः ।
यद्यपि तन्मात्रादिसूक्ष्ममपि सर्वधर्मात्मकं तद्वच तथापि साक्षात्काराभ्यासेना-
तीतानागतवर्तमानसकलतद्धर्मापगम इति दिक् ॥ ४४ ॥

·३० पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधिपादः १ ननु सूक्ष्मो विषयः कियत्पर्यन्त इत्यपेक्षायामाह- सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ तन्मात्रा- - सूक्ष्मश्चासौ विषयश्चेति सूक्ष्म विषयः । अलिङ्गाख्यप्रकृतिपर्यन्तम् । न तु, पुरुषः सूक्ष्म इत्यर्थः । अतोऽत्र सूक्ष्मत्वं तत्त्वान्तरप्रकृतित्वम् । न च जलादि- चतुष्टयेऽतिव्याप्तिः, भूतानामुत्तरोत्तरभूतेप्वाधारकारणमात्रत्वात् । णामेव भूतोपादानत्वात् । अन्यथाष्टप्रकृतिसिद्धान्तविरोधादिति ॥ ४५ ॥ सूक्ष्मो विषयः कियत्पर्यन्त इत्याकाङ्क्षायामाह-सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गप- र्यवसानम् । न क्वापि लयं गच्छतीयलिङ्गं प्रधानं तत्पर्यन्तं सूक्ष्मो विषयः इत्यर्थः । तत्त्वान्तरप्रकृतित्वमत्र सूक्ष्मत्वं विवक्षितमित्यर्थः । नच जलादिभूतच टयेऽतिव्याप्तिः भूतानामुत्तरोत्तरभूतेपु आधारकारणमात्रत्वात्तन्मात्राणामेव भूतोपादानत्वात् । अन्यथाष्टप्रकृतित्वसिद्धान्तविरोधः स्यात् । पुरुषस्तु न परिणा- मिकारणं किंत्वधिष्ठानकारणं तेषां संसर्गे निमित्तकारणं चेति न तस्येशसौम्य- मिति भावः ॥ ४५ ॥ वितर्कविचारसूत्रेण पूर्व संप्रज्ञातस्यावान्तरविभाग एव कृतः, नतु संप्र- ज्ञातसामान्यं लक्षितमतो यथोक्तसमापत्त्याख्यकार्यमुखेन सवीजपरिभाषापूर्वक संप्रज्ञातसामान्यलक्षणमाह- ता एव सबीजः समाधिः॥४६॥ ता एव ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु समापत्तय एव सबीजः समाधिः संप्रज्ञातयोग: इत्यर्थः । समापत्तिरूपसाक्षात्कारहेतुत्वाद् योगस्य समापत्तित्वं कार्यकारणा- भेदेनोक्तम् । आनन्दस्य बुद्धिधर्मत्वेनानन्दसमापत्तेर्ग्रहणसमापत्तावेव प्रवेशः । समापत्तीनां दुःखनिवृत्तिवीजसंस्कारहेतुत्वात् तदेतोवृत्तिनिरोधरूपस्य योगस्यापि सवीजत्वम् । समाधिशब्दश्वाङ्गाङ्गिनोरभेदेन योगे प्रयुक्तः ॥ ४६ ॥ इदानीं यथोक्तसमापत्त्याख्यकार्यमुखेन सवीजपरिभाषापूर्वकं संप्रज्ञातसामा-. न्यलक्षणमाह-ता एव सवीजः समाधिः । ता एव ग्राह्यग्रहणग्रहीतृपु समा. पत्तय एव सवीजः समाधिः संप्रज्ञातयोग इत्यर्थः । समापत्तिरूपसाक्षात्कारहेतु- त्वाद् योगस्य समापत्तित्वं कार्यकारणाभेदात् । आनन्दस्य बुद्धिधर्मत्वेनानन्द- समापत्तेर्ग्रहणसमापत्तावेव प्रवेशः, समापत्तीनां दुखःनिवृत्तिवीजसंस्कारहेतुत्वात् , तद्धेतोः वृत्तिनिरोधरूपयोगस्यापि सवीजत्वम् । समाधिशब्दश्चाङ्गाङ्गिनोरभेदेन योगे' प्रयुक्त इति दिक् ॥ ४६॥ उक्तासु समापत्तिपु निर्विचारकाष्टायाः कंचनोत्कर्पमाह- निर्विचारवैशारोऽध्यात्मप्रसादः॥ ४७ ।। ध्येयगताशेपविशेपप्रतिविम्वोद्राहिणी. निश्चलैकाग्रता चित्तस्य वैशारद्यम् । .

·"भावागणेशीय-नागोजीमट्टीयवृत्ती । ३१ निर्विचारसमापत्तेरेव वैशारये सति अध्यात्मप्रसादो भवति । आत्मनि बुद्धौ वर्तत इत्यध्यात्मम् । तादृशप्रसादो नैर्मल्यं भवति । येन प्रसादेन पुरुषादिसा- क्षात्कारस्तद्योग विनापि भवतीत्यर्थः ॥ ४७ ॥ उक्तासु समापत्तिषु इतरासां निर्विचारफलकलान्निर्विचारायाः फलमाह- निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः । ध्येयगताशेपविशेषग्राहिणी निश्चलै- काग्रता चित्तस्य वैशारद्यम् । निर्विचारसमापत्त्या एव वैशारद्ये सति अध्यात्म आत्मनि बुद्धौ प्रसादो भवति येन पुरुपादिसाक्षात्कारस्तद्योग विनापि भव- तीत्यर्थः ॥४७॥ पूर्वोक्त सबीजयोगे जायमानायाः समापत्याख्यप्रज्ञाया अन्वर्था तान्त्रिकी संज्ञामाह- ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥ तत्र सबीजयोगे जायमाना प्रज्ञा समापन्याख्या ऋतम्भरसंज्ञा भवति । ऋतस्य सत्यस्यैव भरणात् विपयत्वेन धारणादित्यर्थः । सवितर्कप्रज्ञायाश्च विक- ल्पसत्वेऽपि ऋतम्भरजातीयत्वेन संग्रहः । अथवा ततः किं तत्राह । ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा । तत्राध्यात्मप्रसादे जायमाना आत्मसाक्षात्काररूपा प्रज्ञा ऋत- म्भरेत्यर्थः ॥४८॥ तदेवाह-ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा । ऋतं सत्यं कूटस्थनित्यं पुरुपं विभर्ति तादृशी तत्संज्ञा प्रज्ञा साक्षात्कारस्तन प्रसादे सति भवतीत्यर्थः । तदुक्तम्-'आग- मेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञा लभते योगमुत्तमम्' इति । पूर्वार्धन श्रवणमनननिदिध्यासनान्युक्तानि ॥ ४८ ॥ ननु आगमानुमानाभ्यामेव प्रमाणाभ्यामर्थतत्वं गृह्यतामलं तदुत्तरं योगे- नेत्याशङ्कायामाह- श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥४९॥ सा तु योगसामान्यजा प्रज्ञा श्रवणमननाभ्यामतिरिक्तविपया विशेपार्थ- त्वात् । विशेपविपयत्वादित्यर्थः । शब्दानुमाने हि सामान्यमानविपयके भवतः सामान्यपुरस्कारेणैव संकेतग्रहात् , व्याप्तिग्रहाच्च । न तु संकेतग्राह्यानवच्छेदक- विशेषग्राहके । योगजप्रज्ञा तु तद्वाहिकेति । अतोऽनधिगताधिगन्तृत्वाद्योगजप्र- ज्ञायाः प्रामाण्यम् । ननु पुरुपे विशेषाभावात्तत्प्रज्ञा किंविशेषग्रहणेन सफला स्यादितिचेन्न । अन्ततः स्वस्वोपाधिप्रतिविम्बानामेवातीतानागतवर्तमानानां भोगरूपाणां मुक्तामुक्तसकलपुरुषेप्वन्योन्यं विशेषत्वादिति ॥ ४९ ॥ नन्वागमानुमानाभ्यामर्थतत्त्वनिर्णयेऽलं तदुत्तरयोगेनेत्यत . आह-श्रुतानु- मानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् । शब्दानुमाने हि सामान्यविषये तद्विपयातिरिक्तविषया च योगजप्रज्ञा विशेषविपयवादित्यर्थः । लौकिकप्रत्यक्षमपि न सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टविषयमित्यपि वोध्यम् । योगजज्ञानं तु सकलविशेषग्राहक-

·३२
पातञ्जलयोगसूत्रम् ।
[ समाधिपादः १
परया
मिति अनधिगतार्थगन्तृवात्तस्य प्रामाण्यम् । ननु पुरुषे विशेपाभावात्तत्प्रज्ञा
केन विशेषेण सफला स्यादिति चेन, अन्ततः खस्खोपाधिप्रतिविम्वानामेवाती-
तानागतवर्तमानानां भोगरूपाणां मुक्तामुक्तसकलपुरुषेष्वन्योन्यं विशेपत्वादिति
वोध्यम् ॥ ४९ ॥
ननु तथापि प्रज्ञोत्पत्तिपर्यन्तं संप्रज्ञातयोगापेक्षा प्रज्ञोत्पत्त्यनन्तरं संप्रज्ञात-
परंपरया किं फलमित्याकाङ्क्षायामाह-
तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥५०॥
तज्जः एकाग्रसाक्षात्कारधारारूपया समाधिप्रज्ञया जनितः संस्कारोऽन्येपां
व्युत्थानसंस्काराणां प्रतिवन्धी स्मृत्याख्यकार्यविरोधीत्यर्थः । तथा च समाधिपरं-
समाधिप्रज्ञासंस्कारदाढ्यन व्युत्थानसंस्काराशयस्याभिभवः क्रमेण
भवति । ततश्च दुःखहेतुव्युत्थानसंस्कारामिभवरूपे प्रज्ञाकृत्ये समाप्ते प्रज्ञायाम-
प्यलंबुद्ध्या सर्ववृत्तिनिरोधरूपोऽसंप्रज्ञातः स भविष्यतीति संप्रज्ञातपरम्परायाः
फलमिति भावः । मोक्षान्यथानुपपत्त्यैवाविद्यासंस्कारस्य विद्यासंस्कारदाढ्यन
नाशः सिध्यति । अविद्यासंस्कारातिरिक्तानां च संस्काराणां चित्तनाशेनैव नाशो
न तु संस्कारान्तरस्य तन्नाशकत्वं कल्प्यते, गौरवात् । संस्काराणां विरोधिसं-
स्काराभिभावकत्वं तु लोके बहुधा सिद्धमतः संस्कारप्रतिवन्धीत्येव सूत्रितं न
तु तन्नाशक इति ॥ ५० ॥
अथ संप्रज्ञातपरंपरायाः फलमाह-तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रति-
वन्धी । तजः एकाग्रसाक्षात्कारधारारूपया संप्रज्ञातप्रज्ञया जनितः संस्कारो-
ऽन्येषां व्युत्थानसंस्काराणां प्रतिवन्धी तज्जन्यवृत्त्याख्यकार्यविरोधीत्यर्थः । अत्र
संप्रज्ञातपरंपरया समाधिप्रज्ञासंस्कारदायेन दुःखहेतुव्युत्थानसंस्काराभिभवः,
तस्य धर्ममेघसमाधिना परिसमाप्तिः । स च सिद्धिकामनात्यागेन निरन्तरोत्प-
नात्सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिप्रवाहात्सवासनाविद्यासंस्कारनिवृत्तौ तस्यामपि ख्याती
प्रयोजनाभावेन दुःखात्मिकायामलंप्रत्ययरूपवैराग्ये सति जायते इति ज्ञेयम् ।
यदुत्तरमसंप्रज्ञातोदयः सर्वज्ञतादिजनकं प्रकृष्टं धर्म मेहति वर्पतीति व्युत्पत्तेः ।
अस्यामवस्थायां जीवन्मुक्त उच्यते, ततः प्राक् सत्यां कामनायां भूतेन्द्रियप्रकृति-
जयोत्थः खेच्छाभोगश्च भवति । मोक्षान्यथानुपपत्त्यैवाविद्यासंस्काराणां विद्यासंस्का-
रदायेन नाशः । अविद्यासंस्कारातिरिक्तसंस्काराणां च चित्तनाशेनैव नाशः । कस्य-
चित्तु सर्वज्ञवादिजनकधर्ममेघाभावेपि ज्ञानादविद्यानिवृत्तौ उत्तरक्लेशाभावात्कर्मविपा-
काभावेऽपि प्रारब्धकर्मभोगहेतुवासनानामनुच्छेदेन प्रारब्धकर्मभोगानन्तरं देहपाते
कैवल्यं भवतीति ज्ञेयम् । यत्तु योगस्याशेषपापनाशकत्वं श्रूयते तत्तु ज्ञानप्रतिव-
न्धकाशेपपापनाशपरम् । यत्तु तज्जन्यज्ञानस्य सर्वकर्मनाशकत्वं तत्प्रारब्धातिरिक्त-
सर्वकर्मनाशपरम् । ज्ञानेन प्रारब्धनाशे जीवन्मुक्तिप्रतिपादकश्रुतिविरोधश्च स्यात्तस्य
सर्वकर्मनाशकत्वमविद्यादिक्लेशसहकार्युच्छेदेन खविपाकानारम्भकत्वं, प्रारब्धकर्म-
भोगे तु वासनैव तद्धेतुसहकारिणीति बोध्यम् ॥ ५० ॥

·- भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । क्षीणवृत्तेरमिजातस्येत्यादिसूत्रैः संप्रज्ञातस्य फलं प्रपञ्चितस् । असंप्रज्ञातस्य फलमुच्यते- तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्नि-जः समाधिः॥५१॥ पूर्वपूर्वासंप्रज्ञाते तावत्प्रज्ञैव निरुध्यते, प्रज्ञासंस्कारस्य तानवमात्रम् । एवं. क्रमेण तस्यापि प्रज्ञाकृतसंस्कारस्याप्यसंप्रज्ञातपरम्परया निरोधे अत्यन्ताभि- भवे जायमाने चरमासंप्रज्ञातव्यक्तिनिवाजयोगस्य परा काष्ठा भवति । अपुन- रुत्यानेत्यर्थः । सैव च महानिद्रा परमो मोह इति गीयते । अयं च योगेन स्वेच्छया मोक्षः श्रुतिपूक्तो वहूनाम् । तदानीं च पुरुषार्थसमाप्त्या चित्तस्यात्य- न्तलयात्तदाश्रितानां दग्धसंस्कारभावा (?) नां नाश इति । सर्वनिरोधादिति निर्वाजत्वे हेतुरुक्तः, यतः प्रज्ञा तत्संस्कारश्चात्यन्तं विलापितावतो दुःखवीजैः संस्कारादिभिः शून्यत्वान्निर्बीज इति । पूर्वपूर्वासंग्रज्ञातेषु तु निजिजातीयतया निर्वीजत्वव्यवहारः । अत्र सर्ववृत्तिनिरोधस्य संप्रज्ञातकृताखिलसंस्कारोन्मूलक- त्ववचनात्तस्य संस्कारजनकावं सिद्ध्यति । क्रमेणैव ह्यसंप्रज्ञातपरम्परया चरमासं- प्रज्ञाते निःशेषतः संप्रज्ञातसंस्कारदाहो वक्तव्यः । तत्र पूर्वपूर्वा संप्रज्ञातानां विनष्टतया संस्कारातिरिक्तं द्वारं न संभवति । तथा उत्तरोत्तरामंप्रज्ञातेपु काल- वृद्यापि पूर्वपूर्वसंप्रज्ञातानां संस्कारजनकत्वं सिध्यति । संस्कारवृष्यैव काल- प्रद्यौचित्यादिति । ननु ज्ञानेन प्रारब्धातिरिक्ताखिलकर्मक्षये प्रारब्धस्य भोगेन - समात्या कर्माभावादेवापुनर्जन्मरूपो मोक्षो भविष्यति किमर्यमसंप्रज्ञातेना- खिलसंस्कारोन्मूलनमपेक्ष्यत इति चेत् । प्रारब्धस्यातिक्रमणाज्झटिति मोक्षार्थ- मित्यवेहि । भोगवासनारूपस्य हि सहकारिण उच्छेदे सति प्रारब्धमपि कर्मफलाक्षम भवतीति दिक् ॥ ५ ॥ इति श्रीभावागणेशभट्टकृतायां योगदीपिकाया पातञ्जलवृत्ती समाधिपादः प्रथमः ॥१॥ ननु व्युत्थानसंस्कारामिभवेऽपि प्रज्ञासंस्कारामिभवाभावात्तत्प्रवाहानिवृत्तौ तत्रैव जन्मनि शीघ्रं मोक्षो न स्यादत आह-तस्यापि निरोधे सवेनिरोधा- निर्वीजः समाधिः । परवैराग्येण स्वसंस्कारद्वारा प्रज्ञाकृतसंस्काराणां प्रज्ञायाश्च निरोधे कारणाभावेन कार्यानुत्पादान्निवीजः समाधिर्भवतीत्यर्थः । तत्र पूर्वपूर्वासं- प्रज्ञातसंस्कारस्याप्युत्तरोत्तरासंप्रज्ञातेनात्यन्तामिभवे जायमाने चरमासंप्रज्ञातो नि:- जकाष्टा भवति । उत्तरोत्तरासंप्रज्ञातेयु कालवृध्या पूर्वपूर्वासंप्रज्ञातानां संस्कारजनकत्वं सिध्यति संस्कारवृद्ध्यैव कालवृद्ध्यौचित्यात् । स च यथा यथातिशीयते तथातथा तत्त्वज्ञानपर्यन्ताखिलसंस्कारान् संप्रज्ञातयोगजांस्तनूकरोति । एवं पूर्वपूर्वसंस्कार- सहकृतचरमासंप्रज्ञातेन निःशेपतः प्रज्ञातत्संस्कारदाहः । ततः प्रारब्धमपि कर्म न स्वविपाकसमर्थ, सहकारिणां दग्धत्वात् । प्राम्भवीयभोगसंस्कारा हि तत्स- ·३४ पातञ्जलयोगसूत्रम्। [समाधिपादः १ हकारिणः । ततः पुरुपार्थसमाप्त्या चरिताधिकारं चित्तमसमाप्तभोगकेनैव प्रारब्धक- मणा निरोधसंस्कारैश्च सह स्वकारणेऽत्यन्तं लीयते । इयमेव चित्तस्य महानिद्रा पुरुषस्य कैवल्यमात्यन्तिको दुःखात्मकाखिलदृश्यवियोगः, तदुक्तं-'मनसोभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदय' इति । ननु ज्ञानेनैव प्रारब्धभोगोत्तरं मोक्षसिद्धौ किमनेन योगेनेतिचेन्न, प्रारब्धस्याप्यतिक्रमेण झटिति मोक्षार्थत्वात् । अत्र वदन्ति विवेकसाक्षात्काररूपं ज्ञानं सांख्यपदवाच्यं, सर्वासर्वचित्तवृत्तिनिरोधरूपो द्विविधो योगश्चोभयमपि व्यापारभेदात्स्वातन्त्र्येण मोक्षकारणमत्र शास्त्रे विवक्षितम् । तत्र केवलज्ञानेन मोक्षे जनयितव्येऽभिमाननिवर्तकात्मसाक्षात्कारपर्यन्त एव संप्रज्ञातो- ऽपेक्ष्यते नतु वृत्त्यन्तरवासनाक्षयाद्यर्थ संप्रज्ञातपरंपरापि । प्रारब्धसमाप्तौ तु सत्यां सर्ववासनानां चित्तेन सह नाशात् । अन्ये तु तमेव विदित्वेति श्रुतेः कस्य- चित्वल्पयोगेनापि ज्ञानं, एतदन्तयोगेन तु भवत्येव ज्ञानमित्याशयः । 'यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते' इति गीतावाक्ये सम्यक्ख्यातं संख्या तत्त्वसा- क्षात्कारस्तदुपायै!वलीवर्दन्यायेन श्रवणमनननिदिध्यासनरूपैर्यज्ज्ञानं प्राप्यते तद् योगैरपि प्राप्यते(?) इति न तद्विरोध इत्याहुः ॥ ५१ ॥ ॥ श्रीनागोजीभट्टीयायां पातालवृत्तौ समाधिपादः प्रथमः॥

·द्वितीयः साधनपादः। . - । समाहितचित्तस्योत्तमाधिकारिणो योगारोहयोग्यस्याभ्यासवैराग्याभ्यामेव क्रि- यायोगनिरपेक्षाभ्यां योगनिप्पत्तिः पूर्वपाते प्रतिपादिता । इदानी व्युस्थितचित्तो बहिर्मुखोऽपि यथा योगयुक्तः स्यात्तानि साधनान्युच्यन्ते तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः॥१॥ तपोऽत्र चित्तप्रसादाविरोधिशास्त्रोक्तोपवासादिकम् । स्वाध्यायः प्रणवजपो मोक्षशास्त्राध्ययनं वा । ईश्वरप्रणिधानं परमेश्वरे सर्वकर्मार्पणम् । नतु प्रथमपा- दोतं, तस्योत्तमाधिकारिणं प्रत्येवोक्तत्वात् । अर्पणं च कौम प्रोक्तम्-'नाहं कर्ता सर्वमेतद्ब्रह्मैव कुरुते तथा । एतद्ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृपिभिस्तत्त्वदर्शिमि'रिति । एतानि तपआदीनि क्रियारूपो योगो योगसाधनत्वादित्यर्थः । यद्यपि वक्ष्यमाणा यम- नियमासनादयः सर्वेऽपि क्रियायोगास्तथापि तेभ्यः समाहृत्य प्रकृष्टं साधनत्रयं मध्यमाधिकारिणं प्रत्युपदिष्टमन्ततः केवलेनतेनापि तीव्रतरेण योगो भवतीति सूचयितुम् ॥ १ ॥ योगाधिकारिणत्रिविधा मन्दमध्यमोत्तमाः क्रमेणारुरुक्षुयुञानयोगारूढरूपाः। तत्रोत्तमा ये पूर्वजन्मानुष्ठितवहिरङ्गक्रियायोगसाधनतया तनरपेक्ष्येणैव योगारूढरूपा यथा जडभरतादयस्तेषामभ्यासवैराग्याभ्यामेव योगनिष्पत्तिः पूर्वपादे प्रतिपा- दिता । 'आरूढयोगवृक्षाणां ज्ञानत्यागों परौ मतौ । शिशुपालः सिद्धिमाप स्मर- णाभ्यासगौरवात्' इतिगारुडाच । त्यागोत्र प्रकृतवाद्योगान्तरायस्य वाह्यकर्मणः क्रियायोगरूपस्य । योगारूढश्च-'यदा हि नेन्द्रियार्थेपु न कर्मखनुपज्जते । सर्व- संकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते' इति गीतायां लक्षितः । तत्राभ्यासश्चित्तस्य निश्चलेकाग्रताधारारूपस्थितौ ध्येयावहिर्गच्छतश्चित्तस्य पुनःपुनरानयने यत्नः । वैराग्यं च तत्रतत्रालंबुद्धिरूपोपेक्षेसायुक्तम् । इदानीं व्युत्थितचित्तस्य मध्यमाधिकारिणो वानप्रस्थादेः क्रियायोगरूपं साधन- माह-तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः। तपश्चित्तप्रसादावि- रोधिशास्त्रोक्तोपवासादिकम् , खाध्यायः प्रणवादिजपः मोक्षशास्त्राध्ययनं वा, ईश्व- रप्रणिधानमत्र परमेश्वरे सर्वकर्मार्पणं तत्फलन्यासश्च । अर्पणं च--'नाहं कर्ता सर्व- मेतद्ब्रह्मैव कुरुते तथा । एतद्ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभि' रिति कौमें उक्तम् । कर्मफलन्यासश्च सर्वकर्मफलानामीश्वरो भोक्तेति चिन्तनम् । यदेव जीवान् कर्मफ- लानि भोजयन्परमेश्वरः प्रीणाति स एवेश्वरस्य तत्फलभोगः । अथार्थिभ्यो धनानि यच्छन् दाता तद्धनभोक्ता । यद्यप्यस्य नित्यानन्दभोगो नित्य एव तथापि जीवानां कर्मफलप्रदानाभिव्यक्तत्वेनैश्वर्यानुगतानन्दोत्पत्तिरौपचारिकी । यद्वा 'कामतोऽका- मतो वापि यत्करोमि शुभाशुभम् । तत्सर्वं खयि संन्यस्तं सत्प्रयुक्तः करोम्यहम्' इत्यर्पणम् । फलन्यासश्च फलमनभिसंधाय कर्मकरणम् । एते क्रियारूपा योगा- । ।

·३६ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ योगसाधनत्वादिति भावः । यद्यपि वक्ष्यमाणा यमादयोऽपि क्रियायोगा एव तथापि तेभ्यः समुद्धृत्य प्रकृष्टं साधनत्रयं मध्यमाधिकारिणं युञ्जानं प्रति उपदिष्टमेतैरपि तीव्रतरोगो भवतीति सूचयितुम् । मध्यमाधिकारिणा अभ्यासवैराग्यादिकं यथा- शक्त्यनुष्ठेयम् ॥ १॥ तपआदीनां योगोत्पादने द्वारमाह- समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२॥ स क्रियायोगः योगहेतुसमाधिं चित्तैकाग्र्यमुत्पादयति वक्ष्यमाणांश्च क्लेशा- न्योगप्रतिवन्धकान्प्रकर्षेण तनूकरोति सत्वशुद्ध्यादिद्वारेणेत्यर्थः । तनुत्वं च विवेकख्यातिप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्योत्कटत्वस्याभावः ॥ २ ॥ एषां योगोत्पादने द्वारमाह-समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च । स क्रियायोगः समाधेर्योगहेतुचित्तैकाग्र्यस्योत्पादकः, वक्ष्यमाणक्लेशानां योगप्रति- वन्धकानां संवशुद्धिद्वारेण तनूकरणार्थश्चेत्यर्थः । तनुत्वं च विवेकख्यातिप्रति- वन्धकतावच्छेदकोत्कटवस्याभावः । एवंच प्रतिवन्धकाभावाद्विवेकख्यात्यात्मकप्र- संख्यानोदये ते क्लेशा दग्धवीजवद्वन्ध्या भवन्ति । वन्ध्येषु च तेषु समाप्ताधि- कारं चित्तं विलीयत इति दिक् । तत्र क्रियायोगस्य क्लेशतानवं दृष्टादृष्टद्वारा फलमभिमानरागद्वेषादिप्रावल्ये क्रियायोगासंभव एव, संभवे वाङ्गविकल इति खनिष्पत्तये स क्लेशतानवं करोति । एवं क्रियायोगेन चित्तशुद्धौ अधर्माख्यकारण- तानवादविद्यादेरपि तानवं भवति । एवं योगोऽपि क्रियायोगस्य दृष्टादृष्टद्वारा फलम् । तत्र सत्त्वशुद्धिरदृष्टद्वारम् । दृष्टं तु चित्तनियमनम् । एवं क्रियायोगेन क्लेशतानवे सति अन्तरा क्लेशैरप्रतिवद्धो विवेकख्यातिप्रवाहः साक्षात्कारपर्यवसायी भवति । ततस्तेन साक्षात्कारेणाग्निना दग्धवीजकल्पाः क्लेशाः प्ररोहसमर्था न भवन्ति । एषा जीवन्मुक्तिः । ततः प्रारब्धसमाप्तौ चित्तेन सह दग्धवीजकल्पा अनागता- वस्थाः सूक्ष्मक्लेशाः तत्कारणे लीयन्ते । ततः कारणाभावात्पुनर्जन्माभाव इति परममुक्तिः । नच ज्ञानाच्चित्ते विद्यमान एव क्लेशानां नाशोऽस्तु किं दाहकल्प- नयेति वाच्यम् । कार्यानागतावस्थाया एव कारणशक्तित्वेन शक्तेश्च यावद्व्यभावि- तया अग्न्यादिनिष्ठदाहादिशक्तेदृष्टवात् चित्ते विद्यमाने तन्नाशासंभवेन दाहक- ल्पनात् । एष एवार्थोऽग्रिमसूत्रेपु स्फुटः ॥ २ ॥ इतः परं क्लेशाः कियन्तो वा तनूकरणस्य वा किं फलमित्यादिकं महा- प्रघट्टकेन प्रदर्शयितुमुपक्रमते- अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः॥३॥ अविद्यादयः पञ्च क्लेशत्वेन परिभापिताः । क्लेशाख्यदुःखनिदानवादित्यर्थः ॥३॥ अथ क्लेशानाह-अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः । एते ·. भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ३७ - पञ्च क्लेशाख्यदुःखनिदानवाल्लेशा इत्यर्थः । ते हि चेतसि वर्तमानाः संसारधर्माध- मकर्ममयं गुणपरिणाम द्रढयन्ति । कर्ममिः क्लेशाः क्लेशैश्च कर्माणीत्यनवस्था तु वीजाकुरवदनादिलान्न दोपाय ॥ ३ ॥ अविद्यादयोऽग्रे लक्षणीयाः । अदौ तु स्थूलसूक्ष्माणां सर्वेपामेव क्लेशानां ज्ञाननाश्यत्वं वक्ष्यमाणमुपपादयितुमविद्यामूलकत्वमन्यक्केशानामाह- अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥४॥ उत्तरेपामसितादीनां प्रसुप्तादिचतुर्विधानामप्यविद्या क्षेत्रं प्रसवभूमिरित्य- न्वयः । यद्यप्यविद्यापञ्चकस्यान्तःकरणमेव प्रसवभूमिस्तथाप्यविनाभावरूपेणो- पादानसाधर्म्यणात्र निमित्तकारणस्यपि प्रसवभूमित्वं गौणम् , यदेव हि वस्तु अहं- ममेत्यविद्याविषयो भवति तत्रैव रागादिकं भवतीति । अत्र प्रसुप्तिजनान्यदग्ध- याऽव्यक्तावस्थयाऽवस्थानम् । ज्ञानाग्निदग्धानां हि कदाप्यनुत्पादाप्रसवभूम्य- संभवः । तनुत्वं तु पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् । विच्छिन्नत्वं च अल्पप्रतिवन्धव- शाध्यक्षकसत्वेऽप्यन्तरान्तरानभिव्यझिरतः सुपुतितोऽस्य भेदः, व्यञ्जकविलम्बेन द्वित्रिजन्मादिबहुकालव्याह्यानभिव्यक्तरेव प्रसुप्तित्वात् , प्रशन्देन प्रकर्पला- भात् । तदारब्धं चाभिव्यक्तत्वमुदारत्वमिति ॥ ४ ॥ अथ सर्वेषां क्लेशानां ज्ञाननाश्यलमुपपादयितुमविद्यामूलकलमन्यक्लेशाना- माह-अविद्याक्षेत्रमुत्तरेपां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् । उत्तरेपाम- स्मितादीनां प्रसुप्तादिभेदेन चतुर्विधानामप्यविद्या क्षेत्रं प्रसवभूमिरित्यर्थः ॥ यद्य- प्यन्तःकरणमेव सर्वेषां प्रसवभूमिः, तथाप्यविनाभावरूपेण तत्संश्लिष्टलरूपेण चोपादानसाधर्म्यणात्रनिमित्तकारणस्यापि प्रसवभूमित्वं गौणम् । यदेव हि अहंम- मेलविद्याविपयो भवति तत्रैव रागादिकं भवति । तत्र प्रसुप्तिमा॑नाम्यदग्धया अव्यक्तावस्थया कार्योन्मुखतारूपयाऽवस्थानम् । यथा विदेहप्रकृतिलयानाम् । विवे- कख्यातिरूपज्ञानाग्निदग्धानां न कदापि कार्योन्मुखता इति सा पञ्चमी अवस्था । तनुत्वं द्वितीयसूने व्याख्यातम् ॥ विच्छिन्नलमल्पप्रतिवन्धवशायजकसत्वेऽप्यन्त- रान्तरानमिव्यक्तिरतः प्रसुप्तितोऽस्य भेदः । व्यञ्जकविलम्बेन तज्जन्मपर्यन्तबहुकाल. च्याप्यनमिव्यक्तरेव प्रसुप्तिलात्, प्रशब्देन प्रकर्यलाभात् । विच्छिन्नत्वं यथा रागकाले द्वेपस्य द्वेषकाले रागस्य क्रोधसमाविष्टेन मिष्टान्नस्यापि त्यागात् । यथा वा विषयान्तररागेण विषयान्तररागः । स हि तदा प्रसुप्तस्तनुर्विच्छिन्नश्च । प्रतिपक्ष- भावनाऽप्रतिवन्धकत्वं च तनुलम् । उदारत्वं विपये लव्धवृत्तित्वाख्यममिव्यक्त त्वम् । प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां तन्ववस्थाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयसङ्गिनामिति संग्रहः ॥ ४ ॥ अविद्यादीपञ्च क्रमेण पञ्चभिः सूत्रैर्लक्षयति, अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिमुखा- त्मख्यातिरविद्या ॥५॥ यथासंख्यमनित्यादिचतुप्के नित्यादिचतुष्कबुद्धिर विद्येत्यर्थः । इदं घोपलक्ष.

·३८ पातञ्जलेयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ णम् । नित्यादिचतुष्टयेऽनित्यादिचतुष्टयबुद्धिः, पापादौ पुण्यादिबुद्धिरपि विव- क्षिता । तासामपि संसारहेत्वविद्यात्वात् । शुक्तिरजताद्यविद्यानां तु संसारा- हेतुत्वान्नान [गणना] सूत्रोक्ताविद्यास्वप्यनात्मन्यात्मवुद्धिरेव संसारस्य मूलका- रणमुत्तरसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । “अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या अस्त्रे स्वमिति या मतिः । अविद्यातरुसंभूतिबीजमेतविधा स्थित"मिति स्मृतेः । अन्यास्त्वविद्यास्तच्छेपत- यैव संसारहेतव इति । तत्रा नित्ये नित्यबुद्धिर्यथा ध्रुवा पृथिवी, अमृता देवाः, इत्याद्याः । अशुचौ शुचिबुद्धिश्च शरीरं पवित्रमित्यादि । तथा दुःखप्रचुरत्वा- दुःखे जगति सुखबुद्धिः सुखप्रचुरबुद्धिस्तृतीयाऽविद्या । तथा अनात्मनि चतु- विंशतितत्त्वे आत्मबुद्धिश्चतुर्थी ॥ ५ तत्राविद्यालक्षणमाह-अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखा- मख्यातिरविद्या । यथासंख्यमनित्यादिचतुष्के नित्यादिचतुष्कवुद्धि[श्चतुर्धर्मा- वच्छिन्ने नित्यवादिचतुर्धर्मावच्छिन्नत्वबुद्धिश्चा] विद्येत्यर्थः। उपलक्षणं चैतत् । नित्या- दिचतुष्टयेऽनित्यादिचतुष्टयबुद्धिः पापादौ पुण्यादिवुद्धिरप्येवं तासामपि संसारहेत्व- विद्यात्वात् । शुक्तिरजताद्यविद्यानां तु तदहेतुत्वान्नात्र गणना । सूत्रोक्ताविद्यास्वपि अनात्मन्यात्मबुद्धिरेव संसारवीजम् । अत्रात्मशब्द आत्मीयपरोऽपि तेनाना- त्मीये आत्मीयवुद्धिरपि संगृहीता । 'अनात्मन्यात्मबुद्धिर्याऽखे स्वीयमिति या मतिः । अविद्यातरुसंभूतिबीजमेतद्विधा स्थितम्' इति स्मृतेः । अन्यास्त्वविद्यास्त- च्छेषतयैव संसारहेतवः । तत्रानित्ये नित्यबुद्धिर्यथा ध्रुवा पृथिवी अमृता देवा इत्यादि । तत्रैषां नित्यत्वामृतत्वे मन्यमानास्तद्भावाय तत्तदुपासनां सोमपानादि चाचरन्ति । द्वितीयाऽशुचौ शरीरे शुचिवुद्धिः 'स्थानाबीजादुपष्टम्भानिस्यन्दान्निधना- दपि । कायमाघेयशौचत्वात्पण्डिता ह्यशुचिं विदुः ।' स्थानं मात्रुदरम् । उपष्टम्भो- ऽशितपीतादिरसभावः । निष्यन्दः स्वेदः । निधनं मरणं, मृतशरीरस्पर्शे स्नानाद्युक्तेः । कामिनीनामङ्गरागादिभिः सुगन्धितेव मृजलादिमिराधेयशौचम् । कान्तादिमुखे चन्द्रत्वादिबुद्धिरप्येवम् । एवमपुण्ये हिंसादौ पुण्यप्रत्ययः । अर्जनादिदुःखबहुल- तयाऽनर्थे धनादावर्थप्रत्ययोऽपि जुगुप्सितत्वेनाशुचित्वात् । सुखस्यापि दुःखतया वक्ष्यमाणत्वात्तन्मये जगति सुखवुद्धिः । अनेन सुखरूपमीश्वरस्य पुरुषमात्रस्य सिद्धम् । तथानात्मनि चतुर्विंशतितत्त्वात्मके आत्मत्ववुद्धिरात्मीयत्वबुद्धिश्चतुर्थी । एवं च विद्याविरोधि विपरीतज्ञानमविद्येत्युक्तम् ॥ ५ ॥ हग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥ ६॥ हरद्रष्टा । दृश्यतेऽनयेति दर्शनं बुद्धिः । प्रलयादौ फलोपधानं नास्तीति शक्तिपदम् । दृक्शक्तेर्दर्शनशक्तेश्चैकात्मतेव धर्मतश्च रूपतश्चात्यन्तमेकाकारबुद्धिर- स्मिता । अहङ्कार इत्यर्थः । अविद्यातश्चास्मिताया अयं भेदो यहुड्यादौ सामा- न्यतोऽहंबुद्धिर्भेदाभेदसहिष्णुरुदेत्यत्यन्ताभेदाग्रहणात् सैवाविद्या । अस्मिता तु स्वतो धर्मतश्च तयोरखण्डत्वभ्रमरूपेति ॥ ६ ॥ . १ अखण्डत्वमत्यन्तमेकाकारत्वम् ।

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ३९ अस्मितामाह-दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता । दृक् द्रष्टा पुरुपः, दृश्यतेऽनेनेति दर्शनं बुद्धिः । प्रलयादौ फलोपधानाभावाच्छक्तिपदम् । अनयोरे- कात्मतेव धर्मतः स्वरूपतश्चात्यन्तमेकाकारा बुद्धिरस्मिता अहंकार इत्यर्थः । अविद्या तु वुद्ध्यादौ सामान्यतो मेदाभेदसहिष्णुः, अत्यन्तामेदाग्रहणात् । तिर- स्कृतमेदा सैवास्मितेति बोध्यम् । वस्तुतः परिणामिलापरिणामित्वादिधर्मेस्तयोर्भेद एव । अस्मितायां सत्यामेव भोगो भवति । तत्र भोग्यशक्तिर्बुद्धिरशुद्धाऽनुदासीना जडा च, भोक्तशतिः पुरुषः सदा शुद्धः उदासीनश्चैतन्यरूपश्चेति ॥ ६॥ सुखानुशयी रागः ॥७॥ सुखतत्साधनमात्रविषयकः केशो राग इत्यर्थः । मात्रपदादविद्यादिव्यावृत्तिः। क्लेशपदाजीवन्मुक्तादीच्छाव्यावृत्तिः ॥ ७ ॥ तनास्मितापूर्वकलादागादीनां तदनन्तरं ताल्लँक्षयति-सुखानुशयी रागः । सुखे तत्साधने वा तत्त्वेन गृहीते तृष्णारूपः क्लेशो राग इत्यर्थः । क्लेशपदाच जीव- न्मुक्तादीच्छाव्यावृत्तिः ॥ ७ ॥ दुःखानुशयी द्वेषः॥८॥ सर्व पूर्ववत् ॥ ८॥ दुःखानुशयी द्वेषः । दुःखे तत्साधने तत्त्वेन गृहीते यः क्रोधः स द्वेष इत्यर्थः ॥ ८॥ स्वरसवाही विदुषोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः॥ ९ ॥ स्वस्य रसेन संस्कारेणैव वहतीति स्वरसवाही । अपिशब्दसमुच्चितमविद्वांसं तथेति तच्छब्दः परामृशति । रूढः प्रसिद्धः । तथाच यथाऽविदुपः तथा विदु- पोऽपि स्वरसवाहित्वहेतुना यजातीयो यत्केशो भयाख्यः प्रसिद्धोऽस्ति सोऽमि- निवेश इत्यर्थः । विदुपामपि मरणनासकृतं भयमस्तीति भाग्यकृतोक्तम् । पूर्व- पूर्वजन्मसु मरणकाले यस्त्रासो जातो 'मा न भूवं भूयासम्' इत्युत्कण्ठारूपो भय- नामा तजनितसंस्कारमात्रादविदुपामिवात्मविदामपि स जायते, न तत्रावि- द्यादिकं कारणमिति । एतज्जातीयं च भयसामान्यममिनिवेशशब्देन परिभापि- तमिति भावः ॥९॥ अभिनिवेशमाह-स्वरसवाही विदुषोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः। स्वस्य रसेन संस्कारेणैव वहतीति स्वरसवाही । अपिशब्दसमुच्चितस्तथाशब्दो- ऽविद्वांसं परामृशति । रूढः प्रसिद्धः । एवं च विद्वदविदुषोः स्वरसवाहिलहेतुना यजातीयः क्लेशो भयाख्यः प्रसिद्धोऽस्ति सोऽमिनिवेशः इत्यर्थः । सर्वस्य चेय- मिच्छा दृश्यते माभून्मे मृति व्यासमिति । स च जन्मान्तरेऽनुभूतमरणनासस्य तबासस्मरणजन्यभयेनामिनिवेशाख्येन हि इयमिच्छा । सचायं दुःखजनकबाक्लेशः यथाचायं जातमात्रस्य. क्रिम्यादेस्तथा श्रुतानुमानाभ्यां ज्ञातसंसारकैवल्यतत्त्वस्य । - ५ पा.यो. r ·४० पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ - - किं फलमित्याकाङ्क्षायामाह- विदुषोऽपि मरणत्रासरूपोऽभिनिवेश इत्यर्थः । एतजातीयं च भयसामान्यमभिनिवे- शशब्देनोच्यते । ननु पञ्चमी क्लेशावस्था दग्धवीजभावावस्था • कुतो नोक्नेति चेन्न। पुरुषप्रयत्नसाध्यहानिका झुक्ता, नचैषा तथा । चित्तलये तेनैव सह तासां नाशात् । 'ते प्रतिप्रसवहेयाः ‘सूक्ष्मा' इति तु भाष्यमेव न सूत्रमिति वाचस्पतिवरसः । प्रतिप्रसवश्चित्तलयः ॥ ९ ॥ क्रियायोगः क्लेशतनूकरणार्थ इत्युक्तम् । तत्र क्लेशा व्याख्याताः । इदानीं तनूकरणस्य फलमाह-- ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥१०॥ केशानामेव संसारनिदानत्वं प्रपञ्चयिष्यते । अतस्ते क्लेशा 'अनागतावस्था वक्ष्यमाणज्ञानाग्निना दग्धवीजवत्कार्याक्षमीकृताः प्रतिप्रसवेन चित्तस्य प्रलये- नात्यन्तिकेन हेया धर्मिनाशेनोच्छेद्या इत्यर्थः । ननु दुग्धतीजकल्पस्यानर्थहेतुत्वा- संभवात्तन्नाशो न पुरुषार्थ इति चेत्तथाप्यस्य सूत्रस्य [न] स्वरूपाख्यानमात्रत्वं संभवति । वस्तुतस्तु केशत्वावच्छेदेनैव दुःखनिदानतया :क्लेशसामान्याभावत्वे- नैव पुरुषार्थतेति ॥ १०॥ ननु भवत्वेवं, तनूकरणस्य तु ध्यानहेयास्तवृत्तयः॥११॥ तेपां क्लेशानां या वृत्तयः स्थूला अभिव्यक्तावस्थास्ताः प्रथमं क्रियायोगेन तनूकृताः सत्यः ध्यानेनात्मसाक्षात्काररूपप्रवाहरूपेण हातव्याः प्रतिबद्धोत्पत्तिकाः कर्तव्या इति यावत् । अभिव्यक्तिप्रतिबन्धतः क्लेशवासनानुत्पत्या प्राचीनवा- सनानां च क्षयात्त एवानागतावस्थाः क्लेशाः दग्धवीजतुल्या भवन्तीत्यर्थः क्लेशानां बीज़शक्तिदाहश्च वासनाख्यसहकार्युच्छेदनं यथा धान्यादौ बीजशक्ति- दाहो रसाख्यसहकार्युच्छेदनमिति । तथा च क्रियायोगाल्लेशानां तनूकरणं विवेकाभ्यासप्रतिवन्धाक्षमत्वं भवति । ततश्च निर्विघ्नविवेकख्यातिप्रवाहनिष्पत्त्या निःशेपतोऽविद्यावासनोच्छेदो भवति । ततश्च दग्धवीजकल्पा अनागतावस्थाः क्केशाश्चित्तेन सह लीयन्त इति सिद्धम् ॥ ११ ॥ तनूकृतानां हानोपायमाह सूत्रकृत्-ध्यानहेयास्तवृत्तयः । तेषां क्लेशानां या वृत्तयः स्थूला अभिव्यक्तावस्थास्ताः प्रथमं क्रियायोगेन तनूकृतास्ता ध्यानेना- त्मसाक्षात्कारप्रवाहेण हातव्याः प्रतिवद्धोत्पत्तिकाः दग्धवीजकल्पाः कार्याः । अभिव्यक्तिरूपोत्पत्तिप्रतिवन्धाचाग्रे न वासनोत्पत्तिः । क्लेशानां बीजशक्तिदाहश्च वासनाख्यसहकार्युच्छेदनम् । यथा धान्यादौ वीजशक्तिदाहो रसाख्यसहकार्युच्छे- दनम् । एवं च क्रियायोगात् क्लेशानां तनूकरणं विवेकाभ्यासप्रतिवन्धाक्षमखम् । ततो निर्विघ्नविवेकख्यातिप्रवाहनिप्पत्त्या निःशेषतोऽविद्यावासनोच्छेदे दग्धवीज- कल्पा अनागतावस्थाः' क्लेशांश्चित्तेन सह लीयन्त इति सिद्धम् ॥ ११ ॥ ।

·भावागणेशीय नागोजीभट्टीयवृत्ती । - इदानीं-केशाः किमर्थ हेया इत्याकाङ्क्षायां क्लेशानां येन द्वारेण दुःखनिदानत्वं तबारमाह- क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ दृष्टादृष्टजन्मनी वर्तमानभविष्यती । वेदनं भोगः । कर्माशयो. धर्माधर्मों। तथाच दृष्टादृष्टजन्मभोग्यो धर्माधर्मप्रचयः केशमूलकस्तत्कार्यमित्यर्थः । "रागद्वेषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिवन्धनाः । कार्यों ह्यस्य भवेदोपः पुण्यापु- प्यमितिश्रुतेः । तदशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः" इति कौर्मादिभ्य इति भावः॥ १२ ॥ । - अथ क्लेशानां दुःखनिदानत्वे द्वारमाह-क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टज- न्मवेदनीयः । दृष्टादृष्टजन्मनी वर्तमानभविष्यती, वेदनं भोगः, कर्माशयो धर्मा- धर्मों । एवं च.वर्तमानभाविजन्मभोग्यो धर्माधर्मप्रचयः क्लेशमूलः क्लेशकार्यमि- त्यर्थः । 'रागद्वेपादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिवन्धनाः । कार्यो ह्यस्य भवेद्दोषः पुण्या- पुण्यमिति श्रुतेः । तद्वशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः' इति कौर्मात् । तत्रोत्कटौ धर्माधर्मों च वर्तमानजन्मभोग्यौ ॥ १२ ॥ न केवलं कर्माशयेप्वेव केशाः कारणमपि तु तत्फलेप्वपीत्याह- सति मूले तद्विपाको जात्यायु गाः॥ १३ ॥ धर्माधर्ममूले केशे सत्येव धर्माधर्मयोर्विपाकः फलं जात्यायु गरूपं भवति । तत्र जातिर्जन्म । आयुर्जीवनकालः । भोगश्चात्र सुखदुःखमोहात्मकशब्दादिव- त्तिरित्यर्थः । अत्र विपाको विपाकारम्भः, भाप्यकारैर्व्याख्यातत्वात् । अतो निःशेपाऽविद्याक्षयेऽपि जीवन्मुक्तानां प्रारब्धभोग उपपद्यते । अत्र प्रमाणं च वार्तिके द्रष्टव्यम् ॥ १३ ॥ अथ क्लेशकारणकमेव तत्फलमाह-सति मूले तद्विपाको जात्यायु- भोगाः । धर्माधर्ममूले क्लेशे सत्येव तयोर्विपाकः फलं जात्यायुर्भोगरूपं भवति । तंत्र जातिर्जन्म,, आयुर्जीवनकालः, भोगः सुखदुःखमोहात्मकशब्दादिवृत्तिः । अत्र भोगो मुख्यं फलम् । तन्नान्तरीयके च जन्मायुषी । क्लेशस्य सत्ता च प्रसं- ख्यानदग्धवीजभावेनैव । अत्र विपाको. विपाकारम्भः । अतो निःशेषाविद्याक्षयेऽपि जीवन्मुक्तानां प्रारब्धभोग उपपद्यते । अत्रेदं वोध्यम् । (१) एकं कर्म नैकस्य जन्मनः कारणम् । एकस्मिन्नपि जन्मनि विचित्रविचित्रसुखदुःखानुभवात् । अनादिकालाने- कजन्मार्जितासंख्येयकर्मणां मध्ये एकजन्मोपभुक्तैकैककर्मणोऽवशिष्टकर्मणां फल- दाने विनिगमनाविरहाच । सत्प्रतिपक्षन्यायेन सर्वेषां फलदानप्रतिवन्धे कर्मानुष्ठा- नेऽनाश्वासापत्तेश्च । (२) नाप्येकमनेकस्य । एकस्यैवानेकजन्मनिमित्तत्वेऽन्येपां विपा- ककालाभावेन तद्वैफल्ये तदननुष्टानापत्तेः । उक्तदोपाच्च । (३) नाप्यनेक कर्मानेक- न्मकारणम् । अयोगिनामनेकजन्मनां युगपदसंभवेन क्रमेणैव वाच्यतया तत्त- जन्मसु क्रियमाणकर्मणां विपाककालाभावेन तत्र तत्र कर्माननुष्ठानापत्तेः। (४)तस्मा- ।

·४२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ जन्ममरणान्तरे कृतकर्मसमूहो विचित्रफलद उद्भूतत्वादिभिः क्रमेण फलदो मरणेन कार्यारम्भाभिमुख्यं नीतः युगपदेकलोलीभावापन्न एकं जन्म करोति, तेनैव कर्मणा तत्र लब्धायुप्को भोगवांश्चेति स त्रिविपाकः; एवमेषः अदृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । एकजन्मावच्छिन्नक्लेशकर्मविपाकानुभवजाः स्मृतिहेतुसंस्काररूपा वास- नास्तु अनादयोऽनेकजन्मपूर्विकाः । अतएव मनुष्यस्तिर्यग्योनिमापनस्तजातीयोचि- तभोजने प्रवर्तते । स कर्माशयो द्विविधः । आरब्धफलोऽनारब्धफलश्च । तत्रार- ब्धफल उक्त एकजन्मावच्छिन्नः । अनारब्धफलोऽपि त्रिविधः शुक्लः कृष्णः शुक्लकृष्णश्च । परपीडारहिततपःखाध्यायादिराद्यः स उदित एवान्ययोर्द्वयोर्नाशक इति तस्यैका गतिरनारब्धफलस्य । किंचित्तु कृष्णं कर्म यज्ञान्तर्गतपशुहिंसादिजन्यं पापम् । अनारब्धफलमपि प्रधानकर्मविपाकेन सहात्मफलदम् । एतदेव प्रधान- कर्मण्यावापगमनम् । एतदन्तर्गतपशुहिंसादि च प्रधानाङ्गत्वेन विधानात् तदुप- कारकं, न हिंस्यादिति निषेधात्पापजनकं च ॥ एतदेव यज्ञादि कृष्णशुक्लम् । किंचि- त्वनारब्धफलमारब्धविपाककर्मणाऽभिभूतं चिरमवतिष्ठते यावत्तदमिव्यञ्जकका- लागमनम् । दृष्टजन्मवेदनीयस्तु एकविपाकारम्भी भोगहेतुवात् । द्विविपाकारम्भी वा भोगायुर्हेतुखात् । एवं कर्मगतिश्चित्रा दुर्विज्ञाना चेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ १३ ॥ उक्ताभ्यां कर्मतद्विपाकाभ्यां द्वाराभ्यां केशानां मुख्यं फलमनर्थमाह- ते हादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ।। ते विपाकाः सर्व एव समुच्चितसुखदुःखफलकाः समुच्चितपुण्यापुण्यहेतुत्वा- दित्यर्थः । सुखदुःखयोश्च फलं पुरुषस्य भोग इति प्रसिद्धत्वान्नोक्तम् । तदित्थ- मनर्थहेतुत्वात्क्लेशास्तनूकरणादिक्रमेण हेया इति प्रघट्टकार्थः ॥ १४ ॥ अथैतेषां सर्वेषां त्याज्यतामूलं विपाकानां फलमाह-ते ह्रादपरिताप- फलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् । ते जन्मायुर्भोगाः समुचितपुण्यापुण्यहेतुक- वात्समुच्चितसुखदुःखफलका इत्यर्थः । एवं पुण्यहेतुकाः सुखफला अपुण्यहेतुकाश्च दुःखफला इति । ननु सुखदुःखानन्तरभावी तदनुभवात्मा भोग इति कथं भोग- फलसमेतयोरिति चेन्न । भोगविषयतामात्रेण तत्फलत्वात् । यद्वा कर्मकरणव्यु- त्पत्त्या भोगशब्देन विपया इन्द्रियाण्येव तत्र, अत्र च सुखदुःखशब्दौ तद्भोगपरौ । तदित्थमनर्थहेतुलात्क्लेशाः तनूकरणादिक्रमेण हेया इति प्रघट्टकार्थः ॥ १४ ॥ नन्वेवं यथा दुःखनिदानत्वेन केशा हेयास्तथा सुखनिदानत्वेनोपादेया अपि स्युस्तत्राह- परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्त्यविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ परिणामश्च तापश्च संस्कारश्च तज्जन्यानि दुःखानि । तैः संवन्धात्तत्कारण- स्वादिति यावत् । तथा गुणानां सत्वरजस्तमसां या वृत्तयः सुखदुःखमोहास्ता- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ४३ . सामेककालानवस्थानरूपविरोधाभावाञ्च सर्व प्रकृतितत्कार्यसुखादिकं विवेकिनः सुखदुःखतत्त्वसाक्षात्कारिणो दुःखमेव मतम् , दुःखकारणत्वदुःखसंमिन्नत्वाभ्या- मित्यर्थः । तथाच सुखरागापेक्षया दुःखद्वेपस्य बलवत्त्वात्सुखापेक्षया दुःखमा- चुर्याच्च सुखमपि दुःखयोगाद्धेयमिति भावः । तत्र परिणामदुःखं यथा सुखभो- गकाले सुखे रागो हिंसादिकं च तन्नान्तरीयकं भवति । ताभ्यां चादृष्टादिद्वा- रोत्तरकाले दुःखमिति । तापदुःखं च दुःखकालेऽप्यनुतापादिभिर्दुःखान्तरम् । संस्कारदुःखं तु सुखदुःखसंस्कारात्तत्साधनेपु प्रवृत्तिनिवृत्याद्युत्थं दुःखमिति गुणवृत्त्यविरोधात्सुखकालेऽपि सूक्ष्मं दुःखमनुमेयं, सर्वकार्याणां त्रिगुणात्म- कत्वादिति ॥ १५॥ ननु दुःखनिदानत्वेन हेयखवत्सुखनिदानत्वेनोपादेयत्वमपि स्यादत आह- परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्त्यविरोधाच सर्वमेव दुःखं विवे- किनः। परिणामश्च तापश्च संस्कारश्च तजन्यानि दुःखानि तैः संवन्धात् तत्का णत्वात् , तथा गुणानां सत्वरजस्तमसां या वृत्तयः सुखदुःखमोहास्तासामेककाला- नवस्थानरूपविरोधाभावाच सर्व प्रकृतिस्तत्कार्यसुखादिकं च विवेकिनः सुखदुःख- तत्त्वसाक्षात्कारवतो दुःखमेव मतम् । दुःखकारणत्वदुःखसंमिन्नत्वाभ्यामित्यर्थः । तथाच सुखरागापेक्षया दुःखद्वेषस्य बलवत्त्वात्सुखापेक्षया दुःखस्य प्राचुर्याच सुखमपि दुःखयोगाद्धेयमिति भावः । तत्र परिणामदुःखं यथा सुखभोगकाले सुखे रागस्तत्प्रतिघातके द्वेषः । विना प्राणिवधमुपभोगाभावेन हिंसादिकं च तन्नान्तरीयकं भवति । ताभ्यां चादृष्टादिद्वारोत्तरकाले दुःखमिति । अतएव विषयसुखमविद्या विपर्या- सलक्षणेति वृद्धाः । नच विषयतृष्णव दुःखं भोगेन तृप्तौ तन्निवृत्तिरेव सुखमिति तस्या रागानुविद्धत्वाद्यभावेन न परिणामदुःखतेति वाच्यम् । तृष्णाक्षयस्य सुखत्वेऽपि भोगाभ्यासस्य तदनुपायत्वात् । तेन तृष्णावृद्धेरेव दर्शनात् । तस्याश्च दुःखरूपत्वात् किंच तृष्णाक्षयसुखस्यापि वुद्धिधर्मत्वेन त्रिगुणत्वाद्दुःखरूपतया हेयत्वमेवेति जंगीपव्य- व्याधसंवादेन भाष्ये दर्शितं तृतीयपादे। तापदुःखं च सुखकालेऽन्यदीयाधिकसुखं दृष्ट्वा तापजं दुःखम् । तस्य द्वेषानुविद्धत्वाद्वेषजः कर्माशयः । तथा सुखसाधनप्रार्थनया कंचिदनुगृह्णाति कंचित्पीडयति । तत्र परानुग्रहपीडाभ्यां धर्माधर्मोपचयो भवती- सेषा तापदुःखता । संस्कारदुःखं च सुखानुभवात्संस्कारातिशयेन तत्त्मरणं ततत्तदु- पपादके रागस्तदुपघातके द्वेपः, ताभ्यां कर्माणि तेभ्यो विपाकास्ततस्तदनुभवस्ततो वासनेति । तदिदमनादिदुःखस्रोतो योगिनमेव क्लिन्नाति निर्मलचित्तत्वात् । यथोर्णा- तन्तुरक्ष्णि न्यस्तो दुःखयति नान्यगात्रेषु । इतरं पृथग्जनं खकर्मोपहतमुपात्तं दुःखं त्यजतं त्यक्तं त्यक्तमुपाददानमनादिवासनाविचित्रया चित्तवृत्तिरूपयाऽविद्यया हातव्येऽहंकारममकारौ कुर्वाणं सर्वे तापा उपतिष्टन्ते । योगी वनादिदुःखोपहतः सर्वदुःखनाशकसम्यग्दर्शनमेव शरणीकरोति । गुणवृत्त्यविरोधाचेति । गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि बुद्धिरूपेण परिणताः परस्परानुग्राहकस्वभावतयाऽविरुद्धात्रिगुणा- मेव सर्वा वृत्तिं जनयन्ति । उपादानकारणस्य त्रितयात्मकत्वात्कारणामेदाच कार्यस्य । तेन सुखवृत्तिकालेऽपि सूक्ष्म दुःखमनुसंधेयम्, क्षिप्रपरिणामितया ।

·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ चित्तस्यात्यन्तास्थिरत्वाच । तद्वृत्तेरपि दुःखमयत्वं च । स्थूलसुखा सूक्ष्मदुःखा सुख- वृत्तिरित्युच्यते । स्थूलदुःखा सूक्ष्मसुखा च दुःखवृत्तिः..। न संकरः । स्थूलानां स्थूलैः सह विरोधेऽपि सूक्ष्मैः सहाविरोध एवं.। उपादानकारणेनाप्यत्यन्ताभेदा- भावाद्बुद्धेः सुखमित्यादिव्यपदेशस्यापि न हानिः । सामान्यरूपेणामेदः स्थूलात्मना च भेद इत्यवगन्तव्यम् । अस्य च महतो दुःखस्य मूलमविद्या । विवेकसाक्षात्का- राच्च तन्निवृत्तौ तन्मूलक्लेशान्तराणां निवृत्तिः । ततः कारणाभावाद्धर्माद्यनुत्पत्तिः। अनारब्धफलैश्च संचितकर्मभिः क्लेशाख्यसहकार्युच्छेदात्फलानुत्पादः । आरब्ध- फलकर्मणां च भोगादेव नाशे सति देहपाते कारणाभावादपुनर्जन्म । तदेव च दुःखनिवृत्तिरूपो मोक्ष इति दिक् । तदेतच्छास्त्रं चतुर्वृहं, हेयं, हेयहेतुः, हानं, हानोपाय इति । दुःखं हेयम् । दुःखहेतुरविद्या । दुःखात्यन्तनिवृत्तिः हानम् । विवे- कसाक्षात्कारो हानोपायः । उपकरणसंग्रहाय सर्वत्र व्यूहपदं राश्यर्थकम् ॥ १५ ॥ तदेवमत्र पादे व्युत्थितचित्तस्य योगसाधनं क्रियायोगमुक्त्वा तत्फलप्रसङ्गेन क्लेशास्तद्धानप्रकारस्तेपां हेयत्वाय दुःखनिदानत्वं दुःखत्वं च प्रतिपादितम् । इदानीं संक्षेपेणोक्तं समस्तशास्त्रार्थमतिविस्तरतः प्रतिपादयिप्यति शास्त्रसमाप्ति- पर्यन्तैः सूत्रैः । तदादौ योगफलं परमपुरुषार्थमाह--- हेयं दुःखमनागतम् ॥१६॥ अतीतं स्वयमेव गतं, वर्तमानं च बहुकालसाध्यसाधनानुष्ठानात्मागेव तृतीयक्षणे नश्यति । अतः परिशेपादनागतावस्थमेव दुःखं योगादिमिय- मित्यर्थः ॥ १६ ॥ तत्रादौ हेयमाह-हेयं दुःखमनागतम् । अतीत खयमेव नष्टम् । वर्त- मानं वहुकालसाध्यसाधनानुष्ठानात्प्रागेव तृतीयक्षणे नश्यति । परिशेषादनाग- तावस्थमेव दुःखं योगेन हेयमित्यर्थः ॥ १६ ॥ हेतूच्छेदे पुरुषव्यापाराद्धेयहेतुं प्रदर्शयति- द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥१७॥ सुखदुःखमोहात्मकाखिलदृश्याकारत्वेनाखिलदृश्यरूपया बुद्ध्या द्रष्टुः पुरु- पस्य जन्माख्यः संयोगविशेपो दुःखहेतुरित्यर्थः ॥ १७ ॥ हेतूच्छेदे पुरुषव्यापाराद्धेयहेतुमाह-द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः । सुखमोहदुःखात्मकाखिलदृश्याकारत्वेनाखिल दृश्यरूपया बुद्ध्या तादृशवुद्धिप्रतिवि- म्वत्वेन द्रष्टुः पुरुषस्य यः संयोगो भोग्यभोक्तृत्वनियामको जन्माख्यः स दुःख- हेतुरित्यर्थः । दृश्यं हि अयस्कान्तमणिः स्वसंनिधिमात्रेण लोहमिव पुरुषमाकर्षति । पुरुपायात्यन्ताभेदेनात्मानं दर्शयति । तावतैव तद्रूपानुभवविषयतां चापद्यते । इद- मेव च तस्य दृश्यत्वम् , पुरुषस्य द्रष्टुत्वं च भोग्यभोकृत्वं च तत्वामित्वं च । स च संयोगोऽनादिनिमित्ताविद्याप्रभवतयाऽनादिः । क्लेशकर्मतद्वासनासंतानोऽप्यनादिः । प्रतिसर्गावस्थायां सहान्तःकरणेन प्रधानसाम्यमुपगतोऽपि सर्गादौ पुनः कालव- - - ·। भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ४५ शादेव ताहगेव भवति । वर्षात्यये मृद्भावमुपगतो मण्डूको यथा वृष्टी पुनर्मण्डूक- भावमापद्यते तद्वत् । अयं हि संयोगश्चित्तस्यैव दुःखहेतुस्तस्मिंस्तु दुःखिते तदा- कारानुरोधी दुःखित इवेति दिक् ॥ १७ ॥ दृष्टदृश्यसंयोगः सूत्रैर्लक्षणीयस्तत्रादौ दृश्यस्वरूपं लक्षयति- प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगाप- वर्गार्थ दृश्यम् ॥१८॥ प्रलये प्रकाशादिकार्याभावाच्छीलपदम् । अत्र प्रकाशो बुद्धिवृत्त्यादिरूपा- लोकः । क्रिया प्रयत्नचेष्टादिः । स्थितिश्च प्रकाशक्रिययोः प्रतिवन्धः । एतत्रय- शीलं यच्छास्त्रप्रसिद्धं सत्वादिगुणत्रयं तदृश्यं पुरुपभोग्यत्वेन दृश्यशब्दवाच्यम्। तस्य प्रकाशादिरूपतायां हेतुगर्भ विशेपणं भूतेन्द्रियात्मकमिति । स्थूलसू. क्ष्माणां भूतानां कारणं तेन स्थितिशीलत्वं लब्धम् । स्थूलसूक्ष्माणामिन्द्रियाणां च कारणम् । तेन प्रकाशक्रियाशीलत्वं लब्धम् । तत्र स्थूलेपु दशेन्द्रियेषु हेतु- स्वाक्रियाशीलत्वम् । सूक्ष्मेषु चान्तःकरणरूपेन्द्रियेषु हेतुत्वात्प्रकाशशीलत्वम् । इति गुणानां स्वरूपसत्ता । [तत्प्रवृत्तः] प्रयोजनमाह भोगापवर्गार्थमिति । पुरु पस्य भोगापवर्गावेवार्थों यस्य तथेत्यर्थः ॥१८॥ • तत्र दृश्यपदार्थमाह-प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भो. गापवर्गार्थ दृश्यम् । प्रलये प्रकाशादिकार्याभावाच्छीलपदम् । तत्र प्रकाशो बुद्धिवृत्त्यादिरूपालोकस्तच्छीलं सत्वम् । क्रिया प्रयत्नचेष्टादिस्तच्छील रजः । स्थितिः प्रकाशक्रिययोः प्रतिवन्धस्तच्छीलं तमः । ते गुणाः परस्परोपरक्ता इतरेतराश्रयेण कार्यमारभन्ते । तत्र विचित्कार्ये जननीये एकस्य प्राधान्यमपरयोः सहकारि- लम् । यथा दिव्यशरीरे जनयितव्ये सत्त्वं प्रधानं, मानुषे रजः, तिर्यक्शरीरे. तमः । ते च पुरुषस्य भोगापवर्गार्थ संनिघिमात्रोपकारकतया प्रवर्तन्ते । तदाह-भूतेन्द्रियात्मकमिति । तत्र स्थूलसूक्ष्मभूतकारणत्वेन स्थितिशीलत्वं, स्थूलदशेन्द्रियहेतुत्वाक्रियाशीलत्वं, अन्तःकरणरूपसूक्ष्मेन्द्रियहेतुखात्प्रकाशशील- खम् । तत्प्रवृत्तः प्रयोजनमाह-भोगापवर्गार्थमिति । तत्र सुखदुःखरूपाया बुद्धेः पुरुषेणाविभागापन्नतयावधारणं भोगः । भोक्तुः खरूपावधारणमपवर्ग इति भाष्यम् । तावेतौ भोगापवर्गों बुद्धिकृतौ बुद्धावेव वर्तमानौ योद्धगतजयपराजयो राजनीव पुरुषे व्यपदिश्यते । वन्धमोक्षावप्येवमिति च भाष्यम् ॥ १८ ॥ 'नन्वेवं कारणरूपस्य सत्वादिगुणत्रयस्यैव दृश्यत्वं प्राप्तं न विकाराणामित्यतो गुणपर्वविधया कार्यकारणाभेदस्तानपि संगृह्णातीत्याह- 'विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९ ॥ सत्वादिगुणात्मको वंशः, तस्य विशेपादीनि पर्वाणि पन्नशाखाङ्कुरवीजवद- भेदात् नात्यन्तं मिन्नानीत्यर्थः । तत्र विशेपाः पोडश विकारा एकादशेन्द्रियप- ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ ञ्चमहाभूतरूपाः । अविशेषाश्च पञ्चतन्मात्राहकाररूपाः पद । लिङ्गमानं मह- त्तत्त्वम् , अलिङ्गं च साम्यावस्थितिः ॥ १९॥ दृश्यानां गुणानां स्वरूपभेदमाह-विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुण- पर्वाणि । सत्त्वादिगुणात्मकस्य वृक्षस्य पत्रशाखाङ्कुरबीजवदवस्थाभेदादेतानि पर्वाणि नात्यन्तं मिन्नानीत्यर्थः । तत्र विशेषाः एकादशेन्द्रियपञ्चमहाभूतरूपाः षोडशविकाराः शान्तघोरमूढलक्षणविशेषवत्त्वात् । तद्राहित्याच्च पञ्चतन्मात्राहंका- ररूपाः षडविशेषाः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तन्मात्राणि एकद्वित्रिचतुःपञ्चलक्ष- णानि । आत्मना पूर्वेण शब्देन च द्विलक्षणं स्पर्शतन्मात्रमेवमुत्तरोत्तराणि आत्मना पूर्वाभ्यां पूर्वैश्च त्रिचतुःपञ्चलक्षणानीति बोध्यम् । सकलपुरुषार्थस्य शब्दादिभो- गसत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरूपस्य गमकत्वेन महत्तत्त्वं लिङ्गमात्रम् । क्वापि लयाग- मनादलिङ्गं प्रधानम् । तच्च गुणानां साम्यावस्थारूपम् । तच पुरुषार्थक्रिया- क्षमत्वरूपसत्ताभावादसत्, कार्यजनकलरूपसत्तावत्त्वात्सदिति चोच्यते । न सत् नासदिति चोच्यते ताभ्यां च । पुरुषार्थहेतुत्वासंभवात्सा नित्या । यदि सा भोगा- दिरूपपुरुषार्थहेतुः स्यात्तदा साम्यावस्थात्वमेव भज्येत । एवं च तस्याः पुरुषार्थका- रणत्वाज्ञानान्न सा खतः पुरुषार्थहेतुरतो नित्या। महदाद्यवस्थास्तु पुरुषार्थहेतुत्वाद- नित्याः । तदुत्पत्तिलयव्यवहारेणैव गुणानां तयवहारो नतु खतो गुणानामुत्पत्तिर्लयो वास्ति । यथा धननाशाद्देवदत्तस्य नष्टत्वव्यवहारः ॥ १९ ॥ सूत्राभ्यां दृश्यशब्दार्थो व्याख्यातः । द्रष्टशब्दार्थो व्याख्यायते- द्रष्टा इशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥ २० ॥ दृशिमात्रो ज्ञानमात्ररूपः द्रष्टशब्दार्थः । तत्र प्रमाणमाह शेषेण, स च शुद्धोऽपीति । निर्विकारोऽपि प्रत्ययानुपश्यः । प्रत्ययं बौद्धं वृत्तिजातं तद- नुकारीव सन्पश्यति । वृत्तेः स्वेनैव ग्रहणे कर्मकर्तृविरोधाद्वृत्तिप्रवाहकल्पने चानवस्थानादृत्तिसाक्षितया पुरुपः सिद्ध्यतीत्यर्थः । निर्विकारस्याप्यर्थग्रहणमनु- शब्देनोपपादितम् । वृत्तेयर्थग्रहणमर्थाकारतारूपो विकारः स्वप्नादौ सिद्ध एवास्ति । अतस्तदृष्टान्तेन पुरुषस्यापि वृत्तिग्रहणं वृत्याकारता वाच्या वृत्तिप्रतिविम्बरूपा वृत्त्यनुकारितेति ॥ २० ॥ अथ द्रष्टुपदार्थमाह-द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः । दृशिमात्रो ज्ञानमात्ररूपः । एतेन ज्ञानधर्मकत्वं निरस्तम् । स बुद्धेः प्रतिसंवेदी तदविभागापन्न इति यावत् । अविभाग एव च प्रतिविम्व इत्युच्यते । स च तया नात्यन्तममिन्नः । कदाचिदेव तत्तद्विषयाकारताधारणेन तस्याः परिणामिनीत्वात् । संप्रज्ञातव्युत्थानयोः सदा ज्ञातविषयत्वेनापरिणामित्वात्पुरुषस्य । परिणामी तु न सदर ज्ञातविषयो यथा श्रोत्रादिः। किंच बुद्धिः परार्था क्लेशकर्मवासनाविषयेन्द्रियादिभिः सह पुरुपार्थकारिलात् , शय्यादिवत् । पुरुषस्तु नैवमिति नात्यन्ताभेदः । नात्यन्तमिन्नो व्युत्थानदशायां यतः शुद्धोऽप्यपरिणाम्यपि प्रत्ययं वौद्धं प्रत्ययं वृत्तिजातमनुकुर्वन्निव . साच ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ४७ । पश्यति विषयजातमित्यर्थः । तमनुकुर्वन्नतदात्मापि तदात्मक इव भाति । तदुक्तं-'प्राप्तचैतन्यामेदाया बुद्धिवृत्तेरनुकारणम् । तदविशिष्टः स आख्यायत' इति भाष्ये । वृत्तेः खेनैव ग्रहणे कर्तृकर्मविरोधः, वृत्तिप्रवाहकल्पने चानवस्थाऽतस्तत्साक्षी तदविभागमापन्नः पुरुषः सिध्यति । वृत्तेरर्थग्रहणं ह्याकारतारूपो विकारः । तदृष्टान्तेन पुरुषस्यापि वृत्तिग्रहणं वृत्त्याकारतैव । सा चोक्तप्रतिविम्वरूपा वृत्त्यनु- कारितैवेति दिक् ॥ २० ॥ द्रष्टरि प्रमाणान्तरमाह- तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ तस्य द्रष्टुरर्थः प्रयोजनं भोगापवर्गावेव प्रयोजनं यस्य स तदर्थः । तथाच. द्रष्टुभॊगापवर्गप्रयोजनकमेव दृश्यस्यात्मा स्वरूपं कार्यकारणात्मकं गुणत्रयं न. स्वार्थमित्यर्थः । तथा च-गुणाः परार्थाः, संहत्यकारित्वात् , शय्यादिवदित्यनु- मानेन प्रकृत्यादिभ्योऽतिरिक्तस्य द्रष्टुः सिद्धिरिति भावः । संहत्यकारित्वं स्वकार्ये सहकारिसापेक्षत्वम् ॥ २१ ॥ अथ संयोगाङ्गदृश्यस्य द्रष्ट्रर्थत्वमाह-तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा । तस्य द्रष्टुरर्थः । प्रयोजनं भोगापवर्गावेव प्रयोजनं यस्य स तदर्थः । द्रष्ट गापवर्गफलकं दृश्यस्यात्मा- स्वरूपं कार्यकारणात्मकं गुणत्रयं न खार्थमित्यर्थः । यतो दृश्यमेव पुरुषस्य भोग्यम् । यतो रूपशब्दादयो विषयाः सुखदुःखात्मतयानुकूलयितारः प्रतिकूलयितारश्च । अनुकूलनीयादिश्चेतनः पुरुष एव । न खात्मा कर्तृकर्मविरोधात् । किं च यतो दृश्यस्वरूपं यावत्पुरुषार्थमनुवर्तते तन्निवृत्तौ च निवर्ततेऽतो न स्वार्थम् । तदनेन गुणाः परार्थाः संहत्यकारिखाच्छय्यादिवदित्यनुमानं प्रकृत्याद्यतिरिक्तपुरुषे मानमपि दर्शितम् । संहत्यकारित्वं खकार्ये सहकारिसापेक्षत्वम् ॥ २१ ॥ ननु पुरुपार्थमेव चेत्प्रकृत्यादिकं तर्हि पुरुषस्य मुक्तौ तत्सर्वं नश्येत्, स्थिति- हेतोः पुरुपार्थस्याभावादिति । तत्राह-- कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥२२॥ कृतार्थ समाप्तपुरुषार्थमेकं कचिन्मुक्तरूपं प्रति गुणादिकं प्रयोजनाकरणा- द्राज्ञो राज्यवन्नष्टमप्यर्थक्रियाकारित्वरूपसत्ताशून्यमपि सर्वथा न नष्टम् । कस्मा- स्कृतार्थेऽन्यपुरुपे च तस्य साधारणत्वादित्यर्थः । तथा च पुरुपान्तराणामथैः प्रकृत्यादिस्थितिरिति भावः ॥ २२ ॥ नन्वेवं पुरुषस्य भोगापवर्गसमाप्तौ निष्प्रयोजनत्वाद्विरतव्यापारं स्यात् । स्थितिहेतोः पुरुषस्यार्थस्याभावात् । नश्यतैव वा । एवंच संसारोच्छेदः स्यादत आह-कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् । क्वचित्कृतार्थ समाप्तपुरुषार्थ प्रति गुणादिकं प्रयोजनाकरणात नष्टमपि अर्थक्रियाकारित्वरूपसत्ताशून्य-

·४८
पातञ्जलयोगसूत्रम् ।
[साधनपादः २
मपि न नष्टं तदन्योऽकृतार्थस्तत्साधारणत्वादित्यर्थः । एवं च पुरुषान्तराणामर्थे
प्रकृत्यादिस्थितिः प्रवृत्तिश्चेति.भावः । प्रधानस्यैकत्वं पुरुषस्यानेकत्वं च 'अजामे-
का लोहितशुक्लकृष्णां वह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो टेको जुषमाणोऽनुशेते
जहात्येना भुक्तभोगामजोऽन्यः' इति श्रुतिराह । एकत्वश्रुतयश्च देशकालविभागा-
भावेन गौणाविभागरूपत्वपरा इति दिक् ॥ २२ ॥
अन्न सूत्रेषु पुरुषबहुत्वं सिद्धम् । द्रष्टदृश्ये व्याख्याते तयोः कीदृशः. संयोगो
हेयहेतुस्तदुच्यते।
खखामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः॥ २३ ॥
प्रलये भोग्यभोक्तृभावाभावाच्छक्तिग्रहणम् । स्वस्वामिशक्तिकयोर्भाग्यभोक्त-
त्वयोग्ययोद्देश्यद्रष्ट्रोः स्वरूपोपलब्धी विषयभोगात्मदर्शने तयोर्हेतुर्यः संयोग
विशेषो जन्माख्यः स एव पूर्वसूत्रे द्रष्टदृश्यसंयोगशब्दार्थः । इष्टदृश्यसंयो-
गसामान्यस्य सार्वकालिकत्वेन हेयाहेतुत्वाद्वक्ष्यमाणज्ञाननिवत्वासंभवाच्चेति
भावः ॥ २३ ॥
अत्र तयोः संयोगमाह-स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः
संयोगः । प्रलये भोग्यभोक्तृत्वाभावाच्छतिग्रहणम् । खं भोग्य, खामी भोक्ता ।
खरूपयोः दृश्यपुरुषस्वरूपयोः उपलब्धिर्विषयभोगात्मदर्शनरूपाः तस्या हेतुर्यः
खखबुद्धिजन्माख्यः स एव जातोऽहमित्यादिवुद्धिविषयत्वरूपः संयोग इत्यर्थः ।।
संयोगसामान्यस्य सार्वकालिकत्वेन हेयाहेतुत्वाद्वक्ष्यमाणज्ञाननिवर्सत्वासंभवाचेति
भावः । सम्यग्दर्शनाद्भोगकारणाविद्यानाशे भोगाभावरूपो बन्धाभाव एव मोक्षः ।
अत आत्मदर्शनमपि संयोगहेतुकमेवेति दिक् ॥ २३ ॥
-
-
द्रष्टदृश्यसंयोगस्यापि कारणं दर्शयति,
तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥
तस्य जन्माख्यस्य द्रष्टदृश्यसंयोगस्याविद्या मूलकारणमित्यर्थः। अविद्याशब्देना-
त्रानात्मन्यात्मबुद्धिरूपमिथ्याज्ञानवासना ग्राह्या । तस्या एव जन्मप्राक्काले संभ-
वाद्भाष्यकृतोक्तत्वाच्च ॥ २४ ॥
तस्य संयोगस्य कारणमाह-तस्य हेतुरविद्या । तस्य जन्माख्यस्य द्रष्टदृश्य-
संयोगस्याविद्या मूलकारणमित्यर्थः । अविद्याशब्देनात्रानात्मन्यात्मवुद्धिरूपमिथ्याज्ञा-
नवासना तस्या एव जन्मप्राकाले संभवात् । सर्गान्तरीयाविद्यायाः खाश्रयचित्तेन
सह प्रधाने निरुद्धायाः प्रधाने स्थिता या वासना तद्वासितं च प्रधानं पुनः सर्गादौ.
अविद्याविशिष्टमेव चित्तं तत्पुरुषसंयोगि. सृजति । एवं पूर्वपूर्वसर्गेष्वित्यनादितास्याः
अविद्यावासनासत्त्वादेव च प्रलये न मुक्तिः । यदा तु विवेकख्यातिधर्ममेघसमाधि-
रूपां निष्ठां प्राप्ता तदा दग्धवीजतुल्यसवासनचित्तनिवृत्त्या स्वरूपमात्रेण पुरुषस्थिति-
N
रूपो मोक्षः ॥ २४ ॥

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ४९ । तदेवं हेयहेतुरूपं व्यूहद्वयं प्रतिपादितं, हानव्यूह इदानीमुच्यते-- तदभावात्संयोगाभावो हानं तदृशेः कैवल्यम् ।। २५ ।। तस्याश्चाविद्याया अत्यन्तोच्छेदाजन्माख्यसंयोगात्यन्तनिवृत्तिानं दुःखात्य- (न्तोच्छेदरूपो मोक्षः कार्यकारणाभेदात्तदेव च दृशेः चैतन्यस्य कैवल्यमित्य- प्युच्यते । तद्वितीयासङ्गरूपत्वादित्यर्थः ॥ २५ ॥ हेयहेतुरूपं व्यूहद्वयं प्रतिपादितम् । इदानी हानमाह-तदभावात्संयोगा- भावो हानं तदृशेः कैवल्यम् । तस्या अविद्याया अभावात्सवासनाया दाहात् जन्माख्यसंयोगस्यात्यन्तनिवृत्तिानमात्यन्तिकदुःखोपरमरूपो मोक्षः। कार्यकारणा- भेदात् । तदेव दृशेश्चैतन्यस्य कैवल्यमसंगतेत्यर्थः । ननु पुरुषस्य नित्यनिर्दुःखलात्कथं दुःखहानिः पुरुषार्थ इति चेन्न । भोग्यवरूपखवसंवन्धेनैव दुःखहानस्य पुरुषार्थलात् । यद्यपि भोगोऽपि साक्षात्काररूपो नित्य एव तथापि घटाकाशवदनित्यता । दुःख- भोगस्य दुःखवृत्त्यविभागापन्नत्वेनावधृतचित्खरूपत्वादिति दिक् ॥ २५ ॥ इतः परं हानोपायन्यूह चतुर्थस्यापि कियत्पर्यन्तं प्रपन्यते- विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ मिथ्याज्ञानवासनयाऽन्तराभिभवो विप्लवस्तद्ग्रहितो विवेकतः पुरुषसाक्षात्कारो मोक्षोपायः सवासनाविद्योन्मूलनद्वारेत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानादेव मोक्ष इति वच- नादसंप्रज्ञातयोगवैफल्यमिति चेन्न । ज्ञानद्वारतया ज्ञानमध्य एवासंप्रज्ञातान्त- र्भाव इत्याशयादिति ॥ २६ ॥ अथ हानोपायमाह-विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः। मिथ्याज्ञानवा- सनयान्तराभिभवो विप्लवस्तद्रहिता विवेकख्यातिः प्रकृतिविवेकतः पुरुषसाक्षात्कारो मोक्षोपायः सवासनाविद्योन्मूलनद्वारेत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानादेव मोक्षश्रुतेरसंप्रज्ञातो निष्फल इति चेन्न, ज्ञानद्वारतया ज्ञानमध्ये तदन्तर्भाव इत्याशयात् ॥ २६ ॥ विवेकख्यातेरविप्लवाख्यनिष्ठाया लक्षणमाह- तस्य ससधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ तस्य विवेकख्यातिरूपस्य हानोपायस्य प्रान्तभूमिकारूपिणी प्रज्ञा योगजसा: क्षात्काररूपिणी सप्तप्रकारा भवति । तद्यथा हेयं दुःखं मया परिज्ञातमतः न मेन किमपि ज्ञातव्यमवशिप्यते इत्येका प्रज्ञा जायते । तथा विवेकख्यातिरूपो हानोपायो मया निष्पादितो नास्य निप्पाद्यमवशिष्यते । तत्फलानुभवादिति 'द्वितीया । तथा हेयहेतवोऽविद्याकामकर्मादयो समाशेपतः क्षीणाः । न तेषां लेतव्यमवशिष्यत इति तृतीया । तथा दुःखहानरूपं मोक्षाख्यफलं तद्गोचरासं- प्रज्ञातयोगेन साक्षात्कृतं न पुरुषार्थस्यापि ज्ञातव्यमवशिष्यत इति चतुर्थी प्रज्ञा । तदेतत्स्वस्य कृत्यसमाल्यनुभवरूपं प्रज्ञाचतुष्टयमुक्तम् । भावि 'विदेहकैवल्यका- लीनावस्थानुभवरूपं चान्यप्रज्ञात्रयं यथा-समाप्तभोगापवर्गा मे बुद्धिर्भवि- - ·५० पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ प्यतीत्येवमाकारा प्रथमा । तथाबुद्धिरूपेण परिणताः सत्त्वादयो गुणाः स्वका- रणे लयमेष्यन्तीत्येवमाकारा द्वितीया । तथाप्रलीनानां तेषां न पुनर्बुद्धिरूपेण परिणामो भविष्यतीत्येवमाकारा तृतीयेत्येवं सप्तप्रकारोऽनुभवो यस्य विदुषो जायते तस्य ज्ञाननिष्ठा सद्योमुक्तिदा ज्ञातव्येत्यर्थः ॥ २७ ॥ विवेकख्यातेरविप्लवाख्यनिष्ठायाः फलमाह-तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा । तस्य विवेकख्यातिरूपहानोपायस्य प्रान्तभूमिकारूपिणी प्रज्ञा योगजसा- क्षात्काररूपिणी सप्तप्रकारा भवति । तद्यथा हेयं दुःखं मया परिज्ञातं न मे ज्ञातव्यमवशिष्यत इत्येका प्रज्ञा । विवेकख्यातिरूपो हानोपायो निष्पादितो न निष्पा- द्यमवशिष्यते तत्फलानुभवादिति द्वितीया। हेयहेतवोऽविद्याकामकर्मादयोऽशेषतः क्षीणा न किंचित्क्षेतव्यमवशिष्यत इति तृतीया । तथा दुःखहानरूपमोक्षाख्यफलं तद्गोचरासंप्रज्ञातयोगेन साक्षात्कृतं न पुरुषार्थस्यापि ज्ञातव्यमवशिष्यत इति चतुर्थी । तदेतत्वस्य कृत्यसमाप्त्यनुभवरूपं प्रज्ञाचतुष्टयं प्रयत्नसाध्यतया कार्या विमुक्तिरित्यु- च्यते । विदेहकैवल्यकालिकावस्थानुभवरूपं चान्यत्प्रज्ञात्रयं यथा-समाप्तभोगापवर्गा मे वुद्धिर्भविष्यतीति प्रथमा, वुद्धिरूपेण परिणताः सखादयः स्वकारणे लयमेष्य- न्तीति द्वितीया, लयं गच्छन्तीति वा द्वितीया; प्रलीनानां च तेषां बुद्धिरूपः परिणामो न भविष्यतीति तृतीया । एवं सप्तप्रकारानुभववतो ज्ञाननिष्ठा सद्योमुक्ति- देत्यवगन्तव्यम् । एवमुत्तमस्य केवलं ज्ञानमेव साधनं यथा सनकादीनां, मध्यमस्य ज्ञानकर्मणी समुचिते यथा हिरण्यगर्भादीनामिति विष्णुपुराणादौ स्पष्टम् ॥ २७ ॥ अतः परं विवेकख्यात्युपायप्रतिपादकं सूत्रजातं प्रवर्तते-- योगाङ्गानुष्टानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरावि- वेकख्यातेः॥२८॥ योगाङ्गान्यष्टौ वक्ष्यमाणानि तेषामनुष्ठानात्पापक्षये सति ज्ञानस्य पृथि- व्यादितत्वविषयकस्य दीप्तिर्वृद्धिर्भवति, प्रकृतिपुरुषविवेकसाक्षात्कारं याव- दित्यर्थः ॥ २८ ॥ अथारुरुक्षोर्मन्दाधिकारिणो धारणादिरूपोऽभ्यासो यमनियमादिरूपक्रियायोगश्च यथाक्रममनुष्ठेयत्वेनोपदिशन् आदौ यमाद्यनुष्ठानमिति दर्शयन् विवेकख्यात्युपायं दर्शयन्नाह-योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः । योगाद्वान्यष्टौ वक्ष्यमाणानि तेषामनुष्ठानात्पापक्षये सति ज्ञानस्य पृथिव्यादितत्वविष- यकस्य दीप्तिः वृद्धिः प्रकृतिपुरुषविवेकसाक्षात्कारपर्यन्ता भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ कानि तानि योगाङ्गानीत्यपेक्षायामाह- यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयोऽष्टावङ्गानि ॥२९॥ सुगमम् ॥ २९॥ - ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ५१ । तत्र योगामान्याह-यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयोऽष्टौ योगाङ्गानि । एतानि ज्ञानस्येव योगस्यापि साधनतया योगा- गानि ॥ २९ ॥ । एतानि च ज्ञानस्येव योगस्यापि साधनतया योगाङ्गानीति यमादीन्सूत्रैः क्रमेण लक्षयति- तत्राहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ ३०॥ तत्र तेषु यमादिपु मध्ये हिंसादयः पञ्च यमा इत्यर्थः । तत्र अहिंसा प्राणि- नामद्रोहः । सत्यं वाड्मनसयोर्यथार्थता । अस्तेयं परस्वानादानम् । ब्रह्मचर्यमष्ट- विधमैथुननिवृत्तिः । “स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभापणम् । संकल्पोऽध्य- वसायश्च क्रियानितिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः" इत्यष्टवि- धमैथुनस्य लक्षणमुक्तम् । अपरिग्रहश्च हिंसाद्यसंख्यदोपदर्शनतः पदार्थानामस्त्री- कार इति ॥३०॥ तत्र यमं लक्षयति-अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः। तत्रा- हिंसा प्राणिनामद्रोहः । शौचाचमनादावपरिहार्यहिंसायां तु न दोपः । सलं वाडानस- • योर्यथार्थता । अस्तेयं परखानादानम् । ब्रह्मचर्यमष्टविधमैथुनत्यागः। 'स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृतिरेव चे'त्यष्टविधम् । अपरिग्रहश्च हिंसाद्यसंख्यदोपदर्शनात्पदार्थानामस्वीकरणम् ॥ ३० ॥ यमेववान्तरविशेपनिमित्तमुत्कर्पमाह- जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाःसार्वभौमा महाव्रतम्॥ ३१॥ जातिः मनुष्यब्राह्मणादिः । देशस्तीर्थादिः । कालश्चतुर्दश्यादिः । समयो युद्धादिः। एतैरनव.-उन्नाः मनुष्यान्न हनिप्ये, तीर्थे न हनिप्ये, चतुर्दश्यां न हनिप्ये, युद्धातिरिक्ते न हनिप्ये इत्यादिविशेपैरनियमिता अत एव सार्वभौमाः सर्वजात्यादिसाधारणास्तेऽहिंसादयो यमा महाव्रता इत्युच्यन्ते । अन्वर्था चेयं संज्ञा ॥ ३१ ॥ यमानामुत्कर्षमाह-जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् । जातिर्मनुष्यत्वादिः, देशस्तीर्थादिः, कालश्चतुर्दश्यादिः, समयो युद्धादिः, ) एतैरनवच्छिन्नाः मनुष्यान् न हनिष्ये तीर्थे न हनिष्ये चतुर्दश्यां न हनिष्ये युद्धा- तिरिक्ते न हनिष्ये इत्येवंविशेषैरनियमिता अतएव सार्वभौमाः सर्वविषयेषु विदिताः सर्वजातिदेशकालादिसाधारणास्तेऽहिंसादयो महाव्रतमित्युच्यन्ते । अन्वर्था चेयं संज्ञा ॥३१॥ । - BICI 17757 ६ पा० यो 181.45 P27Y ·५२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ यमान्व्याख्याय नियमान्व्याचष्टे- शौचसंतोषतपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः॥३२॥ शौचं मृजलादिना बाह्यं, पञ्चगव्यादिभोजनेन चाभ्यन्तरम् । एतदुभयं शारीरम् । मानसं तु रागद्वेपादिमलक्षालनम् । संतोपः संनिहितोपकरणादधि- कानुपादित्सा । तपश्चान्द्रायणादि । स्वाध्यायो मोक्षशास्त्राध्ययनं प्रणवजपो वा। ईश्वरप्रणिधानं परमगुरौ परमेश्वरे सर्वकर्मार्पणम् । एतानि नियमा इत्यर्थः । अर्पणं चोक्तं कौमें-"नाहं कर्ता सर्वमेतद्ब्रह्मैव कुरुते तथा। एतद्ब्रह्मार्पणं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः" इत्यादि ॥ ३२ ॥ नियमानाह-शौचसंतोषतपास्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः । शौचं मृजलादिना वाह्यं पञ्चगव्यादिभोजनेन च । आभ्यन्तरं रागद्वेषादिमलक्षाल- नम् । संतोपः संनिहितोपकरणादधिकस्यानुपादित्सा । तपश्चान्द्रायणादि, क्षुत्तुषे शीतोष्णे स्थानासनरूपद्वन्द्वसहनं, इजितेनापि स्वाभिप्रायाप्रकाशनरूपकाष्टमौनमव- चनरूपाकारमौनादि । स्वाध्यायो मोक्षशास्त्राध्ययनम् । ईश्वरप्रणिधानं परमेश्वरे सर्व- कार्पणं तत्पूजनादि च ॥ ३२ ॥ उक्तेपु. यमनियमेपु विघ्ननिवृत्युपायमाह- वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ वक्ष्यमाणवितकर्यमादिवाधने क्रियमाणे वक्ष्यमाणं प्रतिपक्षभावनं कार्य- मित्यर्थः ॥ ३३ ॥ एतेषु यमनियमेप्वभ्यस्यमानेषु प्राप्तविघ्नानां निवृत्त्युपायमाह-वितर्कवाधने प्रतिपक्षभावनम् । वक्ष्यमाणैर्वितर्यमादीनां वाधने क्रियमाणे वक्ष्यमाणप्रतिपक्ष- भावनं कार्यमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ ये ते वितर्का यच्च तेपां प्रतिपक्षचिन्तनं तद्द्यमाह- वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोह- पूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानान्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥३४॥ : यमनियमविपरीता हिंसादयो दश वितर्कशब्देन तन्त्रे परिभाषिताः । ते च कृता वा कारिता वा साधुसाध्वित्यनुमोदिता वा स्युः । तथा लोभोत्थाः क्रोधोत्था मोहोत्था वा स्युः । तथा मृदवो मध्या अतिप्रमाणा वा स्युः ।। सर्व एव दुःखाज्ञानानन्तफला इत्येवं वितर्कप्रतिपक्षरूपदुःखज्ञानानन्तफल- त्वस्य चिन्तनं कुर्यादित्यर्थः । दुःखं चाज्ञानं च ते एवानन्ते फले येपामिति विग्रहः ॥ ३४॥ - ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ५३ - तदेवाह-वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोह- पूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभाव- नम् । अहिंसादिविपरीता हिंसादयो दश वितर्का इति परिभाषितास्ते खयं कृता अन्येन कारिताः साधुसाध्वियनुमोदिता इति त्रिविधास्ते पुनर्लोभक्रोधमोहपूर्वकत्वेन त्रिविधाः लोभादयः पुनस्त्रिविधा मृदवो मध्या अतिप्रमाणा इति सर्व एते दुःखं विपर्ययज्ञानरूपमज्ञानं च संसारमूलकारणं फलं येषां ते इति प्रतिपक्षभावनया तेषां परिहारः कार्य इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ | यमनियमनिष्पत्तिसूचिकानां सिद्धीनां सूत्राण्यतः परं प्रवर्तन्ते- अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः ॥ ३५॥ अहिंसास्थैर्ये सति तत्संनिधिस्थानां मार्जारमूपकादीनामन्योन्यवैरत्यागो भवति ॥ ३५॥ अथ यमादिनिष्पत्तिसूचिकाः सिद्धीराह-अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः। अहिंसास्थैर्ये सति तत्संनिधिस्थानां मार्जारमूषकादीनामप्यन्योन्यं वैरत्याग इत्यर्थः ॥ ३५॥ सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥३६॥ सत्यस्थैर्ये सति तद्वचनमात्रेणान्येषां धर्मादिक्रियावत्त्वं तत्फलस्वर्गादि- मत्त्वं च भवति ॥ ३६॥ सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ ३६ ॥ अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७॥ अस्तेयस्थैर्ये तस्मै स्वयमेव सर्वरनान्युपतिष्टन्ते ॥ ३७ ॥ अस्तेयस्थैर्ये तद्वचनमात्रेण सर्वदिग्भ्यः सर्वरत्नान्युपतिष्ठन्ते ॥ ३७ ॥ ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८ ॥ ब्रह्मचर्यस्थैर्ये सति वीर्यलाभः सामर्थ्यविशेषो भवति । येन स्वयं ज्ञानक्रि- याशक्तिमान्भूत्वा परेषु पुरुषः क्षमत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः । वयंज्ञानक्रियाशक्तिरूपसामर्थ्यवान् भूत्वा- ऽन्येषामपि तदादधाति ॥ ३८ ॥ अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासंबोधः ॥ ३९ ॥ अपूर्वेण देहेन्द्रियादिसंघातेन ज्ञानहेतुः संयोगो जन्म, तस्य कथन्ता च किं- प्रकारता तयोः संवोधः साक्षात्कारो जातिसरणं भवति ॥ ३९ ॥ अपरिग्रहस्थैर्य जन्मकथन्तासंवोधः । पूर्वापरजातिस्मरो भवती- त्यर्थः॥ ३९ ॥ .

·५४
पातञ्जलयोगसूत्रम् ।
[साधनपादः २
यमसिद्धय उक्ताः। नियमसिद्धय उच्यन्ते-
शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥४०॥
शौचस्थैर्यात्स्वाङ्गे जुगुप्सा कुत्साऽशुचिदोषदर्शनरूपा भवति । अतएव परैर-
संसर्गोऽपि भवति ॥ ४० ॥
नियमसिद्धीराह-शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः । खाझे जुगुप्सा
मृजलादिभिः शोधयतोऽपि कायशुद्ध्यदर्शनात् । अतएव परकायेष्वपि तादृशवदशी
तैरसंसृष्टो भवति ॥ ४० ॥
बहिःशौचस्थैर्यसिद्धिमुक्त्वाऽन्तःशौचसिद्धिमाह-
सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्य-
त्वानि च ॥४१॥
चित्तमलक्षालनरूपाच्छौचात्सत्वशुद्धिः सत्वोद्रेकः । ततः सौमनस्यं स्वाभा-
विकी प्रीतिः । ततः प्रीतचित्तस्याविक्षेपादैकाग्र्यम् । तत इन्द्रियजयस्ततश्चात्म-
साक्षात्कारयोग्यत्वमित्यर्थः ॥ ४१ ॥
अन्तःशौचसिद्धिमाह-सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाय्येन्द्रियजयात्मदर्शन-
योग्यत्वानि च । भवन्तीति शेषः । चित्तमलक्षालनरूपाच्छौचात्सत्वशुद्धिः
सलगुणोद्रेकस्ततः सौमनस्यं सर्वत्र प्रीतिः, ततः प्रीतचित्तस्याविक्षेपादेकाय्यं, तत
इन्द्रियजयस्तत आत्मसाक्षात्कारयोग्यता ॥४१॥
संतोषादनुत्तमसुखलाभः ॥४२॥
संतोपस्य तृष्णाक्षयस्य स्थैर्यादनुत्तमस्य विषयसुखापेक्षया प्रकृष्टस्य सुखस्य
लाभो भवति ॥ ४२ ॥
संतोषादनुत्तमसुखलाभः । सुपुप्ताविवेत्यर्थः ॥ ४२ ॥
कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः॥४३॥
तपःस्थैर्यात्कायेन्द्रिययोः सिद्धिरशुद्धिक्षयद्वारा भवति । अशुद्धिः पापं तमो-
गुणाश्च । कायसिद्धिरणिमाद्या, इन्द्रियसिद्धिः दूराच्छ्रवणाद्या । एता विभूतिपादे
व्याख्यास्यन्ते ॥ ४३ ॥
कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः । तपःस्थैर्ये पापतमोगुणरूपाशुद्धि-
क्षयात्कायसिद्धिरणिमादिरूपा इन्द्रियसिद्धिर्दूराच्छ्रवणाद्या भवन्तीत्यर्थः ॥ ४३ ॥
खाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः॥४४ ॥
स्वाध्यायस्थैर्यादिष्टदेवतानां संप्रयोगो दर्शनं भवति ॥ ४४ ॥

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती ।
५५
।
-
-
समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥४५॥
ईश्वरप्रणिधानस्थैर्यात्समाधिसिद्धिर्योगनिष्पत्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥
समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् । समाधिसिद्धिर्योगसिद्धिः इतरकारणे-
भ्योऽस्यान्तरङ्गत्वं सूचयति ॥ ४५ ॥
यमनियमाः सिद्धिभिः सहोक्ताः । आसनमुच्यते-
स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६ ॥
आस्यतेऽनेन प्रकारेणेति व्युत्पत्तरित्यर्थः । आसनगतविशेपाश्च हठयोगग्र-
न्थेभ्यो ज्ञेयाः । गुरुभिश्च वार्तिकेऽपि कियन्तः प्रदर्शिताः॥ ४६ ॥
आसनमाह-स्थिरसुखमासनम् । यदेव स्थिरं सुखकरं च तदेवासनं
कार्यमित्यर्थः ॥ ४६॥
आसनस्थैर्यस्योपायमाह-
प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्तिभ्याम् ॥४७॥
प्रयत्नशैथिल्यं बहुलायासनिवृत्तिः । अनन्तसमापत्तिश्च पृथिवीधारिणि स्थिर-
तरे शेपनागे चित्तस्य धारणं ताभ्यामासनं निप्पद्यते इत्यर्थः ॥ ४७ ॥
तत्स्थैर्योपायमाह-प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् । प्रयत्नशैथिल्यं
बहुलायासनिवृत्तिः । अनन्ते पृथ्वीधारिणि शेषे समापत्तिश्चित्तस्य धारणा ताभ्यामा-
सनं सिध्यतीत्यर्थः ॥ ४७ ॥
आसनादपि सिद्धिमाह-
ततो द्वन्द्वानभिघातः॥४८॥
तत आसनस्थैर्याहून्दैः शीतोष्णादिमिरनभिघातश्चित्तालम्बनं (1) भवती-
त्यर्थः ॥४८॥
आसनसिद्धेः फलमाह-ततो द्वन्द्वानभिघातः । तत आसनस्थैर्यात् ।
द्वन्द्वं शीतोष्णादि ॥४८॥
क्रमप्राप्त प्राणायाम लक्षयति-
तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः
प्राणायामः॥४९॥
तस्मिन्नासने सति श्वासप्रश्वासयोः शास्त्रोक्तरीत्या स्वाभाविकगतिविच्छेदः
प्राणायाम इति वक्ष्यमाणचतुर्विधप्राणायामस्य सामान्यलक्षणम् । तत्रासन-
स्याङ्गत्वलाभाय सत्यन्तम् । श्वासप्रश्वासौ नासापुटेन वायोः प्रवेशनिर्गमौ लोक-
प्रसिद्धौ तत्काले या स्वाभाविकी गतिस्तव्यतिपेध इत्यर्थः । अतो न श्वासप्रश्वास-
योर्गत्यनुपपत्तिदोपः ॥ ४९ ॥

·५६ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २ अथ प्राणायाममाह-तस्सिन्सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः । तस्मिन्नासने सति नासापुटेन खाभाविको यो वायोः प्रवेशनिर्गमौ तत्काले या गतिस्तद्विच्छेद इत्यर्थः ॥ ४९ ॥ प्राणायामस्यावान्तरभेदानाह- बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्यावृत्तिभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः॥५०॥ स च प्राणायामो वाह्यवृत्तिराभ्यन्तरवृत्तिस्तम्भवृत्तिरिति त्रिविधो रेचक- पूरककुम्भकभेदात् । सोऽपि त्रिविधः प्राणायामो यदा देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो निर्णीतो नियमितो भवति तदाऽभ्यासवशात्क्रमेण दीर्घसूक्ष्मसंज्ञको भवतीति वाक्यार्थः । एतावद्देशेन चा एतावत्कालेन वा एतावन्मानासंख्यामिर्वा परिच्छिन्नो मया रेचकादिः कर्तव्य इत्येवमवधारित इति परिदृष्टान्तविशेप- णार्थः । तत्र नासाग्रात्प्रादेशद्वादशाङ्गुलहस्तादिपरिमितो बाह्यदेशो रेचकस्य विपयः शक्त्यनुसारात् । स च इपीकातूलक्रियया निश्चयः । ....... कुम्भकस्य च पूरकदेश एव विषयस्त्रयाणां सहानुष्टाने पूरकानन्तरमेव कुम्भकस्मरणात् । स तु तूलक्रिययोक्तस्य स्पर्शस्य वानुपलब्ध्या निश्चय इति । क्षणानामियत्तया अवच्छिन्नस्तु रेचकादिः कालदृष्ट उच्यते संख्यापरिदृष्टश्च । यथा-"निमेपोन्मेपणे मात्राकालो लघ्वक्षरं तथा । प्राणायामस्य संज्ञार्थ स्मृतौ द्वादशमात्रिका" इति मार्कण्डेयायुक्तमात्राप्रमाणं ताभिर्द्वादशादिभिर्मानासंख्याभिः परिच्छिन्नो रेचकादिरिति । दीर्घसूक्ष्म इति चान्वर्था संज्ञा दीर्घश्वासौ सूक्ष्मश्चेति व्युत्पत्तेः । देशाद्यन्यतमनियमेन हि प्रत्यहमभ्यस्यमानः फ्रमेण कालवृद्ध्या दीर्घकालव्यापि- लेन दीर्घ उच्यते, वायुसंचारस्यातिसूक्ष्मतया सूक्ष्म इति ॥ ५० ॥ तस्यावान्तरभेदानाह-बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः । स प्राणायामो बाह्यवृत्तिराभ्यन्तरवृत्तिस्तम्भवृत्तिरिति त्रिधा रेचकपूरककुम्भकभेदात् । प्राणिनां दक्षिणा नाडी पिङ्गला नाम सूर्यदै- वत्या पितृयोनिः । वामा इडाख्या चन्द्रदेवत्या देवयोनिः । तयोर्मध्ये सुषुम्ना ब्रह्म- दैवत्या, तत्र वामनासापुटेनान्तर्वायोस्त्यागो रेचकः । दक्षिणेन वाह्यपूरणं पूरकः । पूरितस्य निगृह्याविमोकः कुम्भकः । याज्ञवल्क्येन पूरककुम्भकरेचक इति क्रम उक्तः । स त्रिविधो देशकालसंख्यामिः परिदृष्टो निर्णीतो भवति । तदभ्यासवशा- दीर्घसूक्ष्मसंज्ञको भवतीत्यर्थः । तत्र रेचकस्य देशो नासिकाद्वहिः प्रादेशः द्वादशा- मुलहस्तादिपरिमितः शक्त्यनुसारात् । स चेषीकातूलादिक्रियया निश्चयः । पूरकस्य चांपादतलमस्तकमाभ्यन्तरो देशः स च पिपीलिकास्पर्शसदृशस्पर्शेन निश्चयः । कुम्भकस्य च पूरकदेश एव विषयः। पूरकानन्तरं तच्छ्रवणात् । स तूलक्रियया उक्तस्पर्शस्य वानुपलब्ध्या निश्चयः । कालावधृतो यथा । एतावत्काले रेचक एताव: क्षणव्यापी पूरक एतावत्कालव्यापी कुम्भक इत्यङ्गीकृतकालैरवधृतः । द्वादशरूपमा- प ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ५७ त्रासंख्यायाः एकैव संख्या विष्वपि मार्कण्डेयोक्ता । मात्रा निमेपोन्मेपपरिच्छिन्नः कालः, खजानुमण्डलं त्रिः परामृश्य छोटिकावच्छिन्नकालो मात्रेयन्ये । निमेपक्रि- यावच्छिन्नकालस्य चतुर्थो भागः क्षण इति च । उक्तछोटिकावच्छिन्नः काल एव श्वासप्रश्वासक्रियावच्छिन्नः काल इति च । वसिष्ठेन पूरके षोडश मात्राः कुम्भके चितुःषष्टिमात्राः रेचके द्वात्रिंशन्मात्रा उक्ताः । योगियाज्ञवल्क्येन त्रिष्वपि द्वाद- शमात्रः कनीयान, त्रिष्वपि चतुर्विशतिमात्रो मध्यमः, त्रिष्वपि पत्रिंशन्मात्रा- कालपरिच्छिन्न उत्तम इत्युक्तम् । दीर्घसूक्ष्म इति देशाद्यन्यतमनियमेन प्रत्यहम- भ्यस्यमानः क्रमेण कालवृद्ध्या दीर्घकालव्याप्तिखाद्दीर्घः, वायुसंचारस्यातिसूक्ष्म- तया सूक्ष्मश्च भवतीति बोध्यम् । स च जपध्यानं विना क्रियमाणोऽगर्भ इत्यु- च्यते । तत्सहितश्च सगर्भ इति । तत्रेश्वरगीतायां सव्याहृतिका सप्रणवा गायत्री सशिरस्का त्रिर्जप्या इत्युक्तम् त्रिपु एकैकवारमित्यर्थः ॥ प्रणवो जप्य इत्यन्यत्र । तत्र पूरकादिक्रमेण नामिहृदयललाटेयु ब्रह्मविष्णुशिवानां ध्यानमुक्तं क्वचित् । क्वचित् परब्रह्मण एव ॥ ५० ॥ केवलकुम्भकरूपं प्राणायामस्य चतुर्थ विशेपमाह- वाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ।। ५१ ।। वाह्याभ्यन्तरविषयको बाह्याभ्यन्तरवृत्ती पूर्वसूत्रोक्तौ रेचकपूरको तयोराक्षेपी अतिक्रमी तावतिक्रम्य स्वयमेव केवलो जायत इति यावत् । स पूर्वसूत्रोक्त- रेचकपूरकादित्रयापेक्षया चतुर्थः प्राणायाम इत्यर्थः । तदुक्तं वासिष्टसंहिता- याम्-'प्रस्वेदं जनयेद्यस्तु प्राणायामो हि सोऽधमः । मध्यमः कम्पनात्प्रोक्त उत्थाने चोत्तमो भवेत् ।। पूर्व पूर्व प्रकुर्वीत यावदुत्तमसंभवः । निश्वासोच्छ्वा- सकौ देहे स्वाभाविकगुणावुभौ ॥ तथापि नश्यतस्तेन प्राणायामोत्तमेन हि । तयोर्नाशसमर्थः स्यात्कर्तुं केवलकुम्भकम् ॥ रेचकं पूरकं त्यक्त्वा सुखं यद्वायु- धारणम् । प्राणायामोऽयमित्युक्तः स वै केवलकुम्भकः ॥ सहितं केवलं वापि कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् । यावत्केवलसिद्धिः स्यात्तावत्सहितमभ्यसेत् ॥ केवले कुम्भके सिद्ध रेचकपूरकवर्जिते । न तस्य दुर्लभं किंचित्रिपु लोकेषु विद्यते' इति ॥५१॥ केवलकुम्भकरूपं चतुर्थ मेदमाह-वाह्याभ्यन्तरविपयाक्षेपी चतुर्थः । वाह्याभ्यन्तरविषयौ उक्तौ रेचकपूरको तयोराक्षेपी तावतिक्रम्य जायमानः केवलकुम्भकरूपश्चतुर्थ इत्यर्थः । तदुक्तं वासिष्ठसंहितायां-'प्रखेदं जनयेद्यस्तु प्राणायामो हि सोऽधमः कम्पकः प्रोक्त उत्थाने चोत्तमो भवेत् ॥ पूर्वपूर्व प्रकुर्वीत यावदुत्तरसंभवः । निश्वासोच्छ्वासको देहे खाभाविकगुणावुभौ ॥ तथापि नश्यतस्तेन प्राणायामोत्तमेन तौ । तयोर्ना समर्थः स्यात् कर्तुं केवलकुम्भकम् ॥ रेचकं पूरकं त्यक्त्वा सुखं यद्वायुधारणम् । प्राणाया- मोऽयमित्युक्तः स च केवलकुम्भकः । सहितं केवलं वापि कुम्भकं नित्यमभ्य- म अथ - मध्यमः

·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनपादः २
सेत्' । तपो न परं प्राणायामात् , ततो विशुद्धिर्मलादीनां दीप्तिश्च ज्ञानस्येति
भाष्यम् ॥ ५१॥
योगद्वारभूतां प्राणायामस्य स्थितिसिद्धिमाह द्वाभ्याम्--
ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२।।
ततः प्राणायामस्थैर्याप्रकाशस्य विवेकज्ञानस्यावारकं कर्मादृष्टरूपं. क्षीयत
इत्यर्थः ॥ ५२ ॥
तदेवाह-ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् । विवेकज्ञानावारकं कर्म प्राणा-
यामस्थैर्यात् क्षीयत इत्यर्थः ॥ ५२ ॥
धारणासु च योग्यता मनसः॥५३॥
प्राणायामस्थैर्यादेव मनसो वक्ष्यमाणधारणासु क्षमता भवति । प्राणाधीन-
तया मनोव्यापारस्य प्राणस्थैर्येणैव मनःस्थैर्यादित्यर्थः । अतएव वासिष्ठादौ मनः-
क्षोभेण प्राणक्षोभवत् प्राणक्षोभेणापि मनःक्षोभ उक्तः ॥ ५३ ॥
फलान्तरमाह-धारणासु च योग्यता मनसः । प्राणायामस्थैर्यादेव
मनसो वक्ष्यमाणासु धारणासु क्षमता भवति । प्राणाधीनखान्मनोव्यापारस्य
प्राणस्थैर्येणैव मनःस्थैर्यादित्यर्थः । अतएव वासिष्ठादौ मनःप्राणयोः परस्परक्षो-५
भकतोक्ता ॥ ५३ ॥
क्रमागतं प्रत्याहारं लक्षयति-
खविषयासंप्रयोगे चित्तखरूपानुकार इवेन्द्रियाणां
प्रत्याहारः॥५४॥
इन्द्रियाणां स्वस्वविषयासंनिकर्षकाले ध्यानादौ या चित्ताकारता भवति सा.
प्रत्याहार इति फलद्वारकं लक्षणम् । अजितेन्द्रियाणां तु ध्यानादिकाले चित्तमे-
वेन्द्रियानुकारि भवति । तदानीमपि रूपादिष्विन्द्रियश्चित्ताकर्पणादिति ॥ ५४॥
-
: प्रत्याहारमाह-स्वविषयासंप्रयोगे चित्तखरूपानुकार इवेन्द्रियाणां
प्रत्याहारः । इन्द्रियाणां खस्वविषयासंनिकर्षकाले ध्यानादौ या चित्ताकाराका-
रतेव स प्रत्याहार इति फलद्वारकं लक्षणम् । प्राणायामादिभिः स्थिरं चित्तं शब्दा-
दिभिर्विषयैर्न संप्रयुज्यते । तदसंप्रयोगाच्चक्षुरादीन्यपि न संप्रयुज्यन्त इत्ययमि-
न्द्रियाणां चित्तखरूपानुकारः । नतु यत्तत्वे चित्तमभिनिवेश्यते' तत्रेन्द्रियाणामनु-
कारस्तस्य तदविपयखादेतदर्थमिवेत्युक्तम् । एवं च सचित्तेन्द्रियाणां निरोधः
प्रत्याहार इति फलितम् । अजितेन्द्रियाणां तु ध्यानादिकाले चित्तमेवेन्द्रियानुकारि
तदानीमपि रूपादिष्विन्द्रियश्चित्ताकर्षणादिति दिक् ॥ ५४ ॥

·भाषागीर-नागोजीमट्टीयाली ।
पोगे व्यापारनामेन -
ततः परमा वदयनेन्द्रियाणाम || ... ।
गरः पदिनिमा पो मार गिर
पनि ॥",
इति श्रीनावागणेशमहानायां गोगटीपिकायां पाताल माना
साधनपादोशनीयः ॥२॥
~नः पग्मा यानेन्द्रियाणाम
IT
माल परगनलो मी | Firm "
लम यानि भागमामा मामाः ।
रोप पुनधियानरजमार मसाला,
मी जनाविम् ॥ ५५ ।।
इति श्रीनागोजीमट्टीयायां पानालगमगनी
द्वितीयः पादः ॥२॥

·तृतीयो विभूतिपादः।
योगस्य बहिरङ्गान्येव पञ्च पूर्वपादे व्याख्यातानि। अन्तरगन्त्रयं तु सिद्धिभिः
सहातिबहुलतया पृथक्पादेन व्याख्यायते-
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥१॥
यत्र हृत्पुण्डरीकादिरूपे देशे ध्येयं चिन्तनीयं तत्र देशे चित्तस्य बन्ध ऐकाय्यं
धारणेत्यर्थः ॥ १ ॥
सोऽयं योगो यमनियमाभ्यां प्राप्तबीजो भवति । आसनप्राणायामाभ्यामङ्कुरितः
प्रत्याहारेण कुसुमित इत्येतत्पञ्चकं वहिरङ्गम् । धारणादित्रयेण च फलतीति तदन्तर-
गसाधनम् । तत्र धारणामाह-देशवन्धश्चित्तस्य धारणा । यत्र हृत्पुण्डरीका-
दिदेशे ध्येयं चिन्तनीयं तत्र देशे चित्तस्य वन्ध एकाग्रत्वं धारणेत्यर्थः । 'हृत्पुण्डरीके
नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके । एवमादिप्रदेशेषु धारणा चित्तवन्धनम्' इत्युक्तेः ।
एवं नासाग्रजिह्वाग्रताल्वादयोऽपि । ननु मूर्त्यादिनिदेशो घटतां, सत्वपुरुषान्य-
तायोगे शुद्धब्रह्मयोगे वा न देशः संभवति, ध्येयस्यापरिच्छिन्नलादिति चेन्न ।
खस्खोपाधिदेशस्यैव तद्देशलादित्याह । मूर्त्यादिध्यानेन चित्तस्यैकाग्र्ये एव तद्ध्या-
नमिति तदुपायतयैषा धारणोक्तेत्यन्ये । तत्र धारणा द्वादशप्राणायामकालपरिच्छि-
नेति ईश्वरगीतायाम् ॥ १॥
क्रमागतं ध्यानं लक्षयति-
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ २॥
तत्र देशे चतुर्भुजादिध्येयाकारवृत्तिप्रवाहो ध्यानमित्यर्थः ॥ २ ॥
ध्यानमाह-तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् । तत्र देशे चतुर्भुजादिध्येया-
कारवृत्तिप्रवाहो वृत्त्यन्तराव्यवहितो ध्यानमित्यर्थः । बुद्धिवृत्तौ वा तद्विवेक-
तश्चैतन्यचिन्तनम् । कारणोपाधावीश्वरचिन्तनमिति । द्वादशधारणाकालं च
ध्यानम् ॥ २॥
समाधि लक्षयति-
तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव
समाधिः ॥३॥
मात्रपदस्य विवरणं स्वरूपशून्यमिवेति । स्वरूपपदं च तदादीनामन्येपामप्यु-
पलक्षणम् । इवशब्देन चाग्रहणमानं शून्यसाधर्म्य विवक्षितम् । स्वरूपतो ।
ध्यानस्य सत्त्वात् । तथा च तदेव ध्यानं तदा ध्येयार्थमात्रग्राहि भवति न तु
ध्यातृध्यानध्येयादिविभागं गृह्णाति तदा समाधिरुच्यत इत्यर्थः । तद्विभागग्रहण-
काले च ध्यानमिति ध्यानसमाध्योर्मेंदः ॥३॥

·1- भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । - समाधिमाह-तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः । मात्रपदविवरणं च खरूपशून्यमिवेति । खरूपेति ध्यात्रादीनामप्युपलक्षणम् , इव- शब्देनाग्रहणरूपं शून्यसाधर्म्य विवक्षितम् । खरूपतो ध्यानसत्त्वात् । तथाच तदेव ध्यानं यदा ध्येयावेशवशात् ध्यानध्यातृदृष्टिशून्यं ध्येयमात्राकारं भवति ध्येयमानं गृह्णाति तदा समाधिरित्यर्थः । तद्ग्रहकाले तु ध्यानमिति ध्यानसमाध्यो- भैदः । अतएवात्सन्ताभ्यर्हितादिविपयेन्द्रियसंनिकर्पे ध्यानभङ्गो भवति न समा- धेरिति स्मर्यते । अयं समाधिर्वृत्त्यन्तरनिरोधद्वारैव साक्षात्कारहेतुरिति बोध्यम् ॥३॥ .. धारणादित्रयस्य परिभापासूत्रम्- तत्रयमेकत्र संयमः॥४॥ तद्धारणादित्रयम् , एकबैकविपये क्रियमाणं संयम इत्युच्यत इत्यर्थः । संयमसिद्धयोऽग्रे वक्ष्यन्ते ॥ ४ ॥ एतत्रयस्य तान्त्रिकी संज्ञामाह-तत्रयमेकत्र संयमः। एकत्र विपये क्रिय- माणमेतत्रयं संयम इत्युच्यत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ इदानीं संयमस्य योगाङ्गताप्रयोजकं द्वारमाह- तजयात्प्रज्ञालोकः ॥५॥ तस्य संयमस्य जयः स्थैर्य तस्मात्प्रज्ञायाः आलोकः दीप्तिः वृद्धिः क्रमेण • भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ तस्य योगाङ्गतायां द्वारमाह-तज्जयात्प्रज्ञालोकः । तस्य संयमस्य जया- स्थैर्यात् समाधिप्रज्ञाया आलोकः दीप्तिः । दीप्तिः प्रत्ययान्तरानभिभूताया निर्मले प्रवाहेऽवस्थानं भवतीत्यर्थः ॥५॥ संयमस्यानुष्ठाने विशेपमाह- तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६ ॥ तस्य संयमस्य स्थूलादिपूर्वपूर्वभूमिकाजयानन्तरं सूक्ष्मादिपूत्तरोत्तरभूमिकासु नियोजनं योगिना कार्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ संयमानुष्ठाने विशेपमाह-तस्य भूमिपु विनियोगः । स्थूलादिपूर्वपूर्वभूमि- काजयानन्तरं सूक्ष्मासूत्तरोत्तरभूमिकासु नियोजनं योगिना कार्यमित्यर्थः । यथा सभूपणसायुधचतुर्भुजमूर्तिसमाधौ सिद्धे आयुधपरित्यागेन तस्यापि सिद्धौ भूपणर- हिते ततः सोऽहमिति ततोऽहमिति ॥ ६ ॥ योगाङ्गानि व्याख्यातानि तेप्वावश्यकत्वानावश्यकत्वविवेकार्थमन्तरङ्गवहिर- विभागमाह द्वाभ्याम् त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥७॥ पूर्वेभ्यः पूर्वपादोक्तपञ्चाङ्गेभ्यः सकाशादेतत्पादोक्तं धारणात्रयं योगस्य संप्र- ज्ञातस्यान्तरङ्गं भवति । उत्तरसूत्रादुन्न संप्रज्ञाताख्यविशेषलाभः ॥ ७॥ . .

·६२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ - एवं त्रयाणामत्यावश्यकत्वं प्रतिपादयति-त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः । पूर्वेभ्यो यमादिपञ्चभ्यः संप्रज्ञातसमाधेरिति शेपः ॥ ७ ॥ तदपि बहिरङ्गं निर्वाजस्य ॥ ८॥ निर्वीजयोगस्यासंप्रज्ञातस्य तदपि त्रयं बहिरङ्गमेव भवति । विवेकख्यातिपर- वैराग्यद्वारा परम्परयैव तद्धेतुत्वेन जन्मान्तरीयेणापि तत्रयेणासंग्रज्ञातसंभवा- दित्यर्थः ॥ ८॥ तदपि बहिरङ्ग निर्वीजस्य । तदपि त्रयं निर्बीजस्यासंप्रज्ञातस्य बहिरङ्गमे- वेत्यर्थः । विवेकख्यातिपरवैराग्यद्वारा परम्परयैव तद्धेतुत्वेन जन्मान्तरीयेणापि त्रयेणासंप्रज्ञातसंभवादित्यर्थ इति कश्चित् । साध्यसमानविषयत्वेन हि संप्रज्ञातं प्रत्यन्तरगत्वम् । अस्य निर्वीजतया तत्त्वमप्यत्र नास्ति । तेषु चिरनिरुद्धेषु परवै- राग्यानन्तरमुत्पादाच । तदुक्तं भाष्ये 'तदभावे भावात्' इत्यन्ये ॥ ८ ॥ ज्ञानोपायप्रसंगेन योगाङ्गानि विस्तरतः प्रोक्तानि । इदानीमङ्गभूतस्य समा- धेरङ्गिनोश्च योगयोः स्वरूपभेदावधारणाय तदवस्थासु विशेषा वक्तव्याः । तावतैव तयोरङ्गाङ्गिनोः प्रयोजनमपि प्रतिपादितं भविष्यति । तत्रादावङ्गसमा- ध्यवस्थातोऽङ्गियोगयोरवस्थायां विशेषमाह- व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरो- धक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥९॥ व्युत्थानं निरोधश्च योगद्वयसाधारणमेवात्र ग्राह्यम् । केवलस्थासंप्रज्ञातस्य ग्रहणे संप्रज्ञातकालीनपरिणामाकथनान्यूनतापत्तेरिति । अभिभवप्रादुर्भावौ च हासवृद्धी । तथाच व्युत्थानसंस्कारस्य हासो वृत्तिनिरोधसंस्कारस्य वृद्धिनिरो- धकालीनः परिणामः । स च निरोधक्षणेप्वेकस्मिन्नेव स्थिरे चित्ते इत्यतश्चित्त- स्थैर्यप्रतिपादनाय चित्तपदम् । निरोधस्य प्रतिक्षणमेतादृशपरिणामलाभाय निरोधक्षणेत्युक्तम् ॥ ९॥ अथासंप्रज्ञातस्य किं कार्य तत्र च तस्य कीदृशः परिणामस्तत्राह-व्युत्था- ननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरो- धपरिणामः । संप्रज्ञातोऽप्यत्र व्युत्थानम् । तत्र व्युत्थानकालिकसंस्काररूपेण तत्र चित्तस्य परिणामः । सर्वक्षणेषु च निरोधलक्षणस्य तत्वरूपस्यैव चित्तस्य तत्रान्वय इत्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु वृत्तीनामेव स्मृतिहेतुतया संस्कारजनकत्वं सिद्धं निरोधस्य तु संकारज- नकत्वे किं प्रमाणं तत्राह- तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥१०॥ तस्य निरोधस्य प्रशान्तवाहिता निश्चलप्रवाहः स्वसंस्कारादेव भवतीत्यर्थः ।

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । - निरोधसंस्कारवृद्धरेवोत्तरोत्तरासंप्रज्ञातव्यक्तीनामधिकाधिककालं प्रशान्तवाहि- त्वं युक्तमिति भावः ॥ १० ॥ ननु वृत्तीनां स्मृत्यन्यथानुपपत्त्या संस्कारजनकत्वेऽपि निरोधस्य संस्कारजन- कत्वे न मानमत आह-तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् । तस्य निरो- " धस्य प्रशान्तवाहिता व्युत्थानसंस्काररहितचिरकालवाहिता खसंस्कारपाटवादेव भवतीत्यर्थः । संस्कारवृद्ध्यैवोत्तरोत्तरासंप्रज्ञातव्यक्तीनामधिककालतेति भावः ॥ १० ॥ अगसमाधेरवस्थायां विशेषमाह- सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः॥ ११॥ सर्वार्थता विक्षिप्तता तस्याः प्रतिक्षणं क्षयम्तिरोभावो भवति । एकाग्रता- याश्वाविर्भावो भवति । अयं समाधिकालीनश्चित्तपरिणाम इत्यर्थः ॥११॥ अगभूतसमाधेरवस्थायां विशेषमाह-सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः । सर्वार्थता विक्षिप्तता तस्याः प्रतिक्षणं क्षयः तिरोभावः एकाग्रतायाश्चाविर्भावो भवति । अयं समाधिकालीनचित्तपरिणाम इत्यर्थः ॥ ११ ॥ अगसमाधेरेवोत्तरपरिणामानन्तरकालीनं परिणामान्तरमाह- ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्त- स्यैकाग्रतापरिणामः ॥१२॥ ततः सर्वार्थताया निःशेषतः क्षये सति शान्तोदितो विनष्टोत्पन्नौ तुल्यप्रत्य- यावेकाकारप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रताकालीनः परिणामो भवति । सजातीयैकैकः प्रत्ययो नश्यत्यन्योन्यश्चोत्पद्यत इत्यर्थः । पूर्वधर्मापाये धर्मान्तरोत्पत्तरेव परि- णामत्वादिति भावः ॥ १२ ॥ तदुत्तरकालं तस्यैव परिणामान्तरमाह-ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्य- प्रत्ययो चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः। ततः सर्वार्थताया निःशेषतः क्षये सति शान्तोदितौ विनष्टोत्पनी तुल्यप्रत्ययौ एकाकारप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रताकालिकः परिणाम इत्यर्थः । सजातीय एको नश्यति अपर उत्पद्यते इत्येवंरूपतेत्यर्थः । पूर्वधर्मापाये धर्मान्तरोत्पत्तिरेव परिणाम इति भावः ॥ १२ ॥ इदानीं परिणामत्रयसंयमादित्यागामिसूत्रोपोद्घातसंगत्या सर्ववस्तुपु वैरा- ग्याग्निप्रज्वलनाय चित्तवदेवाखिलप्रपञ्चेऽप्यतिदेशेनैव परिणामान्च्याचष्टे- एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः॥१३॥ एतेन चित्तस्य परिणामेन भूतेष्विन्द्रियेषु च धर्मेर्लक्षणैरवस्थामिश्च परिणामा ७ पा० यो. - ·६४ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ व्याख्याताः । एतदन्यतमैः परिणामैः शून्य क्षणमपि न किंचिजडवस्त्ववतिष्ठत इत्यर्थः । परिणामश्चान्यथात्वम् । तत्र धर्मिणो धर्मैः परिणामो यथा मृद्धर्मिणः पिण्डरूपधर्मापाये घटधर्मोत्पत्तिः । धर्माणां च लक्षणपरिणामो यथा पिण्डस्य वर्तमानलक्षणापायेऽतीतलक्षणोत्पत्तिः, घटस्य चानागतलक्षणापाये वर्तमान- लक्षणोत्पत्तिः । अनागतवर्तमानातीतावस्थासु च तात्रिकी लक्षणपरिभाषा । लक्षणानां चावस्थापरिणामो यथा-वर्तमानलक्षण एव घटः प्रतिक्षणं नवपुरा- णाद्यवस्थाभिरन्यत्वमेति । यद्यपि सर्व एव परिणामः परमार्थतो धर्मिण एव धर्मादीनां तत्त्वतो धर्मिस्वरूपत्वात्तथापि व्यावहारिकावान्तररूपैरीदृशोऽपि विभाग उच्यत इति ॥ १३ ॥ - सर्वत्र वैराग्यातिशयाय चित्तवदेव प्रतिक्षणपरिणामित्वं वस्तुमात्रेऽतिदिशति- एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः । अना- गतवर्तमानातीतावस्थासु लक्षणेति तान्त्रिकी, संज्ञा । तत्र चित्तस्य व्युत्थानतिरो- धानाभ्यां धर्माभ्यां परिणामः तद्धर्माभिभवापरधर्मप्रादुर्भावरूपः, धर्मयोश्चानागतं लक्षणं त्यक्त्वा वर्तमानलक्षणः यत्र स्वरूपाभिव्यक्तिः, ततो वर्तमानलक्षणं त्यक्त्वा- तीतलक्षणः खरूपामिभवरूपः । एकैकावस्थायामपि इतरे द्वे स्त एव सत्कार्य- वादाभ्युपगमात् । धर्मत्वं त्रिष्वप्यनुस्यूतमेव । एवं पुनःपुनर्निरोधजातीयः पुनः- पुनर्ग्युत्थानजातीयः अतीतव्यक्तेः पुनरनुद्भवात् । धर्माणां वर्तमानलक्षणानां वलवत्त्वावलवत्त्वे अवस्था, तस्याः प्रतिक्षणं तारतम्यं परिणामः । यथा निरोध- संस्कारेपु वलवत्सु दुवैला व्युत्थानसंस्काराः । क्षणमपि परिणामशून्यं न चित्तं गुणानां स्वभावतः प्रवृत्तिशीलत्वात् । एतयैव रीत्या पदार्थमात्रे परिणामा वेदि- तव्या इत्यतिदेशः । तत्र धर्मिणो धर्मैः परिणामो यथा--मृदो धर्मिणः पिण्डरूप- धर्मापाये घटरूपधर्माभिव्यक्तिः । तेषां च लक्षणैः परिणामा यथा-घटस्याना- गतलक्षणापाये वर्तमानलक्षणाविर्भावः । एवोत्पत्तिः । वर्तमानलक्षणापायेऽतीत- लक्षणाविर्भावः एष एव नाशः । लक्षणानां चावस्थाभिः परिणामो यथा- वर्तमानलक्षण एव घटः प्रतिक्षणं नवपुराणपरिणामं वृद्धिह्रासाद्यवस्थाभिरन्यथात्वं याति । एवमिन्द्रियाणामपि तत्तद्रनाद्यालोचनं धर्मपरिणामः । तेषां च वर्तमान- त्वादिः लक्षणपरिणामः । वर्तमानलक्षणस्य रत्नाद्यालोचनस्य स्फुटखास्फुटत्वादि- रवस्थापरिणामः । इदं च धर्मिणो धर्मलक्षणावस्थानां च काल्पनिकं भेदमाश्रि- त्योक्तम् । परमार्थतस्तु सर्व एव परिणामो धर्मिण एव धर्मलक्षणावस्थानां धर्मिमात्रखरूपत्वात, धर्मादिपरिणामद्वारा च धर्मिपरिणामस्यैव प्रपञ्चनात् । तत्र धर्मिणस्त्रिविधेऽपि परिणामे संस्थानान्यथात्वमेव न द्रव्यान्यथात्वं स्वर्णकटकादिवत् धर्मधर्मिणोरत्यन्तभेदोऽत्यन्ताभेदश्च नेति तात्पर्यम् । सचायं धर्मी न पुरुषवत्कूट- स्थोऽर्थक्रियाकारिणो रूपस्य नाशात् । नाप्यत्यन्तं तुच्छः कदाचिदर्थक्रियादर्शनात् । एवं च परिणामित्वेन पुरुषाद्भिद्यते । मृत्पिण्डाद्यवस्थासु चातीतानागतानां घटा- दीनां सत्वमेव, सर्वदा धर्मत्वानपायस्य भाष्योक्तः । खकारणे. लयेन सौपम्याद- - ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । तीतानागतलक्षणयोरनुपलब्धिः । असत उत्पत्त्यसंभवेन सतश्च सर्वथानाशासंभवे- नैष एव मार्गो ज्यायान् । अनुभवादपि धर्मधर्मिणोरभेदो धर्माणां च परस्परं व्यावृत्तिः । नात्यन्तामेदे धर्मधर्मिभाव एव घटव्यक्ताविव । नाप्यत्यन्तभेदः अश्व- पुरुषयोरिव । वर्तमानादिलक्षणानां चाविर्भावतिरोभावरूपविरुद्धधर्मसंसर्गादसंकरः परस्परम् । आविर्भावतिरोभावस्तु तत्स्वरूप एव नातिरिक्त इति नानवस्था । अव- स्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरोत्पत्तिः परिणाम इति दिक् ॥ १३ ॥ ननु धर्मातिरिक्तो धर्मी अप्रामाणिको यस्य धर्मादिः परिणामः स्यादिति बौद्धाशङ्कायां धर्मेभ्यो विवेकतो धर्मिणं साधयति- शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ अतीतवर्तमानानागतधर्मेष्वनुपाती वर्तमानरूपेणानुगतो यः स धर्मीत्यर्थः । वर्तमानत्वावर्तमानत्ववैधय॒ण धर्मी धर्मेभ्योऽन्य इति भावः। सर्वेऽपि हि धर्मा धार्मणो वर्तमानावस्थायामेवाव्यक्ता अपि भवन्ति ॥ १४ ॥ ननु धर्मातिरिक्तो धर्मी न प्रामाणिकः यस्य धर्मादिः परिणामः स्यादिति वौद्ध- निरासाय धर्मातिरिक्तं धर्मिणं साधयति-शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी । अतीतवर्तमानानागतेषु धर्मेष्वनुपाती वर्तमानरूपेणानुगतो यः स धर्मी- त्यर्थः । धर्माश्च धर्मिणो द्रव्यस्य मृदादेस्तत्तत्कार्ययोग्यतावच्छिन्ना चूर्णपिण्डघटा- दिजननशक्तिरेव । तेषां तत्राव्यक्तत्वेन भाव इति यावत् । उदकाहरणादीनामा- कस्मिकलवारणाय योग्यतावच्छिन्नेति । ततश्च तान्यपि स्वकारणादेव प्राप्तानीति तद्वांश्च धर्मी, कार्यभेददर्शनं च तत्सद्भावे तद्भेदे च प्रमाणम् । वर्तमानश्च पिण्डा- दिधर्मः शान्तोदितमृचूर्णमृद्धटाभ्यां मिन्नः, अन्यथा तयोरपि खकार्यकारिख- प्रसङ्गः । अव्यक्तावस्थायां कारणरूपधर्मिमात्ररूपत्वान्न मेदप्रतीतिः । अनागता- वस्थायां तु वर्तमानावस्थैव प्रमाणं, असत उत्पादाभावात् । तत्रानागतावस्थाऽन- न्तरा वर्तमानावस्था, ततोऽनन्तरातीतावस्था, ततोऽनन्तरावस्था तु न, अनुपलब्धेः । उपादानकारणेषु सर्वकार्याणां सत्त्वेऽपि देशकालाकारनिमित्तकलान्न सर्वदा सर्व- माविर्भवति । देशः केशरस्य काश्मीरमेव । कालः शालीनां वर्षेव । आकारो मनुष्यस्य मानुष्येवेति । अन्यथा जलभूमिरूपोपादानकारणस्य सर्वशक्तिरूपलात्सर्व सर्वदा सर्वस्मिन्सर्वत आविर्भवेत् । एवमपुण्यवान सुखं न भुङ्क्ते तस्मिन् पुण्यनि- मित्ताभावात् । यः सर्वेष्वनुगतः सामान्य विशेषात्मा स धर्मी, सामान्यं धर्मिरूपं विशेषा धर्मास्तदुभयात्मकः । यदि च धर्मी न स्यात् अन्यविज्ञानकृतस्यान्यो भोक्ता न स्यात्स्मरणोच्छेदश्च प्रत्यभिज्ञा च न स्यात् , धर्माणामनवरतपरिणामि- त्वेन स्थैर्याभावात् । एप काल्पनिको धर्मधर्मिभावः । परमार्थतस्तु अलिङ्गप्रधानमेव सर्वत्र धर्मीति उत्तरसूत्रे भाष्ये ध्वनितम् ॥ १४ ॥ नन्वस्तु धर्मेभ्योऽन्यो धर्मी तथाप्येकस्य धर्मिण एक एव परिणामोऽस्तु ·६६ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ एकस्यानेकपरिणामाङ्गीकारे सहकारिकल्पनागौरवेण कुर्वद्रूपतयैव वस्तुसिद्धेरिति बौद्धस्याशङ्कान्तरमपाकरोत्येकस्य धर्मिणो वक्ष्यमाणपरिणामत्रयोपपत्तये- क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः॥ १५ ॥ एकस्य वस्तुनः परिणामनानात्वे क्रमभेदो हेतुर्लिङ्गमित्यर्थः । क्रमभेदश्च यथा-मृद्धर्मी प्रथमं चूर्णभावं हित्वा पिण्डभावं प्राप्त इत्येकः क्रमः । ततश्च पिण्डभावं हित्वा कपालभावं प्राप्त इत्यपरः क्रमः । इत्येवमादयो मृदः परिणा- मक्रमभेदाः, सर्वत्र च मृन्मृदित्यनुगतप्रत्ययान्मृद एकत्वमिति ॥ १५ ॥ नन्वस्तु धर्मेभ्योऽन्यो धर्मी तथाप्येकस्य धर्मिण एक एव परिणामोऽस्तु एक. स्यानेकपरिणामाङ्गीकारे सहकारिकल्पनागौरवादित्यत आह-क्रमान्यत्वं परि- णामान्यत्वे हेतुः । एकस्य वस्तुनः परिणामनानात्वे क्रमभेदो हेतुर्लिङ्गमि- त्यर्थः । क्रमभेदश्च यथा मृद्धर्मी प्रथमं चूर्णभावं हित्वा पिण्डभावं प्राप्त इत्येकः क्रमः ततः पिण्डभावं हिला घटभावं प्राप्त इत्यपरः ततस्तं हित्वा कपालभावं प्राप्तः ततस्तं हित्वा कणभावं प्राप्त इति मृदः परिणामक्रमभेदाः । एकत्र परस्यान्यत्र पूर्ववात् । सर्वत्र च मृदित्यनुगतप्रत्ययान्मृद एकत्वं सहकारिभेदाच तेपां नाक- स्मिकत्वमिति भावः । एवमनागतवर्तमानातीतत्वलक्षणानामपि क्रमोऽनुभूयते । एवमवस्थापरिणामक्रमोऽनुभूयते वाल्ययौवनवार्धकानाम् । एवं चित्तस्य द्वये धमाः प्रत्यक्षा अनुमानशब्दगम्याश्च । तत्र प्राणादयः पञ्च प्रत्यक्षाः । अप्रत्यक्षास्तु सप्त यथा निरोधसंस्काराः कालवृद्ध्यानुमेयाः आगमज्ञेयाश्च । पुण्यापुण्ये आगमज्ञेये सुखदुःखाभ्यामनुमानेन । संस्काराः स्मृत्यानुमीयन्ते । एवं त्रिगुणत्वाच्चित्तस्य गुणानां चलवृत्तित्वाच्च प्रतिक्षणं परिणामोऽनुमीयते । जीवनं प्राणधारणं प्रयत्नभेदः श्वासप्रश्वासाभ्यामनुमीयते । तत्तदिन्द्रियैः संयोगात्तस्य चेष्टानुमीयते । चेष्टा च तत्र वृत्तिद्वारिका। शक्तिः कार्याणां सूक्ष्मावस्था स्थूलकार्यानुभवादनुमीयते इति दिक् ॥ १५॥ इतः परं पादसमाप्तिपर्यन्तं संयमसिद्धिरूपा विभूतय उच्यन्ते- परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥ अस्य धर्मिणोऽयं धर्मपरिणामस्तस्य चायं लक्षणपरिणामो लक्षणस्य चायं नवपुराणाद्यवस्थापरिणाम इत्येवमनुक्षणं यत्र कुत्रचिदर्थे संयमात्साक्षात्कारे सति तदितरार्थानामपि धर्मादिपरिणामेष्वतीतानागतज्ञानं संकल्पमात्रेण प्रणिधा- नलेशादेव भवतीत्यर्थः । यद्यपि संयमस्य साक्षात्कारपर्यन्ततात्र नोक्ता तथापि संस्कारसाक्षात्करणादित्यागामिसूत्रात्सूत्रान्तरेप्वपि सा लभ्यते । अन्यवि- पयकसंयमादप्यन्यविपयकसाक्षात्कारश्च शास्त्रप्रामाण्यादवसेयः, यागात्स्वर्ग। इवेति । संयमेन स्वविपयकसाक्षात्कारस्तु नात्र संयमसिद्धिपु मध्ये पठ्यते, क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेरित्यादिप्रथमपादे संप्रज्ञातफलत्वेनैव तस्योक्तत्वात् ॥ १६॥ ।

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ६७ अस्य संयमस्य विषयांस्तदशीकारसूचिका विभूतीश्चाह-परिणामत्रयसंय- .मादतीतानागतज्ञानम् । उक्तस्य धर्मलक्षणावस्थापरिणामत्रयस्य कुनचिदर्थे संयमात् ध्यानधारणासमाधिभिः साक्षात्कारात्तदितरार्थानामपि धर्मादिपरिणामेष्वपि अतीतानागतज्ञानं संकल्पमात्रेण प्रणिधानलेशादेव भवतीत्यर्थः । यद्यप्यत्र संय- मस्य साक्षात्कारपर्यन्तता नोक्ता तथापि संस्कारसाक्षात्करणादित्यागामिसूत्रात्सू- त्रान्तरेष्वपि सा लभ्यते । अन्यविषयकसंयमादन्यविषयकसाक्षात्कारश्च शास्त्र- प्रामाण्याद्यागात्स्वर्ग इव । संयमेन खविषयविषयकसाक्षात्कारस्तु न त- सिद्ध्यन्तःपाती क्षीणवृत्तेरभिजातस्यैवेत्यादिना प्रथमपादे संप्रज्ञातफलत्वेनै- वोक्तवात् ॥ १६ ॥ संयमान्तरस्य सिञ्चन्तरमाह- शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरस्तत्प्रवि- भागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥१७॥ गौरित्यादिः शब्दो गौरित्यादिरों गौरित्यादिः प्रत्ययः । तेपामन्योन्यमेका- कारत्वाध्यासात्संकरो विवेकाग्रहणं भवति । वस्तुतस्तु वैधात्तेपां भेदोऽस्ति । अतस्तेपां प्रविभागे भेदे संयमात्साक्षात्कृते सति सर्वभूतानां रुतानि शब्दाः स्वरूपतोऽर्थतश्च ज्ञायन्ते । अयं काकादिः शब्देनेममर्थ कथयतीत्येवमित्यर्थः । अस्मदादीनां च शब्दादित्रयभेदसाक्षात्कारे सत्यपि तस्य साक्षात्कारस्य संय- मजन्यत्वाभावान्न सर्वभूतरुतज्ञानं भवति ॥ १७ ॥ संयमान्तरविषयसिद्धीराह-शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकर- स्तत्पविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् । ननु शब्दः श्रोत्रग्राह्य आकाश- निष्ठोऽर्थस्तु घटादिश्चक्षुर्लाह्यो भूस्थो ज्ञानं चान्तःकरणवृत्तिरूपं तन्निष्टमिति मेदस्या- त्यन्तिकलात् कथमितरेतराव्यास इति चेन्न, त्रयाणामप्यन्तःकरणपरिणामरूपत्वेन तत्संभवात् । तथाहि-कण्ठाद्यष्टस्थानकवागिन्द्रियाभिहतोदानवायोः परिणामवि- शेषध्वनिरूपवर्णा हि श्रोत्रविषयाः, तेपां न वाचकत्वम् । ते किं प्रत्येकं वाचका उत मिलिताः । नाद्यः । एकस्मादर्थप्रतीत्यनुत्पत्तेः । उत्पत्ती द्वितीयादिवर्णानां वैय- र्थ्यप्रसङ्गः । नान्यः । यौगपद्यासंभवात् । नच पूर्वपूर्ववर्णानुभवाहितसंस्कारसाचि- व्येन पूर्वपूर्वस्मरणविशिष्टोत्तरोत्तरप्रत्यक्षात्मकानुपूर्वीविशिष्टपदज्ञानम् । आनुपूर्व्याः क्षणघटितत्वेनातीन्द्रियघटिततया ज्ञानाविपयत्वात् । तस्मात्प्रत्येकवर्णरूपनादान् गृहीत्वा पश्चाज्जायमानैकत्वविषयवुद्धिनिर्ग्राह्यं बौद्धं गौरित्येतदेकं पदं वाचकं वाच्यम् । तदुक्तं भाष्ये—'नादानुसंहारवुद्धिनिर्ग्राह्यम्' इति । यद्वा नादानामनुसं- हारो ग्रहणं तज्जन्यबुद्धिनिर्ग्राह्यमित्यर्थः । ननु तवापि गकारौकारविसर्जनीया गोत्व- वाचका इति व्यवहारानुपपत्तिरिति चेन्न । जपाकुसुमादिसंनिधानेन स्फटिकस्य रक्तत्वादिवदभिव्यञ्जकध्वनिरूषितस्यैव प्रतीतेः । आन्तरोऽन्तःकरणपरिणामो व्यापकः स्फोट एक एव । तत्तत्स्थानादौ वाय्वमिधातेन वैखरीरूपो वर्णो ध्वनिरूप इति एकैकोऽपि स पदात्मा सर्वामिधानशक्तिप्रचितश्च । नचैवं ततोऽपि वोधप्रसङ्गः, ·६८ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः.३ सहकारिवर्णान्तराभावात् । सहकारिवर्णान्तरसंवन्धेन च गोगणगौरनगरइत्येवं नाना- त्वमिवापन्नो भवति स स्फोटः । तत्र च पूर्वो वर्णो गकार उत्तरेणौकारेण गणादिभ्यो व्यावर्त्य उत्तरश्चौकारः (पूर्वगकारेण) शोचिरादिभ्यो व्यावर्त्य विशेषे गोत्ववाचके गोपदस्फोटेऽवस्थापितोऽनुसंहारबुद्ध्या तदाकारत्वेन गृहीतः स्फोट इति हेतोर्वहवो वर्णाः क्रमानुरोधिनोऽर्थसंकेतेनावच्छिन्ना इत्यन्त एते सर्वाभिधानशक्तिमन्तः गका- रौकारविसर्जनीया अर्थबोधका इति लौकिकानां भ्रमात् । प्रत्येकं गकारादिपु तत्तादा- त्म्येन वाचकत्वभ्रमात् । तत्त्वतस्तु गौरित्यायेकं पदमिति एकवुद्धिविषयत्वादेकं पदम् औपाधिकभागवत्त्वेपि परमार्थतोऽभागमत एव भागक्रमरहितमत एव वर्णविलक्षणं विलक्षगप्रयत्नजन्यतत्तवनिसमूहव्यङ्ग्यं बुद्धितत्त्वाश्रयं पूर्वपूर्ववर्णज्ञानजन्यसंस्कार- सहकृतान्यवर्णज्ञानजन्यसंस्कारसंस्कृतचित्तग्राह्यं वाचकम् । नन्वेवमीदृशं चेत् तादृशं कुतो नोपलभ्यते कदाचित् स्फटिकस्य स्वच्छस्योपलम्भवदितिचेन । परप्र- तिपिपादयिषयोच्चार्यमाणवर्णैरुच्चारयितृभिः श्रूयमाणैश्च श्रोतृभिः क्रियमाणो योऽय- मनादिवाग्व्यवहारस्तत्तद्वर्णनिवन्धनस्तजन्ययाऽनादिवासितलोकबुद्ध्या वर्णरूषितप- दावगाहिन्यैव सकलवृद्धसंवादेन तस्य संप्रत्ययात् । उपाधि विना तस्य कथमपि अनभिव्यक्तेन तस्य वर्णानालिङ्गितः प्रत्यय इति तत्त्वम् । तादृशे एव प्रतीते संके- तग्रहात्, एतावतां वर्णानामेवंजातीयक्रमवान् एकवुद्धिविषयोऽस्यार्थकस्य वाचक इति संकेतग्रहभ्रमो लौकिकानाम् । तैर्गकारादीनामपि तद्भागतया तत्तादात्म्येन तेष्वपि वाचकत्वारोपात् । इदमेवाभिप्रेत्य एषामर्थसंकेतेनावच्छिन्नानामङ्गीकृतक- माणां बुद्धिनिर्ग्राह्यमेकं पदं वाचकमिति भाप्ये उक्तम् । वस्तुतः संकेतग्रहस्तथाप्र- तीते आन्तर एव स्फोटे । ननु यदि अस्यार्थस्यायं वाचक इति संकेतस्तदा पर- स्पराध्यासः कथमितिचेन्न । पदपदार्थयोरितरेतराध्यासरूपो योऽयं शब्दः सोऽय- मर्थो योऽयमर्थः स शब्द इत्येव संकेतग्रहात् । एवमाकारसंकेते कदाचिद्भेदमा- रोप्य राहोः शिर इतिवत्षष्ठीप्रयोगात् । एतेन तेषां गृहीतसंकेतानां तयञ्जकत्वम- गृहीतसंकेतानां वेत्यादिविकल्पनमपास्तम् । अगृहीतसंकेतैरपि तस्य व्यञ्जनात् । व्यक्तादपि वोधो न संकेतग्रहाभावादित्यन्यत् । अतएवागृहीतार्थकेऽपि इदं पदमि- त्यनुभवो जायत एव । अर्थस्त्वान्तरो निरूपित एव । अतएवैते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराध्यासात्संकीर्णाः गौरितिप्रत्ययो गौरित्यर्थो गौरितिशब्द इति य एषां प्रवि- भागज्ञः स सर्वभूतरुतज्ञः । एतेनास्माकं शब्दार्थज्ञानभेदसाक्षात्कारेऽपि तस्य संय- मजन्यत्वाभावान्न सर्वभूतरुतज्ञानमित्यपास्तम् । सूत्रभाष्यविरोधात् । वस्तुतस्तु कल्पितपदविभागमेकमखण्डवाक्यमेव वाचकम् । यथा पदावयवत्वकल्पनाकल्पित- तादात्म्येन वर्णानां पदार्थवाचकत्वमेवं पदानामप्यस्ति वाक्यार्थवाचकत्वम् । अतएव वृक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते । लोको हि पदार्थमस्त्यर्थेन मेलयित्वा वाक्यार्थ करोतीति । तेन पदार्थमात्रस्याव्यभिचारात् । लोकत एव हि पदानामर्थावधार- णम् । तथा पचतीत्युक्ते तदन्वययोग्यसर्वकारकाक्षेपः । चैत्रोऽग्निना स्थाल्यां तण्डुलानिति प्रयोगस्तु नियमार्थः । नच पदस्य वाक्यार्थशक्तिमत्त्वे तन्मात्रात्तदर्था- बसायः स्यादिति वाच्यम् । वाक्यादेव प्रतीतेः लौकिकानां वर्णप्विव तद्रूमः ।

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती ।
इमानि पदानि अस्य वाक्यार्थस्य योधकानीत्युक्तप्रायवात् । नन्वेवं पदैकदेशप्रत्य-
• यप्रकृत्यादीनां तत्तदर्थे व्याकरणं कृतं विरुध्येतेति चेन्न । वाक्यात्पदान्यपोद्धल्य
वाक्यार्थाच्च तत्तदर्थमपोद्धृत्य तत्तदंशे च तत्तदर्थवत्त्वं प्रकल्प्यान्वाख्यानलाथ-
वाय प्रकृतिप्रत्ययादिविभागकल्पनया व्याकरणारम्भात् । अन्वाख्यानाभावे घटो
भवति तिष्टति, अश्वस्त्वमश्वो याति, अजापयः पिवाजापयः शत्रूनिति
नामाख्यातसारूप्यानामत्वेन वा ज्ञातं क्रियार्थक कारकार्थक नेति कथं वा
ज्ञायेत कथं वान्यान्प्रति तत्तदर्थकत्वेन व्याक्रियेत चेति दिक् । एवमनादिसंकेता-
पादितः संकरोऽध्यासजन्यः । एवं च संकेतोपाधिकः संकरो वास्तवस्तु विभाग
एव । यथा श्वेत इति पूर्वापरीभूतावयवसाध्यरूपक्रियार्थः शब्दः श्वेतः प्रासाद इति
कारकार्थः शब्दः । अभिहितत्वाच्च कारकविभक्तरभावः क्रियाकारकात्मा व
तदर्थः । तदर्थविषयश्च प्रत्यय इत्यस्ति विभागो निरुपाधिकः तत्प्रविभागसंयमा-
द्योगी सर्वभूतानां पशुपक्षिमृगादीनां यानि रुतानि तत्रापीदं पदं अयमर्थोऽयं
प्रत्यय इति ज्ञानवान् भवति । तदिह मनुष्यवचनवाच्यप्रत्ययेषु कृतः संयम-
सत्समानजातीयेषु तेष्वपि कृत इति तेषां शव्दमेदमर्थमेदं प्रत्ययं च योगी
जानातीति सिद्धमिति दिक् ॥ १७ ॥
संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥१८॥
कारसंयमेनेति सूत्रस्यादौ पूरणीयम् । संस्कारश्च द्विविधः । ज्ञानरागा-
दिवासना धर्माधर्मों च । तेषु पूर्वजन्मसंस्कारेषु संयमात्साक्षात्कृतेषु पूर्वज-
न्मज्ञानं जातिस्मरता भवतीत्यर्थः॥ १८॥
सिध्यन्तरमाह-संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् । संस्कारसं-
यमेत्यादि । संस्कारो द्विविधः । ज्ञानरागादिवासनारूपो धर्माधर्मरूपश्च । पूर्वजन्मभवे
ह्येतस्मिन् द्विविधेऽप्रत्यक्षेऽपि श्रुतानुमानाभ्यां ज्ञात्वा संयमेन साक्षात्कृते पूर्वजाति-
ज्ञानं जातिस्मरता भवतीत्यर्थः । एवं परकीयसंस्कारसाक्षात्करणात्परजातिज्ञानमपि
भवतीति बोध्यम् ॥ १८॥
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९॥
प्रत्ययस्य रागादिमत्याः स्वीयचित्तवृत्तेः संयमेनाश्रयादिरूपैरशेपविशेपैः
साक्षात्करणात्परस्य चित्तमपि संकल्पमात्रेणैव ज्ञायत इत्यर्थः ॥ १९ ॥
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् । प्रत्ययस्य रागादिमत्याः स्वीयचित्तवृत्तेः संयमे-
नाश्रयादिरूपैरशेपविशेषैः साक्षात्करणात् परस्य चित्तमपि संकल्पमात्रेणैव ज्ञायत
इत्यर्थः
कायरूपसंयमात्तद्वाद्यशक्तिस्तम्भे चक्षुम्प्र-
काशाऽसंप्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥ २० ॥
स्वशरीरस्य रूपं संयमात्कारणाद्यशेषविशेषैः साक्षात्कृते सति संकल्पमात्रेण
:॥ १९॥

·पातञ्जलयोगसूत्रम् । • [विभूतिपादः ३ स्वकीयरूपस्य दृश्यताशाक्तिं परचक्षुःसंयोगयोग्यतां स्तन्नाति प्रतिवनाति । ततश्चक्षुःकिरणैरसंयोगेऽन्तर्धानं योगिन उत्पद्यते । दिवान्धेनेव केनाप्यसो न दृश्यत इत्यर्थः । एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तम् ॥ २० ॥ कायरूपसंयमात्तद्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धा नम् । खशरीरस्य रूपे संयमात् कारणाद्यशेपविशेषैः साक्षात्कृते सति संकल्पमा- त्रेण स्वीयरूपस्य दृश्यताशक्तिं परचक्षुर्योग्यतां स्तन्नाति प्रतिवध्नाति तस्मिंश्च सति चक्षुःकिरणैरसंयोगेऽन्तर्धानं भवतीत्यर्थः । केनाप्यसौं न दृश्यत इति भावः ॥ २० ॥ सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादप- रान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ २१ ॥ सोपक्रम तीव्रवेगेन फलदातृ । निरुपक्रमं मन्दवेगेन फलदातृ । एवंभूतं यत्कर्मार्थात्प्रारब्धफलकमायुष्करं तत्साक्षात्कारेणैवायुर्निर्णयौचित्यात्, तत्र संय- मात्तदन्यतररूपेण तत्साक्षात्कारे सति अपरान्तस्य पश्चिमस्य मरणस्य ज्ञानं भवति । शीघ्रविलम्बान्यतरविशेषेणेति शेषः । आरब्धफलकस्यायुष्करकर्मणो हि तीव्रगतः फलदातृतया साक्षात्कारे सति आयुहाँसो ज्ञायते, इतरथा वैपरीत्यं ज्ञायत इति योगिभिरवधानार्थं मरणकालो ज्ञातव्य इत्याशयेन । प्रसंगान्मरणज्ञानस्योपायान्तरमाह-अरिष्टेभ्यो वेति । अरिष्टानि वसिष्ठसंहिता- मार्कण्डेयपुराणादिषूक्तानि ॥ २१ ॥ सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा। सोपक्रमं तीव्रवेगेन फलदातृ, निरुपक्रमं मन्दवेगेन फलदातृ, एवंभूतं यत्प्रवृत्त- फलकमायुष्करं कर्म तत्साक्षात्कारेणैवायुनिर्णयौचित्यात् , तत्र संयमात्तदन्यत- ररूपेण साक्षात्कारे सति अपरान्तस्य मरणस्य कालज्ञानं भवतीत्यर्थः । तत्र तीव्रवे- गत्वेऽल्पकालता। मन्दवेगत्वे विलम्बः । अरिष्टेभ्यो वा । अरिष्टानि मार्कण्डेयपु- राणायुक्तानि यथा पिहितकर्णस्यान्तर्घोपाश्रवणं नेत्रेऽवष्टब्धे ज्योतिरदर्शनमि- त्यादीनि ॥२१॥ दिनमाससंवत्सराः ॥ दिनमाससंवत्सरादिभेदैर्मृत्युचिह्नानि । तेभ्यो वा लिङ्गेभ्यो मरणज्ञानं भव- तीत्यर्थः ॥ २१ ॥ मैत्र्यादिषु बलानि ॥२२॥ मैत्र्यादिषु संयमान्मैयादितत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्ताद्वलानि अवन्ध्यानि वीर्याणि भवन्ति । परेषु मैन्याद्यर्थ प्रयत्नो निष्फलो न भवतीति यावत् । आदि- शब्देन करुणामुदितयोः प्रथमपादोक्तयोर्ग्रहणम् ॥ २२ ॥ मैत्र्यादिषु वलानि । सुखितेषु मैत्री दुःखितेपु करुणा पुण्यशीलेपु मुदिता १ इदं सूत्रमधिकमत्रैव दृश्यते । ( ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती। ७१ आसु तत्तत्वसाक्षात्कारपर्यन्तसंयमात् वलानि अवन्ध्यानि वीर्याणि भवन्ति परेषु मैत्र्याद्यर्थ प्रयत्नो विफलो न भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २३ ॥ हस्त्यादिवलेषु संयमात्तत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्ताद्धस्त्यादिवलानि भवन्ति । आदिशब्देन गरुडवाय्वादिग्रहणम् ॥ २३ ॥ वलेषु हस्तिवलादीनि । हस्त्यादिवलेषु तत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्तात्संयमाद्ध- स्त्यादिवलं भवति । आदिना गरुडवाय्वादिग्रहणम् ॥ २३ ॥ प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहि- तविप्रकृष्टज्ञानम् ॥ २४ ॥ ज्योतिष्मती नाम बुद्धिपुरुपान्यतरसाक्षात्काररूपिणी मनसः प्रवृत्तिः प्रथम- पादे प्रोक्ता तस्या य आलोकस्तत्कालीनो यः सत्वप्रकाशस्तं योगी सूक्ष्माद्यर्थेषु विन्यस्य तद्गोचरक्षणप्रणिधानमात्रं कृत्वा तं तमर्थ साक्षात्करोतीत्यर्थः । व्यव- हितमावृतं विप्रकृष्टं दूरदेशस्थम् । अत्र चक्षुासवदालोकन्यासमात्रवचनात्तेयु संयमापेक्षा नास्ति । परम्परया बुद्ध्यादिविषयकसंयमसाध्यत्वेनैव त्वस्या विभूतेः संयमसिद्धिमध्ये पठनमिति ॥ २४ ॥ प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् । ज्योतिष्मती नाम बुद्धिपुरुषान्यतरसाक्षात्काररूपा मनसः प्रवृत्तिराद्यपादे उक्ता । आलोकस्तत्कालिको यः सत्त्वप्रकाशस्तं योगी सूक्ष्माद्यर्थेषु सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेषु विन्यस्य तद्गोचरक्षणप्रणिधानेनापि तमर्थ साक्षात्करोतीत्यर्थः । चक्षुासवदालो- कन्यासमात्रवचनात्तेषु संयमापेक्षाभावः । परंपरया बुद्ध्यादिविषयकसंयमसाध्यत्वेन चास्या विभूतेस्तत्सिद्धिमध्ये पठनमिति बोध्यम् ॥ २४ ॥ भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥ २५॥ सूर्यमण्डले संयमात्तद्गताशेषसाक्षात्कारे सत्यशेषविशेषतश्चतुर्दशभुवन- ज्ञानम् ॥ २५॥ भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् । सूर्यमण्डले संयमात् तद्गताशेपविशेषसाक्षात्का- रेऽशेषतश्चतुर्दशविशेषभुवनज्ञानं भवतीत्यर्थः । एतत्संयमोपयोगो नानाविधलोकग- तीदृष्ट्वात्यन्तवैराग्यायेति बोध्यम् ॥ २५ ॥ चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ २६ ॥ चन्द्रमण्डले संयमादशेषविशेषसाक्षात्कारपर्यन्तात्ताराव्यूहस्य नक्षत्रमण्ड- लस्य तथा ज्ञानं भवति ॥ २६ ॥ चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् । चन्द्रमण्डले संयमेन तद्गताशेषविशेषसाक्षात्कारे ताराव्यूहस्य नक्षत्रमण्डलस्य तथा ज्ञानं भवति ॥ २६ ॥ तस्या य ·७२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥२७॥ ध्रुवे तथा संयमात्ताराणां गतिमशेषविशेषतो जानाति ॥ २७ ॥ ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् । ध्रुवे संयमात्ताराणां गतिमशेषविशेषतो जानाति ॥२७॥ नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥२८॥ कदलीकन्दवदादावुत्पन्नं नाभिकन्दरूपं चक्रं शरीरमध्यवर्ति । यतः शाखा- पल्लवादिवच्छिरःपादादिकमवयवजातमूर्ध्वाधःपर्धेिष्वाविर्भवति । तस्मिन्नाभि- चक्रे संयमात्साक्षात्कृते कायस्थं पदार्थव्यूह वातपित्तत्वगसृगादिरूपं साक्षा- क्रियते ॥ २८॥ नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् । कदलीकन्दवदादावुत्पन्नं नामिकन्दरूपं नाभिचक्रं शरीरमध्यवर्ति यतः शाखापल्लवादिवत् शिरःपादादिकमवयवजातमू- वा॑धःपार्श्वेष्वाविर्भवति, तस्मिन्नाभिचक्रे संयमात्साक्षात्कृते सति कायस्थं व्यूह पदार्थजातं वातपित्तत्वगसृगादिरूपं साक्षात्करोतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः॥ २९॥ कूपाकारं कण्ठच्छिद्रं हृदयपर्यन्तं तिष्ठति । तस्मिन् संयमादशेषविशेषतः साक्षात्कृते सति क्षुत्पिपासे न वाधेते ॥ २९ ॥ कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः । कूपाकारं कण्ठच्छिद्रं हृदयपर्यन्तं तिष्ठति तत्र संयमात्क्षुत्पिपासे न वाधेते ॥ २९ ॥ कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ ३०॥ कुण्डलीसर्पवदवस्थिततया कूर्माकारं हृदयपुण्डरीकाख्यं नाडीचक्रम् । तत्र संयमाद्यथोक्ताञ्चित्तस्थैर्य भवति ॥ ३०॥ कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् । सर्पकुण्डलिवदवस्थिततया कूर्माकारा हृदयपुण्डरीके नाडी तत्र संयमाच्चित्तस्य स्थैर्य भवति ॥ ३० ॥ मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥३१॥ मूर्धज्योतिषि शिरःकपालान्तश्छिद्रस्थे भौतिकज्योतिपि संयमाद्यथोक्ताद् द्यावापृथिव्योरन्तरचारिणः सिद्धा दृश्यन्ते ॥ ३१ ॥ मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् । मूर्धज्योतिषि शिरःकपालान्तश्छिद्रगत- सुषुम्नानाडीस्थे भौतिकज्योतिषि संयमाद्यथोक्ताद द्यावापृथिव्योरन्तरचारिसिद्धदर्शनं भवति ॥ ३१ ॥ प्रातिभावा सर्वम् ॥ ३२॥ प्रातिभं स्वप्रतिभोत्थमनौपदेशिकं ज्ञानं, विवेकजस्य वक्ष्यमाणसाश्यस्य पूर्वरूपं यथा 'सूर्योदयस्य प्रभा पूर्वरूपं तद्वत् । तच वक्ष्यमाणलक्षणं, तत्र क्रमाजायत इति भाष्यकृतोक्तम् । तस्मात्प्रातिभावा सर्व पूर्वोक्तमतीतानाग- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ७३ तादि सिद्धदर्शनपर्यन्तमन्यद्वा जिज्ञासितं योगी जानाति । पूर्वोक्तासंयमात्संय- मान्तराणि विनापीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ प्रातिभाद्वा सर्वम् । प्रातिभं स्वप्रतिभोत्थमनौपदेशिकं ज्ञानं विवेकजस्य वक्ष्य- माणसावश्यस्य पूर्वरूपं यथा सूर्योदयस्य पूर्वरूपं प्रभा तद्वत् । तच्च वक्ष्यमाणं क्र- 'माजायते । ततः प्रातिभावा सर्व पूर्वोक्तमतीतानागतादिसिद्धदर्शनपर्यन्तमन्यद्वा जिज्ञासितं योगी जानाति संयमान्तराणि विनापीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ संयमस्य क्षुद्रसिद्धय उक्ताः । इदानीमात्मसाक्षात्काररूपां संयमस्य मुख्य- सिद्धिं वक्तुमादौ तत्संयमहेतोश्चित्तसाक्षात्कारस्य कारणं संयममाह- हृदये चित्तसंवित् ॥ ३३ ॥ हृदयाकाशे चित्तभूमौ संयमात्साक्षात्कारपर्यन्ताहुद्धिसाक्षात्कारो भवती- - त्यर्थः ॥ ३३ ॥ - अथात्मसाक्षात्काररूपां संयमस्य मुख्यसिद्धिं वक्तुमादौ तत्संयमहेतोश्चित्तसा- क्षात्कारस्य कारणं संयममाह-हृदये चित्तसंवित् । हृदयाकाशे ब्रह्मपुराख्ये दहराख्यं तद्धि चित्तस्य वेश्म गृहं स्थानं तत्र साक्षात्कारपर्यन्तसंयमात्सकलवृत्ति- विशिष्टचित्तसाक्षात्कारो भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ चित्ते ज्ञाते चित्ताद्विवेकेनात्मसाक्षात्कारो भवतीत्यौत्सर्गिकक्रममनुसृत्याह- सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः :प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥ ३४ ॥ सत्वपुरुपयोर्बुद्धिपुरुपयोरत्यन्तविधर्मिणोरपि प्रत्ययाविशेपः प्रत्ययाविवेको भोगशब्दार्थः । तयोः प्रत्यययोर्मध्ये परात्प्रत्ययाद्विवेकेन स्वार्थे पौरुषेये प्रत्यये संयमात्साक्षात्कारपर्यन्ताद्धेतोः स्वयमेव पूर्णत्वाद्यशेपविशेपैः पुरुपसाक्षात्कारो भवति । तादृशसंयमाभावेऽपीत्यर्थः । बुद्धेः प्रत्ययः शब्दाद्याकारा सुखाद्या- त्मिका वृत्तिः । पुरुपस्य प्रत्ययश्च तदवच्छिन्नचैतन्यम् । तत्र चैकैकमात्रमेकैकस्य गौणो भोगः । स च 'चिदवसानो भोगः' इति सांख्यसूत्रे योगभाप्ये च सिद्धः। अनेन सूत्रेण तप्तायःपिण्डवदविविक्तं तदुभयमेव भोग इति लोकव्यवहारेणो- क्तम् । लोकैर्हि शब्दादिग्रहीता अहं सुखीत्याद्यभिमानपूर्वकसुखाद्यनुभव एक भोगतया व्यवहियते । अतोऽयं सुखभोग इति भोगमध्ये चैतन्यस्य विवेक्तव्य- तयात्र सूत्रेऽपि भोगोऽपि लक्षितः । आत्मतत्वज्ञानार्थिभिश्चायमेव संयमः सततं कर्तव्य इति ॥ ३४ ॥ चित्ते च ज्ञाते ततो विवेकेनात्मसाक्षात्कारो भवतीत्यौत्सर्गिकक्रममाश्रित्याह- सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात्स्वार्थ- संयमात्पुरुषज्ञानम् । सत्त्वं हि खप्रकाशरूपमिति स्वच्छं तच स्वाविनाभूते अपि रजस्तमसी अभिभूय विवेकख्यातिरूपेण परिणमते तत्तथापरिणताद्बुद्धिसत्त्वादपि ।

·७४ पातञ्जलयोगसूत्रम् ।। [विभूतिपादः ३ यदि चैतन्यं शुद्धं ततो विभक्तं ततः किं वक्तव्यं जडखभावाभ्यां रजस्तमोभ्या- मिति सूचयितुं सूत्रे सत्त्वेत्युक्तम् । तयोः सत्त्वपुरुषयोर्बुद्धिचैतन्ययोः. परिणामि- वापरिणामित्वरूपविरुद्धधर्माध्यासादयन्तासंकीर्णयोरपि योऽनाद्यविद्यावासनावशा- प्रत्ययाविशेषः प्रत्ययद्वयाविवेकोऽभेदभ्रमो वा स भोगः । शान्तघोरमूढप्रत्यय- रूपवुद्धिवृत्तिप्रत्ययधर्मशान्तत्वादीनां परस्परप्रतिविम्वाचैतन्येऽध्यारोप इति यावत् यतः सा पुरुषाय दर्शितविषया, स्वतस्तस्याः परिणामित्वेन विषयग्रहणाभावात् । तत्र बुद्धिः वृत्तिरूपा परार्थत्वादस्योतः (१) परार्थात् तस्माद्भिन्ने विवेकेन स्वार्थे पुरुष- रूपप्रत्यये यः साक्षात्कारपर्यन्तः संयमस्तस्माद्धेतोः स्वयमेव पूर्णत्वकूटस्थत्वाद्यशेषवि- शेषैः साक्षात्कारो भवतीत्यर्थः । अत्र परार्थत्वं परस्य भोगापवर्गसाधनत्वं, स्वार्थत्वं तु परार्थत्वाभाव एव खस्य भोगापवर्गसाधनत्वम् । अत्र भोगः खात्मकविषयानुभव एवेति केचित् । ननु पुरुषविषयः साक्षात्कारश्चेत्स तस्य विषय इति साक्षात्कारा- न्तरमायातं, बुद्धिसत्त्वात्मना तु प्रत्ययेन जडत्वान्न खविवेकेन पुरुषज्ञानं भवतीत्य- नवस्था, स्वखरूपत्वे कथं तस्य संयमफलत्वं प्रागेव सिद्धत्वादिति चेन्न । घटाकाश- वच्छब्दादिवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यभागस्य वृत्तिविवेकेन साक्षात्कारस्य परिपूर्णत्वादिरूपै- रखिलप्रपञ्चविवेकेन तत्साक्षात्कारस्य तत्फलत्वात् , बुद्धिसत्वगतपुरुषप्रतिविम्बाल- म्वनोऽयं पुरुषात्मकः प्रत्यय इत्यदोषाच । निष्ठत्वस्य स्वरूपस्थित्यैव । तथाच श्रुतिः --'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति । बुद्धेः प्रत्ययः शब्दादिसुखाद्याकारा वृत्तिः, पुरुषप्रत्ययश्च स्वरूपः वुद्ध्यवच्छिन्नचैतन्यमिति केचित् ।। तत्त्वज्ञानार्थिनां चायमेव संयमो मुख्यः । तत्रास्य संयमस्य पुरुषज्ञानात्मरूपविभूतयः ।। ३४ ॥ स्वार्थप्रत्ययसंयमेनात्मसाक्षात्कारे जाते तचिह्नानि वक्ष्यमाणलक्षणस्य विवे. कजज्ञानस्य पूर्वरूपाणि प्रातिभाद्याः सिद्धयो भवन्ति । ताश्च पौरुषैकाग्रपरिप- थित्वेनासंप्रज्ञातयोगे विघ्नभूता इति प्रतिपादयितुमादौ ताः प्रदर्शयति- ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शाखादवार्ता जायन्ते ॥ ३५॥ ततः पुरुषसाक्षात्कारान्मनआदीनां प्रातिभादिसंज्ञाः पसिद्धयः सामर्थ्यवि- शेपरूपा भवन्तीत्यर्थः । तत्रोपदेशादिकं विनापि सूक्ष्मव्यवहितादिषु मनसो यथार्थज्ञानसामर्थ्य प्रातिभमित्युच्यते । श्रोत्रस्य तादृशं सामर्थ्यं श्रावणम् । त्वचस्तादृशं सामर्थ्य वेदनम् । चक्षुप आदर्शः । रसनाया आस्वादम् । घ्राणस्य वार्तेति ॥ ३५॥ फलं तावद्दर्शयति-ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जा- यन्ते । तत उक्तसंयमात् प्रातिभादिसंज्ञाः षट् सिद्धयो भवन्तीत्यर्थः । दृष्टकारणं विनैवाकस्साब्यवहितविप्रकृष्टातीतानागतसूक्ष्मार्थेषु यथार्थज्ञानसामर्थ्य तजन्यं ज्ञानं प्रातिभं मनसः सिद्धिः । तथा व्यवहितादिश्रवणसामर्थ्य श्रोत्रस्य सिद्धिः । त्वचस्तादृशं सामर्थ्य वेदनं, चक्षुष आदर्शः, रसनाया आस्वादः, घ्राणस्य बातेति ॥३५॥ प्रतिभा ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती। -- . - । एतासूपेक्षां कृत्वा समाधिरेवासंप्रज्ञातार्थ कार्य इति प्रतिपादयितुमाह- ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३६॥ ते प्रातिभाद्याः समाधौ विनरूपा व्युत्थाने व्युस्थितचित्तानामेव सिद्धयः पुरुषार्थाः ॥ ३६॥ एतास्तूपेक्षणीया योगिन इलाह-ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः। स्पष्टम् ॥ ३६॥ तदेवं ज्ञानादिरूपाः संयमसिद्धीः प्रदर्य क्रियारूपा अपि संयमसिद्धीराह सूत्रजातन- वन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच चित्तस्य परशरीरावेशः ॥ ३७॥ चञ्चलस्वभावस्यापि मनसो धर्माधर्मवशादेव शरीरे बन्धो ज्ञानहेतुसंयोग- स्थैर्य भवति । तस्य बन्धकारणस्य कर्मण इत्यर्थः । शैथिल्यं दृढवन्धनाक्षमता- रूपतानवं तसाच्चित्तस्य प्रचारसंवेदनमनया नाडया एवंप्रकारेण चित्तं शरीरे प्रविशति निर्गच्छतीत्येवंरूपं योगजधर्माज्जायते । ततस्ताभ्यां योगिनां पर- शरीरावेशरूपा सिद्धिर्भवति । एवंच स्वशरीराल्लिङ्गशरीरं निस्सार्य परशरीरे प्रवेश्यत इत्यर्थः ॥ ३७॥ अथ क्रियारूपाः संयमसिद्धीराह-वन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः । चञ्चलस्वभावस्य मनसो धर्माधर्मवशाच्छरीरे वन्धो ज्ञानहेतुसंयोगस्थैर्य तत्कारणस्य कर्मणः शैथिल्यं दृढवन्धनाक्षमतारूपं तानवं तस्माचित्तस्य प्रचारसंवेदनमनया नाड्या एवंप्रकारेण चित्तं शरीरे प्रविशति इत्येवंरूपं योगजधर्माजायते । तस्साच योगी स्वशरीराञ्चित्तं निःसार्य परशरीरे प्रवेशयतीत्येषा परशरीरावेशरूपा सिद्धिरित्यर्थः । इन्द्रियाणि च चित्तमनुप्रविशन्ति यथा मधुकरराजं मक्षिकावरपतन्तमनूत्पतन्ति निविशमानं च निविशन्ति । एवं च लिङ्गदेहस्य परशरीरेऽनुप्रवेश इति फलितम् ॥ ३७ ॥ योगशास्त्रोक्तसंयमविशेपजस्योदानजयस्य सिद्धिमाह- उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥ ३८॥ रसायुध्यनयनादूर्ध्वगतिप्रदत्वाञ्चोर्ध्वसंचारी प्राणस्यावान्तरभेद उदान उच्यते। संयमविशेषेण तस्य जयात्स्वायत्ततायां सत्यां जलादिपु संचरतोऽपि तेप्वसङ्गो विकारहेतुसंयोगशून्यता भवति । तथा अर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकगम- नाय ब्रह्मरन्ध्र मिरवा लिङ्गशरीरस्य वहिनिःसरणं च स्वेच्छया भवतीत्यर्थः॥३८॥ सिध्यन्तरमाह-उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिवसङ्ग उत्क्रान्तिश्च । रसाधूलनयनादूर्ध्वगतिप्रदलाचोर्ध्वसंचारी प्राणावान्तरभेद उदानः संयमविशेषेण ८ पा० यो ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ । तस्य जये स्वायत्ततायां जलादिपु संचरतोऽपि तेप्वसङ्गो विकारहेतुसंयोगशून्यता भवति । तथाचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकगमनाय ब्रह्मरन्ध्र भित्त्वा लिङ्गदेहस्य वहिनिः- सरणं खेच्छया भवतीत्यर्थः । तत्र प्राणो मुखनासिकागतिरा नासिकायादाहृदयमव- स्थितः । मूत्रपुरीषगर्भादीनामपसरणहेतुरपान आ नाभेरापादतलवृत्तिः । उदान- स्तूक्तलक्षण आ नासिकाग्रादाशिरोवृत्तिः । व्यापी व्यान इति ॥ ३८ ॥ समानजयात्प्रज्वलनम् ॥ ३९॥ समं सर्वनाडीपु रसानां संचारणात्समानः प्राणभेदस्तस्य संयमविशेपेण स्वाय- त्ततायां सत्यां तत्प्रज्वलितेन शरीराग्निना शरीरस्य प्रज्वलनं दाहो भवति सती- देहस्येवेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ समानजयात्प्रज्वलनम् । प्रज्वलनं शारीरतेजस उत्तेजनेन शरीरस्य दहनं सतीदेहस्येव ॥ ३९ ॥ श्रोत्राकाशयोः संवन्धसंयमादिव्यं श्रोत्रम् ॥ ४०॥ श्रोत्रस्याहङ्कारिकत्वेऽप्याकाशसंसृष्टाहङ्कारकार्यतया श्रोत्राकाशयोराधारा- धेयभावः संबन्धोऽस्ति । तस्य संयमात्साक्षात्कारे सति दिव्यं श्रोत्रं जायते । येन व्यवहितविप्रकृष्टसूक्ष्मशब्दा ग्राह्या भवन्तीत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । त्वग्वातयोश्चक्षुस्तेजसो रसनोदकयोोणपृथिव्योः संबन्धसंयमाद्दिव्यत्वगादी- त्यपि बोध्यम् ॥ ४० ॥ श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् । आहंकारिकस्यापि श्रोत्रे- न्द्रियस्य कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं नभ आधारः । तदुपकारापकाराभ्यां श्रोत्रस्य तद्द- र्शनात् । एवमाहंकारिकाणामेव घ्राणरसनलक्चक्षुपां पृथ्वीजलवायुतेजांसि भूतान्य- धिष्ठानानि । एवं तत्तद्राह्यगुणाधिष्ठानानि च तानि द्रव्याणि । यथा शब्दानामा- काशं गन्धस्य पृथ्वी रसस्य जलं स्पर्शस्य वायुः रूपस्य तेज इति । खाश्रयवृत्तित- गुणसामानाधिकरण्यादेव तत्तद्गुणसहकारेण बाह्यपृथिव्यादिशब्दग्रहणरूपकार्य कु- वैन्ति । तत्राहंकारिक श्रोत्रमयस्तुल्यमयस्कान्तमणितुल्येन वक्तृवक्रसमुत्पत्तिमता वक्रस्थेन शब्देनाकृष्टं खवृत्तिपरंपरया वक्तृवक्रमागतं शब्दं गृह्णाति । अतएव तत्त- दिग्देशवर्तित्वेन शब्दप्रतीतिः सर्वानुभवसिद्धोपपन्ना । एवं श्रोत्राधिष्ठानत्वं शब्दगु- णत्वं चाकाशलक्षणम् । एवमनावरणमपि तल्लक्षणम् । अन्यथा मूर्तेरन्योन्यसंपीडितैः सर्वैः सर्वमावृतं स्यात् । नच मूर्तद्रव्याभावादेवानावरणं, अभावस्यानङ्गीकारात् तस्यापि भावाश्रितत्वाच्च । नापि पुरुषकृतं तत् । तस्यापरिणामितयावच्छेदकला- भावात् । तस्माच्छब्दतन्मात्रस्य परिणामविशेपो नभ अनावरणकृत् । दिगपि तत्त- दुपाधिविशिष्टं नभ एव । अनावरणस्य सर्वत्र दर्शनान्नभसो विभुत्वम् । तादृशस्य। श्रोत्राकाशयोः संवन्धस्य संयमात्साक्षात्कारे सति तस्य व्यवहितविप्रकृष्टसूक्ष्म- शब्दग्रहणयोग्यतारूपं दिव्यत्वं भवतीत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् त्वग्वातयोश्चक्षुस्ते- जसो रसनजलयोर्घाणपृथ्व्योः संवन्धसंयमाद्दिव्यं त्वगादीत्यपि वोध्यम् ॥ ४० ॥ ..

·७७ भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । कायाकाशयोः संवन्धसंयमाल्लघुतूलसमा- पत्तेश्चाकाशगमनम् ॥ ४१ ॥ यत्र कायस्तत्राकाशमिति व्याप्तिरूपसंवन्धोऽस्ति । अवकाशं विना शरीराव- स्थानासंभवात्। तस्मिन् संबन्धे संयमात्साक्षात्कारपर्यन्तादाकाशगमनं संभवति। लघुतूलादिपु समापत्तेः संयमजलघुत्वसाक्षात्कारादपि भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ कायाकाशयोः संवन्धसंयमाल्लघुतूलसमापत्तेश्चाकाशगमनम् । यत्र कायस्तत्राकाशमिति व्याप्तिरूपः संवन्धोऽस्ति अवकाशं विना शरीरावस्थाना- संभवात् । तत्र संवन्धे पूर्णसंयमस्याकाशगमनं भवति । किंच लघुतूलादिपु परमा- णुपर्यन्तेपु संयमजयालघुत्वसाक्षात्कारे वा तत् । जलादौ पन्यां विहरणमूर्णना- भितन्तुमात्रे विहारादिकं त्वार्थम् ॥ ४१ ॥ वहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रका- शावरणक्षयः ॥ ४२ ॥ योगशास्त्रोक्तसंयमविशेपाद्वक्ष्यमाणाद्वहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहाख्या सिद्धिर्भवति । ततश्च प्रकाशावरणस्य बुद्धिसत्वावरकस्य रजस्तमआदेः क्षयो भवति । तेषां क्षये च निरावरणं योगिनश्चित्तं स्वेच्छया विहरति जानाति चेत्यर्थः । शरीरप्रतिष्ठस्यैव मनसो बहिर्व्यवहितेपु वृत्तिः कल्पितेत्युच्यते । यातु शरीरनैरपेक्ष्येण तत्त्यागेन बहिर्वृत्तिः सा खल्वकल्पिता महाविदेहोच्यते इति ॥ ४२ ॥ वहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः। योग- शास्त्रोक्तसंयमविशेषाद्वक्ष्यमाणाद्वहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहाख्या सिद्धिस्तस्यां सत्यां प्रकाशावरणस्य वुद्धिसखावरकस्य रजस्तमआदेः क्षयो भवति तत्क्षये च निरावरणं योगिचित्तं खेच्छया विहरति जानाति चेत्यर्थः । शरीरप्रतिष्ठस्यैव मनसो वहिर्व्यवहितादिपु वृत्तिः कल्पिता । या शरीरनैरपेक्ष्येण वहिर्व्यवहितादिपु वृत्तिः साऽकल्पिता महाविदेहेत्युच्यते । पूर्वया चोत्तरा साधनीया । तया च रजस्तमो- मूलकसर्वक्लेशकर्मविपाकक्षयः परशरीरावेशश्च सिध्यति ॥ ४२ ॥ तदेवं परिणामत्रयसंयमादित्यारभ्योच्चावचविपयसंयमानां ज्ञानकर्मरूपाः सिद्धयस्तत्तत्कामेभ्य उपदिष्टाः । इदानी वितर्कविचारेत्यादिसूत्रैश्च शास्त्रे मुख्यतः प्रकृतेपु ग्रहीतृग्रहणग्राह्येपु ये संयमास्तेपां सिद्धयो वक्तव्याः । तत्र ग्रहीतृग्रहण- यो ह्यनिरूप्यत्वादादौ ग्राह्यसंयमस्य सिद्धिमाह- स्थूलखरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंय- माद्भूतजयः ॥४३॥ स्थूलं च स्वरूपं च सूक्ष्मं चान्वयश्चार्थवत्त्वं च स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थव- स्वानि पञ्च भूतानुगतत्वाद्भूतानां रूपाणीत्युच्यन्ते । तेषु संयमात्साक्षात्कारपर्य- ·७८ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ न्तात्तत्तद्रूपैर्भूतानां जयो वशीकारः स्वेच्छानुविधायित्वं योगिनो भवतीत्यर्थः । तत्प्रत्यक्षेऽपि शब्दादिभिराकारादिभिश्च विशिष्टोऽवयवी स्थूलशब्देनोच्यते । आकारादयश्च धर्माः पृथिव्यादिक्रमेण शास्त्रे परिपठिताः । यथा “आकारो गौरवं रौक्ष्यं वरणं स्थैर्य मेव च । वृत्तिभैदः क्षमा कार्य काठिन्यं सर्वभोग्यता । स्नेहः सौम्यं प्रभा शौक्ल्यं मार्दवं गौरवं च यत् । शैत्यं रक्षा पवित्रत्वं संधानं चौदका गुणाः । ऊर्बभाक्पाचकं दग्ट पावकं लघु भास्वरम् । प्रध्वस्यो- जस्वि वै तेजः पूर्वाभ्यां भिन्नलक्षणम् । तिर्यग्यानं पवित्रत्वमाक्षेपो नोदनं बलम् । चलमच्छायता (रौक्ष्यं ) वायोर्धर्माः पृथग्विधाः । सर्वतोगतिरव्यूहोऽविष्ट- म्भश्चेति ते त्रयः । आकाशधर्मा व्याख्याताः पूर्वपूर्वविलक्षणाः" इति । आका- रोऽवयवसंस्थानं । वृत्तिः सर्वभूताधारता ! भेदो विदारणम् । क्षमा सहिष्णुता । धारणसामर्थ्यमिति यावत् । रक्षा आवरणादिना रक्षकत्वम् । आक्षेपः पात- नम् । अच्छायता छायाशून्यत्वम् । सर्वतोगतिः व्यापकःवम् । अव्यूहः सर्वप- दार्थानां प्रविरलीकरणम् । अविष्टम्भोऽवकाश इति भूतानां स्थूलरूपं व्याख्या- तम् । स्वरूपाख्यं रूपं तु पृथिवीत्वजलत्वादिसामान्यपञ्चकम् । तन्मात्राणि सूक्ष्मरूपम् । प्रकृत्याख्यं गुणत्रयं वान्वयाख्यं रूपं सर्वकार्येष्वनुगतत्वात् । अर्थवत्त्वं च भूतगतं सुखदुःखादिपुरुषार्थजातमिति ॥ ४३ ॥ अथ ग्राह्यसंयमजां सिद्धिमाह-स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्वसंयमा- द्भूतजयः । स्थूलं च स्वरूपं च सूक्ष्मं चान्वयश्चार्थवत्त्वं चेति पञ्च भूतानुगतत्वात भूतानां रूपाणीत्युच्यन्ते तेषु संयमात्साक्षात्कारपर्यन्तात् तत्तद्रूपैर्भूतानां जयो वशीकारः खेच्छानुविधायित्वं योगिनो भवतीत्यर्थः । तत्र शब्दादिमिराकारादि- मिश्च धमैर्विशिष्टोऽवयवी स्थूलशब्देनोच्यते । षड्जगान्धारादयः शब्दाः शीतो- ष्णादयः स्पर्शाः नीलपीतादयो रूपाणि कषायमधुरादयो रसाः सुरभ्यादयो गन्धाः । एते हि नामरूपकायेंः परस्परस्माद्भिद्यन्त इति विशेषाः । ते पञ्चापि पृथिव्यां गन्धवर्ज च चत्वारो जले गन्धरसवर्ज त्रयस्तेजसि गन्धरसरूपवर्ज द्वौ वायौ शब्द एक आकाशे । आकारादयश्च भूम्यादिक्रमेण पठिताः शास्त्रे । “आकारो गौरवं रौक्ष्यं वरणं स्थैर्यमेव च । वृत्तिर्भेदः क्षमा कार्य काठिन्यं सर्वभोग्यता ॥" आकारोऽवयवसंस्थानविशेषः, वृत्तिः सर्वभूताधारता, भेदो विदारणम् , क्षमा धारण- सामर्थ्यम् । "स्नेहः सौक्ष्म्यं प्रभा शौक्ल्यं मार्दवं गौरवं च यत् । शैत्यं रक्षा पवित्रत्वं संधानं चौदका गुणाः ॥" रक्षा आवरणादिना रक्षकत्वम् । “ऊर्ध्वभाक् पाचकं दग्धू पावकं लघु भाखरम् । प्रध्वंस्योजस्वि वै तेजः पूर्वाभ्यां भिन्नलक्षणम् ॥ तिर्यग्यानं पवित्रलमाक्षेपो नोदनं वलम् । चलमच्छायता रोक्ष्यं वायोर्धर्माः पृथग्विधाः ॥" आक्षेपः पातनं, छायाशून्यसमच्छायता । “सर्वतोगतिरव्यूहोऽविष्टंभश्चेति ते त्रयः । आकाशधर्मा व्याख्याताः पूर्वपूर्वविलक्षणाः ॥” सर्वतोगतिः व्यापकत्वम् , अव्यूहः सर्वपदार्थानां प्रविरलीकरणम् । अविष्टम्भोऽवकाशः । एतत्स्थूलरूपं भूतानाम् । खरूपाख्यं रूपं तु सांसिद्धिककाठिन्यसमानाधिकरणं भूमित्वम् । स्नेहसमानाधिकरणं जलत्वम् । उष्णतासमानाधिकरणं तेजस्त्वम् । वहन क्रियासमानाधिकरणं वायु- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । खम् । व्यापकत्वसमानाधिकरणं शब्दवत्त्वमेवंरूपम् । समानाधिकरणधर्मा एव भूमिलादय इत्यन्ये । धर्मधर्मिणोरमेदविवक्षायां तु स्नेहो जलमिति भाष्ये प्रयु- तम् । नन्वेतेऽपि भूतधर्मा एवेति कथमेते खरूपमिति चेत् । एतत्समु- दायरूपं द्रव्यं स्वरूपमिति गृहाण । तथाहि सामान्यविशेपसमुदायो द्रव्यम् । 'नच तदाश्रयो द्रव्यं नतु त एव समुदिता इति वाच्यम् । तदाश्रयद्रव्यवादिनापि तत्समुदायस्यावश्यमङ्गीकार्यवात् । अन्यथा तदाधारतेंव तत्र न स्यात् एवंचाव- श्यकलात्स एव द्रव्यमस्तु । न चैवं वनादेरपि द्रव्यत्वापत्तिः । अयुतसिद्धावयववि- शेषानुगतसमुदायस्यैव द्रव्यलात् सच वृक्षः शरीरं परमाणुरियादि । अयुतसिद्धा अपृथसिद्धा निरन्तरा इत्यर्थः । वनादिरूपसमूहस्तु युतसिद्धावयवः पृथसिद्धाः सान्तरा अवयवा यस्य तादृशः। स द्विविधः। मेदेन विवक्षितोऽमेदेन विवक्षितश्च । यथा आम्राणां वनं ब्राह्मणानां संघः पटस्य शुक्ल इति च चैत्रस्य हस्त इति च । अभेदानुगतो यथा । आम्रा वनं ब्राह्मणाः संघः पटः शुक्ल इति च तन्तवः पटा इति च । स पुनर्द्विविधः । प्रत्यस्तमितभेदावयवानुगतो यथा-शरीरं वृक्षो यूथं वन- मिति । कश्चिच्छब्दोपात्तमेदावयवानुगतः । यथा-उभये देवमनुष्याः । समूहस्यैको भागो देवा द्वितीयो भागो मनुप्यास्ताभ्यामेवामिधीयते समूहः । गुरुवमपि प्रत्येकावयवगतगुरुवानां समूह एव प्रतीयत इति न तदाश्रयतयापि अतिरिकद्र- व्यसिद्धिः । दशसु पापाणेपु प्रत्येकापेक्षयाधिकगुरुत्वप्रतीतिवत् । तदुक्तम् 'अयुत- सिद्धावयवविशेषानुगतः समूहो द्रव्यमिति पतञ्जलिः । एतत्स्वरूपमुच्यते' इति भाष्ये । सूक्ष्म रूपं तन्मात्राणि । एपामेकः परमाणुरूप एव परिणामः । परमाणुरपि शब्दादिविशेपात्मायुतसिद्धावयवविशेपानुगतः । परमाणुवदेव ततोऽपि वा सूक्ष्माणि तन्मात्राणि । प्रकृयाख्यगुणत्रयं चान्वयाख्यं रूपं सर्वकार्यानुगतत्वात् । अर्थवत्त्वं तु भूतगतं सुखदुःखादि पुरुषार्थजातं सर्वत्र गुणान्वयात् गुणानां चैवखभावात् । तजये सति वत्सानुसारिण्य इव गावोऽस्य संकल्पानुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्तीति दिक् ॥ ४३ ॥ भूतजयस्य फलमाह- ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्त- धर्मानभिघातश्च ॥४४॥ ततो भूतजयादणिमादिप्रादुर्भावादिरूपं सिन्दित्रयं भवतीत्यर्थः । तत्राणि- माद्यष्टसिद्धयः मर्यन्ते । 'अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिः प्रेरणमीशिता । गुणेप्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यतीति' । मूर्तेः शरीरस्य अणिमा अणुत्वम् । महिमा योजनादिव्याप्तित्वम् । लधिमा तूला- दिवल्लघुत्वम् । भूमिष्ट एवाङ्गुल्यग्रेण चन्द्रमसं स्पृशतीत्यादि सामर्थ्यमिन्द्रियैः प्राप्तिरित्युच्यते । श्रुतदृष्टेषु प्राकाम्यमिच्छानभिघातः, यथा भूमौ जलेप्विव निमजतीत्यादि । ईशिता तु भूतभौतिकानां सर्वेषां शरीरवत्संकल्पमात्रेण प्रेर- णम् । वशिता च गुणानां भूतभौतिकानां वश्यत्वम् । सत्यसंकल्पत्वं तु यस्का- - ·८० पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ मस्तदवस्यतीत्यनेनोक्तम् । अवस्यति प्राप्नोतीत्यर्थः । अत्र च सूत्रे प्राकाम्यं विहाय सप्तैव सिद्धयोऽणिमादीत्यनेन गृहीताः। प्राकाम्यं तु तद्धर्मानभिवातश- ब्देन गृहीतमिति विशेपः ॥ ४४ ॥ भूतानां संकल्पानुविधायकत्वे सति या सिद्धयस्ता आह-ततोऽणिमादि- प्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातश्च । ततो भूतजयादणिमादिप्रादुर्भा- वादिरूपं सिद्धित्रयं भवतीत्यर्थः । अणिमा शरीरस्याणुत्वम् । महिमा योजनादिव्या- पित्वम् । गरिमा गुरुत्वम् । लघिमा तूलादिवल्लघुत्वम् । प्राप्तिः भूमिष्ठ एवाङ्गुष्ठाग्रेण चन्द्रं स्पृशतीत्यादिरूपमिन्द्रियाणां सामर्थ्यम् । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेष्विच्छानमिघातः यथा भूमौ जलेप्विव निमज़तीत्यादि । ईशित्वं सर्वेषां भूतभौतिकानां शरीरवत्सं- कल्पमात्रेण प्रेरणम् । वशित्वं भूतभौतिकानां गुणानां वश्यत्वम् । सत्यसंकल्पता च । यथा विषमप्यमृतत्वेन संकल्प्य भोजयजीवयतीत्यष्टावणिमादयः । सत्यसंक- ल्पोऽपि चन्द्रमसमादित्यं न करोति ईश्वरेच्छानुविधानात् ईश्वरसंकल्पविरुद्धसंक- ल्याकरणात् । तथासति तत्प्रद्वेषेण सिद्धितश्च्यवेरन । सूत्रेऽणिमादिपदेन प्राकाम्या. तिरिक्तानां ग्रहणम् । तस्य तद्धर्मानभिघातपदेन ग्रहणात् । यथा विरोधकृताभि- घाताभावः । यथा शिलामप्यनुप्रविशति जलं न क्लेदयति तं नाग्निदहति न वायुश्चालयति, अनावरणेऽप्याकाशे आवृतशरीरो भवति, सिद्धानामप्यदृश्यो भवति ॥ ४४ ॥ प्रसिद्धत्वात्सिद्विद्वयं व्याख्याय संपदं स्वयं विवृणोति- रूपलावण्य(बल)वज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ॥ ४५॥ वज्रवदृढः संघातो यस्येति वज्रसंहननः । शेपं स्पष्टम् ॥ ४५ ॥ कायसंपदमाह-रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् । वज्र- वट्टढावयवसंघातः ॥४५॥ ग्राह्यसंयमस्य सिद्धय उक्ताः । ग्रहणसंयमस्य सिद्धीराह द्वाभ्याम् । ग्रहणखरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमा- दिन्द्रियजयः॥४६॥ ग्रहणादिपञ्चसु इन्द्रियरूपेषु संयमात्साक्षात्कारपर्यन्ताद्रूपैरिन्द्रियाणि जि- तानि भवन्तीत्यर्थः । ग्रहणं निश्चयाभिमानसंकल्पदर्शनश्रवणाद्या वृत्तयः । स्वरूपं तु एकादशेन्द्रियाणि । अस्मिता च तदुपलक्षितौ बुझ्यहङ्कारौ । अन्वयार्थवत्त्वे च भूतजयसूत्रे व्याख्याते । अस्मितादीनां चेन्द्रियरूपवत्त्वमिन्द्रियकारणतया तद- नुगमादिति ॥ ४६॥ ग्रहणसंयमसिद्धिमाह-ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रि- यजयः । ग्रहणं निश्चयामिमानसंकल्पदर्शनश्रवणाद्या वृत्तयः । स्वरूपमेकादशेन्द्रि- 7 ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ८१ । याणि । अस्मितापदेनान तदुपलक्षितौ बुध्यहंकारौ । अन्वयार्थवत्त्वे च भूतजयसूत्रे व्याख्याते । एषु पञ्चसु संयमदाात्तत्तद्रूपेन्द्रियजय इत्यर्थः । अस्मितादीनामि- न्द्रियत्वं चेन्द्रियकारणतया तत्कार्यतया च तदनुगमात् ॥ ४६ ॥ इन्द्रियजयात्सिद्धीराह- ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधा- नजयश्च ॥४७॥ मनोजवित्वं मनोवच्छीव्रतरा देहगतिः । विकरणभाव इन्द्रियाणां विकी- र्णता । स्थूलदेहनैरपेक्ष्येण सर्वत्र वृत्तिलाभ इति यावत् । प्रधानजयश्च प्रकृतेः स्वेच्छया परिणामनम् । एतास्तिस्त्र इन्द्रियजयाजवन्तीत्यर्थः । एताश्च सिद्धयो मधुप्रतीका इति मधुमत्य इति चोच्यन्ते ॥ ४७ ॥ इन्द्रियजयासिद्धीराह-मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च । मनोजवित्वं मनोवच्छीघ्रतरा देहगतिः विकरणभावः विकीर्णतेन्द्रियाणां स्थूलदेह- नैरपेक्ष्येण सर्वत्र वृत्तिलाभ इति यावत् । प्रधानजयः प्रकृतेः स्वेच्छया परिणामन- मेतास्तिस्रः सिद्धय इन्द्रियजयावन्तीत्यर्थः । एता एव मधुप्रतीका इति मधुमत्य इति चोच्यन्ते ॥ ४७ ॥ ग्राह्यग्रहणयोः सिद्विरुक्ता । ग्रहीतृग्रहणसंयमस्य सिद्धिमाह द्वाभ्याम्- सत्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभा- वाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥४८॥ मात्रशब्देन संयमरूपता ख्यातेर्लभ्यते । तथाच सत्वपुरुपान्यतासंयमस्य साक्षात्कारपर्यन्तस्य सर्वेत्यादिसिद्धिद्वयं फलमिति शेषः । सत्त्वपुरुपान्यता च बुद्धिपुरुपयोर्विवेकः । सर्वभावाधिष्ठातृत्वं प्रकृतिपुरुपविकाराणां स्वेच्छया प्रेरयितृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च विशिष्य सर्वार्थसाक्षात्करणम् । इदं च सिद्धिद्वर्य विशोकेत्युच्यते ॥ १८॥ अथ ग्रहीतृसंयमसिद्धिमाह-सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभा- वाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च । तन्मात्रस्य तन्मात्रप्रतिष्ठस्य संयमस्य तत्सा- क्षात्कारपर्यन्तस्य फलद्वयमित्यर्थः । सर्वभावाधिष्ठातृत्वमीश्वरवत् प्रकृतिपुरुषविका- राणां खेच्छया प्रेरयितृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च विशिष्य सर्वार्थसाक्षात्करणं च । इदं सिद्धिद्वयं विशोकेत्युच्यते ॥ ४८ ॥ सर्वसिद्धिमूर्धन्यं विवेकसंयमस्य परवैराग्यद्वारकं मोक्षाख्यं सिद्ध्यन्तरमाह- तद्वैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम् ॥४९॥ अपिशब्दः कैवल्यमित्यन्तेनान्वेति । तथाच । विवेकख्यातिनिष्टात एव विवे- कख्याती तसिद्धौ च वैराग्ये सति असंप्रज्ञातयोगनिष्पत्त्या दुःखदोपस्य वीजा- नामखिलवासनाकर्मणामुच्छेदे पुरुपस्य (कैवल्यम्) आत्यन्तिकः प्रकृतिवि- ·८२ पातंजलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ योगो भवतीत्यर्थः । यस्य चासंग्रजातानिप्पत्त्या प्रारब्धं कर्म नोच्छिद्यते तस्यापि प्रारब्धसमायनन्तरमुत्पद्यमानमोक्ष एव यथोक्तसंयमसिद्धिरिति ॥ ४९ ॥ विवेकसाक्षात्कारस्यैव परवैराग्यद्वारा मोक्षाख्यां मुख्यसिद्धिमाह-तद्वैरा- ग्यादपि दोपवीजक्षये कैवल्यम् । अपिशब्दः कैवल्यमित्यनेनान्वेति । एवं च विवेकख्यातिनिष्टात एव विवेकख्यातितः क्लेशकर्मरूपाणां संसारबीजानाम- खिलवासनानामात्मज्ञानेन निःशेषतः क्षये दग्धवीजकल्पत्वे सति तत्रापि वैरा- ग्यात् पुरुषस्य कैवल्यमाल्यन्तिकः प्रकृतिवियोग इत्यर्थः । यस्याप्यसंप्रज्ञातानि- प्पत्त्या प्रारब्धकर्म नोच्छिद्यते तस्यापि प्रारब्धभोगानन्तरमुत्पद्यमानमोक्ष एव संयमसिद्धिरिति वोध्यम् ॥ ४९ ॥ उक्तस्यात्मसंयमिनः कैवल्याख्यसिद्ध्यर्थं न केवलं सर्वज्ञादिसिद्विपु वैराग्य- मेवापेक्ष्यते, अपित्वन्यदपीत्याह- स्थान्युपनिमन्त्रणे संगस्सयाकरणं पुनर- निष्टप्रसङ्गात् ॥५०॥ स्थानिनः स्वर्गादिलोकाधिकारिणो देवा इन्द्रादयस्तेपां स्वर्गादिलोकनय- नाय योगिनो निमन्त्रणे सति तत्र संगस्मययोरकरणं कैवल्योपायः । अन्यथा- संगमयाभ्यां पुनःसंसारहेतुत्वमिति ॥ ५० ॥ एवं च सार्वयादिरागोऽपि कैवल्यसियन्तराय इति दर्शितं तदेवाह-स्थान्यु- 4 पनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् । स्थानिनः स्वर्गादिलोका- धिकारिण इन्द्रादयः तेषां खर्गादिलोकनयनाय तत्रलभोगाय च निमन्त्रणे सति तत्र संङ्गस्मययोरकरणं कैवल्योपायः । अन्यथा सङ्गेन तथैव स्मयेन पुनः संसार- रूपानिष्टप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ५० ॥ सर्वज्ञेऽपि वैराग्यान्मोक्ष इत्युक्तम् । यदि च तत्र रागो न गच्छति वासना- प्रावल्यादिदोपात्तद्रागनिवृत्तये पूर्ववत्सर्वज्ञतासाधकं संयमान्तरमप्याह- क्षणतत्कमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥५१॥ पूर्वोक्तात्सत्वपुरुपान्यताप्रत्ययरूपाद्विवेकाज्जायमानं सर्वशं विवेकजं ज्ञानं सर्व- वस्तूनामशेप विशेपैर्विविच्य साक्षात्करणमिति यावत् । क्षणतत्क्रमयोः संयमादपि साक्षात्कारपर्यन्ताद्भवतीत्यर्थः । प्रतिक्षणं सर्वं वस्तु परिणमते । अतः क्षणेपु तत्तत्क्रमेपु संयमेन साक्षात्कृतेषु सत्सु सर्ववस्तूनां परिणामतत्तत्कमयोरपि ज्ञानात्सर्ववस्तूनां विवेकजज्ञानं भवतीत्याशयः ॥ ५१ ॥ विवेकजज्ञाने उपायान्तरमाह-क्षणतत्कमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् । सर्वतोऽपकृष्टः कालः क्षणः । पूर्वापरभागविकलकालकलेति यावत् । परमाणुश्चलितो यावता समयेन स्वपरिमितं देशमतिक्रामति स समयः। तत्प्रवाहाविच्छेदस्तु क्रमः । यत्तु पूर्वस्मादुत्तरस्य भाविनो यदानन्तर्य स क्रम इति, तत्रानन्तर्यमनन्तर इति १ सङ्गः प्रीतिः । मयः देवानां प्रार्थनेनात्मनि कृतार्थताभिमानः । - ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती। ८३ - घुद्धिविपयत्वमेव । नत्वानन्तर्यमेव वाह्यं किंचिद्वस्तु तत्रास्ति । अतोऽयं विक- ल्पात्मा व्यवहारः । एवं क्षणसमाहारो मुहूर्ताहोरात्रादय इत्यप्येवमेव । अयुग- पद्भावित्वात् क्षणानां समाहारस्य वास्तवस्यासंभवात् । किंतु बुद्धिमानविपयः समाहारः । तदुक्तं भाष्ये 'वुद्धिसमाहारो मुहूर्ताहोरात्रादयः । स खल्वयं कालो वस्तुशून्योऽपि बुद्धिनिर्माणः शाब्दज्ञानानुपाती लौकिकानां वस्तुभूत इवावभासते। क्षणस्तु वस्तुपतितः' इति । नच क्षणोप्युत्तरसंयोगावच्छिन्ना क्रियास्तु त्रयाणामपि स्थिरत्वेन क्षणव्यवहारानालम्बनत्वात् । यदि विशिष्टमतिरिक्तमित्युच्यते तर्हि सिद्धं क्षणेनातिरिक्तेन । तयोः क्षणतत्कमयोः साक्षात्कारपर्यन्तात्संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् । सर्ववस्तूनामशेपविशेपैर्विविच्य साक्षात्करणरूपं सार्वज्यं भवतीत्यर्थः । प्रतिक्षणं हि सर्व वस्तु परिणमतेऽतः क्षणतत्कमयोः साक्षात्कारः सर्ववस्तूनां सर्वपरिणामतत्तत्क- मयोरपि ज्ञानात्सर्वतो विवेकेन पुरुपप्रत्ययो भवतीत्याशयः ॥ ५१ ॥ विवेकजज्ञानस्यैकमुदाहरणमाह- जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययो- स्ततः प्रतिपत्तिः ॥५२॥ तुल्ययोस्तुल्यजातिलक्षणदेशयोर्वस्तुनोर्जात्यादिमिरन्यतानवच्छेदा दावधार- णासंभवात् ततः क्षणतत्क्रमसंयमादेव प्रतिपत्तिर्भेदसाक्षात्कारो भवतीत्यर्थः । भेदो हि कचिजात्या गृह्यते । यथा गोमहिपयोः । कचिच लक्षणैरवस्थादिमि- यथा वालवृद्धयोः । क्वचिद्देशेन । यथा पूर्वोत्तरस्थितवस्तुनोः । यदा तु पूर्वदेश स्थितमामलकं विषयान्तरासक्तस्य योगिन उत्तरदेशे केनाप्यानीयते उत्तरदे- शस्थं च समानमामलकान्तरं पूर्वदेशे नीयते तदा तयोरामलकयोः सजातीय- त्वात्सलक्षणत्वात्कालभेदेन समानदेशत्वाञ्च जात्यादित्रयेण भेदग्रहो न संभ- वति। पूर्वमिदं मत्पूर्वदेशस्थमामलकमिदं चोत्तरदेशस्थमित्येवंरूपम् । अत आम- लकयोस्तत्तद्देशसंबन्धक्षणानां संयमेन साक्षात्करणात्त देनैवामलकयोर्भेदसि- विरिति । एतच्च क्षणसंयमाद्विवेकप्रतिपत्तेरुदाहरणम् । क्षणक्रमसंयमा- द्विवेकप्रतिपत्तेस्तु यथा त्रिक्षणमात्रेण ज्येष्टकनिष्टयोज्येप्टकनिष्टताविवेक- ज्ञानं क्षणक्रमसाक्षात्कारं विना न भवतीत्यतः क्षणक्रमसंयमस्तन कारण- मिति ॥ ५२ ॥ तादृशज्ञानस्यैकमुदाहरणमाह--जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्य- योस्ततः प्रतिपत्तिः । तुल्ययोः तुल्यजातिलक्षणदेशयोः वस्तुनोर्जात्यादिभि- रन्यताया भेदस्यानवच्छेदादवधारणासंभवात् क्षणतत्क्रमसंयमादेव प्रतिपत्तिर्भेद- साक्षात्कारो भवतीत्यर्थः । मेदो हि क्वचिज्जात्या गृह्यते, यथा गोमहिपयोः । कचिच लक्षणैरवस्थादिमिः यथा वालवृद्धयोः यथा वा कालाक्षरक्ताक्षयोः । क्वचिद्देशेन, यथा पूर्वोत्तरस्थितामलकयोः । यदातु पूर्वमामलकं विषयान्तरासक्तस्य योगिन उत्तरदेशे केनचिन्नीयते उत्तरदेशस्थं च पूर्वदेशे तदा तयोः साजात्यात्सलक्षणत्वा- - ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूतिपादः ३ कालभेदेन समानदेशत्वाच जात्यादिनयेण भेदग्रहो न संभवति । पूर्व मत्पूर्वदे- शस्थमामलकमिदमिदं चोत्तरदेशस्थमित्येवंरूपः । अत आमलकयोस्तद्देशसंवन्धक्ष- णानां संयमेन साक्षात्करणात् तद्भेदेनैवोक्तभेदग्रहसिद्धिरामलकयोः, एवं परमाणू- नामपि तत्तद्देशसंवन्धक्षणसाक्षात्कारेणैव परस्परं भेदज्ञानम् । इदमुपलक्षणम् । क्वचिद्यवधिरपि भेदकारणम्, यथा कुशपुष्करद्वीपयोः । क्वचित्संस्थानं, यथा विशुद्धावयवकुत्सितावयवयोः । मुक्तात्मनामपि भूतचरमदेहसंवन्धेन योगिनो भेदं पश्यन्ति । एतेन नित्यद्रव्यवृत्तयोऽनन्ता विशेपास्तेषां परस्परं भेदका इत्यपा- स्तम् । तेपां परस्परं भेदकस्यान्वेषणेऽनवस्थापत्तेः । स्वत एव भेदे नित्यद्रव्याणा- मेव स्वतः सोऽस्तु किं तेन । भेदकस्योपपादितत्वाच्च । प्रधानस्योक्तभेदकाभावान पृथक्त्वमिति वार्षगण्यः । एतत्क्षणसंयमाद्विवेकप्रतिपत्तेरुदाहरणम् । तत्क्रमसंयमा- द्विवेकप्रतिपत्तेस्तु यथा, द्विवक्षणमात्रेण ज्येष्ठकनिष्ठयोज्येष्ठकनिष्ठताविवेकज्ञानं क्षणक्रमसाक्षात्कारं विना नेति क्षणक्रमसंयमस्तत्र कारणमिति दिक् ॥ ५२ ॥ विवेकजज्ञानस्यैकमुदाहरणं प्रदर्शितम् । इदानीं सहेतुकं विवेकजज्ञानस्य मोक्षोपयोगमाह-- तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५३ ।। इतिशब्दो हेत्वर्थे । यतो विवेकजं ज्ञानं सर्वविषयादिरूपम् , अतः सर्वत्र - वैराग्येण दोषदर्शनादिना च द्वारेण संसारतारकं भवतीत्यर्थः । सर्वेत्यादि विशे- पणत्रयस्य सर्ववस्तूनामशेषविशेपत एकदा विपयत्वमित्यर्थः । विवेकजज्ञानस्येदं लक्षणमभिप्रेतम् । तेन सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिजन्यसर्वज्ञताया अपि संग्रहात्त- संयमसूत्रे सापि विवेकजज्ञानशब्देन भाष्यकारैरक्तेति ॥ ५३ ॥ इदानीं सहेतुकविवेकजज्ञानस्य मोक्षोपयोगमाह-तारकं सर्व विषयं सर्व- थाविषयक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् । इतिर्हेतौ । यतो विवेकजं ज्ञानं सर्वविष- यादिरूपमतः सर्वत्र दोपदर्शनमूलकवैराग्यद्वारा संसारतारकं भवतीत्यर्थः । सर्वेत्या- दिविशेषणत्रयस्य सर्ववस्तूनां सर्वथाशेषविशेषतः अक्रममेकक्षणोपारूढं सर्वमेकदा विषय इत्यर्थः । विवेकजज्ञानस्येदं लक्षणमप्यभिप्रेतम् ॥ ५३ ॥ तदेवमतिविस्तरेण संयमसिद्धयोऽतीतानागतज्ञानाद्या विवेकजज्ञानान्ता ज्ञान- क्रियैश्वर्यरूपाः प्रदर्शिताः। तत्र किमेतासां सिद्धीनामुत्तरमेव मोक्ष आहोस्वि- देतन्यतिरेकेणापीति जिज्ञासायामाह- सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥५४॥ बुद्धिसत्वस्य पुरुषेण सह समाना वक्ष्यमाणरूपा शुद्धिर्यदा भवति तदैव मोक्षो भवति । न तत्र सियाद्यपेक्षेत्यर्थः । निरभिमानत्वं पुरुपस्यात्र शुद्धिी- प्यकृतोक्ता । तथाच यथा साक्षी निरभिमान एवं चेञ्चित्तं निरभिमानं भवति विवेकनिष्टया तदा प्राप्तसिद्धेऽप्राप्तसिद्धाऽवश्यमेव मोक्षो भवति । निश्व- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । यार्थाद्यपेक्षेति(1)। नन्वष्टाङ्ग-योगेऽभ्यस्यमाने सिद्धिरवश्यं भविष्यत्येवेति चेन्न । सिद्धिवैराग्ये सिन्दिप्रतिवन्धकपापे च सति सिद्ध्यनुत्पादसंभवादिति ॥ ५४ ।। इति श्रीभावागणेशभकृतायां पातञ्जलवृत्तौ योगदीपिकायां विभूतिपादस्तृतीयः॥ - ननु किमुक्तं सर्वसिद्ध्युत्तरमेव मोक्ष उत तयतिरेकेणापीति शङ्कायामाह- सत्त्वपुरुपयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् । बुद्धिसत्त्वस्य पुरुषेण सह शुद्धिसाम्य- मिव भवति तदा कैवल्यमित्यर्थः । पुरुपस्योपचरितामिमानत्यागेनोपचरितभोगा- भावः शुद्धिः । एवं चित्तमपि यदा निरभिमानं भवति तदा तत्सत्त्वपुरुपान्यता- ख्यातिमात्राधिकारं ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या दग्धक्लेशबीजं भवति तदा तत्पुरुषेण शुद्धिसाम्यामिपन्नं भवति तदा प्राप्तसिद्धेरप्राप्तसिद्धर्वा अवश्यं मोक्षो भवतीत्यर्थः । ननु योगमभ्यस्यतः सिद्धिरवश्यं भविष्यत्येवेतिचेन सिद्धि प्रति वैराग्यस्य प्रतिव- न्धकत्वेन तदनुत्पादात् । तत्प्रतिवन्धकपापात्तदनुत्पत्तिरियपि कश्चित् ॥ ५४ ॥ इति श्रीपातअलवृत्तौ तृतीयः पादः ।

·चतुर्थः कैवल्यपादः। हानोपायं तड्यूहत्रयं चातिविस्तरतः पादत्रयेणोक्तम् । हानं तु स्वरूपतः संक्षेपेणोक्तम् । इदानी हानव्यूहस्याशेषविशेषप्रतिपादनाय चतुर्थः पाद आर.) भ्यते । तत्रादौ कैवल्याहं चित्तं निर्धारयितुमितरसिद्धयपेक्षया यथोक्तसमाधिसि- ढेरुत्कपं च प्रतिपादयितुं पञ्चप्रकारां सिद्धिमाह- जन्मौषधिमन्नतपःसमाधिजाः सिद्धयः॥१॥ देवादीनामणिमादिसिद्धयो जन्ममात्रजा इत्येवं पञ्चप्रकाराः सिद्धयो भव- न्तीत्यर्थः । पञ्चप्रकारसिद्धिसाधारण्यलाभार्थं पूर्वपादप्रतिपादिता अस्मिन्नेव प्रसंगे कियद्भिः सिद्धिप्रकारसूत्रैः प्रतिपाद्यन्ते ॥ १ ॥ इतरसिद्ध्यपेक्षया समाधिसिद्धेरुत्कर्ष प्रतिपादयितुं पञ्चप्रकारां सिद्धिमाह- जन्मौपधिमन्त्रतपासमाधिजाः सिद्धयः । देवादीनामणिमादिसिद्धयो जन्ममात्रजाः । असुरभवनेषु रसायनजास्ता ओषधिजाः । यथा मनुष्यः कुतश्चि- निमित्तादसुरभवनं प्राप्तस्तत्कन्यादत्तरसायनाधुपयुज्याजरामरत्वं प्राप्नोति इहैव वा कश्चित्तदुपयोगेन । मन्त्रजा आकाशगमनाणिमादिलब्धिः । तपसा संकल्पसिद्धिः । समाधिजास्तु पूर्व व्याख्याताः ॥ १ ॥ जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥ २॥ देहेन्द्रियकारणसात्विकाद्यवयवोपचयाद्भवति । यथा नन्दीश्वरस्य ब्राह्मण- देहेन्द्रिययोर्देवसंबन्धिदेहेन्द्रियरूपता दैवप्रकृत्यनुप्रवेशादित्यर्थः । जात्यन्तरपदं च महिमाद्यखिलसिद्ध्युपलक्षणं प्रकृत्यापूरश्वापगमस्याप्युपलक्षकः । तेनाणिमादि- सिद्धिप्रकारोऽप्युक्त इति ॥२॥ ननु यदा मनुष्यादिशरीरेणैव देवभावं प्राप्नोति सिद्ध्या यदा वाणिमादिसिद्धयः प्रादुर्भवन्ति तदा किं संकल्पयोगजधर्माभ्यामतिरिक्तं कारणमपेक्षते न वेति संशये सत्याह-जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् । मनुष्यादिशरीरस्य देवादिजात्यन्तररूपः परिणामः सत्वादिविशेपरूपाणां देवादिशरीरारम्भयोग्यानामा- पूरणादेव भवति । तत्र च पूरणेऽधर्मादिप्रतिवन्धनिवृत्तिद्वारा योगिसंकल्पयोगजध- र्मादिकं निमित्तमात्रम् । जात्यन्तरपदं च महिमाद्युपलक्षकमपि । प्रकृत्यापूरोऽपग- मस्याप्युपलक्षकः । तेनाणिमादिसिद्धिप्रकारोऽप्युक्तः । अत एव वामनादेस्तदापूर एव शरीरवृद्धिरगस्त्यपीयमानसमुद्रस्य च तदपसरणादेवाल्पत्वमुपपन्नम् । कायव्यू- हादिकं तु देहान्तरादिप्रकृतीनां पृथगेवारम्भकसंयोगादिति बोध्यम् । एवं हिरण्य- गर्भादीनां जगत्सृष्टयाद्यपि प्रकृत्यापूरादिति बोध्यम् । प्रकृत्यापूरणमत्र जीवान्तराणां । खखोपाधिसंयोगस्याप्युपलक्षणं येन योगी जीवान्तरसंयोगेन गजतुरगादीनि निर्मा- यैश्वर्य भुङ्क्ते । तत्र समाधिसिद्धावयं विशेषः, यत्तत्संस्कृतमेव चित्तमात्मसाक्षा- कारद्वारा मोक्षहेतुर्नान्यसिद्धिसंस्कृतमिति । प्रह्लादादीनां भक्तिजा सिद्धिस्तपः- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । सिद्धिमध्य एवं प्रविष्टा 'अक्षयः परमो धर्मों भक्तिलेशेन जायते' इति स्मृतेस्तपो- न्तराद्भक्तिरधिकेति बोध्यम् ॥ २ ॥ ननु योगजादिधर्मंयोगिसंकल्पैश्च बलात्प्रकृतय आकृप्यन्त इति प्रकृति- स्वातच्यसिद्धान्तक्षतिः। ततश्चेश्वरसंकल्पकृती विना सर्गादौ प्रकृतिप्रवृत्त्यनुपपत्त्या ईश्वरस्य वैषम्य धुण्याद्यापत्तिस्तत्राह निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥३॥ धर्मादिरूपं निमित्तकारणं प्रकृतीनां महदादिकारणानां प्रयोजकं प्रवर्तकं न भवति । स्वत एव प्रवृत्तिस्वाभाव्यात् । किंतु ततो निमित्तकारणाद्वरणभङ्गः प्रवृत्तिविशेषप्रतिबन्धकाधर्मादिनिवृत्तिमात्रं भवति । क्षेत्रिकवत् । यथा कृपी- वलो जलपूर्णाक्षेत्राजलं क्षेत्रान्तरे निनीपुरालवालभङ्गमानं करोति जलं तु गतिस्वाभाव्यात्स्वयमेव गच्छति तद्वदित्यर्थः । अचेतनं चेतनाधिष्ठितमेव प्रवर्तते इति नियमस्वस्माभिर्नेप्यते, परमेश्वरस्य वैपम्यनघण्यापत्तरिति भावः ॥३॥ ननु योगजधमैर्योगिसंकल्पैश्च वलात्प्रकृल्याकर्षणे प्रकृतिखातन्त्र्यसिद्धान्तहानिरत आह-निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् । > धर्मादिरूपं निमित्तकारणं प्रकृतीनां महदादिकारणानां प्रयोजकं प्रवर्तकं न भवति खत एव प्रवृत्तिखाभाव्यात् तेपामपि प्रकृतिकार्यवाच । ततो निमित्तकारणाद्वर- णस्य तत्तत्प्रतिवन्धकाधर्मादेर्भङ्गो निवृत्तिमात्रं भवति । ततः प्रकृतयः स्वयमेव तं तं विकारमारभन्ते क्षेत्रिकवत् । यथा कृषीवलो जलपूर्णात् क्षेत्राज्जलं क्षेत्रान्तरे निनीपुरालवालभङ्गमानं करोति जलं तु गतिखाभाव्यात्खयमेव गच्छति तद्वत् । पुरुषार्थोद्देशेनेश्वरस्तु प्रवर्तकः सोऽपि तदुद्देशमात्रेणैव, तथोद्देश्यतामात्रेण च पुरु- षार्थः प्रवर्तक इत्युच्यते । वैषम्यनैपण्यप्रसङ्गस्तु प्रथमपादे निवारितः । अचेतनं चेतनाधिष्ठितमेव प्रवर्तत इति नियमस्तु नेश्वरस्य वैषम्यनैघृण्यापत्तरिति केचित् । नच पुरुपभोगोद्देश्या प्रवृत्ति डायाः प्रकृतेः कथं ? पुरुषभोगो मया संपाद्य इत्यध्य- वसायो हि तदुद्देश्यता, जडायाश्च तदनुपपत्तिः सत्वे जडत्वव्याघात इति वाच्यम् । अनुलोमप्रतिलोमलक्षणपरिणामद्वये सहजं शक्तिद्वयमस्ति प्रकृतेस्तदेव पुरुषार्थक- तव्यतोच्यते । भोगसमाप्तौ च तस्य क्षये न पुनः सा प्रवर्तते । तस्य च शक्तिद्वयस्य विवेकसाक्षात्कारेण विदेहकैवल्यमेव नाश इति भोजराजः ॥ ३ ॥ कायन्यूहदशायां किमेकमेव चित्तमुतानेकमपि भवतीति संशये निर्णयसूत्रे- निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ ४॥ सिद्धौ संकल्पेन निर्मितानि चित्तानि निर्माणचित्तान्युच्यन्ते । तानि बहूनि निर्माणदेहसमसंख्यान्यपि भवन्ति । तेषां कारणमाह अस्मितामात्रादिति। मनःकारणादहङ्कारादित्यर्थः ॥ ४॥ - ९ पा० यो० ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । ८८ [ कैवल्यपादः ४ । यदा योगी कायव्यूहं करोति तदा तावच्छरीरसंवद्धानि चित्तानि किं नाना उतैकमिति संशय आह-निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् । अस्मितामात्रम- हंकारस्तस्मात्सिद्धेन संकल्पेन निर्मितानि चित्तानि निर्माणचित्तानि तानि देहसमसं- ख्यानि भवन्ति । अहंकारकारणकानीत्यर्थः । अन्यथैकचित्तेन विरुद्धानां भोगसमा- ध्यादीनां नानादेहेष्वेकदा संभवो न स्यात् ॥ ४ ॥ अनेकनिर्माणे विशेषमाह- प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥५॥ तेषामनेकेषां निर्माणचित्तानां प्रवृत्तिभेदे प्रतिनियतव्यापारे प्रयोजक- मेकं निर्मातृचित्तसेव भवति । निर्मातृचित्तसंकल्पेनैव तेषामखिलव्यापार इत्यर्थः ॥ ५॥ तत्र विशेषमाह-प्रवृत्तिभेदे प्रयोजक चित्तमेकमनेकेषाम् । तेषामने- केषां निर्माणचित्तानां प्रवृत्तिभेदे प्रतिनियतव्यापारे प्रयोजकमेकं चित्तं निर्मिमीते महाराज इव दशाधिकरणमेकं तादृशदशाधिकरणमपरम् । ततस्तेषां प्रवृत्तिभेद इति भाष्यसंमतः पन्थाः । केचित्तु निर्मातृचित्तमेव तेषां सर्वेषां प्रवृत्तिकारणं निर्मातृचि- त्तसंकल्पेनैव तेषामखिलव्यापारादित्याहुः ॥ ५ ॥ तदेवमुक्तेषु पञ्चसु सिद्धचित्तेषु मध्ये मोक्षयोग्यं चित्तमवधारयति- तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥६॥ तेषु चित्तेषु मध्ये ध्यानजं ध्यानेन समाधिना संस्कृतमेव चित्तमनाशयं निर्वासनं भवति । न मन्त्रादिसंस्कृतमित्यर्थः । समाधिनैव योगद्वयद्वाराखि- लवासनोन्मूलनसंभवादिति ॥ ६ ॥ तत्र पञ्चसु सिद्धिषु मोक्षयोग्यं चित्तमवधारयति-तत्र ध्यानजमनाशयम् । तेषु सिद्धचित्तेषु मध्ये ध्यान ध्यानेन समाधिना संस्कृतमेव चित्तमनाशयं निर्वा- सनं भवति । न मन्त्रादिसंस्कृतमित्यर्थः । समाधिनैव योगद्वयद्वाराखिलवासनोन्मूलन- संभवात् ॥ ६ ॥ इतश्च ध्यानचित्तमेव मोक्षयोग्यमित्याह- कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् ॥७॥ योगिनः समाधिसिद्धस्य निष्पन्नयोगस्य क्षीणक्लेशस्य कायादिव्यापाररूपं कर्माशुक्लाकृष्णं पुण्यपापाहेतुर्भवति । क्लेशमूलः कर्माशय इत्युक्तत्वात् । इत- रेपां त्वयोगिनां जन्मादिसिद्धानामपि यथासंभवं कर्म त्रिविधं भवति । शुक्ल- कृष्णयोः प्रत्येकसमुच्चयाभ्यामित्यर्थः । तत्राशुक्लाकृष्णं जीवन्मुक्तानां कर्म। पुण्यापुण्याहेतुत्वात् । शुक्लं निर्मलं कर्म अन्तर्यागजपादि हिंसादिदोपासंभिन्न- वादित्यर्थः । कृष्णं मलिनं कर्म अपेयपानादि । शुक्लकृष्णं च मिश्रितं कर्म वहि- गयुद्धादि पशुहिंसादिपापसाङ्कर्यादिति ॥ ७ ॥ - ·.. भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती। ८९ -- अतस्तदेव मोक्षयोग्यमित्याह-कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरे- षाम् । योगिनः समाधिसिद्धस्य निष्पन्नयोगस्य क्षीणक्लेशस्य कायादिव्यापाररूपं कर्माशुक्लाकृष्णं पुण्यपापाहेतुरित्युक्तं भवति क्लेशमूलः कर्माशय इत्युक्तेः । इतरे- लामयोगिनां जन्मादिसिद्धानामपि त्रिविधं कर्म भवति । शुक्लं कृष्णं शुक्लकृष्णं चेत्येवमित्यर्थः । तत्र शुक्लं कर्मान्तर्यागजपादि हिंसादिदोषासंनिहितत्वात् । कृष्णं मलिनं कर्म (अपेयपानादि) शुक्लकृष्णं च वहिर्यागयुद्धादि खकर्म पशुहिंसादिपाप- साङ्कर्यात् । वहिःसाधनसाध्यं सर्वमप्येवमेव । एवं संन्यासिनां क्वचिदपि वहि:- साधनसाध्ये कर्मणि अप्रवृत्तानां कृष्णस्याभाव एव योगानुष्ठानसाध्यस्य फलस्येश्वरे समर्पणान्न शुक्लमपीत्यवधेयम् ॥ ७ ॥ ननु तिष्ठत्वयोगिनां कर्म । तथापि भोगवासनानभिव्यक्त्यादिना कदाचि- न्मोक्षः स्यादिति किमर्थं नियमेन ध्यानजस्यानाशयचित्तस्यापेक्षेत्यत आह- ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वा- सनानाम् ॥८॥ ततस्त्रिविधात्कर्मणो भोगवासनानामभिव्यक्तिर्भवति । अतः कर्मणि सति वासनाभिव्यक्त्यभावो न घटते । नन्वेवं मानुष्यप्रापककर्मणापि पश्वादिभोग- वासनाभिव्यक्त्या तृणपत्रादिभोजनादौ प्रवृत्त्यापत्तिस्तत्राह-तद्विपाकानुगुणा- नामेवेति । स्वविपाकहेतुवासनानामेव कर्मतोऽभिव्यक्तिर्भवति न सर्वासा- मित्यर्थः ॥८॥ नन्वयोगिनां कर्मसत्त्वेऽपि भोगवासनानभिव्यक्त्या कदाचिन्मोक्षः स्यादेवेति का ध्यानस्यापेक्षेत्यत आह-ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वास- नानाम् । ततत्रिविधात्कर्मणो भोगवासनानामभिव्यक्तिर्भवत्येवेति न तेषां मोक्षः संभवति । नन्वेवं मानुष्यप्रापककर्मणापि पश्वादिभोगवासनामिव्यक्त्या तृणभोज- नेऽपि प्रवृत्तिः स्यादत आह तद्विपाकानुगुणानामेवेति । स्वविपाकहेतुवासनानामेव कर्मतोऽभिव्यक्तिर्न सर्वासामित्यर्थः ॥ ८ ॥ ननु यस्य कर्मणो विपाकानुगुणा वासना बहुजन्मादिव्यवहिता तस्य तदभि- व्यञ्जकत्वं न घटते । संनिहितवासनां परित्यज्य व्यवहितवासनाभिव्यक्त्यनौचि- त्यात्तत्राह- जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसं- स्कारयोरेकरूपत्वात् ॥ ९॥ जात्यादिभिर्जन्मादिभिर्व्यवहितानामपि वासनानामानन्तर्यमव्यवहितवत्कार्य- कारित्वं कल्प्यते । स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् । न हि जातमात्रस्य स्तन- पानादीष्टसाधनतादि स्मृतिस्तत्समानाकारवासनां विनोत्पद्यत इत्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु यस्य कर्मणो विपाकानुगुणवासना बहुजन्मादिव्यवहितास्तस्य तदमि- ·। - ९० पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्यपादः ४ व्यञ्जकत्वं न घटते सन्निहितवासनां परित्यज्य व्यवहितवासनाया अभिव्यक्त्यनौ- चित्यात् तत्राह-जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसं- स्कारयोरेकरूपत्वात् । जाति जन्म । जन्मशतेन दूरदेशतया कल्पशतेन वा व्यवहितानामपि वासनानामानन्तर्यमव्यवहितवत्कार्यकारित्वं कल्प्यते । तदमि- व्यक्तिनिमित्तकर्मणस्ता उपादायैव स्वफलारम्भामिमुखत्वात् । किंच स्मृतिसंस्का' रयोरेकत्वात् । नहि जातमात्रस्य स्तनपानादीष्टसाधनतादिस्मृतिस्तत्समानाकारवासनां विनोत्पद्यत इत्यर्थः । देशव्यवधानमवच्छेदकतया बोध्यम् ॥ ९ ॥ नन्वेवं सकलजन्मार्थमेव वासनाङ्गीकारेऽनवस्थापत्तिरित्याशङ्कां प्रामाणिक- त्वेनापाकरोति- तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥१०॥ तासां वासनानां प्रवाहरूपेणानादित्वम् । कुतः। आशिपो नित्यत्वात् । मा न भूवं भूयासमिति स्वविषयकप्रार्थनायाः जातमात्रस्यापि सर्वप्राणिनो नियत- त्वादित्यर्थः । इयं हि भवनात्मा प्रार्थना मरणदुःखस्मृत्यैव युक्ता । न चेह जन्मनि मरणदुःखमनुभूतम् । नापि जातमात्रेणानुमितं श्रुतं वा । तस्मात्पूर्व- जन्मानुभवोत्था मरणदुःखवासनानुमीयत इति ॥ १० ॥ ननु सकलजन्मार्थ वासनाङ्गीकारेऽनवस्थापत्तिरत आह-तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् । तासां वासनानां प्रवाहरूपेणानादित्वम् कुतः । आशिषो. नित्यत्वात् । मा न भूवं भूयासमिति खविषयकप्रार्थनाया जातमात्रस्यापि सर्वप्राणिनो नियतखादित्यर्थः । इयं हि भवनात्मा प्रार्थना द्वेषानुषक्तमरणदुःखस्मृत्यैव । नचेह जन्मनि मरणदुःखमनुभूतं नाप्यनुमितं श्रुतं वा, तस्मात्पूर्वजन्मानुभवोत्था मरण- वासनानुमीयत इति । दृश्यते हि मातुरङ्कात्प्रस्खलन् कम्पमानो वालस्तदुरःसूत्र- मतिगाढमालम्वमानः वालस्यायमीदृशः कम्पो भयजन्यः ईदृशकम्पवादस्मदादि: कम्पवत् । तद्भयं च दुःखद्वेषस्मृतिनिमित्तकं भयत्वादस्मदादिभयवत् । अयं भय- जनकः स्खलनादिरनेन दुःखजनकत्वेन ज्ञातः भयजनकत्वात् मद्वत् । इयं स्मृतिः पूर्वानुभवनिवन्धना स्मृतित्वात् मत्स्मृतिवत् , इत्यनुमानम् । एवं स्मितादिष्वनुमि- तहर्षादयोऽपि प्राग्भववासनाहेतवः । एतेन स्वाभाविकमिदमित्यपास्तम् । अस्मदा- दीनामपि भयस्य तथाखापत्तेः । पद्मसंकोचविकासावपि न स्वाभाविको सूर्यकरसंप- र्कस्य विकास प्रति स्थितिस्थापकाख्यसंस्कारस्य संकोचं प्रति कारणत्वात् । तच्चित्तं मनोरूपं नाणु दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ युगपज्ज्ञानपञ्चकोत्पत्तिदर्शनात् । नचाननुभू- यमानक्रमस्य कल्पनायां प्रमाणभस्ति । तस्मात् घटप्रासाददीपकल्पसंकोचविकास- शालि चित्तं शरीरपरिमाणं, देहप्रदेशवर्तिकार्यदर्शनेन । तद्वहिस्तत्सत्वे मानाभा- वात् । मूपकहस्तिदेहयोस्त्वस्य संकोचविकासा उपपद्यते । एवं च आतिवाहिकश-4 रीरसंगेन पूर्वदेहत्यागदेहान्तरसंयोगोपपत्त्या संसारोऽपि युक्तः । अतएवाङ्गुष्ठमात्रं पुरुपं निश्चकर्ष यमो वलादित्यप्युपपन्नमिति केचित् । तन्न । मध्यमपरिमाणत्वे प्रलये नाशापत्तावदृष्टाद्याधारतानुपपत्तेः । तस्मादहंकारस्य गगनमण्डलवत् व्यापि- ·भावागणेशीय नागोजीभट्टीयवृत्ती । -- त्वेन तत्कार्यचेतसोऽपि विभुत्वमेव । अतएव भाष्ये उक्त-वृत्तिरेवास्य. विभुनः संकोचविकासशालिनीत्याचार्यः' इति । एवं चानन्तवासनाधारखमुपपद्यते । पूर्व सूत्रोक्तवासनानां देशव्यवधानं. चोपपन्नम् । अन मिश्राः । अनाश्रयस्य देहान्तर- संचाराभावे कथमातिवाहिकमाश्रयेत् । तदर्थमपि देहान्तरकल्पनेऽनवस्थाः । नेचास्य निष्कर्षोऽपि संभवति । अनिष्कर्षे चेतसाऽसंबन्धात् तस्याध्यक्षगोचरला- भावेन तत्र मानाभावश्च । उक्तागमोऽपि पुरुषस्य निष्कर्षमाह । नहि चित्तं सूक्ष्म- शरीरं वा पुरुषः । किंतु शक्तिरपरिणामिनी । नचास्या निष्कर्षों मुख्यः संभवतीति गौणो व्याख्येयः । एवं च चितेः चित्तस्य वा तत्र वृत्त्यभाव एव निष्कर्षः । गम- नमपि देशान्तरावच्छेदेन वृत्तिलाभ एव । इन्द्रियाण्यप्यहंकारकार्यत्वात् चित्तसं- वन्धान्येव । प्राणादयस्तु तस्यैव वृत्तिविशेषास्तत्संवन्धा एव । एतेन सप्तदशको गण इत्यादेरपि नानुपपत्तिः । एषामपि तत्तद्देशावच्छेदेन संवन्ध एव गमनम् । पाशवद्धनयनादिकं त्वर्थवाद इत्याहुः । तदुक्तं-'चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च. · तृतीयकम् । द्वाभ्यां शून्यतमं विद्धि चिदाकाशं वरानने' ॥ इति । उपपा- दितं चैतत्प्रागपि । वृत्तिस्त्वस्य धर्माधर्मादिनिमित्तकत्वात्संकोचविकासशालिनीति दिक् ॥ १० ॥ इदानीं मोक्षोपपत्तयेऽनाघसंख्यानामपि वासनानामुच्छेद उपपाद्यते- हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः॥११॥ अखिलवासनानां हेतुरविद्या । यं च पुरुपार्थमुद्दिश्य धर्माद्युत्पद्यते स एव वासनानामपि फलम् , कर्मवासनयोरन्योन्यसहकारित्वात् । वासनानामा- यस्तु मनः, आलम्बनं च वासनाभिव्यञ्जकं कामिनीदर्शनादि । सर्वासां वासना- नामेहेत्वादिभिः संगृहीतत्वाध्याप्तत्वादेपामभावेऽत्यन्तोच्छेदे विदेहमुक्तिस- मये तदभावस्तदविनाभूतानां वासनानामत्यन्तोच्छेदो भवतीत्यर्थः । तथाच वासनानामनादित्वेऽपि मोक्ष उपपन्न इति ॥ ११ ॥ अथ मोक्षोपपत्तयेऽनाद्यसंख्यानामपि वासनानामुच्छेद उपपाद्यते-हेतुफ- लाश्रयालम्वनैः संगृहीतत्वादेपामभावे तदभावः । हेतुरखिलवासनानां पञ्चपर्वाविद्या । फलं तु यमुद्दिश्य धर्माधर्मादि वर्तमानावस्थं भवति स पुरुषार्थः । स एव वासनानामपि फलं कर्मवासनयोरन्योन्यसहकारित्वात् । आश्रयस्तु वास. नानां मनः। आलम्वनं च तासां वासनाभिव्यजक कामिनीदर्शनादि । सर्वासां वासनानां एतैर्हेत्वादिमिः संगृहीतत्वाव्याप्तत्वात् एषामभावेऽत्यन्तोच्छेदे विदेहमु- 'क्तिसमये तदभावस्तदविनाभूतवासनानामपि अत्यन्तोच्छेदो भवतीत्यर्थः । एवं च वासनानामनादित्वेऽपि मोक्ष उपपन्नः । नयनादित्वमनुच्छेदहेतुः । अनागतत्वे व्यमिचारात् । चैतन्यस्य तु विनाशकारणाभावान्न नाशो नत्वनादित्वादिति भावः ॥ ११ ॥ .

·९२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्यपादः ४ - - तदेवं चित्तं मोक्षयोग्यं चित्तं तदितरचित्तस्य वन्धप्रकारो वासनोच्छेदसंभव- श्वोक्तः । इतः परं मोक्षकारणविवेकज्ञानाख्यस्य सम्यग्ज्ञानस्य विपयो लक्षणा- दिकं चातिविस्तरेण प्रतिपादनीयं विशेपदर्शन आत्मभावनाविनिवृत्तिरित्यन्तैः सूत्रैः । ननु द्वितीयपाद एव तत्सर्वमुक्तमिति चेत्सत्यम् । तथापि तेपामेवार्थानां तर्केणात्र परीक्षार्थमनुक्तपूरणार्थ च पुनरारम्भः । तत्रादौ विकाराणां स्वरूपं.) परीक्ष्यते- अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥ १२ ॥ अतीतमनागतं च विकारजातं तदानीमपि वर्तमानावस्थायामिव स्वरूपतो- ऽस्ति । अभिव्यक्ततयैवासत्त्वात् । एतदेव वेदान्तसूत्रेणाप्युक्तम् । 'असद्व्यपदे- शादिति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेपात्' (२।१।१७) इति । अत्र युक्तिमाह । धर्माणामध्यभेदादिति । अनागतवर्तमानातीतरूपावस्थात्रयमध्वशब्देनोच्यते, आसु कार्याणामनुक्षणं संचारात् । तत्र ते धर्माणां कार्याणामवस्थाभेदा अनुभू- यमानानां कार्याणां स्वरूपतो नित्यत्वं विना नोपपद्यन्ते । नहि धर्मिण्यसत्यती तत्वादिधर्मः स्थातुमुत्सहते । अतः कार्य नित्यमिति ॥ १२ ॥ नन्वसतः संभवाभावेन सतीनां द्रव्यत्वेन वासनानां कथमुच्छेदः सतो विना- शाभावादत आह–अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वमेदाद्धर्माणाम् । भविष्यदभिव्यक्तिकमनागतमनुभूताभिव्यक्तिकमतीतम् । एतदुभयावस्थायामपि विकारजातं खव्यापारोपारूढत्वरूपवर्तमानावस्थायामिव खरूपतोऽस्ति अमिव्यक्तत- यैवासत्त्वम् । तत्र हेतुमाह । धर्माणामध्वभेदात् । अनागतवर्तमानातीतरूपावस्था- त्रयमध्वशब्दवाच्यमासु कार्याणामनुक्षणं संचारात् । तत्र ते धर्माणां कार्याणा- मवस्थाभेदा अनुभूयमानाः कार्याणां स्वरूपतः सत्त्वमनुमापयन्ति । नहि धर्मिणि असति अतीतत्वादिधर्मः स्थातुमुत्सहते । अभिव्यक्तिरपि सूक्ष्मरूपेण विद्यमानैव तदभिव्यक्तितो नातिरिक्तति नानवस्था ॥ १२ ॥ कार्यस्वरूपं परीक्ष्य सदसत्त्ववैधय॑ण तद्विवेकतः कारणं परीक्ष्यते- ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ ते कार्यरूपा धर्मा अभिव्यक्ता अनभिव्यक्ता वा भवन्तु सर्व एव सर्वदेव गुणात्मानस्तत्वतः सत्वादिगुणत्रयस्वरूपा भवन्ति । 'वाचारम्भणं विकारो नाम- धेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति श्रुतेः । 'गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छकम्' इति भाष्यकारावस्तवाक्यादिभ्यश्वे. त्यर्थः । अयं भावः । रूप्यते अवगम्यते अनेन रूपेणेति रूपमुच्यते । अतः कार्य कारणं चेति कार्यस्यैव रूपद्वयम् । तत्र कार्यरूपताऽद्यन्तयोर्न तिष्ठति कार्यरूपेणानवगमात् । कारणरूपता तु कालत्रयेऽप्यव्यभिचारिणी । सर्वदैव कारणरूपेणावगमात् । अतः कार्यरूपापेक्षया कारणरूपमेव पारमार्थिकं रूपं कार्याणामिति । अत्र कार्यस्यात्यन्तमसत्वं न विवक्षितम् । पूर्वसूत्रे कार्यनित्यता.

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । - ९३ : धर्मा व्यक्ता वचनादिति । एतेन मायामानं जगदिति श्रुतिस्मृतिप्रवादोऽपि व्याख्यातः । मिथ्यारचनाहेतौ व्यामोहकशक्तावेव मायाशब्दप्रयोगादिति ॥ १३ ॥ अथ कार्याणां मूलकारणमाह-ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः । ते कार्यरूपा अभिव्यक्ताः सूक्ष्माः अनभिव्यक्ता वा भवन्तु सर्वे सर्वदा गुणात्मानः सखादिगुणत्रयरूपा भवन्ति । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुतेः । 'गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छक मिति वाक्याच्च । मायेव नतु माया सा हि झटिति नश्यति तद्वदिमे विकाराः, प्रकृतिस्तु तद्वैधात्परमार्थरूपेति तदर्थः ॥ नन्वेकस्मात्प्रधानात्कथं कार्यवैचित्र्यमिति चेत्तदाहितानादिक्लेशवशानुगताद्वैचित्र्यादिति गृहाण । सर्वोऽपि दृश्यपदार्थों गुणानां संस्थानभेदवान् परिणामः, वस्तुतो गुणरूप एव । एवंच कार्यकारणात्मकं कार्यस्य रूपद्वयं कार्यरूपताद्यन्तयोर्नास्ति कारणरूपता तु सर्वदा । अतस्तत्कार्याणां पारमार्थिक रूपम् । एतेन मायामानं जगदिति प्रवादोऽपि व्याख्यातः । आद्यन्तयोरनुपलभ्यमानत्वेन मिथ्यारचनाहेतौ व्यामोहकशक्तावेव मायापदप्रयोगादिति दिक् ॥ १३ ॥ ननु यदि सर्वे विकारास्तत्वतोऽनेकगुणमात्रास्तहि कथमेकं शब्दतन्मानमेकं चक्षुरित्यादिर्लोकशास्त्रयोर्व्यवहार इति । तत्राह- परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥ परिणामैकत्वाद्वस्तूनां तत्त्वमेकत्वम् । तथाच परमार्थतो नानात्वेऽपि व्याव- हारिकपरिणामरूपेणैकत्वमित्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु सर्वेषामनेकगुणरूपत्वे कथमेकं शब्दतन्मात्रमेकं चक्षुरित्यादि व्यवहारोऽत. आह-परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् । परिणामैकत्वाद्वस्तूनां तत्त्वमेकत्वं पर- मार्थतो नानात्वमेव त्रिगुणात्मकत्वात् । परिणामैकत्वमेकजातीयपरिणाम इत्यर्थः । तेन तन्मात्रादीनां प्रत्येकमनेकव्यक्किमिः कृतेऽपि न क्षतिः । तत्र सत्वप्राधान्येन करणरूपः परिणामः । तमःप्राधान्येन विषयरूपः परिणामः । यत्तु विज्ञानवादी दृश्योऽर्थो न विज्ञानाद्भिन्नस्तेन सहैवोपलम्भात् यद्य येनद् नियमतः सहोपलभ्यते तत्तेनाभिन्नं यथैकस्माचन्द्राद्भिन्नश्चन्द्रः। तेन वेदनाच्च । यद्येन वेद्यते तत्ततो न मिद्यते यथा ज्ञानं, एवमभेदे सिद्धे योऽयं भिन्नवत्प्रतिभासः स विकल्पज्ञानपरिकल्पितः स्वप्न- वदिति प्रधानकल्पना व्यर्थेति वदन्ति तन्न, प्रत्यभिज्ञानविरोधापत्तेः ॥ १४ ॥ कार्यकारणे विवेकेन परीक्ष्येदानीं यद्वौद्धा आहुः-कार्यकारणरूपं सर्वम- सत् चित्तमात्रकल्पितं स्वमवदिति तन्निषेधमुखेनैव चित्ततदर्थयोविवेकः परी- क्ष्यते सूत्रैः- वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः ॥ १५ ॥ एकस्मिन्नेव विषये चित्तान्तरवियोगेन चित्तान्तरालम्बनतादर्शनाचयोश्चित्ता-

·पातञ्जलयोगसूत्रम् । . [ कैवल्यपादः ४
J
.
थयोविभक्तः पन्थाः स्वरूपोन्नयनमार्गः । एकानेकत्वरूपविरुद्धधर्मद्वयमित्यर्थः ।
वस्तुसाम्यं तु प्रत्यभिज्ञासिद्धम् । क्षणिकविज्ञानमेव च परेषां चित्तमित्यतश्चित्त-
भेदेनैव विज्ञानभेदोऽर्थेषु सिद्ध इति न स्वमतुल्यत्वम् ॥ १५ ॥
किंच-वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः। वस्तुसाम्ये
वस्त्वेकत्वे । चित्तमत्र ज्ञानं तद्भेदात्तयोर्वस्तुज्ञानयोर्विभक्तः पन्थाः खरूपभेदो-
नायको मार्ग इत्यर्थः । एकस्यैव घटस्य वहुज्ञानालम्बनत्वं दृश्यते । यथैकस्यामेव
कान्तायां कान्तस्य सुखज्ञानं सपत्नीनां दुःखज्ञानं चैत्रस्य तामविन्दतो मूढज्ञानम् ।
प्रमातॄणां परस्परप्रतिसंधानवशाच्च वस्त्वभेदः [खायेति?] सादृश्यप्रत्ययाभावाच ।
अन्यज्ञानपरिकल्पितायामन्यस्य चित्तोपरागायोगाच्च । अतो नैकचित्तपरिकल्पिता
नाप्यनेकचित्तपरिकल्पिता ज्ञानभेदेन भेदापत्तः । एतेन सर्व चित्तमात्रपरिक-
ल्पितमसत्, स्वप्नवदिति वादोऽपि परास्तः । अस्माकं तु त्रिगुणत्वादेकसुखादि-
भेदमिन्नविज्ञानहेतुत्वमुपपद्यते । धर्मादिकारणसापेक्षत्वान्न सर्वेषां सर्वरूपेण ज्ञानम् ।
धर्मापेक्षं सत्वं रजःसहितं सुखज्ञानं जनयति । अधर्मापेक्षं तमःसहितं रजो दुःख-
ज्ञानम् । वलवदधर्मापेक्षं रजःसहितं तमो मूढविज्ञानम् । विद्यापेक्षं विगलितरजस्त-
मस्क(स)त्वं माध्यस्थ्यज्ञानमिति ॥ १५ ॥
विज्ञानवादं निरस्य दृष्टिसृष्टिवादं निरस्यति-
नचैकचित्ततनं वस्तु तत्प्रमाणकं तदा किं
स्यात् ॥१६॥
नाप्येकचित्ततन्त्रमेकविज्ञानसमनियतं वस्तु दृश्यपदार्थों यतस्तदा तर्हि तत्प्र-
माणकं तच्चित्तसिद्धं किं वस्तु स्यात् । किमपि न स्यात् । चित्तापायेऽपि स्वरूपे
नैव तिष्ठेत् । चित्तनाशकल्पने प्रमाणाभावात् । प्रत्युत प्रत्यभिज्ञया स्थैर्यस्यैव
सिद्धरित्यर्थः ॥ १६ ॥
केचित्तु अस्त्वर्थो ज्ञानादतिरिक्तः परंतु ज्ञानेनैव भास्यत्वात् ज्ञानसमय एवास्ति
नान्यदा मानाभावात् । एवंच सुखादिवद्भोग्यत्वात् ज्ञानसहभूरेवार्थ इति वदन्ति
एष एव दृष्टिसृष्टिवादतं निरस्यति-नचैकचित्ततन्त्रं वस्तु तत्प्रमाणकं
तदा किं स्यात् । तत्प्रमाणकमपि विज्ञानप्रमाणकं तन्नि स्यमपि नैकविज्ञानस-
मनियतमिति च । तदा किं स्यादित्यस्य यदा यद्वस्तुमाहिचित्तं व्यग्रतया तद्वस्तुनि
न वर्तते यदा च निरोधमापन्नमित्यादि तदा तद्वस्तु किं स्यात् न स्यादेवेत्यर्थः ।
ज्ञाननाशान्नष्टमेव स्यात् । एवंसति पुनस्तस्य ज्ञानविषयता न स्यात् । दृश्यते तु
ज्ञानविषयता, नच पुनरुत्पद्यते उत्पादकसामर्थ्याभावात् । नियतकारणान्वयव्यति-
रेकानुविधायि हि कार्यम् । नच ज्ञानकारणं तत् , उपभुज्यमानाशामोदकस्यापि रस- ।
वीर्यविपाकादिप्रसङ्गात् । ज्ञानेन सह स्वकारणैरुत्पत्त्यननुभवाच्च, प्रत्यभिज्ञायाः स्थैर्य-
सिद्धेश्च । तस्मात्खतन्त्रोर्थः सर्वपुरुषसाधारणः स्वतन्त्राणि च चित्तानि प्रतिपुरुष
प्रवर्तन्ते, तयोः संवन्धादुपलब्धिः पुरुषस्य भोग इति ॥ १६ ॥

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । ९५ . नन्वेवं चित्ततदर्थयोभिन्नत्वे कदाचिदेव कंचिदेव चित्तेन गृह्यत इत्यत्र किं नियामकमित्याकाङ्क्षायामाह- तदुपरागापेक्षित्वाचित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥ १७॥ ( चित्तस्य कालभेदेन वस्तु ज्ञातमज्ञातं च भवति । कुत्तः । अर्थाकारताख्योप- रोगरूपज्ञानसापेक्षत्वादर्थज्ञातत्वाज्ञातत्वयोरित्यर्थः । नचोपरागशब्दस्य संनि- कर्प एवार्थः कथं नेप्यत इति वाच्यम् । संनि....."संवन्धसापेक्षार्थज्ञानतया वक्ष्यमाणस्य चित्तपुरुपवैयर्थ्यस्यानुपपत्तेश्चेति ॥ १७ ॥ ननु चित्ततदर्थयोर्भिन्नत्वे कदाचिदेव कंचिदेव चित्तेन गृह्यत इत्यत्र नियामक- माह-तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् । तद् विषयस्तस्यो- परागो नामाकारसमर्पणयोग्यस्तत्संवन्धस्तत्सापेक्षखाचित्तस्य विपयो ज्ञातश्चाज्ञातश्च भवतीत्यर्थः । येन च विषयेणोपरक्तं चित्तं स विपयो ज्ञातस्ततोऽन्येऽज्ञाताः । वृत्तौ खाकारसमर्पणमेव विषयस्य ज्ञातत्वम् । इन्द्रियप्रणाडिकया विपयोपरक्तचित्तवृत्त्य- विभागापन्ना चितिशकिरर्थमनुभवति नवर्थे किंचित्प्राकट्यादिकमाधत्ते । यद्यपि सर्वगता चितिश्चितं चाहंकारिकमिन्द्रियं च तेनास्ति विषयस्य संवन्धः सर्वदा तथापि यत्र शरीरे वृत्तिमचित्तादि तेनैव विषयाणां संवन्धः । तदुक्तं भाष्ये 'अयस्कान्तमणिकल्पा विषयाः' अयस्कल्पं चित्तममिसंवध्योपरञ्जयन्तीति मिश्राः । वस्तुतो ज्ञाताज्ञातरूपत्वाच परिणामि चित्तम् ॥ १७ ॥ चित्तार्थयोर्भेदं परीक्ष्य चित्तपुरुपयोरपि भेदं परीक्षते- सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणा- मित्वात् ॥ १८॥ चित्तस्याओं ज्ञाताज्ञातरूप इत्युक्तम् । ये तु पुरुपार्थाश्चित्तवृत्तयस्ते सदा ज्ञाता एव भवन्ति । अनेन वैधhण चित्तपुरुपयोर्भेद इति भावः । सदा ज्ञातत्वे हेतुमाह तत्प्रभोरित्यादि । तत्प्रभोर्वृत्तिभोक्तुः पुरुपस्य पूर्वसूत्रोक्तोपरा- गादिलक्षणाशेपपरिणामशून्यत्वात् । यदि सत्यपि विपये पुरुषः कदाचिदे- वार्थाकारः स्यात् कदाचिन्नेत्येवं चित्तवत्परिणामी स्यात् तदैवं चित्तवत्सोऽपि ज्ञाताज्ञातविपयकः स्यात् । नत्वेवम् । तस्मादपरिणामित्वाद्धेतोः सदा ज्ञातवि- पयत्वम् । अविभागलक्षणप्रतिविम्बश्व संबन्धो न परिणामो नापि वृत्तौ सत्यां तत्प्रतिविम्बे विलम्ब इत्यर्थः । यदि च वृत्तीनामज्ञातत्वं स्यात्तर्हि जानामि न वेत्यादिसंशयापत्तिरिति ॥ १८ ॥ चित्तार्थयोर्भेदं परीक्ष्य चित्तपुरुपयोरपि भेदमाह-सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तय- । स्तत्प्रभोः पुरुपस्यापरिणामित्वात् । चित्तस्यार्थो ज्ञाताज्ञातरूप इत्युक्तम् । ये तु पुरुपस्यार्थाश्चित्तवृत्तयस्ते सदा ज्ञाता एव भवन्ति । अनेन वैधhण चितपु- रुषयोर्भेदः । यतस्तत्प्रभोवृत्तिभोक्तुः पुरुषस्य पूर्वसूत्रोक्तोपरागादिलक्षणाशेपपरिणा- मशून्यत्वात् । यदि सत्यपि विषये पुरुषः कदाचिदेवाकारः स्यात्तदा चित्तवत्स- . ..

·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्यपादः ४ रिणामी स्यात् । एवं सोऽपि ज्ञाताज्ञातविपयः स्यात्, नत्वेवं तस्मादपरिणामित्वा. खेतोः सदा ज्ञातविषयत्वम् । अविभागलक्षणप्रतिविम्बश्च संवन्धो न परिणामः। नापि वृत्तौ सत्यां तत्र विलम्वः अनादिवासनामूलत्वात् । अतएव जानामि नवा इच्छामि नवेति न संशयः ॥ १८॥ ननु वृत्तय एव स्वप्रकाशाः कल्प्यन्ते कृतं पुरुपेणेत्याशङ्कय निराकरोति- न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९ ॥ तच्चित्तवृत्तिरूपं न स्वाभासं न स्वप्रकाशं भवति । आकाशं स्वप्रतिष्ठमिति- वत् स्वगोचरप्रकाशं विनैव प्रकाशव्यवहारा(?)जानामीच्छामीत्यादिरूपैश्यतया- नुभवादित्यर्थः ॥ १९॥ ननु वृत्तय एव सन्तु खप्रकाशाः अग्निवत् किं वृत्तिज्ञात्रा पुरुषेणेति वैनाशि- काशङ्कायामाह-न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् । तच्चित्तवृत्तिरूपं न खाभासं न खप्रकाशं स्वगोचरप्रकाशं विना न प्रकाशव्यवहारक्षमम् । कुतः । दृश्यत्वात् परिणामितया नीलादिवत् । अनुभवव्याप्यं हि दृश्यं, यच्चानुभवव्याप्यं न तत्वा- भासं, स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । नहि तदेव क्रियाकर्म कर्ता च । पुरुषस्तु नानुभव- कर्म । अतो न तस्य खयंप्रकाशताविरोधः । अपराधीनप्रकाशता ह्यस्य स्वयं प्रकाशता नानुभवकर्मतेति मिश्राः । यत्तु मामहं जानामीत्यादौ पुरुपस्यानुभवव्याप्य- तानुभूयते सा त्वनाद्यविद्यावासनावशाच्चित्तप्रतिविम्वितस्यैवेति वोध्यम् । चित्ता- विभक्तत्वेन गृहीतस्य वृत्त्यविभागेन गृहीतविषयेति तत्वम् । या सत्त्वगता चिच्छ- क्तिस्तदभिव्यक्तिरेव प्रतिविम्वनम् । चिच्छक्तिद्वयं चात्र मते । एका नित्योदिता अपराभिव्यङ्ग्या । इयमेवान्तरङ्गत्वात्पुरुषस्य भोग्येति भोजराजः । एवं शब्दा- दिवजानामीच्छामीत्यादिरूपैदृश्यत्वेनानुभवान स्वाभासत्वमिति भावः । अग्निरपि ज्ञानादेव प्रकाशते इति दृष्टान्तासिद्धिः । किंचाग्नेः प्रकाशोऽपि क्रियारूप इति तस्यापरेणैव का करणेन च भाव्यम् । किंच यथा स्वात्मप्रतिष्ठमाकाशमित्यस्याप्र- तिष्टमित्येवार्थः एवं स्वाभासमित्यस्याग्राह्यमित्येवार्थः स्यात् । स चायुक्तः, स्वचि- त्तव्यापाराग्रहणेऽमुकाय क्रुद्धोऽहं भीतोऽहमित्याद्यमिलापानापत्तेः । ते च स्वाश्रयेण चित्तेन खविषयेण च सह प्रत्यात्ममनुभूयमानाः चित्तस्याग्राह्यतां विघटयन्तीति वोध्यम् ॥ १९॥ नन्वेवं सति स्वज्ञेयत्वमेव स्वाभासत्वं वक्तव्यं तत्राह- एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥ यदा वृत्तिरुत्पद्यते न तदात्मानं ग्रहीतुं शक्नोति साक्षात्कारे विषयस्य हेतुत्वा- दित्यर्थः । नचोत्पद्य द्वितीयक्षणे स्वं गृह्णीयादिति वाच्यम् । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्यव्यापाराभावेन द्विरर्थग्राहकत्वासंभवात् ॥ २० ॥ नन्वेवं खज्ञेयत्वमेव स्वाभासत्वमत आह-एकसमये चोभयानवधार- णम् । यदा वृत्तिरुत्पद्यते न तदात्मानं ग्रहीतुं शक्नोति साक्षात्कारे विषयस्य हेतु- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । । . खादित्यर्थः । नचोत्पद्य द्वितीयक्षणे खं गृह्णाति । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्यव्यापाराभा- वेन द्विरर्थग्राहकलासंभवात् । कर्तृकर्मविरोधश्वोक्त एव ॥ २० ॥ ननु तथापि वृत्त्यन्तरैर्वृत्तयो ग्राह्यास्तत्राह- चित्तान्तरग्राह्ये वुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्ग स्मृतिसंकरश्च॥२१॥ यदि वृत्तिश्चित्तान्तरेण वृत्त्यन्तरेण ग्राह्या स्यात्तदा बुद्धिबुद्धवृत्तिवृत्तीनाम- तिप्रसङ्गोऽनवस्था । तथा स्मृतिसंकरः। अयं घट इति वृत्तिदशायां घटतज्ज्ञान- ज्ञानाद्यनन्तवृत्त्य(नुभवे)ज्ञानधारापि मर्यंत । नत्वेवं सर्यते । तस्माद्वृत्त्यन्त- रेण वृत्तिर्गृह्यत इति स्वीकर्तुमशक्यमित्यर्थः । अनन्तवृत्तिकल्पनापेक्षया सकल- त्तिगोचरनित्यविवेकचैतन्यकल्पने लाघवमिति भावः ॥ २१ ॥ ननु वृत्त्यन्तरैर्वृत्तयो ग्राह्यास्तत्राह-चित्तान्तरग्राह्ये बुद्धिवुद्धरतिप्र- सङ्गः स्मृतिसंकरश्च । यदि वृत्तिश्चित्तान्तरेण गृह्येत तदा वुद्धिबुद्धेश्चित्तवृत्ती- नामतिप्रसङ्गोऽनवस्था । अगृहीताया बुद्धेः बुद्धिग्रहणासामर्थ्यात् । अतथात्वे खाद्याया अपि तादृश्या एव विपयग्राहकत्वं स्यादिति व्यर्था तत्कल्पना स्यात् । स्वयमप्र- काशमानाया इतरप्रकाशासामर्थ्यमिति चेत्तुल्यम् । स्मृतिसंकरश्च । यावतीनां बुद्धि- वृत्तीनामनुभवस्तावतीनां धारापि घटघटज्ञानात्स्मर्येत । नत्वेवं स्मर्यते । तस्मादृ- त्यन्तरैर्वृत्तिग्रहो न युक्तः । किंचानन्तवृत्तिकल्पनापेक्षया नित्यविवेकचैतन्यकल्पने लाघवमिति बोध्यम् । 'येपि साङ्ख्ययोगादयः स्वप्रकाशं ज्ञानमिति वदन्ति ते स्वश- ब्देन तत्स्वामिनं पुरुपं भोक्तारं गृह्णन्ति' इति भाष्यम् ॥ २१ ॥ ननु भवन्मतेऽप्यपरिणामिनः कथम(स्य वृत्तिदर्शनं तत्राह)- चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ खबुद्धि- संवेदनम् ॥ २२॥ अप्रतिसंचाराया अपि चितेः पुरुषस्य स्वीयबुद्धिवृत्तिदर्शनं बुद्धिवृत्त्याकाराप- त्त्यैव भवतीत्यर्थः । वृत्त्याकारतापत्तिश्च वृत्तिप्रतिविम्वितत्वं तस्य नित्यम् ॥२२॥ अथ स्वमते वृत्तिभानमुपपादयति-चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारा- पत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् । अप्रतिसंक्रमाया अपरिणामिन्या अतएवाप्रतिवि- म्बिताया अपि चितिशक्तेः परिणाम्यर्थरूपा या बुद्धिवृत्तिस्तया विवेकाग्रहात् तदा- कारापत्ताविव जातायां स्खीयबुद्धिवृत्तिदर्शनं भवतीत्यर्थः । यदा प्रतिसंक्रमः संचा- रस्तद्रहिताया अपि बुद्धितद्वृत्तिमिविवेकाग्रहाद्बुद्धिवृत्तिसंचारेण संचरमाणाया इव विषयाकारवृत्त्यनाकाराया अपि तदाकारताया इवापत्तौ तद्दर्शनमित्यर्थः । तदुक्तं भाष्ये-'अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसंक्रमा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसंक्रामति प्रतिसंक्रान्तेव तद्वृत्तिमनुपतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहस्वरूपाया बुद्धिवृत्तरनुकार- मानतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याख्यायते' इति । तथाच श्रुतिः---- ·९८ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्यपादः ४ . . 'न पातालं नच विवरं गिरीणां नैवान्धकार कुक्षयो नोदधीनाम् । गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्वतं बुद्धिवृत्तिमविशिष्टां. कवयो वेदयन्ते' इति । अविशिष्टां विवेकाग्रहात् चितेरविशिष्टाम् । तस्यामेव गुहायां तत् गुह्यं ब्रह्म तदपनये तु स्वयमनावरणम- नुपसर्ग प्रद्योतते चरमदेहस्य भगवत इति मिश्राः ॥ २२ ॥ ननूत्पद्यतां कूटस्थस्यापि स्वबुद्धिज्ञानं प्रतिविम्वरूपसंवन्धाच्छब्दादिभानमा त्मभानं च कथं स्यात् ? साक्षात्प्रतिविम्वाङ्गीकारे शब्दादीनामज्ञानसत्तानुपपत्तेः, स्वस्मिन् साक्षात्स्वप्रतिविम्वासंभवाच्च ( इत्यत आह)- द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ चित्तमेव पुरुपस्य सर्वार्थ ग्रहीतृग्रहणग्राह्यरूपाखिलदृश्याधारभूतम्' । न चित्तातिरिक्तं पुरुषस्य दृश्यमिति । यतो द्रष्टुंदृश्याभ्यामुप(रक्ता बुद्धिवृ)त्तिः साक्षादृश्या। तदारुढतया तु द्रष्टशब्दादिश्च दृश्यो भवतीति क्षणिकविज्ञानमेव चित्तमिति बौद्धमते चित्तातिरिक्त आत्मा प्रसाधितः ॥ २३ ॥ अथ चित्तातिरिक्तं (द्रष्टारं) प्रत्यक्षेणापि साधयति-द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् । सर्वार्थे प्रमाणीभूतमित्यर्थः । यथा नीलाद्यनुरक्तं चित्तं तमर्थ प्रत्यक्षेण स्थापयति, एवं द्रष्ट्रच्छायापनं चित्तं द्रष्टारमपि प्रत्यक्षेण स्थापयतीत्यर्थः । अत- एव नीलमहं वेमीत्यनुभवः । अहमिति प्रत्ययो हि चैतन्योपरक्तचित्तविषयः । एवं यद्यपि ज्ञाता प्रत्यक्षविषयस्तथापि न विविच्य यथा जले चन्द्रविम्वम् । तदुक्तं भाष्ये -'मनो हि मन्तव्यार्थेनोपरक्तं स्वयं च विषयत्वात् विषयिणा पुरुपेणात्मीयवृत्ति- द्वाराभिसंवद्धं द्रष्टदृश्योपरक्तं विषयविषयिनिर्भासं चेतनाचेतनखरूपापन्नं विषयात्म- कमपि अविषयात्मकमिवाचेतनमपि चेतनमिव स्फटिकमणिकल्पं सलमयत्वात्सर्वा- र्थमित्युच्यते । तदनेन चित्तसारूप्येण भ्रान्ताः केचित्तदेव चेतनमित्याहुरिति' । ननु समाधावालम्बनभाव आत्मनः कथमितिचेदन भाप्यं-'प्रतिविम्बीभूतस्य चित्त- त्तिद्वारा ज्ञेयत्वात्' मलिनेऽपि जलादौ अत्यन्तनिर्मलरवेः प्रतिविम्ववत्पुरुषादनिर्म- लेऽपि चित्ते पुरुषस्य प्रतिविम्बखीकाराददोषः । हृदयावच्छिन्नचित्ते तदवच्छिन्न- चैतन्यस्याविभागेनाविभक्तिरेव प्रतिविम्वितलम् । तदवच्छेदेन तथाभिव्यक्तस्य च चित्तवैधर्येण ज्ञानम् ॥ २३ ॥ इदानी वृत्यतिरिक्तस्थिरचित्ताभ्युपगन्तॄणामा' .."दर्शयति- तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थ संहत्यका- रित्वात् ॥ २४॥ यद्यपि द्रष्टदृश्यदर्शनगोचरायखिलवासनाभिश्चिन्नमिव चित्तं तिष्ठति ? अत- श्चित्तातिरिक्तपदा.... .....र्थत्वं संभवति । तथाप्येतत्परार्थ मन्तव्यम् । संहत्यकारित्वादित्यर्थः । अयं हेतुः प्रागेव व्याख्यातः ॥ २४ ॥ चित्तातिरिक्तात्मसद्भावे हेत्वन्तरमाह-तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि ....

·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती। ९९ ...... - परार्थ संहत्यकारित्वात् । असंख्येयामिः कर्मवासनाभिः क्लेशवासनामिश्चि- जीकृतमिव चित्तम् । एवं च तासां चित्ताश्रयतया चित्तस्य भोक्तृत्वं योग्यम् । एवं च सर्व चित्तार्थमेव स्यात्तथापि तादृशमपि चित्तं परार्थमेव । परस्य नित्योदासी- नस्य पुरुषस्य भोगार्थमेव न स्वार्थ, संहत्यकारिखात् गृहादिवत् । संहत्यकारित्वं चेतरसाहित्येनार्थक्रियाकारित्वमिति प्रागेव व्याख्यातम् । सवरजस्तमसां चात्र सहकारिता । एवं च भोक्ता तद्गुणासंश्लिष्टः सिध्यति ॥ २४ ॥ तदेवसतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् (१२)इत्यादिसूत्र चित्तपुरुपयोश्च विवेकतः सत्वं परीक्षितम् । इदानीमेतज्ज्ञानादाचं मोक्षमादौ प्रतिपादयति- विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥ २५ ॥ मातृमानमेयात्मकस्याखिलप्रपञ्चस्य तप्तायःपिण्डवदेकीभावापन्नस्यापि यथोक्त- प्रकारैरन्योन्यविशेपदर्शिनो विवेकदर्शिनश्चित्तस्य या पूर्वस्थिताऽऽस्मभावभावना स्वसत्ताजिज्ञासा किंवरूपोऽहमासं, किंस्वरूपो वा तिष्ठामि किंस्वरूपो चा भविष्यामीत्याद्याकारा तस्याः शोकाधनन्तानर्थहेतोर्विनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । स्वर्गनरकमोक्षादिभिर्विचित्ररूपता चित्तादेरेव भवति न तु सदैकरूपचिन्मा- त्रस्य ममेत्यवधारणे सति नैवात्मभावे चिन्तोदेतीति भावः । तथाच श्रुतिः "तं ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरवं" इत्यादिरिति ॥२५॥ अथ मोक्षं प्रतिपादयति-विशेपदर्शिन आत्मभावभावनाविनि- वृत्तिः । मातृमानमेयात्मकस्याखिलप्रपञ्चस्य तप्तायःपिण्डवदेकीभावापन्नस्यापि यथोक्तप्रकाररन्योन्यविशेपदर्शिनो विवेकदर्शिनश्चित्तस्य या पूर्वस्थिता आत्मभाव- भावना स्वसत्ताजिज्ञासा किंखरूपोऽहमासं किंखरूपो भवामीयाकारा तस्याः शोकाद्य- नन्तानर्थहेतोनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । इयमपि भावना कस्यचिदेव पुण्यभागिनोऽनुष्टिता- 'टायोगैकदेशस्यैव भवति । अन्यस्य तु कर्मफले मोक्षे च नास्तिकतादृष्ट्याऽरुचि- रेव तत्र भवति । तस्य च मोक्षमार्गश्रवणेन रोमहर्पाश्रुपाताभ्यामनुष्ठिताङ्गयोगे- कदेशत्वमनुमेयम् । विवेकदर्शिनस्तु स्वर्गनरकादिमिर्विचित्ररूपता चित्तस्यैव नतु सदैकरूपचिन्मात्रस्य मम, अंविद्यया हि' अहं चित्तधर्मः परामृष्टः, तदपगमे तु शुद्ध एवाहमिति जानतो नैवात्मभावभावनोचितेति भावः ॥ २५ ॥ आद्यस्तु मोक्षो ज्ञानेनेति पञ्चशिखाचार्यैरपि ज्ञानोत्पत्तिमात्रेणैवैको मोक्ष उक्तः । तस्य विशेपदर्शनलक्षणस्य वक्ष्यमाणमुक्तेश्च कारणं संप्रज्ञातयोगमाह- तदा विवेकनिन्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥ २६ ॥ तदा विशेपदर्शनावस्थायामात्मभावभावनाविनिवृत्त्या. विक्षेपशून्यं चित्तं कैवल्यप्राग्भारं कैवल्याभिमुखं सद्विवेकनिम्नं स्वभावादेव विवेकमार्गसंचारि -विवेकनिष्टं भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ .: तदवस्थायां कीदृशं चित्तं तदाह-तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं १० पा० यो० ·१०० पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्यपादः ४ चित्तम् । तदा विशेषदर्शनावस्थायामात्मभावभावनाविनिवृत्त्या विक्षेपशून्यं चित्तं कैवल्यप्राग्भारं कैवल्याभिमुखं सत् विवेकनिम्नं खभावादेव विवेकनिम्नं विवे- कमार्गसंचारि विवेकनिष्ठं भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ ननु विशेषदर्शिनः संप्रज्ञातेन किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां सूत्रमिदं प्रवर्तते- तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥ २७ ।। कोमलकण्टकन्यायेन विशेपदर्शने जातेऽपि विशेषदर्शनावसरे प्रत्ययान्तराणि मिथ्याज्ञानरूपाणि जायन्ते । कुतः । संस्कारेभ्यः । अनादिकालसंचितस्य दृढतर- संस्कारस्य चित्तस्वाभाव्यात् ॥ २७ ॥ नन्वेवं विशेषदर्शिनः संप्रज्ञातेन न प्रयोजनमत आह-तच्छिद्रेषु प्रत्य- यान्तराणि संस्कारेभ्यः। कोमलकण्टकन्यायेन विशेषदर्शने जातेऽपि तदवसरे तदन्तरालेषु अहंममेत्यादिप्रत्ययान्तराणि मिथ्याज्ञानरूपाणि जायन्ते क्षीयमाणे- भ्योऽपि प्राग्भवीयसंस्कारेभ्यस्तदर्थ संप्रज्ञात आवश्यक इति भावः ॥ २७ ॥ सति चित्ते तदुन्मूलनमशक्यं तत्राह- हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥ तेषां संस्काराणां हानं तु पूर्वाचायः क्लेशानामिवोक्तम् । यथानागताः क्लेशाः ज्ञानाग्निना दह्यन्त एवं तेषामत्यन्तोच्छेदस्तञ्चित्तेन सहैवेति ॥ २८ ॥ नन्वनादिकालसंचितस्य दृढतरसंस्कारस्य कथमुन्मूलनमत आह-हानमेषां क्लेशवदुक्तम् । यथा परिपक्वविज्ञाने दग्धवीजसदृशाः क्लेशा विवेकच्छिद्रसमु- त्पन्ना अपि न संस्कारान्तरं जनयन्ति तथा तेनैव दग्धवीजभावं प्रापिता व्युत्था- नसंस्कारा न अन्तरान्तरा प्रत्ययं जनयन्ति । एवं विवेकसंस्कारा निरोधसंस्कारैर्नि- रोद्धव्याः । परवैराग्यलक्षणज्ञानसंस्कारास्तु चित्तेन सह लीयन्त इति दिक् ॥ २८ ॥ संप्रज्ञातपरम्परयापि यथा प्रत्ययान्तराणि तच्छिद्रेषु नोत्पद्यन्ते तदाह द्वाभ्याम्- प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः॥२९॥ प्रसंख्यानं विवेकसाक्षात्कारस्तत्रापि योऽकुसीदो वाधुपिकवत्सर्वभावाधिष्ठा- तृत्वादिरूपां सिद्धिं न प्रार्थयते तस्य योगविताभावेन सर्वथा निरन्तरं विवेकख्यात्युदयाद्धर्ममेघनानी संप्रज्ञातस्य पराकाष्ठा भवतीत्यर्थः । उत्तम योगजधर्म मेहति वर्पतीति धर्ममेघः ॥ २९ ॥ व्युत्थाननिरोधोपायं विवेकज्ञानमुक्त्वा तन्निरोधोपायमाह-प्रसंख्यानेऽप्य- कुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः । प्रसंख्यानं विवेक- साक्षात्कारस्तत्रापि योऽकुसीदः वाधुषिकवत्सर्वभावाधिष्ठातृत्वरूपां सिद्धिं न प्रार्थ- 7 ·भावागणशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । १०१ - यते तदा तस्य योगविन्नाभावेन सर्वथा निरन्तरविवेकख्यातेरेवोदयः संस्कार- बीजक्षयाच न प्रत्ययान्तराणि तदा धर्ममेघनानी संप्रज्ञातस्य पराकाष्ठा भवती- त्यर्थः । उत्तमं योगजधर्म मेहति वर्षतीति धर्ममेघः ॥ २९ ॥ ततः किमित्यत आह- ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥ ३०॥ ततो धर्ममेघसमाधेहेंतोईष्टद्वारा केशकर्मणां निवृत्तिहो भवति । केश- कर्मणी कदापि नोत्पद्यते इत्यर्थः । केशा अविद्यादयः पञ्च, कर्म अदृष्टम् । एत- सूत्रोक्तो ज्ञाननिष्पत्तिकार्यों द्वितीयो मोक्षः पञ्चशिखाचारप्युक्तः । द्वितीयो रागसंक्षयादिति । रागः क्लेशसामान्योपलक्षकः ॥ ३० ॥ तत्फलमाह-ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः। ततो धर्ममेघात्समाधेहेतोः क्लेशाना- मविद्यादीनां पञ्चानां कर्मणः अदृष्टस्य निवृत्तिर्दाहो भवति । क्लेशकमणी कदापि नोत्पद्येते इत्यर्थः । अस्यामवस्थायां जीवन्मुक्त उच्यते । कारणाभावेन पुनर्जन्मा- दर्शनादिति बोध्यम् ॥ ३० ॥ उक्तस्य जीवन्मुक्तस्य तृतीयं परममोक्षमुपपत्त्या सहाह सूत्राभ्याम् - तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ञ- यमल्पम् ॥ ३१ ॥ तदा जीवन्मुक्तावस्थायां सर्वयोः क्लेशकर्मणोानावरकमलयोरपगमनहे- तुना ज्ञानस्य सत्वप्रकाशस्यानन्त्याद्विभुत्वाध्यापकत्वाज्ञयं तत्प्रकाश्यमल्पं तदपेक्षया भवति । यदि हि पञ्चविंशतितत्त्वातिरिक्तमन्यदपि वस्तु तिष्ठेत्तदा तदपि प्रकाश्येत । ज्ञेयस्यैव त्वल्पतयाऽल्पं प्रकाश्यते नतु स्वत्याल्पतये- त्यर्थः : ॥ ३१ ॥ धर्ममेघे सति यादृशं चित्तं तदाह-तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञान- स्यानन्त्याउनेयमल्पम् । आवरणं रजस्तमसी । मलाः क्लेशकर्माणि तैः सर्वप्र- काररपेतस्य विमुक्तस्य ज्ञानस्य चित्तसवस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पं भवतीत्यर्थः । पूर्व हि तमसामिभूतं सत्वं क्वचिदेव रज उद्घाट्य प्रवर्तितं ग्रहणसमर्थ भवति । सर्वमलापगमे हि सर्वस्य युगपदशेपविशेपतो ज्ञातत्वात्सर्वतो विरक्तं चित्तं विवेकसाक्षात्कारेऽपि किंबहुनात्मसाक्षात्कारेऽपि विरक्तं भवतीति भावः । इदमेव ज्ञेयस्याल्पत्वं यद्वैरा- ग्यविपयत्वं, तस्मिंश्च सर्वचित्तवृत्तिनिरोध इति तत्त्वम् । तदवस्थेनापि देहाबारम्भ इदमपि सत्यं स्यात्-अन्धो मणिमविध्यत् तमनगुलिरपथदग्रीवस्तं कण्ठे धृतवांस्त- मजिह्वोऽस्तौदिति ॥ ३१॥ किमित्यत आह- ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिगुणानाम् ॥३२॥ ततो ज्ञानस्यानन्त्यात्परवैराग्येण कृतार्थानां समाप्तपुरुपार्थानां गुणानां । ततः ·१०२ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्यपादः ४ सत्वादीनां प्रकृत्याख्यानां परिणामक्रमः समाप्यते । पुरुषाणां भोगौपयिकः परिणामः पुनर्न भवतीत्यर्थः । क्रमश्चाविरला धारेत्युत्तरसूत्रे वक्ष्यते । अन सार्वयानन्तरं मुक्तिरिति राजमार्गाभिप्रायेणैवोक्तं नत्वयं नियमः । अनीश्वरस्या- सर्वज्ञस्याप्यभिमाननिवृत्त्यैव कैवल्यस्य भाष्यकृता व्याख्यातत्वात्तृतीयपादान्त्य- सूत्र इति ॥ ३२॥ ततः किं तत्राह-ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमातिर्गुणानाम् । ततः परवैराग्यानन्तरं कृतार्थानां समाप्ततत्पुरुषार्थानां गुणानां सत्वादीनां प्रकृ. त्याख्यानां तत्पुरुष प्रति परिणामक्रमः समाप्यते । कृतार्थपुरुपभोगौपयिकः परि- णामः पुनर्न भवतीत्यर्थः । क्रमश्चोत्तरसूत्रे वक्ष्यते । अत्र सार्वश्यानन्तरं मुक्तिर- वश्यं भवत्येवेत्यभिप्रायेणोक्तं नत्वयं नियमः । अनीश्वरस्यासर्वज्ञस्यापि अभिमा- ननिवृत्त्यैव कैवल्यस्य भाष्यकृता तृतीयपादान्त्यसूत्रे उक्तत्वादिति दिक् ॥ ३२ ॥ ननु परिणामसमाप्तिरिति वक्तव्ये क्रमशब्दः परिणामानां प्रतिक्षणमुत्पादवि- नाशकथनेन वैराग्योत्पादनाय प्रयुक्तः स चायमर्थः कथं क्रमशब्दालभ्यते ? क्रमशब्दस्य पौर्वापर्यमानवाचित्वादित्याशयेन क्रमशब्दार्थमाह- क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिहिः क्रमः ॥ ३३ ॥ क्षणप्रतियोगी क्षणस्यावसरस्य विरोधी क्षणेनाप्यनन्तरित इति यावत् । एवं. रूपोऽत्र क्रमो विवक्षितो नतु पौर्वापर्यमात्रमिति विशेष्यदलार्थः । परिणामश्च पूर्वधर्मापाये धर्मान्तरोत्पत्तिरित्युक्तम् । ईदृशक्रमे प्रसाणं दर्शयति-परि- णामापरान्तनिर्ग्राह्य इति । वस्त्रादिरूपस्य परिणामस्य पूर्वान्तापेक्षयाऽपरान्तेन चरमावस्थयाऽनवच्छिन्नपरिणामधारानुमीयत इत्यर्थः । वस्त्रादेहि दृश्यमाना विनश्यदवस्थाऽवयवापचयादिपरम्परयैवानुभूयते । तस्मिंश्वापचयोपचयादिरूप- परिणामे कालविशेपहेतुताया दुर्वचत्वेन, लाधवात् क्षणत्वेनैव हेतुतावधार्यते। अतः सुवर्णाद्यखिलवस्तुष्वपि वस्त्रादिदृष्टान्तेन प्रतिक्षणमनवच्छिन्ना परिणाम- धारानुमीयत इत्यस्मिन्सूत्रे भाष्यकृता सृष्ट्यादिप्रवाहस्यात्यन्तोच्छेदो नास्तीति सिद्धान्तितम् । तथाच विष्णुपुराणमपि-"अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते । अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः” इति ॥ ३३ ॥ ननु परिणामसमाप्तिरिति वक्तव्ये क्रमशब्दः परिणामानां प्रतिक्षणमुत्पादविना- शकथनेन वैराग्योत्पादनाय प्रयुक्तः स चायमर्थः कथं क्रमशब्दालभ्यते तस्य पौर्वापर्यमात्रवाचित्वादत आह-क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्माह्यः क्रमः। क्षणप्रतियोगी क्षणः प्रतियोगी प्रतिसंवन्धी यस्य सः क्षणप्रचयाश्रयः स एवात्र क्रमो विवक्षितो न तु पौर्वापर्यमात्रमित्यर्थः । परिणामश्च पूर्वधर्मापाये धर्मा- न्तरोत्पत्तिः । ईदृशक्रमे प्रमाणमाह-परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः वस्त्रादिरूपपरिणाम- स्यापरान्तेन चरमावस्थयाऽनवच्छिन्नपरिणामधाराजुमीयत इत्यर्थः । वस्त्रादेर्हि दृश्यमाना विनश्यदवस्थाऽवयवापचयपरम्परयैवानुभूयते । वृक्षादेरुपचयोऽप्येवम् । तस्मिंश्चोपचयापचयादिरूपे परिणामे कालविशेषहेतुताया दुर्वचत्वेन लाघवारक्षण- ·भावागणेशीय-नागोजीभट्टीयवृत्ती । १०३ . त्वेनैव हेतुतावधार्यते । अतः सुवर्णाद्यखिलवस्तुप्वपि वस्त्रादिदृष्टान्तेन प्रतिक्षणम: नवच्छिन्ना परिणामधाराऽनुमीयते । प्रधानकार्यगतः परिणामक्रम एव प्रधानस्यापि नतु खतस्तस्य सोऽस्ति । परिणममानेऽपि तस्मिन् विघाताभावाच्च तस्य नित्य- खम् । अतएव परिणामिनिसं तत् । कूटस्थनित्यस्तु पुरुषस्तेपु बद्धेषु चित्ताव्यति- रेकाभिमानात्तत्परिणामे परिणामाध्यासः । मुक्तेपु तु न सोऽपि । अत्र भाप्यकृता सृष्ट्यादिप्रवाहस्यात्यन्तोच्छेदो नास्ति अनन्तलाज्जीवानामिति सिद्धान्तितम् । विष्णुपुराणेऽपि 'अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते । अव्युच्छिन्नास्त- तस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः' इति ॥ ३३ ॥ कैवल्यस्वरूपमाह- - पुरुपार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं खरूप- प्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४ ॥ कृतकर्तव्यतया पुरुषार्थशून्यानां गुणानां पुरुपोपकरणानां लिङ्गशरीरात्मकानां यः प्रतिग्रलवः स्वकारणेऽत्यन्तविलयः स प्रकृतेः कैवल्यम् । या तु धर्माभेदा- ञ्चितिशक्तिस्वरूपिणी स्वरूपप्रतिष्टा बुद्धिसत्त्वोपाधिकरूपशून्यत्वरूपा जपापाये स्फटिकस्वरूपप्रतिष्टावत् , सा पुरुपस्य कैवल्यमित्यर्थः । परस्परवियोगे हि प्रकृ. तिपुल्पयोरपि केवलता एकाकिता भवति । इतिशब्दः शास्त्रसमाप्तौ ॥ ३४ ॥ वृत्तिदीपोऽयमुद्रास्य वृत्त्यन्तरतमोपहः । यथार्थयोगसूत्रार्थदृष्टयेऽस्तु सदा सताम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकविज्ञानाचार्यशिप्याय्यभावागणेशभकृतायां पातालवृत्तौ कैवल्यपादश्चतुर्थः समाप्तः । कैवल्यखरूपमाह-पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति । अत्र गुणशब्देन बुद्धिरूपतया परिणताः सलादय उत्ताः । कैवल्यमेकाकिता । साचान्योन्यमविभक्कानामन्योन्यवियोगरूप- तया गुणपुरुपयोरेव भवति । तत्र विवेकख्यात्या परवैराग्येण पुरुषार्थशून्यानां गुणानां पुरुपोपकरणवासनासहितानामात्यन्तिकः प्रतिप्रसवः प्रधाने लयस्तस्मात्पु- रुपादत्यन्तवियोगस्तदेतद्यत्किंचित्पुरुपं प्रति प्रधानस्य कैवल्यम् । पुरुषस्य तु वरू- पप्रतिष्टा, सदा प्रतिविम्वरूपेणोपाधिना वियुक्ता चितिशक्तिरूपा तत्कैवल्यमित्यर्थः । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पे । एवं हि पुरुपस्यात्यन्तिकदुःखभोगनिवृत्तिरूपपरमपुरु- पार्थपर्यवसानं भवति ॥ ये तु परमात्मनि जीवात्मलयो मोक्ष इति वदन्ति तन्म- तेऽपि समुद्रे नदीनामिव ब्रह्मणि जीवानामुपाघिलयेनाविभाग एव लयशब्दार्थ इति न विरोधः । येऽप्यात्मनि अपविशेषगुणोच्छेदो मोक्ष इति वदन्ति वैशेपिकाः तदपि नास्माकं विरुद्धम्, उपाधिविशेषगुणानामेवोपाधिमत्युपचारेण तटुच्छेदस्या- ·१०४ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्यपादः ४ प्युपचारात् । आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्मोक्ष इति नैयायिकाः । तत्र भोग्यभोक्त. भावसंबन्धेन दुःखनिवृत्तिः पुरुषार्थो न समवायेनेत्येतावान्विशेषः । वस्तुतो वैशे- षिकमतवदेव तेनाविरोधः । यदपि नित्यानन्दावाप्तिर्मोक्ष इति तदपि निर्दुःखतारू- पानन्दावाप्तिपरत्वे (न) किंचिद्विरुद्धम् । विद्वान्हर्षशोको जहातीत्यादि तु वैषयिक- हर्षपरम् । ये तु वास्तवमात्मनः कर्तृत्वं भोत्कृत्वमनुसंधातृत्वं मन्यन्ते तेषां तद्रूपेण परिणामित्वापत्त्याऽनित्यत्वप्रसङ्गः । यदवस्थस्य सुखानुभवितृत्वं न तदवस्थस्य दुःखानुभवितृत्वम् । अवस्थाभेदाङ्गीकारे चावस्थावतोऽपि नानात्वापत्त्यैकत्वभङ्गः । तस्माद्बुद्धियोगे यदात्मनोऽधिष्टातृत्वं चिच्छायाग्रहणसामर्थ्य बुद्धिसत्त्वस्य तद्हण- सामर्थ्य [च चितेः ?] तेन बुद्धयः कर्तृत्वाध्यवसायस्तेनैवाऽत्मनोऽपि तथाभासो न वास्तवं कर्तृत्वादीत्यास्थेयम् । मोक्षदशायां तु ग्राह्यग्राहकलक्षणव्यवहाराभावात्ख- रूपेणैवावतिष्ठते नात्मग्राहकत्वेन । स्वरूपं ह्यहमिति गृह्येत । नतु तदा तथा ग्रहीतुं शक्यम् । अहंताया अभावात् । निर्विकल्पकं तु स्वरूपप्रतिष्ठापर्यवसाय्येवेति दिक् ॥ ननु ज्ञानवरूप एव तवात्मा ज्ञानं खसंवेद्यमेवेति नियमभङ्ग इति चेन्न, वृत्ति- रूपज्ञानविषय एवैतादृशनियमात् । यदपि नैयायिकाः जडे आत्मनि मनःसंयो- गादिना ज्ञानोत्पत्तिमङ्गीकुर्वन्ति तेषां [विरोधसमाधौ ] इतरव्यावृत्तं किमात्मत्वम् । नित्यत्वव्यापकत्वजातिमत्त्वानामाकाशमनआदिवृत्तित्वेन तव्यावर्तकत्वाभावात् । तस्मात्तदा जडेभ्यो व्यावृत्तये चिद्रूपताऽवश्यं स्वीकार्या । येऽप्यहंप्रत्यये आत्मनः कर्तृत्वं कर्मत्वं च वदन्ति तेऽपि कर्तृत्वकरणत्वयोरिव कर्मकर्तृत्वयोरपि विरोधेन निरस्ताः । तस्माचेतनोऽधिष्टातेत्येव युक्तम् । केचित्तु कर्तृत्वमेवात्मनः । तथाहि विषयसान्निध्ये या ज्ञानलक्षणा क्रिया समुत्पन्ना तस्या विषयसंवित्तिः फलं, तस्यां च फलरूपायां संवित्तौ ज्ञानं क्रियास्वरूपं प्रकाशरूपतया प्रतिभासते । विषयश्च ग्राह्यतया आत्माग्राहकत्वेन घटमहं जानामीत्येवंप्रकारेण तस्याः समुत्पत्तेः । अतः कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चात्मनो रूपमिति वदन्ति । तेऽपि नैयायिकवदेव निरसनीया इति शिवम् ॥ ३४ ॥ इति श्रीपातञ्जलयोगसूत्रवृत्ती नागोजिभट्टीयायां कैवल्यपादश्चतुर्थः। विचार्य बहुतन्त्राणि योगसूत्रेषु या कृता । वृत्तिस्तया प्रीयतां मे भगवान्स फणीश्वरः ॥ । ॥ समाप्त पातञ्जलयोगदर्शनम् ॥

·श्रीः योगसूत्रानुक्रमणिका। पा. सू. पा. सू. ४ १ वोधः ... ३ ३ अ.. एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणा- अतीतानागतं खरूपतोऽस्त्य- वस्थापरिणामा व्याख्याताः ३ १३ ध्वभेदाधर्माणाम् १२ क. अथ योगानुशासनम् १ कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ३ २९ अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नि कर्माशुक्ल कृष्णं योगिन स्त्रिवि- त्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या २ धमितरेपाम् अनुभूतविपयासंप्रमोपः स्मृतिः १ ११ क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हे- अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथंतासं- ३ १५ २ ३९) कायरूपसंयमात्तबाह्यशक्ति- अभावप्रत्ययालम्बनावृत्तिनिद्रा १ १० स्तम्मे चक्षुःप्रकाशासंप्र- अभ्यासपैराग्याभ्यां तनिरोधः १ १२ योगेऽन्तर्धानम् २१ अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवे- कायाकाशयोः संवन्धसंयमा- शाः क्लेशाः २ लघुतूलसमापत्तेश्चाकाश- अविद्याक्षेत्रमुत्तरेपां प्रसुप्तत- गमनम् ... ३ ४१ नुविच्छिन्नोदाराणाम् २ ४ | कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्त- अस्तेयप्रतिष्टायां सर्वरत्नोप- पसः २ ४३ स्थानम् . २ ३७ | कूर्मनाज्यां स्थैर्यम् ... ३ ३० अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तद- वैरत्यागः न्यसाधारणखात् २ २२ ई. क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः ईश्वरप्रणिधानाद्वा ... १ २३ पुरुषविशेप ईश्वरः २४ उ. क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्ट- उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादि- जन्मवेदनीयः २ १२ ध्वसन उत्क्रान्तिश्च ३ ३८ ग. ऋ. ग्रहणखरूपास्मितान्वयार्थव- ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा १ ४८ स्वसंयमादिन्द्रियजयः... ३ ४६ च. एकसमये चोभयानवधारणम् ४ २० | चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ३ २६ एतयैव सविचारा निर्विचारा चित्तान्तरग्राह्ये बुद्धिबुद्धरति- च सूक्ष्म विषया व्याख्याता १ ४४ प्रसङ्गः स्मृतिसंकरच २१ ܩܢ ...

·२ योगसूत्रानुक्रमणिका । ३ ४४) ... ४ ४७ ९ ... ४ ६ ४ , पा. सू. पा. सू. चितेरप्रतिसङ्क्रमायास्तदाका ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् २ रापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ४ २२ ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः काय- सम्पत्तद्धर्मानभिघातच जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधि- ततो द्वन्द्वानभिघातः २ जाः सिद्धयः ततो मनोजवित्वं विकरण- १ जातिदेशकालव्यवहितानाम- . भाव: प्रधानजयश्च ३ प्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कार- तत्परं . पुरुषख्यातेर्गुणवैतृ- योरेकरूपलात्... एण्यम् १ १६ जातिदेशकालसमयानवच्छि- तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः १ ३२ नाः सार्वभौमा महाव्रतम् २ ३१ | तन्त्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ३ २ जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छे तत्र स्थितो. यत्नोऽभ्यासः १ १३ दात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ३ ५२ तत्र ध्यानजमनाशयम् जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्या तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् १ २५ पूरात २ | तत्र शब्दार्थज्ञान विकल्पैः सं- त. कीर्णा सवितर्का समा- तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि सं. पत्तिः १ स्कारेभ्यः २७ तंत्राहिंसांसत्यास्तेयब्रह्मचर्या- तज्जपस्तदर्थभावनम् । २८ परिग्रहा यमाः... ३०, तज्जयात्प्रज्ञालोकः । तदर्थ एवं दृश्यस्यात्मा २१ तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कार- तदपि वहिरङ्ग निर्वीजस्य प्रतिवन्धी तदभावात्संयोगाभावो हानं. ततः कृतार्थानां परिणामक- तदृशेः कैवल्यम् २ २५ मसमाप्तिर्गुणानाम् ३२ तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रम- ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः पि परार्थ संहत्यकारित्वात् ४ २४ ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम् २ ५५ तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् १ ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्य. तदा विवेकनिनं कैवल्यप्रा- प्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रताप- ग्भारं चित्तम् २६ रिणामः १२ तदा सर्वावरणमलापेतस्य ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्य- ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ४ न्तरायाभावश्च ... २९ तदुपरागपेक्षिवादस्य वस्तु ततः प्रातिभश्रावणवेदनाद- खादवार्ता जायन्ते... ३ ३ ३५ ज्ञाताज्ञातम् ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवा- तदेवार्थमात्र निर्भासं स्वरूप- भिव्यकिर्वासनानाम् शून्यमिव समाधिः ... ४ १ MY २ U ܩܢ ४ ३ ४ ... ३ ३१ १ १७ ४ ३ MY ·योगसूत्रानुक्रमणिका । Com ८ स्मिता ... aw १ १ २ १ ... ४ ... पा. सू. पा. सू. तद्वैराग्यादपि दोषवीजक्षये दुःखदौमनस्यानमेजयत्वश्वा- कैवल्यम् ... ३ ४९ सप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः १ ३१ लपाखाध्यायेश्वरप्रणिधानानि दुःखानुशंयी द्वेषः २ क्रियायोगः १/ दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवा- तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासंयो- ६ गतिविच्छेदः प्राणायामः २ ४९ दृष्टानुश्रविकविषय वितृष्णस्य तस्य प्रशान्तवाहिता संस्का- वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् १ १५ रात् १० देशवन्धश्चित्तस्य धारणा तस्य भूमिघु विनियोगः ३ ६ ध. तस्य वाचकः प्रणवः २७ धारणासु च योग्यता मनसः २ तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा २ २७ | ध्यानहेयास्तद्वृतयः ११ तस्य हेतुरविद्या २४ | ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ३ २७ तस्यापि निरोधे संवनिरोधा- निर्वाजः समाधिः ५१ | नचैकचित्ततन्त्रं वस्तु तत्प्र- ता एव सबीजः समाधिः ... १ माणकं तदा किं स्यात् ४ १६ तारकं सर्वविपयं सर्वथाविप- न तत्वाभांसं दृश्यखात् १९ - यमक्रमं चेति विवेकज- नामिचक्रे कायव्यूहज्ञानम्... ३ २८ ज्ञानम् ५३ | निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां तासामनादित्वं चांशिपो नि- वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिक- वत् ३ त्यलात्.. तीव्रसंवेगानामासन्नः निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ४ २१ निर्विचारवैशारोऽध्यात्मप्र- ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः २ १० ते हादपरितापफलाः पुण्या- सादः पुण्यहेतुत्वांत् १४ ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ४ परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य १३ ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने वशीकारः १ ४० सिद्धयः परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुण- वृत्तिविरोधाच दुःखमेव त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ३ सर्व विवेकिनः २ त्रयमेकत्र संयमः ३ परिणामत्रयसंयमादतीताना- द. गतज्ञानम् ३ १६ द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्र- परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् १४ त्ययानुपश्यः २ २० पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्र- द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः २ तिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्र- द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ४ २३ तिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ४ ३४ ४ ... ४ ... १ १ ४७ . ... २ १५ ... ४ ... .

·४ योगसूत्रानुक्रमणिका २ ... ... १ ३ ur १ ३ ४७ . २ १ २ ... पा. सू. पा. सू. प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूते- न्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थ मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ... ३ ३१ दृश्यम् १८ मृदुमध्याधिमात्रखात्ततोऽपि प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्रा- विशेषः .. १ णस्य ३४ मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सु- प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् १९ खदुःखपुण्यापुण्यविषया- प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रा- णां भावनातश्चित्तप्रसाद- स्मृतयः नम् ३३ प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्ति- मैत्र्यादिषु बलानि ... २२ भ्याम् २ प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमे- यथाभिमतध्यानाद्वा ३९ कमनेकेषाम् ५ यमनियमासनप्राणायामप्र- प्रकृत्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्य- त्याहारधारणाध्यानसमा- वहितविप्रकृष्टज्ञानम् ३ २४ धयोऽष्टावङ्गानि २९ प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्व- योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः था विवेकख्यातिधर्ममेघः योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञा- समाधिः २९ नदीप्तिराविवेकख्यातेः... २ प्रातिभाद्वा सर्वम् ३ ३२ / रूपलावण्यबलवज्रसंहननवा- वन नि कायसंपत् .. वन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसं- व. वेदनाच चित्तस्य परशरी- वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्वि- रावेशः. ३ ३७ भक्तः पन्थाः १५. ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः २ ३८ वितर्कवाधने प्रतिपक्षभावन- बलेषु हस्तिबलादीनि ३ २३ म् २ ३३ बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा वितर्कविचारानन्दास्मितारू- ततः प्रकाशावरणक्षयः ३ ४२ पानुगमात्संप्रज्ञातः १ १७ वाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देश- वितर्का हिंसादयः कृतकारि- कालसंख्याभिः परिदृष्टो तानुमोदिता लोभक्रोध- दीर्घसूक्ष्मः मोहपूर्वका मृदुमध्याधि- बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी च- माना दुःखाज्ञानानन्तफ- तुर्थः २ ५१ ला इति प्रतिपक्षभावनम् २ ३४ विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूप- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलया- प्रतिष्ठम् नाम् १९ | विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः सं- भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ३ २५ स्कारशेषोऽन्यः... १८ ... २ ... १ १ ·योगसूत्रानुक्रमणिका । ६ पा. सू. पा. ... १ ४ २ ३ ४० १३ १ ... १ विवेकख्यातिरविप्लवा हानो. श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापू- पायः बैंक इतरेपाम् ... २० र विशेषदर्शिन आत्मभावभाव श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविप- नाविनिवृत्तिः या विशेषार्थलात् १ ४९ विशेपाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गा- श्रोत्राकाशयोः संवन्धसंयमा- नि गुणपर्वाणि १९ दिव्यं श्रोत्रम् विशोका वा ज्योतिष्मती १ ३६ विपयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना स एप पूर्वेषामपि गुरुः काले- मनसः स्थितिनिवन्धिनी १ नानवच्छेदात् १ २६ वीतरागविषयं वा चित्तम् ... १ ३७ सति मूले तद्विपाको जात्या- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः १ युभॊगाः वृत्तिसारूप्यमितरत्र ४ | सतु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्का- थाधिस्त्यानसंशयप्रमादाल- रासेवितो दृढभूमिः १ १४ स्याविरतिभ्रान्तिदर्शनाल- सत्यप्रतिष्ठायां कियाफलाश्र- ब्धभूमिकलानवस्थितत्वा- यत्वम् २ ३५ नि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरा सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्ण- या: ३० योः प्रत्ययाविशेपो भोगः गुत्थाननिरोधसंस्कारयोर- परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पु- (भिभवप्रादुर्भावौ निरोध- रुपज्ञानम् ३ ३४ क्षणचित्तान्वयो निरोधप सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कै- रिणामः... वल्यम् ... ३ ५४ सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्र- शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो स्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं स- विकल्पः वैज्ञातृत्वं च १ ९ ३ ४८ शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतरा- सत्त्वशुद्धौ सौमनस्यैकाय्येन्द्रि- ध्यासात्संकरस्तत्प्रविभा- यजयात्मदर्शनयोग्यत्वा- गसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञान- २ ४१ मू १७ सदाज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानु पुरुषस्यापरिणामात् १८ पाती धर्मी १४ समाधिभावनार्थः क्लेशतनूक- शौचसंतोषतपःखाध्यायेश्वर- रणार्थश्व २ २ प्रणिधानानि नियमाः २ ३९ / समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् २ चात्स्वागजुगुप्सा परैरसंस- समानजयाज्वलनम् न २ ४० ] संतोषादनुत्तमः सुखलाभः २ ४२ ... ३ ९ . ... नि च ३ ...४ ow ... ...

·६ योगसूत्रानुक्रमणिका । पा. ३ २ २ -० ३ संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजा- खविषयासंप्रयोगे चित्तस्य तिज्ञानम् १८ .खरूपानुकार इवेन्द्रियाणां सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ प्रत्याहारः चित्तस्य समाधिपरिणामः ३ ११ स्वस्वामिशक्त्योः खरूपोपल- सुखानुशयी रागः ... २ ब्धिहेतुः संयोगः सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यव- स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः २ सानम् ४५ ह. सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म हानमेषां क्लेशवदुक्तम् तत्संयमादपरान्तज्ञानम- हृदये चिंत्तसंवित्.. रिष्टेभ्यो वा हेतुफलाश्रयालम्वनैः संगृही- स्थान्युपनिमन्त्रणे सगस्मया- तत्वादेषामभावे.तदभाव: ४ .. करणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ३ ५० हेयं दुःखमनागतम् स्थिरसुखमासनम् । २ ४६ स्थूलखरूपसूक्ष्मान्वयार्थव- त्वसंयमाद्भूतजयः क्षणतत्कमयोः संयमाद्विवेक- स्मृतिपरिशुद्धौ खरूपशून्ये- वार्थमात्रनिर्भासा निर्वित- क्षणप्रतियोगी परिणामापरा- को न्तनिर्माह्यः क्रमः :.... ४३ खप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ... ३० क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणे- खरसवाही विदुषोऽपि तथा- हीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थत- रूढोऽभिनिवेशः दजनतासमापत्तिः २ ... जं ज्ञानम् ३ १ १ २ ९ १ 053 ". समाप्ता योगसूत्रानुक्रमणिकाः।

·No text on this page.